Telugu Paanineeyamu Kaavya Vaagmayamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

త్రో00-రమ7రో దుబ్రమ - పొ

పాణినీయము - కావ్యవాజ యము: ఎాజ్జీ (గ్రంథకర్త; ఉభయభాస్మూపవీణ వ్యాఃరణ విద్యా, ప్రవీణ పోతుకుచ్చి నుబ్రృవ్శాణ్య శా స్త్రి

మశ్రా సు

అనంచము చృుణాలయ మున

నము చి తము క్షే0డ్న

ఖై యి ( 04న

ల్త]ే

య దగొరాలం ఇ

లం న్‌్‌

/ఖీ శ్వ ంత్నా నె ఖం లే

యస

హీట్‌ క ఈగో "

తొలిపలుకు వుపై.ప్రైస్టులా

“పాణినీయము - కావ్యవాజ్యాయము. అను నీ గ్రైకుథ ము ఫాహావిషయపరిశోఫకములగు ననేక వ్యానములతో నిండి యున్నవి. పాణినీయమును, గావ్యవాద్షాయమును గూర్చిన చర్చె యిదుం (బధానముగా నుండుటచే (నంథకర్త దీని క్షీ నాముమినెను. ఇందు మూంయయ్ముషకరణములూ గలవు (౧౫ పాణి నీయపరిశోధనము, (2) మవ+క వి్యవ్రయోగ సాధనమ్ము (8) అను బంధపరామర్శ్మము' ఎ అనునవి అఆ యా (వకరణములలో శ కములును నవాంతెరకీర్ష కములును.. జెక్కులు. గలవు గినిని రచించినవారు. పోతుకుచ్చి న్యుబన్మాణ్య శా _స్త్రిగారు. ఈ [(గుథమున వన్ష అవారి వాదఖండనము నిమి _త్తృమా్యత మే గాని ఫాషహావిమయ పరిశోధనదృష్ట్రి యే మొట్ట మొదటినుండి తుట్టతుదవఆకును (గ్రంథక_ర్తఅ అమ్యవథమున స్థిరముగా నిళలిచియున్నది ఈవరిశోధనము మూలమున కని విని మొజుల గని యపూర్వవిమయముల నెన్నిటినో లోకమునకు వీరు వెళ్లిడిం చిన సారన్న్వత విజ్ఞానమును జంపొందండేనిర ఈ పా త్తమున ంథరచయితలు చర్చించిన మమయములన్నియును. జాల వఆకు నంన్న్బృ తార్యధభామలకు నెండిటికిని నంబంధించిన సామాన్యవిమయములు”ా నున్నని [చత్యేక మార్యధధాషూ విమకుముగా స్లైవకనవ్లుల (పామాణ్యము "మొదలుపమిమయ ములుగూడ నందిర్భానుగుణముగా నక్క_డక్కొడం జర్చింషం

క్షే బడినవి సంన్మ్భ తార్యధకవులు సంన్మృతమహకావ్యముల లోను, భార తాద్యాంధ (గంథములయందును (బరోాగించిన “కంబుకంరి *“మిీననే(తి' “సుగ్యాతిి మున్నగువాని నపార మగు పర్మికశమముతో, విపులమగు పరిశోధనముతోం “దగు (ప్రమాణములం (బదర్శించి సాధువులని శ్రీ శాస్త్రిగారు నిరా వించిరి సంస్కృ తాం[ధ మవోకవుల (పజ్ఞావి'కేష మెట్టిదియో 'వేనోళ్ళం ఇాటిచెప్పిరి దీనిమూలమున శ్రీ నాథాదులు నాండు తమ విజ్ఞానవికాసముచేం (బయోగించిన యీ (ప్రయోగవి'కేష ములను దప్పులని దిద్ద సాహసించుచున్న 'నేంటి విమర్శక లోకమునుండియు, వీని నాధారముగాం గొని యాకాళసౌధ ములను నిర్మింపం గడంగుచున్న పరిశోధక దృష్టి పభర్టునుండి యు దొలంగించియమూల్యమగు నాం ధభామా విజ్ఞా స్తవ మును (శీ శాన్తిగా రుద్ధరించిరి తమ మాత్యాణమును దీర్చి కొనిరి ఈ (గంథనిర్మాత లిదివజిలోనే *శీనాడాదుల (ప్రయోగ విశేషములం గూర్చియు. నారధమహి భారతా దులలోని యఖండ యత్యాదుల గుటించియు. బ్మ్తికా మూలమున దమకూలంకష మగు పరిశోధన (జ్ఞా వికేష మును వెల్లడించి. లోకమునకు గృతపరిచయులయియే యున్నారు "వీరు (ప్రాచీన నర్మ్మపదాయము చొప్పున గురు కులావానముచేసి చక్కగా విద్య నభ్యసించిన పండితో త్త ములు కఇట్టివారికి సంస్కృ తాం(ధ పాండిత్యమునకుం దోడుగ నుభయభాషా పరిశోధన్మప్రావీణ్య మలవడుట సువర్గము భకుం చావి యబ్బుట యని వేజుగాం జెప్ప నక్కా లేదు. ఇదిగాక యుభయభావలలోను శ్రీ శౌస్త్రలుగాప చక్కని

న! కవిత్వము (వాయంగల కవులు సమధ్థ లగు నిట్టి కోవిద రత్న ముల కాం(ధ్రభాషా పరిశోధనమునకు. దగునవకాళ మేర్పడి ననేగాని యార్యధ్రవిజ్ఞానము నవ్యవికాసములతో, నవనవ్రో "కేజములతో (పభావంతమై "దేకీష్యమానము కాజాల దని నా నమ్మకము మదకాసు. 'వెదురుమూడీి కృష్ణరావు కేఎపేల1ే9ికీ4ీ గవర్నమెంటు నీనియరు 'లెలుంగు టాన్సులేటరు, 6ణజణూలి

పీరిక్ర

అం(ధభాహోాద్ధారకుండగు నన్నయ “ఆంధశబ్ద చింతా మణి" అనువేర నాం్యధభామ కొకవ్యాకరణమును (వాసెను శ్రీ వక్ష్రల చిన నీతారామస్వామి శాస్త్రిగారు చానిలోని విషయముల న నేకములం బరిశోధించి లోకమున 'కెటుకపజుచిరి దీనికి “*చింతామణివిషమయపరిశోధని మని వీరు దీనిలోని ద్వితీయభాగమున నానుషంగికముగా సంస్కృతవై యాకర ణుల (పస_క్రి యేర్చడినది ఆ సందర్భమున శ్రీ కాన్త్రీగా రెట్లు (వాసిరి, “పాణినీయమునాంటికి సంస్కృతమున వ్యావహారిక భామ వేదభామ శిష్టవ్యవహారభాప.-అను మూండుభాష లు గలవు శిష్ణులు వైదికకర్శములలో వ్యవహరించెకుఫామకు “శిష్ణవ్యవహారథామి అని వేరు ఈ భాషకే మునిత్రయము వారు, (పాణిని, కాత్యాయన, పతంజలులు) అనుశాసనమును (వ్యాకరణమును) (వాసిరి కావ్సననే తనునాంటిక్‌ం (సిద్ధ ముగానున్న భారత రామాయణాది(గ్రంథస్థ (ప్రయోగము లేవి యు మవాభాప్యాదులలో మున్మిత్రయమువారు. సాధించీన వారు కారు ఈ (గంథములలోని వేనవేల ప్రయోగములు పాణినీయమునకు నరిపడకున్నవి. పాణిని యనుశాొసించిన భావ శిష్టవ్యవహారథామయే మైనను దనస్యూతములుమ్మాత్ర మ్లా తండు వ్యావహారిక భామలో నే (వాసినాండు కావ్రననే “ప్మాత

ల "క్వాత్సాధువులు (వమాదములు) అనందగు (పయోగము లనే కము లీతనిఫామలోం గనంబడుచున్నవి, పాణినీయమ! పాధిం చీన (ప్రయోగము లనేకములు (“పుపవుతి _త్త్రీయియిమివతి"వం టివి) 'రావమాయణాదులలో నగపడకున్నవి తరువాతి మహా కవులు కాళిదాసాదు నైనను బాణినీయము శిష్టవ్యవహార భాపానుశాసక మని దానిని (దోసి పుచ్చి యాదరింపక య్‌ తమకావ్యములను (వ్రాసిరి కనుకనే వీర్గిపయోగము. లనేక ములు పాణినీయమునకు లొంగకున్నవి (భూ చింతా ద్వితీ యభాగము) ఈ వాదమున కింతటికిని మహాధాష్యమే చఛనూణలము ఈ రవాన్యమును గు_ర్రెలుంగక తరువాతి వ్పైయాకరణులు పాణినీయమునకును గావ్యభాషకును నంబం ధము కలదని తలంచి యస్వరసములగు మౌార్గములతో మహో కవి(పయోగముల సాధింపం (బయత్నపడిరి” ఈ (గంథము విశ్యవిద్యాలయమువారి చే “ఉఛభయభాష్మ్యాపవీణి. పరీమకు నాండు పార్య(గంథముగా నిర్గ యింపంబడినదిగాన యా కాల మునంబరీయోర్థియగు నా శా (గంథము సాకల్యముగా సవిమర్శ ముగాం బఠించుభాగ్య మబ్చినది భాషాసేవయే జీవితపరమా వధిగాం గల నాకు నాంటినుండియు మహాభావ్య మేమూా[తసు నంగీకరింపక యు_క్షివాదమునకు సయితము కడుదూరమైన వీరివాదము న్యాయదూర మని లోకమున కెజిగించుకొనవల నీన యావళ్యకత 'యేర్పడినది తరువాత నగొలందికాలమునకు “కాక్రినాడపురమున “అయ్యధసాహిత్య పరిమ్యదజత మహోత్స వము” జరగినది. (శీ (కీ జయపురసంస్థానాధీశ్వరులు శ్రీ విక మటేవవరగ్ల మహారాజులు డాని కధ్యములుగా వేంచేసిరి ఆ

క్రి ముహవోనభలో “మవోభామ్యమును" “మహాకావ్య వాజ్యయి" మును సంపూర్ణ్మముగాం బరికోధించి (శ్రీ శాస్త్రిగారివాదము సరిగా దని నిరూపించిన నా వ్యానవిషమయములనుగూర్చి యు పన్యసించితిని కాని యవకాశము కొలందిగాం గల నాకు నాంటి నభామధ్యమున విషయములన్నియు విపులములుగాం దగు రీతిని విమర్శించిచెప్పుట కవకాశ మేర్పడినది కాదు ఆ వైని (7-10-87 7-11-87) భారతీపత్తికలలా” “పాణినీయము- కా వ్యభాషి అను శీర్షకి ముతో నావ్యానములను ెండుఖాగ ములుగా మొట్ట మొదట (బకటించితిని వానినే యిప్పుడు పాణినీయపరిశోధన మను వేరం (బచురించితిని విషయపరికోధన కర్తలు (గంథపునర్మ్ముదణావసరమున పీనికి ఖండనముగాం దరువాత నొకయనుబంధమును (బచురించిరి దానిలో (బన క్రానుపస్కక్తముగా మటిళొన్ని విషయములనుగూడ (శీ శా _స్ర్రగారు ముచ్చటించిరి పాణినీయము నాంటికి( గావ్యవాబ్బు యమే య్శశుతచర మనిరి సంస్కృతము సర్వజనవ్యవహార భామగా నుండుట యసంభవ మనిరి *వుపుతి త్త్రీయియిమిషతి' వంటిరూపముల సాధించిన పాణినీయమునకును గాన్యభాష కును సంబంధ మేమనిరి కవులకుం [(బమాదములే కలుగవనిరి “వాకోవాక్యమితిహోసఃపురాణం * అను మవాభావ్యము లవమ్య వాజ్మయ పదర్శకము కాదనిరి మవ+ధాష్యము మవః కవ్శిపయోగముల నిరాకరించినది కాని సాధించినది కాద నిరి వీనికన్నిటికిని నాయాశీక్షకముల్మకిందం దగ్ముపమాణ ములతో. దగినరీతిని నమాభాన మొసఃగి యవి యట్టివి కొ

ళ్‌

వని నిరూపించినాను ఈ భాగమున “కనుబంధపరామర్శ మనువే రిడినాను ఇ5ఏిగాక, చింతామణివిమయహాన్రోధన మునం గావ్యభామకుం శాణినీయమునకు నెట్టినంబంధము 'ేదని నిరూపించుటకు. బదునొకండు మహాకావ్య (_పయోగములను తీశా _స్త్రిగారు (పదర్శించిరి. ఇవి వీరిసిజ్ఞాంతమునకు మూలా ఛారములు ఈ కవి(పయోగములన్నియు. ఛాణినీయములే యనియు మహో కావ్యములను మహాభాప్యమును జక్కంలాం బరిశోధించి యివి యిట్టివని యెఅుంగకపోవుట మనలోపమే యనియు సవిమర్శనముగా (వ్రాసితిని ఈ భాగమునకు “మవ కవి్శిపయోగసాధని మనివేరు ఇక నా సిస్హాంతములోని (పధానవిమయములు నులభముగాం బౌాళకుల, కవగతమగుటకు చానినిగూడ నిట సం్యగవాముగాం బేర్కొనెదను

కవులకు వ్యాకరణపరిచయ మావశ్యకమని కవ్చలే యని నారు నాండు వారు పాటించిన వ్యాకరణము పాణినీయ మని వారివాక్యములే విశదీకరించుచున్నవి (చూ కచ్చలు - పాణి నీయపరిచయము) _ [పమాదములు (అపళబ్దములు మొ 1 తనుకు. గలవని కవులే యొవ్పికొనినారు శ్నేమేంద్రాదులు “ఇెచిత్యవిచారచర్చా"ఏ (ంథములలో దనుకుం (మా దము లున్నవని తమశ్రావ్యములనుండి తమ వయోగములను దామే చ్యుత సంస్కృతి మొదలగు దోవముల కుదాహరణము లుగా నొనలిరి (చూ, “కవులు - (ప్రమాదములు" అను శీర్ష కము) కావునం “ావ్యములలో నపశబ్ద్బములు సాధుశబ్బము లునుగూడం గల వనుటకు సంచేవాములేదు ఇట్టిచోం గావ్య భఛాషానుశాసక మగు వ్యాకరణము చేయవలక్నిన కో సత్యములు

ర్‌ “రెండు. (1) అపశబ్దము లివి యని నిరూపించి యివి (పయో గార్హ్మములు కావని నిరాకరుచుట. (9) సాధుశబ్దము లివి యని నిర్రారణముచేసి యవి (పయోగాక్ష్హము లని యనుశాసిం చుట కావ్సననే మహాభాష్యుకర్త “ఛందోన త్మనయః కుర్వ _న్తి వహ్యేషాఇస్టిణ అని కవ్రిలలోని యపశబ్దములను నిరాక కంచెను “వరతిను నంచ్రువచ న్ని కుక్కుటాః (జూనకీహిరణమై.- కుమారడానుండు), “ఉదగాత్కక కాలాపం్క (పత్యష్టాత్మ్నట కాఘమమ్‌”,“ఏతి జీవన మానన్షో నరం వన్షశ తాదవి(రామా యణము - వాల్మీకి) మొదలగు మహో కావ్య పయోగములననే కములం. జర్చాపూర్వకముగ. సాభువులని సాధించినాంయు (చూ. అనుబంధపరామ్మ్నుములోని మహాకవి (పయోగసాఫ నము - మవహాథాష్యుఫక్కి) కావున. గావ్యభాపానుశాన కెము పాణినీయ మనక తీఅదు పాణినినాంటికి దృశ్య కావ్యములు నయితిము కలవు రూపకభేద్మపతిపాదక మగు *“నాటికా శబ్ద ము నవితయ సాధించుట మొవలగునవి యెన్నియో దీనికి నిద రృనములు. (చూ. అనుబంధపరామర్శము, పాణిీనీయము. నాంటి ావ్యవాబ్శాయము). ఇవిగాక వరరుచి *వారరుచి మను కావ్యము (వాయుట మొదలగు ననేకవిషయము లీ శీర్టక మున జర్చింపంబడినవి ఇక వీరు పాణినీయము సాధించిన దనిన _శిష్టవ్యవహారఫామ గగినకుసుమాయమానము వీ రుదాహరించిన మహాభాష్యము 'లేవియు. శిష్టవ్యవహారభాపషు కల దనుట లేదు పంస్కృృతిము సర్వజనవ్యవహారఫాష. గా నున్నదనక తెప్పదు. అపళబ్ద[(ఫయోగ మాత్షేపాపాదకము--- ఈ విషయములు చాలవజకుం “భాణినీయపరిశోధని - మను

6 మొట్టమొదటి (పకరణమున విమర్శించితిని ఈ (్రంథమం తయుం జాలవజకు భాసావిషమయ పరిశోధక వ్యాసములుగా భారతీ పరిషత్పిత్తికలలో నిదివజుకుం (్రకటింపంిడి నదే. వీనినే యిప్పుడు (గంథ(పచురణమున కావశ్యకము ళ్‌ కొలంది మ్లార్చులతోం (బ్రచుకించితిని ఈ విమర్శనము మూల మున నపూర్వములగు ననేక్యగంథములను మహాభాష్య మహాకావ్య వాబ్బాయములను. జక్క_ంగాం బరిశోధింపంగలిగి తిని ఈ పరిశోధనముచే సంస్కృత (పాచీన కావ్యవాజ్బయ మునుగూర్చియు, ముని(తయమువారినిగుజించియు. విపుల ముగా నొకమహో (గ్రంథము (వాయవలసిన యావళ్యకతయు వానికి. దగునాధారములును నాకు లభించినవి" పరమేశ్వరుని యను[గహముచే నినియన్నియు. బారకలోకమున కచిరకాల ములోనే యంద జేయంగల నని విశ్వసించుచున్నాను గుణజ్ఞు లగు విద్వాంసులు సమ్మగముగా నా పరిశోధనము నవలో కించి నా పడిన పరిశ్రమము నఫలమొన ర్తురుగాక యనియు, “పాణినీయము -_ నాంటికావ్య వాబ్శాయము, కవులు - పాణి నీయపరిచయము, మహ*ోకవి[పయోగములు - మహాభోపష్యు ఫక్కి, కవులు-పమాదములు - అనుశీర్ష కములును మహ+కవి (పరకాగసాధనములోని లుజ్‌ లక్టైది (పయోగములు-పాణినీ యము, వ్యధికరణబహావ్రీహి- పాణినీయము, ఛాందస పయో గములు- త త్పాధనము * = అనునవియును నిందు; (బధాన ముగాం" జిత్తగింపవలయుననియును మనవిచేయుచున్నాను నమ్ముగ మహాభావ్యమును, నుహో కావ్యములను జక్కంంగా నీ విమర్శనము మూలమునం బరిశోధింపం జేసి యనేకాపూర్వ

గ విషయములం బెలిసికొనం జేసిన (శీ నాచన్హిగారికి నేనెంతయుం గృతజ్ఞుండను (ష్మపథమమున వీనిని వ్యాసరూపముగాం జాల వణకు ము[దింప సహాయపడిన భారతీ, పరిషత్ప _త్తికాధి పతులకును నేంట్మిగంథధ (పచురణమునకుం దోడుపడిన “ఆర్‌, "వేంకశుశ్వర అండ్‌ కంవెనివారికిని నా యభివందన ములం డెలిపికొనుచున్నాను ఇట్టు గ 90 థక ర్త

విషయసూచిక లావూ వాలు ₹ పాణినీయ వరిశోధనము వివమయములు. పుట. వ్యాకరణము శిష్టోప బేశమూలకము అ6ఇ జీ “ఛందోవత్కవయఃకుర్వ న్లి నహ్యేషా ఇఫ్టిః” శీ పాణినీయము కావ్యభాపానుశాసకము ఎం ల్‌ మహోకవి(పయోగములు-మహీభామ్యము ॥ 6 భాషావీభాగము అఆదరణీయము కాదు ళా కవి(పమాదములు త్రి వ్వ దికకరోగ్గపరమోగిశిష్టవ్యవహారభాష రి అపశబ్ద(పమయోగము ఆశ్నేపాపాదకము 10 ముని(తయమువారు శాస్త్రిగారి వాడ మంగీీకరింపరు 15 సూత వ్రైయాక రణనంవాదము = ]ర సంస్కృతము సర్వజనవ్యవహారోపయోగిభామ. .. 20 ££ మహాకవిపయోగ సాధనము లుజ్‌ లక్టాద్మిపయోగములు-పాణినీయము ॥ ల! “అతమొదూహిన్యాముపసంఖా నమ్‌ అమోహిణే, అక్షపీ ఎం లర్‌ *అఆజోయమవానణి అలం 1 స్క్నుభుక బ్రము-త క్పాధనము 28 ఇాందన్మపయోగములు-5 త్పాధినము లక్ష వ్యధికరణబవా[వీహీ.-వాణినీయము లం లి?

జై

విషయములు పుట చ్వంద్వములోని యథాసంఖ్యము-పాణినీయము 98 89 చ్విగుసమాసము = పాణినీయము తం శ0 “మోననే(తి (పభృతులు - పాణినీయము ఆలం శీ1 ఆమంతము - వ్యవహిత(పయోగము అలం ర్‌ స్మాత్యపయోగములు - పాణినీయను టం ల్‌71

111 అనుబంధన రామర్శము

సర్వజన వ్యవహారఫామ - వ్యాకరణ సమ్ముతి ,, న! లౌకిక వైదిక వాజ్బాయనము - భీదకారణములు .. 69 పాణినీయము నాంటికావ్య వాజ్శాయము ర కవులు-(పమాదీములు అలం 82 కవులు-పాణినీయపరిచయము ఆ 90 భట్టి-అతనికాన్యము 666 104 మహ+కవిపయోగ సాధనము-మహోభావ్యఫక్కి. ం 4 108 “వుపుతి త్త్రీయిముమీమతి' సాధనము-పాణినీయము 129 చ్మితము ళం 137 విచ్నితము 69 189

పాణినీయము - కావ్యవాజ్యయము పొణినీయ వరిశోధనము అాణనాణామనానా ప్త నన్తపెమనూర్తకానననాననానిను.

వ వక్ష్యల చిన సీతారామ స్వామిశా నన్తి,గ్రారు శాము రచించిన చింతామణివిషమయపరిశోధనమునం బాణినీ యము కావ్యభాపానుశాసక ము కాదనియు. దదనుశానక మగు మటియొక వ్యాకరణ మావశ్యకమనియు నొఠ పరవు నిద్ధాంతమును (బకటించిరి, దాని కనుకూలముగా మజికొన్ని సిర్ధాంతములనుగూడ నేర్చజచికి వీని కన్నింటికిని మహాభా స్యమే (పమాణమనియు నుడాహరించిరి నే నసెంతరమో కుతూ వాలపడి యది యంతయు విమర్శనాదృష్టితోం బరిశోధించి చూచితిని కాని నా కవి న్యాయసమ్ముతములు కావని తోంచు టచేం దత్త వ్రజిక్షానువునై. నే నీ వ్యానమును (బకటించి యుంటిని,

వ్యాకరణము శిష్టోపబేశమూలకము “పృషోదరాదీని యథోపదిష్టమ్‌" క్రై రుపదిష్టాః, శిస్టైః యది తర్పి శిస్టాళ్ళబ్దేషు [పమాణం కిమష్టాధ్యాయ్యా (క్రియతే శిష్టపరిజ్ఞానార్థాఒష్టా ఛ్యాయీ కథ౦పున రష్టాధ్యాయ్యా శిష్టాళ్ళక్యా వీజ్ఞాతుమ్‌ అష్టాధ్యాయి మధీయాకోఒన్యం పశ్య త్యనధీయా నమ్‌ యేఒ(త విహితా శృద్దా స్తా (ప్రయుఖ్ఞానంపళ్యతి,

ర పాణినీయము - కావ్యవాజ్మాయము నూన చుస్య వై వాన్నుగహ స్ప్వ్రభావూవా మయోఒయం నచా౭ఒష్టాధ్యాయీా మధీతే యేచాస్యాం విహితా శ సబా స్తా౯ొ (పయుశ్షే నూనమయ మన్యానవి జూనాలీతి ఏవ మేపా శిష్టపరిజ్ఞానాన్థాఒష్టాధ్యాయీతి 99 (మహాభామ్యము ౬ అధ్యా 3౩పాద 3 అహ్ని

వై సూత్రభావ్యములను బట్టి (బ శ్రీ వజ్హల చిన సీతారానుస్వామి శాస్త్రిగారు పాణీని పతంజలుల కాలమున విష్ణవ్యవహారభాష యనునొకథామ. (ప్రత్యేకముగాం (బనిద్ధి వహించియుండెడిదనియు నద్రాని నాధారముగాంః జేసికొనియే పాణినీయము రచింపంబడినదనియు, నందుచే నాశ్శాస్త్రమెల్లను శిష్టవ్యవహార భాషామా[(_తానుశాసక మే యయి యున్న దనియు సిద్ధాంతీక రించిరి కాని వైసూూత భామ్యములను బరి శీలించి చూచినచో శ్రీ ఇాదస్త్రిగారు (వాసినవిధముగా నా కాలమున శిష్టవ్యవహారభాషు యను నొకథాష యుండె నను టకుం గాని, చాని నాఛారముగాం జేసికొనియే పాణిని తన శాస్త్రమును శచించె ననుటకుంగాని యేమా(తమును బై సూత భాష్యములు (పమాణముల్లై యుండలేదు. (భమ (వమాదములకు లోనుగాని శిష్టోపదేశమును మొతము (వమాణీకరించికొని పాణినిమహర్షి తన శాస్త్రమును రచించె నని వైసూతభాష్యములు సున్నష్టముగా నుహ్ఞామించుచు న్నవి ఒక్కపాణినీయ మననేల, (పతిశాస్త్రమును శిష్టానర్యప చాయమును మూలముగా. గొనియే (వాయంబడియున్నది. ఈ విషయమున ధర్మావ్యవస్థ యే మనకుం (బబల నిదర్శనముగా

పాణినీయపరిశోధనము ఠి నున్నది ధర్మమున కేపకారముగా శిష్టాచారము మూల మనం దగియున్నదియో యావిధముగానే వ్యాకరణమునకును శిష్టోపదేశ మే నిడానమని మన మంగీకరింపకతప్పదు శిష్టా చార మేరీతిని సగ ఖళ్యేనుమూపకమై (పమాణపదము నధి రోహించుచున్నదియో శిష్టోపచేశమును. నాకీతిగనే పూర్వ పూర్వ వ్యాకరణానుమూపక మై (పమాణ మగుచున్నది _ఈ శిష్టాచారనునునది యేవిధముగాం గొందజకు మా(త్రమేయా చరణీయముగాను, మతీకొందజు కనాచరణీయముగాను నేర్ప ఆఅపంబడియుండ లేదో యా విధముగానే యీ శిష్ణ్టసం్యపదాయ మనునదియుం గొందటజకు మాత్రమే యనుల్ల ంఘ్యముగాను మజికొందణ _కుల్లంఘనీయముగాను నేర్పజపంబడియుండ "లేదు కాన్సన నెల్ల వాగలకును ధర్మవిషయమున శిష్టాచారము వలెనే భాహావిషయమున శిష్ట సంయ్యపదాయమును ననత్మికమ కీయమై యున్నదనుట పిద్ధాంతితము కావునం గవ్టులైన నీ శిష్టనం్యపదాయము ననుసరించియీ కావ్యములను విరచింప వలసినవా రగుచున్నారు ఈ పాణినీయ సాధ్యములు శిష్ట సం్యప్రదాయసిద్ధ నే బ్లౌనతిరిక్తము లే యని వై భామ్యమే యుక్హ్రో మీంచుచుండుటచేం బాణినీయమునునూడం గవ లనుసరింపవల సినవా రనుట నుస్పష్టము శిష్టాచారము నుల్ల ౦ఘీంచినవారి యాభవారముల సెట్లు దుష్టాచారములంగా: బరిగణింతుమో యట్టులే శిష్ట్తోపడేశమూలకమగు పాణినీయము నత్మకమించిన కవిప్రయోగములు సయితము దుష్టము లసకతీరదు

శ్రీ పాణినీయము -- శావ్యవాబ్మాయము

4 *ఛందోవత్య్మనయః కుర్వన్తి న్యేషా ఇ్టీః ?9

ఈ విషయమునే మహాభామ్యక_ర్త “యూ స్త్ర్యాఖ్యై "శదీ' అనుస్తూత వ్యాఖ్యానావసరమున నొక కవీ (పకూగ మును (బనూణీకరించి శాన్త్రమునే కవు లనుసరింపవలయాన్ధు గాని యవ్వారి ననుసరింపవలసినయావశ్యకత శాస్త్రమునకు "లేదనియు, శాస్త్రము ననుసరింపని కవి(ప్రయోగము లసాధు వులేయనియు “ఛందోవత్కవయః కుర్వ ని నహ్యేషా ఇ్షి:” అని స్పస్ట్రీకరించెను వై భాష్యమున “ఛందోవత్క్మ_వయఃకుర్వ న్తి అనియుండుటచే *“ఛందసి దృష్టానువిధిః అనువాక్యము' ననుసరించి కవు లేది (సయోగించిన నదియే పరమ పమాణ మనియు దదనుశానకనుగు మజియొక వ్యాకరణ మావశ్యక (మనియు నెన్వగేని (భమించెదరనియే క్రైయటుం డ్మీక్రిందిరీతిని సుస్పష్టముగా వ్యాఖ్యానించెను 'నహ్యేషేతి * అసాధవ వ వైవమాదయః నతు త త్పాామాణ్యాత్‌. సాధుత్వవ్యవస్థా అనంగా “ఛందోవ తృవయః కుర్వ న్ని” అనుదానికిం వై ర్‌తి సర్థ్‌ము చెప్పుట భాప్యాభి(పేతము కాదనియు. గవులు వైని చెప్పిసనరీతిని శిష్టసంర్యపదాయము ననుసరింపనలసినవా రేయయి. నను ఛందస్సు మొదలగు కావ్యనియమములం బాటింపవలసిన వారుగూడ నగుటచే “అపి మామం మషం కుర్యా చృందో భంగం న కారయీ” _త్తనురీతినిిబమాదమువలననో, కావ్యనియ

శ ఈ శీర్ష కమునుగుటేంచిన వివరణము కొంత “అనుబంధ పరా మర్శచులోని మహాకవ్నిపయోగసాధనము - మహాఖాన్యఫక్కి” అను శిర్ణ శములో గలదు

పాణ్‌ినీయపరిశోధనము ఠ్‌ మానుసరణపరాయణత చేతనో యసాధుశబ్దములం (బూ శించి శిష్టసయ్మపదాయ ముల్లంఘించి (వవర్హించుటయుం గలద' నియు సనట్టిపయమోగములను [బమాణీకరించికొని శాస్త వ్యవస్థ నేర్పజచుటకు వీలులేదనియు, నట్టివి శాస్త్రానను గృహీతము లగుచో నసాధువులే యనియుం, గవ్చులు నిరంక్షశు లని చెప్పుటలోనే వై ౦దోదృష్టాంతము చూపంబడిన దనియు, నట్టిధందస్సు నన్ని విధముల దృష్టాంతీకరించుచో “నహ్య్యేపా ఇష్టిొ అనుభావ్య మనంగత మేయగుననియుః వై కైయటము వె భావ్యు క్రైయటములనుబట్టి కవిప్రయోగములై నను నెంతవఆకు శాస్త్రానుగృహీతములగునో యంతవజ'కే (పమాణభూతములగుననియు నెప్పు డయ్యవి శాశ్ర్త్రము నను సరించియుండవ్రో యప్పుడయ్యవి (పమాణములే కావనియు మనము నిర్ణయింపవచ్చునుగడా ఇంకం గావ్యములలోం బాణీ నీయాననుగృహీతములై యసాధువు లనందగున్మేపయోగ ములో కొన్నికలవని యవ్వానిని సాధించుటకుంగా మజియొక వ్యాకరణము గానలసీయున్నదను శ్రీ శ్యాన్తిగారి వాదము నకు మన ముత్తరవాదులము గావలనీన యవసరము *లేదు. పొాణినీయము కావ్యభాపూనుశానక్షము ఇది యిటులుండ వై భావ్యకై యటములనే (పమాణి కరించికొని పాణినీయము కావ్యభాపాను శాసకముగాదని శ్రీ శః ఇవియును వాణినీయసాధితములగు సాధుశబ్దములేయని *మపశ్‌ శవిపయోగపాధనము అను (పకరణమున నిరూవీంపంబడీనవి.

6 పాణినీయము - కావ్యవాబ్బాయము శాన్తిగారు (ాయసాహసించిరి మహాభాష్యధోరణి యటు లుండ శ్రీ శాత్తీగారి వాదమును గ్రైయటుండైన నంగీకరిం చువాండగుచోం గావ్యథాపానుశాసకమే కాని యావ్యాకరణ మునుబట్టి వై రతిని “అసాధన ఏ వైవనూదయః” అని (వాసి యుండండు గచా ? భామ్యకారుండైైనను “సోఒపష్యదోహో భవతి” అని మజులం దానా(పయోగమును (భాహ్య తేభ గః (ద్రియాఖ్యేభ్యః అనుడానిని) సమర్థించియే యుండండు మస+కవి(పయోగములు-ముహాభధాష్యము

ఇంత యేల “'ఘుషీ రవిశబ్దనే' అనుసూ(తమున “క్షి మేతస్యజ్ఞాపనే (పయోజనమ్‌ , “మహీపాల వచ్యశ్శుత్వా జుఘుషుః వుష్లునూణవాః” అనియు “కర్శణోరోమన్థ తపో భ్యాంవ ' ర్హిచరోః " అనుసూతమున “కథం తపస్యతో లోకజిగీ వురన్నేః” అనియు “ఉపాన్నన్తకరణే " మొదలగు సూ(త ములలో “బవూనా మప్యచిత్తానా మేకోభవతి చిత్తవా౯ా పశ్య వానర సై న్యేఒస్కి౯ య దర్క_ముపతిష్ట తే ' “మైనం మంస్థాస్స వహోఒపిీహి యథావయమ్‌'” “వతదప్యస్య 'కాపీేయం యదర్క_ముపతిష్టుతి” “వతిజీవ్నన్త మానసో నరం వర్ష శతాదపి" “వరతను సం్యప్రవదంతి కుక్కుటాఖొ * జఘాన కంసంకిల వాసుదేవః” “ఆతైన్భురి శృరతి యూథ మ'సేవ మానః' “అసిద్వితీయోఒనుససార పార్థమ్‌” అనియు రామా యణాదులలోని (పయోగము లెన్నెన్నియో నుహాభాష్యమున సాధింపండియున్నవి (చూ అనుబంధపరామర్శము “మహా కవి(సయోగసాధనము - మహాభామ్య ఫక్కి" అను శీర కము)

పాణినీయపరిశోధినము 7 ఇట్టి (పయోగ సాధన మే పాణినీయము కావ్సభాపాను ఇాళథనుని వేనోళ్ల నుద్గోమించుచున్నది థఛాషపావిభాగము ఆదరణీయముకాదు ఇది యిట్లుండ (శీశా్తిగారు హవైదిక కరోస్సపరైోగి శిష్టవ్యవహారథామ యనియుల6 “గావ్యభావ్య” యనియు "రెండు భాషలను బేర్కొని మొదటిదానికే పాణిీనీయ మను ఇాసకమై యున్నదనియు రెండవదానికిం బాణినీయ మనుశాన కమై యుండ లేదనియు వ్యాకుచ్చిరి కాని వైని మేము చెప్పిన రితిని గావ్యఫామయు శిష్ట సర్యపదాయమూలకి మే యగుటచేం దదతిరిక్తముగాం గావ్యభామ యెకటి లేదనుట సిద్ధాంతితము కవు లాళిష్ట సం్యపదాయమునే మూలము.గాం గొని వచ్చుచు మానవసహజ మగు (భమ (పమాదములనలన నెచ్చటనో యొకచోట శాస్త్రాననుగృహీతములగు (పయోగములను (టయోగించినయంతనూ[త్రమున నాభావ కొక వైలతణ్యము గలిగిన దనుకొని యది యొకభాషావిధాగముగా నంగీక రించి యడ్రాని కొక వ్యాకరణము శానలయు ననుట న్యా్య్యు ముగాదు ఇట్లు సూమ్మసూతయ్మభేదములను బుచ్చికొని భాషసావిఫాగము నేర్చజపందలంచినవో సౌ(తభామయనియు నార్హ్వ భామ యనియు సాన్త్ర భామ యనియు నాటకభావు యనియు బృత్రికాభాష యనియు నెన్నెన్నియో విఫాగములు కలుగవలసియుండును ఆయాఖాపల కొక్కొక్క_ వ్యాకరణ మును నావశ్యకమనవలసివచ్చును. మా “లౌకిక వైదికవాద్యై యము-'భేదశారణములు” శీర్ణకము (అనుబంధిపరామర్నకు )

ఠి పాణీనీయము - 'కావ్యవాజ్సాయము కవి పుమాదమాలు

ఇదియేగాక “వై దికకరో్యోపయోగిభాన క. పాణినీయ మునుశానక మగునాండు తిత్కరో[సయోగి పదజాలమును మా[తమే పాణినీయ మనుశాసింపవలసియుండ వై. దికకరోోప రమోాగిగాక లోకవ్యవహారములో సు(పనీద్ధము గానున్న శబ్ద జాశమును, రామాయణ భారతాది (పాచీన వాబ్యాయము లోని *“చాశరథిఃి “తై శేయీ “దుర్యోధనః “దుర్శక్ష ణః” మొదలుగాగల యనంతమగు పదజాతమును సాధింపనేల? పోనిండు (శ్రీశా,స్త్ర,గారు (వాసినట్లు మున్మితయమువారు తమ నాంటికే (పాచీనముగా నేర్పడియున్న కావ్య పురాణేతిహాసా దులలోని (ప్రమయోగముల ననేకముల పాధింపకుండుటచే నియ్యది తదనుశాసకముగాదని మన మంగీకరించెదమనినను నట్టి ప్రయోగము లేవియుం గానిపింపకున్నవి ఇంక శా,న్తీగారు తలంచినట్టి “సీతాయాఃపతయేనమఃళీ మొదలగు (నార్ష త్వా త్సాధువులనందగు) (వయోగములన్ననో (వమాదపతితము లగుటచే మనకు (గావ్యాములు కావ్రు ఆకవి య్యోగంథమున నట్టి (“పత యేవంటి ) (సయోగములను దద్వ్యతిరిక్తములగు (శాస్త్రానుగృహీతములగు “పత్యై వంట్సి (పయోగములను నెన్నిసారులు (ప్రయోగించెనో మన మెంచి బవుళదృన్షితో వీమీంచినచో వట్టి (శాస్త్రాననుగృహీతములగు) (పయోగము 'లేకొలందిగానో కానివించుటయీ వున కయ్యవి _పమాదపతి శములనుటకు నిదర్శనము కానోహను వీని [పమాదపతిత ములో యవి (గాహ్యములుకావని పతంజలి భగవానుండే య _న్గర్హపమత్తగీత _నత్ప్రమాణమ్‌” అని చేప్పీయు

పాణినీయపరిశోధ నము ప్ర న్నాడు. అనుబంధపనామర్శములోని "కవులు - [పమాద ములు” అను శీర్ణకమునం గవులకుం (బమాదములు గలవని వివరింపంబడినది ఇట్టి స్థితిలో సకల భాషాపరిశోధకా(గేసరులగు న్నుప సిద్ధవై యాక రణులును సకల విద్యాపారంగతులగు నాలంకా 65 శిరోమణులున్ను విమవవాది దుర్వాదని ర్వాపణ పటిస్టులగు వైయాయిక చభూడామణులును సాంగోపాంగ వేదవిజ్ఞాన నంపన్నులగు మిమాంసకోత్తములును, దత్త వ్ర నిశ్రాయకు లగు వేదాంత వేేత్తలునుు నుజియు సేందతో తదితరమళస్థు లును చాణినీయము సకల సంస్కృత వాజ్మయానుశాసక మని సుస్పష్టముగాం దమ (గంథములలో నాంటినుండి నేంటివజ కును నుద్ధోమించుచుండ సవియెల్లను [(భమమూలకమని (వాసిన (వాంతిలకు లోక * మూశ్చర్యపడవలసియున్నది వైదిక కర్ణో సయోగీ శిష్టవ్యవహార ఫాను ఇంక “ప్పషోదరాదీని యథోపదిష్టమ్‌ * అను సూత మును దద్భామ్యమును నూలముగాం గొని కామేర్చజచికొనిన “శిష్ట వ్యవహారభామి “యజ్ఞ కరసణి సనియమోఒన్య(తాని యమః, యాశ్ఞే కర్మణి పున శర్నాపభావ్తే' (మవహోభా వమ్యము ౧అధ్యా ౧పా,౧అహ్ని్‌ ) అను భావ్యమునుబట్టి వైదిక కరో[పయోగిగాం. గానిపించుచున్నదని తలంచి వై

• చూ = చ్యితమ్ము విచ్మితము - అను శీర్ణకములు (అనుబంధ పరామర్శము)

10 పాణినీయమం - కావ్యవాజ యము నుదాహరించిన నామము శ్రీ శాస్త్రిగా రంగీకరించిరని మన మూహింపవచ్చును అవశబ్దస్రయోగము అఆతేపాపాదకము ఇదియేగాక “వ్లుచ్భా మాఘామే త్యభ్యేయం వ్యాకర ణమ్‌ . దుష్రాకశద్దా౯ మా(పయుజ్‌ త్మ హీ త్యభ్యేయం వ్యా కరణమ్‌ నమ్షేచ్భితవై, నాపభామీత వై, నేచ్య్ళోహవా వ్‌ యదపశబ్దః" మొదలగు వాక్యములను బురస్కరించుకొని కొందజు “అపకబ్దం (ట్రయుజ్ఞానో కశారవం నరకం[వజే” త్తని "కావ్యక _ర్తకు నరకదండమును విధించియుండిరనియు వా రుదాహరించిన వై (వమాణవాళ్యము లెల్లను “యజ్ఞ కర్మణి స నియమో౭ఒన్య_తానియమః = యర్వాణ స్త ర్వాణో నానుబువయో బభాూవ్టః (ప్రత్యక్‌ ధర్మ్యాణః పరా పరజ్ఞాః విదిత వేదిత వ్యా అధిగతయాథాత థ్యాః, "తే త్యత్రభవ ఇతి (పయుఖ్ఞలే, యాశ్ఞే పునః కర్మణి నాపభాష_న్ష* అను భామ్యమునుఒట్టి (శొతస్మార్తాది పుణ్యకి రత్చవిషయక ములే యగుటచే. బై వారివాద మజ్ఞ 'తామూలకమే యనియు (వాసీరి. శ్యాన్తిగా గీ భావ్యమును మా(త్రమే యూంతగాం గొని (వాసిన (వాంత 'లెంతవజకు సమంజసములో విమర్శిం రమ మవోధావ్యకర్త |. స్పమ్యగ్‌ జ్ఞాత శ్సాస్త్రాన్వి ్స్పామ్ట(పయు క్తన్స్వ] కామధుగ్భవతి అను (శ్రుతికి నర్థనిర్షాయకము లగు గోజానే ధర్యఇతిచే _త్తథాఒధర్యళొ 'మొదలగు నార్షికముల వ్యాఖ్యానించు సందర్భమున సాధు

పాణినియపరికొధనము క్ష శబ్దజ్ఞానముననే ధర్మము సిద్ధించునా, ర్‌ సాధుశబ్ద (పయోగ ముననే తత్సిద్ధియా "లేక శాస్త్రళ్షునపూర్వక సాధుశబ్ద (పయోగముననా యని నిమర్శించుచు. మొదటి ెండుపయ్‌ ములలోను దురుద్ధరములగు కొన్నిదోషములు గానిపించు. చుండుటచే నయ్యవి సిస్థాంతితములు గావని నిరాకరించి “శాస్త్ర పూర్వకే (పయోగేఒభ్యుదయ _న్తత్తు్యం వేదళజ్దేన” అను న్నాదర్తికము ననుసరించి మూండవపతమునే సిద్ధాంతీక రించెను. తరువాత మరల "అథవా పున రస్తు క్టానవవ ధర్మః అని చెప్పి మొదటం దాను సిద్ధాంతితములుగావని నిరాకరించిన పతములలో నొకటియగు “జ్ఞా నేధర్యః అను పతమునే మరల స్ప ఖశించెను అప్పుడు పూర్వపత్నీయుం జాను మొదటనున్ధాటించిన దోవషములలో నొకటియగు “ఆచానే నియమఃి అను దోషమును జూవీంచెను అప్పుడా దానిని సమర్ధించుట కేవెరవును గానక భాష్యకారండీ నై భావ్యము నుదాహరించెను మొట్టమొదట దోమభూయిష్టు మగటచే సిద్ధాంతిత మే కాదని నిరాకరించియు నురల నా పతమునే (గహించుటనుబట్టి పరిశీలించినచో “తుష్యతు దుర్జనః అను న్యాయముననో, యీపక్షమున్వైనను మేము సమర్థించి నిలుపంజాలుదు మను తము యభఖినివేశమును వెల్లడించుటకుంగానో తా నీపతము నుపన్యసించెనని తోంపక పోదు “అథవా పునరస్తు కాన వ్‌ీవ ధర్మః అను రచనయు. దీనినే దృఢీకరింపంజాలియున్న ది అదియేగాక “యేవ విద్య యా కరోతి తబేవ వీర్యవ తరం భవతి” అను (శుత్యను గ గృ హీతమగు “నర్వ రై ్రవహివిజ్ఞానం సంస్కాంరి త్వేన గణ్యలే

కై పాణినీయము _ కాన్యవాజ్ఞాయము

పరాజ్ఞం దాత్మవిజ్ఞానా దన్యతే త్యవధార్య తామ్‌” అను (వామాణికో క్రి ననుసరించి యూతసవిజ్ఞానమునకం మ నతిరిక్త మగు విజ్ఞాన మెల్లను పరాంగమై సంస్కాారి గావలసియుం డంలా (శుత్యనుగృహీతమగు త్యత్చామాణ్యమునుగూడ వదలి విజ్ఞానము నంగిగా నొనరించి సంస్కార్యముగా: జేయవలన్‌ వచ్చుటయుం ఖై పతుము సిద్దాంతితము గాదనుటకు నిదర్శనమై యున్నది ఇదియేగాక క్ఞానమా(ఠమున కే యభ్యుదయకారిత్వ మంగీకరించుచో సర్వత యనుష్టానమునకు వై యర్ధ్యము తప్పకున్నది వైపతుములకెల్లను మూలమగు * వకళ్ళ్శబ్ద న్సమ్యగ్‌ జ్ఞాత శ్యాస్తాంన్విత న్సుషుపయుక్త స్ప్యశ్లేలో కే కామ ధుగ్భవతి అను వై [శుతియు క్టానపతమేమున విరోధించు చున్నది వై (శుతి “నుహ్ట_పయుక్ష।ః' అని చెప్పుచు సాధు శబ్దము సమ్యగ్‌। క్షాతమై ఇాస్తాంనుగృహీతముగాం (బయో గింపం బడునప్పుడే ధర్మాజనకమగునని ము క్తకంరముగా నుహ్హో మీంచుచుండ సాధు శబ్దజ్ఞాన మా[తమే యభ్యుదయ కారి యనుట యిీా[కుతికి విరుద్ధమనక తీరదు పోనిండు మొట్ట మొదట భావ్యక_ర్త చూపిన మూండవపతము (సాధుళబ్ద క్షానపూర్వక(పయోగముననే ధరోైత్చ త్తి యనుపతము) “శాన్తపూర్వశే [(వయోగే అభ్యుదయ_న్తత్తుల్యం వేదశచ్దేన ” అను వార్షికానున్ఫృతమై యుండుటచే నయ్యది న్నార్హి కార నుతేము మా[తమే యయియుండుననియు చాని ననుసరిం చియే మొదటి ఆ0డుపతీములును నిశాకరింపంబడి మూండవ పతుము స్థాపింపంబడి యున్నదనియు6ల దరువాత భాష్యక ర్త సిద్ధాంతితమగు తన మతమును నిరూపింపందలంచియే తానీ

పాణీనీయపరిశోధనము 18 పయమును మరల న్వీకరించెననియు. జెప్పుట కెవ్వరై నను సాహసింపవచ్చును కాని భామ్యకారునికి వ్వ్యా్థికకారుని మత మంగీకరణీయమే కానిచో స్వమతస్థాపన మనునది పరమతి నిరాన పూర్వకమే యగుటచే ఛావ్యకారుండు వా_ర్థికకృనై తమును ఖండింపవలసినవాం డగుచున్నాండు ఎట్టి మత స్టాప కండ.ను బరమతనుం బేదియో తన కరుచి యుండుటవలననే గచా తదతిరిక్తమగు నొకమతమును దా నాశ్రయింపవబ సినవాం డగుచున్నాండు అట్టి యరుచియేదియు వ్నార్తికకార నుతమున భామ్యకర్త సూచింపకుండుటయే యిది భామ్య మతము కాదనుటకు. (బబల నిదర్శనమైయున్నది ఇదియే గాక “యాశ్టే పునః కర్మణి నాపథాష_న్టే అను భామ్యమును బురస్కరించుకొని శ్రీ శా స్త్రిగారివాడ మే సిద్ధాంతమని యర్నగీ కరించుచోం. బూర్యో తత్తర థాష్యుము లెన్నియో విరోధించు. చున్నవి. ఈ భామ్యముసకు మునుముందు వ్యాకరణ (పయో జన నిరూపణ సందర్భమున “య ను [పయ్వుళ్సే.. కుకలో విశేచపే. శజ్దా యథావ ద్వ ఫ్రవపహోరకాలేే సోఒన_న్తమా ప్పోతి జయం పరత వాగ్యోగవి ర్హువ్యతి చాపళట్లైః అను కాత్యాయనుని శ్లోకమును (బమాణముగాం దీసికొని దానిని జాలవజకు విమర్శీంచి యపశబ్ద (ప్రయోగము దోవదూవీత మనియు సాధు బ్ర (చహోగ మభ్యుదయకారి యనియు సామాన్యాకారముగానే స్థాపించెను వై శ్లోకమున “వ్యవ హోరకాలే” అని చెప్పంబడియుండుటచే నపళబ్ద (పయోగము సర్వత దోషదూమీశమనుట స్పన్టీకృతము.. దీనికి నిదర్శన

క! పాణినీయము = కావ్యవహాబ్మాయము

ముగా “అజే ర్వ్యఘళపోః” అను స్మూతమున సూతవ్రైయా శరణ సంవాద మొకటి యుడాహరింపంబడియున్నది ఈసంవా దమును బట్టి చూచుచోం గావ్యములలో నన నేల సామాన్య వ్యవహారములో సయితము సపశబ్ద (ప్రయోగము చోవదూూ మీతమని తోంపకపోదు. ఈ సంవాదమునుబట్టియే వె శ్లోకవవ లోని “న్యవహోారకాలే” అనుదానికి “యజ్ఞ వ్యవహోారకా లే అని నంకోచింపంజూచుటయు న్యాయదూర మనకతప్పదు కావునం బూవ్వో త్తర భామ్యములు “యాళే కర్మణి పున ర్నాపభాష_న్తౌ అను భావ్యమునకు విరుద్ధములనుట సత్య చూరముకాదు ఒకవేళ వై భామ్యము సిద్ధాంతి భామ్యమే యని యంగీకరించినను పమయెంతరోపపాదక మేయగటచే శ్రీ ఇాక్తిగారి వాదమునకుం (బబల్మపమాణము కానేరదు “యద్వానః తద్వానః” అని (పయోగించుటకు. బదులుగా “యర్వాణః తర్వాణః” అని (పయోగించుచుండిరిగాన యా కాలములోనివారు వారిని “యర్వాణులనియుం “దర్వాణూి లనియు6 చిల్చుచుండిరని వై ఛాష్యమువలననే విశదపడుచుం డుటచే వ్యవహారములో సయిత మపశబ్లపయోగ మప్పుడును నావ్షేపాపాదకముగానే యుండెననుటకు సంశయము లేదు ఇ్రి స్టితలోం వై భావ్యము నాధారముగాం గొని పాణినీయము వై దికకర్య్శోపయోగిభాపామాతానుశాసకమే యని నిరూ పించుటయు “అపశబ్దం (పయుజ్ఞూనో కౌరవం నరకం (వజే” త్తని విజ్ఞులు (వాసినవాంత ల్జ్ఞ "'తామూలకములని యుపపా దెంచుటయు. నెంతవజకుం దగియున్నవియో విమర్శించుట కుంగాం బండితలోకమున కే వదలివేయుచున్నాను

పాణినీయపరికోధనము 15 మునితఇయమువారు శా న్త్రిగారి వాద మంగీకరించరు శీ శాత్రిగారు పామాణికులని యంగీకరించిన ముని 1(తయమువారైనను దమవాదమున కేమ్మాత మనుకూలు రుగానున్నారో వినుర్శించి చూవెదను పాణిని ఈ శఇాస్త్రమునకెల్లను మూలపురువుం డగు పాణిని మవార్షి తన శాస్త్రమును సంస్కృత వాజ్మయమున కెల్ల వివు లమగు ననుశాసకముగాం దాను రచించుటకు. దల పెట్టియుం డక థ్రీ శాస్త్రిగారు (వానీనట్టు లప్పటికే కొలందిగానో 'యేర్ప డీయుండిన వై దికకర్నోపయోగిభామను మాత్రమే యనుశా నింపం దలంచినచో నద్దానికిగా నింతటి విపులమగు వ్యాకర ఇమును రచింపవలసినయవసరము "లేదు విస్తృతమగు వేద వాజ్మాయమును సంస్కరించుటకుంగా నాతం డట్లు చేసియుండు నని మన మూహింపవచ్చునుగాని యాతండు ఛందోమా(త వీషయకములగు శ బ్రముల యనుశాననవిషమయమున “*“ఛందన్ని" అని ఛందో[(గహణమును, భాషామా(తవిమయకములగు శ బ్ద ముల వమయమున “భాపూయా” మని భఛాపా్యగహణమును 'జేయుచువచ్చును ఈ ధోరణినిబట్టి పరిశీలించి చూచుచోం దక్కులగల శబ్దములు పరి శేమన్యాయమున నుభయవిషయ కము లనకతప్పదు పాణినీయమున నీ యుభయవిషమయకము లగు సూూతములే 'వెక్కులు గల వనుట "కెన్వరును విపతి పన్నులు కో జాలరు అందుచేం బాణినిముహర్షి వేదభామకు మ్యూాతమే కాక లౌకికభామకుంగూడ నీ యనుశాసనమును

16 పాణినీయము కావ్యనాజ్సాయము రచించి యుండెననుట సిడ్రాంతితము ఇదియేకాక శాన్నకర్త 'చుకొలందిగాకో యున్న “యీ భామకుం దగులమణము “నేర్ప ఆపంబాలక యాక స్పతిగణాదుల న్యశయించె ననుటయు ననం గతమే కదా? ఇంతయేల నంస్కృతవాజబ్బాయమునెల్ల ను కాణి నీయ మనుశాసింపందలంచె నని సాత్యుమిచ్చుటకు “పృషో దశాదీని యథోపదిష్టమ్‌” అను నొక్క_ సూ(/తమే చాలియు న్నది వై నిదర్శనములనుబ్య పరీమీంచుచో శ్రీ శా న్తిగారి చాదమునకుల బాణిని యనుకూలుండు గాండనుట న్నవ్టము కాళత్యాయనుండు పాణినీయానుశాస్యముగా వీరిచే నంగీకరింపంబడినశిష్ట వ్యవహార ఫామ యనునది వీరి మతము(పకారము శిన్హు లగు వారిచేం గడుంగడు జాగరూకతతో యజ్ఞాది వై దికళ రము లలో మా[తమే యుపయోగింపండునది యగుటచే. నేవిధ ముగు వికారమును బొందుటకుం గాని వీలు గానిపింపదు అట్టి స్థితలో దురు క్తసంస్కారకములగు (పాణినిసూ(శము లొక విధమగు శబ్దములను సిద్ధింపం 'జేయుచుండంగా మజియొక విధ మగు శబ్దములను సాధింపగల) వా_ికములను గాత్య్వాయ నుండు రచించుటయు నసంగత మనకతీరదు ఇదియీకాక సర్వ్యవిధములం చాణినిమతమునే యనునరించి యాకృతిగణాదు లను నిచ్హేశించి యుండుట చేం గా క్యాయనుండును వీరి వాద మునకుం (బతికూలుం డనక తప్పదు.

పాణినీయపరిశోధనము క్ష వశంజలి

ఇంక మవాభావ్యధోరశినిబట్టి శ్రీ శాన్తిగారి వాన 'మెంలేవజకు సమంజనమో పరికింతము మవాోభావ్యుక_ర్త (పతి పదో కృ పాఠరూపముగానే శబ్దముల ననుశాసింపవలయున్తా, "లీక యుపాయాంతరముననా యని విచారించు సందర్భ మునం (బతిపదోక్తపారము' వ్యాకరణరచనకుం దగుసాధనము గాదని నిరూవించుటకుంగాం. చా న్మీకిందిఫామవ్యము నుపన్యసించెను

“*వవం హి(ళూయతే..._బృహన్పతి రిర్గడోయ దివ్యం వర్ష నహ్మనం (పతిపదోక్తానాం శళ్దానాం శబ్దపారాయణం (పోవాచ న్నాన్తం జగామ బృహస్పతిశ్చ (పవక్రా, ఇద శ్చాధ్యశా, దివ్యం వక్షనహ్మన మధ్యయనకాలః, న ఇాన్తం జగామ కింపునంద్య త్వే = = య న్సర్వథా చిరం జీవతి వర్ష శతం జీనతి.. త్యతచాస్యాగమశాలేనై వాయుఃకృత్స్నం పర్యుషయు క్తం స్యాత్‌ ఎ తస్మా దనభ్యుపాయళ్శళ్హానాం (వతిపత్తే (పతిపదపాఠః... _ కిళ్ళి త్చామాన్యవి శేమవల్ల యణం (ప్రవర్త మ్‌ యే నాల్ప్చేన యత్నేన మవళోమవాత శృచ్దాఘా౯ా (వతిపద్యేరక్‌ ఇతి” (చూ మవాఫౌమ్యము పస్పశాహ్న్‌కము)

వై సందర్భమునుబజ్టి చూచుచో బృహస్పతివంటి గురుచ్చనొద్ద నియ్యదునివంటిమేధావి దివ్యసహ్మసవర్ష ములు పకించియు. దువముట్టపంజాలని (వతిపవో క్రపాళము నెల్లల వాణిని నామాన్యవి కేమలయణరూపమగు తనశ్వాన్త్రముచే సర్యగహించిసట్లు విశదమ"పచున్నది. అపారమగు నంతట్నిపతి పదోక్తపారము'హాడ వైదిక కరోోఒయోగి భాషూమా(కా

తె

క్ర పాణినీయము _ కావ్య వాబ్శాయము నుశాసకమే యనుట 'కెవ్వరును -సావాసింపరుగడా ? ఇదియీ శాక భూలోకమునం జేయు యజ్ఞాదిక ర్షాములవలనం ” గలుగు సుకృతదుమృృత ఫలముల నెల్ల ననుభవించుటకుగా నేర్ప ఆఅపంబడి ఫలభూమి యని వన్నె కెక్కిన న్వర్షభూమి. ఫలభూ మియే శాని కర్శభూమికాదని యందజు నేకీవముగా నం కరించినదియే. అట్టిచో నక్కడ వైదికళకరోపయోగిభామ యొక్క_ల డున్నదనుటగాన్సి తదనుశానక మే (ప్రతిపదో క్త పార మనుటగాని గగనకుసుమాయమానమే యగుచున్నది ఇదియే కాక భగవానుండగు పతంజలి “*నర్వే దేశాన” యను వ్నార్తికమును వ్యాఖ్యానించుచు “ఉపలస్ధా యత్నః (క్రియ శామ్‌ మహా౯శబ్ద్బస్య [పయోగవిమయః ... .. *వాకోవాక్య మితివోసః పురాణం చైెద్యశ మి 'క్యేతావాక్‌ శబ్దస్యవిషయః స _న్ద్య్శపయున్తా ఇతి వచనంకేవలం సాహసమా[త మేవ” అని చెప్పియున్నాండు. అ(వయ్నుక్తములకును మాశ్యాన్త మన్వాఖ్యాపక మగుచున్నదని పూర్వపత్నీ యాత్నేషింపంగా నీ భఛావ్యము నుపన్యసించి వై నుదావారించిన వాజ్ఞుయము నంతియు మాశాన్త్ర మనువానించి యున్నదనియు, నట్టివాజ్ళు యము నెల్లను జరిశీలింపకయే మిాశ్యాన్త మ(ప్రనూణ మనుట కేవలము సాహనమే యనియు నిరూవించి కావ్వ్యేతి హావపురాణాది సకల వాజ్యయమునకును వాణినీయ మను శాసకమేయనిమహాభామ్యక _ర్త మనకు విశ దపజచియున్నాండు నా. త తం ను.

• ఈధామ్యము లక్ష్య వాజ్శయ్యపదర్శకమని *పుతి _త్తీ%యియి షిమతి రూపసాధనము - పాణినీయము” ఆను ీర్ల కమున వివరింపలబుడివ గ. (చమూ అనుబంధపరామర్శమాః )

పాణినీయపరిశోధనము 19 సూతవై యాకరణ నందాదము మజియు *'అఆజే ర్వ స్రమళాపోళి అను న్యూత మునం (వాజిల్భృశబ్దసాధుత్వమును విమర్శించుచు “ఇద మవీ సిద్ధంభవతి, (వాజిలేతి, కించ భో ఇవ్యుతే వత(దూపమితి జాఢ మివ్య కే___వవంయహి కశ్చి దై ప్రయాకరణ ఆహ, కోఒప్య రథన్య (పవేలేతి, సూతఆవా, అవా మాయుష్యు న్నన్య రథన్య (పాజితేతి వైయాకరణఅవా, అపశబ్దఇతి, సూత ఆవా, (పా వో "జీవానార్యిపీయః న ల్విస్టిజ్ఞ కి ఇవమ్యతే వతద్రూప మితి వైయాకరణఅవా, అహోఖల్వ నేన దురుతేన భాధ్యామహే ఇతి సూతఆఅవా, నఖలు వేఖస్సూతః, సువతేరేవ సూత, యది సువలేః కుత్సా (పయో,కృవ్యాదుస్ప్సూతేనేతి వక్త వ్యమ్‌” అనిసూత వై యాకరణనంవాదము నొకదానిని దృష్టం తీకరించియున్నాండు. వై, నంవాదము కావ్యభామకే "కాక యానాంటివ్యావవికళామకు నయితము పాణినీయ మను శానక మై (వమాణీకరింపంబడియున్నదని నొక్కి వక్కాణించు చున్నది. ఇట్ట్యామ్యము లెన్నెన్నియో శ్రీ శాక్తిగారివాదము నకం (శతికూలములుగా. గానిపించుచున్నవి. కాన్రవం బకజలిభగవానుండును శ్మాన్షిగారివాదము. నంగ్‌కరింపం డనుట విస్పష్టము. ఇవియే గాక వై నంవాదమువన వైయీక రణుం డపశబ్ద్యవయోగము ఛచేన్సితివని సూతునాశ్నేపించుటయ్యు నాతశండు తాను శయోగించిన (వాజితృ శబ్దము సాధుశబ్దమే యనినమక్థించికొని “దుస్పూతే నేతివ _కృవ్యమ్‌” అని వైయా. కరణుని బరిహనించుటయు€ల జూడం గావ్యభామలో నననేల్క

బిగ పాణినీయము = 'కావ్యవాబ్సాయము నాంటి వ్యావహారిక భాషలో సయితము నపశబ్దపయోగము దుష్టమైయుండెననుట సర్వజనసమ్శుత మనకతీరదు

నంన్క్బృతము సర్వజనవ్యవహోరోపయాోగిధాసు

ఇది యంతయు నిట్లుండ నేకాలమునను సంస్కృత భామ సర్వజనోపయోగి దేశ భాషగా నుండ లే దను శ్రీ శాత్రగారి మజియొక సిద్ధాంతముకూడ నెంతనజ కాదరణీయమో పరి శోధింతము వై నుదాహరించిన సూతనంవాదమే యాకాల ములోని సర్వజనులును సంస్కృృతభామనే 'దేశభామగా నేర్ప ఆచికొని వ్యవహరించుచుండెడివా రనుటకుం (బబలనిదర్శన మై యున్నది “తస్కిం శ్చాతిమవాతి శబ్దస్య _ప్రయోగవిమయే “తే లేశద్దా స్సృతత్యత నియతవిమయా దృశ్య _క్తే తద్యథా-శవతి ర్లతికరా,] క మ్ళో జే ప్వేవ ఛామితో భవతి, వికారవనమార్యా భావ్నచ్ణే కవఇతి హమ్ముతి స్పురాళ్హ్రంషు, రంవాతిః రాచ నుధ్యేషు;, గమిమేవ త్వార్యాః (పయుజ్ఞలే దాతిర్ల వనాశ్థే వామ చ్యాత ముదీచ్యేషు” అను పస్పశాహ్నికథామ్యమును దత్తశ్ల్రైశములలో ననేకవిధములగు వికారములతో నీభావమవెల యుచున్నదని సుస్పష్టముగా నుద్ధోమించుచున్నది ఈ గీర్వాణ భామ యేకాలములోనో దేశ బేశములను సర్వజనవ్యవహారోప యోగిబేశభామగా నుండనివోం చా నిట్టివికారములకు లత్యు భూతమై యుండదని నిస్సంశయముగా మన మంగీకరింప వచ్చును ఇంతయేల సంన్మృతమున కప్మభంశరూపమే (పా కృతమని వీ రంగీకరించిన జే కడా? అట్టిచో మహారాష్ట్రాది "చశములలో 'నెంతకాలమునుండియో బేశభాషగా నుండి

పాణినీయపరిశోధనిము విక యవాంతరభావల నెన్నిటినో సృజించి శాఖోపళాఖలతో నల 'రారచున్న య్యీిపాకృతభామ వీరిమతము[పకారము శిష్ట వ్రైయాకరణన్నూూత వ్యవవలత మగు సంస్మృృతమునుండియే కలిగియున్నదనుట న్యాయదూరమనకతప్పదు వాలీన్శకిమహర్షి తా నీ(ప్రాకృతసంస్కారమున "కెల్లను మోలపురువండై వ్యాకరణమును రచించియుండుటచే రామాయణ కాలము నాంటికే సంస్కృతమునకంకు విలతణముగా నీభామ దృఢపడి యున్నదని నున మూహింసవచ్చును ఇట్టి నిదర్శనముల ననుస రించి చామాయణకాలమునకంకెం బూర్వమునుండియీ చిరం తనముగా సంన్కృతభామ సర్వజనసాధారణముగా నన్ని దేశ ములయందును వ్యవవారింపంబడియున్నదనియు౬ _ దరువాత నయ్యాది 1[క్రమ్మకమముగా వికారయును బొందుచు మిశ్ర నుగా (సాధ్వప్మభంశాత్మక మై) వ్యవపోరములోం గొంత కాలముండి మజికొన్నినా ళ్లు పాళి హీంది, వెంగాళి మొద లుగాంగల శాఖోపనాఖలతో నేర్పడియున్న (ప్రాకృతభాషా మహావృతము నొకదానిని గల్పించియుండును. ఈ సంస్కృత ఛామయే వై. పద్ధతి ననుసరించి తృత్తత్త్కాలములలో సర్వజన వ్యవవహోరోపయోగిగా నుండి యీ (ప్రపంచమునందలి భాషా కుటుంబమున కెల్లను మూలభూతమై సకలభాపా్య ప్రపంచ సృష్టిక ర్తి యనువిరుదము నుపార్టి ౦చి మాళృభాష యని జగచజ్జేగేయమానముగా శ్లౌాఘింపంబడుచున్నదని మనము సిద్ధాంత మొనరింప వచ్చును. గల నంన్యాద్మాయ ల నిట్టి సిద్ధాంతమునే స్థిరీకరింపం యనా డి, 'భోజునరి బం

₹రల్లంద

వ! పాణినీయము - కావ్యవొబ్శాయము ధము లన్నియు నీ విషయమున (బత్యషసాత్యుము. నిచ్చు చున్నవీ ఈ విషయము అనుబంధపరామర్నమున నింళమ వివ రింపంబడినది

ఇది యంతయు ని ట్లుండగా మహాభధావ్యధోరణిన్ని బట్టి వై. దికకరోశ్తపయోగిశిష్టవ్యవహారభాపు యనునది యొకటి కల దనియు బాణినీయ మంతయు. దన్నా(_తానుశానకమే యయియున్నధనియు నందుచేం గావ్యభాపానుశాసకముగా మజియొక వ్యాకరణమును గల్పింపవలసియున్నదనియు (కత సాాశ్తాది పుణ్యకర్శములలోం దక్క్‌ంం దక్కు-స్థలములలో నప శబ్ద |పయోగ మాశ్నేపాపాదకమే కాదనియు,సంస్కృృత భాష నర్వజనోపయోగి దేశభావమగా నేకాలములోను నుండ లేదినియు శ్రీ శా్తిగారు (వాసివసిద్ధాంతములు. వైవిమర్శనమునం జర్చించినరీతిని (టమూాణములు గా వని లోకమున కెజుక వణచుకొనుచున్నాను

పాణినీయము -కావ్యవాజ్యయము జీ మహాకవిస్తయోగసాధనము ఆఈరిర్పూర్చుదులా

“అపాణినీయ (పయోగములు పరశ్శతములు కావ్య ములలో. గలవు అందు. (బధానతముమను లివి” అని శాస్తై గారు మొత్తము పదునొకండు (పయోగములు “చింతానుణి విషయపరిశోధనము నం (శదర్శించిరి (వుటలు ౧౧౧-౧౧౫), అవి యన్నియు. బాణినీయములని నిరూపించుటయీ యీ శీర్ష కములోని (పధానవిమయము

౧ లుజ్‌ అడ్జాదిప్రయోగములు-పొణినీయను

“అద్యశనభూతము, అనద్యత నభూతము అనద్యతన పరోయభూతము మున్నగు నియనుములు వీడిన (పయోగము లెల్ల ( చాణినీయసమ్ముతములు కావ్లుగదా అని శ్రీ్‌శ్రిగా రనుచున్నారు ఈ [(పయోగములు పాణినీయ సమ్మ్శతములో, కావ చర్చింతును

ఒక ._వస్తువున సామాన్యవి శేమధర్శములు రెండును నున్నప్పు డావ స్తువునందలి వి శేషధర్మమును వివశ్నీంచి విశే ధరశ్హిబోధకముగ నొకచ్చుడును, సామూన్యధర్మము వివక్నించి సామాన్యధర్మబోధకముగ మజీయొకప్పుడును శబ్నపయోగ మొనర్చుట లోకసహజము ఉదా: చూతవృతము - ఇందు వృతుత్వ మను సామాన్యధరశమును, మూతత్వ మను వికెము

చిత్ర పాణినీయము = కావ్యవాజశ్యాయము ధర్దామునుగూడం గలవు ఒకతజి విశేషధర్శ నుగు చూతత్వ మును వివతఠీ౦చి చూతవృతుమునే చూత మందుము మటి యొకపరి సామాన్యధర్శు మగు వృషత్వమును వివథీంచి చూతమునే వృష మనియు. నందుము ఇం ేదియును దప్పు కాదు ఇళ్లు భూత కాలమందు భూతత్వ మను సామాన్యధర్గ్థై మును, "“అనద్యతీనభూతత్వ” మను వికేషధర్యమును గలవు. ఇందు "అనద్యతనభూతత్వ'" మను వికేషధర్మూమును వివత్నీంచిన “అనద్యతనభూ తే లజ్‌* అను స్యూత్రమున లబ్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును ఇశ నీ “అనద్యతనభూత'మును “అనద్యతనభూతమూ గా అనలా విశేమధరగ్దరూపముగా వివథీంపక భూతసామా న్యముగా వివవ్సీంచునప్పుడు చూతమందు వృషశబ్ద (పయో గమువలెనే “అనద్యతనభాతో చుందు సయితము లుజ్‌ (పయో గము విరద్ధము "కాదు ఇళ్లే లుడర్థమున లుట్‌, ల్భట్‌ (పత్య యములును లృడన్థమున లృట్‌ లుట్‌ (పత్యయములును, లిడర్థమున లుజ్‌లజ్‌ (పత్యయములును లుజ్జక్థమున లిట్‌ లజ్‌" (వత్యయములును లజ్జగ్థమున లిట్‌ లుజ్‌ (పత్యయములును బరస్పరవాధశములు కాక వ_క్షృవివయోధీనములు గా. బాణి సీయమునుబట్టియే సాధువు లగుచున్నవి ఒకవ స్తువునం దున్న ధర్మము [ప్రయోక్త వివవ్మీంపకపోవుటయు,. లేని ధర్మమును వివమీంచుటయు లోకస్టిద్ధము లని అనుదరా కన్యా సము[దః కుండికా అను దృష్టాంతములః (బదర్శించి “అద్య తనా దులయం దనద్యతనాదుల వివవీంచి లక్టాది (ప్రయోగ ములును భూతసామాన్యమును వివవ్నీంచి లుక్ఞాద్మిపయోగ ములును “అనద్యత” నాదులయందు భాతసామాన్యాదుల

మహాకవి పషయోగసాధనము లత వివవీంచి లుజ్జాది.పయోగములును చాణినీయానుళిష్టము లని మహాభావ్యక్నర్తయే వివరించినాండు (చూ. మవహాభా మము, 3-౨-౧౧౦) ఈ మహాభావ్య వచననులు “అద్య తనభూతము”, “అనద్యతనభూతము" మున్నగునియమములు వీడిన వని శ్రీశాస్త్రీగా రనిన మవోకవిప్రయోగము లన్ని యును చాణినీయిమునుబట్టియీ సాధువు లని నొక్కి, వక్కా ణించుచున్నవి మహాభామ్యకలశాంబుధి నాలోడించి చాన నేర్పడిన నుళబ్బ్వపయోగామృత మౌస్వాదించి జీర్మింపం జేసి కొనిన నమహోకవు లిట్టివి యేల (పయోగింపకుని ఈ్యపమయోగ ములు ఫాణీనీయనుర్యజ్ఞులు కవ్చలని ఇాటునవియో, కా వని యుక్షాటించునవియో నిరూపవించుటకు. బారకలోకమే (ప్రమా ణము అపరిశోధనమూలకముగ నపాణినీయము లనంబడు నిట్టివియా కావ్యభామకు 'వేటువ్యాకరణము శావలయు నను టకు శీ శా్షీగార్‌ కాధభారములుని తి “అయాదూపాన్య్యా మువనంఖ్యానమ్‌.- అమోహిణీ అమోెషాణీ ఇట “అమోహిణి “అమెహిణి అను ఆెండు రూప ములు వా _ల్తిక కారసనుగ్షతము లనిన త త్త వ్రబోధిన్మ్‌గంథమును వివరించి యా వ్యాఖ్యానము తేప్పనుచు శ్రీ కొ,న్తిగా రిట్లు (వాసియున్నారు *వా రక కారునకు “అమిహణీ “అమౌహీణో అను రూపద్వాయమునకును సాధుత్వ ముపదేశించు తలంపే్‌ యున్నయెడల నాతం డా వ్యోర్తికమును వైశల్పికముగవనువ్‌ "దేశించియుండండా? ” (పుట చింపి ఇంకో యథార్థ మెట్టిదియో

26 పాణినీయము.. శావ్యవాజ్యాయను పరిళోధింతము. ఇట వ్యాఖ్యాతలు షొరపడినారని, శ్రీ క్తి గాగియాశయను, ఈవా రికము “అమౌహిణీ' శబ్బసాధసమున "కేర్పడినది గాని 'అమోహిశ్‌ శ బ్రని'సేధమున 'కేర్పడినదికాదు. ఊహినీశబముతో “అక్ష” శబ్దమునకు సంబంధ మేర్పడినప్పుడు వృద్ధియగు ననునదియీ దీని యర్థము “అక్థ వద్‌ (గవాణే నానక్థా కస్య (గవాణమ్‌' అను పరిభామ పాణినీయశొ స్త సిద్ధ మయి' జాగరూకత వహించియుండుటచే ఊహినీ శబ్దమునకు విధిం వంబడిన వృద్ధి “ఊవూ శబ్దమునకు రాదు. “ఊహ శబ్దమునకు “అమి శబ్దముతో సమాన మేర్పడిన* అతమోహా శబ్దము నివృన్ననుగును. తరువాత '“అమ్షవాః అస్యా అస్తి అను నర్థమున “అమోవా' శబ్దమునకు వచ్చిన “ఇవ్‌” [పత్యయము “అమోహ”. అను సముదాయమునక్తు నంబంధించిసదిగాని త చేకబేశ మగు *“ఊవా శబ్దమునకు సంబంధించినది కాదు. ఇట్లు వృద్ధినిమి ల్తృక మగు “ఊహినీ" శబ్దమే కానరాని యీ బన్‌మున వా_ర్డికము (పవక్తింపదు గడా ఇట్టిచో "అవే హి్‌ణి్‌ క బ్రసాధనమున వ్యాఖ్యాత లొనర్చిన యపరాధ మేమి? స్వనిమిత్తములు లేక సూతవ్నార్తికములు (పవన్నర్తిం చుటయెట్లు ? వార్ధికకారునకు అషోహిణీ, అవహిణీ శ బ్ర ములు రెండును సాధువ్చలుగా వమతములే. ఐన “వా(గహణ మేల చేయలే దని శ్రీ శాన్తిగా రడిగిరి వా (వాణము "లేకయే యీ ఆెండు రూపములును స్వరనముగాం బౌాణినీయ సాధిశము లగుచుండ వ్యర్థముగా నతం డేలవా” భవహణము వేయనలయునుి ఇంత యేల? మహాభావ్యకర్తయీే ఆత్గక్‌ శబ్బములోని తృతీయావిభ కికి లోపము రాదని సమానము

మవోకవి[(పరూగ సాధనము 2 నందు “ఆత్మనా చ తుర్థః వంటి (పయోగముల సాధించుచున్న “ఆత్మనశ్చ” అను సూత వ్యాఖ్యానావసరమున. “జనాక్షన ప్తా స్వత్‌శెచతుర్థ ఏవ అను మవోకవ్నిపయోగమును (బద ర్శించి “అతా చతుర్థః అన్య అను విగ్రహమును జూపి బవాం (వ్రహిసమాస్మోశయణముచేం. బ్లైస్తూతము. (పనర్తింపక విభ_కిలోపము వచ్చి “అతగ్శిచతుర్ధణ్‌ అను (ప్రయోగము సాఘ వగుచున్న దని స్పష్టముగా నిరూపించెను దీనినిబట్టి “ఆత్మనా చతుర్థ?” ఆత్మ చతుర్థ! అను శెండు రూపములును నమాన భేదముచే నూత కారసమ్ముతము లనియీకదా మహాభామ్య కర్త నిర్వచించెను? అ న్రైన సూత కారుం జేల *వాో (గహ అము చేయలే దని పతంజలిని మన మడుగుట మయొంతవజణుకు సమంజసమో విష్ణు లూహింపుండు. ఇట్టి వనేకములు మహో భామ్యమునం (టదర్శింపంబడినవి ఇట వ్యాఖ్యాత లొనర్చిన వింత వ్యాఖ్యానము లేవియు లేవు పాణినీయశాస్త్మ సం్యప దాయజ్ఞుల కిది యొక (క _గృవిమయముగాం. జేసి యింతగా బోధింప నక్క లేదు

9 “ఆజో యమవానఃి

“ఆజఘ్నే విమమవిలోచనన్య వ్రతః, “ఆవాధ్వం మా రఘూసత్తనుమ్‌" = “స్వాంగకర్య్మకా చ్చేతి వక్తవ్యమ్‌ి అను చ్వారర్జికమునుబట్టి వై సూ([తము స్వాంగకరస్షకముగాని, అక ర్శాకముగాని యగునప్పుడే “ఆజ్‌ పూర్వకము లగు యమ, వహవ' ఛాతువ్లులకు ఆవ్మునేపదెమును విధించుచున్నది.. వై పయోగము లటివి కావుగాన “అపాణినీయము' ౨)ని $్రీ, శొ న్‌ బట టో

లి పాణినీయము - శావ్యవాజ్మ్యాయము గారు (వ్రాసిరి ఇకడం చాణినీయమునుబట్టి యీ (పయోశ ములు సాధించుటకు వ్యాఖ్యాతలు అొకింన భిన్నభిన్న మౌాగ్గములు గూడం (బదర్శించిరి భాగవృ త్తికారాదులు “పొష్య” అనుదాని నధ్యాహరించి “రఘూ _త్తమం (పాష్య మొ అవాధ్వమ్‌" అనురీతిని సమన్వయించి పాణినీయమునుబటి యే ఆత్మ నేపదమును సాధించిరి ఇళ్లు “విమమవిలో చనస్య వతుః ఉపన్ఫత్య గాండీవీ భుజాఖ్యా మాజఘ్నే* అని యన్వయించు కొనిన భారవి[పరూూగమున నై్వైనను ఆతునేపద మసాధువు శాదు కావ్యములలోని శ్లోక ముల సమన్వయించుట కభధ్యా పోరము లక్క_డక్మ_డ నవసర మగుటయు వానిని మనము పూరించుకొనుటయు. గావ్యపాఠకు 'లెల్లరకు విశదమే లఅట్టివి దుష్టములుగాని, యస్వర సములుగాని కావ ససం(పదాయమును బట్టి కాంజాలవు, హేమచం్మీదాదు లిట్టివి కివిపమాదములే యని పదదోషములలో నొకటి యగు చ్యుతసంస్కారమున కుదాహరణముగా నొసంగిరి .- కవ్చలకుం (శమాదములు తప్పని వని తరువాత నిరూపించెదను ఏమైన నిట్టివి పాణినీయము కావ్యభాపానుశానకము కా దనునని కావు ళీ “సుభ్రూ శబ్దము _ తత్చాధనము

“విమాననా నుభు కుతః వితు గ్లృహే---అను కాళి చాన (ప్రయోగమునందలి సంబోధన_హాన్వము అపాణినీయము కాగా “సుభూదీద్య బ్రజమ్బాన్థానాం ఛాన్వః అని ఇట్లు (ముగ్ధ ౧౫౩) వై -పజేవుండు. సాధించియున్నాండు అని శాచ్రిగారు ాసినారు (పుట ౧౧౪) సు(భూశబ్దమున "శేర్చ

మహాోకమ్మి వయోగ సాధనము ౮9 డిన యీ (నాస్వు మపాణినీయ మని శాస్త్రిగారు (వాసిరి, శాని యిది యట్టిది కాదు ఈ శబ్బసాధనమునకు ముందు కవు 'లెంద టీ శబ్దము నిట్లు _పయోగించిరో యవలోకింతము

“వో పిత క్వాఒని హే సుభ (భట్టి పథమ మగురుషట్మం స్ముభు తాం సంగిరంతే (శుతబోధ ము-కాళిదాసుండు) “ముకుళయతి చ న్యేతే సర్వదా సుభు ఫేదః” (నూలతీమాధవము-భవభూత్సి. “యాని వై(శవతే సు(భు '(సుందరకాండము-వాల్మీక) న్యుభు త్వం కువి తేత్యపా _న్తమశనం త్యక్రా కథా యోమీతామ్‌' (యజియొక మువోకవి)

ఇక నేత త్పాధన(పకార 'మెట్టిదియో యరయుదము సంన్మ్టృతిమహోకవు లందటును మహాభావ్యమును సమ్మగ ముగా నధ్యయనించి తదవలోడన మొనర్చి తన్మర్శాముల నెటింగినవారు కావ్యసృష్టీయే పరమావధిగాం -గల వీరు యథార్థము నిరూపింప౧. జాలక వాద్యపతివాదముల కాకర మగు వ్యాఖ్యాతల కేవల శాస్త్ర సమన్వయదృష్టితోడనే (ప్రధానముగా. బాణినీయము. నవలోకింపక (పామాణికళిరో మణి యగు నుహాభాష్యశ_ర్త (పదర్శించిన యుదాహరణములం బట్టియు, స్వాయముగా నాయాసందర్భములలో నత ఉఊొనర్చిన (పయోగములంబట్రియు శాస్త్రశర్హల యాశయ “మిదమిత్ధే" మని నిర్ణయించి చాన నేర్పడిన సాధుపయోగరత్నముల తోడనే స్వకావ్యభూపల నలంకరించిరి కవి[పయోగముల కును మహాభామ్యమునకును గల పరస్పర సంబంధమును విశ దీకరించి యీ యాశయ మిట్టి దని స్థాపింపలల నిదర్శనము లనేకములు గలవు స్టాలీపులాకన్యాయముగా నొకటి మ్యూత

శ పొణినీయము - "కోవ్యవాజ్శాయము మిట నుదాహరించెదను మువాభావ్యక_ర్త యొక నందర్భమున వి శేమ్యనిఘ్నుము---విశేష్యమును బట్టి లింగవ్యవస్థ గలది--- అగు శక్యశబ్దమును నపుంసకముగా “శ్రుత్‌. (పతివాంచుం శశాలి అనుటకు మాజు “శక్యం చానేన శ్వమాంసాదిళిరవీ కుతీ (పతిహంతుమ్‌ి (౧-౧-౧) అని (పయోగించెన్ను ఈ మహాభాష్య '(పయోగమును గాంచి మహీకనులు తము శావ్యములలో వికేష్యాశయ మగు లింగవ్యవస్థను (దోసి పుచ్చి శక్యశబ్దమెట్లు (పయోగించియున్నారో పరికింపుండు ; “శక్యమరవిందసురభిళ కణవాహీ నూలినీతరంగాణామ్‌

అంగ్లై రనంగత వై రవీరళ నూలింగితుం పవని

(శాకుంతలము, క్తి-ళి)

“వక్య మోషధిపతే ర్న్వమోదయాః

కర్ణ పూరరచనాకృతే తవి (కుమూ ౮-౬౨)

“శ క్యమంబలిభిః పాతుం వాతాః 'కేవరగంధినః *

(రామా'

వై (వయోగములనుబట్టి పొణినీయమునకు రామా యణమునకును వాణినీయమునకుం గాళిదాసాది మహాకవుల కావ్యములకును గల పరఠన్పరనంబంధ 'మెట్టిదియో మన మూహేంపవచ్చును మొట్టమొదట నాదికని యగు వాల్మీకి తన కావ్యమున “శక్యా అంజలిభిః పొతుం వాతొః శేనర గంధినని అనుటకు మాటు “శక్యమంజలిభిః పాతుం వాతెః శీసరగంధినః' అని స్వోపజ్ఞృముగా న్మీపయోగ మొన ర్చెను. అటుతరువాతం బభాణీనీయ (పాసాదమునకు మూల స్తంభ మై, మున్మితయమువారిలో నొకండగు మహాభాష్యక_ర్త 'యేత(త్ప

మవోకవి[ పరరూగసాధనము శః యోగా న్వేమణమున జాగరూకుం డై. రామాయగాది నుహో కావ్యములలోని సాధు్యపయోగముల నశేషమముగా సాధించు టయేమా పరమాదర్శ మని చాటుచు “శక్యం చానేన శ్వ మౌాంసాదిభిరవి తుత్‌ (పతిహంతుమ్‌ అని వై రామాయణ (పయోగముతో. దుల్యకతముగాం చానును "(బయోగించి యేతదనుగుణముగాం (బ్మకియ 'నేర్పజచి దీని సాధింపుం డని పాణినీయుల కాజ్ఞాపించినాడు.. వ్యాఖ్యాత ల్మీకిందిరితిని సాధింపల గడలినారు .

₹ “శీ; కర్శుసామాన్యే లింగసర్వనామ నపుంసక యుశ్తే కృత వత్యయా తతః వదాంతరసంబంభఛాదుపజాయ వూనమపి ఈత్తల్వేం బహిరంగ త్వా దంతరంగ సంస్కారం న బాధలే ఇతి శక స్థం మూ దిత్యుక్రమ్‌ యడా తు పూర్వమేవ విశేషవివతూ తదా “శక్యా ము” దితి భవశ్యేవ.. *' కైెయ టము, ౧-౧-౧)

12 “థః “కిసహోోశ్చ” ఇతి కర్శణి యతి సతి శక్య చితి రూపంభవతి. కరాశఖిధాయాం కర్మ్శవచనే లింగవచన స్యాపి సామాన్యోష్మకమాత్‌ విశేపానవపేచూయా మితి. యథా-._“శక్యమోవమధిపతే ర్నమ్రైదయాః కర్ణపూరరచనా కృతే తవ, అ్యపగల్భయవసూచికోములా శ్ళేత్తు మగనఖ సంపుైైః కరాళ నవైై కాంతిక స్సానూన్యోపష్మక్రమః "లేన “శక్యా భంక్తుం రుటెతి బిసినీకందవచ్చందపాజూ" ఇత్యపి ఇ్లవతి* (కావ్యాలంకార స్యూరవృ త్రీ ౫౨౨9)

(1 “శక్యమి త్యవ్యయమ్‌ నచే చ్భక్య ఇతి (ప్రయోగ స్పా వత్‌ . తథా--రామాయణే=ఒ_పి “శక్య మరిజలిఖిః పాతుం

82 పాణీనీయము _ కావ్యవాజ్సాయము వాతాః కేనరగంధినః (శాకుంతలము - శ్రీనివాసవ్యాఖ్య)

(పతిపదోక్తము లగు స్వసూతవా_ర్షికాదులే కాక స్వ్యపయోగాదూలచేం చాము సూచించిన యర్థము సయితము పాణినీయమునకు మూలాధారనుని “నమునే సూ(తభావ్వ మున మహాభాన్యుకర్త స్పస్ట్రీకరించినాండు

ఇంక (శక్ళత మనుసరింతము “ను(భుి అనురూప సాధనమునకు మహాభాష్యక _రృయే పాణినీయమున మార్గ మేర్చజ చెను “అపాణిజాతే శ్చారజ్జ్ఞా్వదీనామ్‌' అను చ్నాక్డి కమునకు సహజదీర్ధో కా రాంతము లగు “అలాబూఖ కర్మం భూః” అనునవి మహాభావ్యమున నుడాహరింపంబడీనవి. “ఊజ్‌ (పకర గేఒపాణిజా చేశ్చారజ్ఞాస్థదీనా మితి వ_క్తవ్యమ్‌ అలాబూః కర్కంధూః ల్మపాణిజాల రితి కినుక్థమ్‌” కక వాకు అఆరజ్ఞ్వాదీనామితి కిమక్ధమ్‌ ? రజ్ఞాః హనుః * (మహా భాష్యము ర-౧--౨-౬౬) అత్ర ఉద్ద్యోత కారః ఎ“ టోజి సతీతి__అతవ్నార్తికే ఉత ఇత్యస్యానంబంధ ఇతిభావః

“భూ'శబ్దమునకు “సు శబ్దముతో సమాస మేర్ప డంగా సుభూశ బ్రము నిష్పన్న నుగును ఈ సు(ఘోాశబ్దము సహజదీహ్థోకారాంత మే మైనను మహాభామ్యకర్త యొసంగిన వా_రికోదాహరణములంబట్టి 'అలాబూః కర్కంధూః' అను ఇానికివలెనే వ్రైవార్హికముచే “ఊజ్‌* (పత్యయమువచ్చుట మహాభాష్యాభివేతమనకతప్పదు ఇట్లు ఊజ్జంతమైన సుుబూ శబ్దమున (భూశ బ్లానయవ మగు నూకారమే కానరా దని “అచిశళ్నుథాత్కుభువాం య్య రియబువజౌ” అను స్యూత మో లమ్యమును (ద్రోసిరా జనంగా “నేయబువజ్‌ స్థానావ్యస్త్రీ" అను

మహాోకవి[పయోగసాధనము 88 నదీసంబ్ఞాని పేధ మిటం [బవ్నర్హింప లేదు. “అంచార్థనద్యోర్హృ స్వః" అను (హస్వ మిం చాధకములేదుగడా యని సుభూ శబ్దమునకు (వాన్వ మను[గ్రహించినది ఉఊజ్టంతమగు సుభూ శబ్దమునకు సంబోధనమున “హీను(భు అను రూపము పాణి సీయమునుబట్టియే యి శ్లుర్పడినది మల్లి నాథాదులు సయిత మిోశబ్ద మిష్లు పాణినీయసాధిత మగుచున్న దని వ్యాఖ్యా నించిరి

“సుుభు ఇత్య్యత (భూశబ స్యోవజ్‌- స్థానీయ త్వాత్‌. నేయబువజ్‌ స్థానా వసన్తీ” ఇతి నదీనంజ్ఞాపతిషేఛాల్‌. “అం బార్థనద్యోర్ష్హ్రస్వః ఇతి (వాన్వత్వంనా స్త్రి తేన (_హస్వః (పానూదిక ఇతి కేచిత్‌ . అన్వేతు “అ(పాణిజా తేశ్చారజ్ఞ్వా దీనా మిత్య్యత “అలాబూః కర్మంధూ” రిత్యుకారాంతా ద ప్యూజ్‌ (ప్రత్యయ ముదాదహోార భావ్యకారః-వత స్మా "జీవ నియమజ్ఞాపకాత్‌. కర్పచి దూకారాంత స్యాప్యూజ్జ్ఞంత త్వా న్నది 'త్వే(వాస్వత్వ మి త్యాహుః అత ఏ వాహ వానునః “ఊకా రాంతాద ప్య్యూజ్‌. (పకృతే” రితి “నభః కుత స్తాతగృ హేఒ వమౌానని మితి పారాంతరకరణం తు సాధ్వస మేన ఉక్తోప పత్తిసంభావనాత్‌ , అన్య(తావి “ను(భు త్వం కువీతే త్యప్పాన్త మశనం త్య్తా కథాయోవీ.తామ్‌” ఇత్యాది (పయోగదర్శ నాల్‌ ” (కుమూ ౫-5౩ మల్లి నాథ వ్యాఖ్య)

“భూశచ్దాత్‌ “అ్మపాణిజా తే? ఇత్యాది నోజ్‌, ఉవ క్షాంతమ్యాతస్య విధానా దృవావీహిః ఉపసర్ద్సనత్వం చు పునః స్త్రియా మూజ్‌. “అంతాదివచ్చి ఇతి పూర్వం] ప్ర త్యం

త్రి

లెక పాణినీయము - కావ్యవాజశియము తవత్త్వా 'శ్స్రాతిపదిక త్వమ్‌. అతః పంబున్ధా (వాస్వత్వమ్‌” (భట్టి ౬.-౩౦_౨ జయమంగలవ్యాఖ్య)-

“కథమ్‌ “హో వీతః క్వాఒసి హేీసు(భు ఇతి భట్టి “వియాననా సు భు కుతః వీశుర ఎహే) ఇతి కుమారః? అనేన సదీర్వపరిపేళా ధ్ధపానాల్‌ ఉచ్యతే “అపాణిజాతే శ్భారజ్జ్వా నామ్‌ ఇత్య్యూ నమాసే ఉపసర్జనహన్వ త్వే కృతే ఊబుతఃి ఇ త్య్యూజీ తన్య సముదాయభ కృత్వా ద్యొత నోవజ్‌ స్థానత్వ మితి సంబుస్థిహస్వ ఇతి భట్టి టీకా “వామి ఇత్యతో వా(గహణ మపకృష్య వ్యవస్థితవిభ-షాత్వాదితి శ్రీ కంకళొ (దుర్ధృ టవృ త్రి)

మహాోభాహ్యమరశ్షిజ్ఞు లగు కవు లిట్టివి (పయోగింపక వమూనరుగచా మవాభాష్యమునుబట్టి పాణినీయసూ[తములకుం గవు లానాల డొనర్చిన వ్యాఖ్యానము 'లె్టివియో సరిగాం బరి శోధించుకొనక వారి (పయోగము లన్నియు నపాణినీయము లనిన నది మన దోపముగాని కవుల దోషము కాదుగదా పాణినీయము శావ్యభాపానుశాసకము శకాదనుట కిక నివి సాధకములా, బాధకములా ?

నం భాందనపుయోగ ములు.-త త్పాధనము “తియంబకం సంయమినం దదర్శ” అనుచోట “(తియంబకి శబ్ద మహషశబ్దముగనే పరిగణింపంబడుచున్నది ఆ శోకమునకు వ్యాఖ్యానము చవేయుసందర్శమున *మహోకవి క ఇ (వయోగత్వా త్పోఢవ్యః' అని మల్లినాథుండు. (వాసియ

మవోకమ్మి పయోగసాధనము లర్‌ న్నాండు” అని శ్రీ శోన్తైగారు (వాసియున్నారు (పుటం౧ర)- "వేదమున “(తియంబకమ్‌',' త్యంబకమ్‌' అను రెండు రూపము లును గలవు లోకమున “త్యంటకమ్‌' అనునదియే (పయో గార్ట్హము అట్టిచో ఛాందస మగు గతియంబక్‌మ్‌' అనునది లోకమున నెట్లు సాధువగు ననువిషయమే యిప్పుడు చర్చింప వలసినది ఛాందన[పరొరాగముల మజికొన్నిటింహూడం గవులు కావ్యములలో. (బయోగించిరి. “నామరూపంకుహో*త్ప న్నమ్‌, “విజ్ఞానం చ కుహోత్పన్నమ్‌ి “సంస్కా_రాశ్చ కుహో త్పన్నాః' (అశ్వఘోమషండు) “భక్తన్య త్యత సమర న మమాపి వాచః (భవభూతి *“మహిమ్నుః పంథానం మవన పరిపంధి[పణయిని' (మూకకవి) 'మొ మహాోకావ్యములలోని యీ ఇాందస్య ప్రయోగములు పాణినీయమునుబట్టి యెట్లు సాధువులు కాగలవ్రై మన మి/కం జర్చింతము “వన్దన్నో మాన్‌ హృన్నిశనన్య్యూషన్షోమన్య క్‌ ఛకన్నుదన్నా నబ్భున్ప్రభృతివు' అను న్యూతములోనికి ళ్‌క్ష ంశ్ళందపి' అను సూ(తమునుండి *ఛందసి' అను దాని నను వరించి పదాద్యాదేశములు కాందసము లనియీ వ్రైయ టాదులు వ్యాఖ్యానించిరి “మూన శ్చందసి అను వా_ర్టికమున

• కింశబ్దమునకు “వా వచ చృండపి? అను న్యూతముచే ఛాందస మగు *కువా” అను రూప మేర్చడినది.

1 “సమరంసత మే2_పి అనునది ము(్రితెపాఠమైనను (పాచిన 'పాథమా “సమర్త ఆనునదియే. “బహుళం భంద స్యమాతోోగే2_పీోఆను నూతమున ేర్పడిన *సమరన్తి అశునది ఛాందసరూపను (చూం ఇజ్బ [వయోగసంగ్రవాము

86 పాణినీయము - కావ్యవాజ్బాయము వా_ర్తికకారు. డొనర్చిన ఛందో[(గవహణమునుబట్టి లోకమునం గూడం గ్వాచిత్మముగా న్మీపరోం-గములు సాధువు లనిరి. (చూ క్షైయటము, ౭-౪-ళీళా)

సిద్ధాంత కాముదీక ర్హయగు దీశ్సీతుండు. కూడ నిట్లు (వానియున్నాండు. “పద్దన్న ఇత్య్యత హి ఛృంద సీత్యను. వర్హితం వృత్తౌ. తధాఒప్యపోభీత్య్యత మాసశ్ళందసీతివార్తికే ఛందో[(గహణ సామన్ఞ్యాల్లో కేఒపి క్వచి దితి కైయటోక్త రీత్యా (పయోగ మనుసృత్య పదాదయః (పయోక్తవ్యా ఇతి బోధ్యమ్‌ * (అజంతనపుంసకలింగ్యవకరణము). మజియును “శ్యాచ్చందసి' అను సూ(త్రముచే నిష్పన్నమై. వైదికమగు “అధ్వర్య శబ్దమును మహాభావ్యక_ర్త యిట్లు (పయోగించి నాడు. “ఏకథత మధ్వర్యుశాఖాః” (పస్పశాహ్న్‌కము) పాణినిగూడ అధ్వర్యు(కతు రనపుంసకమ్‌ి అని సూ(తించెను. ఈ [(పయోగములనుబట్టి ఇభాందసములును లోకమునం గ్వాచి తృములుగాం (బయోగార్జ్హములని శరణ దేవుం డిట్లు వ్యాఖ్యా నించి యున్నాండు “భాందసా అపి భాహాయాం క్వచ్శిత్పయు జ్యంతే అధ్వర్వ్యుశబ్లేన “శ్యాచ్భన్దసి' ఇత్యు(పత్యయాం లేన క్లాపితమ్‌” (దుర్ధ్వ టవృష్తి)

కావ్యములలో నగపడుచున్న “తియంబకమ్‌' - మొద లగు ఛాందస్మపయోగములు వైరీతిని బాణినీయమును బట్టియే సాధువు లగుచున్నవి. హేతువాదమునుబట్టి పరిశీలించినను నిట్టివి యు_క్రియు_క్తములని మన మొవ్పికొనక తప్పదు. కావ్య కర్తలు సాంగముగా నాండు వేదాధ్యయన మొనర్చిన మహో నుభావులు వైదికకర్మాచరణముతోడనే తమ జీవితము

నుహాకవి పయోగసాధనము శ్రి? సార్థకపజచుకొనిన శిష్టాదారపరాయణులు భవభూత్యాది మహాకవుల జీవితచర్మితమును సంపూర్మముగాం బరిశోధిం చినవారి కిది విదిత మగును ఇట్టి (శో(తియో_త్తముల రననా టభమున వల దనినను వలచి ఇాందసవాణి తాండవింపక మౌానునా ? యు_క్షియుక్తములు, సూ(తకృత్సమ్యైతములు, నముహాభాష్యానుగృహీతములు నగు నీ (ప్రయోగములు పాణి నీయము కావ్యఫభాషానుశాసకము కా దనం జాలినవియా + ౬ వ్యథధిక రణబహావ్రీహి-పాణినీయము

ఈ సందర్భమున శ్రీ శాస్త్రిగా రిట్లు (వాసియున్నారు. ““వేయేల మనుమార్షుండు మున్నగు వ్యధికరణబహా, వీవు "లెల్ల నపాణినీయములే గదా” (వుట ౧౧౮ 9 ట్లనుటలో శ్రీశా '_స్తింగారి యాశయ మేమియో నాకుం దెలియదు పాణి నీయానుశొసకులగు ముగ్గురు మహర్డలును నేకకంఠము?గా వ్యధికరణబవాన(వీహి పాణినీయసమ్యుత మని చెప్పియున్నారు. చూడుండు

(౧) పాణిన్యాచార్యుండు. “స్పష్పమి విశేమణే బనాం (వీహౌ' అని స్యూతించి బవా్యవీహిలోని సప్తమ్యంతమునకుం బూర్వనిపాతము విధించెను. వ్యధికరణబవా్య[వీహి యే పాణి సేయవపమ్ముతము కానప్పుడు బవావీహిసమాసమున స ప్త మ్యరతమే యనంభవము. స _స్తమ్యంతమే యసంభవ మయి నప్పుడు వైస్తూతమసంగతము కావున వ్యధికరణబవాం (వీహి సూతకారసమ్మైత మని యొప్పికొనక తప్పదు.

ఏ8 పాణినీయము _ కావ్యవాబ్య్బాయము (౨) వ్నార్తికశారుండు “న_ప్తమ్యుపమాన పూర్వపద స్యో _త్తరపదలోపశ్చో “సముదాయవికార పష్ట్యాశ్చ” (బవా: (వీపి ర్వ_క్తవ్యః) అని వార్తికముల రచించి వ్యధికరణబవాు:

(వీహిని గంరో క్రమముగా విధించినాండు

(9) మహాథావ్యక_ర్త “స్తప్త మ్యూపమాన పూర్వపద స్యో _త్తరపదలోపశ్చ'---స _ప్పమా పూర్వపద స్యోపమౌాన పూర్వస్యచ బవా[వీహి ర్వక్తవ్యః ఉత్తరపదన్యచ లోపో వ_క్తవ్యః కం రేస్థః కాలోఒన్య క౦0రేకాలః ఉష్ట్రముఖ మిన ముఖ మన్య ఉష్ట్రముఖః; ఖరముఖః “నసముదాయ వికార వమష్ట్యాశ్చి ఎ సముదాయ వికారమస్ట్యాశ్చ బవా్యావీహి ర్వృవ్యః ఉ_త్తరపదన్యచ లోపో వ_క్తవ్యః శేశానాం సమా హోర ళ్చూడా అన్య శేశచూడః , సువర్శ స్య వికారో ఒలం కారో యస్య నువశ్తాలం కారః” ఇత్యాది * (-౨-.౨-_౨--౨౮) అని వైవా '_ర్రికముల సోదావారణములుగా వ్యాఖ్యానించి నాండు ఇది గాక “వ్య కృవావాం సముచ్చారణే అను సూూతశము నీతండు వ్యాఖ్యానించుచు “వ్యక్రాః వాచి వరా యేషాంత ఇమే వ్య కృవాచః" అను విగ్రహమును (దర్శించి సూ(తములోని “వ్య కృవాచామ్‌' అనునది వ్యధికరణపద బవా

(ద్రీహిగానే యంగీకరించినాండు (౧-౩- ౨-౮౮) ఇక శా _స్త్రిగారు మావిన “మనుమార్షుండు” అనునది “న_ప్తమ్యుపమానపూర్వపద స్యోత్తరపడలోపశ్సి అను వారర్డి కముచే మనోః మౌార్గః మనునూర్గః, మనుమార్గ ఇవ మార్ష్గః యన్య సః "“మనుమార్గః” అనువిగహముతో భామ్యకర్త యూ వార్తికమున కుదాహరణ మొనంగిన “ఉష్ట్రముఖః అను

నుహాకవి[ పయోగ సాధనము 89 చానివలె నమానాధికరణబహు వీహిగానే పాణినీయమున సాధితమైనది. దీనిని శ్రీ శాస్త్రిగారు వ్యధికరణబవా,వీహి యనుట (ప్రమాదము వ్యధికరణబవా(వ్రీవులు కంశేకాలా దులు, అవి ముని[తయసమ్మతము లని నిరూవించితిని ఇట్లు ముని[తయసమ్మాుతమగు వ్యధికరణబహా్య వీహి పాణినీయనమ్మ తమో పాణినీయవిరుద్ధమో బుద్ధిమంతు లూహీంవపుండుం, ఈ రీతిని బాణినీియము సమన్వయించుకొనుట వేత నే యపాణి నీయము లగు పరశ్శత్యపయోగములు కావ్యములలో - వీరి కగపడినవేమ్యో ?

ఓ ద్వంద్వములోని యథాసంఖ్యము-పాణినీయను

““రామలమ్ముణులు రావ ణేం( ద్రజిత్తులం జంపిరి- మొద లగు చోటులలో యథానంఖ్యార్తకము లగు దం౦ంద్య్శ(పయో గము లెల్ల పణనయముే అని ఛా పదు న్నారు అపాణినీయము లనుచు వీరు పైనిం జూపిన ద్వంద్వ (పయోగమునకు “చంపంబడినవారు శాన గేం దజిత్తులు చంపినవారు 'రామలమ్మణులు” అను సర్థము పాణినీయవపిఠరు ద్ధము కాదు రాముండు రావణుని, లమ్ముణుందు ఇం్యద్రజిత్తును జంవెను అను కభాభాగ మాయాకావ్యములలోని పూర్వా పర సందర్భములంబట్టియు, నాకథలకు మూలము లగు పురా గాదులంబట్టియు వునము తెలిసికొనవలయును కావ్యము లలోం గవు లసన్ముగముగా సూచించిన యితరవిషయము 'లెన్నియో పూశ్వాపర సందర్భములం బరిశీలించియు. బురా ణముల నవలోడించియు మన మెజుంగునప్పు డీ సందర్భమున

శీ0 పాణినీయము _ కావ్యవాజబ్శాయము మాత మట్టిది కూడదను సహృదయు లుండరు ఇట్లు యథా సంఖ్యార్థకము లగు ద్వంద్వ_(పయోగము లన్నియు టబాణినీ యము లగుచుండ *“రాముండు రావణాసురుని జం'వెను, లత ణుండు. ఇం్టదజిత్తును జంవెని అనుటయే యిట వక్త ల 'కాత్సర్యవిమయ మని విమర్శకులివి యన్నియు నపాణినీయము లనుట వాణినీయము కావ్యభాపానుశాసకము కా దను తమ సిద్ధాంతమును సమర్థించుకొనుట'కే యని పాఠరకలోక మిగ నాకళింపకపోదు ళా ద్విగుసమాసము-పాణినీయము “ (తిలోశములు, చతుర్యుగములు (తిపుడువులు, పంచపాండవులు మున్నగు పయోగము లెల్ల నపపయోగము "'లేకదా” అని శ్రీ శాస్త్రిగారు (వాసియున్నారు (పుట ౧౧౫) వైనుదావారించిన శబ్బములన్నియు సంజ్ఞావా చకములు (౧) (తిలోకములు- ఈశబ్దము చే భూర్చ్భువన్స వ్రర్లోకము లు మూండే వ్యవహరింపంయిడుచున్నవి వడులోళకములలో నివిగాక తక్కిన యేమూండులోకములు నీశబ్దముచే బోధింపం బడన్సు కావున నిది సంజ్ఞావాచకము (౨) (తిపురుషులు-ఇది. (బహగ్లి విష్ణు మహేశ్వరుల యందు రూఢము లోకమున నేముగ్గుకు పురువులనో బోధిం వ నిది సమక్థము కాదు కనుక నీశబ్బము సంజ్ఞావాచకము (3 చతుర్యుగములు = జ్యోతిశ్నాన్త్రమున వైదు సంవత్సరములకు యుగ మను వ్యవహారము కలదు అట్టి యుగ ములు నాలు గీశబ్బముచే వ్యవహరింపంబడవు కృత (కేతా

నుహ*కవి[పయోగసాధనము న! దార్టపర కలియుగముల నాలుగింటినే యీ శబ్దము జబోధిం చును కాన్సన నిది సంక్షావాచకము

(ర) పంచపాండవులు-ఇది సంజ్ఞావాచకము పాండవు లనిన పాండుని గో_తాపత్యము (మనుమలు) కూడ నగును కావుననే (కుతకీర్త్యాదులు “ఉపపాండవు లనంబడిరి "ఇంక పంచపాండవు లనిన ధర్గుజ భీమా ర్హున సకుల సహభబేవులే యగుదురు

సంఖ్యాపూర్వకము లగు నీసంజ్ఞావాచక ములకు "బాణి నీయమునం గరశ్హధారయసమాసము విధింపంబడినది “దిక్సంఖ్యే సంజ్ఞాయామ్‌' అను సూ[తముచేం గరశ్గధారయనమాసము రాంగా 'తయశ్చ లే లోకాళ్చ-(తిలోకాః? ((తిలోకములు), “తయళశ్చ తే పురుషాశ్చ-(తిపురుపాః” (తిపురువులు), “చత్వా రశ్చతే యుగాళ్చ-చతుర్యుగాః (చతుర్యుగములు) “పంచ చ తే పాండవాశ్చ-పంచపాండవాః (పంచపాండవులు) అను రితి నీశబ్బములు పాణినీయముచేతనే సాధితము లైనవి “దిక్సంవ్యే సంజ్ఞాయామ్‌ అను సూ(తో చాహరణసందర్భమున నిట్టి శబ్బములే కాశికాశాముదులలో నుదాహరింపంబడినవి (పంచ్యామాః, నప్తర్వయః మొ)

మిన నేత్రి” వభ, ఖలులు-పాణినీయము

“స్వాంగా' చ్చోపసర్జనా దసంయోనోపధాత్‌ "' అను నీ పాణినిసూ[(త్రము సంయోగోపధములకు జీష్ప్ర్ర వ్యయము రా దనినది. నసంయోనగోపధక జీవంతములు లోకమున గల

ఓ శ్ర పాణినీయము = కావ్యవాద్శాయము వని ముగ్ధృబోధ వ్యాకరణ వ్యాఖ్యానక_ర్త శ్రీరామతర్మవాగీశుం డ్మీకిందిరీతి నుదావారించియున్నాండు. అంగాం[(త దంతకంఠరం చ శృంగకన్ణోన్టు మి త్యపి పుచ్ళన్మేతం తధా గా్యతం జంఫఘ మంగాది రీరితః "

ఈకారికను (దరాచి శ్రీశా స్రిగా రిట్లు (వాసిరి: “నంయోగోపధములలో స్ప్రత్యయము వచ్చున వింత యధి కముగాం గావ్యథఫామలో నగపడుచుండంగాం బై పాణినిసూోత మెంతవజకుం చదనుశాసనబుద్ధితో రచింపంబడెనో బుద్ధి నుంతు లూహింతురుగాక (పుట ౧౧౨)

ఇది యెంతవజకు సత్యమో విమర్శింతము ముగ్ధబోధ వ్యాకరణవ్యాఖ్యానక ర యుడాహరించిన శబ్దము లన్నియు శాస్త్రిగారు పాణినీయసాధితములు కా వనిరి ఈ వ్యాఖ్యా నక ర్త యుచావారించినవి మొత్తము పదునొకందడుశ బ్బములు ఇం చాజుశబ్దములు-దంత, శృంగ క ఓష్టు జంఘా, పుచ్చ శబ్దములు-(ప్రతిపదో _కృముగాం బాణినీయముచే నెట్లు సాధిం పంబడుచున్నవియో పరికింపుండు * నాసికోదరాస్ట్ర జంఘా దంత కర్ణ శృంగాచ్చి సు "ఈ వ్యాఖ్యాత యుడా హరింపని ముజియొక సంయోగోపధమునుగూడ జీమంతముగా వా_్లికకారుండు సాధించినాండు-..*పమోచ్చ" (ఉలూక పథ్నీ శాలాా ఇక నితం డుదావారించినవానిలో. బాణినీయముచేం 'శతిపదో_కృముగా సాధింపండకో మిగిలినవి మైదుశబ్దములు.

ముహాకవి(పయోగసాధనము గ్‌ వీనిలో అంగ గా(త కంర శబ్దములు మూండు కాళి కాకారుండు. పాణినీయానుసారముగా సాధించినాయడు ఈ సందర్భమున శాచ్తిగారు “చింతామణీవిషయ ఫపరిశోధనము లోం (శదర్శిం చిన (వుట ౧౧౧) కౌముద్మీగంథమున పుచ్భాచ్చ" అను వాదర్తికము “అంగగా(త కం లేభ్యో వక్తృవ్యమ్‌ | స్వంగీ స్వంగే 'త్యాది అను వృత్తి (గంథమధ్యపతితముగా నొనర్చి దీన్నీ తుండు (పమాదమనిన యంగాదులతోపాటు పుచ్చశబ్దమును: గాడం (బమాద మనిరి చూ “లత వృ త్తిః, అంగగ్మాత కం లేభ్యో వ _కృవ్యమ్‌ (పుచ్భాచ్చ) స్వంగీ స్వం గేత్యాది ఏత చ్చానుక్తసముచ్చ మయా సేన (స్మూశస్థిత) చకారేణ సం (గ్రావ్యూ మితి శీచిత్‌ భాష్యూద్యనుక్తత్వా ద్యపమాణమితి (పామాణికాః” (సిదాంత కౌముది) ధ్‌ “పుచ్భాచ్చ" అనునది కా త్యాయనుని వ్వార్షిక మేకాని నాత్రీగా రనుకొనినట్లు కాళికాకారునికారిక కాదు సరిగా (్రంథపరిశోధన మొనర్పక వీరు (పమాదపడజినారు ఈవ్వాదర్తిక ముదాహరణ (వత్యుదాహరణములతో మహాభామ్యమున వ్యాఖ్యానింపంబడినది “(సూ) “నానికోద కొష్టజంఘా.. దంత కర్ణ శృంగాచ్చి (వా) "నాని కాదీనాం విఖభాహాయాం పుచ్చా చ్చి = నాసికాదీనాం విఫభాహాయాం పుచ్చా చ్చ్చేతి వ_క్తవ్యమ్‌ కల్యాణపుచ్చ్ళీ కల్యాణపుచ్భా (వ్యా “కబరమణివిషశ లేభ్యో నిత్యమ్‌ ఎక్‌ బరమణి విషశ రేభ్యో నిత్యమితి వ_క్తవ్యమ్‌ కబర పుచ్చీ "(కబర) శరపుచ్చీ (శర, నుణివుచ్చీ (మణి) వివపుచ్చీ (విష) (వా) “ఉపమానాత్స్పమోచ్చ పుచ్భాచ్చ'---ఉపమా

శ్రీజ పాణీనీయము - కావ్యవాబ్బాయము నౌ త్పమోచ్చ పుచ్భాచ్చేతి వ_క్తవ్యమ్‌ ఉలూకపతీ సౌలొ ఉలూక పుచ్చ్ళీ నీ వేతి * (ఈ-౧-౨-౨ఎ0 ఇంక వృ _త్తికారుండు సాధింపణాగా మిగిలినవి అర్మత,న్మేత శబ్దములు శండు ఈ శబ్దముల విషయమునం బాణినీయాశయ మేమియో విమర్శించుటకు ముందు*అంగాది శబ్దసాధనసందర్భ్శ మున వృత్తిగంథము (పామాదిక మనిన దీషీతుని వచనము. కవుల కెంతవజకుం (బమాణము కాందగినదియో పరిశోధింత ము అంగగ్యత కంర థబ్బములు సంటోగోపధములు “స్వాంగా చ్చోపసర్టనా దసంయోనగోపఛాత్‌ " అను సూత్రము సంయో? గోపధములకు జీవృ్రత్యయము రా దనుచున్నది “కృశాంగీ "త్యాదుల మహాకవులు. పయోగించిరి ఈశబ్దముల సాధుత్వము నిరూవించుచు వృ త్తికారుండు కాశికా్యాగంథకర్త సంయోనగో పధములగు నోష్టాదులకుం గొన్నిటికి వికల్చ్పముగా జీష్ప్రత్య యము విధించుచున్న “నాసికోదరౌొష్టు జంఘాదంత కర్ష్మశ్చం గాచ్చ" అను పాణినిసూ(తములోనిచ కారము వి'కేపార్థకము- సంయోనోపధములకు మజికొన్నిటికియాడ జీవ్చృ్యతయము వచ్చు ననునర్థము కలది - అని అంగాదులను వైకల్పిక జీవం తములుగా సాధించినాండు “అంగగ్యోత కం లేభ్యో వక్తవ్యమ్‌" అను కాళికాకారుని వా_ర్తికమునకుం గల యాశయ మిట్టిదని తద్వా వ్రఖో్రనకారుం డగు న్యాసకారుండు---జి నేం్యద్రబుద్ధిపా దుండు వివరించినాండు చూ: “అంేతి-అంగాదిభ్య ఉపసర్జ ేభ్యో జీమ్‌ భవ తీ ల్యేతదర్థరూపం వ్యాఖ్యేయ మి త్యర్థః కిము ర్ధ్‌ ? నంయోనగోపధత్వాత్‌ జీష్‌ న (ప్రాప్నోతి తదర్థమేత దర్థరూపం వ్యాఖ్యేయమ్‌ తదిదం వ్యాఖ్యానమ్‌. ఉ త్తరస్యూతే

మహోకవి[పయోగసాధనము కీర్‌ చకారోజను క్తసముచ్చయార్థ। "తే నాంగాదిభ్య న్సంయోా గోపభేభ్యో జీష్‌ భవ తీతి*, చకారమున కిట్టి యర్థము క నదులలా. ఇెప్పంబడనందునం [(వామాణికు లొప్పికొన రని దీష్ళీతుండు * అ్యతవృ త్తి: ఇత్యాదిగా (వాసెను కాని మహాభావ్యు కర్త పాణినీయమునుగూర్చి యిట్లు ముచ్చటిం. చెను . “| పమాణభూత అచార్యో దర్భపవ్మితపాణిః శుచా వవకా శే (పాజ్నుఖ ఉపవిశ్య మవాతా (వయళ్నేన సూ కాణి (పణయతి స్మ త (తాశక్యం వస్తే నాష్యనర్థ కేన _భవితుమ్‌ కిం పున రియతా స్ఫూలేణ”' (౧-౧-౩-౧). ఈ నుహాభాష్య మునుబట్టి శిష్ట్టపయోగము లనేకము లగపడుచున్నప్పు డేప మోజనములేని “నాసికోదరౌస్ట్ర సూతస్థచకారము-విశే సార్థకము = అంగాదులకు మటికొన్నిటికి. గూడ జీవ్ప్రత్య యము వచ్చు ననునభ్మిపాయము కలది=--అని వ్యాఖ్యానిం చుట తప్పు కాదు. ఐనను సిద్ధాంతకాముదీక_ర్త యగు దీమీతుం డీనాం డిది భాష్యూనుక్త మగుటచేం (బమాదమనినాండు ఇదియే సిద్దాంత మనుకొందము ఐనను వృత్తికారుండు మొదలు దీతీతునివజికును గల మహాకవులు తనునాం డ్మపతి: వాతముగాం బాటింపంబడుచున్న వృ _త్తీ కార సిద్ధాంతమును (బమాణముగాం గొని అంగ్య గాత కంర శబ్దములు జీషమంత ములుగాం. (బయోగించుట త ప్పనం జాలము ఈనాండు కానుదివలె నానాండు వృత్తిగంథమును బరనపారనాదు. లలోళగల దను (సిధ్ధి కలదు ఈనాడు కానముది చదివి వై వ్యాఖ్యానములు చదువక కొందటును, జదివినను నాగేళా దుల నవీనమతములు సరిగా వని మజికొందజును దీతీ తాదుల

త్తగ్ర[ పాణినీయము -_ కావ్యవాజ్యాయము సిద్ధాంతములకే యలవడీ కావ్యములు (నాయుచుండుట మనము (పత్యతముగాం జూచుచున్నాము ఈపస్టున యజ్లు గంత (పయోగమును నిదర్శనముగాం గొనుండు ఈ (ప్రయోగ మునుగూర్చి మహాభామ్యమున ని ట్లున్నది . “వవంతర్జి సిస్ధే సతియ ద్ధుక్ను (గవాణం కరోతి తజ్‌ క్టాపయ త్యాచార్యః యమబ్లుగ్‌ భాహాయాం భవతీతి కి మేతస్య క్లాపనే (పయోజ నమ్‌? బేభిదీతి చేచ్చిదీ తీల్యేత త్సిద్ధం భవతి భాషాయామవి” (౬-ర-3-౮లి ఇట్లు స్పష్టముగా యజ్లుగంతము లోకమున (చయోగాక్ట్ర్యమయని మహాభామ్యకర్త "చెప్పుచున్నను నీ (పయో గము కాందస మని మజియొక గా పర్థిమునుబట్టి నాగేశభట్టు సిద్ధాంత మొన ర్చెను ఇంక దీవీతుందో, యీభావ్యమే సద్దాం తభాష్య మని యజ్హుగంత (పయోగము లౌకిక మను సిద్దాంత మును స్థావించుటయేగాక తన శబ్దకాస్తుళపారంభమున “విశ్వేశం సచ్చిదానందం వంచేఒహం యోజఒఖిలంజగత్‌ , చర్కలరీతి జరీహ్నర్తి సంజరీవా_ర్డి లీలయా” అని స్వయముగాం (బయోగించినాండు. దీవ్సీతునకుందరువాతివాండగు నాగేశభ టీపయోగము ఛాందస మనినను దరువాతి మహోకను లీసిద్దాం తము వాటింపక నాంటినుండి నేంటివజకును యజ్లుగంతములం (శ్రయోగించుచున్నాప. ఇ *కంబుకంరి ఇత్యాదులు ద్‌నీ తుండు తప్పనినను బాణినీయము కావ్యభాషానుశాసక నును పాణినీయులే యీ సిద్ధాంతము నాదరింపక వృత్తికారము తాను యాయు లై “శంబుకంరి ఇత్యాదులే (వయోగించుచున్నారు. దీనినిబట్టి మన మిట్లూూహింపవచ్చును లత్యము ల నేకములు (పదర్శించి లవణము తదనుగుణముగా నున్న దని యొక

మహోకవి(పయోగసాధనము 7 వ్యాఖ్యాత వ్యాఖ్యానించినప్పు డావ్యాఖ్యానము "కేవలలమణ దృ్షీతో. (బ్రమాదమని తరువాతివారు నిరూవించినను ద్వరలో నావ్యాఖ్యానము (పమాణపదము నధిష్టింపదు (పానూణికులగు వ్యాఖ్యాతల = భిన్నభిన్న వ్యాఖ్యానములు శాస్తృనం్యపదాయమునుబట్టి వముతభేదములుగాం బరిగణించెం బడుచున్నవి "చూ క్రైయటమతము వృత్తికారమతము దీమీతమతము నాగేశమతము మొ ఈ మతములలో నే మతము ననుసరించినను నావుతము శ్యాస్త విరుద్గము కాదు.

ఆఅ” ధ

కావున లక్యులతీణముల సమన్వయించుచు. బాణినీయము నకు వ్యాఖ్యాన మొనర్చిన యొక వ్యాఖ్యాతను (బమాణ ముగాం గొని తదనుసారముగాం - గవులు (పయోగించిన “కృశాంగ్‌ ఇత్యాదులు పాణినీయము లనవలసినవియీగాని అపాణినీయము లని నిఠరాకరింపవలసినవి కావు తమకాలము నకుం చాణినీయవ్యాఖ్యానములలో నెల్ల వృత్తి న్యాస (గ్రంథ ములకు గల (ప్రాశ_స్యమును గవ లె ట్లుద్ధాటించుచున్నారో పరికింపుండు . “ అనుత్చూతపదన్యాసా* సద్వృృ త్తి] స్సన్ని బంధన్తా శ బ్రవిట్యేవ నో భాతి రాజనీతి రపస్పశా”(మాఘము -౨-౧౧౨) ఇట్లు వృషత్తికారునినుండి దీవ్మీతునివజి కుండు మహాకవులును _ డరువాతివారును “నతాంగ్‌' ఇత్యాదులు

ల! ఇష్టుపసంఖ్యాన నైరసేశ్యేణ నూ తాత రై శవ సళ్వార్థ టపతిపాదకో న్యాస్యగంథః యస్యాం సొ, ..

శళసత్రీ వృదత్తిః కాళశాఖ్య సూతవ్యాఖ్యాన (గంథవిళేవ॥ యస్యాం పా” (మల్లి వాధవ్యాఖ్య).

తీరి పాణినీయము -_ కావ్య వాజశ్షాయము (వయోగించుట పాణినీయవిరుద్ధము కాదు వృదత్తిగంథమున కిప్పుడు జరగిన కాలనిర్హయము నరికాదు ఈ (గంథము వాలం (ాచీనమైనది ఇంక వృ త్తికారునకును బూర్వికు లగు మహాకవులు “నుగ్యాత్రీ ఇత్యాదుల నెట్లు (పయోగించి రని నునము చర్చింపవలనియున్నది పాణినీయమున కానాం డేయీ వ్యాఖ్యానములు కలవా యావ్యాఖ్యానము లీ సూతముల కే మని వ్యాఖ్యాన మొనర్చినవియో మన కీనాండు తెలియ రాదు కాని పాణినీయపారంగతులని తవు కావ్యము లెల్ల (త్యతమసావ్య మిచ్చుచున్న (ప్రాచీనమపహకవు లైన నీ జీమరితముల నిట్లు (పయోగించుట ేబేని కారణ ముండక పోదు. దానిని మన మిట్లూూహింపవచ్చును వృష్తికారుండు సాధింపంగా మిగిలిన “అంత నేతిశ బ్దముల "రెంటిని చాణినీయ మె ట్లనుశాసించినదియో త త్సాధన్నపకారముగూడ నీసంశ ర్భముననే పాఠకులకు విశదపడును నే త్ర శబము; టలు

పాణిని కరణార్థమున నీజ్‌"ఛాతువునకంశు ష్ట్ర (ప్రత్య యము విధించి న్మేతశబ్దమును సాధించినాండు. చూ *దా మ్నూోశస యుయుజ స్తుతుద సిసిచ మిహ పత దశ నవాః కరణే (3-౨-౧౮౨౨) ఈస్ట్రళ౯(ప్రత్యయము మత్తు మీ _ల్తే వము (పత్యయనూగ(తవృ _త్తి ధర్మము కాక పోవ్రటనుబట్టి (పత్యయ (గహణపరిభామ యిటం ((బవర్తింపదు కాన్ఫున “మినన్నేతి ఇత్యాదులు షీదంతములు అనుపనర్జనాధికారము తదంత విశే

మహాకవి పయోగసాధనము శ్ర వమణము * “మినన్నేతి ఇత్యాదులలోని న్యేతశబ్దాదు లువ సర్జనములే మైనను "మిన న్మేత (ప్రభృతులు విశిష్షము లనుప సర్జనములు అనుపనర్జనములగు మీదంతములకు “మిళారాది భ్యశ్చి అను స్యూతముచేం వాణినియే జ్యీన్సత్యయము విధించినాండు ఇట్లు పాణినీయానుశిష్టము లగుట పరికించియే మహాకవులు వీనిని న్వకావ్యములలో. (బయోగించిరి ఇవ్‌ వాణినీయము కావ్యభాపానుశాసకము కా దనం జాలినవి కావు అం త్ర శ బ్దము అమ గతౌ అను ధాతువ్సనకు * అమిచిమిదిశానిి ఛ్యఃక్తః అను నుణాదిసూ[తముచే [క్తి (పత్యయము వచ్చిన “అం(తమ్‌' అని యగును ఈ * _క్త (పత్యయాంత మునకు త్తీలింగమున “ఫూలాంతా వంటి టాబంతరూప ములు నిర్చాధములు ఇ౯5 “అతి బంధనే అను ఛాతువునకు “సర్వధాతుభ్యః స్ట్ర౯” అనుసూ(తమున “వ (పత్యెయము వచ్చినను “అంతమ్‌ అని యగును ఈ ష్ట్ర (పత్యయాంత ముతో నమాస మేర్చడిన “మిీనన్నేతీ అనువానివలెనే “సఫఘూలాం(త్రివంటి జీమంతములును చాణినీయమునుబట్టి యేర్ప డుట (ప్మకియామర ఇకో 'లెజులోనిది కాదు ౪ ప్ల భయవిధము

• ోవిధాపా సవూర్వస్యి (5-౧-౩౪) అనుపసర్జనస్య”ఇ తీహగో త్తరార్థ మనువృత్త మపి న పఠత్యు ర్విశేషమణమ్‌ శింతు తదంతస్యం "కేన బహు(ీవావపి దృఢపత్స్నీ దృథఢపతిశ్క వృమలపత్నీీ సృషలపతిః (శౌముద్రి '్రీ(పర్యయ్య ప్రకరణము) క్తి

ళ్‌0 పాణినీయము - కావ్యనాబ్యాయము లగు వ్యుష్ప త్తితోడ నీశబ్ద మమరసుధాకారుందే వ్యాఖ్యా నించినాండు అంగశ బ్దము

ఉణాదులలో నీశబ్బము (పతిపదో క్తముగా సాధింపం బడలేదు ఈ శబ్దసాధనమున వ్యాఖ్యాతలు భిన్నభిన్నమార్ష ములు (ళొక్కిరి అగిధాతువుకంకై అచ్‌(ప్రత్యయము అని అమరసనుధ అవుధాతువుకం కు “వావుళకాద్గ౯ల' అని వాచ స్పత్యము అగిధాతువుకంయె ఘ్నప్రత్యయము, లేక ఘణఖ్‌ (పత్య యము, లేక అమభాతువుకం కు గక పత్యయము అని లఘు శద్దార్థసర్వస్వము కాని (పామాణికము లగు శిష్ట్య్రపయోగము లనేకము లగపడుచున్నప్పుడు ఉణాదయో బహుళమ్‌ అను స్మూత్రమున మవోభామ్యక _ర్త * (వకృతిం దృష్ట్వా (పత్యయ ఊహితవ్యః (ప్రత్యయంచ దృష్ట్వా (పకృతి రూహితవ్యా” “సంజ్ఞాసు ఛాతురూపాణి (వత్యయాశ్చ తతః పరే కార్యా ద్విద్యా దనరూబంధ మేత చాన్త, ముణాదిము ”. అని యభ్య నుజ్ఞ యిచ్చిన రీతిని “అగి కంపనే అను భాతువ్రకంకె వీ త్తగు (ప్రత్యయ 'మొకదానిని వికల్పముగా విధించుకొని “అంగి శబ్దము సాధించుకొనిన “క ఎశాంగీ కృతాంగా” యిత్యాదులును బాణిీనీయమువలననే సాధితము లగుచున్నవి కనుకనే నిగ మాంత బేశికులు తన తృత్త్వటీకయం దిట్టివానినిగూర్చి యిట్లు

లు ౮

వెప్పినాండు (దూ శిస్ట్య్రపయోగ సం(గహము]) *

“ఈదృశానాం (వయోగాణ్యా మబహిష్కా_రసిద్ధ యీ

బహుఛా బవుళాదీనా, నుష్టాధ్యాయ్యా ముష్మక్రమః.

నుహాకవి(పయోగసాధనము ల్‌1 విశిష్టోక్త వ్రనుసానేణ వ్యుత్ప జ్తి స్ప్మర్య తే బురైః॥ అవినీత్యపయో నేవు, విగానం న్నైన సాంపతమ్‌ ” ణా త్త ఫ్‌ బ్దము. ఈశబ్ద ముణాదులలో ప! ఛాతువుకంయక మీత్తగు “ష్టున్‌ క్ష (పత్యయము రాలా సిద్ధించిన దని (పతిపదో_క్తముగా నిట్లు సూ(తింపంబడినది “సర్వధాతుభ్యః వ్ర “భస్టిగమిన మివానివిశ్యశాం వృద్ధిశ్చ'_.(భాష్ట్రః గా్యతమ్‌ ఇట్లు ష్ట్ర (పత్యయాంతమగు గా్యతశబ్దముతో సమాన మేర్చడంగా మోన నేలీశబ్బపాధనసందర్భమున నా దూవినరీతిని మీదంతము లయిన “*నుగాతి ఇత్యాదులకును “మిగ్గారాదిభ్యశ్చి అను సూతమున జీవ్ప్రత్యయము వచ్చి *నుగ్యాశ్రీ” ఇత్యాదులు పాణినీయ సాధితము లైనవి. ఈశబ్దము “వం (పత్యయాంత మని అమరనసుథాకారుండు సయితము వ్యాఖ్యానించినాండు

• “నళ (వత్యయాంతముగాం గాక తలి (వత్య యాంతముగాం గూడ నీశబ్ద ముశణాదులలో ననుశాసింపం బడినది “వుయానమూా[శుభసిభ్య స్త్ర “గమేరా చి గా(తమ్‌” (తళ౯్యత్యయాంత మనసునీ గా్యాతశబ్ద్రషు సుశబ్దా దులతో సమసించి న్తీలింగమున టాబంతము. కాంగా “నుగా(తా ఇత్యాదులును హాణినీయసిద్ధము ల్రైనవి క౦0ంఠశ బ్దిము = “కణ్వ షః” అను నుణాదిసూతము కణధాతువునకంయకు “స్ట (వత్యయము విధించి దీనిని సాధిరాచునున్న ది వైస్తూత మును 'క*ళః రి “కణేః గ ్ర (గాను సంద లా ల ల. జ్టా ల మ. ఖ్‌

ల్‌2 పాణినీయము - శావ్యవాజ్శాయము ఛేడింపవచ్చును “ణే ష్థక్‌ అని ేదించినప్పుడు “ఖర్చే శరి వా విసర్టలోపో వ _క్తవ్యః' అను వార్తికముచే విసర్షము లోపించును ఇటం గ _ర్త్రభిపాయ మేమియో యెొజుంగ రాకుండుటనుబట్టి లమ్యూను సారముగా నాం 'డేర్చడిన యుభయ విధవ్యాఖ్యానములు (పమాణములుగాం గొని “సుగ్యాత్రి “సుగాతా అనువానివలె “కంబుకంరి *కంబుకంరా అను వానింహాడ మహాకవులు (పయోగించిరి. పాణిని న్మేతశబ్బము నొకడానిని దృష్టైంతీకరించి యీ శబ్దముల నిట్లు సాధింపుం డి మూర్ష మేర్ప్చజచినాయ పాణినికిని (బౌచీనుల డగు శాక టాయనుని యుణాదిసూ[తము లీ శబ్దముల నిట్లు సాధింపంగలి గినవి ఉణాదులు

వ్యాకరణక _రలలో శాకటాయనుం డొకండు ఇతండు పాణినికంయెను (చాచీనుండు ఉణాదుల నీతండే రచించినాండు “ఉతశాదయో ఒహూుళమ్‌ మొదలగు నిదర్శనములనుబట్టి పాణి నీయాంగముగానే శ్వాస్త్రక_ర్త లీయుణాదులం బరిగణించిరి మహోకవులును నిశ్లు యభిప్రాయపడిరి “నిపాతిత సువృత్స్వ్వా మి పితృవ్య [ఖాతృ మాతులమ్హ్‌ పాణినీయ మి వాలోచి ధీరై _న్త తృమరాంగణమ్‌ి. (మాఘము, ౧౯-బ౮ల ఈ శ్లోకము లోని(భాళ స బ్రము'సప్పృ నేష్ట ఖత్వష్ర్రహోళ ఏ 'ఛాల స జామాతృ పితృదుహిత్భి అను నుణాదిస్తూతముచే నిపాతితము ఐనను ఛాణినీయ మనియీ యీ మహాకవి యన్నుచున్నాండు. ఇది గాక పాణిని శాకటాయనసిద్ధాంతములను దన యనుకొసన

మహాకవి పయోగ సాధనము ఠ్‌తి

ముసం బేర్కొంని లమ్యవ్యవస్థ నేర్చజచినాండు (“వ్యూర్ల ఘు (పయత్నితరశ్శాకటాయనస్య లజ ఇృాకటాయనమై్యైవ మొ) "తాను సాధింపక విడిచిన శిష్ట్మ్ట్రపయోగములు శాకటాయనాది సూూతములచే సాధింపంబడవలసిన వని పాణిని యిట్లు సూ(తిం చినాండు “ప్ఫపోదరాదీని యథోపదిష్టమ్‌---వ్రై రుపదిష్టమ్‌? శిప్టైః శ్‌ పునళ్ళ్శిష్టైః ? వ్వైయాకరణాః ఇత్యాది" (మహో భాష్యము) ఇక్కడ శిష్టు లనంబడినవా రిట్టి వ్యాకరణక ర్తలే

కావున ముగ్ధబోధవ్యాకరణ వ్యాఖ్యానక ర యుదావా రించిన సంయోగోపధక జీషంతము లన్నియు! "బాణినీయమును బట్టియే యిట్లు సాధితము శ్రైనవి ఇవి పాణినీయనము కావ్య భాషానుశాసకము కాదను సిస్ధాంతమునకు దృష్టాంతము "లెట్లుకాగలవు థి అంగాదిశబములు-కాకట్తాయనమను :

మ!

అంగాదులను శాకటాయన మిక నె ట్లను శాసించిన దియా యవలోకింపుండు “అనసహనణ్‌ విద్యమానా న్నాాసి కోదరోష్ట జంఘాదంత కర్ణ శృంగాంగగ్యాతకంళా బహ్వూచ్‌ నంగోూగోపాంత్యాత్పా నంగా తృమాసాత్‌ (౧-౩-౨౨) - నహనణ్‌ విద్యమానవర్షితా దస్వాంగవాచినః పరరాయ న్నాసికాది యచ్చాబహ్వాచ స్పంయోగోపాంత్యా చ్యాన్య త్సార్టంగవాచి తదంతా దదంతా తృమాసాత్‌ త్తీయాం జీ వా భవతి---దీర్ధ్స నాసికా, తలోదరీ - తలోదర్సా బింబోన్షీ - చింబోష్టా , సమజంఘీ - సమజంఘా, చారుదంతీ = చారు దంతా, లంఒకర్ట్మీ - లంబకళ్ల్తా పటుశ్ళంగ్‌ీ - పటుశృంగా;

ర్‌క్క పాణీనీయము - కావ్యవాబ్యాయము నతాంగీ _- నతాంగాా తనుగా(తీ - తనుగా(తా; కలకంరీ _ కలకంరా ఇత్యాది (ాకటాయనము). చూచితిరా శాక టాయన మె ట్లీశబ్బముల ననుశాసించినదిరరూ ౧౦ అఆమంతను - వ్యవహిత ప్రయోగము ఈ సందర్భమున సూతకారుండు “కృఖ్చాన్ముపయు

జ్య తే లిటి అని సూతించెను వా్తికకారుండు “విపర్యాస నివృ త్త్యర్థం వ్యవహితనివృత్త న్ట్‌్గం చి అను వ్వ్నార్తికమును రచించి “ఆమంతమునకు ఛాతువుతోడి వ్యవహీత్యపయో గము దుష్ట మనెను వ్వార్థికకారుం డొనర్చిన యీ(ప్రయోగ నియమము పాటింపక్‌ “కృన్మేజంతళి అను సూ[తమునం - బద శ్వము గలదు గడా యని కవు లామంతమును యథేచ్భ ముగాం (బయోగించిరి. “తం పాతయాం (పథమమాస పపాత పశ్చాత్‌ ” “ప్య(భంశయాం మూ నవాువం చకారి (రఘు), “ఉమాం * (పచ[కు ర్నగరస్య మాన్లాకొ (భట్టిఫ--ఇవి యన్నియు శా_ర్టికవిరుద్ధము లగుటనుబట్టి యపాణినీయము లని శ్రీ శాక్తిగా రనిరి (వుట ౧౧౨). స్యూతకారాశయ. మిట్జి దని వ్నాలర్టికకారుం 'డెటుకపజపనంతవటకును మనుష

• “ఉకున్‌” అనునది ముదితపాఠము ఇక్ళడ జయమంగలుండు “ప్తిక్షైన్‌ అ 'నేశవతః (పద్మకుః ఉతణ ముకమొ “*గురోళ్చ వాలి ఇ త్యకారః సా విద్యతే యేషామితి అర్శఆడిభ్యోఒచ్‌” ఇజాదేళ్చ గురు మరి ఇత్యాడినా ఆమి(పత్యయే (పచ్మకు రి త్యన్ముపయోగో న భుటనే. “కృఇన్చాను_పయుజ్య తే ఇత్యనుశబ్దస్య వ్యవహితనివృ _క్యర్థ్‌ త్వాశ్‌ న్‌ ఆని జ్యాఖ్యానించినాండు

మహాకవ్మిపయోగ సాధనము ర్‌ర్‌

కవులు “కృన్మేజంతః” అను సూ(త్రమునం బదత్వము గల దని ఆమంతమును య భేచ్చముగాం (బయోగించుట దోవముగాక పోయినను వా_ర్తికకారునకుం దరువాతి మహాకవుల కావ్యము లలో నిట్టివి గానంబడునప్పు డవి యొ శ్షేర్చడిన వని మనము విమర్శింపవలసియున్నది నావిమర్శనమునకు ముం దిట్టి పయో గముల మజికొన్నిటింూడ నిటం (బదర్శించెదను “మాతృ వ్వసా మాతృసమ్మపభావా సంవర్థయామాత త్లదవ దృభూవి, “దివై సర్వ్‌ శేమె రశ్వహయాం చ చ్మకుః , “పత్యర్చయాం ధర్మ భృతో బభూవి (బుద్ధ చరితము) “నంగమోదయాం విధివదాస సమేతబంధుః' (రఘువంశము), “తమపి చులుకయాం కుంభ యోని శ్చకారి (కువలయానందము) 'కావ్యక రృలగు మహా కవు లీయామంతము నిట్లు (పయోగించుటకుం గల పరమార్థ మేమియో మన మింకం గనుంగొాందము శరణబేవుం డీ పయో గముల నిట్లు సాధించినాండు . “కృజ్బాన్ముపయుజ్య లే లిట్‌ = కథమ్‌? “తం పాతయాం (పథమ మాస పపాత పశ్చాత్‌” ఇతి రఘుఃి అ్మమృ్పత్యయసై శ్డీవకి న్యాసేఒవభారీణాత్‌. ఉచ్యతే పాతశబ్ద ఉపపదే యాళలేర్విచి ద్వితీయాంతం పాతయామ్‌ పాతం యాంతమిత్యర్థః. ఆసేతి,. అస గత్యాదే " రూపమ్‌; (పాప్తవా నిత్యర్థః యచ్వా - అమ్పుత్యయాంతస్య [కియా సాధన్యపఛాన త్వా _త్తథావిధసై్ర్యైవ వ్యావృ _త్తిః (పథమమితి తు [కియావిశేషణమ్‌ న సాధన[పధానమ్‌. వనం “నంభావ యాం రాఘవ మాస వృళ్లు రిత్యపి సిద్ధమ్‌ (దుర్ధ్స టవృ్తి ) ఈ (పయోగములనుగూర్చి వారదత్తుం డిట్లు (పసం గించినాండు “కథం భట్టికావ్యే “ఉమౌం (పచ్మకు ర్న్గరస్య

శం పాణినీయము _- కాన్యవాజ్బాయము

మాన్లా౯ా విభయాం (ప చకారాసావితి కథం వా “తం పాతయాం (పథమ మాని *ప (భంశయాం యో నవువం చకారి ఇతి వా_రికకారః పృచ్చ స్రరౌమ్‌-యః పరతి, “విప ర్యాననివృ మత్త శం వాచ్యమ్‌ వ్యవహితనివృ త్త వ్‌్గం చేతి” (పదనుంజర్సి

మహాభావ్యక_ర్త (పకృతవ్నార్హికము. నీ ((కిందిరీతిని వ్య్వాఖ్యానించినాండు క్‌ విపర్యాసనివృ త్త స్ధంవా-విపర్యాస నివృ_త్ర్యిర్థం తర్గి కృఖోఒన్యుపయోగవచనం (క్రియతే ఈ పోంచ్యకే చటకే ఈవోమితి మాభాత్‌. 'వ్యవహితనివృత్త్య ర్థంచ --వ్యవహిత నివృ _త్త్యర్థం చ కృఖో౭౬ను[ ప్రయోగ వచనం [కియళలే అన్వేవ చాఒన్ముపయోనగో యధా స్యాత్‌ ఈహోంచ్మకే వ్యవహితస్య మా భూత్‌ ఈవోం 'బేవదదత్త శృ(కే (3-౧-౩-5౪౦)

ఇతండు మజియొకచో లిడంతమునకు నఖ్థుతో సామ ర్థ్‌యదర్శన 'మొనర్బుచు నిట్లు (పయోగించినాండు : “న కార యామ్‌ న హోరభయామ్‌-నాఒ[త నళ ఆమంతేన సామర్థ్యమ్‌, "శీన తక్షి? లిడంతేన. *న చకార కారయామ్‌, న చకార వోరయామ్‌ ” (మహాభావ్యము, _3-౪-_౨-౮౧)

ఈ మవహోాభావ్య కార (ప్రయోగము లౌకికముగా దని క్వైయటుండిట్లు వ్యాఖ్యానించినాండువ “న చకానేతి నఖో లిడం తేన సామర్థ్యం (పదర్శ్మయతి నత్వయం లౌకికః (పయో గో వ్యవహిత విపర్య_న్త (పయోగనివృ _త్య్యర్థ త్వా దన్ముపయో గారంభన్యి (నుహాభాహ్యము ౨-౪-౨-౮౧ సూ క్రైయ టము 0

నుహోకవి పయోగ సాధనను ర్‌? వైయటుం డిట్లు వ్యాఖ్యానించినను వై యటునికం మెం (ఛాచీనులగు వైమవహాకవులు *న చకార కారయామ్‌ి *న చకార వోరయామ్‌ి అను ముహాభావ్య(పయోగములంబట్టి (పకృతవ్నార్ధిక తద్వా ఫ్రఖొ్రన మవాోభాప్యుములు (ప్రాయి కము లనుకొని వైరీతిని (బయోగించియుండవచ్చును “త్తాన్హ్ల రాజా మదయామేన చకారి అని బహ్రచ(వావ్మాణ మునం గలదు ఇందలి యామంత వ్యవహిత (పరూూగమును గాంచి (శోత్రియోల_త్తములగు మహాకవులు వైరీతిని (బయో గించినను (బయోగింపవచ్చును ఏమైన నివి పాణినీయము 'కాన్యభాషాను శాసక ము కా దనుటకుం దగిన (ప్రమాణములు కావు. ౧౧ సౌత్ర్తషుయో గములు-పొణినీయము “ఇకో యణచి “సనాద్యంతా ఛాతవఃక్‌ “ను_ప్తిజంతం పదమ్‌ అను పాణినిసూ(త్యపయోగము లెల్ల స్మాతము లగు టచేం గదా సాధువు లగుచున్నవి?ి ఇజ్టివి వెక్కుగలవు ఇట్టి వాని సాధుత్వమును కాణినీయ వ్యాకరణమునుబట్టి విమర్శిం చుట యుక్తము కాదు గడా (చింతా. పుట ౧౧౫) *జమో (వాస్వా దచి జము శ్లీత్యమ్‌ అను పాణినీయసూతముముబట్టి వై. స్యూతము లన్నియు “ఇకో యతిచి “సన్నాద్యంతా థా తవణి “సు _వ్రీబ్టంతం పదమ్‌ అనురీతి నేర్పడవలసినవి ఐనను వె దికకరోశపయోగిశిష్టవ్యవహారభాప నే లత్యుపథనుం దుంచు కొనినపాణిని తన స్తూతములకు సయితము తను యనుశాస నము [పమూణమని భావింపలేదు ఈ యాశయము నెజుం

ఠ్‌8 పాణినీయము -_ కావ్యవాజ్మియము గక స్మాతత్వాత్సాధువులని వీనిని వ్యాఖ్యాతలు నమర్థింపం జూచి రనునది శాస్త్రిగారి వాదసారాంశము ఇట్టి యభ్మపా యమే సత్య మయిననాండు. పాణిని (పత్యేక మనుశాసన మేర్చజపకపోయినను పాణినిస్మూత్యపయోగములంబట్టి పాణి నీయలక్యుములు సాధువు లని సాధించుట తప్పు కాకపోదు. ఇట్లు సాధించినవారు వ్యాఖ్యాతలు కార. మున్మితయము వారిలో నొకండగు మహాభామ్యక _ర్త మున్మితయము వారి యాశయ మెటజు(గక్‌ తిరువాతివారు పొరపడినారని శ్రి, గా రనుచున్నా రేకాని మునితయమువారే పొరపడినా రని వీ రింకను నన సావహాసింప ళేదు. ఇక సూ(త్రని స్లేశములను బట్టి మహాభామ్యకర్త పాణినీయలవ్యముల నెట్లు సాధించి యున్నాండో గమనింపుండు

(౧) “త్తీవత్‌ , పుంవత్‌ . ఆచార్య్యప్రవృదత్తిః జ్ఞాప యతి న వత్యశ్థే నణ్‌ న్నఖా భవత ఇతి యదయంగ్తియాః పుంవి దితి నిస్హేశం కరోతి వఏవమపి చ్రీవదితి న సిద్ధ న్ట్‌తి. యోగావేతుం క్గాపకమ్‌” (మవోభామ్యము ౫-౧-_౨-౧౧౮).

త్రీ, పుంసాభ్యాం నఖ్‌ న్నఖా భవనాత్‌” అను సూ(తముచొప్పున వత్శిపత్యయబాధకములుగా నణ్‌ స్నణ్‌ (వత్యయములు వచ్చి నియా తుల్యః, పుంసా తుల్యఃి అను నగ్థమున, “స్కెంణళ “పొంస్నః'అను రూపములే పాణినీయమును బట్టి యేర్పడుచున్నవి “పుంసా తుల్యః పుంవత్‌ , న్తీియా తుల్యః ,న్త్రీవత్‌ * అను రూపములు సు(పసిద్ధములు. ఈరూప ములు పాణినీయమునుబట్టి యెట్లు సాధువులగునని వై ఫామ్య మున నాశంకించి “్హియాః పుంవత్‌ " అనుసూ[త్యపయోగ

మహోకవ్మిపయోగ సాధనము ర్‌ి మునుబట్టి వత్మివత్యయమునకు నభ న్నణ్‌ (వత్యయములు బాధకములు గావనుటయీ పాణినినమ్ముశమని పతంజలి వై లత్యుముల సాధించినాండు

(౨) “కథమాశీరితి ? నిపాతనాల్సిద్ధమ్‌, కం నిపాత నమ్‌? “ఖీయాశీః వై మేము తిడాకాజ్జ 'మితి” (మహాభామ్య ము ౬-ళ-.౨-55)

ఆశీశ్వమును భై సూ(తనిన్రేశమునుబట్టి పతంజలి సాధించినాండు

(3 ““వయసి (పథమే--ఇహా2ఒపీ తర్హి (పాప్పోతి కన్యేతి నివాతనాచేత ల్సిడ్ధమ్‌ కిం నిపాతనమ్‌ ? “కన్యాణూః కనీని చేత” (మవోభాప్యము ర-౧-_౨-_౨౦)

“వయసి (పథమే అను సూ్మతమున “కన్యా” అనుచో జ్మీస్పృత్యయము వచ్చు నని యాశంకించి వై స్యూశనిశ్చేశ మునుబట్టి రాదని (వత్యు _త్తరించినాండు

(ర) “ “శాళ్వతికే (వతిపేధిః--శాశ్వతికే. (పతి "పీధో వ _కృవ్యః న వక్తృవ్యః “నిపాత నాత్పిద్ధమ్‌" నిపాతనాచే తల్పిద్ధమ్‌ కిం నిపాతనమ్‌ ? “యేషాం చ విరోధ శ్మాశ్వతికళి ఇతి” (మహాభాన్యము ౬-ర-రో-౧౪క)

ఈ మహాభాష్యమునం బతంజలిభగవానుండు (వ క్యేక విధానము లేకున్నను వైసూ(త (వయోగమునుబట్టియే సాశ్వతికశబ్దము సాధు వనినాండు (ఇట్టి వనేకములు).

ఈ రీతిని సూగత్యపయోగములంఒట్టి మహాభావ్య కర్తయే గాక “నమునే సూత భామ్యమునం జతేంజలి తమ కా దేశించినట్లు వ్యాఖ్యాతలగు క్రైయటాదులు పయితేము

60 పాణినీయము _ కావ్యవాజ్శాయము మహాభాష్య[(ప్రయోగములంబట్టి లత్యుసంస్కార మె ట్లూనర్పం గడంగినారో తిలకింపుండు

(౧) వధి వనస్పతీనాం వృద్ధిహాసా" “జ్యోతిషాం గతి రతి ౫1-౧-౨-౧౧౯) అత కై యటః భామ్యకారవ చనాత్‌. “జ్ఞాతిర పాణినా మిల్యేకవచ్భా వై న భవతి

“జాతి ర్యప్రాణినామి అను స్మూతము నుబట్టి “ఓవుధి చనస్పతీవామ్‌. అను ఛాష్య(పయోగ మసాధు వగుచుండం లైయటుండు వైస్తూత మనిత్య మని యీ (పయోగమును సాధించినాండు

(౨) ఏవం తర్హి “శాశ్వతే (పతిపేధః” శాశ్వతే 'వతిపేధో వ _కృవ్యః శాళ్వతమ్‌ (మహాభాష్యము ౬-రో- రో-౧ఈర) అత్ర కై యటః---“ శాళ్వత మితి భామ్యకారవచ న్యపామాణ్యా దణ్‌ (వత్యయఃి

అత ఉన్ష్యోత కారః “రజా బాధా దణ్‌ దుర్గ భోఒత ఆవా “భావ్యకాశేతి * త(త్సామాణ్యా త్సంధివేలాది గణే “శశ్వతో వేతి పారానుమూాన మితి భావః

పాణినీయమునుబట్టి లోకను( ప్రసిద్ధ మగు శాశ్వత శ బె చుసాధు వగుచుండం టై ఛావ్యకార్యపయోగమును (టబకూణ ముగాం గొని నంధివేలాదిగణమున “శథ్వత్‌ ' శబ్ద పాఠ మొనర్చి “సంధివేలాద్య ఎతు నత్యతేభ్యోఒణ్‌ ' అనుస్మూత మున న్యక్థింతముగాా బై వ్యాఖ్యాతలు శాశ్వత వ్‌ బ్రమును" సాధించినారు *

మహాకవి(పయోగసాధనము 61

ఇంత యేల ? మవోభాస్యుకర్త పాణినిస్తూత (పయో గములను బాణినిసూ(త్రములచేతనే సాధువు లని యెట్లు సాధించియున్నాండో గమనింపుండు

(యూ స్ర్యాఖ్యా సదీ---అథ ్రైఖ్యావితి కోఒయం శబ్దః త్రియమాచమాతే స్ర్రాళ్యౌ యబ్యేవం త్రాళొ యావిత్మపాప్నోతి అనుపసనే హి కో విధీయతే. అధవా వునరన్తు క వవ "క్తియమాచమోతే ్రాఖ్యావితి. నను చవో_క్తం ,స్రైఖ్యాయావితి (ప్రాప్నోతి అనుపసనే హి కో విధీ యతే ఇతి మూలనిభుజాది త్వాత్కో భవివ్యతి (మహాధా మ్యము ౧-౪-౨౨-3)

ఇట్టి వనేకములు ఇంకను వాణిని యనుశానించిన భామ వేఆటు సూతములు (నాసినధాపు "వేటు అనువా రుందురా?

ఇదిగాక యీపట్టున “అపాణినీయము' లని వీ రుదా హరించిన సూ(త్యపయోగము లన్నియుం కాణినీయ సాధ్యము లని శివదత్తాదులు సాధించినవియే మహాభామ్యమున “నిత్య (వహసితః, “నిత్యపజల్పితః'" అనువానిని (బదర్శించి నిత్యశబ్ద మునకు బవాలార్థకత్వము నిరూపింపంబడినది వై శబ్దముల లోని నిత్యశబ్దము అనవరతము.__ అవిరతము అనునర్థిమునం (ఉ్రయోగింపంబడినది కాదు ఎడతెగక-_అనంగా నొక్కమణ మేని యాంగక మొప్పుడును నవ్వువాండు లోకమున నుండు టయే యసంభవము. కావున నీ (వమయోగములలోని నిత్య శబ్దము బవాలార్థకము-అనంా “ఎక్కువగా నవ్వువాండు అను నర్థమును బోధింపంజాలినది ఇళ్లు “జిమో (హాస్వా దచి

62 పాణీనీయము _ కావ్యవాజబ్శాయము జము ణ్ల్య్యేమ్‌” అను సూ(తములోని నిత్య్మగహణము గూడి బవాలార్థకము---అనంగా, చాలవజి శీసూ[తము న్వలత్య ముఆయందుం (బ్రవ_ర్హింపనలసినదియే, కాని కొన్ని లవ్యము లయం దీసూూతము (పవర్తింపకపోయినను దోషము లే దని భావము పాణిని యాయాశయమును మనకు సూచించుటకే వై సూ్యతములలో జముడాగము మొనర్చక “ఇకో యణచి “సనాద్యంతా భాతనణి “ను_ప్రిజంతం పదమ్‌' అని (వయోగిం ఇను “శప్‌ శ్యనోర్నిత్యమి అను స్మూతములోని నిత్య్యగవా ణముగూడ నిట్టిదే యనుచుం దాను రచించిన పాతాళశవిజయ కావ్యములో “అపళ్యతీ వత్సమి 'వేందుబింబకు ఇత్యాదులం (శట్రయోగించినాండు మహాభావ్యమునుబట్టి యాస్మూూతము లకు శివదత్తాదులే యిట్లు వ్యాఖ్యానించిరి “సిబ్ధే శద్దార్థ సంబంధే అను వా _కిక వ్యాఖ్యానసందర్భమునం గల మహో భఛావ్యమును జక్క_ంగాం. జదువుకొనిన నీయర్థ మంతయు "ేట తెల్లముగాం చారకలోకమునకు విశదపడును ఇ ట్రీస్మూత (పయోగములును వీ రపాణినీయము. లనుట కంగీకరింప కున్నవి

చింతామణి విమయపరిశోధనమున నపాణినీయములని "పీర్కొనంబడిన వై పదునొకండు (పరూూగములును “బాణినీ యము కాన్యభాపానుశాసకము కాదను సిద్ధాంత సౌధము నకు మూలస్తంభములు ఇవి యన్నియు నీవ్యాసమున నా (పదర్శించినరీతిని బాణినీయములే మైనవి గనుక శ్ర్‌శాత్రి గారి సిద్ధాంత సౌధము మూల_స్తంభములు లేని సౌధమువలె నిరాధార మైనది

పాణినీయము - కావ్యవాజ్యయము అనుబ౦ధపరామ ర్శ ము అకాల నవు వునన నా నునన.

పాణినీయము కావ్యభాపానుశాసకము కా దని “చింతామణివిమయపరికోధనములో వద్షృల చిన నీతాశాను స్వామిశ్శా్త్రీగారు (వాసిన ద్వితీయ భాగమునకు ఖండన రూపము లగు _నావ్యాసములు (“పాణినీయపరిశోధనము" అని ఇప్పుడు (పకటింపంబడినవి) ౧౯౩౭ అక్టోబరు నవంబరు భారతి ప్టత్తికలలోం (బకటింపంబడినవి వానికి సమాధాన ముగా (శ్‌శాత్తిగా రొకయనుబంధము నిటీవలం దమ (గంథ మున (బకటించిరి నావ్యాసములలో గతార్థములు కాని విషయము లందు నాకు6 గనివించినవి కావ ఐనను బవాు (గంధపరిశోధనమువలన నిటీవల నా కగపడిన కొన్ని (కొత్త విషయములతోడను బహువారము సమ[గ్రమహాభావ్య పర్యాలోకనమువలన లభించిన పాణినీయ రహాస్యములతోడను నావ్యాసవిషయములను విపులీకరించుట యావశ్యక మని తోంచినది. కావునం (బకరణాను సారముగా వానిం గొన్నిటిని బొందుపజుచి “మహాకవ్మిపయోగ సాధనము' “అనుబంధ పఠా మర్శి మనువేర (వాసితిని

నర్వజన వ్యవహారఖాపు ఎ వ్యాక రణసమ్హతి

తీతిగా రిట్లు [వాయుచున్నారు “జనసామాన్య వ్యవహార భావ = ఒజారుఫామ _ వ్యాకరణసమ్రతమును [రాంకికమును సన్తైయుంకఖుట యీకాలమందును జేజేశముం

66 పాణినీయము _ కావ్యవాజ శ్రయము

దును న్మకుతచరము ఈ యభ్శిపాయము నేనే గాక భాషా శాన్తళ్ల 'లెవ్వరును సమ్మాతింపంజాలరని నా నమకము (అనుబంధము ౧ పా)

భాషానిపరీణానుము ఇక నీవిషయమును గూర్చి విమర్శింతము భావ యను

నది వ్యవహాోరార్థ 'మేర్చడునది యని భాషాశా _స్తుజ్ఞ లెల్లరు నంగీకరించిరి భాహాలతమణ(ప్రకారము భామ యనునది లోక వ్యవహోరార్థమైనప్పుడు మునుముం "చేభావమైనను వ్యనహో రముకొజకు స్వస్వరూపముతోడనే _ అనంగా సాధుశబ్దముల తోడనే - యేర్పడు ననక తప్పదు అపశబ్దకలువీత మగువా జయమే లేనియానాండు సాధుశబ్బమయ మగుభఫామయీ సర్వ జన వ్యనహారభాష.గా = అనంగా బజారుభాషగా _ నున్న దనుట నిర్వివాదాంశము తరువాతం గొంప కాలమున కీభామ వ_కృలయుచ్చారణ వ్రైషమ్యుము మొదలగు భాషావిపరిణావము 'కారణములవలన వివిధ వికారములతో విపరిణాముము చెంద నారంభించును అగ్రి సమయమున నపష్మభంళకలువీ.తముగాని సాధువాబ్బయ మేదియో నిరూపించుటకు వ్యాకరణము లావ శ్యకములగును ల 'ప్లేర్చడిన వ్యాకరణము లితరవ్యవహారముల యందువలె నాండు సాధుశబ్లములతో నిండియున్న సర్వజన వ్యవహారభామను _- బజారుఖాషను - గూడ ననుశాసింపక మానవు భాపాశాన్తజ్ఞ పథమున కిది వీరుద్ధము గాదు నంస్కృతమునకు ముని([తయమువా ేర్చజచిన వ్యాకరణ మిట్టిదియే సకలవాబ్శాయమును జక్క_లాం బరిశోధించి యన

అనుబంధ పరామర్శము 6ల్‌ న్యసాధారణమగు లకమణ మేర్ప్చజుచిన పతంజలిభగ వానుని కంబ నెక్కుం డగుభాపాశాస్త్రజ్ఞాం డీభామకు మజియొకండు లేంయ. ఇతిండు వైని నానిరూపించిన విషయమున కంతకు సెట్లు (పత్యతసాత్యుము నిచ్చుచున్నాండో తిలకింపుండు మొట్ట మొదట _ సర్వజనవ్యవహారముకొణకుం బక మేశ్వరనం క్షేత్రిత ముగా నేర్పడినది సంస్కృృతిఫామ అది యశ క్తోచ్చారణాది భాహావిపరిణామకారణములవలనం (గ ము(కమముగా మాటు చు వచ్చినది (ఇశారోపదేశళ “అశ క్రిజానుకరణార్థః అశ క్యా కయాచ్విద్చాహ్ముణ్యా “బజుతకి ఇత్మిపయో క్త వ్యే *గ్చాత్రక్ర ఇతి 'పయుక్తమ్‌ త స్యానుకరణమ్‌ (వాహ్మణ్ఞ్యతక ఇత్యాహ, కుమార్డ్యుతక ఇత్యాహేతి (మహాథామ్యము ౧-౧ బుక్‌ స్యూతము ) ఇంక భాప్యాభ్నిపాయమును వ్య క్రీకరించుచు శబ్ద కాస్తుభముగూడ నిట్లు చెప్పినది “అనిదం_పథమాళ్ళ్శద్దాస్సా ధవః పరికీర్రితాః త వవళక్తివైకల్య (పమాడాలనతాదిభిః అన్యధోచ్చారి తాః పుమ్మి రపళశక్షా ఇతీరితాః (శబ్దకాస్తు భము ౪౨ పొ సంస్క్యృతశబ్దముల కష్ణభంశములుగాం (బ్య్రథమమునం_ (భాకృతాదు లేర్చడినవి “గారిత్యస్య శబ్దస్య-గావీ గోణి గోతా, గోపోతలిశే త్యేవమాదరమూో బహ వ్రూాఒప భంశాః (మహాభావ్యము ౧ ౧. పన్నాహ్న్‌ కము ) సాధుశబ్దముల నిరూపించి యప్మభంశములం బోర్యదో యుటయ్‌ వ్యాకరణమునకుం గరవ్యము, “నవమూనే చాజశే ఇాస్త్రాన్యిశస్వ నివ రకో భవతి తద్యథా-దేవద _త్తశబ్దః ర్‌

66 పాణినీయము - కావ్య వాజబ్శాయము "బీవదిణ్లశబ్దం నివ్నర్తయతి * మహాభావ్యము. ౧౧ బు? సూ(తము ) మహాభామ్యుక ర వై నుడావారించిన యపష్మభం శరూపములు (పాకృతాదిఫామలలో. గల వని భాహాశానస్త్ర జే యనుచున్నారు ఇంక మహాభావ్యక_ర్త యుడాహరించిన సూతవై యాకరణనంవాదమును బరిశీలింపుండు నూత వైయాకరణ సంవాదము

మూ, పాణినీయ పరిశోధనములోని (సూత వై యాకరణ సంవాదము ) (మహాభామ్యము _౨ర౪ర ౧ ౧౬ ఈ సందర్భ మున శ్రీ శాన్తీగా రనుబంధములో ఇక్కడి. సూతుండు సైతము శిష్టుండేకాని సామాన్యజనుండు కాయ” (అను బంధము ౨౩ పొ) అనిరి సూతుండు శిష్టుండైన నేమి? “కో౭నస్య రథన్య (ప్రాజితా” (ఈబండి తోలువాః డెవండు) అని వైయాకరణుండు రథచోదకు లందజంగార్చి మొట్ట మొదట సంస్కృతముతో నుష్మక్రమించిన యుష్మకమణమే యాకాలమున సంస్కృతభాష సర్వజనవ్యవహోరోపయోగి భామగా నుందెడిదని స్పన్టీకరించినది తరువాత జరగిన సూత వై యాకరణనంవాద మపశబ్దకలుమిత మగువాజ్వయ మా నాండు సర్వజనో పయోగిభాప-బజారుఖాష-లో పసైతమా శేపాపాదకముగా నుండెడి దని స్థిరీకరించుచున్నది

ఇంకొకవిశేసము శీష్టుం డైనను సూతుం డిటం జేయు నది రథచోదనాకృత్యము గాని వై దికకరోపయోగివ్యవ హారము గాదు ఇట్టియెడ శ్రీ శాస్త్రిగారి సిద్ధాంత్యసకారము వై దికకర్యోసయోగి శిష్టవ్యవహారభాషామా(_తానుశాసక ము

అనుబంధపరానుర్గము 67 కాం దగిన పాణినీయము లోకవ్యవహార ఫామ = బబజారుఛావ._ నె ట్ల్రనుశాసింపంగలిగినది ? అపళ బ్రములు కావ్యములలో సయితము దుష్టములు గావని శ్రీశా ' స్త్రిగా రనునప్పుడు లోక వ్యవహారభాష.___బజారుభావ._లోం గూడ నపశబ్ద ముప యోగింపం గూడ దని వ్రైయాకరుణుని సూతుం డెట్లాడ్నేపింపం గలిగెను ? వ్చైయాశరణుం కైన నది గాదనక సమ్మతించి సమాధాన మె ట్లొసంగెను ? అనువాని కిట శ్రీ శాస్త్రిగారు (పళ్యు _త్తరింపవలస్సి యున్నారు ఇంక (బకృతముశకు వత్తిము. ఇట్లు మహాధాష్యక_ర్త యీసూత వై యాకగరణసంవాదము నుదాహారించి సంస్కృతము సర్వజనోపయోగిభామగా నుండె డిదనియు. బాణినీయము చానిని సయిత మనుశాసించియున్న చనియు మన 'కెజుకపజుచినాండు కావ్రనం వైని నిరూవించిన రితిని జనసామాన్యవ్యవషారభావ - బజారుభామ _ వ్యాకరణ సమసత మగుట విరుద్ధము గాదు

గాం్పంధిక భాహపాస్వరూవను

ఇంక నీథధామ (గాంధిక మెట్లగునో పరిశీలింతము, భామ లన్నియు స్వస్వరూపములతో నలరారుచుండెడినాండు. అపశబ్దకలుమిత మగు వాజ్యాయమే లేనినాండు - (గ్రాంధిక భామయు జనసామాన్య వ్యవహారఫామయు నొక్కటిగా _ అనంగా సెట్టివై లతమీణ్యమును "లేక = వెలసియుండుట వి పతి పన్నము గాదు అటుతరువాత స్వస్వరూపముతో (గంథస్థ ముగా నిలిచి యాభామయే (గ్రాంధిక మనంబడును. అదియే జనసామాన్యముచే వ్యవహరింపంబడుచు నానాంటికి వివిధము

68 పాణినీయము -_ కావ్యవాజ్శాయము లగు వికారముల నంది యహ్మభంశబవాల మై వ్యావహారిక భామగాం బరిగణింపంబడును కొన్నినాళ్ల కది స్వస్వరూపపరి జ్లానమే లేనివివిధపరిణామముల కాకరమై భాపూంతరముగాం హ్‌డం బరిగణింపంబడును ఇంక ాంథధికభావమ (పాథమికా వస్థలో నపశబ్దకలుమితము గానిశుద్ధ మగున్వస్వరూపముతో నేర్పడి వ్యాకరణా'పేతు 'లేనిదియే మైనను జనపామాన్య న్యవహారభాషతో లోకప్యవహారము _ నడిపికొనువా రగు టచేం దరువాతివా రీభావ నుపయోగించునప్పుడు జనసా మాన్యవ్యవహారఖామలోని యప(్యభంశములు గొన్ని దీని లోంాడం (బమాదపతితములుగా సంభవించును ఇవియే కవిపమాదములని మన మనుచున్నాము అట్టి యష్మభంశ ములను బోం్యదోసి సాధుశబ్దములను నిరూవించుట కీభామ కును వ్యాకరణావేతు కలుగును ఈయప్యభంశములనుగూడ వ్యాకరణము సాథింపవలె నని శ్రీ ఇాన్తీగారు వాదులాడు చున్నారు కాని యపళబ్దములను సాధుశబ్బములను గా సాధిం చుట వ్యాకరణములపని కాదు సాధుశబ్దముల నిరూపించి యిట్టియప్య్రంశముల నిరాకరించుటయే వ్యాకరణమునకుం గ _ర్తవ్యము నంస్కృతనానువివరణము

ఇంక నీభామకుం బురాతనముగా ేర్చడియున్న సంస్కృ త మనునామమును బురస్కరించుకొని యిది (పాకృళతొాదుల నుండి సంస్కరింపంగాల గలిగిన వాజ్యాియ నుని కొందటజు భాపాశా్త్రజ్ఞి లఫ్మపాయపడిరి కాని పాణిని సంపూర్వక మగు “కృణఖ్‌” ఛాతువున కలం కా రాద్యర్థములయందు సుడా

అనుబంధప రామర్శము 69 గమము విధించినాండు “సూ “పంపరిఖ్యాం కరోతొ భూవణే సంన్కరోతి. అలజ్క_రోతీత్యర్థః” (సిస్టాంతకౌముది) కావున దీనినిబట్టి నియమాదులచే బాగుగా నలంకరింపంబడిన దగు టచేం బురాతనముగా నీభావ కీనామము సిద్ధించిన దనుటయీ (పామాణికాభ్యుపగతము సపహృదయసమ్మాుతము నలై యున్నది ఇంక నపకృతము నావలకుం. (దోయుదము ల్లు వస్తుఫ్థితిని బరిశోధించిన లోకవ్యవహారభాపయొకప్పుడు వ్యాక రణసముతమును (గ్రాంథధికము. నగుట గీర్వాణభాపాసం(ప చాయ్మపకారము విరుద్ధము కాదు భాహాళాస్త్రృజ్ఞు లన నేల (పామాణికమూర్థన్యుండగు మవోభావ్యక ర్త యీ యావాదము నంగీకరించి వాస్తావలంబస మిచ్చినాండు. ఇంక జనసామాన్య భామ యొకకాలమున (గాంధికమును వ్యాక రణసమాాతమును నగుట సుతచరమో [శుతచరమో (పాజు లూహింతురు

లౌకిక వై దిక వాజ్శ్మయము- భేద కారణములు

మానవసహజము లుపనేకొలంది(పమాదములో గలిగి నప్పుడు భావ కది యొకనై. లముణ్య మనుకొని యనంతము లగు భాషావిభాగము లేర్పజచుటయు వానికన్నిటి! నొక్కొ క్కు వ్యాకరణము గావలసియుండు ననుటయు నసమంజసము లని యిదివజుకు నావ్యాసములో నిరూవీంచియున్నాను (చూ, పాణినీయపరిశోధననము, భాషావిఖాగము) దానికి నమాధాన ముగా ననుబంధములో ““శివ్లలోకభామకును, వై దికభామ

ఖీ పాణినీయము -_ కావ్యవాబ్సాయము

కును 'వేశ్వేటుగ లత్తణరచనముచేసీన పాణినిమునియీ యిందు లకు సమాధానము చెప్పుకొనవలనియుండును * (అనుబంధము గప అని థ్రీ శా్తిగారు. (పత్యుత్తరించిరి ఈ సందర్భ మునం బాణినిముని నాకు సమాధానము చెప్పలేదు గాని పతంజలిముని (పత్యు త్త మిచ్చినాండు ““నహిచ్చన్దాంసి (కియ_శ్త నిత్యానిచ్భన్దాంనీతి (మహాభావ్యము ౪౩ ౧ ౧౦౧) శ్యాన్తకర్తలు థ్రీ శాన్తీగారివల నేపాశ్చాత్యాను సారముగానో మూల (పాకృతమునుండి సంస్కరింపయుడి నది వైదికభామ యని వంశవృతు. మొకదానిని నిర్మింపం దల "వెట్టినవారు గారు వైదికవాబ్మాయ మపొరుపేయ మని వారి యాశయము వై మహాభావ్యపంకక్తు లట్టియాశయమునే విశ చీకరించినవి పురువనిర్మితముగాక యనాదిగా నేర్పడియున్న యావాజ్బాయమునం (టబనూదము లున్న వనుటకు వారు సావాసించినవాకు గారు అందుమూలమున నం చేది యున్నను నది యాదరించి తాము లతుణ మేర్చజచుకొనవలసినవారై రి ఇట్టి (పామాణ్య మైనను సయహితాభాగమునకే వా రొసంగిరి. పదము జట మొదలగు వైదికభాగమును తౌకీక వాజ్మాయము తోపాటు కృతకముగనే వారు భావించిరి ఇట్టి వైలమణ్య ముండుటనుబట్టియే శాసస్త్రక_రృలు లౌకిక వాబ్సాయమునకంయె "వేలుగా వైదికవాబ్బయమునకు లతుణ మేర్పజపవలసినవా వై6 అట్టి వైలమణ్య మేదియుం గావ్యవాబ్సాయమునకు నితర వాజ్యాయమునకును గానరాదు థారతాదిభావమను (గ్రాంథిక భామ యని శా్రీగార వ్యవహరించిరి ఇంక6 బరిశిష్టన్యాయ మునం గావ్యభావ. (ామ్యభాష యగుచున్నది అది (గాంథిక

అనుబంధపరామర్శము ళా మగుటకును నిది (గ్రామ్య మగుటకును దగుకారణము లేవియు నా కగపడలేదు శ్రీ శాశ్తీగానే యాకారణముల నిరూపింప వలసియున్నారు పాణినీయను నాంటి కావ్యవాబ్మియము

“పాణినీయమునకు ముందటి వన(దగు కావ్యము లున్న ట్లీ్వఆ "కెవ్వరును నుదాహరించి యుండలేదు" ఆని శ్రీ వళ్షల చినసీతారామస్వామి శా _స్త్రిగారు తమ చింతామణి వివ. యపరిశోధనము అనుబంధము (పుట ౪ )లో (వాసినాప దీని యాథార్థ్య మెట్టిదియో విమర్శించి చూతము

పొణినికి. జవూర్వమే కావ్యములు గలవు

వాణిని కాలమునకుం బూర్వమే స్థ ఖ క్యౌదులలో “కావ్యాలాపాంశ్చ వర్ణయే” _త్తనురీతి నిషేధములు కాన వచ్చుచున్నవి కావ్యవాజ్సాయమే యానాం డసంభవమైనప్పు డట్టి వాజ్యాయము పరనార్హము కా దను నిషేధ మెట్లు బయలువెడలినది ? ఇట్టి నిపేధములు బయలువెడల వలయు నన్న నెంతగాం గావ్యవాజ్యాయ మౌానాండు (పబలియుండ వలయుకో, యెంద ఉఆకావ్యపారమున నిమగ్నులై. - వేదాధ్య యనము నేమతీయుండవలయునో లోక మూహింపలేకపోదు “వేవధారులగు నటులతో సవాభోజనాదులను నిపే.ధించుచు దృశ్య కావ్యములు సయిత నూనాండు కలవని యాస ఖల్యౌ దు లనుచున్నవి పురాణాది.ప్రాచీన వాజ్మయములోం గావ్య ములకేగాక దృశ్య కావ్యములకు సయితము విరివిగా లత,

"ఇ పాణినీయము - కావ్యవాజ్సాయము ణము చెప్పంబడినది (మూ అగ్నిపురాణము) అందు 98౬వ అధ్యాయములో “శావ్యన్య నాటకా దేశ్చా స్యలం శకారాక౯్‌ వదా మ్యథ అని (పారంభించి గద్యము పద్యము మ్మిశము అని మూండువిధములుగాం గావ్యములను విభజించి గచ్యాదులకుం గల మార్షి కాద్యవాంతర భేదములును వానికిం గల లతణములును స్పష్టముగా నుడివి కావ్యనిర్మాణవిధ మిట్టిదని విశదీకరించుచు “అతవవ మహాకావ్యం తత్కర్తాచ మవోకవిః వార్ర్వైదగ్ధ్య (పథానేఒవి రస వవ్యాతి జీవితమ్‌ అని చెప్పి యా యభ్యాయము పరినమౌ_ప్ష మొనర్చ్పంబడీ నది 33౭2-వ అధ్యాయమున రూపకములు ఉపరూపకములు నాందీ స్వరూపము కథోడ్దాతాదులు పం చసంభథ్యాదులును నిరూపింపంబడినవి -ఈపురాణమున నివి (సత్నీవ్ల్వము లని నేంటివా రందురు కాని యవి యట్టివి కావని నిరూపింపంగల (వమాణము లనేకము లున్నవి ఆదికావ్యము

ఇదిగాక యూదికావ్యముగా నీవాజైాయమున రామా యణ మేనాండో వెలువడియున్నది “ఇత్యానే శ్రీమ(దా మాయణే ఆదికావ్యే బాలకాండే ్రీమ(దామాయణకథా నంత్నేపో నామ (ప్రథనున్సర్గణి అనురీతిని స్పష్టముగా నీకావ్య గద్యములం దంతటను నిది శావ్యమని వేర్కొనంబడియున్నది ఇది మహాకావ్యలతణములతో సమగ్రముగా నిండియుండిన నుహాకావ్యము తరువాతి లతణకర్తలై నను దీనినిబట్రియీ తమ కావ్యలమణములను బరిష్కరించుకొనిరి ఐనను శ్రీ శాస్త్రిగారి శేలయో యిది మహాకావ్య మనిపించినది కాదు

అనుబంధపరామర గ్గ్‌ము 7ప్ర సర్వలతణనమ(గ్రమగు నిట్టి మవోకావ్య మేనాండో జగత్ప్రం సిద్ధి "కెక్కి సర్వజనానుక్యంజక మై యాదరింపంబడటుచుండం7గాం గనులారం గాంచుచున్న కవి బహ్మూలు కావ్యసృస్టికిం గల మాడనీయక పాశ్చా త్యానుసారముగా ఫా్రిగారు నిర్ణయిం చిన (బవాశః [కీ శ ౬) కావ్యకాలమువలకును నిరీథీరచు చుండి రనుట యృ్వుక్సియుక్త మైనను గాదు అన్నిటికిని శ్రీ శా్రిగారి ఛందము. ననువ ర్తించియే వారి వాదను సరి గాదని [పవమాణపురన్సరముగా నిరూపించుచున్న నేనై నను రామాయణము నుహాకావ్యము కా దనుకొనియే పాణినీయ మునాంటి కావ్యవాజశయ మేదియో నిరూవించెదను కావ్య పరిభాషమలును నాటకపరిళామలును విపులముగాం బాణినికిం బూర్వమే స్మ ఫతిపురాణాదులలో. (చసిద్ధి కెక్కి యున్నవని నాంటి వాబ్మయమే చాటిచెప్పుచున్నది. ఇట్టి పరిభామలు లమ్యవాజశ్హాయము "లేక యేనాండును జగద్విదితములు కానేర వని విమర్శకులగువారికి 'వేజుగాం 'జెప్పవలసీన యంశము కాదు వై నిదర్శనములంబట్టి పాణినీయమునకంం. జాలం (వాచీనముగానే కావ్యవాజ్యాయము (పసిద్ధమై యున్న దని మన మనుకొనవచ్చును ఇం బాణినీయమునకు మూలపురుషులగు మున్మిత యమువారిని (గమ్మకమముగా నుదాహరించుచు వారు సాధించిన కావ్య_(పయోగములు పేర్కొనిన కావ్యములు, నిపతించిన శబ్దములు మున్నగు నిదర్శనములంబట్టి వారి వనాంటికం గల కావ్యపాజ్బాయ మెట్టిదియో చానినినయిత- "మొకింత పరికింతము

క! పాణినియము -_ కాన్యవాజబ్శాయను పాణిని

ఇతం డీవ్యాకరణమును మొట్టమొదట సూశరూప ముగానుు గణరూపముగాను ననుశాసించినవాండు ఈతని నాంటి వాబ్సాయమును బరిశీలింపవలయునన్న నితండు రచిం చిన స్మూతములు, నిస్దేశించిన గణములే మన కిప్పుడు ముఖ్య ముగా నాధారము లగునవి వాని నాభారముగాం చేసికొని యే యీ (కింద నతని కాలమునకు (శవ్యకావ్యములే గాక ద్బశ్ధ కావ్యములు సయిత మెట్లు విస్తరిల్లి నవియో తిలకింతము

పాణిని సూ(తించిన “పారాశర్య శిలాలిభ్యాం ఛియు నటసూ(తయోః “కర్శందకృశాశత్వా దిని? అను స్యూతనుల వలన “తై లాలినః'_..శిలాల్మిపోక్త మగు నాట్య్యగంథమును జదువువారు “కృళాశ్వినః'__కృ శాశ్వ(పోక్తమగు నాట్య ల్రంథము నధ్యయనించువారు అను రూపములు సిద్ధించుచు న్నవి వై సూ(తములనుబట్టి కృళాశ్వుండు, “నిలాలుండు అనువారు నాట్య(గ్రంథములను రచించి రనియు, నటు లవి చదువ్రకొనువా రనియు స్పష్ట మగుచున్నది “భందోగాళ్ళి క్ష యాజ్ఞిక బహ్వ్బృచనటాణ్‌. ఇ్యఃి అను సూ(తముచే “నటా నా మాన్నూయః---నాట్యమ్‌ నటానాం ధర్మః నాట్యమ్‌” అనురీతి నర్థద్వయమందును (బత్యేకముగా నటశబ్దమును నిచ్చేశించి నాట్యశబ్దమును సాధించెను మజియొకచవో “కర "వేషా ద్వత్‌ * అను సూ(తముచే “వేపే. సంపాదీ=వేషముచే ధనము నార్జి ౦చువాండుి అను నర్థమున నటపర్యాయముగా 'వేవ్యశబ్దమును సాధించెను దీనినిఒట్టి నటు లానాండు వేష ఛారులై నాటకము లాడుచు ధనము నార్జ్హించుట సయితము

అనుబంధపరామర్శము 78 సుప్రసిద్ధ మనియు నాట్యలతణ (గ్రంథము లానాంటికే యనే కములు స్ముపసిద్ధము ల. యున్న వనియు మన మూహించుట కవకాశ మేర్పదుచున్నది. ఇదిగాక “నటస్య శ్రీ, = నటుని భార్య” యను నర్థమున “పుంయోగా దాఖ్యాయామ్‌' అను సూ(్యతముచే “నటీ అను జీమంతరూపము సిద్ధించినను, నాట్య పరిభావు కిది తగినది కాదని గారాదిగణములో-నటి శబ్దము నకుం గంరోకృముగాం (బత్యేకపార మొనర్చి “నటీ” శబ్దమును నిష్పన్న మొనర్చినాండు చూచితిరా పాణినీయము కావ్య వాబజ్బాయమున నెంత జాగరూకత వహించినదియో ఇది యొక్క_టియీ్‌ కాదు వైలూపాదిశబ్బములకు సయితము (పల్యేకముగా గణపార మొనర్చి యితండు సాధించిన నాట్య పరిఫాష. లిట్టివి యనేకములు ఇంకొక విశేషము గారాది గణమున నాటో థ బ్ల మొకండు పాణినిచేం బరింపంబడినది ఈగణపారమున నీ నాటశబ్దమునకు జీష్ప్రత్యయము రాంగా “నాటి యని యగును ఈ నాటీశబ్దముచే నాటికి, “(పకర ణికి అను ఆెండు దృశ్య కావ్యములును వ్యవహరింపంబడు చున్నవి ఈ నాటీశబ్బమును వ్యాఖ్యానించుచు గణరత్న మహోదధికారు. డిట్లు (వాసియున్నాండు * “నాటీ-నాటీ సంజ్ఞ యా చ్వే కావ్యే వకో భేదః (పఖ్యాతో నాటికాఖ్యః ఇతర _స్త్వపఖ్యాతః (పకరణికా సంజ్ఞ కః దీనికి. (బమాణమ పైత మితం డి ట్లుదావారించుచున్నాండు

శ కాముదిలో నిది నోటి శబ్రముగా మన కిపు డగపడును, ఈ పౌఠము (పామాదికము (చూ: కాళికా గణరర్న మహోదధులు)

76 పాణీనీయము _ కావ్యవాబజి శ్రయము అనయోళ్త ఏ బంధయోగా 'దేకో భేదః (పయో_క్షృఖిర్‌ జ్జేయః, (ప్రఖ్యాత స్త్రి సళలరో వా నాటీసంజ్ఞ్యాి క్షే కావ్యే 99 (గణరత్నమహోదధి, నామగణాధ్యాయము* రర)

• ఈ నిదర్శనమునుబట్టి కావ్యము లేగాక, దృశ్య కావ్య ములు సయితము పాణినినాంటికేగాక పాణినికి భబూర్వకాల మందును గలవనుట కభ్యంతర మేమైనం గలడా ? పాణిని నాంటికి గావ్యములు కలవని నిరూపించుట కీనిదర్శన మొక్క__ టియే చాలినను గొన్నివిశేషములు పారకలోకమున కెజుక పజఆఅచుకొనం దలంచి మజికొన్నివిషయములంగూాడ నిట (బదర్శించెదను

“విశుకంద యనుసథ ద్వం ద్వేయ్యదజన నాదిభ్య శృ, “అధికృత్య కృతే గ ౦ఖే __-ఇం[ద్రజననమును కార్చి (వాయ బడిన (గ్రంథము అను నర్ధమునం వైసూ(ర్రముచే ఛ్యపత్యయ మును విధించి “శిశు క్రందీయము”, “యమసభీయము, “ఇంద జననీయము" *_వద్యుమ్నగమనీయఎఎ', “నీతా న్వేమణీయము అనురీతిని నాంటి కావ్యనామముల ననేకనములం బాణిని సాధించి నాండు. “ఇం్టదజనన' “(ప్రద్యున్నుగమని 'నీతాన్వేమా ణాదు లిం్యదజననాదిగణమునం బాణినిచేం బరింపంబడినవి “శిశు [శంద, _యమసభి శబ్దములు స్మూతముననే గలవు (ప్రాచీన ముగా నేర్పడిన యీ కావ్గనామములం జూచియే భారవి తన 'కాన్యమునకు “కిరాతార్టునీయిమను పే రిడెను. ఇప్పటికై

అనుబంధప రామర్శము ణా నను బాణినికాలమునకుం గావ్యవాజ్శాయము (శుతచర మని శ్రీ శాత్రిగా రంగీకరింపరా 9 ఇంక నది యిది యననేల?ి జాంబపతీ పరిణయము పాణినిమహర్షి రచించిన మహాకావ్యమునే యుడావా రింతును *“జూంబవతీపరిణయిమనునది దీనికి నామము పాతాళ విజయ మనునది దీనికి నామాంతరము ఇందలి పద్యమొలు కడు హృద్యములు ఇట్టి సరనకావ్యరచన 'యేర్చడవలయునన్న నాంటి కెంత కావ్యవాబయను (పబలియుండవలయునో బుద్ధిముంతు లగువా రూహింపలలరు మచ్చున కీశావ్యము నుండి రెండు పద్యములువా[త మిట నుదాహరించెదను “అస్తి (పచీచ్యాం దిశి సాగరస్య 'వేలోర్మిగూఢే హిమశై లకుమో, పురాతనీ వ్మిశుతపుణ్యశబ్దా నుహాపురీ చద్వారవతీచ నామ్నా" (౨న) “ త్వయా సహార్థితం యచ్చ యచ్చ సఖ్యం ఫురాతనమ్స్‌ చిరాయ చేతసి పున _స్తరుణీకృత మద్య మే (౧౮న) జాంబవతీపరిణయము పాణినిక ర్హృకిము ఈ కావ్యము శ్యాస్త్రకర్తయగు పాణిని రచించినదని లతణక_ర్త లెందజో యుదాహరించినవారు రాజ కేఖరుండు తన సూ కిము క్రానళియందును పహారావలియందునునగూడ స్పష్టముగా నిట్లు ఇవెప్పీయున్నాండు

క్రి పాణినీయము _ కావ్యవాజ్డాయము “స్వస్తి పాణినయే తపైంై యన్య రుద(పసాదతః ఆదౌ వ్యాక రణం కావ్య మను జాంబవరీజయమ్‌ ఈ కావ్యము తత్క_ర్తృకము కాదను కొందజు వాద మపరిశోధనమూలకము ఇతర మహాకావ్యక రృలతోపాటు పాణినియు మహాకావ్యక_ర్త యని సదు క్రికర్తామృతమునం చేర్కొనంబడినవాండు 'నుబంధా భక్షి ర్నః క ఇహ*రముకాలే న రమతే ధృత వామీపు_క్ర్రేతిహరతి హరిచం(ద్రో2ఒవి వృాదయమ్‌ .. ” చాశ్సీవుత్తుంం డనునది పాణినికే నామాంతరము (చూ (తికాండి.'డాతీపు _త్తంస్య పాణినే? అని ఘునంజ్ఞా సూ[తమహాభావ్యము) వై శ్రోకమునం - జేర్కొనంబడినవా రందజును మహళ "కావ్యకర్తలగు కవులు ఇంకం బాణినిమా(తము నుహాకావ్య కే _ర్త కాండనంగలనమూా ఈరీతిని బరిశోధించినం బాణినికాలమున కననేల, అంతకుం బూర్వమే యెన్ని శ తాబ్బములనుండి యో (శవ్య కావ్య (పచారమే. గాక దృశ్య కావ్య హనాశము సయిత మ(పతివాతముగా నున్నదని యితరనిదర్శనము లటుండ వాణి నివాక్యములంబట్టియే మనకుం దెలియవచ్చుచున్నది.

ఆఅనుబంధపరామర్శము 79 ఇంక వార్షిక కారుని వర్తన మెట్టిదియో తిలకింతము వరరుచి అఖ్యానాఖ్యాయికలు ఇతండు “ఆఖ్యానాత్కృత _న్తదౌాచ స్టే కృల్లుక్‌ (పకృ తివచ్చ కారకమ్‌' “ఆఖ్యానాఖ్యాయికేతిహాస పురాణేభ్యశ్చి, “లుబాఖ్యాయికాభ్యో బవుళమ్‌ి అను వాాల్ధికములను విర చించి తన కాలమునకు బూర్వమే కావ్యములు (పసిద్ధి చెందిన వనినాండు అఆభఖ్యానాఖ్యాయికలు కావ్యవి శేషము లని లమణక ర్త లిట్లుదాహరించినారు “అపాదః పదసంతానో గద్య మాఖ్యాయికా కభా, ఇతి తస్య పభచా చ్వా. తత్కథాఖ్యాయికే "త్యేకా జాతి స్సంజ్ఞాద్వయాంకి తా, అత్త వాంతర్భవిష్యంతి "ఛేపా శ్చాఖ్యానజాతయః క్ష (కావ్యాదర్శము, ౧ ౨౩-౨౮) వారరుచ మహాకావ్యము ఇదిగాక యీత(డు “వారరుచి మను మహాకావ్య మునుగూడ (వాసినాండు మహాభావ్యక _ర్త స్పష్టముగాం దన మహాభాష్యమున నీమహాకావ్యమును బేర్కొనినాండు. “వీట ర్స (పభృతులగు పా శ్బాత్యవిమర్శకులు మై త మిాకావ్య

80 పాణినీయము -_ కావ్యవాబ్బాయము మిోతనిదిగానే యుదావారించి కొనియాడినారు ఈ కావ్య మునుండి సుభావితరత్న భాండాగారమున ౧౭ పద్యము లుడా హరింపంబడినవి అశ్వ ఘోషపాదులుసైతము తమ లతణ (గ్రంథములలో దీని నుదాహరించినారు ఈ మహాకావ్య సారన్య మొకింత తేటపడుటకు మచ్చునకు రెండు పద్యము లీ పట్టున ముచ్చటింపక తప్పదు “అపి స దివసః కిం స్యా ద్య్యత (పియాముఖపసంక జే మధు మధుకరీవాఒస్టైద్ద అప్పి ర్వకౌసిని పాన్యతి తదనుచ మృదున్ని ద్ధాలాప(క్రమాహిత వర్శణః సురతవచివైై రంగ్రై నస్సంగో మమాపి భవిష్యతి” “అస్యా మనోవారాకార క బరీభారతర్జి తాః లజ్జయేవ వనే వాసం చ(కు శృమరబర్షిణః వరరుచి కావ్యకి క్త ఈ వరరుచి మహోకావ్యక_ర్త యని సూక్తిముక్రావళి లోంగూడ నీ [కిందిరీతిని న్తుతింపంబడినాండు భాసో రామిలసౌమిలౌ వరరుచి? శ్రీసాహసాంకః కవి రా హో భారవికాళిడానతర ఫాః స్కంద స్పుబంధు శ్చ యః దండీ బాణదివాకరా గణపతిః కాంతశ్చ రత్నాకర స్సిస్ధా యస్య సరన్వతీ భగవతీ శ్‌ తన్య సన్వేఒఫి తే”

అనుబంధపరామర్శము రిక

ఇ(క నీ విషయమున మహాభావమ్యక_ర్త పాటించిన పరి

పాటి యెట్టిదియో గమనింతము వత౦జలి

ఇతేండు (వాసిన మహాకావ్యము "లేవియో మన కిప్పుడు "శెలియరాకున్నవి కాని “ఆఖ్యానాఖ్యాయికేతిహోసపురాణే భ్యశ్చ" అను వా_క్తికోదాహరణాసందర్భమున నితండు “ఆఖ్యా న_-యావ(్రీతికః వ్రైంయంగవికఃు యాయాతికః అఖ్యా యికా----వాసవదత్తికః సౌమనో త్తరికః (మహాభావ్యము ఈ-_౩-౧-౬౦) అని కొన్ని యాఖ్యానాఖ్యాయికలం జేర్కొని నాడు మరల “అధికృత్య కృతే (గంఖథేి అను సూూతవ్యా ఖ్యాన సందర్భమునంగూడి “వాసవదత్తా, సుమనోత్తరా” (మహాభాష్యము ర-3-౧-౮ల)అని యుడాహరించినాండు ఇవిగాక “కంసవధము “బలిబంధము అనువానినిగూడ నీతండు ఉర్కొనినా-డడు ఇంక “వారరుచి మను మహో కావ్యమును గంఠో క్తముగా నుడివినవాం డితంజే-వారరుచం కావ్యమ్‌ (మవహాభామ్యము ఈ౪-క-౧-౧౦౧) ఈ కావ్యమునుగూర్చి మజియొక చో ముచ్చటింతును. ఇవిగాక కొందజు కవుల మహాకావ్యములనుండి కొన్నిపాదములుసై త మనువదించి వానిని బాణినీయమునకు లక్ష్యుములుగాం (ట్రదర్శించినాండు ఆ కావ్యములు కొన్ని మన కిప్పుడు దొరకుచునే యున్నవి ఈత. డొనర్చిన మజికొన్ని (వసంగములంబట్టియు నుజీకొన్ని

6

రై పాణినీయము - కాన్యవాజ్యాయము నిదర్శనముల: బట్టియు దృశ్య కావ్య పచారముసయిత మోతని కాలమునకు సు(పపిద్ధముగా నున్నదని యింకను విశదముగా మనము నిక్ష యింపవచ్చును

వస్తుస్థితి యిట్లుండం బచాణినీయమునాం:టికిం గావ్యములే లేవని పరిశకోధకు లనుట పరిహాస్పదముకాడా ?

కవులు - పుమూదములు (ప్రమాదములు తవ్పనివి

(సమాదము నుహాకావ్యక_ర్తలగు నుహాకవ్రలకే యన నేల, శిష్టశిరోమణులగు మహాత్ములకుంగూడన దప్పినదికాదు. పరశురామాదులవంటి మహానుఫావులతే యాచారవీషయః ముస (బమాదపడి రని ధరత్హశాస్త్రక _ర్తలు నుడివిరి (సమా డమునకు లోనై న యట్టి యాచారములు మనకుం (బమాణ ములు కావనికూడ వానే (వ్రాసిరి పతంజలిభగ వానుం డిట్టి వాదము నంగీకరించి బుద్ధోక్తుల నిరాకరించెను .

“ట్రైమత్తగీక ఏమ త్యత్రభవతః, యృన్హ్వ(ప్రమత్తగీత _న్త చ్వృమాణమ్‌ ” (మహాభామ్యము పస్పశాహ్నికము )

ఇంతయేల పాణినీయమువంటి నుహాశాస్త్రమునకు మూలవురువుండగు పాణినిమహర్షి నే మవహాభామ్యక ర యొక సందర్భమున “'పమాదకృత మాచార్యన్య క (మహాభాష్య ము, ర-_౨-౧-౭౦) అనినాండు ఇందు దోమ మేమి. కలదు (వయత్నపడీ వ్యాకరణమును సమ్ముగముగాం జదివియుం దద నుశిష్టములగు సాధుశబ్దములం [1బయోగింపంజాలక వ్యాకరణ

అనుబంధపరానుర్శము శిత

మునే యెజటు(గనివారివల నపశజ్ఞ్వములనే విరివిగా. (బయో గించు వైయాకరణుల నెందజనో (పత్యశముగా మునము చూచుచున్నాము ఈ విమయమున మపహాభాష్యక ర్తయు నిట్లు చెప్పినాండు “కృళ్నపయత్నా శ్చా(పవీణాః! ' (నవా ఛావ్యము, పస్ప శాహ్నికము)

ఇట్టిచోం గవులకుల (బమాదము లుండవనుట యుక్తి యు కము శాదు

న! ప్రమాదములు పుృమాణనులు కావు

ఛారాశుద్ధితో ౬ జక్కణని కవిత్వము (వాయలల కవు "లెందటు నున కిప్పూ డగపడుట లేదు? వారి కావ్యములలో (చశ్యమముగా. జి్యితవిచ్శితములగు నపశబ్ద్బ ప్రయోగము ెన్ని నునము చూచుటలేదు ? ఇవి కొంతకాలమునకు (భాచీన ముల మహాకావ్యము లనంబడకపోవు. ఐనను నందలి తప్పు

న. లొప్పులని యేనాండును బర్మిగహింపంబడవు. ఇశ నిం దుండు రసభావగర్భితము లగు వర్షవములుు చనుత్కార జనకము లగు కథాసంవిభానములు, సర్థవంతములగు సాధుశబ్ల పయో చములు నేనాండును నాదరణీయముబలు కాకపోవు అెను(గున వ్లైవకవులు (వాసీన (గ్రంథము లీపట్టున మనకు నిదర్శనములు గానోపును ఈ కావ్యములలో నుపయోగింపంబడిన యప శభ ౦శశబ్రములు "వెక్కులు,. శ్రీనాథాదులకు బూర్వమేయీ కావ్యములు సు(పసిద్ధము లై యున్నవి. ఐనన్ను శ్రీ నాథాది

• పయత్నాధీరవ్యాకరణాః శబ్ద పయోశగంాదా వక్షశలాః (ఊర్భ్యోతమా)

కి పాణినీయము - కావ్య వాజబ్శాయము మహోకవులు వీరి కావ్యములనుండి సరసములగు కథానంవిధా నములు, వృాద్యములగు వర్గ నములు మున్నగువానిని (వార విలాసాదులలో (గహించిలేగాని విరివిగా వీరు (వయోగిం చిన “మహియ్యాళా, అభిధియ్య తే, మహాదేవి తదియ్యము, యవ్వనము ” మున్నగు నహ్మభంశముల (గహించి (పయోగింప సావాసింపలేదు మహాకవులు (పయోగించినంతమా(తమున నపశబ్దములు సుశబ్దములు కావు కావుననే యాం[ధమహః కవి యగు ధూర్జటి తన "“కాళవా_స్తి మాహాత్మ్య్యమూనం బర 'మేశ్వరవిరచితమగు పద్యమునందును దప్పులు గలవని నత్కీ రునిచే నీశ్వరునితో వాదము చేయించి గౌలిపించినాండు. "కావ్యర చనానం్యపదాయములనే యెజుంగనివారు కవులు గను నన్యదేశ భాషాసంపర్కమున భాషాస్వరూపమునే తాజు మూజొనరింపంగడంవారు భాహాపరిళోధకులుగను, (బధాన తమమగు సంస్కృత భాషాపరిజ్ఞాన మైన నలవడనివారు లషణ కర్తలుగను, ఉఛభయభాహపాపాండిత్యము మాట యటుండ వర్గ (క్రమపరిజ్ఞానమునక్రై న నోయకొననివారు నిఘంటుకర్త లుగను సంభవించుచుండుటచే నేనాంటికైన నీబేశభామల కిట్టి యప్మిభంశములు (పమాణము లగునవస్థ పట్టునేమో కాని సంస్కృ్భృతేమునకు మూత మిట్టియవస్థ యేనాండును బట్టదు సంన్క్బృశతభాషా నై లవకణ్యము

లతుణజ్ఞానమువలననే సకలలత్యు పరిజ్ఞాన మలవజచు కొనందగు పాణినీయమువంటి విపుల మగు వ్యాకరణ మి ఛాషకుం. (శ్రాచీనకాలముననే యయేర్ప్చడియున్నది. ఒకరికి

అనుబంధపరామర్శము 85 ముగ్గురు మహద్టులు శబ్దప్రపంచమునంతను జక్క_ంగా శోధించి సాధించియుండుటచే దీనిచే సాధింపంబడని సాధుశబ్దమే మిగిలి నది శాదు తరువాతికవు లై నను గావ్యభామకుం (చ్రభానతమ మగు వ్యాకరణము పాణినీయ మనియే తలంచి దానిని జిహ్వా (మున నుంచుకొనియే తమ కొవ్యముల రచించుచు వచ్చిరి. వారి తరువాతికవు లైనను ఛందోనియమాదులచెే వీ రెక్కడ నేని (పమాదపడినప్పుడు పాణినీయమునుబట్టి కవి[(పమాదము లుగా వానిని భావించి యాదరింపక (తోసిపుచ్చి నేశాని (ప్రాచీన మవో కవిపయోగములుగదా యని (పమాణీకరించు కొని తమ కావ్యములలో వానిని దాము (పయోగింప లేదు, "కావుననే యితర వాజ్శియములకంయహె సంస్కృత వాజ్యాియ మెన్నిరెట్లో "వెరింగినను బాణినీయమునకు డాంటిపోగయల యప (భంశము లేకొలందిగానో సంభవించుటయే తటస్థించినది. దీనికి మూలకారణము సంస్కృతమున నుహోకవులందజును వాజ్శాయమున 'కెల్లల (బధానతమమిగు వ్యాకరణము పాణ్‌ నీయ మని తలంచి చానియందు. బారంగతులు కానిచే మహో కావ్యర చనకుం గడలకపోవుటయే

కపయ _న్తదవేయణే తరూ

న్వ్యధయామాసు రసాధుభిః పదైై:ః

పదశ్నాస్త్ర ఇ వానధీతినః

కవయః కర్ణ పథాన్విపశ్చి తామ్‌ 99

అని యొక మహాకవి . వచించినట్లు చాన రణమును జదువక కావ్యక _ర్త లైనవా రెనర్వైనం గలంరమోా _కాని

86 పాణినీయము - కావ్యవాబ్యాయము నంనృతమున వారి వాబ్మాయ మంతగాం (బబలి (1పమాణ పదము నధిస్టింప లేదు

కవ్చుచే తనుకు€ బృమాదములు కల ననుచున్నారు

ఇ(కం (శ్రకృ్ళత మనుసరింతము వముహాకవుల "కావ్యము లలో గుణదోవవిచారణను నలుపుచుం దప్పులనియు నొప్పు లనియు వాదులాడుచున్న వారము మనమేగచా. కవు లేసంద ర్భమున నెట్లు వర్ణ్మించినను నదియెల్ల నౌచితీయుక్తమే యని నునము పరి[గహించుట లేదు. భవభూతివంటి నముహోకవి యాచిత్యమునకుం దగండని కొన్ని పట్టులలో నిఠాకరించుచు న్నాము కాళిదాను. డౌచిత్యము నకం దగినవాం డని యొక 'కావ్యములో నొక సందర్భమున మనము కొనియాడుచు న్నాము మరల నాకవినేయా (గంథముననే ముజీియొక సంద ర్భమున నౌాచితిని బోవిడిచె సని నునము విమర్శించుచు న్నాము. ఇట్టి యర్థదోషములు కవలకుం గలవని మన మొప్పు కొనుచున్నప్పు డర్థముతో నవినాభావసంబంధము గల శబ్ద (పహయోగముననూూతము వారు పొరపడి రని మనమేల యనం గూడదు? కావుననే సాహిత్యచ్మకవర్తులగు త్నేమేం్యదాదుల వంటి మహో కావ్యలతుణక రలు కాళిదాసాది కవిసార్వభా ముల కావ్యములలో నర్థదోమములును, ళ్‌ బ్రదోసములును మెక్కులు గలవని తము లతయణ (గంథములలో ని ట్లుదావా రించిరి :

అనుబంధపరామర్శము 87 వతు యథా కాళిదాసన్య--- వర్ణ (పక నేసతి కర్ణికారం దునోతి నిర్ణంధతయా నగా చేతః (పాయీణ సామ్యగ్యవిధా గుణానాం పరాజుఖ విశ్వసృజః (పవృ త్తిః అత శేవలకర్ణి కారకుసుమవర్ణనమా[(_కేణ విధాతృ వాచ్యతాగ ళ్ళ. వ (పస్తుతశృంగారానుపయోగినా తదు ద్లీపనవిఖా వ్రూచితం న కించి దభిహితమ్‌ ” (కెచిత్య విచార చర్చ ౮ పుట) “నతు యథా భవభూ తేఃా వృద్ధా_స్తే న విచారణీయచరితా _నీష్టంతు హుంవ్నర్తతాం సుంద స్త్రీదమనేఒప్యఖండయశసో లోకే మహాంతోహి తే, యాని శీణి కుతో ముఖాన్యపి పదా న్యానళా ఖరాయోధనే, యద్వా శాశల మిర్యదసూనుదమనే త(తాప్యభిజ్ఞో జనః అ (_త్మాపఛానస్య రామసూనోః కుమారలవస్య పర (పతాపోత్కక్షాసహిపహ్లో ర్వీరరసోద్దీపనాయ సకల. ప్రబంధ జీవిత సర్వస్వభూతస్య (పధాననాయకగతస్య వీరరసస్య కాట కాదమన ఖర రణాపనరణాన్వరణసంసక్తవాలి వ్యాపాదనాది

88 పాణినీయము _ కాన్యవాజ్సాయము జనవిహితాపవాద (పతిపాదనేన స్వవచసా కవినా వినాశ కృత ఇత్యనుచిత మేతత్‌. క్ష (బె చిత్యవిచార చర్చ, ౧౦ పుట) “ణాండీవీ కనకశిలానిభం భుజాభ్యా మాజమఘ్నే విమనువిలోచనస్య వత్సుః (భారవి)

“ఆజోయమవహానః * “స్వాంగకర్శకా" చ్చేత్యనుశానన బలా చాజ్బూర్వస్య హనః స్వాంగకర్శక హై వాతశినేపదం నియమితమ్‌ ఇవాతు తల్లంఘిత మితి వ్యాకరణ లమణ హీసత్వా చ్చు్యుతసం స్కారత్వమ్‌ (సాహిత్య దర్పణము ౩౨2౬ పుట)

“సూ, మాన్లే రాత్మనేపద మలమత్ష్మ---చురాదా వూర్ల అన్వేషణే ఇతి పర్యశే అధ్భమెద్య్టా ఇతి వికల్పిత ణిచ్చః తస్మా ద్యదాత్మనేపదం దృశ్యతే “మార్ల్షంతాం "చేవహాఫారి మితి తతో అలమక్మ అలతణమ్‌ పరమై ఇపదిత్వా నాగ్హిన్లేః తధాచ శిష్ట్య్రపయోగ$-క రకినలయం భూత్వా ధూత్వా విమూర్ల్గతి వాససీ (కావ్యాలంకారసూ(తవృ త్తి పో-౬)

“సూ (పాణిని నీలేతి చింత్యమ్‌ = “శకవలయదల నీలా కోకిలా బాల చూ" లేత్యాదిషు నీలేతి చింత్యమ్‌ కోకిలా నీలీతి భవితవ్యమ్‌ నీలశథ్చాత్‌ “జానపి దేత్యాదిసూ(లేణ "వాణిని చేతి జీమ్వీధానాల్‌ " (కావ్యాలంకారసూ(తవృ త్తి ౫-ర౬)

ఇంత యేల? 1పమాదములు తమ కావ్యములలోంగల వని యా కావ్యములు (వాసినకవులే యంగీకరించినారు

అనుబంధపరామర్శము 89 “నతు యథా నుము తతై9వం- భక్షిః కాతరతాం తమా సభయతాం పూజ్యస్తుతి క్టీనతాం ఫథ్‌గ్యం చారుణతాం మళఠిః కుటిలతాం విద్యాబలం మో భళాంయ భ్యానం వంచకతాం తపః కుహకతాం శీల్మవతం వమండతాం వై శున్యనతినాం గిరాం కిమివవా నాయాతి దోషార్ష్ర తామ్‌ అత పిశునన్వధావే వర్ష్య్యమానే భక్యాదీనాం గుణా నాం'వైపరీత్యే 'వతిపాదితే వీశునానాం వచసాం కింవా దోషార్ట్ర తాం నాయాతీ త్యభిహి తే న్వయమనార్ష్రన్వభా వస్య పరార్బ్రీకరణ మనుచిత మేవ” (కెచిత్యవిచారచర్చ ౨౮ పుట) ఇట్టి వనేకములు గలవు శేమేందాదులు మహాకవులు, బవాగంథక_ర్తలు ఇట్లు వారే తమకుం (బమాదహులు కల వనుచుండ మనము లేవనుట పరిహాసాస్పదము. వస్తుస్థితి యిట్లుండ ఛీ వద్హ్యల చిన సీతారామస్వామి శాచన్తిగారు “కవులకు. _బమాదములు "లేవు అనంగాం గావ్య ములలో నపళబ్రములు లేవు కావ్యభాపానుశాసకమగు వ్యా కరణమున౯ గావ్యములలో. గవులు (పయోగించిన శబ్దముల నన్నిటిని సాధువు లని సాధింపవలసియున్నది - పాణినీయ మట్లుగాక కావ్యములలోనీ థబ్దముల -నసాధువ్హులని నిరా

థగ పాణినీయము - కావ్య వాబ్బాయము కరించినది కనుక. బాణినీయము కావ్య భాహానుశాసకము కా దని వాదించుచున్నారు *“భాందసత్వా దృవిష్యతి" అను మహాధామ్యము నుదావారించి వీరు “విమయపరిశోధనము” నను, *“అనుబంధముూునను [వాసిన (వాంతలకుం గల పరమార్థ మిదియే కవులకు. (బమాదములు లేక యష్మభంశముతే "కావ్యములలో సంభవింపనినాండు కావ్యఫభామకు వ్యాకరణా వశళ్యకత యే లేదు అప్మభంశములివి యని నిరూపించి యవి (వయోగార్హ్హ్మములు కావనియు సాధుళబ్దము లివి యని నిసా రించి యని [పయోగార్హ్హము లనియు మన కెజుకపఆిచుటకే వ్యాకరణము. ఇట్టి కృత్యిమునం వాణినీయము జాగరూకత వహింపంగా నది యొక దోమ మని తలంచి శ్రీ శా్త్రిగారు “షాణశీనీయము కావ్యభాహానుశాసకము కా దని వాదు: లాడుట మెంతవజుకు సమంజసమో విజ్ఞాలే పరిశీలింతురుగాక_ కవులు-పాణినీయపరిచయను

పాణినీయము కావ్యభాపాను శాసక ము కాదు అనం గా లతుణ క్‌ర్తలగు ముని(తయమువారు తవు కాలమునకుం గల కవల వాజబ్మయమును (బమాణముగాం జేసికొని తాము లతమణ మేర్ప్చజపలేదు. పాణినీయమునకు. దరువాతి మవ శ్రీవులు తను కావ్యవాబ్మయమునకుం బాణినీయమును (బమా ఇమ్ముగాం గొనలేదు” అని శ్రీ వద్షల చిన సీతారామస్వామి శానన్తీగారి వాదము ఇతర వాజ్లయముతోపాటు కావ్య వాబ్ధయమునుగూడం. 1బమాణముగాం గొని మవోకవి

అనుబంధపరామర్శము ఠి (వయోగము లనేకములు మహాభావ్యములో సాధింపంబడి నవి గనుకను, మజికొన్ని నిదర్శనములు సయిత మి వాదము నకు విరుద్ధములుగా నున్నవిగనుకను మున్మితయమువారి యాశయ మట్టిది కాదని మటియొకచో నిరూపించితిని. (చూ పాణినీయపరికోధనము, అనుబంధపరామర్శములోని మృవైో కవ్మిపయోగ సాధనము-మహాభావ్యఫక్కి. అనుశీర్ష కము) ఇంకం వాణినీయమునకుం దరువాతి మహాకవులు తను వాజ్స్యయముసకుం చాణినీయము. (బమాణముగాం గొనివ వారు కా రనువాదము యు_క్రియుక్తము కాదని శావ్వము లలో గవ లుడాహరించిన వచనములంబట్టియే నిరూవిం చుచు గవ్చలకుం గల పాణినీయపరిచయమునుగూడం గొంత విశదపఆిచెదను సు(పసిద్ధమహోకవుల కావ్యములే కొన్ని (పత్యతీముగాం చాణినీయము 'కావ్యభాషానుశాసక మని సాత్య మిచ్చుచున్నవి. వానిని గొన్నిటి నిట నుడావారిం ఇదను. రావణాష్టనీయను పాణినీయసూ[త్రిములను టై. నుడావారించి వానికి: (తింద లత్యుముగా నీ మహాోకావ్యమును భీమసేనమహ+కవి రచించినాండు పాణినీయలత్యముగా నిట్లు (వాయంబడిన య|ా మహాకావ్యము కవ్చలు తమ భాషకు (శమాణము7ా. గ్‌ "నినది పాణిీనీయ మని నిర్వివాదముగాం జాటుచున్నెద గదా ఈ కావ్యములోని శ్లోకపాదములు "రెండు మహాభామ్య క_ర్ష “అను వాజే చరణానామి అను సూ(తమునకు లత ములుగాం బదర్శించి సాధించినాండు

ర! పాణినీయము కావ్యవాబ్మయము భ్‌ ట్టిగావ్యము

భట్టి వై కావ్యమును జూచియె యీ కావ్యమును (వాసినాండు పాణినీయసూ[తములు మా[త మిం దుదాహ శింపంబడలేదు న్యాకరణమునకు లత్యుముగా నీ కావ్యమును (వాసనా నని య్రీగంథక_ర్త్రయే యంతమునం జెప్పికొని నాండు ఆ వ్యాకరణము పాణీనీయమని యీకావ్యమే చాటు చున్నది (పతిపదమును నిందు. బాణినీయానుశిష్టమే రామ భ(్యదయజ్వ పతంజలిచరితమునంాడ నీతండు చదివినది పాణి నీయమనియే (వ్రాసినాడయ (దీని వివరములు మూ “భట్టి- అతనికావ్యము”))

వాసుబేన విజయము

పాణినిరచితమగు నష్టాధ్యాయికి లత్యముగా శ్రీకృష్ణ చర్మత (పతిపాదకమగు నీ మహాకాన్యము వాసు చేవకవిచే (వాయంబడినది పాణినీయలత్ష్య మీనుహాకావ్య మని యొక మహాకవి తన కావ్యారంభమున నిట్లు వేర్కొనినాడు “ఊఉ చాహృతం పాణిని సూ(తమండలం (సాగ్వానుజే వేని (ధాతు కావ్యము ౧-౧) వ్యాఖ్య--- పాణినేః సూూతాణ్‌ పాణిని సూ(తాణి "తేషాం మండలం సమూవాః ఉదాహృతం ఉదా వారగైః (పకాశీకృతమ్‌ ” స్థాలీపులాకన్యాయముగా. వారక లోక మెజుంగుటకు రెండు శ్లోకములు వాసు దేవవిజయకావ్య మునుండి యిట నుదాహరించెదను

“వై తృవ్వ(నీ యాశ్చ మాతృవ్వసేయాః కుల్యా స్స్టసీయాశ్చ కాల్యాణి నేయాః

అనుబంధపరామర్శము 9వ యే (భాతృవ్యా యే శ్వశుర్య్యాః కులీనాః శారవ్యా యీ చావి మే.వరు నాగ “యీ వా గక్షా యేచ చాసేరబేళ్యా స్తాతృణ్యాద్యా య్‌ పున శ్రౌమ్ము లేయాః, సర్వా శౌరిర్వృ _త్తనర్వాగమ స్తా నార్చీ దువ ఎలెఫీోఒను[పధానమ్‌” వా (౧-౬౭ ౬ ఇంకం వాణినీయసూ(తము లెన్ని యీ శ్లోకగర్భమున నణంగియున్నవియో గమనింపుండు వైతృష్వ్యన్రీయాః-- (పితృష్వసు శృణ్‌) అపత్యార్థ మున “ఛణ్‌” (పత్యయము మాతృమ్వనసేయః--- (మాతృష్వసుశ్చ) “ఢకొ (పత్య యమ్ము, (ఢకి లోపః) లోపము కుల్యాః-..(అపూర్వపదా దన్యతరస్యాం యడ్థకఖ్యా “యత్‌ ” (పత్యయము స్వనీయాః---(న్వను శృః) ఛ (పత్యయము, కాల్యాణి నేయాః.-(క ల్యాణ్యాదీనా మినజ్‌ ) ఢక్‌ో (ప్రత్యయము “ఇనజ్‌ * అజేశము (ఛాతృవ్యాః---((శ్రాతు ర్య్యచ్చ) “వ్యత్‌. * (వత్య యము ం శ్వశు ర్యాఒ--(రాజశ్వశురా ద్యత్‌ ) "యత్‌ " (పత్య యము, కురీనాః...(కులోా స్థ) ఖ (ప్రత్యయము,

చిత్త పాణినీయము = కావ్యవాబ్మాయము

మాహాోకులీనా?ణ---(మవాకులా. దఖ్‌ ఖఖా) “ఖ్‌ (పత్యయము

గన్తాణా-(గోతస్తీయాం కుర్సనే ణచ) *ణి (పత్య యము

చా సేర---(యమ(దాభ్యోవా) “క్‌” (ప్రత్యయము.

కామణ్యాద్యా?-- (ేేనాంతలతణకారిభ సశ్చే) “ణన 1పత్యయము,

జామ్కు_ లేయాః.(దుష్కులా డ్ధక్‌) “ఢక్‌* (ప్రత్య యము,

దై న్లికః---(అ _స్తీనా_స్తిదిష్టంమతిః) “రణ్‌ (పళ్య యము

కావ్యమంతయు నిశ్లే యున్నది పాణినీయము కావ్య "ఛాషానుశాసక మనుట కీ కావ్యపద్య మొక్క_టి చాలదా?

సభ్యాభరణము

ఇది పాణినీయమును న్షేషభంగితో. (తిశ్లోకమునను నభివర్తి స = సల్టివ ర్టిపచు (వాసో ద్వ్య్యక్థి కావ్యము. ఈ (కింది శ్లోకము

“పాణినీయార్థకనకై కలితశ్లేమమా క్షి కై 1,

తన్యతే రామచర్మిదేణ సధ్యాభరణ. ముత్తమమ్‌

“*విభాషా సాకాంత్నే లృటఇన న యస్య క్వచిదపి

క్వచి చ్చావజ్ఞానం పరిభవ క్ల వ్రూదేతి చనయః,

అనుబంధప రామర్శము 9్రిగ్ర్‌ నిపే.వే న్నిందాదీ న్న చ వృఖివయస్తం (పణనుతా వదాతం సచ్చబ్ద్యపథిత ముదితం శానచ మివ” (నభ్యాభరణము, సవ్యాఖ్యానము,. చూ ఓరియంటల్‌ "లె (కీ, నం ౬ ౬౭౯) జూ. ఇట్టి ప్వున్సకము లింకను (వాచ్యలిఖత పున్తభాండా గారమునం చాటియాకుల (పతులలో నణంగియున్నని -ఈ కావ్యములనుబట్టి యూహింపుడు.._. పాణియమునం గవ్చు లెంతగాం బరి శమించిరో కావ్య ఫాపానుశాసకము కాని పాణినీయమున నింతటిపర్మిిశమము వా శేల సలుపవల యును ? పరి(శమించినను నావ్యాకశరణమున కీ మహా కావ్యములలో. దా వ్రైసంగ నేల ? పాణినీయమునకంకు విల తణముగాం గాన్యభామానుశాసకమగు మజియొక వ్య్ధకరణ మే కవులనాం. డుండిననో. దానినే _శేమభంగులతోం. గవు లభివర్మింపరా ? ఉపమాదులతో నుపమింపరా ? ఉక్స్ప్రేమో దులతో నుత్సేత్నీంపరా ? తుదకుం దన్నామస్మరణమున యశినను గడంగిన మహఃవి లేండే! మహాకావ్యము లేజీ! మజియును వ్యాశరణావళ్యకత కవులకు. గలదని మహాకన్న ల్మీకిందివిధమున (నాసియున్నారు “సంస్మాారవ త్యేవ గిరా మనీమీొ” (కు సం ౧-౨౮) “కఠ్రపయ _న్తదవేతణీ తరూ న్వ్యథయామాను రసాధుభిః పదైః,

కి పాణినీయము _ కావ్యవాబ్యాయము పదశాస్త్ర వానధీరినః కవయః కర్ణపథా న్విపశ్చి తామ్‌”

(పతంజలిచరితము, 3-3౬) "హేమ చం(దుండుకూడం గావ్యానుశాసనమున “వ్యుత్చ _త్సభ్యాసాభ్యాం సంస్కాళ్యా" అను సూ(త్రమునందుం గవీకి వ్యాకరణపరిచయ మావళ సీక్‌ మనినాండు ఆ వ్యాకరణము పాణినీయమే యని మన మనుచున్నాము కాదని శ్రీశాన్తి

గారు వాదులొడుచున్నారు ఐనం గనులు పాటించిన కావ్య

భాహానుశాసకమగు మజియొక వ్యాకరణ మేది యని మనము శ్రీశాత్రిగారి నడుగుదము వారు కవులనాంటి కది న్యపనిద్ధ ముగా నుండి యీనాొండు నళించిన దందురాని అనాండట్టి వ్యాకరణమే "లేక యీనాం డది (కొత్తగా (వాయంయబడ వలయు నందురా? వ్యాకరణమును జదువని కవ్చ్రలను గఫు లతో నుపమించుచున్న మహాకవులు నాండు కావ్యరచనోప యోగి వ్యాకరణమే లీ దనువాదము నంగీకరింపరు ఇంకం గావ్యరచనోపయోగి వ్యాకరణము కవలనాంటికే (పసిద్ధమై యున్న వారు దానినాము మైనను స్మరింపకుండుటయు ఇా్చ్రిగారి సిద్ధాంత్యపకార మే శిష్ట వ్యవహారభధాషకొజకో రచింపంబడి కావ్య వాజబ్యాయనమున కుపకరింపక యజాగళ _న్తనమువలె నున్న పాణినీయము నపస్తుతముగాం దమ కావ్య ములలో. బూర్వము నాయుదాహరించిన క్లేషభంగులతో డను, ముం దుదాహరింపనున్న యుపమాదులతోడను ననేక విధములుగా నభివర్మించుటయు నసంగతము కావున వ్యాకర ఇకానశ్యకత గల మహాకవులు సర్వథాషానుశాసకనుగు వ్యాక

అనుబంధపరామర్శను 97 ర్గణమునే కావ్య వాబ్యాయమునకును (ఉమాణము గాం బాటించి రనుట నిర్వివాదాంశము. ఇంకం గవులు "పాణినీ యము కావ్యభాపానుశానకి మనుటకుం గావ్యములలోం జూపీన మజిళొన్ని నిదర్శనములు సయితము ముహాకాన్య ములనుండి యీ[కింద నుదాహరించి వారి పాణినీయపాండిత్య మునుగూడం. బారకలోకమునకు వెల్లడించెదను

నిశుపొలవధము- వమూఘమవాకవి “నిపాతితసువ్భ త్స్వ్వామి పిరృవ్య(థాతృమాతులమ్‌ పాణినీయ మి వాలోచి ధీర్సై _న్త లృమరాజిరమ్‌ (౧౯-౬౪ ఈ న్లోకమున మాఘమహ*కవి యుద్ధభూమిని చాణేనీ యముతో నుపమించినాండు. మిత్తు్రులు (ప్రభువులు విళృ వ్యులు (భాతలు మాతులులు సంహరింపంబడినారు.-అని యుద్ధపరమగు నర్థము. పాణినీయమునం (బ్మకియా(పదర్శనము లేకయే స్వస్వరూపములతోం గొన్ని శబ్దములు సూూతాదు లలో నుచ్చరింపంబడి సాధువు లగుచున్నవి అట్టి శబ్దములు వైయాకరణ సం్యపదాయ (పకారము నిపాతము లనంబడును ఈ (కిందిశ బ్రములను బాణిని న్వసూతములలో నిట్లు నిపతించి నొండు “సువా ద్దుక్సృదౌా మ్య్మితామ్మితయోః *% “స్వామి వై ఎశ్వర్యే' *“పితృవ్య మాతుల మాతామవా పితామహః ', “న_ప్పృ నేస్పృ త్వష్ట హోతృ పోత్ళ (భాత్ళ జామాత్ళ మాతృ వృ దుహితృ (ఉగాది, అలి పొ 7

08 సాణినీయము = శావ్యివాబాయము కావుననే నిపాతిత సువృాత్స్వామి పితృవ్య (భాతృ మౌాతులము పాణినీయ మనినాండు మహాకవి మటియొకచో. అనుత్చూ(తపదన్యాసా సద్వ ల త్తి స్పన్నిబంధినా, 'రాజవి'బ్యేవ నోభాతి రాజనీతి రపస్పశా (౨౨-౧౧౨) పాణినీయమునకుం గాశికావృత్తి న్యానము మొదలగు వ్యాఖ్యానము లెన్నియో కలవ్రు వినను “పన్సళము" లేని పాణీనీయమువలె. జూరులు లేని రాజవిత్య రాణింపదని యీ మహాకవి యనినాడు ప్యాకరణ (వయోజనాద్య నేకశవిమయ ముల; జర్చించుచుం బాణినీయమున కుపో్ధాతరాపముగా మహాభామ్యమున౦ (బథమాహ్నికమును బతంజలి రచించి నాండు దీనికీ బస్పశ మని వేరు ఇట్లు పాణినీయమును, దద్వాాఖ్యానములను నామ నిస్చేశముతో (హించి శ్షేమభంగితో నుషమించియున్న నుహాకవి పాణినీయము కావ్యభాపానుశాసకము కాదని నాడా? వైవధను - శ్రీ హర్దందు “ఇహ కి మువసి పృచ్ళాశంసి కిం శబ్దరూప (పతినియమితవాచా వాయసే స్టైమ పృష్టః భణ ఫణిభవశా స్తే "తాతజః స్థానినా కా వితి విహితతుషీవాగు త్తనః కోకిలోఒభూల్‌ అనో (౧-౬౦)

అనుబజంధపరామర గ్‌ము లి “ళీ నలమహారాజా కాకు లజచుచున్నవీ కోయి లలు కూయుచున్నవి తెల తెలవాజఆవచ్చినది నిద మేల్కొ.ను” మని దీనిభావము ఈ భావమునే కవి యీ (కిందిరీతిని జమత్మ్కరించెను (పాతఃకాలమున *క్కౌకా యని కాకు లజచుటయృు, *తుహీ, తుహీ” యని కోయిలలు కూయుచుండుటయు సు(పసిద్ధము “శ్రా అనునది (పశ్నార్థక మగు కింశబ్బమునకుం (ఎథభమాద్వి వచనరూపము అట్లగుటవేం దమజాతి _వైరమును బుకన్క రించుకొని వాయసము వీకమును బాణినీయమునం. బకీతీంచు చున్నది “కౌశా ___"తాతజోొ అచేశము వచ్చు స్టాను "లేవి యని. కోయిల (పశ్నానుగుణ మగు సమాభానము నిచ్చు చున్నది. “తుహీ, తుహీ” అని పాణినీయమున భూధాతు్య యొక్క. భవతాత్‌ _-భవతాశ్‌” అను (వధను మధ్యమపురు మైకవచనములను సాధించుటకు “తు ((పథమపురుప్పైకవచ నమ్ము,.. హి (మయధ్యమఫురు ప్పైకవచనము) అను స్థానులకు “తుహ్మ్యో స్తాత కాళి మ్యన్యతరస్యామ్‌ అను సూూతముచే “శాతజ్‌' అచేశమును హాణీని విధించినాండు. [చూ శ్రీ నాధుండు-కొన్ని (ప్రయోగములు అను నావ్యాసము ] దీని వై న్లోకమును॥గూడం దిలకింపుండు “దాత్నీపు _త్తంన్య తంటతే (భువ మయ నుభవ త్కో2ప్యథధీతీ కపోతః కంచేశక డ్రై "ఘనీద్ధిమీతబవాకలినీ 'శేషభఘాపానుయాత,,

క00 పాణినీయము = కావ్యవాబ్యాయము

సర్వం వినస్శ ల్యే వైవాత్స్శ ఖతి ముప.ని గతాం

"ఘోమయ న్యో ఘుసంజ్ఞాం (పాక్సంస్కా రేణ సర్మప్రత్యపి ధువతి శిరః పట్టికాపాద జేన”

మెడమింది "లెల్ల ని తనూరువాపం క్‌ కంరమున దాల్చిన బలపపుభూషణమువలె నుండ నొకపావ్సర ముషఃకాల మున నొకచోం గూార్చుండి తలయూంపుచు “ఘు ఘు అని కూయుచుండెను దానిని జూచి కవి యి ట్లు క్పేమీంచుచు న్నాండు. “ఈకపోతము పూర్వజన్మమున దాశీ పుత్తుండగు పాణినిమునికి శివ్యంకై న కపోతుండ్లై యుండవచ్చును ' కావ్ర ననే పాణినియొద్దం డాం జదివిన వ్యాకరణమంతయును మజచి పోయి దైవికముగా నువఃకాః మున స్మృతికి వచ్చిన “ధాభా ఘ్వదాహ్‌ అను పాణినిసూ(తవిహిత *“ఘూు సంజ్ఞ ను వెను కటి జన్మమున బలకవై. (వాసికొని తలయూంపుచు వలించి యుండుటచే నిప్పుడుగూడ నశ్లే--తలయూంచుచు. వల్లించు. చున్నది” అని

ఇట్లు తన కావ్యములో. బాణినీయమునందలి స్టాన్యా దేశములను, సంజ్ఞలనుగూడ ను(క్సేతులతోం జ్యతించిన యీ మహాకవి పాణినీయము తన కావ్యఫావ కనుశానకము కాద నియే చెప్పీనాండా న

వానవద త్తీ - సుబంధున్న “వ్యాక రణేనేవ సరక్తపాబేన” (2౧ పొ.

అనుబంధపరామర్శము క్షే] వ్యాఖ్య--” తేన రక్తం రాగాత్‌ ఇత్యాదిపాదః రక్త 'పాదః। ” మటియొకచో.__“వ్యాకరణమివ ్తీనదీకృత్య బవాు లమ్‌” (౮3 ప్రొ, వ్యాఖ్య---“ శ్రీ, నదీకృత్యబవులమితి--వ్యాకరణే స్త్రీ (పత్యయః నదీసంజ్ఞా, కృత్యస్నపత్యయః బవాుల్మగ్గవాణంచ " శ్రీ[పత్యయములు “గ్రియామ్‌' అను సధికారమున చిధింపంబడిన జీపూదులు కృత్య(ప్రత్యయములు శక, గ త్యాః పాజ్‌ ణ్వులఃి బహులము.....“కృత్యల్యుటోబవాలమ్‌" ఇత్యాదులు, ఇవి యన్నియు బాణినీయమున నే కానంబడుచున్నవి, విశ్వగుణాదర్శము- వేంకటాధ్వరి ఈతండు పాణినీయమునుగూర్చి యిట్లు (పసంగించి దౌాండు. “అన్వీకృత వ్యాకరశామధానా మపాటవం వాచి సుగాఢ మా్తే, కస్టింశ్చి దుక్తేతు పదే కథంచిత్‌ సారం వపుః ఖిద్యతి వేపతే చ పాణినీయమును జదువనివాండు సంస్కృతమున నొక మాట మాటాడుటకైై నను క్రై, ర్యము చాలక యపశబ్ద భయ మునం బై త్యరోగివలె. శరీరమంతేయు వడంకాడ_స్వేదమున మునింగి తేలునంట. కావ్వధామీగాదువానాంట్ని వ్వవహారము

102 పాణినీయనము -_ కావ్యవాజ్సయము నకు సయితము పాణినీయము మూలాభారమని మూకవి యొవ్పికొనినాం డనుట కింక నభ్యంతేర మున్నదా ? “కృశానుః..-కథం సఖే, *శతకోటిపాణి నిగదితాదపి పాణినిిగదితమేవ వ్యాకరణ మూ(ద్రియతే ? విశ్వావసుః___పాణినీయ మేవ వ్యాకరణంహి. (పాయే శానాపాధికళపవిశద(పలీతికారణ మితి తతైంవాదరః పండితా నామ్‌ క్‌ి వ్యాఖ్య---గ“పాణినే రిదం సాణినీయమ్‌ అనాపాధికం వ్యాకరణాంత రాన పేతుం యథా తథా (పవిశ జాయాం నికో పాయాం (పఠీతౌ శబ్దత త్త వ్రవిజ్ఞా నేకారణం పాణినివ్యాకరణ "మేవ వం(దాదివ్యాకరణము లనేకము లుండంగాం బాణినీయ మునే యెల్ల రాదరించుటకుం. గల కారణ మేమని కృశానుం డడిగినాండు. ఇతర వ్యాకరణములవలె వ్యాక రణాంత రాచవేతు "లేక సాధుశబ్బముల న శేవముగా సాధింపంగలుగుటయే పాణి నీయమును బుధులాదరించుటకు. గల కారణ మని విశ్వా వను డనుచున్నాండు మన శత[గంథక_ర్త మజియు నేమనుచున్నాండో పరి శీలింతము “సూతం పాణినిబద్ధం కంచే కలయళా సముద్వహతి సుదృశమ్‌ నం తనయ ఇ కఠకోటీః, పాణౌొ యస్య సః-ఇందః

అనుబంధపరామర్శము 108 వన్షాదీనాం భర్యా౯ బుస్ధ్వా విధివ ద్చుధః (పయుం సేఒ౭ సా (విశ్వ వై. యాకరణ(పశంస) బుభుల శబ్శ పయోగము పాణినీయమూలక మని స్పష్ట ముగా నుడువుచున్నాండు. 'వేంకటాధ్వరి “అసౌ బుధః (పయుం కే అని తాను (వాసిన కావ్యము. లన్నియు. వాణినీయ మూలకములే యని వ్యంగ్యమ ర్యా దాభిజ్ఞుల క3ెటుక్‌పజుచి నాండు పాణినీయము కావ్యభాషానుశాసక మని కవు లొప్పి కొనినా రనుట కిక సంచేహ మేమైనం గలదా? మణీయొకమపసోకవి “నపుంసక మితి జ్జుత్వా (పియామై (వేషితం మనః తత్తు తత్రైంవ రమతే వాతాః పాణినినా వయమ్‌” (వాటువ్ర) మనళ గబ్దము నపుంసక మని పాణిని చెప్పంగా నీకావ్య క ర తెలిసికొనినాయడడంట నాన్‌ నామలింగానుశాననము _- అమరనింహాండు ఈకోశ మనేక నువోకవి (పయోగములం బరిశీలించి కావ్యభామకొజ శేర్పజపంబడిన దని యందజకు విదితమే కచా ఇందలి పదము లన్నియుం 'బాణినీయానుశిన్టము లే కనుకనే యొకమహోకవి *“అమరసింహో హి పావీయాన్‌ సర్వం భామ్య వముచూచురత్‌ ” అనినాండు పాణినీయవనుహా భామ్యమును నిశ్శ్మేషముగా నమరసింవుండు దొంగిలించినా.

క04 పాణినీయము _ కావ్యవాబ్సయము డట అమరకోశములోని పదము లన్నియు. గావ్యభాషలో నివి

ఇంక నేమైనదో కొంచెమాలోచింపుండు పాణినీయము కావ్యభాహానుశాసక మైనది. ఇది కాక భోజుండు “ష్‌ చర్మదుండు మొదలుగాంగల లక్షణక_ర్తలగు మహోకవు లెల్ల రును దమ లకుణ్మగంథములలో. చాణినీయమునుబట్టియే మహోకావ్య(ప్రయోగముల సాధు త్వాసాధుత్వములం జర్చిం చిరి.

ఇట్లు కవ్రులందలు నేకశముఖముగా.: గావ్యబాపకు మే మాదరించిన వ్యాకరణము పాణినీయమే యని స్వవచనము లతో మన కెజబుకపజచుచున్నారు కవు లాధారముగాం గొని నది పాణినీయము. కాదని శ్రీ శా్తిగా రనుచున్నారు పార కులారా ! మన కెవరివాద నుంగీకరణీయమో మిోాశే నిర్మ యింపుండు

౩ భట్టి... అతనికాన్యము

ఈ కావ్యమునుండియే* తం వాతయాం (పథము మాసి అను (ప్రయోగమును శ్రీ శానన్త్రిగా రుదావారించి యున్నారు ఈ కావ్యమును రచించినవాడు భర్త పారి ఈ 1(గంథక_ర్త ప్యాకరణమునకు లత్యుముగాం దన్నగంథమును (వాసితినని

త్లో దీవతుల్యః (సబంధోఒయం, శబ్దలమ్‌ణ చముషామ్‌ ॥ హస్తామర్ష ఇవాన్ధానాం భవేద్వా గ్టకరణాదృ తే (భట్టికావ్యము. ౨౨ 33)

అనుబంధపరామర్శము 105 ఇకనా వ్యాశరణ మేది యనునది మనకిట జర్చనీ యము, పాణినీయమునం దగు(ప్రవేశము కలిగి సంపూర్మముగా నీకావ్యము పరిశీలించినవా రిది పాణినియమునకు లత్యుమను టకు సంచేహింపరు దీని వ్యాఖ్యాత లెల్ల రును చాణినీయ సూ(తములచేత నే యి౦దలిశ బ్బ్వముల నెల్ల సాధించి పాణినీయ మునశే దీనిని లత్య్యమనిరి పాణినిమహర్షి “ (పోమవ్యపా వీయా౯ _ అనునానుపూర్వితో నొకశబ్బమును మయూర వ్యంసకాదిగణమునం బరించి సాధించినాండు నేంటివిద్వాంను లలో నే యొకరిద్దటో తెప్పం దక్కినవా రిది సమ_స్తపదమని యెఖుంగక (పోష్య పావీయా[ అని పదచ్భేదము చేయుస్థితిలో నున్నారు ఈశబ్దమును దన కావ్యములో భట్టి సందర్భాను గుణముగా సెట్లు 1పయోగించినాండో పరికింపుండు ట్లో సంగ చృపాంస్ని మై 9ణంమాం యువానం తరుణీ శుఖే రాఘవః (పోవ్యపావీయా౯ా జహీహీ తమకించనమ్‌, (భట్టి ౫ గ్య) “రాఘవః (పోవ్యపావీయానితి = పాపశచ్హాత్‌. “విన్మ తోర్లు గితి ఈయనుః-లుక్చమతుపః (పోమ్యపావీయానితి “మయూరవ్యంనకాదయ శ్చేతి నః 'చేశాంతరం యాత్వా పా సవ _త్తరఃొ (జయమంగల వ్యాఖ్య) ఈ కావ్యమునుండి మచ్చు నన్రై యిదియొకటి (పదర్శించితిని గాని కావ్యమంత యు బాణినీయమర్శముల వెల్లడించు నిట్టివి శేషములతో నే నిండి యున్నది ఇతండు “రావగార్టునీయము" నాదర్శముగాం గొని మూ కావ్యమును రచించీనాండు రావణాష్టనీయ శావ్యస్వరూ

106 పాణినీయము _ కావ్య వాన్మాయము పమును నేను మజియొకచో విశదీకరించియున్నాను. దీనిని రచించిన భీమసేనకవి వైని పాణి౨సూతములు (వాసి (కింద వానికి లత్ష్యుములుగాం దనపద్యములను రచించినాండని యందు దెలిపియున్నాను కావున నీ భట్టికావ్య రచనకుం బూర్వమే పాణినీయము సు(పసిద్ధమై కవులకుం 'జేయూంత యిచ్చియున్నది అందుచేతనే భట్టి తదనుసారముగనే తన కావ్యము రచించినాండు ఇంతయేల+? “పణినాపత్య” (పయో గసందర్భమున _ శ్రీ శ్యాస్తిగారే చార్మితికవిమయమునకుం (నూణముగా నుదాహరించిన “పతంజలిచరి(త్రము'న రామ: భదయజ్వ యీశావ్యమునుగూర్చి యేమనుచున్నాందో తిల కింపుండు. శ్లో బుద్ధ్యాగిమోపి జనుపా చరమః కనీయాళా రామస్య రాతసరిపో శృరిత్యపంధమ్‌ నామ్యాగజన్య పరిగృహ్య స్‌ భట్టికావ్య మి త్యాతతాన నసుపదైః పదశాస్త్రలమతైై వో క (పతం-౮-౯ 0 ఆపదశా,స్త్ర మేడియో యితంజే. యిట్లు విశదీకరించి యున్నా॥డు శ్లో ీతిశర్భమందిరగతః పతంజలే రపకీ త్క్చతించ రిపుకుంజరా ద్గురోః (పతం ౭-30) ఈ పతంజలిచరితమువలనం దన తర్మడియొద్ద నీతండు పకించినది పాణినీయమని జోధపడుచున్నది ఈ (గంథమునం గల యితనిగాథ నొకీంత యిట విశదికరించెదను చం[దగు

అనుబంధపరామరగ గ్ధ్‌ను 107 ప్తుడను (బాహుణుం డీతనితరయ్మడి చంయ్యదస ప్తుడు పతంజలి శిమ్యునివలనం వాణినీయము. సమ[గముగాః జదివిన మహో వైయాకరణుండు. ఇతండు నాలుగువర్ణ్మ ములయందును నలు గురుస్త్రీలను వివాహమాడెను (కన్చుముగా నితనికి (బాహు ణియందు. వరరుచి, తత్రియాణియందు వ్మికమార్కుండు, అర్యాణియందు భట్టి ళూ(దయందు భర్తృహరి యను నలు గురుకుమారులు కలిగిరి వి(కమార్కు(ండు రాజయ్యెను భట్టి నుంతిపదము నధిస్టించెను వరరుచి యాస్థానవిద్వత్చదవిన ధికోహించెను భ_ర్హృవహరియందుం దర్మడికి- (బీతి మెండు ఇతండు తం(డియొడద్ద, బాణినీయమును సమ[గముగాం. బిదిప్‌ తన యన్నయగు భట్టిపేర నీకావ్యమును బాణినీయలత్యు ముగా (వాసెను పారకులారా ఈతండు చదివినది పాణి నీయము (వాసినది వ్యాకరణలతమ్యుమగు నుహాకావ్యము వీ వ్యాకరణమునకు లత్యుముగా నితడీ (గంథమును (వాసె నో యింక వేజుగాం జెప్పనక్కఅఆలేదు. క్రైయటాదులకంయె మున్నె మహాధామ్యమునకు వారికారిక లనువేరు గల నపాద లత శ్లోకాత్మకవివరణ(గంథమును రచించిన మహోావిద్వాం నుం డితండే ఇట్లు భట్టి కావ్యము పాణినీయమునకు లత్యముగా (నాయంబడిన మహాకావ్యమని స్థిరపడియుండ నీశావ్యము నుండియే యపాణినీయము---పాణినీయము. కావ్యభాషాను శాసకము కాదనుకొని (పయోగించినది..-అని యొకలమ్యు మును (బదర్శింప శ్రీ, శాచన్తిగా రెట్లు సావాసించిరో తెలియదు

క08 వాణినీయము - కావ్య పొచ్హాయము “మహ వీపుయోగ సాధనము-మహా ధామ్యఫక్కి- +

“తపసః పరమై శ్రిపదం చి-_-తపసః పరమై శ్చపదంచేతి వక్తవ్యమ్‌ తపశ్చరతి-తపస్యతి కథమ్‌ __-*తపస్యతే లోక జిగీషుర గ్నేః ఛాందనత్వాదృవిష్యతి (మహాభామ్వము, 39,౧౨ ౧౫)

ఈ నుహాభాష్యము నుచాహరించి శ్రీ శాస్త్రిగా రిట్లు (నాయుచున్నారు. ' వైని జూపిన థామ్యములోని భారతి రామాయణాది (పయోగసాధనఫక్కి. నరయునపుడు. పాణి నీయము భారతరామాయణాది (పయోగానుశాసకము కా దనిం విపరీతనిశ్చయము కల్లక మానదుగదా 7

(అనుఎంధము-౫. ౬. పా పాణినీయమును బట్టి సాధువు లని మవోఖావ్యుకర్త సాధించిన ముహాకావ్య(పయోగము లనేకములు (భా56తి ౧౯౩౭ లోని) నావ్యాసమున నుడాహరింపబడినవి (చూ, పాణినీయ పరిశోధములోని *“మహ+కవి[పరదూగములు-మహి భామ్యము ) అం దొకదాని న్వైనను శ్రీశాచ్రిగారు పాఠక లోకమునకు జూపీంపక యతం డసాధు వని (తోసిపుచ్చిన యొక యార్ష్మపయోగమునుమా(త మీ యనుబంధమున నుదాహరించి మహాకవి (పయోగముల సాధించిన నువ భామ్యఫక్కి. యిట్టిదియే యని పాఠకులకు. “చాణినీయమ్యు కావ్యభాషానుశాసకము కాదను విపరీతనిశ్చ్వయ మొకదా నిని గలిగింపంజూచిరి ఈ్ళవాంత 'లెంతవజకు సత్యములో పరి శోధింతము

అనుబంధపరామర్శము 109 "వెద్ద౬లమెడ నితరలయెడకంకబ గౌరవబుద్ధిని సర్వవిమ యములందును (బకటించుచుండుట లోకాచారము ఆచా ర్యుందు వచ్చెననుటకు బదులుగా నాచార్యులవారు వచ్చి రందుము ఇళ్లు యితరవ్యవహారములయందును నితరులయెడ కంక విలతమా+ముగాం పెద్దలను మనము గొారవించుచుండుట లోకజ్డు 'లెజుంగనిది కాదు అట్టివా "లేవిమయముననై_నః (బమౌదపడినష్పు డది [పమాద మనుటకు బదులుగా నాలో చింపు. డనియో లేక మజియొకరీతినో మన మనుచున్నాము (పతివాదిమతఖండనమునంగాడం బరవాదము దుర్చల మని నిరూపించియు చిన మనియో “విచార్య” మనియో వ్యా ణి మాట, ఖ్యాతే లనుచుందురు సా్త్రములలో బహులముగా నిళ్లు కానవచ్చును లఅశ్లే పతంజలిభగవానుండును శాన్తక_ర్తలు లా ౪ = మహోాకావ్యక _ర్తలును (బమాదపడినప్పుడు “ఛాన్షస త్వాద్భ వీవ్యతి" అనుచుండును ఛందన్సమక త మగు పమాణదృష్టి తో వీర్షిపయోగములు సాధువు లనం దగిన వని దీనియాశ యము వె దిక(పయోగము "లెటు లోకమున. (బయో7గాక్ర మా ఉం ఎమ ములు కావై యశ్ష యీపయోగములును లోకమున (బయోగార్హ్యములు కావని యిందలి రహస్యము ఒక(గంథ మునకు లత్షణ మేర్ప్చజచునప్పు డందుండు గుణములు స్వీకా ర్యము లని నిరూపించు టయు దోవమములు పరిహార్యము లని నిరాకరించుటయు లత్‌ణక_ర్రలకృత్యములు కావుననే సంస్కృ తమున మహాకావ్యలక్షణ మేర్ప్చజచినయాలంకారికు లంద అును మవోకావ్యములనుండియే గుణదోపముల కుదాహర

110 పాణినీయము - శావ్యనాబ్మాయను ణము లొసంగి గుణములు న్వీకార్యము లనియు దోషములు పరిహార్యము లనియు మన కెటుకపటఆచిరి చూడుండు శాన్యపుకాశిక.మన్ముటుండు చ్యుతసంస్కృతి...--.వ్యాకరణలవణహీనమ్‌-యథా ఎ వీత న్మన్షవిపక్వతిన్షుక ఫలశ్యా మోదరా పాజ్హర [పాన్తం హృవన్త పులిన్షసున్షరకరస్పర్శత్షమం లత్యుతే తత్పల్లీ పతిపుత్మి కుజ్జురకులం కుమ్య్భాభయాభ్యర్థనా దీనం త్వా మనునాథ జే కుచయుగం పత్రావృతం మా కృథాః” అ్మతానునాధత ఇతి “సర్పిషో సాథత ఇళ్యాదావా శిఘ్యేవ నాథ తే రాత్శనేపదం విహితమ్‌ “అశిమీ నాథి ఇతి ల్మత్ర తు యాచనమర్థః తస్మాత్‌ “అనునాథతి _స్తనళ-౫మ్‌ ఇతి పరనీయమ్‌ ” (దోమ్మపకరణము ) కావ్యానుశాసనము-- హేమచందుడు వ పెత్ర్తవిరోధోఒసాధుత్వమ్‌ "యథా ---

“ఉన్మద్డ న్మకర ఇవాపగాయాః .. ఆజమఘే విమమవిలో చనస్యవతః'-_ల్మోత హన్తేర్నాకర్మకత్వమ్‌ న స్వాజ్లకర్శ కత్వమిత్యాత్మ నేపదా[ప్రాప్తేరాజ ఘ్నేపద మసాధు

ఇళ్లు గుణములకును మహాకావ్యములనుండి లతణ కర్త లుదాహరణము లొనంగినారు శావ్యముల ననుశాసీంపం దలంచినహేమచం[దుండు భారవికావ్యములోని “ఆజఘ్నేపద మసాధభువని నిరాకరించినాండు ఇతండి ట్లనినాం డని యీతని ావ్యానుశానన మింకం గావ్యానుశాసకము కాదాళి

అనుబంధపరామర్శము క్షే! ఇళ్లు మహాభావ్యక _రయు మవోకవుల్యగ౦థముల నుండి కొన్ని యపశ బ్లైముల నుదాహరించి వానిని “ాంద నత్వాద్భవివ్యతి -ఛందోవత్కే వయః కుర్వన్తి న ప్యేపా ఇస్టీః్‌ అని నిఠాకరించి యవి _పమోగార్హములు కావని నున కెజటుకపటజచినాండు అవియే ట్‌ వై"నుదా హరించిన “తపన్య తే లోకజిగీషురన్నోః' ఇత్యాదులు కావ్రన “ఛందోవత్క్మవయః కుర్వన్సి న హ్యేషా ఇసష్టిః “ఛాందనత్వా దృవిమ్యతి" అని సాన్తక ర్త లనుటచే. “ాణినీయము కావ్య భఛాసానుశాసకము కాదని శ్‌త్రీగా రనుట యుక్తము కాదు ఇళ్లు పదకారులనుగూర్చియు “న హీ పదకారా లక్ష ేనానువర్వ్యాః పదకానర్రైర్నాము లత్షణమునువర్తనీయమ్‌, యథాలతణం పదం 5 _రృవ్యమ్‌ (మహాభావ్యము ౮ _౨9 ౧ ౧౬) అని మహాభామ్యక ర యనినాండు. ఇతండి ట్లనె నని పదము [(కవముము మొదలగు వేదభాగములకు. బాణి నీయ మనుశాసకము కా దందుమూ? కా దని మన మని నను “సర్వవేదపారిషదం హీదం శాస్త్రమ్‌' అని మహాభావ్య కర్త సర్వ వేదములను సమ్మగముగా సాధించినది మోశ్యాన్త్ర మని కంరో_క్తముగాం జెప్పినాండు ఇదిగాక శిష్టవ్యవపహోరథాపుకే పాణినీయ మనుశానక్ష మని శ్రీ శాస్త్రిగారు సిద్ధాంతీకరించిరిగదా ఐన “వ్యాకరణ మన్య్యూనానతిరిక్షముగా నుండవలయునను ఠీ శాత్రిగారి సిద్ధాంత్యపకారము పాణినీయమనుకాసించిన సాధుశబ్దము లును, నిరాకరించిన యపశబ్దములును శిష్టవ్యవహారఖామలో శ ఇత. నివియే యనక తీరవు కావున (బకృతము ఛాందస త్వాద్భ

శే12 పాణినీయను - 'కాన్యవాజ్శాయము నిష్యతి అని మవాభాష్యక_ర్శ నిరాకరించిన “తపన్య తే ము వ్నగుకబ్దము లు: శిష్ణవ్యవహాం భామలోనివియే ఇవి యిట్టి వని శాస్త్రిగా రనుబంధములో నంగీకరించియే యున్నారు. (చూ, అనుబంధము ₹౪ పొం అప్పుడు “ఛాందస త్వాద్భవిష్యతి' అను మహాభాప్యధోరణినిబట్టి “పొణినీయము. కావ్య భాపానుశాస కము కాదని శ్రీ శాస్త్రిగా లెట్లు సిడ్ధాంతీకరించికో యిశ్హు “పాణినీయము శిష్టవ్యవహారభాపాను శాసకము కాదని మన మును చానినిబట్టియే సిద్ధాంతీకరింప వచ్చును కావున “మహా కవ్మిపయోగములే మైనను నసాధువులై నచో మాశ్శ్యాన్త, మున కవి (ఎనమూణములు---లతేణ మేర్ప్చజిపం దగిన లయ్యు ములు---కావు మహోకవ్మిపయోగములు సాధువ్రులేయైన నవి మాశ్యాస్త్రమునకుం [(బమాణములు---లతణ 'మేర్పజపందగిన లత్యుములు--- కాకపోవు” అనునదియే వై మహాభామ్యము నకుల దాత్సర్యము ఇక లయణక_ర్తల (పథమకృత్య మగు పాధుశబ్దనిరూపణమున మహాభామ్యక_ర్తృజాగరూకత వహించి సాధువు లగు మహాకవమ్మిపసయోగములు పాణినీయమునుబట్టి సాధించుచు నవి (ప్రయోగార్హ్హము లని మన "కెట్లు తెలుపు చున్నాండో చూడుండు “రామాయణము “వతి జీవన్త్నమానన్లో నరం వర్ష శతాదపి (మ! యై (యుధ్ధ ౧౨౯ ౨)

ఈ రామాయణ(పయోగమున మహాభాప్యక, _ర“యో

గవిభాగః కరివ్య తే..." అనుదా _త్తకితి అతిగనేపదమ్‌” తతః

అనుబంధవరామర్శము 1118 భావకక్శణోః తతః “కర్తరి కర్తరి చాత్మనేపదం భవతి భావకర్శుణోః తతిః “కర్మవ్యతిహోరే క _ర్తరీల్యేవ భావకర్శా ణోరితి నివృత్తమ్‌ యశ్రైన తర్షి కర్మణి కర్తరి భవతి, ఏవం భఛావేషి కర్తరి (వాప్నోతి..ఏతి జీఎ _న్తమౌానన్షః ఇతి *' అని యోగవిభాగ మొవర్చినప్పుడు దోహార్షాటన మొనర్చి యీ (పయోగసాధనముకొజణకు మజియొకయోగవిభాగము నొనర్చి దోషము లే దని సాధించుచున్నాండు. “'ద్వితీయో మూగ విభాగః కరివ్యుతే "“అనుదా త్తజ్టీత ఆత్మ నేపదమ్‌ తతో'”భా వే' తతః “కర్మ్శణి'...కర్మ్శణి చాత్మనేపదం భవతి తతః “క _రృరొ- కర్తరి చాత్శనేపదం భవతి కరగణీర్యనువ రతేే “భావ ఇతి నివృ_త్తమ్‌ తతః “క_ర్త్శృవ్యతిహాలే కర్తరీ త్యేవ కరస్షణీతి నివృలత్తమ్‌ (మహాభావ్యము ౧౩.౨౨ ౧-౨)

రామాయణమున నుటియొకచోం గూడ నీ శ్లోకపా దము కిలదు

శ్లో కల్యాణీ బత గాథేయం లౌకికీ (పతిభాతి మే

వతి జీవ_న్స మానన్లో, నరం వర్ష శ తాదవీ

న డా (గుందర 36 ౬)

మహాఫామ్యక_ర్హయు మజియొకచోం టై నిచిహ్నితము లగు శ్లోకపాదములు, రెండును నుదాహరించి సాధించి యు న్నాడు (చూ మహాభామ్యము 3౩౧౫ ౮ ౬లె. 9 టాక టికి ెంకు పర్యాయములు మహాభాష్యుక_ర్త రానూయణ (ప్రయోగము సాధు వని చెప్పినాడు. ఇ "రామాయణ (వయోగములను మున్మితయమువారు సాధువు లని సాధింప

8

కై1ేశీ పాణినీయను -_ కావ్యవాజ్మాయము దలవెట్ట లే దని ఇాశ్తీగా రనుట యొట్టిదియో నా కెజుంగ రా కున్నది

రామవాయణమునకుం. దరువాతి మహాకావ్యములలోః గల మహాోకవి[(సయోగములు సయిత మితం జెట్లు సాధించి నాండో గమనింపుడు

రానణార్టనీయము

కవి భీమసేనుండు కథావస్తువు కా _రృవీర్యాష్టునునిచరి (నము. పాణినీయసూ(తములు వై నుదాహరించుచు వానికి లయ్యములుగా నీ కావ్యమందలిన్లోక ములు కవిచే (వాయంబకి నవి పాణినీయము కాన్యభాపానుశాసక మనుదృష్టితోం గవి యీ కావ్యమును (వానినాం డని వేజుగా నిరూవింప నక్క ఆ లేదు శాస్త్రిగా రపాణినీయనులని యుదాహరించినవియు: బాణినీయసాధ్యములని మనము నిరూపించినవియు నగు పయీ గములు కొన్ని యీ కావ్యములోను గన బడుచున్నవీ ఈ కావ్యములోని దే య్యకిందెన్లోకము

“ఉదగాత్క్మకకాలాపం (పత్యష్టాతృర కాథుమమ్‌

"ఏషాం యశ్ఞే ద్విజాతీనాం, తద్విఘాతిభి రన్వితమ్‌ "

(2 ఈ)

ఈ శ్లోకములోని మొదటిరెండుపాదములను. “అను చవాదేచరణానామి అనుసూ(తమునకు లత్ష్యములుగా మహో ఛావ్యకర్త (ప్రదర్శించినాంచయు. “అనువాచే చంణానామ్‌'_- ఇహ కసా న్న భవతి. నన్టన్తు కరశాలాపాః, వర్థిన్తాం కర శాఘమాః, క స్టేశోరితి వ _కృవ్యమ్‌, "వవమపి “తిస్టన్దు కరకా

అనుబంధవపరామర్శము కే1ర్‌ లాపొో ఇత్యతాపి (పాప్పోతి, *“లద్యతన్యాంచి అద్యతన్యాం చేతి వక్తవ్యమ్‌ “ఉదగాత్కక కాలాపం (పత్యష్టాత్కకకాఖథు మమ్‌” (మవోభావ్యము _౨ ఈ ౧.4)

జానక్రీహారణము

ఈ కావ్యమును రచించినవాండు కుమారడాసుందు. ఉబ్బ్వలదిత్తునిచే నీకావ్యమునుండి యనేకోదాహరణము లుణా దిస్తూ తవృ త్తిలోం (బవర్శింపంబడినవి దీనిలోనిచే యీ (కింది శ్లోకము .

-శ్లో, అయి విజహీహి చృఢోవగూహనం త్యజ సవసబజ్లమభీరు .వల్ల భమ్‌ అరుణకరోద్లమ ఏవ వర్తతే వరతను సంప్రవదన్లి కుక్కుటాః॥

ఈ న్లోక మికావ్యములోని దని జ్నేమేర్యదాదు లౌచి త్యవిచార చ రాదిలమణ్యగంథములలోం గూడ నుదావారించి నారు (దూ. జఓచిత్యవిచారచర్చ ౨౧ పొ

ఇంక వ్య క్తవాచామ్‌ అను సూ(తభామ్యమున నీ శ్లోక చతుర్ధపాద మె ట్లనుకరింపంబడి సాధింపంబడినదో తిలకింపుండుం

గవ్యశక్తవాచాం సముచ్చారణే వ్య క్రవాదామితి కిము ర్ధ్‌్‌ “వరతను సం్యప్రవదన్ని కుక్కుటాః' వ్య_క్తవాచామిత్యు చ్యమానే ప్య్యత (ప్రాప్నోతి ఏతేపి హీ వ్యక్తృవాచః ఆతశ్చ వ్యకృవాచః కుర్కుుకేనోదిలే ఉచ్యతే కుక్కుటో వదతీత్తి, ఏవం శర్షి వ్య క్తవాచామిర్యుచ్యతే. -సర్వ వవహి వ్యక్త

• అద్భరనీతి లబస్ఫంజ్ఞా (ఊద్భ్యోరమ్సుం

క16 పాణినీయము _ కావ్యవాబ్శియము వాచ_స్త్మతపకర్ష గతి ర్విజ్ఞాన్యతే సాధీయో యీ వ్య క్తవాచ ఇతి "కే చ సాధీయః యేషాం వాచ్యకారాదయో వరా వ్యజన్తే నవై తేషాం వాచ్యకారాదయో వర్ధా వ్యజ్య స్తే వవం హ్యోవాః “కుక్కుటాః కుక్కు”డితి నైవం "తే అవుః అనుకరణమేత_క్లేపామ్‌ అథవా నైవం విజ్ఞాయతే వ్యక్తా వాగ్యేషాం త ల్తమే వ్యక్తృవాచ ఇతి కథం తర్టి వ్యక్తా వాచి వర్షా యేషాంత ఇమే వ్య కృవాచ ఇతి (మహాధా మ్యము, ౧౩౨ ళళా

కుక్కుటములు వ్య కృవాక్కులు గావు గనుకం ఖకైసూ (తమున నాత్మనేపదము రాక “సం[పవదన్తి అనుపరమై 2 పదము సాధు వైనదని నుహాభావ్యుక_ర్త యనుచున్నాండు. కుక్కుటములు వ్య క్తవాక్కులా $ కావా ? అని విపులముగాం జర్చించి వ్య క్తవాక్కులు గావని స్థరపజచినాండు "మొత్తము మింద నీస్తూత భాష్య మంతయు నీకావ్య(పయోగవిమయక మగుచర్చతోడనే ముగిసినది పాణినీయము కావ్యభాషాను శాసక మనుటకు మహాభామ్యఫక్కి- సాధకమో బాధకమో యిం బారకులే యూహింపుండు

కొందజు విమర్శకు లీకవులే మహాభామ్యమునుండి వై. శ్లోకపాదములను (గహించి తమకావ్యములలోం. జేర్చి కొనినా రనుచున్నారు వీరైన నీవాదమునకుం దగు (సమా ణములం జూపీినవారు కారు పరిశోధించిన నీ కావ్యములు (పాచీనము లనుటకు సంేహూము లేదు ఇప్పటికి సంస్కృ ళమున జరగిన కావ్యకాలనిర్ధాయము. గాని కవికాలనిర్ధ

అనుబంధపరామర్శము 117 యము గాని నరి యగునది కాదు వీరిపరిశోధనమున నెందజు కవులో యెొన్నికావ్యములో తాటునూజయినవి & ౨ వారు ౩౮6 వారుగను, ౨౮6 వారు గ.౨ వారుగను మాజినారు అవి యిట్టి వని నిక్సయింపంగల (పబల్మపమాణములు గలవ్రం అవి యటుండనిండు మహాభాష్యుక ర్తనుండి వీ రీపాదములు (హించి (ప్రయోగించి రనినను వర్మిగంథములనుండి (గహిం చి నుహాభావ్యక _ర్హ సాధించినాం డనినను “కావ్యభామ పాణి నీయానుశిష్ట మైన” దనియే స్థిరపడును ఒకలత్షుణక_ర్త కావ్య వాజ్శ్బాయమునుండి లత్యుములు సర్మగహించి వ్యాక రణము రచించినాండనినను, లతుణకర్త సాధించినలత్ష్యుములు కాన్య కర్తలు (గ్రహించి (పయోగించినా రనినను ఫలము తుల్యమే గజా

“దూరా దావనధానూ్శతం దూరా త్సౌాదానసేచనమ్‌ి, (క-౧౫౭)

“దూరా న్తికా న్టేభ్యో ద్వితీయా చ--వా దూరా

_న్తికా స్టేభ సః పంచమిోవిధా నే తద్యు క్రాత్చం చమి(ప్రతిమే.ధః దూరా _నికాన్రేభ్యః పంచమ్యాః (పతిపేధో వ_క్తవ్యః దూ రాడ్డ్రామన్య నవా త్యతావీ దర్శనా ద(పతియేధః _ అనర్థకః (వతిపేధోఒ(పతిపే.ధః నవా తాపీ దర్శనా త్పంచమ్య్యాః (పతి పే.ధోనర్థకః త్యతాపిహి పంచమి దృశ్యతే, “దూరా”

118 పాణినీయము _ కావ్యవాజ్మయ ము చావసథానూ్యూత్రం దూరాత్చాదాన సేచనమ్‌"*“*దూరాచ్చ ఛ్రావ్వం దన్యుభ్యో దూరాచ్చ కువితా ద్దురోః (మహాభావ్యుము ౨౩ _౨ 90౮) వై వార్తికమువే దూరా _న్తికార్థములకుం బంచమి విధింపంబడి తత్సన్నిహితనసు లగ గామాదిశ బ్బములకుం (బతి "సీ.ధింపంబడినది దీనిమూలమున “శ్రామన్య దూరాత్‌” అనునర్థమున దూర్యాధాామాల్‌. వంటి(పయోగము లసా ధువు లగుచుండంగా మహాభాష్నక_ర్త “అవసధస్య దూరాలత్‌ ” అనునర్థమున “దూరాదావసధాన్నూూ. తమ్‌" అను మనున్మృతి (వయోగమును (బదర్శించి నవా త(తావీ దర్శనా దపతి "పేధుః' అనువార్రిమున దూ రాదిశబ్దసన్నిపితము లగునావ సథాది శబ్దములకును బంచమిా[(పయోగము సాధు వనుచు న్నాండు ఇట్లు నృత్యాదులలోనిభాషను సైతము పాణినీయ మనుకాసించి యున్నది ఉపతిన్థలే-ఉవతిస్థతి “సూ ఉపాన్మంతకరణే” వా ఉపాజ్చేవపూజాసంగ తకరణయోః' ఉపా ద్దేవపూజానంగతకరణయోరితి వ కృవ్యమ్‌ జేవపూజాయామ్‌ ఆదిత్యమంపతివ్థ తే చర్యదమన ముపతిస్థ తే శ్లో బవూనామప్యచిత్తానా, మేకో భవతి చిత్తవా౯ పళ్య వానరమై న్యేక్మ న్యదర్క ముపతివ్భతే |

• • “దూరాచ్ళ ఫాచ్యం దన్యుభ్యో దూరాచ్చ కవీతాద్దురోః” అను నీరెండుపాదములు మనుస్థృతిలోం గనంబడ లేదు ఏస్మ్భృతినుండి భోపాంచెనో పరిళోధింపపలయును

అనుబంధప రామర్శము 119 శ్లో మైవం మంస్థా స్పచిత్తోయ, మేషోఒపి హీ యథా వయమ్‌ వతద ప్యన్య కావేయం యదర్మ్శ_ ముషతిస్టతి।

(మహాభాప్యము ౧౩౨ ౨

ఇందలి "రెందుక్లోకములును “ఉపా ద్దేవపూజాసంగత కరణయోః అనువ్నార్తికమున కుచాహరణ| పత్యుచాహరణ ములుగాం బతంజలిభగవానునిచేం (శైదర్శింపంజడినవి “ఉషుి పూర్వక మగు'స్టా ధాతువునకు "బేవపూజాసంగతికరణముల 'జెప్పునప్పు డాత్మనేపవమును తదితరసమయమునం బర్నై పదమును వచ్చు నని వై వార్తికమున కభ్యిపాయము మొదట్ని శ్లోకను.నం జెప్ప డినయాదితోోపస్థానము "జేవపూజావిష యముగ భానింపంబడుటచేం గవి 'ఉపతిస్థ తే యని యాత్మనే పద్యపయోూగ మొనర్చినాండు. లెండవశ్లోకములోని యాది తోోపస్థానము చాపల్యమునే సూచించుచున్నది గావున, జేవపూజాసందర్భము కాదని యాత్మ నేపద్మపయోగమును మాని “ఉపతిస్టతి అని పరమై్శైపదమునే (సయోగించెను వై (పయోగములను వార్తికశారుని స్నార్తికమును బరిశీలిం చునప్పుడు సహృదయులగు వారి కిట్టిపయోగములకొలుకే (వభానముగా వ్నార్డికకారు. డీన్నార్తికమును రచించె నని

తోంపకపోదు “శాలః పచతి భూతాని కాల స్పంవారతి ప్రజాః”

“కాలసమయవేలాసు తుమున్‌” చా “పథమాం తమి (పథనూంతేవ్వితి వ_కృవ్యమ్‌ 0 (పయోజనమ్‌ ఇహ మా భూత్‌ కాలేభుంక్తే త _ల్తేక్తి వక్తవ్యమ్‌ వై ంషాదివ్వితి

120 పాణినీయము - కావ్యనాజ్శాయము వర్తతే తచ్చావళ్యం వైైపాదిగహణ మనువ_ర్త్యమ్‌ (పధ మాంతేన్వీతి వ్యూచ్యమానే ఇహోపి (వన జ్యే. కాలః పచతి భూతాని కాలన్పంహరతి (పజాః క్ష (మవాభాహ్యము 3౩39౩ ౨ ౧౬౧౫) వై సూ(శమునం టై షాది గహగణానునృ త్తికిం (బయో జనము “కాలన్సంహరతి శాలఃపచతి అను మహాకవి పయోగ ముల సాధన మంట

• శంఖదుందుభివీణానామ్‌ " లై “నృుదంగళశంఖతూణ వాః పృథ బ్నదంతి సంనది" 8 (పాసాచే ధనపతిరామ శీశవానామ్‌ి “అల్పాచ్‌తిెరం* కిమయం తరం్యతం తరని స్లేశః అహోస్విదతంతమ్‌ యది తం్మతం ద్వయో ర్నియమో బవుప్వనియనుః త్యత కో దోపః కంఖదుందుభివీణానా మితిన సిద్ధ్యతి దుందుభి బ్లస్యాపి పూర్వనిపాతః (ాప్పోతి అథాతర్మతమ్‌ “మృదంగశంఖతూణ వాః పృథబ్నదంతి సంసది” 'ప్రాసాదే ధనపతి రామశేశవానామ్‌” ఇల్యేతన్న సిద్ధ్యతి య థేచ్భసి తథాస్తు అస్తుతావ త్త న్తమ్‌ నను చోక్షమ్‌ ద్వయో ర్నియమో బహు వ్వనియమ ఇతి తత “శంఖదుందుభివీశానా”మితి న సిద్ధ్యతి దుందుభి శబ్దస్వాపి పూర్వనిపాతః (పాప్పో తీతి న్నైమ దోషః యచేత దల్పాచ్‌ తర” మితి తదల్పాజికి నమ్యూము అథవా పునర_స్త సతిన్తమ్‌,

అనుబంధప రామర్శము కే21 నను వోక్ష్తమ్‌ - “మృదబ్లక స్థతూణవాః పృథబ్నద_న్తి సంసనది"" “పాసాచే ధనపతిరామ కేశ వానామ్‌ ఇల్యేత న్న సిద్ధ్యరీతి “ అత్ర తరనిన్దేకే కస్థతయాణవరయో రం ఎదగ్లేన నమానః అత న్త్రే తెరని స్తే కే శష్థతయూణవ యొూరసెద క్లేన నహ నమానః కరిష్య తే, కష్టశ్చ తూణవశ్చ శజ్ధతూణవ్యా న్చుదజ్లశ్చ కద్ధ తూణవౌచ మృదస్లశష్థతూణవాః రామశ్చ శ్రేశవశ్చ రామ "శ్రేశవా ధనపతిశ్చ రామకేశపాచ ధనపతి రామ కేశవాః, తే పాం ధనపషతిరామశేశవానామితి " (మహాభాష్యము ౨ ౨ ౨ 3౩5) ఇంత విపులముగా విమర్శించి విగహప్రదర్శనముతో ౬ వై మహోకవి(పయోగముల నరమర లేక సాధించు చున్న నుహాభధామ్యము “పాణినీయను శావ్యభాపానుశాసకము కా దనియే యనుచున్నడా ? “"వాతాయ కపీలా విద్యు చాత పాయాతిలోహినీ కృష్ణా సర్వవినాశాయ దుర్భిమోయ సితా భవేత్‌ 1” “ఉత్పాలేన డ్లాప్యమానే ఉత్పాతేన క్లాప్యమానే చతుక్థీ వక్తవ్యా “వాతాయ కపిలా విద్యు చాతపాయాతి లోహినీ కృష్ణా సర్వవినాశాయ దుర్భిమోయ సితా భవేత్‌” (మనోభామ్యము ౨౩౧ ౧౩) వాతాయ, ఆతపాయ " మొదలగువానిలోని చతుక్థీ విభ_క్రి “ఉత్పాతేన క్లాప్యమానే' అను వ్నార్తికమున సాధు వగుచున్న దని మహాభావ్యుశ_ర్త యనుచున్నాండు

1122 పాణినీయము = కావ్యవాదబ్శాయము “ఉపస్నాతం స్థూలసిక్షం, తూక్షీఎగజ్లం మహాహదమ్‌ (దోణం చే దళకో గనం, మా త్వా కాప్తాం కృ తాకృ'తే

“బాగే ద్వన్ద్వః శేష ఇతివ _రృతే యది కేష ఇతి వ ర్తతే “" ఉపస్నాతం న్గూలసికృం తూళ్షీంగజ్డం మహోహ దమ్‌ (దోణం చే దశకో గన్తుు మా త్వా తాప్తాం కృతా

4! అధ

కృతే ఇల్యేతన్న సిద్ధ్యతి, నైషదోమః అన్యద్ధి కృత మన్యద

కృతమ్‌ (మహాభాపష్యము _౨ _౨ ౨ ౨౯

ఉపస్నా తాదులు పంచతీర్థములు తీర్థస్నానపళంసా పర మి శ్లోకము చాన్దే ద్వన్ష్వః' అను స్యూతములోనికి “శేష్టగవాణానువృ త్తియే యున్నం టై శ్లోకములోని “కృతా కృతే” అను (ప్రయోగము కుదురదని యాశంకించి ననూనా ధికరణసమాస మిది కాకపోవుటచే చాధ అే దనుచున్నాండు పతంజలిభగవానుండు.

1 “శయానా వర్ధతే దూర్వా”

2 “ఆనీనం వర్ధతే చిసమ్‌ "

“స్తూ లవమణహేవ్యోః (కియాయాః వా తత్తాన్వా ఖ్యానేచ తత్వాన్వాఖ్యానే చోపసంఖ్యానం శే _ర్వవ్యమ్‌ త యానా వర్ధతే దూర్వా” “ఆసీనం వర్ధతే చినమ్‌ ” (మహాభా వ్యము 3౩౨ ౧౨౩౬.)

“తత్వాన్యాఖ్యానే చి అను వ్వార్షికమునకుం టై "రొండుపాదములు నుడాహరణములుగా నొనంగి సాధించి నాండు

అనుబంధపరామర్శము ర “తీణి యస్యావదాతాని విద్యా యోనిశ్చ కర్మ చ నతచ్చివే విజానీహి (ఛావహ్యణా(గ్యస్య లతుణమ్‌ ”

“స్తూ “పుంయోగా చాఖ్యాయామ్‌ వా అవదాతా యాం జీవ్ప9సబజ్లః అవదాతాయాం శు జీష్‌ (పాప్నోతి అవ చాతా (ఛాహ్మశి. “వన్షాదనుదాత్తాత్తోపధాత్తోనః” ఇతి నమ వర్ణ వాచీ కిం తెర్షి విశుద్ధవాచీ ఆతశ్చ విశుద్ధవాచీ. ఏవం వ్యోహ “త్రీణి యస్యావదాతాని విద్యా యోనిశ్చ కరగ్లచ పతచ్చివే విజానీహీ, (వావ్యాణాాగ్యస్య లతణమ్‌” (మహాభాష్యము ౪ ౧ ౨ ౪౮)

వై పురాణక్లోకమునుబట్టి “అవదాతేశబ్దము" విశుద్ధ వాచకము గలదని “అవదాతా ((బాహ్మణ్రీ అను (ప్రయో- గమున జీమ్మ్‌పత్యియము రా దన్‌ వారించుచున్నాండు

“శ్షేమే సుభితే, కృతసంచయాని పురాణి రాజ్ఞాం వినయ _న్లి కోపమ్‌ ”

“సూ సమాసాంతాః వా లిజ్ఞ మశివ్యం లోకా(శ యత్వాల్లి భైిన్య ఇదం తర్ష్మి (పయోజనమ్‌ ద్విపురీ, (తిపురీ ద్విగోరకారాన్తా దితీకారో యథా స్యాత్‌. వతదవీ నాస్తి (పరమోజనమ్‌ పురశజ్ఞోఒయ మకార్వాన్త స్తేన సమాపో భవి వ్యతి అతశ్చాకారా_న్తః వవం వ్యోహఎ కే మేసుభిత్నే కృత సంచయాని పురాణి రాజ్ఞాం వినయ న్లి కోవమ్‌ ఇతి” (మహా ఛాహస్యము ౫ ఈర ౧ ౬ఒతా

కే2శ వాణినీయము -_ కావ్య వాజ్మయము

పురశబ్ద మకార్వాన్త మనుట కీ కావ్య(పయోగ

మును (బమాణముగా. (బదర్శించుచున్నాండు 'వస్టే హీమవత ళ్శత్జే 9

“సూ (గ్రహవృదృనిశ్చిగమళ్చ వా భుఖశ్హే కవిధా సం స్థాస్నా పావ్యధిహనియుధ్యర్థమ్‌ ఘళాన్దే కో విథేయః కిం (పయోజనమ్‌ ఫ్థానాప్నావ్యధివానియుధ్యర్థమ్‌ స్థా-(పతిష్టచే 2ఒస్కిన్‌ ఛాన్యానీతి 'పస్థంోప స్టే హిమవత ళ్ళ ఎకే (మవ భాష్యము 93 ౧ ఎ౮ా

వై. న్నార్తికమునకు లత్యు మో మహాకవిపయోగ మనుచున్నాండు

“గారివాకృతనీళారః, (పాయీణ విన్సిలే కః ?9 ళ్ళ్చూఇ ల్యేత స్యాద్వాయువర్ల నివృ లేవు ఘణ్‌ "వక్త వ్యః శౌరో వాయుః శారో వర్మః “గారివాకృతనీశార్య (పాయేణ శిశిరే కశ” (మవా ఫామ్యము 3౩3౩౧ ౨౧)

“శూ భఛాతువున కాచ్చాదనారమున “భుఖ్‌ (పత యము ఈ! ళుడు లై పయిగమీలీ “అకృతనీశారః * అనుదాననికి “అకృ తాచ్భాదనః” అని యర్థ మనుచున్నాయ

శే! అసిద్వితీయో2ఒనుసపార పాజ్జనమ్‌”

2 “సంకర్ష ణద్వితీయన్య బలం కృష్ణస్య వర్ధతామ్‌ 99

“నూ అనేకమన్యపదాన్దే వా అవయవేన వి(గహ 'సృముదాయన్సమా సార్థః యద్యవయవేన విగహస్సముదా

అనుబంధపరామర్శము క్ష2ర్‌ యస్సమా సార్థః “అసిద్వితీయో2.నుససార పాండవమ్‌” “నంక ర్త ణద్వితీయస్య బలం కృన్ణన్య వర్ధతామ్‌” ఇతి ద్వయోర్ష్వి వచనమితి ద్వివచనం (పాప్నోతి నైషదోపః అయం తీ య్యాన్తళ్శబ్దోఒ స్త్య్వేవ పూరణే వర్తతే అస్తి ససపోయవాచీ. తద్యస్పహాయవాచీ త శ్యేదం (గహణమ్‌ అనిద్వితీయః అని సహాయ ఇతి గమ్యతే” (మహాభావ్యము _9 ౨ ౨ ౨౮)

“అసిద్వితీయః ' సంకర్షణద్వితీయస్య”---లఅను వై(ప మోగములలో ద్వితీయశబ్దము సహాయవాచక మశివ్యాఖ్యా నించినాండు

“జనార్షనస్త్వాతంిచతుర్థి వవ”

“సూ అజ్ఞాయినిచ కథం “జనార్టన స్వాత్శచతుర్థ్ధఏ ” వేతి బహ్మనీహీరయమ్‌ అఆత్మాచతుక్షోఒస్యేతి' (మహః ఛామ్యము ౬ ౩౧౫)

“ ఆత్యనశ్చ” అను స్యూూత్రమునం దృతీయావిభక్రికి అలుక్కు. వచ్చి "ఆత్మనా చతుర్థః *” అని కావలసి యుండ “అత్మ చతుస్థః అను మహోకవి్శిపయోగ మెట్లు సాధు వని (వశ్నించి “ఆత్యాచతుక్టోఒన్య * అను విగహముచే బనాు (వ్రీహి సనూసము గావున నలుక్కురా లేదని సాధువను చున్నాండు

“త్రుతోజ కబలాకా హరీన్‌.”

“సూ తుజాదీనాం దీహ్టోభ్యాసస్యలావా తుజాదిమ చృన్లః (పత్యయ్యగపాణం వ_క్తవ్యమ్‌ ఛన్షసి తుజాదీనాం డీర్ధో భవతీతి వక్తృవ్యమ్‌ అస్న్మిం క్చాస్మింశ్చ(ప్రత్యయ ఇతి వక్త

కే4క్‌ పాణినీయము _ కావ్యవాబ్శయము వ్యమ్‌, ఇహ మా భూల్‌__ోతుతోజ శబలాన్‌ హరీన్‌” (నుహాభావ్యము జక౧౧౭) వింటిరా ముహాభామ్య మే మనుచున్నదో “తుతోజ ఫబలాఖావారీన్‌ అనుమహ*కవి(పయోగము కుదురుపడుటకు “*త్రుజ్లాదీనాం దీహ్హాఒ భ్యాసస్య” అనున్నూతమున ఛందో (గ్రహణ మావళ్యక మనుచున్నది క ఆత్గమరి శ్పరతి యూథ మసేనమూానఃో ఈ మహాకవిిపయోగము “ఛృణః కుయ్యూత్శనోర్ను మ్‌ చ'-అను వ్నార్తికమున కుదాహరణకుగా మహాభావ్య మునం (బదర్శింప బడినది (చూసూ “ఫల్మేగహిరాత్యన్ళు ర్చి మహాభావ్యము 9 ౨ ౧ ౨౬) “ఇపైవ భవమాన్న గాః” “అతైంవ త్వమిహ నయం సుకేవాః మహాభాష్యక_ర్హ “ఏవే చానియోగే" అను వార్షిక ములోని “అనియోగే (గ్రహణము వ్వైమహాకవ్మిపయోగ ములలోని “ఇమహైవ-అనైంవ * అనువానికి సాధుత్వము నుప "జేళించుటకే యనుచున్నాండు “ సూ వజిపరరూపమ్‌-_వా నవే చానియోగే వచే చానియో”7ే ఫపరరూపం నక్తవ్యమ్‌ ఇహ+వీవ - ఇహేవ అబ్యేన అనియోగ ఇతి కినర్ధమ్‌ ? “ఇహైన భవమా స్గగాః " “అతై 9న త్వమివా వయం నుకేవాళొ (మహో ఛాప్యము ౬.౧ రి.౯ారీ )

అనుఒంధపరామర్శిము శే27 “జఘాన కంసం కిల వాసు చేవ?”

కట్టూ అనద్యత నే లజ్‌---వా. “పరోవేే చ లోకవిజ్ఞా

"తే (ప్రయోక్తుర్షర్శనవిమయే" పరోత్నే చ లోకవిజ్ఞాతే పమ కురరృనవిషయే లజ్‌ వకవ్నః అరుణద్శషవనస్శాకేతమ్‌ క్త్‌దర్శ _క్వవ్య శ్రవనస్సా అరుణ ద్యవనో మధ్యమికామ్‌ పరోత్తు, ఇతి కినుర్థమ్‌ ఉదగా చాదిళ్యః లోకవిజ్ఞాత ఇతి కినుర్థమ్స్‌ చకార కటం బేవద_త్తః (పయో క్తుర్షర్శనవిమయ ఇతి కిమర్థమ్‌ “జఘాన కంనంకిల వా నుబేవః (మవోభావ్యము 3 ౨. ౨ ౧౧౧)

వై మహాకవిప్రయోగమునం (బయోలక్తకుం గంసవధ ము దర్శనవిమయము కానందునం వైవా _కికముచొవ్వున “లజ (పయోగ మనుపపన్నమై "““పరోత్నే లిట్‌ొ” అను సూ (తమున లిట్‌” (ప్రయోగ మేర్చడినదని మవోభావ్య నును చున్నది

“వథలే త్వయా పతిమతీ పృథివీ”

“సూ _అంతర్వత్పతివతోప్నక్‌.--వా "అ_న్తర్వత్పతి వదితిగర్భభ _రథనంయో గే _అ_న్హర్వత్పతివదితి గర్భభ ర్త సంయోగ్‌ ఇతి వక్తవ్యమ్‌ ఇహమా భూత్‌ పథ తే త్వయా పతినుతీ పృథి వీతి” (మహాభాపష్యము, ౪ ౧ ౨ 393)

వై నా_క్తికమున భ_ర్తృృనంయోగ్కే అనునది లేకున్న శవైమహోవి(ప్రయోగము - భర్తృసంయోగము 'లేనిసందర్భ ములోని “పతిముతి అనునది-యసాధు వగును కావున, భర్త ల సంయోగమున “పతివతీ" అనునది సాధు వనియు భృర్త్షృసం యూగము లేనిసందగ్భమున “పతిమతీ” అనునదియీ సాధు

128 పాణీనీయము -_ కాన్యవాజ్సాయము వనియు బోధించుచు. ట్రైముహోకవిపయోగము సాధు వను టకు వ్వాల్తికమున “భ రృ ఖనంయోగే " అనునది యావనశ్యక మని నుహాభాష్యుక_ర్త యనుచున్నాండు

ఇ్టు మహాకమ్మిపయోగము లనేకములు మహోాభాప్య మున సాధింపంబడి యున్నవి. [గంధ మధికముగాం బెరింగి వను నీమహాకపి్మి పయోగముల సాధించినముహాభాష్యఫక్కీ యొట్టిదియో పారకలోకము గు క్తెజుంగుటకు మహాభాష్యు పంక్తులు సయితము వీ లగునంతనజకు నుదాహరించితిని. “ఈనుహాభాప్య ఫక్కి పాణినీయము కాన్యభాషపాను శాసకము కా దనువిపరీతనిశ్చృయము గలిగించుచున్న'దని శ్రీశాన్తిగా రనినారు. పాఠకులారా యీసందర్భమున నాయుదాహరిం చిన మహాభాస్యుభాగముల నెల్ల సమ్మగముగా నవలోకించిన మో కిప్పు డట్టినిశ్చయమే కలిగినదా ? ఏయొకకవ్మిపయోగ మునో మహాభాష్యకర్త * ఇఛాంభస త్వాద్భవిష్యతి * అని (వమాద నునినంతమా[తమునం బాణినీయము కావ్యభాషూను శాసకము కాకపోవునా ? సాభుశబ్ద్బములనుండి యపశబ్దము లను వేలుపజచుట వ్యాకరణక _ర్తలకృత్యములలో నొకటి. అట్టికృళ్యమున శాస్త్రక_ర్తలు జాగరూకత వహించినప్పు డ్‌ది “పాణినీయము కావ్యభాపానుశాసక” మని నిరూపింపం గలు గునే గాని కా దనువిపరీతనిశ్చయము కలిగింప లేదు ఒకవేళ “ఛాందస త్వాద్భవివ్యతి" అనుభావ్యమును ఒట్టి శ్రీశాత్రిగార నిర్ణయించిన “వాణినీయము కావ్యఫభాపానుశానకము కాదను వాదమునే మనము నంగీకరింపం దలచినను జై రీతిని జక్చా పూర్వకముగా వనేకమహోకవి(వయోగముల సాధించిన పతం

అనుబంధపరామర్శము శేషం జలిభగవానుం డంగీకరింపండు కావున నేవిధముగాం జూచి నను శ్రీశాత్తిగారి వాదము. దుర్చల మని యంగీకరింపక తప్పదు, “పువుతిత్తీ సయియిసీసుతి" సాధనము-_.పాణినీయము భాష.-వ్యాకరణము

ఈ విషయమున _శశ్రీశానన్తిగా రిట్లు (వాసినారు “భారత రామూాయణాదులలోని వరశృత్యపయోగములు పాణీ నీయ నమ్మికములు కాకుండుటచేతను ఛాణినీయ సాధ్య ములగు “పుఫుతిత్త్రీయియిమిషతి” మున్నగు వానివంటి యనేక రూషములు రానూయణాదులలో లేకుండుటచేతను బాణినీ యమునకును థారత రామాయణాది భామకును నట్టి సంబం ధ మున్నదనెడువాదము నిలువనేరదు .. భారత రామాయ ణాది (గంథముల భావమకే పాణినీయ మన్వాఖ్యాన మని యంగీ కరించునపు డట్టిగంథములలోని (పయోగముల నయ్యది యన్యూనానతిరి_క్తముగా సంబంధి-చి యుండవ లెను” (అను బంధము ౫ పొ

పాణినీయసాధ్యములు గాని భారత రామాయణాదుల లోని (సయోగము లేవియో శ్రీశాస్తిగా రుడాహరింపలేదు. ఉదాహరించిన పంచపాండవులు మున్నగు (పయోగముల విషయమున శ్రీశాత్రిగాగరే పొరపడి రనియు, నవి పాణినీయ సాధితములే యనియు “ముహావి (వయోగసాధని_ మను [వకరణమున నిరూపించియున్నాను ఇక నార్జ పయోగము

రి

180 పాణినీయము = కావ్యవాజ్సాయము

'లేవేని యున్నవందురా “భాందసత్వా దృవిష్యతి” యనుకీతిని టతంజలిభగవానుండు వానికి మార్ష మేర్పఆచియ యున్నాండు ఆనుశాసింపందలంచిన భాహకు వ్యాకరణ మన్యూనానతి రిక్షముగా నుండవలయూునను శళాత్రిగాం వాదము నంగ్నీ కరించినను శేవల ఫారతాది. వాబ్మయముకొజకే పాణినీ యము రచింపంబడిన నట్టిది నంభవింపవచ్చును అది యజట్టిది శాదు “సర్వవేదపారిమదం హీదం ఇాస్త్రమ్‌* అని మహా భామ్యక_ర్త చెప్పినట్లు సకల వైదికవాజ్యాయమును -'స _ప్పద్వీ 'పా వసుమతీ (తయో లోకాః వాకోవాక్య మితిహానః పురా ఆం వై ద్యకమ్‌” అనుకీతి నాతడే పరిగణన మొనర్చి చూపిన లౌకిక వాబ్బాయమును ననుతానీంచినది ఈనాండు వైదిక వాజ్యాయమున = బాహ్ట్య్రాచాదులలో నొక్కశాఖ మైనను సనమ్ముగముగా లభింపకున్నది లౌక్షికవాబ్య్బియమున వై నను 'స్పప్తద్వీపా వసువుతీ" యని యతం డుదాహరించెను న _ప్తద్వీ పములలోని భావమమాట యటుండ స _పద్వీపములలోని యొక్క_ద్వీపము నైనను శ్రీశాన్తిగారు చూడలేదు తుద కొప్పటికిని సంస్కృతమునకు. 'బేరువడియున్న నేపాళ కాళీగి 'రాది చేశములనై న వీరు చూచియుండలే ఏ యేబేశమున నెట్టి శబ్ద లెట్టి వ్యవహారమునం గలవ్లూ, యెంత వా జాయ మెక్కడ + నెక్కడ డిగబడియున్నదియో, శిధిలమై పోయిన-వాజ్మయ మెంత కలదో వీరి కెట్లు తెలియును? నామ ముల సైతము సాధించి పాణిని స్పష్ట్రముగాం చేర్కొనిన “నిశ కందీయము సీశా న్వేమణీయము” మొదలగు (గ్రంథము లే మన కిప్పు డుపలబ్ధము లగుట "లేదు

అనుబంధప రానర్శము 131 సంన్క్బృతము ఆ భిన్న బేశవ్యవహారము ౬ భీన్నభిన్నచేశ వ్యవహారము గల శబ్దభేదముల నన్ని టినీ జాగరూకతతో గమనించి వాణినీయ మను శాన్లీంచి. యున్నదనీ పతంజలిభగవానుం డెట్లు విప్ప యున్నాండో పరికింపుండు “శవతిక్షతిక రా దాత్రమునీ వ్యెష' *(ముహాభామ్యము ౧ ౧ ౧ శవశబ్దము శవథధాతువు నుండి యేర్పడీనది దీనికి మృత([వ్రాణి యర్థ మని మన మనుచు న్నాము పాణిని తన ధాతుపారమున '“శవ_గతౌ' అని గత్యర్థ మున్ను నిన్రేశించియున్నాండు ఈగత్యర్థకమగు థవధాతున్రునుండి కలిగిన శవశ బ్బమునకు “గమనక_ర్త (వెళ్లువాండు) అనియక్థ్రము ఈకబ్ద మిీయర్థమునం గంభోజ దేశమున. గలదని వై మవ భామ్య మనుచున్నది పతంజలి యీ విషయము మనకుం 'చెలుపనినోడు నున 'వ్యవహోరమునుబట్టి శవధాతువునకుం చాణని ఇచెప్పినగత్యర్థము త ప్పనియే మనము నిర్ణయింతుము గడా! ఇళ్లే సురాన్టు దేశమున “హమ్మాతొ అను శబ్దము గత్యర్థమున వ్యవహరింపంబడు చున్నదనియు, నీశబ్బమే “రంవా తియను రూపముతో. [(బాచ్యమధ్య వ్యవవహోారమునం (ట్‌సి ద్ధి. బందియున్న దనియు మహోభావ్యక_ర్త చెప్పినొండు పాల్గోని యూ రెండురూపముంలను + నారివారి వ్యవహారముల కనుగుణ ముగా [గహించినాండు. ఇళ్లు దా(తాదిశబ్దములకును ఛిన్న *.ఈ మహాధామ్యము సమగముఇా. *పాణీనీయపరిళోధనమయిలోని సంస్కృతము. సర్వజినవ్థవవాశోపయోభోమ” "అను శేరశము కంద మచావారింపంబడినది.

139 పాణిీనీయము =_ కావ్యవాబ్శాియము ఛిన్న "బేశములలో భిన్న భిన్న వ్యవహారము "కలదని చూవ్తి పాణినీయముచే నిట్టివిమై తము జాగరూకతతో ననుశాసింపం బడిన వని యతందే మనకు విశదీకరించియున్నాండు (పానూ అీకశిరోముణి యగు నొకలతణక ర్త మాలతమణమునకు లత్యు వాబ్బాయ మిది యని శృంగల్రాహితతో నిశ్హేశించి మూపు టయే గాక లత్యులతణములకుం గల పరస్పరనసంబంధమును హ_స్తనిశ్హేశముతో నిరూపించి చెప్పుచున్నను మనకుం (బమా ఇము కౌనప్పు డింక6 (బమాణము కాందగిన టేది ? “వాకోవాక్యి భాష్యము లమ్యవాజ్మయపుడర్శక। ము “రైక శబ్దమును గృతక నునవలసిసప్పుడు పతంజలి యుచాహరించిన వై వాజ్బయమునంతను బరిళోధింపవలసిన * దని శ్రీ శా్తీగారీ భాష్యమునకుం చాత్పర్యమును వర్ణ్మింపం జూచినారు కాని పూర్వాపరసందర్భములను బరిశీలించు నప్పు డీ భావ్యమున కిట్టిపసక్రియే కాన్సింపదు ఇక్కడివాదో పవాదము లైనను నీ ఛామ్య మిట్టియర్ధమునం (టమాణమనుట "లేదు పతంజలి యిటం జూపిన వాబ్యయమున “చత్వారో వేదా స్సాంగా న్సరహాస్యా ఒవాుఛా ఛిన్నా వకశత మధ్వక్యు శాఖా స్సృహ(సవర్తాా సామవేదః వకవింశతిధా భాహ్వృచ్యం నవధా౭ఒ౭థర్వణో వేదః (మవాభావ్యము ౧౧ ౧)అని వైదికవాజ్మ్యయము మైత ముదావరింపంబడియున్నది “వాకో వాక్య మితిపాసః పురాణం వై ద్యకమ్‌” అనుకీతిని బతంజలి (పదర్శించిన లౌకిక వాబ్స్బయమునకుం బాణినీయ మను ఇాసకము కాదని శ్రీ క్యాన్తిగా రీథావ్యమును సమన్వయించి

అనుబంధపరామర్శము 188 నప్పుడు వైదిక వాజ్బయమునకుంహాడ నశ్హు యిది యనుతాన కము కాదుగదా ఇ క్రైనచోం గావ్యభాపానుశాసక మగు వ్యాకరణముతోపాటు వైదికవాబ్బాయానుశానక ముగు వ్యాక రణముగూడ రచింపంబడవలసిన చేగచా శాశ్రిగారిది యంగ్న్‌ కరింతురేమో గాని పతంజలిభగవానుండు మ్యాత మంగీక రింప నన్నాండు కావుననే “నర్వవేదపారిమదం. హీదం నాత్రమ్‌"” అని యఖిల్నవై దికవాబ్యాయమును బాణినీయ మను శాసించిన దని యెలుంగౌ త్తి చాటినాండు ఇప్పటి కైనను దమ భావ్య తాత్పర్యవర్థనము సరియైనది కాదని ఠీ శాశ్రీిగా రంగీకరింపరా 7?

“వాకోవాక్య'ఛామ్యము - కావ్యవన_కి

ఈ మహాభావ్యమునం గావ్య(పస క్రియే లేకపోగా దీనినిబట్టియే ““కా వ్యేతిహోస పురాణాది సకల వాజ్శాయమున కును బాణినీయ మనుశాసకమే* యని నేను *పాణినీయనము. కావ్యభాహషిఅను నావ్యాసములో (పాణిీనీయపరికోధనములో] (ాయట వింతగా నున్నదని శ్రీ ఇ్యాన్రిగా రనినారు. కాని వహారదత్ర్తాదు లీసందర్భమున నితిహాసాదులతోపాటు శావ్య ములనుగూడ స్పష్టముగాం జేర్కొని పదమంజ ర్యాదులలో చ్యాఖ్యానించినారు కావున చానివై వారలీత వింతపడవల సినయవనరములేదు మజేయు నితిపోసాదులు స్పష్టముగా నుదాహరింపంబడినవిగడా 1! వానిగతియేమని శ్రీశాన్తిగారిని మనముగూడ నడుగుదము

184 పాణినీయము = కాన్యవాజ్షైాయము

వ్యాకరణము పుయు కసాధుశచ్చానుశాసకము

ఈ సందర్భముననె యనుబంధములోని మటియొక్న విషమయమునుగూడ మనము పరామర్శింతము “(పయుక్రానో మేవేదమున్వాఖ్యానమ్‌"'---అను సిద్ధాంతమువొప్పూన నేవేని (పయోగములకు వ్యాకరణ మన్వాఖ్యాన మనకతీరదుగచ (అనుబంధము ౫ పొ) అని శ్రీ శాత్రిగా రనుచున్నారు. వ్యాకరణము (వయుక్తశబ్బ్దమూలక మని యందటు నంగ్నీకరం తురు కాని యాేపయ్యుక్తళబ్దములం సాధువు లేమై యుండవల: యుననుట నూ(త్రము శ్రీ శాచ్తిగా నెజుగవలసిన విమ యము అపళబ్దములను సాధువు లని వ్యాకరణ మెన్నండును సాధింపదు

పాణినీయను- వై దికకరోశిపయోనగీ భాషానుశాసకము కాదు

ఇక్కడనే మజియొక విషయమునుగూడ విమర్శింతము. ((వైదికకర ములలో న నేకులుగూడి యనేక వివమయములలో. జేసెడి వివిధ్యపసంగములలో దుర్యోధనాదిశ బములకుం (బస కలుగవచ్చును గనుక నట్టివానిని చాణినీయము సాధించినది *” (అనుబంధము ౮ పా) అని శ్రీ శాస్త్రిగారు తమవాద మును సమర్థించుకొనయత్నించుచున్నారు కాని వైదికక। రి ములలో వైదికు లహోరా(త్రము నెజవేర్పవలసిన కృత్యము లనేకములు గలవు వీరి కనవసర్యపనంగముల కవకాశము లేదు ఇదిగాక్ష_“శ్వపాక, చండాల” (పభృతిశబ్బము లనేకములు పాణినీయముచే సాధింపంబడుచున్నవి. అట్టి శబ్దముల యుచ్చా

అనుబంధపరామర్శము 18ర్‌ రణము మ్రైతము వైదికకర్శములలో:. _బత్యవాయజనకమని ధర్య్ముశాన్త్రము లుద్ధోమీంచు చున్నవి అట్టిచోం బాణిీనీయ మో శబ్దముల ననుశాసించుటకు "హేతు వేమి ? వేదములలోని చండాలాదిశబ్బములనే పాణినీయము సాధించిన దని శతి గారు సమాధానను చెప్పందలంతుశేమో యదివీలు కాదు పాణినిచే - లోకవేదసాధారణనులుగానే యీశబ్దము లనుశా సింపంబడినవి కనుక బాణీనీయము శిష్టవ్యనహోం భామాను శాసక మనుట యు_క్రియుక్తము గాదు ఇ6క6 (బకృత మనుస రింతము “ఒకశబ్దము (పయుకక్తనూ ?) అ్యపయుక్తమా ? అనంగాంగృతకమా?ి యకృతకమా? యనువీవాదము కల్లున పుడు పురాగేతిహోసాదులభాషతోపాటు శిష్టజన నిత్యవ్యవహశి రస్థభామను సైతము భరిశీలింపవలనసియుండునని ావ్యకర్శ చెప్పుట సంభవించెను కావుననే “సప్తద్వీపా వసుమతీ (తయో లోకాః "అని యాతండు శబ్ద్వపయోగ విషయమును జూపీన వాం డయ్యెను” (అనుఒంధము ౧౦ పా) అని (శీశాత్రిగానే (వాసినారగదా ఇట్టిచోం బతంజలి యుదాహరించిన వాబ్శ్యాయ ములోని యేక బేశమునై నను బం 'ధింపక యీ "“పుపుతి త్తీయి యిమీషతి మున్నగు పాణినీయసాధిత శబ్దములు కృతకములని (శ్రీ శాస్త్రిగా రెట్లు యాయసాహసించిరి? సకల వాజ్శయమును బరిశోధింపక యే తత్త చ్భబ్దములు కృతకము లనంగూడ దనియే గడా “*వతావంతం శబ్దస్య (పయోగవిషమయ మననునిశమ్య స్పన్త్య్యపయుక్తా. ఇతి వచనం కేవలం సాహనమత మేవ” (మహాభావ్యము పస్పశాహ్న్‌కము ) అని మహాభామ్యక _ర్త మందలించినాండు పాణినీయము వై దికకర్గోపయోగిశిష్ట

186 పాణీనీయము - కావ్యవాజ్సాయము వ్యవపశరభామానుశాసకమనియే గదా (శ్రీశాన్తిగారు సిద్ధాం తీకరించినది అప్పుడు “పుపుతి, 'త్తీయియిమీషతి" మున్నగు రూపములును, ల్లో గవాళక్ళబ్దస్య రూపాణి, క్షీ బేఒర్చా గతిభేదతః అసంధ్య వజ్బూర్వ రూవై, ర్నవాధికళశతం మశమ్‌! ... ళ్లో। ఊవ్యుమేహాం ద్విర్వచ, నానునాసికవిశల్పనాత్‌ రూపొ ణృ్యశ్వామీభూతాని (4౨), భవ న్తీతి మనీమి.భిః॥ (నిద్ధాంతకాముది)

అని “గవాజ్‌ జ్‌ నోజజ్‌ జ్‌ గోబజ్‌ జ్‌. ,గవాజ్‌ జ్‌ భయ్‌యాష్‌మ్‌ ..”ో అను శీతిని గవాక్ళజ్దాదులకు వ్రైయా కరణ(పతిభావి'కేమ స్ఫోరకములుగా సిద్ధించిన (౫౨౭ రూప ములవంటి)) పాణినీయసాధితరాూపములన్నియు వైదిక కరోస్లిప యోగిశిష్టవ్యవహారభామలో నున్నవని శ్రీ శాన్తిగా రంగీకరిం పక తిప్పదుగదా అట్లు స్వల్చ్పనుగు నీభామలోనే యీ రూపము లన్నియు. గలవని వీ రంగీకరించినప్పుడు, పతంజలి యుదాహరించిన యనంత నముగునా వాజ్బాయములో “ఫుపు తి త్రీ యియిమీషతి” వంటిరూపములు లేవనియనుట వేని సాహసింపం గలరాశి

ఇదియేగాళ “వ్యాకరణ మనునది - యన్యూనానతిరిక్త ముగా నుండవలె నని వైని (వానిన శ్రీ శానన్తిగారే “ఇంక 6 బాణినీయము కృతకశబ్దముల సాథించునా . యన్ని సంచేహింప నక్కజ లేదు. వ్యాకరణనూ్యతమున కట్టియతిచార ముండి తీరును”_ (అనుబంధము ౧౦ పొ. అని మరలం దద్విరుద్ధ

అనుబంధపరామర్శము కి?

ముగా ననుబంధముననే (వాసియున్నారు. ' వ్యాశరణనూ(త మున కట్టియతిచారము తప్పనిచో.__.రామాయణాదుల నేయా ఛారముగాం జేనికొని రచింపంబడీనను.__బాణినీయము ““పువు తిత్తీయియిషివతి" వంటిరూపముల సాధించుట కభ్యంఠల మేమి గలదు?

కావున “బుపుతి త్రీయియిషీషతి రూపసాధనముచే రామాయగాదుల ఫావమకుం. బాణినీయ మనుశొసకము గాదను (శీ శాన్తిగారివాదము. నిలువనేరదని వేలుగా నిరూవింప

చిత్రము

“మహాకావ్యములను సాకల్యముగ మూలము. జేసీ కొని సంపూర్మ మగు మహాకాన్యభాపాస్వరూప (పదర్శనోప యోగి సంస్కృత వ్యాకరణవురచన మానళ్యగమై యున్న దని నాచెప్పుటలో ఇాస్త్రులుగా రనుకొనినట్లు లోకమేల యాశ్చర్యపడవలసి యున్నదో తెలియకున్నది” (అనుబంధము. శా పొ అని (శీ శాన్తిగారు (వాసినారు ఇంక లోకమేల (శీ శాస్త్రీగారి వాదమున కాశ్చర్యపడవలసి యున్నదో నిరూ పీంతము దీనికి ముందు మూల్మగంథములోని [వాంతలుగూడ నొకీంత పరికింతము.

“శాతస్శా _ర్తకర శ్రములు పుణ్యసంపాదకము లగుటం జేసి యట్టి పుణ్యము సుశ బ్రోపయోగపూర్వక కరా్యాచరణము వల్ల నే లభింపంగలదనియ్యు నపశ బ్రోచ్చారణమున నట్టి పుణ్యము

138 పాణినీయము - కావ్యవాబ్శాియము లభింపనేరదనియు నక్కారణమున వై దికకరా్యాచరణమునం దప్పందక్కి.నచోట్ల నపశబ్ద (పయోగము దుష్టముకాదనియు మహాభాప్యుక ర్త “నమానాయాం .. యాళ్ఞేకర్యణి పునర్నాప భామన్తీ్‌ (మహాభావ్యము, ౧. ౧. ౧) అని యిట్లు స్పష్టము గను గంరో_క్షముగను జెప్పియుండెను.” అనికూడ శీ కానన్తి గారు (వాసినాధు (చింతా..౧౦౬ పొ).

ఈ మహాధాష్యము లన్నియు. నిదివకు. కోణ నీయపరిశోధనములో _ విపులముగా విమర్శింపంబడి శ్రీ ఇా_స్త్రిగారి వాదము నవి యేమా్యతము నంగీకరింపవని నిరూ పింపంబడినది శ్రా న్త్రిగా రీ యనుబంధములో వాని మాట యే తలవెట్టకపోవుటవ దానిని వారు సంపూర్మముగా నంగ కరించిరని యీ విషయమును ముచ్చటింపక వదలుచున్నాను. కవ్రలకుం (బమాదములు 'లేవను ్రీశా_స్త్రిగారు కావ్యము లలో 'నపశబ్దములు కలవని మనఃపూర్వకముగా నంగీకరింపక పోయినను మై (వాంతలను విమర్శించునప్పుడు కావ్యములలో విరివిగా నపశబ్దములు కలవనక తప్పదు. కవ్చలపశబ్దముల, (బయోగించిననేగదా శా _స్త్రిగారు “కావ్యములలో నపశబ్ద [వయోగము దోహాపాదక్‌ ము శా దని మహా భాస్యమునుబట్టి స్పమర్థింపం జూచర. “ఒకథఛావ కొక వ్యాకరణము రచించిన నది యన్యూనానతిరి క్తముగా నుండవలయును. అట్లు కాని నాం డాభావ కది లమణ మనందగదు ” అని శ్రీశా 'స్తింగాే అనుచున్నారు (చూ. అనుబంధము. ౫ పా) కావ్యభామను సాకల్యముగా (అనంగాఎాఒక శబ్దము నైనను విడువక యన్నిటిని “సాధువులుగ్రా సాధించెడి వ్యాకరణ మిప్పుడు

అనుబంధపరామర్శము 189 రచింపంబడవలనీయున్నదని వాదించుచున్నవారును వీరే, శావ్యఫామలో విరివిగా నపశబ్దములున్నప్పుడు చాని కొక వ్యాక రణ నున్యూనాతిరిక్తముగా వీరు రచింపవలసివచ్చి నప్పుడు వీరి వ్యాకరణ మపశబ్దములను సాధుశబ్బములుగా. 'జేయంజాలినదనుటకు నం'ేహా మక్కజలేదు గద్లా[ సాధు శద్దానుశాసనమున 'కేర్పడిన వ్యాకరణము. నేంట్‌ కపళ బ్దాను శానకముగూడ నై నప్పుడు లోక మూళశ్చర్యపడుట సహజము గాదా!

విచిత్తము

“అవాణినీయ (పయోగము లనేకములకుం గానీకా కారుండును, వామనుడు మున్నగువారును నెందలో సాధు 'త్వాంగీకారముతో స్యూతించి యుండలేడా ? అట్టి పనియే పూర్ణముగా ననంగా మతింత విశాలముగా జరపుట యావ శ్యకమని నూ(తమే గదా నాచెప్పినమాట . ఈమా[ఠమున క్రంతగా వింతనాన నేల ౫” (అనుబంధము. ౮ పొ,

అనుబంధములో శ్రీశాస్తిగారి (వాంతలు నామోంద దొవము నారోపించుట కిట్లు మాటివలసివచ్చినను . మూల (గంథములోని (వాంత లాొకింత * పరికింతము “నంస్కృత వ్యాకరణవ్యాఖ్యాత లనేకు లిట్టి మునిితయము వారి యఖి (పాయములను బాటింపక పాణినీయమునే కాన్యభాషాను: శానకముగ నంగీకరించుచు ;.. == వచ్చిరి. నిజముగా ఎట్ట వ్యాఖ్యానములు వ_క్షృ కాత్స్పర్యవిలతుణము లగుటం జేసి

140 పాణినీయము - కావ్యవాజ్శాయము యాదరణీయమనులు గానేర వనుటకు సంబేహము లేదు (చిం శా.౧౦౯ పొ. ఇంక నిట విచ్శిత మేమిమయో (శీ శాస్త్రిగారికి విశదపజ

చదను. వ్యాఖ్యాతల వ్యాఖ్యానము లాదరణీయములు కావని వైని శాన్తీగారు (వాసిరి గదా ! ఇట్టి వ్యాఖ్యాతలలో వామనుండును నొకండు. కావ్యభాషకు విలమణముగా వ్యాక రణము (వాయందలంచిన (శ్రీ శాన్షిగారి కట్టివారిమార్లమే పునరాదరణీయమా ? ఇదిగాక వనామనాదు లెంతవజుకుం గావ్య (ప్రయోగములు నాధించినను బచాణిీనీయమునకు (చామాణ్య మిచ్చి తదనుసారముగా సాధింప గడంగీరేగాని శీ శాస్తి గారివలెం బాణినీయ మే వై దికకర్శములకోయుపయోగపడవల సినదని దానిని నిరాకరించి గగనకుసుమమువలె వీరికిని లోక మునకును న(ప్రత్యతమై (పామాణికు లెవ్వరు నంగీకరింపని యే ఛీష్టవ్యవహారభాషనో యొకచానిని సృష్టించి తమవాదమునకు విరుద్ధము లగునేయంశములం జూపినను నం దుండవచ్చునని యనుమాన(ప్రమాణను నే యాభారము గాంగొని వాదులాడం జూచిననారు కారు పాఠకులారా యిదియంతయు. జూడ 'శశము (కుందేట్సినే చూడక దానికి విపాణములు (కొమ్ములు) గలవని వాదించుట మికు న్బతికి వచ్చుటలేడా 1! పాణినీయ ముచే ననుశాసింపంబడుచున్న దని తా నునుచున్నభాసాస్వ రూప మెట్టిదో తా మెజటుంగరంట. ఇక నాభాహకుం చాణినీయ మనుశాసక మని మ్యాతము వీరు నిర్మయింతురంట. ఈ వాద 'మెంతవజకు సమంజనమో బుద్ధిమంతు లగుమో రూహింపక పోరు. వీరివాదమునకుం (శమాణము లని యుదాహారించిన

అనుబంధవరామర్శము. క్షేశ్ర్నే మహాభాప్యాదులు వీరికే పతికూలములై యున్నవి. “పృపో దరాదీని యథోపదిష్టమ్‌” అనుసూతభావ్యమునకు (లీశాన్తి గారు (వాసినయర్థము పూర్వాపరసందర్భళూన్యము గా నున్నది. ఈ మహాభామ్యమునుబట్టి “శిష్టవ్యవవోర భామ యొక టి యుండెనని వీ శేనాంటికిని స్థావింపంజాలరు ఇది యంతయు నిదివజకు సంపూర్జముగాం జర్చింపంబడిన దగటచేం జర్విత చర్వణముగా (వాసి పాఠకుల విసిగింపను ఇంక్‌ం (శకృతమను సరింతము. హేనుచందుండు - జగన్నాఖథుండు _- త్నేమేం (దుండు - విశ్వనాథకనిరాజు _ భోజరాజు = మొదలగు చా "5ందలో లతుణక_ర్తలగు మహ+కవులు కలరు, వీరు తమలతణ (గంథములలోం వాశినీయమునుబట్టి కాళిడాసాదిముహళికవి (వయోగములు తప్పులని యొకచోటను నొప్పులని మజియొక చోటను వ్యాఖ్యానించియున్నారు. ఇట్లు లకమణకర్తలు కాన్య కర్తలు నయినవారి సంఖ్య కవిశాఖలో. జాలవజకు వ్యావీం పలోలిగినది. వీరిలో నొక్కొాక్కమహోకవి (వాసినమహాో శావ్య ము లనేకములు వీశేయేల? మళనంస్థాపకు లగు వేదాంత దేశి "శాదులు సయితము మజ+కవులే వీకందటును దమువ్యాఖ్యాన (గ్రంథములలో నక్కడక్కడ మహాకావ్య (ప్రయోగసుల, నుదాహరించుచు స్పష్టముగాం బాణినీయస్నూతములచే నవి తప్పులనియు నొప్పులనియ్ను వ్యాఖ్యానించినవారే. ఈ విమర్శ నమునుబట్టి వీరందజును గావ్యభాపానుశాసకము పాణినీయ మని తలంచిరనుటకు నంచేవాము లేదు. మహకవులగు వీరంగ ఆును బొరపడినారని (శీ శాన్రీగా రనుచున్నారు. వీరు కవు లను సంగత (శీ శాసస్త్రీగారు మజుచిరా.. లేక యీకవుల

క్షేశ్తం పొణినీయము - కావ్యవాబ్శయసను వాజ్మయనుంతయు (శీ శాస్త్రీగారి సిస్ధాంత్యపకార మీర్పడిన శావ్యభాషకుం జెందినది కాదా. (శ్రీ శాస్త్రిగా రపాణినీయము లనుచు నేమహికవుల (పయోగముల నుదాహరించిరో యించు మించుగా నాకవులకాలముననే లామణికులగు మహాీకవ్చలు గలరు. కావ్యభాషానృస్థీక _రృలగు మహీకవులే మేము "పాణ నీయము కావ్యభాపానుశాసక*మని తలంచి తదనుసారముగా నూకావ్యములను (వాసినా మనుచుండం గవులు పాణినీయము ననుసరించినవారుకారు _ పాణినీయమునకం3%ు విలతణమగు, వ్యాకరణ మొకటి కావ్యభాషు కీనాండు [వాయంబడవలయును అని ఇాస్తింగా రనుట విచి[(తముగాదా 1 బరీ లకి ట్‌ రాల గళ భం అవవ నం స్‌ 1 (0 స యో సఖ వా షష, మై తాడన్యరని కేషేకుటలోో వా1464ే 26 తీ0826ఏ వింంక8్క నెటీ3లే8.