Telugu Parijathapaharanamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

| ం | | ” జ ; పారిజాతాపహరణము | ల భ్‌ ఎ .. సహజకవి మల్లెమాల సీ శ మనసుపడి ముక్కునతో సేకరించిన .. స క్‌ ॥ | ఈ పుస్తకాన్ని సాహిత్యాభిమానుల కోసం, (. ( ఫ్‌ [ త" (సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రానికి న ,' ౧ [ఆనందంతో బహూకరిస్తున్నాం. ఖే య _ మల్లెమాల కుటుంబం - విజయవాడ - 2 భువనవిజయమ్‌ పబ్లికేషన్స్‌ వారిచే ప “బీ వకటితము హా. ౬౬, 2002 నీ వనన...

శ్రీః పారిజాతాపహరణము (సురభి వ్యాఖ్యాన సహితము) స్‌ క్‌ కోన టు ల విజయవాడ - 2 భువనవిజయమ్‌ పబ్లికేషన్స్‌ వారిచే ప్రకటితము 2002

వారిజాతావహరణము ముద్రణ : 2002 ప్రతులు : 1000 త2! వషగే పతి భక” (0 (| వెల : 500/- (| ఎ తయన నో నన్నే ఈ (8 0,101 వర్తో 2 భా 1 పారరాబాడాకనో, ప్రతులకు జి.వి హరనాథ్‌, బి.కామ్‌, భువనవిజయమ్‌ పబ్లికేషన్స్‌ “సౌందర్యలహరి కస్పావారి వీధి, గవర్నరుపేట, విజయవాడ - 2

పారిజాతాపహరణము భూమిక కృతికాలము

దేశ కాలపరిస్టితులతో(. గవితాపధూట్‌ కడుంగడు. జెలిమిగలిగి వర్తిలుట సహజము. అందును నాంధరాజలయండంజేరి యనితరసాధారణనుగు నభివృద్ది నందిన. 'పెద్దతనమున గన్న నన్నయముద్దుపట్టి యానాయకుల యాశయముల ననుసరించి ములంగుటలోను. వారిదేశపరిస్థితుల నభివర్లించుటలోను. వారి కాల పరిస్థితుల! ప్రకటంచుటలోను, వారితొంబాటుగా పవృద్ధిక్షయముల నందుటలొను. వారితో సమముగ సుఖదుఃఖములకు లోనగుటలోను నబ్బుర మేమున్నది? మతాంత రములచే వైదికమతము లుప్తపాయమగునను వెజిపు వెలయునాండు రాజరాజట్ట మతము నుద్దరింప బద్ధశద్దు(డై శుతిస్పృతిసిద్ధసనాతనధర్మసర్వస్వమునకు ఖనియును. ముదముగొలుపు దనతాతముత్తాతలచరిత్రమునకు దావలమైనదియును బంచమ నేదమునాః బ్రణుతి గన్నదియును నగు వ్యానభారతమును దనయాస్థానకవి యగునన్సయచే సర్వజనసంవేద్యము గావింపంబూనుడు. దదనుసారిణియై యాంధ్ర కవితాబాల తదాశయము ననుసరించి మెలంగుటయు. దేశము ప్రశాంతమై యలరారు దివసముల దేశాధినాథులు స్వస్థచిత్తులై యెలమిమీజ వర్తిలురోజుల నాంధ్రకవితా యువతి యనన్యసామాన్య మగునందమున మించి తన యందచందముల నాయకుల ననురాగాయబుది నోలలాడించుచు.! దానును వారతిం గలసి యలలాడుటయు, దేశమును దేశాధినాథులును నాయోధనాదులంజేస్‌ యలజడినాందునా. డయ్యువతి చెలువేది రోపజితత్సమదుఃఖయై యొప్పుటయు, దేశకాలపరిస్టితులయలజడి అడిగిమహీనాయకులు వంతలందలంగి యలరుకతన నేడు పూర్వమిత్రములు నాయకరత్నములు తొలంగినను నవ్వధూటి పలువన్హుల బలు చిన్నెల నెజపుచు జగన్మోహినియై నటించుటయు.. బైని పేర్కొన్న విషయములకు? బ్రమాణము లగుచున్నవి

క్షే

పా౦జాతొావహరణయమ తతత. పరప సవరం ఆంధ్రకవితా యుపత నాయకరత్నములతో దాననురాగాంబుధి నాలలాడు “కులం బతులమకుల కతులరాగముం హార్చ వెలయించిన శృంగారవిలాసమూఎ పారిజాతపహరణమనుచరిత్రాదు అనుట కిసుమంతయు సందియము లేదు. అందున్న -౭జాతాపహరణ మవ్వధూటీ విలాసములలో నింతింతనరానిసౌరున మించుమొ గ నాననా 0 ౧ అలాల లలని వి నై అజ్యాదయులకు6 (వ ॥ మంతా ళం. విశలింగము పంతులుగా రించుమించుగా నీ రెండు కావ్యములఎన్వ నాక్కకాలమందే యనంగా క్రిశు 1520 [ప్రాంతమున రచింపంబడియుండు న సిద్దాంతీకరించిరి. కాని మనుచరిత్ర పారిజాతాపహరణములలో మనుచరిత్రమె మొ, మొదట నుదయమందితక్కుంగల పారిజాతాపహరణాది (ప్రబంధరాశిక్‌ మార్గదర్శ మయ్యెనని పలువురు విమర్శకులు భావింతురు. కాని పారిజాతాపహరణమను చ (తము లందలి నాయకమణికృతేతరనాయకరత్స విజయప్రసంగముల నరయ నరంచ్పు బారిజాతపహరణమే మనుచరిత్రమునకన్న మున్ను వెల్వడెనని విశదమగును. క్రీ 1520-21వ వత్సర ప్రాంతమున జరిగినట్లు విమర్శకులనేకులు తలంచు కలబదెల విజయమును "పళయఘనాఘన భాంకృతిభిమచపేటలుఠత్కలబరిగిక్షితిరక్షకం బారిజాతాపహరణ మీ విషయమునం దటస్టముగ నుండుటయు., నిట్టి పై యూహున్న్న దృఢపజచుచున్నవి. &ీ.శే. కే.వి. లక్షణరావుగారు తమ పేరిట వెలయు వ్యాసావళిలో నీకలబరిగ్ని విజయయాత్ర క్రీ.శ. 1510, 14, 21 వత్సరములలో నెపుడు జరిగెనో యనుమూండ్సు వికల్పములు గల వనియు, వీనిలో 1514 క్రీశ వత్సర మను సిద్ధాంతమే యధికగ్రాహ్మ్య మనియు వ్రాసిరి. (చూ. లక్ష్మణరాయవ్యాసావళి పేజి 44.) వారు వాసినటుల నీవిజంయయ యాత్ర రాయలపూర్వదిగ్నై త్రయాత్రకు మున్నే జరిగియుండునెడల. బూర్వదిగ్నై (త యాత్రాపసంగములనెల్లం బూర్జముగం బూస గ్రుచ్చినటు”- తెల్పు పారిజాతాపహరఃణఐ నైన డ్రె

మీనాయకవదున చగునుద్విజయము నేల ప్రకటించి కాపుంపకుండెన్‌ యని పంచెహాంవచలంంచాన్నద్‌ మజీయు క్రీశ 1512 ప్రాంతమున డక్షిణదినైత్రయాల్ర రాయ లొనరించి క్రీ.శ. 1515-20 వతృరముల నడుమ కాలమున వ్లాంతిం గ్రైకొనినట్లు విమర్శకులు వాజ్మయపరిశాధన మొనరించి సిద్ధాంతీకరించియున్నారు పైన వ్రాసిన విషయము ననుసరించి యవ్విజయము బూర్వదిగ్టైత్రయాత్రానంతరమే రాయలు చూరంగొనె ననియు, నాకలబరిగి విజయయాలతకుం బూర్వమే పారిజాతాపహరణమును ముక్కుతిమ్మనార్యుండు రచించెననియు నంగీకరించుటయే యుచితమైనట్లు పారిజాళ" పహరణ ప్రణాళక యీ సందర్భమున దెల్చుచున్నది. ఏది యెట్రైనను. గళింగ విజయమును గటకవిజయమును స్పష్టముగ దెల్పుచు! గలబరిగివిజయ ప్రసంగ మును నిసుమంతయు. దలంపనికతనం. బారిజాతాపహరణ నిర్మాణ కాలము నకు గలబరిగిని రాయలు జయింపలే దనియు నివిజయయాత్ర. పూర్వదిర్షైతయాత్రానంతర వృత్తమనియు. దాన నీ ప్రబంధము పూర్వదిగ్లైతయాత్రానంతరము విశ్రాంతి గైకొను సమయములోనే. విరచితమయ్యెననియు నంగీకరించుట కించుకైన సందియంబంద. బని లేదని తొంచెడిని. ఇంక నీ యంశమును దిమ్మకవి పేర్కొనుట మజిచెనేమో యని కొందరు తలంతురేమో! చిన్నచిన్న పల్లెలవిజయమును బెద్దగ జెసి కిర్తించిన కిమ్ముకవి నాయకమణి దగు నీమహావిజయమును బేర్కొనుట మజచెననుట యంతగ ౨శ్వాసపాత్రముగామి నమ్మాట నమ్మందగినది గాదనియే తలంపవలసియున్నది. గాంగాం బారిజాతాపహరణము పైనివ్రాసిన ప్రకారము (క్రీ.శ 1515-20 నడుమను, ఏనుచరిత్రము కలబరిగి విజయానంతరము క్రీ.ళ. 1521 లో విరచితములని ఫలితమును నిర్ణయింపవలసివచ్చినది. మనుచరిత్రము ప్రబంధసంతతికి మార్గదర్శక మనియు. నట్టదాని నాదిని రచించుటంచజేసియే పెద్దన కాంధకవితాపితామహబిరుదము గుదిరెిననియు

• ననుపండితప్రకాండుల వనిమర్శనవాక్యములకు6 బైసిడ్డాంతము విరుద్దమగును. కాని సంస్కృతహరివంశమన (68-76) నధ్యాయములలో విపులముగ వర్ణితమైన యీ కథను వ వా ననన

పరిశీలించువారిక సుగొచరమగుటంజేసియు. సూర్యాస్తమయ చల న! వర్ణసములందక్కం దక్కుంగల ప్రధానకథాసందర్భముల నెందును గవి స్వాతంత్ర్యమునే వహించినట్టు విశదము గామింజేసియు. నొక్కొకచో మూలము నున్న దున్నటులను నొక్కచో సంగ్రహించుటయు ననుసరించినట్లు తెల్లమగుటం జేసియు. నీ ప్రబంధము మనుచరిత్రాదులను సొనలు తీరిన జాతిరత్మములసు బోలునది కాదని చెప్పవలసి యున్నది. కాన బురాణస్ట మగు చిన్న కధ నాధారముగం గొని తమ యిచ్చవచ్చిన పలురూపములగు మార్చులం జేసి పెంచి కూర్చిన వసుచరిత్రాదిప్రబంధములలో మనుచరితము తొలుదొల్త బొడమె ననుటలోను, నద్దానం బెద్దన కాందకవితా పతామహబిరుదము గుదిరె ననుటలోను వివాదమే లేదనవచ్చును. మజియు మను చరిత్రమును రచించు కాలమునకే యాంధకవితాపితామహబిరుదము పెద్దన కల్షియున్నట్లు “ఆంధ్రకవితాపితామహ యల్లసాని పెద్దనామాత్య” అను రాయల వాక్యము స్పష్టపఅచుచుండుటం బట్టి మనుచరిత్ర రచనమే పెద్దన కాంధ్రకవితా పిశామహబిరుదమునకు! గారణమనిి యంగీకరింప నక్కజలేదు. షంతియగాక యీ ప్రబంధమున మనుచరిత్రాదులందువలి షష్థ్యంతములపిదపం బట్టణచాతుర్వర్ణ్య చతురంగబల పుష్పలావికార్లనాదులును, నాయకావిరహావస్థా చంద్రమారుతో పాలంభాది వర్ణనములును నగపడకుండుటయు, దీని ('ప్రాచీనతకు దృష్టాంతము గానొపును. తిమ్మకవి సై వర్ణనముల నేదో యొకసందుసేసిక్రాని జొనుపుటక్రు యత్నించినవా( డును గాండ్రు. తిమ్మకవి యిట్లు తన కావ్యము ననితరసాధార్పుమ్సగ నిర్మించుటకు మూలాన్సుసృత్తి యొకటియుం, (బబంధరచనాసంవిధాన మక్కాలమునక్షు( జక్కంగ నేర్చడకుండు టొకటియు. గారణము లనితలంపవలసియున్నది, పైని వ్రాసిన విషయముల ననునరించి పఠిశీలింప్తం బారిజతాపహరణవ్షు ప్రబంధవాజ్ఞయ సౌధనిర్మాలమున్టై తొలుదొల్త నెలకొల్పినశంకువనియృు(. (బాబంధిక నియమము! బూర్ణముగ వెదజల్లు మనుచరిత్రాదులు తదనంతరక్రాలిక్ర సౌధములనియు న

పైన

| పారిజాతాపహరణము నొక్కవక్కాణ్‌ంపనశును సడువనడువ మారమేర్పడుం సహజముగదా. పైనివ్రాసిన యుక్తుల ననుసరించి యూ ప్రబంధరత్నము రాయల పూర్వదిరైత్ర యాత్రానంతరమే. యనగా రాయలు పూర్వదిగ్టైత్రయాత్రను ముగించి యింట విశ్రాంతి గైకొను నైదువత్సరముల కాలములోనే వెలువడి కృష్ణ్ణాయరాజరత్నమునకు లభించెనని చెప్పవలసియున్నద్‌. మసుచరిత్రమననో రాయల కలబరిగి విజయయాత్రానంతర ముత్పన్నమై రాయనాయకమణిచిహ్నిత మయ్యెనని తెల్లమగుచున్నది కాన కశ 1516-20 నడుమం బారిజాతాపహరణమును. 1521 క్రీ.శ. తరువాత మనుచరిత్రమును విరచితములయ్యెనని నిర్దారణ చేయుట కడ్డంకి లేదని తోంచెడిని.

ఇంక మనుచరిత్రరచనాసంవిధానమున కెంతయు మెచ్చి రాయలు పెద్దనను బెద్దగ సంభావించుటయు' దిమ్మనార్యు నంతగ నర్చింపకుంటయు. బారిజాతాప హరణమునకన్న మనుచరిత్రము (ప్రాచీనమనుటలో గారణములుగ గొంద అందురు. కాని యిది సరికాదు పెద్దనను గౌరవించినట్లే తిమ్మనార్యుంగూడ రాయలు గౌరవించె నని తిమ్మన చెప్పికొన్న కావ్యాంతమునందలి "కృష్ణరాయ క్షితీశ కరుణాన మాలబ్ధఘనచతురంతయానమహా[గ్రహారసన్మానయుతుండు అను వాక్యమునుబట్టి మన మూహింపవచ్చును. మజియు మనుచరిత్రము రచింపంబడు కాలమునకు రాయలు పూర్ణముగ విజయ శ్రీ సనాథుం డై యెలమిమీఅ నుండుటయు.. బారిజాతాప హరణనిర్మాణ కాలమునకు6 గలబరి* మున్నగు దుస్సాధముల దుర్గముల జయింపః దలంపుంగొనియుండుట నంతగ సంతుష్టుడై యుండమియు. గారణములని తలంప వలసియున్నది. ఇంతియగాక రాయలు సంపూర్ణవిజయశ్రీని జేపట్టి తన రాజధాని మెలమిమీ వర్తిలు రోజుల శత్రునాశము నిశ్ళేషముగ6 జేసి దుస్సాధములం గలబరి గ్యాదుల దుర్గములసాధించి యానందాబ్ధి నోలలాడుదివసముల. బెద్దనయే మిగిలిన యాస్తానకవులెల్లరిలో. బెద్ధయై మిగిలియుండుటయు.. బారిజాతాఎహరణమును మించునట్లు కొంగ్రొత్తపోకడల6 బెద్దప్రబంధమును నిర్మించుటయు రాయకృతామిత బెద్దన పొత్రు. డగుటకు6 గారణము లని యూహింపనగును. ఎలమిమీజ రాయలుండు

వ్‌

పారిజాతాపహరణము ననన ననన నాయడు తిమ్మనార్యు*దే యున్న బెద్దన కన్నం బెద్దగ నాతనినే సంభావించి యుండు ననియు దలంపవచ్చును. మజీయు. బారిజాతాపహరణకధ విరివిగ వరవృత్తమును వికదీకరించుటయు. మసుచరిత్రకథ కేవలము శృంగారమునకు సంబంధించి యమరుటయును, గ్రమముగం గృత్తిప్పత్రి దగ నక్కాలపు వీరవ్యాపారమునకును. నితర చింతారాహిత్యమున వెల్లివిరియు శృంగారవ్యాపారమునకును సూచకము లనుట కవకాశ ముండుటందేసి. పారిజాతాపహరణము రాయల పూర్వదిగ్షైత్రయాత్ర ముగిస్‌న యనతికాలములోనే విరచిత మయె్యననియు. మనుచరిత్రము నిశ్ళేషముగ జన్యములయలజడి తీరిన పిదప నుద్భవించిన దనియు తీర్మానింపవలసియున్నది. కృతికర్త

కు ప్రబంధమును రచించిన కవితిలకుండు నంది తిమ్మనార్యుండు. ఈతం. డార్వేలనియోగి బాహ్మణుండు. మలయమారుతకవి యను వ్రశస్తి వహించి ఘంటసింగయకు మేనల్లు-డు. గ్రంథాంతమందలి “కాశికగోత్రుండు” అను పద్యమృ పూర్తముగ నీతనిచరితమును వెల్లడించుచున్నది. ఇత(డాంధ్రభోజు( డను ప్రసిద్ధి. బడసిన

మ! విద్యానగర ప్రభువగు శ్రీకృష్ణదేవరాయ లయాస్థానమున నష్టదిగ్గజము లని ప్రశస్తి వహించిన కవివరులలో నొక్కండు. ఈతనియింటిపేరు నందివారు. అయిన నీతనిని ముక్కుతిమ్మన యనియే యెల్లరు వ్యవహరింతురు. “నానాసూనవితానవాసనల” అని ముక్కు నతిమనోహరముగ నీతండు వర్ణించినకతన నీతని కీనామము గల్గె ననునానుడి గలదుగాని యీ పద్యమును రామరాజభూషణుడు తన (గంథమున. జేర్చికొనె నను కధ యద్దానికన్న మిన్సగంజెప్పిన లెక్కకు మీజిన వసుచరిత్ర పద్యములనుబట్టి యాలో చింప నెంతయు విశ్వాసమాత్రముగామి(, బైపద్యమును వసుచరిత్రకర్తయే రచించె ననియు. ముక్కును ముడిపెట్టుటకై పైగాథ నెవ్వరో కల్పించియుట నది పరంపరగ వచ్చుచున్నదనియు, దీన నీపద్యరచనవలన నీతని కీనానుడి గల్గెననుట నమ్మం దగినమాట గా దనియు! జెప్పవలసియున్నది. కాని “ముక్కు తిమ్మునార్యుముద్దుపల్కు 6

_పారిజాతాసహరణము ] ౨ను సభియుక్తొక్తి బహుకాలమునుండియు విననయ్యెడివి. ముఖ్యముగా నిట్టినానుడ్‌ కృతినిర్మితికారణము శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తనసతియగు తిరుమలదెవ తనదెస నాండొక ప్రణయాప రాధము గావింప నమ్మవాజాని యమ్మగువమోముం జూడక నాంటంగోలె. గోపావిష్టు€ డై యుండెననియు. నాసతీపతులం. గలుపుటకై ముక్కుతిమ్మునార్యున కీకృత రచింపవలసివచ్చెననియు. నిందలిసత్యాకోపసంరంభమును సూచించునట్టియు శ్రీకృష్ణృతసత్యానునయమును బకాశిత మొనర్చునట్టియు ముద్దులొల్కుపద్దెముల విన్నమాత్రమున రాయలు కోపమును విడనాడి ప్రియపతిని సంభావించెననియు నొక కింవదంతి విననయ్యెడిని నిపుణముగఈ బరిశీలింప నిక్కావ్యమునందలి కథా సంవిధానము పైకింవదంతి కనుగూలముగనే యుంట నట్లే యైయుండ నగు నని యూహింప ననువగుచున్నది. మఖజియు మూలమున లేని సత్యావామపాద కృతశ్రీకృష్ణ శిరస్తాడనరూప ప్రసంగము నీతండు క్రాత్తగ( గల్పించుటయు నట్టియపరాధినిని శ్రీకృష్ణుం డభీప్స్పితదానమున నధికశ్రమ కోర్చి సంభావించె ననుటయు శ్రీ కృష్ణదేవరాయలజాయ యగు తిరుమలదేవిదైన యపరాధమునకును నామెను రాయలు సంభావించుటకను సూచకములై యమరుటంజేసియు. బైనానుడి సత్య మైయుండు నేమో యని సందయము పాడమడి. మజియు ప్రతివర్షవసంతోత్సవకుతుకాగతసుకవనికర గుంభత కావ్యస్కృతిరోమాంచవిశంకిత చతురాంతః పురవధూప్రసాదనరసికా అను విషయమును నిందులకు సూచకమే యగు ననవచ్చును. నాయకుండు, నాయిక ఎవని వృత్తము ప్రధానముగం బ్రబంధమంతయు వ్యాపించి యుండునో యాతని నాయకునిగ నెన్నవలయుంగాన నిక్కావ్యమున నానియమము ననుసరించి శ్రీకృష్ణు6 వనన ననననననననననలనననననననను "7

డు నాయకుం దేసుచున్నాం డు శ్రీకృష్ణభార్యలలో సత్యావృత్తము ప్రధానమై వెలయు. నా నా గన - పనగున ణి జక ల్ని చ భం య్‌ గదూతూం . (ల ంనాగాను. కృంగారపధాన మధ్కభాన్యమ్సునందలి ౧గభూల డం గో గ | గాడ డ్రాయల్‌ నీవణముగం బరిశిలింప శ్రీ కృష్ణు. డు దీరోర్భతనాయకుండు గానోపును, మఖీయు “ఏయేవేళల నేసరోజముఖి. ఇదె భోజాత్మజకిచ్చినన్‌ గినుకతో” అను మున్నగు శ్రీకృష్ణవాక్యముల ననుసరించి చూడ నీతం డందును దక్తిణనాయకు. డనందగియున్నాడు. శ్రీకృష్ణుండు పారిజాతమును శ్రమపడి స్వర్గమునుండి గొనివచ్చి సాత్రాజితి పెరటిచెట్టు నాటించి తదభిప్ప్సి తముం బూరించి యామెను సంఖభావించె ననుప్రధానకథ ననుసరించియు నీతండు దక్షిణనాయకు( డగుచున్నాండు. తనకుంగల దారలందజియెడలను సముండె సంచ రించువాండె దక్షిణనాయకు. డని యాలంకారికసంకేతము గదా! మగనిశిరసు. దన్నుట. పారిజాతప్రసంగమమున వనపాలురతో నుద్దతిమీఎం (యు బల్కుట, మున్నగుసందర్భముల. బరిశీలింప నీసత్యానాయక ప్రాఢథనాయక య నియు నీర్వాకషాయిత యై శ్రీకృష్ణుని మైల దుదకు బాలపల్లవ[గాసకషాయకంఠకలకంల వధూకలకాకలీ ధ్వని మీఅ నేడ్చినప్రస్తావన ననుసరించి ధీరాధీర యనియు, మానవత్తి యనియు దెల్లమయ్యెడిని. మూలకథ, ముఖ్యములగు మార్పులు సంస్కృతహరివంశకథ నాధారముగం గొని యీ ప్రబంధమును దిమ్మనాచార్యుం డు రచించెనని మొట్టమొదటనే యుక్తమయ్యె. మజఖియు నందలి శ్లోకములకు సరి యగు నాంధ్రీకరణమును గూడ నందం దొనర్చుచు మహాకావ్యలక్షణలక్షిత కుచితముగ సూర్యొదయాస్తమయ చంద్రొదయాది వర్ణనముల నందందు. జానుపుచుం బాత్రాచి తముగ మూలకధలొని కొన్ని సందర్భముల మార్చుచు .౮” వ్యరత్నము నొనర్చె ననియు మున్నె చెప్పంబడినది. ణపపడననంనననమనననననననననననడాదనననలనదనననననననననననతననన నానన నననననానన నల నానానలననన తానా షి

శ్రీకృష్ణుండు తాను రుక్కిణియొద్ద నుండగ నారదుండు వచ్చి యక్కుసుమమ. నాసంగెననియు చాన తాను దయామీజి రుక్కిణ్‌ కద్దాని నిచ్చితిననియుం గానం దన్ను క్షమింపవభెననియు సత్యను వెండుకొని నట్టు మూలమున నుండగ. నిందు6 గృష్టు' డు సత్యాపాదములకు మొక్కనట్లును నామె పతి శిరసును వామపాదమునం. దొ కోద్దతిని నగుపజుప+ గవి సంకల్గాంజానాంత్రా మ ాషషలబయును. మణఖియు “దాసె కృతాగసి. అను సంస్కృతక్లోకార్లముననునరరాజేిత్ష కారికలక్షణలక్షితమే యనవలసియున్నది. ఇంతియగాక యిట్టియపరాధినిని (దీ నాయకుండు క్షమించుటయేగాక యామే కోర్కొని దుష్కరమైనదానిని నెణవేర్చి యను నయించినట్లు వర్ణించుట కతన నాయకానాయకుల యన్యోన్య_పేమాతిశయము సహృదయ హృదయఫలకములః జిత్రితమగుననియు, దాన కావ్యరసము పరిపుష్టి నొందు, ననియు దాన నాయికోద్ధతి స్రీస్వభావముః దేటపడుననియు. గవి కరం బెంచెనని చెప్పనగును. మజియు నింతటి యపరాధినినే కృష్ణుండు క్రమించి యామె కొర్కిని నెజవేర్చి యామె ననునయించునపుడు తాము తమజాయను తిరుమలదెేవిని నల్పాపరాధము గావించిన దానిని క్షమించి యనునయించు చెంతయు నుచితమని కవి కృతిపతి కేతన్మూలముగ భోధించి కావ్యరచనాప్రధానోద్దేశము నీమూలముగ వెల్లడించె ననియు జెప్పనాప్పును.

సత్య పారిజాతసుమవృత్తాంతము. దెలిసికొన్నపిదప. గృష్పునితోం. దాను దపమునర్చం బివుడు ననియు బతి యునుమతి ల్‌క సత చేయు వ్రతములు వతథము లగుట నియనుజ్ఞం గోరుచుంటి నయనియు6 బల్కినట్టు మూలమున నుండంగ నిందా ప్రసంగమే యగపడకున్నది. మానవతియు నుద్ధతి పొంగారం బొల్బునువిదయు నగు సత్యదైనశీలమున శిమ్మాట లంతగం బనికి రావని యెన్ని యీ ప్రసంగమును గవి పరిత్యజించినట్లు తోంచెడిని. ననన ననన

పారిజాతాపహరణము వెడల కాడా డాయ పారిబాతాపహరణమా శ్రీకృష్ణుడు నారదుని గల్పనగమును దనక్రాసంగున ట్లింద్రుని సమ్మతింపం జేయుమని కోరెననియు. నట్లాతం డీయకున్న గదతో నాతని యెద మోదెద ననియు ననినట్టును. నారదుండు వెడలిపచ్చి యింద్రుండందులక్రు సమ్మతింపమినిం దెల్స్పె ననియు, బిదప గృష్టుండింద్రుని జన్యమున జయించి పారిజాతముం గొనెననియు మూలకథ గలదు. తుదకు జరిగినది జన్యమున పారిజాతముం గానం గవి శ్రీకృష్ణు€ డు నారదుని మూలమున నిందుుని సంప్రార్దించినట్లు గల కథాసందర్భమును నాయక గుణాపకర్షకుం గారణమగుదాని. బరిత్యజించి ధీరోద్దతలక్షణ లక్షితుంగాం జేయ సంకల్పించెనని యీ మార్పునకు. గారణము నూహింపపలసియున్నది. మజీయు€6 బెజరాజులకుం బగతుర కిట్టు వార్త నంపుట చెల్లుంగాని సర్వవిధములం దాను ప్రేమ మీ సరయు నగ్రజున కిట్లు తమ్ము. గుజ్జ యొక్కమహామహుని మూలమున వార్తనంపుట సరి కాదనియుం గవి భావించెనని తోంచెడిని. ఇంతియగాక యదితి కుండలముల నర్పింపనరిగె ననుటం జేసి నాయకుని పొరుషాతిశయమును మాతృభక్తియు వెల్లడింపం గవి యత్నించి యిట్టి మార్పు నొనర్చియుండు ననియు. జెప్పనగును, శ్రీకృష్ణుడు పారిజాతమునకై పరమేశుం గూర్చి తపమొనర్చి వరము వడసినట్లు [సూలమునం గలదు. ఇందట్ట్లుగాక సత్యాసమేతుండై స్వర్గమున కరిగి యుపేంద్రుం డింద్రసమ్మానితుండై యింద్రద్రుమము నపహరించి జన్యమున నిందు నోర్చి జయముం గొనెనని యున్నది. జగదీిశుండును బరాత్పరుండును శ్రీమహావిష్ణ్ర పరావతారుండును నగు శ్రీకృష్ణుం డింకొకద్రవము నారాధంచి వరము వడసినట్లు చప్పినం బరమ వైష్ణవుం డగు కృతిపతి కృష్ణరాయలు మది నె మనుకొనునో యనియు. వైష్ణవ మతము విజృంభించు నక్కాలమున విష్పుమతావలంబకులలో నిండి యుడునారాయల నిండుకొలువున నమ్మాట లహృద్యము లగుంట దన కావ్యమున కుత్కర్ష చెడునేమో యనియు గవి యనుమానించి, యిట్లు వైష్ణవమతానుకూలముగంగథాసందర్భమును మార్చనమాయని యనుమానంపవలసియున్నది. ఇంద్రీపేంద్రులజన్యసంరంభముం నం

[పారిజాతాపహరణము | తతత తతత గాంచి జగములు కడుంగడు భితించెద నజప్రేరితులై యదికశ్యపులు పారిజాతముం గఇానిపోవ6 గృష్టున కనుజ్ఞ యిడి రని మూలముగ నుండ నిందు జన్యమున జయముం కాని కొనిపాయినట్దే కథ యగపడును. నాయకుని పరాక్రమాతిశయ ప్రకాశనమే ముఖ్య ప్రయోజన మనియు, నట్టి ప్రయోజనము మూలకథ ననుసరించిన సిద్దింప కుండుటేగాక పరాక్రమాపకర్షకు గూడం గారణమగు ననియు నెన్ని, కవి యిం దిట్లు మార్చియుండ నగును. తల్లిదండ్రులు దయదలంచి యిచ్చిన కల్పనగముం గొనిపోయె నని చెప్పిన6 గృపుని పరాక్రమము ప్రకాశిత మెట్లగును? మజియు శ్రీకృష్ణప్రతాపాతిశయ ప్రకాశనమోల మునం గవి కృతిపతి కృష్ణాయ ప్రతాపాతశయమును వ్యంగ్యమర్యాదను సూచింప నెంచిన ట్లూహింపవలస్‌యుంట.. గవి తనయుద్దేశమున కనుగుణముగ నిట్లు మార్చి యుండు నని యందులకు€ గారణము నూహింపవలసియున్నది. ఇంతియగాక మూలమున బ్రసన్ను6 డగు శ్రీకృష్ణుని నారదుండు దేవతలలో! దనకు బహ్మత్వము సిద్దించునట్టును నాభగవానుని సాలోక్యము సంటప్రాప్తమగునట్లును వరము వేండినట్లున్నది. ఇం దట్టికధాసందర్భమే గానరాదు. బ్రహ్మ మానసపుత్రుండును పరమతపఃపవిత్రుండును నగునారదునిచేం దిరుగ బ్రహ్మత్వమును శ్రీకృష్ణుని యాచింపం జేయుట వలన నాక్కింతప్రయోజన ముండంబో దనియు. బురాణములు బ్రాహ్మణ మహిమం దేటపజచుటకును బ్రహ్మమతము నుద్ధరించుటకును నుదయించినవగుట నట్లని చెప్పియుండు ననియు. గవి యొన్ని పైకథాభాగమును బరిత్యజంచి యుండనగును. మూలమున నంతగ౯ బుణ్యకవతము వర్ణితము గాకున్నను నిందు విస్త్శృతిగం బుణ్యకవ్రతవిధి వర్ణితమయ్యెను. ఇట్లు వర్ణించుటకు శ్రీ కృష్ణభగవానునిభక్తపరాధీనతను నాతనివైభవసమృద్దిని బకాశితములం జేయుటయే పరమప్రయోజనమని తలంప వలసియున్నది. మజీయు సత్యపాత్ర కొక లెస్సయగు విపరిణామముంగూర్చుటకును నిది సాధనమగుచున్నది. నారదకృతకృష్ణస్తవాదులు మూలమున గానరావు. అక్కాల శ1

నయా మున విష్ణుమతము విజృంభించుటంజేసియు. బరమవైసప్ణవుండు కృతిపతి యగుటం జేసియు, విరివిగ విష్ణుభక్త్యుద్రేకమును గల్లించుకథా సందర్భములం గవి కూర్చియుం=డు నని యందులకు6 గారణముల నూహింపవలసి యున్నద.ఇ మూలమున గానరాని చంద్రోదయ సూర్యాస్తమయస్వర్గవర్లనాదులను దన కావ్యము మహాకావ్యలక్షణలక్షియ మగుటకు నాలంకారిక సంప్రదాయము ననుసరించి సందర్భోచితముగం గవి కల్పించెనని తలంపవలసియున్నది. ఇంకను లెక్కకు మీతిన చేధములు మూలమునకు నాంధ్రీకరణమునకును గలవుగాని యవి యంతగ నెన్నవల సినవి గామింజేసి యవి యనాదృతము లయ్యె నని సహృదయులు తలంపవలయును. కథాసంవిధానము - పొత్రపోషణము వ సామాన్యముగ6 బ్రబందములందుం గావ్యత్వసంపాదనమునకై సమకూర్చబడిన సగ్గనాదులవలన గథాసరణి మృగ్యమగును. మజియు నట్టి వర్ణనలు కథావేగమున డం గకిదురుంటం బాఠకులకు విసువు జనించును. ఇంతియగాక _ ప్రబంధ ం గు మును బరికింపం దత్కర్తలు కావ్యలక్షణములగు పురశైలాదివర్ణనములను 0: స న్యా ననా చేయుటకై కథాసందర్భమును బరిగ్రవాంతురుగాని ప్రథానముగ గథ వం గాదని విశదమగును. ఇందు. దిమ్మనార్యు. డట్లూగాక కథయును ను బ్రధానముగం గొని వాని కడ్డంకిని నాయావర్ణనాదుల గల్సింపక సందర్భొ చి గ వర్ణనములం జేయుచు మొదటినుండి తుది వఅకు కథ వొక్కరీతిగనే నడిపినవాండు. దీనం బాఠకసహృదయములకుం గథ సుభోధ మగుటయేగాక చదువ దొరంకొన నుత్తరోత్తరకథాజిజ్ఞాసయు మెండగుచుండును. అంధ్రప్రబంధవాజ్యయమునందలి పాత్రలు సామాన్యముగా నొకే స్వభావము గల్గియున్నవి. తత్తదవస్థావిశషముల పాత్రముల శీలము భిన్నభిన్నముగా నుండవలసి యుండ వొకేవిధముగ నున్న ట్లగపడును. మానవస్వభావములు ఛిన్నభిన్నము అనియా ననన 2

(ప్రంచాకావహరణము] తతత శృంగారాకోశాద్యవసరముల వారి మాటలును వర్తనమును దన్మనోగతి ననుసరించి వేర్వేజుగ ముండుననియు లొకాముభవజ్ఞుల ప సహృదయులకుం దెల్లమే అయినను (బ్రబంధకవులు సామాన్యముగ గ్రంధానుభవమునె తమ (గ్రంధముల బ్రకటించిరిగాని మానవలాకానుభవమును బబకాశితమొనర్ప యత్నించిన వారు కారు మజియు సృష్టివైచిత్యమును స్పష్టీకరింపం గవు లాదినుండియు నలవాటుపడినవారు గారు ఇక నీకృతికర్తయన్ననా సామాన్యముగ నన్ని పాత్రములకును నందును సత్యాకృష్ణద్‌ ప్రధానములకును నాండాంటికి సరసముగ సహజమగుగతిని స్వభావభిదమును బాతొచితముగం బరికల్పించి కధాభాగమును గూర్చిన వాండు నారదాదిస్వతంత్రపాత్ర లను దత్తతృ్సమయోచిత ప్రసంగ ప్రవర్తనల మూలమున మెబుంగు పెట్టి సరసముగ6 జిత్రించినవాండు ఇంక నీకృతియందలి నాయక శ్రీకృష్ణపాత్రము నించుక పరికింతము శ్రీకృష్ణుడు భగవానునియపరావలారము కాన నతనియందు దైవమానుషచర్యలు మేళవించి యుండవలయును మజీయు నాతండు ప్రకృతము మానవుండై మహి నవతరించినవాండు గాన నాతని సతులు గాని యొరులుగాని భగవానుండని గుర్తింప కుండునట్టును మానవుని వలె. గష్టసుఖాదులకు లొసగునట్టును నా పాతను జిత్రింపవలయును కాన ముక్కుతిమ్మనార్యు. డితర (ప్రబంధకర్తలవలె నాయకుని కులాదులను సౌందర్యసౌష్టవాదులను నిరూసింప మొదలిడక పర్వహృతచ్స్చమవాసియగు మహాత్ముకి కులసౌందర్యాదులవర్ణనమును విడుచుటమూలమున, దేవత్వము గూఢముగం బ్రకాశితమొనర్చుచు నారదుని పంపున సౌజ్యర సైకలోలు(డై పదియాజు వేవుర లలనామణులను దన్ను వాంచించువారిని. గూడి విహరించుచుండెనని మానవ త్వముం బకాశితము చేసి. మొట్టమొదట నాయకుని బారకుల కెజకపజచినావాం డు పిదప మాయాకల్పనాచాకురిచే నాసరోజముబుల నెల్లరిని సంతోషపెట్టుచుండెనని వర్ణించి తన్మానవత్వమును మజీకొంత వృద్ధి చేసి చూపినవాండు రుక్మిణితో వినోదించు నదనున నారదుండు విజయము చేయ శ్రీకృష్ణుండు నేను గృతార్భుండను నాపై గరుణ గలిగియుంట యిదియ కారణము అను మున్నగుమాటలనాడినుట్లను. న22ననననననననననననననననననననననననననననననని వాతత=తకతకతకతతతతతకనననననవవినిన

మజియు గృహస్టధర్మము ననుసరించి తనమందిరము పవ్శితమయ్యె నని గృతార్జుడనైతిననియు ౧ బల్కినట్టును గవి నిరూపంబ. శకృష్ణునిమానవత్వము, మజీకొంత పుష్టి నొందించి ప్రకాశితమొనర్చినవాండు కటహాశనమునిచె శ్రీకృష్తునవళ విశేషముల సంకీర్తింపం జేసి నిగూఢముగం దన్మూలమున దేవత్వమును భాస్‌ జేయుచు: బారిజాతసుమ ప్రదానవిషయమున నాయకున కుదయించిన యారాకఎవ్ష మూలమున నాతని మానవత్వమును దేటతెల్లము గావించుచు. సత్యభామా మం రమున కరుగునపుడు నాయకునితాల్మికతనపటాంచలచంచల మైయుండెననియ . దత్తరము తురగజపమున్‌ గడవం ద్రోంయంగడంగుచుండెననియు, మానసవ శిరగెడుబండి కండ్లపగిది భ్రమించుచుండెననియు. దెల్పి. నాయకునిమానుషసహ స్వభావమును బ్రత్యక్షము "సేయుచు, కోపగృహమునః దనకాంతకు నాయకుల చెలులచేత నున్న తాళవృంతముం దానె పట్టి విసరి పెరలు కం జెందిన తనకాం ననునయించెననియు., దనకు దనప్రియురాలి పై6 గల కూర్మియు విధేయతయంయ్న నాజ్ఞావశవర్తిత్వమును మాయావాదిత్వము దోంపం బ్రకాశిత మొనర్చె ననియు. దెల్లమ్న గావించి. కొముక సహజ స్వభావమును గన్నులయెదుట మూర్తీభవింపం జేయుచు , దాంజేయు యత్స్తమంతయు వమ్మగుటః దుట్టతుదకు నాయకుండు జగన్నాట్యు సూత్రధారి భార్యపాదముల కర్మిలి (మొక్కెననియు. నామె కోపోద్వేగవు్య్య నాత్మీయవామపాదమున నాతనిశిరసును దొలంగద్రోయనదియే తనకు మన్నన యనియయ్స మీందుమిక్కిలి, యామె పాదము స్వతను పులకాగ్రకంటకవితానము సోంకి నాచ్చెనన్సి విచారించెననియు+ దెల్సి, కవి నాయకుని మానవత్వమును బరిపూర్ణత నందించుచు. నా పాతను జిత్రించెను. ఇట్లే పారిజూతావవారణన వుయుమునందలథి యాతనిబలప్రతాపాదులను. బరాజితుండగు బలారి శరణువేండ నీమజందలీకొమ్మ వదాన్యభూరుహముకోరిన. దెచ్చితింగాని కొమ్ము నీసొమ్మని వజ్రమిచ్చి మధుసూదనుం డొతరు వీందలంచెనని వర్ణించి యాతని దాన వీరత్వమును, సత్య ధారవోయః దా నారదుని యాజ్ఞావశుండయి మెలంగె నని వర్ణించి యాతనిభక్త్రపరాధీనతను బాఠకుల పవన తనపవనవవ వ ల!

హృదయఫ లకముల, జిలించినవాండు నిపుణముగ. బరిగింపం బ్రథమాశ్వాస కవాసందర్శ్భముంబట్ట తకృష్ణవాత్రమునకు శృంగారముతోడను, బంచమాశ్వాసకభ భాగమును బట్టి విరముతొడను. సంబంధమును ముఖ్యముగ గవి కూర్చినట్లు విశద మగుచున్నది. సూచించినవాండుగాని నాయకవర్తనాదుల మూలమున సూచించి యుండలేదు. ఒక్కదేవేంద్రుని వజ్రముం జేత దాల్చునదనునమాత్రము దేవత్వము పాత్రప్రవర్తనమూలముననే తెల్లమైనది. మొత్తము మీంద గవి శ్రీకృష్ణపాత్రమును 'గవి కల్పిత ప్యాత్రమా నిక్కమైన మానవుండా యను సందియము డెందములకు. బొందు పజచుచు( గావ్యమున బొందుపజచినవాండని నొక్కి చెప్పనాప్పును. అట్టే సత్యాపాత్రమునుగూడ ననితరసాధారణముగ నిర్మించి కవి తన చాతుర్య . మును బ్రకటించినాండు. కవి శ్రీకృష్ణుని గుణాదిసంకీర్తన మొనర్పక పాఠకుల కెబుకపజచినట్లే సత్యభామను గూడ నెబుకపజచినవాండు. ఈ కృతికర్త పాత్రము నెట్టిదిగా మొట్టమొదట ముడిమాటలతో నెరుకపణుచునో యమ్మాటల నన్వర్థములుగా6 జేయుటకే యుత్తరకథాసందర్భముల యత్నించువాండు. కులమును రూపమున్మగని కూరిమియుం గలదాన ననుగరువతనము గలది సత్య యని తొలుదొల్తం గవి యీ పాత్రమును గన్నులయెట నిడినవాండు. స్వాధీనపతిక ననుగర్వముగలది సత్య యని కవి ముఖ్యముగ నిరూపింప నెంచినవాండు. మజియు శ్రీకృష్ణభార్యలం నీమె మానవతి ననియు మహనీయ సౌభాగ్యవతిననియు ననుకొనుచుండు నని వర్ణితయయ్యె. ఇట్టి గుణముల గూర్చుచు6 గవి యీ పొత్రము నెట్లు చిత్రించెనో యింక నరయుదము. తన శృంగారవనమున జంద్రోపలవెదిక పై సరసగొష్టిన్‌ చోటీయందా నుండంగా నామకు దక్షణనత్రస్పందచ్చునట్టును దోడనే యామ 'దక్షణాంసచూచుకనయన | ప్రకంపగుణసూచనలమయు వల్లగావు సొరకు మది జాలింబ”ంది యుకరత6 దలం౩డు. 'పాణనాథు డొండొకి చపలాక్షి. గూడి యుల్లనిచయిదము లిమచీసనో అని వగ జిందం జొచ్చె ననియు నజ్ఞాతపారిజాతసుమవృత్తాంతను సత్యను గవి వర్ణించె.. పారిజాత సుమవృత్తాంతము నెబుంగనిసత్య కెవల దక్షిణనెత్రస్పందము మూలమున మజీయొక బుబుబృతొంపటల లలల ననన కద్‌

తతత. పాంరాపపన యనిష్టము నూహింపక మగనికూరిమి మజభయొకమగువ పైక్‌6 చబోయెనని అష నించుటకతన నామెకు. గల మానవాతీత్వమును మను కూర్మి మిక్కిలి గఅయ వతమును మిగుల బకాశితములయ్యె. అనంతర మామెకు. బారిజాత వృత్తాంతము తెల్లమగుడు వ్రేటువడ్డ యురగాంగనవలెను నేయివోయ భగ్గన భీషణహుతాళనకీలలీలను విజృంభించి కనుల. గోపారుణకాంతులు చె, గలహాకనుని, శ్రీకృష్ణుని. సవతులను దూలనాడి తనస్వాధీన భర్చకతను ఇ జెప్పికొనుచు మిగులం గుంది కోపసదనమున కేగెనని గవి సత్యను వర్లించె తనమాట( జవదాట(డను నచ్చిక గలమచ్చెకంట్‌ కపు డాపారిజాతసుమవృ శ్రవణము మానహానిని, మగనికూర్మికి భంగమును గూర్చిన దగుటం జేసి. వ్రేట్‌ యురగాంగనవలెను నేయివోయ బగ్గన దరికొనుహుతాశనకీలవలెను సత్య భించుట సంభవించిన దనుట తెల్లము. దీన నాయికామానవతిత్వము వష కూర్మిగలదాన ననుగరువతనమును బ్రస్ఫుటములుగా. గవి యొనర్చెనని చెప్పనావ్వు మజీియు నీ సందర్భమున. గవి సత్య పారిజాత సువమువృత్తాంతము నాకి యంళటిమానహానిని సహించి (ప్రాణములు భరింపంజాల నని యుజక యును విడువందలంచెనని వర్ణించుచు నామెదమాగుమానవాతీతత్వమును గడుంగడు. బక మొనర్చిన వాండు. కులసతి మగనికూర్మి మజీయొకవనితయందు. బసరించె తెలిసిన నోర్వజాలకుంటయు నందును మానవతికి సవతులయెదుట పరాభవ, గల్గిన సహింప వీలులేకుంటయు సహజములుగదా! ఈ సందర్భమున. గవి ప్ర్‌న్వ వమును జక్కంగ సహజమగుగతిని బొందుపజచి సత్యభామపాత్రను జిత్రించి తనం సమాననైపుణిని జూపినవాండు. ఇట్లే సవతులయెదుట మగండు తన్నవమానించుటల్ను నారదుండు తన్నాసమయమున నూరకొనక తడవుటయు సత్యకు మిగుల సంత, జనకము లయ్యెనని వర్ణించుటనలన నామెగరువతనము సుప్రకాశితమయె్యన యన్నవలయును, మగనికూర్మి నంతగం జూజంగొనిన సౌభాగ్యవతికి మానవతి కంత; యవమానము గల్గిన నామెయలుక సామాన్యముగం దీరదుగానం, గవి నాయకుని? వనన నననదనన | 16

పారిజాతాపహరణము తా నల ననాళనరాంరాంంంంలో నామెయలుకం జక్కదిద్దుటకై పలుపాటులం బడంజేసియు. బ్రయోజనముంజూపక యాతనిచే నమ్మానవతిక్‌. సొవర్తునని శపథ మొనర్చించి యామెక్షొధాగ్నిం జల్తార్చినా* డు. ఈ సందర్పమునం గవి కోపగృహమునందలి సత్యయునికిని, వర్తనమును. " ప్రీస్వబావమున కెంతయు ననుగుణమగురీతిని వర్ణించి పాఠకహృదయముల రంజిల+ జేసినవా. డనుట యతిశయోక్తి గానేరదు. తన్నవమానించినవారిక్‌. దగిన శిక్ష యొన ర్చినంగాని. మానినికోపము చల్తారకుండుట సహజమౌటను సత్యాపాత్రముమూల మున గవి సూచించినావండు. మజీయు నీ సందర్భమున గవి మానవతికి మానమే ప్రాణమునకంటేె నధిక మని నిపుణముగ నిరూపించినవాండు. సురేశ్వరువన పాలకుల తోడ సత్య యొనర్చిన ప్రసంగ మీమె వీరపతివత యనుటకును గరువతనము మిక్కుటముగం గలదియనుటకును బ్రబల నిదర్చనములు. మజీయు నని కైనన్‌ బతఆ నిన్ను. బాస్‌ చనునీ యన్ననారదుని మాటల నీసందర్భమునం గవి యన్వర్థము లుగంజేసి చూపినాండు. ఇట్టి మానవతిని గర్వము గలదానిని బుణఖ్యకవతాచరణ ముమూలమునం గవి నిపుణముగ గర్వాదులం దొలంగందోసి యతుల భక్తియుక్తగా మార్చి మనకండ్దయదుట పట్టుటకతన నాతనిపాత్రవాషణనైపుణ్‌ యసితరనాధారణమ్రన దని చెప్పుట కేమిసందియము? మొత్తము మీందం దిమ్మనార్యు. డిపాత్రమును స్రీ స్వభావమును జక్కంగ బోషించుచు శ్రాఘ్యతమముగ నిర్మించె ననుటకు సందియము లేదు. ఇట్లే నారదప్యాతమును గూడ దత్కలహత్పరతను నుత్తమ భక్తత్వమును దేట తెల్లము గావించుచు! జిత్రించినవాండు. పట్టమహిషి యగురుక్కిణిని గూడనుచితరీతిని జిత్రించినవాండు. పారిజాత మీమెకు భర్త యొసంగి గారవించు సందర్భము నను సరించియు నీమె పుణ్యక వ్రతమునకు. బోవుటయె యుచిత మని యొన్స్ను కొను సందర్భమును బట్టియు నీమె సమయజ్ఞ యనియు గరువతనము కొంచెమైనను లేని నిపుణ యనియు. దెల్లమనియు. దెల్లమగును. తక్కుంగలపాత్రములను గూడ నిట్లే తిమ్మనార్యుండు మనోహరముగ6 జిత్రించినవాండని పాఠకులు పరిశీలించి గ్రవాంవ వలెను. కై7

పొరిజాతాసహరణము ) శు వ్యతపషను కధాపోషణాదినైవుబులతాొ జాటుగ నీకవ పుంగవునకు మృదువముధురకడలచనానైప్పుణి ముదిరియులబ కడుంగడు. కైటుంవలండగ్‌ వుడ్‌ కధాసందర్భమునకును బాత్రస్వభావమునకును రసమునకును నుచితముగురీలిని బదజాలము నుపయోగించుట కితండు మిగుల యత్నించినవాండు. మజీయు. బ్రసన్న తాకలితములగుపదములనే తన [పబంధమున వాడినవాండు కొాపుననే " ముక్కుతిమ్మనార్యు ముద్దు పల్కు అనునానుడి యన్వర్దమని పండితపారకుల స్వాతంతములకు విశదమయ్యె. పాఠకహృదయసేమల నాంటుకొనంజాలుపాత్రములను. గధావేగమున కడ్డంకిని గలింపని హృద్యములగు వర్ణనములను గూర్చి (ద్రాక్షాపాకమగు తైలితోం బబంధము నుత్తమోత్తముముగ రచించిన యీ తిమ్మనార్యునకుం బ్రబంధకవులలో నగ్రస్తాన మొసంగుట కడ్డంక్‌ లే దన వచ్చును. వర్ణనలు - విశేషవిషయములు ఇందలి వర్ణనములు సంగ్రహములును భావగర్భితములును మనోహర ములును నై కథాచగమునకు భంగమును గలిగింపనివయును. పారకులమదిక విసు వును బుట్టింపనివియును నై యున్నవి. కావ్యమున సాధారణముగ నష్టాదశవర్గన ములను జయపలయు నని యాలంకారికులు శాసింతురు. కాని వానిని సందర్భోచి తముగనే చేయవలయునని వారభ్మిప్రాయపడినట్లు “వానిలోం గొన్నితక్కువయైనను నిష్టమే' అను వారి వాక్యమే స్పష్టపజచుచున్నది. కావుననే తిమ్మనార్యుండు సాయం కాల స్వర్గప్రయాణాదులం గొన్నింట్‌ని కావ్యలక్షణము ననుసరించి సంగ్రహముగను న నొనర్చినవాండు గాని ప్రయోజనశూన్యముగ వర్ణనములం చకొరాదివరు అందు ద్వితీయాశ్వాసమునందలి యంధకారనక్షతచంద నందనోద్యా దాద్రి న. వేర్వాదివర్గనములు, దృతీయాశ్వాన మందలి పర్ణనములును. బంచమాశ్విసము న. వ్వానమందలి మధ్యాహ్న జలకేళీ గలవై మనోహరముబైై యలరారు చున లె యుద్దాది వర్ణనములును సందర్భశుద్ధి “ైతతతవవవవ్యు న సందియము లేదు న!

(వ్రైహాకావహరంము]

కవిబహ్మయగు లిక్కన సోమయాజినుండి ప్రారబ్ద మైవచ్చుచున్న స్వపష్పవృత్తాంవ పందుల పరిత్యచదుం కదబహ్మకా ఎవ ౯6 ఉఅప్మత్నాంతవమం శవందము నుండియునేమోా = యూనంతర కాఠికకపులకాలమునా డిది నీరసస్రైాయె యుందెద్‌ దనియుః బారకులకు విసువుపుట్టించెడి దనియుం బరిశలించిన విదమనును ఇల్ట స్వప్నపషృత్తాంతముం “వులు తమ గ్రంధముల కపూర్వమగుగౌరవము నాపాదింపః 'హర్చికొన్న దని విపునుము*. బరిశలింపం డెలమసును తిమ్మనార్యుండు తవ గలధము నకు గౌరవము సందర్భపుద్ది, పాత్రపాషణము కదాచమత్కరి. రచనాపాటవము. రసస్ఫూర్తి మున్నగు వాని మూలముననే సంపాదింప నసెంచినవాండుగాని లెనిషపోనిపాకడ వలస సంగ్రహింప యల్నించిసవాండు “ామింబేస, యత్ర లాంఛనమును బరిత్యజంచె ననందగును. మజీయు( బ్రబంధవాజ్యయసౌధనిర్మాణమున కీగ్రంధము కంకువగుటం జేసియు నిందట్టిస్వప్పపృత్తాంతము పరిత్యక్త మనందగును మజియు బ్రబంధవాజ్ఞ్యయ సౌధనిర్మాణమున క్షీగంధము శంకువగుటంజేసయు నిందట్టి స్వప్పవృత్తాంతము పరిత్యక్త మనఃదగు

ఇంతియ గాక కవిలోకముచే. జర్వితచర్వణముగం జేయంబడు సుకవిస్తుతి కుకవినిందలును నీకబ్బమున గానరావు కవతాకలితులగు కవులెల్లరును గుకవుల నిందించునపు డట్టనిందకు స్టానభూతులగు కాకవులెవ్వరని యనుమానింప వలసి యుండుటం జేసి తిమ్మనార్యు. డట్టి నిరర్ణక్షమగు మాధమును వదలినవాండని చెప్పం దగు. మజియు నీకృతికర్త తన గ్రంధమునకుంగాని తనకు6 గాని గౌరవము పండిత పారకుల మూలముననే గలు నని యెంచి యట్టి యప్రస్తుత ప్రశంసను విడిచియుండ నగును కుకవులమిషను బరుల నిందించు పాడిగాదు గదా

ఇతర ప్రజంధములందువలె నింద గవివంశానుకమణికను దెల్చు పద్యములు గానరావు సాధారణముగ నాంధకావ్యములం దీసందర్చమున గవులు తమ గుణాతి- శయమును. గౌరవాతశయమును. బాండిత్యాతశయమును. దాతముత్తాతల గొప్పం చనన

1౪౮

తతత పంపక పహరదిన దనమును. వర్ణించికొని నిపుణముగ నాత్మశ్టాఘచేసికొనుట యాచారమై యున్న ఏవాని వంశగారవమునక్రైనను. నేవాని గౌరవమునకైనను. నేవాని పాండిత్యోత్కర్జాడ శైనను లోకము ప్రమాణముగాని వాని వాక్యము ప్రమాణము గాకుంట సహజవమ మజియు నొకవేళ నవ్వాని నొకండు చెప్పికొన్నను నయ్య దాతనియాత్మల్లాఘాపరలి సూచించున దగును. కావుననే తిమ్మనార్యు.డాప్రసంగ మనుచితమని యేం పరిత్యజించి ప్రబంధాంతమున నతిసంగ్రహమున నాక్కసిసమునం దనవంశాను క్రమణి సరసముగ౭ బారకలోకమునకుం దెల్లముగావించె. మజియు మనుచరిత్రాదు లంద వలె నిందు గృతిపతి కర్పూరతాంబూలాదుల. దన్నర్పించి కృతి యొసంగుమని వే డినట్లు కవి చెప్పికొనలేదు. దీనం గవి కృతిని రచించి తానే కృష్ణ్ణ్ణాయలను బతి, నిర్ణయించికొన్నట్లును, గృతిని రచించి యుత్తమనాయకుని వెదకి యర్పించుటయే యుచిత మని యెంచెినట్లును దెల్లమగుచున్నదె. (గ్రంథధిాంతమున గృష్టరాయదిళ్త బవాుళాగ్రహార సన్మానయుతుండ నని మాత్రము చెప్పేకొని కృతిపతిక్‌6 దనయందలె యత్యధికాధరమును గూఢముగ వెల్లడించికొనను.

కృతిపతి వంశానువర్ణమునః గూడ నీకవిపుంగవు6. ఉందు ముఖ్యులును బ్రసిద్ధులును నగువారిని సరసముగను మనోహరముగను స్వభావావిదూరముగను వర్ణించి కృతిపతి నతిహృద్యములగు యథార్థములైన వచనములతోడ నుతించి నిపుణముగ వర్తించినవాండు. మొత్తము మీంద నితర ప్రబంధకర్తలవలెఃగాక నీతం డెల్ల సందర్భములందును బ్రధానముగ నౌచిత్యమును గమనించుచునే వర్తించెననియు నిట్లు రసవంతముగం గబ్బమును రచించుట యన్యకవి సాధారణము గాదనియు నిట్టి హదయంగమమగుణైలి యన్యకవిదురాప మనియు దొన నీకవి పుంగవుని కబ్బ మల్లభంగుల హృద్య మసయి' దల్పుచు గ్రంథవిస్తరభితని వరమంతును. తక్కుంగ లవిశేషముల6 బాఠకసహృదయులు పరిశీలింపనగును.

కృష్ణ్ణాయలకాలమునం బ్రతివర్వమున వసంతోత్సవము జరుగుచుండెడి దనియు వాసమయమునః గవులు కబ్బముల రచించి రాయలకు. గృతి యొసంగుచుండెడివా ననన పనవనవననననననవనపనననననానననననననననననునాన

. 20

తవా రనియు బ్రధమాశ్వాసాంతపద్యము (139) విశదపజచుచున్నది దీన నీకృతియు+ గృష్టరాయలు పూర్వదిగ్షైతయాత్ర ముగించి యిలుసేరి వసంతోత్సవమొనర్చు సమయ ముననే విరచితమైయుండుననియు, మజియు నా పద్యమునందలి “అంతఃపురవధూ ప్రసాదనరసికా” అనుదళము ననుసరించి యీ కబ్బ మంఈపురవధూ ప్రసాదమునకే విరచితమయ్యెనని నిపుణముగం గవి సూచించె ననియు ననుమానింపవలసీయున్నది.

ఇందలిద్వితీయాశ్వాసాదిపద్యమునందైన “మలయకూటపప్రాసాదనివేశ” అను వళము ననుసరించి కృష్ణ్ణాయనివాసప్రసాదనామము మలయకూటమని తెల్లమగు. ఇటులుండ మనుచరిత్రమున “తిరుమల దేవీచరణోదరలాక్షాకల్పితస్థ్టలకమల మృరదిందీవరబంధుర, హరిహయమణివలయకూటహర్మ్య విహారీ” అను పద్యమున 3 ఆ 143) మణివలయకూట యను నవపార మంగీకృతమగుట యస్వరస మనం _కగును హరిహయమణిమయమగు మలయకూట మను హర్మ్యమున విహరించువాం డనుటయే సరసమని పారిజాతాపహరణమునందలి పై పద్యభాగము విశదీకరించు చుంట నిది సంస్కర్తలప్రమాదమని చెప్పనొప్పును హరిహయమణివలయములు గల శిఖరములతోడ నొప్పుమేడ యనుటకంటె నింద్రనీలమణిమయ కూటాఖ్యప్రాసాదమున నుండువాండనుటయే యతిహృద్యమనియు మలయకూటమనున దాతని మేడ పేరని గమనింపక యేదే నొకయర్థమును ముడిపెట్ట మకారమునకు బ్రక్కనున్న కొమ్మును సంస్కర్తలు తీసివేసియుందురనియు. గాన “హరిహయమణి మలయ కూట హర్మ విహార'3 అను పారమే కవ్యభిప్రేత మైనదనియు. బారకులు పరిగ్రహింప వలయును.

అచ్చతెలుంగు నుడుల కూర్చు, నందమందందుడెందము నానందాబ్టి నోల లాడింపం బ్రసన్న తాకలితగీర్వాణపదసంధాన మొక్కొక్కచో స్వాంతమును సంతోషాయత్త మొనర్చ నిద్దుష్టమై యాతని శైలి పండిత హృదయంగమమై పరల్గెడిని వ్యాకృతి విశేషములు వ్యాఖ్య నాయాయాతావుల విశదీకృతములగుట నియ్యవసరమున వాని( దడవంబని లేమి6 బరిత్యక్తములు చకోరాదివర్దన పద్యము లచ్చ తెలుంగు. బల్కుల చనన ననననననననననననననననన పనన

2్షే

పొరిజాతాపహరణవ. (రను నకావాకురనురానిదవ వనుకు నవువ వకుకకంం దాకా డడ... కూర్చులకును యుద్దాదివర్ణన పద్యములు గీర్వాణరచనలకును నుదాహరణములు/ గైకొననగును. మజియు నీకృతికర్త శార్జూలాది వృత్తములను దనయిచ్చకువచ్చిన గతి గాక యాయాయీసందర్భముల రసోచితముగ నెలకొల్పుట విశేషములలో నె మేటివిశేషమని సహృదయులు సంభావింతురు గాక, ఇట్టే పరిశీలించిన కొలందిని విశేషములు వెల్వడుచునేయుండును గానం గొవ్య రసాస్వాదనతత్పరులును నిపుణులును నగుబుధజనులును గవిపుంగవులును బారకసహృదయులును గుణ గ్రహణతత్పరులై తజచి విశేషముల వెల్లడింతురు గొకీ! ఇట్టు, విజయనగరమూ బుధజనవిధేయుండు 24-4-1993. విద్వాన్‌ దూశి రామమూర్తిశాప్రి నాన

వారిజాతాపహరణము

పద్యముల అకారాద్యను కమణిక ఎ“ఎద్యములు పుట ఆశ్వ పద్య ఎద్యములు వుట ఆశ్వా పద్య ఆంకురితశ్తీ ఎంగ 478 5 99 అన విని వ్రేటు 78 1 82 అంగన కనుంగొను 223 2 ర్తిగ అనవుడు సత్యభామ 45్‌/ ర్‌ 77 అంగనుగంధముల్‌ 378 బే 83 అని కొనియాడి 280 3 39 ఆఅంతకుమున్న 234 రై న్‌ అనిక్రైనంబతి 146 2 25్‌ అంతట నొక్కనాండు త] [1 జ్ర అని చిత్రగతుల 480 5 102 అంతట బారిజాత 103 110 అనినం గ్రైటభ 319 తీ 12 అంతలోనన 75 శ 78 అని నాకపుర 230 2 101 అంతిపురమున 144 2 22 అని పలికిన 360 గ 60 అందఅలోన 69 శ 69 అని పలికి శౌరి 147 2 27 అంబరచారి 322 గ 15 అని పటుకునంబుద 124 1137 అంబుధదజాల 206 2 79 అని పౌలోమి 361 శీ 62 అకట యదేమియో 722 173 అనిమిషపుర 249 న్‌ 21 అచ్చరపువ్వుంబోండ్లు 226 2 86 అని యనుమానించుచు 101 1 107 అచ్చరలేమ 409 క్‌ 20 అని యిట్లు క్‌0 శ] 52 అటులైనను 147 2 26 అని యివ్విధంబునం 199 2 71 అట్టియెడ కీ5్‌4ీ వ్‌ 75 అని వగల న! శ 98 అట్టి సురతరువు ఏ5? టే చ్‌? అన వినయంబు 148 ౭ 29 అడిగి నయంతలోన 62 |] 61 అని సత్యభామ 73 [| 74 అతనికి సత్యభామయు 140 2 గ అనుచుం గాంతలు 326 న! 17 అతుల మహానుభావ 80 1 84 అనుచు నారదు. డొడిన 62 1 68 అతులితతావకీన 438 5 55 అనుచు! బ్రియాంస 307 3 58 అత్తజీం దత్తజంబు 364 4 67 అనుటయు నంత 204 2 76 అదితి మొజంగి 148 2 28 అప్పు డొబద్ద 3863 గే 86 అదియును నామర 281 ఏ ట్రే అప్పుడు జగతృతి 33] టీ వైశ్య అనలుం డంజలి 238 3 7 అప్పుడు రు్య్కుణి 4ీ5్‌ | తేది అనలుండు రెండు త11 5 22 అప్పుడు విరించి చీం6 5 868 అన విని మానినీ 15 1 124 అప్పుడు తాంబూలంబులు 144 2 21 వానా లలననాలశననలాతలనలలననలననటనతడాలనచా అదన నతన నాననా నాననానియా నాననా

] వారిజాతాపహరణము |

కాకడ 22222 ఎ 2 -

పద్యములు పుట ఆశ్వా పద్య పద్యములు పుట ఆక్వా పద్య అప్పుడు శౌరిం 240 3 [1 గంగా 234 ప 2 అభ్యుదయపరంపరా 32 1] 34 అవధరింపుము. దైవ అమరవిభుండు దూరమున 235 వ్‌ ల! 'సైన్యంబు 389 క్‌ 2 అమరవిభుండు సేరి 280 3౩ 40 అవధరింపుము . పారి అమరహీతంబు 393 5 7 జాతంబు 130 2 ది అమరారాతి 3 4 ౩ అవధరింపుము . వన అమరులబోనపుట్టిక 16] 2 1 విహారంబు 311 శీ ౭ అమరు లమృతాంబు 161 2 40 అవె దివ్యర్ష్ని 225 2 95 అమృతం బాసవ 167 2 త అసురహరు త46 క్‌ 656 అమ్మాయేమని 73 1 765 ఆఅసుహృద 29 ప్ట్‌ 80 అరదము నెక్కి 99 1 104 అకమలాయతాక్తీ 391 ర్‌ తే అరవిందానన 261 3 35 అకుసుమంబు 76 11 79 అర్చిష్మత్పతిమ 307 3 59 అతపగ్గాని 331 జీ 23 అర్వారోహము 3814 88 ఆదనుజాపహర్త 237 ౩ 6 అలకలు నాసికా 343 త 38 ఆదరమున 251 3 23 అలందినచందనంబు 241 3౩ 12 అననసీమ 379 4 85 అలనాంటినన్ను న! రక్‌ 27 అనరసమహీ 15 ప్చ్‌ 14 అలఫణిభోగ 21 పీ 20 అనలినాయతాక్తు 171 2 51 అలరుంబోండుల 64 [1 64 ఆఅమహిజాతముం 430 ర్‌ జ్‌ అలికులరావముల్‌ ౮7నే [ 72 ఆమాటల్విని 360 క! 61 అలిశులవేణి 245 3౩ 17 ఆయతతేజముల్‌ 149 2 30 అలినీలాలక 01 1 60 ఆయతభూర్ణ 220 (| 80 అలుకం గంస 415 5 28 ఆయమృతాంశు 10 ళీ 7 అలుకంబ్రలంబ 3 36 ఆయుధగర్భితంబు 380 | 86 అలుంయలదట్టమై 262 6 25 అయెడ సిద్ధ 240 3౩ 10 అవతంసిత 43 4 36 ఆరణభోజను 78 | 1 81 అవధరింపుము .గగన 341 అరమణీలలామమది 122 1 134

[పారిజాతాపహరణము ] = ప్ర - పద్యములు పుట ఆశ్వా పద్య పద్యములు పుట ఆశ్వా పద్య ఆరమణిలలామముల 38 1 3౩9 ఉదయాద్రి 23 పీ 23 ఆరాత్రి సత్యం 350 4 48 ఉన్నతసౌధ 244 3౩ 15 ఆరామప్రియ 290 3 42 ఉర్వీశమౌళి 10 పీ 8 ఆరీతి న్నియమించి తీడ2ై 5 60 ఉవిత యెవ్వతె 119 1 131 అవిహగావతంసము 205 2 77 ఎంతకు లేండు 77 180 ఆసరసీరుహాక్షి 87 1 92 ఎలదేంటు ల్హమ 321 త 14 ఇంకిటు నిన్ను 116 1 126 ఎవ్వానివిజయంబు 12 పీ 12 ఇంచిన వేడ్క 132 2 ర్‌ ఏకచ్చత్రిత తీరి? 5 109 ఇందుని భాస్య 107 1 1165 ఏడుకరంబులన్‌ 375 త 78 ఇచ్చి కయికొని 4ర్ర7 5 89 ఏణీశాబవిలోలనేత్ర 221 2 91 ఇట్లనియె 145 2 23 ఏతద్వస్తు 442 5 61 ఇతని కితండె 416 5 29 ఏమేమీ కలహాశ 80 1 83 ఇది భోజాత్మజ 53 1 54 ఏయేవేళల 39 1 40 ఇనకరతాప 333 4 26 ఏవంవిధ 27 పీ 25 ఇన్నిదినంబులున్‌ గడు 84 11 88 ఒకభృగంబు 152 2 33 ఇన్నిదినంబులున& , నల ఒకయడం జక్రవాక 330 క! 22 సత్య 65 165 ఓ చెలి శౌరికిచ్చె 86 1 90 ఇనుదెసం జూడ 150 2 31 ఓ ర్పొకయింత 105 1 12 ఇరుగ్రేవల 205 2 78 ఓలలిజేంద్రనీల 123 1 135 ఇవ్విధంబున 462 5 53 కంపనలీల 1332 9 ఈచందమున 468 5 391 కడ6కన్రేచలి 165 2 45 ఈతరుశాబల ౩14 ఖే 6 కనకగిరీంద్ర 428 5 43 ఈనయగారపుం 116 1 125 కనకపంజర 100 1 106 ఈపగిది న్మురారి 320 4 13 కనకమహీధరేంద్రు 227 2 97 ఈపగిదిన్సాత్రాజతి 98 1 102 కనం దిలకంబు 317 టి 10 ఈలలితాంగి 102 1 109 కని నెమ్మోమున త22 5 36 ఈసునంబట్టి 121 1 133 కని సత్యారమణీ 253 3౩ 25 ననా పప య యయా

బతక చకా జజుడడో ఒడ పద్యములు పట అక్వా పద్య పద్యములు వట. ఆశ్వ పద్య కనున బిన్ననవ్వు 541 55 గొప్పున 631 60 కనుంగవ మ్రాన్సడంగ 329 4 21... కృతకాద్రి 911 65 కనుగొంటి సకలెందు 221 2 92 కెరలి చీంకట్‌ 1592 38 క్రనుంగొన వేడ్కలన్‌ 250 3 22... కేళిగతి మీఅ 1332కి కనుపట్టె నొకచోట 293 3 416... కొందణ మంతనయులను 101 1 కమలదళాక్షుని 207 2 81 కొమ్మ వెగిర 3224 | కమలాప్తాన్నమదంకు 97 2 69... కాలకొాలమంచు 198 2 70 శమలినీజృంభికలకు 1934 2 67... కోబపరంపరా 363 4 ఈ కమ్మకస్తురి 1922 64... కోదందద్రోణునకు 29 పీ 29 కలకంరకంరి 57157... కౌనికగోత్ర 486 5 1 కలకాల మొక్క 88 1 93 ఖగకులనాధు 207 2 62 కలలోన నైన 89 1 94 గంధర్యోర 4272 ఈ * కలికినిడువాలు 1372 13... గట్టివంచేతలుం 171 12 కాంచి చేరంగ 333 త 27 గతి ముచ్చిలంగ క72 4 77 కామినీమాన 170 2560 గరుడుని థెక్కలం 356 4 55 కారణము టేక 368 4 71... గలితశృంబల 66 4 కీ కార్కొన్నకటికి 1572 3౩7 గిరితటముః 406 క 5 కాళియ భేది 243 3 14 గురివెందం జైత్రు 2963 4 కినిసి బిడౌజుం 416 530 గొనయంబు వెక్క 369 4 2 కిన్నరకంరి 219 2 89 ఘనకుచ 336 4 8 కుంతలేశ్వరుండు 14 షీ 13 ఘనదోర్డండ 260 గ రట కులమును రూపము తం .1 జై ఘనసొంధ్యరాగ ఏ48 శి 45 కులవసుధా 49 5 3౩ ఘోరముగ మింట 413 5 బీ కువలయనేత్ర 4405 57 చండతర 386 4 కీ కువలయపత్ర నేత్రకను( చండస్తూల శ గాంటివె 209 2 66 చందన హరిచందన 290 3౩ 4 మవలయపత్ర నెత్ర నెటి చక్కనిదాన 86 1 66 నతన

వారిజాతొపహరణము | “5 -

ఒఅవ్యములు వుట ఇళశ్వా పద్య ఎద్యుములు వుట ఆశ్వా పద్య చక్రవర్తి గర్హి ప్‌ 19 జలరుహమిత్రు 189 2 ళ0 చవ గారుత్యత 1412 18 జేర్గపర్షదు 209 2 86 ఎమెంగివవైకిమంన 332 4 25 డాసె పురోహారి 367 4 70 చనుదెంచి లుమ్మురారికి.. 74 1 76 తక్కినదిశాధి 239 3 ర చనుదెంచెం/లహ 140 2 16 తశునె యదుప్రవీర 356 4 56 చరమాద్రి 187 2 59 తనదంతాగ్రము 6 ప్‌ 3 చిత్తజభిదంఘి 4ర్ర9్రి ద్‌ 111 తనదుకోడండ్ర 119 1130 చిత్రాకృత్యభినందిత 475 5 397 తనపాదిజలము 315 4&ఈ 7 చిలుకతేరును 155 2 35 తననునోవల్లభుని 340 త 35 చిలుకలు వాండ్‌ 302 3౩ 54 తనమ్మదుగీతికా 8 పే క చుక్కలరాణి 396 క 10 తన శృంగార 70 1 71 చూడుము నన్ను 410 ఫ్‌ 21 తనుంగను( బామి 305 3 57 చూడ్కికి వైంకమై 447 5 67 తనుతరమధ్య తద? 5 90 చెంద్రికపూవన్నె 135 2 12 తనువున నంధకారపు 1151 బై 32 చెలువ లొందజు 135 2 11 తరుణీ యీతరు 313 త శ చాద్య మచప్పుడు 397 క్‌ 11 తఖీగొని యంత శత18ి క్‌ 31 జడిగాని 236 8 క్‌ తలలు వీడంగ 423 5 37 జనమెజయ 322 శ 35 తల వాంచి మగుడ 105 1] 111 జయగోవింద 185 2 56 తలిరాకుగుత్తి 297 3 49 జటకం బాడి 138 2 14 తలరాకుంబోండి 131 2 క్‌ జలజాక్షి యిది 658 1 58 తలిరాకు మెజు(గు 304 ప ర్‌6 జలజాతాసన 112 1 121 తలిరులతుద 41 క్‌ 104 జలదవితాన 47చై 5 95 తళతళని 206 2 80 జలరుహనాభు 355 4 54 తొనటె పారిజాత 362 4 63 జలరుపహానేత్రు 248 3 20 తామరదోయిలో 134 2 10 జలరుహపత్రనేతముని _ 452 5 73 తామరలన్రేటు 339 4 33 జలరుహపత్రనేత్రుండును. 345 4 41 ఛామసవృత్తి 10 పీ ర్తి వవావననడనననడననడనాననననననదననడననవనవననననననననననననననననననననన న

పద్యములు పుట ఆశ్వా పద పద్యములు పుట ఆశ్వ పద్య తౌరకాధ్‌శు 168 2 48 ధీరశయనీయ 470 5 93 తిగిచి శరాసన 39155 నందప్రియ 300 3 52 తిరుమలదేవీ 232 2 105 నగముల నదుల 4468 865 65 తూగొంజల్లని 328 తీ 20 నతిసేసె 208 2 83 తెలతెలవాఖ 439 5 56 ననుభవదీయ 1131 123 తొడలపై6 జూంచిన 251 ౩ 24 నను ననిసేయ 370 4 75 తొడవులు పుచ్చి 334 4 28. నను నాకళ్యప 260 3 ౩ తొలుమలజాతితో 105 2 46. నను నెవ్వతిగాం 121 1 132 త్రీపురస్త్రీల 253 3౩ ౩7 నలకూబర 379 484 త్వరితాధరితానిల 387 4 ౦4 నలినాప్త్రండు 184 2 ఈ దనుజవిరోధి 247 3 18 నవచంద్రాలిక 457 క్‌ 75 దయమానాక్షి 125 1 188 నాగమాంబా 233 2 106 దరదళదంబుజ 4825 05 నాగాంబిక్రా 28 పీ 27 “దరమీలన్నయనంబు 196 2 61 నామొగమాట 85 189 దానవభేది త48 5,8 నాయశరగసార 469 5 92 దానవవైరి 33984 34. నారదుడు 4445 63 దౌరుణభంగి 382 4 90 నావినిసత్య 357 4 5కి దినదినమట్లు 440 5 58. నావుడుశారిక్ర 4721 కక దినపరిజామ 164 2 44 నావుడుసత్వ 318 శ 11 దినరాజత్తజ్తీ తరి 4 42... నిగమాంత 465 5 87 దినవారిరాళి 153 2 34 నిజపురికేగు తర్రి1 క్‌ 103 ర్రోవదియున్‌ “65 72... నిర్భర్నళృంగుంై య ౫ ఇసోగనైకుంర రం 151... నీయనుజన్ముదన 364 4

443 6 ర్చ నెటులందడి 345 4 40 ధనమిచ్చి రి శ 97 నెలకొనికృష్ణరాయ 22 ళ్పీ 22 థరియించిన 57 167 నెలకొనివేసవి 64 16 ధారవోసి 462 క్‌ 83 పంకజనా క్‌ 100 ననన నన

7 పద్యములు ప్తుట అశ్వా. పద్య పద్యములు పుట ఆశ్వా. పద్య పట్టందలంచెనేని 369 4 73 (ప్రామినుకులపూంబోడుల 132 2 7 పడ6తీనీమధు 110 1 19 (ప్రోడతనంబులు 338 4 32 పతగవిభుండు 230 2 102 బలిదనుజేంద్రు 480 5 81 పతినీవైవిహరింప 145 2 24 బలివిధ్వంసియు'+ 344 4 39 పతిప్రాణసదృశ ల! శ 986 బాణద్విణ్మధి 383 జీ ర పరమముని తగ్ర్‌ర్రి ర్‌ 80 బాహాసంభృత 375 (| 80 పరమాచార తత] 5 58 బాహుసౌధక్రీడ 25 షీ 24 పరికింపరు 83 187 బిసరుహపత్ర 96 1 100 పరిపంధి 31 పీ 33 బెడిదమగు 328 4 9 పరిమళము 60 1 59 బెరసెన్నేన 430 5 46 పరువంబుగాక 298 3౩ 51 భద్రేభంబుల 4ర్‌1 5 71 పలుకులందేనె 109 1 117 భిన్నాసురాస్ర 392 క్‌ 6 పలుదెజంగు త్రి 1 85 భీమాకారులు 376 తీ 81 పాటలగంధి 111 1 120 భుగ్నభూకుటి 418 5 32 పాదపమాతనాంబు 303 3 55 భువనవిజయాఖ్య 488 5 110 పునరాగతుండగు 409 5 19 భోజకన్యా 483 5 107 పురబహిర్ట్వార త2ర్తి 5 44 మంచునందోగిన 191 2 6 పూనుకొనిమేలు 86 1 91 మకరకుళీర 272 4 82 "పెకలియజాండ 258 3 31 మగమీల 55 1 5 పెరింగినహార 341 4 ౩7 మదవతియొకతె 246 3 18 పొందుగం బశ్చిమాబ్బి 162 2 42 మదవతీకర 4గర్రి క్‌ 70 పొరింబొరినెగయు 367 4 69 మదినొక్కించుక 407 క్‌ 17 పొలంతుల్లౌగిట 4 పీ 2 మనమరయందలంచి 108 1 16 ప్రతివర్ష 126 1 139 మనమునననుమానము 477 5 96 'ప్రసృతివిలోచనా 126 1 140 మనమునమాటలం 109 1 18 ప్రాణవిభుం శత 5 50 మరకతగోమేదక 483 5 106 ప్రామినుకులదొంగ తీ 149 మరలక జన్య 226 2 99 బనానా డవ మానననతాలనినడానచనాననననాననానాతానననన ననన

రి -

పద్యములు పుట ఆశ్వా పద్య పద్యములు పుట ఆశ్వా పద్య మరుదంభోరుహ 335 4 29 మేళవించినవి 40ళ 5 86 మరుద్వృధా ౩09 3౩ 61 మొగుడుందమ్ముల 350 త 49 మరుదీశద్విప 348 శ 46 మొనసినదీపికా 156 2 360 మతియునమ్మధు 400 5 13 యక్తులు వీరలో 222 2 93 మణియురుక్కిణి 35 1 38 యదుకిలక 264 3 38 మలయసమీరణ 297 3 50 యదువృష్టి 444 5 64 మలయానిల 295 3 47 యాదవత్వమున 16 పీ 17 మహిభృద్భేది 2933 3 45 యామవతీకళతృ 159 2 38 రూత్ప్సర్యఘన 138 2 15 యామినీ సమయంబు 195 2 68 మానంబెతొడవు 119 1 129 రంభామహోరోజ 291 3౩ 44 మానవతి యిట్లు 107 1 114 రక్కసిమగువల క0 150 మానసవేగ 371 4 76 రాజులనెత్తుటన్‌ 11 పీ 10 మానిని దీని 31445 రాజువీడెత్తి 194 2 665 మాసినచీర 05 199 రాధాతనయ 27 పీ 26 మిన్నందివేగ 74 1 77 ఉంగనుమోత 407 5 16 మిన్నుననుండి 202 2 73. లెమ్ముసురేంద్ర _ 425 5 389 ముందలవట్టి 424 5 38 వంచనంబాంచి 211 2 87 మునినాకిచ్చిన 98 1 103 వచ్చితిమింక 390 5 3 మునిపతియానడిం 456 ర్‌ 79 వచ్చినమునిపతి తక్‌ 1 45 మునిపతిరాకయుం 203 2 74 వచ్చియరదంబు 99 1 105 మునిపతివచ్చి 118 1 128 వజ్రంబునకు 200 2 72 మునియేమిసేయు 82 1 66 వదలిననీవి 327 త 18 మునుకొనికొండవీటి 22 పీ 21 వనజశ్రీదన 349 తీ 47 మురమర్షనుం డివ్విధమున 208 2 84 వనితకుచ 106 1 13 మురహరబల 412 5 24 వనితయొకర్తు 242 ౩ 13 మేనిమిరి 254 3 26 వనితాజనళా 231 పీ 32 మేల్కనుము దేవ 187 2 58 వరభక్తిదేవకీ 432 5్‌ 49 అానానననాననననననననననననననననాననననననానననననానననననననననానననననన

_9- పద్యములు పుట ఆశ్వా పద్య పద్యములు పుట ఆశ్వా పద్య వనితముగట్టి 172 2 52 వెందియు నప్పస్‌ండి 212 2 68 వళిమలయల్లువాండు 8 పీ 6 వెడవెడకన్ను ం్ర7 1 101 వాజ్యారోహణ ఏ84 త 92 వేడుకనీకే 245 3 16 వామనేత్రీ 143 2 20 వెల్చుగట్టు 347 యీ గడీ వామలోచన 124 1 136 వేల్పుంజిగురాకు 346 క! వారణయానలు 337 4 31... వేల్పుమ్రాని 411 5 23 వారణరాజ 315 4 8 వైంధ్యద్విప 30 పీ 31 వారలలో దిప్పాంబ 17 క్స్‌ 15 వైతాళికులప్పుడు 185 2 ర్‌5్‌ వారింజూచి 238 ప్ర 8 వతకల్పోచిత 44కి క్‌ 69 వారిలోపల 69 శ 70 శతధారాజాయ 421 క్‌ ప5్‌ వాలముతాకున 256 3౩ 28 శరధి[కోడ 186 2 57 వాసుదేవా 480 5 101 శాకపాకంబుల 142 2 19 వికచాబ్దనేత్ర 456 5 76 శాశ్వతవిజయు 12 ప్ప 11 విదళితకాళింగ 3083 60 శౌరి ఇదే 354 4 52 విదళితదైత్య 472 5 94 శ్రీమదికిన్‌ 1 ప్దీ 1 విననయ్యెం 193 2 65 శ్రీమహితగేహ 234 3 1 విననేర్చిరి 431 5 47 శ్రీరంగేశ్వర 18 ప్‌ 16 వినయంబు క్‌ | ర్‌ శ్రీలంజెలంబు 227 2 98 వినుండుసురేశ్వరు 3658 4 59 శ్రీవరవర 475 5 వినుమింతుల్‌ 316 4 39 శ్రీవర్ణనీయ 389 5 1] విరహంలమై 168 2 49 శ్రీవేంకటగిరి ౩11 ఖీ 1 విరివిగా నొకవేళ 435 5 52 శ్రీసదన 129 2 1 విలయోల్భణ 257 క! 30 సంతసమంది 203 2 75 విస్మయముగా తప] ర్‌ 48 సకలసురైక 353 4 51 వీరుండవౌదు 420 క్‌ 34 సటలిట 259 3౩ 3౩2 వీరశ్రీనరసింహ 16 పి 16 సళులంట 434 5 51 వెండియుం దుహిన 13 2 5 సళులు పదాలు 453 5 74 ల హకకకాకకకకకకహకకకకకకకకయయాకకకకకకయకకయయయయాయాయా య యాయ

ఆలా ఈ 06” అ టె లేలేత ౧ పద్యములు పుట ఆశ్వా పద్య పద్యములు పుట ఆశ్వా పద్య సత్యముగ నిన్ను 463 5 85 సారమికరంబు 256 3 29 సమయకృత్యంబు 131 2 4 సురలోకాభిమత 3544 53 సమయజ్ఞుండయ 461 5 82 సురవీరుందొకండు 370 తీ 784 సమయవిలాసి 153 2 43 సురసంయమి 46 1 47 సమయాఖీర 191 2 62 సైనికులెల్ల 408 5 18 సమర్దక్షమ 231 2 104 సొమ్మననెడ్డి 4265 40 దీ, సరసపుటల్క 6 ఏ 4 హరినరకాసురున్‌ 34 1 3౩7 సరసబిసబిసర 231 2 103 హరిబాణ 3945 8 సరసాలాపముల 130 2 3 హరియపుడు 353 తీ 50 సరసీజనేత్ర 3013 53 హరియిట్లు 39 1 41 సరిగమపథభని 42 1 44 హరివంశకథ 33 1 36 సర్గమొనర్తు 254 3 27 హరిహయుండాగ్ర 406 5 14 సర్వతోముబ 3915 9 హరిహయు/ండాహరిన్‌ 380 4 67 ల్‌ సామర్హదళిత 28 ప 28 'హేమధరాధరంబు 382 4 89 సారంగాక్షుల 229 2 100 'హేమనిభగొత్రి 437 5 54 ర ప మం పబ్లిషర్స్‌ ననన ననన ప యాన పడప వపపాయాయాయాయాయాయాయాయా యా! భువనవిజయం పబ్లికేషన్స్‌ సౌందర్యలహరి, కస్పావారి వీథి గవర్షరుపేట, విజయవాడ - 2 అ

పారిజాతాపహరణము మీరిక శ్రీరస్తు పారిజాతాపహరణము ఇన గువ్వాఖ్యాగుభుం పీఠిక ధ్ర... బ్రియం బెసంగం జేర్పినియుయ్యెలలీల వైజయం తీమిళితాచృకౌస్తుభము నిద్దపుంగాంతిం దనర్చి యాత్మవ

క్షోమణివేదిం బొల్పెసంగం జూడ్కులపండువు సేయువేంకట

స్వామి గృతార్థు జేయు నరసక్షితినాథునికృష్ణరాయనిన్‌.. 1 ఆం(ధకవితల్లజుండును, ముక్కుతిమ్మనార్యాపరనాముండును నగు నందితిమ్మన “కావ్యం యశ సే2ర్ధకృతే వ్యవహారవిదే శివేతరక్షతయే, సద్యః పరనిర్భతయే కాంతా సమ్మితతయోపదేశయుజే', ఆను నాలంకారికోక్తిననుసరించి, సమస్తశ్రేయస్సాధకమును, గాంతాసమ్మితమును నగునత్కావ్యము నొనర్పం బూని వ్యాసమునిప్రణీతపహరివంశము నందలి పారిజాతాపహరణపుణ్యకథ నాధారముగాం గొని పారిజాతాపహరణం బను నీశృంగారప్రబంధమును రచించెను. అం దాదిని “ఆశీర్షమస్క్రియా వస్తునిద్దేశోవాపి తన్ముఖమ్‌”, అనునభియుక్తోక్తి ననునరించి, కృతిపతియగు కృష్ణదేవరాయలకు.౬ దదిష్టదైవతాశీ స్పంఫుటనరూప మగు నాశీర్వాదము ననుసంధించెను. మజియు, “దేవతావాచకాళ్ళబ్దా యే చ భద్రాదివాచకాః, తే నర్వే నైవ నింద్యాన్స్యుర్లిపితో గణతో2పివా, అను నార్యవాక్యమునుబట్టి, శ్రీశబ్దము దేవతావాచకమును, భద్రాదివాచకమును నగుటంజేసి యద్దాని నాదిని నెలకొల్పెను. ఇంతియగాళ 'వుంగళాదీని

మంగళమధ్యాని మంగళాం తాని చ కావ్యాని ప్రధంతే', అను నభియుక్తోక్తి ననునరించి, కావ్యము నిర్వివ్నముగ6 బరినమాప్తి నొందుటకొఅకును, శిష్యశిక్షార్థమును, ముంగళాదివాచకముగు శ్రీశబ్దమును గావ్యాద్యంతముల. బ్రయోగించి కావ్యవటన కుత్కర్న్షను నంపాదించెను. బోగణము చంద్రదేవతాకమగుట.౬ గర్భపతులకు. గల్యాణదాయక మనుతలంపునం గవి కావ్యాదిని నెలకొల్సె నని గ్రహింపవలయును,

టీక. శ్రీమదికిన్‌ = లక్ష్మీదేవియొక్క చిత్తమునకు, ప్రియంబు = సంతసము, ఎసంగన్‌ = అతిశయించునట్టు, చేర్చిన = పొందించిన, వైజాయంతీ...కౌస్తుభము - వైజయంతీ=వనమాలతో, మిళిత = కూడియున్న, అచ్చ న స్వచ్భమైన, కౌస్తుభము = కౌస్త్రభమనుమాణిక్యము, నిద్దపుంగాంతిన్‌ (నిద్దపు = స్నిగ్ధ = తఅచైనకాంతితో, తనర్చి = అతిశయించి, ఆత్మ... వేదిన్‌-ఆత్మ = తనదైన, వక్షోవుణ్‌వేదిన్‌ = మణివిశారమగుతిన్నెనుబోలు గుండెపై, పొల్పు = అందము, ఎసంగన్‌ = మీ. గా, చూడ్కులు=దృష్టులు, వేంకటస్వామి=వేంకటేశ్వరుండు, నరస .రాయనిన్‌ = నరసరాజుకొడుకైన కృష్ణదేవరాయని, ఇచట షస్టికి జన్యజనకభావ మర్థము. కవులు తండ్రి పేరులతో6 గలిపి కృతిపతులనామముల నిరూపించుట యాచారమైయున్నది. కృతార్థున్‌ = సఫలమగు కార్యములుగలవానినిగా (ధన్యుంగా) చేయున్‌. 'చేయున్‌' అనునది తద్దర్మార్ధక మగుట ద్రికాలవాచిగా నెన్నవలయును “తనర్చు' అని పాఠము గలదు. అపుడు నిద్దపుంగాంతితో నొప్పునది కౌస్తుభము గాక యెద యగును. సారస్య మిందుం జింత్యము.

బావము. శ్రీ వెంకటేళశునెద వుణివేదివలెను, నందు మించు కౌస్తుభాంచితవనమాల యయ్యెదపై నెలకొనియున్నసిరికి నుయ్యెలరీతిని నొప్పుచుండెనని భావము. వన మాలాకృతి యుయ్యెలత్రాటివలెను, నందు (పయనుళ మయ్యె లనడుమనొప్పు ఫలకమువలెను నమరియున్న వని వెలుంగ మించు న ల నాచిక వనమాలా ధరుండై యెదను లచ్చి మని యాశీర్వాదము. స్వ్‌రుండు కృష్ణరాయల సఫల కార్యుంచేయుత ల తతత వన

_పారిజాతాపహరణము | (_పేఠిక |

వ్యాకరణవిశేషములు. ఉయ్యెల.- ఊయేల, ఊయెల. ఉయ్యాల, ఉయెల. ఇత్యాదులు రూపాంతరములు 'ఊయేలాదులం దొలియచ్చుమీంది హల్గునకు ద్విర్వచనం బొండె నగును' అని. నిద్దపుంగాంతిన్‌;- రూ. అ. నిద్దంపుంగాంతిన్‌. 'కర్మధారయంబు అందు మువర్ణకంబునకుం బుంపులగు. సమాసంబుల నుదంతంబులగు స్రీ సమంబులకును బుంపులకును బరుషసరళములు పరంబు లగునపుడు నుగాగమం బగు. ద్రుతకార్యములు, నిద్దంపు న్లాంతిన్‌, నిద్దంపుం గాంతిన్‌ ఇత్యాదు లూహ్యములు. కృష్ణరాయండు. “కర్మ ధారయం బియ్యది మిశ్రంబు సిద్దసమాసంబట్ల యగు' అనుసూత్రమునుబట్టి యిందు. బూర్వపదము లుప్తవిభక్తికంటై యవికృతాంతం బగును. పండుగు. రూ. అ. పండువు, అపదాద్యంబైవ గ కారమునకు వకారం బగు.

విశేషార్ధాదులా. కావ్యాదివద్యములనుండి వ్యంగ్యవుర్యాదను గావ్యేతివృత్తము నుద్ధరించుట యాచారమైయున్నది. ఆపద్ధతి నిందలి “శ్హీమదికిం 'బ్రియం బెసంగన్‌, అత్మ వక్షోమణివేదిన్‌' అను మున్నగుపదముల శక్తి ననుసరించి (క్రమముగ శ్రీకృష్ణుండు సత్యా ప్రీతిధాయుండై యొప్పుటయు. బారిజాతము నామె పెరటిచెట్టుగ నెలకొల్పుటయు గోచరించుచున్నవందురు. కాని సమగ్రముగం గావ్యార్థసూచన తొలిపద్యమునందే చేసెననుటకంటె 'రాఘవత్వే2భవత్సీతా రుక్మిణీ కృష్ణజన్మని,' అనునార్యోక్తి ననుసరించి శ్రీరూపయగు రుక్కిణ్‌ని శ్రీ కృష్ణుండు సంతుష్టంజేయుటను దొలిపద్యమునను దరువాతి పద్యమునం దమ్మాలమున సత్యకుంగల్లిన యీర్న్మయు శ్రీకృష్ణకృతాశ్వాసాదికమును గవి వెల్లడించి పై రెండుపద్యముల మూలమున సమగ్రముగం గావ్యార్థమును సూచించె ననుట సరసమును, సముచితమును, సాధారమును నగునని తోంచెడిని. సంస్కృతకవు లీగతిని రెండుమూండుపద్యములమూలమున గావ్యార్థమును నాటకాదులందు నూచించుటయు. గలదు. మజీయు. గృతిపతి వైష్ణ్లవవముతాశ్రయు.డుగాన మహాలక్ష్యంశసంభూత యగు రుక్మిణికి శ్రీకృష్ణుండు ప్రియముగూర్చుటను గృతిపతి మతతద్దైవ తానకూలవిషయ నిరూపణమూలముగను, దాను శైవుండుగాన లక్ష్మ్యంశసంభూతకాని యీర్వ్యాకషాయితను సత్యను శ్రీకృష్ణు. డనునయించుటను,

[3

న్వవుతానుకూలన ప్వేవ్చ ద్దైెవతవనంగ ద్వారముగను నిరూపించి పతివుతస్వమతానుకూలవిషయ ప్రసంగతిని గావ్యార్థమును మనొహరముగ సూచించె ననుట యెంతయు నొప్పియుండును.

కవులు సామాన్యముగ నాపాదింపంబోవు విషయమున కనుకూలించురీతి నిష్టదైవములకు రూపమును సంఘటించుట యరుదు. తిమ్మనార్యు. డట్టుగాక కృష్ణరాయని. గృతార్థుంజేయుటకు లక్ష్మీయుతత్వకౌన్తుభాద్యమూల్యాలంకార విశిష్టత్వాదుల ధర్మముల వేంకటేశ్వరునకు సమకూర్చి ప్రతిపాదిత విషయమున కనుకూలించు ప్రసన్నరూపమును సంఘటించి సరసమగుగతిని విషయమును బోషించెను. అలం. ఉ్రేక్షాముద్రాలుకారములకు సంసృష్టి. మ. పొలంతు ల్లౌంగిట గ్రుచ్చి యెత్తి తలంబ్రా ల్వోయించునవ్వేళ నాం

దల గంగం దననీడ6 దాన కని మౌగ్భ్యం బొప్ప వేజొక్కతొ

య్యలి యంచు న్మది నెంచుపార్వతియసూయావాప్రికి న్నవ్వుక్రా

న్నెలపూందాలుపు కృష్ణరాయనికి సంధించు న్మహైశ్వర్యముల్‌. 2

టీ. పాలంతుల్‌ = స్రీలు, కౌంగిటన్‌ = భుజమధ్యప్రదేశముచే, రూ. అ. కవుంగిలి గ్రుచ్చి = తూర్చి, ఎత్తి=లేవందీసి, తలంబ్రాలు=నూతన దంపతులు మంగళార్థము తలమీందం బోసికొనుబియ్యము. అవ్వేళన్‌ = అసమయమున, రూ. అ. ఆవేళన్స, బెందలన్‌ = తలమీంద తననీడన్‌ = తన (ప్రతిబింబమును, మౌగ్ధ్యంబు = తెలివితక్కువతనము, వేజొక్క తొయ్యలి = మథటీయొకవనిత, అసూయావాస్తికిన్‌ = ఈర్వ్వనుబొందుటకు, (అసూయ+అవాప్తికిన్‌, క్రొన్నెలపూం దాలుపు = క్రొత్తచందురుని ధరించువాడు (రాజశేఖరుండు), మహైశ్వర్యముల్‌ = గొప్పసంపత్తులను.

భావము. పార్వత్తి సిగ్గుచే నీశునితలపైం దల6బ్రాలు పోయంజాలకున్న గని యజతచే ఇవు జ ప్రైగుగంగయందుం బ్రతిఫలించిన తననీడం దాను

జ న్ను వేజొకతెను బరిగ్రహించియుండునని తలంచి

ననన కు క

యీర్వ్యాకషాయిత యయ్యెననియు, నపు డీశుం డాపార్వతియొక్క యట్టి తెలివి తక్కువతనమునక్రై నవ్వె ననియు భావము వ్యా - విశే కౌంగిలి ఇది యౌపవిభక్తికము. ఇట్‌ తి వర్ణంబు లౌపవిభక్తకములు, ఇవి ద్వితీయాద్యేకవచనములు పరంబు లగునపుడు నామంబులకుం గొన్నింటికి. బ్రాయికం బుగనగు. బె పవిభక్తికముల. దృతీయాసప్తముల కత్వంబాదేశంబు బహుళముగా నగు. 'కౌంగిటన్‌' బెందల. ఇయ్యది శబ్దరత్నాకరమున నిర్చిందుకముగనే యగపడును. _సప్తమ్యర్థమున నవ్యయీభావము. ఇట్టిరూపము లాంధ్రవాజ్బయమున కడుస్వల్పముగాం గాననగును. పెడతల లోంబొద ఇత్యాదులు. అవ్వేళన్‌. ఆ+వేళన్‌. ఆ ఈ ఏ యనుసర్వనామము త్రికసుజ్జ్ఞకములు. కర్మధారయంబు త్రికస్రీసమధాతుజవిశే షణ పూర్వపదంబై యుండు. త్రికంబు మీంది యసంయుక్రహల్గునకు ద్విత్వంబు బహుళంబుగా నగు. ఊష్మ రేఫములకు. గలుగదు. అవ్వేళన్‌. క్రొన్నెల. క్రొత్త+నెల. పూవు. సమాసంబునం బ్రాతాదుల తొలియచ్చుమీ6దివర్ణంబులకెల్ల లోపంబు బహుళంబుగా నగు. పరుషేతరములు పరంబులగునపుడు నుగాగమప్రాప్తి లేమింజేసి ద్విత్వము కల్గును. క్రొన్నెల. విశే. తొలిపద్యమున వివరించినరీతిగ నిందు సత్యాసూయగమ్య మగుచున్నది. మజియు, 'తననీడం దాను గని, మార్ద్యంబొప్ప' అనుపదములజాడ ననుసరించి సత్య యూరకే భ్రమంజెంది యీర్వ్యం బూనె ననియ్యు, నిందు శ్రీకృష్ణుని తప్పేమియు లేదనియు వ్యంగ్యములు స్ఫురించుచున్నవి. శివుండు నసంపత్ర్రదాత గాన, మహైశ్వర్యముల నొసంగుటలో నాతనికి6 బాధాన్య మిడుట యెంతయు హృద్య మనందగును. చంద్రవంశమణి యగు జేనికి. జంద్రచూడామణి యగు శివుండు మ హైశ్వర్యముల నొసంగుంగాతమనుట యెంతయు సరసమగును. మజయు మందాకిని మౌళిం బూని నూత్నచంద్రాలంకారమును ధరించి వివాహమంగళ కాతుకముపశమున హాసాలంకృతవద నుండై యెలమిమీజ నుండు ప్రసన్నుండు మ హైశ్వర్యసంధాతయగు.(గాకనుట మిగుల నుచిత మనందగును. నతన హ్హ్హ్హ్‌

అలం. భ్రాంతిమత్తు. మ. తన దంతాగ్రముచేతం దీక్స్మమతి నుద్యత్కుంభయుగ్మంబుచే త నితాంతోన్నతి దానవిస్ఫురణ నుత్సాహంబు శుండాముఖం బున దీర్చాయువు నిచ్చు. గావుత గుణాంభోరాశికిం గృష్టరా యనికి న్వారణరాజవక్టుండు కృపాయత్రైకచిత్తాబ్టు. 2. టీ. వారణరాజవక్టుండు = ఏనికమేటి మొగముగల గణనాధుండు, దంతా (గ్రముచేతన్‌ = దంతంపుంగొనచే (ఏకదంతుండు గాన నొకకొన యనెను), తీక్టమతిన్‌ = నిశితమగు బుద్దిని, ఉద్యత్కుంభయుగ్మంబుచేతన్‌ - ఉద్యత్‌ = పైకిలేచిన, కుంభయుగ్మంబు చేతన్‌ = కుంభద్వయముచే, ఏనుంగుతల నిరువంకలనుండు నెత్తగు ప్రదేశముల రెండు కుంభము లనుట కవులయాచారము. 'ఘనకుచకుంభ యుగ్మకము దార్కొని యుప్పునై యసూయమై' అని నృసింహపురాణము. ఎ. ప్ర. నితాంతోన్నతిన్‌ = అత్యంతమగునున్నతిని. దానవిస్ఫురణన్‌ = మదముయొక్క ప్రకాశముచే, ఉత్సాహంబును = పరిపాలనాశక్తిని, శుండాముఖంబునన్‌ = తొండము యొక్క కొనచే, దీర్చాయువును = చిరాయువును, గుణాం భోరాశికిన్‌ = సుగుణ నము(దునకు, కృపా... అబ్బు6డై -కృపా = దయకు, ఆయుత్త=అధీనమైన, ఏక=ముఖ్యమైన, చిత్తాబ్బు(డై = మనఃపద్మముగలవాండై. విశే. తైక్ష్యముగల సాధనముచే. దైక్షృమును, నాన్యత్యముగలదానిచే నున్నతిని, నుత్సృవాయుతమగుదానిచే నుత్సాహమును, దైర్ధ్యముగలదానిచే దైర్ధ్యమును, బ్రసాదించు(గాతమని చెప్పుట మిక్కిలి హృద్యముగను, సారస్యముగను నున్నది. ఉత్సాహము. ప్రభుమంత్రోత్సాహములను శక్తిత్రయములో నిది యొకటి. అలం. పరికరము. చు సరసపుటల్క( దీర్చుతజి శార్జ సుదర్శననంద కాబ్దసం భరణగుణాప్తి నెన్న్షడుముపై6 గటిపై జడపై గళంబుపై హరి నలుగేలు. బైకొన సుఖాంబుధి నిచ్చలు నోలలాడునిం దిర కృపం జూచు. గాత నరదేవశిఖామణి కృష్ణరాయనిన్‌.

(పైరజాళపహరణము] పేల!

ట్‌. సరసపుటల్కన్‌ = పాలయలుకను, తీర్చుతజిన్‌ = దిద్దుసమయమున, శార్డ.... గుణాప్తిన్‌-కార్ల = ధనువు (విష్ణుదేవునివే యీ నాలుగును ) సుదర్శన = చక్రము, నందక = కత్తి, అబ్బము = శంఖము అనువీనియొక్క, సంభరణు = భరించుటయను, గుణ = గుణముయొక్క, అప్తిన్‌ = ప్రాప్తితో, నలుగేలున్‌ = నాల్గు చేతులును, (క్రమముగా) హరి = శ్రీవిష్ణువు, నెన్నడుముపైన్‌ = మనోహరమగు కౌనుపైని, కటిపైన్‌ = జఘనముపైని, జడపైన్‌ = జడపైని, గళంబుపైన్‌ = మెడమీందను, పైకొనన్‌ = చేర్చంగా, సుఖాంబుధిన్‌ = సుఖమను సముద్రమున, నిచ్చలున్‌ = నిత్యము, ఓలలాడు = ఈదులాడు, ఇందిర = లక్ష్మి నరదేవశిఖామణిన్‌ = భూపాలశ్రేష్టుని, కృష్ణ రాయనిన్‌ = కృష్ణదేవరాయని, కృపన్‌ = దయతో, చూచు. గాతన్‌ = దర్శించునుగాక.

భా. పాలయలుకందీర్చ శ్రీమహావిష్ణువు శార్లమును ధరించిన యొక చేతిని దన నడుముమీందను, సుదర్శనమును బట్టిన యొక చేతిని దనకటిపైని, నందకములు బూనిన చేతిని తన జడమీందను, శంఖమును దాల్చినచేతిని దనగళముపైని జేర్చి యుపలాలింపనెంతయు సుఖించులక్ష్మి కృష్ణ్ణాయల దయతో జూచు(గాత మని భావము.

విశే. ఇట్లు చెవుటవలన నడువలమ ధనువువోలె ముష్టిగ్రాహ్యవై యున్నదనియు. గటిచక్రమునుబోలియున్నదనియు, జడ యసిలతంబోలి “యొప్పుననియు, గళము శంఖము భాతి నమరియున్న దనియు. దోంచను. సరసపుటలుకన్‌ - సరసము+అలుకన్‌, కర్మధార యంబులందు మువర్ణకంబునకు6 బుంపులగు. కర్మధారయంబులం దుత్తున కచ్చుపరమగునపుడు టుగాగమం బగు. సరసంపుటలుక ఇత్యాదులు రూపాంతరము లూహ్యములు. నలుగేలు, ద్విగువున కేకవచనంబు ప్రాయికంబుగానగు. మిశ్రంబునకుంగాదు. నాలుంగు యొక్క రూపాంతరము నలు. నెన్న్షడుము - నెజి+నడుము, ప్రాంతాదుల తొలియచ్చు మీ6ది వర్ణములకెల్ల లోపంబు బహుళంబుగా నగు. పరుషేతరంబులు పరములగునపుడు నుగాగమప్రాప్తి లేమింజేసి వానికి ద్విత్వము కలుగును. కవి

కక

*పారిజాతాపహరణవు (కడా క=లరిక.! యీ పద్యమునంగూడ లక్ష్మికి వక్తవ్య విషయుమున కనుకూలించునాకృతి నుల్లాసమును ననుసంధించినాండు శ్రీకృష్ణకృత సత్యానునయమును దాన సత్యభామకు. గల్గిన సంతనమును నను గావ్యార్థము నిందు. గవి పొందుపజచె నని తోంచెడిని, అలం. యథాసంఖ్యము. చ. తనమృదుగీతికాపరిణతధ్వనివైఖరి. బల్కుమంచు మిం చినరహిం జేతివీణియకు6 జక్కులు గీంటుచు నేర్చుచున్నదో యన నఖరాంకురంబుల నయమ్మునం దంత్రులు మీటి గానమిం పానరంగంేయువాణి ప్రతిభోన్నతు. జేయుత. గృష్టరాయనిన్‌. 5 టీ. తన... వైఖరిన్‌ - మృదుగీతికా = మృదువైన పాటయొక్క, పరిఐత = వరివక్వమైన, ధ్వని = శబ్దవయుయెలక్క, వైఖరిన్‌ = రీతివంటిరీతితో, నఖరాయకురంబులన్‌ = గోటి మొలకలచే, ఇంపు=సాగసు, ఒనరన్‌=ఒప్పునట్లుగా, తంత్రులు=వీణఐతీలెలు, ప్రతిభోన్నతున్‌-ప్రతిభా=అనుక్షణము వికసించు బుద్ధిచే, ఉన్నతున్‌ = అధికుని, “నించినరహిన్‌) అని పాఠాంతరము. మించిన యనుకంటె నించిన యనుటలో నర్థవిశేష మెద్దియు.€ గానరాదు. మజియు “చున్నదోయను, లీలనొయ్యన' 'నయమ్మున, రయమ్మున' అనుపాఠము లగపడును. భా. తనగళస్వనమునకు సరియగుగతిని బల్కు మని కడురయమున. దనచేతి యందలి వీణియకు. జెక్కులుగీంటటుచు. గజపుచున్నదో యన గోటిమొలకలచే నేర్పు మీజ వీణతీలల మీటుచు మనోహరముగ గానము సేయు సరస్వతి కృష్ణరాయని మించిన ప్రతిభ గలవానిం జేయు(6గాత మని భావము. ప్రతిభాప్రదాత్రి సరస్వతిగాన నిట్లు చెప్పుట యెంతయు నుచితమగును. వ్యా - విశే. వీజియ-రూ. అ. వీణె. ఇయకుమాజుగా నామాంతంబున కెత్వంబు బహుళంబుగా నగును. అలం. ప్రతీపము. చ. వలిమలయల్లువాండు తలవాంక ధరించినపూవుగుత్తి వే ల్పులగమిజీవగజ్జ యుడివోవనిచల్వలటెంకి వెన్నాల

(పారిజాతాపహరణము డా |_పీఠిక | ల్మొాలచినపాదు పాల్కడలిముద్దులపట్టి నృసింహుకృష్ణరా యల గరుణారసంబు నినుపారడిచూపుల6 జూచు6గావుతన్‌. 6

టీ. వలిమలయల్లువాండు-వలిమల=మంచుకొండ (హిమాలయము,), అల్లువాండు=అల్లుండు, తలయందు ... గుత్తి = బెంయలయందలియేటితో ధరించిన పుష్పగుచ్చము, వేల్పుల ... కజ్జ = దేవతల సమూహమునకు జీవనాధారము, ఉడి...టెంకి = తజు(గని శ్రత్యములకు( దావగువాండు. వెన్నె..పాదు = వెన్నెలలు పుట్టుటకు స్థానమైనవాండు. పాల్క ... పట్టి = పాలసంద్రము ననుంగుసుతుండు, కరుణారనము = దయారసము, ఇనుపారెడు = ద్విగుణీకరింపంజేయు. “వలిమలయల్లువాని తలవాంక దనర్చిన లేక తలర్చిన' అనుపాఠ మగపడు. ఇం దన్వయము సరళముగ నొప్పును.

ల్లా శివజటాజూటమున మిన్నేటితోంగూడి పుష్పగుచ్చమువలె వెలుంగువా6

డును, దేవతాబృ్బందమునకు జీవనాధారమును దజుంగనిచలువలకు. దావలమైన వాండును బాల కడలి ముద్దుపట్టియును నగు చంద్రుండు కృష్ణరాయని విస్తారమగుదయం దిలకించు.6 గాత మని భావము. చంద్రుండు కృష్ణరాయని వంశమునకు మూలపురుషుడు.

వి.శే. అమ్మూలపురుషు నీశు. డౌందలం దాల్బె ననియు, నతండు, బుధజీవనాధారమై పరణెననియు, శైత్యములకు6 దావలమైనవాండనియు, క్తీరసాగర సుతుండనియు విశేషించి పేర్కొనుటంజేసి, క్రమముగ సత్పురుషసమ్మాన్యు. డనియు, నత్పండితసం పూజ్యుండనియు, శాంత్యాదినుగుణనమేతుండనియు, సద్వంశసంభూతుండనియు వ్యంగ్యములు వెల్లడియగు చున్నవి. అట్టియుత్తముని వంశమునం బుట్టుటంజేసి, కృష్ణరాయలును నట్టివాండే యగునని కవియూసా. ఆంధ్రకవిసంప్రదాయమును గణింపక యీకృతికర్త సుకవిస్తుతి కుకవినిందల నేలొకో పరిత్యజించెను. చూ. ఉపోద్దాతము.

వ్యా - విశే. జీవగజ్ద. ఇట్లు సంస్కృతాంధ్రములకు సమాసము కూర్చుట దుష్టమ గుటంజేసి యారూపముగ్రామ్యమైనది. కాని మహాకవిప్రయుక్తమగుటంచేసి నా ల తతత

యనింద్యగ్రామ్యుమునాందగును. మహాకవిప్రయుక్తములకు మాత్రమే యీసాధుత్వ కల్పనముగాని మత్‌ కొన్ని యిట్టివి కల్పించి కవులు ప్రయోగింపరాదని బుధుల యభిప్రాయము. ఈ పద్యమున మూండుపాదములు ముద్దులొల్కు నచ్చ తెలుగుపదములతో6 గూర్చంబడినవి. కృతిపతివంశావళి ఉ. ఆయమృతాంశునం దుదయమయ్యె బుధం డతండా ర్తరక్షణో పాయు. బురూరవుం గనియె నాతనికొాయువు పుత్రుం డయ్యె న య్యాయతకీర్తికి న్నహుషు. డాత్మజు. డై యిల యేలెం దత్సుతుం డై యల రెన్యయాతి యతః డాహవదోహలు. గాంబె6 దుర్వసున్‌. 7 టీ. ఆయమృతాంశునందున్‌ = అయ్యమృతకిరణుండగు చంద్రుశ్తందు. ఉదయు వుయ్యాన్‌ = ముట్సెను. ఆర్తరక్షణోపాయున్‌-ఆర్హ = సనంకటపాటునొందువారలను, రక్షణ = వోచుటయందు, ఉపాయున్‌ = ఉపాయములు గలవానిని, ఆయతకీర్తికిన్‌ = విశాలమగు యళశముగలవానికి, “ఆయతశక్తికిన్‌' అనిపా. అ. ఆవక్షమున ఆయుతశక్తికి = విస్తారవముగు సామర్థ్యముగలవానికి, ఆహవదోహలున్‌ = యుద్దోత్సాహముగలవానిని. విశే. ఆ+ఆయతకీర్తి = అయ్యాయతకీర్తి త్రికంబుపై ద్విత్వము. క ఉర్వీశమౌళి యగునా, తుర్వసువంశంబునందు దుష్టారిభుజా దుర్వారగర్వరేఖా, నిర్వాపకుం డీశ్వరాఖ్యనృపతి జనించెన్‌. 8 టీ. ఉర్వీశమౌళి = రాజథ్రేష్టుడు, దుష్ప్టారి... నిర్వాపకుండు-దుష్ట = దుర్మార్గులైన, ఆరి = శత్రువులయొక్క, భుజా=భుజముల సంబంధమైన, దుర్వారజనివారింపరాని, గర్వ రేఖా=గర్వాకృతికి, నిర్వాహకుండు=నాకుండు. ఉ. తొామసవృత్తి లేదు సతతంబును నుగ్రుండు గాండు పౌరుషం జేమియు నెల్తిగాదు తన కెందును బైమటి రాజు లేడు సం

పారిజాతాపహరణము బ్రామములోన నొక్కనరుగాసికి వాసి దొజంగం డీశ్వర క్షామహిళామనోహరునిసాటియె యీూశ్వరు( డెన్ని చంగులన్‌. 9 టీ. తామసవృత్తి - తామస=కోపాధిక్యముయొక్క. శివపర. తమోగుణము యొక్క, వృత్తి=వర్తనము. ఉగ్రుండు = భయంకరుండు.. శివుడు సతత ముగ్రశబ్దవాచ్యుండు. పౌరుషము=మగంటిమి. శివు( డర్ధమున నారిం దాల్భువా€ డగుట నాతనికి బుంస్త్వ్రము వెలితియే. పైన్‌=మీందను, రాజు లేండు తన్ను శాసింపంగల నధికుంగు రాజులేంనుట, ఈశ్వరున కుత్తమాంగమునం బైని రాజుగల6 డనుట. సంగ్రామములోనన్‌=యుద్ధములో, ఒక్కనరుగాసికిన్‌=ఒక్కమనుజుని బాధకు. శివ. ఒక్కయర్జునునిబాధకు, వాసి=ప్రసిద్ది, తొణఖంగండు=విడువండు. తా నొక్కనరునిబాధనంది తన ప్రసిద్దిని గోలుపోలేదని యాశ్వరనృతిప రము ఒక్కయుర్జ్డునునిచే. గాసినంది వాసితొజంగినవాండు శివుండని శివపరము. ఈశ్వరక్ష్మా... హరుని= ఈశ్వరభూసతీనాథుని. భా. తామసవర్తనుండగుటను, సంతతముగ్రుండగుటను, పౌరుషము వెల్తియ గుటను, బైని రాజుండుటను, నొక్కనరుగాసికి వాసిందొఅంగుటను, నీశ్వరు.€ డీశ్వరనృపతికి సాటి గాజాలండని భావము. మాయాకిరాతరూపు6 డీశుండు పందికై సమరము సేయునపు డర్జునున కోడె ననుభారతగాధ నిచట ననుసంధింప వలయును. అలం. శ్లేషోత్థాపితవ్యతిరేకము. ఉ. రాజులనెత్తుటం బరశరాముండు వ్రంతలు సేసె రెండుమూ. డీజగతిన్‌ గణింప నది యెంతటివిసయ మబ్దినీసుహృ క్రేజుండు కందుకూరికడ. దిమ్మయయిీశ్వరుచే జనించె ఘో రాజి పిడందకోట యవనాశ్వికరక్తనదీసహస్రముల్‌. 10 టీ. రాజులనెత్తుటన్‌ = రాజులరక్తముచే, వ్రంతలు=మడుంగులు, రెండుమూ6 డు:- ఇది యుల్పార్థ ద్యోతకము. మజియు రెండును మూ డైదనియు

గ్రహింపవలయును. విసయము= ఆశ్చర్యము. అబ్దినీసుహృత్తేజుండు - అబ్బెనీసుహృత = సూర్య్యుండు. వాని యొక్క కాంతివంటి కాంతిగలవాండు. తిమ్మయయిీశ్వరుచేన్‌ = తిమ్మరాజు కొడుకగు నీశ్వర రాజుచే, ఘోరాజిన్‌ = భయంకరమైన యుద్ధమున, బెడందకోట... సహస్రముల్‌ = బెడందకోటయందలి తురకరౌతుల సంబంధమగు రక్తరూసములగు నదుల. బెక్కింటిని. భా. పరశురాము6డు రెండువమూండు (ఐదు) రక్తవువుడుంగంల రాజులరక్తముచే. గావంచెను గాని యయ్యది యొకయద్భుతకార్యము గాదు. తిమ్మయయీశ్వర నృపతి బెడందకోటయందలి తురుష్కులగు నాశ్వికులరక్తముల నసంఖ్యములగు నదీ ప్రవాహములం బుట్టించుట యత్యద్భుతకార్యము, వ్యా-విశే. నెత్తురు-బె పవిభక్తికము. తృ. నెత్తుటన్‌. పరశురాముం డిరువది యొక్క మాజులు క్షత్రియవీరులం జంపి కురుక్షేత్రమున నైదుమడుంగులు త్రవ్వించి వానిని రాజుల రక్తముతో నింపి పితృతర్చణము గావించెను. ఇవియే శ్యమంత పంచకము నాంబరగు. అను బ్రహ్మాండపురాణగాధ నిచట ననుసంధింపవలయును, అలం. అతిశయోక్తి. క. శాశ్వతవిజయుండు తిమ్మయ యీశ్వరనృపతికిని గౌరి కెన యగు తత్రా ణేశ్వరి లక్కొంబికకు న్విశ్వాతగయశుండు నరసవిభుం డుదయించెన్‌. టీ. తత్రాభేశ్వరి= ఆయీశ్వరరాజుభార్య, విశ్వాతిగయశుండు-విశ్వ=లోకము లను, అతిగ=దాంటిపోవు, యశుండు=కీర్తిగలవాండు, ఎన=సాటి. ఇందు “లక్కాంబికి అనుచో “బుక్కాంబికి అని పాఠాంతర మగపడును. మనుచరిత్రాదుల ననుసరించిన “బుక్కాంబిక' అనియే యుండు నని చెప్పవలెను. పీ ఎవ్యానివిజయంబు లెటీంగించుశాసన స్తంభంబు లాశాంతశైలవితతు లెవ్వానియరిగాంపు లేపొరుకాళింగ యవనాది వివిధదేశాధినాథు

[పారిజాతాపహరణము (ళా) లెవ్వానినిత్యదానై కవిలాసంబు లారూఢతరతులాపూరుషంబు లెవ్వానిచిరకీర్తి యింద్రలోకాంగనాభోగినీగీతికాబోగపదము

తే. వాండు వోగడొందు సర్వసర్వ్యంసహాధి దేవతాముఖదర్పణద్విజయనగర భద్రసింహాసనస్థు. డున్నిద్ర తేజు. డీశ్వరాధిపునరసభూమీశ్వరుండు. టీ. ఆశాంతశళైలవితతులు-ఆశాంత = దిగంతములందైన పర్వతనమూ హములు, అరిగాంపులు = పన్నుచెల్లించుసామంతరాజులు, నిత్యదానైకవిలాసంబు =. సర్వదాచేయు నీవియొక్క ముఖ్యమైన విలాసమును, అరూఢతరతులా పూరుషంబులు = మిగుల. బ్రసిద్ధమైన తులాపురుషాదిదానములు, ఇంద్రలోక... పదము-ఇంద్రలోక = స్వర్గమునందలి, అంగనా=స్రీల యొక్కయు, భోగినీ = నాగలోక స్రీలయొక్కయు, గీతికా=పాటల యందు, ఆభోగ=విస్తారమైన, పదము = న్థానముగలదో, సర్వసర్వం ... సింహాసనస్థుండు-సర్వ=సమస్తమైన, సర్వంసహా = భూమియొక్క, అధిదేవతా = అధిష్టానదేవతయొక్క, ముఖ=మొగమునక్రు, దర్పణత్‌=అద్దమువలె నాచరించునట్టి, విజయనగర=విజయనగరము నందలి, భద్ర సింహాసన=మంగళసింహాసనమున, స్థుండు=ఉండువాండు, ఉఊన్నిద్ర తేజుండు=నిద్ర వోనికాంతిగలవాండు. అనంగా సర్వధా ప్రజ్వరిల్లు ప్రతాపముగలవాండనుట. ఇందు

“ఆరూఢతర' అనుచో 'ఆరూఢబహు' అనుపాత మగపడును అర్ధ్థవిశేషము దీన

నెద్దియులేమి6 ద్యక్తము.

భా. నరసరాజు దిగంతములవణయ. గలభువినంతను జయించుటంజేసి, దిగంతములగల పర్వతములే యాతనిజయముల. దెల్పు జయస్తంభములయ్యె ననియు, కాళింగయవనాదివివిధదేశాధీశులు సామంతరాజు లాతనికి. గప్పము. గట్టువా రైరనియు, నాత6 డొనర్చిన తులాపురుషాదిదానము లాతనినిత్యదానోన్నతి నెజీంగించుచున్న వనియు, నాతనికీర్తిని దేవకామినులును నాగాంగనలును గానము చేయుచుందురనియు, నాతండు భువి సర్వోతృష్టతం బరంగు విజయనగరముగ్గ న లం ని

[పారిజాతాపహరణము |] భద్రసింహాసనస్థుండై పొలుచు ననియు భావము. వ్యా-విశే. వాండు వొగడొందు. ప్రధమమీంది పరుషములకు గసడదవలు బహుళముగా నగు. తా నందుల నొక్కప్రక్కం గూర్చుండి వేజొకప్రక్క బంగారు, వెండి, ముత్యములు, మాణిక్యములు లోనగువానిలో నేవేని తనయెత్తు పోసి వాని నొక సత్పాత్రకు దానముసేయుట తులాపూరుషమండ్రు. అలం. అతిశయోక్తి. సీ. కుంతలేశ్వరుండు సిక్కు వడంగ విద్యాపు రంబు గైకొని నిజప్రొఢి నెరపె( బారసీకునకు దుర్శరమానవత్వంబుం దొల(గించె మానవదుర్గసీమ' జోళవల్లభునకు సురవధూమధురాధ రము లిచ్చి మధురాపురంబు. గొనియె శ్రీరంగపట్టణసీమ ఖడ్డనటీవి నోదంబు యావనేంద్రునకు. జూపె తే. నతండు నుతి కెక్కె రామనేత్వంతరాళ కలితషోడశదానవిఖ్యాతయశుండు మండలీకరమేఘమార్తాండబిరుదు. డీశ్వదాధిపునరసప్పథ్విశ్వరుండు. టీ. కుంతలేశ్వరుండు=కుంతలదేశపురాజు, సిక్కు=చిక్కు, విద్యాపురము=బీజ పురము, నెజపెన్‌ = వ్యాపింప.ీసెను. కుంతలశబ్దము కేశవాచకమగుటను, “సిక్కు వడంగి అనుపదము లఅల్లిబిల్లిగ నయి చీకాకుయెందుట అనునర్థ్ధము గలదగుటను, గుంతలములు చిక్కుపడి చీకాకు. జెంది శోభావిహినములయ్యె ననునర్ధ్భాంతర మిచట నర్చరించంచున్నది. దుర్భరమానవత్వవు జ్‌ భరింపరానిమనుష్య భావము. సుర... అధరము=దేవతా స్రీలయొక్క తీయని మోపులను (వమధురాధరముల నొసంగి మధురం గొనుట యెంతయు నొప్పి యున్నది) శ్రీరంగ...సీమన్‌ = శ్రీరంగపట్టణ ప్రాంతమున, ఖడ్గనటీవినోదంబు = 141

పారిజాతాపహరణము క్పీథ్రిక 1“ ఉకకాకకుకకాకతతతతతతతకతతతతతతతతతతతతతతక.అవరిక కత్తియను నటియొక్క వినోదమును-యావనేంద్రుండు = యవనదేశపురాజు. రామసేత్వంత ,యయశుండు = రావమసేతుమధ్యమున. జేయంబడిన పదునాలు దానములచేనైన ప్రసిద్ధమైన కీర్తిగలవాడు. 'మండలీకరమేఘమార్తాండ' ఇది బిరుద వాచకము. ఈశ్వరా...శ్వరుండు = ఈశ్వరరాజు కొడుకగు నరసరాజు.

భా. నరసరాజు కుంతలేశుని జక్కుపజచి విద్యాపురమును గొని తన ప్రాఢత్వమును గనుపజచెననియు, పారసీకుని జంపె ననియు... జోళరాజు నాహవమునందునిమి వీరస్వర్గమును బొందించి మధురను లాంగికొనెననియు., దనకత్తి త్రిప్పుటయందలి నైవుణీని యవనదేశపు రాజునకు. జూపె ననియు, షోడశదానముల నొనర్చు మహాదాత యనియు భావము. వి.శే.. షోడశదానములు:- బంగరు, వెండి, రాగి, కంచు, అవులు, ఏను. గులు, గుజ్జములు, ఇల్లు, భూమి, వృషభము, బట్టలు, శయ్య, క్షేత్రము, పాదుకలు, దాసి, అన్నము. క. ఆనరసమహీమహిళా జూనికిం గులసతులు పుణ్యచరితలు తిప్పాం బా నొాగాంబిక లిరువురు దానపదమనునకు రమయు ధరయును బోలెన్‌. [14 టీ. మహీమహిళాజాని = భూమియను స్త్రీ భార్యగా/లవాండు, కులసతులు = కులకాంతలు, పుణ్యచరితలు = పవిత్రమైన నడవడిగలవారు, దానవదమను. డు = రాక్షసుల మర్దించువా6డు శ్రీవిష్ణువు. శ్రీభూదేవులు మహావిష్ణుజాయలు. వ్య-విశే. బహువ్రీహిని దుదినుండు జాయాశబ్దములోని 'యా' అనుదానికి “జాయాయానిజ్‌ అనుదానిచే “ని అనునది వచ్చి 'జానికి అయినది. క. వారలలో. దిప్పాంబకు, మారుండు పరిపంథికంధిమంధాచలమై వీరనరసింహరాయండు, వారాశిపరీతభూమివలయం బేలెన్‌, 15 15

టీ. వరిపంథికంధివముంథాచలము = శత్రువులను సముద్రమునకు మందరపర్వతమై, అనగా శత్రు సమూహమును సంక్షోభము నొందించువా€౬ డనుట. వారాశి. వలయము = సముద్రముచే జట్టువాల్కొనంబడిన వలయాకృతిని మించు భూమిని. శా _వీరశ్రీనరసింహశౌరిపిదప న్విశ్వక్ష్రమామండలీ ధౌరంధర్యమునన్‌ జనంబు ముదమందన్నాగమాంబాసుతుం డొరూఢోన్నతి. గృష్టరాయండు విభుండై రాజ్యసింహాసనం బారోహించె విరోధులున్సహనశైలారోహముం జేయంగన్‌. 16 టీ. విశ్వ...ధర్యమునన్‌ = సమస్తమైన భూమండలముయొక్క భారమును మోయుటచే, గహన్హైలారోహమున్‌ = వనములను గొండలను నెక్కుటను. వ్యా-విశే. నాగమాంబాసుతుండు “నాగమ' అనుసంజ్ఞా వాచకమును సంస్కృత పదముగనే (గ్రహించి “అంబా” అనుదానితో సమాసము చేయంబడెను.. ఇట్లు సంజా వాచకములకు సంస్కృతపదములతో సిద్ధసమాస మొనర్చుట కలదు. “లక్ష్మ కా మాపరతనయా' అని పాం. మ. సీ. యాదవత్వమున సింహాసనస్థుండు గామి సింహాసనస్థు( డై చెన్ను మెజయ గొల్లయిల్లాండ్రతో( గోడిగించుటంజేసి పరకామినీసహోదరత( జూప మణీ జరాసుతునకై మథుర డించుట' జేసి పరవర్గదుర్గము ల్పలిమి గొ్‌నంగ! బారిజాతము నాసపడి పట్టి తెచ్చుట నౌదార్యమున దాని నడుగువజుప తే. గోరి తొలుమేనం దన కైనకొదువ లెల్ల మౌన్నుకొన వచ్చి భువనైకమాన్యలీల

నవతరించినకృష్ణు(. డౌనన(గ మించె నరసవిబుకృస్ణ రాయచూనాయకుండు.

టీ. యాదవత్వమున = యదువంశమున. బుట్టినవాండగుటను, చెన్ను జు సాగసు, కోడిగించుట = సవిలాసముగ౦ గ్రీడించుట, పర...దరత = పెజవనితలకు సోదరుండగుటను, డించుట = విడుచుట, బెదార్యము = ఈవి, అడుగుపఖజుపన్‌ = క్రిందుసేయ, తొలు మేనన్‌ = పూర్వజన్మమున, కొదువలు = లోపములు, మార్చుకొనన్‌ = పోంగొట్టుకొన, భువనైక మాన్యలీలన్‌ = లోకముచే ముఖ్యముగా గౌరవింపందగిన విలాసముతో, నరస...నాయకుండు = నరసరాజుకొడుకైన కృష్ణ రాయభూసపతి. ,

భా. తాను దొలిపుట్టువున యాదవుం డౌట సింహాసనము నెక్కు నర్హత లేక పోవుటందచేసి, యట్టికొణంత నపనయింప నిపుడు సింహాసనస్ఫు6 డయ్యెననియు, నప్పుడు గోపికలతో. గ్రీడించుటంజేసి, యాలోపమును నవరించుకొన నిపుడు 'పెజవనితల నక్క చెల్లెండ్రవలె నరయుననియు, నాండు జరాసంధున కోడి మధుర విడుచుటం జేసి వాటిల్లిన యపయశమును నిర్మూలింప, నేండు శత్రుదుర్గముల బలాత్కారముగం బరిగ్రహించుననియు, నానాండు పేరానను బారిజాతమును దెచ్చుటంజేసి కల్గినదూజును మాయంజేయ, నీనాం డీవిచే నద్దాని గ్రిందుసేయు ననియును, నిట్లు పూర్వజన్మమున నైన కొణుతల మాపుకొన యత్సించుటకతన, నా శ్రీకృష్ణుండే యీ కృష్ణ్ణాయభూనాయకుండుగా నవతరించె నని యనవలయు ననియు భావము.

వ్యా-విశే. కామి-అగుధాతువునకు వ్యతిరేకభావమున మిజియు మిజి పరముగా 'అగునకు ననుకనులకు ముజ్జీత్తులు పరములగునపుడు కానాకానలు విభాషనగు” అని కాదేశమును గల్గెను. కోడిగించుట.జేసి - కోడిగించుటను+చేసి “కోడిగించుటను అను ద్వితీయ '“కోడిగించుటచే' అను తృతీయార్థమున 'జడంబు తృతీయాసప్తములకు ద్వితీయ బహుళంబుగా నగు అనునియమము ననుసరించి కల్గెను. పిదప 'కొన్నియెడలం జేత విభక్ష్యర్థక వర్ణకంబులకును వలన వర్ణకంబు

17]

ల్‌ లేం] నకును జేసి యనుప్రయుక్తంబగు' అనునియమము చొప్పున జేసి యనుప్రయుక్త మయ్యె. తక్కుంగల ప్రక్రయ యూహించి తెలిసికొనునది. అలం రూపక కావ్యలింగములకు సంకరము. శా _ శ్రీరంగేశ్వరనాభిపంకజరజశ్రీకంటెం జోళలేంద్రత న్వీరాజత్కుచపాళి* మంజరులకంటె న్సృహ్యభూభృత్తటీ నీరంధ్రీకృతగైరికద్రవముకంటె న్వన్నె గావించెం గా వేరీతోయము. గృష్టరాయ. డహితోర్వీనాధరక్తప్రభన్‌. 18 టి. శ్రీరంగేశ్వర....శ్రీకంటెన్‌ = శ్రీరంగనాయకుని పొక్కిలియందలి తమ్మి దైనపరాగముయొక్క శోభకంటె, చోళేంద్ర..మంజరులకంటెన్‌ = చోళరాజభార్యల యొక్క ప్రకాశించు స్తనప్రదేశములందలి పుష్పగుచృ్చములకంటె, సహ్య...ద్రవము కంటెన్‌ = సహ్యపర్వతప్రదేశములందైన దట్టమైన గైరికాది ధాతురసముకంటె, కావేరీ తోయమున్‌ = కావేరీనద్యుదకమును, అహితోర్వీనాథరక్తప్రభన్‌ = శత్రురాజుల సంబంధమైన నెత్తుటి కాంతిచే. భా. కృష్ణరాయలు శ్రీరంగనాయకుని పొక్కిలియందలి తమ్మిదగు పుష్పాడ్కి కాంతిని 'మించునట్టును, చోళరాజస్రీల స్తనములందలి పుష్పగుచ్చముల వన్నెను మీజునట్టును, సహ్యాచలభూములందైన గైరికాది ద్రవప్రభ నతిశయించునటును శత్రురాజరక్త కాంతిని గావేరీతోయము నరుణమును గావించె నని భావము. దీనం గృష్టరాయలు తొలుదొల్త శ్రీరంగమును, బిదపం జోళదేశమును, దరువాత సహ్యాచల భూములను, ననంతరము కావేరీతీరస్థ శత్రుసమూహమును జయించి జయశ్రీని జూరంగొనె నని తోయను వ్యా-విశే. “కంటెవర్జ్ణకము నిర్ధారణవంచమి కగు' అనునియముము ననుసరించి వచ్చిన దగుట, రక్త ప్రభావిషయమున+ గావేరీతోయము పై మూం టిని మించియున్నదనుట నిశ్చయము. అలం. అనుగుణము.

• కుంుమముకంటె. అని పాఠాంతరము. ననన లం ననన

[పారిజాతాపహరణము | [పీఠిక | సీ. చక్రవర్తిమహాప్రశస్తి నాండును నేండు చెల(గి ధర్మక్రమస్థితి పుటించె భూబృదుద్ధరణవిస్స్ఫూర్తి నాండును నేండు గోరక్షణఖ్యాతిం గుదురు పజిచె సాధుబ్బందావనసరణి నాండును నేండు వంశానురాగంబు వదల. డయ్యె సత్యభామాభోగసక్తి నాండును నేండు నాఃల్ప మవని నింపార నిలిపె కే. నాండు నేండును యూదవాన్వయమునందు జనన మందెను వసుదేవమనుజవిభుని కృష్ణు. డనుపేర నరసేంద్రుకృష్ణదేవ రాయ డనుపేర నాదినారాయణుండు. 19 టీ, నాండును = కృష్ణావతారమునను, నేండును = కృష్ణర్ణాయావతారమునను, చక్రవర్తిమహాప్రశస్తి-చక్రవర్తి = కృ చక్రముతో నుండువాండు (చక్రి), కృ. రా. మూర్చాభిషిక్తుండు సార్వభౌముండు అను గొప్పదగు ఖ్యాతితో, చెలంగి = ఒప్పి, ధర్మ క్రమస్థితిన్‌-ధర్మ = కృ ధర్మరాజుయొక్క, కృ. రా. ధర్మముయొక్క, ఈమ స్థితిన్‌ = రీతియొక్క యునికిని, ఘటించెన్‌ = కూర్చెను. భూభృదుద్ధరణ విస్ఫూర్తి య భూభృత్‌. కృ గోవర్థనగిరియొక్క, ఉద్ధరణ = ఎత్తుటయొక్క, విస్ఫూర్తి జ ప్రకాశము, కృ, రా. భూభృత్‌ = రాజులయొక్క, ఉద్ధరణ జ సంహరించుటయొక్క, విస్ఫూర్తి = ప్రకాశము, గోరక్షణఖ్యాతిన్‌ - కృ, రా. గో = భూమియొక్క, రక్షణ = పాలనముయొక్క, ఖ్యాతిన్‌ = ప్రశస్తిని సాధుబృందావనసరణి-కృ. సాధు = లెస్సయైన, బృందావనసరణీ = బృందావనమార్గము, కృ, రా. సాధుబ్బంద = సజ్జ్బనసమూహము యొక్క, అవశ్ససరణి = రక్షించుమార్గము. వంశ. కృ వెదురు నందు '(సిల్లనగ్రోవి.) అనురాగము = ఆసక్తి వంశానురాగంభు = కృ. రా. తన వంశమున. బుట్టినవారియందు. బ్రేమ, సత్యభామాభోగనక్తి-కృ. సత్యభామా త నన నల.

[పారిజాతాపహరణము | [_పేరక ] సంబంధమగు భోగమునందైన యాసక్రిచే, కృరా సత్య = సత్యముయొక్క యును భామా = నిజదారలయొక్కయును లేక సత్య = సత్యమనెడు భామా = స్రీయొక్క,. భోగ = అనుభవమునందైన, సక్తి= ఆసక్తి ఆకల్పము = కృ అపారిజాతమును, అవనిన్‌ = భూమిపై కృ రా అకల్చ్పము = కల్పాంతము వజకు యాదవాన్వయమునందు = కృ యాదవకులమున కృ రా యయాత్య గ్రసుతుండగు యదువుయొక్క వంశమున

భా. చక్రవర్తి యను గొప్ప ప్రసిద్ది కల్షియుండి ధర్మక్రమస్థితిని ఘటించుటం జేసియు, భూభృదుద్ధరణ మొనర్చి గోరక్షణఖ్యాతి పాదుకొల్పుటంజేసియు, సాధు బృందావననసరణిని మించి వంశానురాగము వదలమింజేసియు, సత్యభామా భోగసక్తిని మీజీ యాకల్చ్ప మవని నిలుపుటంజేసియు, నవ్వసుదేవసుతుండే యయ్యాదినారాయణండే నరసరాజునకు€ గొడుకై కృష్ణదేవరాయ డను పేరితోం బుట్టెనని భావము కృష్ణావతారమున' జశక్రమును దాల్చి ధర్మజునకు న్యాయమును గూర్చెను. కృష్ణ్ణాయావతారమున చక్రవర్తి యనుప్రఖ్యాతిని బడసి ధర్మమును సరిగం బాదుకొలిపెను. చక్రవర్తిత్వము, ధర్మక్రమస్థితి సంఘటనము - ఇయ్య వీరండవతారములకు6 గల సమాన ధర్మములు. కృష్ణావతారమున గోవర్ధనగిరి నెత్తి గొవులం గాపాడెను కృష్ణరాయావతారమున భూపాలురం జంపి భువిని లెస్సగ౮ బాలించెను భూభృదుద్దరణ గోరక్షణము లీరెండవతారముల సమానములు కృష్ణావతారమున రమ్యమగు బృందావనమందును (మురళి) వేణుయష్టియందును నధిక వుగునను రాగము కల్గియుండెను కృష్ణ రాయరావ తారవలయన సత్సమూహమునందును దనవంశీయులందును నధికాదరము కల్గి యుండెను. సాధుబ్బృందావనవంశానురాగములు నిందు నందు6 దుల్యములు కృష్ణావతారమున సత్యభామాభోగమునం దైన ప్రీత్రిచే. బారిజాతవృక్షము. నిలకు6 గొని తెచ్చెను కృష్ణ్ణాయావతారమున సత్యమునందును నిజభార్యలందును నైన (ప్రేమచే నవని నాకల్పము నిలిపెను. సత్యభామాభోగసక్తియు నాకల్పస్థాపనమును నీరెంటను సదృశములు కాన నాకృష్ణుండే యీ కృష్ణరాయుండని భావము

విశే కృష్ణుని తండ్రి నందు. డొకసమయమున నింద్రయాగముసేయ

(పాంజాతాపహరజము ] [పరక] సమకట్టంగా గృష్టు- డాతని వల దని వారించెను దాన నింద్రుండు కోపించి శిలావర్షమును గురిపించెను అపుడు తల్లడమందు గోపాలురను గోవులను శ్రీకృష్ణు. డు గోవర్దనగిరి నెత్తి ఛత్రముగా నొనర్చి దానిక్రింద గోవుల గోపాలుర నిల్పి యాయు పద్రవమునుండి గాపాడెను అనుపురాణగాధ నిచట ననుసంధింపవలెను బృందావనము శ్రీకృష్ణుని విహారోద్యానము అలం శ్లేషానుప్రాణితరూపకము చ. అలపణిబోగరత్నములు నాదిగిభోత్కృటగండగంధము ల్తల(ప్పునం బాజి నవ్వు వసుధాసతి దా భుజకీర్తిమౌక్తిక చృలమున. గృష్ట్టాయనృపచంద్రునిబాహువునందు భూషణో జ్వలమణుల స్కృగీమదమువాసనయుం గని ధూర్త లంగనల్‌ 20 టీ అలఫణిభోగరత్నములున్‌ = అప్రసిద్ధములగు శేషునిపడగలయందలి రత్నవలును ఆదిగి గంధములు = ఆ దిగజవముల చెక్కిళ్ళయందలి పరిమళములు, తలంపునన్‌ = జ్ఞప్తియందు, వసుధాసతి = భూదేవి, కృష్ణ బాహువునందున్‌ = కృష్ణరాయ డను రాజ్రేష్టుని బాహువునందు, భూషణోజ్వల మణులన్‌ = అలంకారము లందు బ్రకాశించు మాణిక్యములను, మృగీమదము వాసనయున్‌ = కస్తూరియొక్క సుగంధమును, భుజకీర్తి మౌక్తికచ్చలమునన్‌ - భుజకీర్తి = అంగదములందైన, మౌక్తిక = మంచిముత్తియముల యొక్క, ఛలమునన్‌ = మిషచే, ధూర్తలు = దుళ్ళిలలు భా భూదేవి తన్నిపుడు బుజముపై నిడి కృష్ణాయలు భరించుటండేసి, యాతని బాహువునందలి యంగదములందైన మణులను గస్తూరిగంధమును గని మున్ను తన్ను మోచిన శేషుని వగువడగలందలివమణులును దిగ్గజముల గండములందలి మదసుగంధమును దలంపునకు రాంగా, నవి కృష్ణరాయాంగ దములందలి వముణులను నుగంధమును బోలంజాలమి భుజకీర్తులందలి ముత్తియము లను మిషను బరిహసించెనని భావము నాయకాంత రాశ్రయమును బొది తొల్లి తన్నుం బ్రేమమీజ భరించిన శేషదిగ్గజనాయమలవగు రత్నపరిమళముల. బరిహసించుటంజేసి భూసతీదుళ్ళీలత ప్రకటిత మగుచున్నది హాసము ధవళముగా తతత తతత ల లా

పారిజాతాపహరణము] నుండునట్లు వర్షించుట కవిలోకసంప్రదాయము ఇందు వాసనయున్‌ అనునచో వాసనలు అను పారాంతర మగవపడును _విశేషార్ణద్యోతకము గామి దాని యర్హ వివరణము త్యక్తము అలం అర్భాంతరన్యాసము చ _మునుకొని కొండవీటికడ మూఢత రుద్రుండు కృష్ణనందను న్మనసిజుని న్హృయించె నది మానుషమే నరసేంద్రుకృష్ణరా యనృపతి కొండవీటికడ నాహవభూమిం బ్రతాపరుద్రనం దను. డగువీరచద్రు. గరుణామతిం గాచె జగత్రసిద్ధిగన్‌ 21 టీ మునుకొని=పూన్ని వహించి రుద్రుండు= ఈశ్వరుండు కృష్ణనందనున్‌ = శ్రీ కృష్ణునికొడుకైన మనసిజునిన్‌ = మన్మధుని మానుషమే = పౌరుషమా? ఆహవభూమిన్‌ = యుద్దభూమిని, కొండవీటికడన్‌ = కొండవీండను పట్టణము యొక్క (ప్రాంతమందు ప్రతాపరుద్రనంద భద్రున్‌ = ప్రతాపరుద్రునికొడుకైన ట్లైంరున కరుణామతిన్‌ = దయతోంగూడినబుద్ధితో జగత్రసిద్ధిగన్‌ = లోక ప్రఖ్యాత మగునట్ట్లుగా కాచెన్‌ = రక్షించెను భా తొల్లి యీశుండు పూన్కిమై కృష్ణుసుతుండగు మన్మధుని కొండవీటికడ జయించెను నేండు కృష్ణరాయలు కొండవీటి సమీపమున ప్రతాపరుద్రసుతుండగు వీరభద్రుని దయతో రక్షించెను తనసుతుని జంపినవానియొక్క సుతుని. దాను జంపక దయమీజ రక్షించుటంజేసి కృష్ణ్ణాయపరాక్రమమే శూరజనశ్చాఘ్యమగు పౌరుషమగు ననియు రుద్రపరాక్రమ మట్టిది కాదనియు భావము చ. నెలకొని కృష్ణ్ణాయధరణీవిభుం డుత్కలభూమిపాలుతో. గలన నెదిర్చి హస్తికరకాండతతు ల్మృసకంపుంబాములై మలసినచోట( గూడినసమ[గ్రయ వోవసనంబు గప్పి తా వలవంగంజేసె చూసతిని వశ్యవిధిజ్ఞాండుగాన నేర్పునన్‌ 22 టీ నెలకొని రూ అ నెలవుకొని ఉత్కలభూమిపాలుతోన్‌ = ఉత్కలదేశపు రాజుతో, కలనన్‌ = యుద్ధమున హస్తికరకాండతతుల్‌ = కాండములవంటి యేనిక తవైవ 2 271

తొండములయొక్క సమూహములు మసకంపుంబాములై = సంభోగేచ్చతో మించు సర్పములై మలసినచోన్‌ = కూడినచొటి సమగ్రయకోవసనంబున్‌ = సంపూర్ణమైన కీరియను వస్త్రమును వలవంగన్‌ = (ప్రెమించునట్టు వశ్యవిధిజ్ఞుండు = పరుల వశమువఅచుకొను విధుల నెజీింగినవాండు

భా కృష్ణరాయ లుత్కలనాధునితో నెదుర్చునాండు పోరు ఘోరంబగుట గజములతుండములు తెగి సంభోగేచ్చ మీజ వర్తిలుపాములవటె. బరస్పరముగం గలసి మెలసి పడె ననియు నట్టియుద్ధముకతనం గృష్టరాయల కనంతయశంబ. గల్గె ననియు భావము పై విషయమునే కవి యిట్లు చమత్కరించి వర్ణించెను కీర్తి తెల్లగా నుండును గాన నద్దానిని వస్త్రముగాను హస్తికరతతుల నద్దాన నెలకొనుమసకపుంబాములం.గాను నాకీర్తి భువిపైనంతట వ్యాపించియుండుట నద్దాని భూసతిని వశముపజణచుకొన నామె పైంగప్పినసంభోగేచ్చను వర్తిలుసర్పమిధునముల. గూడినవస్త్రముగాను జమత్కరించెను కామినుల వలవంజేయ గొముకు లిట్లానర్తురని ప్రసిద్ది

వ్యా-వికశే మసకంపుంబాములు-మసకము = సంభ్లోగేచ్చ కర్మధారయ సమాసంబుల మువర్ణకమునకు( బుంపులగు, వానికి. బరుషములు పరము లగునపుడు నగాగమము _ ద్రుత కార్యములు వలవంగన్‌ ప్ర వలచు+ను ఆగమాన్యచకారంబులకద్విరుక్తంబులకు ముత్తు పరంబగునపుడు పవలగు అను పద్ధతి ననుసరించి యయ్యదాగమముగాక యన్యము సిద్ధమునగుటను జీపరముగా వకారము వలవన్‌ - దీనిపై కాన్‌ అనున దనుప్రయుక్తమైన దానికి వికల్పముగా హస్వము కల్గెను

సీ ఉదయాద్రివేగ యత్యుద్ధతి సాధించె

వినుకొండ మాటమాత్రన హరించె. గూటము ల్సెదరంగ కొండవీ డగలించె బెల్లముకొండయచ్చెల్లం జెణిచె దేవరకొండయుద్వ త్తి భంగము సేసె

వత ననన.

జల్లిపల్లె సమగ్రశక్తి డులిచెం గినుక మీజఖ ననంతగిరి క్రిందుపడ. జేసె. గంబంబుమెట్టు గ్రక్కున గదల్పె కే. బలనికాయము కొలిమట్టులనె యడంయః గటకమును నింక ననుచు నుత్క్మలమహీశు. డనుదినమ్మును వెజచు నెవ్వనికి నతండు రాజమాత్రుండె శ్రీకృష్ణ్ణాయవిభుండు 23 టీ. ఉదయాద్రినేగ = ఉదయాద్రియొక్కవడిని, (ఆలోపమును) అత్యుద్ధతిన్‌ = మిగుల గర్వముతో, వినుకొండన్‌ = వినుకొండ యనుదానిని, వినునట్టి కొండగాన మాటయాడినంతమాత్రముననే భయపడి వశమయ్యె ననుట కూటములు = శిఖరములు, అగలించెన్‌ = పెల్లగించెను కొండవీడుగాన శిఖరములు చెదరున ట్లుమ్మాలించె ననుట చెణిబెన్‌ = చెడున ట్లొనర్చెను. బెల్ల మచ్చుతోం దయారగును గాన నద్దానిం జెజీపె ననుట ఉద్వృత్తిన్‌ = ఉద్ధతిని భంగము = నాశము, సమగ్రశక్తిన్‌ = సంపూర్ణమైన సామర్థ్యముతో, కినుక = కోపము, గ్రక్కునన్‌ = శీఘ్రముగ, బలనికాయము = బలముల గుంపు కాలిమట్టులన్‌ = పాదముల అక్కుడులచే ఉత్కల మహీశుండు = ఉత్కలదేశపు రాజు భా. ఉదయాద్రి వినుకొండ కొండవీడు బెల్లముకొండ దేవరకొండ, జల్లిపల్లె, అనంతగిరి, కంబముమెట్టు కటకము - ఇవి రాయలు జయించిన ప్రదేశములు రాయల పూర్వదిగ్షైత్రయాత్ర సమగ్రముగ నిందు సూచిత మయ్యెను వ్యా-విశే చెజిచె చెడునకు( జక్కు పరమగునపుడు డాకలఘురేఫంబగును అడయ రూ అ అణయచ. వేగ ఇయ్యది కళయైనట్లు “ధృతరాష్ట్రం డవినీతి సేసినను సంధింపంగరాదంచువేగ తెగంబాజకు అను తిక్కనభారతప్రయోగము తెల్పుచున్నది హరిశ్చంద్రనలోపాఖ్యానమునందలి ఆవేళ నరిగె నాకులజీవాతువువేగ' అనుస్థలము వరయునది చూ హరి పీరిక

ఈ సీసమున నొక్కొక్క ప్రదేశమును సాధించెనని చెప్పుటలో. గవి సాభిప్రాయములగు పదముల నిల్చిన ట్లూహింపనగును సీ బాహుసౌధక్రీడం బరగువంటవలంతి తొయ్యలినిడుదకస్తూ రిబొట్టు వైరిసైన్యాబ్ధిలో వచ్చు గెల్పులనావం గడంజేర్చు ప్రాంకుడుంగడపుంజేయి యరికుంభికుంభముక్షాక్షరాంకిత మగు జయరమాకన్యక చదువుపలక శత్రు రాజులకు నచ్చరల నాకర్షించు సమరేంద్రజాలపింఛంపు(గుంచె తే. మేనుసగము యశోమహేశానునకును శౌర్యరవిం గోరి వచ్చినచాయలేమ నరసవిభుకృష్ణాయభూనాథచంద్రు చేత ననిలోన మించుకౌక్షేయకంబు 24 ట్‌. బాహుసౌధక్రీడన్‌ = బాహువనెడు మేడయందలి యాటయందు, పర గు = ఒప్పు పంటవలంతి తొయ్యలి = భూమియను వనితయొక్క, నిడుద = నిడుపుగా నున్న కస్తూరిబొట్టు = కస్తూరితిలకము, వైరిసైన్యాబ్దిలోన్‌ = శత్రుసేన యనుసముద్రములో, గెల్పులనావన్‌ = విజయనౌకను, కడంజేర్చు = దరియేర్చు, 'ప్రాకుడుంగడపుంజేయి = పాంచింబట్టినచుక్కాను, (అరిత్రము) అరి. అంకితము- అరి = శత్రువుయొక్క, కుంభి = ఏనుంగులయొక్క, కుంభ = కుంభస్థము లందైన, ముక్త = మంచిముత్తియములను, అక్షర = వర్ణములచే అంకితము = చిహ్నితము జయరమాకన్యక చదువుపలకు = జయలక్ష్మి యను బాలికయొక్క చదివెడుబల్ల శత్రురాజులకున్‌ = వైరిభూమీశులకు అచ్చరలన్‌ = అప్పరలను, ఆకర్షించు = తిగుచునట్టి, సమర నుంచె = యుద్ధమనుగారడి సంబంధమైన నెమిలిపింఛముయొక్క కుంచె, యశోమహేశానుననకున్‌ = కీర్తియను నీశ్వరునకు, ల లు న

యగపడుట నట్టనుట సరికాదని తోండెడిని భా. కృష్ణ్ణాయండు దానముచేం గర్జుని గ్రిందుపణచువాం డనియు' బండితుల కంటె మించినజ్ఞానముగలవా( డనియు( బండితులయెడల దయాళు వనియు భావము క నాగాంబికాకుమారున కాగామిగతాధునికనృపాలచ్యయశ శ్రీగుంభహసితహిమగుది శాగజతనుకటజనై ల్యసంబారునకున్‌ 27 టీ నాగాంబికాకుమారునక్రున్‌ = నాగాంబాసుతునకు ఆగామి సంభారు నకున్‌ - ఆగామి = పుట్టంబోవునట్టియు గత = చనినట్టియు. ఆధునిక * యశక్షీ = క్రీర్తిసంపత్తు యొక్క గుంభ = కూడికచే హసిత = నవ్వయడిన హిమగు = చంద్రునియొక్కయు దిశాగజ = దిగజములయొక్కయు (క్రమముగా) తను = శరీరమునుండియు (శు శరీరము చంద్రునిది) కట = గండములనుండియు జ = పుట్టిన నైల్య = నీలత్వముయొక్క సంభారునకున్‌ = సంపూర్ణత గలవానికీ నని భా కృష్ణ్ణాయలయశస్తుఖు తికాలములయం దైనరాజన్యులకీర్తిని మించిన యు నాకసమును దిగంతములను నాక్రమించి మించె ననియు భావము క్త వ కం... సొమజహయకూల ముద్రుజక్షతజధునీ తాఖిలజలధిక్రి నాముష్యాయణసుధీగృహాంగణనిధికిన్‌ 28 టీ సామర్శ జలధికి _ ఓ బడిన పరభట త్రం టా కోపముతో దఠిత = బద్దలుచేట్య = గుజ్జముల లయు, సామజ = శాత్రవులయేనుంగులయు హొ (నిర్మూలించుటచేనైన) కత ధునీ _ (లగు బెల్లగించి పడంద్రోయుటవల్లలై ( (షే యము జ న య ఆగి జేయంబడిన జలనిధిక్రిన్‌ _ నము సములచేత కాముకిత = విటుల నవ న! క ఆముష్యాయఖ = సద్యంశసంజాడ గేల వానికి ఆముష్యా నిధి! న ఇరిటిముంగిలివాక్రిలిరృంద్రన్ష ని లపై సుధీ = పండితులకు, గృహాంగళ = కీన్‌ = నిధియైైనవానిక్రి ఇందు కూలముద్ర

పారిజాతాపహరణము | __ అనుచో కూటమూర్దజ అనుపారమగపడును కూలముద్రుజపదము ప్రసిద్ధపదమగు టను బారాంతరము విశెషార్టబోధకముగామిని బరిత్యక్తము భా కృష్ణ్ణాయలు కత్రువులభటులను నేనుంగులను గుజ్జములను జంపుట కతన నెత్తురుటేరులు వెల్వడి సముద్రమున గలియుచుండెననియు. నాతండు పండితులకు నింటనుండు పెన్నిధి యనియు భావము క కోదండద్రోణునకును వేదార్థస్థాపనప్రవీణునకు సమి న్నేదిష్టవిమతతరసా స్వాదనవశతుందపరిమృజకృపాణునకున్‌ 29 టీ కోదండద్రోణునున్‌ = ధనువువిషయమై ద్రోణునింబోలువానిని (ధనుళ్ళబ్ద ము లక్షణచే ధనుర్విద్యాబోధక మగునని గ్రహింపవలయును) వేదార్థ = వేదవిహిత కార్యముల స్థాపన = నెలకొల్పుటయందు. ప్రవీణునకున్‌ = నేర్పుగలవానికి నేదిష్ట కృృపాణునకున్‌ - నేదిష్ట = సమీపముననున్న విమత = శత్రువుల యొక్క తరస = మాంసముయొక్క ఆస్వాదనవశ = భుజించుటకతన తుందపరిమృజ = కడుపునుదడవికొను (సోమరియైన) కృపాణునున్‌ = కత్తికలవానికి ఇందు వేదార్ధ అనుచో వేదాధ్య అనుపారమగపడును వేదమార్గస్థాపన మను సరసార్థము సరళముగ బోధించుట బారాంతరము హృద్య మని తోంచెడిని భా కృష్ణరాయలు విలువిద్యను బోణునిబోలువా. డనియు వేదార్థముల నెలకొల్పునుత్సాహము గలవా డనియు. శత్రురాజులరక్తములం గడుపునిండ భుజించుట కతన సోమరియెనకత్తి చేతధరించు నకుంరితపరాక్రమము గలవా6 డఉనియు భావము క అసుహృదసుపవనవిసర గ్రసనరసవ్యసన వశవికసదసిరసనా ప్రసరణశయఫణీివిలసన విసృమరమరువకి తసమరవీధీస్థలికిన్‌ 30 వాయువుల విసర = సమూహములయొక్క, గ్రసన = మ్రింగుటయందలి రస = రుచియను వ్యసన = ఆసక్తిని వశ = అధీనమైన, వికసత్‌ = విడియున్న, అసి నన

= కత్తియను రసనా = నాలుకయొక్క ప్రసరణ = చాచుటనుగల్లిన కయ = హస్తమను ఫణ = పడగయొక్క విలసన = విలసముచెత విస్సృమరమరువకితే = వ్యాపించునట్టి భయముగలదిగా. జేయంబడిన సమరవీధీస్టలికన్‌ = యుద్ధీ రంగము గలవానికి

భా కృష్ణ్ణాయలకత్తి యనుపామునాలుక యాతని యరచేయి యనుపడగ నుండి వెల్వడి శత్రురాజులప్రాణవాయువుల. బిల్చ్బుటయం దాసక్తమై చలించుచు యుద్ధరంగమున సమస్తమునకు వెజపును బుట్టించుచు మించెనని భావము ఇట్టనుటచే బాహువునకు సర్వత్వము గమ్యమగుచున్నది అలం రూపకము వృత్త్యనుప్రాసము క _ వైంధ్యద్విపగంధనిబ ద్ధాంధ్యాళిప్రతిపదోదితాలయవిభవా

వంధ్యప్రబంధకృతిసం బంధ్యనుబావునకు బుధితమనుబావునకున్‌ 31

టీ వైంధ్య _భావునున్‌ - వైంధ్య = వింధ్యపర్వతమునయిట్టిన ద్విప = ఎనుం/గులయొక్క గంధ = పరిమళముచేత నిబద్ధ = కూర్చంబడిన అంధ్య = గ్రుడ్డితనము గల్లిగన అళి = త్రుమ్మెదలచేత ప్రతిపద = అనుక్షణమందు. ఉదితే = పలుకంబడిన ఆలయ = ఇంటియొక్క విభవ = వైఛభవముగలవాండును ఆవంధ్య = మొక్కవోని ప్రబంధ = కావ్యములయొక్క కృతి = నిర్మాణమునకు సంబంధి = సంబంధించిన అనుభావునకున్‌ = మహిమగలవాండును నగువానికీ బుధితమనుభావునకున్‌ = తెలిసికొనంబడిన మనువుయొక్క ధర్మముగలవానికి లేక మను = మంత్రముల భావునకున్‌ = ధర్మముగలవానికి మంత్రార్థముల నెజింగినవాండని భావము

భా కృష్ణ్ణాయలయింట వింధ్యోదృవములగు మంచియేనుంగులు 5 వనియు వానిమదముగ్రోలి తుమ్మెద లనుక్షణము మత్తిలి యూంకృతినొనరఖి చుండుననియు దాననాతనిగృహవైభవము సర్వాతిశాయియై మించుచుండో ననియు నాతండు సరసములగు కృతుల. బొగడ్తనుగాంచినవాండనియు మనునీ పాలించుపద్ధతిని బ్రజాపరిపాలనాపద్ధతిని నడవువాండనియు లేక మంళ్రాక్టపే నన న

యనియు భావము క _ వనితాజనతాస్మరునకు ఘనతాపనితార కాభికద్యుచరగవీ

ఘనతాయనకారస త్పనితాత్మ నితాంతదానపరతంత్రునకున్‌ 32

ట్‌ వనితాజనతాస్మరునకున్‌ = ప్రీ సమూహమునకు మన్మధు.డైనవానికి ఘనతాప తంత్రునకున్‌ - ఘన = గొప్పదగు, తాప = సంకటములను నితారక =. నిశ్నేషముగం బోంగొట్టటయందు అభిక = ఆదరముగల ద్యుచర = సురలయొక్క గవీ = అవుయొక్క (కామధేనువు) ఘన = గొప్పదైన తాయన = వృద్దికి, కారక = హేతువైన తారక అని పాఠరాంతరము సత్‌ = సజ్జనులచే పనిత = స్తోత్రముచేయబడిన ఆత్మ = తనయొక్క నితాంత = అత్యంతమైన దా = ఈవికి, పరతంత్రునకున్‌ = స్వాధీనుండైనవానికి ఘన = మేఘునియొక్కయు తాపని = కర్ణునియొక్కయు తారకాభిక = చంద్రునియొక్కయు, ద్యుచరగవీ = కామధేనువుయొక్కయు అని చెప్పనగు దేవతలకు. గళల ననుదినమిచ్చుటకు జంద్రుండును దాత యగుచున్నాడు

భా కృష్ణ్ణాయలయిీవి కామధేనువునీవినిగూడ మించిన దని భావము తారక అనుపారమున వానియొక్క ఘనతా = పెద్దతనమునకు, అయన = త్రోవను, తారక = చూపునది అని యర్థము చెప్పవలెను క. పరిపంథిదోర్చలసమి, త్పరివర్ధిష్టుప్రతాపదహవారణికిన్‌

సరసకళాధోరణికిన్‌ నరసాధిపకృష్ణరాయసాయకమణికిన్‌ 33

టీ పరిపంధి రణికిన్‌ - పరిపంధి = శత్రువులయొక్క, దోర్బల = బాహుబల మనే, సమిత్‌ = సమిధలచే పరివర్షిష్ణు = అభివృద్ధిజెందుస్వభావముగల ప్రతాప = శౌర్యమను దహన = అగ్జికీ, అరణికిన్‌ = మంధనదారువైనవానికి సరస కళాధోరణికిన్‌ . సరస = రసయుక్తములైన కళా = విద్యలయొక్క ధోరణికిన్‌ = పద్ధతిగలవానికి అలం రూపకము

(వారజాతాపహరణము | | (అథవూాశానయి ] వో వో ప్రిథమాశ్చాన్‌ మొ =, కధా పవపారంభము :-

వ. అభ్యుదయపరంపరాభివృద్ధిగా నాయొనర్పంబూనిన పారిజాతాప

హరణం బనుమహాప్రబంధంబునకు. గధాక్రమం బెట్టి దనిన 3౩4

ట్‌. అభ్యుదయపరంపరాభివృద్ధిగాన్‌ - అభ్యుదయపరంపర = శ్రేయస్సుల సమూహము, అభివృద్దిగాన్‌ = అభివృద్ధియగునట్టుగా, నాయొనర్చన్‌ = నేను చేయుటకు, పూనిన = వహించిన, పారిజాతాపహరణం బను = పారిజాతాసహరణ మనునట్టి, మహాప్రబంధంబునకున్‌ = మహాకావ్యమునకు, కధాశ్రమంబు = కథ యొక్క సారిది.

వ్యా - విశే. నాయొనర్చబూనిన - ధాతుజవిశేషణభావార్థకపూర్వవ్యవహితా వ్యవహితకర్శపద ప్రధమకు6 దజచుగ యొక్క షష్టి యగు ననుపద్దతిని 'నే నొనర్చంబూనిన' అనుచో నే ననునది ధాతుజవిశేషణ పూర్వవ్యవహితకర్శపదప్రధమ యగుటం జేసి యొక్క షష్టిరాంగా నద్దానికి యొక్క కులోపంబు బహుళంబను దానిచే లోపముకల్లి 'నాయొనర్చంబూనిన అని యయ్యెను

పారిజాతాపహరణమును గూర్చియైన ప్రబంధమగుట దీని కీపేరు కల్గెను. కావ్య కధను సమగ్రముగ దెల్చు పే రగుట నిది దీని కెంతయు నొప్పియున్నది. పురాణ ప్రసిద్ధ మగుకథనుగాని లేక స్వకపోలకల్పితకధనుగాని యాధారముగం గొని పురైలా ద్యష్టాదశవర్షనములలో6 గధకు సంబంధించినవానిం గొన్ని వర్షనలం గూర్చి రచించిన గ్రంధము ప్రబంధము నాంబడు కావ్య మనియు. జెప్పనొప్పును. క. _ జనమేజయనృపవల్లభు. డనుదినమును హరికథాసుధాస్వాదమునం

దనివి సనక వైశంపా, యనముని కిట్లనియె. గౌతుకొాయత్తమతిన్‌. ర

టీ జనమేజయనృపవల్లభుండు = జనమేజయు. డనుమనుజేశుండు, అనుదినమును = ప్రతిదినము, హరికధాసుధాస్వాదమునన్‌ - హరి = విష్ణునియొక్క, కధా = కధయను సుధా = అమృతముయొక్క, ఆస్వాదమునన్‌ = పానముచేతను, తనివి = తృప్తి చనక = పొందక కౌతుకాయత్తమతిన్‌ - కౌతుక = పైపైవినవలె ననుసంతసమునకు ఆయత్త = అధీనమైన, మతిన్‌ = బుద్ధితో. భా హరికధల సతతము వైశంపాయనుండు విన్పింప జనమేయుం డత్యాదర మున వానిని విను ననియు నింకను వినవలె ననునాసమీఅ నొప్పు ననియు భావము సీ. హరివంశకథ లెల్ల నానుపూర్విగ నిట్టు విని కృతార్ణుండ నైతి మునివరేణ్య యాదానవారాతి యమరుల. బ్రోవంగం బూని యాయదువంశమున జనించి యతండు గ్రమ్మజ వారి కాధార మగుపారి జాతంబు పుడమి కేరీతి. దెచ్చె ననుమతి నిచ్చిరో యావేల్పు లొండేని బలిమి. జేకొనియెనో పాడి దాజంగి తే. తెలియ నానతి యిమ్ము సందియము దీజ వినంగ వేడుక యయ్యె సవిస్తరముగ ననిన నావ్యాసమునిశిష్యు. డతనితోడ నధిప విను మని పలికె నత్యాదరమున 36 టీ మునివరేణ్య = మునిశ్రేస్ట హరివంశకధలెల్లన్‌ = హరివంశమునకు సంబంధించిన కధలనెల్లను ఆనుపూర్విగన్‌ = ఒకటితరువాతనాకటేి, కృతార్థుం డను = చేయంబడిన కార్యములుగలవాండను (ధన్యుండను), అఆదానవారాతి = అరాక్షసశత్రువగు విష్ణువు, అమరులన్‌ = దేవతలను ్రోవంగన్‌ = రక్షించుటక్రై, పూని = యత్నించి, ఆ “'యదువంశమునన = అయ్యాదవమకులమున జనించి = ఛాతిని

ఆ పుట్టి, క్రమ్మణీన్‌ = మఅల, వారికి = ఆసురలకు, పారిజాతమును = కల్పవృక్షమును, పుడమికిన్‌ = భువికి ఎరీతిన్‌ = ఏతీరుగ, అనుమతిన్‌ = సమ్మతితో, అవేల్చులు = ఆసురలు, ఒండేని = కాదేని, బలిమిన్‌ = బలాత్కారముగ చేకొనియెనో = స్వాధీనముచేసికొనెనో, పాడి = న్యాయము, తొంగి = విడిచి అనతి = ఆజ్ఞ సందియము = సందేహము వేండుక = సంతసము, సవిస్తరముగన్‌ = విసృతితో6

గూడునట్టు, వ్యాసముని శిష్యుండు = వైశంపాయనుండు, అత్యాదరమునన్‌ = మిగులుమన్ననతో వ్యా-విశే ఆజ్ఞప్తి ప్రవి అనతి సందేహము ప్రవి సందియము పృథివి, ప్ర. వి పుడమి హరివంశము హరివంశచరిత్రాదులను జెప్పునది. క్ష సంస్కృతమున వ్యాసుండు రచించెను. కవిత్రయములోనివాండైన యె న పురాణమార్షమున దీని నాంధ్రీకరించెను. పారిజాతము - 'మందారవ పారిజాతము, సంతానము, కల్పవృక్షము, హరిచందనము అని వేల్పులమ్ర్య్య లైదు. చ హరి నరకాసురుం గెలిచి యద్ధనుజేంద్రునియింట నున్నయ చృరలకొలంబువారి నెజజవ్వనముం బొ లివోనివారి. ద న్వరునింగం గోరువారి లలనామణులం బదియాటువేపురం బరిణయమయ్యె నారదునిపంవున సౌబ్యరసై కలోలుండై. టీ. హరి = శ్రీకృష్ణుండు, అద్దనుజేంద్రునియింటన్‌ = ఆరాక్షసరా గృహమున, అచ్చరలకొలంబువారిన్‌ = దేవవేశ్యలవంశమున. బుట్టినవారిన్సి నెజజవ్వనమున్‌ = నిండు యౌవనమును, పొలివోనివారిన్‌ = చెడనివారిని వరునిగన్లి = భర్తగా, లలనామణులన్‌ = స్రీరత్తములను, నారదునిపంపునన్‌ = నారదున్ని యాజ్ఞచే, సౌఖ్యరసైకలోలు.డై - సౌఖ్య = సుఖమను, రస = రసమునందే, వ్య = ముఖ్యముగా లోలు.డై = అసక్తి కలవా౭డై పరిణయవుయె్య్యన్‌ ఇ వివాహమయ్యెను భా. శ్రీకృష్ణుండు నరకాసురుని జయించి యాతండు తనయింట సంగ్రహించి

'_ యుంచికొనిన పదియాజువేల స్రీరత్సములను నారదునియాజ్ఞ ననుసరించి

కొనెను

వ్యా-విశే అప్పరాః - ప్ర. వి అచ్చర ఆ+దనుజేంద్రుండు = అద్దనుజేం గ్రోీీ డు ఇల్లు బెపవిభక్తికము దీని సప్తమ్యేకవచనరూపము ఇంటన్‌. వేగురు - వేయి శబ్దము యొక్క మహన్మహత్యర్థక బహువచనరూపము వేయి+రు. సంఖ్యా వాచకములకు రురవర్ణకములు పరమగునపుడు సాధారణముగ గువర్ణంబు పూర్వాగమంబగును సంఖ్యా వాచకములకు విభక్తి పరమగునపుడు కొన్నింటి యంత్యాక్షరమునకు లోపంబగు అను పద్ధతుల ననుసరించి వేయిలోని తుది యికారమునకు లోపమును గువర్జాగముంబును గలిగిన 'వేగురు అని యగును పిదప గకారమున కపదాద్యమునకు వకారము వేవురు ఇందు శ్రీకృష్ణుండు రత్నములు తన్ను వరునిగ గోరుటచేతనే వరించెనుగాని వారి ట్య గాంచి కామించి బలాత్కారముగ6 బరిగ్రహింపలే దనువిషయము ప్రన్పుట మగుచుండుటంబట్టి యుత్తమ నాయకత్వము సూచితము అదియు మహాముని నారదుని యాజ్ఞ ననుసరించియేకాని యొండు గాదని దానికిం గవి మెజుంగు పెట్టెను

విశే నరకాసురుండు వరాహరూపమున నున్న విష్ణువువలన భూదేవియందు6 బుట్టినవాండడు ఈతనిరాజధాని ప్రాగ్బ్యోతిషము. ఈతండు తల్లియైన భూదేవి యొక్క దయచే శ్రీవిష్ణునివలన వైష్ణవాస్త్రము నందంగల్లెను ఈతండు పదియాజు వేవురను స్త్రీలను జెజపెట్టెను అదితికర్ణుండలములను వరుణునిఛత్రమును నపహరించెను శ్రీ కృష్ణుండు సత్యభామంగూడి కదలి యుద్ధమున నరుని జయించి స్త్రీలను జెజవిడిపించి స్వర్గమున కే6గి యదితికుండలములను సమర్పించెను. అనుభారతభాగవతగాధల నిచట ననుసంధింపవలెను తే. మజీయు రుక్కిణి సత్య జాంబవతి, మిత్ర

వింద, భద్ర సుదంత కాళింది లక్ష

ణ, యనంగా మున్న కల రబ్బనాభునకును

మహిషు లెనమండ్రు సమతాభిమానవతులు. 38

[35|

టీ. మున్న = మొదటనే (అనంగా. బదియాలజువేవురను బరిగ్రహింపక మునుపే) సమతాభిమానవతులు = సమత్వముతోంగూడిన యభిమానముగలవారు అనంగా “నేనె తగినదానను, నేనె తగినదానను' అను నభిమానము గలవారనుట. మహిషులు = దేవేరులు.

వ్యా-విశే. ఎనమండ్రు ఎనిమిదియొక్క మహన్మహత్యర్థకబహువచన రూపము. రుక్మిణి - ఈమె విదర్భదేశపురాజగు భీష్మకనృపాలునికూంతురు ఈమెయన్న రుక్మి యీమెను శిశుపాలున కిచ్చి కల్యాణము గావింపం దలంప, నీమె యొక బ్రాహ్మణునిచే6 దన యనురాగమును గృష్టును. దెలిపె. అంతం గృష్టుండు రుక్మిణీసందేశమును విని వెడలి వచ్చి శిశుపాలాదుల జయించి రుక్కికి గర్వభంగమ్సు గావించి రుక్కిణిని రాక్షనోద్వాహ విధిని బరిగ్రహించి పురంబునకుం. దోడ్కొని జనియెను

విశే. సత్య, జాంబవతి - ఈమెకు సత్యభామ యని నామాంతరము గలదు ఈమె సత్రాజిత్స్పుత్రిక సత్రాజిత్తు తమ్ముండు ప్రసేను€ డొకనాండు తనయన్నక్స సూర్యానుగ్రహమున లబ్ధమైైన స్యమంతక మనురత్నరాజమును దాను మెడందాల్ర యాభఖేటోత్సాహము మీజ నటవింజేరె అట నొక సింహ మాతనిం జంపి యి రత్నమును గొనెను. దాని నొక బుక్తరాజము పాలియించి యారత్నమున్సు గొని తన గుహం జేరెను. పూర్వమొకానొకపుడు శ్రీకృష్ణు. డమ్మహారత్నమును ద్య కొసంగుమవి సత్రాజిత్తును గోరెనుగాని యర్ధలోభమున నాతం డద్దానిం గృష్టునక్ర నొనంగలేదు. ఇక్కారణమున నాప్రసేను. డట్టరణ్యమున రత్నసహితమృుగ్య మాయముగా శ్రీకృష్ణుండే వానిం జంపి యమ్మహామణిని బరిగ్రహించి యుం డు

• ననుదూజు నగరమునం దంతటను, సత్రాజిత్తుచే నిట్లు వ్యాపించి కృష్ణునిచెవిం

బడెను. అంతం దదపనోదార్థము కృష్ణుడు పయనమై యటవింజేరి గుజ్జప్పు టడుగులజాడంబట్టి పోయిపోయి క్రమముగ జాంబవంతునిగుహం జేరి పదునెనివ్సి ది వాసరములు జాంబవంతునితో€ గయ్యమొనర్చను. జాంబవంతుడు కడ కాతని భగవంతునిగా నెజింగి నుతియొనర్చి రత్నమును, జాంబవతీ కన్యారత్నమున్సు ప్రవ వనన ననన ననన...

పారిజాతాపహరణము ప్రథమాశ్వాసము గృష్టున కర్పించి, వేండుకొని వరములంబడసెను. శ్రీకృష్ణు. డంత మజలి పురింజేరి ' యాస్యమంతకమను బేరోలగమున నత్రాజిత్తున కొనంగి జనాపవాదమును బాసికొనెను సత్రాజిత్తంత నూరకే జనులట్టు దూజుటకును, దానట్టినింద నాతనిపై నారోపించుటకును మిరుల వగచి, యమ్మహారత్నముతోంగూడ దనపుత్రికను సత్య నాతనికి ధర్మపత్నిగా నొసంగి, తాంగావించిన మహాపరాధమును క్షమింప వేం డుకొనెను శ్రీకృష్ణు. డమ్మణిని దాగ్రహింపక మఅల దాని సత్రాజిత్తునకే యొసంగి సత్యను మాత్రమే పరిగ్రహించి పరిణయమయ్యెను మిత్రవింద. - అవంతిదేశాధీశులైన విందానువిందులచెలియలు ఈమె రాజాధి దేవియను కృష్ణుని మేనత్తమూంతురు. ఈమె కృష్ణుని వరింపంగోర నీమె యన్న లామెను వారించి స్వయంవరముచాటించి దుర్యోధనునివరింప నుద్చోధించిరి. శ్రీకృష్ణుడు స్వయంవరమున రాజలోకమును సరుసేయక యీమెను గొని రధముపై నిడికొని మజలి పురముంజేరి పరిణయమయ్యెను. భద్ర - శ్రుతకీర్తకూంతురు. కృష్ణునకు మేనమావమకూంతురు సుదంత. - ఈవెకు నాగ్బజితి యని నామాంతరము. ఈమె తండ్రి నగ్నజిత్తు. నగ్నజిత్తు కోసలదేశాధీశుండు ఈతండు తనయూరం.బ్రజల కపాయము సేయుచు దుర్దాంతములై నేరికిని బట్టువడక చెలగేగువృషభములం బట్టినవారికి. దనకూం తు నిత్తునని ప్రతినచేసెను. శ్రీకృష్ణు. డవ్వానింబట్టి పాలియించి నాగ్నజితిని బరిణయమయ్యెను సత్యయనియు నీమెకు నామాంతరము కలదండ్రు కాళింది. - సూర్యునికొమరిత ఈమె విష్ణుని వరునిగాం గోరి తపస్సు చేసెను పిదప నొకప్పుడు సముద్రతీరమునం గృష్టార్దునులు విహరించుచుండ మనోహరాకృతి నీమె వచ్చి తనకోర్కిని శ్రీకృష్ణును నివేదించుకొనియెను శ్రీకృష్ణు6 ఈమెను బురికి. గొనిపోయి పరిణయంబయ్య ననన 37]

లక్షణ - ఈమె మద్రరాజకూంతురు సర్వలక్షణసంపన్నయై యన్వర్థసంజ్ఞను మించు నీమెను స్వయంవరమున శ్రీకృష్ణు. డపహరించి వివాహమయ్యెను ఉ ఆరమణీలలామముల నందజం గూడి యదూద్వహుండు త ద్వారవతీపురోపవనవాటికలం గృతకాద్రిసీమల న్వారధితీరకుంజసదనంబులం గేలితరంగిణీతటీ కైరవిణీసహాయమణికల్పితసొధముల న్వసించుచున్‌ 39 టీ యదూద్వహుండు = యదువంశోద్ద్ధారకుండగు శ్రీకృష్ణుండు, ఆరమణీ లలామములన్‌ = ఆయుత్తమస్రీలను, తద్వార . వాటికలన్‌ - తత్‌ = ఎ ద్వారవతీపుర = ద్వారకాపట్టణసంబంధమైన, ఉపవన = ఉద్యాన వనములయొక, వాటికలన్‌ = ప్రదేశములందు, కృత సీమలన్‌ - కృతక = కల్పితములైన, అద్రి = కొండలయొక్క, సీమలన్‌ = ప్రదేశములందు, వారిధి. సదనంబులన్‌ _ వారిధి = సముద్రముయొక్క, తీర = ఒడ్డునందైన, కుంజసద నంబులన్‌ ఇ సాదరిండ్దయందును, కేళి. సౌధములన్‌ - కేళి = విలాసార్థమైన, తరంగిత్ర _ నదులయెొక్క, తటీ = ఒడ్గయుందైన, కైరవిణీనవోయవుణి _ చంద్రకాంతమాణిక్యములచే (కలువలకు సహాయమైనవాండు చంద్రుండు) కల్పిత్ర = నిర్మింవంబడిన, సౌధములన్‌ = మేడటందును వసించుచున్‌ = నివసించుచ్చు భా శ్రీకృష్ణుండు పదియాజువేల స్రీరతములను, నెనమండ్రుమహిషులన్సు, గూడి ద్వారకాపట్టణోద్యానవనములందును గళశవ్రైలములందును, సముథ్ర తీరమందలి పాదరిండ్దయందును, గేళితరంగిణుల తీరములందైన చంద్రకాంతమల్య నిర్మిత సౌధములందును వసించు నని భావము. విశే. ఉద్యానములు, కేళి శైలములు, సముద్రతీర కుంజసదనములు, విహారనద్‌ తీరస్థ చంద్రకాంత సౌధములును జలుప కాకరములై మనోహరములై శృంగారోద్దపకములై కాముకునకు. గడుంగడు కామాసక్తిని గల్గించును క్రానం గవి పదియాజువేల యెనమండ్రనుగూడిన శ్రీకృష్ణునకు వీనిని విహారప్రదేశములుగ వక్కాణతించుట యెంతయు. దగియున్నది

శా ఏయవేళల నేసరోజమువి యేయేలీలలం గోరు. దా

నాయావేళల నాసరోజముఖి నాయాలీలలం దేల్పియే

చాయం జూచినం దానయై మెలంగుచున్సౌఖ్యాబ్బినోలాడుభో

గాయత్తుం డయి పెక్కురూపముల మాయాకల్పనాచాతురిన్‌ జం

టీ ఏయేవేళలన్‌ = ఏయేసమయముల, ఏసరోజముఖి = ఏవనిత, ఏయే లీలలన్‌ =ఏయేవిలాసములను, తాను = శ్రీకృష్టుండు, ఆయాలీలలన్‌ = ఆయా విలాసములచే, తేల్చి = సంతోషపెట్టి, ఏచాయన్‌ = ఏవైపును, తాన ఐ = తానే యగపడువాండై (తాను+అ) మెలంగుచున్‌ = సంచరించుచు, సౌఖ్యాబ్ధి = సుఖమను సముద్రమున, భోగాయుత్తుండు = భోగముల కధీనుండు, పెక్కు రూపములన్‌ = పలువిధములగు నాకృతులతో, మాయా చాతురిన్‌ = మాయా కల్పనము నందైన నైపుణ్యముచే, ఓలలాడున్‌ = తేలియాడును 'ఓల' ఇది నీట నీం దులాడునపు డగుధ్వ్య్యమకరణము.

భా. శ్రీకృష్ణుండు పదియాణువేల యెనమండ్రను వారువారు కోరినరీతిని దన్పుచు, మాయాకల్పనాచాతుర్యమున6 బలురూపములం దాల్చి యందణకు నన్నిరూపముల మెలంగుచు భోగాసక్తుండై వారింగూడి మెలంగు నని భావము ఇందు నెల్లర కనుకూలుండై చాతుర్యముమీఅ మెలంగుననుటచే శ్రీకృష్ణునకు దక్తిణనాయకత సూచిక మైనది క. హరి యిట్లు సతుల నందజణ

సరిగాం జూచియును భోజజనపాలసుతం

దరుణిమణి సాత్రాజితి

నిరువుర మన్నించి మిగుల నిచ్చుం జనవుల్‌.

టీ. సతులన్‌ = భార్యలను, సరిగాన్‌ = సమానముగా భోజజనపాలసుతన్‌ = రుక్కిణ్‌ని, తరుణీమణిన్‌ = స్రీ రత్మమగు, సాత్రాజితిన్‌ = సత్రాజిత్చుత్రికయగు సత్యభామను, మన్నించి = గౌరవించి, మిగులన్‌ = మిక్కిలియును చనవుల్‌ = (ప్రేమయుక్తమగు స్వాతంత్ర్యములను

పారిజాతాపహరణము ___పదమాశ్వాసము

భా. శ్రీకృష్ణుండు భార్యలెల్లరియెడలను సముండెకాని యందు రుక్మికో సత్యభామల నందథిలో. బెద్దదగు ప్రేమమీజం జనవిచ్చి మన్నించు నని భావము

విశే రుక్మిణి లక్ష్య్మంశసంభూతురాలుగాన వాసనావశమున నామెను బెద్ద సమ్మానించును తరుణు లెల్లవారిలో నీమె యన్నిటను మణివంటిదగుట నీమెన గూడ రుక్కిణితో సరిగ సమ్మానించునని సారస్యము తేలుచున్నది సాత్రాజిళి సత్రాజిత్తుయొక్క సంతానమైన ప్రీ తద్దిత అణ్‌ చ కులమును రూపము న్నగనికూరిమియుం గలదాన నంచు నీ

వల నలరుక్క్మి జీరమణి వాసిం జెలంగంగ సత్యభామయుం

గులమును రూపము న్మగనికూరిమియుం గలదాన నంచు నా

వలం బచరింపంగా రవరవ ల్వొడమె న్నది వారి కెంతయున్‌ శ2

టీ కులమును = అభిజాత్యమును రూపమును = చక్కందనమును మగని కూరిమియున్‌ = పతియొక్క చెలిమియును ఈవలన్‌ = ఈవైపు వాసి, = అఆధిక్యముతో చెలంగంగన్‌ = ఒప్పుచుండ ఆవలన్‌ = ఆవైపు పచరింపంగా = ్రవర్తింపంా రవరవలు = స్పర్థలు మదిన్‌ = చిత్తమున ఎంతయున్‌ మిక్కిలి పొడమెన్‌ = పుట్టెను

భా నేనె సద్వంశసంజాతను, నేనె చక్కనిదానను నేనె మగనిచెలిమి గ దానను అని రుక్మిణి యొక ప్రక్కను సత్యభామ యొక ప్రక్కను బ్రవర్తించుట దేసి యయ్యిరువయను మనస్సులో స్పర్థలు పుట్టెనని భావము. శ్రీకృష్ణు డీయిరువురనే కడుం గడు సమ్మానించుటంజేసి వీరికే రవరవలు కల్లె ననియ: య్కంగలవారలకుం గలుగం బ్రసక్తి లేకపోయె ననియు గ్రహింపవలయు న వ్యా-విశే ఈవలన్‌, ఆవలన్‌ _ వృత్తియందు వలనుశబ్దము తుదినుండీ న నుని లొపెంచె. మంచికులమునం బుట్టుట మంచిరూపమును గో గరం నాపై మగనికూరిమి గనుట యనునివి యొకటొకటే డ్రీ'

గా నన్నియు. నొక్కట్ర నమరియున్న చెప్పెడిదేమి మగువలో

ల వో

ముఖ్యముగ మగనికూరిమియ వాంఛనీయము సౌందర్యముతోంబాటుగ మగనికూరిమి యొప్పినమగువ గర్వింపకుండునా? ఆదియుంగాక వనితలు సామాన్యముగం బతి మజియొకతెను సమ్మానింప6 జూడంజాలరు కాన స్త్రీ జనసహజమగు నట్టియీర్వ్యనే బూని లోకముపాడి రుక్కిణీసత్యభామలు పరస్పరము స్పర్థ నూని రని గ్రహింపవలయును ఉ అంతట నొక్కనాండు ధవళాంబుజనేత్రుండు వచ్చి రుక్కిజీ కౌంతగృహంబులోన శశికాంతశిలామయవేదిమీ6ద నే కౌాంతమునందు( గొందణు మృగాయతనేత్రలు గొల్వ జూద మ త్యంతవినోదకేలిమెయి. నాడుచు నుండంగ నద్భుతంబుగన్‌ 43 టీ అంతటన్‌ = (ఇట్లు రవరవలు పొాడముసమయమున) ధవళాంబుజనేత్రు. డు - ధవళ = తెల్లనైన అంబుజ = పద్మములవంటి నేత్రుండు = కన్నులు గలవాండు శశికాంత వేదిమీందన్‌ - శశికాంతశిలామయ = చంద్రకాంతశిలా ప్రచురమైన వేదిమీందన్‌ = తిన్నెపై, ఏకాంతమునందున్‌ = రహన్యమున మృగాయత నేత్రలు-మృగ = లేడియొక్క అయత = దీర్ధములైన నేత్రలు = కన్నులవంటి కన్నులుగలవారు, జూదము = ద్యూతము, అత్యంతవినోదకేలిమెయిన్‌ = మిక్కిలి ప్రాద్దుపుచ్చుటకొజకైన యాటయొక్కవిధముతో, అద్భుతంబుగన్‌ = ఆశ్చర్యముగా భా రుక్మిణీసత్యలకు రవరవలు పాడముకాలమున నొక్కనాండు శ్రీకృష్ణుం డు ర్పుక్మిణీగృహమున కేతెంచి చంద్రకాంతరత్ననిర్మితమగు తిన్నెపై నొకరహస్య పదేశమునం దన్ను గొందజు వనితలు గొల్బుచుండ నుబుసుపోకకై జూదమాడు చుండెని భావము వ్యా-విశే ధవళాంబుజనేత్రుండు - తెల్లందన మంబుజములకు వికసించి నంగాని క్రల్పుగంటోదు కావున నీవిశేషణమహిమవలన శ్రీకృష్ణుండు వికసిత నేత్రుం ఉనియ్సు. నైలమి మీజనియ్యదనున రుక్కిజీగృహమున కేతెంచినవాండనియు. దెలియవచ్చును ఇటే 'మృగాయతనేత్రలు అనుపదముగూడ స్రీల సంతోషాతి వక కు మి పననససన

శయమును సూచించును మజటియు శ్రీ కృష్ణు6 డేకాంతముననే జూదమును సాగించుచుండె ననుటచే ముందు సంభవించు నారదాగమనాదుల గుర్తెజింగియే రహస్యప్రదేశమున శ్రీకృష్ణు. డుండెనని తేలుచున్నది. దీన శ్రీకృష్ణుని త్రికాల వేదిత్వము పరిస్ఫుట మగుచున్నది నారదాగమనాది వృత్తాంతము సతు దెలియు నవకాశము సంఘటించుటకును, శ్రీకృష్ణుని భోగాతిశయము సూచించు టకును, రహస్యరక్షణమున నసమర్థలగు మృగాయతనేత్రల నట్టి రహస్య ప్రదేశమున శ్రీకృష్ణునకు సేవయేయువారినిగా6 గూర్చినాం డని యెన్నవలయును జూద వి ద్యూతము ప్ర =. శ్రీకృష్ణునియొద్దకు నారదుండు వచ్చుట సీ. సరిగమపధనిస సంజ్ఞస్వరంబుల మహతి నభోవాయునిహతి మొరయ భాగీరథీపయఃపరిపూర్ణ మణికమం డలువు హస్తంబునం జెలువుమిగుల. బ్రణవమం త్రావృత్తి పావనసృటికాక్ష వలయంబు కర్ణశష్కులిక వేల సమరనృత్యోచితచమరవాలంబును గక్తపాలయు భుజాగ్రమున మెజియ తే. దేహకాంతు లకాలచంద్రికల నీన జడలు మోక్షదుపల్లవశంక సేయ గగనముననుండి వచ్చె నాకస్మికముగ నారివేరంప్తందపసి దైత్యారికడకు గల నమ్‌ - న గ మపధని స అను సంజ

• నభః = ఆశ్రమ జ" = మహతియను నారదునివీణె, నభోవాయునిహ ణ్‌ మొరయన్‌ = శబ్చింప వాయు=గాలియొక్క నిహతిన్‌ = అత్యంతమగుదేజ, దంంగా భాగీరద్ధీ కమండలువు-భాగీరధీ న మిన్నేటిసంబంధమై న తడాతాా

పయః = నీటిచే పరిపూర్ణ = నిండిన మణికమండలువు = మణినిర్మితమగు గిండివంటి పాత్రము హస్తంబునన్‌ = చేతియందు చెలువు = అందము మిగులన్‌ = అతిశయింపంగను, ప్రణవ వలయంబు - ప్రణవమంత్ర = ఓంకార రూప మంత్రముయొక్క అవృత్తి = వల్గెవేయుటచే పావన = పవిత్రమైన సృ్ఫటికాక్ష వలయంబు = సృటికమణులచే నిర్మితమైనజపమాల కర్షశష్కులికన్‌ = చక్కిలము వంటిచెవిని, వ్రేలన్‌ = వేలాడియుండంగా సమర వాలంబును - సమర = యుద్ధము నందలి నృత్య = నాట్యమునకు, ఉచిత = తగిన, చమరవాలంబును = చామరమును కక్షపాలయు = బుజమున బద్ధమై వ్రేలాడుసంచియు, మెజియన్‌ = ప్రక్రాశింపంగా, దేహకాంతులు = శరీరసంబంధమైన తేజస్సులు అకాలచంద్రికల న్‌ = వేళకానివళయందైన వెన్నెలలను ఈనన్‌ = కనుచుండ(గా, జడలు = జటలు, మోక్షద్రుపల్లవశంకన్‌ - మోక్షద్రు = అపవర్గమను వృక్షముయొక్క పల్లవ = చిగురులయొక్క, శంకన్‌ = సందేహమును, చేయన్‌ = ఒనర్చంగా గగనమున నుండి = ఆక్రాశమునుండి అకస్మికముగన్‌ = తటాలున ఆరి వేరంపుందపసి - ఆరివేరము+తపసి = కలహప్రియుండగుముని - నారదుండు, దైత్యారికడున్‌ = రాక్షసశత్రువగు శ్రీకృష్ణునికడ భా మింటిగాలితాడున మహతి యను తన వీణె సప్తస్వరముల శబ్దించు చుండ మిన్నేటినీట నాపూర్ణమైన మణికమండలువు తనహస్తమున చెలువుమిఅ నుండ, న్లోంకారావృత్తిచే నత్యంతపూతమైన స్ఫటికజపమాల దక్షిణకర్ణమునంటి వేలాడుచుండ, యుద్ధసమయనృత్యమున కర్ణమగుచామరమును సంచియు భుజనగ్రము నంటి వ్రేలుచుండ, శరీరధవళకాంతులు కాలముకానికాలము నందైన చంద్రికలంబోలి వరిలు చుండ నెజ్బనిజడలు మోక్షవృక్షసంబంధమగు చిగురులను సందియము నాందించుచుండం గలహప్రియుండగు నారదుండు మింటినుండి శీకృష్ణునిక్రడ్డ కాకస్మికముగ నేతెంచె నని భావము _ వ్యా-విశే స్వరములు. - షడ్డము బుషభము గాత్షీధారము, మధ్యమము, పంచమము ధైవతము, నిషాదము మహతి నారదుని వీజెకుల బేరు శష్కులి

తోడను, గవులు పోల్తురు విఫ్రనిదక్షిణకర్ణము మిగులం మూతమైనదిగా స్మృతులు పలుకునుగాన నందే జపమాల యమర్పంబడిన దని గ్రహింపవలయును సృటికము మోక్షాద్యుతృష్టఫలముల నొసంగ సమర్థము గాన, మోక్షార్థి యగుమౌని తన్నిర్మితాక్రవలయమును ధరించె నని యూహించునది నారదుండు కలహ ప్రియుండుగాన, యుద్ధము జరుగుసమయముల సంతోషము మీ నాట్యము సల్పుననియు, నపుడు కల్గుశ్రమము నపనయింప. జామరము సమర్థ మగుననియు గ్రహింపవలసియుండును. నారదుండు తెల్లనివాం డౌటంజేసి యాతని శరీర సంబంధమగు ధవళకాంతులు వెన్నెలలంబోలి యొప్పె ననియు, నుత్కృష్ట వస్తువుల. గవులు తెల్లనివానిగా నిరూపించుట యాచారముగాన. దెల్లనినారదుని మోక్షవృక్షముగను, నాతని యెజ్జనిజడలను బల్లవములుగను గవి నిరూపించెననియు గ్రహింపవలయును ఆరివేరము+తపసి. - కర్మధారయమున మువర్ణకమునక్రుం )బుంపులును, నుగాగముమును ద్రుతకార్యములును గల్ని “ఆరివేరంపుందపసి' అయ్యెను. నారదుండు కలహటప్రియు. డను నన్వర్థనాముండు నిక్కముగ మానవుల (ప్రాక్సృతమును బట్టియే యాతనికి వారిపక్షమునం గలహముంగూర్చ బ్బ పాడమును.. కాని, యిందు మున్ముందు. బారిజాతకుసుమదానమున( నీ బోవు కలహపువిషయమును సూచించుటక్రై, యాతనియన్వర్థనామువ్చున్స ఎం యిందు. బేర్కొనెనని గ్రహింపవలయును గగనముననుండి”* గగనమువలన ఉండిపదంబు వలనవర్ణకమున కనుప్రయుక్తమగు అయ్యది పరముగా స్వ - వర్ణకమునకు ద్వితీయాసప్తములు ప్రాయికముగాం గల్గు' అను పద్దతుల నన్నే యీరూపము కల్లెను. 'అకస్మికము = అకస్మాదృవము అని శబ్దరత్సాకర్త్య చ అకస్మికముగన్‌ = అకస్మాద్భృవ మగునట్లుగా, ఇచ్చో అకస్మాత్తుగా” అనునర్ధ్వృ ॥ నిది ప్రయుక్తమయ్యెను ఇందు జడదారివేసము మనోహరముగ సహజమ్సగృర స్ట వర్ణించెను. అందును నారదునియాకృతిని బురాణప్రసిద్ధమగు నాతనియాక్షృత్మన్న మది భావించి హృద్యముగం జిత్రించెను మజియు నీవర్ణనము మాఘనీ ప్రధమసర్గమందలి నారదవర్ణనమును జ్ఞప్తికిం దెచ్చుచున్నయది అలం అత్రిశర్షై శ్రీ విభావన రూపకము. ఉత్రేక్ష ల ననన దా నాలా

క నా. వచ్చి నమస్కృతు లొనర్చి వన. బొచ్చెంబు లేనిభక్తి వి యచ్చరరిపుభేది సలిపె నాతిథ్యంబున్‌. టీ మునిపతికిన్‌ = మునీశ్వరునకు, నమస్కృతులు = నమస్కారమొళెకై ఒనర్చి = చేసి, వనితయున్‌ (రుక్మిణియు) పొచ్చెము = తక్కువ, వియచ్చరరిపు భేది - వియచ్చర = గగనమునందిరుగుదేవతలకు, రిపు = శత్రువైన రాక్షసులకు, భేది = సంహర్త (శ్రీకృష్ణుండు) ఆతిధ్యంబున్‌ = అతిధిసత్కారమును, సలిపెన్‌ = చేసెను భా శ్రీకృష్ణు. డమ్మహాముని రాంగ నమస్కారము లాచరించి రుక్మిణియుం దాను నతిధిసత్కారము నతిభక్తి నొనర్చె నని భావము వ్యా-విశే ఆత్మార్ధ మహిహితమగునపుడు తల్లింగసంఖ్యాభిధాయివచనంబు తద్విశేషణడక్రియల కగు అనుపద్ధతిని గ్రియ తానుపదమునకు సంబంధించి యేకత్వమును బౌందినది. వృద్దు గృహమునుగూర్చి వచ్చిన, యుముని ప్రాణము లూర్ధ్యముగం బాజుననియు, నావృద్ధు నుచితముగం బ్రత్యుత్థానాభివాదనము ల గారవించినయనంతర మా యువకుని ప్రాణములు మజల స్వస్థానముల జెందు ననియు నార్యవచనము. కావుననే యతి భక్తిని సజానియై యాతనిం బ్రత్యుత్సానాభి వాదనముల నాతిధేయమున నంతుష్టుని శ్రీకృష్ణు. డతిభక్తిని గావించె నని తేలుచున్నది. మజీయు శ్రీకృష్ణుడు పరమాత్ముండును సకలవంద్యుండును నైనను, బ్రకృతము మాయామానుషరూపధారిలైైై యువకుండై యున్న వాండుగాన, లోకంబున పాడి నాతని బ్రత్యుత్ధానాదుల గారవించె నని (గ్రహింపవలయును, తే. అపుడు రుక్నిణికనుసన్న నబ్దముఖులు రత్నసింహాసనంబు నారదున కిడిరి హరియు నమ్మౌనియనుమతి నర్హపీర మున సుఖాసీను. డయి కరంబులు మొగిడ్చి. [45]

““ | ప్రధమౌశ్వాసము టీ కనునస్నన్‌ = నేత్రసంజ్ఞచే, అమ్మానియనుమతిన్‌ = ఆమునీశ్వరుని యొక్క యంగీకారముచే, సుఖాసీనుండు = సుఖముగ6 గూర్చున్నవాండు మొగిడ్చి = ముడిచి, అబ్బముఖులు = పద్మములవంటి మోములుగలవారు. భా. రుక్కిణి కనుసన్నచే వనితల నాసనము వేయు.డని యానతీయ వారు మణిమయ సింహాసనము నిడి రనియు, నందు నారదుండు గూర్చుండ నాతని 'సెలవంది శ్రీకృష్ణుండును నుచితాసనమున సుఖముగం గూర్చుండె ననియు భావము. వ్యా-విశే. సన్న వి. సంజ్ఞ ప్ర రుక్మిణి రాజ్జియొక్క రీవి యిందు. జూపినది. తాను స్వయముగ సింహాసనమిడక యితరవనితల కానయిడుటయే యిందులకు నిదర్శనము. క. సురసంయమివర! మీ రిట కరుదేరంగ నిప్పు డేం గృతార్థుండ నయితిన్‌ నిరతంబు మీరు నాపయి+ గరుణ గలిగి యునికి యిది యకారణము *సుమీ 47 గన్‌ = రాంగ, ఏను = నేను, కృతార్ణ్థుండను = చేయంబడిన కార్యములు గల సాధారణముగ సంతతమనునర్థ్ధమున6 బ్రయుక్తమైన ట్లూహింపనగు కరుణ దయ, అకారణముసుమీ = హేతుశూన్యముసుమా , ఇందు “మీరు” వ బహువచన మగపడుటంజేసి 'చుండీ" అని యుండిన లెస్స యని తోధ్వష్ల భా మీరాకచే ధన్యుండ నైతిని సంతతము మీరు నాపై దయకలిగిర్య్సి న్‌ టకు. గారణ మెద్దియు లేదు (నిర్హేతుకజాయమానకరుణ కలవాండవృ) డు “వ్యా-విశే. అరుగుదెంచు - అభ్యాగతి నరుగ్వాదులకు. దెంచుధాత్తు వను ప్రయుక్తమగు అగుచో గువర్ణంబు విభాషను లోపించు అరుదెంచు+నుజి అదానిక్షి శానా న క

• సుండీ. పారాంతరము ద నాననననంనననననననాననావాననస మనల నమాడనణ ణా ననననాంన్ననానణననావనననననడననననననననననైకకమహ [46

పారిజాతాపహరణము ప్రథమాశ్వాసము ముజ్జీత్తులు పరమగునపుడు తేతేరు లగును జీత్తు పరమగునపు డుత్వంబున కత్వంబగు అరుదేరన్‌ క, నావుడు శౌరికి నిట్లను నావేలుంపుందపసి మర్యు. డాడెడిరీతిన్‌ నీ విట్లు పలుక నుచితమె? యే విశ్వజనీనచరిత యెజుంగన్‌ నిన్నున్‌? టీ నావుడున్‌ = అనినపిదప అవేలుపుందపసి = అదేవర్సి మర్వ్యుడు = మనుష్యుండు, ఆడెడురీతిన్‌ = మాటలాడుపద్ధతితో, ఇట్లు = ఈరీతిని, ఉచితమె = త్రగునె? ఏను = నేను, విశ్వజనీనచరిత = సర్వజనులకు హితమైన చరిత్రము గలవాండా వ్యా-విశే నావుడున్‌ = అనుధాత్వానంతర్యార్థకరూపము. 'అనవుడు, అనుడు' అనునవి దీని రూపాంతరములు లాతిచో సహితము కాదేశాదులు గానంబడియెడి. విశ్వజనీనము విశ్వజనహితమనునర్థమున తద్దితరూపము

• నారదుండు శ్రీకృష్ణుని నుతించుట .-- సీ ప్రామినుకులదొంగ( బాతాళకుహరంబు' జొరంబాజీ చీతినచోజణ వీవ తరిగొండ వెన్నుపై6 దాల్చి వేల్పుల గూటి చవి. దేల్చినట్టి కచ్చపమ వీవ నీటిలో మునింగిన నేలచేడియం గొమ్ము కొన నుబ్బ నెత్తిన ఘోణి వీవ మునిమాపు బలుగంబమున. బుట్టి బంటు న క్కజం గాచినట్సి సింగంబ వీవ తే దితిజుమెట్టిన యాపొట్టిదిట్ట వీవ పుడమిటేండుల నడంచినప్రోడ నీవ కడలి( గోలకు. దెచ్చిన గబ్బి వీవ యిపుడు ద్వారక వసియించునీవు నీవ. [47

టీ [ప్రామినకులదొంగన్‌ - ప్రామినుకులు = వేదములయొక్క (ప్రాత మాటలు) దొంగన్‌ = చోరుని పాతాళళుహరంబున్‌ = పాతాళబిలమును, చొర బాజీ = ప్రవేశించి, చీజీన = బ్రద్దలుచేసిన చోజవు = మత్స్యమవు, తరిగొండన్‌- = కవ్వపుంగొండను (మంధరమును), వెన్నుపైన్‌ = వీపుపై తాల్చి = ధరించి, వేల్పులన్‌ = దేవతలను, కూటిచవిన్‌ = అన్నపురుచిచే తేల్చినట్టి = సంతోష పెట్టినట్టి, కచ్చపమవు = కూర్మమవు నేలచేడియన్‌ = భూదేవిని, కొమ్ముకొనన్‌ = దం్ష్రాగ్రమున, ఉబ్బన్‌ = పైకిలేచునట్లుగా, ఘోణివి = వరాహమవు మునిమాపు = సాయంసంధ్యాకాలమున, బలుగంబమునన్‌ = పెద్ద స్తంభమున అక్కజన్‌ = కోర్కితో, బంటున్‌ = భృత్యుండైన ప్రహ్హాదుని, కాచినట్టి = రక్షించినట్టి సింగంబవృ = సింహమవు. దితిజున్‌ = దితికొడుకైన బలిచక్రవర్తిని, మెట్టిన = అడంచిన, పొట్టిదిట్టవు = వామనధీరుండవు, పుడమిజేండులన్‌ = రాజులను, ప్రోడవు = 'పాఢుండవు, కడలిన్‌ = సముద్రమును, కోలకున్‌ = బాణమునక్తు తెచ్చిన = వచ్చునట్లు చేసిన, గబ్బివి = గర్వివి (శూరుండవు), ద్వారకన్‌ = ద్వారకా పట్టణమున, వసించు = ఉండు, నీవు, నీవ = నీవే. అనలాల బూర్వోక్తకార్యముల నాచరించిన యాపరమాత్మవే యనుట

విశే 1 సోమకుండను నసురుండు వేదముల దొంగలించి సముద్రమ్సుం జొరంబాజ, నాతని మత్స్యరూపముం దాల్చి మహావిష్ణు వాతని సంహరించ్చ నను పురాణగాధను బ్రథమపాొదమున ననునంధింపవలయును 2 మహావిష్ష మంధరమును గవ్వముగాం జేసి, వాసుకుని త్రాడుగాయేసి, సముద్రమ్ష వ సురలంగూడి మధించి, యపుడందు మునింగినమంధరమును గూర్మరూప్ప్సు దెచ్చెననియు, నందుయబుట్టినయమృతమును దేవతలకు. బంచి కొన్ని యుజ్త నం వస్తువుల. దాను గ్రహించి, కొన్నిటిని దేవేంద్రును నొసంగెనను పురాజళటీ ద్వితీయపాదమున ననుసంధింపవతెను దూర్వాసుని శాపవశమునం గల్గిన త్రాప్ట ము నాపికొనంజాలం భువి జలధింబడ నద్దాని మహావిష్ణువు కూర్మరూపముందాలి తేల్చెనని కొన్ని గాధలు నుడువును 3 హిరణ్యాళ్లుండు భువిని జాంపచుట్టుగం జుట్టునపుడు. విష్ణువు వరాహరూపముం దాల్చి అతని సంహరించి భూద్చూ

[45]

సంరక్షించె నను పౌరాణిక కధను దృతీయపాదమున గమనింపవలెను 4 భక్తు. డగు ్రహ్ణాదుని రక్షించి యాతనిపలుకును సత్యముగాంజేయు.6 గంబమున నుదృవించి మహావిష్ణువు హిరణ్యకశిపుని సింహరూపమున సాయంసంధ్యా సమయమున సంహరించె ననుకధను జతుర్ధపాదమున ననుసంధింపవలయును. దేవతలచేతంగాని మనుష్యులచేతంగాని మృగాదులచేతంగాని యవధ్యత్వమును, బవలుగాని రేయిగాని చాముండుటను వరములుగా హిరణ్యకశిపుండు బ్రహ్మను గోరి పడసియుండుటచే, శ్రీమహావిష్ణు వాతని నరమృగరూప మిళితమగు నాకృతిందాల్చియు, రేయింబవలుగాని సంజను సంహరించె నని తెలియునది 5 బలి ముల్లోకముల నాక్రమించి తాన యేలుచుండెను దాన నింద్రుండు పదభ్రష్టుం డయ్యెను. పిదప దేవతలు బ్రహ్మనుగూడి విష్ణువుకడ కేగి జరిగినదానిం దెల్పికొని రక్షింపు మని వేండికొనిరి అంత విష్ణువు వామనావతారముం దాల్చి వదాన్య చక్రవర్తి యగుబలికడ కేతెంచి మూండడుగులభువిని యాచించెను అడితప్పని యాబలి తనగురువు శుక్రాచార్యు. డెన్ని భంగుల బోధించినను వినక మూ డడుగులయిల నొసంగ నావామనుండు పెచ్చుపెరిగి భువినుండి భువి నొక పాదమున దివి నొకపాదమున నాక్రమించి, వేజొక పాదమునకు దావులేమి నాతని శిరసుపై నిడి పాతాళమున కడంగంద్రొక్కె ననుగాధను గితప్రధమ పాదమున ననుసంధింపవలయును. 6 కార్తవీర్యునిసుతుండు తన తండ్రిం జంపె ననుకోపము మీజిం బరశురాముండు ముయ్యేడుమాజులు రాజుల వధించి, తద్రక్తమున+ బితృతర్పణము గావించె నను పౌరాణికగాధను గీతద్వితీయ పాదార్థమును గమనించునప్పుడు జ్ఞప్తికి. దెచ్చుకొనవలయును 7. శ్రీరాముండు లంకం జేరుటకు సముద్రుండు దారినీయకుంట నాతనిపై బాణమేసి లోంగంజేసె ననుగాధను గీతతృతీయపాదమున ననుసంధింపవలెను 8 ఈచతుర్ధ పాదమున గృష్టావ తారము కీర్తింపయుడినది అవతారశక్రమమున బలరామావతారమే యవతారము లలో! గీర్తితమైనది కాని బలరామకృష్ణుల నొక్కయవతారముగనే పురాణాదులు నుడువుచుంట నిట్టుండుట యవిరుద్ధము ఇందు6 గృష్టస్తుతి ప్రసక్తముగానం గృష్టావతారమే పేర్కొనణడియె కంబము వి స్తంభము ప్ర సింగము వి సింహము. ప్ర ప్రోడ. వి ప్రఢ. ప్ర గర్వి ప్ర గబ్బి వి [9]

| పారిజాతాపహరణము | | ప్రధమాశ్వాసము న) కీ ననపటునన నడవక కకక త ఎపుపడూ పసన క్‌. రక్కసిమగువలయీలుపు మొక్కపథిచె దీన పాపములగమిం గాలం దొక్కెదవు నీవ యింకిట నిక్కముగా నిన్ను బొగడ నేర్తునె కృష్ణా! 50 టీ రక్కసిమగువలయిీలువున్‌ = రాక్షసప్రీల పాతివ్రత్యమును మొక్కపథ్‌ చెదు = నశింపంేయుదువు, పాపములగమిన్‌ = పాపసమూహమును నిక్కముగాక్స్‌ = నిజముగా, నేర్తునె = ఓపుదునే?

విశే. రక్కసి వి. రాక్షసి ప్ర. ఇందు మొదటివిషయము బుద్ధావతారసూచ।[ మందురు గాని యది విచారణీయము రెండవవిషయము కల్క్య్యవతారసూచ; మనుట యొట్లో సరిపెట్టుకొనవలసియుండును

క. ద్వారక వైకుంరపురం బీరుక్కిణి లక్ష్మి మీర లిచ్చట నునికిన్‌ సారెకు6 గొల్వంగ వత్తును గోరికతో. గంసహర! ముకుంద! మురారీ! ర్‌1 టీ. సారకున్‌ = మాటిమాటికి, కొల్వంగన్‌ = సేవింపంగన్‌, కంసహర =

కంసుని సంహరించినవాండా! మురారీ = మురద్వేషీ భా. ఈద్వారక మైముంరమును, నీరుక్కిణి లక్ష్మియు, నీవు సాక్షాద్విష్టువృన్న

నగుట, మాటిమాటికి మిమ్ముల సేవింప వచ్చుచుందునని భావము అనలా భగవంతుండవను జ్ఞానముతో నిను సేవింప నేతెంతు ననుట.

వ. అని యిట్లు బహుప్రకారంబులం బశంసించి యవ్విరించినందనుం డమందానందంబు డెందంబునం గ్రందుకొన నిజవాసనాబిరుదగాధా కధనవందిబృందాయమానేందిందిరంబును నుచితోపయోగజనితా నందబాప్పసందోహశంకావహమకరందబిందుతుందిలంబును, నిఖిల మనోరథప్రదానకీర్తిశంకాకరవిశద ప్రభానిచుళితంబును నగుపారి

అ ర) న

జాతంపు6గ్రాన్నన మిన్నేటిపసిండినెత్తమ్మిచిగురుటాకునం బొదివి

యిచ్చిన 52

టీ బహుప్రకారంబులన్‌ = అనేకవిధముల ప్రశంసించి = కొనియాడి, అవ్విరించి నందనుండు = ఆ బ్రహ్మపుత్రుం డగునారదుండు, అమందానందంబు = అధికమైన సంతోషము డెందంబునన్‌ = మనస్సునందు, క్రందుకొనన్‌ = వ్యాపింపంగా, నిజ నేందిందిరంబును - నిజ = తనదైన చెప్పుటయందు వందిబ్బందాయమాన = స్తుతిపారకసమూహమువలె నాచరించు, ఇందిందిరంబును ౩ త్రుమ్మెదలు కలదియు, ఉచితోప . తుందిలంబును-ఉచిత = అర్హమైన ఉపయోగ = ఒదవుబడిచే, జనిత = పుట్టిన, ఆనందబాప్పు = సంతోషమువలన కన్నీళులయొక్క సందోహ = సమితియొక్క, శంకా = నందేహమును, వవా = తాల్చునట్టి మకరందబిందు = పూవుందేనెబాట్టులచే, తుందిలంబును = బలసినదియు నిఖిల నిచుళితంబును - నిఖిల = సమన్తమైన, మనోరధ = కోర్కులను, ప్రదాన = ఇచ్చుటచేనైన కీర్తి = యశస్సు యొక్క, శంకా = సందియమును కర = చేయునట్టి విశదప్రభా = తెల్లని తేజస్సుచే, నిచుళితంబును = ద్రట్టమైనదియు అగు = ఐనట్టి, పారిజాతంపు6గ్రొన్ననన్‌ = పారిజాతవృక్ష సంబంధమైన ్రొత్తపుష్పమును. (క్రొత్తయనుటచే నపుడపుడే వికసించిన దనియు నపుడే కోయంబడిన దనియు. దెలియవచ్చెడిని ) మిన్నేటి . టాకునన్‌ - మిన్నేటి = ఆకాశగంగ యందలి, పసిండి నెత్తమ్మి = బంగారుసాగసైన తామరసంబంధమైన చిగురటాకునన్‌ = పల్లవమునందు, పొదివి = చుట్టి

భా అవ్విరించిసుతుం డింతింతనరానిసంతసము స్వాంతమున౬ జెలంగం దనపరిమళంపుం బ్రసిద్ధిని. బొగడ బట్టులగు తుమ్మెదలు గలదియు. బ్రకృతము మహామహుం డగు శ్రీకృష్ణునకు. దా నర్చింపందగియుంట దగినయుపయోగము తనకు దటస్టించెంగదా యని తద్దయు సంతోషమునందుటకతన గల్లినయానంద బాష్పము లేమో యను సందియమును గల్గించుముకరంద బిందువుల. జెలుపు మీజునదియు, నెల్లకోర్కుల నాసంగుట కతన గల్లినవిమలయశం భేమో యను నంశయము నాపాదించు విమలప్రభను ప త్ర

న రం శ.

నూత్న్ససుమమును వియన్నదీ సువర్ణపద్మపత్రమునం బొదివి శ్రీకృష్ణున కర్పించె నని భావము

వ్యా-విశే ఆ+విరించినందనుండు-త్రికంబుమీ6ది హల్గునకు ద్విత్వము వికల్పముగం గల్గును. క్రొత్త+నన - ప్రాంతాదుల తొలియచ్చుమీ6ది వర్ణముల కెల్ల లోపమును, వానికిం బరుషేతరములు పరములుగా ద్విత్వమును గల్నును. క్రాన్న్సన చిగురుటాకు రూ ఆ చిగురాకు కర్మధారయంబునం బేర్వాదిశబ్బముల కచ్చుపరంబగునపుడు టుగాగమంబు విభాషనగు మిన్ను+ఏజు-సమాసమున “టి బెపవిభక్తిక ప్రత్యయము కల్గెను. బృందాయమాన-'బృందాఇవాచరమాణ' అనునర్థమునం గల్గిన క్యబంతరూపము మతుబర్థమున “తుంద+ఇల' “తుందిలి' అని యయ్యెను తుమ్మెదలు స్తుతిపాకు లగుచున్నవనుటచే6 బరిమళాతిశయ మును, గీర్తిశంకను గలుగయేయుచున్నదనుటచే విశదప్రభాధిక్యమును సూచితము అగును నువువము మనోహరవుగుటకు.(6 బరివుళమును గాంతియు నావశ్యకములు మజియు.౬ బూందేనె నిండియుండుట పరిమళమునకు. బోషకమును వికాసమునకు నూత్నతను దెల్పునదియు నగు పైనిరూపించిన విశేషణత్రయమునం బుష్పము నధికమనోహరముగ నొనర్చి, యద్దాని శోభామహి మాతిశయముల6౬ బాకులకు. దేటపజచెను. మున్యాగమనపుష్పప్రదానములు ప్రబంధకధావృక్షమునకు బీజావాపములని యెజటుంగవలయును క వినయంబు విససయంబును

మనమున. బెనంయొనంగ నపుడు మాధవుం డాక్రొ

న్నన గయికొని భీష్మకనం

దనం గనుంొని సత్యభామ తలంపున నిలువన్‌. 53

టీ. వినయంబున్‌ = అణుయవయు, విన్మయంబును = అపూర్వ వస్తుదర్శనమునం గల్గు చిత్తవిస్తారమును, మనమునన్‌ = మనస్సున, పెనన్‌ = "సెనుపును, కొనంగన్‌ = స్వీకరింపంగ, మాధవుండు = కృష్ణుండు, ఆక్రొన్ననన్‌ = ఆయపూర్వసుమమును, కయికొని = స్వీకరించి, భీష్మకనందనన్‌ = రుక్కిణిని, కను6గొని = చూచి, తలయపునన్‌ = మదియందు.

(ఆబాల ఆఆ | | (భెయాశ చెయి |

భా అట్ట్లాముని యవ్విరి నొసంగ దాని వినయమును నపూర్వసుము దర్శనమున విస్మయమును మది. బెనంగ6 గైకొన చెంతంగలరుక్కిణిం గాంచి వెనువెంటనే మదిని సత్యభామ తోంపం గృష్టుండడు పరంగి నని భావము

వ్యా-విశే. వినయము సత్యభామ తలంపున నిలువన్‌ అనుపదములు శ్రీకృష్ణును. బెద్దబ్బయందుంగల వినయమును, రుక్క్మిణీసత్యలందుంగల సమానాను రాగమును సూచించునవి దీన నుత్తమనాయకత ధ్వనితము. నిలుచు+మణి ఆగమాన్యచకారంబుల కద్విరుక్తంబులకు ముత్తుపరంబగునపుడు పవలగు నిలువన్‌ మ. ఇది భోజాత్మజ కిచ్చినం గినుకతో నేమంచు నూహించునో

మది సాత్రాజితి దాని కే నిపుడు గ్రేమం బంపినన్‌ దీనినె

ల్లిదముం జేసినజాడ దోంచయనొకొ యౌ లెమ్మిందు నే నున్కిం జె

ల్లదువో యేరికి. బంపంగాననుచు లీలన్‌ రుక్నిణీకాంతకున్‌ క్‌శ్‌

టీ ఇది = ఈ పారిజాతపురగ్రొన్ననను, భోజాత్మయన్‌ = రుక్కిబిక్‌, కినుకతోన్‌ = కోపముతో, ఏమంచున్‌ = ఏమనుచు, ఊహించునో = తర్కించునో? సాత్రాజితి = సత్యభామ దానికి = ఆ సత్యక్రు, ఏను = నేను, ఇపుడు = ఈ సమయమున, ప్రేమన్‌ = అనురక్తితో పంపినన్‌ = పంపినట్షైన, దీనిన్‌ = ఈరుక్కిణిని వెల్లిదమున్‌ = చులకనను, చేసినజాడ = బఒనర్చిన రీతి, తోయనొకొ = ప్రత్యక్షమగునొకొ? జెనులెమ్ము = సరియేకాని, ఇందున్‌ = ఈరుక్క్మిణీగృహమున, నేను, ఉన్కిన్‌ = ఉండుటచే ఏరికిన్‌ = ఏవారికిని, పంపంగాన్‌ = పంపుటకు చెల్లదువో (చెల్లదు+పో) = తగదు అనుచున్‌ = అనుకొనుచు, లీలన్‌ = విలాసముతో

భా ఈపారిజాతపుష్పమును రుక్కిణ్‌ కొసంగిన6 గోపమువహించి సత్యభామ మది నే మనుకొనునో, లేక దీని నాసత్యకే యంపించిన రుక్మిణిని దా6 జులకనగా6 జూచినరీతి స్పష్టపడునేమో నిక్కముగ నే నిందుండియుంట నేరికిని దీనింబంపుట తగవు కాదు అని నవిలానముగ దానిం గృష్టుండు రుక్మిణి కిచ్చె నని యుత్తరపద్యముతో నన్వయము. నాం లు నాన

వ్యా-విశే ఏమి+అంచు - ఏమ్యాదులయిత్తునకు సంధి వైకల్పితము. అంచున్‌ రూ అ అనుచున్‌ - చువర్ణకము పరమగును డన్వాదుల కుత్వలోపంబేని నుస్థానంబున బిందువేని విభాష నగు అంచున్‌ బెను రూ అ అగును అవును ఆచ్చికంబునందయి యవులకు వక్రతమంబులు బహుళంబుగా నగు బెను+లెమ్ము. లేచుధాతుసంబంధమైన మధ్యమపురుపైకవచనరూపముచేరె చెల్లదువో. పోవుధాతుసంబంధమైన మధ్యమపురు షైకవచనరూపాంతరము చెల్లదు" అను దానికి నిశ్చయార్థద్యోతకమై చేరెను శ్రీకృష్ణునకు రుక్మిణీసత్యలందుంగల సదృశానుర్త సూచితము. చ కనుంగవం బిన్న నవ్వు దొల(క న్మునినాథునికన్ను సన్నని

చ్చినం దగ భోజనందనయు. జేకొని మౌనికి మైొక్కీ యవ్విరిం

దననెజిగొప్పునం జెరివిన న్వలిగుబ్బలిముద్దుపట్టి లేం

తనెల ధరించిన ట్లమరె. దద్దయు మోహనకాంతిసంపదన్‌.

టీ. కను6ంగనన్‌ = నేత్రద్వంద్వమున, పిన్ననవ్వు = చిజునగవు, తొలంకన్‌ = అతిశయింప, మునినిధునికన్నుసన్నన్‌ = నారదుని, నేత్రసంజ్ఞను, ఇచ్చినన్‌, తగన్‌ = ఒప్పునట్టుగా (తా నేరీతి యణతువను బుచ్చుకొనవలెనో యారీతి తోంచునట్ట్లుగ) చేకొని = గ్రహించి, మొక్కి = నమస్కరించి అవ్విరిన్‌ = ఆపారిజాతసుమమును, తన నెజికొప్పునన్‌ = తనరమ్యమైన కేశబంధమున, చెతివినన్‌ = ముడువంగా, వలిగుబ్బలిముద్దుపట్టి - వలిగుబ్బలి = చల్లనికొండ (హిమవంతుండు) వానియొక్క, మద్దుపట్టి = గారాబుకూంతురు, లేంతనెలన్‌ = బాలచంద్రుని ధరించినట్టు = తాల్చినరీతిని, తద్దయున్‌ = మిక్కిలి మోహన కాంతిసంపదన్‌ = మోహింపం జేయునట్టి తేజస్సంపత్తితో, అమరెన్‌ = ఒప్పెను

భా వికసితనేత్రుండై శ్రీకృష్ణుడు నారదుననుజ్ఞ నాతని కనుసన్ననుబడసి యా సుమమును రుక్మిణీదేవి కొసంగ నామెయు. దగురీతిని బరిగ్రహించి, యమ్మునివరునకు నమస్కరించి కొప్పున ముడిచికొని లేంయచందురునిదాల్చిన గౌరివల మనోజ్ఞ మైన కాంతి సంపద నలరారె నని భావము

[54]

విశే శ్రీకృష్ణుడు మహామహుండు నారదుండు తనదరి నుండుటంజేసి, యణకువ సూచించుటకును దాను దానికిత్తునా దీనికిత్తునా యనుసందియమునకు లోంబడియు,. దగ్గరనున్న దానికే విరినొనంగుటయుం దభిముఖుండౌాట, నాభావమును మజుంగుపజణిచుటకును, సంతోషముమీజనే యవ్విరి నిచ్చినటుల దేవేరికి దెల్పుటకును జిబునగువాననమునంగాక కన్నుదోయియందె తొలకయశేసెనని తోయను నిక్కముగ గృష్టుండు దాను సమయోచితముగ6 బ్రవర్తింపందలంచినను నవ్విరిం దెచ్చిన నారదునియాశంయమెటులుండునో యెలుంగకున్న బాగుగా నేరదు మజియు. దాను పక్షపాతముమీజ మెలంగినటుల విశదమగును. కాని యింత నారదుండును నేత్రసంజ్ఞను శ్రీకృష్ణు నవ్విరిని భోజాత్మజకీయ సూచించె తన కింక భారము తలం గెను. మున్యాజ్ఞవడసియే యాసుమ రాజమును రుక్మిణి కొసంగినటుల నెల్లయ స్పష్టమయ్యెను. దయతో సుమము తన కిమ్మని యమ్ముని కనుసన్నయొనర్చుటకతనను భక్తికతనను నమ్మౌని కామె ప్రణమిల్లెను పారిజాతము తెల్లనిదాట లేనెలవలె నమరు నని గ్రహింపవలయును రుక్మిణి కిద్దాని నొసంగు టంజేసి ముందుముందు సత్యకు నీర్వపాడము నను సంశ మమ్ముని యెజింగియే యట్ట్లాదేశించె నని గ్రహించునది అలం ఉసమ సీ. మగమీల నగం జాలుతెగం గీలుకొనువాలు గనుంగవ కొకవింతకాంతి యొదవె వలిజక్కువల పెక్కువలు దక్కువగ నిక్కు చనుదోయి కొకవింతచాయ దోంె నెలతుమ్మెదలదిమ్ము వెలింజిమ్ము చెలువమ్ము గలవేణి కొకవింతనలుపు మీటె నలచెందొవలవిందు చెలువెందు వెదచిందు మొగమున కొకవింతజిగి దొలంకెం 5! జక్కందనమున కొకవింతచక్కందనము జవ్వనంబున కొకవింతజవ్వనంబు నం లు నిల

విభ్రమంబున కొకవింతవిభ్రమంబు

గలిగె నద్దివ్యకుసుమంబుకతన సతికి 56

టీ మగమీలన్‌ = గండుమీలను (మీలు = చేపలు), నగన్‌ = పరిహసించు టకు, చాలుతెగన్‌ = సమర్థమగువిధమున, కీలుకొను = అమరియుండు కను. గమున్‌ = నేత్రద్వంద్వమునకు, ఒకవింతగ్రాంతి = అపూర్వమగు సాగసైనశోభ, ఒదవెను = సంభవించెను. వలిజ్కువల ప్కువలు = గుండ్రమైన చక్రవాకష్టుల యభివృద్భులు, తక్కువగన్‌ = హైన్యము గాంగ, నిక్కు = 'పైకుబ్బునట్టి, చనుదోయికిన్‌ = స్తనద్వంద్వమునకు, ఒకవింతచాయ = ఒక యపూర్వమగు కాంతి తోచెన్‌ = సంభవించెను. ఎలతుమ్మెదలదిమ్మున్‌ = లేందేంట్లగర్వమును, వెలిన్‌ = ఫైగా, చిమ్ము = పాఅందోలునట్టి, చెలువమ్ము = అందము కల = కల్గిన, వేణికిన్‌ = జడకు, ఒకవింతనలుపు = ఒకయపూర్వమగునందము, మీటెన్‌ వ అతిశయించెను అలచెందొవల విందుచెలువున్‌ = ఆయెజ్జ కలువలకు. $ీందురైన వానియండమును, అనంగా6 జంద్రునిసంబంధమైన యందమును, ఎందున్‌ = ఏ చోటను, వెదచిందు = వ్యాపింపయేయు మొగమునకున్‌ = ముఖమునకు ఒకవింతజిగి = ఒకవిధవముగు నూతనకాంతి, తొలం3న్‌ = అతిశయించెను చక్కందనమునకున్‌ = సౌందర్యమునకు ఒక వింత చక్కందనము = ఒకయపూర్వవముగు సౌందర్యమును, జవ్వనంబునకున్‌ = యౌవనమునకు, ఒకవింతజవ్వనంబున్‌ = ఒక నూతనతారుణ్యమును, విభ్రమంబునకున్‌ = విలానమునకు జఒకవింతవిభబ్రవుంబున్‌ = ఒకయపూర్వవిలానమును, అద్ది వ్యకునువుంబుకతనన్‌ = ఆ దేవవువషృ్పకారణమున, (అన6గా నాదివ్యసుమధారణవశమున ననుట) సతికిన్‌ = పతివ్రతయగు నారుక్కిణీ దేవికి, కలిగిన్‌ = సంభవించెను

భా ఆ పారిజాతకుసుమమును ధరించుటకతన గండుమీల. బరిహసించు రుక్మిణి కన్దోయి కొకయపూర్వశోభాతిశయ మొదవె ననియు గుండ్రనిచక్రవాకముల యభివృద్భుల౬ గ్రిందుపజచు నామెచన్దోయి. కొకభూతపూర్వముగాని కాం కల్గెననియు, లే[(బ్రాయంపుందేంట్లగర్వమును దూరముగా! బాజందోలునందము

56

గల యామెవేణి కొక చెప్పరాని సౌందర్యము సంభవించె ననియు, చంద్రుని యందము నెందును వ్యాపింపయేయు నామెమోమున కొకవింతకాంతి యతిశయించె ననియు నామె చక్కందనమున కొక వింతసౌందర్యమును, నామెయౌవనమున కపూర్వమగుతారుణఖ్యమును నామెవిలాసమున కొకయపూర్వవిలాసమును గలిగె ననియు భావము.

వ్యా-విశే జక్కువ. రూ అ జక్కువ 'క్కువ అను నుకారమధ్యరూపము నిందలి క్కు' అను ననుప్రాసము దృఢపజచుచున్నది చనుదోయి. రూ అ చన్దోయి అంట ఇంక చుండు శబ్దములందప్ప నుండి తొలిహ్రస్వము మీంద ఖండబిందువును ద్రుతమునకు లోపమును లేవు చన్లోయి, కన్టోయి' అను వానిలోని నకారము ద్రుతమగునా యనునంశము విచారణీయము సీసతృతీయ పాదమున నలుపు అని పారాంతర మగపడు. అపూర్వమగునందమును బ్రత్యంగమునకు గూర్చుటకే కవి యత్నించినట్ట్లు దీని పూర్వోత్తరపాదములందలి “కాంతి, చాయ, జిగి అనుపదములు తెల్పుటంబట్టి జడ నల్లందనముందెల్పుపార మిచ్చో6 బ్రసక్తము గా దనియే తోంచెడిని మజియు నల్దందనమును సూచింప నెలతుమ్మెదేత్యాది తద్వి శేషణమే సమర్ధమగు. చెన్ను+తొవ = చెందొవ ప్రాంతాదుల తొలియచ్చుల మీ6ందివర్ణములకెల్ల లోపంబు బహుళంబుగా నగును. పిదపం బరుషములు పరముగా నుగాగమము చక్కందనము రూ. అ చక్కందనము. సమాసంబుల నుదంత ప్రీసమంబులకును, బుంపులకును, నదంతగుణవాచకంబులకును దనంబు పరంబగునపుడు నుగాగమం బగు. ద్రుతకార్యము. జవ్వనము వి యౌవనము. ప్ర అలం శబ్ద అనుప్రాసము క. కలకంరకంరి యీగతి. బులుగడ్‌గినముత్తియంపుంబొలుపొందంగా

నెలనవ్వ్యాలయంగం బలికెను జలజాసనుపట్టి కలహసంభ్రమపరుండై.

టీ కలకంరకంరి = కోకిలకంరమువంటి కంరము గలయా రుక్మిణి, ఈగతిన్‌ = ఈ రీతిగ, పులు = మాలిన్యము, కడిగిన = తొలంగించిన, ముత్తియంపు6 బొలుపు = మంచిముత్తియపు సాగసును, ఒందంగాన్‌ = పడయంగా, ఎలనవ్వు నా లా నాల

ల!

పారిజాతాపహరణము ప్రధమాశ్వాసము = చిజునగవు ఒలయంగన్‌ = వ్యాపింపంగా జలజాసనుపట్టి = బ్రహ్మకొడుకైన నారదుడు, కలహసంభ్రమపరు.డై - కలహసంభ్రమ = జగడపు వేగిర పాటునందు, పరు(డై = అసక్తిగలవాండై పలికను. వ్యా విశే ముత్తియము రూ అ ముత్తెము ప్ర ముత్యము మౌక్తికము, జగడము పెట్ట నున్నవాండుగాన నెలనవ్వొలసెనని గ్రహింపవలయును కలహ సంభ్రమపరత మీంద స్పష్టపడును -: నారదుండు పారిజాతప్రభావంబు రుక్మిణీదేవికిం జెప్పుట ..- సీ జలజాక్షి! యిది పారిజాతప్రసూనంబు నరులకు ధరియింప నరిది సూవె పొలోమి పార్వతి పద్మ పద్నజురాణి యును శిరంబున. దాల్తు రనుదినంబు హరిబహిఃప్రాణంబ వగుట నే డెజటుంగంగ వచ్చె నీ కిపు డిది యిచ్చెం గాన వెలందులు పదియాలు వేవురలో నెన్న సరి లేదు సౌభాగ్యగరిమ నీకు తే నీవు దాల్పినకతన నీవూవు నేండు భాగ్యము వహించె నుచితోపయోగ్యవృత్తి నీప్పితార్థంబు నొడంగూర్చు నిది లతాంగి దీనిమహిమంబు చెప్పెదం దెలియ వినుము 58 టీ జలజాక్షి = పద్మములవంటి నేత్రములుగలదాన విశాలనేత్రత సౌందర్య ప్రకాశకము పారిజాతప్రసూనంబు = పారిజాతపుష్పము, నరులకున్‌ = మనుష్యులకు ధరియింపన్‌ = తాల్చుటకు, అరిదిచూవె = దుర్లభముసుమా, పౌలోమి = ఇంద్రుని భార్యయగుశచీదేవియు. పార్వతి = హిమవంతుని కూం తురగు నగజయు, పద్మ = పద్మోదృవయగు లక్ష్మియు, పద్మజురాణియును =

[ పారిజాతాపహరణము | | ప్రథమాశ్వాసము | బ్రహ్మదేవేరియగు సరస్వతియు శిరంబునన్‌ = ఉత్తమాంగమున అనుదినంబున్‌ = ప్రతిదినమును తాల్తురు = ధరింతురు హరిబహిఃప్రాణంబు - హరి = కృష్ణుని యొక్క, బహిఃప్రాణంబవు = వెలుపలిప్రాణమవు అగుట = ఐయండుట ఎజుగం గన్‌ = తెలియుటకు వచ్చెను (తెలిసెను) నీకు ఇపుడు, ఇది = ఈపారిజాత పుష్పమును, ఇచ్చెన్‌ కాన = ఇచ్చుటచే (ఇది పై వాక్యమునకు హేతువు) వెల. దులు, పదియాటు వేవురలోన్‌ = పదియాలువేల స్రీలలో, ఎన్నన్‌ = లెక్కసేయం గా సౌభాగ్యగరిమన్‌ = సౌందర్యాతిశయము విషయమున, నీకున్‌, సరిటేదు = సాటిలేదు. తాల్చినకతనన్‌ = ధరించిన కారణమున, భాగ్యము = అదృష్టమును, వహించెన్‌ = పొందెను ఉచితోపయోగ్య వృత్తిన్‌ = తగినయుపయోగింపందగిన వ్యాపారముచే, ఈప్పితార్థములు = కోరినకోర్కులను ఒడంగూర్చున్‌ = చేకూర్చును, లతాంగి = తీంగబోండి, మహిమంబున్‌ = మాహాత్మ్యమును

భా ఓ రుక్మిణీ ఈ పారిజాతమును ధరింప పరుల కలవిగాదు దీనిం బ్రతిదినమును శచియు6 బార్వతియు. లక్ష్మియు, సరన్వతియు మాత్రమె ధరింతురు అట్టి సర్వోత్సష్ట లగువారిచేం దాల్పంబడు దీని నీకు శ్రీకృష్ణు( డొసంగుటంజేసి నీ వాతని బయటిప్రాణమవని తెలియనయ్యెను. - మజీయు నితరజాయల కొసంగక దీని నీ కొసంగుటంబట్టి యెల్లరిలో సౌభాగ్యాతశయమున మించినదాన వని తేటపడియెను ఇట్టి నీవు ధరించినకతన నీసుమ మెంతయో యదృష్టము కలదని చెప్పవలసియున్సది తగురీతి నుపయోగించిననిది కోర్కుల నెల్లం జేకూర్చును దీనిమహిమ మింకం దెల్పుదును వినుము.

వ్యా-విశే. వెలందులుపదియాబువేవురలో - సర్వనామసంఖ్యాభిధాన తద్వి శేష్యం బులం దెయ్యది మందు ప్రయోగింపంబడు దానిద్వితీయాదులకు6 బ్రధమ బహుళంబుగా నగును చూవె- చూడవు+ఎ రూ. అ చూవే. పాలోమి, పార్వతి, పద్మ పద్మజు రాశియును, - నామసర్వనామంబులకును, గళలగునవ్యయము లకును గడపలసముచ్చయార్థక విశేష పాదపూరణములందు నుశబ్దంబు దజిచుగ నగు. ఇది కళలగు ననుదంతశబ్దముల మీంద యువర్ణ పూర్వకముగ విభాషనగును మటియు నిది పెక్కుచోట్ల నుండందగియుండినను నొక్కచో నుండినంజాలును

[59 |

ఒడంగూడు+చు. ఆడోడుకూడుల డకారములకు. జక్కు పరంబగునపుడు ఈశఫం బగు. ఒడంగూర్చు+ను - తద్ధర్మార్థక క్రియ నరులకు ధరింపరానిదియు, శచీ పార్వతీలక్ష్మీసరస్వతు లనుదినము ధరించునదియు నగుసుమము' అని చెప్పుటచే సుమమునత్కృష్టత తెల్ల్వమయ్యెను అయ్యుత్కృష్టకుసుమరాజమును నీ కిచ్చెను గాన నీవు కృష్ణుని వెలుపలిజీవంబవును, బదియాజువేలమంది వనితలలో సాటిలేని సౌభాగ్యగరిమగలదానవును నైతివనుట, తక్కుంగల యెల్లవారిలో నీమెను నెక్కువ సేసి తన్మూలమున నితరవనితాతతి కీర్వ్యను బుట్టించి జగడమునకు దారితీయుటకే యని యెన్నవలయును. మజియు నీవు ధరించుటకతననే నీసుమమదృష్టము వహించె ననుటయు, నిది నీకే ధరింపందగినదికాని యితరవనితలకు. దగినది కాదని యనుటయు. బెజరామల కసూయకూర్చి కలహము ననుసంధించుటకే యని పరిగ్రహింపందగు. తగినరీతి నుపయోగించెదేని కోర్కులనెల్లం గూర్చు ననుట నింక నీకు దేనం గొజుంత లేదని తెల్పుచుం బరభామల కసూయయబుట్టించుటకే యనవలయు. ఇట్లే ౦దుువృద్యవయము వొఎుదలుకొని యుజంవదేడవ పద్యమువజకునుగల నారదప్రసంగమున6 గలహసంభ్రమపరత గాననుగును. క. పరిమళము సెడదు, వాడదు పరువము దపుదు పరాగభరభరితం బై

నిరతము జగదేకమనో, హరమగు నీ కుసుమరాజ మంబుజవదనా।

టీ అంబుజవదనా = పద్మముఖి, పరిమళము = తావి, వాడదు = మ్లానత్వమునందదు, పరువము = పరిపాకము (అనంగా సంపూర్ణవికాసము ) పరాగభరభరితంబై = పుప్పాడి యొక్క భారముచే నిండినదై నిరతము = సంతతము, జగదేకమనోవారము = లోకమునందు.(౬ గేవలము తానే మనోజ్ఞమైై, ఈ కుసమరాజము = ఈపుష్పథ్రేష్టము

భా. దీనిసుగంధ మెపుడును జెడదనియు బరాగమును వికాసమును గోల్బ్పోక నిండువికాసమున సర్వమనోహరమై యెల్లవానిమించి వర్తిలుననియు భావము

విశే. పుష్పమునకు సర్వోత్కష్టత ననుసంధించుచు6 దన్మూలమున రుక్మిణికి.

(60

శ నక కపకు యకక... బెద్దగౌరవమును గూర్చల దక్కుంగలవనితలకు నీర్వను సంపాదింప, నారదుం డీగత్రిని బ్రసంగించుచున్నాండని యెన్నవలయును మటియు నాజగదేక మనోహర మగు కునువుమును దాల్చ్బుటకతన నీవును జగదేకనుందరి వగుదని యాంతరాశయము ము అలినీలాలక నీవు నీపతి రహస్యశ్రీడ వర్తించువే ళ లతాంతాయుధసంగరంబునకు నుల్లాసంబు గల్పించు ను జ్వ్వలదీపాంకుర మై రతిశ్రమతనూసంజాతధారాళఘ ర్మలవంబు ల్హొాలంగింపంగా సురటియై రంజిల్లు నిచ్చాగతిన్‌, 60 టీ అలినీలాలక = తుమ్మెదలంబోలు నల్లనినెళజకురులుగలదాన, రహస్య క్రీడన్‌ = ఏకాంతక్రీడను వర్తించువేళన్‌ = ఉండుసమయమున లతాంతాయుధ సంగరంబునకున్‌ - అతాంత = పుష్పములే ఆయుధ = బాణములుగాంగల మన్మధునిదగు సంగరంబునకున్‌ = యుద్ధమునకు (రతి క్రీడకనుట), ఉల్లాసంబు = సంతోషము కల్పించు = చేయు ఉజ్వల దీపాయరమై = ప్రకాశించు దివ్వె మొలకయైై రతి ... ఘర్మలవంబుల్‌ - రతి = సంభోగము వలని, శ్రమ = ఆయాసముచే, తనూ = శరీరమునందు, జాత = పుట్టిన, ధారాళ = అడ్డపాటు లేని ఘర్మలవంబుల్‌ = చెమటబొట్టులు తొలంగింప6గాన్‌ = నిర్మూలింపంగ, సురటియై క వీవనయై, ఇచ్చాగతిన్‌ = కోర్కి కనుకూలించురీతిని, రంజిల్లున్‌ = పకాశించున్‌ భా నీవును నీభర్తయు నేకాంతక్రీడకు లోనగుదనుక సంభోగమునకు ంతోషాత్రిశయమును గల్పించు మహాజ్యోతియై వెలుంగుచు నిది వీకు రతివలనం 1ల్గినస్వేద బిందువుల నపనయింప వీవనయు నగునని భావము, వ్యా-విశే. ఇద్దానిందాల్పుటకతను, నీకొక్కదానికే యిట్టివైభవముకల్లుంగాని ఏఅవారలకు. గల్గంబోదని నారదుని కలహసంభ్రమపరత విశదమగును రంజిల్లు రంజాదుల యించుక్చకారంబునకు (ప్రేరంబున ద్విరుక్తలకారంబగు నిరీహుం వై [61]

నవనవ నానన నానన డగుమహాముని నారదు€ డీగతిని శ్రీకృష్ణునిదేవేరితోడ రుక్కిణీతోడం బ్రసంగించుట సముచితముగాదని యనవచ్చును. కాని, వక్త నిరీహుండగుటను వక్తవ్యము సుమమూలకసుఖాతిశయ ప్రకాశకము కావలసియుండుటను, దమ్మాలమున నితరవనితల కసూయంగూర్చ మౌని తలంచి యుంట, నిట్టిప్రసంగమే తలంచిన. దానంగూర్చ సమర్థమైయుండుటను, బైప్రసంగము దుష్టముగాదని యెన్సవలయును. సంస్కృతహరివంశమున నీప్రసంగము గానరాదు. స్వాశ్రయులగురాజులకు. గలశ్ళంగారాసక్తినిగాని యక్కాలమున. గవులకుం/గల శృంగారప్రియత్వమునుగాని గవి వల్గడించెనేమో | చ. అడిగినయంతలోన సరసాన్నముల నృమకూర్చు నాకట నృడలిక6 జెందనీక యశుభంబు లడంచు జగత్రయంబునం బడయంగరాని సర్వగుణభవ్యము సుమ్మిది దీనిం దాబ్చి యీ ప్పడంతులలో6 గనుంగొను మపారమహామహిమానుభావముల్‌ 61 టీ. అడిగినయంతలోన = కోరినవెంటనే, సరసాన్నములన్‌ = రుచ్చములగు నన్నముల (అన్నము = తినందగినదంతయు నన్న మె యగు) ఆంకటన్‌ = క్టుత్తుచే, బడలికన్‌ = శ్రమను, చెందన్‌ ఈక = పొందనీక, సమకూర్చున్‌ = చేకూర్చును. అశుభంబులు = కష్టముల, అడంచున్‌ = నశింపంేయును. జగత్రయంబునన్‌ = ముల్గ్లోకముల, పడయంగన్‌ = పొందుటకు, రాని = శక్యముగాని, సర్వగుణ భవ్యము - సర్వ = సమస్తమైన, గుణ = మంచిగుణములచే, భవ్యము = శుభప్రదమైనది ఇది = ఈ పారిజాతము, సుమ్ము = చుమా, దీనిన్‌ = ఈ పారిజాత సుమమును, తాల్చి = ధరించి, ఇప్పడంతులలోన్‌ = ఈ వనితలలో, (పదియాబు వేవురిలో) అపార .. అనుభావముల్‌ - అపార = అనంతములైన, మహత్‌ = గొప్పదైన, మహిము = ఐశ్వర్యముయొక్క, అనుభావముల్‌ = ప్రభావములను, కనుంగొనుము = కాంచుము (పొందుము) భా ఈ పారిజాత మడిగినతోడనే రుచ్యములగునన్నముల నిడి యాంకటివలని బాధనందనీదు ముల్లోకముల నిట్లు సర్వసుగుణముల కాలవాలమును రాత్రు

కేమంకరమును నగునది లేదు కాన, నిట్టిభవ్యసుమమును ధరించి సవతులెల్లరిలో బైశ్వర్యమహిమను మించి మిన్నవగుదుగాక అని భావము

వ్య-విశే సమకూర్చు - సమకూడు ప్రే చు సమకూర్చు లోకమున నాం కతియ్సు నశుభములయు బాధ సంభవింషకుండుటనే సర్వముంగోరును.. కాని 'యవ్వానిబాధ సతతము దప్పకుండును. ప్రకృత మారెండింటి నపయింపంగల సుమరాజ మీమెకు లభించెను మీందు మిక్కిలి సర్వశుభముల కాస్పదము._ దీన రుక్మిబి మైశ్వర్య ప్రభావమును గాంచుటయు, నెల్లరిలో మిన్న్మయగుటయు నేల *ంభవింపకుండును? మజియు నిద్దాని మూలమున నితరవనితలకు మాత్ర మీర్య మేల జనింషకుండును? 'పడంతు లెల్లరిలో మహామహిమానుభావములు గను6 "నుము అను తుదిపలుకు నారదునికలహసంభ్రమపరతను సూచించును స. కువలయపత్ర నేత్రి! నెటిగొప్పున నీకుసుమంబు దాల్చుటన్‌

సవకులు వచ్చి నీచరణసారసయుగ్మము నాశ్రయింపంా

ధవు. డణలేనికూర్మి జవదాంటక నీపలు కొదరింసంా

నవిరళభోగభాగ్యమహిమాన్వితవై విహరింతు గొవుతన్‌. 62

టీ. కువలయపత్రనేత్రి = నల్లకలువరేకులంబోలు కన్నులుగలదాన |జిగొప్పునన్‌ = రమ్యమైనకొప్పున, ఈకుసుమంబున్‌ = ఈ పారిజాతపుష్పమును, గొల్చుటన్‌ = ధరించుటచే, సవతులు = సపత్సులు, వచ్చి, నీచరణసారసయుగ్మ మన్‌ = నీసంబంధమైన పాదపద్మద్వంద్వమును, ఆశ్రయింపంగా = ఆండంగొనం

• ధవుండు = భర్త, అజలేనికూర్మిన్‌ = కొజంతలేనియనురాగముతో, జవదాంటక అతిక్రమించక, నీపలుకు = నీమాట, అదరింపం(గాన్‌ = మన్నింపంగా, అవిరళ ... )హిమాన్వితవై-అవిరళ = తక్కువకాని, భోగ = సుఖములయొక్కయు, భాగ్య = దృష్టముయొక్కయు, మహిమ = ప్రభావముతోడ, అన్వితవై = కూడినదానవై, హరింతుగావుతన్‌ = విహారమొనర్హువుగాత. (అని యాశీస్సు)

భా. ఓరుక్క్మిణ్‌ నీమనోజ్ఞ కేశబంధమున నీ పారిజాతసుమమును థరించుట కను, నీసవతులు నీ పాదములంబడి నిన్ను గొల్చుటయు, నీపతి నిను బూర్ణమగు

[౮]

వపొరిజతాపహరణము ప్రథమాశ్వాసము ననురాగమున నీమాట జవదాంటక మెలంగుటయు సంభవించు కాన నట్లు వతిదగు మితిలేనియాదరమునకును, సపత్నిసంసేవకును బాత్రమవై భోగములను సుఖములను గాంతువు గాతమని భావము.

విశే. సవతులు పాదసరోజముల సేవించుట, పతి మితిలేనియనురాగమున జవదాంటకుండంట యునునివి భోగభాగ్యచివ్నాములుగదా! నవత్నులు నీపాదములపై. బడు దురనియు, నీపతి నీమాటను దాంటక మెలంగుననియు, నీవె యధికభోగభాగ్యములకు( దావగుదనియు.( బలుకుట యితరతరుణుల కీర్వ్యాసంధానార్థముగాక వేణగునా? ఇట్లు నారదుని కలహసంభ్రమపరత ప్రతి పద్యమునుండియు నుద్ధరింపనగును. క. నెలకొని వేసవి. జలువయు. జలివేళల నుష్టగుణము సముచితభంగిం

గలిగించు నీలతాంతము, కొలందులు చెప్పంగ నిచ్చక్రొత్తలు సుమ్మీ.

టీ. నెలకొని = నిలిచియుండి (కొప్పున), వేసవిన్‌ = ఎండకాజున, చలువయున్‌ = చల్దందనమును చలివేళలన్‌ = శీతకాలమున, ఉష్టగుణమున్‌ వై వేండిమిని, సముచితభంగిన్‌ = ఉచితమగురీతిని, కలిగించును = ఒదవించును, కీ లలంరముకొలయలు = ఈపుష్పపుజత్తులను (పరిమితి), చెప్పంగన్‌, నిచ్చ : ౯ సదా, క్రొత్తలుసుమ్మీ = నూతనములుసుమా,

వ్యా-విశే. నిచ్చ. ప్ర నిత్య క. అలరుంబోండులలోపల, నలరుం బోండుములు నీకు నగ్గలమగుచున్‌

దలవూ వాడక యుండుము, తలపూవు ధరించి వికచతామరసాక్త్షీ 1!

టీ. అలరుంబోండులలోపలన్‌ = పుష్పమువలె మనోజ్జలైన తరుణులలోపల, నీకు, అగ్గలమగుచున్‌ = అధికమగుచు, పోండుములు = ఒప్పిదములు, అలరున్‌ = ఒప్పును తలపూ = తలయందలిపూవు వాడక = వమ్లూానముగాక, తలపూవు = శిరసునందు కుసుమము ధరించి, వికచతామరసాక్షీ = వికసించినపద్మములంబోలు కన్నులుగలదాన | ఉండుము

64]

ళమానవు వ్యా-విశే లేదా తలంపు = చింతితము, ఊవాదడక ఊగు+ఆడక = చలిండీ (స్థిరముగాంగ) తరువాత బూర్వమువలెనేయని యెన్నవలయును కొన్ని ప్రతుల తలపూవాడక అని నిర్చిందుకముగ. బారము గానంబడును తలపూవు వాడక యనుపదము మహా భోగసూచకముగం గవులు వాడుట గలదు తలపూవు వాడనిభోగి యని వసుచరిత్రము. పూపూవు అని పూవుశబ్దమున కసమానమున పూ అని రూపాంతర మున్నట్లు శిరసుపూ అను నుదాహరణ మొనంగి సీత్రారామచార్యులుగారు సమర్థించిరి కాన తలపూ' అను పదమునకు తలపూవు” అనునర్థము చెప్పవచ్చును మజియు తలపూవు అనుదాని రూపాంతరమే తలపూ అనునర్ధము చెప్పవచ్చును “ఊగు ధాతువునందలి గకారమునకు వకారముకల్లిన రూపముల కంతగ6 బ్రయోగములు లేమింజేసియు, తలపూవాడక అనుదాని మహాభాగ్యద్యోతకముగ6 గవులు ప్రయోగించియుండుటంజేసియు, నిచ్చోం బారిజాతుసుమధారణమున రుక్మిణికి. గలుగంబోవు మహాభోగమును బ్రకాశింపం జేయుటయే. వక్తయాశయ మగుటంజేసియు. *“తలపూవు వాడక అనునరమే చెప్పనొప్పునని తోంచెడిని శబ్దరత్నాకరమున ఊవాడు అనుపదమున కర్ణము (వాయుచు, నీపద్యమునందలి యీపదముననే ఊవి+ఆడు = ఊవాడు అని యుదాహరించిరి కాని యీసుమము వాడనిదాట తలపూవు వాడకయుండు మనుటయే యెంతయు హృద్యమగును అలరుంబోడులు అలరు +పోడ్పి ఇయ్యది బహువ్రీహియని చిన్నయసూరి. అప్పుడు మేనుశబ్దమునకు( బోండి యాదేశమని వారిమతము “పోయి, బోడి అనుపదములలో పోండి” అనునదియే మాదేశముగవచ్చునని సూరియాశయమైనట్టు సమర్థింపనగును ఇది యుపమాన లార్వపదకర్మధారయమనియు, నిందలిపోడిశబ్దమే 'అలరు" మున్నగువానితో ఏమనించుననియు నవుడు దీనికి మనోజ్ఞమైనది అని యర్థమనియుం రౌఢవ్యాకరణము చెప్పును తారతమ్యపరీక్షలేకయే తన్మతముల సామంజస్య 'చారణ యిట ననావశ్యకమగుట. ద్యక్తము పూవు రూ అ పువు పువ్వు పూ = _ ఇన్నిదినంబులున్‌ సవతు లిందణలో నలసత్యభామ కన్‌ సన్నల ద్రిమ్మరున్‌ హరి వళంపదు. డై యన విందు. గొనీ యో ననన నన లు ననా

కన్నియ! నీయెడం గలుగుగారవ మెయ్యెడం జూచి కాన లే కున్న ననర్ధ్యదివ్యకుసుమోత్తమ మేరికినైన నిచ్చెనే? 65 టీ ఇన్నిదినంబులున్‌ = ఇన్ని రోజులును సవతులిందజలోన్‌ = ఇంతమంది సపత్సులలో, అలసత్యభామకన్సన్నలన్‌ = ఆసత్రాజిత్పుత్రికయొక్క నేత్ర సంజ్ఞలను, హరి = కృష్ణుండు, వశంవదుండై = వశవర్తియై (స్వాధీనుండై), త్రిమ్మజున్‌ = సంచరించును, అనన్‌ = అనంగా, విందున్‌, కాని, ఓకన్నియు = ఓ రుక్కిణి, నీయెడన్‌ = నీవిషయమున, గలుగు గారవము = ఊన్న గౌరవము, ఎయ్యెడన్‌ = ఏ చోటను, చూచికానన్‌ = చూచియుండలేదు. లేకున్న = అట్టేకాకున్న (అందలో నిను నెక్కడుగారవమున. జూడకున్ను అనర్థ్హ్య దివణుసుమోత్తమము

• అనర్ధ్య = అమూల్యమైన, దివణ్రుసుమోత్తమము = అఆసురపుష్ప శ్రేష్టమును, ఏరికినైనన్‌ = ఏవారికైనను, ఇచ్చెనే = ఒసంగెనే ? భా తడవులంబట్టి హరి సత్యభామకు స్వాధీనుండై యామెయాజ్ఞను జవదా.€ టక సంచరించు ననునానుడి వినంబడు కాని, ప్రకృతము నీకే యద్దివక్రుుసుమ రాజము నొసంగి యాదరించుటకతన, నమ్మాట వమ్మగుటయేగాక నీయెడంగల గారవమే చానయెడలను లేదని విశదమయె్య విశే ఇంతవజకు. బారిజాతమహిమాప్రకాశనపురస్స్పరముగ నారదుండు తన కలహసంభ్రమపరతను సూచించి యంకం గలహమునే వారలకు. బరస్పరము. గూర్చవలెనని సంకల్పించెనో యాగతిననుసరించి యింకం బలుకుచున్నాండు. నారదుండు రుక్క్మిణీదేవితోడం బ్రకృతము నీయెడం జూపినగారవ మన్యనారీదుర్లణ మనెను సత్యావశవర్తి కృష్ణుండను జనథ్రుతి దీన నసత్యమని తేల్చెను స్పష్టము? సత్యభామనామమును వాక్టుచ్చి యామెను గ్రిందుసఆచెను. ఇంక6 గలహము కల్గుట కడ్డేమి? మానినులకు మత్సరము సహజము అందును సవతులు, అందును. బేంెత్తిన చెప్పెడిదేమి? ఇట్లు కలహబీజము లింక సంపూర్ణముగా నాట! బడును ఉ _చక్కనిదాననంచు నెలజవ్వని నంచు జగంబులోనం బే సాన ననన శన ననననకమనన క 66

రెక్కినదాననంచు( బతి యెంతయు నొకనురక్తుండంచు. దా

నిక్కుచు విజ్ఞవీంగుచు గణింపదు కాంతల సత్య యింతకున్‌

స్రుక్కక యున్నె నీమహిమ సూచిన బోంటులు విన్నవించినన్‌ 66

టీ చక్కనిదానను = సౌందర్యవతిని ఎలజవ్వనిని = లే్యబ్రాయముగలదానిని, జగంబులోనన్‌ = లోకమున, పేంెక్కినదానను = ప్రసిద్ధినిగన్నదానను, అనురమ్తు6 డు = అనురాగముగలవాండు, తాను సత్య = సత్యభామ నిక్కుచున్‌ = అతిశయించుచు, విజ్జవనీంగుచున్‌ = మిక్కిలి గర్వించును, కాంతలన్‌ = వెజివనితలను, ఇంతకున్‌ = ఇప్పటికిని, నీమహిమన్‌ = నీ ప్రాభవమును, చూచినన్‌ = బోంటులు = చేడియలు, విన్నవించినన్‌ = మనవి చేసిన, స్రుక్కక = దుః ఖింపక, ఉన్నై = ఉండునా?

భా సౌందర్యవతిననియు, లేంబ్రాయముగలదానననియు, బతి యెంతయు దనయం దనురక్తుండనియు మిగుల గర్వమునందు సత్య యిప్పటి నీమహిమం గౌంచినను, జేడియలు తెల్పినను వంతనొందకు మానదని భావము,

వ్యా-విశే. నాకనుడ్తుండు - నాయంచదనుక్తుండు అనుదానికి బదులుగాం బ్రయుక్తము. ఇట్లు షష్టి పెక్కువిభ్తులకు మాజుంగ నాంధ్రవాజయమున నగపడును ఉన్నె ఉండును+ఎ. విన్నవించు ప్ర విజ్ఞాపంచు. ప్రకృత మీకుసుమమును ధరించిన కతన నీకు6 గల్గినమహిమంజేసి సత్య తన కితః పూర్వము సౌందర్యవిషయమున బత్యనురాగవిషయమున యౌవనవిషయమున గలగర్వమంతయు. దలంగిస్రక్కుననుట మీంచి మూంటివిషయమున నీవె యిక్కు సుమమున ధరించుటకతన నామెను మింతువనియు, నామె యట్లనుకొనుట గర్వసూచకమే యింక నగుననియు. దెలుపుటకని గ్రహింపనగు మజియు బోటులు విన్నవించినన్‌' అనుదానంబట్టి బోటులు సత్యక్రు విన్నవించుటకే నారదుం ఫీరీతి. బ్రసంగించెనని యెన్నవలయు మజియు నుత్తరకధాసూచకమునునిది ానోపును. 'దీనిందాల్చి యిప్పడంతులలో6 గనుంగొన మపారమహామహిమానుభావ ఘుల్‌ 'సవతులు వచ్చి నీచరణసారసయుగ్మము లాశ్రయింప(గాన్‌, అలరుంబోః ననన మా ననన శ ననన

| పారిజాతాపహరణము | | పధమాశ్వాఎలు] | చతుటవముతకకకపపుకకక డుల లోపల నలరుంబోడుములు), నీయెడంగలుగుగారవ మెయ్యెడంగానన్‌, ధవుండఅలేని కూర్మి నీపలుకాదరింపంగాన్‌ అను మున్నగుమాటలమూలమున నితరతరుణుల కీమెపై నసూయను నెలకొనంజేయుచు నంతతో.6 దనివిసనక 65, 66 పద్యముల సత్యభామ నగ్గలమగు కోపమునకు నీర్షక్రును బాలుగా6 జేయ నామెపేరెత్తి దూషించుటయు? రుక్కిణీసతిని భూషించుటయు నొనర్చి ఇంక కలహబీజములు మొలవక మొక్కవోవునా క. ధరియించినమొద లొకవ త్సరమాత్రము తావకీనధమ్మిల్లములో నిరవుకొని మగుడ నివ్విరి తరుణీ! యలపారిజాతతరువున కరుగున్‌ 67 టీ. ధరియించినమొదలు = తాల్చినదిమొదలుకొని, ఒకవత్సరమాత్రము = ఒక సంవత్పరకాలముమాత్రమె, తావకీనధమ్మిల్లములోన్‌ = నీదగుకొప్పులో, ఇరవు = స్థానము, కొని = స్వీకరించి, (ఉండి) మగుడన్‌ = మజఅల, ఇవ్విరి = ఈ పుష్పము, తరుణీ = ఓయువతీ అలపారిజాతతరువునకున్‌ = ఆపారిజాత వృక్షమునకు, అరుగున్‌ = పోవును. భా. ఓ యువతీ దీనిందాల్చినదిమొద లోకసంవత్సర మిది నీకొప్పున నొప్పి యుండి మజల నాగడువుదాంటంగనే పారిజాతవృక్షముం జెందును వ్యా-విశే తావకీన-యుష్మదస్మచ్చ్భబ్దములకు ఖజ్‌, అణ్‌ ప్రత్యయములును నా శబ్బములకు. గ్రమముగ '“తవక్క, మమక, అనునాదేశములును, “ఈని అనునది ఖజ్‌ న కాదేశమును, శబ్దముల కాదివృద్ధియుం గల్లి 'తావకీన, మామకీన' అను రూపములు గలుగును కే. అనుచు నారదు. డొడినయట్టిపలుకు లచటివృత్తాంత మంతయు సరసి పోయి వేజబువేణజన సఖులు దేవేరులకును విన్నవించిన వారును జిన్నవోయి. 68 వే

[1 వాంజాతాఎవాంణము ప్రధమాశ్వాసము నహ ముడుత యడ. టీ అడినయట్టిపలకులు = పలికినమాటలు, అచటివృత్తాంతము = అచ్చోట

• నైన సమాచారము (రుక్కిణీకాంతగృహంబులోన నేకాంతమున వైనదానిని, అరసి = విచారించి వేజువేజఖన = భిన్నభిన్నముగా సంకలితముగానట్టు, సఖులు = చెలికత్తెలు దేవేరులకును = మహిషులకును, విన్నవించినన్‌ = మనవిసేయంగా, వారును, చిన్నవోయి = ఖిన్నలయి ఉత్తరపద్యముతో నన్వయము భా ఈరీతిగ నారదుం డాడినమాటల నచ్చో నున్న చెలికత్తెలు విని యొక్కొ క్కరే పోయి సంకలితముగానిరీతిని శ్రీకృష్ణునిమహిషులకు6 దెల్పిరని భావము ఉ. అందజలోనం బెద్ద మహిమాన్విత రుక్నిణి గానం బూవు గో విందుడు దాని కిచ్చె. దగవే యని లక్షణ యోర్పె సై చెంగా లింది శమించె భద్ర యవు లెమ్మని యూరడిలెన్‌ సుదంత లో గుందుట మానె జాంబవతి కోప మడంచెను మిత్రవిందయున్‌. 69 టీ. తగవే = న్యాయమే ఓర్చెన్‌ = సహించెను, శమించెన్‌ = శాంతించెను ఉఊరడిలెన్‌ = ఆశ్వాసమునందధెను లోన్‌ = మనస్సులో కుందుట = దుఃఖించుట, అడంచెన్‌ = అణ6గంజేసికొనెను. భా. రుక్మిణి దేవేరులెల్లరిలో. బెద్దదిగాన నామెకు. బారిజాతుసుమమును శ్రీకృష్ణుం డొసంగుట యుచితమే యని లక్షణ, కాళింది, భద్ర, సుదంత, జాంబవతి, మిత్రవిందయును నలుకను నీర్వ్యను బూనరైరి తే. వారిలోపల సౌందర్యవతియు మాన వతియు మహనీయసొభాగ్యవతియు నైన సత్య యంతట నేమొకో శౌరికడకు( బోయి రా దయ్యెం జెలి ప్రొద్దు వోయె ననుచు 70 టీ వారిలోపలన్‌ = ఆపట్టమహిషులలో సౌందర్యవతియున్‌ = చక్కం దనముగలదియు, మానవతియున్‌ = అభిమానముగలదియు, మహనీయ సౌభాగ్యవతియున్‌ = గొప్పదగు ప్రియవాల్లభ్యముగలదియు, ఐనసత్య = సత్యభామ,

నామైకదేశముచే నామమంతయు బరిగ్రహింపనగును అంతటన్‌ = వెనువెంట, శౌరికడకున్‌ = శ్రీకృష్ణుని చెంతకున్‌, పోయి = అరిగి వ్యా-విశే మహనీయసౌభాగ్యవతి - ఇందు. గర్మధారయముపై మతుప్ప్రత్య యము గననగు ఇట్లు కర్మధారయమున మతుప్ర్పత్యయముకల్గుట విరుద్ధమని సంస్కృత లాక్షణికాశయము కాని 'సర్వధని' అనుభారవిప్రయోగము ననుసరించి బహుళముగ రాందగునని కొందణండ్రు. ఏది యెట్టయినను నిట్టి ప్రయోగములు విరళములని చెప్ప నొప్పును సౌందర్యవతి, మానవతి, మహనీయసౌభాగ్యవతి, కావుననే సత్యమున్ముం దీర్వ్యంబూనుట సంభవించెనని గ్రహింపవలయు రుక్కిణికి సుమరాజ మొసంగుటంజేసి, తనచక్కందనమునకును, మానమునకును, మహనీయ సౌభాగ్యమునకును భంగము వాటిల్లెనని సత్య యభిప్రాయపడి యలుకంబూనెనని (గ్రహంపవలెను. మ. తనశ్ళంగారవనంబు లో నగరిపొంతం జక్కంగా దిద్ది తీ ర్పిన పూందేనియయేటికాలువదరిం జెంగల్వపుప్పాళ్లు నిం చిన చంద్రోపలవేదిపై సరసగోష్టిన్‌ బోటియుం దానున వ్వనజాతాయతనేత్ర శౌరిగుణముల్‌ వాక్రుచ్చి వర్ణించుచున్‌. 71 టీ. తనశళ్ళంగారవనంబులోన్‌ = తనయుద్యానవనమున, నగరిపొంతన్‌ = పట్టణముదరిని, చక్కంగాన్‌ = లెస్సగా, దిద్ది = ఏర్పజచి, తీర్చిన = అమర్చిన, పూందేనియయేటికాలువదరిన్‌ = మకరందపునదిసంబంధయైన కుల్యయొక్క సమీపమున, చెంగల్వపుపుప్పాల్భునించిన చంద్రోపలవేదిపై = చెంగల్వ పుపుష్పాళ్లు నించినచంద్రోపలవేదిపై = చెంగల్వసంబంధమైన పరాగముచే నిండియున్న చంద్రకాంతపవురాలచే. గట్టయడినయరుంగుపై, సరసగోష్టిన్‌ = వినోదప్రసంగమున, బోటియున్‌ = చెలియు తానున్‌, అవ్వనజాతాయతనేత్ర = ఆపద్మములవంటి విశాలములగుకన్నులుగలయామె, శౌరిగుణముల్‌ = శ్రీకృష్ణునిగుణముల, వాక్టుచ్చి _ = పేరు చెప్పి, వర్ణించుచున్‌ = కొనియాడుచు. విశే. తనశృంగారవనంబులోన, 'గిరిపొంతన్‌' అనుపారము గాననగును ఆ

• పక్షమున గిరిపాంతన్‌ = (క్రీడాశైలప్రాంతమున అని చెప్పనగు లేదా శృంగారవనంబులో నగరుపొంతన్‌' నగరు = రాజసౌధము దానిచెంతను అని యర్ధముచెప్పిన బాగు. నగరి నగిరి, నగరు, అనువానిలో 'నగరు అనునదియే యిచ్చో నుచితపారమని చెప్పనొప్పును ్రకృతము నత్య తనసౌధమున నుండుటయు రాజసౌధమునకు నగరు శబ్దము పర్యాయమగుటయు నందులకు6 గారణములు, '*న్మ గిరి అనువర్వతవక్షపారమును గీడావర్వతములు రాజగృహముల గలవని వర్ణించుకవులయాచారముంబట్టి హృద్యమే యగును కాని నగరి పారమున కంతగ సారస్యముగానరాదు “పూందేనియయేటికాలువ' అనుటంజేసి యుద్యానమునందు. గలకుసుమవృక్త్షబాహుళ్య్ళము, నందలి సుమసమృద్దియు, నుద్యానపువిసృతియు సూచితములు స్థల ముద్దీపనకరమగుట స్పష్టము చ _ అలికుల రావముల్‌ గిసలయాకులకోకిల కాకుకాకలీ

కలకలనాదముల్‌ సెలంగం గమ్మనితమ్మికొలంకుతెమ్మెరల్‌

వొాలయంగ( దొంటిచందమున బుద్ధికినేమియు నింపుగామిక్‌ం

గలంగుచు సత్యభామ చెలిం గన్గాని యించుక సంశయించుచున్‌. 72

టీ అలికులరావముల్‌ = తుమ్మెదమూంకలరొదలు, కిసల _నాదముల్‌ - కిసలయ = చిగురులయందు ఆకుల = చెదరియున్న, కోకిల = పికముల సంబంధమైన, కాకు = భిన్నధ్వనులతోనొప్పు కాకలీ = సూక్ష్మమగు నవ్యక్తమధుర ధ్వనులయొక్క, కలకలనాదము = కలకలధ్వనులు చెలంగన్‌ = ఒప్పంగా, కమ్మని = సుగంధములైన తమ్మికొలంకుతెమ్మెరల్‌ = పద్మములుగల సరస్సునకు సంబంధించినగాలులు పొలయు.గన్‌ = వ్యాపింపంగా, తొంటిచందమునన్‌ = పూర్వమువలె, బుద్ధికిన్‌ = మదికి, ఏమియున్‌ = ఒక్కించుకయు, ఇంపు = మనోహరము, కామికిన్‌ = కకుండుటకు కలంగుచు = కలంతనందుచు, సత్యభామ, చెలిన్‌ = చెలికత్తెను, కన్గొని = కాంచి, యించుక = కొంచెము, సంశయించుచున్‌

జ సందియమందుచు, ఉత్తరపద్యముతోనన్వయము

క

భా. సత్యభామ తుమ్మెదలగానములు, చిగురుల దిని మధురముగల గూయు కోకిలధ్వనులును, చల్లనికమ్మగాలులును దనకు దొల్లింటిచందమున. గొంచెమైనను హాయి పుట్టింపమి. జెలిరామి నేలొకో యని డెందమున సందియ మందుచుండెను. విశే. తుమ్మెదలపాటలు, కోకిలలకూజితములు, కమ్మనిగాలులు మనోరంజ కము లగుట ప్రసిద్దము. గాలికి శతైత్యసారభ్యమాంద్యములం గూర్చుట కవులయాచారము ఇందు కొలయకుతెమ్మెర లనుటచే శైత్యమును, “కమ్మనితమ్మి యనుటచే సౌరభ్యమును, పాలయు ననుటచే మాంద్యమును సూచితములు. చ. అకట ! యదేమియో యెజుంగనయ్యెదం దొయ్యలి దక్షిణాంసచూ చుకనయనప్రకంపగుణసూచనలేమియు వల్లగావు సా రెకు మది జాలి వొంది యొకరీతిం. దలంకెడు. బాణనాథుం డొం డొకచపలాక్షి. గూడి ననునొల్లనిచెయ్దృము లేమి సేసెనొ. 73 టీ. అకట = అయ్యో! ఇది సంతాపసూచకము. అది, ఏమియో, ఎజుల గనయ్యెదన్‌ = తెలిసికొనందలంతును. తొయ్యలి! దక్షిణాంస.... సూచనలు - దక్షిణ = కుడిదైన అంస = భుజముయొక్కయు, చూచుక = స్తనాగ్రముయొక్కయు, నయన = నేత్రము యొక్కయు, ప్రకంపగుణ = అధికచలనగుణముయొక్క, సూచనలు = జాడలు, ఏమియున్‌ = ఇంచుకైనను, వల్లగావు = మంచివిగావు. సాయన్‌ = మాటిమాటికి, మది = మనస్సు, జాలి = విచారమును, పొంది = అంది, ఒకరీతిన్‌ = ఒకవిధముగా, తలంకెడున్‌ = భయపడును, ప్రాణనాధుండు "= పప్రాభేశ్వరుండగుకృష్ణుండు, ఒండొకచపలాక్షిన్‌ = వేజొకచంచలాక్షిలి, కూడి, ననునొల్లనిచెయద్దుములు = ననువలవనిచేష్టలను, చేసెనోయేమి = చేసియుండునో? విశే. “దక్షిణాంసచూచుకనయన' అనుదానిలోని దక్షిణపదమునకు 'అంస, చూచుక్కు నయన' అను మూండుపదములతోడను సంబంధమును గల్పింపవలెను, స్రీలకు దక్షిణభాగమునందలి యీయంగము లదరుటయు, బురుషులకు వామభాగమునందలి యివియదురుటయు నశుభసూచక మనునభియుక్తోక్తి ననుసరించి, సత్యభామ తలథెనని గ్రహించునది. మజియు నశుభమురానున్నపుడు

పొరిజాతాపహరణము ప్రథమాశ్యాన ము పైైతతతతతైతతతదడడజజజ = క అమౌశ్వాసము | _మది విన్నందనమునంది సంతోషముకల్లి యుండకుండుటయు నెట్టిమనోహర వస్తువును మనోరంజకము గాకుండుటయు మదిలో భయము పొడముచుండు టయు సహజములు ఇందు. బ్రధమపాదమున “'నయ్యెదననుచో నియ్యెడి ననియున్న లెస్స. కు. అని సత్యభామ తనవిధ మనుంగుందొయ్యలికి. జెప్పనవసరమున. జ య్యన వచ్చి యొక్క నెచ్చెలి కనుంగవ నెజసంజ వొడమంగా నిట్లనియెన్‌. 74 టీ. తనవిధము = తనరీతిని, అనుంగుందొయ్యలికిన్‌ = గారాబుచెలికి, చెప్పునవసరమునన్‌ = చెప్పెడునసమయమున, చయ్యన = వేవేగ, నెచ్చెలి = చెలికత్తె, కనుంగవన్‌ = నేత్రద్వంద్వమునుండి, నెజసంజ = సంపూర్ణ సంధ్యాకాలము, లేక నేత్రద్వంద్వమునందెజ్జని సంధ్యయనియైన చెప్పనగు కాని నేత్రముల నుండి! సంపూర్ణసంధ్య పాడమెననుటయే కనులందలి యత్యధికారుణఖ్యమును దెల్పునని తోంచెడిని, పాడమంగాన్‌ = పుట్టంగా, ఇట్లు, అనియెను = పలికెను. వ్యా - విశే. కనుంగవన్‌ = కనుంగవనుండి, వలన కాదేశంబగు. ద్వితీయా సప్తముల మీంది యుండికి లోపము బహుళముగం గల్గును. 'విచ్చేయు, మదితి గర్భము వెలువడి" ఇత్యాదులు కవిషప్రయోగము లిట్టివి గలవు. అంద్వితరసప్తమ్యర్థ ములమీందనుండు ఉండిపదమునకు మాత్రము లోపము గలుగదు. శ్రీకృష్ణుం డు పారిజాతమును రుక్మిణి రొనంగుటయు. బిదప నారదు.€ డాత్మసఖిని బెక్కుగతుల. దూలనాడుటయు నెచ్చెలికను లరుణములగుటకు6 గారణములని గ్రహించునది సంజ. ప్ర. సంధ్య వి క అమ్మా ! యే మని చెప్పుదు, నెమ్మి న్నీవిభుండు రుక్నిజణీసతిమణిసొ ధమ్మున నుండంగ సురముని, గ్రమ్మజి నాకస్మికమ్ముగా నచ్చటికిన్‌. 75 టీ. అమ్మా! = తల్లీ ! ఇది (పేమసూచకము ఏమి అని చెప్పుదును = క్‌

ప్రథమాశ్వాసము ఎసొరిజాతాపహరణము | డాయ కనా ఏమని పల్కుదును ? నెమ్మిన్‌ = అనురాగముతో, నీవిభుండు = నీప్రాదేపండే రుక్కిణీసతిమణి సౌధమ్మునన్‌ = రుక్మిణీదేవియొక్క మణివికారమైన మేడయండ్భ ఉఊండంగన్‌ = నివసించి యుండ6గా, సురముని = దేవముని యగునారదుం వ్యా-విశే ద్రుతంబునకు సరళస్థిరంబులు పరములగునపుడు లోప నంశ్లేషములు విభాషనగు _ నెమ్మిన్నీధవుండడు ఈపద్యమున క్రమ్మణన్‌ అనుపదమునకు మజలన్‌ అనునర్థము ప్రసక్తముగామి సారస్యము విచార్యము క చనుదెంచి యమ్మురారికి ననఘ మ్మమరైకయోగ్య మతిసొఖ్యకర మృనితరసులభ మ్మిది యని కొనియాడుచు నొక్కదివ్యకుసుమ మ్మొసంగెను. 76 టీ చనుదెంచి = వచ్చి అమ్మురారికిన్‌ = అకృష్ణునకు, అనఘమ్ము పుణ్యమైనదియు అమరైకయోగ్యము = దేవతలకే ముఖ్యముగాం దగినది, లో సౌఖ్యకరము = మిగుల సుఖముల నొసంగునది అనితరసులభము = ఇతరు దుర్లభము, ఇది = ఈ దివ్యసుమము, అని, కొనియాడుచున్‌ = పొగడుచు, ఒక దివ్యకుసుమమ్మును = ఒకానొక దేవతాసుమమును, ఒసంగెన్‌ = ఇచ్చెను విశే విష్ణును6 జెందునామములన్నియు' గృష్టునకు వాడుట యాచారము ఇందలి విశేషబములు నాల్లును సుమహప్రభావద్యోతకములు. క మిన్నంది వేగ గయికొని కన్నుల నొత్తికొని మొక్కి గారవ మెసంగన్‌ వెన్నుండు రుక్కిణి కొసంగెను ? అన్నెలంతయు, గొప్పులోన నవ్విరి దాల్నెన్‌. 7 రగొ టీ మిన్ను = ఆకాశమును అంది = పొంగి (ఉప్పాంగి) వేగ * ల్వే ర్వ కయికొని = స్వీకరించి, కన్నులన్‌ ఒత్తికొని = కన్నుల నద్దుకొని వో పరి ఆద్య ఆల ఆల గహసూచకము మొక్కి = నమస్కరించి, గారవము ఒసంగన్‌ = గౌరవమో నతన

| పారిజాతాపహరణము | ప్రథమాశ్వాసము టైం తతత క* వాస లయి గా వెన్నుండు = కృష్ణుండు రుక్కిణికిన్‌, ఒసం౧న్‌ = ఇచ్చెన్‌ అన్నెలంతయు = అమెయు, కొప్పులోనన్‌ = ధమిల్లములో అవ్విరిన్‌ = ఆకుసుమమును తాల్చెన్‌ = ధరించెను వ్యా-విశే గారవము ప్ర గౌరవము వెన్నుండు ప్ర విష్ణుండు మిన్నందు టయు. గన్నుల నొత్తికొనుటయు నపూర్వసుమలాభసంజనితసంతోషమునకును భక్త్యతిశయయుతపరిగ్రహమునకును, సువమవుదృష్ట పూర్వతేజోభరముకల్మి మనోహరమగుటకును సూచకములు ఇట్లు కుసుమసంబంధమగునుత్కష్టతను సూచించి గారవమెసంగన్‌ వెన్నుండు రుక్మిణి కొసలెనని చెప్పుచు. గృష్టును6 గల రుక్మిణియందలి యత్యనురాగమును వెల్లడించెను కే. అంతలోనన యద్భుతం బావహిల్ల గొలంద్‌ యిడరాని యొకవింత చెలువు గలిగి రాజబింబాస్య రుక్కిణి తేజరిల్లె సాొనంబట్టిన మకరాంకు శస్త్ర మనంగ. 78 టీ అంతలోనన, అద్భుతము = అశ్చర్యము, ఆవహిల్లన్‌ = సంధిల్లంగా కొలంది = పరిమితి ఇడన్‌ = ఉంచుటకు, రాని = వీలులేని (ఇంతింతనరాని), ఒకవింతచెలువు = ఒక యపూర్వమగుచక్కందనము, కలిగి, రాజబింబాస్య = చంద్రబింబమువంటి మోముగల, రుక్మిణి, సానన్‌ = నూజురాతియందు పట్టిన = మారిన మకరాయకుశస్త్రము = మన్మధుని బాణము, అనంగన్‌ = అనునట్లు, ఇది యుత్ర్రేక్షావాక్ష్యము తేజరిల్లెన్‌ = ప్రకాశించెను. భా. అక్కుసుమము నాదలదాల్చినతోడనే యామే యొకయపూర్వలావణ్యము కళ్ళి సానంబట్టిన మన్మధునిబాణమోనా నొప్పెనని భావము. విశే 'కునువుమును బుష్పమాత్రమని ఖావింపకుము దానిం దలధరించుటకతన నీసవతి కపూర్వసొందర్యముకల్లె సానతీరిన మన్మధబాణమోనా నామ్సై యొప్పుటంజేసి యామెయే యింక మన్మధబాణముచేయుపనినిజేసి ప్రియుని నన ర తనా

నునురాగము జూరగొను నీసౌందర్య మిం నెందులకును బనికిరాదు అని వ్య్యంగ్యవృత్తిని జెలికత్తె సత్య కసూయ నుదయింప. జేయ యత్నించుచున్నది ఉ అఆకుసుమంబు దాల్పినమహామహిమంబునం దోడీ కామినీ లోకము -మచ్చరంబు మదిలోన( దొజంగి భజించుచుండ న స్తోకనిజప్రభావములు సూపెడు గద్దియమీంద నెక్కి ము ల్లోకము దాన యేలుగతి లోలవిలోచన యేమి సెప్పుదున్‌ 79 టీ లోలవిలోచన = ఓచంచలాక్షీ ఆకుసుమంబుదాల్చిన మహామహీమంబు నన్‌ = అపారిజాతపుష్పము ధరించుటవల్లనైన గొప్పమహిమచే, తోడికామినీలోకము = తనతో సదృశలగుప్రీజనులు, (సపత్నులు) మచ్చరంబున్‌ = మాత్సర్యమును, తొజంగి = విడిచికొని భజించుచుండన్‌ = సేవించుచుండంగా గద్దియమీందన్‌ * అసనముపై ఎక్కి, అస్తోకనిజప్రభావములు-అసోక = అధికమైన నిజ = తనవైన | ప్రభావములను ముల్లోకము = మూండులోకములను, తాన = తానే ఏలుగతిన్‌ = పాలించురీతిని చూపెడున్‌ = అగపజీచెడును విడిచిన కచ కొతపుష్పమును దాల్చుటకతన సవతులెల్లరును మచ్చరమును (ణీ పాదసరోజముల సేవించుచుండ రుక్మిణీ గద్దియ నధిరోహొం యీజగత్రయంబును దానె పాలించురీతి దనప్రాభవమును గనపజచునని భౌవమ చుండ కరుగు రుక్కిటీపాదసరోజముల మచ్చరమునువీడి సేవించి ననుటచే, నీవున్స న పెరి బావములు గద్దియమీందనెక్కి చూసెది బడవలఫినదే మగ స్తం వింపవలసినదేయనియు, నింక నీప్రాభవ మో యు [ 6 జెలి సత్యకు వ్యంగ్యమర్యాదం దెలిపెను వీ నిట్టిమహిమం దనరారుసుమరాజము ల్ల యని మొత్తముమీంద బోధించెనని జము నీకు లభింపకపోయెంగదా గూఖి నిల్పయబడినస గ్రహించునది లోలవిలోచన ఇది సత్యని. చెంబడినసంబుద్ధి యనుపకమున చెలిచె భీతి యుదయో ననియుం దనూ లమున_ ర్త ప్పెడు మాటలవలన ను బేకో దానికి రుకజయ “ “ంలనేత యయ్యెననియుం గ్రహంపవలయి ం సభీయే యర్థమగునెడలం దనప్రా సటుల నున్న వొరీ

ైైతలంపపడాడాయయాయయాలాడాయా-- వతమాానము | దెల్పుటకై సాగసుగ నేత్రములం ద్రిప్పుచు. గలయ దిలకించుచుండెనని గ్రహింపవలెను. ఎట్రైనను నీపదము సాభిప్రాయమే యగును. వ్యా-విశే. మచ్చరము. ప్ర. మత్సరము. ముల్గోకము - సమానాదికరణంబగు నుత్తరపదంబు పరంబగునపుడు మూ+డుశబ్దము డుజ్వర్దకమునకు లోపంబును మీందిహల్లునకు ద్విత్వంబు నగు ఒక్కొకచో ద్విగువు మిశ్రం బేకవచనాంతంబు నగు. ఉ... ఎంతకు లేండు నారదమునీంద్రుండు శౌరి వినంగ రుక్మిణీ కాంత వినంగ నేను వినగా. బలికెం బతి గూర్చుదాన నా యంతటివారు లేరని యహంకృతి నెప్పుడు విజ్ఞవీంగుచున్‌ వంతుకు వచ్చుసత్యగరువం బింకం జెల్లదటంచు మానినీ. 80 టీ. ఎంతకులేండు = అంళకును గలండనుట. (అనగా నెంతలేసి సాహస కార్యముల నైనను జేయ6గలండని భావము) పతిన్‌ కూర్చుదానన్‌ = భర్తకు మేలు కూర్చుదానను లేక బ్రియపడుదానను (ప్రియవాల్లభ్యముగలదాన ననుట.) అహంకృతిన్‌ .= గర్వముచే, విజ్జవీంగుచున్‌ = మిగుల గర్వించుచు, వంతుకున్‌. ౫ పోటిక్రివచ్చు (పోటీచేయు) సత్యగరువము = సత్యభామయొక్క గొప్పందనము, ఇంకన్‌, చెల్లదు = కొనసాగదు. భా. నారదుం డెండలేసి సాహసకార్యములనైనను జేయంగలండు, నీచెలి నగు నేను వినుచుండ నీసవతియగురుక్కిణి వినుచుండ, “నే నెంతయు పియవాల్లభ్యముగల దానను, నాయంతటివారు లేరు. అని యహంకారమున సత్య సర్వదా మిగుల గర్వించును. దానిగొప్పందన మింక సాగదు” అని పల్కెను. విశే. ఇందు 'వంతుని అని యొకపాఠ మగపడును. కాని తిమ్మకవి 'పాథ్రమ్సు “వంతుకువచ్చు' అనునదియే. కావున నిదియే సరియగుపాఠము. విశే. నారదుని సాహసము సత్యాసఖి వినుచుండం గృష్టుండు వినుచుండ, సత్యభామను నిందించుటవలననే తెలియనగును, “మానినీ అనుసంబుద్ధి న యు. కకత న న

| ం ప్రథమాశ్వాసము] వౌరదాతావవారణము ్ష పే మని యెయణుంగునది. “న్సివభిమానవతివిగాన, నీయవమానము నెట్లు సాభిప్రాయవొ మ యీయవమానముం దీర్చికొనం గడంగుము.” అని చెలి సహించెదో దాంచెనని తైెలియునది. శౌరివినంగ ననెననుటచే, ఈమాటలు సత్యను '౯ అ శారికంగూడ నిష్టములయ్యెనని సూచించుటకని గగ్రహించునది. రుక్మిణీ కాంతవినంగ ననుటచే, నీసవతిముందర నీ కవమానము గల్గెనని తెల్పుటకని తలియవలయును కూర్చు' దీనికి మేలునుజేకూర్చు అనునర్థమున భారతమున6 బ్రయోగములు గననగును. క, ఆరణభోజనుమతకము, లారుక్మిణీినటన లామురాంతకుచెయ్వుల్‌ జేరి కనుంగొనుచో నె, వ్వారికిం గోపంబు రాదు వారిజనేత్రీ | 81 టీ. ఆరణభోజనుమతకములు = ఆకలహభోజనుండు నారదునియొక్క మాయలు, అమురాంతకుచెయ్వుల్‌ = అమ్మురద్వేషియగు కృష్ణునియొక్క కార్యములు, ఆఅరుక్మిణినటనలు = ఆ రుక్మిణీదేవి ప్రవర్తనములు, వారిజనేత్రీ = పద్మములంబోలు కన్నులుగలదాన. సంబుద్ధి. విశే. “దగ్గరనుండి చూచిన నాకే కోపము గలిగిను. నీకు. గోపము గలుగకుండునా? నీవు చూడలేదుగాని చూచినచో నెంత మండిపడుదువో” అని చెలి సత్యకు. గోపోద్రేకమును గలిగింప6 బ్రసంగించెను. మజియు, మొట్టమొదట నారదుండు కపటంపుమాటలాడి మాయచేసెననియు6 గృష్టుండు తదనుసారముగ మెలంగెననియుం బిదప రుక్మిణి తననిండుఠీవిం జూపెననియుం, జెలి సత్థభుం దెల్చి మువ్వురివలనితప్పును సూచించెనని తోంబెడిని. “వారిజనేత్ర' అనుపద మచ్చి రువున జెప్పవేయక సత్య కాతరయైచూచుటను సూచించుటను సాభిప్రాయమని యెజుంగవలయును. = సత్యభామ చింతనొందుట ::= చ. అన విని వ్రేటువడ్డ యురగాంగనయుంబలె నేయివోయ భ గ్గన దరికొన్న భీషణహుతాశనకీల యనంగ లేచి హె నం నానన

చ్చినకనుదోయి కెంపు దనచెక్కులం గుంకుమవత్రభంగనం జనితనవీనకాంతి వెదచల్లంగ గదదఖిన్నకంఠి యె. తై టీ. వేటు = దెబ్బను, పడ్డ = పొందిన, ఉరగాంగనయుంబలెన్‌ _ ట్రం డుపామువలె, భగ్గు+అనన్‌, ఇది యాకస్మికముగ మండుమంట కనుకరణము భగ్గనునట్లుగా, దరికొన్న = మండునట్టి, భీషణహుతాశనకీల = భయంకరమైన యగ్ని హోత్రజ్వాల, హెచ్చిన = అధికమైన, కనుదోయికెంపు = రెండుకన్నుల యొక్క యెజుపు, తనచెక్కులన్‌ = తనకపోలముల, కుంకుమపత్ర..... కాంతిన్‌

• కుయుమపత్రభంగ = కుకుమముచేనైన మకరికాపత్రరచనలచే, సంజనిత = పుట్టినట్టి, నవీనకాంతిన్‌ = క్రొందళుకును. వెదచల్లంగన్‌ = వ్యాపింప యేయగా, గద్గదఖిన్నకంఠియై = డగ్గుత్తికచే సన్నగిల్లినయెలుంగుగలదై, ఉత్తరపద్యముతో నన్వయము. భా. చెలి యట్లచటివృత్తాంతముందెలుప దండతాడితభుజంగివోతె నేయిపోయ భగ్గనిమండు భయంకారాగ్నిజ్వాలవలె లేచి కనులందైన యరుణకాంతి. జక్కుల వ్యాపించి కుకుమరచితములగు మకరికాపత్రరచనలయందము నావహిల్లంజేయ డగ్గుత్తికచే నెలుంగు డీలుపడ నిట్లనెను. విశే. సహజముగ సత్య మానిని అపై6 బ్రియుండు వేజొకతెంగూడి యొల్లని చెయ్దములు తన్నుగూర్చి చేసెనేమో యని యపశకునములంబట్టి యనుమానిం చునది ఇంత. జెలి పారిజాతనుమచరితమును నామెమనం బెరియునట్లు విన్నవించినది. ఈవిన్నపము ప్రియకృతస్వవిషయకానిష్టము ననుమానించుచు కురగాంగనంబోలు సత్యుందాడనసదృశంబయ్యెను. అట్లే ప్రియుండు తన్నుం హర్చి యనిష్టము నొనర్చెనేమోయని యనుమానించుచు మండిపడునగ్నిహోత్ర క్వాలంబోలు సాత్రాజితి కివ్వార్త నేయివంటిదయ్యెను. అండుపామునకు సాహస పక్కుడగుటను స్రీవిషయకోపమ యగుటను, “ఊరగాంగన, కీల” అను స్రీలింగ );దములు ప్రయుక్తములయ్యెను. నారదప్రసంగమును, శ్రీ కృష్ణునిచెయ్దములును, ఏక్మిణినటనలును సత్యకు6 గన్నులనెజుపు నావహిల్లంజేసెనని యెన్స్షవలయును. ాాాాాాాాాాోాోోోోోాడిిో్ళో్ళ్ళాాాాాాాాాాాాాా

| పారిజాతాపహరణము | . ప్రథమాశ్వాసము కోపముచే నారక్తనేత్రమయ్యెనని గ్రహించునది. చెలిచెప్పిన ప్రసంగము వినుటకతన, భయదుఃఖములు పెన6గొనెననియు., దన్మ్నూలమున డగ్గుత్తికచే. గంఠస్వరము క్షీణించెననియు నెన్నందగును. మోము పైకెత్తి చూచినచో దృష్టులు చ్కుల పై బడుట సంభవింపదు. కుతయమరచనలభంగి నెజ్టినిచూపు చెక్కుల నెలకొల్పు ననుటంజేసి మోము వాంచి దృష్టిని గ్రిందుగాం బ్రసరింపంేయుటను సూచించెడిని. శా. ఏమేమీ | కలహాశనుం డచటికై యేతెంచి యిట్లాడెనా

యామాట ల్నెవి యొగ్గి తా వినియెనొ యాగోపికావల్లభుం

డేమేమాడెను రుక్కిణీసతియు నీవింకేటికిన్‌ దాంచెదే

నీమోమోటలు మాని నీరజముఖీ! నిక్కం బెటీంగింపవే. 83

టీ. కలహాశనుండు = జగడమే భోజనముగాం గల నారదుండు, అగోపికొవళ్లి భుండు = ఆద్రేంతలమగండు, నీమోమోటలు =నీ దాక్షిణ్యములు, నీరజముఖీ పద్మమువంటి మోముగలదాన, నిక్కము = నిజము, ఎజీంగింపవే = తెలుణం'

వ్యా-విశే. జగడమే తిండిగాన నాతం డట్లే యాడునని 'కలహాళన' పదమూ సాభిప్రాయము. ముగ్ధలగుగోపికలం గూడుగొల్లండుగాన నమ్మాట నాదరము వనెనని గోపిశావల్లభపదము సాభిప్రాయము. చెవియొగ్గి వినె ననుట యాదర్శా శయశ్రవణ సూచకము చెలికాన, మోమోటమిం జెప్పుటకు జయకనేమో ౨ న సత్య యూహించి 'మోమోటమి మాని" అనిపల్కె. ఏమేమీ - సంభ్రమమొ ద్విర్భావము. అచటిజై - షష్ట్యర్థమునం జతుర్ధి, చ. అతులమహానుభావ మని యవ్విరిం దా నొకపెద్ద సేసి య

స్యైశునకు నిచ్చకం బొదవ సూడిద యిచ్చిన నిచ్చెంగాక తౌ

కన టయంబు గల్గునెడ కర్పణ సేసినం జేసెగాక యా రీ

కరివేలుప్తందపసి మమ్ము దలంపంగ నేల యచ్చటన్‌.

టీ, ను

“ భావము అ న్ముతకరవేలుపుందపసి = అమ్మాయావియైనసురముని, అతులమపో్ట ట్‌లేని గొప్పప్రభావముగలది, అని = పల్కి, అవ్విరిన్‌ *

పుష్పమును, తాను, ఒక పెద్దచేసి = ఒకానొక గొప్పవస్తువుగా నొనర్చి, ఇచ్చకము = ముఖస్తుతివలనిప్రేమ, ఒదవన్‌ = ఉద్భవించునట్టుగ, సూడిద = కాన్క ఇచ్చినన్‌ ఇచ్చు6గాక = ఒసంగిన నాసంగనిమ్ము తాను, అతండు = ఆ శ్రీకృష్ణుండు, ప్రియంబు = ప్రీతి, కల్గునెడకున్‌ = ఉన్నచోటికి, అర్పణ = ప్రదానము, చేసినన్‌ చేసెంగాక = ఒనర్చిన నొనర్పనిమ్ము అచ్చటన్‌ = ఆచోటను, మమ్మున్‌ = నన్నును, తలంపంగనేల = తలవనేల.

భా. అవ్విరిని గొప్పవస్తువుగా వర్ణించి మహామహిమాన్వితమని యిచ్చకమున్నై నారదుండు కృష్ణున కిచ్చునుగాక. ఆతండును దనకు. బ్రియమైనవారి కద్దాని నొసంగు.గాక. కాని యామాయజడదారి మమ్మేల యచ్చో6 దలంపవలెను?

వ్యా-విశే. పుష్పమునందలి అనాదరమును సూచింప ఒకపెద్దచేసెనని యనెను. సవతిసంబంధవముగుపోరును నోటణయల్కుటగూడ నిష్టముగాకుండుటను దెలుపుట3 ప్రియంబుగల్గునెడ కవి వాక్టుచ్చెను. స్వాభిమానాతిశయమును సూచింప “మమ్ము అని ప్రయుక్తమయ్యెను. “ఇచ్చిన నీవచ్చును. సమర్చణచేసినం జేయవచ్చును. మమ్ముందలంప నేల.” అనుపదములజాడంబట్టి తన్ను సవతిదరిని మాయజడదారి తలంచుటయే సత్యకమ్మూంటిలో నెంతయు. గష్టముగా౬ దోంచెనని తెలియును. 'అర్పణచేసెనుి అనుపదము గూడ సత్యాసూయను వెల్లడించును. మతకము+అరి. మతుబర్థకమున నరివర్ణకము. ములోపము. అర్బణ-చరిత్ర మున్నగువానికివలె దీనికి. బ్రధమైకవచనలోపము కల్గెను. క. పలుదెజంగుముళ్ల మాటలు

కలహమె కల్యాణ మని జగంబులవెంటన్‌

మెలంగెడుమౌనికి సహజము

వలదని వారింపవలదె వల్ల భు డతనిన్‌. 85

టీ. పలుతెణంగుముళ్లమాటలన్‌ = అనేకవిధములగుముడివెట్టు (కలహము పెట్టు మాటలచేనైన, కలహమె = జగడమె, కల్యాణము = శుభము, జగంబుల వెంటన్‌ = లోకములవెంటను, మెల౮లెడు = సంచరించెడు, మౌనికిన్‌ సహజము ణ్‌ ననన నా నల

పారిజాతాపహరణము ప్రథమాశ్వాసము 'కీనీకనునపపనననపా న. = స్వభావసిద్ధము. వలదు = వద్దు ఢూడదు) అని, వల్లభుండు = పతియగు కృష్ణుండు, వారింపన్‌ = అడ్డుపెట్టుటకు, వలదె = యత్మింపవద్దె. భా. జగడములు పెట్టుచు లోకములం ద్రిమ్మరుట నారదునకు సహజము. విభుండగు శ్రీకృష్ణు. డమ్మాటలం జెవియొగ్గి వినుట తప్పుగాదె ? నాయెదుట నట్టాడరాదనిన నాత6 డాగతిననునే? కాన నిందు శ్రీకృష్ణునిదే తప్పని భావము. వ్యా-విశే. ఒకరిమాటకును వేజొకరిమాటకును ముడిపెట్టుమాటలే ముళ్ల మాటలని యెన్నవలయును. ముళ్లు. - ముడి+లు. ఇత్తును బహువచనంబు పరంబగునపుడుత్వంబగు. “ముడులు” - బహువచనము పరమగునపుడు డల ట ర టల యుత్వమునకు లోపంబు బహుళంబుగా నగు, బహువచనన్లిష్టంబులె యద్విరుక్తంబులైన డకార లకారంబుల కలము లకారంబు నిత్యంబుగా నగు ముళ్లు. ఇందు 'జగంబులవేంటన్‌' అను పాఠ మగపడు. అనంగాం *గలహము వెట్టి లోకముల బీడింపంగా” అనియ్రైనను జెప్పనొప్పునని తోంచెడిని, ముడి _ నానా. కలహము, బంధము. “క ముని యేమి సేయు ? రుక్కిణిం గొన గారణ మమి? ధూర్తగోపాలుండు సే సినబెయిద మేమి చెప్పుదు ? మన మెరియదె ప్రాణ మైనమగ డిట్లయినన్‌. | 6 టీ. ముని, ఏమి, చేయున్‌ = నారదుండేమిచేసెను. రుక్కిజ్రిన్స్‌ =్ర్రు దేవిని కొనన్‌ = నిందింపంగా, కారణమేమి = హేతువేమి? ధూర్తగోన్చ్య్బ క్మగ్చ్‌ మోసకాండగు పసులకాపర్శి చేసినచెయిదము = ఒనర్చినచేష్టన్సు బ్యా డు ఇ మనస్సు, ప్రాణఖమైనమగ6డు = జీవమే యగుపతి, ఎరియదె = మండటి ఇ ? భా. నారదు. డేమిచేసెను. ఆతనికి. గలహమె కల్యాణమగుట్ట నా దప్పుమోపరాదు. శ్రీకృష్ణుండు పారిజాతము నొసంగెను గాన రుక్మిజ్వి స్యలనిపైం కాన నామెనుగూడ నీవిషయమున నిందింపయినిలేదు. అడినమాటల జై. ఎ” జెవియొగ్గి వనవతననన్థతన్థనననననవవావవివావన్వ్య్య నాం ననా =

ప్రథమాశ్వాసము యాలకించుటయు, సుమము నద్దేవి కర్వుసేయుటయు, గావించినయాపసుల కాపరినే నిందింపవలెను. [ప్రాణమే యగుపతి యిట్టానర్చిన మది మండకుండునా?

వ్యా-విశే. మోసకాండును బసులకాపరియు. గావుననే యీవిషయమున నౌచిత్యముం గనలేకపోయెనని ధూర్తగోపాలపదము సాభిప్రాయము. భార్య పతికర్ధ శరీరయగుటను, దనశరీరము పతిశరీరార్డమే యగుటను, భర్త భార్యకు. బ్రాణమే యగును. ఈ పద్ధతి ననుసరించియే భర్త చనిన, భార్యయు నాతనితోం జనుట తొల్లింటియాచారమైయుండె. వలదు+ఎ=వలదె. వలయుధాతు వ్యతిరేకరూపము. రూ. అ. వలవదు. క. పరికింపరు తమజాడలు

తరుణులతగులములు నమ్మం దగదండ్రు మదిన్‌

శరదంబుదచలచిత్తులు

పురుషులె పో వారినమ్మం బోలునె చెలియా | 87

ట్‌, పరికింపరు = పరీక్షింపరు, తరుణులతగులములు = యువతుల యాసక్తులను, నమ్మన్‌ = విశ్వసింపంగా, తగదు = కూడదు, శరద్రంబుదలచిత్తులు = శరత్కాలమేఘములవలె సంచలించుమనస్సుగలవారు, పురుషులెపో = మగవార లేసుమ్మ. పోలునె = తగునె?

భా. మగవారు తమ ప్రవర్తనముల మంచ్చిచెడ్డల పరీక్షింపరు. యువతుల యనురాగముల నమక్రూూడదండ్రు. ఇంతియకాని తమప్రవర్తనమునుబట్టియే యువతులవర్తనమును నుండుననుకొనరు. నిక్కముగ నాలోచింపం బురుషులె మిగుల జపలచిత్తులనియు6 దానవారి నేవిషయమునను విశ్వసింపరాదనియు, ముమ్మాటి కెంచవచ్చును.

వ్యా-విశే. పరికించు. ప్ర. పరీక్షించు. అనుదురు. అందురు. అంద్రు, అండ్రు. న “పొమ్ము అనుదానిరూపాంతరము. ఇయ్యది నిశ్చయార్థప్రకాశకము. న న...

ఉ. ఇన్ని దినంబులున్‌ సవతు లిందజలో. గడు గారవంబునం గన్నియ నన్ను వల్లభుండు కన్నుల గప్పుకొనంగ నుండి యా వన్నెయు వాసియుం దథింగి వారు ననుం దలలెత్తి చూడంగా సన్నల౯ జాయలం బలుక సై 6తునె ప్రాణము లెంత తీపొకో |! 88 టి. సవతులిందజులోన్‌ = ఇందజు సపత్నులలో, కడుగారవంబునన్‌ = మిగుల గౌరవమున, వల్లభుండు = ప్రియుడు, కన్నులన్‌ = నేత్రములందు, కప్పికొనంగన్‌ = మజుంగుపటచికొనియుండంగా, అంతటిగారాబమున. జూచికొను చుండంగా నని భావము. వన్నెయున్‌ = అందమును, వాసియున్‌ = ప్రసిద్దియు, తజీంగి = తగ్గి, తలలు, ఎత్తై చూడంగాన్‌, ఇది నిర్భ్వయముగ6 జూచుటను దెలుపును. సన్నలన్‌ = సంజ్ఞలచేతను, చాయలన్‌ = జాడలచేతను, ప్రకృత విషయమున కనకూలించుగతిని. వేజొకవిషయము నుద్దేశించి పల్కుటను జాయలం బల్కుటగా నెన్నవలెను, పలుకన్‌, సైంతు నె = సహింతునె ? ప్రాణములు ఎంత తీపు ఒకో ? = ప్రాణము లెంతమధురములోగదా! భా. ఇంతకాలము వల్లభుని బలువాల్లభ్యమునకు, బాత్రమనై యాత6 డతి రాబమున నను జూచుకొనుచుండ సవతులెల్లరలో ఖ్యాతింగాంచితి. ప్రకృతము స్స్‌ విభుం డి ట్లవమానించుట వారు నిర్భ్వయముగ నను. గాంచి యాంగికములగు సంజ్ఞలచేతను, గాకిమీందను బిచ్చుకమీందనుబెట్టి నను నిందింతురు.. ఇట్టి యవమానమును నట్టి ఖ్యాతిని గాంచిననేను వన్నెవాసులు తజుంగ నెట్టు సహింతు? (ప్రాణములపై వముక్కువ యెక్కువగుట విడువవనైతినిగాని లేకున్న నివుడె విడిచియుందును. వ్యా-విశే. సవతి. వి. సపత్సి ప్ర, గౌరవము. వి. గౌరవము. ఫ్ర. కన్నియ. వి. కన్య. ప్ర. రూ. అ, కన్నె, వన్నె. వి. వర్గము. ప్ర. రూ. అ. వన్నియ. సన్న, వి. సంజ్ఞ. ప్ర. చాయ. వి. ఛాయ. ప్ర. సైచయధాతుసంబంధమగు లాడర్థకోత్తమపురు షైక వచనరూపము. సైంతును. సైయ+దు+ను. చువర్ణంబుతోడి దుగ్ధకారము తకారంబగు రూ. అ. సయియ. ప్రాణము లెంతతీపొకో. - ఒక్కో, ఒకో, ఒకొ - ఇవి సందేహార్థముం జో ॥

దెలుపునవ్యయములు. సత్యభామానూనాతిశయమును "సైంతునె' ప్రాణము లెంత తీపాకో? అనుపదములు సూచింపంజాలియున్నవి. ఉ. నామొగమోటకై వలనినాటకముల్‌ గటియించి రుక్నిణీ కామినిమీందటం గలుగుగౌరవముం గృపయుం బ్రియంబుం దా నేమియు6 గాననీక యిట నిన్నిదినంబులు నన్నుం చేల్చెనో తామరసాక్షి ! మెచ్చవలదా మురదానవభేదికృత్యముల్‌. 89 టీ. ఓతామరసాక్షి = ఓతమ్మికంటీ |! నామొగమోటకై = నామోమోటక్రై, వలని నాటకములు =_అక్కణలేనివర్తనములను, గటియించి = కూర్చుకొని, రుక్మిణీ కామిని మీందటన్‌ = రుక్కిణీకాంతపై, కలుగుగౌరవమున్‌ = ఉన్నగారవమును, _కృపయున్‌ = దయయు, ప్రియంబున్‌ = అనురాగమును, తాను, ఏమియున్‌ = కొంచెమైనను. కాననీక = కనుపడనీక (ప్రకాశముగానీక), ననున్‌, తేల్చెన్‌ = ఉబ్బం జేసెను. (సంతోషపెట్టెను.) మురదానవభేదికృత్యముల్‌ = మురాసురునీజంపిన యాశ్రీకృష్ణునికార్యములను, మెచ్చవలదా = శ్చాఘింపవద్దా? అతనికుశలవర్తనమున కెంతయు మెచ్చుకొనవలెనని భావము. భ్రా. నామోమోటకై యెన్నెన్నో ననలం గనుపణచి తనకు రుక్కిణిపైళగల యాదరమును, దయను, ననురాగము నిసుమంతైనం (బ్రకాశముగానీక యిచ్నో నిన్ని దినంబులు నను సంతోషపెట్టెను.' ప్రకృత మిట్లానర్చెను. కావున, నాతని వైపుణనర్తనము లెంతయు శ్లాఘ్యములు. వ్యా-విశే. “వలయునాటకములు' అనియు “వలసి అనియు. బాఠాంతరము లగపడును. *'వలయునాటకములు = కావలసినవర్తనములు అవశ్యకములగు 1ప్రవర్తనములని భావము. “వలసి = కావలసి, నామొగమోటకై కావలసి యనం ఇఇ నామొగమోటకై యావశ్యకమగుటచే' నని భావము. 'వలని = ఉపాయముతోడి' అనియు “వలని” అను పాఠమున కర్థము చెప్పనగు. “రుక్క్మిణీకామిని- అనుపదము ప్రియనంగమవుం దత్యాదరము గలవడంతి కామిని యగుట నవతిని నిరదంచుటకును, శ్రీకృష్ణున కామెయందలియత్యనురక్తిని సూచించుటకును నిల్బం [35]

పారిజాతాపహరణము ప్రథమాశ్వాసము బడినది. గటియించి. ప్ర. ఘటియించి. ఈక. - ఇచ్చుధాతుసంబంధమగు వ్యతిరేకార్థ కకజిరూపము. ఉ. ఓబెలి! శౌరి కిచ్చి నంట యొక్కలతాంతము దెచ్చి నారదుం డా చపలాక్షి కిచ్చె నంట యాతండు నవ్విరి యిట్సిమాట లా హా। చెవుల న్వినంబడియు. బ్రాణము దాల్పెద మేన నింతగా నోంచితి నింక నెట్టివి కనుంగొన నెమ్మెయి నున్నదాననో. 90 టీ. లతాంతము = పుష్పము, లత తుదినుండునదిగాన నీ పేరన్వర్థము. అవ్విరిన్‌ = అఆకుసుమమును, ఆచపలాక్షికిన్‌ = ఆలోలనేత్రకు, ఇట్టిమాటలు, ఇట్టి వన సహింపని కష్టపుంబల్కులని భావము. మేనన్‌ = శరీరమున, ప్రాణములు = జీవముల (అసువుల), తాల్చెదన్‌ = ధరించెదను. ఇంతగాన్‌ = ఇంతటి యవమానము సంభవించునట్ట్లుగా నని భావము. నోంచితిని = నోమునోచితి ననుట. ఇంకన్‌ = మీందను, ఎమ్మెయిన్‌ = ఏవిధముగా, ఎట్టివి = ఎట్టి పరాభవములను, కనుంగొనన్‌ = కాంచుటకు, ఉన్నదాననో = జీవించియున్నదాననో, వ్యా-విశే. ఆ+విరి = అవ్విరి. అహా. - సంతాపసూచకావ్యయము. మేనునన్ల బె పవిభక్తికముల తృతీయాసప్తముల కత్వం బాదేశంబగు. “మేనన్‌”. చెవుల వినంబడియు. బ్రాణము తాల్చెద. మేన-అనుటంజేసి చెవులబడంానే ప్రాణముల విడువవలసినదనియు, ఇంక నెట్టివి కనుంగొననున్నదాననొ” అనుటంజేసి యింతకు మించిన యవమానము లెన్నికలుగునో యనియు, నవ్వాని ననుభవించుటకే జ్తవి యున్సదానననియును, ' + ంచి ల్సి! + ఇంతగా నోంచితిని అనుటంజేసి నానోముఫల మింతే యనియును నర్థములు స్ఫురించును. వీనిమూలమున సత్యభామాసంబందవుగు కొలందిలెనిమానినత్వము ప్రస్ఫుటమగుచున్నది. శౌరి, ప్రాటేశుండు, పతి మ్య గు పదముల వాడక దీనిని వాడుట యనాదారసూచకము. వై క పూనుకొని మేలుగీళ్లకు . లోనయి విహరించువారి లోహోమైలు(గదో యానర కాసురదమనుండు న [86] జా

పారిజాతాపహరణము ప్రథమాశ్వాసము పారిజాతాపహరణము ____౧వభమాశానము] దా నెబుంగండొ భోజకన్య తా నెజబుంగదొకో. టీ. పూనుకొని = యత్నించి (శ్రద్ధవహించి), మేలుకీళ్లకున = మెలునకును “ గీడునకును, లోనయి = లోయుడి, విహరించువారిన్‌ = సంచరించువారిని, లోకము = జనము, ఎలుంగదో = తెలియదో? ఆనరకాసురదమనుండు = ఆనరకాసురుని మర్దించిన శ్రీకృష్ణుండు, భోజకన్య = రుక్మిణి (భోజునికూంతురు). భా. ఎవరు మేలుచేయువారో యెవరు కీడుచేయువారో యెవరేరీతిగ నెవరి విషయమున నుపకారబుద్ధిని బ్రవర్తించిరో యనువిషయములు లోకు లెజు గుదురు. మజియు నేను మేలుసేయుదాననో కీడొనర్చుదాననో యనునంశ మానర కాసురహంత శ్రీకృష్ణు. డంతయు నెబుంగు. అభోజసుతయుం. బూర్జముగ నెజుంగును. నే నేల వానినిపుడు పేర్కొనవలెను? విశే. ఇందు “నరకాసురదమనుండు, భోజకన్య' అనుపదములు సాభిప్రాయ ములు. నరకాసురసంహారసమయమున6 దాను శ్రీకృష్ణునకు. గడుంగడు. దొడ్పడి మేలుకూర్చుటయు, నట్టియదనున క్షత్రియకన్య రుక్మిణి యింట6 గూర్చుండి తోడ్పడడుంటయును సూచించుచు, సత్య రుక్మిణి నెత్తిపాోడుచుచున్నది. మజియు. గృష్టుండును నంతమాత్ర మెటుంగక నేండు వర్తించినవాండగుట, నైనవారి కాకుల లోను, గానివారికి. గంచములలోను బెట్టిన సామెతను జ్ఞప్తికిందెచ్చుచు౦ దనపతి దగుచేసినమేలును మజచుటను సజ్ఞతను బ్రకాశింపంజేసినది. ఇందలి 'తాను' పదములు నామపునర్గహణంబున నామకుంబరముగ నభిహితములయ్యె. ఉ. ఆసరసీరుహాక్షినిలయంబున. బంకజనాభు. డుండుటం జేసి యొసంగెం బో తగవు సేకొని యొక్కలతాంత మింతలో వాసియు వన్నెయుం దగవు వైభవముం జలము న్వివేకమున్‌ బో సవతు లృజించుటకు. బో వెజంగయ్యెడు నేమిసెప్పుదున్‌. 92 టీ. ఆసరసీరుహాక్షినిలయంబునన్‌ = ఆతమ్మికంటియింట, పంకజనాభు. డు = పద్మము బొడ్డునం/గలవాండు, ఉండుటంజేసి = నివసించుటచేత, తగవు [87

పారిజాతాపహరణము - ప్రథమాశ్వాసము = కై చిత్యమును (తగ్గుట), చేకొని ="పట్టి, ఒసంగెబో = ఇచ్చెనుజుమ్ము. ఇంతలోన్‌ = ఈపాటివిషయమునకై, వాసియున్‌ = గొప్పందనమును, వన్నెయున్‌ = అంధమును, తగవున్‌ = భెచిత్యమును, వైఛభవమున్‌ = 'ప్రాభవమ్లును, చలమున్‌ = పంతమును, వివేకమున్‌ = యుక్తాయుక్తజ్ఞానమును, ఫోన్‌ =) నశింపలా, సవతుల్‌ = సపత్నులు, భజించుటకున్‌ = సేవించుటకై, పోన్‌ = వెళ్లుటకు, వెజం గు = ఆశ్చర్యము, అయ్యెడున్‌ = పుబెడును. భా. శ్రీకృష్ణు. డత్తమ్మికంటియింట నపుడుంట నక్కుసుమము చిన్నవోవునని యౌచితిం బాటించి యామె కొసంగిను." ఇట్టిస్థితిలో నింతమాత్రమున సవతులు తమ యున్నతిని, వైభవమును, మానాదులను నీటంగలిపి యామెను సేవింప. బోవుట యేలొకో తెలియకున్నది. పూవు నామె కొసంగుట నాకంతవింతగం దో పదుకాని, వీ రామెను సేవింపంబోవుటమాత్ర మచ్చెరువుంజేసెడును. సత్యతోడి చేడియ లట్టామెను సేవింపంబోవుటను నీచకృత్యముగా నిందెన్నెను. శ్రీకృష్ణుల" డొనర్చినదానిం దగవనెను. | వ్యా-విశే. ఉండుటంజేసి - కొన్నియెడల6 జేతవిభత్ర్యర్థకవర్ణకంబునకును _ వలన వర్ణకంబునకును దఅచుగయేసి యనుప్రయుక్తమగు. 'ఉండుటను” అన్ను ద్వితీయ తృతీయా విభక్త్యర్థకమగుటచే దీనికి “చేసి అనునది యనుప్రయుక్ష మయ్యెను. పిదప ద్రుతకార్యములు రా '“ఉండుటంేసి, ఉండుటంజేసి, అనురూప ములయ్యెను. ఇచ్చెనుబో. - ప్రో;- పొమ్ము యొక్కరూపాంతరము. ఇది నిశ్చయా నాదరములం దెల్పుచు. బదములమీంది నగును. క కలకాల మొక్కగతిం బూ సలలో దారంబుమాడ్కి సతిమదిలోనన్‌ . మెలంెడు పురుషుడు గలుగుట తొలుజన్మమునోముఫలము తోయజనేత్రా | 93 టీ. కలకాలము = ఎల్లపుడు, ఒక్కగతిన్‌ = ఒక్కరీతిగా, దారంబుమాడ్కిన్‌ = దారమువలె, సతిమదీలోనన్‌ = పతివ్రతయగు వనితయొక్క మనస్సులో, మెల. నల న

[పారిజాతాపహరణము | | ప్రథమాశ్వాసము | గెడు = సంచరించెడు, పురుషుండు = మగవాండు, కలుగుట = సంభవించుట (స్త్రీకి మగండగుట) తొలుజన్మము నోముఫలము = తొలిపుట్టువునంజేసిన వ్రతము యొక్క ఫలము. భా. సర్వదా తన్నెడయాయక తనమనస్సును దనయధీనము గావించుకొనం " గలుగుపురుషుండు తొల్లింటిపుట్టువున నెన్నియోనోములు నోచినంగాని యాండుదానికి మగడుగ దొఅకనేరండు. అనంగా ననుకూలుండగుభర్త స్రీకి దుర్లభుండని భావము. విశే. 'పూసలలో దారము, తలలో నాలుక," అనుపదములు నిరంతర సంబంధ సూచకములు. వనిత మదిత్కునపుడే పురుషు. డుత్తముండును, _ నాయికానురాగ పొత్రుండును నగును. మజియు నట్లు తనమదికి నచ్చిన మగం డు సంభవించినపుడే వనిత పతివ్రతయు, నాసతీపాతివ్రత్యము పొగడ్తంగనుటయు6 బొసంగును. కావున నిక్కముగ నీరెండును సతీపతుల నుత్తములుగంజేయు నుత్తమకృత్యము లనకతీరదు. ఈ రెండును లోకమున నొక్కచో నుంట దుర్లభము. ప్రకృతము కొంతకాలము కృష్ణుడు సత్యమదిలో మెలంగంగలిగిను గాని, నేంటి పారిజాతుసుమ వృత్తాంతముకతన నది పొసంగ దయ్యెను, దాన నొక్కగతి. గలకాలము మెలంగుట యని సత్య యనవలసివచ్చెను.. 'పురుషులు' అని బహువచనపాఠ మగపడు. అద్దానికి సారస్యము చింత్యము. లేదా 'సతి' అనునది “'సైఐము'” అనునర్థమున జాత్యేకవచనముగం ('బ్రయుక్తమయ్యెనని తలంపవలసి యుండును. పతివ్రతయగుమానిని తనమదిని నిరంతర మెవని స్మరించు, వాండే యుత్తమపురుషుండని తెలుప సతిపదము ప్రయుక్తము. మజియు సత్యయే తన్మూలముగ6 దనసతీత్వమును వెల్లడించెననియు.€ దోంచెడిని. సీ. కలలోన నైన నవ్వుల కైన నామాట జవదాంట వెజచునో చంద్రవదన |! యేపదార్థంబు నాయెదుటం బెట్టకమున్న యెవ్వారి కొసంగండో యిగురుంబోండి |! చెలులు నాతో నేమి చెప్పుదురో యని [89]

లంచంబు లిచ్చు నోచంచలాక్తి 1 తోడిచేడియలు నాతోడివంతులకు రా సయిరింపంజాలం డోసన్ను తాంగి 1 కే... యరమరలు లేనికూరిమి ననంగి పెనంగి కొదలు దీజనికోర్కులం గూడి మాడి కపట మెబుంగనిమమతలం గలసి మెలసి యున్నవిభుః డిట్లు సేయునే యోలతాంగి 1 94 టీ. ఓచంద్రవదన = చంద్రబింబమునుబోలు మోముగలదాన, కలలోన నైనను = స్వప్పముననైనను, నవ్వులకైనన్‌ = పరిహాసములకైనను, జవదాంటన్‌ = అతిక్రమింపంగా, వెజచున్‌ = భయపడును, ఏపదార్థంబున్‌ = ఏవస్తువును, "పెట్టకమున్న = ఇడకముందు, ఒసంగండు = ఈడు, ఇగురు౮బోడి = చిగురువతె మనోజ్జమైనదాన. లంచంబులు = తనపనిం జక్కయిట్టుకొన నొరునకు రహస్యముగా నొనంగుధనాదికమును, తోండిచేడీయలు = నవతులు, వంతులకున్‌ = సామ్యుములకు, (భాగములకు ననియైన6 జెప్పనగు) అరమరలు = సందియములు లేక భేదములు, కూరిమిన్‌ = చెలిమితో, అనంగిపెనంగి = కలసిమెలసి, కొదలు = కొజణంతలు, తీజని = పోనట్టి, (కొజంతలింకగల్గినట్టివని భావము.) “అనంగి పెనంగి, కూడిమాడి, కలసిమెలసి" జాతీయములగు నీజంటలు సమానార్ధకములు. కపటము = కైతవము, మమతలన్‌ = అభిమానములతో, చేయునే = చేసెనో ? వ్యా-విశే. పూర్వపద్యమున' జెప్పినచొప్పున విభుండు తనమదిలో మెల౦ గుట నిందు సత్య సూచించుచుం బ్రకృతమున కనమయాలించుగతిని బ్రసంగించెను. స్వప్పమునంగూడ నవ్వులకైనం దనమాటమీణ వెణచువాండు నేండు వెజపించుకేని లేక మెలంగుటకును, నేపదార్థమునైనను మున్నుగం దనముందిడి యితరుల కొసంగువాండు నేండు తన ముందు మున్నుగం బారిజాతము నిడక రుక్మిణి కొసంగుటకును, జెలు లేమి చెప్పుదురో యని లంచము లొసంగునాతండు నేం డు తనచెలి యెదుటనుండంగనే యట్లు ప్రవర్తించుటకును, దోడిచేడియలు 90

వచ్చుటకు వచ్చునపుడు సైరింపనివాండు నేండు రుక్క్మిణీసతింబెద్దగాం. దలంచి పారిజాతసుమప్రదానమున సంభావించుటకును, నెంతయు ననుయక్తుండగుపతి 'యభిమానముం బ్రో6ద్రోచి తన్నును, తనయం దితఃపూర్వముగలయనురాగమును మజచి యట్లు సవతి కధీనుండగుటను సత్య యాశ్చర్యమునందెనని గ్రహించునది. ఇందుంజెప్పిచొప్పున మెలంగుపురుషుండు సతికి మదిలో మెలంగువాండుగాక యన్యుః డెట్లు కాంజాలును? చేయున్‌ = ఏ+చేయునే, తద్ధర్మార్థకము త్రికాలవాచి యగు. తోడిచేడియలు, తోడన్‌+చేడియలు 'తోడన్‌' ఇది యపదమని యనంగా! బ్రత్యయము లోనగున దని శబ్దరత్నాకరము. దీనికి. బ్రత్యేక ప్రయోగము గలదని ('ప్రాధవ్యాకరణము. సమానమున జేత తోడవలనల కిత్వంబగు, అనుపద్దతిని నిత్వము గలిగె. కూడిమాడిశబ్దపల్ల సమానమునం జేత తోడవలనల కిత్వంబగు, అనుపద్ధతిని నిత్వము గలిగె. కూడిమాడిశబ్దపల్లవము. సమసుఖదుఃఖానుభవ మర్థము. సీ, _ కృతకాద్రికందరాకేళీనిగూహనవేళా పరస్పరాన్వేషణములు

పోషితమాధవీపున్నాగపరిణయోత్సవకల్పితానేకసంభ్రమములు

చాతురీనిర్ధితద్యూతపణాదాన కలితచేలాంచలాకర్షణములు

సాయంసమారంభచక్రవాకద్వంద్వ విరహావలోకన విభ్రమములు తే. సాంద్ర తరచంద్రికా కేళిచంక్రమములు

విదుశిలామయవేదికావిశమములు

ఫలకచిత్రితనిజరూపభావనములు

మజచెనో కాక రుక్మిణిమాయ దగిలి. 905

టీ. కృతకాద్రి........ న్వేషణములు - కృతక = కృత్రిమములైన, (మనుజ నిర్మితములు) అద్రి = కొండలయొక్క, కందరా = గుహలయందలి, కేళి = ఆటలయందైన, నిగూహన = దాంగుటలయొక్క, వేళా = సమయములందలి, పరస్పరాన్వేషణములు = అన్యోన్యము వెదకికొనుటలు. (అనగా నాగుహలందు దాంగుడుమూంత లాడుకొనునపు డొకరినొకరు వెదకికొనుచుండి రనుట.) పోషిత

[91]

..... సంభ్రమములు - పోషిత = పెంపంబడిన, మాధవీ = బండిగురువిందలతకును, పున్నాగ = సురపొన్నవృక్షమునకును నైన, పరిణయ = పెండ్లియొక్క, ఉత్సవ = వేడుకలందు, కల్పిత = చేయంబడిన, సంభ్రమములు = వేగిరపాటులును (మాధవీ పున్నాగములంబెండినేడుకలందలి నంభ్రమకృత్యములనుట) చాతురీ ...... కర్ష్ణణములు - చాతురీ = నైపుజిచే, నిర్ణిత = గెలువంబడిన, ద్యూతపణ = జూదమునక్రై యొడ్డిన సందెపుధనముయొక్క, ఆదాన = పరిగ్రహవిషయమున, కలిత = ఒనర్పంబడిన, చేలాంచల = వస్త్రపుకొనలయొక్క, అకర్షణములు = లా€ గికొనుటలు, (పందెపుధనమును బడయుం జేల చెజంగునుబట్టి నిర్బంధించికొనుట యనుట.) సాయంస ..... విభ్రమములు-సాయంసమారంభ = సాయంకాలారంభ మునందైన, చతక్రవాకద్వంద్వ = జక్కవకవలదగు, విరహ = వియోగముయొక్క, అవలోకన = చూచుటయందలి, విభమములు = విలాసములు, (అనంగాం జక్కవజంటలు భావివియోగమునకై పరస్పరము గలసిమెలసి చింతించుచు. దమిం దీర్చుకొనుచుండ వానిని సానురాగమునం గనుచుండి రనుట) సాంద్రతర ..... చం(క్రమములు-సాంద్రతర = మిగులందజచగు, చంద్రికా = వెన్నెలయందైన, కల్గి = ఆటలయందలి, చంక్రమములు = దాంటుటలు, (ఆనంగాం బండు వెన్నెలల6 దిరుగుడాటల నాడుకొనుచుండి రనుట) విధుశిలామయవేదికావిశ్రమములు = చంద్రకాంతశిలాప్రచురమైన యరుంగులందలి కూర్చుండుటలు, ఫలకచిత్రిత నిజరూపభావనములు = పలకయందు దవ్రాయంబడిన తముతమరూపముల ధ్యానించుటలు. (అనంగా. దమరూపముల ఫలకమునం జిత్రించి యాబింబములు లెస్సగ నందముగ జిత్రితములైనవో లేవో యని సవిలాసముగ నరయుచుండి రనుట) రుక్క్మిణీమాయన్‌ = రుక్మిణి సంబంధమగు మాయయందు, తగిలి = చిక్కి మజచెనోకాక = విస్మరించియుండునో కాక,

విశే. 94-వ సీసపద్యపుగీతమునందలియర్థ మీపద్యమున విపులీకరించి వర్ణించి కవి అరమరలు లేనికూర్మిని, కొదలుతీఅనికోర్కులను, కపట మెయణు. గనిమమతలను విశదీకరించినాండు. న లా నా

ననన ననన ననన యన స నక య. కనక... క. పతి ప్రాణసదృశబంధువు, పతి దైవం బేడుగడయు. బతి సతులకు న ప్పతియ కడు మేర దప్పిన, గతి కులకాంతలకు వేజు గలదే చెప్పమా, టీ. పతి = భర్త. సతులకున్‌ = పతివ్రతలగు స్రీలకు, ప్రాణసదృశ బంధువు = ప్రాణముతో సమానమైనచుట్టము. పతి, దైవంబు = దేవుండు, ఏడుగడయున్‌ = రక్తకుండును, అప్పతియ = అట్టిభర్తయే, కడున్‌ = మిక్కిలి, మేర = హద్దు, తప్పినన్‌, కులకాంతలకున్‌ = కులపాలికలకు, వేటు = మజియొక, గతి = లోవ, కలదే = ఉన్నదే. భా. వనితలకు( బ్రాణమువంటిచుట్టమును దేవుండును సప్తవిధరక్షులును నగు భర్తయే తాను గానిమార్గముపట్టి జాయను గారించిన నింక నాసతికి వేజొకగతి లేదని భావము. విశే. ఏడు+కడ = సప్రవిధమగుదిక్కు “గురువు, తల్లి, తండ్రి, పురుషుండు, విద్య, దైవము, దాత,' అని సప్తప్రకారము గల రక్షకము. ఇందు సత్య తనకుల కాంతాత్వమును బ్రశంసించుకొనినది. క. ధన మిచ్చి పుచ్చుకొన్నను మనమున నోర్వంగ వచ్చు మగ డింతులకున్‌ జన విచ్చి పుచ్చుకొన్నను మన వచ్చునె యింక నేటిమాటలు చెలియా! 97 టీ. ఓర్వంగన్‌ = సహించుటకు, వచ్చున్‌ = వీలగును, చనవు = అనురాగమును లేక చెల్టుబడిని, మనన్‌ = జీవింపంగా, వచ్చునె = వీలగునె, వ్యా-విశే. ఓర్వన్‌+కాన్స్‌ ఓర్చు+నుజి “ఆగమాన్యచకారముల కద్విరుక్తము లకు ముత్తు పరమగునపుడు సవలగు. “ఓర్వన్‌” కాన్‌ అగు+ను, అగునకు ననుకనులకు ముజ్జీత్తులు పరములగునపుడు కానాకానలు విభాషనగు, నుజ్యంతంబగు నగుధాతువు క్రీియావిశేషణంబులకగు. ఓర్వంగాన్‌. రూ. అ. ఓర్వంగాన్‌, తనకొసంగిన యనురాగములటేక చెల్లుబడి రుక్మిణికి పారిజాతప్రసూన [93]

మీ

మొసంగి తన్ను క్రిందుసేయుటకతనం గృష్టుండు పుచ్చుకొన్నయట్లే సత్య భావించెనని గ్రహింపవలయును. క. అని వగల మిగులంబొగులుచు, జనితామర్శ్మమున(గోపసదనంబునకున్‌

జనియెను లతాంగి హరిచం, దనకోటరమునకు నాగతరుణియు.బోలెన్‌.

టీ. వగలన్‌ = దుఃఖములచే, మిగులన్‌ = కడున్‌, పొగులుచున్‌ = పరితపించుచు, లతాంగి = ఆతీవంబోయి, జనితామర్షమునన్‌ = పుట్టిన కోపముతో, కోపసదనంబునకున్‌ = క్రోధాగారమునకు, హరిచందనకోటరమునకున్‌ = పసుపు వన్నెగల చందనవృక్త్ష సంబంధమగుతొజ్జకు, నాగతరుణియు(బోలెన్‌ = ఉరగయువతి వలె (ఆండుపామువలె) చనియెను.

విశే. పురుషనాగముకన్న నాండుపాము మిగుల నుద్ధతి కల్షియుండునంట. అందును 'బ్రాయముననున్న నాండుపాముమాట చెప్పనేల ? ప్రకృతము తరుణీ సత్య, పారిజాతసుమవృత్తాంతశ్రవణమునం గల్గిన క్రోధావేగముకతన నాగతరుణిం, బోలియున్నది. సర్పములకు6 జందనవృక్షకోటరములు నివాసమున కెంతయు. బ్రీతిదాయకములు. అచటి గంధమునకు లోనై యయ్య వచ్చో నివసించు. వ్రకృతము సర్పాంగనంబోలు సత్యకు సర్పాంగనకు చందనకోటరముబలె. (గగ్రోధాగారము సంప్రీతిడదాయకమయ్యెను. మజియు. జందనగంధఘాణమువలన సర్పమున కుద్ధతి హెచ్చగు. అట్లే సత్య్రును గగ్రోధాగారవాసము పరితాపాద్యా వేగమునే కల్గించునని తేలుచున్నది. శ్రోధాగారము రాజగృహములం (బ్రత్యేకముగ నిర్మితమై యుండునని కావ్యాదులవలనం దెలియుచున్నది. ఇందు స్త్రీలే కోపము వచ్చినపుడు వానియందు వసింతురని తెలియవచ్చెడునుగాని, పురుషులు నివసించి యుండునట్లు తెలియరాదయ్యెను. స్ర్రీలుగూడ భర్తలపై నలిగినపుడే యందు వసించుట కన్పట్టునుగాని, యొండొకతటీ నున్నట్టు గానరాదు. కోపముకల్గునపుడు పరిజనము తమస్వామినికి. గోపముకల్లినట్లు పోల్చుట కిది యొక చిహ్నము. హరిచందనపదమునకుం గల్పవృక్త మనునర్థమును నొప్పియుంట భావిసత్యాకల్ప వృక్షసమీపగమనము ధ్వనిత మగుచున్నది. అలం. ఊపమ ముద్ర.

[94

ఉ. మౌసినచీర గట్టికొని మౌనముతోడ నిరస్తభూషయై

• వాసెనకట్టు గట్టీ నిడువాలికకస్తురిపట్టు వెట్టి లో గాసిలి చీకటింటికడకంకటిపై జలదాంతచంద్ర రే ఖాసదృశాంగి మై పొరలి గాఢమనోజవిషాదవేదనన్‌. 99 ట్‌. మాసిన = మలినమైన, నిరస్తభూషయై = త్రోసివేయంబడిన నగలుకలదై, వాసెనకట్టు = వాసెనగుడ్డకట్టువంటికట్టు, తలచుట్టును నొకగుడ్డ బిగించికట్టెనని భావము, నిడువాలికకస్తూరిపట్టువెట్టి = వెడలు పైన దీర్ధమైన కస్తూరిపూంతనుబూసి, తలనొప్పి కలుగునపుడు నొనటవేయు. బట్టువంటి పూంత. లోగాసిలి = మదిశ్రమనంది, చీంకటింటికడకంకటిపైన్‌ = చీశటింటికొననున్నముుంచము పై, జలదాంతచంద్రరే ఖానదృశాంగియై-జలద = మేఘము యొక్క, అంత = నడుమ నుండు, చంద్రరేఖా = చంద్రరేఖతో, సదృశ = తుల్యమైన, అంగియై = శరీరము గలదై, గాఢమనోజవిషాదవేదనన్‌ = తీక్షణమైన మన్మథదుఃఖమువలని బాధచే, మౌనముతోడన్‌ = మూక్రీభావముతో, పొరలెను = దొరలెను.

_..... భా. మాసినచీరను గట్టి, యాభరణములనెల్లం దీసివైచి, తలకువాసెనకట్టును గట్టి, తలనొప్పిని సూచించుటకై వెడందనిడుపుకస్తూరి పట్టువెట్టి, చీకటింటికడనున్న మంచముపై మేఘాచ్చ్భాదితచంద్రరేఖంబోలి గాఢమన్మధవేదనం బొరలుచుండెను,

వ్యా-విశే. చీకటి+యిల్లు+కడ = చీకటింటికడ, బెవవిభక్తిక మగుటంజేసి “యిల్లు శబ్దమునందలి '“ల్లు' అనుదానికి “టి ఆదేశమయ్యెను. (సమాసమున) 'జెపవిభక్తిక వర్ణాష్టిట్యాదయో భవంతీహ, రుల్వాదేర్నామ్నూంస్యు స్తేహివిభక్తా సమాసే చి అను చింతామణి సూత్రము ననుసరించి యౌపవిభక్తములు సమాసమునం గూడ గల్గునని తెలియుచున్నది. అమర్హ్శవశమున.౬ దాల్చినవేషముకతన6 జంద్ర రేఖాసదృశాంగి యయ్యెననియు6 జీకటింటనుంట జలదమధ్య చంద్రరేఖంబోలె ననియు నెన్నవలయును. అలం. ఉపమ మగనిపై నలుకంబూనినమానిని యొనర్చుకృత్యము లిందు సహజముగ వర్ణితములు.

శి

చ. బిసరుహపత్రలోచనకు: బెల్లగుమోహము సంఘటిళల్లె వె

క్కసమగు నెవ్వగల్వొడమెం గంపము వుట్టెం జెమర్చె మేను మా

నసమున విన్నంబా టొదవె నాటెం గడుం బరితాపవేదనల్‌

మసకప్పుంబాముకాటుగతి మచ్చరమన్విస మగ్గలింపంగన్‌. 100

టీ. బిసరుహపత్రలోచనకున్‌ = ఆపద్మదళాక్తికి, సెల్లు = అధికము, అగు, మోహము, సంఘటిల్లెన్‌ = కల్లెను. వెక్కసమగు = సహింపరాని, నెవ్వగల్‌ = పూర్ణమైనదుఃఖములు, పొడమెన్‌ = పుట్టెను, కంపము = అంగచాంచల్యము, పుట్టెను = సంభవించెను, మేను = శరీరము, చెమర్చెన్‌ = చెమ్మటపట్టైను, మానసమునన్‌ = మనస్సులో, దీనికి 'పరితాపవేదన కలిగ" అనుదానితో నన్వయము విన్నంబాటు = వైవర్ణము, .ఒదవెన్‌ = సంభవించెను, పరితాపవేదనల్‌ = సంతాపము వలనిబాధలు, నాంటెన్‌ = గ్రుచ్చుకొనెను, మసకపుంబాము కాటుగతిన్‌ - మసకము న సంభోగేచ్చయను, పాము = సర్పముయొక్క, కాటుగతిన్‌ = దంశనవశమున | గంచుటచే నని భావము) మచ్చరమన్విసము = మాత్సర్యమనువిషము, అగ్గలింపం గాన్‌ = అధికముగాంగ, విష మగ్గలించుటకతన బైని నిరూపించిన కార్యములు కల్గెనని యెన్నవలయును.

వ్యా-విశ. మసకము+పాము = మసకముంబాము. రూ. అ. మసకపుంబాము. నెజ+వగ-నెవ్వగ, “మానసమున' అనుదానిని దూరముననున్న “పరితాపవేదనటలో అనుదానితో నన్వయించుటకన్న “చెమర్చి మేను నావనమున విన్నంబాటొదవె' అని పాఠమును గ్రహించి మొగమున వైవర్జ్యమొదవె ననుట సరసమని తోంఛెడిని 'మచ్చరమన్విసము' అనుచో రూపకము కన్పట్టుటంజేసి తదనురూపముగ 'మసకపు6 బాము అనుచోంగూడ 'నంభోగేచ్చయనుపాము' అని యర్థముసేయుటయే యుచితము.' కామమోహితమగు పామని యర్థముచేసిన నుత్తరముననున్న “మచ్చరమన్విసి యనురూసకము నిరాధారమగును. కంపము, స్వేదము, వైవర్ణ్యము, ఇయ్యని సాత్వికభావములు. మోహము = మూర్చ, ఇందు. బాముకాటువలన6 గలుగుధర్మములను విరాళివలని ధర్మములకు సరిపెట్టి చూసినాండు.

(96

చ. వెడవెడ గన్నుమూయు. గనువిచ్చు నగుం దలయూంచుంబాన్సుపై6

బడు నుసురంచు లేచు. దడంబాటును దత్తజముంజలంబు లో

• నడరంగం గోపవేగమున నగ్గల మైనమనోజుబాధలం

బడీ మదహస్రిహస్తగతపద్మినియుంబలె సొంపు పెంపఖణన్‌. 101

టీ. వెడవెడ = కొంచెముకొంచెము, కనువిచ్చున్‌ = కన్ను(దెణచును, నగున్‌ = నవ్వును, తలయూంచున్‌ = తలపంకించును, పాన్పుపైన్‌ = శయ్యపై, ఉసురంచున్‌ = ఉస్సురనుచు, తడంబాటును = స్థలనమును, తత్తజపాటును = సంభ్రమమును, చలంబు = పంతము, లోన్‌ = మదిని, అడరంగన్‌ = వృద్ధినందం గ, కోపవేగమునన్‌ = క్రోధంపుంద్వరను, అగ్గలమైన = అధికమైన, మనోజువేదనన్‌ = మన్మధబాధయందు, పడి = క్టుంకి, మదహస్తిహస్తగత పద్మినియుంబటెన్‌ = మత్తగజముయెఎక్క తుండమునుబొందిన పద్మలతవలె, సొంవు పెంపు = అందముయొక్కయుతిశయము, అజన్‌ = నశింప౦గా, ఉత్తరపద్యముతో నన్వయము.

విశే. ఇందు వ్యభిచారభావములు సరనగతిని నిరూపితములయ్యను. పూర్వపద్యముల6౬ గోపముకతన వగలు గలిగెనని వర్ణించినకవి 99, 100, 101 పద్యముల సత్యమన్మధవేదనపాలైనట్లు వర్తించుట పాసంగునా ? సందర్భశుద్ధి కలదా? యనువంశముల విచారింపవలయును. పారిజాతసుమమును రుక్కిణిక్‌ శ్రీకృష్ణుల డర్పించుటంజేసి, నత్యకు6 గోవముకటల్లె. మజియు నక్కోపము ప్రియవిషయకమగుటంజేసి యింకణ దనకు6 బ్రియుండు దుర్ల్గభుండనియు, నన్యకాంత కధీనుండయ్యెననియు భావములు పాడమెను. దాన నీర్యయు మనోజ వేదనయు సంభవించెనని గ్రహింపవలెను. మత్తేభము పద్మలతం బెకలించి తుండముచే. జీకాకుపజచి దాని రూపుమాపును. అట్లే కోపవేగమునంగల్లిన మనోజుబాధ సత్యను రూపజంజేసెనని యెన్సవలయును. అలం. ఉపమ 'పద్మిని' స్త్రీ లింగగ్రహణము సత్యాసాదృశ్యసం పాదనార్ధమని సారస్యము గగ్రహించునది. అలం సముచ్చయము.

-[(శ్రళమాశ్నానము క. ఈపగిదిన్‌ సాత్రాజితి, కోపోద్యోగమున వగల గుందుచు ఘనసం

తాపంబుపేర్మినితర, వ్యాపారముమాని యుండె హరియును నచటన్‌.

టీ. సాత్రాజితి = సత్రాజిత్పుత్రిక, ఈపగిదిన్‌ = ఈరీతిగ, కోపోద్యోగమునన్‌ = కోపోచితప్రయత్నముచే, (అనంగాం గోపమువచ్చినట్లు తెలియుటకై యొనర్చిన ప్రయత్స్నముచే నని భావము) కోపోద్వేగమునన్‌' అని యిచ్చో. బాఠాంతరముండిన లెస్స. 'కోపవేగము' అని పూర్వపద్యములలో. గన్పట్టుచుంట నిదియె సాధుపాఠమని యంగీకరింపనగు. మజియుం. గోపవేగమె వగలంబొగిలించెనుగాని కోపోద్యోగము కామి న ప్పాఠమె సరసమగును. వగలన్‌ = దుఃఖములచే, కుందుచుస = దుః ఖించుచు, ఘనసంతాపంబుసేర్మిన్‌ = గొప్పదైన పరితాపముయొక్క యతిశయముచే, ఇతరవ్యాపారమును = ఒండొకపనిని,

-=వ సత్యభామకడకు శ్రీకృష్ణుండు వచ్చుట ::-

మ. ముని నాకిచ్చినపూవుచందమును నే మున్నాడి యీభోజనం

దన కర్పించినజాడయుం దెలియ జెంతం బొంచి వీక్షించి పో

యిన సాత్రాజితిబోటి నావలన. దా నేమేమి కల్పించెనో

యని ప్రద్యుమ్నుని మౌనిదండనిడి చింతాయత్తచిత్తంబునన్‌. 103

టీ. చందమును = విధమును, మున్నాడి = తొలుత, జాడయున్‌ = రీతియు, తెలియన్‌ = తెలియునట్ట్లు, చెంతన్‌ = దగ్గణ, పొంచి = దాగి, వీక్షించి = చూచి, పోయిన = అరిగిన, సాత్రాజితిబోటి = సత్యాసఖి, నావలనన్‌ = నావైపున (నావిషయమున]), ఏమేమి కల్పించెనో (కల్పించుశబ్దసారన్యమున నేమేమి కొండెములు చెప్పెనో యని భావము గ్రహింపవలయును), మౌనిదండన్‌ = నారదుని సమీపమున, ఇడి = ఉంచి, చింతాయత్త చిత్తంబునన్‌ = విచారాధీనమైన మనస్సుతో.

విశే. సత్యకును వెజచుటకతన శ్రీకృష్ణునియందుంగల దక్షిణనాయకత సూచితము. న

చ. అరదము నెక్కి కేతనపటాంచలచంచలమైన తాల్మితో

• దురగజవంబు మున్గడపం ద్రోచి కడంగెడుతత్తజంబుతో(

దిరిగెడుబండికండ్లపగిదిన్‌ భ్రమియించుమనంబుతోడ నా

హరి సనుదెంచె సత్యసముదంచిత కాంచనసౌధవీథికిన్‌. 104

టీ. ఆహరి = (చింతాధీనచిత్తముగల) ఆశ్రీకృష్ణుండు, అరదమున్‌ = రథమును, ఎక్కి = అధిష్టించి, కేతన ... చంచలమైన-కేతనపట = టెక్కెపు గుడ్డలయొక్క, అంచల = కొనలవలె, చంచలమైన = కదలునదైన, తాల్మితోన్‌ దు ధైర్యముతో, తురగ జవంబున్‌ = గుజ్జములవేగమును, మున్గడవన్‌ = మీఅుటకు, త్రోచి = వడిగొని, కడంగెడు = యత్నించెడు, తత్తణంబుతోన్‌ = వేగిరపాటుతో, తిరిగెడు = భ్రమించెడు, బండికండ్లపగిదిన్‌ = (రథ) చక్రములవటె, భ్రమియించు = (బ్రమణమునొందునట్టి, మనంబుతోడన్‌ = మదితోడ, సత్య ..... వీథికిన్‌ = సత్యభామయొక్క యొప్పునట్టి బంగారుమేడలవరుసకు, చనుదెంచెన్‌ = వచ్చెను.

భా. శ్రీకృష్ణు. డరదపుటెక్కెపుగుడ్డలకొనలకంటె నెక్కుడుగ ధైర్యము చలించుచుండ, వాయావేగమునువింంచిన తత్తరపాటు చెలంగ, రథచగక్రభ్రమణవేగమును మీజీ మది భ్రమింప, సత్యయింటి కేతెంచెను.

వ్యా-విశే. ఇందు రథవేగమును నిరూపింపక తాల్మి మున్నగువాని చలనము రథవేగమును మించియున్నదని చెప్పుటంజేసి, రథవేగాతిశయము ధ్వనితమగుయే గాక తన్మూలమున శ్రీకృష్ణునకు నత్యావిషయమున. గలభీతిప్రీతులును వ్యంగ్యములగుచున్నవి. “అరదమునెక్కి” - జడంబు తృతీయాసప్తములకు ద్వితీయ బహుళంబుగా నగును. “బండి కండ్లపగిదిన్‌” - బండికండ్దయొక్క పగిదిన్‌, భెపవిభక్తికంబుల లివర్దనల లువర్ణంబులకు బహువచనము పరంబగునపుడు పూర్ణ బిందుపూర్వకడువర్ణంబు బహుళంబుగా నగును. కల్లు = మద్యము. ఈయర్ధమున నీవిధి వర్తింపదు. “తే. వచ్చి యరదంబు డిగ్గి తద్వారసీమ

దారుకుని నుండ నియమించి తాన యొకండు

(99 |

ప్రథధమాశ్యానము . , కమలనాభుండు కక్ష్యాంతరములు గడచి యలబలము లేనినగ రెల్ల నరసి చూచి. 105 టీ. డిగ్గి = దిగి, తద్వారసీమన్‌ = ఆ (సత్యోసౌధ) ద్వారదేశమున, దారుకునిన్‌ = రథమునడపువాని, నియమించి = ఆనయిడి, తాన = తానే, (తానయొకండు = తానొక్కండే) కక్ష్యాంతరములు = తొట్టికట్టులమేరలను, కడచి = దాంటి, అలబలము = కలకలము, నగరెల్లన్‌ = రాజసొధమంతయు, అరసి = వెదకి. వ్యా-విశే. డిగ్గి = రూ. అ. దిగి;- దక్కులోనగువానిదాకు డకారంబు విభాషనగును. అలబలములేమి నిందు. దెల్పుచున్నాండు. స్తీ కనకపంజరశొరికలకుం జక్కెర వెట్టి చదివింప రేలొకో సకియ లిపుడు కరతాళగతుల మందిరమయూరంబుల నాడింప రేలొకో యతివ లిపుడు క్రొవ్వాండిగోళ్ల. దంత్రులు మీటి వీణియ ల్వలికింప రేలొకో భామ లిపుడు కలికిరాయంచబోదల నెల్ల నెలయించి నడిపింప రేలొకో పడంతు లిపుడు తే. ఇన్ని దినములవలె నుండ దేమి నేండు చిన్నబోయిన దీమేడ చెన్నుదటింగి పద్మముఖితోడ నెవ్వరే( బారిజాత పుష్పవృత్తాంత మెణి(గింపంబోలునొక్కొ, 106 టీ. కనకపంజరశారికలకున్‌ = బంగారుపంజరమున నున్న గోరువంకలకు, చక్కర = శర్కర (పంచదార), పెట్టి = ఇడి, సకీయలు = చెలులు, చదివింపరేలొకో, చదివింపరు+ఏల+ఒకో = ఏల చదివింపరో? అతివలు = స్రీలు, కరతాళగతులన్‌. = చప్పటలయొక్క రీతిచే, మందిరమయూరంబులన్‌ = ఇంటినెమిళ్లను, (పెంచిన క్‌

పారిజాతాపహరణము ప్రథమాశ్వాసము నెమిళులను) ఇపుడు, ఆఅడింపరేలొకో = ఎందులకాడింపరో, భామలు = స్రీలు, " క్రావ్వాండిగోళ్లన్‌ = క్రొత్తలును నిశితములునైన నఖములచే, తంత్రులు = వీఐతీగెలను, మీటి = ఎగంజిమ్మి, వీఖియల్‌ = వీణెలను, పలికింపరేలొకో = శబ్దింపంజేయరేల? పడంతులు = వనితలు, కలికిరాయంచబోదలనెల్లన్‌ = మనోహరములగు రాజహంసలపిల్లలనెల్లను, ఎలయించి = చేర్చి, నడిపింపరేలొకో = ఎందులకు నడిపింపరో? చెన్ను = అందము, ఎవ్వరేన్‌ = ఎవరైనను, పారిజాత పుష్పవృత్తాంతము = పారిజాతపుష్పు చరిత్రమును, ఎజింగింపంబోలునొక్కొ, ఎజీ6 గింపన్‌+పోలును+ఒక్కొ = కెలియంజేసియుందురేమో? వ్యా-విశే. చక్కెర. వి. శర్కర. ప్ర. సకియ, వి. సఖి, వ్ర, బోద. వి. పోత ప్ర. ఇట్లు వర్షించుటకతన, సత్యచెలులు విదుషులనియు, నాట్యకళాభిజ్ఞలనియు, వీణాగాన శారదలనియు, సంచయానలనియు. దేలుచున్నది. క తని యనుమానించుచు నొ య్యన6 గోపగృహంబు సేరి యాసత్రాజి త్తనయ ముసుంగిడి యుండంగ ననువు మెజియం జొచ్చి మాయ యచ్చుపడంగన్‌. 107 టీ. అనుమానించుచున్‌ = ఊహించుచు, ఒయ్యనన్‌ = మెల్లంగా, కోపగృహంబున్‌ = క్రోధాగారమును, చేరి=పాంది, ముసుంగు = అముంఠనము, ఇడి = చేసి, అనువు = ఉపాయము, మెజయున్‌ = ప్రకాశించునట్టు, చొచ్చి, మాయ = కపటము, అచ్చుపడంగన్‌ = స్పష్టపడునట్టు. మాయ నిం దచ్చుపణచుచున్నాండు. ఉప. కొందజ మంతనంబులను గొందజ జంకెనవాండిచూపులం గొందజం జేతిసన్నలం దగుల్పడం జేయుచు. జేరంబోయి మ ధ్యందినభానుమండలకరావళిహావళి వాడి యున్నతీ గం దలగుంచునమ్మగువ గన్గొని యెంతయు విస్నితాత్మ్ను. డై. 108 [101

టీ. కొదఅన్‌ = మంతనంబులన్‌ = రహస్యములచేతను, (రహస్యా లాపములచే ననుట) జంకెనవా6ండిచూపులన్‌ = బెదరించు తీక్షణములగు దృష్టులచేతను, చేతిసన్నలన్‌ = హస్తసంజ్ఞలచేతను, తగుల్పడన్‌ = వశమగునట్లు చేయుచు (వశపఅచుకొనుచు) స్వాధీనులం జేసికొనెనని భావము. చేరన్‌ = దగ్గజగా, పోయి = అరిగి, మధ్యందిన ...... హావళిన్‌ - మధ్యందిన = మట్టమధాహ్న ముననైన, భానుమండల = సూర్యమండలసంబంధమైన, కరావళి = కిరణపంక్తి యొక్క, హావళిన్‌ = ఉపద్రవముచే, వాడియున్న = మ్లానమైయున్న, తీగన్‌ = తీవను, తలపించు = జ్ఞాపకమునకు. దెచ్చు, అమ్మగువన్‌ = ఆ సత్యభామను, కన్లాని = కాంచి, ఎంతయున్‌ = మిక్కిలియు, విస్మితాత్ముండై = ఆశ్చర్యమునందిన మదికలవాండై. భా. రహస్యాలాపముల' గొందణను, బెదరింపుంజూపుల. గొందఅను, హస్త సంజ్ఞల€ గొందణఅను నీరీతిగ సత్యాసొాధమునందలి పరిజనుల స్వాధీనము చేసికొనుచుంబోయి మిట్టమధ్యాహ్నమునందలి తీక్షణ సూర్యాతపమున6 గడుంగడు | వాడియున్న తీవంబోలు సత్యభామం గని యెంతయు నాశ్చర్యమునందెను. విశే. పరిజనులం దత్తత్రియల స్వాధీనముచేసికొనుటవలన శ్రీకృష్ణునిమాయ యచ్చుపడుచున్నది. ఉ. ఈలలితొంగిచంద మొకయించుక చూచెదనంచు ధూర్తగో పాలుండు తాలవృంత మొకభామిని సత్యపిజుంద నుండి మం దాలసలీలమై విసర నాదటల గైకొని వీచె. దద్వవుః కీలితపంచసాయకశిఖిం దరికొల్పుచు నున్నకైవడిన్‌. 109 టీ. ధూర్తగోపాలుండు = మాయావియగు శ్రీకృష్ణుడు. (ధూర్తుండు = మోసకాం డు), ఈలలితాంగిచందము = ఈ యందమైనమేనుగల సత్యభామయొక్క విధము, ఒకయించుక = ఒకకొంచెము, చూచెదను, అంచు, ఒకభామిని = ఒకస్రీ, సత్యపి జుందన్‌ = సత్యభామయొక్క వెనుకను, ఉండి, మందాలసలీలమైన్‌ = అత్యంతము మందమగు విధముతో, తాలవృంతము = విసనకళ్ఞ, విసరన్‌ = వీవంగా, ఆదటన్‌ వైడా్త తా

= ప్రీతితో, కైకొని = పుచ్చుకొని, తద్వపుః ..... శిఖిన్‌ - తత్‌ = ఆసత్యభామయొక్క, --వపుః = శరీరమునందు, కీలిత = ఉండునట్టి, పంచసాయకశిఖిన్‌ = మన్మథాగ్నిని, దరికొల్పుచున్‌ = ప్రజ్వలింపంజేయుచు, ఉన్నకైవడిన్‌ = ఉన్నరీతిగ, వీచెన్‌ = విసంను. భా. మోసకాండగుకృష్ణు. డీమెచందముం గొంచెము చూతుంగాకని వీవన చేంబూని విసరు నొకకాంతయొక్క చేతినుండి యావీవనందీసికొని తానె సత్యకు విసంను. విశే. మున్ను తన్ను వంచించిన యాధూర్తగోపాలు(డే ప్రకృతము వీవనం జేంూని తనకు విసరుటను సత్య గాంచినచో మతజింత మండిపడును. దాన శ్రీకృష్ణుని యీసేవ సత్య కెంతయు సంతాపమును జేయునదే యగుంగాని, యున్న సంతాపమును దొలంగింపనేరదు. మజియు. దరువాతిపద్యమునందలి ప్రస్తావనం బట్టి పారిజాతసుమసొౌరభమును వెదజల్లి సత్య కెంతయు నీర్వ( గలిగించుటకే కృష్ణుండు తాళవృంతముంబట్టి విసరెనని తెలియవచ్చును గాన్న నిదియు నధిక సంతాపముం గూర్చుటకే యేర్పడిన క్రియయని తెలియున్ను కావుననే యావిసరుట మున్నున్నమన్మథాగ్నిని దరికొల్పునటుల నున్నదని కవి యూహించెనని యెన్నునది ఎమక్కుడుగ వీచిన సత్యకు బాధయగునేమో యని చెలి యత్యంతము మందమగు గతిని వీచెనని “'మందాలనలీలమై' యనుపదమునకు సారస్యము నెన్నునది. పంచసాయకములు - అరవిందము, అశోకము, _.చూతము, నవముల్లిక, నీలోత్ప్సలము. ఈయైదును బాణములుగాంగలవాండు మన్మథుండుగాక “పంచ సాయకుండు' అనునుడి కల్గెను. అలం ఉశత్రేక్త. ఉ. అంతట. బారిజాతకుసుమాగతనూతనదివ్యవాసనల్‌ వింతలు సేయం దావి యిది విసషయమంచు ముసుంగు. దోచి యే కాంతగృహంబు నల్గడలు నారసి సంభృతతాలవృంతునిం _ గాంతునిం జూచి బాష్పకళికాతరళీకృతలోచనాంత యై. 110

| పారిజాతాపహరణము | | ప్రథమాశ్వాసము | టీ. అంతటన్‌ = అనంతరమున, పారిజాతుసుమాగతనూతనదివ్య వాసనల్‌ = కల్పవృక్షపుష్పమునుండివచ్చిన క్రొత్తలగు శ్రేష్టములైన పరిమళములు, వింతలు సేయన్‌ = అశ్చర్యములం గలిగింప6గా, ఇది తావి = ఈపరిమళము, విస్మయము = ఆశ్చర్యకరము, అంచున్‌, ముసుంగు = అవకుంఠనమును, త్రోచి = తీసివైచి, ఏకాంత గృహంబునల్గడలున్‌ = రహస్యాగారముయొక్క నలుప్రక్కలను, అరసి = విచారించి (వెదకి), సంభృతతాలవృంతునిన్‌ = పట్టుకొనినవీవగలవాని, కాంతునిన్‌ = మనోహరుని, చూచి = కాంచి, బాపష్పకళికాతరళీకృతలోచనాంతయై = మొగ్గల వంటికన్నీళ్లచేం జంచలములుగా6 జేయంబడిన కన్నులకొనలుగలదై, ఉత్తర పద్యముతో నన్వయము. భా. అట్లు కృష్ణుండు వీవనం జేయీని సత్యక్రు విసర, నపు డింతకుమున్న కృష్ణున కంటియున్న పారిజాతసుమసౌరభము తాళవృంతనంచాలనమువలని గాలింగలిసి పాలయ నక్కాంత యపూర్వ మీసౌారభ మెటనుండి యేతెంచెనని యచ్చెరువునంది తా నివసించుగృహమును నల్గడలం బరికించి వీవనం జేతంబూని విసరువిభుం గాంచి, తోడనే ముకుళములంబోలు బాష్పములు జాలుకొన వెనువెంటనే ముసుంగిడెనని భావము. విశే ఇందు 1. తావియది 2. 'కాంతగృహంబునల్గడలుగన్లాని' 3. 'బాష్పకణికా' అనుపాఠళాంతరములు గాననగును. 1. ఈ పాఠమున నంతగ విశేషము గానరాదు. కాన “తొవియిది అనుటయే సరసమని తోంచెడిని. 2. 'అక్కాంతగ్భృహంబునల్లడలు నారసి' అను ్రొమాదిక పాఠము నీరీతిని సవరించిరి. కాని, నల్గడలు కన్లాని యనుటకన్న “వెదకి అనునర్థముగల “ఆరసి' అనుపదమవే యిచ్చో6 గవి ప్రయోగించెననియు6 బ్రకృతము సత్యక్రోధాగారమున నుండుటంజేసి, 'యేకాంత గృహంబు" అనియే ప్రయుక్త మైయుండుననియు (గగ్రహింపనగును. మజియు “ఏకాంత” అనుశబ్దములోని కకారమునకును, దానిపై[ల యచ్చునకును నుభయయతి వేయవచ్చునుగాన, నీపక్సమున నచ్చునకు యతి చెల్లెననుట నిర్బాధము. 3. 'బాష్పకణికా' అని యనిన గేవలము బాప్పకణములు మాత్రమే యుర్థముగును. “కళికాా అనియన్న ముకుళవులంబోలు బాష్పములని యోయో

బాష్పములకు. గొంత వన్నె కల్గును. కాని, యిందు బాష్పములు చాలుకొన్నట్టు కవి వర్ణించినట్టగ పడదు. కన్నీళ్ళచేం గన్నులు కలంతనొందినట్లు మాత్రమే చెప్పినాం చాడు. కావున బాప్పములు బింద్వనంతరము బిందువు చాలుకొనునపు డేర్చడు రూపము నిచటం గవి బాష్పముల కనుసంధించెననుట యంత హృద్యముగం గౌనరాదు. కన్నులు తరళములగుటకు. గన్నులనిండ. బాష్పకణము లేర్చడినం జాలునుగదా |! మజీియు. దరువాతిపద్యమున మగుడ ముసుంగిడిన తరువాత బాస్పములు చాలుకొన్నట్లు వర్ణించుటంజేసి, యిందు బాస్పోదయము మాత్రమే కవి వర్ణించెనని తోంచెడిని. క, తల వాంచి మగుడ ముసులగిడెం గొలుకుల డిగజాజీ జూలుకొనుబాపష్పంబుల్‌ పలుచనిచెక్కుల లవలీ దళపతితమరందబిందుతతి.( బురుడింపన్‌. 111 టీ. కొలుకులన్‌ = కనుకొనలనుండి, చాలుకొను = వరుననుగొను (ప్రవహించు), బాష్పంబుల్‌ = కన్నీళ్లు, పలుచనిచక్కులన్‌ = సన్నందనమునందిన గండస్థలములందు, లవలీ దళసతితమరందబిందుతతిన్‌ = లవలియను లతయొక్క యాకునందుంబడిన పూందేనె బొట్టులసమూహమును, పురుడింసన్‌ = అనుకరింపం గా మగుడన్‌ = మజలన్‌, ముసుంగు, ఇడెన్‌ = పెట్టెను. విశే. అలం. ఉపమ. ఉ. ఓర్పొకయింత లేని వికచోత్సలలోచనచిత్తవీథి. జ ల్లార్సంగ నీలనీరదశుఖాంగుండు వే చనుదెంచెనంచు. గం దర్పహుతాశను న్వెలికి. దార్చుసఖుండునుబోలె వేండిని ట్టూర్చు దళంబుగా నిగిడె నున్నమితావరణాంశుకాంతయైె. 112 టీ. ఒకయింత = కొంచెము, ఓర్చు = సహనము, లేని, వికచోత్పలలోచన చిత్తవీథిన్‌ = విరిసిననల్ల కలువలంబోలు కన్నులుగలనత్యభామయొక్క మనోవీథిని,

ప్రథమాశ్వాసము చల్చార్పంగన్‌ = ఉపశమిల్దజీయుటకు, నీలనీరదశుభాంగుడు = నల్లమబ్బువంటి మంగళదేహముగలవాండు (శ్రీకృష్ణుండు), వే = శీఘ్రముగ, చనుదెంచెన్‌ = వచ్చెను. అంచు, కందర్చహుతాశనున్‌ = మన్మథాగ్నిని, వెలికిన్‌ = బయటికి, తార్చు = చేర్చు, నఖుండునుబోలెన్‌ = చెలికానివలె, గాలివలె, అగ్నికి మిత్రము (వాయువుకదా), వేడినిట్టూర్పు = వేండియైన నిశ్చాసము, దళంబుగాన్‌ = దట్టముగా, ఉన్నమిత _ కాంతమై - ఉన్నమిత = ఎత్తంబడిన, ఆవరణాంశుక = ముసుంగిడిన చీరయొక్క, అంతమై = చెజంగుకలదై, నిగిడెన్‌ = విజృంభించెను.

భా. సత్యమనోవీథిని సంతాపము పాలుచేయు మన్మథాగ్నిం జల్త్హార్చ శ్రీ కృష్ణు. డనుకాళమేఘ మేతెంచుటంగని యగ్నిసఖుండగువాయువు తనమిత్రు నగ్నిని వెలికిం నార్చుచున్నాండో యన వేండినిట్టూర్పు లవకుంఠనవస్తాంచలము.( బైకెత్తుచు విజృంభించెను. వేండినిట్టూర్చుల నామె చీరచెజంగు పైకగురుచుండెనని భావము,

వ్యా-విశే. “నీలనీరద' అనుపద మిందు సాభిప్రయము. కాబుమబ్బు వర్షించుటయును నగ్శిని జల్ద్లార్చుటయును బ్రసిద్ధమేకదా. నిడు+ఊరుప్పు = నిట్టూరుపు, కుజుచిజబు కడునడునిడుశబ్దముల జడల కచ్చుపరమగునప్పుడు ద్విరుక్రటకారమగు. అలం. ఉగ్రేక్ష చ. వనితకుచద్య్వయంబుపయి నవ్రాసినకుంకుముపత్రభంగముల్‌

జనితనితాంతఘర్మకణజాలముచేత( గరంగి మెల్లమె

ల్లన వెలిపట్టుపయ్యెద కెలంకుల జాయిట యొస్పె మానసం

బున వనెలకొన్నక్రోధరసము న్వడింగట్టుచు నున్నకైవడిన్‌. 113

టీ."వనితుచద్వయంబుపయిన్‌ = సత్యయొక్కచందోయిమీందను, వ్రాసిన కుయమపత్రభంగముల్‌ = కుంుమచేనైన మకరికాపత్రరచనలు, జనితనితాంత ఘర్మకణజాలముచేన్‌ = పుట్టినట్టి యధికమైన చెముటబొట్టుఆ సమూహముచేత, కరంగి = ద్రవీభవించి, మెల్లమెల్లన = ఒయొ్య్యయ్యన, వెలిపట్టుపయ్యెదకెలయకలన్‌ - = టెల్లనైన పట్టుషయ6ట యొక్క పార్వ్వములనుండి, జాజుట, కర్త. మానసంబునన్‌

పారిజాతాపహరణము ప్రథమాశ్వాసము

= మదిలో, నెలకొన్న = నిల్చియున్న, క్రోధరసమున్‌ = కోపరసమును, వడిం . గట్టుచున్‌ = వడంబోయుచు, ఉన్న కైవడిన్‌ = ఉన్న రీతిగ, ఒప్పెన్‌ = అమరెను.

"భా. అధికములైన చెమటబొట్టులచే సత్యచన్దోయి పై వ్రాసిసుయమపత్రరచ నలు కరంగి పైంటచెజణ(గుకొనలనుండి జాజుంట రక్తవర్ణమగు క్రోధరసమును సత్య వడంబోయుచున్నదో యన్న ట్లమరెనని భావము.

వ్యా-విశే, 'మెల్లమెల్లన' గుడ్ణయందు వడంబోయునపుడు నీరు మెల్లనజాజుట సహజము కాన నిది సాభిప్రాయము. క్రోధరసము రక్తవర్ణమని యాలంకారిక సంకేతము. పై+ఎద. పయ్యెద. రూ. అ. పయ్యద. అలం. ఉత్రేక్ష క. మానవతి యిట్లు మానని, మానక్రోధములచే. గుమారిలి చింతా

ధీనగతి నుండ మదిలో, నూనిన్యయేమమున నంబుజోదరు( డనియెన్‌.

టీ. మానవతి = అభిమానవతియైన యాసత్య, ఇట్లు = ఈరీతి, మానని = విడువని, మాన క్రోధములచేన్‌ = భర్తయెడంగల్లిన పట్టుదలచేతను గోపముచేతను, కుమారిలి = దుఃఖించి, చింతాధీనగతిన్‌ = విచారమునకు లోనైనవిధమున, ఉండన్‌, మదిలోన్‌, ఊనిన = ధరించిన, డ్రేమమునన్‌ = ప్రీతితోడ, అంబుజోదరుండు = దామోదరుండు, అనియెన్‌ = పల్కెను.

వ్యా-విశే. అనియెను వచ్యర్థమునకు భూతంబున లిడ్రూపము.

-: శ్రీకృష్ణుడు సత్యభామ ననునయించుట ::-

ఉ. _ఇందునిభాస్య |! మైతొడవు లేల ధరింపవు సన్న కావులీ

వెందును మాన లేవు తెలు పేటికిం గట్టితి వీటికారుచుల్‌

కెందలిరాకుమోవి. దులకింపంగం జేయక యున్కి యేమినీ

చందము వింతయయ్యెడు నిజంబుగ నా కెబుంగంగ6 జెప్పమా. 115

టీ. ఇందునిభాస్య = ఓచంద్రముఖి, మైతొడవులు = మేనునాభరణములు,

ధరింపవేల = తాల్బ్చవేల? సన్నకావులు = వలిపములగుకావిబట్టలు, ఈవు = నీవు, ఎందును = ఏసమయమునను, మానన్‌ = విడువంగా, లేవు = సమర్ధవుగావు, తెలుపు = తెలనిబట్ట, ఏటికిన్‌ = ఎందులకు, కట్టితి = ధరించితివి. వీటికారుచుల్‌ = తాంబూలపుంగాంతులు, కెందలిరాకుమోవిన్‌ = ఎజ్జనిచిగురుటాకుంబోలు పెదవియందు, తులకింపంగన్‌ = ప్రకాశించునట్ట్లుగ, చేయక = ఒనర్చక, ఉన్మి = ఉండుట, ఏమి = ఎందులకు? నీచందము = నీవిధము, వింత = ఆశ్చర్యకరము, అయ్యెడున్‌, నిజంబుగన్‌ = నిక్కముగ, నాకున్‌ = ఎఖజు6(గంగన్‌ = తెలియునట్టు, చెప్పుమా. విశే. 'నున్నకావు' అని పాఠాంతరము. నున్ననిబట్ట లనుటకంటె సన్నని బట్టలనుటయే సరసమని తోంచెడిని. అక్కాలమున యువతులు కావివలిపములం గట్టిటయు, నవి వారికి మిగుల సౌందర్యమును గలుంగశేయునవని యప్పటివారు తలంచుటయు. గలదని పారిజాతాపహరణమను చరిత్రములందలి సత్యావరూథినీ వర్ణనములంబట్టి తెలియవచ్చెడిని. చ. మన మరయందలంచి యొకమార్గము వన్నితో నవ్వుటాలకో నను వెజపించెదో యకట నాయెడ నిక్కము దప్పు గల్లెనో వనజదళాయతాక్షి! పగవాండనె నన్నిటు లేల చూడ వొ క్కనిమిష మైన నీవు దయం గన్గానకుండిన నిల్వనేర్తునే? 116 టీ. మనము = మనస్సును, అరయన్‌ = పరీక్షింపంగా, ఒకమార్గము = ఒక (లోవను, పన్నితా = ఏర్పఅచితివొ? నవ్వుటాలకో = పరిహాసములకో? ననున్‌, వెజపించెదో = భయపెట్టెదవొ? అకట, నాయెడన్‌ = నాయందు, తప్పు = దోషము, నిక్కము = నిజముగా, కల్గెనో? వనజదళాయతాక్షి = ఓపద్మపత్రవిశాలాక్తి పగవా€ డనె = శత్రుండునా? నిన్ను ఇటులు, చూడవేల? ఒక్కనిమిషమైనన్‌ = ఒకనిముస మైనను, నీవు, దయన్‌ = కరుణతో, కన్గొనక = చూడక, ఉండినన్‌, నిల్వన్‌ = జీవింపంగా, నేర్తునే = ఓపుదునె? [1086]

చ. పలుకుల. దేనె లుట్టిపడ6ం బల్కవు నేం డీది యేల వాలుంగ

న్నుల నునుసిగ్గు నూల్కొనం గనుంగొనవేల యురఃస్థలంబుం జ క న్నుల నెదురొత్తి మక్కువ ననుం బిగికౌంగిటం జేర్పవేంటికే

చిలుకలకొల్కి! యెవ్య్వ రెడ సేసిరి నీ కిటు లేల చింతిలన్‌? 117

టీ. పలుకులన్‌ = మాటలనుండి, తేనెలు = మధువుల, ఉట్టి = కాజ్‌, పడన్‌ = ఒలుకంగా, లేదా మాటలందు. దేనె లతిశయింపలా, నేండు పల్క నిదియేల? వాలు6గన్నులన్‌ = సోంగకన్నులందు, నునుసిగ్తు = అల్బమగులజ్జ, నూల్కొనన్‌ = కుదురుకొనంగా, కనుంగొనవేల = చూడవేల? ఉరఃస్థలంబున్‌ దా వక్షప్రదేశమును, చన్నులన్‌ జ స్తనములచే, ఎదురు ఒత్తి = ఎదురుగానదిమి, వక్కువన్‌ = అనుగాగముతో, ననున్‌ - బిగికౌంగిటన్‌ = బిగువైన కౌంగిలియందు, ఏటికే = ఎందులకే, చేర్చవు? చిలుకలకొల్కి = ఓ చిలుకముక్కునంటిన 'కంటి మూలలవంటి కంటిమూలలుగలదాన, ఎవ్వరు, ఎడ = భేదము, చేసిరి. నీకున్‌, ఇటులు = ఈరీతిగ, చింతిలన్‌ = విచారింప6గా, ఏల?

విశే. 'ఎడ' అనుదానికి బ్రకృతము సత్యకు. గృష్టునిపై. గోపము జనించుటం జేసియు, నిక్కొోపము సత్యాసఖి చెప్పినమాటలచేం గల్గినదని కృష్ణునుం దెలిసియే యుండుటంజేసియు, “భేదము అనియే యర్థమును జెప్పి “ఎవ్వరు భేదమును గలుగంేసిరే' అని కృష్ణు డనినట్లు గ్రహించుటయే సరసము. చ. మనమున మాటలం గ్రియల మన్నన లీ నొకనాండు నెట్టికా

మినులకు గారవంబు మెజమెచ్చులకై పచరింతు. గాని పా

యని యనురక్తి నీయెడన యగ్గలమై కనుపట్టు నాకునీ

పనిచినపంవు సేయుటయ ప్రాభవ మౌ టది నీ వెజుంగవే? 118

టీ. మనమునన్‌ = మనస్సుచేతను, మాటలన్‌ = పల్కులచేతను, క్రియలన్‌ = పనులచేతను (మనోవాక్కర్మలచే), మన్ననలు = నమ్మానములను, ఎట్టి కామినులకున్‌ = ఎట్టియువతులకును, ఈను=ఒనంగను, గారవంబున్‌ =.

[109

పారిజాతాపహరణము ] | ప్రథమాశ్వాసవు | సమ్మానమను, మెజమెచ్చులక్రై = మిక్కిలి మెప్పులకై, పచరింతున్‌ = చేయుదును. కాని, పాయని = ఎడతెగని, అనురక్తి = అనురాగము, నీయెడన = నీయందే, అగ్గలమై = అధికమై, కనుపట్టున్‌ = చూపట్టును. నాకు, నీపనిచినపంపు = నీవు దేని నాజ్ఞాపించిన నాయాజ్ఞను, చేయుటయ = ఒనర్చుటయే, ప్రాభవము = ప్రభుత్వము, బెట = అగుట, అది, నీవు, ఎజుంగవే = తెలియవే?

భా. మనోవాక్కర్మములను నిన్నె సంభావింతును. ఆంగికములగు క్రియలచే నే నితరకామినులవిషయమున నగపజచుగారవము మెప్పునకేగాని యన్యము గాదు నీయాజ్ఞను నెజవేర్చుటయే నేను బ్రభుత్వముగ మదినెన్నుదు ననువంశము నీ వెజబుంగనిదికాదు.

విశే. మనోవాక్కాయకర్మములలో నాంతరంగికములగు మనోవాక్కర్మముల మూంటినిమాత్రమే పేర్కొని కాయమును బరిత్యజించుటంజేసి, శరీరద్వారముగనే వెజవనితలవిషయమునం బ్రేమంజూపుదుననియు, నదియు ముఖప్రితికేగాని యన్యము గాదనియు, శ్రీకృష్ణుండు సతథ్రు. దెలియంబల్కెనని గ్రహించునది. నీయాన ననుసరించి పారిజాతముం బ్రాభవమునం దెత్తునని శ్రీ కృష్ణుండు సాభిప్రాయముగం బల్కినట్లు “నీపనిచినపంపు సేయుటయె [ప్రాభవము' అను మాటలవలన దెలియవచ్చెడిని. మజియుం బారిజాతమును రుక్కిణి కిపు డర్పించుట యనునది ముఖప్రీతికై యొనర్చినదిగాని, నిండు డ్రేమంజేసినది కాదని శ్రీకృష్ణుండు సతథు నెజింగించినాండు. మ. పడంతీ! నీమధురాధరామృతము నీబాహాపరీరంభముం

బడయన్‌ ధన్యుండం గాకయుండిన ననుంబాటించి యొక్కింత నీ

నిడువాలుంగడగంట( జూడుమనుచు న్నిల్పోపమిం బైచెజం

గొడియం జేవిరిదమ్మి వ్రేయుటకునై యుంకించి జంకించినన్‌. 119

టీ. పడంతీ = ఓయువతీ, నీమధురాధరామృతము = నీదగుతీయని మోవిసుధను, నీబాహాపరీరంభమున్‌ = నీచేతులచేనైన యాలింగనమును, పడయన్‌

[110]

= పాందుటను, ధన్యుండన్‌ = కృతార్ణుండను, కాక+ఉఊండినన్‌ = కాకున్న, నన్నున్‌, __ పాటించి = లెక్కంగొని, ఒక్కింత = ఒక కొంచెము, నీనిడువాలుంగడగంటన్‌ =

నీదగువిశాలమైన దీర్ధమైన కటాక్తముచే, చూడుము, అనుచున్‌, నిల్పోపమిన్‌ = ఓర్చులేమిని, పైచెజంగున్‌ = ఉపరిభాగమున నున్న (చీర) కొనను (పైంటకొసను), ఒడియన్‌ = లాగంగా, (సత్య) చేవిరిదమ్మిన్‌ = చేతియందలివిరిసిన (లీలా) పద్మముచే, వ్రేయుటకన్‌+ఐ = కొట్టుటకునై, ఉంకించి = ప్రయత్నించి, జంకించినన్‌ = బెదరింప.గా.

విశే. కామినులు చేత విలాసార్థము పద్మముం దాల్తురని “హస్తే లీలాకమల- ములకే' అనుమున్నగు కవివాక్యములవలన.౬ దెలియవచ్చెడిని. ఉ. పాటలగంధిచిత్తమున. బాటిలు కోపభరంబు దీర్ప నె

ప్పాటను బాటు గామి మృదుపల్లవకోమలతత్పదద్వయీ

పాటలకాంతి మౌళిమణిపంక్తికి వన్నియ వెట్ట నాజగ

న్నాటకసూత్రధారియదునందనుం డర్మిలిమొక్కె మొక్కినన్‌. 120

టీ. ఆజగన్నాటకనూత్రధారి = ఆవ్రవంచవాను నాటకమునకు

" సూత్రధారియైన, యదునందనుండు = యాదవకుమారుండు (శ్రీకృష్ణుండు), పాటల

గంధిచిత్తమునన్‌ = పాగడపూవుతావింబోలు తావిగలసత్యయొక్క మనస్సున, పాటిలు = సంభవించిన, కోపభరంబున్‌ = కోషభారమును, ఎప్పాటను = ఏవిధముచేతను, తీర్చన్‌ = పోంగొట్టుటకు, పాటు = సాధ్యము, కామిన్‌ = కాకుండుటచేతను, మృదు..... కాంతి-మృదుపల్లవ = మెత్తనిచిగురులవలె, కోమల = మృదువైన, తత్‌ = ఆతస్యభామయొక్క, పదద్వయీ = పాదద్వయసంబంధమైన, పాటలకాంతి = ఎజ్జనికాంతి, మౌళిమణిపంక్తికిన్‌ = శిరస్సునందలి మాణిక్యముల చాలునకు, వన్నియ = కాంతి, పెట్టన్‌ = ఇడంగా, అర్మిలిన్‌ = (ప్రేమతో, మైొక్కెన్‌ = నమస్కరించెను. మైక్కినన్‌ = నమస్కరింపంగా.

భా. నత్యవుదిని నెలకొన్నకోవ మేపాటను బోంగొట్టటకు శక్యము

గొకుండుటం జేసి, శ్రీకృష్ణుడు పల్లవారుణములైన యామెపదములయరుణకాంతి యాత్మ మౌళిమణుల యరుణదీధితికి వన్నియవెట్ట నమస్కరించెను. అనంగాం బాదములపై నెరలథెినని భావము.

విశే. జగన్నాటకమును నడుపం బ్రధానుండుగావుననే యిట్లు నటించినంగాని యీనాటకము చక్కంబడనేరనది యెంచి యీగతిని నటించెను. మజీయు నిట్లు నటించుటయు జగన్నాటక మిట్టుండునని తెల్పుటకే యని గ్రహింపవలెను, కావున, భార్య పాదములపై నొరగుట కృష్ణున కొకకలంకము గూర్చునదికాదని యెన్న వలయును. మజియు. గామశాస్త్రపద్ధతిని, నలంకారశాస్త్రసరణిని, నాయునిదగు నీకృత్యము మిగుల రసమును బోషించునదే యగుటంజేసియు నిది యనింద్యమే యనవలయును. సత్యపదములు మృదుపల్లవకోవములము లగుటంజేసియే యామెతాయు శ్రీకృష్ణునకు సంతాపకరము గాకుండుటయ్యు, మీందు మిక్కిలి కృష్ణుం డామెపాదములు నొచ్చెనేమోయని యనుటయు మీ6ంద సంభవించును. అలం. వృత్త్యనుప్రాసము. " మ. జలజాతాసనవాసవాదిసురపూజాభాజనం బై తన

ర్పులతాంతాయుధుకన్నతండ్రిశిర మచ్చో వామపొదంబునం

దొలంగంద్రోచె లతాంగి, యట్ల యగు, నాథుల్నేరముల్సేయ" బే

• రలుకంజెందినయట్టికాంత లుచితవ్యాపారము ల్నేర్తురే? 121

టీ. లతాంగి = తీవంబోడియగుసత్య, జలజాతానన .... భాజనంబై - జలజాతాసన = బ్రహ్మ వాసవ = ఇంద్రుండు, అది = మొదలైన, సుర = దేవతలయొక్క, పూజా = పూజకు, భాజనంబై. = ,పాత్రమై, తనర్చు = ఒప్పు, లతాంతాయుధుకన్నతండ్రి శిరము = పుష్పాయుధుండగు మన్మథుని జనకపితయొక్క శిరస్సును, అచ్చోన్‌ = ఆ సమయమున, వామపాదంబునన్‌ = ఎడమకాలిచే, తొలంగన్‌ = అపసరిల్లునట్లుగ, త్రోచెన్‌ = త్రోసివైచెను, అట్టయగున్‌ = ఆదియుక్తమే. నాథుల్‌ = భర్తలు, నేరముల్‌ = తప్పులను, చేయన్‌ = ఒనర్పంగా, పేరలుకన్‌ =' పెద్దదగుకోపమును, చెందినయట్టికాంతలు = పొందినట్టి కామినులు, ఉచిత

వ్యాపారముల్‌ = అర్హములైనపనులను, నేర్తురే = నేర్చియుందురే ?

విశే. లతాంగికావుననే యామెతాంపు శ్రీకృష్ణునకు నొప్పిని గలుగంజేయలేదు. భర్శకృతాపరాధమునం బేరలుకం గాంచినది కావుననే సత్య స్రీ జనసహజ భావమున నిట్టియనుచితవ్యాపారము నొనర్చం బాల్చ్బడియె.గాని లేకున్న నట్టెన్నండు నొనర్చు నదికాదనియు, నిక్కారణము నామెకు. బతిభక్తిలేదనికాని, చెడెననికాని యూహింప నలవిగాదనియు, “పేరలుకంజెందినయట్టికాంత లుచితవ్యాపారముల్నేర్తురే' అనునర్థాంతరన్యాసవాక్యమూలమున గవి దెలిపెను. కావున, నిది నాయిక కపకర్ష నాపాదించునది కాదని యెన్నవలయు. చ. నను భవదీయదాసుని మనంబున నెయ్యపుంగిన్క( బూని తాం

చినయది నాకు మన్ననయ చెల్వగు నీపదపల్లవంయబు మ

త్తనుపులకాగ్రకంటకవితానము దాంకిన నొచ్చునంచు నే

ననియెద నల్క మానవుగదా యింకనైన నరాళకుంతలా | 123

టీ. అరాళుంతలా = కుటిలములైన కుంతలములుగలదాన | భవదీయ దాసునిన్‌ = నీసేమకుని, ననున్‌, మనంబునన్‌ = మదిలో, నెయ్యపుంగిన్కన్‌ = ప్రణయకోపమును, పూని = వహించి, తాంచినయది = తన్నినయది (తన్నుట), నాకున్‌, మన్ననయ = సమ్మానమే, చెల్వగు = అందమైన, నీపదపల్లవంబు = . నీపాదమనుచిగురు, మత్తను.... వితానము = నాశరీరమందలి రోమాంచముకొనలనెడి ముండ్లగుంపులను, తాంకినన్‌ = అంటినచో, నొచ్చును, అంచున్‌, ఏను, అనియెదన్‌ = పల్కెదను, ఇంకనైనన్‌, అల్కన్‌ = కోపమును, మానవుగదా = విడువవుగా?

విశే. నీకుంతలము లెంత వక్షములో నీ స్వభావమును నంత వ॥్రమే. కాకున్న నింతగం ట్రార్జించినను నీవలుక విడువవేల అనునభిప్రాయముతో “ఆరాళుంతలపదము' ప్రయుక్తమయ్యెనని గ్రహించునది. ముల్గుపై6 బడినచో6 జిగురు చిరుగుటయు దాన దానిశోభ చెడుటయు సహజములు. కంటకవితాన మనుటంజేసి రోమాంచాతిశయము ప్రకటితమయ్యొును. నాయికా పాదతాడనము నందియు నాయకు. డిట్లు పలకుటయు నాయకోత్కర్షకే కారణమని యాలంకారి

కాశయమైనట్టు సాహిత్యదర్చుమునందలి యాక్రింది సందర్భము తెల్పుచున్నది. “దాసే కృతాగసి భవత్యుచితః ప్రభూణాం పాదప్రహార ఇతి సుందరి నాస్మి దూయే, - ఉద్యత్కఠోరపుల కాయరకంటకాగ్రై ర్యద్భిద్యతే మృదుపదం నను సావ్యధా మే ఇంచుమించుగ దీనికి భాషాంతరీకరణమే యీపద్యమనుట స్పష్టము. ఇంక సత్యభామ కృష్ణునిశిరము'పై6 దాంచెనని 121-వ పద్యమున వర్ణించినకవి. యిందు “నీపషదపల్లవము మత్తనుపులకాగ్రకంటకవితానము సోంకిన నొచ్చునంచు' శ్రీ కృష్ణు డన్నట్లు వర్ణించుట యెట్లు పొసంగునని కొందజందురు. కాళ్లపై నుత్తమాంగమును మోపి సాష్టాంగనమస్కార మాచరించునపుడుగదా సత్య కృష్ణునిశిరమును దొల6 గంద్రోచెను? అపు డామెపదము త్రోచుటయందైన సంరంభమువశమున శరీరము నకు6 దాశెననియు6 ద్రోయునపుడు శరీరముం దాశెననుట కీపద్యమే సాక్ష్య మనియు, సమాధానము చెప్పుదురు. కాని శ్రీకృష్ణుండు నామేనియందలి కంటకములంబోలు పులకాగ్రములను నీపాదము తాంకినచో నొచ్చియుండునని మాత్రమే పల్కెననియు6 బాదము మేనునుదాంకినట్లు పల్కలేదనియు. జెప్ప నొప్పునుగాన, నట్ట్లాశంకింప నవకాశమే లేదని విశదమగుచున్నది తాంకినన్‌ = అంటినచో, ఇది చేదర్థకరూపము. మటీయు నేతన్మూలమున శ్రీకృష్ణుడు తన మోహాతిశయమును సత్థ్రుం దెలిసెననియు ధ్వనించెడు. నొచ్చును-నొచ్చి యుండును, అన6గాం దాంకినచోం దప్పక పాదమునకు నొప్పి కల్షియుండునని భావము. ఇది తద్ధర్మార్థకరూపము. అక్కపటనాటకసూత్రధారి శ్రీకృష్ణుండు తన మేంనగల్లిన సాత్వికచిహ్నములను ననురక్తిని సత్యకు. బ్రకాశముసేయు నెపమున “ఈయొడలిపై నెక్కొనుకంటకాగ్రములంబోలు పులకాంకురములందా6కిన నీపదవల్గ్లవము నొచ్చియుండును. తెలివిళక్కువదానవు. నీకు. గల్గుకష్టమును గూడ నీవు కోపవశమున గాంచవైతివి. నీపదము చిగురాకునొప్పిదముగలదిగాన నాకు నొప్పికలుగ6 జేయంజాలదు” అని యీరీతిని బ్రసంగించె ననుటయే సరసమగుట6 బైశంక కవకాశమే గానరాదు. ఇట్టుగాక కన్యాశయము కొంద అనుకొనినట్లే యైనచో “తాకుట నొచ్చెను' అనియే పదప్రయోగము చేసియుండును.

• పురుషులకుంగూడ సాత్వికోదయమును వర్ణించుట కవులయాచారమై యున్నది. “పాటలగంథి, జలజాతాసన, కోపనపదహతి, నను భవదీయదాసుని” ఈనాల్లు

పారిజాతాపహరణము ప్రథమాశ్వాసము పద్యములును నేతత్కృతిభర్తయైన శ్రీకృష్ణదేవరాయమహీజాని తనప్రియురాలగు తిరుమలదేవి ప్రణయకోపవశము దన్ను. బాదతాడనము పాల్సేయం, దజ్జ్ఞని తావమానభరముకతన. గొన్నిదినంబు లామెమందిరమునకు( బోవుటమానంగ, నామె యరణపు(గవియగు ముక్కుతిమ్మన యావిషయము నెళంగి పారిజాతా పహరణమును రచించి, యందు సత్య శ్రీకృష్ణునిశిరమును దన్నినట్టు విషయమును గల్పించి, తన్మిషను గృష్టదేవరాయల కినుక నపనయించి యిర్వుఅనుగూర్చి ననుజన శ్రుతికి సూచకములండ్రు. తదనుసారముగ 122 లోనుండు, కుహనాగోపాలుండు = మాయాకృష్ణుండు. ఇది కృష్ణదేవరాయనామద్యోతకమని యండ్రు. ధవ సత్యభామ శ్రీకృష్ణుని దూజుట ::-

చ. అన విని మానినీతిలక మప్పుడు మేయజ దోంప నిక్కి వీ

డీన కచపం క్తి. బల్మబజు ముడి న్వెడ దోపుచు. బైచెజంగు గ్ర

క్కున( జనుదోయి( జేర్చుచు మొగంబున లేంచెమ రంకురింప జం

కెననెజిచూపు చూచి పలికెం జలితాధరపల్ల వాగ్ర మై. 124

టీ. అనన్‌, విని, మేయట = శరీరార్థము, తో6పన్‌ = ప్రకాశముకాంగ, నిక్కి = లేచి, వీడిన, కచపంక్తిన్‌ = కేశములవరుసను, ముడిన్‌ = ముడియందు, వెడ "ఇ వ్యర్థముగా (ఊలజకే), దోపుచున్‌ = తూర్చుచు, పైచెజంగున్‌ = పైంటచెజ6 గును, చనుదోయిన్‌ = స్తనద్వయమున, ్రక్కునన్‌ = శీఘ్రముగ చేర్చుచు,' మొగంబునన్‌, లేజశెమరు = చిజఖుచెమట, అయకురింపన్‌ = పుట్టంగా, జంకన నెజటీచూపు = బెదరింపుగల సొగసగుచూపు, చూచి, చలితాధరపల్లవాగ్రయై = తూలెడు చిగురువంటి మోవికొనగలదై, పలికెన్‌.

భా. సత్య శరీరార్థ మగపడురీతినిలేచి వీడినకేశములముడి నమర్చుచు. బైంట సవరించుకొనుచు, బెదరింపుచూపునం గృష్టునిం గాంచి యధరపల్ల వము చలింప నీగతి ననెను. -

విశే. సత్యభామ యొనర్చిన యీచేష్టలు నసంభ్రమవశమున నారీజను నారా

ప్రథమాశ్వాసము లొనర్బునవియు, వారు కాముకుని లోంగొనునదనునంగూడ నిట్టివాని నొనర్తు రనియు6 దెలియనయ్యెడు. ఉ. ఈనయగారపుంబ్రియము లీపస లీమొగమిచ్చమాట లే

లా నిను నమ్మియుండినఫలం బిదె తోడన కలె నాకునీ

యాన సుమీ ననుం జెనకి యాణడివెట్టిననవ్వువారలం

గాన వెజుంగునే పసులకాపరి భావజమర్శకర్మముల్‌ ? 125

టీ. ఈనయగారపుం బ్రియములు = ఈమృదుత్వముతోడి ప్రియవచనములు, ఈ పసలు = ఈచాతుర్యములు, ఈమొగమిచ్చమాటలు = ఈ ముఖస్తుతి వచనములు, ఏలా = ఎందులకు? నిను నమ్మియుండినఫలంబు = నిన్ను విశ్వసించినఫలము, తోడనె = వెంటనె, నాకున్‌, కల్గెన్‌ = సంభవించెను. నీయానసుమీ = నీతోడుసుమా, ననున్స్‌, చెనకి = తాంకి (నన్నుద్దేశించి) ఆజడివెట్టిన నవ్వువారలన్‌ = నిందించినపరిహాసకులను, కానవు = ఎటింగవు. (తెలిసికొనవు) 'కానను' అని పాఠాంతరము, అపుడు సత్య కర్తయగు. కానను = చూడలేను. 1పసులకాపరి = గోపాలుండు, భావజమర్మకర్మముల్‌ = మదనతంత్రములను, ఎటుంగునే = తెలియునే?

విశే. “పసులకాపరివి కావుననే నను నారదుండు దూటుచుండ నీవును వీనులకు విందుగ వింటివి. మజియు నరసికశిఖామణిని కావుననే నాకు నీపొందు తగదు.” అని సత్య కృష్ణుని గ్రామ్యజనతను, నరసికతను బ్రకటించుచు6 బసంగించెనని యొన్నునది. ఉ. ఇంకిటు నిన్ను నమ్మ నను నేమిటికిం గెరలించె దెంతయుం

బొంకము గాని నీవలనిబొంకులు మాచవి గొవు రుక్కిణీ

పంకజపత్ర నేత్రకును బ్రాణపదంబులు గాని వల్లవీ

కింకర ! చాలు. జాలు నుడికింపకు నింపకు లేనికూరుముల్‌. 126

టీ. ఇరకన్‌ = ఈపైని, ఇటు = ఈరీతిగ, నిన్నున్‌, నమ్మన్‌ = విశ్వసింపను.

16]

ననున్‌, ఏమిటికిన్‌ = ఎందులకు, కెదలించెదు = చెలరేంగింతువు. ఎంతయున్‌ = మిక్కిలి, పొంకము = పొందిక, కాని (నిరుపయోగములు) నీవలనిబొయకులు = నీవానకూల్యమునకై యాడిన కల్గమాటలు, మాచవి = మాకురుచి, కావు. వల్లవీకింకర = వ్రేతలసేవకుండా | రుక్మిణీ పంకజపత్రనేత్రకును, సత్యభామకే, ప్రాణపదంబులు = ప్రాణతుల్యములు, చాలుంజాలున్‌, ఉడికింయు = పరితపింప6 జేయకుము, లేనికూరుముల్‌ = లేని స్నేహములను, నింహకు = నిండింపకుము.

విశే. 1. ఈవలనిబొంకులు, 2. నడికింపకు' అను పాఠాంతరములు గాననగును. 1. అర్ధవిశేషస్ఫూర్తిలేమి నిందు విశేషమెద్దియు.౬ గానరాదు. 2. నడికింయు మనంగా గలపింపయేయకుమని యర్థము. దీనకన్న నాండువారిమాటల గతి ననుసరించిన, నుడికింయు మను నదియే సాధుపాఠమని తోంచెడిని. 'మాచవి” అని మాశబ్దప్రయోగ మహిమానాతిశయ సూచకము. పల్లవీకింకరపదము గ్రామ్య వనితాసక్తి ప్రకాశనపురస్సరముగ నరసికతాద్యోతనార్థము. ఉ. గట్టివచేంతలుం బసలు౯ గల్లదనంబులు నీవు పుట్టగా!

బుట్టిన వెందు లేని పలుపోకలమాయలు నీకు వెన్నతో!

పెట్టిన వౌటెటీంగియును బేలతనంబున నిన్ను నమ్మినా

గుట్టును దేజము న్మిగులం గోల్పడిపోయితి నేమి 'సీయుదున్‌? 127

టీ. గట్టివచేంతలున్‌ = ధూర్తకృత్యములును, పసలున్‌ = చాతుర్యములును, కల్గదనంబులున్‌ = చెడ్డనడతలును, నీవు పుట్టంగా౬ బుట్టినవి (నీపుట్టుకతోడనే పుట్టినవనుట), ఎందున్‌ = ఎచ్చటను, లేని, పలుపోకలమాయలు = అనేక విధములైన మాయలు, నీకు వెన్సతోం బెట్టినవి. (నీకుగ్గుతోం బట్టినవని భావము) జెట = అగుట, ఎజీంగియును = తెలిసియు, బేలతనంబునన్‌ = అవివేకమున, నిన్ను నమ్మి = నిన్ను విశ్వసించి, నాగుట్టును = నామానమును, తేజమును = ప్రభావమును, మిగులన్‌ = మిక్కిలియు, కోల్పడిపోయితిన్‌ = పోంగొట్టుకొంటిని. ఏమిచేయుదున్‌ ?

| పారిజాతాపహరణము | | ప్రథమాశ్వాసము |

విశే. గట్టిఃవా = గట్టినోరుగలవాండు = ధూర్తుండు. గట్టిన. 125, 126, 127 పద్యముల భగవతృ్పక్షమగు నొకానొక నర్థవిశేషమును స్ఫురించెడు - “125 ప్రియ ములును ముఖప్రీతికరములును నగుమాటలేల? నిన్ను భక్తిని నమ్మినందులకు వెంటనె ఫలముకల్గెను. నన్నుద్దేశించి నిందసేసినపరిహాసకుల నీవు దయమీజ. గాంచవు. ఓగోపాల! మది నుదయించుమర్మకర్మముల నీవెంతయు నెబుంగని సరళస్వభావుండవు. 126. ఇంక నే నజ్ఞానమున నిన్నిదినములు భావించుగతిని నిన్ను భావింపను. నన్నేల యీగతిని గెరలంజేయుదువు? పొందికకానిబొంకులు పలుకంజాలను. లక్ష్మ్యంశసంభూతురాలగు రుక్మిణికి నిక్కువముగ నీమాటలు ప్రాణపదములే. ఓ గోపాల! నన్ను బాములపాల్సేయక యకృత్రిమమగయకారిమిం గాంతువుగాక. 127 సత్వరజస్తమోగుణముల నేర్చడుకృత్యముల మాయారూపు. ఉవై జగత్తును మోహింపశేయునిన్ను నే నజ్ఞానవశమున సామాన్య గోపాలునింగాం దలంచితి,. దాన నామానప్రభావములు డిందుపడియెను. అయ్యో! నేనింక నేమి యొనర్తును” అని యీగతి నీపద్యత్రయమున భగవానుని త్రిగుణాతక్రుని బొగడి, తద్భక్తవాత్సల్యాతిశయమును నిపుణముగం బ్రకటించి, కవి వైష్ణ్ట్వమతాశ్రయుండగు (పతి కింపు వుట్టించి, తనయభేదభావమును వెల్లడించెనని సరసహృదయులు తలంతురు. ఇట్టి యాశయము మదినిడికొనియే యీసందర్భమున “జగన్నాటక సూత్రధారి" కుహనాగోపాలుండు' అని శ్రీకృష్ణరూపము భగవానుని మాయారూపమే యని సూచించెను. చ. మునిపతి వచ్చి పూవాసంగి మోదముతోడ భవత్రియాంగన

న్వినుతి యొనర్పంగా వినినవీనుల మాచవిగానిమాటల

న్వినవలసెంగదా యిప్ణడు నీ విట వచ్చుట పారిజాతవా

సన బ్రకటించి నాకు నెకసక్కెము సేయన కాదె చెప్పుమా. 128

టీ. మునిపతి = మౌనిరాజు (నారదుండు), మోదముతోడన్‌ = సంతోషముతో, భవత్రియాంగనన్‌ = నీప్రియురాలిని, వినుతి = స్తుతి, ఒనర్పంగాన్‌ = చేయగా, వినిన వీనులన్‌ = విన్నచెవులచే, మాచవిగానిమాటలన్‌ = మారుచింపనిపల్కులను, వినవలసెంగదా = వినవలసివచ్చెనుగదా? ఇపుడు = ఈ సమయమున, నీవు,

కన్నే

పారిజాతాపహరణము ప్రథమాశ్వాసము ఇటన్‌, వచ్చుట, పారిజాతవాసనన్‌ = పారిజాతపుష్పపుందావిని, ప్రకటించి = వెల్లడించి, నాకున్‌, ఎకసక్కెము సేయనకాదె = పరిహాసముచేయుటకే కదా! చెప్పుమా. వ్యా-విశే. 'భవత్రియాంగన' యనుటంజేన్‌, యామెయే నీయెక్కుడు మక్కువకు€౬ బాత్రముగాని నేను గానని ధ్వనించెడు. మాశబ్దము చిత్తాన్నత్యద్యో తకము నాకు నెకసక్కెము' అనుచో “నన్ను నెకసక్కము' అనుటకు మాజుగా షష్ట్యంతనాశబ్దము ప్రయుక్తము. ఇట్లు షష్టి పెక్కువిభ్తులకు మాజుగం గల్గుట ప్రసిద్ధము. క. మానంబె తొడవు సతులకు మానమె ప్రాణాధికంబు మాన మఖిలస మ్నానములకు మూలం బగు మానరహిత మయినబ్రదుకు మానిని కేలా? 129 టీ. సతులకున్‌ = పతివ్రతలగు స్రీలు, తొడవు = అలంకారము, ప్రాణాధికంబు = ప్రాణముకన్న మ్కుడైనది. అఖిలసమ్మానములన్‌ = సమస్తమైన గౌరవములకును, మూలము = కారణము, మానరహితమైన = ఛిత్తాన్నత్యము లేని, అలం. ఉల్లేఖము. తే. తనదుకోడండ్రలోన. బెద్దయు6గ నన్ను దేవకీదేవి మన్నించు నీవు నాకు( జనవు లిచ్చుటంజేసి యాసాధ్విసేవ "సేయం బోవంగ నా కింక సిగ్గు గాదె? 130 టీ. పెద్దయు.(గన్‌ = మిగుల పెద్దదానినిగా, మన్నించున్‌ = సమ్మానించును, చనవు = ్రేమతోడి స్వాతంత్ర్యము. సాధ్వి = పతివ్రత. సీ ఉవిద యెవ్వతె నోంచి యున్నదో యీస్యమం తకరత్న మింక నౌందల ధరింప 110,

నీరైవతకశైలచారుకకూటవిటంక కేలి కిం కెవ్వతె పాలుపడునా యెవ్వతె కబ్బునో యీవసంతారామ కర్పూరకదళికాగారవసతి లీల నీమణిసొధజాలకంబుల నిన్ను. గూడి యెవ్వతె వార్ధి. జూడం గలదొ త. యకట నేం బెంపం జెరిగిన శుకమయూర శారికాబ్బంద మెవ్వతె. జేరునొక్కొ నన్ను నాతోడిసవతులు నగక మున్న పంత మలరంగ నిన్ను మెప్పింతు0గాక. 131 ట్‌. ఈస్యమంతకరత్నము = ఈస్యమంతక మను పేరుగల రత్నమును (దీనిని సత్రాజిత్తు సూర్యవర ప్రభావమున బడసి కూంతున కరణ మొసంగెను.) ఇంకన్‌ = ఈపైని, బెందలన్‌ = తలపైని, ధరింపన్‌ = తాల్చంగా, ఎవ్వతె, ఉఊవిద = ఏస్త్రీ నోచి = వ్రతమొనర్చి, ఉన్నదో, ఈరైవతక ..... కేలికిన్‌ = ఈరైవతకాద్రి సంబంధమైన సుందరములైన శిఖరములందలి గువ్వగూడుల విహారమునకు, ఎవ్వతె, ఇంకన్‌, పాలుపడునొ = లోంబడునో, ఈవసంతారామ .... వసతి = వసంతోద్యానమందలి కర్పూరపుటరంటిచెట్ల నడుమనైన గృహమందలియునికి, ఎవ్వతెకున్‌, అబ్బునో = లభించునో? లీలన్‌ = విలాసముతో, ఈమణిసాధ జాలకంబులన్‌ = ఈరత్నాలమేడల గవాక్షములందు, నిన్నున్‌ గూడి, ఎవ్వతె, వార్థిన్‌ = సముద్రమును, చూడన్‌ కలదో, అకట = అయ్యో! నేను, పెంపన్‌ = పోషింప6 గా పెరింగిన = అభివృద్ధినందిన, శుక... బృందము = చిలుకలయు నెమిళులయు గోరువంకలయు గుంపు, ఎవతెను, చేరునొక్కొ = పొందునొకో ? నాతోడిసవతులు = నాతోడివారలైన సపత్సులు, నగకమున్న = నవ్వకమునుపే, పంతము = (ప్రతిజ్ఞ అలరంగన్‌ = ఒప్పునట్ట్లు, నిన్ను మెప్పింతు6(గాక = తప్పకమెచ్చయీయుదును. . విశే. ఇందు సత్యభామ తనమరణమును గృష్టును సూచించెను 'మెప్పింతు6 [120]

[తక డయజ టు లలు | గాన' అని పాఠాంతరము. అపక్ష్తమున 'తాన' అనుదాని హేత్వర్థకావ్యయముగ (గ్రహించి యుత్తరపద్యముదో నన్వయించుట యుచితము. 'సామికాని అనుమున్నగు ప్రయోగములందువలెంగాక యిందు "కాని అనునది స్వతంత్రముగ సంబోధన బ్రయుక్తమయ్యెనని కొందబు వ్రాసిరి. కాని దీని కిందుందక్క నెందును స్వతంత్రప్రయోగ మగపడమినట్ట్లు గ్రహింప నవకాశము లేదని తోంచెడు. క్‌ు నను నెవ్వతింగా. జూచితి, వని యంతర్పాషయగుచు నవనతముఖియై ఘనతరగద్దది కొని, స్వనమున మథి మాటలాడ శక్యము గామిన్‌. 132 టీ. ననున్‌ ఎవ్వతి6గాన్‌ చూచితివి = నన్ను సామాన్యవనితనుగా నెంచితివా? ఇది యాండువార లను గర్యోక్తి. అని, అంతర్చాప్ప = లోనున్నకన్నీరుగలది, అగుచున్‌, అవనతముఖియై = వంచినమోముగలదై, ఘనతరగద్గదికానిస్పృనమునన్‌ = గొప్పదైన డగ్గుత్తిక గలస్వరముతో, మటి = మజీయు, మాటలు+ఆడన్‌ = పల్కుటకు, శక్యము = వీలు, కామిన్‌ = కాకుండుటచే, ఉత్తరపద్యముతోనన్వయము. వ్యా-విశే. కామి: అగుధాతువ్యతిరేకభావార్థకరూపము. ఉ. ఈసున బుట్టి డెందమున హెచ్చినశోకదవానలంబుచే గాసిలి యేడ్చె. బ్రాణవిభుకట్టెదుటన్‌ లలితాంగి పంకజ శ్రీసఖమైనమోముపయి. జేలచెజం గిడి బాలపల్లవ (గాసకషాయకంఠకలకం ఠఈవధూకలకాకలీధ్వనిన్‌. 133 టీ. లలితాంగి = సుందరమైన శరీరముగలసత్య, ఈసునన్‌ = ఈర్వ్యచే, పుట్టి, డెందమునన్‌ = మదిని, హెచ్చిన = వృద్ధినందిన, శోకదవానలంబుచేన్‌ = శోకమనుదవారగ్శిచే, గాసిలి = బాధనొంది, (ప్రాణవిభుకట్టెదుటన్‌ = ్రాణేశ్వరు( డగు శ్రీకృష్ణు నెట్టయెదుట, పంకజశ్రీసఖమైన ఇ పద్మశ్రీకిమిత్రమైన, మోముపయిన్‌ = ముఖముమీ.ద, చేలచెజంగు = వస్తాంచలమును, ఇడి = ఉంచి, బాల... ధ్వనిన్‌ - బాల = లేంతయైన, పల్లవ = చిగురులయొక్క, గ్రాన = తిండిచే, కషాయ = మధురమైన, కంఠ = కుత్తుకకల, కలకంఠవధూ = ఆండుకోయిలల ననన న న

యొక్క, కల = అవ్యక్తమధురమైన, కాకలి = సూక్ష్మమైన, ధ్వనిన్‌ = శబ్బముంబోలు శబ్దముతో, ఏడ్బెన్‌.

వ్యా-విశే. చేల. '్ర. చేలము. ఇచ్చో “చీరి అనుపాఠకాంతర మగపడును. కాని యిది వాడుకయందే స్రీవస్త్రమాత్రపర్యాయముగ నగపడుట నిందర్థవిశేష మేమియులేదు. కడు+ఎదురు = కట్టెదురు. ఇది యౌపవిభక్తిక మగుట టవర్ణమును సప్తమ్యర్థమున నత్వముం గల్లెను. ఇట్లే మనువసుచరిత్రముల స్తీ రోదనము హృద్యమగుగతిని వర్షితమయ్యెను. ఈమూండుపద్యములయర్థమును గమనించియే 'మక్కుతిమ్మన ముద్దు ముద్దుగను, అల్లసానిపెద్దన నల్లనల్లను, భట్టుమూర్తి బావురు మనియు నేడ్చె' నని పెద్దలందురు. నిక్కముగ నాలోచించిన, నీవర్ణనము ముద్దుముద్దుగనే యొప్పుచున్నది. “భవన్నభాంకురము సోంె6 గనుంగొనుమంచు వేదననెపంబిడి కలస్వనంబుతో మీంటిన విచ్చుగుబ్బచనుమిట్టల నశ్రులు చిందువొందగా” వరూథిని నేడ్పించిన యల్లసాని వాని వర్ణన మల్లనల్లనే యగపడును. మజీయు గిరిక “గాంభోజీరాగవిపంచికాకలన నెల్లెత్తి మోమున బటాగ్రం బొత్తి” యేడ్చినట్లు వర్ణించినమూర్తికవి వర్ణనము బావురు మని యేడ్చుటనే తెలుపును. ఇట్లే క్రమముగ నొకవర్ణనము నానంతరకాలికులు తమయిచ్చ వచ్చినగతిని మెజుంగువెట్ట నెంచుట చూపబ్టెడిని. ఉ. ఆరమణీలలామ మది నంటినకోపభరంబు నిల్పంగా

నేరక నెవ్వగం బొగుల నీరజనాభుండు నిండుంౌంగిటం

జేరిచి బుజ్జగించి నునుణొక్కుల( జాలుకొనంగ జాజుక

న్నీరు కరంబునం దుడిచి నెయ్యము. దియ్యముం దోడు నిట్టనున్‌. 134

టీ. ఆరమణీలలామ = ఆ స్త్రీరత్సము, మదిన్‌ = మనస్సున, అంటిన = లగ్నమైన, కోపభరంబున్‌ = కోపభారమును, నిల్బంగాన్‌, నేరక, నెవ్వగన్‌ = నిండు దుఃఖమున, పొగులన్‌ = దుఃఖింపంగా, నీరజనాభుండు = కృష్ణుండు; నిండు. గాం గిటన్‌ = నిండైనభుజాంతరమున, చేరిచి, బుజ్జగించి = ఓదార్చి, నును/యక్కులన్‌, చాలుకొనంగన్‌ = వరుసగనునట్టు, జాజు = తొజంగు, కన్నీరు, కరంబునన్‌ =

[122]

పారిజాతాపహరణము ప్రథమాశ్వాసము హస్తముచే, తుడిచి, నెయ్యము = స్నేహము, తియ్యమున్‌ = మాధుర్యమును, తో6ంపన్‌ = ప్రకాశితమగునట్టు, ఇట్లు = ఈరీతిగ, అనున్‌ = అనెను. వచ్యర్థమున “భూతమున లాడ్రూపము. వ్యా-విశే. కౌంగిలి. బె పవిభక్తికము. ఉ. ఓలలికేంద్రనీలశకలోపమకైశిక! యింత వంత నీ కేల లతాంతమాత్రమున కే6 గలుగ న్విను నీకు దేవతా కేలివనంబు సొచ్చి యనికి నృలసూదను. డెత్తి వచ్చినన్‌ దీలుపడంగం దోలి యిట దెచ్చెదం నిచ్చెదం బారిజాతమున్‌. 136 టీ. ఓలలి .... కైశిక = ఓసాగసైన యింద్రనీలమణిఖండములంబోలు కేశ భారముగలదాన! లతాంతమాత్రమునకున్‌ = పుష్పమాత్రమునకే, ఇంతవంత = ఇంతయధికమైన దుఃఖము, నీకున్‌, ఏన్‌ = నేను, కలుగన్‌ = ఉండంగా, ఏల = ఎందులకు, విను = వినుము, దేవతా కేలివనంబు = దేవతలవిహారవనం బగునందనమును, చొచ్చి = ప్రవేశించి, అనికిన్‌ = యుద్ధమునకు, బలసూదనుం డు = బలాసురహంతయగు దేవేంద్రుండు, ఎత్తి = దండెత్తి, వచ్చినన్‌, దీలుపడంగన్‌ -= భయపడునట్టు, తోలి = పాజుంద్రోలి, ఇటన్‌ = ఇచ్చోటికి, పారిజాతమున్‌ = పారిజాతవృక్షమును, తెచ్చెదన్‌, నీకున్‌, ఇచ్చెదన్‌. విశే. ఒక్క సుమమునకై నీ వింత వగవనేల |! సుమసమూహమున కంతకును నాధారమగుపారిజాతమునే నీపాలు సేయుదు నని 'మాత్ర' పదమునకు సారస్యము. అబలాసురహంత యగు దేవేంద్రునంతటివా. డెత్తివచ్చినను, నాతనిం బాజుంద్రోలు మనని యాత్మశక్త్యతిశయమును, నెంతటిదుష్కరకార్యమునైన నీవిషయమఘున శీకొజకే నొనర్తునని తన(ప్రేమాతిశయమును బ్రకాశితమొనర్చం గృష్టుం డిట్లు ప్రసంగించె నని 'బలసూదను. డెత్తివచ్చినన్‌' అనుపదములకు సారస్యమును గ్రహింపనగును. 'తెచ్చెద ఇచ్చెద' అనుపదములు భావ్యర్ధమున వాడంబడిన 'ఎద' రూపములు. [123 |

ప్రథమాశ్వాసము కే. వామలోచన! నీకేలివనములోనం జలువ వెదచల్లు చెంగల్వకొలనికెలన సరసకర్పూరకదళికాతరులనడుమ( బెరటిచెట్టుగ నాటింతు. బెంపు గనుము. 136 టీ. వామలోచన = ఓమనోజ్ఞములగు కన్నులుగలదాన, నీకేలివనములోనన్‌ = నీవిహారవనమున, చల్పువన్‌ = శ్రైత్యమును, వెదచల్లు = వ్యాపింపంజేయు, చెంగల్వకొలని కెలనన్‌ = ఎజ్జకలువలుగల సరస్సుయొక్క పార్వ్వమున, సరస కర్పూరకదలికాతరుల నడుమన్‌ = సరసములగు కర్పూరపు టరంటుల మధ్యమునందు, పెరటిచెట్టుగన్‌ = ఇంటి వెనుకదొడ్డిలో నుండు వృక్షమగునట్లుగ, నాటింతున్‌ = పాతింతును, పెంపున్‌ = సమృద్ధిని కనుము = పొందుమా. విశే, వృక్షము బాగుగం బెరుంగుటకును, వాడయండుటకును, నధికమనోజ్ఞ మగుటకును, నిత్యానందదాయక మగుటకును నిందలిప్రదేశములు సూచకములు, పారిజాతముందెచ్చి మజల నింద్రునుంధాని, యితరవనితలకు6గాని యీనని తెల్పుటకును, కేవలము దాని శాశ్వతముగ నీస్వత్వముం గావింతునని తెల్పుటకును బెరటిచెట్టుగ నాటింతు నని శ్రీకృష్ణుడు సత్యతోం బల్కె నని సారస్యము నెన్నునది. కెలను. రూ. అ, కెలథు. . క. అని పలుకునంబుదశ్యా, మునిగర్జితమధురవాక్యముల సత్యామా నిని నీపలతికవోలెం, గనుపట్టె సఖీమయూరికలు సెలరే6గన్‌. 137 టీ. అని, పలక = మాటలాడు, అంబుదశ్యాముని ... వాక్యములన్‌ = నీలమేఘశ్యామునియొక్క గర్జితములంబోలు తీయనిమాటలచే, సత్యామానిని = మానవతియైన సత్యభామ, నీపలతికవోలెన్‌ = కడిమిచెట్టువలె, సఖీమయూరికలు = చెలికత్తెలను నాండు నెమిళ్ళు, చెలరేంగన్‌ = విజృంభింపంగా, కనుపట్టెన్‌ = చూపట్టెను. విశే. వర్షాకాలమున మేఘగర్జనము కల్గినతోడనే కడిమిచెట్టు పుష్పించుటయు,! ననన లు నని

నెమిళులు పురివిచ్చికొని యాడుటయు. బ్రసిద్దమగుట, నంబుదశ్యామ మధుర గర్జితవాక్యములకలిమిని సత్యామానిని నీపబతికవోలి యగపడుటయు, సఖి మయూరికలు చెలరే/యటయు సంభవించె నని సారస్యము నెన్నునది. బలసూదను తోడ యుద్ధమొనర్చు సంకల్పమువలని యుత్సాహముమీజ6 బ్రసంగించుటకతన శ్రీకృష్ణవాక్యములు గర్జితములంబోలె గంభీరము లయ్యెనని గ్రహించునది. ప్రియసఖి కవమానము తీరి యీస్సితార్థప్రాప్తి మిన్నగ నగుటంజేసి చెలికత్తెలును సంతసము కటల్గెవని గ్రహించునది. పూంచినకడిమివలె సత్యయు మేటివికాసమున మించెనని తెల్పుటకు నీపలతికపదము ప్రయుక్తము. అలం. దరూపకోపములు, మ. దయమానాక్షివిలోక ! లోకహితకృత్రారంభ ! రంభాకుచ ద్వయదుర్గాధిపతిద్విషత్పఠితగాథావ్యక్తదోస్సార ! సా రయశస్పాంద్రదిశాంత |! శాంతహృదయారజ్యన్న యాచార 1! చా రయుతోపాయవిచార ! చారణగణప్రస్తూయమానోదయా ! 138 టీ. దయ.... విలోక-దయమాన = కనికరమువలె నొప్పు, అక్షి = కన్నుల యొక్క, విలోక = చూపుగలవాండ, లోక... ప్రారంభ-లోక = ప్రజలకు హిత= ఇష్టమును, కృత్‌ = చేయునట్టి, ప్రారంభ = కార్యారంభములుగలవాండ!, రంభా .. దోస్సార-రంభా = రంభయొక్క, కుచద్వయ = స్తనద్వంద్వ మనెడు, దుర్గ = _కోటలకు, అధిపతి = ప్రభువులైన, ద్విషత్‌ = శత్రువులచే, పఠిత = చదువంబడిన, గాథా = చరిత్రములచే, వ్యక్త = విశదమగు, దోస్సార్శ= బాహుబలముగలవాండ, సార .... దిశాంత-సార = శ్రేష్టమైన, యశః = కీర్రిచేత, సాంద్ర = తజచైన, దిశాంత= దిగంతములుగలవాండ, శాంత ..... చార శాంత = ప్రశాంతమైన (క్షాంతి యుక్తమైన), హృదయ = మదియందు, అరజ్యత్‌ = పూర్ణమగు6 బకాశించు, నయాచార = నీతితోడినడతగలవాండ 1 లేదా | శాంతహృదయులను రంజింపం జేయు నీతి తోగినడవడికలవాండ, చార ... విచార - చార = మర్మజ్ఞులగువారితో, యుత =కూడిను ఉపాయ = సామాద్యుపాయములయొక్క, విచార = విమర్శనము గలవాండ | చారణ ... దయా-చారణగణ = చారణులసవూహముచే, ప్రస్తూయమాన = నుతింపంబడు, ఉదాయ = అభివృద్ధిగలవాండ.

శ

భా. కృష్ణరాయనిచూపులనుండి దయ యొల్కుచుండు ననియు, నాత6 డేపనినైనను బ్రజాహితము గోరియే చేయుచుండు ననియు, నాతల డతనిం జంపిన పగతురు వీరస్వర్గముం జూరంగొని రంభాపరిరంభసుఖము ననుభవించుచు నాతనిచరితముం గొనియాడుచుందు రనియు, నాతనికీర్తి దిగంతవిశ్రాంత మయె్య ననియు, నాతనినడవడి సజ్జన సంస్తూయమాన మనియు, నాతండు చారచక్తువై సామదానభేదదండో పాయముల నరయు ననియు, నాతనియభివృద్ది చారణజేగీయ మాన మనియు భావము,

విశే. ఇయ్యడది ముక్తపదగ్రస్తము. పదాంతమున విడువంబడినపదమును మజల స్వీకరించుచు నడుపుటకే ముక్తపదగ్రస్త మనిపేరు. పాదాదినారబ్ధమైన పదము తుదిపాదపుం దుది నట్లే మజల నావృత్తిచేసినచో, నదియే సింహావలోకన ముక్తపదగ్రస్తమే కాదగుంగాని ప్రథమపాదాదిని 'దయ' అనియుండ నంతిమపాదాంత మున “దయా అని గుర్వంతముగ నుండుటంజేసి చింత్యము.

క. _ ప్రతివర్ష వసంతోత్సవ, కుతుకాగతసుకవినికరగుంభితకావ్య సృృతిరోమాంచవిశంకిత, చతురాంతఃప్పురవధూప్రసాదనరసికా 1 139 టీ.'ప్రతివర్ష ... రసికా-ప్రతివర్శ = ప్రతిసంవత్సరమున నైన, వసంతోత్సవ =

వసంతోత్సవమునందైన, కుతుక = సంతోషాతిశయముతో, ఆగత = వచ్చిన,

సుకవినికర = సుకవిసమూహముచే, గుంభిత = కూర్చంబడిన, కావ్య = కావ్యముల యొక్క, స్మృతి = స్మరణముచేనైన, రోమాంచ = గగుర్పాటుచే, విశంకిత = మిగులసందియమందు, చతుర = నిపుణులైన, అంతఃపురవధూ = అవరోధజనము యొక్క, ప్రసాదన = తేర్చుటయందు, రసికా = సరసుండవైనవాండా.

భా. ప్రతిసంవత్సరమున వసంతోత్సవమొనర్చు వేళల6 గవు లేతెంచి సరసము లగు కావ్యముల నొనర్చుచుందు రనియు6 దత్కావ్యరసాస్వాదముంజేసి కృష్ణ రాయలకు రోమాంచము కలుగ, నది పెజవనితలయందలియనురాగముకతన€ దన కీరీతిని సాత్వికోదయముకల్లినని వారు భావింతురేమో యను భయమున, నాతండు వారిసందియమును దొల్వంగించి సరసగతిని. దేర్చుచుండు ననియు భావము. /

విశే. ఆశ్వాసాంతపద్యమగు నిందు6 గవి యీయాశ్వాసమునందైన శ్రీకృష్ణ కృతసత్యామనయరూపమగు సంపూర్ణకథను “చతురాంతఃపురవధూ ప్రసాద నరసికా' అనుదానిమూలమున సూచించెను. మజియు. గృష్టరాయలు గోపము విడనాడి తనయెడం బ్రణయాపరాధము గావించిన తిరుమలదేవిని దేర్చుటను గూడ నిందు. గవి సూచించెననందగును. ఆతేర్చుటయు. దనకావ్యనిర్మితి మూలముననే జరిగెననునంశమును గవి. 'ఫప్రతివర్ష వసంతోత్సవ ... సుకవిగుంభిత కావ్యస్కృతి....? ఇత్యాదిపదములవమూలమున నివుణవుగ6 (బ్రకటించెను. మజియుం దనకావ్యముగూడ వసంతోత్సవవేళనే సృష్టముయ్యెననునంశమునుగూడ. దెలియ బజచెను. మజియు. గృష్టరాయలపాండిత్యము రసజ్ఞతనుగూడ బ్రకాశమొనర్చెను. రాజు లక్కాలముననేగాక ప్రాచీనకాలమునుండియు వసంతోత్సవము జరుపువాడుక యున్నట్లు సంస్కృతకావ్యాదులవలన. దెలియవచ్చెడు. నర్కుటము.- .

ప్రసృతివిలోచనాకుసుమబాణ! దిశాలలనా

ఘుసృణపటీర లేపకృతికోవిద! బాహుతటీ

విస్సృమరకీర్తిజాల! రణవీక్షితవైరిన్సప

త్యసృగతిపంకిలాసీముఖ! యైందవవంశమణీ! 140

టీ. ప్రసృతి .... బాణ-ప్రసృతివిలోచనా = చేరెడుకన్నులుగల స్రీలకు, కుసుమ బాణ = పుష్పాయుధుండా! (మన్మథుండా?), దిశా ... కోవిద-దిశాలలనా = దిగంగ నలు, ఘుసృణపటీర = కుకుమపూవుతోడి మంచిగంథమును, లేప = పూయుట యను, కృతి = కార్యమందు, కోవిద = పండితుండా ! బాహు. జాల-బాహుతటీ = బాహుప్రదేశమునుండి, విసృమర = ప్రసరించ్చునట్టి, క్రీర్తిజాల = కీర్తిసమూహము గలవాండ, రణ ... ముఖ-రణ = యుద్ధమునందు, వీక్షిత = చూడంబడిన, వైరినృపతి = శత్రురాజాలయొక్క, అస్ఫక్‌ = రక్తముచే, అతిపంకిల = మిక్కిలి బురదగలదిగా6 జేయయంబడిన, అసి = కత్తియొక్క, ముఖ = అగ్రముగలవాండ. ఐందవవంశమణిీ! = చంద్రవంశశ్రేష్టుండా ! చంద్రవంశమనేవంశము (వెదురు) ను మంచిముత్తియమైన వాండా! (చంద్రవంశముక్తాఫలమా!)

[7

య [పారూశావహరంము] గ తధమాళ్యనము] భా. కృష్ణర్ణాయనిచూపులనుండి దయ యొల్కుచుండు ననియు, నాత6 డేపనినైనను బ్రజాహితము గోరియే చేయుచుండు ననియు, నాతం డతనిం జంపిన _ పగతురు వీరస్వర్గముం జూరంగొని రంభాపరిరంభసుఖము ననుభవించుచు నాతనిచరితముం గొనియాడుచుందు రనియు, నాతనికీర్తి దిగంతవిశ్రాంత మయ్యె ననియు, నాతనినడవడి సజ్జన సంస్తూయమాన మనియు, నాతండు చారచ్తువై సామదానభేదదండో పాయముల నరయు ననియు, నాతనియభివృద్ధి చారణజేగీయ మాన మనియు భావము. విశే. ఇయ్యది ముక్తపదగ్రస్తము. పదాంతమున విడువంబడినపదమును మజల స్వీకరించుచు నడుపుటకే ముక్తపదగ్రస్త మనిపేరు. పాదాదినారబ్ధమైన పదము తుదిషపాదపుం దుది నట్టే మజిల నావృత్తిచేసినచో, నదియే సింహావలోకన ముక్తపదగ్రస్తమే కాదగుంగాని ప్రథమపాదాదిని “దయ” అనియుండ నంతిమపాదాంత మున 'దయా” అని గుర్వంతముగ నుండుటంజేసి చింత్యము.

క. _ ప్రతివర్ష వసంతోత్సవ, కుతుకాగతసుకవినికరగుంభితకావ్య స్కృతిరోమాంచవిశంకిత, చతురాంతపురవధూప్రసాదనరసికా 1 139 టీ.'ప్రతివర్ష ... రసికా-ప్రతివర్వ = ప్రతిసంవత్సరమున నైన, వసంతోత్సవ =

వసంతోత్సవమునందైన, కుతుక = నంతోషాతిశయముతో, ఆగత = వచ్చిన,

సుకవినికర = సుకవిసమూహముచే, గుంభిత = కూర్చబడిన, కావ్య = కావ్యముల యొక్క, స్చృతి = స్మరణముచేనైన, రోమాంచ = గగుర్పాటుచే, విశంకిత = మిగులసందియమందు, చతుర = నిపుణులైన, అంతఃపురవధూ = అవరోధజనము యొక్క, ప్రసాదన = తేర్చుటయందు, రసికా = సరసుండవైనవాండా.

భా. ప్రతిసంవత్సరమున వసంతోత్సవమొనర్చు వేళల. గవు లేతెంచి సరసము లగు కావ్యముల నొనర్చుచుందు రనియు6 దత్కావ్యరసాస్వాదముంజేసి కృష్ణ రాయలకు రోమాంచము కలుగ, నది పెజవనితలయం దలియనురాగముకతన6€ దన కీరీతిని సాత్వికోదయముకల్లినని వారు భావింతురేమో యను భయమున, నాతండు వారిసందియమును దొలంగించి సరసగతినిం దేర్చుచుండు ననియు భావము.

కతత లా

విశే. ఆశ్వాసాంతపద్యమగు నిందు. గవి యీాయాశ్వాసమునందైన శ్రీకృష్ణ కృతసత్యామనయరూపమగు సంపూర్ణకథను “చతురాంతఃపురవధూ ప్రసాద నరసికా' అనుదానిమూలమున సూచించెను. మజియు. గృష్టరాయలు గోపము విడనాడి తనయెడం బ్రణయాపరాధము గావించిన తిరుమలదేవిని దేర్చుటను గూడ నిందు. గవి సూచించెననందగును. ఆఅతేర్చుటయు. దనకావ్యనిర్మితి మూలముననే జరిగెననునంశమును గవి6 “ప్రతివర్ష వసంతోత్సవ ... సుకవిగుంభిత కావ్యన్మృతి....' ఇత్యాదిపదవములవరూలమున నివుణముగ6 (బ్రకటించెను. వముజీియు6 దనకావ్యముగూడ వసంతోత్సవవేళనే సృష్టమయె్యననునంశమునుగూడం దెలియం బజిచెను. మణియు. గృష్టాయల పాండిత్యము రసజ్ఞతనుగూడ6 బ్రకాశమొనర్చిను. రాజు లక్కాలముననేగాక ప్రాచీనకాలమునుండియు వసంతోత్సవము జరుపువాడుక యున్నట్లు సంస్కృతకావ్యాదులవలన6 దెలియవచ్చెడు. నర్కుటము.-

ప్రసృతివిలోచనాకుసుమబాణ! దిశాలలనా

ఘుసృణపటీర లేపకృతికోవిద! బాహుతటీ

విసృమరకీర్తిజాల! రణవీక్షితవైరినృప

త్యసృగతిపంకిలాసీముఖ! యైందవవంశమణిీ! 140

టీ. ప్రసృతి .... బాణ-ప్రసృతివిలోచనా = చేరెడుకన్నులుగల స్రీలకు, కుసుమ బాణ = పుష్పాయుధుండా! (మన్మథుండా!), దిశా ... కోవిద-దిశాలలనా = దిగంగ నలు, ఘుసృణపటీర = కుకుమపూవుతోడి మంచిగంథమును, లేప = పూయుట యను, కృతి = కార్యమందు, కోవిద = పండితుండా |! బాహు. జాల-బాహుతటీ = బాహుృప్రదేశమునుండి, విసృమర = ప్రసరించునట్టి, కీర్తిజాల = కీర్తిసమూహము గలవాండ, రణ ... ముఖ-రణ = యుద్దమునందు, వీక్తిత = చూడంబడిన, వైరినృపతి = శత్రురాజులయొక్క, అసృక్‌ = రక్తముచే, అతిపంకిల = మిక్కిలి బురదగలదిగాం జేయంబడిన, అసి = కత్తియొక్క, ముఖ = అగ్రముగలవాండ. ఐందవవంశమణీ! = చంద్రవంశశ్రేషుడా 1! చంద్రవంశమనేవంశము (వెదురు) ను మంచిముత్తియమైన వాండా! (చంద్రవంశముక్ష్తాఫలమా!)

[127]

ప్రథమాశ్వాసము విశే. “వీక్షిత' అనుచో 'విక్షత' అని యుండిన లెస్స. పరాక్రమముకతన సంభ వించుటంజేసి కీర్తి బాహుతటినుండి ప్రసరించుచున్న దనెను. సామాన్యముగ6 గవులు కీర్తిని దెల్లంగా నున్నట్లే వర్ణింతురు. ఇచ్చో నాసంప్రదాయము ననుసరించి పటీరలేపమనినం జాలును. కాని, కృష్ణరాయలకీర్తి యతులప్రతాప సంభూత మగుటంజేసి రక్తవర్ణ మిశ్రితపటీరలేపముతో6 బోల్చెను. మజియు6 జందనమునం గుయమపూవుంగూర్చుటయు నాచారమైయుంట నీవర్ణన మెంతయు హృద్య మనః దగును. ఇది నర్కుటవృత్తము. కొందబు దీనినే కోకిలకాకమందురు. న.జ.భ.జ. జ.వ. గణములు. 11 అక్షరము యతిస్థానము, గద్యము. ఇదీ శ్రీమదుమామ హేశ్వరవరప్రసాదలబ్ధ సారసారస్వతాభి నంది నందిసింగయామాత్యపుత్ర కౌశికగోత్రపవిత్ర సుజనవిఖేయ తిమ్మయ నామధేయప్రణీతం బైనపారిజాతాపహరణం బనుమహా ప్రబంధంబునందు బ్రథభమౌశ్వాసము. సే |

ద్వితీయాశ్వాసము (్రిాు యాసారమరందపోషితార్థిభ్రమరో ల్లాసగుణమలయకూట ప్రాసాదనివేశ! కృష్ణ్ణా్ణాయమహీశా. గ , టీక, శ్రీసదన... నివేశ-శ్రీ = లక్ష్మికి, సదన = స్థానములగు, లోచన = నేత్రములను, అబ్బ = పద్మములసంబంధమైన, దయాసార = కృపావృష్టి యను, మరంద = పూందేనెచే, పోషిత = పోషింపంబుడిన, ఆర్థి = యాచకులను, భ్రమర = తుమ్మెదలయొక్క, ఉల్లాసగుణ = వికాసగుణము గల, మలయకూటప్రాసాద = మలయకూట మనుమేడ, నివేశ = వాసముగా. గలవాండ!, కృష్ణ్ణాయమహీశా = కృష్ణ్ణాయభూమీశ, మీందిపద్యముతో నన్వయము. భావము. భ్రమరములు పద్మమరందముం గ్రోలి యెలమిమీజ6 బద్మ గృహమున విహరించురీతిని, గృష్టాయల కనుదమ్ములనుండి వెల్వడుదయావృష్టి యన్మరందముం గ్రోలి యాచకభ్రమరము లాతనిమేడయం దెలమిమీజ విహరించు చుండు ననియు దాదృశ యాచకభ్రమరవిహారాన్పదమగు మేడను గృష్టరాయలు నివసించు ననియు భావము. అనంగాం గృష్టరాయలు దయమీఅ నర్గుల నాదరించువా.ల డనియుం దాన వా రెల్లపుడును నాతనిమేడయం దెలమిమీణ వర్తిలుదు రనియు.౬ దాత్పర్యము. " విశేఎర్భాదులు. కృష్ణ్ణాయలనేత్రములు మహాభాగ్యలక్షణలక్షితములై విరిసిన తమ్ములంబోలి యొప్పుటయు6 గృష్టరాయల కర్ణుల పై6 గలయత్యాదరమును గమ్యములు, కృష్ణరాయండు - కర్మధారయం బియ్యది సిద్ధసమాసంబట్ల యగును. కావున నిట్టిసంజ్ఞా వాచకములకు మీ6దిసంస్కృతపదములతో సిద్ధస్తమాసము రాం దగును. “లక్ష్మమావరతనయా, చల్గమాంబానుతా' అనుమున్నగునవిట్టివి కవిప్రయుక్తములు గాన నగును, అలం. రూపకము, / ///

తే. అవధరింపుము జనమేజయక్షితీశ, వరున కిట్లను నమ్మౌనివల్లభుండు

పారిజాతంబుదే నిట్లుప్రతినవట్సి, చంద్రశాలకునేతెంచిచక్రధరుండు. 2

టీ. అవధరింపుము = శ్రద్ధగా వినుము, జనమేజయక్షితీశవరునకున్‌ = జనమేజయుండను రాజశ్రేష్టునకు, అమ్మౌనివల్లభుండు = ఆమునీశుండు, తేన్‌ = తెచ్చుటకు, ప్రతిన = ప్రతిజ్ఞ, చంద్రశావకున్‌ = శిరోగృహమునకు, ఏతెంచి = వచ్చి.

వ్యా-విశే. ఆ+మౌనివల్లభుండు త్రికంబుమీంది యసంయుక్తహల్లు నకు ద్విత్వము కల్గును. ఊష్మరేఫంబులకు. గలుగదు. ప్రతిన. వి. ప్రతిజ్ఞ. ప్ర.

ఏతెంచు = ఏగుతెంచు, అభ్యాగతి నరుగ్వాదులకు6 దెంచుధాతు వను ప్రయుక్తమగును. అగుచో గువర్ణము విభాషను లోపించును. ము. సరసాలాపముల న్వీనోదకథలన్‌ సొడొజితీదేవి టే

మరసాంభోనిధి న్మోలలార్పి కడు సమ్మానంబు గావించిని

రృరకౌతూహలవృత్తి నుండ ఘటికాపర్వాప్తిఘంటారవాం

తరనిర్గీతములై వినంగంబడియె న్మధ్యాహ్నశంఖిధ్వనుల్‌. 3

ట్ర. సరసాలాపములన్‌ = రసము చిప్పిలుమాటలచేతను, వినోధకధలన్‌ = ఉబుసుపోకకై చెప్పుకొనెడుకథలచేతను, సాత్రాజితీదేవిన్‌ = సత్రాజిత్పుత్రిక యగు సత్యభామను, పేమరసాంభోనిధిన్‌ = అనురాగరససాగరమున, ఓలలార్చి = ఈం దులాడంోేసి, సమ్మానము = గౌరవము, కావించి = చేసి, నిర్భరకౌతూహలవృత్తిన్‌ = సంపూర్ణసంతోష వ్యాపారముతో, ఘటికా .... నిర్ణీతములై-ఘట్టేకా = గడియల యొక్క, పర్యాప్తి = నిండుటచేనైన, ఘంటారవ = గంటలచప్పుడుల యొక్క, అంతర = నడుమను, నిర్లీతములై = నిర్ణయింపంబడినవై, మధ్యాహ్నశంఖ ధ్వనుల్‌ = మధ్యాహ్నకాలముననైన శంఖముల (మోతలు.

వ్యా-విశే. ఓలలార్చి ప్ర. ఓలలాడు. ఆడోడుకూడుల డకారమునకు. జక్కు పరమగునపుడు రేఫం బగు. కొవించి-ఇంచుక్చుక్పుగాగమములు పరములగునపు

[వాంజాతాఎవాంణము | | ద్వతయోాశ్వాసము |

డాగమాదేశలోపంబులు పెక్కు తెజంగులం గానంబడియెడి.

తే... సమయకృత్యంబు లప్పుడు సలుపం దలంచు నలిననాభునిచిత్తంబు దెలిసి సత్య భామకనుసన్న నుడిగంపుబద్మముఖులు నిలిచి రంతంత వినయంబు దొల(క నెదుట. టీ టీ. సమయకృత్యంబులు =, కాలోచితకార్యములు, ఉడిగంపుంబద్మ

ముఖులు = సేవకురాండ్రు, కనుసన్నన్‌ = నేత్రసంజ్ఞను, అంతంతన్‌ = దగ్గజ

దగ్గజంగా. ॥

వ్యా-విశే. ఉడిగంపు(ంబద్మముఖులు-కర్మధారయంబున మువర్ణకమునకు౯ బుంపులగును. వానికి. బరుషములు పరములుగా నుగాగమమును సరళా దేశాదులును నగును.

క. తలిరాకుంబోండి యొక్కతి, జలకమునకు వేళయనుచు శౌరికి వీణా కలకలముల6గలకలనగు, పలుకుల మెలపొలయ విన్నపముగావించెన్‌. 5 టీ. తలిరాకుంబోండి = చిగురాకువలె మనోజ్ఞురాలైనపడయతి, జలకమునకున్‌

= స్నానమునకు, వీణాకలకలములన్‌ = వీణాధ్వనులను, కలకల = ఇది హాసధ్వన్య

నుకరణము, నగు = నవ్వునట్టి, పలకులన్‌ = మాటలతో, మెలపు = మృదుత్వము, ఒలయన్‌ = వ్యాపించునట్ట్లు, విన్నపము = విజ్ఞప్తిని = కావించెన్‌ = చేసెను. భా. ఒక యువతి స్నానమునకు వేళ యయ్యె నని శ్రీకృష్ణునకు వీణాధ్వనిని దిరస్కరింపంజాలు మృదువులగుమాటలతో విన్నవించె నని భావము. వ్యా-విశే. తలిరాకుంబోండి-తలిరాకు = కర్మధారయంబున బేర్వాదిశబ్బముల కచ్చు పరమగునపుడు టుగాగమంబు విభాష నగు. రూ. అ. శలిరుటాకు. అలరుంబోం డీత్యాదు లుపమానపూర్వపదకర్మధారయంబులు.

పారిజాతాపహరణము ద్వితీయాశ్వాసము ఉ. ఇంచినవేడ నాత్మహృదయేశ్వరి( గన్గాని శౌరి మందహా సాంచితనేత్రుండై జలకమాడంగ లెమ్మని పైండిచేలకొం గించుక జాణ నొక్కతరలేక్షణహస్రము( గేల నూందుచుం గంచుకిసంచయంబు సముఖా యన గద్దియ డిగ్గి డిగ్గినన్‌. 6 టీ. ఇంచినవేడ్కన్‌ = అతిశయించినయానందముతో, శౌరి = శ్రీకృష్ణుండు, ఆత్మహృదయేశ్వరిన్‌ = తన(ప్రాణేశ్వరియగు సత్యభామను, కన్లాని = చూచి, మంద హాసాంచితనేత్రుండై = చిజబునగవుతో నొప్పుకన్నులుగలవాండై, జలకమాడ6గన్‌ = స్నానము చేయంగా, లెమ్ము అని, పైండిచేలకొంగు = బంగరుబట్టయొక్కచెజంగు, ఇంచుక = కొంచెము, బాజన్‌ = ఒక్కతరళేక్షణహస్రమున్‌ = ఒక్క చంచలాక్షిచేతిని, అంతఃపురపుంగావలివారు, సముఖా = పరాకు, అనన్‌, గద్దియన్‌ = ఆసనమును, డిగ్గెన్‌ = దిగెను, డిగ్గినన్‌ = దిగంగా, ఉత్తరపద్యముతోనన్నయము. వ్యా-విశే. కేలన ఇది యౌపవిభక్తికము. బె పవిభక్తికముల తృతీయాసప్తముల కత్వం బాదేశం బగు. క. ప్రామినుకులపూంబోండుల సీమంతప్పుంజెందిరంబుచే బలె నరుణ శ్రీమించు నతనిపదముల భామామణి యోర్తు పయి!డిపావలు దొడిగెన్‌. 7 టీ. ప్రామినుకుల....మలెన్‌ - ప్రామినకుల = వేదములనెడు, పూంచోం డుల = ప్రీలయొక్క, సీమంతపు = పాపటలసంబంధమైన, చెందిరంబుచే బలెన్‌ జ ఎట్టినిరంగుచేవలె, అరుణశ్రీన్‌ = ఎజ్జనైనకాంతితో, మించు = ప్రకాశించు, అతనివదవలులన్‌ = అఆశ్రీకృష్ణునిపాదవులం౦ందు, వయిండిపావలు = బంగరుపాదుకలను, తొడిగెన్‌ = కూర్చెను. వ్యా-విశే. భగవానుండు శ్రీకృష్ణుడు డుపనిషన్మాలితుండు కాన, నాతని లకక టా నన శి

పారిజాతాపహరణము ద్వితీయాశ్వాసము పాదము లాయుపనిషద్భామల పాపటందలి యారుణ్యమున నరుణము లయ్యెనని యెన్నునది. ఇందు శ్రీకృష్ణునివేదాంతవేద్యతను గవి సూచించెను. ప్రాం త+మినుకులు = ప్రామినుకులు. ట్రాంతాదులతాలియచ్చుమీ(ది వర్ణములకెల్ల లోపంబు బహుళంబుగా నగును. అలం. రూపకము, ఉత్రేక్ష. తే. కేళలిగతి మీజ మజ్జనశాల కరిగి శాతమన్యవమణిమయాసనమునందు. గౌస్తుభాదివిభూషణోత్కరము నెల్ల నొయ్య నొయ్యన సడలించి యున్నయంత. 8 టీ. కేళిగతిన్‌ = సవిలాసమగునడకతో, మజ్జనశాలకున్‌ = స్నానగృహమునకు, అరిగి = ఏంగి, శాతమన్యవ ... నందు - శాతమన్యవమణిమయ = ఇంద్రనీలమణీ మయమైన, ఆననమునందున్‌ = గద్దియయందు, కౌస్తుభాది .... తృరమునెల్లన్‌ = కౌస్తుభము మున్నగు నాభరణములనెల్లను, ఒయ్యనొయ్యన = మెల్లమెల్లగా, సడలించి = వదలించి, ఉన్నయంతన్‌ = ఉన్నమీంద. వ్యా-విశే. శతమన్యోరిదం శాతమన్యవమ్‌, అణ్‌ = ఇంద్రసంబంధమైనది. -::2 శ్రీకృష్ణుని మాధ్యాహ్నికస్నాము :::- ఊఉ. కంపనలీలమై నసదుంౌ నసియాడం గుచద్వయంబు న ర్తింప లలాటరేఖ చెమరింపంగ హారలతాగుళుచ్చముల్‌ తుంపెసలాడం గంకణమృదుధ్వని తాళగతిం జెలంగంగా సంపెంగనూనె యంటె నొకచంద్రనిభానన కంసవైరికిన్‌. రి టీ. కంపనలీలమైన్‌ = చలనవిలాసముచే, అసదుంగాను = అల్బమగు నడుము, అసియాడన్‌ = మిగుల. జలింపంగా, లలాటరేఖ = నొసలిరేక, చెమరింపం గన్‌ = చెమ్మగిల్లంగా, హారలతాగుళుచ్చముల్‌ = హారములను లతలయొక్క గుంపులు, తుంపెసలాడన్‌ = నటింపంగా, కంకణమృదుధ్వని = కంకణములయొక్క మెలపైనసవ్వడి, తాళగతిన్‌ = లయయొక్కరీతితో, చెలంగంగాన్‌ = ఒప్పంగా, ఒక నవనవ

చంద్రనిభానన = ఒకచంద్రముఖి, కంసవైరికిన్‌ = శ్రీకృష్ణునకు, సంపే6గనూనెన్‌ = సంపెంగ తైలమును, అంటెన్‌ = రాచెను. వ్యా-విశే. కంపనలీలమై - తృతీయావిభక్తిప్రత్యయ మగు చేతవర్ణకమునకు బదులుగా 'మెయి, మై" అనునవి వికల్చ్పముగం గల్గును. అసదుకౌను-ఉదంతంబు లగుస్తీ సమంబులకును, పుంపులకును బరుషసరళములు పరము లగునప్పుడు నుగాగమం బగు. ద్రుతముమీంది కార్యములు. సమాసంబుల ద్రుతమునకు స్వత్వము లేదు. అసదుంగౌను. అలం. స్వభావోక్తి. ఉ. తామరదోయిలో. దగిలి దాంటెడుతేంటులంబోల. పొిన్నెటుల్‌ వేమబటు చేతులం విడిచి విప్పి విదిర్చి నఖాంకురంబులం గోమలలీల దువ్వి తెలిగొజ్జంగినీ రెడం జల్లి చల్లి గం ధోమలకంబు వెట్టె నొకయంగన కాళియనాగభేదికిన్‌. 10 టీ. తామరదోయిలోన్‌ = పద్మద్వంద్వమున, తగిలి = చిక్కుకొని, దాంటెడు తేంయటులన్‌ = దాంటుచున్న తుమ్మెదలను, పోలన్‌ = పోలంగా, పెన్నెజుల్‌ = పెద్ద వెండ్రుకలగుంపును, వేమజు = మాటిమాటికి, చేతులన్‌ = హస్తములచే, పిడిచి విప్పి, విదిర్చి = వదలునట్లుచేసి, నఖాయరంబులన్‌ = గోరుమొలకలచే, కోమల లీలన్‌ = మృదువైన రీతితో, దువ్వి, తెలిగొజ్జంగినీరు = తెల్లనిపన్నీరు, ఎడన్‌ = నడుమనడుమ, చల్లిచల్లి = చిలికిచిలికి, గంధామలకంబు = పరిమళించు నుసిరిక ముద్దను, ఒకయంగన = ఒక స్తీ, కాళియనాగభేదికిన్‌ = కాళియునడంచిన శ్రీకృష్ణును, పెట్టెన్‌. వ్యా-విశే. పెద్ద+నెబులు = పెన్నెబులు, సమాసంబునం బ్రాశాదుల తొలి యచ్చు. మీందివర్ణములకెల్ల లోపంబు బహుళంబు. పరుషేతరములు పరము అగునపుడు వానికి ద్విత్వము కల్గును. తేంటులు. రూ. అ. తేంట్టు. చేతులన్‌. ఇటి తివర్ణము లౌపకవిభక్తికములు. అవి ద్వితీయాద్యేకవచనములు పరములగు నపుడు కొన్నిశబ్దములకు6 బ్రాయికముగ నగును. “కాళియుండు కద్రువకుమారు. డు జనులు పెట్టిన భక్ష్యములు సర్పములన్నియు గరుడున కిచ్చుచుండం గాలియు. విన నత [134] ాాాా

డు వానిని గరుడున కొసంగకుండుటంజేసి, గరుడు. డాతనిపై. గోపమునూని వానిం దజీమెను. దానంజేసి భయపడి కాళియుండు సౌభరిశాపవశమున గరుడునకు. జొఅరాని కాళిందిమడువుం జొచ్చెను. ఆతం డందు. బ్రవేశించుటం జేసి యందలిజలము విషషముయ మగుటయు, జీవకోటి చచ్చుటయు సంభవింపం గృష్టు డక్కొలను( ప్రవేశించి కాళియునిశిరముం దనపాదమున. ద్రొక్కి, తజ్జాయల సంప్రార్ధనము ననుసరించి వానిం జంపక ఫాతాళమున కణంగ6 ద్రొక్కెను.” అని తులాకావేరీమాహాత్మము. అలం. ఉపమ. మ... చెలువ ల్గొందజు హేమకుంభములతో. జేసే నొసంగన్విని

ర్మలదోర్మూలరుచు ల్వెలిం బొలియ దోరంబైనచనోయిసం

దొలయ న్వేనలి జాజి నిక్కి యరమే నొయ్యారమై వ్రాలంగా

జలకంబార్చె లతాంగి యోర్డు యదువంశస్వామికిన్వేడుకన్‌. 11

ట్‌. కొందజు చెలువలు = కొందటు స్రీలు, హేమకుంభములతోన్‌ = బంగరు గిండ్లతో, చేసేన్‌ = ఒకరొకరిచేతిమీందుగా, ఒసంగన్‌ = ఈయంగా, వినిర్మల దోర్మూలరుచుల్‌ జు స్వచ్చములైన బాహుమూలములకాంతులు, వెలిన్‌ = బయటికి, పాలయన్‌ = వ్యాపింపంగొ, తోరంబైఎ = స్టూలమైైన, చన్దోయిసందు = స్తన ద్వంద్వముయొక్క సందర్భము, ఒలయన్‌ = వ్యాపింపంగా, వేనలి = కొప్పు, జాజన్‌ = వీడ6గా, నిక్కి = ఉబ్బి, అరమేను = సంగోరుశరీరము, ఒయ్యారమైన్‌ = అందమైనరీతితో, వ్రాలంగా = వంగంగా, ఓర్తు లతాంగి ఒక తీవంబోడి, వేడుకన్‌ జి ఉత్సాహముతో, యదువంశస్వామికిన్‌ = యదుకుల భర్తయగు శ్రీకృష్ణునకు, జలకంబార్చెన్‌ = స్నానము చేయించెను.

వ్యా-విశే. చేసేన్‌ - 'జేసేతన్‌' అనుదాని క్లప్తరూపము. “చన్ల్హోయి' ఇందలి నకారము ద్రుతమనువంశము చింత్యము. నకారమాత్రము ద్రుత మనిన సరిపడును. అలం, స్వభావోక్తి. స్తీ చెంద్రికపూవన్నె జిలుంగుదువ్వలువను

దడియొత్తె నొక్క కాంతాలలామ

న న.

కొనగోళ్ల నెబులు సిక్కులు వాపి మెలపున శిర సార్పె నొక్క లేంజిగురుంబోండి వెన్నెలనిగ్గులు వెదచల్లెడుమడుంగు __లందిచ్చె నొక్కపూర్ణేందువదన నవరత్నమయభూషణవ్రజంబులు మేన గీలించె నౌకరాజకీరవాణి తే. విరులసరు లిచ్చె నొకయరవిందగంధి యలందె. జందన మొక ధవళాయతాక్షి సుదతి యొక్క తె కప్పురంప్పసురంటి విసరె నిలువుటద్దంబు నొకయింతి నిలిపె నెదుట. 12 టీ. చెంద్రికపూ ... వలువను = కుసుంబపుష్పవర్ణములుగల సన్ననికట్టు కోకను, ఒక్కకాంతాలలామ = మిక్కిలియందకత్తైెయగు నొకతె, తడియొత్తెను. కొనగోళ్లన్‌ = గోరులకొసలచే, నెజబులు = వెండ్రుకలు, చిక్కులు = అల్లికొనుటలు, పాపి = పోంగొట్టి, మెలపునన్‌ = మృదువుగా, ఒకలేంజిగురుంబోడి = ఒక లేం జిగురువలె మనోజ్ఞమైన యొప్పిదముగలపడంతి, శిరసు, ఆర్నిన్‌ = ఆరయేసెను. వెన్నెలనిగ్గులు = వెన్నెలయొక్క యుత్కృష్టకాంతులను, వెదంజల్లెడు = వ్యాపింప. జేసెడి, మడుంగులు = వస్త్రములను, ఒక్క పూర్ణేందువదన = పూర్ణచంద్రునింబోలు మోముగల యొకవనిత, అందిచ్చెన్‌ = సమర్పించెను. నవరత్న *- ద్రజంబులు = తొమ్మిదిజాతులరత్నములచే బహుళములైన యలంకారసమూహములను, ఒక రాజకీరవాణి = శుకరాజముయొక్క పల్కులంబోలుపలకులుగల యొక యువతి, కీలించెన్‌ = అమర్చను. విరులసరులను = పూదండలను, ఒకయరవిందగంధి = పద్మపరిమళమువంటి పరిమళముగల యొకవనిత, ఇచ్చెన్‌. చందనము, ఒకధవ తాయతాక్షి = తెల్లనిదీర్చములైన కన్నులుగల యొకతరుణి, అలందెన్‌ = పూసెను. కపురంపుసురంటిన్‌ = కర్పూరపువీవనను, ఒక్కతె సుదతి = మంచిదంతములుగల యొకతె, విసరెన్‌ = వీచెను. ఒక ఇంతి = ఒక స్త్రీ నిలువుటద్దంబున్‌ = నిలిచి యుండు పెద్దయద్దమును, ఎదుటన్‌ = అభిముఖముగా, నిలిపెన్‌ = ఉంచెను నక నా కన... టం ఇ కనుల

విశే. అందకత్తెలలో మిన్నగాన నందమగువలువ నొసంగె ననియు. చిగురు వలె మనోజ్ఞమైన యొప్పిదముగలది గానం జిగురులకొనలంబోలు కొనగోళ్లచే మెలపునం జక్కుందీర్చుట శిరసార్చుట నొనర్చె ననియు6 బూర్జచంద్రునింబోలు మోముగలది గావున వెన్నెలనిగ్గులవెదంజల్లు వస్త్రముల నొసంగంగల్లె ననియు, రాజకీరవాణి (రాజపుత్రి)ి కావుననే రత్నాభరణరాజి. జక్కగ నమర్చె ననియు

= బద్మగంధి కావుననే కమ్మవిరుల నొసంగె ననియు దెల్లనిదీర్థములగుకన్నులు

గలదికావుననే తెల్లనిచందనమును మేన బూసె ననియు, కప్పురపుంబలుకులం బోలు మేలుదంతములుగలది కావుననే కర్పూరపుసురంటి విసరె ననియు, యౌవనపు మేనితళుకుల మించు నింతికావుననే తళతళ మెజయు నద్దమును నిల్చె ననియు, నిట్టిందలి యువతీకృతకృత్యములు తత్తరుణీరూప విలాసానురూపముటై, సాభిప్రాయములై వెలయుచున్నవి.

వ్యా-విశే. కప్పురము+సురంటి - కర్మధారయంబుల మువర్ణకమునకు. బుంపులగు. నిలువు+అద్ధము. కర్మధారయంబున. బేర్వాదుల కచ్చుపరంబగునపుడు టుగాగమంబగు, నవరత్నములు - 1. మౌక్తికము, 2. పద్మరాగము, 3. వజ్రము, 4. ప్రవాళము, 5. మరకతము, 6. నీలము, 7. గోమేధికము, 8. పుష్యరాగము, 9. వైడూర్యము. క. కలికినిడువాలుంగన్నుల, తళుకులు మణిదీపశిఖలు( దడంబడ లక్ష్మీ

నిలయున కిచ్చిరి కొందలబు, నెలంతలు మౌక్తికవిచిత్రనీరాజనముల్‌.

టీ. కలికి ,.. తళుకులు = మనోజ్ఞములగువాల్గన్నులతళతళలును, మణిదీప శిఖులున్‌ = మణిదీపాగ్రములును, తడ(బడన్‌ = వ్యత్యాసపడంగా, కొందబు నెల తలు = కొందజు వనితలు, మౌక్తికవిచిత్రనీరాజనముల్‌ = అఆణిముత్తెముల రూపమైన యాశ్చర్యకరములగు హారతులను, లక్ష్మీనిలయునకున్‌ = లక్ష్మీదేవికి స్థానమైన వానికి (శ్రీకృష్ణునకు) ఇచ్చిరి = ఇడిరి.

వ్యా-విశే. “ఇయ్యని మణిదీపొగ్రములు. ఇయ్యవి కన్నులతళుకులు” అని యేర్పడలేదనుటంజేని కన్నులతళుకుల కసాధారణకాంత్యతిశయము

పారిజాతాపహరణము | (ద్వితియాశ్వాసము | సూచితమయ్యెను. _ కప్పురపుటారతులుగాక మౌక్తికనీరాజనము లగుట విచిత్ర నీరాజనము లనెను. లక్ష్మీనిలయుండనుట సాక్షాన్నారాయణత్వము సూచితము. వాలు+కన్నులు-సమాసంబుల నుదంతంబులగు స్రీ సమంబులకును, బుంపుల కును బరుషసరళములు పరములగునపుడు' నుగాగమంబగు. సమాసముల ద్రుతమునకు స్వత్వలోపసంశ్లేషములు గలుగవు. మ. జలకం బాడి మడుంగు గట్టి మణిభూషాదీపస్యమానాంగియై

కలపం పెంతయు వింతగా నలంది చెంగల్వ ల్నెటిన్మించ వే

నలి గీల్కొల్పి పసిండియం దెరవళి న్రాయంచ లంతంత రాం

జెలులుం దానును సత్యభామ సనుదెంచెన్నాథు( డుప్పాంగంగన్‌. 14

టీ. జలకంబాడి = స్నానముచేసి, మడుంగు = ధౌతవస్త్రము, కట్టి = ధరించి, మణిభూషాదీప్యమానాంగియై = మణభమయములగునలంకారములచే. బ్రకాశించు శరీరముగలబై, కలపంబు = మైపూ6త, ఎంతయున్‌ = మిక్కిలి, వింతగాన్‌, అల(ది = పూసి, చెంగల్వల్‌ = ఎజ్జకలువలు, నెజిన్‌ = మనోహరముగా, మించన్‌ = ప్రకాశించునట్టు, వేనలిన్‌ = కొప్పును, కీల్కొల్చి = తుటిమి, పసిండియం దెరవళిన్‌ = బంగరుటందియసవ్వడిచే, రాయంచలు = రాజహంసలు, అంతంతన్‌ = దగ్గజదగ్గజగా, రాన్‌ = రా6గా, సత్యభామ, చెలులును దానును, నాథుండు, పతియగు శ్రీకృష్ణుండు, ఉప్పాంగంగన్‌ = సంతసింపంగా, చనుదెంచెన్‌ = ఏతెంచెను.

వ్యా-విశే, “అత్మార్ధంబభిహితమగుచోం దల్లింగసంఖ్యాభిధాయివచనంబు ధాతు విశేషణంబులకగు.” అనుపద్ధతి నిచ్చో తాను శబ్దప్రధానముగనే క్రియ చనుదెంచెనని యేకవనమున నమరియున్నది. రాయంచలంతంతరాననుటంజేసి హంన గమనముల మించి యమ్మందయాననడక లమరియుంటం. దెలియనయె్యెడు. రాయంచ. ప్ర. రాజహంస, ఇందు6 బియవాల్లభ్యపాత్రమును సమయోచితమును నగురీతిని సత్యాళ్ళంగారవేషమును గవి నిరూపించినాండు. సీ. మాత్సర్యఘనమేఘమాలికాపగమప్రకాశితహిమధామకళ యనంగ

విరహనిశీథినీవిరమసం ప్రొపితోన్మీలనామోదపదడ్మిని యనంగ న ననా

గ్రోధదంతావళక్షోభవిభ్రమపున స్పంజాతనైర్మల్యసరసి యనంగ సంతాపనైదాఘసమయనిర్గమకోరకితనవమాలతీలతిక యనంగ తే. గాంతి. జెన్నారి వికసితస్వాంత యగుచు. గలక యెంతయు దిగందోచి చెలువమెసంగం జేర వచ్చిన ప్రియభామ గారవించి యున్న యత్తణి మురవైరిసన్నిధికిని, 15 టీ. మాత్సర్య .... కళ-మాత్సర్య = ఈర్వ్వ్యయను, ఘన = గొప్పదగు, మేఘ మాలికా = మేఘపంక్తియొక్క, అపగమ = పోకచే, ప్రకాశిత = ప్రకాశింపంయేయం బడిన, హిమధామ = చంద్రునియొక్క, కళ, అనంగన్‌ = అనునట్టుగ, విరహ ... పద్మిని, విరహ = వియోగమను, నిశిథినీ = రాత్రియొక్క, విరమ = తెగుటచేత (పోవుటచేత), సంటప్రాపిత = పొందింపంబడిన, ఊన్మీలన = వికాసమును, ఆమోద = పరిమళమునుగల, పద్మిని = పద్మలత, అనంగన్‌, క్రోధ .. సరసి-క్రోధ = కొపమను, దంతావళి = ఏనుంగుసంబంధమైన, క్షోభ = కలంతయొక్క, విశ్రమ = విశ్రాంతిచే (తొలంగుటచే), పునః = తిరుగ, సంజాత = కలిగిన, నైర్మల్య = నిర్మలత్వముకల, సరసి = సరస్సు, అనంగన్‌, సంతాప .... లతిక - సంతాప = కాకయను, నైదాఘసమయ = గ్రష్మకాలముయొక్క, నిర్గమ = పూర్ణమగు పోకచే, కోరకిత = మొగ్గతొడిగిన, నవ = క్రొత్తదగు, మాలతీలతిక = మాలతీలత, అనంగన్‌, కాంతిన్‌ = ప్రకాశముతో, చెన్నారి = సొగసునంది, వికసితస్వాంత అగుచున్‌ = వికసించినమదికలదై, కలంక = కలంతను, ఎంతయున్‌ = మిక్కిలి, దిగన్‌ త్రోచి = విడిచి చెలువము = అందము, ఎసంగన్‌ = ఒప్పంగా, చేరన్‌ = దగ్గణ, వచ్చిన = ఏతెంచిన, ప్రియభామన్‌ = ప్రియకాంతను, గారవించి = సమ్మానించి, ఉన్నయత్తజీన్‌ = ఉన్నయానమయమున, మురవైరిసన్నిధికిని = శ్రీకృష్ణుని సమీపమునకు. ముందటిపద్యముతో నన్వయము. భా. మబ్బుతొలంగుటచే6 బ్రకాశించు చంద్రకళయట్టు మాత్సర్యము తొలం గుటకతన సత్యప్రకాశించెననియు, రేయికడచుటచే. జెందిన వికాసపరిమళములు న లా ల

ద్వితీయాశ్వాసము వారెననియు, దంతావళ సంక్షోభము తొలంగుటకతన మజల నతిస్వచ్భ్ళమై మించు సరసుకరణి సత్యభామ క్రోధాపగమమున తిరుగ నెప్పటిరీతిని వైర్మల్యమునందె ననియు, గ్రీష్మకాలము చనుటచే మొగ్గతొడిగినమాలతీలతికచందమున ప్రాత్రాజితి సంతాపము పోవుటంజేసి యత్యుత్సాహముకలదయ్యెననియు భావము, సతీ మనసునకు వికాసమును నంగమునకు. బ్రకాశము గల్గెనని తాత్పర్యము.

వ్యా-విశే. ఆ+తటీన్‌ = అత్తజిన్‌. త్రికంబుమీంది యసంయుక్తహల్లునకు ద్విత్వము బహుళముగం గల్గును. ఉఊష్మరేఫంబులకు6 గలుగదు. అలం. రూపకాను ప్రాణి తోత్ర్రేక్షు ఉల్లేఖము.

పం సత్యభామకడకు నారదుండు వచ్చుట :::-

క. _చనుదెంచె. గలహభోజన, ముని రుక్మిణి వీడుకొల్ప మున్నీటిజలం

బున మజ్జనాదిమాధ్యం, దినకృత్యము లాచరించి నిష్టాపరుడై. 16

టీ, కలహభోజనముని = జగడముతిండిగా(గలజడదారి, రుక్కిణి, వీడుకొల్పన్‌ = పంపంగ్కా, మున్నీటిజలంబునన్‌ = సముద్రోదకమున, మజ్జనాదిమాధ్యందిన కృత్యములు = స్నానముమున్నగు మధ్యాహ్నసమయమునం జేయనగు కార్యములు, ఆచరించి = చేసి, నిష్టాపరుండై = నియమపరుండై, చనుదెంచెన్‌ = వచ్చెను.

వ్యా-విశే. ముందు+నీరు = మున్నీరు. మున్నీరు+జలము = మున్నిటి జలము, సమాసమునం బ్రాంతాదులతొలియచ్చు మీందివర్ణములకెల్ల లోపమును వానికి. బరుషేతరములు పరములగునప్పుడు ద్వీత్వమును, బిదప వృత్తి నాపవిభక్తి కటివర్ణము నీరు శబ్దములోని రువర్ణమునకుం గల్గెను. చు. అతనికి పత్యభామయు మురాసురవైరియు నాతివేయస

త్కృతు లొనరించి యుండంగ సతీమణు లిద్దజు పళ్లెరంబు వె

ట్టితి మని విన్నవించీనం దటిల్లతయు న్లలదంబు యామినీ

ఎలి వెనుకొన్న కైవడి దపస్వియుం దామును భుక్షిశొలకున్‌, 17 త్‌ న న

టీ. అతనికిన్‌ = ఆనారదునకు, ఆతిధేయన తృతులు = అతిథి యోగ్యములకు సత్కారములు, ఒనరించి = చేసి, ఉండంగన్‌, ఇద్దజు సతీమణులు = ఇర్వురు వనితారత్నములు, పళ్లెరంబు పెట్టితిమి = భోజనపాత్రముల నమర్చితిమి, అని, విన్నివించినన్‌ = విజ్ఞాపునసేయ, తటిల్లతయున్‌ = మెజపుందీం/గయు, జలదంబున్‌ = మేఘమును, యామినీ పతిన్‌ = చంద్రుని, వెనుకొన్నక్రవడిన్‌ = వెంబడించినరీతిని, భుక్తిశాయన్‌ = భోజనగృహమునకు, (మహానసమునకు). విశే. తెల్లనినారదుండు చంద్రునివలెను, నాతని వెన్నంటిచను మెజు6గు. బోడి సత్యయు నీలనీరదగాత్రుండు కృష్ణుండును విద్యుల్లతాజలదములభంగిని నుండిరని తాత్పర్యము. భార్యాభర్తల. దటిన్మేఘములుగను దదనుసరణముగల ధవళదేహుని నారదుంజంద్రునిగను బోల్చుట యెంతయు హృద్యమైయున్నది. అలం. ఉపమ. మ. చని గారుత్మతరత్న పాత్రికలం గంసద్వేషి సాంబాదినం దనులు న్సాత్యకిముఖ్యసోదరులు నానాబంధుసంతానముం దనమైోల న్వసియింప మౌనిపతి చెంతం దాను నర్షాసనం బున నుండె న్ఫుజియింప వీవనల నంభోజేక్షణ ల్వీవంగన్‌, 18 టీ. చని = ఏగి, కంసద్వేషి = కంసవైరి శ్రీ కృష్ణుండు, గారుత్మతరత్న, పాత్రికలన్‌ = గరుడపచ్చలచేనైన పాత్రలందు, సాంబాదినందనులున్‌ = సాంబుండు మొదలగు కుమారులును, సాత్యకిముఖ్యసోదరులు = సాత్యకిమొదలగు నన్నదమ్ములును, నానాబంధుసంతానమున్‌ = వివిధబంధులసమూహమును, తన (మైోలన్‌ = తన సన్నిధిని, వసియింపన్‌ = నివసింపంగా, తాను, మౌనిపతిచెంతన్‌ = మునీశుని సమీపమున, అర్జ్హాసనంబునన్‌ = ఉచితాసనమున, భుజియింపన్‌ = భోజనము సేయంగా, వీవనలన్‌ = తాళవృంతములచే, అంభోజేక్ష్యల్‌ = పద్మేక్షణలు, వీవ గన్‌ = విసరంగా, ఉండెన్‌, వ్యా-విశే. భుజియింపన్‌. 'రూ. అ, భుజింపన్‌. బ్‌ |

సీ శాకపాకంబులచవులు వక్కొాణించు గతిం గంకణంబులు గల్లుమనంగ నతివేగ మిడుండు మీ రనుమాడ్కి మేఖలా కీలితరత్నకింకిణులు మొరయం గలమాన్నరుచితోడం గలహించుజాడ దు 'వ్వలువపింజెలు సెళఫళ యనంగ నారగింప్తండు మీర లని ప్రియం బాడెడు పొలుపున మెట్టీయ ల్గులుకరింప తే. నలరుంబోండులు వడ్డింప నచటం గలహ భోజియును దాను బహుభక్ష్యభోజ్య లేహ్య చోష్యపానీయముల మథధుసూదనుండు సారె. గొనియాడుచును వేడ్క నారగించె టీ. శాకపాకంబులచవులు = కూరలయొక్కయు వంటకముల యొక్కయు రుచులు, వక్కాణించుగతిన్‌ = చెప్పెడురీతిని, కంకణంబులు = ముంజేతిన గలవిశేషములు, గల్డుమనంగన్‌ = గల్డుమని శబ్దింపంగా, అతివేగము = మిగుల వేగము, ఇడుండు = పెట్టుండు, మీరు, అనుమాడ్కిన్‌ = అనువిధముగ, మేఖలా కీలితరత్పకింకిణులు-మేఖలా = నడుమునకిడిన యాభరణవిశేషమందు, కీలిత = స్టాపింపంబడిన, రత్మ్మ = రత్నవికారములగు, కింకిణులు = చిజబుగంటలు, మొరయన్‌ = ధ్వనిచేయ(గా, కలమాన్నరుచితోడన్‌ = వరియన్నపుంగాంతితో, కలహించుజాడన్‌ = వాదులాడురీతిని, దువ్వలువపింజెలు = కట్టుబట్టయొక్క కుచ్చెలు, పెళపెళ యనంగన్‌ = పెళపెళయన౦గా, పెళపెళధ్వన్యనుకరణము. మీరలు, ఆరగింపు డు = భుజింపుండు, అని, ప్రియము = ప్రియవాక్యము, అడెడుపొలుపునన్‌ = పల్కెడు చందమున, మెట్టియలు = మట్టెలు (పాదపు వ్రేళ్లుకమర్చు నాభరణ విశేషములు), గులకరింపన్‌ = శబ్టింప6గా, అలరుంబోండులు = పుష్పమువలె మనోజ్ఞమైన యొప్పిదముగల యువతులు, వడ్డింపన్‌ = కావలసిన శాకపాకములం బాత్రములనిడ6(గా, అచటన్‌ = అచ్చోట; కలహభోజియును ౯ జగడము తిండిగాం

గల జడదారియు, తాను, మధుసూదనుండున్‌ = శ్రీకృష్ణుండును, బహు .... పానీయములన్‌ - బహు = అనేకములగు, భక్ష్య = కొజికితినందగిన వానిని, (అప్పడములు వడియములు మొదలగునవి), భోజ్య = భుజింపందగినవానిని (అన్నాదులు), లేహ్య = నాలుకచేనాస్వాదింపందగినవానిని (పచ్చడులుమున్నగునవి), చోష్య = పీల్చందగినవానిని (ఫలరసములు మొదలైనవి), పానీయములు = త్రాగం దగినవానిని (పాయసము మున్నగునవి), సారెన్‌ = మాటిమాటికి, కొనియాడుచున్‌ = పాగడుచు, వేడ్కన్‌ = సంతసమున, ఆరగించెన్‌ = భుజించును.

భా. యువతులు వడ్డించునవుడు కల్గిన కంకణములగల్లనుశబ్దము శాకపాకముల రుచులం దెల్పురీతినుండెననియు, మేఖలయందలి చిబుగంటల మోంత యతివేగ వడ్డింపుండని పల్కుచున్న ట్టుండెననియు, దువ్వలువపింజెల 'పెళపెళలు వరియన్నపుంగాంతితో. గలహించుగతి నొప్పెననియు, మెట్టియల (మో తలు భుజింపుండని ప్రియముంబల్కు చున్నట్టుండెననియు భావము.

వ్యా-విశే. కలహభోజియును దాను నారగించె. అత్మార్ధంబభిహితమగునపుడు తల్లింగ సంఖ్యాభిదాయివచనంబు తద్విశేషణ[క్రియలకగు ననుపద్ధతి ననుసరించి యిచ్చో6 గ్రియతానుశబ్దమునకు సంబంధించురీతి నేకవచనముగ€౬ బ్రయుక్త మయ్యెను. అత్మార్థకముగు తాను శబ్దము నామతదేతద్యత్కిమర్థం బు లకు6 బునర్షహణంబున.6 బ్రథమాద్యంతంబై పూర్వపరంబులుగ నభిహితమగుననుపద్ధతి నిచ్చో నామవాచకమగు మధుసూదన పదమునకు. బూర్వమున€ బ్రయుక్త మయ్యెను, ఇందు 'పింజలు అనిపాఠము గానంబడెడి. “'పింజ' అనుదానికి కుచ్చి” అనునర్థము కోశముల గానరాదు. కాన 'పింజెలు' అని పాఠముండ'. దగును. అలం. ఉత్రేక్తు జే. వామనేత్రీకరాంచలావర్యమాన

కనకభృంగారుకర్కరికాముఖాగ్ర

గళితగంధోదకంబుల౯ గంసవైరి

చేతులను వార్చె బాంధవశ్రేణితోడ. 20

ద్వితీయాశ్వాసము పారిజాతాపహరణము యణ యాతడు టీ. కంసవైరి = శ్రీకృష్ణుడు, వామనేత్రీ .... కంబులన్‌ - వామనేత్రీ = చక్కని కన్నులుగలవనితలయొక్క, కర = హస్తములయొక్క, అంచల = కొనల నుండి, ఆవర్మ్యమాన = పంచంబడుచున్న, కనక = బంగారువికారములగు, భృంగారు = గిండ్గయొక్క, కర్కరికాముఖ = ద్వారాగ్రముయొక్క, అగ్ర = కొననుండి, గళిత = జాయినట్టి, గంధోదకంబులన్‌ = పరిమళోదములను, చేతులను, వార్చెన్‌ = కడుగుకొనెను. క. అప్పుడు తాంబూలంబులు, గప్పురమును జాలవల్లికలం బడంతులచే నిప్పించె బంధుకోటికి, నప్పద్మదళాయతాక్షు. డంతట సతియున్‌. 21 టీ. అప్పద్మదళాయతాక్షుండు = అతమ్మిగకులంబోలె దీర్ధములైన కన్నులు గల శ్రీకృష్ణుండు, జాలవల్లికన్‌ = చిత్రంపుంబనులుచేసిన తమలపాకుల పళ్లెరములతో, బంధుకోటికిన్‌ = చుట్టములగుమికి, తాంబూలంబును, కప్పురమును? ఇప్పించెన్‌ = ఇచ్చునట్లు చేసెను. వ్యా-విశే. కప్పురము. ప్ర. కర్పూరము. తే. అంతిప్పరమున నుచితకృత్యములు దీర్చి చంద్రశాలాస్థితుం డైనశౌరికడకు సంతసంబున వచ్చి యాసంయమీం దు నడుగులకు నెజంగుడు నతం డొదరమున 22 టీ. అంతిపురమునన్‌్‌ = కరమున న్‌ = పద్భాంతమున, ఉచితకృత్యములు = అర్హములగు శౌరికడకు ఎ కృంబెట్టకొని, చంద్రశాలాస్టితుండైన = శిరోగ్భహ మందును న్‌ = శ్రీకృష్ణునిసమీపమునకు, సంతన సత్యభామ కర్తయధ్యాహార ము, ) సంతసంబునన్‌ = సంతోషముతో, వచ్చి? , న్‌ శ్ర్‌యి. స ని పాదములు, ఎజంగుడున్‌ = స్వ షరునడుగులకున్‌ = మునే ఆదరమునన్‌ = మన్ననత్రో ముంద స్కరింపంా, అతండు = అ నారదుండు? / 0 ॥ి (| 4 ఓ ఇట్టనియెన్‌' అనువాక్యముతో నన్వయము తతో

నప పసుపూ య య... ! వ్యా-విశే. సంతసము. ప్ర. సంతోషము. సంయమీంద్రునడుగులకున్‌ = షష్టీసమాసమున నుకార బుకారముల కచ్చుపరమగునపుడు నుగాగమంబగు. వ. ఇట్లనియె. 23 మ. పతి నీవై విహరింపంగా జనము సంభావింపంా బంధుసం తతి నిన్నుం గొనియాడంగా సవతికాంత ల్ఫూచి లజ్జింప(గా నతులప్రాభవవైభవోన్నతులటప్రోవై యిట్లు వర్తించునీ కితరస్రీజనబుద్ధి దీవనలు నేనే మిచ్చెద న్నానినీ | టీ. మానినీ = మానవతీ | ఇయ్యది సాభిప్రాయము. పతి = భర్త, నీవు+ఐ = నీవై, విహరింపంగా, అనన్యసామాన్యమగు భర్శవాల్లభ్యము సూచితము. జనము = లోకము, సంభావింపంగాన్‌ = మన్ననసేయంగా, లోకశ్ఞాఘ్యచరిత్రము సూచితము. బంధుసంతతి = చుట్టముల సమూహము, కొనియాడంగాన్‌ = నుతింవంగా, బంధ్వాదరణము సూచితము. సవతికాంతలు = సపత్సులు, లజ్జింపంగాన్‌ = సిగ్గుపడంగా, సవతులెల్లరిలో నెల్లవిషయముల గొప్పందనము కల్టియుండుట సూచితము. అతుల .... న్నృతులప్రోవు - అతుల = సాటిలేని, ప్రాభవ = ప్రభుత్వము యొక్కయు, వైభవ = విభవముయొక్కయు, ఉన్నతుల = , అభివృద్ధులయొక్క, ప్రోవు = పోక, లేదా ప్రభుత్వవిభవాభివృద్ధుల పోక, ఐ = అయి, ఇట్లు = ఈ గతిని, వర్తించు = ఉండునట్టి, నీకున్‌, ఇతరస్రీ జనబుద్ధిన్‌ = అన్యవనితా జనసంభావనను, దీవనలు = ఆశీస్సులు, నేను, ఏమిచ్చెదన్‌ = ఏమీయంగలను? భా. పతి నీవై విహరించుటంజేసి నీకు భర్శవాల్లభ్యమా నిండుగ6ంగలదు. జనము నిను బహూకరించుటంచేసి జనశ్చాఘయా యమరియున్నది. బంధుసంతతి నిను6౬ బొగడుటంజేసి చుట్టాలసురభివై యొప్పియుంటివి. సవతులు నినుగాంచి సిగ్గుపడుచుండుటంజేసి సపత్నులెల్లరిలో మేటివగుట స్పష్టము. ఇట్లు స్త్రీకిం గావలయు 'ప్రాభవవైభవోన్నతులన్నియు నమరియుంట సామాన్యవనితాబుద్ధిని నేనేమి నీకు దీవనలిత్తును?

విశే. పతి నీవైయనుటంజేసి స్వాధీనభర్శకతయు, నతులప్రాభవవైభవోన్నతుల 'పోవనుటంజేసి తత్సమృద్ధ్యతిశయమునుగల్ని విజ్జవీగుటయు వ్యంగ్యము లగుచున్నవి. మానినియనుట ప్రకృతావస్థాసూచకము. మ. అనికైనం బతి నిన్నుంబాసి చనెనో ప్రాణంబు ప్రాణంబుగా నిను మన్నింపండొ నీమనోరధముల న్నెయ్యంబుతోం జేయండో చనవు ల్నీవలె నెవ్వరేం గనిరొ నీసొభాగ్య మింతంతయే నిను బోలంగల రబ్దగంధు లన వింటే యెందు సాత్రాజితీ! 25 టీ. పతీ = మగండు, అనికిన్‌ + ఐనన్‌ = యుద్ధమునకైనను, నిన్నున్‌ + పొసి = నిన్నువిడిచి, చనెనో = వెళ్లెనో ? ప్రాణంబు 'ప్రాణంబుగాన్‌ = ప్రాణాధికముగా, నినున్‌, మన్నింపండొ = సమ్మానింపండో? నీమనోరథములన్‌ = నీకోర్కులను, నెయ్యంబుతోన్‌ = స్నేహంబుతో, చేయండో = ఒనర్చండో? నీవలెన్‌, ఎవ్వరేన్‌ = ఎవ్వరైనను, చనవుల్‌ = ప్రేమతోడి స్వాతంత్ర్యములను, కనిరొ = పాొందిరో? నీ సౌభాగ్యము = నీ ప్రియవాల్లభ్యము, ఇంతంతయే = ఇంతప్రమాణ మంత ప్రమాణమా? కొలందిలేనిదనుట. అబ్ద్బగంధులు = పద్మగంధులు, నినున్‌, పోలన్‌

• కలరు, అన్‌ = అనగా, సాత్రాజిత్రీ = సత్యభామా! ఎందున్‌ = ఎచ్చటనైనను, వింటివి+ఏ-వింటే = వింటివా? విశే, నరకాసురునిపై నలనాం డేగునదనున నిను విడువలేదు. నేండు పారి న దొనిని గథాంశమును సూచించె న ఏ ెరిగెనదానిని జరుగం న యుపకృతిననుసర్రంలి న్ను , లనాండు నరకాసురయుద్ధమున నొనర్చి 'టాణాధికగాం జూచుట సంభవించె. మజియు నీవెడ్డో నింగోరిన నద్దానిం దపకకూ శి -₹ ఏన్‌ కూర్చుననుటంజేసి పారిజాతము నీకు సులభమే యను నంశమ్స సూచిత్రమ్సు, శ్రీకృష ని చనవును యుల న మించునీకుం బార్రజాన్న న. వును జూరంగొనిన నిండు సాభాగ్యమాం సూచించెన్స, న్‌ గాదు సుమా యనియు నుత్తరార్థము

పారిజాతాపహరణము ద్వితీయాశ్వాసము [లతలా కాలడం డాడి డడజాలు:

వ్యా-విశే. వింటివి+ఏ. లిడ్డాట్టుల వకారంబునకు లోపంబు విభాషనగు. ఎవ్వరేన్‌ = ఎవ్వరేని, అపిశబ్దార్థక (హ్రస్వేకారమునకు లోపంబగు. లోపింపంగా మిగిలిన నకారపాల్లు ద్రుతమని యంగీకరింపవలయు. కు. అటు లైనను గానిమ్మో, కుటిలాలక! నీకు మగండు గోరినకోర్కుల్‌

ఘటియించు.గాక తా నెంతటికార్యం బైన డించి నాదీవనలన్‌.

టీ. అటులైనను = వనితలకు వలయునన్నియు. గలిగియున్నను, ఓకుటి లాలక = ఓవగక్రములైన కుంతలములు గలదాన! మగండు, నీకు, కోరిన కోర్కులు, తాను, ఎంతటి కార్యంబైనను = ఎంతగొప్పపనియైనను, డించి = దించి, విడిచి, నాదీవనలన్‌ = నా యాశీర్వాదములచే, ఘటియించుంగాక = సమకూర్చుంగాక,

విశే. వకకుంతలయనుటంజేసి వ(క్రబుద్ది గలదానవనియు, దాన నిను బుజుస్వాంతంజేయ6 మగం డితరములవీడిగూడ నీకోర్కుల సర్వధా కూర్చక మానం డనియు, నొకవేళ యందేమేని పొరపాటు కల్గునని నీకు సందేహముగలదేమో యట్టి సందియముగూడ నవి తధవచను(డనగు నా యాశీఃప్రభావమున నడుగం టుననియు, సత్యాశీలమును, దనప్రభావమును బ్రకటించుచ్చు. మౌని ప్రసంగించె. దీనం బారిజాతసుమము నీకు. గరస్థమను మాటయు సూచితమయ్యె. రుక్మిణీ సత్యలయొద్దనాడిన పైవాక్యములు కలహప్రియతంజాటుచు, నారదును౧గల కలహాశనసంజ్ఞ నన్వర్ధముగం జేయుచున్నవి. క. అని పలికి శౌరి. గను(గొని

దనుజాంతక! పోయివచ్చెదను మబజవకుమీ

నను నొవుడు గోపవధూ

జనవంచకు( డనియెం గార్యసంఘటనేచ్చన్‌. 27

టీ. శౌరిన్‌ = శ్రీకృష్ణుని, కను6గొని = చూచి, దనుజాంతక = రాక్షసాంతక, పోయివచ్చెదను = వెడలివత్తును, ననున్‌, మజముమీ = విస్మరింయుమీ, నావుడున్‌ = అనినపిదప, గోపవధూజనవంచకు(డు = వ్రేంతల మోసగించువాండు, శ్రీకృష్ణుం నన న] ననా

ద్వితీయాశ్వాసము

_పారిజాతాపహరణవు తాడు ా ాం డు, కార్యసంఘటనేచ్చన్‌ = (తలంచిన) పనిని కూర్చుకోర్కెతో, అనియెన్‌.

వ్యా-విశే. పారిజాతాపహరణరూపకార్యసంఘటనము నన్ను మజచిన మజు(

గు పడుం గాన నన్ను మజవకుమనియె. మజీయు రుక్క్మిణీసత్యలయొద్దం దా నొనర్చిన ప్రసంగము శ్రీకృష్ణును6 గోపకారణమై తన్ను సేక్షించునేమో యనియు దన్ను మజవకుమని యమ్మాని పత్కె. పోవుదుననిపల్క్కుట యమంగలమౌట. బోయివత్తుననుట లోకవ్యవహారప్రసిద్ధము. _నావుడు అనుధా త్వానంతర్యార్థక రూపము.

చ. అదితి మొజంగి కుండలము లానరకుండు హరించె వాని నే గదనములోన( ద్రుంచి యవి గైకొని దాంచితి నాంటటనుండియుం బదిలముగాంగ నన్నడుగ6 బంపనికారణ మేమి లాంతినే యిదె చనుదెంచి యిత్తుననుమీ శతమన్యునితోడ సంయమీ! 28 టీ. అదితిన్‌ = దేవతలతల్లిని, మొజంగి = ఆమెనువంచించి (మోసపుచ్చి),

అనయండు = ఆనరకాసురుండు, కుండలములు = కర్ణాభరణములు, హరించెన్‌ = దొంగిలించెను. వానిన్‌, నేను, కదనములోనన్‌ = యుద్ధములోపల, క్రుంచి = చంపి, అవి = ఆకుండలములు, శైకొని = తీసికొని, నాటనుండియున్‌ = నా6 డుమొదలుకొని, పదిలముగాంగన్‌ = జాగరూకముగా(గ, దాంచితిన్‌, నన్నున్‌, అడుగన్‌ = (వానినీయుమని) అడుగుటకున్‌, పంపని = (ఏవానినైన) అనుపని, కారణమేమి = హేతువేమి? లాంతినే = అన్యుండనా? సంయమీ = ఓమునీ, ఇదె = ఇదిగో, త్వర సూచితము, చనుదెంచి = వచ్చి, ఇత్తును = ఇచ్చెదను, అని, శతమన్యుని తోడన్‌ = దేవేంద్రునితో, అనుమీ = పల్కుమీ!

మన విశే. మబుముండుమని పల్కిననారదున కీశ్రీకృష్ణప్రసంగము సంతోషదాయక

డగు గదా | శతమన్యుండు - నూజుయజ్ఞములు చేయువాండే యింద్రపదార్హు*

ట, దేవేంద్రును శతమన్యుసంజ్ఞ సంభవించె. చ, అని వి ఆ ఆ నయంబుతోడ. గలహాశనసంయమి నీడుకొల్సి యం

పారిజాతాపహరణము ద్వితీయాశ్వాసము

గనయును దాను నచ్చట జగత్పతి జూదప్పువేడ్క నున్నచో

దినకరమండలం బపరదిగ్గిరకూటము. జేరె యాదవీ

జనమదిరారసారుణవిశాలదృగంచలవం చకచ్చవిన్‌. 29

టీ. అని, వినయంబుతోడన్‌ = అడథవతోడ, కలహాశనసంయమిన్‌ = జగడము తిండిగాం గలమునిని (నారదుని), వీడుకొల్పి = పోవననుజ్ఞనిడి, అంగనయును = సత్యభామయు, తానున్‌, జగత్పతి = జగన్నాథుండగు శ్రీకృష్ణుం డు, అచ్చటన్‌ = అచ్చోట., జూదపువేడ్కన్‌ = ద్యూతోత్సాహమున, ఉన్నచోన్‌ = ఉన్న్ససమయమున, దినకరమండలము = సూర్యమండలము, యాదవీజన ... ఛవిన్‌ - యాదవీజన = యాదవాంగనాసమూహము యొక్క, మదిరారస = మద్యరసముచే, అరుణ = ఎజ్జనైన, విశాలదృగంచల = వెడల్పగు దృష్టుల కొనలను, వంచక = వంచించు (తిరస్కరించు), ఛవిన్‌ = కాంతితో, అపరదిగ్గిరి రూటమున్‌ = అస్తాద్రిశిఖరమును, చేరెన్‌ = పొందెను.

భా. ఇట్టని నారదుని వీడుకొల్పి శ్రీకృష్ణుండు సత్యభామతో జూదమాడుచు నచ్చో నుండునదనున, సూర్యమండలము మద్యరసాస్వాదమున నరుణములగు యాదవాంగనల కనుకొనలం దిరస్కరించు కాంతింగల్లి యస్తాద్రిం జేరెను.

-ఏ సాయంకాలవర్దనము ::-

ఉ. ఆయతకతేజము ల్డజిగి యంబుజబాంధవు. డస్తసీమకుం

బోయిన. జూచి వేచినతమోవిభు. డంప దినాంతయోధు. డీ

చాయం దదీయపత్నిం బెలుచం బడ నీడిచికొంచు. బోయెడిం

గో యనుమాడ్కి నంతట శకుంతరవంబు చెలంగె నెల్లెడన్‌. 30 టీ. అంబుజబాంధవుండు = పద్మబంధువగు సూర్యుండు, ఆయతతేజముల్‌ = దీర్ణములైన కిరణములు, తటిగి = తగ్గి (నశించి), అస్తసీవమన్‌ = అస్తాద్రిప్రదేశము నకు, పోయినన్‌ = పోంగా, చూచ్చి, వేచిన = కాచికొనియున్న తమోవిభుండు = చీకటియనురాజు, అంపన్‌ = పంపంగా, దినాంతయోధుండు = సాయంకాలమనెడు నతన

జోదు, తదీయపత్నిన్‌ = ఆసూర్యపత్నిని, ఈచాయన్‌ = ఈఛాయాదేవిని (ఈనీడను), 'పెలుచన్‌ = కూరముగా, పడన్‌ = భూమిపై. బడునట్లు, ఈడిచికొంచున్‌ = లా6 గికొనుచు, పోయెడిన్‌ = పోవుచుండెడిని, అంతటన్‌ = ఆసమయమున, (ఆమె) కోయనుమాడ్కిన్‌ = కోయని కుయివెట్టునట్టు, ఎల్లెడన్‌ = అంతటను, శుంతర వంబు = షక్టులధ్వని, చెలంగెన్‌ = ఒప్పెను. భా. తను6 బగతుండగు ప్రభాకరు. డెప్పుడు నిస్తేజస్కుండగు నెపుడాతనిపై6 గల కసిందీర్చికొందునని కాచికొనియున్న చీ(కటిరాజు, ప్రభం దజిగి పగటిరా జస్తాద్రిని మఖు(6గువడంగా, నప్పగతుని జాయనుచాయను గ్రూరముగ భువిం బడగద్రోసి ॥ లాంగికొని పోవుచుండెననియు, నయ్యదనున నామెపెట్టుకుయియో యనుమాడ్కి ష్షులరవ మంతట. జెలంగెననియు భావము. సాయంకాలమైనతోడనే ఛాయలు దూరదూరములై నశించు టయు(6 బక్షులరవము లెల్లయెడల మిక్కుటముగ రే6 గుటయు వైజమగుటం జేసియు, చాయశబ్దమునకు ఛాయానాతపము అర్థము లఅగుటంజేసియు, ఛాయ సూర్యపసత్నిగా6 జెప్పుట ప్రసిద్ధవిషయ మగుటంజేసియు, తేజస్తీ మిరవులు వరస్పరవిరోధులగుటం జేసియు.6 గవి యటూహింవ నవకాశముగల్గెనని గ్రహించునది. న అలం, శ్రేషమూలకరూపకోత్చాపితో శ్రేక్ష చ. ఇనుదెసం జూడ నోడి తల లెత్తక నీట దదీయబింబముం న జక్కవల్మొగ మొగంబులు సూచుచుం గుంది మూర్చ జెం వనరు జలదేవత హా! యని కన్ను మోడ్చెనా ల్ముడింగె సహవాసులదుఃఖము నెయ్యు రోర్తురే? 31 టీ. జక్కవలు = చక్రవాకద్వంద్వములు, ఇనుదెసన్‌ = సూరు;నివెప్పు, చూడన్‌ శతు, ఓడి = అసమర్థములై, తలలు ౨ శ నో లై, తలలు = శిర ఎత్తక = మీది కిత్తీకు నీటన్‌ = ఉ్రద్రక్వున తదీయబి సి ని = చూచ్చి వగన్గ _ దుఃుమృత్రో మా = ఆసూర్యునిబింబమును, క

• మొుగమొగంబులు = ఒక్రరిమొగము నొకరు:

పారిజాతాపహరణము ద్వితీయాశ్వాసము నతన యను... చూచుచు, కుంది = దుఃఖించి, మూర్భన్‌ = విస్కృతిని (నిశ్చేష్టతను), చెందినదెసన్‌ = పాందినదిక్కును, జలదేవత = జలాధిదేవత, చూడటేక = చూడ(జాలక, హా = అయ్యో, అని, కన్ను = నేత్రము, జాత్యేకవచనము. మోడ్చెన్‌ = మూసికొనెను. నాన్‌ = అనునట్లు, వనరుహముల్‌ = నీటయుట్టినపద్మములు, ముడింగిన్‌ = _ ముకుళించెను. నెయ్యురు = స్నేహితులు, సహవాసుల దుఃఖమున్‌ = తమతోం గలసిమెలసియున్నవారివగను, ఓర్తురే = సహింతురా? భా. తమ్మును గలిసి సుఖముం జూర్చు తమహితుండు సూర్యుండు తేజము తజీగి యుండ నాతనిం గాంచలేక చక్రవాకద్వంద్వములు తలలు దుఃఖమున దించికొని నీట నుండెననియు, నైన నపుడు నీట. బ్రతిబింబించిన సూర్యబింబము కనులంబడ దమహితునకు. గల్గిన వ్యసనమునకై పరస్పరము మొగములం జూచికొని దుఃఖించి మూర్భంజెందెననియు, నట్లు మూర్భనందిన గలసిమెలసి మెలంగు మిత్రముల జలదేవత కన్నుల గాంచంజాలక తననేత్రపద్మముల మూసికొనెనో యనుగతిని తామరలు ముకుళించెననియు భావము. చక్రవాకములకు( బవలు సంయోగమును రేయి వియోగమును గల్గుట ప్రసిద్ధము. మజియు రేయి పద్మములు ముకుళించుటయు నైజము. కావున. బైవిషయములను గవి పైరీతిగంల జవముత్కరించి వర్ణించెను. నేత్రముల పద్మములతోడం బోల్చుట సంప్రదాయమగుట, జలాధిదేవతకు వానిం గన్నుల. గాం జెప్పుట సంభవించెను. అలం. అర్భాంతరన్యాసోత్రేక్షలు. చ. తనువున నంధకారపుమదం బలమి న్నను భద్రదంతికి న్మొనసిన6 జందరేంగి తపనుం డనుమావుతు( గగ్రుంకుమెట్టలో య నురల వైచినన్నాగిలి యచ్చట నెత్తురు గ్రక్కెనో యనం గనుంగవ గోరగింపం బొడకట్టె సముజ్యలసాంధ్యరాగముల్‌, 3౭ టీ. తనువునన్‌ = శరీరమున, అంధకారపుమదంబు = చీళటియనుమదము, న. నన నమ ననన

అలమిన్ను = ఆప్రసిద్ధమగునాకాశము, అను = అనునట్టి, భద్రదంతికిన్‌ =

భద్రగజమునకు, మొనసినన్‌ = క్రమ్మంగా, చిందరే.గి = విజృంభించి, తపనుండను

మావుతున్‌ = సూర్యుండను మావటివానిని, కుకుమెట్టలోయన్‌ = అస్తాద్రికోనలో, ఉరలన్‌ = బ్రద్దలగునట్లు, వైచినన్‌ = పడ6ద్రోయంగా, నొగిలి = నొచ్చి, అచ్చటన్‌ = ఆకోనలో, నెత్తురు = రక్తమును, క్రక్కెనో, అనన్‌ = అనునట్లు, కనుంగవ = నేత్రద్వంద్వము, కోరగింపన్‌ = మూసికొనునట్లు, సముజ్వలసాంధ్యరాగముల్‌ = దేదీపస్యమానములగు సంధ్యాకాలపు నరుణకాంతులు, పాడకట్టెన్‌ = చూపట్టెను. భా. అకాశమను భద్రగజము మేన మదము వ్యాపించుటకతన మదించి విజృంభించి తన్నధిరోహించియున్న మావటీని సూర్యునస్తాద్రిలోయం జిదుగ6 ద్రోయ నమ్మావటిండు నొచ్చి నెత్తురు గ్రక్కుకొనెననియు, నారక్తకాంతులే యివి యేమో

యనునట్లు సాయంసంధ్యారుణకాంతులు చెలంగెననియు భావము. సాయంనమయుమున నాకాశవయిన.6 జీంకటి యలమికొనుటయు, నరుణరాగములు చెలంగుటయు. (బ్రసిద్ధములగుట, నవ్వానినే యీగతిని గవి చమత్కరించి వర్ణించెనని యెన్నునది. మ. _ఒకభృంగంబు పరాఠినీమదనతంత్రోన్నాది ప్రాణేశ్వరిన్‌ మకరందాసవమత్త నబ్బగృహసీమం బెట్టీ తాం బోయి సం జకడ న్వచ్చి తదానమన్న్ముకుళ మేజాడం జొర దాకయా

మికుండో నాం దిరిగెం గొలంకురమకు న్మేలెంతహీనంబొకో |! 33 టీ. పరాళినీమదనతం త్రోన్మాది = సరకీయయగు నాండుతుమ్మెదతోడి మదన వ్యాపారములచే వెజ్టిదైన, ఒకభృంగంబు = ఒకతుమ్మెద, మకరందాసవమత్తన్‌ * పూంేనె యనుమద్యపానముచే మదించినదానిని, ప్రాణేశ్వరిన్‌ = భార్యను, అబ్ద్బగ్భృపొ తమ్మిమొగ్గను ఏజాడ్‌న = ఏత్రీ వ్చి తదానమనుక్రుళము ” అవంగియూ కొలయకరమకున న సరోల రుగను, బారన్‌ = ప్రవేశించుటకు, రాక = వీలులేక' లక్ష్మికి, యావికుండో = తలవరియో, నాన్‌ = అనంగొః ననన క స యా

పారిజాతాపహరణము ద్వితీయాశ్వాసము ట్రైను ైకతకకకకడకకడాలడాడనాలలడడకాంజడదడడలాల తిరిగెన్‌ = భ్రమించెను. మేలు = ఉపకారము, ఎంతహీనంబొకో = ఎంత శూన్యమోకదా! భా. ఒకతుమ్మెద పరకీయయగు నాండుతుమ్మెదతోడి మదన్రీడలం దవిలి తన జాయను దమ్మియింట నిడిషోయి సాయంకాలమున రాంగా నత్తమ్మి యపుడు మకుళించుటకతన నందు. జొరరామి రేయి తలవరి యూరిచుట్టుం దిరుగునట్లు సరస్సుచుట్టును బరిభ్రమించి సరోలక్ష్మికిం గాపరియగుతలవరి యయ్యెనని భావము, మజియు సరోలక్షిక్రుపకారబుద్ధియే యున్నయెడలం దన్ను యామికుండై యరయు వాని నెట్టేసే ప్రాణేశ్వరితో6 గూర్చమండునా యని యర్భాంతరన్యాసము మూలమున సదోలక్ష్మికి. గల యుపకారబుద్ధిశూన్యతను వెల్లడించె. దేహళిదత్తదీపన్యాయమున కొలకరమపదము రెండు పక్షముల నన్వయించును. తుమ్మెద యొకపద్మమున నిలువక పరిభ్రమించుట నైజము. సాయంసమయమునం బద్మములు మకుళించు టయు నందు. దుమ్మెదలు తగుల్కొనుటయు వెలువలనుండునవి చొర వీలులేమియు నైజము. వానినే కవి యీరీతిగం జమత్కరించె. అలం. ఉశత్రేక్ష, అర్భాంతరన్యాసము. =: అంధకారవర్దనము ::- పీ, _ దినవారిరాశి మాపనుమౌని గ్రీలంగ నడుగున6 గనుపట్టునస లనంగం గ్రుంకుమెట్ట డవి6 గార్కొనినసంధ్యావహ్ని6 బొడమినదట్టంపుంబొగ యనంగ6 దనమణి వడిపోవ ధరణీతలంబున నెమకంగ వచ్చిన నింగి యనంగ నలచుక్క లనియెడివలరాజుగెలుపువ్రాల్‌ ల్లైలియం బూసినమషీ లేప మనంగ తే. _ వృద్ధవారవిలాసినీవిసరమునకు

నపలితంకరణౌషధం బనంగ జార

నలినముఖుల కదృశ్యాంజనం బనంగ

నంధకారంబు జగ మెల్ల నాక్రమించె. 34

టీ. దినవారిరాశిన్‌ = పగలనుసముద్రమును, మాపనుమౌని = రేయియను ముని, క్రోలంగన్‌ = త్రావంగా, అడుగునన్‌ = క్రిందను, కనుపట్టు = కనుపడెడుు, అసలు = బురద, అనంగన్‌ = అనునట్ట్లుగాను, క్రుయమెట్టడవిన్‌ = అస్తాద్రి వనమున, కార్కొనిన = గ్రమ్మిన, సంధ్యావహ్నిన్‌ = సంజయనునగ్నియందు, పాడమిన = పుట్టిన, దట్టంపుంబొగ = తఅచైన ధూమము, అనంగన్‌, తనమణి = తనమాణిక్యము, పడిపోవన్‌ = జాటిపో(గా, ధరణీతలంబునన్‌ = భువియందు, నెనుకంగన్‌ = వెదకుటను, వచ్చిన, నింగి = ఆకాశము, అనంగన్‌, (సూర్యుండు నభోమణిగదా) అలచుక్కలు = ఆనక్షత్రములు, అనియెడు, వలరాజు గెలుపు వ్రాలు = మన్మథునివిజయాక్షరములు, తెలియన్‌ = విశదమగుటకు, పూసిన = రాంచిన, మషీలేపము = మసిపూంత, అనంగన్‌, వృద్ధవారవిలాసినీవిసరమునకున్‌ = ముసలివేశ్యలకు, అపలితంకరణౌషధము = నెరయకుండునట్టానర్చు మందు, అన(€గన్‌, జారనలినముఖులు కున్‌ = వ్యభిచారిణులకు, అదృశ్యాంజనము జు అగపడకుండం(ేయుకాటుక, అనంగన్‌, అంధకారంబు = చీకటి, జగమెల్లన్‌ = లోకమంత, ఆక్రమించెన్‌.

భా. వెలుంగుతటిగి చీంటియే భువి నగపడుటంజేసి బురదంబోతె నున్నదనియు, బళ్చిమాద్రిం బొడకట్టు నఠరుణకాంతులందును గొలందిగ6 జీకటి తోయటండజేసి నగ్నియం దుద్భవించినపొగను బోలియున్నదనియు, భువి€ జీళకటి యలముకొనుట నల్లని నింగి భువి కేతెంచినట్టున్సదనియు€, జుక్కలకాంతినిగూడ ధిక్కరించుచు క్రమ్ముటకతన తెల్లయక్షరములు బాగుగా నగపడుటకు. బూసిన మసిపూంతవలె నున్నదనియు, నెజసినవెండ్రుకలనుగూడ నల్లగా నొనర్చునంతటి నల్దందనముగలదిగాన నపలితంకరణొషధమనియు, నొకరిమో మొకరి కగపడుండు రీతిని గాణుకొనియున్నదిగాన నదృశ్యాంజనముగను గవి యూహించెను. అలం. ఉల్లేఖము. ఉగ్రేక్త

విరితూపు నిత్తుము మరుండ! నీకు వనమాలికయు నూత్నవంశనాళమును బిం ఛము సమర్పింతుము శౌరి! నీకు గప్పుంగపుడమును గస్తూరియును గాటు కయు నివేదింతుము కాళి! నీకు నేరేడుంబండ్లు వినీలచామరలు దూ ర్వలు నొసంగుదు మిభవక్ష! నీకు తే. నిట్టిలోకోపకారికి నిరులుదొరకు( జంద్ర సూర్యాదిదుర్లోషశాంతి వాదలి నిత్యత వహింపంేయంగ నేర్తురేని యనుచు. బ్రార్ధించి రభిసారికాబ్బముఖులు. 35 టీ. అభిసారికాబ్బముఖులు = ప్రియునిగూర్చి సంకేతమున కేగుస్రీలు. ఇట్టి లోకోపకారికిన్‌ = ఇటువంటి లోకోపకారమొనర్చువాండైన, ఇరులుదొయ్రున్‌ = చీకటిజేనికి, చంద్రసూర్యాది దుర్జోష శాంత్ని= చంద్రుండు సూర్యుండు మొదలగు వారను దుష్టదోషములయొక్కనివారణము, పొదలి = ఒప్పి, సంభవించి, నిత్యతన్‌ = శాశ్వతస్థితిని, వహింపన్‌ = పొందునట్లు, చేయంగన్‌ = చేయుటకు, నేర్తురేని = ఓపుదురేని మరుండ = మన్మథుండ, నీకున్‌, నల్లచెజుకువిల్లును = ఆసితేక్తు చాపమును, చిలుకతేరును = శుకరథమును, కల్వవిరితూపును = కలువపూ బాణమును, ఇత్తుము = ఒసంగుదుము, శారి = కృష్ణ నీకున్‌, వనమాలికయు = ఆకులను సుమములనుగూర్చంబడిన తోమాలె. (వనమాల=విష్ణుని మెడయందలి పుష్పమాల) నూత్నవంశనాళంబును = క్రొత్తపిల్లనంగ్రోవిని, పింఛమును = నెమిలి కుంచెను, సమర్చింతుము = ఇచ్చుకొందుము. కాళి!, నీకున్‌, కప్పుంగప్పడమును ఇ నల్గనియాచ్చాదనమును (దుప్పటి), కస్తూరియున్‌ = మృగవముదమును, కాటుకయున్‌ = అంజనమును, నివేదింతుము = సమర్ప్చించికొందుము. నేరేడు€ బండ్లు = జంబూఫలములు, వినీలచామరలు = నల్లనిచామరములు, దూర్వలు నవని ౯ నానా

= గడ్డిపోయలు, ఇభవక్ర = గజానన! నీకున్‌, ఒసంగుదుము = ఇత్తుము. అనుచున్‌, 'ప్రార్థించిరి = వేండిరి.

విశే. ఇట నభిసారికలు తత్తద్దేవతలకు6 గన్కగా వారివారి కిష్టములగు నల్లని వానినే యిత్తుమని వేండుటకు నల్లనివాని నొసంగినచో వారును దమకట్టివానినే ('ప్రసాదింపందలంతురనియు., దన్మూలమున స్వాభీష్టాం ధకారశాశ్వతిని వారు తప్పక కూర్చవలసి వచ్చుననియు, వారు మది నెంచుటయే కారణమని యెన్నవలయును. “ఇరులూ చీంళటి యనునర్ధమున నియ్యది బహువచనముగానే ప్రయుక్తమగును. “ఇరులు గెలిచినయంతఃపురేందు ముఖుల కురులు," అని శ్రీనాథుండు నైష. “ఇరుల6 గెలిచినతుమ్మెదగజులందెగడు' అని పోతన భాగ. చిలుకరంగు పచ్చని దైనను దాని నలుపుగానే వర్ణించుట కవిసమయ మైయున్నది. చ. మొనసినదీపికానికరము ల్ఫహకార్యగతాభిసారికా

వనితలయూర్చుగాడ్పులనెపంబున.6 గంపమునొంద నోడకుం

డని తిమిరంబు తా నభయహస్తము లిచ్చె ననంగ వానిపై6

గను(గొనం బోల్చె నంకురితకజ్ఞలముల్నవధూమమాలికల్‌. 36

టీ. గృహకార్య.....నెవంబున-గృహకార్య = గృహకృత్యములందు, గత = ప్రవర్తించిన, అభిసారికావనితల = అభిసారికాప్త్రీలయొక్క, ఊర్చుగాడ్పుల = నిశ్వాస వాయువులయొక్క, నెపంబునన్‌ = మిషచే, మొనసినదీపికానికరము = ఉండిన దీపముల మొత్తము, కంపమున్‌ = చలనమును, ఒందన్‌, తిమిరంబు = చీంకటి, తాను, ఓడకుండు = భయపడకుండు, అని, అభయహస్తముల్‌ ఇచ్చెన్‌ = భయము మాన్చుటకై హస్తావలంబము లిచ్చెను. అనంగన్‌ = అనునట్లు, వానిపైన్‌ = ఆ దీసములపై, కనుంగొనన్‌ = చూడంగా, అంకురిత ... మాలికల్‌-అంకురిత = పుట్టిన, కజ్జ్ఞలముల్‌ = కాటుకకల, నవ = క్రొత్తవైన, ధూమమాలికల్‌ = పొగచాలులు పోల్చెన్‌ = ఒప్పెను.

భా. నాయకులయొద్దకుంబోవ సమయముగామింజేసి యభిసారికలు

| పారిజాతాపహరణము | | ద్వితీయాశ్వాసము ] ఫ్‌ యాశ్యానము ననన ననన ననన కనపనా - నిశ్వసించుచు. గృహకృత్యముల నిర్వర్తించుచుండిరనియు, నవ్వారినిశ్వాసమారుత హతి నపుడుంచంబడిన దీపములు కంపము నందుచుండెననియు, నట్టు కంపించు దీపముల భయపడవలదని యభయహస్తప్రదానమున జీకటి యోదార్చుచున్నరీతి నాదీపములపై6 జూపట్టు ధూమమాలికలు పోల్చుచుండెననియు భావము. అలం. ఉత్రేక్షాపహృ్మవములు. ఎవ నక్షత్రవర్జ్షనము న సీ. కార్కొన్న కటికిచీకటిమొగుల్నొత్తంబు గురిసినవడగండ్లగుంపు లనంగం గవజక్కవలు వాయ గరనాళముల.౯ జందు రుం డూ6దు పటికంపుటుండ లనంగ నెల్లెడ మిన్నేటియిసుమున నచ్చర కొమ లిడ్డ వెన్నెలకుప్ప లన6ంగ6 దెలివివెన్నెల వెండితీవెలు నిగిడించు చదలుకమ్మచ్చు బెజ్జ్ఞము లనంగ తే. జగము గెల్వంగ దండెత్తుమగనిమీంద లీల రతి చల్లుదీవన(బా లనంగ వేండివెలుంనెండం గ్రాంగినవిన్ను మేన నెక్కొను చెమటబొట్లునాం జుక్క అమరి. 37 ట్‌ చుక్కలు = నక్షత్రములు, కార్కొన్న...మొత్తంబు-కార్కొన్న = క్రమ్ము కొనిన, కటికిచీకటి = గాఢాంధకారమను, మొగుల్మొత్తంబు = మేఘసమూహము, కురిసిన = వర్షించిన, వడగండ్లగుంపులు = కరకలగుంపులు, అనంగన్‌ = అనునట్లు, కవజక్కవలు = చక్రవాకద్వంద్వములు, పాయన్‌ = విడిపోవుటకై, కరనాళములన్‌ = కిరణములనుగొట్టములచే, చందురుండు, ఊందు = చిమ్మునట్టి, పటికంపు టుండలు = స్ఫటికపుగుండ్లు, అనంగన్‌, ఎల్లెడన్‌ = ఎల్లచోటులను, మిన్నేటి వననతడడనవనవవనన్ష[€[ిైయైయ.... [157|

యిసుమునన్‌ = ఆకాశగంగానదియొక్క యిసుకయందు, అచ్చరకొమలు = అప్పర స్త్రీలు, ఇడ్డ = పెట్టిన, వెన్నెలుప్పలు = వెన్నెలప్రోవులు, అనంగాన్‌, తెలివి వెన్నెల జు స్వచ్చమైన వెన్నెలయను, వెండితీవెలు = వెండితీగలను, నిగిడించు = సాగించు నట్టి, చదలుకమ్మచ్చు = అకాశమనుకమ్మచు యొక్క (కమ్మచు = కంసాలి తీగెలు తీయనుపయోగించుపనిముట్టు) బెజ్జములు = రంధ్రములు, అనంగన్‌, జగమున్‌ = లోకమును, గెల్వంగన్‌ = జయింపంగా, దండేత్తుమగనిమీందన్‌ = దండెత్తిన భర్తపై, లీలన్‌ = విలాసముగా, రతి చల్లు, దీవనంబ్రాలు = ఆశీర్వాదాక్రతలు, అనంగన్‌, వేండివెలుగెండన్‌ = సూర్యాతపముచే, క్రాంగిన = తప్తమైన, విన్ను మేనన్‌ = ఆకాశముయొక్క శరీరమున, నెక్కొను = తావుంగొన్న చెమటబొట్లు = స్వేదబిందువులు, నాన్‌ = అనగా, అమరెన్‌ = ఒప్పెను.

భా. సాయంసమయముగా. జీకటిందోంచిన తారకలు, కటికిచీకటి యను మేఘబృందము వర్షించు వడగండ్లవటెను, జక్రవాకద్వంద్వముల నెడంబాపం జంద్రుం డు కిరణములను గొట్టములద్వారమున. జిమ్మిన సృటికగుళికలవలెను, నచ్చరలు మిన్నేటియిసుకంబజణపిన వెన్నెలప్రోవులవిధమునను, స్వచ్చమైనవెన్నెల యను వెండితీవల సాగించు నాకాశమును కమ్మచ్చుయొక్క రంధ్రములవలెను, దనభర్త మన్మథుడు లోకముం గెల్వ దండెత్తంగా రతి, పతిపై సవిలాసముగాంజల్లు నేసం బ్రాలవలెను, సూర్యాతపసంతప్తమగుట కతన నాకాశము మేనందోంచిన 'స్వేదబిందు సమితివలెను చెలంగెనని భావము.

వ్యా-విశే. మొగులు. ప్ర. మేఘ. చందురుండు. ప్ర. చంద్రుండు. పటిక. ప్ర. స్ఫటిక. అచ్చర. ప్ర. అప్పర. పటికము+ఊండలు = పటికంపుటుండలు. కర్మాధార యంబుల మువర్ణమునకు. బుంపులగు. కర్మధారయంబులం దుత్తున కచ్చు పరమగునపుడు టుగాగమంబగు. కమ్మి+అచ్చు = కమ్మచ్చు. మిన్నేరు+ఇసుము = మిన్నేటియిసుము. సమాసమున నౌపవిభక్తికటివర్ణము కల్గెను. అలం. ఉత్రేక్షో ల్లేఖములు.

-: చంద్రోదయాదివర్దనము ::=

నన నత మ న నన

క ట్‌. యామవతీకళత్రునుదయావసరంబునకంటె. బాండిమ శ్రీ మును దోంచెం దూర్పుదెస సిద్ధము కృష్ణుండు పారిజాతమున్‌ భామినిక్షై హరించు నని పాయనినెవ్వగ నింద్రరాజ్యల క్షీముఖమండలంబున వసించినవెల్లందనంబుకైవడిన్‌, 38 ట్‌. సిద్ధము = నిశ్చయముగా, కృష్ణుండు, పారిజాతమున్‌ = కల్పవృక్షమున, భామినికై = సత్యభామక్రై, హరించును = తీసికొనును, అని, పాయనినెవ్వగన్‌ = కూడిన నిండుదుఃఖముచే, ఇంద్రరాజ్యలక్ష్మీముఖమండలంబునన్‌ = ఇంద్రరాజ్య లక్ష్మియొక్క ముఖమండలమున, వసించిన = కూడిన, వెల్లందనంబుకైవడిన్‌ జ పాండిమమురీతిని, తూర్పుదెసన్‌ = తూర్పుదిక్కున, యామ...సరంబునకంటెన్‌ = చంద్రోదయసమయమున కంటె, మును = ముందుగా, పొండిమశ్రీ = తెల్లని కాంతిసంపద, తోంచెన్‌ = సంభవించెను (చూపట్టెను.) భా. తనరాజ్యమందలికల్పకము నింక సత్యకై కృష్ణుండు హరింపక మాన. డని యెంచి యింద్రరాజ్యలక్ష్మి నెవ్వగం జెందుటకతన నామెమోమున వెల్దందనము కల్గెనో యనునట్లు ప్రాచిని బాండురచ్భాయ చంద్రోదయమునకన్న మున్నుగం జూపట్టైనని భావము. వ్యా-విశే. అవసరంబునకంటె-అవసరము+కంటె. కంటెవర్లకము పరమగునపు డును గొన్నియెడల నగాగమంబు చూపట్టెడిని. అలం. ఉత్రేక్షు సీ. కెరలి చీకటిమాను గెడపంగ నిక్కిన సమయగజంబుదంతము లనంగ జదలుగేద(గితూర్చ్పుతుదకొమ్మ నరవిరి మై కానిపించు పూరేకు లనంగం బొడుపుగుబ్బలినేలపురిటింటియిడుపున( జజచినగందంపుంజట్ట లనంగ మరునిముందణ బరాబరి సేయుకంచుకి కులముచేతుల వెండిగుదె లనంగ (159

గి

తే. గైరవములకు వెన్నెలనీరు వజప

బూని చేర్చిన పటికంపుదోను లనంగం

(గ్రమముతో శీతకరమయూఖములు గగన

భాగమున గొన్ని యల్లనం బాణశుదెంచె. 39

టీ. కెరథి = విజృంభించి, చీకటిమ్రాను = అంధకారవమనువృక్షమును, క3ెడపంగన్‌ = నశింపయజేయుటక్రై, నిక్కిన = చాంచిన, సమయగజంబుదంతములు = కాలమను నేనుంగగుయొక్క దంతములు, అనంగన్‌, చదలుగేదంగి తూర్పు తుదకొమ్మన్‌ = ఆకాశమను మొగిలి చెట్టయొక్క తూర్పుడక్కునందైన శాఖయొక్క ॥ తుదిని, అఆదవిరియై = సంగోరు విడినదై, కానిసించు = అగపడునట్టి, పూరేకులు = పూరెమ్మలు, అనంగన్‌, పొడుపు ... పురిటింటి యిడుపునన్‌ = ఉదయాద్రియను చంద్రసూతికాగృహముయొక్క గోడయిరు పార్శ్గముల మీందిభాగములందు, చజచిన = అంటించిన, గందంపు(జట్టలు ము గంధముయొక్క పూ(6తలు, అన(గన్‌, మరుని ముందజన్‌ = మన్మథునిముంగల, బరాబరిసేయు = హెచ్చరికచేయు, కంచు తులము = కావలివారియొక్క, చేతులన్‌ = హస్తములందైన, వెండిగెదెలు = వెండి బెత్తములు, అనంగన్‌, కైరవములకున్‌ = కలువలు, వెన్నెలనీరు = వెన్నెలను నుదకము, పఖపన్‌ = ప్రాజించుటకై, పూని = యత్నించి, చేర్చిన = కూర్చిన, పటికంపుదోనులు = స్ఫటికవికారములగు నరిణులు (నీరుపారించుటకై యేర్చడు సాధనవిశేషము) అనంగన్‌, క్రమముతో, శీతకరమయూఖములు = చంద్రకిరణ ములు, గగనభాగమునన్‌ = అకసమున, కొన్ని అల్లన = మెల్లంగా, ప్రాతు దెంచెన్‌ = [ప్రార్రాను. .

భా, కాలమనుగజ్ఞ మంధకారమను వృక్షమును నిర్మూలింపంగా( జూచిన దంతములో యనునట్లును, నాకాశ మను మొగిలిచెట్టుదైన తూర్పుకొమ్మను సంగోరు విడి కానిపించుపుష్పముయొక్క గేకులవలెను, నుదయాద్రియను చంద్రసూతికా గృహమున గోడలమీందయూనిన గంధపుంబూంతలవిధమునను, మన్మథుని ముందు బరాబరుల నొనర్ను 'సేములయొక్క చేతులందలి వెండిటెత్తములవలెను, గలువలకు వవవచానవనయయయయన

పైక వన్సలయి వెన్నైలనీరు పాఖింప నేర్పజచిన స్ఫాటికపు దోనులవలెను జంద్రకిరణము లేర్చడెనని భావము. (గజము చీంకటి చెట్టును దమాలమును నిర్మూలించుటయు నైజము). అలం. ఉత్రేక్షోల్లేఖములు. శ. ఇమరు లమృతాంబునిధిలోని యమృతరసము

వెండిచేరుల( బటికంపుంగుండ కట్టి

చేందుకొనియెదరో నాంగ శీతరోచి

మెజుంగు మెయితోన యల్లన మిన్ను వ్రాత. 40

టీ. అమరులు = దేవతలు, అమృతాంబునిధిలోని యమృతరసమున్‌ = అమృత సముద్రమునందలి యమృతరసమును, వెండిచేరులన్‌ = వెండిత్రాళ్ళతో, పటికంపుంగుండన్‌ = స్ఫటికపాత్రను, కట్టి, చేందుకొనియెదరో = తోడుకొనెదరో, నాన్‌ = అనంగా, శీతకోచి = చల్లనికిరణములుగల చంద్రుండు, మెజటుంగుమొయి తోన = తళతళమను దేహముతో, అల్లనన్‌ = మెల్లంగా, మిన్ను = ఆకాశమును, 'పపాశెన్‌ = ఎక్కను.

విశే. వెండిత్రాళ్ళవలె కిరణములును, సృటికపాత్రవలెం జంద్రబింబమును మించెనని గ్రహించునది. చేందుట స్రీలుచేయుపనిగాన 'అమరులు = సురవనితలు' అనియు నర్థము చెప్పనగును. అమరి. ఏ. రూ. అలం. రూపకము. ఉత్రేక్తు ఉ. అమరులబోనపుట్టిక సహస్రమయూఖునిజోడుకోడె సం

తమసమువేరువిత్తు కుముదంబులచక్కిలిగింత పుంశ్చలీ

సమితికి. జుక్కవాలు నవసారసలక్ష్మిదొలంగుబావ కో

కములకు గుండెతల్లడము కైరవమిత్రుండు దోంచె. దూర్ప్చునన్‌. త]

టీ. అమరులబోనపుట్టిక = దేవతలభోజనవదార్థములగంప, సహస మయూఖుని జోడుకోడె = సూర్యునకు సమానమగుకోడె, సంతమసము వేరువిత్తు జు చీకటియొక్క నాజుండు, కుముదంబుల చక్కిలిగింత = కలువలకు నవ్వం జేయువాండు, వుంశ్చలీసమితికిన్‌ = జారిజణీసమూహమునకు, చుక్కవాలు = నాన రా నాక

జేయునట్టిబావ, కోకములకున్‌ = చక్రవాకములకు, గుండెతల్లడము = గుండెదడ, ఐన్సే కైరవమిత్రుండు, తూర్పునన్‌, తోంచెన్‌ = కన్పట్టెను.

వ్యా-విశే. సురలు రోజున కొక్కొకకళచొప్పున వంతుననుసరించి చంద్రకళను ద్రావుదురని పురాణములు నుడువును గానం జంద్రుండు దేవతలయాహారముల గంపయయ్యెను. సూర్వ్యుండె చనినపిదప జగమును వానివలె దీపింపంజేయువాం డు చంద్రుండుగాన సూర్యునిజోడుకోడె చంద్రుండగు. చంద్రోదయమగుడుం గలువలు వికసించు.(గానం జంద్రుండు కలువల నవ్వంజేయువాండయ్యె. చంద్రు€ డాకసమున౬ బ్రకాశించుచు. బ్రియసంకేతముల కేగుజారిణుల నెల్లర కగపడంజేసి వారి కరిష్టమును గూర్చువాండగుటయు నెదుటిచుక్కయు నరిష్టముంగూర్చునదౌట నీవిషయమునం జంద్రబింబమునట్టిదానింగా నూహించుట సంభవించె. బావ యన భర్త యన్న ఆతండు వచ్చునప్పుడు క్రొత్తమజదలు దూరముగ హాసాదుల వీడి తొలంగునట్లు చంద్రుండు రాగా, నవసారసలక్ష్మి వికాసముమాని యొప్పుట కనం జంద్రుండు సారసలక్ష్మికి బావగా భావితుం డయ్యె. చంద్రునిరాకంజేసి చక్రవాకములకు వియోగము కల్గును. దాన వానికి గుండెదడం జేయువాండు చంద్రుండని యెన్నవలయు. బోనము. ప్ర. భోజనము. వేరువిత్తు = నాశకము జు పొందుగం బశ్చిమాబ్ధితటభూస్థల్రి నంశుమదంశుమతృలా

కందము వాసరొంతహలికప్రవరుం డడ సాంధ్యవారిభృ

త్కందళము అమోదళయుతంబులు నై గెల పండి వాలెం బూ

ర్లేందునిపేరం బ్రాచి నది హేతు వెన్నెలకల్మికల్మికిన్‌, 42

ట్స. పొందుగన్‌ = చ్రక్కంా, పశ్చిమాబ్ధితటభూస్థలిన్‌ = పశ్చిమసముధ తీరదేశమున, అంశుమదంశుమతృలాకందము - అంశుమల్‌ = సూర్యుండను, అంశమతృలా = అరంటియొక్క, కందమున్‌ = దుంపను, వాసరాంతహాలిక ప్రవరుండు = దినాంతమనుకృషీవలడ్రేష్టండ్రు, ఇడన్‌ = నాటంగా, సాంధ్యవారి భృత్కృందళములు - సాంధ్య-సంధ్యాసమయమునందైన, వారిభృత్‌ = మేఘములను:

నక సప ప క పక పు... కందళములు = మొలకలు, తమోదళయుతంబులునై-తమః = చీకటియను, దళ = ఆకులతో, యుతంబులనై = కూడినవియునై, పూర్ణేందుని 'పేరన్‌ = పూర్ణచంద్రుం డను మిషతో, గెల. పండి, ప్రాచిన్‌ = తూర్పున, వ్రాలెన్‌ = ఒజింగెను, వెన్నెలకల్మి కల్మికిన్‌ = వెన్నెలయనుసంపదయొక్క కలుగుటకు, అది = ఆతూర్పున గెల పండి వ్రాలుట, హేతువు = కారణము.

భా. అరంటిచెట్టు తూర్పునకు గెలవేయుట సంపదకల్గుటకు. గారణమని యార్యులండ్రు. పశ్చిమసముద్రతీరమను వ్యవసాయభూమిని వాసరాంతమను కృషీవలుండు రవియనునరంటిమొక్కను నాట, సంధ్యాకాలారుణమేఘములను మొలకలెత్త నది చీకటియను పర్ణములతో మించి తూర్పుదెసం గెలవేసెననియు, నాగిలపండుటజేసి వ్రాలుననియు నట్లు తూర్పుదెస నాచెట్టు గెలవేయుటకతననే వెన్నెల యనుసంపద సంభవించెననియు భావము. అనంగా. బశ్చిమసముద్ర తీరము వ్యవసాయభూమివలెను, సాయంసమయము కృషీవలునివలెను, నస్త మెంచుసూర్యు. డరుణుండై యరంటిగడ్డవలెను, వాని యస్తమించుట కృషీవలు+ డరంటిదుంపను నాటుటవలెను, సంధ్యాకాంతి ప్రసారమున నరుణములగు జలదము లరంటి మొలకలవలెను, నపు డలమినచీకటి లరంటియాకులవలెను, నరుణకాంతులు చెలంగ నుదయించుచంద్రబింబు పండినయరంటి గెలవలెను నుండెనని గ్రహింపవలయును. అట్టిగెల తూర్పునం దోంచుటంజేసి వెన్నెల యనుసంపద సంభవించెనని యెన్నవలయును.

అలం. రూపకోత్భాపితోత్రేక్ష, కావ్యలింగము. చ. సమయవిలాసి శుణమణిసంగతమౌక్తి కచారుహారముం

గ్రమమున. గూర్చుచో నరుణరత్నము. దా మును సాంధ్యరశ్మిసూ

'ఈ్రమునం బొసంగ గ్రుచ్చి యెడతప్పునం దోచి పిటుంద. జేర్పుము

త్తెముక్రియ దోంచె నయ్యమృతదీధితి లాంఛనరంధ్రసంగతిన్‌. 43

ట్‌. తాను, సమయవిలాసి = కాలమను విలాసవంతు.డు, శోణమణిసంగ మౌక్తిక చారుహారమున్‌-శోణ = ఎజ్జనైన, మణ్‌ = మాణిక్యములతో (కెంపులు),

వరుసగా, కూర్చుచోన్‌ = గ్రుచ్చునపుడు, మును = ముందుగా, అరుణరత్నమున్‌ = సూర్యుండనుమాణిక్యమును, సాంధ్యరశ్మిసూత్రమునన్‌ - సాంధ్య = సంధ్యా కాలమందైన, రశ్మి = వెలుంగను, సూత్రమునన్‌ = దారమున, పాసంగన్‌ = ఒప్పునట్టుగా, గ్రుచ్చి, ఎడ = స్థానము, తప్పుటంజేసి = తప్పిపోవుటచే, త్రోచి = త్రోసివైచి, పిటుందన్‌ = వెనుకను, చేర్చు = చేర్చిన, ముత్తేముక్రియన్‌ = మంచి ముత్తెముర్‌తిగ, అయ్యమృతదీధితి = ఆయమృతకిరణుండగుచంద్రుండు లాంఛన రంధ్రసంగతిన్‌ - లాంఛన = నలమచ్చయను, రంధ్ర = బెజ్జముయొక్క, సంగతిన్‌ = కూడికతో, తోంచెన్‌ = కన్పట్టెను.

భా. కాలమను విలాసి కెంపులను ముత్యములంగూర్చి యొకహారముం గూర్చు చుండెననియు, నందు సాంధ్యకిరణసమేతుండగురవి తొలుత గ్రుచ్చంబడిన మాణిక్యమువలె నొప్పియుండెననియు, నపుడైన సూర్యాస్తహయ మెడతప్పుట దానిం దొలంగ ద్రోసినట్టుండెిననియు.6 దరువాతం దోంచిన నల్గనిమచ్చగలచంద్రుండు బెజ్జముతోంగూడిన మంచిముత్తెమువలెను నాతనినుండి వెలువడుకిరణములు దారములవలెను నమరియుండెననియు భావము,

విశే. అరుణు+ డనునరుణరత్నమనియు శ్లిష్ట్టూపకము గ్రహింపనగును. అలం. రూపకామ(ప్రాణితోత్రేక్ష చ. దినపరిణామలక్ష్మికి. బ్రతీచి తగం గయిసేయువేడుక

న్వనరుహమిత్రచింబ మనువద్తులలాక్షికపట్టి కం బయో

ధినడుమం దోంచి సాంధ్యనవదీప్తిరసంబు హరించి పాజవై

చిన వెలిదూదియో యనంగ శీతకరుం డుదయించె నత్తజీన్‌, తటే

ట్‌. ప్రతీచి = పశ్చిమదిశ (ఒకానాకయువతి), దినపరిణామలక్ష్మికిన్‌ ౫ సాయంకాలమను లక్ష్మికి, తగన్‌ = ఒప్పునట్టు, కయిసేయువేడుక్షన్‌ = అలంకరించు నుత్సాహముతో, వనరుహ ... పట్టికన్‌ = సూర్యబింబమను గుండ్రని లత్తుక

నన తపసా యల కక సుకు పక... పట్టెను, పయోధినడుమన్‌ = సము(ద్రమధ్యమున, తోంచి = మంచి, సాంధ్యనవ దీప్తిరసంబున్‌ - సాంధ్య = సంధ్యాకాలమందైన, నవ = కొత్తదైన, దీప్తి = ప్రకాశమను, రసంబున్‌ = రసమును, హరించి = తీసికొని, పాజవైచిన వెలిదూదియో = పాజవేసిన తెల్లని దూదియో, అనంగన్‌ = అనునట్లు, అత్తజిన్‌ = ఆసమయమున, శీతకరుండు = చంద్రుండు, ఉదయించెన్‌.

భా. అస్తంగతుండుగా నున్నరవి ప్రతీచి యనువనిత సాయంసంధ్యాలక్ష్మి నలంకరించునుత్సాహమున గ్రహించిన లాక్షికపట్టికవలెను, సూర్యాస్తమయ మాపట్టికను సంద్రమున ముంచుటవలెను, సంధ్యారుణప్రభలు పిండంగా దూది నుండి వెలువడురక్షోదకములవలెను, జంద్రుండు లత్తుకనీరు పిండగా శేషించిన తెల్లని దూదివలెను నుండెనని భావము. అలం. రూపకోళ్ళాపితోత్రేక్ష. మ. కడంక వ్రేచలిగట్టుపట్లి దను వేడ్కం గూర్ప నేతెంచి పై

జడిగా. జుక్కలతూపు లేయం గినుక న్దాబిల్లిముక్కంటి దాం

బొడుప్పుంగెం పనువేండికంట నిరు లన్సూవిల్తుమేనేర్చి చొ

ప్పడ( దద్భూతి యలందెనానప్పడు బింబంబొప్పె6 బాండుద్యుతిన్‌,

టీ. కడంకన్‌ = పూన్కితో, రేచలిగట్టుపట్టి-రే = రాత్రియను, చలిగట్టుపట్టి = శీతాచలపుత్రిని (పార్వతిని), తనున్‌ = ఈశ్వరుని, వేడ్కన్‌ = ఉత్సాహముతో, కూర్చున్‌ = కలుపుటకు, ఏతెంచి = వచ్చి, "పైన్‌ = మీందను, చుక్కలతూపులు = నక్షత్రములను బాణములను, ఏయన్‌ = ్రయోగింపంగా, కినుకన్‌ = కోపముతో, జాబిల్లి ముక్కంటి = చంద్రుండనుత్రిలోచనుండు (ఈశ్వరుండు), తాను, పొడుపుంె గెంపు = ఉదయరాగము, అను = అనునట్టి, వేండికంటన్‌ = వేండిగలకంటిచే (మూండవకన్ననుట), ఇరులన్‌ పూవిల్తుమేను = చీ/కటి యనుపుష్పబాణుని శరీరమును, ఏర్చి = దహించి, చొప్పడన్‌ = అనువుగా, తద్భూతిన్‌ = ఆ మన్మధ శరీరసంబంధమైన బూడిదను, అలందెనాన్‌ = పూసికొనెనో యనునట్టు, అపుడు = ఆ సమయమున, బింబ = చంద్రబింబము, పాండుద్యుతిన్‌ = తెల్లనికాంతితో, ఒప్పెన్‌ = అమరంను. . ననన న న న

పారవాశావహరనమ_[మ్వశయాననము

భా. రాత్రి పార్వతివలెను, జంద్రుండు ఫాలాక్టునివలెను, చీకటి మదనుని వలెను, నక్షత్రములు పార్వతిని బరమేశునితోడంగూర్చ మదనుండేసిన పుష్ప బాణములవలెను, జంద్రునియుదయరాగము పరమేశుని ఫాలనేత్రానలారుణ జ్వాలవలెను, నంధకారవినాశము మన్మథనాశమువలెను, జంద్రుని పాండుర ప్రభ యీశునిమేన మించు భస్మావలేపమువలెను నుండెనని భావము. ఈశ్వరుండు పార్వతితో. దన్ను సురల్రార్థన ననుసరించి కూర్చ నెంచువాని మదనుని ఫాలాక్షాగ్ని జ్వాలచే దహించె నను పురాణగాథ నిటననుసరింపవలెను.

వ్యా-విశే. పార్వతి నల్లనిదిగాన నల్గటిరేయిని బార్వతిగా నెన్నుట సరసము. మదనుని బాణములు సుమములగుటను, దారకాసుమములకు సాదృశ్యము సహజమౌటను దారకల మన్మథబాణములుగాం జెప్పుట హృద్యము. ఇట్టే త్కుంగ లవర్జనవిషయమును సహజమధురమై సమయోచితగతి కల్షియుంట నెంతయు హృదయంగవముమగును. “ముక్కంటి” బహుట్రీహిని సమాసాంతకార్యంబులు చూపట్టెడిని. మూండు+కన్నుడువర్ణలోపద్విత్వములు. అలం. రూపకోత్సాపితోశ్రేక్ష చ. తొలుమలజాతితో నొరయుతూరుపుందొయ్యలిముత్తి యంపుంగుం

డలమున మానికంబు పడినం గనుపట్టెడులక్కగూండునా

జలువలటేనియప్పాడుపుంజాయం దొజంగినకందు దోంచెరే

చెలువ కనుంగవంగమియం. జెందినకాటుకకప్పుక్షైవడిన్‌. శం

టీ. తొలుమలజాతితోన్‌ = తూర్పుకొండయొక్కశిలతో, జరయు = రాపాడు తూరుపుందొయ్యలిముత్తియంపుంగుండలమున్‌ డా తూర్చుదిక్కనువనితయొక్క ముక్షా మయకర్ణాభరణమునందలి, మానికంబు = మాణిక్యము, పడినన్‌ = జాఅిపోంగా, కనుపట్టెడు జ అగపడెడు, లక్కగూండునాన్‌ = లక్కగలచోటు అనునట్టు, చలువలటేని ..... చాయన్‌ - చలువలజేని = చంద్రునియొక్క, యప్పాడుపు6 జాయన్‌ = ఆయుదయరాగమును, తొజంగినకందు = తొలంగినమచ్చ, రేచెలువ = రాత్రియనుయువతి, కనుంగవన్‌ = నేత్రద్వంద్వమున, కమియన్‌ = క్రమ్ము నట్లుగా చెందిన = పాందిన (పెట్టుకొనిన), కాటుకకప్పుకైైవడిన్‌ = అంజనము

[166]

యొక్క నలుపువలె, తోంచెన్‌ = అగపడెను.

భా. ఉదయరాగము పూర్ణముగం దొలంగినపిదప నగపడునట్టి చంద్రుని యందైన మచ్చ ప్రాచీదిగంగనాకర్ణాభరణమునందలి మానికము జాతీ పడిపొంగా నగపడు లక్కగూడువలెను, రాత్రీరామనేత్రద్వయము కమియ నిడికొనిన కాటుకదైన .నలుపువలెను మించెనని భావము. చంద్రబింబము, ప్రాగ్రామాకర్ణాభరణము గతిని, వానియుదయరాగము కర్టాభరణమందలి మానికమురీతిని వర్ణితములయ్యెనని గ్రహించునది. మ. అమృతంబాసవ మంగరాగముదయోద్యత్కాంతిచేలంబు చి

హ్నమునుంగా శశిరేవతీరమణు. డున్మాదంబు మీజం దమో

యమున నృంగము నొంది పాణం గరసీరాలోడితం జేయ వ

చె మరుద్వాహిని దానిల దేర్పనన మించెంజంద్రి కాపూరముల్‌. త్న

టీ. అమృతంబు = సుధ, ఆసవము = మద్యముగాను, ఉదయోద్యత్కాంతి = ఉదయకాలమందొప్పుకాంతి, అంగరాగము = మైపూంతగాను, చిహ్నము = మచ్చ, చేలంబుగాన్‌ = వస్త్రముగాను, (కాన్‌ అనుదాని కాసవాంగరాగ చేలపద ములతో సంబంధముం గల్పించునది.) శశిరేవతీరమణుండు = చంద్రు6 డను బలరాముండు, ఉన్మాదంబు = కైపు, మీజన్‌ = అతిశయింపంగా, తమోయమునన్‌ = అంధకారమను యమునానదిని, భంగమున్‌ = అవమానమును, ఒంది = పొంది, పాజన్‌ = పరుగెత్తునట్ట్లు, భంగమున్‌ = అలలను, ఒంది, పాజన్‌ = ప్రవహించునటు, (అని నదీపరమగునర్థము), కరసీరాలోడితన్‌ - కర = కిరణములను, సీర = లాంగలముచే, ఆలోడితన్‌ = క్షోభపెట్టంబడినదానినిగా, చేయన్‌ = చేయగా, కర = చేతియందలి, సీర = నాంగలిచే, ఆలోడితన్‌ = సంక్షో భపెట్టంబడినదానినిగా, అని బలరామపరమగునర్థము. _ దోనిన్‌ = ఆయమునా నదిని, తేర్చన్‌ = ఆశ్వాసింపంగా, మరుద్వాహిని = గంగానది, వచ్చెన్‌ = ఏతెంచెను, అనన్‌ = అనునట్లు, చంద్రికాపూరముల్‌ = వెన్నెలలప్రవాహములు, మించెన్‌ = ప్రకాశించెను. నాల ననన

పారిజాతాపహరణము ద్వితీయాశ్వాసము

భా. చంద్రికాపూరములు గంగాప్రవాహమువతె ధవళములై యతిశయించెనని భావము.

విశే: చంద్రుండు తెల్లనివాండు. బలరాముండును ధవళగాత్రుండే. కావునం జంద్రుని బలరామునిగా నూహించుట హృద్యము. అట్లే చంద్రసుధను మద్యము గను, నుదయరాగమును మైపూంతగను, జంద్రకిరణములు చీంటులం బాఅల ద్రోలుటను బలరాముండు తరంగ్రములతోడి యమునానదిని దననహలాయుధముచే లేవనెత్తుటగను, నంధకారము నశింపంగా6 జెలంగు వెన్నెలలపూరము యమునానదిక్షి సంభవించిన విపత్తును గాంచి యామె నాశ్వాసింప నేతెంచిన తత్రియసభి గంగానదిగను, దలంచుట యెంతయు మనోహరము. అలం. రూపకళశ్లేష మూలకోత్రేక్ష శ. తారకాధశుకిరణకదంబకంబు

చిలికె. బలుచనివలిపంపుజిలుంగు మంచు.

గైరవశ్రీవధూకరగ్రహణవేళ

వెలికి గ్రమ్మిన సాత్వికస్వేద మనంగ. 48

టీ. తారకాధీశుకిరణకదంబకంబు = చంద్రునికిరణములగుమి, కైరవశ్రీ ... వేళన్‌ - క్రైరవశ్రీ = కువలయలక్ష్మీయను, వధూ = స్రీయొక్క, కరగ్రహణవేళన్‌ = పాణీగ్రహణకాలమున, వెలికిన్‌ = బయటికి, క్రమ్మిన = వ్యాపించిన, సాత్విక "స్వేదము = సాత్విక భావమగుచెమట, అనంగన్‌ = అనునట్లు, పలుచని .... మంచు-పలుచని = దట్టముగాని, వలిపంపు = ధవళమైన, జిలు6గు = సూక్ష్మమైన, మంచు = నీహారము, చిలికెన్‌ = చల్లెను.

భా. చంద్రకిరణములనుండి వెలువడు పలుచనిమంచు చందుండు కువలయ లక్ష్మీ పాణిగ్రహణమును జేయునవసరమున వెలికి[గ్రమ్మిన సాత్విక 'స్వేదమో యన నొప్పెనని భావము. అలం. ఉట్రేక్ష. పీ విరహులమైై సోకి వేడీ యౌ వెన్నెల.

. బచ్చివన్నెలనులివచ్చడేసి యా కలువపుస్పాళ్ల చేం గసటై నవెన్నెల వలిపవెన్నెలలోన వడిచి తేరి చంద్ర కాంతప్పునీట జాలైనవెన్నెల ముదురువెన్నెల జుజ్జం బదను చేసి సతులమైపూంతం బిసాళించువెన్నెల( దనువువెన్నెల రసాయనము గూర్చి తే. చిగురువిలుకానిజతర సేయం బూని కొలముసాముల నందజ. గూడ!లెట్టి వంతు గలయంగ బువ్వంపుబంతివిందు పెట్టీ రెలమి( జకోరప్తుంబేరంటాండ్రు. తం టీ. ఎలమిన్‌ = సంతోషముతో, చకోరపుంబేరంటాండ్రు = 'చకోరముల యైదువలు, (చకోరజూాయలు), చిగురువిలుకానిజాతర = మన్మథోత్సవము, చేయన్‌ = చేయుటకు, పూని = యత్నించి, విరహులమైన్‌ = వియక్తుల శరీరమును, సోంకి = స్పృశించి, వేంియౌ = ఉష్టమైన, వెన్నెలన్‌ = చంద్రాతపమును, పచ్చి వెన్నైలన్‌ = (చల్లని) తడిగల వెన్నెల తోడ, (కూర్చి) నులివెచ్చన్‌ = కవోష్ణముగా, చేసి = ఒనర్చి, కలువపుప్పాళ్లచే = కుముదపరాగములచే, కసటైన వెన్నెలన్‌ = మలిన(కలుషుమగు వెన్నెలను, వలిపవెన్నెలలోనన్‌ = సన్ననివెన్నెలలోపల, వడిిచి = వడియంగట్టి, తేర్చి = స్వచ్చముగాంేసి, చంద్రకాంతపు నీటన్‌ = చంద్రకాంత మణులసంబంధమగు నుదకముచే, జాలైనవెన్నెలన్‌ = ప్రవాహమైన వెన్నెలను, ముదురువెన్నెలన్‌ = (తీక్షణమైన) పండువెన్నెలచేత, జుజ్జన్‌ = త్రావుటకు, పదను = అనువుగా చేసి, సతులమైపూంతన్‌ = స్రీలయంగరాగముచే, పిసాళించు = పరిమళించు, వెన్నెలన్‌, తనుపువెన్నెలన్‌ = తృప్తినందించుచంద్రికతో, రసాయనమున్‌ = కొషధవిశేషమును ((ద్రవాహారము) కూర్చి, ఘటించి, కొలముసాములన్‌ అందఅన్‌ = కులముపెద్దలనెల్లను, కూడన్‌పెట్టి = ఒక్కచో! జేర్చి వంతు = వరుస, [169]

ద్యతేమాశ్యానము కలయంగన్‌ = కూడునట్లుగా, బువ్వంపుబంతివిందున్‌ = చుట్టములైన యాం డువారును మగవారును గలిసి భుజించుట యనువిందును, పెట్టిరి = ఇడిరి. విశే. చకోరములు వెన్నెలలం ద్రావుననుట ప్రసిద్ధము. దానినే కవి యీగతిని జమత్కరించి వర్ణించినాండు. ఫీ _క్రామినీిమానమేఘడ్రేణీ విరియంగ దొగజెల్లుగుంపులు దొంగలింప సాంధ్యరాగావిలచంద్రి కాంబులు దేజ నిరులుమొత్తపుటన లివురం బాణ యువజనరాగపయోరాసు లుష్పాంగ వెలిదమ్మి జాబిపువ్వులు ముడుంగ మదచకోరమరాళమండలి చెలరే(గ6 బజచుచేడియ లనుమెజపు లడంగ తే. నభినవశరత్సృమాగమం బనంగ మించు నట్టిరాకానిశావేళ నలరువింట గొనయ మెక్కించి వలరాజు కినుక మీజ విరహిజనములపై దండువెడలె నప్పుడు. ర్‌0 టీ. కామినీమానమేఘశ్రేభి-కామినీ = మదవతులగు వనితలయొక్క, మాన = పురుషులయెడంగల్లు కోపవిశేషమను, మేఘ = మేఘములయొక్షృ, శ్రేణి = పంక్తి, విరియంగన్‌ = విడిపోంగా, తొగటెల్లుగుంపులు = కలువలనుజెలు పూవులగుములు, తొంగలింపన్‌ = ప్రకాశింపంగా, సాంధ్య ... అంబులు-సాంధ్యరాగ = సంధ్యాకాలరక్తిమచే, ఆవిల = కలుషములైన, చంద్రికాంబులు = వెన్నెలయను నీళులు, కేజన్‌ = స్వచ్ళముగా, ఇరులుమొత్తపుటసలు = చీంకటులగుంపను బురద, ఇవురంబాజన్‌ = ఇంకంబాజంగా, యువజన...రాసులు-యువజన = యౌవనవంతులయొక్క, రాగ = అనురాగమను, పయోరాసులు = సముద్రములు! న

ననన తతత ననన య యా. ఉఊప్పాంగన్‌ = పాంగంగా, వెలిదమ్మిజాజిపువ్వులు = తెల్లదామరలను జాజిపూవులు, ముడుంగన్‌ = మకుళింపంగా, మదచకోరమరాళమండలి = మత్త్రిలినచకోరములను హంసలగుంపు, చెలరే6ంగన్‌ = విజృంభింపంగా, పఅచుచేడియలను మెజపులు = (ప్రియసంకేతమునుగూర్చి) పరువృలిడువనితలను విద్యుతులు, అడంగన్‌ = నశింపం గా, అభినవశరత్సమాగమంబు = కొత్తశరత్కాలపురాక, అనంగన్‌ = అనునట్లు, మించు = ప్రకాశించునట్టి, అట్టిరాకానిశావేళన్‌ = అటువంటి పూర్ణిమారాత్రి సమయమున, అలరువింటన్‌ = పుష్పకోదండమున, గొ నయము = నారిని, ఎక్కించి, వలరాజు = మన్మథుండు, కినుక = కోపము, మీజన్‌ = అతిశయింపంగా విరహిజన ములపైన్‌ = వియక్తులమీందికి, అపుడు = ఆసమయమున, దండువెడలెన్‌ = యుద్ధముసేయంబోయెను. విశే. శరతృమయమున. దెల్లనై జలదములు విరియంబాజయుటయు, టెట్లు పూవులు పెల్టుగనొప్పుటయుం జంద్రికలచ్చములై యమరుటయు, జలమమలంబై మించుటయు., బయోనిదు లుషప్పాంగుటయు6 జాజిపూవులు ముకుళించుటయు, వెన్నెలం ద్రావంగోరు చకోరములును సమలజలము నాశించునంచపిండును సంతసముమీజ విజృంభించుటయు, మెజపు లుడుగటయు నైజములు. అట్టి శరత్కాలనహజధర్మములతోం జంద్రోదయ ధర్మములు పోల్పంబడి హృద్యములై వర్ణితములయ్యెను. ఉ. ఆనలినాయతాక్షుగడియారమునం దభిసారికాజిఘాం సానిరత్వప్రసూనశరచాపగుణధ్వనులో యనంగ ఘం టానినదంబు లయ్యెడ వినంబడియెం గుపితాబ్దలోచనా మానసము ల్బలింప( బ్రథమషప్రహరాపగమప్రశంసులై. 51 టీ. ఆనలినాయతాక్షు గడియారమునందు = ఆపద్మములవలె చీర్ధములగు కన్నులుగల శ్రీకృష్ణుని కాలప్రమాణముందెల్పు యంత్రవిశేషమున, ఘాంటానిన దంబులు = గంటలచప్పుడులు, అభిసారికా....ధ్వనులు+ఓ-అభిసారికా = కాంతులం గలయంబోవు కాంతలయొక్క, జిఘాంసా = హింసించుటయందు, నిరత = నన ల న నం

మిక్కిలియాసక్తిగల, ప్రసూనశర = పూవిలుకానియొక్క, చాప = ధనువుయొక్క, గుణ = అల్లైత్రాటిసంబంధమైన, ధ్వనులో = శబ్దములో, అనంగన్‌ = అనునట్లుగా, కుపిత....మానసముల్‌కుపిత = కోపించిన, అబ్బలోచనా = స్రీలయొక్క, (తమ్ములం బోలుకనులుగలవారు) మానసముల్‌ = మనస్సులు, చలింపన్‌ = సంక్షోభము నందంగా, ప్రథమ....ప్రశంసులై - ప్రథమ = తొలిదైన, ప్రహర = యామముయొక్క, అపగము = అతిక్రమించుటను, ప్రశంసులై = తెల్పునవియై, అయ్యెడన్‌ = ఆ " సమయమున, వినంబడియెన్‌ = విననయ్యెను. భా. తొలిజాము పోకడందెల్పు గడియారపుచప్పుడులు కాంతులంగవయ సంకేతమున కేగుకాంతల హింసింప మదనుడు ధనువు చేంబూని చేయు నారిటం కారధ్వనులో యనంగ నమరిప్రణయకలహకలుషితాంతఃకరణలగు కాంతలమదుల నల్లలనాడించునదై చెలలినని భావము. విశే. ప్రథమ యామ మతిశక్రమించెంగాన నభిసారికలు తమిమీజణ నభిసరణ మొనర్చంబోవుటయు. గుపితల మదిచలించుటయు సహజము లనందగు అట్టి తజీని గల్గిన గడియారపుచప్పుడుల మదనధనుష్టంకారములుగను గుపితమానినీ మానసనంచలన కారణములుగను నూహించుట యొంతయు హృద్యము. అక్కాలమునంగూడ కాలప్రమాణ సూచకములగు గడియారములు కల్గుట దీన సూచితము. అలం ఉట్రేక్ష. -స చంద్రికావిహారములు ::- చు వలిపము గట్టి హారములు వైచి పటీరము మై నలంది జా దులు నెటీగొప్పునందుణిమి త్రోవనె పోయితిమేని తాశీియుం స్‌ 6 దార్చిరి దూతిక లట్టివెన్నెలన్‌, 52 టీ. వలిపము = సన్నని తెల్పబట్లను, క్రటి = ప జ్‌ న్ద్‌బట్లణు, = ధరించి, హారములు ముత్యాల హారములను, వైచి = వేసికొని, ప్రటీరము = మంచిగ మెన్‌ * ంచిగంధము, మఖ న న. తావో

(వారిజాతాపాహరణము | |_ద్వితయాశ్వాసము | శరీరమున, అలంది = పూసికొని, జాదులు = జాజీసుమములు, నెజిగొప్పునన్‌ = రమ్యమైనతుజుమున, తుజిమి = ముడిచి, (నెజ=నిండు, అనిన లెన్స), త్రోవనె = మార్గమందె, పోయితిమేని = ఏంగితిమేని, (పోయినను) తాంకియున్‌ = తగిలియు, తలంచెడువారు = తగిలె నిదియేమి యని భావించువారు, లేరు = ఉండరు. అని, దూతికలు = ప్రియులంగలుపుచెలులు, మనంబుకలంకలు = మనస్సు నందైన సందియములను, తేర్చి = పోంగొట్టి, జారకాంతలన్‌ = జారిణులను, సమయస్థలంబులకున్‌ = నిర్ణీతప్రదేశములకు, అట్టివెన్నెలన్‌ = ఆ వెన్నెలలో, తార్చిరి = పాొందించిరి.

భా. ధవళములగు నలంకారముల ధరించి ధవళమగువెన్నెలలో రాజమార్గ

మున బోయినను నొందొకపు డెవరేని తా6కినను, మీరు వారిచూడ్కికి లక్ష్యము గాకయే పోంగలరని దూతికలు జారిణులమదినైన సందియముల-ంబాపి ధవళాలం కారముల ధరింపంజేసి సంకేతస్టలములను బౌందించుచుండిరని భావము. ఇట్లు ధవళాలంకారముల ధరించి, వెన్నెలల జారిణులు విహరించుట కార్యప్రసిద్ధ విషయము. వ. వెండియుం దుహినకరమండలంబునం గురియు నప్పండువెన్నెలలు సాయంతననటనచటులమహానటవికటాట్టహాసబాసంబుల కనుప్రాసంబులై, పూర్వపాదా వారపులినతలవిహరమాతై రావణకరపుష్క రోద్దూతవాలు కాధూళిపాళిలకుం బ్రత్యా దేశంబులై, యంధకార బలీంద్రనిర్భంధనధురంధర సమయమధుమథనచరణాంగుష్ట నిష్య్యూత గగనసరిదంబుపూరంబుల కనుబింబంబులై, చంద్రకాంతమణినిర్మిత హర్శ్య హిమవన్మహీధరశ్చంగపతితంబు లగుచుం బెనువెల్లునలు గట్టి యతివిషమమానినీ మానప్రతీరంబు లురలం దోయుచు, వియోగవేదనాభరాక్రందద్రథాంగకంరగుహా కుహర ముఖంబుల ముంపుకొని మెజయుచు, నరవిరిచెందొగ మొగడలం బడి సుడియుచు6

దనుకరువలిం గదలువిరులం దొరు(గుపుస్పాడితిప్పలం బొరలి తెట్టువ గొంచుం నక డోలావిహారలీలాయత్తనుత్తకాశినీ కపోలధాళథధళ్యంబుల పెల్లునం గడలుకొని ముప్పొంగుచుం గటికిచీకటితరులం దెరలం జేయుచు, సకలభువనతలాప్తావనంబు ననన తనా

గావించి, యజాండకరండంబు నెండిజలపూంత గావించిన తెజంగున నంగీకరించె నప్పుడు దమయందు నెప్పుడెప్పుడు నింతురో యనుచు నువ్విళ్ళూరు చందంబున. జంద్రికా కిరణకందళికలం గరంగు రేవెలుంగు గాచిప్పలం గప్పురంపుం గుప్పెలం గొప్పరించిన సరసమధురసంబులు నించి యించినవేడ్కల నొండొరువులకెంజిగు రాకుమోవినంజలం జవిగొనుచు6 గ్రోలి సోలి పూంజవికల( బొంపిరివోవుకామినీ కాముకులును, వలరాచకేలి సలుపునెడల నంగంబుల చకచకలు వెలివోవకుండ నిండార లేపంబులు సేయుచొప్పు6 గర్పూరకస్తురికాసంకు మదమిళితచందనపంకంబు లొకొల్లొకళ్ల మేనులం గలయ నలందుకొని చలువచప్పరంబులందీర్చిన పృష్పాడితిన్నెల విశ్రమించు సతీపతులును, బ్రోడలగు నెచ్చెలులు జీరాడుసిగ్గుల నీడిగిలంబడ నెట్టకేలకు. 'ద్రోపు క్రోపాడుచుం- దార్చి కూర్చి మరలుటయు మరుండొనర్పంగలకోల్తలకుం దివురుతమకపు ముంగలిపొంజులు నిగిడించు క్రొవ్వాండి తూపులరూప్పున నొండొరువుల మబుపెట్తీ చూచునెలగోలు చూప్పల నితరేతరథైర్యంబులు గంటివడ నొంటిం బచ్చెనయోవరుల వసియించువధూవరులును, బేరుకొనుకోరికలు దారుకొన డాయునెడం బొంగినయంగం బులం బరస్పరబాహుపాొశంబుల బిగియారం గౌంగిలించుకొని కరంగినడెందంబుల రెంటి నొక్కటిగ నత్తించుపోలికనత్తమిల్లి పగలు తమపాసిన యెడలం బొడము మనోజ వికారంబుల నవిరళతరకపోలంబుగా. జెప్పికొనుచు హంసతూలికాతల్పంబుల నల్సేలే రానందంబులం బొరలు తరుణీతరుణులును, దొలుతటిపాల యలుకయెడం జనించిన యోగశిఖి నిండారురేయెండవేండిమి నగ్గలించినం దాలిమి దెమలందమక లొవి తమకించి కలసికొని నెచ్చెలులన్‌ బేలువెట్టి తొట్టినవేడ్కలం బొదరిండ్లకందువలం తృ లను మబ్బుకొను వయసు గుబ్బల నిబ్బరంబుగ నివు విచ్చలవిడిం దనక్షదువు' నచ్చారంబుల నొక రొకరి మెచ్చక పచ్చవిలుతన భదబుల అలు ముప్పదిరెంటం దోడుసూపె నన బహువిధకరణా గ్రిక్కితిసిన మక్క రి గీడించు యువతీయువజనంబులూ రహస్యతత్త్యానుభవంబున వలదు సయం పౌక్కులచియ్యుల. ద్రాక్కుడువడ్‌ రక్‌ లం బవ్వళించి యున్న నాయికానా ల నరాచతపసులప్తోలికం దెలిరాకట్టు నెలా కులును, నెడపడనివేడుకపనుల నలసి జీ

పారిజాతాపహరణము | | ద్యితీయాశ్యాసము నవయవంబుల పై సొాలయు నెమ్మనంబులతో నొయ్యనొయ్యనం గదలు తూంగుటుయ్యె లలంగన్ను మొగిచి యున్నవిలాసినీవిలాసులునుం గలిగి యన్నగరంబు శంబరాంతకు సామ్రాజ్యంబు ననుకరించె, నయ్యెడ నయ్యదువల్లభుండు సత్యయుం దాను ననర్ధ్య మణిదీపితంబును విమలదుకూల వితానసందానితంబును బ్రాలంబముక్తాగుళుచ్చచ్చ విచ్చాదితవలభి విలసితంబును వివిధ విచిత్రపటఘటితసృటికభిత్తి భాగభాసురంబును మృదులహంసతూలికాకల్పిత తల్పసంఛన్నమణిమంచకాంచితంబును ధవళఫణిలతా

• దళక్రముకఖండమండిత మరకతమణీభాజనవిభ్రాజితంబును మృగమదమిళితపటీర పంకాంకితమౌక్తి కశుక్తి పరికల్పితంబును దరవికచలతాంతతాలవృంతకాంతంబును గోమల బిసతంతుసంతాననిబద్ధకుసుమదామ రమణీయంబును సురభికృష్ణాగరుధూపధూపితం బును బరిమళమిళితశిశిరసలిలపూర్ణకనకగళంతికా సమంచితంబును మంజుగుంజత్సా రావతపతంగగళరవభరితంబును మాణిక్కసమున్నతాదర్శ దర్శనీయంబును నగు శయనాగారంబున వినోదకేలిం దేలినిద్రాముద్రితనేత్రుండై శయనించె నయ్యవసరంబున. టీ. వెండియున్‌ = మజియు, తుహినకర మండలంబునన్‌ = చంద్రమండ లఅమునుండి, కురియు = జాజునట్టి, అప్పండువెన్నెలలు = అముదురువెన్నెలలు, సాయంతన.....భాసంబులకున్‌ - సాయంతన = సాయంకాలమందైన, నటన = నృత్యముచే, చటుల = కదలునట్టి, మహానట = శివునియొక్క, వికట = విశాలమైన, అట్టహాస = పెద్దనవ్వు యొక్క, భాసంబులకున్‌ = కాంతులకు, అనుప్రాసంబులై = సవర్ణములై, అనంగాం బండువెన్నెలలు నాట్యావసరమున శివునినుండి వెలువడు విశాలాట్టహాసకాంతులం బోలియున్నవని భావము. శివుండు తెల్లనివాండు. చంద్రు. డును ధవళగాత్రుండే. కావుననే చంద్రబింబమునుండి వెలువడు పండువెన్నెలలు శివుని యట్టహాసకాంతులంబోలి యున్నవని చెప్పుట కనువుపడియె. పూర్వపారావార = పాళికలకున్‌ - పూర్వపారావార = తూర్చుసంద్రముయొక్క, పులినతల = ఇసుక దిబ్బలతావుల, విహరహాణ = విహరించునట్టి, ఐరావణ = ఐరావతము యొక్క, కరపుష్కర = తుండాగ్రముచే, ఉద్దూత = ఎగురంగొట్టంబడిన, వాలుకాధూళి = ఇసుకసంబంధమూన పరాగములయొక్క, పాళికలకున్‌ = పయక్ష్లులకు, ప్రత్యా దేశంబులై = బదులుగా గల్గినవై (అనంగా వానిని మించినవై యని భావము), ల రా ననా.

వతాశానాకామ కమా) ననన పన ప. ుకుపకే కుడ. ఐరావతము దేవేంద్రుని పట్టపుటేనుంగు. దేవేంద్రుడు ప్రాగ్జిగధిపతి. కావుననే యాతనిగజము ప్రాక్సముద్రపులినతలముల విహరించును, మజియు నైరావతము ధవళము. అది చిమ్మువాలుకాధూళియు భవళమే. కావుననే తెల్లనిమైరావతము తుండాగ్రమున౬ జిమ్మువాలుకాధూళిపాళికలవలె ధవళగాత్రుండగుశశినుండి వెలువడు ధవళములగు వెన్నెలలు మించియున్నవనుట సంభవించి. వుష్కరము కరిహస్తాగ్రవాచకమైనను, మజల హస్తిహస్తవాచకమగుకరశబ్ద మిందుయజేర్చుట స్పష్టార్థము. కాని యమైరావణతుండసామ్యమును జంద్రకిరణములకు.6 దోంపం జేయ నట్టు కవి కరశబ్దము నిందు. గూర్చెనమోయని యూహించుట కవకాళ మొక్కింత గలదు. అంధకార...పూరంబులకున్‌ - అంధకార = చీంకటియను, బలీంద్ర = బలిచశ్రవర్తియొక్క, నిర్వంధన = బంధించుటయొక్క, ధురందర = భారమును వహించు, సమయ = కాలమను, మదుమధన = విష్ణునియొక్క, చరణాంగుష్ట = క్రాలిబొటననవ్రలినుండి, నిష్ట్యూత = వెడలునట్టి గగనసరిత్‌ = మరున్నదియొక్క, అంబుపూరంబులకున్‌ = ఉదకప్రవాహములకు, అనుబింబంబులై వ ప్రతిబింబములై, గంగానది తెల్లనిది. దానిపూరములును దెల్లనివే. బలిని. | బంధింపంగాలు గట్టిగా బూనుటకతన నాతనియంగుష్టమున.6 గలగంగకు బహిః ప్రసారము కల్గెను. ప్రకృతము తెల్లనిగంగానదీ ప్రవాహములవలె. బండువెన్నెల లమరెనని భావము. చీంకటిని రాక్తసరాజగుబలింద్రునిగాను, దానియడంగుటను వానిబంధనముగాను, వెన్నెలలయమరుటను వానిబంధించు భారము బూనియున్న విష్ణుని కాలిబొటనవైలినుండి జాబుగంగాపూరముగాను జెప్పుటు యెంతయు సరసము. చంద్రకాంత...పతితంబులు - చంద్రకాంతమణి = చంద్రకాంత మాణిక్యములచే, నిర్మిత = కట్టంబడిన, హర్మ్య = మేడలను, హిమవన్మహీధర = హిమవత్సర్వతముయొక్క, శృంగ = శిఖరములనుండి, పతితంబులు = పడునట్టివి, అగుచున్‌, పెనువెల్లువలు = పెద్దప్రవాహములు, కట్టి = ఏర్పడి, అతివిషమ ... ప్రతీరంబులు = అతివిషమ = మిగులం గఠినములగు, మానినీ = స్రీలయొక్క, మాన = మానమను, ప్రతీరంబులన్‌ = తీరదేశములను, ఉరలన్‌ = పడునట్టు, త్రోయుచున్‌ = కూల్చుచు, చంద్రకాంతమణినిర్మితములగు సొధముల యున్నత న న

శిఖరదేశములనుండి జాబు నీటివెల్లువలంగూడి క్రిందికి. బడుటకతన వెన్నెలలు హిమవన్నగశిఖరముల నుండి జాజబుప్రవాహములవడువున మించెనని యెన్న వలయును. ప్రవాహము తీరము నురలంద్రోయుట ప్రసిద్ధము. ఈచంద్రికారూప ('ప్రవాహమును మానినీమాన రూకీమగుప్రతీరమును గూల6ద్రోయుచున్నది. కావుననే దీనికి. బ్రవాహతౌల్యము కవి సంఘటించె. చంద్రోపలములు చంద్రకరస్పర్శను ద్రవించుటయు మానినులు మానమును వీడి చంద్రోదయముగాం బ్రియులం గలిసికొనుటయు నైజములు. వానినే కవి యీ గతిని వర్ణించె. వియోగ... ముఖంబులన్‌ - వియోగవేదనా = విరహబాధయొక్క, భర = భారముచే, అక్రందత్‌ = పరిదేవనముసేయు, రథాంగ = చక్రవాకములయొక్క, కంఠ = కుత్తుకలయొక్క, గుహకుహర = గుహలంబోలు బిలములయొక్క, ముఖంబులన్‌ = అగ్రముల, ముంపుకొని = ముంచి, మెలయుచున్‌ = ప్రకాశించుచు, (లేక) మొణియుచున్‌ = శబ్దించుచు, నదీపూరము పర్వతములనుండి భువింబడునపుడు తద్గుహాముఖం బుల ముంచి ధ్వనించును. అట్లే చంద్రికాపూరమును విరహవేదన నెలు౮గెత్తి యజచుచక్రవాకముల కంళకుమరముల. బ్రవేశించి మొజుచున్నదివలె నుండెనని యెన్నవలయును. కావునం బ్రవాహసామ్యము సార్తకమయ్యెను. చ్రవాకములకు రేయి వియోగము కలుగుట ప్రసిద్ధము. కావున నవి రాత్రుల నెలు౮ెత్తి యాక్రం దించు. అపుడవ్వాని తెజబువంబడీిననోళుల.( జంద్రికలువ వ్రవేశించుట సంభవించును. అరవిరి చెందొగమొగడలన్‌ = సంగోరువిడిన యెజ్జకలువ మొగ్గలందు, పడి సుడియుచున్‌ = తిరుగుచు, ఇపుడే చంద్రోదయమగుట. గలువమొగ్గలు సంగోరుమాత్రమే వికసించెననియు, నట్టి సంగోరువిడినవానిం జొచ్చి శీఘ్రము మజలి రాంజాలక చంద్రికలలు వానిలో. దిరుగుచుండెననియు బ్ఞావము. తనుకరువలిన్‌ = పిల్లగాలిచే, కదలువిరులన్‌ = చలించుపూవులనుండి, తొరంగు పుష్పాడి తిప్పలన్‌ = జారుపరాగముల తిన్నెలందు, పారలి = దొర్లి, తెట్టువన్‌ = తెజను, మిసిమిననుట, కొంచు = స్వీకరించుచు, మందమారుతాహతిని విరులు మెల్లంగం గదలుచుండేన్‌యు, నట్టిచలనముకతన, విరుల పరాగము జాటి తిప్పలుగా నేర్పడెననియు, నట్టి ధవళములగు పుప్పాడితిప్పలం బొర్లుట కతన ధవళములగు

ద్వితీయాశ్వాసము ఉకాందాతాఎలాంణి యయా మిల చూశ్వాసము | వెన్నెలలకు మజింత ధావళ్యము సంభవించెననియు భావము. కనకడోలా ... 'పెల్లునన్‌ - కనకడోలా = బంగారపుటుయ్యెలల సంబంధమైన, విహారలీలా = విహారవిలాసమందు, ఆయత్త = అధీనలైన, మత్తకాశినీ = మదవతులయొక్క, కపోల = చెక్కిళుల సంబంధమైన, ధాళధళ్యంబుల = తళతళలయొక్క, పెల్లునన్‌ = అతిశయముచే, కడలుకొని = వృద్ధినంది (దిక్కులముట్టి) ఉప్పాంగుచున్‌ = అతిశయించుచు, అమ్మనోహర చంద్రోదయకాలమున యువతులు బంగరపుటు య్యెలల సంతసము మీఅ విహరించుచుండిరనియు, నమ్మానినుల యచ్చములగు చెక్కిళుల తళతళలతో మేళవించుట కతన జంద్రికలు మిగుల ధవళములై పెంపొం దెననియు భావము. కటికిచీకటితరులన్‌ = గాఢాంధకారమను వృక్షములను, తెరలన్‌ = కూలునట్ట్లు, చేయుచు = ఒనర్చుచు, 'ప్రవాహమొడ్డులంగలచెట్టుల* గూల6ద్రోయునట్టు చంద్రికాపూరము గాఢాంధకారము నున్మూలించుచున్నదని భావము. సకలభువనతలాష్లావనంబున్‌ = సమస్త భూతలముయొక్క ముంచుటనుః రావించి = చేసి, అజాండకరండంబున్‌ వ బ్రహ్మాండమను బరిణిను, వెండిజలపూో త్ర వెండిమొలామ్సు, కావించిన తెఖింగునన్‌ = చేసినవిధమున, అంగీకరించెన్‌ క. బరిణకు వెండిగిల్టువేసినచందమున వెన్నెల యజాండమను 0 వ, య ్రముగయే సెనని భావము, అప్పుడు = ఆసమయమున, తవు సహింపలకపి[ు పొదు, ఎప్పుడెప్పుడు = ఇది కాలాతిక్రమణమును చంద లో "రాచేకము. నింతురో = నిండింతురో, అనుచు. ఉవ్విళ్తూరు వెలుంగు మొలక హాటలూరువిధమున, చంద్రికాకిరణకందళికలన్‌ = వెన్నెల లుం మొలకలచ్చే, కరంగు = 'ద్రవీభవించు న లన్‌ * చం[ద ట్టి, రేవెలుంగురాచిప్పల 0 కాంతశిలాపాత్రవములందును కపట. లీ శేష * కబ్చీరంపుం గుప్పెలన్‌ జ కర్పూరపొ€ వి షములందునుు, కొప్పరించిన = జ్‌ సరసము = అతిశయించిన, సరసమధు రసంబులు ణ లగు మద్యములు, నించి = లం జన యుత్తాహము = నింపి, ఇంచినవేడ్కలన్‌ = మీ యొక్క, కెంజిగురకువ స్వ ”” ౧౦జిలన్‌ - ఒండ్షొర్రువుల = అన్యోనీ నంజలన్‌ = ఉపదంశములచ్చే (నశ చ గురుటాకులంబోలు నధరములను నటి అజొకొనువస్తువ్య), ్వవిగాన్స్వ్వు _ రుచిచూచుచ కాయో

క్రోలి = త్రావి, సోలి = వివశులై వ్రాలి, పూంజవికలన్‌ = పూంజప్పరములందు, పొంపిరివోవు = సంతోషించునట్టి, కామినీ కామకులును = యువతీయుములును, చంద్రకిరణములతాథున. జంద్రకాంతశిలలు ద్రవీభవించుట నైజము. ప్రకృతము చంద్రకిరణస్పర్శ్మమున. గరంగు చంద్రకాంతపాత్రములు తమయందు మద్యము నెపుడు నింపుదురో యని యువ్విళ్లూరువిధమున నుండెనని గ్రహించునది. అటు లూటలూరు చంద్రకాంతపాత్రములందును గప్పురపుంగుప్పెలందును మధు "రసమును నింపి కామినీకాముకు లొండొరులయధరములను ముద్దుంగొనుచు. ద్రావి వివశులై పూంజప్పరముల సుఖించుచుండిరని భావము. భుజించునపుడు పచ్చడులు మున్నగువానిని నంజుడుగా నుపయోగించురీతి నొండొరుల యధరములను మద్యపాన సమయమును. గామినీకాముకులు నంజుడుగా నుప యోగించికొనిరని తెలియునది. వలరాచకేలి = మన్మథక్రీడ, సలుపునెడలన్‌ = చేయుసమయమున, అంగంబులచకచకలు = అవయవముల ప్రవహించు శోభావిశేషము, వెలివోవకుండన్‌ = బయలుపాటుగాకుండ, నిండారన్‌ = (మేను) నిండునట్లు, లేపంబులు = పూంతలు, సేయుచొప్పునన్‌ = చేయురీతిగ, కర్పూర = పంకంబులు - కర్పూర = ఘనసారము, కస్తూరికా = కస్తురి, సయమద = జవ్వాది, వీనిచే, మిళిత = కూడిన, చందనపంకంబులు = చందనపుటడుసులు, ఒకొల్లొకళ్లమేనులన్‌ = పరస్పరగాత్రములందు, కలయన్‌ = అంతటను, అలందుకొని = పూసికొని, చలువచప్పరంబులన్‌ = చలువపందిళులందు; తీర్చిన = దిద్దినట్టి, పుప్పాడితిన్నెలన్‌ = పుష్పపరాగవేదికలపై, విశ్రమించు = ఊరడిల్లు = సతీపతులును = దంపతులును, దంపతులు తమయంగముల శోభావిశేషములు బయలు పాటుగాకుండం బూసికొనిన పూంతలవలె గర్పూరము కస్తూరి జవ్వాదింగలిపిన చందనపంకమును బూసికొనుట యొప్పెనని భావము. అట్లు మైపూంతలంబూసికొని చలువపందిళులంగల పుష్పాడితిన్నెలపై విశ్రమించిరనియు. దాత్పర్యము. ప్రోడలగు నెచ్చెలలు = 'పౌఢలైన చెలికత్తెలు, (కర్తలు) జీరాడుసిగ్గులన్‌ = పారలిపడునట్టి లజ్జ్ఞచే, ఈడిగిలంబడన్‌ = ముందునకుంబోవక వెనుకకు. దగ్గుచుండంగా, (నూత్నవధూ వరులనుట) ఎట్టకేలకున్‌ = అతిప్రయాసమున, త్రోపుత్రోపాడుచున్‌ = బలాత్కారముగా6 ద్రోయుచు, తార్చి = చేరువంజేర్చి, కూర్చి = కలిపి, నమత వాను నటు క కనను స క క,

కోల్తలకున్‌ = చేయంగలయుద్ధసన్నాహములకు, తివురు = త్వరపడునట్టి, తమకపు ముంగలిపౌంజులు = తమకముకల ముందున్నసేనలు, నిగిడించు = ప్రసరింప జేయు, క్రొవ్యాండితూపులరూపునన్‌ = అతినిశితబాణములవిధమున, ఒండొరువులన్‌ = అన్యోన్యము, మలువెట్టి = మలుంగు వెట్టి (కప్పియనుట) చూచు, ఎలగోలు చూపులన్‌ = ముందునడచుదృష్టులచే, ఇతరేతర ధైర్యంబులు = ఒండొరుల ధైర్యములు, గంటివడన్‌ = గంటుపడంగా, (నశింపలా ననుట) ఒంటిన్‌ = అసహాయ ముగా, బచ్చెనయోవరులన్‌ = రంగులలోపలిగదులందు, వసియించు = ఉండునట్టీ, వధూవరులను = నూత్నదంపతులను, నూత్నవధువులు సిగ్గుచే. బ్రియుల డగ్గజం గొంకి రాక యీడిగిలంబడుచుండం టౌఢలగుచెలికత్తెలు వారి నెట్లో యెట్టకేయో ోయుచు6 దీసికొనిపోయి ప్రియులతోడం గలిపి చనిరనియు6 బిదప నన్యోన్యము పజగించికొనువాండిచూపుల వారిధైర్యము తజిగి చిత్రవర్ణచిత్రితములైన శయ్యాగ్భవో ములం జేరిరనియు దాత్పర్యము. మరుండు తమపైకి దండెత్తివచ్చి సేనో సమూహముచేం 'బ్రయోగింపించుబాణముల సమూహమున ట్లవ్వధూవరులదృప్పులో పి గ్రహించునది. మన్మథబాణములవలె దృష్టుల వర్ణించుట ప్రసిద్ధమి' = ఘనీభవించిన, కోరికలు = వాంఛలు, తారుకొనన్‌ = కదియ'గో! డాయునెడన్‌ = సమీపించు సమయమున, పాంగినయంగంబులన్‌ = ఉత్స మువయవములతో, పరస్పరబాహుషాశంబలన =. ఒండొరుల తాళులంబోలో క రొ బిగియారన్‌ వ బిగువగునట్టు, కౌంగిలించుకొని = ఆలింగనముచేసికొని = ఏకమగున్‌ లిన్‌ (దవించినమనస్సులను, రెంటీిన్‌ = రెండింటిని, ఒక్కటిగన (ఒఅంగి) పగల కచపాలికన్‌ - అంటంచువిధమున, అత్తమిల్లి = అంటుకో మున, పిడమ న్‌ మన ర్రమపాసినయెడలన్‌ = తామెడబాయుసమళో బుగాన్‌ = సాంద్రముగా చెప కారంబులన్‌ = మదనవికారముల, అవి క సంతోషముతో, హంసతూరీ బృకొన్సుచ్చున్స, అల్పేతరానందంబునన్‌ = అద ములైన శయ్యలందు, పొరలు విమల న్‌ * హంసలమృదురోమములబే ల

యువకులును, యువతీయ్స్వక్ష్య, టీ తీరుణీతరుణులును = యి లు క్రోరిక్రల్పు మీఅం దమపగలింటివిరహమా

విధమును బరస్పరము ముచ్చటించుకొనుచు మేనున మేనుంజేర్చికొని యొక్కటై హంసతూలికామృదుతల్పముల నధికానందమున శయనించిరని తాత్పర్యము. తొలుతటి పాలయలుకయెడన్‌ = పూర్వపు 'బ్రణజయకలహముయొక్క కాలమున, జనించిన = పుట్టిన, వియోగశిఖి = విరహాగ్ని నిండారురేయెండవేండిమిన్‌ = పూర్ణమగువెన్నెలకాంకచే, అగ్గలించినన్‌ = అధికముగాంగ, తాలిమి = ధైర్యము లేక సహనము, తెమలన్‌ = ఫోంగా, తమకతాను = స్వయముగా, తమకించి = త్వరపడి, కలసికొని = కూడి, నెచ్చెలులన్‌ = చెలికత్తెలను, బేలువెట్టి = వంచించి, తొట్టినవేడ్కృలన్‌ = అతిశయించినయుత్సాహములతో, పొదరిండ్లకందువలన్‌ = లతాగృహరహస్యప్రదేశములందు, పొదలు = వర్తించు, రమణీరమణులును = కాంతాకాంతులును, తొల్లి సంభవించిన ప్రణయ కలహమువలన వియోగాగ్ని రమణీ రమణులకు6 గల్గెననియు6 చాన వారు ప్రియులం డగ్గణకయుండిరనియు, రేయెండతాకున నవ్విరహాగ్నియతిశయింప చెలికత్తైలవంచించి వారంతటవారే చని పొదరిండ్ల రమణులంగూడి సుఖించిరనియు భావము. మబ్బుకొను = మదించిన, వయసుగుబ్బలన్‌ = ప్రాయపుస్తనములందు, నిబ్బరంబుగన్‌ = అధికముగా, నివుడు = సాగునట్టి, తివుటలన్‌ = కోర్కులచే, పెచ్చుపెరుంగు = మిక్కిలి యభివృద్దినందిన, మచ్చరంబులన్‌ = మాత్సర్యములతో, ఒకరు+ఒకరిన్‌ = పరస్పరమును, మెచ్చక = మెచ్చికొనక, పచ్చవిలుతుండు = మన్మథుండు, తనకైదువులు ముప్పది రెంటన్‌ జ తనముప్పదిరంండాయుధములతో (మదనున కాయుధము లైదేయైనను వీర సామాన్యముగ పరశుపట్టిసభిండివాలాదు లాయుధములు ముప్పదిరెండుండుననుట ప్రసిద్ధమగుటంజేసి యిట్లు చెప్పెననియు6 గాన నియ్యది వీరసామాన్యోక్తి యనియు (గ్రహించునది. మజియు నిది యనంగసంగరమగుట మదనుని వీరవరునిగం జెప్పుట యుచితమె.) తోడుసూపెన్‌ = తోడ్పడెను, అనన్‌ = అనునట్లు, బహువిధ కరణాసనభవేదంబులన్‌ = అనేకవిధములగు గౌత్రాసనాదిభేదములను, (అనంగా రతిబంధాదులనుట) పెనంగుచు = పెనంగొనుచు, ప్రాయపుమదమున కామినీ కాముకులు బహువిధబంధవిశేషముల గ్రీడించుచుండిరని భావము. మణిసాధం బులన్‌ = రతనంప్పమేడలను, క్రీడించు, యువతీయువజనంబులును = తరుణీతరుణులను, క్రిక్కిజిసిన మక్కువలన్‌ = సాంద్రమగుననురాగములతో, ాాాాాాాాాాాోాయ్ళః్ళః్ళః్ళః్ళ్ళా

| వొారిజాతాపహరణము | | ద్వితియాశ్వాసము | ఇక్కువలన్‌ = సంకేతస్థలములను, కమియన్‌ = పాొందంగా, జక్కులచెయ్వులన్‌ . = కష్టములగుచేష్టలచే, త్రొక్కుడుపడి = నలంగి, రతిశాస్త్రరహస్యతత్తానుభవంబునన్‌ = కళాశాస్త్రరహస్యతత్త్యృముయొక్క యనుభవముచే, వెలి = బాహ్యమును, మజచిన, వలరాచతపసులపోలికన్‌ = మదనమౌనులవిధమున, (అనగా, మదనపరతంత్రులగు మౌనులవిధమున ననుట) తెలిరాకట్టుసెలవులన్‌ = చంద్రకాంతశిలోప్రదేశములందు,* పవ్వళించియున్న = శయనించియున్న నాయికానాయకులును = దంపతులును,

తాపసులు రతిశాస్తరహస్యతత్తానుభవమున బాహ్యమును మజచినవిధమున, మదనతంత్రములచే€ బ్రేమ పైకొన6 గ్రీడించి నాయికానాయులలసి సాలసి చంద్ర

కాంతశిలాస్థలుల శయనించిరని భావము. ఎడపడనివేడెకపనులన్‌ = అంతరములేని వినోదకృత్యములచే, అలసి = ఆయాసమునంది, జడియు = వడతునట్టి, అవ

యవంబులతోన్‌ = అంగములతో, సాలయు = మూర్భనందు, నెమ్మనంబులతోన్‌ = హృదయములతోడ, ఒయ్యనొయ్యనన్‌ జ మెల్లమెల్లంగ, కదలు = తూం(గాడు, తూంగుటుయ్యలలన్‌ = డోలలయందు, కన్ను మొగిచి = కనుమూసి, ఉన్న విలాసినీవిలాసులును = సుందరీసుందరులును, కలిగి, అన్నగరంబు = ఆ పట్టణము, శంబరాంతకుసామ్రాజ్యంబున్‌ = మన్మథసామ్రాజ్యమును, అనుకరించెన్‌

= పోలెను. (శంబరు6డను నసురుంజంపుటకతన మన్మథున కీనామము కల్గెను). అయ్యెడన్‌ = ఆసమయమున, అయ్యదువల్లభుండు = ఆశ్రీకృష్ణుండు, సత్యయున్‌ = నత్యభామయును, తానున్‌, అనర్హ్యమణిదీపదీపితంబును = అమూల్యములగు మణులదీపములచే.( బ్రకాశితమగునదియును, విమల...దానితంబును - విమల = స్వచ్చమైన, దుకూలవితాన = పట్టుమేలికట్టులచే, సందానితంబును = కూర్చం

బడినదియును, ప్రాలంబ....విలసితంబును - ప్రాలంబ = వ్రేలాడు, ముక్తాగుళుచ్చ = ముత్రియంపుకుచ్చులయొక్క, ఛవి = కాంతిచే, ఛాదిత = కప్పంబడిన, వలభి

= కొణీగలచే, విలసితంబును = బ్రకాశించునదియును, వివిధ...భాసురంబును - వివిధ = పలురకములగు, విచిత్ర = విచిత్రములైన, పట = చిత్రపటములతోడ, ఘటిత = కూర్చంబడిన, స్ఫటిక జ స్ఫటిక వికారములగు, భిత్తి = గోడలయొక్క,

భాగ = ప్రదేశములచే, భాసురంబును = ప్రకాశించునదియును, మృదుల... చితంబును - మృదుల = మిక్కిలిమెత్తనైన, హంసతూలికా = హంసల వెండ్రుకలచే,

కల్పిత = నిర్మింపంబడిన, తల్బ = పఖుపుచే, సంఛన్న = కప్పంబడిన, (పజుప6 బడిన.) మణిమంచక = రతనంపుమంచముతో, ఆంచితమును = కూడినదియు, ధవళ...భ్రాజితంబును - ధవళ = తెల్లనైన, ఫణ్‌లతాదళ = నాగవల్లీదళముల తోడను, తెల్లని తములపుటాకు లనుట. క్రముకఖండ = (పోంక) వక్కలతోడను, మండిత = అలంకరింపంబడిన, మరకతమణిభాజన = మరకతమణి నిర్మితపాత్ర ములచే విభ్రాజితంబును = ప్రకాశించునదియును, అనగా బండుతములపు

• టాకులును బోంకలును గలపల్లెరములుగలవనుట,. మృగమద...పరికల్పితంబును
• మృగమద = కస్తూరితో, మిళిత = కూడిన, పటీరపంక = చందనపంకముచే, అంకిత = కూడియున్న మౌక్తికశుక్తి = ముత్తెపుంజిప్పలచే, పరికల్పితంబును = అలంకృతమైనదియు, కస్తూరితో చందనమును గలిపి యాచందనమును ముత్తెపు6 జిప్పలలో నిడి యాశయ్యాగృహమున నిడిరని భావము. దరవికచ...కాంతంబును
• దర = కొంచెము, వికచ = వికసించిన, లతాంత = పుష్పములచే నిర్మితమైన, తాలవృంత = వీవనలచే, కాంతంబును = సుందరమైనదియు, ఇంచుకవిడిన వూవులచే నిర్మితములగు వీవనలందు(గలవని భావము. కోమల....రమణీయం బును - కోమల = మృదువైన, బిసతంతుసంతాన = తామరతూండ్గ దారముల గుంపుచే, నిబద్ధ = కూర్చబడిన, కుసుమదామ = పూవులదండలచే, రమణీ యంబును = సాగసైనదియు, మృదువైనతావురతూండ్డ దారములచే. బూలదండలం గూర్చి యందుంచిరని భావము. సురభి...ధూపితంబును - సురభి = పరిమళించునట్టి, కృష్ణాగరుధూప = కాలాగరుధూపముచే, ధూపితంబును = పరిమళింపంచేయంబడినదియు, పరిమళ...నముంచితంబును - పరివుళ = సుగంధముతో, మిళిత = కూడిన, శిశిరసలిల = చల్లని నీటితో, పూర్ణ = నిండిన, కనకగళంతికా = బంగారుజాడీీలతో (పాత్రవిశేషములు) సమంచితంబును = ఒప్పునదియు, పరిమళించు చల్లనినీట నింపి హేమపాత్రవిశేషముల నందిడిరని తాత్పర్యము. మంజు...భరితంబును - మంజు = సొగసుగా, గుంజత్‌ = ధ్వనిచేయు, పారావత, పతంగ = పావురములు మొదలగుష్టులయొక్క, గళరవ = కంఠధ్వనిచే, భరితంబును = నిండినదియు, ఆశయ్యాగృహమున6౬ బావురములు మొదలగు షస్తులకలవరము నిండియుండెనని భావము. మాణీక్య...దర్శనీయంబును - లం

పారిజాతాపహరణము | | ద్వితీయాశ్వాసము | నప పసుప పప యుడుపక పు. మాణిక్య = రత్నవికారములైన, సమున్నత = ఎత్తైన, ఆదర్శ = అద్దములచే, దర్శనీయంబును = చూడందగినదియు, మణివికారములై = నిలువుటద్దము లందు. గలవని భావము. అగు = అగునట్టి, శయనాగారంబున = పడకటింటియందు, వినోదకేలిన్‌ = వినోదక్రీడను, తేలి = ఓలలాడి, నిద్రాముద్రితనేత్రుండైన నిద్రచే మూసికొనంబడిన నేత్రములు గలవాండై, శయనించెన్‌ = నిద్రించెను. అయ్యవ సరంబునన్‌ = ఆసమయమున. మ. నలినాష్తండు మదీయబంధులను తా నక్షత్రసంఘంబులం గలంప న్వచ్చుచు నున్నవాం డనుచు ము నల్బ్దంగ నాత్మీయశి ష్యుల మందేహులం బోరొనర్ప6 జను;ండంచుంబంపి యేతెంచెనాం బొడమెన్వేగురుంజుక్క కాలఫణభృద్భోగోల్లసద్రత్న మై. 54 టీ. నలినాప్తండు = సూర్యుండు, తాను, కర్త మదీయబంధులను = నా చుట్టాలను, అనంగాం దనసంతతివారనుట. నక్షత్రసంఘంబులన్‌ = చుక్కలగుమిని, 1కల(పన్‌ = కోభపెట్టుటకు, వచ్చుచునున్నవాండు = ఏతెంచుచున్నవాండు, అనుచున్‌, మున్గల్గంగన్‌ = ముందుగా, అత్మీయశిష్యులన్‌ = తనశిష్యులను, మందేహులన్‌ = మందేహులను రాక్షసులను, పోరు = యుద్ధము, ఒనర్చన్‌ = చేయుటకై చనుండు = పోవుండు, అంచున్‌, పంపి = పంపించి, ఏతెంచెనాన్‌ = వచ్చెనో యనునట్లు, వేంగగురుంజక్క = వేతువజామున నుదయించుచుక్క, కాలఫణభృత్‌

• రత్నమై-కాల = కాలనును, ఫణభృత్‌ = సర్ప్వముయొక్క, భోగ = పడగయందలి, ఉల్లసత్‌ = ప్రకాశించు, రత్నమై = మాణిక్యమై, పొలిచెన్‌ = ఒప్పెను. భా. సూర్యునిరాకను నక్షత్రములు శోభావిహీనములగుట సహజము. సాధారణముగ వేకువం దూర్చునం బొడముచుక్క శుక్రగ్రహమై యుండును. ప్రకృతము ' నక్షత్రరూపుండగు శుకుండు తనసంతతివగు నక్షత్రముల రవి గలంప వచ్చుచుంట నెజింగి మున్ముందు తనశిష్యుల మందేహుల నాతనితోంబోరొనర్చ నంపి పిదప తానేతెంచెనేమో యన్నట్ట్లును, కాలసర్చశిరస్థితమాణిక్యమో యన్నట్టును వేంగుజక్క యుదయించెనని భావము. కాలగతి ననుసరించి గ్రహతారకల కనున (184

పారిజాతాపహరణము ద్వితీయాశ్వాసము గతియు గల్గుచుండుటంజేని, కాలమును సర్పముగాము వేగు-జుక్కను దచ్చిరోమాణిక్యముగాను గవి దలంచె. మజీయు మందేహులను రాక్షసులు సూర్యునిపై. బడుదురనియు, వారలబారిని ద్విజత్తార్థ్యముల రవి వారించుకును ననియు శ్రుతులు నుడువును. కావున నిచ్చోట మున్ముందు మందేహుల నంపి పిదప తానేతెంచె వేగుంజుక్కనుట యెంతయు హృద్యమగు. అలం. ఉత్రేక్ష అవవ శ్రీకృష్ణుని మేల్కొలుపుట వా

క. _వైతాళికు లప్పుడు మృదు

గీతామృతవచనరచన గీలుకొన యశో

దాతనయు మేల్కొలుపం బ్రా

భాతికరమణీయరాగఫణితులు సెలంగెన్‌. 5్‌5్‌

టీ. అప్పుడు = ఆసమయమున, వైతాళికులు = వందిమాగధులు, ప్రభాతమున. బ్రభువుల మేలుకొలుపు స్తుతిపాళకులు. గీతామృతవచనరచన - గీత = గానరూపములగు, అమృత = అమృతమయములైన, వచనరచనలు = పలుకులరచనలు, కీలుకొనన్‌ = ఒప్పునట్టుగా, యశోదాతనయున్‌ = శ్రీకృష్ణుని, మేల్కొలుపన్‌ = ప్రబోధింపంగా, ప్రాభాతిక ... ఫణితులు - ప్రాభాతిక - ఉదయ కాలముననగు, రమణీయ = సాగసైన, రాగ = భూపాలాదిరాగయుతములగు, ఫణితులు = మాటలు, చెలలిన్‌ = ఒప్పెను.

విశే. భూపాలరాగాదులు (ప్రాభాతికములని సంగీతశాస్త్రవేత్తలందురు. మ. జయ గోవింద! ముకుంద! చక్రధర! కంసద్వేషి! సాత్రాజితీ

ప్రియ! నారాయణ! కౌస్తుభాభరణ! కుంభిత్రాణపారీణ! కా

లియదర్పఘ్న, పతంగవాహ! వనమాలీ! కృష్ణ! వైకుంఠ! శౌ

ర! యశోదాత్మజ! భక్తవత్సల! మురారీ! గోపికావల్లభా! క్‌6

టీ జయ = సర్వోత్కర్షను మీజియుండుము. గోవింద, ముకుంద, ఇవి మున్నగునవి శ్రీకృష్ణునకు సంబుద్దులు, చక్రధర = చక్రముం దాల్బువాండ! కంసద్వేషి నత ర లా

= కంసహంత, సాత్రాజితీప్రియ = సత్యభామాప్రియుండ! ప్రకృతము సత్యాప్రియుండై వరలుటంజేసి యిట్లనుట హృద్యము. నారాయణ = ఉదకమునకు. దావైనవాం డా! గంగ విష్ణుపాదోదృవయగుటంజేసియు, శ్రీకృష్ణవిష్ణువు లభిన్నులగుటం జేసియు, నిట్టనుట పొసంగిను. కౌస్తుభాభరణ = కౌస్తుభ మలంకారముగా. గలవాండ! కుంభిత్రాణపారీణ = ఏనుంగును, అనంగా గజేంద్రుని రక్షించుటయందు సమర్భు6 డా! గజేంద్రుండు మొసలిబారింబడి మొదవెట్ట విష్ణు వాతని రక్షించెంగాన నిట్లు ముతించుట పొసంగిను. కాళియదర్చఘ్న =, కాళియునిగర్వమును బోంగొట్టినవా! డా! పతంగవాహ = గరుడవాహన, వనమాలీ = వనమాలగలవాండ, కృష్ణ, ముుంఠ, శౌరి, యశోదాత్మజ = యశోదాతనయ, భక్తవత్సల = భక్తులయందు వాత్సల్యము గలవాండ, మురారీ = మురద్వేషి, గోపికావల్లభా = గోపికాప్రియ! విశే. జయపదం బనుకరణరహితముగను బ్రయోగింపనగును.

మ. శరధిక్రోడనివేశ! శార్ణ ధర] శిష్టధ్యేయ! శీతాంశుభా

రవేత్రద్వయ! శుభ్రపంకరుహభాస్వన్నాభ! కూరాన్వయా

ణా! శేషశయాన।! శైలధర! శోభారమ్యసర్వాంగ! శౌ

రసోదంచిత! శంఖచక్రధర! శర్వాణీసహాయప్రియా! 5్‌7

టీ. శరధిక్రోడనివేశ - శరధి = సముద్రముయొక్క, క్రోడ = నడుమ భాగము

నివేశ = అవాసముగాంగలవాండ, శార్ణ ధర = శార్జ మనుచాపవిశేషమును దాల్చిన వాండ, శిష్టధ్యేయ = సజ్జనులచే ధ్యానింపందగువాండ! శితాంశు....ద్వయ = చం( సూర్యులు నేత్రములుగాంగలవాండ! శుభ్ర....నాభ = స్వచ్చమైనతమ్మిచే. బ్రకాశించ బొడ్డుగలవా6ండ! శూరా...భరణా = శూయలమున కలంకారమైనవైడా! శేషశయాన = శేషునిపై6 బవ్వళించువాండ! శ్రైలధర : గోవర్థనోద్ధార! శోభారమ్యుసర్వాంగ : కాంతిచే మనోహరమగు సర్వావయవములుగలవాండ! శార్యరసోదంఛిత = శూరత్వముచే నొప్పువాండ! శంఖచతక్రధర = శంఖచగక్రములను ధరించువాండ! శర్వాః సహాయప్రియా = ఈశ్వరునకు. బ్రియమైనవాండ!

య ద్వితీయాశ్వాసము విశ. ఇందు గుణతక్రమము ననుసరించి ప్రతిసంబుద్ధ్యాదిమవర్ణములు నెలకొల్పం-బడినవి క. మేల్కనుము దేవ! యివెరా చిల్కలు కను మొగిచియున్న చెలువల( దమకుం బల్కులు నేర్పంగ ముద్దులు గుల్కెడుపల్కులను మేలుకొలిపెడు6 గృష్టా! 58 టీ. దేవ = ప్రభూ! మేల్కనుము = ప్రభుద్దుండవుకమ్ము. ఇవె, రాచిల్కలు = మగచిలుకమిన్నలు, కనుమొగిచి = కనుమూసి, ఉన్న చెలువలన్‌ = స్త్రీలను, తమకున్‌, పలుకులు = మాటలు, నేర్చంగన్‌ = నేర్చుటకై, ముద్దులు, గుల్కెడు, పలుకులను = మాటలతో, కృష్ణా! మేలుకొలిపెడున్‌ = మేలుకొలుపుచున్నవి. విశే. తెల్లవారుసమయమున జిలుకలు మున్నగు షక్తులు కలకలరవము గావించుట సహజమౌట నిట్లు చెప్పెను. / సీ, చరమాద్రిదావాగ్నిసంప్టష్టసురసాౌర భేయీకరీసషైకపిండ మనంగ బహుచకోరకదంశపరిపీతచంద్రి కా కౌద్రనీరసమధుచ్చత్ర మనంగ బ్రత్యబ్ముఖోచ్చలద్రాత్రివర్షీయసీ పలితపాండురకేశబంధ మనంగ గగన సొధాలేపకరకాలశిల్పిని ర్ముక్తసుధావస్త్రముష్టి యనంగ కే. సుమహితజ్యోత్సికా లతాసుమగుళుచ్చ మనంగ నతిధూసరచ్చాయ నబ్దవైరి చెలువు వోనాడి బింబావశిష్టు. డగుచు నల్లనల్లన వ్రాలెడు నంబుజాక్ష! 59 1187!

టీ. అబ్బవైరి = చంద్రుండు, చరమాద్రి....పిండము - చరమాద్రి = పడమటి కొండయందైన, దావాగ్ని = దవాగ్నిచేత, (కార్చిచ్చు) సంప్లుష్ట = బాగుగందగులః బెట్టంబడిన, సురసౌరభేయీ = కామధేనువుయొక్క, కరీ షైకపిండము = పేడముద్ద, అనంగన్‌ = అనునట్టుగను, బహు..ఛత్రమున్‌ - బహు = అనేకములైన, చకోరక = చకోరషక్టులనెడు, దంశ = తేనెటీంగలచే, పరిపీత = త్రాగంబడిన, చంద్రికా = వెన్నెలయనెడు, క్లౌద్ర = తేనెగలదగుటంజేసి, నీరస = నిస్సారమైన, మధుచ్చత్రము వు తేనెపట్టు, అనంగన్‌, ప్రత్యబ్ముఖ...బంధము - ప్రత్యబ్ముఖ = పశ్చిమదిశను గూర్చి, ఉచ్చలత్‌ = చనుచున్న, రాత్రి = రేయియను, వర్షీయసీ = వృద్ధాంగన యొక్క, పల్గిత = నెరసిన, పాండుర = తెల్లనైన, కేశబంధము = శిరోజములముడి, అనంగన్‌ = గగన...ముష్టి - గగన = అంతరిక్తమనెడు, సౌధ = మేడకు, ఆలేపకర = పూంతంయబూయువాండగు, కాల = కాలమను, శిల్పి = శిల్పకారునిచే, నిర్ముక్త = విడువంబడిన, సుధావస్త్రముష్టి = సున్నపుగుడ్గముద్ద, అనన్‌, సుమహిత ... గుళు చృము - సుమహిత = శ్రేష్టమైన, జ్యోత్సికా = వెన్నెలయనెడు, లతా = తీంగ యొక్క, సుమగుళుచ్చము న పుష్పగుచ్చమ్ము, అనంగన్‌, అతిధూసరచ్చ్భాయన్‌ న్‌ మిగుల బూడిదరంగ్రైన కాంతితో, చెలువున్‌ = చక్కందనమును ,.పోనాడి = పో గొట్టుకొని, బింబావళిష్టుండు = బింబమే మిగులుగాంగలవాండు, అగుచున్‌, అంబుజాక్ష = శ్రీకృష్ణ! అల్లనల్లనన్‌ = మెల్లమెల్లగ, వ్రాలెడున్‌ = ఆస్తమించెడును.

ఖా. ఇందిందునియస్త్రమయసమయము వర్ణింపంబడినది. అస్తాద్రియందలి కార్చిచ్చుచే దగ్ధమై మించు వేల్పుటావు పేడముద్దవడువునను, జకోరములను దేనెటీ6 గలు వెన్నెలయను తేనెం ద్రావి నిస్సారముగ నొనర్చిన తేనెపట్టుచందమునను, బశ్చిమదిక్కునకు. 'బ్రయాణమొనర్చురాత్రి యనువృద్ధాంగనదైన పలితకేశబంధము పోల్కిని జదలను సౌధమునకు. గాలమనుశిల్చి సున్నపునీటంయబూంతయూసి పిండిపాఅవైచిన గుడ్డముద్దవలెను, వెన్నెలయనులతదైన సుమగుచ్చమువిధమునను జంద్రుండు చెలువేది బూడిదరంగుంగల్లి బింబావశిష్టుండయ్యెనని భావము.

విశే. కాలినపేడముద్ద ధూసరవర్ణమై యొప్పుటయు దేనెలేనితేనెపెర వెలవెలంబాబుటయు, వృద్ధాంగనాకేశబంధము నెరయుటకతన బూడిదరంగును

దాల్చ్బుటయు, సున్నమునముంచి పిండి పాఅవైచినగుడ్డ వెలవెలంబాజీ ముద్దగా నేర్పడుటయు, సుమగుచ్చమచ్చమై యొప్పుటయు, నవైజములగుటంజేసి, కవి వానిని జెలువేది ధూసరచ్చాయం బాలుచు చంద్రునకు సాటిచేయుట యెంతయు దగియున్నది. మజీయు. గార్చిచ్చుకొండలందుండుటయు6 జకోరములు వెన్నెలం 'ర్రావుటయుం దూర్పున వెలుంగులు తోంప6 జీంళటులు పళ్చిమదిశ కరుగుటయు. బ్రభాతమునం జదలు ధవళకాంతిని దేదీష్యమానమగుటయు, వెన్నెలతీవవలె సోం గగ నుండుటయు సహజములగుట, నిందలి రూపకములు హృద్యములై వెలయు చున్నవి. అలం. రూపకోత్రేక్షలు. చ. జలరుహమిత్రుం డాత్మరుచిసంపద. జీ/కటిబందెకానికిం

గలంగుచు వీనిలోన నిడి కైకొన నమ్మికకాపు లంచు6 జు

క్కలదొర యెండదాడి విని గ్రక్కునం దానును గాంతి వీనిలో

పల నెలకొల్పె నాం బలుకంబాటె నిశాంతనిశాంతదీపముల్‌. 60

టీ. జలరుహమిత్రుండు = సూర్యుడు, ఆత్మరుచిసంపదన్‌ = తనకాంతియను ధనమును, చీశటిబందెకానికిన్‌ = అంధకారమనుదొంగకు, కలంగుచున్‌ = భయపడుచు, వీనిలోనన్‌ = ఈనిశాంతదీపములంచు, ఇడి = ఉంచి, క్రైకొనన్‌ = స్వీకరింపంగా, చుక్కలదొర = చంద్రుండు, ఎండదాడిన్‌ = ఎండదండెత్తుటను, విని, నమ్మికకాంపులు = నమ్మకమైన రక్షకులు, అంచున్‌, గ్రక్కునన్‌ = శీఘ్రముగా, తానును, కాంతిన్‌ = తనకాంతిని వీనిలోపలన్‌ = ఈనిశాంతదీపములలో, నెలకొల్పన్‌ = నిల్చెను, నాన్‌ = అనునట్లు, నిశాంత నిశాంతదీపముల్‌ = వేతువజామునందైన గృహదీపములు, పలుకంబాజెన్‌ = వెల్లనయ్యెను.

భా. సూర్యుండు తానన్తమించునపుడు తనతేజము నగ్నియందుంచి యరుగునని శ్రుతులు పలుకును. మజియు దీపములు చెలువేది వెలవెల6 బాజుట నైజము. ఈవిషయములనే కవి యీగతిం జమత్కరించి వర్ణించుచున్నాం డు. సూర్యుండు జీంకటి యనుతస్కరునుు భయపడి తన తేజస్సంపదను గృహ దీపములకడ.6 దాంచుకొని మజల6 బ్రభాతమున దీసికొనంగాం జంద్రుండును

[189 |

(| నెండదాడికడలి, విశ్వసింపందగిన రక్తకు, లగుటను సూర్యసంపదం దిరుగ వానికి€ జఇక్కుచెదయకుండున ట్ట్లర్పించుటంబట్టి గ్రహించి తానును దనతేజస్సంపద నవ్వాని లోపలనె దాంచుకొనెనో యనునట్లు వేగుంబోక గృహదీపములు వెలవెలంబాటెనని భావము. ఉఊశత్రేక్ష కావ్యలింగము.

మ. దరమీలన్నయనంబులై గృహబహిర్వారంబుల న్యామకుం

జరము లండమదబ్రమద్భ మరికారుంకారసంగీతవి

స్ఫురణ ల్పూపుచు( గర్జతాళనినదంబు ల్మించ నీమాగధో

తృరముం బోలుచు( జూడ నొప్పె నివె హస్తన్యాసముల్మీజ(గన్‌. 61

టీ, దరమీలన్నయనంబులై = ఇంచుకమూసినకన్నులుగలవై, గృహబహిర్వ్వా రంబులన్‌ = ఇంటివెలుపటివాకిళులందు, యామకుంజరముట్‌ = జాములందు6€ గాంపుండు నేనుంగులు, గండ...స్ఫురణల్‌ - గండ = చెక్కిళులందలి, మద = మదమునక్రై, భ్రమల్‌ = తిరుగునట్టి, భ్రమరికా = ఆండుతుమ్మేదలయొక్క, రుంకార = రుంకారమనెడు, సంగీత = గానములయొక్క, విస్ఫురణల్‌ = (ప్రకాశములను, చూపుచున్‌ = అగపఅచుచు, కర్ణతాళనినదంబుల్‌ = చెవులచప్పుడులను తాళముల శబ్దములు, మించన్‌ = అతిశయింపంగా, హస్తన్యాసముల్‌ = తుండముల చాలనములు, మీజంగన్‌ = మించంా, ఈమాగధోత్కరమున్‌ = ఈస్తుతిపాఠక సమూహమును, పోలుచున్‌ = అనుకరించుచు, చూడన్‌ = చూచుటకు, ఒప్పెన్‌ = అందమయ్యెను.

భా. వేగుంబోకను స్తుతిపాథులు గీతములను బాడుచు. దాళధ్వనులు చెలంగం జేతులన్యాసములు మించ మించుగతిని బ్రతియామమునను నింటీ వెలుపల. గాపుండు గజములు తమగండములందలి మదము నాస్వాదింప మూ. గిన భ్రమరులరుంకార మను గానములు చెలంగం జెవులు కదల్చునపుడు కల్లిన చప్పుడులను తాళధ్వనులు మించ6 తుండములచాలనములను హస్తన్యాసమ: అతిశయింప నొప్పుచు, స్తుతిపాయలనే బోలి యమరెనని భావము. అలం రూపకము, ఉత్రేక్ష.

మ. సమయాభీరకుమారు. డేపున. దమిసారూపనక్తంచరిం

గమలారిస్తనమండలాంకవిషసంక్రాంత ప్రభాదుగ్ధపూ

రముతో రూపజంజేయ శోషిలుచు. దారల్బ్పోల నిట్టూర్పు సాం

ద్రముగా నూర్చెననంగ. బెల్లెసంగె. బ్రాతఃకాలవాతూలముల్‌. 62

టీ. సమయాభీకుమారుండు = కాలమనుగొల్లపిల్లవాండు (శ్రీకృష్ణుండని భావము), ఏపునన్‌ = విజృంభణముతో, తమి(స్రారూపనక్తంచరిన్‌ = చీంకటి రూపమైన రాక్షస స్త్రీని, (పూతన నని భావము), కమలారి...పూరముతో - కమలారి = చంద్రు డనెడు, స్తనమండల = కుచమండలమందైన, అంక = కళంకమనెడు, విష = గరళముతో, సంక్రాంత = మిళితమైన, ప్రభా = కాంతియను, దుగ్ధపూరముతోన్‌ = క్షీరప్రవాహముతో, రూపజిన్‌ = నశించునట్ట్లు, చేయన్‌ = చేయగా, శోషిలుచున్‌ = మూర్భనందుచు, తారల్‌ = కనుగ్రుడ్డులు, నక్షత్రములు, సోలన్‌ = వివశమై బాలంగా, సాంద్రముగాన్‌ = దట్టముగా, ఊర్చెన్‌ = నిట్టూర్ప్చువిడిచెను, అనంగన్‌ = అనునట్లు, ప్రాతకాలవాతూలముల్‌ = ప్రభాతవాతములు, పెల్లు = విస్తారముగా, ఎసంగెన్‌ = ఒప్పెను.

భా. గరళాంకితమగు స్తనముపోల్కి కళంకసహితమగుచంద్రుం డుంట చీ కటి పూతనభాతి నొప్పెననియు, విషమిశ్రదుదగ్ధపూరము చందమున. గళంకయుత చంద్రకాంతివూరము పాల్చుట పూతనాస్తనమునుండి వెలువడుపాలవెలువవలథె నమరెననియు6 గాలవశమున.6 జీంకటులు తారకలును దొలంగుట కృష్ణు. డాపూతనావిషమిశ్రదుగ్ధ ప్రవాహముం బీల్చి యారాక్షసీప్రాణముల. గ్రోలి మూర్చ నందింప నామె వివశయై కనుగ్రుడ్డుల వ్రాల్చుటవలె. బోల్చెననియు., బ్రభాత వాతముల పెల్లెసంగుట మరణకాలమున విడిచిన పూతనాప్రాణవాయువుల వలె మించెననియు భావము.

విశే. తారలను తారలనిశ్లిషరూపకము చేయవలెను. అలం. రూపకోత్రేక్షలు. క. మంచునం దోంగినపల్లవ, సంచయము భవద్వియోగసంతాపరుద

చృంచలనయనాబాప్పక, ణాంచితబింబోష్టలిల నలరె నుపేంద్రా! 63

టీ. ఊపేంద్రా = (ఇంద్రునితమ్ముండవగు) కృష్ణా. మంచునన్‌ = హిమమున, తోంగిన = మునింగిన, పల్లవసంచయము = చిగురులమొత్తము, భవత్‌...లీలన్‌

• భవత్‌ = నీసంబంధమైన, వియోగ = విరహముచేనైన, సంతాప = దుః ఖముచే, రుదత్‌ = ఏడ్చుచున్న, చంచలనయనా = స్రీలయిక్క, బాపష్పకణు = కన్నీటిచుక్కలతో, అంచిత = కూడుకొనిన, బింబోష్ట = దొండపండువంటి వాతెరల యొక్క, లీలన్‌ = విలాసముతో, అలరెన్‌ = మించెను.

విశే. యువతులవాతెరల చిగురులతోంబోల్చుట సహజము. హిమకణాంచిత మైన చివురులను బాష్ఫకణాంచితమైన యువతులవాతెరలగానెంచు టెంతయు' దగియున్నది. మజీయు నేండు కృష్ణుండు సత్యాగృహముననే నిల్చియుంటం, బెజి వనితలకు విరహదుఃఖము సంభవించుటయు, దాన గన్నీరొలికి. బెదవులపై€ బడి మంచునీట౬ దోంగాడు చివురుల ననుకరించుటయు, సంభవించెనని గ్రహించునది. అలం. నిదర్శనము. ల్‌ కమ్మకస్తురిగుళికలు తమ్మిలేమ

నిదురమంప్తున బుక్కిట నించి మేలు

కాంచి వేకువ నుమిస నాం గమలముకుళ

కోటరంబుల నెలదేంటికొదమ లెగసె. 64

టీ. తమ్మిలేమ = పద్మమనువనిత, కమ్మకస్తురిగుళికలు = పరిమళించు కస్తురి ఘుటికలను, నిదురమంపునన్‌ = నిద్రయొక్క మైకముచే, పుక్కిటన్‌ = పుక్కిలియందు, నించి = ఇడికొని. మేలుకాంచి = లేచి, వేకువన్‌ = వేంగుం బోకను, ఉమిసెన్‌ = ఉమ్మివైచెను, నాన్‌ = అనంగ, కమలముకుళకోటరంబులన్‌ = తామరమొగ్గలనడుమనుండి, ఎలదేంటికొదములు = లేగబ్రాయంపుముగ

| తుమ్మెదలు, ఎగసెన్‌ = వెలువడియె.

భా. తామరమొగ్గలనడుమ నెసంగు లేంబ్రాయంపుముగతుమ్మెదలు పద్మమను యువతి రేయి తాను బుగ్గనిడికొనినట్టియు, నిద్దురమైకమున నమలుటను మజచుటం జేసి యెప్పటియాకృతితోడనే యొప్పునట్టియు, వేగుంబోక లేచి యుమ్మి

వైచినట్టియు, కస్తురిగుళికలేమొ యన్నట్లొప్పెనని భావము. అపుడపుడే పద్మములు వికసించుచుండుటం జేసి యందు రాత్రి తగుల్కొనియున్న తుమ్మెదలు వెడలి పైకి వచ్చుచుండెనని తాత్పర్యము. అలం. రూపకము. ఉత్రేక్ష మ. విననయ్యెం గృకవాకుకూజితము లుద్వేలంబు లైసూరసూ

తనవోద్యత్కరకుంచికావిఘటిత ధ్వాంతారరక్రక్రియా

స్వనము ల్కైరవిణీప్రసూనప్పథుక స్వాపక్రియాలోలిక

ల్లినకృన్నార్గనివారణత్వరితమందేహో[గ్రసింహధ్వనుల్‌. 65

ట్‌. సూర...స్వనములు-సూరసూత = సూర్యునిసారథియగు ననూరునియొక్క, నవ = క్రొత్తగా ఉద్యత్‌ = ఎగయుచున్న కర = కిరణములను, కుంచికా = తాళపుంజెవిచేత, విఘటిత = తెజవంబడిన (నశింపయశేయంబడిన), ధ్వాంత = చీ6 కటియనెడు, అరర = తలుపు గడియసంబంధమైన, క్రక్రియాస్వనముల్‌ = కణకణ వ్యాపారముగలచప్పుడులైనట్టియు, కైరవిణీ...లోలికల్‌ - కైరవిణీ = కలువతీంగల యొక్క, ప్రసూన = పూవనెడు, పృథుక = శిశువుయొక్క, స్వాపక్రియా = నిద్ర పుచ్చుటయందలి, లోలికల్‌ = నాలికను బెదవులమూలలకు6 దాంకించిచేయు “లుచ్‌, లుచో అనుధ్వనులైనట్టియు, దినకృత్‌ ... ధ్వనుల్‌ - దినకృత్‌ = సూర్యుని యొక్క, మార్గ = త్రోవను, నివారణ = అడ్డగించుటయందు, త్వరిత = వేగముగల, మందేహ = మందేహులను పేరుగల రాక్షసులనెడు, ఉగ్రసింహ = భయంకర సింహములయొక్క, ధ్వనుల్‌ = గర్జలైనట్టియు, కృకవాకుకూజితములు = కోడి రూ6తలు, ఉద్వేలంబులై = అధికములై, విననయ్యెన్‌ = వినంబడెను.

భా. వేగుంబోకనైన కోడికూంత లనూరుండు తనకిరణరూపమగు హస్తము లందైన తాళపుంజెవిచే. జీంకటి యను పేటికం దెజవ నపుడు జనించిన యా పెట్టెతలుపు సంబంధమగు కణకఅశబ్దమో యనునట్లును, గలువనినువుల నిద్రబుచ్చ గైరవిణు లొనర్చు దవుడచప్పుడులో యనునట్లును, సూర్యునిమార్గ మడ్డగింప నేతెంచిన మందేహులను రాక్షపససింహములగర్జలో యనునట్లును ఉండెనని భావము.

విశే. ప్రభాతమునం జీంకటులు విజిగిపాబుటయు., గలువలు ముకుళించు టయు, మందేహులనురాక్షసులు సూర్యు నడ్డగించి బాధించుటయు సంభవించును. వానినే కవి పైరీతిని జమత్కరించి వర్ణించెను. మందేహులను రాక్షసులు సూర్యు నడ్డగింతురనియు, ద్విజదత్తార్థ్యముల సూర్యుండు వారిని జయించుననియు శ్రుతులు నుడువును. చూ. 2 ఆ. 54 ప. . తే. రాజు వీడెత్తి చనినం దారకభటాలి

యంబరాభోగనిజ శిబిరాంగణమున.

గాలుకొల్పినపావకజ్యాల లనంగ6

బాచి. గనుపట్టె నవసాంధ్యరాగరుచులు. 66

టీ. రాజు = చంద్రుండు, (రాజు) వీడెత్తి = శిబిరమెత్తికాని, చనినన్‌ = పో గౌ తారకభటాలి = నక్షత్రములను భటులమొత్తము, అంబర...అంగణమునన్‌ - అంబర = అకాశముయొక్క, అభోగ = విసృతియనెడు, నిజశిబిర = తమవిడిదల ప్రదేశముల యొక్క, అంగణమునన్‌ = తావునందు, కాలుకొల్పిన = ప్రజ్వలింపం జేసిన, పావకజ్యాలలు = అగ్గిమంటలు, అనంగన్‌ = అనురీతిని, ప్రాచిన్‌ = తూర్పున, నవసాంధ్యరాగరుచులు = క్రొత్తలగుసంధ్యాకాలపు టెజ్జనికాంతులు, కనుపట్టెన్‌ = చూపట్టెను.

భా. తమరాజు శిబిర మెత్రికొనిపోంగాల దారకభటాలి తమవిడిదల ప్రదేశముల రగుల్కొల్పినయగ్నిమంటలో యనునట్లు ప్రాభాతికసంధ్యారాగములు చెలలెనని భావము, చంద్రు. డస్తంగతుండుగా నక్షత్రములును మాయమగుటయు బ్రభాత కాలారుణకాంతు లెసంగుటయు నైజములు. వానినే కవి యీరీతిని జమత్కరించి వర్ణించెను. అలం. ఉత్రేక్ష తే. కమలినీజ్బంభికలకు దిక్కాంత లెల్ల

హస్తతొాళంబు లొనరించి రనంగం జెలంగె

లలితకాసారకూలకులాయచలిత

శకునపక్షజపటపటస్వనము లధిప. 67 న న

టీ. కమలినీజృంభికలకున్‌ = పద్మినీసంబంధమైన యావులింతలకు, దిక్కాంత లెల్లన్‌ = దిశాంగనలెల్లను, హస్తతాళంబులు = కరతాళములు (చిటొలు), ఒనరించిరి = చేసిరి, అనంగన్‌ = అనునట్లు, లలిత....స్వనములు - లలిత = సొగసైన, కాసార = సరస్సుల యొక్క, కూల = ఒడ్డులందైన, కులాయ = గూండులందు, చలిత = సంచరించునట్టి, శకున = షస్తులయొక్క పక్షజ = టెక్కలనుండి పుట్టిన, పటపటస్వనములు = పటపటధ్వనులు, చెలంగిన్‌ = ఒప్పెను. భా. ప్రభాతమున6 గమలినులు వికసింపందొరంకొనుటయు6 బక్తులు జెక్కలందులుపుకొనుచు లేచుటయు నైజములు. వానినే యీక్రిందిరీతిని గవి చమత్కరించెను. ఆవులింత కల్గునపుడు చిటికెలువేయుట యాచారము. ప్రకృతము కమలిని యావులించుడు దిశాంగనలు చిటికెలువేయుగతిని దీరస్థ చుంతపక్షధ్వనులు చెలం గినని భావము. అలం. ఉగర్రేక్త. “సీ. యామినీసమయంబు నాశాతటప్రదే ._ _శంబు( బ్రసన్నభావంబు నొందె బ్రియచుంబీతాంగనాబింబాధరంబులు నుడురాజు నపరాగయుక్తి. దోంచె నఖిలవస్తువులు. బ్రాగచలకూటవిటంక తలములు నతిరోహితంబు లయ్యె నుత్తుంగప్పురగోపురోపరిస్థలులు సా రసములు నాత్తసారభము లయ్యెం తే. _దరుణగోతర్జ కంబులు సురపథాంత రంబులును విచ్యుతప్రగ్రహంబు లయ్యె నియమపరతంత్ర భూదేవచయము! గౌశి కవ్రజంబు సమాధియోగమున: బరంగె. 68

టీ. యామినీసమయంబున్‌ = నిశాసమయమును, ఆశాతటప్రదేశంబున్‌ = దిగంతప్రదేశములును, ప్రసన్నభావంబున్‌ = ప్ర+సన్న = అత్యంతము క్షీణమైన, భావమును = ధర్మమును, అనంగా నత్యంతక్షీణభావమునని రాత్రిపరమగు నర్థము. ప్రసన్నభావంబున్‌ = నైర్మల్యమును, అనంగా( బ్రకాశమునని దిక్తటప్రదేశపరమైన యర్థము. ప్రియచుంబితాంగనాబింబాధరంబులున్‌ = ప్రియులచే ముద్దుపెట్టు కొనంబడిన యువతుల దొండపండువంటివాతెజలును, ఉడురాజును = చంద్రు€ డును, అపరాగయుక్తిన్‌ - అపరాగ = పోయినరక్త మయొ క్కకూడి కతో అని యథధరపరము. అపరాగ = పశ్చిమాద్రియొక్క, యుక్తిన్‌ = కలయికతో, (అపర+అగ) అని చంద్రపరము. అఖిలవనస్తువులున్‌ = సమస్తపదార్థములును, ప్రాగచల, కూటవిటంకతలములు = పూర్వాద్రి శిఖ్లరాగ్రప్రదేశములును, అతిరోహితంబులు

• అ+తిరోహితంబులు = మణుంగుపడిననిగానివై, అయ్యెన్‌ అని వస్తుపరము. అతి+రోహితంబులు = మిగుల నెజ్జనైనవి. అయ్యెన్‌ అని యద్రిశిఖరాగ్ర పరము. ఉత్తుంగపురగోపురోపరిస్థ్టలులున్‌ == ఎత్తైన పట్టణ(ప్రాకారము యొక్క 'పైభాగము లును, సారసములున్‌ = పద్మములును, అత్తసౌరభములు = ఆత్త+సౌర+భములు, అత్త = పొందంబడిన, సౌర = సూర్యసంబంధమైన, భములు = కాంతిగలవి, అని పురగోపురోపరిస్థలపరము. ఆత్త = పొందంబడిన, సౌరభములు = పరిమళము గలవి అని పద్మపరము. తరళగోతర్జ్ణకంబులున్‌ = చపలములగునాలదూడలును, సురపథాంతరంబులున్‌ = ఆఅకాశమధ్యములును, విచ్యుతప్రగ్రహంబులు - విచ్యుత = వదలుపంబడిన, ప్రగ్రహంబులు = మెడకట్టుపలుపులుగలవి అని గోతర్జకపరము, విచ్యుత = పోయిన, ప్రగ్రహములు = శుక్టుండు మున్నగు గొప్ప గ్రహములు = శుర్చుండు మున్నగు గొప్పగ్రహములుగలవి అని సురపథాంతరపరము. నియమపర తంత్రభూదేవచయమున్‌ = నియమాసక్తులగు బ్రాహ్మణులసమూహమును, కౌశిక వ్రజంబున్‌ = గుడ్డగూబలగుమియు, సమాధియోగమునన్‌ = మనోలయరూపమగు యోగవిశేషముతో అని భూదేవపరము. సమాధి = నిశ్చలత్వముయొక్క, యోగమునన్‌ = సంబంధముతో, పరంగెన్‌ = ఒప్పెను. అని కౌశికవ్రజపరము, భా. రాత్రి క్షీణించెననియు, దిగంతములు ప్రకాశవంతము లయ్యెననియు, తలానికి

[వారజాతాాహరణము | | ద్వితియాశ్యాసము | యువతులవాతెఅలర్తివు వదతలెననియు., జంద్రుండు చరమాద్రిశిజరముం జేరననియు. సమస్తవస్తువులు నుగొచరములగు చుండెననియు. నద్రిశఖరము అరుణకాంతిని బరంగెననియు.. బట్టణ(ప్రాకారాగ్రవులు సూర్యకాంతింగల్లి యొప్పెననియు, నాలదూడలమెడకట్టుల. దల్లిపాలం గుడువ వదలుప!ఈ బడెననియు, నాకాశమున గ్రహరాజములు మాయమయె్యననియు, బ్రాహ్మణులు సమాధియోగమున6౬ బరంగుచుండిరనియు. గుడ్డగూబలు నిశ్చలముగ నిద్రం జందుచుండెననియు భావము.

విశే. నియమ మనంగా శాచస్నానతపోదానాదిరూపమగు శాస్త్రవిపితకర్మాను వానము. అలం. శ్లేషానుప్రాణితతుల్యయోగిత. మ. కమలాప్తోన్నమదంశుజాలములు దిగ్భాగంబులం గ్రమ్మినం

గుముదాంతఃస్థితలక్ష్మి యెండవడసోంకు ల్సైంపంా లేక ప

త్రముల న్న్మాటుగ జేసి కప్పుకొనియెం దత్కాలసంకోచన

క్రమదంభంబున రాజవల్లభ లసూర్యంపశ్య లౌదు ర్గదా. 69

టీ. కమలాప్తోన్నముదంశుజాలములు - కమలాప్త = సూర్యునియొక్క, ఉన్నమత్‌ = దీర్ధముగ వ్యాపించు, అంశు = కిరణములయొక్క, జాలములు = సమూహములు, దిగ్బాగంబులన్‌ = దిరక్ర్రదేశములందు, క్రమ్మినన్‌ = వ్యాపింప6 గా, కుముదాంతఃస్థితలక్ష్మి = కలువనడుమనున్న లక్ష్మీదేవి, ఎండవడసోతుల్‌ = ఆతపతాపముయొక్క స్పర్శలను, అనంగాం దీక్షాతపస్పర్శననుట. 'సైంపంగాన్‌ = సహింపంగా, లేక = సమర్జ్దురాలుగాక, తత్కాలసంకోచన క్రమదంభంబునన్‌ - తత్కాల = అఆసమయమునందైన. సంకోచనక్రమ = మూసికొను రీతియను, దంభంబునన్‌ = మిషచే, పత్రములచే = రేకులను, మాటుగన్‌ = అడ్డుగ, చేసి = చేసికొని కప్పుకొనియెన్‌ = మజుంగుపజచుకొనెను. రాజవల్లభలు = రాజ భార్యలు, అసూర్యంపశ్యలు = సూర్యునిజూడనివారు, ఎండకన్నెలుంగనివారు. బెదురుగదా = అగుదురుకదా! అని రాణులపరము. రాజదారలు = చంద్ర భార్యలు, అనంగాం గుముదినులనుట. అనూర్యంపశ్యలు = సూర్యునిజూడ కాడా

| పారిజాతాపహరణము | | ద్వితియాశ్వ్యాసము | నోడువారగుదురు కదా! అని కుముదినీపరము.

భా. ఎండసోతునం గుముదములు ముకుళించుట నైజము. దానినే కవి యీ క్రిందిరీతిని జమత్కరించెను. సూర్యాతపతీక్షృస్పర్శమున కోర్వలేక కుముదిని మకుళించుట యనువ్యాజమున రకులం దను మాటుగ. జేసికొని తనరూపమును మజుంగుపజచుకొనెనని భావము. రాజదారలు సూర్యుంజూడ నోడుదురు గాన, రాజభార్యయగకుముదినియు. దా సూర్యుంజూడ నిచ్చగింపక తనరూపును మఖు€ గుపఅచుకొనెననియు.( దాత్పర్యము. అలం. శ్లేషోత్భాపితార్థ్ధాంతరన్యాసము. అపహ్నతి. చ... కొలకొలమంచు మేంతలకు గూండుల వెల్వడుపక్షిరావము

ల్కలమృదువాక్యవైఖరులుగా నలవేకువపూవుంబోండి వే

డ్కలు దళుకొత్త దోహదమిడం దొలిగుబ్బలికొండగోంగు పూ

గొల యలరించె నాం బొడిచెం. గోకనదాప్తండు పాటలద్యుతిన్‌. 70

టీ. కొలకొలమంచున్‌ = కొలకొలమని. ఇది ధ్వన్యనుకరణము. మే6తలకున్‌ = ఆహారములకు, గూండులన్‌ = గూండులనుండిి, వెల్వడు = బయటికి వచ్చు, పక్షిరావముల్‌ = ష్టులధ్వనులు, అలమేకువపూవుంబోండి = ఆమమువయనుయువతి, కలమృదువాక్యవైఖరులు = మధురములైన మృదులములైన మాటలయొక్క రీతులు, కాన్‌ = సంభవించునట్లుగా, వేడ్కలు = ఉత్సాహములు, తళుకొత్తన్‌ = ప్రకాశించునట్ట్లు, దోహదము = పుష్పించుటకై చేయువ్యాపారము, ఇడన్‌ = చేయ గా, తొలిగుబ్బలికొండగోంగు = తూర్ప్చుమలయనేెడికర్ణికారము, పూగొల = పుష్ప గుచ్చమును, అలరించెన్‌ = ప్రకావింపంజేసెను. నాన్‌ = అనునట్లు, కోకనదాప్తు6 డు = పద్మాస్తండగుసూర్యుండు, పాటలద్యుతిన్‌ = ఎజ్జిని కాంతితో, పొడిచెన్‌ = ఉదయించెను.

భా. వమువయనువనిత పక్తికులారావము లనుపల్కుల కలధ్వనులు చెలంగ దోహదమొనర్చ్భ తూర్ప్చుమలయను కర్ణికారము పుష్పించెనోయన నరుణకాంతులతోడ నరుణకిరణు.( డుదయించెనని భావము.

వాతావావ (షత) కసకస మ కస కే పపపుపుకా ప కకక... వ్యా-విశే. 'సల్లాపతః కర్ణికారః' అనునుక్తి ననుసరించి కర్ణికారము వనితల సల్గ్లాపరూపమగు దోహదముచేం బుప్పించునని గ్రహింపవలెను. “కొలకొల+అంచు ధ్వన్యనుకరణశబ్దముల కనుధాతువు పరంబగుచో6 గొన్నియెడల ముగాగమంబగు. “కాలకొలమంచున్‌' ఇట్లే సలసలమను మొదలగునవి. అలం. రూపకానుప్రాణి ఆవ శ్రీకృష్ణుని ప్రయాణసన్నాహము ::- వ. అని యివ్విధంబునం బలుకుమాగధులమధురవాక్యంబు లాకర్టించుచు మేలుకాంచి యప్పంచశరగురుం డహర్ముఖోచితకృత్యంబులు నిర్వర్తించి పురోహిత వృద్దామాత్యసహితంబుగా నాస్థానమంటపంబున కరిగి యుగ్రసేనవసుదేవబలభద్రాది గురుజనంబులకు నమస్కరించి సాత్యకిసారణప్రభృతిసోదదుల నాదరించి ప్రద్యున్ను సాంబానిరుద్దాదికుమారవర్గంబు మొక్కులు గైకొని యదువృష్టికురుభోజాంధక ప్రముఖు అగుబంధుసందోహంబుల సంభావించి సింహాసనాసీనుండై తగువారి నుచితాసనంబుల నుండ నియమించి పేరోలగంబుండి కార్యత్వరాసముత్సాహదోహలితాంతరంగుం డై పతంగపుంగవుం దలంచుటయును. 71 టీ. అని, ఇవ్విధంబునన్‌ = ఈరీతిగ, పలుకు = పల్కుచున్న మాగధుల మధుర వాక్యంబులు = స్తుతిపాకులయొక్క తియ్యనిమాటలను, ఆకర్షించు చున్‌ = వినుచు, అప్పంచశరగురుండు - ఆ+పంచశరగురుండు = ఆ మన్మథునకు6 దండ్రియైన శ్రీకృష్ణుండు, అహర్ముఖోచితకృత్యంబులు = ప్రాతః కాలమునకు దగినకార్యములను, నిర్వర్తించి = చేసి, పురోహితవృద్దామాత్య సహితంబుగాన్‌ = పవురోపాతులతోడను వృదృ(బావ్మాణుల తోడను గూడునట్లుగా, అన్ధానమంటపమునకున్‌ = సభాస్థానమునకు, అరిగి = చని, ఉగ్రసేన వసుదేవ బలభ(ద్రాదిగురుజనంబులకున్‌ = ఉగ్రసేనుండు వసుదేవుండు బలభదుండు మొదలగు పెద్దలకు, నమస్కరించి, సాత్యకిసారణప్రభృతిసోదరులన్‌ = సాత్యకి, సారణుండు మొదలగుతమ్ములను, ఆదరించి = గౌరవించి, ప్రద్యుమ్న సాంబానిరు ద్ధాదదుమారవర్గంబు మొక్కులు = ప్రద్యుమ్నుండు, సాంబుడు, అనిరుద్ధుండు నా న

| పారిజాతాపహరణము | | ద్వితియాశ్యాసము | మొదలగుకుమారుల సమూహముయొక్క నమస్కారములను, కైకొని = స్వీకరించి, యదువృషప్టిభోజాంధక ప్రముఖులగు = యదువులు, వృష్ణులు, భోజులు, అంధులు మొదలైన (ఇవి యాదవ కులభేదములు), బంధుసందోహంబులన్‌ = చుట్టాల సమూహమును, సంభావించి = మన్నించి, సింహాసనాసీనుండై = సింహాసనమున. గూర్చున్నవాండై, తగువారిన్‌ = అర్హులను, ఉచితాసనంబులన్‌ = (వారివారికి) తగినయాసనములను, ఉండన్‌ = ఉండంగా, నియమించి = ఆజ్ఞాపించి, 'పేరోలగంబుండి = పెద్ద సభయందుండి, కార్య...అంతరంగుండై - కార్య = (పారిజాతమును నాకమునుండి తెచ్చటియును) కార్యవుందలి, త్వరా = వేగముచేనైన, సముత్సాహ = అధికోత్సాహముచే, దోహలిత = మిగుల. జలితమగు, అంతరంగుండై = మనస్సుగలవాండై, పతంగపుంగవున్‌ = గరుత్మంతుని, తలంచుటయున్‌ = తలంపం.గా. వ్యా-విశే. భావార్థకటవర్ణకము యువర్ణపరంకటై యానంతర్యార్థకమగును. “తలంచుటయును పేరు+ఓలగము = పేరోలగము. సీ వజంబునకు నీంక వైచినబలశాలి గజకచృ్చపాశనఘాతుకుండు జననిదాస్యంబు నీంగినకులడ్రేష్టుండు దుర్లభామృతపశ్యతోహరుండు కమలాప్తసారథిగారాబుందమ్ముండు గశ్యపకృతపుణ్యకర్మఫలము సకలశకుంతౌఘసామాజ్యధౌారేయు. డహిమృగయావ్యసనాకులుండు త. మింటిపాళెంబు లేర్చుముక్కంటితూప్తు గణి నిపాతితరోహిణస్కంధు. డనిల మానసాతీతవేగసంపద్దనుండు తార్యు6 డేతెంచె దానవధ్యంసికడకు. 72

టీ. వజ్రంబునకున్‌ = వజ్రాయుధమునకు, ఈంక = వెండ్రుకను, వైచిన =

వేసిన, బలశాలి = బలిష్టుండు, గజకచ్చపాశనఘాతుకుండు-గజకచ్చప యు గజకచ్చ పులనువారు, అశన = అహారముగా€ంగల, ఘాతుకు(ండు = హింసయొనర్చువా€ డు, అనంగా వజ్రాయుధముం దృణీకరించినవాండనియు, శాపవశమున గజకచ్చప

• రూపములందాల్చిన విప్రల సమయించినవాండనియు భావము. అమృతముం దెచ్చునపుడు వజ్రాయుధమున కీతండు లోబడకుండుటంజేసి వజ్రాయుధమున కీంక యిడినవాండని యెన్నవలెను. “విభావసుండు, సుప్రతకుండు' అను నిర్వురు విప్రసోదరులు శాపవశమున గజకచ్చపరూపములం దాల్చిరనియును, వారి నీత డాహారముగం గొనెననియు నాంధ్రభారతాదిపర్వమున ద్వితీయాశ్వాసమున6 గలకథ నిచట ననుసంధింపవలయును. జననిదాస్యంబున్‌ = తల్లిబానిసతనమును, ఈఈ గిన = పోంగొట్టిన, కులశ్రేష్టుండు = వంశథ్రేష్టుండు, దుర్ణభామృతపశ్యతోహరుండు = పాందరానియమృతమును జూచుచుండంగనే దొంగలించినవాండు, అనూరుని శాపముచేం దనతల్లియగువినత సవతియైనకద్రువ కూడిగముచేయునదికాంగ, స్వర్గమునకేగి యమృతముం గొనివచ్చి మాతృదాస్యముంబాపె ననుకథ నిచ్చొనను సరింపవలెను. ఎల్లరుంజూచుచుండంగనే యమృతము నపహరించుటందేసి పశ్యతోహరు.౬ డయ్యెను. కమలాప్తు సారధిగారాబుందమ్ముండు = సూర్యుని తేరు గడుపువాండగు ననూరునిప్రియానుజుండు, కశ్యపకృతపుణ్యకర్మఫలము కి కశ్యప మహామునియొక్క పుణ్యంపుంబనులఫలము. సూర్యప్రియానుజన్ముండును కశ్యప మౌని పుణఖ్యకర్మలఫలమునని భావము. పెక్కు పుణ్యకర్మల నాచరింపం దతృలమై యీతం డుదయించెనని తాత్పర్యము. సకల...ధారేయుండు - సకల = సమస్తమైన, చశుంత+ఓఘ = పక్షిసమూహముయొక్క, సామ్రాజ్య = అధిపత్యముయొక్క, ధౌరేయుండు = భారమును వహించినవాండు, అహి..కులుండు-అహిమృగయా = పామువేంటటయను, వ్యసన = దుష్టకృత్యమందు, అకులుండు = లోలుండు, పక్షిరాజనియు(6 బాములం జంపుటయం దాసక్తుండనియు భావము. మింటి పాళింబులు = ఆకాశముననైనపల్లెలను (త్రిపురములను), ఏర్చు = దహించెడు, ముక్కంటితూపు = శంకరునిబాణమైన విష్టునియొక్క, గజీ = టెక్క ఈశ్వరుండు త్రిపురముల నాశమొనర్చుతజిని నారాయణుని బాణముగం జేసికొనెననియు, నపుడు రాడో

హారిజాతాపహరణము ద్వితీయాశ్వాసము _ 1వారిజాలాుచ నమన పడవా డే గరుడు డాబాఐమునకు జెక్కయయ్యెననియు. బురాణములు తెల్పును. నిపాతి తరోహిణస్కంధుండు-2 పడంద్రాయంబడిన రోహిణవృక్తముయొక్క స్కంధముగలవా6 డు. గజకచ్చపముల రోహిణవృక్షముశాఖపై నిల్చి తినునపు డారోహిణవృక్త శాఖలు. గరుడునిభారమును సైంసనోపక కూలెనను భారతగాథ నిచ్చో ననుసంధింప వలయును. మానసాతీతవేగసంపర్హనుండు - మానస = మనస్సును, అతీత =, అతిక్రమించు, వేగసంపత్‌ = వేగసంపదగల, ఘనుండు = గొప్పవాండు, మన్నో వేగమునుమించు గమనవేగముగలవా౭ండని తాత్పర్యము. తార్యుండు = గరుడుల్ల డు, దానవధ్వంసికడకున్‌ = (రాక్షసనాశకరుండగు శ్రీకృష్ణునిదరికి, ఏతెంచెన్‌ = వచ్చెను. _ |. వ్యా-విశే. గరుడు డొనర్చినకృత్యముల కనురూపమగుగతి నిందుం దద్విశేష ఇణములంతటను నిల్పంబడినవి. వజ్రాయుధమును దృణీకరించినయోధుండుగాన నాతని బలశాలియని పేర్కొనెను. ఇట్లే యంతటను సారస్యముం గ్రహించునది, పశ్యతో హరతీతి పశ్యతోహః - కృద్వత్తి. క. _మిన్నుననుండి భరంబునం బన్నగపతితలలు చదియంబడ ధారుణిమీ ద న్నిలిచి వైనతేయుండు, వెన్నునిపదములకు వినయవినతియొనర్పన్‌. టీ, మిన్నుననుండి = అకాశముననుండి, భరంబునన్‌ = భారముచ్చే, పన్నగపతీ . తలలు = శేష్తునితలలు, చదియంబడన్‌ = అదుమయుడునట్లుగా, ధారుణ్‌మీందన్‌ = భువిపైని నిలిచి, వైనతేయుండు = వినతాపత్యముగరుడుండు, వెన్నుని. పదములకున్‌ = శ్రీకృష్ణునిపాదములకు, వినయవినతి = అడతువతో(గూడిన నమస్కారము, ఒనర్పన్‌ = చేయంగా. భా. పదవిన్యాసభరముకతన శేషునితల లదుమంబడునట్టుగ గరుడుండు భువిపై నిల్చి సవినయముగం గృష్టునకు నమస్కారమొనర్చెనని భావము. విశే. వెన్నుండు. ప్ర. విష్ణుః అలం. అతిశయోక్తి, [2 -

చ, మునిపతిరాకయుం గుసుముముం దన కిచ్చినలాగు రుక్మిణీ ఎ వనితకు. దా పు రాయా మనమెరియంగ6 జెప్త్తుటయు మానినికోపము వడకరారాతి దనదుప్రతిజ్ఞయం దెలిపెం దార్యున కెంతయు నాదరంబునన్‌ 78 టీ. మునిపతిరాకయున్‌ = నారదమౌని వచ్చుటయును, కుసుమమున్‌ =

పారిజాతపుష్పమును, తనకున్‌, ఇచ్చినలాగున్‌ = ఇచ్చినవిధమును, రుక్మిణీ

వనిళతకున్‌, తాను, ఒసంగుటయున్‌ = ఇచ్చుటయును, వంచనన్‌ = కపటముతో, పాంచిన = దాగింయున్న, బోటి = చెలి, సత్యకున్‌, మనము, ఎరియంగన్‌ = మండునట్టుగ, చెప్పుటయున్‌, మానిని కోపమున్‌ = సత్యభామయొక్క యాగ్రహ మును, వేయడికొంటయున్‌ (తాను) ప్రార్జించుటయును, తనదుప్రతిజ్ఞయున్‌ =. తానొనర్చిన శపథమును (పారిజాతముం గొనివత్తునని చేసినశపథమునుట), ' ఎంతయున్‌ = మిక్కిలి, ఆదరమునన్‌ = డ్రేమతో, తార్యునకున్‌ = గరుడునకు, తెలిపెన్‌ = తెలియంజేసెను. (శ్రీకృష్ణుండనుట). క ఉ. సంతసమంది జాదులు ప్రసాదము నయ్యె నటంచు. బొంగి నా, __గాంతకు. డంబుజోదర! బలాసురవైరి మదీయపక్షముం "

బంతముగొన్న వాం డశనిపాతమున న్నును నాంటనుండియు | న్వంత మనంబులో. జనదు నాపగ నీంగెద నేండు నీకృపన్‌. 75

టి. నాగాంతకుండు = సర్పనాశకుండగుగరుడు.ండు, నంతనవు = సంతోషము, అంది = పొంది,. జాదులుప్రసాదమున్‌ = జాజిపూవులు భగవత సాదమును, ప్రసాదమననిచ్చో దైవార్చనంజేసి తలను ధరింపనొసంగెడు సుమమని యర్థము. అయె్యెన్‌ = దొజకెను, అటంచున్‌ = అట్టనుకొనుచు, పొంగి = ' ఉబ్బి, అంబుజోదర = కృష్ణ! బలాసురవైరి = దేవేంద్రుండు, ఆశనిపాతమునన్‌ = వజ్రాయుధపు వ్రేంతచే, మదీయపక్షమున్‌ = నావైపున (నాజెక్కను), పంతమున్‌ = చలమును (పంతముతో), కొన్నవాండు = స్వికరించినవాండు, విను = వినుము, నాంటనుండియున్‌ = నాండుమొదలుకొని, వంత = దుఃఖము, మనములోన్‌ =

1203 |

పారిజాతాపహరణము] _ ద్వితీయాశ్వాసము _ కోకలకాజడడా=ల==జ మనస్సులో, చనదు = పోదు, నేండు, నాపగన్‌ = నాశత్రుత్వమును, నీకృపన్‌ = నీదయచే, ఈంగెదన్‌ = నశింపంజేసికొందును, తీర్చికొందుననుట. భా. కృష్ణు డట్లన జాజిపూవులును మజియు నవి దేవపూజాకుసుమములును నైదొజకినట్లుగ గరుడుండు సంతసించి, దేవ! వజ్రపాతమున నాపక్షమును బంతమూని కొన్నవాండాట నింద్రునిపై నాకుంగలకోపము నేంటికిని నామదిని మెజగుచునేయుండును. నేండు నీదయంజేసి యాకోపముం దీర్చికొందునని పఠల్కెనని భావము. విశే. 'దెప్పితన్నినట్టును, దేవుని మొక్కినట్లును నగు" నను మున్నగుసామెతల వలె “జాదులు ప్రసాద మనునదియు నొకసామెతయే. శ్రీ కృష్ణకార్యము సాధింప నేగుటయు.౯ దన పగతీర్చికొనుటయు సంభవించుంగాన గరుడుండు, జాదుల్లు ప్రసాదము సంభవించినట్టనుకొనెనని యెన్నవలయును. _ ప్రభువగు శ్రీకృష్ణుని కార్యసాధనము జాదులుగను, దా నింద్రునిపైం/గల పగతీర్చికొనుట ప్రసాదముగనుు గరుడు. డూహించెనని గ్రహించునది. త వ్యా-విశే. అంబుజ+ఉదరుండు = పద్మ ముదరమునం గలవాండు. బలాసురీ వైరి - బల+అసుర+వైరి = బలుండనురాక్షసునకు శత్రువు. చ. అనుటయు నంతవాండవె కదా యని మిక్కిలి గారవించియ వ్యనరుహలోచనుండు దగువారి సుహృజ్జనబంధుకోటి రాం బనిచి నిజప్రయాణమును బట్టణరక్ష్రయు. జెప్పి వారిచే ౧ ననుమతిగాంచి యెక్కెవిహగాధిపు. దానును సత్యభామయున్‌. 76 టీ. అనుటయున్‌ = అనంగానే, అవ్వనరుహలోచనుండు = ఆ శ్రీకృష్ణు€ డు6 అంతవాండవెకదా = అంతటివాండవేకదా, అని; మిక్కిలి, గారవించి, తగువారిన్‌ న! అర్హులను, సుహృజ్జ్ఞనబంధుకోటిన్‌ = మిత్రులను బంధుసమూహమును, రాన్‌ = వచ్చుటకు, పనిచి = ఆనయిడి, అన6గా రావించియనుట, నిజప్రయాణమునుు, = తనపయనమును, పట్టణరక్షయున్‌ = పట్టణరక్షణమును, చెప్పి, వారిచే, అన్ను తతత ల " న.

ద్యతేయాళ్యానము నన ప పడ. కుటు... మతిన్‌ = అంగీకారమును, కాంచి = పొంది, తానును, సత్యభామయున్‌, విహగాధిపున్‌ = గరుడుని, ఎక్కెన్‌ = అధిరోహించెను. - వ్యా-విశే. వనరుహలోచనుండు = పదాక్షుండు. తాను శబ్దము ప్రయుక్త మగుటం జేసి తదనుకూలముగనే క్రియ యేకవచనమున6 బ్రయుక్తమయ్యెను, ఉ. ఆవిహగావతంసము నిజాంసముపై6 బ్రియభామతోడ నిం దావరజుండు నిల్చుటయు నాతతపక్షమహానిలంబు లం భోవహపం క్తి. దూలములపోలికం దూల్ప్చంగం దద్దిశాముఖుం డై వినువీథికి న్నెగసె నద్భుతకారిమనోజవంబునన్‌, 77 టీ. ఆవిహగావతంసము = అపక్షిశ్రష్టుండగుగరుడుండు, నిజాంసముపైన్‌ = తనభుజముమీంద, అనంగా మూంపుపై ననుట. ఇంద్రావరజుండు = ఉఊపేంద్రుం డు, ప్రియభామతోడన్‌ = ప్రియాంగనతో, నిల్చుటయున్‌ = నిల్వ6ంగా, ఆతతవక్ష మహానిలంబులు = విసృతములైన జెక్కలవలనిగొప్పగాలులు, అంభోవహపంక్షిన్‌ = మేఘపంక్తిని, తూలములపోలికన్‌ = దూదులవలె, తూల్చంగన్‌ = ఎగురంగొట్ట( గ, తద్దిశాముఖుండై = ఆయింద్రునిదిక్కున కభిముఖుండై, అద్భుతకారి మనోజవంబునన్‌ = ఆశ్చర్యమునుగొలుపు మనోవేగముతో, వినువీధిన్‌ = ఆకాశ మార్గమునకు, నెగసెన్‌ = ఎగసెను. క. ఇరుగ్రేవలల నందక శా ర్లరధాంగగదాయుధములు రాం దొడంగె ఖగే శ్వరపక్షజనితవాతాం కురపూర్తిని శంఖ మపుడు ఘుమఘుమ మైోసెన్‌ 78 టీ. ఇరుగ్రేవలన్‌ = రెండుప్రక్కలను, నందకశార్గబరథాంగగదాయుధములు = నందకాద్యాయుథచతుష్టయము, రాందొడలెన్‌ = వచ్చుచుండెను. ఖగేశ్వర ... పూర్తిని - ఖగేశ్వర = గరుడునియొక్క, పక్ష = జెక్కలవలన, జనిత = పుట్టిన, వాతాకయర = పిల్లగాలియొక్క, పూర్తిన్‌ = నిండుటచే, శంఖము = నందకము, [205 |

పారిజాతాపహరణము ద్వితీయాశ్వాసము “ఎారిజాతాపఎవారణలు | తకకకండడాలాడలలు అపుడు, ఘుమఘుమ = మోసెన్‌ = శబ్దించెను.

విశీ. నందకము = శ్రీవిష్ణునిశంఖము, శార్ణము = ఆతనిధనువు, రథాంగము = చక్రము, గదా = ఆతనిగద.

_ జే. అంబుధరజాలముక్తంబు లయినజలక

ణములు సాొత్రాజితీకైశికమున. బొలిచె

గగనతలలక్ష్మి పోరచిగాంగ నిడినం

జాల నొప్పారు మౌక్తికస్తబక మనంగ.

టీ. అంబుధరజాలముక్తంబులైన జలకణములు = మేఘసమూహమునుండి జారిన యుదకబిందువులు, సాత్రాజితీకైశికమునన్‌ = సత్యభామయొక్క కేశ బంధముపై, గగనతలలక్ష్మి = అకాశలక్ష్మి పోరచిగాంగన్‌ = కానుకగా, ఇడినన్‌ = ఉంపంగా, ఈయంగా, చాలన్‌ = మిగుల, ఒప్పారు సొగసగుమౌక్తికస్తబకము = ముత్తియములగుత్తి, ఆనంగన్‌ = అనునట్లు, పొలిచెన్‌ = ఒప్పెను. అలం. ఉత్రేక్ష | భా. అకాశమార్గమున నరుగునపుడు మేఘములందుండి సత్యాకేశబంధము పైబడిన నీటిబొట్టులు గగనలక్ష్మి కానుకగానిడిన ముత్తెములగుత్తి యనం దనరెనని భావము. క. తళతళని మెబుంగుందీగలు

గలుగుఘనాఘనచయంబు గను(గోొన(గా నిం

పొలయించెం బసిండీకామల

నలరెడునీలములగొడుగు లనంగా హరికిన్‌. 80

టీ, తళతళని = తళతళమని ప్రకాశించు, మెజుంగు6దీంగలు = తీంగలంబోల సన్నని మెజుంగులు, కలుగు = కల, ఘనాఘనచయంబు = వార్షిక మే; బృందములు, కను(గొనంగాన్‌ = చూచుటకు, పసిండికామలన్‌ = బంగరుకాడలత్‌ కజ్దలనుట. అలరెడు = ఒప్పెడు, నీలములగొడుగులు = ఇంద్రనీలదచత్రముల హరికిన్‌ అన(గాన్‌, ఇంపాలయించెన్‌ = సాంపుంజేకూర్చెను. మేఘము లిం! వ లాలా

ద్వెతేయాళ్యాసము నీలచ్చత్రములవలెను మెజుంగుందీంగలు గొడుగు బంగరుకజ్జ్దలవలెను నొప్పెనని భావము. అలం. ఉఊత్రేక్ష. క. కమలదళాక్షునిదేహో

ద్వ్యమదతిసాంద్రచ్చవిప్రవాహము వాలిచెం

దమతండ్రి భాను6 గను(గొన

యమునానది గగనవీధి కరిగెడు ననంగన్‌. 81

టీ. కమల ... ప్రవాహము, కమలదళక్షుని = శ్రీకృష్ణునియొక్క, దేహ = శరీరమునుండి, ఉద్వమత్‌ = వెడలివచ్చునట్టి, ఆతిసాంద్ర = కడుదట్టమైన, ఛవి = కాంతియొక్క, ప్రవాహము = వెల్లువ, తమతండ్రిన్‌ = తమజనకుండైన, భానున్‌ = సూర్యుని, కనుంగొనన్‌ = చూచుటకై, యమునానది, గగనవీధికి = ఆకాశ మార్గమునకు, అరిగెడున్‌ = పోయెడు, అనంగన్‌, పొలిచెన్‌ = ఒప్పెను.

విశే. శ్రీకృష్ణుని నీలశరీరమునుండి వెడలు నీలంపుంగాంతిపూరములు నల్లని యమునాప్రవాహమువతె మించుటంజేసి యమునానదిగ6 గవి తలంచెను. సూర్య తనయ యమున యగుట ప్రసిద్ధము కాన దండ్రిగారిం గాంచ యమున వినువీధి కరుగుచున్నట్టు కవియెంచుట యెంతయు. దగియున్నది. అలం ఉత్రేక్తు చ. ఖగకులనాథుపక్షములగాడ్పు సహింపంగ లేక రజ్జాప

న్నగములు దేరిక్రిందికి. జన న్పరసీరుహమిత్రురథ్యముల్‌

నొగల6 దొజంగి నిల్వ నరుణుండు నయంబున. జక్క6 గట్టుచున్‌

గగనపథంబునం దఠిమె. గౌాలవిలంబన మందకుండ౦.గన్‌. ఎథి2

ట్‌. ఖగుల నాథుపక్షములగాడ్పున్‌ = గరుడుని టెక్కలయొక్క గాలిని, సహింపంగన్‌ = సైంచుటకు, లేక = చాలక, రజ్ఞాపన్నగములు = త్రాళుటైన పాములు, తేరిక్రిందికిన్‌ = రథముక్రిందికి, చనన్‌ = పోంగా, సరసీరుహమిత్రు రథ్యముల్‌ = సూర్యరథాశ్వములు, నొగలన్‌ = కూబరముల, కాండిమాని కాధారమై బండి మొదలగువాని మొదటనుండెడు నిడుపాటిమ్రాను నొగయని శబ్దరత్నాకరము. నా గూ

తొజంగి = తొల౦గి, నిల్వన్‌ = నిల్చిపోంగా, అరుణుండు = అనూరుడు, (సూర్య సారథి), చకన్‌ = చక్కంగా, కట్టుచున్‌, కాలవిలంబనము = కాలముయొక్కజాగుః అందుండంగన్‌ = పొంయుండంగ, గగన పథంబునన్‌ = ఆకాశమార్గమున, తజీమెన్‌ = తోలెను. క. నతిసేసెవైనతేయుండు, గతిభేదములోన నన్నంగనుంగొని యతండున్‌ *. గతిలోననదీవించినం, జతురతకు న్నెచ్చిరపుడు సత్యయుహరియున్‌.. 83 టీ. వైనతేయుండు = గరుడుండు, గతిభేదములోనన్‌ = గమనభేదములోన అన్నన్‌ = అసూరుని, కనుంగొని = కాంచి, నతి = నమస్కారము, చేసెను. అనః గా గరుడుండు తన గమనభేదమునందే యన్నకుేయునమస్కారమును సూచించెనని భావము. తన వివిధములగుగతులలో నమస్కార సూచకనమ్రగకి నప్పండాతం డవలంబించెనని తాత్పర్యము. అతండ్రున్‌ = అనూరుండును, గతిలోనన = గమనములోనె, దీవించ్చినన్‌ = ఆశీర్వదింపంగా, అనూరుండును గరుడుని యజ్లే | రథగమనభేదము మూలమున నాశీర్వదించెనని భావము, అన.గా నొశీర్వోదీ స్మ సచకగతిభేదము నపు డాతం డగపజచెనని తాత్పర్యము. చతురతకున్‌ * / అన్నదమ్ముల చాతుర్యముకు, అపుడు, సత్యయున మ ల * బత్యయున్‌, హరియున్‌ మెచ్చిరి. న్‌ వ గవ్విధమున, గరుడునిసై గగనపథముగడచి యరుగుచుం కెకిట్లను, సరసస్మితవచనరచనచాతురి మెజయన్‌. రికీ ట్‌. . ఈం కుం మురాసురునిమర్షించిన శ్రీకృష్ణుండు, ఇవ్విధమునన్‌ స ధీమున్‌ = ఆకాశమార్గమును, కడచి = దాటి! యరుగుచున్‌ = ప్ర్వ్య్బ్య్వూ సరసస్మితవచనర్ర్వ సను, హరములగో చిజునగవుతోడి మాటల యొక్క నేర మె నచాతురి = మనోహరము తొకీ కిన్‌ = చంచలములగ్యు గర ములైన అరన్‌ = ప్రకాశించునట్టు తరళాయ న్‌ = అనెను జోలైన్‌ కన్నులుగలదానిక్తి సత్యకనుట, ఇట్లు, అను = కృషుండు + స క్చిష్టాడు సత్యభామకు మేరువృన్సు వర్షించి చెప్పుట ::-

1

చ. కువలయపత్రనేత్ర! కనుంగొంటివె కన్నులపండువయ్యె రెం

డవవినతాతనూభవృనియందమునం గమనీయ కాంచన

చృవికవచీకృతంబు కులిశక్షతపక్షము నైనరత్నసా

నువు నిజయామికీకృతివినోీదపరాయణచంద్రభానువున్‌. 85

టీ. కువలయపత్రనేత్ర = నల్లకలువరేకులంబోలు కన్నులుగలదాన], సత్యభామ యనుట. రెండవవినతాతనూభవునియందమునన్‌ = రెండవగరుడుని చక్కందనముతోడ, కమనీయ...కృతంబున్‌ - కమనీయ = సాగసైన, కాంచనచ్చవి = బంగరుకాంతిచే, కవచీకృతంబున్‌ = వర్మముకలదిగాం జేయంబడినదియు, కప్పంబడినదనుట కులిశక్ష్తతపక్షమున్‌ = వజ్రాయుధముచే నజుకంబడిన టెక్కలు గలదియును, నిజ...భానువున్‌ - నిజ = తమనసంబంధమైన, యామికీకృతి నా జాములవంతునం గాచునట్టివాని వ్యాపారముయొక్క (అనంగాం దలారికృత్యమనుట) వినోద = వేడుకయందు, పరాయణ = అనక్తమగు, చంద్రభానువున్‌ = చంద్ర సూర్యులుగలదియును, ఐన, రత్పసానువున్‌ = మేరుపర్వతమును, కనుంగొంటివె = చూచితివే, కన్నులపండువు = నేత్రోత్సవము, అయ్యెన్‌ = సంభవించెను.

భా. ఓ సత్యభామ! బంగరునాకృతిని రెండవగరుడునింబోలుదాని, కాంచన ”ంతి నావృతమైనదాని, వజ్రాయుధముచే. గృత్తమైన జెక్కలుగలదాని, విడువక 50ద్రసూర్యులు తలవరులవలెంగాచుదాని, నేత్రపర్వమగుదాని బంగరుకొండను

విశే. మేరుపర్వతశిఖరము నాశ్రయించి గ్రహజ్యోతిశ్చక్రములు బ్రవర్తిలునని $రాణములు నుడువును. రత్పసానువు - రత్న్వమయములైన చజియలుగలది.

• _ జీర్ణపర్జద్రుసంకీర్ణాహామణి విభామాయాకి సలవంచ్యమానపికము

శశికాంతరుచిమృషాసలిలసంస్భాలనశ్లథవిషాణోద్విగ్న సై రిభంబు

గోమేధికప్రభాంకూరమిథ్యామధుద్రవ లిలిక్షామిళదృల్లుకంబు

నీలగండప్రస్తరాళీకగజభేదశీర్యన్న ఖక్షుబ్బృసింహకులము

తే. గారుడాశ్శచ్చవిచ్చటాకపటయవస

పూలికాచర్వణవ్యగ్రబాలమృగవి

అంఘ్యమానాబ్దరాగశిలావితాన

కూటదావాగ్ని యామరుత్కుధర మబల। 86

టీ. అబల = ఓసత్య! జీర్ణపర్ణ ... పికము-జీర్ణ = పండిన, పర్ణ = ఆకులుగల, ద్రు = చెట్టులందు, సంకీర్ణ = వ్యాపించిన (అనంగా నున్నయని భావము). అహి = పాములయొక్క, మణి = రత్సములయొక్క, విభా = కాంతులనెడు, మాయాకిసల = కృత్రిమములగుచిగురులచే, వంచ్యమాన = మోసపుచ్చంబడుచున్న, పికము = కోయిలలుకలది, మేరునగమునందలి వృక్తములయాకులు పండి రాలెననియు, నట్టివృక్షముల సర్పములు చేరుటంజేసి యాసర్ప్వముల తలలందలి మాణిక్యముల కాంతులు చివురులభ్రాంతి నచటికోయిలలకు(6 గలుంగంజేయుచున్నవనియు ఖావము. శశికాంత...సైరిభంబు - శశికాంత = చంద్రకాంతమాణిక్కముల యొక్క, రుచి = కాంతియనెడు, మృషాసలిల = అసత్యోదకమున, సంస్ఫాలన = లెస్సగా కొట్టటచేత్క శృథ = జాజీన, విషాణ = కొమ్ములుగలవగుటచే, ఉద్విగ్న = అవ్య వస్థములైన, 'సైరిభంబు = అడవిదున్ననుగలది, మేరుపర్వతమునందలి చంద్రకాంత మాణిక్యముల కాంతింగాంచి యెనుబోతు లుదకమనుభ్రమంజెంది కొమ్ములతో గ్రుమ్ముటకతన విషాణములు విశ్లథములై వేదనపాలయ్యెనని భావము. గోమేధిక .. భల్గుకంబు - గోమేధిక = గోమేధికరత్మ్హముల సంబంధమైన, ప్రభా = కాంతుల యొక్క, అయకూర = మొలకలనెడి, మిథ్యామధుద్రవ = అసత్యమగు తేనెనీటి యొక్క, లిలిక్షా = నాకుటయందలికోర్కెతో, మిళత్‌ = కూడిన, భల్గుకంబు = ఎలుంగుబంట్లుగలది, గోమేథికరత్నప్రభలంగాంచి తేనెయనుభభ్రాంతినంది యెలు! గుబంట్లు నాకుటకు. జేరెనని భావము. నీలగండ ... సింహకులము-నీల = నీలరత్నములయొక్క, గండప్రస్తర = గండశిలలనెడు, ఆఅళీకగజ = అసత్యపు టేనుం/ులయొక్క, భేద = భేదించుటచే, శీర్యత్‌ = వదలిన, నఖ = గోళ్లుకలవౌటచే, క్తుబ్బ = కలంతనొందుచున్న, సింహకులము = సింహసమూహముకలది, సింహములు నల్లని నీలరత్నగండశిలలంగాంచి యేను6గులను భ్రాంతినంది వానిని

భేదింప గోళ్లు బ్రద్దలై జారి కలంతనొందుచున్నవని భావము. గారుడాశ్మ ... దావాగ్ని - గారుడాశ్మ = గరుడపచ్చలరాళ్లయొక్క, ఛవిచ్చటా = కాంతులగుంపనెడు, కపటయవసపూలికా = అసత్యములగు తృణములకట్టలను, చర్వణ = భుజించుట యందు, వ్యగ్ర = ఆసక్తములైన, బాలమృగ = పిల్లలేళ్లచేత, విలంఘ్యమాన = దాంటటంబడుచున్న ఆఅబ్ద్బరాగశిలావితాన = పద్మరాగమాణిక్యపు రాళ్ళగుమియనెడు, -కూటదావాగ్ని = కృత్రిమమైన దవానలముగలది, గరుడపచ్చలకాంతులగుమిం గాంచి పిల్లరేళ్లు తృణపూలికలను భ్రాంతినంది యవ్వానిం భుజించునాసక్తిమెయి దవానల భ్రాంతి నొదవించు పద్మరాగరత్న శిలల నుల్లంఘించుచుండెనని భావము. ఈమరుత్క్కుధరము = ఈదేవతలకొండయగు మేరువు. విశే, మేరుపర్వతమున నుత్తమములగు రత్నములు గలవనియు, వివిధము అగు మృగము లున్నవనియు. గవి తెల్పినాండు. సీసపాదములన్నియు గీత మంతయు నొక్కొక సిద్దసమాసముతో నడిపినాండు. అలం. భ్రాంతిమదలంకారము. ఉదాత్తము. రూపకము. ఉ. వంచన బొంచి చేరువకు వచ్చిన చంద్రునిజింక నేసి హ ర్నించియు.౯ దత్సుధారసనిషేచనచే నది చావకున్మి వీ క్షించియు నేటు దప్పె నని చేవిలునమ్ములు. బాజవైచి ల జించి చరించుచుండుదురు చెంచెత లగ్గిరిసానుభూములన్‌. 87 టీ. చెంచెతలు = శబరకాంతలు, వంచనన్‌ = వంచనతో, పొంచి = దాం ఇ, చేరువకున్‌ = దగ్గరకు, వచ్చిన = ఏతెంచిన, చంద్రునిజింకన్‌ = చంద్రునిదైన జంకను (చంద్రునందైన లేడినని భావము), ఏసి = శరప్రయోగముచేసి, హర్షించియున్‌ = సంతసించియు, తత్సుధారసనిషేచనచేన్‌ - తత్‌ = ఆచందుని మొక్క. సుధారస = అమృతరసము యొక్క, నిషేచనచేన్‌ = తడుపుటచేత, అది = ఆజింక, చావక, ఊన్కిన్‌ = ఉండుటచే, వీక్షించియున్‌ = చూచియు, ఏటు = దెబ్బ, తప్పెను, అని, చేవిలునమ్ములున్స్‌ = చేతనున్న ధనుర్భాణములను,

వ్యతిదూర్నా పాజవైచి = విసరివైంచి, లజ్జించి = సిగ్గునంది, అగ్గిరసానుభూములన్‌ “క ॥ దియ! భా. శబరకాంతలు చంద్రునిలేడింగాంచి బాణమునేసి చచ్చెన ( మకుండుటక తొలుదొల్త సంతసించిరిగాన యది యాచంద్రామృతరసానేకమునం జా గహక బిదప నెంతయు వగచుచు చేతనున్న విల్ల్వమ్ములు పాజవైచి తమ లక పాటవమును దలంచుకొని చింతిలి యప్పర్వతసానుప్రదేశముల విహా చుందురని భావము, అలం. అతిశయోక్తి, చిలీ వ. అగ్గిరివరమున కనతిదూరముగనే చంద్రుడు పోవుచుండునని శో నాయడు. చంద్రునందలిమచ్చ నిట్లు కవులు లేడిగను, వరాహముగను నూహొం సహజమ్సు, | వు. వెండియు నప వేదండళో “_ శంటయు సప్పసిండికొండ గండశిలామండలంబుల నుద్దండ దేవలో లొండొండ గండతలంబు లొరసికొన నిండిన మదజలాంజన మషిం గొని వన గ్రంభీ భుకతాటంకతాభీదళంబులం టబియసంవేశంబులు లిఖియించు గంధర్వ ౫ శీ గంధులవలన్య, నత్యంతనిర్మల సృటికాధిత్యక్రలం గానవచ్చు పాతాళవారా వి మ ప్ని గని మును తమకలచిన యురగంబులం బాణ విడిచి వానిం ద నలో ళ్‌ బులంబొడిచియ్సు గరుదంచలంబుల నేడంచియు. బదంబులం దాంచియొ జో వర” ఎఫలప్రయత్నంబు లగు బాలశిభావళంబులం గని తమవరులకుం్క్య; గగనవ క గే రదేదరుడేివహంబుం వలన, 'సెలయేటిచిలుపచిలుపనీరు “| గనమణి ధగ్రధగ్గన్స కిరణముల మిగుల సెగ లెగయు రవికాంతశిలాతలంగ్య్యా దెకతెక లుడుకెత్తి జాలువాజం గరంగిన క డి కెైలంకులో తెట్టువలు గట్టి లక ఛజవ్వాదికొలంకులం బ సో 1 శ్రీ చేపలకీపికులచ్వలిత్రత్రట్రత్ర ఆ ళపరం సితం బై 1 రుపతిత కృృస్సుమవిసర పరిమ ణీ మ నెమఘుమం బిస్రాళంప న అపనణో యక్షపక్ష్మలాక్ష్యల అందుకొని రత్రి శ్రమంబు స్‌ కొాలవలన( గేసరికిశోర ంబునో | గజదంతఘాతయాతనాట్ర్యాగ రీనీకముఖ విదారితకుంభం వైనవనగబం కో ఇ అడి నిచయంబున్ను గీచకళిభా. ర ంబును వరాహందంషాటంక లభ పరరిత పర్షన్యంబును బర్జన్యోదరపరిచ్యుత *

సంపుంబును నొక్క యెడన పడ. దత్తదుత్సన్నంబు లగుమౌక్తికంబుల వేలు _వేజ నేతి పేరులు గుచ్చు సాధ్యమిథ్యామధ్యలవలనను, నభిరామంబై మజియు నొక్కొక చోట సురపతి తజబుచు మెటుంగు లడరు కజకుభిదురము. గొని తతిమి యెజకలు విజబుగ నథటికినయెడల నెలలకు నిడిన జలగలపొలుపునం జజుల నెరగొని పొరలు జరదజగర నికరంబులును, ఖచరగణ గోష్టిస్టానంబులం బజిచినరత్న కంబళంబుల విధంబున విశాలశిలాతలంబుల నిద్రించుశార్జూలంబులును, మృగాంకమండలంబు సగము కబళించిన రాహుగ్రహభూమికలచందంబున నందంద తిరుగుబొల్లి మోర భల్లూకంబులును గలిగి, సుధర్మాప్రదేశంబునుంబోలె శక్రపురమహిళాలి కుచచందన సుగంధాగురువాత పోతమేదురంబును, జలనిధియునుంబోలె నీలనలపనసకీలితతుంగ నేతు సహితంబును, వల్లకియునుం బోలెలలితప్రవాళకకుభంబును, భారతం బునుంబోలె శతపర్వచమత్కృంబును, సమరతలంబునుంబోలెం గలితానేకపాటనంబును, శబ్దశాస్త్రంబు నుంబోలె ధాతుగణ విద్యోతితంబును, సంగీతంబునుంబోలె నిషాదభరితంబునయి, గ్రావనిబద్ధ ఘనౌఘంబయ్యును నగ్రావనిబద్ధఘనౌఘంబై, గవయస్థానం బయ్యును నగవయస్టానంబై, వైణవారావాసితంబయ్యు నవైణవారావాసితంబై, మెజయు నిది, మతజీయును. 88 టీ, వెండియున్‌ = మజియు, అప్పసిండికొండ = ఆబంగరుకొండయొక్క (మేరువు), గండశిలామండలంబులన్‌ = పెద్దరాళ్లగుంపునందు, ఉద్దండవేదండం బులు = విజృంభించునేనుంగులు, ఒండొండన్‌ = అన్యోన్యము, గండతలంబులు = చెక్కిళులప్రదేశములు, ఒరసికొనన్‌ = రాచుకొనంగా, నిండిన = పూర్ణమైన, మదజలాంజనమష్షిన్‌ = దానోదకమనెడిమసిని (కాటుకరసము,), కొని = స్వీకరించి, వనదేవత్రా _. దళంబులన్‌ = వనదేవతా = వనదేవతలచే, ఉపభుక్తి = అనుభవింపం బడిన, తాటంక = కర్ణాభరణములైన, తాళిదళంబులన్‌ = తాటియాకులందుం పియసందేశంబులు = ప్రియులకుంబంపువార్తలు, లిఖించు = వ్రాయునట్టి, గంధర్వసాగంధికగంధులవలనన్‌ = గంధర్వస్తీలవలనను, (సౌగంధికగంధి = కలువ పరిమళమంబోలు పరిమళముగలది ప్రీ) ఇంతవణి కొకవాక్యము. అభిరామంబై యనుదానితో దీని కన్వయము. గంధర్వాంగనలు గజముల మదజలమను సిరాతో

ననన ననన ననన ననన వనదేవతలు కర్ణాభరణములుగ నుపయోగించికొని విడిచిన తాళపత్రములం బ్రియ సందేశముల నందు వ్రాయుచుండిరని భావము. మత్తిలినయేనుంగు లందు గలవనియు, వనదేవత లందలివస్తువుల నాభరణములుగః జేసికొని సవిలాసముగ సంచరింతురనియు, గంధర్వాంగన లందు లీలమీఅ విహరింతురనియు€ దాత్పర్యము. అత్యంత...అధిత్యకలన్‌ - అత్యంత = మిక్కిలి, నిర్మల *” స్వచ్చములైన, స్ఫటిక = సృటికవికారములైన, అధిత్యకలన్‌ = గిరిశిఖరభూములందు, కానన్‌ + వచ్చు = కనంబడునట్టి, పాతాళ వాతాశీప్రతిబింబంబులన్‌ = పొ తీ మందలినాగముల మాజురూపులను, కని = చూచి, మును = తొల్ది, తమకఅచిన = తాము నోటంబట్టుకొనిన, ఉరగంబులన = పాములను, పాజవిడిచి = పొజవైచి వానిన్‌ = అప్రతిబింబములన్ను, చంచుపుటంబులన్‌ = దొప్పలవంటి మక్కులచేత: పొడిచియున్‌, గరుదంచలంబులన్‌ = జెక్కలకొనలచేత, అడంచియున్‌ = అడ గయేసియు, పదంబులన్‌ ౨ పాదములచే, తాంచియున్‌ = తన్నియు, ఏచిన * వృద్ధినందిన, కోపంబులన్‌ = ఆగ్రహములతో, విఫలప్రయత్నంబులు = సఫలము గౌని ప్రయత్నములవి, అగు = అయినట్టి, బాలశిఖావళంబులన్‌ = లేనెమిళులను! న్‌” కాంచి తమవరులకున్‌ = తమపతులకు, చూపి = అగపణచి, పరిహసించు టై గరుడతరుణీనివహంబులవలనన్‌ = గరుడయువతుల ప్రతిఫలింప నవా నం లకి (గ్గ టికోపంభూములం బాతాళనాగముల రూప నోటంగజచి వట్టికనిన ద మేమున బాలశిఖావళములు తాము ముస స స ములం బాజవైచ్చి యానాగప్రతిబింబములను నో సర్చములుగా భావించి మక్కులతోంబాడ్ష (౬ లతోః దన్ని వివలప్రయత్నములుగ వో ? టెక్కలతో నడంచి, పాదము గన లాశిఖావళముల్రం దమప్రియులక్రుం రగ, నక్కొండయందుండు గరుడౌ౪ గ రపరమున నచ్చములగు స్ఫాటికప్రద ఎరిహసించుచుండిరని భావము. న లును నందు విహరించుచుందురనియ గలవనియు, నెమిలులు, గరుడౌర స చిలుపనీరు = కొండయేట్రి యత్వల 6 దొత్పర్యము. సెలయేటి న్‌ ధగధగనికిరణములన్‌ = స్ప టపోలము, పగలు = ద్రినభ్రాగమున, గగనమక్న వేడులు, ఎగయు = ప్య్యై చు = రవ” యమానమగురళ్ములచే, సెగలు

రాళ్లయొక్క ప్రదేశముచేత, తెకతెక = కుతకుతమని, ఉడుకెత్తి = కెరలి మజంగి, జాలువాఖిన్‌ = పాజునట్లు, కరంగిన = దవీభవించిన, కజ్ఞజవ్వాదికొలయలన్‌ వా నల్లని జవ్వాదిచెరువులందు, పడి, దీనికి. గర్త సెలయేటిచిలుప చిలుపనీరు, కెలయనయలన్‌ = ఒడ్డులందు, తేలి, తెట్టువలు = "'పెజలు, కట్టి, చపల...వాసితంబై

• చపల = చంచలములైన, కపికుల = కోతులగుమిచే, చలిత = కదల్పంబడిన, త్‌టతరు = ఒడ్డులందలివృక్షములనుండి, పతిత = పడిన, కుసుమవిసర = పుష్ప సమూహముయొక్క, పరిమళపరంపరా = సుగంధసమూహముచే, వాసితంబై = పరిమళింపశేయంబడినదె, ఘుమఘుమన్‌ = ఘుమఘుమమనునట్టు, పిసాళింపన్‌ షా ఎరిమళింప్రంగా, అలందుకొని నా పూసికొని, రతిశ్రమంబులు వా సంభోగమువలని యాయాసములను, అపనయించు = పోంగొట్టుకొనునట్టి, యక్ష్ములాక్షులవలనన్‌ వ యక్షాంగనలవలనను పగలు సూర్వ్యునితీక్షణములైన కిరణములచేతం జంద్రకాంత ్రాబిక్యములనుండి మంట లెగసెననియు, నాజ్వాలల సోజున నల్లని జవ్వాది నల కజంగి జూులువాజెననియు, నట్టి కాలతులందు సెలయేటి యత్యల్పో (కము పడి పెఖలుగటి తీరతరువులందలి చపలకషికులముచే రాల్బంబడిన ణు లయ అలీ ముల సరిమళముచే. బరిమళింపంేయంబడెననియు, నట్టి సుగంధ నిర్ధ ఖా లము నలందికొని యక్షాంగనలు రతిశ్రమ మపనయించుకొనుచుండిరనిం రు గలవనియు, నందు 'యక్షాంగనలు విహరించుచుందురని € న తృర్యము. కేసరికిశోర..కుంభంబైన - కేసరి కిశోర = సింహపుిల్లలయొక్క: టికి = గోళ్లకొనలచే, విదారిత = బ్రద్దలుచేయలడిన, కుంటి క సోహాగము. కలడైన, వసేగజంబును = అడవియేనుగులును: వస్యర్ట హంబ్పన్స మో యొక్క దంతఘాత = దంతముల స్య - వనగజ = అడవియేను(గులయొక్క్కం * అడివి చేస = కలంగెడు వరాహంబును ౫ సంది షీనా యాతనా = బాధచే, భ్రాంత = కట క ల దులయొక్క ర్యషను, వరాహ ... నిచయంబును - వరహ = అడవిం షా = ఉలులవంటికోరలచే, ఖండిత గ క్రీచకళిఖా = బొంగు చెద “వెదుళ్లి సమూప క్రిచక ... పర్జన్యంబును " చ్చు నల హమును, గట నంబును = మఘములును,

పర్జన్యోదర ... సంఘంబును - పర్జన్య = మేఘములయొక్క, ఉదర = మధ్య భాగమునుండి, పరిచ్యుత = పడినట్టి, శంఖశుక్తిసంఘంబును = శంఖములయు ముత్తెపుంజిప్పలయు సమూహమును, ఒక్క యెడన = ఒకే స్థలమున, పడన్‌ = సడంగా, తత్తదుత్పన్నంబులగు = వానివానినుండి పుట్టునట్టి, మౌక్తికంబులన్‌ = ముత్తెములను, వేలువేణన్‌ = కలసిపొకుండునట్లు, ఏటి, పేరులు = హారములు, (గుచ్చు = కూర్చునట్టి, సాధ్యమిథ్యామధ్యల వలనను = సాధ్యులవనితలవలనను, ఆపర్వతమున సింహకిశోరనఖములచే వ్రయ్యలైన కుంభములుగల యేనుంగులును, హస్తిదంతములపోంటులచే వ్యధనందు నడవిపందులును, నడవిపందుల వాడి కోరలచే బ్రద్దలుచేయంబడిన వెదుళ్లును, వెదుళ్లకొనలచే విదారింపంబడిన మేఘముల నుండి జాజీన శంఖశుక్తి సమూహమును నొక్కచోంగూల, నాయాపదార్థ్ధము నుండి పుట్టి పడిన మంచి ముత్తెముల నాకజాతిదానితో నొకటి కలయకుండుర్‌తి సాధ్య ప్రీలు హారములు కూర్చుచుందురని భావము. అనంగా నందు మంచి ముత్తెములు విస్తారముగ లభించుననియు, నవ్వాని హారములుగంగూర్చి యలంకరించికొని సవిలాసముగ సాధ్యాంగనలు విహరింతురనియు, సింహగజవరాహాదు లందు ] “లవనియుం దాత్పర్యము. “కరీంద్రజీమూతవ రాహశంఖ మత్స్యాహిశుక్త్యుద్భవ వేణుజాని” అను వాక్యముననుసరించి మంచిముత్తెములు, గజేంద్రములనుండియు, మేఘమునుండియు, వరాహములనుండియు, శంఖములనుండియు, ముత్తెపుం జిప్పలనుండియు, వెదుళ్లనుండియు మున్నగు వానినుండి పుట్టునని యెన్నవల యును. అభిరామంబై = మనోహరమై, లలనలతోనొప్పు, మీ6ందివాక్యములన్నింటితో దీని కన్వయము. మజియున్‌, ఒక్కొకచోటన్‌ = ఒక్కొక స్థలమున, తజచు మెజు(6గులు = దట్టములగుకాంతులు, అడరు = వ్యాపించునట్టి, కళయభిదురమున్‌ = వాండియగువజ్రాయుధమును, కొని = పట్టి, తజిమి = తోలి, ఎజకలు = జెక్కలు, విజుగన్‌ = విజుగునట్లు, నజికినయెడలన్‌ = నజికినచోటులందు, 'సెలలకున్‌ = పుండుబెజ్జములందు, ఇడిన = ఉంచిన, జలగలపొలుపునన్‌ = జలగలతీరున, (జలగ=ఉదక సర్పవిశేషము), చజులన్‌ = గిరిప్రాంతప్రదేశములంద్చు, ఎరన్‌ = ఆహారమును, కొని = గ్రహించి, పొరలు = దొర్జుచుండు, జరదజగరని కరంబులును = ముసలికొండచిలువగుములును, ఎరగొని యగ్గిరిప్రాంతదేశమున

దొర్లుచుండు కొండచిలువలు, దేవేంద్రుండు వజ్రాయుధమున నక్కొండ జెక్కలం దజిగి యావ్రణరంధ్రముల రక్తముం బీల్బనిడిన జలగలో యనునట్లు పోల్చెనని భావము. ఖచర ... స్థానంబులన్‌ - ఖచరగణ = సురలయొక్క, గోష్టీస్థానంబులన్‌ = మాటలాడుకొనుచోటులందు, పఅచిన, రత్షకంబళంబులవిధంబునన్‌ = రత్న కంబళులతీజున, విశాలశిలాతలంబులన్‌ = విశాలములైనజాళ్లప్రదేశములందు, నిద్రించు = శయనించెడి, శార్జూలంబులును = బెబ్బులులును, పఅపైన జాళ్ల నిద్రించు మువ్వన్నెమెకములు వివిధ వర్ణములనెస6గు రత్నకంబళులవలె నున్న _-- “వనియు, నాకంబళులు సురలు స్వేచ్చగం గూర్చుండి మాటలాడుకొనుటకై సణుప6 బడిన ట్లమరియున్న వనియు భావము. మృగాంకమండలంబున్‌ = చంద్రమండలం బును, సగము = సంగోరు, కబళించిన = (మింగిన, రాహుగ్రహభూమికల చందంబునన్‌ = రాహుగ్రహవేషములవిధమున, అందంద = అచ్చటచ్చట, తిరుగు = సంచరించునట్టి, బొల్లిమోరభల్తూకంబులును డా తెల్చుముట్టెగల యెొలుంగు బంటులును, బొల్లిమోర సంగోరుమింగిన చంద్రబింబమువలెను, తక్కిన నల్లని భాగము రాహుగ్రహమువలెను నొప్పియుండుటంజేసి, భల్లూకములు సగము మింగిన చంద్రవుండలముగల రావుగ్రవాములవటె. బొల్బియున్నవని గ్రహించునది. కలిగి = కలదై, కర్త - మేరువు. “కలిగి అను దీనికి. బూర్వమున. గల ద్వితీయాంతము లన్నింటితో నన్వయము. సుధర్మాప్రదేశంబునుంబోలెన్‌ = దేవసభాప్రదేశమువలె (దేవసభకు సుధర్మ యనిపేరు.) శక్ర...మేదురంబును - శక్రపుర = ఇంద్రపట్టణమందలి, (అమరావతి), మహిళాలి = స్రీ సమూహము యొక్క, కుచ = స్తనములందైన చందనసుగంధాగురు = చందనము పరిమళించు నట్టి యగురునుగల, వాతపోత = పిల్లగాలులచే, మేదురంబును = బలసినదియు, అని యింద్రసభాపర మగునర్థము. అనంగా నింద్రసనభయందు సురాంగనల కుచములందలి సుగంధద్రవ్యముల సుగంధమును వహించిన పిల్లగాలు లొాలయు నని భావము. శక్ర = అయడుచెట్టు, పుర = గుగ్గులువృక్షములు, మహిళా = ప్రియంగులతలు, లికుచ = నిమ్మచెట్ట్లు, చందన = మంచిగందపు(ంజెట్టు, సుగంధాగురు = పరిమళించు నగురువృక్షములు (వీనిచేతను), వాతపోత = పిల్లగాలుల చేతను, మేదురంబు = సాంద్రమైనది. అని మేరుపరమగునర్థము. నతని రా న్‌ నా.

సేతుసహితంబును = 'నీలుండు, నలుండు, పనసుండు' అను ప్ల్షవంగమవీరులచే6 గట్టయిుడు నెత్తైన యానకట్టతో6 గూడినది. అని సముద్రపరమగునర్థము. నీలనల = నల్డనిగడ్డితోడను, పనస = పనసచెట్లతోడను, క్రీలిత్ర = కూడియున్న తుంగ = చిన్న గుట్టలతోడను, సేతు = నీటికట్టలతోడను, సహితంబును = కూడినదియు, అని మేరుపరమగునర్థము. వల్లకియుంబోలెన్‌ = వీణవలె, లలితప్రవాళక కుబంబును - లలిత = సాగసైన, ప్రవాళ = దండమును, కుభంబును = ముఖమును గలది అని వీణాపరము. లలిత = సొగసైన, ప్రవాళ = చివురులు గల, కుభంబును = అర్జునవృక్షములు గలదియు, అని మేరుపరము.. వీణా దండమునకు.౯ బ్రవాళ మనియు, వీణాముఖమునక్రు కుభ మనియుం బేర్డు. భారతంబునుంబోలెన్‌ = భారతమువలె, శతపర్వచమత్కృతంబును - శతపర్వ = నూజుపర్వములచే, (నూజులక్షణములు లేక నూజుప్రస్తావనలు) చమత్కృతంబును = మనోహరమైనది. అని భారతగ్రంథపరము. శతపర్వ = నూజుగనుపులు గల వెదుళ్లచే, చమత్కతంబును మనోహరమైనది. అని మేరుపరము. సమరతలంబు పంబోలెన్‌ = యుద్ధరంగమువలె, కలితానేకపాటనంబును - కలిత్ర = ఒప్పుచున్న, = సంచారముగలై ఏ , అనేకప = ఎనుంులయొక్క, అటనము ల * అని మేరుపరము. శబ్దశాస్త్రంబునుంబోలెన = వ్యాకరణ శాస్త్రమువలె, ధాతుగళవిద్రోత్రిత్ర వతి శ్‌ కన శ్‌ లింబును ధాతుగణ = భా దిధాతుగణములచే, విద్యో తితంబును = ప్రకాశితమును, అని వ్యాకరణపర న ధాతుసమూహముచ్చే విద్యోతితమ్స = ప్ర ల ఎరము. _ ధ్రాత్రుగణ = గైరికాది నుంబోలెన్‌ = సంగీతమువతై (గానమ ము, అని మేరుతరము సంగీతంబు సర్వభేదముచే, భరితంబును _ పరమ్‌ నిషాదభరితంబును - నిషాద = కీరాతులచే, భరితంబును = నిండినది _ దెయు, అని గానపరము. నిషాద = య్యును-గ్రావ = కొండలందు ట ప్రరుపరము. (గ్రావనిబద్ధఘనౌఘంబ ఏనాఘము = మేఘబృందముగలద్ర నుట), నిబద్ధ = కూర్చబడిన, బునౌఘంటై = అగ్రాని _ ఎదుటిభు = అయిను, అగ్రావనిబద్ధ

గొప్పదైన, ఓఘంబై = ఉదకప్రవాహముగలదై, గవయస్థానంబయ్యును =: గవయమృగములకు స్థానమైనను, అగవయస్టానంబై-అగ = వృక్షములకును, వయః = వక్సులకును, స్థానంబై = తావై, వైణవారావాసితంబయ్యును - వైణవ = బొంగు వెదుళ్లయొక్క, ఆరావ = ధ్వనికి, అసితము = స్థానము, అఆయ్యున్‌ = అయినను,

• నవైణ...వాసితంబై - నవ = క్రొత్తయైన, లేంతయైన, ఏణవార = జింకలగుంప్తుకు, ఆవాసితంబై = వాసస్తానమె, ఇది = ఈమేరువు, మెజయున్‌ = ప్రకాశించును." మజియును. న. విశే. ఇందు, సుధర్మాప్రదేశ మను వాక్యము మొదలుకొని నిషాదభరిత మన వాక్యమువజకుంగల వాక్యములలో సభంగాభంగరూపమగుశ్లేషయు, (గ్రావ నిబద్ధమను వాక్యము మొదలుకొని, ఏణవారావాసితంబై అనువాక్యమువఅకు6 గల వాక్యములలో విరోధాభావమును వెలయుచున్నవి. సామజముగాన వేదండమనుపేరు హస్తికిం గల్గెను. వేద+అండ = వేదండ, వొతాసి = గ్లాల్రిని దినునది గానం బామును వాతాసి అని పేరువచ్చెను. ఉరగము = వక్షముత్తోం బ్రాతునూన దినికీపేరు కల్లెను. గగనమణి = ఆకాశమునకు ఇన కముపాల్కి నొప్పువాండు గొన రవి కీనామము కల్గెను. మిథ్యామధ్యలు = డుముగలవారు. అనంగా సన్నని నడుముగలవా రనుట. ల్‌ కిన్నరకంఠి ! చూచితివె కిన్నరులం గలధౌతభూధరా భ్యున్నతశృంగభాగముల నుత్సలగంధులు( దొము(€ గల్పకో త్పన్నమధుప్రసంగతుల( బాడేద రింద్రునిమీందిగీతముల్‌ 89 కిన్నర లాయ్యనొయ్యం బలికించుచు! దారతరస్వనంబులన్‌. ఉరముగలదొాన (సత్య$ కలధాత

• ఇ్చ సి క్‌ విజాన్యరముం బోలి ప మేరువుయొక్క, అభ్యున్నత ఆతన . ంరతభూరర టు, భాగములన్‌ ప్రదేశములందు, ఉత్షద) శైంగ = శిఖరములయొక్క, *తులన్‌ - కల్పక్‌ * కల్పకో ఎలగంధృల్పు = ఖ్‌ కల కోత్సన్నమధుప్రసంగీ ణా ౧10

పారిజాతాపహరణము ద్వితీయాశ్వాసము వృక్తములనుండి, ఉత్పన్న = పుట్టిన, మధు = మద్యముయొక్క, ప్రసంగతులన్‌ = ఉత్కృష్టమగు సంబంధముచే, కిన్నరలు = వాద్యవిశేషములను, ఒయ్యనాయ్య న్‌ = మెల్లమెల్లంగా, పలికించుచున్‌ = మీటుచు, తారతరస్వనంబులన్‌ = మిక్కిలి 'హెచ్చైన స్వరములతో, ఇంద్రునిమీ6ది గీతముల్‌ = ఇంద్రాంకీతములగు పాటలను, పాడెదరు = పాడుచున్నారు. చూచితివె = కంటివే | భా. ఓసత్యభామ! కల్పవృక్తసంబంధమైన మద్యములం ద్రావి యామైకమునం దమ ప్రభువగునింద్రునిమీ6ది పాటలను బాడుచున్నా రదె గంటివె యని శ్రీ కృష్ణు. డు సత్యభామంగూర్చి పల్కె నని భావము, ఉ. ఆయతభూర్జపత్రముల నామరధేనుదధిప్రయుక్తపా వేయము లారగించి వడ దేజంగ శీతలకల్పకద్రుమ చ్భాయల నిల్చినిల్చి సరసంబులు వల్కుచు వెండికొండకుం బాయక కూడి యేగెదరు భామిని! చూడుము సిద్ధపాంథులన్‌. 90 టీ. ఆయతభూర్దపత్రములన్‌ = పొడ = పొడవైన భూర్తవుక్రప భేనువధిప్రయుక్తపాభేయ వ విన భూర్ణవృక్షపుటాకులందు, అమర దధ లు - ఆమరధేను = సురలసంబంధమైన యావుయొక్క, ది పేలుచ్చే ప్రయుక్త = కల్పితములైన, పాథేయములు = దారిబత్తెములను, ఆ న! సా ఆ ౦౬) = భుజించి, వడతేజంగన్‌ = శ్రమతీరుటక్రై, శీతలకల్పకద్రుమచ్భాయలన్‌ = చల్లని కల్పవృక్షములనీడలందు, నిల్చి నిల్మి = సజష = సరసములగుమాటల్సు, ప డు ఉంటుండి, సరసంబులు బాయక్త, కూడి = టలు, ఎల్కుచు = ఆడుచు, పాయక =. ఒండొరుల నెడం సిద్ధపాంథు న్‌. “స వెండికొందమున్‌ = శ్రిలాసమునకు, ఏగెదరు = పోయెదరు అన = సిద్గులను బా ' + మునగ నటీ టసారులను, చూడుము. భుజించి, కూడి, నిల్చి = నిద్ధపాంథపడమే కర్తయని గ్రహించునది. భా. ఓసత్యభామ;। సిద్గులదె శ తా బడిన దారిబత్తెముల వాల. న కెచ్చికొన్న వేల్పుటావు పెరుగుతో. జేయ పనయించుకొని గృవ్పిక్ర్య కైలాసము _ డికొని కల్పవృక్షములనీడల శ్రమను నా న కేగుచున్నవారు గనుము - అని భావము.

(పారిజాతాపహరణము య దలీయా సము శా _ఏజీశాబవిలోలనేత్ర! కనుంగొంటే వీరు విద్యాధరు "

ల్మాణిక్యోజ్బలరత్నకుండలులు సంబద్దాసిధేను ల్రణ

ద్వీణాపాలులు చంద్రికామలశిరోవేస్టు ్రిపుండ్రాంకితు

ల్నాణీయ స్తరతారహారులు శివధ్యానైై కనిష్టాపరుల్‌. 91

-టీ. ఏణీశాబవిలోలనేత్ర! బాలకురంగమువలె€ జలించు నేత్రములుగలదాన! _మాణిక్యోజ్వలరత్సకుండలులు = రత్నములచేం బ్రకాశించు రత్మకముండలములు గలవారు, సంబద్దాసిధేనుల్‌ - సంబద్ధ = కట్టుకొన్న అసిధేనుల్‌ = కత్తులు గలవారు, రణద్వీణాపాణులు = ధ్వనిచేయువీణియలు హస్తములందుంగలవారు, చంద్రికామల శిరోవేష్టుల్‌ = వెన్నెలవటె స్వచ్చమైన తలపొగకలవారు, త్రిపుండ్రాంకితుల్‌ = భస్మముచేం దీర్చిన మూంఢురేకలచేం జిహ్హితులైనవారు, నాణీయస్తరతారహారులు

• నాణీయ = మిక్కిలి గొప్పవగు, తారహారులు = ముత్యాలహారములు గలవారు, శివధ్యానైకనిష్టాపరుల్‌ = శివధ్యాన మను ముఖ్యమగు నియమమునం దాసక్తి గలవారు, వీరు, విద్యాధరులు, కను6గొంటే = చూచితివే.

భా. ఓకురంగలోలవిలోచన]! వారే విద్యాధరులు రత్నకుండలాలంకృతులై కశ్తులంగట్లుకొని, వీణశియలంబూన, తెలనితలాగల ధరించి నొసట6 ద్రిపుండ్రములం

ల 9 ణు న్‌

దద్దికొన, గొప్ప ముత్తియంపుంబేరులంచాల్సి శివధ్యానమను ముఖ్యమగు నిష్టయందే కేవలమాస్తక్తిగల్లి క్రైలాసమునకుం బోవుచున్నారు. అదే గనుము.

వ్యా-విశే. అణీయన్‌+తర - అణీయన్తర = మిక్కిలి నూక్ష్మమైనది. న + అణీయస్తర =నాణీయస్తర = సూక్ష్మముకానిది. “అణు' అనువదమునకు6 దరష్ప్రత్య్యయరూపము. 'అణీయప్‌' దీనిపై మజల తరప్‌ ప్రత్యయముచేసి కవి 'యోగించుట యిచటి విశేషము.

సన గేహిన్యుపదిష్టగీతరచనాసర్వంకషవేజ్ఞాలం

గనదుత్తుంగవిమానచారుల€ దురంగత్రీవుల న్నిర్డర్గీ

జనతానృత్తసహాయలాలసుల యక్ష గ్రామవాస్తవ్యులన్‌. 92 ట్‌. సకలేందుబింబముఖి = పూర్ణచంద్రవదన | పంకజానన...ప్రజ్ఞులన్‌ క పంకజాసనగేహినీ = సరస్వతిచే (బ్రహ్మపత్సి, ఉపదిష్ట = కజపంబడిన, గీత = గానము యొక్క, రచనా - తిరుగంబాడుటయందు, సర్వంకష = సంపూర్ణమైన, ప్రజ్ఞులన్‌ = బుద్దికలవారలను, కన....చారులన్‌ - కనత్‌ = ప్రకాశించునట్టి, ఉత్తుంగ = ఎత్తైన, విమాన = విమానములందు, చారులన్‌ = సంచరించువారిని, తురంగ గ్రీవులన్‌ = హయగ్రీవులను, నిర్జరీ...కారులన్‌ - నిర్జరీ = దేవతాప్రీలయొక్క, జనతా = సమూహముయొక్క, నృత్త = నాట్యములయొక్క, సహాయ = తోడ్పాటు విషయమున, లాలసులన్‌ = ఆసక్తిగలవారిని, యక్షగ్రామవాస్తవ్యులన్‌ = యక్షుల గుంపుతోనుండువారిని, ఈగంధర్వులన్‌ = ఈగంధర్వులను, కనుగొంటే = చూచితివే. విశే. సకలేందు = కళ లన్నింటితో. గూడ్రినచంద్రుండు. సీ యక్షులు వీర లోయతివ 1! మేళము గూడి పొడుచుండుదురు దిక్పాలసభల గుహ్యకు ల్వీర లోకొమ్మ! హాస్యరసాధి నాయకు లృృంగీశనర్మసఖులు గరుడులు వీర లోతరుణి ! విష్వక్సేన పరిచితు ల్నాగారిపరమహితులు చారణు ల్వీర లోసతి ! విచిత్రకథేతి హాసజ్ఞు లభిలలోకాధ్వనీను జే. లమరపతిం గొల్వం జనువార లతివ |! యెపుడు నుబుసు వుత్తురు వివిధోపయోగ్య కళల మనల జూచెద రాశ్చర్యమగ్ను లగుచు + వీరి. గను(గొంటె గంభీరవేదిగమన |! 93

టీ. ఓయతివ = ఓవనిత! వీరలు = వీరు, యక్తులు. మేళము = జత, రూడి, దిక్పాల సభలన్‌ = దికృతులసభలందు, పాడుచుండుదురు = గానము చేయుదురు. ఓకొమ్మ = ఓస్తీ! వీరలు, గుహ్యకులు, హాస్యరసాధినాయకుల్‌ = హాస్యరసాధిపతులు, భృంగీశనర్మసఖులు = భృంగీశుని రహస్యమిత్రులు, ఓ తరుణి = ఓయువతి, వీరలు, గరుడులు. విష్వక్సేనపరిచితులు = విష్వక్సేనునిస్నేహితులు, నాగారిపరమహితులు = గరుడునకు6 బ్రియమిక్రులు, ఓసతి = ఓపతివ్రత! వీరలు, చారణులు, విచిత్ర...హాసజ్ఞులు - విచిత్ర = మిక్కిలి చిత్రములైన, కథా = కొంచెము సత్యమైన కల్పితకథలను, ఇతిహాస = ప్రాచీనచరిత్రములను, జ్ఞులు = తెలిసిన వారు, అఖిలలోకాధ్వనీనులు = అన్నిలోకములందు సంచరించువారు, అమరపతిన్‌ = దేవేంద్రుని, కొల్వన్‌ = సేవించుటకు, చనువారలు = సోవుచున్నవారు, అతివ = సత్య! ఎపుడు = ఎల్లపుడు, వివిధోపయోగ్యకళలన్‌ క అనేకవిధములగు నుప యుక్తములైన విద్యలచే, ఉబుసు = పనిలేనికాలమును, పుత్తురు = గడుపుదురు. ఆశ్చర్యమగ్నులు = ఆశ్చర్యమున ముని6గినవారు, అగుచున్‌, మనలన్‌, చూచెదరు = చూచుచున్నారు. గంభీర వేదిగమన - గంభీరవేది = మదగజమువంటి, గమన = నడకగలదాన |! వీరిన్‌, కనుంగొంటె = చూచితివె | విశే. తోలూడినను, రక్తము కారినను, మాంస మూడివచ్చినను, దన్ను. దా నేది యెజబుంగక మత్తిలి తిరుగునో, బహుకాలమునకు(గాని యేది శిక్షితమై వశము కాదో యట్టియేనుంగును గంభీరవేది యందురు. లయగ్రాహి;- అంగన! కనుంగొను మనంగహరమౌలళితట రంగనటి జహ్నమునిపుంగవవిశాలో తృంగళిశువుం గపిలునింగలపుంజూపు సెక లం గలయునాసగరువంగడము మోక్షో త్తుంగమణిసొధమునకుం గడపు6 దాొప గగ నాంగణమహీతలభుజంగనిలయంబుల్‌ జంగగొనునేర్పరి. బతంగజయనుంగుథెలి నా నని

యం గనభఖలాచలయ్టుగంగ సురగంగన్‌. న!

టీ, అనంగ...నటిన్‌ - అనంగహర = మన్మథహంతయగు నీశ్వరునియొక్క, మౌళితట = శిరోభాగ మనెడు, రంగ = నాట్యభూమియందు, నటిన్‌ = నర్తకియైన దానిని, జహ్నుముని...శిశువున్‌ - జహ్నమునిపుంగవ = జహ్ను వను బుషిశ్రేష్టుని యొక్క, విశాలోత్సంగ = పజపైనతొడయందలి, శిశువున్‌ = పాపయైనదాని, కపిలు... "సెకలన్‌ - కపిలు = కపిలమహామునియొక్క, ఇంగలపుంజూపు = అగ్నికణముల రూపమగు దృష్టియొక్క, సెకలన్‌ = మంటలందు, కలయు = కలసిపోయిన, ఆసగరువంగడమున్‌ = ఆసగరునివంశమును, మోక్షోత్తుంగమణిసొధమునకున్‌ = మోక్ష మనెడి యెత్తైన మేడకు, కడపు = చేర్చునట్టి, తాప = నిచ్చెనయైనదాని, గగనాంగణమహీతలభుజంగనిలయంబుల్‌ = స్వర్గమర్త్యపాతాళములను, జంగగొను = లంఘించునట్టి, నేర్చ్సరిన్‌ = నేర్పుకలదాని, పతంగజ యనుంగుచెలియన్‌ - పతంగజ = సూర్యతనయయగుయమునకు, అనుంగుచెలియన్‌ = ప్రియసఖియైన దాని, కనఖలాచలయుగంగన్‌ - కనఖల = కనఖలయనుకొండతో, యున్‌ా= కూడిన, అంగన్‌ = శరీరముగలదాని, సురగంగన్‌ = మందాకనిని, అంగన, కనుంగొనుము = చూడుము.

విశే. ఈశ్వరుండు భగీరథునిప్రార్ధనంజేసి గంగను మౌళిం దాల్చ్బుటకతన నందు గంగ విహరించుట కల్గెను. దాన నీశుమౌళి గంగానర్తనమునకు రంగమయె్య. జహ్నముని యుద్రేకమున వచ్చు గంగం ద్రావి మజల దానం దాంబుట్టించుటం బట్టి.గంగ జహ్నుసుతయై జాహ్నవీనామము నందెను. వేయిమంది సగరసుతులు యాగపశువును వెదకం బాతాళమువజథఖయు భూమిం ద్రవ్వి పాతాళముం జొరంబాజీ యచ్చో6 గపిలమునివరుని నేత్రాగ్నిజ్వాలల దగ్గులైరి. వారిని గంగోదకమునం దడిపి యుత్తమగతిం బొందింప భగీరథుండు యత్నించి గంగం బుడమికి6 దెచ్చి కృతకృత్యు. డయ్యె. గరగ సగరసుతుల నుత్తమగతి నొందించుటకతన సగర వంశమువారిని మోక్ష మనుసౌధము నెక్కించుటలో నిచ్చెన యయ్యెను.

విష్ణుపాదమునుండి వెలువడినగంగ మూండుచీలిక లయ్యెననియు, నందొక ననా లా తన

ఇన నసుకు నపనస సససనసా ప యయ కపుప. ససపా పాయ స్వర్గమున, నొకటి భువిని, నొకటి పాతాళమునయడి ప్రవహించె నని పురాణములు చెప్పును గాన, గంగ ముల్లోకముల జంగగొనునదయ్యెను. యమునా నదింగూడి ప్రవహించు నది గానం బతంగజప్రియసభఖియయె్య. కనఖలాచలమను కొండ గంగాద్వారమునం గలదు. అందొకతీర్థమున గంగ యావిర్భవించుటంజేసి గంగ కనఖలాచలయుగంగ యయ్యెను. ఇది లయగ్రాహి్‌ యనువృత్తము. ఇరువది యారుఛందములలో. బుట్టినదిగామి నిది యిరువదియారక్షరముల ఇక్కుడుగ నక్షరములుగల పాదము గల్లియుండును. ఇట్టివానికి లక్షణకర్త లక్కతముననే

“ఉద్భురమాలావృత్తములు' అను పేరిడినారు. దీని ప్రతిపాదమునకు 39 మాత్ర

లుండును. ప్రతిపాదము, భ,జ,స,న,భ,జ,స,నృుభ్యయ, అను గణములతో

నడుచును. ప్రతిపాదమునను, 11, 21, 31, మాత్రలపై6 బ్రాసయతి యుండును. యతి వేయరాదు, ప్రాసయతియ నిల్చ్బవలెను,

మ. అవె దివ్యర్ని నికేతనంబు లనసూయారుంధతీకర్ణ పూ రవివృద్ధార్భకకృష్ణసారగతిసంరంభంబు లింద్రద్రుమో దృవనానావిధవల్కలాంచితబహిర్వారప్రదేశంబు లా హవనీయాదిహుతాశధూమపటలశ్యామీభవత్రాంతముల్‌. 95 టీ. అనసూయా ... సంరంభంబులు - అనసూయా = అత్రిపత్నియొక్కయు,

అరుంధతీ = వసిష్టునిభార్యయొక్కయు, కర్ణపూర = కర్ణాభరణములైన బాల

తృణాదులచేత, వివృద్ధ = పోషింపయిడిన, అర్భక = పిల్లలుగల, కృష్ణసార = నల్గనిచాఅలుగలలేళ్ల యొక్క, గతి = నడకయొక్క, సంరంభంబులు = త్వరలు గలవియు, అనసూయారుంధతులు తాము కర్ట్పాభరణములుగ జేసికొనిన తృణాదుల నాహారముగ నిడి పిల్లలేళ్లం. బ్రేమతోం బెంచుచుండ నాపిల్లలతల్లు లగుజింక లవ్వారియాశ్రమముల స్వేచ్చగ విహరించుచున్న వని భావము, ఇంద్రద్రుమ...ప్రదేశంబులు - ఇంద్రద్రుమ = కల్పవృక్తమునుండి, ఉద్భవ = పుట్టిన, నానావిధ = వివిధములైన, వల్కల = నారచీరలతో, అంచిత = ఒప్పుచున్ను బహిర్వ్వారప్రదేశంబులు = వాకిళులతలములు గలవి, ఆహవనీయాది ... ప్రాంతముల్‌ ననా

• ఆహవనీయాది = ఆహవనీయము మొదలైన, హుతాశ = అగ్నులయొక్క, ధూమపటల = పొగలగుమిచే, శ్యామీభవత్‌ = నల్లనగు, ప్రాంతముల్‌ = సమీప ప్రదేశములుగలవి, దివ్యర్షినికేతనంబులు జ దేవర్షులగృహములు, అవె = అవిగో.

విశే. '“ఆఅహవనీయము, గార్హవత్యము, దక్షిణాగ్ని అని అగ్నులు ముత్తెజంగులు. అలం స్వభావోక్తి, ఉ. అచ్చరపువ్వుంబోండ్లు సరసామృతధారయు.( గల్పవాటియున్‌

లఅచ్చియు( జందమామయు.( దలంపులమానికముం దలంప. జై

పెచ్చులు దీనికి న్నెమరువెట్టుచు నందినియజ్టు నాకుచుం

బచ్చిక6 దెండి యున్నయది భామిని! వేలుపుటావు. జూచితే. 96

టీ. అచ్చరపువ్వుంబోండ్లున్‌ = అప్పరస్రీలును, సరసామృతధారయున్‌ = సరసమగునమృతంపుధారయు, కల్పవాటియున్‌ = కల్పవృక్షపంక్తియు, లచ్చియున్‌ = లక్ష్మియును, చందమామయున్‌ = చంద్రుండును, తలంపులమానికమున్‌ = చింతామణియు, తలంపన్‌ = ఆలోచింసంగ, దీనికిన్‌ = ఈకామధ్గేనువునకు, 'పైపెచ్చులు = కొసరులు, నందినియబ్టున్‌ = నందిని యను తనదూడయొక్క కంఠమును, నాకుచున్‌, నెమరుపెట్టుచున్‌ = నెమరువేయుచు, పచ్చికన్‌ = పచ్చికగల నేల, పండి = శయనించి, ఉన్నయది, భామిని = సత్య, వేలుపుటావున్‌ = సురల యావగు కామధేనువును, చూచితే = కాంచితివే.

వ్యా-పిశే. అచ్చరలు, అమృతము, కల్పవృక్షములు, లక్ష్మి చందమామ, చింతామణి, కామధేనువు - ఇవన్నియు సముద్రముననే పుట్టినవి. కాని యీ కామధేనువును దక్కినవన్నియు కొసరులే యగుచున్నవి. అనంగా దీనితో నయ్య వేవియు సాటినొందంజాలవని భావము, పైపెచ్చు = కొసరు, అన6గా6 బ్రధానముగ నొకవస్తువుంగొని పిదప నాకొన్నదానికై కొసరుగాం బుచ్చుకొనిన చిల్లరవస్తువు అచ్చర, ప్ర, అప్ప్సరాః. పువ్వుంబోండి = పుష్పమువలె మనోజ్ఞమైన యొప్పిదముగలది. రూ. . అ పూవుంబోడి. పువుంబోండి పూంబోడి

పారిజాతాపహరణము ద్వితియాశ్యాసము చ. కనకమహీధరేంద్రునలిక స్థితపర్వతరాజపట్టబం ధనమును బోనికోటయు ఘనం బగు తన్మకుటంబుకైవడిం దనరెడువైజయంతమును దవ్వులం గానంగవచ్చెం జూచితే యనిమిషరాజధాని యిది హయనమాత్రకురంగలోచనా! 97 టీ. హయనమాత్రకురంగలోచనా = ఒక్క సంవత్సరము మాత్రమే వయసుకల లేడివంట్‌ కన్నులుగలదాన, కనకమహీధరేంద్రు ... బంధమునుబోని - కనక మహీధరేంద్రు = మేరుగిరివరముయొక్క, అలిక = ఫాలప్రదేశమున, స్థిత = ఉన్నటువంటి, పర్వతరాజపట్టబంధనమునుబోని = పర్వతరాజత్వమును బ్రకటించు పట్టముయొక్క కట్టను బోలిన, కోటయు = కోటయును, ఘనంబగు = గొప్పదైన, తనక్రుటంబుకైవడిన్‌ = ఆపర్వతరాజుయొక్క కిరీటమువలె, తనరెడు = ఒప్పునట్టి, వైజయంతమును = వైజయంతమను మేడయు, దవ్వులన్‌ = దూరమునుండి, కానగంవచ్చెన్‌ = కాన్పించెడిని. ఇది, అనిమిషరాజధాని = దేవేంద్రముఖ్యపట్టణమగు నమరావతి, చూచితే = చూచితివా? భా. మేరుపర్వతశిబరముననున్న దేవేంద్రునికోట పర్వతరాజునొసటం గట్టిన పట్టబంధమువలెను, నాతనిషప్రాసాదమగు వైజయంత మప్పర్వతరాజుశిరమున' బ్రకాశించు కిరీటమువలెను నొప్పుచున్న దని భావము. విశే. రాజునొసటం బట్టాభిషేకాదులం బట్టముంగట్టుట [యాచారము. అనిమి షులు = టెప్పపాటులేనివారు. జయంతము - ఇది యింద్రునిమేడపేరు. ఉ.. శ్రీలం జెలంగు నీసురప్పరిం గమనీయమహానుభావతం బోలంగ లేక యోటముల. బొంది భజింపంగ వచ్చినట్టు లు త్తాలదుకూలకల్పితపతాకలతో( గడు నొప్పు నన్యది క్పాలపురంబులో యనంగ బార్వములం దివిషద్విమానముల్‌. 98 టీ. శ్రీలన్‌ = సిరులచే, చెలంగు = ఒప్పునట్టి, ఈసురపురిన్‌ = ఈయమరా వతిని, కమనీయమహానుభావతన్‌ = సాగసైనగొప్పమహిమవిషయమున, పోల.

గన్‌ = సాటియజెందుటకు, లేక = చాలక, ఓటములన్‌ = అపజయములను, పాంది, (దిక్సాలపురంబులు), భజింప6గన్‌ = సేవించుటకై (అమరావతిని) వచ్చినట్టులు = వచ్చినరీతిగ, ఉత్తాల...పతాకలతో - ఉత్తాల = మిక్కిలిపాడవైన, దుకూల = పట్టుబట్టలచ్చే కల్పిత = నిర్మింపబడిన, పతాకలతోన్‌ = ధ్వజములతోడ, కడున్‌ = మిక్కిలి, ఒప్పు = ప్రకాశించు, అన్యదిక్పాలపురంబులో = ఇతరదిక్పాలుర పట్టణములో, అనంగన్‌ = అనునట్లు, పార్య్యములన్‌ = కెలంకులందు, దివిషద్వి మానములు = సురలవిమానములు, ఒప్పును.

భా. అమరావతీపార్యముల గల దేవవిమానములు సురపురిమాహాత్మ్యమున కోడి దానిని సేవింపవచ్చిన యన్యదిగీశులపట్టణములో యనున ట్టాప్పె నని భావము. అలం. ఉగ్రేక్ష, చ. మరలక జన్యభూమి నణుమాత్రభయంబును లేనివీరు ల

ధ్వరము లనేకము ల్విధియుతంబుగం జేసినభూసురేంద్రు లు

ద్ధురభవపాశబంధముల( ద్రుంచినయోగికులావతంసు లీ

సురపుర కామినీపదనచుంబన మాత్రకృతార్థమానసుల్‌. 99

టీ. జన్యభూమిన్‌ = యుద్ధరంగమున, మరలక = వెనుదీయక, అణిమాత్ర భయంబును = స్వల్చ్బమైన భయమును, లేని = లేనట్టి, వీరులు = శూరులు, అధ్వరములు = యజ్ఞములు, అనేకములు = పెక్కులు, విధియుతంబుగన్‌ = యథావిధిగ, చేసిన = ఒనర్చిన, భూసురేంద్రులు = (బ్రాహ్మణ ్రేష్టులు, ఉఊద్భుర... బంధములన్‌ - ఉద్గుర = మిక్కిలి బలముకలవైన, భవపాశబంధములన్‌ = సంసారరజ్ఞువులకట్టులను, త్రుంచిన = త్రెంపికొన్న యోగికులావతంసులు = మునికులశ్రేష్టులు, ఈసుర....మానసుల్‌ - ఈసురపురకామినీ = ఈ స్వర్గోకస్త్రీల యొక్క, వదనచుంబనమాత్ర = మోము ముద్దుగొనుటమాత్రముచేతనే, కృతార్ధ = ధన్యమైన, మానసుల్‌ = మదిగలవారు.

భా. యుద్ధభూమిని వెను చూపక పోరాడి ప్రాణముల. గోల్బోవువారును, యథావిధి యజ్ఞము లాచరించిన మహీసురవరులును, సంసారపాశములకట్టుల.

ద్రెంపికొన్న ముని పుంగవులును, దేవకాంతలమోముల ముద్దుగొనుట మాత్రముననే తమ్ము తాము ధన్యులంగా6. దలంచుకొందురు. అనంగా6 బైకృత్యముల కిదే ఫల మని తాత్పర్యము.

వ్యా-విశే. 'ఈసురపురి' అను సమాసపదమునందలి “ఈ” అనునది 'సురపురి' అను సిద్ధసమాసైకదేశమగుపదముతో నన్వయించుచున్నది. సమాసైక దేశమగు పదముతో నన్వయించుగతిని విశేషణము నిల్చుటకే ఏకదేశాన్వయ మందురు. ఇట్టివి నన్నెచోడాది మహాకవుల గ్రంథముల గన్పట్టుచున్నవి. శా _సాొరంగాక్షుల చూచుచోజగముల న్లన్గొండల న్మోహదు

ర్వారావర్తముల న్మునింగి దరి( జేరన్రాక యుష్పాంగు సం

సారాంభోనిధి సత్కియాతరణి నిశ్శంక న్పముత్తీర్డుండై

చేరు నృజ్జ్ఞననావికుండు మదిరాక్షీ! యీప్పరద్వీపమున్‌. 100

టి. మదిరాక్షీ = మదముకప్పిన కన్నులుగలదాన! సజ్జననామిుండు = సత్పురు షుండను నోడగడపువాండు, సారంగాక్షులచూపుచోజగములన్‌ = లేడికన్నులంబోలు కన్నులుగల వనితలయొక్కదృష్టులను చేంపలగుంపునందును, చనాండలన్‌ = కుచములను కొండలందును, మోహదుర్వారావర్తములన్‌ = మోహ మను ననివార్య ములగు సుడులందును, మునింగి = మునింగి, దరిన్‌ = ఒడ్డును, చేరన్‌ = చేరుటకు, రాక = వీలులేక, ఉప్పాంగు = వృద్దినందునట్టి, సంసారాంభోనిధిన్‌ = సంసారమనుసముద్రమును, సత్రియాతరణిన్‌ = సత్కర్మలనుపడవచే, నిశ్శంకన్‌ = నిర్భయముగా, సముత్తీర్డు(డై = దాంటినవాండై, ఈపురద్వీపమున్‌ = ఈపట్టణమను దీవిని, చేరును = పొందును,

భా. ఓనత్యభామ! సముద్రమున. బడినవాండు చేపలకును, గొండలకును, సుడులకును జిక్కి యొడ్డుంజేరక చింతించుగతిని మనుజుడు, వనితలదృష్టులను చేయపలకును, జన్నులనుకొండలకును, మోహమనుసుడులకును వశుండై సంసార మను సాగరమును దాంటంజాలకయుండును. అట్టివానిని దరింజేర్చ సత్కర్మ కలాపము తరణి యగును, అత్తరణి మూలమున నీభవసాగరముందాటి యవ్వాం

డీపుర మనుదీవినే చేరుంజుమా! సత్కర్మకలాపమే స్వర్గముం జేర్చ వలంతి యని తాత్పర్యము. అలం. రూపకము. క. అని నాకపురమహత్త్యము

వనితకు. దెలుపుచును హర్ష వశమానసు. డై

దనుజకులవైరి చని యొ

య్యన. గాంచనమేదినీధరాగ్రక్షణిన్‌. 101

ట్‌. అని, దనుజకులవైరి = రాక్షసవంశశత్రువు, నాకపురమహత్త్యమున్‌ = స్వర్గపట్టణమాహాత్మమును, వనితకున్‌ = సత్యభామకు, తెలుపుచును, హర్ష వశమానసుండై = సంతోషాయత్తచిత్తుండై, చని = అరిగి, ఒయ్యనన్‌ = మెల్లంగ, కాంచన మేదినీధరాగ్రక్షోణిన్‌ = బంగరుకొండయొక్క శిఖరముల ప్రదేశములందు, 103-వ పద్యముతో నన్వయము. చ. పతగవిభుండు మింటిపయి భంజలికామురళీ సుఢాల వ

ల్లితముల రా నెదుర్పడినభఖేచరవర్గము లోసరించి య

దృుతముగ మొక్క లేనగవుతోం గను(గొంచు వదాన్యనైచికీ

శితఖురటంకచంద్రకితసిద్ధసరిత్తటమార్గసీమలన్‌. 102

టీ. పతగవిభుండు = గరుత్మంతుడు, మింటిపయిన్‌ = ఆకాశముపై, భంజలికా మురళీసుఢాలవల్గితములన్‌ = “భంజలిక, మురళి, సుఢాల” అనుగతి' విశేషములచే, రాన్‌ = రాంగా, ఎదుర్చ్పడిన ఖేచరవర్గములు = ఎదురుగా వచ్చు దేవతల సమూహములు, ఓసరించి = ఒదిగి (ప్రక్కంబాటి), 'అద్భుతముగన్‌ జ అచ్చెరువుగ, మొక్కన్‌ = నమస్కరింప(గా, లేనగవుతోన్‌ = మందహాసముతో, కనుంగొంచున్‌ = చూచుచు, వదాన్య...సీమలన్‌ - వదాన్య = మిక్కిలి దానము చేయునట్టి, నైచికీ = ఆవుయొక్క (కామధేనువు యొక్క), శిత = వా(ియైన, ఖురటంక = డెక్కలను నులులచేత, చంద్రకిత = నెమలిపురికన్నుల యాకారము గల గుండ్రనిజాడకలదిగా( జేయంబడిన, సిద్ధనరిత్తట = గంగాతీరమందలి,

పారిజాతాపహరణము ద్వితీయాశ్వాసము

నల హా యము. మార్గసీమలన్‌ = బాటలతలములందు, ముందటిపద్యముతో నన్వయము.

విశే. భంజలిక-మురళి మొదలగునవి యశ్వగతివిశేషములు. ఐనను నెవరి కెయ్యది వాహన మగునో యద్దాని వారి వారువముగనే భావించి యీగతి విశేషముల దానియందు వర్ణించుట నైజమయ్యె.. కు... సరసబిసవిసరముహు రా, హరణోద్ధురహంససంసదారవదీర్డీ

కరణచణగంధవహములు, శరీరములసేద 'దేర్పం జనుదెంచె రహిన్‌.

టీ. సరస ... గంధవహములు - సరస = రసవంతనులగు, (వాడని), బిసవిసర = తామరతూండులసమూహమును, ముహు; = మాటిమాటికి, ఆహరణ = తినుటచేత, ఉద్దుర = విజృంబించునట్టి, హంససంసత్‌ = హంసలగుంపుయొక్క, " ఆరవ = ధ్వనులను, దీర్చీకరణ = పొడిగించుటయందు, చణ = సమర్థములైన, గంధవహములు = కమ్మగోలులు, శరీరముల సేదన్‌ = ఒడలులయాయాసమును, తేర్చన్‌ = పోంగొట్టంగా, రహిన్‌ = ఆనందముతో, చనుదెంచెన్‌ = వచ్చెను. కర్త దనుజకులవైరి. 101-102-103 పద్యముల కొకే యన్వయము.

విశే. 'ముహురాహరణ' అనుచో “'ముహురుద్ధరణ' అనుపాఠము గానంబడి యొడి, “ఉద్ధరణ డి పెల్లగించుట' అని యాపక్తమున నర్థము. తామరతూండ్ల నాహరించు హంసములయారవముల వృద్దినొందించున దనుటంజేసి యావాయువు వద్మాకరములమీంది నుండియే యేతెంచుచున్న దని విశదమగుచున్నది. పద్మాకరములపై నుండి వచ్చుటకతన నీగాలియందు శ్రైత్యమును, సౌరభ్యమును గలవని విశదమయ్యెను. హంసలకు మిగుల సంతసము సంభవింపయేయకున్న హంస లధికముగ నారావములు గావించుట పొసంగదు కావునను, నట్టి సంతోషము నకు మందమారుతమే కారణముగా నోపుటకతనను, హంస సంసదారవపదముచే మాంద్యమును సూచితమయ్యెను. శా _సమ్మర్దక్షమ ! ధీనిబంధనవిధాసంక్రందనాచార్య 1! శూ

దమ్మన్యాచలవజపాత 1! జగతీరక్షాంబుజాక్షా | శర

పారిజాతాపహరణము ద్వితీయాశ్వాసము ధ్యమ్మార్గస్థదశాస్య రాజ్యసమసహ్య్రోద్భృవాతీరభా గుమ్మత్తూరి శివంసముద్రపురవ ప్రోన్మూలనాడంబరా |! 104 టీ. సమ్మద్దక్షమ = యుద్ధమందు శ్తుండా | ధీనిబంధనవిధాసం[క్రందానా చార్య - ధీ = బుద్ధియొక్క, నిబంధన = ఏర్పాటుయొక్క, విధా = రీతివిషయమున, సంక్రందనాచార్య = బృహస్పతియైనవాండా ] శూరమ్మన్య ... పాత - శూరమ్మస్య = త్రూరులమని యనుకొనువారలనే, అచల = కొండలకు, వజ్రపాత = వజ్రాయుధ ప్రహారమైనవాండా 1! జగతీ రక్ర్షాంబుజాక్షా = భూపాలనమున . విష్ణువైనవాండా |! శరధ్యమ్మార్గస్థ . డంబరా - శరధి = సము(ద్రముయొక్క, అమ్మార్గస్థ - అప్‌ = నీళ్ళయొక్క, మార్గ =జాడను, స్థ = ఉన్నట్టియు, దశాస్య = రావణునియొక్క, రాజ్య = రాజ్యముతో, సమ = తుల్యమైనట్టియు, సహ్య = సహ్యపర్వతముల యందు, ్రోద్భవ = పుట్టినదగు కావేరీనదియొక్క, తీర = ఒడ్డును, భాన్‌ = పాందినట్టియు, ఉమ్మత్తూరు శివంసముద్రపుర = “ఉమ్మత్తూరు, శివంసముద్ర పురము" అనెడు పట్టఐములయొక్క, వప్ర = ప్రాకారమును, ఉన్మూలన = పెల్లగించుటయొక్క, ఆడంబరా = విజృంభణముగలవాండా | వ్యా-విశే. ఇందు6 గృష్టరాయల దక్షిణదేశవిజయము ప్రకటితమైైనది. శూరమ్మన్య - రూ, అ. శూరమాని, *ి క్‌. తిరుమలదేవీవల్లభ ఓ కరుణామయహృదయ |! రాజకంఠీరవ 1 యీ శ్వరనరసభూపురందర, వరనందన |! బాసదప్పవరగండాంకా 1 105 టీ. తిరుమలదేవీవల్లభ = తిరుమలదేవికి. బ్రియుండా |! కరుణామయ హృదయ = దయాప్రచురమగు మదిగలవాండ 1! రాజకంరీరవ = రాజసింహ! ఈశ్వరనరసభూపురందర వరనందన = ప్రభువగు నరసరాజను భూలోకదేవం(ద్రుని యొక్క యుత్తమపుత్రుండా! బాసదప్పవరగండాంకా ! “బాసదప్పవరగండ' అనెడు బిరుదముగలవాండా! ప్రగ్విణి - న [232 |

నాగమాంబాధిభూనారసింహాత్మేజా | భోగలీలాపరాభూతసంక్రందనా |! త్యాగవిద్యానిషద్యాయిత ప్రాభవా 1 సాగరాంతక్ష్తమాసంపదేకాస్పదా !

. టీ. నాగమాంబా ... త్మజా - నాగమాంబా = నాగమాంబయొక్క, అధిభూ = అధిపతియైన (పతియైన), నారసింహ = నరసింహరాజునకు, ఆత్మజా = కుమారు డైనవాండా! భోగ...సంతక్రందనా - భోగలీలా = భోగములవిలాసము, పరాభూత = తిరస్కృతమైన, సంక్రందనా = దేవేంద్రుండుగలవాండ! త్యాగ...ప్రాభవా - త్యాగవిద్యా = దానవిద్యకు, నిషద్యాయిత = అంగడియైన, ప్రాభవా = మహిమగలవాండ! సాగరాంత...స్పదా - సాగరాంత = సముద్రము తుదిగాంగల, క్షమా = భూమి యందలి, సంపత్‌ = ఐశ్వర్యములకు, ఏక = ముఖ్యమైన, ఆస్పదా = స్టానమైనవా6 డా!

విశే. ఇది స్రగ్విణీవృత్తము. 4 రగణము లొక పాదమున కుండును. ఇట్టే తక్కిన మూండుపాదము లుండును. ప్రతిపాదమున మూడవగణము మొదటి యక్షరము యతి స్థానము. గద్యము. ఇది శ్రీమదుమామహేశ్వరవర ప్రసాదలబ్ధసారసారస్వతాభి నంది నందిసింగయామాత్యపుత్ర కౌశికగోత్రపవిత్ర సుజనవిభేయ తిమ్మయనామథేయప్రణీతంబైన పారిజాతాపహరణం బను మహా ప్రబంధంబునందు ద్వితీయాశ్వాసము.

పారిజాతాపహరణము తృతీయాశ్వాసము య ఆశ తృతీయాశ్వాసము య. మహితగేహ ! యుత్కల శ భూమీధవదర్పహరణభుజసార | సుధా =. ధామకులజలధికొస్తుభ | రామాపాంచాల ! కృష్ణరాయనృపాలా | శ

ట్‌. శ్రీ..గేహ - శ్రీ = సంపదలతో, మహిత = కూడియున్న, గేహ = గృహముకల వాడ!, ఉత్కల...సార - ఉత్కలభూమీధవ = ఉత్కలదేశపురాజుయొక్క, దర్ప = గర్వమును, వారణ = నశింవంజేయునట్టి, భుజసార = భుజములబలముగలవా6డ, సుధాధామ... కౌస్తుభ-సుధాధామకుల = చంద్రవంశ ; మనెడి, జలధి = సముద్రమునకు, కౌస్తుభ = కౌస్తుభరత్నమైనవాండా! రామాపాంచాల = ప్రీలకు. బాంచాలజాతిపురుషు(డైనవాండా], కృష్ణ్ణ్ణాయనృపాలా = కృష్ణ్ణాయభూపా! తే. అవధరింప్పము జనమేజయక్షితీశ, వరున కిట్లను నమ్మౌనివల్లభుండు

గగనగంగాప్రతీరోపకంఠ భూమి, నల్లనల్లన నేతెంచునవసరమున. 2

టీ. అవధరింపుము = సావధానముగ నాకర్ణింపుము, అమ్మౌనివల్లభుండు = ఆమునిశ్రేష్టుండగు వైశంపాయనుడు, జనమేజయ క్షితీశవరునకున్‌ = జనమేజయుఃడను రాజశ్రేష్టునకు, ఇట్లు = ఈరీతిగ, అనున్‌ = అనెను. గగన...భూమిన్‌ = గగనగంగా [ మందాకినియొక్క, ప్రతీర = ఒడ్డుయొక్క, ఉపకంరభూమిన్‌ = సమీషప్రదేశమున, అల్లనల్లనన్‌ = అంతంత, ఏతెంచు = వచ్చునట్టి, అవసరమునన్‌ = సమయమున (కృష్ణుండుకర్త.) ఉ. అంతకు మున్న నారదమహామునిచే మఘవుండు కంసదై

త్యొంతకురొక దా నెజీంగి యభ్రమువల్లభు నెక్కి సంభ్రమా

క్రాంతమనస్కు(డై యెదురుగా6 జనుదెంచె జయంతుండుం దిశా

కాంతులు మేనకాదిగణికానివహంబులు వెంట గొల్వంగన్‌, 3

టీ. అంతక్రున్‌ మున్న = అంతకుంబూర్వమే, మఘవృండు = ఇంద్రుండు, నారద మహామునిచే కంసదైత్యాంతకురాకన్‌ = శ్రీకృష్ణునిరాకను, త్రాన్‌ = ఎలీంగి,

. అబ్రము వల్లభున్‌ = ఐరావతమును (“అభ్రము' అనునది యమైరావతముభార్యపేరు). సంభ్రమా క్రాంతమనస్కు(డై = త్వరచే నాక్రమింపంబడిన మది గలవాండై, జయంతుః డన్‌ (ఇంద్రుని కువూరు(డు) దిశాకాంతులున్‌ = దిక్సతరలును, మేనకాదిగణికానివహంబున్‌ = మేనక మొదలైన దేవవేశ్యల సమూహమును, వెంటన్‌, కొల్వంగన్‌ = సేవింప(గా, ఎదురుగాన్‌, చనుదెంచెన్‌ = వచ్చెను.

=. -: స్వర్గమున శ్రీకృష్ణు నింధ్రాదులు సేవించుట :-

చ. అమరవిభుండు దూరమున నంబుజనాభునిం గాంచి సంభ్రమో

ద్గమమున' జేతియంకుశముబంబున( గుంభము లూంది కుంచితా

గ్రిమచరణంబున న్మదకరిన్‌ డిగి యంసవిలంబికల్పచే

అము నడుమ న్చిగించుచు నిలానిహితాత్మశిరఃకిరీటు. డై. త

టీ. అమరవిభుండు = దేవేంద్రుండు, దూరమునన్‌, అంబుజనాభునిన్‌ = శ్రీ కృష్ణుని, కాంచి = చూచి, సంభ్రమోద్గమమునన్‌ = త్వరయొక్క సైకిలేచుటచే, చేతి యంకుశముబంబునన్‌ = హస్తమునందలి యంకుశాగ్రముచే, (ఏనుంగును గుంభము నదిమి వశీకరించికొనుసాధన మంకుశము), కుంభములు = కుంభస్టలములను (ఏనుంగుతల నడుమంగలపల్లమున కిరువంకలనుండు నెత్తైన రెండు ప్రదేశములను రెండు కుంభములుగా వ్యవహరింతురుగాన6 గుంభము లని బవంవచనవలయ వయుక్తవుయ్య్యెను) ఊది = అణంచివట్సి, కుంచితాగ్ర్రిమచరణంబునన్‌ = వంచంబడిన ముందటికాలి యందుండి, మదకరిన్‌ = ఐరావతమును, డిగి = దిగి, (ఏనుంగు ముందటిపాదమును వంచంగా. బిదప

కృత యాళ్యనము తడక నేనుంగుపైనున్నవాండాపాదము పైనుండి శీందికి దిగగట నవాజవం), అంసవిలంబికల్పచేలమున్‌ = భుజములనుండి వ్రేలాడు కల్పవృక్తసంబందమగు వస్త్రమును, నడుమన్‌ = మధ్యమందు, బిగించుచున్‌ = బిగియునట్లు కట్టుచు, ఇలా... కిరీటుండై - ఇలా = భూమియందు, నిహిత = ఉంచంబడిన, ఆత్మ = "తనయొక్క, కిరీటుండై = కిరీటముగలవాండై, (అనంగా శిరసు భువి నంటునటుల నమస్కరించె ననుట), భా. ఇంద్రుండు దూరమునుండియే శ్రీకృష్ణుంగాంచి యంకుశాగ్రముచే నైరావతము శిరసునడిమి యది మోంకాలు వంచంగా నద్దానియుండి దిగి భుజముపై నుండు వస్త్రమును నడుమునకు6 గట్టి తనవెంట6 దనయుండును, దిక్పృతులును, దేవ వేశ్ళలును రాంగ, నెదురేగి శిరస్సు భూమి నంటునట్ట్లు నమస్కరించెను. విశే. నడుమునకు వస్త్రమును గట్టి నమస్కరించునాచారము విజయనగర రాజుల యాస్థానముల మర్యాదర్జైం యున్నట్ను తెలియవచ్చెడిని. ఇట్టే విజయనగరరాజుల కాలములో నుండుకవులు వర్ణించిరి కాన నిది తప్పక యప్పటియాచారమే యన నొప్పును. చ, జడిగొని సమ్మదాశ్రుకణజాలము లొల్కంగ రోమహర్షముల్‌ బడీబడి మేనం బాదుకొన భక్తినివశతరంగితాత్నుం డై యడుగులమీంద వ్రాలె దివిజాగ్రణి తత్కుశలంబు నెమ్మితో నడిగెడురీతి మౌళికుసుమాగతషట్పదపంక్తి మైోయంగన్‌. క్‌ టీ. దివిజాగ్రణీ = ఇంద్రుండు, జడిగొని = ధారగొని, సమ్మదాశ్రు కణజాలము ౯ ఆఅనందబాప్పబిందు సమూహములు, ఒల్క6గన్‌ = జారంగా, రోమహర్షముల్‌ గా హర్షము వలనిపులకలు, మేనన్‌ = శరీరమున, బడిబడి = వరుసగా, పాదుకొనన్‌ = నిల్వలా, భక్తి నివేశతరంగితాత్ముండై = భక్తియొక్క పొందికచేత నుప్పాంగినమదిగలవాం డై, తత్కుశ లంబున్‌ = ఆ శ్రీకృష్ణుని క్షేమమును, నెమ్మితోన్‌ = ప్రేమతో, అడిగెడురీతిన్‌ నైన లాట [236]

కృతయాళ్యనము = ప్రశ్నించు గతిని, మౌళికుసుమాగత.. పంక్తి - మౌళి = శిరస్సునందలి. కుసుమ = పుష్పములనుండి, ఆగత = వచ్చిన, షట్పద = తుమ్మెదలయొక్క, పంక్తి = వరుస, మైయగన్‌ = ద్వని చేయంగా, అడుగులమీ6ద = పాదములపైని, వ్రాలెన్‌ = ఒర గెను.

భా. ఇంద్రుండపు డానందబాష్పధారలొలుక, సంతసమున. బులకలు మైజాదు కొన, శిరసున నలంకారముగ నునిచికొనిన పుష్పములనుండి యేతెంచు తుమ్మెదల యారవము శ్రీకృష్ణుని కుశలము నడుగు మాటలసద్దువలె నొప్ప, భక్తిమీఅ శ్రీకృష్ణుని యడుగుల పసైంబడెను. అలం, ఉత్రేక్తు ఉం ఆఅదనుజాపహర్తయు భుజార్గళము ల్వెసం జాంచి యంచితా

మోదవికాసవన్నయనముగ్ధసరోరుహపంక్రి 6 బూజల

త్యాదరలీలం జేయునమరాధిపు గౌంగిటం జేర్ప్చె నూతనాం

భోదము సానుమచ్చిఖరము న్రభసంబున గప్పుకై వడిన్‌. 6

టీ. ఆదనుజాపహర్తయున్‌ = ఆరాక్షసాంతకుండగు కృష్ణుండును, భుజార్గళముల్‌ = గడియలంబోలుభుజముల, వెసన్‌ = శీఘ్రముగా, చాంచి, అంచితా...పంక్తిన్‌ - అంచిత = ఒప్పుచున్న ఆమోద = సంతోషముచేత, వికాసవత్‌ = వికాసముగల, నయన = నేత్రములనే, ముగ్ధ = సుందరమైన, సరోరుహపంక్తిన్‌ = పద్మములచాలుచే, (అని నేత్రపరము) అంచిత = ఒప్పుచున్న, ఆమోద = పరిమళముగలవియు, వికాసవత్‌ = వికాసముగలవియునగు, నయనముగ్ధసరోరుహ = కన్నులనెడు సుందరములైన పద్మములయొక్క, పంక్తిన్‌ = చాలుచే, (అని పద్మపరము;) పూజలు = అర్చనలు, అత్యాదరలీల = మిగుల గౌరవముతో, చేయు = ఒనర్చునట్టి, అమరాధిపున్‌ = దేవేంద్రుని, నూతనాంభోదము = క్రొత్తమేఘము (వార్షికమేఘమనుట), సానుమచ్చిఖరమున్‌ = పర్వత శిఖరమును, రభసంబునన్‌ = శీఘ్రముగ, కప్పజైవడిన్‌ = ఆచ్భాదించురీతిని, కౌంగిటన్‌ = కౌంగిలియందు, చేర్చెన్‌.

[237 1

విశే. సహస్రాక్షుండుగాన నేత్రపద్మముల చాలనెను. సానుమచ్చిఖరముపగిది దేవేంద్రుండును నంభోదమువలె శ్రీకృష్ణుండును నుండిరని యెొన్నునది. అలం. శ్లేషోత్తా పితరూపకము. ఉపమ. మ. _అనలుం డంజలిసేసె నంతకుండు సాొష్టాంగంబు గావించె మై

క్కె నిశాచారి ప్రచేతనుండు దెలచెం గేల్మోడ్చె సారంగవా

హను డర్ధేశుండు వందనం బిడియె నీహారాంశుకోటీరుండున్‌

వినతుండయ్యె యదుప్రవీరునకు నుద్వేలప్రమోదంబునన్‌. 7

టీ. అనలుండు = అగ్నిదేవుండు, యదుప్రవీరునకున్‌ = యదువంశోత్తమ వీరుండగు శ్రీకృష్ణునకు, ఉద్వేల ప్రమోదంబునన్‌ = అధికమగు సంతోషముతో, అంజలి = దోసిలిని, చేసెన్‌ = ఒనర్చెను. అనంగా నమస్కరించె ననుట. అంతకుం డు = యముండు, సామ్టాంగము = సావ్టాంగనమస్కారము, కావించెన్‌ = చేసెను. నిశాచారి = నైరృతు(డు. (మొక్కెన్‌, ప్రచేతసుండు = వరుఖుండు, తెలచెన్‌ = నమస్కరించను. సారంగ వాహనుడు = లేండివాహనముగా6 గలవాయువు, కేల్మోడ్చెన్‌ = అంజలియొనర్చెను. అర్జేశుండు = ధనపతియగు కుబేరుండు, వందనంబు = నమస్కృతి, ఇడియెన్‌ = పెట్టెను, నీహారాంశుకోటీరుండున్‌ - నీహారాంశు = చంద్రు డు, కోటీరుండు = కిరీటమున గలవాండు, ఈశానుండు, వినతుండయ్యెన్‌ = నమ్రుం డయ్యెను.

విశే. నిశాచారి = రాత్రినంచరించువాండు = రాక్టసుండు = నైరృతి. సావ్టాంగము - పక్షము, శిరస్సు, దృష్టి మనస్సు, మాట, పాదములు, చేతులు, జొనువులు ఇవి యపష్టాంగములు. వీనితోజేయు నమస్కృతి సాష్టాంగము. శా. _ వారిం జూచి రథాంగపాొణి సరసవ్యాహారలీల న్ల్షర

'స్మేరాపొంగవిలోకనక్రియల సంప్రీతాత్ములం జేసి గో

[235]

పారిజాతాపహరణము తృతీయాశ్వాసము

త్రారీ! రమ్ము గజమ్ము నెక్కుమని నాగారాతిపై నెక్కెందా

రారంభాకరచామరానిలము మార్గశ్రాంతి దూలింపంగన్‌. 8

టీ. రధాంగపాణి = చక్రము హస్తమందుంగల శ్రీకృష్ణుండు, వారిన్‌ = ఆ నమస్కరించువారిని, చూచి, సరస...లీలన్‌ - సరస = రసయుతమైన, వ్యాహార = మాటల యొక్క, లీలన్‌ = విలాసముచేతను, దరస్మేర...క్రియలన్‌ ఒం దరస్మేర జ మందహాసయుత ములైన, అపాంగవిలోకన = క్రేం/గంటిచూపులయొక్క, క్రియలన్‌ = వ్యాపారముల చేతను, నంప్రీతాత్కులన్‌ = నంతుష్టినందింవంబడీన మదిగలవారినిగా, చేసి, గోత్రారీ = కొండలకు శత్రువగు నోయింద్రా! రమ్ము, గజమ్మున్‌ = ఏను(గును, ఎక్కుము, అని, నాగారాతిపైన్‌ = పాములకు శత్రువగు గరుడునిపై, తారా...నిలము-తారా, రంభా, అనునప్ప్సర స్త్రీల యొక్క, కర = హస్తములందలి, చామర = వింజామరములసంబంధమైన, అనిలము = గాలి, మార్గశ్రాంతిన్‌ = మార్గాయాసమును, తూలింప(గన్‌ = పోంగొట్టంగ, ఎక్కెన్‌ = అధిష్టించెను.

భా. శ్రీకృష్ణుండు తనకు నమస్కరించు కొందజను సరసంపుంబలుకులచేతను. గాందఅను (గ్రీ/గంటిచూపుల ప్రసారములచేతను గారవించి, యింధద్రుని గజమునెక్కుమని యానయిడి, రంభాద్యప్పరసలు తన్ను వింజామరములుపట్టి వీచుచు సేవింప నెలమితోడ గరుడు నధిష్టించెను. క. తక్కినదిశాధినాధులు, నెక్కిరి నిజవాహనముల నెసంగె హుడుక్కొ

ఢక్కాపటహధ్యానము, లక్కజముగంబొంగి నింగి యజచినభంగిన్‌.

టీ. తక్కిన = మిగిలిన, దిశాధినాథులున్‌ = దికృతులును, నిజవాహనములు = స్వవాహనములను, ఎక్కిరి, హుడుక్కా...ధ్వానములు - హుడుక్కా, ఢక్కా, పటహ అను వాద్యవిశేషములయొక్క, ధ్వానములు = శబ్దములు, పొంగి = నిండి, నింగి = ఆకాశము, అజిచినభంగిన్‌ = కూసినరీతిని, అక్కజముగన్‌ = ఆశ్చర్యముగ, ఎసం

[239]

కృతేయాళ్యానము గెన్‌ = అతి శయించెను. ద. ఆయెడ సిద్ధకింపురుషయక్షవసుప్రముఖామరావళిం

బాయ దొలంగుమంచు శతమన్యుండు సందడివో బరాబరు

ల్సేయంగ నల్లనల్ల నతసీకుసుమాసితదేహు. డేంగె వై

హాయసవీథి నారదముఖామరసంయమికీర్తనీయు. డై. 10

ట్‌. ఆయెడన్‌ జు ఆనవుయువుఎన, సిద్ధకింపురుషయక్షవసుప్రముబామరావళిన్‌ = సిద్ధులు, కింపురుషులు, యక్షులు, వసువులు మున్నగు దేవతలపంక్తిని, పాయన్‌ = పాయంగా, (అనంగా నడుమ దారియుండునట్లు), తొలంగుము = మజలుము, అంచున్‌, శతమన్యుండు = నూజణుయజ్ఞములంజేసిన దేవేంద్రుండు, సందడి = సమ్మర్హము, పోన్‌ = పోవునట్టు, బరాబరుల్‌ = హెచ్చరికలు, చేయ/గన్‌ = చేయంగ, అల్లనల్లన్‌ = మెల్ల మెల్లంగా, అతసీకుసుమాసితదేహు6డు = నల్లని యవిసెపూవువలె నల్డనైన శరీరముగల వాం డు, శ్రీకృష్ణుండు, నారదముఖా...నియు£డై - నారదముబ = నారదుండు మొదలైన, అమరసంయమి = సురమునులచే, కీర్తనీయు(డై = నుతిచేయంబడువాండై, వైహా యసవీధిన్‌ = ఆకాశమార్గమున, ఏగెన్‌ = చనెను. ఉం. అప్పుడు శౌరి. జూచుప్రమదాతిశయంబు హృదంతరంబులం

జిప్పిల సంభ్రమించి కయిసేయు తెజం గయథాతథంబుగా(

గుప్పనం గూరి యొండొరుల6 గూడంగనీక కడంగి వేలుపుం

గప్పురగందు లెక్కిరి ధగద్ధగితన్నతహర్మ్య రేఖలన్‌. 11

టీ, వేలుపుంగప్పురగందులు = దేవతాస్తీలు, అప్పుడు = ఆసమయమున, శౌరిన్‌ = శ్రీకృష్ణుని, చూచుప్రమదాతిశయంబు = చూడవలెనను సంతోషాతిశయము, " హృదంత రంబులన్‌ = మదిలో, చిప్పిలన్‌ = నిండంగా, సంభ్రమించి = త్వరపడి, కయిసేయి తెజంగుంు = అలంకరించికొనురీతిి అయథాతథంబుగాన్‌ =

పారిజాతాపహదణము తృతీయాశ్వాసము

తాజఖుమాజుకా(ంగ, కుప్పనన్‌ = పోకగా, కూరి = కూడి, ఒండారులన్‌ = పెజవారిని. కూడంగనీక = చేరంగానీక, కడంగి = యత్సించి, ధగద్దగితోన్నతహర్మ్యరేఖలన్‌ = ధగధగమని మెజఅయుచున్న యెత్తైన హర్మ్య పంక్తులను, ఎక్కిరి.

విశే. యథాస్వేయధాయథమ్‌. యథాయధముకానిది యయథాయధము. చ. అలందినచందనంబు వృధ యౌం జెమరింపంగ సమ్మదాశ్రులన్‌

దొలంచినయట్లు వోయెడు. గనుంగవకాటుక బేటులెత్తు. జె

క్కుల మరరీవిలాసము గగుర్పొడువ న్హరిం జూచువేళ నో

చెలి! కయిసేయకమ్మ యని చేడియయొక్కతె పిల్చె నెచ్బెలిన్‌. 12

ఇప్పద్యము మొదలుకొని 21వ పద్యమువజకు దేవవనితలకు శ్రీకృష్ణుని సందర్శించుటలోంగల త్వరాతిశయ ముత్సాహము మున్నగునవి వర్ణితము లగుచున్నవి సంస్కృతాంధ్ర కావ్యములం దిట్టి వర్ణనములు సదృశముటై సాధారణముగ గోచరించును.

టీ హరిన్‌ = శ్రీకృష్ణుని, చూచువేళన్‌ = చూచెడుసమయమున. అల దినచంద నంబు = రాచుకొనినగందము, చెమరింపంగన్‌ = చెమ్మటపుట్టంగా, వృథ జు వ్యర్థము, బెన్‌ =-అగును. కనుంగవకాటుక = నేత్రద్వంద్వముయొక్క యంజనము, సమ్మదాశ్రులన్‌ = అనందబాపష్పములచే, తాలంచినయట్లు = కడిగివేసినరీతిని, పోయెడున్‌ = నశించెడిని, చెక్కలమకరీవిలాసము = చెక్కిళ్లయొక్క మకరికాపత్రరచనలసాగసు. గగుర్పొడువన్‌ = రోమాంచముజనింప, పేటులెత్తున్‌ = పారలెత్తును, ఓచెలి = ఓసబి , కయిసేయి కమ్మ = అలంకరించుకొనకమ్మ, అని, ఒక్కతె, చేడియ = వనిత, నెచ్చెలిన్‌ = ప్రియసఖిని, పిల్చెన్‌ = రమ్మని పిల్చెను.

భా ఓసవీ! శ్రీకృష్ణుని జూచునపుడు స్వేదము జనింపకమానదు దాన మైపూంత కరంగిపోవును. కాటుక యానందబాష్పధారల కడిగివేయంబడును.

[24]

1 పారిజాతాపహరణము తృతీయాశ్వాసము

మకరికాపత్ర రచనలు పులకలులేచుట పారలెత్తును. కావున నలంకరించుకొనుటలోం బ్రయోజన మగపడదు. అక్కారణమున నాప్రయత్నము మాని వేగ హరి-జూడరమ్మని యొకచేడియ తనగాదిలిసబిం బిలిచెను.

వ్యా-విశే. అగు = అపు = బె. కయి =కై. కయుసేయకమ్మ = కైసేయకుము

"+ అమ్మ శ్రీకృష్ణునిం జూచునపుడు స్వేదోద్గమము, సాత్వికోదయము మున్నగునవి

తప్పక కల్గుననుటంజేసి శ్రీకృష్టుండు నర్వమహాపురుషలక్షణలక్షితుండగు సుందరుండని తెలియ నయ్యెడు. చ. వనిత యొకర్తు మున్కొని గవాక్షతలంబున నింతులుండుటం

గనుంగొనం జోటు లేమి నొకకార్యము పేరిట బాలనోర్తు వం

చనం దొలంగంగ6 బిల్చి రభసంబునం దత్సతిజాలకంబు చే

కొని హరిం జూచెం గేకిసలుగొట్టుచు బోంటులు దాని నవ్వంగన్‌. 13

టీ. ఒకర్తు వనిత = ఒక స్త్రీ, మున్కాని = ముందుగొని, గవాక్షతలంబునన్‌ = కిటికీ యందు, ఇంతులు = స్రీలు, ఉండుటన్‌ = ఉండుటచే, కను6గొనన్‌ = (శ్రీకృష్ణుని) చూచుటకు, చోటు = న్ధలము, లేమిన్‌ = లేకపోవుటచే, ఒక కార్యముపేరిటన్‌ = ఒకానాక పని పేరుతో, ఓర్తు, బాలన్‌ = ఒకకన్యను, వంచనన్‌ = మోసముతో, తొాలంగంగన్‌ = మరలి వచ్చునట్టుగా పిల్చి, రభసంబునన్‌ = శీఘ్రముగ, తత్సతిజాలకంబు = తద్వనిత (ఠూర్చుండియున్న) గవాక్షదేశమున, బోం టులు = (ఇతర) వనితలు, దానిన్‌ = ఆ తావును బోంగొట్టు కొనినవనితను, కేకిసలు,. = కరతాళములు, కొట్టుచున్‌, నవ్వ(గన్‌ = పరిహాసము చేయగా, హరిన్‌ = శ్రీకృష్ణుని, చూచెన్‌.

భా. ఒకవనిత శ్రీకృష్ణునింజూడ. గిటికీదరికేగి యందు స్రిలు నిండియుంట. దావుదొరకమి నాకముగ్గను బాలిక నాకానొకపనినెపమున( బిల్చ్ని యయ్యదాతావు

పారిజాతాపహరణము [_తృతియాశ్వాసము ] న సనన పప పు కకక సస. వీడీరాంగ నాస్టానమును దాంబోయి యాక్రమించికొని, వంచితయైనబాలికను బెఅివనితలు చప్పటులు గొట్టి పరిహసించుచుండగా శ్రీకృష్ణునిం గాంచెను.

వ్యా-విశే. ఓర్పు, ఒకర్తు, ఒకరిత, ఒకర్త. ఇత్యాదు లూహ్యములు. లేమి వ్యతిరేక భావంబున మిజి యగును. ఇట్లే రామి, కామి, ఊహ్యములు. బాల గావుననే వంచనకు లోంబడియెనని సారస్యము నెన్నునది. ఉ. _ కాళియభేదిం జూచుతమకంబున మజ్జన మాడి యాడి నీ

లాలక యోర్తు గంధసలిలార్ట కచంబులు చన్నుదోయి పై

వ్రాలిన సందిటం బొదివి రాజసథంబున కేంగుదెంచె గో

పాలకమూర్తి. గాన శిఖిబర్హ ము కానుక దెచ్చెనో యనన్‌. శశ

టీ. ఓర్తు = ఒకతె, నీలాలక = నల్లని ముంగురులుగలది, కాళియభేదిన్‌ = కాళియుండను సర్పరాజును భేదించిన శ్రీకృష్ణుని, చూచుతమకంబునన్‌ = చూచుట యందలి తాందరచే. మజ్జనము = స్నానము, ఆడియాడి = చేసిచేసి, గంధసలిలాగర్ర కచంబులు = పరిమళించు నుదకముచేందడిసిన తలవెండ్రుకలును, చన్నుదోయి పై = స్తనద్య్వంద్వముపై, వ్రాలినన్‌ = పడంగా, సందిటన్‌ = రెండు చేతులమధ్యను, పాదివి = అణంచిపట్టికొని, శిఖిబర్హము = నెమిలిపించెము, కానుక = సూడిద, తెచ్చెనోయనన్‌ = తెచ్చెనో యనునట్లు, గోపాలకమూర్తిన్‌ = గోపాలకుండగు నాకృష్ణునియాకృతిని, కానన్‌ = చూచుటకై, రాజపథంబునన్‌ = రాజమార్గమున, ఏగుదెంచెన్‌ = వచ్చెను.

భా. ఒకవనిత తా స్నానమాడి యాడి శ్రీకృష్ణునిరాక విని త్వరచే తడియారని కురులను స్తనముల పైంబడుచుండువానిని, సందిటంబట్టి గోపాలునకు శిఖిపింఛము కానుక దెచ్చుచున్నదో యనురీతిని రాజమార్గమున శ్రీకృష్ణుంజూడ నేతెంచెను.

విశే. గోపాలకమూర్తిని గానవచ్చెడు గాన నవ్వనిత యాతనికి. బ్రియమైన న లాం నానన

(పారిజాతాపహరణము | తృతీయాశ్వాసము కనాను వనన న లా కంంవ శిఖిపింఛము కానుక తెచ్చెనని చెప్పుట యెంతయు హృద్యము. మజియు '. నిలాలకములు గందసలిలార్ధములు నెమ్మిపించియమువలె నున్నవని గ్రహించునది.

కొన నీలాలక పదము సాభిప్రాయమని యెన్నునది. ఉం ఉన్నతసౌధమెక్కి యనృతోదరి యొక్క తె పద్మనాభు. జూ

డ న్నిజదేహవల్లికం గడల్కొనుసొత్తికలిలం జూచునా

సన్నసభఖీజనంబు గని సౌధశిజాగమనశ్రమంబునం

గన్నియలార ! మేన్సడలె. గంటిరె నా కని బొంకె నేర్పునన్‌. 15

టీ. ఒక్కతె, అన్నతోదరి = అసత్యమైననడుముగలది, ఉన్నతసౌధము = ఎత్తైన మేడ, ఎక్కి; పద్మనాభున్‌ = తమ్మిబొడ్డునంగల శ్రీకృష్ణుని, చూడన్‌ = చూడ. గా, నిజదేహవల్లికన్‌ = తీంగంబోలు తనశరీరమునందు, కడల్కొను = వ్యాపించునట్టి, సాత్విక లీలన్‌ = సాత్వికవిలాసమును. (అనంగాం గగుర్పాటుననుట). చూచు = చూచుచున్న ఆసన్నసభీజనంబు జి సమీపముననున్న చెలికత్తెలగుమిని, కని = చూచి, సౌధ...శమం బునన్‌...సౌధశిఖ = ప్రాసాదశిజరమునకు, ఆగమన = వచ్చుటయందలి, శ్రమంబునన్‌ = ఆయాసముచే, కన్నియలార = ఓకన్యలార ! నాకున్‌, మేను = శరీరము, బడలెను = అలసెను. కంటిరే = చూచితిరే, అని, నేర్పునన్‌ = నైపుణితో, బొంకెను = అసత్యము పలికెను.

భా. ఒక సూక్ష్మమధ్య శ్రీకృష్ణుని గాంచినకతన తనమెయి వ్యాపించిన సాత్విక లీల నెత్తైన మేడయెక్కుటచే శరీరమునకు6 గల్గినశ్రమచే. గల్గెనని యాసాత్వికలీలం గాంచు, తోడిచేడియలకు. దెల్పుచు నద్దాని మజు(గుపజచికొన యత్నించెను.

విశే. అన్ఫతోదరి కావుననే యనృతముం బల్కంజాలెనని సారస్యము నెన్నునది. నన్ననినడువరు గలిగియుండంటయు దేవావు వల్లికవలె నమరియుండుటయు నున్నత సౌధారోహణము శ్రమజనకమయెననుటలోం గొరణములుగ నెన్ననగును. అలం. వ్యాజోక్తి లు నన

పారిజాతాపహరణము తృతీయాశ్వాసము కక వసస వసుపకకనుపా పడప. కపట లేక నక... ఉ. వేడుక నీకె కాని మతీ వేజొకయింతికి నైన లేదె త్రో పాడెద వేల మచ్చర మొకప్పుడు మానక పోయితీవు పెం టోడవుగాన నిన్నె కనుంబో యత. డెవ్వరి. జూడండంచు నో నొడె సపత్ని నొక్కతె మురాధీ( గనుంగొనువేళ నీసునన్‌. 16 టీ. వేడుక = ఉత్సాహము, నీకె, కాని, మీ, వేజొకయింతికిన్‌ = అన్యవనితకు లేదె?, త్రోపాడెదవు+ఏల = త్రోసివేయుచుంటివెందులకు? ఈవు. ఒకప్పుడున్‌ = ఒక సమయమునను, మచ్చరము = మాత్సర్యము, మానకపోయితి = విడిచితివిగావు, పెన్‌ ప్రోడవు = పెద్దప్రోడవు = మహాప్రాఢురాలవు, కానన్‌ = కాం బట్టి, నిన్నై అతండు, కనుంబో = చూచునుజుమ్ము, ఎవ్వరిన్‌, చూడండు, అంచున్‌ = అని పల్కుచు, ఒక్కతె, మురారిన్‌ = మురద్విషుండగు శ్రీకృష్ణుని, కనుంగొనువేళన్‌ = శ్రీకృష్ణుంజూదుసమయమున, సపత్నిన్‌ = సవతిని, ఈసునన్‌ = ఈర్చ్యచే, నోన్‌ = నొచ్చునట్లుగా, ఆడెన్‌ = పలికెను. భా. ఒకవనిత వేడ్కతో( గొంచెము ముందున్న సపత్నిం ద్రోసికొనుచు శ్రీకృష్ణునిం జూడనుంకింప నామెసవతి యసూయతో, “ఓసీ! ఒకపుడును నీవు మత్సరమును మానలేదు. పెద్ద ప్రఢవుగాన నిన్నే యాతండు చూచును గాని వేజొకతెం జూడండు.” అని సాధిక్షేసముగ మది నొచ్చునట్లు సపత్సింగూర్చి పలికెను. వ్యా-విశే. “నిన్నే చూచు. పెజవనితను జూడండు.' అనునుక్తి మానవతిమదిని నోవంజేయునదని యెన్నునది. పో. రూ. అ. పొమ్ము ఇది నిశ్చయార్ధకము. నోన్‌ - నొచ్చుధాతునుజ్యంతరూపమ. రూ. అ. నోవన్‌. ఊరకే యతినిష్టురముగం బల్కిన కతన యసూయ తెల్లమగుచున్నది. చ. అలికులవేణి యొక్కతె మురారిం గనుంగొని మానుపాటుమై నెలకొన నున్నచో సడలునీవిక లేంజెమ రంటి నిల్పెనం జలిపరిపూర్ణలాజలను సాధ్యసకంపము దాన చల్లె న కమమ ననన సస పనస [245]

[ప్రాంవారాపహరణము | . కృథీయశ్వాసము | టల తవ డం!

చ్చెలువకు సాత్తికోదయము చేసిన మేలింకనేమి చెప్పుదున్‌. 17

టీ. ఒక్కతె, అలికులవేణి = తుమ్మెదగుమింబోలు జడగలది, మురారిన్‌ = శ్రీకృష్ణుని, కనుంగొని = చూచి, మ్రానుపాటు = స్తంభము (నిశ్చలత), మైన్‌ = శరీరమున, నెలకొనన్‌ = నిల్వంగా, ఉన్నచోన్‌ = ఉండుసమయమున, సడలునీవికన్‌ = వదలిన వస్తగ్రంథిని, లేంెమరు = చిజబుచెమ్మట, అంటి = హత్తి, నిల్చెన్‌ = నిలిపెను. సాధ్వస కంపము = భయముచేనైనవణ6కు, అంజలిపరిపూర్ణలాజలను = దోసిలియందు నిండియున్న పేలాలను, తాన = తానే (స్వయముగానే) చల్లెను, అచ్చెలువకున్‌ = ఆస్తీక, సాత్వికోదయము = స్తంభప్రలయరోమాంచాదుల పుట్టుక, చేసిన = ఒనర్చిన, మేలు, ఇంకన్‌, ఏమి చెప్పుదును?

భా. ఒకవనిత శ్రీకృష్ణుంగాంచి నిశ్చలయై నిల్చియుండెను. అపు డామెకు మేన జెమ్మటయు. గంపము నుదయమయ్యెను. అందు. జెమ్మట వస్త్రగ్రంథి జాజినను దానంటుకొని జాజకుండంజేసెను. కంప మవ్వనితచేతనున్న లాజలను తనంతతానే యామె కాపనిమూలముననైనశ్రమ కలుగంజేయక చల్లెను.. ఇట్లు స్వేదము కంపము మున్నగు స్వాతికము లెంతయు నుపకరించెను. అనగా నీవి జాజినను జెమ్మటయంటి యుంటజాజలేదనియు6 బ్రయత్నింపకయే కంపమువలన చేతనున్నలాజలు చల్లంబడెననియు భావము.

వ్యా-విశే. స్తంభము, ప్రళయము, రోమాంచము, స్వేదము, వైవర్ద్యము, వేపధువు, అశ్రువు, వైస్వర్యము అనునీయెనిమిదియు సొత్వికములు. ఆ+చెలువ = అచ్చెలువ. + క మదవతి యొకతె పరాకునం

బదాంగదము కంకణముగ బాణి( దొడిగె న

య్యదువల్లభు( గనులొను చుం న

[246]

పారిజాతాపహరణము తృతీయాశ్వాసము

నక సనక ననన ప క కనక సూ.

దుది నదియును మేను వొంగి తుత్తుము రయ్యెన్‌. 18

టీ. ఒకతె, మదవతి = మదముగలపడంతి, పరాకునన్‌ = ఏమలుపాటుతో, అయ్యదు వల్దభున్‌ = ఆశ్చీకృష్ణుని, కనుంగొనుచు = చూచుచు, పదాంగదము = కాలియందెను, కంకణముగన్‌ = హస్తాభరణమగునట్లు (కడియమగునట్లు) పాణిన్‌

= హస్తమున, తొడిగెన్‌ = ధరించెను. తుదిన్‌ = అంతమున, అదియును =

ఆకంకణముగా హస్తమునకు. దొడిగిన కాలియందెయు, మేను = శరీరము, పొంగి = ఉబ్బి, తుత్తుమురు = చిన్న చిన్నముక్కలు, అయ్యెన్‌.

భా. ఒకతె కాలియందెను చేతికి. గంకణముగా నిడంగ నది శ్రీకృష్ణుని జూచుట కతన శరీర ముబ్బుటంజేసి తునియలయ్యెను. అనంగా శ్రీకృష్ణసందర్శనజాత సంతోషాతి శయమున మే నుబ్బెననియు, నక్కతన నంతకుమున్ను వదలుగనున్న యందియ యపు డిజుకై యుండనవకాశము చాలక తునియలయ్యెననియు భావము.

వ్యా-విశే. మదవతికావుననే పరాకునం బదాంగదము చేతికి. దొడుగుటయు, శ్రీకృష్ణుంగాంచినంతనే యుబ్బ్చినశరీరముగలదగుటయు సంభవించెనని సారస్యము నెన్నునది. తుమురు+తుమురు = తుత్తుమురు. అమ్రేడితము పరమగుడందదుకు ప్రభృతులు యథాప్రయోగముగ గ్రాహ్యములు. చ. దనుజవిరోధిమీంద నొకతన్వి కరంబున లాజ లెత్తి చ

ల్లిన నెజివేణి యీసునబలె న్విరిపూవులం జల్లెం జల్లె లో

చనములు సమ్మదాశ్రువుల! జల్లె లలాటము ఘర్మబిందువుల్‌

చనుంగవ సల్లే సంభ్రమవళత్రుటితామలమాౌక్తికావళుల్‌. 19

టీ. ఒకతన్వి = ఒకయువతి, దనుజవిరోధిమీందన్‌ = రాక్షసవిరోధియగు కృష్ణునిపై, కరంబునన్‌ = చేతిచే, లాజలు = పేలాలు, ఎత్తి = సేకరించి, చల్లినన్‌ = నం

[247]

నెివేణి = మనోహరమగు కొప్పు, ఈసునన్‌ బలెన్‌ = ఈర్చచేతనువలె, విరిపూవులన్‌ = వికసించిన పుష్పములను, చల్లెన్‌. లోచనములు = నేత్రములు, సమ్మదాశ్రువులన్‌ " = ఆనందబాష్ప ములను, చల్లెన్‌. లలాటము = నుదురు, ఘర్మబిందువుల్‌ ఇ

చెమ్మటబొాట్టులను, చల్లెన్‌. చనుంగవ = స్తనములజంట, సంభ్రమ....వళుల్‌ - సంభ్రమవశ = తొందరపాటుచే, త్రుటిత = తెగిన, అమల = స్వచ్చమైన, మౌక్షికావళుల్‌ = మంచి ముత్తియములవరుసను, చల్లెన్‌.

భా. ఒకొనొకతన్వి శ్రీకృష్ణునిపై లాజలం జేతితోం జల్లంగా, నామె కొప్పును నేను మాత్రము చల్దలేనా? యామెకంటె వేగముగ నేచల్లెదనను నీనుమై టం... జల్లెననియు, నాపై నేత్రము లానందబాప్పములం జల్లెననియు, నంత నెన్నుదురు నుర్మకణములం జల్దెననియు, నాపిదప స్తనద్వంద్వము సంభ్రమమున తెగిన ముత్యముల చాలుం జల్లెననియు భావము.

విశే.అత్తన్వి లాజలం జల్లినపిదప మదనపరవశయగుట, నామెకొప్పువీడి యందలి నువుములు రాలెననియు, లోచనములు బాష్పోదయముతో నంకలితవములయ్యె ననియు, సాత్వికోదయుముకతన నెన్నుదురు చెమ్మటందడిసెననియు, స్తనసంభ్రమాదుల కతన ముత్తియములు హారములనుండి తెగి పడియెననియు నెన్నవలయును. ఇందు కాముకీధర్మము ప్రకాశితము. పేలాలు, విరిపూవులు, బాష్పకణములు, చెమటబొట్టులు, ముత్తియములు ఇవి పరస్పర మచ్చములగుట సదృశములని కవి యెన్నెను. అలం. సముచ్చయము. చ. జలరుహనేత్రుం గొంచి సరసత్వము మీజంగ నొక్కవేలువుం

జిలుకలకొల్కి రాచిలుకచే. బిలిపించిన సత్యభామ కా

కలికితెజంగు శౌరి కడకన్నులసన్నలం జూపెంగోపక

న్హళకలుషాయితాక్షివలనంబుల నాసతి ద న్నదల్పఃగన్‌. 20

టీ. ఒక్క వేలువుంజిలుకలకొల్కి = ఒక దేవవనిత, నురాంగన,

జలరుహనేత్రున్‌ = పద్మనాభుని, కాంచి = చూచి, సరసత్వము = శృంగారరసము, మీజంగన్‌ = అతిశ యించునట్లుగా, రాచిలుకచేన్‌ = చిలుకమిన్నచేత, పిలిపించినన్‌ = ఫిలుచునట్టు చేయంగా, శౌరి = శ్రీకృష్ణుండు, ఆకలికి తెజంగున్‌ = ఆ స్రీయొక్క జాడను, సత్యభామకు, కడకన్నులసన్నలన్‌ = కన్గొానలసంజ్ఞలచే, ఆసతి = ఆవేల్చుపడ తి, తన్ను = శ్రీకృష్ణుననుట, కోప....వలనంబులన్‌ - కోపకందళ = కోపాంకురములచే, కలుషాయిత = కలంతనందు, అక్షి = నేత్రములయొక్క, వలనంబులన్‌ = చాలనములచే, అదల్బంగన్‌ = భయపెట్టుచుండ, చూపెన్‌ = అగపజచెను.

భా. ఒకవేల్చుజాణ శ్రీకృష్ణుని సరసముగం బెంపుడుచిలుకమిన్నచేః బిలిపింప నావనితజాడను, దన్నావేల్ప్చుపడం:తి కోపాంకూరముల కలంతనందిన నేత్రముల చాలనమున భయపెట్టుచుండ, సత్యకు శ్రీకృష్ణు. డగపజచెనని భావము.

విశే. చిలుక “కృష్ణ! కృష్ణ! యని పల్కుట నైజము. మజియు+ బిలువుమని ప్రోత్సహింపం దనకు నిసర్గసిద్దమగుమాటనే ముద్దుగం బల్కెనని యెన్నునది. ఎంతటి మోహమున్నను బెజివనితకు6 దనమోహపుంజెయిదమును బయలుపజుప మానిను లిచ్చ గింపకుండుట సహజము. అందును దన మోహమునకు6 దావలమ్రైనవాండే తనభార్యతో. దనమోహపుంగృత్యమును బయలుపజచునపుడు వానిని సహించుట యరిది. కావుననే యవ్వేలుపవుజాణ శ్రీకృష్ణు నదల్చినది. శ్రీకృష్ణు. డిట్లు సురాంగనాకృత్యమును సత్యకు జూపుట ళన సౌందర్యమహిమాప్రకాశనార్థమును. దన్మూలమున సత్యానురాగము మజింత యతిశయింపంజేయుటకొణకును నైనదని యెన్నవలెను. క అనిమిషప్పరజాలకములు

వనితాజనతామయములు వనితలహృదయం

బనురాగరసమయం బ

య్యనురాగము శౌరిమయము నయ్యెడ నయ్యెన్‌. 21 ననన నవనవ

లాయ య పూ.

టీ. అనిమిషపురజాలకములు = అమరావతీపురమునందలి గవాక్షములు, వనితాజనతామయములు = స్రీ జనసమూహముచే. బూర్గములైనవి, వనితల హృదయంబు = స్రీలమది, అనురాగరసమయంబు = శృంగారరసపూర్ణము. (అనః గాం ట్రేమచే నిండిన వనుట) అయ్యనురాగము = ఆడ్రేమ, శౌరిమయమున్‌ =

. శ్రీకృష్ణ మయమును, అయ్యెన్‌, దీనికన్నివాక్యములతో నన్వయము.

ఖా, అవమురావతీనగరవమునందలి యిండ్లగవాక్షములెల్లను (స్త్రీలతో నిండియున్న వనియు, నాస్త్రీ లనురాగపూర్ణలై యొప్పిరనియు, నయ్యనురాగము శ్రీకృన్టమయుమ్లై వరం గెననియు భావము. అనంగా నందలిస్రీలెల్లరు శ్రీకృష్ణవిషయకానురాగమునం బూర్జలై పరంగిరని తాత్పర్యము. చ. కనుంగొన వేడ్కలం బొడముకాయ్వుల నచ్చర లీసడించుట

ల్వినుచు దరస్మితం బొలయ వెన్నుడు రాజపథంబు దాంటియ

య్యనిమిషనాథు గేహబహిరంగణభూస్థలి డిగ్గె వైనకే

యుని మజిచిత్ర వేత్రకరహుంకృతి దిక్కులు పిక్కటిల్లంగన్‌. 22

టీ. కనుంగొనన్‌ = చూచుటకై, వేడృలన్‌ = ఉత్సాహములచేత, పొడము = పుట్టునట్టి, కాయ్వులన్‌ = అనురాగములతో, ఈసడించుటల్‌ = నిందించికొనుటలను, వినుచు, వెన్నుండు = శ్రీకృష్ణుండు, దరస్మితంబు = మందహాసము, ఒలయన్‌ = వ్యావ్‌ంవ6గా, రాజవధంబున్‌, రాజమార్గమును, దాంటి = అతిక్రమించి, అయ్యని...స్థలిన్‌ - అయ్యనిమిషనాథు = దేవేంద్రునియొక్క, గేహ = ఇంటియొక్క, బహిరంగణభూస్థలిన్‌ = ముంగిలివాకిలియందు, మణిచిత్రవేత్రకరహుంకృతిన్‌ = మణిఖచితములైన చిత్ర ములగు బెత్తముల( బట్టుకొన్నవారియొక్క హుంకారముచే, దిక్కులు = దిశలు, పిక్కటిల్ల(గన్‌ = బ్రద్దలుకాంగ, వైనతేయుని = గరుడుని, డిగ్గెన్‌ = దిగిను. గరుడునుండి యని యర్థము. వనన

[250]

వ్యా-విశే. విష్ణుండు-వి. వెన్నుండు. వైనతేయువలననుండి దెగెను. ఉండిపదము పరమగునపుడు వలనకు ద్వితీయాసప్తములు -ప్రాయికముననగు. వైనతేయుని డిగ్గెను. క అదరమున శతమన్యుండు కైదండ యొసంగ యామకరిదానర్వురీ మేదురకక్ష్యావ్రితయము నాదనుజవిరోధి గడచి యటం జని యెదుటన్‌. 23 టీ. ఆదరమునన్‌ = డ్రేమతో, శతమన్యుండు = ఇంద్రుంఉ, కైదండ = చేయూ6త, ఒనంగన్‌ = ఈయుంగా, అదనుజవిరోది = శ్రీకృమ్ణండం, యామ...త్రితయమున్‌ - యామకరి = జాముకావలియేనుంగులయొక్క, దానర్వురీ = మదప్రవాహముచే, మేదుర = సాంద్రమైన కక్ష్యాత్రితయమున్‌ = మూండుకక్ష్యలను, కడచి = అతిక్రమించి, అటన్‌ = అచ్చోటికి, చని, ఎదుటన్‌ = ముందుపద్యముతో నన్వయము. -2 శ్రీకృష్ణుల డదితినిం జూచుట ::- సీ. _ తొడలపై. జూంచిన యడుగుగెందమ్ముల నొయ్యనం బౌలోమి యొత్తుచుండ' బార్శ్యుభాగంబునం బంకేరుహాసను కొమినీరత్నంబు కతలు సెప్పం బనిబూని యంతంత వినయావనతవృత్తి సప్తర్షి కాంతలు సంచరింప వీజనచామరవీటీకరండాది కములు దికృతసతీగణము దాల్ప ననన నా ననన

శ

తవనృడుడనటననపక తపన ననన ననన ననన ననన ననన త్ర. విమలచింతానుణీమయవేదిమీందః

గల్పకలతాంతకల్సితతల్పసీమ

నధివసించిన నిఖిలలోకైకవంద్య

నమరమౌక్తికశుక్తి నయ్యదితి( గనియె. 24

టీ. తొాడలపైన్‌ = ఊరువులపైని, చాంచిన, అడుగు౮(గెందమ్ములన్‌ = పాద పద్మములను, ఒయ్యనన్‌ = మెల్లగా, పౌలోమి = ఇంద్రునిభార్యయగుశచి, ఒత్తుచుండన్‌, పార్వభాగంబునన్‌ = ప్రక్కను, పంకేరుహాసను కామినీరత్నంబు = బ్రహ్మభార్యయగు సరస్వతి, కతలు = కథలు, చెప్పన్‌, పనింబూని = ఆజ్జననుసరించి, అంతంతన్‌ = దగ్గణి దగ్గజ, వినయావనతవృత్తిన్‌ = అడంకువచే నమ్రమైనరీతితో, సప్తర్షి కాంతలు = సప్తర్షుల భార్యలు, అరుంధత్యాదులు. సంచరింపన్‌ = తిరుగాడం గా, వీజనచొామర వీటీకరండా దికములు = విసనకజ్జ చామరము తాంబూలపు6 బేటిక మొదలగువానిని, దిక్పతిసతీ గణము = దిక్పాలురభార్యలు, తాల్చన్‌ = పట్టుకొనంగా, విమలచింతామణీమయవేది మీందన్‌ = స్వచ్భమైన చింతామణి ప్రచురమైన యరుంగుపైని, కల్చకలతాంతకల్పిత తల్పసీమన్‌ = కల్పవృక్తసుమములచే నిర్మితమైన శయ్యాప్రదేశమును, అధివసించిన = అధిష్టించినట్టి, నిఖిలలోకైకవంద్యన్‌ = ్రజలెల్లరిచే నమస్కరింపందగినదానిని, అమర మౌక్తికశుక్తిన్‌ = దేవతలను ముత్తెములకు ముత్తెపుంజిప్పయైనదానిని, దేవతలు గన్నతల్లి యనుట. అయ్యదితిన్‌ = ఆయదితియను దేవమాతను, కనియెన్‌ = చూచెను.

భా. పౌలోమిి తొడలపైనిడిన తన పాదపద్మముల మెల్లన పట్టుచుండ(గా, సరస్వతి యాయాయికథలం జెప్పుచు. దన లరించుచుండంగా, సప్తర్డులభార్యలు వినయము మెజయ సేవావృత్తిబూని యాజ్ఞావశలై దగ్గణ మెలంగుచుండంగొ, వీవన, వింజామరము, తాంబూలకరండము మున్నగువానిం బూని సప్తర్షి కాంతలు సంచరించు చుండంగా( జింతామణి (ప్రచురమైన వేదీకపై నేర్పబుపంబడిన

పారిజాతాపహరణము _ _ | _తృతియాశ్వాసము _| డ్రి నావలా లయ లడారాతా నా కల్పవృక్షసుమశయ్య నదితి గూర్చుండెననియు, నట్టిదేవమాతను శ్రీకృష్ణుండు చూచెననియు భావము.

విశే. సర్వసురాధిపతియగు నింద్రునకు భార్య శచి. అదితి కామె పెద్దకోడలు. ఆమె యత్తగారి యడుంగుందమ్ముల నాత్తునట్లు చెప్పుట యామెశీలమునకేగాక యదితి పెద్దడనమునకును వన్నెయే యగును. వాగ్దేవి కానం గతలు చెప్పుచు నత్తనలరించుట యుచితము. సప్తర్షి కాంతలు, దికృతీ సతీగణము, సేవావృత్తి నూనినట్లు చెప్పుట కతన నదితిదగు కోడండ్రసంబంధమైన వళశీకరణమును, గోడండ్ర కత్తయెడల6గల భక్తియు సూచితములయ్యె. చింతామణివేదిని కల్పసనుమశయ్య నధిరోహించుట వైభవ సూచకము.

వాా-వి. శయ్థ్థయం దదివనించె ననుటకువూజుగా ళయ్య నధివసించెననుట అధిపూర్వక శీజ్‌ స్థాధాతువలయాధారము కర్మసంజ్ఞకమగు ననువ్యాకరణసూత్రము ననుసరించియే యని గ్రహించునది. సప్తర్నులు:- కశ్యపుం డు, అత్రి, భరద్వాజుండు, విశ్వామిత్రుండు, గౌతముండు, జమదగ్శి వసిష్టుడు. మ. కని సత్యారమణీయుతంబుగ నమస్కారంబు గావించి భౌ

మనిశాటాహృతకుండలద్వయము నాత్మస్వర్ణ చేలాగ్రబం

ధనమున్వీడ్పి యొసంగ నందుకొని మోదంబంది యానందనం

దను దీవించుచు. జెంగట న్నిలిపె6 జింతారత్నపీఠంబునన్‌, 265

టీ. కని = చూచి (శ్రీకృష్ణుండు కర్త) సత్యారమణీయుతంబుగన్‌ = సత్యభామా సంయుతముగా, నమస్కారంబున్‌, కావించి = చేసి, భౌమనిశాటాహృతకుండల ద్వయమున్‌ = భూమిసుతుండైన నరకాసురుండను రాత్రించరునిచే నపహృతమైన కుండలముల జంటను, ఆత్మస్వర్దచేలాగ్రబంధనమున్‌ = తనబంగరుబట్ట చెజ6 గుముడిని, వీడ్చి = విప్ప, ఒసంగన్‌ = ఈయంగా, అందుకొని = పుచ్చుకొని (అదితి లా నానన

శ పారిజాతాపహరణము తృతీయాశ్వాసము తత తతత తతత! కర) ఆనంద నందనున్‌ = ఆనందకుమారుని, దీవించుచున్‌ = ఆశీర్వదించుచు, చెంగటన్‌ = సమీపమున, చింతారత్నపీఠంబునవ్‌ = చింతామణీపీరమున, నిలిపెన్‌ నా కూర్చుండంటేసెను. విశే. కుండలములజంట నదితి కొసంగెడినెపముననే శ్రీకృష్ణుండు స్వర్గమున కేతెంచెనుగాన, గడుసరియు. గార్యసాధననిపుణుండును నగు శ్రీకృష్ణుండు తాలుదొల్త నాకృత్యమునే నిర్వర్తించి, తన కదితిపై. గలభక్త్యతిశయమునుగూడం బ్రకాశిత మొనర్చు కొనియెను. =; అదితి శౌరియవతారముల వర్ణించుట ::- క మేనిమిరి శిరసు మూర్కొని దానవపరిపంథి ! యెంత ధన్యనొ నియత ధ్యానపరు లయినమునులుం గాననినినుం గంటి మంటి గతకల్మషనై. 26 టీ. మే = శరీరమును, నిమిరి = చేతితో రాచి, శిరసున్‌ = తలను, మూర్కొని = ఆ(ఘ్రాణించి, (కర్త అదితి) దానవపరిపంథి = రాక్షసశత్రువగుకృష్ణా! ఎంతధన్యనా? జ ఎంతకృతార్థనా?, నియతధ్యానపరులు = నియమముతో(ంగూడిన ధ్యానమునం దాసక్తులగు వారు, అయిన, మునులున్‌, కానని = చూడనిలేని, నినున్‌, కంటిన్‌ = చూచితిని, గతకల్మపనై = పోయినపాపములు గలదాననై, మంటిన్‌ = బ్రదితికిని. విశే. మే నిమురుట శిరసు మూర్కొనుటయు వాత్సల్యాతిశయసూచకములని గ్రహింపవలయు. తల్లులు తమ పిల్ణలవిషయమున నిట్లు ప్రవర్తించుట నైజము. ఉం సర్గమొనర్హు బ్రహ్మ యన సత్కప. బెంతు జనార్ధనుండు నా భర్గుం డనంగ6 గ్రమ్మజణంగం బారణ సేయుదు విజ్ఞగంబు నై

పారిజాతాపహరణము తృతీయాశ్వాసము

సర్గికలిల నొక్కమజీ సౌఖ్యము నొందుదు కేవలంబు దో

రర్గళభూషణీకృతరధాంగ ! నినుం గొనియాడ నేర్తునే. 27

టీ. దోరర్గళ....రథాంగ - దోరర్గళ = గడియలంబోలు చేతులకు, భూషణీకృత = అభరణముగా6 జేయంబడిన, రథాంగ = చక్రాయుధముగలవాండ!, (బ్రహ్మ = నృష్టికర్త, అనన్‌ = అనునట్టుగా, సర్గము = సృష్టిని, ఒనర్తు = చేయుదువు, జనార్దనుండు = విష్ణువు, నాన్‌ = అనునట్లు, సత్కపన్‌ = మంచిదయళో, పెంతు = ప్రోషింతువు, భర్గుండు = ఈశ్వరుండు, అనంగన్‌ = అనునట్లు, క్రమ్మజంగన్‌ = మఖజలను, పారణ = (మ్రింగుట, చేయుదువు = ఒనర్హువు, మజఠి = మఖియు, నైసర్గికలీలన్‌ = సహజమగువిలాసముతో, కేవలంబున్‌ = నిజరూపివై, సొజబ్యమున్‌ = సుఖమును, ఒందుదు = పొందుదువు. నినున్‌, కొనియాడన్‌ = నుతింపంగా, నేర్తునే = చాలుదునే?

భా. ఓకృష్ణ! సృష్టికర్తవై సృజించువా(డవు నీవె, విష్ణువవై పాలించువాండవు నీవె, శివరూపీవై సంహరించువాండవు నీవె, కేవల మాత్మారాముండవై సహజలీల సుఖించు వాండవు నీవె, ఓత్రిమూర్తిరూపీ! నిన్గాొనియాడ నే. జాల నని భావము.

విశే. పరమాత్ము డొక్కండే యాయాయిరూపముల సృష్టిస్టితలయములం గావించునని శాస్త్రములు నుడువును. ఈవిషయుమును కాళిదానఎ కుమారసంభవమున రెండవసర్గ నిట్లే “తిసృభిస్వమనస్థాభి ర్మహిమాన ముదీరయన్‌, ప్రళయస్థితిసర్గాణా మేకః కారిణతాం గతః” అని ప్రతిపాదించి యున్నాండు.

ఇది మొదలుకొని విష్ణుని యవతారములు వర్ణితము లగును. ఇందందు మొదటిదగు మత్స్యావతారము వర్ణితము. - ఉం వాలముతాంకున న్లిరులు వజ్రనిపాతము సంస్మరింప. బె

న్వాలుగవై మహార్ణవమునం దొలుంబల్కులదొంగరక్కసున్‌ =

వాలికవంకవాండిగజి వ్రచ్చి వెస న్నిగమాలి. దమ్మిపూ. . జూలికి6 దెచ్చి యూవె త్రిదశుల్గొినియాడ మురాసురాంతకా |! 28

టీ. మురాసురాంతకా = ఓమురద్వేషీ ! వాలముతాంకునన్‌ = తోంకదెబ్బచే గిరులు = పర్వతములు, వజనిపాతమున్‌ = వజ్రాయుధపుదెబ్బను, సంస్మరింపన్‌ = జ్ఞప్తికి. దెచ్చుకొనంగన్‌, పెన్వాలుగవై = పెద్దచేంపవై. మహార్గవమున్‌ = పెద్దసముద్రమున, తొలుంబల్కుల దొంగరక్కసున్‌ = వేదచోరుండగు రాక్షసుని. వాలికవంకవాండిగటిన్‌ = దీర్ధమైన ప్రక్కనున్న తీక్షృమైన ఖెక్కచేత. వ్రచ్చి = చీల్చి, వెసన్‌ = శీఘ్రముగా, నిగమాలిన్‌ = వేదముల సమూహమును, తమ్మిపూంజూలికిన్‌ ఇ పద్మోద్భవునకు, బ్రహ్మకు, తెచ్చి, త్రిదశుల్‌ = దేవతలు, కొనియాడన్‌ = నుతింప గా, ఈవె = ఒసంగవే !

భా. మత్స్యరూపి యగువిష్ణుని తోంకాతాంకుడు సముద్రమందలి గిరులకు వజ్రా యుధప్రహారమును జ్ఞస్తికిం దేంగ నవ్వేదచోరుని రక్కసుని వాండిజెక్కచే6 జీల్చి వేదరాశి నజునకు సురలు నుతింప నాసంగె నని భావము.

వ్యా-విశే. సోమకుండనునసురుండు వేదముల నపహరించి సముద్రమున డాగంగా నాతని శ్రీమహావిష్ణువు మత్స్యరూపముం దాల్చి సంహరించి వేదముల బ్రహ్మకు మఅల నిచ్చెననుపురాణగాధ ననుసంధింపవలెను. “ఇచ్చుము+ఎ = ఇచ్చునకు సర్వంబునకీ యగును. ఎదాదులు పరంబగనపుడు ముజ్‌ నకు పుజి రుజీ యగు. ఈవె. అలం. స్వభావోక్తి: చ, సురనికరంబు రక్కసులు. జుట్టములై యమృతాభిలాష మం

దరగిరిం జిల్వరాచతరిత్రాట బిగించి పయఃపయోధి ని

రృరగతి6 ద్రచ్చుచో నడుగువట్టినతద్గిరి యెత్తవే ఢులీ

పరివృఢమూర్తివై కపటపద్మ ముఖీత్వవిమోహితొసురా |! 29

[256

చత నదర కాలాలు

టీ. ఇందు! గరార్మావతారవు వర్ణితము. కపటపద్మముబీత్వవిమోహితాసురా ! = కృత్రిమస్త్రీత్వముచే మిగుల వివేకళూన్యులుగం జేయంబడిన రక్కసులు గలవాండ! సురనికరంబున్‌ = త్రిదససమూహమును, రక్కసులున్‌ = రాక్షసులును, చుట్టములై = బంధువులై (పరస్పరము మిత్రులై యనుట), అమృతాభిలాషన్‌ = అమృతమందలి కోర్కితో, మందరగిరిన్‌ = మందరపర్వతమును, చిల్వరాచచరిత్రాటన్‌ = పాంపరాజగు వాసుకిరూప మైన కవ్వంపుంద్రాటితో, బిగించి = బిగియంగట్టి, పయఃపయోధిన్‌ = పాలకడలిని, నిర్భర గతిన్‌ = భారళూన్యమైనరీతితో (అనాయానముగా ననుట), త్రచ్చుచోన్‌ = మథించునపుడు, అడుగుపట్టిన = మునింగిక్రిందంజేరిన, తద్గిరిన్‌ = ఆమంధరమును, ఢులీపరివృఢమూర్తివై = మేటికూర్మరూపముం బొందినవాండవై, ఎత్తవే = ఉద్ధరింపవే!

విశ. అమృతమును నురలకును, ననురుల కును బంచిపెట్ట మోహినీరూపముం దాల్చి యసురుల వంచించుటంజేసి, యీసందర్భమున నక్కధాంశమును సూచించు 'కపటపద్మముఖీత్వవిమోహితాసురా!' అనుసంబుద్ది నీల్పుట యెంతయు సరసము. చిలు = చీలిన, వా = నోరుగలది. లేక్క చిలు - చిలుము = విషముగల. వా = నోరు గలది. చిల్వ. నలువు. మొ. క విలయోల్పణజలనిధివ

ల్వలమున నిల ముసుంగ నేకలమ వై దంమ్రాం

చలమునం దాల్పవెనీవా

బలిసద్మము దూజీ భుజగపర్యంకశయా! 30

టీ. ఇందు వరాహావతారము వర్ణితము - భుజగవర్యంకళశయా = శేషతల్చ్పమున శయనించినవాండా! విలయోల్బణ...పల్వలమునన్‌ - విలయ = ప్రళయకాలమున, ఉల్బణ = ఉప్పాంగిన, జలనిధి = సముద్రమనెడు. పల్వలమునన్‌ = నీటిగుంటయందు, ఇల = భూమి, మునుంగన్‌, ఏకలమవై = వరాహమవై,

| 2ద్‌7

దంసష్రాంచలమునన్‌ = కోజకొనచే, నీవు, ఆబలిసద్మమున్‌ = ఆపాతాళమును, దూథీ

డా చొచ్చి, తాల్చవె = ధరింపవా. విశే. ఒక్కొక్కపద్యముతో నొక్కొకయవతారమును వర్ణించుచు నీసందర్భమున

వరాహావతారమును మాత్రము రెండుపద్యములతో వర్ణించుటకు హేతువు చింత్య మనః దగును. మజీయు వృత్తములతో నవతారములు వర్ణితములైన ట్లీసందర్భము విశదీ కరించుచుంట నడుమంగల యిీచిన్ని కందపద్యము '్రక్షిప్త్రమైయుండు నేమోయని సందియము పొడమించెడిని.

చ. సెకలి యజాండకర్పరము బింటలువాజంగ మేనువెంచి యా మకరనికేతనోదరనిమగ్న మహీమహిళాలలామ. గే తకముకుళాగ్రసంగతమదభ్రమరీసమరీతి గాంగంగొ ఈ మ్ముకొనం దగిలి యెత్తం గిటిమూర్తిని దాల్పితిగా జనార్దనా! 31 టీ. జనార్దనా = ఓకృష్ణా! అజాండకర్పరము = బ్రహ్మాండభాండము, పెకలి

= పగిలి, బీంటటలువాజి6గన్‌ = బ్రద్దలగునట్లుగా, మేను = శరీరమును, పెంచి =

విజృంభింపంజేసి, ఆమకర...లలామన్‌ - ఆమకరనికేతన = ఆసముద్రముయొక్క, ఉదర = నడుమను, నిమగ్న = మునింగిన, మహీ = భూమియను, మహిళాలలామన్‌ = స్రీ రత్నమును, కేతక...రీతి - కేతకముకుళ = మొగలిమొగ్గయొక్క, అగ్ర = శిబరమును, సంగత = కూడియున్న, మదభ్రమరీ = మత్తిలిన యాండుతుమ్మెదతో,

సమ = తుల్యమైన, రీతి = విధము, కా6(గన్‌ = సంభవించునట్లుగా, కొమ్ముకొనన్‌ క

దంతాగ్రమునందు, తగిల్చి = లగ్నముగాంజేసి, ఎత్తన్‌ = ఉద్ధరించుటకు, కిటిమూర్తిని

జు వరాహాకృతిని, తాల్చితిగా = ధరించితివిగదా . బా. నము[ద్రవమున మునింగిన ఖూవీరావును వలుకొనచే

నుద్భరించంనదనున6 బల్లుతెల్లంగను, జఖూవి నల్గ6గను నంంటండజేని,

| పారిజాతాపహరణము | _తృతీయాశ్యాసము | కేతకీముకుళాగ్రముననుండు మదభ్రమ రింబోలి యున్నదని భావము. భువియందు స్త్రీత్వ మారోపితమగుటంజేసి, భువి కాండుతుమ్మెదతో సామ్యము నిళ్ణూపితము. అలం రూపకోపమలు. చ. సట లిట మానురోరి! హరిసర్వమయుండటె యంచు. బట్టితో6

జిటచిటలాడి యిందు. గనంజేయుము నీవని దైత్యుండాడినం

బటపట జాతికంబ మిరువాయలుగా నరసింహమూర్తివై

కుటిలనఖాగ్రకుంచికల గ్రువ్వవె వానియురఃకవాటమున్‌. ,. 32

టీ. ఇందు నరసింహావతారము వర్ణితము - సటలు = కుశలోక్తులు, నేర్చువమాట లనుట. ఓరి, మానుర = వదలుర, ఓరి, ఇది ప్రహ్హాదునిగూర్చి తండ్రిపల్కినసంబుద్ది. హరి = శ్రీవిష్ణువు, సర్వమయుండటె = సర్వవ్యాపియా! అంచు, పట్టితోన్‌ = కుమారుడగు ప్రహ్హాదునితో, చిటచిటలు = కోపోక్తులు, ఆడి = పల్కి, ఇందున్‌ = ఈ స్తంభమున, నీవు, కనన్‌ = అగపడునట్ట్లుగా, చేయుము, కన బజిపుమనుట. అని, దైళ్యుండు = హిరణ్యకశిపుండు, ఆడినన్‌ = పలుకంగా. పటపట ఇ, ఇది ధ్వన్యనుకరణము, జాతికంబము = శిలాస్తంభము, ఇరువాయలుగాన్‌ = రెండుచెక్కలుకాంగా, నరసీంహమూర్తివై = నరమ్మృగ రాజ రూవధారివై, కుటిలనజాగ్రకుంచికలన్‌ - కుటిల = వదక్రములైన, నఖాగ్ర = గోళ్లకొన లనెడు, కుంచికలన్‌ = తాళప్పుంజెవులచే, వానియురఃకవాటమున్‌ = వానిగుండెయను తలుపును, గ్రువ్వవే = గ్రుచ్చితెరువవే?

వ్యా-విశే. రౌద్రరసోచితమగు దీర్ధ్థసమాసభూయిష్టమగురచన యిందు లేకున్నను పరుషాక్షరయుతమగురచన పొసంగియుండుటంజేసి నందర్భము సంగతమేయగు మజియు శార్జూలాదులవృత్తముల. బొందుపజుపక చంపకమును నిల్చుట చింత్యము. కాని పరుషాక్షరరచనయే రసప్రకాశనసమర్థమైయుంట వృత్తనియమముం గవి పరిత్య జించెనేమో యని యూహ పొడమెడిని. రా: ఇది

[259

వచ్చుధాతు మధ్యమపురుషరూపమున మువర్ణ్దకము లోపింప మిగిలినరూపము ఇది చెప్పురా. చేయురా ఇత్యాదులకొనందవిలి ప్రేమను నీచత్వమునుగూడ బోధించునదగునని తోంచెడిని. కాని నిజముగ నరయ చేయుము, రమ్ము అనియే యిట్టివాని కర్ణముగ నెన్నందగునని తోంచెడిని. మ. నను నాకళ్యపకామినీమణులలోన న్ధన్యంగాంజేయమ

త్తనయవ్యాజము దాల్చి వామనునిచందాన న్ఫలి న్మట్టవే

ఘనమార్గోన్న మితాంఘిపద్మమునకుం గంజాప్తుండంశువ్రజం

బనుకింజల్కపరంపర ల్మెజయ నుద్యత్కర్ణికం బోలంగన్‌. 33

టీ. ననున్‌, ఆకళ్యవకావినీవుణులలోనన్‌ = ఆఅకశ్యవవరౌని భార్యారత్నములలో 'దితి అదితి" అను నిర్వురుభార్యలలో ననుట ధన్యంగాన్‌ క్‌ కృతార్ణురాలనుగా, చేయన్‌ = చేయుటకు, మత్తనయవ్యాజము = నొకొమరు! డనుమిషను, తాల్చి = వహించి, వామనునిచందానన్‌ = పాటివానివిధమున, ఘన... పద్మమునకున్‌ - ఘనమార్గ = మేఘ మార్గమగు నాకాశమునకు,' ఉన్నమిత = ఎత్తంబడిన, అంఘ్రిపద్మమునకున్‌ = పదపద్మము నక్తు, అంశువ్రజంబు = కిరణసమూహము, అను = అనునట్టి, కింజల్కపరంపరల్‌ = కేసరముల పంక్తులు? మెజియన్‌ = ప్రకాశింపంగా, కంజాసప్నండు = సూర్యుడు, ఉద్యత్కర్ణికన్‌ = (ప్రకాశించుతామరగద్దెను, పోలంగన్‌ = అనుకరింపంగా, బలిన్‌ = బలి చథ్రవర్తిని: " మట్టవే = త్రొక్కవే. పో, ఆకనమునకుం జాచినచరణము సరసిజమువలెనుంట నద్గానికి సూర్యకిరణ ములు కింజల్కములవడువును సూర్యుండు తామరలోనుండు మిద్దెగతిని గూర్చుట6 బద్మత్వము పూర్ణముగ సంపాదితమయ్యెను. అలం. రూపకోపమలు. మ. ఘనదోర్టండనటత్కు రారమున వీంక న్రాజహంసాలిం దు

త్తునియ ల్సేసియు గ్రౌంచరంధ్రమునం దోడ్తో రాజహంఫాలి మే వ22డనవననననవవననావవవవనవై ర దట్‌ రాజహంసాలినమే

దా కటకటా టా కసా కపప లలా

దినికిం దెచ్చితి కార్తవీర్యభుజపంక్తిం జక్కు గావించి తం

బునిధిం గ్రొత్తగ నాశ్రమంబునకు నిమ్ముం గొంటివీవమ్మునన్‌. 34

టీ. ఇందు. బరశురామావతారము వర్ణ్యము - ఈవు = నీవు, ఘనదోర్దండనట త్కుఠారమునన్‌ _ ఘన = గొప్పదగు, దోర్దండ = దండమువంటిచేతియందు, నటత్‌ = చలించునట్టి, కురారమునన్‌ = గొడ్డలిచేత. వీ(కన్‌ = పరాక్రమమున, రాజహంసాలిన్‌ = రాజగ్రేష్టులను, తుత్తునియల్‌ = ముక్కముక్కలు, చేసియున్‌ = ఒనర్చియు, క్రాంచరంధ్ర మునన్‌ = క్రాంచపర్వతబిలమునందుండి, తోడ్లోన్‌ = వెనువెంటనే, వరుసగాననుట. రాజహంసాలిన్‌ = రాయంచలపంక్తిని, మేదినికిన్‌ = భువికి, తెచ్చితి = తీసికొనివచ్చితివి. కార్తవీర్యభుజపంక్తిన్‌ = కార్తవీర్యార్డునుని భుజములచాలును, చక్కుగావించితి = నతికితివి. అంబునిధిన్‌ = సముద్రమునందు, క్రొత్తగ, ఆశ్రమంబునకున్‌ = నివాసమునకునై, అమ్మునన్‌ = బాణముచే. ఇమ్మున్‌ = స్థానమును, కొంటివి = స్వీకరించితివి.

విశే. పరశురాముడు ముయ్యేడుమాజులు రాజశ్రేష్టుల. దునిమెను. విలువిద్యా విషయమున గుమారస్వామియందలి యీసుచే6 గ్రౌంచాచలమును భేదించి బిలము నొనర్చి రాయంచలకు మానననరోవరమునకై రాకపోకలను మార్గముం గల్పించెను. కార్తవీర్యార్డునుని సహస్రభుజములను భేదించెను. బాణప్రయోగమున సముద్రము నుదకముం దాలంగంద్రోసి యాశ్రమ మచ్చో నేర్పజచుకొనెను. పైనివ్రాసిన యాతని చర్యలంగొని కవి యీగతిని వర్ణించెను. రాజహంసలం దుత్తునియల్సేసియు రాజహంసా కిని గ్రాంచాచలరంధ్రమునుండి భువికి రావించుట విచిత్రమును విరుద్ధమును నగువిష యము. రాజశ్రేష్టులం దునిమి రాయంచల. దానొనర్చిన క్రాంచరంధ్రమార్గమునుండి భువికి రావించెనని పరిహారము అలం. విరోధాభాసము. మ. _ అరవిందానన గోలుపోయిన యవజ్ఞావాప్తిచే వీరవా

పారిజాతాపహరణము తృతీయాశ్వాసము

నరసైన్యప్రకరంబు నేలి జలధి నృందించి లంకాప్పరీ

శ్వరకంరాటవి నేర్చి రౌప్యగిరిలజ్ఞాపంకముం గీర్తిని

ర్షరపూరంబులబే. దొలంచితిగదా రామాభిదానంబునన్‌. 35

టీ. ఇందు శ్రీరామావతారము వర్ణితము - అరవిందానన్‌ = పద్మముఖియగు సీతను, కోలుపోయిన = నష్టపడిన, అవజ్ఞావాప్తిచే = అవమానప్రాప్తిచేత, వీరవానర సైన్య ప్రకరంబున్‌ = శూరులగు కపిసేనాసమూహమును, ఏలి = పాలించి, జలదిన్‌ = సముద్రమును, బంధించి = కట్టి, అనంగా సముద్రముపై సేతువుంగట్టి యనుట. లంకాపురీశ్వరకంఠాటవిన్‌, = రావణునియొక్క కంఠములనెడునడవిని, ఏర్చి = దహించి, రౌష్యగిరిలజ్ఞాపంకమున్‌ = క్రైలానవుయొక్క సిగనుబురదను, కీర్తినిర్బరవూరంబులచేన్‌ = కీర్తిరయనెడం సపలయేటి వెల్సువలనీటిచే, రామాభిధానంబునన్‌ = రాముండనుపేరితో, తొలంచితిగదా = కడిగితివిగదా!

విశే. తొల్లి రావణునిచే. గైలాసము పెకలింపంబడుటకతనం గైలాసమునకు సిగ్గు కల్గెననియు. నట్టి సిగ్గనుబురదను శ్రీరాముం డారావఖుని సంహరించి తనకు గల్గిన యశఃపయఃపూరాంబుల. గడిగివేసెననియు తాత్పర్యము అలం. రూపకము చ. అలుక6 బ్రలంబదానవునిప్రాణము గొంటి కళిందనందనా

సలిలభరప్రవాహరచసంబు మరల్చితి పట్టి బ్రోవ నాం

గలిమొన హస్తినాపురి పెకల్పితి కౌరవవీరు లల వె

గ్లిల నల రేవతీరమణికిం బతివై యదువంశమాౌక్షికా 36

టీ. ఇందు బలరామావతారము వర్ణితమ్సు, యదువంశమౌక్తికా = యదువంశ వను వెదురునకు యత్యమైనవాండా! అలరేవతీరమణికిన్‌ = ఆరేవతీదేవికి, పతివై = భర్తవై, అలుకన్‌ = కోష ష క. కొంటివి పముతో, అలంబదానవుని 'ప్రాణమున్‌ = ప్రలంబాసురుని

? 0 వై స్వకరించితివి, చంపితివనుట, కళింద....రభసంబున్‌ అ

సారిజాతాపహరణము తృతీయాశ్వాసము కళిందనందనా = యమునా నదియొక్క, సలిలబర = నీళులబారముకల్లిన, ప్రవాహ = వెల్లువయొక్క, రచసంబున్‌ = వేగమును. మజల్చితి = త్రిప్పితివి, పట్టిన్‌ = సుతుని, ప్రోవన్‌ = రక్షించుటకై, నాగలి మొనన్‌ = లాంగలాగ్రమున, హస్తినాప్పురిన్‌ = హస్తినాపట్టణమును, కౌరవవీరు లెల్లన్‌, బెగ్టిలన్‌ = చయపడంగా, పెకల్చితి = 'పెల్లగించితివి. విశే. లక్షణను దుర్యోధనుని చెల్లెలం బరిగ్రహించి పాంబుండు పారిపోవుచుండ దుర్యోధనాదులు వానింజెఅంబెట్టంగా, బలరాము. డాతని విడువంగోరెననియు, దుర్యో ధనాదు లందుల కంగీకరింపక మీందు మిక్కిలి యాతని దూజీరనియు, నక్కతన బల రాముండు కోపించి హస్తినాపురిని నీటంగలుపనెంచి నాలగేటిపాతమున6 దలక్రిందుగా. జేసెననియు భాగవతము నుడుపును. మ. త్రిపురస్టీలం బతివ్రతామణుల సారెం బుంశ్చలివర్తనం *.... బుపదేశం బొనరించి బేల్పజిచి వధ్యుల్తాని తదృర్తలన్‌ ద్విపచర్మాంబరుచూపుటింగలమున న్వే త్రోచి పాటింపవే కపటశ్రీజినరూపము న్ఫువనరక్షాజాగరూకేక్షణా ! 37 టీ. భువనరక్షా జాగరూకేక్షణా! = లోకముల రక్షించుటయందు మేల్కొని యుండు కన్నులుగలవాండా! పతివతామణులన్‌ = పాతివ్రత్యనంపన్నలగు స్రీరత్నములైన,) త్రిపుర ప్రీలన్‌ = కత్రిపురాసురపట్టణములందలి వనితలను, సారెన్‌ = మాటిమాటికి, పుంశ్చలీ వర్తన౦ంబు = జారత్వమును, ఉపదేశంబు = బోధించుట. ఒనరించి = చేసి, బేల్చజిచి = వంచించి, వధ్యుల్‌ = చంప శక్యమైనవారలు, కొని = కానట్టి, తద్భర్తలన్‌ = ఆ త్రిపుర స్రీలపతులను, ద్విపచర్మా...టింగలమునన్‌ - | ద్విపచర్మ = ఏనుంగుచర్మము, గజాసుర చర్మమనుట. అంబరు = వస్త్రముగాంగల శివునియొక్క, చూపుటింగలమునన్‌ = నేత్రాగ్ని యందు, శివునకు మూండవ కన్నగ్నిరూపమగుట ప్రసిద్ధము. వే = శీఘ్రముగ, ఇది కళ. త్రోసి = పడంద్రోసి, [20 ]

కపటశ్రీజినరూపమున్‌ = కృత్రిమమగుశోభాయుక్షమైన బుద్ధరూపమను, పాటింపవే = తాల్చవే, ఇందు బుద్ధావతారము వర్ష్యము. విశే. మున్ను “తారకాక్షుండు, కమలాక్షుండు, విద్యున్మాలి అను మూంగురు దానవులు తపమొనర్చి యవథ్యత నజునివలన( బడసి త్రిపురముల నిర్మించికొని తామును దమపత్సులును వేదవిహిత ధర్మానుష్టానపరులై దేవతల! బీడించుచు నవధ్యులై యుండ, విష్ణువు కృత్రిమ బుద్ధనన్యాసిరూపమున నారక్కసులకు దురాచారములంగజపి యవ్వారి జాయలకు జారత్వ ముపదేశించి చెజపి భగ్నసద్ధర్ములనుగా నొనర్చెననియు.(, బిదప నష్ట సదాచారులగువారి నీశ్వరుండు తన మూండవకంటిమంటచే దేవతలసాహాయ్యమున. దివురములతోడం గూల్చెననియు, భాగవతపద్మపురాణములు చెప్పుచున్నవి. కావున నిందు వర్ణితు6 డైన బుద్దుండు విష్ట్రంశసంభూతుండుకాని కపిలవస్తునగరమున మాయా శుద్దోదనుల కుదయించినవాండుగాండని విశదమగుచున్నది. కొందలు శౌద్దోదనియే దశా వతరాములలోంజేరిన బుద్దుండని తలంతు రది యిందు. బొసంగదు. మతియు బలరాముని స్థానమున( గృష్సు నవతారదశకమునంజేర్తురు. కొందజు బలరాముంజేర్తురు ఏదియెట్టున్నను బలరాముం జేర్చుటయే' ప్రాచీనసంప్రదాయము. ఇందు యుక్తి మాత్రము చింత్యము గణసమకదండకము:- వై తాలీక బాలాతవద్యోత! వడ్డ్యతరంగియ్యుదక్షాలి జై జాంక భృత్పాంనులక్షివ్చ వేల్లజ్ఞటాజాల | వ ల న ంగతయాబండనం ధంక్షితన్పర్థననర నిష్యందసర్వాంగనిప్పంద యోగీంద్ర వడ శ్రముఖజ్యాలవల్లీపరి ప్రంసమాణేందు ్వదికొావాస 1 యీవాసవాదు ల్సరోజాసనున్‌ యా. క న క!

మున్నుగాంజేసి “సర్వంస హాభిరుఖారంబుం బోంద్ర్రోయవే' యంచు. ట్రార్థించిన న్చేవకీదోవిగర్భుంబునం దుదృ్సవంబంది బాహుద్వయద్వంద్వమున్నందకస్యరదనాంగాబ్దకౌమోద కీశార్హ ముఖ్యాయుధవ్రాతముం బీదకౌెశేయము న్వత్సభాగంబున న్మించుశ్రీవత్సముం జూపినం దల్లి భీతిల్లుచుం 'గొవు కావంగదే' యన్న నీవంతలో. గావు కొవంచు నేడ్చు ల్టలిర్పంగసుంగం దవై తండ్రియత్నంబున న్నందగోష్టంబునందున్నచో వ్రేతయై చేంతిపాల్లోల్పనేతెంచునాపూత నాభూతనారీకుచం బగ్రహస్తంబునంబట్టి తత్రాణనిర్యాణశంబంబుపూరించుచందంబునం గ్రుక్కలన్నాక్కిమక్కించియు నృండిరాకాసిం గీలూడంగాం దన్నియు న్వెన్నవేమాబు గొల్లాడం గా గొల్లయిల్లాండ్రు నందారవిందాస్యతో అట్టు గావించిన న్నిక్కప్పుంబట్టివే యంచు నినృట్టి చట్రోలితోం గట్టినన్దిట్టవై కిట్టి పెన్నుద్దిమద్దు ల్వడం ద్రోచియు న్తైశవంబు న్విడం బింపవే, లేంగలు న్లోవబ్బందంబు బృందావనారణ్యవాటిన్నటింవ౦ -జలత్కాకవక్షంబుతో బర్హిబర్హావతం నంబుతో వుంజుగుంజాన లోద్దావుదావుంబుతో6 దానమాన క్రీయాశంసివంశంబుతో నేపుదీపించు నీప్రోపు వేపాపలం (గ్రేవుల న్వైపరీత్యంబుగాం బాపి యాపద్మజుండొక్కచొడాంచిన న్య్వానిరూపంబు నీవైపునస్పృష్టి నాస్రష్టగర్వంబు ఖర్వంబుగాం జేయవే, తోయవేగోచ్చలద్వీచికా మర్దళధ్యాన మాగుబ్బుగా నుబ్బునం గేలి. గాళిందిలో. గాలియాహిసృటారంగమధ్యంబునం దాండవం బాడవే, తోడిగోపాలక్రేణికి న్నీకు జన్నంబులన్మీందుగా నున్నయన్నంబుల న్వంచితాత్మేశ లై వంచలం జల్లు లందీమునిస్రీలకు న్లీలం గ్రైవల్యముం గొల్ల యీవే, పెనుంజిల్వమై బల్విడిం జంగిలి న్మింగుదైతేయువాత న్వడిం జొచ్చి మైవెంచి తత్కాయము నైండు వాయ ల్వండంజించి గోపంక్తి. బోషింపవే, గుంపులై యింపులం గూడి యాభీరు లాదేవతానేతకు న్లాతర ల్చేయ వారించి తత్పూజన ల్నీవు గైకొన్న మేకొన్న 'పేరల్కతోం బుష్కలావర్తకాబ్బంబులం బంపం గౌ నంవజాలంబుగాం గొండలుర్వంగ వర్షించినం గౌందిశీకత్వవమం బొందునామందలంబ్రోవ గోవర్ధనం బెత్తవే, మత్తవేదం ముద్వూత్తి నెత్తమ్మిపూవెత్తురీతి న్నిలింపానిశారివ్చదారిన్న మాయాబలీ వర్ణముం బట్టీ మర్దించితంచు న్వడి

న్మూకలాశ్వాకృతిం డాసినం గేశిజీవానిలంబు ల్భుజాదంద శూకయునం గ్రోలి నీ యరౌవనోద్యదర్చజాగర్యముంజూవవే, శరదబినవసాందచం౦ందవబా ధౌతభాన్వత్కళిందాత్మజాసైక తోత్సంగవీథిం దిభంగ్యాకృతిన్నిల్పియాకుంచిత బ్రూవిలాసంబుతో మోమువామాంసముంజేరంగా శోణదంతచ్చదాంతంబున న్వేణునాళంబు సంధించి రంధ్రాంతర న్యస్త హస్తాంగుళీపల్ల వాగ్రంబు లల్లాడ మైోయించిన న్ముక్తరోమంధ నివందగోబృందవు న్య్యక్తగోవర్యన గొవనివ్యందము న్మందవుందాంశువున్నంద నావేగముం గందళన్నీరసారణ్య జీర్దాగముంగొ గదం౦బించుతత్పంచమారావమున్వించు నయ్యించువిల్కానికిం జిక్కి రాభాది గోపావరోధాంగన ల్దాసిన న్రాససంక్రీడ మాయాసముల్లాసివై సౌఖ్యవారాశి నోలార్పవే, దర్పితాశేష దోషాచరాధీశదుస్సాధమైయున్న నీవిక్రమక్రీడ వీక్షింప నక్రూరుచే మామ పిల్పించినం బోవుచోం ద్రోవ భావాతిగంటైన నీదివ్యరూపంబు6 జూపం బరిభ్రాంతుండై యున్న మన్నింపవే వాని నీవానింగా, భోజభూజాని యుద్వేజనం బందం దద్రాజధానిం 'బ్రవేశించి యేకెంచుచో ముందటం జందనాలేపము చ్చర్శనం బిచ్చిన న్గుజ్జుప్రోయాలికి న్పజ్జకంటైన యందంబు నొందింవవే, యాగవూజార్చితం బైనకోదండము న్గండఖండంబుగా. జేయుచుం దద్ధనుర్దండరక్షా భటస్తోమము స్తంబులంబెలుగా డొల్లగా గా వ్రేయుచు న్మల్లగర్జాభుజాస్సాల నాభీలమై యుల్గసడ్డిండి మారావ వాచాలమై నిగ్రహాయాతరక్షో భటోదగ్రమై యున్న యయ్యుగ్రసేనాత్మజాస్థాని. జొత్తేర దత్తోరణ కోణీ నాధోరణుం డుద్ధతిం బైవయిం గొల్పినం బట్ట పేనుంగు. జెండాడి గండన్రవద్దాన పంకంబునం బుండ్రముం గుంభనిర్ముక్తముక్తా వళింగర్హదామంబును నటి రకంబునం బట్టె మైపూంతయుం బ్రాంతిగాయీసి తద్దంతకాండంబు కేలన్సదాదండమై యుండంధొ ెట్దివై గట్టి చాణూరుజానూరువు ల్నూుమాజు ల్వడింద్రిప్పి నీ వప్పళింప నృయభ్రాంతు. డై పాణ నుంకించునక్రించుం గంసుం ద్రిలోకీనృశంసు న్నియుదక్రియాపదతిం గికెస రయూలద్ధితం (క్క న్లొంతుకో ల్నొక్కవే, దేవతాదుందుభివ్రాతధింధిందిమిధ్యానగాన స రో ఫ్‌ గల్పకడద్రుప్ర సూనాతివరంబు సల త్కేర్షహర్షంబులం ఎ లాల లూనాలివర్ణంబులం బెల్లుగా నెల్లలోకంబు లుల్లానముం బొందంగౌ

లల సక = వానిరాజ్యంబునం బూజ్యుంగా నుగ్రసేనుంటబ్రతిష్టావీతుం జేయవే, దంచు నష్టాదశాక్షాహిణీవాహినీదుర్మదాంధున్షరాసంధు భఖీమాపదేశంబునం జేసి శాసించి కౌంతేయుచే రాజనాయంబు సేయించుచో జాత్యనరాయ నృయుంబేది చేదిక్షమావల్లభుండెంతయున్‌ ద్రుళ్లునంబ్రల్లదం బాడినం బళ్లెరంబెత్తి చిత్రంబుగాం దచ్చిరః కర్తనప్రౌఢి వర్తించి ధాత్రి న్పధావాసుదేవప్రధాచండ శౌండీరు నప్పొండ్రుం జక్రాహతిం జక్కుగాంజేసి యీశాను. బోరన్మహాసేననాగాననవ్యూహసన్నాహము ల్వీడ వెన్నాడి బాణాసుర సృారబాహా సహస్రచ్చిదాకేళిమైవాలి లోకంబు. బాలింపవే, ఘోరభౌమా సురగ్రామజీశిక్షకా ! కౌరవాకర్షితద్రౌపదీరక్షకా ! బేదసందగ్గసాందీపసూనుప్రదా | వేదశాభాశిబాంచత్రృవాళత్పదా! మాధవా! సత్యభామాధవా! టీ. దండకము కృష్ణావతారవర్ణనము - యదుతిలక = యదువంశ్రేష్ట జగత్రయీ ... సరఃపద్మ-జగత్రయీ = మూండులోకములయొక్క, నిర్మితిప్రక్రియా = సృజించుట యందు, కర్మక = ఆసక్తుండగు (బ్రహ్మయనెడు, ఇందిందిర = తుమ్మెదచే, బ్రహ్మచే ననుట. ఉద్భాసి = ప్రకాశించు, నాభీసరఃపద్మ = బొడ్డనెడుకొల( కునందలి తమ్మిగలవాండ ! పద్మానాభుని నాభిపద్మమున బ్రహ్మపుట్టుటంజేసి యాతం

• డాతనినాభిపద్మమునం దుమ్మెదభాతినుండెననియు నాతనినాభి లోంతై కొలంకువలె నమరియుండెననియు భావము, పద్మావతీ ...ద్యోత-పద్మావతీ జ లక్ష్మీదేవియొక్క, పాదపీరాకృతి = పాదవిన్యాస పీఠముయొక్క యాకారముతో, ప్రస్ఫురత్‌ = ప్రకాశించు, కౌస్తుభ = కౌస్తుభమాణిక్యము నుండి, అంకురిత = మొలకలెత్తిన, అళీక = కృత్రిమములైన, బాలాతప = లేయెండలనెడు, ద్యోత = కాంతిగలవాండ |! శ్రీవిష్టునియురమునఃగల కౌస్తుభమందుండు లక్ష్మికి. బాదపీరమువలె నుండెననియు, నద్దానికాంతులు లేయెండలంబోలి వించుచుండె ననియయ భావము. పద్యో..జాల-పత్‌ = పాదమునందైన, ద్యోతరంగిణీ = ఆకాశగంగా సంబందమైన, ఉద = నీటిచే, క్షాళిత = కడిగివేయంబడిన, ఏణాంకభృత్‌ = జింకచిహ్నము గాంగల చంద్రునిభరించినశివునియొక్క, పాంసుల ధూళిచే నిండిన, క్లిష్ట = చిక్కుపడిన,

వేల్లత్‌ = చలించుచున్న, జటాజాల = జడలసమూహముగలవాండ ! తొాలుందొల్త, గంగ విష్ణుపాదమున నుద్భవించి పిదప నీశ్వరునిశిరనున( బడి క్రమముగ

• ముల్గ్లోకముల వ్యాపించెను. దానంజేసి గంగోదకము శివునిపాంసుల జటాజూటమును శుభ్రపణుపంజాలెనని గ్రహించునది. జాలంధర...ఆవాస - జాలంధరోడ్యాణ మూలాఖ్యబంధత్రయీ = 'జాలంధరము, ఉడ్యాణము, మూలము' అను పేరుగల మూండుబంధములయొక్క, బంధ = నిర్బ్భంధముచే, సంధుక్షిత = విజృంభితమైన, స్పర్శన = గాలియొక్క, స్పర్శ = తాంకుటచే, నిర్షంథిత = ముడిలేనివిగా. చేయ బడిన, విప్పంబడిన యనుట. గ్రంథధిషట్క= ఆలుగ్రంథులయొక్క, మూలాధారాది షట్బక్రములయొక్క యనుట. అంతర = నడుమను, ఉన్నిద్ర = మేల్కొనియున్న, కద్రూసుత = సర్పముయొక్క, కుండలినీశక్తి యొక్క యనుట. శ్రీముఖ = శోభాయుక్తమైన మొగమునందైన, జ్వాలవల్లీ = కాంతిలత నుండి, పరిస్రంసమాణ = అంతట జాజుచుండు, ఇందునిష్యంద = అమృతముచేనైన సర్వాంగనిష్పంద = సమస్తావయవముల స్టైర్యముగల, యోగీంద్ర = యోగిశ్రేష్టుల యొక్క, హృద్వేదికా = వమనఃపీఠవఎయలు, ఆవాన = వానస్థానములుగా(. గలవాండా | జాలంధరాదిబంధముల నిర్చ్బంధవశమున గాలి రేంగి తాంకుటకతన గ్రంథిషటష్కము విప్పంబడుననియు, నాన నాగ్రంథిషట్కమున నడువముంగల కుండలినీశక్తి మేల్కొనుననియు, నపుడద్దానినుండి యమృతము జాజుననియు, దదాస్వాద పరాయణులై యోగులు నిశ్చలులై యుందురనియు, నట్టి యోగులమదులను బరమాత్ముండు తావుగా6(గొని యుండుననియు భావము. “మూలాధారము, స్వాధిష్టానము, మణిపూరము, అనాహతము, విశుద్ధము, ఆజ్ఞ అని షట్బక్రములకు6 బేరులు. ఇందే గ్రంథిషట్కముండు నని యెన్నవలయును. బ్రహ్మగ్రంథి, విష్ణుగ్రంధి, రుద్రగ్రంథి - మున్నగునవి (గథధులకు( బేరులు. ఈవాసవాదుల్‌ = ఈ దేవేంద్రాదులు, సరోజాసనున్‌ = బ్రహ్మను, స్తాన్నుగన = ముందగునట్టుగా, చేసి = ఒనర్చి, బ్రహ్మను ముందిడికొని యనుట. |, నర్వంనవాభీరు భారంబున్‌ = భూమియును

॥ భయపడినదానియొక్క బరువును, పోన్‌ = పోవునట్టుగా, త్రోాయవే = తొలంగింపవే, అంచున్‌ = అనుచు, టప్రార్థించినన్‌ = వేండ6గా, దేవకీదేవి గర్భంబునన్‌ = దేవకీదేవియొక్క కడుపున, ఉద్భవంబు = వుట్టుకను, అంది = పొంది, బాహుద్వయద్వంద్వమున్‌ = నాలుగుచేతులును, నందక...వ్రాతమున్‌ - నందక = నందకమనుకత్తియు, స్యందనాంగ = చక్రమును, అబ్జ = శంఖమును, కౌమోదకీ = కౌమోదకియనుగదయు, శార్హ = శార్ణమను ధనువును, ముఖ్య = మొదలగు, ఆయుధ వ్రాతమున్‌ = ఆయుధముల సమూహమును, పీతకౌశేయమున్‌ = పీతాంబరమును, వత్సభాగంబునన్‌ = వక్షస్థ్రలమున, మించు = ప్రకాశించునట్టి, శ్రీవత్సమున్‌ = శ్రీవత్స మనులాంఛనమును, చూపినన్‌ = అగపయుపంగా, తల్లి = దేవకీదేవి, భీతిల్లుచున్‌ = భయపడుచు, కాపు కావంగదే = రక్షింపవే రక్షింపవే, అన్నన్‌ = అనగా, నీవు, అంతలోన్‌, కావుకావంచున్‌ = కావుకావుమునుచు, శిశురోదనధ్వన్యనుకరణము, ఏడ్చుల్‌ = రోదనములు, తలిర్పన్‌ = ఒప్పంగా, కసుంగందవై = పసిపాపవై, తండ్రియత్స్తంబునన్‌ = తండ్రియొక్క ప్రయత్నముచే. నందగోష్టంబునన్‌ = నందునియావులశాలలో, ఉన్నచో = ఉండునపుడు, వ్రేతయై = గొల్లదియై, చేంతిపాలు = చేదుపాలు, విషక్షీరమనుట. క్రోల్బన్‌ = (త్రావించుటక్రై, ఏతెంచు = వచ్చిన, ఆపూతనాభూతనారీకుచంబు = ఆ పూతనయను రాకాసిపడ తియొక్క స్తనమును, అగ్రహస్తంబునన్‌ = చేతికొనచే, పట్టి, తత్రాణనిర్యాణ శంఖంబు = ఆవనితయొక్క ప్రాణములు పోవునపుడైన చిందమును, పూరించు చందంబునన్‌ = నిండించువిధమున, గ్రుక్కలన్‌ = ఊర్చులను, నాక్కి = అణంచి, మక్కించియున్‌ = చంపియు, బండిరాకాసిన్‌ = శకటాసురుని, కీలు = నంధి, ఊడగాన్‌ = వదలునట్లుగా, తన్నియున్‌, వెన్నన్‌ = నవనీతమును, వేమాజు = పలుమాటజు, కొల్గాడంగాన్‌ = దొంగిలింపంగా, గొల్లయిల్లాండ్రు = గోపికలు, నందారవిందాస్యతోన్‌ = నందుని పద్మముఖితో అట్టు = నింద, కావించినన్‌ = చేయంగా, నిక్కపుంబట్టివే = నిజముగ సుతుండవే, అంచున్‌, నిన్‌, పట్టీ = పట్టుకొని, చట్రోలితోన్‌ = [269 |

[కచుని నా ననన జాతిరోటితోడ. కట్టినన్‌ = బంధింపంగా, దిట్టవై = శూరు+డవై, కిట్టి = సమీపించి. పెన్నుద్దిమద్దుల్‌ = గొప్పవగుజంట మద్దులను, యమళార్డునులననుట. పడన్‌, త్రోచియున్‌, శైశవంబున్‌ = బాల్యమును, విడంబింపవే = అనుకరింపవే. దేవకీదేవి యనుపదము మొదలుకొని యింతవణ కేక వాక్యము. ఇందు దేవకికి శ్రీకృష్ణు6 డుదయించి తన నిజరూపముం జూపుట, నందునింటి కంపంబడుట, పూతనను జంపుట, శకటాసురుని హతునింగావించుట, నవనీతమును మ్రుచ్చిచలుట, తల్లి రోటం గట్టగా దానిం గిట్టుట, యమళార్డునుల భంజించుట మున్నగు శ్రీకృష్ణుని శాశవవిలానములు వర్ణితములయ్యెను. లేంగలున్‌ = ఆలదూడలును, గోపబృందంబున్‌ = గోపాలకనమూహమును, బృందావనారణ్యవాటిన్‌ = బృందావనమనెడి యడవియొక్క ప్రదేశమున, నటింపన్‌ = సంచరింపంగా, చలత్కాకపక్షంబుతోన్‌ = కదలు నట్టి పిల్లజుట్టుతోను, బర్హిబర్హావతంసంబుతో = నెమిలిపించెమురూపముగు శిరోభూషణ ముతోడను మంజు...దామంబుతోన్‌ - మంజు = అందమైన, గుంజాఫల = గురివిందల యొక్క, ఉద్దామ = అధికమైన, దొముంబుతోన్‌ = దండతోను, తానమాన(క్రియాశంనీ వంళంబుతోన్‌ = న్వరాంతర(వ్రవర్తనావ్యాపారమును (బ్రకటించు వీల్లనగ్రోవితోను, ఏవు = అతిశయమును, దీవించు = ప్రకాశింపంజేయు, నీస్రోవు = నీరక్షణముగల, వ్రేపాపలన్‌ = గొల్గవిల్గ్లలను, శ్రేవులన్‌ = ఆలవుందలను, వైవరీత్యంబుగాన్‌ = వ్యత్యస్తమగునట్లుగా, అనంగా వేజబుపడునట్లుగా, పాపి = ఎడంబాయంజేసి, అపద్మజు6 డు = ఆబ్రహ్మ, ఒక్కచోన్‌ = ఒకానాకప్రదేశమున, డాచినన్‌ = దాపంగా, వానిరూపంబు = ఆ గోపాలకులయొక్కయు నాలమందలయొక్కయు స్వరూపము, నీవై = నీవేయయి, అన౦గా నీవే గోపాలకులయు గ్రీపులయు రూపును ధరించినవాండవై యనుట. పునస్సృష్టిన్‌ = ప్రతిసృష్టిచేతను, ఆస్రష్ట గర్వంబున్‌ = ఆబ్రహ్మగర్వమును, ఖర్వంబుగాన్‌ = హ్రస్వమైనదిగా, చేయవే = ఒనర్చవే. బ్రహ్మగోపాలురను మందలను దాచివేసి మాయముచేయంగా, శ్రీళృష్ణుండం తానే వాని రూపముందాల్చి

వునన్సష్టియెయనర్చి నృవ్టీకర్తయగు (న్రవ్టగర్వము నడంచెనని భావము. తోయవేగ....ధ్వానము-తోయవేగ = ఉదకవేగముచేత, ఉచ్చలత్‌ = లేచిన, వీచికా = తరంగములనెడు, మర్హళ = మద్దెలలయొక్క, ధ్వానము = ధ్వని, ఆగుబ్బుగాన్‌ = అతిశయింపంగా, ఉబ్బునన్‌ = సంతోషముతో, కేళిన్‌ = విలాసముతో, కాళిందిలోన్‌ _ = కాళిందియను మడుపులో, కాళియాహి....మధ్యంబునన్‌ - కాళియాహి = కాళియమను నాగము యొక్క, స్ఫృా = పడగలనెడు, రంగ = నాట్యభూమియొక్క, మధ్యంబునన్‌ = నడుమను, తాండవంబు = నృత్యమును, ఆడవే = చేయవే తోడిగోపాలకథ్రేణికిన్‌ = నీతోంగలిసిమెలిసి యున్న గోపాలురకును, నీకున్‌, జన్నంబులన్‌ = యజ్ఞంబులందు, మీందుగాన్‌ = ముడుపుగా, ఉన్న = ఉంచిన, అన్నంబులన్‌, వంచితాత్మేశలై = మోసపుచ్చిన పతులుగలవారై, పంచలన్‌ = గృహ పార్వ్శదేశముల, చల్చులు, అందిన్‌ = అందింపంగా, ఇది శబ్దపల్లవమని యందురు. మునిస్రీలకున్‌ = మునిపత్సులకు, లీలన్‌ = విలాసముతో, కైవల్యమున్‌ = మోక్షమును, కొల్ల = అనివార్యముగా, ఈవే = ఒసంగవే. మునిపత్నులు తమ పతులక్షుందెల్పక దేవతలకై ముడుపుగానుంచిన యన్నములందెచ్చి శ్రీకృష్ణునకును, నాతనితోడిగోపాలురకును నాసంగ వాని నారగించి వారికి మోక్షముం గృపచేసెనని భావము. సర్వదేవతా స్వరూపుండును, యజ్ఞవురుషుండును నగు శ్రీకృష్ణుం డిట్టానరించుటలో వింతయేమి? తత్రీణనమునకేగదా యజ్ఞాదు లేర్చడినవి. పెనుంజిల్వయై = పెద్దపామయి, బల్విడిన్‌ = ఉద్ధతితో, జంగిలిన్‌ = ఆలమందను, మింగు దైతేయువాతన్‌ = రాక్షసునినోటను, వడిన్‌ = వేగముగ, చొచ్చి = ప్రవేశించి, మై = శరీరమును, పెంచి = వృద్దినందించి, తత్కాయమున్‌ = ఆసర్పరూపియగు రక్కసుని శరీరమును, రెండువాయల్‌ = రెండు చీలికలు, పడన్‌ = పడునట్లుగా, చించి = చీరి, గోపంక్తిన్‌ = ఆలచాలును, పోషింపవే = రక్షింపవే. గుంపులై = సమూహములై, ఇంపులన్‌ = (ప్రమలతో, కూడి = కలసి, అభీరులు = గొల్లలు, ఆదేవతానేతకున్‌ = ఆదేవేంద్రునకు, జాతరల్‌ = ఉత్సవములు, సేయన్‌, వారించి [271]

_ వలదని, తత్పూజనల్‌ = అయ్యర్చనలను, నీవు, కైకొన్న = స్వీకరింపంగొ, మేకొన్న = అంగకృతమైన. ఎరర్యాతొ ,శక్షుద్దకొపముతో, పుష్కలావర్తకాబ్దంబులన్‌ = పుష్కలావర్తకములను ంఛ్యక్ష్య్షిట్రోను, పంవంగా, అంపజా లంబుగాన్‌ = బాణసమూహమగునట్టుగా, కొండలు, ఉర్హంగన్‌ = పెకలింపంబడునట్టు, వర్షించినన్‌, కాందిశీకత్వమున్‌ = భయసడి పాజిపోవుటను, పాందు = పొందిన, ఆమందలన్‌ = ఆఅలమందలను, ప్రోవన్‌ = రక్షించుటకొజ్డై, గోవర్థనంబునన్‌ = గోవర్జ్దన మనుకొండను, ఎత్తవే = "బైకెత్తితివిగావా! గొల్ల లెల్ల దేవేంద్రున కుత్సవం బొనర్బ నెంచి సర్వసంభారములం గూర్చికొని సిద్ధముగనుండ శ్రీకృష్ణుండు వారి నింద్రునకై జాతర సయవలదని వారించితత్సంభారములను, దత్పూజనములను, దత్సానమునం దానే పాందంగా నింద్రుండు కోపించి పుష్పలావర్తముల ననిపి మహోపద్రవముగ వర్షింపించిన గోవులు గోపకులును గాందిశీకులుగాంగ గోవర్ధనము గొడుగుపడువున నెత్తి దొనిక్రింద గోవులను గోపకులను నుంచి రక్షించెనని తాత్పర్యము. మత్తవేదండము ఇ మదగజము, ఉద్వత్తిన్‌ = ఉద్ధతితో, నెత్తమ్మిపూవు = మనోజ్ఞమగు పద్మమును, _ ఎత్తురీతిన్‌ = ఉద్ధరించుగతిని, నిలింపా...వర్ణమున్‌ - నిలింప = దేవతలకు, అనిశ = ఎల్లపుడును, అరిష్ట = ఆపత్తును, ద = ఇచ్చునట్టి, అరిష్ట = అరిష్టమను "పేరుగల, మాయాబలీ వర్థమున్‌ = కృత్రిమవృషభమును, పట్టి, మర్దించితి = కొట్టితివి, అంచున్‌, వడిన్‌ = శీఘ్రముగ, శూలకలాశ్వాకృతిన్‌ = మదించినయశ్వము నాకారముతో, డౌసినన్‌ = సమీపింపంగా, రూ. అ. దాయు. దకారమునకు డకారము కల్గె. కేశిజీవానిలంబుల్‌ = శకేశియను రాక్షనుని ప్రాణవాయువులను, భుజాదందశూకంబునన్‌ = చేయియనునర్పముచే, క్రోలి = త్రావి, నీయావనోదధ్యద్భుజాగర్వమున్‌ = నీసంబంధమైన ప్రాయమువలన నుదయించిన భుజములమదమును, చూపవే = అగపజుపవే! సర్పము వాయుభక్షకమగుటం జేసి 'ప్రాణవాయుభక్షణసమర్ధనార్థము భుజమునందు సర్పత్వ మారోపితమయ్యెను. శరదభినవ ... వీథిన్‌ - శరత్‌ = శరత్కాలముచే, అభినవ = నూతనమైనదియు, సాంద్ర = తఅచైనది యునగు,

చంద్రప్రభా = వెన్నెలచే, ధౌత = తెల్లనైన, భాస్వత్‌ = ప్రకాశించునట్టి, కళిందా త్మజా = యమునానదియొక్క, సైకత = ఇసుకతిన్నెయొక్క, ఉత్సంగవీథిన్‌ = అంక భాగమున, త్రిభంగ్యాకృతిన్‌ = మువ్వంకయైనయాకారముతో, నిల్చి = ఉండి, ఆకుంచిత భూవిలాసంబుతోన్‌ = గజీివంకబొమలయొక్క అందముతో, మోము = ముఖము, వావూంనమున్‌ = ఎడవుభుజమును, చేరంగా = చెందంగా, శోణదంతచ్చదాంతబునన్‌ = ఎజ్జనైన పెదవియొక్క కొనచే, వేణునాళంబున్‌ = పిల్లనగ్రోవిని, సంధించి = పట్టి, రంధ్రాంతర....గ్రంబులు - రంధ్రాంతర = బిలములమధ్యలందు, న్యస్త = ఉంచంబడిన, హస్త = చేతులయొక్క, అంగుళీపల్లవ = చిగురులంబోలు (వ్రేళులయొక్క, అగ్రంబులు = కొసలు, అల్టాడన్‌ = చలింపం గా, మైయించినన్‌ = వాగునట్టుచేయంగా, ముక్త... బృందమున్‌ - ముక్త = విడువ6 బడిన, రోవముంధ = నెమురుకలదియు, నిష్పంద = చలింవ నిదియునగు, గోబ్బందమున్‌ = ఆవులనమూహమును, వ్యక్ష...నిష్యందమున్‌ - వ్యక్త = ప్రకటితమగు, గోవర్జనగ్రావ = గోవర్దనపర్వతపురాలయొక్క, నిష్యందమున్‌ = స్రవించుట యును, మంద...వేగమున్‌ - మందమంద = మిగుల మందమైన, అంశుమున్నందనా = సూర్యునిక్తూంతురగు కాళిందియొక్క, వచేగమున్‌ = త్వరయును, కందళత్‌...గమున్‌ - కందళత్‌ = మొలక్షలెత్తు (చిగుర్చు), నీరసారణ్య = =. ఎండినయడవియందలి, జీర్ణాగమున్‌ = మునలిమ్రాంకులుగలదియు, కాన్‌ = అగునట్ట్లుగా, కదంబించు = వాసించునట్టి, తత్పంచమారావమున్‌ = ఆవేణునొద సంబంధమగు పంచమధ్వనిని, వించున్‌ = ఆకర్షించుచు, అయ్యించువిల్కానికిన్‌ = ఆమన్మథునకు, చిక్కి = వశలై, రాధాదిగోపావరో ధాంగనల్‌ = రాధ మున్నగు గోపాలుర భార్యలు, డౌన్‌నన్‌ = చేరరాంగా, రాసనంక్రీడన్‌ = రానక్రీడచే: మాయానముల్తాసివై = మాయానందముగలవాండవై, సౌఖ్యవారాశిన్‌ = సుఖ సముద్రమున, ఓలార్చవే = ఈందంజేయవే. శరచ్చంద్రికచే మిగుల ధవళితమైన యమునా పులినోర్విని శ్రీకృష్ణుండు మువ్వంకగానిల్చి గజివంక బొమలమర మోము ననా [273

పకన కతకనుపునక ప కసా వామాంసమున నమరిచి పెదవులందు మురళినమర్చి మురళీబిలముల వ్రేళులు చలింప( బంచమనాద మెలర్ప వాయింప, నాలమందలు నెమురువేయుటమాని నిశ్చలముల్లె నిల్బననియయి, గోవర్టనగిరిశిలలు కరంగెననియు, యమునాప్రవాహవేగముంగూడ మిగుల మెల్లనయె్యె ననియు, (మడులు చిగిర్చెననియు, రాధాదిగోపాంగనలు మన్మధవశలై యాతనికడ కేతెంచిరనియు, వచ్చినవారలను రాసక్రీడావిశేషమున గృత్రిమానందపరవశుండై యానందొట్టి నోలలాడించెననియు భావము. అనంగా శ్రీకృష్ణుని మురళిగానమాధురిని రాలు గరంగెననియు, నావులుగూడ పరవశములయ్యననియు, గోపికలు మన్మధవశ లైరనియు యచేతనమగు యమునాప్రవాహముంగూడ( బరవశమయ్యెననియు, 'మోడులుగూడ. జిగిర్చెననియు' దాత్పర్యము. గోపికలసమూహమున నొక్కొక్క ద్వంద్వముతో శ్రీకృష్ణుండు తా నొక్కండే పలురూపములం దాల్చి మండలాకృతిని విహరించుట రాసక్రీడావిశేషముగాం దెలియుచున్నదిి. దర్చితా...దుస్సాధమై-దర్చిల = గర్వితులైన, అశేష = సమస్తమైన, దోషాచరాధ్సీశ = నిశాచరపతులకును, దుస్సాధమై = సాధింపరానిదై, ఉన్న నీవిక్రమక్రీడన్‌ = నీపరాక్రమళ్రీడను, వీక్షింపన్‌ = చూచుటకై: అక్రూరుచే = అభ్రూరుండనువానిచే, వూమ్సు _ మామయగుకంస్తు( డు, పిలించినన్‌ = పిలిపింప6గా, పోవుచోన్‌ = ఏగునపుడు, తోవన్‌ = మార్గమున ల హాతగంబు నా ఊహింపరానిది, ఐన, నీదివ్యరూపంబున్‌ వ నీమంగళరూపమును చూపన్‌ * అగపజుపంగా, పరిభ్రాంతు,డై జ విమోహితుండ్రై, ఉన్సన్‌ = ఉండంగా వానిన్‌ * ఆయతక్రూరుని, నీవానింగా = నీభక్తునిగ్గా మన్నిపనే జా ॥ నుండు శ్రీకృష్ణుని పరాక్రమముం జూడ నక్రూరునిచే బిలిప్టైక “ గాలంంవచి. కం లో నక్రూరునకుం దన దివ్య రూపముం పాపి అంబ6గా శ్రీకృష్ణుల డేగుచు దారి వాని మన్నించెననియు భావము. భోజభూు లో. దాన నాతండు భ్రాంతుండుగౌ భయమును, అందన్‌ = పాందునట గ కంసుండు ఉద్వేజనంబు ముఖ్యపట్టణమగుమధురను. ప్రవేశంచ్చి న! + తదాజధానిన్‌ = క

చ ఎతెంచుచోన్‌ = వచ్చునపుడు: పైపవవనావవనమన్య

క్‌

చందనాలేపమున్‌ = చందనపంకమును దర్శనంబు = కాన్కగా, ఇచ్చినన్‌ = ఒసం గంగా, గుజ్జుప్రోయాలికిన్‌ = కుబ్బ్జయనుగృహిణికి, సజ్జకంబైన = మనోజ్ఞమైన, అందంబున్‌ = సొగసును, ఒందింపవే = పొందునట్లు చేయలేదా! చందనాలేపము న్లాన్మగా నొసంగం గుబ్దకు సుందరరూపముం గృష్టుండు కృపచేసెనని భావము. యాగపూజార్చి తంబైన = యజ్ఞార్చనచే. బూజితమైన, కోదండమున్‌ = ధనువును, బండబండంబుగాన్‌ = తుత్తునియలుగా, చేయుచున్‌, తద్ధను...మస్తంబులన్‌ - తద్దనుర్దండ = ఆకోదండము యొక్క= శిరస్సులను, పెల్లుగాన్‌ = అధికముగా, డొల్గంగాన్‌ = జాజునట్ట్లు, వ్రేయుచున్‌ = కొట్టుచు, మల్ల....భిలమై - మల్ల = జెట్టలయొక్క, గర్జా = సింహనాడములతోడను, భుజాస్సాలన = బీజముల యప్పళించుటలతోడను, ఆభీలమై = భయంకరమై, ఉల్లసత్‌ ...వాచాలమై - ఉల్లసత్‌ = ఒప్పుచున్న, డిండిమారావ = డిండిమమను వాద్య విశేషము యొక్క ధ్వనిచే, వాచాలమై = ధ్వనించుచున్నదై, నిగ్రహా...దగ్రమై - నిగ్రహ = శిక్షించుటకై, ఆయాత = వచ్చిన, రక్షోభట = రక్షోభటులచే, ఉదగ్రమై = అధికమైనదై, ఉన్న అయ్యుగ్ర సేనాత్మజాస్టానిన్‌ = ఆకంసుని యాస్థానభూమిని, చొత్తేరన్‌ = ప్రవేశింపంగా, తతోరణ క్షోణీన్‌ = ఆసభాభవనబహిర్ద్వారప్రదేశమున, ఆధోరణుండు = మావటీండు, ఉద్ధతిన్‌ = అతిశయముతో, పైపయిన్‌ = మీ6ంద మీ6ద, కొల్పినన్‌ = పురికొల్పంగా, పట్టపేనుంగున్‌ = పట్టపుగజమును, గువలయాపీడమను దానిని, చెండాడి = చంపి, గండ...వంకంబునన్‌ = బురదచే, వృండ్రమున్‌ = తిలకవును, కుంభనిర్ముక్తముక్తావళిన్‌ = కుంభస్థలము నుండి జాజిన ముత్తెముల సమూహముచే, కర్ణదామంబునున్‌ = చెవుల కలంకారమగు దండను, కట్టి = కూర్చికొని, రక్తంబునన్‌ = ఆయేను6గు నెత్తుటిచే, పట్టె = సాంద్రమగు, మైపూంతయున్‌ = శరీరలేపమును (చందనపు(బూంతవంటిదానిననుట), ప్రాంతిగాన్‌ = సొగసుగా, పూసి = పూసికొని, తద్దంతకాండంబు = ఆయేనుంగుయొక్క దండముంబోలు దంతము, కేలన్‌ = హస్తమున, గదాదండమై = గధరూపమగు నాయుధవిశేషమై, ఉండంగాన్‌, జెట్టివై

తన్నా = మల్లుంవై, చాఖూరు = చాణూరుని, జానూరువుల్‌ = మోకాళ్లను దొడలను, నూజణుమాజుల్‌ = నూజుపర్యాయములు, వడిన్‌ = శీఘ్రముగ, త్రిప్పి = గిరగిర ద్రిప్పి, గిట్టి = చంపి, నీవు, అప్పళింపన్‌ = చజువంగా, భుజోర్వాస్భాలన మొనర్చ గా ననుట. భయభ్రాంతు.డై = భయముచే! దెలివితప్పినవాండై, పాజన్‌ = పాజీపోవుటకు, ఉంకించు = యత్నించునట్టి, అక్కించున్‌ = ఆరాక్షసుని, కంసున్‌ = కంనుని. త్రిలోకీనృళశంసున్‌ = ముల్గ్లోకములకు హ్హింనకుంటైనవాస్టీని, నియుద్ధక్రియా పద్ధతిన్‌ = బాహుయుద్ధ వ్యాపారముయొక్క మార్గమున, కిక్కెనన్‌ = మిక్కిలి నొక్కుటచేత, గొంతుక్రోల్‌ = కంఠ నాళమును, నొక్కవే = అదుమవే!, దేవతా....హర్షంబులన్‌ - దేవతా = సురలనంబంధమైన, దుందుభివ్రాత = దుందుంభులను వాద్యవిశేవములగువింయెలయక్క, దిందింధివింధద్వాన = ధింధింధిమియనుధ్వనితోంగూడిన, గానస్వర = గీతన్వరములయొక్క, ఉత్కర్ష = అతి శయముచేనైన, హర్షంబులన్‌ = సంతోషములతో, కల్పకద్రు....వర్షంబులన్‌ - కల్పకద్రు = కల్పవృక్షసంబంధమైన, ప్రసూనాతివర్షంబులన్‌ = పుష్పరూపములగు విపులమైన వర్షములచే, పెల్గ్లుగాన్‌ = అధికముగా, ఎల్లలోకంబులున్‌ = నమన్తలోకములు (అనంగా వానియందలిజను లనుట), ఉఊల్దానమున్‌ = నంతోషమును, పాందంగాన్‌ = పాొందునట్ట్లుగా, వానిరాజ్యంబునన్‌ = ఆకంనునిరాజ్యమున, పూజ్యుంగాన్‌ = పూజింపందగువానినిగా, ఉగసేనున్‌* = ఉగ్రసేనుండను కంనునితండ్రి ప్రతిష్టాపితున్‌ = నెలకొల్బంబడినవానినిగా, చేయవే = ఒనర్బ్చవే. కంసునిరాజధానిం బ్రవేశించునపుడు బహిర్వారమున మావటీండు మదగజముం గువలయాపీడముం దనపై. బురికొల్ప్బ శ్రీకృష్ణు. డద్దానిం జంపి దానిమదమున! దిలకమును దిద్దికొని దాని కుంభస్థలమునందలి ముత్యములం గర్జవూరముగంజేసికొని దానిరక్తము మ్రైవూంతగనొనర్చి దాని దంతముం గదాదండముగంజేకొని భయదమైన కంసాస్థానభువింజొచ్చి చాణూరుని మల్లుని మడియంేసి కంసుని కంఠనాళమును నొక్కి చంపి యాతనిపట్టణమున నాతని

తండ్రి నుగ్రసేనుం దేవదుందు భులు మయం టబ్రతిష్టించెనని భావము. దుష్టున్‌ = దుర్మార్లుని, అష్టాదశాక్షాహిణీ వాహినీదుర్మదాంధున్‌ = పదునెనిమిది యక్షాహిణుల పరివాణముకల సేనచేనైన దుస్టమైన గర్వముచే (గ్రుడ్మివాండైనవానిని, పదునెనిమిదక్షాహిణులు గలవని గర్వించి కన్నుగాననివాండనుట కన్నుగాననివా6 డనుట జరాసంధున్‌ = జరాసంధుండనువానిని, భీమావదశంబునంజేసి = భీమునిమిషచే, శాసించి = చంపి, కౌంతేయుచేన్‌ = ధర్మరాజుచే, రాజసూయంబు = రాజసూయమను యజ్ఞంబును, చేయించుచోన్‌ = ఒనరింపంయేయు నప్పుడు, జాత్యసూయన్‌ = జాతియందైనయసూయచే, తానుత్తమక్షత్రియుండననియుంగృష్టుం డు కాండనియు ననునీర్వచే ననుట. భయంబు = వెజపును, ఏది = విడిచి, చేదిక్షమావల్లభుండు = చేదిదేశాధీశుండగు శిశుపాలుండు, ఎంతయున్‌ = మిక్కిలి, త్రుళ్లునన్‌ = మిడిసిపాటుచే, ప్రల్లదంబు = దుష్టాలాపమలు, అడినన్‌ = పలుక(గా, పళ్లెరంబు = పళ్లెరముంబోలు చక్రమును, ఎత్తి = పైకెత్తి, తచ్చిరఃకర్తనప్రాథిన్‌ = ఆతని తలనజు కుటయుందలి (పౌఢత్వములతో, వర్షించి = జఒవ్సీ, పదునెనిమిదక్షాహిణులు తనకు(గలవని గర్వించియున్న జరాసంధుని శ్రీకృష్ణుండు భీమునిచే జంపించి శత్రుశూన్యముగ భువినొనర్చి శత్రుజయానంతరమున6 జేయ దగినరాజనరాయ మనుయాగమును గౌంతేయా (గ్రజుచే6 గావించియం దర్భ్యప్రదానవిషయమునం దన్నర్హునిగ నెన్నికొనంగా శిశుపాలుండు తన్నుత్తవు క్షత్రియు6 డవు గావని- దుర్చాషలాడిన( జక్రాహతి నాతని తలం దునిమెనని భావము. రెండుశకలములుగ నుదయించినవానిని జర యనుదేవత సంధించి యొకటిగం జేయుటంజేసీ జరాసందనామ మా చేదీశునకు. గల్గెను, అక్షోహిణియనియు నోకారమధ్య ముగంగవు లుపయోగించియున్నారు. 'సహస్రాక్షోహిణు లట్లు మీరు చూడరె యెందున్‌' అని తిక్కన. ఇరువదియెొుకవేయియు నెనిమిదినూర్డ డెబ్బదిరధములును, నన్నియె గజము లును నరువదియేనువేయిలయారునూర్ల పదిగుజ్జములును, నొకలక్షయు. దొంబది మూండు వేయిలమూండువందలయే.

బది కాల్చ్బలమును గల్గినవాహిని యక్షోహిణ్‌నాంబడునని యాది పర్వము. రాజసూయము = రాజుల జంపినకారణముగా. జేయునది. ధాత్రిన్‌ = బువిని, వృధావాసు...శౌండీరున్‌ - వృధా = వ్యర్హముగా, వాసుదేవ = వాసుదేవుండను, ప్రధా "= ప్రసిద్దిగల, చండ = దుష్టుంణైన, శౌండీరున్‌ = గర్వితుండైనవానిని, అప్పాండ్రున్‌ = ఆపౌండ్రకు6 డనువానిని, చక్రాహతిన్‌ = సుదర్శనమనుచక్రంపు దెబ్బచే, చక్కుగా = ముద్దగా, చేస్తి చంపి యనుట. శ్రీకృష్ణుండు వసుదేవాపత్యముగాన వాసుదేవుం డనుపేరాతనియెడల నవ్యర్థమగును. పౌండ్రకుండట్టుగాక తగనిరీతిని దావాసుదేవుం డనుతననామముం దాల్చి దుష్టుండై పరగుచుంట శ్రీకృష్ణు. డాతనిం జంపెనని తాత్పర్యము. ఫోరన్‌ = యుద్ధమున, మహాసేన...వ్యూహములు - మహాసేన = కుమార స్వామియొక్కయు, నాగానన = గజాననునియొక్కయు, వ్యూహసన్నాహము = సేనా సన్నివేశపుం గ్రమములు, వీడన్‌ = విచ్చిపోవునట్టుగా, ఈశానున్‌ = శంకరుని, వెన్నాడీ = తజిమి, బాణాసుర...కేళిమైన్‌ - బాణాసుర = బాణుండనురక్కసునియొక్క, స్పార = విస్తారమైన, బాహా నహస్ర = వేయిచేతులయొక్క, ఛిదాకేళిమైన్‌ = నజికుటయను నాటచేత, నాలి = మించి, లోకంబు = జగమును, పాలింపవే = రక్షింపవే. శ్రీకృష్ణసుతు. డనిరుద్ధు డుషాసఖి యగు చిత్రలేఖ దగుమంత్రబలమున బాణతనూజయైన యుష యను కన్యకదగునంతిపురంబునకు గొనిపోయడి యామెతోడం గూడియుండ నంత నామెకు గర్భమొదవ దత్కన్యాసఖులు భయపడి బాణున కావిషయమును నివేదించిరి. అంత నారాక్షసరా జనిరుదు(గారాగారమున నిరుద్ధుంజేసెను. శ్రీకృష్ణుం డాతని విడువుమని కోరినను నాతండు విడువకుండెను. బాణునితపమునకు మెచ్చి శివుం డాతనివాకిటం గాపరియై యుండువాండు గొన శ్రీకృష్ణాదులు బాణునిపై దండెత్తినపుడు శివుండు తన 'భర్తునకుం గుమారస్వామి తోడను గజముఖునితోడను బ్రమథగణసమేతుండై తోడు సూపును అయ్యదనున జన్యమున శ్రీకృష్ణుం డాకుమారబలమును గజముబుని బలమును గాందిశీకమొనర్చి ందాశునోడించి బాణుం జరపి యుషానిరుద్భులం గొని వురికేగి వారికీ6 చననవనననినవననవనవవవవయ.....).్య.. [222] న

నలా న న పా గల్యాణవెొొునర్చెనను కథ యిచట ననునంధింపందగును. వోరభామా సురు[గ్రామణీశిక్షకా! = భయంకరుండైన భూమీనుతుండైన నరకానురుం డనురాక్షస ్రేష్టుని శిక్షించినవాండా! కౌరవాకర్షిత ద్రౌపదీరక్షకా! = కౌరవునిచే నీడ్వంబడు ద్రౌపదిని రక్షించిన వాండా! బేదసందగ్ధసాందీపసూనుప్రదా = దుఃబముచేం బరితప్త( డైన సొందీపునకు( గుమారు(నాసంగినవాండా, (ఉజ్జీవింపంజేసినవాండనుట) వేదశాఖాశిబాంచత్‌ ప్రవాళత్పదా = వేదములను కొమ్మలయొక్క యగ్రముల నొప్పునట్టి చిగుళ్లవలె నాచరించుపాదములు గలవాండ, వేదాంతవేద్యుండని భావము. మాధవా = శ్రీకృష్ణా (లక్ష్మీపతీ!) దీనిచే రుక్మిణీ పతిత్వము సూచితము. సత్యభామాధవా = సత్యభామకు. బతియైనవాండా. విశే.ఇందు శ్రీకృష్ణునితైశవాద్యవన్సలం దగుకృత్యములు సరనముగ వర్ణితములు అందు ముఖ్యముగ దుష్టశిక్షణ మిందు సూచితమగుటంజేసి, యాతనివిష్ణుత్వమును నమర్థితమగుచున్నది. దీనిం దండకంబండ్రు. ఇది యుద్ధరమాలావృత్తములో. జేరును. తాలుందొల్త నగణములు రెండు నిల్పి పిదప నన్నియు రగణములే నిల్చుట యొక లక్షణము. ఒక నగణము తొలుతను, బిదప నన్నియు6 దగణములే నిల్పుట వేజొక పక్షము. అన్నియు దగణములే నిల్పుట యొండొకపక్ష్తము ఇందేదేని స్వీకరింపనగును. ఈ దండకమునం దొలుత రెండు నగణవులును బిదవ రగణములును నిల్చ్బంబడినవి కొన మొదటనవ్రాసినలక్షణమునకె యియ్యది లక్ష్యమగుచున్నది. సమానమగు గురు లఘువులు గలరగణములతోనే కూర్చంబడినదౌట దీని గణనమకదండక మనః జనును. మవమునోవారవములగు నను(ప్రాసాదిశబ్బాలంకారవులతోడను స్వభావోక్ష్యాద్యర్థాలం కారముల తోడను, మృదుమధురపదసందర్భముతోడను, నిది వ్యాద్యంబై వెలయుచాన్నది. ము క్కు తివ్మునార్య్యవముద్య వ ల్కిం దాయాయీసందర్భముల మనోజ్ఞమై యమరి యున్నది. ననన లా నా

పారిజాతాపహరణము తృతీయాశ్వాసము -=ఏ కృష్ణుండు వైజయంతమున విడియుట :- చ. అని కొనియాడి విశ్వభువనైకధురంధర 1! నేడు రేప్పునీ వనితయు నీవు నిచ్చట నవశ్యము మజ్జనభోజనాదిపూ శ జనములు గైకొన న్వలయు సమ్మతియై నని పల్క దేవతా జననికి మొక్కి యియ్యకొని జంభవిరోధిమొగంబు-జూచినన్‌. 39 టీ. అని, కొనియాడి = నుతించి, విశ్వభంవనై కదంరందర =

• సమస్తప్రపంచమునకు ముఖ్యు.డైనభారవాహకుండా, నీవనితమున్‌, నీవున్స్‌ నేండున్‌ = ఈదినమునను, రేపున్‌ = మజుచటిదినమునన్సు, ఇచ్చటన్‌, అవశ్యమున్‌ = తప్పక, మజ్జన భజనాదిపూజనములు = స్నానము భోజనము మున్నగుసపర్యలు, సమ్మతిమైన్‌ = అంగీకారముతో, కైకొనన్‌ వలయును = 'స్వీకరింపవలెను, అని, పల్కన్‌ = అనం గొ దేవతాజననికిన్‌ = దేవతలకు. దల్లియైనయదితిక్రి, మొక్కి = నమస్కరించి, నింద్రుని మోమును, చూచినన్‌ = తిలకింపంగా, భా. సుగమము. వ్యా-విశే. మెయి. మయి. మై. ఇవి తృతీయా ప్రత్యయార్దకములు. యు చు. అమరవిభుండు సేరి వినయానతు. డై విడిపట్టు వైజయం తమునను జిత్తగింపు మన నవ్వుచు దదృ్భలదైత్యవైరి హ స్తముం గయిదండ గొంచు గిరిశప్రముబాఖిలలోకపాలకుల్‌ కమమునం జేరి కొల్వం జని కొంచెం దదున్నతసౌధరాజమున్‌ 40 టీ, = | ప అమరవిభుందు = దేవేంద్రుండు, చేరి = సమీపించి, వినయావనతుందే = అడ(€ డె న న్‌ లు వెజయంతమను న = విడిదల (బస) వైజయంతమునన్‌ *

పారిజాతాపహరణము తృతీయాశ్వాసము

అను[గ్రహింవృుము. అనన్‌, నవ్వుచున్‌, తదృలద్దెత్యవైరివాన్తమున్‌ = ఆబలాసురశత్రువగు నింద్రునిచేతిని, కయిదండ = ఊంత, కొంచున్‌ = స్వీకరించుచు, గిరశప్రముఖాబిలలోకపాలకుల్‌ = ఈశానుండు మొదలగులోకపాలురు, క్రమమున్‌ = వరునగా, చేరి = నమీపించి, కొల్యన్‌ = సేవింవంగా, చని = ఏగి, తదున్నతసౌధరాజమున్‌ = అయ్యింద్రునిసౌధశ్రేష్టమును, కాంచెన్‌ = చూచెను.

భా. సుగమము. వ్యా-వి. కయి. రూ. కై. కయి = చేతికి దండ - ఆశ్రయము = కైదండ. =: వైజయంతవర్ణనము :- వ, అదియును నామరసరిదుపహృత హేమతామరసస్తోమతోరణాదామ రామణీయక సూచితసౌదామనీవిలసితంబును, గనత్కనకకింకీ ణీకులసంకులక్వాణముగ్ధమధురాలాప నృత్యన్నిజావత్యవవార్త్యావవాపార్శ్యవవర్తవాన విమానన ౦తానంబును, నర్ధిజనాభిముతదానార్థ నంగ్రహనంళశయాపాది సమస్తవన్తువ్రతిబింబనంభఖావిత శేఖరీకృతచింతారత్నంబును, నక్తీణ సహస్రాక్షమణిగవాక్షావ లీసాక్షాత్సత నాకలక్ష్మీకటాక్ష వీక్షావిశేషంబును, ననర్హమణిస్తంభ ప్రతి బింబితనృత్యదప్పరస్సహస్ర ప్రదర్శమాన లాస్యావలోళన సారస్యాగతగ్భవుదేవతాశత నన్నిధా నంబును, పులోమనముచిజంభపాకవృత్ర బలప్రముఖవై త్యవిధ్యంననసన్నద్ద్ధ శతమన్యుజన్య న న్నావోనుకారి చిత్రకర్మ్శవిచిత్రితబిత్తిజబాగంబును, వళితరాచిరరుచి నిరంతరస్నొాటి కకూటాంతర విశ్రాంత రావళోచ్చెతశ్రువ నర్సోచ్య మానక్షీ రసాగరస్నానకవముంబును, దరంగితవుణి ఖృంగారక వీటీకాకరండతాలవృంతచామరదర్పణకళాచికాపాదుకాది పరికర ప్రపంచ సంచితకరాంచల విశ్వకర్మనిర్మిత యంత్రపాంచాలికాసంచయ వంచితపరమార్థపరిచారికాసార్ధంబును, నిరంతరసంతానా నోకహదుకూలమయ పతాకాశతాకారితాకాశగంగాచటులతర తరంగావతర ణంబును, నవుంతత న్తంతస్యవానతోయుకర్మాంతిక నిర్ముక్తవుందారవిటవ్‌ [21]

మకరందగంధనసలి లసే కాతిరేకశీతలమణివేదికావదేశంబును, బహిర్ద్వ్యారవితర్జి కావ్రకోవ్ట్చథవ్ర తిష్టావి తాష్టావదఖట్వా న్తీర్గ వారిచందన సాలబాలవల్లవోల్లనితనందధ్యారాగనందధానంబును, నవిరళకల్ప (వనవరజః పటలపటవాసపాంనువాసిత కౌశేయవీతానవటీప్రకటీకృత చంద్రాతపపరిపాటికంబు నగుచుం6 జతంరతరశచీకరవిరచితంబు లై వుణికంట్సి వవుతల(వ తిబవింబితతారకాకుటుంబంబుల విడంబించు పారిజాతకుసుమోపహారంబులవలన, స్వాహాబాహాంచలావహితంబులై మహారజత పాత్రంబులం జిత్రంబులుగా వెలుంగునారాత్రి కాదీపకళికలవలన, యమకామినీధూమోర్లా తీర్ధంబుల్లై విస్తీర్ణంబుగొనెగయు వలయజకాలాగురుధళావధోరణులవలన, యళాతుదొానావరోద వదళవిదీయవూానంబులై విలనీల్లు గృవావ్రవేశన వవయున వబమచితబలివిదాన నంవిధదానంబుల వలన బాశధరమత్తకాశినీసనూత్రితంబులై విలోకనపాత్రంబులగు లలితప్రవాళలతావందన మ్లాలికలవలనలం బవమానమానవతీనియుక్తంబు లై బాలికాజనంబులకరతలంబులం బరి భ్రమించు కర్పూరతాలవృంతంబులవలన, నరధర్మసధర్మిణీనిర్మితంబులగు నిధానకల్పిత శంఖపద్మమకరాకారరంగవల్లీిమతల్లికలవలన, నయనోత్సవం బావహిలం (బ్రవేశించి వాసవ వహ్నివైవస్వతవాసతే యీాచరణవరుణవాయువసువల్లభవామదేవుల వరున వీడ్కొల్పి సత్యభామాసహితుం జై యథోచితకృత్యంబు లాచరించి యనంతరంబ. టీ. ఈగద్యమున దేవేంద్రుని వైజయంతమను ప్రాసాదము వర్ణితము. ఆమర సరిత్‌.....విలసితంబును - అమర = సురలసంబంధమైన, సరిత్‌ = నదినుండి, అనంగా వుందాకినినుండి యునుట, ఉవవ్శాత = తీనికొనిరాంబడిన, హేమతామరసస్తోమ = బంగరు పద్మములసమూహములచేనైన, తోరణదామ = . _ తోరణమాలికలయొక్క, రాముణీయక = అందముచే, సూచిత = ప్రకటితమగు, సౌదామనీ = మెజణుంగులయొక్క, విలసితంబును = (ప్రకాశముగలదియు, అవైజయంతమున హాటకపద్మనిర్మితములగు తోరణములు గట్టంబడెననియు,

నయ్యని మెజుంగుందీవలంబోలి తళతళలాడుచుండె ననియు. దాత్పర్యము. కనత్కనక....సంతానంబును - కనత్‌ -= ప్రకాశించునట్టి, కనకకింకి ణీకుల = బంగరుచిజు గంటలగుమియొక్క, సంకుల = క్రమహీనయైన, క్వాణ = (మోం తలనెడు, ముగ్గ = మనోజ్ఞమైన, మధుర = తీయని, ఆలాప = పల్కులతో, నృత్యత్‌ = నాట్యమొనర్చునట్టి, నిజాపత్య = తనసంతానములయొక్క, మూర్తి = ఆకృతులను, ఆవహ = భరించుచున్న (అనంగాం దనసంతానముల భ్రాంతినొందవించునదనుట), పార్వ = కెలంకులందు, ప్రవర్తమాన = ఒప్పుచున్ను విమానసంతానంబును = విమాన నమూహముగలదియు, వైజయంతపార్న్వ్య భాగముల విమానము లుంవ' అడెననియు, వానికి బంగరు(జిజబుగంటలు నిబద్ధములటై యెటవ్వుననియు, నాబంగరుచిజబుగంటలు పలువిధముల శబ్చించుచుండుననియు, నట్టిశబ్బముల వెద జల్లుబంగరుంజిబుగంటలతో మించు నవ్విమానములు మధురాలాపములతోడ నృత్యమొనర్చు వైజయంతపు సంతానములవలె నొప్పెననియు భావము. అనంగా వివూానములు వైజయుంత నదృృళముటైై యుండెనని తాత్పర్యము. అర్ధిజన....చింతారత్నంబును - అర్థిజన = యాచకులకు, అభిమత = కోర్కులను, దాన = ఇచ్చుటకొణకైన, అర్ధసంగ్రహ = వస్తు సంపాదనమును, సంశయ = సందేహమును, ఆపాది = కలుగంయేయు సమస్తవస్తు = సకల పదార్థములయొక్క, ద్రతిబింబ = (ప్రతిరూవములచే, నంభావిత = ఒవ్వుచున్న, శేఖరీకృత = శిరోభూషంముగా. జేయంబడిన, చింతారత్నంబును = చింతామణిగలదియు, అవ్వ్వైజయుంతవృశిఖరవమిన నలంకారముగ. జింతావుణీ యువుర్చ.€ బడియుండెననియు, నందు సనర్వవన్తువులు. బ్రతివలించుచుండెననియు, నావస్తుప్రతిబింబములు చింతామణి యర్జ్థుల నభిమతార్థములం దనుపసేకరించిన వివిధ పదార్థములో యనునట్లు మించెననియు భావము. అక్షీణ.....వీక్షావిశేషమును

• అక్షీణ = అధికమైన, సహస్రాక్షమణి = ఇంద్రనీలమాణిక్యములచేనైన, గవాక్షావళీ = కిటికీల వరుసచే, సాక్షాత్సత = కనుల కగపణుపంబడినదిగాయేయంబడిన, నాకలక్ష్మీ

= న్వర్గలక్ష్మియెమక్క, కటాక్షవీక్షావిశేషంబును = (్రీంగంటి చూవుల యతిశయముగలదియు, ఆప్రాసాదమున నింద్రనీలమణి నిర్మిత గవాక్షము లనేకములు గలవనియు, వానినుండివెడలు నల్లనికాంతులు నాకలక్ష్మీకటాక్ష ములవడుపున నున్నవనియు భావము. స్రీలకటాక్షములను నల్లగానుండునట్లు వర్ణించుట కావ్యప్రసిద్ధ విషయము. అనర్హ....నన్నిధానంబును - అనర్జ్స జె అమూల్యము లైన, మణిస్తంభ = మణీనిర్మిత స్తంభములయందు, ప్రతిబింబిత = (వతివలించిన, నృత్యల్‌ = నర్తనవెునర్చునట్టి, అవృరన్సవాన = అనంఖ్యాకలగునచ్చరలచే, (బ్రదర్శ్యమాన = చూవంబడంు, లాన్య = నృత్యభేదముయొక్క, అవలోకన = చూచుటయందలి, సారస్య = రసికతచే, ఆగత = ఏతెంచినట్టి, గృహదేవతాశత = లెక్కలేనియిలువేల్పుల యొక్క, సన్నిధానంబును = సాక్షాత్కారవుమగలదియు, ఆనేుేడయుందలి రత్నకంబముల నాట్య మొనర్చునచ్చరలు ప్రతిఫలించిరనియు, నవ్వారియా ప్రతిబింబములు, నర్తనమొనర్చు నచ్చరల నాట్యవిశేషముంజూడ నేతెంచిన యిలువేల్పులోయన మించెననియు భావము. పులోమ....భాగంబును = పులోమ, నముచి, జంభ, పాక, వృత్త, బల, ప్రముఖ = మొదలగు, దైత్య = రాక్షసులను, విధ్వంసన = చంపుటయందు, సన్నద్ధ జు నంనిద్భుండైన, శతవున్యు = ఇం(ద్రుని యెలుక్క, జన్యనన్నావా = యుద్ధప్రయత్నమును, అనుకారి = అనుకరించునట్టి, చిత్రకర్మ = చిత్తరువుంబనులచే, విచిత్రిత = విచిత్రముగా. జేయంబడిన, అనంగా నట్టిపటములచే నలంకృతమైన యనుట, భిత్తిభాగంబును = గోడల ప్రదేశముగలదియు, దేవేంద్రుండుపులోమాది రక్కసుల6ంజంప సిద్ధముగనున్నరీతిని జిత్రములం జిత్రించి గోడల నాచిత్రములచే నలంకరించిరని భావము. వళితరుచిర .... స్నానక్రమంబును - వళిత = గుండ్రముగా వ్యాపించు, రుచిర = మనోహరమైన, రుచి = కాంతులచే, నిరంతర = దట్టమై, స్ఫాటికకూట ద సృటికవికారములగు శిఖరముల యొక్క, అంతర = నడుమను, విశ్రాంత = విశ్రమించియున్న ఐరావత = ఇంద్రుని పట్టపేనుంగుచేతను, ఉచ్చెశ్శవన్‌ [284]

= ఇంద్రునిగుజ్ణముచేతను, సూచ్యమాన = ప్రకాశిత మగుచున్న, క్షీరసాగరస్నాన = పాలకడలియందలిస్నానముయొుక్క, (క్రముంబును = (ప్రకారముగలదియు, వైజయంతమను నాప్రాసాదపుశిఖరములు సృటికమయములై యుండెననియు, వానినుండి తెల్లనికాంతులు వలయాకృతిని సాంద్రముగ వ్యాపించియుంట నప్పదేశము క్షీరసముద్రమువలె నుండెననియు నట్లు శుభకాంతులచే దంతురితమైన వదేళవున ళయునించిన ఐరావతమునుచ్చైె(శ్శవవలయను బాలకడలిలో స్నానమొనర్చువానివలె నున్నవనియు భావము. తరణ్షీకస్తుణి.....సార్ధంబును తరంగిత = చలితములగు, మణిభృంగారక = మణినీర్ళోతములైన జారీలు, వీటికాకరండ = తాంబూలపేటికలు, తాళవృంత = వీవనలు, చామర = వింజామరములు, దర్పణ = అద్దములు, కళాచికా = తమ్మపడిగెలు, పాదుకా = పావలు, ఆది = మొదలగు, పరికర = ఉపకరణములయొక్క, ప్రపంచ = సమూహముతో, నంచిత = కూడియున్న కరాంచల = హస్తాగ్రములుగల, విళ్వకర్మనిర్మితయుం[త పాంచాలికా = విళశ్వకర్మచే నృజింవంబడీన యంత్రపుబామ్మలయొక్క (మజబొమ్మలనుట) సంచయ = గుంపుచే, వంచిత = మోసపుచ్చంబడిన, పరమార్థపరిచారికా = నిజమైనపరిచారికలయొక్క, సార్థంబును = నవరూవాముగలదియు, వుణీబ్భొంగాలకాదుల చేత6ంబూనియున్న విశ్వకర్మనిర్మితములైన యంత్రపుత్రిక లందు/గలవనియు, వానిచేతనున్న నాయాయీ వుణిభృంగారకాదులు యంత్రబలమున6 గదలుచాంట నవ్వానిం గాంచి నిజపరిచారికలు వంచిత లగుచుండిరనియు భావము. అగంగా వానిం గాంచి యవియే. నిజపరిచారికలేమో యని భ్రమపడిరని భావము. నిరంతర.... అవతరణంబును - నిరంతర = సాంద్రమైన, నంతానోకహ = కల్పవృక్షముల సంబంధమైన, దుకూలమయ = తెల్పట్టుబట్టల వికారమైన, పతాకాశత = లెక్కలేని జెండాలచే, ఆకారిత = పిలువబడిన, ఆకాశగంగా = మిన్నేటి యొక్క, చటులతర = మిగుల జలించునట్టి, తరంగ = కెరటములయొక్క, అవతరణంబును = న కా

తత దానవ దారా ననున లవ దిగుటగలదియు, వైజయంతమునకు. గట్టిన తెల్లని పట్టు టెక్కెములు చలించుచు మిన్నేటి నాహ్వానించునవివలె నుండెననియు, నవ్వాని యాహ్వానము ననుసరించి మిన్నేరలలవడిమీజ నేతేంచునట్లు పైపైనెగురు మందాకినీ తరంగములు మించెననియు భావము. సమంతతః.....ప్రదేశమును - సమంతతః = అంతటను, తంతన్యమాన = విన్నతినాందింపంబడుచున్నదియు, తోయకర్మాంతిక = నీటి 'నాయాయిప్రదేశములకు6 బాజబునట్టుచేయుభృత్యులచేత, నిర్ముక్త = విడువంబడినది యునగు, మందారవిటపిమకరంద = కల్చవృక్త్షమరందములనెడు, గంధసలిల = పరిమళో దకముయొక్క, సేకాతిరేక = తడుపుటయొక్క యతిశయమున, శీతల = చల్లనైన, వుణీివేదికావదేశంబును = వుణీనిర్మితవములగు నరు6 గులతావులుగలదియు, వైజయంత పార్వ్యములంగల మణివేదికలను నీరుగట్టువారు కల్పవృక్తమకరందమను సుగంధ జలమున నత్యంతము తడుపుటంజేసి యవి మిగుల చల్గనైయుండెనని భావము. బపహిర్జ్వార...సంధానంబును - బహిర్వార = బయటిద్వారముల యందలి, వితర్దికా = వేదికలుగల, ప్రకోష్ట = ముంగిళయందు, ప్రతిష్టాపిత = నెలకొల్పబడిన, ఆపష్టాపద ఖట్వా = బంగరుమంచములందు ఆస్తీర్ణ = పఖుపంబడిన, హరిచందనసాలబాలపల్లవ = కల్పవృక్షసంబంధమైన లేంజిగుళ్లచే, ఉల్లసిత = ప్రకాశితమైన, సంధ్యారాగ సంధానంబును = సంజ యెజుపుయొక్క కూర్పుగలదియు, అవ్వైజయుంతవు వముఖ ద్వారములందలి తిన్నెలుగల ముంగిళయందు బంగరుమంచములు గలవనియు, నందు. గల్బకబాలపల్లవములు పజఖుపంబడియుండెననియు, నవ్వానియుండే (ప్రచురించు కెంపు చాయలు సంజమెజుంగులం గూర్చుచున్నట్టుండెననియు భావము. అవిరళ....పరిపాటికంబును

• అవిరళ = సాంద్రమైన, కల్చ్పప్రసవ = కల్పవృక్ష పుష్పముల యొక్క, రజఃపటల = పరాగసమూహమనెడు, పటవాస = పరిమళద్రవ్యముల యొక్క, పాంసు = ధూళిచే, వాసిత = పరిమళింపంేయంబడిన, కౌశేయ = దుకూలముచేనైన, వితానపటీ = చాందినీ బట్టలచేత, ప్రకటీకృత = ్రకాశితమైన, చంద్రాతప = వెన్నెలయొక్క, [256

వరిపాటికంబుంను = రీతిగలదయు, అగుచున్‌, అవేడయందం. గల్పకసుమపరాగమను పరిమళ ద్రవ్యముచే వాసితములైన దుకూలములచే మేల్కట్లు నవరింవ6ంబడెననియు, నవి దవళవులగుటంజేనీ వెన్నెలవడువున. బ్రకాశించుచుండెననియు భావము. చతురతర....వలనన్‌ - చతురతర = మిగుల గుశలములై, శచీకర = ఇంద్రునిభార్యయగు శచియొక్క చేతులచేత, విరచితంబులై = చేయంబడినవియు, మణీికుట్టిమతల = మణినిర్మిత భూతలములందు, ప్రతిబింబిత = ప్రతిఫలించెడు, తారకాకుటుంబంబులన్‌ = నక్షత్రసమూహమును, విడంబించుం = అనుకరించునవియునగు, ఆవైజయంతవల నందలి మణినిర్మితభూతలములందు శచి నేర్చుమీఅ కల్పసుమముల జల్లెననియు నాకునువమములు మణిభూముల. బతిఫలించిన నక్షత్రనమూహములవలె నావ్పీయలయండె ననియలయ ఖావము. ఇదివెొదలుకొని వుతల్లికలవలన ననునంతవరకునూ గలవలనలంత మందు6గల పంచమ్యంతవాక్యము లకు “నయనోత్సవం బావహిలంజేయన్‌' అను దానితో నన్వయమని తెలియునది. స్వాహా .... వాహితంబులై. స్వాహా = అగ్నిభార్యయగు స్వాహాదేవియొక్క, బాహా = చేతులయొక్క, అంచల = కొనలచేత, ఆవాహితంబులై = ఉంపంబడినవై, మహారజతపాత్రంబులన్‌ = గొప్ప బంగరుపాత్రములందు, చిత్రంబులుగాన్‌ = ఆశ్చర్యముగా, వెలుంగు = వ్రకాశించు, ఆరాత్రి కాదీపకళికలవలనన్‌ = మొగ్గలంబోలు నారతిదివ్వెలవలనను, ఆవైజయంతమున నగ్నిభార్యయగు స్వాహాదేవి బంగరుపళ్లెరముల హారతిరూపములగు కర్పూరదీపికల నిడెనని తాత్పర్యము. అగ్నిభార్య తేజోరూపముల నిల్పినట్లు చెప్పుట హృద్యము. ఇట్లే సురపతిభార్యయు హారముల నిడెననుట సరసము. యమకామినీ....వితీర్ణంబులై = యమకామినీ = యమునిజాయయగు, ధూమోర్లా = ధూమోర్లాదేవిచేత, వితీర్ణంబులై = నిల్బంబడినవై, విస్తీర్ణంబుగాన్‌ = విశాలముగ, ఎగయు = వ్యాపించెడు, మవమలయజ = చందనసంబంధమైనట్టియు, కాలాగురు = నల్ణయగరుసంబంధమైనట్టియు, ధూప

= ధూపములయొక్క, ధోరణులవలనన్‌ = పద్ధతుల వలనను, యమపత్ని ధూమోర్ధాదేవి య్యాప్రాసాదమున( జందనకాలాగురుధూపముల నెలకొల్బెనని భావము. యము. డసితుండు. వానిపత్సి ధూమోర్ణ. కాన నల్లనిధూప ధూమముల నామె యిడినట్ట్లు తెల్పుట సముచిత మనందగును. యాతుధాన విధీయమానంబులై

• యాతుధాన = నిరృతయొక్క, అవరోధవధూ = అంతఃపురస్తీ చేత, భార్యచేత ననుట. విధీయమానంబులై = పరికల్పితములై, విలసిల్లు = ప్రకాశించెడు, గృహప్రవేశ నమయనముచిత = ఇంట6బ్రవేశించునదనుకర్హములై న, బలివిధాన = బలులుంచుటలయొక్క, సంవిధానంబు వలనన్‌ = కూర్పులచేతను, నిరృతిభార్య గృహప్రవేశసమయార్హములైన బలుల నావైజియంతమునం గూర్చెనని తాత్పర్యము. యాతుధానువిజాయక్షీకృత్య మెంతయు నర్హమేగదా |! బలులనుగైకొనువానిభార్యకు బలిప్రదానకౌశలము గల్గుట నైజముగదా! పాశధర....సూత్రితంబులై - పాశధర = వరుణునియొక్క, మత్తకాశినీ = కామినిచే, సూత్రితంబులై = (గ్రువ్వంబడినవై, విలోకనపాత్రంబులగు = దర్శనీయములైన, మనోజ్ఞము లనుట,. లలిత = సాగసైన, వ్రవాళలతా = వగడవృందీంగలచేనైన, వందనమాలికల వలనన్‌ = తోరణములవలనను, వరుణునిభార్య పవడములతోరణములచే వెజయంత ము నలంకరించెనని తాత్పర్యము. పవడములతీవలు సముద్రముననుండును. వరుణు!6 డు జలాధిదేవత. కాన నట్టివానిఆర్య యిట్టికృత్యమును నిర్వర్తించినట్ట్లు చెప్పుట సుసంగతము, పవమానమానవతీనియుక్తంబులై = వాయుదేవునిభార్యచే నాజ్ఞాపింపం బడినవై, బాలికాజనంబుల కరతలంబులన్‌ = కన్యలహస్తతలములందు, పరిభ్రమించు = చలించుచున్న, కర్ప్చూరతాలవృంతంబులవలనన్‌ = కర్పూరపు వీవనలవలనను, వాయు దేవునిభార్యయాజ్ఞాపింపంగా బలికాజనములచేతులందలి కర్పూరపువీవనలు తిరుగు చున్నవని తాత్సర్యము. వాయుదేవునిభార్యను దాళవృంతచలనమున శాన కురాలనుగాంజెవుట యెొంతయునరనము. నరధర్మసధర్శ్మిణీనిర్మితంబులగు = కుబేరునిభార్యయగు బుద్దిచేం గల్పింపంబడినవగు, చనన వవివనవవనయయంయ.

నిధానకల్పిత క నిదంలనుండి కూర్చుంబడీన, శంబవద్మ మకరాకారరంగవల్లీమతల్లికలవలనను = శంబపద్మమకరాకృతులుగల శ్రేషములగు ముగ్గులవలనను, కుబేరునిభార్య యీప్రాసాదమును శంబపద్మ మకరాకృతులుగల (ముగ్గులం ఘటించి యలంకరించెనని భావము. శంఖణపద్మాది నిధులకధిపతి కుబేరుండు ఆతనిభార్య శంఖ పద్మాకృతులంబాల్చు [మ్రుగ్గులం ఘటించెననుట మిక్కిలి సరసము. ఈశానునిభార్య నిందు. బేర్కొనకుండుటకు( గారణము మృగ్యము. నయనోత్సవంబు = కన్నులపండుపు, ఆవహిలన్‌ = సంభవింపంగా, ప్రవేశంచి = చొచ్చి, వాసవ.... వామదేవులన్‌ - వాసవ = ఇంద్రుండు, వహ్ని = అగ్చిి వైవస్వత = యముండు, వాసతేయీ చరణ = నిశాచరుండగు నిర్శతి, వరుణ = 'వరుణుండు, వాయు = వాయువు, వసువల్లభ = ధనపతి యగుకుబేరుండు, వామదేవుండు = ఈశానుండు, వీరలను, అనంగా నష్ట దికృళుల ననుట. దిక్పాలురసతులను దిక్పతులను బేర్కొనుటలో బ్రార్టిగధిపతి యగు నింద్రునిభార్యను దొల్తం బేర్కొన్సిపిదపం బ్రదక్తిణక్రమము ననుసరించి తక్కినవానిం బేర్కొనెనని గ్రహించునది. కవు లీదిక్కులంగూర్చి కాని తత్పతులం గూర్చికాని యేమేని చెప్పవలసి వచ్చినపు డిట్లే క్రమము ననుసరించుట సహజము. తొలిదిక్కున కధిపతియు, ""సర్వదిక్పాలకాధీశుండును నగునింద్రు మొట్టమొదట చెప్పుట యుచితముగదా! తరువాత దిక్కుంగలవారి నపసవ్యమగు[క్రమమున నుత్తర దిశ ననునరించి చెప్పుటకంటె సవ్య క్రమమున టబ్రదక్షిణనిధిని దక్తిణదిశ ననుసరించి తెల్పుటయే సరసమని కవు లెన్నినట్లు తోంచెడిని. వరునన్‌ = శ్రమముగా, వీడ్కొల్సి = 'సెలవిచ్చిపంపి, సత్యభామా సహితుండై = సత్యభామతో. గూడినవాండై, యథోచిత కృత్యంబులు = అర్హములైన కార్యములను, ఆచరించి = చేస్తి యనంతరంబ = తరువాత. విశే. ఇక్కవితల్లజుండు ముక్కుతిమ్మన తాంగన్నారంగాంచిన విద్యానగర ప్రభు వర్యుని కృవష్ట్మరాయుని వానసొధవముగు వలయు కూటపవ్పనందము నీగతిని వన నవనైైైయైయహహయయయయయయయలలల [239 ]

బ్రకటించియుండు నేమో యని యూహ పొడమెడు. శా అరామప్రియసోదరుం డప్పుడు దివ్యారామ మంభోరుహా క్షీ 1! రమ్యం బదె చూతమే యని ఘృతాచీమేనకామంజుఘో షారంభాహరిణీముఖత్రిది వయోషారత్నము ల్లొల్పి రా నారూఢోత్సవచిత్తుండై గగనకుల్యాతీరదేశంబునన్‌. 42 టీ. ఆరామఫ్రియసోదరుండు = బలరాముని యనుంగుందమ్ముండు, అపుడు = యథోచితకృత్యముల నాచరించినపిదప, అంభోరుహాక్షీ _ = పద్మములవంటి నేత్రములు గల సత్యభామా, రమ్యంబు = మనోహరమగు, దివ్యారామము న్‌ సురలపయుపవనమగు నందనము, అదె = అదిగో, చూతమే = తిలకింతమే (ఉభయకర్శకము) అని, ఘృతాచీ ....రళ్నముల్‌ - ఘృతాచి = మేనకా, మంజుఘోషు రంభ, హరిణి, ప్రముబ = మొదలైన, త్రిదివయోషారత్నముల్‌ = దేవతాస్రీమతల్లికలు, _కొల్చి = సేవించి, రాన్‌ = రాంగా (వెంట నంటిరాననుట) ఆరూఢోత్సవచిత్తుండై పొందంబడిన సంత్రోషముగల మదిగలవాండై, గగనకుల్యాతీరదేశంబునన్‌ = ఆకాళీ గంగానదియొక్క తీరతలమున, 44 పద్యమందలి “డాయం జనియెన్‌” అనుదానితో నన్వయము. . విశే, కల్పకోత్పాటనరూపముఖ్యోద్దేశ మునకు బీజము నిల్పంబడినది. మజియు న్వర్గవైభవాతిశయాలోకమునను మనోజ్ఞవైజయంతవానమునను దావచ్చినపనిని మజువ లేదని సత్య కీమూలమున దెల్పుచు నామెయందు! దనకు€ గల రాగాతిశయమును శ్రీ కృష్ణుండు వెల్లడించెనని గ్రహించునది సామాన్యముగో గుల్యయన నలంతినీటికాలువ యగుం గాని యిందు నదీపరముగ బ్రయుక్తమగుట వింత క. చందనహరిచందనమక, రందసరిద్చిందుశీకరప్రమదవనేం దిందిర పక్షస్సందన, కందళితమరుత్కిశోరకంబులు వొలయన్‌. శ3 [230] న

పారిజాతాపహరణము తృతీయాశ్వాసము టీ. చందనవహారి....కిశోరకంబులు - చందన = మంచిగందప్ప జెట్టయెలక్కయు, వారిచందన = కల్చ్పవృక్షవమలయెఎొక్కయు, లక్షణచే( దత్పుష్పములయొక్క యనుట. మకరందసరిత్‌ = తేనెయేళులందైన, బిందు = కణములయొక్క, శీకర = తుంపురులు గల్లి నట్టియు, ప్రమదవనేందిందిర = ఉపవనమునందలి తుమ్మెదలయొక్క, పక్షస్పందన = జిక్కల కదలికచే, కందళిత = మొలకలెత్తినవియు, అనంగా నుద్భూతము లైనవనుట. మరుత్కిశోరకంబులు = పీల్లగాలులు (వాతపోతములు) పాలయన్‌ = వ్యాపింపంగా. విశే. తేనెయేళులకణములు గల్గినదనుటచే శ్రైత్యమును, నాతేనెకణములు చందనవారిచందనవృక్నవలుల నంబందమైనవనుటచే సొరభ్యామును, భ్రమరపక్షచలమున మొలకలెత్తినవనుటచే మాంద్యమును బ్రకటీకృతములయ్యెనని యెొన్నునది. ఏకసమాస ముతో గాలినిట్లు వర్ణించుట ప్రబంధకర్తల సంప్రదాయమై యున్నది. సి రంభామహోరోజముంభపరీరంభకుసుమిత ప్రత్యగ్రకురవకంబు మంజుఘోషావక్త కం జాతచకచకస్తబకితచంపకక్షారుహంబు హరిణీముఖప్రసూనాసవార్చణకోరకి తలతావేల్లితకేసరంబు నుర్వశీనవయావకోజ్యలాంఘ్రి నివేశప్పుష్పితకం కే ళిభూరుహంబు తే. మేనకామోదనిశ్వాసమృదుసమీర కుట్మలితసింధువారంబు కుధరధరుండు ప్రేయసియు. దాను నల్లన డాయం జనియె దైవతాధీశనందనోద్యానసీమ. గ. టీ. ఇందు నందనోద్యానము వర్ణితము - రంభా ... కురవకంబు - రంభా = రంభయను నచ్చరయొక్క, మహోరోజకుంభ = కుంబములంబోలు గొప్పస్తనముల మొక్క, పరీరంభ = ఆలింగనముచే, కుసుమిత =పుప్పించిన, ప్రత్యగ్ర = నూతనమైన, వనన [291]

కురవకంబు = ఎజ్జగోరంటచెట్టుగలదియు, వనిత యాశ్లేషించినం గోరకము పుప్పించు ననుట కావ్య ప్రసిద్ధవిషయము. అనంగా స్త్యాలింగనము కోరకమునకు దోహదమని యెన్నవలయును. మంజుఘోషా...క్షారుహంబు - మంజుఘోషా = మంజుఘోష యనునప్పరసయెొక్క, వక్రకంజాత = ముఖవద్మముయెుొక్క, చకచక = కాంతులతళతళల చేత, స్తబకిత = పుష్పగుచృ్చములుగలదిగా? జేయంబడిన, చంపకక్ష్మారుహంబు = సంపెంగచెట్టు గలదియు, స్రీముఖకాంతిప్రసారము చంపకమునకు దోహదమని తెలియుచున్నది. హరిణీ...కేసరంబు - హరిణీ = హరిణి యనునప్పరసయొక్క, ముఖ = మొగమునందైన, అన(గా నోటియందున్న యనుట. ప్రసూనాసవ = సుమమద్యముయొక్క, పూలరసమున నిర్మితమయిన మద్యమనుట. అర్పణ = ఇచ్చుటచేత, అనంగా నోటినుండి యుమియు టచేననుట. కోరకిత = వెలుగ్గతొడిగిన, లతావేల్లిత = తీంగలచే. జుట్టంబడిన, కేనరంబు = పాగడచెట్టుగలదియు, అందలిపాగడచెట్టు హరిణీముఖమద్యార్పణమున మొగ్గలెత్తెనని భావము. ముఖమద్యార్పణము పాగడకు దోహదమని తెలియవచ్చెడి. ఉర్వశీ...భూరు హంబు - ఉర్వశి = ఉర్వశియను దేవవేశ్యయొక్క, నవ = క్రొత్తదగు, , యావక = లాక్షారస ముచే, ఉజ్వల = ప్రకాశించునట్టి, అంఘ్రి = పాదములయొక్క, నివేశ = ఉంచుటచేత, అనంగా. దన్నుటచేత ననుట. పుప్పిత = పూచినట్టానర్పం బడిన, కంకేళిభూరుహంబు = అశోకవృక్షములు గలదియు, అందున్నయశోకము లుర్వశీచరణాహతిని గునుమితవు లయె్యనని భావము. స్రీపాదావాతి యశోకదోహదము. మేనకా....సిందువారంబు - మేనకా = మేనకయనునచ్చరయొక్క, ఆమోదవిశ్వాస = సుగంధమగునిట్టూర్చనెడు, మృదుసమీర = పిల్లగాలిచే, కుట్మలిత = మొగ్గతొడిగిన, సింధువారంబు = వావిలి చెట్టుగలదియు, అందలి వావిలిచెట్లు సుగంధ వేనకామృదుముఖమారుతప్రసారమున మెొగ్గలెత్తెనని భావము. స్రేముఖమారుత ప్రసారము సింధువారదోహదము దైవతాధీశ నందనోద్యానము = ఇం(దునినందనవనమును, అవుడుం = అయ్యదనున, కుధరదధం6ండం = [292

పారిజాతాపహరణము తృతీయాశ్వాసము

గోవర్థనధారియగు శ్రీకృష్ణుండు, (పయసియున్‌ = సత్యయు, తానున్‌, అల్లనన్‌ = మెల్లంగా, డాయన్‌, చనియెన్‌ = సమీపించెను. (చేరజనెను). మ. మహిభృద్భేదివనాంతసీమమున౦ బద్నాజాని సత్యావధూ

సహితుం డై యనిమేషవారవనితాసందోహము ల్లొల్వంగా

విహరింపం జనుదెంచినొం డనుచు సేవింపంగ వర్వాశర

న్మిహికాశీతవసంతఘర్మబుతువు ల్నిండెం దదుద్యానమున్‌. 45్‌

టీ. వద్మాజూని = లక్ష్మీదేవిజార్యగాంగల శ్రీకృమ్సు 6డం, మహభృద్భేదివనాంతసీము మునన్‌ = కొండలభేదించిన యింధద్రునియెలుక్క నందనారామప్రదేశమున, సత్యావధూ సహితుండై = సత్యభామతో( గూడినవాండై, అనిమేషవారవనితాసందోహముల్‌ = దేవ వేశ్యాసమూహములు, కొల్వంగాన్‌ = 'సేవింపంగా, విహరింపన్‌, చనుదెంచినాండు = వచ్చినవాండు, అనుచున్‌, 'సేవింపంగన్‌, వర్షాశరన్మిహికాశీతవసంతఘర్మబుతువుల్‌ వా వర్షా శర్మ ద్ధేమంత, శిశిర వసంత, గ్రీష్మములను నాఖుబుతువులు, తదుద్యానమున్‌ = ఆనందనోద్యానమును, నిండెన్‌.

భా. శ్రీకృష్ణుని నందనోద్యానమున సత్యాయుతుడై విహరించువానిని సేవింప షడృతువులు నందు సాక్షాత్కరించెనని భావము. షడృతువులు నేకకాలమున సాక్షాత్క రించినట్లు వర్ణించుట కావ్య ప్రసిద్ధ విషయము.

వ్యా-విశే. నిద్దములగు బహుదవ్రీహినమానముల జాయాశబ్దములోని యకారము నకు నియనునదాదేశమగు. సీ. _ కనుపట్టె నొకచోట ఘనఘనాఘనరంగ

విద్యున్నటీనాట్యవిలసనములు చూపట్టె నొకచాయ వాపికొజలజాత జాలవాచాలహంసవ్రజంబు

తలచూపె నొకవంక దరదళత్సేవంతి కాగందనీహరకణభరములు పొడచూపె నొకచక్కిం బుప్పితఫలినీల వంగవాసిత్రైత్యవైభవములు తే. నెజిసె నొకయెడం దామవర్లీజలార్ర చందనాచలపవమానకందళములు మొన సె నొకకడ సామిసంపుల్లమల్లి పాటలీచంపకోత్పలప్రౌఢిమములు. 46 టీ. ఒకచోటన్‌ = ఒకానాకచోట, ఘనఘనా....విలసనములు - ఘన = గొప్పదైన, ఘనాఘన = వార్షికమేఘమనెడు, రంగ = నాట్యభూమియందు, విద్యున్నటీ = మెజు పనెడు నర్తకియొక్క, విలసనములు = ్రకాశములు, కనుపబ్టెన్‌ = అగవడెను, వర్షర్తు ధర్మవిందు నూచితము ఒకచాయున్‌ = ఒకవైపున, వాపికా....వ్రజంబు - వాపాకాజలజాత జాల = దీర్ధి కలందలి పద్మసమూహములందు, వాచాల = ధ్వనినిజేయుచున్న హంస వ్రజంబు = హంసలసమూహము, చూపట్టెన్‌ = అగవడెను. దీర్చికావద్మముల౦దు శబ్దించునంచగుములాకవై వున నగపడెననిభావము. ఇందు శరద్ధర్మము సూచితము. ఒకవంకన్‌ = ఒకదిక్కున, దరదళత్‌....భరములు - దరదళత్‌ = కొంచెముగా వికసించిన, సేవంతికా = చేమంతి పూవులచే గంధి = పరిమళముగల, నీహారకణభరములు = మంచు బొట్టుల యతిశయములు, తలచూపెన్‌ = అగపడెను, కొంచె విడినచేమంతి పూల గంధముగల్లిన మంచుబా ట్లాకచో నగపడెననిభావము. హేమంతర్తుధర్మ మిందు6€ బ్రకాశితము. ఒకచక్కిన్‌ = ఒకప్రదేశమున, పుష్పిత....వైభవములు - పుష్పిత = పుస్పించిన, ఫలినీ = (ప్రేంకణవృక్షములచేతను, లవంగ = లవంగవృక్తములచేతను, వాసిత = పరిమళము గలదిగాంచేయంబడిన, శైత్య = చల్గందనముయొక్క, [294]

వైభవములు = విభవములు, పొడసూపెన్‌ = కనంబడెను. (ేంకణలవంగవృక్షములు పూచినవై సుగంధ సాంద్రములగు చల్గందనముల. గల్గించెనని తాత్పర్యము. ఇందు శిశిరర్తుధర్మము ప్రకటీకృతము. ఒకయెడన్‌ = ఒకచో, తామ్రపర్డీ.....కందళములు - తామ్రపర్ణీ = తామ్రపర్ణి యనునదియొక్క, జల = ఉదకముచేత, ఆర = తడిసిన, చందనాచలసపవమాన = మలయమారుతముయొక్క, కందళములు = మొలకలు, అనంఆం బిల్లగాలు లనుట. నెఖసెన్‌ = వ్యాపించెను, ఇందు వసంతధర్మము ప్రకాశితము. ఒకడన్‌ = ఒకదిక్కున, సామి.....ప్రాఢథిమములు - సామి = సంగోరు, సంపుల్ల = వికసించిన, మల్లి = మల్లి యొక్కయు, పాటలీ = పాటలికుసుమముల యెటలక్కయు, చంవక = నంపెంగ వూవుల యెొఎక్కయు, ఉత్పల = నల్లకలువలయొక్కయు, ప్రొాథిమలు = అతిశయములు, మొనసెన్‌ = చేరెను. ఇందు" (గీష్మర్తుధ ర్మవము విశదీకృతము. ఇట్టాఅుబలుతువులు నొక్కో సాక్షాత్కరించియుండుట నందు శ్రీకృష్ణుండు గాంచె. క్‌ మలయానిలసంగతి. జూ

తలతికలంకూరజాలదౌహృదవతు లై

. యలయిక సడలించినసాొ

మ్ములక్రైవడి. బాండుపత్రములు వెస జాటెన్‌. శ

టీ. చూతలతికలు = మామిడితీం/గలు, మలయానిలనం౦గతిన్‌ = మలయమారుత సంబంధముచే, అంకూరజాలదౌహృదవతులై = మొలకలసమూహ ములను గర్భధారణ లక్షణములు గలవారై అలయికన్‌ = ఆయాసముచే, సడలించిన = జార్చిన, ఊడ్చినయనుట. సామ్ములకైవడిన్‌ = అభరణములవిధమున, పాండుపత్రములు = పండిన తెల్లని యాకులు, వెసన్‌ = శీఘ్రముగా, జాటెన్‌ = రాలెను.

విశే. మామిడులు వసంతప్రాదుర్భావమున బాండుపత్రముల రాల్చి చిగురు

[295]

దొడుగంగా, వాని చిగురుదొడుగుటను మలయమారుతుని కూడికచేనైన గర్భధారణ చిహ్నములు గాను, బాండుపత్రములరాల్చుటను నాయాసముచేనైన చబూషణముల సడల్బుటగాను, గవి నిరూపించి లతికాశబ్దస్రీలింగసారస్యమును సరసముగం బోషించెను. అలం. ఉత్రేక్ష వ గురివెందం జైత్రు6 డొందంగ6

గర మలుక న్మావి యవుడు కజచిన నునువా

తెరమీంద. గాననగు పలు

వరుస యన న్ననలు పల్లవముపై మొనసెన్‌. 48

టీ. గురువెందన్‌ = గురివెందచెట్టును, మాధవియని సంస్కృతనామము, చైతుండు = వసంతుండు, ఒందంగన్‌ = పాందంగా, కరము = మిక్కిలి, అలుకన్‌ = కోపముతో, మావి = మామిడి, అవుడుకజుచినన్‌ = పెదవికణవంగా, నునువాతెజమీం దన్‌ = నున్ననైన పెదవిపైని, కాననగు = అగపడునట్టి, వలువరున = దంతములచాలు, అనన్‌ = అను నట్టుగా, పల్లవములపైన్‌ = చిగుళ్లపైని, ననలు = పుష్పములు, మొనసెన్‌ = వ్యాపించెను.

భా. లోకమున నొకవనిత తనకాంతు6 డన్యాంగనాసక్తుండుగాం గాంచి, యధిక కోపమున'. బెదవింగొజుకునట్లు మామిడి, వసంతుడు మాధవిం జెనక(6గా6, గోపమున నవుడుగఅంచెననియు., బెదవింగజచునపు డందు దంతపంక్తి యేర్చడుట సహజము గావున జిగురువాతెజను, ననలను దంతపంక్తి చెలంగెననియు భావము. అనంగా వసంత నంబంధమున గురివెందలును జూతములును జిగిర్చి పుష్పించెనని తాత్పర్యము.

విశే. ఇందు నెజ్జనిజిగురును బెదవిగాను, దానిపైమించుననలను దంతపంక్తి గాను భావించుట యెంతయు హృద్యము. మావిని ఖండితనాయికగా నిందు.

పారిజాతాపహరణము తృతీయాశ్వాసము బేర్కొనెనని యెన్నునది. “గురివెంద, మావి" అను స్రీసమములసారస్య మిందు మనోజ్ఞమగురీతిని బ్రకాశితము. అలం. ఉత్రేక్ష క... తలిరాకుగుత్తి. దమిం గో

యిల చంచున' జించి క్రోల్సె నిరీతి వియో

గులగుండియ లఅలవియింపుదు

బలువిడి నని మరునియెదుట. బచరించె ననన్‌. తం

టీ. కోయిల = పికము, తలిరాకుగుత్తిన్‌ = చివురుజొంపమును, తమిన్‌ = అనురాగముతో, చంచునన్‌ = ముక్కుతో, ఈరీతిన్‌ = ఈప్రకారముగ, వియోగుల గుండియలు = విరహులహృదయములను, బలువిడిన్‌ = ఉద్ధతితో, అవియింపుదున్‌ డె బ్రద్దలుచేయుదును, అని, మరునియెదుటన్‌ = మన్మథునియెదుట, పచరించెన్‌ = (ప్రకటించెను. అనన్‌ = అనునట్టుగా, చించి = చీల్చి, క్రోల్బెన్‌ = రూసెను.

భా. కోయిలవసంతమున. జిగుళ్లను జీల్చి వానిరసముద్రావి కూయుట నవహజము అట్టిదానికృత్యమును గవి యిట్లుత్రేక్షించినవా6డు. కోయిల చిగుళ్లంజీల్చుట యిట్టే విరహులహృదయములం జీల్తునని మన్మథునకు6 దెల్చ్పుచున్న ట్లుండెనని భావము. వసంతమునం బికకూజితశ్రవణమున విరహులు మిగుల బాధనందుట కావ్యటప్రసిద్ధ విషయము. పికకూజిత ముద్దీపనభావముగదా. అలం. ఉత్రేక్ష చ. మలయసమీరణచ్యుతసమంచితపాండుపలాశలైనపా

దులనునుసోగతీంగెలు యదుప్రభునిం దలపించె బాలచా

పలహృతతీరవస్త్రలయి పంకరుహాకరమధ్యసీమలన్‌

నిలిచినముగ్థగోపరమణీరమణీయవిలాసరేఖలన్‌. 50

ట్‌. మలయ.....పలాశలటైన - మలయనమీరణ = మలయమారుతునిచేత,

[297 ]

గలం = పొదు లందలి నున్ననైన పాడవైైనతీంగలు, బాలచావల హృతతీరవస్త్రలయి-బాల = చిన్న వానియొక్క, చాపల = చపలత్వముచేత, అన గా౬ జిన్నతను( జపలత్వముచేత ననుట హృత = దొంగిలింపంబడిన, తీర = ఒడ్డునందలి, వస్త్రలు = బట్టలుగలవారలు, అయి, పంకరుహాకర మధ్యసీమలన్‌ = సరస్ఫుల మధ్యప్రదేశములందు, నిలిచిన = నిలిచియున్న ముగ్గగోప...రేబలన్‌ - ముద్ధ = సుందరులైన, లేక యితికర్తవ్యతా మూఢులైనయనియు నననగును. గోపరమణీ = గోపికలయొక్క, రమణీయ = మనోహరమైన, విలాస = లీలలుగల, రేజలన్‌ = ఆకృతులను, తలపించెన్‌ = జ్ఞప్తికి. దెచ్చెను. భా. మలయమారుతప్రసారమున నానందనమునందలి పాదులందైన పాండు పర్ణములను రాళల్చినతీవలు శ్రీకృష్ణునకు, బాల్యచాపలమున. దాను తీరవ నస్రములం దొంగిలింప( గమలాకరవుధ్యదేశముల నిల్చియున్న గోపి కాబృందమును జ్ఞాపకమునకు దెచ్చెనని భావము. విశ. వండుటాకుల రాల్చినతీవలు వివస్త్రలగుగోవికలవలను, బాదులందుండుట కమలాకరమధ్యదేశముల నిల్చుటవలెను నుండెనని గ్రహించునది అలం. ఉత్రేక్ష స్మరణము. “ఫీ... పరువంబు గాక చొప్పడనిమామిడితేనె లాన నాసాస నజ్ఞాడునవియుం దమకించి చిగురాకు గమిచి నో రొగ రైన( గడంగి గొడ్జెంగనీటం గడుగునవియు సంపంగెపొదరింటిచక్కి గోరంటం గాంచి యుసు గంచు మగిడి నోరూరునవియుం గలిగొట్టుపసరుమొగ్గలం గోర్కి పొలివోయి ననన నాన.

| మునుపటిమొల్లల మూంగునవియు

ఆ. , నగుచు6 దేంటికదుపు లామనిం దలసూసపె.

జూపుదనుక నెల్లచోటం దోంట

యందు. దామ యగుచు నమ్మరునెలగోలు

పొంజు లనంగ6 జూడ్కిపండు వగుచు. 51

టీ. పరువంబుగాక = పరిపక్వముగాక, చొప్పడని = వలనుగాని, ఆనవీలులేని యనుట, మామిడిితేనెలు = చూతమరందములను, ఆనన్‌ = క్రోలుటకై, ఆసాసన్‌ = ఆశగానియాశతో, అనంగా పనికిరానియాశతో ననుట. అజ్ఞాడునవియు = మిక్కిలి పరిభ్రమించునవియు, అనగా మామిడిపూవులు లెస్సగ వికసింపకుండుటంజేసి యందలి మరందమాన వీలులేమిని వాని గ్రాలంజాలకయు, నట్లని వాని విడువ నిచ్చపుట్టకయు నడియాసతో6 దుమ్మెదలు తిరుగుచుండెనని భావము. తమకించి =త్వరపడి, చిగురాకున్‌ = పల్లవమును, కమిచి = ఆక్రమించి, కొజికి యనుట నోరు, ఒగరు = చేదు, ఐనన్‌ = కాంగా, కడంగి = పూని, గొజ్జెగనీటన్‌ = గులాబినీటిచే, కడుగునవియున్‌ = ప్రక్షాళణనము చేసికొనునవియును, అనంగా€ గొన్నితుమ్మెదలు పుష్పోదృవము గాకుండంగనే వేగిర పాటునం గిసలయములం గొజికెననియు, దాన వానినోళ్లు చేదెక్కెననియు, నట్టి చేదైన నోల్గనం _ గొజ్జ ంగినీట6 జేదువోవుటకైకడుగుకొనుచుండెననియు భావము. తుమ్మెదలు త్వరచే. జిగుళ్లంజీల్చియు నందు మరందములేమి వీడి గొజ్జ గినీటిని గంధిలమగుదాని నానుచుండెనని (గ్రపహించునది. నంపంగపాదరింటిచక్కిన్‌ = చంపకనికుంజప్రదేశమందైన, గోరంటన్‌ = గోరంటచెట్టును, కాంచి = చూచి, ఉసురంచున్‌ = ఉసురనుచు, అన(గా భయముచే నుపయోగింపం బనికిరాదయ్యె! గదా యని నిట్టూర్పువిడుచుచనుట. మగుడన్‌ = మల, నోరూరునవియున్‌ = నోటినుండి నీరుగార్చునవియును, ఏదేని వస్తువును దినవలెనను గోర్కియుండి యద్సి యుగవడీ లభింవనవుడు నోటినుండి నీరూరుట నైజము. నంప6

[299 ]

నల ప పా గవాననతుమ్మెదల కు. బాణాపాయము గల్గించునది. కురవకము నలిపె6 గపాంతనుంట నచ్చోటికీ (బ్రవురములు పోంజాలక యయర్యా గోరంట మూవులవంరందము [గ్రోలవీలులేక పోయె(గదాయుని నోట్‌ నీరూర -నుస్సురనుచుండెనని భావము, కలిగొట్టుపసరుమొగ్గలన్‌ = పాటలవృక్షసంబంధమైన పూపమొగ్గలందలి, పసరుమొగ్గలన(గా( బరిపాకదశనందని మొగ్గలనుట. కోర్కి = కాంక్ష పాలివోయి = పోయి, మునుపటిమొల్లలన్‌ = పూర్వపు మొల్లపూవులందే, మూంగునవియున్‌ = గ్రమ్మునవియు, అనంగాం దుమ్మెదలు = కలిగొట్టు మొగ్గలకడకు వురందముం గ్రోల నేంగెననియు, నవి (యిప్పటికి వికనింవక వనరు6 గ్రకుకనవగుటంజేసి మగిడి తాము మున్నెచ్చట మరందముంగ్రోలినవో యామొల్ల పూవులనే చేరెననియు భావము. అగుచున్‌, తేంటికదుపులు = తుమ్మెదమందలు, ఆమనిన్‌ = వసంతకాలమున, చూపుదనుకన్‌ = దృష్టివ్యాపించునంతవణకు, తామె, అగుచున్‌ = ఉండుచు, అమ్మరు నెలగోలుపౌంజులు = ఆమన్మధునియొక్క కోల్తలసేయు*సేవలు, అనంగా వీరాలాపముల తోడ ముందు నడచుసేనలనుట. అనంగన్‌ = అనునట్లు, చూడ్కిపండువు = నేత్రోత్సవము, అగుచున్‌, ఎల్లచోటన్‌ = _సర్వప్రదేశములందును, తోటయందున్‌ = ఆనందనారామమున, తలసూపెన్‌ = అగపడెను, ఎచట దృష్టినిడిన యచట దుమ్మెద మందలేయుండుటంజేసియు, మటీయు దృష్టి వ్యాపించునంతవజ కవియే కన్పట్టు చుండుటంజేనియు, వనంతునివరివారవయమును వున్మథస్టైన్యముగా6 -బేర్కొనుట కవి సంప్రదాయసిద్ధమగువిషయ మగుటంజేసియు., దుమ్మెదదామ్మిమూంకలను మన్మథ నెలగోలుపౌంజులుగం గవి నిరూపించినవాండని గ్రహించునది. అలం. స్వభావోక్తి. పౌంజులనుచోట నుట్రేక్త. క్‌ నందప్రియనందను. డా నందన మఖిలర్హునందనం బయి నయనా నంద మొనరింప నమరీ-

బృందంబులు గొలువ! జనుచు! బ్రియసతి కనియెన్‌. 52

టీ. నందప్రియనందనుండు = నందుని గారాబుకొమరుండు శ్రీకృష్ణుండు, ఆనందనము = ఆనందనారామము, అబిలర్హునందనంబు = సమస్తర్తులచేతను

• నంతోష దాయుకంబు, ఐ = అయి, ' ష్యడుతునవమావేశమున

నానందదాయకంబగుచున్నదనుట. నయనానందము = నేత్రములకు సంతోషమును, ఒనరింపన్‌ = చేయంగా, అమరీ' బృందంబులు = దేవవధూటీసమూహములు, కొలువన్‌ = సేవింపంగా, చనుచున్‌ = పోవుచు, ప్రియసతికిన్‌ = (పయసికి సత్యభామకు, అనియెన్‌, సత్యభామనుగూర్చి పల్కె ననుట. అలం. వృత్యనుప్రాసము. సుకరప్రానము. చ. సరసిజనేత్ర! చూచితె వసంతుడు నీవనవాటికారమా

తరుణియు. బాణిపీడనవిధాసమయంబున. గేలుదోయి నొం

డొరుపయి సమ్మదంబు లిగురొత్తంగ మాటికి. జల్లు సేసంబ్రా

ల్నెరసె ననంగ వ్రాలెం గుహళీవిగళన్నవకోరకావళుల్‌. 53

టీ. వసంతుండున్‌, ఈవనవాటికారమాతరుణీయున్‌ = ఈనందనవన శ్సీయను యువతియును, ఈనందనవనప్రదేశపుశోభయను వనిత యనుట. పాణీపీడన విధానమయుంబునన్‌ = పాణీగ్రహణవిధానకాలమున, సపెండ్సి జరుగుసమయమున ననుట. కేలుదోయిన్‌ = రెండుచేతులతోడను, ఒండొరుపయిన్‌ = ఒకరిమీద నొకరు, సమ్మదంబులు = సంతసము, ఇగురొత్తంగన్‌ = మొలకెత్తం గొ, మాటికిన్‌ = వేమజు, చల్లు = చలుకొన్ను సేవంటబ్రాలు = శుభాక్షతలు, నెరసెన్‌ = వ్యాపించెను, అనంగన్‌ = అనునట్ట్లుగా, కుహళీ...వళుల్‌ - కుహళీ = పోం కపొత్తులనుండి, విగళత్‌ = జాటీన, నవ = క్రొత్తవైన, కోరక = మొగ్గలయొక్క, ఆవళుల్‌ = పంక్తులు, వ్రాలెన్‌ = క్రిందంబడెను. సఠసిజనేత్ర = తమ్మికంటీ!, చూచితె = కను6గొంటివే !

[301]

కతత నక పకత వత న ప సస యయా బా పోంకపాత్తులనుండీ నేలంజాజీన నూతనకోరికములు, నందవనశ్రీవసంతుల కల్యాణకాలమున నానూతనదంపతు లాండొరుల పై( బోసికొనినట్టియు, నేలంబడి వ్యాపించినట్టియు శుభాక్షతలంబోలి యొపస్పెనని భావము. విశే. వూగుత్తులనుండి మూంచిననువువలయులు జాజును గాని నూతనకోరకములు జాఅవు గానం, గంవాళీశబ్బమున కు6 బోంకపొత్తని యంర్భవయుచెవుటయేం యుచితమని తోంచెడి. వుశణీియు నిందా వసంతతరుణీశబ్దసారస్యము ననుసరించి యువతీవివాహమే క్షత్రియోచితపద్ధతిని నిరూపితమయ్యెనని యూహింపందగును. ఇదిమొదలు 57-వ పద్యమువజకును శ్రీకృష్ణుని సరసోక్తులు వర్ణితములు. అలం. ఉత్రేక్షు చ. చిలుకలు వాండిచంచువుల. జించినచో లవలీదళంబులన్‌ ఫలరసరేఖ లంటి కనుపట్టెడు. జూడుము చైత్రుం డీలతా లలనలగండదర్పణతలంబుల( గుంకుమపత్రభంగముల్‌ చెలువుగ వ్రాసెనో యన నలిప్రకరాద్యయవాదికైశికా | ఢీ టీ. అలిప్రకర శైశికా - అలిప్రకర = తుమ్మెదగుంపుతో, అద్వయ * అభేదమును, వాది = పలుకునట్టి, కైశికా = కొప్పుగలదాన, లవలీదళంబులన్‌ “ లవలిపత్రములందు, చిలుకలు, వాండిచంచువులన్‌ = నూదిముక్కులలో చించినచోన్‌ = చీల్చిన చోటులందు, లేక్ర, చీల్చునపుడనియు నర్థము చెప్పనొప్పును ఫలరసరేఖలు = పండ్లరసము యొక్క చిహ్నలు, అంటి = అంటుకొని, చైత్రుండు జ్‌ వసంతుండు, ఈలతాలలనలగండ దర్పణ తలంబులన్‌ = ఈతీవలను విలాసినులి యుద్దములవంటి చెక్కిళ్లతావులందు, కుంకుమ పత్రభంగముల్‌ = కుంకుమబే రచితమైన మకరికాదిపత్రరచనలను, చెలువుగన్‌ = అందముగ, వ్రాసెనో = దిద్దినో అనన్‌ = అనునట్టుగా, కనుపట్టెడున్‌ = అగపడెడి, చూడుము = తిలకింపుము. నత కం [302 |

భా. చిలుకలు వండ్డను మొదట ముక్కులతో6 జిదిమి పిదవ! దద్రనయుక్తమైన ముక్కులతో లవలీదళములం జీల్చంగా, నాదళములం దాముక్కులందంటియున్న ఫల రస మంటెననియు, నట్లు దళములనంటి నిల్చిన ఫలరసరేబలు వసంతు6డు లతావనితల చెక్కిళ్లనువ్రాసిన కుంకుమపత్రరచనలవలె నున్నవనియు భావము. చిలుకలు ఫలములను ముక్కుతో. బొడువంగా వానినుండి చిప్పిలిజాజీవరస మాఫలవృక్షముల నల్గుకొనియున్న లవలీలతలయాకుల పై( బడియుండెననియు, నవి వనంతు.డు లతాలలనల చెక్కిళులనొనర్చిన కుంకువువతరచనలవలె వింంచననిలైైనను భావము చెవ్వనావును. లవలీదళములను ఫలరస మంటియుండుముక్కుతో. జిలుకలు పొడిచిన కతన ఫలరసచిహ్నము లేర్పడెననుటకన్న లతలు చెట్టుల కల్లికొని యుండుట సహజమగు టంజేనీియు.6, బండ్లకు బిల వేంర్పడినం దదనము చివ్పీలి జాజుట నైజమగుటంజేసియు, ఫలరసము లవలీపల్లవముల జాజి యంటెననుటయే యుచితమని తోంచెడి. ఊరక లవలీపల్లవచ్చేదన మంగీకరింపనేల?

వ్యా-విశే. లవలీపల్లవములు తెల్లగాందళతళలాడుచుండునని వర్ణించుటయు వానిని వనితాగండడేశవుల కువవూనములుగ6బేర్కొానుటయు 6 గవులసంప్రదాయమై యున్నది. “లవలీపల్లవపొండురంబులగుగ ల్లక్రోణులన్‌” అని పాండంరంగవూవోత్మ్యవలు. లవలీ వల్చవములు తెల్బనివిగావుననే దర్పణములవంటిచెక్కిళులకు సమానములుగా. గల్గినవని (గ్రహించునది. పరికింపం గా లవలిపల్లవములన6గా. దములపుటాకులని విశదమగుచున్నది. అందు? బండుతములప్పుటాకు లిచ్చో గ్రహింపనగును. అలం. “గండదర్పఐములు లతాలలనలు” అనుచో రూపకము. లవలీపల్లవములందలి ఫలరసములః గుంకుమమకరికాపత్రరచనల(గా నూహించుటంజేసి యుశ్రేక్ష ఉ. _ పాదవనూతనాంబుధరపంక్తి విముక్త మరందవర్షసం యయ.

[303]

పారిజాతాపహరణము తృతీయాశ్వాసము

వకేేకునకుడపపపక నక ప. కరు ుసుటా.

పాదితశక్రగోపములభావము నందుచు నోయదృష్టసిం

హోదరసన్నివేశ ! కడు నొప్పెడు దాడిమబీజముల్నదో

న్మాదితరాజకీరవదనత్రుటితోరుఫలచ్యుతంబులై. 5క్‌

ట్‌. ఓయదృష్ట సింహోదరసన్నివేశ = ఓకానరానిసింహమధ్యముంబోలు నడుము కూర్పుగల సత్యభామ, మదోన్నాది.....చ్యుతంబులై - మద = మదమచే, ఉన్మాదిత = మత్తిలిన, రాజకీర = చిలుకమిన్నలయొక్క, వదన = నోళ్లచేత, త్రుటిత = త్రుంపంబడిన, ఉరు = గొప్పవైన, ఫల = పండ్డనుండి, చ్యుతంబులై = జాజీనవై, దాడిమ బీజముల్‌ = దానిమ్మగింజలు, పాదప....భావమున్‌ - పాదప = వృక్షములనెడు, నూత నాంబుధరపంక్తి = కొత్తమేఘములచాలునుండి, విముక్త = విడువంబడిన, మరందవర్న = పూందేనెయనెడు వర్షముచే, సంపాదిత = నమకూర్చయిడిన, శక్రగోపములభావమున్‌ = ఇంద్రగోపములను పురుగులధర్మమును, అనంగొ నారుద్రపురువుల విధము ననుట. అందుచున్‌ = పొందుచు, కడున్‌ = మిక్కిలి: ఒప్పెడున్‌ = ప్రకాశించెడు.

భా. మదించినరాచిలుకలు ముక్కులచే దాడిమఫలముల ద్రుంపంగా వాని నుండి జాజీన యెజ్ఞనిబీజములు వానకారున దోంచయ నింద్రగోపముల పోలికనుంట నయ్యని వృక్షపంక్తియు జలదమాలికచే. గూర్ప్చంబడిన యింద్రగోపములేమో యన్నట్ట్లుం డెనని భావము. అలం. రూపకము. ఉత్రేక్ష క్త తలిరాకుమెబు(గువాతెజ

కలకంరవిటుండు గమువంగాం జూతలతా

అలన విదిర్చెను గంటివె

యలికంకణముభరవిటపహస్తముల సత్తీ! కరే

టీ, సత్తీ = ఓపతివ్రతా | కలకంఠవిటుండు = కోకిలయనువిటుండు, తలిరాకు మెజు6గువాతెజన్‌ = చిగురుటాకును ప్రకాశించుపెదవిని, కమువం.గాన్‌ = ఆక్రమింహా ననన నానా నం

గా అనంగాల గొజుకంగా ననుట. చూతలతాలలన = మామిడితీవనువిలాసిని, అలికంకణ ముజఖర.. . హస్తములన్‌ - అలి = తుమ్మెదలనెడు, కంకణ = హస్తాభరణములచే, ముబర = ధ్వనించుచున్న, విటప = శాఖలనెడు, హస్తములన్‌ = చేతులచే, విదిర్చెన్‌ = తొలంగించెను.

భా. మామిడిచివురుందిన€ గోయిల వచ్చియు నళిరుంకారయుతములగు తచ్చ్భాఖల చలనమునకు భయపడి మెసవుట మానిపోయెనని తాత్పర్యము. పైని వ్రాసిన విషయమును గవి, చివురునువాతెరగాను, నలుల(గంకణములుగాను, వానిధ్వనిని గంకణా రావముగాను, విటపముల హస్తములుగాను రూపించి, మామిడితీవకు స్రీత్వ మొసంగి స్రీనిజేసి, కోయిలను విటునిగానెన్ని దానికి పురుషత్వ మారోపించి పురుషుంజేసి, కోయిల చిగురునాక్రమించుటను భుజంగుండు పెదవి గఅచుంటగా నెన్ని తువాదరొదల నొావముశాఖాచలనవమును గావింని గంకణధ్వనులెసంగుచేతులతో6. బెదవింగజిచువాని. ద్రాయుటనుగా6 బల్కి, నరనవటగ6 గామినీకాముకవ్యాపారముగ మార్చి వర్ణించెను. ఇందు ముగ్గావ్యాపారము '్రకాశితము. వాయి+తెర = వాతెణఖి అలం. రూపకము. చ. తను€ గనుంబామి యొండొకలతం బతి వేజొకతేంటిబోంటిపా

త్తున విరిదేనె గ్రోల గని తాలుచు సంపంగితావివెల్లిలో6

గనలున. గూబంబోవునభికామినిసాహస మేమి సెప్పన

య్యనుంగుంబియుండు నెచ్చెలులు నాంగినమానదరాళకుంతలా |

ర్‌7

టీ అరాళకుంతలా = వక్రములగునలకములు గలదాన, సత్య! కుటిలాలక ములు గల్లుట స్రీకొకవన్నెగా. గవులు వర్ణించుట నైజము. పతి = భర్తయైన పురుష భృంగము, తనున్‌, కనుంబ్రామి = వంచించి, కనుమొజంగి యనుట. ఒండొకలతన్‌ = వేజొకలతయందు, వేజొకతే(టిబోటి పొత్తునన్‌ = మజొకభ్రమరాంగనయొక్క

'స్నేహముతో, విరిచేసెన్‌ = పుష్పాసవమును, క్రోలన్‌ = త్రావుచుండంగా, కని = చూచి, తూలుచున్‌ = వంతచే! దడబాటునందుచు, సంపంగితావివెల్లిలోన్‌ = చంపకపరిమళప్రవాహమున, కనలునన్‌ = కోపముతో, కూలన్‌ = పడుటకు, పోవు = ఏగునట్టి, అలికామినిసాహసము = భ్రమరాంగనయొక్క సాహసమును, చెప్పన్‌ ఏమి = చెప్పుట కేమున్నది. అయ్యను6గుంబ్రియుండున్‌ = ఆ వేజొక భ్రమరిపొత్తున( దేనె(ద్రావు నాభ్రమరిభర్తయును, నెచ్చెలులున్‌ = చెలికత్తెలును, ఆంగినన్‌ = అడ్డగించినను, మానదు = విడువదు భా. ఒకపురుషభ్రమరము తనజాయను వీడి వేరొకయాండుతుమ్మెదలో! బుష్ప మరందముం గ్రోలుచుండంగా, నామగతుమ్మెదజాయ యాజాడంగాంచి మానక్రోధము లగ్గలముగా6 దాజీవితముం ద్యజింప( జంపకగంధప్రవాహమున' బడంబోవు చుండెననియు, దానిమగండగు కొదమతుమ్మెదయు, దానిచెలులును వలదని యెంత వారించినను నది యా యత్నమును విడువకుండెననియు భావము' చంవకగంధము సారంగప్రాణాపాయకరవునుట నహజము. తుమ్మెో లిచ్చోటచ్చోటనక ప్రాణముల మీ(దియాసనుగూడ వీడి సంచరించుచున్నవని ఫలితార్ణము విశే. శ్రీకృష్ణు డీమూలముగ స్త్రీలకు గలసాహనము, వట్టుదలె మున్నగువానిని సత్యకు సూచించుచు, నీవును నిట్టిదానివే యనువంశమును నివుణముగ6 దెలియంబల్కెనని యెన్నునది. _ పారిజాతముని ( దెలియంజేసెనని గ్రహించునది. న. . “గోలయ నెదుర్పడి” అను పారాంలో చెప్పవలెను. అనగా భ్రమరి యెచటనంటు క " చ్చుచు నెదురై చూచెనని భావమా

చ. అనుచు. బ్రియాంసపీరి నిజహస్తతలంబున నూంది గల్పకా

వనిజదుకూలమార్దనల వంజులపుష్పమరంద సేచనన్‌

దనదువిహారవైఖరికి నందనదేవత యాయితంబు నే

సినగతి నొప్పుదివ్యవనసీమ ముదంబున సంచరించుచున్‌. 658

టీ అనుచున్‌ = పల్కుచు, శ్రీకృష్ణుడు కర్త ప్రియాంసపీరిన్‌ = డ్రేయసి యొక్క విశాలమగుమూంపును, నిజహస్తతలంబునన్‌ = తనచేతితో, ఊంది = పట్టుకొని, అనంగా మూంపునం జేయిండియనుట. కల్పకావనిజదుకూలమార్దనలన్‌

• కల్పకావని = కల్పవృక్తములసమూహమునుండి, జ = పుట్టిన, దుకూల = పట్టుబట్టలచేనైన, మార్దనలన్‌ = తుడుచుటలచేతను, వంజులపుష్పమరందసేచనన్‌
• వంజులపుష్ప = అశోక కుసుమ ముల సంబంధమైన, మరంద = తేనెయొక్క, సేచనన్‌ = తడుపుటచేతను, తనదువిహార వైజఖరిన్‌ = తన విహారపురీతికి, నందనదేవత = నందనవనదేవత, ఆయితంబు = సిద్ధము, చేసినగతిన్‌ = చేసిన రీతిగ, ఒప్పు = ఒప్పునట్టి, దివ్వనసీమన్‌ = దేవవనతలమున. ముదంబునన్‌ = సంతోషముళో, సంచరించుచున్‌ = తిరుగుచు.

భా. కల్పకదుకూలములచే( దుడువంబడి యశోకసుమమరందసేచనమున మించు నవ్వనము శ్రీకృష్ణవిహారమునకై తగురీతినందనవనదేవత సిద్దముచేసినట్టుండె ననియు, నందు సత్యాంసమును జేతితోనూంది శ్రీకృష్ణుండు విహరించెననియు భావము. భుజముపైంజేయి వైచి నడుచుట కూర్మిని నూచించునదియు శృంగారపురీవిని బ్రకటించు నదియు నగును. శా. _అర్నిష్మత్రతిమప్రతాప! మహనీయత్యాగ! దైత్యాభియా

త్యర్పోద్యచ్చతురర్ణవాంతసకలజ్యాభోగ! జాగ్రద్యశ

శ్చర్చాసాంద్ర దిగంగనాంగ! మదనశ్యామాసహాయేంద్ర బూ

వర్పస్త్రేనశరీరమోహితజగద్వామా! కళామానసా! ర్‌ి శ

[307]

టీ. అర్చిష్మత్రిమప్రతాప = సూర్యునితో సాటిమైన ప్రతాపముగలవాండ, మహ నీయత్యాగ = గొప్పయీవిగలవాండ, దైత్యాభియాతి... భోగ - దైత్యాభియాతి = రాక్షస శత్రువగు విష్ణునియొక్క, అర్బా = పూజచేత, ఉద్యత్‌ = సంభవించిన, చతురర్ణవాంత = నాలుగునముద్రములు హద్దుగాంగల్లిన, నకలజ్యా = సమస్త్రభూమియొక్క, భోగ = అనుభవముగలవాండ, జాగ్రళ్‌.....దిగంగనాంగ - జాగ్రత్‌ = సర్వోత్కర్హనున్న యశః = క్రీరియనెడు, చర్చా = మైపూంతచే, సాంద్ర = దట్టములైన, దిగంగనాంగ = దికృతుల యవయవములుగలవాండ, మదన....జగద్వామా - మదన = మన్మథనియొక్కయు, శ్యామాసహాయ నిశాసహయు.డగుచంద్రునియొక్కయు, ఇంద్రభూ = ఇంద్రుని కొడుకగు జయంతునియొక్కయు, వర్చః = తేజస్సులకు, స్తేన = దొంగయైన, శరీర = శరీరముచే, మోహిత = మోహింపంజేయంబడిన, జగత్‌ = లోకమునందలి, వామా = వనితలుగలవాండ, కళామానసా = విద్యాయుతమైన మదిగలవాండ.

భా. కృష్ణరాయండు సూర్యతుల్యప్రతాపుండనియు, మహాదాతయనియు, విష్ణు పూజాధురంధరత్వమున సంప్రాప్త్రమైన రాజ్యవైభవము గలవాండనియు, దిగంతవ్యాప్త యశస్కుండనియు. జంద్రకంతుజయంతులకన్నం జక్కనివాండగుట నాతనింజూచి స్రీ లెల్లరును మోహముం జెందుచుందురనియు భావము.

విశే. చతురర్ణవపరీతభూవలయమంతయు వశపడకున్నను వశపడునట్లు చెప్పుట యతిశయోక్తి. ప్రతాపవిషయమున సూర్యునితోంబోల్చుట సామాన్యముగం గవిసంప్ర దాయమాట నిచ్చో “అర్చష్మత్‌ పదమునుండి యగ్నియనునర్థ ముద్ధరింప వీలున్నను న ట్టానర్చలేదు. అగ్నికాంతికి సూర్యుండేగదా కతము. కు విదళితకాళింగమదా, స్పదసింధురకుంభరత్నశర్కరిలారా

దుదయగిరికొండవీటీ, పదవీస్థల | మండలీకభాస్కరబిరుదా | 60

[308]

టీ. విదళిత...పదవీస్టల - విదళిత = బ్రద్దలుచేయంబడిన, కాళింగ = కళింగ దేశాధిపతి సంబంధమైన, మదాస్పద = మదమునకు. దావులైన, అనగా మదించిన వనుట. సింధుర = ఏనుంులయొక్క, కుంభ = కుంభస్థలములందలి, రత్స = రత్సములచే, ఏనుంగుకుంభముల బొంగువెదుల్లను మంచి ముత్తెము లుండుననుట కవి సంప్రదాయమగుట, నిచ్చో రత్సపదమునకు మంచిముత్తెములని యర్థము. మఖియు నవరత్నములలో మంచి ముత్తెమొకటియౌట రత్పవదవ్యవహార మనియర్థము. శర్కరిల = కజకుటిసకగలదిగా. జేయంబడిన, ఆరాత్‌ = సమీపమునందున్న, అనంగా( బట్టణసమీపమున నున్నవనుట. ఉదయగిరి కొండవీటివదవీన్సృల = “ఉదయుగిరి”, “కొండవీడం' అనువట్టణవలఎల ప్రదేశములుగలవాండ, అన(గాం గృష్ట్టాయ. డుదయగిరి కొండవీడుల ప్రాంతముల: గళింగరాజపాలితవయములను నారాజులన౦బంధమైన వుదవు టేనుంగుల కుంభములంజీల్చి యందలి ముత్తెములచే నిసుకగలవానినిగా6 జేసెనని భావము. యుధద్ధభూములు పట్టణబాహ్యముల నుండుట నహజముగదా. మండలీక భాస్కరబిరుదా = 'మండలీకభాస్కర' అను బిరుదముగలవాండ.

వ్యా-విశే. సిద్ధసమాసమునః జొనుపుచు నందు. బట్టణనామమగు కొండవీడు పదము నౌపవిభక్తికముగాను “'కొండవీటీ' అనియీకారాన్త స్రీలింగశబ్దముగాను బ్రయోగించుట వింత. లేదా కొండవీటీశబ్దమే ప్రాతిపదిక మనవలెను. పంచదామరము,. -

మరుదర్చధాతటస్థశత్రుమండలీగళాంతర

క్షరన్నవాసృగాపగాభిసారికాదృతాంబుథీ!

మరుత్పతిస్వరుక్షతిక్రమత్రుటత్కుభృద్య్వర

స్ఫురద్ధ్యనిప్రవృద్ధయుద్ధవుంఖితానకార్భటీ! 61

[309 ]

[(ప్రంచాతాపహరణము [శృతయాషనమా

టీ. మరుద్వృధా....అంబుధీ - మరుద్వృధా = కావేరియొక్క, తటస్థ = తీరమందున్న, శత్రుమండలీ = శత్రుసమూహముయొక్క, గళాంతర = కంఠమద్యము నుండి, క్షరత్‌ = కారుచున్న, నవాసృన్‌ = క్రొత్తనెత్తురనెడు, ఆపగా = నదీరూపమైన, అభిసారికా = కాంతునిబొందంబోవు స్రీలచే, అదృత = ఆదరింపంబడిన, సంతోష పెట్టంబడినవాండనుట. అంబుధీ = సముద్రుండుగలవాండ, మరుత్పతి....ఆనకార్భటీ

• మరుత్పతి = దేవేంద్రుని యొక్క, స్వరు = వజ్రాయుధసంబంధమైన, క్ష్తతి = దెబ్బలచే, క్రమ = క్రమముగా, అన(గా నొకటితరువాత నొకటి యనుట. టత్రుటత్‌ = నేలంగూలుచున్న కుభృద్వర = పర్వతశ్రేషములయొక్క, స్ఫురత్‌ = ప్రకాశమానమగు, అనంగా వెలికి వెడలినదనుట. ధ్వని = చప్పుడువలె, ప్రవృద్ధ = అతిశయించిన, యుద్ధ = యుద్ధమునకు సంబంధించిన, పుంఖితానక = సక్రమముగా నొప్పునట్టి భేరీవిశేషములయొక్క, అర్భటీ = మైోంతలుగలవాండ.

భా. కృష్ణ్ణాయండు గావేరీతీరస్థశత్రుసమూహముం గూర్చి వారి క్రొన్సెత్తురు బేరులచే సముద్రు నుప్పాంగించెననియు, వజ్రాయుధహతిచే గుబాలున నేలంగూలు పర్వతముల యారావములవలె నాతని జయభేరీధ్వను లెసంగిననియు భావము.

విశే. సముద్రుండు నదీపతియౌట నతనిం గాంతునిగాను, వానిం జెందం బోవు రక్తనదుల నభిసారికలగాను గవి పేర్కొనుట యుచితమనందగును. ఇది పంచచామర మనువృత్తము. దీని కొకపాదమునకు, జ. ర. జ.ర. జ. గ. అనుగణము లుండును. దశ మాక్షరము యతిన్థానమ. ఇట్లే తక్కుంగలపాదము లుండును. దీనినడకగూడ వర్ణ్యమగు భేరీధ్వనిచే యనుకరించుచున్నది. గద్యము. ఇది శ్రీమదుమామ హేశ్వరవర ప్రసాద లబ్బసారసారస్వతాభినంది నందిసింగయా మౌత్యపుత్ర కౌశికగోత్రపవిత్ర సుజనవిధేయ తిమ్మయనామధేయప్రణీతంబైన పారిజాతాప హరంణంబను మహా ప్రబంధంబునందు. దృతీయాశ్వాసము.

[310]

పారిజాతాపహరణము చతుర్జాశ్వాసము లల్ల చతుర్దాశ్వాసము ల్లా న్ద్‌ - వేంకటగిరివల్ల గ్లో. నిభ ఎ. సేవాపరతంత్రహృదయ! చిన్నమదేవీ జీవితనాయక! కవితా ॥ ప్రావీణ్యఫణీశ 1 కృష్ణరాయమహీశా! 1

టీ, శ్రీవేంకట... హృదయ-శ్రీవేంకటగిరివల్లభ = శ్రీవేంకటాచలేశునియొక్క, సేవా = అర్చ్బనయందు, పరతంత్ర = ఆసక్తమైన, హృదయ = మనస్సుగలవాండ చిన్నమదేవీజీవితనాయక = చిన్నమదేవీ ప్రాణేశ్వరుండా, కవతాప్రావీణ్యఫణీశ = కవిత్వ నైపుణి విషయమున శేషుని బోలువాండ, కృష్ణ్ణాయమహీశా = కృష్ణ్ణాయభూమీశ.

భా. కృష్ణ్ణాయండు తిరుమలేశుండగు వేంకటేశ్వరుని గొల్పుటయందే మిగుల నాసక్త్రగలవాండనియు6 జిన్నమదేవికి. బ్రియుండనియు(6 గవిత్వ నైపుణీని శేషు ననుకరించువాండనియు భావము. కృష్ణరాయని కవితానైపుణీ యిందు( బ్రకాశితము.

పారిజాతము ::

తే. అవధరింపుము జనమేజయక్షితీశ

వరున కిట్లను నమ్మౌనివల్లభుండు

వనవిహారంబు సలుపుచు వచ్చి వచ్చి

పారిజాతంబు గౌంచి సంభ్రమ మెలర్ప. 2

టీ. అవధరింపుము, జనమేజయక్షితీశవరునకున్‌. అమ్మానివల్లభుండు = ఆమునిథ్రేష్టుండు, ఇట్టనున్‌ = ఇట్లనెను, వనవిహారంబు, సలుపుచున్‌ = చేయుచు, వచ్చివచ్చి, కొంత దవ్వు వచ్చియనుట. కృష్ణుండు కర్త. పారిజాతంబున్‌ = పారిజాత వృక్షమును, కాంచి = చూచి, సంభ్రమము = త్వర, ఎలర్బన్‌ = అతిశయింపంగా,

| మ! |

పారిజాతాపహరణము చతుర్థాశ్వాసము

బేతాలుడు కతల ముందటిపద్యముతో నన్వయము. శ్రీకృష్ణునికర్తవ్యాభినివేశ మీసందర్భమునః గని తెలముగావింప నెంచినవాండుగానం బ్రారంభముననే సంభ్రమ మెలర్పనని బీజమును నాటినాండు. మ. _ అమరారాతివిఘాతి సత్యం గని కాంతాం చూచితే పారిజా

తము భూమీరుహచక్రవర్తి త్రిజగత్పంపూజ్యసౌరభ్యకీ

ర్తి మరుల్లోక మలంకరించునది గౌరీనాథు జూటస్థలం

బు మృగాంకుండు రమామనోరమునురంబుంగౌస్తుభంబుంబలెన్‌. ం్ర

టీ. అమరారాతివిఘాతి = రాక్షసహంతయగు శ్రీకృష్ణుండు, సత్యన్‌ = సత్య భామను, కని = చూచ్చి, కాంతా |! భూమీరుహచగక్రవర్తి = వృక్షరాజమైనదియు, త్రిజగత్‌ సంపూజ్యసౌరభ్యకీర్తి = ముల్లోకములచేతను నర్చింపందగిన పరిమళమను యశము గలదియు, గౌరీనాథుజూటస్థలంబున్‌ = శివుని మౌళిభాగమును, మృగాంకుండున్‌ = చంద్రుండును, రమామనోరమునురంబున్‌ = విష్ణువక్షస్థ్రృలంబును, కౌస్తుబంబుం బలెన్‌ = కౌస్తుభమాణిక్యమునలెను, మరుల్లోకమున్‌ = స్వర్గమును, అలంకరించునది = విభూషించునది, పారిజాతమున్‌ = పారిజాతవృక్షమును, చూచితే = చూచితివా?

ఇందలి “కని అను నసమాపకక్రియకు 11-వ పద్యమునందలి “నావుడున్‌ అను దానితో నన్వయము.

భా. కౌస్తుభము విష్ణువక్షస్ట్రలము నలంకరించుపగిదిని జంద్రుండు శంకరుని మౌళిభాగమును విభూషించువిధమున స్వర్దోకము నలంకరించునదియు, ముల్లోక ముల వారిచే. గీర్త్యమగు వరిమళమను కీర్తిగలదియు, వృక్ష్నములలోనెల్ల నుత్తమమైనదియు. గల్చ్బనగమని భావము.

విశే. ఇందు6 బారిజాతమునకు నిల్పయడినవిశషణములు తద్భనతను వెల్లడింప సమర్థములై సత్యభామకు. దద్విషయకాభిలాష నతిశయింపంజేయుచున్నవి.

ఇది మొదలుకొని 11-వ పద్యమువజకు6ంగల శ్రీకృష్ణసుంభాషణ మిట్లే పారిజాతవృక్ష మహిమాప్రకాశకమై సత్యకు6 దద్విషయమగుకోర్కె నతిశయింపంజేయునదై తచ్చీల ప్రకాశనబీజభూతమై యొప్పుచున్నది.

వ్యా-విశే. కౌస్తుభంబుంబలెన్‌. ఇది సమస్తపదము. 'ఉపమేయము ప్రథమాంతమగునపుడు బలె పరంబగుచో నామతచ్చ్భబ్దార్థములకు. బథమ యగు” అను (ప్రాఢవ్యాకరణసూత్రము ననుసరించి బలెపరముగా నామమగుకాస్తుభమునకు. బ్రథమ వచ్చె. పిదప “ఫప్రథమాంతములమీ:ద పోలెబలెపోనిశబ్బములు ద్రుతపూర్వ కంబులు విభాషనగు” అను సూత్రమునుంచి 'బలె' అనుదానికి పూర్వము “ను” కల్గి తరువాత ద్రుతకార్యము బిందువురా( బైరూపము సిద్ధించె. అలం. ఉపమ. కు తరుణీ! యీతరుశాఖాం, తరలోలదుకూలమారుతము లింద్రాణీ

పరివారవారసతులకు బరువపువిరికోంత6 బొడముబడలిక నడంచున్‌.

టీ. తరుణీ = యువతీ! ఈతరు...మారుతములు - ఈతరు = పారిజాతము యొక్క, శాఖాంతర = కొమ్మలనడుమను, లోల = కదలుచున్న, దుకూల = పట్టు బట్టలచేనైన, మారుతములు = గాలులు, ఇంద్రాణీపరివారవారసతులకున్‌ = శచీదేవి యొక్క పరిచారికలగు దేవ వేశ్యలకు, పరువపువిరికోంతన్‌ = వికసించిన పూవులను గోయుటచే, పాడము = పుట్టిన, బడలికన్‌ = ఆయాసమును, అడంచున్‌ = పోం గొట్టును. |

విశే. “ఏషాం పల్లవమంశుకాని' అని శక్తిభద్రుని యాశ్చర్యచూడామణి ళ్లొక పాదము ననుసరించి కల్పకపల్లవములే దుకూలములని యెన్నవలసియున్నది. ఇందలి “ఈ తరుశాఖా అను సమాసమునందు మొదటంగల “ఈ” శబ్దము మారుత పదమునకు విశేషణమని గ్రహింపవలయును. ఇట్హైనచో నిం దేకదేశాన్వయమునకు. దొవు గలుగదు. ననన కా ననన

పారిజాతాపహరణము చతుర్దాశ్వాసము ఉ. మానిని! దీనిరత్నకుసుమస్త బకమ్ములకాంతి. గమ్మంబూ.

దేనియ యంచు. గ్రీలం జనుదెంచినయాయెలదేంటిదాంటు లో

నూనినడప్పి మూంగంబడి యున్నతచంచలచంచుకోటిచే

నానెడు6 జూడు మందగరుదంచలరుంకృతు లుల్లసిల్లంగన్‌. న్‌

టీ. మానిని = ఓ మానవతీ! ఇది సాభిప్రాయము. దీనిరత్నకుసుమస్తబ కమ్ముల కాంతిన్‌ = ఈ కల్పకవృక్త్షసంబంధమైన మాణిక్యపుష్పగుచ్చముల ప్రభను, కమ్మబూ:దేనియ = కమ్మనిమకరందము, అంచున్‌ = తలంచుచు, క్రోలన్‌ = త్రాగుటకు, చనుదెంచిన = వచ్చిన ఆయెలదేంటిదాంటు = ఆ లేందేంట్ల సమూహము, లోన్‌ = లోపల, ఊనిన = పుట్టియున్న, డప్పిన్‌ = దప్పిచే (తృషచేనని యర్థము) మూంగంబడి, ఉన్నత....కోటిచేన్‌ - ఉన్నత = దీర్ధమైన, చంచల = కదలుచున్న చంచు = ముక్కులయొక్క, కోటిచేన్‌ = కొనలచేత, మంద....రుంకృతులు - మంద = మెల్గనైన, గరుదంచలర్సుంకృతులు = ఖెక్కల కొసలయొక్క రుంకారధ్వనులు, ఉల్లసిల్లంగన్‌ = ప్రకాశితముగా(గ, ఆనెడున్‌ = తాగును, చూడు = చూడుము.

భా. ఎలదేంటిగుమి కల్పవృక్షరత్నపుష్పగుచ్చకాంతింగాంచి కమ్మని మరంద మను భ్రాంతిని దృషతో దానింగ్రోల నేతెంచి యల్లనల్లన జెక్కలాడించుచు. జంచు కోటిచే నానుచున్న వదె కాంచుమని భావము. విశే. విశషణముల నిగాగమమునకు బిందువును సున్నసోంకునం బరుషము సరళము నయ్యెను. కమ్మంబూందేనె. అలం. భ్రాంతిమత్తు. క బరరుశాఖల వ్రేలెడు, మేతొడవులకాంతిలోన మెలంఛెడుపక్తి

ట్రా

బ్రాతము నెజు6గరు నిర్జర, కొాతరలోచనలు పలుకల్గా వినకున్నన్‌.

టీ. ఈతరు జ వుల కాంతిలోనన్‌ ! తచెట్టుకొమ్మలందు, వ్రేలెడు = వేలాడునట్టి, మేలొదే

అకాం: కా రాలంకారముల కాంతిలో, మెలగెడు = సంచరించునళీ'

పక్షివ్రాతమున్‌ = పక్షుల సమూహమును, నిర్ణరకాతరలోచనలు = దేవతాస్తీలు, (కాతరలోచన = భీతనేత్ర), పలుకంగాన్‌ = శబ్దమొనర్చంగాన్‌, వినకున్నన్‌ = వినక పాయినచో, ఎజుంగరు = తెలిసికొనంజాలరు.

భా. కల్పవృక్షశాణలందు శరీరాబభరణములు గలవనియు, నందునివసించు పక్షులును వానిపోల్కి కలిగియేయుండుటబంజేసి యివి యాభరణము లియ్యనవి పక్షులఎపోల్చుకొనుటకు వీలులేకపోయెననియు, నైనను బక్షులు కలకలధ్వనులు గల్గియుంటంజేసి దేవతాస్రీలు మైతొడపులను తెలిసికొనంజాలిరనియు భావము. కు తనపాదుజలములోనం, గనుపట్టెడునీడ నీనగము విలసిల్లున్‌

మనకన్న మున్న తామే, దినికిం డిగి యేగుచున్న తెజంగునం దరుణీ!

ట్‌. తరుణీ = యువతీ! తన పాదుజలములోనన్‌ = తనయొక్క యాలవాల మునందలి నీటిలో, కనుపట్టెడు = అగపడునట్టి, నీడన్‌ = ప్రతిబింబముచే, ఈనగము = ఈకల్పకము, మనకన్నమున్న = మనకన్నముందుగానే, తాను, మేదినికిన్‌ = భూమికి, డిగి = దిగి, ఏగుచున్న తెజింగునన్‌ = పోవుచుండు విధమున, విలసిల్లున్‌ న్‌ ప్రకాశించుచున్నది.

భా. ఆలవాలోదకమున. బ్రతిఫలించిన కల్పవృక్షాకారము సత్యా శ్రీకృష్ణుల కన్న ముందుగానే కల్పకము భువికి€ బోవుచున్న ట్లున్నదని భావము.

విశే. కల్పకము భువికి6 గొనిపోవుట తప్పదనువంశమును సత్యకు సూచించి యుబ్బుం గల్గించుటకును, నామెకుం దద్హహణవిషయమున సంభ్రమాతిశయమును బుట్టించుటకును నిట్లు శ్రీకృష్ణుండు ప్రసంగించె ననందగును. ద, వారణరాజయాన! సురవల్లభు. డొశచి నంకపీరముం

జేరిచి సోగవెండ్రుకల. జిక్కులు వాపి వియన్నదీనవాం వనన ననన సనక

నాకా న

భోరుహనాళసూత్రముల( బొందుగ దీనిలతాంతము ల్ప్సరు

ల్లా రచియించి నించు. గుతుకంబున వీంగుమెజలుంగుక్రొవ్వెదన్‌. 8

టీ. వారణరాజయాన = గజరాజగమన, (సత్య) సురవల్లభుండు = దేవేంద్రు6 డు, ఆశచిన్‌ = ఆశచీదేవిని, అంకపీఠమునన్‌ = ఊరుదేశమును, చేరిచి = పొందించి, సోగవెండ్రుకలన్‌ = పెన్నెబులందైన, చిక్కులు = మెలికలు, పాపి = పోంగొట్టి, వియన్న దీనవాంభోరుహ నాళసూత్రములన్‌ = మిన్నేటిక్రొత్త తమికాడలదారములందు, పాందుగన్‌ = ఒప్పునట్లుగా, దీనిలతాంతముల్‌ = ఈకల్పవృక్షపుష్పములు, సరుల్‌ = దండలు, కాన్‌ = అగునట్లు, రచియించి = చేసి, (దండలను గ్రుచ్చి) కుతుకంబునన్‌ = సంతోషముతో, వీంగుమెలుంగుక్రొవ్వెదన్‌ = గొప్పదై తళతళలాడుకొప్పునందు, నించున్‌ = నింపును. (ముడుచుననుట).

విశే. ఇట్టిభాగ్యము నీ కెపుడు గల్లునో యని సత్యను శ్రీకృష్ణు. డువ్విళులూ రింప నిట్టు ప్రసంగించెనని గ్రహించునది. మ. విను మింతు ల్టిలకంబు( జంపకము. గ్రోవిన్సిందువారంబు బ్రేం

కనమున్మొమిడి గోంగు. బొన్నం బొగడం గంకేల్తి నూహించి క

న్లొన మోమెత్తంగం గౌంగిలించుకొన మూర్కొంబాడంజేనంట బ

ల్క నగం గల్గుమియంగం దన్న ననుచుం గల్పాగమాయావిరుల్‌. ర

టీ. ఇంతుల్‌ = స్రీలు, తిలకంబున్‌ = చంపకమున్‌ = సంపె6గను, క్రోవిన్‌, సిందువారంబున్‌, శ్రేంకనమున్‌, మామిడిన్‌, గోంగున్‌, పొన్నన్‌, పాగడన్‌, కంకేళిన్‌, ఈచెట్టులను, ఊహించి = మదిం దలంచికొని, క్రమముగా, కన్లొనన్‌ = చూడగా. మోమెత్తంగన్‌ =మొగమెత్తంగా, కౌంగిలించికొనన్‌ = ఆక్లేషింపంగా, మూర్కొన్‌ = ఆ(ఘాణింపంగా, పాడన్‌ = గానముసేయంగా, చేనంటన్‌ = చేతితో దాంకంగా, పల్కన్‌ = మాటాడంగా, నగన్‌ = నవ్వంగా, కల్లు+ఉమియంగన్‌ = కల్లునుమ్మంగా, తన్నన్‌

[316]

= కాలిచే దన్నంగా. కల్పాగము = కల్చపృక్తము. ఆయావిరుల్‌ = (వారుదేని నూహంచి | 'పైంజెప్ప్బనరితిని దోహద మూచళంంచిరో) యావృక్షసుమములను. ననుచుని =

పుష్టించును

విశే. ఇందు6 (గ్రమము ననుసరించి వృక్షవాచకశబ్బముల నాక్కొక్క యసమాపక క్రియతో సంబంధింపంజేసి యన్వయము నరయునది. కాంగా, తిలక వృక్షమునకు ఏక్షఐము. సంపెంగకు ముఖరాగము. గొరంటకాలింగనము, సందు వారమునకు ముఖానిలము, ్రేంకనమునకు గానము. మామిడికి. గరస్పర్శము, కర్ణికారమునకు సల్గాపము, పొన్నకు నవ్వు, పాగడకు ముఖార్చితమద్యము, అశోకము నకు. జరణతాడనమును దోహద విశేషములని తెలియుచున్నది. ఆయావృక్తము లాయాయీసమయములందే పుష్పించుట వఫలించుట కలదు. కాలముకాని కాలమున' బుష్ఫంపవలెను. ఫలింపవలెనన్న 'పైనిచెప్పిన దోహదముల నాదరింప వలెనని తాత్పర్యము. ఈదోహదవిశేషములు స్రికృతములే గావలెనని యందురు. కల్చవృక్షము తక్కినచెట్టవలె(గాక యేవృక్షమును మది( దలంచి దోహద మొనర్హురో యావృక్షములసుమముల. దలంచిన క్షణముననే ప్రసాదించునని గ్రహించునది. అనం గా నన్నిషృక్తములరూపమును దానే దాల్చి యాయాసుమముల నుద్భవింపశేయునని యెొన్నునది. అలం. యథాసంఖ్యము,. చ. కన దిలకంబు. గేసరము. గల్గుమియన్రహిం బాడం ట్రేంకనం

బు నిముర మావి నవ్వ సురపొన్న ముఖాంబుజ మెత్త( జంపకం

బు నెజగవుంగిలం గొరవి మూర్శొన వావిలి దన్న వంజుళం

బు నుడువ గోంగునై తరుణి! పూచు సురద్రుమ మిన్నిపువ్వులన్‌, 10

టి. కనన్‌ = చూడగా. తిలకంబున్‌ = తిలకవృక్షమును, కల్లు = మద్యము, ఉమియన్‌ = ఉమ్మంగా. కేసరమున్‌ = పాగడచెట్టును, రహిని = మధురముగా. పాడన్‌ = గానముసెయఃగా. ప్రెంకనంబున్‌ = ప్రియాళువృక్షమును, నిమురన్‌ = న న

కరస్పర్శనము చేయగా, మావిస్‌ = మామిడియు, నవ్వస్‌ = హసింప(గా. సురపొన్న = సురపాొన్న చెట్టును. ముఖాంబుజము = మోముందామర. ఎర్తని = ఎత్తలగా, అనంగా ముఖరాగ ప్రసారమున ననుట. చంపకంబునస = సంపెఃగచెట్టును. నెఖిస్‌ = పూర్ణముగా, కవుంగిలస్‌ = ఆలిం్శనము చేయగా. కొరవి = గోరంటయును, మూర్కొనస్‌ = ఆఘాణింప(గా. వావిలి. తన్నస్‌ = పాదాహలియొనర్చ, వంజులంబున్‌ = అశోకమును. నుడుపస్‌ = మాటలాడంగా. గోంగును, ఐ = అయి. అనంగా మీ దనుడివిన చొప్పున దోహదమొనర్చ. నాయా దోహదవిశేషముల కనురూపముగ నాయా చెట్టులు తానేైయై యనుట. తరుణ్‌ = యువతి, సురద్రుమము = కల్పవృక్షము, ఇన్నిపువ్వులస్‌ = ఇన్ని చెట్టులపూవులను, పూచున్‌ = పుప్పించును.

విశే. పూర్వపద్యమున నాయావృక్షములం దలంచి దోహదమొనర్శ్చిన నాయా వృక్షసుమములను గల్పాగ మొసంగునని వర్ణితమయ్యెననియు, నిందు నాయా వృక్షముల మదిం దలంపకయే యాయావృక్షములకు సంబంధించిన దోహదములను మాత్ర మొనర్చుటకతన, గల్బవృక్ష మాయావృక్షసుమముల. బ్రసాదించునని వర్ణిత మయ్యెననియు గ్రహించునది. పూర్వపద్యమున నుక్తములైన దోహదవిశేషములే యిందు6 బేర్కొనంబడినవి. ఉ. నావుడు సత్యభామ నిజనాథున కిట్లను నేల తామసం

బీవిబుధాధినాయకమహీరుహముం బెకఠించి లోకసం

భావిత మైననీపలుకు. బంతము నెల్ల మదీయగేహ కే

భివనవాటి వేడుక దలిర్పంగ నిల్పుము జీవితేశ్వరా | 11

టీ. నావుడున్‌ = అనంగానే. శ్రీకృష్ణుండు కర్త. సత్యభామ, నిజనాథునకున్‌ = తనపతికి, ఇట్లు, అనున్‌ = అనెను. జీవితేశ్వరా = ప్రాణేశ్వరా ! తామసంబు = ఆలస్యము. ఎల = ఎందులకు? ఈవిబుధాధినాయక మహిరుహమున్‌ = ఈ దేవేంద్రుని చెట్టును. కల్చ్పవృక్షముననుట. పెకలించి = సెల్లగించి, లోకసంబావితమైన

కక

(పారిజాతాపహరణము ] '_చతుర్దాక్నాసము | = లాకొపూజ్వునైన నీపలుకుం = నీమాటను. పంతమునీ. శపధథమును, _ద్రంజయనుబ బిల్టన్‌ = సాయంగా, మడీంయకేశ్‌ వనడాటిన్‌ = నాక్రిడదావశవదేశమున, వేడుక = సంతసము. తలిర్బంగన్‌ = ఒమ్టునట్లు. నిల్చుము = స్టాపంపుము. ఏకే. "నీపలుకును లోకులు గౌరవించురు. కాన నిపుడు నీ వాడినమాట దధ్యముగా బేసకాని శ్రీకృష్ణుండు సత్యసంధుండనుమాట నిల్వంబెట్టుకొనుము. మజీయు నీమూలమున గృతకృత్యుందవై సత్యప్రతిజ్ఞుండవు గమ్ము అని సత్యభామ శ్రీకృష్ణునుళ్ళుకుంజేయ నిట్లు ప్రసంగించెను. శ్రీకృష్ణుందామె శీలమును గనుంగొన నాడీన పూర్వ పద్యములందలిమాటలు వెనువెంటనే యామె త్వరపాటుగల స్వభావమును వలచినదానిని సాధించువిషయమున నామెకుంగలపట్టుదలను బ్రకటింప సమర్దములయ్యె. మజీయు నామె యీకృత్యమును నెజవేర్చనపుడు నీపలుకు లోకసంభావితము గాంజాలదనియు నీవకృతప్రతిజ్ఞుండ వనుదూబుకు6 దావల మగుదువనియు6గూడ సూచించుచు. నిర్బంధించి యాతనిచేం దనపనిని జక్కంబెట్టించికాన యత్నించెననియు. దోంచెడును. మ. అనినం గైటభదైత్యవైరి దరహాసాంకూరము ల్మోవిపై మొనయం గొండొక నిల్చి యివ్యనమున న్మోదంబుతో నిర్దరీ జనము ల్గొల్వంగం గ్రీడ సల్పి భవదిష్టం బేను గావింతునం గన |! యంచాతరురత్నగుచ్చ మిడియెం గర్హావతంసంబుగన్‌. 12 టి. అనినన్‌ = అన6గొ. సత్యకర్త. కైటభదైత్యవైరి = కైటభాసురశత్రువగు శ్రీకృష్ణుడు. దరహాసాంకూరముల్‌ = చిజునగవు మొలకలు. మోవి'పైన్‌ = అధరముపై. మొనయన్‌ = వ్యాప్‌ంప(గా. కొండొక = కొంచెముసేపు. నిల్చి. అంగన = కొంతా ! ఇవ్వనమునస్‌ = ఈయారామమున, మోదంబుతో = సంతోషముతో, నిర్ణరీజనముల్‌ ,= దేవళాస్త్రీలు. కొల్వంగన = సేవింపంగా. క్రీడ. చల్చి = చేసి, భవదిష్టంబు = నీకోర్కిని, ఏను, కావింళున్‌ = ఒనర్హును, అంచుని. ఆతరురత్న [3/5]

మారమున దన్ను నిలోధించుబయు.( ఛ₹రణములుగా గ్రహంచునది. టం ఈపరిది న్మురారి హృదయేశ్వరి నూజదం బల్మి నిర్దరేం బ్రోపవనస్టలంబునం బయోరుహనేక్రయు. డాను( జేరి ప్త ష్పాపచయప్రమోదభరితాత్మరు. డై చిదిమె న్లతాంతముల్‌ గోపవధూకుచస్తన బకలోలనిశాతనజాంరురంబులన్‌ 13 టీ, ఈపగిదిన్‌ = ఈరీతిగా, మురారి = మురద్వేషి శ్రీకృష్ణుడు, హృదయేశ్వరిన్‌ = ప్రాణేశష్వరిని, ఊజడన = ఆశ్వాసమునందునట్లుగా. పల్కి = ఆడి, నిర్ణరేంద్రోప వనస్టలంబునన్‌ = దేవేంద్రుని యారామప్రదేశమున. పయోరుహనేత్రలున్‌ = పద్మ నెత్రలైన దేవతాస్రీలును, తానున్‌, చేరి = గుమికూడి. పుష్పాపచయ... .త్మకు*డే " పుష్పాపచయ = పూవులను కొయుటయందైన. ప్రమోద = సంతొషముచె, భరిత * పూర్ణమైన. నిండిన యనుట. ఆత్మక్రు(డై = మనస్సుగలవాంగై, గొప ...అంకురంబులన్‌

• గోపవధూ = గొపికాస్రీలయొక్క, కుచస్తబక = పూగుళక్తులంబోలు స్తనములందు లోల = అసక్తములైన, నికాత = తీక్షములైన, వాండియైన యనుట. నఖ = గొళుక యొక్క, అంకురంబులన్‌ = కొనలచేత లతాంతముల్‌ = పూవులను, చిదిమెన్‌ * గిల్లెను విశే. గోళులను గోపపధూకుచస్తబకలోలము అనుటకు సారన్యహా చింత్యము. శృంగారాతిశయసూచకము. లతాంతము = లతయొక్క తుదినుండునటి పూవే కుదినుండునదిగాన దాని కీపేరు గతెను నునన... హో

| చారిజాతాపహరణము చతుర్జాశ్వాసము మ. ఎలదేంటు బ్రమవాలుంగనవలపై నిందీవరభ్రాంతిచే

మెలంగం జేరం6 గముకో నలవి గౌమిం *జ్టదజం జెంది యు

చల గాంక్షించిరి వర్ని మేషజలజాస్య ల్నానుషత్వంబు న

య్యలిభతి న్యుకుకకృతాక్షి యగుసత్యాకాంత నీక్షించుచున్‌. 114

టి. నిర్ని మేషజలబాస్యల్‌ = అనిమిషస్రిలు, దేవతాస్తి లనుట ఎలదే. బుత్‌ = లేంబ్రాయంప్పుందుమ్మెదలు. తమవాలుంగవవలపైన్‌ = తమదీర్థములగు కస్టోయిలమీంద. ఇందీవరభ్రాంతిబేన్‌ = నల్లకలువపూవులను భ్రమచేత, మెలంగన్‌ = సంచరింపంగా, చేరలన్‌ =చాంచినతమచేతులచేత, కష్టుకోన్‌ = కష్పుకొనుటకు, అలవి = శక్యము కామిన్‌ = కాకుండుటచే, చీందజన్‌ = చీకాకును, చెంది = పొంది, ఇచ్చలన్‌ = మనస్సులందు, అయ్యలిభీతిన = ఆతుమ్మెదలవలనిభయముచే, ముకుళీకృతాక్ష = మూసికొనంబడిన కన్నులుగలది. అగు = అగునట్టి, సత్యాకాంతన్‌ ధర్మముకు, కాంక్షించిరి = కొరిరి.

భా. అట్లు పుష్పాపాచయ మొనర్చు ననిమిషాంగనల నేత్రములను గాంచి కుమ్మెదకొదములు నలకలువప్తూవులను భ్రమంజెంది యందు వ్రాలంజొచ్చెననియు, నవ్వానిబాధ వారించికొనం జేరలకుమీజి తమనేత్రము లుండుటచేతం జేరలచేం గప్పికొన వ్రశముగామింజేనియు. గనులు మూంతవడనివారగుటంజేసియు.. నానురాంగన లనసమర్ధలైరనియు, నట్ట భ్రమరబాధను సత్యాకాంత యపుడు కనుల మూసి వారించికొనుటం గాంచి మనుష్యులకువలెనే తమకును గనులు మూంత పడుట సంభవించిన బాగుండును గదాయని తలంచిరనియు భావము.

విశే. ఇటు చెహటకతనం గనులు నల్లకబ్వలవలె. జేరలకు మించియున్నవని ఎశదమయ్యెను. “ఇందనిమిషకాంతలు మానుషత్వమును గాంక్షించిరిగాని పాందం పౌలక పోయిరనుట లెల్లము. ఇప్పట్టును మనుబరిత్రకర్త యనిమిషాంగనకు మానుషత్వమును మనుష్యభావనచే సంఘటించి సంస్కరించెనని తోంబెడిని.

జ్‌. ఉఅంబరచారిపంకజదళాక్షులు చంపకపుష్పరేణుజా

తాంబరుపాదపంకజము లంటినతావులు దొరక్క నోడిషా

రృసంబుల సంచరింతురు పరస్పరకేళివచఃప్రసంగతిన. 15

టి. ఆంబరచారిపంకజదళాక్ట్డులు = ఆకసమున సంచరించెడి సురాంగనలు, దేవతలకుభువిపైం బాదములు మోయకుందుట సహజము. దాన దేవతలంబరచారు లనుట. చంపకపుష్పరేణుజాలంబులయందున్‌ =సంపె6గ పుప్పాడులందు. సర్వశుభ లక్షణరేఖలన్‌ = ఎల్లశుభచిహ్నముల యాకృతులతోడను, పొల్చునట్టి = ఒప్పునట్టీ, పీశ్రాంబరుపాదపంకజములు = శ్రీకృష్ణుని యడుగుందమ్ములు, అంటిన = లగ్నమైన, చావులు = స్థలములు, త్రొక్కన్‌ = మట్టుటకు, ఓడి = జంకి, పరస్పరకేళివచః ప్రనంగతిన్‌ = అన్యోన్యవినోదాలాపప్రసక్తితో, పార్యంబులన్‌ = 'కెల6కులందు, సంచరింతురు = తిరుగుదురు. వృషభగతిరగడ -

కొమ్మ ! వేగిర మేటికే కొనగోర గోరంటవిరులు గిల్లుము "

తమ్మిపువ్వులమీంద జలములదార తొక యుండ జల్లుము

మృగవిలోచన! మేను చుజుకన మేలమే లత నిటులు వ్రేయంగ

వగవ నేటికి. జూడుమీ గొరువంకవంక6 బియుండుడాయంగ

నలుగ నేటికి ముడువుమీ చెలువార వారణయాన |! మొల్లలు

పొలంతి ! సైంపవు మాకు నీకయ పోలుంబో లులివడినకల్లలు

పన్నిదం బిడ6 ట్రేంకనముననం బాడి పొడి దొజంగి తెచ్చితిం

బొన్న మొగ్గల గంటసరి పూంబోండి పోండిమిగాంగ గ్రుచ్చితి

వడుగనేటికి దీనివిరులు దురాశ రా శఫరీవిలోచన 6

జడ. బరాగము నిండె6 దుడువు రసాలసాలమరంద సేచన.

వ.

జామరో ! సురపాన్నలకు నిచాయ6 జాయలం బల్వ నేటికి భామ! కోయుకు చేగపత్‌ పూందాళల బాళము గాదు నెంటికి మగువ |! పలుముటజు దిగిచిచూచుట మానుమా నుల్‌వడియె దండలు మగిడి చను డింకనేల యీయెలమావి మావిహరించుదండలు పలుకఠకుము తుచ్చములు పలుమజు బాల బాలకి యన్న దిట్టితి వలసగమనముం జూపి చెలి! నీ వంచ వంచన సేసి పట్టితి తావి బుగులుగొనంగ దొడంగెి ఘృతాచి తాంచితె యాయశోీకము రావె తేనియ కంచు. బలికెదు రంభ |! రంభలలో సనేకము ననలు వేండిన మొజుంగి తప్పుడు నాలి నాలికుచంబు ముట్టకు మెనయుప్రాణపదంబుగాం దలం తీవ తీవ తలంగ మెట్టకు మంజుఘోష | సువర్ల్ణలత లనుమానమా నందనవనంబున నంజ దిది యెలదేంటి కన నే మజబె మజబెద మే మనంబున నమృతమధురములైనఫలరసమాని మానిని ! త్రుళ్లె శుకములు గుమురులగు లేమావిచిగురులు గోయ గోయని కూసం బిళములు గుమగుమని వాసనల గేదంగికొమ్మ కొమ్మకు నందె దోంటికి రమణి గొజ్జంగిపొదలు గడు దూరమ్ము రమ్ము చలమ్ము లేటికి. 16 టీ. ఇందు సరసాలాపములు మీజ యువతులు పుష్పాచయ మొనర్చుట వర్ణితము. - కొమ్మ = ఓవనిత. వేగిరము = త్వర, ఏటికే = ఎందులకే? కొనగోరన్‌ = గోటికొనచే, గోరంటవిరులు = గోరంటపూవులు, గిల్లుము = కోయుము. తమ్మి పువ్వులమీందన్‌ = పద్మములపైని. జలములదార = నీళ్ల ధార, తారకయుండన్‌ = చేరకుండునట్ట్లుగా, చల్లుము. నీరు కర్మ మృగవిలోచన = లేడికన్నులంబోలు కన్నులుగలదాన ! వేను = శరీరము. చుబుకనన్‌ = నొచ్చునట్టుగా, లతన్‌ = తీవను, ఇటులు = ఈళితిగ. ద్రేయంగన్‌ = కొట్టంగా. మేలమే = పరిహసమా | వగవనీ = విచారింపంగా, ఏటికిన్‌ = ఎందులకు ! గొరుపంకవంకన్‌ = గొరువంకపక్షివెపు.

నట్టుగా. మొల్లలు = మొల్లపూవులు. ముడువుమీ = కొప్పున. దుముమవమ్మా ! పాలంతి = ఓ పనిత, మాకు. సైంపవు = ఇష్టపడవు, నీకయ = నీకే, లులివడనకల్లలు = నీచములైన యసత్యపుమాటలు, పోలుంబో = సరిపడునుజుమ్ము. పన్నిదంబు గానముచేస్‌, ప్రేంకనముననన్‌ = ప్రియాళుపుష్పమును. తెచ్చితిన్‌. పాన్నమొగ్గలన్‌ = పొన్నమొగ్గలతో, కంటసరిన్‌ = కంఠాభరణరూపమగు హారమును. పూంబోడి * పుష్పమువలె మనోజ్ఞయైనదాన, పోండిమిగాంగన్‌ = ఒప్పిదమగునట్టుగా, గ్రుచ్చితివి = కూర్చితివి. శఫరీవిలోచన = మీననేత్ర ! దీనివిరులు = దీనిపూవులు, దురాళశన్‌ * తగనియాసతో, అడుగనేటికిన్‌? రా = రమ్ము జడన్‌ = జడయందు. పరాగము * పుప్పాడి, నిండెన్‌ = పూర్ణమయ్యెను. రసాలసాలమరందసేచనన్‌ = తీయమామిడీ పూందేనియచే, తుడువుము = పోంగొట్టుము. చామరో = ఇంతిరో. సురపాన్నలకున్‌ = పొన్నపూవులకై, ఈచాయన్‌ = ఈరీతిగా, చాయలన్‌ = వేువేజబుమార్గములలో' పల్కన్‌, ఏటికిన్‌? భామ = వనితా. వేగపడ్కి, త్వరపడి, పూంబాళన్‌ = పూగుతిగి' కోయకు = కోయకుము, నేంటికిన్‌ = ఈరోజునకు. పాఠము = పరిపక్వమైనది' కాదు. మగువ = కాంతా, పలుమజున్‌ = మాటిమాటికి, తగి = తీస, చూచుట మానుమా = విడువుమా!, దండలు = పుష్పమాలలు, నులివడియెన్‌ = చిక్కపడేనో' మగిడి = మరలి, చనుండు = పాండు, ఇకనేల = ఇంకనెందులకు? ఈయెలమావి క ఈలేమామిడిచెట్టు, మావిహరించు దండలు ౬ మేము విహరించుటకు( దావులొ' పలుమజఖున్‌ = మాటిమాటిక్షి, తుచ్చములు = నీచపుమాటలు, పలుకకు ళ్‌ అడకుము. బాల ! బాలక = బాలకి యని, అన్నన్‌, తిట్టిత్రి = దుర్భాషలాడీల. అలసగమనమున్‌ = మందగమనమున్సు, చూపి = అగపజిచి, చలి ! నీవు. అంచ = హంసను, వంచనచేసి = వంచించి, పట్టిత్రి = పట్టుకొంటివి. తావి = పరిమళమొ'

బు'లుకొనం” = దట్టముగ వ్యాపంచునట్లు, కొడంగెం = పూసెను ఘృతాచి , మకరందమునక్రై, రావే = రమ్ము అంచున పలెకెదు = పలికదవు. రంభ ! రంభలలొస్‌ = అరంటులలా. అనేకము = విస్తారము. ననలు = పూవులు, వేండినన్‌ = కోరంగా. నాలిస = కపటముళో. అప్పుడు. మొజంగిలి = దాంగితివి నాలికుచంబుస్‌ = నానిమ్మసు, ముబ్బకుము = అంటకుము. ఎనయు. ప్రాణపదంబుగాస్‌ = ప్రాణతుల్య ముగ, ఈవ = నీవే, తలంతు = తలంతువు, లీవ = తీంగను, తలంగన్‌ = తాలంగు నట్టు, మెట్టకు = త్రాక్కకుము. మంజుఘోష!, నందనవనంబునన్‌ = నందనోద్యా నమున, సువర్ణలతలు = బంగారుతీవలు. అనుమానమా = సందేహమా? అనుమాన పదమునకు సంస్కృతమున నూహయర్థము. తెలుంగున సందేహమను నర్జమునః గూడ నిది ప్రయుక్తమయ్యె. "అనుమానము లేక లిరిగెనత.డెల్లెడలన్‌ ' అని తిక్కన చూ. ఉద్యో, ప. ఇది. ఇలదేంట్‌కిన్‌ = లేందేంటిక, అంజదు = భయపడదు. అనన్‌ = అనంగా, ఏమి. అజిచెన్‌ = శబ్దించెనో, మనంబునన్‌ = మదియందు. మజచెదమే = విస్మరింతుమే. మానిని = మానవతీ.. పకములు = చిలుకలు, అమృతమధురము లైన = సుధవలెం దీయనెన, ఫలరసము = పండ్గరసమును, ఆని = త్రావి. త్రుళ్లెన్‌ = గంతులిడెను. గుమురులగు = జొంపములగు. లేమావిచిగురులు = లేత మామిడి చిగుళ్లను, కోయన్‌ = త్రుంపంగా, పికములు = కోయిలలు, కోయని, కూసెన్‌ = అఅిచెను, గేదంగికొమ్మ = మొగిలిచెట్టుశాఖ. గుమగుమనివాసనలన్‌ = కమ్మని పరిముళ్వ్సృల్రత్రో, కొమ్మకు = (ఆ) స్రీక, దోంటికిన్‌ = అందనివానింగోయ నుపకరించు రౌంకికజ్ఞుక్సు, అందెన్‌. దొనెగజ్జయని వ్యవహారము. రమణి = కాంతా! గొజ్జంగి పాదలు _ గులావీపాదలు. కడుదూరమ్ము = మిగులదూరము. చలమ్ములు = పంతములు, ఏట్రికిన్‌. రమ్ము ఏశే. ఇందు రమఖుల యాలాపములు నైజముగ పర్ణితములు ప్యవహార మ్స బరస్పరము సంబంధశోన్యముగ( బల్కురీతి యిందు దెల్లము చేయ: వంత ఉననా

పారిజాతాపహరణము | [_ చతుర్దాశ్వాసము బడినది. దీనిని పృషభగలిరగడయందురు దీని ప్రలిపాదమునకును 28 లఘువు లుండుసు. 15-వ లఘువు యతిస్తానము. రెండు రెండే పాదముల కంత్యప్రాస మును. రెండేసి యక్షరములకు భేకాన్లుప్రాసమును గవుల ప్రయోగముల నగపడెడిని రెండేసి పాదములకు! బ్రాసైక్యము నృత్తములలో వలెనే యిందుండవలెను. అలం.స్వభావాక్తి, మ. అనుచుం గాంతలు వల్లికారచితడోలాందోళసప్రక్రియం

గసకాంభోరుహ 'కర్ణికాహృతి. బరాగక్షేపలీలాగతిన్‌

వసకేళీపరతంత్రవృత్తిం *దిరుగ న్నార్మాండబింబయబు ని

ల్పె నభోమధ్యమునం గళఠోరకిరణడ్రేణీదురాలోక మై. 17

టీ. అనుచున్‌ = ఇట్లు మాటలాడుకొనుచు, కాంతలు = స్త్రీలు, వల్లికా..... _..ప్రక్రియన్‌ - వల్లికా = తీ(గలచే, రచిత = కూర్చబడిన, డోలా = ఉయ్యలల యందు, ఆందోళన = ఊంగుటయొక్క, ప్రక్రీయన్‌ = వ్యాపారముచేతను. కనకాంభొరుహ = బంగరుపద్మముల సంబంధమైన, కర్ణికా డ్‌ మిద్దెాలయొక్క, ఆహృతిన్‌ = ఆకర్షణముచేతను, 'కందుకాహతిన్‌' అని పాఠము కొన్ని ప్రతులలో జూడ నయ్యె. ఆపక్షమున, “కనకాంభోరుహకందుక = బంగరుపద్మనిర్మితమైన బంతులయొక్క. ఆహతిన్‌ = దెబ్బచే” అని యర్థము. బంగరుతమ్ముల నిర్మితము లైన బంతుల నాడుటచేనైన దెబ్బచే నని భావము. పరాగ....గతిన్‌ - పరాగ = పుషప్పాడి యొక్క, క్షేప = చిమ్ముట యొక్క. లీలా = విలాసముయొక్క, గతిన్‌ = రీతిచేతను, పుష్పాడిని బరస్పరము మింద జల్లికొనుటచే నని భావము. వన..... వృత్తిన్‌ - వన = ఉద్యానవనమునందైన. కేళి = ఆటలయందు, పరతంత్ర = ఆసక్తమైన, వృత్తిని = వ్యాపారముతొ, తిరుగన్‌ = సంచరింప(గా. మార్తాండ బింబంబు = సూర్యబింబము, కఠోర....దురాలోకమై - కరోర = తీక్ష్యములైన, కిరణ = రశ్ముల యొక్క. శ్రేణి = పంక్తిచేత, దురాలోకమై = చూదశక్యముగానిదై. నభోమధ్యమునన్‌ = ఆకాశమునడుమను, నిల్చెన్‌ = ఉండెను. మట్టమధ్యాహ్న మయ్యెనని భావము.

భా ఆదేవకాంత లట్లు ప్రసంగించికొనుచు. దీవయుయ్యెల లూంగుచు, మిన్నేటి బంగరు:దమ్ముల గద్దెల నాహరించుచు., బుష్పాడుల నొండొరుల పై జల్లి _ కొనుచు వనవిహారమునందె యేకాగ్రచిత్తలై విహరించుచుండ, సూర్యుండు గగనమధ్య దేశము నందెనని భావము,

చ. వదలిననీవిబందముల వాడినమోముల జాజుకొప్తులం జెదరినపత్ర్త్రభంగములం జిక్కులుగొన్న- మణీసరంబులం బొదలినయూర్పుందెమ్మెరల. బుప్పొడిం గెంపగు వాలు(గన్నులం ద్రిదశమృగాయతాక్షులు రతిశ్రమఖిన్నలం బోలిరందణున్‌. 18 టీ. వదలిన నీవిబంధములన్‌ = జాజీినబట్టకట్టుముడులచేతను, వాడిన

మోములన్‌ = మ్లానములైన ముఖములచేతను, జాలుకొప్పులన్‌ = వీడిన కేశబంధ

ములచేతను, చెదరిన పత్రభంగములన్‌ = చెదరిపోయిన మకరికాది పత్రరచనల జీతను, చిక్కులుగొన్నమణీ సరంబులన్‌ = చిక్కువడినమణిహారముల చేతను, పాదలినయూర్పు(దెమ్మెరలన్‌ = ఒప్పిన నిట్టూర్పుగాడ్పులచేతను, వుప్పాడిన్‌ = పుష్పపరాగముచే. కెంపగు = ఎజ్జనైన, వాలు(గన్నులన్‌ = దీర్ధములైన నేత్రముల చేతను, త్రిదశమృగాయతాక్షులు = దేవతాస్రీలు, అందణున్‌ = ఎల్లరును, రతిశ్రమఖి న్నలన్‌ = సంభోగమువలని యాయాసముచే( గుందిన వనితలను, పోొలిరి = అనుకరించిరి. విశే. పోంకముడులు వీడుట, మోము వాడుట, మకరికాపత్రములు చెదరుట; మణీహారములు చిక్కువడుట, నిట్టూర్పులు నిగుడుట, జాగరణముకతనం గన్ను లెజ్బపడుట యనునీధర్మములు రతిశ్రమవలన సంభవించున వగుటంజేసియు., ప్రకృతము దేవకాంతలయందీలక్షణములు చూపట్టుచుండుటంజేసియు, సుర కాంతలు రతిశ్రమఖిన్నలను బోలిరని గవి యూహించినాండు. మణిశబ్ద మీకారాంత _ ముగను సంస్కృతమునం గలదుగాన మణీసరంబులని కవి ప్రయోగించెను. రతి పై

పారిజాతాపహరణము చతుర్దాశ్వాసము ' ,. శమఖిన్నలనుగా దేవకాంతలను భావించుటకు. బైనున్న తృతీయాంతములెల్లను హేతువు లగుచున్నవి. కు బెడిదమగు నెండసోంకున. . _దొడిమలు వసివాడి ననలు దొరంగె లతల నె ల్లెడ వనదేవతమేనం | బొడమిన లేం/గమ్మంెమటబొట్టు లనంగన్‌. 19 టీ. జెడిదమగు = తీక్షమగు, భయంకరమైన యని భావము. ఎండసోం కునన్‌ = ఎండతాంకుచే, తొడిమలు = మూడికలు; వృంతము లని యర్థము. వసివాడి డె మిక్కిలి వాడి, ననలు = పూవులు, లతలన్‌ = లతలనుండి, ఎల్లెడన్‌ = అన్ని చోటులందును, వనదేవత మేనన్‌ = వనదేవతాశరీరమున, పొడమిన = పుట్టిన, లేం గమ్మచెమటబొట్టులు = పరిమళించు చిజుచెమ్మటబిందువులు, అనంగన్‌ = అనునట్లు, తొరంగిెన్‌ = జాటెను. భా. కఠోరాతపాహతిని వృంతములు వసివాడుటకతన లతలనుండి జాజు పూవులు వనదేవతాగాత్రమునుండి జాజు పరిమళించు చిబుచెమటబొట్టులవలె నొప్పియుండెనని భావము.. విశే. కవి వనస్థలిని వనదేవతగను జాయుగంధసుమములను వాసీతమగు 'స్వేదబిందువులుగాను భావించెనని గ్రహించునది. శా తూంగెం జల్లనిగొడ్పులేమి ఫణిసందోహంబు పేరా(కటన్‌ = లోంలెం దప్రసరోజశిథురసముల్‌ గ్రోల న్మదాళిచ్చటల్‌ లాంగె పోస్నిర్రుగం గాంచనాచలతటీగండోపలవ్రాతముల్‌ డాంగె నృల్వలపంకసీమ బకజులత్రస్తపాఠీనముల్‌. 20

౨ పఐసందొహంబు = పాములిపేలంప్తు. చల్గనగాడ్చు = చల్లనిగారి. తేమన్‌

• లేకపావఎచె పెరాంకటం - మక్కలి యాంగలలఎొ. తూంగెల = జలయెను మదాళీచ్చ టల్‌ = మళ్ళిలినచుమ్మెదగుంపులు. తప్పసరొబశమురసముల్‌ = క్రాంగిన తమ్ముల మరందములను. క్రొలన్‌ = టత్రాగుటకు. లోంగెన్‌ = భయపడెను. కాంచనా.... వ్రాతముతి - కాంచనాచల = మేరుపర్వతముయొక్క. తటీ = ప్రదేశములందైన, ఇండొపలనవ్రారముల్‌ = గండ?లలగుములు. నిరుగన్‌ = ద్రవమగునట్టు. క్రాలెస్‌ = సంతప్తములయ్యెను.. 'నీబుగన్‌ అను పాఠ మిచటం గననగు. కాంచనాచల ₹లలు భస్మమయ్యె ననుటకంటె నీరయ్యె ననుటయే సరసముగాన నీభస్మమయ్యె నను సర్హమిచ్చుపాఠము సరసముగాదని చెప్పనగును. బకజాలత్రస్తపాఠీనముల్‌ = కొంగలవలన భయమందినచేంపలు. పల్వలపంకసిమన్‌ = పడియలందలి బురద లందు. డాంగెన్‌ = దాంగెను.

భా. కలోరకిరణుని మట్టమధ్యాహ్నసమయమునందైన తీక్షాతపస్పర్శమున గాలి తప్తమయ్యెననియు, నట్టివేండిగాలి నాస్వాదింపంజాలక వాయుభుక్కులు సర్పములు క్షుద్పాధను గుందుచుండెననియు, మదాళులు తమ్ములమరందము సంతప్తమగుటం గ్రోలంజాలక భయమందుచుండెననియు, మేరుశిలలు తప్తములై ద్రవీభవించుచుండెననియు.€. గొంగలు తమ్ము. జంప నొడ్డునం గనుపెట్టికొని యుండుటంబేసియు (నీరు సలసలమనితెజలు చుండుటంజేసియు) నీటిలోం దిరుగంజాలక పడియలందలి బురదలందు. జేపలు దాంగు చుండెననియు భావము. అలం. స్వభావోక్త. చ, కను6గవ మ్రాన్సడంగ నెజుక ల్విరియంబద బోర మోన నెం

డినవదనంబులం దెజచి నిక్కినయటబ్బ్టులు దల్లదించుటల్‌

గనంబద నూరుపు ల్లళముగా నిగుడ న్వడం 'గంది యీరెలుం

గునం దనుదాని( విల్పుచు శకుంతములయ్యుడ నిల్చె మౌంకులస్‌ 21

జై ణుంతములు = పక్షులు. కనుంగవ = నేశ్రవ్వంద్వము, మ్రాన్పడంగస్‌ _ సన్చెష్టతనందలా. ఎజికలు = టెక్కలు. ఎరియంఒంఎ. = వదేనబ్టుపడిపాంగా. బొత = వక్షుస్టలము. మోవనీ = అంటగా. (చెబ్టుకొమ్మ కసుట) ఎండినవదనంబులన్‌ = (దప్పిచే) శుష్కించిన నోళులను, తెజిచి = విప్పి, నిక్కినయఖ్టులు = మీదికెగసిన కంరములు. తల్గడించుటల్‌ = పరితపంచుటిలు. కనంబడనస్‌ = ఎెల్లడకాంగా. ఊరుపుల్‌ = నిట్టూరుపులు, దళముగాన్‌ = సాంద్రముగా. నిగుడన్‌ = ప్రసరించ గా, వడస్‌ = ఎండవేండిమిచే, కంది = వివర్ణమై, ఈరెలుంగునస్‌ = సన్ననికంరధ్వనిళ. తమవానిన్‌ = సజాతిపక్తులను. పిల్చుచున్‌, అయ్యెడన్‌ = ఆమట్టమధ్యాహ్న కాలమున, (మా(కులన్‌ = చెట్టులందు. నిల్పెస్‌ = నిల్చియుండెను. అలం. స్వభావోక్త్‌ చ. ఒకయెడం జక్రవాకము పయోరుహమిత్రునివేండియెండచేం దెకతెళం గ్రాంగు తమ్మివిరితేనియ టజెక్కలం జల్లనార్చి కాం తకు. *దనుపార నిచ్చెం బరితాపము వాయ మృణాళవల్లర్‌ శరలము మాటికిం గమిచి చంచుష్పటంబున “సందనిచ్చుచున్‌. 22 టీ. ఒకయెడన్‌ = ఒకచోటున, చక్రవాకము = సురుషరధాంగము, పయోరుహ మిత్రుని వేండియెండచేన్‌ = అంభోజబంధువగు సూర్యునివేండియైన యెండచేత. తెకతెకన్‌ = సలసలమని, కాగు = మరుగునట్టి, తమివిరికేనియన్‌ = పద్మమకరంద మును, జెక్కలన్‌ = జెక్కలచే, చల్లన్‌ = చల్లనగునట్టుగా, ఆర్చి = ఆరంజేసి; చల్తాల్చి యనుట. కాంతకున్‌ = ప్రియురాలికి. తనుపారన్‌ = తృప్టియగునట్లుగా, పరితాపము = సంలాపము, పాయన్‌ = పోవుటక్రై, మృణాళవల్లరీశకలమున్‌ = తామరతూఃటి తీవయొక్క ముక్కను, చంచుపుటంబునన్‌ జ ముక్కుకొనచే, కమిచి = ఆకర్షించి. మాట్‌కిన్‌ = వేమజు, అందన్‌ ఇచ్చుచున్‌ = అందించుచ్చు, ఇచ్చెన్‌ = ఒసంెను-. పద్మమరందము ననుట.

పారిజాతాపహరణము చతుర్జాశ్వాసము ననన నకసప పసుపు పసన ప కకక... విశే. పురుషవిహంగ మిందనుకూలనాయకుండుగను, స్రీవిహంగము స్వాధీనపతికగను వర్ణితులైరి. కాని యాయనురాగము తిర్యగ్గతమగుటకతన దీని నాలంకారికులు రసాభాసముగం బరిగణించిరి. శ్లో. ఏకత్రైవానురాగశ్చేత్‌ తిర్యజ్‌ మ్లేచ్చగతో2పివా, యోషితో బహుసక్తిశ్ళేద్రసాభాసస్రిధా మతః” అని ప్రతాపరుద్రీయము. అలం. స్వభావోక్తి. తే. ఆతపగ్గాని. బడలినయభ్రమువును నిజకరాగ్రజలంబుల నెజయం జల్లి శ్రవణయుగతాలవృంతసంజాతశీత వాతములం దీర్చె గీర్వాణవారణంబు. 23 టీ. గర్వాణవారణంబు = సురహస్తియగు నైరావతము, ఆతపగ్గానిన్‌ = ఎండవలని యాయాసముచే, బడలిన = ఆయాసపడిన, అభ్రమువును = “అభ్రము” అనుతన భార్యను, నిజకరాగ్రజలంబులన్‌ = తన తొండము కొనయందలినిటిని, నెజియన్‌ = పూర్ణముగా; అంతట ననుట. చల్లి, శ్రవణ...పోతములన్‌ - శ్రవణయుగ = రెండుచెవులనెడు, తాలవృంత = విననకజ్దలవలన, సంజాత = పుట్టిన, శీతవాతములన్‌ = చల్లనిగాలుల చేత, తేర్చెన్‌ = పోయిన యాయాసముగలదానిగాం జేసెను, గ విశే. ఇందును దిర్యగ్గతశృంగారమే వర్ణితముగాన నిదియు రసాభాసమే యగును. అలం. స్వభావోక్తి వే జ అపుడు జగత్పతి సత్యా చపలాక్షియు. దాను వెడలె జలకేలికి న య్యుపవనతరుకుసుమలతా ల తపత్రములు పూని వేల్పుందరుణులు గొల్వన్‌.

షు( సత్యాచపలాక్షియ్సృన్ల = సత్యభామయున్సు, తానున్‌ అయ్యుపవతరు రు పొని పత్రములు = ఆయుద్యానమందలి చెట్టలందైన పుష్పలతలను గడుల న = ప్పట్టి వేల్ప్చుందరుణులు జ దేవతాస్త్రీలు కొల్వన్‌ = సేవింప6గా, జల జలక్రీడక్ష్మ వెడలెన్‌ = బయలుదేరెను. మ వ్యా-విశే, బ్లంద్రుం దాను శబ్దము 'ప్రయుక్ష మయ్యెంగానం గలు వచనము గ్లాన్స ప్రయుక్తమయ్యెన్న, చు చనుంగవన్రేంక్ర్వ్స సేఘనచక్రభరంబును మోవలేక యొ య్యనం పదపంకజంబ్బ లలసాలసవైఖ్సం మోపుచున్‌ జనా క్రనుఘజ మూంతగ్గాగ వనితామణి మ్వేంగ్లం బరస్పరాంగమే ణ్‌ ళనమున రోమహర్షముక్రుళ్వల్న మొండొరుమేన నిండంభన్‌. టీ. వనితామ్రల్య _ కాంతారత్షమ్రగ్స సత్యభాన్స, చనుంగవటేతమున్‌ సేనద్వంద్వపుభార్రమ్పృన్న, జఘనచక్రభరంబ్పన = చత్రాకారమగు కటియో / భారమును, మై్య్వన్ల _ మోయుటకు లేక శక్తురాలుగాక్త ఒయ్యనన్‌ = మెల్లమెళ్ళ్‌ గౌ పదపంకజంబ్పల్పు _ పాదపద్మమ్పుల్న అలసాలసవైళం = మందమందమ' ర్‌తితో, మోపుచ్చున్‌ = భువియందుంచుచ్చ, జనార్హన్సళ్తమ్చు వా శ్రీకృష్ణుని భుజమా? ఊంత = అవలంబమ్సు, కొంగన్స్‌ పేరస్పరాంగమేళన్చునన్ల = ఒందొరుల శరీరము కలయికచ్చే, ఒండొరుమ్సేన్వన్ల _ ఒండొర్రల శేరీరములంధు, రొమహరముకుళ వ్రజ = మొగ్గలంబోలు గగుర్పాటునృవ్చుల్న నిండంగన్ల్‌ _ పూర్ణముగాంగ, ఏగెన్‌ వెడలెను. విశే, ఇందు సత్యా సొకురమార్యవు శ్వ యంగసాష్థ్వమ్సు సూచితముళో

(పారిజాతాపహరణము |_చతుర్జాశ్సాసము | చ. ఇనకరతాపవేదన సహింపంగ లేక నిజోదకంబులన్‌

మునింగి వినీిలకుంతలసమూహము నారంగ్‌ విచ్చెనొంగ వి

చినికరచాలనం దరుల. జేరిన జొంపపునాంచుదీంగలం

దనరు నభోనదిం గనియె దానవలోకవిరోధి యత్తజీన్‌. 26

టీ. ఇనకరతాపవేదనన్‌ = సూర్యునికిరణములచేనైన సంతాపమువలని దుః ఖమును, సహింప(గన్‌ = ఓర్చుటకు, లేక = చాలక, నిజోదకంబులన్‌ = తననీళ్లను; మునింగి, వనీనీలకుంతల సమూహమున్‌ = మిగులనల్లనైన తన తలవెండ్రుకల గుంపును, ఆరంగన్‌ = ఎండుటకు, విచ్చెన్‌ జు విప్పెను, నాంగన్‌ = అనునట్లుగా. వీచినికరచాలనన్‌ = తరంగ సమూహముల చలనముచే, దరులన్‌ = ఒడ్డులను, చేరిన = పొందిన, జొంపపు నాచయందీంగలన్‌ = గుబురగు నాచుందీలెలచే, తనరు వా ఒప్పునట్టి, నభోనదిన్‌ = మిన్నేటిని, అత్తఖీన్‌ = ఆసమయమున, దానవలోకవిరోధి = రాక్షసుల గుంపునకు శత్రువైన శ్రీకృష్ణుండు, కనియెన్‌ = చూచెను.

భా. అలలచలనముచే నొడ్డులందు జేరిన నాచుజొంపములు తీక్షాతప బాధకుందాళంజాలక తననీంట దానమాడి మిన్నేరు తడియారవిప్పిన కొ ప్పేమోయన నొప్పెనని భావము, అలం. ఉళ్రేక్ష లే... కాంచి చేరంగం జని మధుక్రెటభారి

రత్నసోపానకలితమార్గముల డిగ్గి

కులసతియు. దాను వేలుప్పుగొలను దజిసె

నొండొరులకేలుందమ్ముల నూంతం గొనుచు. 27

టీ. కాంచి = చూచి, మధుకైటభారి = మధుకైటభశత్రువగు శ్రీకృష్ణుండు, చేరంగన్‌ = లో = రత్సనిర్మితము లన న్‌ = దగ్గణగా చని = ఏగి, రత్ససోపానకలితమార్గములన్‌ న్‌ మ గ న్‌్‌ మెట్టయొక్క తోవలనుండి, డిగ్గి = దిగి, కులసతియున్‌ = భార్య

సత్యభామయు, తానున్‌, ఒండారుల కేలుందమ్ములన్‌ = ఒకరిహస్తపద్మము నాకరు, ఊంత = అవలంబము, కొనుచున్‌ = స్వీకరించుచు. వేలుపుంగొలనున్‌ = దేవ సరస్సును; మందాకిని ననుట. తథీసెన్‌ = సమీపించెను.

విశే. ఇందు “తజీసిరి” అని పార మగపడెడి. ఇందు6 దాను శబ్దము ప్రయుక్త మగుటంజేసి “తటీసె” అని క్రియ యేకవచనముగానే యుండవలయును. కాన “తటిసిరి” అనుపాఠము ప్రామాదిక మనంజనును. వియద్గంగ నదియైనను దానిం గొలనుగాం గవి పేర్కొనియున్నాండు ఇట్లే కవులు దేవతలు జలక్రీడ సేయునదియౌ టంగావలయు దానిని 'దేవద్‌ర్ధిక, దేవసరస్సు' అని వ్యవహరించుట సంప్రదాయ మైనది. చ. తొడవులు పుచ్చి నిర్ణరవధూటులు వేలుప్తుమ్రాని *చీనిపా

వడలు ధరించి దేహరుచివైభవము ల్నవమల్లికారుచిం

దొడర నితంబచక్రములళతో నెటీవాలు మెజటుంగుగప్పుంబె

న్ల్ణడ లోరయంగం దద్గగన్లోవలినిం దగం జొచ్చి రందలణున్‌. 28

టీ. నిర్ణరవధూటులు = సురయువతులు, తొడవులు = ఆభరణములన్ను పుచ్చి = సడలించి, వేలుపుమ్రూని చీనిపావడలు = కల్పవృక్షసంబంధమైన సన్నని వలువలను, ధరించి = కట్టి, దేహరుచి వైభవముల్‌ = దేహకాంతి విభవమ్ము నవమల్లికారుచిన్‌ = క్రొత్తమల్లీ సుమములయొక్క కాంతిని, తొడరన్‌ = ఎదిరింపల గా నెజటీవాలుమెజబుంగు(గప్పుపెన్టడలు - నెజి = మనోహరమైన, వాలు = దీర్ధములైన, మెజుంగు = తళతళలాడునట్టి, కప్పు = నల్దందనముగల, పెన్‌ జడలు = 'పెద్దజడలు, నితంబచక్రములతోన్‌ = గుండ్రనగు జఘనములళతో, ఒరయంగన్‌ = రాపాడంగ్నా అందణున్‌ = ఎల్లరను, తద్గగన్టైవలినిన్‌ = ఆమందాకినీనదిలో, తగన్‌ = ఒప్పానట్టుగ్మా చొచ్చిరి = ప్రవేశించిరి.

*జీనిపావడలు (34)

విశే దేవకాంతలు తెల్లని దేహప్రభ గలవారనియు.. గటిదేశమువటకు (వ్రైలాడు దీర్హమైస కొవ్చుాలవారనియు. దెలియనగును. పూర్వపద్యమునందువలెనే యిందును మిన్నేటిని 3ైవరిని యని కవి వ్యవహరించినాండు. నదియందు నాచుండుట పద్మములుండుట మొదలగునవి కానము. సరసులనుండుట సహజము. కాని కావ్యములమాత్రము నద్‌వర్ల్షనమున నిట్టివిషయములు గాననగును. కాన నిట్టివానిని గవిప్రాఢోక్తి సిద్దములుగా నెన్నవలయునని తోంచెడిని. మ. మరుదంభోరుహనేత్ర లంబరధునీమధ్యంబున న్నిల్వని

ష్రురతత్సీనపయోధరాహత జలస్తోమంబు నల్వ్యంకలం

దెరల న్నాఖిచయంబు లోంగొనియె దానిం జాలగాంభీర్యశీ

లురు సంక్షోభము నొందువారినెచటన్‌ లోగొంచు వర్తింపరే. 29

చీ. మరుదంభోరుహనేత్రలు = దేవతాస్రీలు, (అంభోరుహనేత్రలు = తమ్మిజేకులంబోలు కనులుగలవారు) అంబరధునీమధ్యంబునన్‌ = మిన్నేటి నడుమను. నిల్వన్‌ = ఉండ(గా. తత్పీనపయోధరాహతిన్‌ = వారి బలిసిన స్తనముల దెబ్బచే, జలస్తోమంబు = జలరాశి. నల్వంకలన్‌ = నాలుగుదిక్కులకు, తెరలన్‌ = మజలంగా. దానిన = ఆజలమును, నాభిచయంబు = బొడ్డులగుమి, లోంగొనియెన్‌ = లోపలికి( జేర్చుకొనెను: ఐక్యపజచుకొనెననుట. చాలన్‌ = మిక్కిలి, గాంభీర్య శీలురు = గంభీరభావముగలవారు, (లోంతుగలవని నాభిపరమగు నర్ధాంతరము) సంక్షోభమున్‌ = కలంతను, ఒందువారిన్‌ = పొందినవారిని, ఎచటన్‌ = ఎచ్చోనైనను, లోంగొంచుస్‌ = తమలో జేర్చుకొనుచు; అనగా. దమష్రాపు నొనంగి యనుట. లోపలికి. జేర్చుకొనుచని నాభి పరార్థాంతరము. వర్తింపరే = మెలంగరా ?

ఖా. లోకమున గంభీరభావులకు.( గలంతలొందినవారి. దమయాశ్రయ మొసంగి తమలో! జేర్చికొని రక్షించుట నైజము. కావుననే గంభీరభావముగల (లో తైన) సురస్రీలనాభులును స్తనహతిచే. జెదరి కలంతనంది పాజీన జలరా+?ం దమలో! జేర్చికొని యరసిరనవని భావము.

చతుర్దాహ్వాసము తా రనాతాహారణవము తయ చకుక్త నము సత్యభామయు, తానున్‌, ఒండొరుల కేలుందమ్ములన్‌ = ఒకరిహస్తపద్మము నొకరు, ఊత = అవలంబము, కొనుచున్‌ = స్వీకరించుచు. వేలుపుంగొలనున్‌ = దేవ సరస్సును, మందాకిని ననుట. తజిసెన్‌ = సమీపించెను. విశే. ఇందు “తజీసిరి” అని పాఠ మగపడెడి. ఇందు6 దాను శబ్దము ప్రయో మగుటంజేసి “తఅిసె” అని క్రీయ యేకవచనముగానే యుండవలయును. కోనీ -తజిసిరి" అనుపారము ప్రామాదిక మనంజనును. వియద్గంగ నదియైనను దొనో గొాలనుగాం గవి పేర్కొనియున్నాండు ఇట్టే కవులు దేవతలు జలక్రీడ సేయునదియో టంగావలయు దానిని “దేవదీర్ధిక్క దేవసరస్సు' అని వ్యవహరించుట సంప్రదొణ మైనది. చ... కొడవులు పుచ్చి నిరరవధూటులు వేలుపుమ్రాని “*చీనిపా వడలు ధరించి దేహరుచినై భవము ల్నవమల్లికారుచిం దొడర నితంబచక్రములత్రో నెణీవాలు మెజుంగుంగప్పుంబె నడ లొరయంగం దద్గగనశైవలినిం దగం జొచ్చి రందఖున్‌. బీ టీ, స / పుచ్చి = క = లఎరయువతులు, తొడవులు = ఆభరణములో జా 0 అలీ న నవమల్లికారుచ్చిన్‌ = క క్‌ హో ల్లి = క్రొత్తమల్లీ సుమమ్ము 1 ఎదిరో గా, నెట్ట వలుల్ల లయొక్క కాంతిని, తొడరన్‌ = న్‌ వాలుమెఅుంగుంగప్పుపెన్టడ్షల్పు -నె ద్‌ ముల” మెళుంగు = ఈకల టీ = మనోహరమైన, వాలు = దీర్ధే డొ! నితంబచక్ర పై కప్పు = నల్లందనముగల, పెన్‌ జడలు = పెద్దో అందున్‌ = ఎల్లరన్సు, తద్గగన్మ్య్వలన . ల, ఒరయంగన్‌ = ర ట్లు శే క స శైవలినిన్‌ వ ల పష న ల చొచ్చిరి = ప్రవర మందాకినీనదిలో, తగన్‌ = ఒప్పు లు క్‌

విశే డేవకాంతలు తెల్లని దేహప్రభ గలవారనియు.. గట్‌దేశమువజికు ట్రలాడు దీర్తమైన కౌన్చాోలవారనిలము. దెలియవగును. పూర్వపద్యమునందుపలెనే యందును మిన్నేటిని 3వరిని' యని కవి వ్యవహరించినాండు. నదియందు నాచుండుట పద్మములుండుట మొదలగునవి కానము. సరసులనుండుట సహజము. కాని కావ్యములమాత్రము నదీవర్ణనమున నిట్టివిషయములు గాననగును కాన నిట్టివానిని గవిప్రాథఢొక్తి సిద్దములుగ నెన్నవలయునని తోంచెడిని. మ, మరుడంభోరుహనేత్ర లంబరధునీమధ్యంబున న్నిల్వ ని

ష్టురతత్ప్సీనపయోధరాహత జలస్తోమంబు నల్యంకలం

దెరల న్నాఖిచయంబు లోంగొనియె దానిం జాలగాంభీర్యశీ

లురు సంక్షోభము నొందువారినెచటన్‌ లోంగొంచు వర్తింపరే. 29

చీ. మరుదంభోరుహనేత్రలు = దేవతాస్రీలు. (అంభోరుహనేత్రలు = తమ్మిజేకులంబోలు కనులుగలవారు) అంబరధునీమధ్యంబునన్‌ = మిన్నేటి నడుమను. నిల్వన్‌ = ఉండంగా. తత్పీనపయోధరాహతిన్‌ = వారి బలిసిన స్తనముల దెబ్బచ్చే, జెలస్తోమంబు = జలరాశి. నల్వంకలన్‌ = నాలుగుడిక్కులకు, తెరలన్‌ = మజలంగా. దానిన = ఆజలమును, నాభిచయంబు = బొడ్డులగుమి, లోంగొనియెన్‌ “ లొపలికి జేర్చుకొనెను: బఐక్యపజచుకొనెననుట. చాలన్‌ = మిక్కిలి. గాంభీర్య శీలురు = గంభీరభావముగలవారు, (లోంతుగలవని నాభిపరమగు నర్జాంతరము) "రక్షోభమ్సన్ల = కల(తను, ఒందువారిన్‌ = పొందినవారిని, ఎచటన్‌ = ఎచ్చోనైనను, లోగా = తమలో జేర్చుకొనుచు: అనంగొ6 దమఫాపు నొసంగి యనుట. లోపల్రిక్ర జేర్చుకొన్సుచని నాభి పరార్థాంతరము. వర్తింపరే = మెలంగరా ? మొన ఫా. లోకమున గంభీరభావులకు? గలతలొందినవారి€ దమయాశ్రయ ఇ “౧ తమలాం జేర్చికొని రక్షించుట నైజము. కావుననే గంభీరభావముగల (లో ఇన) సురస్త్రీలనాభులును స్తనహతిచేం జెదరి కలంతనంది పాజీన జలరా30 దమలో!

విశే నాభి గాంభీర్యము వ్యంగ్యము. అలం. అర్జాంతరన్యాసము.

చ. ఘనసకుచకుంభము లృ్భయలుగా విబుధాలయవారభఖామిన జనకరిణీసమూహములు సల్లె యదూద్వహకుంజరంబుపై పనజవనీపరాగపరివాస్తీత మైననభస్తరంగిజీ ఘనతరభంగతోయకథికాచయము ల్లరపుష్కరంబులదన్‌. 30 టి. విబుధాలయ వారభామినీ జనకరిణి సమూహములు = దేవవేశ్యా

సమూహములను నాండునేనుంగుగుంపులు, ఘనకుచకుంభముల్‌ = గొప్పవైన

స్తనములనెడు కుంభస్థలములు, బయలుగాన్‌ = ప్రకాశమగునట్లుగా, యదూద్వహ కుంజరంబు పైన్‌ = శ్రీకృష్ణుండను మగయేనుంగుపై, వనజవనీపరాగ పరివాసితమైన = పద్మసమూహముల సంబంధమైన పుప్పాడిచే. బూర్డముగా6 బరిమళింపం జేయ బడిన, నభస్తరంగిణీ....చయమున్‌ - నభస్తరంగిణీ = ఆకాశగంగాసంబంధమైన, ఘనతర = మిగులగొప్పవైన. భంగ = తరంగముల సంబంధమైన, తోయకణీకా = ఉదకబిందువులయొక్క, చయమున్‌ = సమూహమును. కరపుష్కరంబులన్‌ = చేతులను కరిహస్తాగ్రములచేత, చల్లెన్‌ = చిమ్మెను. విశే. పుష్కరశబ్దమునకు నేనుంగుతొండము చివరయేగాక పద్మమును నర్ణ మగుటంజేసియు, హస్తములకు. బద్మసామ్యము ప్రసిద్ధమగుటంజేసియు, నద్దాని నేకదేశ వివర్తిరూపకముగా6 దలంచిన పద్మములంబోలు హస్తములను తొండముల కొనలచే ననియు నర్థము లభించును. ఇట్లే పూర్ణకుంభములను స్తనములను సాటిచేయుట సహజమగుటంబెేసి యచ్చోంగూడ. బైనివ్రాసిన ప్రకారముగ( దలంచిన గుంభములంబొలు స్తనములనెడు కుంభస్టలములని యర్హము సిద్ధించును. కుంజర శబ్దము శ్రేష్టాచకమగుట నా స్టలమునంగూడ యదుశ్రేష్తుండైన శ్రీ కృష్ణుండను పురుష గజమను నర్జ్థము లభించెడు. ఏనుంగుతల కిరువంకలనుండి నెత్తైన రెండు ప్రదేశములను రెండు కుంభములుగా. గవులు వర్ణించియున్నారు. కావుననే స్తన

వతుర్దాశ్యానమ ద్వంద్వమునకవి సాటియగుటయు. గుంభములని బహువచనముగా వ్యవహృత మగుటయు. బొసంగిను. “ఘనకుచకుంభముల్‌ టొరసి తార్కొని యొప్పునకై యసూయమై” అని యెజ్టాప్రగడ నృసింహపురాణము. “తత్కుంభహస్తద్యుతుల్‌, నగజాచారుకుచోరువైబరుల. దెల్బన్‌” అని వసుచరిత్రము. అలం. రూపకము. క. వారణయానలు కరముల

నీ రడిచినరవము మురజనిస్వనముగం జె

న్నారంగం బద్మిను లాడెను

వారిజహ స్తముల మధుపవలయము లులియన్‌. 31

టీ. పద్మినులు = పద్మలతలు, (పద్మినీజాతి స్త్రీలని యర్థాంతరము.) వారణ యానలు = గజగమనలగు సురస్రీలు, కరములన్‌ = హస్తములచే, నీరడిచిన రవము = నీటిని గొట్టంగాం బుట్టినచప్పుడు, మురజనిస్వనముగన్‌ = మద్దెల మైోంతకాంగా, -బెన్నారంగన్‌ = అందముగా, వారిజహస్తములన్‌ = పద్మములనే చేతులందు, (వారిజములవంటి చేతులందలి యర్భ్ధాంతరము) మధువవలయములు = తుమ్మెదలను కంకణములు. (వలయాకారములగు తుమ్మెదలను కంకణము లనియు గ్రహింపనగును). ఉలియన్‌ = శబ్దింప(గా, ఆడెను = నాట్యముచేసెను.

భా. సురతరుణులు నీటిని జేతితోం గొట్టంగా నా నీటనున్న తామరతీవల గుములును, దామరులును జలించెనని భావము.

విశే. నీటిని జేతితో నడచునపుడు పుట్టిన ధ్వనిని మద్దెల మైంతగను, నీరజముల హస్తములుగాను, మధుపములం గంకణములుగాను రూపించి పద్మినీ శబ్దమువలనం గలునర్ధాంతరము నాధారముగంగొని, పద్మినీ నాట్యమును గవి విశదీకరించినాండు. తుమ్మెదలను గంకణములుగా రూపించుటచేత నీకంకణములు నల్లవని చెప్పవలసియున్నది. దాననియ్యని యింధద్రనీలనిర్మితములో యని నమా ల

యూహింపవలసియున్నది. లేక వలయాకృతి నొక్కదానినిబట్టియే కంకణత్వ మూహించెనోయని యనుమానింపవలసి యున్నది లోకమునందలి ప్రీనాట్యము గమ్యము. అలం. రూపకము. కు 'ప్రోడతనంబులు మీజంగం జేడియ అడుగులును మొగము. జేతులు మెజయ న్వేడుక నీంద(గ నపుడా మేడితజలజాత మయ్యె మిన్నే టెల్లన్‌. 32 టీ. చేడియలు = సురతరుణులు, 'ప్రోడతనంబులు = ప్రాఢత్వములు, మీజంగన్‌ = అతిశయించునట్లుగా, అడుగులును = పాదములును, మొగమున్‌ = ముఖమును (మొగములని యర్థము) చేతులున్‌ = హస్తములును, మెబజియన్‌ = ప్రకాశింపంగా, వేడుకన్‌ = సంతోషముతో, ఈందంగన్‌ = ఈంతకొట్టంగా, అపుడు = అసమయమున, మిన్నేజెల్లన్‌ = మందాకినియంతయు, ఆమేడితజలజాతము = ద్విగుణముగాయేయంబడిన పద్మములుగలది, అయ్యెన్‌ = ఆయెను. భా. పాదమునకును, మోమునకును, జేతులకును, బద్మముల సాటిచేయుట సహజము. ప్రకృతము నీటనీందులాడు స్రీలపాదములు మొగములు చేతులు నీటందేలి తమ్ములంబోలి యున్నవగుటంజేసి ఆకాశగంగయందుం బద్మములు ద్విగుణీకృతములైనట్ట్లు తోంచెనని భావము. విశే. నీటనీందయులాడునపుడు పాదాదులు తేలియే యుండు నీ6త వెలికల6 బడి యీందునీంతగా నెన్నవలసియున్నది. బోరంగిలంబడి యీందునీంతయందు హస్తపాదముల కొకమాలణు మునుంగుటయు నాకమాఖు తేలుటయు సంభవించును గాన నవు డామేడితజలజాతత్వము నరిగా సరిపడదని తోంచెడిని. అలం. ఉపమగమ్యము. వవహహ [335] ల్‌

తే. తామరల వేటు లాడుచోం దరుణులెత్తు

కరరుహాంకితబాహువల్లరులు వొలిచె

బిరుదవర్ణావళీపరిస్ఫురిత మైన

పల్లవాస్తజయ స్తంభపటలి యనంగ. 33

టీ. తామరలన్‌ = పద్మములచే, వ్రేటులాడుచో = (పరస్పరము) కొట్టుకొను నపుడు, తరుణులు = యువతులు, ఎత్తు = పైకెత్తిన, కరరుహాంకిత బాహువల్లరులు

• కరరుహ = గోళ్లచే, అంకిత = చిహ్నితములైన, బాహువల్లరులు = తీంగలంబోలు బాహువులు, బిరుద....స్ఫురితమైన - బిరుదవర్ణ = బిరుదాక్షరములయొక్క, ఆవళీ = సంక్తులచే, పరిస్ఫురితమైన = ప్రకాశింపంజేయంబడిన, పల్లవాస్త్ర....పటలి । పల్లవాస్త్ర = మన్మథుని యొక్క, జయస్తంభ = విజయసూచకములగు స్తంభములయొక్క, పటలి = సమూహము, అనంగన్‌ = అనునట్టు, పొలిచెన్‌ = ఒప్పెను.

భా. తామరలచే నన్యోన్యము కొట్టుకొనునపుడు పైకెత్తిన తెల్లనిగోళ్లతో నొప్పు బాహువులు మన్మథుని విజయసూచకములగు న్తంభములంబోలి యొప్పెనని భావము. చేతులు స్తంభములవలెను నందలిగోళ్లు బిరుదాక్షరములవలెను ఒప్పెనని తాత్పర్యము. అలం. ఉడ్రేక్త్షు చ. _ దానవవైరి దివ్యవనితానికురుంబముతోడ జహ్నక

న్యానవపంకజాతనివహంబుల. గందుకకేలి సల్పుచు

న్మేనం దదబ్దపత్రములు నిండంగ నంటిన నొప్పు నెంతయుం

దాను నుపేంద్రుండొట నయనంబులు పెక్కులు దాల్చెనో యనన్‌. 34

టీ, దానవవైరి = రాక్షసవైరి యగు శ్రీకృష్ణుండు, జహ్నుకన్యానవపంకజాత నివహంబులన్‌ = మిన్నేటి క్రొత్తతమ్ములగుంవునందు (అనంగా జాహ్నవియం దపుడపుడే వికసించిన పద్మనమూహముననుట) కందుకకేళి = బంతులాట, సల్పుచున్‌ = చేయుచు, మేనన్‌ = శరీరమున, తదబ్ద్బపత్రములు = ఆకందుక

[339 |

పారిజాతాపహరణము చతుర్దాశ్వాసము రూపములైన పద్మములరే6కులు, నిండంగన్‌ = అంతటను, అంటినన్‌ = అంటుకొనం ఇఇ తానున్‌, ఉపేంద్రుడు = ఉపేంద్రుండను పేరుగలవాండు; ఇంద్రునితమ్ము. సు, కెటన్‌ = అగుటచే, పెక్కులు = అనేకములు, నయనములు = నేత్రములు, కాల్చెనో = ధరించెనో, అనన్‌ = అనునట్లు, ఎంతయున్‌ = మిక్కిలి, ఒప్పున్‌ = ఒప్పెను. భా. తామరరేకులను గన్నులకు సాటిగా జెప్పుట ప్రసిద్ధము. ఇంద్రుండు వేయికన్నులవేలుపు. శ్రీకృష్ణుండు బంతులాడునపుడు మేనెల్లంటిన పద్మదళములతో సహస్రాక్షుండగు నింద్రునివలె నుండెననియు., దానునింద్రునకు. దమ్ముండును. నుపేంద్రుండును గాన నట్టిరూపము నాతండు కోరి ధరించిన టుుండెననియు. దాత్ప్సర్యము. అలం. ఉత్రేక్ష త్తే, తనమనోవల్లభునిభుజా స్రంభ మూంది సలిలవిహరణ మొనరించె సత్యభామ యలసవైఖరి వీచిడోలాంతరావి హారసంగతనవరాజహంసి యనంగ. 35 టీ. సత్యభామ, తనమనోవల్లభుని భుజాస్తంభము = తనమనోహరుని స్తంభము వంటి భుజమును, ఊది = పట్టి, అలనవైఖరిన్‌ = మందమైనరీతితో, వీచి....హంసి - వీచి డోలా = తరంగములనెడు నుయ్యెలలయొక్క, అంతర = మధ్యభాగములందైన, విహార = విహారములతో, నంగత = కూడియున్న (తరంగడోలికా విహారాసక్తమైన యనుట) నవరాజహంసి = క్రొత్తరాజహంసాంగన, అనంగన్‌ = అనునట్లు, సలిలవిహరణము = జలక్రీడ, ఒనరించెన్‌ = చేసెను. భా. శ్రీకృష్ణునిభుజ మూంతగాంగొని జలక్రీడయెలనర్చు నత్యభామ యలసభావ మలర తరంగడోలికల గ్రీడాసక్తమగు రాజహంసాంగనపగిది నొప్పెనని భావము. అలం. ఉత్రేక్షు 'వీచిడోలా' అనుచో రూపకము. ననన కా నా

పారిజాతాపహరణము చతుర్దాశ్వాసము క అవతంసితశ్లైవల యై, వివలద్వేణి యయి కోకవిస్కుటకుచ యె

దివిషన్నది నాకప్పురీ, ధవలాక్షులలోన *నన్వతమ యనం బొల్బెన్‌. 36

టి. దివిషన్నది = మిన్నేరు. అవతంసిత శ్రైవలయై = శిరోభూషణముగ జేయంబడిన నాచయగలదై; మిన్నేరునకుం బైనిదేలియాడు శ్రైవలము శిరోభూషణమువలె నున్నదని (గ్రహించునది. వేణీప్రవాహముగాన దానిపైం/గలనాంచు శిరోభూషణ మయ్యెనని యెన్నునది. సుఠవనిత లానదిని దేలియాడుట వారిశిరసుల నాంచులగ్న మయ్యెనని యెన్నవలయు. ఇట్లే యిందలివిశేషణములు సురవనితా నురనదీ సాధారణములు. వివలద్వేణియయి = పాజుప్రవాహముగలదై యని నదీపరము. వీడినకొప్తుగలదియని సురవనితాపరము. కోకస్ఫుటకుచయై = చక్రవాకములనెడు తెల్లమగు స్తనములుగలదియని నదీపరము. చక్రవాకములవంటి ప్రస్ఫుటమగు స్తనములు గలదియని సురవనితాపరము. నాకపురీ ధవళాక్తులలోనన్‌ = దేవతా స్రిలలో, అన్యతమ = ఒకతె, అనన్‌ = అనునట్లుగా, పాల్చెన్‌ = ఒప్పెను.

భా. నాకవనితలు జలక్రిడకతనం గొప్పునంటిన నాంయగలవారును, జడలు విడినవారును, బయల్పడిన కుచములుగలవారును నైరనియు, సాదృళ్యమునుబట్టి మిన్నేరును నట్టదేయగుటంజేసి యన్నదియు నాదేవతాస్రిలనే బోలి వారిలో నొక్కళె వలె నొప్పెననియు. దాత్పర్యము. జడకు ప్రవాహమును, గుచములకు6 జక్రవాక ములను సాటిచేయుట సహజముగదా.

విశే. నాంచును, శిరోభూషణముగా( జెప్పుటంజేసి దమనము మున్నగు తృణముల రూపమగు శిరోభూషణమునే గవి భావించెనని యెన్నవలయును. అలం రూపకము, ఉత్రేక్ష. " చ... పెరిగినహారరత్నముల పెల్లున నాక్కెడం దామ్రపర్ణి యై

చెరసినసోగపెన్నెబులనిగ్గున నొక్కెడ భానుకన్య యై

• నన్యతమయుంబోభెన్‌ కక

“ పారిజాతాపహరణము |_చతుర్తాశ్వాసము గురుకుచలిప్రమైన నవకుంకుమ నొక్కెడ శోణ యై సభ " శృరసది యొసప్పె దివ్యజలజాతముఖు ల్లలకేళి సల్పంగన్‌, 31 టి. దివ్యజలజాతముఖుల్‌ = సురవనితలు, జలకేళి = జలక్రీడ, సల్బంగన్‌ = చేయంగా, పెరిగిన = త్రెగిపడిన. హారరత్నముల పెల్లునన్‌ = ముత్యాలహారములై సంబంధమైన ముత్తెములయొక్క యాధిక్యముచే, ఒక్కెడన్‌ = ఒకచోటను, తొద్రు పర్షియై = తామ్రపర్డీనదియై (తామ్రపర్ణీనదీరూపము గలదై యనుట.) నెరసిన సోగ 'పెన్నెటుల నిగ్గునన్‌ = వ్యాప్తములైన నిడుదలై పెద్దశిరోజముల కాంతిచే, ఒక్కెడ జీ ఒక ప్రదేశమున, భానుకన్యయై = యమునానదియై (తత్స్వరూపము గలదై యనుట] గురుకుచలిప్తమైన = లావైన స్తనములందు6 బూయంబడిన. నవకుంకుమన్‌ ౩౪ క్రొత్తకుంకుమముచే, ఒక్కెడన్‌ = ఒకతావున, శోణయై = శోణనదియై, (శొణనథీ రూపముం దాల్చినదై యనుట.) నభశ్చరనది = ఆకాశగంగ, ఒప్పెన్‌ = ప్రకాశించెనుు, ఖా. సురవనితలు జలకేళి యొనర్చునపుడు వారి ముత్యాలహారముల్డు తెగి వానినుండి ముత్తెము లొక్కెడ రాలెననియు., దామ్రపర్డీనది ముత్తెముల కాఠరమని నానుడిగలదు గాన దాని ననుసరించి యాముత్తెములలోడి తావుగల యన్నది తామ్రపర్ణివలె నొప్పెననియు, దేవభామినుల శిరోజముల యసితకాంత్తు లాకతావున వ్యాపించి జలమును నల్గగాజేయ నన్నది నల్లనియుదకముగల యము నను బోలెననియు, దివ్యకాంతల కుచలిప్తమైన క్రాత్తకుంకుమము జలకేళి వేళ కరగి యొక్కెడ జలము నెజ్టగాయేయ నెజ్జనియుదకముతో6 గూడిన యాకాశగంగ 7” బని నీటితో నొప్పు శోణనదిగతి నొప్పెననియు భావము. విశే. నవరత్నములలో ముత్తెమును నొకటిగాన ముత్యమునకు రత్నశబ్దమును వాడెనని గ్రహింపనగును. మజియు నట్టిరత్నములు గలహారము ముత్యముల హారమే యనియు. జెప్పవలెను. “తామ్రపర్ణీసమేతస్య ముక్తాసారంమహోదధేః" అని కాళిదాస సూక్తి ననుసరించి తామ్రపర్ణీనది ముత్తెముల కాకరమని యెన్నవలసి వనమా [342]

యున్నది. దాన నీ పద్యమందలి హారమణిశబ్బములు ముక్తాహార ముక్తాఫలము లర్థముగాం గలవనియే యెన్నవలెను. అలం. తనగుణము వీడి పరనదీగుణమును వియన్నది దాల్చినట్లు వర్ణించుట కతన దద్గుణాలంకారము. ఒక్కమిన్నేటినే తామఘపర్గీ యమునా శోణలుగా వర్ణించు టంబట్టి యుల్లేఖాలంకారము. “తద్గుణస్స్వగుణత్యాగాద న్యోతృష్టగుణాహృతిః ఏకస్స బహుధోల్లేఖో.....” అని యలంకారలక్షణములు. చ. అలకలు నాసికొామణియు నన్నువకౌను. గుచద్వ్యయంబు. గుం డలములు. జంచలింప జతనంబున హస్తము లూంది జీర్కుబం డల దిగజాజీ రొండొరుకడం దరలాక్షులు దోనివింట బిం జలు గొన నేయుపుష్పశరుసం పెంగవాలికతూపులో యనన్‌. 38 టీ. తరళాక్షులు = సురచపలనయనలు, అలకలు = కురులును, నాసికా మణియున్‌ = ముక్కురతనమును అన్నువకౌనున్‌ = సన్నని నడుమును, కుచద్వయం బున్‌ = స్తనద్వయమును, కుండలములున్‌ = కర్ణాభరణములును, చంచలింపన్‌ = సంచలింపంగా, జతనంబునన్‌ = యత్నముతో, హస్తములు = చేతులు, ఊంది = పట్టుకొని, జీర్కుబండలన్‌ = జరుగుడుజాలమీంద, ఒండొరుకడన్‌ = ఒకరి వెనుక నొకరు, దోనివింటన్‌ = వంగినధనువుచే పింజలుగొనన్‌ = ఒకదానినాకటి యంటు నట్లుగా (పుంఖానుపుంఖముగ ననుట.) ఏయు = ప్రయోగించు, పుష్పశరునంపెంగ వాలికతూపులో = మన్మథుని సంపెంగపూవుల రూపమగు దీర్ధములగు బాణములో, అనన్‌ = అనునట్లు, దిగజాటీరి = క్రిందికి జాథిరి, భా. సురవనిత లొకరిచేతుల నొకరు పట్టుకొనిజరుగుడుబండ పైనుండి క్రిందికి జాజీరని భావము. జరుగుడుబండపైనుండి క్రిందికి నొకరితరువాత నాకరంటి జాణుచుండుటంజేసియు జాణునపుడు చలనము నవ్వారుగల్లియుండుటంజేసియు, [343]

న కృజటనటకకనటాటనపకననననకుస పలా ప్రీలను మన్మథ బాణములుగా6 బల్కుట కవిసంప్రదాయ ప్రసిద్ధవిషయ మగుటం జేసియు, సురవనితలు సంపెంగ పూవుజిగినిబోలు శరీరకాంతి గలవారగుటం జేసియుల బుంఖానుపుంఖముగం జలించుచుంబోవు మన్మథుని సంపెంగ వాలిక హపులంబోలి యొప్పిరని తాత్పర్యము. మ్‌. బలివిధ్యంసియు. బెక్కుభంగుల మరుత్పద్మాకరాంతంబునన్‌ సలిల క్రీడ యొనర్చి నిర్భరమదస్తంబేరమప్రక్రియన్‌ వెలలె నృత్యయు' దాను మజ్జనవిధావిభ్రాంతకొటిల్యకుం తలసంక్రాంతనితంబలై దినిజకాంతారత్నము ల్గొల్వ6గన్‌. 39 టీ. బలివిధ్వంసియు = బలినడంచిన శ్రీకృష్ణుండును, పెక్కుభంగులన్‌ = పలురీతులతో, మరుత్పద్మాకరొంతంబునన్‌ = దేవసరోమధ్యమున, సలిలక్రీడ = జలక్రీడ, ఒనర్చి = చేసి, నిర్భర.....ప్రక్రియన్‌ - నిర్భర = స్వేచ్చగాం దిరుగు, మద స్తంబేరమ = మదపుటేనుంగుయొక్క, ప్రక్రియన్‌ = ప్రకృష్ణవ్యాపారముతో, సత్యయున్‌ = సత్యభామయును, తానున్‌, మజ్జన.....నితంబలై - మజ్జనవిధా = స్నానవిధిచే, విభ్రాంత = తిరుగుడుపడిన (అనంగా వ్యత్యస్తములైన యనుట), కౌటిల్య = వక్రములైన, కుంతల = తలవెండ్రుకలచే, సంక్రాంత = ఆక్రమింపంబడిన, నితంబటై = పిణుందులు గలవారై, దివిజ కాంతారత్నముల్‌ = దేవతాస్రీమతల్లికలు, కొల్వం గన్‌ = సేవింపంగా, వెలలెన్‌ = వెడలెను. వ్యా.విశే. స్తంబేరమున దృణములందు. గ్రీడయొనర్చునదని వ్యుత్పత్యర్థము గాని యిచ్చోమాత్ర మయ్యర్థ మీశబ్దమునకు సరిపడదనియు నేనుంగను సామాన్యార్థమే గ్రాహ్యమనియు. దోంచెడిని. లేదా నాయతీవలంటియున్న శ్రీకృష్ణుండు తృణ క్రీడా సక్తమైన యేనుంగువతె నున్నవాండనియేని గహింపవలెను. వెలలెను; రూ. అ, వెడలెను. న [ 344]

పారిజాతాపహరణము చతుర్థాశ్వాసము

తే. నెజులం దడియార్చి క్రొవ్విరు ల్దుజిమి మేనం

గలపము లలంది తొడవు లంగములఈ బూని

కల్పవృక్తదుకూలాంశుకములు గట్టి

రంగనలు మారునొజతోడియలుంగు లనంగ. 40

టీ, నెబులన్‌ = తల వెండ్రుకలను, తడియార్చి = చెమ్మనారంచేసి, క్రొవ్విరుల్‌ = క్రొత్తపూవులను, తుతీమి, మేనన్‌ = శరీరమున, కలపములు = చందనాది నసుగంధలేపములను, అలంది = రాచుకొని, తొడవులు = అలంకారములు, అంగనలున్‌ = అవయవములందు, పూని = ధరించి, కల్పవృక్షదుకూలాంశుకములు = కల్పవృక్షసంబంధమైన పట్టుబట్టలను, అంగనలు = సురవనితలు, మారునొజ తోడియలుంగులు = మన్మథుని యొక్క యొజతోనున్నముల్కులు, అన(6గన్‌ = అనునట్టు, కట్టిరి = ధరించిరి.

-. భా. చందనాదిచర్చలచేతను దుకూలములచేతను నాచ్చ్భాదితగాత్రులైన దేవతా స్రీ లొజితోడీ మన్మథబాణములవలె మించిరని భావము. మన్మథబాణములు సుమములగుటంజేసి కుసుమములవలె మృదువైన శరీరములు గలవారని తాత్పర్యము.

విశే. కల్పవృక్షశాఖాంతరములందు దుకూలము లున్నవిధము 3 అ. 4] గద్యమునందలి “నిరంతర సనంతానోకహదుకూలమయపతాకా' అను వదము మూలముగను, 4 అ. 4 పద్యమునందలి “ఈతరుశాఖాంతరలోలదుకూల మారుతములను సదముమూలముగను సూచితమయ్యెను.

చ. జలరుహపదత్రనేతుండును సత్యయుం దాను ననర్ధ్వదివ్యభూ

షలు ధరియించి నిర్ణరనిశాకరబింబముఖు లృజింపంద

దృలపరిపంథిబాహుపరిపాలిత మైనపురంబు సొచ్చెని

శ్చలతర నేత్ర పౌొరజనసంతతి హర్మ్య్యము లెక్కి చూడగన్‌. య! నా నన

పారిజాతాపహరణము చతుర్జాశ్వాసము నో _చారిదాతాంహారవము తట చుర నము ట్‌. జలరుహపత్రనేత్రుడును = పద్మాక్షుండును, సత్యయున్‌, తానున్‌, అనర్థ్య దివ్యభూషలు = అమూల్యములగు మణిమయాలంకారములను, ధరియించి, నిర్ణరనిశాకర బింబముఖుల్‌ = సురచంద్రవదనలు, భజింపన్‌ = సేవింపంగొ: తద్భలపరిసంథిబాహుపరిపాలితమైన = అబలరిపుండెన దేవేందుని భాహువులచే ఛి చా న క్ష రక్షితమైన, వురంబున్‌ = వట్టణమును; నురనగరినవురావతి ననుట నిశ్చలతరనేత్రపారజనసంతతి = అభిమేషులగు పట్టణవాసుల సమూహము : న్వర్గమునందలి వారెల్లను ననిమిషులే. హర్మ్యములు = మేడలు, ఎక్కి * అధిరోహించి, చూడగన్‌, చొచ్చెన్‌ = ప్రవేశించెన్‌, ఉం సూర్యాస్తమయాదివర్ణనము శి క దినరాజత్తజి. బంకజ, వనములం జరియించు కాంతి వర్గము దానున్‌ వనధి జలకేళి సలుప(గం జనియె నన న్వారుణీదిశాతటిం బొల్పెన్‌. 42 ట్‌, దినరాజు = పగటిరాజు; సూర్యుడు, అత్తఖిన్‌ = ఆ సమయమున పంకజవనములన్‌ = పద్మవనములందు, చరియించు = సంచరించునళీ! కాంతివర్గము = ఛాయాసమూహమును, తానున్‌, వనదిన్‌ = సముద్రమున, జలే = జలక్రీడ, చలుపంగన్‌ = చేయంగా, చనియెన్‌ = ఏగెనో, అనన్‌ = అనునట్లో వారుణీదిశాతటిన్‌ = పశ్చిమదిక్తటమున, పాల్ఫెన్స్‌ = ఒప్పెను. సకవు న్‌ా చాయలు సూర్యభార్యలు. ప్రకృతము స్తీలతోంగూడి జలకేళియొనకి అ క న. దనవనితలతో పశ్చిమాంభోధియందు జలకేళినవరింప _ స్‌ ప్రతీచీదిశ నొప్పెనని భావము. అనంగా పడమటి దిక్కును యస్తమింపంజేరెనని తాత్పర్యము. తే. వేల్ళుజిగురాకుంటోండులవీయంజన్ను, గవల పై( గుంకుమచ్చాయ గడలుకొలిపి

పారిజాతాపహరణము చతుర్తాశ్వాసము కతత నడా న పసిండిగట్టున కొకవింత మిసిమి నించి నెజనె. *గడసావిముదుసలి తెజపయెండ. క! టీ వేల్చుంజికురాకుంబోడులనీంగుజన్నుంగవలపైనన్‌ = సురతరుణుల బరువై న్త్వనద్వంద్వములమీంద, కుంకుమచ్చాయ = అరుణమైన కాంతిని, కడలుకొలిపి= వ్యాపింపంజేసి, పసిడిగట్టునకున్‌ = బంగరుకొండకు, ఒకవింతమిసిమి = ఒకవింతయగు తేటును, నించి = నిండించి, కడసాని ..... యెండ-కడ = తుదినైన, సావి = కాలమునందలి, ముదుసలి = వృద్ధమైన, తెలిప =తైక్షణ్యములేని, ఎండ = అతపము; అనంగా సాయంసమయముననైన జరఠాతపమనుట. నెజసెన్‌ = వ్యాపించెన్సు. విశే 'మిసిమియనుచో6 'బసిమి' యని పాఠమగపడెడి అపుడు పసిమి యనంగాం బసుపుందళుకని యర్థమని గహించునది. వేల్చువనితల స్తనములు తెల్లనివౌట్ర నందుంబడిన జరఠాపమరుణముగ నుండెననియు, బంగరుకొండ ౨సుపుకాంత్పుల్పుగలదౌట నందు దావుగొనిన ముసలియెండ నొకవింతజిగిని దానికిం గళ్ళించెననియు గ్రహింపవలెను. ఆ, వేల్పుగట్టుగవుల వెలువడి వడదేజ( జదలువాంకనీట జలకమాడీ బైజయంతహర్మ్యవలభినీడంబులం గ్రందుకొనియెం గిన్నెరద్వయములు 44 టీ, వేల్చు....... గవులన్‌ - వేల్పుగట్టు = దేవతల కొండయగు మేరువు క్‌ క్క గవ్ఫలన్‌ = గుహలనుండి, వెలువడి = బయలుదేరి, వడ = తాపము, గా = పోవునట్లుగా చదలువా(కనీటన్‌ = మిన్నేటిజలమున, జలకమాడి = స్నానము అ స్రీ నరద్వయములు = కిన్నరమిధునములు, వైజయంతహర్మవలభినడంబులన్‌ వీషయంతమను ప్రాసాదము యొక్క కొణిగెగూడులందు, క్రందుకొనియెన్‌ = 1 పస ్ట

క్ని వర్తనము పారిజాతాపహరణము తలా వకుర కా సము గుంపులుగా. జేరెను. క... ఘనసాంధ్యరాగవినతా తనయగరుత్సమితికడింది తాకున ధర వా లినగగనఫణిఫణామణి 1 యన రవిమండలము పశ్చిమాంబుధి. గ్రుంకెన్‌. 45 టీ. ఘన..... తాంకునన్‌ - ఘన = గొప్పదైన, సాంధ్యరాగ = సంజకెంజాయ యనునట్టి, వినతాతనయగరుత్సమితి = వినతానుతుండగు గరుడుని టేక్కలి గుమిసంబంధమైన కడి6దితాంకునన్‌ = క్రూరమైన దెబ్బచే, ధరన్‌ = భూమియందో వాలిన = పడిన, గగనఫణి ఫణామణి= ఆకాశమను సర్పముయొక్క పడగయందీలి మాణిక్యము, అనన్‌ = అనునట్టుగా, రవిమండలము = నూర్యమండలనూో' పశ్చిమాంబుధిన్‌ =పడమటి సంద్రమున, క్రుంకెన్‌ = అస్తమించెను. వి.శే. గరుడుని జెక్కలెజ్జనివెట సంజకెంజాయను గరుడపక్తములు నెన్నుట సరసము. గగనమును ఫణ్యిగా రూపించుటనుబట్టి యయ్యది కృష్ణసర్బమి గ నె [మ న్ననగును. గరుడవిక్రమమూలకమగు భావికథాంశము సూచితము. మ. మరుదీశద్విపదానశోభ శిఖిధూమ్యారోచిం గీనాశకా సరదేహ ప్రభ “రాక్షసాసిలతికాంచద్దీధితి న్వారిథీ శ్వరకేతుద్యుత్తి మౌతరిశ్వహరిబచ్భాయన్‌ ధనాధ్యక్షనీ లరుచిన్‌ ధూరటిక్ష 40 ర్హటీకంఠ కాంతి దమముల్రాపించె దిగ్భిత్తులన్‌. టీ. మరుదీశ ... శోభన్‌ ఏన న. య్‌ జు ప జ్‌ బి గన భురావఠ ల మరుదీశ = దేవేంద్రుని యొక్క, ద్విప టీ (ల న్‌ స యొక్క, దాన = మదముయొక్క, శోభన్‌ = కాంతి యొక్క, రోచిన్‌ = తేజస్కువంటి తేజ 6 క్క, ధూమ్యా = మీ జస్సుతోడను, కీనాశకాసరదేహ్రభన్‌ = ఈఏ

చతుల్జాశ్యానము యెనుపోతుయొక్క శరీరకాంతివంటి కాంతితోడను, రాక్షస... దీధితిన్‌-రాక్షస=నైర్భతుని యొక్క. అసిలతికా = లతవంటి కత్తియొక్క, అంచత్‌ = ఒప్పునట్టి, దీధితిన్‌ = ప్రభవంటి ప్రభతోడను, వారిధీశ్వరకేతుద్యుతిన్‌ = వరుణునియొక్క బెక్కెముయొక్క శోభ వంటి శోబతోడను, మాతరిశ్వహరిణచ్చాయన్‌ = వాయుదేవుని లేంఉయొక్క కాంతి వంటి కాంతితోడను, ధనాధ్యక్షనీలరుచిన్‌ = కుబేరుని నీలముల ప్రభవంటి ప్రభతోడను, ధూర్దటికంఠకాంతిన్‌ = ఈశానుని కుతుక శోభవంటి శోభతోడను, తమముల్‌ =చీంకట్టు, దిగ్భిత్తులన్‌ = దిక్కులగోడలందు; అనంగా దికటములందనుట. ప్రాపించెను = వ్యాపించెను.

విశే. అష్టదిక్కుల నాక్రమించిన చీకటి యాయాదిగీశుల నల్లని వస్తువుల కాంతులుగాం గని యూహించుట సరసము. యమవాహనము మహిషము. వాయు వాహనము జింక. అలం. రత్నావళి. మ... వనజశ్రీధనపశ్యతోహరుండు జీవంజీవజీవంబు ప

చృనివిల్కాకనికి మామ చల్వగని పశ్యతృాలజూటాగ్రమౌ

హనరత్నంబు సుధాకరుం డప్పుడు ప్రాగదిస్థలీవిధి నొ

య్యనం దోతెంచె వియత్తటీకషణలీలానీతశంఖాకృతిన్‌. 47

టీ. వనజత్రి ... హరుండు - వనజశ్రీ = వద్మముళోభ యనెడు, ధన = జీవ శ మన = చకోరలకు బ్రాణమైనవాండు, పచ్చనివిల్కానికీన్‌ = మన్మథునకు, మామ వశ మామయ్య, చల్వగని = శ్రైత్యములకు గర్వియైనవాండు, పశ్యత్‌ ... రత్నంబు- ని = చూచునట్టి నుదురుగలవాండగు నీశ్వరునియొక్క ; అలికమున బ్రాగలవాండు గాన నీశుండు పశ్యత్పాలుడయ్యె: జూటాగ్ర = జడలముడి యందు; మోహనరత్తంబు = సుందరమైన మాణిక్యమైనవాండు, సుధాకరుండు ఇ ఆస ననన ననా

[(పారజాకాసహరబము ] (వతుక్ష్యానము. వియత్తటికషణ ...కృతిన్‌. వియత్తటీ = గగనదేశమునందు, కషణలీలా = ఒరయువిలాసముచే, అనీత = పాందింపంబడిన, శంఖు = శంబముయొక్క, ఆకృతిన్‌ = ఆకారముతో, (ప్రాగ్నలీవీథిన్‌ = తూరుపుకొండదేశమున, ఒయ్యనన్‌ = మెల్లగా. తోంతెంచె = తోచెను; అగపడెను. వి.శే. మన్మథుండు లక్ష్మీపుత్రుడు, లక్ష్మికి. జంద్రుండన్న, కావున, మన్మథునకు జందుడు మామయయ్యె. కు ఆరాత్రి సత్యం గూడి ము రారి ముదం బెసంగ వైజయంతమున మనో భూరాజ్యసాఖ్యనిదా పారీణత నుండుచోం (బభాతం బయ్యెన్‌. తరి టీ. ఆరాత్రి = అరేయి, సత్యన్‌, కూడి, మురారి = శ్రీకృష్ణుడు, ముదంబు = సంతోషము, ఎస6(గన్‌ = అతిశయింపంగా, వైజయంతమునన్‌ = దేవేంద్ర (ప్రాసాదమున, మనోభూరాజ్యసౌజ్యని ద్రాపారీణతన్‌ = మన్మథరాజ్యసుఖ నిద్రాపూర్తితో, ఉఊండుచోన్‌ = ఉన్నచో, ప్రభాతంబు = ప్రాతఃకాలము, అయ్యోన్‌. ష్స్‌ మొగుడుందమ్ములం జిక్కుమగతేంటియలుంగులు సడలిపోం జేయు విశల్యకరణి కాలవశంబునం గడచన్న వాసర శ్రీ. గ్రమ్మణించు సంజీవకరణి రే యనువాలున బాయ లైనర థాంగ తతుల హత్తించు సంధానకరణి తిమిరంబుచే సొంపు సమసిన దిశలకు వన్నియ నొసంగు సౌవర్డకరణి

మించువీజెండయగ్ని 6 బుట్టించునరణి కలుషఘోరపయోరాశి. గడపుతరణి తోందెం (బాచీమహీధరోత్తుంగసరణి (బాంజదువుమానికంబులబరణీ తరణి. తం ల్‌ు క్షేరడుందమ్ములన్‌ = ముకుళించిన పద్మములందు, చిక్కు = చిక్కుకొన్న, మగతేటీయలుంగులు = కొదమతుమ్మెదలను బాణాగ్రములను, సడలిపోన్‌ = వదలిపోవునట్లుగా. చేయు = చేయునట్టి. విశల్యకరణియను నోషద్‌ , విశేషము. (విశల్యకరణి = శల్యములను నిశ్నేషముగ నూడ+ందీయునది.) విశల్యకరణియను నోషధి విశేషము శల్యముల. బెజికివేయుపగిదిని సూర్యుండు ముకుళించిన పద్మములందు. జిక్కిన తేటులను సడలించునని భావము. అనంగా సూర్యోదయము కాంగానే పద్మములు వికసించుట సహజమగుట నపుడందున్న తేంట్టు వెలుపలికి వెడలునని తాత్పర్యము, కాలవశంబునన్‌ = కాలగతి చేతను, కడచన్న = నశించిన, వాసరతశ్రీన్‌ = దినలక్ష్మిని, క్రమ్మజించు = మజలించునట్టి; అనగా నుజ్జీవింపంజేయునట్టి యనుట. సంజీవకరణి = సంజీవకరణియను నోషథి విశేషము. (సంజీవకరణి = మృతుని బునర్జీవతుంజేయునది), సంజీవకరణి = చచ్చినవాటిని దిరుగ బతికించుపగిదిని సూర్యుడు గతించిన దినలక్ష్మిని. దిరుగ నుజ్జీవింపంజేయునని భావము. సూర్యుండుదయింపంగనే దినశోభ తేజరిల్లునని తాత్పర్యము. రే = రాత్రి, అను = అనెడు, వాలునన్‌ = కత్తిచేయ, పాయలు = చక్కలు, ఐన, రథాంగతతులన్‌ = చక్రవాకస్వమూహములను, హత్తించు = అంట! జేయునట్టి, సంధానకరణి = సంధానకరణియను నోషధివిశేషము. (సంధానకరణి = విడినవానిం గలుపునది) సంధానకరణి విడిన వానిని గలుపు విధమున సూర్యుడు రాత్రిని బాయలైన రథాంగములఈ6 గలుపునని భావము. అనంగాం జక్రవాకములకు రాత్రి వియోగదాయక మగుటం జేన్‌ రథాంగములను బాయలుగా6 జేయు విషయమున రేయిని గత్తిగాను. నట్టు పాయలుగా నేర్చడినవి. పగలు సూర్యోదయము

కాగానే కరిసికొానుబంజేస్‌ సూర్యుని సంధానకరణిగాను *సి పేర్కొానెనని గ్రహింప వలను. చిమిరంబుజేని = చీంకదిచేత. సాంప్పు = అందము. సమసన = పాయిన,! దిశలకుసీ = దిక్కులను, వన్నియస్‌ = కొభను, ఒసంగు = ఇచ్చునట్టి. సౌవర్లకరణ్‌ = సౌవర్ణకరణియను నోషధివిశేషము. (సౌవర్హకరణీ డం సువర్హకాచను గలుగణయేయునది.) స్వర్ణకరణి పోయిన సువర్ణకోభను మరల గల్సించుగలిని నూర్యుండు చీంకటిచే నంధబుచెడి దిక్కులకు కోభను గల్సించెనని భావము సూర్యుండస్తంగతుండుగా జీంకట్‌ వ్యాపించి దిశలకోభను దిరోహితమొసర్చెననియు. సూర్యుండుదయింపంగనే దిశలెప్పటియట్లు శోభావంతము లయ్యెననియు. దాత్పర్యము. సూర్యుడు దిక్కులకు శోభను మజలం గల్గించినకతన నాతనిని సొవర్ణకరణిగా. గవి పేర్కొనెను. మించు = అతిశయించునట్టి, బీరండయగ్గిన్‌ = తీక్షాతపముననుగ్శిని, పుట్టించు = ఉద్భవింపః జేయు అరణ = అగ్నిమంథనదారువు. అగ్నిని మధించు దారువునుండి యగ్ని యుద్భవిల్లుపగిదిని సూర్యుని నుండి తీక్లాతప ముదయించెనని భావము. అగ్నిం బోలు తీళ్టాతపవయి నూర్యుని నుండి యుదృవించునుగాన నరార్యుని పంథనదారువుగా6 గవి 'పేర్కొనెను. కలుష ఘోరపయోరాశిన్‌ = పాపమను భయంకర మైన సముద్రమును, కడపు = దాంట్‌ంచు నట్టి, తరణ్‌ = ఓడ. ఓడ సముద్రమును దాటించి దరింజేర్చునట్టు సూర్యుడు పాపములనుండి మనుజుని విముక్తుంజేసి మోక్షపారముంజేర్చునని గ్రహించునది. దరింజేర్చువాండు గాన సూర్యుని నోడగా! గవి పేర్కొనెను (ప్రాంజదువుమానికంబుల బరణ్‌ = వేదములను మాణిక్యములక్షు బరిణయగువాండు. అనంగా వేదస్వరూపుండనుట. తరణ్‌ = సూర్యుండు, ప్రాచీమహీ ధరోత్తుంగసరణిన్‌ = తూర్చుకొండయొక్క యెత్తెన త్రోవయందు, తో6చెన్‌ = అగపడెను: ఉదయించెననుట.

॥ వ్యా. విశే. ఇం దంత్యాన్నుపాసనియు మన్నిపాదములందును గననగును. అలం. ఒక్క సూర్యుని యిన్ని విధముగుగ నెన్నుటంజేసి యుల్షేజబాలంకారము.

॥ శ పారిజాతాపహరణము శతి

క హరి యపుడు పారిజాతా

హరణోద్యోగమున నందనారామము ని

రృరగతింజొచ్చె విహగవర

పరివృఢుపయి నెక్కి సత్యభామయు. దానున్‌. 50

టీ. హరి = శ్రీకృష్ణుండు, అపుడు = ఆ సమయమున ; సూర్యోదయకాలమున ననుట. సత్యభామయున్‌, తానున్‌, పారిజాతాహరణోద్యోగమునన్‌ - పారిజాత = పారిజాత వృక్షముయొక్క, ఆహరణ = హరించు టయందైన, ఉద్యోగమునన్‌ = ప్రయత్నముతో, విహగవరపరివృఢుపయిన్‌ = పక్షిరాజగు గరుడుని మీంద, ఎక్కి = అధిరోహించి, నందనారావుమున్‌ = నందనవనమును, నిర్భరగతిన్‌ = పూర్ణమగుగతితో, చొచ్చెన్‌ = ప్రవేశించెను. చ. సకల సురైకవంద్యుండగు చక్రధరుండిదె నేండు దన్నును

ర్వికిల గొనిపోవచ్చెనని వెక్కస మైనమనః (ప్రభూతకౌ

తుకమునం బోలె సంభమముతో నటియించె నభీష్టవన్తుదా

యకతరుచ[క్రవర్తి యప్పు డాతతవాత విధూతశాఖమై. 5్‌1

టీ. సకలసురైకవంద్యుండగు = దేవతలెల్లరకు ముఖ్యముగ నమస్కరింప దగిన వాండగు, చక్రధరుండు = చక్రము ధరించు శ్రీకృష్ణుడు, ఇదె = ఇదిగో, నేండు = ఈ దినమున, తన్నున్‌, ఉర్వికిన్‌ = భూమికి, కొనిపోవన్‌ = తీసికొనిపోవుటకు, వచ్చెన్‌, అని వెక్కసమైన = అధికమైన, మనఃప్రభూతకౌతుకమునంబోలెన్‌ = మది నుదయించిన సంతసము చేతవలెను, అభిష్టవస్తుదాయక తరు చక్రవర్తి = కోరిన వస్తువుల నిచ్చెడు వృక్షశ్రేష్టము, అపుడు = ఆ సమయమున, ఆతతవాతవిధూతశాఖమై = విస్తారమైన గాలిచేం గదలునట్టి కొమ్మలుగలదై, సంభమముతో, నటియించెన్‌ = చలించెను.

| తా

భా సురవంద్యు డమ్మహాత్ముడు శ్రీ కృష్ణుడు తన్ను భువికిం దీసికొని పోవునను నధిక సంతసమున నా వృక్షరాజము నటించెనో యనునట్లు గాలిచే. గదలు కొమ్మలుగల్లి యొప్పెనని భావము. అలం ఉత్సేక్ష క శౌరి యిదె పారిజాతము.

గోరిక6 గొని చనుచు మనల. గొనిపోండని లోం

గూరిననెవ్వగం దక్కిన

భూరుహములు మధురసాశువూరము నించెన్‌. 52

టీ. శౌరి = శ్రీకృష్ణుడు, ఇదె = ఇదిగో, పారిజాతమున్‌, కోరికన్‌ = కాంక్షతో కొని = స్వీకరించి, చనుచున్‌ = పోవుచు, మనలన, కొనిపోండు = తీసుకొనిపోండు, అని లోన్‌ = మనస్సులో, కూరిన = కూడునట్టి, నెవ్వగన్‌ = సంపూర్ణమైనదుఃబముచే, తక్కిన భూరుహములు = తక్కినచెట్లు, మధురసాశ్రుపూరమున్‌ = పూందేనెయను కన్నీటి ప్రవాహమును, నించెన్‌ = నిండించెను. మ. సురలోకాభిమత (పదానసమతాసూయనృలెం గంసఘ

స్మరుం డత్యుద్ధతిం బారిజాతధరణీజాతంబు గోవర్ధనో

దరణప్రస్తుత మైనహస్తమున నుత్పాటించి లీలాగతిన్‌

గరుడస్కంధముమీ:ద నిల్పి నిలిపెం గౌతూహలంబింతికిన్‌. 53

టీ. కంసఘస్మరుండు = కంసహంతయగు శ్రీకృష్ణుండు, సుర..... సూయన్ఫలెన్‌ నురలోక = దేవతల నమూహమునకు, అభిమత = కోరికలను, వధాన = ఇచ్చటయందైన, సమతా = సమత్వముచేతనైన; అనంగాం దానును గల్బకమువలెనే దేవతలకు నర్వాభిమతముల నొసంగువాండనుట. అసూయన్‌ బలెన్‌ = ఈర్ష్య చేతవలెను, అత్యుద్ధతిన్‌ = మిక్కిలి గర్వముతో, పారిజాతధరణీజాతంబున్‌ = పారిజాతభూరుహముము, గోవర్థనోద్ధరణ ప్రస్తుతమైన = గోవర్ధనగిరి నెత్తుటచే నుతింపంబడునట్టి, హస్తమునన్‌ = చేతితో, ఉత్పాటించి = పెల్లగించి, లీలాగతిన్‌ =

పారిజాతాపహరణము చతుర్థాశ్వాసము

సవిలాసముగా. గరుడస్కంధము మీదన్‌ = గరుడుని మూంపుపై నిల్పి = ఉంచి, ఇంతికిన = సత్యభామకు. కౌతూహలంబు = సంతోషము, నిలిపెన్‌ = నెలకొల్పెను. అలం ఉత్రేక్ష | చ. జలరుహనాభు. జట్లు రభసంబున నందన పారిజాతముం

బలిమిం బెళల్పి యెత్త విటపంబుల వ్రేలుదుకూలపల్లవం

బులు 'వడి6 బట్టి యీడు. గొనిపోవంగనీక పెనంగులీలంగ

ల్పలతిక లెల్ల 'వల్లభలు ప్రాణవిభుం బెడబాయ నేర్హురే. ర్‌4

టీ. జలరూహనాథుండు = పద్మము నాభియందు(గల శ్రీ కృష్ణుండు, ఇట్లు" = ఈ రీతిగా, రభసంబునన్‌ = వేగముతో. నందనపారిజాతమున్‌ = నందనవనమందలి కల్పవృక్షమును. బలిమిన్‌ = బలముచే. పెకల్ళి = పెల్లగి,చి, ఎత్తన్‌ = మిందికెత్తగా, కల్పలతికలెల్లన్‌ = కల్చవృక్షపుందీంగలన్నియు, విటపంబులన్‌ = శాఖలందు, వ్రేలాడునట్టి, దుకూలపల్లవంబులు = పట్టుబట్టలరూపమైన చిగుళ్ళను. వడిన్‌ = శ్మీఘముగ. పట్టి = పట్టుకొని. కొనిపోవంగన్‌ = తీసికొనిపోవుటకు, ఈక = అవకాళ మొసంగక, పెనంగులిలన్‌ = అడ్డగించు విధమున, ఈడ్చున్‌ = వెనుకకు లాంగిను. వల్లభలు = భార్యలు, [ప్రాణవిభున = ప్రాణనాథుని (భర్తననుట, పెడంబాయన్‌ = విడుచుటకు, నేర్తురే = చాలుదురా?

భా. శ్రీకృష్ణుండు పారిజాతమును బెల్లగించి 'పైకెత్త నావృక్షము నాశ్రయించి యల్లికొనియున్న తీంగలన్నియు నందలి దుకూలవల్గవములం బిగియబట్ట వెనకకిడ్చెననియు నట్లని వెనుకకు లాంగుట శ్రీ కృష్ణుండా వృక్షమును దీసికొనిపోకుండ నడ్డగించుబవలె నున్నదనియు, లోకమున భార్యలు ప్రాణనాథు.నెడంబాయంజాలనట్లు లతికలు కల్చ్పనగమును దమనాథుని విడజాలక యట్లొనర్చెననియు భావము.

వి.శే. లతికాశబ్ద స్రీలింగసారస్యము ననుసరించియు., గల్బవృక్షశబ్ద పుంలింగ సారస్యమును గమనించియు, లతికాకల్పనగ సంబంధమును బరికించియు భార్యా

కూల్రక్ష చ. గరుడుని జెక్కలం బాడముగొడ్పులసోయునం దక్కు చేలుపుం దరువులు+ బెల్లగిల్లి గగనంబునం దోడన వెంట నంటిరా సరిగెడు పారిజాత “హరణాచరణవ్యసనై కలోలునా హరిం గని యడ్డమై పలికి రచ్చటి సందనపాలు రందణున్‌. 8! టీ. గరుడుని అక్కలన్‌ = గరుడుని జెక్కలనుండి, పాడము = పుట్టిన గాడ్పుల సోంకునన్‌ = గాలులతా.కుచే. తక్కువేలుపుందరువులున్‌ = మిగిలిన దే! వృక్షములును, అనగా "మందారము. పారిజాతము, హరిచందనము. సంతానము కల్చవృక్షము” అను వైదింటిలో మొదటి నాలుననుట. పెల్లగిల్లి = పట్టువదళ్‌ గగనంబునన్‌ = ఆకాశమున, తోడన = తనతోడనె. వెంటన్‌, అంటి = అనుసరించి రాన్‌ = రా6గా, అరిగెడు = చనునట్టి, పారిజాత ... లోలున్‌ _ పారిజాత = కల్పవృక్షము యొక్క, హరణ = హరించుట యొక్క ఆచరణ = చేయుటయనెడు. వ్యసన " కష్టకార్యమున. ఏక్ర = ముఖ్యముగా, లోలున్‌ = ఆసక్తుండైన, ఆహరిన్‌ = ఆ శ్రీకృషో కని = చూచి, అచ్చటి నందన పాలురు = అచ్చాంగల నందన వనరక్షకులు. అందజు = ఎల్లరును, అడ్డమై. పలికిరి. చ... తగునె యదు ప్రనీర! యిటు ధౌర్త్యము నీవొనరించి యీమరు న్నగము హరించి వంచనం జనన్‌ దివిజాగ్రణి దీని నిచ్చెద వను బువ్వులతావిం (గోలంగనా. , దేవతరువుము హరించి సుట ఓనరించి = చేసి ఈమరున్నగమున్‌ వ ఏచ, వంచనన్‌ = మోసముతో, చనన్‌ = పో

టరపాల్తానతతతతతతతతతతతకడాడాా కక =జక్తో తగునె = న్యాయమా?, దివిజాగ్రణి = దేవేంద్రుండు, దీనిన్‌ = ఈ పారిజాతమున్ష్య్య నిజకాంతకున్‌ = తన బార్యయగు శచీదేవికి, దక్కుగన్‌ = స్వాధీనమగునట్టు, ఇచ్చెన్‌. _ ఆకుసుమకోమలయాజ్జన్‌ జ ఆ పూంబోండియాజ్జచే, తేంటిగములు = భ్రమర బృందములు, దీనిచెంగటన్‌ = ఈ వృక్తసమీపమున, నటింపను = తిరుగుటకును, పువ్వులతావిన్‌ = పుష్పపరిమళమును, క్రోలగన్‌ = అనుభవించుటకును, భయంబున్‌ = భీతిని వెలపుననుట ఒందున్‌ = పొందును. విశే. ఈ పద్యము కొన్ని ప్రతులలోం గానవచ్బెడినని భారతి వ్రాయుచున్నది. కాన దదనుసారముగ వ్యాఖ్యవ్రాయంబడినది. “క... అట్టిసురతరువు నెబుంగక చుట్టపుమేలమునం గొంచు సుంిగెడుమది నీ కెట్టు జనియించె మరలం బెట్టము బలభేది విన్న మేలే నీకున్‌ 5్‌7 టీ. అట్టి సురతరువున్‌ = ఆరీతినున్న కల్పవృక్షమున్‌ ; అనంగా దేవేంద్రుడు శన భార్యకిచ్చినట్టియు, నామెయాజ్జచే( డీటిగుంపులు రూడ6 జేరనరుగనట్టియు నేన్స, ఎలుంగక = తెలిసికొనక; తెలివిమాలి యనుట. చుట్టపుమేలమునన్‌ జ ఎంధుహాస్యముచే, కొంచున్‌ = స్యీకరించుచు, సురిలగిడు = మాయమటయ్యెడు, మద్ది ఆ మనస్సు, నీకున్‌, ఎట్టు = ఏలాంగున, జనియించెన్‌ = పుట్టెను? మరలన్‌ = తిర్పుగ ; పెట్టము = నైపింపుము. జలభేది = దేవేంద్రుడు, వెన్నన్‌ = వినినచో, కున, మ్వేత్రే = మేలా? నీకు మలు లేదనుట. ద్క నా విని సత్యభామ వదనంబున లేనగ నంకురింప శే వ మే వచియింపం బూనుహృదయేశ్వరునిం గరసంజ్ఞమౌన్ని 'న్లేవల జాజుకొంగు వసరించుచు వీడినకోప్పు. బల్మజాం క్క . నెరదులతావిం ఈపద్యము కొన్ని ప్రతులలోం గనంబడదు

చతుర్జాశ్వాసము పారిజాతాపహరణము కా వ్‌ చైనా ననా లాలా టీ. నాన్‌ = అనంగా, విని, సత్యభామ, వదనంబునన్‌ కదాని వచియింపన్‌ ల బు దా న దహాసము, అంకురింపన్‌ = పుట్టగా, ఏమేన్‌ = ఏదోనా సకముని, మం న్‌ = ,పాణనాథుని, త్రైకృల్ణు పల్గుటకు, పూను = సిద్దమైన, హృదయేశ్వరునిన్‌ = (బ్ర ల = వల్లు (' ధా చేసి ; అనంగా మాటలాడ “"కరసంజ్ఞన్‌ = హససం చే, మాని = మానునట్లు సి; గన్‌ కరసంజ్ఞ అృసంజ్ఞ = సడలునటి కొం నొనర్బియనుట. చన్టేవలన్‌ వ స్తనపార్వములందు, జాజం=స బే కొప్పును = చెలుంగును, సవరించుచున్‌ = చక్కదిద్దుకొంచు, వీడిన కొప్పున్‌ = నడు బల్మణున్‌ = మాటిమాటికి, చేన్‌ = హస్తవ్వుత్రో, వెడదో6పుచున్‌ = ఇంచు ండగొ చేందొవచూపులు = ఎజ్జని చూపులు, క్రేళ్లుదాంటంగన్‌ = గంతులు వేయు పలికెన్‌, ప సకొనుట విశే. చన్గొంగును సమరించుకొనుట్ర వీడ్చిన్స కొప్పును వెడదోంపుకొ బ్రెందొనే వి. బదులు పల్కుటయందలి సంభమము నుద్ధతిని రికటెంచుచున్న ుద్యొనే చూపులు కోపాతిశయసూచకములు. శ్రీకృష్ణుని మాటలాడనీయక తా గర్వ ము పాలకులతో. బ్రసంగించుట కుద్యమించుటకతన సత్య దిట్టతనమును (బ్రకాశితము లయ్యెను, సీ. విమంయడు సురేశ్వరువనపాలుక్సులు! వార్ధిం బొడమినయీదివ్యభూరుహమ్సున కంద్రాజి యెవ్వతె యింద్రుండు నెవ్వండు తోడియిందిరను గౌస్తుభమ్స నెవ్వం డధిప్పడై ధరియించె 'తంె చేకొనుంగాక 'తెకలేర యిది యేమి యొకరిసొమ్మై యిదె నాదువిభృన్సిజ్ద నీవదొన్యనగంబు

|సారిజతాపహరణము _చతుర్దాశ్వాసము | కే... బలురు లేటికిం దా వీరపత్ని యేని మీ శచీదేవి తనదుప్రాణేశుండైన మఘవు నిటం బంపి సత్యభామావిభేయు వలన మరలంగ6 గొనుటె పో వాసితనము. 59 ట్‌. సురేశ్వరువన పాలకులు=ఓ దేవేంద్రుని యుద్యానమును రక్షించెడు వారలారా... వినుడు = ఆలకింపుడు, వార్ధిన్‌ = సముద్రమున. పొడమిన = పుట్టిన, ఈ దివ్యభూరుహమునకున్‌ = ఈసురతరువునకు. ఇంద్రాణీ = ఇంద్రుని భార్య వచ్చి ఎవ్వత్త?, ఇంద్రుడున్‌, ఎవ్వడు? శచికి/గాను యింద్రునకుఃగాని యిం ధధికార మేమికలదనుట, తోడియిందిరను = ఈ కల్ఫవృక్షముతోడుబుట్టిన లక్ష్మీని, కౌస్తుభ = కౌస్తుభమాణికమును, ఎవ్వడు = ఏ శ్రీకృష్ణుండు. అధిపు(దై = బి కు వి 7 ఆా న ను (భవై స్వామియైై, ధరియించెన్‌ = తాల్చెనో. అత(డె = అ శ్రీకష్ణుదె భక్‌ డు రాక _ అలి 0 న ర స్వీకరించుంగాక. ఈ కల్చ్పకముళోడ( జనించిన లక్ష్మిని గొస్తుభ వము ఇ మై గ్రహించె నాతండే యీ కల్పకమును గూడ జేకొననర్పు. కరి మూ? శే _ ఖ్‌ మి క్‌ జఒ ళా స్పై ర = అచ్చమ్సుగా, ఇది = ఈ కల్పకము, ఒకరి సొమ్మె* ఎ న్‌ = ఈయీవుల వ వ బ్వద్రిన్యో నాదువిభునిచేన్‌ = నాస్వామిచేత, ఈవదాన్యనగంబు కః సదానను వ్రతమును, ఒడియించికొని = హరించికొని, ఏగుచున్నదానన్‌ = ప భార్య లుకులు = మ్రాట్రలుు, ఏటికిన్‌ = ఎందులకు? మీ శచీదేవి = మీయింద్ర తృటడ్రన మ్‌ శచీదేవి, తాను వీరపత్సియేని = విరుండు భర్తగాంగలదైనచో, తనదుప్రా | లె =శన స్ట " న్‌ = ఇచ్సటికి, పంపిా=పంపించి, పతిర్పగ జ్ఞా లనన = నత్యభా ఫో = పౌరుషము సుమ్ము ' నొనుటె = స్వీకరించుట, .వాసితనము మా చుంటిననుటయు. సత్యభా న్య వ్యా-విశ్త నావిభ్రునిచే నేను హరించుకొనిపోనే టయు, సత్యకు మగని పై( (డ శ ల బలు మ ఖ్‌ డూ గల స్టన్‌ శికృష్ణుని తనచేత నున్సవానినిగో బక్తులు గర్వాతిశయ శీతంత్ర్యమ్రును సూచించుచున్నవి. తక్కుం/ల ౯ 1! న్‌

హేరచాతాపహరబము ప్రకాశకములు. వినుండు సురేశ్వరువన పాలకులు . ఇచ్చా 'మధ్యమపురుష చయోగంబునం దారా నమంబు విభాషనగు అను పద్దరి వనుసరించి 'వనుడు' అను మధ్యమపురుష (్రీయాయోగము పస పాలకులను సంబుద్ధికి( గలుగుటంటేసి వసపాలకులను సంబుద్దికారగాగమంబు గలుగదయ్యెను. రూ. అ. వినుండు వన పాలకులార! క... అని పలికినగర్యోక్తులు, విని వనపాలకులు చాల విస్నితు లగుచుం

జని చెప్పిరంతయును వారనిమిషపతికిం బులోసుజాన్వీతునకున్‌. 60

శి యుద్దోద్యోగము శా

టీ. అని, పలికిన = ఆడిన. గర్వోర్తులు = గద్వముకోంగూడిన మాటలు, విని, వనపాలకులు = ఉద్యానరక్షకులు. చాల, విస్మితులు = ఆశ్చర్యమునందినవారు, అగుచున్‌. వారు = వారు, చని=పోయి. అంతయున్‌ = జరిగినదెల్లను, పులోమ జాన్వీతునకున్‌ = శచీదేవితోం గూడియున్నవానికి, అనిమిషపతికిన్‌ = దేవేంద్రునకు చెప్పిరి.

వి. సత్యమాటలనుండియె గర్వ ముట్టిపడుచుండుటంబట్టి గర్వము సుప్రకాశితము. ఆండుది దిట్టతనము వహించి భయము వీడి. యింద్రుని శచిని గూడ సరకు సెయక తమ యెదుట నట్లు పల్కినందులకు వారాశ్చర్యముదనొందిరని యెన్నవలయును. పులోమజాన్వితునిగా నింద్రునింబోర్కొనుట శచిసమక్షమున' బరిభవమునంది సురపతి యతిక్రోధమునందుటకై యని యెన్నందగును. శా అమాట ల్విని పాకశాసనుండు రౌదాకారుండై పేర్చి యే

మేమీ కృష్ణుండు *స్స్రదలో బలెనె తొనింద్రదుమోత్పాటనం

పము నచ్చటం జూపవచ్చ నది ముల్‌ తార్యుంజన న్నది

యామాఘాశనవాత మట్టిదస యాహా అల్పండొాయం జుమీ. 61

పారిజాతాపహరణము చతుర్దాశ్వాసము

ట్‌. ఆ మాటలు = అసత్యభామ పల్కినట్లుగా. జెప్పిన పల్కులు. విని.,

పాకళాసను(డు = పాకాసుర?క్షకుండగు దేవేంద్రుడు: ఇది శూరత్వసూచకము. -- రౌద్రాకారుండై. మూర్తీభవించిన రౌదమువలె నున్న వాండనుట. పేర్చి = అతిశయించి,

ఏమేమీ -- ఎమి + ఏమీ : ఇది పల్కుల నాలకించిన పిదస గల సంభ్రమమును సూచించును కృష్ణుడు. మందలోబలెన = ఆలమందలోవలెనె, తాను. ఇంద్రద్రుమోత్సా టనంబున్‌ = కల్చవృక్షముయొక్క పెల్లగించుటను: ఇంద్రద్రుమన మద్దిచెట్టుగాన నర్జున వృక్షము యొక్క పెల్లగించుటననియు నర్థాంతరము. ఈమైన్‌ = ఈ విధముగా. ఇచ్చటన్‌, చూపన్‌ = ఆగపజణచుటకు, వచ్చెన్‌, ఇది = ఈ కృత్యము, మేలే = మంచిదా? తార్జ్యుడై నన్‌ = గరుడుండైనను, మదీయా... పాతముమదీయ = నాసంబంధమైన, అమోఘ=వ్యర్థముగాని. ఆశని = వజాయుధముయొక్క, పాతమున్‌ = దెచ్చి, ఇట్టిది= ఈ విధమైనది. అని. తెల్పండాయెన్‌+చుమీ = తెల్పలేదుసుస్ము? ఆహా = ఆశ్చర్యము.

భా. శ్రీకృష్ణుండాలమందలో నింద్రద్రుమమును బెల్లగించుటవలెనిందును నింద్రద్రుమోత్ప్సాబనమును జేయనేతెంచెను. ఇది సుకరమా? తనకు మేలుగలుగ జేయునా? ఇక్కార్యమున గొంతవజకు( బాల్గానిన యాగరుడు+డేని తన స్వామితో నా వజ్రాయుధపు దెబ్బ యిట్టిదని కెల్పండాయెంగదా? ఆశ్చర్యము.

విశే. నిక్కముగ నివి యిట యింద్రుని గర్వోక్తులని యెన్నందగును. యమ ళార్డున భంజనమును శ్రీకృష్ణుండొనర్చెను. అర్జున వృక్తమున కనంగా మద్దికి సురదుమమనియు నామాంతరము. కాన నింద్రద్రుమోత్సాటనంబనుచో శ్లేషము. మ. అని పొలోమిమొగంబు6 జూచి వినుమోయబ్దాస్య! నీకింతమా

[తన విన్నంబడ నేల పోదు నిదె సత్యాగర్వభారంబు ది

వ్యనగంబు న్విడిపించి వత్తు నని సాహంకారుడై లేచి చ

య్యన శుద్దాంతగృహంబు వెల్వడి సుధర్మాస్థానమధ్యస్తుడై. 62

• మందలోనబలె (3౮1 "

మరదొలాం పారు తలల దరుక నములు

టీ అని, పౌలొమిమొగంబున్‌ = శచీదేవి మోమును. చూచి. ఓయబ్బాస్య=ఓ పద్మముబీ. వినుము, నీకుస్‌, ఇంతమాత్రాన = ఇంతమాత్రము చేతనె. నిన్నంబడేస్‌ = దైన్యమునుబొందుట. ఎల = ఎందులకు? ఇదె = ఇదిగో. పోదున్‌ = వెళ్లెను. నత్యాగర్వభారంబున్‌ = సత్యభాఘమయొక్క గర్వసంబంధమైన బరువును. దివ్యనగంబున్‌ = సురతరువును, విడిపించి = వదలించి. వత్తును=వచ్చెదను. అని. సాహంకారు(డై = అహంకారముతో. గూడినవాండై. లేచి. చయ్యనస్‌ = శీఘ్రముగా. పద్దాంతగృహంబున్‌ = అంతఃపురమునుండి, ఎెల్వడి = ఎడలివచ్చి, సుధర్మార్టాన మధ్యస్థుండై = సుధర్మయను కొలువు కూటముయొక్క నడుమ నున్నవాండై, ముందీ పద్యమునందలి 'పట్టినన్‌' అనుదాని తోడ నన్వయము. ఉ. తానంటె పారిజాతవసుధారుహముం గొనిపోవువాండు క

న్థానండు యాదవృండనుచు( గన్నులు వేయును జేవుతీంప వై

శ్వానరధర్మదై త్యవర వారిధిపానిలయక్షనాయకే

శాసులదిక్కు చూచి కులిశంబు కరంబునం బూంచి పట్టినన్‌. బ్‌ పావువాడు, యాదవుండు = యదు ఫారుహమును. కానిపోవువాండు 'కులహోనో సూచకము. కే వంశోద్భవుండు ; శ్రీకృష్ణుడు. ఇది చున్‌:

౧౧ం౧దు = కన్నుందెలియనివాండు; మదాంధుండనుట. అను కన్నులు, వేయును = సహస్రమున్సు, చేవృరింపన్‌ = ఎభివారంగా వైశ్వానర-- దక వై్వోనర=లఅగ్నిదేవుండు, ధర్శంయవ్ష చ్‌ ణు అనిల = వాయుదే యే. దైత్యవర = నిర్భతి, వారిధిప = వరు డా వుండు, యక్షనాయక = = ఈశానో వీరలయొకృ, కిక్కు వల క కుబేరుండు, ఈశాన బన్‌ = హస్తమున, పూల్చి = పూని సనన్‌ = వడ్రాయుధమును, ములో నన్వయము. * ఉజ్బంబ = ధరింపంగా,. ముందటి పద్య ననన కక

ైదలవవాలుమంంయడాతతతము ] వి. యుద్దము సేయందలంచిన వాండు గాన నింద్రు! డాస్థానముంచేరి యస్టదిక్పతుల సమ్మలినందుట యుచితమె. ద. జం

కోణపరంపశాహతుల. గూరినవేదననో సమస్తని

ర్మాణభృతిపణాశరరు మాధవునిం జెనకంగం బోవుగీ

ర్యాణులం బోకు డంచు మొజవై చెనొకోయన మోసెనంతని

స్పాణము పాకశాసను హజారమునం గదనాభిశంసి మై. 65 న టీ. కోజపరంపరాహళతులన్‌ = వాద్యవిశేషములను గొట్టునట్టి కజ్టల క దెబ్బల చేతను. కూరిన = పొందిన; వేదననో-వేదనన్‌*ఓ= బాధచేతనో, ణు న! ని 9 ........ కరున్‌ - సమస్త = స్థావరజంగమరూపమైన సర్వపదార్ధములయొక్క, రా ॥ చే ట్రా = సృష్టిని, భృతి = పోషణమును, (ప్రణాశ=వినాళమును, కరున్‌ = ॥ యువానిని, మాధవునిన్‌ = శ్రీకృష్ణుని, చెనకంగన్‌ = తాంకుటకు, పోవు = ఏగునట్టి. మలో = దేవతలను, పోకుండు= వెళ్లవలదు, అంచున్‌ = అనుచు,

[ణో చా టమ = భేరి: యుద్దమునగేగుటకు( బూర్వము మైగించు జయభేరి యనుట, య్య ప బౌరమునన్‌ = దేవెందుని యింటిముందర, కదనాభిశంసిమై = జ్ఞ. చకమె, యుద్ధమును నిందించునదైయనియు నర్థాంతరము. మైసెన్‌ = ను. అలం. ఉథత్తాక్ష

వు లూ

అప్పుడాబద్ధఖలీనకాశ్వచయ మై యందూపరిభ్రంశిత

ద్విస మై దివ్వరథా గ్రకేతుపటసంధిత్సామిళత్సూత భై

యపరాభూతభూజావలేపభటనీరాలాపమై జంబబై

జ ళా

ఫిరీనక్ట ట్‌. అపుడు = అ సమయమున, అబద్ధ -- చయమై-అబద్ధే * కట్టబడిన,

వ ల దూ ....

కళ్లెములు గల, అశ్వచయమై = గుళ్తిముల గుంపుగలదై, అం

[వంచాకానహరనము] | చతుర్తాళ్యసము) వనననయట కన పప ద్విపమై-అందూ=గొలుసులనుండి. పరిభంశత = విడువబడిన. ద్విపట్రై = ఏను! ములుగలదై, దివ్య. సూళతమ్రై-దిప్యరధాగ = సురరధములకొనలందు. క్రేత్రుపట = టెక్కెములను. సందిత్సా = కూర్చవలెననుకోర్కితో. మిళళ్‌ = చేరిన, సూతమై * సారధులు గలదై. అపరాభూత.... ఆలాపమై-అపరాభూత = జయింబంబడని: భుజావలేప = భుజముల గర్వముగల, భట = యుద్ధభటులయొక్క, వీఠరాలాపమై = శూరొక్తులుగలదై, జంభవైరిపురంభ + అంతయున్‌ = ఇంద్రుని యమరావకీ | యొల్లను, ఘూర్చిల్లుచున్‌ = ధ్వనించుచు, మందరక్షుభిత వార్ధిస్‌ = మందర పర్వతముచే. గల(తనందింపండిన సేముద్రమును, పొలెన్‌ = అనుకరించెను. అల ఉపమ. ఉ. నీయనుజన్ముడ న్సఖుండ నీకని యింటికి వచ్చి జంభదై తేయవిరోధిచే నప్పుడు తేజము లన్నియు గాంచి చేసెన న్యాయము పారిజాతహరణంబునం గృష్టుడు మంచి చుట్ట మౌ రాయని పల్క(గా జనపరంపసరచే విని రెల్లవారలున్‌. లో ట్‌. న్‌ లని వ నీయనుజన్మండన్‌ = నీతమ్ముడను, సఖుండన్‌ = మిత్రుడనుః న =మి కొజకై యని, ఇంటికిన్‌ = గృహమునకు, వచ్చి, జంభదై తేయవిరోధో = జం " రా ళ్‌ ప గు నింద్రునిచే, అపుడు = ఆ వచ్చిన సమయమున. తీజములో గ్‌ లు, జ కృతము అన్నియున్‌ = ఎల్లయును, కాంచి = పొంది (అనంగ ఫోయిలగు మర్యాదలనెల పొంది యను స యముని ఆధర్నమున స్టో ట.) కృష్ణుండు. అన్యా ను బెరా = ఆశ్చర్యము, మ * కల్పవృక్తహరణముచే, బేసెన్‌ * గోగ్‌ జనపరంపరచే ౧౯ చుట్టము = మేలైన బంధువే, అని. సల్కో పరచెన్‌ = జన సమూహముచే వ + ఎల్లవారలున్‌, అనిరి. ॥ వారును, గృష్టుండు గ్‌ మనం దత్తడులం బల్సింపకయు నెప్పరంబున వ్య ల్షందేని పౌనఃపున్యంబుగాం బలుకుచు నేనేమి మో

చని యడదుగువారికి. జెలివిపద నుదువందదవు లేక పారిజాతంబు పారిజాతం బని చలుకుచు రణనం భముంబునల బరి భమించువాతును, గణయకంవణము సలముద్గరపరిఘపరశ్వధంబులనియెడు బహువిభప్రహరణాహరణ విపర్యాసంబున శస్తశాలాంతరంబునం గలహించువారును, మరుదధిప మలినపధ మహిషరధమాంసాశన మకరాకరేశ మాతరిశ్వ మనుష్యధర్మ మహేశ్వరులకు మానవుండీడగునే యనియను వారును, గత్తులంకించువారును, రిత్తజంకించ ంవారును, సంగడీలం జీరువారును, సంగరభీరులం శేరువారును, వాహనంబులం దజుమువారును, సాహసంబుల నబుమువారును నైవీరావేశంబున రాజద్వారంబునం దొట్టి రయ్యవసరంబున. 67 వ. అత్తజిన్‌ = ఆ సమయమున, లత్తజంబునన్‌ = సంభ్రమముతో, రత్తడులన్‌ = గుజ్జములను. పలింపకయు = జీనుకట్టకుండనే, నేప్పరంబునన్‌ = శేఘ్రముగా, ఎక్కన్‌ = అధిరోహించుటకు. పోవువారును = వెడలువారును. కృష్ణుం డు కృష్ణుండు. కృష్ణుడు+అని. పొనఃపున్యంబుగొన్‌ ఎ=దిరుగ6దిరుగనగునట్లు, ౨లుకుచున్‌, ఏమేమి? ఎక్కడ? ఎక్కడ? ఎక్కండ నేమి జరిగెననుట అని, అడుగు పారిక్ర్సి తెలివిపడన = తెలియునటు, నుడువస్‌ = చెప్పుటకు, తడవు = అవకాశము, ల పారిజాతంబు. పారిజాతంబు. అని, పలుకుచున్‌, రణసంభ్ర మంబునన్‌ = ,ఎకసంద్వరచె, పరిభమించువారును జ తిరుగువారును. కణయ... వరో ఇ డ్రా ర = ఇనుపగుదియ, పరిఘ 7 అను టనన్‌ - బహువిధ = ఆనక స్థలి, అని యెడు = అనునట్టి. బహువిధ... ఫస హారబు = రీసిక్య్య్యా “ఛములైన, వ్రహరణ = అయుద మ తా సమచేననుట అన( గా నాకర న: విపర్యాసంబునన్‌ = రారు సని భావము) శస్త్ర ౌటా గ్రహింపవలసినదాని నాండొకరు గ్రహించుట రుదధిప 3తరంబ్పన్వన్స య ఆయుధగృహమధ్యమున, కలహించు వారును. మ ం మహే్య్యర్పలక్రున స = దేవేందుడు. మలినపథ = కృష్ణవర్మ: అగ్ని,

మహిషరథ = ఎనుపోతు రదపముగా(గల యముడు. మా=సాశన = మాంసము భోజనముగాంగల నిర్చలి, మకరాకరే* = సముదాధిపతియగు పరుణుండు. మాతరిశ్వ = వాయువు. మనుష్యధర్మ = కుబేరుండు. మహేశ్వర = ఈశానుడు. వీరలకు. _ మానువుండు =మనుష్యుండు, ఈండు = సాటి, అగునే, అనియసువారును. దిక్పతు

లను మకారాదిపదములతో వ్యవహరించుట సరసము. కత్తులు = ఖడ్గములను, ఆలక్‌ంచువారును = జళిపించువారును, రిత్త = పట్టి. జంకించువారును = భయపెట్టువారును, సంగడిలన్‌ = మిత్రులను. చీరువారును = పిలుచువారును. నంగరభీరులన్‌ = యుద్ధమునకు భయపడువారలను, కేరువారును = తిరస్కరించువారును, వాహనంబులన్‌ = గుఖ్జములు మొదలైన తామెక్కిన వానిని, తజఖుమువారును = త్వరగా దోలువారును. సాహసంబులన్‌ = తెంపరితనములచేత, అబుము వారును = విజృంభించువారును, ఐ, వీరావేశంబునన్‌ = వీరుల యావేశముతో,. రాజద్వారంబునస్‌ = రాజగృహద్వారదేశమున. తాట్టిరి = కూడిరి, అయ్యవసరంబునస్‌,

విశే. ఇందు యోధులచర్యలు సహజముగ వర్లితములు.

ఇది మొదలుకొని డెబ్బది రెండవ పద్యము వణకు నమంగళ సూచకములగు కొన్ని కృత్యములు వర్ణితములు త. గలితశృంఖల లయ్యు న కాలనిద్ర

గనుంగవలం గాలం దమయంతం గదలవయ్యె

దారుణాధోరణప్రయత్నమున గాని

నముచిమధనునివీట శుండాలఘటలు. 68

టీ. నముచిమథనునివీటన్‌ = నముచిశాసకుండగు దేవేంద్రుని నగరమున్న శుండాలఘటలు = ఏనుంగుల గుంపులు, గలితశ్ళ్శంఖలలు = జార్చబడిన గొలుసులు గలవి, అయ్యన్‌ = అయినను. అకాలనిద్ర = కాలముగాని కాలము గల్గిన నిద్ర కను(గవలన్‌= నేతద్వంద్వములందు, క్రాలన్‌ = ప్రకాశింపంగా దారుణ..... యత్నము

పొరిజాతాపహరణము చతుర్దాశ్వాసము

నన్‌+కాని-దారుణ = క్రూరమైన, అధోరణ =మావటివానియొక్క, ప్రయత్నమునన్‌ కాని = యత్నము చేతగాని: అనంగా మావటీ. డంకుశముచే.6 గఠినముగంబొడిచి బాధింపకున్న ననుట, తమయంతన్‌ = స్వయముగ్గా కదలవయ్యెన్‌. కు. పొరింబొరి నెగయుచు మొగ్గుచు

ధరణీస్థలిం బొరలంబడుచు. దలకొని శిక్షం

బొరసిన వయ్యు హయంబులు

భరియింసవు కొంతతడవు వల్యాణంబుల్‌. 69

టీ. పారింబారిన్‌ = మాటిమాటికి, ఎగయుచున్‌ = ఎగురుచు, మొైగ్గుచున్‌ = వ్రాలుచు, ధరణీస్థలిన్‌, పారలన్‌ + పడుచున్‌ = తలక్రిందుగా దొర్లుచు, తలకొని = పూని, శిక్షన్‌ = దండనమును, పొరసినవి = పొందినవి, అయ్యున్‌ = అయినను; అనంగా6 గ్రమశిక్షనితః పూర్వము పొందినవైన ననుట హయంబులు = గుజ్జములు, కొంత తడవు = కొంత సేపు, పల్యాణంబుల్‌ = జీనులను, భరియింపవు = ధరింపవు. ఉ. _ డాసి పురోహరిన్మణీవిటంకమునం దనమేనినీడ ను

ల్కాసమదృష్టి. జూచి కినకం బతివీరుండ యంచువైసిబా

హాసి విభిన్నమై పడం దదర్ధము. జేకొని వచ్చెం గల్పవృ

కాసవపానమత్తు. డమృతాంధసుం డొక్కండు జన్యకేలికిన్‌ 70

టీ. కల్పవృక్షాసనపానమత్తుడు = కల్పవృక్షనంబంధమైన మద్యముయొక్క తావుటచే మదించినవాండగు, ఒక్కండు, అమృతాంధసుండు = అమృతమే యాహారము గశాంగల యమరుండు, డాసి = సమీపించి, పురో ....... విటంకమునన్‌ = పురః = ఎదుటనున్న, హరిన్మణి = ఇంద్రనీలమణిబద్ధమైన, విటంకమునన్‌ = గువ్వ గూడు $ందు, తన మేనినీడన్‌ = తన శరీరము యొక్క ప్రతిబింబమును, ఉల్కాసమదృష్టిన్‌ = కొణవితో సమానమైన చూపుతో; అనంగాం గోపారుణమైన చూపుతో ననుట. చూచి, $నుకన్‌ = కోపముతో, ప్రతివీరుండ = తన్నెదిరించు శూరుండె, అంచున్‌, వేసి = న్‌ మా నాన

పారిజాతాపహరణము చతుర్థాన్వా ల _ దర్హముగ్‌ కొట్టి, బాహాసి = చేతగలకత్తి విభిన్నమై = ముక్కలైనదై, పడన్‌ = జాజంగా. డు = ఆ కత్తియొక్క సంగారు ముక్కను. చేకొని = స్వీకరించి, జన్యకేళికిన్‌ = యుద్ద! ను భా ఒక యమరుండు కల్పవృక్షమద్యముచే మదించి యెదుట 0 యింద్రనీల విటంకమున. బతిఫలించిన తన (పతిబింబముంగాంచి తన్నెద ప్రతివీరుండని బ్రమసి చేతనున్న కత్తితోం గోట్టి యాకత్తి యొక్క తన నమ ముక్కలుగాగ నద్దాని సంగోరు ముక్కను చేబూని యుద్ధమున కేతెంచెనని బౌ గా. విశే. ఇందుత్సాహము లెన్సగ సూచితము. మజియుం గత్తి ముక్కల యుద్ధాపజయరూపావశకున సూచకము. అలం. భ్రాంతిమంతము. తే... కారణము లేక యూరకె నారి దెగిన విడిచిపెట్టక రణరసావేశ మొదవం బట్టి కోదండదండంబు పరిఘ గాంగ 7 విసరుచును వచ్చె వేజొండువేల్పుజోదు. న్‌ ణి టీ, వేజొండు = మజీయొక, వేల్పుబోదు = సురయోధుండు, ర లేక = హేతువులేకయే, ఊరక, నాం = అల్లెత్రాడు, తెగినన్‌ = భిన్నమైనను, విద ఆగు కోదండదండంబున& = ధనుర్ధండమును, పట్టి = పూని, పరిఘకాంగన్‌ యగునట్లుగా, విస్తర్రుచ్చున్‌ = చిమ్ముచు, వచ్చెన్‌ = ఏతెంచెను క్రోదో భా, కారణములేకయ్య యతల్లె త్రాడు త్రెగంగా నొకవేల్పుజోదు దండమున్‌ గదవలెం జేంబ్పూని విసర్చస్చు జన్యమునకు వచ్చెనని భావము* జో వ్యా విశే కారణమ్సులేక్రర్పై నారి తెగుట యపశకున సూచకమాు* యోధశబ్దభవన్సు.

పొ ఆర్చి ఒడ పారిజాతాపహరణము | వళుర్నశ్యాసము క బున విల్లు విడిచి వేజొక యనిమిషభటుం డనికి వెడలె నడిదము. గొనుచున్‌ 72 తోచి టీ. గొనయంబున్‌ =అల్లెత్రాటిని; నారిననుట. ఎక్కన్‌ = మీ6ది కెగయునట్టు, నవన్‌ = భోం శ న్‌ న్‌ = త్రోసినను, గనయంబునకున్‌ = వింటికొప్పునకు, ఎక్కకున్నన్‌ = ఎక్కడ వ కమ్మిన = మూంగిన, తమకంబునన్‌ = త్వరచే, విల్లున్‌ = ధనువును, విడిచి, _[ నిమిషభటుండు మఖియొక సురభటుండు, ఆడిదమున్‌ = కత్తిని, కొనుచున్‌ = పీక హారించుచు, అనిక్రిన్‌ = యుద్ధమునకు, వెడలెన్‌ = బయలుదేరెను. , __ వ్యా. విశే, గొనయము గనయమున కెక్కకుంట యపశకునము గొనయము ర్స జా జ ఉల అట్టందలంచెనేని కరపద్మ యుగంబు వశంబు గాక లో బుట్టిన బాష్ప్రగద్గదిక( బోకు మనం బలు కెత్తలేక పై పొట్టిన నెయ్యపుంబదనుచూపులచే సతి వెంట నంటిత నృట్టంగంబట్టంగా నొక సుపర్వుండు వచ్చె రణాభిలాషిదై. 73 కల్ప ఒక సుపర్వుండు = ఒక యమరుండు, పట్టన్‌ గా పట్టుకొనుటకు, నె స్వాద్ధి న్‌ ఉద్ధేశించినను, కరపద్మయుగంబు = తామరంబోలు'జేదోయి, వశంబు ప్టము. కాక = కామి; అనంగా సమరకాంత చేతులతో€ తనప్రియునిబట్టి న్య నిర్భంధించుటకు నామెచేతు లామెకు స్వాధీనము కావయ్య ననుట, లన అనన్‌ ల ను, పుట్టి బాష్ప్రగద్దదికన్‌ = కన్నీటిచేనైన డగ్గుక్తికచే: పోకుము = వెడలకుము, [నం పలుకెతలేక = మాట బైటికి వెడలంచేయ/జాలక: అనగా గ ల్ల ట పైన్‌ = వెల్బ్య్ట “పెడింగలిగిన డగ్గుత్తికచే. బోవలదని యనజా6ంలక యనుట 2 ల్‌ ఎట్ట న్‌ డిచూపులతోడ, సతి = న్న్ష్స్సూస్‌ * అల్లికొన్న పదనుచూపుల చేన్‌ * వా 0జ్చ ఓ. నెక్సుక్ర్య్య్ల ఇర

చతుర్దశ్యాసము భార్య. వెంటన్‌ = వెంబడిని, అంటి = తవిలి, తన్‌ = తన్నును, పట్టంగాన్‌+పట్టంగాన్‌ = అత్యంతము పట్టుకొనంగా; ద్విరుక్తిసంభ్రమ సూచకము. రణాభిలాషియై = . _యుద్ధకాంక్షియై, వచ్చెన్‌. విశే. యుద్ధమున 'కేగునపుడు వనిత వలదని యడ్భుపడుట యపశకునము. “పదయుగంబు” అని పాఠము కొన్ని ప్రతులలో. గాననగును. అపుడు నాయికకు నాయకుని. బట్టంగా౯ గాళ్ళురావయ్యెనని యెన్నవలెను. గ్రహణవిషయముగానం జేతులు రావయ్యె ననుటయే యుచితమని యెంచి కరపారమే వ్యాఖ్యాతమయ్యె. క. సురవీరుం డొకండు సతిచే దురమునకు ననుజ్ఞ వేండి తొల్లిటియలుకం జిరకాలదుర్లభం బగు పరిరంభము గాంచి వెడలె. బ్రమదం బవెసంగన్‌. [౯ టీ. ఒకండు, సురవీరుండు, సతిచేన్‌ = భార్యచేతను, దురమునకున్‌ = యుద్ధమునకు, అనుజ్ఞన్‌ = ఆజ్ఞను, వేండి = కోరి, తొల్లిటియలుకన్‌ = పూర్వపు బ్రణయకలహముచే, చిరకాలదుర్లభంబు + అగు = చాలకాలములభింపనట్టి, పరిరంభమున్‌ = ఆఅలింగనమును, కాంచి = పొంది, ప్రమదంబు = సంతోషము, ఎసంగన్‌ = ఒప్పంగా, వెడలెన్‌ = బయలుదేరెను. విశే. యుద్ధమున 'కేగునపుడు భార్య నాలింగనమొనర్చుటయు నపశకు నముగా నెన్నవలయును. చ. నను నని సేయం బంపు ఖగనాథునిసోంగపసిండి జెక్కలు క్కునం గొని కర్ణపూరమునకు నభసంబునం దెత్తు నేను నీ కని తన కడ్డమై నిలుచునచ్చరతోయ్యలి నూజడించి పో రున కరుదెంబె వేల్పుంగొమరుం 'డొకరుండురుదండహస్తుండై. 75 తం లలా

టీ. వేల్పుంగామరుండు ఒకరుండు = ఒక దేవయువకుండు, ననున్‌ = నన్నును, అని = యుద్ధము, చేయన్‌ = చేయుటకు, పంపుము = అనుపుము. ఖగనాథుని సోంగపసిండి జెక్కలు = గరుడుని నిడుదలగు బంగరు జెక్కలను,

• ఉక్కునన్‌ = బలముచే, కొని = స్వీకరించి, కర్ణపూరమునకున్‌ = కర్ణాభరణమునకై, "

రభసంబునన్‌ = శ్రీఘముగ, తెత్తును, నేను, నీకున్‌, అని, తనకున్‌, అడ్డమైన, నిలుచు = నిల్చినట్టి, అచ్చరతాయ్య లిన్‌ = అప్పరసము, ఊఅడించి = ఆళశ్వాసించి; ఓదార్బియనుట. ఉరుదండహస్తుండై = గొప్పదండము హస్తము నందుంగలవాండై, పోరునకున్‌ = యుద్ధమునకు, అరుదెంచెన్‌ = వచ్చెను.

భా. ఒక యప్సరస తనమగని యుద్ధమునకు బోవలదని యడ్డమై నిల్వ నాయమరుండు నీకు. గర్హాభరణముగ గరుడుని బంగరుజెక్కలంగొని శ్రీఘ్రమ వత్తునని యోదార్చిగదందాల్చి యుద్ధమున కేగెనని భావము.

విశే. భార్య యుద్ధమునకేగుమగని వలదని యడ్డమై నిల్చుట యపశకునము. = గరుడుండు స్వర్ణపక్తుండు గాన బంగరు అజెక్కలనుటయు వానిని గర్జపూరములుగా నుపయోగింప నర్హతను జూపుటయు సముచితంబు. ఉ. మానసవేగరధ్యమును మాతలిసారథికంబు నగసం

దానితనీరదపతాకము నైనరథంబుసపై శచీ

జాని పులోమవృత్రబలజంభశర2 (ప్రవిఘాత కారణం

ఖఫైనతనుత్రముం దొడిగె నాహవదోహలమానసంబునన్‌. 76

టీ. మానసవేగరధ్యమును = మనోవేగమువంటి వేగముగల గుజ్జములు గలదియును, మాతలిసారథికంబున్‌ =మాతలి సారథిగాంగలదియు, అగ్ర..... పతాకమున్‌ - అగ్ర = శిఖరములందు, సందానిత = కూర్చబడిన, నీలనీరద = నల్లమబ్బనెడు, పతాకమున్‌ = టెక్కెముగలదియును, ఐన = అయినట్టి, రథంభుపైన్‌ = అరదముమీంద, శచీజాని = శచి భార్యగాంగల యింద్రుడు, పులోమ....కారణంబు-

1. డొకండుద్ధరఖడ్గహస్తుండ,. [౩71] 2. ప్రతిఘాతకారణం

చతుర్తాశాాసము పారిజాతాపహరణము న్న పులోమవృత్రభలజంభ = పులోముండు, వృత్రాసురుండు, బలా లాం భమునక డు అను వారలయొక్క, శర = బాణముల యొక్క, ప్రేవిఘాత = న మా కారణంబు = హేతువు, ఐన, తనుత్రమున్‌ = కవచమును, అహనదోహల సంబునన్‌ = యుద్ధమందు6గోర్కిగలమదితో, తొడిగెన్‌ = ధరించెను. వ్యా.విశే. బహువ్రీహిని జాయాశబ్బమునకునిజ్‌ వచ్చునుగాన శచిజా వ అని రూపమేర్చడెను. ఇట్లే “భూతానికి, సీతాజానికి” అనునవి యేర్చడును. తమళ = శరీరమును రక్షించునది. రూ. తనుత్రాణము. న్‌ గతి ముచ్చిల(గ వేచుగాలిం (ద్రావంగం బాము నిడినకై వడిం గౌలికడియ మమర నల దేవమణికిం గావలి యిడ్డప్రహరి నా గళమున ఘంటికావళులు మెఅియః' బన్న గౌశికి *నెదుర్పడ వెండి టెక్కలు ధరియించె ననంగం బక్కెర సెలంగం బారిజాతాహృతి ప్రభవరోష మనంగ గతిరోధ జనితపూత్కృతులు నిగుడ తే. ఖురముఖక్షుణ్గకాంచనక్షోణీరజము పర్వి సంధ్యారుణేందుబింబంబుం బోల వాహకోత్తము. డైనరేవంతుం డమర వల్లభుని మైల నుచ్చైశ్ళవంబు నిలిపై, న ట్‌, ఇందిం౦ద్ర వాహనమగ్స నుచ్చైశ్ళవము వర్ణితము - గతిన్‌ = గమనము ముచ్చిలంగన్‌ = దొంగలించుటకై, వేచు = కనిపెట్టకొనియున్న, గొలిన్‌ వాయువును, త్రావంగన్‌ = త్రాగుటకై, ప్రామున్‌ _ సర్పమును, ఇడినకైవడిన్‌ నావ

సాకాపహరణము ఇష్షష్షవము గాలతినరి కమంచిన చేముగలది కాన గారి దీనిగమనముళళు రౌసి క్‌ శ చొంగిలింపక్రుండ చాయువకకమకు సరమును నలాలొ యనునట్లు కాలియందె రే న్‌ ( ఉున్నదనియు భావము. సర్పము వాయువును భుజించి న?ంపబేయుంగాన గౌరిబాధ యా'జమునకు గలుగదని యాశయము, దీన నింద్రుని గుద్తము . ువేసమును మీశడన ఇచిడేగము గలదని ధ్వనితమత్మును. ఆలదేవముణిువ్‌ ఏ = కజిసు మెడమీందనుండు దేవమణి యను నామము గల మంగళ ప్రదమగుసుడ్‌కి, రా రి | జలా నా ఏలి = కాష్పు ఇడ్డ = పెట్టిన. ప్రహరినాన్‌ = ప్రాకారమోయన్నట్టు, గళమునన్‌ ప్ప +; న్‌ న్‌ = |ష చుండగా మున ఘంట్‌కావళులు = ఘంట పంక్తులు. మొబియుని = ప్రకాశించు క. ప నుడిని గౌపాడ చెద్రన శీచ్పైళ్షవంబు మెడపైన్సు దేవమణ్‌యను శుభప్రద మగు ని గాసాదం క లం గె భఖ మో యన్నట్టు మెడను ఘంటల వలయములు మెజి న్న క శ ని యక్యకాస్తము స మెడను సుడి యుండుట యుత్తమాశ్వలక్షణమ శ్వశౌస్త్ర ఏ ఉజెకులు = న్‌ లిక్రిన్‌ = గరుడునకు, ఎదుర్చడన్‌ = ప్రతిఘటించుటకు, పండిజెక్క - సప ప్ర = మీదను క్‌ పక్కెర = బు ర్స శీ కీములన్సు. ధరియించెస్‌. అనంగళ్‌ = అనునట్లుగొ. అక్క పనిలో డున న పకు(డు. అస్వల్లుణ నిత గీ. ఛా నా ం నువ ప్రర్ష (డు. ల పితిస్టుట్రన్న చెలంగన్‌ = ఒప్పుగా ; గరుడుడు న జఇకుల సవరించేనో యణ“ దాందలంచినది గాన దత్సామ్యమునకై కాను = ల ఎస్‌ట్ట రోషము - పారిజి కళ. కింగీ యమరెనని భావము. పారిజాలౌ -. ి ప్రక ఉటవ = పుట్టీన, రోషములు, పై, కీము్య్యైక్త అడ రా యం ముచే. సభవ జ నే బు న 4 గమన నిరోధముచే!

• పై తు తులు = స అనంగన్‌ = అనునట్లు, గతిరోధజనిత. పూత్కృలా న నిరోధము చే స ల జ్‌ గ జు ్టా య ం టు ందంగొ ; గ్‌ర్ట్యి ల త్కారష్పుల్రు, నిగుడస్‌ = వ్యాపించుచు డ్‌ సన బావము షర ట్తజ్రా నర ఒట్టి టల నానో పె (1 న క్కారమ్స్స్ట్టు కలఇకాహరణముచే సైనకోపము ్ట్సి, వలన. ఫా “బున టీ ల తఅగములచే. క్షణ్ధి నా న్యా *" మొర = డెక్రులయొక.. ముఖ = 6 బం న్‌ స్య ల్‌ క టు క. [ “ళ్‌ ఇ స్ప | ౨ పరాగము. పర్వి = ౯౩ 'ధ్యర్భ్య పెంశరు నేలయొక్క. రజము సటనెన చంద్ర బింబమును.

• ల ఆం రణల న. = సంధ్యాసమయమున ట్‌ణ యయా

పారిజాతాపహరణము పోలన్‌ = అనుకరింపంగా ఉచ్బైళ్ళవము తెల్లనిదిగానం జంద్రునిసల నున్నదనియు! ట్రకృతము = దేపభూమియగు బంగరుకొండంపందు డెక్కలతాంకున రంగిన పరాగమా శ భల (| మొయిని గ[్రమ్ముటంటబేస్‌ సంధ్యారుణ చంద్రబింబముం బోలియున్నదనియు | దాత్చర్యము. వాహకోత్తముండైన = శ్రేష్టుడైన గుజ్జపు రౌతగు, రేవంతు,డు = రేవంకు టి డసువాడు, అమరస్‌ = ఒప్పునట్టుగా, వల్లభుని మైోలస్‌ = విభుండగు నింద్రునెదు ఉపబ్వ్పైశ్షపంబుస్‌, నిలిపెస్‌ = నిలువంబెట్టెను అలం. సీసపాదముల నుత్రేక్ష్తలు, గీత పాదమున నుపమ. శా, చంచస్థూలరదద్వ్య్వయద్వ్యయమహాస్తంభంబులంబూని యు ద్ధండస్సారపతాకికాసహితమై దానచ్చటాచిత్రవ దండాభోగవిశాలకుడ్యములచేం *గన్పట్టునద్దేవతా 7 శండాలం బరుదెంచె సంగరరమాశుద్దాంతసౌధంబనన్‌. న టీ. చండ... స్తంభంబులన్స, చండ = తీక్షములెన: అనంగా వాడికి యనుట = స్థూల = బలసిన, రదద్వయద్వయ = నాలుగుదంతములనెడు, ం స్తంభంబులన్‌ = గొప్ప స్తంభములను, పూని = ధరించి. ఉద్దండ... సహితమై-ఉకీ ఫ్‌ వర, ణ్‌ ఇ = భయంకరమైన, స్ఫార = విస్తారమైన, పతాకికా = బెక్కెములతొ. సహిళర్మ, కూడినదై దాన... కుడ్యములచేన్‌-దానచ్చటా = మదజలములచేత, చిత్రీవ గ్‌ చిత్రమైన వర్ణముగల, గండా భోగ = చెక్కిళులవైశాల్యమనెడు, విశాల కుడ్యము ల భో = విశాలములగు గోడల చేతను, కన్పట్టు = చూపట్టునట్టి, అదేవతా శుండొలో = అసురగజమగ్స బై స్టైనట్స, అద్ధి యు న నైరావతము, సంగర రమాశుద్ధాంతసౌధంబు = యుద్ధ లక్షి తఃపురపు ఇ ౯. గా ల సీ వ విశే. దంళతములను స్తంభము, పతాకలు, దానచ్చటాచిత్రితగండము ల ఖో ము గలియ రి ఆక నున దన బ్ర యముండుటంకేసి యమైరావతము రణలక్ష్మీశుద్ధాంత సాధమ న్న, ఎన్నవలయును. ఐరావతము నాలుగుదంతములు గల

చతుర్షళ్వనము సుప్రసిద్దము అలం. రూపకానుప్రాణితో శ్రేక్ష ప... ఏడుకరంబుల న్వరుస నెత్తినతోమర శక్తి చాప శ ప్రీడమరుస్రువవ్యజనదివ్యమహత్రరసాధనంబు లా మేడిత కాంతితో నిజశరీరరుచిం బచరింప వచ్చెన య్యేడికరాచతత్తడిపయై హుతవాహండుద గ్రమూర్తియ.. 79 టీ. హుతవాహుడు = హవ్యవాహనుండగు నగ్సి, ఏడుకరంబులన్‌ = ఏడు చేతులచేతను, వరుసన్‌ = క్రమముగా, ఎత్తిన, తోమర ... సాధనములు - తోమర, శి చాప, శస్త్రి, డమరు, సువ, వ్యజనములను, దివ్య = దేవసంబంధమైలైన, నిజశరీర రుచిన్‌ = తన శరీర కాంతిని, పచరింపన్‌ = చేయంగొ, అయ్యేడి కరాచ తత్తడిప్ప్ప్పన్ల = ఆ శ్రేష్టమగు మేంళయనెడు గుజ్జముమీందను,ఉదగ్రమూర్తియె న్‌ భయంకరమగు నాకృతి గలవాండై, వచ్చెన్‌. " షవాహను' ॥ వ్యా-విశే. అగ్ని యేడు చేతులు గలవాండనుటయు, మేవ వ టయుం బ్రసిద్ధము. సమాసమున రాజు శబ్దములో ని జుకారము చకా రును. ఏడ్పిక్ర రాచతత్తడిపయిన్‌” అలం. స్వభావోక్తి, శా బాహాసంభృతకాలదండ జనితస్ఫారస్సులింగొలిీ క్‌ న్నాహాయ్యంబు ఘటించి కోపరసఘార్ణ న్నేత్రదీప్తల్స వాహాంతర్గతవైద్యుత ప్రభల లేవంజోప వహి క ద్వాహోత్తంసము నెక్కి పోరి కడరెన్వైవస్వతుం దుఖ క ల జి లింగొలికిన్‌ _ బాహా = ట్‌, వెవస ల్ల ముండు బాహా .. స్సు సేజములందు సంభృత = భరింపంబడిన, కాలదండ = యమదండ ప అట్టిన సార నా విస్తారమైన, స్ఫులిం చే ఘార్జత్‌ = మిగుల6 దిరుగుడు చాకొప్ర. దీప్తల్‌ - కోపరస = క్రోధరసము ॥ ప5

| పారిజాతాపహరణము |_చతుర్దాశ్వాసము | పడుచుండు, నేత=కన్నులయెొజ్క, దీప్పుల్‌ = కాంతులు, సాహాయ్యంబున్‌ = సహాయమును. అనంగా6 దోడ్పాటు ననుట, ఘటించి = కూర్చి. పయో.. ప్రభలన్‌

• పయోవాహ = మేఘమునందు. అంతర్గత = అడ(గియున్న, వైద్యుత = మెజపు సంబంధమైన, ప్రభలన్‌ = కాంతులను, లేవ(జోపన్‌ = లేవనెత్తంగా, వాహద్విషత్‌ .... త్తంసమున్‌ - వాహద్విషత్‌ = ఎనుపోతనెడు, వాహోత్తంసమున్‌ = వాహనశ్రేష్టమును, ఎక్కి = అధిష్టించి, ఉద్ధతిన్‌ = గర్వముతో, పోరికిన్‌ = యుద్ధమునకు, అడరెన్‌ = విజృంభించెను.

విశే. ఇందు మూండవ పాదమున “లేవంజోపన్‌” అనుదానికి బదులుగ “క్రేవంజూపన్‌” అను పాఠము గానంబడియెడి. కోపథూర్జితనేతకాంతులు మేఘలీనవిద్యుత్కాంతులను లేవనెత్తననుటకన్న యసితుండై వార్షిక మేఘమువడువున నొప్పుయమునందు జూపట్టు నరుణదీధితులు మేఘాంతర్గత విద్యుత్రభలఠేవనే యనంగా రీవినే చూపినవనుట యుక్తమని తోంచెడు6 గాన “ఠేవంజూపన్‌” అను పారమే సరసమని తోంచెడు.

వ్యా-విశే, వాహద్విషత్‌-అశ్వశత్రువు = మహిషము. వైద్యుతన్‌ = విద్యు త్సృంబంధమైనది. అణ్‌. ఆలం. స్వభావోక్తి. ఉపమ గమ్యము. శా... భీమాకారులు కామరూపధరు లాఖిల క్రియా *పొదనో

ద్దాము ల్పుణ్యజను లృజింప6 గుముదస్తంబేరమం బగ్రతో

భూమిం బల్లన గట్టి రా నసిరుచి స్పూర్తు ల్విజ్బంభింప సం

(గ్రామేచ్చం బలలాశి యేగె మనుజస్కంధాంత రారూఢుండై. 81

టీ. పలలాశి = మాంసాశియగునిరృతి, భీమాకారులు = భయంకరమైన రూపములు గలవారు, కామరూపధరులు = ఇచ్చవచ్చిన యాకృతుల ధరింపం జూలువారు, అభీల (క్రియాపాదనోద్దాముల్‌ - అభిల క్రియా = భయంకర వ్యాపారమును; అనంగా యుద్ద వ్యాపారము ననుట. ఆపాదన = చేయుటయందు, ననన 376

ఉఊద్దాముల్‌ = అధికులు, పుణఖ్యజనులు = రాక్షసులు, భజింపన్‌ = 'సేవింపంగా. కుముదస్తంబేరమంబు = కుముదమను పేరుగలవాని యేనుగు, అగ్రతో భూమిన్‌ = ఎదుట, పల్లవ = జీను, కట్టి, రాన్‌ = రాంగా, అసిరుచి స్పూర్తుల్‌ = కత్తిమెటుంగుల వికాసములు, విజృంభింపన్‌ = అతిశయింపగా, మనుజస్కంధాంతరారూఢు.(డై = మనుష్యుని మూంపునడుమ:గూర్చున్నవాండై, సంగ్రామేచ్చ్భన్‌= యుద్ద్ధకాంక్షతో, ఏగెన్‌ = వెడలెను.

విశే. “అభిలక్రియాపాదన" అనుచో “నాభీలక్రియాపారగ" యను పాఠ మగపడెను. అపుడు యుద్ధవ్యాపారపారమునందిన వారని యర్థము చెప్పవలెను. పుణ్యజనుండు = రాక్షనుండు. “యాతుధానఃవుణ్యజనః' అని యమరము. నిరృతియేనుంగు కుముదము. క్రమముగా బాగాద్యష్టదిశలందుండుగజములు “ఐరావతః పుండరీకోవానఃకుముదో జనః, పుష్పదంత స్పార్వభౌమ స్పుప్రతీకచ్చ దిగ్గజాః *” అనునవి యని యమరుండు నుడివెను గాన నాయాదిక్కులందలి గజము లాయా దికృతులవని యెన్నవలయును. నిర్శతి నరవాహను(డనుట ప్రసిద్ధము. అలం. స్వభావోక్తి చ. మకర కుళీర కచ్చప సమానము లైనముఖంబుల నృయా

నకరస ముప్పతిల్లం గెలవ న్నిజకింకర “*దైత్యదానవ

ప్రకరము గొల్వ బాహుశిఖరంబునం బాశము పూని వార్థినా

యకుండని కేగుదెంచెం. గల హంసతురంగరథాదిరూఢు.డై. 82

టీ. వారినాయకుండు = సముద్రాధిపతి వరుణుండు, మకరకుళిర.... ముఖంబులన్‌ - మకర = మొసలి, కుళీర = ఎండ్రకాయ, కచ్చప = కూర్మము, అను వీనికి, సమానములైన = సదృశములైన, ముఖంబులన్‌ = మొగములందు, భయానకరసము = భయజనకమగు రసము, ఉప్పతిల్లన్‌ = పుట్టంగా, కెలనన్‌ పార్శ్యమున, నిజకింకరదైత్యదానవప్రకరము = తన భటులైన దైత్యులయు దానవు

• పారగోద్దాముల్‌ [౩77]

పారిజాతాపహరణము చతుర్జాశ్వాసము లఅయు సమూహము, కొల్వన్‌ = సేవింపంగా, బాహు శిజరంబునన్‌ = భుజశిఖరమున, పాశమున్‌ = పాశమను నాయుధవిశేషమును, పూని = పట్టి, కలహంసతురంగ రథాధిరూడెండై = రాయంచ గుజముగౌంగల రథము నెక్కిన వాడై, అనికిన్‌ “ యుద్ధమునకు, ఏగుదెంచెన్‌ = వచ్చెను. విశే. వరుణునకు రాయంచ వాహనము. అలం. స్వభావోక్తి. పీ. అంగసుగంధము ల్నిజభటాలిపథశమమున్‌ హరింపను త్తుంగగ దాపరిభమవిధూతము లై ఘనము ల్జిగంతమా తంగవిశాలకర్ణములెం దార్కొని చామరలిల జూప స్తా రంగహయంబు నెక్కి సమరంబున కేగె సమీరు డుద్ధతిన్‌. ఠీ టీ. సమీరుండు = వాయుదేవుండు, అంగసుగంధముల్‌ = శరీర పరిమో ములు, నిజభటాలిపధశ్రమమున& = తన భటుల మార్గాయాసమును, హరిర = పాంగొట్టంగా, ఉత్తుంగ... విధూతములై-ఉత్తుంగ = ఎత్తైన, గదా = గదలు " పల కీ ్ర నా రమధముయొక్క, పరిభమ = త్రిప్పుటచే, విధూతములై = ఎగంజిమ్మబడి ఘనముల్‌ = మేఘములు, దిగంతమాతంగ విశాలకర్ణములన్‌ = దిగంతముల£ భాసరములవిలాసమును, చూపన్‌ = అగపజఖుంపంగా, సారంగ హయంబున్‌ ॥ ౦గవాహనమును, ఎక్కి, ఉదతిన్‌ కున్‌. = ఎక్కి, = గర్వముతో, నమరంబున యుద్ధమునకు, ఏగెన్‌. శ్‌ న విశే. గదావి సా లలీలంభరించెనని ాకములై ఎగ్గజకర్ణములు దవిలిన మేఘములు లో

• క గ్రహించునది. వాయువు కురంగవాహనుండనుట ప్రనిక అలం. స్వభావోక్తి ఉపమ గ్వ్స ము సము.

ర ాా=కకా=ా చతుర్దాశ్వాసము వే న న న | అననన నననుననినుు ॥ నలదమాబరమణ్‌కరంరులు, బలముల నడదపింప నర్ధపతి తురగముపై చ. అలి లి పాష లట ల చ కనే న లం రం లలల ళ్‌ జ్ఞ లితభుజుండగుచు నడబె వాణజ్బులౌలణ. న నరపతి = కుబేరుడు. నలకూజరమబికంరులు 2 నలకుంఎరుంచను న య గలే న ల ( " ః నయుందును. మణికంరుండును. బలములస్‌ = సేనలను. నడఏంపన్‌ = ఎ చునట్లు చేయంగా, ధళదళలతచందహాపోఖరితభుజుండగుచున్‌ = తళతళమని టిం ఆ క శ స్ట గమ ఆరునట్లు చేయంబవీన కర్తిచే6 బ్రకాశితమ'ఏ బాహువు గలవాండగుచు వాసవ్వ వై గా అతి అలం. స్వభావోక్త, ఢి కై ఇచ్‌ ౬బీ. ఆంనసమం గోధజనితారుణదీధితి ఫాలభాగనే త్రొనలకీలలం బెనుప హస్తమున న్ని శీతత్రికూలముం మాని మదించి అం౩ లిడుపొంటరి గిబ్బలటేని నెక్కి యౌ సను ద కాతుకంబ 85 శౌనుందు వచ్చెం బారిషద సైన్యముత్రో రణకౌతుకంబునన్‌. షర తి అసనసిమన్‌ = ముఖప్రదేశము శంక్యై అ. ఈశానుండు = ఈశానుండను దిక్చిల అసనసీమన్‌ = ముఖ్య స న్య న్‌ తి. ఫాల ఖాల్య' కొగాజనిరారుణదీధితి = కొపమువలనః బుట్టీన యెజిని కాం లకీ / ఎకు మంట ఇన్స (లానలకిలలం = లలాటమునందైన నేత్రసంబంధమగునర్ని యొక్క స్రనుపన్‌ స డు నిశితతిశూలమున్‌ న్‌ ౨౧ = వృద్దినందింపంగా హసమునన్‌ = లేతియందు. ( స తేమైన ల (క్‌ మత్తిలి అంకెలు = బొబ్బలు, షఇడ్స ై (తహలమును పూని = మదించి = మత్తిలం క న వె గ _ అర్న _ “ట్రనట్టి. పోంటంగిమృలజేనిన్‌ = శూరుండైన దైవవృ ర” ల పారిషద] చ తోడ రణకౌతుకంబునన్‌ ౯ న్బెన్‌. వే త్ర వసద శాకారధర్మములు గ్‌ా ఈశాన్సుడ్తు శివాంశసంభూతు(డగుటి నాకనిని * ే నిన్సిగ్య బావి లం స్వభావక్తీ అచి వర్ణించుట సహజము. అలి వా...

జ్‌ అయుడదగర్శ్భితంబు లగునంజలు లెత్తి వులోమకనంకా నాయకు యేన యేన యని నాకనివానులు మైక్సి సోరెలం బాయర కొలు రా దిగదిపొలురతో నలనందసూనుండా టే. నాకనివాసులు = స్వరవాసులు సురలు. ఆయుధగర్చితంబులు * ఆయుధములలొంగూడినవ, అగు = అగునట్ట. ౨ంజలులు = దొసెళ్ళు. ఎత్తి * పైకెత్తి. పులోమకస్యకా నాయక = ఓ పౌలోమీపతీ! ఏన ఏన = నేనే నేనే. అని మొక్కి = నమస్కరించి. సూరెలన్‌ = పార్వ్యములందు, పాయక = చేరి. కొల్చి* సేవించి, రాన్‌ = రాంగా, దిగధిపాలురతోన్‌ = దిక్సాలురతోను, అలనందసూను/డ = ఆ శ్రీకృష్ణుడు. ఆహా = అయ్యో, ఇటు = ఈరీతిగ. చేయునే = జనర్చునే. అనీ ఆక్‌ ఆల క్‌ య రా. న్‌“ మహాహమికన్‌ = గొప్పడైన గర్వముళో, పలుమాజు = మాటిమాటికి, పల్కుచుం అనుచు ఇంద్రుండతనికి వెడలెనని ముందట్‌ పద్యముతో నన్వయము. వ్యా- విశ. మహత్‌ + అహమిక = మహాహమిక్ష చ, హరిహయు డాహరింగెలుచునాసయు మోసము నాక యీగతిం లః రి అ న్న వెడలంగ నవ్విభునిమోల మరుద్వసువిశ్వరుద్రభా స్వారతుషితాదికతిదశవర్గము ముప్పుదిమూండు కోటులు 7 రగతి 7 న 8 దురగతి నేగుదెంచె రణధూర్వహగర్వమృు లుల్లసిల్లంగన్‌. టి. హరిహయుండు = చు నానయ్య యుండు = ఇందుడు. ఆహరిన్‌ = ఆ శ్రీకృష్ణుని, రల ణల వ జయం న నళ శ ణి కకుమని 7 చునాశయృ, మౌనము = ప్రమాదము, నాక = అనక : కో గ శక ఇ / అన్ఫబ్టున గెల్చుట దుస్పాధ్యమని మదినెన్నకయని భావము ఈగతిన్‌ = శఈలీ పురిన్‌ = పట్టణమునుండి. వైడట. 4. . నో శ షె - వెడలంగన్‌ = బయలువెడలంగ. అవ్విభునిమోలే ఆ దేవేంద్రుని పార్వముశ మరుడ శ్వులో --లద్విను.. వరము నురుత్తులు, వసువులు. విశ రుద్రులు, భాస్వరులు, శ్రుషత్త నక నన క. క సతులు, అదిక = మొదలైన, తిదశవరము = ని లు = ముప్పది మూండు కోట్ల సంఖ్యగల

[పారంజాతాచహరణము చతుర్జాశ్యానము దాచురగోదిు = “టా“దునముతా, రఇమాల్చాహోర్తుముల్‌ = యుదదాతమును చవాయుగయముంంు... బంలటోన = టకంంపం?, ఎపుదెంబెన = వచ్చెను వ, చయ హొయలు నుఠల ౩గల ఖేధములు ఇందు! ద్రైదళచంవచము కర్తయగుబంజేసి వారు ముప్పదిమూండు కొటలుల సంజ్యగలవారైనను మహత్తు శాత వ | వ్‌న్‌సు, చత్సమూహముమందెలియంబల్కు వరశబ్బ్దమహద్వాచకమగుటం జేస్‌ క్రయ యమహైంల టల ల శ న న లజ అట (_” వార్మర్యకమ నష్ట ఎల్పురీతినే నల్బంబడెను. ఏఫదెంచెన్‌' అని ఇట్ట బొటుల ర్రదళ పర మే'పదెంచిరి' అనియు. బాక్షికముగ రూపముండనగను. "మహత్మ మూహ్హ మో టి ఇం ఇబ మగ రక శబ్దం బమహళత్కార్యయుక్తంబయ్యు( దద్విశేషణ క్రియలు మహత్కార్య ఏ ఇఇ అలి న! గ్యంబులు విభాషనగు" అని (పౌఢవ్యా. శబ్దప 17 సూ. చా అర్వారోహణచాతురీవిలసనాహంకారదుర్యారతన్‌ ఒకి ల ఇ ణా సర్వాంగీణము లైనమైమణువులు "న్న స్రికృపాణంబులుం గర్వాలాపవిడంబము లెజయ జోకం జిత్రసెనొదిగం వ ర్‌ ల .రవదేశంబునస్‌ ధర్పు ల్వజికిం దోడు సూపిరి పురద్వారప్రదేశంబు న న్‌ ౦ధరు;లు. అరా టి. చిత్రసేనాధిగంధర్వుల్‌ = చిత్రసేనుండు మొదలైన గంధర్వులు. అర్వా రొహ ప్రమునెక్కుటయందలి. చాతురి = కవన కరరతన్‌ - అర్వారొహణ = గులిమి సన = విలాసము యొక్ష్య; అనంగా స్వారిచేయు నేర్పుయొక్క యనుట శంమును ఎల్లనైన ట్రం ద్రుర్గఖరతన్‌ = అనివార్యత్వవలమణు. న “లగ అహంక్రార = గర్వముయొక్క. ర్‌ లున్‌ = శరర “టెన్‌ = ఎలయవయవములంగబ్ప “= చురకత్తులును చా న్‌ ఇక వాబంబులున్‌ = మే స్త ఇదనములు క్రవచములును. శస్రీకృపాణ వశయము. మెటి యున్‌ సయ్యైల్ట్ర ల ఎం మాటల యట ౬ | ఇ “ఎను. కర్వ్యాలాపవదంబముల్‌ = గర్వపు మౌ క్ష శ్‌ ౫ర్షాంన య పదేశంబునన్‌ ౯ పట్టణ (లకొశింపంగా. జోకన్‌ = ప మముతో పురద్వారై పెస్తా - జొరన్‌ = పరొ॥క . శశుసూసిరి = స్య దేశమున, వజికిన్‌ = వజ్రాయుధముగల ౨6 య్సుస్ట్క్రై వ్ల. నో వూ ల్ల అచత్య్యృప్క్ప్ట్య్ట్ట్టంక వలీ!

పాంాతావహరనము ఉ్‌ 'హేమధరాధరంబు చలీయింప వెసన్‌ బహుకోటిసంబ్వలై యామర'స్తైన్తము ల్వవచునప్పు డపంతసితోస్టవారణ స్తోమనిరోద మందియును దోడనె దిర్కులు గప్పె నయ్యెడం జామరవాయునున్నములు సాంద్రహిరణ్యయభూపరాగముల్‌, 89 టి హేమధరాధరంబు = బంగరుకొండ : మేరువనుట: ఇది సురా అయముగదా, చలియింపన్‌ = కడలునట్లుగా. వెసన్‌ = శ్రీఘముగ, బహుకోటి సంఖ్యలై = అనేకకోటుల సంఖ్యకలవై . అనగా లెక్కకు మిక్కిలియై యనుట. అమరసైన్యముల్‌ = సురపైన్యములు నడచునప్పుడు, అనంతనితోష్ట....... నిరోధము-అనంత = లెక్కలేని. సిత = తైల్లనైన, ఉస్పవారణస్తోమ = గొడుగుల గుంపుయొక్క. నిరోధము = అడ్డగింపును, అందియున్‌ = పాందినప్పటికిని, తోడనె = వెనువెంటనె. చామరవాయునున్నములు = చామరములగాలులచే నెగంజిమ్మ6 బడ్‌నట్టి, సాంద్రహిరణ్యయభూపరాగముల్‌ = దట్టమైన బంగరు నేలసంబంధమైన ధూళులు, అయ్యెడన్‌ = ఆ సమయమున. దిక్కులు = దిశలు, కప్పెస్‌ = ఆపరించెను.

• వ్యా-విశే. గొడుగులచే నాచ్చాదితమైనను జామరములగాలులచే రే6గిన స్వర్ణపరాగములు దిశల నావరించెనని యొన్నునది. అమరాణామిదమ్‌ = అమరం. అణ్‌. జ. దారుణభంగి నొండొకటి. దా(/శెడువస్తముఖంబులన్లణా ర! త్కారము లుల్లసిల్ల బెడిదంబుగం బుట్టినసందడిం బుర ద్వారము నిర్గమించె సురవల్లభుసేనలు భరజూటకాం తారముఖంబున న్వెడలుదై వతసింధురురంబులో యనన్‌, 90 టీ. దారుణభంగిన్‌ = భయంకరమగురీతితో, ఒండొకటిన్‌ = అన్యాన్యమును : ఒకటనాకట యనుట. తాంిడు = ఆఅంటునట్ట, అస్త్రముఖంబులన్‌ న అస్తాగముల నుండి. ఘణాత్కారములు = ఘణఘణధ్వనులు, ఉల్లసిల్లన్‌ = ప్రకాశింపగా,

చార జారానహరణామం జబతురాశ్నావమం న. ర్‌ న న. గ్‌ “ఎనో సన్యా తనన "మ్మా చరాలు శ | ఈ? ఇం ః న టి వ మిచోయనిలిద క్వ ఎవ్వరు ఉక్త ల ప్రక ల + 2 ఎపలం = ఎంపలుడెర ! దైవత ంధురురంటం లం స ఎ కురవి ద్రవాచాములో విశే ఇందు తెందవ పాదమున ' అలిల్లుం. ఆనందో. అవ్వంల్లుు పము పారమగఎదును “"ఆప్పతిల్లు అనలాంబుబుబ. ష్యవముఖముం సుణాత్మారము 'ాతన ఆవనుపార మశపడు ఇం దధికవిశేదసుం గారరాడు అలల ౪్పక శా బాణద్విణ్మధితాంబుదిధ్యనికళలాపాణింధమానీకని స్వాణస్వానభిదేలిమాద్రితట! నిస్పామాన్యచాపాగమ దిణాచార్వ! సురీసవనాహవరణోడ్యుక్తాహితశ్రణని శ్రేదీధూతరృపాణ! మాంసలభుజా శేషాహిపత్వుద్ధరా! 91 ప బాణ... తట్‌ - బాణద్వట్‌ =బాభాసురవీతువగు విష్ణునిచే మధిత = తజువదబంనం అంలబుధ్‌ = సముడముయుక్క ధ్ధునికలా = శబ్రఎిద్యలను. పాణఖంధమ జ వృద్దినందించుచున్న, ఆనీక = 'సనలయొక్క బస్తాల ప్యాన = వాద్యవిశేషముబ [బూతల చెత ఖిదెళిము = తమంతందాము పగులంటాదిు, అడ్రితట = పర్వక ప్రదేయములు గలవండ నిస్పామాన్య (దోజాచాత్య ఎస్పామాన్య = అనితర సాధారణ మైన. ఇంరులకలపగాని యనుట చాపాచరు, = ధయర్వడ్యుయందు (ోణాచార్య న్‌ (దొంకాచార్యునపందవాంద. సుర్‌సమూహ కృపాఖ-సురినమూహ ఐ= దేవతా ప్రలనుంవ్పను. వరన = వ్రరించుబకు పందంహాతుఎ కనుట, అద్యక్ష = క్‌ ౧ంసద్దుతైన అహరడైణ్‌ = శచువం్‌త్‌ ద్రతీభూత = నిచ్చెసయిన రృషపాణ = ర్తి అవాండ, మాంనల దరా-మాంనల = ఒలడ. భుబా = భుజములచే, శషాపహ్వ్వా లా అది = జఆదినషును ఉదరా = అడ్తవిందిత్తవాండో నాపాలనానాయా అపనుటి క ఈ కరక ల క న ఈ న ౫; వ స సక ౫ (౩. చ్లావి యన్న్స్వ్స్సి | రో కో

| తనతుటటకకన ననా ననన భా. కృష్ణరాయలు దిగ్విజయార్హ మేగునపుడు సేనలొనర్చిన జయభేరుల మోతలు సముద్రమధనసమయమువైన ధ్వనులగుడ మించియున్నవనియు. గృష్టరాయలు ధనుర్విద్యావిషయమున దోణుంబోలువాందనికి, శతుకోటిని యుద్ధమునందు. జంపి దేవతా స్రీభోగమును వారికిం గూర్చునదగుట శ్రీకృష్ణరాయల కత్తి శత్రులు సురస్త్రీలం గలిసికొనుటకు మీదికి నంపుసాధనమగు నిచ్చెనవలె వెలయుచున్నదనియు. బలిసిన భుజములందు భువినుంచి కృష్ణరాయలు పాలించు వాండౌటంజేసి యాదిశేషునకు భువిని మోయు వ్యాపారము శూన్యమయ్యెననియు, దానం గృష్టరాయలు శేషు నుద్ధరించినవాండయ్యెననియు భావము. విశే. ప్రకృతకథాంశమున కనుగుణరీతి నిందు. గృష్టరాయల భేరిమోంతలు సైన్యములు, వీరత్వము, శత్రునాశము మున్నగునవి ప్రతిపాదితమైలై హృదయంగమము లగుచున్నఎ. శా. వాజ్యారోహణనైపుణీనకుల! దోర్వాతంధయారూఢస ర్వజ్యాచక! రజస్తమశ్చయతమి[సారూపజన్యాంగణ ప్రాజ్యోద్దీతయశళ్ళశాంక! దళితారాతిక్షమాపాల క్తాజ్యోదంచదుదార శౌార్యహతభుగ్య్యాప్తాఖిలాశాంతరా! 92 టీ. వాజ్యా.... నకుల-వాజి = గుజ్జములయొక్క, ఆరోహణ = ఎక్కుట యొక్క, నైపుణ్‌ = నేర్పువిషయమున, నకుల = నకులుండవైనవాండా : నకులుః డు పాండురాజు కొడుకు. ధర్మజుని తమ్ముడు ఈత నేర్చరియైనయట్లు మహాభారత విరాటపర్వాదులందలి కధాభాగములవలన! దెల్లమయె్యడివి. దోర్వాతం ..... జ్యాచక్ర-దోః =బాహువనే, వాతంధయ = సర్పమును, ఆరూఢ = అధిష్టించిన, సర్వ = సమస్తమైన, జ్యా =భూమియొక్క, చక్ర = వలయముగలవాండ, రజస్తమ ... శశాంక - రజః = దూళులనెడు, తమః = చీకట్టయొక్క, చయ = గుంపుచే, తమిస్రా = చీంకటిరేయి యొక్క, రూప = రూపమైన ; చీంకటిరీయియాకారమును ధరించిన

యనుట. జన్యాంగణ = యుద్ధరంగమునందు. పప్రాజ్యి = పూజ్యముగ, ఉద్గీత = హెచ్చుగ గొనియాడుబడునట్ట, యళ = క్రిర్తియనెడు. శశాంక = చంద్రుడు గలవా డా! చీంళటిరేయిజంద్రుండు దోంచి సర్వమును బకాశితము సేయగతిని, పరాగమను చిమ్మచీంకట క్రమ్ముటంజేసి చీంకట్‌లేయి ననుకరించు యుద్ధరంగమున గతిగానక చింతించు పగతున కీతని యశశ్చంద్రప్రశంసయే తారకమయ్యెనని భావము, చంద్రు డు చీకటిని బాజుంద్రోలుగలి నీతని యశోగానము పగతురను యుద్ధరంగపు గష్టములనుండి విముక్తులంజేసెనని ఫలితము. దళిత ... అశాంతరా-దళిత = చీల్చం బడిన, అరాలిక్షమాపాల = శత్రురాజులయొక్క, రక్త = నెత్తురనెడు, అజ్య = నేతిచే, ఉదంచత్‌ = పైకెగసిన ; మండినయనుట, ఉదార = గొప్పదైన శౌర్య = పరాశ్రమ మనెడు, హుతభుక్‌ = అగ్నిచే. వ్యాప్త = వ్యాపింపయుడిన, అఖిల = సమస్తమైన, అశా = దిక్కులయొక్క, అంతరా = వెలుపలి భాగములు గలవాండ. ఈతని శౌర్యాగ్ని పగళుర నెత్తుటిధార లనునేతిచే. బ్రజ్వలితమై దిగంతముల ముట్టెనని భావము. అహితవిధళనమున నీతని పరాక్రమము దిగ,తవ్యాప్తమయ్యెనని ఫలితము.

భా. కృష్ణ్ణాయండు నకులునివలె నశ్వశిక్షానిపుణుండనియు, నీతని బాహువు శేషునివలె భువి నశ్రమముగ మోసి సుఖపెట్టుచున్నదనియు, యుద్ధరంగమునం గల్గిన బహులధూళింగాంచి కర్తవ్యముంగానక వెజపంది శత్రురాజు లీతనికిర్తిని గానము జేసి యాకష్టములనుండి విముక్తం గాంచుచుండిరనియు, నరినరపతుల జంపుటక తన నీతని శౌర్యము దిగంతవిఖ్యాతమయ్యెననియు భావము.

విశే. వాతంధయ = గాలిని భీల్చునది; పాము. ఇట్టిదే స్తనంధయశబ్దము. స్తనమును వీల్చువాండు చంటిబిడ్డ, జ్యా = నేల, భూమి గుండ్రముగ నుండుట నైజము గొన జ్యాచక్రమనెను. క్షమా = భూమిని పాలించువాండు గాన రాజు క్షమా పాలుండయ్యెను. హుతభుక్‌ = హోమము చేయంబడినదానిం దినువాండు; అగ్ని. కీర్తి తెల్లగా నుండుటయు. దానిని జందునిగా నెన్నుటయు. గవిలోక ప్రసిద్ధ ననన ననన

[385]

విషయములు. శేషుండు భూమిని మోచుట పురాణాదిప్రసిడ్దాంతము. తృతింలు పాడాదినుపనర్లసంధి యొప్పుటంటేస్‌ ఆయుపసర యతి నియమమునగ॥న:48ించి యచ్చునకును. హల్తునకును యతి చేయనగుంగాన 'దళి తారాలి అను వటమున విబుంగునట్ట తకారము పైనుండు అకారము "పా అనుదానిపైం గల అకారమునకు యతియయ్యె. అలం. రూపకము. డు చండతరమూరురాయర, గండమహావిరుద! ధాటికొారయవిచల త్కొండపళభి కొండవీటీ, మండల! కటకేశసింధుమందరకుధరా. 98 టీ. చండతర ...... మహాబిరుద-చండతరమూరు రాయరగండ = మటోగ్రే మైన “మూరురాయరగండ' అనెడు. -.మహాబిరుద = గొప్పబిరుదముగలవాండ. "అశ్వపతులు, నరపతులు, గజపతులు' అను మూండు తెగలరాజులను జయించిశవా; డెట6 గృష్టరాయల తిబిరుదము గటె. ఇదె కన్నడపదము. ధాట్‌కా ....మండల - ధాటి కారయ = దొడియొక్క వెగముచె., విచలత్‌ = మిగుల. గంపించు నతి. కొండపల్లి కొండవిటి మండల = కొండపల్లి కొండవిడను (ప్రదేశములు గలవాండ, కటకేశ.... కుధరా-కటకేశ = కటకాదిపతి యనెడు. సింధు = సముదమునక్రు. సుంచరకుథరా = మందర పర్వతమైనవాడా! భా. కృష్ణదేవరాయలు మూరురాయరగండ యను మహావిరుదీము గలవాడనియు€, గొండపల్లి కొండవీడుల జయించినవాండనియు., గటకాధీకుని గెల చిన వాండనికి భావము. విశే. కొండపల్లి కొండవీడులందలి కొండపదములు శ్రీకృష్ణరాయని ధాటి రయము కొండలంగూడ! జలింపంజేసెనను జమత్కారార్ణమును స్ఫురింపంజేయుచు సరసముతై యొప్పుచున్నవి. ఇదియు€ (బబకృతకథానుకూలవిషయ ప్రకా శకమై సరసముగ నొప్పుచున్నది.

తోటకము : - త్వరితాధరివానిలవాజినట, త్పురజోరురజోభరగూఢరవి_. స్ఫురణా! కరణాధికశూత్కృతిమ, ద్యిరదాకరదారణ వీరబలా రి టీ. త్వరిత....... రవిస్ఫురణా - త్వరిత = వేగముచే, అధరిత = క్రిందుగాం చేయంబడిన, అనిల = గాలిగల; అన6(గా వాయువేగమును మీజిన వనుట. వాజి = గుజ్జముల యొక్క, నటత్‌ = నటించునట్టి; అనంగా౬ జలి,చునట్టియనుట ; నర్తనమనునర్థము సాస6గమి జలనమే (గ్రాహ్యము. ఖురజ = డెక్కలనుండి పుట్టిన, ఉరు = గొప్పదైన, రజోభర = పరాగభారముచే, గూఢ = మయింగుపడిన, రవి = నూర్యునియొక్క, స్ఫురణా = కాంతిగలవాండ, కరణా .... వీరబలా-కరణ = శరీరములచే, అధిక = అధికములైన; అనంగా గొప్పశరీరము గలవనుట, శూత్కతిమత్‌ = శూత్కారముగల, ద్విరదాకర = ఏనుంగులగుంపును, దారణ =చీల్చునట్టి, వీరబలా = వీరసైన్యములు గలవాండ! భా. కృష్ణ్ణ్ణాయల దాడులం దశ్వసైన్యములవలన రేంగిన ధూళులు సూర్య కాంతిని గూడ మఖుంగుపజచెననియు.(, గృష్టరాయని సైనికులు మత్తగజముల విదారింప నెంతయు సమర్థులనియు భావము. విశే. ఈ పద్యము నడక చేతను, వ్యర్థము చేతను, జన్యాటోపమును సూచించునదై ప్రకృతకధానుకూలమై హృద్యమైయున్నది. మొత్తముమీ6ద నిందాశ్వాసాంత పద్యము లందలి విషయములు యుద్ధవార్తలనే సూచించుచున్నవి. ఇది తోటకవృత్తము నాంబడు. దీనికి6 బతిపాదమునకు నాలుగేసి సగణము లుండును. తొమ్మిదవ యక్షరము యతిస్థానము.

గద్యము. ఇది శ్రీమదుమామ హేశ్వరవరపసాద లబ్బసారసారన్వతాభి నందిసింగ

యామాత్యవుత్ర కౌశికగోత్రపవిత్ర సుజనవిధేయ తిమ్మయనామథధేయ (ప్రణీతంబైన

పొరిజాతాపహరణంబను మహా ప్రబంధంబునందు జతుర్థాశ్వాసము,. నమా నన

పారిజాతాపహరణము పంచమాశ్వాసము జో లో న పంచమాశ్వాసము అ.” వర్టనీయ | తిరుమల దేవీహృదయేశ ! యమృతదీధితికులపా రావారపారిజాత 1! ధ రావలయశరణ్య ! కృష్ణరాయవరేణ్యా 1 టీ. శ్రీవర్జనీయ = నంవదలచేత వర్ణింవందగినవాడా! తిరువుల దేవీ హృదయేశ = తిరుమలోదేవి భర్తయైనవాండ, అమృతదీధితికులపారావా రపారిజాత = చందవంశమును నముదమునకు. గల్పవృక్షమైైనవా6డా, ధరావలయ శరణ్య = భూమండలమునకు రక్షకుండైనవాడా; అనగా భూమి యందలి ప్రజలకు రక్షకుండాయనుట, కృష్ణ్ణాయవరేణ్యా = కృష్ణరాయ ్రేష్టా ! “అవధరింపుము' అని ముందటి పద్యముతో నవ్వయము, విశే ఇందలి 'అమృతదీధితికులపారావారాపారిజూత, తిరువులదేవీ హృదయేశ అనుపదములు శ్రీకృష్ణుండు సత్యాసక్తుండై భువికి. బారిజాతముం గొని తెచ్చిన యీ యాశ్వానపుంగథకు నూచకముటై వెలయుచున్నవి. అలం. రూపకము. తే. అవధరింవుము జనమేజయక్షితీశ వరున కిట్లను నమ్మౌనివల్లభుండు దైవసైన్యంబు లీరీతి. దరతరంబ వెడలి మొన లేర్పరించి యుద్వేలవృత్తి. 2

టీ. అవధరింపుము= సొవధానబుద్ధిని వినుము. జనమేజయక్షతిశవరునకున్‌ = జనవేజయు౯డను రాజశ్రేష్టనకు. అమ్మానివల్లభుండు = ఆమునిపతి, ఇట్టు, ఇనుతి = అదెను. దైవ పైన్యంబుములు = సురపైన్యములు, ఈరితిన, తరతరంబ = ఒకటివెనుకనొకటి, వెడలి, మొనలు = మొగ్రరములు, ఏర్చరించి = ఏర్పాటు చేసి. ఉద్వేలవృత్తిన్‌ = అధికముగు వ్యాపారముతొ . ముందటి పద్యముతో నన్యయము.

హో యుద్ధము ౪

ఉ. పచ్చితి మింక నెందు. జనవచ్చు నొవో నిలు పారిజాతపా

టచ్చర! యంచు జంకెలు గడల్కొన6 గృష్టుని. జుట్టుముట్సి వై

యచ్చరసేన దాంకునపవు డచ్చల మేమని చెప్ప దికళ్కులం

జిచ్చజతూవుతండములు సింహరవంబులు నిండె నొక్కటన్‌. 3

టీ. పారిజాతపాటచ్చర = ఓ పారిజాతవృక్షమును దొంగలించినవాండ, వచ్చితిమి, ఇంకన్‌, ఎందున్‌, చనన్‌, వచ్చున్‌ = వీలగును, ఒహో = ఒహో, నిలు = నిలువుము, అంచున్‌, జంకెలు = బెదరింపులు, కడల్కొనన్‌ = వ్యాపింపంగా, వియచ్చరసేన = వియచ్చరసైన్యములు ; అనంగా సురబలములనుట, తాకు “నపుడు. =.ఎదుర్కొన్తు సమయమున, దిక్కులన్‌ = దిశలందు, చిచ్చఅతూపు తండములు = అగ్నినిజిలుకు బాణములగుంపులు, ఆగ్నేయాస్త్రములనుట, సింహరవంబులు = సింహనాదములు, ఒక్కటన్‌ = ఒక సమయమునందే, నిండెన్‌. ఏమి అని చెప్పన్‌ = చెప్పుట కశక్యమనుట.

భా. బెదరింపులతో జేజేలబలగము లేతెంచి యాగ్నేయాస్తప్రయోగములను సింహనాదములతోడనే చేసీరని భావము.

ఉ. అఆకమలాయతాక్షీ సదురావనిజాతము డించి సంభమ

న్నాకప్పురీమషహారధుల నవ్వుచుం గన్గాని యంగుళితగో

థాకలనంజుతో యదువతంసుండు శార్డ నిబద్ధశేషని

కృోకనితోళముం దిగిచె రోషనట్టద్భు కుటీవిలాసుండై. త్రీ

టీ. అకమలాయతాక్షిన్‌ = ఆపద్మాయతాక్షిని సత్యను. అమరావనిజాతమున్‌ ఇ డేవభూరుహమును గల్పకమును, డించి = దించి, యదువతంసుండు = యాదవశ్రేషుడు కృష్ణుడు, సంభ్రమన్నాకపురీమహారథులన్‌ = తొందరపడునుర మహారధులను, నవ్వుచున్‌, కన్లాని = చూచి, అంగుళి.... కలనంబుతోన్‌-అంగుళి డి వేళ్లను, [త = రక్షించు నట్టి, గోధా = ఉడుముతోలుయొక్క, కలనంబుతోన్‌ డా అచ్చాదనముతో, శార్జ నిబద్ధ...నిచోళమున్‌-శార్ద=శార్ణమును తన వింటియందు, నిబద్ధ=కూర్చంబడిన, శేషనిర్మోక = శేషుని కుబుసమనెడి, నిచోళమున్‌ = అచ్భాదన వస్త్రమును, తిగిచెన్‌ = అకర్షించెను ; అనంగా ధనువునకు6 గప్పిన శేషనిర్మోక రూపాచ్చ్భాదనమును దొలంగించెననుట, రోషనటల్‌.... విలాను(డై-రోష = కోప ముచే, నటత్‌ = చలించునట్టి, భ్రుకుటి = బొమముడియొక్క, విలాను(డై = అందముగలవాండై, తిగిచెనని పూర్వపదముతో నన్వయము.

భా. శ్రీకృష్ణుండు నత్యభామను గల్బవృక్షమును నొక్కచో దించి హస్తమున కుడుముతోలు కవచము దొడిగి కోపమున బొమముడి యమర సర్చనిర్మోకా చ్భాదనముం దొాలంగించి ధనువుం జేయబూని యుద్ధసన్నద్ధు( డయ్యెనని భావము.

విశే. నవ్వుట హేలాసూచకము. కు. తిగిచి శరాసన మెక్కిం

_ చి గుణధ్వని చేసి యంసశిరముల దొనలన్‌

పారిజాతాపహరణము పంచమాశ్వాసము

బిగియించి తూపు లొక్కట

నిగిడింప6 దొడంగె మరుదనీకినిమీందన్‌. ర్‌

ట్‌. తిగిచి = ఆకర్షించి; అనంగా నాచ్చ్భాదనముం దొలంగించి, శరాసనము = వింటిని, ఎక్కించి = ఎక్కుపెట్టి, గుణధ్వని = నారియొక్క నాదము, చేసీ = ఒనర్చి, అంశశిరములన్‌ = భుజశిఖరములందు, దొనలన్‌ = అమ్ములపొదులను, బిగియించి = బిగియంగట్టి, తూపులు = బాణములు, ఒక్కటన్‌ = ఒక్కమాణుగా, మరుదనీకినిమీందన్‌ = సురసైన్యముపైని, నిగిడింపన్‌ = వ్యాపింపంజేయుటకు, తొడంగిన్‌ = ప్రయత్నించెను. క. _భిన్నానురాసములచవి

గన్నమురాహితశిలీముఖము లవ డనిలో

మున్నెజుంగని సురవీరుల

(కొన్నెత్తురుచవియు నెజింగి క్రోలందొడంగెన్‌. 6

టి. భిన్నాసురాసములచవి = నజుకంబడిన రాక్షసులనెత్తురుల రుచిని, కన్న=పాందిన, మురాహిత శిలీముఖములు = శ్రీకృష్ణుని బాణములు, అపుడు = ఆసమయమున, అనిలోన్‌ = యుద్దములో, మున్ను = పూర్వమున, ఎజుంగని, నురవీరుల క్రొన్నెత్తురు చవియున్‌ = దేవళశూరుల (క్రొత్తరక్తపురుచియును, ఎజింగి =తెలిసి, (క్రోలన్‌ = త్రావటను, తొడంగెన్‌ = పూనెను.

భా. శ్రీకృష్ణుని బాణములు నురరక్షణార్థమింతకుమున్ను రక్కసులనే వధించిన దౌటంజేసి దేవవీరుల నెత్తురుచవి వానికి. దెలియదు. నేండు సుర వీరులతో యుద్ధము తటస్థించుటచే సురవీరుల నెత్తుటిరుచిగూడ నెజింగెనని భావము. వయ ్‌

చ. అమరహితంబు గోరి యసురాంగకము ల్విదళించునట్టి మా

కమరుల€ *1దుంప(ంగావలసె నక్క6(ట నేం డని సిగ్గుల. జెందుచం

దమున గరోరళార్ణ జనిత్వపదరంబులు వైరిమర్శభే

దములొనరించి యుధద్ధవనుధాస్థలి6 2ధూడంగంయాజు నయ్యెడన్‌. క్‌

టీ. అమరహితంబున్‌ = సురల మేలును, కోరి, అనురాంగకముల్‌ = రాక్షసుల యవవయములను, విదళించునట్టి = బ్రద్దలు సేయునట్టి, మాకున్‌, అమరులన్‌ = దేవతలను, (త్రుంపంగాన్‌ = ఖండింపంగా, వలసెన్‌. = వచ్చెను. అక్కట .= అయో, నేండు, అని, సీగ్గు = లజ్జ్ఞను, చెందుచందమునన్‌ = పాందువిధమున, కరోరశార్డ జనితపదరంబులు = కఠినమైన శార్ణ మును ధనువునుండి పుట్టిన బాణములు, వైరిమర్మ భఖేధములు = శతులయాయువు పట్టులను భేధించుటలను, ఒనరించి = చేసి, అయ్యెడన్‌ = ఆసమయమున, యుద్ధవసుధాస్థలిన్‌ డా యుద్ధభూమియందు, కూడంగన్‌+పాజున్‌ = గుంపులుగా. జేరును. అనంగా శ్రీకృష్ణుని బాణములు సురవీరమర్మముల విదళించి యుద్ధ భూమిం గుమిగా6 గూలెనని భావము,

విశే. రెండవ పాదమున “తుంపంగాన్‌” అనుచో 6(నాంపంగాన్‌"” అను పాఠ మగపడును. దేవతల మరులు గాన నొంపంగా నను పాఠమే సరసమని తోంచె డిని. అట్లే నాల్లవపాదమున “కూడంగంబాలు” ననుచో “దూరంగంబాజె” అను పాఠమగపడు. సిగ్గుంెందు చందమును సూచింపదూర.ంగంబాజె నను పాఠమే సనమర్థమగుట నదియె యాదరణీయమని తోంచెడిని. సిగ్గుంజెందిన నారులకంటం. బడ(ంజాలక దాంగియుండ యత్నించుట నైజముగదా! మజీయు బాణవేగాతి శయముందెల్ప దూరంగంబాజెనను పాఠమే సమర్థమగునని చెప్పనగును.

సీ హరిబాణలూనంబు లై న్నృచ్చునమరాస్త్ర ఖండము ల్టూల్చుంబక్షముల జడిసి యమృతగంధాసక్తమగుచంచుప్పటమున వడి సింధురంబుల. బొడిచి యెత్తు . నధిప్పం డేసినం బాజఖునాశుగంబులకంటె . మునుమున్న చని లక్ష్యముల దఠించు భటుల పై హరులపై బహురధాగములపై నొక్కండయ్యును దోంచు. బెక్కుగతుల శే. నఖముఖంబుల నిజీకి గండ్రలుగం జేయు . దివిజబిరుదధ్వజంబు 'లుదేకవృత్తి _ నిఖిలలోకాద్భుతావహనిర్నరోధ _ విక్రమస్సూర్తి ఖగరాజచకవర్తి. 8 టీ. నిఖిల... స్ఫూర్తి=నిఖిల = సమస్తమైన, లోక = జగత్తులకు, అద్భుత = అశ్చర్యమును, ఆవహ = కూర్చునట్టి, నిర్నిరోధ = అడ్డులేని, విక్రమ ఇ పరాక్రమము యొక్క," స్ఫూర్తి = "వికాసముగలవి, ఖగరాజచ(క్రవర్తి = గరుడు6 ళు, ఉద్రేకవృత్తిన్‌ = విజృంభించిన వ్యాపారముతోడను, హరిబాణ లూనంబులై = శ్రీకృష్ణుని బాణములచే6€ దెగినవై,. వచ్చు, అమరాస్త్రఖండముల్‌ = సురల బాణములముక్కలను, పక్షములన్‌ = టెక్కలచేత, జడిసి = వారించి, తూల్చున్‌ = ఎగురంగొట్టును, అమృతగంధానక్తము = అమృతముయొక్క పరిమళము నందు6 బేమగలది, అగు = అగునట్టి, చంచుపుటమునన్‌ = ముక్కుకొనచే, వడిన్‌ = శ్రీఘముగ, సింధురంబులన్‌ = ఏనుగులను, పొడిచి = (గుచ్చి, ఎత్తున్‌ = పైకెత్తును; గరుడు6డు. తల్లిదాస్యముంబాప( జంచుపుటమున నమృతముం

1. లుద్వేలవృత్తి. [394]

గొని తెచ్చినవాండౌాట నాతని చంచుపుబ మమృతగంధాసక్తమని యెన్నవలయణను. అథిపుండు = తన విభుండు శ్రీకృష్ణుండు, ఏసినన్‌ = ప్రయోగింపంగా, పాణు=పణు.6 గెత్త, అకుగంబులకంటెన్‌ = బాణములకన్మ, “అశు గచ్చంతిత్యాశుగాః” శీఘ్రముగం బోవుట వనుట. ఇది యిచ్చో బ్రయుక్తమగుట సరసము, మునుమున్న = ముందే, చని=పోయి. అక్ష్యములస్‌ = గుబులను, దళించున్‌ = చీల్చును. ఒక్కండయు్యును = అసహాయు+డైనను. భటులపైన్‌ = భటులమీ(దను, హరులపైన్‌ = గుబ్దనముత నీంచను, బహురధాగ్రములపైన్‌ = అనేకరథముల శిఖరములమీందను, 'పెక్కుగతులన = పలునర్తనములలో, లోచుస్‌ = అగపదును, అనంగాళ దానొక్కండే యైనను విక్రవుకౌాశలమున నెక్కడ 6 జూచీనను దానే యగవడఎననుట. తివిజబిరుదధ్వజంబులు = మరల యయా జయచిహ్న్హములు గలపతొకలను, నఖముఖంబులన్‌ = గోళ్లకొనలందు. ఇటికి = ఇయుకునట్లుచేసి, గండ్రీలుగన్‌ దా ముక్కీముక్కలుగ. చేయున్‌ = ఒనర్చును. కే. సర్వతోముఖ మయి పేర్పుశార్ణి బాణ

వర్షసమ్మర్దదుర్ధినవ్యాప్తి వలన

నప్పు డెదిరించి పన్నిద్దబుహిమకరులు.

గొనయడలేక తేజోవిహీనులైరి. లి

టీ. సర్వతోముఖమయి = అంతటను వ్యాపించినవై, పేర్చు = విబ్ళం థంచిన, శార్డి....... వ్యాప్పివలనన్‌-శార్డి = శ్రీకృమ్ణునియెలఎక్క, బాణవర్న = అవమ్ములవానయొక్క, సమ్మర్ద = రాపిడిచేనైన, (అనంగా బాణవర్ష మనువొనవలన' గలిగియనుట.) దుర్దిన = మేఘచ్భన్స్నదినముయొక్క, వ్యాప్తివలనన్‌ = [కమ్ముట వలన, పన్నిద్దలు+అహిమకరులున్‌ ఇ ద్వాదశాదిత్యులున్‌, అప్పుడు, ఎదిరించి = మార్కొని; శ్రీకృష్ణుననుట. కానంలుని = ద్వాదశాదిత్యులున్‌, అప్పుడు, ఎడిరించి

పారిజాతాపహరణము పంచమాశ్వాసము |

= మార్కొని; శ్రీకృష్ణుననుట. కానంబడలేక = కనంబడంజాలక; అదృశ్యులైయనుట. తేజోవిహీనులు = కాంతిలేనివారు, ఐరి.

భా. మేఘచ్చన్నదినమున నూర్యుండు తేజోహీన్తుండై యదృశ్యుండగుట సహజము. ప్రకృతము శ్రీకృష్ణబాణవర్షముకతన దుర్దినము. సంభవించెననియు "దానంబన్నిద్దజబు సూర్యులును దేజోవిహీనులై యదృశ్యులైరనియు భావము. ద్వాదశాదిత్యులు శ్రీకృష్ణబూణపాతమున కోర్వ జాలక తేజోవిహీనులై యోడి యదృశ్యులైరని తాత్పర్యము.

విశే. శార్ణ మను ధనువుగలవాండు, అహిమకరులు = సంతాపముంగలుగ. జేయువారు. ద్వాదశాదిత్యులు :- 1. అర్యము.డ్రు, 2. ధాత, 3. త్వష్ట, 4. పూషు6 డు. 5. వివస్వంతుడు, 6. సవిత, 7. మిత్రుండు, 8. వరుణుడు, 9. అంశుముంతు. డు, 10. భగుడు, 11. శక్రుండు, 12. విష్ణువు. ఉ. _ చుక్కలరాణివాసముల సోయగపుంజనుదోయ (తైక్కునం

జిక్కన యైనయక్కు యదుసింహుండు బాణపరంపరాహతిన్‌

వక్కలు నేయం గాటు రుధిరంబునం దోంగుచు రేవెలుంగు గెం

పెక్కీిన చాయ నభ్యుదయమేదియు. దాల్చె రణాంగణంబునన్‌, 10

టీ. చుక్కల .... తైక్కునన్‌ - చుక్కల రాణివానముల = నక్షతములనెడు రాణులయొక్క, చంద్రుండు తారకాభర్తగదా, సోయగపుంజనుదోయి = నుందర మైన స్తనద్వంద్వముయొక్క, త్రెక్కునన్‌ = రాపిడిచేత, చిక్కనయైన = దట్టమైన; అనంగా న్తనములరాపిడిచే( గఠినవ్చైనదనుట, అక్కు = వక్షన్సృలమునుు, యదుసింహు6డు = శ్రీకృష్ణుడు, బాణపరంపరాహతిన్‌ = బాణనమూహముల దెబ్బచే, వక్కలు = ముక్కలు, చేయన్‌ = ఒనర్చంగా; ఛేదింపంగా ననుట, కాజు

జ స్రవించునట్టి, రుధిరంబునన్‌ = నెత్తుటియందు, తోంగుచున్‌ = మునుంగుచు, 'రేవెలుంగు = చందుడు, అభ్యుదయము = అభివృద్ది ఏ; ఉదయించుటయని యర్జాంతరము. ఏదియున్‌ = విడిచియు; అనంగా నాకపక్షమున సాంప్పుచెడి యనియు; నొక పక్షమున నుదయించుట లేకున్నననియు భావము, రణాం గణంబునన్‌ = యుద్ధభూమియందు, కెంపెక్కినచాయన్‌ = ఎణుపెక్కిన కాంతిని; ఎజ్జిని కాంతి ననుట. తాల్బెన్‌ = ధరించెను.

భా. చంద్రుండుదయించునపవు డరుణకాంతిని ధరించుట నహజము. ప్రకృతమభ్యుదయము లేకున్నను నరుణకాంతి నాతడు. ధరించెను. ఇది యెట్లు పానంగును. శ్రీకృష్ణబాణములదెబ్బచే తారకారాణుల న్తనద్వంద్వముల యెబమరయికం గర్కళమైన చంద్రునురము చీలువబడెననియు, నందుండీ కాబురుధిరంబు శరీరమంతటను వ్యాపించుటకతన నుదయించుట లేకున్నను (బకత మభివృద్దిచెడినను, నరుణగాత్రుండయ్యెనని భావము. అనంగాం జెలుపేది చందురుండు రక్తసిక్తగాత్రు. డయ్యెనని భావము. అలం. విరోధము. తే. చోద్య మప్పుడు భవరోగవైద్యు. డైన

యంబుజోదరు డాసినయంతమాటత్ర

నపగతాసాధ్యగదుండయ్యె యక్షభర్త

సొరిది రుదులు నిర్ముక్తశూలు లైరి. 11

టీ. అప్పుడు, భవరోగవైద్యుండైన = సంసారమను రోగమునకు వెద్యు. డగు అంబుజోదరున్‌ = శ్రీకృష్ణుని, డాసినయం౦త్రమాత్రన్‌ = సమీపించినంత మాత్రముననే, యక్షభర్త = కుబేరుండు ; కుత్సితదేహుండనియు నర్భ్ధాంతరము. ఈ పక్షమున ద్వగ్రోగియని భావము. అపగతా.....గదుండు-అపగత = నశించిన, అసాధ్య = జీతముగాని, గదుండు = గదకలవాండు ; అపగత = పోయిన, అసాధ్య

[397 ]

ఉ సోధ్యముకాని, గదుండు = రోగముకలవాండు, అని యర్భాంతరను. అయ్యెన్‌ = ఆయెను, సారిదిన్‌ = క్రమముగా, రుద్రులు = ఏకాదశరుద్రులును, 'నీర్ముక్తీ శూలులు = విడువంబడిన (తిశళూలములు గలవారు; పోయిన .శూలరోగము., గలశోరని యర్జాంతరము. ఐరి = అయిరి. భౌ. లోకమున .నుత్తమవైద్యుని చెంతకుంబోగానె వివిధ రోగ్‌ ములు శూలతు, నివర్తించునటుల సంసారరోగ వైద్యుండగు శ్రీకృష్ణుని సమీపింప6గనె కుజేరల త నిరస్తగదుండును, రుద్రులు నిర్ముకశూలునును నైరని భావము. అనంగాళ గుబేరుని గదధ్వస్త మయ్యెననియు; రుద్రుల త్రిశూలములు, నిరర్ధకమాూలయ్యె ననియు6౬ దాత్పర్యము. అలం. శ్లేషము. అతిశయోక్తి. ప నిరృగ్నశృ్చంగుండై నిజవాహనముం దాను వైవస్వతుండు లాఘవంబు నొందె టళితశాతకృపాణదంప్పమైనై రృత భుజభుజంగస్వామి పొల్లువోయె నిర్జూత హేతియై నిలువునీజుగ నగ్ని దేవుండు. నిర్వాణతేజుండయ్యె భయపలాయనవేళం బవమానునకు -నాత్మ - జవసత్త్యములకల్మి సఫల .మయ్యె తే... వరుణునకు డాంగికొనం జోటు.వలంతి యగుట నుడధినాయకభావంబు. నుపకరించె . జలరుహోదరసవ్యాపసవ్యముక్త నిష్టుర్మాస్తంబు లొండొండ నిగుడునపుడు. 1జీ ఇఇ

టే. జలరుహోదర..... స్త్రంబులు-జలరుహోదర = పద్మనాభుండగు శ్రీకృష్ణుని యొక్క, సవ్యాపసవ్య = కుడియెడమచేతులచేత, ముక్త = విడువంబడిన, నిష్టుర జ (గూరములైన, అస్త్రంబులు = బాణములు, ఒండాండన్‌ = ఒకటితోనాకట. నిగుడునపుడు = వ్యాపించునపుడు ; అన(గా నాకదానినాకటి యంటి పుంఖాను పవుంఖవముగ (బ్రనరించునవుడనుట. వైవన్వంతుడు = యముండు, నిజ వాహనమున్‌ = తన వాహనమగునెనుబోంతున్‌, తానున, నిర్చగ్నశ్శంగుడై = శృంగ భంగముగలవా(డై అని యమపరార్జము. విజిగిన కొమ్ములు గలదై యని మహిష వాహనపరము. శృంగభంగమన(గా నవమానముగాన యముఃడవ మానము నందుననియు, వాహనమగు మహిషమునకు( గొమ్ములు విజిగిననియు. దాత్పర్యము. లాఘవంబున్‌ = చులకందనమును. ఒందెన్‌ = పొందెను. కొమ్ముల బరువు తగ్గెను గాన మహిషము లఘుత్వమును బొందెననుట. నైరృతభుజ భుజంగ స్వామి = వైరృతుండను దిక్పాలునియొక్క బాహువనెడు సర్పశ్రేష్టముస దళిత..... దష్టమై-దళిత = చీల్చబడిన. శాతకృపాణ = వాండియైన కత్తి యనెడు. దంష్టమై = కోరకలదై, పాల్లువోయెన్‌ ౬ వ్యర్థమయ్యెను: అనగా గోరంబెజుక్‌న పామువలె నైర్భహేతిద్టై = నష్టమైైనన జ్వాలలు గలవాండైై; కత్తి గలవాండ్లై యని యర్భ్థాంతరము. నిలువునీఖుగన్‌ = నిశ్చేష్ణుండై: నిలిచియున్నపాటుగా భస్మమైయని యర్భాంతరము. నిర్వాణతేజుండు = నశించిన ప్రతావము గలవాండు, ఆరిన కాంతిగలవాండు, అయ్యెన్‌. అగ్నిదేవుడు తన యాయుధముంగోల్పోయి 'నిస్తేజ స్కుండై. నిశ్చేష్టుండై, మంటలారుట. భస్మరూపముం దాల్చుట, యారి పోవుట, యను నహజధర్మములం బొందెనని భావము. భయపలాయన వేళన్‌ = భయముతో బరువిడిపోవునమయమున, పవమానునకున్‌ = వాయుదీవునకు, ఆత్మజవనత్మములకల్మి = తన వేగముయొక్కయు, బలము యొక్కయు నునిక్‌, సఫలము =ఫలవంతమైనది, అయ్యెన్‌ ; అనంగా నుపకరించె ననుట. శ్రీకృష్ణుని కోల్తల కోర్వంజాలక వాయుదేవుండు తనకుంగల వేగమును బలమును [౩99]

॥ కనకనుపకకక న కకనక కా ముస వినియోగపజిచికొని పాజీపోయెనని భావము వాయువు పుహవేగుండును మహాబలుడును గదా వరుణునకున. డాంగికొనన్‌ = దాంగుకొనుటకు. చొటు = స్థలము. వలం€ి = సమర్షమైనది. అగుటస్‌ = సంభవించెటం జేసి. ఉదదధి నాయకభావంబున్‌ = సముడ్రాధిపత్యముగూడ, ఉపకరించెన్‌ = ఉపయోగపడెను. వరుణుడు సాగరాలయు(డును సాగరస్వామియు(గాన శ్రకృష్ణబాణప్రహారముల కోడి యుదధిం డాగెనని భావము వ. మజియు సమ్మధుమదపు సముద్ధండ దోర్టండ మండబీకృత శార్డ్మ కోదండ నిర్ముక్త నిర్భర [కూరా నారాచధారా నిపాతంబున గచాక్షిత పక్షులగు యక్షులును, జ(క్రనిర్వరవిక్రమ[శ్రీడలం బరిచ్చిస్న కర్ణనాసొధరు లగు విద్యాధరులును, గౌమోదకీ (చవోరంబులం జూర్జీకృత శిరోవుభళ్య అగసాధ్య్యలును, నందకానీదారా విదారణంబునం బ్రత్యవయవశిథి లానువిద్ధులగుసిద్ధులును, బతంగపుంగవ పక్ష విక్షేపణాహతిందూలి జర్జ్దరు లగునిర్హ్ణరులును, దైర్యంబులతోడన కంకటంబులా 'వ్రస్సినం జులుకందనంబు నొంది సాధ్వస్తోదేకంబున భద్రదంతా వళంబుల డిగ్గ సుజీకి మేరు శిఖరంబులు వ్రాకియు రథ్యసారధిసహితంబుగా పొడిపొడి మైసం జొర ముజు వెజుంగక మాతంగశవంబుల క్రింద నీంగియు భగ్నచరణంబులైే తరకెడవుగందెల్సిన తురంగళళేబరంబులం గౌంగిలించుకొని నిర్జీవులుంబోలే [గుక్కుమిక్కసక వక్కెరలు పై. ద్రోచుకొనియును సంత్యక్ష హైతివర్గంబును సర్వతః (వ్రదాసమార్శంబుసు బవర్తిత పప్రార్శనాలావంబును బరిభూయమాన కేళీ కలావంబునుంగా. గౌందీశీరత్వంబు నొంది తిరుగుడు వడి పాంచజస్యమోషంబొ మున్నుగా దిగంతంబు లంటంబజచుటయు, (బ్రహారమూర్భావరవశు లగు జయంత వలకూబర చిత్రసేనాడులం గసకకముల దళపుటానీయమానంబు లగు నభగంగొ పానీయంబుల సేదదేర్చి వ లకగర్భంబులరకుం దార్చి విజనివానంబులకంం జేర్చికొనునాప్త సేవకవర్గంబువలనను, విలూసదండంబులై పడిస ధవళచ్చత్రంబు (బవుల్ల పుండరీకంబులని పరిఖ్రాంతి నొడియసజ్ఞాడుచు నిపాతితవరుణంబై నింగి€ ననన సతత వనన

వీరెంబు వాటు దాహనహంసంబువలనను, డుదురమేదఃపంకసంకులంబులగు రుదిర పల్వలంబులు దజీసి మజ్ఞన [క్రీడాపరాయణం బై చండి వడిం/గదలమింగృతాంతుండు విడిచి పోయిన జిజకొట్టుచు6 దిరుగునున్నత్త లులాయంబువలనను, మూర్చిత క్షపాకరమండలనిర్గతంబై నిర్గథిత శృంగంబగు లాంఛనమృగంబుం గురంగీశంకం దథిమికొని వెనువెంటం దిరుగుపలాయితపవమాన విముక్రకురంగంబువలనను, వైనతేయచరణ నబవముబాభూతనిపాొతితంబులై రణధూభధిధూనరితంబులగు రుదజటామండలమండన శశిబందబండంబుల. గర్జపూరంబులుగా నిడుకొనువేడుకం గూడ నొండొరుల( గదవం * గేరికొను బేతాళబాలికా జనంబుల వలనను, గదనరంగం బభిరామం బయ్యె నయ్యవసరంబున. 13 టీ. మజియున్‌. అమ్మధుమథమ... నిపాతంబునన్‌ - అమ్మధుమథను = అమధుసూధనునియొక్క, సముద్ధండ = అధికమైన. దోర్టండ = దండముం బోలు చేలియందు, మండలీకృత కా గుండ్రముగాంజేయబడిన, కౌర్ట కోదండ =కార్డ మనుధనువునుండి, నిర్ముక్త = విడువంబడిన, నిర్భర = పూర్ణమైన, (గూర-భయంకరమైైన, నారాచధారా = బాణధారయొక్క, నిపాతంబునన్‌ = పడుట చేతా-అనంగా నెడతెగని శ్రీకృష్ణబాణముల పాతముచేననుట. గవాక్షితవక్ష్తులగు = కిటకీలవలెంేయ(బడిన జొమ్ములు గలవారగు: అనంగా౬ జిల్లులుపోయిన యెదలు గలవారనుట,యక్షులును, చక్ర... క్రీడలన్‌, చక్ర = సుదర్శనమను చక్రాయుధముయొక్క, నిర్వక్ర = అకుటిలమైన,. విక్రమ జ పరాక్రమముయొక్క, (క్రీడలన్‌ = ఆటలచే, పరిచ్భిన్నకర్ణ నాసాధరులు = తెగిన చెవులను ముక్కులను ధరించినవారగు. విద్యాధరులును; చక్రపు దెబ్బలచే( గొందజకు విద్యాధరులకు. జెవులును గొందజికు ముక్కులును త్రెగెనని భావము కౌమోదకీప్రహారంబులన్‌ = కౌమోదకి యను గద యొక్క దెబ్బలచే, చూర్ణీకృతశిరొమధ్యులు = చూర్ణముగా. చేయబడిన తలనడుమ భాగముగలవారు, అగు = ఐనట్ట, సాధ్యులును, నందకాస్‌ధారా విదారణంబునన్‌ = నందకమనెడి కత్తి యంచుచేనైన బద్ధలు చేయుటచే, ననన ననైైయయయాలయా..

• జేరుకొను [401] పై

ప్రత్యపయవశిధిలితానువిద్భులు = వ్రత్యంగము యెలఎక్క 2ధిల్యముతో. నూడినవారు, అగు = ఐన నీద్ధులును: అనంగా నందకాసిచే నంగము లెల్ల విదారితవయలగుట; నట్టశిధి లవములైన యంగములతో6 గూడిన వారని తాత్పర్యము, పతంగపుంగవపక్షనిక్షేపణాహతిన్‌ = పక్షిశ్రేష్టమగు గరుడునియొక్క జెక్కల విక్షేపమువలనిదెబ్బచే, తూలి, జర్జరులు = శిథిలులు, అగు = ఐన, నిర్ణరులును, డైర్యంబులతోడన = థ్టైర్యముతోంబాటుగ6 గవచములును శీర్ణ్షములయ్యెననుట, చులుకందనంబున్‌ = లఘుత్వమును; నీచత్వముననుట. కవచములు శరీరభారభూతములు జాటిను గానం జులకందనము కల్గెననియు (గహించునది. ఒంది, సాధ్వసోదేకంబునన్‌ = భయాతిరేకముచే, భద్రదంతా వళంబులన్‌ = భద్రగజములను, డిగ్గన్‌ =దిగునట్టుగా. ఉజికి = గెంతి; దిగి యనుట. మేరు శిఖరంబులు = మేరుపర్వతశిఖరములు (ప్రాకియు = ఎగంబాం కియును, రథ్య సారధిసహితంబుగాన్‌ = గుజ్జములతోడను సారథి తోడను, శతాంగంబులు = రథములు, పొడిపొడి = చూర్ణము, ఐనన్‌ = కాంగా, చొరన్‌ = చొచ్చుటకు, మఖువు = రహస్యమగు చోటు, ఎజుంగక = కానక, మాతంగవ శంబుల క్రిందన్‌ = చచ్చిన యేనుంగుల క్రిందకు, ఈ(గియున్‌ = అణంగియును, భగ్నచరణంబులై = నజుకంబడిన కాళ్ళుగలవై, తలకిడవుగన్‌ = తారుమాజు మెడలు కలుగునట్లుగా, త్రెళ్లిన = భువింఫడిన, తురంగకళేబరంబులన్‌ = గంఎజ్జవములశరీరవయిలను, కౌగలించుకొని = ఆలింగనము చేనిళొని, నిర్జీవులుంబోలెన్‌ = ప్రాణములేనివారువలె, గుక్కుమిక్కనక = ఊపిరితీయక గుటకవేయక, పక్కెరలు = ఏనుంగు గుజ్జము మున్నగు వాని వీపుపై జేయు బట్టలను, పైన్‌ = తమమీంద, త్రోచుకొనియును = వైచికొనియును. అనంగ వానిని గప్పికొనియనుట, సంత్యక్త హేతివర్గంబును = విడు(వబడిన యాయుధములు గలవారును, నర్వతః పప్రధావన మార్గంబును = అంతటను బరు 'గెత్తుతోవ గలవారును :; అనంగా మార్గమంతటను బరుగెత్తుచుండి రనుట. ప్రవర్తిత

ప్రార్ధనాలాపంబును = చేయబడన (పార్థనావాక్యములుగలవారును ; అనంగా విడువుమని వేండికొనుచుండిరనుట, పరిధూయమానకేశకలాపంబునున్‌ = చెదరి చలించు శిరోజములుగలవారును. కాస్‌ = అగునట్ట్లుగా, కాందిశీకత్వంబున్‌ = భయముచే నల్గిక్కుల కేగుటను, ఒంది = పొంది, తిరుగుడువడి = సంభమునంది, పాంచజన్యఘోషంబు = శ్రీకృష్ణ విజయశంబధ్వని, మున్నుగాన్‌ = ముందుగాంగ, దిగంతంబులు = దిశలుకొసలు, అంటన్‌ = చేరునట్లు, పజచుటయున్‌ = పరుగెత్తం గొ. పైయసమాపక క్రియలకెల్లను బైని బేర్కొనంబడిన యక్షసాథ్య విద్యాధరాది పదములు కర్తలు. ప్రహరమూర్భాపరవశులు = దెబ్బలచేనవైన యింద్రియముల తెలివితప్పుటచే నస్వాధీనులు. అగు = ఐనట్టి. జయంతనలకూబర చిత్రకమల దళపుటానీయామానంబులగు=బంగరుపద్మముల రేకులచేనైన బొప్పులచే. దీసికొని రాంబడినవైన, అభ్రగంగా పానీయంబులన్‌ = ఆకాశ గంగోదకములచే, సేదదేర్చి = శమ మపనయించి. ఫలకగర్భంబులకుస్‌ = పీటలనడుమకు. తార్చి = పాందించి, నిజనివాసంబులకున్‌ = తమయిండ్డకు, చేర్చికొను = పొందించుకొను, ఆప్తసేవక వర్గంబువలనన్‌ = ఇష్టులగు భృత్యులసమూహములవలనను: అనగా సేవకులు తమ స్వామి కుమారాదులను మిన్నేటి నీటిని దెచ్చి ప్రహారములవలని మూర్చందేర్చి మెల్లంగ ఫలకగర్భంబులందార్చి యిండ్లకు. గొనిపోయిరనుట, విలూనదండంబులై = శిథిలములైన కజ్టలుగలవై ; అనగా జాజీనకట్టి గలవనుట. పడిన = భూమి పై( బడిన, ధవళచ్చత్రంబులన్‌ = వెల్లగొడుగులను, ప్రపుల్ల పుండరీకంబులు = వికసించిన తెల్లందామరలు, అని పరిభ్రాంతిన్‌ = మోహముతో, ఒడియున్‌ = గ్రహించుటకు, అజ్టాడుచున్‌ = చుట్టుపట్ల వదలక సంచరించుచు, నిపాతితవరుణంబై = పడ! బ్రోయబడిన వరుణు+డుగలదై. నింగిన్‌ = ఆకసమున; పేరెంబువాజు = పరు గెత్తుచున్న. వాహనహంసంబువలనను = వాహనమైన హంసవలనను: అనంగా వరుణవాహనమగు హంసదండములు తెగి భువి-దైళ్ళిన వెల్లగొడుగులంగాంచి తెల్లతామరలను భ్రమం జెంది తనకు( దామరలు ప్రియమైనవి గానం దనరౌతును [403]

వరుణుని దిగందోన్‌ యా వెల్లగొడుగులదరికేగి తిరుగుచుండెనని భావము. మేదుర మేదఃపంకసంకులంబులగు = దట్టమగు మేదస్సనెడు బురదచే విస్తారము లైన. రుధిరపల్వలంబులగు = దట్టమగు మేడ బురదంబోలు మేదస్సుతోడను, నిండిన నెత్తుటిచే నిండిన చిన్న చిన్న పల్లపు నేలలనని భావము. తటిసి = సమీ ప్‌ంచి. మజ్జ్ఞన (క్రీడాపరాయణంబై = మునుంగుట యనునాటయం దానక్తిగలదై, చండీ = చండితనమునంది, వడిన్‌ శీఘ్రముగా. కదలమిన్‌ = కదలకుండుటచే. కృతాంతుడు = యముండు, విడిచి. పోయినన్‌ = పోంగా, జిజకొట్టుచున్‌ జ బున కొట్టుచు, తిరుగు = సంచరించు. లులాయంబువలనన్‌ = ఎనుపోతుల వలనను: అనంగా యమ వాహనమగు మహిష మాకదనరంగమున నచ్చటచ్చట మేదస్సు తోడను రక్తముతోడను నిండిన చిన్న చిన్న గుంటలంగాంచి బురద నీటిగుంట అనుభ్రమంచెంది తనకు బురదనీటిగుంటలందు మునుంగు కోర్కి మిక్కుట ముగాన( దనస్వామి యెంత యదలించినను మొండితనము పూని కదలక యుండెననియు, దాన నాతడు దానిని విడిచి పెట్టపోయెననియుఒ బిదప నది బునకాట్టుచు నచ్చో. దిరుగుచుండెననియు. దాత్పర్యము. వమూర్శ్భిత క్షపాకరమండల నిర్గతంబై = మూర్భనందిన చంద్రుని యొక్క మండలాకృతినుండి వెడలినదై, నిర్గళథిత శృంగంబగు = జాజిన కొమ్ములు గలదైన, లాంఛభన మృంగంబున్‌ = చంద్రలాంఛనమగు కురంగమును; చంద్రునియందలి మచ్చను గొందజు కురంగమునగను గొందజు భూచ్చ్భ్చాయగను మజీకొందంజు వేజొక _ రీతిగను భావించిరనుట వ్రసిద్ధము. అం దిచ్చో గురంగరూపముననే యది నంభావితమయ్యెనని యెన్నునది. కురంగీశంకన్‌ = అండులేడి యనుభమతో, తజీమికొని = వెంబడించి, వెనువెంటన్‌ = వెనుకవెనుకను, తిరుగు = సంచరించు, పలాయిత పవమాన విముక్త కురంగంబువలనను = పాజీపోయిన వాయుదేవునిచే విడువబడిన మగలేడివలనను; వాయుదేవునకు లేడివాహనము. అతండద్దాని నచ్చోం దిగవిడిచి యుద్ధరంగమునను వీడి భయమున బాజిపోయెను. పిదప సది యుద్ధమున ౯ గొప్పులు గోల్పోయిన చంద్రలాంఛనమగు కురంగముంగాంచి [404]

యాండులేడ్‌కి6 గొమ్ములుండకుండుట సహజమాటంజేసి ప్రకృతము దీనికి( గొమ్ములు లేమించేసి యాండు లేడియను (భమనంది దాని వెంబడించి తిరుగు చుండెనని తాత్చర్యము. వైనతేయ ... నిపాచితంబులై = వైనతేయ = గరుడునియొక్క. చరణ = కాళులందలి, నఖ = గోళులయొక్క. ముఖజకొనలయొక్క. అఘాత = దెబ్బలచే, నిపాఠితంబులై = క్రింద బోయబడినవై. రణధూళి ధూసరితంబులగు = యుద్దము నందలి పరాగముచే థూపమ్రవర్ణము గలవైన. రుద్ర జటామండల మండన శశిఖబండ ఖండంబులస్‌ = రుద్ర = పదునొాకొండుగురగు నీశానులయొక్క. జటా మండల = జటాముండలములకు. మండన = అలంకారములైన. శశిఖండ = చంద్రకళల సంబంధమైన. ఖండంబులస్‌ = ముక్కలను. కర్ణపూరంబులుగాక డె కర్ణాభరణము లుగా. ఇడుకొను = పెట్టుకొనునట్టి, వేడుకన్‌ గూడ = సంతోషముతో! గూడ. ఒండారులన్‌ = ఒకరినొకరు. కడవన్‌ = అతిక్రమించుటక్రి, కేరికొను = ఉతృహించు. బేతాళ బాలికాజనంబులవలనస్‌ = బేతాళ కన్యాసమూహముల వలనను. అనంగా నేకాదళరుదుల జటామండలముల కలంకారములైన శశిబండములు గరుడనఖా వూతములచే ముక్కముక్కలై యుద్దభూమిని రాలియందలి ధూళిచే దూనరితము లయ్యనని యట్ట యాముక్కలను గర్గాధరణముగా! జేయదలంచినవారై యచటి భూతబాలిక అన్యోన్య మాముక్కలకై యహమహమికతో నొకరికన్నముందొకరు పఖుగిడుచుండీరనియు ఖావము. కదనరంగంబు = యుద్గభూమి, అభిరామంబు = మనోహరమైనది. అయ్యెన్‌. అయ్యవసరంబునన్‌ = ఆ సమయమునందు: పైని 'వర్ణించిన ప్రకారము సేవకులు. హంస, మహిషము కురంగము. బేతాళబాలికలు ప్రవర్తించుటంబట్ట, యుద్ధభూమి మనోహరమయ్యనని యొన్నునది.

విశే. ఈ సందర్భమున గని నిపుణముగా నీశానుల పరాభవమును సూచించెను గాని తక్కిన దేవతలకువపలె నిష్ణురముగా వర్ణింపండయ్యెను.

చు... హరిహయు. డాగహో్తాలితుండై యనం బాయిదిశాధినాథులన్‌ దిరుగుండు దొకుపోకు. డని తిట్టి యదల్పి నవోదయత్సయో ధరము నలంకరించు తనధన్వ మధిజ్యము చేసి గోతఖీ కరముగ బాహు లెత్తి తమకంబున సేనకు జేయివీచినన్‌. 114 తి. హరినాయుండు = దేవేంద్రుడు. ఆగ్రహోజ్వ్వలితుండై ఇ కోపముచే సుద్దిప్తుండై. ఆనినస్‌ = యుద్దమునుండి. పాబజు = పరుగెత్తు, దిశాధినాథులన్‌ = చికృతులను, తిరుగుందు = మబలుండు. పోకుపోకుండు=పోకుండుపొకుండు, అని. తిట్ట = దూషంచి. అదలళ్చి = భయపెట్టు, నవోదయత్పయోధరమున్‌ జ కొత్తగా నుదయించిన మేఘమును; అనంగాం దొలుకారుమొగులు ననుట. అలంకరించు = భూషించు: ఇంద్రధనువు వువుమునకు శోభను గలుగంజేయునదియు, సామాన్యముగః6 దొలుకారున. గల్గునదియు నగుంగదా. దినిని. బోలునదని తాత్పర్యము. తనధన్వము = తనవింటిని, అధిజ్యము చేసి = ఎక్కుపెట్టి. గోత్ర భీకరముగన్‌ = కొండలకు భయంకరమగునట్ట్లుగా; రాజులకు భయము గలుగు నట్టుగా ననియు నర్ధాింతరము బాహులు = చేతులు. ఎత్తి = పైకెత్తి తమ కంబునన్‌ = సంభమముతో. సేనకున్‌ = సైన్యమునకు. చేయి+వీచినన్‌ = రండని హస్తమెత్తి సంజ్ఞ సేయంగా. విశే. అధిజ్యము = ఎక్కుపెట్టిననారి గలది. క్‌ గిరితటము. దాకి తిరిగెడు తరంగిణియు.€ బోలె దేవతాపతియాజ్ఞన్‌ మరలి వియచ్సరవాహిని మురహరునిం బొదిని మోరముగం బోరునెడన్‌. 15 టి. వియచ్చరవాహిని దా దేవసైన్యము; దేవనది యనియు నర్ధాంతరము,

తరంగిణియుంబోలె = నదివలె. దేవతాపతియాజ్ఞన్‌ = దేవేంద్రునియాజ్ఞచే, మరలి = తిరిగి. మురహరునిన్‌ = శ్రీకృష్ణుని, పొదివి = కప్పి. మోరముగన్‌ = భయం కరముగ. పోరునెడన్‌ = యుద్ధము సేయుసమయమున. అలం. ఉపమ. ఇంద్రుని యాజ్ఞ గిరితటమువలెను, వియచ్చరవాహిని తరంగిణి వలెను. గిరి తటము తా! కువలటె నింద్రునియాజ్ఞాశ్రవణమును, మరలునదివలె సైన్యము మరలుటయు నాొప్పెను. ఉ. _ *జింగనుమోతమోగుచును టెక్కలపాములువోలె శౌదిబే

సింగిణ్‌వింట వెల్లిగొనుచితశరంబులు నూతు నొంచి ర

ధ్యాంగకము ల్దళించుచు నిజవయవంబుల. దూల్చ దేవతా

పుంగవు6. డోనరించుటయు బోరన నడ్డముసొచ్చె స్రైన్యముల్‌. 16

టీ. ఉంగను మైోతన్‌ కె అంగనుధ్వనితో. మోగుచును కె ధ్వనిచేయుచు, జెక్కలపాములువోలెన్‌ = జెక్కగలసర్పములవలె, కౌరిచేసింగిణీవింటన్‌ = శ్రీకృష్ణుని చేతియందలి సింగిణీఏంటనుండ్‌. వెల్లిగొను చితశరంబులు = (ప్రవహించు చిత్రములైన బాణములు, నూతున్‌ = సారథిని. నాంచి = నొప్పించి. రథ్యాంగ కముల్‌ = గుఖ్రములయవయవములను. దళించుచున్‌ = చీల్చుచు. నిజావ యవంబులన్‌ = తన యవయవములను. తూల్చన్‌ = సంచలింపంజేయగా: ఆనంగా శ్రీకృష్ణబాణములు ధ్వనిచేయుచు! బరంపరగా నేతెంచి యుందుని సారథిని నొప్పించి గుఖ్జములయవయవములం జీల్చి యిందుని యంగములం .... గూడ బాధించె ననుట. దేవలొపుంగవుండు = దేవేంద్రుడు, ఒనరించుటయున్‌ = వెనకదీయంగానే, బోరనన్‌ = శ్రీఘముగా. సైన్యములు, అడ్డముసాచ్చెన్‌ = మధ్యపడెను. మ. దుది నొక్కించుక కంక రేక నమరోన్మాదంబునం వేర్చిబె

ట్లిద మై తాంకినదేవతారథికకోటిం గిట్టి తూలించెను

• తింగున మోము మైయుచును [407]

ననన న

స్మద చేదండఘటాత మశ్చయనిశమ్మన్యంబు. దత్స్రైన్యమున్‌

గదచే శార్జ్యముచే రధాంగకముచేం గంసారి హింసారతిని. 17

ట్‌. మదిన్‌ = మనస్సునందు, ఒక్కించుక = కొంచెమైనను. శంక = సందేహము. లేక : అనగా మనము శ్రీకృష్ణుని గెల్వగలమా యను విచారమును మానియనుట, సమరోన్మాదంబునన్‌ ఇ యుద్దోన్మత్తతచే, పేర్చి = విజృంభించి. బెట్టిదమై = భయంకరమై, ఠాంకిన = ఎదుర్కొనిన, దేవతారధికకోటిన = సురరథికులగులవు ;: రధములనున్న సురలననుట. ఉన్మద.. నిశమ్మన్యంబున్‌

• ఉన్మద = అధికమదముగల. వెదండఘటా = గజబ్బందములనెడు, తమశ్చయ = చీంకటులచే, నిశమ్మన్యంబున్‌ = రాత్రియనితలంపందగినట్టి, తత్చైన్యమున్‌ = ఆదేవసైన్యమును. గదచేన్‌ = కౌమోదకిచేతను, శార్జ ముచేన్‌ = శార్జ మను ధనువుచేతను, రధాంగకముచేన్‌ = సుదర్శన మను చక్రముచే, కంసార్ది = శ్రీకృష్ణుడు, హింసారతిన్‌ = హింసయందైన యాసక్తితో ; ఆనంగా హింసింతునను నుల్నాహ ముతో ననుట, కిట్టి = లొడరి, తూలించెన్‌ = పాజ౮దోలెను, ఉ. సైనికు "లెల్ల నంత రణసన్నహనం బెడలించి పాఠీన

న్నానయు నచ్చలంబు మది నాటుకొనంగం గపోలమండలి

దానమిళద్విరేవనినదంబుల ఘీంకృతి సందడింప వె

ల్లేనుంగు మీంద డీకొలిపి యింద్రుండు( డుపేంద్రునిం దాంకెనుద్ధతిన్‌. 18

టీ అంతన్‌. సైనికులెల్లన్‌ = సేనలోనివారెల్లను, రణసన్నహనంబు = యుద్ధ సన్నాహమును, ఎడలించి = నడలించి; అనగా యుద్ధయత్నమును విడిచి యనుట, పాజినన్‌ = పాజతీపోంగా, నానయున్‌ = సిగ్గును, అచ్చలంబున్‌ = అగ్రహ మును. మదిన్‌, నాటుకొనంగన్‌ = నాటంగా, కపోల.... నినదంబులన్‌ - కపోల మండలీ = గండసన్టలనినదంబులన్‌ = ధ్వనులతో, ఘీంకృతి = ఘీంకారము. సందడింపన్‌ = సందడి చెయంగా; కలిసికొనంగా ననుట వెల్లెనుంగున్‌ = తెల్ల

పారిజాతాపహరణము పంచమాశ్వాసము

యేనుగగు వైరావతమును,. మీందన = శ్రీకృష్ణునిపైకి. డకొలిపి = పురికొలిపి. ఉద్ధతిన్‌ = గర్వముతొ. ఇంద్రుండు, ఉపేందునిన్‌ = ఇంద్రావరజుని శ్రీకృష్ణుని. తాంకెస్‌. క. పునరాగతు. డగుమమఘవునిం

గనుంగొని తస్మమోల నున్న కామినినెమ్మో

మున దృష్టి నిలిపి మురమ

ర్ధను. డిట్లను హాసగర్పిత* కోధోక్తిన్‌. 19

టే. పునరాగతు(డగు = తిరుగవచ్చిన, మఘవున్‌ = ఇందుని, కనుంగొని = చూచి. తనమైోలన్‌ = తనయెదుట. ఉన్నకామినినెమ్మోమునన్‌ = ఉన్నస్రేయొక్క మనోహరమగు ముబమునందు: సత్యమొగమునందనుట. దృష్టి = చూపును, నిలిపి. హాసగర్భితక్రొధోక్తిన్‌ = నగవుచే గర్భిలమైన కోపాక్తితో, ఇట్లనున్‌ = ఇట్లనెను.

విశే. సత్యమొగమున. జూపునిల్పుటకు. దన పౌరుషాతిశయమును. వాసవుని పరాభవమును బైయసికి6 బకాశింపంజెయుటయే ఫలమని (గ్రహించునది. ఉ. అచ్చరలేవు లెల్ల నగ నాహవభూస్థలిం దాను( దోడుగా

వచ్చిన తద్దిశాధిపతివర్గములుం దల లూడం. బాతీయు

న్మచ్చటులాస్తమట్టన మనంబున నెంచక నానగండయ,

వచ్చినవాండు చూచితివె వాసవునిం గమలాయతేక్షణా! 20

టీ. అచ్చరలేమలెల్లన్‌ = అప్పరసస్త్రీలెల్లరు. నగన్‌ = నవ్వంగా. ఆహవ ఖూస్టలిన్‌ == యుద్ధభూమియందు, తొనున. తోడుగాన్‌ = సహాయముగా. వచ్చిన. తద్దిశాధిపత్‌వర్యములున్‌ = ఆ దిక్పాలురును, తలలు, ఊడన్‌ = ఊడ.గా: అన గల దలవెలడుకలు వీడంగా ననుట. పాభటీయున్‌ = వరుగెత్తియు. మచ్చటులాస్త్రఘట్టనన = నాసంబంధమైన త్‌క్సములగు వస్తములరాపిడీని, 2. ప్రాధోక్తిన్‌ [ 409

మనంబునన్‌ = మదియందు, ఎంచక = గణీంపక, నానగండయ, = సిగ్గులేనివాః డై, వచ్చినవాండు, కమలాయతేక్షణా = పద్మమువలె దీర్ధములగు కన్నులు గలదానా! వానవునిన్‌ = ఇంద్రుని, చూచితిప = చూచితివా.

వ్యా- విశే. వచ్చిన వాండు : వచ్చె ననునర్థమున వర్తమానకాలిక ప్రయోగము, “వచ్చినవాండు ఫల్లును6 డవళ్యము గిల్లు మనంగరాదు” అని తిక్కన భారత ప్రయోగము. “తలలూడన్‌” అనుచో "తల' అనుదానికి. లక్షణాశక్తి నంగీకరించి శిరోజవముర్ణవుు చేయవలయును. లేదా “తలలూడ” ననుదానికి. దలలు బ్రద్దలగుట యనియైన నర్థము చెప్పవలయును. ఉ. చూడుము నన్ను నంచు మధుసూదను. డమ్మరి. బోసి తద్భుజా

(కోడము గాండ నేసిన నకుంరితుండై సురరాజు కృష్ణునీ

రేడుశరంబుల న్ధగకులేశ్వరు ముప్పదిరెంట నేసెంబే

ర్వాడి తదన్యదికృతులు [గ్రక్కున గంధగజాధిరూఢులై. 21

టి. చూడుము, నన్నున్‌, అంచున్‌; అనంగా నా (ప్రతాపముం బరీక్షింపు మనుట, మధుసూదనుండు = శ్రీకృష్ణుడు, అమ్ముూూబాణము, అరిన్‌ = అల్లెత్రాట్‌ యందు, పోసి = కూర్చి, తద్భజాకోడము వర దేవేంద్రుని భుజమధ్య ప్రదేశము, కాండన్‌ = గ్రుచ్చుకొనునట్ట్లు, ఏసినన్‌ = ప్రయోగింపంగా, అకుంరితు(డై = మొక్క వోనివాండై; అనగా నొప్పినందనివాండనుట, సురరాజు=దేవేంద్రుండు. కృష్ణున్‌, ఈరేడుశరంబులన్‌ = ఈరు+ఏడు = పదునాలుగు బాణములచేతను, బగకు లేశ్వరున్‌ = గరుడుని, ముప్పదిరెంటన్‌ = ముప్పదిరెండుబాణములచేతను, ఏసెన్‌, పేర్వాడి = మిగులవాడి, తదన్యదిక్పతులు = దేవేంద్రునికన్న నితరులగుది క్పాలురు : అనగా దేవేంద్రుడు తన పరాక్రమముం జూపుటయు., దాము చూపంజాలకుండుటయు ననుసరించి దిక్పాలురు వస్‌వాండిరనుట. గ్రక్కునన్‌ =శిఘముగా. గంధగజాధిరూఢులై = మత్తగజములనెక్కినవారై, ముందటిపద్యముతో నన్వయము.

[410]

పారిజాతాపహరణము. పంచనూశ్వాసము

చ. అనలుండు రెండు మూండు యముండానురనాథుండు నాలుగైదుతో

యనిధివు. డాబు గంధవహుండర్థపు. డేడు మహేశుండెన్నిదిన్‌

మఘనవిశిఖంబు లేయ మురథున్మరు: డన్నియు. దెంచి శార్జసం

జనితమహోగ్రభల్లముల జర్దరితాంగుల. జేసె నందజన్‌. 22

టీ. అనలుండు=అగ్ని. రెండున్‌ = రెండు బాణములను, యముండు,

_ మూండున్‌, అమరనాథుండు = నిర్మతి, నాలుగు, తోయనిధిపుండు = వరుణుడు,

ఐదు. అబు. గంధవహుండు = వాయుదేవుండు, అర్జపుండు = కుబేరుండు. ఏడు, మహేశుడు = ఈశానుడు, ఎన్మిదిన్‌. ఘనవిశిఖంబులు = గొప్పబాణ ములు, ఏయన్‌ = ప్రయోగింపంగా, మురఘన్మరుండు = మురాసురహంత యగు శ్రీకృష్ణుం డు, అన్నియున్‌ = ఆ బాణములెల్లను, త్రుంచి = ముక్కలుగాండేసి, శార............ భల్లములన్‌-శార్డ =శార్డ మను తన ధనువునుండి, సంజనిత = పుట్టిన, మహోగ్ర= మిక్కలి క్రూరములైన. భల్లములన్‌ = బాణములచే, అందున్‌ = ఆ దికృతులనెల్లను, జర్జరితాంగులన్‌ = వివశమగు నవయవములు గలవారినిగా, చేసేన్‌.

విశే. ఇందింద్రుని ప్రథమదిక్పతిగా నెంచి ప్రదక్షిణక్రమమున దిక్పాలురు నిర్దిష్టులైరి. అపు డగ్వ్యాది దిక్పాలురకు రెండవదిక్పతి మూ డవదికృతియను మున్నగు సంజ్ఞలు గల్లును. దాని ననునరించి యెన్నవదిక్కున కధివతిల్రైన వాండన్ని బాణములనే ప్రయోగించె నని కవి చమత్కారముగా. జెప్పినాండు. ఆ. చేల్నుమానియందు వేడుకపడుకూర్మి

సతులకోర్కి దీర్పం జాలి యవ్వుడు

హరియు హరియు. బోరి రన్యోన్యజయకొంక్ష

ననురజీవితాపహాశుగముల. 23

టీ. వేల్పుమానియందున్‌ = కల్పివృక్షమందు, వేడుకపడు = సంతోషపడు నట్ట : అనంగా6 గల్పవృక్షమునం దాసక్తలైన యనుట, కూర్మిసతులకోర్కి =

ప్రాయసళులకోర్కిని; శచికి సురద్రుమము ప్రేయతమము. సత్యకును బ్రియత మమే. కాన నిర్వురు సతులును గల్బకమునందు. గోర్కిగలవా రనుట. తీర్చంజాలి = చక్క. జేయజాలి అప్పుడు = ఆసమయమున. హరియుస్‌ = ఇంద్రుండును, హరియున్‌ = శ్రీకృష్ణుండును, అన్యోన్యజయకాంక్షన్‌ = ఒకరినొకరు జయింపవలె ననుకోర్కితో, అసురజీవితాపహాపగములన్‌-అసుర = రాక్షసులయొక్క, జీవిత = (ప్రాణములను, అపహ=నశింపంజేయునట్టి, ఆశుగములస్‌ = బాణములచేత, పోరిరి=యుద్ధము చేసిరి.

వ్యా-విశే. ఇందు యుద్ధము చేయ నిద్దజికిని బేరొకటే యనియు. యుద్ద " కారణము నొకటే యనియు, వారి బాణముల నస్వభావముగూడ నొక్కరీతిదే యనియు. గవి చమత్కారముగా వచించినాండు. అశుగ = శీఘముగ6 బోవునది కథక. _మురహరబలహరులిట్టాం

డొరుతూపులం గప్పంబడుట నొదవించిరి త

మ్మిరువుర6 గను6గొన దివిరెడు

గరుడోరగముబులకోరికకు విఘ్నంబుల్‌. 24

టీ. మురహరబలహరులు = మురాసురుని జంపిన శ్రీకృష్ణుండును. బలా సురుని సంహరించిన దేవేంద్రుండును; ఆనురసంహారమున నిద్దజును సములే యనుట. ఇట్లు = ఈతీరుగ, ఒండొరుతూపులన్‌ = ఒకరిబాణములచే నొకరు, కప్పంబడుటన్‌ = అచ్చాదితులగుటచే, తమ్మిరువురన్‌ = తమ్ము నిర్వురను, కను గొనన్‌ = చూచుటకు, తివిరెడు = యత్నించెడునట్టి, గరుడోరగముఖులకోరికకున్‌ = గరుడులు నురుగులు మొదలగు వారి యొక్క కోరికకు, విఘ్నంబుల్‌ = అంతరాయములు. ఒదవించిరి = పుట్టించిరి.

భా. గరుడాదిఖచరులు దేవేంద్రకృష్ణుల యుధ్ధకౌశలముం గాంచ దివి నుండి రనియు. వా రొండొారుబాణముల యాచ్చ్భాదనమున వారికి. గన్చడకుండి రనియు భావము అలం పర్యాయోక్తి.

(2)

చ. అలుంగుల దట్టమై పాడమునగ్ని కణంబులు సోంకి పైగజుల్‌

వొలిసియు. దొంటివేగముడివోక [క్రమంబున నొండొకంటి. బిం

జలుగొని (తోచికొంచు శరసంవుము లక్ష్యము దాంకు విస్మితా

ఖీలసురసిద్ధసాధ్యముగ6 గృష్టుడు జిమ్హుడు. బోరనయ్యెడన్‌. 25

టి. కృష్ణుడున్‌, జిష్టుడున్‌ = దేవేంద్రుండును, పోరన్‌ = కలహింపంగా, అయె్య్యడన్‌ = అసమయమున, అలుంగున్‌ = బాణములనుండి, దట్టమై = సాంద్రముగా, పాడము = పుట్టునట్టి, అగ్నికణంబులు = నిప్పుకలు, సోంకి = అంటి, పైగజుల్‌ = పైనున్న అెక్కలు, పాలిసియున్‌; అనంగాం గాలిపోయిన వనుట. తొంటి వేగము = టెక్కలున్నపుడు గల త్వర, ఉడివోక= నశింపక, (గ్రమంబునన్‌ = వరునగా, ఒండొకంటిన్‌ = ఒకటినాకటి, పింజలుగాని = గుచ్చుకొని, లోచి కొంచున్‌ = రాపాడుచు, శరసంఘము = బాణసమూహము, విస్మి తాఖిల సురసిద్ధ సాధ్యముగన్‌ = ఆశ్చర్యము నందిన సమస్తమైన సురలు, సిద్దులు, సాధ్యులు నగునట్టుగా, లక్ష్యమున్‌ = చేరవలసిన చోటున్‌, తా6కున్‌ = అంటును.

భా. ఇందోపేంద్రులు ప్రయోగించుకొను బాణముల రాపిడీవలన నగ్ని కణములు రేంగి యాబాణముల టెక్కలు దగ్గము లయె్యననియు, టెక్కలు లేకున్నను నా బాణములు వేగము వీడక పరన్పరము రాపాడుచు నేగి వుంఖాను పుంఖముగ లక్ష్యములందు. దగుల్కొనుచుండెననియు, నాకృత్యమును జూచి సురసిద్ధసాధ్యాదిఖచరులాశ్చర్యము నందిరనియు భావము. అలం. అతిశయోక్తి. తే. ఘోరముగ మింట. బందిరిగొని జగంబు

నందముగం జేయునిరువురయంపగములు

నొండొకటి దా(కి కొమ్మంట లొదవి తామ

చూర్ణమైై పోవ ముద మయ్యె. జూవజకున్‌. 26

[43]

టీ. ఘఫోరముగన్‌ = భయంకరముగ, మింటన్‌ = ఆకాశమున, పందిరిగొని = పందిరివలెనొప్పి, జగంబున్‌ = లోకమును, అంధముగన్‌ = (గుడ్డిదిగ, చేయు = చేయునట్టి, ఇరువురయంపగములున్‌ = ఇంద్రోపేంద్రుల బాణసమూహములు ; బాణముల సమూహము లాకసమున వ్యాపించి పందిరివేసినట్లు గప్పియుంట సూర్యరశ్మి భువిపై బడలేదనియు దాన లోకమంధమయ్యననుట. ఒండొకటిన్‌ = అన్యోన్యము, తా6క్‌ = ముట్టీ, క్రొమ్మంటలు = శ్రొత్తమంటలు, ఒదవి=పుట్టి, తామ = తమకుందామే, చూర్ణమై = భన్మమైై, పోవన్‌ = నశింప6గా, చూపజకున్‌ = చూచువారలకు, ముదము = సంతోషము, అయ్యెన్‌ = సంభవించెను. అట్టీ (రూరనారాచము లేరి కెట్ట బాధ యొదవించునో యని భయపడుచుండ నవి తామే చూర్ణమగుటంజేని చూపజకు సంతసమయె్యనని భావము.

వ్యా - విశే. అమ్ము+గములు = అంపగములు, సమానమున. గోండొకచో నామ్వాదికనువమ్యూదుల మువర్టంబులు పజ్బవర్థంబులగును. చూపటు=ఇది బహువచనము. క. అలనాటినన్ను మజచితె

నిలు నిలుమీ తగిన యాజ్ఞ నీ కీదె యంచుం

బులుంగులటేని మహాంద్రు

డలుంగులపెనుగూంటం జిక్కునట్టుగ నేసెన్‌. 27

టి. మహేందుండు = దేవేంద్రుండు, అలనాంటి నన్నున్‌ = ఆనాండు నీతో యుద్ధము చేసిన నన్ను; గరుడు( డమృతము నపహరించునపుడు దేవేంద్రు( డఉడ్డు తగిలి యుద్ధము చేసెననుట, మజిచితె = మజచితివా? నిలునిలుమీ = నిలువును నిలువుమ, నీకున్‌, ఇదె = ఇదిగో, తగినయాజ్ఞ=తగిన శిక్త అంచున్‌, వులు6(గులథేనిన్‌ = వక్తీంద్రుండగు గరుడుని, అలుంగుల సపెను6గూటన్‌ = బాణనిర్మితమైన పెద్దగూడునందు, చిక్కునట్టుగన్‌ = కట్టునట్టునట్టుగ, ఏసెన్‌,

విశే. పక్షి గూడునం దుండుట నైజము గాన6 బక్టీంద్రమగు గరుడున కలు. గులపెనుగూడే యింద్రుండేర్చజచెనని చమత్కారము. నిలువుమీ+నిలువుమీ = నిలునిలుమీ, మధ్యము మువర్ణమునకు లోపమును గడనవ్రాయికీ లోపంబును గల్గెను. అలం. పరికరము. మ. అలుకం గంసవిభేది నందకముచే నయ్యస్తము ల్లుంచి వే

బలుదూవుల్బథఢ ముష్టి. గూర్చి బలబ్ధిదృదేభకుంభంబు ప్ర

క్కలుగా నేసిన6 బోరునం దొరంగె ముక్తాశ్రేణీ పైపై హిమా

చలశళ్ళంగౌవతర న్నభశ్చరధునీచంచడత్రవాహాకృతిన్‌. 28

టీ. కంసవిభేది = శ్రీకృష్ణుండు, అలుకన్‌ = కోపముతో, నందకముచేన్‌ = నందకమను కత్తిచే, అయ్యస్రముల్‌ = అయస్త్రములను, (తుంచి, వే=శీఘముగ, బలుదూవుల్‌ = విస్తారములైన బాణములను, దృఢమైన ముష్టిచే, కూర్చి = సంధించి, బలభిద్భద్రేభకుంభంబు జు దేవేందుని మంగళగజముయొక్క కుంభ స్థలము; అనగా నైరావతకుంభ మనుట, వక్కలు, = ముక్కలు, కాన్‌ = అగునట్లు, ఏసినన్‌, హిమాచల ..... కృతిన్‌-హిమాచల = మంచుకొండయొక్క, శృంగ = శిఖరము నుండి, అవతరత్‌ = జూజుచున్న నభశ్చరధునీ = మిన్నేటియొక్క, చంచత్‌ = గంతులిడు, ప్రవాహ = నీటివెల్లువయొక్క, ఆకృతిన్‌ = రూపమువంటి రూపముతో, పైపైన్‌ = మీందుమీ(దుగా, ముక్తాశ్రేణ్‌=ముత్యములపంక్తి, బోరునన్‌ = బోరుమని, తొరంగెన్‌ = జూటెను.

విశే. ఐరావతము తెల్లనిదిగాన దానిని తెల్లనగు మంచుకొండతోను, నద్దాని కుంభములనుండి జాజు తెల్లని మంచిముత్తియములచాలును నప్పర్వత శిఖరమునుండి దిగు మిన్నేటిపవాహముతోను బోల్చ్బంబడినవి, అలం. ఉపమ.

కరీంద్రకుంభములు ముక్తాఫలాశములనుట సుప్రసిద్ధము.

[45]

[పారిజాతాపహరణము | [పంచమాశ్వాసము వ. ఇతని కితండె సొటి యగు నీతని కీతడె సాటి వచ్చునొం డ్లితరులు వీరి. బోలంగలరే యను చారణసిద్ధసాద్యసం స్తుతులు సెలంగె నారణము చూచి రణాశనమౌని నింగిపై( , ' గుతుకరసాతిరేకమున6 గుంచియ వీచి నటించె నయ్యెడన్‌. 29 టీ. ఇతనికిన్‌, ఇతండు, సాటి, యగున్‌, ఈతనికిన్‌, ఈతండె, సాటి వచ్చును ఒండ్లు+ఇతరులు=పరులు, పోలన్‌ = సాటియగుటకు, కలరే, అను, చారణ సిద్ధసాధ్యసంస్తుతులు = చారణాదులస్తోత్రములు, చెలంగెన్‌ = ఒప్పెను. అరణము చూచి, రణాశనమాని = కలహభోజనుండు నారదుడు, నింగిపైన్‌ = ఆకాశము పైని కుతుకరసాతిరేకమునన్‌ = సంతోషాతిశయముచే, కుంచియ= నెమిలికుంచెను వీచి = ఆడించి, అయ్యెడన్‌ = ఆసమయమున, నటించెన్‌ = నాట్యము చేసెను అలం. అనన్వయము. సీ. కినిసి బిడొజుం డాగ్నేయాస్త మడరింప నది శార్జి తేజంబునందు డీందె. గనలి వృద్ధశవుం డనిలాస్త మేసిన నది యదూద్యహునూర్పునందు డిందె నలిగి బలారి సౌరాస్త్రంబు నిగిడింప నది శౌరివలచూడ్కియందు డిందె సడరి యింద్రుండు బ్రహ్మాస్తంబు పయి కొల్ప నది మురాంతకునాఖియందు డిందెం ఆ. _బాకదమనముక్తపాశువతాస్తంబు హరినిజార్థతనువునందు డిందె నేమి సేయవచ్చు నీశ్వరుం డఖిలాత్ముం క డతని గెల్వం దనకు నలవి యగునె, ననా

ట్‌ తడ్‌స్‌ = కోపంచి. విడౌజుండు = దేవేంద్రుడు, ఆగ్నేయాస్తము = అగ్ని దేవతోకమైనయస్రమును, అడరింపన్‌ = విజృంభింపంజేయగా అది = ఆయస్త్రము, కార్చి తేజంబునందుస = శ్రీకృష్ణుతేజస్సుసందు, డిందెన్‌ = లీనమయ్యెన: శ్రీకృష్తుడు సర్వదేవతాత్మకుండగుట తేజోరూపమగు నయ్యస్త్ర మాతనితేజమున లినమయ్యె ననుట. కనలి = కోపించి. వృద్ధశవుండు = ఇంద్రుండు, అనిలాస్తము = వాయుదేవతాకమగునస్తముసు. ఎసినస్‌ = ప్రయోగింపంగా. అది. యదూద్వహు నూర్చునందున్‌ = యాదవకులోద్దారుండగు శ్రీకృష్ణునినిట్టూర్పునందు, డిందెన్‌: సర్వాత్ముండగు త్రీకృష్ణభగవానుని యందు వాయురూపమగునయ్య స్త్ర మాతని వాయువునం దడంగెననుట. అలిగి = ఆ=గహించి, బలారి = సురపలి, సౌరాస్త్రంబుస్‌ = సూర్యదేవతాకపుగునస్త్రమును, నిగిడింపన్‌ = వ్యాపింపంచేయంగా. అది. శౌరివల చూడ్కియందుస్‌ = శ్రీకృష్ణుని దక్షిణనేత్రము నందు, డిందెస్‌ : సూర్యదేవతాకమగు నయ్యస్త్ర మాతని సూర్యనేత్రమునందడంగెననుట. భగవానుండు సూర్యచంద్రనేత్రు( డగుట పురాణప్రసిద్ధము. అడరి = విజృంభించి. ఇంద్రుండు, బ్రహ్మాస్తంబు, పయికొల్పన్‌ = మీందుకొల్ప్బంగా, అది. మురాంతకునాభియందుస్‌ = శ్రీకృష్ణునిబోడ్డునందను. డిందెస్‌ బ్రహ్మదేపతాకమగు నయ్యస్త్రము బహ్మోద్ధవస్థానమగు నాతని నాభికమలమున నడంగెననుట కొమరుని ప్రతాపము తండ్రిపై. బోకుండుటయు.. గుంరితమగుటయు వైజములుగదా! పాక... స్తంబు -పాకాసురశిక్షకుండగు దేవేంద్రునిచే, ముక్త = విడువ బడిన, పాపపతాస్త్రంబు = శివదేవతాకమగు నస్త్ర్రము. హరినిజార్హతనువునందున్‌ = శ్రీకృష్ణుని సంగోరుశరీరమునందు, డిందెన్‌ శివకేశపు లభిన్నులగుటంజేసి శ్రీకృష్ణుండు ౩వస్వరూపు(జే యగును. మజియు నిచ్చో భగవంతుని హరిహరస్వరూపముగ కవి భావించుటంచేనస్‌ శివదేవతాకమగు నాయన్హ మాతని యర్ధ్థాంగశివరూపమున నడంగెనని యెన్నవలెను. ఏమి, సేయన్‌, వచ్చున్‌ = ఏమిచేయుట కింక వీలగును? ఈశ్వరుండు. అఖిలాత్ముడు = సర్వన్వరూపుండు. అతనిస్‌ = ఆసర్వాత్ముని. గెల్వన్‌ = జయించుట. తనకున్‌ = దేవేంద్రునకు. అలవి = శక్యము. అగునె = అగునా?

పారిజాతాపహరణము పంచమాశ్వాసము |; _. విశే. ఇందు గని శ్రీకృష్ణుని సర్వాత్మకుండును. సర్వస్వరూపుండును. హరిహర రూపుండు నగు పరమాత్మగా భావించి యిట్టివర్ణనము నొనర్చెనని గ్రహింప వలయును, చ. తజీగొని యంతలోన మధుద్దైత్యృహరుండు మహేందుశింజినిం గొజనెలతూవునం దునిమి క్రూరతరం బగుభల్ల మొక్కట న్నటీకినం గూలె దదృసవునామనకల్పిత మైన టెక్కియం బొజలుచు నోరుగాలి మొదలూడంగ.6 గూలెడు (మానికైవడిన్‌. 31 టీ. తజి = సమయమును. కొని = పొంది: సమయము చూచి యనుట. ఆఅంతలోనన్‌, మధుదైత్యహరుండు = మధునసూదనుండు: శ్రీ కృష్ణుండు, మహేంద్రు శింజినిన్‌ = దేవేంద్రుని వింటినారిని, కొజనెలతూపునన్‌ = అర్జ్భచంద్రబాణముచేళత, తునిమి = తెంపి. (మూరతరంబగు = మిక్కిలి గ్రూరమగు, భల్లమొక్కటన్‌ జ. బాణము న్గొక దానిచే, నజికినన్‌ = బండింపంగా, తద్ధనమనాఘనకల్పితమైన = ఆ దేవేంద్రుని వార్షికవేఫఘముచే, జేయంబడిన, బెక్కియంబు = పతాకము, ఒజలుచున్‌ = ఒరంగి పోవుచు: అనంగా (వాలుచు ననుట. ఓరుగాలిన్‌ = యుంర్వుం మారుతముచే, మొదలు = మూలము, ఊడగన్‌ = 'పెల్లగిలంగా, కూలెడు = భువి పై( బడెడు. మానికైవడిన్‌ = చెట్టురీతిగ. కూలెన్‌ = త్రెళ్లెను. భా. శ్రీకృష్ణుని యర్ధచంద్రబాజణాఘాతమున నింద్రుని టెక్కెము రుంరయూ మారుతముచె వైళ్లూడిపడిన తరువువలె. దైల్లెనని తాత్పర్యము. వ్యా. విశే. కొటి = కొజంతగల. నెల = చందుండు. తద్రూపమైన తూపవు = ఆర్ధచంద్రబాణము. టెక్కియంము. రూ. టెక్కెము. శా. భుగ్నభూకుటిదుర్మభఖుం డగుచు నాస్ఫోటించుచు న్లోనిరో షాగ్నిజ్వాలలు బాహ్యనిర్గతము లైన ట్లుత్కటారుణ్యని ర్మగ్నంబై కనువట్టులోచనసహృం బొప్ప మౌర్వీలతా భగ్నం టైనశరాస *మున్విడిచి జంభ ద్వేషి యత్యుగ్రతన్‌. ఏ2 | * నం బుడ్‌గి జంభ. [418] -

ట్‌. జంభద్వేషి = జంభానురళత్రువగు నింద్రుడు. భుగ్నభూకుటి దుర్ముఖుండగుచున్‌ = వంచంబడిన బొామముడీచే వికృతమైన మొగము గలవా డగుచు, అస్ఫోటించుచున్‌ = అప్పళించుచు, లోని రోషాగ్నిజ్వాలలు = లోపలనున్న కోపమనెడు నగ్ని యొక్క మంటలు, బాహ్యనిర్ల్ణతములైనట్ట్లు = వెలుపలికి - వెడలివచ్చినవన్న రీతిగ. ఉత్కటారుణ్యనిర్మగ్నంబై = అధికమగు నెజుపు రంగునందు మునింగినదై, కనుపట్టు = అగపడునట్ట, లోచనసహస్రంబు కా నేత ముల వేయి; అనగా వేయికన్ను లనుట. ఒప్పన్‌ = ఉండంగా, మౌర్వీలతా భగ్నంబైన = లతనుబోలువారిత్రెగిన, శరాసమున్‌ = ధనువును, విడిచి, అత్యు (గ్రతన్‌ = మిగుల నుగ్రత్వముతో, ముందటిపద్యముతో నన్వయము.

భా. తన ధనువునారియు టెక్కెముం దెగంగా నింద్రుండు బొమముడిని వికృతమైన మొగముగలవాండై మదినున్న రోషాగ్నిజ్వాలలు పైకి వచ్చినచో యన్నట్లు కన్ను అత్యంతారుణములై యొప్పంగా నల్లెత్రాండు తెగిన యవ్వింటిని వీడి చండు6 డై వజాయుధముంబూనెనని భావము.

విశే. రౌదరసమును దదనుగుణమగునారభటియు నిందు. గననగును. చ. కులవసుధాధరావలికి. గుంటితనం బొదవించె నెద్ది యా

బలితవుంగైదువుం గొని సువర్వకులాగ్రణి వేయు(గన్నులం

దలకొని కౌస్తుభన్తబకితం బగుశౌరియురంబు సూచిన

న్హలజదళోదరోదకముచాడ్పువ నల్గలనాడెి లోకముల్‌. 33

టీ. ఎద్ది = ఏది, కులవసుధాధరావలికిన్‌ = కులపర్వతపంక్తికి, కుంటి తనంబున్‌ = గతినిరోధమును, నడువలెకపోవుట ననుట. ఇంద్రుండు పక్షముల నతీకిన కతనం బర్వత శ్రేణినంచరింప శక్తి లెనివయ్యెను గాన వజ్రాయుధము పర్వతములకు. అబలితపుంగైదువున్‌ = అబలిష్టమైన యాయుధమును (వజ్రా యుధమును) కొని =స్వీకరించి, సుపర్వకులాగ్రణి = దేవకులాగ్రణి యగు నింద్రుండు, వేయు6గన్నులన్‌

పారిజాతాపహరణము పంచమాశ్వాసము = సహస్ర నేతములచేతను, తలకొని = పూని. కౌస్తుభస్త బకితంబగు = కౌస్తుభమణిచే నలంకృతమగు. శారియురంబున్‌ = శ్రీకృష్ణుని వక్తస్థ్రృలంబును, చూచినన్‌ = చూడ గౌ, జలజదళోదరోదకముచాడ్చునన్‌ = తామ రాకు నడుమనున్న నీటివలె, లోకముల్‌

• = జగములు, అల్లలనాడెన్‌ = సంచ లించెను. అనంగా గడగడ వడంక ననుట. విశే. కులపర్వతములు : 1. మహేంద్రము, 2. మలయము. 3. సహ్యము,

4. శుక్తిమంతము, 5. గంధమాదనము 6. వింధ్యము, 7. పారియాత్రము. విశే. కులపర్వతములు :- 1. మహేందము, 2. మలయము, 3. సహ్యము,
5. శుక్తిమంతము, 5. గంధమాదనము, 6. వింధ్యము మ. పారియాత్రము. ఉ.. వీరుండ నౌదు దీనిబలువేటున కోరిచి నిల్పికేని యం భోరుహనాభ! యంచు సురప్పుంగవుం డప్పుడు లోకభీకరా కారత నిల్చి వీతిపరికంపితులై సుర లూహలేది హా హారవము ల్పటింప6 గులిశాయుధరాజము. బూంచి వైచినన్‌, ప్రతీ టీ. అంభోరుహనాభ = పద్మనాభ దీనిబలువ్రేటునకున్‌ = ఈ వజ్రా యుధము యొక్క గొప్పదెబ్బకు, ఓరిచి నిల్చితివి+ఏని = ఓరిచి నిల్చిజేని = సహించితివేని, వీరు డవు = పరాక్రమమము గలవాండవు, జెదు = అగుదువు, అంచున్‌ = అనుచు, సురపుంగతన్‌ = లోకములకు వెజిపు(గొల్పు నాకారముతో, నిల్చి, కర్త సురపుంగవు డు, భీతి పరికంపితులై = భయముచే గడగడ వడంకువారై, సురలు = దేవళలు, ఊహలు = తలంపులు = ఏది = విడిచికొని; అనంగా నేమి చేయుటకు. దోపక నిశ్చేష్టుటై యనుట, హాహారవముల్‌ = హాహా యను ధ్వనులను, ఘటింపన్‌ = చేయ గా కర్త సురలు, కులిశాయుధ రాజమున్‌ = ఆయుధ శ్రేసమగు వజమును, పూంచి = ధరించి, వైచినన్‌ = వేయంగా: అనగా బ్రయో గింప(6గా ననుట. విశే. పూంచి, రూ. పూనిచి, పూంచి, పూన్ని..

మహాస్రగ్ధర -

శత ధారాజాయమానజ్య్వలనముఖశిఖాచ్చాదితాభస్థలంబై

వితతాభీలధ్వని శ్రీవిలసనబధిరోద్విగ్నదిగ్యారణంబై

కృతలోకాలోకముఖ్యాఖిలగిరిచలనక్షిప్త్రభూమండలంబై "

పతయాళుద్వాదశాత్మపకరఖరకరౌపమ్యమై యేంగు దేరన్‌. 35

టీ. శతధారా..... స్థలంబై-శతాధారా = నూజఅంచులనుండియు, జాయమాన = పుట్టుచున్న, జ్వలనముఖ = అగ్నిముఖములయొక్క, శిఖ = జ్వాలలచేత, అచ్చ్భాదిత = కప్పంబడిన, అభస్థలంబై వ ఆకాశప్రదేశముగలదై ; వజాయుధపు నూజంచులనుండియు నగ్ని జ్వాలలు వెడలుచున్నవనియు నమ్మంట లాకసన మును గప్పినవనియు భావము. వితతా.... దిగ్వారణంబై-వితత= విస్తారమైనట్టి, ఆఖభీలధ్వని = భయంకరశబ్దముయొక్క, శ్రీ = శోభముయొక్క, విలనన = ప్రకాశముచే, బధిర = చెవుడుగలిగినట్టివైన, ఉద్విగ్న = నంక్షోభపడునవైన, దిగ్వారణంబై = దిగ్గజములు గలదై; వజాయుధవేగమువలని భయంకర శబ్దము వ్యాపించి దిగజములకు చెవుడును గలంతను గలుగంజేసెనని భావము. కృత..... భూమండల౦బై-కృత = చేయబడిన, లోకాలోక = చక్రవాళపర్వతము, ముఖ్య = మొదలగు, అభిల=నమస్తములైన, గిరి = కొండలయొక్క, చలన = కదలుట చేత, క్షిప్త= ఎగంజిమ్మబడిన, భూమండలంబై = భూతలము గలదై ; అనంగా వజాయుధ వేగముచే+ జక్రవాళాదిపర్వతములు గదలెననియు దాన భూములు పైకుభికెననియు. దాత్పర్యము. పతయాళు.... కరౌపమ్యమై - పతయాళు = పడునట్టి న్వభావము గల; అనంగా. బడుచున్న యనుట. ద్వాదశాత్మ = సూర్యులయొక్క, (ప్రకర సమూహముయొక్క, అనంగా బన్నిద్ధరు సూర్యులయొక్క యనుట. ఖర = తీక్ణములైన, కర = కిరణములు, బెపమ్యమై = సాట్‌గా6 గలదై; అనంగా నీ వజాయుధము భువింబడు ద్వాదశాదిత్యులంబోలి చండతర కిరణంబై యొప్పననుట. ఏంగుదేరన్‌ రాంగా ; ముందటి పద్యముతో నన్వయము.

[421]

వి.శే. ఇది మహాస్రగ్ధరావృత్తము. (వతిపాదమునకును, స.త.త.న.స.ర. 6. గ గణము లుండును. తొమ్మిదవ పదునాజవ యక్ష్తరములు (ప్రతిపాదమున యతిస్థానములు. అనగా బాదమున రెండు యతిస్థానము లుండునని భావము.

• ఇందురౌదరసము తదనుగుణ మగు నా రభటితోం గూర్చి వర్ణితమయ్యెను.

మ. కని నెమ్మోమున. బిన్న నవ్వు దొలంకం గంసారి నిశ్శంకందా

ర్వ్యుని నడ్డంబుగ6 దదిప్పి వేగ రవిజేజోదుస్సహస్సూర్తిమై6

దను డాయ నృతకోటి. గేలిశతపత క్రీడం బట్టిం గటా

క్షనిరీక్షాగతి నందకత్సరుకిణాంకం బైనహన్తంబునన్‌. 36

టీ. కని = చూచి; వజ్రాయుధము ననుట. నెమ్మోమున = సుందరమగు మొగమున, పిన్న నవ్వు = మందహాసము : చిణునగ వనుట. తోలగన్‌ = చలింప(గా; మందహాసమున కిదియేమో నను నొప్పించునని యింద్రుండు ప్రయోగించెంగాని యిది నన్నేమి చేయునను శ్రీకృష్ణుని తలంపునకు సూచకమని తలంప వలయును. కంసారి = శ్రీకృష్ణుండు, నిశ్శంకన్‌ = సందేహములేకుండుటతో, తార్యునిన్‌ = గరుడుని, అడ్డంబుగన్‌ = అడ్డుగా, త్రిప్పి = మజణిలించి, వేగన్‌ = త్వరతో, రవి.....స్ఫూర్తిమైన్‌-రవి = సూర్యుని యొక్క, తేజః = కాంతివలె. దుస్సహ=సహింపరాని, స్ఫూర్తిమైన్‌ = ప్రకాశము తోడ, తనున్‌ = తన్ను, డాయన్‌ = చేరరాంగా; సమీపింపంగాననుట. శతకోటిన్‌ = నూజంచులు గలదానిని; వజా యుధమును, కటాక్షనిరీక్షాగతిన్‌ = (క్రైం గంటిచూపులయొక్క ప్రసారముతో, నందక .... కంబైన-నందక = నందకమనెడు కత్తియొక్క, త్సరు =పిడిచేనైన, “త్సరుః కడ్గముప్టి” కణ = కాయలచే, అంకంబైన = చిహ్నితమైన ; నందకము పిడిని పట్టుకొనుటచే శ్రీకృష్ణునిచేత. గాయాలేర్చడెననుట. కాయలేర్చడినచేత నెంతటి వస్తువు పట్టుకొనినను నొప్పి పుట్టకుండుట నైజము. హస్తంబునన్‌ = చేతితో, కేలిశత పత్రక్రీడన్‌ = విలాస పద్మ క్రీడవలె; అనంగా6 జేత విలాసార్థము పట్టిన పద్మము నెగురవేసిపట్టుకొనునటుల ననుట. పట్టెన్‌ = గ్రహించెను.

[422

భా. అట్టు భయంకరమై యేతెంచు వజాయుధమును నూజంచులతో శత పత్రమువలె భాసిల్లుదాని శ్రీకృష్ణుండు, చిలునగవాలుక సందియమందక సవిలానముగ గ్రేగంటిచూపులతోడ నందకము పిడితాంకున గాయలేర్పడిన చేతితో6 (గీడా పద్మమును గ్రహించునది గ్రహించెనని భావము. విశే. ఇందు శ్రీకృష్ణుని మహానుభావత, పరాక్రమాతిశయము మున్నగునవి సంనసూచితములు. సీ తలలు వీడంగ విద్వాధరు ల్పజచిరి గగ్గులకాడైరి ఖచరవరులు చట్టుపై పోంక లై చనిరి గంధర్వులు గరుడులు వంచబంగాళ మెరి కన్నది గతి గాంగం *గిన్నరు లరిగిరి వన్నగేంద్రులు వటాపంచలైరి పోయినపోక లై పోయిరి సిద్దులు దిక్కొమొుకములైరి దిగధిపతులు తే. హరిహ యత్రాణనాయత్తు లగుచు వచ్చి మునులు సంప్రార్థనావచోముఖరు లైరి వూని తనమీంద వచ్చుదంభోళి నిట్లు వంకజోదరు. డొడిసి చేపట్టుటయును. ఏ7 టీ. పూని, తనమీందన్‌, వచ్చు, దంభోళిన్‌ = వజాయుధమును, పంకజో దరుడు = శ్రీకృష్ణుండు, ఒడిసి = కొంచెము పైకెగిరి, చేపట్టవలయును = చేతితో6

• బట్టంగా, తలలు - శిరోజములనుట, వీడంగన్‌, విద్యాధరుల్‌, పజచిరి = పరుగెత్తిరి. ఖచరవరులు = సురశ్రేషులు, గగ్గులకాడు = కంకులనమూహము; అనంగా నిస్సారపైనవారనుట. ఐరి. గంధర్వులు, చట్టుపైపోకలై = బండరాతిపై( బడ్డ

కడా తాత యు వక్కలవలె, చనిరి; చెజి యొక్క దిక్కున కేగిరనుట, కిన్నరులు, కన్నది = కనుపడిన త్రోవయే, గతి = శరణ్యము, కాంగన్‌ = అగునట్లుగా, అరిగిరి; అనంగా6 దమకంటి కగపడిన (తోవనే యాధారముగాంగొని పరుగిత్తిరనుట. పన్నగేంద్రులు = పన్నగ శ్రేష్టులు, పటాపంచలైరి = చెదిరిపారిపోయిరి. సిద్దులు, పోయినపోకలై = ఏదారి కనంబడిన యాదారినే పట్టినవారై, పోయిరి. దిగధిపతులు = దిక్పాలురు, దిక్కామొకములు = దిగంతములను గూర్చి యభిముఖులు; అనంగా దిగంతము లకు6 బాజీరనుట. దిక్సతులు దిగంతములకు స్వాశయములకు. బరుగిడుట సహజమే గదా. ఐరి. మునులు = బుషులు, హరిహయత్రాణనాయత్తులు = దేవేంద్రుని రక్షించుటయందు సంసిద్భులు, అగుచున్‌, వచ్చి, సంప్రార్ధన వచో ముఖరులు = వే6ండికొనుమవూటలచే ధ్వనియెమనర్చువారు, ఐరి; అనంగా6 ప్రార్ణనావాక్యముల. బలుకుచుండి రనుట, ఉ. ముందల వట్సినట్లు తన ముఖ్యతరాస్త్రము గొన్న దేవకీ నందనుం జూచి సాధ్యసము నానయుం (గ్రమ్మగరీందు డిగ్గి సం క్రందనుం డోముకుంద! మురఘస్మర! యేనపరాధి నంచు వే ముందట వచ్చి సాంగబడి మొక్కిన శౌరికృషాార్థచిత్తుండై. 38 టీ. ముందల = ముందుతలను, పట్టినట్టు; ఇది యవమాననూచకము, తన ముఖ్యత రాస్త్రమున్‌ = తనయొక్క మిక్కిలి ప్రధానమగు నాయుధమును, కొన్న స్వీకరించిన; తన ముఖ్యాస్తముం జేతంబట్టట తన ముందలవట్టిన ట్లింద్రున కయ్యెనని భావము. దేవకీనందనున్‌ = శ్రీకృష్ణుని, చూచి, సాధ్వనమున్‌ = భయమును; ఏమి చేయునో యవ్వీరు6 డనుభయమనుట. నానయున్‌ = సిగ్గును, _ఓడితినిగదా యనియు నంతటివానిపై. గొలంది యెబుంగక తలపడితిననియు సిగ్గు జనించెననుట. కమ్మన్‌ =వ్యాపింపంగా, కరీంద్రున్‌ = ఐరావతమును, డిగ్గి = దిగి, సంక్రందనుండు జ దేవేంద్రుండు, ఓ ముకుంద! మురఘస్మర = ముర నహ

హంత! ఏను, అపరాధిని = తప్పుచేసివాండను, అంచున్‌, వే= వేగ, ముందఖఅన్‌ = అభిముఖముగా. వచ్చి సాంగన్‌ = చాంగునట్లుగా : దండాకారముగా, పడి = ఒర+గి, మొక్కినన్‌ = నమస్కరింపంగా : సాష్టాంగ మొనర్చ(గాననుట. శౌరి = శ్రీకృష్ణుడు, కృపార్ణచిత్తుండు+ఐ = దయచేందడిసిన మనస్స్ఫ్సుగలవాండై, ముందటి -పద్యముతోడ నన్వయము.

ఉ. లెమ్ము సురేంద! నీవలన లే దొక తవ్పును నీమజంద లీ

కొమ్మ వదాన్యభూరుహము. గోరిస6 దెచ్చితింగాని కొమ్ము నీ

సొమ్మని వజమిచ్చి మధుసూధను. డొతరు వీందలంచినం

(గ్రమ్మజ మొక్కి వానవుండు కందళితపమదాంతరంగు. డై. 39

ట్‌. సురేంద్ర జ దేవేంద! ఈ పదము సాభ్మిపాయము. నురేంద్రుండ వగుట కతన సురదుమము నీదే యగును. దానిని నేంగొనుట నాది తప్పుగాని నీ ద్రుమ మునకై నీవు పోరాడుట నీది కవ్చుగా దనుట. లెమ్ము; సాష్టాంగముగ బడియున్నవాండుగాన లెమ్మనె ననుట. నీ వలనన్‌ = నీ పక్షమున, ఒకతప్పును = కొంచెము దోషమును, ఇచట నొక శబ్ద మల్చార్థకము, నీమజందలు, ఈకొమ్మ = ఈయువతి, వదాన్యభూరుహము = ఈవులమాను, కోరినన్‌, తెచ్చితి ; ఈతరు వును గూర్చి కాంక్ష నాకునులేదు గాన నా వలనంగూండ దప్పులేదనియు భ్రాతకల కన్యోన్యవైర ముండకపోవచ్చును గాని భాతృజాయల కన్యోన్యవైరము తప్పక యుండు ననియు, నందు బావగారి పెండ్లమున కట్టి వదాన్యభూరుహము కల్గియుండ నామె తోడికోడ లూరకొనకుండుట సహజమాటకతన నత్యాకాంక్షను తీర్చవలసి వచ్చుటంజేసి నే నిక్కార్యమున బవర్తించితిననియు శ్రీకృష్ణు(డీగతిని నిపుణ ముగ బల్కెననుట. కాని, నీ సామ్ము = నీ ధనమును, కొమ్ము = తిసికొనుము, అని, వజము = వజాయుధము, ఇచ్చి, మధునూదనుండు = శ్రీకృష్ణుండు, ఆతరపు = ఆ కల్పవృక్షమును, ఈన్‌ = ఇచ్చివేయుటకు, తలంచినన్‌

= ఉద్దేశింప6గా: తరువును దిరుగనిచ్చుటకతన శ్రీకృష్ణుని యుదారత వెల్లడి యగుచున్నది. వాసవుండు = దేవేంద్రుడు. క్రమ్మఖన్‌ = మజల, మొక్కి, కందళిత _..--.. అంతరంగు.డై-కందళిత = మొలకలెత్తుచున్న, ప్రమద = సంతోషముకల, అంతరంగుండై = మదిగలవా౭డై, తరువాతి పద్యముతో నన్వయము. ఉ. సొమ్మన నెద్ది యే ననంగ సొమ్మున కెవ్వండ( గర్త వీవునీ

సా మ్మఖిల వ్రవంచమును శూరకులంబు నలంళరించునీ

వమ్మహి నుండునంతకు ననన్యదురాపము పొరిజాతభూ

జమ్మును నుండు నన్న వికసన్నుఖుండై హరి వీడుకొల్పుచున్‌. 40

టీ. సొమ్ము అనన్‌ = అనంగా, ఎద్ది = ఏది? సొామ్మనంగా నేదియనుటంజేసి యన్ని సామ్ములును నీవేయనియు, నన్నిసామ్ములును నీరూపములే యనియు. దాత్సర్యము. ఏను, అనంగన్‌, సామ్మునకున్‌, ఎవ్వడను? అన్ని సామ్ములయధి కారమును నీదేయగుట నాకు సామ్మనంగా నేమియనుట. ఈవు కర్తవు; ఎల్లవానికి ననుట. కర్తవుగానం గార్యములన్నియు నీవయని భావము. అఖిల (ప్రపంచమును = సర్వజగత్తును, నీ సొమ్ము = నీ ధనము; జగమంతయు నీదెయనుట. శూర కులంబున్‌ = శూరవంశమును, అలంకరించు = భూషించు, నీవు, అమ్మహిన్‌ = ఆ భూమి యందు, ఉండునంతకున్‌ = ఉండువజకును; అనంగా శౌరివై భువినుండు నంతకాల మనుట. అనన్యదురాపము = ఇతరులకు. బొంద నలవి గానట్టీ, పారిజాతభూజమ్మును = పారిజాతవృక్షముగూడ, ఉండును ; భువిపై నుండు ననుట, అన్నన, వికనమ్ముఖుండై = వికసించిన మొగము గలవాండై; నత్యప్రతినం దీర్చగల్లితినిగదా యని సంతసముగల్గెననుట. శ్రీకృష్ణుడు కర్త, హరిన్‌ = ఇంద్రుని, వీడుకొల్చుచున్‌ = పోవ ననుజ్ఞ నొనంగుచు, తరువాతి పద్యముతో నన్వయము.

విశే. ఇందు శ్రీకృష్ణభగవానుని కార్య కారణరూపునిగాను, సర్వస్వామిగాను గవి వర్ణించినాండు.

పారిజాతాపహరణము పంచమాశ్వాసము శా గంధర్యోరగసిద్ధపసాధ్యవరులం గారుణ్యదృష్టిక్రియా సంధానంబున వీడుకొల్పి సురభూజంబు న్సతి న్వాహన న్కంధాగ్రంబున నుంచి వికమకళా *సంలబ్ధతత్రేయసీ నసంధాసిద్ధిం గృతార్థుండై మఅలె నిచ్చ న్వేడ్కలుప్పాంగంగన్‌. తే టీ. గంధర్వోరగ సిద్ధసాధ్యవరులన్‌ = గంధర్వశ్రేష్టులను, నాగశ్రేష్టులను, సిద్ధశ్రేష్టులను, సాధ్యశ్రేష్టులను, కారుణ్యదృష్టి క్రియాసంధానంబునన్‌ = దయతో! గూడిన చూపుయొక్క ప్రసారము చేతను, వీడుకొల్పి = సెలవిచ్చి పంపి, నుర భూజంబున్‌ = కల్చ్పవృక్షమును, సతిన్‌ = సత్యభామను, వాహన స్కంధాగ్రంబునన్‌ = వాహనమగు గరుడుని యొక్క, మూంపుకొనయందు, ఉంచి, విక్రమ... నంధా సిద్ధిన-విక్రమకళా = పరాక్రమ విద్యచే, నంలబ్ధ = పాందంబడిన, తోల్చేయసీ కు ఆభార్యయగు సత్యభామ యొక్క, నంధా = ప్రతిజ్ఞయొక్క, సిద్ధిన్‌ = నెజవేరుట చేత, కృతార్ణుడై = నఫలకార్యముగలవాండై, ఇచ్చన్‌ = మదియందు, వేడ్కలు = సంతోషములు, ఉప్పాంగగన్‌ = పొంగి పారలంగా, మఖజలెన్‌. విశే. ప్రేయసీ ప్రతిజ్ఞాసిద్ధియే వాంఛితముగాని శ్రీకృష్ణునకు నింద్రుని పరాభ వించుటగాని నురభుజము నపహరించుటగాని, కోర్కిగాదని గ్రహింప నగును. ఇచ్చ. వ్ర ఇచ్చ. ఉ. _వానవుతోడికయ్యమున వార్తలు నెవ్పుచు మోముందమ్మిను ల్లానము మందహానముం దొలంకంగ వేలుమానిపూవులం జేసినసొమ్ము లుంగముల జేర్చి వధూమణి నాదరించున్‌ వానుకిభోగతల్పుండు నువర్దగిరీంద్రము దాంటెం జయ్యనన్‌. శ2 టీ. వానవుతోడి కయ్యమునవార్తలు =ఇంద్రునితోనైన యుద్ధమునందలి వృత్తాంతములు, చెప్పుచున్‌, మోము6దమ్మిన్‌ = ముఖపద్మమున, ఉల్హానమున్‌ *సంరళ్టి; నంరబ్ధ [427]

= వికాసమును, మందహాసమునన్‌ = చిరునవ్వును, తొలంకంగన్‌ = చలిం6 పగా; సురభూజమును స్వాధీనముగం జేసికొని (ప్రేయసీ ప్రతిజ్ఞ తీర్చంగల్గుటక తన నుల్హాసమును, నా కార్యమునకై యింద్రాదులతోడి సంగరమున సంభవించిన యాయావిశేషముల విభావన సేయుకతన మందహానమును గల్గెననుట. వేలుపుమాని పూవులన్‌ = కల్పవృక్ష పుష్పములచే, చేసిన = సిద్ధించిన, సొమ్ములు = నగలు, చేర్చి = కూర్చి, వధూమణిన్‌ = యువతీరత్నమును సత్యను, ఆదరించు చున్‌ = గారవించుచు, వాసుకిభోగతల్పుండు = శేషళయనుండు శ్రీకృష్ణుండు, చయ్యనన్‌ = శ్రీఘముగ, సువర్జగిరీంద్రమున్‌ = మేరుపర్వతమును, దాంటెన్‌ = అతిక్రమించెను.

వ్యా-విశే. వేలుపుమాని పూవులచే. జేసిన సామ్ములనంగా, నా పూవులచే6 గూర్చిన పుష్పమాలారూపములగు సామ్ములని చెప్పనగును. మజియు వేలుపు (మానేగాక దాని పుష్పాదులును వాంఛితార్థములనెల్ల నాసంగ సమర్థములగుటం జేసి వానివలన సిద్ధించిన సామ్ములను సత్యాంగముల:గూర్చెననియైన గ్రహింప నగును. “వాసవుతోడి కయ్యమున వార్తలు” ఇందు సమాసమున దోడవర్ణకమున కిత్వమును సప్రమీతత్పురుషమున సవర్ణకమును గల్గెను. “చేత తోడ వలనల కిత్వంబు సమాసంబునం దగును” అని బాలవ్యాకరణము. “సప్తమీతత్పురుషంబు నందు. గొన్ని యెడల సవర్షకంబగు” అని (ప్రొథవ్యాకరణము.

$ శ్రీకృష్ణుండు పారిజాతముతో నిజనగరి కేతెంచుట. $

న. కనకగిరీంద్రముం గడచి (గ్రక్కున రైవతకొది పొంతని

లిన యదువృష్టి భోజనృపసింహు6లు సేవలతోడం దన్నెదు

ర్కొన నగరంబు. జొచ్చె మణిగోవురసంస్థిత పొరభామిని

జనములు సేసముత్తెములు సల్లంగ నుల్లసితాంతరంగుండై. త్ర

పారిజాతాపహరణము పంచమాశ్వాసము

టీ. కనకగిరీంద్రమున్‌ = నువర్ణపర్వతమును మేరువును, కడచి = అతిక్రమించి, (గ్రక్కునన్‌ = శ్రీఘ్రముగ, రైవతకాద్రిపొంతన్‌ = రైవతకపర్వత సమీపమున, నిల్చినన్‌ = ఉండంగా యదువృష్టిభోజనృపసింహులు = యాదవ

“" కులముల తెగలకు నంబంధించిన రాజశ్రేష్టులు, సేనలతోడన్‌, తన్నున్‌, ఎదు "

ర్కొనంగా, మణిగోవురనంస్థి తపారభామినీజనములు = మణివికారములైన బపొద్దారము లందున్న వట్టణ వానుల భార్యలు, సేనముత్తెములు = శుభాక్షతస్థానీయములగు మంచి ముత్తెములను, చల్లంగన్‌, ఉల్లసితాంతరంగు. డై = వికసించిన మనస్సుగలవాండై,' నగరంబున్‌ = పట్టణమును, చొచ్చెన్‌ = (ప్రవేశించెను.

విశే. నాకపురినుండి శ్రీ కృష్ణుండు వచ్చిన మార్గమును వర్ణింప మఅలం గవి తలంపకుండుటం జేసి యస్రనక్తముగ వర్ణనలం జౌన్నుట కిష్టపడమి తెల్ల “'మయ్యెడి. తే. వురబహిర్వారములు దాంటి భుజగళాయి

రాజమార్గంబు దతీయ 'హేరొళ మగుచు

బుగులుకొనియె నన్మాఘాత పూర్వకములు

పారిజాతమహీజాతపరిముళములు. డీడీ

ట్‌, వురబహిర్వారములు = పట్టణంవు వెలుపలిద్వారములను, దాంట్‌, భుజగశాయి =శ్రీకృష్ణుండు, రాజమార్గంబున్‌ = ఘంటాపథమును, తజీయన్‌ = నమీపింపంగా, అనామఘ్రాత పూర్వకములు = ఇంతకుమున్నెన్నండును వానన చూచినట్టివి కానట్టి, పారిజాత మహీజాతపరిముళములు = పారిజాతవృక్షపు సుగంధములు, బుగులుకొనియెన్‌ = వ్యాపించెను.

విశే. ఇందు “ననాఘాతపూర్వకము” లనుచో “నామోదపూర్వకము” లను పాఠము గాననగును. అమోదపూర్వకములు = సంతోషము ముందు గలవి. అన

గా సంతోషమును ముందుగ. బుట్టించుట వనుట, విని కని యెజుంగని

పరిమళము లఅగుటం జేసి దీనికన్న (€ బైపాఠమే నరసమని తోంచును. 'ఉ. అమహిజాతముం గనినయంతటిలో ధనధాన్యరాశితో సామజమఘోటికామహితశాలలతో మణిసౌొధపంక్తితో - గోమహిషీశతాంగభటకోటులతో మణిభూషణాలితో దామరతంపరై తనరెం దత్పురి. గింపచగేహవాటికల ఉస్‌ టీ. ఇందు. గల్పకదర్శనమాత్రమున(గల్గిన సిరివర్ణితము, -- తత్సురిన్‌ = ఆ ద్వారకాపట్టణమందు, కింపచగేహవాటికల్‌ = దరిద్రుల యిండధ్లప్రదేశములు, ఆ మహిజాతమున్‌ = ఆ వృక్షమును, కనినయంతటిలోన్‌ = చూచినంతలో, ధనధాన్యరాశితోన్‌ = ధననమూహముతోడను ధాన్యన మూవాముతోడను, సామజ...శాలలతోన్‌ = సామజ = ఏనుంగులతోడను, ఘోటికా = గుజ్జముల తోడను, మహిత = పూజ్యమైన శాలలతోన్‌ = న్ధానములతోడను, మణీసౌద వ౦ంక్తితోన్‌ = మణీవికారములైన వేడలవరునతోడను, గోమహిషీశతాంగ భటకోటులతోన్‌ = గోవులు భార్యలు రథములు భృత్యులు విని సమూహముల తోడను, ముణిభూషణాలితోన్‌ = వుణివవయములైన యలంకారముల వరువతోడను, తామరతంపరై = ఉత్తరోత్తరాభివృద్ధిగలవై; తామరతీవ లెడతెగక యల్సజఉకొనునట్లు తనరెననుట. తనరెన్‌ = ఒప్పెను. మ. బెరసె న్మేన నిగిడ్పినట్లు వళు లుబ్స్బె న్దుర్భలాంగంబు లం

కురము ల్ఫూపె రదంబు లంఘులవడంకు ల్టీఖె వాలారులై

కరజంబు ల్సిగిరించెం గేశవితతు ల్గప్పారు వృద్దాలికిన్‌

మరలం [బాయము వచ్చె. దత్తరుచలన్మందానిలాసంగతిన్‌. శీర

ట్‌. కల్చ్పకవాయునంస్పర్శ్మమువలన జనులకు గల్గినయవన్స యిందు వర్ణితము. తత్తరుచలన్మందానిలాసంగతిన్‌ -తత్తరు = ఆ కల్పవృక్షసంబంధముర,

చలత్‌ =కదలునట్టి, మందానిల = మందమారుతముయొక్క, ఆ నంగతిన్‌ సంపూర్ణసంబంధముచే, వృద్ధాలికిన్‌ = ముసలివారలకు, మేనన్‌ = శరీరమందు, నిగిడ్పినట్లు = నిట్టవొడిచినవిధముగా, వళులు = ముడుతలు, బెరసెన్‌ = కూడెను. దుర్భలాంగంబులు = బలహీనములైన శరీరములు, ఉబ్బెను = ఉప్పాంగిను; అనగా బలిసెననుట. రదంబులు = దంతములు, అంకురముల్‌ = మొలకలు, చూపెన్‌; అనంగా మజిల మొలచెననుట. అంమఘులవడంకుల్‌ = కాళ్లనంచల నములు, తీజెన్‌ = నశించెను. వాలారులై = దీర్ధములై, కరజంబులన్‌ = గోళులు, చిగిరించెన్‌ =పల్లవించెను, కేశవితతుల్‌ = తలవెండ్రుకల గుంపులు, కప్పారెన్‌ = నల్గనయ్యెను. మరలన్‌ = తిరుగ, ప్రాయము = యౌవనము, వచ్చెన్‌, పైని పేర్కొనిన యౌవనధర్మములు గల్గెనని తాత్పర్యము. క. విన నేరర్పిరి బధిరులు గను

గొన నేర్చిరి యంధకులు లఅఘుత్వము మీజన్‌

జన నేర్పిరి వికలాంగకు

లనిమిషతరుకునుమసౌరఖావేశమునన్‌. త్త

టీ. కల్పకపరి మళావేశమున బజలకుం గల్గినయవస్థ లిందు వర్ణితములు -- ఆ నిమిషతరుకునుమసౌరభావేశమునన్‌ = కల్పవృక్తవుష్పనంబంధమైన పరిమళము యొక్క చేరికచేత, బధిరులు = చెవిట్‌వారు, వినన్‌ = ఆలించుటకు, నేర్చిరి = చాలిరి; శక్తులై రనుట. అంధకులు = (గుడ్డివారు, కనుగొనన్‌ = చూచు టకు, నేర్చిరి = శక్తులైరి. వికలాంగకులు = వికలమైన యవయవములు గలవారు; అనంగా6 గుంటివారు మొదలగు నవయవహీనులు, లఘుత్వము = లాఘవము, మీన్‌ = అతిశయించునట్టుగా; చనన్‌ = నడచుటకు, నేర్పిరి = శక్తులైరి. కు వినయముగ నీగతి ముర, వున్మరుండు నికేతన (వమాణమున భుజం

గన్మయహరవాహము డిగి, నస్మితముఖుండగుచు నరిగెనమ్మోదమునన్‌.

(41

[పారవాడాసహరబము] [పంచమాశ్వాసము టీ. మురఘన్మరుండు = మురహంత శ్రీ కృష్ణుండు, ఈ గతిన్‌ = ఈరీతిగ, విస్మయముగన్‌ = ఆశ్చర్యముగా; పైని మూండు పద్యములలో. జెప్పినట్లు నాశ్చర్యకరములగు పనులు కల్గుటయే యాశ్చర్యమునకు6౬ గారణమనుట. నికేతనప్రఘాణమునన్‌ =ఇంటిముంగిలివాకిటను, భుజంగస్మయహరవాహమున్‌ = భుజంగ = పాములయొక్క, స్మయ = గర్వమును, హర = నశింపంజేయునట్టి, వాహమున్‌ = వాహనమును ; గరుడవాహనమును, గరుడవాహనముననుట. డిగి = దిగి, స్మితముఖు6డగుచున్‌ = నగవుతో6 గూడిన మొగముగలవాండగుచు, సమ్మోదమునన్‌ = సంతోషముతో, అరిగెన్‌ = వెడలెను. విశే. కార్యబ్దజ్ఞ వడసి వచ్చినవాండగుట మది సమ్మోదమును, మొగమున 'హాసమును దళుకొత్తెనని గ్రహించునది. సీ. వర్తభక్తి దేవకీవసుదేవులకు మొక్కి బలభద్రునకు నట్ల ప్రణతి నేసి గురువృరోహితబంధుకోటికి వినయంబు గావించి మిత్రులం గౌగిలించి సుతసోదరామాత్యతతినతు ల్గయికొని యాప్రవర్గంబుల నాదరించి గారవంబున. బెక్కుగతుల మన్నించుచు వినతాతనూభవు వీడుకొలిపి తే. - కేయసియు. దొనుం గూడి తదీయమంది రమున కేగి నుఖాలావరచన మెజియు6 . ...... బతిన వచ్చె గదా యిదె పారిజాత మనుచు సర్పింవ నద్దేవి హర్ష మంది. 41 (హా)

టీ. వరభక్తిన్‌ = శ్రేష్టయగు భక్తితోడ, దేవకీవసుదేవులకున్‌, మొక్కి = నమస్కరించి; తల్లిదండులయెడ సంతానమునకు భక్తి యుండవలె. గాన-నిచ్చో భక్తియని కవి వ్యవహరించెననుట, బలభదునకున్‌ = బలరామునకు, అట్ట;

• భక్తితోడనెయనుట. అగ్రజుండు పితృనసముండు గాన నాతనియెడలను భక్తినే యగపఅచెననుట. వ్రణతి = నమస్కారము, చేసి, గురుపురోహితబంధుకోటికిన్‌ = గురువునకును బురోహితునకును బంధునమూహమునకును, వినయంబు = అణకువ, కావించి, చెసి; పెద్దల యెడల వినయము చూపవలె. గానం బెద్ద లును బూజ్యులును నగు గురుపురోహితబంధువుల కడకువం జూపెననుట. మిత్రులన్‌ = సఖులను, కౌంగిలించి = ఆలింగనమొనర్చి; మిత్రులయెడల(బ్రేమను బ్రకటింపవలె. గానం బ్రేమసూచకమగు నాలింగనమొనర్చెననుట. సుతసోదరా మాత్యతతినతులు = సుతుల్‌ నన్నదమ్ములు మంత్రులు వీరలయొక్క నమస్కొ రములు, కయికొని = అందికొని; పైని నిరూపించినవారు నమస్కార మొనర్చం దగినవారగుట నమస్కరించిరని చెప్పుట సరనము. అప్తవర్గంబులన్‌ =అఆప్పుల సమూహములను, ఆదరించి = మన్నించి; తన కష్టసుఖములకుం దోడ్చడువారి నాదరించుట నహజమగుటం జేసి వారియెడల నాదరముం జూపె ననుట హృద్యము, గారవంబునన్‌ = గౌరవముతో, పెక్కుగతులన్‌ = పలు విధముల, మన్నించుచున్‌ = మన్ననసేయుచు, వినతాతనూభవున్‌ = వినత కొడుకగు గరు డుని, వీడుకొల్సి = సెలవిచ్చి పంపి; తనకు సర్వవిధము+ దోడ్బ్చడిన వారిని మన్నిం చుట యాచారము గాన6 దన కెల్లభంగుల సాహాయ్యమొనర్చిన వానిని మన్నించె ననుట సుసంగతము. ప్రయసియున్‌ =సత్యయు, తానున్‌, కూడి = కలిసి,తదీయ మందిరమునకున్‌ = సత్యగృహమునకు, ఏగి, నుఖాలాపరచన = నుఖకరమగు మాటలకూర్చు, మెజియన్‌ = ప్రకాశింపంగా; అనంగా సరసా లాపములాడుచనుట, ప్రతిన = ప్రతిజ్ఞ, వచ్చెన్‌+కదా = తీరంగదా, ఇదె = ఇదిగో, పారిజాతము, అనుచున్‌, ఆర్పింపన్‌ = ఈయఃగా, అద్దేవి = అద్దేవి = అసత్య, హర్షము = నంతోషము,

అంది = పొంది; తరువాతి పద్యముతో నన్వయము. . [43]

పారిజాతాపహరణము పంచమాశ్వాసము

విశే. ఇందు వారివారియెడల శ్రీకృష్ణుం డగపజచిన భక్తిని నముచిత రీతిందగు పదముల విన్యాసముతోడ నిరూపించుటంబట్టి తిమ్మనార్యు ముద్దు పల్కురీతియు.( దూచిమాటలవేయు చాతురియు' బ్రకాశితములగుచున్నవి.

ఈ పారిజాతప్రతిష్థ $

తే. పప్రాణవిభుం బెక్కు మాజులు (ప్రస్తుతించి

మంది రారామవాటికామధ్య సీమ

దివిజభూమీరుహంబు. బతిష్టసేసి

యర్హపూజన మొనరించె ననుదినంబు. 50

టీ. ప్రాణవిభున్‌ = ప్రాణనాథుని శ్రీ కృష్ణుని, పెక్కమాబులు = అనేక పర్యాయములు, ప్రన్తుతించి = స్తోత్రముచేసి, మందిరారామవాటికామధ్యనీమన్‌ = గృహారామప్రదేశమధ్యభాగమున, దివిజభూమీరుహంబున్‌ = సురతరువగు కల్పవృక్షమును, ప్రతిష్ట+చేసి = నాంటి, అనుదినంబున్‌ = ప్రతిదినమును, అర్హ పూజనము = తగినపూజను, ఒనరించెన్‌ = చేసెను. చ. సతులంట [ప్రాణనాధులంట సారెకు నైక్కము లైనమొహసం

గతులంట యేమి సెప్ప బలఘస్మరు( బోర జయించి కల్పక

క్షితిరుహము న్ని జేశ్వరికిం గృమ్టడు దా నిటం దెచ్చెనంచు సం

స్తుతు లొనరించి రొండొరులతో సవతుల్పదియాణువేవురున్‌, 51

టీ. నతులంట = భార్యలంట, ప్రాణనాథులంట = భర్తలంట, సారెకున్‌ * మాటిమాటికిని, ఐక్యములైన = ఏక్రీభావమును గూర్చునవిలైన; అనంగొళ బరస్పరమునకు అత్యంతమైత్రిని గూర్చుననుట. మోహసంగతులంట = మోహము నకు సంబంధించిన వ్యాపారములంట; అనంగా లోకమున సతీీపతు లనేకులు గలరు. వారి కత్యంత మైత్రి పాసంగను. దాన ననేక మోహవ్యాపారము కలుగును. ననన మా

పారిజాతాపహరణము | [పంచమాశ్వాసము | ని యిట్టి యనిర్వాచ్యమైన [ప్రేమతో నెసంగు మోహవ్యాపారములతో నొప్పు శార్యభర్తలను గానమని తక్కుంగల దేవేరు లాశ్చర్యముపడి మెచ్చుకొనుచున్నారని మెన్నవలయును. చెప్పన్‌ = చెప్పుటకు, ఏమి; ఏమి కలదనుట. బలఘస్మరున్‌ బలాసురంతను, పోరన్‌ = యుద్ధమున, జయించి, కల్పకక్షితిరూహమున్‌ = ల్పభూజమును,నిజేశ్వరికిన్‌ = తన భార్యక్రై తాను, ఇటన్‌ = ఇచ్చటికి, తెచ్చె, ౦చున్‌, సవతులు పదియాటలువేవురున్‌ = పదునాజువేలమందియైన సపళ్సు " ఎను, ఒండొరులతోన్‌ = ఒకరితో నొకరు, సంస్తుతులు = నుతులు, ఒనర్చిరి = సిరి. దాంపత్యమనంగా నిట్టుండవలెనని వారి యన్యోన్యప్రేమను శ్లాఘించి నుట. ఇట నంట కిలార్థకము. విరివిగా నొకవేళం బెరింగి వీటికినెల్ల నిజశీతలచ్చ్భాయ నిగుడంయేయుం బిన్నగా నొకవేళం బెనువ్రేలియంత (మై చూడ్కుల కెంతయు వేడ్క సేయు వింతగా నొకవేళ వివిధభూరుహవుష్ప సురభిగంధంబుల సోడు ముట్టు వేర్వేఐ నొకవేళ వికచకాంచనరత్న పరివక్వ్కవలముల బరిణమించు నభిలషించిన రూపంబు నభినయించు నుల్లమునం గోరుకొరిక లెల్ల నొసంగు సత్యభామాగృహారామనిత్యమైన పారిజాతంబు విన్మయాపాొది యగుచు. 52 పనన [45]

1/ క _పారకాతాపహరదమ య కంచ మ్యానము |] టీ. ఇందు. బారిజాతమునునికి వళ్ళితము. -- విరివిగాన్‌ = విశాలముగా, ఒకవేళన్‌ = ఒకానాకనమయమున, పెరింగి = వృద్ధిపాంది, వీటికినెల్లన్‌ =' పట్టణమంతకును, నిజశీతలచ్భాయన్‌ = తనచల్లనినీడను, నిగుడన్‌+చేయున్‌ . = వ్యాపింపంజేయును, పిన్నగాన్‌ = చిన్నదిగా, ఒకవేళన్‌ = ఒక సమయమున, 'పెనువ్రేలియంతయై = పెద్దవేలిపరిమాణముకలదై, చూడ్కులకున్‌ = చూపులకు, ఎంతయున్‌ = మిక్కిలి, వేడ్కన్‌ = సంతోషమును, చేయున్‌. వింతగాన్‌ =/ ఆశ్చర్యముగా, ఒకవేళన్‌, వివిధ .... గంధంబులన్‌ - వివిధ = నానావిధములైన, భూరుహ = వృక్షములయొక్క, పుష్స = పూవులయొక్క, సురభి=పరిమళించునట్టి, గంధంబులన్‌ = పరిమళములచేతను, సోడు = బ్రహ్మరంధమును, ముట్ళున్‌ ఇ అంటును; అనంగాం బారిజాతము వివిధవృక్షముల పూవులను దానే పుట్టించి) వాని పరిమళముచే. గపాలము నంటుననుట. ఏదియైన నాఘాణించిన నద్దాని, గంధము నాసాద్వారమున6 గపాలమునకు బోవుట నైజముగదా! వేర్వేజన్‌ = విభిన్నముగా; అన6గా భేదము సుగమమగునట్లనుట. ఒకవేళన్‌, వికచకాంచన రత్న పరిపక్వఫలములన్‌ = మంచిరంగుగల బంగారురూపమైనట్టియు, రత్నరూప మైనట్టియు బాగుగా. బండిన పండ్డతో, పరిణమించున్‌ = పరిణామము నందును; అనంగా మాజి యొప్పుననుట. అభిలషించిన రూపంబున్‌ = కోరిన రూపమును, అభినయించున్‌ = తాల్చి నటించును. ఉల్లమునన్‌ = మదియందు, కోరు వాంఛించునట్టి, కోరికలెల్లన్‌, ఒసంగున్‌ = ఇచ్చును. నత్యభామాగృహా రామ నిత్యమైన = నత్యభామయొక్క యింటిముంగిటి యుద్యానమున స్థిరమైన: పారిజాతంబు, కర్త. విన్మయాపాది = ఆశ్చర్యమును గలుగంజేయునది, అగుచున్‌ _ పూర్వసీనపాదముతో నన్వయము. సీనపాదములలో విన్మయమును గలుగ, జేయుటకు హేతువులు నిర్దిష్టులయ్యె. కనవా [136]

౪ నారదాగమనము $

వ. ఇవ్విధంబున నభీష్టఫలసిద్ధిసంతోషితస్వాంతులును నిఖిలలోకైక సంస్తూయ _మానమహామహిమోదాత్తులు నై నిరంతరసౌఖ్యవర్థిష్టులగు నాసత్యాకృష్ణులను జూచువేడుకం (గమ్మజ నొక్కనాండు నిజతసుప్రభావాపహని తశారదనీరదుం డగునారదుం డరుగు దెంచి యాదంపతులు సేయుసత్కారంబు లం బరితుష్టి నాంది సుఖోపవిష్ణుండై యిష్టాలాపనమయంబున నుల్లసితముఖారవిందు౦ డగుచు నయ్యిందువదనం గనుంగొని. 5్‌3 టీ. ఇవ్విధంబునన్‌ = ఈరీతిగ, అభీష్టఫలసిద్ధినంతోషితస్వాంతులును జు కోర్కివలము నిద్దించుటచే నంతోషవడిన మనన్సుగలవారును, నిఖిల... దాత్తులు-నిఖిల=సమస్తమైన, లోక=జనులచే, నంన్తూయమాన = నుతింప బడుచున్న, మహామహిమ = మహానుభావతచే, ఉదాత్తులనన్‌ + అధికులును,ఐ= అయి, నిరంతర సౌఖ్యవర్థిష్తులగు అత్యదిక సౌఖ్యముచే వర్ధిల్లువారగు, సత్యాకృష్ణులను, చూచువేడుకన్‌, (క్రమ్మఖన్‌ = మజల, ఒక్కనాండు, నిజ... నీరదుండగు-నిజ =ఎతమయొక్క, తనుప్రభా=ళరీరకాంతియొక్క, (ప్రభావ ఇ మహిమచే, అవహసీత = నవ్వంబడుచున్న, శారదనీరదుండగు = శరత్కాల మేఘము గలవాండగు, నారదుండు, అరుగుదెంచి = వచ్చి, అ దంపతులు = ఆ సత్యాకృష్ణులు, చేయు సత్కారంబులన్‌ = చేసినట్టి సమ్మానములచే, పరితుష్టిన్‌ = సంతుష్టిని, ఒంది = పొంది, సుఖొపవిష్థండై = నుఖముగ+ గూర్చున్న వా6డై, ఇష్టాలావననమయంబునన్‌ = ఇష్టాగోష్టితోనుండంన వముయంబున; అనంగా నిచ్చవచ్చిన మాటలాడుకొనునపు డనుట. ఉల్లసిత ముఖారవిందుండగుచున్‌ = వికసితమైన ముఖ పద్మము గలవాం డగుచు, అయ్యిందువదనన = ఆచంద

వదనను; సత్యను, కనుంగొని = చూచి.

హేమనిభగాతి! వీ ఖాగ్యమేమి చెప్ప

పారిజాతాపహరణము పంచమాశ్వాసము

బిష్ణుభూజంబు నీ పెట్టుచెట్టుం జేసి

నవతులన కాదు (తిభువనేశ్వరి యనంగ

బొలుచుపౌలోమి గెలిచితి వలఘుమహిమ న!

టీ. హేమనిభగాత్రి = బంగారుతో సమానమైన శరీరముగలదాన! నీ భాగ్యము = నీయదృష్టము; నీ సంపత్తు, చెప్పన్‌, ఏమి? అనంగా ననిర్వాచ్య మనుట. జిష్ణుభూజంబున్‌ = ఇంద్రద్రుమమున; పారిజాతము ననుట. నీ పెట్టు చెట్టును = నీవు నాంటిన చెట్టుగా, చేసి = ఒనర్చి, సవతులన్‌+ఆ-సవతులన = సపత్తులనె, కాదు, త్రిభువనెశ్వరి ఇ ముల్గ్లోకములకు రాణీ, అనంగన్‌ = అను నుట్టుగా, పాలుచు = ఒప్పునట్టి, పౌలోమిన్‌ = ఇందుని భార్యను శచిని, అలఘమహిమన్‌ = గొప్పమహిమచే, గెలిచితి = జయించితివి.

విశే. నారదుడు నా మూలముననే నుమ్ము నీకింతటి భాగ్యము కల్గెనని నివుణముగం బ్రనంగించినాండు, మజియు బుణఖ్యకవతము సేయ. బురికొల్బ6 దలంచిన వాండు గానందన చెప్పిన చొప్పున నడుచువారల కెల్లభాగ్యములును గల్గుననియు నివుణముగం దెలియ బల్కినవాండు.

న పుణ్యకవతము న

చ. అతులిత తావకీనమహిమాతిశయోచిత మైనవుణ్యక

(వత మొనరింవంగొ వలయు వారిజలోచన నీవు నయ్యరుం

ధతియును గౌరియు నృచియు. దత్పరబుద్ధి నొనర్చువేళం జూ

చితి మును తద్విధంబెజుంగం జెప్పెద నే నివుడానువూర్విగన్‌. కక్‌

టీ. వారిజలోచన = వద్మాక్సీ, నీవును, అతులితతావకీన మహిమాతి శయోచితమైన = సాటిలేని నీదగు ప్రాభవాతిశయమునకు దగినదైన, పుణఖ్యక వ్రతము = పుణ్యకవతము = పుణఖ్యకమను వ్రతమును; పుణ్యముగలం గలుగ౮్ల

జేయు వ్రతముగాన దీనికీ పేరు గల్లెను. ఒనరింప6గాన్‌ - వలయున్‌ = చేయ వలెను. షయ్యరుంధతియున్‌, గౌరియున్‌, శచియున్‌, తత్పరబుద్ధిన్‌ = య్య పుణ్యకవ్రతమం దాసక్తమైన మదితో, ఒనర్చువేళన్‌ = చేయు నమయమున, మును = పూర్వమందు, చూచితిని, నేను, ఇవుడు, తద్విధంబు = ఆపుణ్యక (వతమురీతిని, అనుపూర్విగన్‌ = నశక్రమముగా, చెప్పెదను. విశే. అరుంధతీగౌరశచులు చేసిరనుటంజేసి వారలవలె నీవును స్వాధీన పతికవగుటం జేసి చేయవలెనని హెచ్చరించెనని గ్రహించునది. చ. తెలతెలవాణ మౌననియతి న్నదికిం జని తీర్థమాడి ని ర్మృలవననంబు గట్టీ నవరత్న విభూషణము ల్ధరించి మైం గలప మలంది (కొమ్ముడిని గమ్మవిరు లృవరించి యత్తమా మలకును నాత్నభర్తకు నమన్సుతి సేసి తదీయనమ్మతిన్‌. 56 టీ. తెలతెలవాజన్‌ = తూర్పు తెలతెలనగుచుండ; అనంగా నుషఃకాలమున ననుట, మౌననియతిన్‌ = మాటలాడకుండుట యను నియమముతొడ; మౌనము తోడననుట. నదికిన్‌, చని తీర్థమాడి = స్మానమొనర్చి (తీర్ధము = జలమునందు, ఆడి = మునింగి) నిర్మలవననంబున్‌ = శుభ్రవస్తమును, కట్టి, నవరత్న విభూషణ ముల్‌ = తొమ్మిదిజాతుల రత్నములచేనైన యలంకారములను ధరించి, లేదా నూతనరత్నాలంకారములను ధరించియైన చెప్పనగును. మైన్‌ = శరీరమున, కలపము = అంగరాగము; అనగా. జందనాదులనుట. అలంది = వూసికొని, శ్రొమ్ముడిని = క్రొత్తయైన శిరోజముల ముడియందు, కమ్మవిరుల్‌ = పరిమళించు పుష్పములు, సవరించి = కూర్చి; అనగా ముడిచికొని యనుట. అత్తమామలకున్‌, ఆత్మభర్తకున్‌ = తనమగనికి, నమన్కృతి, చేసి తదీయసమ్మతిన్‌ = వారి యంగీ కారముచే; తరువాతి వద్యముతో నన్వయము. విశే. శుతులును, స్యతులును పత్యనుమతినందక భార్య యేవతమును వేయరాదనియు, నట్లు చేసిన నది వివలమగుననియు. బల్కును గాన, నిందు పతియనుజ్ఞ నందవలెనని కవి పల్కినాండని యెొన్నవలెను. _ కారాక

చ. కువలయనేత। తొంటితనకోపము గర్వము మత్పరయబు మా ని వినయముం (బ్రమోదమును నిండి తొలంకెడు నెమ్మనంబున న్సవతులయిండ్ల కెల్ల తొలునాడు క్రమంబున నేగి తద్వతో త్సృవమున కామతించి యతిసంభమలీలల దోడితే దగున్‌. క్‌7 టి. కువలయ నేత్ర = కలువకంటీ! తొంటితనకోపమున్‌ = పూర్వమున గల తన అణకువయు, (ప్రమాదమున్‌ = సంతోషమును, నిండి, తాలంకెడు = ఒలుకుచున్న, నెమ్మనంబునకున్‌ = ఆవ్రతోత్సవమునకై, అమతించి = ఆహ్వానించి; పిలిచి యనుట, ఆతి సంభమలీలన్‌; ఆత్యంతోత్సాహ విలాసములతో ననుట, తోడిజేన్‌ = తీసికొని వచ్చుట, తగును. విశే. ఈ విధానము నత్యాగర్వపరిహారార్డమని యెన్నవలెను, చ... దినదిన మట్లు తత్పరమతిం బదివేవురు పేరంటాండ్ర క రన లొనరించి సారమఘనసారసుగంధ ములు న్విచితనూ తనవపటవ(స్తభూషణవితానము లిచ్చుచు వేడ్కంజైత శు ద్ధనవమి యాదిగా నెల (వతం బొనరించినయంతమాదటన్‌. 58 టి, దినము = ప్రతిదినము, అట్లు= అరీతిగ, పదివేపురు సేరంటాండ్రకున్‌, = పదివెలమందియైన ముత్తైదువలకు, ఆర్భనలు=పూజలు, ఒనరించి = చేసి,. సారవునసార నుగంధములన్‌ = శ్రేష్టమైన వచ్చకవ్చురమును బరిమళ (ద్రవ్యములును, విచిత్రనూతన పటవస్త్రభూషణవితానములు = విచిత్రములైన కొత్తవట్టుబట్టలయు నలంకారములయు నమూహములను, ఇచ్చుచున్‌,' వేడ్కన్‌ = సంతోషముతో, చైత్రశుద్ధనవమి యాదిగాన్‌ = చైత్రమాన శుక్లపక్ష నవమి ముదలుగా నల = మాసము, వ్రతంబు, ఒనరించిన యంతమీందటన్‌ = చేసిన, పిదప; తరువాతి పద్యముతో నన్వయము, ననన ననన నను

మ. వరమాచారధురీణు నధ్యయననంవన్ను న్ముభాకారు శా

('స్రరహస్యజ్ఞు విశిష్ట్రంశజు6 బశాంతస్వాంతు నుద్యద్ధయా

వరతంధ్రున్విదితాత్ము భూనురవరుం (భ్రార్ధించి యాచార్యుంగాం

దరళాక్షీ! నియమింవంగాందగు ప్రతోద్వాస క్రియావేళకున్‌. 59 _

టి. తరళాక్షీ = చపలాక్షీ ! పరమాచారధురీణున్‌ = ఉత్కృష్టమైన వేదవిహిత ధర్మానుష్టానము యొక్క భారమును వహించునట్టి వానిని; అనంగా వేదవిహిత మగు ధర్మ ముల. దప్పక యాచరించువాని ననుట, అధ్యయన నంపన్నున్‌ = వేదాధ్యయనముతో (గూడినవానిన; అన౭గా జక్కంగా వేదవేదాంగముల. జదివి కొన్న వాని ననుట, శుభాకారున్‌ = దర్శనీయమైన యాకారము గలవానిని; అనగా నంగవైకల్యము లేని వాని ననుట, అంగవైకల్యము గలవాండు దాన యోగ్యుండు కాండని భావము, శాస్త్రరహస్యజ్ఞున్‌= ఎల్ల శాస్త్రముల రహన్యము నెజింగిన వానిని; అనంగా సత్కార్యప్రవృత్తియు ననత్కార్య నివృత్తియుంజేయు శాస్త్రముల మర్మముల నెజింగినవాని ననుట, విశిష్టవంశజున్‌ = ఉత్కృష్ట శిష్టవం శమున బుట్టినవానిని; అనంగా వేదవిహితధర్మములం జేయుచుందన్మార్గమును వీడక వర్తించు నుత్తమవంశమున. బుట్టినవానిననుట, వ్రశౌంతస్వాంతున్‌ = మిగుల శాంతమైన మదిగలవానని; అనంగా గామక్రోధాదుల గలుషితము గాని మదిగలవానిని ననుట. ఉద్యద్దయావరతండత్రున్‌= ఉదయించుదయ కథీను6 డైన వానిని ; అనంగా నెంతయు దయాళువైనవాని ననుట, విధిదాత్మున్‌ = తెలియంబడిన బ్రహ్మజ్ఞానముగలవానిని; అనంగా బ్రహ్మజ్ఞాన సంపన్ను ననుట, భూసుర వరున్‌ = బ్రాహ్మణ శ్రేష్టుని, పైని పేర్కొనిన లక్షణములు గలవాడే బ్రాహ్మణ శ్రేష్టుండని పించుకొనునని భావము, ప్రార్ధించి = వేండి, వ్రతోద్వాన (్రియావేళకున్‌ = వతపరినమాప్తి వ్యాపార కాలమునకు; ఉద్యాపనము చేయు సమయమున కనుట. ఆచార్యుంగాన్‌ = గురువుగా; అనంగా వ్రతతంత్రము నందలి యాయా[ క్రియల నువదేశించుటకును, నందాయాదానాదుల( బ్రతి గ్రహిం

[441]

మైంచాతాపహగణము 7 ము/ గ వంచహాళ్తానవ చ. కువలయన్న్యేత! తొంటితనకోవము గర్వము మత్సరంబు మా కెడు నెమ్మనంబున ని వినయముం (బ్రమోదమును నిండి తొలం త ఈదంతో న్సృవతులయిండ్ల కెల్ల తొలునాడు (క్రమంబున జ్‌ క్ల వీ త్సవమున కామతించి యతినంభమలీలల దట మలా ం హతే... న్‌ = పూర్వమున టి. కువలయ నేత్ర = కలువక్త్మడ్తతాాా చ్‌ ున6 స శతా = నంతోషమును, నిండి, తొాలంకెడు = గల తన అణంకువయు, ప్రమాది ఒలుకుచున్న, నెమ్మనంబునకున్‌ = ఆవ్రతో త్సృవమునకై, అమతించి = ఆహ్వానించి; పిలిచి యనుట, ఆతి సంభ్రమలీలన్‌; ఆత్యంతోత్సాహ విలాసములతో ననుట, తోడితేన్‌ = తీసికొని వచ్చుట, తగును. విశే. ఈ విధానము నత్యాగర్వపరిహారార్థమని యెన్నవలెను, చ. దినదిన మట్లు తత్పరమతిం బదివేవురు పేరంటాండ్ర క రన లొనరించి సారమనసారసుగంధములు న్విచిత్రనూ తనవటవన్రభూషణవితానము లిచ్చుచు వేడ్కంటైత్ర శు ద్ధనవమి యాదిగా నెల వ్రతం బొనరించినయంతమాదటన్‌. 58 టి. దినము = ప్రతిదినము, అట్లు= అరీతిగ, పదివేపురు పెరంటాండ్రకున్‌ = పదివేలమందియైన ముత్తైదువలకు, ఆర్భనలు=పూజలు, ఒనరించి = చెసి, సారవంనసార నుగంధములన్‌ = శ్రేష్టమైన వచ్చకవ్వ్చురమును బరివముళ (ద్రవ్యములును, విచిత్రనూతన పటవస్త్రభూషణవితానములు వ విచిత్రములైన కొత్తవట్టుబట్టలయు నలంకారములయు నమూవాములను, ఇచ్చుచున్‌, వేడ్కన్‌ = సంతోషముతో, చైత్రశుద్ధనవమి యాదిగాన్‌ = చైత్రమాస శుక్లపక్ష నవమి ముదలుగా నల = మాసము, వ్రతంబు, ఒనరించిన యంతమీందటన్‌ = చేసిన పిదప; తరువాతి పద్యముతో నన్వయము,

(పారిజాతాపహరణము | వానమవయాం. మ. వరమాచారధురీణు నధ్యయననంపన్ను నృుభాకారు శా

ప్రరహస్యజ్ఞు విశిష్టవంశజు( (బశాంతస్వాంతు నుద్యద్ధయా

వరతం తున్విదితాత్ము భూసురవరుం (భార్హించి యాచార్యు6గా€

దరళాక్షీ! నియమింపంగాందగు (ప్రతోద్వాస[క్రియావేళకున్‌. 59__

టి. తరళాక్షీ = చపలాక్షీ ! పరమాచారధురీణున్‌ = ఉత్కృష్టమైన వేదవిహిత ధర్మానుష్థానము యొక్క భారమును వహించునట్టి వానిని; అనంగా వేదవిహిత మగు ధర్మ ముల దప్పక యాచరించువాని ననుట, అధ్యయన నంపన్నున్‌ = వేదొధ్యయనముతో (గూడినవానిన; అనంగా జక్కంగా వేదవేదాంగముల6 జదివి కొన్న వాని ననుట, శుభాకారున్‌ = దర్శనీయమైన యాకారము గలవానిని; అనంగా నంగవైకల్యము లేని వాని ననుట, అంగవైకల్యము గలవాండు దాన యోగ్యుండు కాండని భావము, శాస్రరహస్యజ్ఞున్‌= ఎల్ల శాస్త్రముల రహన్యము నెజింగిన వానిని; అనంగా నత్కార్యప్రవృత్తియు ననత్కార్య నివృత్తియుంజేయు శాస్త్రముల మర్మముల నెటింగినవాని ననుట, విశిష్టవంశజున్‌ = ఉత్కృష్ట శిష్టవం శమున బుట్టినవానిని; అనంగా వేదవిహితధర్మములం జేయుచుందన్మార్గమును వీడక వర్తించు నుత్తమవంశమునం బుట్టినవానిననుట, వ్రశాంతస్వాంతున్‌ = మిగుల శాంతమైన మదిగలవానని; అనంగా గామశ్రోధాదుల( గలుషితము గాని మదిగలవానిని ననుట. ఉద్యద్దయాపరతంత్రున్‌= ఉదయించుదయ కధీను€ డైన వానిని ; అనంగా నెంతయు దయాళువైనవాని ననుట, విధిదాత్మున్‌ = తెలియంబడిన బ్రహ్మజ్ఞానముగలవానిని; అనంగా బ్రహ్మజ్ఞాన సంపన్ను ననుట, భూసుర వరున్‌ = బ్రాహ్మణ శ్రేష్టుని, పైని పేర్కొనిన లక్షణములు గలవాండే (బాహ్మణ శ్రేష్ణుండని పించుకొనునని భావము, ప్రార్ధించి = వేండి, వ్రతోద్వాన (క్రియావేళకున్‌ జ వ్రతపరినమాప్పి వ్యాపార కాలమునకు; ఉద్యాపనము చేయు సమయమున కనుట. ఆచార్యు(గాన్‌ = గురువుగా; అనంగా వ్రతతంత్రము నందలి యాయాక్రియల నువదేశించుటకును, నందాయాదానాదుల. బతి గ్రహిం

441

పారిజాతాపహరణము పంచమాశ్వాసము చుటకును దగుబ్రహ్మగా ననుట. నియమింవపంగాన్‌ = ఏర్పజుపంగా, తగును; నియమింపవతె ననుట. శా. అఆరీత న్నియమంచి యావలయు మాద్యద్ధంతవాహావళు ల్నారీరత్న చయం బనర్బనవరత్నశ్రేణిగోభూపరీ వారంబు లఇనధాన్యసంతతి రసవాతంబు. గర్పూరక స్తూరీసంకుమదాగురుకముకరాసు ల్కోటిసంఖ్యాకముల్‌. 60 టీ. ఆరీతిన్‌ = పైని చెప్పినచొప్పున, నియమించి, మాద్యద్ధంతివాహావళుల్‌ = మదించిన యేనుంగులయు గుజ్జములయు నమూహములను, నారీరత్న చయంబు = స్రీరత్తసమూహమును, అనర్ధ...వారంబుల్‌ - అనర్ధృ = అమూల్యము లైన, నవరత్న = తొమ్మిది జాతుల రత్నములయొక్క; లేక క్రాత్తరత్సముల, శ్రేణి = పంక్తియు, గో = ఆవులు, భూ = భూమి, పరీవారంబుల్‌ = పరిచారకులును, ధనధాన్యసంతతి = ధనధాన్యముల సమూహమును, రసనవ్రాతంబున్‌ = ధన (ద్రవ్యముల నమూహమును ; అనగా నేయి తేనె మొదలగువాని ననుట, గర్పూర... క్రముకరాసుల్‌ - కర్పూర వె కర్పూరము, కస్తూరీ = కస్తూరి, సంకుమద = జవాది, అగురు, (గ్రముక = పోక (వీనియొక్క), రాసుల్‌ = కుప్పలు, కోటి సంఖ్యాకముల్‌ = కోటిలెక్కగలవానిని; కోట్లకొలంది యనుట, ఈన్‌+వలయున్‌ = ఒఒనంగవలెను, శా. ఏితద్వన్తు సదక్షిణాకముగ నాత్మేశు స్పురానోకహా న్వీతుంగాం దగ ధారవొసి ద్విజుం డేయేయర్ధము ల్యేండినం జేతపీతిగ నిచ్చి (శ్రమ్మజం బతిం జేకొంట యుక్తంబు వి ఖ్యాతంబై తనరారు నీ వతము సాకల్యంబుగాం జేసిననళ్‌. 61 టీ. ఏతద్వస్తు = ఈవస్తుసమూహము; జాత్యేకవచనము, సదక్షిణాకముగన్‌= దక్షిణతో. గూడుకొనునట్టుగా; అనంగా వినికి దక్షిణగా ననుట, ఆత్మేశున్‌ = తన శకజననకనా కు ననుపకకునన కన సన కన పప వనన. కన ౫ కన [442]

(పాణనాథుని; భర్తననుట. సురానోకహాన్వీతుంగాన్‌ = కల్పవృక్షముతో6 గూడిన దానినింగా; అనంగాల గల్ప వృక్తముతో. గూర్చి యనుట. తగన్‌ = ఉచిత మగునట్లుగా, ధారవోసి = ఉదకధారతో దత్తము చేసి, ద్విజుండు = బాహ్మణు6 డు, ఏయేయర్థముల్‌ = ఏయే పదార్థములను, వే(డినన్‌ = కోరినను, చేతః ప్రీతిగన్‌ = మదికి సంతోషము గల్గునట్లుగా, ఇచ్చి ; అనంగా దానముపట్టిన యాచార్య్యు. డేమి కావలెనన్న నవ్వానినిచ్చి దాని మనస్సును సంతోషపెట్టి యనుట, ్రమ్మజన్‌ = మజల, సతిన్‌ = భర్తను, చేకొంట = పరిగ్రహించుట, యుక్తంబు _= అర్హము, ఈ వ్రతము, విఖ్యాతంబై = ప్రసిద్ధమై, తనరారున్‌ = ఒప్పును;

ప్రసిద్ధముగా నున్నదానినే చెప్పితిని గాని లేనిదానిం జెప్పలేదనుట. ప్రాణనాథుని సురభూజముతో ధారవోయు పద్ధతి కల్పిత “మనుకొనునేమో యది యీ మాట యిచ్చోం గూర్చవలసివచ్చెను. సాకల్యంబుగాన్‌ = సంపూర్ణముగా; కొజింతలేక యనుట, చేసినన్‌ = చేసినచో; తరువాతి పద్యముతోడ నన్వయము. క. ధనకనకవన్తునమితియు

దనయసమృద్ధియును గల్లి తొనుం బతియున్‌

మనమున నజగొఅ లెజు(గక

యనితరసులబఖైకసుఖము లందుదు రనుచున్‌. 67

ట్‌, ఇందు వ్రతమువలని ఫలము పేర్కొనబడుచున్నది - దనకనక వన్తు నమితియున్‌ = ధనము బంగారము వివిధ వన్తువులు వీని సమూహమును, తనయనమృద్దియును = పుత్రసమృద్ధియు, కల్సి, తానున్‌, పతియున్‌, మనము నన్‌ = మదిని, అజగొజులు = అఅమజలు; కొణంతలు, ఎలు6గక = లేక, అనితర నులభైక నుఖముల్‌ = ఇతరులకు6 బొందరాని ముఖ్యములైన సుఖములను, అందుదురు = పొందుదురు, అనుచున్‌. ననన ననన

[44 |

వంచమాళ్యానము భా. వతమాచరించిన వనిత ధనధాన్యాది వన్తున మృద్దియు. బుత్ర సమృద్దియు. గల్లి, పొచ్చెముకాని పతిప్రేమకుః దావలమై, యన్యదుర్లభములగు సుఖములం బాందునని భావము. న పుణఖ్యకవ్రతము న క. నారదుండు పుణ్యకవత, మారూఢిగ నెటుంగం జెప్ప నవహితమతియై కోరిక లిగురొత్తంగం ద, త్రారంభ మొనర్సె సత్య ధవునియనుజ్ఞన్‌. టీ. నారదు6డు, పుణ్యకవతను, అరూడఢిగన్‌ = పసిద్ధముగ, నెజు6గన్‌ = తెలియునట్లుగ, చెప్పున్‌, అవహితమతియై = సావధానబుద్ధిగలదై, కోరికలు = వాంఛలు, ఇగురొత్తంగన్‌ = పల్గవింపంగా, సత్య = నత్యభామ, ధవునియనుజ్ఞన్‌ = భర్తయగు శ్రీకృష్ణునిపెలవుచే, తత్రారంభము == అపుణ్యకవ్రత ప్రారంభము ఒనర్చెన్‌ = చేసెను. విశే. నారదుండు పతి సెలవునందవలెనని తెల్పెను గాన సత్య శ్రీ కృష ననుజ్ఞంవడనెనని గ్రహించునది. సీ. యదువృష్టికుకురభోజాంధకాదికముగా *వాత్మీయమైైనట్లి యాప్తగణము నంబంధు లైన భీష్మకమహిశాదులు పదియాలణువేల భూపతులకులము పాండవకొరవపాొంచాలు రాదిగా6 బరమహితం బైనబంధుసమితి నందాదిగోపాలబ్బందంబు మజీయును నెయ్యు రై వర్తించున్నవచయంబు *నాత్మకీయంబైన. 444]

తే. వారివారలచుట్టము ల్వారిసఖులు

గా జగంబున. గల్గిన రాజలోక

మెంత యంతయు సకుటుంబ మేగుదెంచె.

బుణ్య కాఖ్యవ్రతోత్సవాభ్యుదయమునకు. 64.

. టీ. యదు వృష్టి కుకుర భోజూంధకాదికముగాన్‌ = యాదవులు, వృష్ణులు,

కుకురులు, భోజులు, అంధకులు మొదలుగా; పైని పేర్కొనినవారలు యదు వంశములోని యాయా తెగలకు సంబంధించినవారనుట, ఆత్మీయమైనట్టి = తన సంబంధమైన, ఆప్తగణము = ఆస్తుల సమూహము, నంబంధులైన = వివా హాది నంబంధముగలవారైన; అనంగా వియ్యము నందినవారనుట. భీష్మక మహీశాదులు = భీష్మకుండు మొదలగు రాజులును. భీష్మకుండు రుక్మిణి తండ్రి. పదియాజువేల భూపతులకులమున్‌ = పదియాజువేల రాజుల సమూ హమును; వీరు శ్రీకృష్ణుని వదియాబువేల పట్టపుదేవేరుల తండ్రులు. పాండవ కౌరవ పాంచాలురు = పాండవులు, కౌరవులు, పాంచాలురు, అదిగాన్‌ = మొద లుగా, పరమహితంబైన = మిగులనిష్టమైన, బంధుసమితి = చుట్టాలగుంపు; పాండవులు: కౌరవులును శ్రీకృష్ణునకు మేనత్తకొడుకులు గాన, నహజమిత్రులు మేనత్త కొడుకులు సహజళతువు లన్నదమ్ముల బిడ్డలను న్యాయము ననుసరించి వారు పరమ హితులనుట. ఆ" పాండవులకు కూంతురునిచ్చిన వియ్యవువారగుటం బాంచాలురు (ద్రువదుని కొడుకులు మొదలగువారు) నాన్నలే యగుదురు. నందాది గోపాలబృ్బందంబున్‌ = నందుండు మొదలైన గోపాలనమూహమును, మజీయును, నెయ్యురై = మిత్రులై, వర్తించు = ప్రవర్తించునట్టి, నృపచయంబున్‌ = రాజసమూహమును, వారివారలచుట్టముల్‌ = ఆయావారికి బంధువులును, వారి నఖులున్‌ = ఆఅయావారలమిత్రులును, కొన్‌ = అగునట్లు జగంబునన్‌ = లోకమున, కల్గిన = ఉన్న, రాజలోకంబు = రాజనమూహము, ఎంత = ఎంత కలదో, అంతయున్‌ = సర్వమును, సకుటుంబము = కుటుంబముతోంగూడ,

పారిజాతాపహరణము పంచమాశ్వాసము . పుణ్యకాఖ్యవ్రతోత్సవాభ్యుదయమునకున్‌ = పుఖ్యకమను పేరుగల వ్రతము యొక్క యుత్సవముయొక్క యభివృద్ధికై, ఏగుదెంచెన్‌ = వచ్చెను. పైని పేర్కొన్న వారెల్లను భార్యలతోడను, బంధువులతోడను, మిత్రులతోడను నేతెంచిరని భావము. వ్యా - విశే. ఇందు వచ్చినవారిని బేర్కొనుటలో6 గల క్రమ మతిహృద్యము. నెయ్యము. ప్ర. స్నేహము. "క. నగముల నదుల6 బయోధుల దిగంతముల6 గాననముల దీవుల మజియుం దగు నెడల. బుణ్యక్మవత జగదుత్సవమునకు వచ్చె సంభారంబులా. 65 ట్‌, పుణ్యకవతజగదుత్సవమునకున్‌ = పుణ్యకవతమను లోకోత్స్పవము నుకు, నగములన్‌ = కొండలనుండియు, నదులన్‌ = ఏళులనుండియు, పయోధులన్‌ = నముద్రములనుండియు, దిగంతములన్‌ = దిజ్మాలముల నుండియు, కాననములన్‌ = అడవులనుండియు, దీవులన్‌ = ద్వీపముల నుండియు, మజియున్‌, తగునెడలన్‌ = తగినతావులనుండియు, సంభారంబుల్‌ డా సామగ్రులు, వచ్చెన్‌ ; అనంగా వానినుండి కొనివచ్చిరని భావము. వ్యా - విశే. దీవి. వ. ద్వపమ్‌. తే. అనురహరునాజ్ఞ రైవతకాద్రిపొంత విసయము గాంగ నిర్మింపె విశ్వకర్మ యాత్మనిర్మాణచాతురి కవధి గాంగ మణిమయోజ్వల మగుదానమంటవంబు. 66 టీ. విశ్వకర్మ = దేవశిల్పి, అసురహరునాజ్ఞన్‌ = శ్రీకృష్ణునియాజ్జచే, రైవత కొద్రిపాంతన్‌ = రైెవతకపర్వతనమీవమున, విస్మయముగాంగన్‌ = ఆశ్చర్య

కరముగా, ఆత్మనిర్మాణబాతురికిన్‌ = తననృష్టినైపుణ్యమునకును. అవధి = హద్దు, కా(గన్‌ = అగునట్ట్లుగా. అనగా నింతకెక్కు నాండు నిర్మింవ వీలులేని యట్లనుట. తన నిర్మాణ నైపుణ్‌ కిది పరమావధిగా. జేసెనని భావము, మణి మయాజ్బాలయరడూ జ మణిప్రచురమగుటచే బ్రకాశించు, దానమంటపంబున్‌ = దానము చేయునప్ప , డుండందగిన మంటపమును, నిర్మించెన్‌ = సృజించెను. సీ. చూడ్కికి వేంక మై సురవిమానములబే గగనమార్గంబెల్లం గ్రందుకొనియె మనుజనాయకవరమకుటా[గ్రమణులబే దిగ్భిత్తు లధికచ్చితితము లయ్యె నాహూతు లైనమహామునీశ్వరులబే. బొాడవడ దయ్యె భూభువనతలము సందర్శనాయాతజనభరంబున. గింద భుగ్నస్సటుం డయ్యెభుజగభర్త క. సమయబహుముఖముఖరతూర్యములవలన. బద్మజాండంబు ఘోషసంభరిత మయ్యె సకలలోకమహాశ్చర్యజనక మయిన వుణ్యకాఖ్యమహోతృవాభ్యుదయమునను. 67 టీ. సకలలోక మహాశ్చర్యజనకమైన = ఎల్లప్రజలకు మిగుల నాశ్చర్యమును (1లుగంజేయునట్టి, పుణ్యకాఖ్యమ హోత్సవాభ్యుదయమునను = పుణ్యక మను ఏరుగల గొప్పయుత్వవముయొక్క యభివృద్ధియందు, చూడ్కికిన్‌ = దృష్టికి, కేంకమై = భారమై, నురవిమానములచేన్‌ '= దేవతల విమానములచే, గగన వార్గంబెల్ల = ఆకాశమార్గమంతయు, క్రందుకొనియెన్‌ ఇ క్రిక్కిట్‌సెను; విమాన ములపైనుండి నురలెల్లరు నుత్పవముం దిలకించుచుండిరని భావము. [447]

మనుజనాయకవరమకుటాగ్రమణులచేన్‌ = రాజశ్రేష్టుల కిరీటముల కొనలనుండు మాణిక్యములచేత, దిగ్భిత్తులు = దిక్కులగోడలు:; రిక్త్షటము లనుట. అధిక ఛిత్రితములు = మిగుల చిత్రవర్ణము గలవిగాం జేయంబడినవి, అయ్యెన్‌ ; లెక్కకు మిక్కిలిదైైన రాజు లేతెంచిరనుట. అహూతులైన మహామునీశ్వరులచేన్‌ = పిలువంబడిన మహర్నులచేతను, భూభువనతలము = భూలోక (ప్రదేశము, పాడవడదయ్యెన్‌ = అగపడదయ్యెను ; మహామునీశు లసంఖ్యాకు లేతెంచిరనుట. సందర్శన్తాయాతజనధరంబునన్‌ = చూచుటకు వచ్చిన జనులబరువుచే, భుజగభర్త = శేషుండు, భుగ్నసృటుండగు = వంగినపడగగలవాండు, అయ్యెన్‌ ; భువినిమోయు

• శేషునితల జనభారమును వహింపంజాలక వంగెననుట. అనంగాః బ్రజ లసంభఖ్యా కుల లుత్సవముంజూడవచ్చిరనుట. సమయబహుముఖ ముఖరతూర్యముల వలనన్‌ = అఆయుత్సతసమయమున నానాప్రకారముగ ధ్వని చేయు మంగళ వాద్యములవలన, పద్మజాండంబు = బ్రహ్మాండము, ఘోష సంభరితము = ధ్వనితో బూర్జమైనది, అయ్యెన్‌ ; అనంగా వివిధ వాద్యములు నయ్యుత్సవమున (మోగింప! బడె ననుట. ఉ. _దానవఖేది సత్యయును దాను యథోచితవృత్తి మంగళ స్నాన మొనర్చి శుభవసనంబులు గట్టి యనర్హరత్నభూ షానివహంబు పూని హరిచందనచర్చ వహించి వృద్ధన భ్యానుమతి నులగ్నమున నా వతదీక్ష వహించె నయ్యెడన్‌. 68 టీ. దానవభేది = శ్రీకృష్ణుండు, సత్యయును, తానున్‌, యథోచితవృత్తిన్‌ = యథార్హమైన వర్తనముతో; అనంగా నపు డెట్టానర్చవలెనో యట్లనుట, మంగళ స్నానము = వ్రతదీక్షకు బూర్వమునం జేయు స్నానమును, ఒనర్చి = చేసి, శుభ్ర వసనంబులు = ధాతవస్తములను, కట్టి; చ్రతాదుల ధౌతవస్తధారణ, మవశ్య కర్తవ్యము. అనర్ధరత్న భూషానివహంబున్‌ = అమూల్యములైన రత్నాలంకారముల

సమూహమును, పూని = తాల్చి, హరిచందనచర్చ = హరిచందనపుంబూంతను, వహించి; పూసికొని యనుట. వృద్దసభ్యానుమతిన్‌ జ వృద్ధులగు నభాసదుల యంగీకారముచే, అయ్యెడన్‌ = ఆ సమయమున, సులగ్నమునన్‌ = మంచి “లగ్నమునందు; అవతదీక్షన్‌, వహించెన్‌. క. వ్రతకల్పోచితదాన, (ప్రతిగ్రహార్థముగ నిఖిలపరిషదనుజ్ఞం _...... గృతనిశ్చయు. డై సవినయ, నతిచే సమ్మతిలం జేసి నారదమౌనిన్‌. 69 టీ. వతకల్పోచిత...ర్థముగన్‌ - వ్రతకల్ప = వ్రతవిధానమునకు, ఉచిత = తగిన, దాన = దానమును, ప్రతిగ్రహార్థముగన్‌ = పుచ్చుకొనుటకుంగాని, నిఖిల పరిషదనుజ్ఞన్‌ = సమస్తమైన సభయొక్క సమ్మతిచే, కృతనిశళ్చయుండై = చేయ! బడిన నిశ్చయముగలవా!డై, కర్త దానవభేది, సవినయతిచేన్‌ = అడ(కువతో గూడిన నమస్కారముచే, నారదమౌనిన్‌, సమ్మతిలన్‌ = అంగీకరించునట్లుగా, చేసి = ఒనర్చి; తరువాతి పద్యముతో నన్వయము. సీ. మదవతీకరముక్త మణికుంభసంభృత సౌరభోదకముల జలకమార్చి హిమధామకీరణవిభనమవిడంబక శుభ కౌశేయయుగళంబు గట్ట నిచ్చి ఘనసార మృగమదగంధబంధుర మైన గంధసారము మేనంగలయ నలంది విసృమరపరిమళ (వ్రసవమాల్యంబులు ఘనజటాజూటంబు మునుంగ6 జుట్టి తే. లలితమణిమయభూషణావళులు దొడిగి యిష్టరాజోపచారసంతుము. జేసి బుత్విజులం గాంగ ధౌమ్యాదిబుమల నిలిపి వారి బూజించె సకలోతృ్సవంబు మెజయ. 70 [44]

క కకనటలకక కకక న కసా క టీ. మదవతీ .... దకములన్‌ - మదవతీ = యువతులయొక్క, కర = చేతుల నుండి. ముక్త = విడువంబడిన, మణికుంభసంభృత = మణికలశములందు నిండిన, సౌరభోదకములన్‌ = నుగంధజలముచే, జలకమార్చి = స్నానము “చేయించి, హిమథామ.... యుగళంబున్‌-హిమధామ = చంద్రునియొక్క, కిరణ = కిరణములయొక్క, విభ్రమ = విలాసములను, విడంబక = అనుకరించునట్టి, శుభ్ర = తెల్లని, కౌశేయయుగళంబున్‌ = దుకూలద్వయమును, కట్టన్‌ * కట్టుకొనుటకు, ఇచ్చి; చంద్రకిరణములంబోలి తళతళ మెఖియ పట్టుబట్టల రెండింటిని గట్టుకొనుట కిచ్చిరనుట. ఘనసార....బంధురము-ఘనసార = కర్పూ రము, మృగమద = కస్తూరి (వీనియొక్క), గంధ = పరిమళముచే, బంధురము = పూర్ణము, ఐన, గంధసారమున్‌ = చందనమును, మేనన్‌ = శరీరమున, కలయన్‌ = అంతటను, అలంది = రాంచి; అన6గాం గర్ప్బూరము కస్తూరి చేర్చిన చందనమును శరీరమునకు వూసిరనుట. విన్మమర ......... మాల్యంబులు-వినృ్నవమర = వ్యాపించునట్టి, పరిమళ= సుగంధముగల, ప్రనవ మాల్యంబులు = పుష్ప మాలలను, ఘన జటాజూటంబు = గొప్పదగు ఆటలగుంపు, మునుంగన్‌ * నిండునట్టుగా, చుట్టి; జటాజూటముగనపడనియట్టు పరిమళించు పూలదండలను జుట్టిరనుట. లలితమణిమయభూషణావళులు = సాగసైన రత్నాలంకారముల సమూహమును, తొడిగి, ఇష్టరాజోపచార సంతు ష్పున్‌-ఇష్టము లగు రాజున కొనర్చు నుపచారములవంటి యుపచారములచే, సంతుష్టున్‌ = సంతోషించిన వానినిగా చేసి; నారదుననుట. బుత్విజాలన్‌ = వ్రతముచేయించువారు, కొక గన్‌ = అగునట్లు, ధౌమ్యాదిబుషులన్‌ = ధౌమ్యుండు మొదలుగాంగల బిహు లను, నిలిపి, వారిన్‌, పూజించెన్‌ = అర్పించెను. నకలోత్సవంబు = సంపూర్ణమగు నుత్సవమ్లు, వెఅజయన్‌ = (వ్రకొశించునట్టుగా; తరువాతి పద్యములోడ నన్వయము.

శా. భదేభంబులమీంద నెక్కి వెనుకం బ్రద్యుమ్నశ్రైనేయసొ భదాదు ల్పన ధర్మజప్రముఖభూవశ్రేణితో శౌరి తూ ర్య(దాఫిష్టరవంబు లువ్పతిల జేర న్వచ్చె నంవన్ననా నా దవ్యం బగుదానమంటపము నంతన్సంభృతానందుండై. 71 టీ, భద్రేభంబులమీందన్‌ = మంగళగజముల పైని, ఎక్కి, వెనకన్‌, ప్రద్యుమ్న చేనెయసొభద్రాదుల్‌ = ప్రద్యుమ్నుండు, సాత్యకి, సుభద్రకొడు కభిమన్యుండు మొదలగువారు, చనన్‌, ధర్మజప్రముఖభూప శ్రేణితోన్‌ = ధర్మరాజు మొదలగు రాజుల పంక్తితో, శౌరి = శ్రీకృష్ణుండు, తూర్యద్రాఘిష్టరవంబు = మంగళవాద్యముల మిగుల దీర్ధ ములైన చప్పుడులు, ఉప్పతిలన్‌ = ఒప్పుచుండంగా, సంపన్ననానా ద్రవ్యంబు = ఒప్పియున్న వివిధపదార్థములుగల, దానమంటపమున్‌, అంతన్‌, ౦భృతానందుండై = రండిన సంతోషముగలవాండై, చేరన్‌+వచ్చెన్‌ = సమీ పించెను. విశే. దీరశబ్దవ్వుపై తమన్‌ ప్రత్యయము చేయం గల్గిన రూవము ద్రాఘిస్ట ర (దోవదియు న్సుభద్రయును దో జనుదే నిభవాగతొన్యపృ ధథ్వీవరకామినీమణులు ఎడ్మ భబింనంచ నత్యబామ ము లెవినిబద్ధపంజరయుతం బగువల్లకి యెక్కి వచ్చె వృ దౌవినరంబు మున్నుగ వ్రళవ్రతిపాదనసావధానయె. 72 స్యా ఇ రాంగా, విభవాగతాన్యపృథ్వీవరకామినీమణులు = ం లనుట. వేడ్మ్య న యొతర రాజశ్రేష్టుల యువతీరత్పములు; ఇతర రాజుల భా యముట గక యుతంబగు = మంచిముత్తెములచే! జేయబడీన యాచ్చా ష్‌న, పల్లక్రిన్‌ ఏకి త = వృధాంగనానమూహము, మున్నుగన్‌

నొ ] పంచమాశ్యానము = ముందునడువంగా, వ్రతప్రతిపాదనసావధానయై = వ్రతమును జేయుటయం దవహితమైన బుద్ధికలదై, వచ్చెన్‌. ౪ వ్రతదానములు చ. జలరుహవత్రనేత్ర మునిసత్తమవృద్ధసువాసినిజనం బులు వెనువెంట రాం జని ప్రమోదముతో వ్రతదానమంటప నృలమున నర్చితం బగువదాన్యమహీరుహసార్వభౌామమున్‌ వలగొని వచ్చి దేవమునివర్యున కిచ్చె యథోచితార్చనల్‌. 73 టీ. జలరుహపత్రనేత్ర = పద్మదళాక్షియగు సత్యభామ, మునినత్తమవృడ సువాసినీజనంబులు = మునీశుల వృద్ధసుమంగలులు ; అనగా మునీశుల భార్య లనుట,. వెనువెంటన్‌ = తనవెంటను, రాన్‌ = రాంగా, చని= ఏగి, (ప్రమోదముళతో న్‌ = సంతోషముతో, వ్రతదానమంటప స్థలమునన్‌ = వ్రతనంబంధితదానము లఅంజేయ నేర్పజుపంబడిన మంటపప్రదేశమున, అర్చితంబగు = పూజితమైన వదాన్య మహీరుహసార్వభౌమమున్‌ = వదాన్యవృక్షచ్రవర్తిని; కల్పకము ననుటి' వదాన్య మనంగా విరివిగ దానము చేయునది; ఈవులనమ్రాంకు, వలగొని * ప్రదక్షిణము చేసి, వచ్చి, దేవముని వర్యునకు = నురముని శ్రేష్టునకు నారదునకు యళథోచి తార్చనల్‌ = అర్హపూజలు, ఇచ్చెన్‌ ; యథోచితముగం బూజించెననుటొ విశే?ఇందు రెండవపాదమున “ప్రమోదముతో” అనుచో “ప్రభుత్వములో అని పాఠమగపడు. ప్రభుత్వముతో నన(గా బ్రాభవముతో నని యర్థము. ప్రక మున సత్య ప్రాభవము మీఅ వచ్చె ననుటకన్న బ్రమోదముతో వచ్చె ననుటరో యుచిత మగుటం జేసియు, నారదుండు వ్రతవిధానముం జెప్పునవసరమున( దొలో తన గర్వాదులను విడువవలెనని యుపదేశించుటం జేసియు గర్వ సూచకమగీ ప్రభుత్వ పదముకన్న ప్రమోదపద మచట నుంటయే నరసమని తోంభెడి. ననన న] తాం

చ. సతులు పదాజువేవురును సంగడి రా వదనాంబుజంఖునం - గృతకవికాస మచ్చుపడృష్టునివట్టవుదేవి యిందిరా ప్రతినిధి రుక్కిణీరమణి రాం దగ వౌ నని వచ్చె. బుణ్యక వ్రతము గనుంగొనం గమలరాగమణీశిబికొధిరూఢ యై, 74 టీ. నతులు, పదాజువేవురును; పదారువేలమంది శ్రీకృష్ణుని భార్యలు ననుట. సంగడిన్‌ = కూడ, రాన్‌ = రాంగా; కలసిరాంగా ననుట. పట్టపురాజియగుట నీమె వెనుక వారు వచ్చిరని భావము. వదనాంబుజంబునన్‌ = ముఖపద్మము నందు, కృతక వికాసము = కల్పితమగు సంతోషము; అనగా! దెచ్చి పెట్టుకొన్న సంతసమనుట. అచ్చుపడన్‌ = తెల్లముగాంగ; నాథుండు సవతికి వశుడై యుంటయు, మళియు నామె మాట మీజంజాలక యెంతయేని కష్టమునకోర్చి యసాధ్యమగు | కల్పవృక్షము నామెకు సుసాధ్య మొనర్చుటయు, రుక్మిణికి సంతనము నొనర్చం ఎాలివు. కాని ప్రకృత,మూమె తనకు 'గల విచారముం గప్పిపుచ్చి లేని సంతోపమును వెచ్చిపెట్టక్రాని విచారము లేని దావోలె. బైకగపడుచు నౌదార్యము మీఅ రుక్మిణి ఎచ్చుచుండెనని భావము. కృష్ణు పట్టపుదేవి = కృష్ణుని దెవెరి, ఇందిరాన్రతినిర = లక్ష్మీదేవికి బదుల్రెనని- అడ. నాలు లక్ష్మీదేవి యనుట. “రాఘవల్వే భవల్సీతా కర్త _రించియు నీమె లక్ష్మీ ప్రశనిధియే యగునని భావము. మ్య చితమని మ "వచ్చుట, తగవు = న్యాయవం బెను. అని; వెళ్లుటయె ము న. క్ష యనుట. సత్య తనయింటి కేతెంచి పిలుచుటయు. దేతముట గొనన్‌ నా చు రుక్మిణీరాకకు. గారణములని భావము. పుణ్యకవ్రతము, కుం న పలక చుటక్రు, కమలరాగమణీశిబికాధిరూఢయటై = పద్మరాగమణిని వికారమై శ వేధిష్టించ్విదై వచ్చెన్‌, ర్వ విశే త్రాన్సు ర్రాక్టు న్న తనయనూయ వెల్లడియగును. మజియు నందలి ముల గ క న రుక్నిణి తన పెద్దతనమును 453] .

స్టిరముగ6 జేయనెంచి కృతకవికాసముతో వచ్చెనని [గ్రహించునది. మణీళబ్ద మీకారాంతమును గలదు. వ. అట్టియెడ నమ్మవోవతదానోచితంబుగా వేర్వేణ నేర్పరింవం౦బడు సాలంకారధేనుమనహసంబులు విడువడు నిజవత్సంబులం బిలుచునంభారవరీబుల వలనం, (బ్రత్యేకంబ పర్వతంబులుగా6 గల్పింపంబడు కనక రజతతామ కొంస్యాది లోవాంబులుం బద్మరాగ్యవ వోళహరినీలమౌక్తి కవమరకతాదిరత్నంబులుం దిల గోధూామయ వనవ్రీహిమాషముద్దాది ధాన్యంబులుం గనకనిర్మితచ్చతచామరశయ్యా వ్యజన పాదుకాద్యుపకరణంబులుం గజతురగస్యందనాదివాహనంబులు మొదలుగౌ( గలుగు దానద్రవ్యంబులను సమకూర్చునధికారుల సంభమాలాపంబులవలన, నపూర్వ మహోత్సవసంతోషితస్వాంతు లగుదిగంతమహీకాంతుల పరస్పరసల్లాపంబులవలన, వివిధ దేశాగతంబులగు రాజలోకశుధ్ధాంత వర్గంబుల కెడ గలుగ జడియు వేత హన్తులతర్జ్దనన్ఫూర్దనంబులవలన, సంయమీశ్వరతిలకంబుల వికన్వరస్వరంబుల నామేడించు వేదమండత్ర పఠనంబులవలన, వైభవాలోకనలంపటులై యాకసంబున గుంపులు గొని నిలింపు లగ్గించుసంస్తవరవంబులవలనం, బటహభఖేరీ ర్లుల్లర్యాది వాద్మితనాదంబులవలనను, నానమయం బభ్యర్హవూర్ణచందదోదయ ఛచూర్గమౌ నార్ణవంబునుం (గేజిసేయుచుండె నట్సి యెడం దత్కల కలంబు వినివారించి నొరదుండు సత్యభామ కిట్లనియె. 75 టీ. అట్టియెడన్‌ = ఆ సమయమున, అమ్మహావ్రతదానోచితంబుగాన్‌ = అమహావ్రతము యొక్క దానమునకు( దగునట్లుగా, వేర్వేజన్‌ = వేర్వేజుగాన్‌, ఏర్చరింపబడు = ఏర్పజుపంబడ్డ, సాలంకారధేనుసహనంబులు = అలంకృతము లైన వేలకొలది గోవులు, విడువడు = తమ్మువిడిచి తిరుగు, నిజవత్సంబులన్‌= తమ దూడలను, పిలుచు, అంభారవంబులవలనన్‌ = అంభా యను ధ్వనుల వలనను, పపత్యేకంబ = వేర్వేజన్‌ = వేర్వేజుగాన్‌, ఏర్పరింపబడు = ఏర్పజణుపబడ్డ,

సాలంకారధేనుసహసంములు = అలంకృతములైన వేలకొాలంచి గోవులు, విడు వడు = తమ్మువిడిచి తిరుగు. నిజవత్సంబులన్‌ = తమదూడలను. విలుచు, అంభారవంబులవలనన్‌ = అంభా యను ధ్వనులవలనను, ప్రత్యేకంబ = వేర్వేఅ, పర్వతంబులుగాన్‌ = కొండలుగా, కల్పింపంబడు = కల్పింపంబడినట్టి, కనక ..... లోహంబులున్‌-కనక = బంగారము, రజత = వెండ్కి తామ = రాగి, కాంన్య = కంచు, ఆది = మొదలైన, లోహంబులున్‌, పద్మరాగ.... రత్నంబులున్‌-పద్మరాగ డా పద్మరాగము, ప్రవాళ = పగడము, హరినీల = ఇంద్రనీలము, మాక్తిక == మంచిముత్యము, మరకత = పచ్చ, ఆది = మొదలైన, రత్నంబులున్‌, తిల... ధాన్యంబులున్‌ - తిల = నూవులు, గోధుమ = గోధుమలు, యవ = యవలు, వ్రీహి్‌ = వడ్డు, “మాష = మినుములు, ముద్గ = పెనలు, ఆది = మొదలైన, ధాన్యంబులున్‌, కనక.... కరణంబులున్‌-కనక = బంగారముచే, నిర్మిత = చేయం బడీన, ఛత్ర = గొడుగులు, చామర = వింజామరలు, శయ్యా=పఅపులు మంచములు, వ్యజన = విసనకజ్ఞలు, పాదుకా = పావలు, ఆది = మొదలగు, ఉపకరణంబులున్‌ = సామగులును, గజ ... వాహనంబులు -గజ = ఏను గులు, తురగ = గుజ్జములు, స్యందన = రథములు, అది = మొదలైన, వాహనంబులు. మొదలుగాన్‌, కలుగు, దానద్రవ్యంబులను = దానోచిత పదార్థములను, సమకూర్చు = సిద్ధము సేయునట్టి, అధికారుల సంభ్రమా లాపంబులవలనన్‌ = అధికారులయొక్క త్వరతో నొప్పుమాటల వలనను, అపూర్వ మహోత్సవనంతోషితస్వాంతులగు = ఇది వణ కెన్నండు నెజుంగని మహోళ్స వముచే నానందింపంబడిన మదిగలవారగు, దిగంతమహీకాంతుల పరస్పర సరస సల్గాపంబులవలన్‌ = దిగంతాధివతులయొక్క యన్యోన్యనరన వాక్యముల వలనను, వివిధ దేశాగతంబులగు రాజలోకళుద్ధాంతవర్గంబులకున్‌ = వివిధములళ్లై దేశములనుండి వచ్చిన రాజభార్యల సమూహమునకు, ఎడగలుగన్‌ = అవకాశము గలుగునట్టు; దారి యగునట్లనుట, జడియు = తొలంగంజేయు, నేత్రహస్తుః

తర్జనస్ఫూర్జ్దనంబులవలనన్‌ = బెత్తములు చేతంబట్టినవారియొక్క బెదరింపు టఅపులవలనను, సంయమీశ్వరతిలకంబుల వికస్వరనస్వరంబులన్‌ = ముని శ్రేష్తులయొక్క రేంగినధ్వనులచే, ఆమేడించు = ప్రతిధ్వనించునట్టి. వేదమంత్ర . పఠనంబువలనన్‌ = వేదమంత్రపాఠములవలనను, వైభవాలోకనలంపటులై = వ్రతోత్సవముంజూడ నాసక్తులై, యాకసంబునన్‌ = ఆకాశమున, గుంపులుకొని = గుమిగాంజేరి, నిలింపులు = దేవతలు, అగ్గించు = కొనియాడునట్టి, సంస్తవర *- వంబులవలనన్‌ = సుతుల శబ్బములవలనను, పటహ... నాదంబులవలనన్‌ - పటహ = డప్పులు, భేరీ = డోలులు, రుల్లరీ = ఖంజరి, ఆది = మొదలగు, వాదిత్ర = వాద్యములయెొక్క, నాదంబులవలనన్‌ = ధ్వనులవలనను, ఆ సమయంబు, అభ్యర్ణ...ర్ణవంబునున్‌ = అభ్యర్థ = సమీపమునైన, పూర్ణచంద్రోదయ = పూర్ణచంద్రుని యుదయముచే, ఘార్యమాన = సంక్షోభించు, అర్జవంబునన్‌ న! సముద్రమును, శ్రేణ్‌ సేయుచుండెన్‌ = పరిహసించుచుండును. అట్టి యెొడనన్‌ = ఆ సమయమున, తత్కలకలంబున్‌ = ఆ కలకల ధ్వనిని. విని వారించి = వారించి, నారదుండు, సత్యభామకున్‌, ఇట్లు = ఈరితిగ, అనియెన్‌.

వికచాబ్దనేత! యీవు

ణ్యకవతవిధానమునకు నాథుని ధారో

దక పూర్వ మీవలయుని

య్య కొలుపవుమా యువుడు యాదవాన్వయతిలకున్‌. 76

టి. వికచాబ్దనేత్ర = వికసించిన పద్మములంబోలు కన్నులుగలదాన, ఈ పుణ్యకవ్రతవిధానమునకున్‌ = ఈ పుణ్యకవ్రతవిధికై, నాధునిన్‌ = భర్తను, ధారోదక పూర్వము = దానజలధారాపురన్పరముగ; ధారాపూర్వకముగ ననుట, ఈవలయున్‌ = ఒనగవలెను; ధారదత్తము చేయవలెననుట. ఇపుడు, యాదవాన్వయతిల కున్‌ = యాదవవంళశ శేష్ణుని శ్రీకృష్ణుని, ఇయ్యకొలుపుమా = అంగీకరింపంజేయుమి; సమ్మతిలంజేయుమని భావము.

పారిజాతాపహరణము పంచమాశ్వాసము సత్యభామ నారదునకు. గృష్టుని దానమిచ్చుట చ. అనవుడు సత్యభామ హృదయంబున లజ్జయు నమ్మదంబునుం

బెనంగొనం బాణవల్లభుని6 బేమరసొలసవీక్షణంబునం

గను6గొని మోము వాంచి మధుకైటభమర్హన।! చిత్తగించితే

మునిపతిమాట నావుడును మోవివయిం చిజునవ్విగుర్పంగన్‌. 7

టీ. ఆనవుడున్‌ = అనినపిదప, సత్యభామ, హృదయంబునన్‌ = మది యందు, లజ్జయున్‌ = సిగ్గును; నేను నిన్ను ధారాదత్తము చేయుదునని వతితో6 జెప్పుటకు.( జాలక సిగ్గునందుచున్న దనుట. నమ్మదంబునున్‌ = సంతోషమును; ( సవతులేరికిని లేని స్వామ్యుము పతిపైం దనకు గల్గెంగదా యని,నంతన మందెననుట. పెనంగొనన్‌ = ఒకటితోనొకటి చుట్టుకొనంగా, ప్రాణవల్డభునిన్‌ = ప్రాణనాథుని, ప్రేమరసాలసవీక్షణంబునన్‌ = ్రేమరసముచే మందమైన చూపుచే; అనంగా6 బేమసూచకమగు మందమగు చూవుచేననుట. కను6గొని = చూచి; (ప్రేమయొల్కు చూపును బ్రనరింపంజేయుట పతిని లోంకువగొనుటకని యెన్ను నది. మోమువాంచి = మొగము వంచి; ఇది సిగ్గునకు నూచకము. మధుకై టభ మర్దన = మధుకైటభశిక్షకా! శ్రీకృష్ణ]! మునిపతిమాటన్‌ = మునీశుని పల్కును, చిత్తగించితే = అవధరించితివా; వింటివా యనుట. నావుడును = అనినపిదప, మోవిపయిన్‌ = పెదవిమీ6ద, చిలునవ్వు = చిన్ననవ్వు, ఇగుర్చంగన్‌ = ఇగురొత్తం గా; మొలకెత్తంగా ననుట. తరువాతి పద్యముతో నన్వయము.

వ్యా-విశే. “అనవుడున్‌, నావుడున్‌, అనుడును' ఇవి యనుధా త్వానంత ర్యార్థకరూపములు. మ. నవచందాలిక! నీకు నేల యనుమానం బాగమోక్తంబుగా

న విచారింపక ధారవోయి మనిన స్లజ్ఞాభరాక్రాంతలై

[4571

'ప్రవరుల్నవి్విరి నర్మగర్భితవచళప్రాగల్భ్య నుపారంగన్‌.

టీ. నవచంద్రాలిక = విదియచందురుంబోలు నొసలుగలదాన, నీకున్‌, అనుమానంబు = సందేహము, ఏల = ఎందులకు? ఆగమోక్తంబుగానన్‌ = శాస్రోక్త ముగావున, విచారింపక = ఆలోచింపక, ధారవోయుము = ధారదత్తము చేయుము; ఈ వ్రతనిధికి శాస్తనియమ మట్టున్నదిగాన దీనికై సందేహ మెందులకని నిపుణముగో బల్కెననుట. నీవు నన్నూరకి ధారవోయ దలంపలేదు. నేను నీకూరకె యట్టి యధికా మీయలేదు. మన మిర్వుర మాగమమునకు వశులమని భావము. అనిన్‌ = అనంగొ లజ్ఞాభరాక్రాంతలై = లజ్ఞాభారముచే నాక్రమింపంబడినవారై, సవతుల్‌, వజ్రపంక రుహముల్‌ = ముఖపద్మములను, వాంచిరి = వంచిరి; తమకేరికి నాసంగని స్వామ్య మును సత్యకొక్కతె కిచ్చినందులకు సవతులు సిగ్గుపడిరనుట. మజియు “సత్య సిగ్గుమాలి యడుగుటకును, నాతం డందుల కియ్యకొనుటకును సిగ్గునందిరనియు (గ్రహింపనగును. సంబంధి భూపాలకప్రవరుల్‌ = వియ్యంపుదారగు రాజులు | భీష్మకాదులనుట. నర్మగర్భితవచః ప్రాగల్భ్యము = పరిహాసములో నున్నమాటల ప్రాఢత్వము. ఏపారంగాన్‌ = అతిశయింపంగా, నవ్విరి. ఆండుదానిమాట మీఅజాలక శ్రీకృష్ణుడు తన్నామె ధారవోయుట కంగీకరించినందులకు వారికి హాస ముప్పతిలే ననుట. చ. మునివతియానతిం జకీతముగ్ధమృగీతరలాక్షి 'ప్రాణనా

థునిం గనకాంబరాంచలముతోం గుసుమాయుధవాగురానిబం

ధనమును బోని కాన్విరులదండ- దగుల్కొనం జుట్టె వేడ్కంగ

ల్పనగముం గూడ గంకణరుణంరుణమంజులదోర్యుగంబునన్‌. 79

ట్‌. చకిత ... తరలాక్షి-ఛకిత = భయపడిన, ముగ్ధ = సుందరమైన, మృగీ జ ఆండులేడియొక్క, తరల = చంచలములైన, అక్షి = కన్నులవంటి కన్నులుగలది:; ననన నా నన్‌.

(ైరీజాతాపహరణము | పంచమాశ్వాసము | సత్యయనుట. మునిపతియానతిన్‌ = మునీశుండగు నారదునాజ్ఞచే, కనకాంబ రాంచలముతోన్‌ = స్వర్ణవస్తాంచలముతోడం గూడ, (ప్రాణనాథునిన్‌ = భర్తను, కుసుమాయుథవాగురానిబంధనమును బోని = మన్మథునివలయొక్క కూర్పును _బోలినట్టి, కొవ్విరులదండన్‌ = కొత్తపూవుల దండచే, కల్చనగమున్‌+గూడన్‌ = కీల్పవృక్షమ్వుత్రోం గలియునట్లుగా, కంకణ రుణంరుణమంజులదోర్యుగంబునన్‌ = కంకణముల రుణంర్సుణ ధ్వనులచే నందమైన హస్తద్వంద్వముచే, తగుల్కొ నన్‌ ౬ అంటునట్లుగా, చుట్టెన్‌; కల్చవృక్తముతో( జేర్చి శ్రీకృష్ణుని పూులదండతో! గట్టి ననుట,

విశే. ప్రకృతము శ్రీకృష్ణుండత్తరుబికి వశుండై యిట్లు ప్రవర్తించెను గౌన వరన బంధిపనేర్చడిన మాలను మన్మథుని వలగాం గవి చెప్పుట నరసము. ని

వంటి - అట్టి ఇవి సమానార్థకములు. త్త హే

“రమమునిమానసాలానబంధనమున6

గదురుపడ కుండయాదవకుంజరంబు

నికచరాజీవనేత్రచే వేల్పుమాన! 80

గీమ్మంటూవులదండచే. గట్టుపడియె

మలగు బుషుల

మ్స ట్‌, పరమ్రమ్వున్సి బంధనమునన్‌ - పరమముని = ఉత్కల్టల క. బంధ న! మానస్త = మనన్ఫనెడు, ఆలాన = ఏనుగుగట్టు క య్య గ నుట నన్‌ _ క్ష డనట్టి; నిలువనట్సి -

వ్‌ బబ ౨ఉం౦ స్య్యళ్స జీగందు, కుదురుపడకుండు ఉషుడను గజము, వికచరాజీవ [ష్య _ కంబు = యదువంశోదృవుడగు శ్రీకృష్ణు వ్రత ఆమె కన్నులవిలా [1 వికసించి పద్మములంబోలు కన్నులుగల న వృక్షమందు కమ్మం

= రల ఉష +

కస రడేచేన్‌ = ప్రరిమళించు పుష్పమాలచేత: నగోచరుండగు భగవాను యా

డొకవనితచే బూలదండ యనుసాధనముచే. గల్పవృక్షమునందు బద్భుడయ్యెనని భావము. అలం. అతిశయోక్తి. రూపకము. విరోధము.

వ్యా - విశే. కమ్మంబూవులదండ, “కమ్మని' అను విశేషణ నిగాగమమునకు బిందువు కల్లెను. చ. బలిదనుజేంద్రుం గట్టితని పల్క(గ విందుము గాని నేడుమా

చెలి యిదె పుష్పదామకముబే నిను గట్టగం గంటి మింక నె

మలు వచరింపరాదనుచు మేలము లాడెడునత్యబోట్ల న

న్నల నెసకొల్పుచుం గెలన నవ్విరి ధర్మజ భీమ ఫల్గునుల్‌. 81

టీ. బలిదనుజేంద్రున్‌ = బలియను రాక్షసచక్రవర్తిని, కట్టితి = బంధించితి: అని, పల్కంగన్‌ = చెప్పంగా; పురాణము లనుట. విందుము, కాని, నేండు, మాబెలి = మావనిత; సత్యయనుట. ఇదె = ఇదిగో, పుష్పదామకముచేన్‌ = పూలదండచేః నినున్‌, కట్టగన్‌, కంటిమి = చూచితిమి. ఇంకన్‌, నెమ్మెలు = టక్కులు, పచరింప రాదు = ప్రకటింపంగూడదు; ఏనాండో బలిచక్రవర్తిని నీవు బంధించితివని విందు మది కల్లయో నిజమో తెలియరాదు, గాని నేండు మాసత్య నిను గల్బకమునీ బూలదండచే బంధింప. గన్నారం గాంచితిమి. ఇంక టక్కులు చేయకుమనుటి అనుచున్‌, మేలములు = హాస్యపుమాటలు, ఆడెడు = పల్కునట్టి, సత్యబోట్లన్‌ = సత్యభామ చెలికత్తెలను, సన్నలన్‌ = సంజ్ఞలచే; నేత్రసంజ్ఞలనుట. ఎసకొల్పుచునీ క్‌ ్రైల్బుచు; ఇంకను బరిహసింపుండని పేరణసేయుడనుట. కెలనన్‌ క

బ్వయున, ధర్మజభీమఫల్లునుల్‌ = ధర్మరాజు భీముండు నర్తునుండును, నవ్వి

బావలుగానం బరిహసించుటయు. బరిహసింపం బోట్లను బురికొల్పుటయ౫ నుచితమే. సన్న ప్ర, సంజ్ఞ, 7

మ, నమంయజ్ఞుండయి గర్గసంయమి మహాసంకల్పముం జెప్పంగ ల్పమహీజంబు సదక్ష్తిణాకము నిజప్రాణేపం గూడ న్ఫువ ర్వముని శ్రేష్టునకిచ్చె దానముగ ధారోపూర్వమవ్వేళం 'దు భ్యమహం సంప్రదదే నమో నమ యటం చద్దేవి మోదంబునన్‌, 82 . మిగ ట్‌, సమయజ్ఞుండయి = సుముహూర్తకాలము నెఖింగినవాండై, గర్గనంయ క న ముని, మహాసంకల్పమున్‌ = వివాహాదులందు దాననమయమున సంకల దులను దురితాదులను నిర్వచించుచు! బురోహితుడు చెప్పెడు మహా మ్సప్పీ మును, చెప్పెన్‌ = చెప్పగా, సదక్షిణాకము = దక్షిణలోం గూడినట్టి, కల్ప నర బున్‌ = కల్పవృక్షమును, నిజప్రాణేశున్‌గూడన్‌ = తనభర్తనుగూడ, లేదా, కూడ్తి కము, కల్పమహీజమున్‌, నిజప్రాజేశున్‌ = తన భర్తను, కూడన్‌ = దట్‌ కర్త మహీజములు అనగా దనపతిలో గూడిన కల్ఫవృక్షమును అవ్‌ ననుట. నుపర్వముని శ్రేష్ణునకున్‌ “ నురర్శియగు నారదునకు, షె కన్‌ = ఆ సమయమున, తుభ్యమ్‌ = నీకొణకు, అహమ్‌ = నేను, నంప్రదదే ఇ గ్రచేఫిచున్నాను. నమోనమః = నమస్కారము, అటించున్‌ = అట్లనుచు, అద్దేవి అనక మోదంబునన్‌ = సంతోషముతో, ధారొపూర్వము = జలధార మున్సుగాంగ గన్స్‌ ఇచ్చెన్‌, ఇందు? బ్రతి గ్రహీతృవా చకమునకు షష్టియు నవిరుద్ధంబ. పడన లీ పే. నారదుండు చెప్పిన చొప్పున బ్రాణనాథుండు దానముగా వర? పావ్ష ండు, దానముపట్టిన బ్రాహ్మణు డేదికోరిన నదియొ షు పా ( బుచ్చుకొనునట్టి దొానమున క, ౦దందగినవాండు కాన, నీమజిల నన మమ =. సొద్టి శీమహంసంప్రదదే న మమ” అను సామాన్యమంత్రము ప విడువ పెక్ష్య "దు అను స్వత్వపరిహారకవాక్యము త్యాజ్యమైయుండుటం యగ కరణంబున లోపముగల్లి న నమోనమయటం” చనుచో విసర్గంబున కను మ్స సి

ఆఅ. ధారవోసి మజియు'. దోద్వతాంగంబుగా

దాన మిచ్చె నపుడు తలిరు6దోండి

మణిసువర్ణధాన్యమయపర్వతంబులు

గోసహసవాజికుంజరములు. 83

టీ. ధారవోసి = ధారాదత్తముచేసి, మఖియున్‌, తద్వతాంగంబుగాన్‌ = ఆ వ్రతమున కంగమగునట్లుగా, తలిరుంబోడి = చిగురువలె నొప్పిదమైన యాసత్య, మఖి సువర్ణ ధాన్యమయపర్వతంబులు = మణులయు, సువర్ణంబులయు, ధాన్యములయు రాసుల ననుట. గోసహస్రవాజికుంజరములు =వేలకోంలది యావులను గుజ్జములను నేనుంగులను, దానము, ఇచ్చెన్‌.

వ్యా-విశే. తలిరు+మేను, బహంవ్రీహిని ప్రీవాచ్యంబగుచో నుపమానంబు మీ6ది మేనునకు6 బోండి యని నూరి. చిగురు+పోండి. ఉదంతముపై నుగా గమము. (దుతకార్యము చిగురుంబోడి. రూ. అ. తలిరుంబోండి. చిగురుంబోడి. మొ ఇట్టివే. అలరుంబోడీత్యాదు లుపమానపూర్వపదకర్ల్ణధారయంబులని ప్రౌఢ. సోండి = పోడిమి - ఈ పక్షమున మేనునకుం బోడి రాలేదు. కలదని యర్థము. క. _ ఇవ్విధమున దానము గొని

చివ్వలయోగిరవుం. దపసి చెట్టును గూడం

బువ్వులనరులం జుట్టిన

యవ్విభునిచెజఖంగు విడిచి యల్లన నగుచున్‌. 84

టీ. ఇవ్విధమునన్‌ = ఈ రీతిగ, దానమున్‌, కొని = పుచ్చుకొని, చివ్వలయోగి రపు6 దపసి = కలహభోజను(డగు నుని; నారదు. డనుట. చెట్టును, కూడన్‌ = ' అంటునట్లుగా, పువ్వులసరులన్‌ = పూలదండలచే, చుట్టిన, అవ్విభుని చెజింగున్‌ = ఆ శ్రీకృష్ణుని కట్టుబట్టకొంగును, విడిచి = వదలించి; విస్పియనుట. అల్లనన్‌ = మెల్లగ, నగుచున్‌ = నవ్వుచు; కలహము మొదటబెట్టినవాండును బెంచినవాం

నంంతుననకతనమన మన ననక వన వవనకకుాంనక ననన కవకనక (462 |

పారిజాతాపహరణం తన సనా పంచమౌళ్వాసము డును నేండు గన్నార€ దతృలముం గాంచినవాండునాహష్‌ైై కై యగుట నిచ్చో నీ పదము సాభిప్రాయమగుచున్నది. మ... నన్వయము. . క. సత్యముగ నిన్ను నివ్పుడు సత్యాసతి మాకు నిచ్చె నకలామ్నాయ స్తుత్య! యింక మా యఖీప్పిత కృత్యంబులు సలువు మునుచు( కేలిపరుండై. 85 టీ. సత్యముగన్‌ = నిజముగ, నిన్నున్స్‌ ఇప్పుడు, నత్యసతి = సత్యభామ మాకున్‌, ఇచ్చెన్‌, మా శబ్దమిచట శ్రీకృష్ణునిపైం దనకుంగల యధిక స్వామ్యము నూచించునది. సకలామ్నాయస్తుత్య = సర్వవేదములచే నుతింప(దగినవోండా! మా యభీప్పితకృత్యంబులు = మాకిష్టములగుపనులను,* నలువుము = చేయుము. అనుచున్‌, కేళిపరుండై = వేడుకయం దానక్తుండై; తరువాత్తి పద్య ముతో నన్వయము. విశే. ఇదివఅకు నీవు మాకు వశుండవుగావు. నేండన్ననో నిక్కముగ సత్య మాకు దానము చేయుటకతన మాస్వంతమైతివి. ఇంక మాకాంక్షితముల మోక్షాదుల నొసం గుమని నారదు. డావేదవేద్యు. బ్రార్థించెననియు ధ్వనితమగు. మాకున్‌ + ఇచ్చెన్‌= ఇచ్చో6 బతి గ్రహీతృవాచకమునకు6 దెన్తుంగున షష్టియునగుట నవిరుద్ధము. క నారదుండు కృష్ణునిచే. బనులుగొనుట సీ మేళవించినవి సుమ్మీ దీనిమెట్లని మాంసలాంసంబున మహతి జేర్చి మిన్నేటి జలము సుమ్మీ తొలంకెడు నని _ డొచేత మణికథుండలు వొసంగి

. / పంచమాశ్వాసము యిది జపోచితము సుమ్మీ జతనం బని వలచేత.6 బద్మాక్షవలయ మిచ్చి యీశాను. డిచ్పెం జుమ్మీ మాకు నిది యని శార్దూలచర)ుంబు6 * జంక! జొనిపి త. పొమ్ము పొమ్మని యొకకొంత పొవంబోవ రమ్ము దమ్మని మరల. జేరంగం. బిలిచి కవటనటనాపరుం డైనకంసవైరిం బరమముని నవ్వుటాలకు6 బనులుగొనియె. 86 ట్‌. దనిమెట్టు, మేళవించినవిసుమ్మీ = నర్వ్వ్యానుకూలముగ6 గూర్చిన విసువూ! అని,మాంసలాంసంబునన్‌ న్నా బిలినన భుజము మీంద; శ్రీకృష్ణునిభుజ ముపై ననుట. మహతిన్‌ = మహతియను వీణిను, చేర్చి, నారదునివీణకు మహతి యని కేరు. “విశ్వావసోస్తు బృహతీ తుంబరోస్తుకళావతీ, మహతీనారదస్య” అని యమరము. సర్వానుకూలముగ మెట్ట నమర్చితి. అని స్థానముం దప్పునుజుమా జాగ్రతయని చెప్పెననుట. వీణమూంపుపై నుంపందగినది గాన నందే యుంచెనని (గ్రహించునది. మిన్నేటిజలము సుమ్మీ = మందాకినీజలముసుమా!, తొలంకెడున్‌ = తొణంకును, అని, డాచేతన్‌ = ఎడమచేతియందు, మణికమండలువు = మణి వికారమైన కమండలువును, ఒసంగి = ఇచ్చి; ఇందాకాశగంగాజలమున్నది. తొణ. కునుజుమా జాగ్రత్తగా. బట్టుకొమ్మని మణీికముండలువును శ్రీకృష్ణుని చేతియం దుంచెననుట. ఎడమ చేత జలపూరణమగు చెంబును ధరించుటయు, నాచుమన మొనర్చునపుడు కుడిచేత నెడమచేతితో నీరును వంచుకొనుటయు సహజమగుట నందుంచె. మజీయు మిన్నేటిజలమనుట యిది జాజిన మజల సులభము గాదని తెల్పుటకని (గ్రహించునది. ఇది, జపోచితముసుమ్మీ = జపము నకుం దగినది సుమా! జతనంబు = జాగ్రత్త అని, వలచేతన్‌ = కుడిచేతి యందు, పద్మాక్ష

• సందిం జొనిపి. [464] శ "

పారిజాతొపహరణము , పంచమాళ్వాసము వలయము = తామరపూసలదండను, ఇచ్చి; ఈ మాలజపమున కెంతయు నుపకరించునది జాగ్రత్త సుమాయని కుడిచేత పధ్మాక్షవలయము నిడెననుట. జపకాలమున' బవిత్రమైన కుడి చేత వక్తవలయముందాల్చుట సహజముగాన స షషేషునెలెన న యెన్సునది. ఈశానుండు =, ఈశ్వరుండు, ఇచ్చెంజుమ్మీ లా మము నర;౦బుక్షు వులితోలును, బంకన్‌ = దు, పి = ప్తా సనా నయపసాముుదన బులితోలు జొనిపెననుట. వరాననే నిడికొనుట సహజమగుట నద్దానిం జంక(జొనిపెనని యన్న అని ఒక కొంత = కొంచెము దూరము, పోవన్‌ ఫోవీన్‌ = ఫో(గా వలు రమ్ము, అని; రారా పోపో యని యనుట. మరలన్‌, చేరంగన్‌ = దగ్గజగా, పలిబ్‌ల్ల కపటనటనాపరుండైన = కృత్రిమంపువర్తనమందాసక్తుండైన, కంసవైరిన్‌ = శ్రీకృష్ణుని, పరమముని = నారదుండు, నవ్వుటాలకున = పరిహాసములక్రై, పనులు కొని 'సివ సేయించుకొనియెను. రారా పో పో యనువాక్య మెంతయు హాసగ్టిరసాత షాన్‌ విశే. అతండు చెప్పినచాప్పున రమ్మన వచ్చుటయు., బొమ్మన బోవుటయు [| గపటనటనకు నూచకములు. దేవదేవుని యయా యనయవములకు దన వస్తువులను నారదుండు సోకించుటకు నిక్కముగ నాలోచింప నాదెవుని పవిత్రా "వయవస్పర్శమున నావస్తువును పవిత్రములగునఓయు, నాపవిత్రవస్తుస్పర్శమునం దానుగూడ6 బవిత్రుండ నగుదుననియు నారదుండు భావించుటయే కారణమని యెన్నండగును. మ. నిగమాంత(ప్రతిపాద్యు నాద్యు నభవు న్నిత్యున్గుజాతీతు వి శ్వగురున్‌ జిన్మయు నవ్యయుంబరము నిశ్శంకంబనుల్లొంచు మౌ నిగరిష్టుండు కృతార్ణుం డయ్యె నన నందేహింవ(గానేల భ క్తగణాధీను. డనంగ నవ్విభుండు లోకఖ్యాతి. బెంపొందండే. 87

| పారిజాతాపహరణము | | పంచమాశ్వాసము టీ. నిగమాంతప్రతిపాద్యున్‌ = ఉపనిషత్తులచే. జెప్పండువాని, అనంగా నుపనిషద్వేద్యుండని భావము. ఆద్యున్‌ = అన్నింటికి మొదలైన వానిని, ఆభవున్‌ = పుట్టుకలేనివానిని, నిత్యున్‌ = శాశ్వతుని, గుణాతీతున్‌ = జగద్గురుని, చిన్మయున్‌ = జ్ఞానరూపుని, అవ్యయున్‌ = నాశరహితుని, పరమున్‌ = సర్వోత్తముని; పరాత్పరు ననుట. నిశ్శ్ళంకన్‌ = సందియములేక, పనుల్గొంచున్‌ = పనులను బుచ్చుకొనుచు; సేవసేయించికొనుచనుట. మౌనిగరిష్టుండు = మౌనులలో మిగుల గొప్పవాండు నారదుండు. కృతార్ణుండు = ధన్యుండు, అయ్యెన్‌ ; ఏమౌనులును భగవానునిచే. బనులు గొనంజాలమియు., దా నట్ట భాగ్యమును బడయుటయు నారదుని కృతార్ణతకు. గతములు. అనన్‌ = అనగా, నందేహింపంగా, ఏల = ఎందులకు, అవ్విభుండు = ఆ శ్రీకృష్ణుండు, భక్తగణాధీనుండు = భక్తులసనమూహమునకు వశమైనవాండు, అనంగన్‌ = అనునట్లుగా, లోకఖ్యాతిన్‌ = లోకప్రసిద్ధితో, పెంపొం ద6దే = అతిశయింపందే; అనంగా నాతండు భక్తవశుండను నానుడిగలవాండగుట నిపుడు భక్తాగ్రేసరుండగు నారదునకు వశుడై మెలంగ్తుట చిత్రముగాదని భావము ఇతరముల మాని సర్వదా భగవానుని ధ్యానించువాండే భక్తుండు. చ. | అప్పుడు విరించిసూనుండు జనార్థనునెయ్యవువాలుంగంటిం జూ చి వడంతి! నీమనోహరునిం జేకొను 'మిచ్చెద నంచు. బల్కుచో నపరిమిత (పమోదభరితానన యై వెస నిచ్చె వేలుపుం దవసికి నాత్మభూషణవితానము లన్నియు ని్మిషృృయంబుగన్‌ 88 టీ. అపుడు, విరించిమానుండు = బహ్మపుతుండగు నారదుండు, జనార్థను నెయ్యపువాలు6ంగంటిన్‌ = శ్రీకృష్ణుని ప్రియపత్నిని; సత్యననుట. (నాలుంగంటిన్‌ = విశాలములైన కన్నులు గలదానిని) చూచి, పడంతి = తరుణీ! నీమనోహరునిన్‌ = గీ మదిని హరించినవాని; నీ ప్రియమనుట. చేకొనుము = స్వీకరింపుము, ఇచ్చెదను, అంచున్‌, పల్కుచోన్‌ = పల్కునపుడు; పల్కంగా ననుట. అపరిమిత ప్రమోద భరిళో

1. మిప్పుడ నీకు నిళ్తునా: [466

పారిజాతాపహరణము నై ఓ నంచమానానవు ననయై = అధిక సంతోషముచే( బూర్గమైన మొగముగతిజ్రైనాతతినవమను - వేలుపుందపసికిన్‌ = సురమునికి నారదునకు, ఆత్మభూషణఎ తానఇ్షాజమై్మై అన్స్నియున్‌ = తన యలంకారములనెల్లను; నగలననుట. నిష్క్రయంబుగనః మూల్యముగా; మార్పుగా ననుట. ఇచ్చెన్‌, తననగలవినిమయముగ నానాకిః నారదునుండి తనప్రీయునిం గ్రహించెనని భావము. విశే. నీ మనోహరు6డగుట నీ నాతని. బాసియుండ(జాలననియు, జనార్హ్దను నెయ్యపు వాల్గంటివనుట నాతండును నిన్నెడంబాసియుండలేండనియు, దాన మీ యుర్వురం గూర్చుటయే నాయాశయమనియు నారదుండు నేర్చు బల్కెనని యెన్నునది. క. ఇచ్చి కయికొనియెం గ్రమ్మజ నచ్చిగురుంబోండి విభుని నావైభవమున్‌ మెచ్చి కురియించి రపుడు వి యచ్చరు లఅచ్చెరువుగా(గ నలరులనానల్‌, 89' ట్‌. ఇచ్చి, క్రమ్మజన్‌ = మఅిల, అచ్చిగురుంబోడి = అపల్లివాంగి; నత్య, విభునిన్‌ = నాథుని, కైకొనియేన్‌ = స్వీకరించెను. వియచ్చరులు = నురలు, ఆ వైభవమున్‌, మెచ్చి, అచ్చెరువుగాంగన్‌ = ఆశ్చర్యముగా, అలరులవానల్‌ = పుష్ప వర్షములు, కురిపించిరి. దివినుండి పూలవానలు గురిసెనని భావము, చ. తనుతరమధ్య యాగమవిధానము తవృక యుండ మౌనిచే ననుమతి. గొంచి మక్కీ వినయంబున నందజ నామతించి క ల్పనగము[క్రొవ్విరు ల్కనక 2మాత్రమునం దగనించి యిచ్చెవా యనములు రుక్మిణపభృతు *లౌసవతుల్పదియాజువేలకున్‌. 90 2. పాత్రములం. 3. లైననతుల్‌ [467]

టీ. తనుతరమధ్య = మిక్కిలి సన్మవైన నడుముగలది సత్యభామ, అగమ విధానము = శౌస్తవిధి, తప్పకయుండన్‌ = తప్పకుండుటకై, మానిచేన్‌ = నారదునిచే, అనుమతిన్‌ = అంగీకారమును, కాంచి = పాంది, “శాస్త్రవిధానము తప్పలేదు. నీవు నీ పతి నిట్లుపొందుట శాస్తసమ్మతమే. వ్రతము సుత్రతమైనది” అని యాతనిచే ననిపించు కొనియనుట. మొక్కి, వినయంబునన్‌ = అడంకువతో, అందజన్‌, అమతించి = పిలిచి, కల్చ్పనగము కొవ్విరుల్‌ క కల్చ్పవృక్షపు(గ్రొత్త పూవులను; అపుడే కోసినవనుట. కనకపాత్రమునన్‌ = బంగరుపల్లెరమున, నించి = నింపి, రుక్మిణీ ప్రభృతులౌసవతు ల్పది' యాజువేలకున్‌ = రుక్కిణి మొదలగు పదాజు వేలసవరతులకును, వాయనములు ; బహుమానము లనుట. ఇచ్చెన్‌.

వ్యా-వివే. “ఒక్కపూవానౌని యాయ రుక్కిణి యపురూపముగం దనమౌళిం దాల్బె. ఇదిగో నేనిపుడు మీ కెల్లరకు వలయునిన్న యిచ్చుచున్నదానను”' అని సత్య తనవైభవమును గర్వమును వవతులకు6 బ్రకటించెనని యెనున్నని.... నవ తుల్‌ పది యాజువేలకున్‌” ఇచ్చో విశేషషణమగు సవతులను దానికి. బ్రథమ “విశేషణంబు ద్వితీయాదులకును బథమయగు”నను (ప్రొఢ వ్యా.కారక.22-వ సూత్రముచే సాధువగును. “అహీనబలసారఘనుల్‌ మధుకైటభాదిదైత్యపతులకు. తల్లిదౌపదితోడన్‌” అని కవీశుల ప్రయోగములు. క. ఈ చందమున నమానుష

గోచరమహిమాఢ్యు. జైనగోవిందుని స

త్యాచందముఖీనరు సుర

వాచంయమివరుండు చతురవాచానప్రొఢిన్‌. రే

టీ. ఈచందమునన్‌ = ఈ విధముగ, అమానుషగోచరమహిమాఢ్యు.డైన నునుష్యులకుం దెలిసికొనరాని మహిమతోంగూడిన, గోవిందునిన్‌ = శ్రీకృష్ణుని, సత్యచంద్రముఖీవరున్‌ = నసత్యభామయను చంద్రవదనకు భర్తయైనవానిని,

పారిజాతాపహరణము | పంచమాశ్వాసము సురవాచంయమివరుండు = సురమునిశ్రేష్టుండు నారదుండు, చతురవాచ్తాప్రౌఢిన్‌ = నిపుణములగు మాటల ప్రాఢత్వముచే; 100-వ పద్యమందలి “కొనియాడి యరిగె' అనుదానితో నన్వయము. , విశ. పారిజాత ప్రబంధకథ కేవలము నత్యకు శ్రీకృష్ణుడు స్వాధీనుండై యుండుటనే నూచించునదగుట నత్యాచంద్రముఖీవరపదమునే శ్రీరృష్ణుని " విషయమున. (బకృతమునకు( దగినర్‌తిని. గవి వాడుట నరనము. కథ నారదుండు కృష్ణుని స్తుతించుట $ అనులోమవిలోమకందము - కు నాయశరగసార విరయ తాయనజయసొర నుభగ ధరధీనియమా మాయనిధీ రథగభనుర సాయజనయతాయరవిర సొాగరశయనా। 92 టీ. నాయ... జయసార-నాయ = నీతిని, శర = బాణములను, గ = పొందిన, సార = బలమును, వి = పక్షియొక్క; గరుడుణ యుుక్కయనుట. రయ = వేగవఎను, తాయాన = విన్సరింవంజేయునట్టీ, జయాపార = విజయసారముగలవాండ! నీతిబాణబల గరుడ వేగజాతమైన సారవిజయము తన్ను సాధించిన నీతిబాణబల గరుడవేగములనెంతయు. బెంపాందంచి ననుట. అనం గా విజయనసంభవమువలన. దత్సాధనసొమగ్రి కెంతయు బొంగు సీద్దించెనని భావము. నుభగ = సుందరుండా ! ధర... నియమా-ధర - కొండనుబాలు, ధీ = బుద్ధియొక్క, నియమా = కట్టుంబాటుగలవాండ; అచలమైన బుద్దినియమన ముగలవాండనుట. మా ... నిధీ-మాలక్ష్మికిని, అయ = శుభావహనిధికిని, నిధీ = (నియైనవాండా! స్థానభూతుండనుట. లక్ష్మీవానుండును గల్యాణరూపుండునని

భావము. రథ.......సుర - రథ = శరీరమును, గ = పొందిన, భ = చంద్రుడును, సుర = దివిజులును గలవాండ; సర్వదేవాత్మకుం డనుట, సాయజ.... రవిర-సాయ = బాణములచే, జ = పుట్టిన, నయ = నీతియొక్క, తాయ = విసృతిచే, రవి = జీవులును, ర = అకర్ప్షించువాండ. దుర్దనుల నమ్ములశిక్షించి ధర్మువు నెలకొల్పి ప్రజలమెప్పగన్న వాండనుట. లేదా, సాయజనయ = బాణములవలనైన నీతిగలవాం డ. దుష్టశిక్షణమున ధర్మమును బాదుకొల్పినవాండా యనుట. తాయరవిర = విసృతిచే నూర్యునాకర్షించినవాండా! వామనావతారమున మిన్నంటురూపముం దాల్చినవాడు గాన నిదియు. బొసంగును. సాగరశయనా = సముద్రము శయ్యగాల గలవాండ.

విశే. నుభగవీర్యభగినీభగవత్యాదిశబ్బములు వ్యుత్పత్యర్థమునరనిన (గ్రామ్యములుగం దోంపకపోవు. కాని వీనివ్యుత్పర్యర్థమును గవిలోకము విచారింపక సుందరాద్యర్థములం బ్రయోగించుటంజేసి వీని కట్టి (గామ్యత తొలంగెను.

అర్జభమకమన'గా బద్యమును దుదినుండి మొదలువజణకు వ్యత్యాస )1ముగా6 జదివినను నదేప్రకార మేర్చడునట్లు చెప్పుట. ప్రకృత మీకందమును దుదినుండి త్రిప్పి చదివినను మొదటినుండి చదివినట్లే చదువంబడును గాన నిది యర్ధ్థభమక మనంబరంగుచున్నది. మథఖియు నిందు. దొలియర్థమును దిప్పి చదివినచో నుత్తరార్థమును, నుత్తరారర్థ్ణమును దిప్పి చదివినచో. బూర్వార్థమును నేర్చడును గాన నంగోరునకే యనంగా నర్థభాగమునకే భ్రమణము గలదు గాన = నిది యర్థభమకమను సార్థకనామము నందినది.

ఇ పాదశ్రీనమకము ౪

కృ. ధీర శయనీయశరథీ, మారవిభానువముతమమత మనుఖభావిరమా

సారనవననవసరసా, దారదనమతార*ేతార తామనదరదా! 93

కర్ర - [470 +

'ైైతనావవతాము] యు] టీ. ధీర = ధైర్యవంతు.డా! శయనీయశరధీ = శయనార్హమైన సముద

ముగల వాండా! జలనిధిశయను.డనుట. మార..... మమత - మార = మన్మథుని

యొక్క, విభా = కాంతికి, అనుమత = సమ్మతమైన, మమత = దేహాభిమానము

గలవాండా! మదనసమతేజు(. డనుట. మనుభావిరమా = మననము చే/గలుగు

నంపదగలవాండా! సార......సరసా-సార = శ్రేష్టములైన, సవన = యజ్ఞములందు, 'నవసరసా = నూతననరను.డైన వాడా! యజ్ఞహవిర్భోక్తయనుట. దొరదనమ_ తారాతార = పాదరనమునకు నమానవ్లైన ముక్తాహారములు గలవాండా! తామసదరదా = దుర్మార్గులకు భయమునిచ్చు వాండా! దుష్టశిక్షకుండనుట.

విశే. యుది పాదభమకము. ఇందు6గల నాలుగు పాదములలో బ్రతిపాద మును వ్యత్యాసముగా ననంగా దుదినుండి మొదలునకు జదివినచో నదేపాద మేర్చడునుగాన, దీనిని బాదభ్రమక మందురు. ప్రతిపద్యపాదమును ద్రిప్పిచదివి నను యథాపూర్వముగ ననగా మొదటినుండీ చదువునపు తేర్చడురీతి నేర్చడుచో నట్టి రచన పాదభమకము నాంబడును. ఇట్టి శబ్దచితములగు రచనలు నిక్క ముగ రస ప్రతిబంధకము లగుటంజేసి, దండ్యాద్యాలంకారికులు “తత్తు నైకాంత మధురమతః పశ్యాద్విధాన్యతే' అని యమక ప్రస్తావనయందు. జెప్పిరి. కాని యిట్టివానిని గవులనే కులు తవుకబ్మవములందు€ జొనివీయలయన్నారు. ఆక్రమమునుబట్ట యాలోచింవనేకదేశన్థితములగుటంబట్ట్‌ యిట్టిరచనలు కావ్యజీవిత రస్మపతిబంధకములు గాంజాలవని తలంచిరని తోంచెడిని. పైని వ్రాసిన ప్రకారము 'తత్తు నైకాంతమధురమ్‌' అని వీనినిగూర్చి యనిష్టము నగపజచిన దండ్యాచార్యు(దే పలురకములగు ననులోమప్రతిలోమాది యమకభేదములను, ౯” నేకాక్షరద్య్వ్యక్తరాదిరచనావిశేషములను నిరూవించుటంబట్టి చూడగా నిట్టీ క్రచనలును గొంతవజకు హదయంగమములై యుండుననియే యప్పటి కవి $ండితలోకపుతలంపని చెప్పవలనియున్నది. అయినను నీ రచనలు సామాన్య సుగం గావ్యగడువులేయని చెప్పుటకు నందియము లేదు. [47] ॥

పారిజాతాపహరణము పంచమాశ్వాసము వః గోమాత్రికాబంధము న

క్‌. విదళితదైైత్య రమాగృహ, వదసారసవినతదేవ పతగేశహయా

చిదమిత చైత్యృశమావహ, మదవారణ విమతభఖావమతపాశజయా!

సి ళ్తిచై రసప స్తాస న శేనశ పహ దత | శృ హా ద, ర న తర మేలే లవ మేవాణ మ భామవాటి

ట్‌, వదళితదైత్య = నఖుకంబడిన రాక్షసులుగలవాండ, రమాగృహ = లక్ష్మికి స్థానమైనవాండ, పద..... దేవ=పదసారస = పాదపద్మములందు, వినత = నతులైన, దేవ దేవతలుగలవాండ, పతగేశహయా = పక్షీంద్రుండగు గరుడుడు వాహన ముగా(గల వాండ, చిదమిత = జ్ఞానముచే నధికుండా ! చైత్యశమావహ = జీవులకు శాంతిని గూర్చువాండ, మదవారణ = మత్తును దొలంగించువాండ, విమత .... జయా-విమతభావ = విరుద్ధభావములను: అనగా గామక్రోధాదుల ననుట. విమతమత = విరుద్ధమతములను; నాస్తికాదిమతముల ననుట. నిమతపాళ = విరుద్ధములగు బంధములను; అనగా భయసంశయాదుల ననుట. జయా = జయించినవా(ండ.

విశే. పైని నిరూపించిన ప్రకారము దిని యద్భ్ధారమును లిఖించి, పద్య పాదములు నాల్షింటిలోను మొదటి రెండు పాదములయందలి యక్షరములను, మొట్టమొదటి చాలుగా మొదటి యక్ష్తరమును, బిదప నొక యక్తరమును, బిదప నొక యక్షరమును వదలి తరువాతి యక్షరము నిట్లే నాక్కొక్క వర్ణమును నడుమ నడుమ వదలి బ్రాస్‌, బంధమునడుమ నావదలిన యక్షరములను రెండవచాలుగా

[402]

[పారిజాతాపహరణము | / వంచమాక్వానము. | లిఖించి, మూండునాలుగుపాదములందలి యక్ష్తరములలో. బూర్వమువలెనే వెొందటియక్ష్సరము మొదలుకొని యొక్కొక్కటి నడువు విడుచుచు మూ డవపంక్తిని క్రిందుగా వ్రాసి మొట్టమొదటి యక్షరమును మీందినుండి క్రిందిగాను, రెండవయర్థవలును [గిందనుండి మీందుగాను జరువవలెను. ఇదియె గోమూడత్రికాబం ధోద్ధారపళన క్రమము. శ్లో “వర్జానామేకరూపత్వం యద్యేకాంతరమర్థమో, గోమూత్రికేతి తం ప్రాహర్జుష్కరం తద్విదో విదుః.” అని దండి కావ్యాదర్శలక్షణము. | ఇ నాగబంధము. $ చ. జలదవితాననీల ఖలసొలకులక్షతివారణేశ ని శృముని వారపాొల నసురచారణయక్ష్రనవానుకూల కుం డలి వరహారలోల నరనారదతత్పర భూవిధేయ యు జ్వలమనునీతిశీలితవళంపద శక్రరమానికేతనా! 95 “శ (రట మ్మో వీ కళగా! “ఉక్‌ 21/7 ము. జీ న | స్త్‌ సైప్‌ ళరజికలో యును... 473. ల

| పారిజాతాపహరణము | పంచమాశ్వాసము టీ. జలదవితాననీల = మేవుబ్బందమువలె నల్గనైనవాండా! ఖలసా , ......వారణేశ-ఖల=దుష్టులనెడు, సాలకుల = వృక్షనమూహముయొక్క, క్తతి నాశవిషయమున, వారణశ = గజేంద్రముం బోలువాండా!, “ఖల = దుష్టులణ్ను సాలకుల = మద్దిచెట్ల గుమిని, క్షతి = నశింపంజేయుటయందు” అనియు జప్పనాప్పును. నిశ్చయమునివారపాల = నిశ్చలులైన మునినవమూహవు ౯ రక్షించువాండా! సురచారణయక్షనవానుకూల = సురలు, యక్షులు, చారణు అను వీరికి నూత్తమైనయనుకూలుండా; అనగా వీరలకు హితుండనుట. కుండకి వరహారలోల = సర్పహారుండగు శివునియం దానక్తుండా! నరనారదతత్పర = నరుండు నారదుండను బుషులం దానక్తిగలవాండా భూవిధేయ = భూదేవికి విధేయుండవైనవాండా; శ్రీవిష్ణువునకు భూదేవి భార్య, యగుట ప్రసిద్ధమ్న్ము. ఉజ్వల... వశంవద-ఉజ్వల = (పకాశించునట్టి, మనునీతి = మనుధర్మశాస్త్రవ్ను నందలి ధర్మములందు, శీలిత = స్వభావముగలవారికి, వశంవద = స్వాధీను డా; అనంగా మనువుచేం జెప్పబడిన ధర్మముల ననుసరించి మెలంగువారియంద్చు, బ్రనన్నుండై వర్తిలు ననుట. శక్రరమానికేతనా = ఇంద్రలక్ష్మికి స్థానమైనవాండా[] అనగా స్వారాజ్యమున కుపదవముగల్గునపుడెల్లను దాని నేదోయొక యుపాయ. మున విష్ణువు వారించి తిరుగ సురపతికి దాని నిచ్చువాండౌట విష్ణువు శక్రరమాన్ని కేతనుం డయ్యెనని యెన్నునది. విశే. అప్పకవి చెప్పిన నాగబంధోధ్దారము.

క, “ఇలతో నెనుబదినాలుగు, నిలయంబులునగు వయోదనిభనీలాంగా మెలిగొన్న పామువలె వెలు, పలగన్‌ దలతోంక నాగబంధంబునకున్‌.” ఛురికాబంధము న [474]

పారిజాతాపహరణము పంచమాశ్వాసము క. శ్రీవర వరవరహృతభవ, భావన వనజాయతాక్ష పాలితవిబభుధా ధావితదనుభవ నియమిస, భావనచతురా సముద్ధృతార్ణ్షవవనుధా! [వ ఈ పత]! | వి నజాయతా్రహ[ తవిభఖు". శౌ ణా మా వ్‌ తవమనమన్నామ్యమంనా టీ. శ్రీవర = లక్ష్మికి పతియైనవాండా ! వరవర .... భావన-వర = సారములైన, వర = వరములచేత, హృత = హరింపయుడిన, భవభావన = నంసారచింతలు “"గలవాండ, వననజాయతాక్ష = పద్మములవలె దీర్ధములగు కన్నులుగలవాండ, పాలితవిబుధా = రక్షింపంబడిన చేవతలుగలవాండ, ధావితదనుభవ = పరుగెత్తింపః బడిన రాక్షసులు గలవాండ, నియమి.... చతురా-నియమి = మునులయొక్క, సభా = సమూహమును, అవన = రక్త్సించుటయందు, చతురా = నేర్చుగలవా డా | సముద్ధృతారవ వసుధా = ఎత్తంబడిన సముద్రమునందలి భూమికలవాండ. ఇచట వరాహావతారకథ ననునంధింపవలెను. విశే. అప్పకవి చెప్పిన ఛురికాబంధోద్దారము. క. “చరణాంత్యవర్ల మొక్కటి, చరణయుగాద్యమ్ముం జేసి సరసులు మమ్మా రిరుగడలమధ్యమొకటిగం బరుంజులం గదియింప ఖడ్గబంధం బొనరున్‌, ఇ చక్రబంధము శౌ శా. చిత్రాకృత్యభినందిత (వజమృగాక్షీమధ్యగా యక్షరా మిత్రోష్టద్యుతిదిగ్గచక్ర జనివల్మీకక్ష పా కృష్ణభా ననన 'శ75

పారిజాతాపహరణము పంచమాశ్వాసము వత్రారాధ్య నుతింతు నిన్ను జగదీశా వికమాతిస్థిరా రాత్రీ *నాంచితభామితాబ్ద సదయా రాధానుభావొకరా! 97 త్త డ్డ టు హా | సచచచచమ ళన. (రల ఉత గయ రొ టీ. చిత్రా... వ్రజమృగాక్షీమధ్యగా = చిత్రాకృతి = చిత్రమైన యాకారము లచేత, అభినందిత = సంతోషపెట్టంబడిన, వజమృగాక్షీ = గొల్లకొమ్ములయొక్క మధ్యగా ఇ నడువువు బొందినవాండా!; అన6గా నేవనిత యేరూవముంగోరు - నారూపముంభజించి వారి నానందింపంజేయుచు నా వనితలం గూడియున్నవా. డా యనుట. లేదా, “చిత్రాకృతి = చిత్రమైన యాకారముగల రానక్రీడచే, అభి _ నందిత = సనంతోషపెట్టంబడిన, (వజమృగాక్షీ = గొల్లచేడెలయొక్క, మధ్యగా = నడుమనున్నవాండా” అనియు. జెప్పనగును. అక్షరా = నాశశూన్యుండా! మిత్రోష్ణ.....

• శాచిరభామితా. | 476 |

పారిజాతాపహరణము పంచమాశ్వాసము

చక్ర-మిత్ర = సూర్యునియొక్క, ఉష్పద్యుతి = తీక్షణకాంతులచే, దిగ్ధ = పూయ

బడిన, చక్ర = చక్రాయుధముగలవాండ, జని...ర్న పా-జని = వుట్టుకయనెడు, వల్మీక = పుట్టకు, వృక్షపా = భల్కూకపతియైనవాండ; భల్లూకను పుట్టను బురు గులకై త్రవ్వివేయుట నైజము. కృష్ణభా = నల్లనికాంతిగలవాండ, నత్రారాధ్య = యాగములందు. బూజ్యుండా! జగదీశా = లోకనాయకా! విక్రమాతిస్థిరా = పరాకమముచే ధీరుండా! రాత్రీన.... తాబ్బ-రాత్రి+ఇన = రాత్రీన = రేరాజైన చంద్రునియొక్క, అంచిత = ఒప్పుచున్న, భా = కాంతులతో, మిత = తులితమగు, అబ్బ = శంఖముగలవాండ, నదయా = దయతో(గూడినవాండ, రాధా...కరా-రాథా = రాధాదేవియొక్క, అనుభావ = కటాక్షాదులకు, ఆకరా = స్థానమైనవాండా!

విశే. చనక్రబంధోద్ధారము.

మ. 'వయింబైంగాం బదిచుట్లు నాజుదళముల్‌ (పాశ్రేఖలందీర్పి సౌ హ్యయపత్యాహ్వ్యయముఖ్యచిహ్నములు గన్సట్టంగ€ బాదతయా (శయకరేఖాంత్యవ దాశ్రయాదివృతిగా శార్తూలవిక్రీడితొ హ్యయవృత్తంబు యథ్యాకముంబుగ లిఖింపం జక్రబంధంబగున్‌. _ కక ఇందు మూండవచుట్టునం “గృష్టరాయకృతి” యనియు, నాఅవచుట్టున

“నందితిమ్మకవి” యనియు గృతిపతిపేరును గవిపేరును బొందుపణుపంబడినవి

ర్త ద్వ్యక్షరికందము థః

క, మనమున ననుమానము నూ నను నీనామ *మనుమనుమననమును నేమ మ్మున మాన నన్ను మన్నన మను మను నొనామునీనమానామౌనా! 968

• సును మను; మున మను. [477]

పారిజాతాపహరణము పంచమాశ్వాసము టీ. నానా.... మానా-నానా = వివిధులైన, మునీన = మునిశ్రేష్టులయొక్కః మాన = (ప్రమాణమునకు, అనూనా = అధికుండా! బుషులనెల్లరను మించిన మహిమగల వాండనుట, మనమునన్‌ = మదియందు, అనుమానమున్‌ = _సందియమును, ఊనను = పొందను ; ఇంక యసందియమందననుట. నీ నామము = నీ పేరు, అను = అనునట్టి, మనుమననమును = మంత్రజపమును, నేమమ్మునన్‌ = నియమముతో, మానన్‌ = విడువను, నన్నున్‌, మన్ననన్‌ = సమ్మానముతోడ, మనుము = బ్రదుకుము, అను = అనుము, నమగారవమున వర్ణిల్లుమని యాశీర్వదింపుమని భావము. విశే. ఈ పద్యము నమలతోడనే నడుపంబడినది గాన నిది ద్వ్యక్షరికంద మయ్యెను. అనుమానపదమునకు నంస్కృతమున నూహయే యర్థముగాని సందియమను నర్థము లేదు. కాని యాంధకవీశులు దీనిని బలుచోటుల సంది యమను నర్థముననే వాడియున్నారు. “అనుమానములేక తిరిగె నతండెల్లడలన్‌" అని తిక్కన. 'ఊహ యనునది నిశ్చయార్థమగోచరమగునపుడే కల్గునది కాన దీని కీయర్థము నాంధ్రకవులు కల్పించియుందురని తోంచెడివి కః ద్వికందక్రాంచపదము క. _అంకురితశ్రీ సంగభు, జాంకొ హరిహయమణిమదహరతసువర్డా నంకటకృద్దై త్యాశయ, శంకాజనననిజచరిత శయధృతశంకా! 99 క. పంకజనాభా భంజిత, పంకా పరమవురుష భవపరిభవనామా శంకరఖావా కినలయ, సంకాశపదయుగ కలశశరనిధిశయనా! 100 టీ. అంకురిత..... భుజాంక్షా -అంకురిత = మొలచిన, శ్రీసంగ = లక్ష్మీదేవి సంబంధమువలని, భుజాంకా = భుజచిహ్నముగలవాండా |! లక్ష్మి యాక్షేషించి యున్న కతన భుజమునం గిణాదిరూపమగు చిహ్నమేర్ప్చడెననుట. హరి... వర్ధా శ్ర.

/

• హరి హయమణి - ఇంద్రనీలమాణిక్యములయొక్క, మద = గర్వమును, హర = పోగొట్టునట్టి. తనువర్ధా = శరీరకాంతిగలవాండ; నీలవర్డు. డనుట. నంకట.... చరిత-సంకటకృత్‌ = కష్టమును గలిగించు, దైత్యాశయ = రాక్షసుల యాలోచ నలకు, శంకా = సందేహమును, జనన = పుట్టించునట్టి, నిజచరిత = స్వీయ చరిత్రముగలవాండ; రాక్షసుల కష్టకార్యములకు నాళశకుండా యనుట. శయ ధృతశంజా = హస్తమున ధరింపబడిన శంఖముగల వాండ, పంకజనాభా = పద్మము బొడ్డున. గలవాండా! భంజితపంకా = నశింపజేయ, బడిన పాపముగలవాండా! పరమపురుష = పురుషోత్తము.డా! భవపరిభవనామా = సంసారము నవమానించు పేరుగలవాండా! తన్నామస్మరణమున సంసారదుఃఖము నశించుననుట, శంకర భావా =-శివుండు మదియందు. గలవాండా; శంకరరూపు. డనియు జెప్పనగును. కినలయసంకాశపదయుగ = చిగురులతి దుల్యమైన పాదద్వంద్వముగలవా డ, కలశశరనిధిశయనా = పాలసముద్రమున శయనించువా(డొ!

విశే. ఇది క్రాంచపదవృత్తము. శ్రాంచపదమునకు బ్రతిపాదమున భమ,స, భ, స, న, న, య గణములుండును పదునొాకండవయక్షరము యతిస్టానము. ఇందు రెండు కందపద్యములు గలవు. ప్రథమార్థము నొక కందముగను, (అనంగా మొదటి రెండుపాదము లనుట) నుత్తరార్ణము నొక కందముగను (అనగా. దృతీయ చతుర్దపాదముల ననుట) జరుపందగును. ఒకానాకపద్యమున నిట్లు వేజాకపద్యమును. గొని పద్యములనుగాని యిముడ్చురచనను గర్భకవిత్వ మందురు. అశు, బంధ, గర్భ, చిత్రములని కవిత్వములు నాలుగువిధములు. పూర్వోక్తములైన గోమూత్రికాదులు బంధకవిత్వము నాంబడు. ఇదియు దీనితరు వాతిదియు గర్భకవిత్వము నాంజను. “మనమున ననుమానముమానను అనునది చిత్రకవిత నాంబర(గును. తక్కుంగల ప్రబంధములోని పద్యముల రచన యాశు కవిత యనందగును.

వ్ల భుజంగప్రయాతగర్భస్ర గ్విణి న

వానుదేవా ఘమనన్వచృకాంతీ రమా

వాన వంశస్వరవ్యక్తవేదక్రమా

రాసలాస్యప్రకారప్రవీణోద్యమా

వాసవాదిన్తుతవ్యక్తనామా నమః. 101

టీ. వాసుదేవా = వసుదేవపుత్రుడా! ఘనన్వచ్చకాంతీ = మేఘమువటి స్వచ్చమైన తేజస్సుగలవాండా! రమావాన = లక్ష్మీదేవిని నివానస్థానమైనవాండా! వంళ..... క్రమా-వంళ = పిల్లనగ్రోవియొక్క, స్వర = ధ్వనిచేత, లేక స్వరవిశేష ములచేత, వ్యక్త = తెలియంజేయంబడిన, వేదక్రమా డా వేదపాఠనక్రమము గలవా€ డౌ, శ్రీకృష్ణపరమాత్ముని పిల్లన గ్రోవినుండి పుట్టిన నాదములు వేదపాఠక్రమమునుం బోలియున్నవనుట. రాస...... ద్యమా-రాసలాస్య = రాసక్రీడయను నాట్యవిశేషము యొక్క, ప్రకార = రీతియందు, ప్రవిణ = కుశలమ్రైన, ఉద్యమా = యత్నముగల వాండా; రాసక్రీడయందు మిగుల నైపుణిగలవా. డనుట. వాసవాది ....నామా- వానవాది = దేవేందుడు మొదలగువారిచే, స్తుత = నుతింపంబడిన, వ్యక్త = విశదమైన, నామా = పేరుగలవాండా! నమః = నమస్కారము.

విశే. స్రగ్విణికి/ బ్రతిపాదమున నాలుగు రగణము లుండును. సప్తమా కరము యతిస్త్థానము. భుజంగ్యపప్రయాతమున కు6 (బతిపాదమున నాలుగు యగణములుండును. సప్త్రమాక్షరము యతిస్థానము. ఇందు( దుదింగల “నమః ' అనుపదమును మొదటం జేర్చి చదివినచో భుజంగప్రయాత మేర్చ్పడును. ఇందు€ (బబంధాంతమగుచున్నది కానం గవియు నీమూలమున భగవానున కంజలి ఘటించెనని (గ్రహింపవలెను. క. అని చిత్రగతుల నవ్విభుం

గొనియాడి మునీందు డరిగె గోపవధూటీ

జనతావల్లభుండును మి

(తనికాయముతోడ నిజవురంబున కరిగెన్‌. 102

[480] -

ట్‌. అని, చితగతులన్‌ = చితములగురీతులతో; చితములగు కవిత్వపు రీతులతోననియు నర్థాంతరము. అవ్విభున్‌ = ఆ శ్రీకృష్ణుని, కొనియాడి = నుతించి, మునీంద్రుండు = మునిశ్రేష్టండు నారదుండు, అరిగెన్‌ = వెడలెను. గోవవధూటేీ " జనతావల్లభుండును = గోపికాసమూహమునకు. బ్రియుడైన శ్రీకృష్ణుండును, మిత్రనికాయము తోడన్‌ = మిత్రులనమూహముతోడ, నిజపురంబునకున్‌ = " తన పట్టణమునకు: ద్వారకకనుట. అరిగెన్‌. చ. నిజవురి కేగుదెంచి ధరణీధరు. డప్పుడు భోజరాజధ ర్మజకురునాథ ముఖ్యమహిమండలనాథుల దక్కుంగల్లు బ న్గుజనుల.6 గల్పకదుమజనూతనదివ్యవిభూషణాంబర (వ్రజము లొసంగి వీడ్కొని నిరంతరసౌఖ్యర సైకలోలుండై. 103, టీ. నిజవురికిన్‌ = తనపట్టణమునకు, ఏగుదెంచి = వచ్చి, ధరణీధరుండు = శ్రీకృష్ణుడు, అప్పుడు, భోజరాజధర్మ జకురునాథముఖ్యమహిమండలనాథులన్‌ =భోజరాజు, ధర్మరాజు, కౌరవరాజు (దుర్యోధను. డనుట). మొదలగు రాజులను, తక్కుంగల్గుబంధుజనులన్‌ = తక్కిన బంధువులను, కల్పకదుమజనూతన దివ్యభూషణాంబరవజ్రములు = కల్పవృక్షమునుండి వుట్టిన యపూర్వములైన దివ్గమైన యలంకారములయు బట్లలయు నమూహములను, ఒసంగి = ఇచ్చి, వీడ్కాని = సెలవిచ్చి పంపి, నిరంతర సౌఖ్యరసైకలోలుండై = అత్యధికమగు సుఖము ననుభవించుటయందే ముఖ్యముగ నాసక్తుండై; తరువాతి పద్యముతో నన్వయము. క. తలిరులతుద. జినుకులు జల జల వడియంగ దడిసి మెలంగుచలికరువలి సు నృొలవమున విరియువరువవు( దొలుమొగడలవలవుదెలువుతోంటలలోనన్‌. 104 కక

ల అజలమనునట్లుగా, వడియంగన్‌ = రాలంగా, తడిసి, మెలంగు జలజలన్‌ * చలికరువలి నున్నాలమునన్‌ = చల్గగాలియొక్క మృదుప్రసొ సంచరించు = వికసించిన పరువపు( దొలుమొగడలవలపు = వికసించిన రడూబే? వి తొడిగిన మొగ్గలయొక్క పరిమళమును, తెలుపు = ప్రకటించ వాలుందొల్లా ఉద్యానవనములలో; 107-వ పద్యమునందలి 'ఓఓలలాడుచుం “హటైుఆ సన్వయము.

భా. చెట్టులచిగుళుల తుదినుండ్రి నీటిచుక్కలు రాలుచుండెననియు, వాని

తాంకున తడిసిన గాలి యయ్యుద్యానములందలి తొల్తతొడిగిన పరిపక్వము కుళముల

పరిమళమును బ్రకటించుచు వీచుచుండెననియు భావము. చిను కులచే ట్లైసరుసటం జీస్‌ చల్లందనము, నున్సలపమనుటంజీసి మాంద్య మున రిమళము ప్రకటించునదనుటంజేసి సౌరభ్యమును సూచితములు. ముఖ్యమా నీకవీశు నచ్చతెనుంగు రచన శ్రిది ముజ్యోదాహరణము గానోపును. అలంతిజి బిలిపల్కులతోడ ముద్దుగ వాయు విందు వర్గితము. అలం. వృత్య నుప్రాసము.

క. దరదళదంబుజముకుళో, దరదళమిళదలికులచృదప్రహతిసర తృరసరజోధూసరపరి, సరసరసీతీరకుంజనదనస్థలులన్‌. 105 టీ. దరదళ... స్థలులన్‌ - దర = ఇంచుక, దళత్‌ = వికసించిన, అం”

జముకుళ = తామరమొగ్గలయొక్క, ఉదర = నడుమంగల, దళ = రేకులందో మెళత్‌ = కూడియున్న అభిక్రుల _ తుమ్మెదగుంపుయొక్క ఛద = ఖెక్కల సంబంధమైన ప్రహత్రి = దెబ్బచే, సరత్‌ = జాజుచున్న, సరస = మరందము లో గూడిన, నరసితీర = సరన్సుగట్టనందలి, క్రుంజసదన = పాదరిండ్గయో స్టలులన్‌ = ప్రదేశములందు 107-వ పద్యమునందలి 'ఓలలాడుచుండేన్‌' ** క్రియతో నన్వయము.

విశే. ముజ్యముగ నీకవిశుని మృదుసంస్కృతపదరచన కిది యుదాహరణ మగును. అలం. నృత్యనుప్రాసము యమకము.,.

క మరకతగోమేదకపు, స్యరాగవిదుమవిదూరనంభవముక్తా హరినీలవజకురువిం దరత్నమయకృతకభూమిధరకందరలన్‌. 106 టీ. మరకత... కందరలన్‌-మరకతము, గోమేదకము, పుష్యరాగము, పగ

డము, వైడూర్యము, మంచిముత్యము, ఇంద్రనీలము, వజ్రము, కెంపు అను,

రత్నమయ = నవరతమయమైన, కృతకభూమిధర = కల్పితములైన కొండల

యొక్క, (అనంగాం గ్రీడాపర్వతము లనుట). కందరలన్‌ = గుహలందు. 107-వ

పద్యము నందలి “'ఓలలాడుచుండె'నను క్రియతో నన్వయము. విశే. ఇందు నవరత్నములుం బేర్కొనంుడినవి.

న్‌, ని భోజకన్యాసరిదాజహంసము సత్య భామాశుకీకేలిపంజరంబు జాంబవతీనిశాచందోదయంబు కొ లిందీసరోజినీందిందిరంబు భదాకలాపినీ ప్రావడంబుదము సు దంతారసాలలతాపికంబు మిత్రనిందావనీచ్నైతాగము లక్ష ణాహారయష్టికొానాయకంబు క్త షోడశసహ(్రకామినీస్తోమధేను కొరిరంసామదోత్కటవారణేందద మనంగ సాఖ్యాంబునిధి నోలలాడుచుండే 107 గృమ్హం డఖిలావనై కవర్తిము డగుచు.

టీ. భోజకన్యా.... హంసము - భోజకన్యా = రుక్మిణియనెడు, సరిత్‌ = నదికి, రాజహంసము = రాయంచయైనవాండును; నదికథీనమై రాయంచ వర్తిలు గతిని శ్రీకృష్ణుండు రుక్కిణీప్రియు6డైన వర్తిలెనని భావము. ఇందు భార్యలను గని క్రమమును దప్పక మనోహరముగం బేర్కొనెను. సత్య .... పంజరంబు - సత్యభామా = సత్యభామమయనెడు, శుకీ = ఆండుచిలుకకు, కేళిపంజరంబు = విలాసపంజరమైనవాండను; చిలుక కట్టుబాటులేని విలాసపంజరమున విహ రించుగతిని నత్య శ్రీకృష్ణునింగూడి వివారించుచుండెననుట. జాంబవతీ నిశాచంద్రోదయంబును - జాంబవతీ = జాంబవతియనెడు, నిశా = రాత్రికి, చంద్రో దయంబును = చంద్రోదయమైనవాండును; చందోదయమున రేయి శోభిల్లి యెలవ్పునట్లు శ్రీ కృష్ణుని కూడికను జాంబవతీ యత్యంత ముష్పాంగు చుండెననుట. కాళింద్‌.... దిందిరంబు-కాళింద్‌ = కాళిందియనెడు, సరోజినీ = పద్మలతకు, ఇందిందరంబు = తుమ్మెదయైనవాండును; తుమ్మెద తమ్మిపరి మళమునకు.6 జొక్కి పద్మలతను బాయకుండుగతిని శ్రీకృష్ణుండు కాళిందిని బాయకయుండెననుట. భదా..... బుదము - భద్రా = భద్రయనెడు, కలాపినీ = ఆడునెమిలికి, (ప్రావృడంబుదము = వార్చికమేఘమైనవాండును; ఆండు నెమిలి వర్షాకాలమేఘముంగాంచి యానందపరవశ యైనగతిని భద శ్రీకృష్ణస్టంధర్శనమున నధికనంతోషము నందెననుట. సుదంతా ...పికంబు-నుదంతా = నుదంత యనెడు, రసాలలతా = మామిడీగున్నకు, పికంబు = కోయిలయైనవాండును; పికము రసాలమును వీడనియట్టామెంగూడి శ్రీకృష్ణుండుండెననుట. పికము మామిడిచివురు మెసవునదిగాన నాచెట్టు నదియనెడు, ననీ = అరణ్యభూమికి, చైత=వసంతర్హువుయొక్క, ఆగమము = రాకయైన వాండును; వసంతర్హువుచేరికను నరణ్యభూము లపూర్వమగునందము వహించుగతిని, శ్రీకృష్ణుని కూడికను మిత్ర వింద యధికానందము నందెననుట. లక్షణా .... నాయకంబు = నాయకమణి యైనవాండును; నాయకమణిచే హార మధికశోభకలది యగుగతిని శ్రీకృష్ణుని

కూడికను లక్షణ ముదమందెననుట. నాయకమనంగా హారమధ్యగమణి. పైసీన పాదములందు నాల్లింటను శ్రీకృష్ణు నష్టమహిషులు నక్రమముగ నిరూపితలైరి. మీ6ది గీతపాదమునం దక్కిన పదాణువేలగోపికలను శ్రీకృష్ణుండు సంతోషపెట్టు, సూచింపంుడెను. షోడళ.... వారణేంద్రము=షోడశసహనై = పదాజువేల మంది యైన, కామినీస్తోమ = వలపవుంగత్తెల సమూహమనెడు, ధేనుకా = ఆండేను6 గులతో, రిరంసా = రమించు కోర్కిగల, మదోత్కట, మదోత్కట = మదముచే నధికమైన, వారణేంద్రము = గజగ్రేష్టమైనవాండును; వారణేంద్రము కరిణీ బృందముతో రమించుగతిని శ్రీకృష్ణుడు పదాజువేల కామినులంగూడి విహరించు చుండెననుట. ఆనగన్‌ = అనునట్లు, కృష్ణుండు, అఖిల....వర్తిష్టుండు-అఖిల = సమస్తమును, అవన = రక్షించుట యందు, ఏక = ముఖ్యముగ, వర్తిష్ణుండు = ప్రవర్తించు స్వభావము గలవాండు, అగుచున్‌, సౌఖ్యంబునిధిన్‌ = నుఖ సముద మున, ఓలలాడుచుండెన్‌ = ఈందులాడుచుండెను. నంవూర్జా నందము | నందుచుండె ననుట. విశే. ఇందు 'హరి శ్రీ కృష్ణ' అను మున్నగుపదములతో శ్రీకృష్ణుని భోధింపక సామాన్యముగ 'కృష్ణుడు” అని యనుటంబట్టి కృతివతియగు కృష్ణ్ణాయలను గవిధ్వనితుంచేయ యత్నించెనని తోంచెడిని. దానం బూర్వదిగ్విజయ మాచరించి యేతెంచి భార్యలతోడ నుఖభించు కృష్ణరాయలవ్యాపారము నిందు ధ్వనిత మొనర్చెననియు నూహ పొడమెడు. ఇందులకు నిఖిలావనైకవర్తిష్టుండనుపదమును సాహాయ్యము .గాగలదు. మజియు శ్రీకృష్ణుండు పూర్వదిక్పతియైన యింద్రునిం జయించుట కృష్ణరాయలు పూర్వదికృతియైన రాజును జయించుటకు సూచక మగుననియు భావము పొడమెడు. శ్రీకృష్ణుడు తనతల పై దన్నినదాని నభిమతార్థ ప్రదానమున గౌరవించుట కృష్ణ్ణాయలు ప్రణయాపరాథము గావించిన తిరుమల దేవిని గౌరవించుటకు సూచకమని తోంచెడి. ఇట్లీ కథ యెంతయు. గృతిపతిచరిత్ర సూచకమై మనోజ్ఞమగుగతిని గవి కూర్చెనేమో సందియము జనించెడిని. రిరంసా

• ఇది సన్నంతము-రంతుమిచ్చా రిరంసా, వర్తాష్టుః = ఇష్టుచ్‌ ప్రత్యయాంత రూపము. ఇట్లే "వర్చిష్ణు అను మున్నగునవి. సీ. కౌశికగోతవిఖ్యాతుం డాపన్తంబ
• సూత్రుం డార్వేలపవిత్రకులుండు నందిసింగామాత్యునకును దిమ్మాంబకు: దనయుండు సకలవిద్యావివేక చతురుండు మలయమారుతకవీందునకు యే నల్లుండు కృష్ణరాయక్షితీశ కరుణాసమాలబ్దఘనచతురంతయా నమహాగ్రహారసన్మానయుతుండు తే. తిమ్మయార్యుండు శివవరాధనమతి య ఘోరశివగురుశిష్యుండు పారిజాత హరణ మను కావ్య మొనరించె నంధ్రభాష నాదివాకరతా రాసుధాకరముగ. 108 టీ. కౌశికగోత్రవిఖ్యాతుండు, అపస్తంబమాత్రుండు; కౌశికగోత్రము నాపస్తంబ మాత్రము ననుట. అర్వేలపవిత్రకులు(డు; అర్వేలనియోగిపవిత్రవంశజు.(డనుట,. నందింసింగామాత్యునకును, తిమ్మాంబకున, తనయుండు; తండ్రిసింగన, తల్టి తిమ్మాంబ, ఇంటి పేరు నంది యనుట, సకల..... చతురుడు - సకల = సమస్త మైన, విద్యావిద్యలయొక్క, వివేకట = జ్ఞానమునందు, చతురు(డు = కుశలు డైనవాండు, మలయమారుతకవింద్రునకున్‌= మలయమారుతబిరుదమందిన ఘంటసింగయకు, మేనల్లుండు = తోంబుట్టువుకొడుకు, కృష్ణరాయ.... యుతు. డు - కృష్ణరాయ = కృష్ణరాయలనెడ, క్షితీశ = రాజుయొక్క, కరుణా = దయచే, సమ్హాబబ్ద = పొందంబడిన, ఘన = గొప్పవియైన, చతురంతయాన = పల్గకీలు,

అగ్రహార = జీవమునకై యిచ్చిన గ్రామములు, (ఈరూపమైన) నన్మాన = బహు మానములతో, యుతు6డు = కూడిన వాడు; అగ్రహారమనంగా (బ్రాహ్మణులకు జీవనముకై రాజులిచ్చిన గామములు (అగ్ర ఇ బ్రాహ్మణులు, హార = ఆహారము). “ అగ్రశబ్బము బ్రాహ్మణులు వర్ణములలో మొదటివారుగాన వారిని బోధించును.

తిమ్మయార్యుండు = (ఆయ, అన, అన్న ఇవి యన్నియు. బూజ్యార్థకములే గానం దిమ్మన తిమ్మన్న యని కూడ ననందగును). తిమ్మయయనుపూజ్యుండు, శివపరాధీనమతి = శివునియందు వశమైన బుద్ధిగలవాండు; అనగా€ శివభక్తు6 డనుట. అఘోరశివగురుశిష్యుండు = అఘోరశివుండను గురువునకు శిష్యుండైనవాం డు, ఆదివాకరతారానుధాకరముగన్‌ = సూర్యుండు నక్షత్రములు చంద్రుండు నున్నంతకాల ముండునట్లుగా, ఆంధభాషన్‌ = తెలుంగుబాసయందు; పారిజాత హరణము, అను = అనెడు, కావ్యము = ప్రబంధము, ఒనరించెన్‌ = రచించెను.

విశే. కవులు తమ (గ్రంథములలో. గాలము నేలొకో ప్రకటించుటనలవాటు - లేమని నీత డిన్ని చెప్పియు బ్రబంధకాలమును దేటవణుపం డయ్యెను. శా. *ఏకచ్చత్రితసర్వభూతల! నృసిం హేంద్రక్షమాభృత్తవః

పొకద్యోతితరూప! మౌక్తికతులాఖభారపదానోన్నతా!

కోకస్తన్యసమాస్తసన్నిభ! హరిత్కూలంకషోద్యద్యశ

శ్రీకర్ణాటమహీళశ! వైరికరిరాట్సింహవతాపోదయా! 109

టి. ఏకచ్చత్రితసర్వభూతల = ఏకచ్చత్రముగలదిగా. జేయంబడిన నమస్త మైన భూమిగలవాండ; తనయొక్కనియండనే యుండునట్లు భువినొనర్చె ననుట. నృసింహేంద్ర..... రూప-నృసింహేంద్ర = నృసింహరాజను, క్షమాభృత్‌ = భూపతి యొక్క, తపఃపాక = తపస్సులపంటచే, ద్యాతిక = ప్రకాశితమైన, రూప = న్వరూ పముగలవాండా;: అనంగా నరసరాజునోములపంట యనుట. మౌక్తిక ..... సన్నిభ= మౌక్తిక = ముత్యములచేనైన, తులాభార = తులాభారమనుదానమును, (ప్రదాన *ఏక్రచ్భత్రపదావనీతల! [497]

= ఇచ్చుటయందు, ఉన్నత జు గొప్పవాండా; (తామనః దానాక ప్రక్క గూర్చుండి

వేజొకప్రక్కం దనయెత్తునకు సరిగ రత్సాదులంబోసి వానిని దానమిచ్చుట తులాభార

మనంబడును. కోక స్తని.... సన్నిభ-కోకస్తనీ = చక్రవాకములంబోలు స్తనములు గల స్రీలకు, అనమాస్త్ర = మన్మథునితో, నన్నిభ = సదృశమైనవాండా! హరిత్‌ ..... మహీశ - హరిత్కూలంకష = దిక్కులయొడ్డుల నొరయునట్టి; అనగా దిగం తముల వ్యాపించుటయనుట. ఉద్యంత = అభివృద్ధినందు. యశః = కిర్తిగల, శ్రీకర్ణాటమహిశ = శ్రీకర్ణాటదేశాధిపతీ! వైరి... దయా-వైరి = శత్రువులనెడు, కరిరాట్‌ = గజరాజములకు, సింహప్రతాప = సింహపరాక్రమముయొక్క, ఉదయా = ఉద్ధవమైన వాండా; సింహపరాశ్రమైదయముంగాంచి గజరాజములు భయపడున ట్లితని ప్రతాపోదయముంగాంచి రాజుతెల్లరు భయపడుచుండిరనుట.

విశే. తులాభారపదముచే నీ (పప్రబంధమండలి పుణ్యకవ్రతకథయు వైరికరి రాట్బదముచే నింద్రవిజయకథయు సూచితములు.

క. _భువనవిజయాఖ్యసంసన్నవ పరత్న విభా |పభాతనలినాప్ల! రమౌ ధవచరణకమలసేవా, ప్రవణమతిీ! వీరరుదపర్వ్యతవ జీ! 110 టీ. భువన.... నలినాప్త-భువనవిజయ = భువనవిజయమనెడు, అఖ్య "=

"పేరు గల, సంసత్‌ = సభయందలి, నవరత్నవిభా = నవరత్నములకాంతులకు,

(వభాతనలినాప్త = బాలనూర్యుండైనవాండా; నూర్యోదయమున నూర్యకిరణ

నంబంథమున మణులు దేదీపష్యమానములగుట నవహాజము. కృష్ణరాయలు

బాలసూర్యునిపగిది నాకొలువుకూటమున వెలుంగ నమ్మణుల కపూర్వశోభ కల్షెనని భావము. రమా... మతీ - రమాధవ = శ్రీకృష్ణునియొక్క, చరణకమల = పాదపద్మములయొక్క, సేవా = సేవించుటయందు, ప్రవణ = ఆనక్తమైన, మతీ = బుద్గిగలవాండా; శ్రీవిష్ణుభక్తాగ్రేసరుండనుట. కవితాళైవుండైనను కృతిపతి ప్రితికై వైష్టవకథావధానమగు నీకబ్బమును రచించెనని తెల్లమయ్యెడి. విరరుద

| పారిజాతాపహరణము [పంచమాశ్వాసము | పర్వతవ(జీ = వీరరుదగజపతియనెడు పర్వతమునకు నింద్రుండవైనవాండా! ఇం దిందపదమునుబట్టి యిం[దవిజయము సూచితమన!దగును. విశే. కృష్ణరాయనికొలువున నష్టదిగ్గజము లుండిరని కింవదంతి. కాని నవరత్న శబ్ధ్బసారస్యము ననునరించి నవరత్నము లుండిరేమోయని యను మానము పాడమెడి. మంగళమహాశ్రీవృత్తము. చిత్త జభిదం[ఘీయుగచింత న కళాధిగతజిముసమవై భవవిశేషా! విత్తరమణామగవీతరణిభూజదవి[శుతకరాంబురుహ! గోష్టీ నృత్తమణిరంగతల! నీతిమనురాజనిభ! నిర్భరదయారసపయోధీ! మత్త గజయూథ మద మగ్ననుఖితాళిరవ మాస్యగృహమంగళమపహాత్రీ. టీ. చిత్తజ..... విశేషా-చిత్తజభిల్‌ = శివునియొక్క, అంఘ్రియుగ = పాద ర్యయముయొక్క, చింతనకళా = ధ్యానవిద్యచేత, అధిగత = పొందంబడిన, జీష్టుసమ = ఇందనదృశమైన, వైభవవిశేషా = విభవవిశేషములుగలవాండా; +వధ్యానమునం గృష్టరాయలకు దేవేంద్రవైభవము కల్గెనని భావము. కవి శివభక్తు( డగుట నిట్లు చెప్పెనుగాని కృష్ణరాయలు వైష్ణవమతాలంబి యగుట నిది పాస గదు. కాని శివమతమున రాయలకు ద్వేషము లేదనుట కిది నూచకముగానగును. విత్తరమణ....కరాంబురుహ-విత్తరమణ = ధనపతి కుబేరునివలెను, అమరగవి = నురలయావగుకామధేనువు వలెను, తరణిభూ = నూర్యునికొడు కగు కర్ణుని వలెను, జలద = మేఘనివలెను, విశ్రుత = ప్రసిద్ధమైన, కరాంబురువా = హన్త్ర నద్మవగలవాండా; అనంగా వారివలె నడ్డులేక దానము చేయునదని భావము. గోష్ట.... రంగతల-గోష్టీ = విద్వాంసులగోష్టియనెడు, వృత్త = నాట్యమునకు, మణిరంగతల = మణినిర్మిత నాట్యభూమియైనవాండా! వండిత గొష్టుల కాఫ్వస్త మైనవాండనుట. నితిమనురాజనిభ = ధర్మములవిషయమున మనువునకు6 దుల్యమైనవాండా; మనువువటె నర్వధర్మపరిజ్ఞాతయనుట. నిర్భర దయారన ననన ననన [450]

| పారిజాతాపహరణము | పంచమాౌాశ్వాసమ్సృ కకత లళో పయోధీ = పూర్ణమైన కృపారసమునకు సముద్రమైనవాండా; మిగుల దయగలమా డఉనుట. మత్త... మహాశ్రీ-మత్త = మదించిన, యేనుంగులు గలవనియ్యు, వా! మదజలమున మునింగి తుమ్మెదలు కలరవము లాచరించుచుండుననిర్వ్యు దాన నాతనిగృహము మంగళముల కాకరమై, మహాలక్ష్మితోడ ప _భావము. - విశే. 'మంగళాదీని మంగళమధ్యాని మంగళాంతాని శాస్త్రాణి పథంతే? అ భాష్యోక్తి ననుసరించి యిచ్చోం గవితల్లజుండు తిమ్మయ మంగళమహాశ్థ్రీ వే పదము ప్రయోగించియు, శ్రీ శబ్దము నంతమున ననుసంధించియు మంగల్ళాల్వ[ ముగం గావ్యమును బరినమాప్తినాందించుట యెంతయు సరసము. మజ్తి్య్వ్యి' దదనుకూలముగ మంగళ మహాశ్రీవృత్తముంగూర్చుట యెంతయు మనోజ్ఞ మజియు 'మత్తగజ..... మంగళ మహాశ్రీ' అను పదసారస్యము ననుసరించి గ్య కైశ్వర్యసిద్ధిగా నాశీర్వాదించునట్లును స్పష్టమగును. ఇంతియ గాక కృతిపత్తి. క విజయుండై శ్రీలకుం దావలమై వివిధసుఖము లనుభవించుచు వివిధదానమ్స ల జేయుచు సుఖముగ నానందాబ్బి నోలలాడుచుండుటయు సూచితము: కొవ్యార్ష్మ , శ్రీకారమును నంతమున శ్రీకారమును వెలయుటంజేని, శ్రీకారకరండమున న్సి ఆ యిమిడ్చినట్టు తెల్లమగును. గద్యము. ఇది శ్రీమదుమామ హేశ్వరవ్వరవ్రసాదలబ్బసార సారన్వతాభి వ్వ ఆ నందిసింగయామాత్యవ్లుత్ర కౌళికగోత్రపవిత సుజనవిధేయ తిమ్మంయనామథే్వ్వ్య్న వ్రణీతంబైన పారిజాతావహరణంబను మహావబంధంబునందు నర్వంబున్సు ల బంచమౌళ్యాసము. పారిజాతావహరణము సంవూర్ణము. లపై

[ / ” . " 7 శ లబ్‌ పటల వ. స ॥ ల వ ం 4 . | శ . ల్‌ క.