Telugu Noorella telugu naadu ( 1857 1956 ) - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

:, నూరళత్త తలుగునాడ్న + |

1. ..... (1857 నుండి 1956 వరకు | ఫ్‌ (1981 అకోబరు నుండి 1088 సెప్టెంబరు వరకు _ ' స జరిగిన సౌరస్వత వేదిక ఉపన్యాసవ్యాసాల సంకలనం) _. గ్‌ ల ల - , / " " థ్రణంపాదకుడు ౩ = . ॥ || + "కె, వరంగనాథాచ్నో వలు

టి తలక్‌ వోత్‌ -హాదరాబాన్‌

అవమ్మ జో నూ రేశ్ల తెలుగునాడు (1857 నుండి 19856 వరకు (1982 ఆక్షోబరు నుండి 1888 నెప్రైంజరు వరకు జరిగిన సారస్వత వేదిక ఉపన్యాసవ్యాసాల సంకలనం) నంపాదకుడు ; జ గా న నరస పనన (కలి మీ గే జ జ తలక్‌ వోత్‌ -హైదరాబాజ్‌

థథతమ ముద్రణ : 1064 (పతులు : 1000 న. ళం ళా లో వల ;: 1శి రూపాయలు స సెల ల్‌ లా వరస ముదణ న పద్కావతీ ఆర్డ్‌ (వంటర్స్‌ హైదర్‌గూడ, పైదరాబాదు-500 001.

పూ నుడి

సారస్వత వేదిక ఏడవ సంవత్సరం సమావేశాల (పసంగవ్యాసాల సంకలనం ఇది. 1982 అక్టోబరు నుండి 1988 సెప్టెంబరు వరకు (ప్రతినెలా మొదటి ఆదివారం జరిగిన సమావేశాలలో “నూరేళ్ళ తెలుగునాడు" అన్న (పధాన శీర్షిక కింద ఉపన్వాస కొర్వ(క్రమాలటు, చర్చలు జరిగాయి. 1857-1956 మధ్య నూరు సంవత్సరాల కాలంలో ఆర్థిక రాజకీయ, సామాజిక, విద్యా? సాహిత్యః సాంస్కృతిక రంగాలలో జరిగిన వివిధ ఉద్యమాలను గురించి ఈ సమా వేశాలలో చర్చించటం జరిగింది. ఈ సమావేశాలలో (ప్రధాన వక్తల (వసంగ వ్యాసాలు ఈ సంకలనంలో ఉన్నాయి వైజ్ఞానిక, పారి శామికోద్యమాలు; సాహిత్యోద్యమాలు, శాతీయోద్యమ సాహిత్యం అన్న వ్యాసాలు లిభితరూపంలో మాకు అందకపోవటం వల్ల ఇందులో [పచురించలేదు. ఈ సంకలనంలోని వ్యాసాలలోని అభ్మిపాయాలు వ్యాసక ర్తలవి.

1976 అక్టోబరు నుంచి ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు ఆధ్వర్యాన సారస్వత వేదిక సమావేశాలు జరుగుతున్నాయి. ఈ సమావేశాలు అవిచ్చిన్నంగా, విఘ్నం లేకుండా సాగడానికి ఎందరో సాహితీ, సాంస్కృతిక మ్మితులు సహకరిస్తున్నారు. విభిన్న రాజకీయ, సామాజిక, సాహిత్య, సాంస్కృతిక రంగాలకు సంబంధించిన వారు, బిభిన్న దృక్పథాలకు సంబంధించినవారు ఉపన్యాస కార్య[కమాలలో చర్చలలో అరమరికలు. లేకుండా పాల్గొంటున్నారు. సాహిత్య రంగంలో అవ్నుహనా పూర్వకమైన స్నేహపూరిత వాతావరణాన్ని సృష్టించటానికి తోడ్పడుతున్నారు. వారందరికీ మా కృతజ్ఞతలు, అన్నిటికంటే ముఖ్యంగా ఈ కొత్త వాతావరణం దిశగా సారస్వత వేదిక ముందుకు నడవడానికి ఉదార దృక్పథంతో వెన్నెముకగా, (శ్రేరణగా నిలచినవారు పరిషత్తు అధ్యక్షులు శ్రీ దేవులపల్లి రామానుజరావుగారు. (ప్రత్యేకంగా వారికి నా కృతజ్ఞతలు. ఒకటి, రెండు ఉపన్యాస పారాలను సిద్ధం చేయటంలో మ్మితుడు ్రీ డి. చం్చదశేఖరరెడ్డి సవాయపడ్డాడు. ఆయనకు నా కృతజ్ఞతలు.

శ ఇంతకు ముందు సారస్వత _ వేదిక సంకలనాల్దాగే ఈ సంకలనాన్ని కూడా పౌరకులు సహృదయంతో ఆదరిస్తార్తని ఆశిస్తూ. భవదీయుడు "3. ౩. రంగనాథాచార్యుల్లు, సంచాలకుడు, సారస్వత వేదిక, కార్యదర్శి ఆంధ సారస్వత పరిషత్తు.

ఇందులోే.., 1... నూరేళ్ల తెలుగునాడు (సంపాదకీయ వ్యాసం) ౩ కె రంగనాథాబోర్యులు ళా

• ఆర్‌ వి ఆర్‌ చంద్రశేజరరాపవు -.... |! లి. రాజకీయో ద్యమాలు ॥ -- చుండి జగన్నాథం .... 16 తీ. తిరుగుబాటు ఊద%మాలు _-ారటుకూరి వపాద్‌ ఎం లికి --కేతవరపు రామకోటళాన్హై .. 50

6. థభాషోద్యమాలు --బేకూరి రామారావు ... 61 "గ (గ్రంథాలయ, (గంధ (పచురణోద్యమం -ాడి రామలింగం 78 8, ప్మతికలు -ాయం. నుధ 101 9, కళా, సాంస్కృృతికోద్యమాలు ఆతి కె రఇగనాథాబార్యుల్లు లం 181

ఇందులోని రచయితలు ౩3 ౩. రంగనాథతాచార్యులు -- ఎమ్‌.ఏ. (సంస్కృతం), ఎమ్‌.ఏ. (తెలుగు), ఎమ్‌.ఏ. (లింగ్విస్టిక్స్‌), పిహెభ్‌ డిం (లింగ్వస్థిక్స్ర). (పిస్పెపాల్‌, అంధ సారస్వత పరిషత్తు ఓరియంటల్‌ కళాళాల, హైదరాదాదు; కార్ధదర్శి, ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు, హైదరాబాదు. ఆర్‌.వి.ఆర్‌. చం[దశేఖరరావు -- హైదరాబాదు విశ్వవిద్యాలయంలో రాజకీయ కాస్త్రంలో ఆచార్యులుగా స్కూల్‌ ఆఫ్‌ సోషల్‌ సైన్సెస్‌కి డీన్‌గా ఉన్నారు. మంచి వక్త దేశంలోని సామాజికళాస్త్ర రంగంలోని (ప్రముఖులలో ఒకరు, చుండి జగన్నాథం-- క్రీ ర్తి జేవులు. అనేక రాజకీ మోద్యమాలలో పాల్గాన్నవారుగా (పసిద్ధులు. సోషలిస్టు, సంస్కర్త, చాలాకాలం కేంద భాదీబోర్టు చైర్మన్‌గా ఉన్నారు. ఏటుకూరి (వసొడ్‌ -- ఎమ్‌.ఏ., పిహెచ్‌.డి. (తెలుగు, హైదరాబాదులోని సింఘోడియా డిగీ కళాళాలలో లెక్చరర్‌, అభుుదయ రచయితల సంఘం [ప్రముఖ కార్యకర్త, శేశవరప్పు రామకో టకా త్తి _ వరంగల్లు కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం. తెలుగు శాఖలో ఆచార్యులు, తెలుగుళాథాధ్యక్షులు. |పముఖ పరిశోధకులు. 'జీళూర రామార్వా _ ఉస్మానియా విశ్వవిద్భాాఆయం భాషా శాస్త్ర శాఖలో ఆచార్యులు. ప్రఖ్యాత విమర్శకులు. తీ. రామలింగం _ కే్యద సమాచార శాఖలో, "సెన్సార్‌ బోర్డులో పనిచేసి పదవీ విరమణ చేశారు. రచయిత, విమర్శకులు. యం, నుక - ఆనంతపురం సత్భసాయిబాబా మహిళా కళాశాలలో చరి తాధ్యా నక్షురాలు.

"నంపొదకియ వ్యానం నూరేళ్ల తఆలుగునాడు "క. ౩. రంగనాథాచార్యులు

1857 నుండి నూరు సంవత్సరాలకాలం భారతదేశ చర్మితలో, ఆందులో భాగంగా తెలుగుదేళ చర్మితలో చాలా ముఖ్యమైన కాలం. 185కు ముందు రెండు ళతొబ్దాల కాతంలో 'దేళంలో వెదేశీవర్తకుఎ [పవేళం, 1757 తరువాత ఈస్టిండియా కంపెనీ దేశంలోని వివిధ (ప్రా౭రాలపైన (క్రమంగా రాజకీయాధికారాన్ని సంపా దించటం, | బిటషవారి వలస ఆర్థిక విధానంవల్ద" 1857 తరువాత దేళశరాజకీయ, సామాజిక సాంస ఎతిక రంగాలలో చాలా మార్పులు రావటం జరిగాయి. జాతి, దేశభక్తి, జాలీయత అన్న భావాలు ఈ కాలంలోనే మన ఆలోచనా విధానంలో చోటు చేసుకున్నాయి. ఒక పద్దతిలోకాక పోయినా చాలా మంది అనుకుంటున్న ఆధునికత ఒక రూషాన్ని తీసుకున్నకాలం ఇద. (ప్రస్తుతం మన దేళ రాజకీయ, సామాజిక స్వరూప స్వభావాలను నిర్ణయించిన చర్మిత * ఈ నూరేళ లో మనకు కనిపిస్తుంది. (పస్తుత సామాజిక జీవితంలోని వ్రైరుధ్యాలు ఈ కాలంలోనే (పతి ఫలించాయి. వర్తమానాన్ని ఆర్థం చేసుకోవటానికి కీలకంగా ఉపయోగించే చర్మిత ఈనాటిది. ఈ రోజుమనం కీర్రిస్తున్న చాలా మంది ఉద్యమ నాయకులు బయలు దేరటానికీ (పేరకమైన పరిస్థితులు ఈ నూరేళ్ళ చర్మితలో [పాముఖ్యం వహిం చాయి - ఈకాలపు చార్మితక స్థిత తులను అద+యనం చేయటం కేవలం గతాన్ని కిర్తించవానికి, | పేరణ పొందటాఎకి మ్యాతమేకాదు., గుణపారాలను నేద్చుకోవ టానికి, గతంతొ వోల్చి వర్తమానాన్ని అవగాహన చేసుకోవటానికి, భవిష్యత్తును తీర్చిదిద్దుకోవటానీకి కూడా అవి ఉపయోగించాలి.

దేశచర్మిత “అంటే కొందరి వ్యక్తుల మహానుభావుల చర్మితగా మ్మాతమే ఇంకొ మనం అధ్యయనం చేస్తున్నాం. వ్యక్తులను, మహాను భావులను కారణ జన్ములుగా భావించటం జరుగుతున్నది. చరితలో జరుగుతున్న (వతి మార్చు

హ్‌.

కొందరి మెదళ్ళలో మెదలిన రేక ఒకసారి మెకసిన ఉదార భావసంపదవళల జరుగుతుందన్న విశ్వాసం చాలా మందిలో ఉంది. పతి యుగంలోన్ను కొందరు మహానుభావులు జన్మిస్తారు. వారి బురలలో కొన్ని అతీతళ క్తులవల్స కొత్త ఆలో చనలు (ప్రవేశిస్తాయి. న్లూనవ సమాజంపై వారికి గలిగిన కరుణా భావంతో వారు సమజాన్ని మార్చటానికీ (ప్రయత్నిస్తారు. చార్మితక పరిణామానికి కారణం అవు తారు. సమాజంలో జరిగే ఏ మార్పుకైనా కొందరు చేధావులు, చదువుకున్న వారు మ్యాతమ్మే-చాఢ్యత వహిస్తోరు.' చర్మితలో (ప్రధాన ఘట్టాలను సృష్టిస్తారు : ఇదీ చర్మితను గురించి చాలా మందికి ఉన్న ఆవగాహన. కాని మహాను భావులుగాని, వారి బ్మురలలోని ఆలోచనలుగాసి ఆర్థికపరిస్థితులతో, సామాజిక వా స్తవంత్తో సంబంధం లేకుండా ఆకాళంనుంచి టోడి పడరు, ఊడిపడవు. ఏ దేళచర్మిత అయినా కొందరు వ్యక్తుల, పాలకుల, చదువుక న్నవారి చర్మిత మ్మాత మేకాదు, పరివర్తనా (క్రమంలో ఆర్థిక పరిస్థితులు ఆధారంగాగం సంఘ, వర్ష, జాతి [1పయోజనాల చర్మిత, వైరుధ్యాల చర్మిత. దే ఆర్థిక వ్యవస్థలో వచ్చిన మార్పులు రాజకీయ, సామాజిక వ్యవస్థల్లో మార్పుకి, అవి వతిఫలించే సాహిత్య సాంస్కృతిక రంగాలలో మార్చుకి కారణమవుతాయి. కొందరు వ్యక్తుల జీవితంలో భాగంగా, వారు సెదించీన అంశాలుగా, విజయాలుగా కొన్నిటిని మనం 'పేర్కొంటున్నా సమకాలీన ఆర్థిక, సన్వూజిక పరిస్థిత్తుల పరిణామంగా, [పతిఫలనంగా మ్నాతమే దాన్ని అర్థం "చేసుకోవలసి ఉంటుంది.

(వస్తుతం మనం ఆధ్యయనం చేస్తున్న నూరేళ్టచర్మిత వలన దేశంగా భారతదేశ చర్మితలోని రెండవ మట్టం వలస వాదంబలపడుతూ, (పతిఘటనను కూడా ఎదుర్కొాంటున్నకాఐం, వర్తకులుగొ | పమేశించి భారతదేశాన్ని తమ ఆర్థిక వలసగా చేసుకోవటంతో ( బిటిష్‌వారికి, భారతీయులకు ఆర్థిక పరమైన వై రుధ్యం ఏర్పడింది. (బిటన్‌రో అభివృ్ధి బెందుతున్న పారిశ్రామిక వేత్తలకు, భారల

"దేళంలో తమ వ్యాపారాన్ని పెంచుకుంటున్న ఈస్టిండియా కంపెనీవారికి మధ్యగల వైరుధ్యంవల దేళంలో. (పత్యష (బిటిష్‌ పాలన వర్పడటంతో వలసవాదం జలాన్ని పుంజుకుంది. (బిటిష్‌ పారి శామికుల పలుకుబడిపైన ఆధారపడిన బిటిష్‌ పొలనకు, అప్పుడే మొదలవుతున్న స్థానిక పారిశ్రామికులు: విద్యావంతులు, మధ్యతరగతి వారికి మధ్యగల _వెరుధ్యం జాతీయతా పరిణామానికి దారి తీసింది. సుమాడ క్రి. ౪, 1860 వరకు భారతదేళ ఉత్పత్తులను, వస్తువులను (పపంచ

శ

దేఠాల్లో అమ్మి లాభంగడించటంగా (పారంభమైన వలసవాదం, థారతడేశాన్ని

తమ షారి్శికామిక_ ఉత్పత్తులకు కూర్కెట్‌ గా చేసుకోవటంతో. దేశ రాజకీయ,

సామాజిక రంగాలలో వచ్చిన మార్చులను గుక్తించవలసి ఉంటుంది. (బిటిష

పాలనలో కొందరు మేధావులతో [ప్రారంభమైందని అంటున్న సంఘనంస్కర

జోద్యమాలకు మ్మాతమే (పాధిన్మం ఉన్నదళనుంచి, చేళం జాపయోచద్యమ

దిశగా పరివర్తనచెందటం'(బిటిష్‌వారి ఆర్థిక దోపిడీ బలపడుతూ ఉండటంవల్లనే

అని దీనివల్హ అవగాహన అవుతుంది. వలస పాలన (ప్రాంతీయ, దేశీయభాషలను

నేర్చుకోవటం, అధ్యయనంచేయటం, [ప్రోత్సహించటం దళనుంచి, తమ విద్యా విధానాన్ని వవేశ షెట్టటం అనేదశకు మార్పుచెందటం యాదృచ్చికం కాదనికూడా

తెలుస్తుంది.

బౌద్ధిక, నైతిక రంగాలలో పచ్చిన సంస్కరణలను, ఆర్జికరంగంలో,

దాన్ని అనుసరించి రాజకీయరంగంలో వచ్చిన మార్పులతో ముడిపెట్టకుండా ఆర్ధం చేసుక్తోలేము, నేడు బెంగ్లాల్‌. ఆరోచించినదాన్ని మ్మరోజు తక్కిన భారత దేశం ఆలోచిస్తుందని ఒకప్పుడు వాడుకలోకి వచ్చిన మాటను 1757 లో జరిగిన ప్లాస్తీ యుద్ధంతో ఈస్టిండియా కంపెనీ తన ఆర్థిక [పయోజనాలను బలపరచు కోవటంకో్ససం, తమ వ్యాపార (ప్రయోజనాలకోసం బెంగాల్‌ ఆ|కమణతో (పారంభించి ఆ తరువాత [కమంగా భారతదేశాన్నంతా తమ ఆధీనంలోకి తెచ్చు కోవటంతో సంవదించకుండా కొందరు మహానుభావులను మాత మే దానికి నిర్దాయక శక్తిగా నిరూపించలేం. బెంగాల్‌ తరువాత తెలుగుదేశంలో మార్పులు రావటం, తెలుగుదేశం (పాంతంలో సంఘ సంస్కరణోద్యమాలు బయలువేరటం చెంగాల్‌లో తమకు లభించిన రాజకీయాధికారంతో ఈ [ప్రాంతంలో కూడా తమ ఆధిపత్యాన్ని విస్తరించుకోవటంవల్ల వచ్చిన [పతిస్పందన మాతమే. తూర్పు పళ్చిమ తీర [పాంకాలలో మార్చులు వచ్చినంతగా భారతదే”ం మధ్యభాగంలో రాకపోవటానికి కారణం [బిటిష్‌వారి వ్యాపార సంబంధాలు, (పయోజనాలు మొదటినుంచీ ఎక్కువగా తీర్మపాంతాలతో ముడిపడి ఉండటమే. తమ [వయోజనాఎకోసం (బిటిష్‌ వలసవాదం ఈ. దేభంలో ఆధుఎక సాధనాలను, యంత పర్మిళమలను (పవేళ పెట్టటానికి కారణం అవుతూకూడ్రా, భూస్వాములతో, సంస్థానాధి పతులతో సమాధానపడి వార కనుకూలమైన విరానాలను అవలంబించటం వల్లనే పెట్టుబడి

ణి న. సంస్కృతుల కలబకగా వలస సంస్కృతి ఈ'రోజుకి ఈ నసాగుతున్నది. న సమకాలీన రాజకీయ, సామాజిక రంగాలలోని వైరుద్యాలకు, ఆ స్తవ్థస్త బై త కారణాలను కూడా ఈ నూరేళ్ళలోనే మనం చూడవచ్చు. మత కుల ఉనా రోజు ఇంత భయంకరంగా విజృంభించటానికి వీజాలు ఇక్కడే దేశి ప్‌ పాలకులు తమ ఆర్థిక |వయోజనాల దృష్టా మ్మాత మే ఈ వం రిదాడు. వారి కాలంలో దేశంలో జరిగిన నామమ్మాతపు అభివృ క్షే ౦ ఏ ఆచి చాలా ఆసమానంగా జరిగింది. ఆర్జికంగా దేశం చఛితికి అ ప సహాణంలో భిన్న జాతులు, థధిన్నమత వర్గాలు ఊన్నప్పుడు, పరిమిత మ్‌ వ వాక ఛందరికీ సమానంగా అభివృద్ధి చెందే అవకాళం లేనప్పుడు కోవహనిని ౨ శ బలపడతాయి. స ఆవకాళాలను చేజిక్కించు వరాలు న 9 క లవర్గాలు సంఘర్షిస్తాయి. ఆర్థికంగా అన్ని మత, కుల పదత | (పయోజవాలు ఉంటాయి. కాని ఆక్థిక వనరులు, పరిస్థితులు మ్మ డి అవకాళాలు తక్కువగా ఉన్నప్పుడు కుల, మతవర్షాలు తమ (ప్రయోజనాలకు అనుగుణంగా వర్తిస్తాయి. ఆ కాలంలో వలస పాలకుల ఆర్థిక (ప్రయోజనాల కనుకూలంగా జరిగిన ఆసమ అభివృద్ధి కారణంగా ఆర్థిక వనరుల పరిమితి ఏర్పకింది. మొదటినుంచీ భారతదేళంలో సాం పదామిక ఆర్థిక ప్యవస్థలో భాగంగా మతభఖేదాలు, కులభేదాలు ఉన్నా అవి మత, కులతత్వరూపంగా ఆఘ్రనిక కాలంలోనే త్మీవడూపొవ్ని ధరించాయి. +

ఒక సామాజిక వ్యవస్థ నిర్మాణం అదిచేసే అదనపు ఉత్పత్తి, దాన్ని పంచుకునే ఏర్గాలపైన ఆధారపడి ఉంటుంది. చార్మితకంగా పెట్టుబడిచారీ వ్యచస్థకు సంబంధించిన వర్గ నిర్మాణానికి అనుకూలమైన పరిస్థితులు (విబన్‌లో కగిపిస్తోయి. అవసరమైన వనరులు, పెట్టుబడి దానికి వలస దేశాలనుంచి అభించింది. వలస పెట్టుబడితో, తక్కువ రేటు (మతో, శక్తితో అక్కడ పరి్యటమలు విజృంభించి అధిక లాభాలను, మరింత పెట్టుబడిని సమకూర్చి పెట్టాయి. వలస దేశాలే. వారి పార్మిశామిక ఉత్పత్తులకు మార్కెట్‌లు అయ్యాయి. వలనదేళంగా భారతదేంంలో దీనికి భిన్నమైన పరిస్థితులున్నాయి. తక్కువ రేటుకు [భమ ఫలితమైన ముడి సరుకులను అందజేసి, విదేశీయ ఉత్పత్తులను కొనుక్కొనే దేళంగా మ్యూతమే

య! భారతదేశం ఈ కాలంలో కనిపిస్తుంతి. (బిటన్‌కి పెట్టుబడులు సమకూర్చే దేశంగా మాతమే ఈ దేశం మిగిలిపోయింది. తమ దేశాలలో జరిగిన ఆర్థిక రంగంలో మార్పులు, అభివృద్ధి కారణంగా యూరవ్‌దేశాలు భూస్వామ్యదశళను, బపబళజాతి, సాంస్కృతిక పరిస్థితులను అధిగమించి జాతులుగా నిలదొక్కుకోగలిగాయని చారి తకుల ఆభ్మిపాయం. కేం[దీకృతమైన (బిటిష్‌ పాఐఎనలో ఏ మాతం అభివృద్ధి చెందని ఆర్థిక వ్యవస్థలో భారతదేశం ఈ పరిస్థితిని అధిగమించలేక పోయింది. 19 వ శతాబ్ది మధ్యకాలానికి కూడా స్పష్టమైన జీవన విధానాన్ని నిర్జేశించే ఆర్థిక వర్గాలు భారతదేశంలో లేవు. (బిటిష్‌ పాలనలో పెట్టుబడిదారీ విధానం పరిమిత పరిధిలో [పవేళిస్తున్నా సాంప్రదాయక భావజాలం, చైతన్యమే విభిన్న వర్గాలకు ఆలంబనం అయింది. సాయ్యపదాయక మత దృక్పథం స్థానాన్ని ఆధునిక జాతీయతా థావం పూర్తిగా ఆకమించే అవకాశం, నూతన భావజాలం, లౌకిక దృక్పథం ఈ దేళంలో కనిపించదు. దానికి కారణం ఆర్థిక రంగంలో విష్ణవాత్మకమైన మార్పులు ఒక రూపంలో రాకపోవటమే. ఇక్కడ మతంతో, పునరుద్ధరణ ఖావాలతో ముడిపడిన జాతీయభావన ఏర్పడటానికి కారణం వలస ఆర్థిక వ్యవస్థ దేళంటలో వచ్చిన మత సంస్కరణలకు, సం్యసదాయ వ్యతిరేకతకు ఆంగ్రేయలే కారణమన్న భావన ఇక్కడ సర్వసమానమైన సామాజిక పరిణామంగా ఆధునిక లౌకిక భావధోరణి ఏక్పడకుండా ఊండటానికి కారణమై ది. లౌకిక దృక్పథం పాళ్చాత్యం, విదేశీయం ఆన్న భావన ఆధునికతనంకా వ్యతిరేకించే సం[పదాయ వర్గం బలవడటానికి కూడా దారితీసింది. సంపదాయవాదం బలపడటానికి కారణం కొత్త ఆర్థిక వ్యవస్థ నిర్మాణం కాకుండానే ఆంతవరకు భారత ఆర్థిక, సామాజిక వ్యవస్థకు ఆధార హతమైన ([గామీణ వ్యవస్థ (బిటిష్‌ పాలనలో శిథిలం కావటం. అంతకుముందు సామా జాలు మారినా, రాచరికాలు మారినా, విదేశీయుల దండయ్యాతలు వచ్చినా టౌమీణ వ్యవస్థ పైన , వాటి [వభావం అంతగా లేదు, అఫ్టన్‌, ఇరాన్‌, టర్కీ- మొదలై న వారి పరిపాలనా కాలంలో కూడా (గామీణ వ,వస్థ చెక్కు ఇదరలేదు. తొలిదళలో కొందరు తప్ప వారు ఈ దేశాన్నే తమ దేళంగా పాలించారు. 1857 నాట్‌ (పథమ స్వాతంత్య సంగ్రామ కొలంలతో మతంతో సంబంధం లేకుండా మొఘల్‌ వంశానికి చెందిన బహదూర్‌ షాను తమ చృ్మకవర్తిగా (పకబించటానికి కూడా కారణం అదే. (బిటిష్‌ వారు తము ఆర్థిక (ప్రయోజనాల కోసం (గామీణ

న. వ్యవస్థలోకి కూడా చొచ్చుకుపోయారు దానివల్ల సం్మపదాయ జీవన విధానం ఛిన్నాభిన్నమైంది ఈ పరిస్టితి ఈ దేపంలో వచ్చిన ఆర్థిక, సామాజిక పరిణా మంలో భాగంగా కాకుండా (విటిష్‌ పాలనలో రావటంవల్ల దాన్ని తమ మత విశ్వాసాలకు భంగకరమైన పరిణామంగా భారతీయులు చాలామంది థావించటానిక్షి అవకాళం కలి% ఉంటుంది ఈ పరిణామంనల్ల భూస్వామృ వ్యవస్థనాటి మానవ సంబంధాలు, ఉమ్మడి కుటుంబ వ్యవస్థ దెబ్బతిన్నాయి. కాని నూతన సామాజిక వ్యవస్థ నిక్మంచే [షయత్నం, దానికి అనుగుణమైన ఆర్థిక విధానాన్ని అనుసరించటం వలఫ పాలకులుచేసే ఆవకాళం రేదు ఈ పరిస్థితుల పతిఫలనమే విశ్వనాథ సత్య నారాయణ “వేయి పడగలు" నవలలో కనిపిస్తుంది భిన్న దేశాల్లో అక్కకి భౌగోశిక పిస్థితులు ఆర్థిక చర్మిత ఆధారంగా భిన్న పద్ధతుల్లో మాచ్సులు వస్తాయి. తమ దేశంలోన పూర్వ వ్యవస్థతో సంఘ ర్షించటంగా [ప్రపంచదేశాలు జాలావాబిలో ఆధునికతా చర్మిత 1[పారంభమవు తుంది ఆధు" కతా వరిణామ విషయంలో పశ్చిమ యూరప్‌ దేశాలకు భేదం కని పిస్తుంది యూకప్‌ దేళాలకు అసియాదేశాలకు మరింత భేదం కనిపిస్తుంది. పశ్చిమ యూరప్‌ దేశాలలోని పరిణామాలు కూడా (బిటన్‌, ఇటలీ, జర్మనీ, (ఫాంస్‌లలో భిన్న భిన్నంగా కనిపిస్తాయి. 18 వ ళతాబ్దంలో (బిటన్‌లోని షార్మిశామిక విప్లవం ఉత్పి భక్తులతో మార్పులను తెచ్చి అక్కడ నూతన వర్గాలు ఏర్పడటానికి కారణం అయింది. (ఫాంస్‌లో 'వచ్చిన రాజకీయ విష్టవం (థెంచివారు ఒక జారిగా నిఐబది జాతీయత అభివృస్థి చెందటానికి కారణం ఆయింది. ఆ దేఠాలకో పాత ళక్తుంను జయించి కొత్త ళక్తులు అధికారాన్ని సంపాదించాయి. పశ్చిమ యూరప్‌లోని పాక్మిశామిక, రా కీయ, సామాజిక విష్ణ వాలు ముఖ్యంగా [ఫెచచి విప్ణవం రాజ్యాంగం పైవా, (పజలపైన మఠం _పభావాన్ని బద్దలు చేసింది. తతృళితంగా లౌకెక రాజ్యాలుగా, లౌా.క సమాజాలుగా ఆదేశాలు రూపొందాయి. భారతదే[ంరో 5లాంటి మార్చులు ఒక రాజకీయ ౯ కిగా కాక ఉపరితల సంస్కరణలుగా ప్రవేశించాయి ఈ దేశంళో మొదటితరపు సంస్క ర్తలు నిరీళ్వర వాదులు కాకపోయినా మతపరమైన మౌధ్యాన్ని వ్యతిరేకించారు. తరువాత తరు సంస్క ర్తలలో కొందరు ఆజ్జేయవాదులు (2820515155) కూడా. (పపంచంలోని పెట్టుబడివారీ దేశాలలోని పెట్టుఒడిదారీ విధానం ముందున్న ఆర్థిక సామాజిక ద్యవస్థను. బద్దలు కొడుతుంది, ఆధునిక పెట్టబడిదారీ వ్యవస్థ

న! భూస్వామ్య వ్యవస్థలోని సరిహద్దులను చేదిస్తుంది. చాలామంది (పజలను పెరి (శామిక కేర్యదాంవై పు సమీకరింపజేస్తుంది (గామాలను పట్టణాలను రిలుపు తుంది. ఈ విధానంలోచే జాతులనే భావానిక (పాతినిధ్యం వహించి, జాతీయ థావనను పెంచే మధ్య తరగతి వర్గం తల ఎత్తుతుంది. ఆది సమాజాన్ని ఆధునికీక రిస్తుంది. పశ్చిమ యూరప్‌లో జరిగిన పరిణామానికి భిన్నమైన పరిస్థితులు భారతదేళంలో ఉన్నాయి. ఈ దేళంలోనే ఒక వ్యవస్థకు, వర్గావికి వ్యతిరేకంగో పోరాడివచ్చిన అంశాలు ఇక్కుడలేవు. పాలకవర్గాలు మారటం, పాఠఅనా విధానం మారటం, సామాజిక వ్యవస్థలో మార్చును రీసుకొనివచ్చిన విప్ణవాలు భారత దేళంతో లేవు. ఈ దేళంలో (గామీణ వ్యవస్థమీద ఏర్పడిన సాం్యపదాయక ఆర్థిక, సామాజిక న్యవస్థను శిధిలం చేసింది స్టానికమైన వర్తక, పెట్టుబడిదారీ వర్గాలు కావు. పోర్చుగీస్‌, డచ్‌, (ఫెంచ్‌, | బిటిష వాణిజ్య వర్గాలవారు, వలసపాలన. భారతదేళంలో భూస్వామ్యవర్గాలను తమ చెప్పుచేతలలోకి తెచ్చుకొని తమ (ప్రయోజనాలకు అనువైన ఆర్థిక వ్యవస్థను రూపొందించారు. భారతదేశంలో కేయ్యదీకృత పాలనాధికారాన్ని రూపొందించి భౌగో?కంగా దేశాన్ని వకంచేశారు. ఆధునిక భ్లారతదేళచరి తలో వచ్చిన ముఖ్యమైన పోరాటం విదేశీయులకు, వలసపాలనకు వ్యతిరేకంగా వచ్చిన పోరాటం అందుకే 1857 తిరుగుబాటు మొదలుకొని అన్నిరకాల ఉద్యమాలలో ఎమీందారులు, సంస్థ్టానాధీ" ఇరులతో పాటు, చదువుకున్న మధ్యతరగతి వర్షం, రైతంగంకూడా పాల్గొన్నారు. జపా న్‌లో తప్ప ఆసియా దేశాలలో స్మామాజ్యవాద వ్యతిరేకత జాతీయతా భావానికి దోహదంచేసింది. సమాజాన్ని ఆఅధునికీకరించటానికి దోహదంచేసిన ఆర్థిక విష్ట వాలు ఇక్కడ ఐలంగాలేవు. పెట్టుబడిదారీ విధోనం అనంతరదళలో భూస్యామ్య విధానంలోని కొన్ని ఆంళాలతో అవసరమైతే రాజీకూడా పడుతుంది. మన దేశంలో (బిటిష్‌పొలన, వలస ఆర్థిక విధానం ఈ కర్తవ్యాన్ని ఆతివయంకరంగా నిర్వహించింది. ఉత్ప త్తిళక్తులు, ఇద్థిక సంబంధాలు సమ జ స్వరూపాన్ని, రాజకీయ

స్వరూపాన్ని నిర్ణయిస్తాయి. అవి మానవ సంబంధాలను, విలువలను, నీతులను నిర్దేశిస్తాయి. వాటివ్య క్షరూపమే మానవ (ప్రవర్తనలు; సమాజంలో మానవ సంబం ధాలు. సాహిత్య, సాంస్కృాతికరం గాలు వాటినే (పతివింబిస్తాయి. కాబట్టి ఆర్థిక, రాజకియ, సామాజిక రంగాలలో జరిగిన పరిశోధనలనే ముడిసరుకులు ఆధారంగా

ర! కళ్ళా సాంస్కృతిక రంగాలలో ఏర్పడిన మార్పులను సూచించి, వాటిని సమ న్వయించినప్పుడు దేశంలోని సామాజిక పరిణామం బోధపడుతుంది. " భారతదేశంలోని సామాజిక పరివర్తనలో ఆధునికతా, జాతీయతా పరిజా మానికి కింది స్థాయిలో జరిగే ఉద్యమాలు, ముఖ్యంగా గిరిజసుల, ఆదివాసుల, రై తాంగాలప్మాతః వారిపోరాటాలప్మాత తప్పనిసరిగా ఉంటుందని, ఆ దృష్టితో కూడా ఆధుశిక చర్మితను పరిశీలించవలసి ఉంటుందన్న అభ్మిపాయాన్ని కొందరు చార్మితకులు వెలుబుచ్చుతున్నారు. ఆదివాసులు, గిరిజనుల పోరాటాలు, రైతుల పన్నుల వ్యతిరేక ఉద్యమాలు పాలకవర్గం విధానాలను నిర్ధశిస్తాయి. ఖభారతదేళంలోని కొన్ని [ప్రాంతాలలో (బిటిషపాలన జమీందారీశిస్తు పసూలు విధానం స్థానంలో, రె త్వారీవిధానాన్ని (పవే పెళ్టటానికి కారణమైన ర్రైతాంగ హోరాటాలు, దానిఫలి తంగా విధానాలలో మార్పులవల్ల దేశ ఆర్థిక, పొలనా రంగంపైన క లిగే (వభావం- ఏటిని సంవదించి సామాజిక పరిణామాన్ని పరిశీలించవలసి ఉంటుదన్నమాట, కించిస్థాయిలోని ఆంటే ఉత్పాదక వర్గం స్థాయిలోని ఉద్యమాల ఒత్తిడివల్ల ఆక్థిక ఫొలనా విధానాలలో వచ్చే చూర్చులు 'సైస్థాయిలోని సామాజిక పరివర్తనకు ముఖ్యంగా ఆధునికత, జాతీయతల పరిణామానికి కారణమవుతాయ. దేశ ఆధునిక చరితను ఈ దృష్టితో పరిశీలించకపోతే అది పొక్షిమైన, ఆసమ్మగమైన అధ్య యనం అవుతుంది. ఇటువంటి ఆధ్యయనంవల్ల దేఠంలో పెస్టాయిలో జరిగే పరి ణొమాలపైన, కింది స్థాయిలో జరిగే పరిణామాల (ప్రభావం స్పష్టబడుళుంది. చర్మిత పెస్థాయిలోని కొందరు మేధాపుల నృష్టి మా[తమే కాదన్న విషయం స్పష్టపడుతుంది. ఈ పద్ధరిలో పరిశోధనలు ఇంకొ జరుగవలసి ఉంది. వలస ఆర్థిక వ్యవస్థ భారత దేశంలో యూరప్‌ వర్తక స్థావరాలు ఏర్పడటం (ప్రంపంచ ఆర్థిక చర్మితలో గొప్పమార్చులు తెచ్చిందని చార్మి తకుల, ఆర్థిక శాస్త్రవేత్తల అభ్మిపాయం. 1494లో 'స్పెయిన్‌ దేశానికి చెందిన కొలంబస్‌ భారతదేశంకోనం బయలుదేరి అమెరికా ఖండాన్ని కనిపెట్టాడు. 1488లో పోర్చుగల్‌కి చెందిన వాసో(్లడి గామా యూరప్‌ నుండి ఆఫికా ద్వారా భారత దేశానికి కొత్త సమ్ముద మాగ్గాన్ని కనిపెట్టి భారత పశ్చిమ తీరం చేరాడు. ఈ రెండూ మానవజాతి చర్మితలో, (ప్రపంచ

స వ్యాపార చర్మితలోనే గొవ్ప సంఘబన లంటారు. ఈ సంఘటనల పరిణామంగానే యూరప్‌ దేశాలు వ్యాపారంలో, పర్మిశమళ్లో, విజ్ఞాననశాస్త్రరంగంలో అభివృద్ధిని సాధించాయి. భారతదేశం యూరప్‌ దేశాల వ_ర్తకస్థావరంగా మారింది. 1బిటన్‌లో పార్మికామిక విప్లవం రావటాఎకి దోహదం చేసిన కారణాలలో భారత దేశం సమకూర్చిన పెట్టుబడి ఒకటి. దీనివల్ల వలస దేశాల్లోని చేతివృత్తులు శ్మీణించాయి. దక్షిణ దేళంలో ఇంగ్లీషువారు మొట్టమొదట 1611 లో మచిలీపట్టణంలో స్థావరం ఏర్పాటు చేసుకొని తరువాత 1689 నాటికి మ్మదాసుకి మారారు. చందగిరిరాజా దగ్గర మ్మదాసును గుత్తకు తీసుకౌని అక్కడ ఒక ఫ్వాక్టరీని ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. అక్కడ రేవుమీద సుంకాల ద్యారా వచ్చే రాబడిలో సగ భాగం చందగిరి రాజాకు ఇవ్వటానికి ఒప్పందం చేసుకొని, స్వంతంగా నాణాలు మ (చించుకోవటానికి కూడా అధికారం సంపాదించారు. ఫ్యాక్టరీ చుట్టూ కోట కట్టారు. అదే సెయింట్‌ జార్జి ఫోర్టు. తక్కువ కాలంలోనే అది అర్ఞకం, నేత పని వారికి, వర్తకులకు కేం్యదంగా, ఈస్టిండియా జం పెనీ వారికి అథి కార కేం్యదంగా రూపొందింది. విశాలమైన దేశంగా భారతదేళం (బిటిష్‌ పాలనలో వలస ఆర్థిక వ్యవస్థకు (వధానకేం్య. దం అయింది, (బిటిష్‌ పర్మిశమల పెట్టుబడికి ఆధారం అయింది. (బిటన్‌కు ఎక్కువ పెట్టుబడిని సమకార్చిపెట్టటమే కాకుండా, పారిశ్రామిక ఉత్పత్తులకు మార్కెట్‌కూడా అయింది. 157 మొదలు 1900 వరకు భారత దేళ .ఆర్థిక వ్యవస్థ వలస ఆర్థిక వ్యవస్థగా రూపొందింది. ఇందులోని (కమపరిణా మానికి భారతదేశంలో ఇతర రాజకీయ, సామాజిక, సాంస్కృతిక రంగాలలోని పరిణామానికి స్పష్టమైన సంబంధం ఉంది. (బిటిష్‌వారు రాజకీయాధికారాన్ని స్తంపాదించటానికిముందు. భారతదేశంలో భూమిశిస్తుగూపంలో అదనపు ఆదా యాన్ని సమీకరించటం జరిగ్గేది.. ఆదే అప్పటి ముఖ్యమైన ఆదాయం. పట్టణాల్లో చేతి ఉత్చత్తుల కొనుగోళ్ళు, వాణిజ్యం, వాణిజ్య పెట్టుబడులమీద ఈ అదనపు ఆదాయాన్ని ఉపయోగించటం జరిగేది. ఆనాటి (గామీణ వ్యవస్థ స్వయం సంపూర్ణమే కాని పూర్తిగా ఆదర్శవ్యవస్థ మ్యాతం కాదు* చిన్న జమీందారులు, 'పెద్దరై తులు, భూమిలేని సేద్యగాళ్ళను పీడించటం, అస్పృవ్యలతో చాకికి

జా! చేయించుకోవటం ఉండేది. అంటే పె పర్షంవారు కిందిపర్గం వారిని ఏదో ఒక రూపంలో దోపిడీ చేసేవారన్నమాఓ, దక్షిణ భారతంలో. ఏదో ఒక్‌ రూపంతో వెట్టిచాకిరీ కూడా ఉండేదని చార్మితకులు భావిస్తున్నారు- _కలాంటి ఆర్టిక వ్యవస్థలో బెంగాల్‌లోను, దశ్నిణ భారతంలోను (బిటిష్‌వారు అధికారాన్ని సంపాదించి య=మానులయ్యాదు. పాలకులైన. రాజుల స్టానాన్ని ఇంగ్రీషవారు అ్మ్యకమించారు. ఈ అధికారం సంపాదించిన ఈస్టిండియా కం పెనీ లండన్‌లోని పెట్టుబడిదారుల అధీనంలో ఉందేవి. పార్మిశామిక ఉత్పత్తి దళకుముందు వలస దేశాల ఉత్పత్తుంతో (సపంచాన్ని మార్కెట్‌గా చేసుకోవటానికి పోటీ ఉండేది. 1757 వరకు ఈస్టిండియా. కంపెనీ ఒక వ్యాపారసంస్థ మా్యతమే. భారత దేశంలోని నరకులు, చేనేతవస్తాలో. ఇతర విలాస సరుకులను విదేశాల్లో ఆమ్ముకొని కంపెనీవారు లాభాలు సంపాదించేవారు. దీనివల్ల మొదట వృత్తి కారులకు కూడా (పోత్సాహం ఉండేది. 17ళ లో ఇంగాల్‌ ఆ్మకోనుణ తరువాత కంపెనీ వ్యాపారం 'ఇరిగింది. తమకున్న రాజకీయాధికారంతో నేతపనివారికి, ఇతర చేరివృత్తుల వారికి కూలీలిచ్చి తమకోసం మ్మాతమే ఉత్పత్తి చేయించటం (ప్రారింభించారు. ఇంగ్రీషువారు. భారతదేళ వర్తకులకోసం ఉత్పత్తి చేయటానికి వీల్లేకుండా. చేశారు. భారత వాబీజ్యవల్ళిం దీనివల్హ దెబ్బతిన్నది. ,బిటన్‌లో ప్రార్యిశామిక విస్టవం తరువాత పర్మిళమలు అభివృద్ధిచెంది వాటి ఉత్పత్తికి మార్కెట్‌ ఆవసరం అయింది డబ్బులేకుండానే భారతదేశంలోని వ్యవసాయ ఆదాయంతోనే భారతదేళంలోని ముడిసరుకులుకొని, అక్కడే తమ ఉత్పత్తులను ఆమ్ముకునే దళకు వారు చేరుకున్నారు. ఇతర వలస దేశాలతోపొటు భారతదేశం చవకధరకు ముడిసరకులను ఉత్పత్తిచేసే దేశంగా, [బిటిష్‌ పర్మిశమలకు పెట్టుబడి సమకూర్చేదేళంగా మారింది అది (బిటిష్‌ సమాజ సరూపాన్ని పూర్తిగా మార్చివేసింది. వలసదేశాల స్థితిగతుల్ని ఆది దిగజార్చివేసింది భారతదేశంలోని బటల ఎగుమతి దెబ్బతిన్నది దానిమీద ఆధారపడ్డ వారి వృత్తులు) ఉద్యోగాలు దెబ్బతిన్నాయి. పత్తి మొదలై న ముడి సరుకుల విషయంలో కూడా. ఒక దఠతో అమెరికా మొదలైన దేశాలతో పోటీ ఏర్పడింది. పౌర్మిశామిక ఉత్పత్తుల అమ్మ కాఐలో జర్మనీ ఆమెరికాలతో [బిటన్‌కి పోటీ ఏర్పడింది. అందువల్ట వలస దేశాలే బిబన్‌కి మార్కెట్‌ కావలసివచ్చించి. 1855 నాటికి భారతదేశంలోని పత్తి ఉత్పత్తుల ఎగుమతి తగ్గి చిసగమతులు ఎక్కువయ్యాయి. బట్టలేకాదు దారాలు కూడా చగుమతి అయ్యేవి. ఉక్కు, ఉఇనుపసామానులు, గాజు వస్తువులు కూడా

వ. చిగుమకి అయ్యేవి, దాసికి సంబంధించిన కమ్మరం మొదలై నవృత్తులు, ఉత్పత్తులు దెబ్బతిన్నాయి. తమ ఉత్పత్తుల మార్కెట్‌గా భారతదేశాన్ని మార్చటం కోసం (బిటిష్‌ పార్మిశామికులు ఈస్టిండియా కంపెనీ (ప్రాబల్యాన్ని తగ్గించారు... భారత దేళం పరిపాలన బిటిష్‌రాజి ప్రత్యక పరిపాలనలోకి వెళ్ళటానికి గల కారణా లలో ఒకటి (బిటిష్‌ పారి శామికుల (వమయోజనాలను కాపాడటం కూడా. భారత దేళంలోని రైల్వేలు వలస ఆర్థిక వ్యవస్థ వేళ్హ్టునటాన్సికి దోహదం చేసింది. "స్వేచ్చా వాణిజ్యం పేరిట (బ్రిటిష్‌ పార్మిశామిక ఉత్పత్తులమీద తక్కువ పన్నులు వసూలు చేయటం కూడా భారత ఉత్పత్తులను మరింత క్షీణింపజేసింది.

వ్యవసాయ రంగంలో (బిటిష (పభుత్వం (వ్రవేళపెట్టిన కొత్త భూమి శిస్తు వసూలు విధానాలు రైతాంగంలో సంవోభిన్ని తీసుకొని వచ్చాయి జమీందారీ పద్ధతి ద్వారా శాళ్వుత శిస్తు విధానాన్ని, శిస్తులో వసూలు చేసే దళారీ వర్గా న్ని సబిటిష్‌ పాలన రూపొందించింది. వేలం పాటల ద్వారా శిస్తు వసూలు చేసే కొత్త జమీందారీ ఎర్గాన్ని తయారు చేసింది. రైత్వారీ విధానంలో రైతు నుండే పత్యక్షంగా పభుత్వం శిస్తు వసూలు చేస్తూ భూమిపైన వారికి హక్కు అను ఇచ్చింది. రై తులు (పభుత్వానికి పన్నులు కట్టలేక వడ్డీ వ్యాపారుల దోపిడికి గురి కావటం, చివరికి భూమిని అమ్ముకోపటం జరుగుతుండేది. జమీందారీ రై త్వారీ విధానాలు రెండూ (పభుత్వం ఎక్కువపన్నులు వసూలు చేయటానికి అనుకూలంగా

రూపొందాయి. ఈ రెండు విధానాలు రైతుల విశాళనానీకే దారితీసాయి. జెలుగునొడు పద్దెనిమిదవ పతాబ్దం మధ్య భాగానికి. తెలుగు దేశం. పేరుకి మొఘల్‌ 'సాామాజ్యంతో. ' భాగమేగాని నిజాముల్‌ ముల్క్‌ సర్వస్వతరృతుడుగా రాజ్యం చేశాడు. 1748 నాటికి కే్య్యద పాలనకు వ్యతిరేకంగా స్థానిక నవాబులు, షాలెగా్యడు, అమీన్‌దారుల తిరుగుబొట్టు ఎక్కువ .-అయ్యాయి. స్థానికంగా కూడా కేర్మదీకృత అధికారం దెబ్బతిన్నది. అదే కాలంలో వర్తకం కోసం వచ్చిన (థెంచి, (బిటిషవారి మధ్య పోటీలు ఏర్పడ్డాయి. (ఫెంచివారి నుంచి (బిటిష్‌వారు పూర్తిగా అధికారాన్ని స్వాయర్తం చేసుకుని స్థిరపడ్డారు. తమకున్న బలంతో రాజకీయాధికారాన్ని భూడా సంపాదించారు. స్థానిక నవాబులు, జమీందారులు,

మగేప _సంస్థానాధ్ధీశ్వరులు, రాజులు తమతమ అఎసరాలనుబట్టి ( ఫెంచివారితోనో, (బిటిష్‌ వారితోనో సహకరించారు. సహాయ సహకారాల కోసమో, రాజీబేరాలుగానో (గౌమాలను, పట్టణాలను, (ప్రాంతాలను ,ఫెంచివారికో, | బిటిష్‌ వారికో దత్తత ఇస్తుండేవారు. 1757 లో బెంగాల్‌లో సాధించిన విజయంతో దక్షిణ భారతాన్ని కూడా (బిటిష్‌ వారు జయించ గలిగారు. బెంగాల్‌ జయం వల్చి అబ్బిన సంపదను

• (బిటిష్‌ వారు దీనికి ఉపయోగించారు. అంతకుముందు తెలుగు దేశంలో గంజాం నుండి గుంటూరు వరకు (ఫెంచివారి అధీనంలో ఉండేది. 1958 లో (ఫెంచివారి (ప్రధాన కేం్చదమైన మచిలీపట్టణం కోటను ఈస్టిండియా కంపెనీ వశపరచుకుంది. నిజాంపట్నం, మచిలీపట్నం, కొండపల్లి సర్కారులలో కొంత భాగం (బిటిష్‌ వారికి దత్తతగా లభించింది. 1969 నాటికి సుమారుగా కోస్తా జిల్హాలన్నీ (బెటిష్‌వారి వశం అయినాయి. 1788 తో గుంటూరు చేతికి చిక్కించి. 1802 లో నెల్లూరు, చిత్తూరు జిల్లాలు వళశమయ్యాయి. 1800లో (ిటిష్‌ వారి సెనిక సహకార విధానానికి ఐదులుగా నిజాం రాయలసీమ (ప్రాంతాన్ని వారికి దత్తత ఇచ్చాడు. తమ అధికారానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసిన చిల్లర రాజులు, జమీందార్డు, పాలెగార్యడను ]విటిష్‌ పభుత్వం అణచివేసింది. పన్నులు _వసూలు చేయని జమీందార్ల పైన నిర్బంధకాండ కారణంగా కొందరు జమీందార్డు తిరుగుబాటు చేశారు. పిరాపురం, "పెద్దాపురం, పోలవరం జమీందార్జు వీరిలో ఉన్నారు. తెలంగాణా (ప్రాంతం స్పతంత నిజాం అధికారంలో ఉన్నా (విటిష వారికి దానిపై కూడా పరోకత్తాధికారం ఉంది. 1759లో ఈస్టిండియా కంపెనీ మచిలీపట్టణావ్ని స్వాధీనం చేసుకోవ టంతో తెలుగుదేశంలో ఆర్థికస్థితిగతులు అస్తవ్య స్తస్థితికి చేరుకున్నాయి. కంపెనీ చేతివృత్తుల పనివారికి పెట్టుబడిపెట్టి అపారమైన లాభాలు గడించింది. వృత్తి కారులు స్వేచ్చను కోల్పోయి కంపెసీకోసం ఉత్పత్తులుచేసే కూలీలుగా మిగిలి పోయారు. మచిలీపట్టణం అద్దకపు వస్త్రాలకు (పసిద్ధి, ఉత్తర సర్కారులు చేతి పరి శమలకు (పసిద్ధి, 19వ చతాబ్దం (పారంభకాలానికి కోస్తా్యధలో వరి, చెజకు, పసుపు, పప్పుదినుసులు, ద _త్తమండలాలలో పత్తి వేరుసెనగ, నెల్టూరు, గుంటూరులలో పొగాకు ఉత్పత్తి అయ్యేవి. ఈస్టిండియా కంపెనీ వాణిజ్యపంట లైన పత్తి. ెజకు, నీలిమందు ఉత్పత్తులను (పోత్పహించింది. దీనివల్ట దేళంలో ఆహారకొరత ఏర్పడింది.

2న

(బిటిష్‌వారు తమ ఆధీనంలో ఉండే (పాంతాలలో భూమిశిస్తు వసూలుకు రెండు విధానాలు అవలంబించారు. అవి జమీందారీ, రైత్వారీ విధానాలు. వేలం పాటలో హెచ్చురేటుకు పాటపాడినవారికి భూమిశిస్తు వసూలుచేసే అథికారం ఉంటుంది. (పభుత్వానికి, రైతులకు మధ్యదళారీలుగా, జమీందారులుగా వీరుంటారుం (బిటిష్‌వారి ఏజెంట్లుగా పాతఠజమీందారీ వర్ష్గంకాక కొత్తజమీందారీ వర్గం ఒకటి ఏర్పడింది. ఇందులో జమీందారు యజమానిలాంటి వాడైతే లెు హక్కులు స్పష్టంగా ఉండవు. జమీందారుల కాళ్వత (పాతిపదికమీద (పభుత్వానికి చెల్లించ వలసిన సొమ్మునిర్ధారణ చేసిఉంటుంది. దక్షిణ భారతంలో జమీందార్డు తక్కు-వ. 19వళతాబ్ది పారంథానికి ఆప్పటి మ్మదాన్‌ (పెసిడెన్సీలో ర్రైల్వరీ విధానం (వవేశించింది. దీనివల్ల వ్యపసాయం చేసుకొనేవారికి భూమిమీద పహక్కులభించింది. ఆయితే ఆ హక్కు. పన్నులు స్మకమంగా చైల్లిస్తున్నంతవరకే ఉంటుంది. _పభు త్వానికి ఆవసరమైన పద్ధతిలో శిస్తు పెంచవచ్చు. పండినా పండకపోయినా, (పకృతి వైపరీత్యాలవల్చ నష్టంవచ్చినా పన్ను చెల్లించవలసిందే. ర్రైతుకుభూమిని అమ్ము కోవటానికి, తాకట్టు పెట్టుకోవటానికి కూడా హక్కు. ఉంటుంది. అవసరమైతే అమ్ము కొని శిస్తుకట్టటానికి ఈ అధికారం ఇవ్వటం జరిగింది. సం్యపదాయ _అౌమీణ వ్యవస్థలో అనుభవానికుండిన భూమి అమ్మకపు సరకుగా మారింది. జమీందారీ, రైత్వారీ విధానాలు రెండూ (బిటిప్‌ పాలకులు తమ ఆదాయాన్ని పెంచుకోవటానికి అనుసరించినవే. _ రెండూరైతులకు నష్టాలను కలిగించేవే. రైత్వారీ విధానంలో ర్రైతులు వడ్డీవ్యాపారుల బాధలకు తోనయ్యేవారు- ధామస్‌ మ్మనో 1802లో రాయలసీమలో రైత్వారీ పద్ధతిని (పవేళ పెట్టాడు 1804ప్రాంత ౦లో రాయలసీమలో, నెల్లూరులో, సర్కారుజిల్హాలలోని కొన్ని | పాంతాలలో [గ్రామవారీ శిస్తుపద్ధతికూడా ఉండేది. 1880లలో సక్పేసెటిల్‌మెంట్‌. డిపార్డు మెంటు ఏర్పడింది. ఖర్చులుపోగా మిగిలిన ఆదాయంలో సగంకంటే ఎక్కువ పన్ను ఉండకూడదనే నియమం ఏర్పడింది. నిజాం సంస్థానంలో భాగమైన తెలం గాణాలో భూమి సర్‌'ఫెకాన్‌, కాల్సాఆని రెండు రకాలుగా ఉండేది. సర్‌ ఫెకాన్‌ భూములపైన ఆదాయం [వత్య్మక్షంగా నిజాంకు సంబంధించింది. థాల్సాభూ ములు జాగీర్‌దార్టు, దేళముఖ్‌లు సంస్థానాధిపతుల ఆధీనంలో ఉండేవి. తమ (పాంళాల పైన వీరికి పూ ర్తిగా అధికారం ఉండేది. (బాహ్మణ పురోహితులు మొదలుకాని వృత్తికారులవరకు ఈ దొరలకింద వెట్టిచాకిరీ చేయపలసిందే. ర్హైతులకు భూముల

శే

పైన పట్టాహక్కులున్నా వాటిని గుర్తించేవారుకారు. రైతులు మొదట దొరలభూమి దున్ని తమ భూములను దున్నుకోవాలి. 875లో ఈ [పాంతంలో సర్వే సెటిల్‌ మెంట్‌ విధానం (పవేళ పెట్టారు. (బిటిష్‌వ్లారె కాలంలో బొంబాయి, బెంగాల్‌ తీర (పాంతాలలో కొన్నైనా పర్మికశమల్లు (ప్రారంభమచ్యూము. ఆంధ్యప్రాంతంలో

పర్మిశమలు తక్కువ. అది వ్యవసాయ దేళంగానే మిగిలిపోయింది. జాకియత (బిటిష్‌ వలస అయిన భారతదేశంలో ఆధునికతలో భాగంగా, ఒక థావంగా ఆర్థిక, రాజకీయ సంఘటనల పరిణామ కారణంగా జాతీయత రూప్పు తొడిగిందని చార్మితకులు థావిస్తున్నారు (ప్రపంచంలో అభిప్పష్ధి చెందుతున్న పార్మికామిక పెట్టుబడిదారీ యుగంలో భారతదేశంలోని వలస ఆర్థిక వ్యవస్థకు [పతిస్పందనగా భారత జాతీయవాదం రూపు విద్దుకుందని భావించవచ్చు. పెరుగు తున్న పెట్టుబడిదారీ సంబంధాల దళలో. తెగల సరిహద్దులను దాటిన ఆదర్శ రూవమైన రాజకీయ సిద్ధాంతంగా, భావంగా భారతదేశంలో జాతీయ రూపొం దిందా ? అన్న విషయంలో భిన్నాభి ప్రాయాలున్నాయి. పొళ్చాత్య దేశాలలో ముఖ్యంగా సళ్చిమ యూరప్‌ దేశాలలో భూస్వామ్య వ్యవస్థ బంధనాలను ఛేదించు కొని వర్తక వాణీజ్యాలు, పెట్టుబడి దారీ విధానం అభివృద్ధివల్ణ పరస్పర సంబం ధాలు ఏర్పడి స్పష్టమైన ఎల్లలతో భాషా (సాతిపదికమైన జాతీయ రాజ్యాలు, జాతీయ భావన ఏర ఎడ్జాయం ఆలాంటి పరిస్థితి భారతదేశంలో లేనందున అలాంటి భావన ఇక్కడ సమ్మగంగా (వస్ఫుటం కాలేదని కొందరు భావిస్తున్నారు. 1885 లో భారతజాతీయ కారగెన్‌ ఏర్పడటం ఫఘ్రూలంగా భారత జుతీయతకు [ప్రారంభదళ అన్న భావమూ ఉంది భారతీయులకు సాంస్కృతిక ఏకరూపత, భౌగో?క ఐక్యత ఉన్నాయని, ఇవి భారతీయులందరినీ ఒక జాతికి చెందిన వారుగా చెప్పటానికి కారణాలవుతున్నాయని, కాబట్టి జాతీయ భావన చాలా (ప్రాచీనమైనదని సంప్రదాయ వాదులంటారు, (ప్రాంతీయంగా ఒకే థాష మాట్టాడేవారిలో ఏక రూపత, ఐక్యత ఉందని భాషను ఆధారంగా చేసుకున్న జాతీయతగా దాని స గుర్తించవచ్చని కొందరంటున్నారు. కింది స్థాయిలో థాషను, తెగను, మతాన్ని ఆధారం చేసుకున్న జాతీయత, పై స్థాయిలో స్మామాజ్యవాద వ్యతిరేకత రూపంలో ఏర్పడిన అఖిల భారత స్థాయి జాతీయత-రూసంలో ద్వంద్వ జాతీయ చైతన్యం

భారతదేశంలో ఉందని (తిపాదిస్తున్నవారూ ఉన్నారు.

భూస్వామ్య వవస్థకు వంతిరేకంగా అభివృద్ధి చెందే పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ అధునిక జాతీయ వాదానికి కారణం అవుతుందని, పశ్చిమ యూరప్‌ దేశాల్లో జాతీయ మార్కెట్‌, భాషా సమానత ఆధారంగా జాతీయ రాజ్యాలు రూపొందా యని; ఈ పరిస్టితి మఠ సంస్కరణ రూపంలో [ప్రాంతీయ కాషలలో భక్తి సాహిత్యం (పచారంలోకి రావటంతో భారతదేశంలో కూడా కనిపిస్తుందని కొందరు అభ్మిపాయపడుతున్నారు భక్తి, మళ సంస్కర జోద్యమాలకు (ప్రాంతీయ భాషా సాహిత్యాలు సాధనమైనాయి. ఈ ఉద్యమంలో కింది తరగతి వారు. వృత్తికారులు, చిన్న వ్యాపారులు, రైతులు దన్నారు ఇందులో భూస్వామ్య ఆధిపత్యానికి ద్యతికికత, వారికి అండదండలనిచ్చే మత, మరాధి పళులకు వ్యతిరేకత వుంది (గామాలల్లోని ఉత్ప ర్తికి పట్టణాలలో మార్కెట్‌ని అన్వేషంచే స్టిరిలో పరిమిత వాజిజ్మం విస్తరిస్తున్న దళలో ఈ ఉద్యమాలు వచ్చాయి. కాని భక్తి ఉదృమంయొక్క. భూస్వామ్య వ్యవస్థ వ్యతిరేకత నిరసన చూపంలోనే ఉందిగాని ఆ వ్యవస్థను పెళ్ళగింపజేసే స్థితిలో లేదని, అది రాజకీయ చైతన్య రూపాన్ని పొందలేదని, పదహారవ కతాబ్దం నుంచి కనిపించే భారతీయ వాణిజ్య పెట్టుబడులు భూస్వామ్య విధానానికి ఏ రూపంలోను వ్యతిరేకం కాదసి, అది పావ్మెకామిక పెట్టుబడిగా పరిణామం చెందలేదని, భాషా (ప్రాంశాల ఎల్లిలు స్పష్టం కాలేదని, కాబట్టి దాన్ని జాకి- వ్చైతన్యంగా భావించనవసరం లేదవీ కొందరు భావిస్తున్నారు. భారత దేళంలో జాతుల పరిణామంలో (బిటిష్‌ వారు రాక పూర్వం రూపొందిన (ప్రాంతీయ భాషా తెగలు (పథాన స్థానాన్ని వపొస్తున్నా యని, సం్యపదాయ [గామీణ వ్యవస్థలో కంటే విస్తృతమైన మార్కెట్‌ కావలసిన ఆవసవాన్ని బట్టి ఆది ఏర్పడిందని, భారతదేశంలోని జాతీయ భావనను పూర్తిగా యూరప్‌ దేశాల్లోని జాతీయ భావనా చ్మటంలో పొదగవలసిన అవసతం లేదని మ%కొందరు భావిస్తున్నారు.

భారతదేశంలో జాతి అన్న భావన వెట్టా ఉన్నా భాష పేట గుర్తింపు మధ్య యుగాలకుంవీ కనిపిస్తుంది. కీస్తు శకం పదవ శతాబ్దం నాటికే స్మాహాజ్కాలు చిచ్చిన్నమై చిన్నచిన్న రాజ్యాలు ఏర్పడటంతో భాషా పరమైన గ్నరింపు, (పాంతీయ లిఖిత భాషా సాహిల్మాలు (ప్రారంభం అయ్యాయి. ఉత్తర భావతంలో ఆర్య భాషా జాతులు, దక్షిణ భారతంలో (దానిడ భాషా జాళులు ఉన్నాయి. సంసృృృకంపై స్థాయిలో సాఎస్క్బృతికంగా అభివృద్ధి చెందిన భాషగా, రొజుఇ

నేక

ఆ్మళయంలో అధికార భాషగా, సాహిత్య, శాసన భాషగా అభిపృద్ధి చెందింది. దక్షిణ దేళంలోని రాజవంశాలు కూడా సంస్కృకాన్నే పై స్థాయిలో స్రోషంఛాయి. ఈ కాలంలో భిన్న _పాంతాలలో ప్రాంతీయ భాషా సాంస్కృతిక సంప్రదాయాలు ఏర్పడ్డాయి. తమిళ దేశంతో మొదటినుంచే స్వతంతమైన భాషా, సాంస్కృతిక సం్యపదాయాలున్నాయి. పె వర్గం థాషగా సంస్కృతానికి ఉన్న సాంస్కృతిక స్థాయిని వ్యతి రేకించకుండానే ఇతర భాపా సాహిత్యాలు నఖిక స్థాయినుండి లిభిత స్థాయిలోకి ఆభివృద్ధి చెందాయి. అంతకు ముందు ఈ భాషలలో (పజా సాహిత్యం మౌఖిక సాహీత్వం ఉండగా (పాంతీయ్వ పౌలనా, సాహిత్య భాషలుగా పదవ భతాబ్దం నుండి అవి అభివృద్ధి చెందాయి 1పాంతీయ రాజ్యాలు కళలను, సాహిత్యాన్ని, సంగీతాన్ని పోషించాయి. యూరప్‌ ఖండంలోని భాషా జాతి రాజ్బాలలాగా ఇక్కడ దేశభాషల నావారంగా చేసుకుని స్పష్టమెన సరిహద్దులతో రాశ్యాలు వర్పడలేదు కాని భాషా రూపంలో "తమను తాముగు ర్తింపజేసుకోవటం మ్మాతం [పార ంభమైంది. చాలా (పాంతీయ థాషలలో కింది వర్గాలకు సంబంధించిన భక్తి మళ సంస్కరణల సాహిత్య రూవంలో భాషలకు సంబంధించిన గు ర్తింవు (పారంవమైండి కొన్ని (పాంకాఐలో భూస్వామ్య వ్యవస్థకు (పాకినిధ్యం వహించిన పాలకుల ద్వారా ఈ గుర్తింపు పారంథభమైంది, తెలుగులో ఇలాద్‌ పరిస్థితే కనిపిస్తుంది. రాజు రాజ నరేర్యదుడు* మహాభారత బద్ధ, నిరూపితార్థమేర్పడ తెనుంగున రచియి౨పుమిని నన్నయకో చెప్పినట్టుగా భారతంలో ఉంద. బపఖథాషల బహ విధము౨ రచశలను వినాలశే స్పృహ అనాటికి పండితులలో, పాలకులలో (పాఠరంఫమైంది. నన్నెచోడుడు తన కుమార సంభవంలో సంస్కృత కవులను స్తోతం చేసన మంలో “ముకు మార్గ కవిక లోక, బున వెలయంగ చే కవిక( బుట్టించి తెకుం, గును నిలపి రధ విషయం, బున జనం జాపుక్స రాజు మొదలుగం బలువ్పక్‌, అం సంస్కృత కవిత్వం దేళశంలో వ్యాపించి ఉండగా తెలుగు కవిత్వం నిలివిన చాళుక్య రాజుల్ని పేర్కాన్నాడు. “జనని సంస్కృ తంయి సకల భాషలకును, దేశ భాషలందు దెను(గులెస్స, జగలిం దల్లికంద సౌదాగ్య సంపద, మెమ్చుటాండు బిడ్డ మేలుగాదె' అన్న [క్రీడా భవామ కర్త మాటలలో తెలుగు భాషా వ్దైతన్యం (పస్ఫుటంగా కోనిపిస్తుంఏి. విన్నకోట పెద్దన తెలగు కవితకు “విలసద్భావ రసాద్యలంకృతులతో విప్పారి గీర్వాణ ధాషల కబ్బంబుఎకన్ని మంచి తనముల్‌” సంధిల్లినా తెలుగంచుంకెవి బెట్ట నేరని స్ధితిని

న!

చూచి బాధపడ్డాడు, సంస్కృతాధ్యయనాన్ని, ఆధిక్యతను తిరస్కరించకుండానే తెలుగు భాషా చైతన్నం వ్యాపించిన దళను ఇందులో చూడవచ్చు. ఇంచుమించు సమకాలంలోనే భాషా (ప్రాతిపదికపైన ఆధునిక. బిటిష్స్‌ (ఫెంచి, ఇటాలియన్‌, జర్మన్‌ జాతుల రాజ్యాలు ఏర్పడ్డాయి. భారతదేశంలో ఆ విధమైన వరిణామం జరగలేదు. భారతదేశంలో. కింవి స్థాయిలో ((గామీణ వ్యవస్థ పైస్టాయితో సంబంధం లేకుండా చాలా ళతాద్దాలు మార్చు లేకుండా స్థిరంగా ఉంది. వర్తక; వాణిజ్య వర్గాలవారు ఇక్కడ పరిమిత స్థాయిలో మ్మాతమే అభివృద్ధి చెందారు. కాబట్టి విభిన్న భాషలవారిలో భాషా చ్చైతన్యం పది, పదకొండు : క తాద్దాలలో నే (ప్రారంభం అయినా వారు సమ్మగ జాతులుగా రూపొందలేదు. ఆర్థికంగా భూస్వామ్య దళను దాటకపోవటం, భౌగోళికంగా ఒకే భాషా (ప్రాంతంలో అనేక చిన్న చిన్న రాజ్యాలు ఏర్పడటం జరిగింది. వృత్తికారులు, చిన్న వ్యాపారులైన భక్తకవులు వర్ణాళమ ధర్మాల్ని: కుల భేదాల్ని, పై వర్గం మళకర్మకాండల్ని ఖండించటం, మతాధిపతుల్ని వ్యతిరేకించటం (గామాలలోని వ్యాపార ఉత్పత్తికి పట్టణాలలో మార్హెట్‌ను వి స్తరించుకోవటంలో భాగంగా,పరిమిత రూపంలో వాణిజ్య విస్తరణావసరాలలో ముడిపడి ఉండిఉంటుంది. |గొమాలకు, పట్టణాలకు సంబంధం ఏర్పడి దేశీయ వ్యాపారం అభివృద్ధి చెందుతున్న దళలో కులమత భేదాలు పోయి జాతులుగా భాషా (ప్రాంతాల వాష్ట రూపొందే పరిస్థితులు అభివృద్ధి చెందుతున్న దళలో భారతదేశంలో స్మామాజ్యవాదం (పవేశించింది. పెట్టుబడిదారీ విధానం పూర్వదళలోని సాం్యపదాయక ఆర్థిక విధానాన్ని స్థానిక వాణిజ్య పెట్టుబడి దారులు కాక ఇతర దేశాలకు. చెందిన వాణిజ్య పెట్టుబడిదారులు. భేదించారు. అందుకే జాతీయోద్యమ కాలంలో జాతీయ చైతన్యాన్ని రగల్బటానికి సాంప దాయక వ్యవస్థలోని జొన్నత్యం, తాత్విక భావజాలం [పేరకాలయ్యాయి.

1బిటిష్‌ స్నామాజ్యం భాషాజాతుల అభివృద్ధిని కుంటుపరిచింది. థానత దేశాన్నంకా తన కేర్మడికృత అధికారంలోకి తీసుకొనివచ్చిన బిటిష్‌ (పభుత్వం దేశాన్ని భాషా్యపాంతాలుగా కాక తమ పరిపొలనావసరాలకు, సొలభ్యానికి ఆను గుణంగా భిన్నభాపా (ప్రాంతాలను కలిపి పాలనా (ప్రాంతాలను వీర్పాటుచేసింది. హైదరాబాదులాంటి సంస్టానాలలో పాఎకులు (ప్రాంతీయ. భాషకు సంబంధించిన వారుకారు. అందులో మూడు భాషా (ప్రాంతాల భాగాలు కలసిఉన్నాయి* 1905లో బెంగాల్‌ విభజనతో బెంగాల్‌ భాషాభిమానం పెరిగింది. భిన్నభాషా (పొంతాలలో

2?

సామాజ్యవాద వ్యతిరేకత కూడా రగిరింది. స్వాతంత్యకాంక్ష పెరిగింది జాకీరూ ద్యమ కాలంలోకూడా (ప్రాంతీయ భావ లకూ,జాతులకూ కింది స్థాయినుండి (పత్యేక మైన గుర్తింపును ఇవ్వటంద్వారా అఖిలభారతస్థాయి. జాతీయతను అభివృడ్ధిచేసే (వయత్నం జరగలేదు. అన్ని భాషా జాతులలోను రగిలిన స్మామాజ్యవాద వ్యతి రేకత భారత జాతీయతకు మార్గంవేసింది. తెలుగువారిలో భోరతజాతీయ చైతన్యం కంపే ముందు ఖాషా చైతన్యమే కనిపిస్తుంది. పదకొండవ ళతాచ్చిలోనే (పారంభ మైన తెలుగు భాషా చైతన్యం పందొమ్మిదవ శతాబ్దం ఉత్తరార్థానికి ద్వంద్వ 'జాత్రీయ చై తనంగా తెలుగువారిలో కనిపిస్తుంది. “భారతమాత, “ఆం[థమాతో లిద్దరూ వారికి ఆరాధ్యదైవాలై నారు. భారతజాతి చైతన్యానికి స్మామాజ్వవాద వ్యతిరేకత కారణం అయికే (బిటిష్‌ పరిపాలనలో ఉన్న తెలుగు పాంఠంలో త్రమివజాతి ఆధిక్యత, నిజాం తెలుశపాంతంలో ఉర్దూ అధికారధాష కావటం, ఆ ,సంస్థానంల్లోన్నే మరొకభాషఅముశ మూరి మాట్తాడేవారి ఆధికంఠాధావం పలుగు

జాతి, చైతన్యానికి దోహదం చేశాయి. ఆధునికత ఏ దేశంలోనైనా ఆధునికత ఎప్పుడు [ప్రారంభమైందో, ఆధునికయుగం ఎప్పటినుండి మొదలైందో గితగీసి చెప్పటం కష్టం ఆధునికత శేవ_.౦ కాలానికి సంబంధించింది కాదు. ఆంకకుషుందు వ శవస్టలోని సామాజిక రాజకీయ, సాంస్కలృతికాంకాలుపోయి.. అవి కొత్త స్వరూపాన్ని పొందటం ఆధునికత అను కుంటే అది. హరాత్తుగా (ప్రారంభమయ్యేచి కాదు. ఆధుంకత లకాళాన్నుంచి ఊడిపడే. ఆంగం అంతకళ్నా కాడు. మధ్యయుగం లేక భూస్వామృదళనుంచి ఒక్కసారి ఆధునికయుగం [ప్రారంభం వాదు. పాతయుగం గిణదలలోనే కాగ యుగం లక్షణాలు శనిపిస్తాయి. మథృయుగంనుంచి ఆధునిక యుగానకి మార్చు ఒక (కమ పరిణామ పద్ధతిలో జరుగుతుంది, మధ్యయుగం అంటే ఒకానొక ఆర్థిక వ్యవస్థ ఆధారంగా ఏర్పడిన రాజకీయ, సామాజిక వ్యవస్థ నిర్మాణం, ఆ ఆర్థిక వ్యవస్థ శిథిలాలనుంచి కొత్త లేక దానికి విన్నమైన ఆర్థిక వ్యవస్థ ఆవారంగా నిర్మితమైన ఆధునిక రాజకీయ, సామాటిక వ్యవస్థ యూరప్‌ దేశాలలో 15, 18 ళతాద్ధాలలో (పారంభమైంది.. దీన్నే పునరుజ్జీవన దళ అంటున్నారు. అమెరికాను తెలుసుకోవటం, భారతదేశానికి కొత్త సమదమ గ్లాన్ని కని పెట్ట ంతో

నా

(వపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థలోనే గొప్ప మార్చు వచి సందని అది అధునికయుగ పరిణామానికి చారీతీసిందని కొందరు భావిస్తున్నారు. (ఫెంచి విష్ణవంతో ఆధునిక ఆలోచనా వివానం [ప్రారంభమైందని మరికొందరి అభ్మిపాయం, భారతదేశానికి సంబంధించినంతవరకు ఆధునికత సుమారుగా పందొమ్మిదవ శతాబ్దం ఊ త్త రార్థంలో _ [పారంభమైందని భారతదేళపు అధునికయగ _ చర్మితకారులు థావిస్తున్నారు.

పునమజ్జీవనం, సంస్కరణ, మానవతావాదం, భౌగోశికంగా కొ త్త పాంతా లను, దేశాలను కనుక్కోవటం, కొ_త్తమార్కెచ్‌' లను వెళుక్కవటం యంత పర్మిళమలు, మధ్యయుగమతాలను, మతభావాల + బద్దలుకొట్టటం- ఈ కమంలో యూరప్‌లో ఆధునికత రూపుదిద్దుకుందని భావిస్తే ఈ పరిణామం భారతదేశానికి ఎంతవరకు అన్వయిస్తుందో పరిశీలించవలసి ఉంటుంది. యూరప్‌ దేశాల ఛారి శతక పరిణామం చ్యటంలోనే భారతదేశంలోని ఆధునికత పరిణామాన్ని నిరూ ఫించే అవకాళం ఉందాఅన్న విషయాన్ని సమ్మగపరిశీలన చేయవలసి ఉంది. ఆర్థిక శ్రంగంలో పరిణతి చెందిన యూరప్‌ దేశాలకు, ఇదేశాలంలో వలస దేశమైన థారతదేకానికి ఆధునికత విషయంలో గల భేదాన్ని గుర్తించవలసి ఉంటుంది. వలస విధానం కొరణంగా సామాజిక, సా౨ఫ్క్బృతికరంగాలలో వలసపాఎన *నభావం కనిపిస్తుంది. (వస్తుతం చదువుకున్నవారిలో, పై వర్గంవారిలో భౌతిక శీవన విధానానికి సంబంధించి అనుకరణగా కనిపిస్తున్న అంశాలను ఆధునిక సంస్కృతిగా పేర్కొనటం జరుగుతున్నది. భిన్నవర్గాల _పయోజనాలు ఆవస రాలు భారతదేశం ఆధునికతా దిళగానడవటానికి ఎట్లా కారణమయ్యాయో చూడ కుండా పాళ్చాత్య ప్రభావం అన్న దృష్టితోనే భారతదేళంలోని ఆధునికరను నిరూ పించటం జరుగుతున్నది. యూరప్‌లోని బూర్జువావర్గం (ప యోజనాలు, ఆవసరాలు, ఆదేశాల అభ్యుదయం, ఆధునికతలతో ముడిపడిఉన్నామి. అక్కడ ఆధునికత, అభ్యుదయం పెట్టుబడిదారి విధానవలితం. భారతదేశంలోని వరిణామాభు చాలా వరకు వలసపాలకుల [పయోజనాఎతో ముగివడిఉన్నాయి. భారతదేళ ఎళాలై భౌగోళిక స్వరూపం, చార్మితకంగా భిన్నజాతీయల, భిన్నభాషియుల, భిన్నదేశీ యుల, భిన్నతెగల, భిన్నమతాల సమ్మేళనం, వాటిఫలితమైన వైరుధ్యాలు థారళ దేళం సులభంగా వలస దేళశంకావటానికి కారణమయ్యాయి. విడిపోని విశాల భూభాగంగా ఉన్న భారతదేశం చర్మితలో విదేశాలకుండి విభిన్న జాతులవార్స్‌

౫టగే ఎప్పటికప్పుడు భారతదేశంలోకి వచ్చి కలసిసోతూ ఉండటంతో కొర్తవర్ణాలు, వర్గాలు; కులాలు; మఠాలు ఇక్కడ చోటుచేసుకున్నాయి ఏ కారణాలవల్సి భారత దేళం వలపదేశం అయిందో ఆకాకణాలను తొలగించి నూతస ఆర్థిక వ్యవస్థ సీర్మాణం చేసుకోవటమే భారతదేశంలో నిజమైన ఆధునికత అవుతుంది వలస హెలన ఫలితమైన సంస్క్బాతి వలస సంస్కృతి కాగలుగుతుందేకాని ఆధుషక సంస్క్భాతి కాజాలదు. యూరప్‌లో భూస్యామ్య వర్గాన్ని జయించి ఆధునిక బూర్జువావర్గం నిల దొక్కుకుంది. భారతదేళంలో స్థానికులై న రెండువర్గాల మధ్య వ్లైరుధ్యంగా ఆధు నిక చర్మిత ,ప్రారంధంకాలేడు. 1857 తిరుగుబాటులో సిపాయాలలోపాటు, భూస్వామ్య జసేందారు, రైతులు అందరూ పాల్గొన్నారు. ఇక్కడ (పధాన వైరుదర్యం స్మామాజ్యవాదులకు, స్థానికులై నవారందరికీ మధ్య ఉంది. టబిటిప్‌ పౌర్మిశామిషలకు, దాని కనుకూలమెన (బిటిష్‌పాలనకు వ్యతిరేకంగా అప్పుడప్పుడే రంగంలో (పవేశస్తున్న స్థానిక పారిశామికులు, చదువుకున్న మధ్యతరగతి వర్షతి సహాయంతో పోరాటాన్ని (పారంభించటండో భారతదేశంలో ఆధునిక బూర్జువా వర్షం తల ఎత్తింది స్వాతం త్యోద్యమంగా పరిణమించిన ఈ పోరాటంలో మధ్య తరగతి మేధావులు, స్థానిక పారి శామికులతో పాటు కొందరు జమీందార్డు కూడా ఉన్నారు. వీర వలస పాలనకు వ్యతిరేకంగా పోరాడారు వలస సంస్కూతికి వ్యతిరేకంగా కాదు. దేళం భౌతిక పగతిని కోరారే కాని భూస్వామ్య భావ జాలాన్ని కాదన లేదు. (బిటిష్‌ పాలకులు- తమ అవసరాలకు ఈ దేశంలో యాంతిక నాగరికతను [పవేళపెకులూ శే. సాంస్క్ఫృతికంగా భూస్వామ్మ భావ జాలాన్ని కాపాడే (పయత్నం చేశాము ఈ వైరుధ్యం సమకాలీన సంస్కృతిలో కొట్ట వచ్చినట్టు కనిపిస్తుంది సాధారణంగా పై వర్గంకో మేధావి వర్గంలోన. పరిణామాలను మ్యాతమే ఆధునికతగా చూపటం ఉరుగుతున్నది. మేధావులలో ఆలోచనా విధానంగా వచ్చి నప్పుడే దాన్ని ఆధునికత అంటున్నాం. సమాజంలోని కింది వర్షాలలోనె పరి జామాలు పై వర్గంలోని పరిణామాలకు దోహదం చేస్తున్న విధానాన్ని సమన్వయం వేయటంచ్వారా ఆధునికతా పరిణామాన్ని నిరూపించటం ఇంకా జరగటం లేదు. ఇందువల్ల అధునికతా నిర్వచనం కూడా సాపేక్షం అని తెలుస్తుంది. పాలకుల

ప! విధానాఐను రూపొందించేది ఆర్బిక పరిస్థితులు ఆర్టిక పరిస్థితులను తమ కను కరూలంగా మరల్చుకోవటానికి (వయత్నం చేయటం ద్వారా వారు తమ అధి కారాన్ని నిలబెట్టుకుంటాన. చాన్ని బట్టి సామాజిక సంబంధాలు రూపొందుతాయి. పాలకులుచేసే ఏ ఆర్థిక స్యూకాలయినా అవి వెంటనే (వభావితంచేసేద రైతాంగాన్ని, కర్షకులను, ఆదివాసులను. ఆందువల్ట మొదటి వ్యతిరేకత, తిరుగు బొట్టు ఆక గాడినుంచే వస్తాయి. నేడు భారతదేశంలో ఆధునికత అనుకుంటున్న దానికి మూలం అక్థృడే ఉంది. కిందిస్థాయిలోంచి వచ్చేఒత్తిడి పైస్టాయిలో మార్చులకు కారణం అవుతుంది. జమీందారీ, ర్లైత్చారీవిధానాలు రెండూ ముఖ్యంగా రై తులను (పథావితం చేయటంవల్ల రైతులలో తిరుగుబాట్టు వచ్చాయి. ఆదివాసులు, గిరి జనులనుంచి వచ్చిన తిరుగుబాట్లు దేశీయంగా ఆర్థిక, రాజకీయ రంగాలను (పభా వితం చేశాయి. (బెటిష్‌ వారి విధానాలలో మార్పులను తీసుకొనివచ్చాయి ఆహారో త్పత్తులను కాక వాణిజ్య ఉత్పత్తులను [పోత్సహించే విధానాన్ని వలస పాలకులు అవలంబించినందువళ్హ వచ్చిన మార్పులు దేళఆర్థిక, సామాజిక రంగాల స్వరూప స్వభావాలను మార్చివేసింది. వర్తక వాణిజ్యాల్లో దేశీయులంతగా లేకపోవటంపల్ట ధారతదేశపు ఆదనపు ఉత్పత్తి (బిటన్‌లోఎ పార్మిశామికుబకు పెట్టుబడిగా మారటం వల్ల ఈ దేశంలో బలవ త్తరమైన పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ రూపుద్దిదుకోలేదు. అందు వల్చ్వ యూరప్‌ దేశాలలో అభివృద్ధిచెందిన అనేక ఆధునిక శీవితాంళాలను సంస్క రణ రూపంలో ఉపరితల అంశాలుగా మొదటి దళలో తీసుకొని రావలసి వచ్చింది. తరువాత మారిన ఆర్జీక పరిస్థితులలో, పార్మ్‌శామిక సమాజం పుంజుకుంటున్న దళ లో సంస్కరణల రూపంలో ఉన్న ఆధునిక జీవన విధానానికి స.బంధించిన ఆంకాలు స్వతస్సిద్ధంగానే వ్యాపించాయి. ఈ కారణంవల్లనే మొదట దళలోని నంస్కర్తలు ఆంగ్లేయలవల్లనే మనం కళ్ళు తెరచాం అని చెప్పుకోవలసి వచ్చింది. జకప్పుడు భూస్వామ్య వ్యవస్థలో పాఐకులను ఆశయించి జీవించిన చదువుకున్న మధ్యతరగతి వర్శప మోజనొాలు కూశా మారిన పరిస్థితుల్లో ఈ సంస ,_రణలకు కొరణం అయ్యాయి. ఈ దళనే ఈ దేశంలో ఆధునికతకు (ప్రారంథభదళగా భావించటం జరుగుతున్నది. ఆయితే మొదటి బిటిష పాలకుఐద్వారా ఈ దే“ంలో [(పవేశించిన రవాణా, [పయాణ, వార్తా, తంతీసొౌకర్యాలు, నిదానంగా ఆయినా అభివృద్ధి చెందిన పర్మిళ మలు, ఆధునిక విద్యావిధానం కాల్మక మంలో విస్తరించిన తరువాత మానవ సంబంధాలలో, జీవన విధానాలలో వచ్చిన మార్పులనే ఇక్కడి ఆధునికతా పరిణా మంగా భావించవచ్చు.

క... పశ్చిమ యూరప్‌లో 145కి. 1517 మధ్యంకాలాన్ని పునరుస్జివన యుగం అంటారు చార్మితక సరిణామకమంలో యూక5ప్‌ఖండానికే. ఒక (పత్కేక (ప్రాధాన్యం తెచ్చిన మేవావ్సల సాంస్కృతిక అభివ్య కే పునరుజ్జీవనం అది మానవతావాదంగా అక్కడ (పారంభంఅయింది. మధ్యయుగ సంస్కృతికి వ్యతి రేకంగా పోరాడటం, మానవుడే సర్వస్వం ఆని భావించటం మానవతావాద ముఖ్య లక్షణం పునరుజ్జీవనకాలంలోనే యూరప్‌లో ఆధునిక రాజ్యాలు ఏర్పడ్డాయి. మతాడంబరాలు, బహిరంగ కర్మకాండలు, సాంప్రదాయిక చట్టాలు, పురోహితుల ఆధిపత్యం మొదలైన ౦క్షణాలుగల మతవ్యవస్థపైన 16వ శతాబ్దిలో జర్మనీ మొదలైన దేశాలలో జరిగిన తిరుగువాటే (పొ టెస్టాంటిజం. ఆధిపత్య వవస్థను సమ్మవద్దని, దానికి బద్ధులు కావద్దని అన చెప్తుంది. నిజమైన జీసస్‌ బోధనలను మ్యాతమే అది నమ్మమంటుంది దేవుడికీ, మనిషికీ మధ్యపురోపి తుడు అడ్డం అలాంటి అడ్డాలన్నిటినీ వ్యతిరేకించాలి, తొలగించాలి. మనిష్‌ తనకు తానే పురోహితుడు. కావలసినవన్నీ బై బిల్‌లోనే ఉన్నాయి అవి అందరికీ అర్థ మవుతుతాయి. [ఫొచెస్టాంట్స్‌ తాము కొత్తదేమీ చెప్పటంలేదనీ నిజమైన జీసన్‌ బోధనలన్సు బైబిల్‌నీ, [పావీన చర్చిని నమ్ముతామని చెప్పారు. నిజమైన కిస్టీ యన్‌ సంపదచాయా్నె క్యాథలిక్‌ చర్చే మార్చిందని వారంటారు, అందువల్లనే రోమన్‌ క్యాథలిక్‌ చర్చి ఆధికా౮ానికి వ్యతిరేకంగా (పొ టెస్టాంటిజం పోరాడింది. వేదాలలోని మౌలికమైన సంస్కృతిని పునరుద్ధరించామంటున్న ఆర్య సమాకీయ లకు ఈ విషయంలో కొంత పోలిక కనిపిస్తుంది. 1పావీన భూసామ్య పాలక వర్గం చర్చికి సంబంధించిన ఆర్థిక వనరులమండి లాభాల పొందారని, భూస్యామ్య వర్ణం వ్యాపారచర్గాలపైన అధికమైన పన్నులు విధించి పీడిస్తూ చర్చిని తమ కనుకూలమైన వర్గసీతుఎను బోధించటానికి వావంరున్నారని, కాబట్టి అభిల్బత్ధి చెందుతున్న వాణిజ్య ఆర్థిక విధానంలో భాగంగా (పౌటెస్టాంట్‌ ఉద్మమం వచ్చిందని మార్క్స్సిస్టులంటారు. కొత్తగా వాణిజ్యవర్గం రూపొందిన ఇంగ్లాండ్‌ హోలండ్‌, అమెరికాలలో 1పాబెస్టాంటిజం విస్తరించటం దీనికి నిదర్శశం. అభివృద్ధిచందుతున్న మధ్యతరగతి మేధావివర్గం దీన్ని ఉపకంగించుడంది. క్యాధలిక్‌ మూఢనమ్మకాలను దూరంచేయగల హేశువాదమూర్గంగా (పొ టెస్టాంటి వాన గిరించి రేషనశిస్టులు భావించాడు, మార్టిన్‌ లూధర్‌ (పాచెన్టాంటిజం ఉ ద్యమంలో ముఖ్యుడు, ఇదే మార్గానికి చెందిన (ఫాంస్‌ దేశీయుదు. కాల్విన్స్‌

వ.

(్రమోక్తి గౌరవాన్ని బోధించాడు. (పతివాడిమీద దేవుకిదయ ఉందని; దేవుడె బుణం తీర్చుకోవటంలో [భమించటానెికి, కాయకష్టానికి (ప్రాధాన్యం ఊందని బోధించాడు. 'కోయకవే. కైలాస" అన్న వీరశైవ భక్తి మార్గానికి చెందిన _ఐసవన్నకు ఈ విషయంలో పోలిక ఉంది. (పొచెస్టాంటిజం వ్య క్తి స్వేచ్చకు, (పజా స్యామ్య స్వయంపాలనకు దోహదం చేసిందంటారు. ఈ దృష్టిలో (పౌ టెస్టాంటిజం 16 వ ళతాబ్దంలో చౌలా మార్పుల్ని తెచ్చింది. వర్తకుల జీవిఠానికి బాటవేసింది. పెట్టుబడిదారీ విధానానికి దోహదం చేసింది. సాధారణ భాషా సాహిత్యాలను

(వచారానికి తెచ్చింది. దాదాపు సమకాలంలో భారతదేశంలో వచ్చిన ఛక్తిఉద్యమాలకు, (పొటె స్టాంటిజానికి బాలా పోలికలున్నాయి. ఈ విషయాన్ని 1880లలోనే ఏనుగుల వీరాస్వామి. గర్హించటం. 'కాశీయ్యాత చర్మితిలో కనిపిస్తుంది. ఇంచుమించు యూరప్‌లో (పొ బెస్టాంటిజం మొద్నలైన కాలానికే భక్తి ఉద్యమం సుమారు భారత దేళం అంతా వ్యాపించింది. అంతకుకొన్ని శతాబ్దాలకు ముందే తమిళదేశంలో ఇది పారంభమైంది. భక్తి ఉద్యమ రూపంలో నీమ్నవర్గాలవారు, వృత్తికొరులు భూస్వామ్య పాలకులను నిరసించారు. వైదిక కర్మకాండలు, పురోహితవర్షం అథి క్యత, వ్మిగవహారాధన, అ(గకులాలలో నిరంకుశత్వం, ఛాందసత్వం, మౌఢ్యం, వర్గవిధానం, కులాలు-వీట్‌కి వ్యతిరేకంగా హోరాడారు. భగవంతుడొ కదే. అతడి ముందు అందరూ సమానమే అని బోధించారు. పంచములు, మహమ్మదీయులతో 'షాటు కుల, మత భేదాలు లేకుండా అందరూ ఈ 'ఉద్యమాలలో ఉన్నారు. వృత్తి కొరుల పరిమిత వాణి శ్యం అభివృద్ధి చెందుకున్న ఆర్థిక వ్యవస్థలో కుల, వర్జ భేదాల హద్దులను చెరిపే ఈ ధోరజులు వచ్చాయి. వ్యాపారం వి స్తరిస్తున్నదళలో సంచారాలు చేయవలసిన పరిస్థితిలో భక్తకవులు వ్మిగహారాధనను నిరాకరించారు. స్థిరమైన అర్థిక వ్యవస్థ, చెదరని (గామీణ వ్యవస్థ ఉన్న సమాజాలలో వ్యిగహా రాధన ఉంది. సంచార జాతులలో పుట్టిన మతాలలోనే విగ్రహారాధన ఉన్నట్టు కనిపించదు ఆందువల్ద వ్మిగహారాధన నిరాకరణలాంటి వాటిని కేవలం మహమ్మ డీయ మత (ప్రభావానికి సంబంధించినవిగా సమన్వయం చేయలేం. తెలుగులో సర్వకులసమానత్వం మొదలైన భావాలు అన్నమమ్యవంటి భక్త కవులనుండి కనిపిస్తాయి. మతంలో ఆధిపత్య వ్యఎస్థను, కులభేదాలను, మత కర్మకాండల్ని ఖండించటం వేమన, పేఠ్యబహ్మం మొదలైన రైతులు, వృత్తి

న. కారకులైన తత్వకవులనుంచి మొదలయ్యాయి పాతవ్యవస్థ శిథిలాలలో నూతన వ్యవస్థ ఆవిర్భావానికి మూలాలు ఉంటాయి. వేమనాదులు షపాతవ్యవస్థలోని అనుచితా అను ప్రశ్నించారు. కాని వారిలో నిహ్మాణాత్మకతలేదు. పందొమ్మిదవ శతాబ్దం మధ్య భాగం నాటికి నిర్మాణాత్మకమైన సంఘసంస్కరణోద్యమాలు యూరప్‌లో అభివృద్ధి చెందిన సామాజిక వ్యవస్థలు ఆదర్శంగా వచ్చాయి. కూరుతున్న ఆర్థికవ్యవస్థ పునా ది గా ఇరవయ్యో శతాబ్దం పూర్వభాగంనాటికి ఈ దేళంలో ఆధునికతా లక్షణాలు విస్తరించాయి.

(పొ టెస్టాంటిజానెకి, భక్తి ఉద్మమాలకు సాదృశ్యాలతోపాటు ఖేదాలు కూడా ఉన్నాయి. దాదాపు యూరవ్‌లో పునరుజ్జీవనం, సంస్కరణలు, పౌదె స్టాంటిజం మొదలై నవాటి సమకాలంలతోనే ఇక్కద భక్తి ఉద్యమాలు వచ్చాయి. అక్కడి ఉద్యమాలు మేధావివర్గంనుంచి వచ్చాయి. ఇక్కడ కింది వర్షాలనుంచి, వృత్తికారుబనుంచి వవ్చాయి, రెండూ మతాధిపతుల ఆధిపత్యాన్ని ఖండిం చాయి వాటి సహకారంఉన్న ప్యూడలిజాన్ని వ్యతిరేకించాయి. (ఫాచెస్టాంటిజం మౌలిక జీసన్‌ సూ క్తులనే మార్గానికి వెళ్ళాయి. భక్తిమార్గం వేదాలజోలికిగాని, భగవద్గీత జోలికిగాని పోలేదు. ఆధునిక కాలంలో మాతవే ఆర్యసమాజం, వివేకానందమార్గం వేదాల మౌలిక స్వరూపం అనే భావాన్ని (వవేశపెట్టాయి. జారీయోద్ధమ కాలంలో కొంతవరకు ఈ భావాల పునరుద్ధరణ జరిగింది. భక్తి తత్తకపుల భావాలలో తాత్వికస్థాయిలో పెవర్గం భావాల (పభావం వున్నా: సామాజిక స్థాయిలో వారి భావాలు భౌతిక జీవనానికి సంబంధించీనవి; మానవతా వాదానికి, మానవులలో సర్వసమానత్వానికి సంబంధించినవి వారు (ప్రచారం చేసిన సామాజిక తత్వానికి సమకాలిన చర్మ! తలో ఆర్థిక పునాదులున్నాయి. అందులో ఆధునికళా ఛాయలు వున్నాయి.

(పౌవెస్టాంటిజంతో పోలిస్తే భక్త, తత్త్వకవుల వాణి నిజమైన (ప్రజావాణి. కింది వర్గాలకు సంబంధించినవారుగా ఛాందసాన్ని వారు చాలా కష్టపడి ఎదుర్కో- వలసివచ్చింది. ఆర్థిక రంగంలో పరిమిత రీతిలో (గామాలను, పట్టణాలను కలిపే స్థితిలో ప్రారంభమై వ గ్రకవ్యవస్థ అంతకంటే ముందుకుపోలేదు. అదనపు ఆదా యాన్ని పెట్టుబడులుగా ఉపయోగించే పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థవా అది అభివృస్థి చెంద ఛేడు.. బలమైన వ్యాపారవర్గంగా అభివృద్ధి చెందలేకపోవటంవల్లనే బలమైన

వ! "ఛూస్వామ్మ పాలనను ఎదుర్కోలేకపోయారు. మధ్యయుగపు నిరంక్షుళత్వానికి నిరసన మాతమే వారు తెలియజేయగలిగారు. సార్యపదాయక (గామీణ వ్యవస్థ లోని మారలేని గుణం, సముదయానావె నిషేధాలు కూడా ఈ దేశంలో బలమైన వ్యాపారవర్గం రూపొందలేకపోవటానికి కారణాలు అయిఉంటాయి. ఈ దేశంల్లో వ్యాపార వ్యవస్థ పుంజుకుంటున్న దశలోనే బలమైన విదేశీయులు. థారత వ్యాపార రంగంలో ల సవేశించారు. ఆందువల్ల భూస్వామ్యవర్షిం, విదేశీయ వ్యాపార వర్షం అనే రెండు చ్మ్యటాల కింద వృ్తికారులు, చిన్న వ్యాపారులు దెబ్బతిన్నారు. గక (అవ లి

ఆది పలాయన కాదంలోకి, నిరాశావాదంలోకి దారితీసింది. వ్యక్తి ము క్రిలోకి మళ్ళింది. ఆత్మవిశ్వాసంతోకూడిన వ్యవస్థానిర్మాణానికి బదులుగా ' చాలామంది యోగమార్గంలోకి (ప్రవేశించారు. తాత్వికంగా యోగమార్గంలో స్త్రీ వ్యతిరేకత కూడా కనిపిస్తుంది. ఈ నిరాశావాదంనుంచే వీర్యబహ్మం లాంటి వారి భవివ్య చ్వాదం, శిధిలమైన ఈ సమాజాన్ని ఉద్ధరించే వారెవరో పుడ్తారనే భావాలు ఐయలుదేరాయి. ఖక్తి, తృత్త్వ్వకవుల ఉద్యమాలవళ్లి కుఎవ్యవస్థ పెద్దగా దెబ్బ తినలేదు. దీనికి కారణం ఆర్థిక పునాదిలో దానికి తగిన బలమైన మార్పులు రొక్‌ పోవటమే. భూస్వామ్య వ్యవస్థ శిథిలమౌతూన్న దహలో అఆగవర్జాల (పాధాన్యం సహజంగానే శ్షీణించింది. సౌర్యపదాయక విద్యమీద, మత వృత్తులమీద ఆధార సడిన అ్యగవర్జంలో సంక్షోభం మౌఢ్యాలకు, శ్రీ విషయకమైన దురాచారాలకు దారితీసింది. అందువల్లనే ఆధునిక యుగంలో మొదటిదళలో సంస్కరణలకు అగ వర్ణంలో మౌఢ్యాలను రూపుమాపటం, న్ర్రీ సమానత్వం మ్మాతమే ముఖ్య నిజ్యాలుగా ఉన్నాయి. ఏ, కారణాలవల్స్ప మొదటి దళలో సంఘ సంస్కరణలు వచ్చాయో ఆ కారణాలు కింది కులాలలో లేవు. వారి సమస్యలు ప్పూర్తిగా భిన్నమైనవి. (పధానంగా ఆర్థికమైనవి.

భారత దేశంలో సాం్యపదాయక ఆర్థిక వ్యవస్థను భేదించింది వలస ఆర్థిక వ్యవస్థ. వలస ఆర్థిక (వ చూజనాలు ఈ దేశంలో యంత పర్మికమలు, రైర్వే మొదలై న రవాణా సౌకర్యాలు, తంతి, తపాలా సౌకర్యాలు, వలస విద్యావినానం (వవేశించటానికి కారణం అయ్యాయి. ఉపరితల సంస్కరణల ద్వారా ఆధునికత ఇక్కడ (పవేశించినా ఆర్థిక పరిస్థితులలో వచ్చిన మార్చులనుబట్టి ఇక్కడ పసుతం మనం పేరొఒంటున్స ఆధునికర రూపౌందంది. ఆవికరంగంలో, విధా

క.

నాలకోని వ్వైరుధ్యాలు సామాజిక రంగంలో కనిస్తాయి. ఆందువల్లశే పై స్థాయిలో ఆధునిక జీవనం, ఆధునిక ధోరణులతోపాటు భూ స్వామ్య వువస్థ భావ వతి బింబాలైన ఇలోచనా ధోరణులు కూడా చాలా యాంతికంగా ఈ దేళంలో కని ఆధునికతా పరిణామంలో ముఖ్యమైన లక్షణం మారుతున్న ఆర్థిక పరిస్థి తులు ఆధారంగా స్త్రీల పరిస్థితి ముందుకంటే కొంత మెరుగు పడటం. వలస ఆశ్థిక వ్యవస్థ సాం పవాయకుల వ్యవస్థకి సంబంధించిన అర్థిక పునాదిని దెబ్బ తీసింది. ఆధునిక పర్శిశమలు. (పయాణ సౌకర్యాలు వృత్తికి, కులానికి ఉన్న సంబంధాన్ని శిథిలం చేశాయి వలక ఆర్థిక వ్యవస్థ కారణంగా చాలా వృత్తులకు సంబంధించిన కులాలవాళ్ళు భూమిలేని రైతుకూలీలుగా మారిపోయారు. కొత్త ఆర్థిక వ్యవస్థలో భిన్న కులాలవారి చుధ్య ఒక స్థాయిలో సామావిక దూరం పోయింది. ఆచరణలో ఈ దూరం ఇంకా కొన్ని స్టాయులలో కొనసాగుతున్నా ఆ దూరాన్ని కాదనే ఆలోచనా ధోరణులు ఆధునికతకు, నాగరికతకు (పతీక అయ్యాయి. మతం పాత రూపంలో పోయినా కొ త్త రూపంలో మత వ్యవస్థలో "భాగంగా భిన్న కులాలవారిలో ఆత్మ చ్రైతన్కం పెరిగెంది [పయాణ సౌకర్యాలు భిన్న (ప్రాంతాలకు సంబంధించిన కులాలవారిలో పర స్పరంగు ర్రింపును పెంచి ఒక కులానికి సంబంభించిన వారిమనే చై తనాన్ని పెంచింది. శాఖా భేదాలుపోయి (ప్రధాన కులకు సంబంధించినవారు ఒకటి కావటాని (ప్రయత్నాలు జరిగాయి. ఈ రోపంలో పునరుద్ధరణ పొందిన కులచై తన్యం స్వాతం త్యాంతరం రాజకీయ, హమాజ్షిక్క సాంస్కృతిక రూపంలోకి పరిణమించింది. రాజకీయరంగంలోని పోటి లలో కులాలు మరింత గట్టిబడ్డాయి. భిన్న రంగాలలోని ఆధునికీకరణ సంస్కృతీ కరణకు దారితీసింది. సర్వసమానత్వం అన్న ఆధునిక ఆలోచనా ధోరణి భిన్న కులాఐవారు పై కులాల వారితో సమానంగా గుర్తింపు కోసం [పయత్నం చేయటానికి దారి తీసింది. మైకులాల వారిని సాంస్కృతికంగా అనుకరించటం సమానతకు చిహ్నం భావించటం జరిగింది. ఆదునికీకరణ కులాలను ఒక రూపంలో పోగొట్టి మరో రూపంలోకి తీసుకొని వచ్చింది. అన్నిర ంగాలలోను పునరుద్ధరణ ధోరణులు బయలుదేరటానికిగల కారణాలలో మొదటిది వలస ఆర్థిక

వ్యవస్థ, ఆ తరువాత విభిన్న వర్గాల ఆక్థిక (ప్రయోజనాలు.

ట్‌. [9 కి పూర్వ్టరంగం '

నూరేళ్ళ తెలుగునాటే చర్మితకు శతశను సరిహద్దుగా (గ్రహించటం స్ధూల దృష్టితో చేసించి మాతమే. సుమారుగా 'ఈ కాలంలోనే ఆర్థిక విధానాలలో, సాంస్కృతిక వైఖరిలో, సామాజిక రంగంలో వలస పాలకుల విఛానాలలో ముఖ మైన మార్పులు వచ్చాయి. భారతీయులం, ముఖ్యంగా మధ్యతరగతి మేధావుల ఆలో చనలలో చాలా మార్పులు వచ్చాయి. ఉత్తర? మధ్యభారత (పొంతాలలో సామ్రాజ్య వాదులకు వ్యతిరేకమైన తిరుగుబాటు 1857లోనే వచ్చింది. వలస పాలనలో మార్పులు రావటానికి ఇది ఒక ముఖ్య కొరణం. దీని ఫలితంగా విఛానాలలోని మార్పుల (వభావం మొత్తం భారతదేశం అంతా కనిపిస్తుంది.

185'7లో వచ్చిన తిరుగుబాటు కేవలం సిపాయిలఐవ మ్మాతమే కాదు. రైతాంగం, వృత్తికారులు కూడా ఈ తిరుగుభాటులో ఉన్నారు. భారతదేశంలో చాలా [ప్రాంతాలలో బిటిష్‌ వారికి వ్యతిరేకంగా ఒకేస్తారి చెలరేగీన ఈ తిరుగు బాటునే పథమ స్వాతం్యత్వ సంగామం అంటున్నారు. తుపాకి తూటాకు ఆవు మాంసం, పందిమాంసం పెట్టారన్న అనుమానం, మళదృష్టి ఈ తిరుగుబాటుకు " కారణంగా కనిపించినా దీనివెనుక ఆర్థిక కారణాలున్నాయి. సిపాంవాలలో చాలా మంచి చిన్నచిన్నరై తుకుటుంబాలనుంచి వచ్చినవారున్నారు. (వాహ్మణులు | మొదలుకొని అన్నికులాలవారు, మహమ్మదీయులు " ఇందులో ఉన్నారు. వారి భూమిపైన (బిటిష్‌ (వఖుత్వం. విపరీతమైన పన్నును వసూలు చేస్తున్నది చాలా మంది సంస్థానాథివలలో కూడా (బిటీష్‌ షాలకుల విషయంలో :1ఆసంత్స ప్రి" పెరి గించి. రాచరికం కాలంలో చదువుమీద ఆధారపడ్డ" .కులాలవారి వృత్తులు క్షీణిం చాయి. వారి జీవనవిధానం కృశించింది. కై9స్తవమత 'వ్యా ప్రి కారణంగా హిందూ, మహమ్మదీయమతాలు దెబ్బతింటున్నాయన్న భావం కూడా ఏర్పడింది: అందువల్ల సంప్రదాయ విద్యపైన ఆధారపడ్డ కులాలవారు, రైతులు, మత భేదర లేకుండా వృత్తికారులు మొదలై నవారిలో' ఆసంతృప్తి రాజుకుంది. అంతకుముందే సిపాయిలు చాలాచోట్ల తమ జీతాల పెంపుకోసం పోరాడారు. జమీందార్డకు, వడ్డీ వ్యాపారస్తు లకు వ్యతిరేకంగా అనేక రైతుల తిరుగుబాట్లు వచ్చాయి. (బిటిష్‌వారి" వ్యవసాయ,

షై

ఇన? ఆర్థిక విధానాల ఫలితంగా ఈ తిరుగుబాట్లు వచ్చాయి. ఆస్తులుపోయిన పాత జమీందారులు, సన్యాసులు, ఫకిర్దు కూడా ఈ తిరుగుదాట్టకు నాయకత్వం వహిం చారు. బ్రిటిష్‌ పాలకులపై వ్యతిరేక తకు, తిరుగుదాట్టకు ఉపరితలంలో సంప్రదాయం మీద అభిమానం, విదేశీయ సంస్కృతీ, సంప్రదాయాల _ వ్యతిరేకత కారణాలుగా. కనిపిస్తాయి. తరువాత జాతీయోద్యమం కూడా సం్యపదాయమే (ప్రధాన పేరణగా నడిచింది. కాని 1857 లో వచ్చిన తిరుగుదాటుకు ముందు ఆర్థికపరంగా వచ్చిన తిరుగుబాట్టెన్నో కనిపిస్తాయి. దేశంలో (బిటిష్‌ పాలన మొదలైన నాటి నుంచీ రైతుల, గిరిజన, ఆదివాసీల పోరాటాలెన్నో జరిగాయి. ఆ పోరాటాలన్నిటికీ ఆర్థిక స్వభావం ఉంది. వాటి పరిణామంగా ఒక స్థాయికి ఎదిగిన పోరాటమే 1857 (పథమ స్వాతంత్య పోరాటం, అయితే భారతదేశం అంతా ఒకజాతి అన్న భావం ఆనాటికి ఇంకొ రూపొందలేదు. తెగల, (పంతాల జాతీయ భావనే ఆనాటికి ఉంది. కేందీకృతమైన [బిటిష్‌ అధికారం ముందు తిరుగుబాట్టు విఫలం అయ్యాయి. బిట్‌ష్‌ పాలనలో చెప్పుకోదగ్గ మార్పులు

రావటానికి మ్మాతం అవి కారణాలయ్యాయి. తెలుగునాడులో 1857 సిపాయి. తిరుగుబాటు [వభావం (ప్రత్యక్షంగా కనిపించకపోయినా సుదీర్ష మైన పోరాటాల చర్మిత అంతకుముందు నుంచీ ఉంది. 1802 లో తూర్పు గోదావరిజిల్హాలో చోడవరం తాలూకాలోని రంష్మప్రాంతంలో రామభూపతి నాయక క్వాన కోయల తిరుగుబాటు జరిగింది రామభూపతి కొండ రెండు కోయలు నివసించే స్వతం్యత పరిపాలన గల ప్రాంతానికి జమీందారు, మునసబువారు. 18468 లో కోయిలకుంటకు ెందిన పాలెగార్‌ ఉయ్యాలవాడ నరసింహారెడ్డి నాయకత్వంలో ఇనాం చట్టాలతో విసిగిపోయిన పేద రై తులు వలస పాలకుల సైన్యంతో సాయుధంగా పోరాడారు ' ఇది ఒక వీర గాథగా గేయాలరూపంలో నేటికీ రాయలసీమలో (వచారంలో ఊంది. (బిటిష్‌వారు తెలుగు దేశాన్ని ఇకమీంచిన మొదటి దళలోనే కోస్తాపాంతంలోని దేశీయరాజులు, జమీందొర్డు, పాలెగాష్ట, మన్నెపుదొరలు అనేక పోరాటాలు, తిరుగుబాట్లు చెళారు. 1768-1888 మధ్య ఊత్తర సర్కారులలో, 1800 తరువాత రాయలసీమలో చాలా తిరుగుదాట్టు జరిగాయి. 1857 లోనే ఆదిలాబాద్‌ జిల్లాలో గొండులు రాజీ గోండు నాయకత్వంలో [బిటిష్‌వారికి వ్యతిరేకంగా పోరాడారు. దీనివల్ల మొదటి నుంచీ ఏదో ఒక రూపంలో (బిటిష్‌వారికి వ్యతిరేకత, పోరాటాలు : ఉంటూనే

నా

ఉన్నాయని తెలుస్తుండి అవి సంఘటిత రూపంలో రాకపోవఓందర్షి బలాన్ని పుంజుకోలేకపోయాయి. తెలంగాణంలో మాతం 1857 తిరుగుబాటు [పభొవం (ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తుంది. దాన (వభావంవల్టశే తురైబాజ్‌ ఖాన్‌, మౌల్వీ అల్జా వుడ్దిన్‌లు హైదరాబాదులోని రెసిడెన్సీ మీద దాడి చేశారు. కరప్యతాలు పంచారు. త్మురేబాజ్‌ థాన్‌ని కాల్చి చంపారు అల్లాపుద్దీన్‌ని ఆండమాన్‌కు పంపారు.

1858లో సిపాయి తిరుగుబాటు ఫలితంగా కంపెనీ అధికారం పోయి. (ప్రత్యక్షంగా (బిటిష్‌ (వభుత్వం భారతదేళపు పాలనాధికారాన్ని స్వీకరించింది. ఈస్టిండియా కంపెనీ అధీనంలోని దే[ం అంతా (ప్రత్యక్షంగా (బిటిష్‌ సార్య భౌమాధికారంలోకి వచ్చింది. అంతకుముందు కంపెనీ వసూలు చేస్తుండిన శిస్తుల, పన్నుల వసూళ్ళు (బిటిష్‌ [పభుత్వం పేరనే ఇప్పుడు జరుగుతాయి. స్థానిక సంస్థానాధిపతులతో కంపెనీ చేసుకున్న ఒప్పందాలను గుర్తిసామని, గౌరవిస్తా మని, భూములపైన స్టానిక [పజల హక్కులను గ్పుద్తిస్తామని, గౌరవిస్తామని, వారి విశ్వాసాలను, సంప్రదాయాలను కూడా గౌ రవిస్తామవి, ఆనువంశికంగా సంక మించిన ఆస్తులను అనుభవించే అధికారం స్థానికులకు ఉంటుందని, (పభుతో ందో8 గాల విషయంలో చిన్నచూపు చూపటంగాని, భేదభావం చూపటంగాని జరగదని, భారతీయ సంస్కృతీ సంప్రదాయాలను కాపాదటం జరుగుతుందని (బెటిష్‌ (వభుత్వం (పకటించింది. భారతదేళంలో తమ వరిపాలన సజావుగా సాగాలంటే, స్థానికుల నుండి (సతిఘటన ఏర్పడకుండా ఉండాలంటే భారతీయుల విశ్వాసాలలో, సాంఘకాచారాలలో జోక్యం కలుగచేసుకోకుందా ఉండాలని థావించటంవల్ద ఈ కొత్త విధానాన్ని వారు అనుసరించారు. ఇదే సమయంలో (బిటిష్‌ వారి ఆర్థిక విధానాలలో [ప్రధానమైన మార్పులు వచ్చాయి. 1857 నాటికి భారతదేశంలో వ్యవసాయం దెబ్బతిన్నది. చేతివృత్తులు క్షీణించాయి. చేనేత పర్మిశమ దెబ్బతిన్నది- స్థానికంగా (గామీణ వ్యవస్థ పూదద్తిగా శిథిలమైంది. పన్నులు డబ్బుల రూపంలో వసూలు చేసే పద్ధతి స్థిరపడింది. భూమి కూడా మారకపు సరుకుగా మారింది. థారతీయ వ్యవసాయం [పపంచ పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ నిర్మాణంలో భాగం ఆయింది. ఎగుమతులకు చేతి పర్మిశమల ఉత్పత్తులను చేసే దేశంగా, వ్యవసాయ దేళంగా ఉన్న భారతదేశం మార్కెట్‌ అయింది. వ్యవసాయ రంగంలో జమీందారీ; రైత్వారీ పన్నుల _ విధానాఐవల్ల్స రైతులు చితికిపోయారు. కరువుకాటకాలు వికటించాయి. 1828.88 లో వచ్చిన నందనకరువు వచ్చింది. (బిటిష్‌

జా! మార్కెట్‌గా భారతీయుల కొనుగోలు ళ్రిని కూడా పెంచటం టిట్‌ష్‌ (పభుఠ్వానికి అవసరం అయింది. 1852 నాటికి రాజమండి దగ్గర గోదావరి దగ్గర ధవ శేశ్వరం ఆనకట్ట, 1855 నాటికి విజయవాడ దగ్గర కృష్ణానదికి ఆనకట్ట సర్‌ ఆర్ధర్‌ కాటన్‌ ఆధ్వర్యవంలో నిర్మాణం అయ్యాయి. దీనివల్ల కోస్తాపాంతాలు కొంతవరకు బాగు పడ్డాయి. కాని (బిటిష్‌ [(వభుత్వం (బిటిష్‌ పార్మిశామికుల ఆర్థిక అవసరా- లకు అనుగుణంగా వాణిజ్య పంటలైన పత్తి, చెజకు, పొగాకులను (పోత న హించారు దీనివల్ల ఆహారానికి కొరత ఏర్పడింది, ఆ కాలంలో చాలా మంది ఐర్మాః మారిషన్‌లకు వలస వెళ్ళారు. 1850 తరువాత తేయాకు, కాఫీ తోటలు పడ్డాయి. భారతీయులకు టీ, కాఫీలు అలవాటయ్యాయి.. మొర్తంమీద ఆంతకు ముందు విదేశీయులలాగా కొకుండా (బిటిష్‌ పాలకులు తమ దేశ ఆర్థికాభివృద్ధి కోసం భారతదేశాన్ని దోపిడి చేశారు. ఇదే కాలంలో 1858 లో బొంబాయిలో మొట్ట మొదట బట్టల మిల్లు, 1855 లో బెంగాల్‌లో జనపనార మిల్లు ఏర్పడ్డాయి. బౌగ్గుగనులు వచ్చాయి. తెలుగుదేశంలో చక్కెర, సిమెంటు పరిశ్రమలు, కొంచెం ఆలస్యంగా జనపనార, కాగితపు పర్మిళమలు వచ్చాయి. నిజాం సంస్థానంలో వాగమైన తెలంగాణాలో చాలా [ప్రాంతాలు దేశ్‌ముఖ్‌లు, జమీందారు మొదలైన వారి వంళపారంపర్య అధికారంలో ఉండి వారి దుష్పరిపాలనవల్ల ఆ [ప్రాంతం ఆర్థికంగా ఇంకా వెనుకబడింది. నిజాం సంస్థానం ఎప్పుడూ అప్పులతోనే ఊండేది." ఆర్థిక వలసీకరణలో భాగంగా దేళంలో రైలుమార్జాలు, తంతి తపాలాః' సౌకర్యాలు _పారరభమయ్యాయి. (బిటిష్‌ ఉత్పత్తులను పెద్దఎత్తున దేళం అంకా”' పంపటానికి, ముడిసరుకులను సేకరించి పంపటానికి రవాణా సౌకర్యాలు ఆవసరం. అంతకుముందు పజవులద్వారా సరుకులు రవాణా అయ్యేవి. భారీయెత్తున జరిగే. రవాణాకు యాంతిక సాధనాలు అవసరం ఆయ్యాయి. 1558లో బొంబాయి నుంచి థానాకు మొదటిర్రేలుమార్గం పడింది. ఆ తరువాత మృదాసుస్తైట్‌ రైల్వే ఏర్పడింది. తెలుగుదేశంలో మొదట 1882లో పుత్తూరు-రేణిగుంట రైలుమార్గం పడింది. 1871నాటికి తెలుగుదేశంలో రైలుమార్గాలు. విస్తరించాయి. నీటి పారు దలకు ఉపయోగించే కాల్వలు కూడా రవాణాకు ఉపయోగపడేవి. 1868లో మొదటి బెల్మిగాఫ్‌లైను" కలకత్రా-ఆ|గాలమధ్య ఏర డింది. పోస్టల్‌ స్టాంవులు: (సవేశించాయి. రవాణ్యా త ర్మతీసాధనాలు పరిషపాలనాపరంగా దేశాన్ని ఒకటి"

గనే!

చేఠాయి. ఆధునికతా పరిణామానికి అధునిక జాతీయతా దృక్పథం ఏర్పడటానికి

'కారణం అయ్యాయి. మెకాలే (పతిపాదనల ఆధారంగా విలియంబెంటింక్‌ భారతదేశంలో 1885లో ఇంగ్లీషు విద్యావిధానాన్ని (ప్రవేశపెట్టాడు. 1885నాటికి స్థానిక విద్వాంసులను (ప్రోత్సహించటం, (ప్రాచీన సాహిత్యాన్ని ఉద్ధరించటం, దేశభాషల్ని పాలనా భాషగా ఉపయోగించటం, వాటి అభివృద్ధికి. దోహదం చేయటం ఉండేది. మదాన్‌ గవర్నర్‌ నర్‌ థామన్‌మ్మనో 1820లలో (పతిజిల్హాలో. ఒక సంస్కృత షాఠళా లను, అరబిక్‌ పారశాలను | పారంభింపటేశాడు. ఆకాలంలో భారతీయ సాంప్ర చాయక్ష విద్యఅంటే ఈ భాషలలోని మతవిద్య, వ్యాకరణ, తర్కం, ప్సీమాంసాది కాస్త్రాలు మతమే. కాని మ్నో (వవేళ పెట్టిన పారకాలలకు తగిన (ఫోత్సాహం ఐభించలేదు. దేశీయ భాషలలో విజ్ఞానంగాని, కొ త్తసాహిత్యంగానిలేదని, దేళభాషల ద్వారా ఉన్నత విద్య సాధ్యంకాదని మెకాలే అభ్మిపాయపడ్డాడు. భారతీయుల్నకు సంస్కృతం, ఆరబిక్‌లను నేర ఏటంకంటే ఇంగ్లీషును నే టం అవసరమని, ఇంగ్లీషులోనే మేధస్సుకు, విజ్ఞానానికి సంబంధించిన విషయాలున్నాయని, ,అది భారత దేశంలో పరిపాలనాభాషగా, వ్యాపారభావగ్గా రూపొందే ఆవకాశంఉందని, “భారతీయులను ఇంగ్లీషులో పండితులుగా తయారుచేసే అవకాళం ఉందని, ఆలాంటి వారు పాలకులకు, పాలితులకుమధ్య వారధులుగా ఉపయోగిస్తారనీ కూడా మెకాలే అ ధ్మి పాయపడ్డాడు “రంగులో, రక్తంలో భారతీయులుగా ఉంటూనే ఆలోచనల్లో అభిరుచుల్లో, నీతుళ్లో, భావాల్లో ఇంగ్లీషువారుగా తయారుచేసే విధంగా విద్యా వివానం ఉండా*"లని మెకోవే అంటాడు వలస పాలకుల |పయోజనాలు ఈ థావాల్లో స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. 185 7చాటికి మ్మదాను, కలకత్తా, బొంబాయిలలో విశ్వవిద్యాలయాలు ఏర్పడ్డాయి. అంతకుముందే. కై9 స్తవమత (వచారకులు, మిషనరిలు అఘసిక పాఠశాలలను, వైద్యశాల౨ను తెరచారు. దీనివల్లకూడ వలసీ కరణలో భాగమైన ఆధుశికీకరిణ జరిగింది, (బిటిష ఉత్పత్తులను కొని. గోలుచేసి ఉపయోగించేఎ రుగా భారతీయులు. రూపొందటంకూడా వలస ఆధు౫కికరణలో ఒక భాగం. తెలుగుదేళంలో 1826 నుండే కాకినాడ, నర్సాపూర్‌, రాజమం్మడి; నెల్టూరు, బందరులో. మిషనరీలు. విద్యాలయాల్ని స్థాపించారు. 1855లో మృదాసువాష్ట్రంలో విద్యాశాఖ ఏర్పడింది. అదే సంవత్సరం బందర్‌లో 'నోబుల్‌ కళాశాల ఏర్పడింది, తరువాత రాజమండి, విళఖపట్టణం; విజయనగరం మొద,

లగా! లైనచోట్ట కళొళాలలు' ఏర్పడ్డాయి. ఉపాధ్యాయ శిక్షణ కళాకాలలు ఏర ఎడ్లాయి తెలంగాణా (ప్రాంతంలో హైదరాబాద్‌లో 1894లో "సెయింట్‌ జార్జి (గామర్‌ పార కాల, 1855లో రోమన్స్‌కాథలిక్‌ల ఆల్‌ సెయింట్‌ పారళాల ఏర్పడ్డాయి. 1887ల నిజాం కళాశాల మొదలైంది. 'కాని ఈ [ప్రాంతంలో పోలీసు చర్యవరకు హైదం౭ వాదులో తప్ప అంతగా విద్యావ్యాప్తి జరగలేదు. సమకాలీన భారతీయ సమాజంలోని అస్తవ్యస్త స్థితి ముఖ్యంగా ఆగ “కులాలలోని మూఢ భావాలు, దురాచారాలు, 'బాల్య వివాహాలు, బాల్య వైధవ్యాలు, శ్రీల అవిద్య అజ్ఞానం మొదలైనవి పోవాలంటే, దేశం పుఠోగమించాలంచ్నే ఆధునిక విద్యావిధానం, ఆలోచనా విధానం అవసరమని కొందరు భారతీయ, మేధావులు భావించారు. ఈ దేశంలో ఆధునికీకరణకు (పధాన సాధనం పాళ్చాతశ్థి "ఆలోచనా విధానమని- ఈ మేధావులు నమ్మారు. 18వ శతాబ్దం మొదటి దళాద్దాల'నాటికే బెంగాల్‌లో రాజూ రామమోహన్‌ రాయ్‌ వంటి వారు ఆధునికీ; కరణను సంస్కరణల రూపంలో ఒక ఉద్యమంగా (పారంభించారు. ఆధునిక పెట్టుబడిదారీ విధానం ఆవశ్యకతను గురించి చెప్పారు. స్త్రీ పురుషుల సామాజిక సమానత్వం, “కులవ్యవస్థ, మూఢ విశ్వాసాల వ్యతిరేకత, హేతుబద్ధమైన శాస్త్రీయ దృక్పథం, మతాలలో నైతీక సూ[త్రాలనుకున్న వాటినే స్వీకరించటం, మ్యిగ్రవో రాధన వ్యతిరేకత, ఏకేశ్వరోపాసన మొదలైనవి వారి సంస్కరణలలోని (పధా: నాంళాలు, బహబవార్యాతం వ్యతిరేకత, సేతువాదం, ఆంతర్జాతీయ దృక్పథం; (ప్రజాస్వామ్య భావాలు ఆధునిక భావాలుగా వారు (పదారం చేశారు. పష్మతికా రచనను దీనికి సాధనంగా చేసుకున్నారు. దేళంలో "ఐకమత్యం లేకపోవటానికి, అసమానతలకు కుల భేదాలే కారణమని కూడా వారు. చెప్పారు. (పాక్సళ్చిమ: ఆలోచనా విధానాలను సమన్వయించి, విభిన్న మత సిద్ధాంతాలతో 1828 లో రాజా రామమోహనరాయ్‌ (బహ్మ సమాజాన్ని స్థాపించారు ఈళ్యుర చల్యద విద్యాసాగర్‌ ఈ ఉద్యమాన్ని మరింత ముందుకు తీసుకువెళ్లాడు. తెలుగు దేళానిక్సి సంబంధించినంత వరకు 18657 నాటికే ఆధునిక సంస్కరణ భావాలు [వవేశించాయి. రాజమం డిలో ఫస్ట్‌క్లాస్‌ డిస్టిఫక్స్‌ మున్సిఫ్‌ పదవిలో ఉన్న సామినేని ముద్దు నరసింహానాయనింగారు [ప్రమేయం అన్న పేరుతో 1842-47 మధ్య 'హితవాది" అన్న స్మతికలో కొన్ని వ్యాసాలు (పకటించారు. 18632 లో! ఆ (వమేయాళఠే “హిత సూచసి" అన్న పేరుతో సంకలనంగా వచ్చింది. శిష్ట

ని

వ్యావహారికానికి దగ్గరగా ఉన్న భాషలో రాసిన ఈ వ్యాసాలలో షేతువాదం,

సంస్కర। ణ (సియత్వం, మూఢ విశ్వాసాల ఖండన, వైజ్ఞానిక దృష్టి మొదలై నవి

కనిపిస్తాయి. కన్యాశుల్కం; బాల్య వైధవ్యం, శ్రీ విద్య, త్రీ పునర్వివాహం

మొదలై న అంశాలు కూడా ఇందులో ఉన్నాయి. ఏనుగుల వీరాస్వామి “కాశీ

యాతా చరి త'లో కూడ సంఘ సంస్కరణ భావాలున్నాయి. సతీ సహ గమనానికి మూలస్మృతి (పమాణం లేదని ఇందులో ఆయన చర్చించాడు. హిందూ ' మతంలోని మూఢాచారాలు చాలా అపరాధంగా తోచి భగవంతుడే ఈ కర్మ భూమిని పాలించటానికి ఇంగ్లీషు వారిని పంపాడని ఏనుగుల "వీరాస్వామి అఖి

[పాయం వెలిబుచ్చాడు.

18561 నాటికే భారతదేశంలో రాజకీయ సంఘాలు ఏర్పడ్డాయి.

1851 లో బెంగాల్‌లో (బిటిష్‌ ఇండియన్‌ అసోసియేషన్‌, 1852 లో, బొంబాయిలో బొంబాయి అసోసియేషన్‌ ఏర్పడ్డాయి. ఈ సంఘాలలో సాంప్రదాయక .మెధాపులు, భూస్వాములు, బొంబాయిలోన్సి పెద్ద వ్యాపారులు సభ్యులుగా ఉండేవారు. దీని పరిణామమే ఇంగ్లీమ చదువుకున్నంమధ్య తరగతి మేధావులతో 1876 లో కలకత్తాలో సురేం్య్యదనాథ బెనర్జీ ఆధ్వర్యాన ఏర్పడ్డ ఇండియన్‌ ఆసోసియేషన్‌. 1855 నాటికే జాతీయతా భావధోరణులతోపాటు హిందూ పునకుద్ధరణవాద ధోరణులు కూడా తలఎత్తాయి. ఇదే కాలంతో గొజుల లక్ష్మీ నరసు సెట్టి మొదలైనవారు మదాన్‌ నేటివ్‌ అసోసియేషన్‌ స్థాపించారు. ఈ సంనుంలో డబ్బుగల వ్యాపొరులనేకులుండేవారు. గాజుల లక్ష్మీనరసు సెట్టి వత్తి, నీలిమందు వ్యాపారంలో బాగా డబ్బు సంపాదించాడు. ఇంగ్లీషురాని దేశీయులకు, రై తులకు ఇంగ్లీషులో అర్జీలు తయారు చేయిఐచి సహాయం చేసే వాడు. వటిచాకిరీన, కొరడా దెబ్బలు మొదలైన శిక్షలను పోగొట్టటానికి ఆయన కృషిచేశారు. అధికారులను, పార్టమెంటు సభ్యులను న్వయంగా (గొమాంకు, తీసుకు5 వెళ్ళి రైతుల బాధలను గురి:చి తెలియణరచేవాడు. రైతుల విషయంలో [బిటిష్‌ పార్టమెంటు కౌన్ని కొత్త నిర్ణయాలు తీసురునేట్టుచేశాడు. (న్రై_స్త్రవమతర తీసుకున్నా. 2ంళ పారంపర్కంగా చచ్చే ఆస్తులపైన హక్కు ఉంటుందన్న (వభుత్వ నిర్ణయాన్నివ్యతిరేకించాడు. తమమత విశ్వాసాలకు విరుద్ధంగా (వవర్తించ మ) నిర్బంధిం౬ నందు వల్లే “1857 సిపాయి తిరగుబాటు వచ్చిందని గాజుల

నెన్‌ లక్ష్మీనరసు సెట్టి స్వయంగా (బిదిష్‌ పార్ట్ణమెంటుకు రాళాడు. తమిళాంధధపండిళు అెందరినో ఆయన పోషించాడు.

-తెలుగుథాషా సాహిత్య పరిశోధన కూడా 1857 కు పూర్వమే ఇంగ్లీషు ఆధికారుల ఆధ్వర్యంలో పారంభ్రమైంది. 1794లో ఏసియాటిక్‌ సొసైటి స్థాపిం చిన సర్‌ విలియంజోన్స్‌ 1786 తో ఒక ఉపన్యాసంలో సంస్రృతానికి గిక్‌. లాటిన్‌ భాషలతో పోలికలున్నాయని ఈ భాషలు ఒకే మూల భఖాషనుంచి వచ్చా యని మొదటి సారిగా. పేర్కొన్నాడు. దీనితో తులనాత్మక భాషాశాస్త్రానికి తోవ పడింది. ఇంగ్లీషు వారికి దేశీయ భాషల ఆధ్యయనంపైన ఆసక్తి పెరిగింది. తెలుగు, తమిళం మొదలైన దక్షిణభారత భాషల అధ్యయనం కూడా [పారంభ మైంది. -కర్నల్‌ కాలిన్‌మెకంజీ,. విలియం(బౌన్‌, ఏ, డి. కాంప్‌బెల్‌, ఫ్రాంసిన్‌ వెల్టిన్‌, సి. పి, (బౌన్‌ ెలుగు భాషకు సంబంధించి కృషి చేశారు. వారికి స్టానిక పండితులు సహాయ వడ్డారు:; స్థానికులతో, పాలితులతో సంబంధాలు పెట్టుకోవడం, ఇందుకోసం వారి సంస్కృతీ, సంప్రదాయాలను ఆధ్యయనం చేయటంలో భాగంగా తలుగు భాషాధ్యయనం (సారంభమైంది. 1812 లో మ్మదాసులో సెయింట్‌ జార్జి “ఫోర్ట్‌ కళాళాల (ప్రారంభమైంది. -ఆక్కడ - ఇంగ్లీమ ఊద్యోగులకు తెలుగు నేర్పటం, అందుకోసం. ఇంగ్లీషువాక్ళు నిఘంటువులను, వ్యాకరణాలను రాయటం (ప్రారంభమైంది. వలన అవసరాల కోసమే తెలుగు భాషాధ్యయనం (ప్రారంభమైనా శొందరు : తెలుగు .ధాషా, సాహిత్యాలపైన 1పత్యేకమైన ఆసక్తి చూపించారు. 1816 లో ఏ.డి. కాంప్‌బెల్‌ ఇంగ్లీషులో తెలుగు వ్యాకరణం రాశాడు. దానికి పీరిక్ర రాస్తూ తెలుగు, తమిళం మొదల్తెన భాషలలోని సామ్యాలను గురించి చర్చించాడు, ఆంతకు ముందు విలియంకారే తన తెలుగు వ్యాకరణంలో దక్షిణ భారత భాషలు సంస్కృత జన్నాలని నిరూపించే (ప్రయత్నం చేస్తే కాంప్‌బెల్‌ సంస్కృత జన్యాలు-కావని గుర్తించాడు, కాంప్‌బెల్‌ వ్యాకరణం పీరికకు ఒక

నోట్‌రాస్తూ (ఫ్రాంసిన్‌ వై, ట్‌ ఎల్లిస్‌ తెలుగు, తమిళం, కన్నడం, మలయాళం మొదలైన దశ్షిణ భారత భాషలు సంస్కృృతంతో సంబంధంలేని భిన్న భాషా కుటుంబానికి చెందినవని మరిన్ని ఉపపత్తులతో ఆ అభ్మిపాయాన్ని బలపరచాడు. తరువాత 1856 లో బిషప్‌ రాబర్ట్‌ కాల్ట్విల్‌ 'కంపారటిప్‌ [గౌమర్‌ ఆఫ్‌ (దవిడి యన్‌ ఆర్‌ సౌక్‌ ఇండియన్‌ లాంగ్వేజెస్‌” వెలు కడటాఏకివి దారి తీసింది.

ఇ!

తెలుగుతో స్థానిక చరితలు; (గంథాలు, కొసనాలు, నాణాలు "సీకరించి భారతీయుల, ముఖ్యంగా తేలుగువారి మత, సాంఘిక, సాహిత్యాది విషయాలను -గురించి పరికోధనచేసినవారిలో కల్నల్‌ కాలిన్‌ మెకంజీ ముఖ్యమైనవాడు. తనకు అభించిన స్థానిక చరిత్రలను కొన్ని సంపుటాలుగా ఆయన రికార్డు చేయించాడు. వీటికి సంబంధీంచిన ఆయన వ్యాసాలు అనేకం పష్మతికలలో వచ్చాయి. ఆమన "సేకరించిన స్థానిక చర్మితలను సి. పి. _బౌన్‌ ఉద్ధరించి భద్రపరిచే ఏర్పాట్లు చేళాడు.. తెలుగు దేశ చర్మిత పరిశోధనలకు - మొదటితరంలో దోహదం చేసిన వారిలో ఒకరిగా మెకంజీని చెప్పుకోవాలి. కావలి వెంకటబ్మొరయ్య, తరువాత కావలి వెంకటలక్ష్యయ్య ఆయనకు సహాయపడ్డారు. కావలి వేంకట రామస్వామి 1829 లో “బిబ్టియా[గఫికల్‌ 'స్కెెన్‌ ఆఫ్‌ డక్కన్‌ పోయెట్స్‌* అన్న పేరుతో ఇంగ్లీషు భాషలో 108 మంది కవుల జీవిత చర్మితలను (పకటించాడు.. డాని పీరికలో (షాచ్యః పాళ్చాత్య సాహిత్య సిద్ధాంతాలను తులనాత్మకంగా పరిశీలిం చాడు. 1855 లో హెచ్‌. హెచ్‌. విల్చన్‌ న్యాయ, రెవిన్యూ విభాగాలకు చెంచిన పదపట్టికలను 1పకటించాడు.

స్థానికుల భాషా, సాహిత్యాలను ఆధ్యయనం చేయకుండా సంస్కృతీ సంప్రదాయాలను ఆర్థం చేసుకోకుండా. వారితో వ్యవహరించటం కష్టమని భావిం చిన [బౌన్‌ తెలుగు భాషా, సాహిత్యాల విషయంలో చాలా కృష్‌ చేశాడ్తు. ఒక రకంగా పఠన, పాఠనాదులకు దూరమైన ,[పానీన - కావ్యాలను, (పబంధాలను పరిష్కరించి వ్యాఖ్యానాలతో [పకటింపజేశాడు. [గంథ పరిష్కరణ రూపంలో తెలుగులో పరిశోధన (పారంభమైంది. తెలుగు భాషా సాహిత్యాలు తీణ దళకు వచ్చాయని, ఆర్థం చెప్పేవారు కూడా లేకుండా పోయారని సి.పి. (బౌన్‌ అంటాడు. ఆంధ మహాథారత పరిష్కరణకు [బౌన్‌ అంకురార్పణ చేశాడు. భాగవత పరి ష్కృృత పారాన్ని తయారు చేయించాడు. రెండువేలకు .మైగా వేమన పద్యాలను సేకరించి (పకటించాడు. రాజుల, జమీందారుల ఆశయాలను కోల్పోయిన పండితులెందరో [బౌన్‌ దగ్గర పని చేశారు. రావిపాటి రుమూర్తిళాన్రి, పాటూరు రామస్వామి శాస్త్రులు, బేతపూడి సుందరరాయడు, జూలూరి అప్పయశొత్త్రి తెలుగుభాషా, సాహిత్యాల , పరిశోధనలో ఆయనకు తోడ్పడ్డారు. ఇంగ్లీషువారు తెలుగు నేర్చుకోవటానికి వ్యాకరణాలు తయారుచేశాడు. ఛందస్సును గురించి చర్చించాడు. ఇంగ్లీషు. తెలుగు, తెలుగు - ఇంగ్లీషు నిఘంటువులను తయారు

న. చేళాడు. [గంధపరిష్కరణ, పరిశోధన, నిఘంటు నిర్మాణం మొదలై నవి ఆధుని కళా పరిణామంలో భాగం. అధునిక దృక్షితో భాషను గురించి ఆలోచించటం ఇప్పుడే (పారంభమైంది. 185కు "పూర్వం దేళభాషా- సాహిళ్యాలపైన ఆంగ్లే యులు చూపిన [శద్ధ, తరువాత తమ భాషా విద్యావిధానాన్ని [పవేళ పెట్టటంగా మారింది.

1857 కు ముందు చక్కని వ్యావహారికంలో వచన రచనలు వచ్చాయి. సమకాలీన చర్మితకు, ఆర్థిక, సామాజిక పరిస్థితులకు పతిఫలనమైన ఏనుగుల వీరాస్వామి “కాశీయ్యాతా చర్మిత' వ్యావహారికంలో ఉంది. రావిపాటి గురుమూర్తి శాస్త్రి 1818 లో రాసిన *“వ్మికమార్శ కధలు", 1884 లో రాసిన “పంచతంత కథలు వ్యావహారిక భాషలోనే ఉన్నాయి. ఈ పుస్తకాలు పార్య (గంథాలుగా ఊండేవి. ఆ రోజులలో “వృత్తాంతిని”, “వర్తమాన తరంగిణి" మొదలైన 'ప్యతికల లోని భాష కూడా వ్యావహారికానికి దగ్గరగా ఉండేది. అర్జీలు, ఉత్తరాలు; డొక్కు మెంట్టు కూడా సాధారణ భాషలోనే ఉండేవి. 1858 లో వచ్చిన _ రావిపాటి 'గురు మూర్తి శాస్త్రి శిష్యుడు చిన్నయసూరి “నీ౭చం్య/కితో. తెలుగు వచన రచన వ్యావహారిక్రాన్సికి దూరమైంది. పాఠ్యపుస్తకాలు (గం థికంతో రావడం మొదలు పెట్టాయి. [గంధ పరిష్కరణలు, తప్పులు విద్దటాలు (గాంధిక్‌ భాషా రచనలకు దారితీసి భాహా పునరుద్ధరణగా పరిణమించింది. 1820 లో (ప్రారంభమైన “మ్మదాస్‌ సూఠ్‌ 'పెక్ట్స్‌బుక్‌ ఆండ్‌ చెర్నాక్యులర్‌ సొసైటి" 1845 లో చిన్నయ సూరి అవ్యక్షత కిందికి విచ్చింది, 1858 లో సూరి “పా్య వ్యాకరణము" అచ్చ యింది. తరువాత వ్యావహాంకి భాషోద్యమం ఒక ఉద్యమంగా రానలసివచ్చింది.

1746-47 లో బెంజమిన్‌ షూల్ది ఆధ్వర్యంలో తోలి తెలుగు బైబిలు జర్మన్‌లోని హోాలె నగరంలో అచ్చువావటంతో తెలుగు ముదణ (పారంభమైంది ఓ816 నాటికి మ్మదాసు కళాకాంలో ము్యదణ సౌకర్యాలు ఏర్పడ్డాయి. కాంప్‌

బెల్‌ వ్యాకరణం, సి. పి. (బౌన్‌ మొదలైన వారి (గంథాలు అక్కడి నుంచే వచ్చాయి 1812లోనే బల్టాంలో, తదవాత తిరుపతిలో, విశాఖపట్టణంలో మ్యుదణ సౌకర్యాలు ఏర్పడ్డాయి. 1881లో తొలి ఇె9స్తవ వ్యతిక వెలువడింది 1686లో బారి నుండి 'నత్యదూం *, 1548లో ఇందరు నుండి 'హీతవాది" ప్మతికలు వెలువడ్డాయి... 1844 లో గాజుల అక్ష్మీనరసు సెట్టి (తెసెంట్‌" అశే ఇంగ్రీమ

షి!

ప(తికను [పారంభిండాడు.! మొట్టమొదటి దేశీయ తెలుగు వార్రాషతిక 'వృత్తాంతిని" 1888 లో మదాసులో (పారంభమైంది. 1849 లో *“వర్తమాన తరంగిణి'

వచ్చింది. మారిన వలన విధానం 1857 తరువాత వలస పాలనలో భాగంగా ,బిటిష్‌వారు ఆర్థిక, సామాజిక రంగాల్లో రెండు భిన్నమైన పద్ధతులను అనుసరించారు. వలస పాలకులు ఆర్థిక సామాజిక రంగాలలో. ఏ విధానాన్ని అవలంనించినా అవి వారి ప మోజనాలకు ఆనుగుణంగానే ఉంటుంది. ఆర్థికరంగంలో బిటిష్‌ పార్మిశామికుల [(పయోజనాలకు అనుగుణమైన విధానాలనే (బిటిష్‌ (ప్రభుత్వం అనుసరించింది. తమ పాలనా వ్యవస్థలో ఉద్యోగులుగా వనిచేయటానికి అనుగుణంగా ఆంగ్ల విద్యావిధానాన్ని (పవేళపెట్టింది. భార తీయ వస్తలను (బిటన్‌లో ఆమ్మటానికి బిటిష్‌ పార్టమెంట్‌ ఆంక్షలు విధించింది. [బిటిష్‌ యంతాలు, పనిముట్టు కూడా దిగుమతి కావటం

• మొదలు పెట్టాయి. ఆర్థిక వలసీకరణ పూర్తి కావటానికి రైల్వేలు తోడ్చడ్డాయి. ఇస్వేచ్చ్భావాణిజ్య పద్ధతి (ప్రవేళపెట్టి బిటన్‌ నుంచి దిగుమతి ఆయిన వస్తువులకు పన్నులు తగ్గించటం జరిగింది. చవకగా దిగుమతి అయిన వస్తువులను దేశం ఆంకా చవకగా సరథంూచేసి దేశీయ చేకి ఉత్పత్తులకంటె చవకగా అమ్మటానికి రై ల్వేల [పవేశం వల్ల అవకాశాలు ఏర్పడ్డాయి. ఎగుమతికో సం పత్తి మొదలైన ముడి సరుకుల ఉత్పత్తికి ప్రాధాన్యం ఏర్పడింది. ఆహార కొరత, కరువులు ఏర్పడ్డాయి. వ్యవసాయ రంగంలో 180 తరువాత భూములను సర్వేచేసి, పన్నుల సెటిల్‌ మెంట్‌ జరిగినా రైతుల పరిస్థితి బాగుపడలేదు. రైతుల స్థానంలో రైతు కూలీల సంఖ్య "పెరిగింది. భారతదేళంలో కొన్ని భాగాలలో [కమంగా దేశీయులై న వర్తకులు, పశ్షీ వ్యాపారులు, కొంతమంది జమీందారు పరిశ్రమలు (ప్రారంభించారు. కాని (బిటిష వారి పరిశ్రమల ధాటికి వారు రట్టుకోలేక పోయారు. ఈ పరిిగశమలు కూవా బెంగాల్‌, బొంబాము వంటి కొన్ని (ప్రాంకాలలో మ్యాతమే ఏర్పడ్డాయి. ఈ కారణంవల్ల జేశంలో అసమానతలకు (పారంభం జరిగింది. తేలును దేశానికి సంబంధించినంతవరకు గాజుల పర్మిళమ, కొండపల్లి బొమ్మల పరి్యఛమ, ఇతర చేతి వృత్తులు క్షీణించాయి. బ్యాంకింగ్‌ బుజాలు మొదలైన (పోత్సాహక విషయాలలో కూడా (బిటిష్‌ (పభుత్వం

లా

పక్షపాతం చూపింది. రాజకీయంగా 1861 లో ఏర్పడ్డ “ఇండియన్‌ కౌన్సిల్‌ ఏక్ట్‌ వల్ల ఉన్నత తరగతికి చెందిన కొంతమందికి మ్యాతమే పరిపాలనలో నామ

మ్మాఠపు (ప్రాతినిధ్యం ఇచ్చింది. తన [పమెజనాల కనుగుణంగా వలస పాలన అనుసరించిన విధానాలవల్ల భారతదేశంలో అనుకూల ఫలితాలు కూడా వచ్చాయి. ఈ ఫలితాలు వలస పాలకులు ఆశించినవి కావు. యాదృచ్చికాలు. రైల్వే మొదలైన రవాణా -సౌకర్యాలవల్ల థారతదేళశంలో భిన్న [ప్రాంతాలలో ఉన్న వారికి సంబంధాలు

• ఏర్పడ్డాయి. ఇంగ్లీషు విద్యా విధానంవల్ట కొత్తగా మధ్యతరగతి వర్గం &కటి
• అభివృద్ధి చెందింది. ఆధునికతలో భాగంగా చెప్పుకుంటున్న జాతీయతా భావం “ఈ వర్గాలలో ఏర్పడింది. మెల్టగానైన అభివృద్ధి చెందుతున్న పర్మికమళవప్ద కార్మిక వర్గం ఒకటి ఏర్పడింది. వర్గ చైతన్యానికి వీజాలు పడ్డాయి. సరి శ్రమలు విద్యా విధానం కారణాలుగా పట్టణాలు పెరిగి, దానిపైన ఆధారవడిన 'సమాజాలు..వీర్పడ్డాయి. ఆర్థిక వ్యవస్థ, వృత్తులు పునాదిగా గల కుల వ్యవస్థ దెబ్బతిన్న ది, లౌకిక విద్యా విధానంవల్ద విద్మాసంస్థలలో, ఇతర సంస్థలలో అన్ని కులాలవారికి [వవేశాలు లభించాయి. అస్పృళ్యతా నివారణ ఒక నినాదం ఆయింది. సహపంక్తి భోజనాలు, కులాంతర, మతాంతర వివాహాలు (పారంభ మయ్యాయి. బహుభార్యాత్వాన్ని వ్యతిలేకించటం, విధవా వివాహాలను (ప్రోత్స హించటం, స్త్రి విదృను [ప్రోత్సహించటం సంఘసంస్కర ణలలో భాగం అయింది, ఫైవర్గంలో, చదువుకున్న వారిలో అఖిల భారత దృక్పథం ఒకటి ఏర్పడింది. ఈ స్థాయిలో ఆభఖిల భారత ఆలోచనా, విధానం ఏక్పడటానికి కారణం (బిటిషవారి కేరడికృత పాలన. సమాజంలో వ్యక్తి స్వేచ్చను గురించిన భావాలు, (పజా స్వామ్యాన్ని గురించిన భావాలు నెమ్మదిగానైనా (పవేశించాయి. ఆర్థిక రంగంలో [కమ్మకమంగా వచ్చే మార్పులు పె ధోరణులను మరింత వేగవంతం చేళాయి. ప్మతికలవల్ల రాజకీయ, సాంస్కృతిక చైతన్నం పెరిగింది. సామాజిక విలువలలో మార్పులు వచ్చాయి. పద్దె'మిదవ ళతాబ్దంలో, పందొమ్మిదవ కళతాబ్దం పూర్వ థాగంలో దేగం పరిస్థితులను చూచినప్పుడు ఇవి ఆధునిక లక్షణాలుగా పేర్కాన వచ్చు. [కమంగా అభివృర్థి చెండిన (బిటిష్‌ పార్మిశామిశ లకు, బిటిష స్నామాజ్య వాదానికి, భారతదేళంలో అవ్పుడప్పుడే పెరుగుతున్న దేశీయ పెట్టుబదారులకు, పాలనావ్యవస్థలో భేదభావం పెరగటంవల్ల మధ్య తరగతి మేధావులకు, బిటిష్‌

ఇ

వ్యవసాయ విధానాలవల్ల చితికిపోయిన రైతులకు మధ్య వైరుధ్యాలు స్వాతంత్యో ద్యమానికి దారితీశాయి. తెలుగుదేశంలో పర్మిశమలు అంతగా లేవు. ఇక్కడ స్వాతం త్యోద్యమంలో చదువుకున్న వారు, రైతు వర్గానికి సంబంధించినవారు ఎక్కువగా ప్యాత వహించారు.

సామాజికరంగంలో బిటిష్‌ (పభుత్వం 185% తరువాత భావాత్మకంగా ఆలోచనా విధానాలలో ఆధునికీకరణ [ప్రాధాన్యం తగ్గించారు. స్థానికుల [పతిఘట నను ఎదుర్కోకుండా ఉండాలంటే వాళ్ళ మఠ విశ్వాసాలలో, ఆచారాలలో జోక్యం కలుగజేసుకో కూదదని నిర్ణయించుకున్నారు. సామాజిక, సాంస్కృతిక రంగాలలో చాలావరకు సంప్రదాయవాదులకు అనుగుణమైన విధానాలనే ఆనుస రించారు. తన ప్రయోజ ౫లకోసం స్థానిక భూస్వాములతో, సంస్థానాధీశ్వరులతో (బిటిష [పభుత్వం రాజ్లీవడించి. 185” కు ముందు తెలుగు భాష ఆధునిక భాషగా రూపొందటానికి డోవాదం చేసిన (బిటిష హెలనానిధానం ఆ తరువాత వ్యావహారిక భాషోద్యమ కాలంలో సం్యపదాయ థాషావాదులకు అనుకూలంగా ఉండే విధానాలను అనుసరించటం దీనిని ఒక నిదర్శన మ్మాతమే. దాని ఫలితం ఈ రోజుకి తెలుగుదేశంలోని విద్యారంగంలో కనిపిస్తున్నది. దీనికి తోడు (బిటిష్‌ (ప్రభుత్వం అనుసరించిన వఐన ఆర్థిక విధానం కూడా భారలీయులలో సంప దాయ దృష్టి పెరగటానికి, గతం మీద మక్కువ ఎక్కువ కావటానికి కొరణం అయింది. తమ శ్షీణదశకు కారణాలు ఆర్థికమైనవి అయినా (బిటిష్‌ వ్యతిరేకత (పధానంగా ఆర్జిక దృష్టితో కాకుండా సం పదాయ విచ్చి త్రి, మత విశ్వాసాలుదెబ్బ' తినటం దృష్టితోనే ఎక్కువగా పెరిగింది. సాం్యపదాయ కమైన్మగామీణ వ్యవస్థ్య ఉమ్మడి కుటుంబ వ్యవస్థ, భూస్వామ్య మానవసంబంధాల విచ్చిక్తికి కారణంగా (బిటిష్‌ హాలనను చాలామంది చూళారు. దీనివల్ల పునరుద్ధరణ ధోరణులు పెరి గాయి. తరువాత స్వాతంతోద్యమానికి, ఇతర రాజకీయోద్యమాలకు ఈ ధోరణులే (పధాన (కేరక “ఇ క్రులయ్యాయి. అర్థిక పరంగా కుల వ్యవస్థ విచ్చిన్నమైనా [ప్రాలీనకాలపు వర్ట్యాళమ ధర్మవ్యవస్థను ఆదర్శ వ్యవస్థగా నిరూపించే (పయత్నం కొందరు ముఖ్యమైన నాయకులు చేయటంవల్ల సంప్రదాయ కులాల గు ర్రింపులు ఏదో ఒక రూపంలో పెరిగి, తరువాత రాజకీయ స్వరూపాన్ని పొందటానికి కారణమైంది. స్వాతం[త్యోద్యమంళో రాజకీయంగా పురోగమనాంశం ఉంది. సామాజికంగా మ్మాతం అది దేశాన్ని గతంలోకి తోసింది. దీనికి తోడు పాళ్చాత్యు

సే. ల్లైన మాక్స్‌ముల్చర్‌, అనిబిసెంట్‌ మొదలె నవారు భారతీయల గతాన్ని ఆధ్యా త్మిక సంస్కృకి "పేరుతో పొగడటం ఈ భావాలు పెరగటానికి మరింత దోహదం చేసింది. భారతదేశంలో నచ్చిన మార్పులకు, సామాజిక (పగతికి ఇంగ్రీషువారు, వారి విద్యావిధానం కారణాలని సంస్కర్తలు భావించారు. ఆంగ్రేయల పాలనను దేశాన్ని మూఢనమ్మకాల నుంచి విము క్తి చేసే కీలకంగా వాళ్లు భావించారు. సంప్రదాయవాదులు ప్పూర్తిగా దీనికి భిన్నంగా సంప్రదాయ విచ్చిత్తికి (బిటిష్‌ వాలన కారణంగా భావించారు. (బిబి వ్యతిరేకత పునాదిగా వచ్చిన (ప్రధాన రాజకీయోద్యమంలో ఈ సంప్రదాయవాదమే. బలంగా. పని చేసింది: సామాజిక రంగంలో అతివాదులు రాజకీయ రంగంలో మితవాదులయ్యారు. రాజకీయ రంగంలో అతివాదులు సామాజిక రంగంలో మితవాదులయ్యారు. ఈ వైరుధ్యా లకు కారణం దేశంలోని భూస్వామ్య వ్యవస్థ, సంప్రదాయ భావాలు విచ్చిన్నం కొవటానికి వధాన కారణం స్థానికంగా అభివృద్ధి చెందిన ఆధునిక ఆర్థిక వ్యవస్థ కాకుండా వలస అర్థిక వ్యవస్థ కారణం కావటమే. రాజకియరంగం 1880లలో ఉత్తరభారతంలో చాలాచోట్ల తమ (వయోజనాలను కాపాడుకోప టానికి భూస్వాముల సంఘాలు ఏర్పడ్డాయి. మొదటపర[భమలు ఏర్పడ్డ బెంగాల్‌, బొంబాయిలలో 1851, క9లలో బెంగాల్‌ (బిటిష్‌ అసోసియేషన్‌, బొంబాయి అసోసియేవన్‌లు రాజకీయ సంఘాలుగా ఏర్పడ్డాయి. 1866లో దాదాభాయి నౌరోజీ భారతీయులకు అనుకూలంగా అభిప్రాయాలను [వదారం చేయటానికి లండన్‌లో ఈస్టిండియా అసోసియేషన్‌ స్థాపించాడు. 1869లో ఆయనే బొంబాయిళాఖ ఏర్పాటుచేశాడు. 1570లో జస్టిన్‌ రానడే పూనాలో సర్వజన సభను ప్రారంభిం చాడు. భారతదేళంలో విభిన్న (ప్రాంతాలవారిని సమైక్యపరచటం, భారతీయులలో రాజకీయభావాలు పెంచటం, హిందూ మహమ్మదీయ ఐక్యతకు దోహదంచేయటం ఈ సంఘ లక్యాలుగా ఉండేవి. భారతీయులంతా ఒకజాతి అన్నభావాన్ని పెంచ టానికి ఇవి [పయత్నంచేకాయి. 1876లో సురేర్యదనాథ్‌ బెనద్డీ అధ్వర్యంలో ఇండియన్‌ అసోసియేషన్‌ ఏర ఎడింది. ఇందులో చదువుకున్న మధ్యతరగతి వారు ఎక్కువగా (పాధాన్యం వహించారు. (ప్రాంతీయ కౌన్నిళ్ల లో ఎక్కువ (పాలినిధ్యం ఇవ్వటం, భారతీయ సర్మిశమలకు ఎక్కువగా [పోత్సాహం ఇవ్వటం, తక్కువ

నం పన్నులు మొదలైన విషయాలపైన ఈ సంఘం దృష్టిని కేందీకరించింది. (ప్రజా సామ్య భావాలను [వచారంలోకి తెచ్చింది. సురేర్యదనాథ బెనర్జీ దేశమంతా పర్యటించి తన గంభీరమైన ఉపన్యాసాలద్వారా రాజకీయ భావాలను (ప్రచారం చేఠాడు. రైతులను పీడించే జమీందారుల. వ్యతిరేకంగా, రై తులకు అనుకూలంగా అభ్మిపాయాలను కూడగట్టటానికి (ప్రయత్నం చేశాడు. (పాంతీయంగా ఏర్పడ్డ ఈ సంఘాలన్నీ 1885లో భారతజాతీయ కార్మగేస్‌ ఏర్పడటంతో అభిలభారతస్థాయి ఉద్యమ స్వరూపాన్ని సంతరించుకున్నాయి. బబిటిష్‌ రిట్రెర్డ్‌ అధికారి ఏ. ఓం హ్యూమ్‌ (ప్రోత్సాహంతో (ప్రారంభమైన జాతీయకాం[గెన్‌ డబ్బ్యూ-సి. బెనర్జీ అధ్య ష్షతన 1885లో మొదవ సారిగా సమావేశం అయింది. దేశంలోని వివిధ్మపాంతాల నుంచి (వతినిధు ఎ వచ్చారు. దేళంలోని (పజాభ్మిపాయా సి కూడగట్టటం, (పజల సమస్యలను (పభుత్వంముందు పెట్టటం, దేళపాలనలో ఎక్కువ థాగస్వామృం, సంస్కరణలు మ్మాతమే మొదటిదశలో కారగెస్‌ లక్ష్యాలుగా ఉండేవి. రైతుల; గిరిజనుల తిరుగుబాట్టను శఛాంతింపజేసే మార్గాలను చూడటంకూడా కాంగెన్‌ లా లలో ఒకటిగా ఉండేది. 1805లో బెంగాల్‌ విభజనతో సంపూర్ణ స్వాతం్యత్య కాంక్ష విజృంభించింది. గోపాలకృష్ణ గోఖలే, దాదాభాయి నౌరోజీ ఆదే సంవత్సరం స్వరాజ్య కాంక్షను (పకటించారు. బాలగంగాధరతిలక్‌ స్వరాజ్యం నాజన్మహక్క- న్నాడు. బిపిన్‌ చరద పాల్‌ దేశంఅంతా పర్యటించి స్వరాజ్యలమ్యాన్ని [ప్రచారం చేళాడు. బంకించందఛటర్డీ “వందేమాతరం” గీతం ఆధారంగా భావాత్మకంగా భారతదేశానికి మాతృస్వరూపాన్ని _సంతరింపజేసి (ప్రచారం చేశాడు. తెలుగు దేశంలో రాజమం్నడి, విజయవాడ, బందరులలో పర్యటించాడు. ఆయన “మాత్స మూర్తి” ఉపన్యాసాలు తెలుగుదేశాన్ని కూడా కదిలించింది. 1908లో తన “స్వరాజ్య” ష్మతికలో (బిటిష్‌ (పభుత్వవి వానాలను ఖండిస్తూ రాసి లెలుగువారిలో మొదటిసారిగా. జైలుశిక్షను అనుభవంచినవాడు గాడివర్హి హరిసర్వోత్తమరావు. అంతకుముందే. పాల్‌ ఉపన్యాసోలకు (పభావితుడైన హరిసర్వో త్తమరావును రాజమండి. ట్రైనింగ్‌. కళాశాల నుండి బహివ్కరించారు. 1921లో విజయ వాడలో అఖిలభారత కాంగగెస్‌ కార్యవర్గం సమావేశం కావటం, సహాయ నిరాకర జోద్యమంతో తెలుగుదేశంలో జాలీయోదృమం బలాన్ని పుంజుకుంది. బందరు మొదలై నచోట్ట జాతీయ కళాశాలలు ఏర ఎడ్జాయి- కొండా వెంకటప్పయ్య మొద లై నవారితో మొదల్లై ముట్నూరు కృష్ణారావుతో నిలదొక్కుకున్న “కృష్టాష్మతిక, “నవయుగ, “కేసరి' మొదలైన ష్మతికలు రాజకీయ వాతా..రణాన్ని 'పెంచటాసికి ,

నమేళ!! దోహదం చేకాయి. సాహిత్యం, కళలుకూడా జాతీయోద్యమానికి దోహదం చేశాయి. దక్షణ భారతంలో ఇతర (పాంతాలతో పోచ్చినప్పుడు తెలుగుదేశంలో జాతీయోద్యమ వైతన్యం, నాయకత్వం ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. స్వాతంత్యోద్యమంలో కాని. ఇతర రాజకీయ పరిణామాలలో కాని పెస్థాయిలో పైవర్గానికి సంబంధించిన వర్గాలు; మధ్య తరగతి ప్మాత ఎక్కువగా కనిపించినా రాజకీయ పరిణామాలు మరింత వేగవంతం కావటానికి కింది స్థాయిలో జరిగే ఉద్యమాలు, తిరుగువాట్ట ఒ త్రిష కారణమౌతుంటాయి. మన రాజకీయ చరి[తలో వాటికీ ఉండవలసినంతగా (పాధాన్యం, గుర్తింపు కనిపించదు. ఈ తిరుగుబాట్లు విడివిడిగాను, ప్రాంపియంగాను జరిగేవిగా కనిపించినా పై స్థాయిలోని ఉఊద్భమాల, రాజకీయాల స్వరూప స్వభావాలను అవి నిర్ణయిస్తుంటాయి. ఉద్యమ లష్యాలను సాధించటాన్నె అవి మరింత వేగవంతం చేస్తాయి. 185” తిరుగుబాటు వల్ల బిటిష్‌ (పభుత్వ వివానాలే పూర్తిగా మారిపోవటం మనం స్పష్టంగా చూడ వచ్చు. కింది స్థాయిలో తరచుగా జరిగే రైతాంగం, ఆదివాసుల తిరుగుబొట్టు పైస్టాయిలో జరుగుతున్న రాజకీయ నిర్మాణాన్ని (బిటిష్‌వారు పరోక్షంగా (పోత్సపాంచటాని3 కారణమయ్యాయి. జాతీయ కాంగెన్‌ స్థాపన తొలి దళలో కొందరు ఇంగ్రీషువారు కూడా అందులో పాల్గొన్నారు. తిరుగుదాట్టను ఒక కాంతి- యుత మార్గంలో (ప్రశాంత పరచటానికి (బెటిష్‌వారికి ఈ అవసరం ఏర్పడింది. (కమంగా కాం్మగెస్‌ (బిటిష్‌ (పభుత్వం చర్యలను నిశితంగా విమర్శించటం (ప్రార ంభించిన తరువాత (వభుత్వానికి కాంగెన్‌ విషయంలో కొంత విముఖత ఏర్పడింది మహారాష్ట్రలో రైతుల పోరాటం, ఊ& తత్తర తూర్పు (పాంకాల్డో ఆది వాసుల తిరుగువాట్టు రాజకీయ పరిణామాలను వేగవంతం చేశాయి. 18790 ల్రో- గోదావరి (పాంతంలోన రంపచోడవరం (ప్రాంతంలో [బిటిష్‌ [పభుత్వం విధించిన , ఎక్కువ పన్నులకు వ్యతిరేకంగా రైతులు, కోయలు, కొండరెడ్డు తిరుగుబాటు చేశారు. (బిటిష్‌వారి పక్షాన పని చేస్తున్న మున్సబుదారు పీడనకు వ్యడిరేకంగా వారు పోరొడారు. రాజమంి సమీప (పాంతం నుండ్‌ ఆటు విశాఖపట్టణం వరక్షు, పడమట తెలంగాణావరకు తిరుగుబాటు వ్యాపించింది. ఇదే కాలంలో జమీందార్ల పీడనకు వ్యతిరేకంగా కూడా తిరుగుబాట్టు జరిగాయి. చల్చపల్లి ఎస్టేట్లో గొట్టిప్వ్వై 'బాలకృష్ణమ్మ, నూజివీడులో కడియాల చెంచయ్య జమీందారుల పీడనకు, దోప్సిడ్తిత్రి- వ్యతిరేకంగా పోరాడారు. తెలంగాణా (ప్రాంతంలో 1928-80 మధ్య భువనగిరి"

నేసి తాలూకాలోని అనేక [గామాలలోని (వజలు పోరాడి తమ హక్కులను సంపా దించుకున్నారు.

1922.24 తో మన్నెం (పాంతంలోనె గిరిజనులు (బిటిష వారికి వాతి రేకంగా, ఏజెన్సీ [పాంతాలళోని జమీందార్డు. పోలిసుల అ్మకమాలకు; దౌర్జన్యాలకు వ్యతిరేకంగా పహోరాడారు. తూర్పుగోదావరి జిల్టా ఏజెన్సీ [ప్రాంకాలలో నర్సీపట్నం నుంచి చింతపల్లి వరకు రోడ్డు నిర్మాణానికి గిరిజనులను బలవంతంగా ఉపయోగించటానికి చూడటంతో పోరాటం చెలరేగింది. గిరిజనులు మరొకరి కెంద వనిచేసి ఎరుగరు. (బిటిష [పభుత్వం 1866 లో రిజర్వు, రక్షిత ఆడవుల్లో పోడు వ్యవసాయాన్ని నిషేధిస్తూ అడవుల చట్టం తీసుకొని వచ్చేవరకు గిరిజనులకు ఆడవులపెన అన్ని హక్కులు ఉండేవి. గిరిజనులు మరొకరి అధికారంతో సంబంధం లేకుండా 'స్వేచ స్‌గా (బపికేవారు. నిజమైన 'స్వేచ్చ్బాపరులైన గెరిజనులు నిర్బంధ పని వివానాన్ని (పతిషటించారు. అధికారులు ఆహార పదార్దాలు రూడా దొరకకుందా దిగ్బంధం చేసినందువల్ల (ప్రతిఘటన ఉద్ధృతం అయింది. జాకీ యె ద్యమ [(పభావంరో చదువు వదలివచ్చిన అల్లూరి సీతారామరాజు ఈ ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించాడు. త్మీవమైన సాయుధ పోరాటం సాగింది. సీతారామరాజు; ఆయన అనుచరులు కాల్చి వేరలో, ఘర్షణలోమరణించటంతో పోరాటం ఆగిపోయింది. 1940 లో (బిటిష్‌ స్మామాజ్య వాదానికి, నిజాం నిరంకుశత్వానికి వ్యతిరేకంగా ఆదిలాబాద్‌ జిల్లాలోని ఆసిఫాబాద్‌ అడవులలో గోండులు, కోలామీలు తాము నివ సించే అడవుల మీద సర్వాధికారాలు కావాలని పోరాడారు. కొమరం భీం దీనికి నాయ కత్యం వహించాడు. పరిశ్రమలకు ముడిసథకులను సరథరా చేయటంకోసం అడవుల చట్టాలు వచ్చాయి. దీనికి ద్యతిరేకంగా స్వేచ్చకోసం, తరతరాలుగా తాము అనుభవిస్తున్న హక్కులకోనం గిరిజనులు పోరాడారు. స్థానిక జాతుల ఆలు, ఆకొంతృలు, స్వేచ్చ మొదలైనవాటిని అక్కడి పరిస్థితులను ఇట్టి వారి (ప్రపంచాన్ని బట్టి అంచనా చేయవలసి ఉంటుంది. భిన్న స్థాయిలలోని హోరాటాల స్వభావాలను అవగాహన చేసుకొని సమన్వయం బేసినప్పుడే జాతీయోద్యమం ఏ రూపంలో, ఏ కారణాలవల్ల ముందుకు పోయిందో తెలుస్తుంది. 1946లో [ప్రారంభమైన తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ పోరాటానికి (ప్రత్యేక రాజకీయ లష్యాలున్నా "హైదరాబాదు సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో విలీనం కావటాన్ని వేగవంతం

వ

ఛి

స్‌

చేయటానికి కారణమైందన్న సంగతిని నిరాకరించలేం. కింది స్థాయిలలో జరిగిన ఆర్థిక పోరాటాలు (బిటిష్‌ [వభుత్వం తమ విధానాలను మార్చుకోవటానికి

కారణాలయ్యాయన్న విషయం'చరి తలో స్పష్టంా కనిపిస్తుంది. ఆధునికత వైపుగా.... రాజకీయ, సామాజిక, తాత్విక, వైజ్ఞానిక, సాంస్కృతిక ర లగాలతో గత సమాజంతో పోల్చినప్పుడు సమకాలీన సమాజంలో నూతనంగా కనిపించే అంశాలే ఆధునికత. ఈ ఆధునికత మొదట ఉపరితల అఆంళంగా ఉద్యమాల ద్వారా (ప్రారంభమై (క్రమంగా ఆర్జిక రంగంలో వచ్చిన మార్పులవల్ట స్థిరపడింది. ఈ ఉద్యమాలలో సంఘ సంస్కరణోద్యమాలు ముఖ్యమైనవి. సంస్కరణోద్యమాలు సామాజిక సంస్కరణలుగా, మత సంస్క్రరణలుగా రెండు రకాలుగా కనిపిస్తాయి. సామాజిక సంస్కరణలు బెంగాల్‌లో రామమోహనరాయ్‌, ఈశ్వూరచం్యద విద్యా సాగర్‌లతో ప్రారంభమై. తెలుగుదేశంలో కందుకూరి వీరేశలింగం, రఘుపతి వేంకటరత్నం మొదలై న వారితో వ్యాపించింది. సామాజిక సంస్కరణల (ప్రభా వం చదువుకున్న మధ్య తరగతి వర్గంలో మొదట ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. వారి కోసమే సంస్కరణలు అవసరమయ్యాయి. కూడా. ఆర్యసమాజం, రామకృష్ణ పరమహంస, విచేకానందల మార్గం మతసంన్యరణలకు సంబంధించినపి. సంఘ సంస్కరణో ద్యమాల్లో (ఐహ్మసమాజం వంటి వాటిలో మతానికి కొంతచోటున్నా అందులో సానూజికాంశాలకు (పాధాన్యం ఉంది. ఆ రూపంలో వాటిలో ఆధునికత

ఉంది,

ఆర్య సమాజాన్ని 15875 లో గుజరాతీ ఆయిన స్వామి దయానంద సరస్వతి [పారంభించాడు. పంజావీ లాలా లజపతిరాయ్‌ దాని నిర్మాణ కార్య కళ్గిమాలను. చేపట్టాడు. స్రీ సమానత్వం, స్త్రీ విద్య, విగ్రహారాధన ఖండన, బహుభార్యాత్వ వ్యతిరేకత మొదలే న సంస్కరణాంశాలున్నా ఆర్యసమాజం ఆధునికతకు దారి తీయలేదు. ఇందులో పునరుద్ధరణ ధోరణులున్నాయి. (పాటె స్టాంటిజంలో జీసన్‌ మౌలిక బోధనలు, వై బిల్‌ స్వచ్చత మొదలైన వాటిలాగే ఆర్యసమాజంలో వేదాలలో మౌలిక సత్యాలు, వైదిక సంస్కృతే ఆర్య సంస్కృతి, మౌలిక నంస్క్బృతి అనే అంశాలున్నాయి. మౌలికమైన వైదిక సంస్కృతే కారతీయ సంస్కృతిగా అనుసరణీయం అని ఆర్యసమాజం చెప్తుంది. శ్యూదులు

ప్‌!

(దావిడులన్న వాదాన్ని ఆర్భసమాజం ఆంగీకరించదు. చతుర్వర్దాలవారూ అర్యులే అని చెప్తుంది.

భౌతిక, ఆధ్యాత్మిక, సామాజిక స్థితిగతులను మెరుగుపరచఓం తన ధ్యేయంగా ఆర్భ సమాజం చెప్పురుంది. కై9స్తవ మత వ్యాప్తి జరుగుతున్న రోజులలో హిందూమతాన్న నిలబెప్టేదిగా ఆర్య సమాజం వచ్చింది. తెలుగుదేళంలో దీని (ప్రభాఎం తక్కువ. నిజాం సంస్థానంలో భాగమైన తెలంగాణా [పాంతంలో మ్మాతం మహ్మదీయమతమార్పిడుఐకు వ్యతిరేకంగా ఆర్యసమాజ [ప్రభావం కొంత కనిపిస్తుంది. రామకృష్ణ పరమహంస శిష్యుడైన వివేకానందుడు కూడా మఠ సంస్కర్త. వివేకానందుడు కుఐ వ్యవస్థను ఖండించాడు. మత కర్మకాండ లను వృతిరేకించాడు. ఆర్థిక పరమైన ఆలోచనలు కూడా వివేకానందుడికి ఉన్నాయి అందరికి తిండి, బట్ట కావాలని ఆయన ఆకాంద్మెంచాడు. అత్ష్మలాది [ప్రజలు ఆకలి, ఆజ్ఞానాలలో ఆలమటించడాన్ని చుచి బాధపడ్డాడు. కాని ఆర్థిక వ్యవస్థకు సంబంధించిన రాజకీయ ఆలోచనలు వివేకానందుడిక్తి లేవు. భారతదేశం వనక బడిన దేశమైనా తన అధ్యాత్మక చింతనతో (పపంచానికి వెలుగు చూపాలన్నాడు. పరమతాల తాకిడిని, విదేశీయుల ఆధిపత్యాన్ని భారతదేళం తటుకోగలగటానికి దానికి సం్యపదాయంగా వస్తున్న ఆవ్యాత్మిక కష్తే కారణం అన్నాడు. రాజకీ యోద్యమరూపంలో వివేకానందుడు దేళ ఆర్థిక స్థితిని గురించి (ప్రచారం చేయక పోయినా రామకృష్ణ మిషిన్షను స్థాపించి కొన్ని సామాజిక కార్య కమాలను చేపలా డు. వివేకానందుని తాత్విక (ప్రభావం కొంతమంది చదువుకున్న మధ్య తరగతి వారి మీద కనిపించినా దేశంలో వచ్చిన రాజకీయ, సామాజికోద్యమాలిమైన దాని (వభా వం చాలా తక్కువ. మత సంస్కరణోద్యమాలు ఆర్థికంగా బాన్నత్యాన్ని కోల్పోయిన భారతీయులలో, ముఖ్యంగా హిందువులలో అఆత్మగౌరవభావాన్ని "పెంచింది, గతాన్ని తలుచుకొని గర్వించబానికి దోహదం చేసింది. కొని ఈ సంస్కరణలు ఒక (పత్యేక మతానికి సంబంధించినవి కావటం వలన ఇతర మతాల వారిని కూడా కలిపే సమ్మగ జాతీయ భావనకు అవ్లి అంతగా తోడ్పడ లేమ. ఆధునిక ఆలోచనా విధానం పెరగడానికి దోహదం చేయలేదు.

ఆలోచనలలో, ఆచరణలో, జీవన విధానంలో అన్ని విధాలా అధుని కతకు దోహదం చేసినవి సామాజిక సంస్కరణోద్యమాలు. మత సంస్కరణల

కష్‌ ద్వారా గతంనుంచి పొందిన (యేరణ జాతీయ ఉద్యమాన్ని ముంచుకు నడిపించింది. స్వాతం్యత్యోద్యమాన్ని గురించి ఎక్కువగా ఆలోచించకపోయినా సామాజిక సంస్కరణలు దేశాన్ని ఆధునికత దిళగా నడిపించాయి. రాజరామమోహనరాయ్‌, ఈశ్వర చంద విద్యాసాగరుల సమన్విత రూపంగా తెలుగు దేళంలో కందుకూరి పీరేశలింగం కనిపిస్తాడు. కందుకూరికి ముందే ఏనుగుల వీరాస్వామి, సామినేని ముద్దు నరసింహానాయనిం గారు, గొజుల లక్ష్మీనరసువెట్టి, పుదూరు అనంత రామ శాస్త్రి, పరవస్తు వెంకటరంగాచార్యులు స్త్రీ విద్యను, స్త్రీ సమానత్వాన్ని, స్రీ పునర్వివాహాన్ని ప్రచారం చేశారు. కులభేదాలను నిరసించారు. అంటరాని తనాన్ని ఖండించారు. మూఢనమ్మకాలను వ్యతిరేకించారు. కందుకూరి వీరేశలింగం సంఘ సంస్కరణల కోసం ఆచరణాత్మకం, నిర్మాణాత్మకం అయిన కృషచేసి దానికే తన జీవితాన్ని అంకితం చేశాడు. పితకారిణీ సమాజం, ప్యతికలు, సాహిత్యం మొదలై న వాటిని సంఘసంస్కరణకు సాధనాలుగా చేశాడు. కుల చిహ్నమైన యజ్జోపవీకాన్ని విసర్జించాడు. అవినీతి విషయంలో రాజీ పదకుండా ష్మతికల ద్వారా కృష చేశాడు. కందుకూరిలో కనిపించే ఆధునికతా లక్షణాలను కింది రూపంలో సంగహించవచ్చు. సాంఘక ఆచార వ్యవహారాలలో గత కాలపు ఆలోచనా ధోరణికి భిన్నంగా ఉండటం; త్రీ సమస్యల పట్ట నూతన దృక్పథాన్ని కలిగి ఉండటం, సాంఘక దురాచారాలను ఎండగట్టటం, బోగం మేకాల నిషేధం, హేతుబద్దమైన వైజ్ఞానిక దృక్పథం, విజ్ఞాన శాస్త్రభివృద్ధి సామాజికాభివృద్ధికి చిహ్నంగా థావించటం, వేదాలు అపౌరుషేయాలన్న వాదాన్ని ఖండించటం, జ్యోతిళ్శాస్త్రం వైజ్ఞానికం కాదని నిరూపించటం, ముదణా సౌకర్యాలవల్లి కొత్తగా వచ్చిన సాహిత్యప। కియలు ఎన్నింటినో తెంగులో మొదటిసారిగా (పవేోపెట్టటం, సాహిత్యాన్ని సామాజిక పయోజనానికి సాధనంగా (గ్రహించటం; భూస్వామ్య వ్యవస్థనాటి [ప్రబంధ సాహిత్యం నాటి భౌతిక కృంగార వర్జనలను నిర సించటం, తరువాత మానసికమైన | పేమతత్వానికి సంబంధించిన ఆధునిక రచ నలు రావడానికి దోహదం చేయటం, తన ఉద్యమాన్ని నిర్వహించటానికి, భావాల్ని పచారం చేయటానికి వివేకవర్థని, హాస్య సంజీవని, సతీపితబోధిని, సత్య సంవర్థని, సత్యవాదిని మొదలై న పతికలను సాపించటం, అధికారుల అవినీతిని బయట పెట్టటానికి కూడా పష్మతికలను సాధనంగా చేయటం, పతికల ద్వారా నవలా రచనల పోటీలను నిర్వహించటం, తన పత్రికల ద్యారా తెలుగు

పల

జర్నలిజం వ్యాప్తికి కృష్‌ చేయటం మొదలై నవి తెలుగుదేశం ఆధునిక సమా జంగా రూపొందటానికి కందుకూరి వీరేశలింగం ఆచరణాత్మకంగా నడిపిన ఉద్య మాలలో భాగం. ఆర్థిక వ్యవస్థకు సంబంధించిన శాస్త్రీయమైన భావాలు కందు కూరిలో లేకపోయినా ఆర్థికంగా దేశం ముందుకు పోవలసిన ఆవసరాన్ని గురించి, నిరుద్యోగ సమస్య లీరటానికి దేశీయమైన పర్మిళమలను (పారంభించవలసిన అవసరాన్ని గురించి తన భావాలను చాలాచోట్ల వెల్లడించాడు.

కందుకూరి వీరేశలింగం స్వాతం త్యోద్యమాన్ని గురించి అంతగా పట్టించుకోపోవడానికి కారణం దానితోపాటు పెరుగుతున్న పునరుద్ధరణ ధోరణులు కావచ్చు. ఇంగ్రీష విద్య పాళ్ళాత్వ విజ్ఞానం భారతీయులలో జ్ఞానోదయం కలిగించిందని ఆయన గట్టిగా నమ్మాడు. హిందూ సమాజ కారక్మ్మ్యకమాల్ని వ్యతిరేకించాడు, చివ? జాన సమాజంలో ఉండి హోమ్‌ రూల్‌ ఉద్యమంలో [పముఖ పాత వహించిన అనిబిసెంట్‌ ఆధ్యాత్మికత పేరుతో. భారతీయ సం్యపదాయ సమాజాన్ని (సళంసించటం, వర్ణ సమాజం గొప్పతనాన్ని చాటడం--వీటిని కందుకూరి నిశితంగా నిరసించాడు, విమర్శించాడు, ఇంగ్లీషవారి పాలన వలన మన సమాజం ముందుకు పొగలుగుతున్నదన్న థావాన్ని ఇంగ్లీషు విద్య [పాముఖ్యాన్ని కందుకూరి ఇలా వెల్పడించాడు, “అమూల్యమైన యీ విద్యా (పథావము చేతనేగదా కడచిన మూడు సంవత్సరముల నుండియు జాతి మత వైషమ్యమును. లేశ మ్మాతనును పహింపక, ఆసేతు హిమాచల పర్యంత హిందూదేళమున గల _ హిందువులును, మహమ్మదీియులును, కై? స్తవులును, పారశికులును, _బౌద్దులును, జైనులును, ద్విజులును, హూ (దులును; [చావిడులును, గౌడులును, చే? క్షేమము నిమి త్తమై ధన వ్యయమునకును, భరీర [పయాసమునకును సహించి దూరదేళ [వయాణములు. చేసి ఏటేట నొక్కొక్క వట్టఐమున, నొక్క మందిరమున సోదకులవలె. సంభాష్‌ంచ గలుగుమున్నారు”. కలాం, తెగబ మథ్య హద్దులు చెరగెపోపటం ఆధునెకత అక్షణాలలో ముఖ్యమైనవి. కందుకూరి మతాం హద్దులు కూడా ఇరిగే సమాజాన్ని గురించి ఆలోచించాడు. రాజ్యాంగ సంపా రాంకంటె, స్వాతం్యత్య సముపార్షన కంటె సామాజి సంస్క్రణ ముఖ్యమైనదని ఏశేశలింగం భొబించాడు. “*మతనీతి కులాచార సంస్కారములు లేక యొక్క రాజ్యాంగ సంస్కారమువలననే దేశ మభివృడ్ది పొంచున] నేనెప్పుడుడు తలచిన వాడను కాను, చేశాభివృద్ధి కన్నిటి

క? తోను సమానముగ జరగవలెనని నా యభ్మిపాయము, దేశము యొక్క యిప్పటి అభివృద్ధికి ఇంగ్రీషువారి. పరిపాలనమే మూలమనియు, వారి వపరిపాలనము నిరంతరముగా సాగుటచేతనే ముందుకు దేశ మభివృద్ధి గాంచుననియు నాదృఢమైన నమ్మకము.” ఆని తన భావాలను ఆయన నొక్కి చెప్పాడు. అందుకే 1907లో బిపిన్‌ చం్యదపాల్‌ రాజమండిలో పసంగించి వెళ్ళిన తరువాత రాజమండి కళాశాలలో విద్యాష్థలు వందేమాతరం నినాదాలు చేయటం, పారశాలలు బహిష్కం

రించటం చూచి వీరేశలింగం దాధపడ్డాడు. సాహిత్య, పరిశోధనా, సాంస్థృతిక రంగాలలో కూడా వీరేశలింగం ఆధునిక ధోరణులు (పవేశించడానికి కృషి చేశాడు. అధునిక (ప్యకియలయిన నవల, వ్యాసం, (పహసనం, శ్రీవిత చర్మిత, స్వీయ చరిత, ళాస్త్యగంథాల రచన మొదలైన వాటికి ప్రచారం తెచ్చాడు. ఆయస స్వీయ చర్మిత సమకాలీన సామాజిక చరిత. మూడు భాగాలుగా రచించిన ఆంధ కవుల చర్మిత ఆయన పరిశోధనా దృష్టికి నిదర్శనం. అమ్ముదిత తాళశపష్మత (గంథాల పరిశీలన, శాస నాలు మొదలైన వాటి ఆధారంగా కవుల కాల కర్తృత్వ నిర్ణయాలు, కొవ్య విమర్శ మొదలై నవి కందుకూరి పరిశోధనల ద్వారా సాధించిన అంకాలు.తరువాత వచ్చిన కవి చరి తలకు, సాహిత్య చర్మితలకు వీరేశలింగం ఆంధ కవుల చరిత ఆధారం తన పష్మతికలలో కూడా సాహితం చర్చలను, పరిశోధనలను ఆయన నిర్వహించేవాడు. సాంసృతిక రంగంలో నాటక (పదర్శనలకు ఆయన దోహదం చేశాడు. తన రచనల మీద వచ్చిన ఆదాయంతో (బతికిన రచయితలలో కూడా కందుకూరి వీరేళలింగం మొదటివాడు. పీరేళలింగం సమకాలంలో సాహిత్య సంస్థలు, సాహిత సి వ్మతికలు-_[బౌను మొదలై న యింగ్రీషు ఆధికారులు (ప్రారం భించి పోయిన భాషా సాహిత్య కృషిని కొనసాగించడానికి దోహదం చేశాయి. ఆంధ సాహిత్య పరిషత్తు వంటి సంస్థలు, ఆం్యధ సాహిత్స పరిషర్‌ ప్యతిక, ఆమ్ముదిత (గంథచింతామణి, వ్యజాయుధం, _ చింతామణి వండి ప్యతికలు సాహిత్య పరిశోధనా వ్యాసాలను (పకటించేవి. కొక్కొండ వెంకటరత్నం పంతులు, కాశీభట్ల (బహ్మయ్యశాన్హు, జయంతి రామయ్య, పూండ్ల రామకృష్ణయ్య మొదలై నవారు పరిశోధనా రంగాన్ని మరింత ముందుకు నడిపించారు. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డితో తెలుగు సాహిత్యంలో ఆధునిక విమర్శకితులు [ప్రారంభ

కై

ఆధునికతా మార్గింలో మరో ముందడుగు చేసినవాడు వెంకటరత్నం నాయుడు. వీరేళలింగం వేశ్యావృత్తిని నిర్మూలించటానికి ఉద్యమించాడు. వెంకట రత్నం నాయుడు వేశ్యలకు వివాహం చేసి గౌరవ పదమైన కుటుంబ జీవితం గడపటానికి దోహదం చేశాడు. అస్పృశ్యతా నివారణకు కృష చేకాడు. విద్యా రంగంలో ఉండటంవల్ల ఆనాటి విద్యార్ధులను (వభావితం చేయటానికి ఆయనకు అవకాశం కల్లింది. విద్యార్జినులకు, కింది కులాలవారికి ఉచితంగా విద్యాడానం చేయటం ఆయనతోనే [పారంభమయింది. మద్యపాన నిషేధానికి, ధూమపాన

నిషేధానికి కూడా ఆయన ఉద్యమాలను నిర పించాడు. ఆలోచనలో, తాత్వికతలో పెట్టుబడిదారీ విధానం ఫలితమైన ఆధునికతా భావాలు 1900 తరవాత గురజాడలోగాని చోటు చేసుకోలేదు. ఉద్యమ నిర్మాణం చేయకపోయినా ఆయన ఆలోచనలు సమకాలీన విద్యావంతులు, మేధావులతో పోలిస్తే జాలా విష్ణవాత్మకమైనవి. బెంగాల్‌, బొంవాయిలతో పోలిస్తే మ్మదాసు పె9సిడెన్సీలో ఆ రోజులలో పార్మిశామికీకరణ తక్కువ. తెలుగుదేశంలో మరీ తక్కువ. ఆ దళలో దక్షిణ దేళం మొత్తం మీద సంఘ సంస్కరణోద్యమాలు, ఆధునిక భావాలు తెలుగుదేశంలోనే ఎక్కువగా కనిపిసాయి. అందులో గుర జాడ ఆధునిక భావాలకు నిజమైన పతినిధి, నిజమైన మేధావి, హేతువాది, అజ్జేయవాదీ కూడా. దృక్పథం అన్న భావం గురజాడతో. తెలుగు సాహిత్యంలో (పవేశించింది. భాష విషయంలో కూడా ఆయన నిజమైన ఆధునికుడు. నాది ప్రజల ఉద్యమం, ఎవరిని సంతృప్తికరచటానికీ దాన్ని వదలుకోనన్నాడు. పునరుద్ధరణ భావాలతో గతం నుంది స్ఫూర్తి పొందుళూ రాజకీయె ద్యమాలు మొదలౌతున్న రోజులలో “మంచి గతమున కొంచెమేనోయ్‌, మందగించక ముంద కడుగేయ”" మన్నాడు. భవిష్యత్తుకోసం స్ఫూరర్రి కలిగించాడు. "మగడు వేల్ళన పాత మాఃది, ప్రాణసఖుద'నం శ్రీ, పురుష సంజంవాలను కొత్త దృక్ప థంతో చూళాడు “మళినదేపలల దూలలనుచును, మలిన చిత్తుల కధికకులముల, నాలంవొనంగిన చర్జధర్మ మధర్మ ధర్యంబే, నన్నాడు. *“మతమలన్నియు మాసి “పోవున , జ్ఞానమొక్కటి నిలచి వెలుగున'న్నది సమకాలీన పరిస్థితులలో చాలా విష్త్ణవాత్యకమైన థావం. “ఎల్లలోకములొక్కయిళలై ఆ) విస్వమానవ సా తృత్వాన్న అకొంక్షించాడు. “అన్నె దేళాల్‌ (కమ్మవలెనోయ్‌, దేశి సరుషల నమ్మ ౨ రనోయ్‌ి, “వబ్బు తేలేనట్టి నరు కు కీర్తి సంపదలబ్బవోయ్‌', *“పైరములు

కళ!

• వాణిజ్యమందే అన్న భావాలు ధవస్వామ్య వ్యవస్థకు సంబంధించిన భావాలు. ఆదర్శమానవతావాదం, హేతువాదం, ధనస్వామ్య భావాలతో సరళ సుందర మయిన కవిత్వం రాళాడు గురజాడ. దేశమాత పేరుతో దేశభక్తిని మతం తోను, గతంతోను, దేవీ స్వరూపంతోను జోడిస్తూ సమకాలంలో వ్యాపిస్తున్న భావాలకు సమాధానంగా గురజాడ “దేళభ క్తి" గీఠాన్ని రచించిఉంటాడు. *“దేశాభి మానం నాకు కద్దని వట్టి గొప్పలు చెప్పుకోకోయ్‌, పూని యేదైనాను ఒక మేల్‌ కూర్చి జనులకు చూపవోయ్‌” ఆనటం దేళభ క్రి పేరుతో సమకాలంలో వస్తున్న ఉపన్యాసాలను, (ప్రసంగాలను దృష్టిలో పెట్టుకొని ఆయి ఉంటుంది. సమకాలంలో మతవిళ్వాసాలలోని బూటకాలను తన క థానికలద్వారా నిరూపించాడు. వీరేళ లింగంలాగే రాచరికపు దుష్ట పరిపాలన పోయి సమాజం ముందుకు పోవటానికి ఇంగ్రీమ పరిపాలనే కారణం అని నమ్మినవాడు కాబట్టి ఆంగిలేయుల ధర్మ రాజ్యాన్ని పొగిడాడు, అయితే సాహిత్యంలో రూపంలోను, భావాలలోను గుర జాడ్గ ఆధునికతను సాధించాడు. ॥ చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహంలో సంస్కరణ భావాలతోపాటు, స్వాతంతో గ ద్యమ [వ్రభావంకూడా కనిపిస్తుంది. జాతీయకారగెన్‌ సభల్లో స్వయంగా ఆయన హౌల్గొన్నాడు. నీపిన్‌ చం్మదపాల్‌ ఉపన్యాసాలను. తెలుగుబేశాడు. రై తులసభల్లో పాల్గొన్నాడు. రైతుఐ దుస్థితిని చూచి బాధపడ్డాడు. స్వయంగా స్వదేశీ ఉద్యమంలో పాల్గొన్నాడు. పుస్తక (పచురణలద్వారా. దేశాన్ని దోచుకుంటున్నదనే కారణంగా మాక్మిలన్‌ క్రంపెనీక్రి ప్పస్తకాలు. రాసివ్వటానికి నిరాకరించాడు. ష్మతికలలో [వీదిష్‌ (పభుత్వవిధానాలను ఖండించాడు. జాతీయోద్యమంలో పాల్గున్నవారి సన్మాన సంఘానికి అధ్యవృడయ్యాడు. కాకినాడలో కాంగెన్‌ మహాసభల ఆహ్వాన సంఘంలో ఉన్నాడు. భారతదేళం ఆర్లిక దునితిని (భర్‌ ఖండంబు చక్కని పాడి యావు, హిందువులు లేగదూడల్రై యడ్చుచుండ, తెల్టవారను గడుకరి గొల్టివారు? పీతుకుచుర్నారు మూతులు దిగియగట్టి' అని తన కవిత్వంలో వర్ణించాడు. హరి జన పాఠకాలలను స్థాపించాడు మత మౌఢ్యాన్ని ఎదుర్కొన్నాడు. కందుకూరి వీరేళలింగానికి అండగా మఠాధిపతులను ఎదుర్కొన్నాడు. “జుతీయ పాఠశాలల్లో తురళలు చేరవచ్చును, తైరిస్తవలు చేరవచ్చును; తైవులు చదువవచ్చును, వైష్ట వులు చదువవచ్చును; నానా మతస్తులు చదువవచ్చును. ఒక మతస్తుని సిద్ధాం తాలు మరియొక మతస్తులకు సరిపడవు. కాబట్టి మతవిద్య పరస్పర వై షమ్యములు

ర!

కలిగించును కావున యిది వుండకూడదని నేను వాడించితిని' అని లౌకిక విద్యా విధానాన్ని చిలకనుర్తి సమర్ధించాడు. 'దేశాధిమానమే మన మతముగా నుండ వలెను" అని ఆయన భావించాడు. [బాహ్మణ, (బాహ్మబేతర సమస్య పొందూ, మహమ్మదీయ సమస్య రూపుమాసి ఆందరం భరతమాత బిడ్డ్ణలమే అన్న భావం (వబలాలని చాటాడు. కందుకూరి సంస్కరణభావాలు, రాజకీయభావాలు రెండూ సమపాళ్లలో మేళవించాయి. చిలకమర్తిలో. ఈ చక్కని సమన్వయం జాతీ యోద్యమం త్మీవమౌతున్న దళలో కొనసాగలేదు.

తెలుగుదేశంలో ఆధునికతను సంతరింపజేసిన వారిలో కొమ్మరాజు లక్ష్మణరావు పంతులు ఒకరు. మహారాష్ట్రంలో పుట్టి, 'పె8గి, చదువుకొని తెలుగు దేశంలో తన ఉద్యమాలను నిర్వహించిన కొమ్మరాజు 1901 లో హైదరాబాదులో “శ్రీకృష్ణ దేవరాయ ఆంధ భాషా నిలయి స్థాపనకు దోహదంచేసి తెలంగాణా, కోస్తా, రాయలసీమాం[ధ (ప్రాంతాలకు మధ్య వారధిగా నిలచాడు. విజ్ఞాన శాస్త్ర వ్యాప్తి ఆధునికతకు, నాగరికతకు అవసరమైన ముఖ్యమైన మడి సరుకుగా ఆయన భావించాడు. విజ్ఞాన చందికా [గ్రంథ మండళిద్వారా దే చర్మి€ త్త జీవిత చరిత, పదార్థ విజ్ఞాన కాస్త్రం రసాయన శాస్త్రం) అర్జళాస్త్రం: భూగర్భ శాస్త్రం మొదలైన విషయాలలో (గ్రంథాలను [పకటింపజేశాడు. నిరక్షరాస్యతా నిర్మూలనకు, పఠనాసకైని పెంచటానికి కృషి చేశాడు. మాతృభాష ఆమిన తెలుగు ద్వారా మ్యాతమే ఎక్కువ మందికి విజ్ఞానాన్ని అందజేయటం సాధ్యమని భావించాడు. "అన్య భాష మొదట నేర్చుకొని పిదప నాభాషయందు. గాస్త్రములం గళలం జదువుట (దావిడ |పాణాయామము. చంటిది అని అయన చెప్పాడు. ఒక్‌ పద్ధతిలో చర్మిర పరిశోధన తెలుగుదేళంతో ఆయనతోనే (ప్రారంభమైందని చెప్పాలి. చిలుకూరి వీరభ్యదరావు, మళ్చంపల్లి సోమశేఖర శర్మ, అదిలాజు వీర భ్యదరావు మొదలై నవారు ఆయన (ప్రోత్సాహంతోనే చర్మిర వ8శోధరా రంగంలో (పవేశించారు. ఆమా వాస్త రంగాలలో పోటీలు పెట్టి చాలామం!ని లత్మణరావు పంతులు [పోత్సహించాడు. తెలుగలో తొలి విజ్ఞాన సర్వస్వ నిర్మాణ చేళాడు, “విజ్ఞాన చందికా పరిషత్తు" చ్యారా వఠనాభిరుచవిని పెంచటానికి ఉద్భమించాడు. పరిశోధనలకు రూపకల్పన చేశారు. “.నరంజని అన్న పష్మతికను నడిపాడు. తెలుగులో కొత్త పారిభాషక పదాలను (పవేళ పెట్టాడు. ఆధునిక భాషా శాస్త్ర వ్యాసాలను కూడా రచించాడు. సంఘ సంస్కరణలకు కూడా ఆయన దోహదం

కళ

చేశాడు. రాజకియంగా. ఆయనకు స్పష్టమైన అభ్మిపాయాలున్నాయి. స్వేచ్చా భావాలను, |పజాస్వామృ భావాలను. సమర్ధించాడు. కుల మక భేదాలు లేకుండా యుక్త వయస్సు వచ్చిన (పరి పురుషునికి, శ్రీకి ఓటు కలిగిన స్వరాజ్యమే గమ్మమని (ప్రకటించాడు. దేళంలో ఆరుకోట్ల పంచముల అస్పృళ్యతను రూపు మాపనిదే స్వరాజ్యం వచ్చినా అవ నిలదదఎ. చెప్పాడు. నవీన ప్రపంచంలో భారతదేశం ఒక స్వతం్యత [ వజారాజ్యంగా నిఎవాలంటే (ప్రజలకు నవీన (వపంచంలో అభివృద్ధి పొందుతున్న [వకృళి కాస్త, చార్మి తక , రాజకీయార్థిక విజ్ఞానం అవసరమని 1806 లోనే (పకదంచాడు. స్వాతంక్యాన్ని పొందటానికి, పరిపాలనను నిర్వహించటానికి అవసరమైన ఆధునికత, వరిపక్వత భారతీయు లకు అవసరం అని కొమ్మరాజు భావించాడని దీనవల్స తెలుస్తుంది. భారతదేశ చరిత రచనలో ఆంగ్లేయ చర్మితకారులలాగే హిందూమహాయుగం, మహమ్మదీయ మహాయుగం అని యుగవివజన చేసినా విశ్తేషణలో కొత్త పద్దతుఐను అవలం బించాడు, తాను చరితను ఎంత నిష్పక్షపాతంగా రాయటానిక (పయర్నించిందీ మహమ్మడీయ మహాయుగం పీరికలో. చెప్పకున్నాడు. “పూర్వమొకప్పుడు హిందూముసల్మానులు పోరాడుచుండిరి గనుక వారెప్పుడును. స్నేహితులుగానేర రను మాట లోక్రానుభవము లేనివారు చెప్పవలసిన మాటి _.. ముసల్మానులి దే వాసులై నందున [ప్రస్తుతమున్న హిందూ ముసల్మానులన్నదమ్ములిని కూడ పెరికలో చెప్పాడు చర్మిత పరిజ్ఞానం ఆత్మవిశ్వాసానికి దోహదకారిగా ఉపయె= గించాలిగాని, గతాన్ని తవ్వి బయటకు తీయటం గతంలోకి వర్టటానికికాదని కొమ్మరాజు నమ్మాడు. గాడిచర్ల హరి సర్వో త్తమరావు, అయ్యదేవర. కాశేస్వర

రావు మొదలైన రాజకీయ నాయకులు ఆయన అనుచరులు (ప్రజలలో మౌఢథ్యాన్ని తొలగించటాంక, సంస్కరణ థావాలు వ్యాపింప జేయటానికి ఉద్యమించిన కందుకూరి పీరే “లింగం తన జీవితంలో చిడరలోగాని థాష విషయంలో వ్యావహారిక భాషా (ప్రాధాన్యాన్ని గ్నుర్తించలేదు _ చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం [గౌంథీర భాషను సమర్థించాడు కొమ్మరాజు లక్ష్మణరావు పంతులు సలక్షణ భావ అన్నాడు. తెలుగుదేశంలో హేతువాద దృక్పథానికి (పతినిధిగా నించిన తిపురనే) రామస్వామి చౌదరి కూడా [గాంథిక భాషను తన రచనలలో వాడాడు, సామాజిక రంగంలో వైజ్ఞానిక దృక్పధాన్నె (వదర్శించినా, విజ్ఞానశాస్త్రాల పరిక్ఞానావళ్యకతను న ర్రించినా. కొమ్మ రాము దందివాడు భాషను

క్‌ గురించి కాస్త్రీయంగా, ఆధునికంగా ఆలోచించలేకపోయారు.. దేశీయ భాషలలో సాహిత్య, విజ్ఞానాలు రావటవేకాదు, చాలామందికి దగ్గరగా ఉండే భాషలో ఆ (గ్రంథాలు రావాలని (గహించలేదు. భాష విషయంలో శాస్త్రీయ దృక్పథంకొళ వైయక్తిక దృక్సధమే ఇక్కడ పనిచేసింది. సాహిత్య విజ్ఞానాలు అధికాథికుల్లోకి పళ్ళాలంటే అది దేశీయ భాష అయినంతమ్మాతాన చాలదు, అది ఎక్కువ మందికి అర్ధమయ్యే భాష కూడా కావాలని గిడుగు రామమూర్తి, గురజాద ఆపహ్పారావులు అభ్మిప్రాయపడ్డారు. గిడుగు రామమూర్తి తన జీవితాన్ని వ్యావహారిక భాషోద్య మానికే అంకితం చేశాడు గురజాడ దాన౫కి దోహదం చేళాడు వ్యావహారిక భాషలోకాక [గాంథిక థాషలో రాయమన్నంచుకు విజ్ఞానచందికా [గంధమండలికి “కళింగదేశ చర్మిత'ను రాసి ఇవ్వటానికి గురజాడ నిరాకరించాడు... గిడుగు రామమూర్తి తన వ్యావహారిక థాషావాదాన్ని నిరూపించటానికి [ప్రాచీన కావ్యాల లోని భాపొ రూపాలనన్నింటినీ పరిశోధించాడు (గాంథిక భాష నిజమైన మాత్మ భాష కాదన, వ్యావహారిక థాషేే నిజమైన మాతృభాష ఆ* గిడుగు, గురజాడలు చాటి చెప్పారు. ఆనువాచాలు, అనుసరణలుగాకాక స్వతం్యత పరిశోధనల ద్వారా తెలుగులో స్వతంతశాస్త్ర [గ్రంథాలు రావాలని వారభ్మి పాయపడ్డారు. దానివల్ల సహజసిద్ధమైన భాషలో [గంథాలు వస్తాయని కూడా వారు భావించారు. ఆనాటి (బిటిష్‌ (పభుత్వం సంపదాయవాదులకు అనుకూలమైన పద్ధతిలో. విధానాలు అవలంబించటంవల్ల విశ్వవిద్యాలయాల్లో, ఇతర విద్యాలయాల్లో (గాంథికభాషకే స్థానం లభించింది. కాని ప్మతికలు, రేడిమా-, సృజనాత్మక సాహిత్య రంగాలలో (క్రమంగా వ్యావహారిక ధాష స్థిరపడింది. గతం యేం ఇజగా

అఖిల భారత స్థాయిలో. పరిశీలించినప్పుడు జారీయె ద్యమ రతతో సామాజిక రంగంలో తాత్వికంగా పునరుద్ధరణ భావాలు వ్యాపించాయి... జాతీ యోద్యమంలో ఆతివాదులకు మతం (వజాసమీకరణ సాధనం సామాజిక రంగంలో పురోగతిని, ఆధునికతను సంస్కరణవాదులు ఆశింబారు. ఇంగ్రీషువాళ్ల వల్లనే ఆర్థిక పురోగతి సాధ్యమౌ తుందని మొదటి దళలో రాజకీయ సంస్క్థాతణ వాదులు ఆశించారు. విదేశీయ పాలన పోతేనేగాని ఆర్ధిక రంగంలో వారి ఆధిక్యత పోదని, స్వతంతభారతంలోనే దేశీయుల పరిశ్రమలు అభివృద్ధి చెందటానికి ఆవ

కైన కాశం ఉంటుందని భావించినప్పుడు జారీరా.-ద్యమం త్మీవతనందుకుంది. [పర్శక్ష్క వలస పాలనకు, భూస్వాములకు వ్యతిరేకమైన మధ్యతరగతివర్గం, జారీయవ్యాపార వర్గం జాతీయోద్యమంలో (ప్రధాన పాత వహించింది. కాని జనాన్ని ఏకీకృతం చేయటానికి సంప్రదాయ భావజాలమే సాధనం అయింది. (ప్రజలను ఉద్యమోన్ముఖం చేయటానికి కొన్ని (పతీకలు అవసరం అయ్యాయి. అదే దేశాన్ని మాతగా, దుర్గగా, దేవిగా కొలవటం, భారతమాత అన్న సంకేతం స్వాతం త్యోద్య మంలో ముఖ్య (పేరకాలయ్యాయి. భక్తి ఉద్యమ కాలంనుంచీ కూడా భారత దేళంలో [పజలను కదపటానికి కొన్ని (పతీకలను సాధనంగా చేసుకోవటం కనిపిస్తుంది శివుడు, కృష్ణుడు, రాముడు ఇవన్నీ ఇటువంటి [వ లీకలే. స్వాతం (త్యోద్యంమలో అతివాదులుగా బాలా మంచి తాత్వికులుగా ఆధ్యాత్మిక చింతనా పరులుగా మారిపోయారు ఆర్థికంగా పుఠోగమించిన ఆధునిక పాళ్చాత్య దేశాలతో పోల్చినప్పుడు వలస దేశమైన భారతదేశంలో (పజలలో ఒక జాతిగా ఆత్మవిశ్వా సాన్ని కలగజేయటానికి గత కాలంపైన ఆధారపడవలసి వచ్చింది. పాళ్చాత్యులది యౌంతిక, భౌరిక్ర సంస్కృతి అని, భారతదేశం యొక్క బొన్నత్వం ఆధ్యాత్మిక సంపద మీద ఆధారపడి ఉందని చెప్పుకోవలసి వచ్చింది. దే"భక్తి అచేది దేశీయ మైన భావన అని, జారీయత అన్నది విదేశీయ మని అన్నంతవరకు సం్యపదాయ ఆధ్యాత్మిక వాదులు వెళ్ళారు. దేళభక్తిని మతంతో జోడించటం కూడా జరిగింది" వర్ణాశమ వ్యపస్థను మౌలికమైన ఆదర్శ వ్యవస్థగా కూడా కొందరు వర్చించారు. నిజానికి దేశభక్త జారీయత అన్న రెందు భావాలు ఆధునిక కాలంలో వచ్చినవే. అంబేద్కర్‌లాంటి వారు కూదా పరజనుల సమస్తకు వరష్కారాన్ని మతంలోనే చూసి బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించారు -

19007 లో బిపిన్‌ చం్మదపాల్‌ తెలుగుదే/0లో (వర్యటించిన తరువాత “దంచేమాతరంి (వభావం అంతటా వ్యాపించిది. తెలుగుదేళంలో స్వాతంత్యోద్య మంలో అరివాదులు, మితవాదులు ఇద్దరూ ఉన్నారు సాంతం; తో్వోద్యమంలో పాల్లొన్న మొదటి తరంలో సంస్కరణోదచూల ఉలుం ల

గ్‌ గం ారణోద్యమాల [వథావం దాలా ఉంది. ఉన్నవ ఐశ్ష్మీనారాయణ, అయ్యదేవర కాశే.గ్రవరావు, చిలకమ్నర్తి అక్ష్మీనరసింహంతో 'న్నిహిత సంబంధం ఉన్న టంగుటూరి [వకాళం ఏదో ఒక రూపంలో సంస్కరణ 'వాలున్నవాతే. 1021 రరువార గాంధీ నాయకత్వంలో స్వాతం[ర్యోద్యమం ప్టరించినస తరువాత గాంధీ వ్యక్తిత్వం, భావాల [వభావం తెలుగుదేళంలోని

క!

నాయకుఎ పైన పడింది వం" సాహిత్య [(వధావంవల్ల దేళభక్తి సాహిత్యంలో గతొన్నత్య క్రి ర్రన కనిపిస్తుంది. చీరాల, పేరాల పురబహిష్కార సత్య్మగహ సందర్భంగా సమమ్షిగా [పజల ఉద్యమం నిర్వహించినప్పుడు దుగ్గిరాల గోపొల కృష్ణయ్య నాయకత్వంలో రామదండు నిర్మాణం వంఓవి కనిపిస్తాయి వ్యవసాయ దేోమైన తెలుగుదేశంలో రైతుల ఉద్యమాలు, పన్నుల నికాకరణ ఉద్యమాలు కూడా స్వాతం్యత్పోద్యమంలో భాగం అయ్యాయి. పర్వశనేనె వీరయ్యచౌదరి, ఎన్‌.జి. రంగా మొదలై నవారు రైతు ఉద్యమాలకు నాయకత్వం వహించారు. ముట్నూరు కృష్ణారావు “కృష్ణాష్మతిక', మొదట 1908 లో వొంబాయిలో వారపష్మలికగా [పారంభమై 1914 లో మ్మదాసులో దినష్మతికగా మారిన కాశీనాథుని నాగేళ్వురరావు “ఆంధష్మ క మొదలైన ప్మతికలు స్వాతంత్యో ద్యమానికి దోహదం చేశాయి. అనాటి పరిశోధనలు ముఖ్యంగా చర్మిర పరిశోధన ఈ ఉద్యమానికి (ప్రేరణ అయ్యే పద్ధతిలో ఎరిగింది భారత ఊఉాలీయ కొర్మగెన్‌ [(వభావం, స్వాతంత్వోద్యమ [(పథావం నజాం రాష్ట్రంలో ఠరూడా మొదఎెనుంచీ ఉన్నా 1988 నాటెగాని స్టేట్‌ కొం్యగెస్‌ ఏర్పదతెదు 1989-40 లో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో “వందేగూతరం' ఎనాదాలవల్ల చాలామంది విద్యాష్థలను బహిమష్యరించటం ఎరిగింది. రామానందతీర్థ, ఆచార్య నరేం దశ, బూర్గుల రామ కృష్ణారావు; మేల్కోదే శః ఉదృమంలో ఉన్నారు. మాదవాటి హనుమంతరావు వంటివారు తెలుగు భాష, సంస్క్పుతి, సంస్కరణ, (ంథాలయ ఉద్యమాలతో తెలంగాణంలో చైతన్యం కలిగించారు కరడుగట్టిన వ్యూదల్‌ వ్పవస్థ ఉన్న ఈ (ప్రాంతంలో తెలంగాణా సాయుధ పోరాటమే తక్కిన థారతంలో ఆ [ప్రాంతం లీనం కానటానికి దోహదం చేసింది.

వలసపాలన 1వతిఫలనంగా స్వాతంత్కోద్యమ కాలంనాటి తొలి తరంలో విచ్మితమైన థావవై రుధ్యాలు కనిపిస్తాయి సామాజికంగా ఆధునిక దృష్టి; అభ్యుదయ భావాలు ఒకవైపు, తాత్వికంగా సంప్రదాయ దృష్షి, గతొన్నత్యంపైన అభి మానం, ఆధ్యాత్మిక చింతనా (పాముఖ్యం మరోవైపు కలసిపోయి కనిపిస్తాయి. (ప్రపంచ దేశాలలో వచ్చిన భిన్న రాజకీయ ఉద్యమాంపైన ఆసక్తిని కనబరచినా, ఆ ఉద్యమాల వెనుక ఉండే సమకాలీన చైతన్యాన్ని, ఆర్థిక భూషుకను వారు దర్శించలేకపోయారు. తెలుగుదేశంలో సంస్కరణ, రాజకీయోద్యమాలు శెండింట్లో సమానంగా [కియాశీలంగా పాల్గొన్న _ వారిలో ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణను

న్‌. ముఖ్యంగా చెప్పుకోవాలి ఉన్నవ స్వయంగా సంస్కర్త, త్రీ సమ.ద్ధరణకు ఆచరణాత్మకంగా శృ చేశాడు. రాజకీయె*దృమంతోపాటు కలసి నడచిన అస్బృ శ్యతా నివారణోద్యమంలో [(పమఖప్మాత చహించాడు. ఆయన “మాలపల్లి నవల సమకాలీన రాజకీయ, సామాజిక వాతావరణాన్ని, రెండు తరాల మధ్య ఉండే భేదాన్ని చితించే చారితక నకల ఉన్నత స్వాతం త్యోద్యమంలో స్వయంగా పాల్గొని జైలుకు వెళ్హాడు రష్యాలోని సోష లిస్టు విష్ణవ (పభావం కూడా కొంతవరకు ఆయనమీద ఉంది. ఆయన సమతా ధర్మాన్ని కోరాడు కమ్యూనిస్టు సిద్ధాంతా లను (పచారం చేయటం తప్పు కాదన్నాడు ఆవరణలో గాంధీ మార్గాన్ని అనుస రించాడు, దే'"ంలోని విభిన్న మశాలవారు తమ మతసం[పదాయాలను, సంస్కృ తిని అనుసరించటానికి అవకాళం ఇవ్వాలని, ఆ రూవంలోనే భారతదే: సమైక్యత పటిష్టం అవుతుందని చెప్పాడు ఇటివల లౌకిక రాజ్యానికి కొంతమంది ఇస్తున్న నిర్వచనానికిది సరిపోతుంద్రి అన్ని మతాంవారిని కలుపుకొని వచ్చే సమానమైన అంళం దేశాభిమ నం అన కూడ ఉన్నవ చెప్పాడు. దీనితోపాటు ఆధ్యాళ్మికచింత నాస క్షి ఉంది. తత్వ కవులద్వారా కీంది తరగతి వారిలో [వచారంలోకి వచ్చిన ఆచల వేదాంతాన్ని కూడా ఉన్నవ అభిమానించాడు. వీర్శబహ్మంలొోని భవిష్య ద్వాణిలాంటిది ఆయన “బుడబుక్కల జోస్కం'లో కనిపిస్తూంది. “వేదళాస్త్రములు వెలిసిన రాజ్యంలో, “యజ్ఞయాగములు వెలిగిన రాజుం'లో, “సొంత ధర్మములు సన్న గిల్హుతవి”, “పరధర్మాలే బలిసిపోతవి", “హిందువుంంతా తగ్గిపోతరు”, పరమతముల్లో కలిసిపోతరు', *మాలపల్రెలు మాదిగపళల్లైలు' “పరమతములకు పట్టుగ్మాల్పః అవుతాయని అందులో చెప్తాడు. “నాస్తిక మతములు [పబలములయిళలే నాళనమైపోతుంది బాబ అని ఇతర మకాంను నా స్తికమతాలుగా ఉన్నవ ఎర్కొన్నాడు. మతాంతరీకరణను ఎంసపాలనకు (పకికగా భావించటంవల్ల అన్ని మతాలవారికీ సమానస్టానం ఉండాలని ఆధునిక దృష్టవి (స్రదర్శించిన ఉన్న వలో స్వమతాభిమానం త్మీవంగా. కనిపిస్తుంది. తాత్వికంగా భిన్నమైన మార్గింలో నడచిన (తిపురనేని రామస్వామి చౌదరిలో కూడా ఇలాంటి వై రుధ్యాలు కనిపిస్తాయి. 1917 లో మ్మద్రాసులోనీ (బాహ్మబేతర సంఘంవారు స్వరాజ్యాన్ని వృతిరేకిస్తే, [శిపురనేని స్వరాజ్య కాంక్షను స్పష్టంగా వ్యక్తీకరించాడు. వెంటనే దేశానికి స్వరాజ్యం కావాలన్నాడు. జాతీయ [ దాహ్మణేతర సంఘంలో 1పాధాన్యం వహించాదు. స్వరాజ్భంపైన అంతగా సుముఖత చూపని జస్టిన్‌ పార్టీతో సంబం ధాలు. ఎట్టుకుంటూనే సత్మాగవోద్వమాన్ని సమర్థించాడు, పాల్గొన్నాడు,

క...

1980 లో పికెటింగ్‌లో అరెస్టయిన [తిపురనేనన ఆయనకు తెలియకుండానే జస్టిస్‌ పార్టీవారు విడుదల చేయించారు. పురాణాలకు, స్మృతులను, ఆర్వ (ప్రాముఖ్యాన్ని (ప్రశ్నించిన రామస్వామి చౌదరి ఆ రోజులలో కందుకూరి వంటి వారు వ్యతిరేకించిన హిందూ సమాజంలో చేరి ఇతర మఠాలలో చేరినవారికి పద్ధి కార్య్యకమాలు నిర్వహించాడు. సంస్కర జోద్సమాంకు, రాజకీ మ-ద్యమాలకు సన ఎష్టమెన లక్మ్యాలున్నాయి. సామాజిక ఆధునికీకరణ సంస్కరణోద్యమాల లక్ష్యం, స్వరాజ్యం రాజకీయె ద్యమాల లక్ష్యం. మొదటివి ఒక మేరకు విదేశీయ పరిపాలనతో రాజ్లీపడింది.. రెండవది మరొక మేరకు గతంతో రాజ్లీపడింది. ఈ రెంచూ సమన్వయాన్ని పొందదలచిన ప్పుడు థావవై రుధ్యాలు పఫైకివచ్చాయి. మతాంతరీకరణ విదేశపాలన క్ముటలో భాగంగా భావించినప్పుడు ఆది గతాన్ని అభిషమాపఎంచిన ఉన్నఎను, గ లాన్నె (పశ్నించిన (లిపుఠవేనని ఒకే విధంగా పభావికం చేశాయి. ఆర్థికపరమైన సైద్ధాంతిక (పాతిపదిక కంటే థావాత్మకమైన ఆలోచనా ధోరణులే వారికి (పేర

కాలు కావటఓంవల్ద ఈ పరిస్థితి ఏర్పడింది. జాపియోద్యమ సాహిత్యం శారీయ దృమకాలంలో ఆ ఉద్యమ (ప్రభావంవల్ద, ఆ ఉద్యమానికి (పేర ఇనిస్తూ సాహిత్యం వచ్చింది పవ్య, గేచుకూపంలో కవి కం నాపికాలు వచ్చాయి. చార్మితక వీరులు ఇతివృత్తింగా కావ్యాలు వచ్చాయి. భారతమాత, గతం, దేశ సక్తి స్వాతంత్యోద్యమంతోని ముఖ్యమఘట్టాలు; జాతీయఎండా,మదృనిషేధం,స హాయనిరా రణ, హరిజనోద్యమం,[పబోధం, జాతీయ నాయకులు, రాట్నం, పరాయి పాలన వ్యతిరేకత జాతీయ దమ కవిత్వంలో వస్తువులు.*వందే మాతరం'"| పథావంతో భారత దేశాన్ని మాతగా క్ర్రిస్తూ కవిత్వం వచ్చింది గరిమెళ్ళ సత్యనా౭యణ “పందన మిదిగైకొ నుమీ భారత ననీ" ఆన్న మాతృ స్తవం, రాయ్మపోలు సుద్చారావు “వదేళమేగినా ఎందు కాలిడిన, ఏపీరమెక్కినా, ఎవ్వరేమనిన, పొగడరా నీత ల్లి భూమి భారలిని, నలపరా నీజాతి నిండు గౌరవము” అన్న “జన్మభూమి” గీతం, రాష్ట్రిగీతం “భారతమాత ' భావాన్ని లెలుగుదేభంతో (వవేశ పెట్టాయి జాషువా, కవికొండల వంకటవావు, దేవులపలి కృష్ణశాస్త్రి, కాటూరి వెంక భేశ్వరరావు భాశత మాత భావాలతో కవిత్వం రారు, 1021లో విచ్చిన బాంకవి వడ్డాది సీతా

క రామాంజనేయులు, పూడిపెస్టి కాశీ విశ్వనాథ శాస్త్రం “స్వరాజ్య గీతామృతం” “దండాలు దండాలు భారతమాత ఆరోజుల్లో చాలా (ప్రచారం పొందింది. 1922లో “మాకొద్దీ తెల్లదొరతనము' మొదలైన గేయాలతో. గరెమళ్ట సత్యనారాయణ “స్వవాజ్య గీతాలు వచ్చాయి గరిమెళ్త స్వయంగా జైలుశిక్ష ననుభవించాడు. “ఆదికావ్యం బందెనిచ్చట, వెద శాఖలు పెరిగెనిచ్చట' అని గతాన్నత్యాన్ని కీర్తించే రచనలుకూడా వచ్చాయి. స్వాతంత్యోద్యమంలో వీరావేశాన్ని కల్పించే (తిపుర నేని “వీరగంధము తెబ్బినార ౮ వీరులెవరో తెలుపుడి' వంటి గేయాయా వచ్చాయి తిలక్‌ మరణం సందర్భంగా అనేక స్కి గీతాలు వచ్చాయి జారీయోద్యమంలో గాందీ (పభావం ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది గాంధీస్తవం, అంతా గాంధీమయం, “గాంధీ దర్శనమే పావనము” మొదలైన విధంగా గాంధీని ఒక అవతారమూర్తిగా కీర్తిస్తూ గేయాలు, వద్యకవి ఎన్పమూ వచ్చాయి జలియన్‌వాలావాగ్‌ హత్యాకాండ తెలుగు కవులను (వభావితం చేసింది. దేళ ఆర్థిక దుస్థితిని కూడా కొన్ని రచనలు వెళల్లిడించాయి. చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం “ధరతఖండంబు చక్కని పాడియావు ఈ భావాన్ని కొంత ఎల్హడించింది. (తిపురనేం రామస్వామి. “రోజు రోజు పోవు చుండె, రోజక్సండా నెంతో డబ్బు, ఇతరదేళజనులచేతి కేమి - వ్వృువారమిప్పుడు సాలినేత మూరివడియె, మాలనేక మూలఐకియె ... .లాంకషైర్‌ నేత[గాండు, లాభమందుచున్నవారు, షాహృకార్డు కోట్టకొలది, సంతరించుచుం్యడి ధనము" అని దేశ ఆర్థిక స్థితిని చెతించాడు. జాతీయోద్యమ కవులు జానపద బాణీలను [గహిం దారు. “దేక సాభాగ్యము కష్టజీవులపై నావారపడియున్నది మన దేళమున జనసామాన్యము నిరక్షరాస్యులు. దేళ దై న్యము. వారికి సుబోధము గావలెనన్న నిర్భాగ్యమైన (గామ్యభాషయే నేడు శరణ్యము” ఆని జాతీయోద్యమాన్ని (పేరే పించే సాహిత్యం వ్యావహారిక భాషలో ఉండాలని వారుగు రించారు. చార్మితక వీరులు వస్తువులుగా చుర్భాక రాజశేఖభరళతావథాని “రాణ్యాపతాప చర్మితము”, గడియారం ఎంకటశేవకాన్త్రి “శివభారతము* వంటి పద్యకావ్యాలూ వచ్చాయి. ఇలాంటి వస్తువుతోశే అనేక నాటకాలు వచ్చాయి. మొదటితరంలో చారి[తక వస్తువును దేళభక్తి (యవేరణకు ఆనుకూలంగా మార్పులు చేసి, కల్పనలు చేసి రచించిన వేదం వేంకటరాయశకాన్తి “వపకాపర్ముదీయం' లాంటి నాటకాలు వచ్చాయి. కవిత్వంలోలాగే తిలక్‌ జీవితం, నిర్యాణం, అనహాయీద్యమం, స్వాతం త్యోద్యమంలోని (ప్రముఖ సంఘటనలు, గాంధీ విజయాలు, హరిజనో

న.

ద్యమం, మద్యపాన నిషేధం మొదలై నవి ఇతివృత్రాలుగా ఆనేక నాటకాలు వచ్చాయి. పౌరాణిక నాటకాలు కూడా దేశభక్తి (ప్రబోధం చేశాయి. రైతు కుటుంబాన్నుంచి వచ్చిన దువ్వూరి రామిరెడ్డి రైతు జీవితాన్నె, (గొమీజజీవితాన్ని చ్యికించే కావ్యాలతోపాటు “కారగెస్‌వాలా” వంటి నాటకాలు కూడా రాశాడు.

గతకాఐపు జౌన్నత్యాన్ని కీ ర్రించటం కాల్పనికోద్యమంలో థాగంగా కూడా వచ్చింది. యూరప్‌ దేశాలలోని పార్మెశామిక, (ఫ్రెంచి విష్టవాలు వ్యక్తి "స్వేచ్చా థావాలకు, పజాస్వామ్య భావాలకు దారితీశాయి. దాని ఫభితంగా ఆ దేశాలలో కాల్పనిక కవిత్వం వచ్చింది. దాని పభావంవల్హ ఆక్మాశయ [పధానమూ, అను భూతి _(పధానమూ ఆయిన కవిత్వం భారతీయ భాషలతోపాటు తెలుగులో కూడా భావకవిత్వం కేరుతో వచ్చింది సాహిత్యరంగంలో తప్ప సామాజిక, రాజకీయ రంగాలలో ఈ కవిత్వం నిర్వహించిన ప్మాత చాలా తక్కువ. యూరప్‌లోని కాల్పనిక సాహిత్యానికి ఆర్థిక, రాజకీయ (పేరణలున్నాయి, భారతదేశంలో భాగంగా తెలుగుదేళంలో దానికి ఆర్థిక పునాదులు లేవు, ఒక భావంగా మ్మాతమే ఆది (వవేళించింది. యూరప్‌లో నవ్య (ప్రబంధ (080- ఉ|2531300) రీతులకు వ్యతిరేకంగా కాల్పనిక కవిత్వం వచ్చింది. గతకాలపు వైభవస్కృతులతో, |పబంధవాసనలతో ఆత్మాశ్రయ కవిత్వంగా రాయ్యప్రోలు సుబ్బారావు మొదలైన వారితో తెలుగులో భావకవిత్వం చాలా ఆలస్యంగా 1010 నాటికిగాని మొదలు కాలేదు. _ప్రబంధాలలోని అంగాంగ ళృంగారం. కొకుండా మానసికమైన (పేమ తత్వాన్ని (సవేళపెట్టడం భావకవిత్వంలో సాపాత్య పరంగా ఒక నవీన గుణం. అనంతర [పబంధాలలోని కరడు గట్టిన భావకాకుండా మృదు వైన శైలిని, గీతిగుణాన్ని రూపపరంగా భావ కవిత్వం సాధించింది. ఈ ఒకటి రెండు గుణాలలో తప్ప తక్కిన అన్నిటా సం్మపదాయ రీతులనే భావకవిత్వం అళయించింది. అందుకే భావాలలో, రూసంతో అన్నిటా ఆధునికమైన గురజాడ కవిత్వాన్ని కాక భావకవిత్వాన్ని సంప్రదాయవాదులు నవ్యకవిత్వంగా ఆహ్వా నించారు. రాజకీయమైన [పజాస్వామ్యభావాలనుండి వచ్చిన వ్యక్తి స్వేచ్చాభావాలు కొకుండా, వ్యక్తి [పాముఖ్యభావాలే ఖావకవిత్వంలో ఎక్కువగా క నిపిస్తాయి. సాహితీసమితి, నవ్యసాహిత్య పరిషత్తు ఈ కవిత్వానికి ఎక్కువగా (ప్రచారం

ళ్తి

పన! తెచ్చాయి. 1988లో పంచాగ్నుల ఆడినావాయణకాస్త్రే గారి అధ్యక్షతన పారంథ మైన “అభినవాం[ కవిపండిత సభ'_ 1986లో “నవ్య సాహిత్య పరిషత్తు గా మారింది. సాహిత్య రంగంలో ఈ సంస్థల ద్వరా తెలుగుదేశంలోని కవులందరినీ ఒక వేదికమీద చేర్చటానికి తల్దావజ్యల శివళంకరళాస్త్రి వంటివారు ఉద్యమించారు. తెలుగు జొతి చైతన్యం ద్వంద్వ జాతి సిద్ధాంతాన్ని అంగీకరిస్తే మొదటినుంచి తెలుగు వారిలో ఇది స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఎన్ని ఉద్యహాలు వచ్చినా, మొదది భాషా (పయుకక్త రాష్ట్రం తెలుగు వారిదే అయినా వారికి గుర్తింపు లభించటానికి చాలా దూరం [(పయాణం చేయవలసి వచ్చింది. భిన్నభాష్మాపాంతాల కలయిక అమన మ్మదాసు రాష్ట్రంలో తమివల (పాధాన్యం, నిజాం సంస్థానంలో ఆల్న సంఖ్యాకుల ఖాష ఆయిన ఉర్దూ ఆధిక్యతతో పాటు మరారీ థాషవారి ఆధిక్యతా భావం తెలుగుజాతి చైతన్యాన్ని రగల్బటానికి కారణమయ్యాయి. భాషా జాతి చైతన్యం ఆధునిక పరిణామాలలో ఒక ముఖ్యమైన అంశం. కోస్తా, రాయలసీమ [ప్రాంతాలతో సమాన మైన ఆంధోద్యమ చర్మిత తెలంగాణా (పాంతంలో కూడా ఉంది. తెలుగువారికి భారతమాతతో సమానమైన చర్మిత, ఆం్యధమాతకు కనిపిస్తుంది. “ఏ దేశమేగినా ఎందుకాలిడిన . ,.పొగడరా నీ తల్లి భూమి భారతిని .” ఆని “దేశ గర్వము డీపి చెందగ్‌ గానం చేసిన తెలుగు కవి “ఉపనిషన్మీమాంస నోరంత (పొద్దుల నవధరింవిన పురాజాం్యధ జాతిని గురించి “'వాయలుడి, పొడయిడి: గీయయుడి, యుపన్యసింపలడి (శో (త పేయమై చెన్నుదాల్చిన' ఆంధ సంస్కృతిని గురించి, శౌర్యాన్ని గురింపీ కూడా గానం చేశాడు. 1909..04 లోనే గుంటూరులోని యవ జన సాహితీ సమితి (పత్యేక రాష్ట్రంగా తెలుగువారందరూ కలవాలని కోరింది, 1907-08 లో బందరులో నిజాం రాష్ట్రానికి, కోస్తా ప్రాంతానికి చెందిన తెలుగు వారి సంయృుక్త సమావేశం జరిగింది. 1911 లో ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ, జొన్నవిత్తుల గురునాథం కో స్తా, రాయలసీమ, తెలంగాణా [ప్రాంతాలు కలసిన ఆంధ దేళ వటాన్ని సిద్ధం చేయించారు. తెలుగుదేళంలోని పతికలిన్నో ఈ ఉద్యమానికి దో హదం చేశాయి. (పజలందరిలో సమానమైన అభివృద్ధి జరగొ లంటే (పాంఠరీయ భాషలో పరిపాలన జరగటం అవసరమని, అది భాషా (ప్రయు క్త రాష్ట్రంలోనే సాధ్యమన్న అభ్మిపాయం స్థిరపడింది. 1911 లో కొండా పంశ్చీ

శనగ!

టప్పయ్య “ఆథోచృమము”, 1913 దా॥భోగరాజు పట్టాభిసీతారామయ్యః కోపళ్రి హనుమంతరాప్పులు “ఆంధ రాష్ట్రము అన్న గంథాలు రాశారు. 1917లో మ్మదాసు రాష్ట్రంలోని తెలుగు [ప్రాంతానికీ (పత్యేక కార్మగెస్‌ కమిచే ఏర్పగిందిం

1926 లో ఆంధ విశ్వవిద్చాల:మం ఏర్పడింది. జాతీయోద్యమ కాఐంలో జాతీ యతకు (పరికగా హిందీ భాషా స్థానాన్ని కొందరు తెలుగువారు వ్యతిరేకించారు దక్షణాడివారిలో జాచియాభిచూనాన్న, చైతన్యాన్నె పెంచటం ద్వారా హీందీని

నేర్చుకోవటానకి ఆవడసరమైన వాతావరణాన్ని "పెంచాలని గాంధీ అంటాడు. అంటే

జారీయతకు (వతీకగా హించీని ఆయన రీసుకువచ్చాడు. (పథ్యాత కథారచయిత

శ్రీపాద స్కుబహ్మణ్బ. కాని హిందీ థాషావాదులు.. చూపుతున్న మితిమీరిన

హిందీ ధాషాభిమానం మాతృభాషల పెరుగుదలను అరికడుతుందని త్మేపమైన

హిందీ భాషా వృరితేకి అయ్యాడు. జస్టిన్‌ పార్టీ మూడా తెలుగువారికి (పత్మేక

రాష్ట్ర నర్మాదాన్ని బఎపరచింది. ఈ విషయంలో కాంగెస్‌, జస్టిస్‌ పార్టీలవారు

ఒక దశలో ఒకే వేదికపై నుంచి కృపి చేశారు. జస్టిన్‌ ార్టీవారు ఆర్మధ అన్న

పదం కాళ తెలుగు అన్న పదాన్నే ఎక్కువగా వాడారు. త్రిపురనేని రామస్వామి

చౌదరి వంటివారు ఉత్తరాది వారికి జోవుకుం చేయటానికి వ్యతిరేకంగా తెలుగు

రాష్ట్రవాదాన్ని బలపరచారు. జస్టిన్‌ పార్టీ, (తిపురనేని (దావిద జాతి వాదంలో

భాగంగా తెలుగు రాష్ట్రాన్ని కోరారు. (తిపురనేని “మందేరా అన్న గేయంలో

ఒరిస్సాలో బర్హంపురం, పర్ణాకిమిడి వరరూ, తెలంగాణం. సరిహద్దుల కవతల

బస్తరు వరకు, మహారాష్ట్ర "(ప్రాంతంలో నాగపూర్‌. వరకు, తమిళనాడులో

తంజావూరు. వరకు, కర్ణాటకలో బళ్ళారి వరకు శేలుగుదేోమే ఆని

(పకటించాదు... “వీరగంధము... తెచ్చినాంముి. మొదలైన జాతీయోద్యమ (మేరణ గేయాలలో కూడా తెలుగువాడినీ సంటో ధించటమే (సభానంగా కనిపిస్తుంది. తలుగువిడ్డ, తెలుగు. బాలుడు, తెలుగునాడు, తెలుగుపొట, తెలుగు చరిత అన్న మాటలు ఆయన కవిత్వంలో కనిపిస్తాయి- 1022 లో ఎనిమిదవ కమ్మ మహాసభకు అధ్యక్షత వహిస్తూ ఆలాంటి సభలు అంధ జాతీ యతఠా వికాసానికి తోడ్పడాలని రామస్వామి చౌదరి బోధించాడు. 1989 తో ఇ9ప్పుతనేని రాసిన గేయం “తెలుగు నాయకులు" (పత్యేక తేలుగు రాస్ట్రం నిర్మాణం విషయంలో తెలుగు నాయకుల మౌనాన్ని. “తెలుంగు మంతులు మంతవిదులై ; మూగనోమును బట్టినప్పుడు, తెలు( శాసన సభ్యులెల్లరు: తెల ముగములు

న. వై చునప్పుడు”....అని “ఆంధధకేసరిరేయి. బవలును, గుహల నిద్దుర. వోవు నప్పుడు ...” అని “తెలుగు డాక్టరు. తెలుంగు దేశము, నాడింజూచుచు నిల్చు నప్పుడు, కాలమాన పరీక్షంజేయచు, నడ్డసాళులువై చునప్పుడు ...” అని విమర్శిం చాడు. తమిళ [ప్రాంతంలో ఇ. వి. రామస్వామి నాయకర్‌ నేతృత్వంలో ఆనాడు మొదలై న '“ఆత్మగౌరవ' ఉద్యమభాయలు. తెలుగు [పత్యేక రాష్ట్రవాంఛలో థాగంగా (తిపురనేనిలో కన్పిస్తాయి. నిజాం రాష్ట్రంలో ఆం్మధోద్యమం 19021 నాటికి భాషా సాంస్కృృతికోద్యమ రూపంలో వచ్చింది. [బిటిష్‌ పరిపాలనలో ఉన్న తెలుగు ప్రాంతంలో లాగా స్వాతంత్యోద్యమంతో కలసిరాలేదు. వ్యూడల్‌ సంస్థానంగా అక్కడి (పత్యేక పరిస్థితులు దానికి కారణం. చాలా పరిమితులలో అక్కడి ఉద్యమాలు పనిచేయ వలసి వచ్చాయి. ఆ [పాంతంళో కళాశాలలు, పారశాలలు తక్కువ. విశ్వవిద్యా లయంలో ఉర్దూ బోధనా భాష. 1901 లో హైద్రాబాదులో థ్రీకృష్ణదేవరాయాం[ధ భాషానిలయ స్థాపనతో (గంథాలయోద్యమంతో భాషా చైతన్యం ఆ (ప్రాంతంలో (పారంభమైంది. 1921 లో హైదరాబాదులో కర్వే ఆధ్యక్షతన జరిగిన సంఘ సంస్కరణ సభలతో ఆలంపల్లీ వేంకటరామారావు తెలుగులో ఉపన్యాసం ఇస్తుండగా ఇతర భాషలకు చెందిన సభికులు గేల చేసిన సంఘటన నిజాం రాష్ట్రంలోని తెలుగువారు ఒక (వత్యేక సంఘంగా ఏర్పడటానికి దారితీసింది. ఆదేరోజు కొండా వెంకట రంగారెడ్డి, బూర్గుల రామకృష్ణారావు, మాడపాటి హనుమంతరావు, ఆదిరాజు వీరభ్యదరావులు! సమావేశమై ఆంధజన సంఘాన్ని [ప్రార ంభించారు. థాషా [పచారం, (గంథాలయో ద్యమల, సాంస్కృతిక చైతన్యం ధ్యేయాలుగొ తెలంగాణా [పోంతంలోని ఆంధోద్యమం మొదటి దళలో నడచింది. వెట్టిచాకిరీ నిర్మూలన, స్రీ విద్య మొదలై న రంగాలలో కూడా ఈ ఉద్యమం కొంత కృష్‌ చేసింది. 1922 లో నల్చగొండ నుంచి వెలువడిన “నీలగిరి”, వరంగల్‌ జిల్లాలోని ఇనుగుర్తి నుంచి అదే సంవత్సరం వచ్చిన “తెలుగు ప్యతిక' 1926 లో సురవరం (వతాపరెడ్డి సంపాదకత్వాన వెలువడ్డ “గోలకొండ పతికి ఆంధ్రోద్యమానికి దోహదం చేశాయి. 1980 లో ఆం[ధ మహాసభ ఏర్పడటంతో ఆం[ధోద్యమానిక్రి రాజకీయ స్వథావం వచ్చింది. 1944 నాటికి ఆంధ మహాసభ కాంగెస్‌, కమ్యూ నిస్టు పార్టీలుగా చీలిపోయింది, రావి నారాయణరెడ్డి మొదలైన వారి నాయకత్వం

ప్‌నట

లోని కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆం్యధోద్యమాన్ని త్మీవ తరం చేసింది. 1968 లో (పత్యేక ఆంధ రాష్ట్రం, 1956 లో ఆంధప్రదేశ్‌ పేరుతో విశాలార్యధ ఏర్ప డ్డయి,

వలస పాలకులు స్థానికుల 1పయోజనాల దృష్టితో కాకుండా తమ ఆర్థిక (పయోజనాల దృష్ట్యా భాషా (పధిన విభాగాలుగా కాకుండా భీన్న భాషలవారు కలసిన కొన్ని పరిపాలనా విభాగాలుగా దేశాన్ని విభజించారు, మొదటి సారిగా (బిటిష్‌ వారి కాలంలో భారతదేశంలో బలమైన కేంద్రీకృత పాలన ఏర్పడింది. దాన్ని ఎదుక్కోవటానికి ఆభిలభారత స్థాయిలోనే శేం్చదీకృతమైన ఉద్యమావళ్యకత ఏర్ప డింది. థాషలన్నిటిని సమానంగా గుర్తి-చి, భాషా జుతులలో ఆత్మ విశ్వాసం కలి గించటం ద్వారా కింది స్థాయి నుంచి పై స్థాయికి జాతీయతను బలంగా అభివృద్ధి చెందించే [పయత్నం జూక్రీయోద్యమ కాలం నుంబీ జరుగలేదు, భారతీయ కాషల మధ్యన న్యాయమైన సమానత్వాన్ని గుర్తించటం ద్వారా. దేళ ఐక్యతకు మార్గం పడలేదు. పె స్థాయి నుంచి ఒక భాషకు [పాధాన్యాన్ని ఇచ్చే (పయత్నం చేయటం వల్ల దేశీయ భాషల వారిలో రకరకాల అసంతృప్తులకు దారితీసింది. ఆర్థిక కార ణాలవల్ల ఒకే భాషకు సంబంధించిన వారు ఏకమై ఏక భాషా రాష్ట్రం ఏర్పడటం కూడా అంత సులభంగా జరగలేదు. మొదటి నుంచీ దత్త మండలాలవారు (సత్యే కాం[ధ రాష్ట్రానికి ఆంత సుముఖంగా లేరు. నీటి పారుదల సౌకర్యాలు లేకపోవటం వల్ల, రైత్వారీ విధానం వల్ట ఆ (ప్రాంతం ఆర్థికంగా చాలాచితికిటోయింది. చిలుకూరి నారాయణరావు ఆ (ప్రాంతం వారిలో ఆత్మ విశ్వాసాన్ని కలిగించటానికి కాబోలు ఆ [ప్రాంతానికి *“రాయలసీమ' అని పేరు పెట్టాడు. రాజధానిగొ మ్మదాసు గాని, రాయలసీమలో ఒక పట్టణం గాన ఉండటానికి, శాసన సభలోను; ముంది వర్గంలో సగూన ప్రాతినిధ్యం ఉండటానికీ, రెవిన్యూ ఆదాయాన్ని కూడా సమా నంగా ఖర్చు పెట్టటానికి, తుంగభ్మద [ పాకెక్టు మొదలు పెట్టటానికి 1087 లో ఫ్రీబాగ్‌ ఒడంబడిక జరిగిన తరువాత మ్యాతమే రాయలసీమ (ప్రాంతం వాథ్గు (పత్యేకార్యధ రాష్ట్రానికి కొంత వరకు సుముఖుబయ్యారు. 1856 లో ఆంధ (పదేశ్‌ ఏర్పడే ముందు ఆంధ, తెలంగాణా |పాంతాల మధ్య ఇలాంటి ఒప్పం దాలే జరిగాయి. రాజకీయ, సామాజిక, సాంస్కృతిక రంగాలలో రెండు (ప్రాంతా ఐలో చాలా వ్యత్కాసం ఉంది. దానికి కారణం అంతవరకు ఆ రెండు (పాంఠాల వారు భిన్న ఆర్థిక వ్యవస్థలలో జీవించటమే,

కనన

ఆంధోద్యమంతోపాటు. తెలుగు దేశానికి. తెల్లుగు దేళాన్నా పాలించిన రాజ వంశాలకు సంబంధించిన చరిత ప౦ంశోధనలెనో ష్‌ డెిరిగాయి? చిలుకూరి వీరభ్యదరావు 1910లో ఆం్యధుల చర్మిత మొదటి భాగాన్ని, 1912 లో రెండవ థాగాన్ని, 1916 లో మూడవ భాగాన్ని రచించాడు. మొదటి. రెండు. విజ్ఞాన చందికా (గంథ మండలికోసం రాకాడు. మూడవది. తానే స్థాపించిన ఇతిహాస తరంగిణీ [గంథమాల పక్షాన్శొపచురించాడు. 1986 లో కాకతీయాం్యధ రాజ యుగ చర్మితను [పత్యేకంగా రచించాడు. 'అశియ రామరాయలు, “తిక్కన సోమయాజి. “తిమ్మరుసు” మైదలిన. జీవిత చర్మితలను కూడా ఆయన రచించాడు. మళల్చింపల్లి సోన్పన్ట్రేర్ర శర్మ తెలుగు రాజవంశాల చర్మితలను వెలుగులోకి తీసుకొని వచ్చాడ్డు, 1920ల లోనే రాజమం।డిలో ఆంధ ఐతిహాసిక పరిశోధన మండలీ (ఉతుణ్థకుం40గం215656మ201 500167) ఏర్పడింది. ఉత్సవాలను నిర్వహించటం, (పత్యేక సంచికలను తీసుకురావటం ద్వారా తెలుగు దే చర్మిత పరిజ్ఞానాన్ని మండలి పెంచింది. రాజరాజ నరేం్య్యద పట్టాభిషేక సంచిక, రాకశతీయ సంచిక రెడ్డి సంచిక వంటి సంచికలు వెలువడ్డాయి. కొమ రాజు లక్ష్మణరావు కాలంకుంచి దేళ చర్మితతోపాటు.. తెలుగుదేళ సంఘ చర్చిత పైనకూడ్రా చార్మితకులు తమ దృష్టిని [పసరింపజేశారు. నేలటూరి వెంకట రమణయ్య ఆర్థిక వ్యవస్త, పాలనా వ్యవస్థ దృష్టితో కూడా చర్మిల రచన చేశాడు. విజయనగర- స్మామాబ్య కాలంలో పన్నుల విధానం, రైతుల పరిస్థితి మొదలైన “ంగలను నేలటూరి వెంకట రమణయ్య చర్చించాడు. నాయంకర వ్యవస్థను ్యాడల్‌ వ్యవస్థతో హోల్చే ప్రయత్నం. చేశాడు. రాజుల చర్మితనుండి, ఆర్థిక చర్మిత రచన చైష్ళ చర్మిత పరిశోధనలో జరిగిన పరిణామాన్ని ఇది సూచిస్తుంవ. తెల్పన్చ (పాంకపు చార్మితక పురుషులు ఆధారంగా నవలలు రాయటం చిలుకూరి పీరభ్యడ రావుతోనే (ప్రారంభమైంది. ఇదే సందర్భంలో రెలుగువారి గతాన్ని కీర్తిస్తూ వేములపల్లి భ్రీకృష్ణ వంటి కమ్యూనిస్టులు కూడా

అదిత్తి జైకొట్టు తెలుగోడా 1” వంటి గీతాలు రాశారు. మారుతున్న వ్యవస్థలో కులాలు వలస అర్థిక వ్యవస్థ _కులవ్యవస్థకు. పునాది అయిన. భారతీయ సంప్రదాయ అక వ్యవస్థమ కూల్చిచేసింది. సంప్రదాయ విద్య ఆధారంగా

చే అంతవరకు జీవించినవారు ఇంగ్లీషు విద్య నేర్చుకొని |బిటిష్‌ పాలనా చ్యటంలో భాగం అయ్యారు. ఇంగ్లీషు విద్యకు, కులభేదం లేదు. అందరికీ అందుబాటులోకి రావడం మొదలు పెట్టింది. ఆంగ్ల _ విద్యా (ప్రభావం భిన్న కులాలవారిలో గు ర్రింపు నమస్యను తెచ్చింది. అంతకుముందు. పాలనా వ్యవస్థలో భాగమైన మధ్య కులాలవారి (పాధాన్యం తగ్గింది. విద్యారంగంలో, ఉద్యోగాలలో (బాహ్మణులెక్కువ. భూస్వామ్య కులాలకు సంబంధించినవారు? భూమిమీద ఆధారపడ్డ పెద్ద రైతు కులాబవాకుు పరిపాలనా చట్రంలో ఎదుర్కొంటున్న ఇబ్బందులకు మధ్య, కింది తరగతి ఉద్యోగాలలో ఉన్న [బాహ్మణులే కారణమన్న భావం ఏర్పడింది తెలుగుదేశంలో అనేక కుల సంఘాలు ఏర్పడ్డాయి. ఈ సంఘాలన్నీ సుమారు మధ్య కులాలై న రెడ్డి, కమ్మ తెలగ? వెలమః కాపు కులాలకు సంబంధించినవి కావడం గమనించదగ్గది. మధ్య తరగతి వారి పరస్పర [పలా- జనాలు, వారి [ప మె జనాలలోని వైరుధ్యాలు కుల సంఘాలు ఏర్పడటానికి ముఖ్యమైన కారణాలు. చదువుకొని పాలనా యంత్రాంగంలో థాగమెన మధ్య తరగతికి, భూమిమీద ఆధారపడ్డ మధ్య తరగతికి మధ్య వై రుధ్యాలే కుల సంఘాలు ఏర్పడటా౨కి దారితీళోయి. విద్యాభివృద్ధి, తమ అభ్యుదయం ధ్యేయంగా 1910 |పాంతంలో (ప్రారంభమైన ఈ కుల సంఘాలలో [కమంగా స్వాధిక్యతా భావన (పవేశించింది. కాథా భేదాలుపోయి. ఒక కులం వారిని ఒక బలమైన వర్షంగా ఈ సంఘాలు ఒకచోట చేర్చాయి. గత చర్మితను తవ్వి తమ కులాలు క్ష్యతియ కులాలకు సంబంధించినవిగా నిరూపించుకొనే పరిశోధనలు జరిగాయి. కౌత్త భావయ' బౌదరి “కమ్మవారి చగ్మిత' వంటి కుల చర్మిత [గంథాలు వచ్చాయి. కుల పతికలు వచ్చాయి. ఇదంతా పునరుద్ధరణ ధోరణులలో థాగ మే. తరువాత కాలంకో కులాల గుర్తింపు సమస్య సంస్కృతీ కరణపస దారితీసింది, మఛ్య కులాలవారికి సామాజిక స్థాయి ఊండటంవల్ట తమ కులాల "పేర్లను సంస్కృృకీకరించవలసిన ఆవసరంకాలేదము.కాని వృ త్రికులాలు,కింది కులాలు € మకులాల పేళ్లనుకూడా సంస్కృాతంలోకి మార్చుకున్నారు అఆబారవ్యవహి రాలలో, జీవనవిధానంలో అ(గకులాలను అనుకరించారు. ఇది సంస్కృ్బుతీకరణంలో ముఖ్యంగా , దాహ్మణీకరణంరో భాగం, తెలుగుదేశంలోన కులసంఘాలు తమిళ [ప్రాంఠంలో లాగా దాహ్మబేతతులకందరినీ కలిశ్సే ఉద్యమంగా పరిణమించి సంస్క రణ, రాజకీయకూపాన్ని పొందలేదు (దాహ్మబేతరుల, కి-దికులాలవారి సమ్మగ

క! ఆర్థికాభివృద్ధికి, సామాజిక. స్థానానికి సంబంధించిన ధ్యేయాలు, సంస్కరణలు (వత్యేక కుల సంఘాలలోఉండే అవకాశంలేదు. ఎనిమిదవ కమ్మమహాసభకు ఆధ్య కృత వహిస్తూ (తిపురనేని రామస్వామిచాదరి *వంళపరంపరగావచ్చుచున్న కర్షక వృత్తినే యాధారముగా జేసుకొని, కొందరు మలమల మాడవలసి వచ్చుచున్నది ఆని, “విదధ్యయొసంగిన మహాత్మ్యము చేతనే యితరకులనులు మనలను( దిరస్క్య- రించుచున్నవి' ఆని సామాబికస్థాయికి విద్య అవసరాన్ని నొక్కి-చెప్పాడు (బిటిష్‌ ప్రభుత్వం వ్యవసాయ రంగంలో అనుసరించిన పన్నుల విధానం కూడా భూమిమీద ఆధారపడ్డ కులాలు తను సామాజిక, సాంస్కృతిక స్థాయిని గురించి ఆలోచించవలసిన ఆవసరాన్ని కలిగించి ఉంటుంది. జాతీయోద్యమ కాలంలోని కొన్నిపునకుద్ధరణ ధోరణులు (పతి పునరుద్ధరణ ధోరణులకు దారితీశాయి. అస్పృక్యతా నివారణ మొదలైన సైమాజికాంళాలు జాతీ యోద్యమంలో భాగమైనా, మతవిళ్యాసాలలో భాగంగా సనాతనమైన వర్ణ్మాశమ వ్యవస్థను ఆదర్శవ్యవస్థగా, సమాజంలోని మౌలిక విభజనగా [పధాన నాయకత్వం లోని కొందరు బోధించి (నచారంచేయటంవల్ల అగవర్ణాలకు వ్యతిరేకమైన ఉద్య మాలు దేశంలో బయలువేరాయి. 1929లో ఒక ప్యతికలోవచ్చిన సంపాదకీయం అనాడు దర్జాశమ వ్యవస్థను ఆదర్శీకరించే ధోరణులను సం(గహిస్తున్నది. “విరా ట్పురుషుడే హిందూ సంఘముయొక్ట అవ్యము. (వకివ్య క్రియందును ఆ విరాట్పురు షని సర్వళ క్రియు గర్భితమై యున్నది. (బాహ్మణ క్ష్మతియ వైళ్య హ్మ్‌ ధర్మములకన్నిటిని విరాట్పురుషుడాధారభూతుడై వానియందు సామరస్యము పొందినట్లే, (పతివ్యక్తియ తనయందు దాగియన్న [బాహ్మణ క్షత్రియ వైళ్య జ్యద ధర్మముల నేకోన్ముఖమునకుదెచ్చి వ్యష్టియందును సమష్టియందును విరా ట్పురుషుఏ (వతిబింబింపజేయట కవకాళముగల్లును”, ఈ సం్యపదాయ విశ్వాసాల చ్మటంలోనే సంస్కృరణఅను 1పవేళ పెఫ్టే [పయత్నం ఆ కాలంలో జరిగింది. ఈ ధోరణులకు వ్యతిరేకంగా కులోద్యమాలు, (బ్రాహ్మబేతరోద్యమాలు.. దేళంలో “వచ్చాయి. [దవిడ భాషావాతి గుంర్తింపులో భాగంగా దక్షిణ భారతంలో, మరీ ముఖ్యంగా తమిళ్శప్రాంతంలో ఈ ఉద్మమాలు త్మీవంగా వచ్చాయి. 1920-40 మధ్య తమిళనాడులో వచ్చిన ఆత్మగౌరవ ఉద్యమం (5016565060 10760080 ఈ ధోరణులలో వచ్చిన ముఖ్యమైన ఉద్యమం.

కప?

1916 లో తరువాత జస్టిన్‌ పార్టీగా మారిన సౌత్‌ఇండియన్‌ లిబరల్‌ ఫెడరేషనొతో తమిళనాడులో (వాహ్మ శేతరోద్యమం 1పారంభమైంది. కాని ఇది చదువుకున్న (బాహ్మజేతరులకు మ్మాతమే పరిమితమైంది. ఇతరులు ఈ నిర్మాణం పరిధికి రాలేదు. చదువుతో సంబంధం లేకుండా (కాహ్మణేతదలందరిని ఉద్దేశించి ఉద్య మాన్ని నడిపినవాడు ఇ.వి. రామస్వామినాయకర్‌. సామాజిక ఆంతరాలు పోగొప్టే సంస్కరణ ఉద్యమంగా “ఆత్మగౌరవ ఉద్యమాన్ని ఆయన (పారంభిందాడు. సామాజిక దురాచారాలు, కులభఖేదాలు ముంద పోవాలని తరువాతే స్వౌాతం్యత్యమని రామస్వామినాయకర్‌ అభిప్రాయపడ్డాడు. రాజ్యాంగ సంస్కరణలకంటే ముందు పామాజిక సంస్కరణలు రావాలన్న వీరేశలింగం ఆభ్మిపాయాలతో స్థూలంగా ఇది సరిపోతుంది. 1921 లో మ్మదాసులో ఒకచోట మాట్టాడుతూ “మ్మదాసులో హిందూమతం [బాహ్మణులు ఆ మతానికి చేసిన సేవలకు, ఆమలుపరచిన సంప దాయాలకు బుణపడి ఉందని, (బాహ్మణులు తమకుతాము హిందూ మళానికి ధర్మ కర్తలుగా (వకటించు కున్నారని, దాని పవితతను వారే కాపొడుకార”ని గాందీ వెలిబుచ్చిన భావాలు, ఇతర సంఘటనల వంటివి ఇవి. రామస్వామి నాయ కత్వంలోని ఆత్మగౌరవోద్యమానికి మరింత బలాన్ని చేకూర్చింది. రామశ్వామి నాయకర్‌ రష్యా పర్యటించి వచ్చిన తరువాత సమస్యల విషయంలో ఆర్థికపరమైన దృష్టి కూడా కొంతవరకు ఏర్పడ్డా, [బాహ్మచేతరుల సామాజిక హోదాకు సంబంధించిన ఉద్యమంగా మ్యాతమే అది కొనసాగింది. మత వ్యతిరేక, నాస్తిక దృష్టితోనే రష్యాలోని సమధర్మానికి కారణాలను రామస్వామి నాయకర్‌ చూళాడు, అగవర్ణాలకు (పాధాన్యాన్నిచ్చే పురాణాలను, స్కృతులను ఆయన వ్యతిరేకించాడు,

దశ్నిణ థారతంలో (దాహ్మ బేతరోద్యమంలో ముఖ్యమైన ఆంళం జస్టిస్‌ పార్టీ. 1916 లో ఏర్పడ్డ జస్టిన్‌ పార్టీలో నా మకత్వం తెలుగువారిది. ముఖ్యంగా జమీందారుల, చదువుకున్న మధ్య తరగతి వర్గానిది, భూస్వాముఐది, పెద్ద లైతులది. కాని తెలుగువేళంలో దాని ఆమచరులు చాలా తక్కువ తమిళనాడులో అనుచరులు ఎక్కువ. షానగల్టు రాజా పానుగంటి రామారాయణింగారు; చల్లపల్లి కుమారరాజా, బొబ్బిలీరాజు, కె వి. రెడ్డనాయడు, కె. రామమూర్తినాయడు, రఘువతి నెంకటరత్నంనాయుడు, బారిస్టర్‌ కె. సుబ్బారెడ్డి, కట్టమంచి రామలింగా రెడ్డి, కోకా అప్పారావు, ర్రైతు నాయకత్వానికి చెందిన బి. మునిస్వామినాయుడు జస్టిస్‌ పార్టీ నాయకత్యంలో ఉన్నారు. ఒక దళలో రైతు నాయకత్వానిక్తి

కనన?

జమీందారీ నాయకర్వాంనికి జస్టిస్‌ పార్టీలో పట్ర ఏర్పడింది. జస్టీస్‌ పార్టి ఆధ్యర్య ములో తెలుగుదేశంలో (బాహ్మబేతర సభలు చాలా జరిగాయి. మృదాసు రాష్ట్రంలో జస్టిన్‌ పార్టీ మంతి దర్గాలు ఏర్పడ్డాయి. స్వాతంత్యోద్యమం వైపు త్మివంగౌ పురోగమిస్తున్న కాంగెన్‌ పార్టీకి పోటిగా (దిటిష [పభుత్వం జస్టిస్‌ పార్టీకి మద్దతు నిచ్చింది. తెలుగును (దావిడ భాషగా తెలుగు మాట్టాడేవారిని (దావిడ జాతికీ చెందినవారుగా జస్టిన్‌ పార్టీ గుర్తింపును కోరింది. 1926 లో మ్మదాసు కౌన్సిల్‌లో ఆద విశ్వవిద్యాలయం బిల్దును (పవేశ పెట్టినప్పుడు. కె.వి. రెడ్డినాయుడు ఆంధ్ర అన్న పదాన్ని వ్యతిరేకించాడు. ఆంధ అన్నది సంస్కృత పదమని, తెలుగు అన్నది (దవిశ పదమని, దాన్ని. తెలుగు విష్వవిద్యాలయంగా మార్చాలని వాదించాడు. రామస్వామి ముదలియార్‌ తెలుగు విళ విద్యాలయం (దావిడ సంస్కృతిని పెంపొందించాలని కోరాడు. అప్పుడు కౌన్సిల్‌ లో మెజారిటీలో ఉన్న స్వరాజ్య పార్టీ పేరు మార్పును వృతిరేకించఓంవల్ట అంధ విశ్వవిద్యా

అయంగానే అది (పాఠరంభమైంది. తెలుగుదేశంలో (వాహ్మణేతరోద్యమాలేఏ బలంగా నిలదొక్కుకోలేక పోయాయి. దానికి కారణాలు నాలుగు. తెలుగుదేళంలోని 1బాహ్మబేతరోద్యమా లలో తమిళనాడులోలాగా కాకుండా మీందారులు, భూస్వాములు, మధ్య కులా౭లోని చదువ్పకున్న వారు మ్మాతమే [ప్రావాన్వం విహించటం, ఇతర వెనుక బడిన, కింది కులాలవారికి స్థానం లేకలోవటం మొదటివె.. దక్షిణ భారతదేశం మొత్తంమీద చూచినప్పుడు అం “కుష.ందే ఐఐమైన సంఘ సంస్కరణోద్య షూలు తెలుగువేగంలో వ్యాపించటం రెండవది తెలుగుదేశంలోని జాతీయ ద్యమం తొలిదళలో) నాయకత్వంలో ఎన్ని వైరర్యాలున్నా సంస్కరణ థావాఎ [ప్రభావం ఉండటం మూడవది. అర్థిక సిద్ధాంతాలుగల కమ్యూనిస్టు పార్టీ తెలుగుదేశంలో స్థిరపడి రైతాంగం మీద, కార్మికులమైన ఎక్కువ (పభావాన్న చూపటం నాలుగవిది. హరిజనుల పైన కూడా అంబేద్కర్‌ [పభావం ఉన్నంగ*గా [(బాహ్మణీతరోర గమాల [పభావం లేదు. జస్టిన్‌ పార్టీ వారికి జారీయోద_మంపైన “అంతగా సానుభూతి కనిపించదు. కమ్యూనిస్టు ఉద్యమాన్ని దాగా విరోధించారు. (లిదెష్‌ అనుకూం విశానాంనే జస్టిన్‌ పార్టీ ఎక్కువగా అనుసరించింది. 1986 లో “మాలపల్లి” నవల కమ్యూనిస్టు పార్టీకి [వచారం తస్ప మరొకటి కాదని మొత్తం పుస్తకాన్ని విశ్వ విద్యాలయం పాఠ్యభాగాల నుంచి తొలగింవాలని ౩ ది, రిద్టినాయుడ. నోట రాడు,

కనన కట్టమంచి రామవింగారెద్ది ఆయ్యధ విశ్వఎదా స్టలయం వైస్‌ భాన్సలరుగొ విశ్వవిద్యాల [గ్రంథాలయంలో సోషలిస్టు భావాఎతు సంబంధించిన [గంథాలు ఉండకూడదని ఉత్తర్వు చేశాడు. ఇదే కాలంలో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో వందేమాతరం ఉద్యమం సందర్పంగా ఐహిష్కరింపబడిన విద్యార్థులను నిబంధనలు లేవన్న కారణంగా ఆంధ విశ్వవిద్యాలయం పరీక్షలకు కూర్చోనివ్వక పోగా వారు నాగపూర్‌ విశ్వవిద్యాలయంలో పరీక్షలకు వెళ్లవలసి విచ్చింది ఆంతకుమ.ందు హైదరాబాదు లోని బాలికా పారశాలలోని విద్యార్థి ములకు తెలుగుమీడియంలో పరీక్షలు నడపటానికి కూడా అంతగా సుముఖత రాలేదు. కులోద్యమాల (ప్రభావం సాహిత్య, సాంస్క్బా

తిక రంగాలలో కూడా ఎక్కువ కనిపించదు 'వైరుధ్యాలమచ్య "హీతువాదం యూరప్‌లో వై జ్ఞానికాభివృద్ధి కారణంగా వైజ్ఞానిక దృష్టితో భౌతిక (ప్రపంచాన్ని, సమాజాన్ని విశ్రేషంచే హేతుకాద దృక్పథం వికసించింది. థారత దేళంలో వై జ్లానికాభివృచ్ధి బాలా అఅస్టుంగా జరిగింది. పాళ్చాత్య దేశాలలో విజ్ఞాన శాస్త్రం అభివృస్థి చెందిన ఫలితంగా ఏర్పడిన హేతువాద (పభావం గురజాడ అప్పారావు, కొ మ్మరాజు లక్ష్మణరావు పంతులు మొదలైన వారిమీద ఉంది. విజ్ఞానళాస్త్రాభివృష్ధి ఒకటే దేశ్యపగతికి తోడ్పడుతుందని కొమ్మరాజు నమ్మాడు. కాని తె౫ గుదేళపు సామాజిక చరిితలో హేతువాదంగా [పచారానికి వచ్చింది తిపురనేని రామస్వామి చౌదరి వంటివారు పురాణాల, స్మృతుల విషయంలో చూపించిన దృకృ్కవం పురాణాలను, స్కృతులను, వర్ణవ్యవస్థను. (పశ్నించటం భారతదేళంలో భత్త కపులనుంక, తెలుగులో వేమనాదుల నుండే (సారంభమెంది. పురాణాలు, స్మృృతుఐపైన ఆధారపడిన వ్యవస్థను (పశ్నిస్తూ, వ్యతిరేకిస్తూ తమిళ నాడులో ఇ వి రామస్వామి నానకర్‌ నా గకత్వ-లో హేతువాదం పునాదిగా ఆత్మగౌ రవోదృుమం పెక్ష ఎత్తున వచ్చింది తెఎనుదే/ళంలో ఇలాంటి హేతువాదం ఒక విస్తృతమైన ఉద్యమంగా వ్యాపించలేదు కొందరు వ్యక్తుల ద్వారా కొన్ని భావాలు (ప్రచారానెకి వచ్చాయి. సామాజిక సంస్కరణోద్య మాలలో, ఆక్థిక సిద్ధాంతాల పునాదిపైన వచ్చిన రాజీ జె. ద్యమా లో భాగంగా విచ్చిన హేతువాద దృష్టిలాగా కేవలం ఫొౌవాణిక వ్యవస్థను (పళ్నించిన హేతువాదం ని-బడలేదు- అవి శేవంం కొన్ని వైయక్తిక కారణాల:ల్ట, మానసిక కారణాలవల్ల వచ్చినది

కనన! కావటంవల్ల (ప్రజా స్వభావం దానికి కలుగలేదు. ఆయితే హేతువాదుల (ప్మ్న్నోలు; భావాలు సామాజికంగా, చార్మితకంగా అర్భవంతమైనవి సామాజిక, రాజకీయ పరిణామంలో కొన్ని దృక్కోణాలను ఈ హేతువాదం నిశితంగా పరిశీలించింది. తెలుగుదేశంలో హేతువాదం అనగానే (త్రిపురనేని రామస్వామి చౌదరి జ్జ్డాపకం వస్తాడు. నిర్దిష్టమైన లక్ష్యాలతో ఉద్యమ నిర్మాతగా ఆయన కనిపించడు. కాని సృజనాత్మక సాహిత్యం ద్వారా తన భావాలను వెల్లడిచేశాడు. తన జీవిశ పరిణా మంలో విరుద్ధమైన భావాలకు ఆయన లోనై నాడు. (తిపురనేని దావిడ భాషగా తెలుగు పార్య (పణాళికలలో సంస్కృత భాషా (వాముఖ్యం తగ్గాలన్నాడు- కాని తన రచనలనన్నిటిలో (గాంథిక భాషనే అనుసరించాడు. ఒక దళలో అమలిన వేదాత్మ మీద మమకారం, మరొక దళలో భూతదయ వర్జిల జేసిన బుద్ధదేవుని పైన అభిమానం ఆయనకు కనిపిస్తుంది వర్ణ విభజన, స్మృతులు (దావిడులపైన ఆర్యుల క్యుటగా నమ్మిన (తిపుకనేని ఆర్భసమాజంలో, కందుకూరి. లాంటివారు వ్యతిరేకించిన హిందూ సకూజంలో చేరి [క్రియాశీల సమ్యుడై కై9 స్తవులకు శుద్ధి కార్య కమాలను నిర్వహించాడు. విద్యార్థి దళలోనే మాంసాహారాన్ని విఫర్జించాడు, జాతీయోద్యమంతో మమైకం అయి 'రాణ్యాపతాప్‌' లాంటి. చార్మితక పురుషులను గురించి నాపకాఎను రాళాడు, దేవాలయాలలోని అర్చకులకు జీతభత్యాలిచ్చి ఊడిగం చేయించటం కంటే, వాళ్ళను విద్యావంతులకు చేసి మత (ప్రచారానికి ఉపయోగిస్తే బాగుంటుందని చెప్తూ *హిందువులయ్యు మన హిందూ మతమననేమో యెణుంగక యలాడుమున్న వారము మనము" అ) భావించిన రామస్వామి చౌదరి “మతమసుమూట మోసము సుమా యిదె మూలము ధర్మపీడకుని అంటడు భగవద్గీతలో. (బాహ్మణ పౌరోహిళ్యాన్ని అంగీకరించటం (దాహ్మణులకు టొడిగం చేయటంగా బోధించి కమ్మకులంలో స్వకుల పౌరోహిత్యాన్ని (ప్రోత్సహించాడు. (దాహ్మణాధిక్యతను కాదన్నాడే కాని సం్యపదాయాన్ని కాదనలేదు. “రాణ్యాపతాస్‌' నాటకం కాంంలో ళంకర, వివేకానందులను కన్న భారతమావను స్మరించి, జీవితాంతంలో నా స్తికుడుగా పరిణమించాడు. అన్ని సమస్యలను నాస్తికత దృవ్టి తోనే పరిశీలించాడు. ఈ పరస్పర వై రుధ్యాలకు కారణం జీవితాన్ని, సమాజాన్ని సమ్మగంగా విశ్హేషించటం వల్లి వచ్చిన దృక్పథం వల్ప కాకుండా వైయక్తిక జీవితంలోని కొన్ని సంఘటనలకు (పతిస్పందనగా తన అభ్మిప్రాయాలను ఏర్ప రచుకోవటం వల్దనేమో అనిపిస్తుంది. వలస పాలనలో రాజకీయ, సామాజిక రంగా

న!

లలోని పరస్పర విరుద్ధ భావ ధోరణుల మధ్య ఏదీ నిర్ణయించుకోలేని విష్తుభ్ధతకు (పతీకగా (తిపురనేని నిలుస్తాడు. స్వాతం త్యోద్యమంతో ఏకీభవిస్తూనే దానితోపాటు పెరుగుతున్న భావజాలంతో రాజీపడలేకపోవటం (తిపురనేనిలో కనిపిస్తుంది.

కొన్ని దృక్కోణాలతో చూచినప్పుడు రామస్వామిచౌదరి హేతువాద దృక్పథం చాలా విష్ణవాత్మకంగా కనిసిస్తుంది. జాతీయె ద్యమంలో వస్తున్న రెండు ధోరణులను హేతుబద్ధంగా, నిశితంగా ఆయన పరిశీలించాడు. మొదటివి చార్మితక గాధలను స్వేచ్చగా మార్చి కల్పనలు చేసి సాహిత్యసృష్టి చేయటాన్ని ఆయన హేశన చేయటం. వేదం వేంకటరాయశాశ్త్రు పతాపర్ముదీయ నాటక* కథలోని అసల్యాల్ని, కల్చనల్ని “ఢిల్లి దగ్గర గంగ యుండెనొ? గంగ యొడ్డున ఢిల్లి యుండెనా ? గంగమీదను బడవయెక్కిన, ఓరుగంటిని చేరగలడా!1, కొర! వేంకటరాయశాస్త్రీ! జొర! వేంకటరాయశాస్త్రి? ఎంత బొంకును బొంకిపోతివి, చచ్చి యెచ్చటనుంటివో కద, తెలుగుబిడ్డా? తెలుగు చరితను నేటికై ననుం దెలుసు కోరా!” అన్న గేయంలో పరిహసించాడు.' రాజరాజనరేర్మదుడికి రత్నాంగి, చిత్రాంగి అన్న ఇద్దరు భార్యలున్నారని సృజనాత్మక రచనల్లో కనిపించే చార్మితక ఆవాస్తవాన్ని దుయ్యబట్టాడు. రెండవది భగవద్గీతకు సంబంధించింది. జాతీయో ద్యమ నాయకులు “భగవద్గీత 'కు రకరకాల వ్యాఖ్యానాలు రాస్తూ దాన్ని ఉద్య మానికి [ పేరణగా తీసుకుంటున్న రోజులలో. దానిలోని అసంబద్ధతలను (త్రిపుర నేని నిరూపించాడు. ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ (తిపురనేనిని భగవర్గీతకు అనువాదం చేయమని అడిగినప్పుడు [బహ్మనాయుడు బాలచం్యదుడికి చెప్పినట్టుగా భగవద్గీ తను మార్చి రాళాడు. భగవద్గీతను ఒక్కరు రాయలేదని, అది [కోడికరణమని అభిప్రాయపడ్డాడు. “వర్జములు నాల్లు తొలుత నేర ఎఅచి పిదపం, [బజ వృజించితి ననుమాట వట్టిమాట” అని మూల గీతలోని హేతుబద్ధంకాని భావాలనన్నిటిని ఖండిస్తూ ఆయన భగవద్గీతను రచించాడు. కాని ఈ హేతువాద దృష్టి ఆయనకు అన్నిచోట్టా పనిచేయలేదు. స్మృతులు, పురాణాలు ఆర్యుల, (బ్రాహ్మణుల క్కుటగా తన రచనలలో నిరూపిస్తూనే, ఎవరో ఒక మరాధిపతి క్మతియులుకాదన్నారన్న కారణాన కమ్మవారు క్ష్మతియులని నిరూపించటానికి | పయాసపడ్డాడు. పునరుద్ధరణ ధోరణిని (ప్రదర్శించాడు. సం్మపదాయ వ్యవస్థలో ఉన్నత వర్గానికి సంబంధించిన వర్షంలో థాగంగా క్ష్యతియలూ (పజాపీడకులేనన్న 'హేతువుని చూడలేదు. లీనికి

క.

కారణం చర్మితను ఆర్థికదృష్టితో చు చేపరిస్థికి ఇంకా అభివృద్ధి చెందకపోవటమే. ఈకారణంవల్లనే సోవియట్‌ రష్యాలోని ఆర్థికనమాశత్వానికి నాస్తిక్యం అడ్డంరాలేదని నాస్తిక్క దృష్టితోనే ఆ సము జాన్ని పరిశీలించాడు. “రష్యాలో ఏరువది యేండ్ర (క్రింద బయలుదేరిన ౦పూ [(వళయ రుంధదూ మారుతమునకు భయపడి యచ్చట గుడులలో సున్న భగవంతుడు కాలి చప్పుడు కాకుండ నెచ్చటికో దారి రిసెను . గుడులన్నియు యం్యతాగారములుగను, పుస్తక భాండాగారములుగను. మారిపో యెను ఈ మోర్పువల్స రమయా దేశమునకు గల్గిన ఫలమేమి? సూటికి డెబ్బది మందికి. దిన కరూడును, కట్టబట్టయు, బండమంచముక, సాపడలగంచమును అభించినవి"అంటా, ఆ స్తికఠ్వము (పపంచ పరిణామమునకు నాటంకములు కలుగ జేసెనుగాని, తోడ్చడలేదని గట్టిగ చెప్పనచ్చు”నని “ఖూనీ” పీఠికలో నాస్తికత్వ (ప్రాధాన్యాన్ని విరించాడు (€పురనేని పౌరాణిక గాధల జొచిర్యాన్ని (పశ్నిస్తూ ముద్దు కృష్ణ చంం, పెండ్యాల సృుబహ్మణ్య ాన్ర్రి, నార్హవేంక 'వేళ్యుర రావులు

కూడా రచనలు చేశారు. (ప్రజలలో ఠి. కుల, మతాల (పసక్తి లేకుండా ఆర్థిక దృష్టితో సమకాలన సామాజిక పరిస్థితుల్ని, గత చర్మితను, పరిణామాన్ని అర్థం చేసుకోవటం మార్క్సిస్టు సిద్ధాం తాల పరిచయంతో (పారంభమై, కమ్యూనిస్తుపార్టీ అవతరణతో బలపడింది . తెలంగాణాలో ఊత్తరాది నుంచి వచ్చిన కేవల మత దృక్పథం [వభావం నుంచి కోస్తా రాయలసీమ (పాంశాల్లో దక్షిణాదిలోని జస్టిన్‌ పార్టీ [పభావం నుంచి దూరమై, అర్థిక వ్యవస్థ, ఆర్థిక కారణాల దృష్ట్యా సమాజాన్ని గురించి ఆలో చించటిం దీని వల్ద [పారంభం అయింది. తెలుగుదేళంలో సంస్క్రరణోద్యమాల కొనసాగింపుగా సోషలిస్టు భావాలు (పవేశించాయి. (దాహ్మణ, [బాహ్మశేతరులుగా, భిన్నమత వర్గాలుగా చీలుతున్న దళలో మధ్య తరగతివారు, రైతులు, కార్మికులు (శ్రమజీవులలోని సమాన (పయోజనాలను కమ్యూనిస్టు పార్టీ గుర్తింప జేసింది. భిన్న ఆర్థిక ః పాలనావ్యవస్థలలో కొన్నిశతాద్దాలు జీవించిన ఆంధ, తెలంగాణాల మధ్య ఆవగాహనను పెంచింది. విశాలాంధ నిర్మాణానికి దోహదం చేసింది. అంతకుముందు చర్మితలో గుర్తింపుకురాని రైతాంగ, ఆదివాసుల ఉద్వమాలకు, సోరాటాలకు (పాధాన్యం అభించింది. [పజాపోరాటాలు, రైతు, కార్మిక పోరా

కైననిపేం

టాలు, సంస్థాన (పజంవోరాటూలు, మన్యపు తిరుగుబాట్టు, స్రీల అభ్యున్నతిక్రై జరి గిన పోరాటాలు, 'సైనెకుల తిరుగుబాట్టు అన్నిటికీ జాతీయోద్యమంలో భాగంగా గుర్తింపు కమ్యూసెస్తు పార్టీవు వచ్చింది సమ్మగ సౌమాజికదృష్టి అంటే కింది స్థాయినుంచి కూడా" సమాజాన్ని ఆర్థం చేసుకోవటం అన్న దృక్పథం ఏర్పడింది. వలసదేళమై ఆర్థికంగా షేణించిన భారతదేశంలో తరువాతికాలంలోని రాజకీయ పక్షా లన్నీ ఏదో ఒకరూపంలో సోషలిజున్ని తమ లక్ష్యంగా [పకటించవలసిన అవ సరం కలిగింది.

భారరదే “ంపైన (ఫెంచి శాజకీయ విష్టవ్మపథాఎం పరోషంగా మా(తమే కనిపిస్తుంది. కాని ఇలసడేళమైన భారతదే*ంంవైన 1917లో రష్యాలోవచ్చిన సోషలిస్టువిప్ణవ్యవధావం (వత్యక్షంగాకనిపిస్తుంది స్వాతంత్యోద్యమంలో పాల్లోన్న అన్ని రకాల అభ్మిపాయాలు కలవారిమైనా ఏదోఒక రూపంలో రష్యన్‌ విష్ణవ [ప్రభావం కనిపిస్తుంది. అక్కడ జరుగుతున్న సరిణామాలను నాయకులు ఆసక్తితో పరిశీలించారు. మార్క్స్‌ 1850లో “న్యూయార్క్‌ డైల్మీటిబ్యూన్‌'లో థారత దేశంలో (వటిష్‌పరిపాలనశు గురించి, దాని భవిష్యత్పరిణామాలను గురించి, 185కాలంలో వచ్చిన శిరుగుబాట్టనుగురెంచి వ్యాసాలు రాశాడు. భారతదేశంలోని ఆర్థికవ్వవస్థ పరిణామాన్ని విశ్లేషించాడు. భారతదేళంలో పర్మిళమలు ఏర్పడ టంతో ముఖ్యంగా కలకర్తా, బొంవాయి, మ్మద్రాసులలో కార్మికవర్గం తలయెత్తింది. దేశంలోని విష్ణవకారులు చాలామంది 1919లో వివిధదేశాల కమ్యూనిస్టు ఇంటర్నే షనల్‌తో సంబంధాలు పెట్టుకోవటంతో ఈ దేశంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీచర్మిత (ప్రారంభం అవుతుంది. కలకత్తా, బొంచాయి, మాసు, లాహోరులలో కొందరు (గూపులుగా క మ్యూనిస్టు సిద్ధాంతాలను అధ్యయనం చేసేవారు. 17-10-1926 నాడు భారతీయ కమ్యూనిస్టుపార్టీ ఏర్పడింది. ఎమ్‌. ఎన్‌. రాయ, ఆబనిముఖర్డీ, మహమ్మద్‌ఆలీ, (వతివాది భథయంకరాచార్య, మజఫర్‌ అహ్మ ద్‌ మొద ల్రైనవారు కమ్యూనిస్టుపార్టీ వ్యవస్థాపకులలో ఉన్నారు. మొదటినుంవీ కోమ్యూనిస్టు పార్టీపై (బిటిష్‌ [పభుత్వం దమననీతినే అనుసరించింది.

తెలుగుదేశం (ప్రధానంగా వ్యవసాయదేళశం పరి[గ్రనులు ఎక్కువగా లేవు. అందువల్ల తెలుగుదేశంలో కమ్మూనిస్టుషార్టీ రై తాంగంమీద ఆధారపడి ఉంది, జొతీయోదృమంలో భాగంగా అలుగుదే 0లో పన్నుల నిరాకరణోద్యమాలు చలా

పనో వచ్చాయి. 1922 లో గుంటూరు జిల్లా పెద్ద నందిపాడులో పర్వతనేని వీరయ్య చౌదరి, కొండా వెంకటప్పయ్య, ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణల నాయకత్వంలో స్టానిక పన్నుల నిరాకర। శోద్యమం వీటిలో ముఖ్యమైంచి. జమీండారులలో నిండిన జస్టిన్‌ పార్టీకి వ్యతిరేకంగా ర్రైతుఎను సంఘటిత సరచిన “ఆంధ కాంగెన్‌ సోష లిస్టు పార్టి 1984లో ఎన్‌.జి. రంగా (వభృతుల ఆధ్వర్యవంలో (ప్రారంభమైంది. తరువాత కమ్యూనిస్టు పార్టీతో ఇందులో చాలాభాగం కలసిపోయింది. 1928 నాటికే సోషలిస్టు, క మ్యూనిస్టు పార్టీ సిద్ధాంత [గంథాలు తెలుగుదేశంలోకి రహస్యంగా దిగుమతి ఆయ్యాయి. చాలా (గంథాలు తెలుగులోకి అనువాదం ఆయ్యాయి, ఆనాడు బనారస్‌ విశ్వవిద్యాలయంలో చదువుకున్న తెలుగు విధ్యార్థులపైన మార్క్సిస్టు భావాల (వభావం బాగా పకింది. 1984 లో కమ్యూనిస్టు పార్టీని (బిటిష్‌ (ప్రభుత్వం నిషేధించింది. అందువల్ల కమ్యూనిస్టులు కూలి సంఘాలు, కార్మిక సంఘాలు, రైతు సంఘాల పేరుతో పనిచేశారు. 19085 లో ఆంధ కమ్యూనిస్టుపార్టీ కాకినాడలో రహస్యంగా సమావేళమై పుచ్చలపల్లి సుందరయ్యను కార్యదర్శిగా ఎన్నుకొన్నది. 1989 నుండి కమ్యూనిస్టు పార్టీ బహిరంగంగా పని చేసింది. నిజాం సంస్థానంలో భాగమైన తెలంగాణాలో 1980 లో ఆంధ మహి సభ ఏర్పడింది. 19988 లో స్టేట్‌ కాం్టగెస్‌ పుట్టింది. కొందరు క్మామేడ్స్‌ ఆసోసియేషన్‌ పేరుతో మార్క్సిజం అధ్యయనం చేస్తుండేవారు. 1985-86 లోనే అక్కడ జాగిర్జారీ వ్యతిరేక పోరాటాలు (ప్రారంభమయ్యాయి. 1944 లో భువన గిరిలో జరిగిన ఆంధ మహాసభలో రావి నారాయణరెడ్డి నాయకత్వాన కమ్యూ నిస్టులు చీలిపోయారు. 1946-40 లలో జరిగిన తెలంగాణా రై తాంగ సాయుధ పోరాటం భారతదేశంలోనే కమ్యూనిస్టు పార్టీ నడిపిన పోరాటాలలో ముఖ్యమైంది. 1948 'సెఫ్టెంబరులో జరిగిన పోలీను చర [తో నిజాం సంస్థానం ఇండియన్‌ యూనియన్‌లో విలీనం కావటంతో ఈ పోరాటం వెనక్కు మళ్ళింది. 1852 లో జరిగిన మొదటి సాధారణ ఎన్నికలలో హైదరాబాదు రాష్ట్రంలో తెలుగు [ప్రాంతం లోను, మ్మదాసు రాష్ట్రంలోని తెలుగు (ప్రాంతంలోను కమ్యూనిస్టుపార్టీ సభ్యులే ఎక్కువగా ఎన్నికయ్యారు. 1955 లో ఆంధ్రరాష్ట్రంలో జరిగిన మధ్యంతర ఎన్ని కలలో అధికమైన ఆత్మవిశ్వాసంవల్ల కాబోలు కమ్యూనిస్టుపార్టీ దెబ్బతిన్నది. జాత్రీయె ద్యమ కాలంలో ద్వితీయ [(వపంచ మహాయుద్ధం సందర్భంగా, కిట్‌ ఇండియా ఉద్యమం సందర్భంగా కమ్యూనిస్టు పార్టీ వళ్ల అంతర్జాతీయ స్వభావం 1

|!

వల, అంతర్జారియ వై ఖఎవల్ల ఆది ఆషసరించిన వివానాలు ఆపోహల లోనైనా రైతాంగం పైన కమ్మూసస్టు షార్తీ (పభావం చాలా ఉంది.

సోషలిస్టు ధావాఎ (ప్రభావం, రన్‌ సోవలిస్టు విష్ణ (వభావం తెలుగు సాహిత్య, సాంస్కృతిక రంగాలపైన చాలా కనిపిస్తుంది. సాపాత్యంలో వస్తువు తోనూ, రూపంతోనూ విప్లవాత్మకమైన మార్పులు వచ్చాయి మొట్టమొదట రవ్యన్‌ బోల్షివిక్‌ విప్లవ (వభా.. ఉన్న ఓ లక్ష్మీనారాయణ “మాంపల్లి'. నవలలో కనిపిస్తుంది. థిన్న కారణాలపీల్టనై నా | తిపురనేని రామస్వామి చౌదరి పైనొ కనిపిస్తుంది. 1984 లో రైతు నారుకుడు ఎన్‌.వి, రంగా స్థాపించిన రైతాంగ విద్యాబయం నుండి చెలువడిన వార్షిక గీతాల సంకలనం “'రెతు భజనావళి" పీరికలో రష్యా విస్తవ (పభాపం కినిపిస్తుంది. (ప్రపంచంలో ఒకచోట. ర్రైతులు రాజ్యానికి వచ్చారని, కోటిళ్యూరులంబూ లేకుండా తూలీథే రాజ్యం చేస్తున్నారని. తినటానికి తిండి, పడుకోవటానికి పడక జన సామాన్నానికి లభిస్తున్నాయని, ఆంధ (ప్రజలు కూడా అలాంటి స్వరాజ్యాన్నే కాంవిస్తున్నారనీ అందులో ఉంది. రై తుభజనాపళిలో ఉన్నవ ఎక్ష్మీనారాయణ “మాలవల్లి' నవలలోని ఒకగేయం ఉంది. గరిమెళ్ళ సత్యనారాయణ, ముద్దుకృష్ణ, కంభంపాటి సతగ్గారాయణ, దువ్వూరి రామిరెడ్డి, తుమ్మం వెంకటరామయ్య, చదలవాడ పిచ్చయ్య: నార్ట వేంక బేళ్వర రావు మొదరై నవారి గేయాలు కూడా ఈ సంకలనంలో ఉన్నాయి. ఇందులోని రచనలన్నీ రై తులదుస్థితిని, ఆర్థిక సంషోథాన్ని (వతివించిస్తాయి. గరిమెళ్ససంపాదకత్వాన వెలువడ్డ “వాహిని” ష్మతికలో వామవక్ష భావాలుగల రచన లెన్నో వచ్చాయి. గద్దె లింగయ్య “(పభి, ముద్దుకృష్ణ “జ్వాల, కమ్యూనిస్టుపార్టీ నడిపిన “నవళక్తి, “*వ్రజాళ్ళక్తి ప్మతికలు పజాసాహిత్యాన్ని (వచారంలోకి తెచ్చాయి. (పగరి (వచురణాలయం, విశ్వసాహిత్యమాలవంటి (పచురణ సంస్థలు మార్కిస్టు సిద్ధాంత (గ్రంధాలను (పచారంలోకి తెచ్చాయి.

మార్కి్య్చాస్టు సిద్ధాంతం ఆత్మగా వచ్చిన సాహిత్యానికి వేదికగా తెలుగు దేశంతో అభ్యుదయ రచయితలసంఘం 1948లో 'ఏర్పడినా అభ్యుదయ భావాలు గల రచనలు 1980 దళకంలో మొదటిభాగంనుంచే. కనిపిస్తాయి... తెలుగులో

ళు

కనుంట్ల

అభ్యుదయ రచనలు బయలుదేరటానికి ముఖ్యంగా రెండుకారణాలున్నాయి. 1980 లలో (సపంచంలో ఆవరించిన ఆర్థికమా దం, భారతదేశంలో దాని (పభావంపల్లి ఏర్పడ్డ ఆర్థిక పరిస్థితులు, 1885లో పారిస్‌లో 1పవంచరచయితల మహాసభల తరువాత అంతర్జాతీయ సాహిత్యంలో తలఎత్తిన అభ్యుదయ ధోరణులు. ఈ రెండూ శ్రీఫ్రీ ఆభ్యుదయ కవిత్వం రాయటానికి కారణాలు, (పేరకాలు అయ్యాయి ల్రీభీ కవిత్వానికి ప్రారంభంలో సాహిత్య పేరణలే ఎక్కువ. అబ్బూరి రామకృష్ణ రావుద్వారా తనకు అందిన 1985లో ఏర్పడ్డ లండన్‌లోని ఇండియన్‌ పోగెసివ్‌ రైటర్స్‌ మ్యానిఫెస్టో (పభావంతో ఛ్రీశ్రీ “ప్రతిజ్ఞ గేయాన్ని రచించాడు. (క్రమంగా మార్కిస్టు భావాల (ప్రభావంతో రచనలు చేశాడు. “మహ్మాపస్థానం' లో ఆయనరాసిన గేయాలన్నీ 1988-41 మధ్యరాసినవే ఆయినా అవి సంకలన రూపంలో 1948 తరవాతే వచ్చాయి. ఆతరువాత వచ్చిన అభ్యుదయ రచ యుతలు చాలామంది తెలంగాణా సాయుధ పోరాటంవల్ల పభావితులైన వాశ్రే వారిలో ఆర్ముద, ఆవంత్స సోమసుందర్‌, కె. వి. రమణారెడ్డి, గంగినేని పంక చేశ్వరరావు చెప్పుకోవలసినవారు. 1985లో _(ప్రేమచంద్‌ మొదలై నవారితో వ్లారతీయ అభ్యుదయ రచయితల సంఘం ఏర్పడింది. 1986లో [ప్రేమచంద్‌ అధ్యక్షతన మొదటి అభ్యుదయ రచయితల సభలు జరిగాయి. తెలుగుదేశంలో మొదటి ఆభ్యుదయ రచయితల సంఘం సభలు తాపీ ధర్మారావు అధ్యక్షతన [1948 లో జరిగింది. అభ్యుదయ రచయితల సంఘం 'అభ్యుదయి అన్న ఫ్మతికనుకూడా నడిపింది. అభ్యుదయ రచయితలసంఘం కందుకూరి, గురజాడ మొదలు తెలుగుదేశంలో సామాజిక పరివర్తనలో (ప్రముఖస్తానం వహించిన రచయితలను, ఉద్యమకారులను [పచారంలోకి తెచ్చింది. కాని అభ్యుదయ రచ యితల సంఘం రెండవదళలో సిద్ధాంతాలతో సంబంధంలేకుండా అన్నిరకాల రచయితలకీ స్థానం ఇచ్చినందువల్ల [ప్రధాన లవ్యాలకు పూర్తిగా దూరం

అయిపోయింది. ఒక దళలో అభ్యుదయ సాహిత్యం ఒక ఐలమైన సామాజిక శక్తిగా పనీ చేసింది. సాహిత్య దృక్పథంలో విలక్షణమైన మార్పులను తీసుకొని వచ్చింది. భాషాశ్లెబుల. సామాన్యులకు సన్నిహితం చేసింది. రాజకీయాలలో కింది స్థాయి నుండి పజలను కమ్యూనిస్టు పార్టీ కలుపుకొని వచ్చినట్టుగానే, కింది స్థాయి

న... సమాజం అభ్యుదయ సాహిత్యంలో (పథాన వస్తువు అయింది. వారి దగ్గరికి సాహిత్యం. వెళ్ళింది. తెలంగాణా సాయుభఛ పోరాటం వల్ల పజా సాహిత్యం వచ్చింది. సాంస్కృతిక రంగం [పజలకు సన్నిహితం అయింది. దీనికి 1048 లో ఇండియన్‌ (పోగెసివ్‌ థియేటర్స్‌కి ఆనుబంధంగా ఏర్పడ్డ “వజా నొట్య మండలి ఎంతో దోహదం చేసింధి (పజా కళారూపాలు బ్యురకథలు, గొల్లి సుద్దులు మొదలైన వాటి ద్వారా (ప్రజలను రాజకీయావగ్గాహన కలిగించింది నాట్య మండలి నాటక [పదర్శనలో కొత్త రీతులు బయలుదేరాయి. సామాజిక, ఆర్థిక సమస్యలను, భూస్వాములకు వ్యతిరేకంగా రైతుల పోరాటాలను చిత్రించే నాటకాలు వచ్చాయి. నిత్య జీవితంలో సాహిత్యానికి, కళలకు సన్నిహిత సంబంధం ఏర్పడ టానికి అభ్యుదయ రచయితల సంఘం; అంతకంటే ముఖ్యంగా “ వజానాట్య మండలి" దోహదం చేశాయి సాహిత్యంలో కళలలో వాస్తవికత అనే అంశాన్ని అవి | పవేళ పెట్టాయి.

ముగింపు 1947 ముందు సుమారుగా అన్ని రాజకీయోద్యమాల' (పథాన లక్ష్యం వలస పాలన నుండి దేశానికి విముక్తి. హైదరాబాదు సంస్థానికి సంబంధించినంత పరకు నిజాం నిరంకుశత్వం నుంచి విముక్తి రాజకీయ పజుల [వరాన లక్ష్యం. “19047 ఆగస్టు 15 నాడు (బిటిష్‌ పొలనలో ఉన్న తెలుగు (ప్రాంతం స్వాతం (త్యాన్ని "పొందింది. కొన్ని రాజకీయ పశాలకు స్వాతంత్య సాధనకంటే విస్తృత మైన లజ్యులున్నాయి. కాని అనేక లడ్యాలలో ఒక లమ్మన్ని సాధించిన తరువాత “ఉద్యమాలు సహ సిద్ధంగా చల్ట్చబడతాయి. తెలంగాణా సాయుధ పోరాటానికి (వధానంగా ఆర్థిక రాజకీయ సిద్ధాంతాలున్నా 1948 సెఫ్టైంబరులో పోలీసు చర్యతో కూద బామ సా-స్టానం విముక్తం కావటంతో వెనకకు పోయింది. స్థానిక ప్యూడల్‌ పా.నలో ఉన్న హైదరాదాదు విముక్తిని సాయుథ పో౮టం వేగవంతం. చేసిందిం ఉద్యమాలు త్మీవదళలో ఉన్నప్పటి కన్నా సాధారణ దళలో (ప్రజలకు అవగాహ నను కలిగించి, విద్యావంతుల్ని చేసి చైరన్మ్యవంతులుగా నిలబెట్టగలగటం చాలా కష్టం. కాని ఏ రాజకీయ పక్షమూ ఈ కర్తవ్యాన్ని నిర్వహిందళేకపోయింది.చాలా రాజకీయ పక్షాలు సాధింకిన స్వాతంత్యం, స్వాకం త్యోద్యమ కాలంలో తమ

ప్యాతకు సంబంధించిన స్మృతుల పైన నిలబడటానికి (ప యత్నం చేశాయి.

కనుల?

1947-56 మధ్యకాలంలో దేశంలో కొన్ని [వధాన సంఘటఓనలు జరిగాయి. దేశానికి స్వాతంత్యం, హైదరాబాదు సంస్థానం ఇండియన్‌ యూనియన్‌లో విఫనం, భారతదేశంలో ఇతర సంస్థాాాల వీలీనీకరణ, దేశానికి రాజ్యాంగం ఏర్పడటం, దేశం రివన్టిక్‌ కావటం, 1959 లో ఎన్నికలు, 1958 అక్టోబరు 1వ తేదీశాడు ఉద్యమాల ఫలితంగా (ప్రత్యేక ఆంధ రాష్ట్రం ఏర్పడటం, భారత దేశంలో భాష్మాపయు క్త రాష్ట్రాలు ఏర్పడటంలో భాగంగా 1956 నవంబరు 1వ తేదీన ఆంధప్రదేశ్‌ పేరిట విశాలాంధ ఏర ఏడటం ఈ కాలంలోని (ప్రధాన సంఘటి నలు 1952 ఎన్నెకలలో మ్మదాసు రాష్ట్రంలో భాగమైన ఆంధ [ప్రాంతం లోను హైదరాదాదు రాష్ట్రంలో భాగమైన ఇంంగాణంలోను క మ్యూనిస్టు పార్టీ ఎక్కువ సీట్టకు ఎన్నిక కావఒం తక్కిన భారతదేళం దృష్ట్యా తెలుగుపొంతంలో జరిగిన పత్యేక పరిణామం. 1955 లో ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో జరిగిన మధ్యంతర ఎన్నికలలో వ్యతిరేకంగా తక్కిన అన్ని పార్టీలు కలిసి పోరాడటంతో కమ్యూనిస్టు ఛిష్ణార్టీ అనుకున్న విజయాలను సాధించలేకపోయింది.

1947-56 మధ్య రాజకీయ రంగంలో కనిపించినంత ఆర్థిక, సామాజిక రంగాలలో మాడద్పుస ఎష్టంగా కనిపించదు. నిదానంగానై నా పరిమితంగానైనా ఈ కాలంల్నోకొన్ని ముఖఇమైన పరిణామాలు జరిగాయి స్వాతం్యత్తం వచ్చేనాటికి భారతదేశం వధానంగా వ్యావసాయిక దేశం. 85 శాతం (ప్రజలు (గామీణులు. జమీందారులకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన రైతు పోరాటాలవల్ద జమీందారీ విధానం రద్దయింది. దీనితోపాటు అనేక ఉదమాల ఫలితంగా వ్యావసాయిక సంస్కరణలు వచ్చాయి. కౌల్టారీ చట్టం వచ్చింది, ఏదో ఒక రూపంలో భూసంస్కరణ బిల్టులు వచ్చాయి. అంతకుముందు రైత్వారీ విధానం 'ఉన్న(ప్రాంతాలలో ఈ నంస్క-ర ణలవల్టై పెద్దగా మార్చు కచ్పెంచదు. జమీందారీలు ఉన్నచోట రైత్యాారీ విధానం ఉన్న | పాంతాలలోలాగా రైతులు భూమిపైన హక్కును పొందారు ఈ వ్యాన సాయిక సంస్కరణల ఫలితం దేళ ఆర్డిక వ్యవస్థపైనా, ర్రైతులపైనా ఎం1దరకు ఉందో ఈ కాలపరిధిలో ఆ:చనా వేయటం కష్టం

రాజకీయ రంగంలో గొంది మార్గానికి సంబంధించిన ఆర్థిక సంస్కరణలు,

సోషలిజం (ప్రభావాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. పాకిస్తాన్‌ వికజన కారణంగా

కై

హిందూమతం ఆధారంగా కొన్న రా*ీయ పశాలు వచ్చాయి కానె వాటికి ఆక్టిక సిద్ధాంతాలు, అఇ్మాలులేవు. ఆ రాజకీయ పక్షాల (ప్రభావం తెలుగు దేశం పైన అంతగా లేవు. ఆ్థెక రంగంలో ముఖ్యంగా రెండు సిద్ధాంతాలు భిన్న రాజకీయ పషాల లష్యాలుగాఉన్నాయి బే₹ం ఆయనికంగా, పారి శామికంగాః సాంస్కృతి కంగా అభివృద్ధివెందటం దక్షిణపక్ష రాజకీయపార్టీల లక్ష్యం. అభివృద్ధి కంటే ముఖ్యం అసమానతలను పోగొట్టటం, ఉత్చర్తి వంపిణీ నమాశంగా జరగటం అన్నది వామపక్ష రాజకీయ పార్టీల లక్ష్యం పై9వేటు రంగంద్వారా మ్మాతమే దేశం _అభివృద్ధిచెంచతుందనేది మొదటి తరగతికి చెందిన రాజకీయవక్షాలు అభ్మిపాయ పడాయి. భూసంస్కరణలు ఆస్తిహక్కుకు భంగకరం అని వా3 సిద్ధాంతం, భూసంస్కర ణలు (పవేశపెట్టాల వి (వభుత్వరంగ 0 పరి[శమలకు (సాధాన్యం ఇవ్వాలని, పై9వేటు రంగంమైన ఆంక్షలుంచాలని రెండవ తరగతికి చెందిన రాజ కీయపడాల సిద్ధాంతం, గ్ర రెండింటికి మధ్య మధ్యే మార్గంగా మిశ్రమ ఆర్థిక వ్యవస్థ అన్న నినాదం వచ్చింది. అధికారంతో ఉన్న వాం గెన్‌పార్టీ _పజాస్వామ్య- సోషలిజాన్ని ధ్యేయంగా పకటించింది. ఈ మ్మిళమ ఆర్థిక, రాజకీయ వ్యవస్థల

ఫలితాలుకూడా 19056 నాటికి న ఏష్టంగా బయటపచే అవకాశాలురేవు. సామాజికరంగంలోకూడా తెలి.యకుండానే ఈ కాలంలో కొన్ని మార్పులు కనిపిస్తాయి. ఈ పరిణామాలలో కొన్ని వైరుధ్యాలుకూడా కనిపిస్తాయి. స్వాతం (త్యానికి పూ ర్వ 0౦ కలక తా, బొందాయి, మదాసులాంటి తీరనగరాలలో మ్మూతమే పర్మిళమలు ఉండేఏ. తరువాత [కమంగా దేళం మధ్యథాగంలోకూడా పర్మిళమలు (పారంభం అయ్యాయి. [సయాణ సాధనాలు పెరిగాయి వీటి కొర ఇంగా (బిటి పాఎన నుంచి విముక్తం అయిన ఆంధ [ప్రాంతంలోనే కాదు; కర డుగట్టిన భూస్వామ్య వ్యవస్థగల తెలంగాణా (ప్రాంతంలో కూడా నివానంగానే అయిరా సామాజిక సంబంధాలలో కొన్ని మాక్చులు మొదలయ్యాయి. వల్రైలు, పట్ట తొలు కలవటం (ప్రారంభించాయి. ఆపసరమైతే భూస్వాములను ఎనిరించి ఆయినా దిన కూలి సంపాదనక్తు పట్టణాలరు చేరటం (పారంభం ఆయిది నగరీకరణ అభి వృద్ధి చెందటం మొదలయింది. సంపదా ఏ హపంలో కుల వృవస్థ శిధిలమైనా కుల చైతన్యం సామాజిక, సాంస్కృతిక రూపాన్ని ధంంచింది కుల చైతన్యా్న్నా బట్టీ ఎన్నికలలో (పాతినిధ్యం ఇవ్యుటం (ప్రారంభం కావటం వల్లి కులం రాజకీయ

, కయుం?! రూపాన్ని పొంది కులాల మధ్య పోటిలు (ప్రారంభమయ్యాయి. సహ పంక్తి భోజనాలవంటివి మారిన ఆర్థిక వ్యవస్థలో, ఆధునిక సమాజంలో సమస్యలు కావు కాని రాజకీయంగా కులం మరిన్ని జటిల సమస్కలకు దారితీయటం 18956 నాటికే దేశంతో [పారంభమైంది. -వలస పాలన _పోయినా పాలనా వ్యవస్థలో వలస పాలన స్వరూప స్వభావాలు కొనసాగాయి. ఇవి సంస్కృతీకరణ, పాళ్ళాత్యీ కరణ వంటి కొత్త సమస్యలను సృష్టించాయి. రాజకీయ, సామాజిక ఉద్యమాలతోపాటు ఎదిగిన తెలుగు సాహిత్యం ఆ ఉద్యమాలతో పాటే త్మీవతను కోల్పోయింది. స్వాతం్యత్యం వచ్చిన కొ త్తలో స్వాతంత్య సాధన, .స్వాతం్యత్య (హస్తి కవితా వస్తువుగా ఊండేది. అభ్యుదయ సాహిత్యానికి సంబంధించిన (ప్రధానమైన సాహిత్యం తెలంగాణా సాయుధ పోరాట (ప్రథావం వర్ద వచ్చింది. పోరాటంలోంచి సాహెత్యం వచ్చింది. సాయుధ పోరాటం ఆగిపోయిన తరువాత దాని [ప్రభావం వల్ల సాహిక్కం వచ్చింది. రైతుల సమస్యలు ఆధారంగా భూస్వామ్య వతిరేక సాహిత్యం వచ్చింది* సామాన్ముడుసా హిత్యానికి వస్తువు అయ్యాడు. [వజాసాహిత్యం వచ్చింది. రాజకీ యోద్యమం వెనక్కు తగ్గటంతో అభ్యుదయ 3వుల రచనలలో మధ్య తరగతి గుమాప్తా మధ్య తరగ3. సమశలు, నగర వాతావరణం వస్తువులయ్యాయి. కవిత్వం, నవల, నాఎకాలు మొదలైన (ష్మ కియలన్నెటిలోను 185566 నాటికి ఈ పరిస్టితి కనిపిస్తుంది, హోరాబద “లోలా గా (పజాకళారూపాలకు, (పజా కవితరూపా లను (గహించేదళ పోయి ఆధు5క (ప్మకియగా వచన కవిత్మాప్మకియ మధ్య త్తీర గతికిచెందిన రచయితలను ఆ భయం అముంది అభ్యుదయ భావాలబుగల రచయితలు బనిమాల అాంటి వ్యాపార రంగాన్ని ఆ్యకయించారు. సంప్రదాయ రచయిత్ళలు భూస్వామ్య థావ జాలాన్ని 'పెంచటంతోపాటు, (వజాస్వామ్య వ్యవస్థలో కూడా ఆచరణలో పదవుల్లో ఉన్నవారిని కీర్తించి ఆ్మశయించటాన్ని సర్యపదాయ బద్ధం చేశారు. పత్రికలు, (వచురణ వ్యాపారం సాహిత్యంలో వ్యాపార సంస్కృతిని (ప్రవేశపెట్టాయి. సాంస్కృతికంగా కొంత వెనుకబడ్డ తెలంగాణా [ప్రాంళంలో మాతం 1052264 మధ్య తెలంగాణా రచయిశల సంఘ-, అంతః కళాళాలల ఆంధాభ్యుద మోత్సవాలు కొంతనరకు సాహిత్య, సాంస్కృ్భలిక చైతన్యాన్ని కలి గించాయి, ”

కేవంగా!ే

కొన్ని ళతాద్దాలు వలసదేశంగా ఉన్న భారోతదేశంలాంటి దేశాలలో రాజ కీయవవులు, సామాజికోద్యమాలు, సాహిత్యం వలసీకరణకు వ్యతిరేకంగా పోలొడిన దళలోకన్న వలసపాలననుండి విముక్తం ఆయిన తరువాతే |1సజలను? నిత్య సచేశతనంగా నడిపించవలసి ఉంటుంది. వలసీకరణవల్ల జరిగిన ఆధునికి. కరణ పునరుద్ధరణ థావాలకు, సంస్కృతీ కరణకు దారి తీస్తుంది. జీవిత వాస్త వాలకు, ఆలోచనలకు మధ్య వై రుధ్యాలను పెంచుతుంది. ఆలోచనలకు, ఆచర ఇకూ మధ్య దూవాన్ని పెంచుతుంది. వలసపాలన ఫలితమైన విషమ ఆర్థిక వ్యవస్థ, పరిమిత ఆవకా”?ాలు, వనరులు భిన్న తెగల, కులాల, మతవర్షాల మధ్య పోత్రిలను, వైరుధ్యాలను "పెంచుతుంది. వలసపాలన ఫలితాలై న ఈ వైరుధ్యాలను" తొలగించి లౌకికికరణను, ఆధునికీకరణను సాధించాలంటే రాజకీయాలకు, సాహి త్యానికి నిరంతర వైైతన్వం ఆవసరం. త్మీవమైన ఉద్యుమాలదళలో కంటే సాధారణ పరిస్థితులలోనే ఆవి తమ కర్తవ్యాన్ని నిర్వహించటం కష్టం,

మ. .!

సంప్రదించిన (గ్రంథాలు, సంపుటాలు, వ్యాసాలు కృష్ణారావు, వై.వి, బలరామమ్నూర్తి, ఏటుకూరి (సం) 1078 ఆంధ్యపదేశ్‌ దర్శని. విజయవాడ : విశాలాంధ పన్చిషంగ్‌ హౌజ్‌ సట్టాభిరామారాపు, వరకాల 1281 మళ మౌథ్యానికి వ్యతిరేకంగా విజయవాడ్‌ : విశాలాంధ పబ్చిషింగ్‌ హౌజ్‌ బంగోరే (సం) 1977 (బౌన్‌లేఖలు. తిరుపతి : వేంక టేళ్వర విశ్వవిద్యాలయం ఐంగోరే [1979 మాలవల్రి నవలఫై [పభుత్వ నిషేధాలు... (రచయిత [పచురణ) విజయవాడ : విశాలా పబ్దిష్‌ంగ్‌. హౌజ్‌ బిపిన్‌చం్యద (తెలుగు అనువాదం . సహవాసి 18988 ఆధునిక భారత చర్మిత. హైదరాబాద్‌ ; హైదరాబాద్‌ బున్‌ టెస్ట్‌ మార్క్స్‌, ఎంగెల్స్‌ 1988 (పునర్ము దణ) (1857-59) [పథమ భారత స్వాఠం్యత్య సం్మగామం.మాస్కో: (ప్రగతి (పచురణాలయం రమణారెడ్డి, కె. వి, (సం.) 1979 ఉన్నవరచనలు కొన్ని. కావలి : సాసైటీఫర్‌ సోషల్‌ ఛేంజ్‌ రమణారెడ్డి, కవి. 1984 “అభ్యుదయ సాహిత్యం” సృజన 152, 1538, ేక్‌క రాఘవళర్మ,గురజాడ (సం) 1978 జాతీయగీతాలు, హైదరాబాదు: అంధ్యవదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ రామానుజరావు, దేవుంపల్లి 1981 యాభ్రెయేళ్ళ జ్ఞాపకాలు. హనుమకొండ : చైతన్య సాహితి లక్ష్మణరావు, కొమజ్జ్డాజు వేంకట (పునర్ముుదణ) 1964 మహమ్మదీయ మహీ యుగము. విజయవాడ ; ఆదర్శ (గ్రంథమండలి లక్ష్మీనరసింహం, చిలకమర్తి 1544 స్వీయచర్శ్మితము. బెజవాడ వీరభ్మదరావు, కొత్తపల్లి 1956 తెలుగు సాహిత్యముపై ఇంగ్రీషు (పథావము. న్యూఢిల్లీ ః రచయిత (ప్రచురణ

ననన వీరేశలింగం, కందుకూం 1959,1984 (పునర్ముదణ) స్వీయచర్మిత- (ప్రధమ, ద్వితీయ భాగాలు. విజయ వాడ ; విశాలాం్యధ పబ్దిషింగ్‌ హౌన్‌ వెంకటసుబ్బయ్య, గొత్జెపాటి 1870 కవిరాజ జీవితము-సాహిత్వము. విజయ “వాడ; దేశి కవితామండలి. వెంక టేళ్వరరావు, (ల్రిపురనేన 1958 “యుగకర్త కవిరాజు" అభ్యుదయ శీ;8ి మారి ౩ 1958 థ్రీఫ్రీ, కొడవటిగంటి కుటుంబరావు, చలసాని [పసాద్‌, రామకృష్ణ వి., రమణా రెడ్డి, కె.వి. 1980 [పజాస్వామిక సంస్కృృరి కావలి: సొసైటీ ఫర్‌సోషల్‌ ఛేంజ్‌ సుబ్బారావు।3పురనేన 1972 కవికాజు లేఖలు - వైరీలు. హైదరావాద్‌. కవి రాజ సాహిరీసదనం ' హనుమంతరావు, చోూటూరు (సం) 1984 (పజాళక్తి, ఠీరివ స్వాతంత్య వ్య కోత్రృవసంచిక - 1984 తరతరాలుగా సాళతున్న వీరోచిత గిరిజన రై తాంగపోరాటాలు. సికిందరాబాద్‌ : వాంతి [ప్రచురణ 1959 తెలుగు విజ్ఞాన సర్వస్వము. తి, 4 భాగాలు. మదాసు:+తెటుగు భాషాసమితి “1... తెలుగులో కావ్యాలు, ఆధునిక సృజనాత్మక రచనలు - ఇంకాఎన్నో' తఉమణ169రేట824 19004 “210%8115మి 500121 5టలుల6 2 129 " వె, 42-65. కెం190002, ౮౭0 196" గ౧౦ 5%40సఏ8 0 కెశంకంలి 03900. పెం 0%” : 42100 పళ011021128 06. 85, 7196, న 1984 “౯1007 1 గ096010 (9296 09 విం! 5201029 పసశండింలు 116448". కం0111 ఏం 137, వి. 42.67 న న (౩4) 1083 ౫|౦ 6421011480 60100010 మ130స్తా 0 10612 62౧0516486: 0056480 ౮21 న పా. శ్‌ ౨40111, ౮6౯౧౩11206 1970 కె26160 రుం 12 10 వ౨8?402- ౧౧౮౧౬ ౦౯ కిశండేంం1 [0612 216 ప €880. సెంగరేండి వ 2కు నంంగాజగడే గం19801కే _॥ 6౦౫౧౫౧9. ౪౭౧611. సెల్‌ ౫. 1965 న తిం[0ఉ : తెర 710/2 విడ ?2కి,

గం 6జ0431, ఎక్‌. మ. 1965 041 1208802886 ౨౯00160. వెయంజ ? వజ 1462 982720. 25సే1ంటి, 208606 1869 ౨01161034ఉఊ5ం0141 ౦0%గ106 12 వంజటి10ర6312. ఫెందంం16 206 08 శీ9ర్రంేం5 : 0653 09 ౮041100012 ౨695. 2010. 42 1975 “010812124608 ౦౯ ఆ 1146120 2001000 (1857-1900) 500121 5016026156 82. ౨. 28.58. సెన్‌, 080615 195? 08 0118101. సెశ్‌ం500ళ ; వి౯ంళైక658 వలి11316325. 208212 [శ07480529, మ 1 1977 5610-20650606 2407000621 12 గాగ! మరం 1920-1940. సె్‌డతేటండ1 : 1౬00621 11500. టం, 1, క 1079 “| కక31500 2010821065 11 10612” 500141 ఏం1021013 8. 20-88 1129000871026, 21,35 1952 ౫16 12౯10021 ౧౫౦౩౬1౦0 10 101214 లు 300102) : కం0316'9 2801131108 ం006. కం కింళలం4 1973 (010 98011964 10 1945). తీ 19810103 0 7630620 £110900%9. . షం 0 ెంం1ం0611౮ ౧6౫౧6, తీ గొంటం130006 0001. నరం? 589011 1988 స40కింల మరే! : 1885-1047 = ఆ 0191: వెళజంగ111292 10612 102166ే నం21౪715, కశ. 1. 1972 కంల81 012080 12 చెశంరేలం 06120 వెంగ02 : 0|ల౫€ 0080020 వ్‌ం002 20, 6 ౪.(24) 1982 9101 00 శం6మి2 సగ0౪600681 ౪701. క & 11 మ్యైకలడ0డ6ే : గల ౧01౧011066 101 ఇ 13102 0౦౯ ఉర గెశంం0021 ఇస! 2018 1954 (1016 40113364 12 1926) ౧16 3401 0€ 11103000). గల ెంటేం 216 వెంంంం 8ం0% 10 280/+

మూలేళ్ళు తెలుగునాడు = సంస్క్కర అతో ద్యవమాలు (ఉపన్యాన పొఠం)

-ఆర్‌. వి, ఆర్‌, చందశేఖరరావు తెలుగునాట సంస్క్రరణోద్యమం ఎప్పుడు వచ్చింది అనే విషయం గురించి చాలా చర్చించవచ్చు. ఆసలు ఇటువంటి విషయాలలో ఇదమిళ్ణమని చెప్పటం చాలాకష్టం. అయితే గత శతాబ్దంలో సంస్కరజోద్యమ బీజం అంకు రించిందని మూతం చెప్పవచ్చు. దీనితో భారతదేశంలోని పరిణామాల [ప్రభావం

ఎంతైనా ఉండకతప్పదు కదా! మనదేశంలో సంస్కరణో ద్యమాలు అనగానే రాజా రామమోవానరాయ్‌, దయానంద సరస్వతి పేర్దు జ్ఞాపకానికి వస్తాయి. వీరిద్దరూ కూడా ఆధునిక సంస్కృతికి బాలా ముఖ్యులు పునరుజ్జీవనోద్యమం భారతదేశంలో రాజా రామ మోహన్‌రాయ్‌తో ముడివడిఉంది. రామమోహన్‌రాయ్‌ తరువాత దయానంద సరస్వతితో మొడివడిఉంది. పునరుజ్జీవనం రాజొారామమోహన్‌రాయ్‌ అయితే, మత సంస్కరజోద్యమం దయానంద సరస్వతి. రామమోహనరాయ్‌ని ఇరాన్మన్‌ తోను, దయానంద సరస్వతిని లూథర్‌తోనూ పోల్చవచ్చు. ఈ పోలికలో చాలా విశేషమైన భావాలున్నాయి. రామమోహనరాయలో సంస్కరణ, మానవతా వాదం ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది మతానికి [పాముఖ్యం తక్కువ కనిపిస్తుంది. ఆతరువాత ఆయన ఏ కారణంవల్రరో మానవతావాదసరళిని మాని మతనంస్యం రణకు (పొధాన్యం ఇచ్చాడు. ఇది భారతదేశంలో సంస్కరణోద్యమాలకు ఒక విధమైన పునాది అయింది. అప్పటికే (1816090) తుంబంం ((టటు9 ₹2%00హొ రయమ948 అనే (ఫెంచి తత్వవేత్త హెజిటివిస్ట్‌ ఫిలాసవీకి పేరు పొందాడు. ఆధ్మాత్మిక మైన వస్తువేమీలేదని, 093014టము, 166జ1యు ఇవన్నీ తప్పనీ, న్‌లంజు ౭మ21 సిద్ధాంతాలన్నీ తప్పనీ చెప్తుంది పొజిటివిజ౦- హెజిటివిజంకీ, మెటీరియలిజ:కీ, ఎంపెరిసిజంకీ, పహ్యూమనిజంకి చాలా విశేషమైన భేదాలున్నప్పటికి మనకిప్పుడు అన్నీ దాదాపు ఒకటేనని చెప్పు

లి నూరేళ్ల తెలుననాొడు కోవచ్చు. ఇంచుమించు హేతువాద సాకి చేరిందే పామివిజం. గంైై0516 ౮౦౫916 చర్చినికాదని తర్వాత పాజిటివిస్ట్‌ చర్చిని పుట్టి.చాడు మారిస్‌ గో. చర్చికి ఆదివారమైతే పాజిటివిన్ట్‌ చర్చికి శనివారం వెళ్ళమన్నాడు. చర్చలో ది గొడ్‌, ది సన్‌, డి హోలీఘోస్ట్‌ అన్న టినిటీ ఉంది. పాజివవిజమ్‌కు కూడా ఒక చర్చిని తెచ్చి 'పెట్టాడాయన ఈ విధంగా వెజ్టిపోకడిలవల్ల పాజిటివిజమ్‌ నశించిపోయింది.; అయితే అగస్ట్‌కాన్టు చాలా దైన్యమైవ జీవితం గడివాడు. చాలా పెద్ద కుటుంబంలో జన్మించాడాయన, అతని పాజిటివిజమ్‌ 10వ శతాబ్దపు పాళ్చాత్య నాగరికతలో హేతువాద సరళికి చెందిందని చెప్పుకోవాలి. ఆటువంటీ పాజిటివిజమ్‌లో ఆగన్ట్‌కొన్ట్‌ తర్వాత అకని కోవకి చెంపనవిళ్ళు యు6ి5 3411 మొట్టమొదట ఇండియన్‌ హిస్టరీని ఆంగ్లంలో రాసినవాతు ఆతశే మొట్ట మొదట మనకి చర్మిత రచనాసం పదాయం తెచ్చి పెట్టాడు ఇండియన్‌ హిస్టరీలో హిందూ ఫీరియడ్‌, ముసి పీరియడ్‌, (బివిష్‌ పీరియడ్‌ అని మూడు ఖాగాలుంటొ యని జేమ్స్‌మిల్‌ చేసిన చరిత విభాగాన్నే పతి భారతీయ చర్మిత కారుడూ తూబొ తప్పకుండా ఫాటించాడనీ, అలా పాటించవలసిన అవసరంలేదనీ, పాందూ పీరి యఢ్‌, ముస్తింపీరియడ్‌, (బిటిష్‌పీరియడ్‌ అనేది చాలా తప్పువిభజన అని రొమిలా థాషర్‌లాంటివాళ్ళ ఆభ్మిపాయం అయితే జేమ్స్‌మిల్‌ కూడా హేతువాదభావాన్నే ఎక్కువ (ప్రవేశపెట్టాడు. దీనిని ఫిలాసఫికల్‌ రాడికలిజం ఆంటారు. జేమ్స్‌, వెంధామ్‌ జాన్‌ ఆస్టిన్‌ మొదల్తైన ఫిలసాఫికల్‌ రాడికల్స్‌ బెప్పించికూడా ఇంచు మించు హేతువాద (ప్రభావం కలిగిఉన్నదే. దీసినల్ల [ప్రభావితుడైన రామమోహాన రాయ్‌ పాజిటవిస్ట్‌ ఫలాసఫీ చెప్పి సంఘసంస్కరణోద్యమమే పెట్టకుండా మత సంస్కరణోద్యమం ఎందుకు పెట్టాడు? మత సంస్కరణ ముఖ్యమా? సాంఘిక సంస్కరణ ముఖ్యమా? మతంనుంచే సాంఘిక సంస్కరణ రావాలా? అనే సందేహం మనకు కలుగుతుంది. ఈ సందేవాం కలగటాచికి కారణమేమిటంటే, తరవాత వచ్చిన దయానంద సరస్వతి మత సంస్కరణ మొదలు పెట్టాడు- అయితే ఆతడు మతసంస్కరణలో సంఘసంస్కరణకన్నా మతాన్నే ఎకువ (ప్రతిఫలింపచేశాడు. దీనిలో మనకి ఒక వినయం తెలుస్తుంది. రామమోవాన రాయ్‌ మకాతీత లౌకిక సం్యపదాయానికి దోహదంచేశాడు. ఆర్యసమాజ్‌ మతం హిందూమత సంస్కరణకు ఎంత దారితీసినా కూడా, (పస్తుత లౌకిక సంప దాయానికి అంత దోవాదళారి కాదేమో ననిపిస్తుంది. ఇది చాలా వివాదొ

నంస్కరణోద్యమాలు ! నృదు. దిన్ని గురించి ఒక 'సెమిరార్‌లో కంపారిజన్‌ చేసినపుకు ఇతను లూథర్‌లా:టివాదని వెచ్సదం జరిగించి. ఎంకుకంటే. 2125యి3 "సెక్యులర్‌ భావాలస పునా వలాంటివాడు ఎధ్యాన్మెాక చింతనతో ఉంటూ, సెక్యులర్‌ భావా లకు పునాదివేళాడు. మార్చిన్‌ లూథర్‌ 'సెక్యులక్‌ భావాలు యూరప్‌లో కూడా పునాది కాాపోవడమేకాక, సంకువిత భావాలకు పునాది అయినాయి. లూథర్‌ (ప్రొచెస్టాంటిజమ్‌ సేచ్చు బా స్తేవృ అనే పేరుతో 0జి మీద విమర్శచేషి తన 2(150ని ప్రతీ వాదించుకుంది. (పొదైఫైంట్‌ మతం కూడా స్వేచ్చ గురించి చెప్తున్నా యూరోపియన్‌ చరితలో కాథలిక్‌ మతం ఎంత సంకుచితంగా మానవ స్వేచ్చను ఆరికట్టిందో (ప్రాటెస్టైట్‌ మతం. కూడా లూథర్‌ కాలంలో అఎత సంకుచితంగా వెళ్ళి రాజకీయంగా. స్వేచ్చకు అడు తగిలిందనే చెప్పాలి ఇటువంటి మఠ సఎస్కరణ ఎందుకు వస్తుందంటే మతాన్ని ఉద్ధరించడానికి సంస్కరణ చేసినప్పుడు, ఉద్ధరించిన మకాన్ని సంకుచితంగా వివరించక తప్పదు. లూథర్‌ 1016 అవ్వయించడంలో 2090కీ, చర్చకీ ఉన్న అధికారాన్ని (పళశ్నించాడు “ము ఇషములంక బు(0ం ముంత ఆన్న (పఠక్యాత సూక్తి ఒకటుంది.నేను కై9స్తుుు సాక్షిని, ఇ-కవరూ మామధ్య సొములు కారు. పోవుగానీ, పీస్టులుగాని, బిషపులు గానీ, అర్చి బిషవులుగానీ సాక్షులు కారు. నేనే సాషాత్కారమై నపుడు 31010 అన్న కృతిమాట కూడ మాకన్వ' యింపు కాకూడదు. దీిఎరో. క్యరేజుంంయ(216 హింలుంంంటాటియి. 0 318 అనేది వస్తుందన్నమాట. మాట ఏదైతే ఉందో అదే మాటః ఈ మాటను &కప్పుడు లిటరల్‌ గా కూడా అన్నమించడం జరిగింది. అంటే (పొబెస్టాంటి జమ్‌లో లూథర్‌ ఇవ్వాాళ్చినంత (పాధాన్యం ఇవ్వడంలేదు. వౌయురేటులు2- కసంళ 14002115 మంం016+2+109లో మాటనుబట్టి పోవడమే ఉంది. మంళక్రటు మహాశయుడు వచ్చిన శర్వాత ఇనాగరల్‌ స్పీచ్‌ లో ఒకమాట ఆన్నారు ఎవల్యూ షన్‌ ధీరీ? మం 100% ఒప్పుకోవడానికి. వీల్లేద్గు అని, కౌంయుం!10ఖ కి పుట్టినిల్లైన అమెకి = ఎఎల్యూవన్‌ థీరీని (పశ్నిస్తున్నదంటే ఇంతకంటే వోస్యా స్పదం మరొకటిలేష, ఇంకుకు కారణం ఏమిటంటే, కయుకేటుం042115 యుఃళఖు శక్తులు అమరికాలో చాలా ఉండటం, రీగన్‌ వారి సపోర్డ్‌వల్లి

జ్తీ నూరేళ్ళ తెలుగునాడు ఎన్ని కావడం అని చెప్పవచ్చు. ఇది చాలా ౪00010000గా అనిపిస్తుంది. మళకానిక, సైన్సుకీ భేదం ఉన్నా లేకపోయినా ఇది మ్మాతం ఇమ5016201510, మతఠ,సంస్కరణ చేసేటప్పుడు (ప్రతివాడు కూడా ఉన్న మతాన్ని విమర్శించే టప్పుడు వారు చెస్తున్న మతానికికూడా ఒక నిర్జిష్టమై “, సంకుచితమైన 12162౯- 61260౧ ఇవ్వకతప్పదు. ఆది లూథర్‌ కూడా చేయక తప్పలేదు. దీన్ని వ్‌ం61010బ ౦ 1షంఇ/16666 అంటారు. కాథలిక్‌ చర్చని విమర్శ చేస్తున్న ప్పుడు, నేను కిస్టియన్‌ని అంటే, నీవు ఏ విధంగా ,కిస్టియన్‌వి అంటే ఆతడు కొన్ని విషయాలలో (కిస్టియానిటీకి ఒక 22220 101000626032 ఇవ్వాల్సి వస్తుంది. ౫౦౪, 011%060%లకు భేదం. బాలా తక్కువ. 01060౫ హమే(లంం4101 ఇవ్వుడాన్నే వౌటరేజుుం0(21 6022012602 అంటారు, ఈ ఉపోద్దాతం అంతా ఎందుకంటే. దయానంద సరస్వతి పొందూ మత సంస్కరణలో ఒక విధంగా సంఘ సంస్కరణ ఉన్నా, కులమత భేదాలు, వటజే, (బాహ్మణత్వవాదం ఇవ్వన్నీపోవాలని చెప్పినా, ఇంకో రకంగా కూడొ అతను చెప్పటానీకి కారణం ఏమిటి? ఉత్తర భారతంలో ఒక్క(పక్క బిటిష్‌ వారిసవాలు, (కిస్టియానిటి సవాలు, ఇంకోపక్క అప్పటికే 5, 6 వందల సంవత్సరాలనండి ఉన్న మవామ్మడీయుల సవాలు వీటిని తట్టుకోటానికి ఈ ఇంటతై1ంం అలగజుల మంటలు! వచ్చింది. లూథర్‌కూడ ఇదే మాట అన్నాడు. మ 10118101 ఇ|నటుట మట. డక రం0యి6 2 ₹011- 10% $109టా/4616 అన్నాడు అజు(6. ఆ మయ 26118104 రావడానికి మతనంస్కరణ అవసరం. ఆ మత సంస్కరణకు పూనుకున్నాడు దయానంన సరస్వతి. చాలా ఉదాత్తమైన విషయాలున్నా. కానీ 500121గా ఆర్యసమాజ్‌ మంంం62టం2. ఏమిటి అన్నప్పుడు మతమే ముఖ్యంగానీ సంఘ సంస్కరణ, మతం గురించిన సంఘ సంస్కరణగానీ, సంఘ సంస్కరణ గురించిన సంఘ సంస్కరణగానీ కాదని తేలుతుంది. ఇది రామమోవానరాయకీ, దయానంద సరన్వతికి ఉన్న [00260జులుట! శేంగయంగ06 అని చెప్పవచ్చు. ఇరాస్మన్‌ని రామమోహనరాయ్‌తో పోలిస్తే, సరస్వతిని లూథర్‌తో పోల్చటం ఇందుకే. ఆ రెండూకూడా. చాలా పెద్దపేళ్లే. ఇందులో పెచ్చు తగ్గుల విషయం కాక విపులంగా, కూలంకషంగా ఎనాలిసిస్‌ చేయూలి. ఇది చాలా విమర్శనాత్మకమైన

సంస్క రణోద్యమాలు 5 ఎలాలిసిస్‌. ఇది చాలా విమర్శలకు గరౌతుంది కూడా. (బిటిష్‌వారు 185 లోని తిరుగుబాటుకు 1680611102 అన్నారు ఇప్పుడు (పభుత్వం వారు (గేట్‌ రిటేలియన్‌ ఆనమంటున్నారు 60011100 “*ం౦టే. బాగుండదు. మెం౪010%802 అనడం వారికిష్టంలేదు. ఆందుకిని 61౯616 తగిలించి 6౯64 60011101 అన్నారు, అయితే 61624 ౪6061110%ని ఏ విధంగా తెలుగులోకి అనువాదం చేయగల86? బృహత్‌ తిరుగుబాటు అంటే బాగుండదు మహా తిరుగుబాటు అ-దామా? అదీ ఖొగుండదు మహి విష్ణవం ఆంటే విష్ణవం రివల్యూషన్‌ అవుతుంది. ఏదో ఒకటి అనాలి కాబట్టి తిరుగుబాటు, మహి తిరుగుబాటు అందాం. చీనికి కారణం మతం అనుకున్నాం కదా! మత సంస్కరణ కొంతవరకు తిరుగుబాటుకు కారణ మైనప్పుడు దీనిలో జోక్యం చేసుకోవటం ఇష్టంలేని విక్టోరియా మహారాణి మీ మత విషయాలలో ఎలాంటి సంబంధం పెట్టుకోమని (ప్రకటించింది అందువప్హ రెండుశక్తులు దాదాపు ఇరవయేళ్ళపాటు మత సంస్కరణను ఆపేళాయి. ఆ తరువాత సంస్కరణోద్యమాలు చాలా వచ్చాయి. 186? లో గుజరాత్‌లో మవోదేవ గోవిందరానడే, తర్వాత మహారాష్ట్రలో వూరే, గుజరాత్‌లో ఇంకొ కొందరూ వచ్చారు ఈ విధంగా చాలా సంస్క రణలొచ్చాయి. కొని అవి బాలా వరకు మతపరంగా వచ్చాయి. (ప్రార్ధనాసమాజ్‌, [బహ్మసమాజ్‌, ఆర్యసమాజ్‌ , వంటివి. రానడేగారి (ప్రార్ధనాసమాజ్‌లో కూడా మిగఠావాటిలాగే సంఘ సంస్కరణ, వితంతు వివావాం, బాల్యవివావోలు కాదనటం, కులమత ఖేదాలుండ కూడదనటం వంటి విషయాలు ఉన్నాయి. కొని కాంగగెన్‌ జొతీయోద్యమం వచ్చేటప్పటికి కొంచెం వేరు పోకడలు [1పారంభమయినాయి.

1885 లో కాంగెసు స్టాపన జరిగింది ఆయితే కారగెసు రావటం జాతీ యోద్యమానికి కారణమా? దానికి ఫలమా? అన్నది బాలా ముఖ్యమైన విషయం, ఏ చర్మితలో కూడా ఏ ఒక్క సంఘటనా వీ ఒక్క దావకీ కారణం కదు. కొంత వలితంగానూ కౌంత కారణంగానూ ఉంటుంది. 02356 680601 ౩612 ఉంగుమేం, చర్మితలో చెప్పడం చాలా కష్టం ఏది (2౫56 అనుకుంటామో అదే 6[606 కా*చ్చు ఏవి 6606 అకకుంటామో అదే ౦2౫56 కాదచ్చు, ఇండియన్‌ కొంగెసు కలకత్తాలొ సమావేశమవుతుండేడి. దానికి ఇల్లుఇచ్చిన్‌ వారు విజయనగరం రాజావారు. ఆందుకే (బిటిష్‌ గవర్నమెంటు ఎప్పుడూ వారిని చిన్నచూపు చూస్తుండేవారు. బొబ్బిలిని బాగా చూసేవారు మొతటినుందీ ఈ రెండు విఫ్టేట్సుకి ఈ భేదం ఉంటుండేది.. 1857లో. వుశకు 0170010143

6 నూరేళ్ల తెలుగునాడు వచ్చాయి. 58 నుంది ఇంచుమించు 85 నాటికి అప్పటికి చెందన (ప్రమాణం (నకారం రెండు జనరేషన్స్‌కి చెంచిన వైజ్ఞానికులు, డ్మిగీలు తీసుకున్నవారు, సిద్ధమయ్యారు, ఇది [పత్యక్షంగా జరిగిన పాళ్ళాత్య [పభావం రామమోహన్‌ రాయ్‌కి పరోక్షంగా జరిగింది. ఇంగ్రండు వెళ్ళినందుకు, కాకపోతే బెంటింక్స్‌, కార్నవారీస్‌ మొదలయిన గవర్నర్స్‌తో కలిసిన (వభావం ఆయనపై ఉన్నది, [ప్రత్యక పాళ్ళాత్య (ప్రభావం యూనివర్సిటీలపై పడింది. ఇందువల్ల మన జాతీ యకాభావం పెరిగింది. రామమోహన్‌రాయ్‌ కొంటే చదువుకుంటే మశవాత్ళ చదువుకున్నది జాన్‌స్టూవర్డ్‌మిల్‌, రామమోవాన్‌రాయ్‌ మెకాలే చదువుకుంటే మనవాళ్ళు చదువుకున్నది వై 9న్‌. వీళ్ళ చదువుకున్నందువల్హ [గాడ్యుయేట్లుగా, లాయర్స్‌గ్మా స్కూల్స్‌ ఇన్స్‌ పెక్టర్స్‌గా యాూనివర్సిటిన్‌లో , కాలేజీలలో, ఉన్నత పారశాలలో పనిచేశారు మనదేశంలో జాతీయత వచ్చిందికానీ ఈ 03147130 అనేది ఆంతగా రాలేదు. 1885 లో కాం[గెను. స్థాపించేటప్పటికి జాతీయత [పాధాన్యం పెరిగింది. సంస్కరణవాదం [ప్రాముఖ్యత తగ్గిందనిపిస్తుంది అ-దు వర్ద వాతీయోద్యమం వచ్చినప్పుడు సంస్కరణోద్యనుం ఆగిపోలేదు. కొన్నాళ్ళ దాకా జోడుగ్యురాల్లాగా నిడిబాయి. 1835 నుంచి 98 వరకూ ఏ మహాపట్టణంలో మైనా కార్యగెసు మహాసభలు జరిగితే ఆ మరుసటి రోజు &11 )96. 2 500141 లఖటలం6 జరిగేది అక్కడే, అది రానడే ఏర్పాటు చేసేవాడు అయుతే నిదేశ్ళుదాక్రా ఎవరూ అభ్యంతరం పెట్టలేదు. అప్పుడు కాం[గెసు సభల్లో పిటీవ నింగ్‌ అండ్‌ (కేయింగ్‌ అని ఉండేది. మవోజర్దు పంపడం అటు గవర్నర్‌ జనరల్‌ కి. ఇటు గవర్నర్‌కి కూడా. 105 మాకివ్వండి సభల్లో [ప్రానిధ్యం పెచండి అని అడుగుతుండేవారు. ఇదంతా అయిన తర్వాత మరుసటి రోజు సమావేళమై వితంతువివాహాలకు చటంలో ఇది చేయండి కులాంతగ వివాహాలకు లాను సవరించండి అని అడుగుతుండేవారు ఎందుకంటే మొవ్నమొన్నటిదాకా అంటే 52-58 దాకా కులాంతర వివాహాలకు 11261 12౪ గనర్నొ కాదు. న్‌ 260141 129 గవర్న్‌ ఆవతుంది పొందూలా గనర్న్‌ కావాలంటే మన €౪0 ₹ల163 0€ 08జమ్రూ, టెకరేంక్రిియ్యు? అన్వయం కావాలి. ౨౬ ౧011011 కూడా య[0106 చేసింది, మనువు చెప్పింది కాక (ప్రాంతీయ సం, పదాయాలు (మేనరికం మొదలయినవి) కూడా ఇందులో 1౧0[1౪66 అయినాయి, మహారాజా అఫ్‌ ఎట్టాయిపురం. 1/5 మహాలింగం అన్న [వసిద్ధమైన కేసులో మొట్టమొదటిసారి మను ధర్మ శాస్త్రమే కాక, యాజ్ఞవల్క్య స్మృతే కాకుండా (ప్రాంతీయ సంప్రదాయాలు కూడ్డా తీసుకోవాలని కోరారు. ఎంమకంటే ము

సంస్కరణోద్యమాలు ళ్‌ ధర్మళాస్త్రం పాటిస్తే మేశరికాలు చెల్లవు అందుప కోడ్టకు వెళ్ళారు. 1898 లో (పీవీ కౌన్సిల్‌లో ఈ స్క్బృతులే కాక సంప్రదాయాలు కూడా అంగీకరించాలని నిర్ణయించినారు. ఆ పిధంగా మన ఆంధ్రా, తమిళ వివావోలు చాలావరకు రశ్నింపబడ్డాయి. &ీ11 116412 ౩00121 60%661౯0%06 లో ఇటువంటి 169010 చంమ5 పైజ55 చేసుకునేవారు. దీనికి నాయకుడు మహదేవ్‌ గోవిందరానడే. ఆయన పెద్ద జడ్డి, ఆమన ఆటు కాంగెకులోనూ ఉండేవాకు, దీన్నిబట్టి ఒకటి తెలుస్తుంది మనకి జాతీయోద్యమ సమయంల్షో సంఘసంస్కరణ అనేది చిన్నచూపు చూడబడిండి 1896 వచ్చేటప్పటికి 8లక్‌ అభ్యంతరం పెడతాడు, పూనాలో కాంగెస్‌ మహానభ జరిగినపుడు ఇది చాలా వివాదాస్పదమైన సమస్య అయింది. దీని తర్వాత అదే పందిరిలో సంస్కరణకు సంబంధించిన సమావేశం ఏర్పాటు చేయవచ్చా ఆశే దానికి ఆనేక [పాంళాలనుంచి వచ్చిన కమిటీలు ఒప్పుకున్నాయి కానీ ఏవో కొన్ని పూర్తిగా " ఒప్పుకోలేదు. అనుమానంగా ఒప్పు కున్నారు అని రానడేకి కోపం వచ్చి కాం్యగెసు సభల్లో సంస్కరణ సథలు జరప మని చెప్పాడు అప్పట్నించీ జాతీయోద్యమానికీ, సంఘసంస్కరణో ద్యమానికి వ్యవస్థాపరంగా విభేదం కాకుండా ఒకవిధంగా వైరుధ్యం కూడా ఏర్పడిందని చెప్పవచ్చు. దీనికి కారణం ఏమిటి? అనేక విమర్శలు చేశారు, తిలక్‌ చెప్పిందేమి టంటే జాతీయోద్యమానికి [ప్రాధాన్యం ఇస్తే స్వాతం[ళ్యం ముందు వస్తుంది స్వాతం[త్యం వస్తే మశ ఇల్లు మరం చక్కబెట్టుకోవచ్చు పై దేశం వాళ్ళనుంచి మనం సంఘసంస్కరణ చేయాలనుకోవడమేమిటి అని ఆయన వాదన, ఇది ఎంతనిజమో అతను ఏ విధమైన భావాలతో, ఊద్దేశ్యాలతో అన్నాడో మనకు ఆవనరం లేదు. నం06ష06౯5 (ఆలషటంగజం? మంంద0ి కంల! ౧౧0130 (పల్యేకంగా శాసనాలవల్హ సాంఘిక పంణామాలను మారుద్దామన్నది ఒక అవోహ; వెనుకబడి వాళ్ళను రాసీడం కూడా ఆఅుతే; ఇఏ (పకృతి విరుద్ధం, పళ్ళతికి వదిలేస్తే దానంతకదే రాకలసిన వాళ్ళ ముందుకొస్తారు, అవస"“ంలేనివాళ్ళు ఏది కావాలనుకుంటే అదే అవృకారు అని చెప్తుంది. ఈ సిదాాతం మన కార్మగెసు వాదుల్లో బాలా కనిపిస్తుంది, 1587 సమావేశంలో దాదాభాయి. నౌరోజీ, ఆయన కూడా సంస్కరణకి కంకణం కట్టుకొన్నవాడే, ఏమళ్నాడండే సంఘస సణరణ తాపీగా రావాలి, ఇంతవేగంగా రావటఎ మంచిదికాదు అన్నాడు ఇవి వం012] వజగ10150. తిలక్‌ లాంటి వాచ్శకూడా సిద్ధాంతపరంగా సంఘసంస్కంరణకు ఇంతి వేగం అవసరంలేదు, కొంచెం వెనక్కు. వెడదాం అని అన్నారు,

8 నూరేళ్ల తెలుగునాడు తర్వాత జస్టిస్‌పార్టీ కనిపీస్తుంది. దానిని సంఘసంస్క్రరణో ద్యమఎకింద చెప్పవచ్చు. [బాహ్మణేతర కులాలకి గౌరవ్మపతిన్టలు లేవు కాబట్టి ఆ గౌరవ (పళిష్టల నివ్వాలని వారి ఉద్దేకం, అది సంఘనంస్కరణ కదా మరి! కులదుర హంకారం పోవారీ. (కావ్మాజేతర కులాఅకి గౌరవం కావాలి. కాబట్టి ఇది సంఘ సంస్కరణే. ఇడి దక్షిణా పథంలోను, బొంబాయిలోను ఎక్కువ వచ్చింది (గొవ్మణ వ్యతి రేకోద్యమం 5020%లోను, మహారాష్ట్రలోను ఎక్కువ వచ్చింది. దీనికి కొంత వరకు ౫051106 ప2రూ 1006 కారణం. ౮49106 20” మ్మదాను [పెసిడెన్సీలోను, బాంబే ( పెసిడెన్సీలోను ఎందుకువచ్చింది? బెంగాల్‌లో, ఉత్తర (ప్రదేశ్‌లో ఎందుకు రాలేదు? అనేది బాలా ముఖ్యమైన (పళ్న. దీనికిగల కారణా లకు ము[366 అనే చర్మితకారుడు చక్కగా వివరించాడు. ౮217031465 వచ్చిన తర్వాత యవకులకి కొన్ని అవకాకాలు ఏర్పడ్డాయి. డాక్టర్లు, స్కూళ్ళ ఇన్‌ స్పెక్టద్ద ఇంజనీర్లు వంటి ఉద్యోగాలు ఎన్నో వచ్చాయి. ఒకవిధమైన ఆవకా శాలు జీవితంలో అభివృద్ధి సాధించటానికి తోడ్పడే విధంగా వచ్చాయి. అయితే వొంక లో సాంఘికంగా (దాహ్న్మణులకు అంశకువు ౦దే గౌరవం ఊంది. లౌకిక మైన అవకాశాలు (బావ్మజేతరులకు వచ్చివుంటే ఒక విధమైన 0212166 సమా జంలో వచ్చితండేది, యాూనివర్సిటిలలో 'విద్యావకాళాలు, తద్వారా ఉద్యోగ అవ కాకాల: కూడా ఎక్కువభాగం [బాహ్మణులే సంపాదంచారు. ఆందువల్చ 19వ శతాబ్దం చివరికి (బాహ్మణేతర వన్గాలో (ఊన్నత వర్గాలు మాళమే-నిమ్న వర్గాలు కావు) ఇలా ఎందుకు జరగారి! అన్న [పళ్న ఏర్పడింది 1861-80 ౮౦%౦4%గంషకో 248623, తెంగ027 ఇం6151స్వలరో 80% [బహ్మ ణుబే డిగీలు పొందావ. ఉదోోగావకాకాలు వాళ్లవే. మొదటి ఇండియన్‌ జడి కుప్పుస్వామిఅయ్యర్‌. లౌకికంగా ఈ " అవకాశాలన్నీ బాహ్మణులవే అయ్యాయి. (11041112 లో 40%్ట మాతమే (బ్రాహ్మణులు, ఉత్తర పదేశ్‌లో కాయస్థులు, బీహార్‌లో భూమిటోర్‌లు, కాయస్టుబు 60% దాకా ఆవూళాలు వొందారు డీనివబ్హ సమాజంలో 12906 ఏక్పడింది. బొ. బాయిలోను. దత్నిణాదిలోను (బ్రాహ్మణులకే ఎక్కువ అవకాళాలుండే3. టొంబాయిలో 90% అవకాళాలు (వాహ్మణులు పుచుకుంటే విగిలిన 10%్ణ ఎక్కడో కొద్దిమంది ఇతరులు, ఇఏ జస్టీస్‌ పాకీ రావటానికి కారణం. ఈ నిమ్నవర్గాల్లో ఉన్నత వర్గా లకి అధికారం వస్తే ఆ నిమ్నవర్గాత్లో నిమ్నవర్థాలసురించి ఈ నిమ్నవర్గాల్లోని ఉన్నత వర్గంవారు పట్టించుకోరు, ఆదే అయింది, ౫౫౩1106 2707. విష

సంస్కరణోద్యమాలు రి యంలో, ఇక్కడ ఇంకో విషయం చెప్పాలి. 1808-1019 లో రాజకీయంగా ఓటు హక్కు ఎక్కువ చేశారు. ఓటు హక్కు సడలింపుతో [బాహ్మబేశరులకు ఓటుహక్కు ఎకుసవ వస్తుంది. దారిని వినియోగించుకోవచ్చు ననుకున్నారు. 1919లో మ్యదాసులో 5606 2౯౮ అధికారంలోకి వచ్చింది. అప్పుడు కొం్యగెసుపార్టీ ఎన్నికల్లో పాల్గొనలిమ కాబట్టి వచ్చింది. 1986 లో ఓటు హక్కును యింకా ఎక్కువ చేశారు. అప్పుడు కూడా కాంగెసే వచ్చించి కానీ ౮ల3టం6 గ రాలేదు అబితే దీనికి కారణమేమిటంటే, ఓటుహక్కు ఉప యోగించుకోవలసి వచ్చేటప్పటికి సాంఘిక సంస్క్రరణలకంటే రాజకీయ (పయో జనాలకే ఎక్కువ పాధాన్యత ఇవ్వడం అ) చెప్పవచ్చు.

ఇరవయ్యవ శతాబ్దం రండో దకాబ్దంలో చాలా ముఖ్యమైన శక్తులొబ్బాయి.

1. గాంధేయ ళజక్తి, ౨, మార్క్సిస్టు క్తి, వీటి రెండింటికి కూడా చాలా నిశిత మైన సంఘ సంస్కరణ (పాతిపడిక ఉంది. గాంధీగారు, రానడేలాగా సంఘ సంస్కరణే ముఖ్యం, రాజకీయ సంస్కరణ తర్వాత అని హారిజనోద్యమం చేపట్టారు. చాలా మంది ఆయనము రాజకీయోద్యమానికి (పాధాన్యం ఇవ్వవల సీందిగా కోరారు. కాని ఆయన ఒప్పుకోలేదు. సంఘ సంస్కరణ ముఖ్యం అన్నది ఆయన భావన. రాజకీయ స్వాతం[త్యానికి రెండోస్థానం ఇచ్చారు. ఈ విషయంలో ఆయన తన గురువైన తిలక్‌తోగాక, గోఖలే, రానడేంతో ఏకీళ విస్తాడు. అంతేకాదు అతని సంఘ సంస్కరణ ఇదివరకటి సంఘ సంస్క రణకంటే చాలా విప్రవకరమైవది; సిద్ధాంకపరకంగా. ఆచరణాత్మకంగా ఎంత వరకు అనేవి వేరు విషయం. ఆయన హిందూమత [ప్రాతిపదికపై రామ మోహనరాయ్‌ లాగా టోధనలు చేసినా కూడా, సంకుచితమైనదిగా భావించని విధంగా చేశాడు. మార్క్సిస్టులు అంటారు మతం ఎంకుకని. కాని గొంధేయ మతం సంపచితమైనదని వాళ్ళు కూడా అనకేరు. సిద్ధాంతపరంగా ఆసలు మళబోధ తప్పనవమ్చు. కం1ణ6010 గా వేరు. కాని ఆయన మక [పదారం దయానంద లాగా కానీ, ఇంకెంరి లాగా కానీ 1150%6600216సఏ8 కి, సంకుచితతకు దారితీసిందనికానీ, లౌకిక మార్గాంకి అడ్డు నిలిచిందని కానీ అను కోవడానికి వీజలేదు విష్ణవాత్మకంగా కులాలు పోవాలి అని చెప్పారాయన, మార్క్సిస్టు సిద్ధాంతానికి, గాంధేయ సిద్ధాంకానికి ఒక విధంగా పోలికలున్నాయి? ఈ రెండూ కూడా కులాలను సమూః£౦ా నాశనం చేయాలని చెప్పాయి. ఒక

10 నూరేళ్ల తెలుగునాడు (ప్రధాన భేదం కూడా ఉంది. సంధు సంస్కరణ విషయంలో మార్కి్వ్బిస్టులకి విచ్చితంగా తిలక్‌తో పోలికలున్నాయి. సంఘ సంస్కరణకు సమయం వృధా, మొదట విష్ణవం మీద దృష్టి కేం దీకరించాలి విస్హవం వస్తే అన్నీ వాటంతట అవే సర్దుకుంటాయి అనేద. 10621002%ఫై 0 భల పం25లుకం 01 0104200230 05 మం 7016220. వచ్చిన త్వాత సంఘ సంస్కరణ అసలు చేయవలసిన అవసరం ఉండదు. దానంతట అడే వస్తుంది. అయితే ఇంకొక సంగతి ఇక్కడ చెప్పాలి. వీరు నాస్తికులు కాబట్టి నిజంగా కూడా ౨0111021 3070146101 “ద్నిన తంత్రీ 500121 76701602 వస్తుంది? మత అనేది ఏ విధంగా కూడా అడ్డురాదు అనేవారి అభ్మిపానం నిజమనే చెప్పాలి. ఎంతవరకు దాని? అమలు పరచవచ్చు అనేది వేరే సంగతి. ఏది ఏమైనా మార్క్సిస్టులు సంఘ సంస్క్రరణకి అందరికన్నా విప్ణవకరమైన ఛావన కలిగి ఉన్నారనటం అసత్యం కాదు. అితే వారు భారతదేశంలో దీనికి (పామఖ్యత తక్కువగా ఇచ్చారు. విష్ణవం గురించి ఎక్కువగా ఆలోచించ టంతో స,ఘ సంక్కరణతో విడిపోవలసి వచ్చిందేమో కూడా. అందువల సంఘ సంస్కరణోద్యమం ఇప్పటికైనా ఏ మ్మాతమైనా మిగిలి ఉందీ అంటే అది గాంధీ (వభావంవల్హ ఎక్కువగా ఉంది కానీ, ఇతర (పభావాలవల్ద కాదనే ఆధ్మిపాయాన్ని చెప్పవచ్చు. ఎంతవరకు సాధించారు అన్నది వేరే విషయం. ఇక కమ్యూనిస్టు పార్టి సిద్ధాంతం యొక్క ఉద్దేశం ఏమిటంటే - సంమ సంస్కరణ గరించి [పత్యేకంగా మనం ఆలోచించడం అనవసరం అని. రాజు కీయ చిప్తరంగానీ, అర్థిక విష్ణవంగానీ వచ్చిన తర్వాత దానంతట అదే నర్జుకుం టుంకె. మళమే అవసరం లేనప్పుడు దాన్నించి వచ్చిన సంస్కరణ ఆవసరం మేముంది? వాటంకట అవే పరిష్కరింపబడతామి అని. గాంధీ ఉద్దేకం అది కాదు. సంఘ సంస్కరణ ఆయన ఉద్దేశంలో రాజకీయ సంస్కరణ కన్నా ముఖ్యం, తమిళనాడులో పెరియార్‌ రామస్వామి నాయఃర్‌ నాయకత్వంలో (దాాడ ఉద్యమం స్వయం మర్యాదా ఉద్యమం వచ్చింది. సంమ సంస్కరణకు (పదానమైన అడ్డుగోడ మత) అంషకని మతం పోవాలన్న రామస్వామినాయకర్‌ 0౦26 2చలంట అన్నాదురై. కూడా 0028120664 2రుం€ మత నంన్కరణ చేస్తే సాఘ సంస్కరణ ఆఎటున్నారు. ఎంళభ సంస్క రణ చేసినా

సంస్కరణోద్యమాలు శ మతం సంఘ సంసరణకి దోహదంకాదు. భారతీయ ఉద్యమాల ,ప్రాతిపదికే తప్పని వారి అభ్మిపాయం. సంఘ సంస్కరణ కావాలంటే మతం పోవాలి. ఇ:చుమించు ఆదే అభ్మిపాయాన్ని ఒకప్పుడు నార్జవారు వ్యక్తం చేశారు. “నేను మతానికి ద్వేషిని ఎందుకంటే హిందూ మతానికి ద్వేషిని, చేను హి:దూమకానికి ద్వేషిని ఎందుకంటే (బ్రహ్మణ మతానికి ద్వేషిని." ఇది ఆయిన 108101 36006106. ఇంచుమించు ఈ లాజికల్‌ సీక్సెన్స్‌నే రామస్వామి నాయకర్‌ చెప్పాడు. రాషస్వామి నాయకర్‌ అభిిప్రాయాఎ మనకు ఇవాళ నచ్చకపోవచ్చు, సంఘ సంస్కరణ ముఖ్యమైనటువంటిదై నప్పుడు అ భావాలు చాలా ఉత్తేజరమై నటువంటి ఏ. కొందరికి ౨ భావాలు నచ్చనందువల్ల మనం ఆ థావాల నిశాయితీని, (పళ్నించటానికి వీలులేదు. ముఖ్యంగా మనం గమనించవలసిన విషయం స్వయం మర్వాదా ఉద్యమం. దీని తర్వాత వచ్చినదే గాంధీగారి హరిజన ఉద్యమం, ఇడి చాలా ముఖ్యమైనది. జస్టిన్‌ పార్టీలాగా ఒక్క (బ్రావ్మాజేశరులకు మా[తమే చెంపనది. 56, 5గా. వర్గాలనేవి (బిబీష్‌వారు 19 వ శతాబ్దంలోనే (ప్రవేశపెట్టారు. ఆయితే షెడ్యూల్ల్‌ కాన్ట్‌ లిస్ట్‌లో జస్టిన్‌ పార్టీ సమయంలో చేర్చింది చాలా తక్కువ కాం[గైసు సమయంలోనే ఎక్కువ చేర్చారు. అదే ఎవరు ఎవరికి ఎక్కువ చేశారు అన్నదాఎకి 1629016. అయితే ఇది 20250316 కొదని బాల మంది అనవచ్చు. చేతిలో 00025076 ఉన్న తర్వాత కొలవక పోవటం ఎలా1€ 1981 నుంచి రాజగోపాలాచారి వచ్చిన తర్వాత గెళ్‌డరే23 వి౩6014అం/ లో 134 60082633 6071. వచ్చిన తరువాత 5032664164 ౦8916, ఏంషింరేం164 060కి కొంత చేర్చుబడినద న్నమాట.

ఆంబేద్కర్‌ వచ్చిన తర్వాత అంబేద్కరొకి, గాంధీకి రెండు సిద్ధాంతాల కున్న వైరుధ్యం అందరికి తెలిసిందే. “హిందూమత (ప్రాకిపదికలోనే హరిజనోద్ధ రణకు వీలుకలుగుతుంది. మీరు పావం చేశాక కాబటి పాపళమనం కూడా అందులోనే, వారిని మై తీసుకు రాాటంలోనే ఉంది” అని గాంధీజీ చెప్పారు. అయితే ఈ మాటనే హాస్యాస్పదంగా చెప్పవచ్చు కూడా. అ౭వేద్కర్‌ అన్నాడు, హాస్యాస్పదం చేశాడు కూడా. గాంధీ గురించి ఏమన్నాడంటే. “ఆయన ఏమఐటు న్నారో*'చూడండి.” మేం ఉన్నతవర్లా ) వాళ్ళం. చాలా పాపం చేశాం. వేల సంవ త్చరాలనుంచి హఎజనులను చాలా చిన్నచూపు చూళాఎ.. ఇప్పుడు ఈ పాప చృయానికి కొంచెం సహాయం చేయఎడి ఆఎటున్నాడు ఇడివరకు పాపంచేయటానికి

19 నూరేళ్లు తెలుగునాడు సహాయం చేసిందికూడామేమేనా?ఇప్పుడు మీరు మోక్కంపోందడానికి కూడా మీకు సహాయం చేయాలా?” అన్నాడు అంబేద్రర్‌ ఛళి' క్తి" అంబేద్రర్‌ది ఏం మంాలమలున. ఇకి ఒక్క ఇండియాలోనేగాక ఈ వైరుధ్యధోకణులు మనకు అమిరికాలో కూడా కనిపిస్తాయి. మార్చిన్‌ లూథర్‌కింగ్‌ యొక్క_ సిద్ధాంతం ఒకటి. మజ1001ముు పేరు వినేవుంటారు. నీగో మం7600%6లో చాలా ఉృదిక్తవాది. ఇతజ్జీి శ్వేతజాతీయులు చం'పేళారు కూడా. వీరిద్దరిదీ కూడా ఇంచుమించు 19860.67 దాకా చాలా ఉ్మదిక్తంగా రెండు 11076020369గా నడిదాయన్న మాట. ఒకటీ 1821 [076086100. మార్టిన్‌ లూథర్‌ కింగ్‌ది సత్యాగహం 01711 తేం06616006 50192 మ2₹01 లలో పాల్గొన్నారు. అలబామా మార్చ్‌ మజమం01మ0 ఒకపక్క, ఇంకోపక్క మార్చిన్‌ లూథర్‌కింగ్‌ ఇద్దరూ న్మీగోలే. కాని రెండు సిద్ధాంకాలు, ఈ రెంటినీ చూసినపుడు మవోత్మాగాంధి సిద్దాంతం, అంబే ద్కర్‌ సిద్ధాంతం స్థాపకం వస్తాయి. రెండింటికి కూడా మంచి (ప్రాతిపదిక ఉంది. శ్వేతజాతీయల్ని పట్టుకోవాలి. వారిలోను చాలా ఉత్తములు, ఉదార న్వభావులు, జ్లానులు ఉన్నారు కాబట్టి వాళ్ళను పట్టుకొని వాళ్ళద్వారా రావడం (ప్రాగ్మాటిక్‌గానే కాదు మం121గా కూడా మంచిది అన్నది లూథర్‌కింగ్‌ మార్గం, వీ మళమైతే అ మతం 'అకసరమైతే మహమ్మదియమతమైనాస రే పట్టుకొని అవసర మైతే నొంం02016134 గా శే, ఏది ఎమైనాసరే గౌంయగ01130 మంళింగే ఐనాసరే అవలంబించి మకం సాధించాలిగానీ మరోవిధంగా సాధించడానికి రాదనీ మం100100% అభిప్రా నుం ఇండియా విషయానికాస్తే దిన్ని మశం గాంధీ? అంబేద్కర్‌లకి అన్వయించవచ్చు.ఏదై తేనేం అంబేద్కర్‌ థీరీ ఏమైంద ర్నమాట, దాన్ని అందరూ ఆన్న్‌ పార్టీ, వాష్మ కలిపేుుపన్నాన ఇఅంబేక్కర్‌ థీకికి గాంధేయ సిద్ధాంతం [ప్రాతిపడిక అనటం చాలా వివాదాస్పడం కావచ్చును. ఎదు కంటే ఎంతైనా కూడా 20% మైనారిటియే. ఆటువంటి ౨0%ని గురించి మెజారిటి వర్గాలోకూడా 1920 నుంచి నూరిపోసి ఒక [0121 చ్రైతన్యం తెచ్చిపెట్టిన ఉద్యమం గాంధీక. దీనికి కారణం ఏమంటే గాంధీగారు లెజిటిమసీ తెచ్చారు, లెజిటిమసీ ఆపే ఏమిటంటే వీ:కిది జరగాలి. ఇది చాలా 12000%70016106 కలిగించేదైనా న్యాయం, ధర్మం, ఇవి జరగాలి,

సంస్కరణోద్యమాలు న! మొదట రిజర్వేషన్స్‌ గురించి ఎవరుగానీ ఎటువంటి అభ్యంతరం పెట్టలేదు. దీనికి కొన్ని వ్యవస్థలో ంచి ప్టోవాలీ మంకు కష్టంగా కనిపించినా కూడా ఇవి పోవాలి అనే జానాన్ని కలుగచేసి సెశంమ21 1621465260) తెచి పెట్టింది గాంధేయ సిద్ధాంతం పోతే తెచ్చిపెట్టినంత మా(తంలో చిత్తవద్ధి, కలుగదు. తరువాత ఏనుగును అంకుశలతో పొడిచినట్లు పొడుస్తుండాలి. ఆ పొడవడం చేళాడు అంబేద్కర్‌. ఈ సిద్ధాంతాలు రెండూ కలిపితేనే ఇప్పుడీ న్‌ంషంయం]66ే 21508 ఉద్యమం సవలమౌతుంది. వారివారి రిజర్వేషన్స్‌ ద్వారా కొంతమట్టుకి, తర్వాత అంతా సమన్వయం ద్వారా వీలౌతుంది. అందువల్లి హరిజనోద్యమం అనేది గాంధిగారితో మొదలై అంబేద్క-ర్‌తో వేర్చాటు ఉద్యమంగా స్టీరపడిండి అందువన్త ఆ ౦121 ఉద్యమం ఈ వేర్చాటు ఉద్యమం - ఈ రెండు కూడా ఓక లింక్‌లో ఉండేవే అని చెప్పవచ్చని పిస్తుంది. సంస్కరణ ఎంతవరకు ఎప్పుడొచ్చిందో నిసృహవాదం కూడా మనలో (పబలిపోయిం3. కొంతవరకు భారతదేశంలో రెండే 3ండు వాదాలుంటూ ఉంటాము. 6491050 026= మయము. లేకపోతే. 6130208 ౦55ముసమి. ఈ రెండే ఉంటాయి. భారత దేశంలో ఆయితే రత్నగర్భ, లేకపోతే గర్భదర్శిద ఈ రెండేనేమో అనిపిస్తుంది. ఈ రెండే వ్వాస్తవమని అనిపిస్తుంది. ఈ19921008 05910155, 64010116 0లము19కయ ఈ రెండూ మనలో ఎక్కువే అసలు సంస్కరణ అనేది ఎలా మం233160 చేస్తాం ? [625416 చేయడ లో ఒక విషయం చెప్పవచ్చు. కారణ మేమిటంటే. ౪9321 గా ఎన్ని 1003020066 మజర[4క్రం3 జరగాయి + ఎన్ని ఇ1కేంళ. పంయమణడు!డ863 . జరిగాయి 2 గౌమం5క6 226 0 1061021010. ఆయితే ఇక్కడో చిన్న అమమానం. సూచన కూడా. దీనివల్హ మనకి ఈ లెక్క చాలా తక్కు-వగా కనిపిస్తుంది. ఆ౨(ధా అంతా తీసుకుంటే ఒక నూరు, రెండు వందలకంటె ఎక్కువ ఉండదు. ఇక్క-డ 500121 శ102ుం6 అనే ౦0010691 రింరేళంం చేస్తే మ౭చిదనిపిస్తుంది. సాంఘిక పరిణామ, అనేది వచ్చినప్పుడు వంం121 ర1312006 000000 అంటే అర్థం ఏమిటి అంటే ఒక కులాంతర వివాహాం జరిగినపుడు ఒక కులాంతర వఏివావోనికి మరో కులాంతర వివావినికి ఎంతో భేదం ఉండొచ్చు. వారు ఇవ వం0121 ఈ131మష06 ను తెలుపుతుంది- కులా లనుజక విధమైన 1ష6661%లో పెట్టామః), ఈ 11664618 ఒక విధమైన గౌరవం ఇస్తున్నారు అందరూ. వారు ఎక్కువ, వీరు తక్కువా అని ఉండకుండా ఉంటా రంటే ఉంది కొబట్టే, ఉందని వాళ్ళ సూచిస్తున్నారు కొబట్టి. అం కేదు ఇది పోవాలని

కేక నూరేళ్లు తెలుగునోడో (ప్రయత్నం ఇలాంటిప్పుడు ఈ పెళ్ళికొడు కెక్కడివాడు, పెళ్ళికూతురెక్కడ్‌ది అనేఎ. పూూర్రిశ క00121081021 6%012021 2656200 కొరకు. చెప్పిన మాట వం0121 రేసళమంం. 0010696 అంటే పవాహం జరగటానికి ఎంత వరకు సంపదాయాల ప త్యజించవలసిరావచ్చు 1 నలుగురిలో కుటుంబంలో ఘర్షణ పడవలసి రావచ్చు. ఎంతవరకు వాళ్ళు స్వతంత భావాలతో విమక్శలను తట్టుకుంటాకు అనెడి పాయింటు. ఆ పాయింటు వచ్చినపుడు 20002 ఉన్నత (శ్రేణికి. శెందినప్పుడు ఇవన్నీ యువాం గా వాడబడుతున్నాయి.. లెకరేంి నిమ్నజాతికి చెందినపుడు అటువంటి వివాహాలు ఒకటేను. మధ్యతరగతి వాళ్ళు మధ్య పివాహం జరిగినప్పుడు ఈ 1260202516 మ౭కరత్రంం యొక్క. 542405 ఒకటి. ఆలాగే పెళ్ళికొడుకు హెచ్చు; పెళ్ళికూతురు హెద్చు అనేది కూడాను. అదీ పెళ్ళికొడుకు అగజాత్తికి పెళ్ళికూతురు నిమ్నజాతికి చెందిడపుడు అంతగొ పట్టించుకోరు. ఇదే 2676756 అయితే . కొంపలు మునిగినట్టు చేస్తారు. నంక60 జం జరటతిల, వర్ణాంతర వివాహాలకే కాదు, మతాంతర నివానోలకు కూడా ఇదే వర్తిస్తుంది, ఏ మతమైనా ఆ మఠానికి చెందినవాడు. పెళ్ళికొడువై నప్పుడు ఇంకో మతానికి చెందినవాడి కూతుర్శి పెళ్చాట్టానికి అంత వెనుకాడడు. అభ్యంత రాన్ని సర్దుకుంటాడు. ఇదే 1676156 అయితే [పవాదాలౌొస్తామి. అంటే తెర్తే05₹ క్రాలేర్ర, ఇవన్నీ 800121 యేజుకం కి తార్కాణాలు. ఉదాహణకి వర్ణాంతర. వివాభాలు జరిగినప్పుడు సాంఘిక పరిణామాలలోగల ద్రైతన్యం ఉదృతమైనదనే చెప్పాలి. నెమ్మదిలో నడుస్తుంది. ప్పూర్తిగా మారుతుందా లేదా ! వేర సంగతి. ఇలాంటప్పుడు సంష్కరణ _ కొద్దిగా కనిపిస్తుంది ఫారం. వివావాల విషయంలో జైవిషేంజ40మ 0€ మమురట 122 నంస్యం కీ ఎక్కువ సంబంధం లేకండా పోయింది. ఎటునంటి వివాహం చేసు

గత రిజిస్టర్‌ వివాహం చేసుకున్నా కూడా 149 లో ఒకటే. 10032 021 భేదం ఉండవచ్చు. కాని అంతా ఒకటే 500121 168120. సంమ సంస్కరణకి ఏర్పడింది. ఇక మతపరంగా అనే రకాల విషయాల్లో చర్వలు మనం చూస్తున్నం భారతదేశం బాలా వం0012 దేశం మనం నిస్పృవొ చెందనవనరంలేదు. మనలో మఠం కరుడుగట్లుకు పోయింది. పాళ్చాతు?లు వచ్చి మశ దేశాన్ని వ20009601691 అని ఉట్టినే అనలేదు మరి. “శ 13 2 000012 ల 0 93000006 06. య0షఘిలయిం! కజంరేజుకేం''. అన్నాడు [వథ్యాత అమెరికన్‌ రచయిత మార్క్‌ట్వయిన్‌.. రంషములు?2! వయుడే- 2265 00 00% క్రం08289మ1021, 3004121 9 +జయిం 0 భంంళున

సంస్కరణోద్యమాలు 15్‌ అటువంటిదాన్లో ఈ మాతం 0%12%8్ర05 రావడం కూడా చాలా అళాజనక మైన పంథా అపి చెప్పవచ్చు. ఏంం121 య298265, ఏంం141 (ఓం01653 గురించి చెప్పేటప్పుడు మనం ఒకటి గుర్తుంచుకోవాలి. వారి 5020666) ఆనుమానించటం మంచిడి కాదు. కాని వారి సామాజిక వ్యవస్థ, సమాజంలో వారి స్థానాన్ని బట్టి వారి సిద్ధా.తాలు కూడా మారుశుంటాయేమో అంిపిస్తుంది, మార్క్సెజం నుంచి వచ్చిశ థీకియే ఇదికూడా. దీన్ని 50612109 0£ 100౪166180 అని కూడా అంటారు. 00121301 అన్నవ ఇంగంం3 ంంస కాదు, మంం16600219 రులం౧/ అన్నారు కొంత మంది 5001010813 ఎందుకంటే మధ్యయుగం దాకా వైజ్ఞాంక దృష్టా? కూడా మతాధికారులు ఆధీకారం చెలా యించారు. 19162115కో అధికరం ఎనరిచి? 6౦౦౫౦మ16 మఖ, వఏ్‌ం012123200 వైజ్ఞానికులకి (పాతిపద్‌క ఆయిన సిద్ధాంతం. అందువల్ల వ్‌ంం1= 211154 సిద్ధాంతం ఇంకిం!3 సిద్ధా -తంకాదు. 9 జు మం116000- ఇ19 రేంం[126. మైనికేవిట్ట్‌ అం ఒక పోలిష్‌ 5001018156 1929 లో ఈ మాట అన్నాడు. 42500159 15 0 2 ఇంకేం 600006, 1 5 6956001210 ఖు ఘశల1ంంళు2డ1ం రేంంటమిం అం. ఆ 1210116= 01421 309 %113402610% వల్ల వెళ గౌరవం తెచి స్పందెవరికి లాశిం ఎవరికి? అన్నది వేరు సంగతి. గౌరవంఎవరికి. తెస్తుంది? 1140116000215 కి, అందుకని ఈ మార్క్సిస్టు సిద్ధా.తమే హంం116060జ19 (పేకణ ద్వారా వచ్చి నపుడు అనేక సంఘ సంస్కరణ సిద్ధాం వాలు 5610532 2628085 వన్ల వచ్చాయా అని (పశ్నించవలసిన ఆవసరం వస్తుంది. ఆంటే 611021 ఖుజీం1నలో వాటి నిజాయితీని ఎంతవరకు తీసుకోవాలన్న విషయంలో అనుమానం లేదు, రామ స్వామి నాయకర్‌ చెప్పిన చాలా విషయాల్లో సంఘ సంస్కరణ చాలా ముఖ్య మైంది. ఆయితే రామస్నామి నాయకరీ ఎందుకు (వాహ్మణ వ్యతిరేక సిద్ధాంతం (వతిపాదించారంటే, ఆయన కొదనా? అనే (వళ్న కూడా రాకతప్పదు. ఇటు వంటివన్నీవస్తుంటే సంకచితమైన 0003 అన్నీ 22136 చేయటం అని అనవచ్చు ము[ం160021గా, జ్యాగత్తగా 298్ర/ఏన చేస్తేనేగాని వివగ్న రూపాలలో వచ్చిన సంఘ సంస్కరణలలో వారి వారి స్థా "లకు 0510౪6గా అర్థం చేసుకోలేము.

నూరేళ్ల కౌలుగునాణు = రాజకీయోద్యవాూలు ---చుండి జగన్నాథం 19088 జనవరి ఓకటవ తేదీన దేళంకోవున్న పరిస్థితినిబట్టి, లోగడ మన గడ్డమీద (ప్రభవించిన రాజకీయోద్యమాల స్వరూప స్వభావాలను ఊహించడం రమారమి అసాధ్యం కాని, వాస్తవం ఏమిటంటే, చిత్తపద్ధిగల త్యాగశీలురు ౯ జ న్‌ నో నవాపరాయణులు ఆయా ఉద్యమాలకు ఆంకితమై కృషి జేసినారు వారి కృషి మూలాన్నే ఈనాడు మనం స్వతంత భారతదేశంలో జీవిస్తున్నాము వారు వేసిన పునాదుల మీదనే స్వతం్యత భారత పునర్నిర్మాణం అనేక విధాం జరిగింది. [కమేసీ ఆ దీక్ష, సేాభావ మాయమై పంస్థితి దిగజారి, నేటి స్థితికి దేశం వచ్చింది. అయితే ఈ మన దేశం, మన రాష్ట్రం ఈ విధంగా ఎంతకాలమో వుండరాదు, వుండదు పునః మనం స్వతంత భారతంలో తలయెత్తుకొని తిరగ గలిగే పౌరలమై మన రాష9ంలో ఆత్మ గౌరవింగల స్థాయిలో నడిచే పౌరులమై వుండవలెనం టే, మన గడ్డన సక్టిత త భారత నిర్మాణానికి దారితీసిన చార్మితక ఘట్టాలను స్మరించుకోవడం అవసరం.

'మిన స్వరాజ్యం రావాడానికి ముఖ్యమైన అధ్యాయాలుగా వీటిని పేర్కొన వచ్చును ఒకటి : కాం,గెన్‌ మహాసంస్థ ద్వారా నడిచిన సన్నివేశాలు. రెండు : భగత్‌సింగ్‌, ఆ మహావీరుని దళాలవలెనే అందుకు ముందునుంచే కృష జేస్తూ వచ్చిన ఉద్యమాలు మూడు దేశభక్తులై న సిజ్ఞులు, ఆమెరికా వెళ్ళి పుంజు కుని సాగించిన గదర్‌ పార్టీ ఉద్యమం, అల్లూరసీఠారామరాజు నడిపించిన మన్యం పితూరీవంటి ఉద్యమాలు నాఎగు. సుభాష్‌చం[దబోన్‌ నేఠాజీయ్లై నడిపించిన జ్రైపాంద్‌ సైెనక ఉవన్యమం, దరిమిలా జరిగిన, నాకా సెనిక తిరుగ బాటు వంటిపొ

స్వతంత భారతం సిద్ధించిన తర్వాత (ప్రత్యేకంగా నడిచిన సోవలిస్టు పార్టీ ఉద్యమం, కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఉద్యమం ఎన్నదగినవి.

రాజకీయోద్యమాలు 1?

స్వతం్మత భారతం ఉదయించక పూర్వం ఒక రంగాన (ప్రజలు పోరా టాలు సాగినవి కాం[గెస్‌ నాయకులు, కాంగెన్‌ ఉద్యమంలో సంబంధఐగ ల కార్యకర్తలు ఆ పోరాటాలకు బాగా సాయపడినారు. అటువంటి పోరాటాలలో వి హోజ్జులమైన చరిత గలది నైజాం (పజల పోరాటం.

కాంగెస్‌ మహాసంస్థ (1064120 ౧౬౧౦921 00౧1౯689) 1885 లో [1పారంభమైంది. దానికి [పథమ | పోత్సావకారులలో మ్యూమ్‌, వెడర్‌ ఐర్నో అనే ఇద్దరు ఆంగ్రేయలున్నాతు వీరు ఇక్కడ ఉద్యోగంలో వుంటూ, (పజ్ఞ-సామర్థ్యం గల థారతీయులకు పరిపాలనలో అవక్రాకాలను ఇవ్వవలె;ని కోరినారు. ఇతర రంగాలలో కూడా దక్షుల్లైన భారతీయులకు అవకాశాలను కల్పించి, (బీటిష్‌ షౌలనను మన దేశంలో (ప్రజలకు ఆకర్షణీయంగా చేయవలెనని వారి సంకల్పం, అందుకనుగుణంగా కాంగ్రెస్‌ మవోసంస్థ కార్యకలాపాలను సాగించిన వ్యక్తి ఉష౧16 368206 (ఆసీ వెసెంట్‌, దివ్యజ్ఞాన సమాజం ద్వారా ప్రావీన భారత, తత్వాన్నీ ఇతర (ప్రాచ్యఖండపు మఠాల విశిష్టతను లోకానికి వెళ్హడి చేసిన విదుషీ మణి)

ఆ సమయంలో దాదాభాయ్‌ నౌరోజీ పంళంల 106 163వ ెట16 10 106412 (దారి[ద్యము : (బిటిష్‌ తత్వానికి విరుద్ధమైన వరిపాలనను' భారతదేశంలో సాగించుట) అనే [గంథం ద్వారా తమ దేశంలో (పజలపట్ట (బిటిష్‌వారు అవలంబించే నీతికి, భారతదేశంలోని (పజల వట్ట అవలంబించే వీధా నానికీ ఏంత భేదమున్నదో వెల్రడి చేసినారు. వీరు వ్యాపార రంగాన ను(ప్రసిద్ధులు, ఆంగ్లసీమలో పౌర్టమెంట్‌ సభ్యులుగా ఎన్నిక కాగలిగిన దీక్షలు. అందువలన, వీ8ి అథ్మిపాయములను లోకం [శద్ధతో గమనించినది. బెసెంట్‌, నౌరోజీల దీష వలన భారతీయులలో స్వపరిపాలన అనే ఉదాత్తమైన ఆశయం వ్యాపించినది కంల 016 162846 (స్వపరిపాలన సమితి) ని బెసెందతోపాటు లోకమాన్య ఖాలగంగాధర్‌ తిలక్‌ నడిపించినారు.

ఈ విధంగా స్వపరిపాలన ఆన్నక్తినీ 'పెంపుజేసిన నాయకులలో [కమేపీ కండు విభాగములు తలయెత్తినవి. టొంబాయికి చెందిన సర్‌ ఫిరోజ్‌షా మెహతా,

లి

18 నూరేళ్ల తెలుగునాడు పూనాకు చెందిన గోపాలకృన్ణ గోఖలే ఇత్యాదులు మితవాదులుగానూ; తిలక్‌, అరవింద ఘోష్‌ (పళృతులు ఆతివాదులుగానూ 1901లో జరిగిన సూరత్‌ కాం గేస్‌ సమావేశంలో తమ తమ వాదాలను (పకటించుకుని, ఘర్షణ పడినారు. అర్జీలవల్లా! ఆఅధకార్హతో చర్చలవల్దా, (ప్రాథేయపడినందువల్డా స్వపరిపాలన రాదని అతివాదులు 'ఘోషించారు తాము స్వపరిపాలనోద్యమాన్ని నెమ్మదిగా సాగిస్తూ, ఉద్యమానికి (పతివ్టను పెంచినామని మితవాదులు జవాబు చెప్పినారు. 1914లో (పథమ [పపంచ యుద్ధం వచ్చింది. మనకు స్వపరిపాలన వస్తేనే లేక వస్తుంది అనే హోమీ వుంటేనే యుద్ధంరో మనం పాొల్లొనవలెననే భావం భారతీయులలో వ్యాపించింది. దత్నిణా(ఫికాలో భారతీయుల పశత్తాన పోరాడీ, లోకారాధ్యుర్రై గాంధీజీ సైతం స్వదేళానికి చేరుకున్నాడు. యుద్ధంలో గాయ పడినవారికి సాయంజేసేవరకు పరిమితంగా భారతీయుల సహకారం అఖించినది, అంతకు మునుపే “స్వరాజ్యం మన జన్మహక్కు-' అని తిలక్‌ గావించిన నినాదం చిక్కుదిక్కున [పతిధ్వనించినది. 1917లో పంజాబ్‌ దురంతాలు జరిగినవి. ఆమృత్‌సర్‌లోని జలియన్‌ వాలా వాగ్‌లో సమావేశమైన (సజలమై ఒకనాడు జనరల్‌ డయ్యర్‌, వారంతా స్వపరి పాలనకు సంబంధించిన సంరంభంకోసం వచ్చినారని భావించి, వారి. నిర్చ్దాషీ ణ్యంగా కౌల్చినాడు. దేశం ఆ దుర్మార్గునిపై మండిపడినది కాని, ఆంగ్రసీమలో వానిని సన్మానించారు. 1018లో యుద్ధం ఆగిపోయింది. సహాయ నిరాకర శోద్య మానికి ఆది ఆగాయళు (పోత్సాహం లభ్యమైనది దరిమిలా, విజయవాడలో జరిగిన బార్మితక కాం[గెస్‌ కే్య్యద కమిటీ చర్జా ఉద్యమానికి, (బిటిష్‌పారశాలలను, కళాళాలలను బహిష్కరించే ఉద్యమానికీ, ఇతర(కా బిటిష్‌ (సభుత్వంతో సహాయ నిరాకరణోద్యమానికి పిలుపునిచ్చి, కోటి రూపాయల తిలక్‌ నిధికై విజ్ఞప్తి చేసినది. గాంధీజీకి దేశాన్ని అప్పగించి, స్వరాజ్యం నా జన్మహక్కు అని ఘోవించిన తిలక్‌ కన్నుమూళాడని 'కూడా దేశంలో అశేషమైన జనం విశ్వసించినారు. ఆ ఉద్యమంలో కాంతియుతంగా నడువవలెనని పెద్దల ఆదేశం. కానీ, చౌరీంచౌరా అనే చోట [(పజలవైపునుంచి జరిగిన దౌర్జన్యం నహపింపరా నిద్దై, గాంధీజీ ఉద్యమాన్ని ఉపసంహకరించినారు.

శోజకీయోద్యమాలు గ్ర

1920 - 24 వరకు నిర్మాణ కార్య కమం సహాయనిరాకరణ తర్వాత సాగింది. లోలోపల స్వరాజ్య ప్రాప్తికై వాంఛ అత్యధికమవుతూ వచ్చింది. ఆంగ్ల, సీమలో భారతదాస్య విమోచనం కావలెననే మ్మితబృందం (కమేపీ ఆధికమైనది. దానికి, తోడ.గా స్వరాజ్య పార్టీ కేరద్రంలో, రాష్ట్రంలో, (బిటిష్‌ వభుత్వ విధా నాలను సవాల్‌ చేస్తూ వచ్చింది సత్యమూర్తి, రాస్‌, మోళిలాల్‌ వంటి దీగ్గజొల (ప్రశ్నలకు సమాధానాలివ్వడం అసాధ్యమైపోయింది, కేళ్యదంలో (సెసిడెంట్‌ పటేల్‌ అనుమతిలేనిది, ఏ నివేదికనూ బిటిష్‌ (వభుత్వం పవేళపెట్టలేకపోయింది. (బ్రిటిష్‌ [పభుత్వానికి ఆందోళన కలిగింది గొని, ఏదో ఒక తంత్రంచేత భార తీయ దేళఖక్తులను వంచించవలెనని ఆ ప్రభుత్వం పూనుకున్నది.

19247 లో మన రాజ్యాంగ రచనకై,. బిటిష్‌ [ప్రభుత్వం వైమన్‌ సృష్తకాన్ని నియమించినఉి. కోట్టమంది భారతీయుల రాజకీయ భవివ్యత్తును: అందరు శ్వేతముఖుల్లైన ఆంగ్లేయ సమితియా నిర్ణయించేది అని దేశంలో విద్యాధికులు, సామాన్యజనం గర్జించినారు సైమన్‌ తిరిగి వెళ్ళిపో (51505 80 32010) అనే ఉద్యమం (పజ్వరిల్లింది. ఇంతకుముందే వీరాల- పేరాలో ఆం(ధరత్న దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్య నడిపిన రామదండు, బెన్నపురిలో దేశభక్తా[గణ్యుడైన మద్దూరి అన్నపూర్ణయ్య (ప్రభృతులు నడిపిన నీల్‌ విగ్రహ విరుద్ధ సత్మాాగహం వంటి ఉదంకఠాలెన్నో దేశమంతటా [పజలను ఉల్తేజితులుగా జేసివుండినవి. అందువల సై మన్‌ కమిషన్‌ రాకనూ, పర్యటననూ త్కీవంగా నికోధించిన సంఘటనలు నలుమూలలా (పత్యశమైనవి.

లాహోర్‌లో లాజపతిరాయ్‌ (ఇది సరియైన ఉచ్చ్భారణ, లజపతి రాయ్‌ కాదు) పెద్ద “సైమన్‌ గోబాక్‌' ఊరేగింపును నడిపినప్పుడు, ఆయన గుండెపై లారీలు పర్షించడం, చెన్నపురిలో అటువంటి ఊరేగింపు జరిగినపుడు జరిగిన కాల్పులలో కొందరు మరణించినపుడు, [బిటిష్‌ పరిపాలక రత్షకళభట ముఖ్యులను సైతం ధిక్కరించి, ఆంధధశేసరి ప్రకాశం విజృంభించడం, గుంటూరులో నడింపల్లి నరసింవోరావు మునిసిపల్‌ చేర్మన్‌గా వుండి రోడ్టన్నీ విగించగా సైమన్‌ కమిషన్‌ వాహనాల సంచలనం అగిపోవడంవంటి ఎన్నో దృశ్యాలు (ప్రజల స్వరాజ్య వాంఛను [ఐవాండంగా (పజ్ఞ్వలింపజేసినవి.

20 నూరేళ్ల తెలుగునాడు 1097 ఆఖరులో చెన్న పురిలో కాంగగెన్‌ వార్షిక సమావేశం జరిగినపుడు ఆధ్యమ్షలై న యమ్‌. ఏ* అన్సారీ ఇట్టనేవరకు పరిస్థితి వచ్చింది: ''స్వరాజ్యం' వచ్చి తీరవలసిందే- వీలైతే సామ్మాజ్యం లోపలనే, ఆవసరమైతే స్మామాజ్యిం వెలపలనే.”" 1986-లో కలకత్తాలో మోతీలాల్‌ న్నెహూ అధ్యషతన అధినివేళ (వశిపత్తికి ఒక్క సంవత్సరం సమయం ఇస్తూ బిటిష్‌ [ప్రభుత్వాన్ని గట్టిగా 'హెచ్చరించినారు. గడువు దాటింది, 1929 లో జవవార్‌లాల్‌ న్మెవూ అధ్యక్షతన లాహోర్‌లో ఇరిగిన కాం[గెన్‌ వార్షిక సమావేశంలో సంపూర్ణ స్వాతంత[ తీర్మానాన్ని వీక్మగ్రీవంగా ఆమోదించారు, 1 2౫ 2 ₹601ప11020 29 8061111846 (నేను సంపూర్ణ [పజారాజ్యవాదిని, సోవలిస్టును) అని తమ: అధ్యకోపన్యాసంలో న్మెహా'| పకటించుకున్నారు. ఆంతట, వైస్రాయి ఇర్విన్‌ (పథువుకూ మవాత్మా గాంధీకి జరిగిన దార్మిక్రాత్మక ఉత్తర (ప్రత్యుత్తరాల వలన (బిటిష్‌ [పభుత్వం లొంగదని తెలిసి పోయండి. * ప్రియమైన స్నేహితుడా _అన్సి మహాత్ముడు ఇర్విన్‌ (పభువును సంబోధించినాడు. (బిటన్‌-ఇండియా సరిసమానులనే భావం అందరికీ కలిగినది- ఆ భావం ఇచ్చిన ఊత 1980 లో గాంధీ నాయకత్వాన కాం[గెన్‌ ఆదేశానుసారం జరిగిన లవణ సత్యా[గవోనికి ఎంతో బలమిచ్చినది. దండీ సత్యాగ్రహంలో పాల్గొనడానికి బొంవై తాజ్‌మహల్‌ హోటల్‌నుంచి సరోజనీదేవి నేరుగా వచ్చే సింది దేశమంతటా సము[దపు కోస్తా (పదేళాలన్నింటా విజృంభించిన ఈ సతొక (గ్రహం (బిటిష్‌ [పభుత్వాన్ని కదలించినది. ఆంతట గాంధీ- ఇర్విన్‌ సంధి జరిగినది, కాంతియుతంగా, విదేశీ వస్రుః వన్తు బహిమష్య్మరణతో' సహా, కొంగెన్‌ _కార్యకమాలన్నీ జరగడానికి గల [సభుత్వపు ఆటంకాలు తొలగినవి, వెంటనే, రెండవ రౌండ్‌ టేబిల్‌ సమావేళానికి (ఈ సమావేశాలలో. భారత దాస్య విమోచన విధానాలను, సమస్యలను ఈ (బ్రిటిష్‌ అధికార్డ, భారతదేళంనుంచి ఆవ్యోనితులు చర్చించేవారు) గాంధీజీని, సరోజనీ దేవినీ, ఆనోటి పాందూ పతికి సంపాదకుడైన ఎ. రంగ స్వామయక్షం గారునూ రమ్యని పిలిబినారు. తమ కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చి ఆ ముగ్గరు తిరిగె వచ్చారు. గాంధిజీ ఓడ దిగకముందే, వారిని అరెస్ట చేళారు. గాంధి-ఇర్విస్‌ పాళ్టీ భగ్నమైనది, 1952 లౌ ఎకరిక్రివారే నాయకుల మళ్ళీ సత్యా(గవోాన్ని

రొబకీయోద్యమాలు బి] నడిపీించవలెనని కాంగెన్‌ అదేళ మిచ్చినడీ శాసనాన్ని .ధిక్యరించిన అఖిల భారత కాం[గెన్‌ సమావేళం -కలకత్తాలో జరిగింది. అపూర్వ నంఘటన! ఆ సమావేశానికి నెల్లి సేన్‌ గుప్త అధ్యక్షత వహించినది (బిటిష్‌ (సకుత్వ (దోహా చర్యను ఖండిస్తూ తీర్మానించినారు.

ఈలోగా, 1981 లో కరాచీలో కాం[గెన్‌ సమావేశం జరిగింది. సర్దార్‌ వళ్రిథ్‌ భాయ్‌ పటేల్‌ (వల్లభాయ్‌ పటేల్‌ అనటం తప్పు), ]ప్రథానమైన పౌర హక్కుల (ంగతేజమంకం21 19165) తీర్మానాన్ని అమోదించినారు. భగత్‌ సింగ్‌, రాజగురు, సుఖదేవ్‌ గారలను ఉరి తీసినందుకు- నిరసనగా పలువురు (ప్రముఖులు ఆ సమావేళంలో గర్జించి, గాంధి-ఇర్విన్‌ నంధిని ఒప్పుకో రాదన్నారు" కాని, చివరకు అది గాంధిజీ ద్వారా జరిగింది గనక సంధిని ఎందరు ఆమాదించి వారు.

ఆ నమావేళశంలో ఆదాయాలలో మరీ విక్కువ తక్కువ లుండరాదనే అభ్మిపాయంతో తత్యధికమైనదానికీ అళీ కనీసమైనదానికి మధ్య ఒక నివ్ప్తిని నసూచించినారు

వాస్తవమైన నమనమాజ దృష్టిగల వారెవర్తైనా మన రాజకీయాలలో (పాధాన్యం వహిస్తే ఆ నిష్ప తిని గూర్చి ఆలోచిస్తారేమో?

జ షు శ

1982 ఉద్యమాన్ని సమీక్షించి మందకు వెళ్ళేలోగా భగత్‌సింగ్‌ వృత్తాంతాన్ని తెలునుకుందా * చం్యదశేఖరఆజాద్‌ నాయక త్వాన ఉత్తర్మపదేశ్‌లో; పంజాబ్‌లో, బెంగాల్‌లో కొంతవరకు గౌం2౯ 291965 (భయంకర వామల) ఉద్యమం చెలరేగింది అందలోనివారు భగత్‌సి గ్‌ (వభృశులు

బెంగాల్‌లో యుగాంతర్‌, అనుశీలన సమితి సేద్ద గల భయంకర వాదుల సంస్థలు బలంగా వుండినవి యవతీ యువకులు ధ్రేర్య స్థయిర్యాలనుః క్యాగశీలాన్ని పదర్శించి [ప్రజలకు ఆరాధ్యుల్లైనారు ఫి5 చర్యలు దేశీ యములంద రికి థెలిసినవే,

2౭9 నూరేళ్ట తెలుగునాడు సైమన్‌ కమిషన్‌ గో బాక్‌ ఉద్యమంలో లాలాజీ గుండెపైన పడిన లారీ దెబ్బలను (ప్రస్తావించి (ఆ దెబ్బలు పడిన తర్వాత కొంత కాలానికి పంజాబ్‌ కేనరి: మరణించినారు) ఇందుకు జవాబు చెప్పేవారు దేశంలో లేరా అని కీ, శే. చిత్త రంజన్‌ దాన్‌ సోదరి వాసంతి గర్జించేసరికి భగత్‌సింగ్‌ (వభృతులు రంగంలోకి దిగినారు. పిమ్మట, ఆనాటి సెం్మటల్‌ ఆ'సెంబ్రీ కేంద శాసనసభలో ఆసీనులై వున్న సైమన్‌ సప్తకాన్ని చంపడానికి రివాల్వర్డు తీసుకుని భగత్‌సింగ్‌, భటుకేశ్వరదత్‌ వచ్చి, తమ సంకల్పం నెరవేరితే [ప్రక్కనవున్న మన జాతీయ నాయకుల [ప్రాణాలు మైతం వుండ్రవని భావించి, రక్షకభట దళానికి వళం కాక తప్పలేను, ఆ లోగా తమ ఆశయాలను (ప్రకటించారు. వారిద్దరు వళమైన సిమ్మట, లాలాజీని చంపినందుకు (పతీఠారంగో సాండర్స్‌ అనే ఇన్‌ స్పెక్టరున చంపినవారు, పోలీస్‌ శక్తుల త్మీవమైన ఆరాటంతో కూడిన వేటలో, వళమైనారు, రహన్యంగా విచారణ జరిగింది. ఈలోగా, కారాగార పరిస్థితులకు నిర సనగొ ఇతీన్‌దాన్‌ (ప్రాయోపవేళం జరిగింది. వ న! వ లాహోర్‌ క్కుట కేసులో, బెంగాల్‌ భయంకర వాదులతో, శిక్షీతులు- డిదెన్యూలై న వారి [1పథావం ద్వారా ఆయా కారాగారాలకు వెళ్ళిన సతా్యగహు తినేకులు యువకులు భయంరరవాదులై, మదాన్‌ క్కుట కేసు, కాకినాడ క్కుట కేసులలో బందీలై నారు. కాకినాడ కేసులో ముఖ్యమైన ముద్దాయి (పతివాది భయంకర వెంకటాచారి, ఓరుగంటి రామచం[దయ్య, కాకరాల కామేళ్వురరావు [పభృతులు మిగిలిన ముద్దాయిలు, ఈ రచయిత మదాస్‌ కేసులో ఒక ముద్దాయి. భయంకర వాదులేకాదు కార్మిక సంఘ నాయకులన్నా (బిటిష్‌ ప్రభుత్వం హడలిపోయేడి. విష్ణవళారులు [కింద వారిని చ్మితింది, కాన్పూరు క్కుట కేనును: ఐనాముంబినారు, న్యాయవాదులై న జాతీయ నాయకులు ముద్దాయిలకు వాకౌట్‌ చేసినాడు. శివనాధ బెనర్జీ, అంగ్లేయలైన ఫిలిప్‌స్పాొట్లీ, (వాడ్డీగారలు యం, యన్‌. రాయ్‌తో సహో ఇందులో ముద్దాయిలు రాయ్‌ చిక్కలేదు. ఆయన విదేశాలన్ని తిరిగి విథ్యాతుడై స్వదేశానికి రహన్యంగా వచ్చింది కనిపెట్టి (బిటిష్‌ అదికార్డు పట్టి బంధించినపుకు ఆ కేసులో ముద్దాయిగా శిక్షించినారు.

రాజకీ యో ద్యమాలు లి

మ్మదాన్‌ కేసులో కానూరి రామానంద చౌదరి, జత్తీన్‌దాన్‌ వలెనే 61 రోజులు నిరాహారడీక్ష బూని, వ్లైలు అధికార్లను లొంగదీసి, దీక్షను విరమించి చాడు. మైదరాబాద్‌ నగరంలో ఆయన ,వ్రస్తుతం నివసిస్తున్నాడు.

న! వ శ

1982 సత్యాగ వోద్యమంలో కొకలురీరిన స్వాతంత్య నమరయాధులు* సండితులు, విజ్ఞానులు, అన్ని తరగతులవారు, ముఖ్యంగా సొమాన్యులు ప్రామరులనబడేవారు) తమ 1పకాపాన్ని [వదర్శించి హల్లొన్నారుం కొని ఆమిత కరినమైన విధానాన్ని అనుసరించి (బిటిష్‌ (ప్రభుత్వం అ ఉద్యమంపై విరుచుక సడినందువల్ల, తాత్కాలంగా ఉద్యమం చల్చారినది,

ఈ లోగా దేశంమీద కార్మిక కర్షక జనావళిన్ని అకర్షిస్తేగాని. తారత స్వాతం[తథ ఉద్యమం బలవ _త్రరం కాలేదనే అభిప్రాయం ఉద్యమంలో షాళ్లొన్న యునలోకంలో కలిగింది. నాసిక్‌ జైల్‌లో శిక్ష అనుభవిస్తూనే, అట్టి భావాలు కలవారు కలిసి ఒక కూటమిని కాం[గెన్‌లో ఏర్పరచవలెనని పథకం వేళాడం జయప్రకాశ్‌, పట్వర్థన్‌, అశోకమెహతా, పురుషో శ్తనుదాన్‌, (త్రీకందాన్‌, రామ మనోవార్‌ లోపాయా (ప్రభృతులు అ పథకానికి నిర్మాతలు. జైళ్లు తాకీ కాగానే కాంటగెన్‌ సోషలిస్టు షాక్టి ఆ పథకం (ప్రకారం ఏర్పాటైనది.

ఆ విధంగా రష్యా ఇండియాలో (ప్రవేశించినది ! 191? లో శష్యాలో జరిగిన కార్మిక విప్ణవ (వభానం (ప్రపంచమంతటా [పసరించినడి. ఆ వీధంగా మనకూ సం[కమించఛినది, అంతకు పూర్వుం అమెరికన్‌ విష్ణ్టవ (ప్రభావం మూబంగా దోస విమోచనం-(పజాస్వామిక రాజ్యం- జానీ సళ్వపు నిర్మూలనం ఇటువంటి భావాలన్నీ మన జాతీయోద్యమంలోకి (వవేశించినవి. ఐర్లాండ్‌ పోరాటం మన ెరరిస్టు (భయంకరవాద) ఉద్యమానికి ఎంతో బలాన్ని చేకూర్చింది. ఏ దేశంతో ఏ ఫొంగు వచ్చినా అడి ఇతర దేశాలకు అనువైన నమయ_లో (ప్రత్యక్షం కావమానదు (ప్రపంచంలోని ఉద్భుమాలన్నీ ఆటు వంటివే,

ల నూరేళ్ల తెలుగునాడు టాల్‌స్టాయ్‌ (రషా్ర-రస్కిన్‌ (ఆంగ్లసీమ)-తోరో (ఆమెరికా) గాంధీజీనొ ఎంతగా పభావితం చేసిందీ మనమెరుగుదుము, అచ్లే కార్ట్‌మార్క్స్స్‌, లెనీన్‌ వంటి వారల (ప్రభావం మన దేశంలోని యువ విద్యాధికులమై, సామాన్య జనంమై మధ్య తరగతిలోన్సి ఆఅనేకులపై పడింది, పడక తప్పదు. కాల[కమేణా అదే ఎ్యరటి మార్గంగా, కమ్యూనిన్ట పద్ధతిగా దేళానికి పరచయమైైనది. ఆ రెంటికీ మధ్యే మార్గం ఇదివరకు (పస్తావించబడిన సోవలిస్ట్‌సార్టీ (ప్రబోధించిన సోవలిస్టు మార్గం ,మైమూడు కోవలు మశ జాతీయోద్యమంలో వహించిన పాాతలు ఆధ్యయనం చేయ దగినవి. ఆందరిధ్యేయం స్వరాజ్యమే, ఆందరి ఆళయం ఉత్తరోత్తరా (ప్రజ లందరు సుఖంగా వుండే హెచ్చుతగ్గులులేని సమాజం, బిటిష్‌, అమెరికనో రష్యన్‌ |పభావాలు తరతమ భేదాలతో అందరిమీదా [పనరించినవి.

1995 ఉద్యమం తర్వాత, పైచేయి నాదే అని పైకి చెప్పగలిగినప్పటిీ తోలోపల [బీటిష్‌ [పభుత్వం హడలిపోతూనే వుండినడి. ఆలోచించి ఒక తం[త0 పన్నింది. 198ల్రో ఇండియా [పకుత్వ చట్టం సీద్ధంజేసి, దాని [పకారం ఎన్ని కలు జరిపిస్తాం, (ప్రజా (పతినిధులు అధికారానికి రావచ్చును ఆని (పకటిం చెంది. అందులో ఒక శ్పేదీ వచ్చింది.] ముఖ్యమం్మతి (ఆనాడు రాష్ట్ర ముఖ్య మంతిని ప్రధానమంత్రి అని పిల్చేవారు) గచర్నర్‌ కాసనానికి లోనై వుంటాడా? కే్మేదాన (ప్రధాని వై[సాయి లేక గవర్నర్‌ జనరల్‌ కాసనానికి లోన్సై వుంటాడా! ఆ రాగాలను ఏవిధంగానైనా తప్పించి, మంతివర్గాలు తగినంత స్వేచృతో [వవర్తించగంల మార్గం అన్వేషిస్తే మందిదని మన జాతీయవాదులంతా అన్నారు. గవర్నర్థ, గవర్నర్‌ _- జనరల్‌ గారలకు చట్టంలోవున్న విపరీతాధికారాలు ఆమ. ల్లోకి రావనే ఇవాబు అందగానే, కేణ్యదాన - రాష్ట్రాలలో [(పజ్యాపతినిధులు (కాం(గెస్‌వార), మంషిత్వాలు ఏర్పడినవి. పరిపొలన దేశమంతటా కొత్త చట్ట [ప్రకారం వాగానే నడిచినవి, మధ్యలో వచ్చిన కొన్ని వివాదాలు మధ్యలోనే పరి:

ష్కారమైనవి

ఇంతలో 1980లో శైండ్రవ (ప్రపంచయుద్ధం వచ్చింది. సంపూర్ణమైన స్వరాజ్యం రానిది భారతీయులు ఆ యుద్ధంలో పాల్గొనేది లేదన్నారు కాం[గెన్‌ మంత్రి వర్గాలన్నీ దిగిపోయినవి. 18406ో వ్యక్తి సతాక్షగహ ౦ జరిగింది. 904

రాజకీయోద్యమాలు వ్‌ దాకా అన్నికోవల స్వాతర[త్య సమరయోళ్తులు పోరాటంలో పాల్గొనివున్నారు- రష్యా మీదకు హిట్టర్‌ దూకినందువల్ల [పవంచ యుద్ధ స్వరూపం మారిందనీ, అది (ప్రజాయుద్ధం ఐందనీ మన కమ్యూనిస్టు సోదర సోదరీమణులు భావించి, ఆ [పకారంగా నడుచుకున్నారు. అంతకుముందే, ఫాసిస్టులకు (పజాస్వామిక వాదులకు జరిగే యుద్ధంలో, (ప్రాసిస్టులకు ఆనుకూలమైన పని మనం చేయకూడ దని, శ్రీ ఆకవిందయోగి, మవామేథావి యమ్‌, యన్స్‌ రాయ్‌. అడుగునపడి వున్నవారి చాంపియన్‌గా తన్నుతాను దిద్దుకున్న అంబేద్కర్‌ బావించారు. అప్పుడు కమూ్యనిస్టలు అ వాదాన్ని అంగీకరించలేదు. కాం[గెన్‌వారి వక్తి సజ్యాాగహం కంటె త్మీవంగా ఆందోళన చేసి జైళ్ళు నింపినారు, కానీ, స్టాలిన్‌ = హిట్టర్‌ సంధి భంగమై, జర్మన్‌ "దూకుడు రష్యామీదకు ఆరంఠం కాగానే; [పపంచయుద్ధ స్వరూపం మారిందన్నారు.

ఇక, (బిటిష్‌ [పభుళత్వాన్ని ఎదిరించే పోరాటంతో. కేవలం అసాంసొ యుతంగా, గాంధిజీ మార్గాన్ని అనుసరించే సుచేకా కృపలానీ వంటివారు; దెబ్బకు దెబ్బతీసి [పభుక్వాన్ని స్తంథింపజేస్తూ జంకక ఉద్యమాన్ని. సాగించ వలెననే జయప్రకాక్‌ వంటివారు" మిగిలిపోలునారు ఎవరి యిష్టానుసారం చారు పోరాడినారు.

ఆవల మన సరివాద్దులకు దూరంగా నడిచిన జైహింద్‌ సైనిక ఉద్యమం కూడా కలిసివచ్చింది నేతాజీ జోన్‌ తన ళ క్తులతో ఇంఫాల్‌ దాకావచ్చి, భారత జాతీయ యోధుల బృందాల నాయకులను కలిసివుంటే, చరి(త్రరూపమే వేరుగా వుండేది. కొని, అది అసంభవమైనపుడు, అధికారాన్ని మనం వళశపళచుకోవడం గాక మనకు (బిటిష్‌వారు అధికారాన్ని అప్పగించి, దేశాన్ని రెండుముక్కలు చేసి వెళ్ళేదాకా పరిస్థితి వచ్చినది.

వందల సంస్థానాలను వీకరాజ్యంలోకి కల్చడం, భూదాన [గామదాన ఉద్యుమాలు, ప్పానింగ్‌ రావడం, పారిశ్రామికంగా, వ్యవసాయికంగా ముందడుగు వేయపలెననే తపన-ఇవన్నీ స్యతం్యత భారతంలో జరిగిన ఫనులు,

స! నూరేళ్ట తెలుగునొఢ నైజాం పజల పోరాటం (బిటిష్‌ ఇండియాలో గాంధేయ, సోవలిస్టు, కమ్యూనిస్టు పంథాల ననుస రించి ఉద్యమాలు నడిపిన వారికి, స్వదేశీ సంస్థానాలలో ఏ పంధా ననుసరోంచీ! ఉద్యమం తీయవోయినా ఎంత అపాయకరమైన పరిస్థితిలోకి కార్యకర్తలు తల దూర్చవలసి వస్తుందో, సామాన్య (ప్రజలు ఎంతటి (ప్రతీకార హింసాకాండకు గురికావలసివస్తుందో మామూలుగా తెలుసుకోవడం ఆసంభవం. తమ బాధలు తానును భవిందారు, కాని సంస్థానాలలోని కార్యకర్తల బాధలు వారికి తెలియఢమే ఆసాధ్యమైపోయింది. కాని, బిటేష్‌ ఇండియా నాయకులలో కార్యక_ర్తలలో యవళ క్రిత్తో ఉత్సహించే కొందరు సంస్థానాల ఉదగ్గమాలను పట్టించుకున్నారు అంతట, అందరికీ వాటినిగూర్చి కొంతవరకు తెలిసింది. డార్టర్‌ భోగరాజు పట్టాఖి సీతా రామయ్యగారి ఆధ్యక్షతన సంస్థానాల (ప్రజాఉద్యమాల సమితి ఒకటి ఏర్పడినది. సంస్థానాధీపడు సామంతుడు, ఆతడికి (బిటిష్‌ (ప్రభుత్వపు ఆండదండ లుండెడివి, ఆందువలన బాధ్యతాయుత (పభుత్వం కోరినా, ఇతర్మతా పోరాడినా, విపరీతమైన ళక్రియ కులు శార్యుక ర్తలకు అవసరమైవుండేవి అందువలన, విమోచన సమరం నెగ్గవలెనంటే సాయుధపోరాటమే కరణ్యమనిపించినది నైజొం (పజల విమోచనానికి, అంతకుముందుగా ఆత్మరక్షణకు సాయుధళ క్రిని కార్యకర్తలు పొందవలసి వచ్చినది. కూడని సనులు చేసినపుడు ఎదిరించడానిక్తైనా, కావలసిన పనులకు ఆందోళన చేయ డానికైనా అతి సాహసంతో ఉద్యశూలలో పాల్గొన్నవారు. రంగం లోకీ దూకవలసీవచ్చేగి ప్టీడర్స్‌ |పొటెక్షన్‌ కమిటి చర్య ఇందుకు దృష్టాంతం చివరకు రజాకార్డ పీడ అఆఏకమైనపుడు సంస్థానపు మారుమూలల్లో (పజాదళాలు సెనికదళాలవలె వరించి ఆత్మరక్షణ చేసుకుని, శతృదకాలకు భయంకరమై. [పజల మధ్యలోవుండి, (పాణాలొడ్జి పోరాడినవి

'రాజకీయోద్యమాలు ౭

ఆ దళాలలో అన్ని తరగతుల వారుండినార్న. అన్ని తరగతుల [పజలు దళాలను బఐలపరచినారు. బాలకృష్ణ, నారాయణబాబు, జగదీష్‌, గంగారాం పాలం కోవ్‌, దత్త్యాతేయ, ముదఖేడ్‌కర్‌ ఉ్యమాబామాషా ధన్‌జ్‌'ఫేర్‌, నాగనాధ పరం బపేే మోహన్‌ళ ర్మ, అశంతభఖావేరాప్‌, వందేమాతరం రామచందరావు: యమ్‌. రామారావు, ఆర్టిలరీ లక్ష్మీనారాయణ సుబేదార్‌, చీఫ్‌ ఆర్మర్‌ హీరాలాల్‌, ఇన్ముడి రాజరెడ్డీ, ఉల్యంగల వెంకటనరసయ్య, చింతపూడి రామిరెడ్డి, షోయీట్‌, మవామ్మద్‌ ఇస్మాయిల్‌ ణి ఇర శిట్టప్ప వంకే, భోవురావు పటేల్‌, రామారావ్‌ పాటిల్‌, నాగన్న, లవంగ అచ్చయ్య, లక్ష్మీకాంతరెడ్డి, ప్రీడర్స్‌ (సొటెక్షన్‌ కమిటీ వీరులు జె వి. నరసింగరావు, గోపాలరావు ఎక్కోటే, కాళీనాధరావు వైద్య సదాశివరావు, వసంతరావు ముద్‌ఖేడ్‌కర్‌, ధరజీధరనంఘీ, వినాయకరావు విద్యాలంకార్‌, బూర్గుల రామకృష్ణరావు, స్వామి రామానంద తీర్థ హయగీవా బారి, నారాయణరెడ్డి, అప్పారావు పటేల్‌, కన్దాయలాల్‌, చన్‌వీర్‌, మానిక రావు, మూలే, దత్‌గీర్‌, యశ్వంతరావు సాయిగాంకర్‌, డాక్టర్‌ చన్నప్ప, గ్యానోవా, సదాళివఢగే, తులసీరాం పజేల్‌, రాజప్ప పటేల్‌, గంగారా:ఢగే, నివృత్తి రామ్‌ కచమ్‌- వీరిలో ఆనేకమంది అమరవీరులు,

ఊ్యమీ బ్యాంక్‌మై దాడి రక్రరంజితమైన ఖై రవుని పల్లె, రేణుకుంటి పోరాటం, శహీద్‌ షోయబుల్లా కాన్‌ అపూర్వమైన త్యాగభుట్టం (మవో (కూర మైన శచృచర్య), గోర్టలో హత్యాకాండ, బీబీనగర్‌ దోపిడి, పి.సిపీ ఏర్పాటు, కాకతీయ మహానగరంలో జరిగిన చార్మితక సంఘటన, గెరిల్లా రైతుదళాలి చర్యలు, రామ్‌ఘాట్‌లో పోరాటం, బాలూర్‌ వడిసెలకారులు

ఇంగ్రీషవారితో నైజాం (ప్రభుత్వం కలిసిన 1800 సంవత్సరం నుంవీ నైజాం [పజలవై పు నుంచీ హైదరాబాద్‌ నగరంలోనూ ఇంకా ఇతర (పాంకాల లోనూ తిరుగుబాట్లు ఏదో ఒక విధంగా అన్ని తరగతుల్లో నుందీ జరుగుతూనే వుండినఏి. ఇంగ్లీష్‌వారికీ మవోరాన్టు9లకు జరిగిన యుద్ధంలో, సిపాయ్‌ తిడగు వాటు (మన (వధమ స్వాతం్యత్య సం[గామమని (పసిద్ధిపొందిన పితూరీ) లో ఆ తర్వాత కూడా అనేకమంది యోధాకుయోధులు హీందువులు, ముసి ములు, (ప్రాజాలొడ్థి సాయపడినారు,

లి నూరేళ్ళ తెలుగునాడు

ఇంగ్లీష్‌ వారికీ మవాోరాష్ట్ర9లకు జరిగిన . యుద్ధంలో బేరార్‌ గవర్చర్‌ ధ్వజమె త్తీశాడు. న్రైజాం (పభుత్వం ఇరగ్రీష్‌వారికి తోడ్పడడం గవర్న ర్నె నా మహీపతిరాయకి గిట్టలేదు. సైనిళమైన తిరుగుబాటు చేసినాడు

1808 లో వొలారంళోని ఫైన్యాలలో (వీటీష్‌వారీకి వ్యతిరేకంగా తిప్ప

డానికి సావాసించిన నూరూల్‌ ఉమా, రావురంభా నించాల్కర్‌ (ఇద్దరూ జొగీర్దార్డు) తమ జాగీరు (గౌమాలలో సిర్బ్శంధింపబడినారు. 1817 లో మహా, జొరి[జాత్మకమైన మూడవ్గ మహారాష్ట్ర యుద్ధంలో, ఇంగ్లీష్‌ వారి పఇన్ని నైజాం (ప్రళుళ్వం వహించగా, నైజాం సైన్యాలు ఎదురు తిరిగినవి, వాటి నాయకుడు సర్దార్‌థాన్‌ కోటేడాయి పూనావెళ్ళి, పేష్వాలతో కలిసి, పోరాడి, యుద్ధంలో మరణించినాడు. 1889 అనంతరం వహబద్‌ ఉద్యమం వ్యాపించగా, | బిబిష్‌ న్యతిరేశక భావం (పజ్వరిల్రింది. కర్నూల్‌ నవాబ్‌ గులాం రసూల్‌ఖాన్‌, (ెటిష్‌ గలాం నాసిరుద్దీక్నుంచి ముబాంజుద్ధాలౌను నైజుం గద్దెపై ఎక్కించవలెననే ఉవ్యనుంలో పాల్గొన్నాడు.

1856 లో జొరంగబాద్‌లోని అరబ్బులు తిరుగుాటు చేసినారు. అది ఇయ్మపదమైనడి. పిమ్మట దీనిని అణచరం అధికొర్లకు అమిత కరినమైనది. 1857 జనవరిలో నానా సాహెన్‌ 'షేష్వాకు బీదర్‌ జిల్హాలోని నర్ధేడ్‌ (గామ పట్యారీ రంగారావు ద్వారా ఒక లేఖను పంపిన పర్యవసానంగా రాజూ దీప్‌ సింగ్‌ జాగీర్‌ (పభుత్వాధీశమైనది, మూడు సంవత్సరాల శిక్ష పడినది; సన్టరు ద్ధౌలా స్థ“చరాస్తులు జవ్లీయెకవి, యావజ్జీఏ కారాగార శిక్ష పకింది. (విధింవ బడింద్సి రంగారావును అల్వాల్‌లో (బ్రిటిష్‌ కోర్టులో విచారించి, మరణశిక్ష విధించినారు.

2858లో పై జాపూర్‌వాసి గోవిందరావు దేశపాండే బౌరంగాబాదులో 2000 మంది భిల్హుల సేనను సమకూర్చగా, బిటిష్‌ మైన్యానికి ఈ సేవకూ. మధ్య సంకల సఎషరం జరిగినవి. తాంతియాతో పే అజంతా నగర (ప్రవేశం చేసి” ప్పడు రోహిల్టాలు సాయపడినార. పిమ్మట (బిటిష్‌వారు ఘోర యుద్ధంలో తరిమివేసిన రోహిల్లాలను నర్హన్‌ జిల్టా బస్మత్‌ తాలుకొతోని జొలా జౌగీర్జార్‌ పీర్ణాదా ఆదు కన్నాడు. పిమ్మట జరిగిన పోరాటంలో (బిటిష్‌వారు రోహిల్దాలను [కూరంగా

చాజక్రీయోద్యమాలు వ! అణచి, పీర్ణాదాకు యావజ్జీవ కారాగారవాస శిక్షను విధించినారు 18568 జూన్‌లో ఖీమరావ్‌దేశాయి రాయచూరులో సైన్యం సమకూర్చుకుని కొప్పల్‌ కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు ఇంగ్లీష్‌ సైన్యాలు చేసిన దాడిలో ఆయన హతుడై నాడు 150 మంది _సెనికులు మరణించినారు మరి కొందరికి మరణశిక్ష పడింది.

ఆ కాలంలో నానా సాహెబ్‌ పేష్వా కాంతీయా తోషేల వార్తావహరుల్ళు నైజాం రాజ్యంలో సంచరిస్తూ వుండిరి, షోరాపూర్‌ రాజుకు ఆవలి నుంచి సందేశం తెచ్చిన ఒకర్ని బంధించి, మరణళిక్ష విధించినారు ఆథికార్డు

నానాసాహెబ్‌ ఐంధువైన రావ్‌సొహెట్‌ శేష్వా దక్కన్‌లో సేనను సను కూర్చుకోవడానికి వచ్చినప్పుడు అతిధ్య మిచ్చిన ధిర పుథుషుడు వెంకట్రావ్‌ బాగీరును అధికార్డు స్వాధీనం చేసుకున్నారు,

ఆదిలావాద్‌ జిల్లాలోని గోండ్రను తీసుకుని ధ్వజమెత్తినందుకు రాంజీ గోండని నిర్మల్‌కు తెచ్చి, ఒక చెట్టుకు ఉరితీసినారు అధికార్లు, [ప్రజలు అ చెట్టుకు రాంజీగోడ్‌ వృక్షం అని పేరు పెట్టుకొనినారు. 1848 లో సతారా నుంచి వచ్చి కొరంగాబాద్‌, బీదర్‌, ఖీగ్‌ జిల్దాలలో దేళభ క్తులు (పజ్వరిల్లినారు 1867 లో! జంగ్‌ బహద్దర్‌ రొంరాప్‌ ఆపష్టీలోని గడిని వశపరచుకున్నాడు. అతని వెన్యం! ఓడిసోయిన తర్వాత, అతణ్ణి అధికార్లు బంధించి, ద్వీపొంతరవాన శిక్షను విధించినారు.

1879 లో జమాలుద్డీన్‌ ఆఫ్‌గన్‌ పైదరాబాద్‌కు వచ్చి, ఆసియా సమైక్య వాదాన్ని (పబోధిస్తూ చైతన్యాన్ని కలిగించినాడు. స్వాతంత్యోదమ రెండవ దళలో పోరాడిన వారిలో చాలామంది ఇతర రాష్ట్రాల నుంచి వచ్చి స్థిరపడిన వారు. అఘోరనాధ్‌ చటోపాధ్యాయ (హకరీం్యద సరోజీసీదేవి గారల తండి, ముల్లా అబ్బుల్‌ ఖయ్యాం, రామచందపిళ్శి, సయ్యద్‌ అఖిల్‌ ప్మాతలు గొప్పవి.

తు[రేబాజ్‌ థాన్‌ నాయకత్వాన మైదరాబాడ్‌లోని బిటిష్‌ రెసిడెన్సీ మీద పట్టపగలు 185'7 జులై 17 న దాడి జరిగినది మౌల్వీల (పోత్సాహంతో చ్చైతన్యం పెరిగినది. షోలాపూర్‌ వేంకటప్పనాయక్‌ సాహనం రెసీడెంట్‌

తి0 నూరేళ్ల తెలుగునోడు. గవర్నర్‌ జనరల్‌ పై నైజాం దర్చార్‌లో జహంగిర్‌థాన్‌ చేసిన వహత్య్యాపయత్నం రంప, రేకపల్లె తిరుగువాట్టు=జవ్వాద్‌ హు సేన్‌, ఛాపేకర్ట సౌవాస కృత్యములు ఎన్నదగినవి. విష్ణవ వీరులకు నిలువ నిచ్చిన సిడగా పసిద్ధి పొందినందుకు! మూలమైన కొన్ని మహోజ్వల ఘట్టములున్నపి, విష్ణు పింగ్రే. కూర్డింజిపైన బాంబు వేసిన సేనాపతి పఠ్‌ ఇ్యకయం పొందినారు, 1988 కాకినాడ కుటకేసు పెద్ద ముద్దాయి. భయంకరాబారికి కేసుకు పూర్వం, ఇక్కడే ఆశయం లభించినది. స్వాతం్యత్య సమరంలో కొన్ని ఘట్టాలలో కీలకమైన ప్మాత వహించిన కేశవరావు కోరట్‌కర్‌, వామన్‌ నాయక్‌, మాడపాటి హనుమంతరావు గారలు చిరస్మర ణీయులు, తిరుగుబొట్టలో ఇంకా ఎన్నో ఉజ్జ్వల ఘట్టము లున్నవి.

ఈ చర్మితను థ్రీ దేవులపల్రి రామానుజరావుగారు తెలంగాణాలో జాతీ యోద్యభాలు అనే [గంధంలో క్టప్తంగా వివరించినారు. (లభ్యం ఆంధ సార స్వాత పరిషత్తు పుస్తక వ్మికయళాలలో, వేల రూ. 2-50పై.) ఇందులో విళా లార్మధ రాష్ట్రిం నిర్మాణమయ్యే వరకు జరిగిన ఐతిహసిక, సాహిత్య ఘట్టము లన్నీ వివరింపబడినవి. దీని ద్వితీయ మ్ముదణ 1967లో జరిగినది పుస్తకం చిన్నదేకాని, విషయములు గంభఖీరమైనవి-

1999 నుంచి 1879 వరకు యావై సంవత్సరాల జ్ఞాపళలు అనే (గ్రంధంలో థ్రీడేవులపల్లి రామానుజరావుగారు దేశంలోని, రాష్ట్రంలోని బారిశక, రాజకీయ, సాహిత్య రంగములలోని స్మరణీయమైన అనేక ఆంకాలను తెలియ జేసినారు. దీని ప్రచురణ 1981లో, దౌరుకుచోటు ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు బుక్‌ డిపో బొగ్గుంకుంట, హైదరాబ్గాద్‌-500 001. వెల రూ- 16/--

నైజాం (ప్రజారంగాన ఆవిర్భవించిన మహాళక్తులను తెలసుకోవలెనంటే సంపూర్ణంగా పైమూడు పుస్తకాతు చదువదగినవి. ఆరంభిస్తే ఆఖరు. దాకా చదవడం ముగియదు. అంత ఆసక్తికరంగా; చదువరికి ఉత్సావాన్నీ, ఊ త్తే జాన్నీ కలిగించే విధంగా వున్నవి... ఈ (గ్రంధాల రచయితల్తైన ఖండేరావు

కులకర్ణి, దేవులపల్లి రామానుజరావుగారలు తనము తమ కార్యరంగాలలో సిద్ధ హస్తులు, వినయభూషణులు వీరికి వీరేసాటి.

శొజకీయోద్యమాలు ళో ఇంకా వినండి నల్దగొండలో 'నాజీళశక్తుల దౌర్థన్యాలింకెన్నాళ్ళు' అని కాశోజీ గర్జిస్తూ పశ్నించారు. నిజాముకు వ్యతికేకంగా సాగిన తెలంగాణా ఆంధోద్యమంలో పాల్గొని, తెలంగాణ కోటిరత్నాలవీఐ, తెలంగాణ ర్రైతుదే- ముసలి నక్కకు రాజరికమ్ము దక్క-నే' అని దాళరధి కృష్ణమాచార్యులు గర్జించి నాడు. 'నల్దగొండలో నాజీ శక్తుల దౌర్జన్యాలింకెన్నాళ్ళు' అని కాళోజీ గర్జిస్తూ (పళ్నించాడు. నై జాముకు వ్యతిరేకంగా సాగిన ర్లైతాంగ సాయుధ పోరాటం ఉత్తే జంతో రచింపబడిన అనేక గేయాల్లో “ఐండెనుక బఐండిగట్టి*పదవోరు ఐండ్డ్హుగట్టి ఏబండ్ల పోతావు కొడుకో న్టైజాము నర్కారోడ' వంటి మచ్చు తునకలు, వీటిలో అనేక గేయాలు ఆజ్ఞాత కర్పృకాలు, ఈ పోరాటం ఉత్తేజంతో, వచ్చిన వానిలో సోమసుందర్‌ వ్యజ్రాయుదం, ఆరు[ద త్వమేవావామ్‌ వంటి కావ్యాలు) అళ్వారుస్వామిగారి [పజల మనిషి, గంగు, వంటి నవలలో కూడా వున్నవి. కార్ట్‌ మార్‌ క్స్‌_ఏంగెల్స్‌ రచనలు, మొదటి సామ్యవాద అంతర్జాతీయ" సంస్థ నిర్మాణం, చివరకు లెనిన్‌ నాయకత్వాన రష్యాలో గెల్చి, నిల్చిన విష్ణవం (ప్రపంచంలో (బవ్మోండంగా మేధావులను, పీడిత [వజలను ఆకర్షించినవి [ప్రపంచంలోని “పతితులను [భష్టులను, బాధాసర్చదష్టులను" కేకవేసి సీల్చిః “సడవకం డేడవకండి" అని ఓదార్చి. సమసమాజ స్థాపనక్రై [ప్రపంచమంతటా కృషి చేయడం కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ లక్ష్యం, ఈ శతాబ్దం మూడో దళాబ్ధంనుంచి ఉద్యమం పుంజుకుంది. ఇదే సందర్భంలో ఎమ్‌. ఎన్‌. రాయ్‌ ఉద్యమంళూడా గమనించదగ్గిది. ఇరవయ్యో శతాబ్ధిపు నాలుగవ దళాబ్దంనుంచి ఉద్యమ. దేశభక్తి, రా జకీయోద్యమాల (ప్రేరణతో (ప్రపంచంలో (బ్రహ్మాండమైన సాహిత్యం వచ్చింది. మనదేశంలో. రాష్ట్రంలో కూడ అలాంటి సాహిత్యం వచ్చింది. దేశభక్తి కవిత్వం బాగావచ్చింది. దేళళక్తి-గాంధీ స్వస్నం నిజమైతే సంభవమయ్యే పరిస్థితిని గూర్చిన భవిమ్యద్వాణి-ఇవన్నీ మన కందకు కట్టినట్టు వివరించిన మకుటాయమానమైన (గంథం. నవల, "మాలపల్లి లేక సంఘ

తిల నూరేళ్లు తెలుగునాడు, విజయము' అది రూపవాణి వంటిదైతే నిర్మాతంఆది శిల్పమైతే శిల్పి మాన్యథ్రీ ఉన్నత లవ్ష్మీనారాయణ,

దేశభక్తి కలిగినపుడు = పూర్వు వైభవాన్ని తలచుకుని గర్వించవలె! ననిపిస్తుంది డేళభక్రివల్హి కలిగిన నూతనో త్తేజంతో మన పూర్వచరితలో మనం కళశంకంగా భావించిన అంళాన్ని సవాల్‌చేస్తూ నూత్న భావావేళాన్ని [ప్రజలకు అందించవలెననిపిస్తుంది. ఈ కోవలకు చెందినవే దేళభక్తి గీతాలు. ఆంధ రాష్ట్రో్రోద్యమానికి దోహదంగా ఆంధ్యప్రళ స్తి గీశాలుకూడా వచ్చాయి.

నూరే ఎ కౌలుగునాడు : తిరుగుబాటు ఉద్యవూలాు _-వటుకూరి (పసొద్‌, సామాజిక శాస్త్రాన్ని ఆధ్యయనంచెయ్యడం చాలా ఆసక్తికరంగా ఉంటుంది అలా ఆసక్తికరంగా చెయ్యడంలో చరి[తకారుల పాత ఎంత్రైనా ఉంది. చర్మిత కొరులు కొత్త భావనలనూ (౮౦౫౦౭౧౯౪) దృక్పథాలనూ ఆధారంగా చేసికొని యదార్థ ఘటనలను వివరిస్తూంటారు. ఒక్కో సందర్భంలో కొన్ని కొన్ని మట నలే కొత్త భావనఐను రూపొందంచడానికీ చరి[తళారుడికి తోడ్పడుళుంటాయి త భావనలన్నీ |కమంగా సామాజిక శాస్త్రంలో భాగాలుగా ఇమికవోతొయి? కనుక చరితకారులు కొ త్త, భావనలను దూపొందించడంలో [పథాన పాత వపా స్తుంటారు... వారు ఆయా దశలను ఒక పద్ధతి (ప్రకారం నిళజిస్తూ, వివేయ్తో సమకాలిక ఘటనలకు అన్వయిస్తూ నిర్దిష్టమైన సామాజిక, ఆర్టీక అంశాల ఆయా నాంఘిక దళల అభివృద్ధికి ఎలా తోడ్పద్ధాయో విశదీకరిస్తోంటాడు సమాజం-మనకు కనిపించే వాటన్నిటికన్నా క్లీన్టమైంది. ఇక కాంలో. ఒక దశలో ఒక దేశం యొక్క అభివృద్ధి క్రమాన్ని అంచనొ వెయ సామాజిక జీవితంలోని అనేక భాగాల, కోణాల పొరల్లోకి ఎక్స్‌రే చూపు లి చాలి వాటి పరస్పర సంబంధాలనూ! వైరధ్యాలనూ' అవగావాన- జేసు బ్‌ న అంటే ఉత్పత్తి సంబంధాలు, సామాజిక నిర్మాణరు (వఠుళ్య యంటా లి సామాజిక చ్చైతన్న రూపాలవంటి అనేకానేక అంళాలను గుప్పిట్లో పెట్టున దౌ డ్‌ మెన అనుకున్న పొరలూ-కోణాలూ-భాగాలూ అన్నీ ఆనేక అంతరువుల్తో నం ఉండటమే కాదు. ఒకటి మరోదాని మీద ఆధారపఢీ కూడా ఉంటాయి. ఆందు కని ఈ ఆంకాలన్నిటిసి తెలుసుకోకుండా ఒళ దళలోని సామాజిక్‌ నిర్యాణాసు. వివరించడంకాసి, ఆ దళలోని భిన్నాంగాలను ఆన్వయించడంకానీ సాధ్యమయ్యు పనికాదు, శి

లి4 నూరేళ్ళ తెలుగునాడ

నేటి సమాజం వర్ష భూయిష్టమైంది. అలాటి వర్గ సమాజంలో పరస్పర విరోధ వర్గాలు తమతమ వర్గ స్వభావానుగుణంగా (పతి ఆంకాన్నీ తమ కను గుణంగా పతిబింబిస్తూంటాయి. కనుక తమ ఆర్థిక |పయోజనాలకనుగుణంగానే ఆయా వర్గాలు స్రైద్ధాంతిక, రాజకీయ పోరాటాలను తమ ఆలోచనల పరిధిలో ఆ కొలబద్దతోనోకౌలుస్తోరహాయి.. ఓకే సంఘటన ఇద్దరి చూపులో. వేర్వేరు రూపాల్లో కనిపిస్తూంటుంది. తమ వర్గ్యప్రయోజనాల కనుగుణంగానే ఆ చార్మితక ఘటనలను వివరిస్తా, "అన్వయిస్తూ ఈ విరుద్ధవర్గాలు చర్మితను నిర్మిస్తాయి. ఇంతటి క్స్సి వ్టమైన సమాజాన్ని ఒకానొక నిర్దిష్ట కాలపరిధిలో, నిర్దిష్టమైన ఆంళాల మీద పరిశీలించడం ఎంత జటిలమో వేరే చెప్పక్కర్లేదు.

మానవజాతి చరిత ఆంతా వ్యతిరేకత, తిరుగుబాటులూ పోరాటాల చర్మిత అని అందరకూ తెలిసిన విషయమే! చర్మీతపుటలు తిరగేస్తే వేద కాలంలో ఆంగరను కృష్ణుడు (రుగ్వేదం) బానిసలను వెంటేసుకొని చేసిన తిరుగ్గు బాట్ట ఉదంతాలు కనిపీస్తాయి. సాహిత్యంలో కూడా వాటి (వతిబింబం మిలన్‌ రచనల్లో చూడగలం. స్పార్టకన్‌ ఉదంతం తెలిసిందే. భారతదేశంలో బౌద్ధులు చయజ్ఞాలూ వాట క్రర్మకాండలమీద వ్యతిరేకత చూపించారు. జ్రైనులు భోగలాలస్ట. ధనికుల దుర్విలాసాంమీద న్చిరసన ' (ప్రకటిందారు. లోకాయతులు పాలక వర్గ భావాలమీద్శ _ తాత్వీకతమీద్శ తిరుగుబాటు చేశారు అలాగే కై 9స్త్రవ మతంలో జరిగిన అలాటి తిరుగుబాట్లి పర్యవసానంగానే ఆర్థడాక్స్‌, కాధలిక్‌, (పా ఇెస్టంట్‌ విఖాగా లేర్చత్లాయి.

ఈ విధంగా ఇరిగిన ఘటనల్నన్నిటినీ వకరువు పెట్టడం సాధ్యమయ్యే పనికాదు. అయినా ఆయా ఆరకాల, తాత్విక? "భాగాన్ని వివరిస్తూ కొన్నికొన్ని సంఘటలను చూపడానికి (ప్రయత్నిస్తా. ముఖ్యంగా 1857 నుండి 1056 వరకూ ఉరిగిన ఊద్యుమాళు4 అందులోనూ తిరుగుబాటు ఉద్యమాల గురించి క్టు వంగా చెప్పడానికి కొన్నికాన్నిటిని మ్మాతమే తీసుకుంటూ నివరించడానికి పూను పంటాను.

వ్యతిరేకత, నీఠనన్స ఆందోళన, ౨తీరుగు బాటు, విష్ణవం అన్నపదాలు నేడు వ్యవవోరంలో మనకు కనిపిస్తున్నాయి. వ్యక్తుల స్థాయినిబట్టీ వారి ఆలో చనల స్థాయినిఐట్టీ, ఆవగావాన లోతునుబట్టి వీటిని కొందరు సమానార్థకాలుగాను

తీరుగుఖాటు ఉద్యమాలు ఖీర్‌ వేర్వేరు అర్జాలున్న పదాలగానూ ఆర్థం చేసుకుంటూంటారు. స్థూలంగా చూస్తే వాటికి భేదం లేదనిపించే [ప్రమాదం ఉంది. కానీ సామాజిక పరిణామ దళల్లో వీటిని ఉపయోగించిన సందర్భాల ననుసరీంచీ, ఇందులో పాల్గొనే [వజారాపల గుజాలననుసరించీ చూస్తే వీటన్నిటికీ భేదం ఉండటం సామాణిక కాస్త్రం ఒక పద్ధతిలో అధ్యయనంచేసేవాళ్ళకు గోచరిస్తుంది.

£20౦౯68౯€ కల06]1, మెం?016 అన్న పదాల ఆధారంగా నిర్వచించాలని చూస్తూ వీటికున్న లాటిన్‌ పదాల మూలాల్టోకిపోతే ఒక్కొక్క పదం కాల[క మేణా అర్థాన్ని మార్చుకుంటూ రావడం గమనించగలం. ఆలా కాథాచర్యక మణంచేస్తూ పోకుండా నిరసన, తిరుగుబాటు, పిషప్ణవం అన్న వీటిగరించి అలో చించడానికి [ప్రయత్నించడం బావుంటుంది,

నిరసన అన్నది ఇతరుల మాటలకుగానీ, చేతలకుగానీ అనంగీకారాన్ని తెల్పడం అనొచ్చు. ఇది కూడా మాటల్లోనూ, రాతల్లోనూ, చేతిల్లోనూ వ్యక్తం * కావచ్చు. ఇందులో వ్యక్తి నుండె గుంపులలో వరకు పాల్గొననూవచ్చు. ఇది ఒక రకంగాచూస్తే తన ఎదుట జరుగుతున్న అన్యాయాన్ని వట్టభీయలుచేస్తూ అడి సమాజానికి మంచిది కాదని చెప్పడం వరకే పరిమితం ఆయిఉండవచ్చు' నని పిస్తుంది. ఆశెడును నిలకడలో ఇలా నిరసింగేవారికి తెలీకపోవచ్చు. దాన్ని స్థానంలో ఏది వస్తే మంచిదో ఆవగాహన లేకపోవచ్చు. 'ఆఖెడును సత్వర ంగా తీసెయ్యడానికి ఏ కార్యాచరణ ఉపయోగపడుతుందో తట్టకపోవచ్చు- ఒకరకంగా చెడును సంస్కరించాలన్నదే దానివెనుక ఉన్న భావం. దాన్నే -సోహిత్య పరంగో" అన్వయిన్తే సవిమర్శక వా_స్తవికతావాదుల తాత్విక వీంతనగా మనం అంచనా వెయ్యవచ్చు. ఉదా: కందుకూరి రచనల్లో కొన్ని -ఈ కోవకింద కొస్తాయి.

ఇక రెండోది తిరుగుబాటును గురించి విశ్లేషించుకొనే ముందు 'విస్టవం" అన్నదాన్ని పరిశీలిద్ధాం, విప్పవం అన్నది వర్గపోరాటం యొక్క ఉన్నత దళ, సామాజిక పరిణామ దళలకు వర్గపూర్వ సమాజం, వర్గసమాజం అని విభజించ వచ్చు. అందులో వర్గాలేర్చడ్డ తర్వాత వాటిలోనూ పాలక; పాలిత వర్గాల స్పన్టమైంతర్వాత ఈ రెండు వర్గాల మధ్య వైరుధ్యం సవొజంగా చోటు చేసు కుంటుంది. ఆ దళలో విష్ణవానికి రంగం సిద్ధమౌతుంది. దీన్నే లెంన్‌ ఇలా అంటాడు. పాలిత వర్గాల పట్టు పాలితుల మీద సడలుతూంటుంది. అంతేకాదు,

86 నూరేళ్ల తెలుగునాడు ఒక దళలో ఆసాధ్యం కూడా కావచ్చు, అట్టడుగు జనాలు పాత పద్ధతి జీవిత విధానాన్ని అసహ్యించుకుంటూంటారు. ఉన్నత [శేణుళ్లోని జనం బతకటం కష్టంగా భావిస్తారు దోపిడీకీ గురయ్యే వర్గాల బాధలు ఊహాంచలానంతగా వారిలో అసహనాన్ని పెంచటంతో (పజారాళుల చైతన్యం గణసీయంగా వృద్ధి అవుతుంది. అనంత (ప్రజారాని చరి[క్రాత్మకమైన కొార్యాచరణళు. పూను కుంటుంది దీన్నే రాకున్న మార్పుకు భిత్తిక అనుకున్నప్పుడు ఆ మార్పుకోసం కదిలిన [పజల లక్షణాలనుబట్టీ, వారు ఉద్దే?ంచిన లత్యాలనుబట్టి యీ మొత్తం కార్యాచరణను వివిధ రళాలైన పేర్ణతో పిలవడం సామాజిక శాస్త్రం మనకందిం చిన సత్యం, ఉత్పతి శక్తులకు భూస్వామ్య ఆర్థిక, రాజకీయ వ్యవస్థల మధ్య ఉండే వై రుధ్యాలకు సంబంధించి వచ్చిన కార్యాచరణను మూడ్డువా ఎన్హవం అన్నారు &లాటివి (ప్రపంచ్శంలో అనేక పర్యాయాలు జరిగినట్టు దాఖలాలున్నాయి. ఉదాః జర్మనీలో 18 వ శకాబ్దం ర. శుయుద్ధం, నెదర్‌లెండ్స్‌లో యుద్ధం, తదితరాలు- కల్లదులో సమాజంలోని పై (శేబులే పాల్గొంటాయి. ల్లోతైన సామాజిక మార్చు లను ఇది ఆశించదు, ఇదే న్నూర్డువా. (ప్రజావ్వామ్య ఎిన్హనం అన్న మరో దశకు" చేరుకుంటుంది. అప్పుడు అందులో (శ్రామిక, రై తాంగ వర్గాలు, చురుగ్గా పాల్గొం టాయి. బూర్జువా కోర్కెలను అధిగమించి రైకాంగ సమస్యలు, (శ్రామిక వర్గ సమస్యలు ముందుకొస్తారు. ఇందులో కూడా కొన్ని కొన్ని | పత్యేక పరిస్థితుల కనుగుణంగా రెండు, మూడు తరవోాల బూర్జువా. పజొస్వామ్య విస్పవాలున్నాయి." అలాటి ఓ తగ్షవాల్లోంచే 1780-04 మధ్య ఇరిగిన (ఫెంబి విష్ణవం. నోవలిన్టు బిన్హవం అన్న ఉత్తమ కౌర్యాచరణ పెట్టుబడిదారీ చళ నుండి సోషలిస్టు దళను ఆశిస్తూ సాగి; వ్యవస్థలో గుణాత్మకమైన మార్చును తెస్తుంది వ్యక్తిగత ఆస్తిని ర్హూపుమాపుతూ మనిషిపై మనిష చేశే దోపిడిని ఆంతమొందిస్తుంది. మార్కొ్సా దీని ఆవళ్యకతను. వినరించాడు. (క్రామికి ళక్తుల చార్మితాత్మక భాగస్వామ్యం. ద్వారా ఇది జరుగుతుంది. బూర్జువా పాలనా యంత్రాంగాన్ని నాశళనంచేసి (శ్రామిక పాలనన్ను నెలకొల్పుతుంది. తద్వారా సోషలిజం సాధ్యపడ్తుంది. ఇదే [కమంగా వర్గరహిత సమాజ స్థాపనాదళజ్లు స్తాయం చేస్తుంది.

తిరుగుబాటు ఉద్యమాలు క!

ఈ విష్ణవాల ముందడ.గెప్పుడూ అందులో పాల్గొనే వర్గాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది వర్గాలమధ్య పోరాటం వాడేగానూ వేడిగానూ సోగోలరటే అది అఖివృద్ధీ నిరోధక బూర్జువా వర్గాలకు, అత్యదిక సంఖ్మాకులైన ఇతర్‌ వర్గాలకూ మధ్య 'పెరిగే వైరుధ్యా.మీదా, రిగే నంఘర్షణళమీదా అధోకపడి వేంటుంది. తంతే కొచు, బూర్జువా వర్గం ఉపయోగించే బక్యప్రయోగం అణచివేత మీదకూడా ఈ కార్యాచరణయొక్క- చేగం ఆధారపడి ఉంటూందనాలి

విష్ణవంలో వినాకాత్మక, నిర్మాణాత్మక లక్షణాలు రెండూ ఉంటాయ్యి దీనిలో సంఘటిత [వజాళక్రియొక్క సాముదాయక చైతన్యం (పన్ఫృుటమవ్లు తుంది. ఆధార న్వరూప స్వభావాలను మార్చే లష్షణం దీనికుంటు )ది. కొత్త విలువలను నెలకొల్పడంలో ఇఏ పనిచేస్తుంది.

ఇక మిగిలింది తిరుగుబాటు. ఇందులో ఎదురుతిరిగే తత్వం ఉంది అణిగినవాహ్లా, ఓడినవాళ్లూ తిరిగి తలెత్తి యద్ధం చెయ్యడమన్న అర్థం దీనికు న్నట్టు ఆంగ్ల నిఘంటువులు తెబపుళున్నాయి.. ఒక నిబంధనకు ఆవిధేయులుగౌ ఉండటం అంటే శాసనోల్సంఘనం కావచ్చు- అదీ ఇందులో ఇమిడి ఉంటీ= చట్టబద్ధమైన (పభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా జరిపే కార్యాచరణ అన్న అర్థాన్నికూడొ కొన్ని కో ఠాలందిస్తున్నాయి. ఆది సాయుధం కావచ్చుకాకపోవచ్చు- ఆరక మైన కారా:చరణలో ఆనంత [పజారాసులు పాల్గొనకపోయే లక్షణం ఉంది దీనికీ* అలాటి [పతిఘటనలో వినాళక లక్షణమే ఉంటుందంటారు మామిడిపూడి వెంకట రంగ మ?గారిలాటి చర్నితకారలు అయితే స్పష్టమైన లక్షణ నిర్లేశం లేకుండా సాగిన కార్యాచరణ ఇలా విశాశనాత్మకం, కొవచ్చేమో! నిర్మాణాత్మక దళకొచ్చే టపుడే ఇది ఆగిపోవచ్చే మో! అలాటప్పుడే రంగయ్యగారి న్యూతీకరణలో కొంత నిజం కనిపిస్తుంది కానప్పుడు సంస్కరణ లక్ష్యం మేరకే ఉంటూనూ, ఆధార పరిణామాన్ని ఆశించకుండానూ, తక్కువ జనదాహుళ్యుం పాల్గొం టూనూ సాగిన కార్యాచణను తిరుగుబాటు అనవచ్చు దీశివల్ల పాతదాని నిర్మూలనం సాధ్యం అవుతుంది. అది ఏ మేరకన్న పాల్గొన్న వర్గాల పోరాటపటినూ, పరిస్థితుల ఆనుకూల్యం మీద ఆధారపడి ఉంటుంది. ఇది అటు నిరసన దళకూ, ఇటు విష్ణవ దళకూ మధ్య ఉంటుందని అనుకోవచ్చు, తిరుగుబాటు సిద్ధం చేసిన రంగం (పాతిపదిక గా ఉద్యమం విష్ణ్షవోన్మఖం ఆవతుంది,

88 నూరేళ్ల ళెలుగునాడు ఈ నిర్వానాలిలా ఉన్నప్పటికీ ఆప్పుడప్పుడి పదాలను సామాన్మా ర్థంలో వాడటం.కొ త్తేమీళాదు. -మార్చ్కిస్టు మహోపాధ్యాయులు కూడా విస్టవ మన్నదాన్ని సామాన్యార్థంలో వాడ్రినట్టు కనిపిస్తూంటుంది కూడా. గుణపరిణా మాన్ని కాక కేవల రాసి పరిణామాన్నే కేవలం విష్ణ్పమనడం నేడు మరీ బహుళ మైంది. ఉదా: హరిత శ్వేత విప్ణవాలు, ఇలా చూస్తున్నప్పుడు నేటి మన (పభ త్వాలూ, వారి యంతాంగం సాధిస్తున్న దాన్ని *“ఆసిత విష్ణవం' ఆనవచ్చేమో! ద్ధాక్‌ మార్కెటు, బ్లాక్‌మనీ రాసీలో పెరుగుతోంది. ఏమైనప్పటికీ మనం చర్చించేది ఆంధ్ర దేశానికి సంబంధించినా, తిరుగు పొటుల వరకే కనక ఆర్థిక, రాజకీయ, సామాజిక, సాంస్కృతిక తిరుగువాటుల గురించి మ్మాతమే చర్చను వరిమితం చేసుకోవడం సమంజసం రాజకీయాలు ఆర్థికం కిందికే వస్తాయి. అవి [1పత్యత రూపంలో రావచ్చు, లేదా వ్యూడల్‌ భావాల (ప్రాంతాల (పభానంవల్ల మత రూపంలో రొనచ్చు, మరే రూపంలోనన్నా రావచ్చు కనుక ఆర్థిక, రాజకీయ, సామాజిక తరుగుబాటులను వేర్వేరుగా విశ్లేషించడం కిష్టతరం అవుతుంద, కనుక వఐాటిని కలిసే చూద్దాం, లె ఇక్ష తిరుగువాట్టు విష్ణవదశకు చేరుకున్నదీ, మవో విప్తవ దశనందు కున్నడ్రి రెండే రెండు సందర్భాలు, అవి ఒకటి వర్గ పూరు సమాజం వర్గ సమౌ, జరగా మారడ్లాన్సికి జరిగిన అనంతమైన తిరుగుబొట్ట తర్వాత వచ్చిన విస్తవం. ఈ దశలో బృద్ధని ప్యార్‌ గణనీయమైందని. భౌతికవాద దృష్టితో భారతీయ ఇతిహాసాన్ని చూసినవాళ్ళకు ఆవగతమవుతుంది ఇక రెండవది, వర్గ సమాజం వర్గ రహిత సమాజంగా మారడానికి ముందు జరిగిన అనంతమైన తిరుగుబాట్లు వాటి పర్యవసానంగా వచ్చిన మవో విష్ణవానికే లెనిన్‌ సారధ్యం వహిం చడం ఇదంతా ఇటీవల చర్మిత, ఈ రెండు విష్ణవాలకూ మధ్య వచ్చినవన్ని తిరుగుబొట్టుగానే భావించాలి. జగత్తంటే జనమేక్రద్రా! వాల్మీకి ధనమూల మిదం జగత్‌ అఫి ఒకనొక | వయోజశాన్నుద్దేశించి అన్నదాన్నే లెనిన్‌ సకాస్త్రీయంగా నిర్వచించాడు ఆర్థిక సాంాంశమే రాజకీయాలనీ, ఆర్థిక వ్యవహారాలు రాజక్రీయాలద్యారా తప్ప మరో

తిరుగుబాటు ఉద్యమాలు లీ రకంగా వ్యక్తం కావనీ ఆయన సృష్టం చేశాడు ఈ కోఐంలో చూసినప్పుడు మన దేశంలో జరిగిన మతంమీదా, కులంమీద్యా కరాజరికంమీన జరిగిన్‌ తిరుగు బాట్టన్నిటికి అర్ధమే మూలమని అర్థమవుతుంది. మనకా తిరుగుత్హొట్టలోని తత్వం టోధపడ్తుంది.

(వలమ న్వాతంత్వా నమురం తల్‌? (89-0-1857) *- దీనిని ఆంగ్లేయులు సిపాయీల పితూరీ అన్నారు. నేటికీ కొన్ని పార్య'గంథాలు ఆలాగే 'వోడట్‌ం చూడచ్చు. పితూరీ అంటే తెలుగులో నెసాణు చెప్పడంగా ఉంది. కొనీ మరారీ భాషలో తిరుగుబాటన్న అర్థం ఉపది, ఏది ఏమైనా సిపోయీల తిరుగు జాటుకు పూర్వం భారతదేశంలో అన్ని (పాంతాల్లోనూ రకరకాల: కారణా లమ్‌ద చిన్న చిన్న తిరుగబాట్టు జరిగాయి అన్నీ ఒకేళాతంలోనూ, ఆన్ని[శేబులవాళ్ళు భాగ ఫ్వామ్యుంతోనూ జరగలేదన్నది వేరే విషయం.

మధుసూదన సరస్వతి నాయకత్వాన బెంగాల్‌, మహాోరాన్ట్ర్రలలో వసెన్యంలో భక్తి అయిన సన్యాసులు ఆంగ్లేయల పీడనమీద తిరగబడ్డారు శంకరా చార్య మతంలో “గిరి అన్న మతభఖేదం అవలంబించే సన్యాసులు వామ్ము అలాగే తిరునల్వేరి (1810-1814); గద్‌కరీ (దక్కన్‌ 1844); ఓత్‌మండల్‌ (గుజరాత్‌) లోవాఘిరాలు (1815-1889) మొన వాళ్ళ ఆనేక పర్యాయాలు తరుగుబాట్లు చేశారు. కాని సావర్కర్‌. దీనికి (పథమ స్వాతం[త్య నమరం అన్నాడు దేశథ క్తులందరూ దీన్నిలాగే అంటారు ఈ సం[గామాన్ని అర్థం చేసుకోవడంలో ఉన్న పరిమితులనుబట్టి వాళ్శాయా పేర్లను నిర్ణయించుకుంటారు, (బిటిమ వాళ్ళీదేశంలో రాజకీయాధికారం సంపొదించక పూక్వుం ఎ-దరో ఈ దేళ మీద దండయా[తలు చేళారు ఇక్కడ లోకమాన్యుడి మఠం (పకొరం మొదటి దాడి ఇండో యూరోపియన్‌లది ఇదివరకు అక్కడున్న (ప్రోశో (బావి డులుకూడా వ ధ్యధరా (పాంతంనుండి వచ్చి ఇక్కడ స్టిరపడ్డవాళ్ళుని కూడా కొందరు చర్మితకారుల.టారు ఆ తర్వాత ళకుల్లు? పల్రవులు, కుషాణులు ఎందరోవచ్చి ఈ దేళంమీశ పడ్డారు వీరంతా స్టానిక సమాజంలో కలిళారు. అప్పటికి దేశంలో ఏమతం (పచారంలో ఉంటేదాన్ని స్వీకరించారు. కరసిష్కులు- బౌద్ధం, వహ్హవీలంవైదికమతం ఉదావారణలుగా తీసుకోవచ్చు కొగా ఆ తర్వాత తుర్చి, పర్షి యా (ప్రాంతం కుండీ దాకిచేసినవాళ్ళు తమ మఠాన్ని నిలుపు

శ0 నూరెేక్ట తెలుగునాడు, కోవడమేకాక్ష చాన్ని [పచారం చేయడానికి కూణా కృషిచేశారు. ఆ [పయత్నాల వల్ల వాళ్ళ జ మత్తాన్ని బ్యాప్తిచేప్రినా ఇక్కడి సంస్కృతి సాగరంలో మునిగే! ఇక్కడే స్థిరపడ్డారు. ఆదిలో వారి రాజభాష పారశీకమైనా తర్వాత స్థానిక ఖాషల్ని కలగల్పి ఒక కొత్తభావనే సృష్టించారు అదే ఉర్దూ. దీని లిపి వ్యాకర ణాదులు పారశీకంనుంచి శ్రీసుకోవడంవల్ల ఆ భాష (ప్రభావం దీనిమీద ఉన్న మాట నిజం, అంతమాత్రాన ఇది దిగుమతి అయిన భాష అనడానికి వీల్లేదు, కారత ఉపబండంలో తప్ప దీనికి ప్రాచుర్యములేదు. పదజాలం వ్యాకరణం పారశీకం నుండి స్వీకరించినా ఆది పరాయిఖావ అయితే, పదజాలాన్నీ వ్యాకర కాన్ని సంస్కృతంనుండి తీసుకున్న మన తెలుగునేమనాలి? దీనికి (దావిడఖ్తాషా స్వరూప స్వల్దావాలు. నించాయా? ఇంతవరకూ దేశానికొచ్చిన వాళ్ళిక్కడే స్థిరపడిపోతే మొట్టమొదటిసారి ఇంగ్లీషు వాళ్ళు గ్రీన్నీ వలసగా .మార్చి 6 వేల మైళ్ళు దూరం నుండి దీన్ని పాలించడం ఆరంభించారు. వారు రాజ్యార్గికారానికి రావడానికి పూర్వం యూరప్‌ లోల్రాగానె ఇక్కడ కూడా పారి[ళామిక నాగరికత పెంపొందడానికీ అవమసర్రమైన భూబంధం తయారైంది -ఇంగ్లీషు, (ఖెంచి, డచ్చి, పోర్చుగిస్తు వాళ్ళు వర్తకుల్పుగ్గానే ఉన్నంతవరకూ పశ్చిమ దేశాల అ గళ్ళకు అందించడం కోసం మన దేశంలో వస్తు పరిశమ, ఉక్కు, ఇనుము పరి[శమలు చాలా ఉన్నత్య ఫ్రామికెళ్ళాల్సు, అప్పటి. కం'పేనీవాళ్ళ రాతలను చూస్తే. భారత, పారశీక, యూరోసియా అ గళ్ళకు అయా (ప్రజల అభిరుచులకనుగుణంగా బట్టల మీద భొమ్మలు గీశ్ళే కలంకార్తి పర్మిశమ బందరులోనూ, అద్దకం పర్మిళశమ సూరత్‌ లోనూ (వివ్కోండంగా పెరిగాయని తెలుస్తుంది. ఒక్క-. బంఎదరులోనే 8 వేల కలంకారీ కళాకారులున్నట్లు | ఫెంచి వర్తకుల రాతలవళ్ల తెలుస్తుంది వీరవాసరం చుట్టుపట్ల 60 (గామాల్లో అన్ని కులాలవారు వస్తో9త్పత్తిలోనే నిమగ్నులయి ఉండేవారని పోర్కుగిసు రాతలవల్ల తెలుస్తుంది. అలాగే ఓడల నిర్మాణానికవసర, మైన ఇనుప సామాన్న నర్చాపూర్‌లో తయాకయ్యేదని ఆ వర్తకులే రాళారు వస్త్ర పరి శ్రమలకవసరమైన పెట్టుస్స బీహార్‌లో ఉన్నత ,స్థాయిలో దొంకేదన్సీ నీలిమందు వ్యవసాయం దేశమంతా ఉండేదన్నీ వి రాతలవల్లే తెలుస్తుంది. భారత: ధే్రంలో ఆర్థికాభివృద్ధి అన్న [గ్రంథంలో వీరా అన్‌స్టే ఇలా అన్నాడు:

తిరగువాటు ఉద్యమాలు త్రీ

““షాక్మికామిక విష్ణవం నాటికే భారతదేశంలో ఆర్థిక పరిస్థికి చాలా వ్రగశి పథంలో ఉండేది. భారతీయ ఉత్పత్తి పద్ధతులూ, వాజిజ్య సంస్థలూ (1పపంచంలో' ఏీ ఇతర దేశంలో వాటికన్నా మెరుగ్గా ఉండేవి.”

ఇంత విస్తారంగా పరిిశమ పెరిగినప్పుడు మన కులవ్యవస్థ (ప్రకారం తంతువాయిలు బట్టలు నేయడం, లోహకారులే ఇనుప సామాన్లు తయారి చేయడం, వ్యడంగులే మగ్గాల వంటివాటిని చేయడం సాధ్యం కాదు. ఇతర కులాల సహా కారం ఆవసరం అయ్యేది ఆనాడు కులం గోడల్ని ఐద్దలుకొట్టడానికి తిరుగుబాట్లు లేచాయి. ఆ ఉద్యమాలు మతరూసంలోనూ, వారి భావాలు కలీగు. వీర్ణఐిహ్మం; సిద్ధప్పల లాంటి జానపద తాత్వికుల రచనల్లోనూ స్పష్టంగా కోనిపిస్తాయా. ఈలోగా ఇంగ్లాండులో స్పిన్నింగ్‌ జెన్నీ కని'పెట్టడంతో పాంశామిక యగ నికి ఆంకురారోపణ జరిగిం, దాంతో ఆంగ్లేయలు, స్థానిక (వభువులూ ఆంతా కలిసి వారి వారి స్వ్మపయోజనాల కోస్‌ం ఇక్కడి సరకు ఉత్పత్తిని మొగ్రలోనే శుంచారు. అలా తుంచడానికి వారు చేసిన యత్నం మీద లేచిన తిరుగుబాటును నెత్తుటేళ్ళతో ముంచెత్తారు. ఇలా వృత్తులు కోల్పోయినవారు అన్నాన్వేషణలో దేశమంతా కలియదిరిగి లక్ష్యంలేని దిమ్మ రీలయ్యారు. ఇప్పటికీ అత్యం లేళండ్రా 851 ఆవారాలను “జులాయి"లా తిరుగుతున్నాడనీ, “పింజోరీ వెధవ'సీ తిట్టడం పరిపాటి. *“జుణాయీ" అంటే నేతగాగు వీంజారీ ఆంటే ఏకులు చేసేవాకు. ఇక అర్థ ౦ చెప్పక గ్రాల్లేదు.

తిండిలేనివాష్మ ఆ రోజుల్లో వేమన చెప్పినట్టు “దొంగతనము దోపిడినైని అన్న పంధాలో క డుపునింపుకొనే వాళ్ళు,

ఇదిలా ఓ పక్క ఉండగా (బిటిషువాషృ స్టానిక రాజాలను లోబగుచ.కొని దేశాన్ని ఆ[కమించుకోవడం ఆరంభించారు. ఆ దళల్లో రాజ్యం పోయిన రాజులూ, నవాబులూ, వారిమీద ఆధావపడ్డవాళ్ళు కూడా వృత్తులు కోల్పోయి ఇంగ్లీషు వాళ్ళమీక కుతకుతలాడటం మొదలెట్టారు. ఇదే 1857 తిరుగుబాటుకు భూమిఒంధం. ఇలాంటి సందర్భంలో తిరుగుబాటు మంగళ షా .డేవల్దా మరొక $ఠివ స్టేటూనువల్లా, అ మోధ్య సిపాయీల విల్హా - తూటాలకు; పూసిన పందిక్తొవ్వూ " ఆవు కొవ్వూవల్టా ఆన్నది యాదృచ్చికం మ్మాతమే అవుతుంది. చర్మితకారుల్లు

శల నూరేళ్ళ తెలుగునాడు: యాదృచ్చికాలనే విశ్తేషించి రాళారు తప్ప అనలు భూమిబంధం జోలికి పోలేదు (10మి28 6౯40606221 స2ంయ కం౦6ంర్తే. అనాడు ఈ తిరుగుబాటు విఫలమైంది. కానీ ఆ తత్వం అంతరించలేదు. ఆదే తర్వాత అనేక రకరకాల రూపాల్లో. తల్పెత్తింది. వాటిని సంక్షిప్తంగా పరి శీలిద్దాం. ఈ తెరుగ్రుబాటును గురించి 29-7-1867 హౌన్‌ అఫ్‌ కామన్స్‌ల్లో డిజేరీ ఇలా అన్నాడు: "ఇదీ సీపాయీల తిరుగుజాటు కాదు, జాతీయ విష్ణవంో అల్లాగే ఫోన్‌ విలీ టెరిగాక్డ్‌ “ఇది సిపొయీలలో తిరుగుబూటు కాదు. జనం అందరూ. వాళ్ళతో వీకమయ్యారు' ___ అన్నాడు, (భా. స్వా. చర్మిశ, రెం వా, 95-107, విదేశ అంగళ్ళకు సరుకు ఉత్పత్తి ముమ్మరంగా సాగే రోజుల్లో కుల మకాల మీద ఖేల్వి తిరుగు బాటు తర్వాత రెండు సంస్కరణోద్యమాల ఆవిర్భా వానికి దోహదం చేసింది. ఆదే ఆర్య సమాజ, (ఐన్మా నమాజాలు, ఈ రెండూ కులాల నొప్పుకోవు, వ్యిగ్రవోరాధనను అంగీకరించవు. ఏ మతం వారైనా ఈ కొత్త మళాల్లో కలవగాని కంగీకరిస్తాయి. ఆయితే. యూరోపీయ సంపర్కుంవల్ల (ప్రొపెక్టైంటు క్రిస్టియానిటీ (బహ్మ సమాజానికి పేరణ అయితే, వేదాలూ ఉపని, వషత్తులూ “కృణ్వంతో విశ్వమార్యం' అన్న రుగ్వేద సూక్తి ఆర్య సమాజానికి (పేరజైంది.. ఇందులో (బ్రహ్మ సమాజం అధునిక విద్య నభ్యసించిన అగ కులాల వాగ్రిక్ష పరిమిశ మైతే ఆర్య సమాజం అట్టడుగు కులాలదాకా వెళ్ళి వారిలో ఆత్మ విశ్వాసాన్ని [ప్రటోధించింది.. 1867 తిరుగుబాటు పెనుకెరటమైతే. అది వ్‌రిగి వగడగా లేచిన కత్తెర కెరటాలీ రెండు ఉద్యమాలూనూ. ఈ రండూ మత రూపంలో కినిసించినప్పటికీ పూర్వు భూమికను దృష్టిలో ఉంచుకొని చూస్తే వాటి వెనక ఆర్థిక, రాజకీయాంశలు ఉన్నాయన్నది తెలుస్తుంది ఓ మూల మతపరమైన ఉద్యమాలు ఇలా ఉండగా మరో మూల రాజకీయ వరమైన ఉద్యమాలు కూడా ఆరంభమయ్యాయి. శీలం (సాంతంలో కరవు పరిస్థితులనూ, రెవిన్యూ ఆధికారులు రై తులదగ్గద్న.డి గోళ్ళూడగొట్టి పర్నులు వసూలు చేయడాన్ని గాజుల లక్ష్మీనరసింహ సెట్టి వ్యతిరేకించాతు.. బిటీమ పార్లమెంటు నభుజ్ఞి వెంట తీసుకొని ఆ (ప్రౌంకాలన్నీ తిరిగాడు, ర్రైతులచేత మహాజర్థు పెట్టించాడు, 1840-1880 వ*కూ ఇది సాగింది ఇదే కాలంలో చరిత్ర

తిరుగుబాటు ఉద్యమాలు తతి శెక్కని అనేక చిన్న చిన్న స్థానిక తిరుగుబాట్లు వ్యస్టిగానూ, సమిష్టిగానూ బౌలా చోట్ల లేచాయి వాటిని [బిటీష పాలకులు నిర్ధాక్షిణ్యంగా ఆణచేకారు. ఈ తిరగువాట్టను పల్పైజనం పదాలూ పాటలుగా కట్టుకొని ఇప్పటికీ పాడుకొంటూం టారు. ఇలాంటి పాటలు చాలా వెనుకబడిన పలైెపట్టలోనే ఐతికున్నాయి. మన రాష్ట్ర్రంవరకూ చూస్తే కామమ్మ కథా, లక్ష్మమ్మ కథా, పేరంటాలు కథా. లాకెటివి పుస్తకాల కెక్కాయి. ఎక్కునివి చాలా ఉన్నాయి. తంగిరాలగారు చాలా విపులంగా వాటీని వింగడించారు,

ఈ పరిస్థితిని గమనించిన (బిజీవమవావ్ళ. జనాన్ని మచ్చిక చేసుకోవడానికి తిరబాట్లకు బదులుగా విద్యామంతులు, అగవర్గాలవారూ మహజర్హూ, పిటిషన్లో "పెట్టుకోవడానికి అనువుగా ఓ సంఘాన్ని స్థాపించారు. అదే 1885 లో పుట్టిన ఇండియన్‌ నేషనల్‌ కాం[గెన్‌. ఈ పేరు రనడే సూచించాడని అంటారు.

ఒక మూల ఇలాంటి సంఘం ఏర్పడినప్పటికీ తిరుగుబాట్లు ఆణగారలేమం తిరుగుబాటు (వటో ధాలుకూడా చల్దారలేదు. ఇలా (పబోధించిన ప్తస్తకాలు పాల కుల కోపాగ్ని శిఖలకు గురయ్యాయి. ఇందుకు ఐంకించందిని "ఆనందమఠం" నవలే ఉదావారణ. నవలను (బిటీమవాళ్ళ నిషేధించినా, ఆ నవలలో సశ్యానుల తిరుగుదాటు శంఖం పూరించిన *వందేమాతరం'. గీతం స్వాతర్మత్యం వచ్చినాక జాతీయ గీతం అయింది.

బెంగాల్లో అనుశీలరోద్యమం, (తీ?ణ64ే 808812 తీరే౭రళరిరే. 1% ౯౭881228 ౯౮198) సతీశ్‌చంద్రబోన్‌ 1009 గదర్‌ ఉద్యమం 19018; మోప్టా కయ్యూర్‌ ఉద్యమం; తలుపుల చంద్రయ్య తమ్మన్న 1879-80; రంపపితూరి, అల్లూరి సీతారామరాజు (మన్యం పితూరీ) 7-5 - 1988;చంద శేఖర్‌ ఆజాద్‌ 19024 హింది అసోసియేషన్‌, భ*త్‌సింగ్‌ 28-8-81; చిటగాంగ్‌ పోరాటం (1980 సూర్య సేన్‌), కోటప్పకొండ[పాంతంలో గ్యురాల గోపిరెడ్డి, చిన్నపరెడ్డి, కన్నెగంటి వానుమంతు, [పతివాది భయంకరాదారిలాంటి వారెందరో తిరుగుబాటుదారులు " పాటలకూ, పదాఐకూ ఎక్కి నిలిచిపోయారు. వాటిలో కొన్ని స్థానికాధికారుల దోపిడీకి. దౌర్జన్యానికి వ్యతి రేకంగానూ, తమ పూర్వాధికారాన్ని కోల్పోయామన్న కోపంతోనూ కావచ్చు. ఏవైనా పెట్టుబడిదారీ ఆర్థిక, రాజకీయ వ్యవస్థంమీద జరిగిన తిరుగ బాట్ట గానే పరిగణించాలి.

జ్వీస్తీ నూరేళ్ల తెలుగునోడ ఆ తర్వాత ఇండియన్‌ నేషనల్‌ కాంగెసులో పుట్టిన అనేక వై రుథ్యాలూ, ధిన్నా ఖ్మిపాయాలూ వేరేచెప్పాల్సిన అవసరంలేదు. కాలం గడిచినకొద్దీ విద్యా విజ్ఞానాలు బాగా వ్యాన్తీపొంది పశ్చిమ దేళాల రొజకీయ, సాంస్కృతిక భావాళక్క లోనైన చాలామంది సోవలిస్టులుగా మోరారు. అలాకాక ఆ (పభావం-'మన “సంస్కృతి మీదపడటంవల్ద నష్టం వస్తుందనుకున్న కౌందరు మితవాదులుగా' ఉన్నారు, సోషలిస్టు ఉద్యమంలో ఉంటూనే మార్క్సిస్టు అవగావానను. పెంచు కొని, సోషలిస్టు విప్లవంతో ఉత్తేజితులైనవాళ్ళు -అనేకులు కాం[గెను సోవలిస్టు పార్టీలో ఉండేవాళ్ళు, స ఇలా ఉంటూండగా కాం[గెసువారు 1985 చట్టం ప్రకారం ఆధికారంళోకి వచ్చారు. జస్టిన్‌, పీపుల్స్‌ పార్టీలన్ను గద్దెదింపారు. ఈ దళలో ఆదిలో సామ్రాజ్య వాధుల మధ్య యుద్ధంగా మాతమే ఉన్న రెండవ (పపంచయుద్దంలో తులనాత్మక మైనమార్పు వచ్చింది. దీన్ని 1086లోనే మేధావులు ఊహించారు. హిట్టరు, ముసో లిన్లీ లిద్దరూ ఏకమై [పవాస్వామ్యానికే కెనుభూత్రాలయానరనడానికి తార్కాజాల్లు. ఆరంభమయ్యాయి. 'స్పెచున్‌లో (ప్రజాస్వామ్య పద్ధతిలో ఎన్నికైన అతివాద, అభ్యుదయ [సభుత్వాన్ని కూలదొయ్యడానికి వాళ్ళిద్దరూ క్కుటలు పన్నారు. (ఫాంకోను నిలబెట్టి, ఆయుధాలండించి. కొళ్త పభుత్వం మీద తిరుగుబాటు చేయించారు. [పపంచ మేధావులు నాజీజం, ఫాస్సిజం లని* స్వరూపాన్ని దీనివల్హి పసిగట్టగల్లార. ఇదే క్రానస్తాగుతే నాజీవానికీ, ఫాసీజానికి మేధావులే. మొదటి కబళం అకృతారు.. ఈ రెండూ యువకుల ఊ[దేక ౧ మీదా, జనసామాన్యం అజ్ఞానం" మీదా, అప్పటికే న్నిర్వద్యోగానికి ఇతర భాషల జొతులవారే కారణవన్న ఫొవాలమీదా ఆధారపడ్డవి, అప్పుడు వాస్తవాలను విప్పిచెప్పగల కళాకారులు, లెనిన్‌ మాటల్లో చెప్పాలంటే మానవ మస్తిష్కానికి ఇంజనీర్ల్దులాంటి మేధావులూ. "ఈ, పాళవిక్ష శక్తికి మొదటి, కబళమవుతారని ఊహించారు. పారిస్‌ మవినభ [వభావం లండన్‌లో భారతీయ యువకుల మీదా, మనదేశంలో నెహూ)తో సవ కాం్యగెళు సోవలిస్టుల మీధా బాగాపడింది. అప్పటి నుండే కాం[గెను. సోవలిస్టు: పార్టీలో అంతర్భాగంగా ఉన్న కమ్యూనిస్టులు ఒక రహన్యబ్బ దంగా పనిచేయడం ఆరంభించారు, అప్పుడు ఎందరో రచయితలు, కవులు తమ సా భాతృత్వాన్ని

తిరుగుబాటు ఉద్యమాలు డ్తిక్‌ (పదర్శించడానికి కలంవద్దని ళుపాకులుబట్టి మ్మాడిడ్‌ పాపులర్‌ [(ఫంట్‌కు బానటగా వెళ్ళారు. నెహూ9 కూడా అందుకు ఉద్యమిక్తే ఆయన్ని ఆపడానికీ కొల్యగెసుకు అధ్యమ్షడ.గా ఎన్నుకొని అదే సంవత్సరం మహాసభలకు పిలి పిబ్చ్బారు. అయినా షపాంస్‌ నభలతో (వేరితులైన వార్ష లక్నో వీల్లైనంత మంది మేధావులను సమావేశ పర్చి ఈ [ప్రమాదాన్ని గురించి వివరించారు. పారిస్‌ సవ్ర కెళ్ళిన భారతీయ సభ్యులు లండన్‌ చేరి అభఘ్యధయ రచయితల సంఘం పేరుతో సమావేశమయ్యారు. కొందరు లక్నో సభలకొచ్చి | పేంచంద్‌ ఆధ్వర్యాన సమావేశమయ్యారు. ఆలా థారతీయ అభ్యుదయ రచయితల సంఘం అవీర్భ వింబింది. దీనితో మన దేళంలో సాహితీ, సాంస్కృతిక రంగాలలో బావోటమైన తిరుగుబాటుకు ఆంకురార్పణ జరిగింది.

ఇదిలా ఉండగా తెలుగునాట “అప్పటిశే [ప్రాపిన సాహిత్యం మీద విసుగు చెందిన మేధావులు కొక్షపుంతలు తొక్కారు. కొందరు. నాటి ఫార్యపు స్తోల్లో ఉన్న షెల్రీ, కీట్సు, బైరన్‌ లాంటి కాల్చనిక కవులవల్ల పభావితులై (ప్రబంధ ధోరణి మీద తిరుగువాటు చేస్తే. మరికొందరు. దేళ పరిస్థితులను పరిశీలించి అప్పటి:".అవకతవకలను తమ రచనల్లో (పతిబిందించ, సాగారు... మొదటి కోవ నవ్య సాషాత్య ఉద్యమంగా భావకవిత్వ ఉద్యమంగా (ప్రసిద్ధి పొందింది? రెండో కోవవారికి కాల్బనికతలో ఒక నిర్ధిష్టమైన ఈస్థటిక్‌ సిద్ధాంతం లేకపోయినా తమ ఓపికమేరకు సమాజ రుగ్మతలను రట్టు చేశారు: అలాంటే వోరిలో కందు కూరి, గురజాడ, చిలకమర్తి, పానుగంటీలాఏటివాళ్ళు కొందరు.

1089 లో (తిపుక కౌం(గెసులో కూడా నాటీ (పతినిధులల్లో ఉన్న రచ య్లుతలు, సరోజస్గినాయుడు అధ్యక్షతన సమ్లావేళమై, లక్నోతో ఏర్పడ్డ అభ్యుదయ రచయితల సంఘాన్ని దేశవ్యావ్షం చెయ్యాలని నిర్ణయం తీనుకున్నారు. మొదటి సమావేశా:కి అబ్బూరీ' (19086), ₹0డో దానికి తుమ్మలా (1989) (ప్రతినిధు లుగా వెళి, [మేంచంద్‌ సలోజని నాయడులు ఏర్పాటు చేసిన సమావేశాల్లో పాల్గొన్నారు. లక్నో సంఘ నిర్మాణంతో [పభావిశులైన రామకృష్ణారావు విశాఖ వాసి పురిపండారోణంక్రి మొదలై నవారు అప్పటికే శ్వొత్తగొంతు విన్పించడానికి సిద్ధమవుతున్న శ్రీశ్రీకి స్వాగతమిచ్చారు. అస్పటీతో ఓ నిప్పుల గొంతుక విప్పు కుంది. లండన్‌ మేనిఫెస్టో అనువాద కాధ్యత థీథీకిస్తే చాన్ని అనువదించ డానికి వచనం చాలక ఆ కొత్త భావాలు గేయంగా మలుచుకొన్నాయి.

46 నూరేళ్ల తెలుగునోడు లక్నోలో ఈ సంఘం 1088 లో ఆరంభథమైనా, తెలుగునాట కాంగగేగు సోవలిస్టులుగా ఉన్న కమ్యూనిస్టులు 199 దాకా విడివడలేకపోయారు. అప్పటికీ' నాజీమూకలు. రష్యాపై. విరుచుకుపడడంతో స్యామాజ్యవాదుల ఆంతర్వుద్ధం ఫాసిజానికీ, సోషలిజానికీ మధ్య యుద్ధంగా పరిణమించింది. యుద్ధంలో అమెరికొ (బిటిమ దేళాలు కూడా సోవలిస్టు దేశంతో సయోధ్య ఏర్పరచుకున్నాయి* దాంతో స్మామాజ్యవాదం ముదిరి ఫాసిజం నాజీజఐంగా మారిన ఇటలీ జర్మనీలు వేర్పడి ఒకేఒక్క స్నేహితుజ్ణి జపానును తమతో కూడగట్టుకున్నాయి. మిగలొ సామాజ్యవాద దేశాలన్నీ, సోవలిస్టు దేళంతో కల్సి ఈ 8 దేశాలకు వ్యతిరేకంగొ పోరాడటానికి దిగాయి. అప్పుడిళ్క-డున్న జాతీయ కాం[గెసులో విథిన్న వర్గాల మధ్య ఈ సమస్య మీద శీగపట్టు నడుస్తున్నాయి. ఒకరు సోవియట్‌. దేళంతో మ్మతులుగా ఉన్నా (బిటిమ యుద్ధ్యపయత్నాల కంతరాయం కల్గింబాలంటే (సోవలిస్టులు), మరొకరు యుద్ధానికి ఉడతాభ క్రి సాయం చెయ్యాలన్నారు. (క.పాం) వేరౌశరు యద్ధంతో సంబంధం లేకుండా తటస్థంగా (మెజారిటీ) ఉండాలన్నారు మరొకరు కతువుకు శ్మువు మ్మిశుడంటూ, ఈ సమయంలోనే పొలకుల: కతువుంతో కలసి పాలకులను ఓడించాలన్నారు. (సుభాష్‌) ఈ భావాలతో కార్మగెసు ముక్కలైంది, ఇలాటి దళతో యుద్ధానికి సాయఎ చెయ్యాలన్న కమ్యూనిస్టు వర్గం మీద నిషేధం తీసేశారు. దాంతో అది బలం పుంజుకుంది. 1948 లో అటు ఆం(ధ, ఇటు తెలంగాణాలలో అభ్యుదయ రచయితల సంఘాలు వెలిశాయి. ఆదిలో ఆంధ. అభ్యుదయ రచయితల సంఘం అంతకుముందున్న కాల్చినికోదకమ (పభావంవళ్రి విష్ణవ కోల్పనికవోచంవర కే పరిమితమైంది అందుకని మరోకోన (పీవానాట్యమండలి జానపద కళాసాపోత్య రూపాలను ఉద్ధరించిది, మేధావి వర్గం; అదివరకు పుట్టిన సాహిత్యోద్యమాలలో ఒక వా స్తవికతను గమనించింది. కందుకూరి వీరేశలింగం మతంలోని పూడల్‌ భావాలమీదా, గురజాడ సాహిత్య వ్యూడల్‌ తత్వంమీదా, గిడుగు భాషావ్యూడలీజంమీదా ధ్వజ మెత్తారని గమనించి, వారి మువ్వుర్నీ తనుకు ఆదర్శంగా పెట్టుకుంది. రాజ తీయంగా చూస్తే పాలకులు కొత్తగా లభ్యమైన స్వాతంత్యాన్ని విస్తరించు కోడానికి యత్నించోరు,. దాని భలికమే తెలంగాణాలో వ్యూడల్‌ వ్యతిరేక

తిరుగుబాటు ఉద్యమాలు శ్ర ఉద్యమం. ఆది ముందు వ్యతిరేకతగా ఆరంభమై, నికననగా మారి, భూమికోసం భుక్తికోసం సాగే తిరుగుబాటుగా పరిణమించింపి. లాఠీకి లారీ, తూటాకు త్త్లూటాతో జవాబిచ్చే స్థాయికి ఎదిగింది. జనాటి తెలంగాణా వ్యూడల్‌ వ్యవస్థ గురించి వివరించటం ఆంతగా అవసరం లేదనుకుంటా. అవే సాహిత్యంలో విపరీతంగా ప్రతిబింబించింది. మహజర్హ సంఘంగా బయల్దే9ినవ ఆంధ మవి స్తవల్లో యువకులు తిరుగుబాటుచేసి సాయుధ సకురోద్యమ సంఘంగా రూపొం) బారు. ఆనాటి తిరుగుబాటు ఉద్యమంలో జాగీర్జారులు, మక్తాదార్దువంటి. పెద్ద భూస్త్వాముల వెట్టిచాకికి వ్యతిరేకంగా; వర్తకులు, పెద్ద రైతులు, పేద రైతులు, ఇతర (గామీణ వృత్తులంవాళ్ళ ఆంతా కలిసి ఏకోన్ముఖంగా సమరం సాగించారు. ముస్లిం మత పరివర్తనకు వ్యతిరేకంగా ఆర్యసమాజం వారూ; మైనారిటి మత పాలనకు వ్యతిరేకంగా సోవలిస్టులూ కూడా అక్కుడక్కడాబా తిరుగుబాటులో నాయకత్వం వహించారు. కాగా సాహిత్య సాంస్కృతిక రంగాలలో ఈ ౭0డు; వర్గాలు తెచ్చిన మాగొ ప్పేమీ లేదు. కానీ ఆంధ మవిసనభ తెచ్చిన సాయుధ తిరుగుబాటులో మ్మాతం జానపద సాపొత్య సాంస్కృతిక కళారూపాలు పున రుజ్జీవనమయ్యాయి. ఏది ఏమైనా ర్లైళాంగ పోరాటం, ఫాసిస్టు వ్యతిరేక నిజాం వ్యతిరేక పోరాటంగా ఆరంభమై భారత పాలక వర్గ వ్యతిరేక పోరాటంగా చివరకు పరిణ మించింది. పోలీసుల చర్యతో ఈ ఉద్యమంలో చేరిన ఇతర వర్గాల వారందరూ: ఆయుధ విసర్జన చేశారు. కానీ కమ్యూనిస్టులు మ్మ్యాతం మరో రెండేళ్ళు కొన సాగించి, మెరికల్తాంటి మరో 4 వేల నుంది యోధులు ఐలైంతర్వాత ఆయుధ విరమణ చేకారు. ఈ విరమణ పోలీసు చర్మ, వెంటనే చేసిఉంటే మంచి దని ఒక వర్గం, అలాకాక తర్వాత 4 ఏళ్ళు పాటు కొనసాగించి ఆపీ ఉండటం మంచిదన్న మరో వర్గం వాదోప వాదాలు 128 ఏళ్ళ పాటు సాగించింది. దాంతో దే వ్యాప్తంగా క మ్యూనిస్టు ఉద్యమం చీలింది. ఉద్యమ కాలంలో వచ్చిన నిర్బంధాల వల్లా అంతర్గత వాదోపవాదాలవల్లా అభ్యుదయ రచయితల ఉద్యమం, (_పజా నాట్య మండలులు, ఛిన్నాభిన్నం అయ్యాయి. ఇలాంటి చళలో తెలుగునాట సాహిత్య రంగంలో ఫార్మలిస్టు ధోరణులు తలెత్తాయి. అదివరకే వీజ రూపంలో ఉన్న వచన కవిత్వం ఎదిగి బట్టకట్టింది, ఇది ఓ రకంగా తరు వాతి కాలంలో ఉప్పెనగా ఫొంగి, సాహిత్యంలో అనేక తిరుగుబాటు ధోరణులకు మాక అయింది.

48 నూరేళ్ల తెలుతునాడు వీశేశలింగం ఆరంభించిన వ్యూడిల్‌ మత వ్యతిరేక ఉద్యమం తర్వాతీ కాలంలో నా స్త్రికోద్యమానికీ, (తిపురనేని రామస్వామీగారి ఉద్యము హేతువాద ఉద్యమానికీ ఊతమిచ్చాయి. కమ్యూనిస్టు ఉద్యమానికి వ్గతిరేషంగా భారతదేశం లోనే పుట్టిన రాడికల్‌ వ్యూమపజం అనే సిద్ధాంతం ఈ హేతువాద ఉద్యమానికి తర్వాత తర్వాత తాత్విక పునాదిగో పని' చేసింది. వీటన్నిటినీ మత వ్యూడలిఇం మీద జరిగిన చిన్నపాటి తిరుగుబాట్టుగానే భావించాలి. అలానే రకరకాలుగా పుట్టిన ఫార్మల్‌న్టు ధోరణులు కూడా సాహిత్య వ్యూడరిజం మీద తిరుగుబాటులు గానే ఉద్దేంచవచ్చు. ఇప్పటికీ భాషా వ్యూడలిజం మీద యుద్ధం కొనసాగుతూనే ఉంది. ఇన్ని రకాల పోరాటాలు సాగుతూన్నా -మన రాష్ట్రంలో ఫ్యూడల్‌ సంబంధాల పట్టు పూర్తిగా సడల లేదు. పైగ్‌ ఫ్యూడల్‌ భావాల కర్కశత్వం, పెట్టుబడిదారీ భావాల కుటీలతత్వం చేట్టాపట్టోలేసీకొని దేశాన్ని సామాజికంగా, ఆర్థికంగా, సాంస్కృతికంగా వెనుకబాటు 'తీనంలొోఊంచాలని యత్నిస్తున్నాయి. ఇంతవరకూ. ఈ శ కులమీద ఉచృస్థాయిలో రాజకీయంగా తిరుగువాటు జరగలేదు. జరుగుతున్నవన్నీ చిన్న చిన్న తిరుగుబాట్లుగానే ఉంటున్నాయి. తెలంగాణా సాయధ పోరాటం నాటి ఉప్పెనల్లా పొంగలేము. అదే జరిగిననాడు ఈ తిగుగుబాట్టన్నీ వీష్ణవ రూపాన్ని. సంతరించుకుంటాయి. అయితే అందుకు కృషి చాలా అవసరం అశేష (ప్రజానీకాన్ని సంసిద్ధం చెయ్యాలి. వారిలో బైళన్యం పెంచాలి. వాళ్ళ బతుకులకున్న, నిజమైన “ఆర్జాన్ని వివరించాలి. =కానీస' బతుకు శత్రన కర్మఫలం, దాన్ని ఆనుభవించక తప్పదంటూ యజమానికింద బతికే, వాడు బానీస. వానిస ఐళుకన్నా- దక్కింది.'ఆదీ దయగల మన యజమాని జౌదార్యంతో అంటూ బితికేవాడు తొత్తు, =కొనిస బతుక్కు కారణం.కర్మథలం కాదు=యజమాని దౌష్ట్యం, దోపిడి అంటూ తిర గబడ్డవాడు విష్ణవకారుడు. అంటూ ఓ సందర్భంలో లేనిన్‌ అన్న ,మాటల్తో దీన్ని ముగిస్తాను. మీరిచ్చే సూచనలే దీన్ని పరిపుష్టం చేయడానికి దోవాదాలు.

తీరుగుబాటు ఉద్యమాలు శ్రి ఉపయోగించుకొన్న పుస్తకాలు :=

1. అెతకుంళళ0ం08 వ. 106100౧677 05 [1050 రసో 8 60210 ఇంలేం8 + శీ. చెషండం౧0 ౨0106100౧6?
2. 165609౪7 ౦5 లం 966608 శీశం+69606 ౪01 పే 60 11 ౨222006106
3. 6000౧110 ౨6761009 6అ9€ 1 పేరడీ ఆ₹4612-= కీట 36696
4. భారతదేశ స్వాతం(త్య చర్మిత మా, వెంకటరంగయ్య, వొకే
5. తెలంగాణా పోరాట గీతాలు ఎవా. 1,2, విరసం [ప్రచురణ
6. వీర తెలంగాణా -రావి నారాయణరెడ్డి విశాలాం్యధ (ప్రచురణ
7. కార్యగను చరిత
8. జానపద వీరగాధలు =డా॥ తంగిరాల్స వెంకటసుబ్బారావు 19౨. కొండా వెంకటప్పయ్య స్వీయచరిత
9. నవ్యాంధ =ఎఅయ్యదేవర కాశేళశ్వ రావు స్వీయచర్శిత
10. విజ్ఞాన సర్వస్వం ఎవాం సంస్క్రలి తీ
11. సన్యాసుల స్వాతం్యత్య సమరం ఎదిగవల్లి శివరావు
12. భారతస్వాతం(త్య పోరాటాలు ఎకెవి: రమణారెడ్డీ
13. నేనూ-నా దేశం ఎదర్శి చెంచయ్య శీ

నూరేళ్ళ తాలుగునాడు ; పరిశోధనోద్యవూలు

-- కేతవరపు రామకోటిశాన్త్రి పరిశోధన అనేమాట మనమిప్పుడు ఆర్థంచేసుకొంటున్న విధంగానే మొదటినుండీ లేదు, పాతమాటలు కౌటత్త అర్థాలను చెప్పటానికి రూడా మనుషుల అవసరాలనుబట్టి సిద్ధమవుతూ వుంటాయి. ఆలాంటి మాటల్లో కనిషికాదిషికాలు రెండున్నాయి-ఒ॥టి అభ్యుదయం, రెండు విష్ణవం. మూడోదానిగా ఇప్పుడు మనమీ పరిశోధన అనేదాన్ని జేర్చుకోవచ్చు. మరింత జాగదత్తగా శోధీంచ టమే పరికోధించటం. అంటే. బాగా వెదకటం. బాగా శుద్ధ చయ్యటమనే అర్థంతోనూ పరిశోధన అనే మాట వెనక వాడుకలో అంత ఎక్కువగా గాక పోయినా మొత్తానికి వ్యవహారంలో వున్నట్లు కనిపిస్తుంది. అందువల్ల ఇప్పుడు పరిశోధన పదానికి ఏది అర్థంగా వ్యవహారంలో వున్నదో దానికొరకు వెనుకటి కాలానికిపోయి వెదకి లాభంలేదు. రీసర్చి అనే ఇంగ్రీమ పదాన్ని వాడుకొంటూ యూనివర్శిటిలలోని ఆయా విజ్ఞాన విభాగాల్లోని లోతుపాతుల గురించి అన్వేషణ బుద్ధితో అధ్యయనంచేసీ అన్వయపూర్వకంగా అపూర్వమైన ఆయా థావనలను సహేతుకంగానూ సలక్షణంగానూ మొ _త్తంమీద కాస్త్రీయంగానూ అంటే మరొకరు దాని ఉచితానుచిత్రాలను బేరీజు వేయటానికి తగిన పద్ధతిలో అక్షరబద్ధం చేయట మనే యే కార్యకమాన్ని కొనసాగిస్తున్నామో దానినే మనం పరిశోధన అంటున్నాం ఇదే నిజమైణే మన తెలుగు పరిశోధన కార్య్యకమ చర్మిత వయస్సు గట్టిగా అర్థ శతాబ్దం మించివుండదు. ఎందుకంటే మన విశ్వవిద్యాలయాల్లో పరిశోధన కార్య[కమాలు ముఖ్యంగా మన భాషా సాహిత్యాల్లో మొదలయింది ఈ శతాబ్దంలోనే కదా! అయితే, మనకు యూనివర్సిటీలు ఏర్పడకముందూ ఏర్పడిన తరువాత కూడా యూనివర్సిటీ పరిధుల్లోలేని వ్య క్తులు-సంస్రలూ ఈ

పరిశోధన కార్యక్రమంలో ఆసక్తితో పాల్గొనటాన్ని విస్మరించకూడదు.

పరి కోధనోద్యమాలు న!

ఇప్పటి మన అర్థానికి చాలా దగ్గరగా తెలుగు దేళభాషా సాహిత్య చర్మితలకు సంబంధించిన పరిశోధన మొదలయింది తూర్చు ఇండియా కంపెనీ పాలనకాలంలో సర్వేయరుగా వచ్చిన మెకింజీ దొరవల్ల, 1708లో కావలి బౌ్యరయ్యగారు ఆయన దగ్గర గుమాస్తాగా చేరి ఆయనచేత గురువుగా భావింప ఐడిన ష్షణంనుండే తెలుగు పరిశోధన-వస్తు సేకరణ మొదలయింది. నెల్లూరు- రాయలసీమ-గుంటూరు. సీమలను సర్వేచేస్తూ. తిరుగుతూ ఆయక తెలుగుదేళ స్టానిక ఛార్మితక ఆధారాలను గు _ర్రించటమూ, సేకరించటమూ, ఆధ్యయనం చెయ్యటమూ చేళాడు. తెలుసు కళాసనాలను చదివి అర్థంచేనుకోవటానికీ ఆయన కావలి సోదరులను ఉపయోగించుకొన్నాడు. తెలుగు కాననాలను చరితను గురించిన పరిశోధనకు విషయాలుగా చేసిన గౌరవం మెకంజీకి. ఆయనవద్ద ఆ పని చేసిన కావలి సోదరులకూ దక్కుతుంది. దేశభావల్లోని తాళశప్యత (గంథాల "సేకరణ కార్యక మానికి కూడా మకంజీయే [ప్రారంభం చేళాడు. ఇప్పుడు మృదాసులో (పసిద్ధంగావున్న (ప్రాచ్య లిభిత |గంథ భాండాగారం యొక్క 1పారంభరూపం అప్పటి 'సెంట్‌ జార్జి కోటలోని కాలేజి లై బరీగొ మెకలజీ సేకరణలతోనే ఏర్పడింది. పరిశోధనకు అవసరమైన ఆంళాలను సేకరించే వాథమికమైన పనిని మెకంజీ, కావలి సోద్రరులూ (ప్రారంభించారు, మెకంజీ (పోత్సాహంతో బ్యౌరయ్యగారు భారత యూరోపియను విజ్ఞానకాఖి లయిన _గణ్‌తంలో-జోతిషంలోనూ. కూడా కృష్న చేకాడు. భారతీయ (ప్రాదీన విజ్ఞాన విషయాల్లో పాళ్ళాత్యులు (ద్ద వహించటానికి నాందీ పలికీనవాడు కూడా మెకంజీయే. ఇదంతా ఒక రకంగా మరీ పూర్వ రంగం. 168వ శతాబ్ధంలో జరిగిన పని. 19వ శతాబ్దంలో ఈ రకమైన పరికోధన కొర్య [కమాన్ని కొనసాగించింది కూడా పాళ్చాత్యుడే. ఆయన సి.వి (బౌను.

10వ శతాబ్దం | ఫారంఖానికి తెలుగు (ప్రాంతం మొత్తాన్ని తూర్పు ఇండియా కంపెసీ తన ఆధికారం కిందికి తెచ్చుకొన్నది. భౌగోశీకంగా తెలుగు దేశాన్ని మండలాలుగా విభజించి కలెక్టర్ల ద్వారా పరిపాలించటం కూడా కంపెని మొదలు పెట్టింది. 1800 సంవత్సరంలో థామన్‌_ మ్యనోను (ప్రిన్సిపల్‌ కలె క్టరుగా నియమించింది. (బిటిషమ అధికారులకు తెలుగు (ప్రజలను ప్రాలించవలసి వచ్చేటప్పటికి వాళ్ళ వెసులుబాటుకొరకు. తెలుగు జనంతో సన్నిహితంగా వుండ వలసిన అవసరం ఏర్పడింది. ముఖ్యంగ్గా ల ద్వారానే విదేశీయ

న! హ్‌ [నీ0ం0 సు. ఎ ఆలంలల్లు గ్ల

ర2ి నూరేళ్ళ తెలుగునాడు లకు స్వడేశీయులకూ సంబంధాలు ఏర్పడటమేకాక బలపడతాయి కూడా. అందువల తెలుగుదేశపు [బిటిమ కలెక్టర్లు తెలుగు నేర్చుకోటం తప్పనిసరి అయింది. అలా నేర్చుకొన్నవాళ్ళే మంచి పాలకులుగా చెలామణి అయ్యారు. ఆలాంటి వాళ్ళందరికీ కామన్‌ మ్మనో ఆద్యుడు. ఆయనకు తెలుగు (పజలతో తెలుగు భాషలో వ్యవహరించటం నల్లేరుమీన ఐండి నకడలాగా వుండేది. ఆయన అడుగు జాడల్లో తెలుగు దేళంలో (బీటీ సివిల్‌ సర్వీసులో పని చేసి అంత కంటే కీర్ధి (పతిష్టలు సంపాదించిన గౌరవం సి.పి. [బౌనుకు దక్కింది.

1958 (నవంబరు 1) లో తూర్చు ఇండియా కంపెనీ పాలన నుండి (బిటీమ ఇండియా విక్టోరియా కింద పొలనకు మారింది. ఆమె తన (పకటనలో నుత విషయాలకు సంజంధించి తమ [వభుత్వం తటస్థ వైఖరిని ఆవలంబిస్తుం దని వామీ ఇచ్చిండి గానీ, ఆచరణలో అది జరక్కపోగా, ఆంతకు ముందు కంటే మరి కాస్త్ర ఎక్యవగ్గా శ్రైర్తిస్తవమత సంస్థలు నడిపే పాఠళాఎలకు (పభుత్వ ఆర్థిక నవోయం లభించటం మొదలయింది. క్రై9స్తవ మత బోధలతో పొటు మకఠాంతరీకరణ కార్య[కమూలు కూడా మరింత ఎక్కువ అయినాయి. శై9స్తవ మత విజ్ఞానాన్ని తెలుగు [పజలలో [పబోధించటానికి తెలుగు భాషనే వాడవలసి వచ్చింది, తెలుగు వాళ్ళకు ఇంగ్లీషు నేర్చి తమ మతాన్ని బోధించేదానికంటే, తాము తెలుగు నేర్చుకొని తమకు వచ్చిన తెలుగులోనే తమ మత భావాలను [వబోధించటం సులభంగా వుంటుందని మిషనరీలు. తెలుగు మాట్టాడటానికీ, (వ్రాయటానికీ తగిన పుస్తకాలను (వాయించుకోటానికి ఉద్యమించారు. ఆ [పయో జనం ఈడేరట్రాన్సికి చేసిన కృషవల్లనే ఇంగ్లీషులో. తెలుగు వ్యాకరణాలు వచ్చాయి. తెలుగు..ఇంగ్లీమ; తెలుగు -నిఘంటువులు వచ్చాయి. ఇంగ్లీషు ఉన్న కాధికారులు_ముతాధికారులూ తెలుగు భాషా సొపొత్యాల పట్ల (శద్ధ వహించ టానికి గల. ఖౌతిక కారణాలను ఇలా (కోడీకరించవచ్చు:

షే [పజల కష్ట సుథాలను వాళ్ళ ఖాషద్వారానే తెలుసుకొని వాళ్ళ భావ ద్వారాన్నే_వాళ్ళను సమాధానపరచటంవల్స పరిపాలన సుఖంగా సాగుతుందని,

లి (పజల సంస్కృతీ సంప్రదాయాలతో కూడిన మిత థావాలు వాళు సాహళ్యుంలోచృపతినలిస్తాయి' గనుక. భాషా సాహిత్యాల ద్వారా వాటిని తెలును

పరిశో ధనోద్యమాలు ర్‌8 కొని మన్నించటం ద్వారా ఆ (పజంను తమ అదుపు ఆజ్ఞల్లో ఇన్టరగా వున్నళ్లే వుంచుకోవచ్చునని.

8. [పజల పాత సం[పదాయాలనూ, ఆలోచనా ధోరణులనూ గొప్పవిగా చేసి, వాళ్లకే చెప్పటంవల్ల వాళ్లకు వెనుకచూపేర్చ్పడి; వర్తమాన పరిస్థితులనంతగా పట్టించుకోకుండా మన్నుదిన్న పాముల్లా పడివుండి తమ పాలన కొనసాగటానికి తోడ్పడుతారని.

“శ తమ మత భావాలను (ప్రబోధించటం ద్యారానూ, 'తమ మతంలో [పజలను చేర్చుకోటం ద్వారానూ దేశీయులను దేశానికి పరాయివాళ్టను చేయటం ద్వారా తమకు దగ్గరవాళ్ళుగా వాక్ళు అనుకొనేటట్టు చేసి తమ బలాన్ని పెంచుకో వచ్చునని.

5. తాము తెలుగు భాషా సాహిత్యాలను నేర్చుకొని అందులో కృషి చేయటం ద్వారా తెలుగువాళ్ల లోతుపాకులు-చరిత్రా సంస్కృతీ (గ్రహించి వాళ్లకు మంచి పాలకులుగా తాము కొనసాగువచ్చునని.

ఆయా కారణాలననుసరించి 18, 19 శతాద్దాలలో తెలుగు భాషా సాహిత్య చార్మితక రంగాల్లో పరిశోధన కార్యకలాపాలను పాళ్చాత్యులే (ప్రారంభించి యథావకాళంగా నిర్వహించారు ,

19 వ శతాబ్దం ఉత్తరార్థం నుండి, అంటే 1867 [పథమ స్వాళం[త సం[గామం జరిగి నివృల :గా ముగిసినప్పటినుండి దేశంలో బిటిమ వ్యతిరేకత ఒకటి మసక మసకగానే అయినా అన్ని రంగాల్లోనూ, పొటమకించటం మొద

• లయిఐది. పన్నులెక్కువ వేయటం, వ్యవసాయ రంగాన్ని అభివృద్ధి పరచక పోవటం, భారతీయులను-తెలుగు వారిని=మిలటరీ సర్వీసుల్లోకీ.. సివిల్‌ సర్వీసు ల్లోకి తీఘుకోః పోవటం, క్రై9స్తవ మివనరీలను (పథుత్వం మఠ (ప్రచారానికి ఆర్థిక సహాయంతో (ప్రోత్సహిస్తూ వుండటం, (ప్రజలకు ఇష్టంగోని జమీందారీ పద్ధతి, రైత్వారీ పద్ధతి రెవిన్యూ విధానాన్ని అమలు పరచటం, ఉప్పు కొటారు లను వేలం పాడి గు ల్రేదార్ల వళం చేసీ ఉప్పు పం[్రంచే పేదల నోళ్ళ కొట్టడ-= ఈ మొదలయినవన్నీ దేశీయుల్లో (బిటిమ పాలకులంచే. ఒక విధంగా వ్యతిరేక

భావాలు కలగటానికి తోడ్పడ్డామిు- పునాది స్థాయిలో ఏర్పడ్డ (బిటిమ వ్యతిరేక భావన (ప్రభావం ఉపరితల ధంగాలమీీవ కూడా పడింది, పరిశోధన రంగంలో

ర్‌4 నూరేళ్ళ తెలుగునాడు అడుగు పెట్టిన దేశీయుల అలోచన విధానంమీద [బిటిషు వ్యతిరేక భావ [ప్రభావం యొక్క ఛాయలు కనిపిస్తాయి.

19 వ శతాబ్దం ఉత్తరార్థం నుండి తెలుగు దేశంలో 1857 లో మాసు యూనివర్సిటి ఏర్పడి, ఠాజమండిలో. (1877) విశాఖపట్నంలో (188) ఐరంపూరులో (1879) కళాళాలలు ఏర్చ్పడి-మొత్తంమీద 20వ శతాబ్దం (ప్రారంభానికి కోస్తా (ప్రాంతమంతా ఇంగ్లీషు విద్య వ్యాపించి ఒక కొత్తరకం విద్యావంతుల తరగతి ఒకటి బయలుదేరటానికి దోహదం చేసేంది. ఈ విద్యా వంతుల తరగతికి హిందూ (ప్రాబీన సంప్రదాయ బంధనాలనుండి ఐబయటపడా లన్న ఒక ఆలోచన బలంగా కలిగింది.. సామాజిక రాజకీయ రంగాల్లో పాత వ్యవస్థలను సంస్కరించుకోవాలనీ, మార్చుకోవాలనీ వాళ్ళు బయలుదేరారు. దేశంలోని సంస్క రణోద్యుమాలకా ఇంగ్లీషు చదువే మూలకారణం, దోవాదకారి.

ఇక్కడ గమసీంచవలసీ అంశమేమిటంటే, ఇంగ్రీషమ భాషా సాహిత్యాలతో పరిచయమేర్పడటంవల్ర అందులోవున్న పు _స్తకాల్లాంటివి తెలుగు సాహిత్యం గురించి తెలుగులో వుంటే జాగుంటుందనిపించి కొందరు ఆలాంటి పుస్తకాలు [వాయటం, ఈ విషయంలో (ప్రథమంగా కేర్కొనవలసింది గురజాడ (శ్రీరామ మూర్రిగారిని. 4120261298 6౯161621 296 క[08౯200021 255298 01 ౧౦6౯3-అఆశ్న పుస్తకాన్ని చూచినప్పుడు అలాంటిది తెలుగులో వుంటే వాగుంటుంది గదా ఆనిపించినందుక ఆయన 1876 నుండి మొదలుపెటి 18786, 1880, 1839 సంవత్సరాల్లో తెబుగు కవుల జీవితాల సేకరించినవి సేకరించినట్లు నాలుగు సంపుటాలుగా వెబువరించారు. 1898 లో అన్నింటినీ కలిపి ఒకే సంపుటంగా కవుల జీవితాలను ద్వితీయ మ్ముదణగా (ప్రచురించారు.

వీరేశలింగం పంతులుగారి కవుల చరిత కంటే ్రీ రామమూర్తిగారి కవి జీవితాలు ముందుగా (వాయబడిందే అయినా అందులో ఆయా కవుల గురించి లోకంలో వ్యాపించి వినవస్తున్న మహిమలూ, పుక్కిటి పురాణాలూ ఉన్నంతగా చార్మితక ఆధారాలమీద, కవుల దేశకొల నిర్ణయాలు గానీ, [గంథకర్హృత్వ నిర్ణయాలు గానీ లేవు, ఆ దృవ్టితో చూస్తే వీరేశలింగంగారి కవుల చరిడతే అప్పటి కందుబాటులో ఉన్నంత వరకూ సరియైన [ప్రమాణాల ననుసరించి చేయ

బడిన పరిశోధన ఫలితంగా వెలువడిన మొదటి (గంథం, ఈ విషయంలో ఆ

పరిశోధనోద్యమాలు ర్‌ర్‌ (గంథానికి దాని పునర్ముదణలే [ప్రామాణికమైన కితాబులు. 1886 తో 79 పుటల [గంథంగా వెలువడిన కవుల చర్మిత 188 ద్వితీయ మ్యుదణలో 19 పుటల [కొత్త విషయాలతోనూ 1890 మూడవ ముదణలో మొత్తం 96 పుటల (గంథంగానూ, 3885 నాల్లవ ముృుదణలో 150 పుటల (గ్రంథంగాను, కొత్త కొత్త కవులతోనూ కొత్త కొత్త విషయాలతోనూ పెరుగుతూ వచ్చిందంటే అది: “పంతులుగారి పరిశోధన సామర్థ్యమునకును, సత్యదీకకున్తు విషయ [పామాజి కత్వమునకు సాక్షభూతమగుచున్నది” అని రమ్తాపతిఠావుగారు చెప్పిన మాటతో మనమూ ఏకిభవించటమే అవుతుంది. ఇ:కా ఆశ్చర్యమైన విషయమేమిటంటే, ఆ [గంథం 1899 లో 160 పుటలకు పెరిగి, 1917 నాటికి సంస్క్రరణలతోనూ పూరణలతోనూ పెరిగి పెరిగి 680 పుటల [గంథమై కూర్చున్నది ఇదంతా పంతులుగారి పరిశోధనా (పాగల్ఫాానికేనిదర్శనం.

20 వ శతాబ్ధం వచ్చేటప్పటికి- (ప్రావీన భారతీయ విజ్ఞాన మైఠవ [పళంసా-భావం= పాళ్చాత్య విద్యావిజ్ఞానాలకు ఆభిముఖ్యం- భిట్‌మ పాలనకు వ్యతిరేకత _ క్రై9స్తవ మత ధోరణులకు వ్యతిరేకత = ఈ రెండు విషయాలకు కార్యరంగాలుగా పాఐక వర్గంలో దేశీయులుండాలనీ, హిందూమత వైళవాన్ని పునరుద్ధరించాలనీ రాజకీయ సాంస్కృతిక ఉద్యమాలను గూపొండించుకోవటం జరిగింది. 1885 తో భారత జాతీయ కాం్యగెసు సంస్థ ఏర్పడింది. 1905 లో జరిగిన బెంగాలు విభజన పొందూ మహమ్మదీయ విభజనకు మూలమైంది. ఇప్పుడు భారతీయులు. మూడు మతాలవారు: పొందువులు, క్రైస్తవులు, నవా దీయులు అధిక సంథ్యాకులయిన హి-దువులకు అటు కై) స్తవులతోకంటే ఇటు మహమ్మదీయులతో విరోధభావం ఎక్కువగాజొచ్చింది. కవిగారన్న (ప్రసిద్ధి శెక్కిన మారేవల్లీి రామచం[దళాస్త్రిగారు ఈ ఇరవయ్యో శతాబ్దం (ప్రారంభంలో క్రైెంస్తవ మిషనరీ సంస్థల మతాంతరీకరణ కార్య కమాల నడ్డుకోటానికి హైందవ హిత సభ- కేంరే125. ₹౧15510%- నొకదాన్ని స్థాపించారు. మహమ్మదీయుల పీర్ణ పండుగ అట్టహాసాన్ని ఎదుర్కొకటానికి 1909 లో థ్రీరామలీల ఉత్సవా లను [ప్రాంంభించారు. విశాఖపట్నం, ఎలవంచిలి మొధలయినచోట్ట ఆ ఉత్సవాలు ఇంకా కొనసాగతూనే వున్నాయి. 1905లో బెంగాలు విభజన భౌగోశి కంగా భారతదేశాన్నీ. మానసికంగా భారత (పజానీకాన్నీ ఛిన్నాభిన్నం చేసింది, ఆర్థిక సామాజిక స్థితి" తులకు వెనక్కునెట్టి మళ ద్యేషంతో కూడిక రాజకీయంగా

56 నూరేళ్ల తెలుగునాడు విరోధానికి బెంగాలు విభజన దోవాదం' చేసింది. ఇండియా చీలిపోవటానికి పునాది' 19005 లో పడింది. బెంగాలు విభజనవల్ద జాతీయోద్యమంలో స్వదేశీ భావాలో "పెల్లుబికి, అవి తెలుగు నేలను కూడా ముంచెత్తినాయి. విదేశీ వస్తు ఐహిష్క-రణ; తిరస్కారం, స్వస్థాన వేషభాషాభిమానం ఎక్కువ కావటానికి వందేమాతరం * స్వదేశీ-.ఉద్యమం బాగా దోహాదం చేసేంది. ఆంధ రాష్ట్రానికి సంబంధించిన ఆలోచన ద్వారా భారతదేశం భాషా[ప్రయుక్త రాష్ట్రాలుగా విభజింపబడటానికీ పునాది ఆ ఉద్యమంలోనే పడినది. తెలుగు భాషా సాహిత్య చార్మితక వైజ్ఞానిక రంగాల్లోని పరిశోధన కృషి మీద వందేమాతరం (ప్రభావం గమనించటానికీ 1006లో స్థాపింపబడిన కొమ్మరాజు లక్ష్మణరావుగారి విజ్ఞాన చందికా (గంథ మాలి విషయం చూస్తే చాలు. 'వందేమాతరం ఉద్యమం వచ్చింది; అవ్మణరావు గారి ఆశయాలకు ఉత్సాహమూ, కార్యదీతృకు పదునూ చేకూర్చింది." ఆని మల్లంపల్లి, సోమ్షశేృరళర్మ గారంటూ “లక్ష్మణరావుగారి హిందూ మహమ్మదీయ మహాయిగాలూ, వీరళ్మదరావుగారి ఆన్మధదేశ చర్మిత సంపుటములూ (ప్రకటించి విజ్ఞాన చందిక ఆంధ జొతీయతకు పునాదిరాలు పరిచిందనీ, ఆ (గంథాలు వచ్చే వరకూ భారతీయులకు గొప్ప సంస్కృతీ చరి[తలున్నవనికానీ, ఆంధులది (ప్రాచీన యుగాలలో మువిసా[మాజ్య నిర్మాణం కావించి అఖండ రాజ్యాధికార వైభవం అనుభవించిన జాతి అని కానీ ఆంధ జనసామ్యానికే కాదు విద్యాధికుల మనుకొనేవారికి సైతం తెలియదనీ, ఆంగధదేళ చర్మిత వచ్చి ఆంధులలో జొతీయాలిమాన దర్పాలను గేశెత్రించిందనీ, ఆంధోద్యమం రావడానికి ఆంధ దేళ చరిత్ర (పకటన మొక కారణమనీ ఆ విధంగా (ప్రావీన వైభవ గాథలను చెప్పి జనంలో జాతీయభావోడ్డీపనం కరిగించటం జరిగిందని (వాళారాయన అందువల్లనే లక్ష్మణజరావుగారి విళ్ళాన చం[దిక_ విజ్ఞాన సరస్వ (ప్రకటన కార్య [కమం ఉద్యమ స్థాయినందుకొన్నది. చందికలో (ప్రకటించిన పు _స్తకాలుగానీ, ఆయా విషయాలమీద మూలమట్టుగా పరిశోధించి (వాసినవిగానీ అనువాదాలు గానూ ఉద్ధరింపులుగానూ' చేసినవి కావు, భారతీయ సంస్కృతికీ విజ్ఞానానికీ సంబంధించిన ఏ విషయాన్నైనా లవ్మణరావుగారు స్వయంగా లోతుపాతులు తరచిచూచి చెప్పే నిజాయితీని అంటిపట్టుకొని పర చేయటం. చేతనే వైజ్ఞానిక సాంస్కృతిక పరిశోధనకు నిఇద్ధతా నిమగ్నతాగల ఉద్యమ స్థాయి ఏర్పడింది. ఈ ళతాబ్ధం [ప్రారంభ కొలంలో భారతీయాంధ బార్మితక సాంస్కృతిక

పరిళోధనోద్యమాలు ళ్‌? రంగంలో ““లోతైన ఉత్తమ (శ్రేణికి చెందిన పరిశోధని కార్యకమాన్ని వందే మాతరం ఉద్యమ స్పూర్తితో నడిపించిన మవాకుభావుడు లవ్మణరావుగారు. లక్మణరావుగారి మార్గాన్ని ఆనునరించి భాషాసాహిత్య రంగాల్లోనూ చారి [తక రంగంలోనూ అత్యుత్చాహంతో పరిశోధనలుచేసి కొత్త కొత్త గంథాలను, కాసనాలనూ వెలికి తీసికొనివచ్చి వాటిని నిశితంగా పరిశీలించి సంన్థారించి [పచురించటంతోపాటు అందువల్ల తెలియదగిన కొత్త విషయాలను (పతిపావెంచిన విద్వాంసులు చాలా మంది వున్నారు. మాననల్లి రామకృష్ణ కవిగారు, వేటూరి (వళాకర కాన్రిగారూ, శేషాాది రమణ కవులూ, జయంతి రామయ్య పంతులు గారూ, వావిలికొలను సుబ్బారావుగారూ, ఆదిరాజు వీరథద్రరావుగారూ, మన్రం పల్లి సోమశేఖర శర్మగారూ. నేలటూరి వెంకట రమణయ్యగారూ = ఇలొ %ఇంకొ కొందరిని చెప్పవచ్చు. వీళ్ళతోపాటు (ప్రాచీన భారతీయ విజ్ఞానం సంస్కృతంలో వుండి దేశీయులకు ఆందుబాటులో లేషండోపోతున్నదనిపించి అనువాదాలు పూనుకొని పనిచేసిన వారిలో పంచాగ్నుల ఆదినారాయణ ళాస్త్రీగారిని చెప్పాలి: 1919 నాటికే ఆయన వాళ్చ్యాయకుని కామస్యూత (గ్రంథాన్ని వివిధ వ్యోక్యానొ లతో ఆధ్యయనంచేసి తెలుగులోకి ఆనువడించారు, ఆలాగే గౌతమ ధర్మ సొ [5 (గ్రంథాన్ని కూడా ఆయన తెనుగు చేశారు, వట్టి తెనుగుచేయటంగాక ఆయా (గ్రంథాలలో రికార్డయిన విషయాలనుబట్టి అవృటి సామాజిక జీవిత విశేషాలను: సాంస్కృతి ఆలోచనలను వివరంగొ సమన్వయించి (వాసే (ప్రయత్నం చారు, సౌంఘక చర్విత అవగాహనకూ, నిర్మాణానికి సాహిత్య గంకాలూ, ధర్క గొత్తీ (గంథాలు తోడ్పృతాయన్న ఒక వాజ్మయ సత్యాన్ని ఆదినారాయణ శాస్త్రిగారు లాము కనుక్కొని తెలుగులకు తెలియచెప్పారు, తెలుగులో తరువాత తరువాత వచ్చిన సాంఘిక చరి[త్రలకూ, సాహిత్య రచనలనుబట్టి అప్పటి సొమాజిక జీవితం గురించి అ-చనాకప్రే సురవరం (పతాపరెడ్డిగారి లాంటి విమర్శకులు రావటానికీ ఆదినారాయణ సానస్ర్రగారి (గ్రంథాలూ, వారి పీఠకలూ దోహదం చేశాయి పంబా గ్నుల వారి పరికోధన (గ్రంథాలను లోనారసి చూచేది-ఆసాధారణ (పజ్ఞాపాట వంతో కూడుకొన్నది, వాబ్బయ అధ్యయనానికి చర్చితను-జోడించుకొన్నది. వందేమాతరం ఉద్యమమే. తేలుగునాట జాతీయ విద్యావ్యాప్తి, (వత్యే_ కంగా జాతీయ పాఠళాలలు, కళాళాలలూ ఏర్పాటు చేస్పింది. ముఖ్యంగొ రజి మండి, మచిలీపట్నం ఆ రోజుల్లో ఈ శ్లాతీయ విద్యాస్థానాలుగా వుండేవి,

ర్‌8ి నూరేళ్ల తెలుగునాడు కాలేజీ విద్యార్థులు రాజకీయాల్లోకి దిగటానికి కూడా ఆ ఉద్యమమే కారణం, 1907 లో రాజమం(డి కళాశాలలో నందేమాతరం బాడ్డీలను పెట్టకొన్నందుకు విద్యార్థులకు కాలేజ్తీలో (్రవేళాన్ని నిరాకరించటంతో విద్యార్థులు ఉద్యమంలోకి దూకటానికి వీలు చిక్కింది. భారత ఆంధ జాతీయతా భావాన్ని తీవ్రంగా రెచ్చగొట్టిన వందేమాతరం ఉద్యమ [ప్రభావం విద్యావైజ్జానిక సాంస్కృతిక విషయ పరిశోధనల ఘీద కూడా,పడింది. పడటానికి కారణం అది కేవలం ఒక (ప్రభావంగా కాక ఒక జీవిత దృక్పధంగా మనసుల్లో నాటుకొన్నది. ఉమామహే శ్వర పండితుడూ, జటావల్టభుణల పురుషో త్తంగారూ, జొన్నలగడ్డ సత్మనారాయణ మూర్తిగారు మొదలయినవారు హిందూమత వై భవోన్నతులను గురించి మహో పన్యాసాలిస్తూ తెలుగుదేశమంతా సంబారం చేయటానికి వాళ్గుకోకాలంలో ఏర్పడిన జీవిత దృక్పథమే కారణం, ఆ దృష్టితోనే వారనేక (గంథాలు (వాసి ఆ దృక్స థాన్ని బాగా (పచారం చేశారు. , కోట వెంకటాచలంగారి పురాణ చార్మితక పరి ళోధనలన్నింటి. వెనుకా భారత జారీయ మహావైభవాన్ని విదేశీయులయిన పాళ్చాత్యులా మనకు చెప్పేది మనమే ఆయా విషయాలను లోతుగా పరికోధించి చెప్పుకోవాలన్న భావన వుంది. ఇంగ్లీషు దొరల ఉపయోగం కొరకు తెలుగు వ్యాకరణాలను ఇంగ్లీషులో (వాయటం మొదలు ఆయినప్పుడే తెలుగుభాష యొక్క స్వరూప స్వభావాల గరించి ఆలోచన- పరిశోధక (ప్రారంభమయ్యాయని చెప్పవచ్చు. ఎందుచేత నంటే, 1816లో 4.0. 042౫9 9611 ఆనే ఆయన ౫ 6౯200925 0£ ల 100800 2084486 అనే [గ-ధం వాస్తే దానికి ఉపోద్దాతం (వాస్త 2712618 ఇస?66 21115 అనే-ఆయన తెలుగు - తమిళం, మళ యాళం, కన్నడం భాషలతో కలిసి ఒక భాషా కుటుంబానికి చెందిందిగా కనిపి స్తున్నదని (వాకాడు. అది (దావిడ భాషాకుటుంబ భావనకు మూలం. ఈ అథి [ప్రాయ (పకిపాదనను కూలంకవంగా పరిళోధెంచి సిద్ధాంతంగా (వతిపాదించింది కెంఠేం6 0114౪011. ఆయన [గంథం పీడ *ఉ 00౧౫91126176 ౮౯౩౫౫1౯ ౦ లం 50౯1714126 02 50౪3ల. 1064120 వె2మగే? 01 20548665. ఆది 1886 లో వెలువడింది మొదటిసారిగా. భాషాపరికోధన విధానాన్ని శాస్త్రీయ పద్ధతులతో నడిపించిన మొదటి విద్వాంసుడు కాల్డ్‌ వెల్‌. ఆయనకు (పధానమైన నాలుగు [దావిడ భాషా సాపహిక్యాలతో మంచి పిఛయ

పరిశోధ నోద్యమాలు క్‌రి మన్నది. సంస్కృత భాషతో ఈ [దావిడ భాషలకు జన్మనంబంధం లేదన్న కాల్‌ వెల్‌ సిద్ధాంతాన్ని దేశీయ విద్వాంసులు సరిగ్గా ఆర్థం చేసుకోక వ్యతిరేక్రిం చటంచేత మన భాషా పరిశోధన చాలాకాలం కుంటుపడింది. ముఖ్యంగా తుల నాత్మక పరిశోధన మెరకపట్టింది. 1906 లో 11౧8219616 5277ల 01 1ఇ412 నాన్లివ సంపుటం (ద్రావిడభాషల గురించి వచ్చిండి. దాన్ని సిద్ధంచేనిండి కూడా విదేశీయుడే నార్వేపండితుడు 516% [[010₹. ఈ సంపుటం వచ్చినప్పటి " నుండి భారతీయ విద్వాంసులు భాషాళాస్త్ర విషయాల్లో (శద్దవహించటం మొదలు పెట్టారు. వాళ్ళల్లో తెలుగువాళ్ళు లేరు, తమికులు, కన్నడిగులు - పాళ్చాత్యులు మా(తమే వున్నారు. భాషాళాస్త్ర పరికోధకులలో కోరాడ రామకృష్ణయ్యగారినీ, చిలుకూరి నారాయణరావు గారిసీ, గంటిజోగి సోమయాజిగారినీ మొదటివాళుగా చెబుఠారు. వాళ్ళకాలం తరువాత భాషా పరిశోధనలు వినూతన పద్ధతుల్లో కొత్రీ యంగా కొనసాగాయి. అంతకంటే ముందుగా చెప్పవలసింది గిడుగు. రామ మూర్తి పంతులు గార్ని. నన్నయగారినాటినుండి వెయ్యేళ్ళ తెలుగు భాపా వికా సాన్ని పరిశీలించిన ఉద్ధండ భాషా పరిశోధక్షుడాయన. సవరభాష గురించిన ఆయన పరిశోధన జగ్మత్పసిద్ధం. గిడుగు రామమూర్తిగారి (పసిద్ధి అంతా ఆయన వ్యావహారిక ధాషావాగ విజయం పీద ఆధారపడి వుంది. స్వదేశీ ఉద్యమ [(పభావంలోనే వ్యావహారికా భాషా ఉద్యమం సాగింది. రాజకీయాల్లో కన్సర్వేటివ్సులాగానే ఈ భాషావాదంలో (గాంథిక వాదులు. వ్యావవోరిక వొ దు లది లిబరల్‌ యాంటిట్టూడ్‌. జమీందారీ [ప్రభువుల అవాంకారపు దర్హా (గొంలిక వాదులది (పజాస్వామ్మ ద్‌ లక్స్‌రం గలది వ్యావహారిక థాషావాదం* వందే మౌతరం ఉద్యమ స్ఫూర్తితో మాతృభాషను లాష్షజకవాద కృంఠిలారినుండి విముక్తం చేసి స్వేచ్చా స్వాతం్యకొలతో నలుగురికి మంచిగా పనికివస్తూ (బతికే టట్లు చేయటానికి గిడుగు తన జీవితాన్ని ధారపోకాడు.

1980 ఉప్పు సత్కా[గవా శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం కూడా ఫంవంతం కారపోయేటప్పటికి యువతరం గాంధీగారి నాయకత్వంనుండి బయటపడి వామ పక్ష భావాలు గల కమ్యూనిస్టు. సోషలిస్టు రాడికల్‌ వళ్యామనిస్థు పార్టీలుగా చీలి బయలు దేరారు. కమ్యూనిస్టు పార్టీకే ఒక సామాజిక జీవిత కాత్విక దృక్పధ మున్నది. దానికి కొన్ని మార్చులతోనూ చేర్పులతోనూ మిగిలిన రెండు పార్టీలూ సర్జుకొన్నాయి. కమ్యూనిన్థు తాత్విక దృకృథ (పభావం వి శృృళంగా కొకో

60 నూరేళ్ళ తెలుగునాడు పోయినా అప్పటినుండి తెలుగు భాషా సాహిత్య చార్మితక సాంస్కృతిక విషయ పరిశీలనల్లోనూ పరిశోధనల్టోనూ-కా_స్త కాస్త కనిపిస్తూనే వుంటుంది. ఆంధ ఆభ్యుదయ రచయితల సంఘం 19క4€.లో ఏర్పడ్డప్పటి నుండి పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య గారూ,' మద్ధుకూరు' చం[దశేఖరరావు గారూ, (శ్రీరంగం థ్రీనివాన రావుగారూ, డి. వి. ఎ.ఎస్‌. నారాయణరావు గారూ-భాషా సాహిత్య విషయాల్లో కమ్యూనిస్టు దృక్పథాన్ని వివరిస్తూ వచ్చారు. జి. వి. కృష్ణారావు గారు కావ్య జగత్తు అనే పుస్తకాన్ని ఆ దృక్పథంతోనే [వాళారు. 1974లో వెల్చేరు నారా యజరావు గారు తెలు?లో కోవితా విష్టవాల స్వరూపం అనే సిద్ధాంత [గంథం ఆం[ధా యూనివర్సిటిలో సమర్పించేదాకా యూనివర్సిటి పరిశోధనల్లోకి మార్క్సిస్టు ఫిలాసఫీ ఎక్కలేదు.

స్వాతం[త్యం రాక మునుపు జరిగిన భాషా సాహిత్య పరిళోధనల విష యంలో ఆయాలకణాలున్నాయి, అప్పటివాష్సు ఆయాలత్షణాలతో తాదాత్మ్యాన్ని చెందే అయా పనులు 'శేశాడ. అంతవరకూ వాళ్లకొక నిజాయితీ వున్నది.

తూరేళ్ళ తౌలుగునాడు ; భాషోద్యవాలు _--వేకూరి రామారావు [(పసంచంలో భాషలన్నిటికీ లిపిలేము. లిఖితస్థితి ఉన్న భాషా సమా జాల్లోనే భాషా ఉద్యమాలు కనిపిస్తున్నై, భాషోద్యమం రచనా భాష కుశంబంటిం చిందిమా్యతమే అని భాషా నమా కా౨ను పరిశీలిస్తే తెలుస్తుంది. భాషోవ్యమ అంటే ఏమిటే ? భాషోద్యమా ఇ ఎందుకు వస్తాయి ? అనే (పళ్నలు ఈ (ప్రసంగవ్యాస పరిధిలోవే. దీనికి పూర్వరంగంగా, విషయాన్ని కొంచెంలోతుగా ఆర్థం చేనుకో టానికి వీలుగా మౌలిక లిఖిత భావలమధ్య వ్యత్యాసాన్ని పరిశీలిద్దాం మౌలిక భాష (పధానంగా అత నే ఖొగం (ప్రత్యక్ష (వయోజన రిషీత మైనది. వాక్యాల్లో మనం వ్యక్తంచేసే ఆఖ్మిప్రాయం, విషయనివేదనకోః విమయ సంపాదనకో, కార్యాచరణకో ఉద్దేశించబడింది. (ప్రత్యక్ష విషయ (కావ) (గవహాణ మౌఖిక భాషా లక్ష్యం కాగా మౌభిక భాషా వ్యవహారంలో కావ కొర్చు మీద దృన్షి ఆంతగా ఉండదు. ఆయితే ఇందుకు ఒకే అపవాదం ఉంది. మశుము9కు సొందర్య దృపీ సహజమైనది. తన చుట్టూ తనకుద్ధిష్ట కాని (ప్రకృతిలోనే ఎవరో ఎవరి కోస మౌ ఉఊద్దేశించినట్టుగా సుందర దృశ్యాల్ని చూడటానికి, శవ్య సంగికాన్ని వినటాని కలవాటుపడ్డ మనిషి తన కందువాటులో, సాగే గుణమున్న (గలు1ల) భాష అనే వస్తువు ఉన్నప్పుడు దాన్ని సొందర్య [పతిపాదనకోనం ఉపయోగించటం ఆళ్చర్యంకాదు. ఆందువన్హ (పతి భాషా సమాజంలోనూ సాహిత్యం అని మనం పిలిచే భావ కూర్చు ఉంటు ది [ఇకడంసౌంవర్యం, సాహిత్యం అనే మాటల నిర్వచనాల తీగెలు కదిలించను.] సాహిత్య రచనలో భాషమీద దృష్టి ఉంటుంది. (ప్రత్యక (పయోజనాన్ని మించి ఊండటవన్హ సాహిత్యం లిఖితస్థితి లేకుండాకూడా మొదటి పరిసరాన్ని

రీజే నూరేళ్ల తేలుగునాడు చాటి ఖిన్న కాలాలకు వి స్తరించగలదు. జానపద గేయాలు, గాధలు ఇట్టాంటివి. మౌఖిక భాషలో నిక్షిస్తమయ్యే విషయానికి మకుషు౨ జ్ఞావకళక్తి ఒక పేద్ద పరిమితి. లేఖన సంపదాయంలేని భాషా సమాజాల సౌంకేత్రికాభివృద్ధి ఆతిపప్రాధ మికంగా ఉంటుంది. అభివృద్ధి చెందిన సమాజానికి లిఖిత భాష చాలా ముఖ్య మైన అంగం. మాట్లాడే భాషకు వక్షృ(శోతలు (ప్రత్యక్షంగా ఉండాలి. దీనిస్థితికి దే కొల పరిమితి ఉందన్నమాట. ఖిన్నకాలాలకు థిన్న(పాంతాంలకు ఆందాలంటే అంచే లంచెలుగా మళ్ళీ మనువృులే ఆందించాలి. దానిన ల్లీ బాలా చిక్కులున్నై. పరిమిత మైన మనిష జ్ఞాపక శక్తిమీద ఆధారపడాల్సి రావటంవల్ద భాషలో నిషేపం చేసే విషయం పరిమాణం (9612616 01 18086100) అత్యంతం పఠిమితమై ఉంటుంది. అంతేకాదు, మనిషి జ్ఞాపకళక్తి విషయ గుణాన్ని (2421169 01 1040౯004 101) కూడా మార్చవచ్చు. లిఖితభాష ఈ పరిమితులను దాటుతుంది. విషయ పరిమాణానికి పరి మిళులుండవు. భాషా (పసారానికి దేశకొలావధుబుండవు. అంతేకాక తొలిసారి సిక్నేపించిన విషయం మారకుండా ఉంటుంది. తీం0ష౯169 దెబ్బతినదు. ఇదేగాక ఇంకో విశేషం ఉంది. మొభిక భాషా స్థితికి స్థిరత్వం లేదు. ధ్వనివాహక మైన భాష త్వరగా గాలిలో కలిసిపోతుంది. అందువల్హ విషయ (గహణ త్వరగా జరగాలి లిితభాష విలంబ విషయ [గ్రవాణాన్ని (1612764 6౦౫ ౧౯౦16౧8100) సహిస్తుంది. ఇప్పుడు చదివిన వ్యాసాన్ని ఇప్పుడే ఆర్థం చేసుకోవాల్సిన ఆవసరంలేదు. ఇంకో నెలతరవాత ఆర్థం చేసుకోవచ్చు. మౌఖిక భాషలో వ్యక్తికరణ, ఎడిటింసు దాదాపు ఒకేసారి జరుగుతై, ఒకసారి [పయోగించిన తరువాత ఎడిటింగు కవకాళం లేదు. లిథితభాషలో వాక్యాలనుగాని, వాఠళ్య సముదాయాలనుగాని ముందు వెనుకలు చొలాసార్లు చూసుకొని సవరించుకొనే అవకాశం ఉంటుంది. ఆ ఆవకాళం టెక్నాలజీ పెరిగే కొద్దీ ఇంకా ఎక్కువయింది, విషయ నిక్షేపంలోనూ, విషయ [గవహణలోనూ లిభితభావకు విలంబ క్షమత్వం అనేది గుర్తించదగిన ముఖ్యాంళం, దీనివల్ల మౌళిక, లిఖిత భాషా స్వరూపంలో [పయోగంళలో భేదం ఉంటుంది. అందుదే

ఫాషోద్యమాలు 68 రాసేభాషకు మాట్టాడే భాషతో సంపూర్ణసామ్యం ఉండదు, మౌఖిక, లిభిత స్థితుల్లో, పరిసరాల్లో, సందర్భాల్లో ఉన్న భేదంవల్ల. ఈ భేదం వస్తుంది. ఇది సహజమైనది. అందువల్ల రాసేభావను మాట్టాడినట్టు లేదే ఆ) -ఈనడించటం అంత సమంజసంగా కనిపించదు. భాషా సమాజానికి ఒక సంస్కృతి ఉంటుంది, బహుకాలంగా. లేఖన సంప్రదాయం ఉన్న సమాజానికి చిరకాలుగా ఏర్పడ్డ సాంస్కృతిక సంప దాయాలు, భాషా సంప్రదాయాలు ఉంటై, ఉదావారణకు తెలుగుభాషా సమాజూనకి £ వేల సంవత్సరాల సాపొత్య రచనా సం్యపదాయం ఉంది. ఏ సం్యపదాయమైనా నూటికి నూరుపాళ్టా అంత కాలం అట్లాగే ఉండదు. తయారయిన ఒక వ్యవస్థలో కొన్ని ఆంకాలు నష్ట మవుతూఉంటే మరికొన్ని అంళాలు కొత్తగా చేరుతూ ఉంటై. ఇది వివరణ అక్కరలేని సత్య. ఖౌతిక, సొంస్కృ్బృతిక, భాషా వ్యవస్థలన్నిటిలోనూ ఇదీ నిత్యం జరిగే పని. మౌఖిక భాషా వ్యవస్థలో ఈ పని కొంత వేగంగా. జరుగు తుంది. లిఖిత భాషా వ్యవస్థలో ఈ పని కొంత ఆలస్టాంగా జరుగుతుంది. ఉదా హరణకు తెలుగుకావ్య భాషా సంప్రదాయాన్నే తీసుకోండి. నన్నయ్య భాషలో *న్తూబేండ్లం గోలెన్‌, యోజనంబున గోలెన్‌, నినుజూచినయప్పట గోలేన్‌'' అని కోలెన్‌ అనే విభక్తి _ప్రత్యయాన్ని దేశకాల బోధకనామాలమీద పర్యంతార్థంలో ఉంది. తరవాత భాషలో, ముఖ్యంగా నన్నెచోడ తిక్కనల భాషలో “ఎటిగిన కోలిను, చూచిన కోళిను, గోగహణంబునంగోలె, కనుచూపుకోలి”" అని 1కియాజన్య పిశేషణాలమీద, వ్యాపారార్థకనామాల తరవాత ఈ (పత్యయం కనిపిస్తుంది. ఆ మేరకు కావ్యభాషా వ్యవస్థలో మార్చు జరిగింది. ఈ కావ్య భాషలో వివిధకాలాల్లో శబ్దరూపాల్లోనూ, అర్థాత్టోనూ జరిగిన మార్పుల్ని గిడుగు రామమూర్తిగారు బాలకవి శరణ్యంలోనూ, సూ.రా నిఘంటు విమర్శనంలోనూ విశేషంగా చర్చించారు. విశేక్షచర్మిత ఉన్న ఏ భాషా వ్యవస్థలోనైనా ఇట్టాంటి మార్పులు కనిపిస్తయ. లిఖిత భాష అనే అర్థంలో రచనాభాష అనే మాటను ఇప్పుడు వాడు తున్నాం ఆ అర్థంలోనే ఈ వ్యాసం వాడతారు. రచనాభావకూ, మౌఖిక ఖావకూ స్థితి, పరిసర, సందర్భభేద'లవత్రి వచ్చే వైషమ్యాలను గు ర్రిస్తూనే

రీ నూరేళ్ల తెలుగ్గునోడు కెంటికీ ఎక్కుశ పోలికలున్న (ప్రాలీనకాలాన్ని ఊహించడం తార్కికంగొ సాధ్యమే. ఏదో ఒక కాలంలో ఈ రెండు భాషలూ ఆతి సన్నిహితంగా ఊన్న య్యనుకుందాం. తరవాత కొంతకాలానికి ఆనుసరించటానికి వీలయిన ఒక సంప్రదాయం ఏత్పడుతుంది. వౌభిక భాషతో సొమ్యం ఉంచుకుంటూనే తద్భిన్నమైన భాషావ్యవస్థ ఏర్పడుతుంది. దీన్నే సర్మపదాయీకరణం అందాం దిన్ని ఇంగ్రీమలో 8911226108 అనీ, దాన్ని అనుసరించి ౩ లీకరణం అని తెలుగులో వ్యవహరిస్తున్నారు. ఒకరకంగా సంయ్యపదాయీకరణం, వ్యవస్థీకరణం ఒకే రకమైన వ్యాపారాలు, తెలుగురచనా భాషలో 9వ శతార్దినుంచీ సంప్ర దాయీాకరణానిక్తి (ప్రత్యష సాక్ష్యం దొరుకుతుంది. సం[పదామీకృతం కాని లిఖిత భాషావ్యవస్థ్ర ఉండదనుకుంటాము. నిజానికి మౌభిక సాపాత్య భాషలోనూ ఈ సంప్రదాయీకరణం కనిపిస్తుంది. '“ఆనగా ఆనగా ఓక రాజుండేవాడు" ఆశే వాక్యం మౌఠిక సాహిత్యంలో సంప్రదాయిక రణకు &క ఉదావారణ, రచనా భాషలో యక్షగానాలు, సంకీర్తన సాహిత్యం, కాసన భావ, ఉత్తరాల భాష = ఇవన్నీ సం్యపదాయీకరణకు లక్యాలే. ఆ మూటకొస్తే రామమూర్తి, అప్పారావుగార్హ “ఉన్నూ'ల భాష స్యపదాయీిక్పతమైన భావ.

సంప్రదాయానుసరణంవల్హ పదాలూ, పదరూపాలూ, వాక్య పద్ధతులు తక్కాల మౌఖిక ాషావిరుద్ధంగా రచనా భావలో క?ిపిస్తయ్‌. వర్ణ (కమ రచన (స్పెలింగు) లోనూ కనిపిస్తయ. విద్వాన్‌ విశ్వుంగారి “మాణిక్యవీణ” లో బండి “జా” ఇట్టాంటిదే, మాట్లాడే భాషలో తరచుగా లోపించే ఉత్తమ పురుష [క్రియాంత (ప్రత్యయం 'ను' రచనాభావలో [పత్యక్షం కావటం ఇందుకే. ఉత్తరం ముగిస్తూ *ఇట్టు' అని రాయటం సం[పదాయీకరణ (ప్రభావమే. రచన భాషలో (పాచీనఠా ముద కనిపించటం సం[పదాయీకర ణు [పథావమేనని గుర్తించటం కష్టం కాడు. ఇది తెలుగు భాషకు (ప్రత్యేకమైనది కాదు. ఇంగ్రీషు భామ రచనలో ఉత్తమ పురుషలో ౪1111పయోగం మౌఖిక భాషా సామాన్యం కాదు, మౌభిక భాషలో కనిపించే '1["ల మాండలికేతర భాషలో కనిపించదు. ఇట్లా ఏ కాలంలో అయినా మాట్టాడే భాషకూ రచనా భాషకూ గుంర్తింపదగిన వైషమ్యం ఉంటుంది. ఇందులో తప్పొప్పుల (పన్తి..లేదు. ఉచికానుచితాల [ప్రమేయం లేదు ఉన్న స్థితి ఇది.

భాషోద్యమాలు 85

చార్మితక వాస్తవాల పరిశీలన మిషతో (గ్రాంథిక భాషాచ్నాదొన్ని దొంగ చాటుగా రింగ ప్రవేశం చేయిస్తున్నానన్న ఆనుమానం రావచ్చు మీకు్యగాంథిక, వ్యావహారిక భాషా వాదాలను కాస్త్ర దృష్టితో. పునః పరిశీలించుకోవలసిన అవస రాన్ని మాతమే మీకు తెలియజేయదల్బుకున్నాను. [గాంథిక, వ్యావహారిక భాషా వాదాలకు కాలం చెల్రినట్టుగానే భావిస్తున్నాను." ఆయనెవరో 24 ఏళ్ళ [కితం- జయంతి ప్మతికలో అన్నట్టుగా, భాషా లడామికీ పేర్ద సరిగ్గా కుదరలేదు. వాక్య నిర్మాణంలో జొతీయతా ముతో రచించే (గ్రాంథిక భాషా ఊంది, అందుకు విరుద్ధంగా రాసే వ్యావహారిక భాషా ఉంది. [గాంథిక, వ్యావహారిక భాషా లేదా లను అన్నివేళలా స్పష్టంగా వేరుపరచి చూపరేం.

గిడుగు రామమూర్తి, గురజాడ అప్పారావుగార్లు శిష్ట వ్యవహారిక భాష అనే పేరుతో ఒక రకపు రచనా భామను (ప్రవేశపెట్టారు. ఉదాహరణకు గురజాడ అప్పారావుగారి వచన శైలి చూడండి.

“గత్ర కాలములో నవమాష్టం పారాయణం చెయ్యడమందు నిపుణులయిన (బావ్మణ వుద్యోగస్థులు రయితును, ర్మటను పరిపాటిగా ఒక స్వారస్యమైన తిట్టును తిట్టుతూ వచ్చేవారు. ఇప్పుడైనా కడపెడలను ఆ శబ్దం వినబడడం కద్దు. ఈనాడు కొందరు పండితులూ, కవులూ అట్టిదియే [గ్రామ్యోక్రి వొకటి (గామ్యభావను గురించి వినియోగించుదురు.”

గురజాడ ఆష్పారావుగారి దృష్టి కొత్త (గాంథిక భాషను (ప్రవేశ పెట్టటను అనేది స్పష్టంగానే తెలుస్తుంది. “వాడుక భాషలో నుంచి సులభసాధ్యమైన వొక కొత్త (గాంథిక భాషను కల్పించుకుందే ళాస్త్ర్రలుగారికి యేమికొరత!” అనాల్న రాయన.

గురజాడ అప్పారావుగారు' “వాహ్మజాదులువాడుకొనే నాగరికమైన భాష” అన్నా, ఆయర రాసింది వాడుక భావ కాదని గుర్తించటం కష్టంకాదు* (ప్రాచీన రచనా భాషా రూపాలను, ఆధునిక వ్యవవార భాషను కలగలిపి ఒక కొతీ

(గ్రాంథిక భాషను తయారు చెయ్యటమే ఆయన ఉద్దేశించింది. శిష్ట వాావహారికం ల్స్‌

66 నూరేళ్ల తెలుగునాడు పేరుతో ఇంతవరకు. ఎవరు రాసిందయినా ఇచ్చితమైన అర్థంలో మౌఖిక వ్యవహార భావ కాదు. మౌఖిక భాషలో లేని హైదీ; నామ [కియా నులు, కొన్ని రకాల వాక్య భేదాలు రచనా భాషలో ఉంటై. మౌభిక భాషలో లేని క్డుప్తతః సంక్షిప్తత, రచనా భాషలో ఉంటై. కొందరి రచన మౌఖిక వ్యవవోరానికీ చొలా దూరంగా ఉంటుంది. /

ఉదాహరణకి ్రీశ్రీగారి ఈ శైలి చూడండి: '“పళ్చాదృక్కుల (పగళ్సా మోషలకు లత్యపెట్టక మానవ మవోదయం దిక్కుగా (కాంతిరథం కదలి పోతుంది, తొలినుంచీ తెలుగు జాతి (పగతి మార్గంలో ఆగేసరంగానే సిలిచింది= అవాంతరాలకు జడిసి ఆగిపోవడంగాని, అనర్థాలకు లొంగి అలిసిపోవట గొని గతంలో జరగలేదు, ఆగతంలో జరుగటోదు. సుస్టిరమూ, సుస్పష్టమూ అయిన ఈ విశ్వాసమే ఇక్కడ మనందరిని వీక్యతపరిచిందని ఘంటాపథంగా పాచ్ళ రిస్తున్నాను.”” ఈ రళమైన భాష ఎవరి నోటంటూ అయినా. వింటే. రాసింది చదువుతున్నట్టుగానో, అప్పజెప్పుతున్నట్టుగానో అమకుంటాం. భ్రీఫ్రీగారు 1955 అంధ అభ్యుదయ రచయితల సంఘ సమావేళంలో రాసుకొచ్చి చదివిన అధ్యవో పన్యాసంలో భాగం ఇది.

అట్టాగే శ్రీశ్రీగారి చరమ రాత్రిలో ఈ వాక్యాలు వినండి:

“ఆరు నెలలు అహోర్యాశ్రాలు జాగ్రత్సుషుప్తులలో ఎడతెగని యోచనొ తరంగాలలో నా నీళ్చయాన్ని స్నానం చేయించాను. ఆరు నెలల అవబ్బధ స్నానంలో పవి[కాకృతమైన నా ఆందమైన, నా ఆడుకునే, నా తిరుగులేని భయంకరమైన సంకల్పాన్ని ఈ ర్యాతి ఆచరణలో పెడుతున్నాను.”

అయితే, వ్యావవోరిక భాషోద్యమం (ప్రయోజనమేమిటి? ఈ ఉద్యమం ఓక ఒక నిక్టీతమైన కాలంలో ఎందుకొచ్చింది? అసలు ఉద్యమమంటే. ఏమిటి! భాషోద్యమాలు పూర్వం ఉన్నాయా? ఇట్టాంటి (పశ్నలు తలెత్తుకై . ఈ సంద రంలో భాషకూ సమాజానికీ ఉన్న సంబంధాన్ని కూడా మనం ఆర్థం చేసు వాలి,

ఖాషోద్యమాలు 67 భాష మానవుల సా౨ఎమ్‌క వ్యాపారానికి అతి మ.ఖ్యమైన సాధనం. భావ లేకపోతే మానవజాతి సాధింనిన అభివృద్ధి అంతా సాధ్యం కాదు. మానవులు భాషను సంఘ జీవనంతోపాటు సాధించుకున్నారు. థాష ఎట్లా పుట్టింది? అనే [పళ్న మనకు (ప్రస్తుతం అనవసరం. మనకు తెలిసిన చర్విత బట్టి చూస్తే 1చవసంచంలో ఎక్కడా ఎప్పుడూ భావ లేని మానవ సమాజం ఉన్నట్టు సాజ్యం లేదు, అందువల్ల భాషకూ సమాజానికి ఉన్న సంజంధాన్ని గురించి అంతగా 'ఘోవ్షించి చెప్పక్కర్రేదు ఆ సంబంధం స్వభావాన్ని గురించి మ్యాతం చెప్పు కోవాలి. మానవజాతి ఆభివృద్ధి కొన్ని దశలవారీగా జరిగిందని కంర షశీం?820%2 సూచించాడు. ఆ దశల మూలతత్వాన్ని విశదీకరిస్తూ మార్కును: ఏంగెల్పులు “పతి దశలోనూ సమౌజినికి ఆర్థిక పునాది ఉంటుంది. ఆ పునాడి మీద నిర్మితమయిన రాజకీయ, సాంస్కృతిక వ్యవస్థ ఉపరితల నిర్మాణంగా ఉంటుంది... రెండు నిర్మాణాలు పరస్పర పోషకంగా, రక్షకంగా ఉంటై. ఒకో చశ నుంచి ఇంకో దశకు సమాజం మారేప్పుడు ముందు పునాది మారుతుంది, దానిమీద ఏక్పడ్డ ఉపరితల నిర్మాణమూ తరవాత మారుతుంది. ఈ మార్చు వర్గపోరాటంవన్ల సాధ్యమవుతుంది” అని అన్నారు. దిన్ని గురించి ఏ ప్రాత మికమైన మార్క్సిస్టు మూల్మగంథం చూసినా తెలుసుకోవచ్చు. సామాజిక అభివృద్ధిలో అత్యంత (సముఖపాత వహించే భామ స్థానం ఎక్కుడ అనే (పళ్న ఉద్భవిస్తుంది. 2. వెజ్‌ అనే సోవియట్‌ భాష కాస్త్రజ్ఞుడు దీన్ని గురించి ఆలోచించి. కొన్ని సిద్ధాంతాలు చేశాడు. భాషను ఆర్థిక వ్యవస్థమీద ఆధారపడ్డ ఉపరితల నిర్మాణంలో భాగంగా గుర్తిం చాడు, భాషకు వర్గదృష్టిని అంటగట్టాడు. దీని విషయమై సోవియట్‌ కొస్రక్షొ లలో తర్జనథభర్డనలు జరిగిన్నై. మార్క్సు, లెనిన్‌ సిద్ధాంతాల భొమ్మకాలీడు జోసెఫ్‌ స్టాలిన్‌ ఈ వివాదంలో పాల్గొని, కొన్ని సందేవోలను నివారించి, భాషా సమాజా లను గురించిన సదవగావానకు గట్టి [ప్రాతిపదిక వేశాడు.' ఆయన వివరణ సారాంశం ఇది: శ ““సెమాజిక దశలలో ఒక దళనుంచి ఇంకో దళకు పరివర్తన నెన్ముదిగా జరగదు. కాంతియుతంగా జరగదు. ఒక వర్గం తమమీద పెత్తనం చేస్తున్న

68 నూరేళ్లు తెలుగునాడు వర్గాన్ని బలవంతాన అధికారాన్నుంచి తొలగించి, పునాదిని మారుస్తుంది. ఓకో దళ పునాదితో పాట్టు. దానిమీద నిర్మితమైన ఉపరి నిర్మాణం కూడా కొలి పోతుంది. కొత్త అర్థిక వ్యవస్థ పునాదిగా కొత్త ఉపరి నిర్మాణం సాగుతుంచ ఇదంతా విష్ణవ కార్యాచరణవట్ర సాగుతుంది.” భాష ఉపరితల నిర్మాణం భాగనయితే ఆర్థిక వ్యవస్థ మారినప్పుడల్లా భాషలో మార్పు రావాలి. ఆ మార్పు విస్ణవకరమైన మార్పు కావాలి. అంటే, పాత రాజకీయ వ్యవస్థలాగే. పాత కొషా యంత్రాంగం భ్రష్టమైపోవాలి. కొత్త పుశాది మీద కొత్త భాషా యంత్రాంగం నిర్మితం కావాలి. ఇట్టాంటివేసీ భాష విషయంలో జరిగినట్టు ఆధారాలు లేవ భాట్లీ ఓక్‌ వర్గం చేశ్రిల్రో ఆయుధం కావాలి. భావకు వర్ష స్వభావం ఉండాలి పీడితవర్గం పీడకవర్గ భాష మీద యుద్ధం (ప్రకటించాలి. కాని, భామకు ఈ విధమైన వర్గస్వభావం ఉన్నట్టు మనకు దాఖలా లేదు. భాషను ఉపరితల నిర్మాణంలో భాగంగా భావించటం పొరపాటు. భాషకు వర్గస్వభావం లేదు. థొషను కొన్ని అంకాలలలో ఉత్పత్తి పరికరాలతో పోల్చవచ్చు. ఉత్పత్తి పరి కరాలకు వర్షస్వభావం లేదు. ఏ వర్గమైనా. దాన్ని ఉపయోగించుకోవచ్చు+* అయిరే, ఉత్పత్తి పరికరం వస్తూత్సత్తి. చేస్తుంది. _ భాషకు ఆట్టాంటి సామర్థ్యం లేద, భాష మారని పదార్థంకాదు. భాష మారుతుందని వాదించత్క-్లేని సత్యం. ఆందులో మాద్చును. పదార్థ ఆ స్తిత్వంలో భాగంగా పరిగణించే మార్క్సిస్టులు భావర్రో మార్పును +అలత్ష్యం చేయటం అసాధ్యం. ఆయితే, భాషలో మార్పులు సామాజిక రంగంలో లాగా దళలవారీగా, అంటే విష్ణవాత్మకంగా రావు. [కమ పరిణామ పద్ధతిలో వస్తయ్‌. అదీగాక భాషలో వచ్చే మార్సులకూ, ఆర్థికమైన పునాదికీ సంబంధం ేదు. ఉదాహరణకు కొన్ని (ద్రావిడ భాషల్లో [ప్రాచీన (ధ్రావిడ “కోకారం *చికారం అయింది. ఇది తెలుగు, తమిళాలలో జరిగింది. కన్నడంలో జరగలేదు. డీనికి కారణభూతమైన, లేక సమాంతరమైన ఆర్థిక వ్యవస్థలో మూర్పును భూపించలేము. ఇంగ్రండులో వ్యూడల్‌ వ్యవస్థ భగ్న మైన వెంటనే థాషలో మాద్పలు రాలేదు. భాషా వ్యవస్థలో వూర్చులు ఆర్థిక, రాజ తీయ, సామాజిక కారణాలవల్ల రావు.

ఖామష్రోద శిమాలు 69 అయితే భాషకూ, సమాజానికీ ఏ విధమైన సంబంధం ఉంది? అనే [పళ్న

ఆట్టాగే మిగిలి ఉంది. సమాజంలో మార్పులు భాషలో [పతిఫలించవా! భాషకు వ్యాకరణ నిర్మాణం, ధ్వని వ్యవసా ఉన్నయ్‌. వాటిలో వచ్చే మార్పులకు ఆర్థిక వ్యవస్థ (ప్రత్యక్ష కారణం కాదు. ఛాషలో ఉన్న మూలధాతు వుల్లో, [పత్యయాల్లో వచ్చే మార్పులకు సామాజిక కారణాలుండవు. కొని కాంక్రీట్‌ లెవెల్లో సామాజిక కారణాలవల్ల కొన్ని మార్పులు వస్తయ్‌. పాత మాటలకు కొటత్త అర్ధాలు రావచ్చు. ఇంతకుముందు లేని కొన్ని కొత్త సమాస కల్పనలు జరగొచ్చు. ఇతర భోషా సంపర్క ంవల్హ కొత్త మాటలు కొనలో చేరొచ్చు. కాని భాషలో కొత్త సూత్రాలు సామాజిక కారణాల వల్లి ఏర్పడవు.

“ఇటీవల కాలంలో కొన్ని ధ్వనుల మార్పులకు సెమాజిక కారణాలు చూపించారు కొందరు. భాషా వ్యవహ దర్తలు కొన్ని రకాలు భాషా రూపాలను అనుసరించటానికి, లేక వాడటానికి సామాజిక కారణాలుండొచ్చు. తేలగులో చకారాతి పదాలు కొందరి ఉచ్చారణలో సకారాదిగా ఉన్నయ్‌. ఆది సకారోచ్చా రణ గౌరవ(ప్రదం కాదనితోశ్లే వ్యవహర్తలు గౌరవ సంపాదన [ప్రయత్నంలో చకారోచ్చారణని [గహించవచ్చు. ఈ రకమైన మార్పులు అన్ని. భావల్లోనొ గమనించవచ్చు. ఈ రకమైన మార్పులు ఒకే దళలో ఉన్న సామాజిక వ్యవస్థ లోనే వ్యవహర్తల మానసిక [పవృక్తులననుసరించి జరగవచ్చు. మార్కినస్హోల అర్థంలో ఈ రకమైన మార్పులకు వర్గ స్వభావం లేదు. ఆంటే, వర్గ వై రుధ్యం లేదు.

ఈ సందర్భంలోనే వర్గ మాండలికాల విషయం కూడా కొంచెం ఆలో చించాలి. ఒక భాషా సమాజంలోనే ఉన్న భాషా భేదాఐను (ప్రాతీయభేదం కాకపోతే వర్గమాండలికాలని వ్యవహరిస్తాం. ఇక్కడ వర్గాలంటే సైమాజికమైన వర్గభేదాలే. అయితే, ఇవి మార్కిస్టులు ఆర్థిక వ్యవస్థా వివరణలో ఉపయోగించే వర్గాలు కావు. పూజారులు, ఉపాధ్యాయులు, విద్యాద్ధలు, ర్లైతులు, కూలీలు, చదువుకున్నవాళ్ల, చేపలు పళ్రేవాష్ణ, ఉప్పరి పనివాళ్ళు, మేదర పనివాళ్ళు- ఇట్లా రకరకాల పనిపాటలవాళ్ళలో భాషాభేదాలుండవచ్చు. వీబిని వర్గ మా౭డలిాాలనే అంటాం. కాని, ఈ వర్ణాలు. ఆర్థిక వ్వైరుధ్యమున్న వర్గాలు కావు. వర్గపోరాట సక్తి భాషా విషయంలో రాదు

70 నూరేశ్ట తెలుగునోడు అయితే, భాషోద్యమాల మాటేమిటి? అసలు ఉద్యమాల౦ంటే ఏమిటి? ఉద్య మానికి ఒక పనిని [పొరంభించటం, ఒక పనికి పూనుకోడం అనే న్లైఘంటు కార్ధాలున్న్నైం దీనికి సమానార్థకంగా ఇంగ్రీవమలో “2107606౧ €”* అనే మాటను ఉపయోగిస్తున్నారు. ఆ మాటకు ఇక్కడ సరిపడే అర్థం. ఒకరుకాని, కొందరు కాని ఒక అత్యసాధనకోసం ఆదే పనిగా [పయత్నించటం అని ఆర్థం చెప్పుకో వచ్చు. అయితే, ఎక్కువగా ఎక్కువమంది కలిసి చేసిన [పయత్నాన్నే ఉద్యమం అని నేటి వాడుక, ,[పత్యేక తెలంగాణ ఉద్యమం, విశాలాంధోద్యమం, భారత స్వాత య్యత్యోద్యమం-ఇట్లాంటివి. ఈ దృష్టితో (ప్రావీనకాలుఎలో భాషోద్యమాలు ఉన్నాయా? అంటే కొంచెం తీరిగ్గా వెతకాలి. నన్నయ తెలుగులో కవితారచన చెయ్యటం, తిక్కన తెలుగు పలుబన్న వాడటం భాషోద్యమాలుగా కొందరు సూచిస్తుంటారు. ఆధునికార్థంలో అవి ఉద్యమాలు కావు. వాటికి సామూహిక కొర్యాచరణ లేదు. శివకవుల సాహిత్యాన్ని ఉద్యమం అనొచ్చునా? శివకవులు ఒక మఠాన్ని అవలంబించే కవులే కావచ్చు. వాళ్ళు జాను తెలుగును ఆదరించిన వాళ్ళే కావచ్చు, వాళ్ళది భాషోద్యమం కాదు- ఆసలు ఉద్యమం కాదు. శివకవు లంతా ఒక [పాంతంవాళ్ళూ, సమకాలికులూ కాదు. వాళ్ళు కలిసికట్టుగా వ్యవహ రించిన దాఖలా లేదు. అందువలన ఒక లమ్యసౌధనకోసం సామూహకంగా జరిగిన ప్రయత్నంగా శివకవుల కవిత్వాన్ని; కవితాతత్వాన్ని భావించలేం. మనం ఈనాడు ఇస్తున్న అర్థంలో మొదటి భాషోద్యమం వ్యవహారిక భాషోద్యమమే. ఇంతకుముందే అకుకున్నట్టుగా వ్యావవోరిక భాషోద్యమం రచనా భాషకు సంబంధించింది. రచనా భాషగా ఏరకమైన 'భాష వాడాలి అనే సషస్యను దృష్టిలో పెట్టుకొని వచ్చింది వ్యావవోరిక భాషోద్యమం. ఇది ఆధుని కార్థంలో ఉద్యమం. ఇది కొందరు వృక్తుల సామూపాక యత్నం. సామినేన ముద్దు నరసింహ నాయుడుగారు తమ హిత సూచని ద్వారా ఈ (పదారం సాగించినట్టు మనకు దాఖలాలున్వ్న్నై, ఒకో పతికలో కొందరు వ్యక్తులు అవసరం. ఆ తరువాత గిడుగు, గురజాడ, యేట్సు, థ్రీ౨వాస అయ్యంగారు, కొల [క్రమేణ మరికొందరు ఈ (పయత్నంలో చేరారు. ఈ ఉద్యమం ఇంకా ఐలం పుంజుకొని తరవాత' చాలామంది తరవాత కొలాల్లో ఉద్యమంలో చేరారు, ప్యతికా రచయితలు ఈ ఉద్యమాన్ని సమర్థించారు, ఆధునిక రిచయిళలు, భావ

భాషోద్యమాలు ళ్‌! కవులు, నవ కవులు ఈ ఉద్యమాన్ని ఐలపరిచారు. కాబట్టీ, దీనికి ఉద్యమ స్వభావం ఉంది. ఆయితే, ఈ ఉద్యమం ఎందుకొచ్చింది ? ఈ సమయంలోనే ఎందుకొచ్చింది ?

(ప్రాచీన సమాజంలో రచనా భావగా తెలుగు సాహిత్యంలోనే కనిపించేది. రకరకాల కాస్తాాలు సాహిత్యంలో భాగంగానే పరిగణ్యమవుతూ ఉండేవి. పైపెచ్చు ఆవి పద్యాల్లో కూడా ఊ&ండేవి." (ప్రాచీన కాలంలో ఖాషో (ప్రయోగం

అంటే సాహిత్య భాష అనే అర్ధం. ఈ సాహిత్యభావ మనకు అందుళున్నప్ప ట్పుంచే సమకాలీనమైన వాడుక భావకు భిన్నంగానే ఉంది. కావ్యభా షేతరంగా మనకు ([పాచీన కాలం నుంచి దొరుకుతున్నది "శాసన భాష, తొమ్మిదో ళతొబ్టి నుంచి శాసనాలు దౌరికినై. 11 వ శతాబ్దం నుంచి కాన్య భాష దొరుకుతున్నది ఈ రెంటికి వైరుధ్యం ఉంది. శాసన భాష సామాన్య జనానికుద్దేకించింది కొవిట్ట్‌ ఆనాటి వాడుక భాషతో దాంకి సామ్యాలెక్కువ. కావ్యభాష ఎప్పుడూ సొమ్హాన్య భాషగా ఉపయోగపడలేదు. కావ్యేతర [పయోజనాలకు కావ్యభావ ఉపయోగించ లేదు. కప్పకవీయం, చింతామణి వంటివాటికి రాసిన వ్యాఖ్యానాల్లో వాడుక భాష ఉందనీ, కావ్యేతర వచన రచనకు వాడుక థాష [పయోగించటం నిజమైన సంప్రదాయం అనీ గిడుగు రామమ్నూరిగారు వాదించ్యారు. అయితే, ఈనాడు మనమనుకుంటున్న వాడుక భాష కాదు.. కావ్య భాషేతర (పయోగాల్ని కూడా కావ్య భాషతోపాటు వాడటా”కి అభ్యంతరం లేని ఒకానొక ౩లి ఇందులో కనిపిస్తుంది. నియమాలు సడలించిన (గొంథీక థావనే వ్యావవోరిక భొషగొ రామమూర్తిగారు [పపంచం ముందు. పెట్టి దవాయించారు. అధునిక కొషా వ్యవహారంనుంచి ఏర్పడ్డ రచనా భావగాని, యూరపియన్‌ నాగరిక సమాజాల్లో లాగా (ప్రామాణిక భావగాని ఏర్పడలేదు. అందుకు కారణం ఆ అవసరం అంతగా ఏర్పడలేదు. అందుకు కారణం అనాటి సామాజిక వ్యవనే రాచరిక పరిపాలనా వ్యవస్థలో [పభుత్వానికి [పజలతో [ప్రమేయం పన్నులు వసూలు చెయ్యటమే. ఎక్కువమంది (ప్రజలకు భాషా [ప్రయోజనం సాధారణ దైనందిన వ్యవహారమే. సాహిత్యభాషగా రెండు మూడు రకొల సం: దాయాలుందేన్‌ 1, జానపద సాహిత్యంగా చేడు చెలామణిలో ఉన్న సాహి

గ్ల నూరేళ్లు తెలుగునాడు త్యలో వాడేభాష, వ్యవవోరిక భాషకు భిన్నమైన వ్యవస్థీకృతాంకాలు ఇందులో గమనించొచ్చు. కూర్చరి భాషా పరిచయాన్నిబట్టి ఇందులోనూ కొన్ని కావ్య భాషారూపాలు సందు చేసుకోవచ్చు. 2. అత్యధిక వ్యవస్టీకృతమైన సాంప్ర దాయిక సాహిత్య భాష, ఇది బాగా చదువుకున్నవాళ్ళు రచన కుపయోగించే థాష. ఇందులో మాండలిక భేదాలు జానపద భాషలోలాగా ఎక్కువ ఉండవు; అంటే, ఈ భాషలో (ప్రాతీయకాముద తక్కువ. ఈ రెండు (ధువాల మధ్యలో కొన్ని రకాల అంతరువులను గమనించవచ్చు. వాటిల్లో కొన్ని కావ్య భాషకు దగ్గరగా ఉండేవి. కొన్ని జానపద భాషకు సన్నిహితంగా ఉంటై. యక్షగానాలు, సంకీర్తన సాహిత్యం సాంప్రదాయిక కావ్యభాషకు సన్నిపాతం. అట్లాగే లవణ (గ్రంథాల వ్యాఖ్యాలు కూడా. కొన్నిరకాల తత్వాలు, భారత రామాయణాలు పాటలుగా కూర్చిన సాహిత్యం జానపద సాహత్యభావకు ఎక్కువ దగ్గరగా ఉంటై. కొన్నిరకాల (పమాణాలను నిర్మించుకొని ఈ సాహిత్య సం్యపదాయాల్ని పరిశీలిస్తే ఈ సాహిత్యరూపాల ఆన్యోన్య అంతరాల్ని లెక్కగట్టటం సాధ్య మవుతుంది. వీటన్నిటికీ పరస్పర సాన్నిపొత్యం ఉన్నా, పత్యేక వ్యవస్థలున్న్నై = ఆ వ్యవస్థలను నిరూపిస్తే వ్యవస్థీకరణ విధానం (5011226409) గురించి ఇంకాస్త ఎక్కువ తెలుసుకోవచ్చు. అయితే, ఇదంతా సాహిత్య భాషగానే మనం గుర్తించాలి సాహిత్యేతర రచనాభావ [ప్రాచీశకాలంలో దాదాపు లేదనే చెప్పాలి. ఆ అవసరాలు కలుగలేదు. ఉన్న అవసరాలకు- అంటే ఉత్తరాలు రాయటానికీ, దేవుకిగుక్ళో శాసనాలు చెక్కించటానికి రాసేవాడి ఇష్టాన్నిబట్టి ఏడో భాష ఉండేది కాన్సి, కొన్ని సామాన్య లక్షణాలతో (పణా౭కాబద్ధమైన రచనా వ్యాసంగం ఉండేదికాదు బూర్జువా సమాజంలో పాత సమాజ౨కన్నా భాషతో ఎక్కువ ఆవసరం, భాషను భిశ్నావసవాలకు (పయోగిందాలి. పాఠ్య్య[గంథాఎా, సైన్సు పుస్తకాలు, ఇంతకు పూర్వంలేని కథ, నవలవంటి సాహిత్యరూపాలు, సాపాత్యేతర రాజ క్రీయాది కాస్తా9లు మొదలై నకన్నీ ఆధునికావసరాలు. వీటన్నిటికీ అధిక [పచారం అవసరం, తాటాకు పుస్తకాల వేగం చాలదు. అందువల్ల అచ్చు యం్మతం రాక తప్పదు అధిక సంఖ్యలో భాష అధిక లిఖిత (ప్రయోజనాలకు వాడే అవసరం కలిగింది, పృతికారచన (ప్రావంభమయింది. ఈ మార్చులన్నీ గ తళతాద్ధి చివర్జో (ప్రాాంభమయినైై.

థాషోద్యమాలు 78

ఈ మార్పుల వేగాన్ని, మూలాన్ని, స్వరూపాన్ని గుర్తించి సాంప్ర దాయిక విద్యావంతులు సాం్యపదాయిక కావ్యభాషే అన్నిటికీ పనికొస్తుందను కున్నారు. నవలలు, కథలు కావ్యభావలో రాశారు. పాఠక్య[గంథాలు, సైన్సు పుస్తకాలు అదే భాషలో రాళారు. ప్మతికారచనకూ అదే భావ పని కొస్తుందను కున్నారు. వాదించారు. పట్టుపట్టారు భాషలోనూ, సమాజంలోనూ వస్తున్న మార్పులను అర్ధం చేసుకున్న విద్యావంతులు (ప్రాచీన కావ్య భాష ఇందుకు సరిపోదు, ఆ భాషా నియమాలు అధుశక వచన రతన కనర్ధదాయకాలని (గపాం చారు. ఇదే [గాంథిక, వ్యావహారిక భాషా వివాదాలుగా చరి[తశిక్కింది.

వ్యావహారిక భాషోద్యమం బూర్జువా సమాజపు అవసరాలకోనం వచ్చింది. (పావీన రచనా నియమాలను ఛేదించి, ఆధునిక అవసరాలకు సరిపోయే రచనా భాషను-నిజానికి థిన్న రచనారీతులను-ఏర్పర్చుకోటానికి ఈ ఉద్యమం సౌకర్యం కలిగించింది. మనలో ఇంకా వ్యూడల్‌ ఆలోచనా విధానం చావలేదనటానికి, బూర్జువా సంస్కృతి అయినా సంపూర్ణంగా వ్యాపించలేదనటానికి ఈనాటికీ [గాంథీక భాషావాదులుండటం జక పెద్ద సాక్ష్యం. ఇప్పటికీ కొన్ని పాఠ్య [గంథాల రచన ,ప్రావీన కావ్యభాషా సన్నిహితమైన భాషలోనే జరుగుతున్నది. అయిళే, పజల అభిరుచులు త్మీవంగా మారిన ఈ కాలంలో కొవ్య భాషలో రచించిన వచన రచనలకు ఏ టెక్టు బుక్కుగానో పెడితే తప్ప ఆదరణ లభించటం లేదు. అందువల్ల వ్యావహారిక భాషోద్యమ |పయోజనం నెరవేరినట్లే.

రచనా భాష, వాడుక భాష ఒకేరకంగా ఉండవని (పత్యేశంగా వాపెంచా ల్సిన పనిలేదు. శబ్దజాలంలోను, వ్యాకరజరూపాలు, అంకాల ఎన్నికలోనూ, వాటి విస్తవణలోనూ కొన్ని భేదాలు ఉండక తప్పదు, కావ్యభాష రాసే ఏప్పుడు ఎక్కడ నియమాలు మారుతున్నాయో అన్న స్పృహ రచయిత ఆలోచనలను కట్టివేస్తుంది తనకు తెలియంి వ్యాకరణ సూత్రాలను గుర్తుంచుకొని రాయాలి ఆధునిక రచనాధాషలో రచయిత వాడే వ్యాకరణం రచయితకు చాలావరకు సొంతం. మిగతాది ఆ్మ[పయత్నంగా నేర్చుకునేవ. ఆధునిక రచనా భాష ఆధునిక వ్యవహార భాషా వ్యాకరణ మూలకమై ఉండాలనటంలో సామంజస్కం ఇది (ప్రాచీన కావ్యభాష అన్ని రకాల వచక రచనలక్నూ సరిపోతుందనుకోవటం సాం్యప్రదాముకో విద్యావంతులు చేసిన పెద్ద పొరపాటు. దీన్నుంచి అధునిక విద్యా నంతులు ఒక గుణపాఠం నేర్చుకోవాల్సి ఉంది,

74 నూరేళ్ల తెలుగునాడు ఆధునిక రచనా భాషను, ఒకరకమైన [పామాణిక భాష అనదగిన భావన తయారు చెయ్యటంలో ష్మతికల ప్యాతను తక్కువ అంచనా వెయ్యలేము. తెలుగు రచన మీద పష్మతికల [ప్రభావం విపరీతంగా ఉంది. ఎంత విపరీతంగొ ఉందుటే, తెలుగు ప[తికలు మ్మాతమే చదివే ఈనాటి కొందరు యువకులు తమ అభిమాన పృతికా భాషనే మాట్టాకుతున్నారు. మళ్ళీ రచన చేస్తే అదే కొమ వాడుతున్నారు. అందువల్ల రచనా భాషే ప్మతికా భావ అషకొనే (ప్రమాదము ఏర్పడింది. కథలకూ, ఎనైన్సుకూ, రాజక్రీయాలకీ, కరపష్మతాలకూ, భాషా సంబ-ధి వ్యాసాలకూ, బెక్టు పుశ్తకాలకూ, పిచ్చాపాటి తేలిక వ్యాసాలకూ, “సాహిత్య విమర్శలకూ, యూనివర్సిటీ థీసీస్సులకూ ఒకే రకపు స్యతికా ఖాష పనికొస్తుదనే |భమలో నేటి వచన రచయితలున్నట్టు కనిపిస్తున్నది. మనకు ప్మతికలంటే (పధాశంగా వార్తా పత్రికలే. కొన్ని రకాల ఇతర ష్మతికలున్నా అవి కూడా రచనా పద్ధతి విషయంలో వార్తా ష్మతికలవంటి వే. అందుకు భిన్నమైళ ప్మతికలున్నా వాటి [ప్రభావం తక్కువ. నేటి రచనా కొవను రూష్రొందించటంలో ఈ వార్తా పత్రికల (ప్రభావం. విపరీత గా కనిపిస్తున్నది అందుకు విధారించాల్సిన పనిలేదు. కాన్సి, అన్ని విషయాలకూ వార్తా ష్మతికల శలి వని" కౌస్తుందనుకోట౧లోనే వస్తుంది చిక్కు. తెలుగు వార్తా ప్యతికలే అన్ని రకాల విజ్ఞాన వ్యాప్తిని కలిగిస్తున్నై..సైన్సు వ్యాసాలు, సాహిత్య వ్యాసాలు వార్తా ప్మతికల ద్వారా అందుతున్నై ఆ (పభావంతో తెలుగులో. సైన్సు పుస్త కొలు వచ్చినా, సాషాత$ (గంథాలు వచ్చినా, ఆటు (గాంథికంలో అయినా ఉ టున్నై, లేకపోతే ఇటు షృ్మతికల కైలిలో ఆయినా ఉంటున్నై వ్యావహారిక భాషలో రబింళిన తెలుసు పిహెచ్‌ 4 సిద్ధా-త వ్యాసాలు కొన్ని చూస్తే ఈ విషయం చాలా స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. మనకు కావ్మభాషా సంపదాయంకుంచి సంకమించిన ఒక దురఖ్యానం ఉంది. ఏది చెప్పినా ఆలంకారికంగా చెప్పటం. | గాంథికంలో రచించిన కొన్ని [గ్ర తాల్లో ఈ శైలిని గుర్తపట్టవచ్చు. ఈ ఆలంకా.క శైలి ఒక కొత్త రూపంతో ఆధు?కో వచన ఠచగలో కెక్కిండి ఆకర్షకంగా ఉండఠంకోన పళకల్లో ఉ ల్రేజపూంత మై శ్రైలి వాడతాకు కాని, విషయ [పథాన (గంకాల్లో ఆవేశం ఉత్తేజం అలంకారం పనికిరాదు, నిరంకారంగా తేలిక్తైన మాటలతో చెప్పడమే

భాషోద్యమాలు "75 ఉచితం. అవసరమున్నా లేకపోయినా కవిత్వంలాంటి శ్లైలి వాడటం నేట్‌ వచన రచనలో ఆధికంగా కనిపిస్తుంది, ఇది ఎవళ ఎక్కువయిదంటే దీనికోసం నరో ఉద్యమం అవసరమా? ఆనసిపిస్తున్చది.

వ్యావహారిక భాషోద్యమం తన వరిని పూర్తి చేసుకున్నది. ఎవరో కొన్ని పెద్ద తలూయలను వదిచేస్తే సరిఆయిన ఆలోచనాకమంలో ఉన్నవారెకరూ ఇప్పుడు తెలుగువచనఎ కావ్యధాషలో రాయటంలేరు. ఒకళ్ళిద్దరున్నా వాళ్ళను (ప్రాచీన కాలపు అవశేషులుగా గ్పుర్తించి వదిలెయ్యటం మంచిది.

(గ్రాంథిక భాషమీద ఇప్పుడు కత్తిదుయ్యటం లేని శ తువుమీద యుద్ధానికి సన్నద్ధం కావటం. అభివృద్ధి చెందతున్న సమాజావసరాలకు అకుగుణంగొ భాషాభివృద్ధి చేసుకోటమే నేటి అవసరం, ఇందుకు మనం చేసుకోవాల్సిన పను లను ఒకసారి గుర్తుచేసుకోటం ఈ సందర్భంలో అవసరంగా భావిస్తున్నాను

1... తెలుగుభాషా లక్షణాలమీద, వాక్య పద్ధతిమీద, కై లీఖేదాలి మీద పరిశోధనలను (పోత్సహించటం-

£. రకరకాల రచనావసరాలకు అన్నుగ్గణంగా ౨ లీభేదాలను రూపొం దించుకోవటం.

జి ఆలుగు రచనాథాషలో కనిపించే శబ్దూలకు అర్థద్భాయలకు నిర్ణి చ్టంగా వివరించే నిమంటువును తయాగుచేనుకోటం,

శు. భాషను గురించి సరిఆయిన ఆలోచనలను ఎక్కువగా వొక్షిప్తీ చెయ్యటం. ఇవి భాషాపరంగా నునం చేనుకోవలసీన కొన్ని ముఖ్యమైన వసులు.

నూరేళ గ్‌ కౌెలుగునోడు ; (గంథాలయ, (గంథపచురణోద్యముం

_--డి. రామలింగం తెలుగుళాడు చర్మితలో 1857 నుంచి 1956 వరకుగల నూ రేళ్ళకొలాన్ని నేటి పసంగ విషయానికి నిర్ణయించడంలో ఆంధ సారస్వత పరిషత్తు నిర్వావహ కులు ఒక ముఖ్యోద్దేకంతోనే వ్యవవారించారని నేను ఆనుకుంటాను. ఈ నూరేళ్ళూ దేశంలో బారి తకంగా, రాజకీయంగా, సాంఘికంగా, సాంస్కృతికంగా ఎన్నో మార్పులు వచ్చిన కాలం 1857 లో జరిగిన తిరుగుబాటుతో ఈస్టిండియా కంపెనీ పాన అంతరించి (బిటిషిండియా నేరుగా ఇంగ్లండు మహారాణి పరి పాలన (క్రిందికి వచ్చింది. అంతకుముందు కీకారణ్యంవలె వున్న ఆరాచకం కోంత తగ్గి, ఒక విధానం [పారం పాలించే [పభుత్వ అజమౌయిషీ (క్రిందికి దేశం వచ్చీండి. ఇక 1856 అ. టే. కోసా ఆంధ, రాయలసీమ, తెలంగాణా (షాంతాలు మూడూ అంధ్య్మపదేక్‌ రాష్ట్రంగా ఏర్పడి సువిశాలమైన తెలుగు మాట్లాడే [పాంఠం (ప్రజలు ఒకే (వభుక్వం (8ిందికి వచ్చి, ఉమ్మడి కుటుంబం నారు ఆయ్యారు, ఈ నూకేళ్ళ కాలంలో (గ్రంథాలయ, [(గంథ్యవచురణోద్యమం తెణగు జాతి సర్వతోముఖ వికాసానికి ఎంత్రైనా తోడ్పడింది. ఇవి రెండూ పరస్పర సంబంధంగల ఒకే ఉద్యమానికి బొమ్మాబౌరుసుల వంటివి రెండూ విజ్ఞాన వ్యాప్తికి కారకమయ్యాయి.. నపీశ వాజ్బయ సృవ్టికి దోహదం చేళాయి ఆ కాలంలో దేళపరిస్థితుల దృష్ట్యా సంఘ సంన్మరణను వేగికపరచి, నిరక్షరాస్య తను [కమంగా తగ్గిస్తూ, రాజకీయోద్యమాలకు చేయూతనిచ్చి, పజలను మానవ చర్మితలో విశిష్టమైనదని పేరెన్నికగన్న భారత స్వాతం్యత్య సమరాని! అయత్తం చేసి, అర్థిక, వైజ్ఞానిక విషయాలను (పజాసామ్యానికి అందుబాటులోకి. తేబ్చి? దేశాన్ని బై తాన్యోద్దీపితం చేసి, [పజలను మధ$్థయుగాల సంమదచిత స్టీతిను:డి ఈవలకు తెచ్చి, ఆధునిక నాగరికత లోకి (ప్రవేశ పెట్టాయి ఈ విధంగా ఒక మహా సరిణామానిక్షి ఈ ఉద్యమాలు తోడ్చడ్ధాయి. ఇవి రెండూ బహుళార్థసాధక ఉద్య

[గంథాలయ, (గంథ్యపచురణో ద్యమం 7/7 మాలు కావడంవల్ల వీటీవల్హ ఇతర రంగాలలో దేళం ముందంజవేసి (పగతి పథంలో పయనించగలిగింది.

(గ్రంథాలయోద్యమ మనగా పట్టణాలలో, [గామాలళో (ప్రజలందరూ ప్యతికలు, పుస్తకాలు చదువుకొనడానికి వీలుగా సార్వజనిక పొర [గ్రంథాలయాల స్థాపన. దీనికి పెద్దపెట్టున ఒక ఉద్యమం అవసరమైంది. అంతకుముందు పుస్తకాలూ, పష్యతికలూ కలవారి ఇండ్లలోనే ఉండేవి. వాటిని చదవాలనుకున్న వారికి ఆవి అందువాటులెస్ట్మ డేవి కొవు. వాటిని అంత సులభంగా కూడా సొంద లేకపోయేవారు. ఇందువల్రతి ఒక విధంగా విజ్ఞాన వ్యాప్తి ఆరికట్టబడినట్టుగో ఉండేది. ఇక మొ(దణ యంత్రాలు రొకపూర్వమైతే లిఖిత పుస్తకాలు మవీరాజుల (పాసాదాలలోనో లేక పండితుల ఇండ్లలోనో ఉండేవి, ఒక కావ్యమంటే అభిమానం

_ కలవాళు అది ఉన్నవారి దగ్గరకుపోయి తిరుగ్మవాసి తెచ్చుకోవలసిందే. అయినొ అట్లాగే దేశంలో అక్కడక్కడా కొన్ని కొవ్యాల (పతులు కాళష్మత (గ్రంథాలలో ఉండడం గమనిమ్తే పుస్తకమంటే. విద్యావంతులకు ఎంత (వీయమైనదో మనం గమనింపవచ్చు. మ్మదణ సొళర్యాలు వచ్చిన తర్వాత పుస్తకాలు కొనే కకక్రీగల వారి అందుబాటులోకి వచ్చాయే తప్ప, అవి (పజూసొమాన్యానికి అందకుండానే ఉండిపోయాయి. (వజాసామాన్యానికి వాటిని అందుబాటులోకి తెచ్చినది (గంఠారి యోద్యమమే.

తెలుగుదేశంలో [గంథాలయోద్యమం సరిగా ఎప్పుడు (ప్రారంభమైనది అన్న విషయంలో పరిళోధకులమధ్య భిన్నాఖి ప్రాయాలున్నాయి. 1896 లో విశాఖపట్నంలో ఒక సామాన్య ఉపాధ్యాయడు మంథిన ఆదినారాయణ మ్పూ్తిగారు స్థాపించిన శ్రీ సరస్వతీ నిలయం మన మొదటే [గంభాలయనుని మారేపల్లి రామచంద్ర శాస్త్రిగారు [ధువపరచగా, ఐడి గోపాలరెడ్డిగారి. పరిశో ధనలనుబట్టి 1889 సంవత్సరంతోనే రాజమండ్రిలో ఎడ్డిగా పనిచేసిన జేమ్స్‌ థామన్‌ అనే ఆంగ్లేయుడు అక్కడ ఒక రీడింగ్‌ గూమును (పఠనాలయం) నెల కొల్చి నిర్వహించినట్టూ, దానిలో రోజూ నుమారు నూరు మంది పారకులు చేరి చదువుకుంటూ ఉండినట్టూ తెలియవచ్చినది. ఇప్పటికిది సత్యమనుకోవాలి. ఏ రచనలో చదివానో నాకిప్పుడు గుర్తులేదు కొని, 1671 నాటికే మచిలీపట్టణంలో ఒక (గంథాలయమున్నట్టూ ఆ సంవత్సరమే అక్కడి ఒక క్రైంస్తన మతాధికారి

7/8 నూరేళ్ల తెలుగునాడు, హుక్‌ చనిపో? అతని పుస్తకాలు ఆ (గ్రంథాలయానికి ఇచ్చివేసినట్లూ తెలుస్తున్నది. ఇంకా అంతకుముందే 1681-62 [పాంతంలోనే మ,దాను కోటలో వైట్‌ఫీల్లు అనే పాకర్‌ (పోత్సాహం వన్ల ఒక (గ్రంథాలయం స్థాపించ బడిందని తెలుస్తున్నది. అలాగే తెలంగాణా (ప్రాతంలో సికిందావాదులో 182 లో శంకరాంాధ్య మరంలో ఒక [(గంథాలమయం స్థాపించబడినట్లు తెలుస్తు = న్నదని ఆంధ దేళ (గంథాలయోద్యమ నిర్వాహకులొకరు ఒక వ్యాసంలో (వాశారు. కాని వాటి చర్మితలు మనకు నేడు ౧భించవు. చూడగా ఆంధ దేశంలో (గ్రంథాలయ చరితను పరిశోధించి సమ్మగ్రంగా ఒక [గంథన్ని (వాయించనవలసిన అ*సరం వున్నట్టు కనిపిస్తూ ఉంగా ఈ విషయమై ఇంల వరకు సక్మగమైన పరిశోధన జరగలేదు. ఎన్నో అధావాలనుబట్టి ఆ చరితను నిర్మించే [పణా?కను సిద్ధం చేయించవలసి వుంటుంది. వమైనప్పటికిని భారత దేశంలో అటు బరోడా సంస్టాశం, ఇటు దక్షిణావిన ఆంధ దేశము సార్వజనీన (గంథాలయోద్యకుం విషయంలో ఒకో సువ్యవ్యపెస్టిత రీతిలో, ఉన్నతమైన ఆవర్శంతో అగ శ్రేజినో నిలిదాయని చెప్పాలి అయితే. బరోడాలో విద్యా వినోది అయిన సంస్టానాధీశ్వురుడు శ్రీ శాయాజీ గైక్వాడ్‌ పూనికపై ఆయన వెచ్చించి" ధనంతో (గంథాలయోద్యమం అరునిక పద్ధతులపై నిర్మింపబడగా, ఆంధ దేశంలో ఈ సనికి విద్యావంతులైన సామాన్య [పజలే స్వయంగా పూను కున్నారు, ఇందుకు (వేరణ ఎటువంటిదో తెలుసుకోవాలంటే ఫ్రీ చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం పంతులుగారు 1914 లో ఆంధ దేళ (గ్రంథ భాండాగారుల మహాసభ్రల్రో అధ్యవోప వ్యాసం చేస్తూ ఇచ్చిన (ప్రవోధాత్మక సందేశాన్ని మనం గమనించవంస్తి వుంటుంది: లా

“వాయువెబ్రవారికి ఎట్టు స్వాధీనమై యున్నదో

జ్ఞానముకూడ అట్టు స్వాధీనము కావలయును;

ఉదకమెల్లవారికి ఎట్టు సేవుమై ఉన్నదో

జ్ఞానమును అట్టు సేవ్యమై యుండవలయును;

సూర్య చంద్ర మండలముల తేజస్సు ఎల్రివారికి

నెట్టు సౌఖ్యపదముగ నున్నదో, జ్ఞానమును

అట్టు సౌఖ్యిపదముగ నుండవలయును.”

[(గంథాలయ, [(గంథపచురణోద్యమం 79 మన వేదాలలోని వివేకమును పోలిన ఈ సందేశం మశ ఆంధ (గంథాల యోద్యమం మఖ్యాదర్శం, “తాము బాగ్లై, తమ తోడివారిని బాగు చేయవలెనను మనుష్య స్వభావమున నాటియున్న త్మీవమగు వాంఛయే"” ఈ ఉద్యమాన్ని (గేేకేపించినట్టు ఆం్యధ [౧౦థాలయోద్యమ పితామహులు ఫ్రీ ఆయ్యంకి వెంకట రమణయ్య పంతులుగారున్నారు. అంతేకాదు, కేవలం మనుజుల మేధాళకిని వృద్ధి నొందించడమేగాక, సంపూర్ణ మనుష్యత్వమును వ్య కక్తీకరించుటకు సాధనా వలంబన మంతయు ఆం[ఢ [గంథాలయోద్యమంలో చేరి ఉన్నదనీ, దీని ఆదర్శం జ్ఞానాలివృద్ధిని కలుగజేసి మానవుల జీవయాత్ర సవ్మితవంతముగను, పురుషార్థ సాధకముగను చేయడం అని చెప్పి, జ్ఞానం ద్వారా ప్రజలలో దాగిఉన్న ఆక్మను ఊద్దీపింపజేసి, పొరుసెకి కావలసిన సన్మార్గ జీవితాన్ని ఇచ్చునదిగా ఉండవలేనని నిర్రేశించారు. ఇది ఉన్నతమైన ఆదర్శం, ఇంతటి. ఉత్తమ ఆదర్శాలతో నడుపఐడిన ఉద్యమం దేళ రాజకీయ సాంఘిక పరిస్థితులకు స్పందించి, వాటిసి అవకాశంగా తీసుకొని, వాటికి [1పాపుగా ఉంటూ దేళ కల్యాణానికి తోడద్పడకుండా ఎలా వుంటుంది ? 19006 లో బెంగాలు విభజన సందర్భంగా ఆరంభమైన నందేమాతకం ఉద్యమం, తిలక్‌ అనివిసెంటుల హోంరూలు ఉద్యమం, 1918 లో ఆరంథమైన ఆంధ రాహ్టో దశమం వంటి వాటి వలన (బిటీమ ఆం(ధలో 1014 కే [గంథాలయోద్యమం జ దృఢమైన ఉద్యమ స్వరూపం దాల్చింవ. ఆ యేడే [ప్రధమ ఆంధ్రదేశ (గంభాలయ మవో సభ ఏర్పడింది దేశమంకటా అక్కడక్కడా (గ్రంథాలయాలు, రీడింగ్‌ రూములు ఏర్పడ్డాయి. ఊరికొక దేవాలయంతో పాటు ఒక [గంథాలయం కూడా ఊండవలెనని _సజలు కోరుకున్నారు. ఈ సందర్భంలో (గంథాలయోద్యమానికి స్పూర్తి నిచ్చిన కాశీనాధుని నాగేక్వరదావు పంతులుగారి. సేవను స్మరించడము ఆవసరం. వారీ ఉద్యమాన్ని ఎంతగానో ఆదుకున్నారు. 1914లో వారు ఆంధ ప్యతికను దిన ప్మతికగా మార్చారు, అవి మొదటి [పపంచ యుద్ధము ఆరంభమైన రోజులు. (ప్రజలు యుద్ధ వార్తలను తెలుసుకోవడానికి నిత్యము [గంథాలయాలకు వస్తూ ఉండేవారు ఆంధ్రులకు ఏకైక దినపష్మతిక అప్పట్లో ఆంధ పృతికయే. నాగేశ్వరరావు గారు తమ పష్యతికను అనేక (గంథాలయా లకు ఉచితంగా పంపే ఏర్పాటు చేశారు కొన్ని (గంథాలయాలకు తగ్గింపు శేట్టకూ, అర్ధ చందాకూ కూడా అందజే సేవారు. “ప్రజలప విద్యాభివృద్ధియ,

80 నూరేళ్ల తెలుగునొడో' (ప్రపంచ జ్ఞానాభివృద్ధియు గావించుటయే మా ముథ్యాల్మిపాయము'” అని ఇొరీ (వాసి ఉన్నారు. వారు కొన్ని [గంథాలయాలకు విరాళాలు కూడా ఇబ్బారీ* స్వయంగా ఎన్నో [గంథాలయాలు దర్శించి, [గంథాలయ వార్షికోల్స వాలకు అధ్యవషత వహించి, చక్కని సందేశాలను [పజల కొసగి, ఈ ఉద్యమానికి గకో సీయమైన సేవ చేశారు. (గంథాల యోద్యమాన్ని (పజలకు ఆకర్షవంతము చేసి నది కృష్టా పత్రిక, ఆ రోజులలో కొన్ని ఊళ్ళకు ఊరికొక పృతికగా, (గంఠొలి యానికి ఒక ప్యతికగా వచ్చేది. ఆందులో సంపాదకీయాలూ, వార్తలో? వ్యాఖ్యలూ, చెణుకులూ చదవాలని లోకజ్ఞానం కల (పతి పారకుడూ అసక్తి చూపేవాడు. అందుచేత ఒకరు. బిగ్గరగా చదువుతూ ఉంటే తక్కింనవారు . వింటూ ఛలోక్తులు విసికేవారు. ఈ విధంగా (గ్రంథాలయాలు (పపంచ వాక లకూ, దేశ రాజకీయాలళూ చర్చావేదికలుగా ఉపళరించేవి. నలుగురూ చేరి తమ అభ్మిపాయాలను వెళ్హిడించేవారు పరస్పరం భావాలు తెలుపుకునేవారు. కొట్లో నోటి మాటగా [ప్రపంచ సమాచారం పదిమందికి తెలిసేది. చదువు రానివారు కూడా జాతీయ అంతర్జాతీయ విశేషాలు తెలుసుకొని వ్యాఖ్యానించగల స్థితికి ఆ రోజులలో వచ్చారంటే, ఎక్కడో కొన్ని వేల మైళ్ళ దూరాక (బిటీషువాడూ, జర్మనీవాడూ పోరుతూవుంటే సామాన్య (ప్రజలు మన దేళశంలో ఆసక్తి చూపా రంటే ఆ వైతన్యం కలుగకేసిన ఘనత పేట కేటకూ, (గామ (గామానికీ ఏర్పడ్డ [గంథాలయాలడే. ఇట్టా (గంథాలయోద్యమం ఆంధధుల అభిమాన ఉద్యమమైంది. (ప్రజలలో సమాచార, విజ్ఞానకాంత్ష రగిల్బింది. జాతీయఠాభావాన్ని రేకెత్తించింది. భాషాఖి మానాన్ని కలిగించింది. దేళంలో గొప్ప (ప్రటోధం జరిగింది. సంఘ సంస్కంరణ లకూ, సాంఘిక సేవకూ [పోత్సాహం ఇచ్చింది. (గ్రంథాలయాలు నిర్వహించే ఉత్సాహవంతులు దేళాభిమానోద్వేగంతో కారాగారాలకు వెళ్ళితే కొన్ని సంస్థలు తాత్కాలికంగా కుంటువడీనా, తిరిగి శాంతినెలకొనగానే [గంథాలయాలు పనిచేస్తూ ఉండేవి. ఈ విధంగా (1పజోద్యమంగా రూపొందగానే ఉద్యమాభివృద్ధి నిమిత్తం “గంథాలయ సర్వస్వము అనే పిక నడుపబడింది. [గంథాలయ శ్చీవకులకు శిక్షణ తరగతులు నడుపబడ్డాయి. వాటిలో (గ్రంథాలయ నిర్వహణ పాఠాలతో పాటు రాజకీయాలు, ఆర్థకాస్త్రం, సహకారం, సాంఘిక సేవవంటి విషయాలు కూడా బోధింపబడ్డాయి. [గ్రంథాలయ (వవేశిక, (గ్రంథాలయ విశారద తరగతులు

(గ థాలయ, [గంథ్యపచురణోద్యమం 81 నడుపబథధ్దామి. వీటిలో ఉ త్తీష్టలైనవాకు లై(బేరియన్‌లుగా పనెకివచ్చారు రాష్ట్ర మహాసభలతోపాటు, జిల్లా, తాలూకా (గంథాలయ మవాీసభలుకూడా &రుప బడ్డవి. జిల్లా, తాలూకా, నగిర [గంథాలయ సంఘాలు ఏర్పడ్డవి. (గ్రంథాలయ యాతలు జరిపే. ఆచారాన్ని (పవేళపెట్టారు. అంటే = ఈ యాతలలో (గ్రంథాలయ కార్యక_ర్తలు తాము పోవు చ్‌తి (గామంలో, (గ్రంథాలయ నిర్వ హణకు కావలసిన అనుకూలాలు కలుగజేసేవారు. రేనితావున [(గంథాలయాన్ని ఏర్పాటు చేసేవారు పీనోద కాలకేపాలతో (గామీణులలో ఊల్తేజం కలిగించే వారు. వసంతోత్సవాలు, ఊచేగింపులు, [వదర్శనములు, ఐబపొరంగనసభలు, వార్షికోత్సవాలు, ఆటలు, వైజ్ఞానికమైన పోటిలు, (గంథఖితలు; కానుకల వసూళ్ళు, నాటకాలు, బ్యురకథలు, పురాణ వరికథా కాలమ్నేపొలు ఏర్పాటు జేళారు. ఇట్లా సాంస్కృతిక వాతావరణం [గామసీమలలో కలిగించారు. [గ్రంథా లయాల వాశ్ఞిప్తికీ ఆధివృద్ధికి దేశంలోవున్న నింషరాస్యత పెద్ద (పతివింధకం కాబట్టి ర్యాతి పారళాలలు నిడపడంద్వారా ఆక్షరాస్యతా (ప్రచారానికి కూడా మన (గ్రంథాలయాలు కొంత కృషి చేళాబమి. మదరాసు (పభుత్వం 1948 లో పొర (గ్రంథాలయాల శాసనాన్ని రూపొందించింది. ఇక తెలంగాణాలో (గంథాలయోద్యమం సేంగతి పరిశీలించవలసి ఉన్నది. హైదరాబాదు సంస్థానంలో నిజాం రాజుల పరిపాలనలో 1891లో ఆసవియా లై బరీ అనే పేరుతో పెద్ద (పభుత్వ (గంథాలయం స్థాపించబడింది- 1986లో దెనికి (పస్తుత భవనాన్ని సీర్మించారు. కాని అందులో తెలుగుకు అగా దరణము చూపించేవారు. తెలుగు పుస్తకాలు ఆందులో ఎప్పటికపుడు క కవి చేర్చేవారుకార్డు. అట్టి అనాదరణమును గర్జిస్తూ, స్టేట్‌ లై(ఐరీలో తెలుగు ... వాబ్మయాన్సి, ఆధికంగా చేర్చవలసిందని కోరుతూ, భారతీదేశానికి స్వాత్‌ ౮[$9 రావడానికి ఒక సంవత్సరం ముందు=అనగా 1946 లో క్యాతూరు(తెలంగాణా)లో జరిగిన 26 వ ఆంధ దే [గ్రంథాలయ మహాసభలో కూడా కోరవలసి వచ్చిందంటే మైదరాబాదు సంస్థానపు పరిస్థితులు ఎట్టా ఉండేవో ఊహించు కోవచ్చు. తెలంగాణాలో జాతిరూద్యమ చర్మితనూ, తెలుగుసీమలో సాంసథాల తిక పునరుజ్జీవనమునూ గంథములుగా రచించిన మేధావి దేవులపల్లి రామౌనున రావుగారు ఇరవయె్య శతాబ్చి ఆరంభదళలో తెలంగాణాలో తెలుగు (పజల స్థితిని రి

82 నూరేళ్ల తెలుగునాడు గూర్చి ఇట్టా చెప్పారు. '“రెండునూర్ల పాతిక సంవత్సరాల ఆసఫ్టాహీ పరిపాలన ఫలితంగా హ్రైాదరాబాదు రాష్ట్రములో అంధుడు తొరక్యాంధుడై నాడు అతన్ని అర్బవీ, ఫారసీ భాషలతో అక్షరాభ్యాసము కావించు దుస్థితి కలిగినది. న్‌ ఉర్చూ రాజభాష. (ప్రాధమిక దళ నుండి విశ్వవిద్యాలయ దళవరకూ 4-2 బోధనా భాష అయినందున ఆంధభావకు కొన్ని శతాబ్దాల అజ్ఞాతవాసము (స్ర్వాప్తించినది. ఈ కాలమున అంధుడు అన్ని రంగములందు. వెనుకబడినాడు* పరిపాలనా రంగమున ఆతనికి తగిన స్థానము లేదు. సాంఘిక దురాచారాలు (ప్రబలియండెను.. తెలుగు. రైతు పన్నుల భారముతో [కుంగి దర్శిద దేచలీ పాదాల క్రింద నలిగిపోయెను చదువుకున్నవారి సంఖ్య నూటికి మూడు వరకు చిగజారెను.'' ఇడి నాట్‌ ఆసలు పరిస్థితి. (బిదమవారు (బైటిషిండియాలో విదొశి వ్యావ్రిై జరిగిన కృషిని నిరోధించలేదు. సాహిత్య నభలకు వారు. (ప్రతిబంధ కములు కల్పింపలేదు. రాజకీయాలతో సంబంధంలేని సాహిత్య కృషికి (బిటిషమ ఆంధలో కొనలసీనంత అవక్రాళం అభించింది. ఆధునికాంధ వాజ్బయనిర్కొలే లైన కందుకూరి వీరేళలింగం, గురజుడి అప్పారావు, గితుగు రామమూ_కి పంతులునంటి దిగ్గంతుల శీవ ఇందుకు [ప్రబల నిదర్శనం. సర్కారు జిల్లాలలో సాహిత్యికులు ఆధిక సంఖ్యాకులు రాజకీయాలతో (ప్రమేయం కలిగించుకొనలేదు- కొని తెలంగాణాలో ఇది సాధ్యం కాలేదు. ఇక గాడీ పరిస్థితులు వేరు. (ప్రజలలో అధిక సంభథ్యాకుల మాతృభాష తెలుగు. తెలుగును అణచివేయడమే నిజొం (ప్రభుత్వం వారి అప్పటి ముఖ్యలక్యం. తెలుగుభాషా (ప్రచారం జరిగినా, టి

• భాషలో పుస్తణలు వెలువడినా, అవి నిజాం రాజరిశాన్ని కూల దో సేవే ఆయి ఉంటాయని ఆ [ప్రభుత్వం అనుమానించేది. కేవల సారస్వతోద్యమం అనే మాటకే ఆవకాళం లేని పరిస్థితుల్ని నిజాం (ప్రభుత్వం కల్పించింది. అట్టి స్థితిలో తెలంగాణాలో ఇరవయ్యో ళతాబ్ది [ప్రారంభంలో [గ్రంథాల యె"ద్యమం ద్వారా (ప్రజా విజ్ఞానానికి తోడ్పడే (గ్రంథాల (ప్రచురణ ద్వారా తెలుగువారిలో జాతీయ చైతన్యాన్ని తీసుకొని రావడానికి [పయత్నించిన [ప్రముఖులలో అగ్రగణ్యులు కొమ్మరాజు వెంకట లక్ష్మణరావు పంతులుగొరు* ఆయన మహామేధావి, విద్యాధికుడు. చర్మిత సరికోధకుడు. అన్నిటి కన్న సాహసవంతుడు, జాలా దూరదృష్టి కలవాడు. ఆయనది విజ్ఞాన దృక్పథము,

(గ్రంథాలయ, (గ్రంథ్మపచరణో ద్యమం 88 [బిటిమ ఆంధ (ప్రాంతానికీ నిజామాంధకూ వారథి నిర్మించడానికి కలలుగన్న సాహసి ఆయన. ఆయనకు జంకుగొంకులు లేవు. ఆయనకు మునగాల జమీఎ దార్హ అశ్రు రాజా నాయ వెంకటరంగారావు, రావిచెట్టు రంగారొవుల సహాయ సహకారాలు లఏంచాయి సరిగ్గా 1901 లో థ్రీ కృష్ణదేవవాయ అంధ భాషా నిలయం హైదరాబాము నగరంలోని రెసిడస్సే బజారులో స్థాపింపబడింది. ఆఎటే, ఇరవయో్యో శతాబ్దీ, తెఎంగాణాలో (గంథాఎయోద్యమమూ ఒక్కసాతే ఆకంభ మభయ్యాంపన్నమాట! అప్పట్లో ఈ భాషానిలయం ఇక్కడి తెలుగువారికి ఓక ఆకాక$రణం. ఒక వెలుగు రేశ నిజాం రాష్ట్రాంధోద్యమ చర్మితలో ఈ భాషా నిలయం నిర్వహించిన ప్మాత చిరస్థాయిగా నిలిచిపోతుంది. ఆదొక ఎఉర్చా సదస్సు రాజకీయ సమాలోచనలకు రవాస్య స్థావరం. పండితులూ, మేధావులూ, సకలాంధం నుం ఏ వచ్చినవారు కలుసుకునే (ప్రదేశం. వైజ్ఞానిక వేదిక, సాంస్కృతిక కేర్చదము. దాని వేదికపై యావదాంధము నుంచీ వచ్చిన ఎంతను-డి [పసంగించారో, ఎందరికి గౌరవ మర్యాదలు జరి గాయో అక్కువేస్తే ఆశ్చర్యం కలుగుతుంది, అసలు అక్కడ జరిగిన సాహిత్య సభల విశేషాఐనన్నిటినీ ఉపశ్యాసములతో సవా ఏ లేఐకుడైనా (శ్రాసీపెట్టి ఉంటే బహుళార్యధోక్రిమయ [ప్రపంచమున అది వహించిన ప్మాత.తరువాతి తరాలవారికి తెలిసిరావడమే గాక, తెలు*వారి సాంస్కృతిక చర్మితలో ఒక "పెద్ద విభాగం రికార్డు ఆయి ఉండేది. అన్ని బహుళ (ప్రయోజనాలను సాధించిన (గంథాలయం తలుగుదేశంలో ఆరుదంటే సత్యదూరం కాదేమో! కాబక్లే ఆంధ దేళ [గంథాలయోద్యమ నిర్మాతలైన గాడిచర్ల వారి సర్వో త్తమరావు గారు- “హైదరాబాదుకు రెండు కిర్తులు దక్కిశాయి. మొదటికీ ర్తి ఆం(ధుల |గంఠొల యోద్యమములలోను, ఆంధోద్యమములోను కూడా హైదరాబాదు. వారిదే (వళమస్థానము. శ్రీకృష్ణదేవరాయ ఆం[ధ థాషానిలయం 1901 సంవత్సరంలో ఆరంభమైనది. అప్పుడు నేను జూనియర్‌ ఎఫ్‌.ఎ, చదువ్షచుంటిని. కొబట్టి, ఈ ఉద్యమాలను మేము [ప్రారంభించామని ఐడాము చెప్పుకొనుట సరికాదు” ఆని ఆ భాషానిలయ ఉత్సవాల సందర్భంగా సందేళమిన్తూ అన్నారు. ఈ నిలయ స్థాపనతో తెలంగాణమున ఆంధ భాషావిశ సనోద్యమానికి అంకురారుణ జరగ డమే కాక, దీని స్థాపనతో (ప్రారంభింపఎడిన (గంథాలయోద్యమమే నిఎంగా తెలంగాణమునందలి ప్య్రప్రథమ అంధధ్రోద్యమమని చెప్పడం అతిశయోక్తి

64 నూరేళ్ల తెలుగునొడూ ఏమాత్రం కాదు. ఎందుచేతనంటే, తెలంగాణా ఆ్యధోద్యమం దీని స్థాపన తర్వాతే ఎప్పుడో 1828 లో ఆరంభమయింది. తరువాత 1004 తో వానుముకొండలో రాజరాజనరేయద భాషానిలయరి స్థాపించబడినది. అది స్థాసించబడునాటికి మాడపాటి హనుమంతరావు పంతుల గారు వరంగల్లు జిల్లా విద్యాశాఖాధికారి. కార్యాలయంలో. చిన్న ఉద్యోగంల్‌ ఉండేవారనీ, వారు (ప్రజాసేవా రంగంలో [ప్రవేశించడానికి ముఖ్యంగా ఉత్తేజం (వేరణ కలిగించినవారు కొమ్మరాజు లక్ష్మణరావుగారేశనీ తెలియవస్తున్నది రాజరాజనరేం[ద భాషా నిలయం అప్పట్లో మంచి పరనాలయంగా (సజలను అకర్ణించిందట. ఉపన్యాస కార్య్యకమాలు, వినోద విజ్ఞాన చర్చా కార్య[కమౌ లు [గ్రంథాలయంలో జరిగేవట. వంగరాష్ట్రి విభజనవభ్ర కలిగిన స్వదేశీ ఉద్యమం, విదేళవస్తు బహిష్కారం, వివిధ రాజకీయ ఆర్థిక నైతిక సమస్యల సమాలోచనం, ధారత వాతీయ కార్మగేసు కార్యకలాపాలు ఈ (గ్రంథాలయం ద్వారా తెలుగు వారికి తెలుస్తూ ఉండేవి, ఆ తర్వాత 1005లో సికిం్య్యదావాదులో అంధ నంవర్థినీ (గ్రంథాలయం, 1918 లో వరంగల్డులో శబ్దానుళాసన ఆంధ అొషా నిలయం స్థాపించబడ్డవి. ఇక్కడ మనం ఓక విశేషం గమనించాలి. ' మైన చెప్పిన [పతి [గ్రంథా అయం శేగులో ఆంధధ శబ్దం వుంది. మైగా తెలంగాణాలో తెలుగువారు (ప్రారం భించిన ఉద్యము పేరు “ఆంధోద్యమము'.. రెండు (గంథాలయాల టేరులలో ఇద్దరు తెలుగు (వభువులున్నారు ఒకరు విజయనగర రాజ్యపాలకులు, తెలుగు కవితకు పోవ్షకులు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు. రెండవవారు రాజమహేంద్రవరం రాజధానిగా ఏలిన' బాథక్య రాజు రాజరాజనరేం్యదుడు. మూడవ (గంథాలయం రాజరాజనరేంద్రుని ఆస్థానంలో కవి, ఆదికవి అయిన నన్నయ పేరిట [ప్రారంభింప దిడిన [గంథాలయం. దీనినిబట్టి ఒక విషయం స్పష్టమవుతున్నది. తెలంగాణొ (ప్రజలు, మేధావులు “ఆంధ' శబ్దాన్ని ఆభిమానించడానికి ముఖ్య కారణం ఆంధ భావయే. తమ థాష ఆంగధభాష- దానిని కాపాడుకోవాలన్న కోరిక, పట్టుదల ముఖ్యంగా (పేరకముళని చెప్పవలసి ఉన్నది. ఆంధ భాషా (ప్రచారము, ఆం్యధ సారస్వత పునరుద్రరణము ఇక్కడి [గంథాలయోద్యమానికి మొదట్లో ముఖ్యా శయాలు, ముఖ్య (ప్రేరణలు, కాబట్టే సారస్వత సప్తాహములు, కవిసమ్మేశన

[ట్రంథాలయ, [గంథ్మపచురణోద్యమం 86 ములు, చక్కని తెలుగువారి పత్యేక సాంస్కృతిక వినోద కాలక్షేసములు, జయంతులు, వర్టంతులు, కవిపండిత సన్మానములు ఇక్కడి (గంథాలయాలలో నిత్య కార్య్మకమాలయ్యాయి.

నిజాం (పభువుల పరిపాలన ఉన్నంతవరకూ తెలంగాణాలో (గ్రంథాల యాల స్థాపన దుస్తరంగా ఉండేది [పజల మాతృభాషా వ్యాప్తికి ఏ కొంచెము అవకాశం కలుగజేసినా, స్వతంత భావాలు వ్యాప్లిజెంది రాజకీయంగా తమకు ఎటువంటి కీడు దాపురిస్తుందో ఏమోనశ్‌ వారి భయం, ఏ చిన్న సళ జరుపు కోవాలన్నా (పభుత్వాధికారుల ఆనుమతి అవసరమై ఉండేది. ఆ అనుమతి దుర్ధభం. మతోన్మాదులైన ఫాసిస్టులు అమలు జరిపే వాగ్బ్భంధనం అది. నిజాం రాష్ట్రంలో మొదటి [(గంథాలయ మవిసథ ఆంధ జన కేంద సంఘము యొక్క- మూడవ సమావేశంతో పాటు 1925 మధిరలో "జరిగింది ఇక్కడి (గ్రంథాలయోద్యమం వ్యాపించకుండా చేయడానికి నిజాం (పథుత్వాధికార్డు ఎట్ట ఆటంకాలు కల్పించేవాతో, ఒక్కొక్కప్పుడు వారి ఉత్తర్వులు ఎంత అనాగరి కంగా ఉండేవో ఆంధ పితామహులు మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులు గారు వారు రచించిన “తెలంగాణా ఆం[ధోద్యమము'' అనే (గంథంలో చక్కగొ వివరించారు. అవి చదివితే ఒకవంక వారి అజ్ఞానంపై నవ్వు వస్తుంది మరొకవంక ఇటువంటి పాలనను కూడా తెలుగు భిడ్డలు చవి చూచారా అన్న విభాంతీ కలుగుతుంది. ఈ [గంథం ఇప్పుడు ఆలభ్యంగా ఉన్నది* దీని రెంజు భాగాలనూ కఠిపి ఒకే సంపుటంగా అచ్చువేసి ఆంధ మవిజనులకు లభింపజేయవలపింధిగా ఆంధ సొరస్వత పరివత్తు వారిని అర్థిస్తున్నారు. భారత దేశం స్వాత *త్య (పాంగణంలో అడుగిడటోతున్న [8468 ల్రో కూడా హైదరా బాదు సంస్థాన ఎటో (గంథాబయాల పై పరిశీలనాఏకావం విద్యావిషయాలతో ఏ విధంగానూ సంబంధములే) పోలీసు శాఖకు ఊఉండేవఎచే ఇక ఏమి చెప్పగలం ౭ కనుక ఆ కాఖముఎచి (గంథాలయాల అఆజమా మువీ అ$ికారాన్ని తొలగించి విదా కాఖకు అప్పగించ వలసిందిగా క్యాతూరు (గ్రంథాలయ మవీి సభలో ఒక తీర్మా నంలో కోరబడిఎది. 1895 ఫ$లీకో సూర్యాపేటలో జరగవలసిక [గంథాలయ మహాస్తభ్ర జర్యగరావని విజాం (పభుశ్వం ఉత్తర్వు చేయ? హైళశోర్టులో వ్యాజ్యం వేసి ప్రజలు దానికి ఆముమతి సంపొదించి పట్టువలతో 1887 ఫసలీలో ఆ సభను జరుపు సన్నారు. ఈ విధంగా సమావేశ స్వాతం్యత్యం, వాక్‌ స్వాతం్యత్యము

868 నూరేళ్ల తెలుగునాడు రచనా స్వాతంత్యం కోస. తెలంగాణ [ప్రజలు ఒక మహీ కొవ్య ఇతివృత్త సదృశమైన గొప్ప పోరాటం జరుపవలసి వచ్చింది. ఆ పోరాటంలో. తిలిగో బిడ్డలు ఎన్ని కష్టాలు కలిగినా తలవంచలేదు అంతిమ విజయం వారిదే అయి:ది (గంథాంయోద్యమం, (గంథ [(వచురణోద్యమ ఆంధోద్యమం- ఈ విధంగా [శివేజివలె హైదరాబాదు రాష్ట్ర జాతీయోద్యమం సాగి, _శుదకు ఒకానొక నిజాం (పభుత్వాధారి ళంక వెలిబువ్చినట్లే హైదరాబాదు సంస్థానొన్ని భాషలవారీగా మూడు ముక్కలుగా విభజించి వికాలాంధ వర్పరచవలెనన్న ఉదర్ధముం కూడా ఇక్కడే ఉదృతమై, 1956 లో ఆం్భధ్యపదేశ్‌ ఏర్పడటంతో ఆ్యద్రప్రదేక్‌ (గ్రంథాలయ సంఘం ఆవళరించింది 1948 సంవత్సరపు మద రాసు ప్రభుత్వ పౌర (గ్రంథాలయ శాసనాన్ని, 1965 సంవత్సరపు హైదరాబాదు రాజ్య కాననాన్ని ఏకంగా చేసి 1980 సంవత్సరపు ఆంధృపదేశ్‌ పౌర (గ్రంఠా లయాల కాసనాన్ని అమలులోకి తెచ్చారు. ఆంధ (గంథాలయోద్యమనాయకులు అభిల భారత (గంథాలయోదచ్యమానికి కూడా చేయూతనిచ్చి, ఆఖిల భారత [గ్రంథాలయ సంఘమును స్థాపించడంలో తోడ్పడ్డారు. ఈ సందర్భంగా గొడి చర్చ హరి సర్వోత్తమరావు, ఆయ్యంకి వెంకట రమణయ్య, సురవరం (ప్రతాప రెడ్డి, మాడపాటి హనుముతరావు పంతులు, పాతూరి నాగభూషణం, సొరి వెకట నరసింహశాస్త్రి, కల్లూ] సువ్బారావు-ఇకా ఎదలో (గ. థాలయోద్యమ నేతలు చేసిన కృషి చిరస్మణీయమైనది. ఆంధులు విజయవంతంగా ఇతరులకు అదర్శపాయంగా నీర్వహించిన మొదటి ఉద్యము ఆధువక కాలంలో [గ్రంఠా లయోద్యనుమే, ఆ తర్వాత చెప్పదగిన రెండవ ఉద్యమం భాషా ప్రాతిపదికపై రాష్ట్రలన్సు ఏర్పరచాలనేది. ఈ రెండింటికీ అఖిల భారత నాయకులు ఆమోదం తెల్చక తప్పలేదు. ఫలిత గా సకల కేంళ, విశాలాయ్యధ, సంయుక్త కటర్ణాక, బృిహన్మహారాష్ట్ర్మి మహాగుజరాతు రాష్ట్రాలు ఏర్పడ్డాయి. (గంధాబయోద్యమాన్ని పోషించేది, దానికి పరిపూర్ణత కిలిగింబేడీ (గ్రంథ పచురజోద్యమం కొత్త గంథాలు రాకపోతే (గంథాలయం పాతనీర్తై పోతుంది కొత్తనీరు ఎప్పటికప్పుడు వస్తూ ఉ డాలి. భావ, సాహిత్యం, విజ్ఞానం పెంపుజెందుతూ పోవాలి. కొత్త పుస్తకాలు రావాలి. ఇంకు మ్యుదణయంతం తోడ్చడింది జర్మనీ దేశీయడైన రెవరెండ్‌ బె.జమిన్‌ షూల్త్‌ (1689-1760) మొదటి తెజగు (గంథం ముదాపకుడన ప[€ళశోధకులు తెఎయపుతున్నారు. ఇతవ్సు

(గ్రంథాలయ, [గంథ్యపచురణోద్యమం 87 98 సంవత్సరాలు దక్షిణ భారతదేశంలో ఉండి సేవ చేశాడనీ, తిరిగి స్వదేశం చేరుకున్నాక అక్కడ 17 సంవత్సరాలపాటు తెలుగు పుస్తకాల [పచురణలో జీవితం వెళ్ళబుచ్చాడసీ చెబుతున్నారు. జర్మనీలోని వాలే నగరంళలో తెలుగు 'చెపులు పోతపోయించి ఆతను నాలుగు పుస్తకాల్లు (ప్రచురించాడు. ఇవి అను వాదాలు. కై9స్రవమత పుస్తకాలు 48 పేజీల లోపు చిన్న. పుస్తకాలు. "1. సత్యమైన వేదంలోవుండే జ్ఞాన ఉపదేశాలయొక్క సంత్షేపం, 8. మోజానికి కొంచుపొయ్యే దోవ. ఇవి 1748 లో వోలేలో ముదింపబడ్థాయి. మూడవది పెద్దస్వామి నాల్గవది నూరు జ్ఞానవచనాలు- ఇవి 1747 లో అక్కడే అచ్చు వేయబడ్డాయి. అయితే, వీటివల్ల తెలుగు ముదణ ఆరంభం జరిగిందేకొని? వ్యాపార రీత్యా పుస్తక (పచురణకు మళికొంతకాలం పట్టింది. ఆయితే, దీనితో తాఠపష్యత [గంథాల శకం అంతరించి, కాగితపు పుస్తకాల యగం (ప్రారంభ మైంది. మరొక మిషనరీ రెవగెండ్‌ విలియం కేరీ కలకత్తాదగ్గి ఛ్రీకాంపూరు మిషన్‌ ము[దణాలయంతో తెలుగులో కొత్త నిబంధన, ఎ [గామర్‌ ఆఫ్‌ ది తెలుగు లాంగ్వేజి అనే పేరుతో ఇంగ్రీమలో (వాయబడిన తెలుగు 'వ్యాక్షరణం, మరొక పుస్తకం 1814 లో ముదించాడు, మాత్యూ సువార్త, మార్కు సువార్త, లో సువార్త అనే (గంథాలు 1812 లోనే శ్రీరాంపూర్‌ [(పెస్సులో అచ్చు అయినట్టు తెలుస్తున్నది. 1842 లో హంసవింళతి (వచనం), వేణుగోపాల ళతకము? వసు చర్మిత, రావిపాటి గురుమూర్తి శాస్త్రి ఆంధ శబ్ధ రత్నాకరము పుస్తకాలు అమ్మ కానిక్సి లభిస్తాయని “వర్తమాన తరంగిణి అనే తెబుగుప(తిక ఒక (పకటన వేసిందట పరవస్తు చిన్నయసూరి 'నీతిచం[డిక* మద్రాసులో 1858 లో అచ్చు , అయి:ఐది పుదూరి సీతాాామళాన్రి రదించిక బాలశిక్ష 1865లో ము[డింఐ ఒడింది నెత్‌ ఇండియా -బుక్‌ సౌొమైజీవారు (వచురించిన “వదీవే చెవడో పుస్తకం” (గపేం 50066 ౧61౪౪6 కెంజరే[౧8 తంంపి) విశాఖపట్నం మిషన్‌ పెస్‌లో 1857 లో అచ్చు అయిందట అంటే సిపాయీల తిరుగుబాటు తాకి * విశాఖపట్నానికి తగలకుండా అక్కడ అంతా కాంతంా. వన్నదన్న మాట కాని, రండవ [పపంచయుద్ధంలో విళాఖపబ్నం జపోకువారి బాంబు దాడి! గురి అయి౨ది. ఆక్రృడను చి ఆ్మధ విశ్వవిద్యాలయం వలన పోవలసి వచ్చింది ఏమైశప్పటికీ ““1857 కు పూర్వం తెలుగులో అచ్చు అయిన పుస్త”ిలు ఎక్కువగా భేకండెను, దీనినిబట్టి పుస్తకముదణ కార్యం ఆ రోజులలో బహు

808 నూరేళ్ల త్రలుగునాడో! దినములపాటు జరుగుతూ ఉండేదనీ, కౌన్ని సందర్భాలలో ఒక పుస్తకం మ్యుదణమును పూర్తిచేయడానికి కొల్ని (పెస్సులకు కొన్ని ఏండ్లు కొడౌ పష్రేడో అనీ డాక్టర్‌ జె, మంగమ్మగారు వారు రచించిన “బుక్‌ [ప్రింటింగ్‌ ఇన్‌ ఇండియా" అనే (గంథంలో తెలియజేశారు. 1852 నాటికి మృదాసులో తెలుగు ముదదణాలయములు ఎనిమిది ఉన్నట్టు (బౌన్‌దౌర తెలియజేశాడు. లేళాగు పుస్తకాల అన్ను విషయంలో మ్మదాఖఘ తర్వాత బళ్ళారిది రెండవ స్టానంగో ఉండేదట.

తెలుగు [గంథ [ప్రచురణోద్యమం బార్జెన్‌ ఫిలిప్‌ (బౌన్‌ (1798= 1884) తో కొంఠ వేగం జుంచుకుంది. ఇతడు ఈస్టిండియా కంపెనీ ఉద్యోగిః మడాను సివిల్‌ సర్వీనుకు చెందినవాడు. (బౌన్‌ చేసినది దేశంలో చెల్చాచెదురేగా పడివున్న మన [ప్రావీన్య కావ్య పరిరక్షణము, తెలుగు. సారస్వత పునరుట్సి రణము, ఆనాడతడు ఆంధ కావ్యాలను ఉద్ధరింపకపోయినట్లయితే. బొలొ కావ్యాలు మనకు దక్కకపోయేవే. వివిధ (ప్రాంతాలనుండి (వాత (పళులను కెప్పించి, వివిధ పాఠాంను పరిశీలించి, వ్యాఖ్యాశాలతో తెలుగు కావ్యాలను పెద్ద ఎత్తున _పకటించుటకు పూనుకున్నవారిలో మొదటివాడు (బౌన్‌ దొర అతడు తెలుగు ప్తండితులశ్రో స్నేహంగా ఉన్నాడు. ఎందరో మారుమూల పండితులకు ధనసమోయం చే పోష్షించాడు, మనకు అతి [వీయమైక మను చరిత, వసు చర్మితలసు వ్యాఖ్యతతోసవా వెలయించాడు. వసు చరిత 1844 లో, మును చరిత 1851 లో, పోతన భాగవతమును 1848 లో అచ్చు వేయించాడు. వేమన పద్యములకు తాను స్వయంగా ఆంగ్రానువాదం చేసి వ్యాఖ్యానం రచించి 1820 లో ఆచ్చు వేయించాడు. ఇక నిఘంటు నిర్మాణఐ విషయంలో అతడు ఓక విధంగా మార్గదర్శి. వాటిలో ఆయన వ్యావహారిక భాషకు (ప్రముఖ స్థాన మిచ్చాడు, నిఘంటువులు పండితులకూ పామరులకూ ఉపయోగపడవలెనని ఆతని ఆశయం, 1800 పేజీల ఇంగ్రీమ-తెలుగు. సఘంటువును 1858 లో [పకటించాడు. డిని మ్ముదణకు సుమారు తొమ్మిదేండ్హు పట్టింది. తెలుగుం ఇంగ్లీషు నిఘంటువును [852 లో ము.దింపించాడు. అదికాక జిల్లా నిఘంటువు] మశ భాషా నిఘంటువు 1659, 1854 (ప్రాంతాలలోనే తెచ్చాడు. కొన్ని నిఘంటువులషు ఇంకా కొన్ని పదాలు చేర్చుతూ పుశర్ముదణ సమయంలో ఇంకా పెద్దవిగా 6౧11౯668 66161028 గా తేవాలని (పయెత్కం చేాడు.

(గ్రంథాలయ, (గంథపచురణోద్యమం 89 అవి బహుళా లండనులోనే వుండవచ్చు. బౌన్‌ వేటిని పారవేసేవాడు కాడు. ఎవరికో ఒకరికి తన కవిలెలు ఆప్పగించాడు. లండనులో మన పరిశోధకులకు తగినంత పని ఉంది. ఆంధప్రదేశ్‌ (పభుత్వం ఇద్దరిని పంపి లండనులో మన "హైకమీషనర్‌ ద్వా5ా 1 పయత్నించేట్టయితే తెలుగువారి పెన్నిధి కొంత అక్కడ వైట పడవచ్చు. (బౌన్‌ “ఆంధ సంస్కృత థాషల ఛందన్సు"”ను 18397 లో (ప్రకటించాడు. తెలుగు సాహిత్యాన్ని గూర్చి ఆతడు (వాసిన సుదీర్టమైన ఆంగ్ల వ్యాసం 1889 లోనే ఆం[ధ్రేతరులకు మన సాహిత్యాన్ని గూర్చి తెలియజెప్పింది. -. (ఖౌన్‌ తెలుగు మ్ముదణమును విశేషంగా (ప్రచారంలోకి తీసుకువచ్చాడు. తెలు న ఆచ్చును వేగంగా కూర్చుటకు వీలుగా కొన్ని మార్పులను (పవేళ పెట్టాడు- దీనివల్ల మన ము[ద్రణ కళ అభివృద్ధి చెందింది 1880, 1870 నాటికే పేజీలకు " _ అంకెలు, విరామ చిహ్నములు, పద విభాగములు, (పకరణ విభజనలు ఆతని మూలంగానే ఆచ్చు పుస్తకాలలోకి వచ్చాయి. ఇందువల్ద ఎ౨ఎదరో తెలుగు ము[దొ పకులు బయలుదేరి తర్వాత పెద్దపెట్టున (గ్రంథ ముదణకు పూనుకోవడ 3 జరిగింది ' అప్పుడు (పింటింగు లాభసాటి వ్యాపారమని వర్తకులు [గహించారు, అతడు తవ డబ్బు ఖర్చుచేసి తెలుగు భాషా సాహిత్యాలకు ఈ కృషి అంఠౌ చేళాడు. కొని, దానివల్ల తరువాతివారు లాభపడ్డార. చార్జెన్‌ ఫిలిప్‌ (బౌన్‌ ఆంధ దేళంలో వున్న కాలం 1817-1855 సంవత్సరాల నడుమ. 1855 లో కార్వుతంగా భారతదేశం వదిలి లండను వెళ్ళిపోయాడు. తన మాతృభాష కానట్టి భాషకు ఇంత సేవ చేసిన స-దర్భం [పపంచ భాషా చరితలో వేరొకటి ఉందా! “1 89గ లో తెలుగు సాహిత్యం (పాణం లేకుండా వడి ఉన్నట్లు నేము గమ నించాను ముప్పయి ఏండ్లలో తిరిగి దానికి జీవంపోసి లేపి నిలబెట్టారు” ఆన్చి (బౌన్‌ (వాసుసున్నాడు. బండి గోపాలరెడ్డిగారు చెప్పిళట్లు “తెబగుకు స బంధించి నంతపకకు బౌన్‌ ఒక అద్వితీయమైన, ఆపతిహత మైన ౯6960౯౬7 0% 164౯108 కాగలిగాడు.” ఇది పూర్తిగా సత్యం, తెలుగు మ్వుదణ కళ సపె-పొంది, పని నులువు అయి (వింట్వింగు (మైస్సులు బయలటుదేరడంతో. తెలుగు వచన వాజ్మయం వికసం సైందింది. 1800 సఎవత్సరం తర్వాత నుంచి 1850 వరకూ కథారూపంలో [గ్రంథాలు తొలదొ_ల్హగా రచించి (ప్రచురించే కృషి జరిగింది, ఇవి పద్యకావ్యాలు చద వలేని

900 నూరేళ్ల తెలుగునాడు సామాన్యుల కొరకూ, తెలుగు నేర్చుకునే ఇంగ్రీమ ఉదోోగుల కొరకూ ఉద్దేశం బడి ఉంటాయని ఆకుకు౭టాను. వీటిలో వెన్నెలకంటి సుబ్బారావుగారి వినోద! కథలు, రావిపాటి గురుమూ_ర్హికాస్త్రిగారి వ్మికమార్కు-ని కధమి, పంచశం[త కథలు, పాతూరి రామళానస్త్ర పకసప్తతి కథలు, పురాణం కృష్ణ ళాస్త్రుల అరేబియన్‌ నైట్సు కథలు, ధూర్జటి లక్ష్మీపతి హంసవింళతి వచన కథ, తోతీనామా లే చిలుక కథలు, దిలారామకథ, బ్యక్తీసు పుతిక కథల , భేతాళ పంచవింళతి కథలు, కౌంభోజరాజ్లు కథలు, చార్‌ దర్వీష కథలు లేక నలుగురు ఫకిరుల కథలు,పుజ్రినీ కరుణల చర్మిత ముఖ్యమైనవి. (ప్రజలు వీటిని కొని చదువుతారనీ, ఇవి లొక సాటి వ్యాపారమనీ కూడా (ప్రకాళకులు వీటిని [పకటించి ఉండవచ్చు. *చు మించు ఈ కాలంలోనే (బౌన్‌ దౌరవారి తాతాచార్యుల కథలు, ఏనుగుల వీరా స్వామయ్య గారి కాశీయాత్రా చర్మిత, కోలా శేషాచలకవి నీలగిరియా[తః కొవలి వేంకట బొొరయ్యగారి 'కాంచీపుర మావోత్మ్యము వచ్చాయి. ఇవి (పజల పరనాఖి రాషను కొంతవరకు తీర్చగలిగాయి.. కుంపిణీ (పభుత్వం వారి కాలంలో (కమేణా వచన రచనకు [పామఖ్యం కలుగుతూ వచ్చిందని కూడా ఇవి తెలుపు తున్నాయి.

ఈ కాలంలోనే పార్య్మగంథాలుగా నిర్ణయించడానికి అనువ్నైన పుస్తకాలు కూడా వచ్చాయి అకువ్నైన అంటే- అప్పటి (పభుక్వాధికార్థ దృష్టి (ప్రకారం. 1858 ల్రో చిన్నయసూ3 “నీతి చంద్రిక" రచి.చి, తానే మ్యుదింపజేళొడు. ఇదొక రకమైన వచన రచర కృతకంగా కూడా ఉంది. చ్మితమేమిటంటే ఈ కలిని ఆనసరించి కొకొాండ వెంకిటంత్నం పంతులు, చివరకు కందుకూరి వీరేశలింగం గారు కూడా ఇచ; రచన చేళారు. కారణ ఏమీలేమ, అప్పుడు అలాంటి వచన (౮ థాలు పాఠ్య పుస్తకాలుగా నిర్ణయింపబడే వి. తర్వాత వీరేశలింగం గారు తమ వచన శైలిని పూర్తిగా మార్చుకొని, సర్వజన [గాహ్యమై, మృదువె, సులళమై, సలకణమైన వచన రచనకు రాచబాట వేశారు. వారు వ్యాప్తీరోకి తెచ్చిన వచనమే ఆధునిక కాలంలో అనేక వివయా లపై పుస్తాలు రచ్చి:చడానికి ఉపకరించింది. తాకు తీర్చిదిద్దిన గద్యం దొరా వీరేశలింగం ప తులుగారు అం(ావరిని ఒక ”వీన యుగంలోకి (ప్రవేశ పెట్టా రని చెప్పవచ్చు నిడుదకోలు వె కటరావుగాము ''చిన్నయనూరి నవీన వచన

సృష్టికర్త. అధువక యుగమున నచవ రచనకు చి్నియసూరి ఆద్యుడు"

(గ్రంథాలయ, (గంథ్యపచురశోద్యమం ర్ట అన్నారు. ఇడి ఆధునిక కాలమంటే సరైన అవగాహనతో, తగిన దృక్పథంతో వెలిబుచ్చిన ఆభ్మప్రాయం కాదు చిన్నయసూరి వచనం చదవడానికి ఆకర్ష వంతంగా ఉండవచ్చునేమో కాని, భాషనూ సాహిత్యాన్ని జాతిని ఆధునిక యుగంలోకి చేయి పట్టుకొని తీసుకు వెళ్ళేది కాదు. ఇంకా యాళ్ళె యేళ్ళ వెనక్కి. తీసుకువెళ్ళేది. ఏ వచన రచన ఆయితే సమస్త ఆధునిక విషయాలను గూర్చి “భావాలు వ్యక్తం చేయడానికి అనువుగా, సుజోధకంగా, కండే ఆలి ఆఅంగ౦౭€ కి అనుకూలంగా ఉంటుందో అది జాతికి మేలు చేసేది. సరే, అది వేరే విషయం. 1868 లో మ్యుదితమైన పరవస్తు చిన్నయసూరి 'పిందూ దర్మ శాస్త్ర సం్యగహము' అనే అనువాద (గంథం ఇచట పేర్కొనదగింది. ఆంగ్ల వాక్యాలకు తెలుగు అనువాదాలనిచ్చిన వైనం గమనింపదగింది. ఎచరేమన్నప్పటికీ, ఇక్కడ వావిళ్ళ నంస్థ తెలుగు (గ్రంథ (పచురణోద్య మానికి చేసిన సేవను ప్రస్తావించక తప్పదు. వావిళ్ళ రామస్వామి కాస్త్రలు అండ్‌ సన్స్‌ అనే సంస్థ 1864 లో స్టాపితమైనట్లు తెలుస్తున్నది. 125 ఫ్రంవత్స రాలకుమైగా అవిచ్చిన్నంగా, అపారమైన వాజ్మయ శీవచేసిన తెలుగు సంస్ధ ఇది, “చేత్మివాత పుస్తకములు చదువుకునే రోజులలో వావిళ్ళ రామస్వామి శాస్తుంలనారు ముద్రణాలయమును స్థాపించి చదుకరుల కష్టములను. నివ్నర్తింప జేసిరి” అని సి పి. బౌన్‌దొౌర అన్నాడు. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డీగారు ““థిలమైపోవనున్న అనేక పూర్వక వికృత (గ్రంథముల నచ్చొ త్రించి ఉద్ధరించిన కీర్తి వావిళ్ళ వా3దే” అన్నారు. వీరు బౌన్‌దొర పడిన (శమవలికాన్ని ఒక వ్యాపార రూపంలో పెట్టి, మ్మదాను (పాచ్యలిఖి + (గ్రంథాలయ మందలి తేనుగు పుస్తకాల కెన్నిటికో (పతులు (వాయించి, మరికొన్ని తాళశపత (గంధాలు సేకరించి, వాటినన్నిటినీ పండితులచేత పరికోధింపజేసి, (ఫెస్‌.కాపీ ఎ సిద్ధం చేమిుంచి, చక్కుూని పిరికలతో ముదించి, సాపాతీ లోకానకెంతో సేవ చేశారు. పద్య కావ్యములు, వచక (గంథములు శతకములు, జ్రీవిత చరితలు కథలు, నవలలు, నాటకములు, నిఘ-టువులు, ఛందస్సు ఆలంకారకొస్త్ర వ్యాకరణ (గంధములు, వైదిక [(గంభములు, జ్యోతిషము, ధర్మశాస్త్రము, వైద్య్యగంథ ముల , వేదాంతము, స్రోతములు, పుణేతిహాసములు, సంస్కృత పద్య గిద్య కావ్య ములు, తమిళంలో ఆంగ్లంలో కూడా కొన్ని (గంథాలు అచ్చు వేశారు. వావిళ్ళ వారి పుస్తకంలేఏ ఇల్లు ఉండేదా ? కెలుగు కాంస్రోజిషన్‌ విషయంలో గురజాడ

89 నూరేళ్ల తెలుగునాడు ఆహ్పారావుగారి డిసెంట్‌ ప్యతమును వావిళ్ళవారే 1914 లో అచ్చుషొడే* *వావిళ్ళవారి [గ్రంథములు పరమ (పమాణములు” అన్న పీరు తెచ్చుకొని వావిళ్ళ వారంటే (గ్రంథ ముద్రణ (ప్రకటనలకు పర్యాయపదమనునట్లుగొ వొడే వాబ్మయసేవ చేశారు. 18 సంపుటముల సంస్కృత భారతమును నాగర లిపిలో అచ్చువేయడమంటే మాటలా ! ఆంధుల దురదృష్టనకాత్తు ఈ సంస్థ ఇప్పుడు మూతపడి, వ్యవహారం మృదాసు హైకోర్టువారి పర్యవేక్షణలోకి పోయింది ౯ విషయంలో ఆంధప్రదేశ్‌ (ప్రభుత్వం కలగజేసుకుంటే,. వారసులతో వీడో ఒప్పందమునకు వస్తే సంస్థ తిరిగి ఒక పబ్లిక్‌ టస్టు (కింద పనిచేసే ఆవకాళం కలుగుతుందేమో! వావిళ్ళ సంస్థ లేకపోయేసరికి ఇప్పుడు తెలుస్తున్నది ఆ సంస్ధ వళ్ది ఆధ మహాజనులు పొందిన సేవ. అటువంటి సంస్థలు ఎప్పుడుపడిలే అప్పుడు ఎవరిచేతబడితే వారిచేత నిర్మింపబదేవి కావు. అవి కొన్ని సంప దాయాం (ప్రకారం పనిచేసీ పెంపుగాంచిన (గంథముుదణ సంస్థం నిర్దుష్టంగా సంక్షణంగా (గంథాలను ము దించి పారకలోకానికి అందజేయడం నాటి పరమ లక్ష్యం. అయితే అది వారి వ్యాపారం కదా అనవచ్చు. కొని, ఈనాడు అంతకు మూడు నాలుగు రెట్టు ధరలు పెట్టిన [గంథాలు ఎట్టా వుంటున్నాయో మనకు తెలిసిన విగయమే. లా పందొమ్మిదవ శతాబ్దిలో మ్మదాసులో నివసించిన ఆంధ పండిత పరిశో చకులు కొందరు స్వయంగా ము[దణాలయాలను స్థాపించి, అచేక రచనలుచేసి కెలుగు భాషాసాహిత్యాలను సుఫంపన్నం చేళారు వీ5.ల్ల (గంథ [ప్రమరణ వ్‌రి విగా సాగంద్రి. దేభాషలలో పుస్తకాలను మ్య/ంచడానికి మొట్ట మొదటి. మద జాయ ఎస్‌పి సి.కె. (సొసైటీ వర్‌ పమోటింగ్‌ కిస్టియన్‌ నాలెడ్జి ఆశే ఎషతో స్థాపించబడింది. పురాణం నారాయణళాన్త్రగారు మ్మదాసులోొ మొట్ట మొదటి తెలుగు ముుదణాంయాన్ని (ప్రారంభించి, పుదూరు ్రీరామకొత్రీ రచించిన పెద్ద బాలభిక్షమ [647లో తమ ము[దణాలయంలోనే ఆమృవేసినట్లా తెలియవస్తున్నది. చిన్నయసూరి 185%లో ఒక మ్యుదణాలయం. మృదాసులో నెలకొల్పాడు. కొక్సాండ వెంకట“త్నం పంతులుగారు మృదానులో సంజీవనీ ము దౌక్ష “కాల స్థాపించారు. రెంటాల వెంకట సుబ్బారావుగా5 విక్షోరియా డిపో ప్పసకాలఏు చాలా అందంగా తయారు చేయించి వ్మికియి -చదట ఆయన స్వయంగా ఇక ముంచి నవల (వాకారని చెబుతారు. వేదం వేంక టరాయళొత్రీ

(గ్రంథాలయ, (గంథ్య(పచురణోద్యమం 08 గారు ఒకవ:క (గంథ రచన చేస్తూ, కావ్యాలకు వ్యాఖ్యలు [వాస్తూ తాము సిద్ధంచేసిన (గ్రంథాలను తమ ము[దణాలయంలోనే అచ్చువేస్తూ ఉండేవారట. "యెస్సుపై నష్టంవస్తూ ఉండేది. ఏ దాతయో ఆదుకునేవాడు. (గంథ (పకటన ఆలా సాగుతూపోయేది. ఆ కాలంలో కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు, వావిలి కొలను సుబ్బారావు వంటివారు ఉద్గంంథాలను రచి=చారు.. శ్రీపాద కృష్ణమూర్తి శాస్ర్రీగారు ఎన్ని (గ్రంథాలు రచించారో ఆలోచించండి. ఈ మహనీయుల వల్లనే శతాధిక [గంథకర్తలు అనే మాట వాడుకలోకి వచ్చింది. చిలకమర్తి లక్ష్మీ నరసింహంగారు ఎన్ని విధముల్సైన రచనలు చేశారో గమనిస్తే ఈ పెద్దలఎదరి జీవితాలు [గంథ రచనలోనే వెళ్ళమారిపోయాయా అనిపిస్తుంది. చిలకమర్తి వా5ి *'గయోపాఖ్యానం' నాటకం రోజులలోనే ల౫ పాతికవేల (ప్రతులు అమ్ముడు పోయిందట! వీరేశలింగం పంతులుగారు తాము “రాజశేఖర చరిత” నవల (వాయడ మేవాక నవలా రచనను (పోత్సపాంచిన వారిలో ప్రథములు. వారు *“దింతామణి"' అను వ్మతికలో నవలలు [పకటించడమేగాక, నవలా రచనకు హోట్రీలు నిర్వహించి, ఉత్తమ నవలలకు బహుమానములిచ్చి, నవల అనే (పకి యను తెలుగులో పెంపౌందింపజేయడం లో, పారకులకు ఉత్తమ నవలలు చదివే అవకాకాన్ని కలిగించడంలో చాలా గొప్ప కృషి చేళారు. బహుమతి పొందిన నవలలు “చింతామణి ష్ముతికలో (పకటితములై, తర్వాత వేరే పుస్తొలుగా వచ్చేవి. వావిలాల వాసుదేవళాస్త్రి, న్యాపతి సుబ్బారావు, వీరేళలింగం పోటీకి ఐహంమితి సిర్దేతలు. 1898 సంవత్సగంలో జరిపిన మొదటి పోటీలో ఇండవిల్లి రామచం[దుడుగారి ““ధర్మవతీ విలాస:బ''నకు మొదటి బహుమతి వచ్చింది" ఇందులో ప్యాతోచిత వ్యవహార భాష ాడబడింది. ఇది సాంఘిక నవలయే వెల ఆరణాలు. ఆ తర్వాత జరిగిన పోటిలలో చిలకమర్తి లక్ష్మినరసింహాంగారి నాలుగు నవలఐబకూ, ఇఖండవిల్లి రామచల్మ్‌దుడుగారివి మరి రెండు నవలలకూ, తల్లా [పగడ సూర్యనారాయణరావుగారి ఒక నవలకూ, గోచేటి కనకరాజుగారి నవలకూ, రేకుమళ్ళు రాజగోపొలరావుగారి నవలకూ బహుమతులు వబ్బాయి. ఈ విధంగా ఆంధలో నవలా (ష్మకియ వ్యాప్తి జరిగింది ఆ తర్వాత ఆంధ విశ్వవిద్యా లయం కూడా 1980లో నవలా రచన పోటి జరిపింది. ఇక (గంథ (ప్రచురణోద్యమంలో (గంథమాలలు వహించిన పాత స్మర జీయమ్రైనది. తెలుగు ప్రజలలో (గ్రంథ పరనాసక్షిని ఉజంపొందించడానికీ,

ర్ట నూరేళ్ల తఆలుగునోడు కొన్ని నిర్దిష్ట విషయాలకు సంబంధించిన పుస్తకాలను (పకటించి అవి లేని కొరతను తీర్చడానికీ తెలుగుదేశంతో అప్పుడప్పుడు కొన్ని (గంథమాలలు వెలసి నవి. (గంథమాంలంటే స్వచ్భంద (ప్రచురణ సంస్థలు. వీరి దృష్టి లాభాలు ఆర్జించడంకాదు. తమకు అభిమానమైన విషయాలను గూర్చి ఉత్తమ (గంథాలు (పకటించడం ఇట్టి (గంథమాలలలో అన్నిటికన్న మెదట స్థాపి ౨చబడింది విజ్ఞాన చంద్రికా (గంథమాల దీనిని కొమ్మరాజు లక్ష్మణరావు పంతులుగారు 1906లో స్థాపించారు. దీఇ కార్యస్టానం తొలుత మైదరాబాదురోనే ఉండేది కొన్ని (గంథాలు హైదరాబాదు నుండే వెలువడ్డవి, తరువాత ఇది మచరాసుకు మారింది. లక్ష్మణరావుగారు మహారాష్ట్ర దేశంలో జరిగిన [గంథ (పచురణ స్వయంగా ఎరిగినవారు. తెలుగులో అప్పటివరకు విజ్ఞాన వాజ్బయము లేదు. చర్మిత పరిశోధన తగినంత జరగలేదు. వచన రచన వికాసం పొందలేదు. వ్యాసమునకు సరియైన స్వరూపం ఏర్పడలేదు ఈ లోటులను తీర్చడానికి లక్ష్మణరావుగారు కంకణ బద్ధులైెనారు. విజ్ఞాన చం్యదికా (గంథమాల తరపున దేశచర్శితలు, మహాపుకువుల జీవిత చర్మితలు, పదార్థ విజ్ఞాన, రసాయన, జీవ వృక్ష భూగర్భ ఆస్థశాస్త్రాలు మొదలగు ఏషయాలపై మొత్తం 46 [గంథాలు [పచురించినట్టు ఉఆలియవస్తున్నది. వీరు వీరేశలింగం పంతులుగారి స్వీయ చరితను కూడా (పకటించారు. చరి(కాత్మక నవలలు కూడా (ప్రచురించారు ఆంగ్రములోని “ఎన్‌ సైక్టోపీడియా (బిటానికా' మాదిరి అకారాద్మికమమున ఆంధ వాషలో (పపంచ విజ్ఞానమును ఆం(ధులకండింపవలేనని కౌమరాజు లక్ష్మణరావుగారు అంధ విజ్ఞాన సర్వస్వ మును (పకటింప నిశ్చయి.చారు దీని మ్ముదణ 1912లో (ప్రారంభమై 1020 నాటికి మూడు సంపుటములు పూర్తి అయాయి దాక్షిణాత్య భాషలలో ముద్రిత మైన మొదటి విజ్ఞాన సర్వస్వం ఇదే. కాని ఆంధుల దురదృష్టవశాత్తు. ఇది అంతటితోనే ఆగిపోయింది. అక్ష్మణరావుగారు దీనిని ““విశ్వవిజ్ఞాన మ్పూర్తికిని, ఆంధ విజ్ఞాన (పపంచమునకును సమర్ప్చించుట' 'నుబట్టి వారి విజ్ఞాన దృక్పథ మెంతగాఢమైనదో మనకు తెలియవస్తుంది. ఆ తర్వాత చెప్పుకోదగింది ఆంధ (పచారిణి (గ్రంథమాల, ఇది 10[1లో కొవ్వూరి రామచందారెడ్డిగారిచే స్థాపింప బడింది. రెడ్డిగారి మరణానంతరం దీనిని తెలుగు సాహిత్యంలో నవయుగోదయా నికి కారకులలో ఒక జంట అయిన వెంకట పార్వతీశ్వర కవులు నిస్వహించడం

1గంథొాలయ, [గంథపచురణోద్యమం రిక ఒక విశేషం. దీని కార్యస్థానర నిడదవోలు, రాజమహేంద్రవరం, కొకినాడ, పిఠాపురములకు మారింది ఆంధ (పచారిణీ [గ్రంథమాల 1980 వరకల్హా రమా రమి 170 కవలలు, ఇతర కథా వాజ్మయం [పకటించిందని గిడుగు సీతాపతి గారు వారు రచించిన “హిస్టరి ఆఫ్‌ తెలుగు లిటరేచర్‌'” అనే [గ్రంథంలో తెలి హెకఠు. ఏీటిరో సా3ఘిక నవలలు, చార్మితక నవలలు, ఆపరాధ పరిశోధక నవ అలు ఉన్నాయి. ఐంకించందద చటక్డి, రవీ్య్యదనాధ టాగూరు, పాంచ్‌ కడీదేవ్‌ అను బెంగాలీ రచయితల (గంథాలను వీరు తెలుగు వారిక అందజేశారు, వీరి పు_స్తకాలవల్ల పారకులకు పరన సామ్మగి పుష్కలంగా లభించింది; బెంగాలీ నవల తీరు తెన్నులూ, అపరాధ పరిశోధక నవలల వైనమూ తెలుగు వారికి తెలిసి వచ్చాయి. ఆ తొలినాళ్ళలో ప్తుస్త (పచురణకార్యం ైశవావస్థలో ఉన్నప్పుడు పాఠకులథో పుస్తకాలు చదివే ఆలవామిను 'పెంపొందింపజేయడంలో ఆంధ [(పచారణిీ (గ్రంథమాల ప్మాత (పశంసనసీయమైంది. ఆంధపత్రికాధిపతులైన కాశీనాధుని నాగేశ్వరరావు పంతులుగారు 1024లో మ్మదాసులో- అనగా ““భారతిో పుట్టిన యేటనే అంధ [గంథమాల స్థాపించి, వాజ్బయ [గంథాలు, చరిత్రలు, విమర్శ (గ్రంథాలు, తలిసెట్టి రామా రావుగారి “భారతీయ చ్నితకళ”* వంటి (గంథాలు (పచురించారు. ఆంధ విజ్ఞాన సర్వస్వమును పునర్ముడించాకు. ముఖ్యంగా పేర్కొనదగింది వారు వెలుగులోకి తెచ్చిన ఆంధ వాజ్మయ సూచిక. దానికి వారు [వాసిన పీరిక ఒక మాదిరి ఆంధ వావ్మయ చరిత, వాజ్మయ సూచికలో ఆం[ధములో ము[దితాము(దిత (గ్రంథముల పట్టికను (పాఒంభము నుండి 1927 సంవత్సరం.వర కూ థ్రీ వెలిదండ శ్రీనివాసరావుచే సిద్ధం చేయించి పకటించారు. ము[ద్రిత్యగంథములు 19255. ఆము[డిత [(గంథములు 1672 రమారమి ఆరువేల మంచ్చి (గంథకర్తల విన రాలు ఇచ్చారు. పీరిక 108 సేజిలుకాక, ([గంథము 506 పేజీలు. వెల రెండు రూపాయలు. ఒక [పాథమిక పారకాల ఉపాధ్యాయడై న అరిపిరాల సత్య నారాయణమూూ_ర్ధి రచించిన సంగీకశిష్షణ [గ్రంథాన్ని నాగేశ్వురరావుగారు (వచు రించగా రాష్ట్రేతర (పాంతాలలో, ఖఎడాంతరాలలో ఆగిగంథానికి మంచి ఖ్యాతి వ్యాప్తి రావడంచేత, అ రచయిత మరి మూడు [గంథాలు రచించడమేగాక, సంగీత నిఘంటువును కూడా రచించడానికి [ప్రోత్సాహం కలిగిందట. నాగేశ్వర రావుగారి ఆనంతరం శంభ్యుప్రసాద్‌ గారు పిలిలు ఎ తో ఇష్టంగా చదువుకునే

06 నూరేళ్ల తలుగునాతు క్లాసిక్‌లవంటి (ప్రసిద్ధ ఆంగ్ల గవలలను తెనిగింపజేసి ప్రకటించారు. ఇటువాటీ పుస్తకాలు వినిధ భాషలనుంచి తె౨గులోకి రావఐసిన అవసరం ఊన్నది-

కవితిలక విద్వాన్‌ కంచనపల్లి కనకమ్మగారు 1925 లో బేజవాడలో కవితిలక (గంథమాలను స్థాపించి కవిత్వము కథలు, శతకములు. మవానీ యుల చరితములు (ప్రకటించారు. ఒక స్త్రీచే నెలకొల్పబడిన మొట్టమొదటి (గ్రంథమాల ఆంధధలో ఇదేనేమో!

రాయలసీమ [పైఎతపు కవిపండికుల [గ-థాలను (ప్రకటించి వాటికి [పారం కలుగజేసే ఉద్దేశంతో కల్దూరు ఆమోబలరావు, కృష్ణమ్నూర్తి దేవదానం అనేవారు ్రీకృష్ణ దేవరాయ (గంఠమాం స్థాపించారు అభిమానులనుంచి, దాతలనుంచి సేకరించిన విరాళాలే దీని మూల ధన. సంశత్సరానికి మూడు పుస్తకారా [పకటించేవారు. అ మూడు పుస్తకాలను ఒక రూపాయి. చందా కట్టినవరికి ఇచ్చేవారు. ఈ[గంథమాలకు ఆగముబంధంగా (ప్రతి సంవత్సరం ఉగాది కొనుకోలు (పచురించేవారు. రాయలసీమ రచయితల చర్మితను ఈ (గంథమాలవారే వెలు వరించారు,

ఈ సందర్భంలో కెలంగాణా (ప్రాంతంలో, నుఖగ్ధంగా హైదరాబా దు నగరంలో విష్ణవాత్మకమైన సంచలనం తెచ్చిన రెండు (గ్రంథమాలలను (పేస్తా వించవలసి ఉన్నది. మొదటిది (ప్రసిద్ధ రచయిత కీ॥ శే॥ వట్టికోట ఆక్వరు స్వామిగారు 1908 తో సికి-[బ్రాబాదు కార్యస్థానంగా దేశోద్ధారక కాశీనొథుని నాగేశ్వరరావు పంతులుగారి స్కృతిచిహ్నాంగా నెలకొల్పిన దేశోద్ధారక [గంధ మాల. ఆస్తలు (ప్రజల మనిషి అంటే ఆళ్వారు స్వామిగారే. తాను [పచురించిన పుస్తకాలను పెద్ద పెద్ద సంచులలో. పెట్టుకొని, తెలంగాణ ములోని మారుమూల పల్లెలకు పోయి, చదువు వచ్చినవారికి వాటిని చూపించి, అలాంటి. పుస్తకాలను చచివి విజ్ఞానం పొందాలని చెప్పి, వారిని చందాదార్డుగా చేర్చి, పుస్తకాలు [కమం తప్పకుండా వారికి ఆందజేస్తూ ఉండేవారు. ఆయన సామ్యవాది. ఆ వూరిలో ఎవరై నా భోజనం పెట్టితే కుద్భాధ తీర్చుకునేవారు, లేదా ఇన్ని మజ్జీగో , మంచినీరో (తాగి మరొక (గ్రామానికి [ప్రయాణం కశ్హేవారు, టాల్‌స్టాయి రచన “పజలు-[ప్రభుత్వం", హెచ్‌ ఎన్‌. బెయిల్న్‌ ఫర్డ్‌ రచన "నా భారతదేశ

(గ్రంథాలయ [గంథ(పచురణోద్యమం ర్గి యా” డా॥ పట్టాభి సితారామయ్యగారి “కాం్యగెసు జా సంస్థానాలు య స-స్టాన [పజల సమస్యలు”, సురవరం (వ్రకాప రెడ్డిగారి వైజ్షానిక [గంథాలు (వకటించారు. కాశోజీ నారాయణరావు, దాశరథి, వానమామలై వరదాచార్నులు, ఆదిరాజు పీరిభ్యదరావు, పొట్టపల్లి రామారావు, కె. ఎల్‌. నరసింహారావు, నేదునూరి గంగాధరం వంటి రచయితల (గంథాలనూ, ఆఖభిలాయ్యధ కవుల కవితా సంకలనం “ఉదయ ఘంటలు'నూ దేళోద్ధారక (గంథమాల వారే (పకటించారు. రెండవది అణా (గంథమాల, అంటే, ఆరు మైసాలకు విజ్ఞానదాయకమైన చక్కని చిన్న పుస్తకల అందజేసిన ఘనత, క్లిర్తి భారతదేళం మొత్తంలో ఆణా [గంథమాలకే చెందుతాయని నేను అనుకుంటాను. “పసిద్ధ రచయిత, వెబ్డురి మాణిక్యరావుగారు, కె. సి. గుప్త, గుండపరపు హనుమంతరావుగాంల సహ కారంతో 1ల85 లో ఈ (గంథమాలను హైదరాబాదులో నెలకొల్పారు. నిజాం రాజు (పవేశ పెట్టడదలచిన బూటకపు స-స్యరణల బండారాన్ని బట్టబయలు జేయడం ఈ [గంథమాలకు ముఖ్య (పేరణ, ఈ విధంగా ఒకానాక రాజకీయ (పయోజనం కోసం ఈ [గంథమాల బయలఅుదేరడంచేత ఆనాటి హైదరాబాదు (ప్రజలలో రాజకీయ వ్రైతన్యం కలుగ జేయ డంకోసం ఆంవీరులు; స్వామి దయానంద సరస్వతి, వీరసావర్కర్‌, జవహర్‌లాల్‌ న్మెహా వంటి (పనిద్ధ పురుషుల జీవిత చరితలు ఆ ఫ్యూడల్‌ నిజాం రాజరికంలోతెచ్చి (ప్రజలలో పంపిణీ చేయగలిగారంటే ఏరి సాహసాన్ని కొనియాడవలసిందే. మొగలాయి కథలు, కాళోజీ కథలుకూడా వీరే అందజేళారు- “మళ్టూరికే- నగ్మే” అని (వసిద్ధ ఉర్దూ విష్ణవకవి మబ్జూం మొహియుద్దీన్‌గారి కవితా సంపుటిని అణా (గ్రంథ మాలయే. [పకటించింది. జాగీరు సమస్యలు, సోషలిజం వంటి రొజకీయ సిద్ధాతపర ప్తస్తకాలుకూడా. వీరు (ప్రకటించారు. ఏదైనా ఒక అణాయే. సుల్తాన్‌ బజారులో సుబ్బారావు వోటలు ఈ పుస్తకాలకు వి[కయకేం(దం- ఆణాకు ఆ హోటళలులో టి (తాగడం, అణుూపెట్టి ఒక పుస్తకం కొనడం అనాటి విద్యావంతులు చేసిన పని. నిజాం నవాబును మందుముల నరసింగరావుగారిచే నగపబడ్డ “రయ్యత్‌” ఉర్దూ దినష్మతిక యొక్క సంపాదకీయాలు ఎంతగా కలత పెష్టేవో ఈ అణా (గంథమాల పుస్తకాలు ఆనాటి హోంశాఖవారికి అంత తల నొప్పిగా ఉండేవి పిట్టకొంచెం, కూతఘనం అనేవారు ఈ [గంథమాలను గూర్చి- శ్చ

న! అటు గంజాం మండలం బరంపురంలో భాగవతుల నృసింహళర్మ ఠొవ ధర్మారావుగారలు వేగుచుక్క (గ్రంథమాల స్టాపీంచి అపరాధ పరిళోధక నవలళా (వకటించారు. క్రీ॥శ్రే॥ పిల్రలమ్మరి వెంకట హనుమంతరావుగారు గుంటూరులో కారదా పీర (గంథమాలను స్థాపించి మంచి సాహిత్య [గ్రంథాలు (ప్రకటించారు. ప్ర రు కృష్ణాజిల్హా ముసునూరులో శ్రీమాన్‌ కె.టి.ఎల్‌. నరసింవా దార్యులుగ్య 1857 లో థ్రీ గోదా [గంథమాలను స్థాపించి, వివిధములై న గంథములు చౌ రేట్టకు అందజేశారు. మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులుగారు [945 ఆం్యధచందికా (గంత మాలను స్థాపించి, చరిత (గంథాలు, ఇతర నిజ్ఞానదాయళ మైన ,గంకాలా (ప్రకటించి, [గ్రంథమాలకు వచ్చిన ధనాన్ని బ్యాంకులో వేసి అది రూ. 20 వేరి పెరిగిన తర్వాత దానిని రాజా బవాద్ధరు వెంకట రామారెడ్డి మహిళా కళాళాల స్థాపనకు విరాళంగా ఇచ్చి, [గంభమాలను నిలిపివేశారు. పేర్ణాన ఇచ్చట కొన్ని సాహిత్యసంస్థలు చేసిన [గంఠ (ప్రచురణ కృవిని క్‌ వలసి ఉన్నది, 1011 లో జయంతి రామయ్య పంతులుగారిచే. స్టాపితమై అం్మద సాహీత్య పరిషత్తు 70 క పైగా అమూల్య (గ్రంథాలను (ప్రచురించింది సూర్యరాయాంధ్ర నిఘంటువును (ప్రచురించింది. విజ్ఞాన వర్ధనీ, పరివత్తు (ప్రసిద్ధ పరిశోధకులు సురవరం (పఠాప్శడ్డీ గొరిచే 1941లో హైదరాభాదు నగరముశందు స్థాపింపబడి, రామాయణ వి న ములు, ఆంధ (పకాసర్ముద యళోభూనణము, బుగ్వేద విజ్ఞానము మొదల . (గ్రంథములను (ప్రకటించింది. 1922 లో కరీంనగర్‌. జీల్లా నెమలికొండలో స్థాపించబడిన. విజ్ఞొన (ప్రచారిజీ గంథమాల సేద్యం, వైద్య విషయాలకు సంబంధించిన ఆస,క్రీదాయ కమైన (గ్రంథాలను (ప్రచురించింది.

[గంథాలయ, (గంథ్యపచురణోద్యమని తిరి

1948 లో స్టాపింపబడిన అంధ సారస్వత పరిషత్తు తెలంగ ణాలో తెలుగు భాషావ్యాప్తికి చేసిన సేవ చిరస్మరణియమైనది. "పరీశలు నిర్వహించి, ఆలంగాణమఎతటా సాహిత్య సభలు, సమావేళాలు జరిపించి, తెలుగు సాహితీ సంస్కృతుల వికాసానికి అపారమైన కృషి చేసింది. పరిషత్తు నిర్వాహకులలో ముఖ్యులైన దేవులపల్లి రామానుజరావుగారు హైదరాబాదు నగరంలో ఈ సంస్థకు చక్క-ని భవనమును ఏక్పరచి, కాళ్వుతంగా ఉండే సంస్థగా దీనిని తీర్చిదిద్దారు. ఆంధ సారన్వత పరిషత్తు చర్మిత, సాహిత్య విమర్శ జానపద సాహిత్యం, బాలసాహిత్యం మున్న ల్మగు విభాగాలుగొ చాలా & త్తమ (గ్రంథాలు (వకటించింది. సరివళ్తు పచురించిన సురవరం (పతాపరెడ్డిగారి "ఆంధ్రుల సాంఘిక, చరి[త' కే తెలుగు భావకు కేంద సాహిత్య ఆకాడమీ వారి మొట్టమొదటి బహుమతి లభించడం ఒక విశివం.

1989 లో నెలకొల్బబడిన సాధన సమితి కవితా సంపుటాలనూ, కథా సంపుటాలనూ (పకటించింది.

1947 లో స్టాపింపబడిన తెలుగు భాషా సమిత్రి విజ్ఞాన సర్వన్వ, సంపుటా లను ప్రకటించడమేగాక్ర * ఉత్తమ [గ్రంథాలకు ఐహుమతులిచ్చి [గ్రంథ రచనను (పోత్సహాంచింది.

1958 టో నెలకొల్పబడిన సంగ్రహ ఆంధ విజ్ఞాన కోళనమితి సంగ వోం్టధ విజ్ఞాన కోళశమును (ప్రకటించింది.

19051 లో ఆవిర్భవించిన థ్రీ లమ్మణరాయ సరికోధక మండలి “తెలం ' గాణా కాసనములుి” (ప్రకటించింది.

[పశాళ_ర్రి (పచురణాలయం, విశాలాంధ్ర (పచురణాలయంచారు రాజ కీయసి వ్రాంత విజ్ఞానాన్ని ప్రాచుర్యంలోకి తేవడానికీ, చక్కనిసాహిత్య (గంఠా లను (పచురించడానికి కొన్నేండ్లుగా చేస్తూన్న "స్వే చాలా గొప్పది. విశాలాంధ [పచురణాలయాన్ని కేవలం ఒక పబ్లిషింగ్‌ హౌన్సగ్గా మ్మాతమే సాపిత్యికులు ఎంచరు. ఇది ఎందరో రచయితలకు అభిమానమైన సంస్థ. ఎందరికో మార్గదర్శ కత్వం వహి:చింది,. ఉత్తమమైన అభ్యుదయ సాహిత్యం ఈ సంస్థ ద్వారా (పకా శితమైంది.

100 నూరేళ్ళ తెలుగునాడు: ఇక ఆంధ్యపదేశ్‌లో ఉన్న విశ్వవిద్యాలయాలు కూడా (గ్రంథ (ప్రచురణ విషయంలో తగు కృషి చేసినఏ. ఆయితే వాటి 5౯256118 నుబట్టిచూ సే అవి చేయవలసిన కృషి ఎంతో ఉన్నట్టు వనం (గహించగలము. కేవలం ఉపావ్యముల కిష్టమైన ఏవో కొన్ని (గంథాలు (పకటించి ఊరుకోవడం విశ్వువిద్యాలయంవంటి సంస్థలకు తగదు. (పతి విశ్వవిద్యాలయ స్థాపనకూ ఒక ఉద్దేళం, ఒక (పత్యేకతా ఉంటాయి. ఆ ఉద్దేశములు నెరవేర్చే విధంగా ఆయా విశ్వవిద్యాలయాలు ఒక (ప్రణాళికను వేసుకౌని [గంథ (పచురణమును కొనసాగించాలి. నూరేళ్ళ తెలుశన్సాడులో [గంథాలయోద్యమాన్ని సింహావలోకనం చేసు కుంటే ఈ ఉద్యమం అనేక ఇతర (వయోజనాలకు బాగా ఉపయోగపడినప్పటిక్సి రాష్ట్రం మొత్తానికీ అత్యంత ఉపయోగకరమైన ఒక పెద్ద (గంథాలయాన్ని నిర్మింపలేకపోవడం ఒక వెలితిగానే కన్పిస్తుంది. తెలుగులో ఏ పుస్తకం ఏ పతక కావలనివచ్చినా వేటపాలెం లై(బరీకి వెళ్ళిచూడండి అని ఆంటారు. ఇడి ఆం[ధులకు గొప్ప లోపం, క్ష్రైవేటు లై(బరీలు (క మేణా శణిస్తున్నాయి. వాటి నిర్వహణలో అనేక లోపాలున్నాయి. పూర్వం వ్యక్తులు తమ [గంథ సంచయాన్ని సార్వజనిక (గంథాలయాలకు విరాళంగా ఇచ్చి, వాటిని వృద్ధిచేస్తూ ఉండేవారు. ఇప్పుడు కొందరు పండితులే తమకు నచ్చిన పుస్తకాలను [గంథాల యాలనుండి సేకరించి తమ ఇళ్ళలో భ(దపరచుకుంటున్నట్టు పెద్ద (గంథాలయ నిర్వాహకుల ద్వారా వింటున్నాము. ఇది విజ్ఞాన వ్యాప్తికి దోహదం చేయదు. కేవలం స్వార్థం. కనుక, పబ్లిక్‌ లై(బరీలు తమ [గంథాలను కాపాడుకోవడానికి తగు చర్యలు గ్రైకొనాలి. ఇక (గంథ (పచురణోద్యమం విషయంలో మనం ఉన్నకాదర్శాల నుంచి, విజ్ఞానం నుంచి కేవలం వినోదం స్థాయికి దిగజారు తున్నాము. వైళ్లానిక (గ్రంథాలూ, ్డ త్తమ సాహిత్య [గంథాలూ అమ్ముడుపోవని చెప్పుతూ చవకబారు కాలక్మేపపు ప్తుస్తూల (ప్రచురణకు కేవలం ఆర్థిక లాభం దృష్ట్యా [ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం జరుగుతూవుంది. ఈ ధోరణి జాతి ఆభ్యుదయాన్ని ఆరికట్టుతుంది. ఉత్తమ విలువలున్న [గ్రంథాలు వెలుగులోకి వచ్చే అవకాశం ఉండాలి. ఒకవంక (గ్రంథాలయాలు నానాటికీ సంపన్నమవుతూ, మరొకవంక విజ్ఞానదాయక మైన, సాహితీ మూల్యంగల (గంథ(ప్రచురణ నిరంతరం సాగుతూ ఉంటేనే జాతి పురోగమిస్తుంది.

తూరేళ్లై తాలుగునాడు 2 ష్మతికలు

యం. సుధ ఈస్టు ఇండియా కంపెని, ఆఎధ దేళముపై అధికారాన్ని దేజిక్కించు కొన్నది మొదలు ఆంటే దాదాపు (క్‌ శ, 1800 సం॥ నుండి, మక, సామాజిక ఆర్థిక రంగాలలో దేళం చాలా మార్పులకు గురైనది, ఎన్నో ॥ సంఘర్షణలు, , ఎన్నో అనుభవములు-మ రెన్నో పరిణామములు! మన జాతి అనుభవమునకు ప్మత్రికలు అద్దము. పట్టినవి. మానవ జీవితములో వచ్చిన - రకరకములైన మార్పులు ష్మతికల ధోరణిలో (ప్రతివింబించినవి. సామాజిక, ఆర్థిక, మత పరిస్థితులు ఉపనదులుగ, మన జాతి అనుళవమనేదీ అంతర్వాహిని సాహిత్య “పక్రియలరూపములోను, ప్మతికలలోను దర్శనమిచ్చినడి. సమాజపు తీరుతెన్నులు పష్మత్రికల వలన సరిదిద్ధబడిన సందర్భములున్నవి. ఇట్లు దేళశచర్మితః ప[తికలు పరస్పరము ఒకదాని నొకటి విడదీయలేని బంధముతో అభివృద్ధి అయినవి. 'కై9 స్తవ మిషనరీల కారళ్షికముములు ఆధునిక విద్యాపథావము వలన వచ్చిన సంస్కరణ భావములు ఒకవైపు, సనతన ధర్మ (ప్రచారము మరొళవైస *లి దశలోని ప్యతికల ఆవిర్భావమునకు దోహదము. చేసినవి. (ప్రాదీన సొపాత్య పరిచయ కార్య[కమము, వాసికెక్కిన పురాజేతివోసములు, కొవ్యములు, ప్యతి కలు ముదింప సాగినవి, వ్యావహారిక భాషోదగ్గమము చచ్చినది. పార్మిశామిక విస్ణవము పరోష్షముగ ఆర్థిక, సామాజిః రంగములలో మార్పులు. తెచ్చినది కుల వృత్తులు మూలపడినవి. జీవి? కొరకు (పజలు పల్పెలనుండి వట్టణములకు తరలినారు అంతో ఇంతో ఇ-గ్రీష విద నేర్వుకపోతే, ఉద్యోగావకాళము లేని పరిస్థితులలో మనవారందరూ ఆంగ్లేయ పిద్యాఖ్యానముక్రై. పరుగలు తీయ సాగినారు ఉదా భావములు, లౌకిక లక్షణము, వైజ్ఞానిక దృక్పఠ (ప్రదాన మైనది పాళ్చాత్య విద్య. సాఎవదాను సిద్ధమైన (ప్రాచీన విద్యా బోధన వెనుకంజ. వేసినది, దానితోభాటు నమాజములోని శుల్ల వ్యవస్థలో అనుకోని

109 నూరేళ్ల తెలుగునాడో మార్పులు అవసరమయినవి _ పాళ్ళాత్య విద్యా (పభావితులైనవారు ఆయ్‌ కులములలో జాగృతిని తెచ్చుటకై నడుము కట్టుకొన్నారు ఈ పరిణామములో భాగముగా _ [బాహ్మణేతర కులములవారు తమ తమ _కౌన్నత్యమురుః సామర్థ్యమును వెళ్హిడించుటకు కొన్ని (పత్యేక ప్మతికలను స్థాపించ శాగినాడే తమ వర్గములో వెకుకబడినవారిని మేల్యలుపుతూ, అగ కులముల పోటీ చేయట, కుల పత్రికల కార్యక్రమము, వీటి కృషివలన అథో సంఖ్యాకులు వాటి దేశకాల పరిస్థితులను అకళింపుచేసికొన్నారు.

(క్రీ.శ. 1885 వ సంవత్సరమున జాతీయ కాంగెన్‌ ఏర్పడినది మొదలు థారతీయలలో సంచలనము తీ[వమైనది జాతీయోద్యమము మనలోని జౌతిః మత, భాషా భేదములను పోగొట్టి, ఒక్క కాటిమై నడపినది దేశ (పజలందరికి ఒకటే ల్ష్యంంస్వాతం[త్య సాధన; ఒకటే మార్గము - చిత్తకద్ధితో ళ్యతువు నెదిరించుట, వందేమాతరం ఉద్యమము. నుండి క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమము వరక్క ఆంధధ్రలు అన్ని ఉద్యమముల యందు అధిక సంఖ్యలో హాల్గొన్నారు= ఈ డళలో వెలువడిన తెలుగు ప్మతికలు జాతి గర్వకారణములు జొతీయోద్యమ కాలములోనే ఆంధోద్యమము చోటు చేసుకొన్నది. “కేవలము దేళ స్వాతం,త్కి మును సాధించుటవలన సమాజపు దళిత వర్గమునకు ఎట్టి మేలు చేకూర'దని కొందరు నాయకులు భావించినా. కార్మికులు, కర్షకులు, సన్నకారు రైతులు, సామాజికముగ, ఆర్థికమ.గ వెనుకబడినవారు.. వీరి గోడు పట్టించకొనక, స్వాశం్యత్యముతై ఉవ్విళ్ళూరుట-దేశ జనాభాలో తక్కువ భాగమునకు మామే స్వాతంత్ర్య సౌకర్యము కలిగించినట్టు-ఉండునని వీరి వాదన ఈ పేద వర్గపు అభ్యున్నతికై సోవలిస్టు, = మూూనిస్టుపార్టీలు నెలకొని, ప్యత్రికలను నెలకొల్పినవి. [(కమముగ కొత్త కొత్త ఆదర్శములతో రకరకముల్సైన పార్టీలు వెలసినవి వాటితోబాటు మరికొన్ని ప్మతికలు ఇట్లు రాజకీయ చ్రైతన్యము ప్మతికలధిక సంఖ్యలో వెలవడుటకు రోవాదకారి అయిన. స్వాతం్యత్య సముపార్ణనా నంతరము ఆం్భధ రాష్ట్ర సాధనఎవిశాలాంధ అవతరణ మన చర్మితలోని ముఖ్య ఘట్టములు, (పథాన సమస్య తీరుటవలన సమాజములోని వివిధ వర్గ్ణముల వారికై ఉపాధ్యాయులు, విద్యార్థులు, [శామికులు, ర్రైతులు, మొ వారిక్తై

ప్మత్రికలు (పత్మేకముగ ఏక్పడిశవి. శ్రీలకై (వత్యేకించిన ష్మతికలు, బాలల

పత్రికలు 108 ప్యశికలతోబాటు, చ్మితరంగమునకు సంబంధించిన (వత్యేక ప్మతికలు ఆధునిక కాలమున తామరతంపరగా వెలసినవి. వి(గవోరాధకులై న భారతీయులకు మతాంతరీకరణము చేయు నిమిత్తము యూరపు, ఆమెరికా ఖండముల నుండి వచ్చిన కై9స్తవ మిషనరీలు భారీఎత్తున కృషి చేసినారు. దేశము నలుమూలలా చేరి, హిందూమతము, సాంఘిక ఆచా రములలోని లోపములను ఎత్తిచూపి తీవముగ ఇండించుట మత (ప్రచారకుల (వధాన కారమైనది దీనికాణకు దేశ భాషలునేర్చి, ఉపన్యాసముల నిచ్చినారు. ముుదణా యంతములను స్టాపించినారు. మత ప్రచారకుల యత్నములకు (వకత్వోద్యోగుల ఆశీస్సులు పుష్కులముగ లభించినవి. దక్షిణ భారతదేశములో (ట్రాంకుబారు మిషనరీలు వన్నె కెక్కినారు. వీరు తమిళము, తెలుగు మొదలైన భాషలు నేర్చినారు. మొట్టమొదటి తెలుగు టై విలిను బెంజమిన్‌ మాల్ట్‌; భారతదేళమున ము[దణా సౌకర్యము లేనందున, ఇర్మనీలోని “విల్‌” నగరమున న ముడించినాడు- క్రి క. 1806 వ సంవత్సరము తెలుగులో ముద్రణ [ప్రారంభమైనట్లు సి. పి. |బౌరు అభ్మిపాయము. అబుకే మొదటి తెలు్సు పత్రిక నత్యదూత (1) క్రి ళ. 1885 వరకు వెలువడలేదు. తెలుగులో కొన్ని పార్యపు స్రకములు, 'సెబుంట్‌ జార్జి గెజెట్‌లో వార్తలు (పకటనలు 2తెలుగులో మ్యుదింపబడినపి. సత్యదూత తెలుగులో మొదటి స్మతిక అనే అంశముకు థ్రీ ఆర్ముద, థ్రీ ఐంగోరే గార్డు అంగీకరించరు. రెఐరెండ్‌ జె లాంగ్‌ దొర కీ, ఈ. 1859వ సంవక్స 1" ఆషిక, మద్రాసు మే 19వతేం, 1920, పుటలు 802 & £098 8 (4) తిండి “నెంగాంగికు 0 ౮48 0412411500" తిచంింకిడే[॥ కలుతే[ల5 10 గౌలేంకైు 303౯021150 2 బి1 ఆ జా! 600 31964? ₹01ఇ006, లలా ం1మ1 19068. 9. (8) బం గో, రె. “తెలుగు జర్నలిజం చరిత) 1889 నుండి 105! దాక (బౌను జాబులు పుట క.

10% నూరేళ్ల తెలుగునాచో' రము బెంగాల్‌ (ప్రభుత్వమనకు సమర్పించిన రిపోర్టుకందు క్రీ ఈ 1888 వ సం॥ నాటికే మొదటి తెలుగు, తమిళ పత్రికలు వెలువడినట్టు పేరొన్నారటా (కి. శ. 1882 వ సం॥ మదరాసుక్తు చెందిన కాన్‌స్టాన్‌ టయిన్‌ కాంపి, మలి కొందరు స్వదేశీయులతోచేరి, తెలుగులో *'మ్మదాసు క్రానికల్‌" ద్వైవార పృతిక స్టాపించుటకు అనమతించవలసినదిగా నాది మ్మదాను గఎర్నరుకకు ఒక దర థాస్తు సమర్పించినాడు, దానిపై గవర్నరు తవ అభ్మిపాయమును. వెలిబుచ్చుటె ఆవసరమని వ్రాసినారు. కాన్‌స్టాన్‌టయిన్‌ కాంపి, మ్యుదణాకార్యకమమున అనుభవజ్ఞుడు, రెవరెండ్‌ జె లాంగ్‌ పేర్కొన్న మొదటి తెలుగుష్యతిక 'మ(దాను (శ్రానికల్‌' కావచ్చును. ఆయితే జె. లాంగ్‌ రిపోర్టులో కేవలము మొదిటి తేలాగు వృతిక వెలువడిన సంవత్సరమే కాని, దాని పేరు లేకుండుట చోద్యము ! కేలుగులో తొలి ష్మతికగా భావిస్తున్న సళ్యదూతను కై 9_స్తవ మిషనరీలు విశ్శారిలో ఎడి, కాంపుబెల్‌ సహాయముతో క్రీశ. 1885లో (ప్రారంభించినట్లు తెలుస్తుంది! ఈ ప్మతిక, “కన్నడ సమాభార"తోబుటు బల్లారిలోనే మ్యుశింప బడేదని అీవి లక్మణరెడ్డిగారు ఆభ్మిప్రాయపడిశారు. మృుదరాసులో తప్ప తక్కిన నగరమలలో మద్శణా సౌకర్యములు అప్పటికి అభిప్పద్ధి కాలేదు. కనుక “సత్యదూ3 మదరాసులో అచ్రుుఅయి, బళ్ళారినుండి వెల వడేదని డా- సరోజిసీరేగానిగారి వాదం, అయితే జర్మనీ మిషనరీలు [కీ శ, 1819వ సం॥ నొటిక్కి “కన్నడ సమాభారి బక్టారిలో ముదిస్తుందేవారు. గెండు దళాబ్దొల ఆనంతరమృ, కాంపుబెల్‌ సహాయముతో తెల్లుగు ముద౦ంణా యం్యతమును స్టాపిఐచి నొర్రన్సి భ్రాంచ్చట నమంజసమే 1% నిజానికి, వీటితోబాటు, సత్యదూత, తమిళ తీ వి లవ్మణ డ్డి "తెలుగు మగడా ఎకానము' ఆంధ9ిపిదేక్‌ దర్శని, పుటలు 081. 998. వియవాడ 1916 ఉడా సరోజినిరేగాని “76 కాంట 0 61464 గ కేగఐ “ రేషర 9౯653, 01164౯6, 196” ర. డాబి ముద్దాబారి “శౌగ6 గ016 07 16 గ7659 22 రేటా 506" గ06 సరే 20 0688, 6416669 1867 2 10+-110 రి. డా శెశె, పిళ్ళ 216 “20000 07 కొంళా?! విం 196120 వ£ళ889, 01104662 1087, 0 84-09.

ప్మతికలు 305 ప౦తికూడా బళ్ళారి నుండి ప్రికటతమయేదట.? బిటిష్‌ పరిపాలనలో మదరాసు నగ రాభివృద్ధి పరోక్షముగ ఆంధలోని నూతన పరిణామములకు కారణమైనది. రాజకీయ, ఏద్యా, వ్యాపార కేం్ళదమై, పజలను ఆకర్షించేది. మదరాసు [పభుత్వ కార్యాలయములు ఇచ్చటనే ఉండేడివి. కనక ఎక్కువగా తెలుగులో ముదణా కార్య[కమమొనకు మదరాసు కేళ్యదమయింది. విద్యా వైజ్ఞానిక వికాసము యిచ్చట విరివిగా సాగుటవలన. సాంకేతిక నిపుణులు అచ్చట లభించేవారు. కాల్మకమేణా సాంకేతిక విద్యావ్యాప్తి, విడి భాగములు అన్ని (ప్రధాన కేంద్రము లలో లభించుట, రవాణా సౌకర్యములు ఏర్పడుటవలన ఆం[ధదేశములోని ఫ్రీకాకుళం, విశాఖపట్టణము, రాజమండి, కాకినాడ, నరసాపురం, హైదరాబాదు? వరంగల్లు, నల్లగొండ, అనంతపురం, నంద్యాల మొదలైన పట్టణాలలో ప్యతికలు ఐయలుదేరినవి.

తెలుగు ప్యతికల యందు సత్యదూత ఆనంతరమ్స పేర్కొన వరిసినది, మదాసు నుండి వెలువడుచుండిన “వృళాంతిని డినిని గురించిన వివర ములను శ్రీ ఆర్ముదగారు, క్రి బంగోరెగారు తమతమ రచళల్లో వెలయించినారు.! కీ. 1888 వ సం॥ [పారంభధింపబడి, మదరాసు నుండి వెలువడుచుండిన ఈ ప్యత్రిక, తన ఘాటు విమర్శల వలన డిసెంబరు 183% సం॥ నాటికే (వభుత్వు దృష్టికి వచ్చినది. నాజి తెలుగు అకునాదకుడు జె. పి. మోరిస్‌ను ఈ ప(త్రికమై కన్ను వేసి ఉంచమని (పభుత్వము ఆదేశించినది. శ్రీ మండిగల వేంకట రాయళాన్ర్రి గారు సంపాదక లుగ ఉండేవారు. వృత్తా తిని ప్యతిక, అంధధలో బహళ జనా. దరణ పొందిన దనుటలో సందేహము లేదు నాటి రాజమం[డి జడ్డిగౌరి భార్య జూలియా థామస్‌. [క్రి శ. 1689 న సం॥లో లండన్‌లోని తన మిత్రులకు ఉత్తంము (వాస్తూ, తన భర్త ఒక రీడింగ్‌ రూమును రాజమం[డీలో (పారఖభించి నాడనీ, అచ్చటికి వచ్చు స్మతికలలో “వృత్తాంతిని ముఖ్యమైనదని (వాసినది. గ “లలల రిం పదం డస [ళ040165 10 సి4%8క్ర155 22 04:8

0601089 *2 నంజ గొడ" క93ఇ98 0% 5002 116412 99

149176, 7316218 ౪011801989 పేంట8ల, సల లేగ! 8... థ్రీ బంగోరె[బౌను శాబులు, తెలుగు జర్నలిజం చరిత" పుటలు 1-14

108 నూరేళ్ల తెలుగునాడు ఇందులోని కొన్ని అసమంజస వ్నార్తలను కూడా ఆవిడ అపహాసించినది- ప్రి ఏమైనను, వివా సమయములలోజరుగు దుర్వుయము-భోగము. మేళ మం. వ్యానమొకటి ఈ ప్యతికలో (పకటింపబదినది. సంఘ సంస్కరణ విషం రక లపై వ్యాసమును (పకటించిన మొట్టమొదటి పతిక 'వృత్తాంతిని' ఈ ప 1842 వ సం॥ నాటికి నిలచిపోయినది. వై? సవ మత ప్రకారమే ప్రధానోదేళము గల పత్రికలలో సత్యదూరో తరువాత, [క్రీ ౪, 1910 వ సం॥ కాకినాడ నుండి వెలువడిన “రవి", మదా)ను నుండి వెలువడిన “వివేళవతి' (కీ, శ 1848 నుండి[887 వరకు రెవరెంద్‌షరిగా మచిలీపట్నము నుండి వెలువరించిన *“హితవాది' ముఖ్యమైనవి కీ. ఈ. 1688 సం॥ మరొకసారి పునరుద్ధరింపబడి, కొద్దికొలము *“పాతవాడి' నడచినదిం మిషనరీలు మన మత సాం[ప్రదాయములపై చేయుచుండిన దాడి నడు ర్కానుటకు హిందువ్సలు గట్టి యత్నములు చేసినారు. వీరిలో సనా (నుణ బూజుపట్టిన మూఢాదారములు, వర్ణ వ్యత్యాసములు, అనర్థదాయకమైన ముత వివాహములు మెదలైన వానిని [ప్రాజ్వపదముగ సంరక్మించుటే వారూ రతజగ భావించినారు, శై9 స్తవ మత (పబారకుల వాదములలోని సత్య రల ఆధునికులు (హించారు, మన మత, సాంఘిక రంగము లయందు సంస్క లేదా ఆమ్మోకతను గృ ర్రించినారు, హృదయఖద్ధితో ఖాళన కార్య్యకమములకైై న / శట్టి నడిచినార, సంస్కరణవాదు" , ఒకవైపు క్రైం స్తవమివనరీలు, మరొరవల్థ భా దసులైన సనాతనులు-పీరిరువురి నడుమ సంస్కర్తల కత్తిసాము (ప్రారం మైనది. సనాతనులు తమ ప్యతికలద్వారా ఆధునిక సంస్క ర్తలపై ధం నారు. సనాతకల ప్యతికలయందు,” |కీ.ళ. 189! వ సంవత్సరమున విణ ర వాడనుండి వెలువడిన థ్రీ ధక్మరత్షణి, మదాసునుండి సన్మశిదిర్శి?ి, ల్‌ వ్‌ వాది, స్వధర్మ (ప్రకా?ని, 1809 లో ద్రైమాస ప్యతికగా వెబువడిన | వ అనరసింవోఛార్యుల ముమత్షు జనరంజని మాసు; కీ ళ్‌ 1905లో వెలువ (| కాశీభట్ల ( బహ్మయ్య శాస్త్రిగారి 'ఆర్యమతబోధిని' [పధానమైనవి. సంన్మరణ వ్యతికలయందు ముఖ్యమైనవి వవోమవోపాధ్యాయ వరవస్తు రంగాబార్యులవారి సకల విద్యాభివర్థిని (1878-79), థ్రీ

పతికలు 107 నాయకులుగారి పురుషార్థ (వదాయిని, కందుకూరి వీరేశలింగము పంతులుగారి వివేకవర్ధిని, మచివీపట్న ము ప్రార్థనా సమాజము నడపిన సత్య సంవర్థిని, (క్రీ ళ, 1905 వ సంవత్సరములో కందుకూరి వీరేశలింగము పంతులుగారు స్థాపించిన సక్యవావిని, మదరానుశుండి శ్రీ మన్నవ బుచ్చయ్య పంతులుగారి హిందూజన సంస్కారిణి, పింజల సు బహ్మణ్య సెట్టిగారి “సమదర్శిని” మొదలైనవి 9 వీటిలో పురుషార్ధ [పదాయినికి “దైవ సమాజిని" అను పేరు ఉండెడిదని తలియచున్నది. ఫ్రీ వీఠేశలింగము పంశులుగారు దీశికి తమ రచనలు, పంపెడివారట, సంఘ సంస్కరణ ప్యతికలయందు పంతులుగారి “వివేకవర్థిని తలమానికము. |క్రీ ఈ. 1874 వ సం॥ ఆశ్వయుజ మాసములో రాజమండినండి వెలువడసాగినది, ఆతిశ్మీఘ"తిని వివేకవర్థిని నాయక స్థానమా[కిమించినది. దాదాపు ఇతర సంస్కరణ పషృతికలన్నియు వివేకవర్ధిని ధోరణికి వంతపలిళెడివి. నాటి,సంస్క రణ ప్మతికలన్నియు స్త్రీల దుస్థితి, వరకట్నము, ఆంటరానితనము, వివాహ సమయములలో అధిక వ్యయము, భోగము మేళములు, అథికారులలోని లంచ గొండితనము మొదలైన అంశముల పై వ్యాసములను [ప్రకటించెడివి 10 మదరాసు వేద సమాజపతతిక, తత్త్వబోధిని' స్రీ పునర్వివాాకోపన్యాసములను (ప్రక టించి, వితంతు వివాహముల వాదోపవాదములకు నాంది పలికినవి. కై9స్తవ మత [పచారకుల [పభావమువలన దేశమంతట నంక్కరణ మతములు వెల్లివిరసినవి [బహ్మసమాజము, (వేదసమాజము). దివ్యక్షాన సమాజము, ఆర్య సమాజము, (ప్రార్ధనా సమాజఘులు హిందూమత, సాంఘిక రంగముల యందలి లొపములను తొలగింప పూనినవి సంస్కరణ మతముల తరపున, ఆయా భావ (పచారమునకై పషృతిక1లు వేశవేలు వెలసినవి వీటిలో [కిళ. 1865 వ సం॥ మదరాను వేదసమాజమువారు స్టాపి చిన త _త్వబోధిని, (క్రీశ. 19039 వ సం॥ నుండి త్తెఎగు ఫెడరేషన్‌, దివ్యజ్ఞాన సమాజంవారి హంస 9 దిగవల్లి వేంఠటశివరావు "84 లంాండ/, వడుర దు ౧76-= 56౫౯ 0 29, 50064169 11 ఆ 118609 0 గలేజకైిల ం౯ంి21ే1300. 10. నిడవవోలు వెంకటరావు 'ఓ166747%9 క. బి53, ఏళ6ే169 10 ౧6౧6 11500౯9 01 [61684 (0౯08118900,

(గుత్తి); దివ్యల్ఞాన దీపిక ([క్రిళ 1010 చిత్తూడ), [క్రిళ. 1914 వసం నుండి కొకినాడ [బహ్మసమాజ స(తిక ధర్మసాధని, మదనపల్లె నుండి [పకటం బడుచుండిన దివ్య జీవను, స్నేహలత మొదలై నవి మ.ఖ్యమైనవి. పాళ్ళాత్య విద్యాభ్యాసము, క్రైరిస్తవ మిషనరీల విమర్శల వలితముగః సామాజిక న్పృవాగల [పతి వ్యక్తియ, నాటి స్త్రీల దుస్థితిని |గహించి, శ్రీజనోద్ధరణకై పూనుకొనినాడు నాటి స్త్రీ హీనస్థితికి, ఆతి బొల్యవివాహమాలా? ఆవిద్ర్య, అజ్ఞానము ఆస్తి హక్కు లేకుండుట, వితంతు వివాహములు లేకుంకుటి (ప్రధాశ కాకణమలు, కొద్దిపాటి ఆవరశ్ఞానముగం స్రీలు పరించుటక్రై వివిధ సంస్కరణముల ఆవళ్యకత, ఇతర దేశముల [ప్రాంతముల యందలి త్రీ చర్మితలు, [ప్రాథమిక ఆరోగ్య స్యూతములు, కుట్లు, అల్లికలు మొదలైన అంకములీపై ఖ్యాసములను (ప్రకటించు ప్యతికలు ఆం(ధదేళమందలి. వివిర (ప్రాంతములలో స్టాపీంపఐడినవి. శ్రీలకై. పతికలను సాపించినవారి యందు థ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులుగారు అ(గగణ్యులు శా వారి కృవివలన కొల (కమేణ స్త్రీలు మందంజవేసి, స్త్రీలకై ప్యతికలను నడపసాగినారు.. దీనివలన ఉత్సాహవంతులై నవారు పాఠశాలల్లో, కళాళాలల్లో ఉన్నత విద్యాభ్యాసము" కే పూనుకొనినారు. [క్రీళ 1888 లో రాజమం[డిలో కందుకూరి వీరేశరింగము పంకులుగారు [ప్రాకంభించిన “సకీ హితటోధిని" మొట్టమొదటి న్ర్రీల పత్రిక అతి త్వరలోనే ఫ్రీ మల్హా3 వేంకటరత్నంగారి “తెలుగు జళ౮ానా'"; శ్రీ సింగీతం బాపిరాజుగారి బాలిక", శ్రీ రాయసం వే ఈ+ శివుడు కందుకూరి వారు నడిపిన జనానా", థీ సీారామయ్యగారు, వలూకు నండి వెలువరించిన “పాందూ సుందరి" పత్రికలు స్త్రీ జశోద్ధణకు పూనిశవి.. శ్రీలు స్టాపి-చి. నిర్వహించిన వాటిలో, శ్రీమతి పులుస్పర్తి నకసమాంబగారు కాకిశాడలో (క్రిం 1910-1918 మధ్య నడపిన సావ్మిత్రి కాకినాడలోనే ్రీకుతి వింజమూరి వేంకఓరత్నమ్మగారి “అనసూయి; శ్రీమతి పాలవైరుల లక్ష్మీనరస్ముగారి 'నివేదన'; (శ్రీమకి యామినీ పూర్ణతిలకముగారి “హిందూ యువతి"; శ్రీమతి గాడిచర్ల రమాబాయి గారు మృదాసు నుండి [క్రీళ, 1019.1920 మధ్య వెలువరించిన సౌ -దర్యవల్లి [ప్రధానమైనవి ఇవికాక నరసాపురం నుండి. వెలువడుచుండం. స ంస్వాంరిణి. మదిలీపట్నము నుండి థ్రీ కౌళారామకాన్త్రిగారి “శారద, మదాసు ను-డి వెలు వడిన 'గృహలక్షి' పజాభిమానిమును పొందినవి

పత్రికలు 102 ఈ తరగతిలో నేర్చడిన సామాజిక స్పృహ బహుళ [ప్రయోజనకారి ఆయినది. (పభుర్వేతర పారళాల స్థాపన, నిర్వహణ కార్మకమమును వీరు చేపట్టినారు. ఒకటి రెండు సందర్భములలో మినవాయించి, దాదాపు తొలినాటి తెలుగు పతికలన్నియు ఈ వర్గమువారు స్థాపించి, నిర్వహించినవి. ఫ్రీ వీరేళ లింగమువంబటి ఉపాధ్యాయులు ఆధునిక భావములద్వారా, తమ విద్యార్థులను (వ్రభావితులను చేసినారు. " [ప్రాచీన సాహిత్యమును అధునికులకు పరిచయము కొవెంచుటకై సుజన రంజని, కొక్కౌాండవారి ఆంధ భాషా సంజీవని, పూండ్త రామ (కిష్ట్ణయ్యగారి అము దిత (గ్రంథ చింతామణి, పి. ఆశందాచార్యులుగారి థీ వైజయంతి, న్యాపతి సువ్చారావుగారి. చింతామణి, చిలకమర్తి అవీ నరసింహముగారు, కె, ఆర్‌. వి. కృష్ణారావుగారు నడిపిన “సరస్వతి”, మహిళ లను చ్రైతన్యవంతులుగ నొనర్చి, “తాను - తన ఇల్లి ఆను సంకుచిత ధోరశ నుండి విడివడి, దేశకాల పరిస్థితులను గుర్తెరిగి, (ప్రవర్తించు దశకు తేచ్చుటలో పె ప్యతికల కృషి ఆనన్యము ! న్ర్రీలయందు రాజకీయ చైతన్య మేర్పడుటకు వివిధ ప్యతికలు, ఒక్కుమ్మడిగా సాంఘిక సంచలనమును సాధించుటే కారణము |! రాచరికము, ఫ్యూడల్‌ వ్యస్థలగుండి సమత, స్మాఖభాతృత్వము (ప్రధానము లైన ఆధునిక యుగమువైపు చరిత పసయసిస్తున్నది. దీని మొదటి మజిలీలోనే (పావీన పద్ధతులు వెనుకంజవేయటము గమనార్జ ము మత, సాొంఘిక రంగముల యందు సనాతన అభ్మిపాయములు మారి నూతన శకమారంభమలయినది* సాంఘిక, మత విషయములపై ధనిక వర్గపు ఆధకారము సడలినది. విద్యా వ్యాసంగము సామాన్యునిలోని “మనిషి"ని మేల్కొౌలిపినది. దురదృష్టవళాత్తు ఈ నూతన విద్యావకాశము, మధ్య తరగతిని దాటి 'పోలేకపోరునది. పెత్తనము, ధనికుల నుండి మధ్యతరగతి మవోనుభొవుల చేతికి వచ్చినది. ఈ వర్గములో "సెకండు (గేడ్‌ ఫ్లీడర్హు, ప్టీడరు గుషూస్తాలు, _ పభుత్వ కార్యాలయములలోని చిన్నచిన్న ఉద్యోగులు, ఉపాధ్యాయులు, అక్కడక్కడ మిగిలిపోయిన జమీందార్హ అఇకయములో కాలం వెళ్ళచీస్తున్న కవులు, సంస్కర్తలు అగుపిస్తున్నారు. థ్రీపాద [కిష్టమూ ర్తిశాస్త్రిగారి గౌతమి; వ్యజాయుధము, ఆంధ్రసాహిత్య పరివ

110 నూరేళ్లు తెలుగునోడు త్ప్యతిక, ్రీ కాశీశాధుని నాగేశ్వరరావుగారి భారతి, పినాకిని, శ్రీ విశ్వనాధ సత్యనారాయణగ్గారి. *“జయంతి", గిడుగు రామమ్లూలర్తిగారి 'తెలుగు' ఇట్లు పుంఖానుపుంఖములుగ వచ్చినవి. వీటిలో కొన్ని ప్రాచీన కావ్యములను ము[్రించి తృప్తి చెందినవి మరికౌన్ని ఆధునిక సాహిత్య [ష్మ్రకియలను (పోత్సహించినవి. న్యాపతి సుబ్బారావుగారు. “చింతామణి” ద్వారా తెఎగులో. "నవలా రచనిను ప్రోత్సహించినారు. (ప్రత్యేకించి, భాషా విషయక సేవచేసిన ప్మతికల యందు థీ కొక్కొండి వేంకటరత్నముగారి “ఆంధభాషా సంజీవని" పే ంన్నిక గలది. ఇది [కీశ, 1871_18%8 వరకు, మరల కీళ 1898-99 వరకు మదరాసు నుండి వెలువడినది. ఈ ష్మతిక (పత్యేక లక్షణమ.లను థ్రీ నిడవవోలు వెంకటరావుగారు క్లిథ్రీ దిగవల్లి శివరావుగారు, తమ తమ వ్యాసములలో ఉదవా రించినారు. వారి అభ్మిపాయముననుసరించి, ఆంధ శబ్ధ ముతో (పారంభమైన మొదటి స్మతిక ఆంధ భాషా సంజీవని. దీనిలో నూటికి నూరుపాళ్ళు (గాంధకో భాష వాడినారు పంతులుగారు, ఆయన సంస్మ్బుత, ఆంధ, తమిళ, ఆంగ్ధ భాషల నెరిగిన వారగుటవలన ఆంగ్లములోని సాంకేతిక పదములకు ఆతి సులభ ముగ తెలుగు పదములను కూర్చి. వ్యవహారములోనికి తెచ్చెడివారు, సాహిత్య వ్యాసములతో వాటుగ, సాంఘిక సమస్యలమై కూడను, వ్యాసములను [ప్రకటిం చెడిది ఈ ప్మతిక్క కాని పంతులుగారి భావములు సనాతనములు కనుక ఆధునిక సంస్క ర్రలకు దుయ్యబ ధైవారు, సంపాదకీయము, [గంథ విమర్శలను పంతులుగ్గారే (ప్మపథమముగ (పవేళపెట్టినారట. తరచు, అనుబంధ సంచిక లతో వెల్సవడుచుండినది ఆంధ థాషా సంజీవని. అ దినములలో పష్యత్రికలధిక సంఖ్యలో వెలువడినను, దాదాపు అన్నియు అల్ప్బాయువ్కములే' అట్టి పరిస్థితిలో పదమూడు సంవత్పరము లవిచ్చిన్నముగ సాగి, పునరుద్ధగణానంతరము. వీడు సంవత్సరములు ఈ పత్రిక నించుటకు, దీని స్తాయి కారణమని. చెప్పకయే చెప్పవచ్చును! 11, (4) |. ఇ 1ళా (౨) దిగవల్లి వేంకట శివరావు “61694 0612021130; వ856 ఈ 2968600 మ 29.

ప్మతికలు శ్రే11 వ్యవహార భాషోద్యమమనగానే మనకు గిడుగు రామమ్నూర్తి పంతులుగారు మ్మద్రాసునుండి కీ ళ. 1819-20 మధ్య నడిపిన తెలుగు ప్యతిక గుర్తు వచ్చును.12 వ్యవవిర భాషను మొట్టమొదట వాడిన ప్యతిక మంజువాణి. దీనిని వెళ్ల, లక్కవరము జమీందారులైన శ్రీ రాజా మంగత్నిపెగడ భుజ-గరావు గారు స్థాపించినారు. దీవి సంపాదకుడుగ శ్రీ నందిరాజు చలపతిరావుగారు వ్యవహిరించినారు. ఈ పృతిక [క్రిశ. 1898-1004 సం॥ల మధ్య నడచినదిం 1804వ సం॥ లో తిరుపతి వేంకట కవుల “పల్లెటూర్శ పట్టుదలలు" అనెడి (పహసనము వ్యవహాగ భాషలో ఈ ప్మతిక [ప్రకటించినదట. 23శ్రీపాద కృష్ణమ్వూలర్తిగారి "గౌతమి మొట్టమొదటి దినప్యతిక అని ఫ్రీ నిడదవోలు వేంకటరావుగారు పేర్కొన్నారు. కాని ఆది సరికాదని తెలియ చున్నది. 1కీి శ. 1698వ సం॥లో స్థాపించబడిన దేళాఖిమాని (విజయవాడ) తొలి దినప్మతిక. తొలిదళలోనే, వాస్యము కొజక్షై [పత్యేకింపబడిన పత్రికలు కొన్ని వెలువడినవి. అటువంటి వానిలో రసి*ోల్పాసిన్సి శ్రీ కొక్కాండ వారి వీన్య వర్ధిని (మ్మదాసు, 1895 సం॥), కందుకూరి వారి వాస్యసంజీవని (రాజమండీ 1878 సం॥) శ్రీ ఎన్‌. రాజామణ్‌, మ దాసుగారి మహావినోదిని, అనంతపురము నుండి ఫ్రీ పప్పూరు రామాచార్యులు, కొలచవీడు వెంథటరమణాబార్యులు (ప్రారం భించిన *విస్య మంజూష లు చెప్పుకొనదగినవి. 12. నిడదవోలు వేంకటరావు 16669297 015910 9 75 *£్లీ 18. 101422 77. 1క శ్రీమతి తె. రామలక్ష్మి “తెలుగున్యతిరలుం వివిధ బీర్మితోలు + 77 మహతి 1947-72, హైదరాబాదు, 1972, కైన పేర్కొన్న దేళాలి మాని ప్యతిక దేవగుప్తం శేషాచలపతిరావు గారిచే స్థాపితమై, పక, వార, దై్వ్వైవార ప్మతికల దశలు దాటి, దినప[తికగా _కొంతకాలము సౌగినదని, *ఆంధవ్యతిళలి ఆంధధదర్శిని, 1858 అను వ్యాసములో (ఫ్రీ నాదెళ్ళ వియభాస్కరరావు కూడ [వ్రాస్తున్నారు ఈ వ్యాసము థీ ని వెంకటరావు గారి దృష్టికి వచ్చి ఉండదు.

118 నూరేళ్ళ దెలుగునాడు

పరాయి. పాలనను కూల్చివేయటకు జాతీయ కాంగెన్‌ నాయకత్వమున పూనుకౌనగనే, [బిబిష్‌వారు భారతీయులను కు, మక (పస కక్తితో విడదీయు టకు యత్నింపసాగిరి. [బాహ్మజేతరులు సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ రంగ ముల య-దు అగస్థానములక్షై తవహతహలాడుచు, అవ్పటికే అయా రంగములందు [పథమపంక్తిలో నున్న (బాహ్మణులను సవాలు చేయసాగిరి. సవాజమైన జాగృతికి [ప్రభుత్వపు ఆసరా మరింత [పోత్సాహమిచ్చినది. సనాతనుల ఆతలింపులు మరింత కవ్వించినవి. కులవ్యవస్థ మరింత వెజ్టితలలు వేయనారంభించినది. [పపంచ చరి[తలో మన కులవ్యవస్థ వంటి సనాతనము, అనర్థదాయకమైన వ్యవస్థ నురౌకటి లేదని భావించినారు ఒకవైపు దేళభకక్తి ఉప్పొంగుచున్నను, తమ తమ కలాధిక్యతను నిలపడమే |స్రథమ కర్తవ్యముగ భావించినారు, కాసన సభల యందు, (ప్రత్యేక స్థానములక్రై, (పభుత్వ కార్యా లయములందు. అధిక ఆవకొళములక్రై (వాహ్మజేశర వర్గములు కృషి (ప్రారం భించినవి,

అరునిక వ్వైెళ్ఞానికి పరిశోధనల పుణ్యమా అని, తంతితిషాల, ర్లైలు సౌళ ర్యము లేర్చడి, కులమునకు కులమునకు గల ఆగాధము సన్నగిల్లినది (బాహ్మ జేశర వర్గమ.లో ఒక్కొక్క వర్గమువారు, ఒక్కొక్క ప్యతికను స్థాపి=చినారు మదాసునండిశ్రీఎ పి. పార్ధసారథి నాయుడుగారి ఆంధ (పకాశిక క్రిశ 1885 నుండి వెలువడసాగినద. 15ఇది తెలుగులో తొలి వార్తాష్యతిక అని భార౭శేకేర్కొంటున్నది దీనిననుసరించి వైళ్య, ఆర్యవైైళ్య్ళ, కమ్మపతిక, క్యతియ, [ప్రవోధిని, దేవాంగ ప్మతిక మున్నగునవి వెలువడినవి వీని యందు థీది, ఎస్‌. మూర్రిగారు, మదలాసు నుండి [పకటించుచుండిన, నవజీవన; మచిలీపట్టణము నుండి శ్రీ వేమూరి రాంజీరావుగారి “దీనబంధు [పధానమైనవి. ఈ పత్రికల పరంపరవలన ఆయా కులములలో జాగృతి ఏర్పడి, విద్యాధికులు ఎక్కువయినారు 15. “పిమర్శనము' థారతి, ఫ్మిబవరి 1988. ౨2 887.

ష్మశీకలు కవత దైనందిన వార్తలను సేకరించి, (ప్రకటించిన ప్యతికలలో మొట్టమొదటిది వర్తమాన తరంగిణి. దీనిని శ్రీ సయ్యద్‌ రహమతుల్లాగారు జూన్‌ రవ తేది 1843వ సం॥లో మదరాసులో స్టాపించినారు. ఈ ప్యతిక నెలకు మూడు సారు వెలువడుతూ, ]1పజల ఆదరాఖిమానములను పొందినది. దీని సంపొదకుడు , ఫ్రీ పువ్వాడ వెంకటరావుగారు. ఆయన [బౌను దొరవారితో ఉత్తర (ప్రత్యుత్తర ములు జరుపుతుండేవారు. [క్రీశ 1842లో మహాభారత మందలి ఆది పర్వమును ఈ ప్మతిక ఆచ్చువేసినదట. [బౌను దొర వారి. దయవలన ఈ పృతిక (పతులు ఇప్పటికిని మ్మదాను (౦థాలయమువ ఐదపరచబడినవి ఆని థ్రీ ఐంగో ₹, తన రచనల్లో పేర్కొన్నారు. దీని తరువాత పేర్కొనవలసినది 'దినవర్తమాని" ప్మతిక దీనిని పీటర్‌ పెర్చినాల్‌ కీ శ, 1860-68 మధ్య నడిపినారు. నాటీ పత్రికలలో ఇది పేరెన్నిక గన్నదని తెలుస్తున్నది. ఈ ప్యతికకు డైరక్టర్‌ ఆఫీసర్లకు ఇన్‌స్ట్రక్టర్‌ దార నెలకు £00/__ఈరూ॥ల (గ్రాంటు లభించేదట. క్రీ శ. 1855లో తమిళ పతికగౌ అవతరించి, _పభుత్వపు తోచ్చాటు పలన తెలుగులో కూడా వెలువరింపబడసొగి నది దీనిసి ప్రభుత్వ అధికారులు కూడా అత్యంత ఆసక్తితో పరింపడి వారు నెల్లూరు నుండి ఆంధ భాషా (గామ వర్తమాని, నెల్లూరు ష్మతికలు వల వడినఏి. గోదావరి మండల విద్యాపటోధిని అను ప్యతిక [$.ళ 180లో * దొరగారు రాజమండ్రిలో స్థాపించినారు. శ్రీ వీరేశలింగము పంతులుగారి న్‌! చర్మితలో దీన్ని ప్రసక్తి ఉన్నది. మదరాసునుండి వెలువడిన స్మతికలలొ ఇన (పసిద్ధాభ్మిపాయం (1865వ సం), లోకరంజని (185 వ సంగ? గక్టొ చార్యులనారి శశిరేఖ (1894 వ సం॥) ముఖ్యమైనవి.

(కశ. 1865 వసం! బళ్ళారిలో చెంకటకవి, త్యాగరాజ మొదలియారు “ఫ్రీయక్షిణి' అనే పత్రిక స్థాపించినారు. “కృష్ణ వృత్తాంతిని' లేక దేళాభిమాని, 18. ఆక్ముద ర5ల॥416 19 “కెంక10%11205 0 గౌంజక* ౮042941551

బంగోరె (బౌనులేఖలు అనుబంధం లె

కే్మేత్తీ నూ కేళ్ల తెలుగునాడు విజయవాడలో ఫ్రీ దేవగుప్తం శేషాచలపతిగారెచే 1896లో స్థాపించబడి, తరువాత గుంటూరునకు మార్చబడినది. (క్రీశ. 1860 = 1820ల మధ్య కాలములో వెలు వడిన రాజకీయ ప్మతికలలో కృష్ణాష్మతిక, ఆం్యధ ప్మతిక (పముఖమైనవి, , కృష్ణా ప్మతిక కృష్టా జిల్లా స-ఘము తరఫున ఫ్రీ కొండా వేంకటప్పయ్యగారిచే [క్రీ శ. 1903లో మచిలీపట్నములో స్థాపించబడి (క్రమముగ ముట్నూరి కృష్ణా రావుగారి స్వంతమైనది. సంస్కరణ వ్యాసములతోబాటు (పభుత్వమును ఘాటుగా విమర్శించుఓలో పేరన్నిక గన్నది. ఖః ఆంధ ప్మతిక శ్రీ కాశీనాధువి నాగేశ్వరరావు పంతులుగారిచే, బౌంబా యిలో 1008 (పారంభింపబడి, 1914 లో మదరాసుకు మార్చబడినది. 7 ఆంధ పిక పత్యేకించి, ఆంధ [ప్రాంతపు వ్వార్తలకు [పాధాన్యమిచ్చేదని థఖ్రీ నోరి నర సింహశాన్త్రి గారు (వాసినారు తెలుగువారియందు పరనాసక్తిని పెంచుటక్తై అంధ పృతిక (ప్రతులను, ఎన్నో[గంథాలయములకు,_ తదితర సంస్థలకు సమాజములకు తగ్గింపు ధరకో ఉచితముగానో పంపెడివారట. చిలంకమర్ధి లవ్ష్మీనరసీంహముగారు. రాజమండి నుండి నడపుచుండిన “మనోరమ'(స్టాపన 1910వ సం॥)గాడిచర్హవారి సర్వో త్తమరావుగారి “స్వరాజ్య” (ఇది వెంకటేక ప్యతిక అను శేరుతో చిత్తూరునుండి శ్రీనివాసాచార్యులచే కొంత కాలము నడుపబడినది), మచిలీపట్నములోని చిల్లరిగె ్రీనివాసరావుగారి. "నవ యగ (1007. 100 సం॥), శ్రీ చిలుకూరి వీరభ్యదరావుగారి ఆంధకేసరి (రాజమండి, 1907-1008 సం॥[), భారతమాత మరికొన్ని ముఖ్య పష్మతికలు, వందేమాతరోద్యమానంతరము ప్మతికల సంఖ్య ఎక్కువైనది. ఇలాంటి ప్మతికలలో శ్రీ అయ్యంకి వేంకట రమణారావుగారు కృష్టాజిల్హానుండి. వెలువ రించిన “ఆం్యధభారళి (ఫ్మిబవరి 1910 వ సం॥ ), గాండీవము, శ్రీ మున్నంగి శర్మగారు. ఏీలూరునుండి వెలువరించిన “దేవదత్తం (1921వ సం), అీ గోవిందరాజుల వెంకట కృష్ణారావుగారి నవయుగము (10231 వ సం॥), మ్యదాను 47, నోరి నరసిరహళాస్త్ర “ఆంధప తిక కాశీనాథుని నాగేశ్వురరావు శత జయంతి ప్మతిక. పుట 58, మ్మదాసు.

పత్రికలు 125 నుండి శ్రీ టంగుటూరి (ప్రకాళంగారి "స్వరాజ్య" (1981వ సం॥) జన్మభూమి తాడిష్మతినుండి గాడిచర్జ హరిసర్వోత్తమరావుగారు నడిపిన “మాతృసేవి, ఏలూరునుండి శ్రీ ఆత్మకూరి గోవిందాచార్యులవారి 'సత్మాగహి” దేశాన్ని ఉరూతలూగించినవి. 1999 లో సీతారామ్మాశయమునుండి శ్రీ మద్దూరి అన్న పూర్ణయ్యగారు కాంగెన్‌ ప్మతికను స్థాపించినారు. 1080వ సం॥లో థ్రీ రామనాధ్‌ గోయెంకాగారి “ఆంధధ్యపథ' మ్మదా సులో నెలకొన్నది. ఆదినుండి సమర్జులైన సంపాదకులచే. సెర్వహింపబడి, (పజలను ద్రైతన్యపూరితులను చేయుటలో ఆ-(ధృపభ సాటిలేని ప్యతికగా పేడు పొందినది. దాదాపు ఇదే సమయమున, కడపనుండి “ఆజాద్‌సింద్‌' ప్మతికను సాంబురెడ్డిగారు [పవేళ పెట్టినారు. తెలంగాణా (ప్రాంతంలో వెలువడిన తొలి తెలుగు ప్మతిక “హితబోధిని'. ఇది మాసప్మత్రిక 1918 లో వెలువడిన ఈ పత్రికకు థ్రీ థ్రీంవాస ర సంపాదకుడు సంవత్సరము మాతమే నడచినడి. 1920లో ఇనుగుక్తి అనే వరంగల్డు జిల్లాలోని చి పల్లెనుండి ఒద్ధివాజు సీతా = మచం[దరావుగొరి సంపాదకత్వమున_ తెలుగు ష్యతిక వెలువడినది. ఇది వారషృతిక' అదే సలవత్సర మున నల్దగాండనుండి “నీలగిరి” అనే పతికి మొదలై నది- ఈ స(తికొ స్థాపకులు, సంపాదకలు వబ్నవీసు నంసింహారావుగారు. ఇదే కాలమున కోకిం సీతారామశి ర్మగారి సంవాదకత్వమున “ఆం(ధ్రాభ్యుదయము' అను సార స్వత మాసపష్మతిక కొంతకాలము నడచినది ఈ ప్మతికలు తెలంగానో (పాలీ మున ఆంధధ్రోద్యమునకు, సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవన మునకు దోహదము చేసినవి. 1925 వ సంవత్సరమురో సురవరం పతాపరెడ్డిగారి సంపాదళత్వమున *గోలకొండ ప్మతిక' మొదట దై్వైవారష్మతికగా (ప్రారంభమైనది. 1947 తరువాత నూకలనరో త్తమ రెడ్డిగారు ఈ ప్మతిక బాధ్యతను స్వీకరించినారు. ఆప్పుడే అది దినప్మతికగా మారినది, గోలకొండ సిక తెలంగాణములో రాజకీయ చైతన మును కలిగించిన ఏకైక రాజకీయ దినవ(తిక, 1997లో పసుమాల గరసింగా శర్మగారి. సంపాదకత్వము.. “సుజాత సాహిత్య మాసప్మతిక (ప్రాదంఠమై 1940 వరకు నడబినదె. 1950-58 మధ్య గడియారం రామకృష్ణశర్మగారు దీనిని నడిపినారు,

16 నూరేళ్ల తెలుగునాడు ఇదే కాలమున '“దేశబంధు" “ఆంధధకేసరి. స్మతికలు కొద్దికాలము నడచి ఆగిపోయినవి, [1889 తో రాచమళ్ళ సరస్వతీదేవిగారి సంపాద కత్వమున “తెలుగు తల్లి" అను మాసపష్మతిక నడబినది, “విభూతి”, “దివ్యవాణి. ష్మతికలు కూడ వెలువడినవి. 195 లో హైదరాభాదునుండి తెలంగాణా, మీజాన్‌ వ్యతికలు (పారంథమై, కొద్దికాలము నడచినవ జెంంగాణా ప్మతికకు బుక్కు పట్టణం రామాన జాభార్యులు, మీజాన వ్యతికకు అడవి బాపిరాజు సంపాదకుల 1914 51 నుధ్య దేవులపల్లి రామానుజరావుగారి సంపాదకత్వముగ “శోభ' అను సోహిత్య మాసవ్మతిక నడచినది (ప్రగతి, భాగ్యనగర్‌, జయభారత్‌, కాకతీయ, సుదర్శన్‌, పద్మకాలి, నవయుగ, నాతి మొదల్తై న ష్మతికలిన్నో అ కాలమున స్వల్పకాలమున నడచిన ప్యతికలు ఆ రోజులలో నిజాం నిరంకుళ పౌలనను తట్టుకొని చాలాకాలము స్పల్చకాలము నడచినవై నను పై ప్యతికలు ఆంధోద్యమ మునకు చేసిన కృషి (ప్రళంసించదగినది. అసంఖ్యాకములై న తెలుగు ప్మతింలు, వభుత్వపు మొండీ వైఖరిని సిర్మొసామాటముగ ఖండించినవి, తెలుగు (సజలను జాతీయ ఉద్యనుము వైపుకు, ఒక్క కాటిపై నడపినవి. (పజంలో పరనాస్నక్రి పెరిగింది ఆంధ్ర (పశాశిక, కృష్టాష్మతిక, లోకోపకారి, వ్యజాయుధమ., దేళాభిమాని, బాలభారతి మొదలై న స్మతికలపై విపరీతమైన ఆంక్షలను విధించి, పెద్ద మొత్తం ధరావత్తు లను కట్టమని (పభుత్వం అజ్ఞ జారీచేసినది చెల్లింపలేని ప్యతికలను నిలిసివేయ టము, యజమానుల నరెస్టుచేయటము సాదూన్యమైన ది. 38 దేళాభిమాని,గు టూరు; చందికా (పెన్‌, గుంటూరు; వాల భారతి మ్ముచదణాలయము, అనంతపురము ఇటువంటి దురాగతములకు గుర్లైనవి గాడిచర్ల, చిలకమృర్తివారిపై ఉత్తిడి తెచ్చి, పలువిధముల వాధించటము జరిగింది. సీళారామ్మాశమము.పై మాటిమాటికీ దాడిచేసి, ముృదజాయం్యతమును పగులగొట్టి, సంపాదకుని అరెస్టుచేసి, బాధలకు గురికావించినది నాటి [ప్రభుత్వము ఎటువంటి కష్టముఐతై నను ఓర్చి, వెనుకంజ వేయక, (సజల ను శ్రేజపరచినవి నాటి ప్మతికలు 1947వ నం॥ లో 18. ఆ౦౮. హోం 808/804 240116 96 41964 7601 00౬ ే92ిలి గంళా5 నెజర్టలా 3శీంయం0ర60 00౧ 1921! గరగ ఈంల26 |,

ప్యతికలు 117 స్వాతం[త్యము. సౌధించువరకు జరిగిన జాతీయోద్యమ చరిితలో ప్మతికల పాత (పశంసనీయమైనది. స్వాతం[త్య సాధన వరకు మన ధ్యేయమొక'ే. ఒకవైపు విదేశీయులతో అహింసా యుద్ధమొనరించుచు, మరొకవైపు దేళములోని వివిధ సమస్యలను పరిష్కరించుట సమాజములోని దళిత వర్ణముల స్టీతిని మరుగుపరచనిదే దేళ స్వాతం్యత్యము వలన [పయోజఎము స్వల్పమని కొందరు భావించినారు. సుమారు 1౪80 వ సం॥ నండి ఈ భావము త్మీవమై, ఈ పీడితవర్గపు ఆర్థిక అభివృద్ధి? కనీస విద్యా ఆరోగ్య సౌకర్యములు కల్పించుట, వారి హక్కులను పరిరజ్నిం చుట, తమకు జరుగు ఆన్యాయము నెదిరించుటకై , రాజకీయచై తన మేర్పర్చుట మొదలైన లక్యములతో వామపక్షపు పార్టీలు ఏర్పడసాగినవి. (పతిరొజకీ యపార్డీ ఏదో ఒక ప్మతికను స్థాపించి, తక భావ [ప్రచారమునకు పూనుకొన్నది* వివిధ పార్టీ పతికలలో 1941 వ సం॥లో నెలకొల్పబడిన కమ్యూనిస్టు వారపతిక (పజాకక్తి 1945 లో దిన పతికగా రూపొంచినది. 1948 తరువాత కౌంతకాలము, దీనికి అంతరాయమేర్చడి, మరల 195! సం॥లో మద్దుకూరి చందశేఖరరావుగారి సంపాద కత్వమున '“విళాలాం[ధిగా నడపబడు చున్నది. 1948-1957 వ సం॥ల మధ్య గోరాశాస్త్రి *శైలుగు స్వతం[త'ను నడ పినారు., విజయవాడనుండి వెలువడుచున్న [పజాళకక్తి, ఐనళ క్రీ వామవకపు ప్మతికలే ప్రజాళ్నక్తి మార్క్సిస్టు స్మతిక.2 1955 లో ఫ్రీ వల్లొరి ఐసవ రాజుగారు, బూరల రామకృష్టారావుగారు "ఆంధ జనత "ను స్థాపించారు. ఇది అధికార కాంగెస్‌ పతిక _ ఎదుగుచున్న సమాజములో అన్ని వర్గముల వారికీ, వారి వారి సమక లను కూలంకషముగ చర్చించి, (వడా దృష్టికి, (పభుత్వదృప్టీకీ తేగల పతి ల ఆవశ్యకత హెచ్చిన సాంమక గొరవము, అర్థిక వికాన మందకొనుటకు పత్రికలను (ప్రచార సాధనములుగ (ప్రజలు గుర్తించినారు. నేడు ఒక్కొకగా వర్గపు సమస్య ఒక్కక్క రీతి నుండుటవలన, వర్గ ప్మతికలు అధికమయివి. నెల్లూరునండి వస్తున్న జమీన్‌ ర్తైతు, కిసాన్‌, మోటారు, (టాన్సుపోడ్డు సహ కారం, విద్యార్థి, ఉపాధ్యాయ వందే ప్యత్రికలు ఆయా వర్గపు కష్టనిష్థురము లను 19. మహతి 1947-72 ప్రైదరాబారు 197,

118 నూరేళ్ట తెలుగునాడు విచారించి, వారికి అవసరమైన వార్తల నందించగలుగుచున్నవి స్వాతం(త్యా నంతరము ఏర్పడిన పార్మి కామికాభివృద్ధి, వైజ్ఞానిక వికాసము. వివిధ వర్గములు బలపడుటకు హేతవు,

'పెరుగుచున్న పసివారిలో సహజ గుణవికాసము కొటికు (పత్యేక విద్యా విధానముతో బాటు, వారికై ఉద్ధేశింపబడిన పష్యతికలు ఆవసరము. దీనిని గుర్తించి, రేడియో అన్నయ్య, ఆక్కుయ్యలుగా వాసికెక్కిన శ్రీ న్యాయపతి రాఘవరావు, కామేశ్వరమ్మగార్డు 1945 లో మ్మదానులో 'జాల'ను స్థాపించినారు. అనంతరము పాపాయి, వాలమి[త, చందమామ, బాల్మపభ, బాలభారతి వంటి ప్మతికలు పసివారిని పలకరిస్తున్నవి.

అం(ధులలో వైజ్ఞానిక తృష్ట రగిలించుటకు వైజ్ఞానిక విషయ పరిచయ మునకు శ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులుగారు పూనుకొన్నారు. అయితే థ్రీ సాంభఖ్యాయనళర్మగారు 1908-1905 మధ్య “కల్పలత' అను వైజ్ఞానిక పతి౦కను నడిపారు. ఇది ఆంధ్రుల తొలి వైజ్ఞానిక పతి9క దీనికి రచయిత కేవలము. ఫ్రీ శర్మగారొకరే. దీనిని మరల 1921 లో పునరుద్ధరి, చి, కొడ్డి కొలము నడిపినారు, _

వైజ్ఞానిక అభివృద్ధివలన ప్రజల జీవన విధానమున మార్చులేర్పడినవి నగలెలి పనిచేసి, అలసిన జనులకు చలన చిత9ములు తగు వినోదమును కూర్చి నవి. ఈ రంగమునకు సంబంధించిన వార్తలు జనుల నాక ర్షింపసాగినవి సమ కాలీన పతిికలన్నియు. ఆయా వార్తలనందింప సాగినవి £9 శ్రీ ఇంటూరి వెంక టేశ్వరరావు గారు (ప్రత్సేక పతిఎకను “చిత్రకళ* అన్న పేరుతో 1987లో ప్రొరంభించినారు. నాటి సభకు చితిరంగంలో భీష్ములయిన హెచ్‌ ఎమ్‌. రెడ్డి గారు అధ్యక్షత వహించగా, గూడవల్లి రామబ)హ్మాంగారు తొలి సంచికను

విడుదల చేశారు నాటినుండి నేటివరకు అసఖ్యొకములై న పతి9కలు చలన చిత వా_ర్తలందించుచున్నవి. వ0."- తుర్గపాటి కుటుంబరావు “111౫ 07040230 త 109.

506416 1 6౦ 36091 0 గొం1జ రియ (0679021 [601

ప్మతికలు 119 మొదలు, తెలుగులో. శతాధిక సంఖ్యలో పతిికలు వెలువడినవి 23 అంధ] 1 ప ప రాష్ట్రము సిద్ధించునాటికి 8 దిన పఠి9కల్పు, 77 వారపతి9కలు, 82 పక్ష పతి, కలు, 108 మాసపతి9కలు 81 ఇతర పత్రికలు-మొటత్తం లర్‌! పతి?కలున్నట్టు తెలియుచున్నది, ప్రస్తుతం, స్థానిక పతి9కలు కూడా 'పెంపొందినవి. రాజమం కాకినాడ, గుంటూరు, నెల్టూరుల స్థానిక పతిఎకలు పేర్కొ నదగినవి ప్రి ళు తెలుు మహాసభలు జరుగునాటికి (1972 వ సం॥ నాటికి) ఆంధ్రలో 1 పతి9ికలు, పక్ష, వార, మాసపతిఏకలన్నియు కలిపి ౪79 ఉన్నవి. క || డౌ తొలినాటి ప్యతికలకు, ఆధు%క పతిరికలకు కొన్ని వివయమలలోటది లున్నవి దాదాపు నాటి ప్మతికలన్నియు, ఏదో ఒక ఆశయసీద్ధికై స్థాపేం ర, దిన ఆదక్శకు నెరవేరువరకు, అవకాశము ననుసరించి పక్ష, వార! దగా మూల పతికలుగ రూపొంది అభివృద్ధి పొందటమో, లేక అర్థిక సౌకర్యం చే నడప పడటమో జరిగినది. ఇవి కొద్దిపాటి ఆదాయముగల మధ్యతరగతికి ఉండ బడినవి సాధారణముగా ఏదో ఒక వ్యక్తి ఉత్సాహ, శక్తులపై ఆధా కనుకనే డివి నాటి పత్రికలు ఆదాయముకి టె, ఆళయసీద్ధికై ప్రకులాడెీవి జ్పైద లీ ల ధూ యులు మొ తగ్గింపు ధరలకు, కొన్ని వర్గాలవారికి (స్రీలు విద్యార్థులు ఊపాధ్యా యే ఆనాటి లగు వారికి) స్థానికులకు నాటి పతి౦)కలు లభించేవి వాటిధర స్వరర్య్యన్యత పతి9కల స్వరూపము చిన్నదే. రాజకీయ వ్నార్తలకు (ఏక్కువ ఉండెడిదికాదు పదిడు . నడ ణి ఆధునిక పతి9కలు భిన్నపరెస్థితుల్లో, విభిన్న పద్ధతులలో క్ర్తఆస్తి తున్నవి నేటి పతిికలు ఏదో ఒక సంస్థచే నడపబడుచున్నవి వతిక ఆన్ని పాస్తులతో, ఆయురారోగ్యములతో సంబరధములేదు నేడు పురి లు చోటు వర్గములవారిని ఆకర్షించుటకతై యత్నించుచున్నవి. కనుక వివిధ యందే నిర్వా చేసికొంటుక్నవి. తిమపతి)కల ప్రతులను అధికము చేయలో సాప్‌ హకుల దృష్టి నిలిచిపోవుచున్నది పత్రికల స్థాయిని పెంచి: ప్ర రిగి, పొరకు త్యాభిలాష పుట్టించు యత్నములు తక్కువ. ప్రకటనల సంఖ్య ౨” లకు వినోద, ఏజ్ఞానములను కూర్చు అవకాశము సన్నగిల్రీనది- పపమమమునముమ నమమ ల టల డం బి1 ఆం8 దగ్శిని 1954. విశాలాం[ధ (వచురణాలయం, విజయవా, 22... డీ. ఆంజనేయలు. “వ(తికారవనా” తెలుగువాణి హైద రాబాగా' పుటలు ౨53, ఇి54. ఉగ్గాని 12/5,

ళె జా తి ఇ గో క నా ౧00 జే 3 వేపేక్‌ ల న్‌ శా (న అ బె స జం న సభ చ ఇ య త్తు 0| 6 ౮ క య్‌ గ్‌ నయా స స నై స స్‌ క 1 ౧ లం క న... ఇని ప శాటి దాత తల్లే ప వి జె స్‌ స్త్‌ య క 71 ళ్లి న్‌ 03౩ ౨9, త ౩ గో జె శ్రీ శ ల్‌ త ఇ శల8 208 న్య స ౧ చ పత్తి “9౪ జి స్త్‌ ఫిజి మీ స న న * రొ రొ నో సన స .! జె గళ చది మి ఇ ంరి లు! ఛి లై ళీ ణల లేల యా ఇ ?ఇచేం ౨వ ఇక చో మ్‌ త్ర 9 ళ్‌ హి ౩౨] ఇరిణ శ్లో టి 12) 4 వ టా బు [సో కాలా ఇ ఓది వా ౦య

శతి. ష్యతికలు వ్ల

• శ ళు ళా శ న యి ఖు ర్త స్ట 1 = "5 నే వ జి చట ో మ. న క అ జ జ శ్‌ వ ల... న శ: ౩ య 1 చ 2 1 వ త ఖు స చ బు ల న్న ర (1 | న న. ష్‌లైట ల ఖ్రె . స కిక శం స ర య 1 క్‌ శల శ రర లై వో వై చ ౯. త క్త చ్చి త్రసా ఎరృ శ్రీత్‌ 2కే లే కా స్ట సం తిళచ్త శప ఇ త్ర శ జక శ్ర షై 1 ని శస ౧. ౭ వశ శిత శ త్తి పై ళు ళా ఇం ౧3) ॥ | డై ర కశ త్తు యథ్డ్రు లా త్‌ జ్ట

శ ళ్లు గ్ర (8 ల్ని డో ళ్‌ ణ్‌ మో ఇల్లి ఖః ర ళ్‌ య్‌ గా న టం. ౮ ల్‌ట్లే ల చోట క్‌ చ 2 రం కక్‌ న్‌ ఛ్‌ ఉక ల్‌ *ం కేస వసన క. ౧ ధం శంక న (1 | శ శతి ప్రపపద తి రష ల ౨ ఇ2ఇిషో కష శేషన్న న

198 నూరేళ్లు తెలుగునాడు ఛి యి క ల క ర్స్‌ య వి ణి ర్‌ ణి శ క్‌ ణ్‌ తేక శ గ ౮ రు నూ + క్రీ డై ఇ్డై ళ్‌ అ అ ప న అ ఏష వా నో వ య న జా ౦ 69 రా ర మళ త్త సా ఖ్‌ ణి జ న స 1 యస శ స. 2... |. జై ళల

• కసి జ న ప ళం కి న ల్‌ సర నో య స ల్‌ లక్‌ త శక తే శీిషశో య ఆ ఉీతి పీ ప్లు ప త | ట్ర 3 ఖై ళా స రడి చ్‌ న జిళటి తళతళ 2" క్‌ అ సీ శప ఆలు అ చ శ ప స శాం నే తై సే 71 ఎశణీి నట ఈక ర ర ష్‌ ల్లి త్ర శో ల శ్‌ పేచీ శ్స్‌ వ శి శీి | ౭ శని న జ య న్‌ తీరీ టై ౨ ల్లి ల్లె ల్లి లల్ల ల్లి న శ్రుత్తుత్రు య్య అశ్రు ళు తూ య్రుతయ్రుద్రు శు తై ౭2 వ! గూ ౮ సి ర్ల క్‌! %ల్ల స ర్తి ( ఖర ర్ష్య గ సం వ. శి స్‌ జీ తతి శ ప 4 41204 8 య య చా ఖల బయ రోల సప వ్ల

స్మతికలు 128 ఇస్సి ళు శి వ ఈ సవా! ఇబ కి ర్త కే గ అత్త వై జ్‌ న క్‌ 9 త్త క్‌ వ క శే జై స. 1 కత | 1111 వక స ఇ + క. స్ట ౫ కే చి ణు స్‌ ణీ ష్ష్‌ వ 5 జ న య న ప చ శ శ: సి గ క. త [1111 1ళ్త్తసై సై పల్ల జె ఇళ్ల గి ర ము ౮ ణ్‌ భీ ళ్‌ క! తు తు (౮ డా 0 డ్డ చ 0 మ = ॥ |. షూ యం కొ దు (ే ళు రం. స ంఐ జగతో ఇచా కి క్‌ ర్‌ చ జ జ భర స 1 సం న! క్‌ శ్‌ క రజా డ భా న 1 తో ద్ద తా ౨ ఖ ౪ 16 ౪ ఇర 12 ఆశ యి య ఈశ ధళకిా యలు జ యే యు

1వీ4ీ నూరేళ్ల తెలుగునాడు త్రి స్‌ 6 ౦౧౨౧ ఖ దూ యం ఉం హా డ్లె క్ట చ గ జ్‌ శి ఊత = అ ఇకైటై అ కే క్‌ ఇ శ్‌ వేవి స్త్‌ &్‌ మ ఇ క£ జత శ్త పభ గ న. శశి ళి శ్లో యి ళా న జ శ. శక శ్‌ స్‌ ల్ల ల 1 ౮ య 1 యయ క ౧ మళ ర ౮... గ్‌ ణ్‌ న భు గ నం కే ల. వు బ్ర నం! జర్డ్‌ ్గ్‌ గ్‌ న! లో శ్‌ శ్‌పెిళ్‌ సీ శ ఇ శై 1 షా న (గ డే ఇట్లా కం లి] రో మ అపడ ళం చ స హో గ ఖో స్‌, స డై ను 52 సహ శం ళశా లత శ తాజ్‌ హచి పై పాం వశే లు త్స త్‌ స్‌ ఖై ఫట త్ర శాత నే 65 శ్లిజ్ర వాళ ర్టం క [5 స సం 6 సక శ న వం బ్‌ ఎ వవ్చు. 8 క్‌ శ 1] విది తు. లయ శు త్రూ*తి | (| స్‌ స్‌ ళు ౧ శై బేల టు ణ్‌ గం శ ఇని ర తా సి సా పం ఇతి 9 న శ్రి ఫలి లైట్టీ రో ఫి ఖా వ్‌ స్ట . య! య్‌! ఈ, 19, *9 ప వ న గ చే శి ట్లు ప ౫ శభ ల జయ య కన జ్‌

195 ప్యతీకలు ర్హ్లో ఠా న (కా షె క్‌ క్ష్‌ క్‌ ళ్‌ వి . క్ష వ న్‌ లే ఫ్లై జ్జ సా య క్‌ ష్లక్జేకి జ్ఞ జ్లై వ్‌ క్త్‌ క్త "ద 9 హోత“ గో స నే వ 1 ల్లో స్ట్‌ళ్త ట్లు 9 శే పశ కుళ శే శే శి ఇిశ లే ఈ ఎం రి ధీత 22 “కై సా! ళు నడ! స్ట్‌ మ స్ట 3 శో ఇ స్ట్‌ బ్‌ కం ద్ర క శ్‌ లి హ్‌ చ్ద లే 24 న. త... ళ్స న బోతే నాత్‌ 5 ఈ ఈం శేం స సఖ క న స మ న ప లి అనే, ఫ్ర (1 లి ; (న అ అలఅడ్రాడ్లే శ తశ వఎళటిడ ౨4 అ గా! త్తే ఖ్జే |] శీ ఇ ణి స్‌ ర్స గ్గ ది టై లు జి ట్ర లె శిత త్తా స్త ప్దే వ్‌ళ్లి శే ఖాళి చృెటచుతి ౩0 ఘతన చట్ట సల శ సై లి క్‌ వ్‌ శల న్‌శిలీి శిళ్తి కి ల ఇ ల శవినకళక లతజకి క్లన్గజ్షేణ్లు + ఆ

126 నూరేళ్ల తెటుగునోడు క్‌ 9 క కేష్‌ క్ష్‌ మ క్‌ ఆం ఆ వ్ల వజ వేట్‌ దదెం న్‌ కేజ్‌ ప్ల మల్లు రులు క థ్‌ కే... క 5౧. (| స్ట్‌ స్‌ శశ విసిట్‌ ఇఫీ లీ సప ళార లీలల మ్మ ప్రి 6 కళ శతశో పిటి శో ౭ | ఇ గ ళ్‌ జ్జ స్‌ శ శ ఖై ళ్‌ శస ళు శ గ్‌ ళు . ళం శో త్‌ లి ష్‌ స గ జ్‌ స్స్‌ టి ళ్హె రి చాలీ | 2౭ క్ల 1 90శ*ీలో డో కో టట 1. న 0 ఎ సరం పీ చస న న స్ట [ఎక స స య ..! 0 న / న న స సజ కసత [1 జోర్డ్‌ డీళ్సిళ్లి ల క 1 సగ స! అవా అంప స వ స! ర్‌ ఆ క్ర శ్రుశత్రు్క్మ త్రుద్ద్చు ణా క్రొ ఇ్తా క! శ్‌ లీ టీ జ జ్జ ర! య్‌ ట్ట | కళ్ల ఠి కతి ఉచ క కీళ్ల సరల రేం సరి ల్లిళి ల గ రావ క శ జ్‌ . ణి 2 ఆ హా రార్డాలై ఇ ణ్‌ శో ద ఆఫ్‌ యే

1వ? పథ్రీకలు జి తా కా కీ వై లకైగ్‌ క్‌ ప్ల లా న స జూ. న ణు క్ష్‌ జీ కళ్తేవ్‌ వై శాహాజ్జి ల్‌ ం ఇ వైక్లి్యా “క జ్‌ నలో ళ్‌ క! సహ నా కే ఖై ళ్తై చ్జై ళా ్ష ళం లి (| ఖ్గె ౦ స ఇ స ఎ, స, జై స వటైనల్రైల్టీ తీ ల్‌ ె క శ చచ్చి ణి గ ఖై స్ట్‌ మూ నై ప! య ఛ్‌ హ్‌ ళ్డ ౩ శలై శు ఇల్లా జై క్‌త్తంళ్తగ తే ర్‌ స్‌ భి సం. 1 స్‌! వ స సా ళా ఇదే ఇ9ిన్లీ వ ఇప కసి న భే ౧1; చలం తీర ంను[ [1 1౪ 2 జి స్త ప 1 రే ణి ల రాత కల న! స్ట్‌ తయ నం వం కత ప ఖ్ట శ ౨ వ య క , ఖై షే కష ళో న్‌ ల్డం లస యు ణల కై బశ ఇక కేన వ పథ ప్ల నశ గో [స హా ఈ ా ర] ల ఆ న మా మళ చిక ఆన్ని 2 శాట్లీ శ్రి న న. న గ య గో ఉ ౪౭ శ ఫశ 6 ౪ య్‌ *ద ఆవే యళత థయపహి'ంయరిాల్త మ చి

158 నూరేళ్ల తెలుగునాడు యా ర్‌ం య అజ త క చ బం వ న గ ఇ] ద్‌ బే గ్‌. ౪ న మ ట్‌ ం గ తి శతి జీ టి చే కక న క టక స చిలి కద ₹ ర్ల ౧49 వెత లి గోశాల 5 వేకు శ బ్‌ చి వి శప ణప చాచి శీ నన 2 | శో వ క స్‌ ఖ్‌ స ళ్‌ త్త ల్‌ సీ శ్రా ఛచిహని జ్జ జ్జ స్‌ శ వ క్షా. గ్‌ స్ట్‌ స్ట్‌ స న చన ళం గం స స స స. శ సీళ్తా శ్‌ లిచీ సి ప శజి € 5 9, త్రి వ పై సని శరీ ఎన్‌ బస 0 జీ రో య క న స రో స ౫ నటే 3 జ్ర ఈ క య సి ల జ్జ ఇ లు క ళ్తం మ చ గ ఇ ద్‌ టై టె చన ర 7...” కే. వవ్తువ్టు రశ చే ఉరగ కి ప శ చిత్తే ఆ క్ట గ్‌ా జా ఈదు న్‌ (య్‌ క స! న రి కా ద వి వ ళో గ్‌ ౯ వ... ౩ శొచునో ల్లి క క. ౧ శ క స 1 న స న అమ 2 కీ శ తోడి శీతల ణి ఉచ తాల్‌ ఇ ఇన ఇ ఇక ఇ కషక్లనజణ నే

పత్రికలు 29 విళుషంణడైక్సు' 0౯16121 కంం౦ం96 ఈ గసింల8ం€5

1. ఏం1606౯ళరే | లంక కం వేశీడజడ?28 కం1166 4 - 5€240665=10661112606౪6, 19010. త క౫ఐరజంంల కొయి రం వశషరంజక 9011610211 గీ0కలా2 ౦ 0€ 1౧౯61118్ర6066, ౪0] ఎట 1-426664 38-2-1౪10. 8 561606౯664 క3ల8ం6 కంగు పం 00౧6140681 షలం0ం:€85 1 యం జలళ6 ౪8 కిజంఈ9, 1801, 1902, _ *ఉ. ౮.0. ౫ం. 806/804 9010 ౨ల౯6 ఈడ 7? 06౬ 1908 తిగంజిత:ిలి 11. న

2. వెన పేడీ్కం8జణయ00& "01% 9౧౯1౧89 10 10418, 21061101౯6,

౨. 0. స). [0025 “గౌర ౮౯౦౪య 06 1180ల మెరేట- 62€౬10%0 1% 5ంళలులాం 19641జ్‌, సెం ౨6111.

8 షక వె9ంంఓ, వ2ళ16, 238175 0౧ కింజలి 1ంరే!11 పెం116165 & పం1160621 620865. ఈ ౨ల11

ఉ. 56600160 కఇళ06ఈ€ “598275 00 పంల సమరే, ల లేసి. =

5. గేం 1064130 2౯68:5- 0416౧2, 1967.

6. ౧౯౦౧101689 *“గౌలేషళైల 00002119 వసే 1కళట?, ఆకు పై2ం!జ 81 31రుతేజ 7011054169, నం 00131.

*ఏంరే:ం5 10 లభం [8060ల 0 గొంపేటడ్టైల ] 06221118 సమ జల! 6091 వెటామడే? ౪011546, వం మెం!1ల1, 12068. రై

180 నూరేళ్ల తెలుగునాడు! కట్టా

1. అంధ దర్శిని 1954, విశలాధ- పచురణాంయం, విజయవాడ
2. _ఆంధధ్యప్రదేక్‌ దర్శిని, విశాలాంధ (పచుకణాలయం, విజయవాడ 198-
3. మహతి, 107.72, హైదరాబాదు 192 ఉ.. తెలుగు విజ్ఞాన సర్వస్యము, మ్మదాను
4. కందుకూరి వీరేశలింగం 'స్వీయచరిత' రాజమండి,
5. చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహము “స్వీయచర్మిత', రాజమంశడి, 194 |
6. బౌను జాబులు-తెలుగు. జర్నలిజం చర్మిత-'1889-1857 దాకా బంగోరె, నవ్యానములు ఓ ఎమ్‌. వీరభ్మదాబారి “బిళ్ళా (వావ్యాణలు” ఆంధ పతిక 1014, బొంబాయి. తీ. విమర్శనము, ఫిిబవరి 1088, మ దాసు, శ. విస్సా అప్పారావు 'ధన్యజీవి = (శ్రీ బిలము అజ్యే న రనీంచాంగాడు', భారతి, జూలై 1946. శీ... జె, సత్యనారాయణ “ఆంధకేసరి [పకాళము',భారతి, అక్షోబర్‌, 1985
7. ఆడవి శంకరరావు “పూండ్ల రామకృష్ణయ్యగారు, భారతి, నవంబర్‌,

క రాయసం వెంకఓ శివుడు 'గడచిన ముప్పది ఏండ్రలో స్త్రీ విద్యాభివృద్ధి"? భారతి, ఉగాది 1910. 7 నిడదవోలు వెంకటరావు, "(పొబీనాంగభ వార్తా వ్యికలు” భారతి, జూన్‌ 1988. 8. కొడాలి రామకృష్ణారావు, “ఆంగభ వార్తావ(తికలు, ఆం[ధప్యతిక, ఉగాది 190526. 9. నోరి నరసింహకాన్తి 'కాలీనాథున నాగేళ్ళంరరాశ్ర', ఆం[ధపతిక:ః మృ్మదాసు, ఉ0,.. డి. ఆంజనేయలు. “న్యతికారచనో. తెలుగు వాణి హైదరాబాదు, 1975.

నూలేష్ళొ తెలుగునాడు ; కిళా, సాంస్క్యృతీకోద్యమాలు ---కె. ౩. రంగనాథాచార్యులు జాతి సంస్కృతిని కళలు, సాహిత్యం ]పతిబింటిస్తాయి- ఆర్థిక వ్యవస్థ సంస్కృతి స్వరూప స్వభావాలను సిర్ణయిస్తుంద. ఊత్పత్తి శక్తుల ఉత్పత్తి సంఐంధాలమధ్యి వైరుధ్యరూపంలో ఉన్న ఆర్టిక వ్యవస్థ ఉపరితల సా.స్క్యృతిక జీవన విధానానికి భూమిక అవుశుంది, ఏ భావమూ, ఏ అలోచనా, ఏ కళా రూపమూ _ సాంస్కృతిక జీవన విధాకంలోని ఏ నూతనమైన ఆంళమూ హరా త్తుగా శకూన్యంనుంచీ, ఆకాళంనుంచీ ఊడిపడద. మనిషి సామాజిక అస్తిత్వం నుంచే ఆవి రూపొందుతాయి. ఒక జాతి సంస్కృతీవికాస, (వసాలు, స్వరూప స్వభావాలు, మార్పులు ఆర్థిక, రాజకీయ, సామాజిక రంగాల వికాస, [వోసాల వైన మానవ జీవన వ్యవస్థలో వచ్చే మార్పులపైన ఆధారపడి ఉండటం చరి (తను ఫ్థూలంగానైనా సరిగ్గా అవగావాన చేసుకున్నవానికి అర్థం అవుతుంది. మానవజాతి చార్మితక , విభాత వేళశలకో అవోర సేకరణను, ఆవాోర ఉత్పత్తిని అనుకరి-చటంగా కళావిర్భావం జరిగిన నాటనుంచి నేటివరకు కళా, సాంస్కృ్భృ తిక రంగాలలో కనిపించే పరిణామం ఈ సక్యాన్ని దాటుతుంది. భూస్వామ్య, పెట్టుబడిదారీ వర్గాలమధ్య సంఘర్షణ వైరుధ్యంగా ఆధునిక సమాజం ఐరోపా దేశాలలో అభివృద్ధి చెందింది. ఈ పంణామంకో కాగంగొ కళా, సొంస్క్ట్ట్బృాతిక రంగాలలో పద్ధెనిమిది, పందొమ్మిది శతాబ్దాలలో అనేక ఉద్యమాలు. ధోగణులు తలెత్తాయి ఐరోపాలోని పార్మిశ్రామిక విష్ణవం ఆర్థిక వ్యవస్థలో మార్పుల్ని, (ఫెంచి మహావిష్టవం రాజకీయ నిన్లవాన్ని' తీసుకొని వచ్చాయి. ఇరవయ్యవ శతాబ్దపు రెండవ దశాబ్దంలో రష్యన్‌ సోషలిస్టు విష్ణవం సామ్యవాద వ్యవస్థకు పునాదివేసింది. వీటన్నిటి (పథావం, కళా, సాంస్కృతిక రంగాలలో కూడా కనిపిస్తుంది నియో క్లాసిసిజం, సేతువాదాలమీద తిరుగు బాటుగా రొమాంటిసిజం, దానిమీద తిరుగుబాటుగా రియలిజం దానినుంచి నేచుర

182 నూరేళ్ల తెలుగునాడ లిజం, ఇం్యపెషనిజం ఐరోపాలో తలెత్తాయి. ఇరవయ్యవ శతాబ్ధం , మొదటి భాగంలో (సళమ (ప్రపంచ యుద్ధ 1ల౦లో క్యూబిజఎ, ప్కూచరిజం, డొాడాయిజం: స్మరియలిజం, ఇమేబిజం, ఫార్మలిజం మెదిలైన ధోరణులు చ్మిళకళలో మొదలై తరువాత సాహిత్యంలోని, ఇతర కళలలోకి వ్యాపించాయి. ఈ ధోరణు లన్నీ ఆభునికత పేరిట పెట్టుబడిదారీ దేశాలు కళలను, సాహత్యన్ని ఏలాయిః " సోవలిస్టు దేశాలలో రియలిజం సోషలిస్టు రియలిజంగా అభివృద్ధిచెం దింది. వలస దేళమైన భారతదేశంలో (పథాన వైరుధ్యం భూస్వాన్యు పెట్టుబడిదారీ శక్తుల మధ్యకాక వలనవాద, వలస వ్యతిరేకతల మధ్య కనిపిస్తుంది ,బిటిష్‌ వలస విధానానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన పోరాటంలో భూస్వామ్య కక్తులు, సంస్థానాధీశులు, అప్పుడే అభివృద్ధి చెందుకున్న బూర్జువా. మధ్యతరగతి వర్గం కలసి పాల్గొన్నారు. 1857 సిపాయీల తిరుగుబాటుకు కారణం ఏదైనా దానికి సామాజ్యవాద, వ్యతిరేక స్వభావం ఉంది. సామాన్య సిపాయిలు దీనిలో ఎక్కువగా త్యాగాలు చేసినా నాయకత్వం వపాంచినవారు సంస్థానాధీసలు వారికి ఆధునిక దృష్టీ భావి దృష్టిలేదు. సిపాయీల తిరుగుబాటు వివలంకావటం, విశ్వవిద్యాలయాల స్థాపనతో ఆంగ్ల విద్యా విధానం థారత దేశంలో ప్రవేశించింది పొళ్చాత్య దేశాలలోని విజ్ఞాన కాస్తాాభివృద్ధి, పార్మిళామి కాభివృద్ధి ఈ దేశంలో లేదు. పద్దెనిమిదవ శతాబ్ది చివరినాటికే స్థానిక వర్తక శేందాలు దెబ్బతిని ఐరోపా వర్తక సంఘాలు అభివృద్ధి చెందాయి. భారతదేశం "లోన్నివృత్తి పరిశ్రమలైన నూలు, పట్టు వస్తో౦లు, చక్కెర, సుగంధ (ద్రవ్యాలు మొదలైన వాటీని ఎగుమతి చేసి ఐరోపా వర్తకులు బాగుపడ్డారు తరువాత (బిటిష్‌ పారిశ్రామిక ఉత్పత్తులకు భారతదేళం వినియోగదారు కావటంతో కళలుగా అభివృద్ధి చెందిన భారతీయ చేతి ఉత్పత్తులు దెబ్బతిన్నాయి. ఒకప్పుడు ఉన్నత స్థితిలో ఉన్న శిల్ప, చిత0కళలు క్షీణ స్థితికి దిగజారాయి.. వాస్తు కళ వంటి విగ్శిహ నిర్మాణానికి మాత్రమే పరిమితం అయ్యాయి. వృత్తి పరిళ9మలు దెబ్బతినటం, ,బిటన్‌కి భారతదేశం ఆర్థిక వలసగా తయారు కావటంతో దేశం ఆర్థికంగా చితికిపోయింది. దానికితోడు కులవ్యవస్థ, మూఢనమ్మకాలు, శ్రీః పురువ భేదం, బాల్య, వృద్ధ వివావోలు, సతీసహగమనం మొదలైన రుగ్మతలు సమాజాన్ని పట్టి పీడిస్తున్నాయి, ఆనాడు విద్యావంతులైన మధ్య తరగతి మేధావులు ఈ రుగ్మతలను తొంగిస్తేగాని భారత సమాజం పురోగమించదని,

కళా, సాంస్కృృతికోద్యమాలు 108 ఆధునిక ఠా దృష్టి ఏర్పడదని భావించారు, సామాజికంగా, పురోగమించిన (బిటిష్‌ మొదలైన ఐరోపా దేళాలు భారతీయ మేధావులకు ఆదర్శం అయ్యాయి. సంస్కంరణో ద్యమాలు వచ్చాయి. తెలుగు నాట వేమన, వీర(బహ్మం మొదలైన వారి సంస్కరణ భావాల అభివృద్ధి కమంగా కాక. ఆధునికంగా పురోగమిస్తున్న పాళ్చాత్య దేశ సమాజాలు ఆదర్శంగా అధునిక సంస్కరణోద్యమాలు వచ్చాయిం భారతదేళాన్ని తమ పారిశ్రామిక ఉత్పత్తులకు వినియోగదారుగా. చేసు కోవటమే కాని ఈ దేళాన్ని పారిశొమికంగా ఆధునిక మార్గంలో పెట్టాలన్న దృష్టి (బిటిష్‌ వారికి లేదని తెలుసుకోవటం హాొరంభించారు. దానితో స్వాతం[(తోద్యమం మొదలైంది. జాతీయోద్యమంగా అది దేశమంతా వ్యాపించింది. "స్వేచ్చా, పగ్శిజాస్వామ్య భావాలు కళా, సౌహిత్య రంగాలలో కాల్పనిక వాదం (పవేశించటానికి కారణం అయ్యాయి. ప౦ఎత్యేక భాషా రాష్ట్రో 9ద్యమాలు , ముఖ్యంగా ఆధి రాష్ట్రోోద్యమం పా౦ిరంభమయింది. ఈ సందర్భంగా సమకాలీనంగా గర్వించదగ్గ చర్మితలేని వలస దేశంగా భారత దేశం గ్నుర్తింపుకో సం, [పేరణకోసం గతంమీద ఆధారపడవలసి "వచ్చింది. గతాన్ని తవ్వి క్షీర్తించవలసి వచ్చింది. పారిికామిక సంస్కృతిలో తోవతప్పిన పాళ్చాత్యులు కొందరు ఆధ్యాత్మిక సంస్కృతి పేరిట భారతదేశ సంస్కృతిని పొగడటం దీనికి మరింత దోహదం చేసింది. సాంస్కృతిక రంగంలో పూర్తిగొ పాత ధోరణుం స్టానంలో ఆధునాతన ధోరణులు వైజ్ఞానికంగా, పార్మికామికంగా పుకోగమించిన ఐరోపా దేశాలలో వ్యాపిస్తూ ఉంటే భారతదేశంలో [పావీన సంస్కృతీ, సాహిత్య వైభవాలగు మననం చేసుకొని వాటి గొప్పదంన్ని క్రిర్తిందట తో= వదలక వాటిని పు“ (ప్రతిహ్టాపించాలనే ధోరణులు పెరిగాయి. వలస వ్యతిరేక పురోగమనాంఠం గల స్వాతం్యత్యోద్యమ కాలంలోనే సొంస్కృ తికంగా తిరోగమనా.కానికి దారి పడింది. సాంస్క్పుతిక పునరుజ్జీవనలతో [పాం థభమైన నూరేళ్ళ చర్మిత పునరుద్ధ? జోన్మ్నుఖం కూడా అయింది, ఇరవయ్యో శతాబ్ద లో కూడా పదకొండవ శతాబ్దంలో లాగా సాహిత్య సృష్టి చేయాలనే ప్రతేక ్యపయశ్నం చేయటం సుడీర్చ చరిత్ర కలిగి వలసదేశమైన భారతదేశం లోనే సాధ్యం. ఐదేకాలంలో (ప్రాచీన సంస్కృతిలోని, సాహిత్యంలోని విరుద్ధ మైన అ:ళాంలోం ? స్హేతుకత 1 వెలికి తీస్తూ, వాటి ప్రామాణికతను పళ్నిస్తూ

1౭4 నూరేళ్ల తెలుగునాడు హేతువాద భావాలు కూడా -వ్యాపీంచాయి.. [క్రమంగా అర్థిక సమస్యలను గురించి ఆలోచించటం [పారంభమైంది. రష్యన్‌ కమ్యూనిస్టు విస్టవం దీనికి దోహదం చేసింది. సామ్యవాద సిద్ధాంతాలు [వచారంలోకి వచ్చాయి. సామ్య వాద సీద్ధాంత్రాలు (ప్రచారంలోకి వచ్చాయి. స్మామాజ్యవాద వ్యతిరేకతతో పాటు చేళశంలో ఆర్థిక, సామాజిక వర్గాలవల్ద ఉత్పన్నమయ్యే సమస్యలు కూడా సాహిత్యానికి, ఠరళలకు వస్తువులయ్యాయి. భూస్వామ్య, వలస సంస్కృతుల మ్మిళణగా కళారంగం వ్యాపిస్తున్న దశలో ఆచ్చం దేశీయమైన, సంప్రదాయ మైన కళారూపాల ద్వారా జాతీయ, అంతర్జాతీయ, స్థానిక సమస్యలను, ఫాసిస్టు వ్యతిరేక, వలస వ్యతి రేక భూస్వామ్య వ్యతి రేక భావాలను [పజలలో [ప్రచారం చేయటం (పారంభమైంది. మరొకవైపు పుంజుకుంటున్న పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ కారణంగా కళ వ్యాపాకంగా కూడా మారింది. పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ ఫలితమే మధ్య తరగతి ఒక తరగత్తిగా నిలదొక్కుకోవటం. రచయితలు, కౌత్సాహిక కళాకారులు మధ్య తరగతి వారే కావటంవల్హి స్వాతం[త్యం వచ్చిన అశతికాలంలోనే సాహిత్య, కళాగాగాలలో వారి (వభావం ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. నూరేళ్ళ ఆర్థిక, సామాజికి, రాజకీయ చర్మితలోని అన్చి దళల, భావాల, ఆలోచనల (ప్రభావం తెలుగుదేశపు కళా, సాంస్కృూతిక రంగాలలో కనిపిస్తాయి. పునరుజ్జీవనం, సంస్కరణ, కాల్పనిక, జాతీయె ద్యమం, రాష్ట్రోోద్యమం,. దేశ భక్రి గతచర్శిత, పునరుద్ధరణ, హేతుూదం, సామ్యవాదం, మధ్యతరగతి సమస్యలు ఆన్నీ కళారంగంలో కనిపిస్తాబి. సాహిత్య కళ కూడా అయిన దృళ్యకళ నాటక రంగంలో వీటి [ప్రభావం ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. నాటక కళతో పోలిస్తే చితకళ ఈ కాలంలో ఎక్కువగా అభివృద్ధి చెందలేదు, ఐరోపా దేళాలకో ఆధునిక ధోరణులు చ్మిత కళలోనే 1పధానంగా (ప్రారంభ మయ్యాయి. సంగీత, నృత్యకళలు సంపదాను కళలుగానే నింఐిడ్డాయి. లలిత సంగీతంవంటి మిశరూపాన్ని సంగీకం సంతరీంచుకుంది. (పాచీన, మధ్య యుగాలలో బాగా అభివృద్ధి చెందిన శిల్చకళ ఈ కాలంలో అంతంత మాత్రంగానే కనిపిస్తుంది. కఠంకారీ, కొండపల్లి బొమ్మలవంటె వస్తుక ళలు వ్యాపా రీత్యా కొంత నిలదొత్కుకున్నాయి. రాజుల, నంప్భానాధీపల పోషణ

కళా, సౌంస్కృతికోద్యమాలు 18! నశించిన కళలు సంస్థలు, సంఘాలు, సమాజరూపంలో ఉద్యమాలుగా వ్యాపించాయి. ఆంగ్ల సావాత్యం, ఆంగ్ల సాహిత్య [వ[్రియలతో పాటుగానే నాటక రచన, (పదర్శన, నిర్మాణం, నటన మొదలైనవి భారతదేశంలోని ఇతర భాషా (సాంకా లతో పాటు తెలుగునాట కూడా (పారంభమయ్యాయి. తెలుగుదేశంలో. దేశీయ దృళ్య కళల్లైన యక్షగానాలు మొదలైనవాటి. పరిణామ [కమంలో అధునిక నాటకాలు రూపొందలేదు. స్వతం్మతంగా ,బిటిష్‌ నాటక కళకు ఆనుసరణగా, (ప్రాచీన సంస్కృతి నాటక లక్షణాల మేళవింపుతో మిశరూపంలో తెలుగు నాట కాలు ప్రారంభం అయ్యాయి. నాటక (ప్రదర్శనకు, నాటక రచనకు సమకాలీన [చేరణమ్మాతం ఆంగ్ల సాహిత్యం, ఆంగ్ల నాటకాలు, ఇంగ్లీమ వ్యాపారులు, ఇంగ్లీషు అధికారుల వినోదం కోసం ఐరోపా దేశాలనుండి నాటక (ప్రదర్శన దళాలు వచ్చేవి భారతదేశంలోని ఉన్నత వర్గానికి, చదువుకున్న వర్గానికి అవి ఆదర్శం, అనుసరణీయం, ఆమోద యోగ్యం అయ్యాయి. ఆంగ్ల నాటకొలకు . సంబంధించి షేక్సొపియర్‌ నాటకాలు ఎక్కువగా (ప్రదర్శించబడేవి, మొదటి దళలో, సంస్కృత నాటకొనువాదాలు, ఇంగ్లీషు నాటకానువాదాలు వచ్చొయి+ మొదటి నాటక క్నర్త అయిన కోరాడ రామచందళాన్త్రి భట్ట నారాయణని సంస్క్రుతే నాటకం “వేజీసంహారాన్ని ”, కొక్కొండ వెంకటరత్నంపంతులు ధర్మభట్టు, నర కాసుర వ్యాయోగాన్ని (1911) పరవస్తు వెంకట రంగాబార్యులు కొళిదాను అభిజ్ఞాన కాకుంతలాన్ని (1919) అనువాదం చేశారు. కందుకూరి వీరేశలింగం మొదలైనవారు కూడా సంస్కృత నాటకాలను అనువాదం చేశారు. భవభూతి “ఉత్తరరామచరితా'నికి, కాళిదాసు 'అభిజ్ఞానళాకుంతలా'నికి, శూూదకుని 'మృచ్చ కటికా'నికి అనేక అనువాదాలు వచ్చాయి. కాళిదాస, భవభూతుల ఇతర నాటకాలు, భాస, విళాఖదత్త, హర్ష, కృష్ణమిశ మొదలైన వారి నాటకాలు తెలుగులోకి వచ్చాయి. వావిలాల వానుదేవళాస్త్రి షేక్సియర్‌ నాటకం “జూలియన్‌ సీజర్‌ "కి “సిజరు చరితము” (1875) పేరిటచేసిన అనువాదం తొలి ఆంగ్ల నాటకానువాద 9; తొలి విషాద రూపకం కూడా కందుకూరి మొదల్హై నవారు కూడా ఇంగ్లీషు నాట కాలను అన్సువదించాగ,

186 నూరేళ్ళ తెలుగునాడు. ధార్వాడ కంపెనీ వారి నాటకాల [ప్రవర్శన తరువాత హిందీ నాటకొను. వాదాలు కూడా వచ్చాయి. బందరులోని నేషనల్‌ థియ్యేటికల్‌ సౌసైటి వారి కోసం నాదెళ్ళ పురుషోత్తమ కవి సుమారు 82 హిందీ నాటకాలను రచించారు. తొలివళలో తెలుగులోని స్వతం్యత నాటకాలు మాతం (ప్రాచ్య. పొళ్చాత్య నాటక పద్ధతుల మిశ్రమరూవంలో వచ్చాయి. నాందీ, (ప్రస్తావనలు, అంక విభజన, ప్యాతోచితభాష మొదలైన (ప్రాచ్య నాటకీ అతణాలు, రంగ విభజన, ఉత్తర రంగం (౫0110806), అకస్మికారంభం మొదలైన పాళ్చాత్య నాటక లక్షణాలు కలిసి ఈ రచనలలో కనిపిస్తాయి. అంతకుమందు సంస్కృత నాటకాలతో లేకుండా ఆధునిక నాటకాలలో కనిపించే లక్షణాలు విషాదాంత రూపకాలు, సమకొోలీక సమస్యల్ని అవసరాన్నిబట్టి జొప్పించడం, భావ సంఘ. రణ, మన స్తత్వచ్మతణ, సున్నితమైన వోస్యం, వ్యంగక్థం(362116), విషాదభరిత వోస్యం మొదలైనవి. వ్వాస్తవికత నాటకాలకు ఆధునికతను సంతరించే మరొక ముఖ్య లక్షణం. వీటితోపాటు ఆధునిక (పదర్శన ?ల్పం కూడా సాంకేతికంగా బాగా అభివృద్ధి చెండింది. (పత్యేక (పయత్నంగా, ఉద్యమంగా తెలుగు నాటకాలు అభివృద్ధి చెందాయి. సంస్కరణోద్యమ నేతలు, రాజకీయ నాయకులు నాటక (పదర్శనోద్యమానికి కూడా నేత గతం వహించారు. నాటక (ప్రదర్శన కళ, సాపిత్యకళ కూడా. [పదర్శనగా (పదర్శన పద్ధతులలో, నః నారితులలో. తెలుగు నాటక రంగంలో వచ్చిన పరిణామాన్ని విడివిడిగా పరిశీలించవలసి ఉంటుంది. తెలుగుదేశంలో నాటక |పదర్శిన ఇంగ్లీషు, సంస్కృత నాటక పధగ్శనంతోనే [పారంభమైందిని చెప్పాలి. తరువాత హి.దూస్తానీ నా_కాలు కూడా (పదర్శింపబడ్డాయి. ' విజయనగిరంలోని జగిన్నాధ విలాసినీ సథ (184), వ।ద్రాసులోని “ది ఓరియంటల్‌ (డమేటిక్‌ కంపెనీ" (18 4-60) సంస్కృత నాటకాలను (పదర్శించేవి. మృదాసులోని 'ద మోడర్న్‌ [(డమాటిక్‌ సౌస్రైటి' (1875), విశాఖపట్టణంలోని జగన్ని[త నాటక సమాజం, నెల్లూరులోని ఆమెచ్యూర్‌ నాటక సథ ఇంగ్లీషు నాటకాలను (వ్రదర్శించేవి తెలుగులో నాటక్‌ సమాజాలు, ఆధు"క నాటక [ప్రదర్శన 'ధార్యాడ నాటక సమాజం' [ప్రభావంతో మొదలయ్యాయి. తెలుగులో నాటక రచన 1860లో మొదంయిండి నాటక (ప్రదర్శన మాతం 1880 లో మొదలైంది. కొందరు రచయితలు, పండితులు, ఉ పాధ్యాయలు, విద్యార్థులు జౌత్సాపా!6గా నాఓకా

కథా, సౌంస్కృతికోద్యడమూలు 18 లను [పదర్శించటంతో తెలుగునాట నాటక (పదర్శన (ప్రారంభమయింది. రఏడవదళలో నాటక సమాజాలు ఏర్పడ్రాయి. రచ తలు, వండితులతోపాటు రాజకీయ నాయకులు కూడా నాటక (పదర్శనలో పాల్గొన్నారు, పుకుమలు తీ పాషతలు ధరించారు. పాకీ నాటక సమా౭౦, ధార్వాడ నాటక సమాజాల (ప్రభావంతో నాటకి షదర్శనలో అనేక అంళాలు ! పవేశించాయి. తెకలు, రక రకొణ దృశ్యాలు, [టిక్కులు, ఆడంబరమైన మేకప్‌, మృదంగం. ఫిడేల్‌ మొదలైన ఆర్కెస్ట్రా (పవేించాయి. ఇదేకాలంలో పద్యాలు, పాటలు నాటకంలో (ప్రవేశించాయి నురభి నాటక సమాజ అవతరణతో శ్రీ ప్మాతలకు శ్రీలే ధరించటం [పాకంభమైంది. కొందరు నటులుగా ఎదిగారు. నాటకం వినోద సాధనం అయింది కాంటాక్ట్‌ నాటకాల వ్యాపారంగా పరిణమిఎచింది.

ఈ దశలో మకీ జౌత్సాపహిక నాటక సంఘాలు వెలికాయి. ఇదే కాలంలో నాటకొన్ని [పజల దగ్గరకు తీసుకొని వెళ్ళి [(పజా కళగా నాటకాన్ని తీర్చిదిద్దింది [పజొ నాట్యమండలి. పద్యాలు, పాటలుపోయి వాస్తవాన్ని ప్రతిబింబించే సంభా షణలు నాటకలలో (ప్రవేశించాయి. భాష (గాంథికం నండి, సరళ (గాంథికానికి,

శిష్ట వ్యావహారికానికి, సహజ లేక మాండలిక వ్యవవోరానికి మారింది. కాల్చనిక మైన నటనా రీతుల ను-చి మానసిక సంఘర్షణను చ్వితించే నటనకు, తరువాత వాస్తవికమైన ననకు, ఆడంబరమైన (పదర్శనా పద్ధతుల నుంచి స్‌రాడంబర, [పతీక (పదగ్శనా పద్ధతులకు, కొత్త |పమయోగాలకు నా8క పదర్శ పరిణతి చెంఏంది. నాటక (ప్రదర్శవకు, నటనకు (వత్యేక శిషమణ కేం్చదా లేర్పుణ్థాయి.ం. 1024 లో బి టి. రాఘవాచార్యులు, గూడవల్లి రామబహ్మం బెజవాడలో, *“భరతముని బృందం" అన్న నాటక పారళాలను స్టాపి.చి నటనలో కా స్రీయమైన శిక్షణను గరిపొరు. తరువత కాలంలో విశ్వవిద్యాలయాలలో కూడా థియేటర్‌ ఆర్ట్‌" శాఖలు ఏర్పడి నాటకపదిర్శన, నటనఆధ్యయనాంళాలుగా రూపొందాయి. తెలుగ దేశం అధునిక యుగంలో (ప్రవేశించటానికి కారణమైన కందుకూరి వీశేళలింగం తేల గల్లో నాఓక (ప్రదర్శనకు కూడా మొడటి వారు. 1880లో రాజమం(డిలో ధార్వాడ నాటక సమాజం నాటక (పదర్శనచేసిన రంగస్థలం పైననే విద్యార్థులు కొందరు కందుకూరి వారి సంస్కృళ, ఆంగృనాటకొనువాదా లైన “రత్నాగళ', 'చమర్కార రత్నావళి" నాటకాలకు ప్రదర్శి-చారు. అదే

186 నూరేళ్ట తెలుగునాడు సంవత్ప్సరం వీరేళలింగం గారి మ్మితులు, విద్యార్థులూ కలిసి రాజమండిలోని మహారాజా బాలికోన్నత పాఠకాలలో కందుకూరి వారి ప్రీడర్‌ నాటకం అని [పసిద్ధిపొందిన 'వ్యవవారధర్మ బోధిని'ని (పదర్శించారు. సమకాలీనమైన సామా జిక ఇతివృత్తం, వ్యావవోరిక భాషల కారణంగా సామాన్యులను ఈ నాటక [ప్రదర్శన అఆకిర్షించింది కొండుళట్ట సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి ఆధ్వర్యంలోని గుంటూరు పొందూ నాటక సమాజ చాలా చోట్ల నొటక (పదర్శనలు చేసింది. దేశభక్త కొండా వేంకటప్పయ్యగారికి ఈ సమాజంతో (పత్యక్షసంబంధంఉఊంది. ఆయన స్త్రీ ప్మాతలు ధరించేవారు, వడ్గాడి సుబ్బరాయ కవి స్థాపించిన రాజ మండ్రిలోన హిందూ నాటకోజ్టీవన సమాజము (1884), కాశీనాధుని నాగేశ్వర రావు స్త్రీ ప్మాతలు ధరించిన బందరులోని హిందూ ధియేటర్‌ (1884), టంగు టూరి (పకాళం పంతులు త్రీ ప్యాతలు ధరించిన ఒంగోలు నాటక సమాజము (1884-86) తెలుగునాట తొలినాటి జొత్సాహిక నాటక సమాజాలు

తరకువాక కాలంలో విస్సృత [పాతిపవికపైన నాటక సమాజా లేర్పడ్డాయి. సుమారుగా అన్ని (ప్రధాన పట్టణాల్లోను నాఏక సమాజాలేర్పడ్డాయి. ఈ దశలో ముఖ్యంగా పేర్కొన వలసిన నాటక సమాజం బళ్లారిలో ధర్మివరం కృష్ణమా చార్యులుగారి. “సరస ఏినోదిసీ సభ' (1886). [క్రమశిక్షణతో కూడిన ఆదర్శ నాటక |పదగ్శశకు ఈ నాటక సమాజం పేరుపొంది)ది ధర్మవరం స్వయంగా నాటకాలను రచించటమే కాదు, నటించేవారు కూడా ధర్మవరంవారే నాటకాలలో పాటలకు (వవేళ పెట్టారు ఆ తరువాత నాటకాలలో పాబల తప్పనిసరి కొవటం, పదాలను సుదీరంగా రాగంతీసి, చదవటం | పారంభమైంది. బళ్ళారిలోనే 1900లో 'సుమనోరమ సఠత' [ప్రారంభమై డి. కోలాచల భ్రీవిదాసరావు ఈ సమా జాని! రచయిత వీవు కట్టి. చిన “వాణీఏలాప' నాటకళాలకు 1905లో బాల గంగాధర తి౬క్‌ (ప్రారంభించారు ఆతరువాత 1807లో 'సరసవినొదినీ సథ వారు కూడా “రామకృష్ణ విలాస అనే నాటకళాలను నిర్మించుకున్నారు. బళ్ళారి రాఘవాచార్కులు సుమనోరవ సళలో (ప్రముఖ నటుడు 1“89లో ఇమ్మానేని హనుమంతరావు, ఓంగుటూరి (పకాశం పంతులు రాజమ౫|డిలో హిందూ నాఓక సమాజాన్ని స్థాపి చాగు చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం ప తులు ఈ సమాజానికి నాఓకరచయిత ఫ్రీ వేదం వే:కటాచలయ్య నాటకకర్తగా-మ్మదాసులో “సుగుణ విలాససభ'(1291), మారేవల్లి రామచందద్రకవి, సెట్టి క్మీనరసింహంస్థాపించిన

కా సాంస్కృతికోద్యమాలు 189 విశాఖపట్టణం. “కలాలిలాష నాటక సమాజం" (1895) నాఓక సమాజాలలో పేర్కొనదగ్గవి మారేపల్లి రామచం[దకవి వేళా స్త్రీలకు జీవనాధారం కల్పించ టానికి విశాఖవట్టణ ఎలో *నంగీత మానీనీ సమాజం (1902) అన్న (పత్యేక శ్రీ నాటక సమాజాన్ని స్థాపించారు. ఈ సమాజంతో ! పురుష వేషాలు ధరించే వారు. ఆ తరువాత స్త్రీనాటక సమాశాలు చాలా ఏర్పడ్డాయి మొత్తం మీద సంన్క్మరణోద్యమంలో భాగంగా [పయోగాత్మకంగా సాంస్కృతికవరంగం ఆ రోజుల్లో వికసించింది,

తెలుగుదేశంలో సురభి నాటక సమాజం (1901) అవతరజతో కంపెనీ లాంటి నాటక సమాజాలు తెలుగుదేశంలో ఏర్పడ్డాయి. శ్రీలే స్త్రీవేషాలను ధరించడం మొదలై ౦ది. “సురభి నాటక సమాజం” ఒకే కుటుంబానికీ సంబం ధించిన నాటక సమాజం కావడంవల్ల కులన్ర్రీలు ఏ అభ్యంతరం లేకుండా నాట కాలలో నటించేవారు. 1910 తరువాత ఇది నలై కాఖిలుగా విస్తరించింది. రాష్తాటి సుబ్బదాసు ఈ సమాజానికి పాటల నాటకాలను రచించారు. విక్వనాథ కవిరాజు, కొప్పరపు సుబ్బారావు, మల్దాది వేంకట కృష్ణళర్మలు కూడా ఈ సమాజాలకు నాటకాలు రాని ఇచ్చేవారు. స్వయంసమృద్ధమైన నాటక సమా జాలుగా సురభి నాటక సమాజాలు అభివృద్ధి చెందాయి. రంగాలంకరణ, దృుళ్యాలమార్చు వేష, భూషలు అన్నీ నసురథి నాటక సమాజాలలో సర్వ సమ్మగతన సంతరించుకున్నాయి. తర్వాత ఆనేక నాఓకసమాజాలు అర్ధబలంతో, అంగబలంతో వ్యాపారదళకు చేరుకున్నాయి. చిలకమర్హి లక్ష్మీనరసి.హం పంతులు గారితో [1పారంభమైన రాజమం డిలోని హిందూ నాటక సమాజూగ్నా కృ త్రివెంటి నాగేశ్వురరావు, సత్యవోలు గున్నేశ్యరరావులు లక్షల రూపాయల 'పెట్టుబరితో, ఆధునిక రంగస్థల పరికరా తో స-పూర్ణమైన నాటకిరంగుగా తీర్చిదిద్దారు నటులకు జ్లీశాలు ఇచ్చేవారు. పాపట్ల కాంతయ్య నాటకాలకు [పత్యేకంగా పాటలు రాసేవాడు ఎ ఎస్‌ రామ్‌ తెరలవైన రంగులు, బౌమ్మలు వేసేవాడు. దీనితో నాటకంలో చ్మితకళ (పకాశించింది నాఓకంలో డాన్సులు కూడా (ప్రవేశించాయి. వార్యోనియం మొదలై న అర్బెస్టా9 పె5గిండి. హైదరా బాదు నివాసి ఎ. టి రామాంజులు హార్మోనిస్టుగా శేరుపొ. దాచు యడవల్లి సూర్యనారాయణ, గోవిందరాజుల వెంక టామయ్య, కపిలవాయి రామనాథ శాత్రీ, అర్ధంకి శ్రీరామమూర్తి కడియాల రత్తయ్య, డి, వి, సుబ్బారావు,

140 నూరేళ్లు తెలుగునాడు పి. సూరిబాబు, పీసపాటి నరసింహమ్బూర్ధి, స్రీ ప్మాతధారులుగా స్థానం నర సింవోరావు మొదలైనవారు నటులుగా పసిద్ధి పొందారు. థ్రీమతి రామతిలకం, కన్నాంబ, రాజేశ్వరి మొదలైన నటీమణులు కూడా (పసిద్ధి కెళ్ళారు నటులను బట్టి నాటకాలను చూడటానికి జనం వచ్చేవారు నాటకాలను చూడటం ఒక కాల్చనికలోకంలోకి వెళ్ళినట్టుగా ఉండేది ఆ రోజుల్లో. 1925 తరువాత కాంట్రాక్టు నాటకాలు వచ్చాయి ఒక పట్టణంలోనో మరెక్కడో నాటక (పదర్శనకు ఒప్పు కొని ఒక్కాక్క ప్యాతకు ఒక్కొక్క (పసిద్ధ నటుణ్ణి పీలిపించి అద్దె ఇచ్చి "కాంటాక్టరు నాటకాలాడి చటం మొదలె ంది. అంతకుముందు నాటక సమాజాలలో పనిచేసిన వృదత్తినటుల చాలామంది కాంటాక్టర్లమీద ఆధారపడ్డారు సామూహిక కృషిగాని, రిహార్సల్‌ గాని లేకుండా నటులు ఎవరికి తోచిన పద్ధతిలో వారు సంభాషణలు చెప్పటం, పద్యాలు చదవటం చేస్తుండేవారు. పద్యాలను మళ్ళీ చదవమనే ేక్షకుల వన్స్‌మోరులతో రంగస్థలం మారుమోగేది రాతి మొత్తం పదర్శించే నాటకాలలో ఒకే ప్మాతను ముగ్గురు, నలుగురు నటులు ధరిస్తూ ఉండేవారు. నాటకాలు మోటు వీనోద సాధనాలుగా పరిణమించాయి. 1931 లో బెజవాడలో బళ్లారి రాఘవాచార్యులు పద్యాలు లేకుఎడా చేసిన నాటక (వదర్శనం మొదట ఆంతగా (శ్రేక్షకులకు ఆకర్షించలేదు 1928 లో బల్టారి రాఘవాచార్యులు (ఫాంస్‌, జర్మఏ, (బిటన్‌, ఇటలీ మొదలై న ఐరోపా దేళాలు తిరిగి వచ్చిం తరువాత నటనా ; పధాశమైన సిరాండర నాటక (ప్రదగ్శన తెలుగుదేళ.లో [పకాశి చింది భావి ద్యక్రీకరణకు, సంభాషణా విధానానికి, మానసిక సం ఘర్షణను వ్యెక్తంవేసే నటనా విధానానికి (పాధాన్యం వచ్చింది, అంతకమంమ నాటకాలలో ఒ* పాశధారి సంభాషణలు చెప్పే టప్పుడు, పద్యాలు చవవేస్పుడు ఇతర ప్వాతధారులు తమకేమీ దానితో సంబంధం లేనట్టు ఉఊ డేవారు ఏలాకాక తానుుస భావణలు చెప్పేప్పుడేకాక, ఇతరులు సంభాషణలు చెప్పేప్పుడు, త.తర సందర్భాలలో కూడా నటుడు (పవ్వర్తించే తీరుకి [వాధాన్గం ఉందని ఆయన తెలియజెప్పాడు రాఘనాచార్యు అతో నాటక [(పదగ్శ లో నూతన (ప్రయోగాలు [పాఠరంభగుయ్యాయి. శ్రీలే త్రీ పాృాతలక ధరి. చాలసి ఆయన గట్టిగా నమ్మాడు విదేళ సర్యటనలో పురుషులు స్త్రీ పాత ను ధరించఓమేిటని బెహ్హార్డ్‌ షా ఆయనకు అడిగా డట. గ్రీవతి కొమ్మూరి వద్యావతీదేవ, మాడపాటి సరోజిని మొవత్తైన కుల శ్రీలు నాటకాలలో స్త్రీ ప్మాతలు ధరించటం (ప్రారంభించారు

కళా, సొాంస్కృతికోద్యమాలు 14! 1929 జూన్‌లో ఆంధ నాటక కళాపరివత్తు అవతరణతో వ్యాపార నాటకరంగానికి [ప్రత్యామ్నాయంగా జౌత్సాహిక నాటకరంగానికి (పోత్సావాం లభించింది. పూర్తిగా ఆధునికమైన నాటకాలు రూపొందటానికి నాఓకో కళా పరి వత్తు దోవాదం చేసింది. నాటికలు ఎక్కువగా బయలుదేరాయి వ్యక్తులుగా కొందరు నటులకు గల [ప్రాధాన్యం పోయి, సమిష్టి కృషికి ప్రాముఖ్యం లభిం చింది. పండితులు, కవులు, ఉద్యమకారులు నాటక కిళాపరివత్తు సభలలో పాల్గొ న్నారు ఆచంట వేంకట సాంఖ్యాయన శర్మ, చిట్టి చిన పూర్ణయ్య పంతులు, కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు మొదట పరిషత్తు సభలలో పాల్గొన్నారు. నాటకాలను గురించిన చర్చలు, తరువాత నాటక (పదర్శనలు జరిగేప, వారీ దనాథ చట్టో పైధ్యాయ వంటివారు పరిషత్తు వాక్షికోత్సవాలలో పాల్గొని, నాటకరంగంలో వినూత్న (ప్రయోగాలకు దోహదం చేళారు రంగస్తలం, తెరల విషయంలో కొత్త |పయోగాలు వచ్చాయి. ఆడవి బాపివాజు వంటి చత కకాారులు నాటక రంగస్థల ఆలంకరణ. లో (పధాక5 ప్మాత వహించారు. కోపానికి, యుద్ధానికి ఎరుపురంగు, కాంతికి తెలుపు- ఇలా భిన్నభావాలకు సంకేతంగా రంగు తిరలను ఉపయోగించి నాటకాంను ప్రదర్శించటం జరిగేది ఈ (పయోగంలో మొదటి . సారిగా 1౪41లో ఆ్మతేయ రచించిన “కాంతి నాటక (వదర్శన జరిగింది. [కేక్షకుల మధ్యనుండి ప్యాతలను (పపేళపెళ్టే కొత్త [పయోగం కూడా అ(త్రేయ “ఎవరు దొంగ?” నాటకంతో మొదలైంది.

196 నుండి నాటక పోటీలు మొదలయ్యాయి. సాంఘిక ఇతివృత్తమే ఉండాలనీ, పద్యాలు ఉండకూడదనీ, స్రీప్మాతలను స్త్రీలే ధరించాలని సోటీలో షెట్లొనే నాటకాలకు నియమాలుండేవి, పోటీలో పాల్గొనే నాటకంగానీ, నాటిక గానీ అయిదేండ్ద లోపలచేసిన రచనే ఆయి ఉండాలి దీనివల్ల కొ త్త నాటకొలు రావటానికి అవకాశం లభించింది నాటక పదర్శనలో దర్శకుడి (ప్రాధాన్యం పెరిగింది. నాటక (ప్రదర్శనకు, నటనకు, రఛన్షకు కూడా ఐహుమతులుంటాయి జౌత్సాపొక నాటక సంఘాలకు నటీవుణులు దొరకటం ఇబ్బందిగా ఉండటంవల్ల శ్రీపాతలలేని నాటకాల రచన (ప్రారంభమైంది బౌత్సాహికీ నాటక సంఘా లలో మధ్యతరగతి ఉద్యోగులు; విద్యార్థులు ఎక్కువగా ఉండేవారు ఎక్కు వగా మధ్యతరగతి సంసారాలు, మధ్యతరగతికి చెందిన ఇతర సమస్యలు ఈ నాటి నాటకొ "లో వస్తువుగా ఉండేవి 1955 అక్షోబరులో ఇఆం[ధపదేక్‌ ఏర్పడక

14ిలి నూళేక్ట తెలుగునాడు 'వూర్వమే హైదరాబాదు నగరంలో కూడా ఆంధ నాటక కళా పరిషత్తు వార్షి కోత్సవాలు జరీగాయి. ఊరూరా అనేక బౌత్సాహిక నాటక సంఘాలు ఏర్పడ టానికి పరిషత్తు దోహదం చేసింది ఇదేకాలంతో నాటక కళ విశ్వవిద్యాలయాల, విద్యా సంస్థల [పొంగణంలో అడుగుపెట్టింది ఆది. అకడమిక్‌ స్వరూపార్నె పొందింది వయోగాలు [1ప్రారంభమయాాయి. విద్యా సంస్థల వార్షికోత్సవాలలో నాటక (పదర్శనలు తప్పనిసరి ఆమింది. 1985 లోనే [పధాన వస్తువు కనుకూ౯౦గా అబ్బూరి రామకృష్ణారావు కుదించిశక గురజాడ "క్రన్యాకల్ట' నాటకాన్ని అబ్బూరి మొదలైనవారు ఆంధ విశ్వవిద్యాలయ ౨లో (పదర్శించారు, 1988 లో “ఆంధధా యూనివర్సిటి (డమాటిక్‌ అసోసియేషన్‌” (పారంథమైంది 1043-44 సంవతృ్శ రంలో *“ఆం[ధాభ్యువ యోత్సవాల' పేరిట విశ్వ విద్యాలయం అనుబంధ కళాళాలల నాటకోత్సవాలు (వారంభమయ్యాాయి. 1948లో 'ఎక్స్‌పెమెంటల్‌ థియేటర్‌” (పారంభమై-ది యుద్ధకాలంలో గుంటూరులో ఆం్యధ విశ్వవిద్యాలయం ఉన్నప్పుడు (1918-46) గురజాడ “'కన్యాభర్కం', [తిపుర కేన రామస్వామి చౌదరి “ఖూనీ, చిలుహరి నారాయణగవు “అళ్వజ్థామి, ముద్దుకృష్ణ “అనార్కలీ, చెలం “శశాంక నాటకాల (పదర్శనలు జరిగాయి, ఆంధ విశ్వ విద్యాలయం అకడమిక్‌ కేర్యదం గానే వకుండా సాంస్కృతిక కేఎదంగా కూడా రూపుదిద్దుకుంది అవ్పటి విశ్వవిద్యాలయ రిజిస్టార్‌ కూర్మా వేణుగోపాలస్వామి నాయుడుగారి [ప్రోత్సాహం దీనికి ఎక్కువగా ఉండేది. తరువాత ఆంధ విళ్వ, విద్యాలయంలో “థియేటర్‌ అర్జ్‌ తొఖు (పత్యేకంగా ఏర్పడి, 1852 నుంచి పూర్వ హైదరాబాదు రాష్ట్రంలో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం అనుబంధ కళాకాలలో “ఆం[ధాభ్యుదయోత్సవాల” పేరిట (వతి సంవత్సరం సాంస్క్బృతికో త్సవాలు నిర్వహింపబడేవి, మూడు, నాలుగు రోజులు వరుసగా (పతిరోజు సాయం[తం సాహిత్ర్యోపన్యాసాలు, తరువాత వివిధ కళాళకాలల నాటక పోటీలు జరిగేవి తేలంగాణా (పాంతపు విద్యార్థలలో సాంస్కృతిక వికాసానికి ఈ ఉత్సవాలు ఎంతగానో దోహదం చేశాయి అంగధ్యప్రదేల్‌ ఏర్పడింతర వాత కూడా చాలాకాంం ఈ ఉత్సవాలు జరిగొయి

కళా, సాంస్కృుతికోద్యమాలు కథల సమ[గమైన కళోద్యమం అని చెప్పదగ్గ లక్షణం (ప్రజానాట్య మండలికే ఊంది. 1948 లో బొంబాయిలో అఖిల థారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ మహానభల సఎదర్భంగా (ప్యాగెసివ్‌ రైటర్స్‌ కాన్ఫరెన్స్‌, జరిగింది. కె ఏ. అబ్బాస్‌, అనిల్‌ డిసెల్వాా, గరికిపాటి రాజారావుల ఆధ్వర్యంలో ఇండియన్‌ పీపుల్స్‌ థియేటర్స్‌ అసోషియేషన్‌ అన్న నంస్ధ ఏర్పడింది. దానికి తెలుగుదేళపు కాఖ (ప్రజా నాట్యమండలి వర్చడింది రెండవ [పపచ మహాయుద్ధం త్మీవదళలో ఉన్న కాలం అది. ఫాసీజాన్ని ఖండిస్తూ, వలస వాదాన్ని వ్యతిరేకిస్తూ, తెలంగా ణజాలో భూస్వామ్య వర్గానికి వ్యతిరేకంగా ర్లై తంగ పోరాటాన్ని (వతివలిస్తూ సామ్యవాదాన్ని (ప్రటోధిస్తూ (ప్రజా నాట్యమండలి విజృంభించింది. అభ్యుదయ సాహిత్యంతోపాటు ఎ£గి, మధ్యతరగతి మేధావులకు పరిమితమైన అభ్యుదయ ఆఅకోచనా ధోరణులను సామాన్యుల దగ్గరికి తీసుకొని వెళ్ళింది [పజా నాట్యమండలి కాంటాక్టు వ్యాపార నాటగౌల ఊబిలో కూరుకుపోయిన తెలుగు నాటకరంగాన్ని ఉద్ధరించి, నాటకమే పల్లెపల్లెకు వెశ్తేట్టు చేసింది ప్రజా నాట్య మండలి ఆనుకర ఇను, అనుసరణను వదలిపెట్టి, నిజమైన దేశీయ కళలను, [పజాకళలను పునరుద్ధ రించింది సె ద్రాంతిక మైన అవగాహన, [కమశివ్షణ, పట్టుదల, త్యాగం ఇవి [ప్రజా నాట్య మండలి (ప్రత్యేకతలు. డా॥ గరికి పాటి రాజారావు, కోడూరి అచ్చయ్య మొదలై నవారు తమ పాక్టీ కులన., వృత్తులమ వదలిపెట్టి _పజానాట్య మండలికే తమ పూర్తి కాలాన్ని అంకితం చేశారు దృశ్య కళారంగంలో (ప్రజా నాట్య మండలితో అభ్యుదయ యుగం (ప్రారంభమౌతుంది. బు[రకథ, జముకుల కథ, పిచ్చిగుంటుల కథ, వీధి భాగవతం, వరికథ, కోయవేషం, డప్పుల తోలాటం, పడవ పాటలు, చిరతల కోలాటం, చెంచు వేషాలు, వకీరు వేషాలు, గొల్పి సుద్దులు మొదలైన జానపద కళా రూపాల ద్వారా సమకాలీన రాజకీయా లను బోధిస్తూ (పజలను నిత్య చైతన్య వంతుల్ని చేసే ఉద్యునుంగా (ప్రజానాట్య మండలి రూపుదిద్ధుకుంది పద్యాలరాగాల పోరుఠోంచి నాట్యం, నాటక కళ (పజల దగ్గరకి వెళ్ళింది పల్రెపల్లెలలో అపూర్వమైన రాజకీయ చైైతగ్యం వెలి విరిసింది కళకుగల సామాజిక స్వభావం, [ప్రయోజనం అత్యున్నత స్థితికి చేరింది. (1పజా నాట్యమండలి రాష్ట్రదళం జిల్దాలలో శిక్షణ శిబిరాలను నిర్వహిఎ చింది. (గామ[గామాన (పజానాట్యమండలి కాఖలు ఏర్పడ్డాయి. 1947 నాటికి

[తక్క నూరేళ్ల తెలుగు నాడు ఆంధధదేశంలో , 185 [పజానాట్యమండలి కాఖలు ఏర్పడ్డాయి. (ప్రజానాట్య మండలి (పధాన-గా |పచారంలోకి తీసుకొని వచ్చిన కళారూపం బ్యురకధ. నాజరు దళం, సిరివిసెట్టి సుబ్బారావు దళం మొదలైన అనేక దకాలతోపాటు స్రీల బురకథత దళాలు కూడా ఏర్పర్రాయి. బ్యరకథలో [పథాన కథతోపాటు సామాజికి, రాజకీయ విషయాలను చెప్పించటానికి తగిన సొకర్యం ఉంది [వధాన కథకుడికి పక్క కిథకులలో ఒకడు హాస్యగాడు కాగా, రెండవవాడు రాజకీయ విషయాలు చెప్తుండేవాడు, ర్లూన్చీ లక్ష్మీబాయి, రష్యా పీళనారి టాన్యా అల్లూరి సీఠారామరాజు, కంమకూరి వీరేోలింగం మొదలైన వారి జీవిత చర్మిత-తోపాటు, ర్రైళుల సమస్యలు, బెంగాల్‌ కరువు మొదలై నవ బు[రకథలో వస్తువులుగా ఉండేవి. వి.న్న జార్మితక దశలలో అభ్యుదయకి ర ప్మాత వహంచిన వారినందరినీ బ్యురకథలు (ప్రచారంలోకి తెచ్చాయి. అంతర్జాతీయ సమన్యలు మొదలుకాని స్థా క సమస్యలవకకు బు[రకథక్తు వస్తువు రియ్యాయి దేః విభజనతో స్వాతంత్యం వస్తుుదమ కుంటున్న సమయంలో పకీరు పొటలద్వారా హ్రిదు ముస్లిం సమైక్యతను కూడా చాటి చెప్పింది (పదర్శనలకు వేలకొలది జనం హాజరియ్యేవారు (ప్రజలే పోషకులుగానిలవెంది [పకా నాట్య మండలి. అందుకే కళారంగంలో 1948 నంచి [1855 వరకు (ప్రజాయుగం అనవచ్చు.

జానపద కళారూపాలతోపాటు అధునిక పద్ధతిలో వాస్తవిక నాటకాలను కూడా (పజా నాట్యమందలి (పచారంలోకి తెచ్చింది. 1915లో సుంకర నత్య నారాయిణ, వాసిరెడ్డి భాస్కరరావుల “ముందడుగు” నాటక (పదర్శనలో ఇది (ప్రారంభమైంది. వస్తుపరంగా రాటక రంగంలో ఇది వినూత్న స్వుతంళ [వయోగం జమిందారీ సమాజపు సమస్యలు “ముందడగు నాఓకంలోని వస్తువు 1946లో సుంకర, వాసిరెడ్డిల మరో నాటకం “మా భూమి" (దర్శన జరిగింది. నిజాం నిరంకుశత్వానికి వ్యతిరేకంగా తెలంగాణా [ప్రజల పోరాట ఇతివృత్తం ఇందులో ఉంటి వాస్తవిక నాటకొలను “మా భూమి" పరాకాష్ట వర్గచై తన్యానికి వాహికగా రూపొందిన “మా భూమి" నాటకం కళారంగంలో కొలానుగుణ పరిణా మానికి _పతీక, 'ముందడుగు' మా భూమి నాటకాలు రెండూ నాటక [పదర్శనలో విష్ణవాన్ని తీసుకొని వచ్చాయి. గురజాడ “కన్యాపల్క నాటకాన్ని, అత్రేయ

కళా, సాంస్కృతికోద్యమాలు కేర్‌ *పరివర్తన'ను కూడా (పజా నాట్యమండలి పదర్శంచింది, అభ్యుదయ సాహిత్య సంస్య్త్రరణ యుగానికి చెందిన కందుకూరి, గురజాడల కొనసాగింపుగా పరిణ మించినట్టుగానే, సంస్కరణ (పధావమైన వాస్తవిక నాటకం “కన్యాశుల్కం

కొనసాగింపుగా ఆర్థిక సమస్యలు (పధానమైన “ముందడుగు, “మాభూమి నాటకాలను ముందుకు తీసుకొని 'వచ్చింది [పజానాట్యమండలి. సాంస్కృతిక మైన నస్వతం్యతమైన గుర్తింపు (ఆ1లయజ1 1రే6926107) ను (పజానాట్య మండలి కెలుగువారికిచ్చింది. భూస్వామ్య, వలస సంస్కృతుల సమ్మేళనంగా తెలుగునాట కళారంగం రూపొందుతున్న దళలో [పజొకళల పునర్వికసనం దూరా (పజా సంస్కృతిని, అచ్చమైన దేశీయతను నిలబెట్టింది. ఈ రోజుకీ పాళ్ళాత్య నాటక కళలో వస్తున్న రీతులను అనుసరిస్తున్న భారతీయ నాటక రంగంలో (పజానాట్యమండలి స్థానిక కళలను ఉద్దరించింది, ఇటీవలి కాలంలో

కన్నడంలో గిరీష కర్నాడ్‌ యవగాన నాటకాల నుంచి, బెంగాల్‌లో ఉత్సల్‌

డత్‌ జ్యాతా _ష్మకియ నంచి, మరాగిలో పి ఎల్‌. దేశపాండే తమాషా (పక్రియ

నుంచి ఆధునిక నాటకాలను అభివృద్ధి పొందించారు.

వస్తుపరంగా అనువాద నాటకాలతో పాటు నూరేళ్ళ తెలుగు దేళచరి(త్రలో

భావవిప్టవ ధోరణులు, ఉద్యమాలు, సామాజిక, ఆరిక, రాజకీయ పరిణామాలతో

పాటు తెలుగు నాటకం మలుపులు తిరిగింది. సంస్కరణ, కాల్ప్బనికత, దేో

భక్తి, పౌరాణిక, చార్మితక జాతీయోద్యమ, రాష్ట్రోోద్యను, హరిజనోద్యమ, హేతువాద, అభ్యుదయవాద, వాస్తవికతా ధోరణులన్నీ తెలుగు నాటకాలలో కనిపిస్తాయి. తెలుగులో తొలినాటకమైన కోరాడ రామచం[దళాస్రిగారి 'మంజకీ మధుకరీయము”' తప్పిస్తే తెలుగులో తొలి స్వతంత్ర నాటకాలు సుమారుగా సంఘ నంస్కరణకు సంబంధించినవే, *మంజరీ మధుకరియము కాస్త్రిగారి స్వకపోల కల్పిత జానపదగాథ. వావివాల వాసుదేవ కాస్త్రీగారి నందక రాజ్యము (1890) తొలి తెలుగు సాంఘిక నాటకం. కృష్టా గోదావరి జిల్దాలలో (వాహ్మ ణుల మధ్య తగాదాలు, వైషమ్యాలు, అధికారుల దుర్నితి ఈ నాటకంలో ఉన్నాయిః స్రీ విద్య, నాటక రచన మొదలైన విషయాలను గురించిన చర్చ ఇందులో ఊఉంది,

కందుకూరి వీరేళలింగం '[బాహ్మ వివాము', *వ్యవహార ధర్మటోథిని' నాటకాలను 1880లోనే రచించారు కందుకూరిది పూర్తిగా సంస్కరణ దృష్టి. (బ్రాహ్మ వివాహ నాటకానికి 'పెద్దయ్యగారి. పెండ్రి పుస్తకమని కూడా. పేర్కు వ్యవవార ధర్మబోధినికి స్తీడరు నాటకం అని కూడాపేరు. న్యాయస్థానాలు, న్యాయవాదులు న్యాయాధిపతుల దురాచారాలు ఇందులోని వస్తువు ఈ రెండు నాటకాలు వచనంలో పాతల సవాజ సిద్ధమైన వ్యావహారిక భాషలో ఉన్నాయి. సంస్కరణ నాటకాలలో గురజాడ అప్పారావు 'కన్యాపల్క-ము"' మైలురాయి. ఇది తొలి వాస్తవిక నాటకం కూడా, నాటికీ నేటికీ కన్యాపల్కం ఒక్కటే నాటకం అనే వారు కూడా ఉన్నారు. ఒక సమగమైన సమాజం, బీనితం వాస్తవికంగా అద్ధంపట్టిన నాటకం ఇది.గురజాడ్‌ చెప్పుకున్నట్టు '(బహ్మ వివాహము వోస్య సంభాషణా రూపంలో బాల్య వివాహ, కన్యాపల్క-౦ మొదలైన దురా దారాలను ఎత్రిచూపిన నాటకం- కాని కన్యాశుల్కం జీవితమంత పెద్దది మౌలి కమైన నిర్మాణం, పాత వైవిధ్యం, షాాత స్వభావాల సహజ చితణ, హాస్యం; వ్యంగ్యం, కన్యాశుల్కం (ప్రత్యేకతలు. ప్మాతలు సజీీవాలు; అవి సహజంగా మట్టాడతాయి. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి మాటలలో చెప్పాలంటే అది ఒక సోషల్‌ సెటైర్‌. కన్యాపల్కం మొదటి అత్యాధునిక నాటకం. అభ్యుదయో ద్యమం, [ప్రజా నోట్యమండలతోనే మళ్ళీ వాస్తవ నాటకాలు వచ్చాయి. గురజాడ కవిత్వం తరువాత ఆభ్యుదయ సాహిత్యం వచ్చేంతవరకు మధ్యకాలంలో వచ్చిన కవిత్వానికి క్లాటీకల్‌ స్పర్శ ఉన్నట్టుగానే కన్యాశుల్కం తరువాత (వజా నాట్య మండలి, నాటక కళాపరివత్తు కాలంవరకు వచ్చిన నాటకొలలో క్రాజికల్‌ స్పర్శ కనిపిస్తాయి. _189£ లో తొలి కన్యాపల్క నాటకాన్ని విజయనగరంలోని జగ న్నాథ విలాసినీ నాటక సమాజం (పదర్శించింది. 1885 లో ఆంచట వేంకట సాంఖ్యాయన శర్మ “మనోరమ” అన్న నాటకంలో స్త్రీ విద్య వస్తువు కాళ్ళకూరి నారాయణరావు గారి “వరవి[కయం” (928), “చింళామణి' (1821), “మధు సేవ్‌ (1986) వరుసగా వరుకల్కం, వేళ్యాలోలత, మద్యపాన దురాచారాలు, దురలవాట్లను గురించి రాసిన నాటకాలు, జాతీయోద్యమ కొలంలో కాల్చనిక ధోరణుల్లో నాటకాలు వచ్చాయి. వాటిల్లో ముఖ్యమైనవి పౌరాణిక నాటకాలు. పౌరాణిక ఇతి వృత్తాలతో నాటకాలు రాయటం ద్వారా శాతీయాభిమానాన్ని, దేశభక్తిని (పేరేపించే [పయత్నం

కళా, సంస్కృ్బృతికోద్యమాలు 147 జరిగింది. ఒకే వస్తువుతో చాలామంది పౌరాణిక నాటకాలు రచించారు. కందు కూరి వారి “సత్యహరిశ్చం[దము” (1888), కాండుభట్ట స్ముబహ్మణ్య శాస్త్రి “గయోపాథ్యానము", “వస్త్రాపహరణము" (1896), ధర్మవరం రామకృష్ణమా చార్యులు “పాదుకా పట్టాభిషేకము”, “ప్రమీలార్జనీయము' (1205), చిలకమ ర్తి లక్ష్మీనరసింహం “దౌపడీ పరిణయము" (1889), 'గయోసాఖ్యానము' (1889), “శ్రీరామ జ“నము” (1889), బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంతం వారి “సత్య హరిళ్చందీ యము" (1912), , కాళ్ళకూరి నారాయణరావు “పద్మవ్యాూహం', ముతత్తిరాజు సుబ్బారావు “శ్రీకృష్ణ తులాభారము" (1990. 22), పానుగంటి, లక్ష్మీనరసింహా రావు “పాదుకాపట్టాభిషేకము'", కొప్పరపు సుబ్బారావు 'తారాశక్తాంకము' తిరుపతి చేంకటకవుల “పాండవోద్యోగ విజయాలు" చాలా (ప్రదర్శనలు జరిపి (ప్రచారం పొందిన నాటకాలు. ఈ నాటకాలలో మధ్య మధ్యలు గేశళక్తిని గురించి (పటో ధాలుంటాయి.. కాళ్ళకూరి వారి “పద్మవ్యూహం” లో- కృష్ణుడు అర్జునుడికి స్వరాజ్యోద్యమం గురించి బోధించటం,. తిరుపతి చేంకటకవుల “పౌండవోద్యోగ విజయాలు" లో మాతృదాస్య విమోచనకు సంబంధించిన భావాలున్నాయి. భక్తి (ప్రధాన నాటకాలలో కాల్బనికత ఎక్కువగా చోటు చేసుకుంది. పానుగంటి “రాధాకృష్ణ', “వ్మిపసనారాయణ', ధర్మవరం గోపాలాచార్యులు “రామదాసు”, జయంతిభావ నారాయణ “ప్రత్యక్ష నారసింహం*' ఈ కోవకు చెందిన విశిష్ట నొటకొలు

ఈ శతాబ్ది మొదటిదళలో ,బిటిష్‌ వాళ్లపైన భక్తిని పకటించే: నాట కాలుకూడా వచ్చాయి. జార్జి పట్టాభిషేకోత్సవ సందర్భంగా థ్రీ పాడ కృష్ణ మూర్తి కొస్రిగారి “రాజభక్తి, తిరుపతి వే కటకవుల 'శ్రీమదెడ్వర్ణు పట్టాలి జ్నీక' నొటకం వచ్చాయి,

జాతీయోద్యమ సందర్భంగా అంతకుముందూ చార్మితక నాటకాలనేకం వచ్చాయి. వేదంవే-కట రాయళాన్త్రి (ప్రళాపరుదియ' నాటకం 189లో వచ్చింది. గురజాడ ఆప్పారావు ఈ నాటకాన్ని గురించి *మనదేళ చర్మితలో గుండెలను కదిలించే వృత్తాంతాన్నాక దాన్ని కీసుకొని దానిని నాటకంగా వెల యించేటప్పుడు యాకవి సౌపిత్యాత్మక దేళభక్తి పూరిత కాల్పవిక వాళావర ణార్ని సృష్టించుకొని దానిని నేప్పతో జయప్రదం చేశాడు, ఇని వ్యాఖ్యా

148 నూరేక్ట తెలుగునాడు నించాడు. శ్రీపాద కృష్ణమూ_ర్తికాన్త్రి “బొబ్బిలి యుద్ధము", “కాళ్ళుమారి", “రంగ రాయకద సమవాకారము", కేతవరపు రామకృష్ణశాస్త్రి “శివాజీ విజయము" కొప్పరపు సుబ్బారావు 'రోషనార', దేవినేని వీరరాఘవకవి “పృథ్వీరాజు విజయము”, ఆవసరాల శేషగిరిరావు “రాణి సంయుక్త", యలన్నుర్తి శ్రీనివాస రావు “పీషానారాయణరావు, కోలాచలం, ్రీనివాసరావు 1'కర్ణాట రాజ్యపతనము బేక రామరాజు చరితము" మొదలైన చార్మితక నాటకొలు (ప్రచారం పొందాయి తిరుపతి వేంకటకవుల “పండ్‌తరాజము' నాటకంలో అవంగియవని కాదని పూర్వ జన్మలో (బావ్మణ యువతి అని ఆంతవరకు (ప్రచారంలో ఉన్న కథని మార్చి పండిత రాయల చరితను చ్యితించారు. జాతీయోద్యమ కాలం నాటి వస్తువునే తీసుకొని అనేక నాటకాలు వచ్చాయి. వాటిల్లో ముఖ్యమైనవి దామరాజు పుండరీ కావుడు “గాంధీ మహోదయము” లేక “నవయుగారంభము”, 'గాంధీ విజయము లేదా నవయుగం', “పాంచాల పరాభావము లేక పంజాబు దురంతము, థీపాద కృష్ణమూర్తికాన్త్రి “తిలక్‌ మహారాజ నాటకము", “స్వరాజ్యోద్యమము”, “గాంధీ విజధ్వజ నాటకము", జంధ్యాల ఆయ్యవారికాస్త్ర 'ఆలీ [పథృతుల నిర్బంధము", బుద్ధవరపు పట్టాభిరామయ్య “"మాతృదాస్య విమోచనము*, [గంథి వేంకట సుబ్బయ్యగు స్త '“ఆం[ధమాత”, [దోణంరాజు సీతారామయ్య “ఆం[ధ పతనము, మపాన రామళాన్రి “ఆంధ మవోనాటకము', గుళ్ళపల్లి నారాయణమూర్తి ఆంధధజ్యోతి', నండూరి బంగారయ్య “ఆంధతేజము* ఆంధ రాష్ట్రో్రోద్యమ (పతీ“లుగా వచ్చిన నాటకాలు. [పథమ (ప్రపంచ మహవాయుద్ధం వస్తువుగా “కలియుగ దుర్యోధన నాటకము" ను ధర్మవరం గోపాలాచార్యులు రచించారు

సంప్రదాయాన్ని, మూఢ విస్వాసాలను, వర్ణాాళమ ధర్మాలను, గత జొన్నక్యాన్ని (పశ్నిస్తూ హేతువాద నాటకాలు వచ్చాయి. 'సం్రపదాయమునకు పురాణములు చరిత్రవంటివి కాన వాని యాధిక్యముకు రూపుమాప వలయును అని పురాణాలకు కొత్త వ్యాఖ్యానాలలో ఈ నాఓకాబు వచ్చాయి (తిపురనేని రామస్వామి చౌదరి *కురుక్షేత నం్యగామము", “శంబూక వధ, “ఖూనీ” వంటి నాటకాలు హేతువాద దృష్టితో వచ్చిన నాటకాలు హేతువాద నాటకాలలో పురుషాధిక్యతకు నిరసించడం, నా స్తికత, గ్రీ స్వేచ్చా, స్వేచ్చక్రేమ మొద లైనవి కూడా వస్తువులయ్యాయి. ముద్దుకృష్ణ *“అశోకం' నాటకానికి పుళమలకు వరేసీతి, శ్రీలకు వేరేనీతి అన్న విషయాన్ని (ప్రతిఘటించటం (వయోజనం,

కళా, సంస్కృృతికోద్యుమాలు 449 ఆ మంచర్హ గోపాలరావు *హిరణ్యకళిపుడు' నాటకంలో నాస్తికతా [ప్రబోధం ఊంది. గుడిపాటి. వేంకటచలం “*చ్మితాంగి', “శళాంకి, “జయదేవ”, “పురూరవి మొదలైన నాటకాలు న్త్రీ స్వేచ్చ, అచ్చిమైన్మప్రేమ మొదలైన అంకాలను దృష్షిలో పెట్టుకొని రచించిన నాటకాలు. ఆత్మ నమర్పణ రూపమైన (పేమకు (ప్రాధాన్యం ఈ నాటకాలలో ఉంది. తన భావాలకు అనుగుణంగా పాతలను మలిచాడు చెలం. *“పపంచంలోని ఆందానికి, ఆనందానికి కళ్ళు తెరవడం” ఇని ఆధ్యాత్మికతను నిర్వచించాడు.

1985 తరువాత ఆర్థికమాంద్యం, కొత్త సాంఘిక సమస్యలు, మధ్య

తరగతి గుమాస్తా జీవితం, అప్పులు, స్రీ సమస్యలు, దాంపత్య జీవిత సమస్యలు, దారిద్యం, కరువు కాటకాలు మొదలై నవి నాటకాలకు వస్తువులయ్యాయి. ఆంధ నాటక కళాపరిషత్తులో (దర్శించే నాటకాలలో ఇలాంటి వస్తువులే ఎక్కువ ఆత్రేయ, పి. వి, రాజమన్నార్‌, భమిడిపాటి కామేశ్వరరావు, నార్హ వెంకటేశ్వర రావు, అనిసెట్టి సుబ్బారావు, పినిశెట్టి శ్రీరామమూర్తి, [పఖ్య శ్రీరామమూర్తి మొదలైన నాటక క ర్తల్లో ఈ కాలంలో పసిద్ధిపొందారు, | పజానాట్య మండలి కాలంనాటికి కార్మిక, కర్షక సమస్యలు, భూస్వాముల (కౌర్యాలు, తిరుగుబొట్టు, వర్గ సంఘర్షణ మొదలైన సమస్యలతోపాటు నిజాం నిరంకుళ పాలన, [పపంచ మహాయుద్ధం, ఫాసిజం నాటకవస్తువులయ్యాయి. స్వాతం[క్యానంతర కాలంలో సుమారు 1850 తరువాత మధ్యతరగతి సమస్యలే నాటకాలలో ఎక్కువ కని పిస్తాయి నాటక (ప్రదర్శన, నటన, ప్యాతల సంభాషణా (ప్రాధాళ్యం-వీటిని మ్యాతమే దృష్టిలో పెట్టుకొని ఎక్కువగా నాటకాలు రావటం కారణం కానచ్చు. సాహిత్యంలో భాగంగా నాటకాలను చూడటం, సాహిత్య పృతికలలో నాటికొల (పచురణ, సాహిత్యరంగంలో ఒక (ప్మక్రీయగా నాటకానికి సంబంధించిన ఏమర్శ తరువాతి కాలులో పూర్తిగా తగ్గిపోయింది.

(ప్రాచీన చిితకళతో పోల్చినప్పుడు ఆధునిక చితకళ భారతదేశంలో అంతగా ఉన్నత స్థితికి చేరుకోలేదు. పందొమ్మిది, ఇరవయ్యవ శతాద్దాల్టో (ఫాంన్‌, ఇటలీ మొదల్తైన ఐరోపా దేశాల్లో ఆధునిక చ్చితకళా. రూపాలు క్యూబీస్ట్‌, స్మరియలిస్ట్‌, అద్ధ్భాంక్ట్‌ చ్మితకళా రూపాలు విస్తరించాయి. సిజానా, నాగిన, దాలీ, పికాసో మొదలైన చ్యితకొలు పపంచ (పసిద్ధి పొందారు, భారత

క్ర0 నూరేళ్ల తెలుగునాడు _ దేళంలో ఆంగ విద్యా విధానంతోపాటు పాశ్చాత్య చిత కఠాతీతులలో శిక్షణ మొదట కలకత్తాలో తరువాత మద్రాసులో (ప్రారంభమయ్యాయి. ఉన్నంతలో చితకళా విషయంలో బెంగాల్‌ ఆ తరువాత తెలుగు దేళాన్నే చెప్పుకోవలసి ఉ&ంటుంది. మొదట పౌరాణిక, ఇతివీస ప్మాతలను, వ్యక్తులను చిత్రించిన రాజా రవివర్మవంటి వారి చికాలలో పొళ్చాత్య శెలి కనిపించటం ఇ బి.వోవెల్‌ లాంటి పాళ్చాత్య కళాకారులకు నచ్చలేదు. “భారతీయ చ్మితకళ = జాతీయత అన్న [గంథంలో (పాచీన, [మధ్య యుగీక చ్మితశిల్బ కళల బౌన్నత్యాన్ని (పనంసించాడు భారతీయ కళాకారులు పాళ్ళాత్య శ్రైలులను అనుసరించటాన్ని విమర్శించాడు కలకత్తాలో పామర్‌ వద్ద శిక్షణ పొందిన అవనీర్యధ నాథ రాగూరు పాళ్చత్య శ్రైలిలోని కళా సృష్టి చేశాడు, వోవెల్‌ భారతీయ శ్రైలిలో చ్మితకళలో శిక్షణ ఇవ్వటఎ [ప్రారంభించి ఆ తరువాత దేవీ [పసాదరాయ్‌ చౌదరీ లాంటి కొందరు [పాచ్యం పాళ్చాత్య శైలులను సమన్వయం చేయగా చాలా మంది జాతీయ దృష్టితో భారతీయ శైలికే [ప్రాధార్యం ఇచ్చారు హావెల్‌ మదాసులోని [పభుత్వ కళాశాలలో (పధానోపాధ్యాయుడుగా పనిచేశాడు. 1805 తరువాతనే ఏదో ఒక రూపంలో తెలుగు దేశంలో చితకళ [ప్రారంభ మైంది. శిల్ప కళ నూరేళ్ట కాలంలో నామమ్మాతా వళిష్టంగానే ఊంది. చిత్ర కారులలోను కొందరు శిల్ప కళాకారులు కూడా ఉన్నారు.

తెలుగుదేళంలో నాటకకళ అంతగా చ్యితకళా [పచారంపొందలేదు దానికి కారణం చ్నితకళ జనసామాన్యానికి సాముహికంగా ఆందుబాటులోనికివచ్చే కళ కాకపోవటం కావచ్చు అయినా ఉన్నంతలో చితకళలో నూరేళ్ళ సమాజిక, రాజకీయ పరిణామాల (వభావం స్థూలంగానైైనా గోచరించ కపోవు, చెట్లు చేమలు మొదలైన (పకృతిని, సూర్యోదయ సూర్యా స్రమయాలకు, చితించి గృహాలంక రణ సాధనాలుగా వాటిని (బిటిష్‌ అధికారులకు అమ్ముకోవటం, వారి మూర్తి చ్మికాలనువేసి బవుమానాలు పొందటం [పాఠంథమైన చిత్రకళలో పుశరుణ్జీవ నంలో భాగంగా [పాచీన శిల్పాల, చిత్రాల (వతికృతుల తర్జునూ, పుకాణేతీవోి సాల వ్యక్తుల, సన్ని వేశాల చ్యితణ, చార్మితక పురుషుల నాయకుల మూర్తి కాల్పనిక దశలో భాగంగా (పకృతి చిత్రాలు, భావచ్యికాలు, వాస్తవిక చ్మితణ, జానపదశైలిలో చితణ, (గామీణ చితణ పద్ధతులలో తెబుగుదేళపు] చ్యితకళ

కళా, సంస్కృతికోద్యమాలు 1651 విస్తరించింది. నాటకకళకు కూడా దృళ్య చ్మితణ రూపంలో అడవి పొపిరాజు లాంటివారు తోడ్పడ్డారు. నూరేళ్ళ చర్మితలోని చివరి దళలో ఆధునిక పాళ్చాత్య చి[తకళారీతులను అనసరణగా నైరూప్య వైరూప్య వాతిక, [గాఫిక కళలు వచ్చాయి. నాటక కళలో, చలనచ్మితాలలో చ్మితకళ కూడా భాగం ఆయింది. స్వాతంక్యానికి ముందు చిత్రకళా రంగంలో జాతీయోద్యమంలో భాగంగా భార తీయ కళొదృున్షి ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. దీనిని వితెల్‌ వంటివారు తోడ్పడ్డారు. తెలుగుదేశంలో బందరు జాతీయ కళాళాల, మ్మదాన్‌ స్కూల్‌ ఆఫ్‌ ఆర్ట్స్‌ రోజు మంశడిలోని దామెర్ల రామారావు కళాళాల కళా శిక్షణ కేందాలుగా ఉన్నాయి* 1941 నుంచి హైదరాబాద్‌లో కాలేజ్‌ ఆఫ్‌ అర్జ్స్‌ కూడా కళారంగంతో శిక్షణ ఇస్తూంది- స్వాతం_క్యానికి పూర్వం పత్రికలు కూడా చితకళను (ప్రోత్స పొంచాయి. ముఖ చిితాలుగా (పసిద్ధులచ్కితాలు ఉండేవి, “3ల్పి* ' తూలిక” లాంటి (పల్యేకంగా చితశిల్బ కళలకు సంబంధించిన ప్యతికలు చ్మిత, శిల్చకళలను (పోత్సహించాయి. మదాసు స్కూలు (పిన్సిపాల్‌గా ఉండిన దేవ్మిపసాద రాయ్‌ చాదరీ దగ్గర దేవ్యపసాద నారాయణరావు, ఎస్‌ ఎ.ఎన్‌, రామారావు మాధవపెది గోఖలే మొక్కపాటి కృష్ణమూర్తి, హెచ్‌.వి. రామగోపాల్‌, వేలూరి రాధాకృష్ణ దశికరామలింగేశ్వరరావు ఆరిటాకుల పైడిరాజు మొదలై నవారు, బందరు జాతీయ కళాళాలలో (ప్రల్యేకొాహాతులైన [ప్రమోదుకుమార్‌ ఛటోపాధ్యాయవద్ద అడవి వాపిరోజె? గుురంమల్లయ్య, కౌతా రామమోహనశాస్త్రీ, ఆనంద మోహనకాస్త్రీ, వేటూరి రామమూర్తి మొదలైనవారు చితకళారంగంలో (పత్యేక శిక్షణపొందారు. 'భారద' పతికకు శిష్యులతోనే బొమ్మలు వేయించేవాడు (పమోద్‌కుమార్‌ ఛటో పైధ్యాయ నందలాల్‌ టోన్‌ శిమ్యడ్డైన వి.ఆర్‌, చిత జహాన్‌ కుటేర పర్మిశమ కళలో (పత్యేక శిక్షణ పొందారు.

(బిటిష్‌ పాలకులు 1పావీన శిల్పకళా కేంద్రాలైన దేవాలయాలను అజంకటొ అమరావతి, నాగార్జునకొండ, లేషాక్షీ, హంపీ విజయనగరం మొద తె న వాటిని పరిశోధించి, (తవ్వకాల ద్వారా ఉద్ధరించి, శ్యభపరచి పరిరకతి శేం[దాలుగా చేసిం తరువాత అక్కడి కుడ్య చ్మికాలను, చితవలకాలను, శిల్పా లను తర్జుమా చేయటంగా చితకళలో పునరుజ్ఞివనం (ప్రారంభమైంది. అజంతా చితాలు, ఎల్లోరా శిల్పాల తర్జుమాలు దాలావచ్చాయి. అవనీం్మద్రనాథ్‌ రాగూర్‌; ఆయన శిష్యుడు నందలాల్‌బోస్‌లతో తర్జమాయుగం (పారంభథమైంది. హోతా

152 నూరేళ్ల జెలుగునోడు వేంకటరామగోపాల్‌ లేపాక్షీ భిత్తి చిత్రాలను తర్జుమాదేశాడు. గు[రం మల్హయ్య నాగార్జున బౌద్ధ శిల్చాలను కేథాచిత్రాలుగీసాడు. జాతీయోద్యమంలో భాగంగా దేశనాయకుల, చార్మితక పురుషులమూరర్తి చ్మీక్రాలు వచ్చాయి. ఆనంద మోహానకాన్తు, చామకూర సత్యనారాయణ, వోత వేంకట రామగోపాల్‌, పైడిరాజు వ్యక్తి చిత్రాలను, దేశ నాయకుల చిత్రాలను వి[తించేవారు ఒక రాగి రేకు మీద ఉన్న (పతీక చూచి హైదరాబాదులోని సత్యవనర్‌ శ్రీకృష్ణదేవరాయల బస్ట్‌ చిత్రాన్ని చిత్రించాడు, రాజమండికి చెందిన దామెర్ట రామారావు చారి (తక, పౌరాణిక చ్మికాలను వేసేవాడు. ఆయన చాలా చిన్న వయస్సులో 29వ యేటనే మరణించాడు. బెంగాల్‌ స్కూల్‌కి చెందిన కొండపల్లి శేషగి రిరావులో ఆంధ కళారీతులు కనిపిస్తాయి, కాల్పనిక దళలో భాగంగా భావచికాలు, [పకృతి చికాలు వచ్చాయి. చామెర్స రామారావు భావచ్చికాలు వేసేవాడు. ఆయన చ్మితాలలో “సిద్ధారుని రాగోదయం' అన్న చిత్రానికి చాలాపేరు వచ్చింది. “పకృతికంటే మించిన గురువు నీకెచ్చటను లభించడు”" అని (ప్రకటించిన ఆడవి వాసిరాజు (పకృతి చకా లను వేసేవాడు ఐరోపాలోని వివిధ కళోద్యమాలను ఆయన అధ్యయనం చేళాడు డి. బదరీనారాయణరావు, పైడిరాజు జునపదైలిలో చ్మితాలను వేయగా, మొక్కపాటి కిష్టమూర్హి వంటి వారు [గ్రామీణ చ్మితణచేశారు. ఆ రోజులలో మ్మదాసులో ఆడయారులో చిత్రకళా (ప్రదర్శనలు జరగాలి తెలుగు చిత కారుల చ్యితాలు ఆందులో (పదర్శింపబడేవి. ఆధునిక చ్మితకళలో భాగంగా అభివృద్ధి చెందింది కార్టూనుకళ. సమకాలీన జీవిత విమర్శ, సామాజిక, రాజ కీయాంకాలను వ్యంగ్యంగా విమర్శించడం కార్టూన్‌ కళ (ప్రత్యేకత. పాఠకులలో రాజకీయ, సామాజిక చైతన్యాన్ని కలిగించటానికి కార్టూన్లు ఉపకరించాయి. ఆధునిక శిల్పకళ అంతగా అభివృద్ధి చెందకపోయిన లార్డ్‌కర్ట్షన పర్య

వేక్ష్షణలో పాత శిల్పాల, దేవాలయాల పరిరక్షణ జరిగింది. [పత్యేక శిల్ప (పదర్శనాలయాలు ఏర్పడాయి. మాస్‌ మ్యూజియం, (పత్యేకంగా పేర్కొన తగింది. అమరావతి శిల్బాలు మ్మదాన్‌ మ్యూజియంలోను, బిటిష్‌ మ్యూజియం లోనూ ఉన్నాయి. దేవీ [పసౌద నారాయణరావు మొదలైన వారు ఆధునిక విధానంలో శిల్పాలను తయారు చేయగా, సి.ఎన్‌ ఎన్‌ పట్నాయక, వైవి,

కళా, సంస్కృృతికోద్యమాలు ]ల్‌కి అమ్మయ్య మనుష్యులు రూపశిల్పాలను తయారు చేసేవారు. పిటి రెడ్డి లాంటి చ్నితకారులు కూడా ఆధునిక శిల్చాలు తయారుచేశారు. పందొమ్మిదవ శతాబ్దంలో జానపద కళా, లలిత కళగా ఉన్న చి[తకళ చేతి పర్మిశమగా, వర్తక కళగా మారిపోయింది. ఐరోపా వర్తక సంఘాల (ప్రోత్సాహంతో వ్యాపార కళగా ఏలూరు; .-ఐందరులలోని కలంకారీ పరిిళమ నిలదొక్కుకుంటి ఐట్టలమై బంగారు జలకారుతో అతలూ, బొమ్మలూ వేయటం వ్యాపారానికి వాగా పనికి వచ్చింది కొండపల్లి బొమ్మలూ. విశాఖలో ఏనుగు దంతపు బౌమ్మలు కూడా ఈ రూపంలోనే అభివృద్ధి చెందాయి. (గ్రామీణ [ప్రాంకాళ్లో "దేవతల బొమ్మలు, కర బొమ్మలు, మట్టి బొమ్మలు, అక్క పిడతలు చేతికకా పర్మిశమలుగా కనిపిస్తాయి. .జానవద కళారూపాలలో తోలు బొమ్మలాటకు ఉపయోగించే బొమ్మలలో చిితకళా నైపుణ్యం తొంగిచూస్తుంది. తోలు బొమ్మలాటలో (ప్రత్యేకమైన దీపాలను వాడుతారు. తోలుబొమ్మలుగా చిత్రించిన పౌరాణిక వ్యక్తి చ్మితాలను దీపానిని అడ్డంగా పెట్టినప్పుడు ఆ పాతల రూపాలు మనకు స్పష్టంగా గోచరిస్తాయి. దృశ్య, చ్మితకళ సమన్వయ రూపమైన జానపద కళగా ఈ తోలుబొమ్మలాటలు సామాన్యుల వినోద సాధనంగా నిలిచింది, సంగీత, నృత్య కళలు పునర్వికసనం-సం[పదాయ కళల. పునరుద్ధరణ రూపంలో జరిగింది త్యాగయ్యలాంటి భక్త కవులు అభివృద్ధి చెందిన ఖాన్త్రీయ సంగీతం, రాజుల పోషణలేశ నూరేళ్లలో సంస్థానాధీపల ద్వారా, సమాజాల ద్యారా పునరుద్ధరింపబడింది, వీఐలాంటి సర్మపదాయ సంగీత సాధనాలతో పాటు ఫిడేలు, వోక్కోనియం మొదలైన పాశ్చాత్య వాద్య పాధనాలు కర్ణాటక సంగీత రూపంలోని శాస్త్రీయ సంగీతంలో చోటు చేసుకున్నాయి. మతపరమైన ఉత్స వాలలో, వివాహాలలో ఇతర సామూహిక ఉత్సవాలలో కాస్త్రీయ సంగీతజ్ఞులు పాల్గొనేవారు. పందొమ్మిదవ శతాబ్ది చివరి భాగంలో మదాసులో సంగీత కాస పండితుడుగా (పసిద్ధుడెన తచ్చూరి సింగారాదార్యులు తెలుగువాడు. 1919 లో విజయనగరంలో సంగీత కళాశాల స్థాపన జరిగింది (పసిద్ద వయోలినిస్టు ద్వారం వెంకటస్వామి నాయుడు గాయకుడు, హరికథా పితామహుడు ఆదిభట్ల నారాయణదాసు ఈ కళాశాలలో ఫని చేళారు. బొబ్బిలి కేళోవయ్య, వీ= వేంకట

కేర్‌కీ నూ రేళ్ల తఆలుగునాడు రమణదాను, తుమురాడ సంగ మేళ్వురకాన్త్రి గాయకులుగా, వైజణికులుగా. పేరు పొందారు. హరి నాగభూషణం [పథ్యాత వయోలినిస్తు సంగిత కాస్త్రజ్జులైన రాళ్లపల్లి అనంతకృష్ణ ళర్ము అన్నమాబార్య కీర్తనలకు స్వర కల్పస చేళారు పర్వతనేని వీరయ్య చౌదరి క్మే[తయ్య పదాలకు వ్యాప్తి చేశారు. స్వాతం్యత్యో ద్యమంతోపాబు జాతీయ గీత, గేయ రచనలు రావటంతో కాన్ర్రీయ సంగీతంతో

• పాటు లలిత సంగీతం వ్యాపించింది, రేడియో, సినిమా, విద్యాలయాల సాంస్కృతికోత్సవాలు లలిత సంగీతం వ్యాప్తికి దోవాదం చేశాయి. జానపద, శాస్త్రీయ సంగీతా సమ్మేళనమే లలిత సంగీతం. ఛందోబద్ధ కవిత్వం నుంచి భావ [పధానమైన కవిత్వంలోకి మార్పులు వచ్చినట్లుగానే సూటిగా భావాను కూలంగా సాగే లలిత సంగీతం బౌత్సాహిక కళగా వ్యాపించింది. తలుగు దేళపు సం్యపదాయ కళ కూచిపూడి నృత్యానికి [పచారం ఉద్యమంగా సాగెంది. చింతా వెంక,టామయ,, వెంపటి వెంకటసావాయణ, వేదాంతం లక్ష్మీనారాయణ నొట్టు కళారంగంలో పేరుపొందారు. జూనపద కళారీతులు, లలిత నృత్వ కళా రీతులు కూడా జౌత్సాపాక కళలుగా వ్యాపించాయి. ఒకప్పుడు దేవదాసీలకు, వేశ్యలకు పరిమితమైన నృత్య కళను అందరూ నేర్చుకుని (పదర్శించటం ఈ కాలంతో జరిగిన మాప్ప. సంగీత, నాట్యకళలతోపాటు నాదస్వరం, డోలు వాద్య. కూడా అభివృద్ధి చెందాయి, లలిత సంగీతం, జానపద కృత్య రీతులు తప్పిస్తే తక్కినవి మతాన్ని ఆధారం చేసుకొనే వ్యాపించాయి మతాన్నే ఆధారంచేశుకొని ఈ కాలంలో విస్తరించిన మరొక కళారూపం *హరికథి. (గామాలను-చి పట్టణాఖవరకు అన్ని వర్గాలవారిని ఆనందపరిచే అన్ని |పాంకాలలో వ్యాపించి కళా్శాస్మకియ హరికథ సాహిత్యం, సంగీతం, పు౫ణ కాలక్షేపానికి పర్యాయం౨గా కథా కథనం, కొంతన్ఫత్తఎ వలసిన కళల సమాహారరూపం హరికథ హరికథలోని వస్తువు సౌధారణంగా పొరాణికమో, ఇతిహాసికమో అయి. ఉంటుంది. హరికధ _ పితామహుడుగా పేరుపొందిన “శ్రీమదజ్జాడ ఆదిళట్ల నారాయణదావు గొప్ప గాయకుడు, స్వరశిల్భే కాకుండా (ధువచర్మిత, అంబరీష చరితము, గజే్యద్ర మోక్షము, జానకీ ళపధము, పహ్హాద చర్చిత, భీష్మ చర్మిత, మార్కండేయ చర్మితము, రుక్మిణీ కళ్యాణము, హరిళ్చం్మదో పాభ్యానము మొ॥ హరికథలను స్వయంగా రచించి, హరికథా రూపంలో పురాణ కథల (ప్రవచనాలే ఎక్కువగా జరిగినా సమకాలీన ఇత్తి

కళా, సంస్కృృతికోద్యమాలు కేల్ల్‌ల్‌ వృత్తాలు (ప్రపంచ రాజకీయాలు, జాతీయోద్యమం మొదలైన ఇతివృత్తంతో కూడా హరికథలు వచ్చాయి. పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులు గాంధీ జీవిత చరితను, బోన్‌ జీవితచర్మితను హరికథగా మలిచారు. గాంధీ, శివాజీ, నువాన్‌ చం[దబోసులు వస్తువుగా చాలా హరికథలుగా వచ్చాయి నెపోలియన్‌, హిట్టరులను గురించిన హరికథలు కూడా వచ్చాయి తుకారాం, రామదాసు, గోరాకుంథార్‌, కుదేల మొదలై న భక్తుల కథలను చాలామంది వారికథలుగా రాసారు. వేమన, వీర(ఐహ్మలు రాణీ సంయుక్తలాంటి చార్మితక పాాతలు కూడా హారికథా వస్తువులుగా కనిపిస్తారు. క్రైంస్తవ మతానికి సంబంధించిన వారికథ లనేకం వచ్చాయి. ఆకు కవిత్వం ఆవధాన కవిత్వంలాగే ఆస హరికథ కథనం, నాట్యా వథానం కూడా ఈ కాలంలో వచ్చాయి.

1957-1956 మధ్య నూరేళ్ళకాలంలో [ప్రాచీన భారతీయ, పాళ్చాత్య విధానాల మ్మిశణరూపంలో మొదలై. తరువాత పూర్తిగా ఆధునికతను సంతరించు కున్న కళలు, జనసామాన్యం దగ్గరికి వెళ్ళగలిగిన కళలు, జానపద కళలు ఇతర సొమాజిక, రాజకీయ ఉద్యమాలతో ముడివడి పరిణామం చెందాయి. సంగీతం, నృత్యం మొదలైన కళలు సం్యపదాయకితుల పుశర్వికసనంగా నిల దొక్కుకోగా, చితకళలారటి కళలు ఆధునిక లక్షణాలతో రూపుదాల్బాయి.

నం్యపదించిన (గంధాలు, సంపుటాలు, నంచిళలు అప్పారావు, పీ ఎన్‌ ఆర్‌, తెలుగు నాటక వికాసము, మైదరాబాదు :

• తిల 121067 రచయిత నాగభూవణశర్మ, మొదటి (సం,) నూరేళ్ళ తెలుగు నాటకరంగం, 1080 పైదరాబాదు : ఆం్మధ్యపదేశ్‌ సంగీత నాటక ఆకాడమీ రాధాకృష్ణమూర్తి , మిక్కిలినేని ఆంధ నొటకరంగ చరిత మ్మదాసు ః 20-11. 1069 రచయిత (వసాదరావు, చలసాని (సం.) కళ, తీ,5్‌ స-పుటాలు, హైదరాబాదు * 197071 . భారత నాటక కళా పరిషత్‌. తెలుగు విజ్ఞాన సర్వస్వము. 8, 4 భాగాలు హైదరాబాదు . తెలుగుభాషా సమితి

న్‌ హే ముఖ్యమైన తప్పొప్పుల పట్టిక శ్చిశ్రీ పం క్తి ఉన్నది ఉండవలసీంది 7 21/29 500121 వశంగంజరు.. 500141 02612150 1 ౨8 0010 16 102846 కంయబం 16 64800 21 15 రాజజీయాలలో రాజకీయాలలో , వివి 18 భయంరరవాదులై భయంకరవాదులై. వి2 ఐ9 విష్ణవకారులు విప్రవకారుల 28 9 దే*₹ంమీద దేళంలోని 25 5 (పాసిస్టులకు హెసిస్టులకు 2 8 ధన్‌జ్‌ శే5్‌ ధన్‌రాజ్‌ సేర్‌ 82 ౨ ఉన్నత అక్ష్మీనారాయణ ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ 86 21 తరహిలోంచే తరపహాలోదే 88 1 నిర్వాశాలిలా నిర్వచనాలిలా 89 22 పోచో | పోటో 40 28 ఏీరాఆన్‌స్టే వీవాఆస్టే త్తం 2 066015, క 49 8 విషగంం వష109090%) శ9 5 ₹జరే00 06 డ06ేంయు ంటం6 10100207 01060080 50 8 కనిషికాధిషికాలు యే నిస్టికాధిష్టికాలు వఠ 21 కరిగించటం కలిగించటం 5/7 21 ఆలుగులకు తెలుగు పరిశోధకులకు 57 ఓ264 సాన్త్రిగారి శాస్త్రిగారి 61 6/7 మౌలిక మౌఖిక

62 10 1గంమడ108 [00086102 68 17 (వళ్మయాన్ని [పతృ్యయం 68 27 ఈ వ్యాసం ఈ వ్యాసంలోనూ 78 ౨0 చెతానోద్దీపితం చైతన్యోగద్దీపితం 81 12 ఆధివృద్ధికీ అభివృద్ధికీ 82 8 అర్బవీ అఆరప్బీ 86 _ వరి కటర్జాక కర్ణాటక 88 9 జుంచుకుంది పుంజుకుంది 00 11 కోలాశేషాచలకవి కోలాచలం శేషాచలకవి 1087 2 పాలవైర్సుల పాలావర్డుల 109 28 [క్రిష్ణమారికాస్ర కృష్ణ మూ ర్రికాస్రి 110 8 1898 1888 118. 12 డైరక్టర్‌ ఆఫీఫర్టకు డైరక్టర్‌ ఆఫ్‌ పద్దిక్‌ ఇన్‌స్ట్రక్షన్‌ ఇన్‌స్ట్రక్టర్‌ 115 9 'ఆజాద్‌సిందో “ఆజాద్‌ హింద్‌ 125 8 -ఢ0. =6ే0- 168 11 చాలాకాలము స్వల్పకాలము చారా స్వం కాలము 118 8 హేతవు 'హేతువు 1ళి 2 కమ్యూనిస్టువిష్ణవం సోష లిస్టువిస్హవం 1868 11 (511ష (449) 188 25 [పకాశించింది [ప్రవేశించింది 147 11 కళా కళగా 48 18/ 14 “గాందీ విజభ్యజనాటకము గాంధీ విజయధ్వజ నాటకయ 158ీ 18 ఉజనపదకళా జావపదకళగా 158 ౨1 హాక్కోనియం వార్మోనియం 154 24 ఇతిహాసికమో ఐతిహాసికమో భయరంాంయా 0 స్తే శ్‌ షకల హైదరాబాద్‌ -

గ నుం. శ / గసటథీ ల నం సె టే. స్‌

ము 7 టన ం న! 4 శ్‌ న! నొ క "ఘు న త 1 0

• త్న క” /" గ న. ల్‌ మ జీ ం టీ. | గ =. | ఖీ , టీ | న క / షు. ప. [ీి సై ను ఓ జ 1 వక సై ॥ న్‌ నై క ॥ 1 | న షై. న్‌ శే | ల్‌ సత్తా
• శ్‌ హి. | ల శ 4లో థి ఒం ఎల వ. జ యం టీ టి నక ల ॥ త వ థి కాగే _ అనో.