Telugu Panchasahasravadhani Brahmashri Jandhyala subrahmanya Shastri Gari Jeevitham Sahityam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

శళతసహగ్రకత్రాన

|

| శిరో | స్ట ళ్‌ [ /

॥ ఠి (

వక్‌ | శ || ల:

శి క తకయు పూ త్రుమతి జంధ్యాల కుసుమకుమాల |

పంచసపహస్రావధాని బ్రహ్మశ్రీ జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రి గారి జీవితము - సాహిత్యము (11 ర స జ షు మ్లోన [టట సంకలనము శ్రీమతి జంధ్యాల కుసుమకుమారి

పంచసహస్రావధాఃః బ్రహ్మశ్రీ జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్య శాస్తి గారి జీవితము - సాహిత్యము సంకలనము మతి జంధ్వాల కుసుమకుమారి యో యప, పం టం శా ఖీ రలకు: శ్రీమతి జంధ్యాల కుసుమకుమారి ఫ్లాట్‌ నెం. 102 కుసుమ ప్రియా మాన్నన్‌, నల్లకుంట (ప్రతులు: 600 హైద్రాబాద్‌ - 500044 ముద్రణ: 2069 ఫోన్‌: 040 27651608 చఈకుధాలయ. క సెల్‌: 9948397510 గ రో 14 (టం " య్‌ జో పితా హైదరాబోనీ న్స % ముఖ చిత్రం కూర్చు: వెల: రూ! 180/- దా॥ హరిసనత్మునూర్‌

11 శ్రీ 11 పరిచయవాక్యం

శా “వింధ్యాద్రి ప్రభమాన కాకవిమదావిష్కార కుంభోద్భవున్‌

సంధ్యాతాండవలోల ధూర్జటజటా స్వర్వాహినీ సాహితిన్‌

జంధ్యాలాన్వయ పూర్ణచంద్రుం । గవితాసామ్రాజ్యదేవేంద్రు,ని

ర్వంధ్య ప్రజ్ఞుని సంస్తుతించెదను సుబ్రహ్మణ్యధీమన్నణిన్‌”

ఇది కరుణశ్రీ జంధ్యాల పాపయ్య శాస్రిగారు యాదగిరిగుట్ట విద్వత్సభా రంగంలో పంచ సహస్రావధాని స్వర్గీయ జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్య శాప్రిగారి గురించి చేసిన స్తుతి.

అసాధారణ ధారణా ధురీణులు, అనల్పకల్చ్పనా చతురులు, అసమాన మేధానిధి, అనర్గళ ఆశుకవితా రసర్సురి, కావ్యాలంకార శాస్త్రజ్ఞానరత్నఖని, అవధాన వాచస్పతి, - మా తండ్రిగారు కీ॥శే॥ జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్యశాప్రిగారు మాత్రమే ఆంధ్రదేశంలో ప్రప్రథమ 'పంచసహస్రావధాని.

చారిత్రకంగా క్రీ॥!శ! 1920కి ముందు చింతపల్లి ప్రభువులు శ్రీ వాసిరెడ్డి వెంకటాద్రి నాయుడిగారి ఆస్థానంలో శ్రీమాన్‌ ప్రతివాది భయంకర రాఘవా చార్యులుగారు సహస్రావధానం చేసినట్లు వెల్లడవుతున్నది. క్రీ॥శ11926 నుండి సుమారు నాలుగు దశాబ్దాలపాటు అవధాన సారస్వతాకాశంలో విహరించి “పంచసహస్రకిరణుదు”గా భాసిల్లిన తేజోమూర్తి జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్య శాస్రిగారు.

“ఒక ఉద్దండుడు పద్యాలే కాక కొన్నివందల విషయాలు ధారణ పట్టి నహ(్రావధానం చేసినట్లు ఆయావిషయాలతో సహా “తత్త్వబోధిని” అనే మాసపత్రికలో పడింది. నేను చూశాను. కొందరికది అత్యుక్తిగా తోచవచ్చునేమో

గాని నేను నమ్ముతాను. ఆయన సహస్రావధాని కాని శతావధాని మాత్రం కాడు” అని వేలూరి శివరామశాస్రిగారు 'వ్యాసవాణి' లో జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్యశా్రిగారి గురించి వ్రాశారు. అతులిత మేధాసంపన్నులైన తిరుపతి వేంకటకవుల శిష్యులై, గద్వాల, యాదగిరిగుట్ట సంస్థానాల్లో విద్యాధికారులై, దైవముదిన్నై గద్వాల, కొల్లాపురం, నూజివీడు, చల్లపల్లి మొదలైన సంస్థానాలలోను, వరంగల్లు, బళ్ళారి, నల్గొండ, భీమవరం మొ॥పట్టణాలలోను, కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర రాష్ట్రాలలోను పలుచోట్ల అసమాన ప్రతిభతో సహస్రావధాన, పంచసహస్రావధానాలు నిర్వహించి, ఎందరో విద్వత్మవుల ప్రశంసలందుకొని, పలుతావుల సత్కారాలు పొంది, “అరుగుచున్నాడు శ్రీనాధుడమరపురికి” అనే శ్రీనాధుని వద్యపాదం ఎంతో అభిమానంతో నెమరువేసుకుంటూ అమరులైన శాస్త్రిగారి జీవిత విశేషాలు, వివిధ అవధాన విశేషాలు పదుగురితో పంచుకోవాలనే ఆశయంతో ఈ [గ్రంధం వెలువడుతోంది. విద్వత్మవు పండితులైన శేషాద్రిరమణ కవులు, కాటూరి వేంకటేశ్వరరావు, గాడేపల్లి వీరరాఘవశాస్త్రి, పోకూరి కాశీపతి వంటివారు శాస్తి గారి సహస్రావధానం గూర్చి గుప్పించిన ప్రశంసలు సైతం రమణీయ కవితాలంకృతులు. వారి కవిత్వ పోకడలకు గుర్తుగా కొన్ని లభ్యమైన పద్యాలు పొందుపరచడమైనది. ఖావితరాల కోసం ఈ సాహితీ సంపద భద్రపరచాలని చిరుప్రయత్నం. ఈ ప్రయత్నానికి ప్రోత్సహించిన సోదరులు డా॥ హరిశివకుమార్‌, డాహరి సనత్ముమార్‌, కుమార పద్మనాభశాస్త్రీ గార్లకు- సాంస్కృతిక శాఖ సంచాలకులు దా॥రాళ్లబండి కవితాప్రసాద్‌ గారికి, గురుతుల్యులు రాపాక ఏకాంబరాచార్యులు గారికి, అన్నివిధాల సహకరించిన శ్రీవారు శ్రీ గుడిపాటి కోటేశ్వర శర్మ గారికి సవినయంగా కృతజ్ఞతాంజలి సమర్పిస్తూ ది. 1.1.2009 క స (|. (గం శ్రీమతి జంధ్యాల కుసుమ కుమారి భాగ్యనగరము స /

న్‌ ఆచార్య హరి శివకుమార్‌ శ 8-4-24, “శ్రీవిహారొ | శ్రీకృష్ణ కాలనీ వరంగల్‌ - 506 002 ఓం: అవధాన నరన్వతి/ నమోన్సుతే" భగవంతుని సృష్టిలో మానవుని మేధస్సును మించినది మరొకటి లేదనిపిస్తుంది. విజ్ఞాన శాస్త్రంకాని, సాంకేఠిక పరిజ్ఞానం కాని ఎంత అభివృద్ధిని సాధించినా అవి మానవ మేధస్సును అధిగమించలేవు. ఎందుకంటే - ఎలాంటి నూతన పరిజ్ఞానాన్ని అయినా ఆవిష్కరించవలసినది మనిషి మెదడే కదా! ఉదాహరణకు సూపర్‌ కంప్యూటర్‌ను సృష్టించింది కూడా మెదడే కదా! అందువలన వానిని మించినది మరొకటి సృష్టిలో లేదనటం, ఉండదనటం అతిశయోక్తి కాదు. ఆ తెలివితేటలు ఒక్కొక్క వ్యక్తిలో ఒక్కొక్క రకంగా ఉండవచ్చు అది విజ్ఞానం కావచ్చు; ఖగోళ శాస్త్రం కావచ్చు, గణిత శాస్త్రం కావచ్చు లేదా సాహిత్యం కావచ్చును. ఏదైనప్పటికీ -ఆవిష్మరింపబడిన విషయాలను బట్టి వాటి గొప్పతనాన్ని మనం 'సహృదయతతో' గ్రహించాలి. భారతదేశం ఇలాంటి ఎన్నో విషయాలలో, ప్రపంచంలోని అనేక నాగరిక దేశాలకన్న ముందుండి అందరికీ ఆదర్శమైంది. కొన్ని వేల సంవత్సరాలకు పూర్వమే సూర్యుని చుట్టూ భూమి తిరగటానికి పట్టే సమయం నిర్ణయం చేయటంతో భాస్మరాచార్యుల నిర్ణయము, భూమికీ చంద్రునికీ మధ్య దూరాన్ని సూర్య సిద్ధాంతంలో చెప్పిన తీరు వంటి ఖగోళ విషయాలలో, మన ప్రాచీనులు సాధించిన ప్రగతి ప్రపంచాన్నే విసయపరచింది. గణిత శాస్త్రంలో | ఎంతో సులభమైన మార్గాలను ప్రదర్శించిన వేద గణితంలోని విషయాలు ఇతర దేశాలలోని గణిత శాస్త్రజ్ఞులను ఆశ్చర్య చకితులను చేశాయనటం అతిశయోక్తి కాదు. మానసికమైన ప్రశాంతతకు యోగ విద్యను మించింది | లేదని ప్రపంచవ్యాప్తంగా నమ్ముతున్న ఈ రోజులలో ఆ యోగశాస్త్రము విశదీకరించింది భారతదేశమే కదా! ఇట్లా చెప్పుకొంటూ పోతే ఎన్నో విశేషాలను | చెప్పవచ్చు ” ₹ శ్‌ రట! గు

న్‌ ఈ అద్భుత మేధాశక్తి ప్రాచీన భారతదేశంలోనే కాదు. తాటక (గ వివిధ విషయాలలో ఉన్నాయనే సంఘటనలు ఎన్నో కనిపిస్తాయి. ప్రపంచంలోని అత్యంత వేగవంతమైన “సూపర్‌ కంప్యూటర్‌ కన్న అతి వేగవంతంగా లెక్కలను నోటిమీద చేయగల శకుంతలాదేవి మన భారతీయ మహిళే కాక, మన సమకాలీనురాలే కదా! అట్లాగే - అత్యద్భుతమైన మేధా సంపత్తిని ప్రదర్శించే ఒక సాహిత్య ప్రక్రియ మన “అవధానము! ఇది తెలుగులో అభివృద్ధి చెందినంత గొప్పగా ప్రపంచంలోని ఏ ఇతర భాషలోనూ అభివృద్ధి చెందలేదనటం అక్షరసత్యం! అంధ్రభాషకే విలక్షణమైన, ప్రపంచంలోని అన్ని దేశాలలో ఆంధ్రదేశాన్ని అత్యున్నత స్థానంలో నిలబెట్టినది 'అవధాన (ప్రక్రియ! అవధానమంటే చిత్తైకాగ్రత! అలాంటి అవధానంలో శ్రీ జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి గారు ప్రదర్శించిన చాతుర్యమునకు ఆయన పొందిన అఖండమైన కీర్తియే నిదర్శనము. 1969-72 మధ్యకాలంలో, నేను నల్లకుంటలో వారి ఇంటి ప్రక్కనే ఉండేవాడిని. నా మీద ఉన్న ప్రేమతో వారు తరచు మా ఇంటికి వచ్చేవారు. ఆ కాలంలో వారి ముఖత' నేను తెలుసుకొన్న విషయాలను ఆనాటి అవధానాల విధానాలను కొన్నింటికి ఇక్కడ వివరిస్తాను. జంధ్యాల (హరి) సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి గారు నాకు స్వయాన పెద్దనాన్నగారు. వారు మా నాన్నగారు పినతండ్రి పెత్తండ్రి బిడ్డలు జంధ్యాల వారింటికి దత్తులు కావటం వల్ల ఇంటి పేరు జంధ్యాలగా మారింది. వారు తమ్ముడు హరిరామలింగ శాస్త్రిగారు “శతావధాని” , తొలి రోజులలో నాకు మరొక పెదనాన్నగారైన హరి సత్యనారాయణ శాస్తి గారితో కలిసి 'సత్యసుబ్రహ్మణ్య కవులనే పేర జంటకవులుగా అవధానాలు చేసారు. ఆ తరువాత 'పంచసహస్రావధాని మనే ఒక నూతన ప్రక్రియను అలవరచుకొని, విశేష ఖ్యాతి నార్జించారు. శ్రీ శాస్త్రిగారిని -“కవి కేసరి కిశోర, శతావధాన కుశల, సహస్రావధానాధ్యర్శీ, అవధాన ఫణీంద్ర, సహస్రావధాన వాచస్పతి” ఛి చిరములతో పలువురు పలుచోట్ల సత్కరించారు. తొలి రోజులలోనే [1 ఎనెక ఎంస్థాలలో తమ అవధాన చాతుర్యమును ప్రదర్శించి - | ” గహాస్రావధానికి సాటిలేరూ - అని మెప్పు పొందారట! “అత్యద్భుత త్రీ శ న హా 4

మేధాలంకార సభగా” ప్రసిద్ధికెక్కిన వారి 'పంచ సహస్రావధాన సభలలో రై తమ అద్భుత ధారణా పటిమను ప్రదర్శించి-“అంతటి ధారణా పరిణిత మూర్తి యుండడనవచ్చును నంధ్ర మహా వసుంధరన్‌” - అని 'ప్రశంసలనందుకొన్నారు. అంతేకాక - 1959లో గుడివాడలోని ఆంధ్ర నలందా సంస్థవారు శ్రీ శాప్రిగారికి కనకాభిషేకం చేసి, ఘనంగా సత్మరించారు. “విద్వద్దద్వాల”* గా సుప్రసిద్ధమైన గద్వాల సంస్థానంలో మహారాణి ఆదిలక్ష్మీదేవమ్మ గారి ఆస్థానంలో 30సం॥1ల పాటు పరీక్షాధికారిగా పనిచేసారు. ఆ తరువాత యాదగిరి శ్రీ లక్ష్మీ నృసింహాస్వామి దేవాలయంలో బ్రహ్మోత్సవాల సందర్భంగా జరిగే విద్వత్సభలకు పరీక్షాధికారిగా 30సం॥లు పనిచేసారు. 80 సంవత్సరాలు దాటిన వయస్సులో కూడా వారి ధారణా శక్తి పూర్తిగా తగ్గిపోలేదు. ఆ రోజులలో నేను వారిని ఒకసారి కలిసినప్పుడు । “పెదనాన్న గారు! మీరు ఈ వయస్సులో కూడా పంచసహ(్రావధానం చేయగలరా?” - అని అడిగితే - “నాయనా! ఈ వయస్సులో 5000 కార్టులను జ్ఞాపకం ఉంచుకోలేను; కాని, 2000 కార్డుల వరకూ ధారణ చెయ్యగలను - అని నవ్వుతూ సమాధానం చెప్పారు. అదీ వారి ధారణాపటిమ!

ఈ పంచసహస్రావధాన సభలలో శాస్రిగారు మరొక విచిత్రం ప్రదర్శించేవారు - 1 నుండి 100 వరకు ఉన్న వర్జాలకు వర్గమూలాలను చెప్పేవారు. వాటికి “స్పేర్‌ రూట్టు, క్యూబ్‌ రూట్లు' చెప్పేవారు. అయితే వాటిని సులభంగా చేసే కాల్యులేటర్లు కానీ కంప్యూటర్లు కాని లేని ఆ రోజులలో ముందే లెక్కవేసి ఉంచుకొని, సభలోని వారు అడిగినప్పుడు “డెనిమల్‌ పాయింట్‌ తరువాత 4,5 అంకెల వరకూ చెప్పీ ఆశ్చర్యపరిచేవారట! వారి అపూర్వ ధారణాశక్తికి ఇది మరొక తార్మాణము!

అందుకే - దైవందిన్నె సహస్రావధాన సభలో శ్రీ శాస్త్రిగారిని పరిచయం చేస్తూ విద్వాన్‌ శ్రీ అవధానం చంద్రశాస్రిగారు - “ఫణ సహస్రము నొక్కపగిదిగా సవరించి, యవనికిదిగిన శేషాహిమూర్తి” - అని ప్రశంసించటం అతిశయోక్తి కాదనిపిస్తుంది. |

ల ఇంతటి ప్రతిభావంతులైన శాస్రిగారికి గురువర్యులు తిరుపతి గ్య గ్ర థ్‌ వేంకటకవులే! అదే విషయాన్ని కొల్లావుర అవథభాన నభలో- 1 “.చండమదోద్దండకింకవికాండ, కరి హరి యుగ్మమ్ముగురుజనమ్ము....” అని చెప్పుకొన్నారు. శాస్త్రిగారికి అన్ని విషయాలలోనూ ఆదర్శమూర్తులు తిరుపతి వేంకటకవులే అనిపిస్తుంది. అవధానంలో అత్యంత (ప్రధానమైనది “ధారణి తిరుపతి కవుల ధారణా పటిమ అసాధారణమైనది. వారు శతావవధానం చేసేటప్పుడు, అవ్యవధానంగా చెరొక పాదం చెబుతూ పోయేవారు. ఆ సమయంలో పద్యభావం కాని, పద్యానికి ఉండవలసిన ఏ ఇతర లక్షణం కానీ చెడేది కాదు. అంతేకాక “అందు హెచ్చుతగ్గారులకు కానరాక యది యొక్కరూ సినభంగి” ఉండేది. తరువాత ఆ పద్యాన్ని ఇద్దరూ ధారణ చేసినా, ఎవరో ఒకరు అప్ప చెప్పేవారు. ఇక్కడ గమనించవలసిన విషయమేమిటంటే - ఎవరు చెప్పిన పద్యాన్ని వారు చెప్పటం గొప్పకాదు. ఆ ఉరువడిలో ఎదుటి వాళ్లు చెప్పిన పద్య భాగాలను కూడా ధారణ చేయటం అపురూపము. నాన్యతో దర్శనీయమైన అంతటి ధారణా శక్తే వారికి అత్యంత క్తీర్తి ప్రతిష్టలు తెచ్చి పెట్టింది. అంతేకాదు - వ్యస్తాక్షరిలో ఇచ్చిన మొత్తం పద్యాన్ని అప్పచెప్పటమే కాక, వివిధ భాషలలోని 20 పదాలను (క్రమం తప్పించి ఇచ్చినా, వాటన్నింటినీ క్రమంగా కూర్చుకొని, వాటిని అప్ప చెప్పగలిగినంతటి ధారణ వారికే చెల్లిందేమో అనిపిస్తుంది. ఆశు కవిత్సంలోనూ హృద్యమైన పద్యాలను చెప్పి” - సకల కవీంద్ర సంతతులు సమ్మతిచే దలలూపి మెచ్చగా” చెప్పటం వారి పాండితీ ప్రతిభకు నిదర్శనం. ఇన్ని ప్రత్యేకతలను సంతరించుకొని, ఉరుపద్య విద్యకు గురువులై, “చెళ్ల పిళ్ల వేంకన గురువంచు జెప్పికొనగా నది గొప్ప తెలుంగు నాడుననొ అన్న ఉన్నత శిఖరాలకు చేరుకొన్నారు! జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి గారిని గురించి చెబుతూ, తిరుపతి వేంకట కవుల ప్రశంస ఏమిటి? - అని అనుమానం రావచ్చు. అందుకు కారణం - జంధ్యాల వారికీ గురువుగారు తిరుపతి వేంకట కవులే! వారే శాస్త్రిగారికి ఆదర్శమూర్తులు! మార్గదర్శకులు! కనుక ఆనాటి అవధాన సంప్రదాయాలు తెలిస్తే కాని, శాప్రిగారి అవధాన విధానం అర్ధం కాదు. ఆ ణీ రోజులలో ధారణయే ప్రధానం కాని (ఆశు) ధారకాదనిపిస్తుంది. అందుకు- (గ్ర

న “గారెల పిండి వంటకయి కాంతుడు కాంతను పృచ్చచేయనా ళ | సారసనేత్ర వ్రేలొకటి చయ్యనజూపి యిదొక్కడున్నదా ॥ ధారమటన్న సామెతగ ధారయొకించుకగల్గుమాత్రనే వీరవధానపుం గృతికి వీరిడులై ప్రయత్నింతు రక్కటా!?”- అని 'గీరతము' లోని తిరుపతి వేంకట కవుల వక్మణమే తార్మాణము! ఆ కాలంలో కవితామతల్లిని ఆదరించిన సంస్థానాధీశ్వరుల సమక్షంలో ధారణ కలిగిన వారికి, సద్యఃస్ఫూర్తి కలవారికి, హృద్యంగా సమస్యాపూరణ చేసేవారికి, పద్యాలలోనే అన్నింటికీ వేగంగా సమాధానాలు చెప్పే వారికి ఎక్కువ ఆదరణ గౌరవాలు లభించేవి అనిపిస్తుంది. నాటి మరొక విశేషము- పద్యరూపకోపన్యాసములు. అంటే -ఏ విషయాన్నిగురించి అడిగినా, ఆ ఉపన్యాసం పద్యాలలోనే చెప్పటం. అలాంటి (ప్రతిభావంతులు ఎక్కువగా గౌరవిపబడేవారు. తిరుపతి వేంకటకవుల ప్రశంసలకు పాత్రులైన ఆదిపూడి ప్రభాకరరావు గారు - “మాతృభాష, ఆంధ్ర భాష ఉప్పు సత్యాగ్రహము'” లను గురించి పూర్తిగా పద్యాలలోనే ఉపన్యసించి, ప్రశంసలనందుకొన్నారు. శ్రీ సుబ్రహ్మణ్యశాప్రిగారు కూడా ఇందులో సిద్ధహస్తులే! ప్రాచీన కాలంలో శతలేఖన్యవధాన ప్రక్రియ ఒకటి. ప్రాచీన తెలుగు కవులలో- చరిగొడ ధర్మన్న రామ రాజభూషణుడు, మాడభూషి వెంకటాచార్యులు అలాంటి వారుగా ప్రసిద్ధులు. కానీ వారా ప్రక్రియను ఎట్లా నిర్వహించేవారో తెలియదు. అట్లాంటి ప్రక్రియను సంస్థానాధీశ్వరులు ఆదరించినట్లు కన్పిస్తుంది. అట్లాంటి “ఘంటాశతగ్రంధకలనధక్షులు విశేష మన్ననలనందేవారు. శ్రీ పిసుపొటి చిదంబర శాస్త్రిగారు రామ శతకము”, “భార్గవ శతకము"లు అట్లా గంటలో అశువుగా చెప్పినారట! శ్రీ గాడేపల్లి వీర రాఘవ శాప్రిగారు కూడా - “నూటికి పద్యజాలము వినోదముగా ; _ రచియింపగా నిరాఘటులొమని చెప్పుకొన్నారు. కొప్పరకవులు కూడా ఘటికా | స శతగ్రంథ కల్పనలో దిట్టలట! ఒకసారి పందెం కాసి, మార్టేరు సభలో జ్ర గు

టకు 500 పద్యముల చొప్పున చెబుతూ అరగంట కాలంలో చసచిత్రనే /, _ ఆశువుగా చెప్పారట! తిరుపతి వేంకటకవులు కూడా - గద్వాల సంస్థానములో “....గంటకు నిన్నియన్ని యని గట్టిగ నొక్కి వచింపనేల:ని ష్కంటక రీతింటి నోరు క్షణకాలము గూడను నాగకుండ నా, క్కంటను దప్పకుండ నొడికంబుగ నేరచియింతు భూప!” - అని పలికి - “వ్రాసెదనంచు బూనుకొనువానికి జేసెద శృంగ భంగమున్‌ొ”- అని సవాలు విసిరారు. అంతేకాక- “ఏ కధ నేనియు జెప్పునపుడు చేయియాపిననది తెగవేయుమధిప”-అని వనపర్తి సంస్థానాధీశ్వరులకు సవాలు చేసి నెగ్గుకొని వచ్చుట- వారి శక్తి సామర్భ్జాలను విశదం చేస్తున్నది అలాంటి కవితా సంప్రదాయాన్ని గురువుగారి మార్గ దర్శకత్వంలో శ్రీ సుబ్రహ్మణ్యశాప్రి గారు కూడా అనుసరించారు. ఇవన్నీ కాక- ఆనాదా కవీశ్వరులు మంచి వ్యుత్పన్నులు. వారికి పాణినీయుము, ధ్వన్యాలోకము, రసగంగాధరము, అప్పకవీయము వంటి ప్రసిద్ధ లక్షణ [గ్రంధాలే కాక, ఆంధ్ర శబ్దచింతామణి, సర్వ లక్షణ సార సంగ్రహము, ఆంధ్రనామ సంగ్రహం వంటివి కూడా కంఠస్థంగా ఉండేవి. ఆఖండమైన ఆ వ్యుత్చ్సన్నతతో ప్రతి పక్ష కవుల వాదనలను అలవోకగా జయించేవారు! ఇక-ఆశుకవిత్వం వారికి “నల్లేరు మీద బండి నడక! ఎలాంటి జటిలమైన సమస్యలకైనా ఎంతో తేలికగా, సమయస్ఫూర్తితో పూరించి ప్రశంసలనందుకొనేవారు! | ఇదీ- ఆనాటి విద్వత్సభల స్వరూపము! ఆనాటి అవధానుల (ప్రతిభా స్వరూపము ఈ చారిత్రక నేపధ్యంలో చూడవలసిన వారు శ్రీ జంధ్యాల || సుబ్రహ్మణ్య శాస్రిగారు. అంతటి ధారణాశక్తి, ధారాళమైన అశుధార, ' _ సా ఎచ్మూర్తి పాండితీ ప్రకర్షకల వారిని సమకాలీన రచయితలు కొందరు ॥ తక్కువ చేసి వ్రాయటం శోచనీయం! అయిదువేల కార్ట్డులలోని విషయములను గుర్తుపెట్టుకొనుటయే విశేషము; సుబ్రహ్మణ్యశాప్రి గారిది నిజానికి పంచసహస్ర 'పత్ర అవధానమే-ఎందుకంటే ఇందులో ఉన్నది ధారణయే కాని సృజనకాదు; అలాకాకుండా అప్పుటికప్పుడు 56000 కార్టులపైన, 5000 మంది, 5000

. రకాల అంశాలనిచ్చి, వాటిని ధారణ చేసి వెంటనే చెప్పమంటే అది నిజమైన. అవధానమవుతుంది- వంటి విమర్శలు వెలువడ్డాయి. ఇలాంటి పనిని సవాలు చేసి వారు చెయ్యగలరా? ఏది యేమైనప్పటికీ- ఆ రోజులలో ఆయన ప్రతిభా పాండిత్యాలకు తగిన ఆదరణ, గౌరవము, ఖ్యాతి విశేషంగా లభించాయనే చెప్పవచ్చు. అదే ఆయన కీర్తికి శ్రీరామ రక్ష! విద్వత్‌ ప్రభువుల ఆస్థానాలలోను ఆ తరువాత సంస్థానాధీశ్వరుల సహృదయలాలనలోను అంత ప్రశస్తిని పొందిన అవధాన సరస్వతి నేటి పరిస్థితిని చూస్తే ఎంతో దయనీయంగా ఉన్నది. వేళ్లమీద లెక్కించదగిన ఏ ఇద్దరో ముగ్గురో అవధానులను వదిలితే- మిగిలిన వారంతా అవధాన విద్యను నవ్వులపాలు చేస్తున్నారు. ధారణ అనేది లేనేలేదు. ఆశువుగా వారు చెప్పిన పద్యాలను వారే చెప్పలేక పోతున్నారు. తిరిగి చెప్పవలసి వస్తే కూనిరాగాలు తీస్తూ చెప్పటంలో పదాలు భావాలు మారిపోతున్నాయి. వ్యస్తపది 'వ్యస్తాక్షరి' అయిపోయింది. పద్యానికి బదులు పద్యపాదం వరకే అక్షరాలు వ్యస్తాక్షరిలో ఇవ్వాలని అంతకన్న ఎక్కువ ఇవ్వరాదని నియమం పెడుతున్నారు. అష్టావధానాలలో పృచ్ళకులను అవధాని గారే తెచ్చుకొంటున్నారు. వాళ్ళు ఇవ్వబోయే సమస్యల - దత్తపదుల 'కొశ్చన్‌ పేపరొ ముందే 'లీక్‌ అవుతున్నది. తేదీకి వారం చెప్పటంలోకి లెక్కించే పద్ధతి చాలామందికి తెలియదు కనుక అవధాని ఏది చెప్పినా పృచ్చకులు సరిగ్గానే ఉన్నదని చప్పట్లు కొడుతున్నారు. వారి ననునరించే (ఢేక్షకులు కూడా చవ్చట్లు చరిచేన్తున్నారు. “ఇడ్లీ-పెసరట్‌-వడ-ఉప్మాలే దత్త పదులయ్యాయి,- వీటిని పద్యంలో ఇరికించటమే అవధానుల ప్రతిభ గీటు రాయి అయింది. నిషిద్దాక్షరిలో భావం ఎటుపోయినా పద్యపూరణమే ప్రధానమయింది. సమస్యా పూరణంలో ““శార్డ్యంఘ్రిస్మరణ వలన సద్గతి కలుగున్‌;” “దు:ఖము కాదె చక్కని వధూటి రతంబు విదగ్గకోటికిన్‌” “వీద్చజునుమగనియెనని వివేకికి దెలియున్‌” - వంటి దుష్కర ప్రాసలలో ప్రాసలతో కూడిన సమస్యలు కనిపించనే కనపించవు ఇలాంటి 'పిదప కాలము దాపురించకముందే, దేదీప్యమానంగా ఒక వెలుగు వెలిగిన శ్రీ జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్యశాప్రి గారు, తమ ప్రతిభను స్వర్గ లోకంలో కూడా ప్రదర్శించటానికి అన్నట్లు ఇహలోక యాత్ర ముగించి కీర్తి శేషులయ్యారు. ళ్‌ (్ర్రి

న “జయంతితే సుకృతినో రససిద్ధాకవీశ్వరా:! శ నాస్తితేషాంయశ; కాయో జరామరణజంభయమ్‌ 11” శ్రీ సుబ్రహ్మణ్య శాస్రిగారు స్వర్గస్థులై 27 సంవత్సరాలయింది. ఈ తరం వారికి చాలా మందికి వారి పేరు కూడా తెలియని పరిస్థితి. వారిని చూసిన వారు, ఇంతో అంతో తెలిసినవారు, ఏ కారణం వల్లనో వారి అవధాన శక్తిని సరిగ్గా ఆవిష్కరింపలేదనిపిస్తుంది. శాస్త్రిగారు వ్రాసిన 'ఆంధ్ర సామ్రాజ్యం” కానీ 'సాలంకార కృష్ణదేవరాయలు” కాని ఈనాడు లభించటం లేదు. ఇలాంటి పరిస్థితులలో - సాహితీ లోకానికి మళ్లీ వారిని జ్ఞాపకం చేస్తూ శాస్త్రి గారి రచనలోని కొన్ని విషయాలను ఉటంకిస్తూ, ఈ పుస్తకాన్ని వారి కుమార్తె- మా చెల్లెలు చి॥ల॥సౌ॥ కుసుమ కుమారి వెలువరించటం ఎంతో సంతోషకరమైన విషయం! ఈ నాడు మా పెద నాన్న గారితో దగ్గరి సంబంధముండిన మా తండ్రి తరంవారు అందరూ స్వర్గస్థులయ్యారు. అందువలన మా సోదరుల తరంలో, మా పెదనాన్న గారితో సన్నిహిత సంబంధం ఉన్న నాకు ఈ అవకాశం లభించటం నా అదృష్టంగా భావిస్తున్నాను. మా పెదనాన్నగారి ద్వారా నేను 'విన్నంత-కన్నంత-కెలియవచ్చినంత' తేట పరచటానికి ప్రయత్నించాను. సహృదయతతో దీనిని స్వీకరిస్తారని ఆశిస్తున్నాను.

ఈ (గ్రంథం వెలుగులోకి రావటంలో మా కుసుమ కుమారి భర్త శ్రీ గుడిపాటి కోటేశ్వరశర్మ బావగారి ప్రోత్సాహము, ప్రోద్చలము మరువలేనిది. వారిద్దరికి, వారి చిరంజీవులకు ఆ భగవంతుడు ఆయురారోగ్య ఖాగ్యాలను ఇతోధికంగా ప్రసాదించాలని ప్రార్థిస్తున్నాను. శుభం భూయాత్‌! శ్రీ సర్వధారి సప్తమి

హరి శివకుమార్‌ 2,2. 2009 (121)

తతత పస్రాల్నాన న్‌ వాచస్పతి, ఆశుకవి సమ్రాట్‌, అష్రాదశావథాని, ద్విశతావధాని ఇల్త డాః రాళ్ళబండి కవితాప్రసాద్‌ స్ట సంచాలకులు, రాష్ట్ర సాంస్కృతిక శాఖ, ఆం(ధ్రద్రేశ్‌ ప్రభుత్వం పసంచసహ్మస్రావధాన సరస్వతీ స్వరూపం - న్స్‌ జంధ్యాల సుబహ్మణ్యశాస్హై గారు “ అవధానం ” అన్న పదం తెలుగు సంస్కృత భాషలలో మాత్రమే ఉంది. వేదాంత పరిభాషలోనూ, కావ్యపరిభాషలోనూ ఈ పదానికి ఉదాత్తమైన అర్ధం ఉంది. పాళిభాషలో * అవదానం” అనే పదం ఉంది. అదీ ఉదాత్తమైన అర్థమే. ఆ సంధర్భంవేరు. “ కావ్యాలంకార సూత్రవృత్తి”లో వామనుడు ” చిత్తెకా(గ్యం అవధానం” అని సూత్రం చెప్పాడు. " చిత్తా” అంటే మనస్సు, ఇంకాలోపలికి వెళితే చ్రిమునకు ఐదు భూమికలుంటాయి. అవి 1) క్షిప్తం, 2) మూఢం, 3) విక్షిప్తం, 4) ఏకాగ్రం, 5) నిరుద్ధం. క్షీష్తం: అవసరమైనది దాచేశక్తి; మూఢం: అనవసరమైన దానిని గమనించక వదిలివేసే శక్తి: విక్షిప్తం: అనవసరమైన దానిని తిరస్కరించే శక్తి ఏకా(గ్రం: ఒకే విషయంపై దృష్టినుంచే శక్తి నిరుద్దం: అనవసరమైన విషయాన్ని లోనికి రాకుండా నిరోధించేశక్తి ఈ ఐదు రకాల విచక్షణలు కలిగియున్నదే మనస్సు. ఈ శక్తులలో ' ఏకా[గ్రత' శక్తికి మిగిలిన నాలుగు సహకరిస్తాయి. అలా సహకరించేలా మనస్సును మలెచుకోవటమే అవధానం. ఒకరకంగా ఇదొక యోగం. అవధానం ఒక భారతీయ విద్య. | క . యోగభ్రస్టుడైన వాడు కవి అవుతాడని గీతలో పరమాత్మ చెప్పారు. విశ్చ్శనాధ వారు “ భ్రష్టయోగిని కవిజన్మ బడసినాడ” అని భ్రష్టయోగి ఖండికలో వ్రాసారు. కవికావాలంటే పూర్వజన్మలో అసంపూర్ష్మ యోగి అయి ఉండాలి. తదుపరి జన్మలో యోగశక్తి కవిగా మారటానికి ఉపయ్యుక్తమవుతుంది. కవిత్వమే (వ్రాస్తూ యోగాన్ని మరచిపోతే వచ్చేజన్మలో శ్రీమంతుడౌతాడు. యోగాన్నికొనసాగిస్తే అవధాని అవుతాడు. మనస్సులో ఏకాగ్రత వ్యాయామం చేస్తే యోగదిశలో పయనించేవాడే నిజమైన అవధాని, అతనికే అక్షర పరబ్రహ్మం సాక్షాత్కరిస్తుంది. జగదాశ్చర్యకరమైన కవిత్వం, ధార, ధారణ సిద్ధిస్తాయి. మనోయవనికపై నిరంతర కావ్యకల్పనలు జరుగుతుంటాయి. జా(గ్రత్‌, స్వప్న, సుషుప్తి అవస్టలలో (ప్రతిక్షణం అవిచ్చిన్న సృజనావిలాసాలు నడుస్తుంటాయి. అప్పుడే పరిపూర్మ అవధాని అవుతాడు. శ్రీ జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి గారు ఒక పరిపూర్ణ అవధాని. శ్రీ సబై 1 ఖై క 7 కే -

త్‌ శ్రీ జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి గారి జీవితచరిత్ర చదువుతుంటే న. )నందంతో కళ్ళు చెమరుస్తాయి. ఆశ్చర్యంతో వొ శ్ళంత చెమటపోస్తుంది. (క్రీఃశుళ్య 1980 వరకు మనమధ్యనే హైద్రాబాద్‌ నల్లకుంటలో సజీనంగా తిరుగాడిన ఆ మహాశక్తిని తెలుగుజాతి ఎంత విస్మరించిందో తలుచుకుంటే మనమీద మనకే కోపం వస్తుంది.

ఒక పంచసహ(స్రావధాన ప్రక్రియా నిర్మాత. అష్టావధాన, శతావధానాలను అలవోకగా నిర్వహించిన ధీశాలి. 4,340 పద్యాలతో “” ఆం(ధ్ర సామ్రాజ్యం” చారిత్రకకావ్యం రచించిన మహాకవి. అనేకపద్యాలతో “ సాలంకార కృష్ణదేవరాయ ” (గ్రంథాన్ని రచించిన దిట్ట - శ్రీ కేశవేంద్ర విలాస కర్త - వేలాది పద్యాలు ఆశువుగా చెప్పిన బుషి వైదిక విజ్ఞాన సర్వస్వంగా భాసించే స్ఫురణ. నిష్టతప్పని కవిప్రవరుడు. ఇన్నాల్టికి ఆ మహనీయుని కుమార్తె. రూపెత్తిన వినయం, నడచివచ్చే సంస్కార మాధుర్యం, సోదరి శ్రీమతి జంధ్యాల కుసుమకుమారి సంకల్పంతో ఈ (గ్రంథం వెలుగులోకి వస్తుంది. శ్రీ జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రి గారి అవధాన శక్తిని గురించి తర్వాత ముచ్చటించుకుందాం. వారి కవితాశ్రిని తలచుకుంటే పూర్వకవులైన నన్నయ్య, తిక్కన, ఎ(ర్రన, శ్రీనాధుడు, పోతన ఈ ఐదుగురిలోని సాంద్రత కలిసి ఒక వ్యక్తిగా మారితే అది శ్రీ జంధ్యాల వారవుతారు. సాలంకార కృష్ణదేవరాయ (గ్రంథంలో 'ప్రతిపద్యం ఒక పాల సము(ద్రం. ఉద్యానవనం ' రాజీసార్విని " పేరంటానికి పిలిచినట్టు చేసిన ఈ వర్షన చూడండి. సీ॥ పసుపు పూయుదు నీ పదములనే రమ్మని పచ్చగన్నేరు కొమ్మహెచ్చరింప పారాణి దీర్తునీ పదములందని కర్షి కారమ్ము గారాబమారబిలువ | తిలకమ్ము మోమున దీర్హు రమ్మంచు, ర ్య క్తాశోక కుట్మలం బాల బింప , కం రమ్ము గ్లై సేతు గందియు తీయని మల్లి కా నవ్య సుమములాహ్వాన మొసగ గీ॥ మేన గంధమ్ము గొనగ రమ్మీ యటంచు చందన మహీరుహమ్మది సైగసేయ రాజసాధ్విని బిల్చె పేరంటమునకు బహుళ శుభపేటి యుద్యాన వనవధూటి పద్యనిర్మాణం పదహారణాల అవధాన ధారా ధురీణతను చూపిస్తుంది. వర్షనలో క్రవి స్రీ ఊోవాశాళలీనత సంప్రదాయ సౌరభాలను వెదజల్లుతోంది. తిమ్మరుసు యుక్తిని వర్షిస్తూ చెప్పిన / గ్‌ పద్యం శ్రీనాధునితో కరచాలనం చేసి చెప్పిన పద్యంలా ఉంటుంది. నాం ఎ 2

న్‌ “ కత్తిసాముల తావు క(ర్రతిప్తుల ఠావు - కృష్ణరాయల జాడ కెదురు టి... మరో చోట ఉత్సవాలు వర్షిస్తూ చెప్పిన పథ్యం చూడండి. సీ తుంగా తరంగిణీ రంగత్తరంగ 'ప్రభంగ మృదంగ కలనదేలి జయ జయ ధ్యానానుసారి సభాజన కరతాళమయ తాలసరణి నెగడి పవనాంకురోచ్చల దృహుళ పతాకికా చలనైక నాట్యప్రసక్తి నలరి ఆనంద నిస్సరదార్య రాణ్మందహాస మహిత ధవళాంశుకమున మీథి గీ॥ 'ప్రముదిత విజయ నగర సామ్రాజ్యలక్ష్మి 'ప్రధిత తుళువాన్నయ వీరప్రకాండ బంధురాళ్షేష వైభవము గాంచి యుత్సవోచిత నాట్యాల నూగులాడె ఇలాంటి అనెక పద్యాలతో పరిపూర్షసాలంకార కృష్ణదేవరాయ లు. దానిలోని కొన్ని పద్యాలు ఎంపిక చేసి ఈ (గ్రంథంలో ప్రచురించారు శ్రీమతి కుసుమ కుమారి గారు. ఈ (గ్రంథం సంపూర్ణ ప్రతి ఎప్పుడొస్తుందో ఏమో. శ్రీకృష్ణదేవరాయల పట్టాభిషేకం జరిగి 2009 సం॥కు 500 సం॥లు అవుతుంది. ఈ పంచ శతాబ్ద ఉత్సవాలలోనైనా ఇది వెలుగు చూస్తుందని ఆశించడం, దానికై కృ, సేలండం మనందరి బాధ్యత. శ్రీ కేశవేంద్ర విలాసం శతక సాహిత్యంల్‌ లేస్తాం శ్రీ కాసుల పురుషిత్తమ కవి రచించిన ఆంధ్ర నాయక శతకంలోని భిక్తి పార్శపే (ఫి: గితే ఎలా ఉంటుందో ఈ శతకమంతా అలా ఉంటుంది. గజేంద్ర మోక్షం సన్నినలన్న శతక పద్యంలో శ్రీ జంధ్యాల వారు ఎలా వర్షించారో చూడండి. సీ॥ పోయి వచ్చెదనంచు పొలతితో ననలేదు "సేవకై చేసన్న చేయలేదు శంఖ చ(క్రంబుల సంధింపగా లేదు విహగ వల్లభుని రప్పింపలేదు విజయాపజయము విహరించుకొన లేదు అరిబల ప్రొద్దతి నరయలేదు సంగర చిహ్నముల్‌ చక్కబెట్టగలేదు సమయ విచారంబు సలుపలేదు గీ॥ సామ జంబును రక్షింపజనెడు వేళ దక్కుగల భక్తులట్టి చందమున గారె (ప్రదిత గద్వాల సంస్తాన భాసమాన సషత్ర్యృపాఫద్మ చెన్నకేశవ మహాత్మ | ఎప్ర ఎ

చ్‌ నేటి తెలుగు పార్య (గ్రంధాలలో వీరి కవిత్వము జీవితము సన. లో పార్యాంశాలుగా ప్రభుత్వం పెట్టాలి. అప్పుడు గత శతాబ్దంలో విస్తరించిన తెలుగ సంప్రదాయ సాహిత్యం అంతరాలయంలోకి ప్రవేశం లభిస్తుంది. వందలు - వేల పద్యాలు చెక్కి వదిలిన శిల్పాలుగా మనకు కనిపిస్తాయి. వాటన్నింటిని ముద్రించడం తెలుగు జాతి బాధ్యత. ఏల 1బ ఏట ఇక పంచసహ(్రావధానం. ఇది శ్రీ, జంధ్యాల వారి మేధా శిశువు. వారి తర్వాత మరెవ్వరూ చేయని, చేయలేని అవధాన సాహసం. శత- ద్విశత- సహ(స్ర-ద్విహ(స్ర- పంచసహ(్ర అవధాన పరంపరలో నేటి అవధానులు చేస్తున్న అవధానం లాంటిది కాదు. ఇది విలక్షణమైంది. 5000 కార్డులు, వాటిపై బొమ్మలు, వర్గ్షమూలాలు, ఘనమూలాలు, సంఖ్య వాటిని (ప్రేక్షకులకు పంచుతారు. కార్డు సంఖ్య చెపితే బొమ్మ పేరు చెప్పి కోరిన పద్యం చెపుతారు. దానిమీద సంఖ్య చెపితే వర్గమూలం, ఘనమూలం చెప్పడం. ఆలాంటి కార్డులు తయారుచేయడం ఒక ప్రణాళిక. ఒక అద్భుత (క్రమం. దానిపై బొమ్మలు వేయడం ఒక వ్యూహం. రెండింటికి సహసంబంధం ఊహించడం, ధారణ చెయ్యడం. ఉదాహరణకు 5000 కార్డులలో ఒక కార్డుపై '4732' అంకె చెప్పగానే శ్రీ జంధ్యాల వారి ఆలోచనలో ఆ సంఖ్యతో ఏర్పడ్డ సహసంబంధ' బంధాన్ని - సూత్రాన్ని గుర్తించుకొని ధారణ చేసి వెనువెంటనే కోరిన పద్యాన్ని చెప్పడం. ఈ విద్య ఏ విదేశంలోనైనా ప్రదర్శిస్తే గిన్నీస్‌ బుక్‌ కాదు దానికన్నా ఉన్నతమైన స్థానంలో శ్రీ జంధ్యాల వారిని ఉంచేవారు. ఎలా సాధ్యం? శ్రీ జంధ్యాల వారు తన మేధను ఒక (క్రమంగా వినియోగించేవారు. అలా వినియోగించడం మేధావిమైన యోగనిష్టాపరునికే సాధ్యం. కవికి ఉండే వర్ణనా నిపుణత, అవధానికి ఉండే లోకజ్జత, బుషికి ఉండే స్పష్టమైన దార్భనికత, రసికునికి ఉండే రసజ్ఞతల సమగ్ర సమాహారం శ్రీ జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రి గారు. సమస్యాపూరణలు, దత్తపదులు, వర్షనలు వేలాదిగా ఉన్నాయి. వారు రచించిన అము(ద్రిత రచనలు అముద్రిత రత్నాలుగా శ్రీమతి జంధ్యాల కుసుమ కుమారి గారి వద్ద ఉన్నాయి. వాటిని వెలుగులోకి తీసుకువస్తే తెలుగుతల్లి ఆనందిస్తుంది. తెలుగు ప్రాచీన భాషగా గుర్తించిన సందర్భంగా వచ్చే నిధులతో ఈ పనిని 'ప్రాధాన్యక్రమంలో ప్రప్రధమంగా చేపట్టాలి. తప్పనిసరిగా అలా జరుగుతుంది. తెలుగు సాహిత్యంలో ఈ (గ్రంధం ఒక అనర్హరత్నం. శ్రీమతి కుసుమ కుమారి సోదరీమణిని మనఃపూర్వకంగా ప్రస్తుతిస్తున్నాను. ఒక అద్భుత (గ్రంథాన్ని చదివిన అనుభూతితో..., హైద్రాబాద్‌ డా॥ రాళ్ళబండి కవితాప్రసాద్‌ 103.09 = డ్తే =

త్‌ న ॥ ఆప్తవాళత్యం జేది: 20.38.2009 డా॥ రాపాక ఏకాంబరాచార్యులు ఎమ్‌ ఏ, పిహెచ్‌డి

జాయింట్‌ రిజిస్ట్రార్‌ ఆఫ్‌ కో-ఆపరేటివ్‌ సోసైటి (రక్లైర్లు అధ్యక్షులు: ఆం(ధధ్రపద్యకవితా సదస్సు, జంటనగరాల శాఖ డా॥ సి.వి.సుబ్బన్న శతావధాన కళాపీరం ప్రధాన కార్యదర్శి: ఆర్కియాలజికల్‌ సోసైటీ ఆఫ్‌ ఇండియా హైద్రాబాదు

శ్రీమతి జంధ్యాల కుసుమ కుమారి గారు కీ॥శే। జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రి గారి జీవితము -సాహిత్యము అను పేరున (గ్రంధమును వెలయించినారు. శాస్రిగారు కుసుమ కుమారి గారి పితృపాదులు. ఈ [గ్రంధ రచన ద్వారా పిత్యాణమును తీర్చుకొన్న వనిత ఈమె. సుబ్రహ్మణ్య శాప్రిగారు 'జగదాశ్చర్య కరావధాన కవితా సంపన్నులైన తిరుపతి వేంకట కవులలో ఒకరైన శతావధాని శ్రీ చెళ్ల పిళ్ల వేంకటశాప్రిగారి అంతేవాసి. తెలుగు సాహిత్యంలో తమ అపూర్వ ఆశుకవితాధానములు ఊరూరా, వాడవాడలో ప్రదర్శించి అవధాన యుగమును సృష్టించిన శ్రీ తిరుపతి వేంకట కవుల ప్రభావము శాస్తి గారిపై పడినది. ఫలితముగా శాస్తి గారు కూడా ఆంధ్రప్రదేశము నందు, మహారా(్ట్ర, కర్దాటకములందు “నపొ(వ్రతి” అన్నట్లు అన్టశతావధానములే కాక సహస్రావధానములు కూడా విజవంతముగా జరిపి, అవధాన చరిత్రము నందు ఒక ప్రత్యేక స్థానమును కల్చించుకొన్న బుద్ధిమత్తలులు, ధీనిధి. శాస్రిగారు ఒండు రెండు పంచ సహ[(స్రావధానములు కూడా జరిపి, ఆనాడు మహావధానిగా ఖ్యాతినార్జించిన మేటి విద్వత్మవివతంసులు.

గగ

( శాస్త్రిగారు కేవలము అవధానులే కాక గొప్ప [గ్రంధ రచయిత. వారు 'నాలంకార కృష్ణదేవరాయులు” అను గ్రంథమును, మధుర మంజుల కోమల పదములతో రచించిన విద్వత్మవి. అంతేకాక వారు పలు గ్రంధములను రచించియున్నారు. అందు (ప్రఖ్యాతమైన [గ్రంధము “ఆం(ధ్రసామాజ్యము, 20వ శతాబ్దము నందు పుట్టిన ఆంధ్ర చారిత్రక పద్యకావ్యములైన సౌందరనందము, రాజా ప్రతాపసింహ చరితము, శ్రీ శివభారతము, బాపూజీ ఆత్మకధ, ఆంధ్ర పురాణములతో పాటు “ఆంధ్ర సామ్రాజ్యము ఒక విశిష్టమైన చారిత్రక కావ్యము. ఇది తెలుగు జాతి పుట్టిన దగ్గరి నుండి రామ్రావతరణము వరకు ఆంధ్ర రాజుల ఉజ్జ్వలమైన చరిత్ర, హృదయంగమముగా, సరసముగా సులభ శైలిలో రచించిన విద్వత్కవి శాస్త్రిగారు. తెలుగు భాషా సాహిత్యములు, అందునా అచ్చ తెలుగు అధ్యయనము చేయుట కొరకు విద్యార్థులకు ఎంతగానో వినియోగపడు నిఘంటు త్రయమును రూపొందించిన పండితులు వారు. ఈ విధముగా శాస్త్రిగారు ఆంధ్ర సాహిత్యమునందు (ప్రత్యేక స్థానమును తమ రచనలచే ఏర్పరచుకొన్నారు. సాధారణముగా పండితులు కాని, కుమారులు గాని ఇటువంటి జీవిత చరిత్రము వ్రాయుట సహజము. అటువంటిది 'సుబ్రహ్మణ్య శాప్రిగారి జీవితము -సాహిత్యము", అనేక గ్రంథములను శోధించి అవధానములందలి వద్యములను సేకరించి, శాస్త్రిగారు రచించిన (గ్రంధములందలి పద్యములు ఇందు చేర్చి, ఈ (గ్రంథమును సర్వాంగ సుందరముగా రూపొందించిన శాస్త్రిగారి కుమార్తె శ్రీమతి కుసుమ కుమారి గారు అభినందనీయులు. ఈ [గ్రంథము రాబోవు కాలమున సాహితీ పిపాసుల కరకమలములందు భాసమానమై (ప్రకాశించగలదు.

౮బ

విషయసూచిక ల 1న

1. శ్రీజంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి గారి జీవితం 1
2. సంస్థాన సందర్శనం 1144 ౩3. అవధానములు - కొన్ని అశువులు, వర్ణనలు, సమస్యలు 2]
3. ప్రశంసా పద్యాలు 35
4. కనకాభిషేక నామావళి 57
5. సత్కారానంతర పద్యాలు 59
6. శ్రీకేశవేంద్ర విలాసము 63
7. అంధ్ర సామాజ్యములో కొన్ని పద్యాలు 86
8. సాలంకార కృష్ణదేవరాయలు 109
9. వీరాచల క్షేత్ర మహాత్మ్యము 133 11 ఉపసంహారము ధు సాళగ్న్‌

ల ట్‌ న్‌ ఉర; న్‌ు. శీజం సుబప శ్రిజంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి గారు స నం న్‌ గ్గ న. లా [నగా శా. | న. వ వ. స భలం న వ లో | షర సో న నా మం నంట షే సిల్‌ స 5. చ - య... న. న న. న. టే 1 ఏఏ మహ ల్‌ 1 వ గ నం, ఘు! ఆం (ఈ స త్‌ ( ళు తి. స్‌

! జంధ్యాల సుబ్రమణ్య శాస్త్రీ -శకుంతలమ్మ క్ష స. | రని + [హా ల న్‌ హు /. ॥ |. ౬ ల” పా చ్‌ | ఖ్‌ శ ॥ క ఎ / గ్గ, (౮ స. ఓ ఇ కో క! శ. ము న్‌ (| కాస శీ చన లా. లబ ల గ ఖే న న (ఖై కల్‌ స న న /. 1 |. శ + (్న అననా శీల క్‌ 4 ॥| | ॥ ్ష . న నా మ | షః ణీ ఖా ళ (పా ఏక్సీశా " ళీ ॥ ; ల స్ట వీ నెం ణీ త్‌ో శ || శ 1 | . షీ 4 శి 12... ల క (1 / షి న్‌ న శి (లోల న తో ళ్‌ సళ గా గ్గ క్‌ -ల్న ప్‌ గో | ర్‌ క నీ / ఓ | గ 11 మం. | |1 ఖే ( "ష్టం శం! |. శ ఖం 1. స. ల న ల శ స లు క టి 1 4 జ స మ యు బే ల యీ... 1 సై హ్‌

శ్రీ జంధ్యాల నుబ్రమణ్య శాస్ర ము | ్న వ నటం. శ్రీ గ యో క్‌ ల ఐ కం సో వమ ద్ద భే ఉడా ల శ ద్‌. ష్‌ య. /| టం సు ఎట | ఆటీ మ న | వం / మ క.

1. ఇ | 1 7 లోల పిసక మ ని! జ లజ న? - ల [న టే క య న |

జ వా ! ౦ధ్యాల సుద్రిమ్మణ్య శాన్రీ -శకుంతలమ్మ , లలో ఇ ॥ న ల్‌ గ అని న ॥ ల షం... " ఇ య | ॥ న య ౯, ఎమ చి న _ "| య | పా న సే భార. ఇ న యన్‌ * మం మె | స్‌ న్‌ ॥ ॥ క " సల్ల " ॥ ఇ 1 ల / వ న న ౮ మే రి ॥ ట్‌ నెం మ... , శే నం పోత య్య మన ణ్‌ ్న్‌ తక (ఖై చై షి శ జ ఖీ | స్ట య కే లే ళా ఠి శ జ యా ! వ 1. క | ం ఎ యం స . త్‌ గ్‌ మ" అం న! | 4 ని షే శ ,”) జ్ఞ న్‌ ₹ే 1 వం టో ” శే + ర్‌ క చ క క్ష _ / న ్గే థై గ్‌ ట్‌ న | [71 (| వ ; ం 1 బి సే | ర్‌ శ . | ం క్‌ ఛే | | గహనో. క ప | | న. 1. |. లో ః జ (| చ సుమకు సనా ప క తంల ల “ ప

॥ ॥ శభ! క్‌ ః | 1 140 ఎ .! [౮ ( జీ గ ఉగ్ర ఛై ల | శ క గ [| ర ఓ జ ఉు లనీ ్‌ రం = ం / సడ అన 1 మ? | క స. గస! య య సం | శ గో న ఉ క్‌ ల్‌ ఫోం సై ,[ (1 ల జో (| టు 7 | | ॥ ప. న. న అాసేళ్య వాం | | వు స ల జ్‌! క గ న్‌ సం [ న! లట! న. . ,/ న? న. జే. ో యు ల్‌ గా ను. గ్గ స? అంతో. . ఇవాయత నడ ప్‌ ం న | లో ను క స , | యువడాడాడాాావావామ్‌ పాడ.

[/ శ్రీ జంధ్యాల సుబహ్మణ్యశాప్రి గారి జీవితం-సాహిత్యం వ జననం

శ్రీ జంధ్యాల సుబ్రహ్నణ్యశాస్రిగారు క్రీ॥శ॥ 1892వ సంవత్సరంలో అంటే నందననామ సంవత్సర ఫాల్గుణ శుద్ధ విదియనాడు (1-8-1892) కృష్ణాజిల్లా కలువపాముల (గ్రామంలో జన్మించారు. “కలువపాములిను “జైరవాహిపురము” అని శాస్త్రిగారు పేర్కొంటూ కొల్లాపుర అవధాన సభలో -

“కృష్ణానదీ ప్రాంత కృష్ణ పురోపాంత .

కైరవాపొపురము కాపురమ్ము” అని చెప్పి ఉన్నారు. వీరి జననీ జనకులు సావిత్రమ్మ, హరి కామేశ్వర సోమయాజులుగారు. అన్నగారు లింగమూర్తిగారు కవి. తమ్ముడు రామలింగశాస్తి ప్రసిద్ధ శతావధాని. నలుగురు చెల్లెళ్లు. చిన్నతనంలోనే హరి సుబ్రహ్మణ్య శాస్రిగారు - జంధ్యాల వారికి దత్తుడుగా వెళ్ళడం వలన వారానాటి నుండి జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్య శా(్రిగారయ్యారు.

మ __ విద్యాభ్యాసం

చిన్నప్పుడు అల్లారు ముద్దుగా పెరగడం వల్ల 12వ ఏటి వరకు విద్యాభ్యాసం ప్రారంభించలేదు. 1904 సం॥లో విద్యారంభం చేశారు. శాస్త్రిగారు ప్రాథమిక విద్య స్వగ్రామంలో పూర్తిచేసి, ఉన్నత విద్యాభ్యాసానికి బందరు వెళ్ళి అక్కడ 1912లో స్కూలు ఫైనల్‌ పరీక్షలో ఉత్తీర్ణులయ్యారు. 1912-14ల మధ్య బందరు నోబుల్‌ కళాశాలలో ఇంటర్మీడియట్‌ చదివారు. శాస్త్రిగారు సంస్కృత కావ్యాలు, బాలమనోరమలను శ్రీ గొల్లపూడి లక్ష్మణశాస్రిగారి వద్ద పరించారు. పశ్చిమగోదావరి జిల్లా నర్సాపురం తాలూకా వద్ద పర్రు గ్రామం (పాలకొల్లు సమీపంలోనిది) లోని శ్రీ దువ్వూరి నాగేశ్వర శాప్రిగారి వద్ద వ్యాకరణ శాస్త్రాన్ని అభ్యసించారు.

తిరుపతి వేంకటకవులు తమ అపూర్వ అవధాన ఆశు కవితా సభలతో ఆంధ్రదేశాన్నంతటినీ కవితా రసాంబుధిలో ముంచెత్తిన రోజులవి. అద్యతనాంధ్రకవి (ప్రపంచ నిర్మాతలైన శ్రీ చెళ్లపిళ్ల వేంకటశాప్రిగారు ఆ సమయంలో బందరు హిందూ హైస్కూలులో ఉద్యోగం చేస్తున్నారు. ఈ వాతావరణం సుబ్రహ్మణ్య శాస్రిగారిపై ప్రభావం చూపకుండా ఎలా ఉంటుంది? సుబ్రహ్మణ్యశాస్రిగారికి కూడా గురువుల వలె అవధానాశు కవితా సభలు జరపాలని ఆసక్తి కలిగింది. దానితో వారు వేంకట శాస్రిగారి నుంచి అవధానాలు చేయడంలో మెలకువలు, రహస్యాలు (గ్రహించారు. అంతేకాకుండా “లఘుసిద్ధాంతకౌముదిని కూడా వారి దగ్గరే పరించారు. ఫలితంగా తరువాతి కాలంలో వారనేక శతావధానాలు సహహ్రావధానాలు గావించారు. ఉర్లూ భాషలో లా చదివారు. ||

ఉద్యోగ్ననిర్వహణం

సుబ్రహ్మ్నణ్యశాప్రిగారు 1916లో కొద్దికాలం జగ్గయ్యపేటలో మేజిస్టేట్‌ కోర్టులో గుమాస్తాగా పనిచేశారు. 1917 నుండి కొద్దికాలం - గురజ హైస్కూలులో ఉపాధ్యాయులుగా పనిచేశారు. దివాకర్ల తిరుపతి శాస్త్రిగారి బావమరిది శ్రీ చావలి సూర్యప్రకాశ శాస్త్రి గారాకాలంలో జిల్లా విద్యాధికారిగా ఉన్నారు. శాస్త్రిగారి ప్రతిభను చూసి వారు శాప్రిగారిని హైస్కూలు ఉపాధ్యాయులుగా నియమించడం జరిగింది. కొంత కాలం హైద్రాబాద్‌లో విజ్ఞాన పత్రికలో ఉపసంపాదకులుగా పనిచేశారు.

గద్వాల సంస్థాన పండిత పదవి

“నిరాభ్రయా న శోభంతే పండితా వనితా లతా అన్నట్లు సార్వభౌములు, రాజశేఖరుల తరువాత ఆంధ్ర సరస్వతి ఆం(ధ్రదేశంలోని సంస్థానాధీశులను చేరింది. 19388 నాటికి మన సాహిత్య సంస్కృతులను దాదాపు 100 సంస్థానాలు పరిరక్షించి పోషించినాయి. ఆంధ్ర, తెలంగాణా, రాయలసీమ ప్రాంతాలలో విలసిల్లిన సంస్థానాలు అమూల్యమైన సాహిత్య సేవ చేసి చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయాయి. ఈ సంస్థానాధీశ్చరులలో కొందరు కవులై, ఉద్దండ పండిళులై నందువల్ల మన సాహితీ సంస్కృతులను విశేషంగా ఆదరించి ఎంతో మంది పండితులకు ఆన్థానములలో ఆశ్రయం కల్పించియో, అర్హ సత్మారము లొనరించియో సాహిత్య సమారాధన సల్పినారు. ఆంధ్రప్రాంతంలో చల్లపల్లి, అమరావతి, నూజివీడు, పిఠాపురం, కపిలేశ్వరపురం మొఃవి, తెలంగాణాలో గద్వాల, జటప్రోలు, వనపర్తి దోముకొండ బోరవెల్లి, ఆత్మకూరు మున్నగునవి ప్రసిద్ధమైనవి.

“విద్వద్దద్వాలొ అన్న సార్థక నామధేయంతో ఆంధ్రదేశసంస్థానము అన్నింటిలోనూ తలమానికమైనది గద్వాల. కవి, పండితులు గద్వాల విద్వత్సభలో పాల్గొని, తమ పాండితీ గరిమను ప్రదర్శించి, మన్ననలందు కొన వలెనని ఉవ్విళ్లూరు తుండేవారు. అది వారి పాండితీ 'ప్రకర్షకు పరాకాష్టగా భావించేవారు.

సీతారామ భూపాల రాజుగారు స్వర్గస్థులైన పిమ్మట మహారాణీ ఆదిలక్ష్మీ దేవిగారి పాలనలోనూ సాహిత్యపోషణ విసృతంగా జరిగింది.

చిన్ననాడు కంరోపారంగా నేర్చుకున్న సిద్ధాంత కౌముది, ప్రతాప రుద్రీయాదులు విద్వద్గద్వాల వంటి సంస్థానాలలోని పండితప్రకాండులన్లు

జయించటానిశి రొస్రిగారికి బాగా సహకరించినాయి. అంతేకాక “సహస్రావధానికి సాటిలేడు” అని మెప్పును పొందారు. అయితేనేమి! అడుగడుగునా పరీక్షలు తప్పేవి కావుట! నాటి సభలో ఒక పండి*ఏడు లేని “సహస్రావధానికి సాటిలేడు” అన్నది ఏ అలంకారమో చెప్పమని అడ్డుతగిలారట. అక్కడ వారంతా అది అనన్వ యాలంకారమని వాదించగా శ్రీ శాప్రిగారు మాత్రము అందలి వ్యతిరేకార్థక శబ్దాన్ని బట్టి అది “అసమాలంకార” మని నిరూపించి, రస గంగాధరం ఆధారంగా వారిని ఒప్పించారట! క్రొత్తగా గద్వాలకు వెళ్లిన రోజులలో ఒకసారి రాణీగారి ఏడంకణాల సభామంటపంలో సభ జరుగుతూ ఉండగా, వివిధ శాస్త్రాలలో దిట్టలైన 40 మంది కవి పండితులు, దాదాపు 200 మంది సభికులు కూర్చొని ఉన్నారట. వారిని చూసేసరికి ఒళ్లు జలదరించి కళ్లుమూసుకొని ఆశువు చెప్పటం ప్రారంభించారు శాప్రిగారు. “జలజాక్షు తండ్రిగా తలపోయువారును శ్రీదేవి మాతగా నెంచువారు .....! అని సీసపద్యం మొదటపాదం చెప్పగానే అక్కడి పండితులు, “యతిపోయింది” యతి అయినా వేయండి? లేదా ఉత్తరార్థం అయినా మార్చండి? అని పట్టుబట్టారు. పూర్వార్ధంలో విష్ణువర్ణన ఉంది కాబట్టి ఉత్తరార్థంలో లక్ష్మీదేవి వర్షనను మార్చటం ఇష్టం లేకపోయింది. ఇక తాము వేసిన యతిని సమర్ధించవలసి వచ్చింది. చిన్ననాడు ఎప్పుడో చదువుకొన్న ఏలూరు మంజువాణి (థైస్‌ వారు ముద్రించిన కూచిమంచి తిమ్మకవి సర్వలక్షణ సారసం([గ్రహంలోని ప్రయోగము స్ఫురణకు రాగా, దానితో తమ ప్రయోగాన్ని సమర్ధించటానికి ప్రయత్నించారు. కాని అక్కడి పండితులు ఆ పుస్తకం తమ వద్దలేరని, అందువలన అది సమ్మతం కాదని బుకాయించారు. ఏంచెయ్యాలో తోచని స్థితిలో తమ వ్యాకరణ పరిజ్ఞానం తోద్బడటానికి పూనుకొంది. వెంటనే “అకస్సవర్డే దీర్ధ్యః అను సూత్రంతో “శ్రీదేవి” పదాన్ని శ్రీ+ఈదేవి (శోభాకరమైన ఈ లక్ష్మీదేవి) అని విడదీసి, “ఈ” కారానికి “ఎ” కారానికి యతి వేశానని సమర్ధించారట. దానితో సభామంటపంలో కరతాళ ధ్వనులు మిన్నుముట్టి నాయట! అంతేకాక అంతకుముందు 8 నెలలుగా నిరంతరంగా పత్రికాముఖంగా జరుగుతున్న వసుచరిత్రలోని మొదటి పద్యం “శ్రీ భూపుత్రి వివాహవేళ నిజ మంజీర” అన్నచోట రామరాజ భూషణుడు వేసిన యతికి కూడా సమాధానం లభించి, ఆ రభసకూడా సమసిపోయిందంట”. ఈ విధంగా పాండిత్యానికి తోడు సద్యఃస్ఫురణ కూడా వారికి ఎప్పుడు అండదండగా ఉండి సభావిజయానికి సహకరించేది. 3

సహస్రావధాన నిర్వహణం శాస్రిగారు అనేక శతావధాన, సహస్రావధాన, పంచసహ(స్రావధానాలు గావించారు. అష్ట-శతావధానాలు చేయడమే కష్టం. అట్టిపరిస్థితులలో సుబ్రహ్మణ్య | శా(స్రి గారు పలు తావుల్లో అవలీలగా హేలగా అనేక సహ(స్రావధానాలు, పంచసహస్రావధానాలు చేశారంటే వారి అసాధారణ ధారణా పటిమ, విద్వత్తు వేరుగా చెప్పనవసరం లేదు. సుబ్రవ్మాణ్యశాప్రిగారు మంథెన, (సంపూర్ణశతావధానం) చెన్నూరు (సంపూర్ణ (| శతావధానం), లింగాపురము, వేములవాడ, కమాన్‌ పురాలలో శతావధానం చేశారు. శాస్త్రిగారు సంపూర్ణ సహస్రావధానాలు - యాదగిరిగుట్ట (1980 డిసెంబరు) || నల్లగొండ (1982 డిసెంబరు) సింగవరం (1938 జనవరి) దైవముదిన్నై (24- 4-1985) ఇల్లెందుపురము (1985 నవంబరు) గురజాల (5-10-1936) హనుమకొండ - వరంగల్లు (1987 జనవరి) మంథెన (1931) కాల్లాపురము, | గద్వాల, నూజివీడు, మిర్యాలగ్గూడ్దెమ్ము న్లార్హాయ్హణ పేట, బళ్ళారి, జగిత్యాల, | గోపాలొపేట, శ్రీశైలము, చల్లపల్లి, కరీంనగరము, కూనవరము, భీమవరము మొదలైన తావుల్లో గావించారు. బిరుదు (ప్రదానం సుబ్రహ్మణ్యశాస్తిగారు గావించిన సహ(్రావధానాలు చూసి ముగ్ధులైన పురప్రముఖులు - ప్రభువులు వారిని అనేక బిరుదాలతోను, సత్మారాలతోను గౌరవించారు. నల్లగొండ పౌరులు శాస్త్రిగారికి “సహ(్రావధాన చతురానన” అనీ, “అవధాన ఫణీంద్ర” అనీ బిరుదులిచ్చారు. యాదగిరి లక్ష్మీనృసింహస్వామి వారి ఆలయ విద్వత్చరీక్షాధికారులైన శ్రీ ఆకెళ్ల సూర్యనారాయణ శాస్త్రిగారు జంధ్యాల వారిని “సహస్రావధానాధ్వదర్థొ అనే బిరుదంతో సత్మరించారు. శాష్రిగారికి గురజాల పౌరులు “సహస్రావధాన వాచస్పతి” అనే బిరుదు ఇచ్చారు. ఇవే కాక శాస్త్రిగారికి “కవి కేసరి, కిశోర *శతావధానకుశల” మొదలైన బిరుదులు కూడా ఇచ్చారు. సహస్రావధాన స్వరూపం ఒకటి నుంచి వెయ్యి కార్డులపై వరుసగా వెయ్యి అంకెలను కార్డు పైభాగాన వేస్తారు. నంబరు క్రింద రెండు పద్యాలు వ్రాస్తారు. అంతేకాకుండా రంగురంగుల బొమ్మలుంటాయి. కొన్ని కార్డులపై 1 నుండి 100 వరకు వర్గాలకు మూలాలు

| (స్వేర్‌ రూట్టు, వర్గమూలాలకు వర్గాలు (క్యూబ్‌ రూట్లు ఉంటాయి స్వేర్‌ రూట్లు, క్యూబ్‌రూట్లకు సంబంధించిన లెక్కలు ముందే వేసికొని వాటిని కంరస్థం చేసి ధారణలో ఉంచుకునేవారు వృచ్చి-పగానే వాటిని చెప్పేవారు. వెయ్యికార్దులపై ఉన్న విషయాలను రోజుకు రెండు వందల చొప్పున ధారణ చేస్తారు ఈ విధంగా అవధాని ఐదురోజులలో 1000 కార్డులపై ఉన్న విషయాలు ధారణచేసి ఒక రోజు ' విశ్రాంతి తీసికొంటారు తరువాత రెండు రోజులు అవధాన కార్యం నిర్వహిస్తారు. . అవధాన నిర్వహణ సమయంలో పృచ్చకులు కార్డులపై ఉన్న సంఖ్య చెప్పగనే అవధాని , దానిపై గల పద్యాలు, బొమ్మలు మొదలైన వివరాలు చెప్తాడు అంతేకాక స్వ్వేర్‌రూట్లు, క్యూబ్‌రూట్లకు సంబంధించిన లెక్కలు చెప్పాలి. కార్డులపై ఉన్న సంగతులకు అవధాని పద్యరూపంలో సమాధానమిస్తారు. అవధాన నిర్వహణ సమయంలో పృచ్చకులడిగిన సమస్యలకు పూరణములు, సభ్యులడిగిన కల్చనలకు పద్యాలు, వర్జనలు అవధాని పద్యరూపంలో చెప్తారు. కేవలం కవిత్వాంశాలే కాక అలంకారాలు, నాయికా నాయకుల లక్షణాలు, లక్ష్య్యసమనిత్వంగా లక్షణయుక్తంగా చెప్పడం ఉంటుంది. దృష్టాంత శ్లోకాలను ప్రతాపరుద్రీయం నుండి ఉదహరించి సభ్యులను రంజింపచేస్తారు. ఈ విషయాలనన్నిటిని జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్యశాస్రిగారు అవలీలగా పృచ్చకులు సంతోషించే విధంగా సభారంజకంగా తమ సహహ్రావధానాల్లో నిర్వహించి సభాసదుల మన్న నలనందుకొన్నారు. ఒక నృత్య ప్రదర్శన గానీ సంగీత కచేరీ కానీ విజయవంతం కావాలంటే సభాసదులు కళాకారుల సాధనయే తప్ప ప్రేక్షకుల ప్రమేయం ఉండదు కానీ అవధానము రక్తి కట్టాలంటే సైతం సారస్వతాభిమానులు / సాహిత్య పరిచయం గలవారై ఉండాలి. అయితే సాధారణ ప్రజలు కూడా అవధానంలో పాల్గొనే వీలుగా శాప్రి గారు తనదైన రీతిలో ఐదువేల కార్డులు తయారు చేసుకొన్నారు. | కార్డు / పత్రాని కిరువైపులా నెంబరు వేసి, దానిపై ఒక శ్లోకం / పద్యం / ఒక చిత్రం / ఒక అంకె గాని వ్రాయబడేది. దానివల్ల ఒకే పృచ్చకుడు రెండ్డు- 'ప్రశ్చలు అడిగే వీలున్నది. చిత్రాలు మాత్రమే ఉన్న కార్డులకు సమాధానంగా పద్యరూప వర్ణనలు కోరబడేవి: అంకెలలో ఉన్నవాటికి ఘనమూలః:విలువలు ' లేదా పద్యాలు అడిగేవారు. ఉదా : కరీంనగరు సహ్రానవధానరలో - (48 అంకెకు పద్యం). వ్‌

క నాలుగు వ్రాసియు, రెంటన్‌

జాలుగ హెచ్చించి వచ్చుసంఖ్యను సరసన్‌

మేంని వ్రాసి పఠించిన

బాలక! నీపత్రసంఖ్య వ్యక్తంబగుంజూ.

“ఈ ప్రక్రియ సులువైనది. ఒక అంకె / పద్యం / శ్లోకం ఒప్ప జెప్పితే అవధాని పని అయిపోతుంది.” అనే విమర్శలు లేకపోలేదు. అదే నిజమైతే శాస్త్రి గారి ఆశుకవిత్వ ప్రతిభా నిదర్శనాలు చరిత్రకు అందేవి కాదు. అవి సోదాహరణంగా మికు ముందు పుటల్లో వివరించబడినాయి.

ఆ వాస్తవాన్ని వరంగల్లు సహ(స్రావధానం తరువాత శేషాద్రి రమణ కవులు ఇలా వివరించారు.

“సహస్రావధాని గారు ... చిత్రపటముంజూప సంఖ్యచెప్పుచు సంఖ్య చెప్పినం జిత్రపటములోని యంశముం జెప్పుంచు గవితయు ధారణయు సక్రమముగ ... నిర్వహించిరి ... ఘనములకు ఘనతరములు, ఘనతరములకు ఫనములు నడిగినదే తదవుగ గుణింపకయే చెప్పివేసిరి. సమస్యలు రసవత్తరముగం బూర్తి చేసిరి. కవిత్వాంశములకు గోరినవృత్తములలోం జెప్పుటచే (గ్రంథస్థముచేయు వీలుచిక్కెను. కాగితములపయి వేయంబడిన కోట్ల కొలంది యంకెలు వరుసతప్పనీయక చెప్పుటయుం గార్జులపయింగల వివిధాక్షరములు వివిధములగురంగులు సరిగాం జెప్పుటయు, నొకటి మొదలగు వెయ్యిలో: గాం గల ప్రశ్న సంఖ్యలలో నేది యడిగిన నాప్రశ్నముం జెప్పుటయుం బ్రశ్నముం జూపిన సంఖ్య చెప్పుటయుం, గవితాజ్ఞానము లేనివారికిని బండితులకును బామరులకును హృదయంగమముగా నుండెను. సహస్రావధానిగారికవిత రసవత్తరము. ఆశుధార నిరాఘాటము, కానం బ్రశ్చములకుంబద్యములు చెప్పునపుడు పండితులుం బామరులుం బిన్నలుం పెద్దలు నానందపరవశులై శాన్రిగారియద్భుతసామర్ధ్యము సహ(్రభంగులంగొనియాడిరి. శాస్త్రిగారి పద్యపరనపద్ధతియు విలక్షణము హృదయంగమము నగుటచే వారి నోటినుండి వచ్చుపద్య మమృతరసమువలె రుచ్యముగ నుండెను. సభ జరిగిననాలుగు

| దినములు వరంగల్లు కాల కయయుగమునాంటిషసండితసభలను జసిరిందెపెను

శాస్రిగారు మధ్యమధ్య సభ్యు లొసంగు ప్రశ్నములకుం బ్రత్యుత్తరములు చెప్పుచుం బృచ్చకులనూత్న కల్చ్పనములు పద్యములలో నుడువుచు సభ నత్యుత్సాహ కరముగా నడిపిరి. మామూలు శతావధానసభవలెగాక సహ(్రావధాన సథ విద్యావినోదము ్రదర్శించునదిగ నుండుటచేం బలువురు నగరవాసులు త్సాహముతోం బాల్గొనిరి. సహస్రావధాని గారు కవిత్వాంశములు దాదాపుగం బద్యములలోనే చెప్పుచు వచ్చిరి. అమితవేగముగం జెప్పుటచేం గొన్నిమాత్రమే వ్రాయంగలిగితిమి ౫”

శాస్ట్రిగారు చేసిన సహస్రావధాన విధానాన్ని గురజూుల పౌరులు తమ ప్రశంసా వత్రంలో ఇట్లా వివరించారు. చంపక మాలిక: * పాలుప్పుగ నూరులోపు ఘనమూలములుం దగు క్యూ / బు లక్షరంబులు, గవితాంశముల్‌ మజియు బొమ్మలు, రం/ గులు గూర్చు కార్ట్డులోపల, నొక సంఖ్య నుండియును బారున నొక్క సహస్రముంచు కార్డుల నొకసారి మాత్రమే నిరూ/ఢిగ రోజున కొక్క రెండు వందలుగను నైదురోజులు యధావిధి జూచియుంబైన రెండురోజులు, శ్రమ మారమాని పరిశుద్ధపు నష్టమఘ్ర మాదిగా/ నలువుగ నాల్గురోజులు “నహి” యని యద్భుత మొందజూపరుల్‌ / చం1॥ పలువురు పండితుల్‌ గల సభన్‌జనులా బిఖింయించినట్టి కా/ర్చులంగని కొందటా విషయ రూసములన్‌ మటికొందఅందుపై /వెలయుచునున్న రంగులను వేతొక కొందరు క్యూబు రూ/ట్టులన్‌ దలకొక దారిగా నడుగందప్పక తక్షణమే వచించి స/భ్యులు విని క్వైటు రైటనంగ నోజను గోరిన పద్యమాశువంతలయక యల్లుచుండియు సహస్రము ప్రశ్నలంెప్పి నిట్టి కౌశలమిల లేదు లేదనుచు సంశయమెంతయు లేక చాటెదన్‌”. " గురజాల సహస్రావధాన సమీక్షలో ఈ క్రింది విధంగా పేర్కొనబడింది :

“... అరువదేండ్ల వృద్ధుల దగ్గజ నుంచి ఐదేండ్ల కుర్రవాని వరకు నియ్యవధానములో పృచ్చకులు ఒకరికి జవాబు వచ్చువరకు ఒకరుండుక, ఒకరు నిరువురు, మువ్వురు, నలువురు ఒక తూరడిగి తొందర చేయుచున్నను నవధాని గారన్నిటిని సమర్ధించి యాబాల వృద్ధంబు సభనానందపెట్టిరి. వేయి విషయములు ధారణపట్టి విద్వత్మవిత వెదజల్లుచున్నను నాల్దుపాదములు నాల్గుసారులు చెప్పి పదపడి పద్యములన్నియుం బఠింప వలసిన బాధ్యతగల శతావధానమే చాల కష్టమని సభ్యులు కొందలు శంకించి, యందు ప్ప ఎ ఎ కొండ సుబ్బారావు గారు |

నాల్దుపాదములు, నాల్లుసార్లు చెప్పించి, అప్పటికప్పుడైనంత వరకును పద్యము | పూర్తిమైన పదపడియుం పరించి, పరితృప్తి వెల్లడించిరి అర్జ్హసన్మానమొనరించు , యవశులో య్యవంతులో యలవడవలెం గాని శతావధానఫక్కని సహ(స్రావధానము జరుంటకును జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్య శాప్రి గారు సమర్భులైయున్నారు 7” టేపురికార్డర్లు కంప్యూటర్ల వంటి సాంకేతిక పరికరాల సహాయం ఆ రోజుల్లో లేదు మేధలో అనేకానేక విషయాలు నిక్షిప్తంచేసి, పృచ్చకులు అడిగిన ఏ 'ప్రశ్చకైనా అవలీలగా సమాధానం చెప్పి అబ్బురపరచిన సంపుటనలు శాప్రిగారు నిర్వహించిన సభలలో కోకొల్లలు పంచసహ(స్రావధాన రూపకల్పన “విద్వాన్‌ సర్వత్ర పూజ్యతే” అను సూక్తి ననుసరించి శాప్రి గారి అవధాన విధానాన్ని ఒకసారి వీక్షించిన సారస్వతాఖిమానులు పలుచోట్లకు ఆహ్వానిస్తుండే వారు పంచసహస్ర సంఖ్యకు దీటుగా పృచ్చకుల సంఖ్య ఒక్కొక్కచోట ఉండకపోవచ్చు నన్న ఉద్దేశ్యంతోను, స్వల్ప వ్యవధిలో పలుచోట్ల అవధానం జరుపుటకు వీలుగాను ఐదువేల కార్డులు తయారుచేసికొన్నారు ఇదియే విలక్షణమైన పంచసహ'్రావధాన ప్రక్రియ దానికి 'పంచసహస్ర పత్రావధానమాని మారుపేరు పెట్టి మలుపుతిప్పినా ఆయన భౌతికంగా ఉన్నంతవరకూ వేరెవరూ పంచసహ'్రావధానం జరిపిన సందర్భాలు లేవు శ్రీ శాస్త్రిగారికి అపూర్వమైన ఖ్యాతి నార్జించినది వారి “పంచసహస్రా వధానము”- “అత్యద్భుతమేధాలంకారసభ” అని అనటానికి ఏమాత్రం సందేహం లేదు మొట్టమొదటి పంచసహ(్రావధాన సభ “ఎమ్మిగనూరు”లో జరిగింది కాని అక్కడ సభికులు అంత ఉత్సాహంతో రాకపోవటం వల్ల వారికి తృప్తి కలుగలేదు. || తరువాత “ఆదవేనొలో సభ సంతృప్తికరంగా జరిగిందట ఆ తరువాత 20, 22- 11-1954లో కీ శే శ్రీ చెలమచర్ల రంగాచార్యుల వారి అధ్యక్షతన ఓరుగల్లులో సభ చాలా వైభవంగా జరిగిందట. అంతటి ధారణా పరిణతమూర్తి “నభూతో నభవిష్యతి” అని ప్రశంసిస్తూ శ్రీ జానపోటి పట్టాభఖిరామ శాస్త్రిగారు తమ “అభినవ సరస్వతి షత్రిక లో - /?

“తిరుపతి వేంకటేశ్వర సుధీయుగళంబు శతావధాన వి - స్ఫురణముం బ్రోదిచేసె, అది పొల్చె సహ(స్రదళావధాన భా | సురమయి నీ కతంబున, త్రిశుద్దిగ నీ కనయైన ధారణా పరిణతమూర్తి యుండడనవచ్చును నాంధ్రమహా వసుంధరన్‌” -- | అని ప్రశంసిస్తూ వ్రాసిన వ్రాతలలో అతిశయోక్తి ఏమాత్రం. లేదనవచ్చు. ||' అట్టి కీర్తిప్రతిష్టలు వచ్చిన తరువాతనే శ్రీ శాస్రిగారు తమ “ఆంధ్ర సామ్రాజ్య || గద్యలో “శ్రీ మదుభయ కవితా ప్రవీణ, సహస్రావధాన చతురానన, పంచ సహస్రావధానాద్యనేక బిరుదాంకిత, జంధ్యాల వంశ పయఃపారావార రాకా సుధాకర ॥' సుబ్రహ్మణ్యశాప్రి” అని వ్రాసుకున్నారు | దైవము దిన్నేలో జరిగిన సంపూర్ణ సహస్రావధానంలో విద్వాన్‌ అవధానం చం(ద్రశేఖర శాస్త్రిగారు - | “ఫణ సహస్రము నొక్క పగిదిగా సవరించి | యువనికి దిగిన శేషాహిమూర్తి / వేగన్నున పూర్వ విధముగా సరిదిద్ధి 1 జగతి నిల్చిన పాకశాసనుండు ॥ వేకరంబులకు ద్వైవిధ్యంబుంగల్పించి | ధరణిగన్పట్టు మిత్రప్రభుండు + తన యనంతాంగ తత్త్వము డాచి లీలమై | నిలపయి జను వేంకటేశ్వరుండు ? “భూమిపాల! సుబ్రహ్మణ్య బుధవరుండు | మీ యశంబును విని యిట మెట్టినాడు | కాకయుండిన నొరుల కక్కజముగాగ- | తరమై సలుప సహహ్రావడ్రాన ఫ్రబితి॥= | అని ప్రశంసా పూళ్వకంగా శాజు గారకి ఆలుపగా, శ్రీరామభూపాొలుడును శాస్త్రిగారికి “అవధానానంతరము క్రొత్తవలువలనెచ్చి, జిలుగు నేలువ కప్పి, | విద్వత్మరతాళ నాదములను తూర్యాది మంగళ నాదంబులును భూనభోంతరమున | మార్మోగుచుండగా, గళసీమను కర్చూర చందనాదులను బూస, బంధువ్రాతముతో |! ' కలిస్‌, పేండ్లికొడుకున్‌గా సహాప్రావధానలత్రాఅవాలు గవీం(ద్రపూజితుని | జంధ్యాలాన్వయాబ్టీంద్రు నవ్యలసద్భావ తరంగితొక్షిఖని సుబ్రహ్మణ్య శొస్ట్రివ్‌ “వైభవోపేతముగా నూరేగించి” సన్మానించినారట 9 యాను వం చాయ ంతతారానాళోయుతుతంననంు చు ఉట యుత త బచండతు. + యయాతి ర చనం యయతయుత్తాలన్ను న తాలు అనను వునన. చరక ములు యులు పవటాకానామలునువ ననున్న యడ టునా ఆడాయి మ ఖుణజఖాతలననుటుచీ.

1959లో గుడివాడ ఆంధ్రనలంద సంస్థవారు మకర సంక్రాంతి శుభ సందర్భమున శాస్త్రిగారికి స్వర్ణపత్రఖచితాక్షర సన్మాన పత్రికను సమర్పించి, అవధానాలలో ఎలాంటి సమస్యలిచ్చినా చిటికెలో అవలీలగా రసవత్తరంగా పూర్తి చేసి చెప్పేవారు శాస్త్రిగారు. ఒక సభలో “భానుడుదయించెం బశ్చిమ పర్వతమున అని సమస్య ఈయగా --

“దారువులలోన నెట్టి తత్పంబయారె

వాత హతిజేయ్‌ సిత హవ్యవాహనుండు

నిజశిఖా చండిమద్దౌత నిర్దితోష్టు

భానుడుదయించెం బశ్చిమ పర్వతమున”-

అని అందంగా వర్ణించారు. ఈయన రచనలోని బిగువు ఆశువు చెప్పినా సడలిపోయినది కాదు. భీమవరం అవధాన సభలో చెప్పిన పద్యం కూడా అలాంటిదే-

“బఐహుశతేచ్చాపూర ఫణిత మీకు నరేంద్ర!

బహుశతేచ్చాపూర ఫణిత మాకు

ఆశుకవిత్వవిహారాప్తి మీకు నృపాల!

ఆశుకవిత్వవిహారాప్తి మాకు

గనదలంకార సంఘటన మీకు మహేశ!

గనదలంకార సంఘటన మాకు

నవరసాభ్యుపపాదనమ్ము మీకు క్షితీంద్ర!

నవరసాభ్యుపపాదనమ్ము మాకు

రాజ కవిరాజ సచ్చరిత్రంబులందు

నర్ధ్థమాత్రమె యంతరాయమ్ము సుమ్ము

భేద మెన్నక కవి గౌరవింపుమయ్య

సుకవి కులగేయ! శ్రీ ధర్మ చొక్కారాయ!”

“గద్వాల, యాదగిరి వంటి చోట్ల పరీక్షాధికారిగా ఉన్న రోజులలో ఆయన ముందు కవిత్వం చెప్పటానికి ఎంత వారైనా భయపడేవారు. కవిసమ్రాట్‌ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ గారు - శ్రీ శాస్టిగారు, మేనత్త మేనమామ బిడ్డలు. శాస్త్రిగారిని “గద్వాల వస్తే నన్నేమడుగుతావు? నీవక్కడ, నేను చెప్పిన దానిని నీవు విమర్శిస్తావా” అని అడుగుతూ ఉండేవారట!

ఏండ్లు పైబడిన వృద్ధాప్యంలోను శ్రీ శాస్త్రిగారి కవనశక్తి కానీ, జ్ఞాపకశక్తి కానీ క్షీణించి పోలేదు. మతిపోయే స్థితి వచ్చినా పద్యం ప్రారంభిస్తే యతి మాత్రం పోయేది కాదు. విశేష ప్రయత్నం చేయవలసిన అవసరం లేకుండానే 2 వేల

కే0

కార్డులతో 80 సం॥ల వయస్సులోనూ అవధానం చేయగలననేవారు. సిద్ధాంత కౌముది, ప్రతాపరుద్రీయాలు ఒప్పచెప్పమన్నా చెప్పేవారు. భోజనం చేసి విశ్రాంతి తీసుకునే సమయాలలో పాత పద్యాలను జ్ఞపికి తెచ్చుకొని చదువుకొంటూ కాలక్షేపం చేసేవారు. ఎవరైనా ఆ విషయాలను గురించి అడిగితే ఎంతో ఉత్సాహంతో చెప్పేవారు. హైద్రాబాద్‌ నల్లకుంటలో ఉన్న స్వగృహంలో (2-1-277) నివసిస్తూ తమ 88వ ఏట 24-10-1980న స్వర్గస్థులైనారు. రచనలు “ఆంధ్రసామ్రాజ్యం” వారు రచించిన ఒక చారిత్రక కావ్యం. ఆంధ్ర సామ్రాజ్య స్థాపన నుండి అంటే ఆంధ్ర విష్ణువు నుండి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాజధానిగా హైద్రాబాదు ఏర్పడినంత వరకు గల చరిత్రనంతటినీ 4340 పద్యాలలో కావ్యబద్ధం చేశారు. శ్రీ శాప్రిగారు పూర్వాంధ్ర కవులవలె ప్రసిద్ధ ఇతివృత్తాన్ని స్వీకరించి ఉత్తమ రచన చేయాలనే భావంతో వారు ఆంధ్రుల చరిత్రను స్వీకరించారు. అంజేకాకుండా 20వ శతాబ్ద పూర్వార్ధంలో-తుమ్మలవారి “బాపూజీ ఆత్మకధ”, పింగళి కాటూరి కవులు “సొందరనందము, మధునాపంతులవారి “ఆంధ్రపురాణము, గడియారం వారి “శివభారతము”, దుర్భాకవారి “దాణాప్రతాప సింహచరిత్ర” అను ప్రసిద్ధ చారిత్రక పంచకావ్యాలు శాస్రిగారి ఆంధ్రసామ్రాజ్య రచనకు ప్రోత్సహించి ఉండవచ్చు. శాస్రిగారు చారిత్రకులు కారు కనుక ప్రసిద్ధ చారిత్రకులు వ్రాసిన ఆంద్రుల చరిత్ర నుంచి వారికి కావలనిన విషయాలను సేకరించి “ఆంధ్రసామాజ్య్వముూను కావ్యంగా సంతరించారు. ఈ రచనలో కొన్ని రాజవంశాల చరిత్రలను పద్యరూపంలోకి మార్చారు. శాతవాహనవంశం, పల్నాటి వీరుల చరిత్ర, కాకతీయ చరిత్రను కావ్యరూపంలో వెలయించారు. శాస్త్రిగారికి పద్యరచనా శిల్చం బాగా తెలుసు. వర్ణనలు, మనోహరాలు, శ్రీనాథుని వర్ణనలను తలపిస్తాయి. ధూళిపాళ శ్రీరామమూర్తిగారు పుస్తక పరిచయ చేస్తూ .. .. “వర్ణనా విషయమునను, పద్యరచనా విషయమునను శాస్రిగారు అందెవేసిన చేయి. “పండు వెన్నైలనైన నిండు చీకటి సేయు మైచాయ నలుదెసల్‌ మసలుకొనగ అట్టహాసమువేళ నాకసం బంటెన పలుచాయ నెల మచ్చ తెలుపుసేయ” క్షే

ఇది కాణభూతి వర్షనములోనిది. శాస్త్రిగారి వర్షనములన్నియునిట్లే శ్రీనోథే | మహాకవిని తలపింపచేయుచున్నవి. ఒక్క వర్దనములే కాదు, పద్యరచనయంధ్లు | కూడ నన్నయ శ్రీనాథుల' అక్షరరమ్యత, మాధుర్యము వీరి కవితలో అచ్చు పోసినట్లుండును. శాస్త్రిగారు పంచసహ(స్రావధాని బిరుదాంకితులు. అందుచే | శతావధానము, అష్టావధానములలో కూడ వీరు చతురులని వేజచెప్పనక్క లేద్యు పద్యము మొదలుపెట్టినచో, సమాసము మొదలుపెట్టినచో, దాని యంతట నది కడముట్ట పర్వెత్తుటయే కాని మధ్యఆగుట యుండదు. కవిగా రాపదలుచుకొన్నను అది తుదిదాక ప్రవహించి పోవునే కాని ఆగదు. పద్యముపైన పద్యము ఏకధారగా కవిగారి కలము నుండి ప్రవహించినట్లు గ్రంథపరన సమయకాలమున మన కన్పించు | చుండును. పాఠకుని-మహాప్రవాహము కాలూది నిలువనీయక లాగికొని పోవుచుండును, ఇంత ప్రావాహికముగ వ్రాసికొని పోవు రచనయందు ఇంత రచనా 'ప్రొఢి, వర్జన్తాప్రాథి ఎట్లు కుదురుకొన్నవా యని మన కాశ్ళర్యము కల్గును. ఏ అలంక్షారము పట్టుకొన్నను అది శ్లేషకాని, రూపకము కాని, ఉత్రేక్షాతిశయోక్తుల్లు | కాని నిరాటంకముగ దాని యంతటనది కుదురుకొనుచుండును. వ . “విబుధేంద్ర. సంచార విభవమ్ము త్రిదివమ్ము లపై | _.. విబధేంద్ర సంచార విభవ మిద్ది ్‌ వం | లల భోగీంద్ర బాంధవ స్ఫురణమ్ము త్రిదివమ్ము + ల వ | ఇగ్యాలోగీంద్ర భాంధవ స్ఫురణ మిద్దా || తం ౧ వొళంక్షారములన్నియ నిట్లే అతి స్వాభావికముగా వీరి రచనయందనగ్గి పెన యందున్ను పద్యము ఎత్తుకొన్న ఎత్తుగదకు తగినట్లు నిర్వహించుట యనగా | విక్కి హౌల్తాతాయుము మం కం బా |. ఇమలట ల ఎలా పుపపు | ౧౨౩ ననున్‌ గన్నమన్గాయ ్రంధురు ,జనుల్స్‌ వానా, సమీక్సాంగణా, సక్బార్తి | పతిశాసనక్షమ్లుడనై ప్రత్మీర్తి నార్జించిత్తిన్స్‌. .6చెజంయ యింత విమల “గాంది "లర్జడ నన్నున్‌ గన్నన్తున్నాయ్డ డ్రంద్చుర్హు జనుల్‌ం ఇక్కడకు. ఫ్రద్యవౌఢ్రినద్రి కదా. ఈ ఎత్తుగడకు క్తి నటుగ్నాతర్యాళ ఏమి; [వ్రాయవతె ననుట్సఎంత.ఛేయిిరిగిన కవికైనను ప్రశ్నయే, అచట నానా స్మ్తీక్లాంగ్రత్తేశ్యాద్విసమాప్రమ్లు వేయుట కెంతపిండి , యుండవలయునో, ఏంత రచనా కౌశబ్రమ్తుండ్రవలెనో అనుభవ్రముచ్చే తెలిసి

• కొనవలసినదే. ఈ రచనాప్రాఢికి తోడ్లు శ్చాన్రిగ్రాడింన్సాక్కున్తుదుువూధుర్య మవధిభూతముగా నున్నది. ఈ గ్రంథమర్రిత్రగ్హు మాధుర్యము అక్షరరమ్యుత కరువున బోసినట్లున్న దన్నవో నతిశయోక్తిగాదు” అని వ్రాశారు. (1 [| [2

శాప్రిగారు తన అభిమానకవి “శ్రీనాధుని జిహ్వాగ్రసీమ”ను ఆం(ధ్రకర్షాట రాజ్య సింహాసనో పవిష్ట రాజన్యమాన్య పృథ్వీధికావిహారరంజన కవితాభూమ” అని ఒక్క దీర్చ సమాసంలో వర్దించారు. *లంకారశాస్త్రమంటే ఆయనకు చాలా అభిమానం. కృష్ణరాయల వంటి “కవి-రాజు” అంటే కడు ప్రీతి. అదియే “సాలంకార కృష్ణదేవరాయలు” కావ్యంగా రూపుదిద్దుకొన్నది!

, 1991 వ సం॥లో “సాలంకార కృష్ణదేవరాయలు - అలంకార పరికల్పన” అనే అంశం పై పరిశోధనా వ్యాసం రచించి శ్రీమతి రమాదేవిగారు ఎమ్‌. ఫిల్‌. పట్టాపొందారు. శాస్రిగారి రచనా కౌశలానికి ఉదాహరణగా “ఆంధ్రసామ్రాజ్యము” నుండి “సాలంకార కృష్ణదేవరాయలు” నుండి, “కేశవేంద్ర విలాసము” నుండి కొన్ని పద్యాలు అనుబంధంలో సమీకరించబడినవి. హృద్యమైన తెలుగు పద్య రీతులకి నిలువుటద్దాలు.

“సక్సెస్‌ ఇన్‌ వన్‌ రీడింగ్‌” అనే ఆంగ్ల పుస్తకంలో జ్ఞాపకశక్తి ధారణ వంటి విషయాలు శాస్త్రి గారు స్థూలంగా పొందుపరిచారు. వారి మాటల్లో జ్ఞాపకశక్తి మూడు స్థాయిల్లో ఉంటుంది.

1. వస్తు / విషయ గ్రహణం (2606060)

2. సేకరించిన విషయాలను మెదడులో భద్రపరచుకోవటం (2686260౫)

3. అవసరమైనపుడు భద్రపరచిన విషయాలను వ్యక్తీకరించటం[ా౭ం0116010%) విషయ (గ్రహణంలో క్రమబద్ధమైన, ఖచ్చితమైన పరిశీలన అత్యంత

ఆవశ్యకం. ఏ విషయాలైతే మెదడులో భద్రపరచబడతాయో-తప్పులైనా/

ఒప్పులైనా అవే తిరిగి వ్యక్తీకరింపబడతాయి. కనుక పంచేంద్రియాల ద్వారా

మెదడుకు చేర్చే విషయాలకు సునిశితమైన పరిశీలన అవసరం. నిర్లక్ష్యం కూడదు.

, వాక్య నిర్మాణంలో కామా, పుల్‌స్తాపులతో సహా,

ఆయన మాటల్లో ఏకాగ్రత అంటే “నిరవధికంగా ఒకే విషయంపై దృష్టి నుంచదడంొ, ఆసక్తిని బట్టి ఏకాగ్రత యొక్క స్థాయి మారుతూ ఉంటుంది. మనో ఫలకంపై వివిధ దృశ్యాలను చిశ్రీకరించుకొని రంల ఆలోచనలను అనుసంధానం చేసుకుంటూ (1298062601 0% [068216 జ్ఞాపకశక్తిని పెంపొందించుకోవడానికి మార్పులు సోదాహరణంగా వివరించారు గుర్తుంచుకోవడమెలాగో సూచించారు. ఈ పుస్తకం విద్యార్థులకు ఉపయోగ కరంగా ఉండాలని వ్రాసినా, ఏకాగ్రత, ధారణాది విషయాలను కూడా విపులంగా చర్చించారు. అదే ఆయన నైట్స్‌ కధలు, సహస్ర శిరశ్ళేద అపూర్వ చింతామణి వచన రచనలు, భగవద్గీత, ఖురాన్‌, బైబిల్‌ మత గ్రంధాల సూత్రాలను ఏకీకృతం చేస్తూ మతధర్మ ప్రబోధము అనే [గ్రంథము వ్రాశారు.

షయ 13

ఇల్లీ ఇస్ర సంస్థాన సందర్భనం ఖో ఆంధ్ర కవితామ తల్లిని పల్లకీపై కెక్కించి ఊరేగించిన కాలం-- తిరుపతి వెంక కవుల జంట కవులవలె కాక ఒంటరిగా నానా రాజసందర్శ్భనము చేసి అనేక సన్మాన సత్కారాలు పొంది, ఆంధ్ర కవితను-పల్లకీనెక్కించి ఊరేగించిన పంచసహస్రావధాని (బ్రహ్మశ్రీ జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్య శాస్తి గారు. వారు సందర్శించిన సంస్థానాలు ఆ సంస్థానంలో వారు ప్రదర్శించిన విద్వత్తు, అనుభవాలు. | 'ప్రశస్తమైనవి సంస్థానాధీశులను / జమీందారులను దర్శించాలంటే వినతి పత్రాలు / పరిచయ వాక్యాలు, కారణాలు వివరించుకోవడం సామాజిక సంప్రదాయం. 'రాజు' - 'కవిరాజు పదాల సామ్యాన్ని ప్రతిపాదిస్తూ తిరుపతి వేంకట కవులు చేసిన ప్రయోగాలు చాలా ఉన్నాయి. ఉదా॥ వెంకటగిరి ఆస్థానంలో తిరుపతి వేంకట కవులు ఈ క్రింది విధంగా పరదేశసంపాదనరితిమీకు నరేంద్ర! పరదేశసంపాదనరతిమీకు లసదుత్తమపదాభిలాషమీకు నరేంద్ర! లసదుత్తమ పదాభిలాషమీకు సకల నుత్యశ్లోక సక్తి మీకు నరేంద్ర! సకల నుత్యశ్లోక సక్తి మాకు | మనుమార్గ వర్తనంబు మీకు నరేంద్ర! మనుమార్గ వర్తనంబనువు మాకు మీకు రాజ పదము మాకును కవిరాజ పదము కలదింకెందు కొదవలేదు కాన సామ్యమిచ్చి మానించుటొప్పదే ముద్దుకృష్ణ యాచ భూవరేణ్య. పై కవిత్వపు ఛాయలే శాస్త్రి గారి కవిత్వములోనూ ద్యోతకమవుతాయి. వారి లేఖిని నుంచి జాలువారిన కవితా ప్రవాహం “శతావధాన కవిత - సజ్జన సందర్శనము” అనే సంకలనం నుండి కొన్ని పద్యాలు కూర్చబడినవి. అందులో నుండి కొన్ని మచ్చు తునకలు - 14

1. గంపల గూడెం: కృష్ణా జిల్లాలో గంపలగూడెం ఒక సంస్థానం. ప్రభువు వెంకట కృష్ణారాయభూపాలుడు. ఇక శాస్త్రిగారి చమత్కారం చూడండి. సీ సద్గణస్థాపనాసక్తిమాకు సద్గుణస్థాపనాసక్తి మికునరేంద్ర | యత్యాదిమృదు పదవ్రతముమోకు క్షితీంద్ర యత్యాది మృదు పదవ్రతము మాకు శ్రీవిష్టుపదపురాణేచ్చమికు నృపాల శ్రీవిష్టుపదపురాజణేచ్చమాకు _ మధు రసభావనమహిమమికు మహీశ ... మధురసభావన మహిమమాకు గీ సతృ్కలాలంకృతి ప్రజార్దనముమికు సత్మలాంలకృతి ప్రజార్దనము మాకు పదసమత సార్థకము సేసి పంపుమయ్య నృపకలాగేయ! వెంకటకృష్ణరాయ!
2. కొల్లాపురం సంస్థానాధీశురాలు సురభి వేంకట రత్నమాంబ గారిని సందర్భ్శించినపుడు చేసుకొన్న స్వసరిచయం,లోని సొబగులు పరిశీలించండి. “కృష్ణానదీ ప్రాంత కృష్ణపురోపాంత కైరవాహిపురమ్ము కాపురమ్ము చండమదోద్దండ గండకింకవికాండ కరిహరియుగ్మమ్ము గురుజనమ్ము ఖర్వాశుకింకని గర్వనిర్వాపణ శ్లాఘ్యవాక్‌ ఛాస్త్రమాలంబనంబు తపనీయథధీప్రభాస్తవనీయ కమనీయ బహుశతోత్తరము ధీపాటవమ్ము గ ఆంధ్రగీర్వాణ వాజ్భ్‌నోహరలతాంత మృదులశయ్యాప్రబంధ విజృంభమాణ సుకవితాబాలమాయింటి శోభనాంగి 'ప్రాభవాలంబ! వెంకటరత్నమాంబ! క్షే5్‌

3)కవిలేశ్వరవురం: గోదావకి వరీవావాక (ప్రాంతం, ప్రభువు! సర్వరాయభూపాలుడు. ఇక కవి స్వపరిచయం ఇలా సాగింది. క సకలాఘపుంజభం జనమంజుకృష్ణవే ణీ

పుణ్యతీరమ్ము కాపురమ్ము

అభిలవేదాంగ వి ద్యాధారపాణిని

వ్యాహారభరము ధీ పాటవమ్ము

సామాన్యబుధజనా సందృశ్యకవితాశు

ధారాక్రమమ్ము సా ధనవరమ్ము

అతిపూర్వధారణా శతవధానాది ప్ర

భావమ్ము చాతురి వైభవమ్ముం గీ! ఘంటికాఘటనస్ఫుట కావ్యరంగ

నటధశేషరసౌమ్యాఖి నయధురీణ

హృద్యకవితాలతాంగి మా యింటిగరిత

రమ్యగుణదీప శ్రీ సర్వ రాయభూప ॥ శఉయ్యూరు వేంకటాద్రి అప్పారావు గారిని సందర్థించు వేళ

కవితా పంచకళ్యాణి :

సే] అతిరయంబున గల్లు నకొతంబులాపువ్యా

కరణంపు గళ్లెంబుకై నమర్చి

ఒరపించు కొలదిపై కుబుకు నలంకార

సమఖిఖ్య చిత్రపీఠమున నిమిడి,

సహజ సంభవ గీత సాహిత్యరూపమ్ము

లగ్గు రికాబుల నం(ఘ్రుల లవరించి,

పంచ భాషాభావ భాసుర కవితాఖ్య

పంచకళ్యాణి నశ్చంబునె క్కి “గీ ఆశుధారాభిధాన మహాయుధంబు

నొంది సుబ్బన్న రౌతు; ఉయ్యూరు రాజు

వనుచు మీ కోట పైం బడె న రయుమయ్య

అరిజయామేయ వెంకటాద్ర్యప్పరాయ ॥

ఈ పద్యము శాస్త్రిగారికి చాల ఇష్టమైనది. దీనిని వారి తమ ఇతర పుస్తకాలలో కూడా స్వదస్తూరితో వ్రాసుకొన్నారు. శాస్రిగారి వ్యాకరణం, అలంకార భాషా పటిష్టతకు ఈ పద్యం తార్కాణం. 16

5. అనంతవరము: ఈ పద్యంలో కవి తనకు తాను కవితారామ వసంతుడైనాడు. ఇవన్నీ వృత్తాల పేర్లు కూడా స మహితకలారామ మాన్యుండీతండన్న మత్తకోకిలనంచు నెత్తివచ్చె అలఘుసంధ్యాతాండవాయత్తుండని సెప్ప వనమయూరమ నంచుం బఅచివచ్చె ఉత్తమగుణభావనోత్సాహియని సెప్ప ఉత్సాహమనటంచు నుటికివచ్చె బ్రాంచితాలంకారపరతంట్రుండని సెప్ప మాలినినని జాణలీల వచ్చె గీ॥ ఎన్ని మర్శమ్ములాడి రానీయకున్న మిమ్ము దర్శింపనైన వృత్తమ్మెపూని కవిత యరుదెంచె నిదుగొ, గౌరవము సేయ నరయుమన్న; రాధాకృష్ణ నరవరేణ్య ॥

6. కాట్రేని కోన : తూర్ప గోదావరి జిల్లా ప్రభువు శ్రీ సూర్యారాయుడు గారికి స్వపరిచయం విన్నవించిన రీతి, స అవాసమా మల్లి కార్డునథ్వస్తాఘ పుంజంబుకల్వపా ములపురఎబు వంశమాసకలాగ మాంశప్రమేయంబు యజ్ఞోపవీతసమాహ్వయంబు పాండిత్యమకలా భాగ్యసంస్క్మరణమ్ము పాణినివ్యాహార వైభవంబు చాతుర్యమా? ధీర సముదాయసన్నుత మష్టశతావధానాదిగరిమ. గీ సరసకీర్తియ? సుకవికేసరికిశోర బిరుదవిభ్రాజమానవా గ్విభ్రమంబు శతవధానిసు బ్రహ్మణ్య శాస్రి నేను రమ్యగుణలోల శ్రీ సూర్య రాజ్బపాల చ కవికులవల్లభుండబుథ గౌరవకారణ శబ్దశాస్త్రమున్‌ (బ్రవిమలశిక్షంగైకొనిన వాండను నిర్మల కృష్ణవేణి కా భవహరతీరవాసు డను బండితపామరరంజనోల్లసత్‌ కవనశతావధానపరి గణ్యచరిత్రుండ, సుబ్బనాఖ్యుందన్‌ 1 17

7. బంటుమిల్లి: కృష్ణా జిల్లా సీ; చిన్ని తామరలోన। ంజెన్నాందుదొరచాన । కూరిమిగారాబు కూనమాకు లేనివారలపంట । యైనదేవర యింట । మెట్టిన లచ్చితోం । బుట్టుమాకు శతపత్రములమించు[శాసనమ్మొనరించు!పనియుగ్గుపాల బోసినదిమాకు | మాన్యవర్థనచేత |! మనుచుజీవనదాత । భవనమ్ముకేళికా పదముమాకు గ॥ రాజవిబుధానుభోగ్యధా; రాఫ్రవృత్తి। తనువునందాంచి పెట్టిన ధనముమాకు అమలకువలయభోగిభో। గ్యాలయంబు। నిలయమగు మాకు సుకవిరా జులము మేము. శాస్త్రి గారు స్ఫురద్రూపి సభావేదికపై నున్నప్పుడు ఆయన ముఖంలో (బ్రహ్మ వర్చస్సు తాండవించేది. స్వాభావికంగా నిగర్వి స్నేహపాత్రుడు. దృఢమైన ఆత్మ విశ్వాసం, దూరదృష్టి స్వయంప్రతిపత్తి ఆయన సంపదలు.

8. జగిత్యాలలో కృష్ణారావుగారి నుద్దేశ్యించి మ॥ నరమాత్రున్‌ స్తుతియింపనంచింతమె యౌనాయంచునౌశంక హృ త్సరసీజమ్మునంబుట్టుగాని భవదంచత్సత్మళాధార భా సురలోకాభ్యుపకారకర్మనియమస్ఫూర్తి ప్రభూతక్షమా సురజన్మార్హ యశఃప్రసక్తి తొలగించున్‌ గృష్టరాడ్థీమణీ ॥| సీ! అష్టావధానంపు హరువుజూపతినేని . యష్టదికృతులు నాననగవలయు శతపత్రశాసన సరణిం జూపితినేని శతపత్రశాసి మేల్చలుపవలయు శ్రీసహ'్రవధాన రీతిజూపితినేని శ్రీసహ(స్రకరుడు మేలీయవలయు విష్ణుపాదపురాణవిధము జూపితినేని శ్రీవిష్ణు సాక్షాత్మరింపవలయు | న!

గ్‌! పంచభాషాప్రసంగవిభ్రమము వినుతు నేని పంచాననుండు కోర్మీయవలయు శబ్దసామ్యాలతో నేల శక్తిగనవె అమలగుణధుర్య! కృష్ణరాయార్యవర్య ॥ ర్స హరినిమిత్తక తపోనిరతుండ నందువా? మానినియై విభ్రమంబుగొలుపు వృషభాధిపేశ్వరప్రియుండ నేనందువా? శార్జూలమైవచ్చి జంకుంగూర్చు భవనీయ దుర్గాధి వాసుండనందువా? మత్తేభమై సంభ్రమంబుగొలువు మహితతేజస్వినై మార్కొందునందువా? తరలనం చతిధీరసరణిం జూపు గీ రాజలక్షణముంజూప రాందలంతొ సుకవిరాజవిరాజిత స్ఫూర్తింజూపు 'సేమమూపహించి కవితం బూజింపుమయ్య భవ్యకవిగేయ! శ్రీ శ్రీనివాసరాయ 1 9) దోము కొండ మ॥ చిరకాలంబు శతావధాన కవితా శ్రీసేవగావించి భూ వరులన్‌ బండితులన్‌ గవీంద్రులను ధీ వ్యావృత్తిమై దన్ని శ్రీ వరదత్తప్రధితాంకరాజింగొని సు బ్రహ్మణ్యశాప్రీయనన్‌ ధరంబిల్వంబడు ధీరమూర్తి యిదియే ధాత్రీంద్రచూడామణీ ॥ 10) బండలింగాపురం వేంకట కృష్ణారావు గారికి పరిచయ పద్యం చ॥| తిరుపతి వెంకటేశకవి ధీవరశిష్యుడం బంచవాక్కలా సరసుండ శబ్ద్బశాస్త్రపరి సారిత పాండితింగన్న వాండ సుం దరరసభావభావితవి ధాన నిధాన శతావధాని భా సురుండను సుబ్బనాఖ్యుండను శూరశిఖభామజణి! కృష్ణరాణ్మణీ ॥ క్షేఫ

11 కూనవరము ధీరుడ నేను ధీజన విధేయ విధాన శతావధాన శో భా రచనా సమర్థుదను పాణిని ముఖ్యముని త్రయాగమా ధారుడ నర్హ భావకవితా విభవాధ్యుడ నిద్ధ కృష్ణవే జీరమణీయ పుణ్యతటినీ తట వాసుడ సుబ్బనాఖ్యుడన్‌.

12. చల్లపల్లి

సీ _ గోపరిపాలనో ద్దీపియాంతధుభక్తి గోపరిపాలనోద్దీపివీవు బంధనాగారసం భవుడతండగు ధన బంధనాగార సం భవుడవీవు ధారాధరావన ధారియాతడుదాన ధారాధరావన ధారివీవు రాజసమ్మతకలా రాజియాతడు ధర్మ రాజసమ్మతకలా రాజివీవు

గీ॥| _ భక్తిధనదానధర్మాధి పదములరసి భక్తి ధన చానధర్మాది పదములందు భూరికృపజూచుంబద్మనా భుండునిన్ను నవ్యదంగేటి చినపద్మ నాభకూర

18. అంబాజీపేట శ్లో _ శిరోభినాట్యేన పదాంకమండనం ధనాంగనామందిరతల్పశీలినం సహస్రశీర్షవ్యవహారదీపినం ప్రపాలయేచ్చేషబుధం మహేశ్వరః ॥ | 14 గోపాలపేట సీ గద్వాలరాజ్యాధికారిణి, శ్రీరాజ్ఞి శాశ్వతసత్మార సరిణినిల్పె ప్రాజ్ళకొల్లాపురీ పాలినిశ్రీరాజ్జి యుత్తమ సత్మారవృత్తిందేల్చె స్తవ్యలింగాపురాస్థానమహీశ్వరి సద్యశస్మరణ సత్మారమిచ్చె శ్రీశాలనగర'ప్రసిద్ధయౌ శ్రీరాజ్ఞి ప్రతిభాసమర్హ గౌరవమొసంగె. గీ _ ప్రేమనరయదె గోపాలపేటరాజ్ఞి - యనిసహస్రపత్రకవితావనరువాక్షి నిన్నుదర్శించు నెట్లుమన్నింపగలంవా? నయగుణాలంబ! శ్రీరంగనాయకాంబ. 20

అవధానాలలోని ఆశుకవితా సంకలనం ఖః వర్దనలు ఇ అవధానములలొ ఆశుకవితలు కవి భావనాశక్తికి నికషోపలములు సమస్యలు కవి సద్య స్పూర్తితో భాషా శక్తి ప్రదర్శింప యోగ్యములు- ఈ వర్ణనలు శాస్త్రి గారి సంస్కృత భాషా పటిమకు ఉదాహరణలు కొన్ని మాత్రమే- సద్య స్ఫురణ సొౌగసులివన్నీ. పద్యాలు మరచిపోయి విశ్చంఖలంగా విహరిస్తున్న ఆధునిక కవి సార్వభౌములకివి పద్యోపహారములై నిస్సందేహంగా పద్యం వైపుకు మళ్ళిస్తాయని భావించవచ్చును. ॥ లలితా స్తోత్రము శ్లో! _హస్తాంభోజ విరాజమాన కమలాద్యభ్యర్హ దివ్యాకృతే శత్రుచ్చేద విధా సమర్థన కనత్సాశాంకుశాలంకృతే స్వీయాం(ఘ్రి ద్వయ సేవన ప్రవిలసదృ్భక్తావ నైకవ్రతే పాహ్యస్మాన్‌ కలుషావృతాంశ్చలితే కారుణ్య దృగ్‌ లాలితే. (గుడివాడ) సంస్కృత కవీశ్వరులు శ్లో వ్యాస శ్రీనుత కాళిదాస సుకవి శ్రీహర్న భాసాభిదౌ దండీ భారవి భట్ట బాణ బిరుదౌ మాఘాస్తతో బిల్హణః సంభావ్యే భవభూతి మల్దణ బుధౌ వాణీ స్వరూపాంతరా యేయే సత్మవి వల్లభాహి సకలాన్‌ ధ్యాయామి తాన్‌ సర్వదా. (కరీంనగరు) కృష్ణపరమాత్మ శ్లో; యస్నాదైహిక దృష్టిమాత్ర విషయన్నాతా కృతాదేవకీః నిత్యాముష్మిక మాన్య దృష్టి విషయా వాద్యంత హీనస్కృతః యస్మాద్దివ్యదృశా సమస్త మునిఖి స్పదృశ్యతే ప్యస్థితోః యోన్యాం సంభవితోస్తి నాపి భగవాన్‌ శ్రీకృష్ణలీలామయః (కరీంనగరు) న.

గోప గృహిణి ॥ శ్లో! _ హృత్వా నృపంపతి మవేక్ష్య భుజంగ దంష్టం . పత్యంగ చిహ్నితమతో నృపకార్యత న్న స్యాది తిహ్యభి సమీక్ష్య చ కాప్య వాదీత్‌ శోచామి గోప గృహిణీం కథమిత్య తక్రమ్‌. | శ్లో! దేవాస్తు యజనై ర్హృష్టా దదత్యుర్వాజలాదికం | శ్రీ విష్ణో దేవ యజనం రక్షస్వశుభహేతుకం. (కరీంనగరు) | కాళిదాసు కవితా మాధుర్యము శ్లో, మనోజ్ఞ భావానుపమాద్యలంకృతీః కథాసమభ్యంచిత పాత్రవర్ణనమ్‌ ॥ విలోక్య హర్షంతి హి కాళిదాససత్‌ కవేస్సుశయ్యామపి సర్వపండితాః . గంగాధరుడు | వా రంగ త్తుంగ తరంగ భంగ నినదారంభంబు లొప్పంగ (వా ॥ లంగన్‌ భూమికి గంగ భూప్రళయకాలం బౌట యోజించి తా | ల్పెం గంగాధర మూర్తి ఘోరభుజగ శ్రీ భాసిశీర్పుండు ని | స్పంగుండున్‌ విషఖాదశీలి గజరాట్బ ర్మాంబర శ్రీకుందై. నటరాజనృత్తము | | శా _ నానా దేవసుధీగణంబు హృదయానందంబునన్‌ జూడ ల | క్ష్మీ నాధుండొగి హంగుసేయంగంగర శ్రీనాదవాద్యంబు చేం ॥ బౌనఃపున్యమయాను మోదమును జూపన్‌ లోకరక్షైకమే "| ధానైపుణ్యముతోడందాండవము చందంబీశుండొప్పించెదున్‌. శక్తితయము పంచ సురాసురేంద్రగేయ గానశోభిచారితన్‌ సతిన్‌ సరోజనేత్రరంజనైక చాతురీధురన్‌ రమన్‌ వరప్రదాన కౌశలస్వభావ యుక్త భారతిన్‌ స్థిరస్థితిణ శుభంబు గూర్చం జిత్తమందు నెంచెద౯ జ

లక్ష్మీసరస్వతీ సంవాదము సీ. _ పదివేసములవాండు పడతి నీ మగండన్న చతురాస్యుందడగు నటే చామ యనియె అన్యకాంతాలోలుండగు నీదు మగండన్న తననోట సతి నుంచుకొనునె యనియె పాముపానుపుమోందం బండు నీ మగండన్న పూరేకు లొత్తునే బోంటి యనియె నటరాజ నృత్తనందనుండు నీ మగండన్న కర్మశౌంకారో క్తికరుండె యనియె గీ సృష్టిలేకున్న నెవనింబోషించు నన్న సృజనగావించి యుట్లు రక్షించు ననియె ఇట్టు లన్యోన్యవాదప్రవృత్తలైన వాగ్ధనాత్మకమాతలం బ్రస్తుతింతు. మృగయ శా॥ శ్రీలందేలి సుఖానుభూతిమెయి గౌరీనాధ సంసేవన వ్యాలబ్బో చిత శాంతిమైంజనంగ దుర్వ్యాఘ్రావళీ భంజనా భీలపక్రియ నేన్లులెక్కి చనుచో వేళానుసారంబుగాం (గ్రాలున్‌ దన్ఫగయాజయంబిటులనంగా మాదు చిత్రంబనున్‌ చంద్రోదయచకోరము. క _ వనజాస్తపోక కుముదా ప్తనిరాకయునాకు నెపుడు పొలుచునొ యనుచున్‌ గనికని జాబిల్లింగని తను కాంతింజకోరకములు తళుకులం దాల్పెన్‌. జ

రామాయణాంతరార్ధము + చ నరుండిల రాఘవుండు సుగుణంబులు వానర ముఖ్యరూపముల్‌ తరణసమర్హ సంసృతి విధానము వారిధి ముక్తి సీత య త్తరణికులాధినాధువలెం దద్‌బుండు ముక్షుపపాదన క్రియా సరణినిందేలం బోలునని చాటవె రామకథాంతరార్థముల్‌. . తిక్కన్న పాత్రపోషణము సీ వేదాంతియైనను న్విషయమగ్ను నింజేసె నరునిం బుత్రకు ననిన్‌ బాసినపుడు నరరూపధారియౌ పరమాత్మచేనైన విషయలో లతను జూపింపంజేసె ధర్మసూనుని సత్యధర్మ ప్రవృత్తిలో బొంకించి లేదను శంకగూర్చె ప్రాణావసానసంభ్రాంతినైననుం గర్జు నిజనాధ సేవలో నిలువంజేసె గీ; వ్యాసభారత పూతభావప్రసార మణువుదప్పక పాత్రపోషణముసేసె అర్హరసముల నెందు బోనాడలేదు శుద్ధవాగ్రాజి తిక్కన సోమయాజి. కృష్ణతత్వము మ॥ అమలోర్వీతల సృష్టి వృద్ధికి నవశ్యం బై నశ్చంగార భా వముంజూపించుచు సంగశూన్యుండయి సర్వస్వాత్మ రూపోచితై క్యమునం దేలుట యుక్తమంచునుడి ఘోరాజ్ఞాన విధ్వంసిత త్వముబోధించెడు కృష్ణతత్వమవగమ్యం బేగదా ఏరికిన్‌ 24

కవత్వతత్వము సీ సామాన్యబుధజన సంగ్రాహ్యభావన వ్యాపారి సత్మధా భాసురంబు లసదుపమాది కాలంకార భూషణ భూషిత శయ్యా విభూషితంబు కుసుమపేశల పదగుంభనాసంరంభ లలిత భావోద్చోధ లాలితంబు భవనీయ కదళికాపాకాది గమన ప్ర చార సముల్లాస సంభరితము గ్న్‌। సత్బ్పదార్ధ నిరూపణాచార యుతము దోషరహితము విరసతా దూరితమ్ము సజ్జనామహ్హాదకరమయి చనిన దేని కవనమగుంగాని యన్యంబు కవనమగునె? సహస్రావధానము మ॥ _ సువిమర్శాత్మక పాండితీగరిమమున్‌ జూపించు సద్వర్ణముల్‌ కవితా వైఖరి సంకెలు పదులు వేల్దాం జెప్పం దొల్టా ల్తనే గవిలోకంబున వేయియంశములం జక్కన్‌ జ్ఞప్తి సేయన్‌ సహ '్రవధానంబగుంబృచ్చ కానుమత మౌ చందానవాకొన్నచో సాహిత్యవధూ కళ్యాణము అర్ధరూపానుభాసురయై చెలంగి నవరసాభివర్ధిత నిత్యనటన యగుచు శబ్ద పిళ్ళ పుత్రిబోలె నిశ్చలతనున్న సాహితీకన్య కళ్యాణసరణి గనుత పెద్దన్న కవిత ఉ॥ పూంతలు లేంజిగుళ్ళ పొలుపున్‌ నును దేనియసోనలాని లేం జూతములందు. గోయిలలసోయగముంగను తోటవోలె భా వాతత నైపుణీ పదసమర్హ పరిచ్యుతమాధురీ రస 'వ్రాతసముత్సుతి ప్రధిమరంజిత, పెద్దనకైత ధీనుతా. 25

రాధికాదోల | గ్‌ నవ్యవాసంతి కామసూన వ్రజంబు | రాల్పంగొమ్మలు తావులున్‌ బ్రబలుచుండ ॥ రాధికా దేవి దోలాంతరము ననుంచి | ఎలమి సౌఖ్యానం దేల్చు శ్రీకృష్ణుండదిర | న్వాతి - శుక్తులు | గీ లలిత వాసవ సజ్జికా లక్షణమున. | నాత్మనాయకాదర్శనాధ్యనుగ తాత్మ ॥ యగుచు స్వాతిమౌక్తికశుక్తి యంబుధరము చాయ నరయుచునుండు నిశ్చలత బూని. . సింహాచలప్రాశస్త్య్యము | మ॥ _ రసవత్సంచరణె కశీలయయు సర్వస్తవ్య శాంతిస్థితి | ప్రసరన్మంజుల శాఖికాంచిత ఫలవ్యాపార సంపన్మయున్‌ / ఘనసౌహార్ద పరోపకార రచనా కౌశల్యసంభాసినా | నెసంగన్‌ జాలుజనార్దనో చితునిగీర్తింపుండి సింహాచలున్‌. కొల్లాపూరు దర్పారు స్స అశ్రాంతకతీర్తి సంవ్యాపష్పతా శాంతల క్ష్మణరాయచిత్తంబు శాంతింజెంద స్తవ్యపాతివ్రత్య ధర్మానుసారణి రత్నమాంబమనంబు (ప్రమదమొంద రాజ్యార్దలక్షణ రాజితాననబింబ యువరాజ్ఞిభావమ్ములుల్లసిల్ల భవదీయ రాజ్యసం పద్వర్ధకోద్యోగి బాంధవ శ్రేణి సంబరము జెంద గ్‌! వందిమాగథజనములు (బ్రస్తుతింప భద్రసింహాసనమ్మున వరలభివేయి యేండ్లుజటఫ్రోలు రాజ్యంబునేలు మయ్య నవయశోగేయ శ్రీ జగన్నాథరాయ ॥ 26

న్స్‌ వేయికన్నులవాడు (్రేుక్షకాకృతిగొల్బె అగ్నిదీపాక్ళతి ననుసరించె దండధరుండు వేత్రక రాక్ళతిని ల్చె నిర్భతియరిపుఖీతి నెలపెటైట పన్నీటి నెపమున వరుణుండు సేవించె అసిలుండు చామర వ్యాప్తింగొల్బె సింహపీఠీమణిస్థితిం గొల్బ్చె ధనదుండు (బ్రాహ్మాణాకృతింగొల్బె భన్మధారి గ దికృతులునములై మాకు దిగ్వజయము చెప్పుచున్నా రలిటు భద్రసింహపీఠి నెక్కి వేయేండ్లు రాజ్యంబునేలుమయ్య నవ్యగుణగేయ శ్రీ జగన్నాథరాయ ॥ క్స్‌ చిత్రాంబరాభిభూషితమైన యుద్యోగి రాజికావామ దోర్దండమలర సౌవర్ణవసన (్రసాధితంబగు సుధీ మండలీసవ్య దోర్దండమరల భావానుభావసం పాదనక్షమమైన ధనకామినీ పదోద్ధతి జెలంగ అసమానదివ్యతే జోధివాసములువి ద్యుద్యుద్దీపి కాక్షమ్ము లొప్పుమాజ గీ। ఖరతరాయుధభీకర కరములొప్ప రత్నమయ భ(ద్రపీరికో రః పదమున చేర్చుజట్రోలు రాజ్యలక్ష్మిని సుఖించి భోగములగొమ్మ వే యేండ్లు భూవరేణ్య 11 ణా

అంతఃపుర సభా మంటపము |

వ; సితనీలోత్సల కాంతి రంజితమునై ళిశ్రాతిచిత్రప్రభా | న్వితసంస్తంభ విలాసభాసురమునై వీక్షాను కూలస్థలాం .. చితమైవ్యావృతరత్న కంబళమునై శ్రీబద్ధసోపానమైస ॥ తతశుద్ధాంత సభార్దమందిరము మోదంబిచ్చె కాల్లాపురిన్‌. | . కాళిదాసు |

|

మ॥ _ ఘనసారస్వతలోకమాన్య రసవత్మానవ్యంబులన్‌ వ్రాసి స | జ్ఞనమాన్యంబగు భావలోకమున సత్ఫానంబునుంబూనిప్ప ధ్వినినశ్రాంతయశంబు నిల్పిన సుధీవీరుండు తత్కాళిదా |

|

సునిగీర్తించెద నస్మదీయ కవితాశోభాభి సంవృద్ధికై. || రామరాయనియీవి ॥

పాదమాత్రావ నీపదము నావడుగన |||

కీలేని బలిమండలేశ్వరుండు |

పణుపనేరని శిబిపార్ధివుండు "|

సత్యవార్దీక్షతో సంశ్రితావళికీయ "|

||

శక్తిదూలిన హరిశ్చంద్రనృపతి |

సర్వప్రదాతయై సంతతపరసేవ / సమునగుందిన సూతనందనుందు.

గః తమతమ కొఅంతలందీర్చు తలపుజేసి వినుత కవిరాజదైన్యాటవీదవాగ్ని |

యైన రామనృషాకృతినైరి; గాక నేంటికాలానగలదె” యీలాటియీవి. !

పూందోంట మ॥ లలితామోదకర ప్రసూన నిచయాలంబిద్రుమూ వాసము జ్వలమల్లీనవకోరక ప్రకరమున్‌ జూంపేయ వల్లీసుమా కులమున్‌ రాద్యువతీ విహారభరమై కొల్లాపురాంతఃపుర స్థల కేళీివన మొప్పు శాశ్వతవసంత స్థానసాదృశ్యమై మ॥| _ ఫలనమ్రాతరు శాఖికా భరములై పార్యస్థ సద్వల్లికా కులసంశ్లేషములై నిరంతర పయః కుల్యాభిషేకమ్ములై లలితామోదకర ప్రసూన భరముల్‌ గానైన వృక్షాళితో నలరున్‌ రాడ్యువతీ విహార రమణీయాంత పురోద్యానము. అయిదు భాషల మాటలతో పద్యము ఉ॥ టైమయిపోయె ధూమశకటంబింక నేగు చలోరెహాకదా గీమునం గాలయంత్ర నహికెం కడునాలస మేలచేసెదో | | జామున నూరికింజని విచారణ స్రత్సభజ్ల నిల్వనేరమో యేమి యనర్ధ మేర్పడు నాహేసఖ చాంగ్ల యనంగవింటివే? శతావధానికి గాండీవికినిం బోలిక (వర్దన) తనువును జితమున్‌ జెదురం దత్తరపాచెనయన్‌ సమస్యలన్‌ మునుకొని శత్రు బాణముల వోలీకి బృచుకరాజివైవ న , “ను దరిరాజ చద మువల జూదప్రయు సన చండమొన్ననె 1 సనువిని మఆరిలటం దే వాత్తంది సబుల కంఎజేసెగిన్‌, వంచ్చుంబ్బము _రచావప్రమదైకకారణమునై వర్దిల్లికౌశల్యసు | స్టెరతన్‌ వెల్లెడుధీరమాన్యకవితా శిల్చ్పంబు పెంపారదే. మాచ

సంధ్యానురాగము మ॥ కమనీ యాశుసహస్రపత్రకవితా కౌశల్యమున్‌ జూడను | త్తమలీలన్‌ సభ జేయుథిర కవిసంతానంబు నందున్‌ గృపా క్రమమున్‌ జూపంగ వచ్చుకాలసతి రక్షశ్రీ లసచ్చందనో త్తమచర్చావిధింబూనుంగాంచుడిక సత్సంధ్యాప్రభారాగమున్‌. కవితా ప్రోత్సాహ కారణములు మ _ రసవత్మావ్యకలార్ధ నిర్ణయసమర్ధజ్ఞానమున్‌ వాక్సమం జసవిజ్ఞానమలంక్రియాగరిమమున్‌ జాతుర్యమున్‌ భావనో ల్లసదూతీకరదత్తమౌవిడెము డోలాభోగ సౌభాగ్యమున్‌ | రసికవ్రాతముగావలెన్‌ సుకవితాప్రారంభ సంరంభికిన్‌. ఇస్పేటు, కళావరు, అరకు, ద్రైమన్‌ పదములతో రావణునకు దత్సతి బోధ | శా నీలాంభోదసమాన దేహగతకాంతిన్‌ జేసి యిస్పేటుగా | నీలమ్మైన కళావరై, రఘవరోన్ని ద్రాశుగా గ్రంబులా స్ఫాలించున్‌ నిను; దైమనై యరకునై త్వత్మాయ రక్తచ్చవిన్‌ బోలున్‌రావణ! యంచు దత్సతి విడన్‌ బోధించె భూమిసుతన్‌ ॥ సమస్య నైదాఘాలఘు తీక్షృతా ప్రకటితా చండాంశు రుజ్జుంభతే భూమ్యాకాశతలాంతరాళ పదవీం ధూళీ వ్రజో వ్యావృతం కోశ ద్వంద్వ పరీత దూరనగరీం గంతవ్య మేవాధునాం | పానేచ్భా జనితాదయా మయమహన్‌ పానీయ మానీయతాః . (కరింనగరు) || సమస్య తృణానినో న్మూల యతి ప్రభంజనో ] న కేసరి రృత్తగజం వినేతరం న రావణా దన్య జనం చ రాఘవో మహాన్‌ మహత్యేవ కరోతి విక్రమః. (కరీంనగరు శతావధానం) 30

సమన్యా పూరణం శ్రీనాధుడు రచించె భారతము మాశ్రీనాధుడౌ రా యనన్‌ నానా శబ్ద కళానుశాసన విధాన ప్రజ్ఞ నర్జించి మే ధానై పుణ్య మహాంబు రాశి, విబుధోత్తంసుండు వేదోక్తధ ర్మానీక ప్రతిబోధనార్హమతి, నన్నయాఖభిదాంచ ద్యశ శ్రీనాధుండు రచించె భారతము మా శ్రీనాథుడౌరా యనన్‌. గుడివాడ శతావధానం శ్రీనాధుడు భారతం వ్రాసినట్లుగా ఇచ్చిన సమస్యను నన్నయ అనే “యశ శృీనాధుడు" రచించె భారతమని రమ్యంగా పూరించారు. మీసము లేని వారలకు మెందగు మోహమదేమి చిత్రమో వేసమె గాని దద్దదయ వీధి దపశ్చరణ ప్రకారమ భ్యాసము గల్ల దెల్లరును నాత్మ సమానులె యందువి! విప ర్యాసము, మాధవా! యసురులందును మీదు మహంబు గల్లదా మీ, సములేని, వారలకు మెండుగు మోహమదేవి చిత్రమో (కరీంనగరు శతావధానం) “మీసము లేని వారలకు” అనే పదాలను మీ, సములేని వారలకు అని విరిచి మాధవుని ఉద్దేశ్యించి చేసిన పూరణ ఇది. రాతిరివేళ భాస్మరుడు రమ్యముగా నుదయించె తూర్పునన్‌ ఊ|| మాతలియయ్య నూరుడు సమంచిత శ్రోణమయ పప్రదీప్తి సం జాతము బంచెనా సరసిజంబులు నుల్లసమందె దారకా వ్రాతము (గ్రుంకె జవ్వనుల భావములన్‌ దిగులంద నేగెనా రాతిరివేళ భాస్కరుడు రమ్యముగా నుదయించె తూర్పునన్‌ (కరీంనగరు శతావధానం) వ!

భరతున్‌ దునిమె రాఘవుండు భామిని కొణకై

క॥। హరిసుతుని బరిమార్చను ॥

||

సిరిగురు నొప్పించె శమముచెడి రావణుని= |

హరపాదసేవ నారం |

భరతుందునిమె రాఘవుండు భామిని కొజకై.

“భరతుని దునిమె” అనే పదాలను “హరపాద సేవనారం భరతుని

దునిమె” అని మార్చడంద్వారా రావణ సంహారం సూచింపబడింది. ||

రక్కసుదమరు డయ్యె నమరుడు రక్కసుడయ్యెన్‌ |

క॥| ఎక్కడి యింద్రుం డహల్యయు

నెక్కడ బలియేడ యీవి యిర్వురి కథలన్‌ |

నిక్కము దర్శించినచో .

రక్కసుం డమరుండు నమరుండు రక్కసుండయ్యెన్‌. ॥

అమరుడైన ఇంద్రుని కధను, అసురుడైన బలిచక్రవర్తి కధను పోలుస్తూ, ॥

అమరుడు రక్కసుడు గాను రక్కసుడ మరుడుగాను ప్రవర్తించినారని సమస్యకు 11

పూరణ. /

ధరతగ్గుట హెచ్చుకొజకె ద్వైగుణ్యముతో /

క॥ ధరణీ ప్రవాహవేగ .

స్ఫురణంబున కోడి మొక్క భూమికి వంగణ= (

మరియుః లేచుటకొజకే |

' శకుంతలా భరతేన అనునది మూడు ప్రశ్నలకు సమాధానముగా శీకమున లానలెను ॥

శ్లోః శకుంతలా కేన బభూవరాట్సతీ .

పునర్జ్దన స్పాన్‌ మృగయా విలోలుపః |

కుతోహి దుష్యంత పరేణ కేన ప్రపాలితా భూర్భరతేన, ధన్యా (గుడివాడ) 1959 ౩2

చం యె. త సి రన టల్‌ తుం. శమ వప . న న పశ. ను స ట్య మ్‌ త్‌ ॥ బ్‌ న (క న లి స్రీ... యయ. ఆఊతఠ క్ట సం టను [హ్‌ షం. నల మనా. ఇ

న్న జ నే... ఆ 4౬ లచ న్డ్‌ మం. య ఖ్‌ వ జ్‌ సు శీ నాజి లీ! య 2. స్‌ న. ర హే. ము టు. న తూ రాం న ల డా -1.. య. న స్ట నం సె బా ఓ! 5 |! సు న. క స! జె , || ష్‌ య న న. పచ! ఈక తట | లం గట! న టే న భే స ౧ యే! చం | న! తక్‌ నం న.

అవ్టావధాన శతావధానములకు గల ఫిదము శ్లో అక్లేశాగతధారణాదివిషయం హ్యష్టావధానంభవేత్‌ సమ్మానైక్క శతావధాన రచనాసా£_. నల్ప ధీధారణా సాధ్యా, ధీర సహస్రపత్ర కవితా ్రోగ్రశ్రమాపాద్యి కింవా పంచసహస్రపత్ర కవితారీత్యాం వదాశ్రమమ్‌. గుడివాడ 1959) రసము సొమాజిక నిష్టమా? నట నిష్టమా? మ॥| _ రసవద్భావపరిగ్రహాభ్యుచితధీరవ్రాత మేపారం ద 'ద్రసవద్వార్దనితప్రమోద మది ధీర శ్రేణులన్‌ జెందుం ద (ద్రసవిద్ర్వాత్వమె ('మోల లేనియెడ నీప్రారంభ మెట్లొప్పుద (ద్రసికాలాపములందు నె ట్లఖిరుచి ప్రాచుర్య మేపారెడిన్‌ (గుడివాడ 1959) సమస్య శ్లో! రసాల తరుశాఖికా వసతి మూర్చితో వాయసః సుధా ప్రణయిరాహు రపష్యమరపంక్తి మధ్యేగతిం తనోతి చ తధా క్రిమిర్వ సతిమంబుజాతాలయే భవే వహ్ని జడాత్మనాం గుణవదాశయః ప్రీతయే. గుడివాడ 1959) కమలము - పాదాద్యక్షర నియతము | చం? కల మృదురావసంకలిత గానము నయ్యలదేంట్లు సేయగో | మలతర మారుతాంకుర సమంచిత వీజనలాదిగాగ లీ లల దళముల్‌ నటింపగ విలాసవిభాసి పరాగరాజియ మ్ములం జెల రేగగా, గమలముల్‌ ప్రమదంబిడు శ్రీనివాసముల్‌. ' నాలుగు పాదాలలోని మొదటి అక్షరములు వరుసగా క, మ, ల, ముఅనే. అక్షరాలతో మొదలవ్వాలననే నియమాన్ని అనుసరిస్తూ, కమలమును వర్ణించిన | ' కోనులమైన కవిత (3రీంనగర్‌) | “9. 5|| . వానాయులులునయనానాఖంలాలాతా వ నతలవంతాత ను అులంంలడ ప మటుడుకడునంత ంాతాంంవకాలాత కనాను. ననన

బంగ్లా మీదికి ద్రోవ జూప గదవే భామా కురంగేక్షణా! | ఆంగ్షేయాభినిదత్తయంత్ర శకటవ్యాపారముంజేసి తా | బెంగ్లానిందారగారు వచ్చెనదిగో వేవేగ నిచెంగటన్‌ | బంగ్లాపై దొరసాని యున్నదట నాపై నం దయంబూని యా బంగ్లామీదికి ద్రోవజూపగదవే భామా కురంగేక్షణా! దుష్మర ప్రాసతో కూడిన ఈ సమస్యని "పెన్‌ గ్లానిన్‌” అనే పదంతో సాధించారు. దత్తపది * పెట్టి - బెట్టు - దిట్ట - గట్టు - వెద్ది పదాలతో పద్యం

గీ[ పెట్టెలోనిడి తాళంపు బెట్టువైతె ధనము బుధులడ్గ? దిట్టవు! ఘనగుణమణి గణములకు రోహణంపు బెన్సట్టువెద్ది ఘనకలాబ్ధికి జెలియలిగట్టు చెపుమ? “యిలయమందిందువదనుడు - మోమెత్త - కదలికప్పువిడె పదాలతో పద్యం-దత్తపది

క... విరహంబు రోగంబు విరతి కోయిలయమందిందు వదనుడు ప్రియేశ్వరుండు

స్తవనీయ సుమశర సారోపచారంబు సేవ్యానుపానవిశేషలీల

మల యోర్వి భన్మంద మారుత పోతముల్‌ | విశమదాయక వీజనములు గారుడ మణిరత్న ఖచిత సౌధంబులు నాత్మశయ్యార్హ పర్యంకచయము.

గీ॥ _ ముద్దు మోమెత్త సౌరభిస్ఫూర్తి యెల్ల

కదలికప్పువిడెముసూక్ష్మంపుదిండి యనగ నొప్పించు లేత జవ్వనము సౌరు | తీరు వర్ణన సేయ నెవ్వారి తరము. (కరీంనగరు) వశీ

స్‌ న. తలి అల్లి త్త ష్‌ వ్‌ సన్నాన పత్రాలు ర జై న: సే స్టో | | కొల్లాపురము (జటప్రోలు) సంస్థానము సీ, శుకపిక శారికానికరంబు మజపించు కమనీయ మధుర వాక్యములతోడ | నపరంజిజిగి సొంపు నపహసింపగజాలు రహిమిోరు సొబగు విగ్రహముతోడ। నవరసవ్రాత సంస్తవనీయ కవితా ప్రసంగ ్రశస్తధీశక్తితోడ । మత్తేభసంచార మహిమ ప్రబోధిత ధీర తా నిరుపమ దీప్తితోడ ॥ గీ __తావకీనసరస కవితా లతాంగిప్రాజ్ఞ కొల్లాపురీ మహారాజ్ఞి కరుణ । నేడు మామైోల త్యండవమాడుచుండె హర్షమగునన్న శ్రీ సహహ్రావధాని। మ॥ అసమానర్గళ ధారణా కవిత రాజాస్టాన విద్వతృవీ శసభారంజకమయ్యె నాంధ్రకవితా సామ్రాజ్య పట్టాభిషే కసమాలంభ పరిగ్రహాభ్యుచిత శృంగారుండ వై సర్వభూ ప సుహృన్మాన్య బహూకృతుల్‌ గొనుచు సుబ్రహ్మణ్య వర్దిల్లుమా॥ క పండితా వళి చేయు ప్రశ్నల కెల్ల మేలగురీతి జెప్పగానమరినావు కవికోటి ప్రశ్నించునవియెల్ల సహజవాగ్జోరణీ గరిమచే గూర్చినావు ॥ పామరనిచయంబు ప్రశ్నించునది చెప్పి వహ్వాయనెడు మాడ్మిబరగినావు। చిత్రికాపట పరిశీల నమ్మొనరించి మృదుల వాగ్షీల వర్ణించినావు ॥ గీ॥ నవ్యమౌ సహస్రావధాన పటిమంబు యాశుధారా కవిత్వగుణాతిశయము!। బాపు రే వింతవింతగ జూపినావు సుకవితాధుర్య శ్రీయుత సుబ్బనార్య ॥ గీ॥ కైతముండిన సాహితీగరిమసున్న సాహితియుగల్గ సంగీత సరణిచనదు | సరస సంగీతమున్న వాగ్టరియుగల్ల ద న్నిటను నొప్పితౌర సుబ్బన కవీంద్ర. | | ఇట్లు | 'స్నేహలతా కవితా సంఘసభ్యులు కొల్లాపురం జటప్రోలు సం॥ చ్‌ 1న

బ్రహ్మాశ్రీ కవికేసరికిశోర కవిమణి బిరుదాంక. | పంచసహస్రావధాన జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్యశాప్రిగారికి

విళంబి మకరసంక్రాంతి సాంస్కృతిక మహోత్సవ సందర్భమున

||

ఆంధ్రనలంద సన్మానపదత్రము .

చం॥ తిరుపతి వేంకటేశ్వరులు దీరిచిదిద్దిన, శిష్యకోటి భా / స్మరుండవు- గద్యపద్య విలసన్చుదు సాహితి జాణ వన్యదు . పృరధిషణాదురంధరుల గండరగండడ వాత్మశిష్యులం ||

దరి నొకరీతి గాంచిన వదాన్యుండ వీవెగదా ద్విజోత్తమా |

చం॥ తిరుపతి వేంకటేశ్వర ప్రతిష్టిత దివ్యవధాన యుగ్మ మం . బరము తదీయ ఛాత్రగణమచ్చటి తారలు- పద్మజారి వే

లురి గ్రహరాజువీవు పదులున్‌ శతముల్‌ గతియించి పోయె, వే ॥

లురి కెవధానకార్యమున నున్నది లక్ష జయింతు వద్దియున్‌. |

శా॥ _ బ్రాహ్మీదత్త వరప్రసాదుండవు - విద్వద్దాటి ఢీకొన్న వా గ్రృహ్మల్‌ నీదుగురుల్‌ - వధానధిషణా ప్రాజ్ఞుండు జంధ్యాలసు | బ్రహ్మణ్యేశ్వరుండన్నదే యశము - ఛాత్రప్రీతిలో బ్రాహ్మణా | (బ్రహ్మణ్యమ్ము వహింపకుండుటే తన ప్రొజ్జత్వమె భూసురా! |

మ॥! నూతన పంధలోజని మనోజ్ఞవధాన విధాన నృష్టి వి ఖ్యాతిని గాంచినాండవు - సహస్రవదానము నైదువేల కుం | జేతములుబ్బం జెప్పితివి - చేసితివెన్నా నృపస్థలంబులం /

దాతత కీర్తి కాంత వశమయ్యె వరించె తెలుంగు నాడులో

తే.గీ! _దైవందిన్నైె యాదగిరి గద్వాల రాజ | సభల నెల్లర గెలిచి యాస్టాన పండి

త కవివై - పరీక్షాధిపశకము వెళ్ల / | బుచ్చితివి భూసురోత్తమ, మోదమయ్య ' వ( చడావతనవనడనునవనననననడమననననులవననమపననంంసచవనవవతనతాలుం పవన ననన వవవ్న్య్యూడ

ఇల్లెందుపుర సంపూర్ణ సహ(స్రావధానానంతరమున శ్రీ సహహ్రావధాన చతురానననాద్యనేక బిరుదాంకితులగు (బ్రహ్మశ్రీ జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్యశాప్రి సహస్రావధాని గారికి ఇల్లెందు సభ్యులొసంగిన [ఈ “సన్మాన పతిక్ష్య మ॥ ఇంతలు నంతలైన కవు, లేని కవిత్వ కుటుంబమందుభా సింతురు లింగమూర్తి, సుకవీశుడెవాని కవిత్వబీజ ని ్యాంతికి మేఘుడా, సుకవి గణ్య సహస్రవధాన నైపుణీ క్రాంతికి సుబ్బనాఖ్య కవి రాజున కియ్యవె మేల్మి కానుకల్‌. మః రసముల్‌ సిందనలంకృతుల్‌ వెలయధారాశుద్ధి దోచన్‌ పద ప్రసరంబందును మార్ధవంబుదనరన్‌ ప్రశ్నోత్తర ప్రీణీతా ర్యసహ'్రమ్ముగ గైత సెప్పి విజయం బార్జించి నావౌర నీ యస మాంధ్రావళి గర్వకారణము కాదా పండిత ప్రాగ్రణీ క అడుగుటయె తడవుగా నెక్కుడు సరసతదోప, పృచ్ళకుడు ముదమున తడబడక వేయిప్రశ్నల నుడివిన నీప్రజ్ఞ నెట్లు నుతియింపనగున్‌. ఊఉ భావి చరిత్రకారులు శుభస్టితి వ్రాతురుగాత భూరి గ్రం ధావళలియందు కాంచన సమంచిత వర్ణములన్‌ భవత్సుమే ధావిభవాతి వేలకవితాస్తుత జీవితము మహాయశ శీ | విభవ ప్రదాత్రియయి, శ్రీసతి మిమ్ముల నోముగావుతన్‌. తగు సహహ్రావధాన విధాతియినగ ఏెరుదమున్‌ బొంది కీరితిన్‌ ఎరగు నీకు శన్యబిరుదు మిడనుచితమగునె యైన సరసకవితా నాధయన్‌ విరుదమొసగి వినుతి సేతుము గొనుము సుబ్బన కవీంద్ర. ష్‌

సీ అమల గీర్వాణ విద్యానితంబిని జీరి మనసులో మెలగువర్తనము నేర్చి పరహూణభాషా విభాసురాంగిని గూడి, వియ్యంపు మర్యాద బిగువు తెలిసి రమ్య త్రిలింగ సరస్వతీసతి జేరి, తల్లిబిడ్డల కైన ధల్మమెటిగి . ధీర తురుష్క గీస్సార(పేక్షణగాంచి, అక్కచెల్లెంద్ర నెయ్యంయబు నేర్చి. ఆర్యవాక్కాంత జేరి మర్యాద నేర్చి గడన కెక్కినయట్టి మాకైత చెలికి _ దోయిలింపని సద్భారతీయుడున్నె వరసహ(్రావధాని సుబ్బనకవీంద్ర. ]

న్న. కొల్లాపురీ సభాకువలయేక్షణ పూయుపసుపు మైబూతలో మిసిమిదేరి గద్వాల సంస్థాన విద్వత్సభావతి కైసేయు కుంకుమాంకమున బొలిచి దైవముదిన్నె గోష్టీవనితయొసంగు బొండుమల్లి యనిండు చెండుదాల్చి. గోపాల పేట సభాపద్మముఖి గూర్చు చందన చర్చలన్‌ సౌరుగాంచి | తొవకీన సహఫ్రపత్ర ప్రశస్త, మంజు కవితా సమార్దిత మహిత కీర్తి, ] మత్త కాశిని మా పుణ్యమహిమ జేసి మాదు పేరంటమునకు, / ముత్తైదువయ్యె - భళిర రసికుండవాద సుబ్బన కవీంద్ర. 1

సీ నీయశోలతకు బందిరయయ్యెను ద్రిలింగవిపుల రాజ్యస్థప్పధథ్వీతలమ్ము నీమతి శంపాలతామంజు కాంతికి, గగనమయ్యెను దీరగణమనమ్ము నీ వాక్యనూననిర్లి ద్రమాధురికి భృంగములయ్యె సత్మవి ప్రముఖచయము నీ కవితావియన్నిర్హరీసుగతికి, శివ శీర్షమయ్యె గోష్టీపదమ్ము నీవు సామాన్యుడవె, సమున్నిద్ర మధుర, దశసహ(స్రావధాన మేధానిధాన సరసకవితా న సనాధాంకశాలి వీవు వందనమ్ములు గొనుము సుబ్బనకవీంద్ర.

సీ; _ చంద్రునకు నూలుపోగన్న సామెతగను మా సమర్పించుకొన్న సన్మానములను స్వీకరించి యానందంబు సెందుమయ్య, ప్రధితజంధ్యాల వంశ్య సుబ్బనకవీంద్ర

శీత్రీ త్రీ ఇట్లు

11 - 1985 జ ఇల్లందు పౌరులు

వక్‌

సహస్రావధాన చతురాననాద్యనేక బిరుదాంకిత జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి సంకలిత సహ(స్రావధాన కవిత (క్రై సన్మానపత్రము త్రో స్వస్తి శ్రీ ఆంగీరసనామసంవత్సర_ మార్గశీర్ష బ॥ శుక్రవారము రోజున ఈ నల్లగొండపురమున శ్రీ ఆంజనేయ భజనసమాజ మందిరమున బ్ర॥శ్రీ జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్యశాప్రి గారిచే సంపూర్ణ సహస్రావధానము జరుపబడినది. సభాముఖమున వివిధములగు వేయి ప్రశ్నముల కందటికి (బ్రత్యుత్తరమొసంగిరి. సభ్యులచే వీరికి సహ(్రావధాన చతురాననుడను బిరుద మొసంగంబడినది. వీరి ధారాధారణా కౌశల్యములు ప్రశంసనీయములు. వీరు అవధానము నారంభింపక పూర్వము పది తప్పుల వరకు క్షమింపంగోరుకొని యుండిరి. కాని అట్టి అవకాశమే మాకు కలుగలేదని తెలుపుట 3ంతయు సంతసించుచున్నాము. వీరి యుద్యమములు సవిజయములగు గాకయని విబుధుల యాశీర్వచనములు, ' ఇట్లు,

1. పులిజాల వెంకటరంగారావు. 2. యాదగిరిరావు.
2. వి. గోపాలరెడ్డి వకీల్‌. 4& _ వెంకటరామా నుజాచార్యులు వకీలు
3. _ బి. వెంకటరామనరసింహరావు 6. కోటీశ్వరరావు గుత్తేగారు
4. డి.ఎం. నరసింహారావు వకీలు 8& కందాడై హరికథానృకేసరి ర్స కే. నృసింహసూరి. 10. రేపాక చిల్మమ తిరువెంగళా చార్యులు 11 వెంకటరామయ్య హకీం 12. తిరుపతి నరసింహయ్య శాస్తి
5. యంయన్‌ రెడ్డి వకీల్‌ ... తదితరులు స్‌; మిధారణాంచిత మేధాప్రభావంబు (బ్రహ్మాది సద్దుణారాధితంబు మోగాత్రమాధురి మేదినిన్‌ శీతాంశు మండలాంతస్ప్సుధా మంజులంబు మోపద్యరచనాద్య మేయప్రకారంబు విద్యాధి దేవతా విలసనంబు మో సాహితీ శేముషీ సమర్ధత సర్వ సర్వం సహామోద ఆజా ఏం

గః గణ్యరూపమ! జనవశీకరణచణము | తగ సహ్రావధాన విధాతృబిరుద మర్చణము 'సేసితిమి దయనంది కొమ్మ | సుగుణసాంద్ర! సుబ్రహ్మణ్య సుకవిచంద్ర. | శా నానాభావనిధానమై రసవితానాపార వారాశియై | జ్ఞానోద్చోధకరూపమై విబుధశంపా పాత్రమైకిన్నరీ : గానప్రాభవభాసమై జనమనోజ్ఞప్రజ్ఞమై మాకుగ | ర్థానందంబొన గూర్చె నీ కవిత సుబ్రహ్మణ్య విద్వత్మవీ! ఉ॥ చారువచోవిలాసమును సాటియెరుంగని కార్యదీక్షవి స్ఫారమతి ప్రకాశము నవంచిత సత్మవితారసంబ సా। ధారణధారణా గరిమ తాలిమిమై నొకచోటంజేర్చి యిం | పారంగ నిన్నుంజేసెం జతురాననుండంచు6 దలంతుమెమ్మియిన్‌. మః _ అవధానంబుల నెన్నాచూచితిమి కవ్యగ్రేసరుల్‌ సేయ నీ; యవ ధానంబతిలోక మద్భుతమనన్య ప్రాయికం బౌటచే । నవనీమండలి నెల్లఖండములలో నా బాల గోపాలమున్‌ జవి(గ్రోలున్‌ ముదితాంత రంగమగు నాశ్చర్యంబునున్‌ బొందెడున్‌. సీ అడిగినంజాలు లేదని చెప్పనొల్లక దానంబొసంగు విశ్వదాత పోల్మి ముంచివచ్చెడు శస్తస్టంచయంబులనోర్చి ప్రతిఘటించెడు మహారధికునట్లు పరులమానసములంబ్రభవించునూహలబకటించు నైంద్ర జాలికుని భంగి పేరు చెప్పినమాత్ర వృత్తాంతముల నెల్లం దెల్లంబు సేయు జ్యోతిష్ములీల తే। గ శరపరంపరలో యన సభికులెల్ల నడుగుచుండెడు ప్రశ్నా సహ(స్రమునకుం దడుముకొనకుండం దత్తదుత్తరము లిచ్చి ముంచితౌర యాశ్చర్య సముద్రమందు. కం॥ అవధానము వేమొగముల నవలీలనొనర్పినాండ వగుటనునీకున్‌ గవికుల వరేణ్య యిచ్చిలి మవధానఫణీంద్ర” బిరుద నుంచితభక్తిన్‌. ఇట్లు

ఓం భ్రీ మత్సర దేవతాయై నమః థ్రీ మత్సీతా రామచస్ధ పరబ్రహ్మణే నమః అవధాన ఫణీంద్రసహ(స్రావధాన చతురానన సహస్రావధాన వాచస్పత్యాద్యనేక బిరుదాంకిత బ్రహ్మశ్రీ జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్య శాస్రిగారు గురజాలలో సంపూర్ణ సహ(స్రావధాసముం జేసిన యనంతరము సన్న్మానసభా సమయమునం బౌరులువారి కర్పించిన యాశీర్వచన పూర్వక సన్నాన పద్యరత్న మాలా పత్రము వ॥। సభ్యులారా! శ్రా (బబ్రహ్మండంబుసృజింపంబెంప సమయింపన్‌ గర్తయాఖీవిరా దృహ్మాస్యోదృవజాతుండై దశశతప్రశ్నో త్తరాళి౯ ధర౯ బ్రహ్మాహీశ్వరచిహ్నముల్‌ గలుగునిర్ధంద్వాధ్యు జంధ్యాలసు బ్రహ్మాణ్యాహ్వయ శాస్తి నెప్పుడు పర (బ్రహ్మంబునోము౯ గృప౯ణ మ; జనసన్నానవిహీనకారణమున౯ జన్మించు కోపంబుచే తను థ్రీనాధుడొసంగు శాపమున సంతాపించు గుర్దాల యొ య్యన సద్బుద్ధిని నేంటిసజ్జనులు సాహస్రావధానంపు గ ర్మను శాండిల్యసగోత్రజాతుండగు సుబ్రహ్మణ్య ధీవర్యుచే తను జేయించి బహూకరించుటను జింతల్‌ బాసెనాశీస్సుల౯ ఉ॥। ఆయవధాని చేసిన సహస్రవధానము నెన్న లేక భా షాయుతీ ఫణీంద్ర విధి శుక్ర బృహస్పతు లూరకుండంగ౯ ధీయుకులార! యే నెటుల దీని స్వరూపము నంతయు౯ దగ౯ న్యాయముగా వచింపంగల నై ననాొకింత వచింపయబూనితి౯ చంపక పొలుపుగనూరులోపు ఘనమూలములుదక్యూబులక్షరం మాలిక బులుగవితాంశముల్‌ మజియు బొమ్మలురంగులుగూర్చుకార్డులొ డ్శీ్షే

పల నొకసారి మాత్రమె నిరూఢిగ రోజున కొక్కరెండువం దలుగను నైదు రోజులు యధావిధింజూచియుం బైన రెండురో జులు శ్రమమారమాని పరిశుద్ధపు నష్టమఘ్రమాదిగా నలువుగనాల్గురోజులు నహాయని యద్భుతమెందజూపరుల్‌ పలువురు పండితుల్‌ గల సభః౯జనులా లిఖియించి నట్టి కా ర్జులంగని కొందజా విషయరూపముల౯ మటథికొంద అందుపై | వెలయుచు నున్న రంగులను వేరొకకొందబుక్యూబ్సురూట్టుల దలకొక దారిగా నడుగం దప్పక తక్షణమే వచించి స భ్యులువిని క్వైటులైటనంగ సహ(్రము ప్రశ్న లంజెప్పె నిట్టికౌ శలమిల లేదులేదనుచు సంశయమెంతయు లేక చాటెద౯ ఉ!॥! ధారుణి నెందజో శతవథానము లష్టవధానముల్‌ కడు౯ నేరుపుగల్లి సత్మవులు నిశ్చలబుద్ధినిం జేయలేదో? యె వ్వారలుగాని యింతటి య పారవచోరచనాజవం బసా ధారణధారణాపటిమ దాలిమింజూపంగం జూచియుంటి మే? సహస్రావధానిగారి సన్మానము మ॥ _ ్రతిభః (్రీగురుజాల పౌరులిటు సుబ్రహ్మణ్యవిద్వన్మణీ! యతులానల్బ విధాన సంకలిత సాహ(్రావధానంబు సం సృతమందాంధ్రమునందునీవిటం బ్రదర్శింపంగవీక్షించిస మృతితో నూటపదాజురూప్యములసన్మానించెహర్నింపుమా ॥ గురుజాల వాస విద్యా వరులు సహ(స్రావధానవాచస్పతియ౯ బీరుదము నిడిరి: సహస్రో తర ధిషణాద్వయుండవని ముదంబునం గొనుమా! క్‌ ౧

యాదగిరిగుట్ట శ్రీశ్రీ యాదగిరి నృసింహక్షేత్రమున బ్రమోదూత సంవత్సర మార్గశీర్ష 'ప్రవృత్తోత్సవ సమయమున విద్యన్మహాసభయందుగలువ పాముల (గ్రామ వాసవ్యుగలగు బ్రః।శ్రీ! జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్యజశాస్రి గారిచే సహ(స్రావధానము ప్రశంసనీయముగ జరుపంబడినది. సభాముఖమున విజయసూచకముగ వీరికిచ్చటి సభ్యులచే “సహ(్రావధానాధ్వదర్శి” అను బిరుద మొసంగంబడినది. శ్రీశ్రీశ్రీ నృసింహస్వామి వీరి యుద్యమములకుం దోద్చడి విజయమునుం బ్రసాదించు గాతయని పండితుల యాశీర్వదము. తీత్రీశ్రీ ఆకెళ్తనూర్యనారాయణశా(్రి, యాదగిరి నంస్వాన విద్వత్సరీక్షాధికారి.] శ్రా నృసింహ రంగాచార్యకవి అమవ్టావధాని యా॥ రామశర్మ కుక్కునూరు శ్లేషకవి చక్రవర్తి వి చంద్రమౌళిశాస్రి శతావధాని గజవెల్లి నా [0 ఆమో) (గాకా డై

గోపాలపేట సన్మానపత్రము క్స్‌ మెప్పించితివి గదా! మేదినీశాస్థాన (౮ సంస్థితపండిత సంచయముల షీ చూపించితివి గదా! చూడ్కులు ఫలమొంద | నురుసహస్రావధానోద్యమంబు (ట్‌ ఆర్దింతివిగదా ! అబ్ధిచతుష్టయ ॥ పర్యంతసద్యశః (ప్రాభవంబు ' పోషించితివి గదా! భువనప్రశస్తాంధ్ర | భాషావధూటినిభద్ర మహిమ | గీ; సకలరాజాధిరాజ సంస్థానపూజ్య తనువహించిన నీవంటి ధన్యుందెవండు నిన్నుంగొనియాడం గవులకు నేర్పుగలదె? సత్యసాంద్ర! సుబ్రహ్మణ్యసతృ్కవీంద్ర. రూ ఆశుధారాకవిత్వా రూఢిజగమునన్‌ , సరిలేనిరీతి నెసంగినావు శతవధాన విధాన చణుండవై కవులలో న సమాన విఖ్యాతినందినావు | రసవత్ర్రబంధ నిర్మాణ మనీషావి శేషంబులన్‌ వన్నె జెందినావు నయసహస్రావధాన పటిషుండితండొక్కం దే యనువాసితో నెసంగినావు గీ ధరణిగోపాల పేట సంస్థాన పూజ్య రాజ్యపదవీ విహారియై రాణనొప్పి నట్టిహన్మంత రాయ మహామహీంద్రు డొసంగు సత్కతిం గైకొనుమోకవీంద్ర మ॥ సరసం వై బహురాజరాజసుసభా స్టాన ప్రసిద్ధంబునై సరసామోదకమై యలంకృతుల, భాస్వల్లీలంజెన్నాంది శ్రీ కరమైనట్టి భవన్మవహా కవిత సత్మళ్యాణ సంధాత్రియె పరమోత్ముష్ట జయమ్ము జేకొనుత సుబ్రహ్మణ్య విద్వత్మవీ! శశ

జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్య శాస్తి గారిని విద్వాన్‌ చంద్రశేఖరశాస్త్రి గారు ప్రశంసించిన విధము

మ॥ పొరపాటించుకయేని పొందక కడున్‌ బ్రోత్సాహియై

యొక్కమా రరుదౌ ధారణ వేయిప్రశ్నలకుం బ్రజ్ఞాలం

కృతుల్‌ మెచ్చుచున్‌ బరమాహ్లాదమునందంబల్మె మన

సుబ్రహ్మణ్య విద్వద్వరుం డురుబుద్ధిన్‌ గవితన్‌ సదుత్తరములో హోయిట్టిడున్‌ గల్గునే

చంపక మాలిక : ఒకడొక యంకె, బ్రశ్న మొకందొక్కడు రంగులుబొమ్మలిం కొకండు కవిత నొక్కడిట్లుగ గడున్‌ గలంతన్‌ఐబడ నెంతపల్మి రే ని కలతనాందకే నగవునిండిన మోమున్ననెల్లవారికిన్‌ 'బ్రకట సదుత్రరంబులను బల్మి సహస్రవధాన మిట్టుల త్యకలుషరీతిసల్పివిబుథావళి సమ్మదమొంద జేసెతీ విం గవనంబు దక్షిణ సమీర విచాలితమాలతీప్రవీ తెకరణి వేణువూదినటు నీటుగం గంఠరవం బెసంగెందా వకమగు థారణాపటిమ భావమనోహర కల్పనల్‌ దగెన్‌ సుకవివతంస! యెంతయనుచున్‌ మిము సన్నుతిసేయువారమే ల కడు శ్రమంబు నన్యజన లభ్యము మీ బిరుదంబె మీయశః ప్రకటన మాచరించు నెలబాలున కొక్కటి నూలుపోగట న్నకరణిగాం గనస్మదభినందనముల్‌ గయి కొండు వెంకటే శకరుణవీక్షణాత్త చిరసాఖ్యములందుడు త్వాద్భశైకహ స్తకలితమేగదయ్య భరతస్థిరభాగ్యవిలాసమీనవీన। కవిశిరోమణి (ప్రథితనందిత రాజసభాంతరంబుతా వకకవితా సుధన్‌ బరమపావనమైతగెనో సహ(స్రప త్రకవనఫక్కికా విధినిధాన బుధేంద్ర యివే నమస్కృతుల్‌

సీ; మనుమసిద్ధి క్షమా మండలాఖండలు కవితార్హ సత్మార గౌరవంబు దీనార టంకాల తీర్దమాడించిన దక్షిణాధీశు ముత్యాలశాల మనుచరిత్రంబందు కొనువేళ రాయలు పల్లకీనెత్తిన ప్రాభవంబు మనుచరిత్రాది కావ్యప్రీత బహున్ఫప ్రాపితానేక రత్నాప్లవంబు శవ

గః. దలచి పులకించుం బోకవితా లతాంగియనుపమ విధాకవిత సహ(స్రావధాన ల వీక్షణప్రీత భవదర్హ వివిధ గౌరవంబుల నెసంగి రామభూపాలచంద్ర. మ॥ తలపన్‌ రాని సహ(స్రపత్రకవితోత్సాహంబు వీక్షించి ని

స్తులకావ్యేందిర పెండ్లికూతురయి మెచ్చుల్‌ గూర్చ వైవాహికా కలనటప్రజ్ఞను బెద్దవై తగినరాకల్పంబులన్‌ గూర్చదు వ్వలువల్‌ గట్టంగనిచ్చి పైం జిలుగు సెల్వన్‌ గప్పి యానందతుం దిలవిద్వత్మరతాళనాదములతో నిర్జిద్రతూర్యాదిమం గళనాదంబులు భూనభోంతరమునన్‌ గళ్యాణసంపత్మవి త్వలతాంగీ జయడిండిమ ధ్వనులచందానన్‌దనర్పన్‌ ముదా కలితాత్మీయమనంబుతోం బరిమళోద్దారి ప్రసూనావళుల్‌ గళసీమన్‌ గయిసేసి లేనగవు గర్పూరయుక్‌ చందనా

దుల సత్కారమొనర్చి యాప యిని బంధువ్రాతముల్‌ నెచ్చెలుల్‌ గలయన్‌ జుట్టంగదిద్ది పెండ్రికొడుకున్‌ గామాసహ(స్రావధా నలతావాలుంగవీంద్రపూజితుని జంధ్యాలన్వయాబ్దీందున వ్యలసద్భావత రంగితో క్తిఖని సుబ్రహ్మణ్యశాస్రిన్‌ గవీం

'ద్రులతో మంగళవాద్యనాదములతో దూరాగత ప్రేక్షకా వళితోవారవిలాసినీ లలితభావ వ్యాప్తగీ

తాళి మంజులప్రచలత్‌ కరాభినయచక్షుః పాదవిన్యాస

లీలలతో బురమేగంజేసి కవితోల్హాసప్రపంచాన నిర్మ

లదీవ్యత్మమ నీయ నిస్తులయశః ప్రఖ్యన్‌ జిరంజీవిగా

నిలుపన్‌ గల్గితి వాదిరాజయశమున్‌ దీపింపగాజేసితీ

యిలనేరీ ? కలరే భవాద్భశులు లక్ష్మీశానుకంపాసుధా

లలితేక్షా సముపాత్తవైభవములెల్లన్‌6 గొల్లలౌంగాక మీ

కలఘూద్య దృవదీయకీర్తి యిల పైనాచంద్రతారార్మమై

యలరుం గావుత రామభూవరమణీ యౌదార్య చింతామణీ.

ర్న నలు ళ్‌ ఖ్‌! దా న్‌

జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్య శాస్తి గారిని దైవము దిన్నె సహహస్రావధానములో శతావధాని గాదేపల్లి వీరరాఘవశాస్తిగారు (ప్రశంసించిన తీరు

మ॥ శరవేగంబున వచ్చు ప్రశ్నలు సహస్రంబొక్క జిహ్వా!గ్రవై ఖరితో లేకరులద్ది రేయన సమగ్రంబైన మేల్కల్పనన్‌ బరిషద్రంగమునందు బల్కుటది స్వాభావ్యంబటంచిసభన్‌ గరతాళంబులు మిన్ను ముట్టుట యెవక్కాణిం చెమిత్రాగ్రణీ

ఉ॥ వేయిముఖంబులన్‌ నుడువు వేడుక శయ్యవసించునాదినా రాయణుదైన వేంకటనగాధిపుండాతండు నీవు గూడ నీ వేయిముఖంబులన్నుడువు విశుతశయ్య వసించి సత్మవి '్రేయము లుద్ధరించితివి చిత్రమిదేకద మిత్రరత్నమా

మ॥ కరసాహ(స్రముదాల్చి వేద్మహృదయాకాశంబున న్పొల్చుభా స్మరబింబంబునుబర్వ జేయుచు సహహ్రప్రశ్చలన్‌ రశ్ళులన్‌ బరిషత్సంఘముఖాంబుజంబుల మహానందం బునన్‌ దేల్చు పరమోత్సాహమనన్య గోచరము సుబ్రహ్మణ్య విద్వన్మణీ

గ్‌ ధరను బెండ్లాడి తననెత్తి బరువుదించు వెంకటేశుని బొగడగ వేయినోళ్ళ నవతరించిన శేషుడవనుచు దోచె నీ సహ(స్రావధానాఖినీతిం జూడ.

తే పలుకుచుండిన పలుకు జ్ఞాపకము లేక! కక్కురితి దాల్చువారల లెక్కయేమి! పొల్గుపోక సహ(స్రంబు వెళ్ళంజదువు ధారణకు దీనికే సహస్రార సంజ్ఞ.

శీ

వారణాశి సుబ్రహ్మణ్యంగారు అబ్బారీ నాయక్‌ జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రి గారిని ప్రశంసించిన తీరు మిర్యాలగూడెము | సీ, కవితాల తాంగిని గల్పించి సాహిత్య లీలలన్‌ దేల్చెవాల్మీకి మౌని యాంధ్రవాజ్మయ కలావ్యాపారిణింజేసె నయధురీణుండు నన్నయ్యభట్టు శతవధాన విధాన సౌభాగ్యమొందించె బాండితీవారాశిభట్టుమూర్తి సాహస్రదళ విలాసము గూర్చెంజతురాస్య బిరుద సుబ్రహ్మణ్య విబుధవరుడు గ! పూతవాల్నీకి నన్నయ । మూర్తి కవుల జూపలేదను లోపమ్ము | బాపి, తనుప జాలినావు సుబ్రహ్మణ్య | శాప్రింజూపి పద్మభవభావరంజనీ । వాగృవాని శ్రీయుత సోమశేఖరం పంతులుగారు ప్రశంసించిన విధము మ॥। _ అమితాశ్చర్యముగా మరీచి పురమందాభోగ వాగ్ద్రంభణ క్రమమే పారసభన్‌ రసజ్ఞులు వినంగానీ సహ(స్రావధా నముగావించితి రార్య సన్నుతనవీన శ్రీమహాభారతీ రమణా! శ్రీయుతయజ్ఞ సూత్రకుల సుబ్రహ్మణ్యవాగ్య్భూషణా. ల (ఫ్‌ నష 48

ప్రశంసా పత్రముళు / పద్యాలు క్క ఆకాళ సంకాశమైన (పజ్ఞం గను పించినాడు శీర మూపిరచినాండు (ప్రజ్ఞా సమానాగమజ్ఞాన లక్ష్మి నా | | ర్లించినాండరుల నిర్ణించినాండు | నాగమసదృశ మహాషంభములను గ ల్పించినాణడసమునిల్చించినాండు | నారంభసద్భశోదయాఖి సంషదలను మించినాండు తనివి గాంచినాండు. గీ నహహః! జంధ్యాల వంశామృతాబ్టిచంద్రుం | దడవ్వధానంపుంజతురాన్యుందనిరి గాని యార్యజనములు, పంచాస్యుండనరంగరాదె | యాషడాస్య సహస్రాస్యు తనంగరాటే . న... శక్తి ధరుండు సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రవేత్త ; సర్వశక్తి సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రియగుచు | నన్నిశక్తులం గనుపింప నెన్న వశమె | నలువకైనను వేనోళ్ళ చిలువకైన మ॥ అవధానంబుల. నెన్నాచూచితిమి కవ్యగ్రేసరుల్‌ సేయనీ 1 యవధానంబతిలోక మద్భుతమనన్యప్రాయికం బౌటచే। నవనీ మందలి నెల్లఖండములలో-నా బాల గోపాలమున్‌ జవి(గ్రోలున్‌ ముదితాంత రంగమగు నాశ్చర్యంబునున్‌ బొందెడున్‌ ఉ॥ కర్టునికంటె స్వర్ణగతకల్పమహీజముకంటాసర్వదృ కృర్ణకులాంగదప్రియునికంటె దధీచీమునీంద్రుకంటె దు గ్ధార్దవనాధుకంటె దనుజాధిపుండా బలికంటె దాతలౌ పూర్ణరమాధ్యు లీసుకవిపూజితు6 బూజలుసేయ నొప్పుగా తం

స నిరోష్ట్ర రచన " క్ష త్రీ గాంచిన దరిధాశం దాంగాంచియ దక్షిణాక్షి దాంచినకాంతం దాంగాంచి నగిన హరి సిరి సీంగి షడాస్యాఖ్యశాస్రీ నేలెడి గాత ఉ॥| చక్కెరదిండి త త్తడిని జక్కనికాంతనియంతయై నడల్‌ చిక్కక సాగంజేయందనచేతి లతాంతశరాళినందజ౯ జిక్కగంజేసినట్టిననసింగిణికానిని గ్రేజిసేసి యా రిక్కలటేని నాదల ధరించిన శారదయాననస్థలిం ఉ॥ జక్కగనిచ్చి కైత నడసాగంగంజేయగం దేట తేనియల్‌ జికృనిధార గార నతిచిత్రతరాకృతి గీతిగీతలం దిక్సన నన్నయాద్యభిల ధీరజనాళికి సాటిగాంగ నీ యిక్కలంగాంచం జేసినయీసరి నీసరి కెన్నం జెల్లదే ఉ॥ తిన్నని కన్నెల౯ ననలతీగెలం దియ్యని తేటకై తలన్‌ (గ్రన్నన నల్లగాందగిన కైసరి దంటల నండదండయొ యొన్నంగ నేలంగాందగినయేని చెలగంగనౌనె కాని తా సన్నక సన్నజారగ నెనంగంగలారె నిలంగలారలే కం॥గురుజాలయందగలిగిన సరసకలాధికజనాలి సదయతనేలం నెరకై సరితెగలి ట్లే సరస కృతిచ్చటలం జేయసాగెదరెంతే

• బ్రహ్మశ్రీ అబ్బరాజు హనుమంతరాయశర్మ పాకఠకయాజిగారు జేది : 5-10-1936 బోర్జు మిడిల్‌ స్కూలు, గురుజాల 6కే 50

చెళ్లపిళ్ల వేంకటశాస్రి సృష్టియిద్ది డెబ్బదేడుల శిష్యుందు సుబ్బశాస్త్రి కతన వెండియు నిట్టుల (బ్రదికి కనులంబడియె మద్దురు విద్యకు భద్రమగుత 1 యాజి యితండు, మేధస్సగునాజ్యహోమ మగుదునీవు పావకకుండ, వనిమిషులు స దస్యు లాహరియింతురు తత్భ్ఫలమ్ము శతావధానమ ! నీకెందు జయముగాత ! = కాటూరి వేంకటేశ్వరరావు 1960 శ మకరందనిష్యంద మాధుర్యయుతమైన | సరసవాక్రాఢథిమ సంగ్రహించి అనవద్యహృద్య విద్యాసమున్నేష సు ప్రతిభావిశేషంబు భద్రపఅచి ఆశుధారాకవిత్వాడంబరమున శ తవధాన ముఖ్యసాధనములంది నవరసాలంకృత నవ్యభావ విలాస కవితాపటుత్వ సంగ్రహముసేసి గీ భూనభోమండలాంతః ప్రపూరితాచ్చ కీర్తి కాంతులుమోహ విస్సూర్తి గొలుప అన్యదుర్థృ టమగు సహ(స్రావధాన మాచరించితవౌర యావ్లాదమొదవ సన్ను తార్య సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి వర్య

• రామకృష్ణరాయకవి ప్రదత్తము ( రా లడైట్‌.]

• హిదరాబాడ్‌ = 5 ా.

; చెమికల చెన్నారెడ్డికవి శాస్రిగారిని ప్రశంసించిన విధము || ' చంపక మాలిక॥ శశికరణప్రసారవికచస్తుత కైరవ పంక్తీలీలంద్వ ద్విశదవచః పప్రసన్నతల ్రేక్షక్‌ నేత్రములొప్పంచిల్వమీ | యశమెరసంబుగా సభనునందజం(భీణితులన్‌ బొనర్చున్‌ భృశమగు పృచ్చ కౌఘమునకెల్ల విరామములేక మంజువా! | క్కుశలతం జెప్పుచున్‌ బ్రజలకున్‌ దమ నవు నవ్వుం బెంచుచున్‌! శిశువులకైన గంరరవశిష్టత శ్రోత్రసుఖంబాసంగు మి 1 దశం గను సభ్యగోష్టి ప్రమదంబునుబొందుచునుండ నెంత క 1 ర్యశమగు (హ్రకృకైన క్షణకాలయోజనయేని లేక (్రే | మవమల నుత్తరంబులు (గ్రమంబు నిచ్చుచు బాలబాలికా శిశుక బకారవప్రధితంలీలంజేపెడు ప్రశ్చనెల్ల నాగశయనుండా జి ధృవోక్తులనుగాంగం బ్రమ్మోదమునన్‌ (గ్రహించుచున్‌ దశరధరామువంటి దైవము దిన్నియ రామనామరా టృశిసభయందు నియత సాథుమనస్మత సుప్రసన్నతన్‌ [బ్రశమితి చంచలత్వమున భాసురతన్‌ (బ్రతిభావిశేషతన్‌ శశధరకీర్తి నీవలరి, సల్పు సహహస్రావధాన మేనుగంటి, శతముఖంబులుందనిను రీవిని సీవలెం జేయరాదు చూవె శివశివా? త్వదీయమగు విసృతశక్తి నుతింపం జెల్లదే', కుశల వచస్క జందెముల గోత్రజ సుబ్బనశాస్రి సత్మవీ ౫ శ్లో! _ శ్రీమత్పండిత లోకవర్షితమతే హేమావనీఖ్యద్ధతే నిత్యారాధిత సాథులోకవితజే-?సంపూజితార్యాపతే విద్యాలబ్ధి కవీంద్రసంతన్సుతే సత్మీర్తి తారాపతే సుబ్రహ్మణ్య సమాజశాస్రివరతే.'పుష్పాంజలిర్దీయతే ఇ;

పోకూరి కాశీపతి గారు శాప్రి గారినుద్దేశించి వ్రాసిన ప్రశంసా పద్యాలు క దైవముదిన్నైె గద్వాలసంన్థానల సత్మని రాఘవశాస్రిదనర నాగరఖండాదినవ కావ్యకర్త ప | ట్టాఖిరామయశాస్రి యలరుచుండ ఆంధ్రగైర్వాణ హింద్యాంగ్లభాషావేత్త సూర్యనారాయణ సూరివలెయ సంస్కతాంధ్రవచో విశారదుండౌచు నె సంగు రామబ్రహ్మ శాస్ర్తి మొటయ. గీ చెన్నకవియును నేనొక చిన్నకవిని గలుగనిర్భీతి రామభూకాంతుమోల లలిసహస్రావధానంబు సలిపితార సుగణగణధుర్య జంధ్యాల సుబ్బనార్య. స్నీ ఆశుకవనమందు వ్యర్థపదంబు మం దునకైనగాని యెందునను లేదు ధారణాశక్తి నిద్దముగం బరీక్షింప పొరబాటుసుంత యొప్పుడును లేదు. గుణవిశేషంబులు గణుతించిచూచిన గర్వంబు గానమేకాలమందు పల్ముచుండినం దేనెలొల్ముచుండుటెగాని 'పెటుకైక మాట లెప్పటికిరావు గీ1 నీదు కవనంపుధాటియు నీదుప్రజ్ఞ నీగుణాతిశయంబులు నీదునుడులు దైవపుందిన్నె రామభూథవునిమైోల నరయుభాగ్యంబొదవె సహస్రావధాని క్‌వే

.సీ॥ _ ప్రత్యుత్తరంబిచ్చుపట్ల రైటనెగాని రాంగనునుడివిన రాదటేని ప్రతిపద్యమందున రసపుష్టియేగాని నీరసం బెందు నేనియును లేదు గడియకు సంతోషకరతాళములెగాని పరిహాసభావ మెప్పట్లగనము అచ్చెరుపాటుతో హసియించుటేగాని మూతులువిరుపులే మూలలేవు గీ ఎందతటొమహాకవీశ్వరు లెసగుసభను దైవపుందిన్నై రామభూధవుని మైల నరుదుగా జల్సితివి సహ(స్రావధాన మమలగుణసాంద్ర సుబ్బరాయకవిచం[దద. సీః గద్వాల నృపునిచే విద్వత్సభాస్థలి గవిసింహ బిరుదంబు గాంచినాండ గోపాలపేట నేల్‌ భూపాలకునిచేత గవిశిరోమణ్యాఖ్య గాంచినాందడ దైవముదిన్నై రామావనీ ధవునిచే గవికోకిలాఖ్యను గాంచినాడ ఆత్మకూరవని నాయక ముఖ్యమంత్రిచే గవిశేఖరాఖ్యను గాంచినాడ వైనమద్భవ త్తార తమ్యముల నెంచికొనుచు నొసంగ దలంచిన గొండయంత లావు బిరుదైననీకు చాలదుగదయ్య సుగుణగణధుర్య జంధ్యాల సుబ్బనార్య, క _ క్షితియందున నీవు బృహ స్పతివూ ఫణిపతివు లేక భాషాపతివ అతులితుడ వైన నిన్నెటు స్తుతియించెద ధీవ రేణ్య సుబ్రహ్మణ్య. స తలు గ వ్‌శీ

పుల్లాపంతుల వెంకటసుబ్బయ్యకవి శాష్రిగార్‌ నుద్దెశించి వ్రాసిన ప్రశంసా పద్యాలు సీ! అడిగినంతనె యించుకైన యోజింపక యప్పుడే విషయంబు జెప్పినావు పత్రస్థవస్తువేర్చడ బల్మువారికి జిటుకలో నెంబరు చెప్పినావు కోరిన దొండొకసారి ప్రశ్నింప ము న్నడిగిన దేయని నుడివినావు ప్రతిప్రశ్చకును మంజుపక్కిగా నత్యాశు పద్ధతిం బద్యముల్‌ పల్కి నావు గీ! వృత్త నియమంబు గోర వ్రాయించినావు రామభూపాల సత్సభా రంగమందు దరమె నీదు సహ(స్రావ ధానమహిమ సన్నుతింప సుబ్రహ్మణ్యశాస్రివర్య. అభినవసరస్వతి పత్రికాధిపతి జానపాటి పట్టాభిరామశాస్రి గారు రచించిన ప్రశంసా పద్యాలు క ఎవరెన్నం డెటుగని యీసహట్రావధా నముం గ్రొత్తపద్ధతి నెమకినావు ఈపద్ధతింబట్టి యేగుచో నెవ్వారి కేంగల్లు మేల్వివరించినావు లలి సహస్ర ప్రశ్నలకుగూడ నొక్కింత తప్పకుండగ బదుల్‌ చెప్పినావు చెప్పుటలోంగూడ చెదరనీకమనంబు మంచిపద్యములె రచించినావు. 1 గీ ప్రభువు పండితులుంగవుల్‌ బలిరయనంగ 'ప్రజ్జయంతయునుం గనంబజచినావు | యనఘ జంధ్యాలవంశ్య సుబ్బనకవీంద్ర సీదుప్రతిభను వర్ణింపనేరనేను. వ్‌ప్‌

సీ సకలదేశముల నీసత్మీర్తి వల్లికల్‌ బలుచందముల నెగం(బ్రాకుంగాక నీమోపుభరమున నేమాత్రమును డయ్య కింకింత నీబుద్ధి యెదుగుంగాక సకళత్రపుత్రతన్‌ జాలకాలమునీవు మహిసౌఖ్యయుతుందవై మనుదుగాక అఖిలవిద్వత్మవీ యర్చ్యమానుందడవై శ్రీమత్తగల్లి వ ర్తింతుగాక తేగీ!ఇవి మదాశిషంబులే తత్సహ(్రావధాన ముదిత చిత్తతన్‌ బ్రదీయ మానములు (గ్రహింపు మహిత సుబ్రహ్మణ్య కవివరేణ్య సుకవి గణ్య పుణ్య సీ॥ శ్రీవెంకటేశ్వర సేవాప్రవర్ధమా నైశ్వర్యధుర్యుం డాహార్యధైర్యుం డనవరతాగచ్చ దవనీసురాం[ఘి రేణుపవి(త్రితభవనుండు సుకవనుండు విద్వతృ్మవీజ్ముఖ వివిదార్థి పోష్టకుం డీషన్మనీషా ప్రదూషకుండు కవితారసజ్డుందు కలితసుప్రజ్ఞుండు కృత వైర్యవజ్జుండు తతసమజ్ఞు. డిట్టిరామన్ఫపతియింట సహ(స్రావ ధానమగుచునుండె దటక్కువేమి! సత్భతుండనవగుదు చాలుసుబ్రహ్మణ్య శాప్రి యపన యింపు శ్రమ మొకింత. శాస్త్రి గారిని గూర్చి శేషాద్రి రమణకవులు రచించిన ప్రశంసా పద్యములు స్‌; గద్వాలరాజ్ఞి నీకౌశల్య మిక్షించి విద్యాధికారిగా వెలయంజేసె జటప్రోలురాజ్ఞి నీచాతుర్య మారసి స్వర్ణపుష్పములతో సత్మరించె దబైవముదిన్నె విద్వన్మణి శ్రీరామ రెడ్డి కాన్మల నాదరించి యొసంగు నల్లగొండపురంబు నవసహప్రావధా నాధ్వదర్శనుండని యాదరించె ] శిధిలసామ్రాజ్యపద మేకశిలపురంబు నినుం బ్రశంసించి తనకీర్తి నిలుపుకొనియె నీయశఃకాంత వెనువెంట నిఖిలదిశలం జూడంబొమ్మింక సుబ్బన్న సుకవిచంద్ర! ష్‌ వ ఫు

తతత ర మోనా ళం. పీ | గ్‌ కే శు. ॥ వ లీ సో స్‌ నావ. ॥ లో! 1 - రు... నాసా ఆష్రా నారా య కా రాము వ్‌ చో (1. |! నీ మ గు జఆకిఅ |" గ్‌నె , 10. 1 సల న న , తతా టం జటా ౪కి | శ చా “€5 లి సాగ్‌ నో (క యో (| న. పయి నయ ఈ న... టు ౭ లగే (నం! స్తా" హః | | ; / ర్న. 0] | సం ఇఆకఠ గ స్‌ స .. ఖః ॥ టు. ళో + గ శ గ డే స మ. త సక జ్‌ సా. శరం చి | |

వ ము. వ ణీ (ఆపయావయో దంగ కమ మ స న ష్య ఆత్ర షా షానా ఫు మ య య న. న లు ము జ్ర ఇఅకఅ న? త పా మ యం... వయా నాననా. ఆఆ మప రు న గల ఈ. జ సట త అాా శ్వా జ న ల న! కే నే ఈల చ. 1 స్తా స్ట క్‌ లే న యల స తళ సని 4 స్ట్‌ లం నేప? టు [| పే టట మళ ఈ నం . ఆఅ జ్ఞ గ! న 11 న టి మం సట "మ! క్‌! క నా మో సస ఆమ్షూ టి! న 5 తా జిం ల్‌ కాం ఖీ మి "శా క! స యమన ..! రట యం స ట్ట లం టు! మా. గ 7” నన భా స //. కళ్లు సళ ఖ్‌ కం ప పమ మబుయ న్‌ా టో (6

క్షీ? కనకాభిషేక నామావళి (| 11.2.23962 ఆదివారం గం॥9 లకు కవి, కళాపోషకుడు దా॥ అడుసుమల్లి నారాయణరావు గారి షష్టిపూర్తి మహోత్సవము శ్రీ వెంకటేశ్వర కళా మందిరము, గుడివాడలో జరిగినది. స్వాగతోపన్యాసం- శ్రీ విన్నకోట మాధవ రావు గారు బి.ఏ, వారి పరిచయము- మహా మహోపాధ్యాయ వెంపరాల చినరామస్వామి గారు ఎం.ఏ, సభా ప్రారంభము- నాటి ఆంధ్రజ్యోతి సంపాదకులు శ్రీ నార్ల వెంకటేశ్వర్లు గారు, అధ్యక్షోపన్యాసము- శతావధాని శ్రీ వేలూరి శివరామశాపస్రి గారు చేసినారు.“అలంకార పుష్పాంజలి గ్రంధకర్త డా॥ నారాయణ రావు గారు, శ్రీ తిరుపతి వెంకటేశ్వరస్వామికి అంకిత మివ్వగా వారి విద్యా గురువైన జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్య శాస్ట్రి గారు సరస కవితావిశారద అను బిరుదునిచ్చి “సాలంకార కృష్ణదేవరాయలు” [గ్రంధాన్ని అంకితమిచ్చిరి. ఆ తరువాత శ్రీ సుబ్రహ్మణ్య శాస్తి గారికి శ్రీ నారాయణ రావు గారు కనకాభిషేకము చేసిరి. ఈ కనకాభిషేక నామాలు ఈ క్రింద పొందుపరచబడినవి. 1.) ఓమ్‌ సద్గుర వేమనః 21. శతావధానినేనమః 2. సుబ్రహ్మణ్యాయనమః 22. సహస్రావధానినేనమః 3.) శాస్ట్రిణేనమః 28. పంచసహ(్రావధానినేనమః 4 | బ్రహ్మవంశోదృవాయనమః 24. అవధానస్వరూపనిరూపకాయనమః 5. వార్దూశిసగోత్రాయనమః 25. సంస్కృతభాషానిధయేనమః 6. కామేశ్వరసోమయాజిపుత్రాయనమః 26. క్రైలింగభాషాకోవిదాయనమః ళ్‌) (బ్రాహ్మకులసంభూషణాయనమః 27. ఉర్జూభాషాభూషితాయనమః క బ్రాహ్మణా(టబ్రాహ్నణవిభేదరహిత 28. బహుభాషావిజ్ఞానధురంధరాయనమః శిష్యసంబోధకాయనమః 29. వ్యాకరణశాస్రవిజ్ఞానినేనమః 9 సద్దుణభూషితాయనమః 30. అలంకారశాస్తాలంకృతాయనమః 10. సతీ ర్తనిలయాయనమః 31. బహుకావ్యవిధాత్రేనమః 11 దిగన్తపరివ్యాప్తకీరయేనమః 32. సాలంకారకృష్ణదేవరాయకావ్యకర్త ృణేనమః 12 మహోపాధ్యాయాయనమః 33. కైరవాహివురోదృవాయనమః 13. మహామహోపాధ్యాయాయనమః 34. భాగ్యనగరనివాసినేనమ! 14 సర్వమానవ(శ్రేష్టాయనమః 35 విప్రకులాంబుధిచంద్రయాయనమః 15 సచ్చిష్యసంపన్నాయనమః 36. దయాగుణసింధవేనమః | 16. గద్వాలసంస్థానాస్థానకవయేనమః 37. సత్యవచోవిభూషితాయనమః 17 ప్రబంధ(టబ్రహ్మణేనమః 38. శుచయేనమః | 18. కవికేసరికిశోరాోయనమః 39. సర్వసద్దుణసంపన్నాయనమః 19. కవిమణిబిరుదాంకితాయనమః 40. సరస్వతీవరప్రసాదలబ్ధికవితావైెభవాయనసమః 20 అవధానినేనమః 41. రసికాయనమః వ్‌

42. విద్వజ్ఞననుతాయెనమః 75. లోకజ్ఞాయనమః

43. అపూర్వధారణాసంపన్నాళైనమః 76. నబ్బందాసంపూజితాయనమః

44. నిర్మోహయనమః 77. వివిధరసముపషోషకరచనా విభవాయనమః 45, మేధానిధయేనమః 78. కధాసం[గ్రధనకుశలినేనమః

45. జితారిషద్వర్గాయనమః 79. సూక్తివైచిత్యదక్షాయనమః

క7. విజతేంద్రియాయనమః 80. శెష్టాళ్షిష్ట కావ్యనిర్మాణనిపుణాయనమః

48. సమాహితచిత్తాయనమః 81. ప్రబంధక వితాగ్రంధసం[గ్రహధనశేముష్షీగంధినేనమః 49, శ్రీయాదగిరీంద్రలబ్దవిద్యాధి 82. మార్గ,దేశి,కవితామార్గనిరూపకాయనమః

కార పదవీ రాజితాయనమః 83. సత్మావ్యనిర్మాణనిపుణాయనమః: 50. సుగంధకుసుమార్చిత 84. నిర్మిదసారస్వతీ సంసేవకాయనమః పాదారవిందాయనమః 85. శిష్యజనవత్సలాయనమః

51. వినయసంపన్నాయనమః 86. బుధజనసంపూజకాయనమః

52. విద్వత్సభాసంభూషితాయనమః 87. విబుధజనవల్లభాయనమః

53. నిరహంకారాయనమః 88. లలితకళానికేతనాయితాయనమః

54. నిదాడంబరాయనమః 89. ఆశుకవితాప్రవచనధురీణాయనమః

55. నిశ్చలాత్మనేనమః 90. క్షిష్టమస్యాపూరణచణధీ విభవాయనమః

56. సలలితహృదయాయనమః 91. కృతభవవిజయాయనమః

57. మధురభాషిశేనమః 92. సచ్చిరితాయనమః

58. మంజులభావాయనమః 93. సచ్చీలాయనమః

59. అనికత్టృనాయనమః 94 నిఖిలరాజన్యపూజితపాండితీప్రకర్నాయనమః

60. గాంభీర్యశోభితాయనమః 95. రూపజితమన్మధాయనమః

61. విషమవిషయలతాలవిత్రాయనమః 96 అన్వర్ధనామధేయాయన మః

62. విద్యార్ధికల్పద్రుమాయనమః 97. బ్రహ్మర్నయేనమః

63. అవిద్యాభంజకాయనమః 98. బ్రహ్మవాది నేనమః

64. స్మితపూర్వాభిభాషినేనమః 99. యోగతత్త్వవిదేనమః

65. (ప్రశాన్తచిత్తాయనమః 100. గీతారహస్యప్రబోధకాయనమః

66. కవికులాలంకారాయనమ॥ 101. కవికులతిలకాయనమః

67. సుగాత్రాయ నమః 102. పాండిత్యనిధయేనమః

68. సంగీత రసికాయనమః 103. రాగద్వేషరహితాయనమః

69. నిత్యతోషిణేనమః 104. విద్వత్మవిశేఖరాయనమః

70. సుజనసుముఖాయనమః 105. ఆదర్శజీవితాయనమః

71. కుజన విముఖాయనమః 106. నారాయణహృదయానందసంధాయకాయనమః

72. సకలసారస్వతనిష్టాతాయనమః _ 107. సువర్జపుష్నార్చిత చరణసరోజాయనమః

73. జంధ్యాలవంశముక్తామణయేనమః 108.'నారాయణరాయార్చితపాదారవిందాయనమః 74, సర్వజనసంభూషితాయనమః

(.శఎ సత్మారానంతర పద్యములు వ్య ౫ నల షు త్రీ సుబ్రహ్మణ్య శాస్రి గారు సత్మారానంతరము వివిధ సంస్థానాల్లో తమ ఆనందాన్ని వ్యక్తపరుస్తూ అనేక పద్యాలు చెప్పారు. ఈ పద్యాలు కవితా మాధుర్య సరోరుహాలు. శ్రా ఆనందంబుదయించె భావమున నంబమత్సహస్రావధా నానూనక్రమ సాధన శ్రమములో నర్ధంబు గద్వాల సం స్ట్థానంబున్‌గనినంత మాత్రమున శాంతంబాయెనాయింత స న్మానప్రక్రియండజేసి తీరినది సుమ్మా! ఆదిలక్ష్వంబికా. సీ॥| _ విద్వత్మవీంద్రుడు వెడలివచ్చెనటన్న సహజమోదమున నెసంగినావు వేయికినవధాన విధముంజూపునటన్న నాశ్చర్యమానంద మందినావు నవసహ(స్రావధానమ్ము విద్వత్సభన్‌ వెలయించి యశము చెప్పించినావు రాజార్డ దర్శన ప్రాభవమ్మునొసంగి పద్యముల్‌ విన తృప్తి పడసినావు గః స్తవ్య గద్వాల సంస్థాన ధర్మయశము రీతికిన్‌ వన్నెరా నాదరించినావు కేశవస్వామి మిమ్ము రక్షించుంగాత పాలితాఖిలవాణి! గద్వాల రాణి. మ॥ _ జననీ! ధీరసహస్రపత్ర కవితా సాధ్వీముఖాబ్దంబునన్‌ ఘనసౌవర్ణ మయాక్షరాంక సదలంకారార్పణంజబౌటం దా ననుమోదంబున నెప్టు బాలన్ఫప రాజ్యారోహనీరాజన క్షణభాగ్యమ్మనికోరు గేశవుండు సంకల్పంబు లీడేర్చుతన్‌ జటప్రోలు సీ కన్నయ్యయైన యానన్నయ్య యేభోగ భాగ్యమ్ములందుం గాపాడినాండొ చిన్నయ్యయైన తిక్కన్న యేపచ్చటజా మించు సౌధములలోం బెంచినాండొ పెద్దన్నయైన యా పెద్దన్న యెట్టి క్రొమ్మించు వాహనము లెక్కించినాందొ శ్రీనాధహితుండైన శ్రీనాధుండే తూగు టుయ్యాలలో నుంచి యూంసినాయ్డ

న అట్టిసుకుమారి గారాబుపట్టికైత నన్నుంగని సౌఖ్యపడజాలకున్న కొజంత నేంటితోందీర్చినావు పున్నెమ్ముగొమ్ముప్రాజ్ఞలోకావనారంభ ! రత్నమాంబ. గ| శ్రీమంతం గుణమాన్య వేంకటజగన్నాధక్షమానాయకం కాల్లాపురపాలనైక చతురాం రత్తాంబికాంపాలయేత్‌ | దత్వా యుర్విభ వం చకామితచయం లక్ష్మీ నృసింహూవిభుః మద్గోపవధూవిలాసనిరతో గోపాలచూడామణిః॥। మ _ అవధానప్రతిభాదిరాజ్యరమ నవ్యానంద రూపంబులన్‌ గవియంజేసి జగజ్జయోచితపతాకన్‌ నిల్చుధీరున్‌ సహ '్రవధానిన్‌ దనిపించు నీజననికిన్‌ క్ష్మాభర్తవౌ నీకు బాం ధవ సంశ్రేజికి మేలుగల్గుత జగన్నాధ క్షమావల్లభా !! మ॥| _ కవితా సంఘము బ్రోత్సపొంచి యితర క్ష్మామండలాయాతస తృవిరాడ్లారవ సంప్రదాత్రివన నుద్యత్మీర్రింగైకొన్ననీ వవిరామాభ్యుదయంపుం బెంపున సహ(్రాబ్బ్దంబులిందుండిత్వ ద్ధవసంశాసిత ధర్మముల్‌ నడుపుమో తల్లీ! ప్రజారంజనీ! సీ। తనసింగముయూచి ధవునిమోసెడునందిభయముచేగమనవిహ్వలతంజూప తనవాహనము పెద్దతనయుని నెమ్మోములీలసారెకుంగబళింపంబోవ మగనిభూషలంజూచి మలిచూలికొమరునిబర్హిగోసముబూని పైననుజుక స్వామిశీర్షమ్మున భాసిల్లు భుజగమ్ము వెనుకయ్యతేజీకి బెదరువెట్ట తగినయుత్తరువులాసంగి తగవుదీర్చి అందఅనుదన్సు సర్వలోకైకమాత వరములిడుగాత మికుభూధరకుమారిప్రతతభక్ష్యర్చితాంబ రత్నమాంబ॥॥ సీ; మందారమాలాసమయి తాలకాయయి కాపాలికుని బ్రీతిగనినసాధ్వి లలితరత్నోజ్బ్వలాలంకారధుర్యయై భుజగభూషితుతావు పొందుదేవి దివ్యాంబర ప్రభాదీపితస్ఫురణయై అలదిగంబరుని వెన్నంటునంబ కస్తూరికామిళద్దంధానులిప్తయై భస్మధారికి నాసపడెడిమాత గీ॥ _ _తానెప్రజనేలదక్షయైదైవమునకు జేతులొగ్గినవినయార్హ శీలమీకు అభిలషితవాంఛలిడుగాత అద్రిజాత ప్రతతభక్ష్యర్చితాంబ శ్రీరత్నమాంబ మ॥| పరమానందమనంతపత్రకవితా ప్రావీణ్య సంవ్యాపనో ద్భురజాత (శ్రమ భావతాపములు శాంతుల్‌ జెందెంద్వ ద్రూపభాక్‌ సురభి ప్రస్ఫుటహృత్సరోవర సకచ్చుద్ధానుకంపై ని ర్వరిణీమజ్జనసంధితంబులగుచున్‌ రాజ్జీ! సుఖంబొందుమీ! 60

శా గంగాపూరితనారికేళ ఫలమాకారంబుగా నిల్పిహవృ ద్రంగాభంగకృపారసాధ్యయగు నార్యాదేవిసేవించుండం

• చుంగౌతూహల మొప్పభక్తిసరణిన్‌ జూపింపం బ్రత్యబ్దమా ర్యంగొల్వందగురత్న మాంబికదదార్యా దేవిరక్షించుతన్‌. దైవము దిన్నె

మ॥ వరసంపూర్ణ సహస్రపత్రకవితాపద్మాక్షి పుణ్యోదక స్ఫురితక్షేత్రవిలోకనేచ్చం జననిచ్చో దైవపుందిన్నె నా దరసంధాయక వెంకటేశ్వరకృపాధారా పవిత్రక్షితిన్‌ బరికింపించి శ్రమంబుదీర్చితివి భూపా! నీకు సేమంబగున్‌.

మ॥ శ్రమసంసాధ్య సహస్రపత్రకవితాసంధాన సంఘర్నణో ద్యమసంజాతదురంత తాపశమనా భ్యర్జంబు సత్మారమి తమయాస్థానమునన్‌ లభించుటం బ్రమోదంబయ్యె వేయేడు త్తమకీర్తభ్యుదయంబుగొమ్మరసవిద్‌ రామాధిపోత్తంసమ॥

స్కీ _ మృదురసభ్యీవ ప్రసృతబంధురానంద రసర్శురీ సాహచర్యంబునొంది ముహురుదీరిత భావపుంజ స్వరూప కలోల్లమాలాలోలడోలనూగి భావనావీచికావ్యసంగభవకర తాళనిక్వాణమ్ము నాలకించి ప్రోత్సాహకారణ వాత్సల్యసూచక ధీరప్రవోస డిండీరమరసి

గీ త్వతృపానౌక నీయవధాన కవిత ఆ హరి పదాబ్ద హరజటా భ్యంతరావ నీవిహారి సభావాహినిం దరించె నీకు శుభమౌత! శ్రీరామ నృపతిచంద్ర.

మ॥ _ రసవత్మావ్యనిగుంభనార్హకవిరాడ్‌ వ్రాతంబుతో మాధురీ ప్రసరన్మంగళ వాద్యవైభవముతో వారాంగనానృత్తగీ తసమారంభముతో బురోత్సవమునొందన్‌ జేయుటీమూర్తికా? రసికాగ్రేసర వాగ్విభూషిత భవత్రాంచద్యశః కాంతకా?

సీ భావముల్‌ గూర్చించె ద్వత్సభాంతరకవీ శ్వర కృపాలోకన పాటవంబు పరువుగాం బద్యముల్‌ పాడించెంద్వత్సభాగాయకమణికృపామేయ దృష్టి మజచి నట్టిదియెనస్మరణంబునకుందెచ్చెబాలప్పచ్ళక మంజుభాషణమ్ము కవితాంగనానాట్యగరిమకారణ మయ్యెద్వత్సభాబుథదయా భాషణమ్ము

౮1

గ్‌; కాక శ్రీవెంకటేశ కృపాకటాక్ష మహిత తావక బుధసభా మంటపమున వేయిప్రశ్చంబులేడయొప్పించియిట్లుజయముగొనుటేదశ్రీరామ జనవరేణ్య:. (1985) నల్లగొండ మః॥। పురముల్‌ 'పెక్కులు సంచరింతిని మున్ముందెందు నుంగానియీ । సరణిన్‌ బూర్జ సహ(్ర పత్రకవితా సంధా నమున్‌ జేసి ధీ । గరిమన్‌ జూపంగంజేయ రెవ్వరును దత్కా ర్యమ్ము నీలాద్రిలో । జరిగెన్‌ దతృపసేయు మికిదె నమ స్మారంబు గావించెదన్‌. సీ గౌరవార్థంబుగా గణ్యులెల్లరుంజేరి బహుమానసభ సేయం బరగినారు ప్రథితధీరార్డ గౌరవసూచకం బైన విరిదండమేన నర్పించినారు నవసహస్రావధాన చతురానన ధీర బిరుదార్పణంబు6 గావించినారు బహుళాదరస్వభావముతోడ నూరార్లు వెలయు పక్షెరము నర్చించినారు గీ| _ అంధ్రమాతకు బూర్జ సహస్రపత్ర విదిత కవితాథరణము నొప్పించినారు నీలగిరిపొరులన్‌ గృపనేలుమమ్మ ధీరరంజని యో భారతీభవాని. సీ! పౌర సమాహ్వాన ఫణితిలోం బాల్లొని శ్రమగాంచినట్టి ధీశాలులార పనిపాటలుడిగి యిష్పండితాదరణమే పనిసేసికొన్న ధీవినుతులార వివిధసత్పృశ్నముల్‌వేయిపషత్రములపె వ్రాయంగా శమగొన్న ప్రాజ్జులార దేశానుకూల్య నిర్దేశ్య సంప్రశ్చమ్ము లడిగి చెప్పించిన యర్దులార గీ అల్బవిజ్ఞానికింతటియాదరమ్ము నిడినబుధులార సౌహార్ద హృదయులార పోయివచ్చెదదండముల్‌పుణ్యులారసెలవాసంగుడినీలాద్రి నిలయులార. ఎజ్టపాలెము మ॥ _ వెడదకేళాకూళీ మడుగులఛందొప్పారు ।; ఉత్పలమాలాభఖియోగమంది తియతీయనిపండ్లు తిని ముద్దుంగాబాడుమత్తకోకిల కలామహిమనంది తళుకొత్తుక్రొత్త నెత్తావులవెదంజల్లు । చంపకమాలాప్రచారమంది తీవెపందిరుల లీలావిహారములందు వెలాది । గీతమ్ముల చెలువమంది గీ! నవరసాధార శుభలక్షణంబులంది ప్రస్ఫుటలతాంతశయ్యా విరామరీతిం బదసమతంగోరి మీకేళివనముజొచ్చెముద్దుకవితాకుమారిం బంపుదువెరాజ 62

రక గ్రస్త న ౧ శ్రీ చెన్నకేశవప్రసన్న (౫ | శ్రీకేశవేంద్ర విలాసము శ్రీ జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్య శాస్రి గారు రాసిన కావ్యాలను కూడా చేరిస్తే కాని ఈ గ్రంథం పరిపూర్ణం కాదు. అందుకే వారు రాసిన కావ్యాలు దొరికినంత వరకు ముద్రిస్తున్నాం. భావి పరిశోధకులకు ఇవన్నీ నిస్సందేహంగా మార్గదర్శకాలు. స్వీ! - శ్రీ భామినీదివ్య శృంగార సంచార స్థగితకస్తూరికా సారసార వక్షస్థలీ కౌస్తుభ ప్రభాశోభిత దశదిశామండలాంఈ'ప్రవృత్త నిఖిలనిర్జ్ణరచమూ నిత్యసంసేవిత జాహ్నవీజనకాం[ఘ్రి జలజదీప్త శంఖచక్రగదాబ్ద శార ముఖ్యాయుధ తతనాభిలసిత వేధస్సనాధ గ్ల! ఆథ్రితజనావనైక కృపావలోక శాశ్వతానంద దాయక సద్విపాక ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్యపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥1 ॥ సీ; గద్వాల భూపాలుగన్న శాత్రవవీరు లెజిగి నమత బయల్పజచినారు కదిసినచో నశ్వగజరాజములుపొంగి సలిపె జాత్యర్హ నిస్వనముభంగి ఎంతదవ్వుండిన నెదురేగి బాలుండు అనురాగమునం జేరనైనవాండు 'ప్రాసంగికమ్ముగం బ్రభుసంజ్ఞవినువారు విబుధపుంగవులు దీవించినారు గీ; చనియెనట్టి సీతారామ జనవరుండు రామకృష్ణునకంత ధీరత్వమిడుమి ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్మపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ!2 1 స్న। పడయంగా శక్యమా? భవశతంబునకైన జ్ఞానాను పూర్విమానవభవంబు పడయంగాసాధ్యమా? పలుతపంబుల నైన పుణ్యకోటిప్రాప్యపురుషభవము గడియింపవచ్చునా? కడుళ్రమంబునగాని శబ్బాదిశాస్త్ర విజ్ఞానగరిమ పడయంగావచ్చునా ప్రాక్కర్మవిధిలేకసరస సత్మవితా ప్రచారశక్తి గీ! అన్ని భవదీయ కృపచేత నవఘళించె వాని నీసేవకై పొందు పజుపకేల ప్రధిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥ 3 (63

సీ; ప్రాచీన కవివరుల్‌ వ్రాసిన శతకంపు లేఖనయులుతొల్లి లక గాదు భవదీయసత్మథా ప్రవచనంబునందన్ను వ్రాత నాకనుకూల పడకగాదు అస్మత్ప్రణీత పద్యవ్రాత బావమ్ము లభినవంబులటంచు నరసికాదు తొల్లివ్రాసినయట్టి యెల్లకవీశుల దక్షత్వముల్‌ గెల్వ దలంచికాదు గీ| కాని గద్వాలరాజ్జీ జయానుకూల్య దీప్తికిది విన్నపముగం జిత్రించినాండ ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్కపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥ సీ శ్రీ రుక్మిణీదేవి చేలాంచలముడించి కాళిందికంఠంబు గౌంగిలించి సత్యతోడననంగ శాస్త్రార్థసుఖమొంది భద్రాధరామృత పానమొంది అలజాంబవతింజేరి యలకల సవరించి నవసుధేష్టా చుంబనంబుగాంచి నగిమిత్రవిందతో నర్మభాషణసేసి లక్షణ గ్రీగంట నీక్షసేసి గ్‌! ఇట్టులష్టాంగనా కేళి నేకవేళ గదిసిసుఖమున్న నేతవు గావెనీవు 'ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్భుపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥ర ॥ సీ నీ నామమున నార్తనినదంబుసేసిన పొలంతి మానంబు గోల్పోవలేదు నీ నామమున మేదినీ భాగములగోరు పార్ధివుల్‌ లోపంబు వదయలేదు నీ నామమునం బయోనిధిలోన మునిగినబాలుందు (ప్రాణంబు బాయలేదు నీ నామమున నర్ధినిచయంబునకుంబెట్టు ధన్యునిభాగ్యంబు తరుగలేదు గీ! _ నీదునామంబు నందింత నిగ్గుగలదు నీవె కావచ్చు నిఖిల జయావహుడవ్వ ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్భుపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥6 ॥ సీ; జలజాతబాంధవ జాజ్వల్యమాన సన్మణివాలుకానీక మంటపములు చంద్రికాప్రసర సంస్రవమాణ నిర్మలవిధుకాంత మణిమయ వేదులందు స్తవనీయసురభి లతామంటపాంగణా లంబిత కాయమానంబులందు లవలీ నికుంజాంతర విలాస సంవ్యాపనాలోల సూనశయ్యాళియందు గ అలఘుశ్చంగార భోగవిహారివగుచుతావుసేసిన యువకుంద వీవెకావె ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమానసత్కపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ 7 ॥ సః పోయివచ్చెదనంచుం బొలతితోననలేదు సేవకై చేసన్న చేయలేదు శంఖచక్రంబుల సంధింపంగాలేదు విహగవల్లభుని రప్పింపలేదు విజయూపజయముల వివరించుకొనలేదు అరిబల'్రోద్ధతి నరయలేదు సంగర చిహ్నముల్‌ చక్క పెట్టగలేదు సమయవిచారంబు సలుపలేదు గః సామజంబును రక్షింపం జనెడువేళందక్కుగల భక్తులట్టి చందమునంగారె ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥8 ॥ 6౮4

సీ జలరుహభ్రాంతి సంజనకాస్యచయచరద్‌ భ్రమరాళిలేల మజల్పులీల బాలమృణాళాద నాలోల సుమరాళ జాలంబు కేల్ఫాచి తోలులీల సలిలసంపూరితాం జలిపుటప్రతిబింవి తాబ్బారిబింబింబు నరయులీల వల్లవకామినీ పాణిపల్లవధూత జలశీకరవ్యాప్తి సైచులీల

గీ| _దేవివ్రజకాంతల జలకేళిందనిసివచ్చి నిలిచిన నినుంజూడం బందువహహ ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ।9

సీ! హరిసేవలేని యోగాభ్యాసమది యేల ముక్తి భావింపని మొక్కు లేల సంగంబుదొరగని చర్మధారణమేల పరమేశునెడంగాని భక్తి యేల స్వమతార్ధమెజుంగని పట్టెవర్ధనమేల భావశుద్ధతలేని భస్మమేల భూతదయాలీల బొందని తపమేల శాస్తార్ధమెజుంగని సాల్వయేల

గీ! సద్రసములేని కవితా ప్రసంగ మేల త్వత్రసాదార్హ ములుగాని భవములేల ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్యృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ ॥ 101

సీ _ కూర్మినల్లాదెడు కుటిలకుంతలముల సవరించి చెలిమోముం జక్కదిద్ధి! శ్రాంతిసంజనిత ఘర్మప్రవాహంబులం (బ్రసవించుచనుదోయి భద్రపజచి యరుణకళాబంధురాధరహితముగా దాంబూలదళ చర్వణంబు చేసి క్రీడాసమారబ్ధ గీతోచితంబుగం జరణవిన్యాసంబు సలుపనేర్చి

గ వల్లవికినొక్క కృష్ణునిపగిదిరాస గరిమనొప్పిన దిట్టవుకావెనీవు (ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సతృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥11

శ్వ పాదవిన్యాసంబు బరగించు సతితోడం బాదవిన్యాసంబు పజిచినావు అలసటగొనుకాంత కాదరంబిడినావు వెజపైనం టబ్రోత్సాహ పజచినావు చూడ్ముల భ్రమజెంది చోద్యమందిన దానిదగులీలంజూడ్కులం దన్చినావు నవ్విన చెలితోడ నవ్వులాడితివీవు పాడినసతితోడం బాడినావు

గీ॥| _ రాసకేళీవిలాస సంరంభమందు బాలకృష్ణుండ వీవెకావె? రమేశ ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సతృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ[12;

6క5్‌

సీ అంచకైయజునింట నాదరంబిడినావు శిఖింుమారుందేలం జేసినావు శుకమునేల6ం గమరున్‌ జూపించినావీవస్వయముగా గరుడుని సాకినావు దున్ననుగాలుండు మన్నింపంగనినావు ఎలుకకై విఘ్నేశు ఎచ్చినావు సామజంబునుటబ్రోవ శక్రునిల్పితివీవు సింగంబు నుమ సాకంజేసినావు గి; _నిఖిలజీవుల గతులు సంధించినావుభక్తులకు సౌఖ్యపదము జూపంగలేవె 'ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్కుపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ 13 సీ; మత్స్యంబునేనని మాణుపల్మినంగాని మొనాదనంబు గామించువారు * కమఠంబునేనని కథలం జూపినంగానిపొరలించి హింసింపం బోవువారు వారాహమేనని ప్రకటించిన గాని కటిహత్యసేయ సాగించువారు మృగరాజునేనని మేలుకొల్పినంగాని మృగయావిలోలురై మెలగువారు గీ; ఎట్టిలోకంబు లందంగా గిట్టువారా యేమొసకలంబు నీవె కావే రమేశ 'ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్కపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ 14 సీ! చందన సంతాన శాఖిశాఖాదళ చ్భాయాంచిత ప్రదేశంబులందొ రంభాదినాట్య సంరంభ సంగతగీత లసమాన రంగస్థలంబులందొ సురిభిప్రదుత్త విస్ఫుటకామితానంద లలిత దేవాంగ నాలయములందా గురుకలాబోధన గోప్యాంశ సంగ్రహ కాంక్షినిర్దర సభాంగణములందొ గ|| ఇంకనెందెందు నుందువో యెల్లచోట్లనరయుభాగ్యంబునైన నీయంగదయ్య ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్మృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ 156 నీ చెట్టుచాటునడాగి చెండాడితివి గదా! యరిబలాంతక శీలియైనవాలి అన్ఫత సల్లాపంబు నందుంచితివిగదా! ధర్మనిర్మిత తేజు ధర్మరాజు వడుగువేసముదాల్చి పడగొట్టితివి గదా! వరదానశీలునబ్బలి నృపాలు మాయచే సత్యంబు మజపించితివిగదా! లలితధర్మఖ్యాత తులసిచేత గీ॥ _ మన్నుమిన్నును మిన్నును మన్నుంజేయు త్వత్ర్రభావేంగితముంజెప్ప వశమెనాకు ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్కృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ 1 16 ॥ 656

సీ, వేయి కన్నులు బూని విబుధేశ్వరుండేని నినుజూచిసంతృప్తి నెనయలేదు వేలనాల్కలతోడ విలసిల్లు ఫణిగూడ వర్ణించి సంతృప్తి బడయలేదు వార్ధిలంఘించిన వానరేంద్రుందైన భజియించి సంతృప్తి వడయలేదు కరసహ(్రముగల్లు కడిదివేడి వెలుంగు ఆశ్లేషమునం దృష్తి నందలేదు గీ॥ _మాద్భశుల కేడ భవదీయమహిమజూడ దృప్తియగు నింక సత్భపాదీప్తిందక్క ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ 1 171 వ్‌ భవదీయచరణసేవా వజ్రమునంగాక క్రుంగునేలేమిడి కొండదాక త్వన్నామకీర్తన తరణియొక్క టిబాసి దాటవచ్చునె? విపద్వారిరాశి భవదీయ సేవన భానుదీప్తిందొరంగి తరుమవచ్చునె? పాపతమముభంగి తావక భజనో(గ దావాగ్ని చేందప్ప కనలునే సంసార వనము గొప్ప గీ; _ అట్టిత్వత్సేవనము నేర్చి యాచరించియవిరతానంద భాగ్యమ్ము నందనిమ్ము ప్రధిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సతృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ;18 ॥ స్వీ! గారాబుటిల్లాలు కలుములజవరాలు చరణసంవాహన జరుపువేళ నారదాదులు వేలు జేరిపాడి పదాలు కైవారములుసేయం గల్డువేళ తొలిచిల్వనునుడాలు గలజాలతలంబోటు విరిసెజ్జ్ఞగాంగ సేవించువేళ క్షా బాల కెంగేలు సాచియారతిపూలు నర్చించి యానందమందు వేళ గీ! ఒదిగి చూచెడు భాగ్యమ్ము నాదవనిమ్ము ఎల్లసౌఖ్యమ్ము నీపున్నెమిచ్చు జుమ్ము ప్రథిత గద్వాలసంన్థాన భాసమాన సత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ ॥ 184 సీ; వారాశిముంచిన కారణమ్మునమేనం బటురక్త వార్థింగన్సజచినావు ఉరగదంష్రలచేతం గరపించుసడిచేత సింహదంస్థ్రలం బ్రదర్శించినావు పటుబాణనికరాన బాధించుమూలాన నఖముల '్రోవుమై నాటినావు విపులాగ్నిం ద్రోయించి వేధించుటందలంచికీవ్రదుఃఖాగ్ని గుందించినావు గీ! _ వెనుకం బ్రహ్లాదు హింసించు విధవంబ గనక కశిపునకుంగూర్చు జోదువుకావెనీవుప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ 11 20 0్ట7

సీ చూప్పవెన్నెలచేత పొక్కు చున్నది గదా! సంసారబంధన సంతమసము కరుజాస్రవంతిచేం గరగుచున్నది గదా చటులాఘసంచయ 'సైకతంబు మతికుఠారమ్ముచే మడియుచున్నదిగదా ప్రాపంచి కేప్పిత పాదపంబు జ్ఞానానలంబుచే గాలుచున్నది గదా! ఖరతరాజ్ఞానో[గ్ర కాననంబు గీ; తావకీనానుబంధమే తక్కులెల్ల బాపుచున్నది నీప్రావు బడయనీవె ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన ॥ సత్యపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ ॥ 211 సీ॥ అభిలగోపజనావళి వ్యామోహమునందేల్పం జిన్నిరూపున మన్ను దిన్న చోటు తల్లిపర్విడిపట్టి దండింతునన్నచో నాస్యమ్ము చూచుకొమ్మన్న చోటు గోపాలబాలురంగూడి యాటలనాడె యాలమందల మేపనైన చోటు పూవులాకులుం గంచములబోలెం బర్వించి మించిచల్దుల నారగించు చోటు గ॥ ఇదియెగావచ్చుం దద్రక్తి వదలలేక భిన్నరూపంబుతో నిందువెలసినావు ప్రధిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సతృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥22॥ సీ; ఇంచువిల్మాని రాయిడికిదాళంగలేక గోపాంగనల్‌ వేండుకొన్నచోటు జేజేలబువ్వక్రొంజేతులన్‌ విరహంబు మించవెన్హెలలం గాయించుచోటు చెజికువిల్మాని మచ్చికసేసి జవ్వను ల్మేసాచినినుం గౌంగిలించుచోటు మదనవేదనలలో బౌదలినశ్రమనీరు మలయానిలంబులు మాన్పుచోటు | ఇదియె కావచ్చు నిదిబాసి యేగలేక తిరిగి యారూపమున నించువరలినావె ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సతృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ 1 23 ॥ సీ దర్భనార్థదయంబుం దస్కరింతునుజుమా నెజదొంగయంచు దండింతువేమొ బలిమిచేంద్వతృపా భరణ మొందెదంజుమా!తెరవాటునంచు నిందింతువేమొ పరమార్థభాగంబు పంచుమందునుజుమా విడిజ్ఞాతిగాగ భావింతువేమొ నిలబెట్టిత్వత్సాఖ్య నిధిగ్రహింతునుజుమా పరుసంపుదారయంచు నరయుదేమొ గీ; ఇంతయేటికి దర్శనంబిచ్చి నీకు విజయమగుగాత యని చెప్పి వెడలరాదె ప్రధిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సతృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ; 24

స్నీీ ఎండవేడిమి తాకనీయక సేవింస బ్రతతపున్నాగ పత్రములిగుర్చ నడుమ రేగినయెండ పొడనా పనిత్యంబునాగేంద్ర వివృతానన వ్రజంబు (క్రొమ్మబ్బుగానెంచికొని సేయనాట్యమ్ము నుళ్ళుల్లబర్హ బర్జుత్మరమ్ము గానమాధురికినై గనుపింపమోదంబు రాగోన్న మద్వాల గోగణంబు గ్‌ వేణువాయించు గానప్రవీణమతివి నీవుగాదొకొ నేడిందు నిలచినావు (ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్కృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ।25॥ సీ; ఆదరించిననాండె యండనుందురుసుమా!ఆత్మీయసుఖ హేతుకాప్త గణము భాగ్యముండిననాండె పంచనుందురుసుమా వ్యవహారగామి మానవచయంబు అర్ధముండిననాండె ఆశ్రయింతురు సుమా! స్తవనీయభోగ కాంతాజనంబు జవ్వనమగునాండె సక్తి ంజూపునుజుమా! ధర్మార్ధసంచితోద్యల్లతాంగి గః ఆదరాభ్యుదయార్ధవయః ప్రపత్రి జాజుచోనీవు దక్కనేజనుండుబోచు 'ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మః26॥ సీ; ఆదికాలమునుండి యారాధనము సేయువిబుధులమేలు గూర్చించినావు ప్రత్యహంబునునీకుం బరిచర్యగావించు థీరులజయము సంధించినావు యేడాదికొకసారి యేని నిన్గాంచెడి విబుధులయిచ్చ దీర్చించినావు ఆశ్రయింపంగనైన యర్హర్ధీరాళికి బహుమతులీయ నేర్పజచినావు గీ _ రాజసంస్థానమందుం ద్వక్తేజముంటక్షోణికి క్షోణిపతులకు శుభములయ్యె ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ;27॥ క్స్‌ సాగరమ్ముననీవు నాగారముననీవు నగరాజముననీవు నగరినీవు పొదయందున నీవు హదమందునన్‌ నీవుపథమందునన్‌ నీవు నెదనునీవు కథనంబున నీవు గదనంబున నీవు గదయందున నీవు గద్దనీవు సామంబున నీవు సోమంబునన్నీవు నేమంబునన్నీవు నామమివు గీ తీర్ధయాత్రలకేగ నర్థింత్రుగాని నీవు దర్శనమియని తావుగలదె ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్యపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥28॥ స్మ; ఇరుపార్వములయందు ఖరదీప్తింజెన్నాందు దీపికాయుగ మెల్లందేజరిల్ల కనకద్యుతిస్భార ఘంటికాలం కార నాదమిర్వంకల నలువుదేల అకలంకిత స్ఫటి కాచ్చదంతపుధాటి దిక్కులనమ్లాన దీప్పలీన నడుముపైంబర్వించు నవ్యకంబళరోచు లమరులుడాయ నాహ్వానమిాయ గీ1నడచు దంతావళంబు పైనంజెలంగ నిన్నుంగనుగొన్నం బండువ కన్నుగవకు 'ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్కపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥ 29 ॥

• గం

స్‌ పున్నాగవిటపాగ్రభూషాయ మానుండు పున్నాగవిపదంత పుణ్యరతుండు సత్యాభిరామ 'ప్రచారసందీప్తండు సత్యాభిరామ ప్రచారపరుడు . విజయ'నమారంభ విసృత చరితుండు విజయ సమారంభ విస్తతుండు భవనాశనాది శోభావర్టమానుండు భవనాశనాది శోభాకరుండు ?

గ; అనంగసంస్తూయ మానుందడవైనయయ్య వీవెకావె ననుంగావలేవె దేవ! (ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్భృపాసద్మ చెన్న కేశవ మవాత్మ80।

స్స్‌ వేదవేదాంత విద్యాదీప్తి పారంబు విజ్ఞానసాధిత విగ్రహంబు మునిజన హృదయ సంభూషక తేజంబు నఖిలాసుర ప్రతానాంతకంబు సముపాశ్రితానంద సంధానమూలంబు కామితార్జా వహ కల్పకంబు సకలభూవర్థన సంచారబీజంబు మహనీయపద్మాది మండనంబు

గీ నగుపరబ్రహ్మతేజంబు నపరరూప మైవిజ్బంభించు మూర్తివి నీవెకావె 'ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్కృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥31

న గోపికావ్యాజ సందీపిదాసాంగనల్‌ చెలికాండ్రపై రంగు జలముంబోయ పడతుల హేలకు౯ వ్రజబాలకచ్చల రమణుల ప్రత్యుత్తరంబులీయ ఉత్సవాగతధీ జనోత్మరంబులు జూచిససమయ మందహాసములు సేయ | రమణీయసోపాన రత్నకంబళమున శ్రీలక్ష్మిరూపంబు చిగురుంబెట్ట

గీ॥ ఒప్పుగూర్చెడు త్వద్వసంతోత్సవంబు సంతతముంజూచుభాగ్యమ్మొసంగుమయ్య

ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్యృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ 11321

సీ హస్తిగండచ్చలాత్మాంగ కాంతిభ్రాంత చంచరీక గరుత్ర్ర చాలనంబు నవపల్లవోత్మరానందారి వివృతాస్య పరభృతాలోకనప్రాభవంబు నాట్యాంగనావిధాన ప్రదర్భ్శిమనోజ్ఞ గామిపారావత గమనఘనము అంబుదవ్యాజ నిజాకారసంహృష్ట కేకికేకారావ కీలితంబు

గీ! నైనశ్రీనందనోద్యాన మందునుం డిగరిమ జూపినప్రోడవు కావెనీవు

శ ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥33

సీ॥ _ శ్రీలక్ష్మమాదేవి చిన్ని కేల్వవతోడ గోమలసుమరాజి గుప్పిచూడ రక్షకసైన్యంబులక్షీణశ్తాళి భాసురలైకాల్వం బంక్రింగ్రాలి స్వస్తివాచనకలా చతురవిప్ర(శ్రేణి నిగమపాఠము సేయ నియతియబూని తులలేని మంగళ తూర్యమ్ములు నిలింపసమితికాహ్వానమ్ము సంఘటింప

గీ॥ _ జరుగునీ వార్షికోత్సవ సరణినరసి హర్షపడు వైభవమ్ము నిత్యమ్మునిమ్ము ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్కృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥క్యు

సీ; మహనీయచందన మందారసంతాన మకరంద వాహినీ మంజులంబు అనవరతోచ్చారితానంద కరశారి కావ్యకమధుని ధ్వనాంచితంబు చంపకమల్లికా చామంతికాస్తోక సౌరభవ్యాపార సారితంబు హేలాసమాసాది తైలా లవంగాది వల్లికాసంచార వల్లభంబు గః; నైనమహనీయ బృందావనాంతరముననెలమింగ్రీడించు ప్రోడవు నీవె కావె (ప్రధిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్యపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥[ 35; స్వీ ఏనీతనుచ్భాయ యీ రేడు జగముల విధివిరామము లేక వెలుగంజేయు ఏనీకర శ్రేణి దీనారినాశక శంఖచక్రగదాబ్ద సమితికిల్లు ఏనీమహోదరం బిజ్యవస్తుపదంబు లభిలలోకంబుల కాలయంబు ఏనీదుచూడ్ములు దీనమానవవివ త్సంహారి కరుణాప్రసారకములు గి _అట్టినీ పాదపద్మ సేవాధిగమ్య నిత్యసౌఖ్యానుసంధాన నియతిసీవె ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సతృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్య [86 చీ ఆదికాలమునాడు నతిభక్తి శోభిల్లి సేవించె నాదిలక్ష్మీమతల్లి వెనువెంటవర్తిల్లి వివిధమార్గములల్లి మన్నించు వరలక్ష్మమామకళల్లి విరిసినపూలనర్పించు సద్గుణ గేయ పూజించు శ్రీలక్ష్మి రాజతనయ లక్ష్మీసుతాభవిలాస విశాలుండు నెలిగుబాలుడు రామకృష్ణనృపుడు గీ॥ అన్ని లక్ష్మీసమాగతాధ్యర్భనమ్ములిందుంజనునంచు నాలయమ్మందినావె ప్రథిత గద్వాలసంన్థాన భాసమాన సతృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥871 సీ; జలములోనున్న భూతలిదేల్ప యోజించి యజునాసయుట్టిన యణుసముదవు క్షణమాత్రమున గజకల్పుండవైపర్వత 'ప్రమాణుడవైన ధన్యమతివి సర్వసాగర మహాక్ష్మాధర్మముల నెల్లచలియింపంజేసిన చతురమతివి అవని ముంచిన హిరణ్యాక్షునింగొమ్మున జిమ్మిచెండాడిన చిన్న్మయుడవు గః పృథ్వనొక కోరపై నిల్వబెట్టనైన శ్రీ వరాహాపరాకృతి వీవెకొవె 'ప్రథిత గద్వాలసంన్థాన భాసమాన సత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥3&] సీ; _ కాళిందిజలములు కూలంకషంబులై యెగుర బాహువులతో నీదువేళ ఉరగంబుజృంభించి యొడలునజుట్టినిం గదలంగానీయక యదుమువేళ క్రూరాహివిస్తృత ఘోరవిషావల జ్వాలలన్‌ దాపంబు సైంచు వేళ తొండవరూపక భండనమ్మునందలన్‌ పాదచిహ్నమ్ము లేర్చజచువేళ గీ; క్షేశమొకయింత తోపంగాలేదుగాని భక్తశత్రులం గలంగింప భరమెనీకు! (ప్రధిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥్ల

స్‌; ఏ మహామహునితో నెలుగక కలహించి శిశుపాలబాలుండు చేటుపొందె ఏ మహామహానితో నెకనక్కెములనాడి నరకాసురుండు ప్రాణములంబాసె | ఏ మహామహుజాడ నెజిగి మొక్కంగలేక కంసుండు మామమై కాయముడిగె ఏ మహామహులావు నెలుగక పోరాడియల జరాసంధుండు బలము బాసె | గ అట్టినిదయ నర్జింపనైనగానియలుకంబూనంగ భయమాయొం జెలిమినీవె ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్కృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥40॥ . క శిఖిబర్హ మూనినిన్‌ సేవింతునాయన్న పీంఛాతచూడయే వెలయునీకు , హేమంబిు కాన్మగానిచ్చెద నాయన్న బంగారువల్వలే వరలునీకు " వికసితాంబుజము లర్చించెదనాయన్నత్వత్మరాం'ఘ్రలు పద్మభాసురములు ధనదానలీలన్‌ దనుపుదునాయన్న ధనదేవియే నీకుం దరుణియయ్యా గీ; అహహ నా వంటిరిక్తుండే యనుమతంబు లిచ్చితన్ప్సించు సర్వంబు నీవెగాంగ ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్కృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥41 స్నీ్‌ అల్లుండంచంభోధి యాదరించునటన్న అతండే నీ యింటి కల్గుండయ్యె ఆత్మభవుండు నిన్నాదరించునటన్న అంగంబులేని వాందెయె నతందు ఇంటింటదినము బేరంటంబునకుంబోవుకాంతగాంగైకొన్న కలిమిచాన అందజన్నలకు నీవన్నవుగావున నిన్నాదరించెడు నన్నలేడు గీ॥ బందుగులు నీ హితము గూర్చువారుగారుసర్వభక్తులె నిజబంధుజనులు గారె ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్భృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥॥|42॥ సీ తెలివెల్లువలిదజందెముమించు గోరాడ జెవులంగుండలములు జీరలాడ ఒకచేతదండంబు నూతగానటియింప నొకటంగమండలం బొప్పునింప అక్షమాలిక యొక్క యంగుళిన్‌జిగిందూంగపొత్తమ్ము నొాకహస్త భూషగాంగ చెవిలోనలేందులనీ దళమ్మల్లాడ నొకకేల ఛత్రమ్ము నొసంగనీడ గీ; అమరనాథుని యెదగ్గాని నడంపంబూని బలినియాచించు నిన్నేండు కొలిచితనుచు ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సతృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ 1484 సీ॥ నీ మూలమునగదా నిఖిలగద్వాల రా ద్వంశంబు శుభములం బరిథవిల్లు నీ మూలమునగదా నిఖిలరాజ్య ప్రజ లానందముననోలలాడువారు నీ మూలమునగదా నిగమప్రవీణులు పిన్నభూజాని దీవించువారు నీ మూలమునగదా ధీమద్వరేణ్యులు వివిధసత్మళల విన్పించువారు గ॥ అన్న నీమూలముననె భవాధిభయముమమ్మువిడుగాత నిరతసౌఖ్యమ్ములగుత ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమానసత్కృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ ॥|441 72

సీ! నీ కృపాపటిమచే నిందాస్పదం బైన కాకంబునిర్లోషి గాంజెలంగె నీసమాగమముచే నిమ్న నిమ్న గయైన మోకాలిబంటి కైమోడ్బ్పులెత్తె నీ బాహుబలము నిర్ణలప్రాంతంబు స్తవనీయ మధువారి ధాంలిచ్చె నీ మహామహిమచే నిర్మలవారాళశి వెలలేని సిరుల నావలికింగ్రక్కె గీ అహహ నీమహనీయతయంత యింతయనివచింపంగ నెట్లుశక్యంబునాకు ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సతృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥45| క్స్‌ సత్యవ్రతనృ్ఫపుండు జలతర్చణంబీయ దోసిలిపుటములోందోంచినావు ప్రత్యేకపాత్రలోం బడ వైచియుంచుచోం బాత్రప్రమాణమై పరగినావు కడుచిన్న మడుగులో విడిచిననొకనాండుమడుగంతమేనొంది మసలినావు ప్రతతమైచను జలాస్పదమున్‌ వీడిన నంతకునంతయై యమరినావు గీ సంద్రమునవీడ మటియింత సాంగినావుయిట్టిమహిమంబువర్ణింపనెవనితరమ ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్మపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ46| సీ; అభిలభూభాగంబు నంబుమయంబయివిలయ కాలంబు ప్రాపించునాండు సరసిజప్రభవుండు గుజువెట్టినిదురించి సృష్టిరాగము విసర్జించునాండు నలువపెన్నోటిలో నిలుచు ప్రామినుకులంబొంచిరక్మసి కొంచుపోవునాండు సత్యవ్రతుండసుసంచయంబును గాచి కొననీదుసాయంబు గోరునాండు గీ॥ ఎందునుంటివొ మత్స్వంబు చందమూని్రోచినాండవు నీలావు బొగడందరమె? ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్యపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ 1147 స్నీః ఎద్దురూపమువాని నెదిరించితివినీవు ఎద్దునెక్కినవాని కెటింగితీవు వారాశినొకనాండు బంధించితివి నీవు వార్ధిపైనేనాండు వుండితీవు పాలిచ్చుపడంతిని బడందన్ని తివినీవు పాలంబుట్టీన బాల నేలితీవు పాముశీర్నమునేలం బడదన్ని తివినీవు పామునెమ్మేనునం బండితీవు గ్‌ రూపబాంధవ్యమునం బ్రీతిజూపకర్ష, వర్తనమెభావ్యమని నీదుభావమే మొ 'ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్యపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥4ళ సీ; శైశవదశలోనం జన్నాలతీపిచేం గాలమొక్కించుక గడచిపోవ బాలురతోనాట పాటలన్‌ మెలగుట నింతకాలము గతియించిపోవ యవ్వన దశలోన నంగనాసక్తి లోం దరుణమ్మొకించుక జరగిపోవ పాటవాభావోగ్ర వార్థక్య కర్తవ్య విషయచింతన నింతవేళబోవ శ్‌

గీ; జ్ఞానసంపాదనము సేయంగల్లుటెపుడు ప్రాప్యపదమివెచూపింపవలయుగాక | ప్రథిత గద్వాలసంన్థాన భాసమానసత్యపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ ॥49॥ ర్స భూరినగమ్ములం గాటించితివినీవు భూరినగమ్ముం బైబూనితీవు సామజాకృతివానిం జంపించితివి నీవు సామజాకృతివాని సాకితీవు ధృతరాష్త్రభవములం ద్రెళ్లనేసితివీవు ధృతరాష్ట్రభవములం దేబ్చితీవు హరచాపముల్‌ భంగపజచినాండవు నీవు హరచాపముల్‌ జక్కపజచితీవు గ॥ జెర! రాగవిరాగ ప్రకారములను సమతంజూపిన చాతురీశాలివీవు ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్యృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ 50 సీ విశ్వకారణమివు విశ్వాళ్ళుడవునీవు విశ్వసంరక్షణ వేత్తవీపు ఆనందదుండవీవు నానందమయుడవు నా నందసంతాన మైతివీవు సర్వంగతుడవీవు సర్వగతివినీవు సర్వగతి ప్రకాశకుడవీవు 'ప్రకృతినంతవునీవు ప్రకృతి హంతవు నీవుప్రకృతిచాలన కలారతుండవీవు గ సర్వభూతచమూ సయా(శ్రయుడవీపు సర్వభూతరణాది బీజంబవీపు ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ;51॥ సీ! అఘ వైరినరునిపై యనుకంపంబ్రకటింపకనుదోయికూరిమి ననువదింప నవకోమలాంబుద స్తవనీయ తనుకాంతిఅరిరాజికనుదోయి యెజటుకమాన్న కమనీయ దక్షిణ కరపంకజంబున జ్ఞానముద్రాలీల గరిమదేల ఆయోధనశతాంగ హయములనదలింపం దోత్రంబుడాకేల దూగులాడ గీ రణవిహారార్హ విజయ సారధ్యమూని ఘనతసూపిన నేతవు కావెనీవు ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్కృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥52॥ సీ వందిమాగధులు కైవారంబుగావింప భటులు శస్త్రంబులుం బట్టినడువ వైదికబ్బందంబు స్వస్తివాచన సేయ నాట్యాంగనల్‌ గాయనంబు సేయ మంగళవాద్యముల్‌ మహిత వైఖరిమైోయ బాలకులానంద ఫణితిదేల అళ్చ్వికుల్‌ జెంది యశ్వాళిచిందులు ద్రొక్కగజరాజు ఘీంకార కలనజూప ౯బీ

గ॥ దనరునీయుత్సవమ్ము చందమ్ముజూడ నిదియె బైకుంఠ పదముగా నెదస్స్ఫురించు ప్రథిత గద్వాలసంన్థాన భాసమాన సతృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ ॥ 58 ॥ స్కీ పల్లవాధర లైన వల్లవాంగనలాన దాంచిన. పెరుగు పాల్ర్రావినావు దొంగిలించినవెన్న (మింగినిన్‌ గనుగొన్నపూబోంద్లమూతులన్‌ బూసినావు జవరాంద్రునీమ్రైల సరసమాడెడువేళధవులనున్‌ మజపించి తన్చినావు . జలకేళికై చేరం జెలులుసరస్తీర తటినుంచుకోకల దాంచినావు గీ; వలపులేకున్నం దగులమ్ము గొలిపినావు మేరమిటినం దమకమ్ము మింగినావు ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్భ్యపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ ॥ 541 స్వీ పలులోకములకిమ్ము బ్రహ్మాండభాండమ్ము నుదరమందేరీతి నుంచినావు (బ్రహ్మాండభాండమ్ము పట్టిన నెమ్మూము గోపమాతకునెట్టు చూపినావు భువనాలయం బైన పొట్టనెట్టివిధాన నెమ్మిమైంబాలతో నింపినావు చనుబాలవిష పెట్టి చంప వచ్చినయట్సి రక్కసినెటు చావ దొక్కినావు గ॥ అట్టి శ్రీ బాలకృష్ణ వేషాంతరంబుమహిమంజూపవె కారుణ్యమహితరూప (ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సతృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ(55! సీ ఓం నమలకు నీడ నూహచాలనినాండు యజ్ఞనిమిత్తంబు నడిగినాపు సవనార్ధగుంభిత సంభార సంవ్రాత మెలమిగోద్విజరాజి కిచ్చినావు సంవర్తకాంబుదజాతమంపిన (యోర్ధ్యమిద నింద్రునిమదమార్చ నెంచినావు భయదశితావ్రాత పాతంబునన్‌ భీత చిత్తాప్తలకు ధృతింజెప్పినావు గీ; అద్రిరాజమ్ముం గొనకేలనాపినావు అలవిగారాని కార్యమ్ములగునెనీకు ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్ళుపానద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥56! సీ వైకుంఠలోకాధి పాలనమ్మది యేడ మధురాపురాధి జన్మంఐబదేడ శైగుణ్యరహిత ప్రధానాంగమదియేడ దేవకీగర్భ సంస్థితియ దేడ బంధరాహిత్య వైభవశీల మదియేడ కారాగృహోద్భవ ఘనత యేడ నిరవధిజీవిత నిర్గుణస్థితియేడ పరువంబు చాలని బాల్యమేడ ౯75

గీ కటకటా నీయుదంతంబు ఘనతయెల్ల ననువదింపంగ నెవ్వారికైనవశమె ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥57॥ స్య . మండలేశ్వర మహా మహిమోచితుండవై యాలకాపరి పుట్టువందినావు సర్వమాయా జగత్సంధాన కర్త వై తల్లిమాయలలోనం దవిలినావు నిర్మోహ నైపుణీ నియతరూపుండవై యంగనామోహంబు నందినావు సర్వధర్మ క్రియా సంస్తవ్యమూర్తి వై దొంగగానిండ్లలో దూరినావు గీ॥| _వాగతీత మహాగుణవ్యాప్తనిన్ను నేవిధంబునంగొల్తు మహేశవంద్య ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ58&॥ స్కీ కటికవారలమార్చి కారుణ్యముంగూర్చి ప్రాణరక్షణము నేర్పజచుధనము వ్యభిచారము నందేలి బ్రితికెడు వేశ్యాళి గులకాంతలన్‌ జేయంగలదు ధనము చెడువిసమ్మునుదించు నాడలోడందిలకించు చింతాధ్యుంజీవింపం జేయుధనమ పరకామినీ సుఖపరులైన యైహిక జనులభక్తులంజచేయం జాలుధనము గః అట్టిధనమున కాకరమ్మైనకాంత కాంతిగానిల్వ నీచేతంగానిదున్నె ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్కపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥ 59! సీ! వసుదేవునిర్భంధ ఫణితింజూచిననాండు ఖరమైత్రిచేనార్తి గడపినావు పుత్రరూపమ్మువం బుడమివ్రాలిననాడు పుత్రికాభ్రమ మోసవుచ్చినావు క్షాపాలసోదరీ గర్భోదితుండవై యాలమందలలోని కరిగినావు కంసుని కఠిన హృద్గతి నెజింగిననాడు మాయాక్ళృతిన్‌ గనంబంపినావు గ భక్తుల ననుగ్రహింపంగావలయుంగాని యెవండునినువీడి విజయంబుగవియంగలండు ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ ॥ 60 ॥ సీ; ఆకృతి లేకలోకాళి నేర్చెడునన్న గన్నకామిని నీకుం గలికిమిన్న అమృతంబు వెనువెన్మ నావిర్భవముగొన్నయమ్మనీ కేల్గొన్న యన్ను మిన్న సర్వసత్పాభాగ్య సముదయసంధాన నలళినాక్షి యెదనున్న నాతిమిన్న జనకునర్శిలినీవు శయనింపంగానున్న నెలవు చేసిన కాంత చెలువమిన్న గీ _సర్వమాత్భక నీసేవ సల్చుచుండ సజ్జనులంబ్రోవ నీకు నసాధ్యమగునె ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమానసత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ 611 76

స్‌; అభిలసస్యావళి కాధారమైయొప్పు నంభోధరవ్యాప్తి నరసినపుడు సర్వప్రవాహినీ సదనమైయొప్పారు నంబురాశిమహంబు నరసినపుడు విమల కేకారావము చితంబగుబర్జి యాచరించెడు నాట్యమరసినపుడు ఆాలైనంగరిగింపం (గ్రాలువేణునినాద భేదమాధుర్యంబు విన్న యపుడు గీ; శ్యామలాంగప్రభలు చిత్తమందుందోంచి నీవు సర్వంగతుండవను నియతిందెల్పు ప్రధిత గద్వాలసంన్థాన భాసమాన . సతృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ ॥ 62 |; సీ! పాము పానుపుపైనం బండినమాత్రాన విషకీలమ్రగ్గని విభుండుగలండె అర్మప్రభారాశి నంబకంబుగంజేసి దీప్తి చేయగ్రందని దిట్టగలండె తనపాదరజమున దారిలో నిలచిన జాతినాతిగంజేయు నేతగలండె సుడిగాడ్పుతోమింటజొచ్చిశాత్రవు వెంటంబడి పీచమడచిన బుడుతగలండె గీ॥ జగతినీ కెందునైన నసాధ్యమున్నెయణువులందున నణువు నన్నరయలేవె వ్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ 6311 స్వీ! _ప్రహ్ష్హామంబట్టించి వానమంచులనుంచి బాధించినన్‌ మేనుబాయలేదు శస్త్రముల్‌ దెప్పించి యస్రముల్‌ పొసగించిహింసించినన్‌ బ్రాణియేగలేదు భూధరం బెక్కించి పుడమికింద్రోయించికూల్చించినన్‌ బ్రాణి క్రుంగలేదు గజములంజిక్కించి కాళ్లచేంద్రాక్కించి నలిపించినన్‌ మేనునవలయలేదు గీ] _నీదుభక్తునిహింసింప నియతిసేయు యత్నములు సార్ధకంబులై యమరంగలవె 'ప్రథిత గద్వాలసంన్థాన భాసమాన సత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ 1 641 వ్‌ బాలకుంబట్టించి పాములంజుట్టించి కరపించినన్‌ మేనుగ్రందలేదు ఘోరహాలాహల సొరంబు నెమ్మోల దినిపించినన్‌ బ్రాణిదీయ లేదు | కాలుసేతులుంగట్టి కదలనీయకబట్టి మంటంద్రోయించినన్‌ మ్రగ్గలేదు ఊపిరింబట్టించి తాపంబుబెట్టించి జలధింద్రోయించినన్‌ జావలేదు శ్రా

గీ తావకాభఖ్యాన కీర్తనతత్చరులకుశ్రమముంగూర్ప్చింపంగల పదార్ధంబుంగలదె ('ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్యపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥68॥ | స్కీ, మజచివర్తింపవే విరమింపనగు వేళ దుర్వార ఫజరాజు దుర్విషంబు త్యజియించితాల్చవే అక్షిగానగు వేళ నమలకల్పార హితాంకగుణము మన్నించిప్రోవవే మరులుకొల్పిన వేళ సాగరకన్యకా చపలవ్ఫుత్తి క్షమియించికావవే కాయహీనతనైన స్మరనిజాధీశ వైషమ్యవృత్తి గీ! సమధికాజ్ఞాన రచితదోషంభులెల్ల మజచిమన్నింప నేరవే మాదృశులను ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సతృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ! 66 సీ; మెలుపించినా వీవు మెసవించినా వీవు గరళంపుమేత నీశ్వరునిచేత తరలించినా వీవు తాల్సించినావీవు జాహ్నవిమాత నీశ్వరుని చేత కనంజేసినా వీవు కొనంజేసినా వీవు అనలశిఖావ్రాత మభవు చేత గానంజేసితివీవు పూనంజేసితివీవునెలమినైరావత మింద్రుచేత గీ| చేయనైనట్టి తప్పు రక్షించుమంచు నడుగుటదినాకునైన భావ్యంబుగాదె (ప్రథిత గద్వాలసంస్థాన భాసమాన సత్కృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥ 67 ర్స శాద్వలంబుత్యజించి చవిటికింబోవునే స్త్రవనీయసారంగ సముదయంబు శ్రీ తరంగిణివీడి సికతంబుజేరునే యధికపిపాసా వ్యధార్ధితుండు రత్నాలయము బాసి రాజాధ్వమందునే నిర్మలోదకవాహినీచయంబు హరిపదంబు దొరంగి యవనినల్లాడునే రమ్యవాఃపూర ధారాధరంబు గ॥ _ వరదుందేజోనిధిన్‌ నిన్ను వదలి వైచి వ్యర్థునందునె భక్తహృదంబుజంబు (ప్రథిత గద్వాల సంస్థాన భాసమానసత్భృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥68 సీ; _అమృతంబుగూర్చందే యంభోదిశ్రమకోర్చి మంధరక్ష్మాధర మథనమంది హైయంగవీనమ్ము నీయ దేధిపాత్ర మంథానదండాది మథనమంది విశ్వరూపాధిక విభవంబుజూపవే కౌరవనిర్చ్భంధ కలనమంది గోవుక్షీరమ్ముల గురియింపకుండునే యూధఃప్రపీడ నాద్యుద్యమమున గీ॥ _మృదువిధమువీడి నిన్నుందిట్టైదనుగాకవరములీవలెంగాక దెప్పరములేల? ప్రధిత గద్వాల సంస్థాన భాసమానసత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ 69 । 78

సీ భవచాపభంజన ఫలరూపమున గదా శ్రీరామవృత్తిలో సీతగల్లె భూరిమంధరభూధ్ర ధారణంబునంగదాసంపదంగననీకు సంఘటిల్లె స్థలితశమంత కార్టనమూలమున గదా సత్యభామా దేవి చానయయ్యె భల్లుకాయోధన ఫలరూపమునగదా! జాంబవతీ దేవి సౌఖ్యమబ్బె

గ భవదభిఖ్యాధి సేవన ఫలముగాంగ పితముంగూర్చమి (ప్రకృతసమ్మతమె? వరద (ప్రథిత గద్వాల సంస్థాన భాసమాన సత్కపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ ॥170॥

సీ; మోహినీరూపంబు బొందికుందుటంగదా యమృతజీవులకు నావారమబ్బె కవ్వంపుఢాకకుం గదలకుండిన గదా విశ్వంబు వెలిగించు వెలుగుగలిగె మెయిమార్చి జలచరమ్మయినంతనే గదా! సౌఖ్యద కల్పవృక్షంబుంగల్లె నగరాజుమూపునన్‌ వహింయించుటన్‌ గదా! ఈవులంబొసగించు నావుగళ్లె

గీ॥| _పాటుసేయక యే వైభవంబుగల్లె నా్రితావన మేమియ నగునొయింక (ప్రథిత గద్వాల సంస్థాన భాసమానసత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ?

సీ; _పిలిచిపిల్చికరంబు వేసారుటేగాని పలికిన ధ్వనివిన్న పవలు లేదు మోకాళ్లపై వ్రాలి మొక్కు చుండుటెగాని నినుగంటంజూచిన దినము లేదు దైన్యంబుతోడ 'బ్రార్ధన సేయుటేగాని సంపదల్‌ గాంచిన క్షణములేదు మంత్రపారాయణ మజ్ఞనంబులెగాని యాదరంబందిన యహములేదు

గీ ఆ(శ్రయించినవారిపై నాదరంబు గూర్చకుండుట యేపాటి గొప్పతనము ప్రథిత గద్వాల సంస్థాన భాసమానసత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥?72॥

సీ; మావటివాండవా? మదగజంబనునేను అశ్వికుండవనీవు? హయము నేను గోపాలకుండవా? గోవునయ్యెదనేను పాములవాండవా? పొము నేను రారాజునందువా? ప్రజలనొక్కడనేను అధ్యాపకుండవ? విద్యార్థినేను జనకుండనందువా? తనయుండజుమి నేను తాతవా? మనుమని రీఖీనేను

గీ॥ _ దైవమవునీవు భక్తు చందంబు నేను నెట్టులైనను విడువ నీచుట్టటీకము ప్రథిత గద్వాల సంస్థాన భాసమాన సతృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ?

"7

క దైనమ్ముమాటన్నం దలనొప్పి జనియించెనారాధనముమాట యడుగుపట్టె సత్యవాక్క్మధనంబు చప్పతనం బొందె కూటసాక్ష్యంబులు గొప్పలాయె ఈయకుండుటయె యాదాయంబు పొంగించెగఠినలోభులకిది కాలమాయె పాపిచిరాయువన్‌ వాక్యంబు నిజమాయెసుకృతికాయుప్యమ్ము శూన్యమాయె

గీ; _ ఇట్టితలి నైన శోధన వృత్తి విడిచి భక్తులన్‌ బ్రోవంగా నడ్డవడవదేల? ప్రథిత గద్వాల సంస్థాన భాసమాన సతృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ 74

సీ; సంపత్స మంచిత జన్మంబులీయంగ జాలిమైనిను బ్రతిమాల లేదు సౌధరాజమ్ముల సంస్థాపనము సేసి యందునావాస మిమ్మనంగ లేదు పృధులాగ్రహారముల్‌ వృత్తిగాంగల్పించి యధికునింజేయంగా నడుగలేదు అశ్వకరీంద్ర వాహన రాజములపైన భూరివిహారముల్‌ కోరలేదు

గీ దుఃఖరాహిత్య సత్యసంతోష పదవి జేరంగానిమ్ము పదివేలు చేసినట్లె (ప్రధిత గద్వాల సంస్థాన భాసమాన సత్క్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ[751

సీ! పర్వత ప్రాంతాన వ్యాఘ్రరాజిభయంబు వల్మీకముల యందు బాముభయము సాగరంబులలోన జలచరాళి భయమ్ముహరవాటియందు భూతాళిభయము ఫోరకాననముల గాజుచిచ్చు భయమ్ము వాఖ్యం దరమ్మందుం జీకటి భయంబు నిర్ణన భూమిలో నిత్యచోరభయంబుపట్టణం బులయందుం బన్ను భయము

గీః నీవు వసియించు చుందెడి తావుదప్ప ఎల్లెడన్‌ భయమాయె చుమ్మేలుకొనవే ప్రథిత గద్వాల సంస్థాన భాసమాన సత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ 76

సీ; వేదాలకర్ధంబు విప్పిచెప్పెడివారి యజ్ఞాదులంజేయ నైనవారి లక్షగోదానముల్‌ సలుప నేర్చినవారి నెప్పుడున్‌ జపమాలం ద్రిప్పువారి తీర్ధయాత్రనటంచుం దిరిగి వచ్చిన వారి వాహినులన్‌మున్లి వచ్చువారి వ్రతముల నుపవాస ఫణితి నుండినవారి తీవ్రతపంబుల దివురువారి

గీ; _ పలువురన్‌ గంటి హరిజూచివచ్చినాడననండొకండును దీని రహన్యమేమొ (ప్రథిత గద్వాల సంస్థాన భాసమాన సత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ; 771

సీ; భక్తి మైనీనామ భజన సేయంగలేని ఈ కేలుగవనేటి కిచ్చినావు

ఇచ్చమైనీనామ ముచ్చరింపంగ లేని యీ నాల్క నాకేటికిచ్చినావు భవదీయదివ్యరూపంబు జూడంగలేని యీ కన్నుగవ నేటికిచ్చినీవు భవదీయ సత్మథా (శ్రవణముల్‌ జేయని వీనుల నేలకల్పించినావు ్రవననననననవననననవనానననవమ వయా లీ,

ప్రథిత గద్వాల నంస్థాన భానమాన నత్యపానద్మ చెన్న కేశవ మహాళ్మ:?2] భక్తిగావలెగదా ప్రత్యహంబు ప్రదక్షి జాదికమ్మున సేవలాచరింప నిష్ట కావలె గదా నిత్యంబుజవమాల గాంచినీ పేరు జపించుకొజకు | ఐలముగావలెగదా వరడేశభాసిత తీర్ధసీవనములం దిరుగుకొరకు న్వ్‌ వవ |. శ్రథిక గద్వాల సంస్థాన భానమాన సతృపాసద్మ చెన్నకేశవ మహాత్మ;?9 సీ నత్మభాశ్రవణ సంసక్తి నుండినవాందుబధిరత్వమున బాధ పడుచునుండు ॥. ప్రవ్యపాతివ్రత్య సక్తి నొప్పెడు బాల వైధవ్యమునం గ్లేశపడుచునుండు | సత్యవాక్కథన (్రసక్తుండౌధీరుండు మూకత్వమున నోటుపొందుచుండు గ. కలియుగంణున నీలాటి గరిఘదిందె సులభదృశ్యుండవగుమయ్య సుజనతరికి థ్రథిత గద్వాల సంస్థాన భానమాన సత్యపాసద్భ చెన్న కేశవ మవహార్య:30: | | సీ వ్యానమునీశ్వరున్‌ బాలింవయానేర్చి విజయుంగా పాడక విడువలేదు వాల్మీకి కడిగిన వరములనందించి ద్రువుని కోరికలెల్లం ద్రుంచలేదు గీ| మునివకులకిచ్చి సంసారిజనునకీయం గినుక సేయవు మమ్ము రక్షింపతేల | |... ప్రరిశ గద్వాం సంస్థాన భానమాన నతృపానర్శ చెన్న కేశవ మహాత్య:812 | ' సీ బెద్బులిన్‌ సృటీయింది పిల్లింేసిననాడు ఎబుంగవా అనమగగ్ర సృష్టియందు | '| కడలినిన్‌న్ఫథయించి మడుగుగూర్చిననాండుగుణలోపమూహించు కొనంగలేద | ప్రథిత గద్వాల సంస్థాన భానవన సత్భపాసదృ చెన్న కేశవ మహాత్మః82: $1

సీ; క్షీరమ్మునీయంగా నేరనిపసరమ్ము సాకెడుధీర సంజాతమరుదు భావిపుణ్యవిశేష భావననసేయక దానమ్ముగావించు దాతలరుదు “ వరమియగా లేని వ్యర్థదైవమ్ముల సేవించుభక్త నిత్తేణియరుదు సమయసతృలమిచ్చి సంతసంబిడలేనిభూజమ్ముంబోషించు పురుషులరుదు గీ॥| భక్త వాంఛలనిదని దైవంబులరుదు వరదబిరుదమ్ము సార్ధకపరచుకొనవె 'ప్రథిత గద్వాల సంస్థాన భాసమాన సత్కృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ 83॥ సీ; విదురుని గేహాన విందులొందిననాండు కులభేదమెంచని గురువువనుచు శబరీ ఫలంబులం జవులుజూచిననాండు యొంగిలియైన గ్రహింతువనుచు శ్రీ కుచేలునియింట మృధుకముల్‌ దిన్ననా దాచార కాఠిన్య మరయవనుచు రావణానుజునకు రాజ్యమిచ్చిననాండు అన్వయ నైజంబు లరయవనుచు గీ అరసి సర్వసముండ వీవగుదువనుచ ఎజేరి భజియించుచుంటి రక్షింపవేల (ప్రథిత గద్వాల సంస్థాన భాసమాన సతృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ84 సీ; శంతనుపుత్రుపై సముచితదయంజూపంబ్రోత్సహించిన కర్మపుంజమేమి! ఇంద్రనందనునిపై గృపయింత చూపించ నొసగినచిత్రంపుటుపధయేమి! అంబరీషునిపైన నంత ప్రేముడింజూప ్రేరేపణము సేయు విత్తమేమి! అక్రూరు పైనంత యాదరంబునుంజూప బురిక్తొల్పినట్టి యాసిరియ దేమి గీ॥ నేను గావించువిధి శంకనీయమైన నత్తెజంగుం జూపుమారీతి నా చరింతు 'ప్రథిత గద్వాల సంస్థాన భాసమాన సత్కపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥ 851 సీ; నాలుగు మోములన్‌ నళిన సంభవుండందె నీ నామమహిమ వర్ణించు కొజకు ఐదు మొగంబుల ననలలో చనుందందెతావకనామ సంస్తవము కాజకు చదువులాలయముగా శారద పైంబూనె భవదీయ సత్మథా పరన కొఅకు ఇరువేల నాల్మల నురగనాయకుండందె బలుచందములనిన్నుం బిలచుకాఅకు గీ; అంతవారలచేంగాక యాశలుడుగ నేనునాకనోట నెటుస్తుతి యింతు నిన్ను? ప్రథిత గద్వాల సంస్థాన భాసమాన సత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥86| సీ; శ్రీ చూర్ణకల్పిత శ్రేయస్సు నేరక శ్రీ వైష్ణవులను దూషించువారు భస్మలేపనముల ఫలము లెరుంగక శివతత్పరుల నిందసేయువారు సంసృతిత్యాగ కష్టంబు భావింపక యతివర శ్రేణి దూరాదువారు మానసిక క్రియా మార్గమ్ము లెరుంగక భూ దేవతలనాడి పోయువారు ఇ్హ

గి పలువురున్నారు వారల బారితప్పి తావకారాధనము సేయు లావునిమ్ము ,.. ప్రథిత గద్వాల సంస్థాన భాసమాన సతృపాసద్మ చెన్న కేశవ మవిత్మ॥87॥ ర్స కఠినశిలామధ్య గహ్వరంబునంగప్ప కాహారమున్‌ గూర్చ వైతివీపు వల్మీకమధ్య నివాసంబు గావించు నహికినాధారుడ వైతివీవు అంగనాగర్భ గతార్చక శ్రేణికి జీవనాధారంబు సేతు వీవు యోగ వృత్తివహించి యుర్విలోడాగిన బుషులకన్నంబు గూర్చింతువీపు గీ ఇంత చతురుండ వహహ యత్రాంతమివెగతియనన్‌ వేడు భక్తులంగావలేవె ప్రధిత గద్వాల సంస్థాన భాసమాన సతృ్ఫపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ॥88॥ నీ; _దండపొరుష్యంబు దవిలిసాక్కెడువారు వాబ్ళుదుత్వము లేక పలుకువారు. | మద్యపానము నేసి మదముం జెందెడివారు పరకాంతలం దాశపదెడివారు ద్యూతఖేలనమున దుఃఖమొందెడివారు అడవిజంతువులం జక్కాడువారు పరుల పైంగొండెముల్‌ పలుకనేర్చిన వారు పరధనమ్ముల కాశపడెడివారు గీ భక్త వైరులుగానం దద్వశముగాకనీ పదాబ్దంబు భజియించు నియతినీవె 'ప్రథిత గద్వాల సంస్థాన భాసమాన సత్భపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మః89 సీ! అంతర్మతములెన్నా యావిర్భవంబంది నిజమతంబు మహత్తునిందసేసె జాతిలోనుపజాతి సంఘముల్‌ మెండయి నిజజాతి భేదంబు నిందసేసె " కైతవమౌక్తిక గణములుదృవ మంది సత్యమౌక్తి కముల జాడమాపె | కితవరాజన్యుల కేరదంబులు హెచ్చి నిజరాజ సంఘంబు నిష్టమాపె గః అకట ప్రతిసృష్టి కాల మిట్లవఘళించె కైతవముమాన్ని నిజమెట్లు గావగలవొ ప్రధిత గద్వాల సంస్థాన భాసమాన సతృపాసద్మ చెన్న కేశవ మవోత్మ;90॥ సీ; కవచకుండలముల భవమందు కర్ణుని యరదంబురణభూమి నరుగద్యాల్లై ధనపతితోడ నేస్తంబుగొన్న శివుండు భిక్షాటనంబుం గావింపనాయె ఇనుప కాల్చేతుల నెనయు దుర్యోధను ధ్రూరుభాగంబుల నోటుపడియె పృథ్వీధరమ్ముల నెత్తిన దశకంకఠు శిరములాహవమున నరుకంబడియె గ; _ త్వతృపారస మొక్కటి తక్కువైన నెంత వానికి నెంతయున్‌ సుంతగాదు ప్రథిత గద్వాల సంస్థాన భాసమాన సతృపాసద్మ చెన్నకేశవ మహాత్మ[91 ' 8

' సీ, ప్రభవాంధుడైన కౌరవవృద్ధ నృపతికి విశ్వరూపంబుం జూపించినావు అజ్ఞానతమసంబు నందున్న నరునకు స్థిరసత్వలీల బోధించినావు అంగదుండరిసూనుడను భావనములేక శుభవీక్షణమ్ములం జూచినావు

ఈవిచే నైశ్వర్య మెడంబాసిన కుచేలు లేమికి లేమి కల్పించినావు ' గీ| భావమున నీకు దయపుట్టవలయుగాని[యన్న; నీకునసాధ్య కృత్యంబుంగలదె | ప్రథిత గద్వాల సంస్థాన భాసమాన సత్భపానద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మః92? . | సీః ధీర కార్యములు సాధింప నేరనివాండు సాధుత్వమున్‌ బూనసాగినట్లు' లౌకిక వ్యాపార లవ మెరుంగనివాండు మౌనవ్రతంబు పైంబూనునట్లు అధిక వార్ధక్యమ్ము నందిన వెలకాంత యొదిగి పాతివ్రత్య మూనినట్లు గీశీ భక్తి నైశ్చల్య మెజుంగని వాడునీదు నునికిశంకించు దానితోం జనినదేమి? 'వ్రథిత గద్వాల సంస్థాన భాసమాన సతృపాసద్భ్మ చెన్న కేశవ మవాత్మః93 సీ; సద్వంశకృత్యముల్‌ చందాలజనముచే చేయించు దినము నృజించినావు చందాలజాతిచే జందెమ్ము వేయించి వేదాలనోటం జెప్పించినావు వేదశాస్తమ్ములు వినిపించు మొగములన్‌ బెడమొగమ్ములను గల్పించినావు గీ ధర్మముంభ్రోవ జనియింతుం దలంకుపడకుడనివచించితి వెన్నాళ్ల కవతరింతా , __ ధ్రధిక గద్వాం సంస్థాన భాసమాన సతృపాసద్న చెన్న కేశవ మవాత్మః94 ' సీ వ్యభిదారమునరింప వర్ణలోపముంగాదు జీవహింసాలీల చేటుగాదు పుట్టినయింటం గాపురమున్యూనతగాదు భూసురార్చనములో ముక్తి లేదు వజలంబీడించుట పాతకంబును గాదు ధర్మశాస్త్రములు సత్యములు కావు ఆర్థిసమాదరం ఐర్హన్రార్యము గాదు దైవార్చనంబు కృళత్యంబుగాదు గీశ అకట కవిదృష్టి కంఠరాయంబుంగల్లెధర్మకాముల నెటుసేయం దలంవినావా థ్రథిత గద్వాల సంస్థాన భాసమాన సతృపానద్న చెన్నకేశవ మహాత్య:ః95॥ సీ నిలువనీకయొసంగ నేరరుమానవుల్‌ వృథ్వినిల్లుగనె చూపించినావు ావనీరడుగ నాగ్రహము గాంతురు జను లీవు కాసారమ్ము లిచ్చినావు వట్టికన్నము. పెట్ట బాధగాంతురుజనుల్‌ధాన్వరాసులనిచ్చు దాతవీవు ఉవిద అందమిలోన నుండంజేతురుజనుల్‌ వెలదినింటింటి కంపింతునీవు తథ

గీ; ఇంతయౌదార్య శీలున కెంతపాటి గౌరవంలీయనగు నీ యగల్గుటెట్లు ప్రథిత గద్వాల సంస్థాన భానమాన సత్యృపొసద్మ చెన్న కేశవ మవాత్మ॥96॥ | సీ! సరసధీరాను రంజకమైన గద్వాల సంస్థానమభివృద్దిం జనెడుగాత దేవభూ దేవ సంభావన ప్రియ యాదిలక్ష్మాంబ పున్నెముల్‌ వడయుగాత రామకృష్ణునింగన్న రాణ్మాతగనుగాత అఖిల వైభవము నిష్టారయము జనపాత్మజార్హ లక్షణశీల శ్రీలక్ష్మ మాంబ సర్వశుభంబులందుగాత గః సకలసంస్థాన విజయైషి జాలమునకుం ద్వత్శపావీక్షణమున శుభంబులగుత ప్రథిత గద్వాల సంస్థాన భాసమాన సత్యృపాసద్మ చెన్న కేశవ మహాత్మ 971 సీ; ఎవ్వాని నిలయంబు కృష్ణాతరంగిణీ జలపూత కల్వపొముల పురంబు ఎవ్వానియాధార మిజ్యమానవ పూజ్య పాజినీయ కలాధి పాటవంబు ఎవ్వాని బిరుదమ్ము హృద్య సహ్రావ ధానాధ్వ దర్శన స్థాపితంబు ఎవ్వాని వంశంబ హీనధీరాగార యజ్ఞోపవీత సమాహ్వయంబు గః అతండు విద్వద్విధేయసుబ్బన కవీంద్రుండియది లిఖియించెదోసంబు లేలుమయ్య ప్రధిత గద్వాల సంస్థాన భానమాన సత్భపాసద్మ చెన్నకేశవ మహాత్మః98॥ సీ; పదియేనుదినములు పాయుదన్మనురాదు పావనంబగు శుక్షపక్షదినము ముప్పదినాడులు పోవుదన్మనురాదు మాన్యేందుభర పూర్ణిమా దినంబు పం(డైండుమాసముల్‌ పఅచుదన్మనురాదు మాఖాభిధాన సన్మాసవరము అరువదేండ్లకుంగాని యరుదేరంగాంబోదు భవ్యప్రజోత్పత్తి వత్సరంబు గీః _ ఇద్టి సుదినమ్ము శతకంపు గృతిదినముగసృతినెసంగించి మమ్ము రక్షింపుమయ్య ప్రథిత గద్వాల సంస్థాన భానమాన సతృపాసద్మ చెన్నకేశవ మహాత్మ॥99॥ సీ! మంగళంబిదె పుణ్యమహనీయ గుణగణ్య మంగళంబయ్య శ్రీమద్వరేణ్య మంగళంబిదె దీనమానవ మందార మంగళంబిదె రూపమహితమార మంగళంబిదె భానుమండల నంకాశ మంగళంబఖిల భూమండలేశ మంగళంబిదె సాధుమండల సంరక్ష మంగళంబబ్ద సమంచితాక్ష గ మంగళము పాపభంజన మహిమదీప్తమంగళమ్మిదె సురవంద్య మానచరిత 'ప్రథిత గద్వాల సంస్థాన భాసమాన నత్భపాసద్మ చెన్న కేశవమహాత్మ!100॥ శ్రీకేశవేంద్ర విలాసము సంపూర్ణము. గక

జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్య శాస్రి గారు రచించిన గ్‌ ఆంధ్ర సామ్రాజ్యము అను గ్రంథము డే ల నుండి కొన్ని పద్యములు [| రాన ల్లర్ధాన. 5 వ్‌ శ్రీకాకుళ పట్టణం బ( మః తొలిం గృష్టాతటినీతరంగనటనోద్ధూతాంబు సంవ్యాప్తి భా సిలు శ్రీకాకుళనామపత్తనము నక్షీణక్షితీశార్హమున్‌ నెలవున్‌ జేయుచు నాంధ్రవిష్ణు వనుసంధించెన్‌ జుండీ రాజ్యమున్‌ (బ్రళయధ్వాంత నితాంతదండక మహారణ్య ప్రదేశంబునన్‌ 9 క్రీపూ. 180-170 ప్రధమ శాతకర్ణి సంగర సమాయత్తము సీ నిస్సాణ కాహళ నిర్ణత ధ్వానమ్ము గగన లక్ష్మీ శాంతిగరిమంజెజటుప హయపాదరింఖా విహార సముద్దూత ధూళి శాత్రవ దృష్టి ధూసరింప గంధ సింధుర మహాగంభీర బృంహిత ప్రచయంబిు దిగ్విదారణము సేయ నిత్య శిక్షిత భటానీక పాదక్షేప మరిరాజ హృత్సీమ నదటుగొల్ప గీ! మగధ సామ్రాజ్య విజయ సంపత్సమూఢ కీర్తిలక్షియొ, స్వర్గలక్ష్మీ సుఖంబొ అందవలెనని సంగరాయత్తుండయ్యె భోగముల మాని, శూరాంధ్ర భూమిజాని. 227 ఆం(ధ్రవాబ్బల్లికావల్లి సీ ధన్యరసాధార ధాన్యకటక నృపాల ప్రదేశాల వాలమునం బొడమి 'ద్రావిడార్యానార్య భావుకజిహ్వా స్వరూపపత్రాళి నిరూఢింజెంది పటుతర హాలశివస్వాతిముఖ్యదోరర్గళ స్తంభ సాహాయ్యమంది దక్షిణాపథ మాగధక్షితిప్రాక్సరాంధ్ర ప్రాంత కాయమానము న కెగసి గీ; సరసకృతి గద్యపద్య పుష్పములయబూని కీర్తిసొరభ సంవ్యాప్తిం బూర్తి నెనసి యాంధ్రవాబ్మల్లికావల్లి యవఘళించె ప్రాజ్ఞతరుధామ భారతారామసీమ ౩కి

సర్వమాన్యగుణ'శ్రేణిశాతకర్ణి చ శ్రీ దిలీపుని పోల్మింజెప్పి నుంకింతుమా భూతదయాగర్ద హృద్రీతియందె రామునితోసాటి వ్రాయింపనెంతుమా! శరణాగతార్త రక్షణమునందె నలభూమిపతి సామ్యమలరింప నెంతుమా! ఏక పళ్నీవ్రత హితమునందె ధర్మనందనుని సాధర్యమ్ము గూర్తుమా ధర్మార్థరీతి చింతనము నందె గ్‌! చంద్రుడందుమ?కీర్తివైశద్యమందె,సురగురుండందుమా మతిస్ఫురణ మందె చుక్క యందుమ!సుస్థిరశోభ యందె సర్వమాన్య గుణశ్రేణి శాతకర్ణి 324 అమరావతి కీ వ నాండు నిర్మితంబైనదో నిఖిల పాపాంతక కృష్ణాస్రవంతిచెంత ఏ పార్ధివేంద్రుచే స్థాపితంబయ్యెనో మునియేరు కృష్ణ పొందెనయు చోట ఏ బుద్ధిశాలి ధీహృద్యతనందెనో కాలాఖభివాచి విగ్రహగణంబు ఏ నాండు భూభూషగానయ్యెనో రత్న్షసంతానయుత గర్భసరణిచేత గ ప్రాంచ దమరావతీ దివ్యపత్తనంబు తద్గతస్తూపరాజమ్ము దర్శనాక్థి పటలి కీనాంటికిన్‌ బాష్పవారింజోపు చైత్యములకెంత చైతన్యశక్తి! యదిర!454 ఆంధ్ర సామ్రాజ్యలక్ష్మి సీ; అసమానహృద్య చైత్యశ్రీ వినిర్మాణ భూరివిభూతికి బుట్టీనిల్లు ఆకల్పచింతనీయా నల్పవిషయ సంస్మారకస్తూపాళి మాతృగ్భహము నందనోద్యాన సౌందర్య భాషక విహారారామలక్ష్మికి నాటపట్టు విధుమండల(ప్రభా విభవాపహాసక సౌధ నిర్మాతల జన్మభూమి గీ; మందిరమ్ములో, విగ్ర్రూమండలములొ చిత్రపటములో, చిత్రించు చిత్రకారి రాజి ననురక్తిం బెంచుగారాపుందల్లి మహిత జయరళశ్ళి, యాంధ్ర సామ్రాజ్యలక్ష్మి రాజరాజ విష్ణువర్ధనుడు ఉ॥ అ్రుతకీర్తి మున్‌ ద్రిభువనాంకుశుందై బిరుదాంక భీమ స త్యాఢయ వంశ శేఖర మహానరపాల మృగేందధ్ర సర్వలోకా శయ రాణ్మహేంద్ర బిరుదాంకితుండై పరగండభైరవ ప్రశుత రాజభానుండయి భాసిలె రాట్బరమేశ్వరుండునై. 653 87

పల్నాటిసీమని ఉ॥ శ్రీరమణీయ వైభవము చెందును గావుత; శత్రుశాసిదో స్సార కుమార సంధిత యశఃపరిపూర్ణము, సర్వజన్మ సం సార కృతాఘ సంహనన శక్తి సమన్విత కృష్ణవేణికా వారిర్సురీ ప్రపూత జనవాసము, శ్రీ పలనాటి ప్రాంతమున్‌ 823) కృష్ణాతరంగిణి సీ ఏదేవి మూర్ధ మహీన రత్నప్రభాస్వర పశ్చిమాచల సానుతటము ఏదేవి కరములు పృధుల ఫేన నభాగ్ర సహిత మంజుతరంగ సముదయములు ఏరాణి భూషలు చారు మత్సాహార సంచారి గారుడ సంచయములు ఏదేవి ప్రాణేశుం డిందిరాహ్వయతనూజా జన్మకారణ సాగరుండు గీ వయమ శిరోజజాలము హృద్యవిష్ణు పదవిహార వినిర్మలాంబుదచయంబు ఆ మహామహి సకల బుధార్చనీయ స్థగిత కలుష ప్రశాంతి; కృష్ణాస్రవంతి. 824 నల్లమల కొండ సీ. దశదిశాప్రాంతంబు దద్దరిల్లెడు లీల బెబ్బులి మొకములు బొబ్బటిల్ల వజ్రకందరములు పగులు వాటెడిరీతిం బంచాననము లార్చి భయముగొల్ప భూమిభృత్‌ ఖందములు ముక్కముక్కలుగాగ గజము లుద్దాతవైఖరులందేల శరభాది వన్య భీకరమృత వ్రాతంబు హరిణ బృందముల వెంటాడి తజబుమం గీ గాకఘాక ముఖానేక ఘనశకుంత సంతతు లనారతంబును సందడింప పరమగాంభీర్య ధామమై పరిఢవిల్లు నచలరాజంబు వన్యలీలాలయంబు. _ 828 పల్నాటిసీమ మ॥ బహుళాభ్రంకష శృంగకాలశిఖరి ప్రాంతోర్వికిన్‌ సంపదా వహ కృష్ణాతట భూమికిన్‌ నడుమనౌ పల్నాడు వర్షత్‌ పయో వహమై నిత్య సుఖప్రదంబగుం ఐశువ్రాతార్హ సంచారమై స్పృహణీయామల బాలకోమల తృణశ్రీ బంధురాగారమై. 837 సీ॥ బాలకోమలఘాస వల్లవంబులందిని మృగమదంబలరించు మృగగణంబు స్త్వవ్య నికుంజ+పుంజమ్ములందున క్షీరసారమ్ము గార్చు గోసంచయంబు రక్షకాదర్శన ప్రాప్రభయానం (గ్రచ్చఅనార్చు నజరోమశవ్రజంబు 88

అర్హ సంవృద్ధ ఘాసాపచయంబున నమరు కర్షకసతీ సముదయంబు గీ ప్రాంచితమ్ముగ నలరు కారణముంజేసి జీవసంగత భంజికా చిత్రకళలం

గ్రాలు గారుడ సంకీర్ణ రత్న కంబళంమునకు నీడువెడద పల్నాడుబీడు 838 శా॥ సారాచార జలావగాహన తపశ్చర్యానుకూలంబుగా

వారిస్రావసరత్సర స్తటములన్‌ బల్లెల్‌ వినిర్మించి, యొ

ప్పారున్‌ జేరువచేనులం దుచిత కృష్యారంభముల్‌ సేసి యా

హారంబుల్‌ సమకూర్చికొంచుమనువా రాసీమ నుర్వీసురుల్‌. రకల వీ, సిరిమించు వచ్చజాబరిణెల చందాన నగు పంటకుప్పల కాలయంబు

విధివిరామము లేక వినువీథి మైయించు పొలికేకల హొజంగు పుట్టినిల్లు

బంగారు కొండల పగిదిం జెల్వము గూర్చు ధ్యానంపు రాసుల తావలమ్ము

రాహ్రించరాళి దోర్గర్వమ్ము భంజించు క్షేత్రరక్షకులు వసించు గృహము. గ ధ్యాన పూరిత శకట బద్ధ ప్రశస్త బలబలీవర్దములకు నావాసపదము 846

అది యిదియటంచు నిట్లు వయనంగనేల సంపద విరామ;పల్నాటిసస్యసీమ. సీ విబుధేంద్ర సంచార విభవమ్ము త్రిదివమ్ము విబుధేంద్ర సంచార విభవ మిద్ది

భోగీంద్ర బాంధవ స్ఫురణమ్ము త్రిదివమ్ము భోగీంద్ర బాంధవ స్ఫురణ మిద్ది

స్తవనీయ సౌధ ప్రసారమ్ము త్రిదివమ్ము స్తవనీయ సౌధ ప్రసార మిద్ది

రంభాది నాట్య సంరంభమ్ము త్రిదివమ్ము రంభాది నాట్య సంరంభ మిద్ది గ్వ్‌। స్తవ్యహరిపాదజాలంకృతమ్ము

దివము స్తవ్యహరిపాదజాలంకృతమ్ము

నియది యనంగం ద్రిదవమ్ముతోడ సామ్యమ్ము

గొసరు హరువునకు నిమ్ము పల్నాటీపురగణమ్ము 849 మ॥ వరవజ్రోపల రాజదీప్తిచయ దీవ్యద్వేదికాధ్యమ్ము, ప్ర

స్ఫురధాతు ్రధితమ్ము ఖేలనవనీశోభాయమానమ్ము సుం

దర గంధర్వ కలాభిశోఖి యగుచున్‌ దన్మేరుధారధరో

పరిశ్చంగ ప్రకరమ్ముం గేరు నగర ప్రాసాదజాల మ్మటన్‌. 850 మ॥ సదనాంతర్షమమాణ రత్నఘటనా సంభాసమాన (ప్రభా

భ్యుదయం బాలయజాలమార్గచయ నిష్టూత స్థితిన్‌ హృద్యమై

యుదయాంభోరుహ బాంధవారుణ కరప్రోద్యద్రుచిభీకమై

విదితంబౌ నరిదేహ సంస్రవదసృగ్వేలావతీ వైఖరిన్‌.. 851 |

సీ ఏ ప్రొద్దు గావించు నెలమి రూంకృతుల బూందేనె సోనలనాను తేంటిెగములు ఏ ప్రొద్దు నాలపనేచ్చ ముద్దులు గుల్కు గమనీయ శుకశారికా గణమ్ము ఏ ్రొద్దుం జివురు (గ్రసింపనై గాయన ్రీడలం దుండుం బికీవ్రజమ్ము ఏ ప్రొద్దు నొపరించు హృదయంగమారావ నియమ నృత్యమ్ములు నెమిలిగములు

గీ; ఏ దినము లంఘనమ్ముల హేలం జూపు స్వామి పోషిత సారంగ సంచయంబు నగరమండన కేలీవనంబులందు లసిత శృంగారధామ పల్నాటిసీమ. 854

నాగమ్మ

మ॥ శిత మాత్సర్యపరీత నాగమ మృషాచేష్టా నికృష్టాత్మ యా గతి శత్రుస్థగితావమానమున దుఃఖంబందియున్‌ వాలసం హతి జృంభించిన నాగుబాము వడువై యా బ్రహ్మమంత్రీంద్రు నే గతినైనన్‌ సమయింపనెంచె వివిధాకారాపకారంబులన్‌. 1001

బాలచంద్రుని కార్యము ప్రవేశము

మ. అధికోగ్రాగ్రహమూని సాధ్వినుడువుల్‌ వ్యర్థంబు గానీక స ద్విధి నే నాయుధమూని యొంటరిగ విద్వేషి ప్రజారాజికిన్‌ వ్యధచేకూర రణంబొనర్హునని సభ్యశ్రేణినెమ్మోల నా యుధహస్తుం డయి వాకొనెన్‌ శపధ రూపోక్తిన్‌ బ్రచండంబుగన్‌. 1206

ప్రోలరాజు

ఉ॥ ఊర్జితశక్తిశాలి సమరోచిత బంధుర సాహసక్రియా నిర్ణిత జామదగ్ని యవనీరిపు మారణ శూరకేళికా దుర్ణయ రాజతంటత్ర పరితోషిత దిక్చతి ప్రోలరాజు; త ద్చర్ద్ణయు వెన్నుదన్ని యుదితుండయి యేలెం ద్రిలింగధారుణిన్‌. 1486

శిల్పకళాభివృద్ధి

శా॥ ఓరుగంటికి నాఖుక్రోసులగు దవ్వొప్పారగా నైనవోల్‌ పేరన్‌ వెళ్లెడు గ్రామమందు గరుణావీక్షాపరుండైన మై లారు శ్రీహరమూర్తికాలయ మనల్ప శ్రీకశిల్పక్రియా ఏ

స్మేర ప్రక్రియ నిల్పెనల్దడల నిర్మించెన్‌ శిలాద్వారముల్‌. 1588 మః॥ హనుమాద్రిక్షితి నుండి క్రోసు నెడమందై యొడ్దెపల్హ్యాఖ్యచే జనుగ్రామంబున నొక్క యాలయమునున్‌ సంధానమున్‌ జేసె యం దనుమోదంబున శుద్ధబుద్ధ గణపత్యాఖ్యున్‌ బ్రతిష్టించె) స న్మనుజాధీశులె పూన దేవపద నిర్మాణంబు వెన్మాడునే? 1589 మః॥ తన హన్నాద్రిం జతుర్ముఖేశ్వరునకున్‌ స్తవ్యప్రకారంబుగా జన, దేవాలయ మొండుకూరిచి సహస్రస్తంభ సంయుక్తరీ తిని దత్చాంగణమందు మండపము సంధించెన్‌ జుమా? రుద్రదే వుని నామం బిపుదేని సంస్కృతికి గొల్పున్‌ దత్సమాలోకముల్‌ 1590 శా॥ ఆలోకింపగ వేయికంబముల భూర్యాధారమున్‌ జేసి ది వ్యాలోకంబున మీజు దేవళములో నత్యంత శిల్చక్రియా ప్రాలంబాద్భుత విగ్రహంబులవి నేత్రానందముం గూర్చి శ్రీ (తై లింగావని శిల్పకౌశల మహౌద్ధత్యంబు మేల్మొల్పెడిన్‌. 1591 శా॥ కైవారంబులు వేరు సాధనములన్‌ గాంక్షింపంగా బోక మే ధావైశద్యముతోడ దృష్టుటిత వైదగ్ధ్యంబునన్‌ శిల్పవి ద్యావైభోగము నాంధ్ర శిల్పిమణులెంతన్‌ జూపిరో యద్ది స ర్వాపేక్ష్యంబగు వేయి కంబిముల దేవాగారమున్‌ జూడగన్‌ 1592 ఉ॥ ఆలయపుంబ్రఘాణమున సత్యనలఘ ప్రతిభాధ్య శిల్పలీ లాలసనంబుం జూచుకనులన్‌ దనియించును కింకిణీ సము ద్వేల గళాభిరామమయి వెల్లెడు ప్రస్తరనందియొండు దే వాలయరీతి బల్ఫ్కునటు లాస్యము పొల్పు గభీరరూపవమై. 1598 మ॥| తెలుగుల్‌ శిల్చ్పకళా ప్రభావమున సాద్భశ్యంబు లేనట్టివా రలనంగన్‌ విశదీకరించుటకు దార్మాణంబుగానిల్చు మం జుల చిత్రంబుల వేయికంబములతో శోభించు నీ శ్రీశుదే వళమే చాలదె యాంధ్ర శిల్పనిపుణత్వం బెట్టిదో చూపంగన్‌ 1594 మః కలదే? దేవళమిట్టి దెందయిన వేకంబంబు లాధారమై నిలువన్‌ శిల్చకలావిలాసములతో నింగిన్‌ సురవ్రాతమున్‌ బిలువంబోయెడు లీల నివ్వటిలు నుర్విన్‌ శిల్చనైపుణ్య మాం 'ధ్రులకే చెల్లునటంచు జాటెడు వియద్బూమి ప్రదేశంబులన్‌. స్థ

మ॥ అరవిందాసన సృష్టజీవితతి జీవాభావమైనంత దృ | క్సరణిన్‌ రాజిలదాంధ్ర శిల్చ్బరచనా సౌభాగ్య మేవేళ నే నరయన్‌ వచ్చు శిలాస్వరూపముల నేకైక ప్రకారాన; శ్రీ కర శిల్ప (్రతిభావి శేషము గనంగన్‌ వచ్చు నేనాంటికిన్‌ 1596 | శా॥ నానా పండిత సూక్తులన్‌ నెజపుచున్‌ నన్నాశ్రయింపన్‌ సుఖం బౌనన్నన్‌ గమనింపనేరని యనార్యశ్రేణిం దర్జించు మే | ధానైజంబున ఫాలలోచను డమందక్రోధియై యంపి న ట్లానవ్యాలయమందు గన్పడును నంద్యాకార మిప్పట్టునన్‌. 1597 మః॥ తన పాదంబుల నాశ్రయించి మనుభక్త వ్రాతమున్‌ వ్యర్ధ త ర్ధనముల్‌ దుర్మదాంధులకు శిక్షాభీతిం గల్పించుగా కని వ్యాత్తాననభోగి నంపెనన దివ్యాంధ్రోజ్వులత్‌ శిల్ప శా సనమందున్‌ గనవచ్చు శేషుడు సహ'్రస్తంభ ధామంబునన్‌ 1598 శా॥ ద్వారవ్రాతము పైనం గంబముల శిల్ప ప్రాభవానల్ప శృం గారంబేర్చడ గన్పడున్‌ శుకపికాఖండ స్వరూపంబు ల క్రూరవ్యాఘ్ర మదేభరాజమృగరా ట్కూటంబులున్‌ ఘోరటాం కారవ్యస్తధనుర్విభూషిత భుజా(గ్ర (ప్రోగ్రశూరాకృతుల్‌. 1599 క॥ గుడికట్టి యేడు నూలులు గడిచిన వబ్దములు శిల్పకౌశల మింకన్‌ గుడిపైనన్‌ గానంబడు గుడియుండిన నాళ్లు శిల్పకుశలత మనదే? 1600 క॥ కాలాంతరమున రుద్రనృపాలుడు ప్రస్తరమునందు వ్రాయించిన యం శాళి యొక శాసనంబున వ్రాలుగ గన్పట్టుం దేటపడు6 బరియింపన్‌ 1601 మ॥ పరభూపాలుడు దేశనాశకులు విస్ఫార త్రిలింగావనీ గురు సౌభాగ్య విభంజనాశయులు దుషూర స్వభావాశ్రయుల్‌ ధరణిన్‌ హైందవ దేవతాలయములన్‌ స్టాపింగానైన బం ధుర శిల్చ్పంబుల విగ్రహంబుల కడున్‌ దూటాడి రున్మత్తుబై. 1602 గ్‌ పద్మభవ చిత్రసృష్టిలో ప్రాణముడుగునాడు చిత్రంబు మాసి కన్పడులేదు ఆంధ్రశిల్సి యదృశ్య జీవానుభూతిజేసి చిత్రంబదేనాడు చెటిగిపోదు. 1608 మ॥ పెనునీరాజన భాజనంబులిడి సేవించెన్‌ ద్రిలింగోక్తి రూ 0ై నడవ

పిణిం గర్జాటక వాక్స్వరూపిణికి నర్పించెన్‌ సుమ(్రాంజలుల్‌ తన శైవానుమతాశయ ప్రసవ మాలాభూషలన్‌ దీర్చు మ న్ననంబేరంటము సేయ జేరంబిలిచెన్‌ నానావచః కాంతలన్‌ 1608 , మ॥ కవియెకావ్యనిరూపణావసరమౌ కష్టంబు గుర్తించుచున్‌ గవిరాట్సంధిత శ్రైవకావ్య విలసత్‌ కౌశల్య సత్కార మ ర్హృవిధానంబునజేసి నిర్మల యశంబార్జించె భూజాని, త దృవుడాత్మాంగ విలేపనార్ధమగు (ద్రవ్యంబంచు, భావింపంగన్‌. 1609] రుద్ర దేవుడు గ్‌; ఆంధ్రకర్ణాట భాషాంబరాడంబర కవితాలతాంగి వాక్‌తటి నమర్చె ఆశాంత సంచారహార్యచ్చ కీర్తి ధామమ్ము స్వీయాంగరాగమ్ము సేసె విద్వక్ప్రదత్తమౌ విద్యా విభూషణాంకము ఫాలతల శుభాంకమ్ముంజేసె “నీతిసారా” భిధాన్వితము (్రిలింగవాగ్‌ ఘనకావ్య మాత్మసాధనము సేసె గీ; హనుమగిరినుండి వాస సామ్యంబు సేసె శత్రుజనరుద్రుదై రుద్రసంజ్ఞ నందె రుద్రదేవుడె తన్మహారుద్రుడనంగ నేలె శ్రితపాళి రుద్ర భూపాలమౌళి. 1610 శా॥ ప్రాకార ప్రతివేష్టితంబయిన దుర్గ ప్రాంతమందున్‌ బ్రజా నీక ప్రోచిత రాజవీధులను సంధించెన్‌ దదైశ్వర్య ర | క్షాకృత్యంబున కశ్వసామజచమూ కాండంబు సత్సైనికా ' నీకంబున్‌ నియమంబు సేసి నిలిపెన్‌ నిత్యంబుగా నయ్యెడన్‌. 1646 మ. గగనంతాతః ప్రధమానసుందరశిఖాగంభీర హర్యాభిరూ ష్యాగమై కాంచన దివ్యగోపుర శిరోవ్యాప్తాభ్రగంగా మహా | పగమై బాహ్యధరా విభాస్యుపవనాభ్యాయాత సౌరభ్యభా గగమ్లై యకశిలాపురంబలరె రాజాధీశవాసంబుగన్‌. 1649 | ' మ, కరవాలంబు కరాగ్రమందుకొని సంగ్రామ క్షమాశూర సం | చరణంబున్‌ బయికొందునేని విసరత్‌ శౌర్యప్రతాపప్రభా | కరసాహ(్రము రేగిపైబడిన రంగన్యస్త పాదద్వయ | ప్టిరతాసంభృతమూర్తినై విమతరాజిన్‌ వీడి వెన్నిత్తునే? 16903 రి | లా వననవవవనమనవవావాన

మ. అరికట్టన్‌ విమతుల్‌ రణాంగణవివారాభ్యంచిత స్టైర్యమున్‌ | ధరియింపగల నాకు దోడుపడ శస్తంబున్‌ గయింబూని సం | గరచర్యా ప్రతియోగదర్శన గలాకౌశల్యధాముండుకా . కరికిన్‌ లొంగెడువాని గైకొనిన నా యారాట మేమయ్యెడున్‌. 1694

మ. కరవాలమ్మునం జిమ్ము ఘాతముల వీకన్‌ దప్పుకో నేర్చుచుమున్‌ ॥ ఖరశ'స్తానం బ్రతిప్రఘాతముల థాకన్‌ రాజుపై దూకుచున్‌ | దురమున్‌ జేసెను రుద్రదేవి ప్రసరద్దోశ్ళక్తి సంసాధ్యసం గర సంరంభజయైకపక్షమ దిబల్మన్‌రానిదై నూల్మొనెన్‌. 1723 |

సీ. తొలి చిల్వపాన్నుగాం జలిపి లక్ష్మీజాని శయనించు క్షీరాబ్ధి చవులకంటె | బూది నెమ్మేనునన్‌ బూసి తపస్వియై చసియించు హరుగిరి వన్నైకంటె | మైనున్న కుందేటికూన నైల్యము దాచి వెలుగారు జాబిల్లి కళలకంటె | నిశిరాజు కవ్వలన్‌ మినుకు మిన్ముమటంచు వెలుగొందు తారల వెలుగుకంటె.

గీ; దేవదేవుని వాహన దీప్తికంటె బమ్మదేవరరాయంచ ప్రభలకంటె | అధిక ధావళ్యమున వెలుగారుయశము గాంచె గా కతిరుద్రాంబికామతల్లి1889 |

శా. నానాధౌతగ్భహక్రమాంతరిత రత్నస్సార సారాపణ థ్రేణీరాజిత రాజధామనగథ్రీనబ్దిగా నెంచి మో హానన్‌ వ్యోమతరంగణీరమణి కంఠాశ్లేషమున్‌ జేయంగా రానై ఏకశిలాఖ్య దుర్గపరిఖా రాజంబుగా నిల్బెదున్‌. 1898

శా. కోటన్‌గట్టిన గోడబల్లైములతో గోరాడినన్‌ గాని యె

చ్చోటన్‌ గందని యట్లు మృర్ధటితమై సుస్టాపి తాఖండమై యాటోపోగ్రరిపు వ్రజంబున కభేద్యం బౌం దదంతర్చహి ర్వాటీ సంస్థిత శూరసద్మమయి తత్రాకారమేపారెడున్‌. 1903

సీ. చాళుక్యరాజ భుజస్తంభ నిస్సుతభూరి శార్యమునకుంబుట్టినిల్లు వేమానవేమ పృధ్వీ పాలఘటితదోర్వ్యాపార లక్ష్మికి నాటపట్టు హరిహర కృష్ణరాయాది మహీశ్వర ప్రబలాసి ధాటికావాసనపదము నన్నయ తిక్కనాద్యున్న తాశయ కవితాల తావితతి కుద్యానవనము.

గీ. గౌతమీ కృష్ణవేణ్యద్యఖండ వాహినీ వివర్దిత సస్యాభినీత విభవ 2125 రత్నవిఘటిత దుర్గాభిరమ్యభూమ అలరుశార్యసముద్దామ! ఆంధ్రసీమ.

మ. వరరత్నాంబర భూషితాసన పరివ్యాప్తేభరాజంబుసై ఖరశ(స్తాయుధ పాణియై ప్రళయదుష్కాలో[గ్రరుదేక్షణ స్ఫురణుండై యరికర్ణపాటన చణ'ప్రోద్దండఢంకాది ఖీ 94

కరనాదంబులటేండు సైనికులున్‌ గల్పించెంబోత్సాహమున్‌. 2196 గంగుభట్టు సీ, నిత్భ విధ్యనుకూల నిగమాల వనముల సంపూత జలముల జలకమాడి ధవళాంశు కేతకీదళక ధామములంగే రునంబరుంబుల మేన నలవరించి చిత్రచిత్రాంచల శృంగార నిలయంబు పైడిసాలువ వల్లె వాటు దీర్చి ఆస్థాన సంఖ్యావదాచా రహితముగ సరిగంచు పాగశీర్మమునంజుట్టి. గీ. జ్యోతిష గ్రంధమొండు హస్తమునబూని ఆగతా నాగతాంశమ్ములవని పతిక దెలుపనేగుచు వచ్చుచుందినముపుచ్చుంగలిమి చెలికాట పట్టు శ్రీగంగుభట్టు. ఏకశిలానగర (ప్రయాణం 2271 సీ. అభ్ర గంగాలింగ నార్జశ్ళంగోత్తుంగ నగ రాజములపైన నడువవలయు ప్రోగ్రప్రరావ శార్జూల సంచారభ రారణ్య సీమల నరుగవలయు రంగదుత్తుంగ తరంగ భంగోద్వేగ తటి నీ ప్రకాండముల్‌ దాటవలయు హాలాహలో ద్వమత్మాలాహివాస వల్మీక ప్రదేశాల మీజవలయు. గీ. కంటక ప్రస్తరోగ్ర మార్గముల బహుళ యోజనమ్ముల గష్టాల కోర్వవలయు ఆంధ్ర శూరాలయైకశిలాభిధాన నగరమది యేడ నీ ప్రయాణంబిదేడ. 2831 శా. తేజోమూర్తి కపాలఖైరవుడు ధీదీప్తిన్‌ బ్రసాదింప ని ర్వ్యాజ 'ప్రాఢథిమం గాల ఖైరవుడు నింపన్‌ జోదుకై దోయికిన్‌ రాజద్‌ వైరికి గండభైరవుడు సంభ్రాంతుల్‌ ఘటింపంగ వి (భాజన్మారుతి వీరభద్రు లనుకంపన్‌ (బ్రోతురా దుర్గమున్‌. 2898 క్స్‌ వరరసార్ద వసుధాకర కృతిన్‌లిఖియించి తనదునామమ్ము గ్రంధమునకిడియె అలఘు సంగీత రత్నాకర వ్యాఖ్యను సంధించి గాయకస్త వములందె | రసధుర్య నాటక ప్రకరంబు ప్రకటించి సరసధీరులకు రంజనముగూక్చి అమరభాషాకృతి వ్యాఖ్యాతలకుంబ్రమాణార్జాంశముల స్వకావ్యమునం జూపె. గీ. అందువలననె యానాటి యాంధ్రధీర వర్యులీ గ్రంధకర్త సర్పజ్ఞుడనిరి చెప్పనగునేమొ సర్వజ్ఞ సింగమోర్విపొలుడీ తండనంగ విభ్రాంతి విడిచి. 2419 గౌరన మవాకవి ఉ. సాంద్రయశోవిభాసియగు సత్మవిగౌరన కూర్చుంజూచి ని స్తంద్రరసజ్ఞులౌ శరభశంకర ముఖ్య కవీశ్వరుల్‌ హరి | శృంద్ర కథావిధానమున స్వప్రతిభా గ్రధనంబు సేసి రా | దేంద్ర బుధేంద్ర సంస్తుతుల కెక్కంగంంేసిరి తెల్గు కావ్యముల్‌. 242205

బమ్మెర పోతన స కరతలామలకమై క్రాలెవేదాంత విద్యా విశేషంబు పోతన్నకవికి పెరటికల్పకముగా విలసిల్లైె సహజాత్త పాండితి బమ్మెర పందితునకు అప్పధ[క్రత్సృయత్న సమాయాతకవిత కై యూత భాగవత బడ్డోద్య మునకు సర్వాంధ్ర లక్షణసొరంబు సత్మవివరునకు జిహ్వాగ్రవాగ్షతాంగి. గీ కృత్రమయశస్సమార్దన ప్రియనరేంద్ర శాసనమునకు వెజువని సాహసికుడు సర్వ శుభకర శంభు పూజారత్తుండు పూజ్యకవిరాజు బమ్మెరపోతరాజు. 2484 ఖైరవికవి 1480-1450 మ. వరపుణ్యాకర గౌతమాన్వయ విభాస్వద్దౌారనామాత్య ధీ వరపుత్రుండు, రసజ్ఞమూర్తి, భ్రమరాంబాసత్భపాలబ్ధి సుం దర విద్యానిధి ఖై రవాఖ్యకవి ప్రోద్యద్రత్న శాస్త్రంబునున్‌ విరచింపన్‌ జని భూరి కీర్తి వడసెన్‌ విద్వజ్ఞనారాధ్యుదై. 2503 మ. నవసారస్వత ధీరమూర్తి యయి, నా, నాశాస్త్రవిజ్ఞాతయై కవిరాజేంద్ర గజాంకుశంబనంగ సత్మావ్యంబు (వ్రాసెన్‌ యశ శివమే పార విశుద్ధఖిక్తిం జలిపెన్‌ శ్రీరంగమవాత్యమున్‌ బ్రవిశుద్ధాంధ్ర వచోవిలాసముల సారస్యంబు వ్యక్తంబుగానన్‌. 2504 మ. శివపాదాంబుజ సేవనానుగతుడై చెన్నాందినన్‌ వైష్ణవ ('ప్రవరారాధితమున్‌ మనోజ్జ్ఞమగు శ్రీరంగంబు మహాత్యమున్‌ |... స్తవనీయందుగ మంజులాంధ్ర కవితాసం ధత్తమున్‌ జేయు ఖై రవ విఖ్యాత కవీంద్రుడీయుగమునన్‌ బ్రాశస్త్యమున గ్రైకొనన్‌. _ 2605 సీ! దత్తోదకము నమృతంబుజేసి యొసంగునారికేళమ్ముల నాట్యసిమ సతతవీజన పరిస్పంద పత్రములీను బహువిధరంభానివాస సీమ | '_._అవిరత మధుర రసాస్రవత్‌ ఫలమీనుచారుమాకంద శ్వంగారసీమ | “అనుదిన భోగ్యఫలావళిన్‌ బొసగించు పనసభూరుహముల పంటసీమ. | గీ _విమలగోదావరీ నటద్వీచి కావిహారని ర్హూతజలకణాదారహుపె | మంజాలారామ శోభాయమానసీమ రాజముమ్మడినాయిక రాజ్యసీమ 2530 వేమారెడ్డి విద్యాఖిమానము శా. వేమక్ష్మాపతి కొల్వునందెసగి రెవ్వేళన్‌ జతుర్వేదవి ॥ విగ్ర

ద్యామాన్యుల్‌ నయశబ్దశాస్త్ర విదులున్‌ ధర్మజ్ఞ వేదాంతవిద్‌ ధీమన్ముఖ్యులు సుప్రసిద్ధులగు జ్యోతిశ్శాస్త్ర విజ్ఞాతలా సీమన్‌ దాండవమాడె నెల్లయెడలన్‌ శ్రీదేవి సోల్లాసయె. 2596 మ. రసధారా పరిపూర్ణ కావ్యరచనా ప్రఖ్యాతులౌ సత్శవి ॥ ప్రసరంబుల్‌ నయసారబోధక కథావాచి ప్రబంధాంతర ! 'ప్రసరత్‌ పద్యచయంబులన్‌ వినుచుచో బద్యార్ధముల్‌ చెప్పుచో హసదాస్యంబున, శీర్షకంపమున నావ్లాదించెటేదెయ్యెదన్‌. 2597 మ. రసవిత్సన్నుత సత్మవిత్వనిధి నెల్టాప్రగ్గడన్‌ శంభు దా స సమాఖ్యాంతర భాసి నిర్మల వచశ్శాస్తాది విజ్ఞాత నా రసి వేద్మన్‌ హరివంశమున్‌ మజియు శ్రీరామాయజోదంతమున్‌ వెసవ్రాయన్‌ దగునంచునానతిడె స్వాఖిఖ్యన్‌ గృతుల్‌గైకొనన్‌. 2598 | శా. మృదులోక్తి ప్రధమానమై మధురిమ శ్రీకాలవాలంబునై కదళీపాక వికాసితంబయి మహా కావ్యార్హ సత్కల్పనా స్పదమై నన్నయతిక్కనోక్త కవితా వాక్సన్నిభంబై జగ ద్విదితంబై చను నెజ్జనార్య కవితాతేజంబు సామాన్యమే! 2603 మ. అనవద్య ప్రతిభాధురీణమగు నన్నయ్యార్యవా గ్రీతి తి క్మన ధారాగమన క్రమంబును రసాంగత్వంబు పై బూని యె జ్జన శుద్దప్రతిభాస్ఫురత్మవన ధారా సాహచర్యంబునన్‌ | బొనరించెన్‌ బహుళాంధ్ర భారతకృతిన్‌ బూర్జప్రసిద్దాకృతిన్‌. 2604 వేమభూపాలుని అస్థానము సీ అధిక సారస్వతోద్యమవేళ భారతి నూల్మొని యెవ్వానినోటనిల్చు భద్రకావ్యోచిత ప్రజ్ఞావిశేషంబు ప్రభవించునెవ్వాని స్వాంతవీధి అశ్రాంత మీశ్వరాభ్యర్చనాశీలమ్ము ప్రకృతిజన్యముగ నెవ్వానికలరు పౌరాణికార్ధ నిర్ధారిత శ్రీ బ్రహ్మ విజ్ఞానమెవ్వాని విత్త రాశి. గీ. అర్హతమ కాశికాఖండ హరవిలాస ముఖ్య కృతులెవ్వనికి యశోభూషణములు అతడు వేమావనీంద్ర విద్యాధికార పదవిభూషించు శ్రీనాధభట్టసుకవి. 2710 గీ. గణ్య విద్వ న్మయాస్టాన కవి పదవిని ప్రాఢకవిమాన్యు డఖినవ భట్టబాణ భవ్య బిరుదాధ్య వామనభట్టు నెగడి ప్రభు సభాభ్యర్హ కావ్యాలపములంజేసె. 2711 ప్ప

కృ సేవ్య పంచాంగ సుస్థిర మంటత్రరక్షణ పటిమ యెవ్వనికి స్వాభావికంబు చండ ప్రచండ మార్తాండాత్మ భవశాసి శౌర్య మెవ్వానికి జన్మగుణము యవన రాజన్య సభాంతర స్వేచ్భాప్రసంగ మెవ్వని నైజసాహసంబు ప్రతి పదవిన్యస్త బహుళార్ధ గాంభీర్య భరిత మెవ్వాని సభాప్రసక్తి. గీ. అతడు గణనీయ విశ్రాణ నాంబురాశి పృధుల సామ్రాజ్యరక్షా వివేకశాలి 2712 సింగనామాత్యవరుడు భూషించుచుండె ధీరమాన్య ప్రధాన మంత్రిత్వ పదవి. గీ. అర్హలక్షణ మమరు కావ్యంబు నరసి కవి నిగుంభిత ప్రౌధార్ధకల్పనముల 2718 తెల్ల మొనరింప “శృంగార దీపికాఖ్య వ్యాఖ్య లిఖియించి టేడు ప్రఖ్యాతిగాంచె. గీ. పెద్దకోమటి వేమభూవిభువరుండు సర్వ విద్యా విమర్శన శక్తి గల్లి 2714 సర్వ విద్వద్వరేణ్యుల సత్వ మెటుగు చందముననాయె సర్వజ్ఞ చక్రవర్తి. | గీ పరజనేంగిత విజ్ఞత; (ప్రధితరాజ్య తంత్రవిజ్ఞాన మఖిలశాస్త్రములం బజ్జి 2715 జనుట ధీరులు సర్వజ్ఞ చక్రవర్తి బిరుదముంగూర్చిరవ్వేమ ధరణిపతికి. సంతానసాగరము | మ. కరుణాసాగర సూరమాంబిక జగత్కళ్యాణ సంవృద్ధి త | త్పర బుద్ధిన్‌ బదునాల్గునూర్ల పదవబ్దంబందు సంతాన సా గర నామంబున వాసికెక్కిన మవాకాసార రాజంబు నే రృజచెన్‌ సర్వజనంబులన్‌ బఐశుఖగవ్రాతంబులన్‌ మన్పగన్‌. 2717 సీ. తీరస్థ వివిధ మహీరుహకుసుమాస వాసారసమ్మిథితాంబుభరము సతత నిర్యద్వారి సారిణీపోషిత పరిసరోర్వీ సస్యవై భవంబు ప్రాలేయతై లస్రవద్‌ గాంగయమునాది దివ్యాంబుకణ పవిత్రీకృతంబు | ___ఉఊర్మికారింగణ ప్రోద్ధూత శీకరోత్మర పరివర్థితోద్యానవనము. గీ. విమలవార్యభిషేక సంప్రీతి బాలచంద్రశేఖర దత్త ప్రజావరంబు 2718 స్తవ్యసూరాంబికా (ప్రతిష్టాపితంబు సాగరసమంబు సంతానసాగరంబు. శ్రీనాధుడు మ. అవనీనాథుల కొల్వులందరు విద్యానాధ సంఘంబులన్‌ గవిరాజున్‌ బుధశేఖరుండయిన శ్రీనాథుండు సంసవ్వ్యుడై 9కి

నవకావ్యప్రతి లేఖనోల్లసితుడై నానాదిశాయాత ధీ రవ రేణ్యాభినుత ప్రభావధురుడై రాజిల్లె. బ్రజ్ఞాధృతిన్‌ 2722 మ. స్థిరకీర్తిన గొనె రెడ్డిరాజ్యపదముల్‌ శ్రీనాథ విద్వత్‌ కఎ శ్వరువల్లన్‌ గవి సౌర్వభౌముని కలాసౌభాగ్యమున్‌ వన్చైకున్‌ బెటిగెన్‌ రెడ్డిన్సృపాల కాదరమునన్‌, బృధ్వీశ విద్వతృవీ శ్వర సౌహార్దము తచ్చరిత్రములకున్‌ సంధించె బ్రాశస్య్యమున్‌. 2723 మ. సరవిన్‌ గోమటీ వేమభూపతికి నాస్టానీయ విద్వాంసుడై పెరిమన్‌ భూవరు సాదరాజ్రయమునన్‌ విద్యాధికార (ప్రభా స్వర పీరంబునలంకరించెను, సభావాదంబులన్‌ గెల్చి భూ వరసాన్నిధ్య చరాధికారులను దన్నన్‌ జాలె శ్రీనాధుండే! ల724్వ శా. ఈ పోల్మిన్‌ గవియైన దుగ్గయ సుధీహృద్యంబుగా నాచికే తూ పాఖ్యానము వ్రాయనై యుదయగిర్యుర్వీశ మంత్రాంగని క్షే పోద్యోగికింజిట్టి గంగయకు గోర్మెన్‌ దా సమర్పింపగా నా పుణ్యాత్ముడు భూరిసతృతుల జేయంజాలెందత్మర్తకున్‌. 2727 సీ. కురులు ముచ్చటముడిన్‌ గూర్చజాలనినాడు వ్రాయనేర్చె మరుత్తురాట్బరిత్ర అనుగులేజవ్వనంబంకు రింపనినాడు శాలివాహనసప్త శతిలిఖీంచె నెజజవ్వనంబు మైనిండినిక్కెడినాడు నైషధ (గ్రంథమాంధ్రంబుంజేసె జిహ్వాగ్రమునంబల్ముచెలి నటించిననాడు డిండిమకవి ధక్కడీలుపటిచె. గీ. రాజపరమేశ, రాజాధిరాజ బిరుద దక్షిణాధీశముక్తావితాన శాల శీర్షమలరించె స్వర్దాభిషేకమునకు ప్రొఢమేథావి; శ్రీనాథభట్ట సుకవి. 27286 స్‌ గణనీయ దేవవాగ్గ్రహణంబునకుంబూన ప్రొధభారతి తాండవంబు సేసె తెలుగుభారతికి నాతిధ్యమ్ము గూర్చుచో కమ్మతేనియజాలు గ్రందుకొనియె విద్వత్సభావాద విధముపైంబూనుచో కంచుఢక్కల (మోత కట్టుపడియె కవిలోకరంజన ఘనవృత్తింబెకొన్న సార్వభౌమపదంబు సఖ్యమెననె. గీ. ఆంధ్ర కర్ణాట రాజ్యసింహాసనోప విష్టరాజన్యమాన్య హృద్వీధికావి 2729 హార రంజనకవితా ప్రసార భూమ అదిర! శ్రీనాథ సుకవి జిహ్వాగ్రసీమ. సీ. విద్వన్మహాత్మ జీవితనీతి ఘోషింప రమణీయ పండితారాధ్యచరిత గణ్య పుణ్యక్షేత్ర గరిమవన్నెల దీర్చ కమనీయ కాళికాఖండ రచన పరమేశ లీలాప్రభావంబు బసిదేల్చ స్తవనీయ హరవిలాస ప్రసక్తి ఆర్య ధర్మాలంబనావశ్యకముందెల్ప భీమేశ్వర పురాణ విషయరచన. 99

గీ సంఘటనసేసి యాంధ్రోక్తి జననిందన్సెనతండు నవరస కవితా విహారసరణి నయ్యె సత్మవిసార్వభౌమాంకితుండు అవనినెవ్వాడు? శ్రీనాధ కవికినీడు. శా. నానాస్టాన నరేంద్రపండిత కవంద్ర వ్రాత సందర్భనే చ్చా నీతుండయి రాణ్మహేంద్రపుర రాజస్ట్థానమున్‌ జేరియా స్టానా ధీశుని, వీరభద్రనృపతిన్‌ దర్శించి యాటేనికై శ్రీనాధుండు రచించి యంకిత మొనర్చెన్‌ గాశికాఖందమున్‌. 2786 ॥ మ. చిరకాలంబున నుండి యిట్టి కవితా శ్రీధామధీవర్యు మే | మరయన్‌ లేదదిగాక వేమనరపాలాస్టాన విద్వత్క వీ | శ్వరుడై వచ్చినవాడు నీతనికిటన్‌ స్వర్దాభిషేకంబునే . జరుపన్‌గావలెనట్లు గాక మజియే సత్మారమైనన్‌ మహీ - శ్వర విద్యాధిక సత్రియాకృత యశోభాగ్యంబున్యూనంబగున్‌ 27567 . గీ. అనుచు విబుధులు భాషింపనాలకించి దేవరాయలయానతిన్‌; దివికిరేగె ( భద్రతూర్య నినాదసాభాగ్య గరిమ యటనలంకృతమయ్యె ముత్యాలశాల. 2758. ! సీ కవిసార్వభౌమ సంకలిత కావ్యంబులన్‌ సత్మవుల్‌ చదివి ప్రశంససేయ ] లలిత శబ్బార్ధగా లంకారవిదుడని సాహిత్యవిదులు భాషణము సేయ . సర్వాగమజ్ఞాన సంయుతుండితడని షడ్డర్శినీవిదుల్‌ స్తవము సేయ | వేదార్ధసార సంవిన్మూర్తి యితడని సర్వవేదజ్ఞులాళశీర్వదింప. 1 గీ ఉద్భటవివాద రచనాసముద్యమమున గాంశ్యథక్కా విదారణ ఘటకుడంచు సర్వపండిత మండలి సన్నుతింప నొప్పె స్వర్దాభిషేక మహోత్సవంబు. 2759 | గీ. మాన్యకవి సార్వభౌముని మస్తకంబు తివిరిదీనార టంకాలందీర్ధమాడు 2760 సమయమున మంజుపుష్ప వర్షంబుగురిసె ధన్యవిస్యన్త మం త్రాక్షతలుజెలంగె. ఒంటి స్తంభము మేడ మ. వరకర్ణాటతురుష్క భూరికటక ప్రస్ఫీత సేనాధురం ధరసామాజ్యబలంబులన్‌ జటులతంత్ర క్రాంత మంత్రాంగ వై ఖరితోడన్‌ కరణీయతా విముఖముల్‌గా జేసి లింగన్ను ఖీ కర సామ్రాజ్యపు ధాటినిల్పెను (ద్రిలింగక్షోణికిన్‌ మంత్రియై 2888 మ. అరి; దుర్గస్టకవాటపాటనపటు ప్రారంభ శిక్షా పరి స్ఫురితానేక పయూధ సంహతులయేపున్‌ జేసి భీతిల్లరే దురు సంగ్రామత లోగ లంఘన విశేషోత్రాంతికిన్‌ జంకరే | దరియేట్యన్వయలింగనార్యుపటు మంత్రాంగోద్ధతిన్‌ కంపిలెన్‌ 100

పాణినీయింబాది భాష్య పద్యంతబున భ్యాస మొనరించినట్టి బుద్దులు ఘనసుధీశిక్షిత కాణాదతర్మంబు నా మూలముగ నేర్చినట్టి బుధులు పరమేశ్వరాస్తి క్యభావ చర్చల యందు నిపుణులై నట్టి మనీషిమణులు సరదుదాత్తాదిక స్వరసముచ్చారిత (శ్రుతిపాఠదక్షులౌ సూరిజనులు. గీ. నలుదెసల లంకరింపంగాంగొలువు దీర్చి క్రాలున్న యసత్సభారంగమునకు చేరి గౌరవపీరికాసీనుండయ్యె బ్రణుతమేధావి శ్రీనాధభట్టసుకవి. 2984 శా.) ఉద్యత్సర్వ కళింగగాంగ గజపత్యుర్వీశుగెల్చెన్‌ మహా నద్యంతంబుగ సర్వదేశమును నాంధ్రప్రాంతమున్‌ జేసి సం పద్యోగంబున రాణ్మహేంద్ర మమరావాసార్హ భోగాఢ్యమున్‌ మాద్యద్వీర భటాధివాస మొనరింపన్‌ గల్లెళక్త్యున్నతిన్‌. 2944 శ్రీనాధుని అంత్యదశ మ. మును పల్నాటిచరిత్ర వ్రాసి సువచోభూషావిధిన్‌ నందనం దన చారిత్రము వల్లభాభ్యుదయమం తన్‌ వీధికానాటకం బును శ్రీనాధుడు వ్రాసినట్టులె జనంబుల్‌ పెక్కు వాకొందు రీ యనఘుంథాంద్ర వచఃప్రవర్ధకుదె యే యంశంబు లెట్లుండినన్‌. 8006 శా. శ్రీనాధున్‌ మటి తన్మనోజ్ఞ కవితా శృంగారవతృ్కన్యకన్‌ మానింపన్‌ బయికొన్న రెడ్డి విభులున్‌ మంత్రి ప్రకాండుల్‌ సుర స్థానంబందిన వెన్మం దత్మవి కెటన్‌ స్థానంబు లేకుండె నెం దేనిన్‌ బొట్టకుం జిట్టెడున్‌ దారుకదాయెన్‌ దాదృశజ్ఞానికిన్‌, 8009 నాచన సోముడు సీ. ఘనవసంతవిలాస కావ్యంబులిఖియించి సరసకవిత్వకౌశలముంజూపె ప్రవిమలోత్త ర హరివంశకావ్యమువ్రాని ప్రొాధకవిత్వతత్వంబుజూపె సముచిత సకలభాషాభూషణుండయి సాపొత్యసత్సభాజయములందె రసపోషణ క్రియారంగాలమార్శొాని చక్రవర్తి ఖ్యాతి సంతరించె. గీ బహుళకర్ణాట భాషాప్రపంచబంధు రాభరణకల్ప కావ్యచయంబున్రాసి 3131 ఉభయవాగ్దగదేక మాన్యుందునయ్యె సుకవిగణ్యుండు నాచనసోమబుధుడు. మ, రసఘట్ట ప్రతిపోషణంబునను వర్షప్రోత్మరౌన్నత్యమున్‌ 0

(బ్రసరత్సామ్య నిరూపణాదికమునన్‌ రక్తిన్‌ నిరూపించుటం దసమానోద్యమ సిద్ధరూపుడనగా నత్యంతవాక్రైథిమ ప్రసృతప్రాథిమ సోమసూరిపొసగింపన్‌ జూలెం గా వ్యంబులన్‌. 3188 గీ. కలదు తెలుగుంజగంబున గావ్య గణము వేలు లక్షలు నాలెక్క యేలమనకు సన్నుతోత్తర హరివంశ సదృశమైన ప్రొధకావ్యంబదెందు గన్పదదునేదు. 3184 సాళువాన్వయులు - నరసింహభూపాలుడు మ. వరకళ్యాణ పురాఖ్య రాజనగరిన్‌ వాసించి తత్రాంతమున్‌ బరిపాలింపుచు గాలపుం గ్రమమునన్‌ స్వప్రాఢ శార్యక్రియా సరణీన్‌ రాజుల గెల్పుచున్‌ యమదిశా స్థానంబులన్‌ బొందిరా జ్యరమన్‌ నిల్చిన సాళ్వవంశ నృపులాంధ్రానంద సంధాయకుల్‌. 328] విజయనగర పరిగ్రహణము సీ. కూరుపుంగొన్న పదారువన్నెలపైడి పసుపుజాయల నెల్లదెసల కంప కొలుచు సామంతుల తలమానికంబులద్యుతులు నీరాజన స్థితులగూర్చ పజ్జబారెడు తుంగభద్ర, వాఃకణములు నిత్యాభిషేకాన నివ్వటిల్ల, పజ్జలన్‌ భటులూపు పైడిదండపు చామరంబులు మరుదంకురముల దీర్చ. గీ .స్తవ్యసామ్రాజ్యపాలన శక్తి వాచి విజయనగరధరాసింహ పీఠినాడు 3837 తతమహా సాళ్వసామ్రాజ్యదండనాధు శూరనరసింహుం గోటీరధారిజెసె. మ. సకలాశాంతర జీవి కర్ణపుట భేదారంభముల్‌ కాహళ 'ప్రకరారావములున్‌ సమిత్సటహ ఘోరధ్వానముల్‌ భేరికా నికర ధ్వానములొప్పె నుష్పతిలె మాణిక్యోల్లసత్‌ పట్ట చి త్రకలాభ్యంచిత మంజులాస్య తురగప్రస్థాన హేషాధ్వనుల్‌. తశ? మ. అతందుత్సాహపరీతుండై శివసముద్రాటోపదూరీ క్రియా రతుడై శూరపదాతియుక్తుడయి మేరల్‌దాటి కావేరికా తతసంపూత తరంగవారి కణసంతానోత్పతద్రీతి కా యతహర్నంబున దేలి(మొక్కి సృహరిన్‌ధ్యానించి, ముందేగుచోన్‌. 3476 శ్రీకృష్ణ్ణాయల పట్టాభిషేకము ర్స నిగమార్ధ వివరణ నిపుణులై నిద్దంపుగీరితిన్‌ గాంచిన ధీరజనులు అఖిలవేదాంగ విద్యాధురీణులనంగ బ్రఖ్యాతింగాంచిన ప్రాజ్ఞమణులు నవరసాలంకార నవ్యకావ్యక్రియాచతురులై పేర్గొాన్న సరసకవులు 102

అలఘు గంధర్వ విద్యావేత్తలని క్తీర్తినందిన గాన విద్యాచతురులు. గీ. స్వీకృతాత్యంత సంగ్రామ శిక్షణులయి వెలయు సేనాధినాయక వీరజనులు సముచితాసనములనుండి సంతసింప వరలెబట్టాభిషేక సభాస్థలంబు, 3507 మ. అకటా! మాన్యుడు, కృష్ణరాయలిపుడేమైపోయెనో? భక్తి పో షక పంపాపతిదేవ మందిర పురస్సంసృష్ట దివ్యోపల ప్రకర శ్రీపరిచుంబితామర జగద్రామాంగ సంస్పర్భనా త్మక శీర్దామల హేమగోపురము సంభాసించునీనాటికిన్‌. 8550 సీ. మస్తకన్యస్త శుంభద్రత్న కోటీర పటలింబాదమ్ములన్‌ వ్రాల్బువారు నవ్యకేజోమయ నవరత్నములంగాన్మలంచు నెమ్మైలనర్చించువారు నిజహార్దమార్దవ నియతివెల్లడిసేయ విరులదోసిలి సమర్ప్చించువారు కేవలభక్తి స్వభావంబు వెలిపుచ్చ బోలు కేల్లవమోడ్చి మైక్కువారు. గీ. అభిలసంగ్రామ విజయసమార్డికాచ్చ యశముం బలుసార్లగా గొనియాడువాడు నైనసామంతులన్‌వెల్లనాయె వైరిరాట్రి మిరహేళి శ్రీకృష్ణరాజమౌళి. 3616 సీ. కృష్ణాస్రవంతి లంఘించిగౌతమిదన్మ శాత్రవ గర్వభంజనము సేసె " __జమ్మెలోయంబడి సౌరుదూరముసేసె కొళ్టాము సీమతేకువనడంచె రాజమహేంద్రశూర ్రేణిబెదరించె నఖిల వేంగిక్షోణిక దటుగొల్పె మన్యప్రదేశంబు మధ్యసీమంగలంచె రహితాపురీ విహారములొనర్చె. గ. ఎదిరియోడించి బాహుబలేంద్రవంశ జోర్విపులవంచి యలపొట్టునూరు మేరం బటు జయస్తంభమొకటి స్థాపనము సేసె ఛిన్నభిన్నారి; రాయలచేకటారి. 3677 గీ ఆతతప్రాంత విజయచిహ్నంబుగాగ ఘనజయస్తంభమున్‌ దదగ్రమున నిల్చి కృష్ణరాయక్షమాజాని కీర్తికాంత కమరజీవనదాతయై యలరుగాంచె. 8678 శా. నానా శాస్త్రవిచార విజ్ఞతతి నానావేద విజ్ఞాతలన్‌ నానా వాబ్బయసాహితీనిపుణులన్‌ నానా కవీశావళిన్‌ నానాగాయన సత్మళాభ్యుచితులన్‌ రావించి శ్రీమత్సభా న్థానంబందంగంజేసి, చేసెనెలమిన్‌ సంభావ్య సత్కారముల్‌ 3751 సీ. అలరించినాడు భద్రారంభవాక్‌ ప్రబోధనశాల లభిలపత్త నములందు వెలయించినాడర్హ వేద విద్వత్రబోధాభ్యంచిత గురుకులాశయముల స్థాపించినాడు షద్దర్శినీ సంస్థిత మాహాత్యబోధార్హ మందిరముల పొసగించినాడు ప్రపూతవాగ్గణనీయ కావ్యనిర్మాణ ప్రకారములను. 103

గీ అదియిది యనంగనేల, సర్వార్ద వైదుషీప్రవర్ధనరీతిం బోషించినాండు 3752 | అతండు సామాన్యుడే దౌష్ట్రహననఘటిత రణవిజయకేళి శ్రీకృష్ణ్ణాయమౌళి. | సీ] విరలేశాలయ వివిధ శిల్పక్రియా ఘనవై భవంబును గనులంజూచి పర్వతప్రాంత సమోర్వినిర్మితమైన గణపతి దివ్య విగ్రహముం జూచి పంపొవతీపద ద్వారబంధోపాంత గోపురశిల్పాల యేపుంగాంచి | రాయరాజస్థ్రాన రాజత్సభామంట పస్తంభశిల్ప వైభవము నరసి. గీ. ఆంధ్రవాజ్మయ కవితావిహారి విజయనగర మంజుపదమ్ము నెన్నడుమనిల్చి౭860 నాటితద్వైభవమ్మెదన్‌ దలంపు సేయువేళ నెవ్వండు? కన్నీరు విడువకుండు? | సీ సౌవర్దవృష్టి ప్రసాదసంధాయి, విద్యారణ్య సదృశమాహాత్యనిధులు సామ్రాజ్య రక్షణ చతురతంత్రజ్ఞాని తిమ్మర్సువంటి మంత్రిప్రవరులు కవితా పితామహాంక విభాస్వదలసాని పెద్దన్నవంటి కవిప్రముఖులు [ బలమత్రశత్రుదోర్చల శాసికృష్ణరాట్‌క్ష్మావల్లభునివంటి శౌర్యనిధులు. | గీ సత్మవీశ్వర సత్మియాస్థాన విభవితత సామ్రాజ్య సంపూజ్య విజయనగర 3863 | సమపదములైన యుత్తమజనపదములు నలర వర్జిల్లుగావుత; ఆంధ్రమాత. రాయల అనంతరము . మ. అనుమానించిన యట్టీ గేహముల (ద్రవ్యార్థంబు శోధించి కాం ( చిన విత్తంబు నెల్ల దోచుకొని రాశీమన్మహారాజ్య ప త్తన సౌధంబుల నేలమట్టముగ విధ్వంసంబు గావించి యే పున నిస్సామ్మవిచిత్ర శిల్చ్వముల రూపుల్‌మాపి రానిర్దయుల్‌. 4114 సీ అంబర్ర చుంబనాభ్యర్థ సముత్తుంగ శిఖర గోపురములం జెందనైరి, దేవతా విగ్రహోద్దీపిత దేవతా నల్బాలయంబుల గూల్చనైరి, కమనీయ హేమ విగ్రహరూప శిల్పవత్‌ మందిరంబుల రూపుమాపనైరి కృష్ణరాయ క్షమ్హధీశ విద్వత్స భాశ్రీమంటపము బూది సేయనైరి. గీ. పరమవంచన మార్ష సంషాది తాధికార దర్చితులగు తురుష్క వ్రజంబు 4115 ప్రధిత విభవాంచితాంధ్ర సామ్రాజ్యమునకు పతనకారకులయి మిట్టిపడగనైరి. సీ చిత్ర విచిత్రార్హ శిల్ప్బభూషితములు. గొప్ప మేడలు మట్టికుప్పలయ్యె సౌొవర్ద శిఖర భూషణ సమంచితములౌ దేవాలయమ్ములు దిబ్బలయ్యె క్ష04

మణిరత్న నిరసన మహితాపణమ్ములు హరువోడి శూన్యాల యమ్ములయ్యె నిత్యపరీమళో న్నిద్రోపవనములు ఉమ్మెత్తులకు నా కరమ్ములయ్యె, గీ అమరనాయక భాగ్య జయానురూప సంపదల కాలవాలమై సొంపుగూర్చు విజయనగరాంధ్ర సామ్రాజ్య వితత పదము మూర్థ సంచారమున రుద్రభూమియయ్యె, 4116 మ. ఆకటా? రెండుశతాబ్దిముల్‌ పెరిగి విద్యారణ్య సౌవర్ణ వృ ష్టికి బాత్రంబయి, రత్న నిర్మిత మహా సింహాసనా వాసమై | యకలంక ప్రతిభా విభాసి భుజదర్పానల్ప వీరాంధ్ర నా యక సామ్రాజ్య మహంబు మ్లేచ్చతతిపాలై నేల గూలెన్‌ గదా. 4117 శా. ధర్మాధర్మ విధిజ్ఞదేహమయి విద్వద్రాజి కుత్సాహమై నిర్మాణాత్మక రాజ్యతంత్ర కలనా నిక్షేప నిర్వాహమై మర్శ్మజ్ఞాన మతిప్రవాహమయి, దౌర్మత్యాంతకవ్యూహమై 1 పేర్మిన్నిల్పిన కృష్ణరాట్‌ ప్రతిభ సుప్తిం జెందెని ట్లక్కటా? శ11ే8 స్వాతంత్రానంతరం సీ అఖిల సామ్రాజ్య సింవోసనాధ్యక్షుండై హితవుశాసింప రాజేంద్రబాబు తరుణార్హ రాజ్యతంర్త ప్రకరాంబు జోపంగ బ్రధాని జవాహరుండు అధిప సంస్థానవర్గాయత వ్యవహార భారంబుపై బూన వల్లభాయి | నిజదేశ రక్షావినిద్ర రక్షణశాఖ తీర్పుసేయగ బలదేవసింగు. ' గీ. ప్రధిత పట్టాభి,టంగుటూర్‌ ప్రముఖబంధురాం 'ధ్రవీరులు జయరహస్యములందెల్బ స్వైరభారత సామ్రాజ్య జయపతాక నాడంగాంజీసె గాంధీ-మయహామహుండు. 4178 సీ. పటు ధర్మబోధక వ్యాసభారతము నాంధ్రము జేసినట్టి నన్నయ్యభట్టు | శ్రీరామ దివ్యచారిత్రమ్ము నాంధ్ర కృత్యాకృతిన్‌ గూర్చిన త్యాగరాజు ' విక్రమసింహ పృధ్విన్‌గావందంత్రంబుజూపిన తిక్కన్న సోమయాజి భద్రాద్రిరాముని ప్రాశస్యముంజూపి భక్తిం గూర్చించు గోపన్నసుమతి. 105

గీ కృష్ణూయల కఖిల దిగ్విజయలాభ మర్మముల దెల్పినట్టి తిమ్మరుసు మంత్రి వీరలెల్లరు నాంధ్రులుగారె వారి సత్ర్రజాసేవ కెందైన సాటియున్నై? 4194 శా ఆ కాలమ్మునంగృష్టరాయముఖ థీరాంధ్ర క్షమానాధుల స్తోక్త ప్రాజ్ఞ నివాసమాంధ్రజగమున్‌ శోభిల్లంగాంజేయంగా వీంకన్‌ నాటిన సాహితీ సుకవితాబీజమ్ములీనాడు ము ల్లోకంబుల్‌ సృశియించు భూజములటుల్‌ పొల్పొంది వ్యాపింపవే? 4195 శా ఆ రాజన్యులు దూరమైనను దదడీయాసృక్కణోద్యర్హురుల్‌ పారంపర్యముగాం బ్రజావళులలో వ్యాపించియేయుండి వి స్తారాంధ్రంబున వృద్ధింజెందుటనె గదా? సాహితీగాన వి | ద్యారంగంబులు పెక్కులుదృవములై యార్దించుంగీర్వున్నతిన్‌. 4196 సే. వేదంబు తలక్రిందుగా దప్పు రానీక యప్పగించిన వార లాంధ్రజనులు ఆముసష్నికార్ద వేదాంత రహస్యంబు వ్యాప్తింజేసిన వార లాంధ్రజనులు | షద్దర్భినీ రహస్య ప్రబోధకులయి యఖిల లోకముదన్సి రాంధ్రజనులు లలితగాయన కలాలాపంబునన్‌జేసి యశముగాంచిన వారలాంధ్రజనులు గీ. పటుతర జ్ఞానదాయి కావ్యముల వ్రాసి యవని శోభిల్లంజేసినా రాంధ్రజనులు రాజ్యతంత్ర పరాజిత ప్రశిత బలవదరి మహారాజ్యశాసకు లాం(్రవిభులు. త197 మహాప్రాయోపవేశము | మ. అసమాన ప్రతిబాధురంధరుడు గాంధ్యంథ్రు ధ్వసంచారియున్‌ (బ్రసరదివ్యస బర్మతీతట సమభ్యస్తోపవాసవ్రతా దిసమర్భుండగు పొట్టివంశజ మహాతేజస్వి శ్రీరాములిం దసువుల్‌ పందెమువెట్టె నాంధ్రపద రాజ్యస్థాపనాభ్యర్థియె. శఉ238 నీ రాషోదయమ్ము కార్యక్రమమ్మున నెహ్రు భద్రాచలముల నుపన్యసించె 'ప్రాంతాధికార గౌరవము నామోదించు పగిది త్రివేది యుపన్యసించె మద్రాసునకు ముఖ్యమంత్రి శ్రీ రాజాజి సమయోచితముగ భాషణము సేసె | తద్రాజ్య లక్ష్మికిన్‌ దగనాంధ్రరామ్మ్రైఖి ధానమ్మునిడె భారత్రధాని. 106

గ్‌ భేరిభాంకృతులున్‌ మృదంగారవములు భవ్యము రళీ విపంచి కాస్వరములెన్నా మీజె జయగాననిదనంబు మిన్నుముట్టె ఆంధ్రరాష్ట్ర మహాలక్ష్మి యవతరించె. 4318 మ. తగుమాత్రంబగు నాంధ్రరాష్ట్రమునందత్త (ద్రాజ్యకార్యోచితం బగు నావాసమొకండు మృగ్యమయినట్లాయెన్‌ విశాలాంధ్రభూ స్వగతోద్యోగ సమర్ధనార్దమగు రాద్ధామంబ దెట్లబ్బు; నె న్నగ శ్రీ హైదరాబాదె యోగ్యమగు స్టానంబెల్ల చందంబులన్‌. 4380 సీ. ఎచ్చోటంబారున హీనోర్మికామనోహర ముచికుందాహ్వయ ్రవంతి ఏ తావు భూషగా నెసంగుంజతుశ్చృంగ సముదంచితోత్తుంగ సౌధపదము ఎచ్చోట జనుజగద్‌ హృద్యకలాబోధ నాలోల విశ్వవిద్యాలయంబు ఎచ్చోట వెలుగొందు నెన్నంబ్రాచీనాంధ్ర పాలిత దుర్గంబు గోలకొండ. గీ ఏ నగిరి పొంతనాప్పు సమృద్ధవిమల జల నివాసంబు హుస్పేనుసొగరంబు అట్టి శ్రీ హైదరాబాద్‌ సమాఖ్యరాజ నగరి సాభాగ్యగరిమ; నన్నెంగదరమ? 43831 భరత వాక్యము మ. చిరకాలమ్ము మహాంధ్ర శ్రీరాజ్యరమణీ సేవ్యాధిపాన్థానమై ధరణీసౌఖ్య వివర్ధనార్హముచికుందావావిధారావినిర్దరమై రాజిలునట్టి భాగ్యనగరీ రాజంబు సర్వప్రజా! స్థిరశాంత్యుద్దత భోగభాగ్యములతో దీపించి వర్ధిల్లుతున్‌ ॥ 4340] హాం . . 107 [ సి

గ | సాలంకార కృష్ణదేవరాయలు . వ | న ఆంధ్ర నలంద విప్లవ మరక సంక్రమణ సారస్వత మహోత్సవముల పేరుతో. || | డాక్టర్‌ అడుసుమల్లి నారాయణరావు గారి షష్టి పూర్తి మహోత్సము శ్రీ వెంకటేశ్వర. (| కళామందిరం గుడివాడలో ది.11.2.1962 న 9 గం!1లకు నిర్వహింపబడింది. శ్రీ నారాయణరావు గారి విద్యా గురువులు పంచసహస్రావధాన యశోధనులు | బ్రహ్మశ్రీ జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రి గారు శ్రీవారికి “సరస కవితా విశారదా | అన్న బిరుదమిచ్చి వారికి అశీ:పూర్వకముగా సాలంకార కృష్ణదేవరాయలు ప్రబంధాన్ని . అంకితమిచ్చిరి.! సాలంకార కృష్ణదేవరాయలు షష్టాశ్వాసమన్వితమైన ప్రబంధము. ఇంది . ॥ మొత్తం 873 పద్యాలతో పూర్తి అయిన ప్రబంధము, నహృదయ కవి హృదయావిష్మరణ కోసం కొన్ని పద్య సౌరభములు మచ్చుక్కి పొందుపరుస్తున్నాము. | దీని తరువాత కవికి సంపూర్ణ సువర్ణ పుష్పా భిషేకము జరిగినది. . , | 108

జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్య శాప్రి గారు రచించిన న్‌ా “| సాలంకార కృష్ణదేవరాయలు గ్రంథము / యం. నుండి కొన్ని పద్యములు ఈశ్వర దేవరాయలు _ మ॥ స్తవసీయాలఘ విక్రక్రమ భుజ స్తంభాభిసంరంభియై యువకుం డీశ్వరరాజు దక్షిణదిశా ప్రోద్యద్ధరాశాసి సా ళువ భూజాని నృసింహరాజు రిపురాడ్డోకోద్దతయోధనో త్సవమున్‌ దీర్చగం బిల్వనంప జనియెన్‌ సైన్యాధిపోద్యోగియై. 16 సాళ్వనరసభూపాలుడు మః గరిమన్‌ శాత్రవసైన్యము= జదిపి లంకారాజ్య సాకేత భూ పరిరక్షాకరుండయ్యె రాముడొకడే; వైర్యుర్విభృత్సైన్య సం హరణంబుః! రచియించి సాళ్వనృపరాజ్య ప్రాజ్యవిద్యాపురీ పరిరక్షాకరుండయ్యె నీ నరసభూపొలో త్తముం డొక్కడే 26 వీర నరసింహరాజు జననం మః అరిరాజేంద్ర గజాంకుశంబు నరసింహాధీశు డుద్యద్దుణా కర తిప్పాంబిక యందు వీర నరసింహాధీశునందెన్‌ మనో హర రూపస్మరు విక్రమక్రమ జితాశాధీశ్వరున్‌ నమ భూ వర రక్షాపరు భద్రలక్షణధురున్‌ బ్రత్యర్థిహృద్భీకరున్‌. 80 విజయనగర రాజ్యము సాళ్వవంశజుల నుండి తుళువ వంశస్థుల కైవసమగుట సీ! తుంగభద్రానదీ రంగత్తరంగోత్ట వాత సంస్పర్భా ప్రపూత మెయది సురచిర నవరత్న శోభా విభూషిత కాంచన శిల్ప సంఘటిత మెయది సేవా వినమ్రారి భూవరసామంతమకుట మాణిక్యాంశు మహిత మెయది ఉభయ పార్ష్వస్థ భృత్యోచిత కరగత చామర చాలన స్థగిత మెయది 109

గీ| ఆద్య సాళువ భూవరోషార్షితమ్ము నగు విజయనగరస్థ సింహాసనమ్ము తుళున వంశజులనుజేరి వెలుగందలంచి దండనాథ నృసింహు నేస్తంబు సేసె. తీ నికుంజ వరన మః॥| మది విశ్రాంతి వరింపం జెంగట నవాంభస్సారణీదత్త దో హద సంవర్ధిత చందనాది లతికాళ్వాచ్చాదితం బైన పూ పొదరింట౯ నరసింహరాయలు పదంబు౯ బెట్టి తోడ్డో గళన్‌ మృదు పుష్పా ఘరజోమయాస్తర వితర్ది౯ జేరె శోభానిధి౯ క్‌2 ప్రకృతి ఆన్వానములు మః లలితోద్యానవనాంత రస్టమగు కేళాకూళి మైోలన్‌ విభా సిలు పూవుం బౌదరిల్లు, నీకిచటం బూ 'సెజ్జల్‌ విరాజిల్లు న్‌ కలుముల్‌ నీయవి విశ్రమంబుగొని యేగన్‌వచ్చు విచ్చేయు మం చలిర్సుంకార శుక ప్రసంగముల నాహ్వానించు భూనాయకున్‌. _ 60 నికుంజ వర్ణన గి చక్కదనమున కికయౌ చందమామ (మాను వెడలించు ధవళాంశు మండలముల కొమ్మలున్‌ రెమ్మ లాచ్చదనమ్ము సేయ తన్నికుంజమ్ము రజితసౌధమ్మె యయ్యె. 611 భూషణముల కాంతులు గీ! రాజ వనితాంగ భూషణ రత్న రుచులటు వరనికుంజ దశాంతర వలయితావ కాశముల వేల చంద్రుల గలుగంజేయ శీతకరుం డేటి కుదయించు సిగ్గుమాలి. 62 కేే0

రాజు మనః్థితి స్స్‌ కొదమ నెమ్మి కొలంబుకులుకు జిల్మెడు నడల్‌జేని గుండియ దద్దటిబ్లంజేయు మదనుని ములుకులై పొదరింట నరవిచ్చు విరుల గాడుపుమెయిన్‌ వెత ఘటింప తెజపి లేకాడెడు మరువారువమ్ముల పలుకులు చెవుల ముల్ములుగం బొడువ చిగురులన్‌ గొటికి రెచ్చిన గోరువంకల చిందులు దొర ధృతిన్‌ గ్రిందు "సేయ గీ! టత్రిజగదానందకర హిమదీప్తి ధవళ కిరణజాల ప్రసారణ సరణి నిండి ధూర్త మన్మధ వృత్తికిం దోడు సేయ నేమితోం చనివాండయ్యె భూమిజుని. 64 స్వీ పసుపు బూయుదును నీ పదములన్‌ రమ్మని పచ్చగన్నిరు కొమ్మ హెచ్చరింప పారాణి దీర్తు నీ పదములందని కర్టి కారమ్ము గారాబమారం బిలువ తిలకమ్ము మోమున దీర్తు రమ్మంచు ర క్తాశోక కుట్మలం బాలపింప కంఠమ్ము గై సేతు గదియుమీ యని మల్లి కా నవ్య సుమము లాహ్వాన మొసంగ గీ మేన గందమ్ము గొనంగ రమ్మీ యటంచు చందన మహీరువు మృదిసైగసేయ రాజసాధ్విని బిల్చెం బేరంటమునకు బహుళ శుభపేటి యుద్యానవనవధూటి. 65 క్షే

| కృష్ణ్ణాయల సౌందర్యము / మ॥| చతురాస్యుం డల మించుటద్దమున మిరేచ్‌న్‌బోలు స్నిగ్ధత్వము౯ స్మిత నిత్యాసవ సౌరభాభ్యుదయ రాజీవైక శిల్పోన్నతిన్‌ (బ్రతతోర్వీజన భావరంజన చణ ప్రాలేయరుగ్దీప్తిమి (ఢ్రితమున్‌ జేసి సృజించె రాయల ముఖశ్రీపూర్ణ సౌందర్యమున్‌. 76 మ॥ నెలక్రాందళ్ళుల వెన్నెలల్‌ దిగిచి చూర్జింపంగ నౌచూర్ణమో | కలశాంభోనిధి వీచికాకణములో, కల్పద్రుమోద్భూత ని ర్మల పుష్పంబొకొ, వేల్చుటావాసంగు క్షీరవ్రాతమో యంచు రా . యల లేనవ్వులం గాంచి సంజనిత శంకాయత్తులై రెల్లరున్‌. వ! | కృష్ణ్ణాయల శయనము మ॥| జననీ స్వాదుపయః ప్రపాన విధింబెల్ప్బన్‌ బూతనాళీక సం హననోత్తజమెలర్చ సూనమృదుశయ్యాశాయియై ప్రొద్దుల ల్లనం బుచ్చన్‌ గమనీయ హేమమయ డోలాన్యస్తగో పుత్తళీ తను రక్షాదరకేళిం గృష్టుండు యశోదానంద కృష్ణుంబలెన్‌. 80 విద్యానగరము మః ధరిణిన్‌ భారతభూమి పూజ్యమట నాం(ధ్రక్ష్యాతలంబందు శ్రీ కర కృష్ణాతటినీ జలానుగత తుంగా వాహినీ ప్రాంతమ ద్దరి విద్యానగరంబు నందు దుళువోద్యద్వంశ మద్దాన శ్రీ నరసింహాధిప కృష్ణ్ణాయ మహ మెన్నన్‌= స్తవ్య ముత్కష్టమున్‌. 90 కృష్ణరాయల విద్యాభ్యాసము మ॥ మతికౌశల్యము కృష్ణ్ణాయల కసామాన్యంబుగా నౌటంద త్పిత, శ్రీమన్నరసింహ భూమివిభుడా తిమ్మర్సు మంత్ర్యగ్రణిన్‌ హితమున్‌ విద్యయు నేర్ప నేర్చజచె శ్రీ కృష్ణుండు మంత్రీంద్ర భో ధిత విద్యాచయమెల్ల నేర్చుకొనె నిర్దిష్టాల్స్ప కాలంబునన్‌. 9 క్ష2

తిప్పాంబిక దాసి పలుకులు మ॥ విరిగుత్తుల్‌ తురుమన్‌ విభూషణమె? దేవీ! గంధసారం బలం కరణంబే! కమనీయకాంచన కలాగారాంచలంబుల్‌ జరీ పరిధానంబులు నా కలంకృతులె? త్వద్భద్రాక రాజ్ఞామయా భరణం బొక్కతెచాలు నీదు పనుపున్‌ భాషింపుమీకొల్పెదన్‌. కైమ4 దాసి రోదన మ॥ అది కేళీవన చిత్రనర్షన మయూరారావమౌగాక; అ య్యదికాదందుమొ తంథత్రికాఘటిత వీజాలాప కాంభోజికా భ్యుదయన్నాదమెయై తనర్చవలె నత్యుగ్రాపదావేగవ ద్ధదయాంభోజముఖీ ప్రరోదనముగా దేయోజ యోజించినన్‌ 118 తిమ్మరుసు గుణవర్జన సీ! సరస ప్రసంగమా! సత్సభనే గొని ప్రాధకాంతారాజితోడ గాదు రాగమా? ధర్మసంరక్ష యందేగాని విషయ సౌఖ్యంబులన్‌ వెలయబోదు ఆర్జనాసక్తియా? యశమునందే గాని అధికార్థ సంచయమందు గాదు విలసద్వినోదమా? కళలయందే గాని జనులలోం గేలికా సరజిగాందు. గీ; సాంధ్రభక్తియ? సుజనరక్షణ సమర్థ రామరాజ పదాలనే గ్రాలుగాని స్వల్పములలేదు తిమ్మర్సు సచివమణికి అతని సుమనీష ఆంధ్ర లోకై కభూషు [2డీ తిప్పాంబిక ఆవేదన చః సరస వసంత సత్సమయ చారురసాల విశాల శాఖికాం తరముల వాయసార్భకము తావొనరించి విదల్చి ఖెక్కలన్‌ బరభృత వల్ల భంబనని పాడిన యంత వసంతభాగ్య రా జ్యరమకు సింహపీఠము రసాల మలంకృతమౌనె దానిచేన్‌ $134 క్ష

తిమ్మరుసు యుక్తి సీ; కక్తిసాములకావు కర్రత్రిప్పులఠాను కృష్ణ్ణాయల జాడ కెదురుచూచె అహరహంబును నిహారార్థ మేదడెంచెడహయము ఘాసము మేయకట్టెనిలిచె మన రాచకొమరుని కనుచూపు చనెనని నిఖిల ప్రియాళి కన్నీరు విడిచె గుణశాలి కిక్కట్టు గూర్చవచ్చునె యంచు నగరీ ప్రజావళి నలువందెగడె గీ సకల జనములు నిటుపలుచందములుగగ్భష్టరాయల శిక్షా నికృష్ణగతికి 148 ॥ నగచిరేకాని కనరైరి వాస్తవంబుసచివకృత కార్య మతిరహస్యముగ నుండె కృతి భర్త స్తురి మాలిని. _ నవనళిన దకశ్రీ నర్తితాపాంగధుర్యా అవగత శమలీలా హారిహృన్నిత్యచర్యా కనిగణ గణనీయా ఖండవాణీసపర్యా అనిరత భిషగీహాభ్యాసి నారాయణార్యా 149 _ శత్రుసంభ్రమమః! సీ; మదమత్ర శత్రు సీమంతినీ శుద్ధాంతమందిరమ్ములకు సంభ్రమము బుట్టె దొర్మత్య బాధిత తద్‌జ్జ చిత్తాంభోజ షండంబు లర్హ తేజమ్ముంబట్టె అహవకేరీ విహారాఖిలష దశ్వ శాలలు హేషలన్‌ జదలుగట్టె అలానమూలద్విపాళి బృంహితనులు దిక్కరీంద్రములకు దిగులుపెట్టె గ| చటుల శాత్రవభంజన సమరయోధ రాజి కరవాలధారలం దేజుపెట్టె 164 ఆయుధాగార పృథు కవాటార్షళముల నిస్స్వనమ్ముల దుర్గమ్ము నింగిముట్టె విజయలక్ష్మి సీ! శత్రుకుంకాఘాతజనిత రక్తస్పర్భ మలయజ చర్చగా దలంచునేని చండకృపాణాగ్ర సంఘట్టనంబుల సుమశరావాతులుగాం జూచునేని అతిభయంకర కాహళానకస్వనముల పరభృతోక్తులుగాగ నరయునేని ఆహవశూర యాతాయాత రీతుల శిభినాట్యములుగ వీక్షించునేని గ భయద మదమత్త శుందాల హయశతాంగ రాజ విహరణ సంగ్రామరంగములనె యుపననములంచుగనునేని యోధుదట్టి వీరపురుషుని వరియించు విజయలక్ష్మి గ

కృష్ణ్ణాయల సహజశౌర్యనిధి మః॥| సకలాశాంతపరీత సాళువ మహాసా[మ్రాజ్య సైన్యాధినా యక బీజాభ్యుదితుండు నాకపద నిర్యత్‌ ప్రాంశుతేజః ప్రభా * వకనజ్ఞన్మ నమూఢ శౌర్యనిధి పూర్వంబే యగున్‌ నేడు వా నికి శౌర్య ద్విగుజీక్రియాక్షమ బలానీకం బిడన్‌ జయ్యుడే 1183 ఆళీస్సులు మః తనకేకైక సుతుండు (ప్రేమకలనాధామంబు శ్రీకృష్ణరా యని ఘోరారి రజాంగజోన్ముఖునిం జేయన్‌ శాసనంబౌ నెడన్‌ విను నాగాంబకు సుంతయేనియు భయావేశంబుగా లేదుగా కని వార్యాహవభూజయంబు గొనుమం చాశీస్సులన్‌ వాకొనెన్‌ 182 వీర నృసింహఠరాయల రాజ్యాఖిషేకము మః॥ కలుషాఘాంతక తుంగభంగకుల రంగత్తుంగభద్రానదీ జలముల్‌ గైకొని మంత్రపూతములుగా జల్చించి సంపూతత జ్ఞలధారాద్యభిషేకలీల నరసక్ష్యాజాని యుత్సాహియై చలిపె౯ వీరన్ఫృసింహరాయవిభుం దత్సామ్రాజ్య లక్ష్మీశ్వరుణ 189 ఉత్సవసంరంభము సీ; తుంగాతరంగిజీ రంగత్తరంగ భం గ ప్రభంగ మృదంగ కలనందేలి | జయజయ ధ్వానానుసారి సభాజన కరతాళమయ తాలసరణి నెగడి పవనాంకురోచ్చల దృహుళపతాకికా చలనైక నాట్య ప్రసక్తి నలరి ఆనంద నిస్సరదార్యరాణ్మందహా సమహిత ధవళాంశుకమున మీటి గ; పప్రముదిత విజయనగర సామ్రాజ్యలక్ష్మిప్రథిత తుళవాన్వవాయ వీరప్రకాంద ఐంధురాశ్లేష సౌఖ్య వైభవము గాంచియుత్సవోచిత నాట్యాల నూగులాడె 194 వీర నరసింహరాయల యాథధ్ర శా॥ నానా పుణ్యనదీ ప్రపూతములు నానా దేవతాగార శో ఖా నిస్తంద్రములు౯ నిరంతర కృతాభ్యాసార్జితా నల్ప వి ద్యా నైపుణ్య నిధాన బంధురములు౯ సానందముల్‌ దక్షిణ స్థానంబుల్‌ గననేగ వీరవిభుడంచత్‌ సైన్య సంయుక్తుందై 19ష్మి

విజయ గీతావళి మః॥ శిబిర న్యాసవిభూషిత క్షితితలా క్షీడోర్విరుట్‌ శాఖికా _ నిబిడాలోల కులాయ సంధిత సమున్మేషాసనాసీనముల్‌ సాబగుంబుల్లులు కృష్ణ్ణాయ లుమతూర్‌ క్షోణీశ దుర్గస్థలీ ప్రబలాధ్యక్షత నాందునంచుం దెలిపె౯ భద్రాత్మగీతావళి= 232 ఉమ్మత్తూరు రాజు సేనానాయకుని హెచ్చరించుట శా॥ నానావర్ణ కుటీర శిల్ప రచనా నవ్యప్రకారంబు సే నానీక ప్రతిచాలితధ్వజ పతాకాత్యంత దైర్ధంబునుళ! దానాలోకన జేసి చేసి యుమతూర్‌ ధాత్రీశుడాత్మీయ సే నానాథు౯ బిలిపించి హెచ్చరిక నుండ= దెల్పె రక్షావిధి 239 మ॥| “అది సామ్రాజ్యము దేవతాంశభవ విద్యారణ్యమౌనీంద్ర ది వ్య దయాపాదిత హేమవర్న కలనావ్యాలబ్ధి సౌభాగ్య మా పదముః! రక్షణసేయుం గృష్టధరణీపాలుండు దోస్సార సం పద నన్యూను డతండె వచ్చె నెటు సంబాళింతువో దుర్గముః 284 ఉమ్మత్తూరు రాజు సీ చెరలాడు సమయాన శితదండతాడనన్‌ బుసకొట్టియాడెడి భుజగివోలె అతిశిత (గ్రీష్మవియన్మండలిన్‌ వెల్లు మధ్యందినార్క బింబంబువోలె ఆఖేట కేళీవిహారంబునన్‌ శరో చ్చలితమై యెగయు బెబ్బులి విధాన ఆకలివేక మదాయత్త కరిపైకి లఘించు సింహ వల్లభము వోలె గీ| స్థగిత కోపానలారుణిత ప్రచండ నేత్రదృష్పుల నుమ్మతూర్‌ నృపవరుండు ముందు వెనుకల యోజనమ్ముం దొజంగి కృష్ణరాయల కిటు లిఖియించియంపె. 2501 మ॥ “సరసాస్వాదన భాగ్యయోగ్య రసవత్సంచారి వేలావతీ స్ఫుర దాస్యంబుల సత్సుదామలరసంబు బొంది క్షారస్థితి= బరగించు! బడబాగ్ని పాల్పలిపెడుణ బాతాళ దుర్గాహ గ హ్వార మందించును వార్థి యొట్లు సరసుండంచు౯ వచింప౯ణ దగు25

మ॥| జనతా రంజక సౌరభోపగతిచే, సంపుల్ల పుష్పంబు, త ద్ధన పుష్పంబులచే, లతాతతియు సౌందర్యానుకూలోల్లస త్తను లావణ్యముచే లతాంగియు; భుజాదండ (ప్రభావంబుచే జనపాలుండు వెలుంగు నేసరణినేం జాలింతు శూరక్రియణ[! 267

రాయల యోధుల కరవాలములు

మ॥ కరవాలంబులు వీరరాట్రతి కలంకారంబులై యుమ్మ తూ ర్పుర నిర్మాణము సేసి రక్షణ కలాపూర్ణంబులై యొప్పెం ద త్మరవాలంబులె రాయయోధుల కలంకారంబులై యుమ్మతూ ర్పుర నాశంబొనరించి శిక్షణ కలాపూర్ణంబులై రాజిలె౯ 267

కృష్ణరాయల తేజము

మః పరభోగీశ్వరభాగ్యసంధిత పయః పానంబునః మించు దు ష్కర హింసాకర దుర్విషానలవమత్‌ కాకోదరాధీశ భీ కర నాట్యంబులు రూపడంగెను బతంగ ప్రాజ్య బింబాంతర స్థిర సేవాపర కృష్ణరాయ ఖగరాట్రేజః ప్రసారంబునణ 274

ఉమ్మత్తూరు దుర్గవిజయము

సీః విద్యానగరరాజ్య విశ్రుతధ్వజ మురు దుర్గ శృంగమ్మునం దూగులాడ కృష్ణరాడ్విజయ చారిత్రాక్షరథ్రేజి శాసనఫలక భూషణము గాగ ఉమ్మతూర్చుర్గ పూర్వోర్వీశ్వరుం డరి గాంపుగాం గైదండ మోపుసేయ గణనీయ విజయనగర మహాసామ్రాజ్య లక్ష్మీ వివారస్థలంబు పెటుగ

గీ! ఆంధ్ర కర్ణాట మండలాభ్యంతర ప్రదేశ నృపతుల గుండియల్‌ దిగ్గురనంగ గృష్టరాయల కీర్తి లక్ష్మీలతాంగి దేశదేశంబు లెగంటబ్రాకి తేజరిల్లై 283

శివసముద్ర విజయయాత్ర

సీ; ఉత్తుంగ భూమీధరోపమానంబురు వేదండకాండ మొప్పిదము గూర్చ ఘోర ప్రరావసంకుల తరంగాభముల్‌ భయద హేషాభ్రమద్ధయములలర చంద్రసూర్య ప్రభా సంభాసమానంబు గర్భస్థరత్న సంఘంబు మెజయ నవశస్త కరభర నౌకావికాసముల్‌ సమర శతాంగముల్‌ చౌకళింప 117

గీ! జీవనాధార వైభవ భావుకంబు అఖిల భువనోపజీవుల కాలయంబు 286

నవుచు లక్ష్మీనివాసమౌ శివసముద్ర మరసిచూడ సముద్ర శోభాలయంబు మ॥ ప్రసరత్మాంచన వప్రశ్ళ్చంగ ఘనశోభావ్యాప్త దుర్గంబు నా

రసి మేరూర్విధరంబుగా గని విహార ప్రక్రియాసక్త దే

వ సతీమండలి దుర్గసాలమునకు ్రాంతాత్మలైదిగ్గి న

ల్లెస లన్వేషణ సేయువారు నిజవల్లీ సంధితావాసముల్‌ 287 మ॥ పురహర్యాగ్రతటీ విహార విసరత్పుణ్యాంగనా సుందరాం

బర భర్మాంచల చాలనోదిత సమీరాంకూర సంవీజనో

త్స్యురితాకాశ తరంగిణీ ప్రచలితాంభో వీచికావ్యగ్ర శీ

కరజాలంబుల నషప్రయత్నకృత శృంగారంబు లారామముల్‌ 289 మ॥ సురకల్లోలవతీ సుధామయ పయశ్చూర్ద ప్రపూతానిలాం

కురమైత్రీ పరివృద్ధ ఖభేలనవనీ క్షోణీజ సంతానముల్‌

వర సంతాన తరుప్రభావములుగా భాసిల్లుట దత్పురీ

సరదారామ విహారి సాధ్వులు దయత్సంతాల (శ్రాంతమున్‌ 290 మ॥ సరసీజాత మనోహరాసవధునీ సంచార చంచత్పయో

భరమై నిమ్నతతాంతరాళ గమనవ్యాలోల నక్రాది ఖీ

కర జంళూత్కరమై విపక్ష నృపహృత్మాండ (ప్రభేద క్రియా

కర నిధ్వాన తరంగమైన పరిఖాగ ర్తంబగున్‌ గోటకున్‌ 292 శా ఆలోం గాహళ భేరికా వనజ ధంకారావముల్‌ రేగె శ

స్తాశిప్రాంశు ధగద్ధగద్యుతి విషంగాలోకముల్‌ మీలె హే

షాలోలాశ్వ శతాంగ గంధగజరాట్సంచాలనంబొప్పె పై

న్యాలు౯ బింక్తులు దీరిచె* శివసముద్రాటోపముణ మాపగః౯ 298 శా! కృష్ణక్షావర సైన్య బాహుబల మక్షీణంబుగానిల్బె భీ

నిష్టాతంబయి వైరి సైన్యము ధృతిన్‌ వీదెన్‌ బలంబోధెం జం

డోష్టాంశు ప్రతిభుండు రాయలటుపై నుద్దండ దండాహతిన్‌

గృష్టాహీంద్రుని తీవ్రరూపమున దూగెన్‌ దుర్గరాజంబుపై 30ర్య

సీ! విద్యానగర భూరివిక్రమ'్రోద్ధతి యరి దుర్గలక్ష్మికే లందుకొనియె అభిజిత దుర్గ సాలాగ్ర సంస్థాపిత కేతన వ్రాతంబు క్షితికి వ్రాలె రాజాన్వవాయజ ప్రకటరోషావేశ భాగులు చీకట్ల దాగుటాయె' సంస్థానపతి వంశసంవృద్ధి తత్పరా భ్యుదితాశ్రు పూరముల్‌ గదలిపాటె గీ _తుళవ సామ్రాజ్య సైనికోద్ధుతపాద ధూళి దుర్గ పదంబెల్ల ధూసరించె జగదభిజ్ఞాత కృష్ణరాడ్‌ జయపతాకశివసముద్రంబు తలపైనం జిందులాడె. 307 కృష్ణ్ణాయల పట్టాభిషేకము మ॥| సరసీజోదర వంశ సంభవులు నాచారజ్ఞులుః శాస్త్రవిత్‌ సరసవ్రాతము తజ్జలంబు నృపశీర్నంబందుం ్రోక్షింప నొ ప్పిరి చంచత్సమ యజ్ఞభాషిత తృటిణ వేద్కల్‌ బిసాళించె శ్రీ ధరణీజానికిం గృష్టాయలకు దత్పట్టాభిషేకక్రియన్‌ 880 శా॥ ఆ సూర్యుక్త ముహూర్తమందు బుధ విన్యస్తాక్షతల్‌ పూర్వికొ భ్యాసార్జంబుగం గృష్టరాయల తలన్‌ వ్రాలెన్‌ దగన్‌ నాకసం వాసిగ్రుషిత పుష్పవర్న విభవాపమ్యాల్బ వాళ్ళీకర న్వాసప్రక్రియతో సభాజనకరోద్యత్తాళ నాదంబుతో 332 శ్రీ వేంకటేశ్వరస్తుతి చ|| అదియొక వేంకటేశ్వరుని యాలయమౌటం బ్రఘాణ ఘంటికా నదముల మాధురీగరిమ నవ్య నృపాలక భక్తిభావ సం పదజన నిట్లుగన్‌ హృదయపద్మమునన్‌ స్తుతి సేసె సద్దయా స్పద చరిత ్రకారు (ితభక్తజనాదరు వేంకటేశ్వరున్‌. శఖర ఉ|| చండతరాసి ఘాతముల సంగరముల్‌ రచియింప నేర్చు ను ద్ధండుల బాహుదండ గురుదార (శ్రమునున్‌ భవదీయ తీవ్ర దృ కాండము జేసి యెండబడి క్రాగి కరంగెడు మంచుగడ్డగా గండుతనంబు గోల్పడు: నఖండబలాకర: వేంకటేశ్వరా 4290

వేలూరు శాసనము శా॥ వేలూరన్‌ నిజరాజ్య శాసన మహాపీఠంబు స్టాపించి యు = ద్వేలక్ష్మావరరాజి కప్పముల నర్పింపంగ శాసించే నె వ్వేళన్‌ జన్యవిహార మూనినను వేవేలన్‌ శతాంగాశ్వ సే నాళిణ బంపంగ రాయలేర్చజచె నిత్య శ్రీ యశః కాంక్షియె ఉత్తర్‌ సామంతులు

సీ పృథునమ్రశీర్న కిరీటరత్టప్రభా శ్రీ భృతాంజలుల నర్పించువారు వరదయాభ్యర్థన ప్రఘటిత నవరత్న విస్ఫుటాంజలుల నర్పించువారు నిజభావమార్ధవ నియమసూచి కుసుమ, శ్రీభరాంజలుల నర్పించువారు విమల భక్తి సమూఢ విధివత్ర్రణామ స విభమాంజలుల నర్పించువారు

గీ దేవరాయాంకసముపేత ధీరరాజ సం'ప్రదర్శిత శౌర్య 'ప్రచారకీర్తి 449 వినుతి వాక్సుమాంజలులనర్చించువార్లు అధిపరాయలసామంతులైనవారు

రాజ్య దక్షణ

మః ప్రతిపాలించును శుద్ధమార్గములం సౌరభ్యంబుబొందించు సం హతమున్‌ వర్ధనంజేయు మ్లానము జలాధ్యాసి క్తముః జేయు నా నతులన్‌ బ్రోన్నతులణ సమీకృతులుగన్‌ గావించు దుష్కంటకి ప్రతతిన్‌ ద్రోయును భూమిపాలు డ వనీరక్షాపరప్రక్రియన్‌. శీర్ర2

కొండవీటి పురవర్దన

మ॥ వితకాభ్రంకష తుంగశ్చంగతటసంవిష్ట ధ్వజశ్రీ సము శృ్చతనం బుగ్రశతఘ్ని కాహతి నిరోధప్రాంశు కుడ్య వ్రజా వృతమై యొప్పెడు కొండవీటిపుర ముర్వి గర్తపుర్యాహ్వయాం చిత భూమండలమందు నుండు సకలశ్రీ భాసురావాసమై. తర్‌

మ॥ నిరతాంతః పరికీర్యమాణ విజయోన్ని ద్రస్వనానంద వి స్తర దుర్గమ్మును జుట్టి నిత్య విచలద్‌ భంగ ప్రభంగాంబు సం భరణంబొ పరిఖాప్రకాండ మలరున్‌ (బ్రస్ఫీత మత్తేభ దు స్తర గాంభీర్య భరంబునై యరిచమూసందోహ దుర్గాహమై. 476

క20

మ॥| తగరౌప్యాచల ధాళధళ్య పరిదీప్త ప్రాంశు దుర్గచ్చవుల్‌ నగరీరక్షక సంభృతాంబర సితానల్పద్యుతుల్‌ గ్రమ్ముటన్‌ నగరీ కాంస్య కవాట బంధపదమున్‌ గన్పట్టమిన్‌ వైరి యో ధగణంబుల్‌ చార బాట గన్గానక చింతః జేసి రన్వేషణన్‌ శ? షీ; _వివిధాగమాంతర విజ్ఞాని విబుధుల వాదానువాద నిన్స్వనములెగయ అసమాన శౌర్య శూరావళి శస్త వి ద్యాభ్యాస నినదమ్ము లవఘళింప విపణి వీథీన్యస్త వివిధ రత్నాంతర వ్యాపారముల వైశ్యులత్తమిల్ల అతులిత ధ్యానపూరిత శకటాగమ వ్యాప్తి నా పణవీధి కాళిమైోవ. గ్‌ రాజవీధులం బధిక సంరక్షణోద్య మమున భృత్యులు శాంతిక్రమమ్ము నెళఖప రాజదర్శన భవ జయారావధామ విపుల సుఖభూమ; యా కొండవీటి సీమ తీరిక అరుణ దీప్తి-రోషస్ఫూర్తి | మ॥| వరముక్తాఫల కంఠహార విసరత్‌ స్వచ్చాంశుమాలా సము త్మర సంపూరిత భూమిపాల వదనాఖర్వ ప్రదేశాన భీ / కరరోష (ప్రతిపన్న రక్తిమ మెయిన్‌ గల్ప్హార సంభూతితో | విరసె౯ గన్నులు తెల్పునం దరుణదీప్తి స్ఫూర్తి యెట్లయ్యెనో. 485 ] తిమ్మరుసు పన్నుగడ ' మ॥ మను గృష్టాతరణంబున= విజయమున్‌ బొందంగనౌ సేన వా 1, పొని దాటంగం గడంగువారికయి తోడీయః (బ్రయత్నించుచో / మన సైన్యంబు సమస్త మావలికి సేమంబొప్పంగా జేరునం | త నితాంత ప్రసరత్రృతాప గరిమః= దట్టింపనౌ శాత్రవున్‌ 494 | | కృష్ణ్ణాయల ప్రవర్తన | ఓ; ప్రళయ కాలానల ప్రజ్వలత్మ్కీలాళి సాంద్రశీతల హిమజలము గాదె? | | వ్యాత్తాననాత్యుదు (గ్రాకృతి మృగరాజుమృదుఘాస జీవనమృగము గాదె? ఘోర మృత్యుప్రదాకుంఠ హాలాహలరాశీ పీయూష వర్షంబుగాదె? ఏకరాశీకృత పృధులాబ్టి సప్తకం బల్బ కుల్యాతుల్య యగును గాదె? 21

గీ॥| లేలిహానంబు మేలిపూమాల గాదె? జనుల కాతండు సాహసోత్సాహ ధైర్య బుద్ధి శక్తి పరాక్రమంబులను బొంది దైవహితుండయిచరియింప దనరునేని శ99 గణపతికి వార్త ఉ॥ తా నపుడర్హ సైన్య సముదగ్ర భటాదులు వెంట నంటం గృ మ్రానది కీవలన్‌ నిలిచి శత్రుమహీపతి కంపె వార్త “యిం దే నిలయంబునన్‌ నిలిచి యావు రణం బౌనరింప నేర్తువో ఆ నిలయంబుం జేరుడు భుజార్గళసత్వముం జూపర” మృనన్‌ 501 రాయల సైన్యము కృష్ణా నదిని దాటుట ఉ॥ అ నృపు మౌనభావము రహస్యము నాత్మ నెటింగి యోఢ్ర భూ జాని, యధర్మ తత్పరత, స్వాంతగతాశయమున్‌ గ్రహించి సే నానివహంబునన్‌ సగము నైపుణిమీఅంగ నేజబుదాటగా నానతియిచ్చె రాయలు భటాళి జలంబుల జొచ్చిరవ్విధన్‌. 504 గజపతిదైన్యము మ॥ భయలోల ద్ధజపత్యధీశుడు వనప్రాంతాధ్వగాలోకియె నయన ద్వంద్వము కంపిలన్‌ బ్రతి నరున్‌ దద్భుష్టరాడ్వీరు డ వ్యయ తేజోనిధి యిందు వచ్చెనని దైన్యంబార భావించె ని ర్టయతన్‌ దుర్గము గూలెనాయనుచు చింతన్‌ జేసె స్వాంతంబునన్‌. 510 దిగ్విజయ సంరంభములు క॥| _తుళువాన్వయాబ్ధి నాదవెన్‌ సులలిత కల్పద్రుమంబు సుజనావళి వాం ఛలు దీరు గొల్లగానని యలరిరి 'సైనికులుహితులు నభిలాజప్తజనుల్‌. 528 ధనవితరణ స్కీ ప్రధిత విద్యానగర ప్రాజ్యసామ్రాజ్య శౌర్యలక్ష్మికి జిత్తశాంతి గాగ సకలార్త పోషణోత్సుక విరూపాక్షుని ధన్యకీ ర్తికి దోహదంబుగాగ మజ్జనమాత్ర సమస్తాఘభంజక భధ్రాంబుచయము సాఫల్యమంద గబపతీంద్రోగ్ర సంగర జయోపార్జిత ధనమహాలక్ష్మి సార్ధక్యమంద 2

గీ _ఘటిత విత్తము రాజ్యోపకారి తనువు సమతం దాల్బంగ శ్రీకృష్ణజనవరుండు తగం దులామానమున నంచితమ్ము సేసి జనుల కిప్పించె సతుల హ స్తములచేత. అవోవిల క్షేత్రము శా॥ యాత్రాసంగతి గందనూలు నగరోపాంతాన దర్శించె దృ జ్నాత్ర ధ్వస్త సమస్త శాత్రవ చమూ మాయా విధానమ్ము స్వ ర్జాత్రీ నాగజగత్రయ ప్రసరణాధార ప్రఖాతమ్ము నా ర్యత్రాసాంత నృసింహరూపము తదీయాహోబిల క్షేత్రమున్‌. 531 విజయవాడ సీ వాసవాశావధి భాస్వరాభ్రంకష ప్రోత్తుంగ భూమిభృద్భూషితంబు దక్షిణ దిక్తటీస్థగిత సేతు విరాజ మానశై వాలినీ మానితంబు 'ప్రాగుదగ్గిక్స్పరి వ్యాప్త రత్న వీతరి కాంచిత భర్మహర్య్యాంగణమ్ము ఉభయ పార్వస్థ భూజోత్మరచ్చాయాఖి శోభిత శీతాధ్వ సుఖపదమ్ము గ్‌! దూరగమన సమాగమోద్యోగ జనితఘర్శ్మ జలకణ హరసుమ కాయమాన బంధురా రామము విజయవాడ పురమునరసె భూజానియాంధ్రదేశాభిమాని 539 వార్తాహరుడు ఉ॥ చారుడు భావసంస్థిత విచారుడు రాడ్విషయార్ధ దేశసం చారుడు దూరవర్తిజన సౌఖ్యవిచారకథా నివేదనా చారుడు లేఖతో సరభసంబుగ యానము సేసి రాట్బదం బారసి రాజవల్ల భున కంజలి సేయుచు నిల్చి సన్నిధిన్‌. 606 మ॥ సొరిదిన్‌ జారుడు గన్గానెన్‌ దినరమాశూన్యాంబుజాతంబు స త్వరితోపాగత రాహుదృష్టి వికృత ప్రాలేయరుగ్‌ బింబమా దర లీలాయత కామినీ విరహసంధ్యా కోకధామంబు రా జ్యరమానీత కళాగళత్కటక రాజ్యాధీశ ఖిన్నాస్యమున్‌. 607 23

రాజసౌధము మ॥ కటకక్షోణిం జరించువేళం గనియెన్‌ క్షాజూని శ్రీరాయల చ్చాట భాసిల్లు మనోజ్ఞ సౌరభ సుమస్తోమాభిరామంబు వి స్ఫుట మందానిల సంప్రదాలిత సరశ్చుద్దోర్మిమాలాభవ త్పటు డోలాంతర సంభ్రమద్విహగరాడ్ధామంబు నారామమున్‌ 616 ॥ తుక్కమాంబ మాటలు చ|| ప్రవిమల సౌధవాసివి ధరాపరిపూజిత తారకాక్షర (ప్రవణుడవున్‌ మనోజ్ఞ బుధరంజిత నిత్యవిహార నేతవున్‌ గువలయ రాగభాగ్య విని గుంభనశీలి వి లోకరంజనో తవ నియతానువర్త నవిధాయిని పాంధుల నేర్చంజెల్లునే? 622 మ॥| హృదయాకార నికుంజమందునం బ్రియడ్రేమ ప్రసూనంబగు౯ బొదకు న్నీరముపోయు పోషకుని సత్రోత్సాహముల్‌ లేక దో హదముః గాంచెడి తెన్ను గానక తదియాశాదళంబోడగా . మొదలోడుం గద; అట్టివేళ భువి కామోదంబు సంభోగ్యమా. 628 | మ॥ (బ్రతుకుంగాలము పోవ బోవ నటుపై రానైన రంగంబులం చిత ధైర్యంబును గోలుపోయి కడు సంక్షిప్తంబులై తోచు సం గతికిల నెయ్యములైన యీదినము లాగంజాల వామార్స్పులోం జతురత్వం బెటుపోవునో యింక భవిష్యత్కాల మెట్లుండునో 624 ' శా॥ పోవున్‌ యౌవన కాలవాహిని మహామోద స్వర్రేజిం ద్‌ వావేశమ్ముల, నక్రమ ప్రగతులన్‌ హత్తించి యాలోల లీ లా వీచీకర రాజితో నిజతటీలాస్యల్లతాంకూర ల | క్షీ వాత్సల్య కృతాఖియానయయి యా శ్లేషించి రంజిల్లుచున్‌. 626 | మ జలధారల్‌ ప్రవహించి శైవలినితో సంగాతమున్‌ జేయు శై వలినీభామిని సాగరోపగమన వ్యాపారమున్‌ జేయు గా డ్పులు వీచ్యంతర మేళనంబుగొన నాండున్‌ నిల్వదేకాకియై కలియన్‌ ధర్మముగాదె నీదు ననురాగస్ఫూర్తి నారక్తిలో. 63

అనురాగ లత మ॥ అకలంకంబయి నిత్యదీపిత మయూఖాదిత్య బింబంబుగా వికసత్తీజమునంది సౌరభభరావిర్భావ మల్లీలతా ప్రకరోద్భూత లతాంత మార్దవముతో రంజిల్లు (స్రేమంబె, భో గ్య కలాపంబున కాలవాలముగ లేదా? అంతయు! వంతయే ? 651 రాజసతులు గీ; కుంకుమారుణ తిలక శోభాంచితలును సురుచిరలతాంత సంజాత శోభితలయి రమ్యపల్ల వలతికలున్‌ రాజసతులు అరుగునరదాల భూషింప నమరుటయ్యె. 681 కృష్ణదేవరాయల శాసనములు మ॥ నవరత్నాంచిత హేమశ్చ్ళంఖలమనంత ట్రీతి శ్రీవెంకటే శవిభూత్తంసుని యంగభూషణముగా సంధానముంజేసె సం స్త్రవనీయంబులం బెక్కు దానముల సద్భక్తిన్‌ రచింపించె న య్యవలోక్యాంశము దీర్చె శాసనశిలాన్య స్తాక్షరథ్రేజితో. 689 సూ వీక్షించె నా దేవ విభునిపై వెలసెడు నానందనిలయ విమూనగరిమ పూయించె నా లోహపూర విమానంబు కం బదార్వన్నెల ప్లసిడిపూత అర్చించె వివిధ పదార్థారేశోచిత తపనీయ ఘటిత పాత్రవ్రజంబు వ్రాయించె దానపత్రమ్ములన్‌ స్వకళింగ దిగ్భయ యాత్రాప్రదీ ప్తరీతి గీ _పదియు నేనూర్లు పదియేడవదియ యైన | హాయనంబున జనవరి యాదియందె యా కళింగోర్వి దిగ్దయయాత్ర ముగియం దనరెనన వ్రాయంజేపిం దత్సళ్రతకుల, 690

స్లో! తిరుపతిలోని కృష్ణదేవరాయలు, తిరుమలాంబ, చిన్నాంబ విగ్రహములు ౪్తో “1|| తిరుపతికొండ నెక్కం జనుదేర ముఖస్థ కవాటమందు న య్యిరు దెసలందు నాంధ్ర పృథివీశ శిలామయ విగ్రహంబు సు స్థిరవిధి గానవచ్చు బరిదృశ్యము లయ్యెడుం జిన్నమాంబికా తిరుమల సంజ్జికాంబికల దివ్య కలామయ విగ్రహంబులు౯ణ 691 గీ మున్నె తిరుపతికొండ తద్భూభృదగ్ర పదము భూషించు వెంకటేశ్వరుడు నతని ్రక్కరాయలు నాతని పజ్జ్ఞసతులు నలరనదియేరి కీక్షణీయంబుగాదు? 692 రామేశ్వరము, కన్యాకుమారి పుణ్యస్థలములు శా॥ రామస్టాపిత సైకత ప్రకటిత ప్రఖ్యాత లింగార్చన స్తోమాపాదిత ధైర్యధాముండయి సంశుద్దాత్ముడై దోర్చలో ద్దామ ్రౌఢిమ నేగికాంచె శుభ నిధ్వానోదయావ్యగ్రమున్‌ గామారీక్షణ భద్రతాకరముం దత్మన్యాకుమార్యగ్రమున్‌. 696 విరూపాక్షార్చన) మ॥ శుభలగ్నంబున రాజధామనగరీ శోభన్‌ విలోకించె న య్యభవున్‌ శ్రీ విఠలేశ్వరున్‌ గని విరూపాక్షున్‌ సమీపించి సౌ రభస స భసంశోభి లతాంత మాల్యవదనర్హ స్వర్ణరత్నావళిన్‌ విభుండర్చించెను గాన్కగాంగ హృదయడ్రేమ ప్రబద్దాంజలిన్‌ 699 సాహిత్యపోషణ సీ॥ _ తత్తత్పురాంతర స్థానంబులందున పటు కళాశాల లేర్చలుపంబడియె న్థాపిత సత్మళాశాలాంతరంబుల వలన షడ్డర్శినీ ప్రజ్ఞపర్వె షద్దర్శినీ పరిజ్ఞాన సంవ్యాప్తిచే సాహితీ ప్రతిభాప్రసక్తిమించె సాహితీ ప్రతిభా ప్రసారాఖభివృద్ధిచే కావ్యవిలేఖన గరిమ దనరె 126

గ్‌॥ పటు కవీశ్వర లిఖిత కావ్యముల వలన శౌర్య సాహసలీలా ప్రచారమయ్యె శౌర్యసాధిత సత్కార్యసరణివలన ఆంధ్రవైభవమద్వితీయముగం బెటిగె702 మ॥ పలునాళ్ళీవిధి సాహితీభవరసప్రస్ఫార గోష్టీరతి= లలితోదంత రసానుభోగ్య కవితాలంకార గోస్టీరతిన్‌ గలగాన శ్రవణానుమోదమున సౌఖ్యంబుండి సంఖ్యావదా వళికిన్‌ సత్కతులిచ్చుచుణ గడపె భూపాలుండు విద్యాదృతి౯ 708 మ॥। బహుసంఖ్యాక కవిప్రకాండులును సత్‌ ప్రజ్ఞావిధుల్‌ శేముషీ మహితానల్ప సుధారసోపమవచో మాధుర్యవత్మావ్యముల్‌ మహిపాలా(గ్రణి పేరిటన్‌ బొసంగి తత్‌క్ష్మానాధ దత్తంబులౌ బహుమానంబులు మాన్యముల్‌ గొనిరి శశ్వక్కీర్తిసంధాతలై 704 పరిపాలన | గీ ఆంధ్ర కర్ణాటరాజ్య సింహాసనమున వైనతేయ పరాక్రమ ప్రతిభతోడ మించి రాయలు ధరణి బాలించువేళ శత్రు సర్పాళి తలయెత్తం జాలకుందె 707 కరవాలము మ॥ కరవాలంబ! కరంబ! దీర్హస్సమయాక్రాంతాది దుర్గచ్చటా పరిపాతమ్మున రాటుదేలితివి గర్వప్రొఢి సంధ్యాశయా క్షర వత్రమ్మును ద్రోసిపుచ్చి యిటు సంగ్రామంబు నాసించుము ష్మరుగాజింపు మటంచు రాయలసివంకన్‌ జూచెం గ్రోధోద్ధతిన్‌. 716 కాటూరు దండయాత్ర ఉ॥ దుర్గ కవాట బంధముల దుత్తునియల్‌ రచియించి రాట్‌ చమూ వర్గములోను జొచ్చిరి విపక్షులు బాజంగజొచ్చిరంత నే మార్గమునైన శత్రుభటమండలి యడ్డుట రాట్సతుల్‌ బహిర్‌ నిర్ణమునంబు సేయుగతి నేరక వ్రాల్చిరి మేనులగ్నులన్‌ 718 క్ష2/7

అనిత్య సంపదలు మః॥| అకటా! దుస్తరవార్ధితుల్య గురుకుల్యా సంవృతోద్దండ దు ర్గ కవాటాంతర వీరరక్షక కరాగ్రన్యస్త ఖడ్దాల ని శ్చకిత ప్రక్రియ రక్షితుండయిన తేజశ్చాలి లక్షార్హయో ధకులాద్యున్‌ విధి బద్భుజేసెడి ననిత్యంబుల్‌ గదా! సంపదల్‌. 725 రాయచూరు దందయాత్ర మ॥ అరిభూపాలక దుష్ప్రతార్యపరిఘా వ్యాలోల కల్లోల భా స్వర ఘెషాపరికీర్ణమై విమల కృష్ణాతుంగభద్రా మహా సరిదుత్తుంగ తరంగ భంగకలనాంచత్‌ ప్రాంతమధ్యస్థమై వరలున్‌ దుర్గము రాయచూరు గిరిపై ప్రాభీలసాలావృతిన్‌ 731 మః విజయశ్రీ శుభదర్శనోత్సవ విధుల్‌ పెంప౯ (బ్రతాపంబు వం శజ సంసూచిత రాయచూరునగరీ సంశాసనప్రక్రియః నిజచిత్తంబిడి నూఖునేంద్లకయిన౯ జీవి మహారాజ్య సం సృజనానందము చెందు నా నరసివేచెం! యుక్త కాలార్థియె! 734 చ! మతమది దైవసమ్మతము మానవసంసృతి సాధనం బుపొ ర్లితమగు విత్తమైహికము చింత యొనర్చంగ రెంటియందు దై వత హితకార్య నిర్వహణ భావ్యమ్య ఐహిక దృక్సమూఢ సం సృతి కృతదోషశిక్షణయు సేయుట ధర్మహితప్రకారమా? 748 మ॥ యువయోధుల్‌ రిపుదుర్గ సౌధతతులం దొప్పారు కుద్యంబులః౯ నవశిల్పుల్‌ లిఖియించు చిత్రముల కాంతారూపముల్‌ జూచి భో గ్యవిలాసాంచిత నైజ భామినులనంగాం జేరి కైం దట్టం బా ప్యవిధిణ వంచితులైరి ప్రస్తరకటు స్పర్శ్ణాహతాభీష్టులై. 772 మ॥ అటుపై రాయల శూరసైనికులు రాజాజ్ఞానుసారంబుగా స్ఫుటథైర్యంబునం గోటం జొచ్చిరి జనంబుల్‌ నములైనిల్చ్ని యం తట శ్రీకృష్ణన్ళపాలు పాలనము నుత్సాహంబుతో నొప్పి. యా దటతో స్వాగత మీయబూనిరి తదౌదార్యోచిత ప్రక్రియన్‌ 80కి

గీ “రాజశటబ్ద భవమ్మైన రాయపదము తావకాభిఖ్య యందుం బదంబు సేసె దీని జనరంజనమున సార్టీకరించి రక్షసేయుమి! మముం గృష్టరాయ భూప. 807 మః॥ మహదుచ్చండ భుజాద్భుతాయుధుడవై క్షాభృత్ములోద్ధర్తవై బహూమాన్యాశ్రిత రాజరాజదనుకంపాద్భగ్‌విలోలుండవై అహితాప ్రతిభాంతవిక్రమ సముద్యద్వైనతేయుండవై బహుక్తీర్తింగొను, రాయ, స్వాగత” మనన్‌ భాషించిరాభూజనుల్‌. 808 స్వాగత నృత్యములు మ॥| వరరత్పద్యుతి రమ్యహర్య్య పదభాస్వద్‌ భద్రసింవోసనా కరవిద్యానగరంబు విసృత మహాగంఖీర శైవాలినీ శ్వరతన్‌ బైకొని లోకభీకర తమ స్సంహారి. రాజున్‌ గనన్‌ బఅచెన్‌ స్వాగతసూచి హస్తచలనా వార్యోర్మికా నృత్యముల్‌ 812 శాశ్వతయశన్థాపన / గీ చంచ దభిమాన ధనుడైన సజ్జనుండు | చంచలములైన యసువుల సరకుగొనక స్థాపనము సేయదలచు శాశ్వతయశంబు తాద్భశున కెల్ల సిరి యప్రధానమనరె? 817 ' చ|| పటుతరకంటక ప్రచితపాదప ఘోరనికుంజ పుంజ సం ఘటనల గల్లెనేని మృదుగాధ మనోహర సౌరభాన్విత స్ఫుటకుసుమాళి నీను పరిశుద్ధ లతానివహంబు లెందునే నటమట లేని సౌఖ్యమిడునా? నిరపాయమ? నిత్యభోగ్యమా? _ 824 | . చ|| అతిశిత కృష్ణరాయ, సుభటాళి కృపాణఖరాగ్రధాటి స | ల్బతు వికటాంగ మందు బహుళ క్షతముల్‌ సలిపించి క్షుత్యతో ద్ధతిమెయి మ్లేచ్చుమై నసువితానము బీల్బంగ మృత్యుశక్తి య ద్భుతముగ నోరువిచ్చె ననభూతల గర్తముపుట్టె మ్రింగంగన్‌. 880 129

అష్టదిగ్గజకవులు న్నీ స్తవ్యాంధ్ర కవితాపితామహ బిరుదాంకు డలసాని వంశ పెద్దన మనీషి మంజులశయ్యా సమంచిత కవితాభివినుతుండు నంది తిమ్మన విభుండు అతులిత మధురవాగ్‌ వ్యాపార ధీరతా కలితుండు ధూర్జటి కవివరుండు నవభావకల్పన స్తవనీయపింగళి సూరనాభిఖ్య యశోధురుండు గ; అంత మాదయగారి మల్లనయు రామరాజభూషణు డయ్యలరాజు రామ భద్రుడున్‌ రామకృష్ణ ధీవరుడునైరి రాయలకు నష్టదిగ్గజ (ప్రథిత కవులు842 ఆముక్తమాల్యద న్స మనుచరిత్రము వ్రాసి మాన్యతన్‌ నెలకొల్పె నలసాని పెద్దనా హ్వయబుధుండు వరపారిజాతాపహరణంబు లిఖీయించె నందితిమ్మన రసజ్ఞ ప్రవరుడు అల పాండురంగ మాహాత్య్యంబు లిఖియించి రామకృష్ణుడు కృతార్ధత గడించె బహుళార్ధరాఘవపాండవీయము వ్రాసి పింగళి సూరన్న వినుతి కెక్కె గీ॥ కవి నుతాముక్తమాల్యదా కావ్యరాజ మాంధ్ర భోజాంకితుండు వ్రాయంగనయ్యె సుమతి రాయలు బహు కావ్యసుమము లాం(ధ్ర వాక్సుమంగళికై సమర్చణము సేసె. 842] కవి పోషణ చ _స్తుతమతులైన సత్మవుల సూక్తులకుం జెవి యొగ్గి ప్రౌఢ పం డిత విసరత్సభాస్థలుల నిండు మనంబున నాలకించి సం ధిత రచనావిలాసముల దీప్తికి సంతసమందుచున్‌ బహూ కృతు లొనరించి సత్మవివరేణ్య దరిద్రత మాపె నీవిచే. 843 మను చరిత్ర చ] మనుచరితాఖ్య కావ్య కుసుమంబును దాగ్రహియించువేళం బె ద్దిన పురమేగగా జయజయధ్వను లుపష్పతిలంగం బల్లకిన్‌ దనకరపంకజంబున నుదారమతిన్‌ బయికెత్తి యాంధ్రవా గన కవితాలతోంగికగు గౌరవవైఖరిం జూపె భూమికిన్‌. రి పనన నవవ

సాపొత్య చర్చలు! మ॥| పటుసాహిత్య విశారదుల్‌ ప్రవిమలవ్యాపార షద్దర్శినీ పటలాధార వివాద దక్షులు మహీపాలో త్తమా స్థాన సం ఘటితానల్ప సభాంతరాళకపదముల్‌ గై సేసి చర్చామయా రృటుల= జేయంగ నాలకించి విభుడున్‌ రాజిల్లె విజ్ఞానియె 849 శిల్పకళాభివృద్ధి గీ విజయయాత్రా వివారియై వెలయువేళ వైన శిల్పకళాశక్తి నాత్మనుంచె శిల్పులన్‌ దూరముననుంచి చేరంబిల్చి చిత్ర శిల్పమ్ములఃణ గూర్చం జేసె నృపుడు. 858 సీ; విజయనగరమున విద్ధలాలయమునం బ్రథిత శిల్పముం జక్కపలుపం జేసె మాన్య హజారు రామస్వామి కోవెలన్‌ దగు చెక్కడమ్ముల తావుం జేసె దివ్య పంపావతీ దేవాలయమునకు స్టాపించె శిల్పాల గోపురమ్ము ధీరోగ్ర నరసింహదేవు విగ్రహమును (బ్రౌఢశిల్బంబు తావలముం జేసె గీ మంజులా రామముల సభామంటపములమర్య రాజీవిరాజి రత్నాపణములం జాలం దీర్పించి శిల్పకలాలయముగ రాయలలరించెం దన దివ్యరాజధాని 854 ॥ సుఖిక్ష రాజ్యనీమ . ఉ||. క్షీరములేని గోవు, తిని సేద్యము సేయని యుక్షరాజు భ ్రారమణీయనీరముల ధన్యతందేలని పిల్ల కాల్వలు ధీరతపస్వికి= శ్రమము దీర్చని ('ప్రస్తర గహ్వరంబు నె వ్వారును గానరైరి గద! బాపురె రాయల రాజ్యసీమలో౯ 864 పుత్రవియోగము మ॥ చిరకాలం బిటు పోకముందె పెనుగాసి జిన్నిజేడొందె ఖీ కర జాద్యంబు నతండు తద్భయద రోగస్పీత బాధోర్ధతిన్‌ దొఅంగెన్‌ గాయముం గృష్టరాయలకు దుర్చుఃఖంబు వాటిల్లె ను | ర్వర భూపాలురనేని వీడవుగదా ప్రాక్కర్మజాయాసముల్‌. 870 131 న.

అంత్యకాలము ఉ|| “భోరున యాచకప్రతతి భూరి విపద్దశనాందుచుందంగా నారయ శాలివాహన శకాబ్దము లద్రియుగాబ్టి సోములన్‌ దారణ వత్సరంబున నిదాఘదినంబున జ్వేస్ట శుద్ధ ష ష్టీ రవివాసరంబున నృసింహుని కృష్ణుడు జేరె స్వర్గమున్‌ ద్వారకనున్న కృష్ణు డవతారసమాప్తిని జెందు కైవడిన్‌.” 878 శ్రీ కృష్ణదేవరాయల కీర్తి స శిల్పవిస్ఫూర్తి వైచిత్ర్రంబుంజూపించు ద్వారదంధముల వైభవముంజూచి ప్రస్తరఖండ శిల్ప న్యస్తసప్రాణ సదృశుడౌ గురు గజేశ్వరునింజూచి కంబకంబంబునన్‌ గణ్యశిల్పంబుతో నమరు శిలా మంటపములంజూచి సత్మవీశాశీర్వచస్సుచే మాయని రాట్సభాలయముల జాలజూచి గ పాడుబడియును నేడు జీవముల గల్లి నట్లు గనవచ్చు బలువిగ్రహములం జూచి పెద్దపెట్టునం గన్నీరు విడని దేశ భక్తుడగు నెందు? నాంధ్రప్రపంచమందు 874 మ॥ అకటా దివ్య తపః ప్రభావ నిధి విద్యారణ్యుం దేమయ్యెనో సకల ప్రాభవసార కారణ మహాసౌవర్ణ సంవృష్టి ధా టికిని మ్మేపదమయ్యెనో ద్విరద ధాటీ ఘోటకోచ్చాలి తా శ్విక సేవా సముపార్దితర్హ విజయ శ్రీధామ మెందేగెనో ? 875 మ॥ చకితంబయ్యడిం జిత్తమథ్రువులు పెల్చన్‌గారు నానాటి రా జ్యకలావైభవ శిష్ట చిహ్నముల పజ్జన్‌ నిల్చి వీక్షించినన్‌ వికలంబైనటు లెల్లందోచునది దోర్వీర్యప్రదీ ప్తారివా రక సామ్రాజ్యవిధాయి రాయల భుజారంభం బెటన్‌దాగెనో ? 876 గీ సకల భాషానిలయముల సభలయందు | నూళల్ల చారిత్రకారుల నోళ్ళయందు సత్మవీశ్వర వదనాంబుజముల నేండు నర్తనము సేయురాయల కీర్తి లక్ష్మి 877 వర లాల పలానా వావాతాల ఎ 132

న్‌ శస. వీరాచల క్షేత్ర మహాత్యము శ్టీక్రి న శ్రీమహావిష్ణువు అవతారాలలో శ్రీరామ, శ్రీకృష్ణ అవతారాలు | పూర్ణావతారాలుగా పేర్కొంటారు. “రామో విగ్రహవాన్‌ ధర్మ” అను కీర్తినొందిన శ్రీరామ చంద్రుడు వనవాస దీక్షలో భరత భూమిని తన పాదస్పర్శతో పునీతం చేశాడు. వివిధ ప్రాంతాలలో సంచరించే సమయంలో ఎందరో భక్తులకు ముక్తి నాసగటమే కాకుండా ఆయా ప్రదేశాల మహాత్యం చేత మానవులు కలుషవిదూరులై, సకల పాపాలను నుండి విముక్తులై యుండునట్లు అనుగ్రహించాడు. అటువంటి మహిమాన్వితమై ప్రదేశాలలో 'జీడికల్లు' అనే నామాంతరం గల వీరాచలం విశిష్టమైనది. వరంగల్‌ జిల్లా లింగాల ఘనపురం మండలంలోగల ఈ జీడికల్లు గ్రామం హైద్రాబాదు-వరంగల్‌ మార్గంలో జనగామకు కి.మీల పక్కదారిలో కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ ఒక రామాలయం ఉంది ఈ స్ధల పురాణాన్ని ఆధారంగా చేసికొని కీ॥శే॥ జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్య శాప్రి గారు “వీరాచల క్షేత్ర మహత్యము అనే శతకము రచించినారు. కవి 'జీడికంటి రఘు రామా దీన కల్ప ద్రుమా' అనే మకుటంతో/ సంబోధనతో, మూడు అంశాలుగా రచన సాగించారు. మొదటిది 'లేడిబండ' వృత్తాంతం. చిత్రరధుడనే గంధర్వుడు, విశ్వామిత్రుని శాపం వల్ల లేడిగా మారి జీవిస్తూ, శ్రీరామ చంద్రుని శరాఘాతం వల్ల శాపావసానం పొందుతాడు. అతను రామచంద్రుని ఒక గుండము నిర్మించమని కోరగా బొటన (వ్రేలుతో రాముడు ఒక గుండాన్ని కల్పించడం, అది పుణ్య తీర్ధమవుతుందని, లేడి పేరు మీదుగా 'లేడి బండి అని ఆ ప్రాంతానికి పేరు వస్తుందని అనుగ్రహిస్తాడు. తరువాత వీరమునిని అనుగ్రహించటం వల్ల ఆ కొండకు వీరాచలమని పేరు వస్తుంది. వీరాచల క్షేత్ర మహిమ వీరమునియే వివరిస్తాడు. పూర్వం వంగదేశపు రాజైన చంద్రగుప్తుడు వేటకై ఒక దూరస్థమైన అటవీ ప్రాంతానికి వెళ్లీ అలసట తీర్చుకోవటానికి భృగుమహర్షి ఆశ్రమంలో విశ్రమిన్తాడు. సంతానార్థమై భృగుమహర్షిని ప్రార్ధించగా, ఆయన రెండు అమూల్యమైన ఫలములను 'ప్రాసాదిస్తాడు. కృతజ్ఞతతో రాజు మహర్షిని తన రాజ ప్రసాదాన్ని దర్శించవలసిందిగా కోరుతాడు. మహర్షి నీకు సంతాన వ. ళ్‌

లనాయాాడాడాకువదాకయాయడాతచావకువాలాణనాలాడా బ్రవ్మాశ్రీ జంధ్యాల నుబ్రహ్మణ్య శాస్తి గారి వ్రాత వతి | /| తం ఉత భి లా మం కూ న భల క

| ల్‌ వా కటభల టియు నప కళ యులులితు

శభోజడ్రాకంల శులయ్క శాండ చక్కగ కంప

యనా యళ శల్గాలల జాన్‌ బి డం దల ళు,

(| మజ్యకంశలానర్యం నతు వొబజనోలో

| /. మో వదమల ఇ శారద భుూలాళుం | మావా లజలాణు వె గ్గ ల్గాం దా విచరా లా , ఛనువ్ళ జర్దాన్రాా వూ జ్‌ళ వదక వాల . యుళ్ట్రుతు రరులకు్ప ఉంళని గా టులడలాహందుల.' | త్తని లారంయో కేశ్‌, | లో

లోడ్‌ తొభిలడనం 24౫ వ్‌ దం లోయ లాస్ట్ర వనీ కళజం ప్ర సూ బుకై కుక్షి, "పిళ పీత వ గాలం డడ శుజుకు సలంల్రాత | సక ళ స్య 6 ్రు పతనము న? మ / లగు 8.కా జుఖ న ంట్షిష్ర 40వ దింజూ "

| పరపోళూల ఖం జాన ోడుళళవతా త్తు ౮౪౭ / . “టకు గాలా ఇళ శారద యుకశ్‌ యాన 21౬ ॥ ॥ శం 0 రి స బ్బ క్వాం టీ జ్రాయజ్యారలు ఖా సుల కదం రు ఏం శగ2 2?బా డల యంతు డర | లయం కక క లా! (అ జయము య మాంజీ టొ టను

భాగ్యం కలిగిన తరువాత వస్తానని ఆశీర్వదించి పంపుతాడు. ఆ వర ప్రభావం చేత రాజుకు ఒక కొడుకు, కూతురు (కవల పిల్లలు) జన్మిస్తారు. బాలచంద్రుడు, బాలచంద్రిక అని ఆ కవలలకు నామకరణం చేసి, రాజు ఆనంద సముద్రంలో మునిగి యుండగా మహర్షి రాజ ప్రసాదానికి వచ్చి, తన రాకను తెలియబరుస్తాడు. అప్పుడు రాజు మహర్షిని ఆదరించకపోవటంతో ఆయన ఆ(గ్రహోదగ్రుడై ఆనాటి నుంచి 15 రోజులలో రాజు మరణించునట్లు శాసమొసగి, మరలిపోతాడు. దురదృష్టం వెన్నాడగా, పొరుగున ఉన్న కాశ్మీర దేశపు రాజు దండెత్తి రోబీటం చూసి, తన ఓటమి నిశ్చయించుకొని పరాభవంకన్న ఆత్మాహుతి మేలని, తన కత్తి వేటుతో ప్రాణాలు కోల్పోతాడు. రాణి ఆయన మార్గాన్ననుసరిస్తుంది. మంత్రి బాలచంద్రుణ్ణి అడవిలో వదలి రాగా, ఆ బాలుణ్ణి చోరులు చేరదీస్తారు. బాలచంద్రిక రాజ గృహంలోనే పెరిగి పెద్దవుతుంది. ఆమెకు యుక్త వయసు రాగానే స్వయంవరం చాటించగా, దానికి బాలచంద్రుడు కూడా వస్తాడు. ఏకగర్భ జనితులని తెలియక ఆమె అతడిని వరిస్తుంది. శయనాగారం చేరగానే ఇద్దరూ వన్నె కోల్పోయి, నల్లని జీడివంటి చాయ పొందుతారు. ఆ పాప విమోచనానికి పలు క్షేత్రాలు దర్భించగా చివరకు జీడికల్లు/ వీరాచలంలో వారికి నిజ రూపాలు వస్తాయి. “జీడి లాంటి నల్లని రూపు మాసినందున జీడికల్లు అని ఆ ప్రదేశానికి పేరు కలిగిందట. ఇందులో శ్రీరామచంద్రుని ధీరోదాత్త గుణగుణాలు, దయాశీలత భక్తానుగ్రహము మొదలైనవి 115 సరళమైన పద్యాలలో వర్ణించబడ్డాయి. మత్తేభ శార్దూల వృత్తాలేకాక సీసపద్యాలు కూదా చోటు చేసుకొన్నాయి. సకల గుణాభిరాముడైన రామునిలో శృంగార, కరుణ, భయానక, రౌద్ర, శాంత రసాదులను ఆవిష్కరించారు. ఈ పద్యం లో జగదేకమాతయైనె గడు జానకి మన: , కంజాతమునకు శృంగారరసము....... ఘన దయాధామ శ్రీజీడికంటి రఘురామా కథా వస్తువుకు తగినట్లు సుందరంగా మలచబడిన థ్రేష్టమైన శతకమిది.

శ . నవా (స్రావ కవికిశో ఇర్రగ్ర ధానాధ అ ఈది ్మ,నవాప్రావ వజీ గి ధాన 0౧(ద్ర స్ట బ్రప వంచ చచతురా, స. హృశ్రీ నవాస్రావ నన,నవాసప్రా ॥ ర న. మ. న్‌ ఉు ను వ న. న న. న్‌ గా బ్ర ంచాన; న. న. న ప. టు రల స. ర న. వ. ( న. జు న. ్ట మ స . ల. న. న. చట! న స్త య. న్‌! ॥ |; న న. వ. మహే మ శ స శ న న. ము మ. . [ సకస |. (| న. య. పం మ క్‌ ॥ . . | ను పసన శ్ర నర టి టి స్‌ న. షే... క... 11 [సో 1 క | ర 1 ఖై రస " వ. ల్‌ . స హాటే వ మ ల | న. . వ టో న వ. మల 1 ష్‌ వ. చ [1 న! న్‌ నం... ఖ ంఖ న స | మ. ర్ట నా క. వ ౯ న. న వ్‌ న. (1... 1 1/1 న స నా న. రే తో? న. స్య. . స స ని షష || న. స స!

1. య న న నే శి ర న ర . | స. ల! న న మ |. స్ట్‌ న + అనానను నా లై | గలరో

శా॥ శ్రీరమ్యాదిభుజంగ తల్ప శయన ప్రీతిన్‌ విసర్జించి శృం గారాకారిణి నాది లక్ష్మివిడి, లోకక్షేమ నాశంకరున్‌ (గూరున్‌ రావణు గూల్చ వచ్చినహరీ, కొల్తున్‌ననున్‌బ్రోవుమ ర్హారంభంబున జీడికంటి రఘురామా దీనకల్ప ద్రుమా ॥ (1) మ॥ జననంబందిన దాదిగా స కలసత్సౌఖ్యంబులన్‌ దేలియున్‌ జనకాజ్ఞావిధి నౌదలన్‌ నెజపుచున్‌ సామ్రాజ్యమున్‌ వీడి భూ జన వాంఛాపరిపూర్తికైదిగిన సత్సంతాన భూజంబవీ వని నిన్‌ గొల్తును జీడికంటి రఘురామా! దీనకల్ప ద్రుమా ॥ (2) మ॥ తరుణిన్‌ దమ్ముని వెంటగైకొని భరద్వాజాశ్ర మోపాంతమౌ ॥ తెరువుం బట్టుచు(జిత్రకూట మహిభృద్దేశంబునన్‌ జొచ్చి పె | న్ల రిమన్‌ గూర్చిన పర్ణశాల నలరంగన్‌ దృష్తి గైకొన్న సం స్మరణీ యాళశయ ! జీడికంటి, రఘురామా ! దీనకల్పద్రుమా (3) మ॥ తరలెన్‌ బ్రొద్దులు; పర్ణశాలకును పాంత ప్రాంత మం దంబుజో దర సంసృష్టి విచిత్ర వైఖరికి హృత్కంజాతముల్‌ విప్పంగన్‌ హరిణంబొక్కటి గాన వచ్చెను.భవిష్యత్త్వత్కథాం | కురసంస్మరణీయంబుగ జీడికంటిరఘురామా? దీనకల్చ రయాళ మ॥ _ కదియున్‌ దవ్వులకేగు సంచలద పాంగన్యాసమున్‌ జేయునె;, _ | మ్మది ఘా సాొంకుర ఖాదియైనటు చరింపకనేర్చు, లంఘించుంటె న్పొదలన్‌ దన్ను గ్రహింప వే డృగొలిపెక్‌ భూపుత్రిక య్యారే యా మద సారంగము, జీడికంటి రఘురామా! దీనకల్ప ద్రుమా ! (5) క గ్ర వజ టే

వ స్మ అరీతిన్‌హరిణంబు కైతవ విలాసాధిక్యముకజజూపనౌ న థ రౌరాజానకి మోసపోయి యదితేనౌనంచు నిన్‌వేడంద ్గ త్సారంగంబును వెంబడించితివి గాదాయర్ధివాంఛాప్రదా

శ్రీ రూఢాశయా! జీడి కంటి రఘురామా! దీనకల్ప ద్రుమా 166) మ॥ తరుమూలంబుల దాటికంటికి లతా తండంబులన్‌ మీ భీ కర నిధ్వానముతోడ బాజుపెను వాకల్‌ దాటి, కన్మూయకా హరిణంబిగ్గిన యట్ల దండక సమాఖ్యన్‌ మీబుని క్కాన6గ్రు మ్మణుశూరా గగ్రణి జీడి కంటిరఘు రామా ! దీనకల్చ్ప ద్రుమా (7) మ॥ _ వన మధ్యంబు నిర్గమించుట, శ్రమోత్పన్నంబుఘర్మాంబువా నన సీమజ£వెలిబాణ నద్దుచు దురంతంటబైన రోసంబు పెం పునసారంగము మేననేర్చుమెయి దూపుజనాటి రామా! ప్రభూ! యన నాలించిన జీడికంటి రఘురామా? దీన'కల్ప'ద్రుమా (8) మ॥ _ అది, రామాయని జీడి కంటి రఘు రామాయంచునేలంబడన్‌ గదియన్‌జాలి, ద్వితియబాణవినియోగప్రోన్ముఖుండైన ; న య్యది, నేంజిత్ర రధ్యాఖే చరుడనానాలించి యాశ్చర్యస మ్మదముల్‌ చెందిన జీడికంటి రఘు రామా! దీన కల్ప ద్రుమా॥9) మ॥ _ అపుడాచిత్ర రధుండు తెల్చె ని జవృత్తాంతంబునీరీతి నా | యపరాథంబులు సైపుమయ్య జగదీశా | కౌశి కుండిందుమున్‌ / దపముజుజేసిన వేళ జనాబుషికి బాధల్‌ గూర్చు; నన్‌ లేడి గా శపియించెన్‌ గద జీడి కంటి రఘు రామా! దీన కల్పద్రుమా॥(10) మ॥ _ మునిశాపంబున భితిజెందియింకమన్ముక్షి క్రమంబే మొవా కొననర్ధించితి “రామ బాణమున నీకున్‌ దొంటి గంధర్వ రూ ః పనివేశంబగునంచుంబేర్కొనియెంద ద్వాక్యంబుసిద్దించె నీ / సవన వద్యుండవు జడి కంటి రఘు రామా! దీన కల్ప ద్రుమా॥ గట్టీ సకష. బా జరు. (1,

జ్‌ కననెవ్వారలకైన నాపదలుమూగన్‌వచ్చు, విశ్వప్రదీ షు పన తేజస్వియినుండు చందిరుడు శోభల్‌ గోల్పడజరాహుబం స్ట ధనముంజెందరె ? త్వత్మపారసము చింతల్‌ బాపి సంతుప్టిచే మనుపన్‌ జాలదె జీడి కంటి రఘురామా దీన కల్పద్రుమా॥ (12) మ॥ జననంబందితినీ ప్రదేశమునమజ్ఞన్మప్రదేశంబునన్‌ దనువున్‌ వీడెడి ధన్యతన్‌గన(గంద్వత్పా దాంబుజాతంబు లిం దనుకన్‌ రావలెనంచు మీకునయియత్సంతశ్రమంబిచ్చితిన్‌ మనమందుంచకు జీడి కంటి రఘు రామా! దీన కల్ప ద్రుమా॥(13) మ॥ ఘనపాపౌఘ వినాశకంబయినత్వ ద్గణ్యాంఘి పద్మద్వయి౬ మన సారన్‌దల పోసి మైొక్కుదునింకన్‌మద్దోషముల్‌ బాపుచున్‌ బునరుత్పత్తి విహీన శాశ్వత సుఖంబున్‌జెందు చందంబునా కను సంధింపుము జీడి కంటి రఘు రామా దీన కల్ప ద్రుమా॥(14) మ॥ అని భాషించిన భక్తుజిత్రరధు దీ నాలాపమాలించి |! యిం “కనునీకోరిక యేమటంచునడు గంగా నాతడిటాడెనో యనోఘా తావక పాద తీర్ధమటనిత్యంబుంట నాకోర్కె య ట్లను సంధింపుము జీడి కంటి రఘురామా దీన కల్ప ద్రుమా(15) మ॥ _ అటువాంఛింపంగ సమ్మతించి శ్రితరక్షాయత్త చిత్తానన చ్చొట్టినల్దిక్కులంజూడ గండశిలయే చూపట్టై నద్దానిపై బొటవ్రేలొత్తితి వయ్యె గుంట, దివి జూంభోవాహినీవారిమి€ మ్మట మయ్యెన్‌గద జీడి కంటి రఘురామా! దీన కల్ప ద్రుమా॥(16) శ్రా ఆనమ్రుండయిమొక్కిచిత్రరధుడా యంభఃకణ టబ్రాతమున్‌ చైనంజల్లుము, మేను ద్వత్పదజలస్పర్శాప్రపూతంబగున్‌ గానజమత్కృత సర్వపాపముల డంగంజాలు వాటిల్లుని / త్యా నందంబును జీడికంటి రఘు రామా! దీన కల్పద్రుమా॥ (17 (్రూ

[, ఈ నీరంబు నిరంతరంబిటులనేయే పాలుగాకంచుమేన్‌ సమ. న్‌ పైనన్‌జల్లు కొనంగనే కలుషిపాపంబైన శాంతించునం స చానన్‌ జేయుమునీ ప్రభావము జగద్వ్యాప్తంబగున్‌ భక్తలో కానందంబగు జీడికంటి రఘు రామా ! దీన కల్ప ద్రుమా ॥ (18) మ॥ అహహాశికెకమౌని సత్తమ తపోవ్యా సంగ వాక్సిద్ది యా గ్రహమే పారనన్ను (జిత్రరధు సారంగంబుగా జేసెదు స్పహమీవంతనడంచినాడవు నమ స్పాహస్రమున్‌ జేయుదున్‌ మహనీ యాశయ! జీడి కంటి రఘురామా! దీన కల్పద్రుమా॥ (19) మ॥ ధరనే సంపదయెని యస్థిరమె; త్వత్పాదాబ్ద సంస్పర్శదు స్తరసంతాపభరప్రదాయకపశుత్వంబెల్ల మాయించి సు స్థిరవిజ్ఞానము గూర్చి. సర్వశుభదా శీర్వాదమీనైననిన్‌ మరువన్‌జాలను జీడికంటి రఘు రామా! దీన కల్ప ద్రుమా॥ (20) మ॥ కలికాలంబిది, మంచి చెడ్డలెలుగంగానీని మోహంబుక న్నులకున్‌ దట్టి దురంంతపాపగతులందున్‌ ద్రోయులోకంబు నీ స్థలమా కల్పము పుణ్యతీరయుతమై సర్వా ఘముల్‌బాపు, న ట్లలరన్‌ జేయుము జీడి కంటి రఘు రామా! దీన కల్ప ద్రుమా॥(21 మ॥ ఇది వీక్షింపవెడందబండ, కరుణాభృత్‌త్వత్రభావంబుచే వదలెజ కౌశికశాపలబ్ధ హరిణత్వంబీ శిలన్‌ గాన నీ పద మాకల్చము లేడి బండ యనంగక్‌బ్రఖ్యాతి వర్తిల్లగా జేసిన మ్మదముజగూర్పుమ జీడి కంటి రఘు రామా!దీన కల్ప (ద్రుమా (22) శా॥ ఆలాగయ్యెడు మంచు భక్తుశిరమదశభ్యర్హ సంభాసి, గ ర్హాలోల జ్ఞలబిందు సంచయము విన్యస్తంబుగావింప గా నాలోనాతడువ్రాలె; స్వర్గతుని జేయంజాలినావార్త ర || క్షా లోలాశయ జీడి కంటి రఘు రామా ! దీన కల్ప ద్రుమా॥ రీ మెహ నా వె పా ౭లో ఫె

జ ాాాత్తోడడడడడతడతడడ్డైడ తడవడం 11 అంతన్‌ నీమది ౧బర్జ శాలపయి6బోనావేగమున్‌బూని భానుం న్‌ డం బుధి గ్రుంకు చుండ నృపతి స్వాభావికంబౌమన స శాంతిన్‌ సాంధ్యసమర్హకృత్యముల స్వేచ్చన్‌ దీర్చినా వట్టి ధీ మంతుకగొల్చెదనిన్ను జీడి కంటి రామా? కల్పద్రుమా॥ (24) మ॥ కన సంధ్యాసమయంబు మీజె సముదగ్రధ్వాంతమాశాచయం బున గ్రమ్మెన్‌ నడ త్రోవగన్చడకముప్పుల్‌ వచ్చు నం చెంచినె ట్టన యానంబొ నరింప సాగితివి మిట్టల్‌ పల్గ్లముల్‌ దాటి; ధ ర్మనయోద్దారక జీడి కంటి రఘు రామా ! దీన కల్ప ద్రుమా ॥ (25) మ॥ ఇహలోకంబున సాధురక్షణముదుర్వృత్తప్రజాశాసనా వహసంచారము సేయవచ్చిన జగత్రఖ్యాతనారాయణా? సహజానందమయా భవద్భవము విశ్రాంత్యర్ధ మెట్టయ్యెడిన్‌ మహనీ యార్చిత జీడి కంటి రఘు రామా? దీన కల్ప ద్రుమా॥(26) మ॥ అడుగుల్‌మూడిడునంతలోనె వనమధ్య పప్రాంతమందొక్కస వ్వడినీకున్‌ వినవచ్చె నచ్చట నె నిష్పందస్థితిన్‌ నిల్పి. న ట్ట డవిన్‌ మానవ నాద మెట్టలని డొయన్‌బోవంజింతించి ముం దడుగున్‌: వైచిన జీడి కంటి రఘు రామా దీన కల్ప ద్రుమా॥ (27) | మ॥ _ కనుగొన్నాడవు, స్నిగ్ధవిసృతశిలాఖండంబు, నానాల తాం త నికాయాచ్చ పరీమళా నవ సముద్యత్కాయమానా వృతం బును నిత్య ప్రసరతృలాకరము, సంభూతాచ్చ మంద్ర సా ర్యని లాంకూరము, జీడి కంటి రఘు రామా దీన కల్ప ద్రుమా॥(28 మ॥ మజఖియావిసృృత గండైైలమునకున్‌ మధ్య ప్రదేశాననీ వరయన్‌ విస్మయ మంది నాడ వన వద్యా నంత పాతాళని స్పరదంభః పరిపూరితంబు తట భూజవ్యాప్తకాసారమున్‌ ( స్మరణీయంబది జీడికంటి రఘు రామా దీన కల్ప ద్రుమా॥2 క |

త వ ఆఅకాసారము తీరమందొకట.బర్జానీక నీరంధ్రశా నవ. స్ట్‌ ఖాకీర్ణద్రుమమూలకల్పితకుశాగ్రప్రాంశుపీఠంబు సు (.

శ్రీక వ్యాఘ్ర మృగాది చర్మనిచయన్ని గ్ధంబునీ కంటి కిం

"పై కన్పట్టెనుగాదె జీడి కంటి రామా ? దీన కల్ప ద్రుమా॥ (30) శా॥ అకాసారతీరమందు దతపర్డ్ధా నీక నీరంధ్రశా

ఖా కీర్ణంబునిరుద్ద భాస్కరకరవ్యాసంగ తీవ్రాత పా

స్తోకోత్తేజము విస్ఫురదృదరి కాశుద్దోర్విజాతమ్ముప్రాంచత్సల

వ్యా కీర్ణంబును జీడి కంటి రఘు రామా? దీన కల్ప ద్రుమాః (31) శా॥ ఆకుంచత్తరుమండలీరచి త దుర్గాకారమైశాఖికా

నీకచ్భ్చాయల:జల్లనైన యొక తిన్నెన్‌ జూచియందున్నయో

గ్యాకారం బును జూచి డాసి తివి గౌదా తత్సు చారిత్ర మీ

వాకర్ణింపంగ జీడి కంటి రఘు రామా దీన కల్ప ద్రుమా॥ (32) మ॥ _ తరుమూలాసనమందు గాం,చితివి ప్రోద్భృస్మచర్చామనో

హర కాయున్‌ విసరత్‌ జటా పటలశో భాఢ్య్యున్‌ బిశంగచ్చవి

స్థిరమౌంజీ గణనీయునిత్యభణిత శీతా రామ మంత్రాక్షరున్‌

స్మరణీయా శయు జీడికంటి రఘు రామా? దీన కల్ప దుమా॥(33) మ॥ _ అనివార్యామలయోగ తత్పరుడు వీ రాఖ్యర్షినీ విగ్రహం

బును, నెమ్మైలనునిల్పి సక్రమముగా బూజావిధిన్‌ గూర్చన్నీ

వను మోదించి యను గ్రహించితివిగా దా అల్ప సంతోషివీ

వనగా జెల్లదె జీడి కంటి రఘు రామా ! దీన కల్ప ద్రుమా॥ (34) శా _ఆవీరాహ్వయమౌనివర్యుడు తదీయాకార లిలాసమీ

క్షావాత్సల్యముతోడ పెద్దతడవీ స్థానంబునందున్‌ దపః

'ప్రావీణ్యంబున జేసి నిన్సనియె సార్ధంబయ్యెందద్యో (|

గవిద్యానైపుణ్యము! జీడికంటి రఘు రామా దీన కల్చ్ప ధ్రుమా? గక

నో బుషి కన్నుంగవవిప్పితావకతనూదృశ్యంబునన్‌ దత్తపో వ్‌

/ విషయంబెల్లను సార్ధమౌటవిడు బ్రీత్యుద్భవ ద్భాప్పవా : న పృషతంబుల్‌ ; బదరీ ఫల ద్వయమునర్చింపసన్‌ బురా కర్మదు | ర్నషి 6బో కార్చిన జీడికంటి రఘు రామా దీన కల్చ ద్రుమా ? (386)

మ॥ వీరుండిచ్చిన కాన్క్మనొంది యతనిన్‌ వీక్షించి “యిక్కానన నారాధింపంగ నేమి కొర్కేమెయినం చత్యంత హర్షమ్మునన్‌ గారుణ్యంబున నీవుపల్కింతి వళక్యంబున్న దే నీకున ర్వారాధ్య ప్రభు, జీడి కంటి రఘు రామా? దీన కల్ప ద్రుమా॥(37)

మ॥ పయివీరర్షి త్వదీయ హర్షరస నిష్ప నోక్తిలించనీ కయికేల్మోడ్చి వచింపసాగెనిటులన్‌ గళ్యాణసంధాయి ! యి మెయి, ఘోరాటవిలోజటాధరవిధి మేకొన్న నాకున్నె యే మయినన్‌ గోరిక జీడి కంటి రఘు రామా ! దీన కల్ప ద్రుమా॥(38)

మ॥ వరమీయం గల వాడ వౌటనె దియే వాంచించుమంచాడ6గా నిరసింపజుబని గాదు కోర్కెవిను మన్మిన్‌ సేయునన్నాళ్లుత్వ తృరతన్‌ దారక నామసంస్మరణ మాపై జన్మరాహిత్య సౌ ఖ్య్యరమన్‌ దేలుట జీడి కంటి రఘు రామ! దీన కల్ప ద్రుమా॥(39)

మ॥ _ అదియున్‌ గాక మజొక్క కోర్కెయదినిస్వార్ధంబు యీ క్షేత్రమున్‌ గదియన్‌ వచ్చిన వారికెల్లరకు బ్రాక్కర్మోపలబ్బంబులా పద లెల్లశమియంచు గాత యిటంద్వత్సాదాబ్ద విన్యాససం | పద నోలాడుట జీడికంటి రఘు రామా ! దీన కల్ప ద్రుమా॥ (40) |

మ॥ వినుభల్లా తక తుల్యకాలకలుషా విర్భూతకష్టంబు లీ పెనుగుండంబున మున్గ్ల బాయునను మీ వీరర్షియిచ్చోందపో వినివిష్టండను మాట శాశ్వతము గా, వీరాచలక్షేత్రమం |

ఫ | 1 (4కు చన(గా జేయుము, జీడికంటిరఘురామా! దీనకల్ప ద్రమా! న [స

[కల్ల నను నీచింత వచింపుమంచనెదు చింతా శూన్యుడన్‌ నేం జుమీ శ సో మనుజ శ్రేణికి జింతయే జ్వరము సంపద్వాంఛయే కామినీ న జన సం్రేణిజ్వరమ్ము తాదృశవినాశంబేను గాంక్షించి యి మ్మనగాంజాలను జీడికంటి రఘురామా! దీనకల్చ (ద్రమా! (42) శా॥ _ స్వాంతస్థంబగుచింత యేమనుచు బ్రశ్నన్‌ జేసితే దేవనే. గాంతాశూన్యుండగండశైలమున నిష్కామస్థితిన్‌ జన్మశూ న్యాంతస్సాఖ్య పదంబుగోరి యె తపోవ్యాసంగినై యుంటి జ న్మాంతం బేతగుచింత; జీడికలు రామా దీనకల్ప ద్రుమా ॥(43) మ॥ _ ధనమర్ధింతున? మేరమీరిన యతి త్యాగంబునన్‌ జేసి యో దిన రక్షాక్రియన(ప్రమత్త విధి సందీపింపమిన్‌ జేసియో చనిశూన్యంబగు, దానిచేందను వినాశంబౌను నే నొల్లనో యన ఘా! విత్తము జీడికంటి రఘురామా దీనకల్ప ద్రుమా॥(44) మ॥ _ ననుసంగాన్వితు జేయుమందున ? తపోన్యాయంబుశూన్యంబగున్‌ జనరాజిన్‌ గరుణారసంబు వలయున్‌ శత్రువ్రజంబందునన్‌ ఘన శౌర్యంబును జూపంగా వలె గురుగ్రామంబునన్‌ భక్తితో ! ననువర్తింపంగం బోలు జీడికలు రామా! దీనకల్ప[ద్రమా ॥ (45) మ॥ వలదే సౌధము, గండైతైల తట సంవాసంబే చాలున్‌ శ్రుతా వళి శాస్త్రంబులు చర్చకున్‌ దెరువు, సొవర్గాంబరాలంకృతుల్‌ వలదేనా డొ కళావి హీనగతి దాల్బన్‌ బోలు, నిజ గొల్వని। ర్మల చిత్తంబె వరింతు జీడికలురామా! దీన కల్ప ద్రుమా॥ (46) మ॥ _ తొలినారాయణ మూర్తి వీ యుగమునందున్‌ రామ చంద్రుండవై | ఖలశిక్షార్థము, సాధురక్షణ మహా కార్యార్థమీరీతింగ | న్నుల గన్నట్టితి విట్టులెప్పటికి నిధన్యున్‌ జేయు మీ నన్ను నే। యలతన్‌ జూపక జీడి కంటి రఘు రామా! దీనకల్ప ద్రుమా॥ (47

మ॥ హితులాప్తుల్‌ గలవాడం గాననుచునేనెంచన్‌ జుమీనాకు సూ నృతమేతల్లియుం దండ్రి జ్ఞాన మగు నుర్విన్‌ ధర్మమే భ్రాతనా | హితు డెన్నన్‌ దయ శాంతి పత్సి నహనంబే ప త్రుడౌ సద్గుణ | వ్రతమే సంసృతి, జీడికంటి రఘువీరా ! దీనకల్ప ద్రుమా॥ (48) మ॥ నిను లక్ష్యంబుగ నిల్పి జ్ఞాన, మిడ, ధ్యానింపన్‌ బలంబుగ్రవై రి ని శాయంబున, సొమ్ము చోరతతి చే రిక్తంబగున్‌, వార్ధకం బున సౌందర్యము భోగ భాగ్యము రుజాభూయిస్టతన్‌ నాశమౌ నని యున్‌ దోచెను జీడికంటి రఘురామా ! దీన కల్ప ద్రుమా॥(49) మ॥ ఫలముల్‌ తిండికి, ద్రావంగాంబరిసర ప్రాంతస్రవంతీ జలం బులు పండన్‌ నునుపైన గండశిలలున్‌ భోగంబుజేకూర్చ ని శ్చలచిత్తంబున నిన్‌స్మరింపనవకాశంబుండ నింకేమి నా కలరన్‌జేయుమటందు జీడి కంటి రామా! దీన కల్ప ద్రుమా॥(50) స్‌ భవదీయనామ(ప్రభావంబెతీంగిన వాడెవండల మహేశ్వరుడుగాక భవదీయ చరణ ప్రభావం బెజింగిన వ్యక్తియెందు నహల్యగాక భవదీయదోః పాటవంబెణింగినదేది పటుకాలకంఠ చాపంబుగాక- భవదీయ కోదండ బాణ ప్రభావమె వ్వండెజబుంగును సాగరుండుగాక (51) గీ॥ భక్తవత్సల ప్రస్తరషప్రాణదాత అసమదోర్చల సంశోషితాంబురాశి నీయుదంతంబునాకు వర్ణింపందరమె? (| ఘనకృపాధామ, శ్రీ జీడి కంటి రామా! ₹

(న; జగదేక మాతయె నె గడుజానకి మనః నన స్ట కంజాతమునకు శృంగార రసము గ పరబలగ్రాహియౌవాలి కోడిన భాను నందనునకుంగరుణారసంబు ఆర్యాపచార క్రియాభితత్పర శూర్చ ణఖ పాలిటన్‌ భయానక ర సంబు పరదార సంగ్రహవ్యాపార నిరతుండు రాక్లసేశ్వరునకు రౌద్రరసము గ్‌ సన్మునీంద్రుల పాలిట శాంతరసము నీదుసారస్యమభివర్ణ నీయమగునె అఖిల సజ్జన వైరిగ ర్వాపహారి ఘన దయాధామ శ్రీజీడికంటి రామ ॥ (52) స్‌ కేవల నరుడవా? కావునరాదుల భయదభక్షణము పాల్చడగలేదు పరమభోగాసక్త నరపతివా ? కావు వల్కలమ్ముల దాల్చి బ్రతికినావు. 'కేవలయోగివా? కావ నురాగివై తన్వినన్వేషింపందరలినావు ( అరివంశ నాశన ప్రారంభివా కావు | శత్రు వంశరాజులను సాకినావు. | గీ॥ ధర్మదూరాధ్వరు లనేర్చి, ధర్మరీతి ధరణి నె అపంగంబుట్టు శ్రీ హరివి నీవు నీప్రభావంబునెట్లు వర్ణింపగలను! ఘనకృషపాధామ శ్రీజీడికంటి రామ ॥ (53) స ప్రతిపక్ష సత్వార్ధభాగంబు నిగ్గిన వాలి నీ కోలచే నేలగూలి పటుజయంతుని వెంట బడిన బ్రహ్మాస్త్రంబు శ్‌ అఖిల వీరుల కసాధ్యముగందోచె (54) న్‌

అరిరాజగర్వాపహారిభార్గవ రాము వ, ధాటినీ దోర్దండధాటి కోడె! / వివిధ దిక్సాలసేవిత పాదపీఠి ద శాస్యుండు నీ కోలన సువులోడె గీ॥ అంత తేజస్వి వడవి మ ధ్యన్‌ జరింస నింగి తంబేమొ నీవుదయింప నైన కారణంబేమొ యెఖుగనెవ్వారి తరము ఘన కృషపాధామ శ్రీ జీడికంటి రామ ॥ (54) సీ॥ _ జగతీ నుతోదంత సర్వంసహా జాత లలితాంక పీఠి నలంకరింప అసమానతేజోవిహారియౌ సౌమిత్రి దివ్యకోదండ మందించుచుండ భ్రాతృసేవన హర్షభరి తుండు భరతుండు (ప్రత తాతపత్రధార ణము సేయ. శత్రుశాసన కలాశక్త శత్రుఘ్నుండు మాన్య చాంపేయచామరము వీవ గీ॥ హనుమ నిజపాదపం కేరుహములనొత్త అమరతరుమూల పీఠినొప్పారు నిన్ను నరసిహర్షించు భాగ్యమీయంగ దయ్య (5 ఘన దయాధామ శ్రీ జీడికంటి రామ ॥ మ॥ _ అని కీర్తిపంగనాలకించి యెదలోహర్హంబు డంబారంగొం | డనువీరాచల మంద్రు; దీనికడ బండన్‌ లేడిబండం దురం చని నీపాదుక లిచ్చియేగితివి గాదా పర్ణశాలా వనిన్‌ | మను భావంబున జీడికంటిరఘురామా! దీనకల్ప ద్రుమా టీ

వే నాటజు గోలెందపస్వి వీరుడు మహానందంబుతో భక్తి పె | న , స్టాటిన్‌ బెంచి త్వదీయ పాద యుగ లిన్‌ ధ్యానించు చుండెన్‌ బ్రజా కోటిన్‌ జాటెను బుణ్యతీర్ధ మహిమాకుంఠ త్వమీ లీలబా హాటంబయ్యెను జీడికంటి రఘురామా! దీన కల్ప ద్రుమా॥ (57) మ॥ _ విమలోదంతము త్వత్కృ పా రస సరద్వీరా చలక్షేత్ర రా! జము పేరొందెను, లేడి బండ యును దత్సంకాశమం దొప్పి, గుం డము నీరంబును బాప నాశమయి యుంటజ సర్వ సంసేవ్యమై యమరెన్‌ నీకృప జీడికంటి రఘు రామా! దీనకల్ప ద్రుమా! (58) మ॥ _ కలి యారంభము దన్క బాదుకలకున్‌ గణ్యార్చన బ్రక్రియన్‌ జలుపన్‌ బోలునటన్న నీనుడినీ విశ్వాసంబునన్‌ నిత్యసే వలంగావించు మునీంద్రు రక్షణము సల్పన్‌ ద్వత్కృ పా ్రాఢిబెం పలర£ జేసెడి జీడికంటి రఘురామా దీనకల్ప[ద్రుమవమా॥ (59) మ॥ _ కలి యారంభమువేళ వీరుని కలన్‌ గన్పట్టి వీరా చల | స్థల మహాత్మ్యమ దెట్టి చందము నం బ్రత్యక్షంబు గానాయె, నా బలుకన్‌ వీరమునీ శ్వరుండుచి యింపజ సాగెనీర్‌ తినీ వలరుక్‌ జూపంగ జీడికంటి రఘు రామా ? దీనకల్ప ద్రుమా॥(60) ,,మ॥ _ అలఘు ప్రాభవ జీడికంటి నిలయ మహాత్మ్యంబు నీ వల్లనే గలిగెన్‌ దద్విషయ(ప్రబోధక కధాకారం బునీ యొద్దనే బలుకన్‌ బూనె ద6 ద్వచోవిభవ సాఫల్యంబు నాలించిని ర్మల కీర్తిన్‌ గొను జీడికంటి రఘురామా దీనకల్ప ద్రుమా ? (61) మ॥ బలవద్వైరి మదాపహారియగు చున్‌ భాసిల్లి వంగ క్షమా తలనా ధుండగు చంద్రగుప్త నకు సంతానంబు లేమిన్‌ వ్రతం బులు దానంబు నెన్ని సల్పిన ఫలంబుల్‌ లేమి జింతించె వి / ద్వాలచిత్తుండయి జీడికంటి రఘురామా ? దీనకల్ప ద్రుమా! (ఇట్లే

భాం!! మృగయాలోలురు రాజులౌట నొకనాండీ చంద్ర గుప్పుండుపె ్తీ | నృృగ యాసక్తి ని దండ కాటవినిజేరెన్‌ బెద్దయుంబ్రొద్దు దు ్‌' ర్క్రగరాజిన్‌ కలగించి డస్సె మృగయా క్రీడాశ్రమాం తంబుసే యంగ భృగ్వాశ్రమ మందే జీడికలు రామా ధీన కల్ప ద్రుమా॥ (63) 1] శా॥.. మౌనీంద్రుండు నృపాగ మంబునను నాత్మన్‌ బొంగి యర్హాసనా | సీనున్‌ జేసి, యలంత దీర్చి; న టుపై స్వీయాసనాసీనుడై ॥ | భూనా ధున్‌ గనిసేమమా ? యనియె ద ద్‌భూజానికై మోడ్చిస | న్మానించెన్‌ ముని జీడి కంటి రఘు రామా దీనకల్ప ద్రుమా ॥ (64) శా॥ రాజ్యంబెంత విశాలమై చనిన భర్మస్తంభ హ ర్మ్యాధిక 'ప్రాజ్య ప్రాభవమున్న సంతతి యభా వంబైన నారాటమే భోజ్యంబౌ ను గదాయనన్‌ వనట పెంపున్‌ జూపె నా వంగసా మాజ్యాంధీశుడు జీడికంటి రఘు రామా దీనకల్ప ద్రుమా ॥ (65) శ్రా॥ మౌని ప్రాగ్రణి చంద్రగుప్త నృపు నాతృక్షేశమున్‌ గాంచి స్వో | ద్యాన ప్రాంత సముద్గత ప్రధిత సంతానోర్విజో ద్భూత సం। . తాన శ్రీప్రద సతృల ద్వయ మిడెక్‌ దద్భుక్తి | సం / తానమే యౌనీకరిచనె జీడికంటి రఘురామా? దీనకల్ప ద్రుమా ॥ (66) మ॥ నర నాధుండరుసంబు జెంది మునికిన్‌ గైమోడ్చు 'సేసెన్‌ మునీ । శ్వరు బల్భంగుల స్తోత్రము ల్‌ సలిపెనా స్వాంతంబు సమ్మోదని 1 రృరమయ్యెన్‌ తమరొక్క సారి; కృపమా | 'ప్రాసాదము'న్‌ జూడంగా నరు దెంచుండనె జీడికంటి రఘురామా? దీనకల్ప ద్రుమా॥ (67) మ॥ అవనీ నాయకుడుద్దిమైనటులనాహ్వా నంబు సేయన్‌ ముని ప్రవరుండో నృప | నీకుసంతతి దలిర్చన్‌ బైన నీ కోర్కెగా బరతెంతున్‌ జుమిసంది యంపడకు నీ? ్రాసాదమీక్షిపనం। బరమే యౌననె జీడికంటి రఘురామా ? దీనకల్ప ద్రుమా 1 (88్యిక్రో!

(ము ప్రమదంబేర్చ డ6 ౦ద్రగుప్తుడు పుర ప్రా సాదమందెన్‌ । స్య శ ప్రమదన్‌ నిర్మల శీల యుక్త సుమతిన్‌ సంతాన భా | [ గ్యము౦ జేకూర్చు ఫల ద్వయంబాసగె నాయ జ్బూక్తి సేవించి సం(69) (భమ మామోద మెలర్ప జీడికంటి రాఘు రామా?దినకల్ప ద్రుమా ॥ శ్రా ఆ నారీమణి యంతగర్భ వతియై యానంద నిస్తంద్రయై | యానాడాదిగ జేసి మాస దశకం బై ప్రొద్దు లేతేరగా । సూనున్‌, బుత్రిక నిర్వు రంగని యెనాక్షోణీంద్రుహర్దాట్ది కే ! (70) యానల్‌ సెప్ప గ రాదు జీడికలు రఘు రామా ? దీనకల్ప ద్రుమా ॥ మ॥ _ పదినాళ్లే గిన బార సాల జరుగన్‌ భద్రా హమేతెంచె బై నుదయార్క ద్యుతిమీజి నూతన శిశు వ్యుత్పత్తి రాజ్య ప్రజా | హృదయాబ్దంబులమేలు కొల్పెను సుహృద్బృందంబు హర్షించెన | ర్హ దయాసాగర జీడికంటి రఘురామా ? దీన కల్ప ద్రుమా ॥ (71) మ॥ _ వరలెజవంగ నృఫాలు పత్తనమునన్‌ భద్రా త్మకధ్వానముల్‌ ! పుర వీధ్యంచదలంక్రియా సరణి సొంపున్‌ నింపె నానా పురాం |! తరసంవా సులు బందు మిత్రులు శిశుద్వంద్వమ్ము వీక్షించి ప ల్మ జుదీవించిరి జీడి కంటి రఘు రామా దీన కల్ప ద్రుమా ॥ (72) | మః _ ధరణీశండు సమాగతాతిధులకున్‌ దత్తత్సమర్తా దరా | చరణాసక్త మన స్కుడై నిజసభాసద్మంబు నందుండిని ర్విరతిన్‌ సందడి నుండి బిడ్డల గవన్‌ (బ్రేమన్‌ బిసాళించిమై మఖ పాజన్‌ముదముండె జీడి కలు రామా? దీనకల్ప ద్రుమా॥ (73) .మ॥ _ ధరణీజాని కరణ్యమధ్యమున సంతాన ప్రదాశీర్వ చ స్సరణ్‌న్‌ సతృలమిచ్చినట్టిముని రాజ ద్వారమందుడిక్రు మ్మరు వార్తాహరుజూచి స్వాగ మనమున్‌ క్ష్మాజానికిన్‌ దెల్పి;క్ర మ్మజ రమ్మంచనె జీడి కంటి రఘురామా? దీన కల్పి ద్రుమా॥ (7

| నాహ్వానము సేసి యుంట మ అచెన్‌ భూజాని రావీలులే ? [| దని వాక్రుచ్చగ వార్తనంపెముని కౌ, రా ప్రాక్కియోద్యల్‌ ఫలా ననుభోగంబెటు జీడి కంటి రఘు రామా ? దీన కల్పద్రుమా॥ (75) మ॥ జననా ధుండరుదేరజాలననంగన్‌ సందేశముం బంపినా |! డను వార్తాహరుపల్కు నిన్నముని యత్యంతాగ్రహావిష్టుడై “ననురావించిపరా భవించిన యవజ్ఞాకర్త వాసించు టె ? ట్లనియో జింపందొండంగి జీడి కంటి రామా దీన కల్ప ద్రుమా॥ (76) మ॥ అవమానంబుస్మరింపనాగ్రహమే యత్యంతం బుగానౌట భూ ధవుడీ పూర్ణిమ క్రమ్మజణజ దనరునంతన్‌ నాదుశాపోక్తినా యువుగోల్పోవు తమంచువాకొని యె నత్యుగ్రస్థితిక బోయెన్కా త్మవనీ సీనుకు జీడి కంటి రఘు రామా దీన కల్ప ద్రుమ॥ (77 మ॥ _ జరగెన్‌జక్కగబారసాల శుభవాంఛన్‌ జంద్ర గుప్తుండు: ధీ వరులా బాలకు బాల చంద్రిక యనన్‌ భద్రాఖ్యనీ యంగనొ స్పిరిలో ద్చాలుని బాల చంద్రుడని రావేళన్‌ బుధశ్రేణి ప ల్మణు దీవించిరి జీడి కంటి రఘు రామా ? దీన కల్ప ద్రుమా 178) మ॥ ద్విజ సంథ్రేణికి బీదసాదలకు6 దృప్తిన్‌ భోజ్య ముల్‌ గూర్చి. స ర్వజన శ్రేణికి వస్త్ర దానమును జల్పన్‌జాలో రొజ్యాంతర ? ప్రజలన్‌ గౌరవ చిహ్న దానమున సంభావించెవంగే శునా ర్యజనుల్‌ మెచ్చిరి జీడి కంటి రామా దీన కల్ప ద్రుమా॥ (79) మ॥ అరిశూన్యంబుగంజంధ్ర గుప్తుడు సమస్తై శ్వర్యసంపన్నుడై పరిపాలించు చునుండె వంగభువి సొభాగ్యంబు వీక్షించి య ప్పారుగు కభూపతి యందు మచ్చరము 'ెంపున్‌ గల్గె ద ద్వంగరా జ్యరమ ౬ దోచగనెంచె జీడి కలు రామా దీన కల్ప ద్రుమా॥ (8%

(హగ్‌ తతకాశ్శీరధరాది నాధుడురణోదగ్రోరుబా హాబలాం మ. లో చిత సామంత సహాయతా ర్షితయశళ శ్రీ భీమసే నాఖ్యభూ శ పతి పె న్లాలము నుండి వంగ ధరణీ ప్రాంతాధిపుజుగల్వగా మతి సే నెన్‌జుమి జీడి కంటి రఘు రామా; దీన కల్పదుమూ॥(81) మ॥ బలసంపన్నత, భీకరాకృతి, మహీపాలార్హ రాజ్యాంగ ని స్తులచాతుర్యము, భీమసేనునెడ బొల్బున్‌, నిస్సమానంబులై ! బలమెల్లన్‌ ద్విగుణంబు సేసి యని సల్పన్‌ వంగ దేశంబుపై మలిపెజ బెన్‌ధృతి జీడి కంటి రఘు రామా ? దీన కల్ప ద్రుమా॥(82) మ॥ _ మరలెన్‌ బూర్జిమ, చంద్రగుప్త సుతజన్మ ప్రాంచి తాహంబు క్ర మ్మజణవచ్చెన్‌ ధరణీధవుండు మది సంభావించి మేల్‌దోరణాల్‌ పుర మెల్లిణ వెలు గంగ జేయుటకు నైప్రోత్సాహమందించె బెన్‌ హరువారెన్‌ బుర మెల్ల 6 జీడి కలు రామా దీన కల్ప ద్రుమా॥(83) మ॥ _ శరదిందూద్గత చంద్రికాద్యుతి పురీ సొాధంబు లన్‌ మించెరా తిరి యౌటన్‌ యువతీమణుల్‌ యువ కులు ద్రి క్తాంగజాతార్తులై రరి రాడ్డుగ్గము జొచ్చె భిముడ తి నిద్రా వాప్ర్తివంగేశుడే మజియుంటన్‌ గని జీడి కంటి రఘురామా దీన కల్ప ద్రుమా॥(84) మ॥ _ అరిరాజన్య చమూనికాయములు మిన్నంటగ రేగెన్‌ భయం కరరావంబు గ వాక్ష మార్గమున వంగక్ష్మా పుడీక్తించె; దా నరికిన్‌ జిక్కిన ధుర్భరావమతి పాలైపోవుటౌనంచు బః ల్మజుచింతిచెను జీడి కంటిరఘురామా ? దీన కల్ప ద్రుమా॥(85) మ॥ _ జన పాలుండట నన్యయోజనములన్‌ జా లించి; కైజారుతో దనమైగాటపు6 బోటు వైచుకొను రక్తస్రావముల్‌ మీజగాం దనువున్‌ బాసెను స్వాంగనామణి, యు పాంతంబంది క్షుబ్ధా త్మైై మనునాశన్‌ విడె జీడి కంటి రఘు రామా ! దీన కల్ప ద్రుమా ॥(8

జ తనసూనున్‌గని కౌగిలించు కొని సంతప్తా త్మయై యేడ్చి పు తిని డౌ యంజని బాష్ప ః బిందువులనుర్విన్‌ జార్చి యా త్మేపభా పిన కైజారును మేననాటుకొని యుర్విన్‌వ్రాలె నెట్లాబ్ర! హ్మనియుక్తంబదిః జీడి కంటి రఘు రామా దీన కల్ప ద్రుమా॥ (87) శ్రా ఆలోబిడ్డలు కెవ్వుకెవ్వుమని యత్యంతబుగా నేడ్చిర్‌ గోలన్‌ సర్వమువిన్న మంత్రి మణి సంక్షబ్ధాత్ముడైయున్‌ విప త్కాలార్హ సితి బాలచంద్రుగొని తత్రాంతంబుదాటించె ధై ర్యాలంబంబున జీడికంటి రఘు రామా దీన కల్ప ద్రుమా॥ (88) మ॥ అతిశ్రీఘంబుగ బాలచందిరకళాబ్యంచత్ర భావుండు భూ పతి సత్పుత్రుని తోడ వన్యభువి లోర్వెత్తుచున్‌ బోవుబో బ్రతతారణ్యపద ప్రవాస నిరతుల్‌ పాటచ్చరుల్‌ నైజదు ర్మతు లందాసిరి జీడి కంటి రఘు రామా! దీన కల్ప ద్రుమా॥ (89) శా॥ ఓరీ! పాంధుడ? నిల్వుమచ్చటనేయేయూరేగు చున్నాడవీ ! ఘోరారణ్యమునందు/గ్రుమంమరిడు మాకున్‌ మీరె ద్రవ్యంబునా హారంబౌదురు గల్లు ద్రవ్యమిడి పాొమ్ముంచార్వగామంత్రి (90) వం తాన్‌ బాలు నాసంగె జీడి కంటి రామా ! దీన కల్ప ద్రుమా ॥ శా॥ చోరుల్‌బాలునె సొమ్ముగాందలంచితేజోరాశి రాడ్‌బాలకున్‌ 1 శూరత్వ ప్రతిభాసకుంచిత త నూశో భా విభాసిన్‌ బలా ! || త్య్కార్రోద్దతి జేసియిగ్గి కొనినంతన్‌ మంత్రియుజగ్రమ్మఖెన్‌ || మాఖున్‌ బల్కక జీడి కంటి రఘు రామా ! దీన కల్ప ద్రుమా॥(91) మ॥ నగరిన్‌ జేరిన మంత్రి సత్తముని( జింతా క్రాంత చిత్తాన్వితున్‌ బగవాడుగ్రుడు భీమసేనుడుభటున్‌ బంఫించి రప్పించి యు గ్రగతి “బాలుని జాడ దెల్చు మన జంకజబోక (92); తన్మంత్రి నమ్రగతిన్‌ బల్కలేదు జీడి కంటి రామా! దీన కల్ప ద్రుమా శ్రీ

నో ఘనుడామంత్రికి బీమ సేనుడదయన్‌ గారా గృహా వాసమున్‌ ల స వినిపెంచెన్‌ దెరువాటులన్‌ బెరిగి, యుర్వీపాలపుత్రుండు జవ్వను డై యస్తకలా భివిజ్జడయి సంపాదించెవైర్యుర్విరాడ్‌ హననా భ్యర్హబలంబు జీడి కలు రామా దీన కల్ప ద్రుమా ॥ (93) మ॥ _ తెరువాటుల్‌ పలుచోట్ల దోచుకొని రాత్రిన్‌ ముచ్చటాడజ “స్వయం వరమౌనొక్కడనన్న వార్తవిని దోః (ప్రాశస్త్యముజజూపంగా దరలెన్‌ వంగ మహీతలమ్మున కుంద ద్పాలుండు సంగ్రామ మ ర్మరహస్యాంశ విదుండు జీడి కంటి రామా! దీన కల్ప ద్రుమా ॥(94 మ॥ _ వంగోర్వీ స్థలి బాలచంద్రిక మహీ పాలా దృతిన్‌ బెద్ద యై పొంగెన్‌ గాని తదీయ శైశవసము ద్భూతక్రమో దంత దు ర్భంగిన్‌ మాటికెదన్‌ గలంచి పరితప్త స్వాంతయై నిద్రచే యంగన్మూయదు జీడి కంటి రఘు రామా ! దీన కల్ప ద్రుమా॥(95) మ॥ సిరికీడైచను బాల చంద్రిక, జయ శ్రీమాన నీయున్‌ స్వయం వరమందున్‌ గ్రహియించునన్‌ బ్రకటనవ్యా సంగమే పారే ంబె క్కురు రాజన్యులు వంగ భూస్టలికి గోమ్మృ్మల్‌ మీజు నేతెంచి రుయ్యెన్‌ మ్మరమే సభ జీడి కంటి రఘు రామా ! దీన కల్ప ద్రుమా ॥(96) మ॥ ధరణీ పాలునిరాజధాని నగరాంతః ప్రాంత ముల్‌ సింధురో తృ్కరముల్‌ భూరిశతాంగ ముల్‌ హయములున్‌ | గైసేసేనే తావునం దరయ జరాజకు మార కాలపనమై యావాస మెల్లన్‌ మనో హరమున్‌ జేసెను జీడి కంటి రఘు రామా దీన కల్ప ద్రుమా ॥(97) మః॥ తరుణంబయ్యె స్వయంవరమ్ముజరుగున్‌ ధాత్రీ శ్వరుల్‌ పల్వు 6 నర పాలాత్మజ నన్నైెకోరు ననుచున్‌ నన్నే జుమీ నన్నె నాజ సరసాలా పములందు నాతురతయున్‌ సంభ్రాంతవి శ్వాసము మ్మ్మరమై యొప్పగ జీడి కంటి రఘురామా! దీన కల్ప ద్రుమా!(9 (్రూ

ను ధరణీపాలకుమార మధ్యముననే తద్పాలచంద్రుండుసు _ “ల్‌ స్థరుడై యొక్క సమంచితాసనమునన్‌ జ్వెల్వొప్పంగూండె నె న ల్లరుతన్నుంగనుచున్‌ బ్రహాసరచనోల్లా సోక్తులాడంగ సౌ మ్యర తిన్‌ వర్తిలె జీడి కంటి రఘు రామా ! దీన కల్చ ద్రామా॥(99) శ్రా బాలారత్షముబాలచంద్రిక మణీభాస్వతుస్వత్సు వర్ణ ప్రణీ తాలంకారవి భూషి తాంగియిసభ్యస్థాన మున్‌ జేరంగా ॥ నాళిన్‌ గైకొని యేగు దెంచేం దగు నొయ్యారంబుతో రాట్కుమా రాళిన్‌ జూచుచు జీడి కంటి రఘు రామా! దీన కల్చ ద్రుమా ॥(100) మ॥ కనుదోయిన్‌బయికెత్తి రాజసభవంకన్‌ దేజీ చూచెన్‌ గరం బునవర్తిల్లెడు పుష్ప దామమును సభ్యుల్‌ జూడ6గా బాల చం ద్రుని కంఠంబునవైచెలజ్జమెయింద ద్రూపంబు వీక్షించిచ య్య్యసనంతఃపురి జేరె జీడి కలు రామా! దీన కల్ప ద్రుమా॥ (101) మ॥ _ వెనువెంటన్‌ ధరణీశులట్టి చెయిదిన్‌ విభ్రాంతులై బాలచం ద్రునినే రాజ్యమెవాని పుత్రుడవనజదూలాడి గద్దింపంగై జనుశస్తంబును దూసి నిల్వబడి రాజన్యాళినోడించించా మను జేపట్టెను జీడి కంటి రఘు రామా! దీన కల్ప ద్రుమా (102) మ॥ _ తరుణండున్‌ దరుణీ మతల్లియును బెద్దల్‌ చెప్పు చందానరా తిరివేళన్‌ శయనాల యంబునకు నుద్దిన్‌జేరిరవ్వేళని ర్వురి మోముల్‌ వెల బారె నాండొరులు దద్రూపమ్ములన్‌ నెమ్మిము మ్మరమున్‌ దూలిరి జీడి కంటి రఘు రామా! దీన కల్ప ద్రుమా॥(103) మ॥ మొగముల్‌ వెల్వెలబారెనిర్వురకు రూపుల్‌ మారె మౌనంబుదా ల్బంగ నైయిర్వురు తెల్లవారుదనుకన్‌ స్పర్శావిహీనస్టితిన్‌ దగ(గూర్చుండిరి, జీడినల్చు, ధృతవస్తశ్రణియందెప్పెసో 1. యగమే మాఖెను జీడి కంటి రఘు రామా! దీక కల్ప ద్రుమా॥్ట (్ర్రూ

హగ్‌ జీడిన్‌ ముంచిన యట్బ లాభరణముల్‌ చేలంబులుజ శాంత స పోడెన్‌ నల్గనివయ్యె నంచునిజభృత్యుల్‌ జేనికిం జెప్పిరా ్ట గోడాలించిన భీమ సేనుమది సంకోచంబు వాటిల్లెన ల్ధాడెక౯భావముదంబు జీడి కలు రఘు రామా! దీన కల్ప ద్రుమా॥ (105) శా జ్యోతిర్వేత్తల, పురోహితుల కయుగగ్రస్థితిన్‌ దెల్బంద ద్రీతిన్‌ హేతువు జెప్పడుక్కడును, నే దేశంబు నందైన నీ రీతుల్‌ గల్గెనటంచు వాకొనడు వారింపగనై యొక్కడున్‌ ఖ్యాతిన్‌ జెందడు జీడికంటి రఘు రామా! దీన కల్ప ద్రుమా 106) మ అవనీ పాలుండుభృత్యకోటి సకలంబాలిం పనా కాశవా జీవచింపన్‌ దొడగెన్‌ “నృపాలవినుమీనిక్కం బెటిం గింతు నీ యువకుండున్‌ వధువేక గర్భభవులయ్యు న్‌ బొంద నైరీయసం భవ దాంపత్యము జీడి కంటి రఘు రామా! దీన కల్ప ద్రుమా 107) మ॥ _ కలుషంబంటెను వీరికీ మఘుమండంగన్‌ గోర్కెయేయౌనె డన్‌ జలుపంగా వలె భూప్రదక్షిణము పుఖ్య క్షేత్రముల్‌ జూచుచున్‌ నలు పై జీడివలెన్‌ వెలుంగు వలువల్‌ నైల్యంబునుంబాసిని ర్మలముల్‌గానగున్క జీడి కల్సు రామా ! డీన కల్ప (గ్రుమూ॥[(108) | |] దలపోయన్‌వతె, (దద్విహారములనంతన్‌ స్‌బునా నంచుని | | న . | మ॥ అరివాలుండగు ఛీమసేనుని యనుజ్ఞన్‌ బొంగి యాదడంపతుల్‌ మరునాడే ధరణీ ప్రదక్షిణము సల్చ్బం బైనమెై పెక్సు చొ ట్లరయన్‌ బోర్చుర్రి శ్ర వం ల యురి తత్తదభ్యుచితపుణ్యాంభస్సరితస్రానమే | మరకొప్పించుచు జీడికంటి రష్టు రామ స గ. యి రామా! దీన కల్ప ద్రుమా 1 న ననన న ఆటోళ ఆలో

(సై నే వరగోవర్ధనకంచ్య యోధ్యల హరి ద్వారమ్ముబృందా వనాం తర తీర్ధమ్ము బ్రయాగ కాళి బదరీ నారాయ ణక్షేత్రమున్‌ స్థిరపాపాంత పవిత్ర దర్శశయన శ్రీరంగ ధామాదుల మ॥ పను కాలంబిటు సంచరించి, తుద కీవీరాచల క్షేత్రద రృనమున్‌ జేయంగ వచ్చి రెన్సి ఘన తీర్థ స్నానములాసే యనై నను బాపొఘమడంగలే ధనుచు సంతా పొశ్రుధారాళి న మ్మనికిన్‌ గార్చిరి జీడి కంటి రఘు రామా ! దీన కల్ప ద్రుమా (112) మః॥ అటుపైందచ్చరణాంబు జాతయుగళిన్‌ ధ్వానిం పనీకున్‌ గృపా పటి మంబెంతయునుద్భవింపః దదఘవదవ్రాతంబు క్రిందయ్యె ద త్పటువస్త్రావళి ధౌత వర్ణగరిమన్‌ భాసిల్లగొనాయెమి (113) మ్మటపున్‌ సంతసమయ్యె జీడి కంటి రఘురామా! దీన కల్ప [ద్రుమా॥ మ॥ కలుషంబెల్ల ద్రవీకృతంబగుచుందత్కాసారయు గ్మంబుగొ స నలరెన్‌ దజ్ఞల ముందుమున్లి భవదుద్య ద్విగ్రహోపాం | ర్మల కాసారమునందు ముస్లి నినునారాదించి సంపూతులై (11 యలరంజాలిరి వారు జీడి కలు రఘు రామా! దీన కల్ప ద్రుమా ॥ న్‌ విప్పిని మ॥ అని ్రాగ్వుత్తము దెల్పి మేలుకొని స్వీయాక్షం బులబ ఎబ్బ ద్యన్నిత సౌఖ్యంబుని మ్మను న్ననిమేషస్టితి గొంచి జన్మరహిలో ద్యన్నీల్యే వ 7? యట్లులేమమ్ము నీ వీరున్‌ దరియింపం జేసితివి గొదా స్ట మ 1115) వ నుకం పావిధి జూడు జీడికలు రామౌ 1 దీన కల్ప ద్రుమా ॥ గై కు... న నాన్‌. ఆ రా ఘా శీ

నల్‌. ఉపసంపోరము న కవికిశోర అవధాన ఫణీంద్ర సహస్రావధానధ్వదర్శి, సహస్రావధాన చతురానన సహ(స్రావధానాద్యనేక బిరుదాంకిత జంధ్యాల వంశ పయ పారావార రాకా సుధాకర సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రి గారు హరి వంశోదృవులు ॥ తెలుగు సాపిత్యమును వల్లకీలో నెక్కించి ఊరేగించి అనేకాస్థానములను సంచరించి అనేక బిరుదములను పొంది అనేక కావ్యములను లఘు కావ్యములను, పద్యములను ప్రపంచానికి పంచి పెట్టిన “పంచసహ'(్రావధాని” మా పెదనాయన గారు కావటం మా అదృష్టము ; ఆంధ్ర జాతికి ఆనందమయము | వెయ్యేళ్ల తెలుగు పద్యమును మరొక వెయ్యేళ్ళు బతికించుటకు చేసిన యతృమే ఈ సంకలనం దీన్ని చూసి చదివి, ఆనందించి ఇలా మరొకరు పంచసహస్రావధాని అయితే మేము సమిష్టిగా చేసిన ఈ సంకలనము ధన్యమయినటల్లే ఇవి కాక మరి కొన్ని సాహిత్య ప్రపంచంలో లభించవచ్చు లభించిన వాటిని పంపిస్తే మరో ముద్రణలో వాటిని జోడిస్తాం ఈ ఆశని తప్పక భావి భారత ఆంధ్ర కవులు ఎవరో ఒకరు నెరవేరుస్తారని ఆశిస్తున్నాం ఈ (గ్రంధ సంకలనంలో నన్ను వినియోగించుకున్నందుకు నా సోదరి కుసుమ కుమారికి, వారి భర్త శ్రీ గుడిపాటి కోటేశ్వర శర్మ గారికి నా | కృతజ్ఞతలు అందజేస్తున్నాను ఈ (గ్రంధమును త్వరగా వెలుగు చూడాలని తమ సంతోషాన్ని వ్యక్త పరచిన వారి సంతానం చంద్రాదిత్య, కోడలు రాధిక, కుమార్తె సింధూర, ఆమె భర్త సాయిరాం _వాక్ష పిల్లలు ప్రణవ్‌, మౌక్తిక, భార్గవ్‌లకు శుభం క గ్రంధాలయ స్మా ఛో ్గా మూన్న స [| గ్ర 6 జ” తూడయాత్‌ /. ల (దం0 గరి ఆలా? ట్‌ డా॥ హరిసనత్కుమార్‌ ఓ అ “సవ కో 9849392400 శు ల రం ఆకలా వో! ఉన.

య

1 శతావధానకవిత ఆ జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి 2 సజ్జన సంరదృ్శనం లా జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్యశా్రి 8 కరీంనగర్‌ శతావధానం - జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి 4 గుడివాడ శతావధానం - జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్యశౌస్రి 5 వ్యాసలహరి లా డొ! హరి శివకుమార్‌

6 తెలుగు మాసపత్రిక - ౯పీ పళాంబరాచార్యులు

నవంబర్‌ 1996

వరా లా రారా తలల లల ర రానా నానా నా కనన మ ర గలా నాటి వరా ర స ళంవా నం గ్‌. న్నన సాగా ఫె స | - | _ | _ వా వ " ల _ సకీియం | |

• | నే వుల జండా ల మిసుడు కవ అ ఇ కుసుమ ప్రియా మాన్నన్‌ .నల్లకుంట లా కైత్రాదావంతంలతంట వ. .. ల్‌ ల ెల్‌లల.18౨ల౨.గఐ౨10 8 పవన . భంశభ్యరత్తూు పణ్యాలాప్పుశ షష్యులకు వవన ' త అాళ్యాఅతుహమముతయాఅ ఉక్రా=త్తిలలిలలు కధళ్యతిళ్ళూ 1 .. ఆా్య=ఠాతత భస్ర=జాయంనంపు పాటల తా | ఖాన్‌ ణౌొత్రిం " ॥ | కో /. ౩ కహా క్రభహోాతమలకు అత్వతః | టీ నా