Telugu Parinatavani volume 1 - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

_పదరిణచదవాణి

• (మొదటి సంపుటి)

(65 ఏళ్ళకు పైబడిన తెలుగు భాషా సాహిత్యరంగ

ప్రముఖుల ఆత్మకథా ప్రసంగవ్యాసాలు) ..

| సౌ తో సేకరించిన

(/ గ్గ =. మనసుపడి మక్కువ మానుల కోసం | 1 వ. ఈ పుస్తకాన్నిసాహాచ్తాత నికి ॥ ? సం క | * | లో 0ల్రొ

, (1 ౯ క; | సుందరయ్య విజ్ఞొన స్తున్నాం* | ను వ. నందంతో బహౌకరిలా = | / ం . ఆ _ చుల్లెమాలకుటుంబం | ప... పిక సొట్వత పము

లి మ తిలక్‌రోడ్‌ - షపైడరాజాటు - 50661

౧1శ్రా!

పరదిణతవాణి (మొదటి సంపుటి) (65 ఏళ్ళకు పైబడిన తెలుగు భాషా సాహిత్యరంగ ప్రముఖుల ఆత్మకథా ప్రసంగ వ్యాసాలు! (ప్రధాన సంపాదకులు జ్ఞానపీఠ పురస్కార గ్రహీత, పద్మభూషణ్‌ ఇచార్య స నారాయణరెడ్డి అధ్యక్షులు, ఆంధ్రసారస్వత పరిషత్తు సంపాదకులు ఆచార్య ఎల్లూరి శివారెడ్డి కార్యదర్శి , ఆం(ధ్రసారస్వత పరిషత్త ఆంధ్ర సారస్వతపరిషత్తు- తిలక్‌రోడ్‌, హైదరాబాదు - 500 001

ఆగళల్య్యు నాగా” ను. (4 0౦షేంంళం0. 0% జ+0010క్రాజం01021 5660163 0 అయులు* 2013కు పలులుం? ట5015) డిసెంబర్‌ గగ

పధమ ము(దణ : ఉసెంబర్‌ 1997 ప్రధమ ముద్ర లె

ల ప్రతులు : 1000 భా

(6 ఇన్‌ టలు) *

గీ "అ! అలతి?! [2 ఖ్‌ హ్‌ 2 36-00 లో మూల్యం న నా నూ కా పొలి 3 మో

ప్రతులకు : ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు తిలక్‌రోడ్‌ - హైదరాబాదు - 500 001 ముద్రణ : పద్మావతీ ఆర్ట్‌ ప్రీంటర్సు గాంధినగర్‌, హైదరాబాదు. ఫోన్‌: 7611413 టైప్‌ సెట్టింగ్‌, వియాన్స్‌ గ్రాఫిక్స్‌, హైదరాబాద్‌ - ఫోన్‌.764 3567

ప్రవేశిక జ్ఞానపీరపురస్కార గ్రహీత, పద్మభూషణ్‌ ఆదార్య సే, నారాయణ దెడ్డి అధ్యక్షులు ఆంధధ్ర సారస్వత పరిషత్తు ఆంధ్ర సారస్నళ్తప్లరిషత్రు నిర్వహిస్తున్న అనేక కార్యక్రమాల్లో “పర్షిణతవాణి' ప్రసంగ పరంపర ఎందరో పహృద్రయుల (ప్రశంసలు అందుకున్నది.. ఆంధ్రదేశంలోని (ప్రముఖులను, ఆహ్వానించి వారి జీవిత విశేషాలు, సాహిత్యవేత్తలతో వారికి ఉన్న పరిచయం, ఉద్యమౌొలతో వారికి గల సంటంధం, సాహిత్య సాంస్కృతిక భాషా రరగాల్లో వారుచేసిన కృషిని గురించి ప్రసంగించమని కోరాం. మొదట డెబ్బై యేళ్లకు పైబడ్డ' ప్రముఖులచేత (ప్రసంగాలు ఇప్పించాం. తరువాత అరవై అయిదేళ్ళు పైబడ్డ వారిని ఆహ్వానించాం. ఈ ప్రసంగాలను ఆడియో టేపుల్లో రికార్డు.చేయించాం. ఆడితోూ చేపుల్లోని విషయాన్ని ఎత్తి రాయించి ఈ (ప్రసంగ వ్యాసాలుగా రూపొందించాం. కొందరు వక్తలు వ్యాసాలు సమర్పించారు. సుదీర్హంగా ఉన్న వ్యాసాలను క్టుప్తీకర్షించాం. విషయ్యప్రాధాన్య దృష్టిలో ఈ (ప్రసంగ వ్యాసాలను సంపుటేకరిస్తున్నాం., అందుచేత ఈ ప్రసంగ-వ్యాసాలు విస్తృతిలో కొన్ని చిన్నవిగా మరికొన్ని పెద్దవిగా రూపొందాయి; పరిషత్తు కోర్యవర్గంవారు, కార్యకర్తలు, ఈ ప్రసంగ పరంపరకు విచ్చేసిన ఫధస్యులు, సాహిత్యవేత్తలు వీటిని పుస్తక రూపంలో తీసుకురావలసిందని సూచించారు. వారి సూచన (ప్రకారం అయిదు ప్రసంగాలతో మొదటి సంపుటిని వెలువరిస్తున్నాం. ఈ పరిణత ప్రముఖుల ఆశయాలు ఆదర్శ కరదీపికలుగా నేటి తరాన్ని ఉద్దీపింప డా ॥ స, నారాయణ రెడ్డి

ముందువూట

“పరిణతవాణి' అన్నది ఒక విశిష్టమైన ప్రసంగ పరంపర. ఆం(్రసారస్వత పరిషత్తు అధ్యక్షులు ఆచార్య సి. నారాయణరెడ్డిగారు ఈ ప్రసంగ పరంపర స్వరూప శిల్పి పరిణతవాణి కార్యక్రమంలో పరిషత్తు వేదిక నుంచి తెలుగు (ప్రముఖులు వారి అనుభవాలను, (ప్రముఖులతో వారికిగల పరిచయాలను, వారు చేసిన కృషిని గురించి ఆత్మ కథాకథన రూపంలో ఎన్నో విశేషాలు వివరించారు. అవి ఎప్పుడూ ఎవరికీ తెలిసిన విషయాలు కాకపోవచ్చు. ఈ తరం వారికి ఆ అనుభవాలు జ్ఞాపకాలు, ఎంతైనా అవసరం. భారత స్వాతంత్ర్య స్వర్షోత్సవాల సందర్భంలో ఈ తెలుగు ప్రముఖుల అనుభవాలను, జ్ఞాపకాలను ఇలా పుస్తకరూపంలో తీసుకు రావడానికి కారణం మౌ అధ్యత్షుల వారి సంకల్ప బలం. ఇప్పటికి ఇరవైరెండు ప్రసంగాలు జరిగాయి. అందులో అయిదింటేవి (ప్రచురిస్తున్నాం.

(ప్రముఖులు ప్రసంగిస్తున్నప్పుడు రికార్డు చేయించిన (ప్రసంగాలను, వ్యాసరూపషలిగా ఇచ్చిన (ప్రసంగాలను సం(గ్రహించి ఇందులో (ప్రచురించాం: సాధ్యమైనంత్ర వరకు విషయ ప్రాధాన్యాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకోవడం జరిగింది. చాలావరకు వారి, స్వన్నందమైన అభిప్రాయాలను గౌరవిస్తూ వాటిని ప్రచురించాం, అభిప్రాయ భేదాలు ఉన్నన్రోట ఆ అభిప్రాయాలు ప్రముఖులు వెలువరించినవని ఆం(ధ్ర సారప్పుత పరిషత్తు కేవలం వాటిని (ప్రచురించిందని గమనించవలసిందిగా మా విజ్ఞప్తి

ఫైంద్ర సారస్వత పరిషత్తు కార్యక్రమాల్ని తీర్చి దిద్దుతూ, ఎన్నా కార్యక్రమాలను, సదస్సులను నిర్వహింపజేస్తూ మౌ అధ్యక్షులు ఆచార్య సీ. నారాయణరెడ్డిగారు కార్యక్రమాల్లో చైతన్యం తీసుకువచ్చారు. ఈ సంపుటిని ప్రచురించడంలో వారి ప్రోత్సాహం ఎంతైనా ఉంది. వారికి నా కృతజ్ఞతలు. నాతో సహకరిస్తున్న కార్య వర్ల సభ్యులకు కృతజ్ఞతలు. ఈ సంపుటిని తీర్చి దిద్దడంలో (శ గోవిందరాజు రామకృష్ణారావుగారు ఎంతగానో సహకరించారు. వారికీ నొ కృతజ్ఞతలు.

ఆచార్య ఎల్లూరి శివారెడ్డి కార్యదర్శి, ఆం(ధ్ర సారస్వత పరిషత్తు

ట్రసపంద ఇభ్య్య్యూస పూచిక పుటలు

1. _ ఆచార్య కొత్తపల్లి వీరభద్రరావు క్షే
2. కాళోజి నారాయణరావు 36
3. డా॥పియస్‌. ఆర్‌. అప్పారావు కశ
4. డా॥ తిరుమల రామచంద్ర 76
5. రాంభట్ల కృష్ణమూర్తి 113

క్షే ఇగ్య ఆచార్య కొత్తపల్లి వీరభద్రరావు (27-7-1994)

““పరిణతవాణి'* అనే పేరుతో 70 సంవత్సరాలు దాటిన సాహిత్య కృషీవలుల చేత వారి జీవిత విశేషాలు, అనుభవాలు చెప్పించాలనే నిర్ణయం తీసుకాని ఈ కార్యక్రమానికి రూపకల్పన చేసిన కార్య నిర్వాహకులను వెందట అభినందిస్తున్నాను. దీనికి వెనుక జీవనాడిగా వ్యవహరిస్తూన్న మహాకవి, జ్ఞానపీఠ పురస్కార గ్రహీత సహృదయమూర్దన్యులు, చిరకాల మిత్రులు అయిన ఆచార్య సి. నారాయణ రెడ్డిగారికి ముందుగా వందనా లర్బిస్తున్నాను.

ఈ పద్మభూషణ బిరుదాంకితుని హృదయ పద్మం - సహృదయతా సుగంధబంధురమై, ఉదారతా భ్రమర భూషితం గనుకనే ఈకార్య[క్రమం ద్వారా సర్వులకు ఆమోదాన్ని అందియ్యాలని సంకల్పించింది.

దేశచరిత్రలో రాజకీయంగా నా చదువుకొనసాగిన ఆరు సంవత్సరాలు (1936-1942) ప్రాముఖ్యమున్నవి. ఆ కాలంలోనే మొట్టమొదటిసారిగా కాంగ్రెస్సు వారు మద్రాసులో మంత్రులుగా పరిపాలించారు సాగినంతకాలం. ద్వితీయ ప్రపంచ సంగ్రామం తీవ్రస్థాయిలో ఉన్నకాలమది. ““క్విట్‌ ఇండియా”? ఉద్యమంకూడా వచ్చింది. భారతదేశ భూభాగంమీద పడకపోయినా, విశాఖ ప్రాంతంలో - పోర్డు ఏరియాలో - జపానువారి బాంబులు పడడం అప్పుడే జరిగింది. మహాత్మాగాంధి నాయకత్వం క్రింద వ్యష్టి సత్యాగ్రహం '“వినోబాభావే'"తో ప్రారంభం అయింది. నేను- ఇంటరు, బి.ఏ. (ఆనర్సు) చదివిన కాలంఅది. యువకులమైన మేమందరం ఉత్తేజితులమై ఉన్నాము. సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌ భారతరాజకీయాలలో కొత్త పుంతలు తొక్కిన కాలం అది. వీటి నన్నింటినిబట్టి, రాజకీయాలతో ప్రత్యక్ష సంబంధంలేని వారందరూ కూడా ఏదో రూపంలో వాటి ప్రభావాన్ని చవిచూచినవారే! కొందరు ““ ప్రపంచాగ్నికి సమిధ నొకటి ఆహుతిచ్చా'' రు; కొందరు “విశ్చ సృష్టికి అభ్ర వొక్కటి ధారసోశా'రు. కొందరు ** భువన ఘోషకు వెర్రి గొంతుక విచ్చి మైశా*రు,

2. పరిణతవాణి చివరకి అందరూ శాంతిని వాంఛించే “' (ప్రపంచాబ్దపు తెల్లరేకై పల్లవించా'' లను కొన్నారు. అందరూ భారతజూతీయ పతాక రెహెపలాడాలని వాంఛించారు!

దూరం నుంచైనా రాజకీయాలతో నాకు కొంత సంబంధం కలగడానికి కారణం, నేను 1942 సెప్టెంబరు 16నాడు విజయ నగరంమహారాజావారి కాలేజీలో ఉద్యోగంలో చేరడం. 1942లో నేను పరీత్షప్యాస్‌ అయి ఉద్యోగాన్వేషణలో ఉండగా విజయనగరం మహారాజావారైన (శ్రీపూసపాటి విజయరామ గజపతి (శ్రీ, పి.వి.జి.రాజుగారు) గారితో మద్రాసులో పరిచయం అయింది. అప్పటికింకా, ఆయన యుక్తవయస్కులు కాకపోవడం వల్ల, సంస్థానం కోర్ట్‌ ఆఫ్‌వార్స్స్‌ కిందే ఉంది. ఆయన మద్రాసులో విద్యాభ్యాసం చేస్తూ ఉండేవారు. నేనాయన్ని మొట్టమొదటి సారి హోటల్‌ బసోటో (మద్రాసులో కలుసుకొన్నాను. చాలా సౌమ్యులుగా, మేధావులుగా, నిరాడంబరులుగా కనబడి నన్నాకర్షించారు. ఒకటి రెండు సంవత్సరాలు ఇటూ అటూగా మేము సమవయస్కులం కావడం కూడా మా పరిచయం బలపడ్డానికి కారణం అయింది. ఒక విధంగా నేను విజయనగరంలో చేరడానికి ఇదికారణం అనవచ్చు. నెను 16-9-1942న, విజయనగరం మహారాజావారి కాలేజీలో చేరిన తరువాత, వారి పట్టాభిషేకం (౫41408) మహోత్సవంగా జరిగింది (24-8-1945). నేనప్పటికీ ఉద్యోగంలో ఉన్నాను గనుక నేనూ ఆహూతుజ్ణై దానిలో పాల్గొన్నాను.

అప్పుడు నేను మద్రాసులో ఉండడానికి కారణం - అనాడు తెలుగు ఎం.ఏ. చదివిన వాడెవ్వడూ సాధారణంగా తలపెట్టుడానికి జంకే ఒక సాహస కార్యం తలపెట్టడం. అది ఐ.ఏ. & ఏ.యస్‌. పరీక్షకు కూర్చోవడం. పోస్టుగ్రాడ్యుఏటు డి(గ్రీ ఉన్నవాడెవడెనడైనా దానికి కూర్చోవచ్చునన్నారు. తెలుగు ఎం. ఏ.లో మేము చదివిన విషయాలేవీ ఉండవు దాని పరీక్షకు. నేను ఇంగ్రీషు లిటరేచర్‌, ఎకనామిక్సు, హిస్టరీ ఆఫర్‌ చేసినట్టు జ్ఞాపకం. నేను తెలుగు చదివినా, ఇంగ్రీషు భాషా సాహిత్యాలను మొదటి నుండీ అభిమానంతో చదివినవాణ్లి. ఏ సాహిత్యమైనా నాకు ఆనందం కలిగించేది. తరువాత నేను రస్యన్‌ మొదలైన సాహీత్యాలు చదవడానికి కూడా ఇదే కారణం.

అప్పటికప్పుడు సద్యః ఫలితం (శ్రీ పి,వి.జి, రాజుగారితో పరిచయం, అయితే, అసలు వంద్రాసు వైపు దృష్టిపడ్డానికి వంఖ్యకారణ౦ ఆం(ధ

క్ర విశ్వవిద్యాలయంలో సైన్సు విభాగం - ముఖ్యంగా కెమిస్ట్రీ విభాగం - తాత్మ్కాలికంగ్రా అక్కడికి మారడం దీని వెనుక ఉన్న కథ కొంచెం చెప్పాలి. నేను 1942లో తెలుగు పరీక్ష ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో (వ్రాసిన తరువాత ఏప్రెల్‌ రవ తేదీని విశాఖపట్టుణం మీద జసానువాళ్లు, ద్వితీయ (ప్రపంచ సంగ్రామం కాలంలో కొన్ని బాంబులు వేశారు. అంటే అవి వైజాగ్‌ ఊరు మీద వేయడం కాదు. ఏదో ఒక ఓడ - అమెరిగా వారిది కావచ్చు - కొంత మందుగురడు సామగ్రి తెస్తూ ఉంటే దాన్ని వెన్నాడి వచ్చాయి జపాను విమానాలు. ఇది, అనాడు చెప్పుకొన్న విషయం. సత్యాసత్యాలు తెలియవు. బాంబులు పడ్డం మాత్రం సత్యం. ఆ ఓడ వైజాగ్‌ పోర్టులోనికి రావడంతో అక్కడ కొన్ని బాంబులు వేశారు. అప్పటికి మాకు తెలుగు ఆనర్సు పరీక్షలు అయిపోయాయి. ఇంటికి వెళ్లే ప్రయత్నంలో ఉండగా ఈ బాంబింగ్‌ జరిగింది. అప్పుడు ఆంధ్ర యూనివర్శిటీ వి.సి.గా సి. ఆర్‌. రెడ్డిగా రుండేవారు. విద్యార్థులం మేమందరం హాస్టల్‌ బిల్లింగులైన సద్రర్మ సదన, అశోక వరన మొదలైన వాటిపై అంతస్టులు ఏక్కి చూశాము. ఆ ఓడవాళ్లు విమానాలమీదికి - యాంటి ఎయిర్‌ క్రాఫ్ట్‌ గన్నులు కాల్చారు. బాంబుపేలుళ్లచప్పుడుకంటే, ఈ గన్నుల చప్పుళ్లు గట్టిగా ఉన్నాయని మేం అనుకున్నాం.

ఈ బాంబింగ్‌ వల్ల ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయం గుంటూరు తరలి వెళ్లింది. కెమిస్ట్రీ మొదలైన 'కొన్ని సైన్సు విభాగాలు అప్పుడు,కెమిస్టీ ప్రాఫెసరయిన డా. శేషాద్రిగార సహాయంతో మద్రాసు విశ్వ విద్యాలయంలోకి మారాయి. ఇంక, వైజాగ్‌లో ఉన్నవాళ్లు ఊరు ఖాళీచెయ్యడం ప్రారంభించారు. కొన్ని వేలమంది రైలు స్టేషనుకు వచ్చారు. సింహాచలం వైపు కొందరు నడక పుచ్చుకొన్నారు. బాంబుల భయంతో పట్టణాలలో ఉన్నవాళ్లు పల్లెటూళ్లు పట్టారు. రాజమండ్రి గోదావరి బ్రిడ్డిమీద బాంబులు వేస్తారని పుకారు పుట్టుడంతో, రాజమండ్రిలోని చాలామంది - మా బంధువులు కూడా - షళ్లిటూళ్లకు తరలి వెళ్లారు. తాము కూడా రాజమండ్రి విడిచి తణుకు తాలూకాలోని కాకరపణ్టు గ్రావౌానికీ వెళ్లినట్టు చిలకవాంర్తి లక్ష్మీనరసింహంగారు తమ 'స్వీయ చరిత్ర లో వ్రాశారు.

నేను, 1942లో గుంటూరు మొట్టమొదటిసారి చూశాను. మాగోదావరి జిల్లాలో నీటి కరువు ఎరం. కొండవీటి చేంతాడు అనడమే గాని ఎన్నడూ చూడలేదు.

7 పరిణతవాణి ఈ రెండూ నాకు మొట్ట మొదట అనుభవం గుంటూరులోనే. పెద్దమోకును ఇద్దరు మోసుకొని పోతూంటే, ఒకళ్లు రేకు బిందెను గాని బాల్చీని గాని పట్టుకొని పోవడం చూశాను. మేమిద్దరం, ముగ్గురం ఒక ఇంట్లో గది అద్దెకు తీసుకొని ఉండి, సూర్యోదయానికి ముందే ఆ ఇంటి నూతిలోంచి నీళ్లు తొడుకొని స్నానం చేసే ఇంటావిళ్లు లేచేటప్పటికి నూతిలో నీళ్లు ఉండేవి కావు. రాత్రి ఊరిన నీటిని మేము స్నానానికి వ్యర్థం చేస్తున్నామని ఇంటి యజమాని మాతో పోట్టాడేవాడు. అప్పుడు ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయం భాగాలుగా గుంటూరులోనే ఇక్కడ అక్కడ ఉండేది. ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణగారి శారదానికేతన్‌ వాటిలో ఒకటి. నాకు ఉన్నవ వారితో పరిచయం అయింది. ఆయన నేను కలిసినప్పుడు ఇతర విషయాలతో బాటుగా చిలకమర్తివారిని గురించి కూడా మాట్టూడుకొనేవ్యాళ్తం. నేను రాజమంశడ్రివాణ్లే గనుక చిలకవార్తి వారిని బాగా ఎరుగుదును. గంంట౮ూూరులోనే తెలికిచర్ల వెంకటరత్నంగారితో, మహాకవి జాషువాగారితో కరుణశ్రీ, జంధ్యాల పాపయ్య శ్యాస్త్రిగారితో బాగా పరిచయం అయింది. వీరిని నేనంతకి పూర్వమే 1937లో రాజమండ్రి సభలలో చూశాను. నేను గుంటూరులోనే మహా విద్వాంసులు, కవులు అయిన కాశీ కృష్ణాచార్యులుగారిని సందర్శించాను. అక్కడే సుప్రసిద్ధ చరిత్ర పరిశోధకులైన మారేవుండ రామారావ్వగారిని వదాన్యులని పేరు పొందిన ఏకాదండయ్య పంతులుగారిని కలుసుకొన్నాను. నాకు అప్పుడు ఇరవయ్యో ఏడు జరుగుతోంది. నేనుగుంటూరు రావడంవల్ల, నా భవిష్య జీవితంలో విశేష ప్రభావాన్ని చూపించిన రెండు సంఘటనలు జరగడానికి నేపథ్యం సిద్దమయింది. మొదటిది - విజయనగరం మహారాజావారి కళాశాలలో నా ఉద్యోగం; రెండోది - మహాకవి రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారి ద్వితీయపుత్రిక లలితతో నా వివాహం. ఈ రెండూ నాజీవితాన్ని మార్చివేసి ఫల(ప్రదం చేసినవే. వీటిలో వెొందటిది సెప్టెంబరు 1942లోను; రెండోది జూన్‌ 1943లోనూ జరిగాయి. ఈ రెండూ 1942లోనే జరిగాయి. దీనికి పరీక్షలో నేను ఫస్టు క్లాసులో ఫస్టుగారావటాన్ని కూడా చేర్చి చూస్తే ఆసంవత్సరం నాజీవితంలో ఎంత ప్రముఖమైనదో తెలుస్తుంది. మానాయనగారు ఆకస్మికంగా 1937లో దివంగతులైన తరువాతనే నేను బి.ఏ. పూర్తిచేసాను. ఆయన్నిగురించి ఇంకొంచెం చెప్పాలి. చాలా నిజాయితీ గల

క్‌ మనిషి, కోర్టు ఉద్యోగాల్లో వేరే సంపాదనకు అవకాశాలు ఎక్కువ అని చెప్పుకొంటూ ఉండేవాళ్లు. ఆయన నిప్పులాంటి మనిషిఅనీ, మాట ఇస్తే దాటడని పేరుపొందారు. చాలా మితభాష్కి ఆరోజుల్లోనే ఆయన కర్మిష్టికారు. ఆయన పెద్దగా పూజలు అవ్వీ చెయ్యడం నేను చూడలేదు. ఆయనకు చాలామంది తృత్రియులు, తెలగ కాపులు, స్నేహితులుండేవారు. అమలాపురంలో ఆయన మి త్రుల్లో పలచోళ్ల పద్మనాభస్మామి నాయుడుగారనే లాయరు, చంద్రమౌళిగారనే మారుతీ ప్రెస్‌ స్రాపైటరు ముఖ్యులుగా చెప్పాలి. ఆయన ఎజ్జుపంచలు కట్టేవారు. మీసాలుండేవి. మా మేనమామగారు విష్ణువరుల రామయ్యగారు. ఆయనా కోర్టులో ఉద్యోగం చేసేవారు. దేవతార్భన అదీ ఉండేది ఆయనకు. మానాన్నగారు ఎజ్జు పంచలు కట్టుడం, మీసాలుంచుకోవడం - వైదికులకు అనుచితమనే భావంతో - మా బంధువుల్లో కొందరుఆయన్ని చూసి ముసి ముసి నవ్వులు నవ్వుకొంటూ ఉండే వాళ్లు! ఆయన ఎవళ్లనీ లెక్కపెట్టేవారూ కారు. విమర్శించేవారూ కారు. తన మార్గం మాత్రం వదలి 'పెట్టేవారూకారు. ఆయన శివానందలహరి, సౌందర్యలహరి, భగవద్గీతలను ఎప్పుడూ చదువుతూ ఉండేవారు. పై నాయుడుగారి కొడుకుల్లో కొందరు నాక్రాసుమేట్సు. ఆయనది చాలా అందమైన దస్తూరీ. మా కోసం తెప్పించిన సంస్కృత వాచకాలలో పేజీలమధ్య తెల్లకాగితాలు వేయించి బైండు చేయించి, ఆ కాగితాలమీద నాగరలిపి మేము చదవడంలో 'శ్రమపడతామనే భావంతో, తెలుగు లిపిలో ఆ పాఠాలన్నీ వ్రాసి మాకు ఇచ్చేవారు. ఆయన (శ్రద్రకు నిదర్శనంగా అవి ఇప్పటికీ ఉన్నాయి మాఇంట్లో! మన దేశానికి ఒక భారతీయ భాష అవసరమని ఆయన విశ్వాసం. అందుచేత చిన్నతనంలోనే నాచేత హిందీ చదివించారు. ఆయనకు టైం ప్రకారం అన్నీ జరగాలి. రాజమండ్రి ఆర్ట్‌ కాలేజీలో చదివిన నాలుగు సంవత్సరాలు, తెలుగు వక్సృత్వ పోటీలలో నేను బాగా రాణించాను. ఆ పోటీలను పురస్కరించుకొని నేను విశాఖ పట్టుణం, కాకినాడ, గుంటూరు కళాశాలల్లో కూడా మాటాడి బహుమతులు సంపాదించాను. ఆ సందర్భంలోనే ఒకసారి ఇంగ్రీషు వక్సృత్వ పోటీలో పాల్గొనడానికి మద్రాసు వెళ్లాను. అక్కడ గోఖలే హాలులో ఆ పోటీ జరిగింది. దానికి జడ్డీలుగా సుప్రసిద్దులైన సత్యమూర్తిగారు, డా॥ మర్చీగారు వచ్చి నా ఉపన్యాసాన్ని మెచ్చుకొని నాకు బహుమానం ఇచ్చారు. మన రాష్ట్రందాటివెళ్లి ఇంగ్రీషు డిబేటులో బహుమానం

6 పరిణతవాణి పాందడం నాకదే మొదటిసారి. అప్పుడు మాకాలేజికి తెన్నేటి సూర్యనారాయణగారు ప్రిన్సిపాల్‌ గణిత శాస్త్రంలో నిధి సీనియర్‌ రాంగ్షర్‌ ($62107 ₹గ 8160. ఆరోజుల్లో కాకినాడ పిఠాపురం రాజావారి కాలేజీకి పెద్దాడ రామస్వామిగారు (ప్రిన్సిపాలొ ఉండేవారు. కాకినాడ తీరేవేరు. బ్రహ్మ సమాజ ప్రభావం వల్ల, రఘుపతి “వెంకటరత్నంనాయుడు (1862-1939) గారి ప్రభావం క్రింద, ఉదారులైన పిఠాపురం మహారాజా (శ్రీ ఆర్‌. వి.కె.ఎమ్‌. సూర్యారావు బహద్దర్‌ (1885- 1964) వారి ఆదరణవల్ల అక్కడ ఆధినిక భావాలకు విశేష (ప్రాధాన్యం ఉండేది. రాజమండ్రి నుండీ వెళ్లిన నాకు, కొంత కొత్తగా అనిపించింది. అందరు ఆడపిల్లలు కాలేజీలో చదవడం, ఆ క్రమశిక్షణ నాకు ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించాయి! ఆరోజుల్లో పాత రాజమండ్రిని కొత్త కాకినాడను పోలుస్తూ ఈ పద్యభాగం చదువుతూ ఉండేవారు; “పడుచు బోగము సానికి పసులు మెండు! ముసలి ముత్తెదువున కింత పసుపు బొందు?” మా గవర్నమెంటు కాలేజీలో విద్యార్డుల మొత్తం సంఖ్య 150 - 200 ఎప్పుడూ దాటలేదు. ఆ రోజుల్లో ఆర్ట్‌ కాలేజీ రాజమండ్రి రైలు స్టేషను దగ్గిర ఉండేది. దాని కెదురుగా ఆట ఫ్రలం ఉండేది, రెండో రైలు బ్రిడ్డీ రావడంతో ఆ కాలేజీని ఆచ్చటనుండి ప్రస్తుతం ఉన్నచోట కొత్త బిల్లింగులు కట్టి తరలించారు. విద్యార్థులమొత్తం సంఖ్య అంత తక్కువగా ఉన్నప్పుడు విద్యార్థినుల సంగతి ఇంక చెప్పేదేమిటి? ఐదుగురో ఆరుగురో ఉండేవారు! అందరు ఆడపిల్లలు ఒక్క కాలేజ్రీల్రో చడవడం నేనుమొదటిసారి 1936లో కాకినాడలోనే చూశాను. 1936-1938 మధ్య నేను డిబేట్స్‌ కోసం మిసెస్‌ ఏ. వి.ఎన్‌. కాలేజీకి రెండు సార్థు వెళ్ళాను. ఆ కాలేజీలో ఇంటర్‌ మౌ(్రమే ఉండేది గనుక్క ఇంటర్‌ చదువుతున్న విద్యార్థులే పోటీలో పాల్గొనేవారు. ఆ కాలేజీ 1950దాక్రా అనవచ్చును - ఇంటర్‌ మీడీయేట్‌ కాలేజీగానే కొనసాగింది. ఆం(ధ్రవిశ్వ విద్యాలయం ఉన్నా, ఆనాటి విశాఖ పట్టణం కాలేజీలో కూడా కాకినాడ కాలేజీలో ఉన్నంతమంది విద్యార్థినులు లేరు.

నేను నాలుగేళ్లు (1936-1940) ఇంటరు, బి.ఏ, రాజమండ్రిలో చదవడం వల్ల, మన తెలుగునాట కవులుగా, పండితులుగా, పరిశోధకులుగా తరువాత లబ్ద ప్రతిష్టులైన వారిని - వారింకా ఉన్నత స్థాయికి పూర్తిగా. ఎదక్క-పూర్వమే _ కలుసుకొనే అవకాశం కలిగింది. అప్పటికే లబ ప్రతిష్టితులై ఉన్న పెద్దలనూ

7 కలుసుకోవడం జరిగింది. నేను ర0సంవత్సరాల క్రిందటి విషయం (వ్రాస్తున్నానంటే దీని సామంజస్యాన్ని అర్హంచేసుకోగలరు! భక్త చింతామణి శతక కర్తగా, వేణీ సంహార నాటకానువాదకునిగా అప్పటికే కీర్తి ప్రతిష్టలు సంపాదించిన వడ్డాది సుబ్బారాయడు కవిగారిని (1855-1938) కలిసి మాట్టాడే భాగ్యం కలిగింది. అలాగే కవిసార్వభౌమ బిరుదాంకితులైన (శ్రీ, పాద కృష్ణమూలర్తిశా, స్త్రి (1866-1960) గారిని కలిసి చాలా సార్లు మాట్లాడే అవకాశం కలిగింది. ఇంతే కాక్క తరువాత నేను విజయనగరం మహారాజావారి కాలేజీల్లో ఉద్యోగం చేస్తూ ఉన్నప్పుడు (1942-1959) వీరినే కాక ఇంకా ఎందరినో కవులను, పండితులను అహ్వానించివారి చేత ఉపన్యాసాలను కవితాగానాలను చేయించే అవకాశం కలిగింది. నేను రాజమండ్రిలో ఉన్నప్పుడు గౌతమీ (గ్రంథాలయం పక్క సందులో ఉండడం వల్ల ఆ గ్రంథాలయానికి తరుచుగా ఉదయం, సాయంకాలం వెళ్లేవాడిని. ప్రతిరోజు సాయంకాలం, మధురకవి నాళం కృష్ణారావుగారు, ఈయన వీరేశలింగం పంతులుగారి శిష్యులు, కొంతకాలం వ్యతిరేకులుకూడా - (శ్రీ పాద కృష్ణమూర్తి శాస్త్రిగారు కలిసి - గ్రంధాలయ ప్రాంగణంలో చదరంగం అడ్డం చూసేవాణ్లో. ఇందువల్లకూడా ఇద్దర్నీ సన్నిహింతంగా ఎరిగి ఉండడం జరిగింది. ఆ రోజుల్లోనే (శ్రీమతి ఊటుకూరి లక్ష్మీకాంతమ్మగారు “"వైళ్ళ సేవా సదనం'లో చదువుకొంటూఉండేవారు. ఈమె కృష్ణరావుగారి పుత్రిక, ఆ సదనానికి శ్రీమతి బత్తుల కామాతమ్మగారు ప్రిన్సిపాతూ ఉండేవారు. వారినీ నేను ఎరుగుదును. (స్త్రీలలో విద్యా వ్యాప్తికి ఆ ''“సదనం' గొప్ప కృషి చేసింది. అనాడు గౌతమీ (గ్రంథాలయానికి “జీవన ్రభాతి* అనే కలం పేరుతో అనేక కథలు ్రాసిన ఒకరు లైబ్రేరియన్‌గా ఉండేవారు.

ఆరోజుల్లోనే 'గౌతమీకోకిల* వేదుల సత్యనారాయణ శాస్త్రి (1900-1976) గారిని తరుచుగా, ఆయన వారి గురువుగారైన కవిసార్వ భౌములు (శ్రీ/ పాదవారిని కలియడానికి వచ్చినప్పుడు, నేనూ రాజమహేంద్రవరంలో కలిసి గోదావరి గట్టుమీద ఆయనతో నడిచేవాళ్లి. ఇదే విధంగా ఇం(ద్రగంటి హనుమచ్చా స్త్రి, (1911-1987) గారితోనూ సన్నిహిత పరిచయం ఉండేది. వీరందరూ మహా (ప్రతిభావంతులైన కవులైనా, ఆర్ధికంగా ఇబ్బంది పడుతూనే కనబడేవారు. కవులలో ఇంకా కందుకూరి రావమభద్రరావుగారు, సహదేవ సూర్య ప్రకాశరావుగారు

8 పరిణతవాణి యువకవులలో నాకు మిత్రులు. వీరందరికంటి, నేను వయస్సులో కొంత చిన్నవాళ్లే అయినా, తెలుగులో కృషి చేస్తూ ఉండడం వల్ల సన్నిహితుణ్లి కాగలిగాను.

వెందటినుంచీ రాజవాహేం(ద్రవరం - విద్యా సంస్కృతులకు, సాహిత్యాదిల లితకళలకు స్థానమే కాకుండా - ఆనాడు రాజకీయాలకు కూడా ప్రముఖ కేంద్రంగా ఉండేది. తూర్షుదోదావరి జిల్లాలో మంచి రాజకీయ నాయకులుగా పేరు పొందిన కళా వెంకటరావుగారు, పళ్లంరాజుగారు మొదలైనవారితో బాటుగా రాజవుం(డిలో - బ్రహ్మజోళశ్యుల సుబ్రహ్మణ్యంగారం, కందుల వీర రాఘవస్వామిగారు, వెన్నేటి సత్యనారాయణగారు, డా॥ వంగవీటి దీక్షితులుగారు, డా| నాగేశ్వరరావుగారు, పాలకోడేటి గురుమూర్తిగారు, దేవత (శ్తీ,రామమూర్తిగారు, మద్దూరి అన్నప్తూర్ణయ్యగారు, క్రొవ్విడి లింగరాజుగారు మొదలైన వారందరు జాతీయోద్యమంలో పాల్గొని కష్టనమ్ట్రాలు పొందినవారే. వీరిలో కొందరిని గురించి ఒకచోట చెప్పాలని ఆ సేర్టు తెచ్చాను. యువకులమైన మాకు ఎంతో స్ఫూర్తి నిస్తూవచ్చారు. రాజకీయ సభలు గోదావరి గట్టున (శ్రీ/శర్దానంద్‌ ఘాట్‌లోను, ఇన్నీసుపేటలోని పాల్‌వాక్‌లోను జరుగుతూ ఉండేవి. సాహిత్య సాంస్కృతిక సభలు కందుకూరి వీరేశలింగంగారు స్థాపించిన చౌన్‌హాల్‌లోను, గౌతమీ గ్రంథాలయంలోను జరుగుతూ ఉండేవి. యువకులలో వక్తగా కొంత, పదిమందికి పరిచయం ఉన్న నేను కూడా తరుచుగా వీటిలో పాల్గాంటూ ఉండేవాడిని. టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులుగారికి ఆనాటి ఆ ప్రాంతం రాజకీయనాయకులందరూ శిష్య ప్రాయులుగనుక్క ఆయన ఒకప్పుడు రాజమండ్రిలో వివిధరంగాలలో పనిచేసినవాడు గనుక అక్కడికి తరచుగా వచ్చేవారు. బులుసు సాంబమూర్తిగారు కూడా అప్పుడప్పుడు వచ్చి రాజకీయోపన్యాసాలు ఇస్తూవుండే వారు. వారిని ఒకటి రెండు సార్హు కలిసి మాట్లాడాను. ఆ నాటి నాయకుల్ని సామాన్యులు కలవడం చాలా సులభంగా ఉండేది. నేటి ఆర్భాటాలు లేవు! వారికి ప్రజలంటే భయం లేదు!

ఆ రోజుల్లో నామస్సులో చెరగని ముద్రవేసిన ఇంకో రాజకీయనాయకుడు సుభాస్‌ చం(ద్రబోస్‌గారు హాజమం(్రి ఇన్నీస్‌ పేటలోని పొల్‌ చౌక్‌లో ఆయన మాటాడుతూ ఉంటే 1937లో అనుకొంటాను - వినడం జరిగింది. ఆయన రూపం, వక్షృత్వం, చిత్తశుద్ది యువకుల్నందర్నీ ఆకర్షించాయి. నాకప్పటికి పదహారేళ్లు,

త్ర ఆయన ఆంగ్లోపన్యాసానికి మద్దూరి అన్నప్వూర్ణయ్యగారు (1898-1953) తెలుగు అనువాదం చేశారు. అప్పుటికి యువకులైన వుద్దూరివారుకూడా మమ్ముల్ని ఆకర్షించారు. గొప్ప దేశభక్తుడైనఈయనకూడా స్ఫురద్రూపే! ఇద్దరూ ఒకళ్లపక్కన ఒకళ్లు నిలబడి మాట్లాడుతూ ఉంచే గొప్పు ఆకర్షకంగా ఉండేది. అంతకు ముందు బిపిన్‌ చంద్రపాల్‌గారు రాజమం'(డ్రివచ్చి వంగవిభజనకు వ్యతిరేకంగా ఆ స్టలంలో ఉపన్యసించిన నాటినుండి దానికి ''పాల్‌చాక్‌' అని 'పేరు వచ్చింది. చిలకమర్తి లత్న్మీ నరసింహంగారి స్వీయ చరిత్రలో దీని ప్రస్తావన కనబడుతుంది. ఈ విధంగానే రాజమండ్రిలో గోదావరి గట్టున (శ్రద్దానందఘాట్‌ ఏర్పడింది. అకళంక దేశభక్తుడు, ఆర్య సమాజ నాయకుడు, తరువాత మతదురహంకారి చేతిలో హత్య చేయబడిన వాడు అయిన స్వామి శ్రద్దానంద పేరున అది ఏర్పడింది. ఈ విధంగానే ఇటీవలి కాలంలో గొప్పు దేశభక్తుడు, జాతీయోద్యమ నాయకుడూ, గాంధీమార్షగామి, సీశ్రానగరం ఆ(శ్రవు స్థాపకుడు అయిన (బ్రహ్మ జోళ్యుల సుబ్రహ్మణ్యం (1891-1936) గారి పేరు మీద, గోదావరి క్తేషను దగ్గిర '“పెరేడ్‌ గ్రాండ్‌”? సుబ్రహ్మణ్యం మైదానమయింది. రాజమండ్రిలోని నా విద్యార్థి దశలోని ఒక ముఖ్య సన్నివేశాన్ని గురించి చెప్పాలి. అది రెడ్డీగారు ప్రబంధాలలో “ఐక్యం' లేదన్న దానికి నా పద్యరూప విమర్శు. ఒక విధంగా ఇది యాదృచ్చకంగా జరిగినా - ఆం(ధ్రవిశ్వ విద్యాలయంలో నేను చేరడానికి, ఆ విశ్వవిద్యాలయం వైస్‌ ఛాన్సెలర్‌ అయిన డా॥ సి. ఆర్‌.రెడ్డిగారి వాత్సల్యాభివూనాల్ని పొందడానికి కారణం అయింది. వూకుటుంబం విద్యావంతమైన అన్నోదకాలున్న సామాన్య మధ్య తరగతి కుటుంబం. పెద్ద ఉద్యోగులతో గాని, ధనవంతులతో గాని, పలుకుబడిగలవారితోగాని పరిచయాలు, "స్నేహాలు ఉన్నదిగాని, సంపాదించగలిగినది గాని కాదు.గౌరవ మర్యాదలున్న కుటుంబం. మా సన్నిహితబంధువుల్లో నాటికి అత్యంతోన్నతో 'ద్యాగాలు చేస్తున్నవాళ్లు ఎవళ్ళూ లేరు. కనుక, కట్టుమంచి రామలింగారెడ్డిగారి వంటి వైస్‌ ఛాన్సెలర్‌తో సన్నిహిశత్వం ఏర్చడ్డం సామాన్యంగా ఊహించలేని మాట1 ఇందువల్లనే, ఈ సన్నివేశానికి ఇంత (ప్రాముఖ్యం ఉంది! సిఫార్సులు నాకోసం చేసే, చేయగలిగిన వాళ్లు ఎవళ్ళూ లేరు,

10 పరిణతవాణీ "రాజమండ్రి ఆరక్ట్రోకాలేజీలో నాచదువుబాగా సాగింది. హాకీ, క్రికెట్‌ మొదలైన ఆటలు ఆడుతున్నా ఇంటర్‌ కాలీజియేట్‌ డిబేట్స్‌లో పాల్లాంటున్నా, చదువునకు సాధ్యమ్రైనంత ఎక్కువ కాలమే వినియోగిస్తూ వచ్చాను. ఇక్కడి అనాటి ఆచార్యులను గురించి కొంత చెప్పాలి. ఇంగ్రీషు బెండపూడి మళ్లికార్డునరావుగారు, నరసింహా అయ్యంగార్‌ (తమిళులు) కట్టా వెంకటరావుగారు, కరంచంద్‌వాడేగారు, కేదారరావుగారు (మహారా్ల్రులు) చెప్పుతూఉండేవారు. గణితం చింతలూరి సుబ్రహ్మణ్యంగారు, ప్రిన్సిపాల్‌ ఉన్న తెన్నేటి సూర్యనారాయణగారు, చరిత్ర ర్వ్హాబండి సుబ్బారావుగారు (1891-1969) దామెర్ల వెంకటరావుగారు చెప్పేవారు. ఇంక భారతీయ భాషలకు వస్తే - తెలుగునకు (ప్రసిద్ధ పండితులైన “ప్రయాగ వెంకటరామశ్శాన్త్రిగారు, -సాగి వెంకటనరసింహంగారు; అనువాదం చెప్పుడానికి సుప్రసిద్దులైన కూచిమంచి గోపాల కృష్ణమ్ముగారు ఆనాటి మా ఆచార్యులు. ప్రయాగ వెంకటరామ శాస్త్రిగారు సంస్కృత వ్యాకరణంలో దిట్టలు, మహా భాష్యం ఆంతా సంధ్యావందన ప్రాయంగా ఆయనకు వచ్చుననేవారు! 1903 ప్రాంతంలో ఆయన యువకులుగా స్వగ్రామమైన తామరాడనుంచి రాజమహేంద్రవరం వచ్చినప్పుడు తమరి కలిశారనీ అప్పుడు తమ దగ్గిర ఏదీ ఉద్యోగం లేకపోవడంవల్ల నెలకు ఆరు రూపాయలిచ్చి ఆయువ పండితుణ్లీ ఒక సంవత్సరం తాను పోషించాననీ చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహంగారు తమ స్వీయచరిత్రలో వ్రాశారు. [పయాగ వారు.అంతటి ప్రసిద్ధ పండితులు. ఇంక “సాగి” వారు ఎమ్‌. ఏ. పట్టభద్రులు. “త్యాగి అనే పేరుతో పద్యాలు (వ్రాసేవారు. కూచిమంచివారు ప్రాచీన పద్దతిలో సంస్కృతంలో ఎమ్‌. ఏ. పట్టుభద్రులై చుద్రాసు ఎడ్యుకేషనల్‌ సర్వీసు (ఎవ్‌.ఇ.ఎస్‌)లో ఉండేవారు. ఆనాటి భాషాశాఖాధ్యక్షులు వారు. విద్యార్డులలో క్రమశిక్షణకు ఎక్కువ ప్రాముఖ్యం ఇచ్చేవారు. ఆయన మౌనంగా ఉన్నా అందరూ భయపడుతూఉండేవారు. ఆయన నవ్వడం నేను చూడలేదు.! ఆయన స్నేహశీలి అనీ, పండిత పక్షపాతి అనీ విన్నానుగాని, విద్యార్థిగా ఆయన ఈ గుణాల్ని అనుభవించే ఆవకాళం నాకు కలగలేదు. ఒక్కసారి మాత్రం - నా అనువాదాన్ని మెచ్చుకొని “నీకు ఇంగ్లీషు తెలుగు సమానంగా వచ్చునుగనుక అనువాదం బాగా చేస్తావు” అని అన్న తరువాత, ' “నేను మెచ్చుకున్నా, నీవు ఇంక నేర్చుకోవలసింది ఏదీ లేదనుకోకు!”' అని హెచ్చరించారు. నేను కళాశాలలో చదువుతూనే, (ప్రయాగవారి ఇంటి దగ్గిర, ఆయన బోధనలో సంస్కృత

క్షే వ్యాకరణాలంకారాదుల్ని కొంత వేర్చుకొన్నాను. ఈ చదువు నాకు ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలోను, విజయ నగరంలోను ఫునాదిగా పనికివచ్చింది. నేను రాజమండ్రిలో చదివిన నాలుగు సంవత్సరాలలో చాలామంది స్టానికులైన కవులను 'ప్రఖ్యాతులలో చాలమంది- జాషువా (1895-1971), విశ్చనాథ, (1895-1976) కృష్ణశాస్త్రి, (1897-1980) వేదుల (1900 -1976), ప్రభృతులు పైఊళ్లనుండి అప్పుడప్పుడు వచ్చి పోయేకవులను కలిసి మాట్లాడాను. (శ్రీపాద, వడ్డాది మొదలైనవారు స్ట్రానికులైనా ప్రాచీన పద్దతి రచనలు చేసేకవులు. ఆ ఊరికి చెందిన అచ్చవుయిన ఆధునిక కవి, కవికొండల వెంకటరావుగారు (1898-1964). ఆయన మా కళాశాలకు దగ్గిరగా ఇన్నీసుపేటలోఉండడం, ఆయన పుత్రికాపు(త్రులు మాకాలేజీలో చదవడం, ఆయన నిరాడంబరత నన్నాకర్షించాయి. ఆయన కవిత్వం ఎంత మెత్తగా ఉంటుందో మనిషి హృదయం కూడా అంత మెత్తన. (ప్రకృతి కవి. గాలి గట్టిగా వీస్తే ఎగిరిపోతాడా అనే టంతటి పల్చటి మనిషి, ఆయన గేయాల్లో “శివరాత్రి ప్రభా? మంచి ప్రచారానికి వచ్చింది. ఇంగ్రీషు కని వర్‌ వర్త్‌లాగే ఈయనకు ప్రకృతి అంచేచాలా ప్రేమాభిమానాలు. ఆయన (ప్రభావంకింద చాలా గేయాలు రచించారు. యువకులమైన మాకు సన్నిహితంగా వచ్చారు గనుకనే, ఈయన పషష్టిపూర్తికి అనుకొంటాను - తెలుగు స్వతంత్రలో ఓ వ్యాసం కూడా (వ్రాశాను నేను, నేను రాజమం(డ్రిలో ఉండగానే ఆధునిక కవులందరితో పరిచయభాగ్యం కలిగింది అన్నాను గదా! ఇది 1936-1940 మధ్యమాట. ఆ నాటికి, తరువాతి కాలంలో చాలా ప్రసిద్రికి వచ్చిన మవాకవులందరూ పేరు ప్రఖ్యాతులు సంపాదించే మార్గంలో ఉన్నారు. కవి సామ్రాట్‌ విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారిని, నవయుగ కవి చక్రవర్తి జాషువాగారిని మొట్టమొదటి సారిగా 1937లో చూడ్డం, వారి కవితాగానం వినడం, మాట్లాడ్డం జరిగింది. ఆనాడు గౌతమీ గ్రంథాలయంలో జరిగిన సభలో విశ్వనాథవారు *' అంధభిక్షువు'”, జాషువాగారు '“శృశానవాటిక'' చదివి సభ్యుల్ని వరవశం చేశారు. మేమప్పుడు జాషువాగారి ““పిరదౌసి'” పాఠ్యంగా చదువుతున్నాం గనుక, మేం చదివే ఫుస్తకం (వ్రాసిన కవి మమ్మల్ని ఎక్కువగా ఆకర్షించారు. ఆరోజుల్లోనే నాకు జానపద వాజ్మయ సేకరణ కోసం జీవితం అంకిళం చేసిన నేదునూరి గంగాధరం

12 పరిణతవాణీ (1904-1970) గారితో పరిచయం. అది స్నేహంగా మారడం జరిగింది. ఆయన నుదుటిమీది ఎజ్జుటి. రేఖాతిలకం, భుజంమీద సంచీ ఇప్పటికీ నాకంటికీ ఎదుట కనబడుతూ ఉంటాయి. ఆయన వయస్సులో నాకంచె చాలా పెద్ద అయినా ఎంతో ఆదరంగా ఆప్యాయతతో స్నేహితునితో మాట్టాడేటట్టు మాట్లాడేవారు. దేవులపల్లి కృష్ణశ్నాస్త్రి (1897-1980) గారితో కాంత బంధుత్వం ఉండడం వల్ల, ఆయన తరుచుగా రాజమండ్రి వస్తూ ఉండడంవల్ల భావకవుల్లో మొట్టమొదట ఆయన్నే

బాగా ఎరుగుదుననాలి. ఆయన రూహేఖలు ఆకర్షకాలు. ఆయన రచనలకున్న సహజ (ప్రచారాన్ని ఇనుమడింపజేసే పద్దతిలో వాటిని గానం చేసే వింజమూరి సోదరీ మణులను - సీతా ఆనసూయగార్లను - కూడా (1872- 1950) అప్పటినుంచీ ఎరుగుదును. (శ్రీ, అరవిందుల అనన్య భక్తుడై ఎప్పుడూ '“లఫ్‌ డివైన్‌ (119 శళగంల పుస్తకహస్తుడై కనబడే తిరుపతి గారినికూడా అప్పటినుంచీ ఎరుగుదును. వారి ఇంటిపేరు “ఉల్లి వారుట! కాని, ఆ పేరు ఎవరేనా ఎత్తుతే ఆయాన మండిపడిపోయేవాడు. మూ ఇంటిపేరు 'అరవిందం'* వారు అనే వారాయన. చిత్రకారుడుగా, కళాకారుడుగా ఇప్పుడు లబ్బ ప్రతిష్పడైన బుజ్ఞాయి (సుబ్బారాయశ్శాస్త్రి) అప్పటికి చాలా చిన్నవాడు. తం(డ్రిగారితో కలిసి రాజమండ్రి వచ్చినప్పుడు, కృష్ణశాస్త్రిగారిని చూడ్డానికి వెళ్లినప్పుడు కనబడేవాడు. చాలా సౌమ్యంగా వుండేవాడు. అప్పటికీ చిత్ర కళాకుశలుడు.

రాజమండ్రిలో బి.ఏ. అయిన తరువాత ఆం(ధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలో చేరడానికి ఒక విధంగా విస్సా అప్పారావు (1884-1966) గారు కారణం. ఆయన మాకుటుంబానికి రాజమండ్రిలో మిత్రులు. ఓసారి గౌతమీ గ్రంథాలయానికి వచ్చినప్పుడు మాఇంటికి వచ్చారు. నేనప్పుడు అక్కడ ఉండడం వల్ల ప్రసంగవశాత్తు, నాభావి విద్యా వ్యాసంగం సంగతి వచ్చింది. నేను తెలుగులో ఆనర్సు క్లాసులో చేరితే బాగుంటుందని సూచించారు. ఆయన అప్పుడు ్రిన్సిపాలూ ఉండడంకూడా - పెద్ద దిక్కుగా-ఉంటుందనే భావంతో - మా అమ్మగారు ఒప్పుకోవడానికి కారణం అయింది. ఇదిగాక్క అప్పుడు ఆం(ధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో పండిత పదవిలో ఉన్న మల్గాది నొర్యనారాయణ శ్యాస్త్రిగారు ఒకప్పుడు రాజమండ్రి యందుండడం వళ్ల మాకుటుంబాన్ని ఎరుగుదురు. అప్పుడక్కడ తెలుగు శాఖలో పింగళి లశ్మీకాంతం

13 గారు (1894-1972), గంటి జోగిసోమయాజిగారు (1900-1987), వరుల చినసీతారామ స్వామిశ్శాస్త్రిగారు (1878-1964), మల్లాది సూర్యనారాయణ శ్యాస్త్రిగారు (1889-1962), అబ్బూరి రామకృష్ణారావుగారు (1896-1979), ఉండేవారు. అది 1940వ సంవత్సరం. నేను ఫోర్తు ఆనర్సులో చేరడంవల్ల, అప్పటికప్పుడే థర్డ్‌ ఆనర్సులో చేరి ఒక సంవత్సరం తరువాత ఫోర్తు ఆనర్సులోకి వచ్చిన కవిగా ఆచార్యునిగా, ్రిన్సిపాలగా ఈనాడు అబ్బ (ప్రతిష్టులైన నండూరి రామకృష్ణమాచార్యులుగారు నాకు క్లాసుమేటు అయ్యారు. కలుసుకొన్న మొదటి రోజునుంచీ మేం స్నేహితులమయ్యాం. అది నేటికీ కొనసాగుతోంది. ఆ రోజుల్లో మాతో చదువుకొని (రాజనీతిశాస్త్రం) తరువాత రాజకీయ సాహిత్యరంగాలలో 'ప్రసిద్దులైన వారిలోఅబ్బూరి వరదరాజేశ్వరరావుగారొకరు. ఇదేవిధంగా,. పొత్రికేయునిగా, లలితకళా విమర్శకునిగా, అంగ్ర రచయితగా అబ్బ (ప్రతిష్థులైన ఇంకొకరు ఎ.ఎస్‌. రామన్‌గారు. | ఆం(ధ్రవిశ్వవిద్యాలయం గుంటూరులో ఉన్న ప్రారంభ సంవత్సరంలో (1942) నేనక్కడ పరిశోధన కోసం చేరడం రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారి ద్వితీయ పుత్రిక లలితతో నా వివాహం జరగడానికి, నేను విజయనగరం కళాశాలలో ఉద్యోగంలో చేరడానికి సాయపడింది. ఇప్పుడు, ఈ రెండింటికి పునాదివేసిన సభను గురించి చెప్పాలి. మహా మహోసాధ్యాయ తాతా సుబ్బారాయడు శ్యాస్త్రిగారి దగ్గిర విజయనగరంలో చదివిన వారిలో సాహిత్య వూర్షంలో విశిష్టస్టానాన్ని సంపాదించినవారు జమ్ముల మడక మాధవరామశర్మగారు. ఆయన “నవరస గంగాధరం' అనే పేరుతో జగన్నాథ పండితరాయల రస గంగాధరం తెలుగుచేశారు. దాని ప్రథమాననం ఆవిష్కరణ సభ జూలై 1942లో గుంటూరులో జరిగింది. దాన్ని ఆయన తమ గురువులైన తాతావారికి అంకితం చేశారు. ఇది నవ్యసాహిత్య పరిషత్తు పక్షాన వెలువడింది. తెలుగు సాహిత్య మాలా సీరీజ్‌ అని ఆచార్య రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారు సంపాదకులుగా (ప్రారంభమైన దానిలో ఈ రచన మొదటిది. సంస్కృతంలోని ఈ అలంకార శాస్త్ర గ్రంథాన్ని తెలుగులోనికి అనువాధం చేయించాలని రాయప్రోలు వారికి చిరకాలం నుండి ఉన్నకోరిక దీనివల్ల నెరవేరిందని తరువాత తెలిసింది. అంకితం తీసుకోవడంకోసం తాతావారు విజయనగరం నుండి

1వ పరిణతవాణి వచ్చారు. ఆ సభలో విస్సా ఆప్పారావుగారుకూడా ఉన్నారు. సభ బాగా జరిగింది. ఆ సభలో విస్పావారి ప్రోత్సాహంవల్ల కొత్తగా తెలుగులో ఎం. ఏ. ప్యాసయి వచ్చిన నాకు కూడా నాలుగు మాటలు చెప్పే అవకాశం కలిగింది. బాల్యం నుండి తెలిసిన విషయాన్ని నిర్భయంగా చెప్పే అలవాటున్న నేను సమయోచితంగా కొంచెంసేపు మౌట్టాడాను. అంతకి పూర్వమే నేను (ప్రతాపరుద్రీయం, కావ్య ప్రకాశం చదివి ఉండడంవల్ల బాగానే మాట్లాడాను అనుకొన్నాను. తాతా సుబ్బారాయుడు శాస్త్రిగారు ఆకర్షితులై నన్ను గురించి నా చదువును గురించి ప్రశ్నించి వివరాలు తెలుసుకొన్నారు. నాకింకా మీలాంటి పెద్దల దగ్గిర సంస్కృతం చదువుకోవాలని ఉందని నేనన్నాను. అహ్హుడాయన, **మా ఇంగ్లీషు కాలేజీలో - విజయనగరంలో సంస్కృత కళాశాల, సంగీత కళాశాలలు ఉండడంవల్ల, ఇంటర్‌, బి.ఏ. లున్న కళాశాలను ఇలా పిలుస్తారు

• ఓకాళి ఉన్నట్టుంది. నేను ప్రిన్సిపాల్‌ శొంఠి పురిష్రోత్తంగారిని కనుక్కొంటాను” అన్నారు. నేను రిసెర్చికి చేరిన విషయం చెప్పే సింగళివారి సలహా (ప్రకారం చేస్తాను అన్నాను. అంతకి పూర్వం, రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారిని 1941లో ఆయన విశాఖపట్టణం వచ్చినప్పుడు చూశాను, 1941 సంవత్సరంలోనే వాల్తేరులోనే నేను డా॥ పట్టాభి సీతారామయ్యగారిని చూచి మాట్టాడ్డం జరిగింది. ఆయన వాోస్ట్రల్‌ విద్యార్దుల్ని ఉద్దేశించి మాట్లాడారు అద్భుతంగా ఇంగ్లీషులో. ఆయన గ్రాసిన కాంగ్రెస్‌ చరిత్ర రాజమండ్రిలో చదువుతున్నప్పుడు బహుమానంగా ఇచ్చారు. అప్పుడు గౌరవం ఏర్పడింది. ఇప్పుడు చూడ్డం జరిగింది. గాంధీజీ సూత్రకారుడైతే ఈయన భాష్యుకారుడు అనిపేరు పొంది ఉన్నారు. తరువాత 1953లో భోగరాజు వారి దౌహిత్రి శ్రీమతి రాజేళ్చరిని మాబావమరిది (శ్రీమార్తాండం వివాహం చేసుకోవడంతో సీతారామయ్యగారిని నేను చాలా సార్గు కలిసి మాట్లాడడం జరిగింది. అదేమొదటిసొరి ఇద్రరినీ చూడ్తం! రాయహ్రోలువారు హైదరాబాదులో ఉద్యోగంలో ఉండడంవల్ల కోస్తా (ప్రాంతాలలో విశేషంగా కనబడేవారుకారు. మిగిలిన ఆధునిక తెలుగు కవులను - ఇంచుమించుగా అందరిని అనాలి - 1936 నాటికేనేను ఎరుగుదును. చాలామందిని కలిసి మాట్లాడాను. రాయస్రోలు వారు దూరస్టులు కావడం వల్ల 1941 వరకు కలియడం జరగలేదు. గుంటూరులో కలిసి నప్పుడు, నిస్ఫొ అప్పారావుగారు నన్ను మళ్లీ పరిచయం చెయ్యడం, నేము 1941 లో వ్యళ్రేరులో

15 ఆయన్ని విశ్చవిద్యాలయంలో కలియడం జ్ఞాపకం చేశాను. అప్పుడు ఆయన చదివిన **“వంశిన్‌వంచిమృణాళమున్‌ .మెలిచి”' అనే పద్యాన్ని జ్ఞాపకం చేశాను. సభ ముగిసీంది. తరువాత విజయనగరం కాలేజీవారు - దరఖాస్తుకూడా లేకుండా - ఆర్హరు పంపించడం జరిగింది. పింగళి లక్ష్మీకాంతంగారిని సలహా అడిగాను. ఆయన వెంటనే “'వెళ్లిచేరు. అదిమంచికాలేబి. నువ్వు ఇంకా చదువుకోవచ్చు. ఇక్కడ నరసింహం స్కాలర్‌షిప్‌ మీద ఉన్నాడు. ఇంకోటి దొరకడం కష్టం'” అన్నారు. నా పరిఫ్టితికూడా ధన సాహాయ్యంలేకుండా గుంటూరులో ఉండి పరిశోధన సాగించగలిగిన స్రితిలో లేదు. వెంటనే విజయనగరంలో వెళ్లి చేరాలనే నిర్ణయానికి వచ్చి, మా అమ్మగారు, బావగారు, అక్కయ్య, పిన్ని ఉన్న రాజమండ్రి వచ్చాను. అక్కడి నుండి బయలుదేరి విజయనగరం వచ్చి చేరాలని నిర్ణయించుకొన్నాను.

ఉద్యోగంలో నేను విజయనగరంలో ఉన్న 17 సంవత్సరాల్లో 10,12 సంవత్సరాలు - ఇంచుమించుగా - విద్యార్దిలా జీవించాను. ఎన్ని నేర్చుకోవడానికి అవకాశాలున్నాయో అన్నీ కొంచెం కొంచెం చవిచూశాను. నా జీవిత ధ్యేయం పఠన పాఠనాదులనీ, అవి తెలుగు భాషా సాహీత్యాలకు, మన సంస్కృతికి సంబంధించినవై ఉండాలనీ ఏనాడో నిర్ణయించుకొన్నాను. ఆ నిర్ణయానికి తగిన అవకాశాలు విజయనగరంలో ఉన్నవాటిని ఉపయో గించుకొన్నాను. విజయనగరం - మహారాజుల పోషణవల్ల - నిజంగా విద్యానగరమే. ఏ చదువు చదవాలన్నా, ఏకళను అభ్యసించాలన్నా అవకాశాలుండేవి. పేద విద్యార్థులకు భోజనాది సదుపాయాలు “సత్రంలో కల్పించడం వల్ల యావదాం[ధ్రం నుంచి విద్యార్థులు- సంస్కృత, సంగీత, ఇంగ్రీషు కళాశాలల్లో చేరడానికి వచ్చేవారు. ఆరోజుల్లోనే ఘంటసాల వెంకటేశ్చరరావుగారు (1922-1974) సత్రంలో భోజనం చేస్తూ పట్రాయన సీతారామళ్శా స్ర్రిగారి దగ్గిర గాత్రం నేర్చుకోవడం నాకు తెలుసును. హరికథా పితామహులు, సంగీత కళాశాలకు మొదటి ప్రిన్సిపాల్‌ అయిన అజ్జాడ ఆదిభట నారాయణదాసు(1834-1945)గారివి దర్శించి వచ్చేవాడిని. నేను వెళ్ళిన తరువాత రెండు మూడేళ్లు ఈయన జీవించి ఉన్నారు. విద్యార్థులు తమ్ము పరివేష్టించి ఉండగా ఈయన వీధుల్లో సంచరిస్తూ ఉండేవారు. అకస్మాత్తుగా ఒకచోట ఆగి, శిష్యుల్ని “హరికథ చెప్పండి” అనేవారు. వాళ్లు వీమాత్రం సంకోచించినా ఆయన ఊరుకానేవారుకాదు. "మీకున్న సభాకంపం

16 పరిణతవాణి పోవాలి. అందుకేఇది”' అని అక్కడ నిల్చుండేవారు. ఓ సారి ఆలాగ్య విజయనగరం 'మెయిన్‌రోడ్డుమీది గంట స్తంభం దగ్గిర ఈయన శిష్యుల చేత హరికథ చెప్పించడం నేను చూశాను! ఇప్పుడు నేపథ్య గాయనీమణిగా ప్రఖ్యాతి పొందిన పి.సుశీలగారు, వాళ్లనాన్నగారితో వచ్చి ద్వారం వెంకట స్వామినాయుడుగారి దగ్గిర పాడ్డం నాకు బాగా జ్ఞాపకం ఉంది. వాళ్తనాన్నగారు ముకుందరావుగారని ఆ ఊళ్లో ప్రఖ్యాతికెక్కిన లాయరు. అప్పటికామె చిన్నపిల్ల. చాలా ప్రతిభావంతురాలని చెప్పుకొంటూ ఉండేవారు. తరువాత అది రుజువయింది. నేను, 1942లో డాక్టరేటు పరిశోధనకోసం, ఆంధ్రవిద్యాలయం గుంటూరులో ఉండగా తెలుగుశాఖలో చేరినా, విజయనగరంలో ఉద్యోగం రావడంతో- అనాటి అర్దికాది పరిస్టితుల ననుసరించి, పెద్దల సలహాల ననుసరించి- మహారాజావారి కళాశాలలో ఉద్యోగంలో చేరడం జరిగింది. నేను, అక్కడ ఎనిమిది సంవళ్సరాలు.ఉద్యోగం చేసిన తరువాత, మా కాలంలో శాఖాధ్యత్షులుగా ఉన్న పింగళి లక్ష్మీకాంతంగారు రిట్టైరు అయి, గంటి జోగి సోమయాజులు గారు శాఖాధ్యక్షులైన కాలంలో, 1950లో డాక్టరేటు కోసం పరిశోధన విద్యార్ధిగా - జీతం నష్టం మీద రెండు సంవత్సరాలు సెలవు తీసుకొని ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయంలో చేరాను. అనాటి నా పరిఫ్టితులలో అది సాహసమే! ఉద్యోగం చేసుకొంటూ పరిశోధన, డి(గ్రీకోసం చేసే అవకాశం, ఇతర కళాశాలాధ్యాపకులకు ఆనాడు లేదు. ఉద్యోగం మానుకొని పూర్తికాలం విశ్వవిద్యాలయంలో చేరి పరిశోధన చేయవలసిందే! ఈ సాహసం చెయ్యలేనివారు, విశాఖ పట్టణంలోనే ఉన్నా స్టానిక కళాశాలాధ్యాపకులు డ్యాక్టరేటు చెయ్యలేదు - తరువాత తరువాత, నామిత్రులలో కొందరు ఈ నియమాలు లేని 'రాట్ట్రేతర విశ్వవిద్యాలయాలలో పేరు నమోదుచేసుకొని ('పైవేటుగా డి(గ్రీలు సంపాదించారు! నేను సీహెచ్‌. డి. కోసం విశ్వ విద్యాలయంలో చేరేనాటికి (1950) లో నాకు వివాహం అయింది (1944). బాధ్యతకొంత పెరిగింది. కాని నాభార్య పూర్ణ సహకారం ఇయ్యడం వల ప్రోత్సహించడంవల్ల ఈ సాహసకార్యం చెయ్యగలిగాను. ఆమెకు చిన్నతనం నుండి జన్మతః వచ్చిన సొహిత్యాభిరుచి కాకుండా - అన్నలు భాషా

17 సాహిత్యాభిమానులు, రచయితలు అయిన , క్రీరాజేఖర్‌ తరువాత ఏ.ఐ. ఆర్‌, (శ్రీ మార్తాండం తరువాత ఇంజనీరు- కవిగా (క్రీ,నివస్‌రాయప్రోల్‌ గార్హ ప్రభావం వల్ల వివాహం నాటికే ఇంగ్రీషు సాహిత్యంతో సన్నిహిత సంబంధం, లోతైన అవగాహన ఉండడంవల్ల - నా సాహిత్య కృషికి నిస్సంకోచంగా, హృదయ పూర్వకంగా సాయపడింది. ఆమె ఏమాత్రం ''ముభావం'? గా ఉన్నా నేనీ సాహసం చెయ్యలేక పోయేవాళ్లే! ఆమె తనకున్న సాహిత్యాభిమానం వల్ల, రదనా పాటవంవల్లనే - చిన్ననాడే, తెలుగు స్వతంత్రకు, ఆంధ్ర మహిళకు రచనలు చేసింది. తరువాత (ప్రైవేటుగా ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం నుండి సోషియాలజీలో ఎమ్‌. ఏ. కూడా చేసింది. ఆమె (ప్రోత్సాహంతోనే - నేను జీతం నష్టం మీద రిసెర్చికి చేరగలిగాను. నాకు పిత్రార్దితంగా పళ్చిమ గోదావరి జిల్లాలో పెంటపాడు దగ్గర మా గ్రామం చిలకంపొడు ('చెరుకుగనమ అగ్రహారం)లో ఉన్న పంటపాలం అమ్మి డబ్బు సమకూర్చుకొని ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయంలో రొసెర్చికీ చేరాను. అనాడు “'వేలు”' వచ్చిన భూమిధర, ఈనాడు లక్షలమీద ఉంది! అయితే, డి(గ్రీ వస్తే వెంటనే వచ్చేది ఏమీలేదు ఆనాడు. డాక్టరేటు సంపాదించాలనే పట్టుదల! తరువాత కూడా డి(గ్రీ వస్తే పెద్ద ఒరిగింది ఏమీలేదు. చాలాకాలం దాకా పరిస్థితి ఇది.

నాకంటె ముందు ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయంలో 1942నాటికే చేరి పరిశోధన చేసి డి(గ్రీ పొందిన కాకర్ల రామనరసింహంగారు తరువాత ఉద్యోగం లేక బాధపడుతూజఉంచే, విజయనగరం మహారాజావారి కళాశాలలో 1942లో చేరిన నేను ప్రాచ్య భాషా శాఖాధ్యక్షునిగా ఉండగా ఆయన్ని ఆశాఖలో ట్యూటరుగా తీసుకోవలసి వచ్చింది. మంచి విద్వాంసులైన ఆయన, తరువాత ఆం(ధ్ర విశ్వ విద్యాలయంలో చేరి లబ్బ (ప్రతిష్యలై ఆచార్యులైనా, అనాటి పరిస్థితిని తెలియ జేయడానికి ఇది చెప్పాను. నేను కూడా 1956లోనే డాక్షరేటు పొందినా, 1978లో "'హ్పాదరాబాదు కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయం వచ్చేవరకు - ఢిల్లీలో ఉద్యోగం చేసినా, అమెరికాలో బోధించివచ్చినా - ఆచార్యునిగా కాలేదు! పరిస్థితులు రెండు మూడు దశాబ్టులు తరువాత కూడా అలా ఉండగా, 1950లో నేను చేసినది సాహసమే! విద్యావ్యసనం! పట్టుదల అలా ఉండేది.

18 పరిణతవాణి అప్పటికి ఆం(ధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలోనే తెలుగునకు ఆచార్య స్దానం లేదు. కవులని, విమర్శకులని, ఉత్తమాచార్యులని పేరు పొందిన పింగళి లక్ష్మీకాంతంగారు అక్కడి నుండి రీడరుగానే రిటైరు అయ్యారు. తరువాత గంటి వారు అస్టానానికి వచ్చారు. ఆయన కూడా రిటైరు అయితే, నేను గురువుగా గౌరవించగలిగిన వారెవరూ అక్కడ నాకు సూపర్‌వైజరుగా ఉండడానికి - విశ్వవిద్యాలయ నిబంధనలననుసరించి- ఎవ్వరూ ఉండరనే భావంతో నేను చేరాను. పరిశోధక విద్యార్దులుంచే తన హోదాకు తగినట్టు ౦టుందనిి గంటివారు కూడా నన్ను ప్రోత్సహించారు. అప్పటికి ఆయన రీడరే! నావిజయనగరం జీవితానికి సంబంధించిన రెండు ముఖ్యవిషయాలు ఇక్కడ చెప్పాలి. మొదటిది - ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో ఉద్యోగం కోసం పెట్టిన దరఖాస్తులు, రెండోది - దూరంగానయనా రాజకీయాలతో నాకు కలిగిన పరిచయం. దీనిలో మొదటి దాని గురించి ముందు చెప్పుతాను. ఇది అనాటి - అంటే 1950ముందు నాటి - తెలుగు అధ్యాపకులకు కొంతవరకు సంబంధించినది. దీన్ని గురించి తెలిసినవాళ్ళు ఇప్పుడు చాలా తక్కువమంది ఉన్నారు. తెలిసినవాళ్తున్నా ఉస్మానియా విశ్వ విద్యాలయానికి చెందకున్నా, ఆ ప్రయత్నాలు చేసినవాళ్లు మరీ తక్కువ, లేరన్నా తప్పు కాదేమో!నేను ఈ ('ప్రయత్నాల్ళో పాల్గాన్నవాళణ్లో కనుక ప్రత్యక్షసాక్షినన్నమాట! దీన్ని రెండుగా విభజించ వచ్చును. పోలీసు ఆక్షన్‌ (001106 ఉంళంగ)ు నకు ముందు, దాని తరువాత అని చెప్పవచ్చును.ఆ రోజుల్గ్లో ఎక్కడా తెలుగులో ఆచార్య స్థానం విశ్వవిద్యాలయాల్లో లేనప్పుడు ఉస్మానియాలో ఆచార్య రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారు ఆచార్యులుగా ఉండేవారు. అది నిజాము పరిపాలనా కాలం. పోలీసు చర్యకు (1948 సెప్టెంబరు) పూర్వం తెలుగు లక్బెరరు ఉద్యోగానికి కొన్ని ఇంటర్వ్యూలు జరిగాయి. 1942లో ఎం.ఏ. ప్యాసు అయి అప్పటికే విజయనగరం కళాశాలలో 6 సంవత్సరాలు ఉపాధ్యాయ వృత్తిని కొనసాగించిన నేనొక అభ్యిర్దిని, పోతుకూచి సుబ్రహ్మణ్యశా స్త్రిగారు ఒక అభ్యర్ధి. ఇద్దరం రాయ(ప్రోలువారి అతిథులమే! అప్పుడెవర్నీ నియమించలేదు. రాయప్రోలు వారు 1948లో రిటైరయిన తరువాత, ఖండవల్లి లక్ష్మ్మీరంజనంగారు - వీరు మొదటి నుండి ఉస్మానియాలో ఉన్నవారే - శాఖాధ్యక్షులయ్యారు. పోలీసుచర్య తరువాత, మళ్లీ ఇంటర్యూ

[19 లయ్యాయి. అప్పుడు అలీయవార్‌జంగ్‌గారు వైస్‌ ఛాన్సెలరగావచ్చారు. ఆ ఇంటర్వ్యూ చాలా విశిష్టమైనది. దానిలో పాల్గొనడానికి ఆనాడు దేశంలో తెలుగు విద్వాంసులుగా ఆచార్యులుగా ప్రసిద్దులైన “హేమాహేమీలు” చాలామంది వచ్చారు. వారిలో - పింగళి లక్ష్మీకాంతంగారు, గంటి జోగి సోమయాజిగారు, విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు, నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు ఉన్నారు. ఉస్మానియాలో ఆనాడు మిగిలిన విశ్వవిద్యాలయాలకంటె జీతాలు ఎక్కువ. విద్యా సంబంధమైన స్వేచ్చ ఎక్కువ.

నేను కూడా ఒక అభ్యరిని ఆనాడు. సెలక్షన్‌కవిటీలో రాయస్రోలు సుబ్బారావుగారు, ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనం గారు ఉన్నారు. అలీయ వార్‌జంగ్‌గారికి రాయ'ప్రోలువారు, తమకు ఇంచుమించుగా తమకు సమకాలికులైన ఆ పండిత కవ్చులను పరిచయంచేశారు. విశ్చనాథ వారు మహాకవి అని, బహుగ్రంథకర్త అని సుబ్బారావుగారు పరిచయం చేశారట! వి.సి.గారు చాలా మర్యాదగా “మీరు వ్రాసిన ఒకటి, రెండు పుస్తకాల పేరు చెప్పండి" అన్నారట! అప్పుడు విశ్వనాథవారు '“నేను బండెడు పుస్తక్షాలు గ్రాశాను”' అనే భావంతో 1 ఇగ018 2 11028 0260016" అన్నారట! “4! జుం ముంంగజు 10% 0 1 4016" అన్నారుట! బైటికి వచ్చి అందరికంటె చిన్నవాళ్లీ నేనూ ఉన్నాను. ఇది ఆయనే నాతో సగర్వంగా చెప్పారు. గంటివారిని ** మీరుద్యోగంలో ఒక విశ్వవిద్యాలయంలో ఉన్నారుగదా! ఈ ఉద్యోగం మీకెందుకు?” అని అడిగితే ఆయన “' అక్కడికంటె ఇక్కడ జీతం ఎక్కువ వంటి ప్రసంగంఏదో చేసినట్టు తెలిసిందనీ అది ఆయనకు సహజంగానే ఉందని అనుకొన్నారనీ నిడుదవోలువారు తరువాత అన్నారు. పేంగళి, నిడుదవోలుగార్ల విషయంలో రిటైర్మెంటు (ప్రస్తావన వచ్చిందట! ''యువకులెవరైనా ఉంటె బాగుంటుంది” అని వి.సి. గారన్నారని, అప్పుడు ''మీ (ప్రస్తావనే వచ్చింది" అని తరువాత నాయందభిమానం మొదటినుండి ఉన్న ఖండవల్లివారు నాతో చెప్పారు. ఇంతలో భారత ప్రభుత్వంవారు అలీయవార్‌ జంగ్‌ గారిని రాజదూతగా నియమించడంతో ఆయన వెళ్ళిపోయారు, తరువాత, ఉస్మానియా విశ్వ విద్యాల యంలో లక్బైరరుగా చేరిన దివాకర్ల వెంకటావధానిగారి ప్రసక్తి ఆనాటికి లేదు. అలీయవార్‌జంగ్‌ గారి తరువాత వి.సీ. గావచ్చిన రిజాజద్రీన్‌ సిద్దికీ గారనుకొంటాను. అలీయవార్‌జంగ్‌గారు నిర్ణయించిన పానెల్‌ (2261) ను రద్దు చేశారట! ఈ పోనెల్‌లో నొపేరుందని తెలిసింది.

20 పరిణతవాణి అప్పుడు ఎవర్నీ వెయ్యలేదు. తరువాత జనవరి 26, 1950లో హైదరాబాదు ప్లేటు ఇండియన్‌ సమాఖ్యలో చేరడంతో నిజాం రాజ్‌'ప్రముఖకాగా ఎం.కే. వెల్లడి. ఐ.సి. ఎస్‌. ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. అప్పుడాయన ఒక పబ్లిక్‌ సర్వీస్‌ కమిషన్‌ ఏర్పర్చారు. దానిలో ఆచార్య తణికెళ్ల వీరభద్రుడుగారు - వెల్ళోడిగారికి గురువని తెలుస్తోంది = ఒకమెంబరు. అనాటికి తెలుగులో - డా॥ చిలుకూరి నారాయణరావుగారికి (1929) డా!కె.వి. ఆర్‌.నరసింహంగారికి (1945) తప్పు ఎవ్వరికీ పిహెచ్‌.డి. లేదు. సర్వీసు కమిషన్‌ రూల్స్‌ ప్రకారం, 30 సంవత్సరాలు దాటిన అభ్యర్థి, ఉద్యోగానికి సెలెక్టు కావడానికి అర్హుడుకాడు. వెళ్టోడి గారి మంత్రి మండలిలో ఉద్యోగి వర్గానికి చేరని సభ్యులు నలుగురు. వీరిలో బూర్లుల రామకృష్ణారావుగారు, వల్టూరి బసవరాజుగారు ఉన్నారు. సర్వీసు కమిషన్‌ ముందు జరిగిన ఇంటర్వూ్యూలో అభ్యర్ది నేను (నాకప్పటికి 28 ఏళ్లు), దివాకర్ల వెంకటావధానిగారు ఇంకా కొందరు ఉన్నాము. నేనప్పటికి (1950) 8 సంవత్సరాలనుండి విజయనగరం కళాశాలలో (ప్రాచ్య భాషాశాఖాధ్యత్షునిగా బి. ఏ. తరగతులు బోధిస్తున్నాను. ఫస్టుక్లాసు, యూనివర్సిటీ ఫస్టు మొదలైన వాటితో బాటు వయస్సుకూడా రూల్సునకు లోబడి ఉంది. కాని నేను సెలెక్టు కాలేదు! ఇంటర్వ్యూ అంతా ఇంగ్రీషులోనూ, కొంత తెలుగులోను జరిగింది. రెహమాన్‌ అనే పేరుతో ఒక సభ్యుడున్నట్టు జ్ఞాపకం. “మీకీ ఊళ్ళో ఎవరేనా బంధువులున్నారా?? అని వీరభద్రుడు గారు తెలుగులో అడిగారు. అప్పటికి రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారు రిటైరై పోయారు. ** రాయప్రోలు వారు మామామగారు?” అన్నాను. ఆయన ఏమీ మాట్లాడలేదు. ఉద్యోగాల్లో ఉన్నప్పుడు ఇద్దరి మధ్య కొంత స్పర్హ ఉండేదని తరువాత తెలిసింది. తరువాత ఆయన ““పక్వ బింబాధరోష్టీ” అని చదివి “ఇది ఎక్కడిది” అన్నారు. “ఇది ఎక్కడిదైనా కావచ్చును. కాని మేఘసందేశంలో ఇలా ఉంది” అని నేను “'తన్వీశ్యామాశిఖరి దశనా పక్సబింబాధరోస్ట్రీ* అనే మేఘదూత కావ్యంలోని పాదం చదివాను. వెంటనే ఆయన కృతం ఉరేం రంల 11010" ఎవరు గ్రాశారు అన్నారు. నేను షేక్స్పియర్‌ అన్నాను. “గోదావరి కున్న రెండు ఉపనదుల పేరు చెప్పండి"” అన్నారు. నేను మంజీర, శబరి

• అన్నాను. ఇంటర్వ్యూ ముగిసింది. నాకా ఉద్యోగం రాలేదు. రూల్సు ప్రకారం ఉండవలసిన వయస్సుకంటె ఎక్కువ వనయస్సున్నా (30సంవత్సరాలు నియమం) దివాకర్ల వెంకటానధానిగారికి ఆ ఉద్యోగం వచ్చింది! అప్పటికి ఎవ్వరికీ డాక్టరేటు

21 డి(గ్రీలేదు. దాని తరువాత నేను, జీతం నష్టం మీద 1950లో రెండేళ్చు సెలవు పెట్టే ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో పిహెచ్‌.డి. కోసం చేరాను. నాకు ఉద్యోగం రాకపోవడాన్ని గురించి పలువురు పలువిధాలుగా అనుకొన్నారు! దివాకర్ల వెంకటావధానిగారు ఉస్మానియాలో చేరి ఆచార్య ఖండవల్లి లక్మీరంజనంగారి దగ్గిర పిహెచ్‌. డి. చేశారు. ఈయనకు 1957లో డిగ్రీ వచ్చింది. నాకు 1956లో ఆం(ధ్రవిశ్చవిద్యాలయం నుండి వచ్చింది. ఖండవల్లివారి దగ్గరే పరిశోధన చేసిన బిరుదురాజు రామరాజాగారికి 1956లోనే డి(గ్లీ వచ్చింది. ఈ విధంగా, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయానికి సంబంధించిన మట్టుకు అప్పుటి నా ఉద్యోగ పర్వం ముగిసింది. నేనింతకుముందే చెప్పినట్టు ఉస్మానియాలో ఆచార్య ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనంగారి బౌదార్యంవల్ల, శిష్యవాత్సల్యంవల్ల ఇతర సదుపాయాలవల్ల, ఆం(ధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలో పట్టు భద్రులైనవారు అనేకులు ఉస్మానియా నుండి డాక్షరేటు తీసుకొన్నారు. ఇవన్నీ ముగిసిన తరువాత, నేను ఢిల్లీ విశ్వ విద్యాలయంలో ఉండగా - ఇంకోసారి నేను ఆచార్య పదవికి ఉస్మానియా ఇంటర్వ్యూకు వచ్చాను. ఇంటర్వ్యూ 30-3-1964 న జరిగింది. అప్పుడూ నాకు రాలేదు! తరువాత, తరువాత నాకు హైదరాబాదు

కేంద్ర విశ్వ విద్యాలయంలో ఆచార్య పదవి లభించినప్పుడు కొందరు మిత్రులు “నువ్వు ప్రొఫెసరు కావడానికి కొత్త విశ్వవిద్యాలయం పెట్టవలసి వచ్చింది" అన్నారు! ఆందరం నవ్వుకున్నాము!

నేను ఢిల్లీలో ఉండడంవల్ల నాకు కలిగిన అనుభవాలలో (ప్రత్యేకంగా చెప్పవలసినది - మాన్యమహోదయులు, ప్రాక్‌ప్రతీచీతత్త్వశా( స్త్ర, నిష్ణాతులు, మనో వక్తలు మన ఉపరాష్ట్రపతులు, తరువాత రాష్ట్రపతులు అయిన మాన్య, శ్రీ/డా॥ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌ మహాశయులతో కలిగిన సన్నిహిత పరిచయానుభవం. నాడు ఢిల్లీవాసులు, (ప్రముఖ పాత్రికేయులు అయిన (శ్రీ, కె. ఈశ్వరదత్తుగారు, మాన్య,శ్రీ/ బెడవాడ గోపాలరెడ్డిగారు నన్నుగురించి చెప్పడం వళ్ల, నేను మహాకవులు ఆచార్య రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారి అల్జుణ్లి అని తెలియడంవల్ల, సర్వేపల్లి వారికి సహజంగా ప్రతిభావంతుల యందున్న ఆదరాభిమానాలవల్ల - నాయందు వారికి అవ్యాజ వాత్సల్యం ఏర్పడింది. ' “తెలుగు సాహిత్యముపై ఇంగ్రీషు ప్రభావం? అనేనా పుస్తకాన్ని చదివి మెచ్చుకొని, ''మీరు దీన్ని అంకితం తీసుకోవాలి అని నేను అడిగిన వెంటనే

22 పరిణతవాణి ఒప్పుకొన్నారు. తరువాత తరువాత నేను ఎన్నోసార్గు వారు ఉపరాష్ట్రపతిగా ఉండగా, రాష్ట్రపతిగా ఉండగా వారిని కలుసుకొన్నాను. ఎప్పుడూ వాత్సృల్యానురాగాలతో నన్ను చూచేవారు. మేమిద్దరం ఎప్పుడూ తెలుగులోనే నమూట్లాడుకొనేవాళ్లం. ఆయనకి వందల కొలది తెలుగు పద్యాలు నోటికి వచ్చును. ప్రసంగాలలో ప్రస్తావన వచ్చినప్పుడు అవి అలవోకగా చదువుతూ వుండేవారు. నాకు వారు మంచి చనువు ఇయ్యడంవల్ల వారు విశ్రాంతి తీసుకొనే గదిలో మాట్ట్లాడుకొనేవాళ్లం. ఆయన మంచంమీద శయనించి ఉండేవారు. నేను ఎదురుగా కుర్చీలో కూర్చునే వాళ్లి. అప్పుడప్పుడు ఆయన ఆగదిలో పచారుచేస్తూ ఉండేవారు. నేను కూడా పక్కనే నడుస్తూ, లేదా ఒకచోట నిలబడి మాటలు సాగించేవాళ్లి. ఆయన రాష్ట్రపతిగా ఉండగా కూడా ఇలాగే జరగేది. ఆయన సాధారణంగా సన్నిహితులైన అతిథులకు - “తియ్యని బూంది, కారబ్బూంది"” తెప్పిస్తూ ఉండేవారు. తరువాత అతిథి ఇమ్టానిమ్టాన్ని బట్టీ టీగాని కాఫీగాని తెప్పించేవారు. మేధావులతో వారికి కలిగిన అనుభవాల్ని గురించి చెబుతూఉంచే మనం చెవియొగ్గి వినడం తప్ప చెప్పడానికి ఏమి ఉంటుంది?

ఆఅ రోజుల్లో కవి పండిత పత్వసాతులు, సహృదయులు, దోమోదరం సంజీవయ్యగారు కూడా అక్కడే ఉంటూ ఉండడంవల్ల, ఆంధ్ర భాషా సాహిత్యాభి మౌనంతో వారు నడుపుతూ వచ్చిన “తెలుగు సాహితి” కార్యక్రమాలలో నేను పాల్గాంటూ ఉండేవాణ్ణి. నార్ల వెంకటేశ్వరరావుగారిని తరచు కలుసుకొంటూ, వారి సతీమణి (శ్రీమతి సులోచనమ్మగారి ఆతిథ్యాన్ని పొందేవాణ్ణి. ఇదే విధంగా గోపాలరెడ్డిగారి ఇంటికి వెళ్లినప్పుడల్ధా వారి సతీమణి (శ్రీమతి లశ్మీకాంతమ్మగారి ఆతిథ్యం లభించేది. ఇదిగాక, ఇన్ఫర్మేషన్‌ మిన్యిష్టరుగా ఉన్న గోపాలరెడ్డిగారిని సమీప నగరాలలోని సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలలో పాల్గానవలసినదిగా ఆహ్వనించినప్పుడు, నామీద అభిమానంతో నన్నుకూడా రెండు మూడుసార్ధు తమతో తీసుకొని వైళ్ళారు. ఈవిధంగా మీరక్‌, ఆగ్రాలు వెళ్లడం నాకు జ్ఞాపకం ఉంది. ఇంతేకాకవారి ప్రోత్సాహం వల్ల ఒకటి రెండుసొర్డు నేమ తెలుగు సాహిత్యాంమీద ఉపన్యసించానుకూడా. హిందీ విద్యార్దులకు తెలుగు చెప్పడానికి ఢిల్లీ విశ్వ విద్యాలయానికి వచ్చిన నన్ను అక్కడి విద్వాంసులు, కవులు చాలా గౌరవంగా చూళారు.

నేను ఢిల్లీ ఉన్నరోజుల్లోనే ఆచార్య సూరి భగవంతంగారు, భారత (ప్రభుత్వానికి రక్షణశాభ సలహాదారుగా ఉండేవారు. నేను ఆంధ్ర విళ్చ విద్యాలయంలో

23 చదివినప్పుడు (1942) ఈయన మాకు ప్రిన్సిపాల్‌గా ఉండేవారు. వీరినీ అప్పుడప్పుడూ కలుస్తూ ఉండేవాణ్ణి. ఆయన ఉన్నారని సర్‌, సి.వి. రామన్‌గారు వచ్చి ఆం ధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలో ''రామన్‌ ఎఫెక్ట్‌” మీద ఒక సర్వజన సుబోధకంగా ఒక ఉపన్యాసం ఇచ్చారు (1941). అది విన్న మాకందరికీ అంతా తెలిసి పోయినట్టయింది! ఆయన బోధనాశ్త్తి అట్టీదని ఆయన విద్యార్డులందరూ చెప్పగా విన్నాను. దానిలో అతిశయోక్తి లేదని నాకు నాడు బోధపడింది. అనాడు '' బెంజీన్‌” (0ల249ల) ను గూర్చి ( 6, క్య) ఆయన చెప్పగా సైన్సు విద్యార్ధిని కాని నాకు బోధపడినట్టు ఉండడమేకాక, “'క్షోజ్డ్‌ స్టక్ఫరో' (010364 560109) అన్సీ ఆ ఫార్ములా, దాన్ని వేసిన శాస్త్రవేత్త '“౩కులే” పేరు అనీ ఇన్ని దశాబ్బుల తరువాత నాకు జ్ఞాపకం ఉన్నాయి.

ఇంక ఒక్కవిషయం చెప్పాలి. మనకు మన భాషమీద అభిమానమని విజ్ఞవీగుతూ ఉంటాము. ఇది నిజమేనా? అనే ఒక సన్నివేశం ఢిల్లీలో జరిగింది. అప్పుడు మాన్య,శ్రీ, రాజేంద్ర (ప్రసాద్‌గారు రాష్ట్రపతులు, తమిళులు మహాకవి సుబ్రహ్మణ్యభారతి '*వర్టంతొ' చేసి ఆయన్ని అధ్యక్షులుగా పేలిచారు. సభ బాగా జరిగింది. ఆ సభలో ఆయన తప్ప మిగిలివాళ్లందరూ తమిళంలో మాట్లాడారు. ఆయన హిందీలో మాట్లాడారు. హర్షధ్వానాల మధ్య సభముగిసింది. కొంతకాలానికి తెలుగువారందరూ కందుకూరి వీరేశలింగంగారి వర్రంతి జరిపారు. ఆయన్ని పిలిచారు. ఆయన హిందీలో మాట్లాడారు. వీరేశలింగంగారిని గురించి నన్ను మాట్టాడవలసిందిగా - నేను విశ్వవిద్యాలయంలో ఉన్నందుకు కాబోలు- పీలిచారు. నేను తెలుగులో మాట్లాడాను. మిగిలిన మన తెలుగు హామాహీమీలందరూ ఇంగ్లీషులో మాట్లాడారు! కొందరిని తరువాత, “ఇదేమి విడ్డూరం?” అని అడిగితే, రాష్ట్రపతికి తెలియని భాషలో వనం మాట్టాడితే ఆయన్ని అగౌరవం పర్చినట్టవుతుందని నాకు సమాధానం చెప్పారు! తమిళులకు ఈ మాత్రం తెలియకపోయింది. పాపం। అనుకొన్నాను.

(శ్రీమతి దుర్గాబాయమ్మగారు (1909-1981) ఆకాలంలో ఢిల్లీలో ఉండడంవల్ల, అంతకి పూర్వం ఆమెతో పరిచయం ఉండడంవల్ల నేను వారిని అప్పుడప్పుడూ కలుసుకొంటూ ఉండేవాణ్ణి. మా విశ్వవిద్యాలయానికి (శ్రీ!

24 పరిణతవాణి చింతామణి దేశ్‌ముఖ్‌ వైస్‌ ఛాన్సలర్‌ అయిన తరువాత, ఆమెను కలుసుకోవడానికి వెళ్లినప్పుడు నన్ను ఆమె దేశముఖ్‌గారికి పరిచయం చేశారు. ఆయన లౌకిక వ్యవహారాలలో ఎంత దక్షులో సంస్కృతంలోను అంత పండితులు గనుక, భాషోపన్యాసకుడనైన నన్ను చాలా గౌరవించారు. ఆయన మేఘసందేశానికి చేసిన మరాఠీ అనువాదం నాకిచ్చారు. దానిలోని మొదటి శోక ప్రారంభం “* ఏకాయక్షు” నా కింకా జ్ఞాపకం ఉంది.

నేను ఢిల్లీలో ఉండగానే, ఆంధధ్రవిశ్వ విద్యాలయం పూర్వపు వైస్‌ ఛాన్సెలర్‌ డా! వి.ఎస్‌.క్నష్ణగారు యు.జి.సి. (యూనివెర్సిటీ గ్రాంట్స్‌ కమిషన్స్‌) కి అధ్యక్షు లయ్యారు. ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయం పూర్వ విద్యార్థినీ విద్యార్థులు చాలామంది ఉన్నతోద్యోగాలలో ఢిల్లీలో ఉండడంవల్ల, అందరూ (శ్రీమతి దుర్గాబాయమ్మగారి సారథ్యంలో ఆయనకొక సన్మానం తలపెట్టి దాన్ని స్టానిక శ్రీ; వేంకటేశ్వర కళాశాలలో నిర్వహించాము. మేవుందరము మౌాట్టాడినాము. డా॥కృష్ణగారికి విద్యార్ధినీ విద్యార్థులంటే చాలా అభిమానం. అందరం ఆనందించాము. ఆయన సంతృప్తిని వెల్లడించారు. కాని, భగవంతుడు అన్యధా తలంచాడు. ఒక ఆఫీసు కార్యక్రమంలో

• నాటి విద్యాశాఖామాత్యుడు డా॥(శ్రీమూలి, మంత్రి డా;బెజవాడ గోపాలరెడ్డీగారు 'మొదలైనవారున్నప్పుడు - పాల్గాంటూ ఆకస్మికంగా కీర్తిేేషులై మాకు దుఃఖాన్ని కలిగించారు. అప్పుడాయన, తాత్కాలింగా బస చేసిన '“కోటహొస్‌' 'నకు వెళ్లి మేము పరామర్శించి వచ్చాము.

నేను ఢిల్లీ వెళ్లిన కొంతకాలానికే దేవులపల్లి రామానుజరావుగారు రాజ్య సభసభ్యులుగా ఢిల్లీ వచ్చారు. అప్పుడు ““కాన్సిస్టిట్యూషన్‌ హౌస్‌: లో బసచేశారు. నేను వెళ్లి ఆయన్ని చూచి నా ఆనందాన్ని వెలుబుచ్చాను. ఇప్పుడదిలేదు. అక్కడ మళ్షీస్తోరీడ్‌ స్లాట్స్‌ వచ్చాయి. కర్దన్‌రోడ్‌ అపార్ట్‌మెంట్స్‌ అవి. ఆరోడ్డు కస్తూర్‌బా రోడ్డు అయింది.

నేను ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయంలో తెలుగు ఆచార్యునిగా ఉండడంవల్ల, ప్రభుత్వంలో తెలుగునకు సంబంధించిన సెలక్షన్స్‌ గాని, వివరణలుగాని కావలసి వస్తే నన్ను పీలుస్తూ ఉండేవారు. ఆలిండియా రేడియోలో మొదటి తరం - శ్రీ,

25 పన్యాల రంగనాధరావు ప్రభృతులు - న్యూథ్‌ రీడర్సుకాక, తరువాతి తరంలోని న్యూస్‌ రీడర్సును చాలామందిని సెలక్టు చేసిన కమిటీలలో నేనున్నాను. తరువాత వారందరూ నాకు మిత్రులయ్యారు. వీరిలో క్రీ, ఏడిద గోపాలరావుగారు మొదలైనవారున్నారు. ఢిల్లీ రేడియోనుండి, నేను తెలుగును గూర్చి, ఇంగ్లీషులో అంతర్జాతీయ, కార్యక్రమాలకు చాలాసార్డు బ్రాడ్‌కాష్ట్‌ చేశాను. '' ఇండియన్‌ సిస్టమ్స్‌ ఆఫ్‌ రైటింగ్‌ అనే జాతీయ కార్యక్రమంలో నేను తెలుగు నందినాగరి అనే లిపులను గూర్చి ప్రసంగించి అవి - మిగిలిన భారతీయ భాషా ఠిపులవలెనే - ఉర్జూతప్ప - ఎలాగా (బ్రాహ్మీనుంచి వచ్చాయో చెప్పాను. ఉర్జూ భారతీయ భాష అయినా లిపి బ్రాహ్మీ నుండి రాలేదుగదా!

ఈ సందర్భంలోనే - సుప్రసిద్ద మహాకవ్లులైన మన డా! సి, నారాయణరెడ్డి గౌరు ఢిల్లీ వచ్చిన సందర్భంలో ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయంలోని ఆధునిక భారతీయ భాషా నిభాగంలో, నా ఆహ్వానాన్ని మన్నించి వచ్చి కావ్యగానం చెయ్యడం జ్ఞాపకం వస్తోంది. వివిధ భారతీయ భాషా భాషీయులున్న అ సభలో మన ఆధునిక మహాకవులువారి కావ్యగానంతో సభ్యుల్ని ముగ్దుల్ని చేశారు. కొన్ని సందర్భాల్లో హిందుస్టానీలోనికి వారిగేయాల్ని ఆనువాదం చేస్తూ వచ్చారు కూడా. ఇది జరిగి ఇంచుమించుగా మూడు దశాబ్టులు దాటింది. కాని వారా సందర్భంలో తము ఒకగేయానికి చేసిన అనువాదం “'“మురేు జహర్‌ పీనేదో?? అనేది ఇన్ని దశాబ్టులైనా నన్ను విడువక నాహృదయంలో మెలగుతూనే వుంది. ఆగేయం, అనువాదం - అయిన తరువాత సభాసదులు చేసిన కరతాళ ధ్వనులు ఇంకా నా చెవుల్లో మోగుతూనే ఉన్నాయి. ఆ రోజుల్లోనే మాన్య (శ్రుబెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారి ప్రోత్సాహంవల్ల మేమిద్రరం ఆ గ్రావెళ్లి 'టాజ్‌మహల్‌” చూచి వచ్చాము. తిరిగి వచ్చిన తరువాత "“'టాజ్‌మహల్‌ో' ఎలా ఉంది అని వారడిగనప్పుడు, “బాగానే ఉంది గొప్పగా, కాని కొందరు వర్ణించేటంతటి ప్రభావం చూపీంచలేదు, వెన్నెల రాత్రిలో ప్రియురాలితో చూస్తే అలా ఉండవచ్చును” అని నేనన్నాను. వారువెంటనే రవీంద్రుడు, ఉర్జూ కవులు - దాన్ని వర్ణించిన కవితాభాగాల్ని ఆళువుగా వినిపించి మమ్మల్ని ఆనందింపజేశారు. పద్మ భూషణులు, జ్ఞానపీఠ పురస్కార గ్రహీతలు మహాకవులు అయిన డా॥ నారాయణరెడ్డిగారి ఆనాటి “రాక! జ్ఞాపకాలు నన్నెప్పుడూ విడనాడవు. ఆలాగే - 1956లో జరిగిన నా సన్మాన సభకు

26 పరిణతవాణి వారు రావడమూ మరిచిపోలేను! నేను ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయంలో ఉన్నరోజుల్లోనే, కేంద్రసాహిత్య అకాడమి ఆనాటి కార్యదర్శి కృష్ణ కృపలానీగారితో పరిచయ మేర్చడింది. ఆయన రవీంద్రనాథ్‌ ఠశాకూర్‌గారి మనుమరాలి భర్త, మహాకవి రాయస్రోలు సుబ్బారావుగారికి చిరకాల మిదత్రులు. తరువాత కార్యదర్శిగా చాలాకాలం పనిచేసిన డా॥ ప్రభాకర్‌ మాచ్వేగారు సన్నిహిత మిత్రులయ్యారు. నేషనల్‌ బుక్‌ ట్రప్ట్‌ (ప్రారంభంలో పనిచేసిన మంజరీ ఈశ్వరన్‌గారు నాకు మద్రాసులోనే తెలిసినవారు. తెలుగు స్వతంత్ర సంపాదకులైన గోరాళా స్త్రిగారి ద్వారా వీరి పరిచయం మద్రాసులోనే అయింది. తరువాత ఈ “బుక్‌ ట్రప్ట్‌' డైరక్టర్‌ అయిన (శ్రీ;కర్తార్‌సెంగ్‌ దుగ్గల్‌ అనే (ప్రముఖ పంజాబీ రచయిత పరిచయం ఆయన ఆలిండియా రేడియోలో ఉద్యోగంలో ఉండగానే; మాబావ మరిది, ఇంగ్రీషులో కవి, ఢిల్లీ రేడియో స్టేషన్‌ డైరక్టర్‌ - ఇప్పుడు కీర్తిశేషులు - అయిన ఆర్‌. సి. రాజూోఖర్‌గారి ద్వారా అయింది. తరువాత ,శ్రీ దుగ్గల్‌, నేను తెలుగు అకాడమీలో ఉండగా వచ్చి మాసాయంతో హైదరాబాదులో అనువాద సదస్సు నిర్వహించారుకూడా. ఈ విధంగా - సాహిత్య అకాడమీతోను నేషనల్‌ బుక్‌ ట్రఫ్ట్‌తోను వాటి ప్రారంభంనుంచి సంబంధం నాకున్నదని చెప్పుకోవచ్చును. ఢిల్లీ విశ్చవిద్యాలయంలో ఉద్యోగించడం వల్ల ఉత్తర దేశంలో (ప్రచలితంగా ఉన్న వివిధవైష్ణవ సం ప్రదాయాలనుగురించి, ఆర్య సమాజాన్ని గురించి, శిభ్‌మతాన్ని గురించి ప్రత్యతంగా తెలుసుకొనే అవకాశం కలిగింది. గురుద్వారాలను, మందిరాలను, ఢిల్లీలోని నిజాముద్దీన్‌ జాలియాదర్గాను, దాని ప్రాంగణంలోనే ఉన్న అమీర్‌ఖస్రూ సమాధిని దర్శించే అవకాశం కలిగింది. మనం ఎక్కడ ఉంటే అక్కడి విశేషాలను గ్రహించాలనీ, పెద్ద చిన్నల తారతమ్యం జ్ఞానసముపార్హవలో కూడదని మొదటినుంది నా సిద్దాంతం. ఇందువళ్లనే, నేను విజయనగరంలో ఉన్నప్పుడు - ఆ ఊరి దృష్ట్యా - పెద్ద కాలేజీలో ఉద్యోగంలో ఉన్ననేను - పండితుల అరుగుల మీద కూర్చుని సంస్కృతం లోని ఉద్గంథాలను చదివాను. అవి ఆవిద్వాంసులే చెప్పగలిగిన వారని నాకు తెలుసును. వారందరూ మహా విద్వాంసులు! వారి ముందు నేను సామాన్య విద్యార్థిని! ఇదే విధంగా చిత్రకళా కోవిదుడైన అంట్యాకుల పైడిరాజు గారి దగ్గిర కొంత చిత్రకళనేర్భాను. ఆయన మన గొప్ప చిత్రకారులలో ఒకరు. ఇంక సంగీతం

27 నేర్చానని అనలేనుగాని - కళాతపస్వి, సంగీత సరస్వతి, సంగీతకళానిధి ద్వారం వెంకటస్వామినాయుడుగారి వాయులీనాన్ని రోజూ వింటూ సంగీతం గొప్ప దనాన్ని గ్రహించడానికి ప్రయత్నించాను. అక్కడే, రోణంకి అప్పలస్వామిగారు, కె. విశ్వనాథం గారు మొదలైన పాశ్చాత్య భాషా వేత్తల స్నేహంవల్ల తెలుగునకు ఇంగ్లీషు మొదలైన పాశ్చాత్య భాషలు ఎంత సాయపడగలవో (గ్రహించాను.

హైదరాబాదులో తెలుగు అకాడమి (1968) స్టాపించినప్పుడు దాని స్పెషల్‌ ఆఫీసర్‌ డా॥ పి.ఎస్‌. ఆర్‌. అప్పారావుగారు - అనాటి విద్యామంత్రి, అకాడమి గవర్నింగ్‌ బాడి అధ్యక్షులు అయిన మాన్య శ్రీ, పి. వి. నరసింవోరావుగారి ఆమోదంతో నన్ను ఆహ్వానిస్తే ఢిల్లీ నుండి హైదరాబుదుకు వచ్చాను. అప్పటికే డా॥బూదరాజు రాధాకృష్ణ, నాగభూషణరావుగారు వచ్చి చేరి ఉన్నారు. అందరం కలిసి శ్రమపడి (ప్రారంభదశలో అకాడమిని అభివృద్ది చేశాము. నేను అకాడమిలో ఉండగానే - ఢిల్లీ (శ్రీ, వేంకటేశ్వర కాలేజీ ప్రిన్సిపాలూ (1970), మధురై విశ్వవిద్యాలయంలో తెలుగు 'ప్రాఫెసరుగా (1971) ఉద్యోగాలు వచ్చినా, అకాడమి స్కేలు కంటె అవి రెండు మంచి స్కేలు ఉద్యోగాలైనా - అకాడమి తలపెట్టిన పని చెడిపోతుందని వెళ్లలేదు. వాటివల్ల అక్కడ కొంత అభివృద్ది కలిగించరా? అని భావించాను. కాని తగినంత ప్రోత్సాహం అకాడమి వారియ్యలేదు. తెలుగును ద్వితీయ భాషగా బోధించడానికి భాషా ప్రయోగశాల చాలా ఉపకరిస్తుందని, నాకు అమెరికాలో విస్కాన్‌సిన్‌ విశ్వవిద్యాలయంలో కలిగిన అనుభావాన్ని పురస్కరించుకొని అధికారులకు నచ్చచెప్పి, ఆనాటి డైర్మెక్టరు సాయంతో 1977లో తెలుగు అకాడమిలో భాషా ప్రయోగశాలను ఏర్పాటుచేసే విషయంలో చాలా శ్రమించి సాధించడం జరిగింది. దీని (ప్రారంభోత్సవం 11-12-1977 జరిగింది. కాని, అకాడమీ పని. రానురాను చైతన్యదాయకంగాలేనట్టు కనబడడంతో హైదరాబాదు కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయంలో తెలుగులో ఆచార్యత్వం రాగానే దాన్ని స్వీకరించి 1978లో అకాడమిని విడిచె. పెట్టాను.

1978లో హైదరాబాదు విశ్వవిద్యాలయంలో వెందటి తెలుగు ప్రొఫెసరుగా, రీజినల్‌స్టడీస్‌ డైరెక్టరుగా, స్కూల్‌ ఆఫ్‌ సోషలొసైన్సెస్‌ మొదటి డీనుగా చేరి పనిచేశాను. విశ్వవిద్యాలయంలో చేరడానికి పూర్వమే, ఆనాటి రాష్ట్రపతి

28 పరిణతవాణీ విశ్వవిద్యాలయానికి “విజిటరోగా తనకున్న హక్కును వినియోగించికొని నన్ను మొట్టమొదటి అకడమిక్‌ కౌన్సిల్‌ సభ్యునిగా (నామినేటడ్‌) 5-5-1976 న నియమించారు. గౌరవ ప్రదమైన-ఈ నామినేషన్‌ను నేనంగీకరించి 4-4- 1977నాడు జరిగినమొదటి అకడమిక్‌ కౌన్సిలనకు హాజరై కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నాను. అప్పటి కింకా నేను తెలుగు అకాడమిలోనే ఉన్నాను. విశ్వ విద్యాలయంలో ఉద్యోగంలో చేరలేదు. ఆచార్యునిగా నేను విశ్వవిద్యాలయంలో చేరేనాటికి ఇంక ఏ భారతీయ భాషలోను ్రొఫెసరుగా చేరలేదు. స్కూల్‌ ఆఫ్‌ సోషల్‌ సైన్సెన్‌లో ఏ శాఖలోను (ప్రత్యేకంగా యూనివెర్సిటీ సెలక్టు చేసిన ప్రాఫెసరు లేడు. మొట్టుమొదట ఈ కేంద్ర విశ్వ విద్యాలయంలో హిందీ లేదు. నేను వచ్చి చేరిన తరువాత ఉర్దూ ప్రొఫెసరు వచ్చి చేరారు. ఈ రెండు భాషలు రీజినల్‌ స్టడీస్‌ సెంటర్‌లో ఉన్నాయి. వీటిలో ఎం. ఏ. లేదు. సోషల్‌ సైన్సెస్‌లో రీజినల్‌ స్టడీస్‌లో పరిశోధన చేసేవారికి సాయం చెయ్యడంకోసం - తెలుగు, ఉర్జూ రీజినల్‌ భాషలనే భావంతో - వీటిని పెట్టారు. ప్రతి భాషకు ఒక ప్రొఫెసరు, ఒకరీడరు, ఒక ల్బారరు అధికారులు ఆమోదించి నిర్ణయించిన ఉద్యోగాలు. అప్పటి (ప్రధాన మంత్రి అయిన శ్రీమతి ఇందిరా గాంధీగారు స్వయంగా వచ్చి (శ్రీమతి సరోజినీ నాయుడు (1879-1949)గారి ఇల్డు అయిన గోల్లిన్‌ (ధ్రిష్టోల్త్‌ (60144 21638016) ఆమె పుద్రిక అయిన (శ్రీమతి పద్మజా నాయుడు గారికి సం(క్రమించగా ఆమె కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయానికి దానం చెయ్యగా (17-11-1974) భవనాన్ని ఆనాటి వైస్‌ ఛాన్సలర్‌ అయిన డా॥ గురు బకింగ్‌ గారికి స్వాధీనం చేశారు. అప్పటికున్న హోటలు తొలగింది. ఈ సభకు ఆహ్వానితుడనై నేను వచ్చాను. అప్పటికింకా నేను యూనివెర్సిటీలో చేరలేదు. ఈ విషయాలన్నీ చాలా మందికి తెలియవు గనుక, నేను మొదటినుండి ఉన్నాను గనుక ఇవన్నీ చెప్పాను, దీని తరువాత చెప్పవలసినది తెలుగులో, ఉర్జూలో ఎం. ఏ. క్లాసులు వచ్చిన కథ. నేనుచేరినవెంటనే, వి.సి.గారిని కలిసి ' “పాఠాలు చెప్పడానికి పరిశోధనలు చేయించడానికి నేను చేరానుగాని ఊరికే కూర్చుండడానికి కాదు, ఎం. ఏ.క్లాసులు పెట్టించండి”” అన్నాను. స్కూల్‌ ఆఫ్‌ సోషల్‌ సైన్సెస్‌, సెంటర్‌ ఫర్‌ రీజినల్‌ స్టడీస్‌

29 (ప్రణాళికాదులను సిద్దం చేసిన కమిటీవారు, ఈ భాషలలో ఎం. ఏ.లను ఊహించ లేదనీ, స్థానికంగా ఉన్న విశ్వవిద్యాలయంలో, ఇంకా రాష్ట్రంలో ఉన్న, వివిధ. విశ్వవిద్యాలయాలలో ఆకోర్సు ఉంది గనుక ఇక్కడ అనావళ్యకం అనుకొన్నారని, వి.సి.గారన్నారు. మళ్లీ వ్యానే పిలిచి తమ న్నిరయాన్ని మార్చుకోవలసినదని అడగడం అనుచితం, అనావళ్ళకం అన్నారు. 1978లో ఉద్యోగంలో చేరిన నేను నిర్వ్యాపారంగా కూర్చోలేనని, పీహెచ్‌.డి. విద్యార్థుల్ని తీసుకోవడం విషయంలో అభ్యంతరం లేదు గనుకవారిని తీసుకొంటానని చెప్పి - (శ్రీమతి లావణ్యసరస్వతి, (శ్రీమతి పద్మావతి అనే ఇద్దరు ఎం. ఏ. ఎం.ఫిల్‌. ఉన్నవారిని ఇంటర్వ్యూలవో సెలక్టుచేసి పిహెచ్‌.డి. కోసం తీసుకొన్నాను. వారిద్దరు నాదగ్గిరే రొసెర్చిచేసి సకాలంలో పని ముగించి డి(గ్రీలు పొంది - కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయంలో తెలుగులో డ్నాక్షరేట్టు పొందిన (ప్రథవు విద్యార్ధినులు అయ్యారు. ఇంతలో నేను ఆ కమిటీ సభ్యులెవ్వరో తెలుసుకొని వారిలో డా।బెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారు, నార్ల వేంకటేశ్చరరావుగారు, ఆచార్య కొత్త సచ్చిదానందమూర్తిగారు, ఆచార్య సర్వోపళ్లిగోపాలూరు, డానగేంద్రగారు ఉన్నారని తెలిసినవెంటనే - అందరిని నేను ఎరుగుదును గనుక్క విషయ మంతా వారికి వ్రాసి, వారి ఆమోదాన్ని పొంది, వి.సి. గురుబక్షసింగ్‌గారి ఆమోదంతో నేనొక లేఖలో ఎం, ఏ. ఉంటే బాగుంటుందని “నేను అడిగినట్టుగా” ఒకతే వ్రాసి పంపూ వారిలో కొందరు హైదరాబాదు వచ్చారు. డా॥గురుబక్షసింగ్‌గారి ఇంట్టోనే సభ జరిగింది. దానిలో వారు, ““సమర్డులు ఆచార్యులుగా చేరారు గనుక, ఎం.ఏ. ఉండవచ్చును" అని తమ అభిప్రాయం తెలిపారు. గురు బథసింగ్‌ గారు అంగీకరించారు. 1979లో తెలుగు ఎం. ఏ. క్లాసులు (ప్రారంభం అయ్యాయి. తరువాత ఉర్జూలో వచ్చాయి. తరువాతి సంవత్సరం, కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయంలో హిందీ లేకపోవడం ఏమిటని కేంద్రంలో ప్రశ్నలుత్పన్నంకాగా, హిందీ డిపార్ట్‌మెంటు ఏర్పడి క్లాసులు వచ్చాయి. మొదట్లో డా॥ సింగ్‌ గారు అనుకూలంగా లేకపోయినా చివరకి ఒప్పుకొని సాయం చేశారు. ఈ కృషివల్ల --తెలుగు, ఉర్దూ, హిందీ డిపార్టుమెంటులు వచ్చి అభివృద్ది పొందాయి. ఆచార్యుల సంఖ్య పెరిగింది. ఎందరో డాక్టరేట్టు ఎం. ఫిల్‌. డిగ్రీలు పొందారు. ఈ డిపార్టుమెంటులు తరువాత సముచితంగానే ఇంగ్రీషు కూడా ఉన్న స్కూల్‌ ఆఫ్‌ హ్యూమౌనిటీస్‌లో భాగాలుగా అయ్యాయి. నేనిప్పుడు చెప్పిన చరిత్ర చాలా మందికి తెలియదు.

పరిణతవాణి

30 తెలుగులో మొదటి ఆచార్యుడను నేనే గనుక. స్కూల్‌ ఆఫ్‌ సోషల్‌ సైన్స్‌స్‌ మొదటి డీన్‌ను నేనే గనుక ఈ కృషి చేయవలసి వచ్చింది. ఈ కార్యక్రమంలో నేను పాల్గొన్నాను గనుక నాకు విషయాలన్నీ సమగ్రంగా తెలుసును. ఆరోజుల్లో నేను, ఇంకా భాషలు చేర్చి స్కూల్‌ ఆఫ్‌ ఇండియన్‌ లాల్యోజస్‌ ఏర్పర్భవలసినదని కూడా వ్రాశానుగాని అది జరుగలేదు.

హైదారాబాదు విశ్వవిద్యాలయంలో ఉండగానే "తెలుగుదేశం పార్టీ"! మాన్య,శ్రీ, ఎన్‌. టి.రామారావుగారి నాయకత్వం కింద మంతత్రిత్వం ఏర్పాటు చేయడం జరిగింది. అప్పుడాయన మహాకవులు, ఆచార్యోత్తములు అయిన డా॥ సి నారాయణరెడ్డిగారిని అధికార భాషా సంఘాధ్యక్షులుగా చేశారు. వారితోను, ఇతర సభ్యులతోను పర్యటించి వివిధ. జిల్లాలలో అధికార భాషగా తెలుగు అమలును పరిశీలించే అవకాశం కలిగింది. తరువాత, ఆచార్య సి. నారాయణ రెడ్డిగారు, శ్రీ/ అంబేడ్కర్‌ ఓపెన్‌ యూనివెర్మిటీకి వైస్‌ ఛాన్సలర్‌గా నియుక్తుల్రై ఆధికారభాషా సంఘాధ్యక్ష పదవిని విడిచి వెళ్లినప్పుడు, మాన్య[శ్రీ/ ఎన్‌.టి. రామారావుగారు, ముఖ్య మంత్రులు, ఉదారంగా 1986లో నన్నా స్థానంలో నియమించారు. నేను ఆపదవిని 16-12-1985న స్వీకరించాను. సుప్రసిద్ద దేశభక్తులైన వావిలాల గోపాలకృష్టయ్యగారి కాలంనుండి, అధికార భాషా సంఘంలో కార్యదర్శిగా మెలగుతూ సంఘాభివృద్దికి, కార్యనిర్వహణకు దకతతో తోడ్చడుతూ వచ్చిన ఆప్త మిత్రులు గోవిందరాజు రావుకృష్ణారావుగారు సంఘకార్యదర్శిత్వాన్ని విడిచి, ఓపెన్‌ యూనివర్శిటీకి పోతున్నప్పుడు నా అభ్యర్హన మేరకు, మా ఆప్తతను మన్నించి డా॥ నారాయణ రెడ్డిగారి అనుమతితో నాదగ్గిర కార్యదర్శిగా కొంతకాలం మార్గదర్శకు లుగా ఉండినేను నియమించుకొన్న చిరకాల మిత్రులు సీ, ధర్మారావుగారు కార్యదర్శిగా చేరిన వెంటనే ఓపెన్‌ యూనివర్శిటీకి, వైస్‌ ఛాన్సెలర్‌గారికి ఆఫీసర్‌ ఆన్‌ స్పెషల్‌ డ్యూటీ (ఓ.ఎస్‌.డి) గా వెళ్లిపోయారు. నేను ఒక సంవత్సరం (19851986) అధికార భాషా సంఘాద్యక్షునిగా పనిచేసి, హైదరాబాదు కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయానికి, డ్వాబి.ఎస్‌. రామకృష్ణగారి తరువాత వైస్‌ ఛాన్సెలర్‌గా వచ్చిన చిరకాలమిత్రులు డా॥భద్రిరాజు కృష్ణమూర్తిగారు, విశ్వవిద్యాలయంలో నా'' లీన్‌ కొనసాగించడానికి నీలుకాదని తెలియజేయగా తిరిగి విశ్వవిద్యాలయంలో 1-1-1987 చేరి 1987 జూన్‌.ఒకటో తీదీన పదవీ విరమణ చేశాను.

31

అప్పటికి నేను 45 సంవత్సరాలనుండి ఉద్యోగం (1942-1987) చేస్తూనే

ఉన్నా ఎక్కడి కక్కడికి విజయనగరం మహారాజ కళాశాల (1942-1959) ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయం (1959-1968) తెలుగు అకాడమి (1968-1978) కేంద్ర హైదరాబాదు విశ్వవిద్యాలయం (1978-1987)నుంచి కంటిబ్యూటిరీ 'ప్రావిడెంటు ఫండ్‌ స్కీము (సి.పి.ఎఫ్‌) కిందనేను చిన్న చిన్న మొత్తాలు తీసుకొంటూ రావడంవల్ల, పెన్షన్‌ లేని స్టితి ఏర్పడి మళ్లీ ఉద్యోగా న్వేషణ ప్రారంభం అయింది. ఇది 65వ ఏట! అప్పటికి తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పడి ఉండడం వల్ల విద్వన్మిత్రులయిన డా॥ తూమాటి దొణప్పగారు, విశ్వ విద్యాలయం కొత్తగా ఏర్పాటు చేస్తూ ఉన్న రాజమహేంద్రవరంలోని తెలుగు విశ్వవిద్యాలయ సాహిత్య పీఠానికి నన్ను ఏకమొత్తం జీతం మీద ఆగస్టు 1987లో పీఠాధిపతిగా నియమించడంతో అ, ఉద్యోగంలో చేరాను. (14-8-1987) నా బాల్యం, ప్రథమ యౌవనం గడిపిన రాజవేం(ద్రవరంలో వుహాకవులు స్పానికులు అయిన వుధునాపంతుల సత్యనారాయణ శ్యాస్త్రిగారు, గౌతమీ విద్యా పీఠంలోని పరిచితులైన విద్వాంసులు మహా మహోపాధ్యాయపేరి సూర్యనారాయణ శాస్త్రిగారు మొదలైనవారు వేద విజ్ఞానఖని రేమిళ్ల సూర్య ప్రకాశ శ్యాస్త్రిగార్హు జ్యోతిష విజ్ఞాన భాస్కర మధుర కృష్ణమూర్తి శాస్త్రిగారు, ప్రముఖ న్యాయవాది పోతుకూచి సూర్యనారాయణ మూర్తిగారు, ప్రసిద్దకవి చిన్మయ (బ్రహ్మంకవిగారు స్టానిక గౌతమ గ్రంథాలు యోద్యోగులు రచయితలు అయిన సన్నిధానం శర్మగారు నన్ను చాలా ఆధరించి

గౌరవించారు. చాలా కాలానికి నేను ఆ ఊరు వచ్చినందులకు సంతోషించారు

అక్కడ ఒక సంవత్సరం అయిన వెంటనే నా ఉద్యోగం ముగిసింది (13-

8-1988) హైదరాబాదు తిరిగి వచ్చిన నాకు, తెలుగు విశ్వ విద్యాలయాధికారులు జ్యోతిషశాఖలో ఉద్యోగం ఇచ్చారు. (1-2-1989) మాకు వంశపారంపర్యంగా సంక్రమించినది, నేను చిన్నతనంలో అభ్యసించినది, అజ్ఞాతంగా కృపిచేస్తూ వచ్చినది జ్యోతిషం. అది 1989 లో నాకు జీవిక అయినది. విధి నిర్ణయం చాలా చిత్ర మయినది అనుకొన్నాను. అక్కడ - చిరకాల మిత్రులయిన రామప్పగారు, ఆర్న్‌ శంకరానారాయణరాజుగారు, డిపార్టుమెంటు ప్రారంభంలో నేనే సెలెక్టు చేసిన సిహెచ్‌.వి. సుబ్రహ్మణ్యంగారు, జి. వీరభద్రాచారిగారు సహోద్యోగులై నాకు

32 పరిణతవాణీ ఆనందాన్ని కలిగించారు. డా॥ దొణప్పగారి తరువాత వైస్‌ ఛాన్సలర్‌గా వలచ్చిన డా॥ సి.నారాయణరెడ్డిగారు నన్ను జ్యోతిషశాఖలో కొనసాగించారు.1992 లో నేను మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయంలో ఒక ధర్మనిధి ఉపన్యాసం ఇస్తూ ఉంటే “గుండెపోటు” వ్యాధి వచ్చి అక్కడ హాస్పిటల్‌లో ఉండవలసి వచ్చింది. కొన్ని నెలలకు కోలుకాన్న తరువాత తిరిగి జ్యోతిషశాఖలో చేరి పనిచేశాను. ఆ అనారోగ్యకాలంలో నా మిత్రులు ఇ. సుబ్బారావుగారు కొంతకాలం జ్యోతిషళాఖలో పనిచేశారు. మధ్యకాలంలో శ మహేశ్‌యోగి జ్యోతిపశ్రాఖలో పనిచేశారు. మధ్యకాలంలో, మహేశ్‌యోగి జ్యోతిష “సంస్థవారు నన్ను విదేశాలలో జ్యోతిష్కునిగా పర్యటించవలసినదని కోరినా, ఆనారోగ్యకారణాలవల్ల వెళ్లలేదు. నామిత్రులు సుబ్రహ్మణ్యంగారు, సుబ్బారావుగారు వారి ఆహ్వానం మీద వెళ్లి పర్యటించి వచ్చారు. డా॥ నారాయణరెడ్డిగారి తరువాత, వైస్‌ ఛాన్సెలర్‌గా వచ్చిన డా॥ పేర్వారం జగన్నాథంగారు, 1994 జనవరి ఒకటి నుండీ నన్ను ఉద్యోగంలో “కంటిన్యూ” చెయ్యలేదు. దీనితో సంస్థలలో ఉద్యోగం చేసే “పర్వం 'ముగిసింది(1-1-1994).

ఆర్ధ శతాద్దికంచె కొంచెం అధికంగానే ఉన్న నా ఆచార్యకం, నేనెందరినో పెద్దలను, విద్వాంసులను, కవులను, మహాపురుషులను వివిధ ప్రదేశాలలో కలుసుకనే అవకాశాలు ఇచ్చింది. నాకు చేతనయినంతవరకు చిత్తకుద్రితో ఆచార్యత్వం నెరపేనాను. జయాపజయాలు రెండూ చవిచూచాను. ఇన్నిచోట్ల ఉద్యోగాలు చెయ్యడంవల్ల, “లీన్‌ తీసుకొని'వెళ్లినా పెన్షన్‌ లేదు. వివిధ ప్రాంతాలలో ఉద్యోగాలు చెయ్యడంవ్ల స్రీకాస్తీ.లేదు. ఆయా సంస్థలలో ఇన్ని దశాబ్బులలో తీసుకొన్న “కంట్రిబ్యూషన్‌ "లను వడ్డీతో చెల్లిస్తే, పెన్షన్‌ రావడానికి వీలుండేటట్లు ఇప్పుడు రూల్సు వచ్చాయని మికత్రులంటున్నారు! చూద్దాం!

మధ్యతరగతిలో పుట్టి - జీవితమంతా చదువుకోవడం - చదువు చెప్పడం మినహా పెద్దగా వైవిధ్యం లేని జీవితం గడిపిన సామాన్యుణ్లి నేను. '“మధ్యతరగతి మందవోసం'”' మాద్రమే తెలిసిన వాళ్లి. అయితే - తెలుగునకు సంబంధించిన ప్రథమ (ప్రయత్నాలు చాలా సార్భు చేసే అవకాశాలు నాకు లభించాయి. ఢిల్లీ విశ్వ విద్యాలయంలో, హిందీ ఎం, ఏ. స్థాయిలో జొత్తరాహులకు మొట్టమొదట తెలుగు

33 ద్వితీయ భాపగా బోధించే అవకాశం (1959-1968) ఆమెరికాలోని విస్కాన్‌ సిన్‌ విశ్వవిద్యాలయంలో తెలుగు బోధించడానికి ప్రత్యేకంగా నియమితుణ్ణయిన (ప్రథమ భారతీయుళ్లీ అయ్యే ఆవకాశం (1961-1962) తెలుగు అకాడమిలో తెలుగును ద్వితీయ భాషగా బోధించాడానికి వీలుగా, భాషా ప్రయోగశాల స్థాపనకు అధికారులకు తోడ్పడి స్టాపితమైన దానిలో (ప్రప్రధమంగా తెలుగును బోధించే అవకాశం (1977) హ్టైదరాబాదు కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయంలో తెలుగు (ప్రొఫెసరుగా, తెలుగు ఎం.ఏ. తరగతులు స్థాపనకు, పిహెచ్‌:.డి., పరిశోధనాకార్యక్రమ (ప్రారంభానికి కృపినేసే అవకాళం (1978) తెలుగు విశ్వ విద్యాలయం వారి రాజవహేం(ద్రవరం (ప్రాంగణంలోని సాహిత్య పీఠానికి మొదటి పీఠాధిపతిగా, మొదటి ప్రొఫెసరుగా ఆ పీఠాభివృద్దికి బీజావాపం చేసే అవకాళం (1987) నాకు - పరమేశ్వరాను గ్రహంవల్ల

• లభించాయి. అయితే, (ప్రధమ ప్రయత్నాలన్నీ ప్రథమ ప్రయత్నాలే! శ్రమతో కూడిన 'వైనా, ఇంకా చేయవలసినది చాలా ఉంటుందని అనుభవంవళ్ల గ్రహించాను. కాని, ఎవరో ఒకరు ప్రారంభించాలిగదా! ఆయా ప్రదేశాలలో నా తరువాత వచ్చినవారు ఆయా వాటిని అభివృద్ధి చేశారనీ, ఇంకా చేస్తున్నారనీ విని ఆనందిస్తూ ఉంటాను.

ఇంచుమించుగా అరవై సంవళ్సరాల నా సామాన్య సాహిత్య జీవిత కథ, తద్ద్వారా నాకు కలిగిన అనుభవాలు మీముందుంచాను. అందరి జీవితాల్ళో లాగే కష్టసుఖాలు జయాపజయాలు నాజీవితంలోను వచ్చాయి. మానవుల జీవితాలకు “ఉగాది పచ్చడి" చక్కని ప్రతీక! ప్రప్రథమంగా దీన్ని భావించి కల్పించిన మహానుభావులెవ్వరో తెలియదుగాని, సాంకేతికంగా దీన్నిమించినది లేదు. దీన్ని కల్పించినది ఎవరో కాదు! సామాన్య మానవుడు! ఇది సర్వ్సమానవానుభూతికి ప్రతినిధి! సామెతలు కల్పించినవారు గాని, మొట్టమొదట వాడినహరుగాని ఎవరో మనకు తెలియకపోయినా వాటిని పండితపామరులందరూ ఉపయో గంచుకొంటూ ఉన్నట్టే ఇదీని!

నేను గ్రహించినది - ఈర్ద్యాద్వేషాలు జీవితంలో ఏవీ సాధించి పెట్టలేవనీ

• మానవుల సర్వ దుఃఖాలకు కష్టాలకు ఇవి జన్మ స్టానాలని! ఇవి పాత మాటలే! కాని, ప్రతివ్యక్తి తన జీవితం ద్వారా సత్యాన్ని గ్రటాంచి, వాటిని పారదోలడానికి

వశీ పరిణతవాణీ “యథాశక్తి” ప్రయత్నించాలి. ఆలోచనా విధానంలో ఆచరణలో సంకుచితత్వం పనికి రాదు. వైవిధ్య శోభితమైన మానవజీవితంలో బహుజనహితం, బహుజనసుఖం అత్యున్నత ఆదర్శాలు! ఇక్కడ ““బహు'” అంచే '“సర్వ''* అని రం చెప్పుకోవాలి. ఇవి మనం అందుకోలేని ఆదర్శాలు అనుకోకుండా ప్రతివ్యక్తి వాటిని అందుకోవడానికి గాని, వాటి సామీప్యాన్ని కొంతైన పొందడానికి గాని చిత్తశుద్దితో ప్రయత్నించాలి. హింసా ప్రవృత్తి - తన మార్గమే సర్వోత్తమం అని మానవుడు అనుకోవడంలో పుట్టుతుంది. ఇది - మతం భాష్మ సాహిత్యం, రాజకీయార్దిక సిద్దాంతాలు, ఇంకా అనేక విషయాలకు సంభంధించి ఉంటుంది. ''కొకి పిల్ల కాకికి ముద్దు” అనే సొమెత ఒకటి ఉంది. దీన్ని మనం అర్దం చేసుకొంటే సంకుచితత్వం తొలగిపోతుంది. అయితే తరతమ భావాలుండవనికాదు. వీటి తారతమ్య నిర్భయం - సమాజ శ్రేయస్సు దృష్ట్యా జరగాలికాని, మనం ముందే నిర్ణయించుకున్న సూత్రాలకు అనుగుణంగా ఉన్నాయా? లేవా? అనే దానిమీద ఆధారపడికాదు. సమాజం మారుతూ ఉంటుంది. మౌనవ్చనకు లాగే దీనికీ - యౌవనం, మధ్య వయస్సు, వారక్యం ఉంటాయి. ఆయా వయస్సులలో వచ్చే ''రోగాలు”' ఉంటాయి. వీటిని పరిహరించుకొాంటూ ఉంటే- మౌనవునిలోగే సమాజంకూడా ఆరోగ్యంగా ఉంటుంది. ఇది- సమాజం మానవుల గుంపుగనుక - ఆగుణపులోని ఆందరికి వర్తిస్తుంది. కొందరికి అన్నీ ఉండి కొందరికి లేకపోవడం మొదలైనవి సమాజ సంతులనాన్ని కల్గోల పరుస్తాయి. దీన్ని గుర్తించి సకాలంలో సక్రమ విధానంలో సరి దిద్దుకోవాలి. అకాలం, అక్రమ విధానం అనర్హ హేతువులవుతాయి. ప్రాచీనులు పుణ్య పాపాలు అన్నవాటిని మనం - మంచి, చెడ్డలుగా అర్ధంచేసుకోవచ్చును - సమాజ శ్రేయస్సు దృష్ట్యా , '“పరోపకారః పుణ్యాయ, పాపాయ పరపీడనం?' అనే దానికి ఆధునిక సమన్వయం ఇదే! క్రాంత దర్శి అయిన మహాకవి గురజాడ అప్పారావుగారు “మంచి చెడ్డలు ఎంచి.చూడగ రెండె కులములు అన్నప్పుడు - ఆయన భావం ఇదే! “'ఓర్వలేమి పిశాచి, దేశం మూలుగులు పీళ్ళసనోయా' అన్నప్పుడు ఆయన మనస్సులో “ఈర్ద్యా ద్వేషాలు” తెస్తూ ఉన్న ““అనైక్యం?' ఉంది! వ్యర్థ కలహాలు పెంచవద్దనీ, '“కత్తివైరం”” కాల్చు అని ఆయన ఉద్చోధం. *' అన్నదమ్ముల వలెను జాతులు, మతములన్నీ మెలగవలెనోయ్‌'! అన్నప్పుడు - ఇది సాధ్యమైనప్పుడే, ““దేశమనెడీ దొడ్డవృక్షం, ప్రేమలను పూలెత్తు'

35 నని ఆయన న్మిర్ణయించారు. నాటికి, ఈనాటికి ఏనాటికీ ఇదే మన ఆదర్భం కావాలని, ఇది “' క్షురస్యధారా నిశితా దురత్యయా”* అయినా, మనం ఈ మార్గంలోనే నడవాలని

• నేనాచరణలో పూర్తిగా పెట్టులేకపోయినా - గ్రహించాను.

మధ్య తరగతికి చెందిన ఒక సామాన్యుని జీవిత సరళిని సహృదయులైన నా తెలుగు సోదరుల వటందుంచానాు. సానుభూతితో, కమాదృష్టితో చిత్తగించవలసినదని మనవి. ఆ అవకాశం - ఇక్కడా మొదటి ఉపన్యాసం కావడం - యాదృచ్చికమైన నా అదృష్టావకాశం, ఈ '“పరిణతవాణి” నాకు వయస్సు పైబడినా, నావాణీ “పరిణతవాణి”' స్థాయిని అందుకొన్నదనినేననుకోవడంలేదు. దీనిలోన్సి “పరిణతవాణి'' పెద్దలనుండి స్వీకరించి చెప్పినది! కార్యక్రమాన్ని భావించి, రూపరేఖలు దిద్రి తీర్చినాకీ అవకాశం కల్పించిన మాన్యమి(త్రులు, మహాకన్రులు, జాన పీఠ పురస్కార గ్రహీతలు, పద్మభూషణులు, డా॥ సి.నారాయణరెడ్డిగారికి, వారికి చేదోడువాదోడుగా సాయపడిన కార్య నిర్వాహక మిత్రులకు నా కృతజ్ఞతా పూర్వక వందన సహస్రాలు.

36 పరిణతవాణి కాళోజి నారాయణరావు (10-8-1994)

మూడు భాషల మధ్య ఫుట్టి పెరిగిన జీవితం నాది. తెలుగయినా, ఉర్వూ అయినా, ఇంగ్రీషయనా అన్నిటికన్నా ఎక్కువ చదువుకుంది ఉర్జూ - పదివాచకాలు. తెలుగు చదువుకున్నది నాలుగు వాచకాలు. అప్పటి రాజ్యం నైజాము నవాబుది. దీనికి సంబంధించిన భాష - సర్కారు భాష విద్యాభాష అంతా ఉర్జూూ. ఇంట్లో పరిస్టితి ఎటువంటిది? నాయనగారు కాళోజీ రంగారావుగారు ఉర్దూ, పారసీలలో పండితులు, ఇంగ్రీషులో కూడా. ఆయనకు అన్నిటికంటే తక్కువ వచ్చింది తెలుగే. ఆయన పెళ్లి చేసుకున్నది మహారాష్ట్రకర్ణాటక వాళ్లని. నాకు ఎనట్రై మా అన్నకు ఎనభై ఏడంటే, పెళ్లయిన పద్నాలుగు సంవత్సరాల తర్వాత మా అన్న పుట్టాడంచే ఆ పెళ్లి ఎప్పుడు జరిగిందో తెలుస్తుంది. మహారాష్ట్ర కర్ణాటకకు సంబంధించినవారు, హనుమకొండకు సంబంధించినటువంటి తెలుగువారు, ఉర్జూ ఫారసీ పండిళుడు వీరితో వివాహం. ఆ కుటుంబంలోకి ఈ భాషలన్నీ ఎట్టా వచ్చినై అని చెప్పడానికి ఈ సంగతులన్నీ చెప్పవలసి వచ్చింది. పెళ్లి షిల్లవైపు వాళ్ళు - ముఖ్యంగా ముసలివాళ్లకు - కన్నడం తప్పు మరో భాష రాదు. పెళ్లి కొడుకు వైపు నుంచి వచ్చిన ముసలి వాళ్లకు తెలుగు తప్ప ఇంకో భాష రాదు. ఏదన్నా పురుషులకు కొద్దిగా వస్తే ఉర్వూ వస్తుంది. అటు మహారాష్ట్ర కర్ణాటక వాళ్లకు కూడా ఉరూ కొంతవచ్చు. పురుషులు మాట్లాడుకోవడానికి ఉర్జూ ఉంది. ఆడవాళ్ళు ఆడవాళ్ళు మాట్టాడు కోవడానికి భాషలేదు. పెళ్లి జరిగిందెక్కడా? తిరుపతిలో. కాపురానికి వచ్చింతర్వాత మరి ఏం మాట్లాడుకోవాలి వీళ్లిద్దరూ! ఆమెకు ఉర్వూరాదాయె, తెలుగు రాదాయె. ఈయనకు మరాఠి రాదాయె, కన్నడం రాదాయె, కొద్దిగా ఉర్జూ మాట్లాడితే తెలొసేదామెకు. మా తల్లితం(డ్రిగారు ఆర్య సమాజస్టులు. మా మేనమామలంతా

37 ఆర్యసమాజ్‌కు సంబంధించినవాళ్ళు. కాబట్టి ఆమెకు హిందీ తెలుసు. ఈయన ఉర్జూవాడే కాబట్టీ ఉర్జూలో మాట్లాడేవాడు. అమె మరాఠిలో మాట్టాడేది..ఈయన కూడా మరాఠి ఏదో తెలుసుకోవడానికి ప్రయత్నం చేసేవాడు. అది వారి సంసారం ఆరంభం. అయితే చచ్చిపోయే వరకు కూడా నాయన ఉర్వూయే మాట్లాడేవాడు; అమ్మ మరాఠథియే మాట్టాడేది. తరువాత ఆయన మరాఠి నేర్చుకున్నాడు. ఆమె తెలుగు నేర్చుకున్నది. చచ్చేనాటికి కూడా ఆమె లేవలేని స్థితిలో కూడా కోడళ్లైవరన్నా ఆంధ్రప్రభో ఏదో ఇట్టా పట్టుకురావాలి - ఆమెకు కళ్లజోడు పెట్టి ఆమె చదువు కునేది. అంతవచ్చినా కానీ మొదటి అలవాటు మాత్రం పోలేదు. ఇది వారిద్రరి సంగతి. వారి వరాగతి ఏవిటి? అయ్యుతోటి ఉర్దూ, అవ్ముతోటి వంరాలి, ఇరుగుపారుగులతోట తెలుగు.

కాని ఎంతలాభం కలిగింది. మూడు భాషలు మాతృభాషలుగా మాకు వచ్చేశాయి. ఎప్పుడైనా మేనమామ వచ్చేవారు. ఆయన సంస్కృతంలో మహా పండితుడు, శాస్త్రి, వేదతిర్ట్‌. గంగ ఒడ్డున ఒక గురుకులం పెట్టాడు. 14వ ఏటనో 16వ ఏటనో వెళ్ళిపోయినవాడు 87వ ఏట మరణించాడు. ఆయన సంస్కృతం నేర్చుకోండిరా అంటే మేం వినలా ఆయనమాట. ఇటు నాయనగారు ఫారసీ నేర్చుకోండిరా అంటే ఈయన మౌటావినలేదు. ఏదో ఉర్వూ ఎటూ వచ్చేసింది. ఈ విధంగా మేం పెరిగిన వాళ్లం.

సంఘ సువ చేసు వుూహానుభావులంతా మాయింటికి రావటం, చారిత్రకంగా ఏదన్నా పరిశోధన చేసేవారంతా రావడం, ఆర్య సమాజికులందరూ రావడం, పండితులు రావడం, రాజకీయవాదులందరు రావడం, ఉండడం, అందువల్ల మా ఇంట్లో అన్నిటితోను పరిచయం. ఈ మడికొండ ఎటువంటి గ్రామం? నేను పుట్టుడానికి ఒక సంవత్సరం ముందు 1913 లో శ్రీ, పాదకృష్ణమూర్తి శాస్త్రీ? మడికొండకు వచ్చాడు. ఆ ఊళ్లో తవుటింటి గోపాలరెడ్డి అని ఒక పెద్దాయన చదువుకున్న వాడుండేవాడు. ఆయనతో సన్మానం పొందాడు. (బ్రాహ్మణులు,

38 పరిణతవాణి పండితులు వచ్చినట్టయితే ఉండడానికి ఆయన తన బంగళాలోనే ధర్మశాల నొకదాన్ని కట్టించాడు. ఒక పుస్తకం 1913లో గోపాలరెడ్డి గారి కంకితం ఇచ్చాడు. ఆ ఊళ్ళో పండితులు అనుముల కృష్ణమూర్తి తం(డ్రి అనుముల పండరి శ్నాస్త్రి. ఆయన 14సంవళ్సురాలు బెనారస్‌లో ఉండి విద్వాంసుడై వచ్చినాడు కృష్ణమూర్తి పెదనాయన పెద్దయ్య శ్యాస్త్రిగారు వేదాంతి. వారి తండ్రిగారు 115 సంవత్సరాలు (బ్రతికాడు. గురున్దానంలో ఉండేవాడు. సంవత్సరానికోసారి 15 రోజులేవో ఉత్సవాలు జరిగేవి. కృష్ణమూర్తికి పెంపకం పోయిన విశ్వనాథశాస్త్రీగారు వైయాకరణి. ఇది ఆ వూళ్లో సంగతి. (శ్రీపాద కృష్ణమూర్తిశాస్త్రిగారు ప్రతి సంవత్సరం వచ్చేవారు. గోపాల్‌రెడ్డి గారింట్లో ఈ పండితులంతా ఏవో చర్చలు చేసేవారు. ఇంకా వానమావులై వరదాచార్యులగారి పెద్రన్నగారు వెంకటాచార్యులుగారు - ఈ పేర్హన్నీ రావండి; ఎక్కడా సాహిత్య చరిత్రల్గొ రావు - వానమామలై వరదాచార్యులుగారు ఆయన తమ్ముడు లక్మణాచార్యులుగారు. వరదాచార్యులుగారికి చాలా సంతానం. ఆ కుటుంబంలో రెండో పూటకు భోజనం ఉంటుందన్న గ్యారంటీ లేదు. ఇంకా రెండో వారు మౌానాయనగారు. వారుకూడా అంతే మహానుభావులు, రెండో పూట ఉన్నది అనేది లేదు. 1916 నుండి 24 వరకు మడికొండలో ఉన్నాం. 1920లో గ్రంథాలయం స్టాపింపబడ్డ దక్కడ. మేం ఆరేళ్ల వాళ్తం. ఆ గ్రంథాలయం నైజాం రాష్ట్రంలోనే తెలుగువారి గ్రంథాలయాల్లో నాలుగవది. 1901లో కృష్ణదేవరాయాం(ధ్ర భాషానిలయం, 1904లో హనుమకొండలో రాజరాజనరేంద్ర భాషానిలయం, 1913మట్టైవాడలో శబ్బానుశాసన గ్రంథాలయం, 1920లో ప్రతాపరుద్రాంధ్ర భాషానిలయం మడికొండలో వచ్చినది. ఆ భాషానిలయాన్ని స్టాపించకముందే రామలక్మణ విద్యాలయం అని ఒక విద్యాలయం ఉందక్కుడ (ప్రయివేటుది. దానికి గస్తినిశాన్‌ తిర్పన్‌ అనేది వచ్చి (ప్రైవేట్‌ స్కూళ్ళు రద్దు చేసిదాంట్లో అది కూడా రద్దయి పోయింది, విద్యాలయాలు ఉండవద్రని. లైబ్రరి పెట్టడం అంటే పెద్ద టెర్రరిస్టు మూమెంట్‌ చేసి ఏదో ఉద్యమం సాధించినట్టు. పత్రిక చదవడం అంటే సర్కారుకు (ప్రమాదం చేసినట్టు, ఖాదీ తొడగడం అంటే ఇంకేమీలేదు అంతే.

39 ఇటువంటి పరిస్టితుల్లో వెంకటాచార్యులుగారు, రంగారావుగారు వీ రిద్దరు ఇంగ్లీషు, ఉర్జూ, ఫారసీ-ఎవరన్నా ' లా* కు పోదలచుకున్నారంటే 'కానూన్‌ పాఠాలు చెప్పేవాళ్లు. వాళ్లు హిస్టరీ, జాగ్రఫీ, సంస్కృతం చెప్పేవాళ్లు. తెలుగు వెంకటాచార్యులు గారు చెప్పేవారు. రమాబాయమ్మగారని ఉండేవారు. ఆమె ఇంట్లోనే ఉండేవారు. అక్కడకు వచ్చి పాఠాలు చెప్పేవారు. రంగారావు ఉదయం నాలుగు గంటలకే లేవి ఈ 29, 30 మంది విద్యార్హులను తీసికొని ఊరు బయటకు వెళ్లి అక్కడ వ్యాయామం చేయించి, కుస్తీ నేర్చి, మళ్లీ ఊళ్లోకొచ్చేవారు. ప్రతి శుక్రవారం అప్పుడు సెలవు. ఆదివారం కాదు. ప్రతి శుక్రవారం వక్షృత్వ పోటీలు. పద్యాలు చదివించే పోటీలు. 1924వరకు మా వుడికొండలో ఈ విద్యాలయంలో చదువుకున్నవారు ఒక పదివుంది ఉర్వూ కవులు, ఒక ఇరవైమంది తెలుగు కవులుండేవారు. మోత్కూరు వారని వారి భవనంలో నాటకం ఆడుతూజఉంచే ఒక వెయ్యివుంది కూర్చునే స్టలం ఉండేది. అక్కడ వానమాములై వరదాచారి, జగన్నాధాచారి, కాళోజీ రామేశ్వరరావు, సాంబ సిద్దయ్య, వీరయ్య, సొన్నాయిల వెంకటి, వీళ్లంతా డ్రామాలాడేది - గయోపాఖ్యానం మొదలైనవి. అటువంటి వాతావరణంలో పెరిగిన వాళ్లి నేను. పదేళ్లకో ఎనిమిదేళ్లకో దక్షిణాదిలో కాంగ్రెస్‌ మహాసభలు జరిగితే మామగారు ఏ.ఐ.సి.సి. సభ్యులుకాబట్టి హాజరయ్యేవారు. 1923లో కాకినాడలో జరిగాయి సభలు. మా మామగారు మహా సభలకు హాజరయి తిరుగు ప్రయాణంలో "హైదరాబాదుకు వస్తే ఆయనను కలవడానికి మా అన్నయ్యగారు, నాన్న నేను "హైదరాబాదుకు వచ్చి, రెండు మూడు రోజులున్నాము. వారిద్వారా కాంగ్రెస్‌, కాంగ్రెస్‌ రాజకీయాలు తెలుసుకోవడం. ఆయనెవరో కాంగ్రెస్‌వాడట, 17 సార్టు జైలుకు పోయాడట అని మా వెనుక సి.ఐ.డిలు. మా అమ్మ చదువుకున్నది. ఆర్య సమాజస్టులు కాబట్టి మా మేనమామగారిని హరిద్వార్‌ పంపారు చదువుకోడానికి, అనాడు మహాపండితులు, మహాత్యాగులు ఎంతో మంది. ఉత్తర దేశంలో కానీయండి, దక్షిణ దేశంలో కానీయండి అనాడు గాంగ్‌ నాయకుల్లో 60శాతం మంది ఆర్య

40 పరిణతవాణి సమాజీయులే. ఇక్కడ హైదరాబాదు సంస్టానంలో కూడా ప్రజల్లో చైతన్యం తెచ్చిన ఉద్యమం నిర్వహించిన సంస్థ ఏదీ అంటే మొట్టమొదటిది ఆర్య సమాజ్‌ సంప్టే. ఆర్య సమాజ్‌ స్టాపింపబడి ఇప్పటికి 150 ఏళ్లు కావచ్చు.

ఆర్యసమాజ్‌సంస్త, బ్రహ్మ సమాజ్‌ భవనం, థియోసోఫికల్‌ సొసైటీ, కృష్ణదేవరాయాం[ధ్ర భాషానిలయం, ఇవన్నీ ఎక్కడున్నయో చూడండి. ఇప్పటి ఉమెన్స్‌ కాలేజి నాయ రెసిడెంట్స్‌ కోర్ట్‌, అటు చాదర్‌ఘాట్‌ నుంచి ఇటు ట్రూస్‌బజార్‌ దాకా రెసిడెన్సీ ఏరియా: చాదర్‌ఘాట్‌ దగ్గర భాగ్యరెడ్డి వర్మగారి ఆది హిందూ స్కూలు, కృష్ణదేవరాయాం([ధ్ర భాషానిలయం, ఆర్య సమాజ్‌, మాడపాటి హనుమంతరావుగారి నివాసము- ఇవన్నీ ఈ ఏరియాలోనే ఉండేవి. ఇక్కడ కొంత స్వేచ్చ ఉండేది. పబ్లిక్‌ యాక్టివిటీ ఉండేది. ఊపిరి తీసుకోవటానికి వీలుండేటటువంటిది రెసిడెన్సీ ఏరియా. బ్రిటీషిండియాలో మొదలయ్యే టటువంటివి ఏ ఉద్యమాఅయిన్నా ఏ కొద్దిగానయినా: హనుమంతరావు పంతులు గారు ప్రభుత్వోద్యోగి. వరంగల్టులో ఎడ్యుకేషన్‌ డిపార్టుమెంట్‌లో పనిచేశారు. తరువాత నిజాం ప్రభుత్వంలో తాలీమాత్‌ ( విద్యాశాఖ) లో పనిచేశారు. పరీక్షపాసైన తర్వాత ఉద్యోగానికి రాజీనామా చేశారు. ఆయన ఆం(ధ్రోద్యమానికి పితామహుడు. ప్రతాహరెడ్డి పండితుడు, దేనికయినా మొదటి అధ్యక్షుడాయన. ఆయుర్వేద కాన్ఫరెన్సు జరిగితే అధ్యక్షుడు (ప్రతాహరెడ్డి, గ్రంథాలయోద్యమ ప్రారంభానికి సభ జరిగితే డాని అధ్యక్షుడు ప్రతాహెడ్డీ. ఆంధ్ర మహాసభకు మొదటి అధ్యక్షుడెవరయ్యా అంటే 'ప్రతాహెడ్డి. పదమూడు మహాసభలు జరిగాయి. (ప్రతాపరెడ్డి, రామకృష్ణుడు, రంగారాయుడు. ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు ఏర్పడింతర్వాత మొదటి మహాసభ జరిగింది వరంగల్టులో. అదొక చరిత్ర, రాజేశ్వరరావు గారి భవనం ఆవరణలోపట ఒకపదొహీను, ఇరవయివేల మంది కూర్చునేటువంటి పందిరి వేయించారు. అక్కడ పుస్తక ప్రదర్శన. ఆ ప్రదర్శనలో ముద్రిత అముద్రిత గ్రంథాలు తీసికొనివచ్చి పెట్టి, ఆదిరాజు వీరభద్రరావు గారితో ఆ ప్రదర్శన (ప్రారంభించారు. దాని ఆహ్వన

శే సంఘానికి కార్యదర్శి కాళోజీ, అధ్యక్షుడు ఒద్దిరాజు రాజేశ్వరరావు. రెండున్నర రోజులు సభ జరిగింది. వారి యిల్లు వరంగల్టుకు హనుమకొండకు మధ్య ఉంది. తెలంగాణ జిల్లాల నుంచే 300 మంది వచ్చారు. వచ్చినవాళ్లంతా హనుమకొండ - వరంగల్టు వాళ్లతో సహా అక్కడే భోంచేసారు. 3000 మందికి మూడు రోజులు భోజనం. ఆ పందిళ్లు వేయించిన, అంతా ఖర్చు వారిదే. కవి సమ్మేళనం పెట్టాం. ఆ కవి సమ్మేళనం కోటలో ఎందుకు పెట్టుకోకూడదని ఆలోచన వచ్చింది కాళోజ్‌కి. కల్టర్‌కు చెప్తే అది ఆర్కియాలజీ డిపార్టుమెంటుకు సంబంధించింది, అది ఎవరికి ఇవ్వరు, వీల్లేదు అన్నాడు. సరే అని కోట భవనాల శిథిలాల పక్కకు ఒకరి పొలంలో పందిళ్లు వేయించాం. రేవు ఒంటి గంట నుంచో రెండ గంటల నుంచో ప్రారంభం ఈ కవి సమ్మేళనం. ఇవాళసాయం త్రం వచ్చి పందిళ్లు కాలబెట్టారు. ఉర్పూ లేకుంటే అది ఉర్జూకు వ్యతిరేకమన్నమాట. 101004 ఏ కారు. తళ రారు 1 మక 51216. ఉర్దూ కానిది ఉర్జూకు శత్రువు. ఉర్జూకు శత్రువువైంది సంస్టానికి, రాజ్యానికి శత్రువు. తురకవాడు-- లేకపోతే తురకవాడికి విరోధి. తురకవాడికి విరోధి కాబట్టి రాజ్యానికి విరోధి. ఈ విధంగా పందిళ్లు కాలబెట్టారు. తెలుగు అభిమానులంతా కాపాడడానికి పోయారు. వాళ్లతో దెబ్బలాడారు. దెబ్బలాట జరిగింది. కొట్లాడుకోవద్దు అని చెప్పాం మేం కాంగ్రక్‌ వాళ్లం కదా! వీళ్లని వాళ్లని ఆపాలని పోయి అడీవాల సత్యనారాయణ అనే యువకుడు, ఎం. ఎస్‌. రాజయ్య అనేవాడు అప్పుడు బి.ఏ., చదువుతున్నవాడు వాళ్ల వీళ్ల లాఠీ దెబ్బలకు మూర్చపోయి ఆస్పత్రి పాలయ్యారు. కాళోజీ సపంతమేమిటంటే అక్కళ్లే ఆ శిధిలాలలోనే జరగాలి. హనుమంతరావుగారున్నారు, (ప్రతాపరెడ్డిగారున్నారు, రామకృష్ణరావుగారున్నారు. ముసుపట్లు పట్టాభిరామారావు గారనే వారు కవిసమ్మేళనానికి అధ్యక్షులు. మూడురోజుల మహా సభలకు ప్రతాపరెడ్డిగారు అధ్యక్షులు. (ప్రావీనమయిన శిథిలాలే కాకుండా ప్రత్యేకించి ఆనాడు వేసుకున్న పందిళ్ల శిథిలాలలో కూడా కవిసమ్మేళనం జరిగింది. దాశరథి మొదలయిన 60 మంది కవులు ఇత్తెహాదుల్‌ ముసల్మీన్‌ వారిని కూడా పీలిపించుకొని కూర్చుండ బెట్టుకొని చూడండి, ఏం జురుగుతుందోనని

త్రీబై పరిణతవాణి చూపించాం. దాశరథి, వరదాచార్యులు మొదలుయిన వాళ్లంతా ఏమికోట అది! ఏమి శిల్పాలవి అని! కవిత్వం చదివారు. 'శిల్సి * అన్న కవిత దాశరధి రాసిందక్కడ. ఆనాడు గాయపడి దెబ్బతిన్న నంది ఈనాడు కూడా గడ్డికరవడంలేదన్నాడు తన పద్యాలలో వానమామలై వరదాచార్యులు. తక్కినవాళ్లు కూడా చదివారు ఇదే విధంగా. ఈ ధోరణి చూసినేను ఈ పూర్వ వైభవమూ అదీ అని అంతా రాస్తున్నారు కదా! సంప్యూర్ణంగా త కవితనాది ' కూలిపోయిన కోట గోడలను చూపి, శిధిలమయిన గుళ్ల శిల్పములు జూపి, తుప్పుబట్టిన కత్తి తురకలకు జూపి, పురుగుబట్టిన తాటి పొత్తాలను జూపి, ఏమేమో జూపి పూర్వవైభవము తలచి పొంగేటి నీకు ప్రస్తుతావస్ట్ర ఏ పగిది నున్నదో! అని. సంపూర్ణంగా యాంటీ కవిత నాది. చాలా వైభవంగా జరిగింది కవి సమ్మేళనం. ఇక కాంగ్రెస్‌ వాళ్ల ఉద్యమాన్ని తీసికొన్నట్టయితే హయశగ్రీవాచారి ఉన్నారు. 1946లో వరంగల్టుకోటలో రామస్వామి, మొగిలయ్య అని అన్నదమ్ములు వారి ఇంటి ముందు జండా ఎగరవేశారు. జండా వందనం జరిగింది. ఇంట్లో నాయకులకు టీ, బిస్కట్టు ఏవో ఏర్పాటు చేసారు. ఎట్లాగో వెనుక ద్వారం గుండా నాయకులను తప్పించి మొగిలయ్య లాఠీ తీసుకొని రజాకారను ఎదుర్కొన్నాడు. ఓ ఇద్దరి తలకాయలు పగులగొట్టి పడిపోయాడు. అతని రక్తస్తిక్షముయిన శరీరాన్ని తీసుకొని నినాదాలు చేస్తూ మూడు నాలుగు మైళ్లు వరంగల్‌కోటనుంచి ఊరుదాకా ఊరేగింపుగా వెళుతూ ఉంటే అడోవాళ్లు లేరు. "పట్టపగలే పట్టణములో పట్టి పౌరుల కొట్టీ చంపినా దుష్టకూటమితో ప్రభుత్వము దొంగ (బేరము చేసిన) ...? అని కోళోజీ చెప్పాడు. అట్టా ఊరేగింపుగా వస్తూవుంటే శబ్బానుశాసన గ్రంథాలయం దగ్గర - ఆ గ్రంథాలయానికి రామానుజరావు కార్యదర్శి యాభై ఏళ్ళపాటు - ఒక రెండు మూడేళ్ల పిల్లవాడు అరుగు మీద నిలబడి ఉన్నాడు. వాణ్ణి పొడిచి మోరీలో పడవేసారు. ఇట్లానే ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు (ప్రారంభోత్సవం. జండా వందనం మొదలయిన సంఘటనలతో ఒక రన్నింగ్‌ కామెంటరీగా, వాఖ్యానంగా నా కవిత్వం

త్రీ"

సాగింది. 'ప్రజలను హింసించు ప్రభువు మాకేలా మహబూబ్‌ బాద్ద చచ్చిపోతే రాజ్యం ఆయన కొడుకు ఉస్మానలీఖాన్‌కు వచ్చింది. ఉస్మాన్‌ ఆలీఖాన్‌కు వస్తుంది నిజాం నిరంకుశ పాలన. ఈ పదిహేడు జిల్లా లలోపట వాని ఇష్టారాజ్యం. వానికి హైకోర్టు, వానికి సైన్యం వానికి టప్పా, వానికి సిక్కా, (బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వానికి వాడు “యూరెవాదార్‌ (21%) కలాజ. రెండవ (ప్రపంచయుద్ధంలో ఎంతో సహాయ పడ్డవాడు, మొదటి ప్రపంచయుద్దంలో కూడా సహాయ పడ్డాడు. అన్ని సంస్థానాల వాళ్లకూ హెచ్‌, హెచ్‌. యే. హిజ్‌ హైనస్సీ. కాని మనవాడికి హెచ్‌. ఇ. హెచ్‌. మహాఘనత వహించిన నిజాం (ప్రభువు. మూడునెలల కోసం కాళోజీ వరంగల్టు జిల్లా నుండి బహిష్కృతుడు. నాకు హిందువులు ఒక కన్నైతే, ముస్తీంలు ఒక కన్ను. ఇద్దరూ నాకు సమానం అని చేప్పేవాడు నిజాం. దీనిమీద కాళోజీ వ్యాఖ్యానం నాగొడవలో, “నేటి” (వారము) రెండుకళ్ల మేటి మాటలెందుకు... అని, “ప్రజలను హింసించు (ప్రభువులు మాకేల వధియింప భక్షింప...? అనినా ప్రళ్న “రాణి వాసములో రంజిల్టు రాజా-రైతుబాధలు తీర్చి రక్షింపలేవా? పట్టణపు సాగసులకు పాటుపడురాజా,? అని ప్రశ్నలు. నా గొడవలో సాంతం ్రళ్నలే ప్రశ్నలు. ''అడుగు తున్నాడు కాళోజీ (ప్రథవు పౌరుని....!' అని వరాహగిరి వెంకటగిరి రాష్ట్రపతిగో ఉన్నప్పుడు (ప్రశ్నించాను. సాహిత్యంలోపట నాకు శేషగిరిరావు గారు, అయిదారు భాషలలో పండితులు. కొత్త పట్నం రాధాకృష్ణగారు, ముసుపట్టు పట్టాభిరామారావు గారు, , 'రాళ్లపాటి రాఘవరెడ్డిగార్గ దగ్గరవారు. మాయింట్లో జరిగిన విషయం, విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు మొదటిసారి వచ్చినప్పుడు- విశ్వనాధ సత్యనారాయణ గారేమిటి? ఎవరు వచ్చినా కాళోజీ రామేశ్వరానుగారి ఇంటికి రావలసిందే - రాఘవరెడ్డి గారు పద్యాలు చదివారు. వేల పద్యాలు రాశారు. రామేశ్వరరావుగారి ఇంటికి పండితులు: మహానుభావులు, రాజక్రీయవేత్తలు అందరూ వచ్చేవారే, అదొక వాతావరణం. సాయంకాలం భాగవతమో, తులసీదాసు రామాయణమో, సంత్‌ జ్ఞానేశ్వర్‌ రచనలో చదివేవారు. అటువంటి సాహిత్య వాతావరణం అక్కడ,

త్య పరిణతవాణి

అనాడు తెలంగాణాలో (ప్రత్యేక పరిస్టితి. భయం, అనుమానం. (ప్రతి దాన్నీ అనుమానించేవారు. అప్పుడు ఢిల్లీ నుంచి అయినా, మ(ద్రాసు నుంచి అయినా ఇటు కృష్ణా, గుంటూరు, గోదావరుల నుంచైనా ఎవరు వచ్చినా కాళోజీ రామేశ్వరరావు గారి ఇంటికి రావలసిందే. మద్రాసు నుంచి ఢిల్లీ పోవాలంటే కాజీపేట మీదుగా పోవలసిందే. రైలు నైజాములో ్రవేశించిందగ్గరి నుండి కిటికీలు మూసుకొని పడుకొనేవారు. ఏమి జరుగుతుందోనని భయం. సభలు సమావేశాలు ఏమి జరిగినా రెసిడెన్సీ ఏరియాలో జరగవలసిందే. ఆర్య సమాజ మహాసభలు అక్కడే జరోగేవి. కృష్ణదేవరాయాం([ధ్ర భాషానిలయం మాడపాటి హనుమంతరావు, బూర్గుల రామకృష్ణారావుగార్జు కార్యదర్శులు, అధ్యక్షులుగా పనిచేశారు. రెసిడెన్సీ ఏరియాలోనే ఈ అవకాశం.

తెలంగాణా ప్రాంత పరిస్టితి వెనుకబడినపరిస్టితి. కులాలు పట్టించుకోక పోవడం, బాల్య వివాహాలు వదిలి సెద్దయిన పిల్లలకు పెళ్ళిళ్లు చేయడం, కులాంతర వివాహాలూ ఇవన్నీ మనకంటే ముందు మహారాష్ట్రలో మొదలయ్యాయి. సంఘ సంస్కరణ అక్కడే ముందు జరిగింది. మన దగ్గర పరిస్థితి ఏమిటంటే శారదాబిల్టు మరో మూడునెలల్టో అమల్లోకి వస్తుంది అంటే కృష్ణా జిల్లాకు మా నైజాం జిల్లాల సరిహద్దు ప్రాంతంలో సువూరు లత్షవివాహాలు జరిగాయి. వూడపాటి హనుమంతరావుగారి జన్మష్టలం ఎ(ర్రుపాలెంలో యాభైవేల పెళ్ళిళ్ళు జరిగాయి. నా పెళ్ళి కూడా చాలా చిన్నప్పుడే జరిగింది.

ఇక సాహిత్యాలలోకి వస్తే గరివెళ్ల సత్యానారాయణ, తుమ్ముల సీతారామమూర్తి చౌదరి, ఇలా రాజకీయ ఉద్యమాల గురించి రాసినవాళ్లు అయిదుగురు, ఆరుగురు కంటే ఉండరు. అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావుగారు చెప్పిన క థ. రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారు “ఎక్కడనో పలు శస్త్రశాలలు నిలుపువాడు....! అని ఏదో పద్యంలో రాస్తే కృష్ణాజిల్లా నుంచి ఎవరో రెసిడెన్సీకి రాస్తే, రెసిడెస్సీవారు ఎంక్వయిరీ జరిపారు. అప్పుడు శణ15 &ళ ఉండేది. కాళేశ్వరరావు పంతులుగారికి

శ్‌

రాయప్రోలు సుబ్బారావు గారంటే గౌరవం. ఆ సంగతంతా తెలుసుకొని వాళ్ల దగ్గరకుపోయి రామ రామ (బ్రాహ్మడు శ్నస్త్రశాలలు అని రాయలేదు సత్రశాలలు అని రాశాడు అని బొంకారు. నిర్భయంగా చెప్పిన చిలకమర్తి అత్మీనరసింహంగారు 'తెల్లవారను గడుసరి గొల్లవారు! అని చెప్పారు. ఈ విధంగా ప్రభుత్వ వ్యతిరేకంగా నేరుగా చెప్పినటువంటి సాహిత్యాన్ని చూడండి. ఆధునిక మహా కవుల్ని కూడా తీసుకోండి. నేరుగా ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా రాసినటువంటి కవులను చూపించండి. సిద్ధాంతంగా సిద్ధాంతపరంగా లేకపోతే విశ్వాసపరంగా అన్యాయం చేయడం తప్పు అని చెప్పిరాయవచ్చు. దోపిడీ చేయడం తప్పు అని ఎవరైనా రాయవచ్చు. మన శ్రీశ్రీ! అన్నాడుకడా 'దౌర్హన్యాలు దోపిడీలు ఇంకానా ఇక సాగవు" అని. దీనిమీద నా ప్రశ్న “ఏమైందని ఎందుకు సాగవు?” అని. సాగుతూనే ఉన్నాయికదా. అయోధ్యరామయ్య అని ఒకాయన నూరు బుర్రకథలు రాశాడు. తెలుగు పత్రిక తీశాడు. మొదలు మాసపత్రిక తరువాత పత్షపత్రిక్క తర్వాత వార పత్రిక తర్వాత వారానికి రెండు సార్గు, తర్వాత భాగ్యనగర్‌ అని తెలుగు డైలీ పెట్టి మూడు సంవత్సరాలు నడిపాడు. సుబ్బరాజు, బుర్రకథ రాజు అని ఆయనకు పేరు. ప్రత్యక్షంగా పాడేవారు రజాకార్హకు, నైజాంకు వ్యతిరేకంగా. దాశరథి ఏమిటి. అతను పెద్ద ఉద్యమాలు నడిపించింది లేదు. పెద్ద ఉపన్యాసాలిచ్చింది లేదు. సభల్లోకి పోయి ఆ పద్యాలు చదివేవాడు. అదే పెద్ద ఉపన్యాసం. ఒకరెండు వేల ఉపన్యాసాల (ప్రభావం కలిగించాడు ఆ పద్యాలతోటి

వందే మాతరం పాడడం ఇక్కడ నిషిద్దం 1938 - 39లో. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం కాలేజీలలోపట, హాస్తళ్లలోపట నందే మాతరం పాడతామని విద్యార్థులు ముస్లిమేతర విద్యార్థులు, (ప్రభుత్వం పాడవద్దని - హాస్ట్రల్స్‌కు తాళాలు పడ్డాయి. వెళ్లగొట్టబడ్డారు. అప్పుడు ఇంటర్మీడియేట్‌ చదువుకొనేటటువంటి కాలేజీలు నాలుగు. ఒకటి జౌరంగా బాదుఇ మవారాస్ట్ర, ఒకటి గుల్బర్గా, కర్ణాటకలో మెదక్‌ సుబాకు సంబంధించి ఇక్కడ ప్రారంభించిన సిటీ కాలేజీ, వరంగల్‌లో ఒకటి. ఇవన్నీ నైజాం పాలనలోని 17 జిల్దాలలోవి. తర్వాత యూనివర్శిటీ. అయితే 600 మంది స్టూడంట్సు వందేమాతరం పాడడానికి ముందుకు వచ్చారు. వీళ్లను

శర పరిణతవాణి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం నుండి బహిష్కరిస్తే ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం వాళ్లు రానివ్వలేదు: మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయం అసలే అంగీకరించలేదు. నాగపూర్‌, విశ్వ విద్యాలయం వైస్‌ ఛాన్సలర్‌ డాక్టర్‌ కేదార్‌ అని ఆయన అందరికీ నాగపూర్‌, వార్దా మొదలయిన ప్రదేశాల్లో అవకాశాలు కల్పించారు. వరంగల్‌లో ఇంటర్‌లో 49మంది ముస్లిమేతర విద్యార్థులముండేవాళ్ళం. అందులో మొదటి సంవత్సర విద్యార్థి రాజాగౌడు, రెండవ సంవత్సరం విద్యార్థి సుదర్శన్‌రావు అనే విద్యార్డులు తప్ప తక్కిన 47మంది వందే మాతరం పాడడానికి వచ్చారు. నాగపూర్‌కు పంపించిన ఈ 47 మందిలో అందరికంటే చిన్నవాళ్ణయినా పెద్దవాళ్ల నేను. హయగగ్రీవాచారి కూడా ఉన్నాడు: వాళ్లలో నేటి ప్రధాన మంత్రి పి. వి. నరసింహారావు, ఇక్కడ అచ్యుతరెడ్డి, పద్మనాభం వాళ్ళలో పెద్దవాళ్లు. ఒక మేలు మాత్రం జరిగింది. అట్లా వెళ్లిన 600 మందిలో 400 మంది దాకా ఇంజనీర్లు, డ్యాక్టర్లు, లాయర్టు అయి పెద్ద పెద్ద చదువులు చదివి నాయకులయ్యారు. వందేమాతరం పొడ వద్దంటే తెలుగు, పార్సీ, ఇంగ్రీషు పదాలు కలిపి కాళోజీ దాన్ని ఒక వ్యంగ్య గేయం చేశాడు. మా పి.వి. నరసింహారావు మాటల్లో చెప్పాలంటే, “లక్ష ఉపన్యాసాల కంటే ఎక్కువ పని మా కాళోజీ గేయం చేసింది. మచిలీపట్నం కూడా నాదే రాయలసీమ అంతా నాదే. నాకు సముద్రపు ఒడ్డు కావాలి. అందుకని మచిలీపట్నం నాకు కావాలి, అట్టా బేరాలు. అదికూడా నాదే మీ బకాయి వసూలుకని ఇచ్చాను. ఇంకా వసూలు కాలేదా అది కూడా నాదే అన్నాడు నిజాము. నిజాంరాజు గారి బావ అయిన షాహెమసూధ్‌, షాహెబెరాయి. అందే మచిలీపట్నం రాజు. ఇవన్నీ తనవేనని నిజాంక్లెయిమ్‌ చేశాడు, ఖమ్మందాటితే కృష్ణాజిల్లా. అప్పుడు ఖమ్మం మా వరంగల్‌ జిల్హాలోనే ఉండేది. ఖమ్మం దాటితే మిమ్మల్నివారూ ఆడగరు. కాని మేం మా(త్రం మసూలా రాజులం. మేము షాహెబా రారు. ఇదంతా చాలా వ్యంగ్యం. ఇక్కడ ముప్పయి సంవత్సరాలు నలభై సంవత్సరాలు పెద్ద పెద్ద ఉద్యమాలలో ఉండి మహాపండ్‌తులు మహాకవులు అయినవాళ్ళు మా హైదరాబాదు రాష్ట్రంలో ఉండేటటువంటి వంటి ఇద్దరు. ఆలిండియా (ప్రఖ్యాతిగాంచినటువంటి సరోజినీనాయుడు ఒకామె. ఆమె మా హైదరాబాదు

త్త కోడలు. మేజర్‌ నాయుడు భార్య. ఆయన మిలిటరీ డక్టరు. ఈమె ఆ రోజుల్లో బెంగాల్‌ నుంచి వచ్చినటువంటి ఒక హెడ్మాస్టరు గారి బిడ్డ. ఈమె మా హైదరాబాదు నివాసి. రెండో వారు రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారు. మహానుభావుడు. ఈయన కృష్టదాటితే జాతీయ కవి. ఉక్కడెక్కడ ఉండేవాడో ఏమిటో మాజెవరికీ తెలియదు. మేమెవరమో ఆయనకు తెలియదు, ఒక సంఘటన చెప్తా. మన రామానుజరావు శబ్బాను శాసన గ్రంథాలయ కార్యదర్శి. గ్రంథాలయ రజతోత్సవం చేస్తూ దానికి మహావహులనందరిని పిలిచాడు. 1944-45 'ప్రాంతం-రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారు, తల్గా వజ్బ్బృల శివశంకర శాస్త్రిగారు, గాడిచెర్ల హరిసర్యోత్తమరావుగారు, 'విజయ' అనే ప(త్రిక తీస్తూ ఉండిన పల్లెల (శీ/రామమూరర్తిగారు ఈ అయిదారుగురు మహానుభావులు వచ్చారు. వీరందరిదీ కూడా వరంగల్‌ స్టేషన్‌ దగ్గర ఒక సత్రంలో బస. నేను వీళ్లంతా అక్కడ ఉన్నారు కాబట్టి వెళ్లాను. ఆ హోల్లో జంపఖానా పరిచిఉంది. అతిథులందరూ కూర్చుని ఉన్నారు. ఒక పక్క ఈజీవైరులో రాయప్రోలు సుబ్బారావు గారు కూర్చున్నారు. నేనుపోయే సరికి వాళ్తందరూ మా హరిసర్యోత్తమరావుగారూ, తక్కిన వాళ్ళూ కాళోజీ రారా అని చనువుగా పిల్చి కూరీపెట్టుకాని వాళ్లందరూ మాట్లాడుతూ ఉన్నారు. రాయప్రోలు వుహానుభావుడు నన్నేదో వింతగా చతాస్తున్నాడం. హరి సర్వోత్తమరావుగారు చూసి "ఏమోయ్‌ సుబ్బారావు అట్లా చూస్తున్నావ్‌ కాళోజీ నెరుగరా' అన్నాడు. తెలవదు అనవచ్చుగదా. కాని హరిసర్యోత్తమరావుగారు అంత ఇదిగా మాట్లాడుతున్నారు. తల్లావజ్బ్బలన్వామి వారు మాట్లాడుతున్నారు. ఎక్కడనో చూసినట్లే ఉంది అన్నాడు. ఎందుకనాలి? హరి సర్వోత్తమరావుగారు పదిపదిహేను నిమిషాలపాటు “ఏమిటిది? నీవు30, 35 సంవత్సరాలు హైదరాబాదులో ఉండడ మేమిటి? కాళోజీని ఎక్కడో చూసినట్టుందనడమేమిటి? ఎవరితోనూ కలవవా? ఇక్కడి ప్రజలతోటీ, ప్రజల ఉద్యమాలతోటీ ఏమీ సంబంధం లేదా నీకు? అని (ప్రశ్నించారు. అది వసంత బుతువు. సాయంత్రం సభలు. కవి సమ్మేళనం రాయప్రోలువారు అధ్యక్షులు. కవి సమ్మేళనంలో కవిత్వం చదవ వలసినవారిలో

ఉర పరిణతవాణి మొట్టమొదటి పేరు కాళోజీ నారాయణరావుది. వసంత బుతువు, పార్గిము, కవిసమ్మేళనం, కాళోజీగారు “కోకిల అని కవిత వినిపిస్తారు అని పరిచయం చేశారు. నేను కోకిల అని రాశాను. దాంట్లో అన్యాపదేశంగా రాయప్రోలు వారిని తిడుతూ రాశాను. ఆ తర్వాత మాత్రం ఆయన వరంగల్టుకు వస్తే మా ఇంట్లేనే దోగేవారు. “లేమావి చిగురులను లెస్సగా మేసెదవు, బుతురాజు వచ్ళెననె అతి సంభ్రమముతోడ, మావి కొమ్మల నీడమైవరచి పాడెదను, తిన్నతిండెవరిదే కోకిలా - పాడుపాటెవరిదే! ఏనాటి సుకృతమో, ఏ విశ్వకవి చలవో ఈ నాడు నిన్నింత దానిగా చేసినది...! అంతేకాదు రాయప్రోలు ప్రసిద్ధ గీతం “ఏ పీఠమెక్కినా ఎందుకాలిడినా ఏ దేశమేగినా...” అనే దానికి మొట్టమొదట పేరడీ చేసింది కాళోజీ. ఆ పాదాలట్లునే ఉంచి “పాగడా వీతల్లి భూమిభారతిని? అన్నదాన్ని “చూడరా నీబొజ్జ పూడుమార్గము' అని మార్చి రాశాను. 'నరులు (ప్రాణాలతో నడచుదాకా...' చూడరా నీబొజ్జ నిండు మౌర్గము.* అని సభలో వేనే అధ్యక్షుణ్లి. రాయప్రోలు వారు ముఖ్య అతిథి అనుకుంటాను. రాయప్రోలు వారు ఇంత గొప్ప దేశభక్తి గీతం రాసి ప్రభావం వేస్తే, నేను ఈ పేరడీ రాసి ప్రభావం వేశాను. 'చూడరా నీ బొజ్జ పూడు మార్గము అన్న నామాటే అందరూ పాటిస్తారు కాబట్టినా (ప్రభావమే ఎక్కువ అన్నాను. వరంగల్లులో సుప్రసన్న, సంపత్కుమార, జగన్నాథం వీళ్లు సాహితీ బంధు బృందం అని సంప్ట పెట్టారు. ప్రారంభోత్సవానికి రాయప్రోలు అధ్యక్షులు, విశ్చనాధ ముఖ్య అతిథి, విశ్వనాథ సంస్కృతం లేకపోతే తెలు లేద్కు సంస్కృతం లేకపోతే దేవుడే లేడు అన్నాడు. దేవుడు లేకపోతే మాక్తు దయ్యం లేదు పామ్మన్నాను. అరవవాళ్లతో బాధలుపడి విడిపోయి (ప్రత్యేకరాష్ట్రం కావాలని అంతకాలం ఉద్యమాలు నడిపి 1913లో ఆం(ధ్ర మహాసభ మొదలు 1953లో కర్నూలు రాజధానిగా ఆం(ధరాష్ట్రం ఏర్పడేదాకా రాసన కవితలన్నిటిలో చేసిన ప్రసంగాలన్నిటిలో అరవల దగ్గర ఆంధ్ర అనీ, ఆం(ధ్రల ద్గర తెలంగాణులనీ పెడితే సరిగ్గా సరిపోతాయి ఆ బాధలన్నీ. మరి అన్ని బాధలు పడ్డవాళ్ళు మమ్మల్సింకా

తం

బాధలెందుకు పెడుతున్నారో నా కర్టం కావడంలేదు. మొదట్నుంచీ ఢిల్లీ నుంచి, అక్‌్న్నీ నుంచి వచ్చినవాడు మాకు ఉర్జూరాదనీ, మద్రాసు నుంచి వచ్చిన పెద్ద పెద్ద ఇంగ్లీషు పండితులు మాకు ఇంగ్లీషు రాదనీ, హిందీ వాళ్లు వచ్చి మాకు హిందీ రాదనీ అన్నారు. కాని మాకు తెలుగు రాదన్న వాళ్లులేరు. కాని ఈ మహానుభావులొచ్చి మాకు తెలుగు రాదన్నారు. ఇది చూడండి మీరు. 1913 లోపల (శ్రీ, పాదకృష్టమూర్తి శాస్త్రీ, వంటి పండితులు కూడా మడికొండకు వచ్చి రెండేసి నెలలు, మూడేసినెలలు ఉండి పోయినారు. ఇల్లెందులో 25వ గ్రంథాలయ మహాసభలు జరిగితే ఈ మహానుభావుతందరూ వచ్చారు.

గుజరాతులో కాంగ్రైసు మహాసభలకు రావినారాయణ రెడ్డిగారు ఆంధ్ర నుండి వెళ్లిన సభ్యులతో ఉంచే ఎన్‌ జి. రంగానో మరెవరో రెడ్డిగారిని * ఏ రెడ్డీగారూ మీరు తెలుగుచదువుళారా, మీనైజాములో తెలుగు చదువుతారా?' అని అడిగారు. ఆయనేవుంటారు. నవ్వారు. జొన్నలగడ్డ సత్యనారాయణమూర్తి అని ఒక మహానుభావుడు వచ్చేవాడు. మౌ వరంగల్లులో కూడా ఎన్న్నీ నెలలు ఉండేవాడు. మాయింట్లో కూడా ఉండేవాడు. మహావక్త. నా మహారాష్ట్ర యాత్ర, నాబెంగాల్‌ యాత్ర అని రాయటమే నాసంగతి మొ సంగతి రాయకపోతివంచే తంతా' అన్నాను. ఎందుకోసం అంటే “అరే కాళోజీ నీవు తెలుగు బాగానే మాట్లాడతావే' “అంటే మరేం మాట్టాడతరా?' అన్నాను. వావిలాల గోపాలకృష్ణయ్యగారు, లక్ష్మీనరసింహం పంతులుగారు సభలకు వస్తే నేను, కోదాటి నారాయణరావుగారు, తెలుగులో మౌట్టాడితో వారికీ అళ్ళర్యమాయె. వీరు నైజాం వాళ్ళు తెలుగు మాట్లాడుతున్నారు. మీరు ప్రపంచమంతా తిరిగి వచ్చినారె, అమెరికా గిమెరికా గురించి జ్ఞానమున్నదే, మా తెలంగాణీ అంటే తెలియకుండా పోయింది మీకు. బోయిఖీమన్న, బుచ్చిబాబు, గోపీచంద్‌ 1956 తర్వాతో ఇక్కడికి వచ్చారు. తెలంగాణా రచయితలు ఒక సభపెట్టి ఈ ముగ్గురికీ చిన్న సన్మాన కార్యక్రమం చేస్తేమేం ఏదో ఎడారిలో, అరబ్‌ దేశానికో పోతున్నామనీ మాతో తెలుగు మౌట్లాడే వాళ్లెవరన్నా ఉంటారా అని అనుకున్నామని ఆ ముగ్గురూ మొట్లాడారు1956లో 1945లో కథకుల సమ్మేళనం

ద0 పరిణతవాణిీ చేసుకున్నాంమేమిక్కడ. కవి సమ్మేళనాలయితే తెలంగాణా రచయితల సంఘం, ఆం(ధ్ర సారస్వత పరిషత్తులో అంతకుముందే జరుగుతూ ఉండేవి. కాళోజీని మూడునెలలు వరంగలు జిల్లా నుంచి వెడలగొడితే చంకూరు అనే కుగ్రామంలో “సాహితీ మేఖల వార్షికోత్సవం జరిగితే రామానుజరావుగారు అధ్యక్షత వహిస్తే 60 మంది కవులు దాంట్లో పాల్గ్లాంటే, మూడువేల మంది 'గ్రామస్టులు కూర్చుని వించే 12గంటలు జరిగింది - ఆ కవిసమ్మేళనం. జనగాంలో గురజాడ జయంతి రోజు కన్యాశుల్భం మీద సభ జరిగితే నాలుగు అయిదు వందల మంది వచ్చారు. దానికి బోయి భీమన్న, గోరా శ్నాస్త్రి, ముఖ్య అతిథులుగా వచ్చారు. వారిద్దరి గుసగుస, మనం ఏం చెపితే వాళ్లకేం తెలుస్తది?” అని అంటే వాళ్లు “మీ యిద్దరి ఉపన్యాసాలు వినడం కోసం రాలేదు నాయనా, గురజాడ వారి కోసం వారి కన్యాశుల్కం కోసం వచ్చారు. అన్నారు.? ఎట్టా ఇంటిగ్రేషన్‌ జరుగుతుంది, ఎట్లా సాధ్యం? ఈ దేశం అందరిదని, అంతా భారతీయులమని అంటేనే అయిపోతదా, అనిపించాలి కూడా కదా. ఫస్తయినా పండగయినా అందరిదీ అయినప్పుడు, అప్పయినా ఆస్తయినా అందరిదీ అయినప్పుడు, నాకనిపిస్తుంది "నేనింకా నానుండి మా వరకు రాలేదు. మనమంటే కదా ముందడుగు? అని రెండున్నర జిల్బ్దాలది దండిబాస అయినప్పుడు, తక్కినవాళ్తయాసు తా క్కిషట్టబడినప్పుడు (ప్రత్యేకంగా రాజ్యం పాలడగక తప్పదు. కూలివాళ్లకోసం ఎంతో శ్రమ పడ్డవాడు, ఆరణాల కూలీ నుండి ఆం(ధ్రప్రదేశ్‌ ముఖ్యమంత్రి అయినవాడు, మహానుభావుడు అంజయ్య రవీంద్రభారతిలో మౌట్టాడుతూ ఉంటే గోల, హేళన . అది మా కైదరాబాదు, సికిందరాబాదు బాష అని దాశరథి సమర్దిస్తే అంజయ్యగారి భాషే అసలైన తెలుగటు దాశరథి గారన్నారని ఆరునెలల వరకు పండితులు విమర్శించారు. ఎవని యాస ఎవని భాషవానికీ సిసలైన భాష్క ఆ గురజాడ వారి పుణ్యం, ఆ గిడుగువారి పుణ్యం వల్ల ఇంతమంది కవులు, ఇంతమంది కథకులు ఇవాళ రాస్తున్నారు. శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రీ తన అనుభవాలలో రాసుకున్నాడు-చిన్నప్పుడు ఆయన ఒక తెలుగు పద్యం రాసుకొని 'మెత్తకింద పెట్టుకుంటే ఆయన అన్నచూసి చెంపమీద ఒక దెబ్బకొట్టి, తీసుకొనిపోయి తండ్రికి చూపిస్తే ఆయన కర్ర తీసుకొని భేతిమీద కొట్టాడట. ఆంధ్రలో గాని మహారాష్ట్ర, మద్రాసులలోగాని ఉన్న-ఆర్జేయ ఉద్యోగులు భాషాభిమానం ఆసక్తి

క్‌1 ఉన్నవారు అటు ఉర్జూనయినా, మరాఠీనయినా, తెలుగయినా ఉద్రరించారు. లేకపోతే మన ఈ మహాకవులందరూ దేశ భాషలనేవి లేకుండా చేసేవారు. ఇది మన భాషాసేవ. “ఏ భాషరా నీది ఏమి వేసమురా?...' అక్కడగాని ఇక్కడగాని మొన్న మొన్నటిదాకా 'తెలంగీమే బాత్‌కర్‌నా నహీ ఆతా! అనో 'ఐడోంట్‌నొ, హొటు స్పీక్‌ తెలుగు” అనో అనేవాళ్లే. ధోవతి కట్టుకోవడం అవమానం, పంట్టాం వేసుకొని టై కట్టుకోవడం వానికి, ఇక్కడ పైజామా లాల్చీ వేసుకోవడం వీనికి. వాడు వీణ్లీ అకేపీించడం. ఎట్టున్నది చూడండి. వానిది రోడ్డు తెలుగు, వీనిది సడకు తెలుగు, మాకు 'చాయ్‌' తెలుగు, మీకు "టీ తెలుగు. ' అన్యభాషలు నేర్చి ఆం్రమ్మురాదనుచు సకీలించు ఆం(ధ్రుడా చావవేమిటికిరా...' అని రాయవలసి వచ్చింది కాళోజీ, ఒకని అలవాట్లను ఒకడు సహించాలి. సహృదయం ఉండాలి. మైత్రి ఉండాలి. వ్యసనమున్నవాడు తనకు స్నేహితుడయితే (వ్రతం చేసేవాడు వానికి తన యింట్లో ఏర్పాటుచేస్తాడు. వ్రతము, వ్యసనము కలిసి వల్లించు పాఠాలు, పండితుడు పామరుడు పలికించి మాటాడు, కలిమిలే ములు కలిసి సయ్యాటలాడు! మా రాఘవరెడ్డీ ఎంత పండితుడు! మా గురువుగారు మహాదేవ వర్మ కవితలన్ని తెలుగులో రాసినవాడు. అటువంటి మహానుభావుడు. ఇంకో మహానుభావుడు పిళ్లా వెంకటరత్నం (విజయవాడ) నాలుగువేలో పదివేలో పద్యాలు రాశాడు. క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమాన్ని వర్ణిస్తూ ఆయన రాసిన పద్యాలు రాఘవరెడ్డిగారు, పి.వి. నరసింహారావుగారు, పాములపాటి సదాశివరావుగారు మేం అందరం విన్నాం. పసిపాపలు బుసకొట్టిరి కసవూడ్చెడి ముసలి యవ్వ కను లెళ్ళిబడెన్‌ అసువుల కన్నను స్వేచ్చా మసలుండే మేలటన్న మత్సరమొదవెన్‌ అన్న పద్యం నాకింకా గుర్తు ఉంది. బెడవాడకు పోతీ ఆ పిళ్లా వెంకట రత్నం ఇంటికిపోయే వాళ్లలో నేనాకళ్లో. పువ్వాడ శేషగిరిరావాకడు. పువ్వాడ శేషగిరి రావుగారికి ఆయన శిష్యుడు. “వినయకుమారము' అని వెంకటరత్నంగారు రాసిన మ! స్‌ో ఫ్రై నే! లే (1 ్‌

కై పరిణతవాణి చిన్న కావ్యం ఆవిష్కరణ సభలో చెళ్లపిళ్ల వేంకట శ్యాస్త్రిగారు అధ్యక్షత వహించి చెప్పిన పద్యం పంక్తులలోని భావం. నాశిష్యుడు లక్ష్మీకాంతం, అతని శిష్యుడు పువ్వాడకవి, అతని శిష్యుడు వెంకట రత్నం ఈ విధంగా ఈ కవితా శిష్యవంశం దినదినాభివృద్రి పాందుతూంది అని, ఆ పిళ్లా వెంకటరత్నం గురించి ఇప్పుడెవరికీ ఏమీ తెలియదు. ఎవరన్నా చదువుతున్నారో లేదో.

16,17 సంవత్సరాల వయస్సు నుంచీ ఉపన్యాసాలే ఉపన్యాలిచ్చేవాడిని, కాళోజీ, కోదాటి, కొమనగిరిమేం ముగ్గురం 20 ఏళ్ళ లోపటనే ఈ ప్రజాఉద్యమాల లోకి దిగిన వాళ్లం. ఉపన్యాసాలిస్తూ తిరుగుతూ ఉంటే వీటి బదులు ఏమైనా కథలు రాస్తే బాగుంటుంది అని కథలు రాశాను. ఏం రాసినా కాని ఏదో పేరు తెచ్చుకోవాలని గాని, కవిగా పేరుపొందాలనిగాని రాయలేదు. అందుకే అది కవిత అని కూడా అనలేదు. “నాగొడవి అన్నా. 1930 ఉప్పు సత్యాగ్రహం నుంచి 1940దాకా భారతదేశమంతా

తిరిగి గాంధీగారితో ఉండి మాంథెస్టర్‌ గార్హియన్‌ అనే పత్రికలో హెచ్‌.ఎం. గ్రేట్‌ ఫర్డ్‌అనే పత్రికా ప్రతినిధి రాసిన వ్యాసాలన్నీ “రెబెల్‌ ఇండియా” అనే పేరుతో పుస్తకంగా (ప్రచురితమయింది. దాన్ని ట్రాన్స్‌లేట్‌ చెయ్యాలి. తిర్గబడ్డ భారతం అంటేనైజాం రాష్ట్రంలో తిరుగబడు అనే మాట ఉంటే ఇంకేమైనా ఉందా. దాన్ని క్టుప్తంగా నా భారత దేశ యాద్ర అని అనువదించాను. వుహానుభావుడు వట్టికోట ఆళ్వారుస్వామి కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు చనిపోయిన సంవత్సరంలో దేశోద్దారక గ్రంథమాల స్ట్రాపించి 38 పుస్తకాలు అచ్చువేశాడు. వాటిలో 1940లో అవ్వైన పుస్తకం “నాభారతదేశ యా(త్రి. అంతకుముందేకె.సి. గుస్తా, వెల్టుర్తి మాణిక్యరావు కలిసి అణా గ్రంథమాల పెట్టారు. అణాకు పుస్తకం. పదహారు'పేజీలు ఇరవై పేజీలు చిన్నవి. సుభాష్‌ చరిత్ర, గాంధీ చరిత్ర, వీర్‌సావర్కార్‌ చరిత్ర, ఆర్య సమాజ్‌దయానంద సరస్వతి చరిత్ర మొదలైనవి. ఆకె.సి.గుప్తాగారి మీద ప్రభుత్వం 12 సంవత్సరాలు శికపడేకేసు పెట్టినారు. హైకోర్టులో బూర్లుల రామకృష్ణరావు మొదలయిన వాళ్ళు

• చాలా మితవాదులని వారిపైన ఆక్షేపణ. ఆరు ఫుస్తకాలో, ఎనిమిది పుస్తకాలో నిషేధింపబడ్డాయి. దాంట్లో కాళోజీ కథలు అని, వాదించి తప్పించారు. ఉపన్యాసాల

వ్‌3 కంచే ఉద్యమాలలో ఈ కథలు గేయాలు కవితలు (ప్రజలకు అందుబాటులో ఉంటాయి. ఉద్యమాన్ని ప్రజలలోకి తీసుకు వెళ్తాయి అని (ప్రహ్లాదుని చరిత్ర. పురాణ కథలు కాన్ని తీసుకొన్నాను. (స్రవ్లోద చరిత్ర తీసుకొని యాదగిరిగుట్టు నృసింహ స్వామి (బ్రహ్మోత్సవాలలో ఆ నరసింహస్వామిని సంబోధించి ఆనాడు హిరణ్యకశిపుని చంపిన నాటి నీ కోపం లక్ష్మీదేవి స్వయంగా వచ్చి ప్రార్ధించినా చల్దారని కోపం నాకు మళ్ళీ చూడాలని ఉంది అని రాశాను. ఆనాడు రుద్రుడు, ఇంద్రుడు ఎవరువచ్చి ప్రార్థించినా ఆయన కోపం చల్లారలేదు. వేయి యుగాలలో ఎన్నడూ చూడనంత కోపం ఆయనకు వచ్చింది. అంతవరకు హిరణ్యకశిపునికి జేజీలు పలికినవారంతా వాణ్లీ నృసింహస్వామి చంపేటప్పటికి నృసింహస్వామికీ జై అన్నారు. అయినా ఆయన కోపం చల్జారలేదు. అనాడు నిన్నుబోరు భయకంపితగు లచ్చిర్ట్లై ఈనాడు నీతాడపై హాయిగ కూర్చుని యున్నది లక్మీ అటువంటి నీ కోపము దితి పుత్రుడు ప్రహ్లాదుడుచేరి మైక్ర చప్పున చల్గారెన్‌ మా కొంపలు ఆరెన్‌, నాగొడవలో నా సాహిత్యంలో ఉండే విశేషం ఇటువంటిది. ఎందుకు మన కొంపలెందుకు ఆరినయి. ఇక ఆనాటి గోల ఎందుకు? '్రహ్హాదుల మాట ఎందుకు? వాని అయ్యతల దన్నినవాళ్ళు, వాని బంట్లు, ఏజెంట్లు ప్రహ్లాదుని పేరుతోడ నీకడకు ఏతెంచుట లేదా మరి కొంపలారి నట్టే కదా. నీకు తెలస్తలేదురా బ్రహ్మోత్సవారు చేస్తున్నారు, దద్దోజనాలు పెడుతున్నారు పుఠిహోరల నైవేద్యం పెడుతుంటే నీకు తెలుస్తలేదు. మా బాధలు. నీ వెవడవురా నీ వా ఆసలు నరసింహం? నేను నీకు మొండెం ఇచ్చాను సింహం తన తలిచ్చింది. సింహపుతల నొమొండెం. నీకు తల ఇచ్చిన ఆ సింహం సంతానం, నీకు మొండెమిచ్చిన నా సంతానం ఏ పరిస్థితిలో ఉంది? ఆనాడు నా మొండెం నీకిస్తి. నాతలకాయ ఎక్కడో పారేసుకున్నాను. ఇంకా దొరకలేదు. నేను తల లేకుండానే ఉన్నాయింకా. సింవాలెక్కడున్నాయి సర్కసులోనన్నా ఉన్నాయి, లేకపోతే జూలో ఉన్నాయి. అందుకోసం ఆనాటి నీరూపం 'ప్రళయభయంకర రూపం చూడాలని ఉంది నాకు. నీ ఈ రూపంతో నాకు తృప్తీ లేదు. ఆ బ్రహ్మోత్సవాలకు 20, 30 వేల జనం వచ్చారు. నా గొడవ విన్నారు. వరాహావతారం, వరహావతారం సందేశం ఏమిటి? 'జనహంతకుని ఎదిరి చంపు పందయిన పరమాత్ముడు' అనే కదా!

డాక్టర్‌ పి.ఎస్‌. ఆర్‌. అప్పారావు (6-9-1994)

నేనాక షల్లిటూళ్ళో పుట్టినటువంటి వాణ్ణి. మ తండ్రిగారు గ్రామ కరణం. వారు మంచి రామభక్తులు, ఎప్పుడూ భాగవతం చదువుతూ ఉండేవారు. చిన్నప్పుడు నేను చాలా సుస్తీ పడ్డాను. ఆ రోజుల్లో అన్నం తిన్న తర్వాత మధ్యాహ్నం వెంటనే నిద్రపోకూడదు; నిద్రపోతే మళ్లీ జ్వరం వస్తుందని నమ్మకం. అంచేత ఆయన ఒక గంటసేపనయినా నా మంచం దగ్గిర కూర్చుండి భాగవతం పద్యాలు చదువుతూండే వారు. నాకప్పుడు ఆరేడేళ్ళు. అప్పటికి ఇంకా చదువు ప్రారంభించలేదు. అవెలాగో ముద్ర వేసుకున్నాయి నామనసు మీద. తరువాత మా ఊళ్లో పిచ్చుకుంట్టు భాగవతులనే వాళ్లుండేవాళ్లు. వారు కూచిపూడి వారి నాట్య సంప్రదాయాన్ని నేర్చుకొని మంచి ప్రదర్శనలిస్తూ ఉండేవారు. అవి మనస్సులో చెరగని ముద్రవేశాయి. ఈ రెండూ నన్ను ఒక విధంగా మలిచాయి, తీర్చి దిడ్దాయి. నాలోని మార్పునకు కారణం ఈ రెండేనని చెప్పగలను.

నాకు చిన్నప్పుడు చదువు మీద దృష్టి ఉండేది కాదు. మాకు పెద్ద వ్యవసాయం ఉండేది, పాలేరు ఉండేవారు. వీరితో పొలానికి వెళ్లేవాడిని. చివరకు వ్యవసాయంలో మొదట నాగలి పట్టేవాణ్ణి. ఆ విధమైనటువంటి శక్తి కూడా సంపాదించుకున్నాను. అలాంటి వాణ్ణి నేను చాలా సంస్టలలో ప్రారంభకుడిగా కూడా ఉన్నాను. తరువాతి జీవితంలో కొవ్వూరు మండలానికి సంబంధించిన వాళ్ల నేను, ఒక రోజున కొవ్వూరు నుంచి చుట్ట మొకాయన మా ఊరు వచ్చి, ఆ రోజున మా నాన్నగారి వద్ద ఇతరుల వద్ద అనేకమైనటువంటి పద్యాలూ అవీ చదువుతూ తెలుగు సాహిత్యం గురించి తెలుగులో గొప్పవారి గురించి ఒక పూట పూటంతా చెప్పడం మొదలుపెట్టారు. నాకు కొంచెం బుర్ర తిరగడం మొదలు పెట్టింది. అప్పటికి మా

క్‌5్‌ వాడికి చదువు రాదని నన్ను వదిలేశారు. కాని ఆ చుట్టుం వెళ్ళిపోయిన తర్వాత నేను చదువుకుంటానని పట్టు పట్టాను. హైస్కూలులో చదవాలంటే కొవ్వూరు పోయి చదవాలి మా ఊళ్లో లేదు. మా వాళ్లకు నమ్మకం కుదరలేదు. రెండు రోజులు అన్నం తినకుండా సత్యాగ్రహం చేశాను. మా నాన్నగారు వీడికి నిజమైనటువంటి బుద్ది కలిగిందని నమ్మి కొవ్వూరు పంపించారు. ఆ రోజుల్లో ఫస్టు ఫారం నుండి ఎస్‌. ఎల్‌సి. (నేటి 11వ క్లాసు) వరకు కొవ్వూరు బోర్డు హైస్కూలులో ఉండేది. నేను ఫస్టు ఫారంలో చేరినప్పుడు మొట్టమొదటిగా తెలుగు భాషకు బదులుగా హిందీ తీసుకోవచ్చునని ఒక అష్టన్‌ ఉండేది. అంటే తెలుగు పూర్తిగా మానేసి సెకండ లారగ్వేజి క్రింద హిందీ తీసికోవచ్చు. నేనెందుకో ఆ హిందీ తీసుకున్నాను. అప్పుడు మా నాన్నగారు చెప్పిందేమిటంటే ' ఒరే తెలుగు పూర్తిగా మర్చిపోతావేమో, భాగవతం కొంత పరిచయమయింది కదా! అప్పుడప్పుడు చూచి కాపీ రాస్తుండూ అని సలహా ఇచ్చారు. ఇంతలో అక్కడ కళువె వీరరాజు గారని ఒకాయన భారతాన్ని పద్దెనిమిది రోజులు హరికథగా చెప్పారు. ఆ చెప్పడం చాలా హృదయంగమంగా ఏమీ తెలియని వాడికి కూడా మనస్సుకు హత్తుకుపోయేటట్టు చెప్పాడు. మానాన్నగారి ఉపదేశం (ప్రకారం రాత్రి ఆ విన్నటువంటి కథను ఇంటికి వచ్చి ఉదయం విన్నది విన్నట్టు రాభుడం ప్రారంభించాను. అసలు నా రచనా వ్యాసంగం ఆ విధంగా (ప్రారంభమయింది. ఒక హరికథ చక్కగా చెప్పినటువంటి వ్యక్తీ వళ్ల. థర్జు ఫారంలో అని సెట్టి జగన్నాధ శ్నాస్త్రి, గారనే గొప్పు తెలుగు పండితులు తెలుగు చెప్పేవారు. వారికి జ్యోతిషంవ్రైరాలు కూడా వచ్చును. వారు ఒక రోజున భీషస్తవం పాఠంగా చెప్పుడానికి పూనుకొంటే వారు చెప్పడానికి ముందే ఎప్పుడో సంవళ్సరాల క్రిందట విన్న పద్యాలన్నీ నేను చెప్పడం మొదలు పెట్టాను. ఒక విధంగా ఏదో విస్కృతి నుంచి బయటికి వచ్చినట్టు వచ్చి చెప్పేటప్పటికి ఆ మాస్టారు కూడా చాలా సంతోషించి నాకు చాలా ప్రోత్సాహ మిచ్చారు. ఆ విధంగా హైస్కూలు చదువు గడిచింది. చిన్నప్పుడు కూచిపూడి వారి ప్రదర్శనలు చూడడం వల్ల కలిగిన స్ఫూర్తితో నేనే సాముద్రికం వంటి కొన్ని స్కిట్స్‌ రాసి హైస్కూల్లో ప్రదర్శనలు చేశాను. నేను కూడా అందులో

కర పరిణతవాణి పాత్రధారణ చేశాను.

1941 జూన్‌ నెలలో బెజవాడ ,శ్రీ;రాజా రంగయ్యప్పారావు కాలేజీలో ఇంటర్మీడియట్‌ చదవడానికి వెళ్ళాను. అక్కడ విశ్వనాధ సత్యనారాయణగారు, తెలుగు లెక్చరర్‌. డా. పుట్టపర్తి (శ్రీ/నివాసాచార్యులుగారు ప్రిన్సిపాల్‌ ఆ కాలేజీలో ఇంటర్మీడియట్‌ ఫస్టియర్‌, సెకండియరు మాత్రమే ఉండేది. నేను ఫస్టియర్‌లో చేరాను. ల్బడు ఎన్‌. టి.రామారావుగారు సెకండియర్‌లో ఉండేవారు. మేం చాలా సన్నిహితంగా అప్పుడు మెలోోవాళ్తమనుకోండి. ఇప్పుడైనా ఎక్కడైనా కనిపిస్తే 'అబ్బో అప్పారావుగారు మా "స్నేహితులు' అంటూ ఉంటారు. అంతకు ముందు నేను హైస్కూలులో చదువుకునేటప్పుడు “వేయి పడగలు' ఆంధ్ర పత్రిక వార పత్రికలో పడుతూ ఉండేది. అది బాగా చదువుకున్నాను నేను, నేను సైన్సు స్టూడంటుని. విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారి ప్రభావం ఎంతటిది అంటే నాకు రాజమండ్రి కాలేజీ సైన్సులో సీటు వచ్చినా ఆయన కోసమని అది వదులుకొని బెడవాడ వచ్చి చేరాను. అక్కడ మాథమాటిక్సు, ఎక్కాంటెన్సీ, బ్యాంకింగు నా గ్రూపు. సైన్సు బొత్తిగా వదిలేశాను. సరే విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారి ఇంట్లో రాత్రిళ్ళు పన్నెండు, ఒంటి గంటవరకు ఉండి పోయేవాళ్లి. వారి అమ్మగారు, విశ్వనాథ వెంకటేశ్వర్టుగారు ఇంకా కొందరూ కూర్చుని ఏవో కబుర్డు చెబుతూ ఉంటేనేను ఊరక్తే (శ్రోతను మాత్రమే. తరవాత ఒక రోజున “నాకు వ్యాకరణం చెప్పండి" అని వారిని కోరాను. వారు సాయంకాలమప్పుడు కృష్ణానది కాలువ వద్దకు స్నేహితులతో కలిసి వాహ్యాళి వెళుతూ ఉంచే నేను కూడూ వెంట వెడుతూ ఉండేవాణ్ణి. నా బాధపడలేక ఒక రోజున బాలవ్యాకరణం సంజ్ఞా పరిచ్ళేదం అంతా రయీస్‌ కాలువ ప్రక్కన కూర్చుండి చెప్పారు. అప్పటికే మేం మొదటి సంవత్సారాంతానికి వచ్చాం. సంవళ్సరాంతంలో తెలుగు వ్యాకరణం చెప్పే అలవాటు తెలుగు పండితులకు ఉంటుంది. తెలుగు మౌష్టర్గుగా మేమూ కొంతకాలం చేశామాపని, ఆయన ఒకనాడు క్లాసులో వ్యాకరణం

చెబుతూ - మామూలుగా అరసున్న నిండు సున్న అవుతుంది. కాని నాడులో ఉన్న

57 అరసున్న నిండు సున్న కాదు ఎందుచేత? అని గబుక్కున నన్నడిగారు. సంజ్ఞా పరిచ్చేదంలో దానికి సూత్రం ఉంది. భగవంతుడు నాపట్ల ఉన్నాడు కాబోలు నాకు ఆ సూత్రం వెంటనే జ్ఞాపకం వచ్చింది. లేకపోతే చివాట్టు తినే వాణ్లే నేనాయన చేత. ఆ సూత్రం చెపితే మంచిది బాగుంది అని మెచ్చుకున్నారు. మొదటి సంవత్సరం చివరలో కళాశాల ఉత్సవంలో మౌబిక్‌ చేసి అందరి మెప్పు పొందాను. తరువాత మా సెకండు ఇయర్‌లో అంటే 1942 ఆగస్టులో క్విట్టిండియా మూమెంట్‌లో మేము కూడా ఒక పదిరోజులపాటు పికెటింగ్‌ అదీ చేసి కాలేజీకి వెళ్లకుండా మొత్తం స్టూడెంట్స్‌ అందరినీ ఆపాం.. నేనప్పుడు స్టూడెంట్సు యూనియన్‌కి వైస్‌ ('సెసిడెంటుగా ఉండేవాళ్లీ. డా. శ్రీనివాసాచార్యులుగారితో చాలా సన్నిహితంగా ఉండేవాళ్లి. తాజీమహల్‌ అనే నాటిక ఒకటి అప్పటికి నేను ప్రచురించాను. దానికాయన పీఠిక కూడా రాశారు. అటువంటిది ఎప్పుడైతే నేను నాయకత్వం వహించి పికెటింగ్‌ చేయిస్తున్నానో ఆయనకు చాలా కోపం వచ్చింది. అప్పటికీ మా మి(త్రులందరినీ ఒక చోట కూర్చోబెట్టుకొని ఇట్టూ చెప్పాను. ఆయనెప్పుడూ గుర్రబ్బండిలో వచ్చేవారు. ఆయనున్నచోటి నుంచి మా కాలేజీకి - గు ర్రబ్బండీ వచ్చేటప్పుడు చెప్పండి, కొంచెం పక్కకు తప్పుకుంటా మని. ఆయన మాకంటే తెలివైన వారు కదా! వారు ఆనాడు శుభ్రంగా సెకిల్‌ ఎక్కి వచ్చేశారు. ఎవడూ చూళ్లేదు, మేం పట్టుబడ్డాం. ““సరే నువ్వు వస్తావా కాలేజీకి రావా, రాకపోతే నీమీద యాక్షన్‌ తీసుకుంటాను” అని బెదిరించారు. 'ఏమండి ఇంత మందున్నారు, తీసుకుంటే అందరిమీద తీసుకోండి, నా ఒక్కడిమీదే తీసుకుంటారా" అన్నాను. అప్పటికే నా తాజ్‌మహల్‌ నాటకం కాలేజీలో వేయడానికి ఆయన అనుమతి ఇచ్చి ఉన్నారు. కాలేజీలో ఒక విద్యార్ధి హార్మానీ వాయించే వారు. ఇంకొకరు (స్త్రీ, పాత్ర వేసీ వారు. అందరినీ సిద్దం చేసుకొని రిహార్చల్సు చేస్తున్నాం. మా నుంచి తిన్నగా కాలేజీలో క్లాసుల్లోకి వెళ్ళి అప్పారావుతో ఎవరూ కోఆపరేట్‌ చేయడానికి వీల్లేదని ఆయన అందరికీ చెప్పారు. అది విని నేను

మాట్లాడకుండా ఊరుకున్నాననుకోండి.

58 పరిణతవాణి ఆ తరువాత సెకండియర్‌ అయిపోయింతర్వాత నేను ఆయన ద్వ్నురకు

వెళ్లి కాండక్టు సర్రిఫికేట్టు కావాలండి అన్నాను. అంతవరకు ఇంచు మించు ఆరునెలలు ఆయనతో కలవడానికి వీలుపడలేదు, మాటాడలేదు. నన్ను ఎగాదిగా చూచి కూర్చో

అన్నారు. కూర్చున్నాను. అప్పుడే నీకు కాండ్ట్‌ సట్రిఫికెట్‌ ఎందుకు? అన్నారు. నేనిక

ముందట చదువులు చదవలేనండి. కాండడ్ట్‌ సర్టిఫికెట్‌ ఇస్తే ఎక్కడన్నా ఉద్యోగం

వెతుక్కొంటాను అన్నాను. అప్పుడు వారు వాత్సల్యంతో '* నీ మీద నాకేమీ కోపం లేదు. నువ్వు బాగా చదువుకుంటున్నావు. నాటకం ప్రచురణ చేశావు. నువ్వెక్కడ

చెడిపోతావో అన్న భయం తప్ప నీమీద కోపమేమీ లేదు. నీ పరీక్షలయిపోగానే

రెండురూపాయలు కట్టినట్టయితే నీ మార్కులొస్తాయి. ఆ మార్కులు తీసుకొని నా ద్లురకు రా"? అన్నారు. వెళ్తే ఆ మార్కులు చూసిం తర్వాత - నాకు మాధమాటిక్స్‌

లోనూ డిస్టింక్షన్‌ వచ్చింది తెలుగులోనూ వచ్చింది. నువ్వు తెలుగు ఎం.ఏ. చదవ

వలసిందే అని చెప్పి ఆచార్య పింగళి లక్ష్మీకాంతం గారికి ఉత్తరం న్రాసి నన్నుగుంటూరు

పంపించారు. నిజంగా ఆయనే కనక తలచుకున్నట్టయితే ఆ రోజున నన్ను బైలుకు

పంపించేవారు. జైలుకు పంపించి ఉన్నట్టయితే ఏమయ్యేదో జీవితం తెలియదు.

ఎవరో ఈ మధ్య తమాషాగా అడిగితే పోనీలే మినిష్టర్‌నుకాని, కనీసం ఎం.ఎల్‌. ఏ.

గాని అయ్యేవాళ్లీలే అని వేళాకోళంగా అన్నానుకోండి. కాని జీవితం మాత్రం బాగా మలుపు తిరిగి ఏమయ్యేవాణ్లో. ఎందుకంటే డబ్బులేని వాళ్లం, చదువు లేనటువంటి

వాళ్లం. కాని అనాటి ఆ గురువులున్నారే వారియొక్క వాత్సల్యాన్ని చెప్పకుండా

నేనుండలేను. నన్ను జొలుకు పంపిస్తారనుకున్నవాణ్ణి లక్ష్మీకాంతం గారికి ఉత్తరం వ్రాసి, సీటు ఇప్పించి, స్కాలర్‌ షిప్పు కూడా ఇప్పీంచారు. ఆ పుట్టపర్తి (శ్రీనివాసాచా ర్యులు గారు. వారు తర్వాత హైదరాబాద్‌కి ఆర్కియాలజీ డిపార్టుమెంటుకి డైర్మక్షరుగా వచ్చారు. అలా ఆ రోజుల్లో గురువుల యొక్క వాత్సల్యాన్ని చవిచూచాం. అదే విధంగా విశ్వనాథ సత్యనారాయణ గారితో సన్నిహితంగా ఉన్నాను. అసలు ఆ పదిరోజులు కాలేజీ ఎందుకు మానేశానంటే - విశ్వనాధవారు 12గంటలకు భోజనం చేసి ఒక గంట కునుకుతీసి రెండుగంటలకు క్లాసుకు వచ్చేవారాయన. అట్లా వచ్చి ఒకరోజున చెడతిట్టు తిట్టారు మీకు దేశభక్తి లేదా, క్లాసులకి రావడానికసిగ్గులేదా అని. ఆ రోజుల్లో షోలింగర్‌ అని అప్పల లత్మణరావుగారి భార్య, నిక్కరు బనియను వేసుకొని మా

59 దగ్గరకు వచ్చేది. ఆమె మా లీడరు. మాకు దేశభక్తి ప్రబోధించినవారు వీశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు, మమ్మల్ని రీడ్‌ చేసినామె ఆ షోలింగర్‌.

తర్వాత బి.ఏ. (ఆనర్స్‌) చదవడానికి గుంటూరు వెళ్లాను. ఇక్కడ విశ్చనాథ సత్యనారాయణగారి వద్ద చదివింతర్వాత - విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారి కిన్నీ, లత్ష్మీకాంతంగారికిన్నీ పడదని అప్పటికే చాలా ప్రచారం ఉండేది. కాని ఆ పడకపోవడం ఎటువంటిదంటే ఇక్కడ వీరిట్లా మమ్మల్ని అన్నారని విశ్వనాథ సూర్యనారాయణగారి ద్వర, వారిట్టా మిమ్మల్నన్నారని పింగళి లవ్మికాంతంగారి ద్గరా మధ్యలో కొందరు చెప్పడంవల్ల -విన్నాను నేను స్వయంగా - లేకపోతే అన్నగారూ తమ్ముడుగారూ అన్న వ్యవహారంలోనే ఉండేవారు ఆ ఇరువురు. లభ్ష్మీకాంతరగారు చనిపోయినప్పుడు విశ్చనాథ సత్యనారాయణగారు రేడియో ఉపన్యాసంలో ఏడ్చేశారు. “* మా అన్న వెళ్లి పోయాడు నేనింక నిర్వీర్యుళ్ణయిపోయాను”' అని చెప్పి ఏడ్చారు సత్యనారాయణగారు. అలాంటి సన్నిహితుల మధ్య అనేక కారణాలవల్ల ననుకోండి తగవులు ఫెట్టుడం (ప్రారంభించారు. సరే ఏమైతేనేం ఇక్కడ సత్యనారాయణారికి కొంచెం గుర్రుగా ఉండేది నాపైన. వీడు నన్ను వదిలిపెట్టేసి లక్ష్మీకాంతం దగ్గరకు వెళ్ళిపోయాడని. లక్ష్మీకాంతంగారికి ఉండేదో లేదో తెలియదు; చాలా గంభీరుడాయన. మాకు పీంగళి లక్ష్మీకాంతంగారు, గంటి జోగి సోమయాజులుగారు, దువ్వూరి వేంకట రమణ శాస్త్రిగారు ముగ్గురున్నూూ గురువులు. తరువాత ఈ ముగ్గురే కాకుండాగుర్తి వేంకటరావుగారు, మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మగారున్నూూ మాకు హిస్టరీ క్లాసులు కొన్ని చెప్పారు. అంటే అప్పుడు బి.ఏ. ఆనర్సు అని ఉండేది. ఎం.ఏ. కాదు. ఎస్‌,ఎల్‌.సి వరకు 11 సంవత్సరాలు, ఇంటర్మీడియేట్‌రెండు సంవత్సరాలు, తరువాత ఆనర్సు మూడు సంవత్సరాలు. అది ఇప్పుడు 15 సంవత్సరాలకు సరిపోతుందనుకోండి. బి.ఏ. ఆనర్సు పూర్తయిన ఒక సంవత్సరం తర్వాత ఎం. ఏ. అని డిగ్రీ ఇచ్చేవారు యూనివర్సిటీ వాళ్లు, అక్కడ గుత్తి వెంకటరావుగారని వైస్‌ ప్రిన్సిపాల్‌ భగవంతంగారు ్రిన్సిపాలు. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి గారు వైస్‌

60 పరిణతవాణి ఛాన్సలరు, అప్పుడు యుద్ద సమయంలో జపాను వాళ్లు బాంబు వేస్తే మొత్తం యూనివర్శిటీని విశాఖపట్టుణం నుంచి గుంటూరు తీసుకొని వచ్చి పెట్టారు. మళ్లీ అక్కడే సముద్రం పక్కనే; మరెందుకు తీసుకువెళ్లారో తెలియదు తక్కిన యూనివర్శిటీ అంతా మాత్రం ఇప్పుడు మెడికల్‌ కాలేజీ ఉందే అక్కడ పనిచేసింది. 1942లో వచ్చింది. 1946లో మా ఆనర్స్ఫు పరీక్షలయిపోయింతర్వాత మళ్లీ విశాఖ పట్టుణం వెళ్లి పోయింది. ఆ గుంటూరులో ఉండేటటువంటి సమయంలో మలేరియా ఒకటి చాలా తీ(వ్రంగా ఉండేది. సెరెబ్రల్‌ మలేరియా అని చెప్పి చాలామంది స్టూడెంట్స్‌ అది వచ్చి చనిపోవడం కూడా జరిగింది. అది నాక్కూడా సంక్రమించింది. ఒక రోజున చచ్చిపోయినంత పనీ జరిగింది. నేను పిచ్చి కేకలు వేస్తూ ఉంటే మా ఆవిడ కంగారు పడిపోయి పక్కనే కాపురం ఉన్న దువ్వూరి వెంకట రమణ శాస్త్రిగారిని పిలుచుకొని వచ్చింది. ఆయన వచ్చి నన్ను మందలించారు. కాని ఇదేమిటి చిన్నపీల్టాళ్లా నువ్వలా అరుస్తావా అని, నేను ఇంచుమించు యమలోకానికి వెళ్లి, తిరిగి వచ్చానన్న సంగతి వారికేం తెలుసు. నిజంగా ఆరోజున చచ్చిపోయినట్లే నేననుభూతిని పొందాను. ఆనర్సులో “వేణువు అనే రచన చేసాను. దీనిని పాయెటిక్‌ స్రోజ్‌ అని చెప్పుకుంటునాననుకోండి. స్పూర్తి గీతాంజలి. కాని గీతాంజలికి దీనికే పోలికలేదు. దాన్ని ప్రకటించడం జరిగింది. లక్ష్మీకాంతం గారితో కొంచెం దూరంగా ఉండేవాళ్లే కాని ఇంటి పక్కనే ఉండడంవల్ల దువ్వూరి వెంకట రమణ శ్యాస్త్రిగారితో చాలా సన్నిహితంగా ఉండేవాళ్లి. తరువాత గంటిజోగి సోమయాజులుగారు క్లాసులో మాతో చాలా సన్నిహితంగా ఉండేవారు. గంటిజోగి సోమయాజులుగారు ఒక నిండుకుండ వంటివారు. వసు చరిత్రకాయన వ్యాఖ్యానంచేసి చెబుతూ ఉంటే నిజంగా నభూతో నభవిష్యతి అన్నట్టుగా ఉండేదాయన వ్యాఖ్యానం. తరువాత భాషాశాస్త్రం మొట్టు మొదటిసారి భోధించినవారు భద్రిరాజు కృష్ణమూర్తిగారు మొదలైన వారంతా ఆయన శిష్యులే, అక్కడ రెండు శాఖలు భాష లేదా సాహిత్యం ఉండేవి (౧౦ 506203).

61 మొట్టమొదట మేం అస్రికషనులోనే రాయాలి. మేం లాయ్యోజీ తీసుకుంటాము లేకపోతే లిటకేచర్‌ తీసుకుంటాము అని. మేం లార్యోజీ తీసుకుంటాము అని వ్రాసి. నప్పటికీ మొట్టమొదటి క్లాసులోనే లక్ష్మీకాంతంగారు వచ్చి నేను లిటరేచరు మొదలు పెట్టేస్తున్నాను అన్నారు మా యిష్టంతో సంబంధం లేకుండానే. మళ్లీ ఆరోజున మాయిష్టం ప్రకారం చేస్తే భాషా శా,స్త్రంకు వెళ్లి ఉండే వాళ్లమేమో. కాని లక్ష్మీకాంతం గారు సాహిత్యం వైపు తిప్పారు. అందులో ఫస్టుక్లాసు వచ్చింది.

తరువాత భీమవరం కాలేజీలో ట్యూటరుగా చేరాను. నండూరి రామకృష్ణమాచార్యులుగారు అప్పుడు హెడ్‌ ఆఫ్‌ది డిపార్టుమెంటు. అక్కడ ఆ రోజుల్టో తెలుగు క్లాసులు అంటే చాలా చిన్నచూపు చూస్తూ ఉండేవారు. పండితులే ఉండే వారు ఎక్కువగా. ఒక్క సంవత్సరం పాటే నేను భీమవరంలో ఉండి తర్వాత రాజమండ్రి ప్రభుత్వ కళాశాలకు వచ్చాను. మొట్టమొదట ట్యూటర్‌ అన్నారు. తర్వాత గ్లేడ్‌ వన్‌పండిట్స్‌ గ్రేడు టూ పండిట్‌ అని రెండు రక్షాలుండేవి. ట్యూటరు మీద ఉద్యోగాలన్నమాట అవి. ఆ విధంగా ఆ రెండు ఉద్యోగాలూ చేశాను. మధ్యలో వుద్రాసు ట్రాన్స్సరు చేయుడం జరిగింది. వుళ్లీ తిరిగి రావడం కూడా జరిగిందనుకోండి. తిరిగి వచ్చిన తరువాత *' అసిస్టెంటు లెక్బరర్‌ ఇన్‌ తెలుగు” అని నాకు డిజ్లోషన్‌ ఇచ్చారు. మీకు తెలుసో లేదో నేనే తెలుగులో మొదటి ' అసిస్టెంటు లెక్చరర్‌ ఇన్‌ తెలుగు” ని. అంతకు ముందు “' అసిస్టెంటు లెక్సరర్‌ ఇన్‌ లార్యోజస్‌ అదర్‌బేన్‌ ఇంగ్లీష్‌” అని ఉండేది. తమిళం, కన్నడం, తెలుగు, ఉర్జూ వీరందరూ తంల ఓళం000 1 2080280 ౦4ల గుణు 0థ్రసూర. తంక ఓతంయిభి 2 లల్లో! అన్న డిజిగ్నేషన్‌ ఇండిపెండెన్సు తరువాత వచ్చింది. అది మొదట్ల నాకే వచ్చింది. అప్పాయింట్‌మెంటు ఆర్హర్‌లో ఆనాడు ప్రతికాలేజీలోనూ ఫైన్‌ అ్చ్‌ అస్తోస సియేషన్‌ అని ఒకటి ఉండేది తప్పనిసరిగా. ప్రిన్సిపాలు దానికి చైర్మన్‌. వారికి ఇష్టం ఉన్న వ్యక్తి నొకరిని వైస్‌ చైర్మన్‌ అనేవారు. ్కడ ఫైన్‌ ఆర్స్‌ అసోసియేషన్‌ వైస్‌ చైర్మన్‌గా ఉండి విద్యార్థినీ విద్యార్థులచేత అనేక నాటకాలు ప్రదర్శింప చేశాను, అనార్కలీ అనే

లై పరిణతవాణి నోటకొన్ని కేవలం విద్యార్థినులచేత విజయవంతంగా ప్రదర్శింపచేశా. ఆది అనాడు సొహాసయే. చిన్నప్పటినుంచీ ఉన్న నాటకాభిలాష అక్కడ ఆ విధంగా కొంత తీరింది. తరువాత అక్కడి నుంచీ ట్రాన్స్‌ఫరై ప్రెసిడెన్సీ కాలేజీకి మద్రాసు వెళ్లినప్పుడు - తంతవరకూ కూడా అయిదారు సంవత్సరాలు ఇంటర్మీడియట్‌కూ, బి.ఏ.కీ మౌ్రమే పాఠం చెప్పాను. ఆ బి.ఏ.లో రాజమండ్రీ కాలేజీలో ఉన్నప్పుడే స్పెషల్‌ తెలుగు ఉండేది. అందులో పోలాప్రగడ సత్యనారాయణగారు (తరువాత ఇంగ్రీషు లెక్సరర్‌ అయ్యారు .వారు మంచి కథకులూ నావెలిస్టు కూడాను) మానాస్రగడ శేషశాయి (మంచి కవి, విమర్శకుడు) మొదలయిన వారికి వసుచరి త్ర చెప్పాను నేను. ఎంతవరకు చెప్పానో తెలియదు గాని మొన్నిప్పుడో ఫోనుచేస్తే '“పోలా ప్రగడవారు మొస్ట్రరు మీరు చాలా బాగాచెప్పేవారు పోఠం?' అని పొగిడారు. మనసులో చాలా సంతోషం కలిగిందనుకోంది. మద్రాసు మౌంటు రోడ్డులో మద్రాసు ముస్లిం కాలేజి అని ఒకటుండేది.

ఆ మస్టీం కాలేజీలో అందరూ షేర్వాణీ వేసుకొని వెళ్ళాలి. వ్యాళ్లకు శుక్రవారం సెలవు. శనివారం ఒకపూటిే వాసికి. రెండున్నర రోజులు సెలవుండేదన్నమాట. స్వాతంత్ర్యం తరువాత అవినాశలీంగం చెట్టియార్‌ మొట్టమొదటే ఎడ్యుకేషన్‌ మినిష్టరయ్యాడు. తయన ఈ “ముస్త్రీ6 కాలేజీ అనేద్‌ 'పేరుమార్చి “ ఆక్స్‌ కాలేజీ అని పెట్టారు. అరదులో వాష్ట్రర్గు చిరకాఠంగా పాతుకుపోయి ఉండేవారు. వాళ్లందరినీ తలోమూలకు విసీరేశారు ఆయన. మరే మినిష్టరయినా ఆ పనిచేయగలిగి ఉండేవాడు కాదేమో! ఆయన చేశాడు. అక్కడ ఒక సంవత్సరంన్నర ఉన్న తర్వాత ప్రెసిడెన్సీ కోలేజీకి ట్రాన్స్సరీ చేళారు. అక్కడ భూపతి లత్ష్మీనారాయణరావు గారు శాఖాధ్యత్షులు. ఆయన సాహిత్యం బాగా చదువుకున్నారు. భాషాశాస్త్రం ఎక్కువా బోధించేవారు ఆయన, నేను రాజమండ్రి కాలేజీలో ఉన్నప్పుడు హెడ్‌ ఆఫ్‌ది డిపార్టుమెంటుగో ఉండేవారు. తరువాత ప్రెసిడేన్సీ కాలేజీలో తెలుగు ఎం.ఏ. ప్రారరభించినప్పుడు హరిని అక్కడికి తీసుకువెళ్లారు. నేను వెళ్లి ఒంటేగంటన్నరకు

63 ఛార్జి తీసుకున్నాను. రెండు గంటలకు వెళ్లి ఆనర్సుకి ఉత్తర హరి వంశం పాఠం చెప్పమన్నారు నన్ను. అక్కడికి వెళ్లి చూస్తే అక్కడ కొంతమంది వయస్సులో కూడా నాకంటే పెద్ద వాళ్ళున్నారు. అందులో ఒకాయన్ని బాబాయిగారని ఇందరూ పిలిచేవారు, నేనూ పిలిచేవాళ్లునుకోండి. ఆక్షాసు చూసేటప్పటికి మనస్సులో కంగారు కలిగింది. నిజం చెప్పాలంటే ఇంటర్మీడియట్‌, బి.ఏ. పాఠం చెప్పేటప్పుడు - ఆ రోజుల్లో తెలుగుగైద్స్‌ బాగా ఉండేవి. మనం శ్రమపడకపోయినాగైద్‌ చదివేస్తే ఏమిటీ మౌస్ట్రారు అని ప్రశ్నించిన వారుండేవారు కారు. కాని ఇక్కడ ఎదురుగుండా కూర్చొని ఉత్తర హరివంశం పాఠం చెప్పాలనేటప్పటికి మనస్సులో జంకు కలిగింధి. ఆ రోజా నుంచి పుస్తకాలు కొనుక్కోవడం, చదవడం ,(అధ్యయనం చేయఢం) ప్రారంభించాన్నను. నాజీవితంలో ప్రెసిడెన్సీ కాలేజీలో ఆనర్సుకు పాఠం చెప్పథమనేది నిజమైనటువంటి మలుపు. ఓల్డ్‌ పోయెట్రీ సబ్బక్టు ఒకటి నేను చెప్పవలసి వచ్చింది. అందులో వెస్టర్న్‌, ఈళ్చర్న్‌ రెండు ఈస్ట్రటిక్స్‌ నీ కూడా కంపారటిమా చెప్పాలి. అనాడు అక్కడ చదువుకున్న విద్యార్థులు (శ్రీయుతులు ముదిగొంఢ వీరభద్రశా,స్తి, వేటూరి ఆనందమూర్తి, వి.వి.ఎల్‌. నరసింహారావు, ధారా రామనాధ శాస్త్రీ (ప్రభృతులు. వీళ్లందరూ కూడా నాకు విద్యార్ది మిత్రులు. మాకు పూర్వం లిటరరీ కిటిసిజం లక్ష్మీకాంతంగారు చెప్పారు. చెప్పేటప్పుడు భరతుడిలా అన్నాడు, అలా అన్నాడు అని అక్కడక్కడా కొటేషన్స్‌ ఇవ్వడం జరిగేది. అవేవో కంఠస్టం షట్టి (వ్రాసేవాళ్తమనుకోండి. కాని అసలు భరతుడు నిజంగా ఏం అన్నాడో మూలం చూడాలన్న కోరికతో అక్కడ భరతనాట్య శాస్త్రం చదవడం మొదలు పెట్టాను. ఆ రోజుల్లో సంస్కృత పుస్తకాలు మద్రాసులోనే దొరకేవి. రాజమం డ్రిలో దొరకేవికావు. తరువాత హైదరాబాదులో ఇప్పటిక్కూడా సరిగా దొరకవు. నాట్యశ్యాస్త్రం కొని చదవడం మొదలు పెట్టింతర్వాత నాకు నిజంగా మరొాకలోకానికి వెళ్లినట్టనిపించింది. చదివింతర్వాత రాజముండ్రి నుండి వచ్చే సంస్కృతి అనే ప(త్రికలో వరుసగా 15 ఛాష్టర్స్‌ నేను అనువాదం చేసి ప్రకటించాను. తర్వాత దీన్ని పూర్తిగా అనువదించి వ్యాఖ్యానంతో (ప్రచురిస్తే బాగుంటుంధని అనుకునేవాణ్ణి. భూపతి లత్మీనారాయణరావుగారు చాలా

ఠః పరిణతవాణీ స్రిక్సుగా ఉంటారు: నేను వెళ్లిన కొత్తలో నాద్గుర ఎక్కువ ఫుస్తకాలుండేవి కావు. ఈ లైబ్రరీ పుస్తకాలు తీసుకొని ప్రక్కన నోట్సు రాసుకుంటూ ఉండేవాణ్లి. విశ్వనాథ నరసింహాంగారని చెప్పి అక్కడ మాతో ఒక సండితులుండేవారు. ఆయనలా రాస్తూ ఉంటే భూపతి లచ్మినారాయణగారు కేకలేశారట, అదేమిటి లైబ్రరీ పుస్తకం పాడు చేస్తున్నావని. సరే నేను కూర్చుని రాసుకుంటూ ఉంటే పక్కనున్నాయన హేళన చేశాడు. అవున్లే నువు ప్రాఫెసర్‌గారికి దగ్గరివాడివి కదా నువ్వు రాసుకోవచ్చులే అని. ఏమిటయ్యా! అంటే ఇలా అన్నారు పుస్తకాలమీద రాయకూడదని. నేను సాంతం పుస్తకాలు కొనుక్కోవడానికి కూడా అదొక కారణమన్నమాట. లక్ష్మీనారాయణరావు గారు నాకు ఇచ్చినటువంటి ప్రోత్సాహం ఉన్నది. నేను నాట్య శాస్త్రం అనువాదం చేస్తున్నానంటే విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు, సింగళి లక్ష్మీకాంతంగారు, గంటే జోగి సోమాయాజులుగారు, ధువ్వూూరి వెంకటరమణశ్యాస్త్రిగారు వీరందరూ కూడా నన్ను ప్రోత్సహించి మంచి పని చేస్తున్నావని ఆశీర్వదించారు. ఆ ఆశిస్సుల ఫలితమే నేను ఆం(ధ్రులకు ఇచ్చినటువంటి నాట్య శాస్త్రం.

ఆ ప్రెసిడెన్సీ కాలేజీ మహామహులైన కొక్కొండ వేంకటరత్నం పంతులు గారు మొదలైన వాళ్లందరూ పనిచేసిన కాలేజ్స్‌ విశ్వవిద్యాలయంతో సమానమైనటు వంటిది. ఇప్పుడు మనకు ఇతర కళాశాలల్లో కూడా పోస్టు గ్రాడ్యుయేట్‌ తరగతులు పెట్టడానికి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఏర్పడ్డ తర్వాత అనుమతి ఇచ్చారు. అక్కడ ప్రెసిడెన్సీ కాలేజీ, క్రిప్రియన్‌ కాలేజీ, పచ్చయప్పా కాలేజీ మొదలైనటువంటి చోట ఎం. ఏ. లు పెట్టేవారు ఆ రోజుల్టో. ఒక్క మద్రాసు యూనివర్సిటీలోనే కాక ఇతర కాలేజీలలో కూడా ఆరోజాల్టో ఎం. ఏ, ఉండేది. జి.ఎన్‌, రెడ్డిగారు పచ్చయప్పు కాలేజీలో తెలుగు ఎం. ఏ. ప్యాసయినవారు. తరువాత ఎస్‌.వి. యూనివర్సిటీ వైస్‌ ఛాన్సలర్‌గా కూడా చేశారు. వారు మా కొలీగ్‌. అలాగ తలొకచోట నుండీ వచ్చిన మాళ్లమంతా అక్కడచేరి మౌండలికమైన చర్చలంతా కూడా అక్కడ చేసుకుంటూ ఉండే వాళ్ళం. నేను సర్కారువాణ్ణి, రెడ్డీగారమో రాయలసీమ వారు. మా డిపార్టుమెంటు కాకపోయినా

65 ఇంకోకాయన తెలంగాణావారు పక్క డిపార్టుమెంటులో ఉండేవారు. (శ్రీకాకుళం నుంచి వచ్చిన వారు (శ్రీ, భాష్యం అప్పలాచార్యులవారు. అప్పలాచార్యులవారి గురించి ఒక విషయం చెప్పవలసి ఉన్నది. ఆయన అష్టాధ్యాయి బాగా చదువుకున్నటువంటి వాడు. (శ్రీకాకుళం జిల్లాలో మునిసిపల్‌ హైస్కూలులో చిన్న పండితులుగా ఉండేవారు. ఇక్కడ ఎం. ఏ. వాళ్లకు అమైధ్యాయి సంస్కృతంలో పాఠం చెప్పవలసి వస్తే వాళ్లు వెతికి (శ్రీకాకుళంలో ఎక్కడో చిన్న హైస్కూలులో పనిచేసేవారిని పట్టుకొని తీసుకొచ్చి ఎం. ఏ.కు పాఠం చెప్పించారు. వ్యాకరణం విషయంలో అంత గొప్ప వ్యక్తి ఆయన, వారితో చాలా సన్నిహితత్వం ఏర్పడింది. నాట్యశాస్త్రం ప్రచురించే ముందు అందులో ప్రతి అక్షరం కూడా ఆయన పరిశీలించారు. ఒకసారి నేను (శ్రీకాకుళం వెళ్లి నెల్లాళ్ళు ఉండి వారికి చదిని వినిపించాను. సరిగ్గా ప్రెస్సుకు వెళ్ళేముందు వారు కూడా మాయింటికి వచ్చి నెల్లాళ్ళుండి ప్రత్యతరమూ పరిశీలించారు. నేను సంస్కృత పండితుణ్ణి కాదు. తెలుగు చదువుకున్న వారికీ సంస్కృతం ఇంతో అంతో వస్తుంది. అంతమాత్రమే తప్ప ఇందులో పాండిత్యమేమీ లేదు, అందుచేత ఏదైనా రాసినప్పుడు సంస్కృత పండితుల సహాయం తీసుకోవలసిన అవసరం తప్పకుండా ఉంటుంది. సంస్కృతంలో కూడా పండితులు కాని తెలుగు లెక్టరర్స్‌ అందరికీ కూడా. ఆ విధంగా వారు సహాయం చేశారు. ఆ ధైర్యంతోనే దీన్ని ప్రచురించడం కూడా తటస్థించింది. అది నలుగురి పంతుల యొక్క ఆమోదాన్ని పొందింది అంటే నా జీవితం ధన్యమైనట్టుగా నేను భావిస్తున్నాను.'

తరువాత ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయానికి వచ్చాను. ఇక్కడ తెలుగు శాఖాధ్యక్షులు ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనంగారు. ఆయన సహృదయత ఇంత అని చెప్పనలవి కాదు. నేను ఎంతో మంది పెద్దవాళ్ల దగ్గిర చదువుకున్నాను. కొని లక్ష్మీరంజనంగారిలోని సహృదయతను మాత్రం నేనెక్కడా చూడలేదు. ఆయన నాకు సీటు ఇచ్చారు. స్కాలర్‌షెప్పు ఇచ్చారు. తర్వాత నాకు గవర్నమెంటు ఆఫ్‌ ఇండియా స్కాలర్‌షిప్పు కూడా వచ్చింది. అది తీసుకొని దీన్ని వదిలొపెట్టాను

పరిణతవాణి

656 థీసిస్‌ రాసుకుంటూ ఇక్కడ మూడున్నర ఏళ్లున్నాను. ఆ మధ్యలోనే నాట్యశాస్రాన్ని (ప్రచురించాను. అంటే నాట్యశా స్రాన్ని వ్యాఖ్యాన సహితంగా నేను ప్రచురించడానికి దోహదం చేశారు ఖఇండవల్లివారు. నేను తెలుగునాటక వికాసం సిద్దాంత వ్యాసాన్ని దచించ్చి దాన్ని కూడా ప్రచురించడానికి దోహదం చేశారు ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనం గారు. ఆ గురుదేవులకు నమస్కారం. నాట్యశాస్త్రం ప్రచురణ అయిం తర్వాత కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ వాళ్ళు దీనికి (ప్రచిరితమైన తెలుగు పుస్తకాలలో శ్రేష్టమైనది (జం వం10064 2001 11 7610ల) అని నాకు అవార్డు ఇవ్వడం తటఫ్రీంచింది. అంతకు ముందు మూడు నాలుగు సంవత్సరాల పాటు తెలుగులో ఏ పుస్తకానికి కూడా.ఆ అవార్డు ఇవ్వలేదట. నాకది వచ్చింది. అప్పుడు కొత్తపల్లి వీరభద్రరావుగారు నన్ను పాగిడారు కూడాను, నలభై సంవత్సరాలు నిండకుండా సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు తీసుకున్నవారు మా మిత్రులు అప్పారావు గారొక్కరే అని. నిజంగా అది గర్వించదగినటువంటి అంశం. 5060121 0%0ల 10: 3860041132400 0£ ల ౨010 అనిగ,౯1. ఆఫీసులో ఒక పోస్టు ఉందేది. అందులో మొట్టమొదట భూపతి లక్ష్మీశారాయణరావు గారున్నారు. తర్వాత సంఫత్‌గారు చాలా తక్కువకాలం ఉన్నారు. తర్వాత ఫస్టు నాకు గజిటెడ్‌ (ప్రమోషన్‌ అందులో వచ్చింది. ఒకటవ క్లాసునుంచి పదవశ్ఞాసు వరకు బ్బ్స్‌-బుక్స్‌ను తెలుగు మాధ్యమంలో పబ్దిష చేయటం ఈ ఉద్యోగ ఛర్ముం. మేం చేసిన పనేమిటంటే మంచి రైటర్స్‌ నందరినీ, తిలుగు భాషలో బోధన చేయడానికి సమర్దులైన వారిని ఆహ్వానించాం. ఇంకొక విషయమేమిటంటే షది-సదకొాండు క్ఞాసులున్న హైస్కూళ్ళలో ఈ జాతీయోద్యవుం బాగా బలపడుళున్నటువంటేి రోజుల్లో ఈ స్పెషల్‌ స్బక్స్‌ను తెలుగులో బోధించవచ్చును. తెలుగులోనే బోధించాలని కూడా కొన్ని-సర్క్యులర్స్‌ వవ్చాయి . మొట్టమొదటగా మాథమాటిక్సుశెలుగు మాధ్యమంలో చదువుకున్న ఫస్టుబ్యాచ్‌ స్టూడెంటును నేను. అందుచేత దాని మీద ఉన్నటువంటేీ ఒక అభిరుచి అనండి లేదా అనుభవం అనండి ఒకటో క్లాసు నుంఢి ఫదోక్షాసు వరకు తెలుగు మాధ్యమంలో ₹ల4 తెం0103 హైస్కూలుకు సంబంధించినంత వరకు (ప్రకటించడానికి ఆరు సంవత్సరాలునేను

67 కృషిచేశాను. ఎం. ఆర్‌. అప్పారావుగారు మొట్టమొదటిసారిగా మినిష్టర్‌ ఫర్‌ కల్చరల్‌ ఎసైర్స్‌ అయ్యారు. మినిష్టర్‌ ఫర్‌ కల్చరల్‌ ఎఫైర్స్‌ అండ్‌ ప్రొహిబిషన్‌ - రెండింటి కాంబినేషన్‌ ఎలా పెట్టారో తెలియదు మరి. అప్పుడు ఈ 74300] 0506 గా ఉండీనటువంటి నన్ను స్పెషల్‌ ఆఫీసర్‌ ఫర్‌ కల్చరల్‌ ఎఫైర్స్‌ అని అక్కడికి తీసుకువెళ్లారు. అక్కడో రెండు సంవత్సతాలున్నాను. ఆ కాలంలో ఎవరైనా ఓపెన్‌ ఎయిర్‌ థియేటర్‌ కట్టుకుంటాము అంటే అయిదువేల రూపాయలు వారికిచ్చేవాళ్ళం, తరువాత ఎవరైనా మేం మా తెలుగు థీసెస్‌ అచ్చు వేస్తున్నాము అంటే థీసిస్‌ కాపీ పంపిస్తే చాలు అయిదు వేల రూపాయల చెక్కు మేమే పంపింఛేవాళ్ళం, అదికాక సాంస్కృతికగురువులు అని వెప్పి కళలలో మంచి అనుభవం, ప్రావీణ్యం.ఉన్న వారిని కొన్ని కాలేజీలలో పెట్టి వారికి ప్రభుత్వం నుంచే కొంత వేతనం ఇచ్చేవాళ్ళు. వాళ్లు

60-016402400౧ ౯0182] 2ూ గా కొంతకాలం పనిచేశారు. తరువాత బాగా వృద్దులైనటువంటి ఆర్టిస్టులను తీసుకొని వచ్చి దేశ వ్యాప్తంగా సన్మానం చేయడం కూడా మేం మొదలు పెట్టించాం. అప్పుడు మాకుండేటటునంటి బడ్జెటు రూ.రెండున్నర లక్షలు మాత్రమే. దానితో మేం ఇన్నిరకాల పనులు చేయడానికి సావకాశం కలిగింది; ఆ విధమైనటువంటి ప్రోత్సాహం ఎం.ఆర్‌. అప్పారావుగా రిచ్చారు. అప్పుడు కృష్ణదేవరాయాం(ధ్ర భాషానిలయంలో పైన ఓపెన్‌ ఎయిర్‌ థియేటర్‌ కట్టడానికి కూఢా మేం డబ్బిచ్చాం. ఆ విధంగా అనేకములైనటువంటే పనులు చేయడానికి అప్పుడు అవకాళం కలిగింధి.

ఇంతలో మొరాద్తీదేశాయిగారు ఫైనాన్సు మినిష్టరుగొ ఉన్నప్పుడు హైస్కూలు స్థాయిలోనేకాదు విశ్వవిద్యాలయ స్థాయిలో కూడా ప్రతి రార్ర్రానికీ ఒక కోటి రూపాయలు మంజూరు చేశారు. మనకూ వచ్చింది. దీనికి ఏంపేరు పెట్టాలీ అని అంటే తెలుగు భాషా సంస్థ అని పేరు పెడితే బాగుంటుందని భద్రిరాజు కృష్ణమూర్తిగారు, మనకు విద్యాశాఖ కార్యదర్శిగా పనిచేసి రిటయిరయిన త్ర జె.పి.ఎల్‌ గ్విన్‌ గారు ఒక రిపోర్టు ఇచ్చారు. అయితే ఈ పేరుతో ఒక సంస్ట

68 పరిణతవాణి ఎన్‌పైక్షోపీడియా తయారు చేయడానికి ఇదివరకే ఉంది. అందువల్ల తెలుగు అకాడమీ అని పేరు పెట్టండి అని అప్పుడు ఎడ్యుకేషన్‌ సెక్రటరీగా ఉన్న డా. ఎన్‌. రమేశన్‌గారు సలహా ఇచ్చారు. ఇప్పటి తెలుగు అకాడమీకి నామకరణం చేసినటువంటి వారాయన. అసలు అందరూ కూడా (శ్రీ, జె.పి.ఎల్‌. గ్విన్‌ తెలుగు అకాడమీకి డైర్జెక్టరవుతారని అనుకున్నారు. నేను కూడా ఆ దృష్టితోనే పనిచేశాను. ప్రిలిమినరీ వర్క్‌ అంతా తయారు చేశాను. కాని అప్పుడు మాకు ఎడ్యుకేషన్‌ మినిష్టరుగా ఉన్నటువంటి (శ్రీ టి.వి. రాఘవులుగారు, రమేశన్‌గారిని కొంచెం హేళనగా నువ్వు అరవ్వాడివి నీకేం తెలుగు వచ్చు అని అన్నారట. అంచేత ఎక్కడన్నా తెలుగు మీటింగులు జరిగినా ఏం జరిగినా కావలసిన సహాయం చేసేవారేకాని వాటికి వచ్చేవారుకాదు. డా. రమేశన్‌గారు. ఈ విషయం ఆయన ఒకనాడుచెప్పాడు. డా. రమేశన్‌గారు నీకు తెలుగు రాకపోతే నాకేం వస్తుంది. చ ఈయ 21160 06 ౨౯౭౮౪౦౯ ౦ కౌలు రయి? అని, ఆయనలా అనడం వల్ల బహుశా నేను డైర్మె్సరు నయ్యాను. తెలుగు అకాడమీ స్పెషల్‌ ఆఫీసరుగా, డైర్జ్టరుగా ఆరు సంవత్సరాలక్కడ పనిచేశాను. ఇంటర్మీడియట్‌, బి.ఏ., బి.ఎస్సీ., బి.కాం ఈ అయిదు సంవత్సరాలకు కూడా ఈ అన్నిక్లాసులకూ అన్ని సబ్బక్టులోనూ తెలుగు ఒరిజినల్‌ ట్స్‌ బుక్స్‌ మేము పల్లిష్‌ చేశాం. అప్పటికి మూడు విశ్వ విద్యాలయాలున్నాయి. మూడు రీజిన్స్‌ లోనూ, మూడు స్నాతకోత్తర కేంద్రాలున్నాయి. అంతకు ముందు ఈ ఆరు సెంటర్స్‌లోనూ ఉన్న ప్రాఫెసర్ము బోర్డు ఆఫ్‌ స్టడీస్‌ సమావేశాలలో కొంత మంది మాత్రమే కలిసి కొనేవారు. వీరందరూ ఉమ్మడిగా కలుకుకోవడం అనేది జరోది కాదు. ఈ ఆరుసెంటర్ల (ప్రొఫెసర్లు ఒక్కచోట కలుకుకోనడానికి సంగమస్థానంగా నేను తెలుగు అకాడమీని తీర్చిదిద్దాను. వాళ్ళందరూ ఇక్కడికి వచ్చేవారు. నేను మొదటే వారికి మనం అనువాదాల జోలికి పోరాదు; ఒరిజనల్‌ పుస్తకాలే రాయించాలి. కామన్‌ సిలబస్‌ ఇక్కడ తయారు చేయండి ప్రతి పుస్తకం నాలుగు సెంటర్లకు పనికి వచ్చేలాగు అని సూచించాను. ఆనాడు సిలబస్‌లలో మూడు యూనిర్సిటీల్లోనూ తేడాలుండేవి. వాటీని అన్నింటిని సమన్వయం చేసి ఆరు కేంద్రాలకు పనికి వచ్చేటట్టుగా సిలబస్‌లు

69 తయారుచ్చేసి, వాటి (ప్రకారం గ్రంథాలు రాయించా. ఆవిధంగా (ప్రతి యూనివర్సిటీ ప్రాఫెసర్టూ, రీడర్ఫూ, లెక్సరర్పూ కూడా తెలుగు ఎకాడమీకి ఎనలేని సహకారం ఇచ్చారు. ఆవిధంగా అన్ని పుస్తకాలూ, ఒరిజినల్‌ , ఏ విధమైనటువంటి అనువాదం లేకుండా తయారు అయినాయి. ఏ పుస్తకం తీసుకున్నప్పటికీ వవూడు యూనివర్సిటీలకు, మూడు పోస్టుగ్రాడ్యుయేట్‌ సెంటర్సుకూ పనికి వచ్చేది. తరువాత మాకిదురయినటువంటి ప్రధాన సమస్య- తెలుగులో పాఠం ఎవరు చెప్తారు? కొందరు టీచర్సే మాకు ఎదురు తిరిగారు. అయినా మూడేసి వారాలు, నాలూోసి వారాలు రి(ఫ్రెషర్‌ కోర్సులు పెట్టి “మీరే తెలుగులో పాఠం చెప్పి చూడండి; 'ప్రయత్నంచేసిచూడండి; ఎట్లా చెప్తారో చూద్దాం” అని ప్రోత్సహించేటప్పటికి వాళ్లే ముందుకు వచ్చి-తెలుగు మాధ్యమంలో పాఠాలు చెప్పడానికి ప్రారంభించారు. ఆ తర్వాత మా పని సులువయింది. ఆ విధంగా స్కూళ్లలోనూ, కాలేజీల్లోనూ తెలుగు మీడియంలో పాఠం చెప్పడం జరిగింది. ఇంగ్రీషు మీడియంలో చెప్పిన వాళ్లే తెలుగు మీడియంలో కూడా చక్కగా పాఠం చెప్పడం జరిగింది. నేను 6 సంవత్సరాలు తెలుగు అకాడమీ డైర్మెక్సరుగా ఉన్నాను. ఆరు సంవత్సరాలు కూడా (శ్రీ, పి.వి. నరసింహారావు గారు అధ్యక్షులు. మాకు వచ్చిన ఇంకో సమస్య ఏమిటంటే-ఇక్కడ మూడు రీజిన్సులోనూ మాండలిక భేదాలున్నాయి. పారిభాషిక పదాల స్టిరత్వం అంతవరకూ లేదు. ఏంచేయాలి. ఈ పారిభాషిక పదాలను ప్రొఫెసర్లకు వదిలేశాం. ప్రాఫెసర్లనీ, రీడర్లనీ, లెక్బరర్లనీ వీళ్లం దరినీ కూర్చోబెట్టి వాళ్ళందరూ ఒక కాన్సెన్సస్‌కు వచ్చే టట్టుగా చేశాము. ఇప్పుడు కూడా మన ప్రెంమినిష్టరుగారు అదే పాలసీ ఆవలంబి స్తున్నామన్నారు - అలాగ కాన్సెన్సస్‌ పాలసీ వారు చెప్పినటువంటిది. ఇంక ఆరుగు ర్లోనూ కనీసం నలుగురు కనక ఒప్పుకున్నట్టయితే ఆ పదాన్ని స్టిరపరచేవాళ్లం. ఆ విధంగా పారిభాషిక పదాలను నిర్ణయించడం జరిగింది. ఇంక మౌాండలికి భాష (శ్రీపి.వి.గారు తెలుగు బాగా చదువుకున్నటువంటి వారు. మా మీటింగుల్లో వచ్చి కూర్చుని అధ్యక్షత వహించేవారు. ఫైనల్‌ ఏదో ఒక రూపం-మూడు మాండలికాల్ని సమన్వయంచేసి నిర్దారించే వాళ్ళం. ఇందులో కాంత కృతకత్వం వచ్చినప్పటికీ కూడా

70 పరిణతవాణి ఏక భాషా పరిస్టితిని మేము ఏర్పరచడం జరిగింది. ఆ భాషలో ఆ పారిభాషిక పదాలు పెట్టి పుస్తకాలు రాయడం జరిగింది. ఆ రోజుల్లో జంట నగరాలలో తెలుగులో ముద్రణచేసే ప్రెస్సుల్లేవు. తెలుగు అకాడమీ పుస్తకాలను పబ్లిష్‌ చేయడానికి పునుకొన్నప్పుడు గబగబా మంచి 'ప్రెస్సులు చాలా వచ్చాయి. హైదరాబాదు, సిక్రిందరాబాదుల్టో. సాధారణంగా ప్రొఫెసర్లు , ఎడిటర్టుగా ఉండేవారు, రీడర్గుగాని లెక్టరర్లుగాని గ్రంథరచన చేసేవారు. అయితే ఈ పారిభాషిక పదాల్ని అందరూ సరిగా ఉపయోగిస్తున్నారా లేదా, మేం నిర్హయించినటువంటి భాషలు అందరూ ఉపయోగిస్తున్నారా లేదా అని పరిశీలించి, సరిదిద్ద్రవలసిన బాధ్యత అకాడమీ మీద ఉండేది. అందు కోసమని ప్రతి సబ్లక్ష్‌ ఎక్స్‌పర్డునాక్షర్నీ, లాంగ్వేజి ఎక్స్‌ర్టు నొకరినీ నియువించంకున్నాం. ఈ లాంగ్వేజి ఎక్స్‌పర్టు కూడా కేవలం తెలుగు చదువుకున్నటువంటి వారు మాత్రమే కాదు. బి.ఏ., బి.ఎస్సీ., బి.కాం. వరకూ కూడా సైన్సు, మాథమాటిస్సు వంటివి చదువుకొని 'పైనలుగా తెలుగు ఎం, ఏ. పాసయినట్సువ్రంటి నాళ్ళు. డిగ్రీ వరకూ వాళ్లిదివరకే సైన్సు వారాలు ఛదువుకున్నారు. కాబట్టి వాఠు పారిభాపిక పదాలనూ తర్వాత స్టైలునూ సరిచూడఢానికి అవకాశం ఉంజేది. కాగా, సబ్దక్టు ఎక్సుర్జు చూసేవాళ్లు. లాయ్యోజి ఎక్స్పర్టు లాంగ్వేజి చూసేవాళ్లు. ఆవిధంగా ఒరిజనల్‌ ఫాథ్య (గ్రంథాలను మేం రాయించడం జరిగింది. తర్పువాళ “గ్రంథాల వెల కూఢా చాలా తగ్గించాం. ప్రతిభాషళోనూ వాళ్ళు చేసిన పనేమిటంటే కేవలం ట్రాన్స్‌లేషన్సు మాత్రమే. ఇంగ్రీషులో ఉండే0గ61221 ₹64 800] ను వారు 7122818 చేయడం మాత్రమే చేశారు. మేం 350 ఒరిజనల్‌ ల క0013 ను ఈ ఆరు సంవళ్సరాలలోనూ పబ్లిష్‌ చేశాం. సెంట్రల్‌ గవర్నమెంటు వాళ్లు ఈ పనిని పరిశీలించడానికి ఒక కమిటీని వేశారు, ఆ కమిటీకి సెంట్రల్‌ హిందీ డైగక్షరేట్‌ చైర్మన్‌. చైర్మన్‌ గ్రంథ ఎకాడమీస్‌ రివ్యూ కమిటీ అని దీని పేరు. తెలుగు అకాడమీ చేసిన కృషివల్ల నన్ను ఈ క్షమిటీకి సెక్రటరీగా నియమించారు. హిందీ గ్రంథ ఎకాడమీలు, ఇతర భాషా అకాడమీలు సందర్శించి

గ్గ చర్చించి రిపోర్టు ఇవ్వడం కూడా జరిగింది. అంటే అది తెలుగు ఎకాడమీ చేసిన కృషికి గుర్తింపు అని చెప్తున్నాను. ఈ సృషిఇండివిడ్యువలోూ చేసేనటువంటిది కాదు. డైర్రరుగా నేనొక్కళ్లీ చేసింది కాదు, కొత్తపల్లి వీరభద్రరావుగారున్నారు, బూదరాజు రాధాకృష్ణగారున్నారు, ఇంకా దక్షిణామూర్తిగారు, మంజ్యుక్రీగారు వీళ్లందరూ కూడా మొట్టమొదటి రోజుల్లో చేరినవారు. తరవాత శివారెడ్డగారూ వీరందరూ కూడా వచ్చిచేరారు. వీరందరూ చేసినటువంటి ఒక సామూహికమైనటువంటి ఒక క్యుములేటివ్‌ ఎఫెక్టువల్ల తెలుగు ఎకాడమీకి రికగ్నిషను వచ్చింది. అట్లా టీమువర్కుగా చేయడర జరిగినట్టయితే ఏ సంస్థ అయినా సరే పైకి రావడానికీ రికగ్నిషన్‌ పొందడానికి అవకాశం ఉంటుంది. నేను నోషనలైజపేన్‌ ఆఫ్‌ టెక్‌ బుక్స్‌ ఆఫీసరుగా ఉన్న రోజుల్లోనే నా నాట్యశాస్రానికి కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు ఇవ్వడం జరిగింది. దీనికోసం ప్రత్యేకం అక్కడికి వెళ్లాం. వెళ్లినపుడు నేను మర్చిపోలేనటువంటి ఘటన ఒకటే ఉంది. వూ బంధువు వేవురాజు భానువటార్తిగారు ఢిల్లీలో ఇన్చర్మేషన్‌ డిపార్టుమెంటులో ఆఫీసరుగా ఉండేవారు. ఆయన కారులో ఐదు నిమిషాలో పదినిమిషలో ఆలస్యంగా వెళ్లాం, (శ్రీ రాధాకృష్ణన్‌గారు వైస్‌ ప్రెసిడెంటు సాహిత్య అకాడమీకి; నెహ్రూగారేమో (ప్రసిడంటు. రాధాకృష్ణనూరు ఏమిటి మన తెలుగువాడు రొవడం లేదేమిటి? అని గుమ్మం దగ్గిర వెయిట్‌ చేస్తున్నారు నాకోసం. పంచె లాల్చీ కండువా కనిపించేటప్పటికి ఆయన పట్టురాని సంతోషంతో నాచేతులు పట్టుకొని లోపలికి తీసికొని వెళ్లి నెహ్రూగారి పక్కన కూర్చోబెట్టారు. అప్పుడు నె([హ్రూగారు టీ కలుపుకుంటున్నారు. ఆయన టీ కలిపి ముందర నాకిచ్చి తరువాత మళ్లీ ఆయన టీ కలుపుకున్నారు. దురదృష్టమేమిటంటే అక్కడ ఫోచో ఎవరూ తీయలేదు. కాని ఆది జీవితకాలం జ్ఞాపకం పెట్టుకోవలసిన ఘట్టం. ఆ సంవత్సరం ప్రొఫెసర్‌ వి. కె. గోకక్‌ మొదలైనవారు కూడా సాహిత్య అకాడమి అవార్డు పోందారు. ఆరేళ్టు తెలుగు అకాడమిలో పనిచేశాను. అప్పుడు (ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలు జరపాలని

72 పరిణతవాణి అనిపించింది మండలి వెంకట కృష్ణారావుగారికి. ఆయన కల్చర్‌ అండ్‌ ఎడ్యుకేషన్‌ మినిష్టరప్పుడు. జలగం వెంగళరావుగారు చీఫ్‌ మినిష్టరు. అంతవరకు నేను చేసినటువంటి కృషి ఫలితంగానేమో '“నువ్వక్కడ ఆరేళ్లు పనిచేశాక చేసింది చేయడమే కదా, నువ్విక్కడికిరా” అన్నారు కృష్ణారావుగారు. సరే మళ్లీ కల్చరల్‌ ఎఫైర్స్‌కి స్పెషల్‌ ఆఫీసరుగా సెక్రటేరియట్‌కు వెళ్ళాను. ప్రథమ (ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలు జరపడానికి ఒక ఆహ్వాన సంఘం ఏర్పరిచారు. జలగం వెంగళరావుగారే మా వైర్మన్‌, మండలి వెంకట కృష్టారావుగారు ఎగ్జిక్యూటివ్‌ చైర్మన్‌. తరువాత నన్ను ప్రధాన కార్యదర్శిగా నిర్ణయించారు. డా. జె, బాపురెడ్డిగారు, ఇన్ఫర్మేషన్‌ డిపార్టుమెంటు డైర్మక్టరుగా ఉన్న రాజ్యం సివ్చాగారు, ఆలిండియా రేడియోలో ఉన్న ఎన్‌. వి.ఎస్‌. 'పప్రసాదరావుగారు, ఈ ముగ్గురూ కార్యదర్శులు.

(ప్రొద్దున్న ఏడున్నరకు కలవాలని అందరం అనుకునే వాళ్లం. ఏడూ ఏడుంభావత్యోటప్పటికి అప్పారావు బయలుదేరుతున్నాను”' అని ఫోన్‌ చేసేవారు మండలి వెంకట కృష్ణారావుగారు. ఉదయం ఏడున్నర నుంచి రాత్రి ఒంటిగంట వరకూ పనిచేశాం ఆ తొమ్మిది నెలలు. ఆ తామ్మిది నెలల్లో ఎప్పుడూ రాత్రిపూట వేడన్నం తినలేదు. కాని అక్కడ కూడా ఆ తొమ్మిదొనెలల్టో టీమ్‌ వర్క్‌ చక్కగా జరగడంతో ఆ తర్వాత వారం రోజులు జరిగిన (ప్రథమ ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలు విజయవంతంగా జరిగాయి. మండలి వెంకట కృష్ణారావుగారిలో గొప్పతనమేమిటంటే మేం మధ్యాహ్నం అన్నం తింటే తప్ప ఆయన తినేవాడు కాదు. మరీ ఆలస్యమయితే ఇంటి నుంచి కారియర్‌ తెప్పించడమో, లక్షపోతేమ్వ్సే అందరం వస్తున్నాం భోజనం ఏర్పాటు చేయమని భార్యకు ఫోన్‌చేసి మమ్మల్నందరినీ తీసుకొని పోవడమో చేసేవారు. అలాగ పనిచేసేటటువంచేి మినిష్టరు మరొకరుండరేమో, ఆలాగ ఆయన పనిచేస్తుంటే పరివారమంతా నోరుమూసుకుని ఎలా కూర్చుంటుంది? అది ఆయనలో ఉండే ఊహ. మహా సభలు విజయవంతంగా జరిగాయి.

73 ఇంటర్నేషనల్‌ తెలుగు ఇమ్టైట్యూట్‌ ప్రారంభమయింది. సభలలోనే (శ్రీ జాపి ఎల్‌. గ్విన్‌గారు తీర్మానం పెట్టారు. సభల తర్వాత ఇంటర్నేషనల్‌ తెలుగు ఇన్‌్టెట్యూట్‌కు (అంతర్జాతీయ తెలుగు సంప్ప తుది రూపం ఇవ్వటం జరిగింది. మలేషియా నుంచి వచ్చినటువంటి డెలోట్స్‌ (36 మంది) సభలలో ఒక తీర్మానం (ప్రతిపాదించారు. రెండో కాన్ఫరెన్సును మేం మలేషియాలో జరుపుతాం అని, అట్లాగే 1981 ఏప్రిల్‌లో మలషియాలోనే రెండో కాన్ఫరెన్సు జరిగింది. ప్రథమ ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలలో వెల్లివిరిసిన తెలుగువారి ఐకమత్యాన్ని పురస్కరించుకొని ఇతర దేశాలలో ఉండేటటువంటి తెలుగు అసోసియేషన్లను గురించిన సమగ్రమైన సమాచారం ప్రకటంచడానికి అంతర్జాతీయ తెలుగు సంస్త మొట్టమొదటి ప్రయత్నం. ఆ విధంగా మన రాష్ట్రంలో ఉన్నట్టుగానే ఇతర రాష్ట్రాలలో కూడా ఒకటి కంటె ఎక్కువ తెలుగు సంస్థలు ఉన్నాయి. ప్రతి రాష్ట్రంలోనూ కూడా. ప్రతిరాష్ట్రం కాదు ప్రతి ఊళ్ళోనూ ఉన్నాయి పెద్ద పెద్ద ఊళ్హలో. అలాగే ప్రతిదేశంలోనూ, ఇలా అందరి యొక్క సమాచారాన్ని కూడా సేకరించి ఒక పుస్తకాన్ని ప్రచురించింది. అలాగేఎక్కడి నుంచి ఎవరికి ఏవిధమైన సమాచారం కావాలన్నా గొట్టిముక్కల కృష్ణమూర్తిగారు లందన్‌ నుంచి కోహినూర్‌ను గురించి ఇన్ఫర్మేషన్‌ కావాలని నాకు ఉత్తరం రాశారు. ఎక్కడవెతికినా దొరకలేదు. కాని నేనెప్పుడో పదిలంచేసికొన్న కాగితాలలో వెతికితే దొరికింది. దొరికితే దానికి జిరాక్స్‌ తీసీ పంపించారు. అలాగే హిమాచల ప్రదేశ్‌ ల్భ్టేనెంట్‌ గవర్నర్‌ మొసలికంటి తిరుమలరావుగారి.ప్రైవేటు సెక్రటరీ నాకు ఫలానా పుస్తకం కావాలి. ఎంత మందికి రాసినా నాకు దొరకడం లేదు అని రాస్తే నా సొంత పుస్తకం పింపించాను. అలాగ ఎవరు ఎక్కడ ఏమూలఅనుంచి ఏ ఇన్ఫర్మేషన్‌ కావాలనా ; సాంస్కృతికంగా విద్యా విషయకంగా ఇన్ఫర్మేషన్‌ ఇవ్వడానికి మేము సన్నద్దం అయ్యాము. ఆ విధమైనటువంటి ఇన్ఫర్మేషన్‌ వారికి అందించాం. ఆ విధంగా అంతర్జాతీయ తెలుగు సంస్థ దేశంలో విదేశాలలో కూడా ఉన్నటువంటి తెలుగు వారి మధ్యన ఒక విధమైనటువంటి ఐక్యాతాభావాన్ని సంపాదించగలిగింది. ఆ తర్వాత నన్ను హైదరాబాదు, డిగ్రీ కాలేజీ ప్రిన్సిపాలుగా బదిలీ చేశారు. కేంద్ర ప్రభుత్వం

774 పరిణతవాణి సెస్టైంబరు 5వ తేదీన టీచర్లకు బ్య్ట్‌ టీచరు అవార్డు లిస్తుంది. అదే విధంగా కళాశాల టీవర్రకివ్వాలనీ మన రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి సంకల్పం కలిగింది. అట్టా మొట్టమొదటిసారి ఆ అవార్డు లభీంచిన వారిలో నేను కూడా ఉన్నాను. కళాశాలలో ప్రిన్సిపాలుగా ఉన్నందువల్ల అది లభించి ఉండవచ్చు. ఏ డెరక్టరుగానో ఉండి ఉంటే బహుశా అది లభించి ఉండేది కాదేమో. తర్వాత భాట్టుం ,్ర,రామమూర్తిగారు కల్చరల్‌ ఎఫైర్స్‌ మినిష్టరయ్యారు. అంతకు ముందు నాటి ముఖ్యమంత్రి డా. చెన్నా రెడ్డిగారు ఆఫీసర్‌ కల్చర్‌ ఎఫైర్స్‌ అన్నది వోర్చి (జా.వి. సోవుయాజాలుగారు శంకరాభరణం సినిమాతో ('ప్రఖ్యాతులయ్యారప్పుడే) సోమయాజులు గార్ని డైరెక్టర్‌ కల్చరల్‌ ఎఫైర్స్‌గా అప్పోయింట్‌ చేశారు. ఈ డైరక్టర్‌ కల్చరల్‌ ఎఫైర్స్‌ సెక్రటేరియట్‌లో కూర్చుండి పనిచేయాలి. దీన్ని డైరక్టరేట్‌గా మార్చాలి అని సంకల్పించారు భట్టాచార్యగారు. అప్పుడు సోమయోజులుగారు అమెరికా టూరు వెళ్లటం జరిగింది. ఆ స్టానంలోకి నన్ను తీస్‌కొని వేళ్తారు ్రీన్సిపాల్‌షిప్పునుంచి. అప్పుడు డైర్మెక్టరేట్‌ స్థాపించడానికి మళ్లీ కృషినేసే దాన్ని ప్రారంభించాను. డైర్జ్టర్‌ కల్చరల్‌ ఎఫైర్స్‌గా నేను ఛార్తీ తీసికొన్నాను. పొతన సంచశత జయంతి సరదర్భంలో ఒక కల్చరల్‌ కాంస్తెక్సు కట్టాలని ప్రయత్నం జరిగిండి. అప్పుడు సెరట్రల్‌లో శ్రీ, పి.వి. నరసింహారావుగారు ఎడ్యుకేషనల్‌ మీనీష్టరుగొనే ఉన్నారు. “మంచి థియేటర్లు ఎలా కట్టాలో విదేశాల్లో పరిశీలించి రతిడి'" అన్నారు. భాట్టుం శ్రీరామమూర్తిగారు నన్నూ, వి.వి. మాణిక్యాల రావుగారిని (డైరెక్టర్‌ ఇన్‌ఫర్‌మేషన్‌ పబ్లిక్‌ రిలేషన్సు) ఆ డెలగేషన్‌లో చేర్చారు. కలకత్తాలో ఉన్న (శ్రీ తరుజ్‌రాయిగారిని, (శ్రీనుతి ఉషామాలిక్‌గారిని (ఇప్పుడు సంగీత నాటక అకాడమీ సెక్రటరీ) కేంద్ర ప్రభుత్వం చేర్చింది. మేం నలుగురం లండన్‌, ఫ్రాన్స్‌, వీయత్నాంలలోని పలు కాంప్లెక్సులను పరిశీలించాం. నేను డైరక్టర్‌గా తెలుగు అకొడమీలో ఉండగానే తేన్నేటి విశ్ళనాథంగారితో ఒక కమిటీని వేశారు. ఎకోడమీస్‌ రివ్యూ కమిటీ అని. అప్పుడు కూడా దేశంలో చాలా చోట్లు తిరిగి వచ్చాం.

75 తర్వాత విశ్వనాథం గారు రిజైన్‌ చేస్తే తొలి మెంబరుగా ఉన్న శంకరగిరి గారిని చైర్మన్‌గా నియమించారు. రిపోర్టు తయారు చేశాం. (మిగిలిన మెంబర్స్‌ కంటే నేను కొంత గర్వంగా చెప్పుకోగలది ఏమిటంటే '' స్టేట్‌ కాన్సిల్‌ఫర్‌ కల్చరల్‌ ఎఫైర్స్‌!” ఉండి తీరాలి అని భావించి, దానికి ప్రాతిపదికను ఆ రిపోర్టులో చేర్చాను. అప్పటికి ఈ కల్చరల్‌ డైర్షరేట్‌ రాలేదు. ఈ కల్చరల్‌ కాంప్లెక్స్‌ అనేది ప్రతి పెద్ద పట్టణంలోనూ ఉండాలి అని నా వాదన. ఈ కాంప్లెక్స్‌లో క్టోజ్డ్‌ థియేటర్‌ ఉంటుంది. ఓపెన్‌ థియేటర్‌ ఉంటుంది. స్కూలు ఉంటుంది. ఆ మొత్తం కాంప్రెక్సుకి ఆ ప్రాంతంలో ప్ర సిద్దులైన మహాకవి లేదా, కళాకారుని పేరు పెడతారు. అతని విగ్రహంకూడా అక్కడ స్టాపిస్తారు. ఒక కాంటీన్‌ ఉంటుంది. ఆర్ట్‌ గలరీ ఉంటుంది. సెలవు రోజున ఎవరైనా ఒకరు శమిలీతో ప్రొద్దుననంగా ఆ కాంప్లెక్సులోకి వెళితే రాత్రి వరకూ తిరిగి రానక్కర లేదు వాళ్ళు. అంత చక్కగా ఉంటుంది కల్చరల్‌ కాంప్లెక్స్‌ అంటే. ఆ కల్చరల్‌: కాంప్లెక్స్‌ ప్రతి పట్టణంలోనూ ఉండాలి. బహుశా “73లోనో,” 74లోనో ఈ రిపోర్టు మేమిచ్చాం. ఇటీవల స్టేట్‌ కాన్సిల్‌ ఫర్‌కల్చరల్‌ ఎఫైర్స్‌ అని ఏర్పాటు చేశారు. దానికి సెక్రటరీని వేశారు. తర్వాత సెంట్రల్‌ యూనివర్సిటీలో ఒకనాడు డా. సీత్రారెడ్డి గారు వచ్చి బంజారా హీళ్ళ్‌లో 25 ఎకరాల ఫ్టలంలో కల్చరల్‌ కాంస్సెక్సు కడుతున్నాం అని ఇప్పుడు నేను చెప్పినట్టి విషయాలనే వల్లించారు. అంటే ఇప్పటికి కొంచెం ప్రభుత్వం కదులుతున్నదన్నమాట. ఎప్పుడో నేననుకున్నటువంటివి కలలు కన్నటువంటివి కూడా ఇప్పుడు రియాలిటీలోకి రావడానికి ఆవకాశం కనిపిస్తున్నది. ఇంకొకటి నా కాంట్రీిబ్యూషన్‌ చెప్పకుండా ఉండలేను. అది ప్రధమ (ప్రపంచ మహాసభలు జరపడానికి ముందు జరిగింది. సెప్టెంబరు 5న జరీ ఉత్సవాన్ని గురించి హిందీలో దీనిని ఉపాధ్యాయ దినమని పిలవటం బాగోలేదు. మండలి కృష్ణారావు గారడీగారు దీనికేవున్నా వూర్చు చెబుతావా? అని. (ప్రక్కన వీరివెంట కృష్ణమూర్తిగారున్నారు. మేమిద్దరముఆలోచించుకొని గురు పూజోత్సవం అని సూచించాం.

డా॥ తిరుమల రామచంద్ర (26-9-1994)

ఆగర్భ(శ్రీ,మంతుడు, ఆగర్భ దరిద్రుడు అన్నవి అందరికీ తెలిసిన తెలుగు నానుడులు, నేను చాలా విషయాలలో ఆగర్భ అదృష్టవంతుడిని. భగవద్బక్తి దేశభక్తి పాంగిపార్లే వంశంలో పుట్టుడం నా మొదటి అదృష్టం తాము ఏ కులమువారైనా విద్యార్థులను మానవత్వంతో పుత్రనిర్విశేషంగా (ప్రేమించే ఉపాధ్యాయుల వద్ద చిన్ననాడు చదువుకోవడం నా రెండవ అదృష్టం కౌమార దశలో ఆదర్శ[ప్రాయులైన మహానీయుల పరిచయంతో జ్ఞానార్హనకు అవకాశం కలుగడం నా మూడవ అదృష్టం. పెద్దవాజ్ఞైన తర్వాతనా మనసైన ధర్మపత్ని, సంతానం కలుగడం నా నాలుగవ అదృష్టం మంచి మిత్రులుండడం ఐదవ అదృష్టం. ఇన్ని అదృష్ట్రాలు వరించిన నేను ఎంతో గొప్పవాడు కావలసింది. నన్ను ప్రేమించిన వారంతా నేనొక మహాపురుషుడనవుతాననే భావించారు. కాని, అన్నిటికీ మించిన నా చంచలత్వం అస్ట్రిరత అనే దురదృష్టం నా అదృష్ట్రాలన్నిటినీ దిగమింగి నన్నాక తెగిన గాలిపటం చేసింది. ఈ గాలిపటం ఎక్కడెక్కడికో కొట్టుకుపోతుంది. ఎప్పుడు ఎక్కడ, ఎట్టా బోరగిల పడుతుందో? ఇదీ నేను సింహావలోకనం చేసుకుంటే కానవచ్చేది నా జీవితగతి.

నేను అనంతపురం జిల్లా ధర్మవరం తాలూక్షా రాగవంషల్లి శ్రోత్రియం గ్రామంలో మాతామహుల ఇంట్లో పుట్టాను. మా అమ్మకు ఆరుగురు అక్కాచెల్లెళ్లు. నేను మాతామహుల ఇంట్లో పుట్టిన (ప్రధమ పురుష సంతానం. కనుకనేను ఆరుగురు తల్టుల ముద్దు బిడ్డను. మాతామహుడు వెంకట రాఘవాచార్యులు శ్రోత్రియంగారు. ఆంధ్ర నాటక పితామహులు, ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులకు వియ్యంకుడు. ఆయన సరస హాస్య కవితా చతురులు తమిళ సంస్కృతాంధధ్రాలలో.

సుప్రసిద్ద నాటక కర్త కోలాచలం (శీ/నివాసారావుగారి అన్నగారు

77 కోలాచలం వెంకటరావుగారు మావూరికి ఏటా వచ్చేవారు. కోలాచలం వారికి తుంగభద్రా తీరంలో ఉన్న భూములను మేము సాగుచేసేవారం. ఆయన గొప్పు న్యాయవాది, దేశభక్తుడు, మొట్టమొదటి భారతీయ రైట్‌ ఆనరబుల్‌. తిలక్‌ గారిని అరెస్టు చేసినందుకు నిరసనూ ఆయన రైట్‌ ఆనరేబుల్‌ టైటిల్‌ను విసర్రించారు. ఆయన (ప్రోత్సాహంతో మాయింట్టో చరఖాలు ఆడేవి. అందరూ ఖద్లరే కట్టేవారు. దిండూ

అనెగొందిలో ఉన్నప్పుడే ఒక మారు నేను మాతాత గారితో పాటు గాంధీజీనీ దర్శించాను. గాంధీజీ భారత దేశస్ర్రితిగతుల పరిశీలనకోసం దేశమంతా పర్యటించారు. ఆ పర్యటలనో బళ్లారికి వచ్చారు. బళ్లారిలో ఆం(ధ్రనాటక పితామహ కృష్ణమాచార్యుల బంగ్లాలో గాంధీజీకి స్వాగత సమావేశం ఏర్పాటు చేసారు. బళ్లారి నగరమంతా పండుగ యింటిలాగ అయింది. తర్వాత మా తాతగారు నన్ను తిరుపతి సంస్కృత కళాశాలలో చేర్చారు. తిరుపతి సంస్కృత కళాశాలలో నేను దాదాపు ఎనిమిదేళ్ళు చదివాను. సాహిత్యశిరోమణి చదువుతూ వ్యష్టిసత్యాగ్రహోద్యమంలో సత్యాగ్రాహినై జైలుకు వెళ్లి సంవత్సరం కఠిన శిక్ష అనుభవించాను. నేను ఎప్పుడూ తిరుపతిలో ఫస్టునే. మా గురువులు చాలా గొప్పవారు. ఆయుర్వేదోపాధ్యాయులు (శీసి. వి. సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రిగారు వైద్యరత్న పండిత డి. గోపాలాచార్యుల ప్రథమ శిష్యులు. నీవు వైద్యరాజు వవుతావన్నారు నన్ను. సాహిత్యోపాధ్యాయులు (శ్రీ గిరిధరా చార్యులుగారు నీవు గొప్ప వ్యాఖ్యాతవవుతావన్నారు నన్ను, తర్కాచార్యులు (శ్రీ, చక్రవర్తి భట్టాచార్యులుగారు నీవు గొప్పు తార్కికుడవవుతావన్నారు. వేదాంతన్యాయా అలంకార శా(స్రాచార్యులు (శ్రీ, పుర్ణూ కృష్ణమాచార్యులు నా సంస్కృత కవితలు చూచి గొప్పగా ఆశీర్వదించారు మహా కవివవవుతావని. ఇలా (ప్రతివారు నా భవిష్యత్తు ఉజ్వల మన్నవారే. వారి ఆశలేవీ నేను పూరించలేకపోయాను. ఏమీ కాలేక పోయాను. శ సమ్మయ్యగారు - శఠగోపాచార్యులుగారు మాకు అనువాదం, వాక్యరచనా చెప్పే వారు. సంస్కృతవాక్య రచనకు పంచతంత్రం ఒరవడి అనేవారు. నేను అనేగొందిలో థర్త్‌

78 పరిణతవాణీ ఫారంకు సమానమైన పరీక్ష ముగించాను. తిరుపతిలో ఇంగ్రీషు చెప్పే (శ్రీ, వెంకా సామిరావుగారు రవీంద్రభక్తులు. రవీంద్రుని ఆంగ పద్యాలు చెప్పే మాకు ఉత్సాహం కలిగించేవారు. ఒక మారు సౌందర్యాన్ని గురించి ఒక వ్యాసం వ్రాయమన్నారు ఆయన నేను సాక్షివ్యాసాలలో సౌందర్యం గంరించిన వ్యాసాన్ని వుక్కీకి వుక్కీ సంస్కృతీకరించాను. అది చూచి ఆయన "'ఇవి నీ భావాలు కావు. ఎక్కడినుండి తీసుకొన్నావో ఆకరం తెలుపు. అది ఉత్తమ వ్యాసకర్త లక్షణం?” అని ఉపదేశించి అధస్పూచికలలో ఆకరాలు ఇచ్చే పద్రతి తెలిపారు. కపేస్టలం కృష్టమాచార్యులుగారు

ప్రిన్సిపాలుగా ఉన్నారు కొంతకాలం. నాటికలు బాగా చెప్పేవారు.

అప్పుడు తిరుపతి దేవస్థానం విద్యాశాఖాధికారి శ్రీమూనవళ్లి రామకృష్ణ కవిగారు. ఆయనపై అప్పటికే వాదోపవాదాలు ఉన్నా మాకు అవి తెలియవు. నాగరి దస్తూరీ బాగా (వ్రాయగలవారు కావాలని ఆయన ఎవరితోనో అన్నారు. నేను ఆమాట విని, అప్పుడప్పుడు సంస్కృత శ్లోకాలు రచించి (వ్రాసుకున్న నోటుబుక్కుతోపాటు ఆయనద్వరికి వెళ్ళాను. ఆయన చిన్నాపెద్దా తారతమ్యం లేకుండా అందరినీ అయ్యా అని సంబోధించేవారు. నా నోట్‌బక్‌లోని కవిత చదివారు. అది ఇది :

రచయంతీ రంగలతాం

మంగళగా త్రీ సలీలం అంగణ్తే

విటజన హృదయాంగణక్తే

అనంగజ బాధాం 'విశాలయతికునూనమ్‌

ఒక అమ్మాయి ముంగిట్లో ముగ్గులు పెడుతుంటే (వ్రాసిన శ్లోకమిది. అమ్మాయి ముంగిట్లో ముగ్గులు పెడుతూ విటజనుల హృదయాలలో మన్మథ బాధను విస్తరింపజేస్తున్నది - అని దీని తాచ్చర్యం. “నీ వయస్సెంతయ్యా? అనడిగారు రామకృష్ణకవిగారు. పదమూడండీ అన్నాను. నీ కవిత బాగుంది గాని, ఈ వయస్సులో శృంగారమెందుకయ్యా నీకు? అన్నారు. నేను తల ఎత్తలేదు, బాగా చదువు. పాఠ్య పుస్తకాలు కాక తక్కిన కావ్యాలు చదువు, అర్హంకానీ, కాకపోనీ.

79 సందేహాలు నన్నడుగు అన్నారు. ఆయనవల్ల వివిధ విషయాలు తెలుసుకోవాలనే జిజ్ఞాస కలిగింది. అంత గొప్పవాడు, మహాధారణ గలవాడు, ఎంత సరళుడు?

ఆయన ధారణను గురించి ఆయనే ఒక ఉదంతం చెప్పారు. “నేను తాళపత్ర గ్రంథ సేకరణోద్యోగంలో ఉన్నప్పుడు, కలర్‌ ద్వారా తాళపత్ర గ్రంథాలున్న వారి యిండ్లకు వెళ్లేవాణ్టీ. కళ్ళిక్టర్‌ ఉత్తరువులకు భయపడి పుస్తకాలు చూపేవారు. నేను ప్రతి ఆకూ తిరగేసి, రచయిత పేరు అన్ని ఆశ్వాసాలు, ఆశ్వాసాద్యంతాలు మనస్సులోనే గుర్తుచేసుకొని, ఇరవై ముప్పై పుస్తకాలు చూచి రాత్రి వాటిని డిస్‌ ్రిప్టివ్‌ క్యాటలాగుగా (వ్రాసుకొనే వాడిని. తర్వాత తర్వాత నమ్మి, పుస్తకాలలోని విషయాలు (వ్రాసుకొనిచ్చేవారు. పిదప పుస్తకాలు ఇచ్చేవారయ్యా!:* ఎంత గొప్ప ధారణాళ్తియో!

నేను వేసవి సెలవులలో ఊరికి వెళ్లక చిత్తూరు జిల్లాలో విదేశ వస్త్ర; దహనం, సహాయ నిరాకరణం మున్నగు వాటిని గురించి ప్రచారం చేసేవాడిని. ఉత్తర భారతం నుంచి వచ్చిన పురుషోత్తమ ఆర్య అనే స్వయం సేవకుడు నాతోపాటు తిరిగే వాడు. నేను విదేశవ్యస్త్ర, దహనం చేయించేవాడిని. ఈ ప్రచారం వల్ల తిరుపతి చౌన్‌ కాంగ్రేస్‌ కమిటీ కార్యదర్శి నయ్యాను. అంత చిన్న వయసు కార్యదర్శిని నేనే. అప్పుడు తిరుపతి కరణాలవీధిలో ఉన్న ఆదిమూర్తి ఆచారి అనే సంపన్నుడు చౌన్‌కాంగ్రట్‌ కమిటీ ఆధ్యక్షుడు. అప్పుడు సహాయ నిరాకరణ సభల కోసం సంస్కృతంలో గేయాలు వ్రాశాను, మార్చింగ్‌ సాంగ్స్‌ (వ్రాశాను.

సకల చరాచర నికరాకరే

వికసిత సుధుచిర ఘనవనవారే

అకలంకే విమలోదకపూరే

('ప్రేమపూతా, మాతా, సహచరితా

భింది భింది భారతీయ మాతృదాస్య శృంఖలమ్‌

మందహసన విధురముద్య కలయమాతురాననమ్‌

అనే ఒకటి రెండు పాటల చరణాలు మా(్రమే జ్ఞాపకం ఉన్నాయి.

50 పరిణతవాణి నేను తిరుపతిలో విద్యార్ధిగా ఉన్నప్పుడు వివిధ విషయాలపై దాదాపు వంద సంస్కృత వ్యాసాలు వ్రాశాను. అవి తర్వాత విద్యార్థులకు ఒరవడి అయ్యాయి. నారచనలో (ప్రధాన గుణం చిన్న చిన్న పదాలతో వాక్య రచన సరళత. బళ్లారిలో గాంధీజీ ప్రసంగించినప్పుడు ఆంధ్రనాటక పితామహుని కుమారుడు భోగేంద్రనాధ్‌ (ఇంజినీరు) ఆ ప్రసంగాన్ని అంత సరళంగానే తెలుగు చేశాడు. ఆ శైలి నాకు బాగా నచ్చింది. చిన్న పదాలతో భావ వ్యక్తీకరణకు నారులు అప్పుడే పోశాడు గాంధీజీ నాహృదయంలో. గాంధీజీ- ఇర్విన్‌ సంధి విఫలమైన తర్వాత దేశమంతా వ్యష్టి సత్యాగ్రహం జరిగింది. నేను 1932 ప్రారంభంలో సత్యాగ్రహం చేసి శిక్షితుడనయ్యాను. చంద్రగిరి మేజి(స్రేట్‌కోర్టునాకు శిక్షవిధించింది. నేను రాయవెల్లూరు, తిరుచిరాపల్లి జయ్యిళలో ఉన్నాను. తిరుచిరాపల్లి జెయిళ్లలో ఉన్నప్పుడు నాకు ఆంధ్ర తమిళ్ళ కర్నాటక, కేరళ హిందీ, వంాది ప్రాంతాల వారితో పరిచయం కలిగింది. వారిలో చాలా మంది తర్వాత మంత్రులు, ఎం.ఎల్‌.ఏ లు, కాంగ్రప్‌ పార్టీ ప్రముఖులూ అయ్యారు. అక్కడ సురేంద్ర మోహన్‌ఘోష్స్‌ ప్రతూల్‌ చంద్ర గంగూలీ, జీవన్‌లాల్‌ చటర్రీ అనే డెటిన్యూలు, భగత్‌సింగ్‌ కేసులో యావజ్జీవ కారాగార శిక్షపడిన బట్‌కేశ్వర్‌ దత్‌, ఏడెనిమిదేళ్ళు శిక్తపడిన కుందన్‌లాల్‌ గుప్త ఉండేవారు. వాళ్లు మాకు బాగా 'బ్రెయిన్‌వాష్‌ చేసేవారు. సురేంద్ర మోహన్‌ ఘోష్ష్‌ ఉత్సాహంతో నేను రవీంద్రుని కొన్ని గీతాలను సంస్కృతీకరించాను. సాహిత్య శిరోమణి పూర్తి చేయాలిగదా! తిరుపతికి వచ్చాను. సంస్కృత పాఠశాల వారు నన్ను చేర్చుకోనన్నారు. నెల్లూరు వెళ్లాను. అక్కడ నా సంగతులేమీ చెప్పకుండా చేరాను. నెల్టూరులో పలువురు (ప్రముఖులు నన్ను ఆదరించారు. జొయిలుకు వెళ్లడంన్ల కిడాంబి వీరరాఘవాచార్యులు, మాడభూషి నరసింహాచార్యులు నేలటూరి రామానుజాచార్యులు, వెన్నెలకంటి రాఘవయ్య, ఒంగోలు వెంకట

81 రంగయ్య మొదలయిన (ప్రముఖ న్యాయవాదులు, దేశ భక్తులు నన్ను ఎంతో ఆదరించారు.

నేనునెల్లూరులో రంగనాయకుల పేటలో (శ్రీ/కె. వి. రాఘవాచార్యులు గారి యింటి ఎదుట ఉన్ను స్తయంపాకులవారి సత్రంలో ఉండేవాడిని. వారాల భోజనం. మూలపేట సంస్కృత కళాశాలలో చదువు. తిరుచిరాపల్లి జెయిలులో నాతోపాటున్న పలువురు ప్రముఖులు - మైపొడు బలరామరెడ్డి, ఆళ్ల బాలకృష్ణారెడ్డి, బి. బాలకృష్ణారెడ్డి, చుండి జగన్నాథం మున్నగువారు నన్ను కలొసీవారు సత్రం గదిలో. జౌయిళ్ళో అనుకున్న విప్లవ కార్యకలాపాల చర్చి జరిగేది. క్రవుంగా విష్ణవ కార్యకలాపాలకు పూనుకున్నాము. చదివేది సంస్కృతం, వారాల భోజనం. ఊళ్లో అందరికీ కాంగక్‌ వాది అయిన 'షిల్లకాయ' అని (ప్రేమ. కాని గుప్తంగా విష్ణవం పనులు. అక్కడ ఉంటే ప్రమాదమని తోచింది. ఎప్పటికైనా పోలీసులకు పట్టుబడక తప్పదనిపించింది. ఆ పరిస్టితిలోనే 1933 చివర అలీగడ్‌ ఆయుర్వేద విద్యాపీఠ్‌ పరీక్షలకు కట్టి ఆయుర్వేద భూషణ అనే ఉన్నత పరీక్షలో ఉత్తిర్ణున్నయ్యాను. నాల్టైదు సార్టు విష్తవవాదులతో తీవ్రమైన హింసాత్మక కార్యాలకు వెళ్లవలసి వచ్చింది. మిత్రుల సలహాపై మద్రాసు వెళ్లాను, మైలాపూర్‌ సంస్కృత కళాశాలలో చేరాను.

అక్కడ నాకు విద్యార్థి వేతనం లభించలేదు. మి(త్రులు కప్పుగంతుల లత్మణశ్యాస్త్రి, దమ్మాలపాొడు శేషగిరి రావు కూడ చదువుతున్నారు. నాకన్నా సీనియర్టు. లక్మణశ్శాస్త్రి, సాహిత్య శిరోమణి ముగించి, వేదాంత శిరోమణిలో చేరాడు. వారు రాత్రిపూట కళాశాల హాస్టలులో మిగులు బొగులు అన్నం, పులుసు కూర కలగాపులగంగా కలిపి తెచ్చి తోటలో దొంగచాటుగా పెట్టేవారు. అలా మూడు నెలలు గడిచాయి.

ఇంతలో నెల్టూరిలో పట్టాభిరామ రెడ్డి అనే యువకుడు పోలీసులకు పట్టుబడి అఫ్రూవరయి చాలా మందిని పట్టించాడు. నన్నుకూడా పోలీసులు వెదుక్కుంటూ మైలాపూర్‌ కళాశాలకు వచ్చారు. నన్ను అరెస్టు చేయకుండా,

92 పరిణతవాణీ ప్రిన్సిపాలు మహా మహోపాధ్యా కరుంగుళం కృష్ణశ్యా స్ర్రీగారితో చెప్పి నేను పరొగత్తి పోకుండా కట్టుదిట్టుం చేశారు. కుట్ర కేసు పెట్టారు పోలీసులు. మద్రాసు కుట్రకేసు విచారణ జరిగింది. సంవత్సరం పాటు నేను అందరికన్నా చిన్నవాడిని గనుక పోలీసులు నన్ను మభ్యపెట్టి ప్రాసిక్యూషన్‌ సాజీగా వేసుకున్నారు. నేను మొదటి సాక్షిని. నిందితులలో ఒకరు కానూరు రామానంద చౌదరి. ఆంధ్రజ్యోతి పత్రికా సంపొ దకుల సోదరుడు. ఆయన తండ్రి దొమోదరయ్యగారు. దొమోదరయ్య గారు, బ్రిటిష్‌ (ప్రభుత్వం పగబట్టి యువకులందరికీ యావజ్జీవ కారాగారవాస శిక్క ద్వీపాంతర వాసమో విధిస్తుంది గనుక, వారిని కాపాడవలసిందని (ప్రకాశంగారిని ప్రార్దించారు. ఆయన వకాల్తా వదలి అప్పటికే ఇరవైయేళ్లు. మా కోసం ఆయన మళ్లీ నల్లకోటు తొడిగారు. కేసు 1934 అంతా జరిగింది. ('ప్రకాశంగారి వదనాబలంవల్లి నా మిత్రులంతా కొద్దిపాటి శిక్ష పొందారు. నన్ను విడుదల చేశారు. కాని, సంస్కృత కళాశాలవారు నన్ను బహిష్కరించారు. వీధిలో పడ్డాను. నా మిత్రుడు కాశీభట్టు రామనాథ దత్త (ఆయుర్వేద శిరోమణి, తర్వాత వేంకటరమణ ఆయుర్వేద డిస్పెన్సరీ వైలాపూర్‌ (ప్రధాన వైద్యడు) భారతి ఉపసంపాదకులు తిరువుల వెంకటరాంగాచార్యులు, నాకు కొంత కాలం ఆశ్రయమిచ్చారు. పోలీసులు వెంటాడు తున్నారు. మద్రాసులో నా బంధువర్గం “నా కొంపకూల్చకు నాయనా, మద్రాసు కుట్ర కేసు సాంతం చదివాము నాయనా” అని అంగలార్చారు; గడప తొక్కనివ్వలేదు. అప్పుడు తెలిసింది, ప్రభుత్వ (ప్రాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండాగారం అగ్మూరులో మ్యూజియం (చచ్చిన కాలేజీ) ఆవరణలో ఉందనిన్నీ, అక్కడ సంస్కృత తెలుగు ప్రాచీన గ్రంథాలు చూచి వ్రాయడానికిక లేఖకులు కావాలనిన్నీ. నేను నాపుట్టు పూర్వాలేమీ చెప్పకుండా అక్కడికి వెళ్లి దరఖాస్తు వ్రాసి స్వయంగా ఇచ్చాను. అప్పటి నావేషం గూడ కట్టుపంచ, ఉత్తరీయం, పొడుగాటి శిరోజాల ముడి, నాసట మూడు నామాలు. నేను విప్లవకారుల్లని “ఛస్తే ఎవరికీ తెలీదు. అందులోను

8 అప్పుడు ఆ పుస్తక భాండాగారం పండితులు (శ్రీవేటూరి ప్రభాకర శ్నాస్త్రీగారు లీవు పెట్టడం వల్ల ఆ స్థానంలో తాత్కాలికంగా ఉన్న శ్రీ, బులుసు వెంకట రమణయ్యగారు అసలే ఊహించుకోలేరు.

(శీ బులుసు వెంకట రమణయ్యగారు నా దస్తూరి పరీక్షించి నేను కాపీయిక్టుగా అర్హుడినని సిఫార్సు చేశారు. 1934 చివర కాపీయిస్టుగా చేరాను. నాకు కాపీయిస్టుగా నికరంగా ముప్పై రూపాయలు వచ్చేవి. అది అప్పుడు ఒక విధంగా పెద్ద రాబడే. హోటలు భోజనానికి ఏడు రూపాయలు. గదికి రెండు రూపాయలు అద్దె. తక్కిన 20 రూపాయలు ఎలా ఖర్చు పెట్టాలో తెలిసేదికాదు.

ప్రాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండాగారం నాకు గొప్పు రక్షణ నిచ్చింది. నాలుగు సంవళ్సరాలు అక్కడ పనిచేసాను. ప్రభాకరశ్శాస్త్రిగారితో సన్నిహితత్వం ఏర్పడింది. ఆయన లీవు పెట్టినప్పుడు ఆయన స్టానంలో పనిచేశాను.

అప్పటికి నేను (ప్రైవేటుగా సంస్కృత- తెలుగు విద్వాన్‌ పరీక్ష ప్యాసయ్యాను. ఈ పరీక్ష సంగతి కొంత చెప్పాలి. విద్వాన్‌ వంటి ఓరియంటల్‌ పరీక్షలకు ప్రైవేటుగా వెళ్లడానికి అభ్యర్థి వయస్సు 30 సంవత్సరాలుండాలి. నా వయస్సు 21 ఏళ్ళు. ఎనిమిదేళ్లు ఎక్కువ వేస్తే జీవికకు నష్టం. కనుక (ప్రభాకర శ్యాస్త్రిగారు వారి యోగ మిత్రులు శ్రీ, విస్సా అప్పారావుగారి వద్దకు నన్ను పిలుచుకు వెళ్లారు. ఆయన (ప్రెసిడెన్సీ కాలేజీలో అడిషనల్‌ ఫిజిక్స్‌ ప్రాఫెసర్‌. ఆయన నన్ను తన మి(త్రులయిన మద్రాసు విశ్వ విద్యాలయం రిజిస్ట్రారు వద్దకు పిలుచుకు వెళ్లి నా సమస్య వివరించారు. ఆయన ఆలోచించి ప్రైవేట్‌ అభ్యర్థుల వయస్సు 20కి తగ్గించేట్టు నిబంధనను విశ్వవిద్యాలయంచే ఆమోదింపజేశారు. నేను శిరోమణి ప్రైవేటుగా చదవలేను గనుక విద్వాన్‌ పరీక్షకు వెళ్ళాను. ఉత్తిర్ణుడనయ్యాను. చాల మంది పెద్దవయస్సు వాళ్లు గూడ 20 ఏళ్లు వేసుకొని పరీత్షకు వెళ్లడం వల్ల యూ ర్సిటీ రెండేళ్ల పిదప వయః పరిమితిని ౩౦ ఏళ్లకు పెంచింది. (ప్రభాకర శాస్త్రిగారికి నేను ఏకలవ్య శిష్యుణ్ని. ఆయన గొప్పు మనస్వి. కుంభకోణం

84 పరిణతవాణీ సివి.వి.గారి యోగ శిష్యాగ్రణి. ఆయన నడతను, న్రాతలను, ప్రసంగాలను, సంభాషణలను, సలవోలను పాఠంగా (గ్రహించి ఎన్నో విషయాలు గ్రహించాను. (ప్రాచీన (గ్రంథాల పాఠాంతర సంగ్రహణం, పాఠవివేచనం, పాఠ నిర్భయం తాళపత్ర (గ్రంథాల పఠనం మున్నగువాటిని తెలుసుకొన్నాను. నాసంగతులు కొంత కాలానికి తెలిసి ఆయన చాల కష్టపడ్డారు. నన్ను అంగుళిమాలుడు అనేవారు. ప్రాచ్య లిఖిత గ్రంథాలయంలోని పెక్కు గ్రంధాలు, చాటు పద్యాలు ఎన్నో ఆయనకోసం నకలు చేసి ఇచ్చాను.

ఆ కాలంలోనే మద్రాసు విశ్చవిద్యాలయం వారు కొన్ని తాళపత్ర గ్రంథాలు సేకరించి రామకృష్ణ కవిగారిని క్యాటలాగు చేయడానికి నియమించారు. ఆయన నన్ను అసిస్టెంటుగా నియమించుకున్నారు. ఆయనతో కలిసి పనిచేయడం నా గొప్ప అదృష్టం. ఆయన విజ్ఞాన భండారం, మానవత్వఖని, మేధా విలాసానికి విలాసం, అన్నిటినీమించి సాజన్యరాశి.

ఆ సమయంలోనే నేను భారతిలో ఒక వ్యాసం గ్రాశాను. దానిపేరు ఆంధ్రచ్చందో విశేషములు. అది 1935 సెప్టెంబరులో భారతిలో పడింది. దాన్ని గిడుగు రామమూర్తి పంతులుగారు మెచ్చుకున్నారు. భారతిలో పడిన మొదటి వ్యాసం అది. దానికి గిడుగు వారి మెప్పు. నాసంతోషానికి పట్టుపగ్గాలు లేవు. అది ప్రభాకరశ్శాస్త్రిగారి భావాలకు అనుగుణమైంది. గనుక అయనే తమ సాయంక్షాల ప్రార్హనా గోష్టులలో ప్రచారం చేశారు. భారతిలో వ్యాసం పడడమంటే మహా పండితుడన్నమాట.

(ప్రభాకర శ్యాస్త్రిగారి కోసం హర విలాసాది కావ్యాల, ప్రబంధాల పాఠాంతరాల సేకరణకు తంజావూరు వెళ్లి వచ్చాను. ఆ సమయంలో ఆం(ధ్ర విశ్వవిద్యాలం వారు ద్విపద భారత (ప్రతులను తంజావూరు సరస్వతీ గ్రంథాలయం (ప్రతులతో సరిచూచి ముద్రణ ప్రతి సిద్రపరచడానికి అనుభవజ్ఞులయిన పండితులు కావాలనిపడ్రికా (ప్రకటన చేశారు. నేను దానికి దరఖాస్తు పెట్టుకున్నాను. మద్రాసుకు

85 వచ్చిన అప్పుటి ఆంధ్ర యూనివర్సిటీ కాలేజస్‌ ప్రిన్సిపాల్‌ విస్సా అప్పారావుగారు నన్ను ఇంటర్వ్యూ చేశారు. నేను కొమ్మన మంచి జోగయ్య శర్మగారు తంజావూరులో పండితులుగా నియమితులయ్యాము.

నాకు తంజావూరు గొప్పు అనుభవం కలిగించింది. జిల్లా అంతా తిరిగాను. విరాము సమయాలలో జైల్గ్లో నాతో ఉన్న (ప్రముఖ నాయకులను కలుసుకున్నాను. సరస్వతీ మహల్‌ లైబ్రరీలోని అపూర్వ పుస్తకాలను నకలుచేసి (ప్రభాకర శాస్త్రిగారి కిచ్చాను. నన్నెచోడుని కుమార సంభవం శ్నాస్త్రిగారికోసమూ, నేలటూరు వెంకట రమణయ్యగారి కోసమూ మక్కీకి మక్కీ నకలు చేసి ఇచ్చాను. దాని వల్ల సందేహాలున్న ఎన్నో పాఠాంతరాల నిర్ణయిం జరిగింది.

నేను తంజావూరులో పని చేస్తున్నపుడు లాహోర్‌ విశ్వ విద్యాలయ గ్రంథాలయంలో ఉన్న తాళపత్ర గ్రంథాలకు వర్ణనాత్మక సూచి వ్రాయడానికి ఒక పండితుడు కావాలని ప్రకటన వెలువడింది. నేను ఆలోచించాను. తంజావూరు నుంచి లాహోరు అంటే, ఇంచుమించు భారతదేశమంతా చూడడం, అది వరకు ఒకసారి పశ్చిమ భారతం తిరిగాను. ఇది మరొక గొప్ప అనుభవం. నేను నా దరఖాస్తు సంస్కృతంలో వ్రాసి పంపాను. రెండునెలల తర్వాత నాకు ““వచ్చి చేరమని?” ఉత్తరువు వచ్చింది లాహోర్‌ నుంచి. నాకు ఆశ్చర్య సంతోషాలు కలిగాయి.

ద్విపద భారతం ముద్రణ (ప్రతి సిద్దమయింది. ఇక రెండు నెలలు మిగిలాయి. నన్ను'ఆం(ధ్ర విశ్వవిద్యాలయం (ప్రచురిస్తున్న రంగనాథ రామాయణం పరిష్కరణ పనికి తోడ్పడమని ఆచార్య లక్ష్మీకాంతం గారు ఉత్తరువు పంపారు. నేను మ(ద్రాసులో గన్నవరం సుబ్బరామయ్య గారికి రంగనాథ రామాయణ పరిష్కరణలో తోడ్బడి 1939 ఆగస్టు చివర లాహోరుకు బయలు దేరాను.

నేను తిరుపతిలో ఉన్నప్పుడు, తిరుసతి పెద్ద క్షేత్రం గనుక, దేశం నాలుగంచుల నుంచి వచ్చే పెద్దవారిని దర్శించే అవకాశం కలిగింది. అలాగే, నెల్లూరు,

జ సరిణతవాణి

తంజావూరులలోను. మద్రాసు మహానగరానికి జాతీయోద్యవు నాయకులు, మహాపండితులు తరచు వచ్చేవారు, వారిని చూడడం తటఫ్రించేది. మ(ద్రాసులో ఉన్నప్పుడు హరిజనోద్యమ సమయంలో గాంధీజీతో పాటు పయనించే అవకాశం, మాబళంలో ఆయన బసలో కొన్నాళ్ళు ఉండే అవకాశం కలిగింది లాహోర్‌ సుందర నగరం. సిటీ ఆఫ్‌ గార్టెన్స్‌ అని దానికి బిరుదు. నేను పురానీ అనార్భలీ ప్రాంతంలో ఒక బసీన్‌ అనే పెద్ద మనిషీ ఇంటి గదిలో అద్దెకున్నాను. జహంగీర్‌ ప్రేమించిన అనార్భలీని నిలబెట్టి అక్బర్‌ సార్వభౌముడు గోరీ కట్టించిన (ప్రాంతం అది అప్పటికి ఆ గోరీ శిథిలాలు ఉండేవి. ఊరికి రెండు మైళ్లలోని షాలిమార్‌ గార్డెన్స్‌ ప్రపంచ ప్రసిద్ధమైన ఉద్యానం.

నేను యూనివర్సిటీ లైబ్రరీలో ఉన్నందున ఉదయశంకర్‌ భట్‌ వంటి గొప్ప రచయితలను, ఓరియంటల్‌ కాలేజీ (ప్రిన్సిపాల్‌ మహామహోపాధ్యాయ మౌధవశా,స్త్రీ భండారీ వంటి గొప్ప విద్వాంసులను పరిచయం చేసుకోగలిగాను. మౌధవ శ్యాస్త్రిగారు షట్‌శా,స్త్ర, పండితులు. నిరాడంబరులు. సన్నగా పొడుగ్గా బంగారు శలాకలాగ వెలుగు స్తంభంలాగ మాట్లాడేవారు. రామకృష్ణకవిగారి తర్వాత ఆయన ప్రవర్తన నన్నెంతో వినీతుని చేసింది.

యూనివర్సిటీ లైబ్రరిలోని సంస్కృత విభాగంలో నాపని. తెలుగు, కన్నడ, తమిళ మళయాళ నాగరీ, నందినాగరీ లిపుల తాళపత్ర గ్రంథాలు దాదాపు వేయి ఉండేవి. వాటిలో దాశరథి తంత్రం అనే తెలుగు లిపి గ్రంథంలో రెండంగుళాల వెడల్పు తాటాకులో ఒకవైపు దాదాపు 30 పంక్తులు ఉండేవి. అత్యాశ్ళర్య కరం. లైబ్రేరియన్‌ లాభూరాం, సంస్కృత విభాగం లైబ్రేరియన్‌ బాలా సహాయ్‌ శ్యాస్త్రీగారలు తెలుగు లిపి పాంకానిక్రి ఆళ్చర్యపడి ఒక ప్రదర్శనం పెడుదామన్నారు, పెట్టాను. నగర ప్రజలంతా విరగబడి చూచారు. నేను వాళ్లకు దక్షిణాది లిపులు చదివి వినిపిస్తే, దేవనాగరి తప్ప మరొక లిపి తెలియని వారు ఆశ్చీర్యపడేవారు. స్టానిక (ట్రిబ్యూన్‌ మొదలయిన పత్రికలు (ప్రదర్శనాన్ని చాలా ప్రశంసించాయి.

87 లాహోర్‌లో ఉన్నప్పుడు అక్కడి అత్యున్నత హిందీ పరీత్ష హిందీ (ప్రభాకర్‌ ప్యాసయ్యాను. ప్రభాకర్‌ ప్యాసయిన వారు (ప్రైవేటుగా మెటిక్యులేషన్‌కు వెళ్లవచ్చు. నేను మెట్రిక్‌ ప్యాసయి ఇంటర్‌ కూడ ప్యాసయ్యాను. బి.ఎ.లో హిందీకి ఎగ్‌జామ్‌ప్టన్‌ ఇస్తారు గనుక తక్కిన రెండు భాగాలూ పూర్తి చేద్దామనుకున్నాను. ఫీజు కూడచెల్లించాను. ఈ డి(గ్లీలు ఏమి (ప్రయోజనంలే అని అనిపించింది మానివేశాను. లైబ్రరీ పని తర్వాత లాహోర్‌లో ఒక హైస్కూలులో హిందీ పండిట్‌గానూ బంగారు కంపెనీలలో గుమాస్తాగానూ పనిచేశాను. ఇంకా ఎన్నో చిల్లర పనులూ చేశాను. అంతలో ద్వితీయ ప్రపంచ యుద్దం తీవ్రమయింది. మిలిటరీలో చేరుదామని బుద్రి పుట్టింది. హవాల్‌దార్‌ గుమాన్లాగా చేరాను. బెలూచిస్తాన్‌ రాజధాని క్వెట్టాలో శిక్షణ పొందిన పిదప నన్ను ఆఫ్‌గనిస్తాన్‌, పర్షియా సరిహద్దులోని చమన్‌లో ఒక గూర్చా.బెటాలియన్‌కు పంపారు. మిలిటరీలో జీవితం బాగున్నా, ప్రాణమిచ్చే మిత్రులే ఏర్పడినా, సైనికుల అయో ని, వియోని, అన్వయోని సంపర్కాలు నాకు జుగుప్పు కలిగించాయి. సారవాక్‌ నుంచి వచ్చిన ఒక తెలుగు డాక్టర్‌ కృష్ణ అనేవారి సహాయంతో సైనిక జీవితానికి అనర్జుణ్నని ద్రాయించుకొని బండెక్కి ఢిల్లీచేరి, మళ్లీ ఉద్యోగ ప్రయత్నం చేయసాగాను. డెయిలీ టెలీగ్రాఫ్‌ అనే ఆంగ దిన పత్రికలో చేరాను. వెంకట రామన్‌ అనేవారు సంపాదకులు. ఫ్టీరంగా ఉండి పనిచేసే గొప్పు సంపాదకుణ్ని చేస్తానన్నారు నన్ను. ఇలాటి మాటలు ఇంతకు ముందు విన్నవే. నేను ఏమనవుతానో నాకే తెలీదు డెయిలీ టెలిగ్రాఫలో నేను రిపొర్టర్ని, ఫ్రూఫ్‌ రీడర్ను, మెస్‌ మేనేజర్ను. నేను రిప్పోర్తరగా రిపోర్ట్‌ చేసిన మొదటి వార్త రాహుల్‌ సాంకృత్యాయన్‌ ప్రసంగం. నాకు తెలిసిన ఇంగ్లీషులో గ్రాశాను. సంపాదకులు సవరించి నన్ను ప్రోత్సహించారు. దానిలోనే ఉంచే గొప్ప వాళ్లయే వాడీనేమో,

88 పరిణతవాణీ

నాకు 1939లో వివాహమయింది. తర్వాత బయలుదేరి వచ్చాను. రెండేళ్లుగా ఇంటికి ఉత్తరం వ్రాయలేదు. డెయిలీ టెలిగ్రాఫ్‌లో చేరిన తర్వాత గ్రాశాను, మౌనాన్నగారికి. ఆయన నేను పత్రికలో చేరినందుకు సంతోషిస్తూ, “ఇంగ్రీషు మహా సముద్రం. తెలుగు పత్రికలలో చేరితే మాకు దగ్గరగా ఉంటావు” అని జవాబు (వ్రాశాడు. దీని అర్ధం ఉద్యోగం వద్దు, తిరిగిరా - అనడమే.

ఇక్కడ ఒక సంగతి చెప్పాలి. నేను మద్రాసులో ఉన్నప్పుడు రాష్ట్ర శాసన సభలకు ఎన్నికలు జరిగాయి. కాంగ్రెస్‌ వాళ్లు పాల్లానదలచారు, అప్పుడు వయోజన వోటేంగ్‌ కాదు, ఆస్తీ పరిమితి అర్హత. నేను జెయిలుకు వెళ్ళాను. ఆస్తి పరిమితి కూడ ఉంది. కొందరు బళ్లారి నాయకులు హొస్పేట నియోజక వర్గం నుంచి మద్రాస్‌ శాసన సభకు నన్ను నిలబెడుతామని మా తాతగారిని అడిగారు. కాని, మా తాతగారు మేము తరతరాలుగా దేశభక్తులమే. కాని క్రియాశీల రాజకీయాలు మాకువధ్ధ్దు. మాది ఆశీర్వదించే చేయి అన్నారు. తర్వాత చక్రపాణి అనే హోసపేట లాయర్ను నిలబెట్టారు. అతడు'గెలిచాడు.

నేను 1944 చివరలో ఇంటి తిరిగి వచ్చానేగాని, తెలుగు పత్రికలు ఎన్ని ఉన్నాయి?రెండు మూడు. ఆంధ్రపత్రిక ఆంధ్రప్రభ దేశాభిమాని. ఆంధ్రపత్రికలో దాదాపు నలభైమంది ఉండేవారు సంపాదక వర్గంలో. ఆంధ్రప్రభలో అనుభవం, అర్హతలు కావాలి. నాకు ప(త్రికానుభవం ఏముంది గనుక ఉద్యోమిమ్మని అడగడానికి. డెయిలీ టెలిగ్రాఫ్‌ సంపాదకుడు వెంకటరామన్‌ గారయితే నా అర్హత ఆకలి అంటే దయదలచాడేగాన్తి ఇతరులు అలా చూస్తారా. కనుక హైదరాబాద్‌ వెళ్లి ప్రయత్నం చేద్దామని బుద్ది పుట్టింది.

ఇది వరకు అయితే ఏపని అంటే, ఆపని చేసేవాడీని గాని, ఇప్పుడు పత్రికలో పని చేయాలనే పట్టుదల కలిగింది. అంటే నా మనస్తత్వంలో మార్చన్న మాట. మిలిటరీలో నా మిత్రుడ ఆఫ్‌తాబ్‌ అహమద్‌ అనేవాడు ''రామ్‌చందర్‌ జీ మనం ఫౌజుకు తగినవాళ్లం కాదు. హమారా కామ్‌ పథ్‌నా, పథానా, లిఖ్‌నా”' అని.

89 ఆ మాటలు నాకు డెయిలీ టెలిగ్రాఫ్‌లో చేరినప్పుడు తరచు జ్ఞాపకం వచ్చేవి. నేను పత్రికా రచనను చేపట్టుడానికి ఆ ఆఫ్‌తాబ్‌ మాటలేకారణమని నమ్ముతాను. తర్వాత వెంకటరామ్‌ గారి మాటలు మానాన్నగారి మాటలూ. నేను సురపురంలో అత్తవారింట్లో నెల రోజులుండి, హైదరాబాదుకు బయలు దేరాను. అప్పుడు దక్కన్‌ క్రానికల్‌వారు తెలంగాణా పత్రిక అనే దినపత్రిక ప్రారంభించారు. దానికి ఆం(ధ్రపీతామహ మాడపాటి హనువుంతరావుగారు సంపాదకీయం వ్రాసేవారు. విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారి సోదరులు వేంకట్య్యేర్డుగారు సహాయ సంపాదకులు. సంపాదకులు డెక్కన్‌ క్రానికల్‌ సంపాదకులు బుక్కపట్నం రామానుజాచార్యులుగారే. నేను సంగం లత్మీబాయిగారి ద్వారా హనుమంతరావుగారి సిఫార్సుతో తెలంగాణ పత్రికలో సబ్‌ఎడిటర్‌ చేరాను. అయినా, రిపోర్షింగ్‌ చేసేవాడిని. నా మొదటి తెలుగు రిపోర్టు నిజాం నవాబుగారి పెద్దకోడలు నీలోఫర్‌ బేగంగారు ఏదో ఆస్పత్రిని ప్రారంభించడానికి సంబంధించింది. అప్పుడు పత్రికలు గ్రాంథిక భాషనే వాడేవి గనుక నేను గ్రాంథిక భాషలోనే రిపోర్టు వ్రాశాను. అది మరుదినం అచ్చయింది. రామానుజాచార్యులుగారు దానిని చదివి నన్ను పిలిచారు. “ఏం సార్‌! మనది పత్రికా? లేక ప్రబంధమా?** అని (ప్రశ్నించారు. నేను ప్రశ్న అర్ధం కాక ''పత్రికేనండీ' అని అన్నాను. ““మనది పత్రికే అయితే, మీ రిపోర్టు మనుచరిత్రో, వసుచరిత్రో అని అనుకొనేలాగ ఉంది. ఎవరికి అర్ధమవుతుంది మీ ప్రబంధ శైలి? మన దేశంలో అక్షరాస్యత ఎంత? నిజాం రాష్ట్రంలో ఎంత? అందునా తెలంగాణా ప్రాంతంలో ఎంత? సులభ గ్రాంథికంలో వార్తలు ఉండాలి గాని, మీ ప్రబంధ శైలి వద్దు. మీ రిపోర్టు మీకూ, నాకూ తప్ప పప్రజాసామాన్యానికి అర్హం కాదు. కనుక టోన్‌డౌన్‌ చేయండి” అన్నారు. నేను తెలంగాణా పత్రికలో మూడు నెలలున్నాను. ఇంతలో అడివి బాపిరాజుగారి సంపాదకత్వంలో '* మీజానో* అనే పత్రిక వెలువడింది. నేను దానిలో చేరాను. బాపిరాజుగారిని దర్శించి నా విషయుం చెప్పాను. చేరవున్నారు.

పరిణతవాణి 900 బాపిరాజుగారు గొప్ప రచయిత విజ్ఞానఖని. ఏది (వ్రాయాలన్నా, క్షుణ్ణంగా చదివి (వ్రాసేవారు. ఆయన టెన్‌ ఇన్‌ ఒన్‌ నాకు నా సహోద్యోగులు రాంభట్ల కృష్ణమూర్తి, (శ్రీ;నివాస చక్రవర్తి, బొమ్మకంటి సుబ్బారావు. సంవత్సరం తర్వాత వచ్చిన విద్వాన్‌ విశ్వంలకు తమకు అభిరుచిగల విషయాలలో వ్రాయడానికి ఎంతో అవకాశమిచ్చారు. నాకు సాంఘీక, చరిత్ర, భాషా సాహిత్యాలు అభిమాన విషయాలు, వాటీపైన వ్యాసాలు వ్రాయించేవారు. హైదరాబాద్‌ నాకు ఎన్నో విధాల దోహదం చేసింది. వివిధ రాజకీయ పత్షాల, వివిధ సాహిత్య సంస్థల, వివిధ వర్గాల ప్రముఖులతో పరిచయం కలిగింది. ముఖ్యంగా మహా విద్వాంసులు సహృదయులు 'ప్రతాపరెక్షిగారితో సన్నిహితత్వం కలిగింది. నేను, వారు అధ్యక్షులుగా ఉన్న వివేకవర్రనీ పరిషత్తులో సభ్యుడిని. మీజాన్‌ పత్రిక అప్పుడు ప్రబల ప్రజా సంప్ట అయిన రావి నారాయణ రెడ్డిగారి అధ్యక్షతన ఉన్న ఆంధ్ర మహాసభను సమర్దించడంవల్ల ఆ సంప్ట ప్రముఖులు బద్దం ఎల్లారెడ్డి, ఆరుట్ల కమలాదేవి, ఆరుట్ల రామచంద్రారెడ్డి మున్నగు వారితో సన్నిహితత్వం ఏర్పడింది. ప్లేట్‌ కాంగ్‌ నాయకులతోను మంచి పరిచయం కఠి గింది. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో ఆచార్య రాయప్రోలు సుబ్బారావు, ఆచార్య ఆర్యేంద్ర శర్మ, రావాడ సత్యనారాయణ, ఆచార్య నిజాముద్దీన్‌ మున్నగు వారితో చర్చించేవాడిని. (ప్రతాపరెడ్డిగారు గోలకొండ పత్రిక నుంచి తప్పుకొని (ప్రజావాణి పత్రికను (ప్రారంభించినప్పుడు, ఆంధ్రప్రభలో ఉన్న నన్ను ప్రత్యేకంగా ఆహ్వానించారు. (శ్రీమతి రాచమళ్ళ సత్యవతీదేవిగారి సంపాదకత్వంలో ఉన్న తెలుగు తల్లి మాస పత్రికను శెట్టి ఈశ్వరరావుగారు పునరుద్దరించి పనిచేసినప్పుడు నేను దానిలో భాషా శాస్త్రానికి సంబంధించిన పెక్కు వ్యాసాలు (వ్రాశాను. బూర్షుల రామకృష్ణరావుగారు ఎన్‌.కె. రావుగారు మున్నగు వారు కూడ నాకు అభిమానులయ్యారు. ఎన్నో సభలను నేను ప్రత్యేక ప్రతినిధిగా వెళ్లి వార్తలు, సమీక్షలు వ్రాశాను. మీజాన్‌లో పనిచేస్తున్నప్పుడు మధ్యాహ్నం అల్పాహారానికి ఒక వేపచెట్టు కింద కూర్చునే వా్తం. బాపీరాజుగారు ఒక పెద్ద టిఫిన్‌ కేరియర్‌ నిండా ఫలాహారాలు

= తెచ్చేవారు అందరికీ పంచేవారు ఆ వేప చెట్టుకింద అంతర్జాతీయ విషయాలన్నీ . ం చర్చకు వచ్చేవి. నేను మీజాన్‌ వదలి ఆంధ్రప్రభలో చేరినప్పుడు నా సహచరులు ““వేప చెట్టు నవ్వింది" అనే శీర్షికతో నా స్వభావ స్వరూపాలు వర్ణిస్తూ వ్రాశారు. ॥ 9 మద్రాసు రాష్ట్రంలో టంగుటూరి ప్రకాశంగారి నాయకత్వంలో ఏర్పడిన ప్రభుత్వం నుంచి ఆయన నాయకత్వం తప్పించడానికి 1947 ఫిబ్రవరి - మార్చిలలో పెద్దకుట్ర జరిగింది కాంగ్ర్‌ పార్టీలోనే. ఆ విషయాలు వివరంగా రిపోర్టు చేయడానికి ౯ బాపీరాజుగారు నన్ను, బి.సి. కామరాజు గారిని మద్రాసుకు పంపారు. మేము మా . విధ్యుక్త కార్యాలు ముగించి తిరిగి వస్తూ, ఆంధ్రప్రభఎడిటర్‌ (శ్రీ, నార్ల వేంకటేశ్వర రావ్ఫుగారిని వుర్యాదగా చూడడానికి వెళ్లాము. మవూతో ఉన్న, మీజూన్‌లో - అద్వర్‌టైజ్‌మెంట్‌ మేనేజరుగా ఉన్న పులిగడ్డ సుబ్బారాయుడుగారు సంభాషణ మధ్య అకస్మాత్తుగా “మా రామచం ద్రగారు వస్తే మీరు ఉద్యోగం ఇస్తారా??* అని నార్లగారిని . (ప్రళ్నించారు.నాకు చాలా కోసం వచ్చింది. నన్ను అడగకుండా ఆ (ప్రశ్నవేయడం, మీజాన్‌ పత్రిక కర్తవ్యం మీద వచ్చి సొంతపని చూడటం - నాకు నచ్చలేదు. అక్కడే ఆయనను కోప్పడ్డాను. ఆయన నవ్వి మళ్లీ అదే ప్రశ్న వేశారు. నా అక్షతలు చెప్పబోయారు. “నాకు డి(గ్రీలు అవీ అక్కరలేదు. నేను న్రాత పరీక్ష పెడతాను. శ నాకు సంతృప్తికరంగా నెగ్గితే తీసుకుంటాను.” అన్నారు నార్గగారు ష్షగ్శలార్‌ష [ శ ఇంటనుంచి వచ్చిన శరా |, , . నా ఉద్రేకం క్లో తనే సా ' 1. _ 6 పం త్య ఓ ర్ట స న! ష్టం షయ న నే క్వ న ర్న | గ రాయుద్తన్న సభలో కన్ని “స్వ గ్స్న్న ఆ గౌరి బల. సరీ . టి ర్వ | పని వ్చ్వీ మ్రల కర్రా 'స్రల్యః స్‌ పచ్చి స్య ఏ అస్య రోకు టా | (గ్రహీం. చి 54 పన్సి ముర్ధ శ్రే షు , మర్త్య చేసుకు టిన్‌ సర సేటన్‌ ల న్నీ నటిద్వ్య్య్ట కంన ఆర్య సంచుక్స్యా యికొన్వ ఆఆ నీసతదాళ్య న్న్న వా. శ 'కస్రఖ ఆక్స్‌ త్న్కు షస్ట్యు హెవుకూ న మో ససక్షుబ్వ చాచ్చున్వు క. చెమమివా_ టై మొవ్వ న ననన నన నన నన. .. ల్‌ వ. వా

పరిణతవాణి 90 బాపిరాజుగారు గొప్పు రచయిత విజ్ఞానఖని. ఏది వ్రాయాలన్నా, క్షుణ్ణంగా చదివి వ్రాసేవారు. ఆయన టెన్‌ ఇన్‌ ఒన్‌. నాకు నా సహోద్యోగులు రాంభట్టు కృష్ణమూర్తి, (శ్రీనివాస చక్రవర్తి, బొమ్మకంటి సుబ్బారావు. సంవత్సరం తర్వాత వచ్చిన విద్వాన్‌ విశ్వంలకు తమకు అభిరుచిగల విషయాలలో వ్రాయడానికి ఎంతో అవకాశమిచ్చారు. నాకు సాంఘీక, చరిత్ర, భాషా సాహిత్యాలు అభిమాన విషయాలు. వాటిపైన వ్యాసాలు (వ్రాయించేవారు. హైదరాబాద్‌ నాకు ఎన్నో విధాల దోహదం చేసింది. వివిధ రాజకీయ పక్షాల, వివిధ సాహిత్య సంస్థల, వివిధ వర్గాల ప్రముఖులతో పరిచయం కలిగింది. ముఖ్యంగా మహా విద్వాంసులు సహృదయులు ప్రతాపరెడ్డిగారితో సన్నిహితత్వం కలిగింది నేను, వారు అధ్యక్షులుగా ఉన్న వివేకవర్రనీ పరిషత్తులో సభ్యుడిని. మీజాన్‌ పత్రిక అప్పుడు ప్రబల ప్రజా సంస్థ అయిన రావి నారాయణ రెడ్డిగారి అధ్యక్షతన ఉన్న ఆంధ్ర మహాసభను సమర్దించడంవల్ల ఆ సంస్థ ప్రముఖులు బద్దం ఎల్లారెడ్డి, ఆరుట్ల కమలాదేవి, ఆరుట్ల రామచంద్రారెడ్డి మున్నగు వారితో సన్నిహితత్వం ఏర్పడింది. పేట్‌ కాంగ్రగ్‌ నాయకులతోను మంచి పరిచయం కలిగింది. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో ఆచార్య రాయహ్రోలు సుబ్బారావు, ఆచార్య ఆర్యేంద్ర శర్మ, రావాడ సత్యనారాయణ, ఆచార్య నిజాముద్దీన్‌ మున్నగు వారితో చర్చించేవాడిని. (ప్రతాపరెడ్డిగారు గోలకొండ పత్రిక నుంచి తప్పుకొని ప్రజావాణి పత్రికను ప్రారంభించినప్పుడు, ఆంధ్రప్రభలో ఉన్న నన్ను ప్రత్యేకంగా ఆహ్వానించారు. (శ్రీమతి రాచమళ్ళ సత్యవతీదేవిగారి సంపాదకత్వంలో ఉన్న తెలుగు తల్లి మాస పత్రికను శెట్టి ఈశ్వరరావుగారు పునరుద్దరించి పనిచేసినప్పుడు నేను దానిలో భాషా శాస్త్రానికి సంబంధించిన పెక్కు వ్యాసాలు (వ్రాశాను. బూర్లుల రామక్నష్ణరావుగారు ఎన్‌.కె. రావుగారు మున్నగు వారు కూడ నాకు అభిమానులయ్యారు. ఎన్నో సభలను నేను ప్రత్యేక ప్రతినిధిగా వెళ్లి వార్తలు, సమీక్షలు (వ్రాశాను. మీజాన్‌లో పనిచేస్తున్నప్పుడు మధ్యాహ్నం అల్పాహారానికి ఒక వేప చెట్టు కింద కూర్చునే వాళ్లం. బాపీరాజుగారు ఒక పెద్ద టిఫిన్‌ కేరియర్‌ నిందా ఫలాహారాలు

9] తెచ్చేవారు అందరికీ పంచేవారు. ఆ వేప చెట్టుకింద అంతర్జాతీయ విషయాలన్నీ . చర్చకు వచ్చేవి. నేను మీజాన్‌ వదలి ఆం(ధ్రప్రభలో చేరినప్పుడు నా సహచరులు ఆ ర్చ (ఈ స్ప "| “వేప చెట్టు నవ్వింది"? అనే శీర్షికతో నా స్వభావ స్వరూపాలు వర్షిస్తూ వ్రాశారు మద్రాసు రాష్ట్రంలో టంగుటూరి ్రకాశంగారి నాయకత్వంలో ఏర్పడిన (ప్రభుత్వం నుంచి ఆయన నాయకత్వం తప్పించడానికి 1947 ఫిబ్రవరి - మార్చిలలో . సెద్దకుట్ర జరిగింది కాం గట్‌ పార్టీలోనే, ఆ విషయాలు ఏవగ్రర్భా హెన్నా బాపిరాజుగారు నన్ను, బి.సీ, కామరాబ్లు గారిని ముద్దా సక ్ర ఖి . విధ్యుక్త కార్యాలు ముగించి తిరిగి వస్తూ, ఆ్ర ధవ సంఫర్హు, మే మా అడ్వర్‌టైజ్‌మెంట్‌మేన్వ్వర్ట ఉన్న వెళ్ళాను మాత్రా ఉన దుబ్బ కే అకసా 44 ప్రులగజ్ఞస్వ న న్ని వా ష్‌ ప్రశ్నించారు. నాకు చాలా కోపం వద్ద స్‌ మీర్పు ఉద్యోగ భాషా మధ్య మేజాన్‌ పత్రిక కర్తవ్యం మీద వర దది నన్ను అడక... “ని నారూరస చెప్పబోయారు “నాకు డి(గీలు అప్నోలల అదే 'పళ్ళి వేశారు నా జట ఆ నాకు సంతృప్తికరంగా నెగ్గిత్ర తీసుకుంటా న. నేను పాత పరిశ్ష పెడతాన్తు కొన్న ట్‌ెట్టును రద్దు చేసుకొని నేను నుద్రాసుల నను మప్రైైదరాబాత్‌కు

• ఆండవలసి వచ్చాంతి నాత్తు ॥ || ఇంటి నుంచి వచ్చిన తర్వాతనేను సుబ్బారాయుడుగారిని బగా కి. త జే ౯ నా ఉద్రేకం, కోపం తగ్గిన తర్వాత నవ్వి, ''“మీకు ఆం(ధ్రప్రభవంటి వత్రకలతో ఉద్యోగం / వస్తూంటే ఏమిటండీ ఈ కోపం??* అన్నారు. నేను ప్రభలో పరీక్షకు కూర్చోకపోతే ఎడిటర్‌ దృష్టిలోను, సుబ్బా రాయుడు గారి దృష్టిలోను అసమర్డుళ్లని నిరూపించుకొన్న వాళ్లవుతాను. పత్రిక పని మీద వచ్చి సాంత పని చేసుకోడం నా అంతరాత్మకు ఇష్టం లేకపోయినా, సవాలుగా " గ్రహించి మరుసటి దినం ఆంధ్రప్రభ ఆఫీసుకు వెళ్ళాను 9-3 భట. స. [ (1. షి ట్‌ ”

రె పరిణతవాణి ఆరోజు బ్రిటిష్‌ పార్లమెంటులో (బ్రిటిష్‌ ప్రధాని అట్టే భారత స్వాతంత్ర్యం బిల్టు ప్రతిపాదించారు. ఆ బిల్లు పాఠం కొండవీటి చేంతాడంత ఉంది. దానిని నార్హగారు నాకు ఇచ్చి, “దీనిని అనువాదం చేసి తగిన హెడ్డింగు పెట్టి ఇవ్వండి. నిదానంగా వ్రాయండి. టేక్‌ యువర్‌ ఓన్‌ టైం” అంటూ వెళ్లిపోయారు. నా నాడీవేగం హెచ్చింది. నాకు బెల్టులు, రాజ్యాంగం విషయాలు కొత్త, పరాజయం ఎలాగూ తప్పదు. ప్రయత్నం హృదయ పూర్వకంగా చేద్దాం - అని నిర్ణయించుకొని అనువాదానికి పూనుకొన్నాను. మొదటి రెండు మూడు కాయితాలు చింపి పారేయడం నా అలవాటు. అనాటి ఆ వేగంలో ఎన్ని చింపిపారేశానో తెలీదు. ఆ కాగితాలు నలిపి జేబులో పెట్టుకున్నాను. ఆరంభం పెద్ద అవసే అయింది. తలయెత్తి చూస్తే పదిగంటలు కొట్టుబోతుంది. నేను మనస్సును చిక్కబట్టుకొని అనువాదం ప్రారంభించి సబ్‌హెడ్డియ్స్‌ పెడుతూ ఒంటిగంటకు ముగించాను. దాదాపు మూడు-మూడున్నర కాలంలో అయింది. హెడ్డింగ్‌ పెట్టి నార్లగారికి ఇచ్చాను. ఆయన నన్ను కూర్చోమని గబగబా చదివారు. నా హెడ్డింగు నచ్చలేదు. వేరే హెడ్డింగ్‌ పెట్టారు. లీడర్‌ రైటర్‌ చల్దా జగన్నాథంగారితో సం ప్రతించి కంపోజింగ్‌కు పంపారు. ఉద్యోగాభ్యర్ది వ్రాసిన దానిని కొద్దిపాటి సవరణలతో సరాసరి కంపోజింగ్‌కు పంపడం సంపాదకమండలికి ఆశ్చర్యాసూయలు కలిగించింది. నార్హగారునా వద్దకు వచ్చి ““రాత్రి గదా మీకు బండి, గంటసేపు ఉండండి. గోయంకాగారితో మాటాడి మీకు అర్హరిప్పిస్తాను?' అన్నారు. అంత త్వరగా ఏకంగా ఆర్హరు వస్తుందని నేను భావించలేదు, కనుక నేను ఆశ్చర్య పడ్డాను. భోజనం చేసి వచ్చాను. అక్కడి వారి పని తీరు చూస్తూ కూర్చున్నాను. ఈ లోగా ఐదుగంటలు కావచ్చింది. నార్లగారు నావద్దకు వచ్చి “'గోయంకాగారు లేరు రేపు రాగలవా?*' అని ప్రశ్నించారు. “ అయ్యా నేనునా అంతరాత్మకు విరుద్దంగా ఈ పని చేస్తున్నాను. ఈ రాత్రి వెళ్లిపోతాను. మీరు ఆర్హరు పోస్టులో పంపండి. నేను మూడునెలలు నోటీసును ఇవ్వవలసి వస్తే, తర్వాతే వస్తాను. నెలలో రాగలిగితే వచ్చేనెల వస్తాను అని వినయంగా

93 పరిస్టితి వివరించాను ఆయన నా దురవస్టను గ్రహించి, '“మీకు సబ్‌ ఎడిటర్‌గా అర్హరు పంపుతాను మీ సౌకర్యాన్ని బట్టి వచ్చి చేరండి?” అన్నారు.

నేను 1947 ఏప్రిల్‌ మొదటి వారంలో ఆంధ్రప్రభలో చేరాను. నాకు- ఆదివారంనాటి అనుబంధం అప్పగించారు నేను దినసరి వార్తల అనువాదం, ఎడిటింగ్‌ళోపాటు ఆదివారం అనుబంధం చూసేవాడిని. ఒక రాజకీయ వ్యాసం, ఒక చిన్న కథ, ఒక సాంఘీక వ్యాసం, ఒక సాహిత్య వ్యాసం, ఒక భాషా చర్చ వ్యాసం, సీరియల్‌ నవల భాగం, పుస్తక సమీక్షలు ఉండాలి ఆదివారం అనుబంధంలో అన్నది నార్హగారి నియమం. నేను కొన్ని వందల పుస్తకాలు సమీక్షించాను. పేరుతోను, పేరులేకను ఎన్నో వ్యాసారు (వ్రాశాను. (శ్రీపాద కృష్ణమూర్తి శాస్త్రిగారి వంటి పెద్దలు అస్తమించినప్పుడు సంతాప సంపాదకీయాలు, రాష్ట్ర సరిహద్దు సమస్యలవంటి భౌగోళిక చారిత్రకాంశాలపై సంపాదకీయాలు వ్రాశాను. ఆంధ్రప్రభలో మొదటి పుస్తక సమీక్ష ఆచార్య గంటి సోమయాజిగారి తెలుగు భాషా చరిత్రముపైన. సోమయాజిగారు మరణించే వరకూ నా సమీక్షను మరచిపోలేదు. పైకి తీయగా మాట్లాడినా మనస్సులో వైరస్యం విడనాడలేదు. ఆం(ధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో తెలుగు ఎటిమలాజికల్‌ డిక్షనరీ ప్రారంభించినప్పుడు, దానికి ఇన్‌చార్జి అయిన మిత్రులు డాక్టర్‌ భద్రిరాజు కృష్ణమూర్తిగారు నన్ను తీసుకోడానికి ప్రయత్నించి నాకు వ్రాశారు. కాని సోమయాజిగారు. అప్పుడేదో న్రాశాను, దానిని మనసులో పెట్టుకోకండి అని ఒక ముక్క గురువుగారికి, సోమయాజిగారిగి (ద్రాయండి. మీరాకకు మార్గం సుగమం అవుతుంది, అని జాబు వ్రాశారు. నేను హృదయపూర్వకంగా తప్పులని విమర్శించి సమీక్ష వ్రాసినప్పుడు, ఏదో (వ్రాశానని అనడం ఎలా? నేను వ్రాయలేదు. ఉద్యోగం రాలేదు. ఇంతకూ పత్రికా రచనా మకరందా స్వాదమత్తులకు మరొక ఉద్యోగం నచ్చదు. పత్రికా రచన నల్లమందు వంటిది అనేవారు అడివి బాపిరాజుగారు.

౦4 పరిణతవాణీ ద్వేషం మరణాంతం తెచ్చుకున్న మరొక పుస్తక సమీక్ష తెలుగు భాషా సమితి విజ్ఞాన సర్వస్వం నమూనా సంచికపై సమీక్ష సంపాదకులు డాక్టర్‌ గిడుగు సీతాపతిగారు మరణించేవరకు నాపై కోపం కోల్పోలేదు. విజ్ఞాన సర్వస్వంలో ఒక్క వ్యాసం వ్రాయడానికి అవకాశమివ్వలేదు. ఆయన విజ్ఞాన సర్వస్వం సంపాదకత్వం నుంచి విరమించిన తర్వాత మల్హంపల్లి సోమశేఖర శర్మగారు తెలుగు పండుగలను గురించి వ్రాయుమన్నారు. ఇలా గ్రంథ సమీక్షల వల్ల నేను పలువురి ఆగ్రహాన్ని కొని తెచ్చుకున్నాను. నార్హగారు బాహ్యకర్కశులుు ఆంతరసరళులు. ఆయనతో ఎన్నోసార్డు తగాదాపడి నెలల తరబడి మాటలాడకుండా గడపడం, రెండు మూడుసార్జు రాజీనామా ఇచ్చి, మధ్యవర్తుల రాయబారంతో చేరడం చేశాను. ఏమైనా నార్హగారు నా రచనలకు ఎంతో ప్రోత్సాహమిచ్చారు. కమ్యూనిస్టులపై తీవ్రమైన దమన విధానం ఉన్నప్పుడు తాపీ ధర్మారావు గారి సంపాదకత్వంలో సందేశం అనే వారపత్రికవెలువడింది 1958లో. నేను అప్పటి పత్రికల హెడ్డింగులను వ్యంగ్యంగా విమర్శిస్తూ ““హెడ్డింగ్‌" అనే శీర్షికతో ఒక వ్యంగ్య రచన చేశాను. ది ఆంధ్రప్రభ హెడ్డింగ్‌లపైనే అని కొందరు నార్లగారికి పితూరీలు చెప్పారు. ఆయన ఉగ్రుడై నన్ను ఏమో అనబోయారు. “అయ్యా, మీకూ నాకూ సరిహధ్దు ఉద్యోగం'' అంటూ వెంటనే రాజీనామా ఇచ్చాను. కాని, నార్లగారితో పనిచేసినన్ని రోజులూ చాలా వరకు సామరస్యంతోనే ఉన్నాను. ఆం(ధ్రప్రభసచిత్ర వారపత్రిక ప్రారంభించినప్పుడు మాలతీ చందూరు గారిని ప్రమదావనం శీర్షికకు నియమించకముందు మగువల మారుపేరుతో ఎన్నో వ్యాసాలు, చిట్కాలు (్రాశాను. నుడి నానుడి శీర్షిక ప్రారంభించాను. ఆంధ్రప్రభవదిలిన వెంటనే ఆంధ్రపత్రికలో అసిస్టెంట్‌ ఎడిటర్‌ స్పెషల్‌ కరెస్పాండెంటుగా, భారతి ఇన్‌వార్డి ఎడిటర్‌గా చేరాను. మూడేళ్లు పని చేశాను.

త్త

దేవరకొండ బాల గంగాధర తిలక్‌ కధ ఒకటి (ప్రచురించాను. దానిపై శంభుప్రసాద్‌ గారికి నాకు భేదాభిప్రాయాలు వచ్చాయి. రాజీనామా యిచ్చి, ఇండియన్‌ ఎక్స్‌ప్రెస్‌ రెసిడెన్షియల్‌ ఎడిటర్‌ శేషాద్రిగారి ద్వారా మశ్లీ ఆంధ్రప్రభ చిత్తూరు ఎడిషన్‌లో చేరాను. అక్కడ నుండి ఆంధ్రప్రభ వీక్షీకి నన్ను బదిలీ చేశారు. మూడేళ్ళు గడిచాయి. అప్పటి వీక్లీ సంపాదకుడు బి.సి. కావురాజుగారితో పేచీ వచ్చింది. వుళ్లీ ఆం(ధ్రపత్రికలో చేరాను. అక్కడే ఉద్యోగ విరమణ చేశాను.

పీదప హైదరాబాద్‌కు తరలివచ్చి ఆంధ్రప్రభ వారపత్రికకు “హైదరాబాద్‌ లేఖ ఆరునెలల పొటు గ్రాసి, తర్వాత ఆంధ్ర సచిత్ర వారపత్రికలో ' "హైదరాబాద్‌ నోట్‌ బుక్‌ అనే శీర్షికను 1972 నుంచి 1989 వరకు పత్రిక ఆగిపోయే వరకు నిర్వహించాను. బిర్లా రిసెర్చ్‌ ఇన్టుటూ్యూట్‌లో తాళప త్రగ్రంథాల వర్ణనాత్మక సూచి సిద్ద్రపరచాను. ఆంధ్రభూమిలో మూడేళ్ళు పని చేశాను. పిదప హరేరామ హరేకృష్ణ సంఫ్టలో కొన్ని ఆంగ్ర పుస్తకాలు అనువదించాను, ప్రస్తుతం ప్రభుత్వం ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తక భాండాగారంలో రెండు వందల సంవత్సరాల నాటి అఘు శబ్టార్ధ సర్వస్వమ్‌ అనే సంస్కృత విజ్ఞాన కోశం పరిష్కరించి, ముద్రణకు సిద్రపరిచే పని చేస్తున్నాను. సాయంకాలం తెలుగు విశ్వ విద్యాలయంలో (ప్రాకృతం పి.బి. డిప్లమో కోర్చులో. (ప్రాకృతం సమ్మాన్య 'ప్రాచార్యుడుగా ఉన్నాను.

నావయస్సు 82 సంవత్సరాలు. ఇంకా 20 సంవత్సరాలు బతికి సెంచరీ కొడదామనే ఆళ (ప్రబలంగా ఉంది. ఈ ఇరవై యేళ్లలోను కొన్ని నేననుకున్న అపూర్వ విషయాలు చెప్పాలని, కొన్ని అపూర్వ ప్రాకృత తమిళ గ్రంథాలు అనువదించాలని ఉంది.

నేను పనిచేసిన పత్రికలలో కాన్ని వందల వ్యాసాలు వ్రాశాను. కొన్ని వందల పుస్తకాలు సమీక్షించాను. అన్ని రంగాల ప్రముఖులను కలుసుకొని పరిచయాలు వ్రాశాను. కొత్త విషయాలు ఎన్నో చెప్పాను. దాదాపు 15 శీర్షికలు నడిపాను. స్వతంత్ర గ్రంథాలు (వ్రాశాను. అనువాదాలు చేశాను. ఎందరో యువకులను (ప్రోత్సహించి

పరిణతవాణీ 90

బాపిరాజుగారు గొప్పు రచయిత విజ్ఞానఖని. ఏది (వ్రాయాలన్నా, క్షుణ్ణంగా చదివి 'వ్రాసీవారు. ఆయన టెన్‌ ఇన్‌ ఒన్‌. నాకు నా సహోద్యోగులు రాంభట్ల కృష్ణమూర్తి, (శ్రీనివాస చక్రవర్తి, బొమ్మకంటి సుబ్బారావు. సంవత్సరం తర్వాత వచ్చిన విద్వాన్‌ విశ్వంలకు తమకు అభిరుచిగల విషయాలలో (న్రాయడానికి ఎంతో అవకాశమిచ్చారు. నాకు సాంఘిక, చరిత్ర భాషా సాహిత్యాలు అభిమాన విషయాలు. వాటిపైన వ్యాసాలు వ్రాయించేవారు.

హైదరాబాద్‌ నాకు ఎన్నో విధాల దోహదం చేసింది. వివిధ రాజకీయ పక్షాల, వివిధ సాహిత్య సంస్థల, వివిధ వర్గాల ప్రముఖులతో పరిచయం కలిగింది ముఖ్యంగా మహా విద్వాంసులు సహృదయులు (ప్రతాహ౫ెడ్డిగారితో సన్నిహితత్వం కలిగింది. నేను, వారు అధ్యక్షులుగా ఉన్న వివేకవద్రనీ పరిషత్తులో సభ్యుడిని. మీజాన్‌ పత్రిక అప్పుడు ప్రబల ప్రజా సంస్థ అయిన రావి నారాయణ రెడ్డిగారి అధ్యక్షతన ఉన్న ఆం(ధ్ర మహాసభను సమర్థించడంవల్ల అ సంస్ర (ప్రముఖులు బద్దం ఎల్లారెడ్డి, ఆరుట్ల కమలాదేవి, ఆరుట్ల రామచంద్రారెడ్డి మున్నగు వారితో సన్నిహితత్వం ఏర్పడింది. ప్లేట్‌ కాంగ్రేస్‌ నాయకులతోను మంచి పరిచయం కలిగింది. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో ఆచార్య రాయప్రోలు సుబ్బారావు, ఆచార్య ఆర్యేంద్ర శర్మ రావాడ సత్యనారాయణ, ఆచార్య నిజాముద్దీన్‌ మున్నగు వారితో చర్చించేవాడిని. 'ప్రతాపరెడ్డిగారు గోలకొండ పత్రిక నుంచి తప్పుకొని ప్రజావాణి పత్రికను ప్రారంభించినప్పుడు, ఆంధ్రప్రభలో ఉన్న నన్ను ప్రత్యేకంగా ఆహ్వానించారు. శ్రీమతి రాచమళ్ళ సత్యవతీదేవిగారి సంపాదకత్వంలో ఉన్న తెలుగు తల్లి మాస పత్రికను శెట్టి ఈశ్వరరావుగారు పునరుద్దరించి పనిచేసినప్పుడు నేను దానిలో భాషా శాస్త్రానికి సంబంధించిన పెక్కు వ్యాసాలు (వ్రాశాను. బూర్లుల రామకృష్ణరావుగారు ఎన్‌.3ె. రావుగారు మున్నగు వారు కూడ నాకు అభిమానులయ్యారు. ఎన్నో సభలను నేను ప్రత్యేక ప్రతినిధిగా వెళ్లి వార్తలు, సమీక్షలు గ్రాశాను.

మీజాన్‌లో పనిచేస్తున్నప్పుడు మధ్యాహ్నం అల్పాహారానికి ఒక వేప చెట్టు కింద కూర్చునే వాళ్లం. బాపీరాజుగారు ఒక పెద్ద టిఫిన్‌ కేరియర్‌ నిండా ఫలాహారాలు

రే

తెచ్చేవారు. అందరికీ పంచేవారు. ఆ వేప చెట్టుకింద అంతర్జాతీయ విషయాలన్నీ

చర్చకు వచ్చేవి. నేను మీజాన్‌ వదలి ఆం(ధ్రప్రభలో చేరినప్పుడు నా సహచరులు

““వేప చెట్టు నవ్వింది"' అనే శీర్షికతో నా స్వభావ స్వరూపాలు వర్రిస్తూ వ్రాశారు.

మద్రాసు రాష్ట్రంలో టంగుటూరి ప్రకాశంగారి నాయకత్వంలో ఏర్పడిన ప్రభుత్వం నుంచి ఆయన నాయకత్వం తప్పించడానికి 1947 ఫిబ్రవరి - మార్చిలలో పెద్రకుట్ర జరిగింది కాంగ్‌ పార్టీలోనే. ఆ విషయాలు వివరంగా రిపోర్టు చేయడానికీ బాపీరాజుగారు నన్ను, బి.సీ. కామరాజు గారిని మద్రాసుకు పంపారు. మేము మా విధ్యుక్త కార్యాలు ముగించి తిరిగి వస్తూ, ఆంధ్ర ప్రభఎడిటర్‌ (శ్రీ, నార్ల వేంకటేశ్వర రావ్ఫగారిని వుర్యాదగా చూడడానికి వెళ్ళాము. చూతో ఉన్న, వీజాన్‌లో అద్వ్బర్‌ట్రైజ్‌మెంట్‌మేనేజరుగా ఉన్న పులిగడ్డ సుబ్బారాయుడుగారు సంభాషణ మధ్య అకస్మాత్తుగా ''మా రామచం(ద్రగారు వస్తే మీరు ఉద్యోగం ఇస్తారా?!” అని నార్లగారిని (ప్రళ్నించారు.నాకు చాలా కోపం వచ్చింది. నన్ను అడగకుండా ఆ ్రశ్చవేయడం, మీజాన్‌ పత్రిక కర్తవ్యం మీద వచ్చి సొంతపని చూడటం - నాకు నచ్చలేదు. అక్కడే ఆయనను కోప్పడ్డాను. ఆయన నవ్వి మళ్లీ అదే ప్రశ్న వేశారు. నా అక్షతలు చెప్పబోయారు. ““నాకు డి(గ్రీలు అవీ అక్కరలేదు. నేను (వ్రాత పరీక్ష పెడతాను. నాకు సంతృప్తీకరంగా నెగ్గితే తీసుకుంటాను.”” అన్నారు నార్లగారు. హైదరాబాద్‌కు కొన్న టీకెట్టును రద్దు చేసుకొని నేను మద్రాసులో ఉండవలసి వచ్చింది. నార్హగారి ఇంటే నుంచి వచ్చిన తర్వాత నేను సుబ్బారాయుడుగారిని బాగా కోప్పడ్డాను. ఆయన నా ఉద్రేకం, కోపం తగ్గిన తర్వాత నవ్వి, '' మీకు ఆం(ధ్రప్రభవంటి పత్రికలో ఉద్యోగం వస్తూంటే ఏమిటండీ ఈ కోపం?”” అన్నారు. నేను ప్రభలో పరీక్షకు కూర్చోకపోతే ఎడిటర్‌ దృష్టిలోను, సుబ్బా

రాయుడు గారి దృష్టీలోను అసమర్దుళని నిరూపించుకొన్న వాళ్ళవుతాను. పత్రిక పని మీద వచ్చి సొంత పని చేసుకోడం నా అంతరాత్మకు ఇష్టం లేకపోయినా, సవాలుగా గ్రహించి మరుసటి దినం ఆంధ్రప్రభ ఆఫీసుకు వెళ్ళాను 9-30 గంటలకు.

రై పరిణతవాణి ఆరోజు బ్రిటిష్‌ పార్లవెంటులో బ్రిటిష్‌ ప్రధాని అట్లీ భారత స్వాతంత్ర్యం బిల్లు ప్రతిపాదించారు ఆ బిల్టుపారం కొండవీటి చేంతాడంత ఉంది దానిని నార్లగారు నాకు ఇచ్చి, “దీనిని అనువాదం చేసి తగిన హెడ్డింగు పెట్టి ఇవ్వండి. నిదానంగా వ్రాయండి టేక్‌యువర్‌ ఓన్‌ టైం'' అంటూ వెళ్లిపోయారు నా నాడీవేగం హెచ్చింది. నాకు బిల్టులు, రాజ్యాంగం విషయాలు కొత్త. పరాజయం ఎలాగూ తప్పదు. ప్రయత్నం హృదయ పూర్వకంగా చేద్దాం - అని నిర్ణయించుకొని అనువాదానికి పూనుకొన్నాను మొదటి రెండు మూడు కాయితాలు చింపీ పారేయడం నా అలవాటు, అనాటి ఆ వేగంలో ఎన్ని చింపిపారేశానో తెలీదు. ఆ కాగితాలు నలిపి జేబులో పెట్టుకున్నాను. ఆరంభం పెద్ద అవస్టే అయింది. తలయెత్తి చూస్తే పదిగంటలు కొట్టబోతుంది. నేను మనస్సును చిక్కబట్టుకొని అనువాదం ప్రారంభించి సబ్‌ హెడ్డింగ్స్‌ పెడుతూ ఒంటిగంటకు ముగించాను. దాదాపు మూడు-మూడున్నర కాలంలో అయింది. హెడ్డింగ్‌ పెట్టి నార్హగారికి ఇచ్చాను. ఆయన నన్ను కూర్చోమని గబగబా చదివారు. నా హెడ్డింగు నచ్చలేదు. వేరే హెడ్డింగ్‌ పెట్టారు. లీడర్‌ రైటర్‌ చల్దా జగన్నాథంగారితో సం ప్రతించి కంపోజింగ్‌కు పంపారు. ఉద్యోగాభ్యర్థి (వ్రాసీన దానిని కొద్దిపాటి సవరణలతో సరాసరి కంపోజింగ్‌కు పంపడం సంపాదకమండ లిక్సి ఆళ్చ్ళర్యాసూయలు కలిగించింది. నార్హగారునా వద్దకు వచ్చి “రాత్రి గదా మీక్షు బండి, గంటసేపు ఉండండి. గోయంకాగారితో మాట్టాడి మీకు అర్హరిప్పిస్తాను? అన్నారు. అంత త్వరగా ఏకంగా ఆర్హరు వస్తుందని నేను భావించలేదు, కనుక నేను ఆల్చిర్య పడ్డాను. భోజనం చేసి వచ్చాను. అక్కడి వారి పని తీరు చూస్తూ కూర్చున్నాను. ఈ లోగా ఐదుగంటలు కావచ్చింది. నార్హగారు నావద్దకు వచ్చి '“'గోయంకాగారు లేరు రేపు రాగలవా?” అని ప్రళ్నించారు. “అయ్యా నేను నా అంతరాత్మకు విరుద్ధంగా ఈ పని చేస్తున్నాను. ఈ రాత్రి వెళ్ళిపోతాను. మీరు ఆర్హరు పోస్టులో పంపండి. నేను మూడునెలలు నోటీసును ఇవ్వవలసి వస్తే, తర్వాతే వస్తాను. నెలలో రాగలిగితే వచ్చేనెల వస్తాను అని వినయంగా

93 పరిస్టితి వివరించాను. ఆయన నా దురవస్టను గ్రహించి, '“మీకు సబ్‌ ఎడిటర్‌గా ఆర్హరు పంపుతాను. మీ సౌకర్యాన్ని బట్టి వచ్చి చేరండి"' అన్నారు

నేను 1947 ఏట్రిల్‌ మొదటి వారంలో ఆంధ్రప్రభలో చేరాను. నాకు ఆదివారంనాటి అనుబంధం అప్పగించారు. నేను దినసరి వార్తల అనువాదం, ఎడిటింగీతోపాటు ఆదివారం అనుబంధం చూసేవాడిని. ఒక రాజకీయ వ్యాసం, ఒక చిన్న కథ, ఒక సాంఘిక వ్యాసం, ఒక సాహిత్య వ్యాసం, ఒక భాషా చర్చ వ్యాసం, సీరియల్‌ నవల భాగం, పుస్తక సమీక్షలు ఉండాలి ఆదివారం అనుబంధంలో అన్నది నార్లగారి నియమం.

నేను కొన్ని వందల పుస్తకాలు సమీక్షించాను. పేరుతోను, పేరులేకను ఎన్నో వ్యాసారు వ్రాశాను. (శ్రీపాద కృష్ణమూర్తి శాస్త్రిగారి వంటి పెద్దలు అస్తమించినప్పుడు సంతాప సంపాదకీయాలు, రాష్ట్ర సరిహద్దు సమస్యలవంటి భౌగోళిక చారిత్రకాంశాలపై సంపాదకీయాలు (వ్రాశాను.

ఆం(ధ్రప్రభలో మొదటి పుస్తక సమీక్ష ఆచార్య గంటి సోమయాజిగారి తెలుగు భాషా చరిత్రముపైన. సోమయాజిగారు మరణించే వరకూ నా సమీక్షను మరచిపోలేదు. పైకి తీయగా మాట్లాడినా మనస్సులో వైరస్యం విడనాడలేదు. ఆం(ధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో తెలుగు ఎటిమలాజికల్‌ డిక్షనరీ ప్రారంభించినప్పుడు, దానికి ఇన్‌వార్హి అయిన మి(త్రులు డాక్టర్‌ భద్రిరాజు కృష్ణమూర్తిగారు నన్ను తీసుకోడానికి ప్రయత్నించి నాకు న్రాశారు. కాని సోమయాజిగారు. అప్పుడేదో వ్రాశాను, దానిని మనసులో పెట్టుకోకండి అని ఒక ముక్క గురువుగారికి, సోవమయాజిగారిగి వ్రాయండి. మీరాకకు మార్గం సుగమం అవుతుంది, అని జాబు వ్రాశారు. నేను హృదయపూర్వకంగా తప్పులని విమర్శించి సమీక్ష వ్రాసినప్పుడు, ఏదో వ్రాశానని అనడం ఎలా? నేను వ్రాయలేదు. ఉద్యోగం రాలేదు. ఇంతకూ పత్రికా రచనా మకరందా స్వాదమత్తులకు మరొక ఉద్యోగం నచ్చదు. పత్రికా రచన నల్లమందు వంటిది అనేవారు అడివి బాపీరాజుగారు.

94 పరిణతవాణి ద్వేషం మరణాంతం తెచ్చుకున్న మరొక పుస్తక సమీక్ష తెలుగు భాషా సమితి విజ్ఞాన సర్వస్వం నమూనా సంచికపై సమీక్ష సంపాదకులు డాక్టర్‌ గిడుగు సీతాపతిగారు మరణించేవరకు నాపై కోపం కోల్బోలేదు. విజ్ఞాన సర్వస్వంలో ఒక్క వ్యాసం (వ్రాయడానికి అవకాశమివ్వలేదు. ఆయన విజ్ఞాన సర్వస్వం సంపాదకత్వం నుంచి విరమించిన తర్వాత మల్లంపల్లి సోమళేఖర శర్మగారు తెలుగు పండుగలను గురించి వ్రాయుమన్నారు. ఇలా గ్రంథ సమీక్షల వల్ల నేను పలువురి ఆగ్రహాన్ని కొని తెచ్చుకున్నాను. నార్హగారు బాహ్యకర్చశులు, ఆంతరసరళులు. ఆయనతో ఎన్నోసార్లు తగాదాపడీ నెలల తరబడి మాటలాడకుండా గడపడం, రెండు మూడుసార్థు రాజీవామా ఇచ్చి, మధ్యవర్తుల రాయబారంతో చేరడం చేశాను. ఏమైనా నార్హగారు నా రచనలకు ఎంతో ్రోత్సాహమిచ్చారు. కమ్యూనిస్టులపై తీవ్రమైన దమన విధానం ఉన్నప్పుడు తాపీ ధర్మారావు గారి సంపాదకత్వంలో సందేశం అనే వారపత్రిక వెలువడింది 1958లో, నేను అప్పటి పత్రికల హెడ్డింగులను వ్యంగ్యంగా విమర్శిస్తూ “హెడ్డింగ్‌” అనే శీర్షికతో ఒక వ్యంగ్య రచన చేశాను. అది ఆంధ్రప్రభ హెడ్డింగ్‌లపైనే అవి కొందరు నార్లగారికి పితూరీలు చెప్పారు. ఆయన ఉగ్రుడై నన్ను ఏమో అనబోయారు. ““అయ్యా, మీకూ నాకూ సరిహద్దు ఉద్యోగం!” అంటూ వెంటనే రాజీనామా ఇచ్చాను. కాని, నార్లగారితో పనిచేసినన్ని రోజులూ చాలా వరకు సామరస్యంతోనే ఉన్నాను. ఆం(ధ్రప్రభసచిత్ర వారపత్రిక ప్రారంభించినప్పుడు మాలతీ చందూరు గారిని ప్రమదావనం శీర్షికకు నియమించకముందు మగువల మారుపేరుతో ఎన్నో వ్యాసాలు చిట్కాలు (గ్రాశాను. నుడి నానుడీ శీర్షిక ప్రారంభించాను. ఆంధ్రప్రభవదిలిన వెంటనే ఆంధ్రపత్రికలో అసిస్టెంట్‌ ఎడిటర్‌ స్పెషల్‌ కరెస్పాండెంటుగా, భారతి ఇన్‌చార్జి ఎడిటర్‌గా చేరాను. మూడేళ్లు పని చేశాను.

క్ర

దేవరకొండ బాల గంగాధర తిలక్‌ కథ ఒకటి (ప్రచురించాను. దానిపై శంభుప్రసాద్‌ గారికి నాకు భేదాభిప్రాయాలు వచ్చాయి. రాజీనామా యిచ్చి, ఇండియన్‌ ఎక్స్‌(పెస్‌ రెసిడెన్షియల్‌ ఎడిటర్‌ శేషా(ద్రిగారి ద్వారా మళ్లీ ఆంధ్రప్రభ చిత్తూరు ఎడిషన్‌లో చేరాను. అక్కడ నుండి ఆంధ్రప్రభ వీక్షీకి నన్ను బదిలీ చేశారు. మూడేళ్లు గడిచాయి. అప్పటి వీక్లీ సంపాదకుడు బి.సి. కావురాజుగారితో పేచీ వచ్చింది. వాశ్లీ ఆంధ్రపత్రికలో చేరాను. అక్కడే ఉద్యోగ విరమణ చేశాను.

పిదప హైదరాబాద్‌కు తరలివచ్చి ఆంధ్రప్రభవారపత్రికకు “హైదరాబాద్‌ లేఖ ఆరునెలల పాటు వ్రాసి, తర్వాత ఆంధ్ర సచిత్ర వారపత్రికలో '“హైదరాబాద్‌ నోట్‌ బుక్‌” అనే శీర్షికను 1972 నుంచి 1989 వరకు పట్రిక ఆగిపోయే వరకు నిర్వహించాను. బిర్జా రిసెర్చ్‌ ఇన్టైెటూ్యూట్‌లో తాళపత్రగ్రంథాల వర్ణనాత్మక సూచి సిద్దపరచాను. ఆంధ్రభూమిలో మూడేళ్లు పని చేశాను. పిదప హరేరామ హరేకృష్ణ సంస్థలో కొన్ని ఆంగ్ల పుస్తకాలు అనువదించాను. (ప్రస్తుతం ప్రభుత్వం (ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తక భాండాగారంలో రెండు వందల సంవత్సరాల నాటి లఘు శబ్దార్ధ సర్వస్వమ్‌ అనే సంస్కృత విజ్ఞాన కోశం పరిష్కరించి, ముద్రణకు సిద్రపరిచే పని చేస్తున్నాను. సాయంకాలం తెలుగు విశ్వ విద్యాలయంలో (ప్రాకృతం పి.జి. డిప్లమో కోర్భులో ప్రాకృతం సమ్మాన్య (ప్రాచార్యుడుగా ఉన్నాను.

నావయస్సు 82 సంవత్సరాలు. ఇంకా 20 సంవత్సరాలు బతికి సెంచరీ కొడధామనే ఆశ (ప్రబలంగా ఉంది. ఈ ఇరవై యేళ్లలోను కొన్ని నేననుకున్న అపూర్వ విషయాలు చెప్పాలని, కొన్ని అపూర్వ ప్రాకృత తమిళ గ్రంథాలు అనువదించాలని ఉంది.

నేను పనిచేసిన పత్రికలలో కొన్ని వందల వ్యాసాలు వ్రాశాను. కొన్ని వందల పుస్తకాలు సమీక్షించాను. అన్ని రంగాల (ప్రముఖులను కలుసుకొని పరిచయాలు (వ్రాశాను. కొత్త విషయాలు ఎన్నో చెప్పాను. దాదాపు 15 శీర్షికలు నడిపాను. స్వతంత్ర (గ్రంథాలు వ్రాశాను. అనువాదాలు చేశాను. ఎందరో యువకులను ప్రోత్సహించి

96 పరిణతవాణి రచయితలుగా, కవులుగా, విమర్శకులుగా, కధకులుగా తీర్చిదిద్దాను. (ప్రముఖ సమస్యలపై, ప్రముఖులపై సంపాదకీయాలు ్రాశాను. నాకున్నన్ని పేర్టు తెలుగు రచయితలలో ఎవరికీ లేవు. నేను నా 13వ ఏటి నుంచి 69 సంవత్సరాలుగా రచయితగా, 1944 నుంచి 51 సంవత్సరాలుగా పత్రికా రచయితగా ఉన్నాను. ఇంకా శీర్షికలు నిర్వహిస్తు న్నాను నాకంటే వరిష్ణులయిన (సీనియర్లయిన) రచయితలు ఉండవచ్చునేమోకాని, ఇంకా శీర్షికలు నిర్వహిస్తూ, ధారావాహికంగా (వ్రాస్తున్న పత్రికా రచయితలు ఆంధధ్రద్రేశ్‌లో లేరని నా అభిప్రాయం. తమిళనాడులో శ్రీ శేషా(ద్రిగారున్నారు. ఆయనై ఇండియన్‌ ఎక్స్‌(పెస్‌ పుట్టినప్పటి నుంచి నేటి వరకు పని చేస్తున్నారు. ఆయన సర్వీస్‌ ఇండియన్‌ ఎక్స్‌(ప్రెస్‌ జీవితం. ఇక నా రచనలను గురించి : నేను వ్రాసిన ప్రతి వ్యాసానికీ, ప్రతి పుస్తకానికీ, ప్రతి సంస్కృత గేయానికీ ప్రేరణ అననుగాని కారణం ఉంది. ప్రేరణ మానసిక భావజనిత ప్రోత్సాహం. కారణం వృత్తిరీత్యా ఆవశ్యకత. (ప్రేరణ మానసికం మాత్రమే. తర్వాత ఇచ్చా సంకల్పాలు కలగాలి. కారణానికి తత్‌క్షణ కర్తవ్యోన్ముఖత తప్పదు. నా సంస్కృత రచన: శృంగారమంటే ఏమీ తెలియని 13వ ఏట, కావ్యాల్లో చదువుకున్న శృంగారం ఆధారంగా సాగింది. దానికి ఉదాహరణగా ఇదివరకే మానవల్లి రామకృష్ణ కవిగారుచూసిన శ్లోకం తెలిపాను. ఆయన మందలింపువల్ల నా బుద్ది దేశభక్తి గీతాలవైపు మళ్ళింది. వాటికీ ఉదాహరణ ఇదివరకే ఇచ్చాను. జెయిల్లో ట్రైయిన్‌ వాష్‌ కావడంవల్ల కమ్యూనిజం గంధంతో సుమతి శతకం అనే సంస్కృత శతకం (వ్రాశాను. దానిలో పాత భావాలు కూడా లేక పోలేదు. నేను ఆంధ్రప్రభలో పనిచేస్తున్నప్పుడు వివేకానంద పబ్లిషర్స్‌ యజమాని, కొసరాజు మాధవయ్యగారు అకస్మాత్తుగా నావద్దకు వచ్చి, కొన్ని వాచకాలు కావాలని అడిగారు. అయ్యా నేను ఆ రంగంలో లేను ఉపాధ్యాయులు వీడెవడో పత్రికల వాడు

97 మాకు పోటీగా వచ్చి, తక్కువకు (వ్రాశాడు అనకుండా ఎంత ఇచ్చిన సరే అన్నాను." ఆయన నాతో 1,2,3 వాచకాల పాఠాల సెట్టు రెండు (ద్రాయించారు. నా మొదటి పారం సీతాఫలము, మరి రెండు కంపెనీలకు వాచకాలు (వ్రాశాను. అప్పుడు మద్రాసులో ఆండ్ర శేషగిరిరావుగారు దక్షిణాంధ్రులను గురించి కొన్ని పుస్తకాలు (వ్రాశారు. ఆ ఒరవడిలో వీరగాథలు, దక్షిణాంధ్ర వీరులు అనే పుస్తకాలు (వ్రాశాను. హిందువుల పండుగలు - పర్వములు : ప్రతాపరెడ్డిగారు తెలుగు పండుగలనుగురించి పుస్తకం వ్రాశారు. దానిలో లేని విషయాలు పరిశోధించి, పండితులు మెచ్చే పుస్తకం (వ్రాయమని బాల సరస్వతీ బుక్‌ డిపోయజమాని బాల నాగయ్య శెట్టిగారు కోరారు. దాని ఫలితం పైన పేర్కొన్న పుస్తకం. దీనిని నేను ధర్మశా(స్త్ర, జ్యోతిష ఆయుర్వేద, మానవజాతి శ్యాస్త్ర, సాంఘిక శాస్త్ర, భాషా శాస్త్రాల దృష్టితో శ్రద్దగా వ్రాశాను. ఏటుకూరి బలరామమూర్తిగారు దీనిని విశాలాంధ్ర దినప త్రికల్‌ '“పాత చాదస్తాలు తెలుసుకొనడానికి ఈ పుస్తకం ఉపయోగపడుతుంది?! అని ఒక ఫంక్తీలో సమీక్షించారు. కాని విశ్వనాథ, రాళ్లపల్లి, బూర్గుల వంటి పెద్దలు ఎంతగానో

మెచ్చుకున్నారు.

మన లిపివుట్టు పూర్వోత్తరాలు ; విశాలాంధ్ర ప్రచురణాలయం మేనేజరు సుబ్బారావు బ్బాక్‌ ఆన్‌ వైట్‌ అనే చిన్న పిల్లల కోసం (వ్రాసిన రష్యన్‌ లిపిని గురించిన ఒక చిన్న పుస్తకం పంపి తెలుగు లిపిని గురించి అలాంటి పుస్తకం,. పెద్ద వాళ్లకు కూడా ఉపయోగపడేట్టుగా వ్రాయమన్నారు. నేను లైబ్రరీలు తిరిగి అపూర్వమైన ఫోటోలు, చిత్రాలు సేకరించి పైన పేర్కొన్న పుస్తకం వ్రాశాను. భారతీయ లిపులపై ఇలాంటి పుస్తకం వెలువడలేదు. విశాలాం(ధ్ర వారు దీనిని ప్రచురించారు. ఒక తరం తర్వాత కూడా ఇది మూడు ముద్రణలు పొందింది. ఈ పుస్తకం నాకు ఎనలేని కీర్తి సంపాదించి పెట్టింది. దీనిని ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రథమ ముఖ్యమంత్రి నీలం సంజీవరెడ్డి గారు ఆవిష్కరించారు. దీనిని మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మగారికి, విశాలాం(ధ్ర ప్రజాక్టికి అంకితమిచ్చాను. అంకితం ఇచ్చే ముందు మల్లంపల్లి వారికి దీనిని అకరక్షరమూ నెలపాటుచదివి వినిపించాను. దీనివల్ల నాకు కలిగిన కీర్తి శ్రేయస్సంతా విశాలాం ద్రదే.

08 పరిణతవాణీ నుడి - నానుడి : నేను మద్రాసు కన్నెమరా లైబ్రరీలో వాట్స్‌ డిక్షనరీ ఆఫ్‌ కమర్షియల్‌ ప్రోడ్ట్ట్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా, బర్మా అండ్‌ సిలన్‌ అనే పుస్తకం చూచాను. దానిలో ప్రతి

'పదం పుట్టుపూర్వాలు అద్భుతంగా ప్రామాణికంగా చర్చితాలు. అలాటిది తెలుగులో ఉంటే వేంలనిపించింది. అప్పటికి ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం వారు తెలుగు ఎటిమలాజికల్‌ డిక్షనరీకి పూనుకోలేదు. తర్వాత దాని కొన్ని భాగాలు వెలువడినా వాట్స్‌ డిక్షనరీ లాగలేవు. తర్వాత '“'హెడ్ట్‌హాగ్‌ అండ్‌ అదర్‌'సేయింగ్స్‌?” అనే పుస్తకం ప్రతి నానుడికీ బొమ్మలున్నది చూచాను. ఈ లోగా ఆంధ్రప్రభలో సచిత్రవార ప త్రిక ప్రారంభమయింది. దానిలో ఒక పదం చర్చ ఒక ఫపుటకు మించకుండా చేయండని నార్హగారు అదేశించారు. నుడి-నానుడి శీర్షికతో పదాల, సామెతల, నుడికారాల చర్చ సంవత్సరంపాటు చేశాను. అదే పుస్తక రూపంలో విశాలాంధ్ర (ప్రచురణగా తర్వాత వచ్చింది. ఐదు ముద్రణలు పొందింది. దీనిని అప్పటి విశాలాం(ధ్ర ప్రముఖులు బి. రాధాకృష్ణమూర్తి చాలా (ప్రోత్సహించారు. సాహితీ సుగతుని స్వగతం : నేను భారతి మాసపత్రికలో పని చేస్తున్నప్పుడు, శంభు ప్రసాద్‌గారు ఏవో సందేహాలు తెలుపుతూ, వ్యాసం వ్రాయమనేవారు. ఈ లోగా చిలకమర్తి లక్ష్మినరసింహంగారి 'బుద్ర చరితం! లాంటి వవనంలో సుగతుని స్వగతం అనే శీర్షిక భారతిలో ప్రారంభించి మౌలిక వ్యాసాలెన్నో వ్రాశాను. ““సుగతుడంటే బుద్దుడుగదా! మీరు సాహిత్య బుద్దులా? ** అని ఒకమారు మిత్రులు మల్లంపల్లి

శరభయ్య శర్మగారు ప్రశ్నించారు. ““బుద్దుణ్నికాను. సుగతుణ్నీ చదివాను. దానికి

సాహితి తగిలించి సాహితీ సుగతుని స్వగతం అని శీర్షిక పెట్టారు. మంచిమార్గంలో పోయేవాడిని” అని సంజాయిషీ చెప్పుకున్నాను. ఈ వ్యాసాలను మరి కొన్నిటిని కలిపి అదే పేరుతో విశాలాం(ధ్రవారు ప్రచురించారు. దీనికి రాష్ట్ర సాహిత్య అకాడమీ ఉత్తమ సాహిత్య విమర్శ పురస్కారం 1970లో ఇచ్చింది. శెలుగు వెలుగులు : నేను ఆంధ్రపత్రికలో ఉన్నప్పుడు నా ప్రాత్సాహంతో సచిత్ర వారపత్రికలో తెలుగు వెలుగులు శీర్షిక ప్రారంభమయింది. ఈ శీర్షికలో వివిధ రంగాల

ంం

తెలుగు ప్రముఖులను గురించి నేను సగానికిపైగా (వ్రాశాను. శంభు ప్రసాద్‌గారు పావు భాగం వ్రాశారు. తక్కినవి పలువురు (వ్రాశారు. ఇవన్నీ సంపుటంగా ముద్రణ పొందాయిగానిి ప్రచురణ కాలేదు. కాటమరాజు కథ : నేను 'పరిశోధన' అనే సార్హక నామధేయమైన పత్రికను కొన్నేళ్ళు నడిపాను, దానికి డబ్బు అవసరమైనప్పుడు కొన్ని చిన్న చిన్న పుస్తకాలు 150-200 పుటలవి వ్రాశాను. అలాటి వాటిలో ఒకటి కాటమరాజు కథలు. ఇది కరిఆవుల కామరాజు కథ. (ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తకాలయంలోని పెక్కు వ్రాత ప్రతులు చూసి (ప్రామాణికంగా వ్రాసిన పుస్తకం. గాథాసప్తశతిలో తెలుగు పదాలు : మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మగారు మొదలు పలువురు చరిత్రకారులు గాథా సప్తశతిలో తెలుగు పదాలున్నాయి అని అనడమే కాని, (వ్రాయలేదు. మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయం కన్నడం ్రాఫెసర్‌ (శ్రీ, మరియప్ప భట్‌గార్‌ “సమ్‌ కన్నడ వర్ట్‌స్‌ ఇన్‌ హాలసప్తళతి'' అనే వ్యాసం (వ్రాశారు. నాల్లెదు పదాలు చూపారు. నేను దానికి సమాధానంగా 1947 అగస్టులో కాబోలు భారతిలో పై పేరుతో వ్యాసం (వ్రాశాను. చరిత్రకారులు, భాషావేత్తలు మెచ్చుకొన్నారు.

ముక్తాల రాజాగారు ప్రచురించిన బుద్ద జయంతి సంచికలో ““గాథా సప్తశళతిలోని గ్రామజీవన సౌందర్యం** అనే వ్యాసం కథలాగ (ద్రాశాను. వీటిని నాట్యకళలో గాథా సప్తశతిలోని విశేషాలపై (వ్రాసిన వ్యాసాలను కలిపి 'పైపేరుతో నేను “+ ప్రాకృత అకాడమీ * ప్రచురణగా ము(ద్రించాను. దీనికి రాష్ట్ర సాహిత్య అకాడమీ సాహిత్య విమర్శ పురస్కారం 1980లో లభించింది. ఇది పండితలోకంలోను, చారి(త్రకలోకంలోను నాకు మంచిపేరు తెచ్చింది. నేను చిన్ననాడు నేర్చుకొన్న పాకృతాన్ని అధ్యయనం చేయడానికి అవకాశమిచ్చింది. నూరేళ్ల తెలుగు వ్యాసం : వ్యాసం మనకు ఆంగ సాహిత్య సంబంధంతో "వచ్చిన కొత్త సాహిత్య ప్రక్రియ. నేనుకోరగా కోరూ రాష్ట్ర సాహిత్య అకాడమీ కార్యదర్శి దేవులపల్లి

100 పరిణతవాణి రామానుజరావుగారు వ్యాసంపై సభ పెట్టించారు. నేను, కొలకలూరి ఇనాక్‌గారు, మధునాపంతుల సత్యనారాయణ శ్యాస్త్రిగారు కలిసీ ఈ పుస్తకం (వ్రాశాము. రాష్ట్ర సాహిత్య అకాడమీ దీనిని ప్రచురించింది. నాకు తెలిసినంతవరకు విషయ వైవిధ్యంతో తెలుగులో ఉన్నంత వ్యాస సాహిత్యం భారత దేశంలో ఏ భాషలోనూ లేదు. మూడు వాజ్మయ శిఖరాలు : మానవల్లి రామకృష్ణకవి, వేటూరి ప్రభాకర శ్నానస్త్రీ, నిడుదవోలు వెంకటరావు గార్డు ప్రాచీన గ్రంథ పరిష్కరణ విషయంలో సమాన ధర్మంగలవారు. నేను వీరు ముగ్గురికీ సన్నిహితంగా మెలగి వారి స్వభావం, పరిశోధన పద్రతులను ఎరిగిన వాడిని కనుక పరామర్శిస్తూ వ్రాసిన పుస్తకమిది. వారితో నాకుగల సన్నిహితత్వం అలాంటిది. ప్రాకృత సాహిత్యంలో రామకథ : సత్యసాయి బాబాగారు 1975లో తమ బెంగుళూరు కేం ద్రం వైట్‌ఫీల్టు ఆశ్రమంలో రామాయణ సదస్సు ఏర్పాటుచేశారు. దానికి దేశవిదేశాల నుంచి వివిధ భాషల విద్వాంసులు తమ తమ ప్రాంత రామాయణ కథలను గురించి పరిశోధన వ్యాసాలు చదివారు. నన్ను (ప్రాకృత సాహిత్యంలో రావముకథనా గురించి 'ప్రసంగించమన్నారు. నేను తెలుగులో వ్యాసం వ్రాసి, ఆంగ్బానువాదం పంపాను. దీనివల్ల బైనబౌద్దాది రామాయణాలు అధ్యయం చేయడం సంభవించింది. నేను జైన బౌద్దరామాయణాలు వాల్మీకికి ముందువని నమ్మను. వాల్మీకి రావమాయాణాన్నే వారు మార్పులతో చేర్చులతో తవుకు అనుకూలంగా మలచుకొన్నారని నమ్ముతున్నాను. దానికి తగిన సాహిత్యాధారాలతో ఆ వ్యాసం వ్రాశాను. ఆ వ్యాసం భారతిలో వరుసగా ప్రచరితమైంది. దానిని, ప్రాకృతంపైన, బౌద్ద జైనాలపైన గ్రాసిన వ్యాసాలను కలిపి ప్రాకృత సాహిత్యంలో రామకథ అనే పేర (ప్రచురించాను. ఇది మంచి పరిశోధన వ్యాస సంకలనమని నా విశ్వాసం.

101 మనవి మాటులు : నేను భారతిలో ఉన్నప్పుడు మనవి మాటలు అనే పేరుతో సంపాదకీయం వంటి వ్యాసాలు వ్రాశాను. వంద పుటల ఆ పత్రికలో దాదాపు 40 శాతం వ్యాసాలు మారు పేర్లతో నా రచనలుండేవి.నాకు దాదాపు 12 మారు సేర్లున్నాయి. ఇన్ని వూరు పేర్టుగల రచయిత తెలుగునాడులో బహుశా భారతదేశంలోనే లేడేమో! మారు పేరుతో వ్యంగ్య రచనలు కూడా (ధ్రాశాను. ఈ ఘాటు ఎదుటి వారి నసాళానికి అంటేట్టు మనవి మాటల వ్యాసాలు, మరికొన్ని కలిపి ఆ పేరుతోనే ప్రచురించాను. బృహదారణ్యకం : ఇది ఉపనిషత్తుకు సంబంధించింది కాదు. చీకిరి బాకిరిగా అడవిలాగ ఉన్న రకరకాల వ్యాసాలు కలిపిన సంకలనం. నా వ్యాసాలు కాన్ని విషయ నివేదన పరమైనవైనా ఏదో రూపంలో వాటిలో మౌలికత ఉండనే ఉంటుంది. మరపురాని మనీషి ; పలువురు ప్రముఖులను ఫోటో గ్రాఫర్‌ నీలంరాజు మురళీధర్‌ గారితో కలిసి చూచి వారిని ఇంటర్వ్యూ చేసి సరికొత్త పద్దతిలో వ్రాసిన వ్యాసాల సంకలనమిది. నేను ఆంధ్రప్రభ సచిత్ర వార పత్రికలో ఉన్నప్పుడు ఈ శీర్షిక

నిర్వహించాను. ఈ శీర్షిక తెలుగు వెలుగులు శీర్షికకన్నా ప్రజాదరణ పొందింది. ఈ వారం ఎవరు, ఈ వారం ఎవరు అనే ఉత్కంఠ ప్రజల్టో కలిగించింది. దీని వల్లానూ నాకు మంచి శేరు వచ్చింది. దీనిని మిత్రుడు కప్పగంతుల లక్ముణశ్యాస్త్రికి అంకితమిచ్చాను. ఎ అహంభో అభివాదయే ; నేను ప్రత్యేకంగా పెద్దల ఇండ్రకు వెళ్లి కలుసుకొని గ్రాసిన వ్యాసాలు. నేను వృత్తి ధర్మంగా- కలుసుకున్న వివిధ రంగాల 'ప్రముఖలపై 'బ్రాసన వ్యాసాలను పై శీర్షిక కింద పుస్తక రూపంలో (ప్రచురించాను. దీనిలో నేను కలుకుక్‌న్న పేక్‌ చిన మౌలా సాహెబ్‌ వంటి నాదస్వర విద్వాంసులు, టెంబజింగ్‌ నార్కే చంటి వారు, దేవీ ప్రసాద్‌ రాయ్‌ చౌధురీ వంటి మహా శిల్పులు, కామరాజ్‌ నాడార్‌, అణ్జాదునై, కామరాజ్‌నాడార్‌ను ఎన్నికలలో ఒడించిన (శ్రీనివాసన్‌ వంటి రాజకీయ నాయకులు ఉన్నారు. సామాన్యులకు ్రతినిధులైన సరోజినీదేవి ఆస్పత్రి నర్స్‌ దేవదీవనగారి వంటివారు ఉన్నారు. ఈ (గ్రంథం నాకు చాల ఇష్టమైంది.

102 పరిణతవాణి తెలుగు పత్రికల సాహిత్య సేవ : చంద్రంగారు (మద్దుకూరు చం ద్రశేఖ రావుగారు) త్యాగధనులైన ప(త్రికా సంపాదకులు. ఆయన (ప్రత్యేకాహ్వానంపై సాహిత్య పత్రికలను గురించి ప్రత్యేక వ్యాసం చదివాను. అది యథాతథంగా విశాలాంధ్రలో ప్రచురితమైంది. దాన్ని మరికొన్ని విషయాలు చేర్చి పెంచాను. ఈ పరివర్రిత పుస్తకానన్ని విశాలాంధ్ర వారు ప్రచురించారు. ఇది కొంత ఉపయోగపడుతుంది. చం ద్రంగారి స్మారక సభలో ఇలాంటి అవకాశం కలిగించి నందుకు విశాలాం(ధ్రవారికి కృతజ్ఞత చెప్పుకోవాలి. హాలుని గాథలు : గాథాసప్తళతిలోని ప్రతి గాథా ఏదో సందర్చంతో చెప్పినట్టిది. ఒక్కొక్క దానికీ ఒక కథ (వ్రాయవచ్చు. నేను కొన్ని గాథలను కలిపి కథలుగా అళ్లి పల్లకి వారపత్రికలో సంవత్సరంపాటు ప్రచురించాను. వాటిని ప్రాచీ పబ్లికేషన్స్‌ (శ్రీ జోపిగారు పుస్తక రూపంలో ప్రచురించారు. ఎడమవైపు బొమ్మ కుడివైపు కథతో ఇది చాలా ఆకర్షణీయంగా ఉంది. నేను చేసినదల్దా వర్షనలను యథాయథంగా అనువదిస్తూ కథ పేనడమే. జానపద సాహిత్యానికి ఒజ్జ బంతి అయి, కాళిదాసాదులకు కూడా గ్రాహ్యమైన గాథాసప్తశతి సౌందర్యం చదివి అనుభవించ వలసిందే. లాల్‌బహదూర్‌ శాస్త్ర : లిటిల్‌నెహ్రూ అని విఖ్యాతుడైన ప్రధాని లాల్‌బహదూర్‌ శాస్త్రి మహావీరుడు. అతడు మరికొంతకాలం ఉండి ఉంటే దేశతి ఎంతగానో మారి ఉండేదని నా విశ్వాసం. ఆయన జీవిత చరిత్రనూ పిల్లలకూ, పెద్దలకూ ఉపయోగించేట్టుగా వ్రాశాను.

బుద్దుణ్ని బడిలో వేసిన కథ : పిల్లల కోసము కొన్ని కథలూ, చిన్న చిన్న సంఘటనల లేన చిత్రాలూ (వ్రాశాను. ఆంధ్రప్రభ ముప్పై ఏండ్ల క్రితం ప్రచురించిన బాలల ప్రత్యేక సంచికలో పలు షేర్లతో కథలు వ్రాశాను. వాటిలో కొన్ని 'బుద్దుణ్లీ బడిలో వేసిన కథు అనే పేరుతో ప్రచురించాను.

దీనిలోని బుద్దుణ్నీ బడిలో వేసిన కథకు ఆధారం వముహాయాన

సంప్రదాయపు లలిత విస్తరం. దానిలో బుద్దుడు అక్షర శాలను దర్శించిన (ప్రకరణం

103 భాగాలు అనువదించుకొన్నాను. "పెద్దన తాతయ్య!” అనే కథ పెద్దనకు గండపెండేరం కృష్ణరాయలు తొడగడాన్ని ఆయన కుమార్తె స్వయంగా చూచి చెప్పినట్టు వ్రాశాను.

నేను వ్రాసిన వ్యాసాలు 99 పాళ్లు మౌలికమైన నూతనాంశాలు తెలిపేవే. నా లక్ష్యరి సామాన్య మానవునికి విషయ బోధనం కనుక పాండిత్య (ప్రకర్షమానుకొని సూటి అయిన సరళస్పష్టశైలిని అనుసరించాను. విద్యార్ది దశలో నాకు సంస్కృతంలో 'స్పెషలిస్టని పేరు. మరి రెండు మూడు సెట్ల వాచకాలు, చిన్న చిన్న పుస్తకాలు చాలా (వ్రాశాను. అవసర నైవేద్యాలుగా ఎన్న్నో వందల వ్యాసాలు, సమీక్షలు, పీఠికలూ పుస్తక రూపంగా రావాలి. అనువాదాలు : నేను అనువాదాలను చిన్న చూపుతో చూడను. అనువాదమే లేకపోతే ప్రపంచ సాహిత్యమే లేదు. విశ్వవిఖ్యాతమైన ఆయ్మ సాహిత్యం నగం అనువాదమే. అనువాదం లేకపోతే భారత పటత్రికారచనే లేదు. నేటికీ ఇది అనువాధ (ప్రాయమే. అనువాదం డాక్టర్‌ కేస్కర్‌ అన్నట్టు అనుస్పష్టి. ట్రాన్స్‌ క్రియేషన్‌: ప్రతి భాషలోను గొప్పు సాహిత్యం కొంత అనువాదమే.

నేను నాకు సంతృప్తికరమైన అనువాదాలు చాలేచేశాను. సంస్కృతం నుంచి (ప్రాకృతం నుంచి, కన్నడం నుంచి, తమిళం నుంచి, హిందీ నుంచి. ఇంగ్లీషు నుంచి సరేఎన్నో. నా అనువాదాలన్నీ నేను ముఖ్యమనుకాన్నవి, ఇతరులు ముఖ్యమను కొన్నవి. లలిత విస్తరం : ఇది మహాయాన బౌద్ద సం'్రదాయానుసారమైన బుద్దుని జీవిత చరిత్ర. ఇది క్రీస్తుకు మూడు శతాబ్దాలనాడు రవితమైైంది. కర్తతెలియదు. ఒక సంఘం ఏర్పడి రచించి ఉంటుంది. ఇది నా దృష్టిలో భారత దేశంలోని మొట్టమొదటి లౌకిక వచనం. వేదంలోను, ఉపనిషత్తుళ్లోను వచనాలు ఉన్నాయి. పురాణాల లోను ఉన్నాయి. అందువల్లనే లౌకిక వచనంలో మొట్టమొదటి దన్నాను. బుద్దుని గురించిన కొన్ని అతిమానుషమైన అతిశయోక్తులున్నా, ఇది అప్పటి విషయాలకొక గొప్ప భాండారం.

104 పరిణతవాణీ నేను, (ప్రముఖ విద్వాంసుడు బులుసు రమణయ్య కలిసి లలిత విస్తరాన్ని

యథావనూలంగా అనువదించాము. జటిలంగా ఉన్నవి సాధ్యమైనంత వరకు వివిరించాము. ఈ అనువాదం వల్ల బౌద్దుల విచిత్ర సంస్కృతి, చాదస్తాలు కూడా బాగా తెలిశాయి. వేమేం(ద్రుని అవధాన కల్పలత మరొక మంచి అనువాదం. వేమేంద్రుని బృహత్కథామంజరి : కేమేంద్రుడు కథా సరిత్సాగర కర్త సోమదేవసూరికి వరిష్ట్రసమకాలీనుడు. దీనిని అనువదించి ఆంధ్ర పత్రిక సచిత్ర వారపత్రికలో దాదాపు నాల్లోళ్లు వరుసగా (ప్రచురించాను. ఇది కూడ చాలా జనాదరం పొందింది. కొంత పుస్తక రూపంలో వచ్చింది కాని, ధనాభావం వళ్ల ఆపివేశాను.

హర్వమేఖల : శా(స్త్ర, గ్రంధం. ప్రాకృతంలో బౌద్ద జైన తత్త్వగ్రంథాలు, ధర్మగ్రంథాలు, మతాతీత గాథా సప్తశతి వంటి కావ్యాలు కాక వైద్యక గ్రంథాలు ఉండేవనడనికి ఈ హరమేఖల సాక్షి దీనిని సుప్రసిద్ద ఆయుర్వేద మహోపాధ్యాయులు డాక్టర్‌ వేటూరి శంకర శాస్త్రిగారి ప్రోత్సాహంతో అనువదించాను. దీనిలో వేటికీ ఉపయోగపడే పెక్కు ప్రయోగాలు చేసి పరిశీలించండని పలువులు వైద్యులను, పలు జాొషధ సంఫ్టలను కోరాను.

లీలావయీ : ఇది రవ శతాబ్దపు ప్రాకృత కావ్యం. సప్తగోదావరి, తెలుగు ప్రాంతాలతో సంబంధం గలది. దీనిని నేను కొన్ని-దశాబ్బాల క్రితమే తోచినట్టు అనువదించాను. ఇప్పుడు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సచిత్ర మాస పత్రికలో ధారావాహికంగా వెలువడుతోంది. దీని అనువాదానికి కారణం కేవలం (ప్రాకృతాభిమానమే. ఇది సాతవాహన సింహళ రాజకుమారి పరిణయగాధ. కాని, ప్రాకృత కావ్యాలలో ప్రజాజీవితం వర్షితమైనంతగా (ప్రాచీన ప్రాకృతేతర భాషా కావ్యాలలో కనిపించదు. (1పాకృత కావ్యాలు ఎన్నో అనువాదం కావాలి.

కన్నడం నుంచి పన్నెండు నవలలు, కథా.సంకలనాల్తు, వ్యాస సంకలనాలు

అనువదించాను. కన్నడం నా ప్రాంతీయ భాష, సాహిత్యం కూడా చదివాను.

105 కన్నడంలో ఒక గొప్పతనం ఉంది. మత భేదం ఉన్నా, వాళ్లు ప్రాచీన సాహిత్యాన్ని రక్షించుకొన్నారు.

కన్నడంలో శీ కె.వి. అయ్యర్‌ రచించిన శాంతల అనే నవలను అనువదించాను. ఈ రచయితను గురించి ఒక చిత్రం ఉంది. ఇతడు చిన్నప్పుడు ఏమీ చదువు సందెలు లేనివాడు, బలిష్టమైన శరీరం ఆయనది. హోటల్‌లో ఇదీ పిండి, అట్ట పిండి రుబ్బడానికి కుదిరాడు. ఇతని అంగసౌష్టవాన్ని చూచి ఎవరో సలహా ఇచ్చారు వ్యాయావుశాల పెట్టువుని. వ్యాయావుశాల పెట్టాడు, హఠయోగాసనాలు నేర్చుకొని శిక్షణ ఇచ్చాడు. అదృష్టం కలిసి వచ్చింది. పెద్దవాళ్లతో పరిచయమయింది. రచన అబ్బింది. గొప్పు రచయిత అయ్యాడు. యోగశిక్షణతో పాటు శివరామకారంత్‌, మరళిమళ్లిగ! నవలను మరల "సేద్యానికి అని అనువదించాను. ఇవి మరికొన్ని, కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ వారి కోసం చేశాను. కారంత్‌ మరొక రచన అలిదమేవె అనేదానిని మరణానంతరం అని అనువదించాను. ఇది నాకు చాలా ఇష్టమైన నవల. నాదృప్టిలో కారంత్‌ రవనలో ఉత్తమోత్తమైనది. మానవ్పడు మరణించిన తర్వాత మిగిలేది ఏమిటి? మానవుడు పరిసరాలలో ఎలా (ప్రవర్తించాలి? అనేది ఈ నవల వస్తువు.

విశాలాంధ్ర వారి కోసం నిరంజన రచించిన చిరస్మరణ అనే నవలను అనువదించాను. ఇది విశాలాంధ్ర దినపత్రికలో ధారావాహికంగా మొదలు వెలువడి, తర్వాత పుస్తక రూపంలో వచ్చింది. దీనిని అనువదిస్తున్నప్పుడు నా సత్యాగ్రహ జీవితం, జెయిలులో ఒకరిని ఉరి తీసినపుడు మేము పడిన బాధ, ఆ ఉరి ఈసి ఉపకరణాలను చూచి దిగ్ర్రాంతులు కావడం జ్ఞాపకం వచ్చాయి. మనం ఏనాటికైనా ఏవిధంగానైనా ఇవ్వలేనిది జీవితం. దానిని అపహరించే హక్కు మనకు లేదు. ఎంత అపరాధి అయినా, ఎప్పటికయినా పశ్చాత్తప్తుడై బాగుపడవచ్చు. కనుక మరణశిక్ష అవసరం లేదని నా విశ్వాసం.

నేను తిరుచినాపల్లి జైలులో ఉన్నప్పుడు హనుమంతరెడ్డి అనే బళ్లారి యువకుడు మామూలు ఖైదీగా ఉండేవాడు. అతనికి అప్పటికి 35 సంవత్సరాల

పరిణతవాణి 106 వయస్సు. తన భార్యను అనుమానించి, అనుమానమున్న యువకుని కణికో(ద్రేకంలో పొడిచి చంపాడు. యావజ్జీవ కారాగారవాస శిక్ష20 ఏళ్ళు పడి అండమానుకు వెళ్లి, సత్ర్రవర్తన బుజువు చేసుకొని భారతదేశకారాగారాలకు బదిలీ అయి తిరుచినాపల్లిలో ఉన్నాడు. అతడు బుషివంటివాడు. తెల్లవారుజామున స్నానంచేసి భగవద్గీత పారాయణం చేసేవాడు. జెయిలు వాసంతో విద్యావంతుడయ్యాడు. అలాంటివాడు హత్య ఎలా చేశాడా? అనిపిస్తుంది. కనుక మానవుడు పశ్చాత్తాపంతో సత్ర్రవర్తన కలవాడుకాగల అవకాశం ఎప్పుడూ ఉంది. “స్వామీ? ఏం కావాలో అడుగు, ఏం కావలిస్తే అది తెచ్చిస్తాను. సత్యాగ్రహులలో చాలా మంది బీడీల కొసం, మజ్జిగకొసం, నానా బాధా పడుతుంటారు. నీకా బాధ వద్దు"? అనే వాడు. ““నేను కష్టపడడానిక్తే వచ్చాను. జౌెయిలు నిబంధనల ప్రకారం నడుచుకుంటాను'' అనే వాడిని. “' నిజమైన సత్యాగ్రహి నీవొక్కడివే స్వామీ!*' అని (ప్రశంసించేవాడు. ఇలాటి వాస్తవికతతో ఉన్న చిరస్మరణ గొప్ప నవల. దానిని నాతో అనువదింప జేసినందుకు విశాలాంధ్ర వారికి సర్వదా కృతజ్ఞాణ్ణి. సుశీలా నయ్యర్‌ వ్రాసిన 'గాంధీజీకే కారావాస్‌ కే కహానీ అనే గ్రంధాన్ని గాంధీజీ కారాగారగథ అనే పేరుతో అనువదించి ఆంధ్రప్రభ సచిత్ర వారపత్రికలో ధారావాహికంగా (ప్రచురించాను. గాంధీజీ క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమం కాలంలో ఆగాఖాన్‌ మందిరంలో నిర్చంధింపబడినప్పుడు మహాదేవదేశాయి మరణం, అయనను బతికించుకొనడానికి గాంధీజీ, కస్తూర్చా చేసిన ప్రయత్నం గాంధీజీ ఇతర కార్యకలాపాలు డైరీలాగా యథాతధంగా వర్ణించిన గ్రంథమిది. ఆంగం నుంచి దాదాపు ముప్పై పుస్తకాలు అనువదించి ఉంటాను. కొన్ని సోవియట్‌ భూమివారిక్తి, కొన్ని అమెరికన్‌ కాన్సలేట్‌కు, కొన్ని హరేకృష్ణ వారికి ఇలా ఎన్నో. వీటిలో నాకు ఇష్టమ్రైంది 'గాంధీజీస్‌ ఎమిస్సర దీని రరయిత డాక్షర్‌ సుధీర్‌ ఘోష్‌, శంభు ప్రసాద్‌గారు దీనిని అనువదించమన్నారు. సుధీర్‌ ఘోష్‌ గొప్ప మేధావి. స్వాతం త్ర్యానంతరం లండనులో తొలి భారత హైకమిపనర్‌ కావలసినవాడు. అమెరికా

107 నౌకాదళాన్ని చైనావైపు తరలించేట్టు చేయడంలో సుధీరొఘోాష్‌ అద్భుతపాత్ర, ప్రపంచ సంగ్రామం చెలరేగుతుందనే శంకతో చైనా వెను తగ్గడం మనోరంజకమైన వాస్తవాలు. ఆంధ్రపత్రికలో ప్రచురితం.

శంభుప్రసాద్‌గారి సూచనతోనే కవులనయన బజాజ్‌ రచించిన ““ ఫ్రాంటియర్‌ గాంధీ ఇన్‌ కాబూల్‌” అనేదాన్ని '“కాబూల్‌లో సరిహద్దు గాంధీ” అనే పేర అనువదించి ఆంధ్ర పత్రికలో ప్రచురించాను.

పైరెండు పుస్తకాలు తెలుగు వెలుగులు కూడా పుస్తక రూపం దాల్బాయి. ఏవో ఆవాంతరాల వల్ల వెలువడలేదు.

హరేక్నష్టవారి కోసం ఆం్ధంలో అనువదించిన పది హ్నాండు పుస్తకాలలో కృమ్ణాది గాడ్‌ హెడ్‌ పెద్దది. వేయి పుటలది. దీనిని '“దేవాది దేవుడు శీ/కృష్ణుడు?? అని అనువదించాను. ఇది భాగవతం దశమస్కంధానికి భక్తి వేదాంత ప్రభుపాదుల వ్యాఖ్యారూప అనువాదం.

కాన్ని వందల ఆంగ వ్యాసాలు అనువదించాను పత్రికల కోసం. అవన్నీ శేరు లేకే ప్రచురితమయ్యాయి. త్రి భాషా నిఘంటువు : రాష్ట్ర సాహిత్య అకాడమీ వారు తెలుగు - కన్నడ - తమిళ నిఘంటువు సిద్ధ పరచాలని, చాలా ఉపయోగపడుతుందని నేను అకాడమీ పరిశోధన సంఘం సభ్యుడుగా ప్రతిపొదించాను. అకాడమీవారు వేదం వెంకటరాయ శ్నాస్త్రిగారు కన్వీనరుగా నేను, డ్యాక్టర్‌ చల్లా రాధాకృష్ణ. శర్మగారు సహాయకులుగా ఒక సంఘం నియమించారు. ఈ సంఘమే తర్వాత సంపాదక మండలి అయి త్రిభాషా నిఘంటువు నిర్మించింది. లలిత కళాపదకోశం ; నా చిత్రకార సిర్రులు పలువృరు తాము అలితకళలపై 'వ్రాయదలచుకుంటే తగిన పదజాలం దొరకడం లేదని, ఒక లలిత కళా నిఘంటువు కావాలని కోరగా, నేను డాక్షర్‌ పి.టి. రెడ్డిగారు లలితకళా అకాడమీ కార్యదర్శిగా

108 పరిణతవాణి ఉన్నప్పుడు కోళ నిర్మాణ ప్రతిపాదన చేశాను. అది ఆమోదం పొందింది. నేను చీమకుర్తి శేషగిరి రావు, వజ్బ్బ శ్రీనివాస శర్మ ముగ్గురం ఆంగ్రంలో వెలువడిన లలితకళా నిఘంటువులు ఆధారంగా ఆల్జూం(్ర నిఘంటు భాగం, ఆం(ధ్రాంగ్ర నిఘంటు భాగం సిద్ధ పరచాము. దీనిని లలిత కళా అకాడమీ ముద్రణ చేయడం (ప్రారంభించింది. ఈలోగా అకాడమీలు తెలుగు విశ్వ విద్యాలయంలో లీనమయ్యాయి. తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ఆయ్లాం(ధ్ర భాగాన్ని మాత్రం ముద్రిం చింది. ఆంధధ్రారగ్గ భాగం ముద్రణ కావాలి. మేము నిర్రిష్పమైన పద్రతిని అనుసరించి లలితకళా పదాలు సిద్రపరచాము. ఆ పద్దతిని రేఖా మాత్రంగా పేర్కొనడం వల్ల మా పరిశ్రమ విదితమవుతుంది.

ఇతరులతో పాటు నేను సంపాదకుడుగా ప్రచురించిన ప్రత్యేక సంచికలు (ప్రాచీన గ్రంథాలు, పత్రికలు చాలా ఉన్నాయి.

బాల సరస్వతి 16వ శతాబ్దంలో ఉన్న గొప్ప ఆంధ్ర వైయాకరణుడు. ఇతడు సుక్రుత శారీరాన్ని 'శరీరం' అనే పేరుతో అనువదించాడు. నేను ఒకానొక చర్మరోగంతో ముక్తాలలో డాక్టర్‌ శంకరశాస్త్రిగారి వద్ర చికిత్స పొందుతున్నప్పుడు ఈ తాళపత్ర గ్రంధాన్ని నాకు ఆయన చూపారు. నేను దాన్ని సుశ్రుత శారీరంతో సరిచూచి సంస్కరించాను. అది ధన్వంతరి పత్రికలో ధారా వాహికగా (ప్రచురితమైంది. పుస్తక రూపంగాను వచ్చింది.

తలుగు విజ్ఞాన సర్వస్వం లలితా కళా సంపుటాన్ని కూడా నేను కొంత సంకలనం చేశాను. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ప్రాచీన లిఖిత పుస్తకాలయంవారి కోసం 'అనుభవవైద్యం* అనే గ్రంథాన్ని “భార్గవ పురాణం) అనే కావ్యాన్ని పరిష్కరించి విపులతర పీఠికలు వ్రాశాను.

(ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలు రెండూ ప్రచురించిన “తెలుగు వాణి' (ప్రత్యేక సంచికల సంపాదక వర్గంలో ఉన్నాను. నిజానికి పనిచేసిన వాళ్ళం నేను గోవిందరాజు రామకృష్ణారావుగారు. గౌరవానికి చాలా పేర్లు చేరాయి.

109

ఆంధ్రప్రదేశ్‌ బాలల మహాసభ ప్రత్యేక సంచిన సంపాదక వర్గం అధ్యక్షుళ్లి బాలల అకాడమీ ప్రచురించిన “బాల చంద్రికా పత్రికకు సంపాదకుడుని. 'ఆరాధన' పత్రకకు గౌరవ సంపొదకుడిని. కోరాడ రామకృష్ణయ్య ప్రత్యేక సంచిక సంపాదక వర్గం సభ్యుడిని.

ఆల్‌ ఇండియా ఓరియంటల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌, ఆంధ్ర ఓరియంటల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌, హిస్టరీ కాంగ్రస్‌లలో పలుమార్జు పరిశోధన పత్రాలు సమర్పించాను. తెలుగుదేశంలో ని విశ్వవిద్యాలయాలలో ఏర్పాటయిన పెక్కు సదస్సులలో పరిశోధన పత్రాలు చదివాను.

దాదాపు ముప్పై సంస్థలలో సభ్యుడుగానో, సలవాదారంగానో, కార్యదర్శిగానో ఉన్నాను. ప్రత్యేకంగా చెప్పుకోవలసినవి మూడు నాలుగు.

రాష్ట్ర సాహీత్య అకాడమీ పరిశోధన మండలి సభ్యుడుగాను, సామాన్య సభ్యుడుగాను ఉండి కొన్ని మంచి పనులు చేయడానికి కారణమయ్యాను.

ఆం(ధ్రప్రదేళ్‌ ప్రభుత్వం మల్లంపల్లి సోమశేఖఠ శర్మగారి అధ్యక్షతన 1960లో నియమించిన లిపి సంస్కరణ సంఘంలో సభ్యుడుగా ఉండి కొన్ని సూచనలు చేశాను. 1970లో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నియమించిన తెలుగు-కన్నడ లిపి ఏకీకరణ సంఘానికి కన్వీనర్‌గా ఉన్నాను. తెలుగు స్వరూప సౌందర్యాలకు భంగం కలుగని రీతిలో సంస్కరణ ఉండాలనే తీర్మానాన్ని ఆమోదింప జేశాను.

కర్నాటక గవర్నర్‌ వెంకట సుబ్బయ్యగారు 1990లో నియమించిన తెలుగు - కన్నడ కామన్‌ స్క్రిప్ట్‌ కమిటీలో సభ్యుణ్ణయి పెక్కు సూచనలు చేశాను. ఈ సంఘం సంవత్సరం పొటు నెల నెలా సమావేశాలు జరిపి తెలుగు- కన్నడ లిపుల సమ్మేళనంతో “విజయ లిపి అనే పేర నూతన లిపిని రూపొందించింది.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌ బాలల అకాడమీ కార్యదర్శిగా ఉన్నాను. జ్ఞాన్‌పీఠ్‌ అవార్డ్‌ సంస్థకు మొదటి రెండు సంవత్సరాలు కంపేరిటివ్‌ అస్సెసర్‌గా ఉన్నాను.

110 పరిణతవాణి కాలాలంపూర్‌లో జరిగిన ద్వితీయ ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలో ఒక సమావేశానికి రివ్యూయర్‌ గాజన్నాను 'ప్రాక్సత అకాడమీని 1978లో స్ట్రాపించి అధ్యక్షుడుగా ఉన్నాను ఈ అకాడమీ పక్షాన పది పుస్తకాలు ప్రచురించాను నన్ను ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని సంస్తలు దాదాపు యాభై సన్మానించాయి కొన్నిటిని మాత్రం పేర్కొనడం ఉచితం ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వం (ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలు రెండింటిలోను సన్మానించింది సత్యాసాయి బాబాగారు 1978లో వైట్‌ ఫీల్డ్‌లో జరిగిన రామాయణ సదస్సులో రజత ఫలకంతో సన్మానించారు రాష్ట్ర సాహిత్య అకాడమీ 1970లో 'సాహితీ సుగతుని స్వగతానికి 1980లో “గాధా సప్తశతిలో తెలుగు పదాలకు" ఉత్తమ సాహిత్య విమర్శ్భు పురస్కారం ఇచ్చింది పశ్చిమ బంగనాగరీ ప్రచారిణీ సభవారు ఉదంత మార్తాండ అనే హిందీ పత్రిక 116వ జయంత్యుత్సవంలో 1976లో “పత్రకార శిరోమణి” బిరుదు ఇచ్చారు ఆం(ధ్ర్రదేశ్‌ సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయం 1988లో గౌరవ డి లిట్‌ (ప్రదానం చేసి సన్మానించింది ఇది డా॥సి నారాయణరెడ్డిగారి సహృదయతగా భావిస్తున్నాను మద్రాసు రాజాలక్ష్మి ఫొండేషన్‌ వారు 1989లో పదివేల రూపాయల సాహిత్య పురస్కారంతో గౌరవించారు గుంటూరు అభ్యుదయ రవయితన సంఘం 1991 లో ఫపులపుల శివయ్య అవార్డుతో సత్కరించింది రాష్ట్ర ప్రభుత్వం రెండుసార్లు ఉగాది ఉత్సవాలలోను, తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం రెండుసార్టు పరిశోధనకుగాను సన్మానించాయి

111 తెలుగు విశ్చవిద్యాలయం 1994. అక్టోబర్‌లో 50వేల రూపాయల విశిష్ట పురస్కారంతో సత్కరించింది తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం నన్ను శిల్బవాస్తు శాఖ బిఏ, ఎంఏ, పిహెచ్‌ డి పరీక్షలకు పరీత్షకునిగా రెండు మూడుసార్డు నియమించి గౌరవించింది " తమిళనాడు ప్రభుత్వం 1993లో నన్ను స్వాతంత్ర్య సమర యోధునిగా సన్మానించింది పరిశోధన ద్విమాస పత్రిక: నేను ఆంధ్రప్రభలో పని చేస్తున్నప్పుడే, పైవారి అనుమతితో 'పరిశోధనః లనే ద్వివూస పథత్రికను మి(త్రంలు డాక్షర్‌ తవర్మావర్హుల కోదండరామయ్యగారితో కలిసి నిర్వహించాను దీనిలో కధలు, కవిత నిషేధించాను (ప్రకటనలు ఉండరాదని నిర్ణయించుకున్నాను అసిధారావ్రతంగా నడిపాను మూడేళ్లపాటు ప్రభాకర సంస్మరణ సంచిక, ఆంధధ్రనాటక పితామహ సంచిక, సోమనాధ సంచిక, బుద్ద సంచిక, మొదలయిన (ప్రత్యేక సంచికలు వెలువరించాను భాషా సేవక సమితి : నేను కార్యదర్శిగా తిమ్మావర్షుల కోదండ రామయ్య గారు సహాయ కార్యదర్శిగా భాషాసేవా సమితి అనే సాహిత్య సంస్టను నిర్వహించాను వివిధ రంగాల (ప్రముఖులను పిలిపించి ఉపన్యాసాలు ఇప్పించి, వాటి సారాంశం ఆం ధప్రభో (ప్రచురింపజేశాను బోయి భీమన్నగారి మధుబాల, బొమ్మకంటి సుబ్బారావుగారి “ప్రపంచ (క్రీడా సంగ్రహ చరిత్ర మొదలైన పుస్తకాల ఆవిష్కరణోత్సవాలు జరిపించాను అఖిలభారత సంస్కృత విద్వత్పరిషత్తు, వారణాసిలో'“మహోపా ద్యాయి' బిరుదుతో గౌరవించింది ఈ బిరుదు ఇవ్వడంలో ఒక తమాషా జరిగింది నేను నా మిత్రులు కప్పగంతుల లత్మణశ్యాస్తి, దమ్మాలపాటి శేషగిరిరావు గార్హతోపాటు కూర్చున్నాను ఈ బిరుదు మాకు మరికొందరికీ ప్రకటించి యోగ్యతా పత్రాలిచ్చారు 'నేనుఈ బిరుదానికి అర్హుణ్నికాను ప(త్రికా రచయితను దానికి తగిన

112 పరిణతవాణి బి రుదెస్తే పుచ్చుకుంటాను" అన్నాను వారు నామాట తోసిరాజని పత్రికా రచయిత రచనల ద్వారా బోధిస్తాడు వేము మాటలతో బోధిస్తాము కనుక మీరు ఉపాధ్యాయులే అన్నారు వారు కాని ఈ బిరుదు మహా పండితులకు యోగ్యమైంది కనుక దానిని చెప్పుకోవడమే జంకు

మొన్నటి 1995 జూన్‌ 17వ తేదీకి నాకు 82 ఏళ్ళు పూర్తయ్యాయి ఇంకొక పదిహేను ఇరవై యేళ్లుంటే ప్రాకృతం నుంచి కొన్ని మంచి పుస్తకాలు అనువదిస్తాను భాషా విషయకంగా ఒకటి రెండు మౌలిక గ్రంధాలు వ్రాస్తాను “భారతి' వంటి ప్రామాణిక సాహిత్య మాసపత్రికను సంపాదకుడుగా నడీపిస్తాను మరి కొన్ని వ్యాస సంపుటాలు ్రచురిస్తాను కొత్త రచయితలను, పరిశోధకులను రూపాందిస్తాను ఇది దురాశకాదు

ఇంతకు నేను చేసిందెంత సముద్రంలో తేనెచుక్క నా జీవితం ఏమిటి? తెగిన గాలిపటం!

113 రాంభట్లు కృష్ణమూర్తి (2-1-1995)

నాది చిత్రమైన జీవితం సాహిత్యంలో నాకు పరిచయం వుందో లేదో నాకు తెలియదు కానీ సాహిత్యం నా (ప్రధాన అంళం కాదు అసలు ఏదీ కూడా (ప్రధానాంశం కాదు నేను మూడు విభిన్నమైన సీలబస్సులతో మూడు ప్రాంతాల్లో మూడోక్షాసు మూడుసార్డు చదివాను నేను పుట్టింది గోదావరిబిల్లా నాకు మూడేళ్ళు నిండకముందే విశాఖ జిల్లాకి రవాణా అయ్యాను అక్కడ అయిదారు సంవత్సరాలు మాట, ఆట లేకుండా ఏకాంతవాసం గడిపాను ఆ తర్వాత గజపతి నగరంలోని మావాళ్ళు ఇంగ్లీషు చదువుకోసం పట్నం పంపించారు అక్కడ మూడో క్లాసు చదివాను

అది చదివి అక్కడ వుండడానికి వీలులేక వెంటనే రవాణాకూ వీల్ళేనందుకు అక్కడ మళ్ళీ మూడోక్లాసు చదివాను

కారణమేమిటంటే తెలంగాణాలో, అదే వైజూంరాజ్యంలో, అప్పుడు మూడో క్ఞాసుదాకానే తెలుగు మీడియంతో వున్నట్టుంది

తెలుగు పారాలతో పాటే అలీఫ్‌ బేలుకూడా నేర్పుతారు. నాలుగో క్ఞాసునుండి ఉరూ మీడియం నడుస్తుంది ఆనాటి పరిస్టితి అది అందుకని మళ్ళీ మూడోకళ్లాసులో చేరి అలిఫ్‌ బేలు నేర్చుకున్నాను నేర్చుకున్న తర్వాత నాలుగో క్లాసులో ఎలాగూ అక్కడ చేరడానికి అవకాశం లేదు ఈలోగా హైదరాబాదు రవాణా అయ్యాను ఇక్కడ మళ్ళీ మూడోళ్లాసు ఉర్వూ మీడియంలో చేరాల్చొచ్చింది

మా యింట్లో మూడు తరాల నుంచి పాండిత్యంలేదని మాతాతద్వారా తెలిసింది ఆయనకు పోతన గారి పద్యాలు తప్పు ఇంకేమీ తెలియదు నాలిక మడత పెట్టి హుంకరించి తన్నడం చేతనవును మాగామానికి కరణం ఆయనే, మునసబు ఆయనే

. పరిణతవాణి ఆయనద్నరే వేదం బట్టీ పట్టినట్టుగా గజేంద్రమోతం, రుక్మిణీ కళ్యాణం వామనావతారం పద్యాలు బట్టే పట్టాం అక్షరాలు తాటాకు మీద గంటంతో రాస్తూ నేర్చుకున్నాను దీన్నిబట్టి నేను ఎంత బడుగు ప్రదేశంలో ప్రాచీన ప్రదేశంలో బతికానో, నా జీవితం ఎలా ప్రారంభమయిందో అర్ధం అవుతుంది ఆయనకు సంస్కృత శోకాలు కూడ ఎక్కువ వచ్చేవి కావు ఏవో తెలుగు పద్యాలు వచ్చును నేను గజపతి నగరంలో వున్నప్పుడు మూడవ క్లాసులో కృష్ణశతకం, దాశరధి శకతం, నరసింహ శతకం యీ మూడు శతకాలు వుండేవి రోజుకు ౩ పద్యాలు అప్పచెప్పేవాళ్లం హెదరాబాదు చేరిన తర్వాత నాంపల్లిలో ఉండేవాళ్లం అక్కడ వేమన ఆంధ్ర భాషా నిలయంలో పుస్తకాలు రోజుకు రెండేసి మూడేసి చదువుతూండేవాళ్లం ఆ విధంగా గ్రంధ అధ్యయనం అలవాటైనది

పల్లెటూళ్లోని ఏకాంతవాసం యీనాటికి నన్ను '“'హంటు" చేస్తూనే

వుంది ఏదైనా అనుమానం వస్తే ఎవరినైనా గాని కాస్త అడిగితే నన్ను తిట్టేవారు చిన్నతనంలో పుస్తకాల ద్వారా వచ్చిన అనుమానాలను పుస్తకాల ద్వారానే తీర్చుకోవాలి దానికి ఎంతట్రైమయినా పట్టవచ్చును ఆ తరువాత రోజుల్లో సీతారాం బాగ్‌వెనకాల ఒక ఆయుర్వేద వైద్యుడి ఇంట్లో వుండే వాడిని అపుడు ఆయుర్వేద (గ్రంధాలు చదివేవాడిని ఏ పుస్తకం దొరికితే ఆ పుస్తకం చదవటం నాకు పుస్తకం చదవటం కావాలి వేమన ఆం(ధ్ర భాషానిలయంలో కధలు, వేగుచుక్క (గ్రంధమాల, ఆంధ్ర ప్రజానీకం గ్రంధాలయంవారి కధలు, నవలలు, నాటికలు అయిపోయాయి వీరేశరింగంగారి 12 వాల్యూమ్స్‌ అయిపోయాయి సాక్షి ఆరు సంపుటాలు అయిపోయాయి ఇక చదవటానికి ఏమి వుంది? కావ్యాల్టోకి వెళ్ళాను మనుచరిత్ర, పారిజాతాపహరణం మొదలైనవి అపుడు నాకు నచ్చింది (శ్రీనాధుని పద్యాలు అప్పటికి నాకు పద్యాలు చదివి చదివి ఛందస్సు మీద ఒక అధికారం కల్గింది అంతేగాక నాకు ఛందస్సు మీద వెగటు పుట్టింది ముత్యాల 'సరాలు (హారం) మీద మోజు పుట్టింది దాంతో పద్య సంస్కృతిని (క్రమ(క్రమంగా విడిచి పెట్టి మాత్రా ఛందంలో కవిత్వాన్ని 'బ్రాయడం మొదలు పెట్టాను అదైనా ఎక్కువ (వ్రాయలేదు సందర్భవశాళ్తు (వ్రాస్తూండే వాడిని ఆ రోజుల్టోనే ఏదో (ప్రత్యేకమైనది కావాలి కదా? అందుకని వేదాంతం మీద దృష్టిమళ్లింది చిన్నతనంలోనే శంకరుడు నన్ను ఆకర్షించాడు

115 శంకరాచార్యుని సిద్దాంతం ద్వారానేను నిరీశ్వరవాది నయ్యాను ఇది కొంత మందికి ఆశ్చర్యం కలిగించ వచ్చును

ఎందుకంటే శంకరుడు దేవుడంటే ఎవరంటే అజ్ఞానం అంటాడు, అవిద్య అంటాడు విద్య నేర్చుకోవడం నా ఉద్రేశ్యంకానీ అవిద్య నేర్చుకోడం నా ఉద్దేశ్యం కాదు కనక దాంతో నేను &615 నయ్యాను ఒక పండితునితో పరిచయం కలిగి శాస్త్రంలో దిగాను శాస్త్రం ద్వారా నేను [12602836 నైనాను ఇటు శ[ం౫. అటు 3421602050 రెండూ కలిసి సహజంగానే 142050 వైపు నేను మొగ్గాను ఇదినా (ప్రస్థానం ఇది సాహిత్య ప్రస్థానం కాదుగానీ మొత్తంమీద ప్రస్టానమే సాహిత్యంలో నాకు (శ్రీనాధుడు అంటేగౌరవం ఆయన మీదే ఈనాటికీ గౌరవం వుందినాకు పోతన్నమీదొక రకమైన గౌరవం వుంది సామాన్యంగా మనకు సాహిత్యంలో మొట్టమొదట వచ్చేది శబ్బాలంకారం మనిషి స్థాయి చిన్నగా వున్నప్పుడు అంటే వయసులో చిన్నకాక ఆలోచనలో చిన్నగా వున్నప్పుడు శజ్ఞాలంకారం ఆకర్షిస్తుంది అందుకని పోతన్న చాలా ౨00814 అయ్యాడు ఎంత పాపులర్‌ అయ్యాడంటే తరువాత తరువాత నాకు తెలిసింది తెలంగాణాలో పోతన్న రాసిన రుక్మిణీ కళ్యాణంలో ని పద్యాలు ప్రత్యక్షంగా జనంలో విన్సిస్తాయి పోతన్నగారి రుక్మిణీ కళ్యాణం జాగ్రత్తగా చదివి నట్టెతే అందులోని పేర్లే ఇక్కడ తెలంగాణాలో సర్వత్రా కన్పిస్తాయి అంటే దాన్ని బట్టీ పోతన్నగారి భాగవతానికి ఎంత ప్రచారం జరిగి వుందో అర్హమోతుంది అంతటి ప్రచారం మరో కావ్యానికి రాలేదు పండిత మండలిలో వచ్చి వుండవచ్చును సామాన్యజనంలోకి వెళ్ళలేదు సామాన్యజనంలో ఈ రోజుకి కూడా పోతన్నగారి భాగవతంలో రుక్మిణీ కళ్యాణంలో కొన్ని పద్యాలలో ఉన్న సర్లే అచ్మూయిలకి పెట్టుకుంటారు తెలలూణాలో పరిశీలించి చూడండి తెలంగాణాలోపోతన్న ప్రభావాణ్తే.

116 పరిణతవాణి

ఒక చిన్న ఉదాహరణిస్తాను సుమతీ శతకం పద్యం వొకటి వుంది “*స్పిరిద్రా వచ్చిన వచ్చును సలలితముగ నారికేళ సలిలము భంగిన్‌ సిరిదాపోయిన పోవును కరిమింగిన వెలగపండు కరణిని సుమతీ?” అని కరి మింగిన వెలగ పండంటే ఏమిటి? అని అడిగానునేను వెధవా ఈ మాత్రం తెలీదా నోర్ముయ్‌ అన్నారు నన్ను మంచిది నోరు మూసుకున్నాను నేను ఆరోజుల్లో సీతారాంబాగ్‌లో వుండేవాళ్ళం మంగళహాట్‌కు సైకిల్‌మీద వెళ్ళి ఒక అర్హణాకు ఆయిదారు వెలగపండ్డు ఇచ్చేవాళ్ళు అవి కొనుక్కుని వచ్చి సీతారాంబాగ్‌కు ఒక ఫర్దాంగ్‌ దూరంలో ఫీల్‌. ఖానా ఏనుగుల శాల ఉండేది సాయంత్రం వెళ్ళి మరీ ఇచ్చేవాణ్లీ నేను చూస్తుండగా క్రష్‌ చేసి తొండంతో నోచ్చో వేసుకునేది క్రష్‌ చేసిందే అలాగు మరి కాయకాయలాగెలా వస్తుంది ఏమో లోపల తుక్కుంటుందేమో అనుకునేవాడ్ని మర్నాడు ఉదయాన్నే తెల్లవారు రూమునే లేచి చీకటి ఉండగానే కర్రతీసుకొని వెళ్ళి దగ్గరుండి శోధించేవాడ్ని. అన్నింటి పెంకులుండేవి మరి కరిమింగిన అంటే ఏనుగు మింగిన వెలక్కాయ ఎలా వచ్చింది జీర్ణం జీర్ణం వాతాపి జ్నీర్ధం ఏనుగు తిన్న వెలక్కాయ జ్నర్ణంమా అబ్బాయి తాగిన ఉగ్గు జ్మీర్ణం అవిధాన పాడుతుంటారే. ఎలా వచ్చింది ఇంత పాపులర్‌ ఎలా అయింది కారణం ఏదో ఒకటుండాలికదా? ఏమిటి అనే ఆలోచన 1936లో నాకొచ్చింది ఆ అనుమూనం ఎప్పుడు తీరింది 1968లో తీరింది. అంతవరకు బుర్రను షగులగొట్టుకున్నాను

కృషి విజ్ఞానం ఇది నిఘంటువుల్లో కరి అంటే వెలగపండును తినేరెక్సల పురుగు అనుంది వెలగ కాయగా వున్నప్పుడు రెక్కలతో చిన్న రంధ్రంచేసి లోపల దూరుతుంది అక్కడ గ్రుడ్డు పెడుతుంది ఆ గ్రుడ్డు లార్వలై రెక్కలొచ్చి అదే గుజ్జు తిని బ్రతుకుతాయి ఆ సందులోంచి లేచి పాతాయి ఈ లోగా లోపల గుజ్జుండదు కాయ తేలికౌతుంది కిందికి దూకుతుంది పైగా వెలగపండంతా నిండుగా ఉండి చిన్న రంధ్రం కనిపించదు మనకి ఆంత పరిశీలనగా ఎవరు చూడడు కదా క్రింద వెలగకాయ పడుంటుంది దాన్ని పగల కొడితే లోపల డొల్ల, ఇంకేమీ వుండదు దాన్ని కరిమింగిన వెలగపండు అని వీళ్ళు దిద్దారు అసలు సంస్కృతంలో ఇది! ఏమిటి ఇది - అని

117

1940లో లక్ష్మీనృసింహశ్యాస్త్రి, వద్ద నేను మంత్రం శాస్త్రం నేర్చు కున్నాను తాంత్రిక విద్యలు నేర్చుకున్నాను దాని శాక్తం అంటారు అది నేర్చు కున్నాను కానీ వేదంతో కూడా సంబంధం వుంది

ఒకరోజున తాతగారూ నాకు బూ్యోదం చెప్పండి అన్నాను ఆయన సరే అనిచెప్పారు. బట్టిపట్టాలి కదా ఆయన వొకసారి చెప్తే రెండుసార్లు మనం అనాలి సాయంధ్రానికి మొత్తం అయ్యాయి బుగ్వేదంలో మొట్టమొదట దానికి కర్త మదుచ్చందుడు అయిపోయింది వేదం ఇక రాదురా నీ కన్నాడు. ఎందుకని మాకు శబ్దంతో తప్పితే అర్ధంతో నిమిత్తం లేదు అందుకని అర్ధం మీద ఎప్పుడైతే దృప్టిపడిందో నీకు 'జ్ఞాపకం వుండదురా' నీకు అర్ధంమీద దృష్టి కాబట్టి నీవు నేర్చుకోవద్దు నీకు రాదు వేదం అన్నారు మీరు వేదపండితులు అన్నాను. నాకు వేదంరాదు అని తిట్టి చెప్పాడు. అందుకని సికింద్రాబాదులో ఒక బుక్‌స్ట్రాల్‌ ఉండేది పాత పుస్తకాలు అమ్మేవారు అక్కడికెళ్ళి బుూస్వేదము కొనుక్కున్నాను మళ్లీ అడక్కునన్ను నాకర్ధం తెలీదు. నీవు చదువుకో అర్హమవుతే అవుతుంది నీ ఇష్టం అన్నారు కదా!. అలాగే ఆయన దగ్గర నాలుగు సంస్కృత (గ్రంథాలుండేవి మాన్యూస్కిష్ట్రు. ఆ గ్రంధాలు నాకిచ్చి చదువుకోరా అన్నాడు చదువుకో నన్నడగకు నీకర్ధం అయిందా నీకు స్ఫురించిందా . కానీ స్ఫురించలేదా నాకు తెలిసిందేదో నే చెబుతాను నాకన్నీ తెలుసునని అనోకోవద్దు నువు వాటిని చదువుతూఉంటే నాకు నేను మారి ఒక కొత్త జీవితాన్ని ఎత్తినట్టు కనిపించింది దాని ద్వారా నేను భౌతిక వాదిని అయ్యాను. (శ్రీవిద్య ద్వారా శాక్తం ద్వారా భౌతికవాది నయ్యాను

నాకు ఫిలాసఫీ అంటే ఇష్టం మార్కిస్టు ఫిలాసఫీతో చాలాకాలం మాపార్టీకి ఫిలాసఫీ టీచరుగా పని చేశాను ఇప్పటికీ పని చేస్తూనే ఉన్నానూ ఎవరైనా పిలిస్తే తప్పని సరిగా వెళ్తాను

మార్కిస్టు ఫీలాసఫీతో పాటు ఇండియన్‌ ఫిలాసఫీ కూడా నాకు అర్ధమయింది అవసరమయింది ఇండియాలోనూ మూడు [1110900816

118 పరిణతవాణి సాంఖ్యం, లోకాయతం, ఇకవైశేషికం ఈ మూడు [81050016 తప్పు మిగతావన్నీ 1662156 510500116 భావం ప్రధానంగా కలిగినవి ఈ మూడు 1105001165 మాత్రమే ఒకసారి బెజవాడలో నేను వుపన్యసించాను దానికి వేదం బాగా

చదువుకున్న పెరుకు శ్నాస్ర్రివచ్చారు ఆయన82 పన్నాలు చదివాడు అంతే ఆయనకు అర్ధం తెలీదు మొత్తానికి హాయిగా చదవగలడు అక్కడా చెప్పాను వేదానికీ ఉదాత్తం, అనుదాత్తం, స్వరం అనిమూడు ఉన్నాయి వీటిని మాత్రా ఛందస్సులోకి మలుచుకోడం అంటే అరమాత్ర మాత్ర ఒకటిన్నర మాత్ర రెండు మాత్రలు మూడు మాత్రలు అయిదుగా భాగించుకోవచ్చు అవి ఉదాత్తంగా 1 1/2 మాత్ర అనుదాత్తం అంటే క్రింది కెళుతుంది 1/2 మాత్ర స్వరితం అంటే ఒక మౌత్రాకాలం, ద్వీర్ణం అయితే రెండు మౌ(త్రలు ఫ్లతం మూడు మాత్రలు ఈ అయిదు అసలు ఒరిజినల్‌ సప్త స్వరాలు కావు అయిదే స్వరాలు తర్వాత కాలంలో సప్తస్వరాలు వచ్చాయి ఇంకో రెండు కలిపారు అదే విధంగా మనకు రసాలు మూడే ఈ మూడిటిని నాట్యశా(స్త్రకర్త భరతుడు 8 చేసాడు ఎనిమిదిని తర్వాత వారు తొమ్మిది చేసుకున్నారు భోజుడు 12చేసాడు ఇప్పటికి అలంకార శాస్త్రం తిరగేస్తే 24దాకా వున్నాయి. కృష్ణదేవరాయల లైబ్రరీలో నేను కావ్యమాల సిరిస్‌లో కొన్ని చదువు కున్నాను కేటలాగు తయారు చెయ్యడం కోసమని ఆ పుస్తకాలు చదివేస్తుండడం ఒక ఏడాదిపాటు 101 5606120/ గా పని చేశాను ఆ తర్వాత ఏడెనిమిది నెలల దాకాకం646 క4ణ10అగా ఉండే వాణ్ణి అప్పుడు కొన్ని పుస్తకాలు నాకు కావాలని బుద్ది పుట్టి తెప్పించాను అందులో ఒకటి నాట్య శాస్త్రం అప్పుడే కొత్తగా వచ్చింది గాయక్వాడ్‌ వాళ్ళు పబ్లిష్‌ చేశారు. అది తెప్పించాను తరువాత సోమేశ్వరు దేవుడు రాసిన పుస్తక్షాల్లో అభిలపిత్రార్హ చింతామణి అని ఒక ఎన్‌సైక్షోపెడిక్‌ పుస్తకం వుంది అది తెప్పించాను అది చదివాను

ఇలా కొన్ని పుస్తకాలను అక్కడ నేర్చుకున్నాను చదువుకోవడంలో దీనివల్ల ఏమయిందంటే నాక్సు ఏ సబ్దక్టుమీద ముందుకు పోకుండా రకరకాల సబ్లెక్టులతో నా జీవితం మళ్ళింది ఎన్ని మళ్ళీనాకానీ అల్లిమేట్‌గా ఫిలాసఫీ మాత్రం

119 నాకు మిగిలింది నాకు హిస్ట్రారికల్‌మెడివలిజంలో రిసెర్చి చెయ్యాలని బుద్ది పుట్టింది అసలు రసాలు మూడే శృంగారం, వోస్యం, కరుణ ఈ మూడిటికి మధ్యన హాస్యం ఉంది హాస్యం కరుణ విపాకమైతే గొప్పది శృంగార విపాకమైతే అధమ హాస్యం అవుతుంది సంస్కృత నాటకాలన్నిటిలోకి (భ్రష్ట శృంగారమే చలామణి అవుతోంది

మన సాహిత్యవేత్తలను సాహిత్యాల గురించి ఎంత తక్కువ మాటాడితే అంతమంచిదని నేననుకుంటున్నాను మన సాహిత్యవేత్తలందరూను వాళ్ళ పుస్తకాలు బ్రతికున్నాయంటే దానికి కారణం ఏమిటి? ఒకరాజు గారికో ఒక డబ్బున్నవాడికో అంకితం చేశారు అంకితం చేస్తే వాడి వల్ల డబ్బొస్తుంది ఆయన దీనికి (ప్రతులు రాయించి తయారుచేయిస్తారు ఆరోజుల్లో ?గ0608 లేదు (ప్రెస్‌లు లేను తాటాకుల మీద పదో, పదిహేనో, ఇరవైయ్యో, ముప్పైయ్యో ప్రతులు రాయించేవారు ఇవి నాలుగు మూలలకు వెళ్ళేవి ఆవిధంగా ఆ కావ్యాలు బ్రతీకేవి అందుకోసం అంకితం ఇచ్చేవారు రెండవది అలంకారికుడు చెప్పాడు “కావ్యం యశసే అర్ర కృతే ' తక్కినవి ప్రక్కన పెట్టండి కావ్యాన్నుంచి మొట్టు మొ దట వచ్చేది యశస్సు యశస్సును అర్టంగా కన్‌వర్ర్‌ చేసుకోవచ్చును అర్జాన్ని యళస్సుగా ౮0%౪79గచేసుకోవచ్చును ఆ విషయం చాలా మందికి తెలుసును ]ెశ2[2[/ 6001౪లగ016 60113 యశస్సు అర్హమూను అందుకని వాళ్లు అంకితం చేసిన వాడికి అనుకూలంగా రాస్తారు విరుద్దంగా రాయడానికి వీలులేదు కానీ అవి రాసిన వాళ్లు లేకపోలేదు ఉన్నారు వాళ్ళు ఎవడికీ అంకితం ఇవ్వలేదు దేవుడికి అంకితం ఇచ్చారు ఆ దేవుడినించి వాళ్ళకేం రాదు యశస్సు కూడా రాదు వాళ్ళు నిశ్చింతగా రాశారు భద్రాచలం మీద రాసిన భల్దా పేరయ్య శతకం చదివితే తెలుస్తుంది విషయం ఎవరికి కావ్యాలు అంకితం చేసుకోవాల్సిన అవసరంలేని వాళ్ళు మాత్రమే సమాజాన్ని బయటపెట్టారు ఈపని మొట్టమొదట చేసినవాడు మహేంద్రవర్మ కంచి పరిపాలకుడు ఆయన భగవదజ్ఞకం మత్తవిలాసం రెండు ప్రహసనాలు రాశాడు దానిలో ఆయన తూర్పార బట్టని విషయం లేదు రెండు (ప్రహసనాలలోను మరి మహారాజయిన శూద్రకుడు మృచ్చకటికం రాశాడు ఆయనకు ఎవడికి ఆంకితం ఇచ్చుకోవాల్సిన అవసరం లేదు తనే ప్రతులు రాయించుకుంటాడు

120 పరిణతవాణీ

వీరేశలింగం 12 70112265 చదివాను నేను అదినాకు జ్ఞాపకం వున్నాయి జ్ఞాపకం ఎందుచేత ఉందంటే నేను పెద్ద మేధావిని కాదు జ్ఞాపకం పెట్టుకోడానికి. జ్ఞాపకం ఎలా వుంచుకోవాలనే విషయం చిన్నపుడే కనిపెట్టాను నేను దేన్ని ఎవరిని అడగను కదా నాఅంతట నేనే తెలుసుకోవాలికదా జ్ఞాపకం వుంచుకోడానికి మార్ష్గమేమిటంటే ఆముల్ర02 1జ౪6 10 1908064466 40 ౪౪ 0౪01యుకు 9 ౫2) 01 90120108 0౯ 9 *౭/ 0% (6110089 50060064) దాన్ని అపుడు జ్ఞాపకం వుంచుకుంటాడు మనిషి

నా ప్రస్థానం అనేది రకరకాలుగా సాగింది ఎంత సాగినా కానీ మార్కో ప్రతిదానికి అర్హం ప్రధానం అంటాడు మార్క్స్‌ మీద కోపొలున్నాయి. మార్క్‌్స్సో పైన కొంతమందికి ఎలర్జీ వొస్తుంది కానీ వాల్మీకి చెప్పింది కూడా అంతేగా మనకు మూడే పురుషార్ద్హాలున్నాయి. నాలుగో పురుషార్జాన్ని గొప్పగా చేసి చెప్పేశాడు మోత్షమనేది మనిషి(బ్రతికుండగా రాదు అట్లా అన్ని బంధాలు విడుచుకొన్నాకానీ శరీర బంధంపోదు శరీర బంధం పోయినపుడే మోక్షం వస్తుంది. అందుకని మోత్షం కావాఅనుకుంచే మీరు చావండి హాయిగా చావండి మోత్షం వచ్చేస్తుంది కపాల మోత్షంతోనే మోక్షం వస్తుంది కానీ మిగతా దేనితోటి మోక్షం రాదు మూడే పురుషార్దాలు ధర్మం, అర్హం, కామమూను వాల్మీకి మూడే పురుషార్దాలు తీసుకున్నాడు. కానీ ఇందులో ఏ పురుష్వార్థం స్వతం[త్రం కాదు 'కామార్హ గుణ సంయుక్తం ధర్మార్ధ గుణ విస్తరం' అని చెప్తాడు, కామౌార్ధ గుణ సంయుక్తం ధర్మార్ట గుణ విస్తరం అయినప్పుడే అది ధర్మమవుతుంది కామము అయినప్పుడే అది కామవుతుంది కేవలకామాలు కేవల ధర్మాలు లేవు కానీ ఇవాళ మన మహాపండితులు మహా జిజ్ఞాసువులు మహా ఆధ్యాత్మికనిధులు అంతా కేవలం వాళ్ళు దుంపతెగ ఇది చెబితే సరిపోయేదిగదా వాల్మీకిది చదివితేను తెలుస్తుంది, చదవరెవరూను వాల్మీకిని ఈ మధ్యన నేను చదువుతున్నా ఇంతవరకు అరణ్యకాండం దాకా వచ్చాను ఇంక ముందు కెళ్లేదు అంతవరకు కొన్ని నోట్‌ చేసుకున్నాను ఆయనలో ఉన్న గొప్పదనమేమిటంటే ఆయన నిజం చెప్పడు. అబద్ధం రాదు అబద్దం దాచడు నిజం చెప్పుడు. ఇదీ వాల్మీకి లోని గొప్పతనం ఆవిషయం తెలుసుకుంటే అప్పుడు వాల్మీకి అర్ధమౌతాడు లేకపోతే అర్హం కాడు వాళ్ళీకి ఒక విషయం చెప్పాడు అదికూడా

[21 అందులో ఒకటి 41౧0054 అవడం వళ్లీవచ్చింది అది మానవుడురెండు విషయాలు కనిపెట్టాడు అందులో ఒకటి ఉ[?000 ]4జాం50ి

ఆ గుఘూంంం )44009ఘకి పురుషభావారోపణో పురుషభావారోపణ లేంది కవిత్వం లేదు ఏ కవిత్వానికి అయినా పురుషభావారోపణ అవసరం. మరి వసుచరిత్ర కవి ఒక పర్వతాన్ని మొగుళ్ల చేశాడు ఒక నదిని పెళ్ళాన్ని చేశాడు పురుషభావారోపణ లేకపోతే వసుచరిత్ర లేదు తరువాత కిన్నెర పాటలు పురుష భావారోపణ లేందే కిన్నెరసారి పాట ఎగిరి పోదా గాలికి కోకిలమ్మ పెళ్ళి కూడా ఎగిరి పోతుంది పురుష భావారోపణ అనేది ఒకటి. పురుష భావారోపణలో సమాజం అంతా మొత్తం ఉంది ఈ జనాన్నంతిటిని ఏ మనాలి వీళ్ళకి 14603 లేదు 146203” లేని జనాన్ని ఒక మనిషిగా కుదిస్తే పురుష భావారోపణ చేస్తే ఏమౌతుంది ?

వేదంలోని విరాట్‌ విరాట్‌నించి మిగతావన్నీ పుట్టాయి అందర్ని మొత్తం సమాజాన్ని చేస్తే అది విరాట్‌ అవుతుంది అంతే దానిలో ఎవడిక్షీ ఐడింటిటి లేదు అది విరాట్‌ అవుతుంది ఆ విదాట్‌నించి దేవుడు పుట్టాడు హిందువులకు మొత్తం సమాజమంతా కలిస్తే దేవుడైనాఢు అలాగే ఇంకొకటి నేను కనిపెట్టిందేమిటంటో భ్రాంతి మౌనవుడు (భ్రాంతిని వాస్తవికతను కనిపెట్టాడు ఇదీ ఆదిమకాలంనాడు కనిపెట్టాడు ఈ రెండూ లేనిదే సాహిత్యంలేదు అసలు సాహిత్యమే (భ్రాంతి. సాహిత్యమంటే వాస్తవం కాదు - కాదు. భావం ఉత్పాదన తక్కువైతే వస్తువుత్సాదన కాదిది వీడుగాం101 చేయడు వీడు వాసనచూడలేడు పంచేద్రియాలుచూడదిది. అచేతనంగా ఉండి మనసుగుర్తిస్తుంది భ్రాంతి భ్రాంతిని అద్భుతంగా వుపయోగించు కున్నాడు వాల్మీకి అందుకనే వాల్మీకి 40వేల మంది రాక్షసులను చంపాడు అడవిలో రాముడు 40వేల మందిని చంపలేదు వాల్మీకి అన్నాడు నిజమే

వాల్మీకి ఏదీ దాచడు ఏదీ నిజం చెప్పడు అని నిర్ణయానికి నేనొచ్చాను. కనక వాల్మీకి అంటే నాకు అభిమానం నాకా భాష వొచ్చినా రాకపోయినా కానీ చదువుతుంటాను వొచ్చిన పాటికి చాలు నాకు ఇప్పుడిందాక చెప్పినట్టుగా నాకు వేదాలు రావు నాకు సంస్కృతం రాదు. నేను చదివింది ఆయిదవ కాసు ఉర్జూ

122 పరిణతవాణీ మీడియంలోను అదీ మర్చిపోయాను పోతే ఉర్దూ మీడియంలో చదివినందుకు ఒక్క అహం మాత్రం వచ్చింది మున్షీ (ప్రేంచంద్‌ కధలు ప్రేం పంచమి, (ప్రేం పూర్ణిమ, ప్రేం బత్తీసి, ప్రేంచాలీస్‌ ఊరికినే చదువుకున్నాను ఉర్దూలో చదువుకున్నా ఆ కధలన్నీ అదొకటి లాభించింది అందుకని నా సాహిత్యంలోను ఇతరత్రా ఏమయినా అడిగితేనేను వొకే మాటంటాను ఎవరో అడుగుతుంటారు నన్ను ఏంచదివారండీ అని నేను గోర్కీ రిస్ట్రక్‌ గ్రాడ్యుయేట్‌ని అంటూంటాను గోర్కీ ఏవన్నాడంటే ౮765615 90/00/6౫10 అన్నాడు నాకు అదే ౮౫౪ల10/ కాబట్టి గోర్కీ గారి కాలేజీలో ౮231౪61510 లో నేను గ్రాడ్యుయేట్‌ని ఈ రోజున సరే నేను బాపిరాజుగారితో వెంట సిలోన్‌ వెళ్లి చిన్న బహుమతి గూడా తీసుకొచ్చాను సరే ఒక సామెత వుంది పండిత్యహీనా కవయో భవంతి అదొక శోకం వుంది కదా అదంతటితో ఆపి పాండిత్య హీనా కవయోభవంతి అంతవరకూ ఓ కే కవిత్వహీనా క్రిటికో భవంతి అని చేప్తాను నేను అందుకని కవిత్వం చేతకానివాడు క్రిటిక్కు అవుతాడు ఆ విధంగా నేను 'క్రిటిక్‌ని అలాగే బొమ్ములు గీయడంలోను ఫెయిలయినాను నేను ఫెయలవడానికి కారణం నేను కార్టూనిస్టు నయినాను 1950లో కార్టూన్‌ యుద్ధం జరిగింది ఆంధ్రదేశంలో ఆయుద్దంలో నేను 'ప్రధానుణ్తీ కార్టూను, కార్టూను క్రిందొకపాట - కార్టూను - పాటను రాసేవాడిని అందుకని బొమ్మలు గీయలేక పోయినప్పుడు కార్టూనిస్టునయినాను అలాగే ఏదో అవుదామనుకుని ఏదో కాకపోయి ఏదో అయినాను కనక ఇప్పటికైనా నాకు ఒకటే వాచ్చు నేను ప్రత్యక్షంగా ఏదీ పరిశీలించందేనేను దేనిని వొప్పుకోను పరిశోధనలో ఉపరిశోధన గిరిశోధన ఉంది ఆదిభట్ల నారాయణదాసుగారు ఏంచెప్పమన్నావయ్యా హరికధా గిరికధా అన్నాడాయన గిరికధ అన్నాను నేను గిరిజా కళ్యాణం చెప్పాడాయన ఆశువుగా తెలుసును ఆయన గిరా కల్యాణం చెప్పాడు అలాగే నేను పరిశోధన, గిరిశోధన మనిషి వేటికదే గరి శోధనే ఆయన చెప్పేగిరిశోధన ఏమిటయ్యా అంటే మామూలుగా ఉండే దాన్ని కొండను (త్రవ్వి ఎలుక పట్టడం కాదు ఆపాతాళ నిమగ్నమధ్యాచలం వాటికి శోధన చేస్తున్నాడు అది గిరేగా అదీ గిరిశోధనే ఆ గిరిశోధన ఆపాతాళ నిమగ్నం అంతవరకు అయితే తప్ప నేను పూరుకోను. అది నా *ంఖింట్లు శా కావచ్చును

ధదరయ్యా గందర న్న [గ్ర 0 ౧వ్లల్లు స్ట్‌ న. స్నా (0 “ క పైాబాశ్‌ కోల

భ్‌. న్‌, ప 4 .” భి /. ఇటీ ళ | శ స. . | రు గ _ ఎల _ ం ./. అ జా న జు ॥ ( ధు ॥ |

వ. 1 య, ॥ - ల;

టి

“ళ్లు

• తో

( | ం ఆ