Telugu Nizamabadu Zilla Moharram Paatalu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

హ్‌ శ్‌ కా ం ఎమి కీ ఖే ంం! న? టం ల | లి ” తతర గళ (టా తో న! ఆ /. ॥ మ ఆ వం శ్‌ అ ౪ నో జన ావనాగా గ గ్‌ నా లా పారా . వంటో మం? న్‌ కనన వ. పంకం మ నటట. వ్‌ యా. స స న 4 సే! 57 చ్‌ టు మ! చో వ. క. ఇం క ల క శ ల! గ్‌ 7. ఎన. రు ల! రట ళ ". న. లి సి టం ళల! సక్‌ 1. న త! ఎ కం. టట ర శే టై" లనీ క్‌ స. చంచిత. నట క. . ఫీ జో నటు! స. ఓ న ర. " ఎత. 0 నం టు ను నం. న ॥ న ల స సం యా త... వల్లో [క ర; శ స పట లే = ల రననత క క క త్ర నల్‌ నం నా. నువనటప . ( న న స. 3 . న నం | య. | ౯. స న నై ॥ ॥ ర న. వ. [| ఖత. లోటు వ. న /. న న. న. స్ట న న యయ. స టం ప ఇ శ స నం నా న ను ల త బహ హం సక టం మం... సంవ న. స. ఇ గ మం * రు ర న. క న యం. . ౧. ం వ్‌! యం పో . స క. మ నుని టు బి ॥ సవ మప! . న మం. టయ న. న ర. నటి వోలు / మాకు ు" నం . సట్‌ 1 మ్య వ. న. హ్‌ ౨ న యు ఫ్‌ ఆ మం మును నం తు... క రో కా సమ 1 - జ. న స లాం స సతో. స స్మ మం... న్‌ . (| మలాల! జే" శ. ౦ యన సీ యే ఉం ? కు నయ తా టో! ము. గ న. యా న సట ర్‌ అం సు న స. | అము శ! గే నమ, శ య 1 మ. (1 " జ ల న గ గ -. / లం పన గట క న” మ (| ఖ "శ ణు " ఒ గ ము య వత్త న స. నే ॥ | | ' లే | | నజ. బ్‌ ఎం తట ఫం జ క్‌ హిస్‌. (5. గంగాధర్‌, జ గంటే సట 11 | ళ్‌, 1

నిజామాబాదు జిల్లా దో ఉబటార్రం పాటలు

• పరిశీలన హైదరాబాదు కేంబ్రీయ విశ్వవిద్యాలయం నుండి 1895లో ఎం.ఫిల్‌ డిర్రీ పొందిన సిద్దాంత వ్యాసం. క. గభం౧౪ధర్‌ ఎం.ఐఎ., ఎం.ఫిల్‌. (ఏహెచ్‌డి.) వ మనీ, [ర హ్న ఆర్భూర్‌ శాఖ, 1998.

[22౧౧202664 21112 [౧00౧271200 ని2౭౭1210 - 0 6. ఉ2గ౧ర౭ర6౧2 ప్రదమ ముద్రణ నవంబరు 19898 శక 192 బహుధాన్య -కార్తీకం గో స గ గ మ న ౮ ప్రతులు : 1000 య్‌ (౧ జాతీయ సాహిత్య పరిషత్‌, ఆర్భూరు గే లఎదిర్ను బ్య రడ! (గంధాలల్యు ప్రచురణ సంఖ్య; 1 భ్ధంరే ప క న | జ ముఖపత్రాలంకరణ శ్రీ యశఖ్లీ. క ర్‌ మ్‌ శ లో ముద్రణ, కంపోజింగ్‌ స న ల్‌ ౧౬. షర వాడనీ కర్షక్‌ గ్రాఫిక్స్‌ : స్న్య్త్యమనన న... విద్యానగర్‌, హైదరాబాదు - 500 044 ఫోన్‌ : 7618261 పొట్టిశ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వారి ఆర్థిక సహాయంతో ప్రచురితం ప్రతులకు :

• సుపర్ణ పబ్లికేషన్స్‌, ఇ.నెం. 1-9-642/7, విద్యానగర్‌ హైదరాబాదు.
• నవోదయ బుక్‌ పొజ్స్‌ సుల్తాన్‌ బజార్‌, హైదరాబాదు,
• అరుణ బుక్‌ హౌస్‌, ఆర్‌.పి.రోడ్‌, నిజామాబాద్‌ - 503 001
• జాతీయ సాహిత్య పరిషత్‌, ఆర్మూరు శాఖ, 1-1-4, మహాలక్ష్మి వీధి, ఆర్మూరు, నిజామాబాదు - 503224.
• కె. గంగాధర్‌ 0/0 మర్రిపెల్లి గంగారాం, 2-54, మచ్చర్ల, ఆర్మూరు, నిజామాబాదు - 503 224. “మూల్యం: రూ. 40/-'లు

|... మ్‌ హన స 5

• ... ( రు తీ॥శే॥ శ్రీ మర్రిపెల్లి గంగారాం గా తానోత్తల్లె, తండ్రె, చిన్నప్పుడు నా చెయ్యి పట్టుకొని జనమాలు దిజ్ఞించి, రామాయణ, మహాభారత కథలు చెప్పున గురువు, నత్యమే ఊపిరిగా, ధర్మమే దైర్యంగా, వరువేప్రాణంగా, చివరి క్షణం వరకు న్వతంత్ర జీవితాన్ని గదీవీన సత్యప్రియుడు, నాజీవన శిల్పి మా మేనమామ కీ,శే, శ్రీ మర్రి పెల్లి గంగారం గారి అనురాగస్మృతికి......... 7

[క్రుణంమం [న నయన | త వ ప. చ యి సు. వ. ల న స | టం శ న త.

" న్‌ టన

శ్రీమతి మర్రిపెల్లి చిన్నమ్మ రు కళ్ళ (అమ్మమ్మ చిన్నప్పుదే అమ్మను కోల్పోయిన నన్ను, అన్నయ్యను అమ్మకంటేమిన్నగా ఆత్సీయతానురాగాలు అందించి, వాత్సల్యంతో పించిన అమ్మ, అమ్మన్సు శ్రీమతి మర్రిపెల్లి చిన్నమ్మ పాదాలకు... ీ

స దస తట్లు శ స వ! య నరక! 912% 06414121 004౧6 (2 శః ఎవ. పహెచ్‌ ద్‌, డిలిట్‌ నిగంగిం (0) 212832 (2) 248451 ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వం కళాభవన్‌, హైదరాబాదు - 500 004. ఫోన్‌ :(6) 212832 (1) 248451 పండుగలపెన వెలువడిన పల్లెపాటలు కోకొల్లలు హిందువుల పండుగలే కాదు మహమ్మదీయ, జైస్తవ పర్వాలపైన ఎన్నెన్నో పాటలు వెలువడ్డాయి. మహమ్మదీయులకు శోకసంకేతంగా మిగిలిన మొహర్రం పండుగకు సంబంధించిన పాటలపైన, ప్రత్యేకించి నిజామాబాద్‌ జిల్లాలో పరివ్యాప్తంగా వున్న సాటలపైన శ్రీ గంగాధర్‌ పరిశోధన చేసి ఎం ఫిల్‌ పట్టా అందుకున్నాడు ఈ సిద్ధాంత వ్యాసం దానికి సంబంధించిందే నేను చిన్నప్పుడు మా ఊళ్లో ఎన్నో మొహర్రం పాటలను ఎంతో ఆసక్తితో విన్నాను. ఇప్పటికీ గుర్తు నాకు అప్పుడు విన్న 'హసన్‌ హుసేన్‌ దర్గమాద ఆలెనమ్మ చిలుకలు" 'ఓఓ జంబియా వొల్లం పొట్ల జంబియా' అనే పాటలు శు సంపుటిలోని పాటల్లోనూ ఆశన్న, ఊశన్నల ప్రసక్తి వుంది హనన్‌, హుసేన్‌ అనే పేర్ల అపభ్రంశ పదాలివి. అలాగే ఈ సంపుటిలో “వో వో జంబిగాడు' అనే పల్లవిలోని జంబిగాడు నేను విన్న 'జంబియా' కోవకు చెందిందే. శ్రీ కె. గంగాధర్‌ నిజామాబాద్‌ జిల్లాలోని మొహర్రం పాటలను సేకరించి వాటి పూర్వాపరాలను చర్చించి, గణనీయ విశేషాలను అందించి ఈ సిద్ధాంత వ్యాసం రచించినందుకు నా హారికా భినందన తేది 12-10-98 - డొ॥ సి, నారాయణరెడ్డి సీ

ప భ్‌ మై. బాధ్యరాములు తెలుగు ఏశ్యఏదా.లయం, ఆచార్య నాయని కృష్ణకుమారి రి దొవ్తశ్రరాములు తెలుగు న ద్భాలయ, ఎంఎ, పిహెచ్‌డి కా. లలిత కళాక్షేత్రం నాంపల్లి హైదరాబాదు ఉపాధ్యక్షులు ఫోన్‌ (ఆ) 234815. (ఇ) 3747133 బకమాట

చి గంగాధర్‌ వ్రాసిన 'నిజామాబాదు జిల్లా మొహగ్రం పాటలు' అతనికి సేకరణలో గల పాటవాన్ని వెల్లడి చేస్తున్నాయి. శ్రద్ధతో, ఆసక్తితో వివిధ ప్రాంతాల నుండి గ్రహించిన ఈ పాటలు హిందూ సంస్కృతి మహా వృక్షానికి చేరిన చేవగల చిగురు కొమ్మల అందాన్ని వెలార్చేవిగా ఉన్నాయి.

సంస్కృతి అన్న బ్రహ్మ పదార్థానికి రంగూ రుచీ వాసనా అందం చందం అన్నీ ఉన్నా అన్నీ గుప్పెట్లో పట్టుకుందామంటే గట్టిగా చిక్కనివే ఎవరి చిత్తం వచ్చినట్టు, వారి వారి శక్తి యుక్తులననుసరించి సంస్కృతికి ఓ వివరణా, రూపమూ ఏర్పడడం సహజం అంతే కానీ నికరంగా ఒక ఆకార యపష్టిని ఏర్పరచడం కష్టం

సంస్కృతికి అడ్డు గీతలు గీచి, ప్రాచ్య, పాశ్చాత్య, ఉత్తర భారత, దక్షిణ భారత, హిందూ, ముస్టిం, సిక్కు, క్రిష్టియన్‌ అంటూ రకరకాల పేర్లతో మనుష్యుల్ని విభజించుకుంటూ ఆ విభాగాలనే సంస్కృతికి కూడా ఆరోపించడం బుద్ధి జీవులం మనకందరికీ వంటపట్టని విషయం

మొహర్రం పాటలు యుద్ధగీతికలు ఒక రకంగా చారిత్రక కధా గేయాలు. మనుష్య సంబంధాలను వెల్లడించేవి.

ఈ పుస్తకంలో తులనాత్మక వివరణ లేదుగాని, ఉంటే వీరగీతికలతో, ఇతరత్రా లభ్యమయ్యే చారిత్రక కధనాలతో వీటిని పోల్చి సమానాంశాలను ప్రతిష్టాపించవచ్చు సంస్కృతి పరమైన ఏకముఖతను నిర్వంద్వంగా ప్రకటించవచ్చు

చి. గంగాధర్‌ ఈ చిన్న పుస్తకంలో చేసింది చిన్న ప్రయత్నమే అయినా, ఈ దిశలో బృహత్‌ పరిశోధనకు ఇది దారి తీయగలదన్నది సత్యం

మానవ సంస్కృతి పరమ ధ్యేయం ఒక్కటే “ ఆత్మవత్‌ సర్వభూతాని” అన్న వాక్యమే. ఆ దృష్టితో ముందుకు సాగితే మనిషికీ మనిషికీ మధ్య విభేదాలుండవు

తేది : 18-10-1998 - నాయని కృష్ణకుమారి (/!

డా| విట్టు వేంకటేశ్వర్లు ఎం ఏపెహెచ్‌డి అసోసియేట్‌ (ప్రొఫెసర్‌, జానపద కళలశాబు, పొట్టిశ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వో థో ్రచం౪ తెలుగునాట “పీర్ల పండుగ'గా ప్రచారం పొందిన మొహర్రం కార్యక్రమం తెలుగు ప్రజలకు ధ్రీతపాత్రమైనది. ఇందులో జాతీయతాభావం, ఐకమత్యం కలగలసి ఉన్నాయి. తెలుగు ప్రజలు అందులో ఎంతగా లీనమైనారంటే మొహర్రం కార్యక్రమానికి మూల పురుషులైన హసన్‌, హుస్సేన్‌లను లవకుశుల అవతారంగా భావించుకుని, ప్రాటలరూపంలో పాడుకోవడం కన్పిస్తుంది. శైస్తవులు సైతం తమ మతంతో కలగలుపుకుని తమ దేవతలకు హసన్‌, హుస్సేన్‌ పాత్రలను ఆపాదించుకొని పాడుకుంటున్నారు. తెలుగు నాట అన్ని ప్రాంతాలలోను ఇది కన్పిన్తుంది. నిజామాబాద్‌ జిల్లాలో శ్రీ కె. గంగాధర్‌ పాటలను సేకరించి దానిపై ఎం.ఫిల్‌ పట్టా తీసుకోవడం ప్రశంసించదగినపని. దైనందిన జీవితంలోని రకరకాల గేయాలను సైతం పీర్ల పండుగ సందర్భంలో పాడుకోవడం కన్పిస్తుంది. వీటన్నింటినీ శ్రీ గంగాధర్‌ సేకరించి దాని ప్రాముఖ్యాన్ని, గ్రామోణ ప్రజల సాంస్కృతిక కదలికలను చక్కగా సేకరించి విశ్లేషించారు. ఇటువంటి కృషి అన్ని జిల్లాలోను జరుగవలసిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది. తేది 13-10-1998 --బిట్టు వెంకటేశ్వర్లు ౪//

డా॥ ఎస్‌. శరత్‌జ్యోత్స్న్నారాణి ఎం ఎ..ఎం ఫిల్‌ ,పహెచ్‌డి తెక్వంర్‌, తెలుగు శాఖ, కేం య విశ్వవిద్యాలయం, హైదరాహిదు, ఆ౪చన్సు చిరంజివి కె గంగాధర్‌ నా పర్యవేక్షణలో నిజామాబాదు జల్లా మొహర్రం పాటలపై పరిశోధన చేసి, ఆ సిద్ధాంత వ్యాసాన్ని గ్రంధరూపంలో తీసుకొని రావడం ఎంతో హర్షించదగిన విషయం _ జానపద సాహిత్యంలో ప్రధానమైన విభాగం గేయం ఈ గేయ సాహిత్యంలోని వివిధాంశాల పై ఎంతోమంది ప్రముఖులు కృష్‌ చేయడం మనకు కన్పిస్తుంది జానపద సాహిత్యం అంటే ప్రాణం పెట్టే గంగాధర్‌ జానపద గేయాలను చక్కగా పాడి వినిపించగలడు. అందువల్ల 'గేయరూపంలో కన్పిస్తున్న మొహర్రం పాటలపై సమగ్ర పరిశీలన చేశాడు ఏ దేశ సంస్కృతీ చరిత్రకయిన విశాలం ఆ దేశంలోని ప్రజలు జరుపుకునే పండుగలు పబ్బాలేనని చెప్పవచ్చు వైదిక సంప్రదాయాలతో వర్ధిల్లే భారత దేశంలో, వివిధ మతాలున్నప్పటికీ, మత సామరస్యానికి ఈ పండుగలే చిహ్నాలుగా నేటికి మిగిలాయి అటువంటి పండుగల్లో ఒకటైన “మొహర్రం పండుగ" జాతి సమైక్యతకు దోహదం చేస్తూ, హిందూ ముస్లింల సమైక్యతను నేటికి చాటుళుంది దానికి కారణం ఆ పండుగపాటల్లో కన్పించే వైవిధ్యమే క్రీశః 680లో జరిగిన 'కర్చలా' యుద్ధంలో మరణించిన వీరుల స్మృతి చిహ్నంగా, ముస్లింలోని 'షియా'తెగ వారు పవిత్రంగా, సంప్రదాయ బద్దంగా జరుపుకొనే పండుగే ఈ మొహర్రం దీనినే పంజా-కా-ఈద్‌, ఆషూరా, పీర్లపండుగని పిలుస్తారు మొహర్రం పాటల అవిర్భ వికాసాలను తెలియజేస్తూ మొహగ్రంతో సంబంధంగల భక్తిపాటలను ఒక విభాగంలొనూ, మొహగ్రం సంప్రదాయానికి చెందని పనిపాటలను మరొక విభాగంలో చూపించాడు గంగాధర్‌ ముఖ్యంగా ఇందులో కర్చలా యుద్ధభూమికకు సంబంధించిన పాటల్లో “మై కర్చలా యైకర్చలా యై కర్చలా” అంటూ హుస్సేన్‌ని తలచుకుంటూ పాడే పాటలు మనలను కదిలిస్తాయి ఖాసిం పీరును “వెండి దేవుడు 'గా భావిస్తూ కలుపు తీస్తూ “లెవు లెవ్వు కాసిం సాబు లెవ్యావయ్యా కాసిం సాబు పొద్దు వొడిసి బారేడెక్కె ౪

అనే పాటను తెలుగు ఆడపచులు పాడుతుంటే ఆ పాట ఆ వీరుల స్మృతిని మనకు తెలియజేస్తోంది

_ తెలంగాణా, రాయలసీమలో నివసించే హిందువులు ఉత్సాహంగా జరుపుకునే ఈ పండుగలో, పీర్ణకు మొక్కులు చెల్లించడం నేటికీ కన్పిస్తోంది అది మన జాతి చేసుకున్న అదృష్టమెమో! మొహర్రం తర్వాత, తెలంగాణాలో “కౌడు పేర్ల లొ జరిగే ఉత్సవాన్ని. ఆప్రదర్శనలో కన్చిస్తొన్న విశేషాలను. పండుగ పద్ధతులను, విశ్లేషించడమే కాకుండా మొహర్రం పాటల్లో కన్పిస్తోన్న భాషా విశేషాలను చూపడం జరిగింది చక్కని పరిశోధన చేసిన గంగాధర్‌ జానపద పరిశోధనా రంగంలో మరింత కృషి చేస్తాడని ఆశిస్తూ, అభినందిస్తూ - నా శుభాకాంక్షలను అందజేస్తున్నాను తేది : 10-10-1998 -శరత్‌ జ్యోత్స్నారాణ్‌

/

డొ॥ ఎన్‌ ఆర్‌ వెంకటేశం ఉపన్యాసకుడు. తెలుగుశాఖ. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం హైదరాబాదు ఒకే కాలంలో రెండు అంతకంటే ఎక్కువ మతాలను ప్రజలు అవలంబిస్తున్నప్పుడు, ఆ మాతాలు పరస్పరం ప్రభావం చూపుకోవటం అనివార్యం ఇక్ష్వాకుల కాలంలోనే బుద్ధుడు, బోధివృక్తం విగ్రహాలను ప్రతిష్టించి, ప్రజలు పూజించినట్లు చారిత్రకాధారాలవల్ల తెలుస్తున్నది ఇది హిందూమత ప్రభావమని వేరుగా చెప్పవలసిన పనిలేదు. అలాగే మన దేశాన్ని ముస్లింలు పరిపాలించినందువల్ల ఇస్లాం మతం హిందూ జనజీవనం మిద బాగా ప్రభావం చూపింది. తమ మత వ్యాప్తికోసం కొందరు ముస్లిం రాజులు “జిజియా' పన్ను వేయటానికి కూడా వెనుకాడలేదు వారి మతాచారాలను ప్రజలపైన రుద్దటమనేది చరిత్రలో కనిపిస్తుంది ప్రజలు భయ సంభ్రమాలతో అటు మొగ్గటమూ కనిపిస్తుంది. మొహగ్రం పండుగ హిందువులు చేసుకునే పండుగయిపోయింది ఎన్నో దర్గాలకు మొక్కటం, తమ పిల్లలకు ఆ కేర్లు పెట్టుకోవటం పరిపాటయిపోయింది ఊసేను, లతీపు, ఇస్మాలు, మస్తాను, మదారు, పకీర, మొగలాలి, జంగయ్య, దస్తగిరి, మైబూ: బాబయ్య, బీమమ్మ మొదలైన "పేర్లు ఇలా పెట్టకున్న పేర్లే. ఇస్లాం మతాచారులను కొన్నింటిని ఆచరించటం హిందువుల్లో కనిపిస్తుంది. కాని, ముస్లిముల్లో హిందూ మతాచారాల అచరణ కనబడదు. అందువల్లనే గత పదేళ్ళ నుంచి అంతో ఇంతో చదువుకున్న హిందువులు దర్గాలకు మొక్కటం, పీర్ణ పండుగలు చేయటం మానుకున్నట్లుగా గమనించవచ్చు. పూర్వ కాలంలో ముస్లిం రాజుల నిర్చంధాలకు గురై, విధిలేని పరిస్థితుల్లో అలా చేయవలసి వచ్చింది ఇప్పుడు స్వతంత్ర భారతంలో ఇంకా అలాగే ఆచరించవలసిన దుస్థితి ఎందుకనే భావన హిందువుల్లో వచ్చినట్లు కనిపిస్తుంది. నాస్తికమతాలైన బౌద్ధ, జైనాలు, ఆ తర్వాత మన దేశంలోనికి వచ్చిన ఇస్లాం క్రైస్తవ మతాలు, హిందూమంతంతో సహజీవనం చేశాయి ప్రజలపై ప్రభావం చూపాయి కొన్ని మతాచారాలు (ప్రజల్లో వ్యాప్తి చెందాయి అయినా, హిందూమతం కనబరచిన పరమత సహనం గమనార్హమైంది అది నాన్యతో దర్శనీయం. విశిష్టమైన భారతీయ సంస్కృతికి ఈ లక్షణమే మూల బీజమయింది త

ఏది ఏమయినా పీర్ల పండుగ రెండు మతాల వారిని సమైక్యపరిచే పర్వదినం ఆరవ నిజాం మోర్‌ నవాబ్‌ మహబూబ్‌ అలీఖాన్‌ హిందూ ముస్లిం సబ్యతను పెంపొందింపచేశాడని ప్రతీతి. మహమ్మదీయ ఉత్సవాలలాగే హిందువుల పండుగల్ని కూడా ఆయన ప్రతితో జరిపించేవారట అందుకే ప్రజలు తమ పాదుషా మతాచారాలను కూడా హృదయ పూర్వకంగా గౌరవించేవారని అంటారు

మొహర్రం కధా కమామిషు గురించి చాలా మందికి తెలియదు దాని వెనక ఉన్న కధంతా చెప్పుకొచ్చాడు గంగాధర్‌. ఈ పండుగ సందర్భంగా పాడే యాభైకి పైగా గేయాలను ఈ గ్రంధంలో ఉదాహరించాడు. కొన్ని ఉర్దూ, హిందీ గేయాలను కూడ సేకరించి గ్రంధస్థం చేశాడు. హసన్‌ హుస్సేన్‌ల అనుబంధం గురించి, వారి వీర కృత్యాల గురించి వర్ణించే రెండు విలువైన కధాగేయాలను ఇందులో చేర్చాడు. మొత్తం మోద ఈ పరిశోధన ఒక చక్కటి గ్రంధంగా రూపుదిద్దుకుంది. దీన్ని “నిజామాబాదు జిల్లా మొహగ్రం పాటలు” అన్నప్పటికీ దాదాపు తెలంగాణా జిల్లాలన్నిట్టో పీర్ల పండుగ తీరుతెన్నులు ఇలాగే కనిపిస్తాయని చెప్పవచ్చు.

౩. గంగాధర్‌ మా విద్యార్థి. వినయ విధేయతలతో పొటు పరిశోధనాసక్తి వుష్కలంగా ఉన్నవాడు ఎవరి దృష్టిపడని పరిశోధనాంశాన్ని గ్రహించి, బాగా శ్రమించి, ఈ లఘు సిద్ధాంత గ్రంధాన్నిరచించాడు ఒక కొత్త అంశాన్ని పరిశోధించి, జానపద విజ్ఞాన పరిశోధకుల ముందుంచిన క గంగాధర్‌ను మనసారా అభినందిస్తున్నాను తేది : 6-9-1998 _ ఎన్‌.ఆర్‌. పంకటేశం

న!

డాః చిగిచెర్ల కృష్ణారెడ్డి, యంఎ ఎం ఫైల్‌, పహెచడి అసోసియేట్‌ ప్రొఫెసర్‌, జానపద కళలు పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం. హైదరాబాదు అభినందన “నిజామాబాదు జిల్లా మోహగ్రం పాటలు' అనే గ్రంధాన్ని ఆమూలాగ్రం చదివాను చిరంజీవి కె గంగాధర్‌ ఎన్నో కష్టాలకోర్చి గేయాలు సేకరించి వాటిని చక్కగా వివరించటం జరిగింది అంతేగాక మోహగర్రం పండుగ ప్రత్యేకతను చారిత్రకంగా చర్చించాడు. జాతీయ సమైక్యతకు ప్రతీకగా మోహగ్రం సండుగేనని పాఠకలోకానికి తెలిపాడు ఈ పండగను 'పీర్షపండగ' పేరుతో తెలుగు వారు కులమత భేదాలకతీతంగా ఈ నాటికి పల్లెల్లో జరుపుకోవటం విశేషం. హిందువులు ఏ పండుగైన అత్యంత భక్తి శ్రద్ధలతో జరుపుకొంటారు వాటిలో పీర్ణ పండగను జరపటం ప్రత్యేకం ఆంధ్రదేశంలోని రాయలసీమ ప్రాంతంలో కూగూడు. గ్రామంలో జరిగే పీర్ణ పండగ ప్రత్యేకం అక్కడ గుండంలో దిగటం, పీర్ల ఊరేగింపును వైభవంగా జరుపుతారు. ఇలాంటి జాతి సమైక్యతకు ప్రతీకమైన మోహగ్రం గీతాలు మరిన్ని సేకరించి పాఠకలోకానికి శ్రీకె గంగాధర్‌ అందించగలడని ఆశిద్దాం గ్రంధం చదవటం మొదలుపెడితే అయ్యేంత వరకు చదివించేదిగా పాఠకలోకానికి అందించినందుకు మనసార కె గంగాధర్‌ను అభినందిస్తున్నాను తేది - 12-10-1996 - డా॥ చిగిచెర్ల కృష్ణారెడ్డి ంీ!

భిన్నత్చంలో ఏకత్పం

• డా॥ కసిరెడ్డి

మొహగ్రం పండుగ గురించి వ్రాస్తూ శ్రీ దేవులపల్లి వెంకటేశ్వరరావు (కామ్రేడ్‌ డి వి.) ఇలా అంటారు. “. అందరికీ తెలిసిన పండుగ, ముస్లింలదే అయినా గ్రామోణ ప్రజలంతా పాల్గొంటారు తరచుగా ఈ పండుగరోజుల్లో హిందువుల పండుగలు కూడా వస్తాయి. నిజాం ప్రభుత్వ కాలంలో హిందువులు తమ పండుగలను వాయిదా వేసి తర్వాత జరిపేవారు. సనాతన ధర్మ పరాయణులు ఆ రోజుల్లో పండుగలు జరపటం “తప్పు అని సర్దుబాటు తనాన్ని ప్రదర్శించారు " (తెలంగాణా ప్రజల సాయుధ పోరాట చరిత్ర, 1946, 1951, వు * 40)

“ఊరేగింపులు తీయవలసిన ఏ పండుగలకైనా ప్రభుత్వ అనుమతి అవసరమయ్యేది" - ఇదీ పై పుస్తకంలోని వాక్యమే

కుతుబుషాహీల కాలంలో మొహర్రం పండుగ హిందువులు జరుపుకొన్నారో లేదో తెలియదుగానీ, అసప్లాహీల (నిజాంల)కాలంలో, పాలకుల పండుగ అయినందువల్ల హిందువులు కూడా జరుపుకొన్నారు, పాల్గొన్నారు. ఆ రోజుల్లో హిందువుల్ల పండుగలు సహజంగా వచ్చేవి. “వాయిదా వేసే వారన్నారు, సనాతన ధర్మ పరాయణులు సర్దుబాటు తనాన్ని ప్రదర్శించారన్నారు' శ్రీ డి.వి.

ఎందుకో శ్రీ డి.వి. చెప్పలేదు; చెప్పరు కూడా. కారణం సంతృప్తీకరణ విధానం. పైపుస్తకం రచనా కాలం 1982-84 నిజాంప్రభువులు తమ పండుగల సందర్భంలో వచ్చిన హిందువుల పండుగలను జరుపుకోనివ్వలేదనో, ఆటంక పరిఛారనో, నిషేధించారనో వ్రాస్తే ఇప్పటి ముస్లింలు “హర్టో అయితే! మన చరిత్రను ఈ దృష్టితో ఎందరో రచించారు అందువల్ల సత్యాలు మరుగున పడిపోయాయి మనమూ మన పిల్లలు ఇటువంటి చరిత్రే చదువుతున్నాం

“నిజామాబాదు జిల్లా మొహగ్రం పాటలు - పరిశీలన అనే ఈ ఎం ఫిల్‌ పరిశోధన గ్రంధం ఇటువంట్‌ కాలంలో వచ్చిందే అయినా వాస్తవాలు చెప్పడంలో వెనుకముందాడ లేదు. ఎక్కువగా తెలుగువారే, అందులోనూ వివిధ వృత్తులవారే - పాడుకొనే ఈ మొహర్రం తెలుగు పాటలు జానపద విజ్ఞానం క్రింద అధ్యయనం చేయడం సమంజసమే జానపద విజ్ఞానంలో జానపద సాహిత్యం ఒక భాగం, ఆ భాగంలో పాటలదొక శాఖ, ఆ పాటల్లో పండుగల పాటలొక ఉపశాబ, ఆ పండుగల పాటల్లో మొహర్రం పాటలది ఓరిమ్మ - ఓ పూవు

క!

ఈ పాటలు పౌరాణ్‌కాలా! చారిత్రకాలా! సాంఘ్‌కాలా! కాల్పనికాలా! ఇలా అధ్యయనం ప్రారంభమవుతుంది ఏ కోవలోకి అవి వస్తాయో అందులొ అది పూర్ణమా! సగమా! ఎదొ చాయా మాత్రమేనా! అనుశీలనం ఇలా కొన సాగుతుంది

ఆ తర్వాత పురాగాధావాదం నుండి నిర్మాణ వాదం వరకున్న వివిధ అధ్యయన వాదాల్లో ఇది దేని క్రిందికి వస్తుంది అని పరిశీలిస్తాం అందులో ఈ మొహగ్రం పాటలు జర్మన్‌ ఇండాలజిస్టు ధియోడర్‌ బెన్ఫే ప్రతిపాదించిన వలసవాదం (1419880౧21 ౧6౦౧) క్రింద అనుశీలిస్తాం అయితే పాటలకు సంబంధించిన వస్తువు మాత్రమే వలసవచ్చింది, ఆ పాట వస్తువును తెచ్చిన వారు “వలస'గా రాలేదు, వారు దురాక్రమణ చేశారు. అందువల్ల ఈ పాటలను ఆక్రమణ వాదం క్రింద విశ్లేషించాలంటాం ఆక్రమణ వల్ల వచ్చినా, వలసవల్ల వచ్చినా, మృదువుగా స్వీకరించినా, జబర్గస్తీ కారణంగా గ్రహించినా, భయపడి (ప్రచారం చేసినా, ప్రలోభపడి పొడుకొన్నా - ఈ కారణాలేవీ చెప్పకుండా హిందువులు విశాల హృదయులు, ఈ దేశంలోకి ఎవరు వచ్చినా వారి మత సంప్రదాయ సంస్కృతుల్ని ఆహ్వానించారు, ఆదరించారు అని చెప్పుకొంటాం ఉదాహరణకు పార్శీలను చూడండి! వారిని అన్ని దేశాలు తరిమిగొడితే ఈ దేశం ఆశ్రయమిచ్చింది అని చరిత్ర బ్రాసుకొంటాం. పారుగు వాడిని ఆదరించే - ఆశ్రయమిచ్చే గుణం ఈ దేశ మూలవాసి రక్తగతం

అని చెప్పుకొంటాం. ప్రపంచ చరిత్రకారులు మనల్సి పొగిడేట్టు చేసుకొంటాం. అస్తిత్వం ఉన్నంత వరకు చెప్పుకొంటాం!

ఈ పరిశోధకుడు ఇలా అధ్యయనానుశీలనాలు చేయకపోవచ్చు పాటలను నిర్మాణవాదం క్రింద పధశీలించక పోవచ్చు అయితే ఇలా అధ్యయనం చేయడానికి కూడా వీలుందని సూచనలివ్వడం పరిశీలకుల కర్తవ్యం. ఆ దృష్టితోనే ఈ విషయాలు ప్రస్తావించడం జరిగింది రేపు దీని మొద అధ్యయనం చేసే వారైనా ఇలా దృష్టి సారిస్తారనే ఉద్దేశ్యం కూడా ఉంది.

ఎంఎలో మా విద్యార్థి చి కె గంగాధర్‌ నిష్టతో పర్యటించి, ఎన్నో పాటలు సేకరించి చాలా సీదా సాదాగా పరిశీలన చేశాడు “సమైక్య భారత చరిత్రలో మొహర్రం ప్రస్తావన' అనే రెండో అధ్యాయంలో క్లుప్తంగా అయినా సరే కర్చలా చరిత్ర చెప్పాడు ప్రవక్త మహమ్మదు కూతురు ఫాతిమా, ఆమె. కొడుకులు హసన్‌, హుస్సేన్‌, మువాస్పీన్‌లు, వారు కర్చలా యుద్ధంలో మరణించారు వారి స్మృతి చిహ్నంగా మొవర్రం (శోకం) పండుగ జరుగుతున్నది ఈ హసన్‌ హుస్సేన్‌లు ఆశన్న ఊశన్నలై తెలుగు జానపద గీతాల్లో ప్రవేశించారు అ పాటల బాణీలు పూర్వం ఉన్నవే అటువంటి శోక గీతాల వవ సాహిత్యంలో లభిస్తాయి ఆ బాణీల్లో ఈ నూతన వస్తువు ప్రచారమయ్యింది

తో

అసప్టాహీల పరిపాలనలో కొంతమంది షియా అధికారులు (గిర్జావరి, తహసిల్హార్‌, అమిన్‌ సాహెబ్‌తదితరులు) ఈ కధ తెలుగుల ఆఅటపాటల్లా ప్రవేశమయ్యేట్టు చేశారు 'పాడుబేటాపాడు. అని గ్రామాల్లోకి వచ్చిన అధికారులు జబరస్త్రీ చేసేవారని ఇప్పటికీ ఏతాతనడిగినా చెబుతాడు “రాదంటే పాడమంటాడే . అని బూతుల కెత్తుకొన్స సంఘటనలనూ వివరిస్తారు. ఇకబాణీ బాగా తెలిసి వస్తువును జీర్ణించుకొన్న ఊరూ పేరూ లేని (ఉన్నా తెలియని లేదా రికార్డు కాని) జానపదులు ఈ పాటలు పాడుకొన్నారు ప్రచారం చేశారు. ఇప్పటికీ పాలం పనుల్లో, ఉత్సవాల్లో మొహర్రం పాటలు పాడుకొంటూనే ఉన్నారు వస్తువది, పాట ఇది. అందుకే "జానపద గేయ సాహిత్యంలో మొహర్రం పాటలు” అనే మూడవ అధ్యాయమే ఈ పరిశోధనకు ప్రాణభూతంగా నిలిచింది పుస్తకంలో మూడు వంతుల "పైచిలుకు ఈ అంశమే ఆశ్రమించింది ఎంతో వైవిధ్యభరితంగా ఈ అంశాన్ని పరిశోధకుడు పరిశీలించాడు “అవ్వు లెవ్వు - మారే సాబు లెవ్యావయ్యా - మారేసాబు పొద్దువొడిసి - బారేడెక్కె - లెవ్వావయ్యా - మారేసాబు" (పు.49) ఈ బాబీ బాగా కదిలిస్తుంది, ఊపు ఉత్తేజాన్ని తెచ్చి పెడుతుంది. 'మేము దండువోయేటప్ట్పుడు" (పు.53) పాటలో చెట్లు, పూలచెట్లు నాటామని వాటికి నీళ్లు పోస్తున్నారా! అవిఏ స్థితిలో ఉన్నాయని అడగడం పూర్తిగా జానపదమే. ఆ చెట్టు వాడిపోతే నేను మరణించినట్టు, ఆ చెట్టు నిగనిగలాడుతుంటే నేను బ్రతికి ఉన్నట్లనడం జానపద కధాగేయాల్లో కనిపించే అంశాలే. ఒక చారిత్రకాంశం పండుగగా మారడం ప్రతిదేశంలో ఉండేదే. అది వీర గాధగా జనంచెప్పుకొని స్ఫూర్తిని పొందడమే ప్రయోజనం. మొహర్రం (పీర్ల పండుగ) ప్రభావం హిందువుల మిద దినదినం తగ్గిపోతున్న దశలో ఈ పరిశిలన గ్రంథం వచ్చింది. విశ్వాసాల ఉత్తేజాలు, ఆర్భాటాలు మంచీ చెడు నృష్టిస్తున్న సందర్భంలో వచ్చిన ఈ లఘుపరిశోధన గ్రంధాన్ని అందించిన చిణె. గంగాధర్‌ను అభినందిస్తూ, భిన్నత్వంలో ఏకత్వం దర్శనానికి ఇది దోహదం చేస్తుందని ఆశిస్తున్నాను, భవిష్యత్‌ పరిశోధనలో ఇది పాధేయమై నడుపుతుందని భావిస్తున్నాను భాగ్యనగర్‌ - డా| కసిరెడ్డి తేది : 15-10-1998 కార్యదర్శి, జాతీయ సాహిత్య పరిషత్‌, (ఆం ప్ర) ఎ

నాకు ఈ మొహర్రం పాటలపై పరిశోధన అవకాశాన్ని కల్పించిన హైదరాబాదు కేంద్రీయ విశ్వవిద్యాలయం నాటి తెలుగు శాఖ అధ్యక్షులు ఆచార్య రవ్వా శ్రీహరి గారికి, డీన్‌ ఆచార్య కె.కె. రంగనాధాచార్యులు గౌరికి, ఆచార్య జివి సుబ్రహ్మణ్యం గారికి, ఈ అంశానికి పర్యవేక్షకులుగా ఉండి, అడుగడుగునా ప్రోత్సహించడమే కాకుండా “ఆశీస్సు'లందించిన డా॥ ఎస్‌. శరత్‌ జ్యోత్స్నా రాణి గారికి -_

, ఈ లఘుపరిశోధన గ్రంధానికి "అభినందన" మందించి ఆశీర్వదించిన జ్ఞానపిర పురస్కార (గ్రహీత ఆచార్య సి. నారాయణరెడ్డి గారికి, *ఒక మాటిలో గొప్పవిషయం చెప్పి ఆశీర్వదించిన పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ఉపాధ్యక్షులు ఆచార్య నాయని కృష్ణకుమారిగారికి నా నమస్సులు

“ప్రశంసోతో ప్రోత్సహించిన డా॥ బెట్ట వేంకటేశ్వర్లు గారికి , 'ఇది నూతనమ'ంట్రూ అభినందించిన డా॥ ఎన్‌ ఆర్‌ వెంకటేశంగారికి, “అభినందించిన డా॥ చిగిచెర్ల కృష్ణారెడ్డి గారిక్రి ఇది “భిన్నత్వంలో ఏకత్వానికి' దారితీయాలని ఆశిస్తూ ఆశీర్వదించిన డా॥ కసిరెడ్డి వెంకట రెడ్డి గారిక్ర నా ప్రణామాలు

తమ సలహా సహకారాలతో నాకు మార్గం చూపించిన, సీనియర్‌ జర్చలిస్తు దుర్గం రవీందర్‌ గారికి, డా॥ గోపు లింగారెడ్డి (కరీంనగర్‌) గారికి _ న

మొహర్రం పై తమ పూర్తి సహకారం అదించిన శ్రీ మండి అన్వర్‌ హుస్సేన్‌ గారికి - వివిధ గ్రంధాలయాల యాజమాన్యాలకు, పరిశోధనా సమయంలో ఆర్థిక, హార్ధిక సహాయమందించిన నా ఆత్మీయుడు శ్రీ యం. నర్సయ్య గారికి -_

నన్ను వెన్నుతట్టి ముందుకు నడిపిస్తూ, నా ఉన్నతికై ఎల్లప్పుడూ తపించే అన్నయ్య శ్రీ నారాయణ జిజ్ఞాసుగారికి, నా క్షేమాన్ని సదా కాంక్షించే అమ్మమ్మ శ్రీమతి మర్రిపెల్లి చిన్నమ్మ గారికి, వదినమ్మ శ్రీమతి సత్యశ్రీ గారిక్కి మెనత్త శ్రీమతి మర్రి పెల్లి ముత్తెమ్మ గారికి నా హృదయాంజలి

ఈ పాటల సేకరణలో అన్ని విధాలుగా సహకరించిన శ్రీ నాగన్న శ్రీ గంగారం. మిత్రులు శ్రీ రామచంద్రాచారి, శ్రీ రామానుజా చారి, శ్రీ సురేష్‌ గార్లకు - ర

పాటలు పాడి ఈ పుస్తకం మీ ముందుకు రావడానికి మూలకారకులైన వారిలా శ్రీ నంగిపెద్ద కరైన్న స్పై తొంట్‌ ఆశన్న, శ్రీ కాలూరి చిన్న ఊశన్న, శ్రీ కుమ్మరి నారాయణ శ్రీ నడ్చ్‌ ఊశన్న అశన్న కి. బాషామియా, శ్రీ నర్సాగొడ్‌ గార్లకు. శ్రీ పెద్దోల్ల గంగారాం శ్రీ లింబాద్రి. శ్రీ వంతులు నర్సయ్య, శ్రీ పరమల సాయన్నలే కాకుండా ఇంకా ఎందరొ అందరికి నా వందనాలు ఈ పుస్తకం వెలుగులోకి రావడానికి ముఖ్యకారకులు, ముద్రణలో పూర్తి సహాకారం అందించిన నిరంతర చైనత్యశీలి, ఆత్మీయ గురువర్యులు డా॥కసిరెడ్డి వెంకటరెడ్డి గారికి నా ప్రణామాలు. " ఆఖరి సమయంలో తగు సలహాలిచ్చిన మిత్రులు శ్రీ ముత్యం, శ్రీ పత్తిపాక మోహన్‌ గార్లకు - ప్రచురణకు అర్థిక సహాయాన్ని అందించి ప్రోత్సహించిన పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వారికి - జాతీయ సాహిత్య పరిషత్‌ ఆర్భూర్‌ శాఖ వారికి - అందంగా మేలు ప్రతిని వ్రాసిన సి.హెచ్‌, కిషోర్‌కు, ముఖపత్రాలంకరణ చేసిన ఆర్మూరు మిత్రులు శ్రీ యెల్లం గారికి, అందంగా కంపోజింగ్‌ - ముద్రణ చేసిన కర్షక్‌ గ్రాఫిక్స్‌ - ప్రింటర్స్‌ యాజమాన్యానికి - నా కృతజ్ఞతలు. మకీ. కాలి తట వ.

నాకు ఈ మొహగ్రం పాటలపై పరిశోధన అవకాశాన్ని కల్పించిన హైదరాబాదు కేంద్రీయ విశ్వవిద్యాలయం నాట్‌ తెలుగు శాఖ అధ్యక్షులు ఆచార్య రవ్వా శ్రీహరి గారికి, డీన్‌ ఆచార్య కె.కె. రంగనాధాచార్యులు గారికి, ఆచార్య జివి సుబ్రహ్మణ్యం గారికి ఈ అంశానికి పర్యవేక్షకులుగా ఉండి, అడుగడుగునా ప్రోత్సహించడమే కాకుండా “ఆశీస్సు'లందించిన డా॥ ఎస్‌ శరత్‌ జ్యోత్స్నా రాణి గారికి --

, ఈ లఘుపరిశోధన గ్రంధానికి 'అభినందన' మందించి ఆశీర్వదించిన జ్ఞానపీర పురస్కార గ్రహీత ఆచార్య సి. నారాయణరెడ్డి గారికి, 'ఒక మాటిలో గొప్పవిషయం చెప్పి ఆశీర్వదించిన పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ఉపాధ్యక్షులు ఆచార్య నాయని కృష్ణకుమారిగారికి నా నమస్సులు

“ప్రశంసితో ప్రోత్సహించిన డా॥ బిట్ట వేంకటేశ్వర్లు గారికి , “ఇది నూతనమింటూ అభినందించిన డా॥ ఎన్‌.ఆర్‌, వెంకటేశంగారికి, 'అభినందించిన' డా! చిగిచెర్ల కృష్ణారెడ్డి గారికి, ఇది “భిన్నశ్వంలో ఏకత్వానికి దారితీయాలని ఆశిస్తూ ఆశీర్వదించిన డా॥ కసిరెడ్డి వెంకట రెడ్డి గారికి నా ప్రణామాలు.

తమ సలహా సహకారాలతో నాకు మార్గం చూపించిన, సీనియర్‌ జర్నలిస్టు . దుర్గం రవీందర్‌ గారికి, డా॥ గోపు లింగారెడ్డి (కరీంనగర్‌) గారికి - మొహర్రం పై తమ పూర్తి సహకారం అదించిన శ్రీ మండి అన్వర్‌ హుస్సేన్‌ గారికి - వివిధ గ్రంధాలయాల యాజమాన్యాలకు, పరిశోధనా సమయంలో ఆర్థిక, హార్ధిక సహాయమందించిన నా ఆత్మీయుడు శ్రీ యం. నర్సయ్య గారికి - నన్ను వెన్నుళట్టి ముందుకు నడిపిస్తూ, నా ఉన్నతికై ఎల్లప్పుడూ తపించే అన్నయ్య శ్రీ నారాయణ జజ్ఞాసుగారికి, నా క్షేమాన్ని సదా కాంక్షించే అమ్మమ్మ శ్రీమతి మర్రిపెల్తి చిన్నమ్మ గారికి వదినమ్మ శ్రీమతి సత్యశ్రీ గారికి, మేనత్త శ్రీమతి మర్రిపెల్లి ముత్తెమ్మ గారికి నా హృదయాంజలి ఈ పాటల సేకరణలో అన్ని విధాలుగా సహకరించిన శ్రీ నాగన్న. శ్రీ గంగారం, మిత్రులు శ్రీ రామచంద్రాచారి, శ్రీ రామానుజా చారి, శ్రీ సురెష్‌ గార్లకు - గ

పాటలు పాడి ఈ పుస్తకం మీ ముందుకు రావడానికి మూలకారకులైన వారిలో శ్రీ నంగిపెద్ద కరైన్స్న శ్ర తొంటి ఆశన్న, శ్రీ కాలూరి చిన్న ఊశన్హ, శ్రీ కుమ్మరి నారాయణ, శ్రీ నడ్చి ఊకన్న అశన్న కీశే బాషామియా, శ్రీ నర్ఫాగౌడ్‌ గార్లకు. శ్రీ పెద్దోల్ల గంగారాం శ్రీ లింబాద్రి. శ్రీ పంతులు నర్సయ్య, శ్రీ పరమల సాయన్నలే కాకుండా ఇంకా ఎందరొ . అందరికీ నా వందనాలు.

ఈ పుస్తకం వెలుగులోకి రావడానికి ముఖ్యకారకులు. ముద్రణలో పూర్తి సహాకారం అందించిన నిరంతర చైనత్యశీలి, అత్మీయ గురువర్యులు డా॥కసిరెడ్డి వెంకటరెడ్డి గారికి నా ప్రణామాలు

ఆఖరి సమయంలో తగు సలహాలిచ్చిన మిత్రులు శ్రీ ముత్యం, శ్రీ పత్తిపాక మోహన్‌ గార్లకు - ప్రచురణకు ఆర్థిక్ర సహాయాన్ని అందించి ప్రోత్సహించిన పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వారికి - జాతీయ సాహిత్య పరిషత్‌ ఆర్మూర్‌ శాఖ వారికి -

అందంగా మేలు ప్రతిని వ్రాసిన సి.హెచ్‌ కిషోర్‌కు, ముఖపత్రాలంకరణ చేసిన ఆర్మూరు మిత్రులు శ్రీ యెల్లం గారికి అందంగా కంపోజింగ్‌ - ముద్రణ చేసిన కర్షక్‌ గ్రాఫిక్స్‌ - ప్రింటర్స్‌ యాజమాన్యానికి - నా కృతజ్ఞతలు, ఏప్ర రడ న.

పుస్తక ముద్రణకు సహకరించిన వదాన్యులు

$ః శ్రీ కోససముద్రం రాజ మల్లిబార్డున్న శర్మ, తెలుగు పండితులు, ఆర్మూరు.

జా వి సురేందర్‌ - ప్రిన్సిపాల్‌, ఆం ప్ర సాంఘిక సంక్షేమ గురుకుల విద్యాలయం, ఆర్మూర్‌ “| శ్రీ రామక పొందురంగ శర్మ లెక్పరర్‌, * ”

*ః శ్ర టి. ధామస్‌రెడ్డి, లెక్పరర్‌, " /

జి రమేశ్‌ పిజి.టి ” |

శ్రీ క. నరేందర్‌రెడ్డి, లెక్సరర్‌, = ”

ళ్‌ డి. కిషన్స్‌ లెక్పరర్‌, = /

₹ః శ్రీ యన్‌ ఎల్లమ్‌, క్రాఫ్ట్‌ టీచర్‌, " ”

*ః శ్రీ యం. శివరాం, లెక్చరర్‌, 7 "

శః శ్రీ జుగ్గె గంగామోహన్‌, జరాయత్‌ నగర్‌, ఆర్బ్హూరు.

కః డా| కసిరెడ్డి వెంకట రెడ్డి రీడర్‌, తెలుగు శాబ, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం, భాగ్యనగరం ౩ శ్రీ సంతని అరుణ్‌, పెంటోబి క్లాత్‌ మార్చంట్‌, ఆర్మూరు

₹ శ్రీ ఏలేటి దామోదర రెడ్డి ఉపాధ్యాయుడు, ఆర్మూరు.

శ డా॥ రాం ప్రసాద్‌, అశ్వినీ హోమియో క్లినిక్‌, చంద్రా ఆసుపత్రి ముందర, ఆర్మూరు.

• డాః గంగాదాసు, ఎం.డి.(ఆయుర్వేద) బాగ్యనగరం.

₹ శ్రీ రాజ్‌ కుమార్‌ తురాకు, విజయ్‌ ప్రింటర్‌, మహలక్ష్మి రోడ్‌ - ఆర్బూరు.

ఈ శ్రీ వి నర్సింగ్‌ రావు - ఎం.పి డి.ఓ. జరాయత్‌నగర్‌, ఆర్మూరు

• శ్రీ కె. ప్రదీప్‌ లెక్సరర్‌ - ప్రభుత్వ జూనియర్‌ కళాశాల, మోర్తాడ్‌

జ శ్రీ ఏ సుభాష్‌ లెకరర్‌ - ప్రభుత్వ బాలికల జూనియర్‌ కళాశాల, ఆర్నూరు

ఇ శ్రీ కాపర్రి గురుచరణం,లెక్పరర్‌, శ ”

ఖః శ్రీ వ. ప్రకాశ, లెకరర్‌, ః ”

ఖ్‌ శ్రీ చెన్న రాజేంద్రసాగర్‌, లెక్చరర్‌, 7 /

• శ్రీ పి నారాయణ మూర్తి, లెక్సరర్‌ __ ౫ ”

క.

• మదవి విద్యాలయం, జిరాయతి నగర్‌, ఆర్మూరు ₹కౌటికె ప్రియతమ్‌, 5/0 రాజేందర్‌, జిరాయత్‌నగర్‌, అర్నూరు 2 శ్రీ రుండెటి నాగేశ్వర రెడ్డి, మహలక్ష్మీ కలవి, ఆర్మూరు- బ్లా శ్రీ క మల్లెక్‌, ఉపాధ్యాయుడు, పడ్కల్‌. ప్‌ శ్రీ పి రఘునాథ్‌, ఉపాద్యాయుడు, పెర్కిట్‌ ఇః శ్రీ సేనాపతి వేణుగోపాలచారి, ఉపాధ్యాయుడు, పెర్కిట్‌ ₹8 శ్రీ యస్‌. మార్కండేయులు, దూల్‌మిట్ట, మద్దూర్‌, జి॥ వరంగల్‌.

• శ్రీ ఈరబత్రిని రాందాసు ప్ర ఉ. మహలక్ష్మి కాలని, ఆర్మూరు శః యన్‌. రాజేంద్ర ప్రసాదు, (బాల్కోండ) *ః విజయలక్ష్మి బుక్స్‌ అండ్‌ జనరల్‌ స్టోర్సి, ఆర్మూరు. 8 శ్రీ ఐ. ప్రభాకరరావు, తెలుగు పండితులు, అర్నూరు. శ్‌ బి లింగమూర్తి జిప.ఉ పాఠశాల, పిప్రి. శః మ్యౌల నర్పింగు, తెలుగు పండితులు, జిప ఉ. పారశాల, షిప్రి. ఇంకా ఎందరో..... వః

మా సొంత ఉఊరు మబ్చర్గలో మొవాగ్రం నండుగ నందర్భంగా భకీరుగా మారటం, అగ్జిగుండం చుట్టూ ఎగురుతూ పాటలు పాడటం నా బాల్యం నుండీ నేటికీ సాగుతూనే ఉంది. అ అనుభూతే నన్సీ వరిళోధనాంళానికి వురిగొల్పింది

తెలంగాణా, రాయలసీమలలో బహుళద్రబారంలో ఉన్సు మొవార్రం పాటలను సేకరించాలనే వట్టుదలతో ఈ అంశళాన్చి స్వీకరించాను మహానముద్రంలా కనివించే ఈ అంళం కొరకు నిజామాబాదు జిల్లా అంతా తిరిగి మొహర్రం పాటలను సేకరించటానికి నాకు ఒకటిన్సురో సంవత్సరాలు పట్టింది

మొహర్రం వండుగ ఆడ్భూరు, వేల్పూరు, మోర్తాడు, కామారెడ్డి, బాన్సువాడ. బిబ్‌కుంద, ఎడపల్లి, బోధన్‌ మండలాలలో గొప్పగా జరువుకొంటాడు. ఈ ప్రాంతాలలోనే మొవార్రం పౌటలు అధిక ప్రచారంలో ఉన్నాయని గమనించి ఆయా (ప్రాంతాలలోనే పాటల సేకరణ కార్యశ్రమం చేవట్టాను

మొదట్‌గా మా ఊరులోనే పాటల సేకరణ కార్యక్రమాన్ని మొదలు పెట్టాను బాల్యంనుండీ ఈ పాటలు సాడే శ్రామికులలో సాన్టివాత్యం ఉండటం వల్ల ఈ అంశాన్సి స్వీకరించే థైర్యం శలిగింది. నేను కోరినంతనే నారు పాటలు పాడీ నాకు ఎంతో నహకరించారు. ఈ పాటలను వారు ఎమ్రుడుబడితే అవ్దుడు పాడరు ఒక్కరే కూర్చొని కూడా పాడరు మొహర్రం నందర్భంగా మాత్రమే అడ్చిగుండం చుట్టూ నుమారుగా పదిమంది కలిని వలయాకారంగా నృత్యంబేన్తూ పాడతారు. తారణం అడిగితే వారినమూధానం “పీర్ల నండుగ (మొవారం)వ్రుడే గీపాటలుపాొడ్తం. ఉత్తవుడు పాడ్తే మాకు ఆళన్హు ఊశళన్హులు సాపెన వెడ్తరు” పాట ప్రారంభించే నమయానికే బిద్యుల్‌ పోయింది. బ్యాటరీ సెల్స్‌ అఆయిపోవడంవల్ల వారు పాడే వానన్‌ వుస్పేనల కధాగేయం మూడు గంటలు పాడేది, అరగంటలోనే రికార్డు చేయవలని వచ్చింది. నిరుత్సావాంతో వారందరూ వెనుతిరిగి పోయారు ఇది నేను మొహర్రం పాటలు రికార్డు చేసిన మొదటి రోజు నంగతి ఆ తరువాత రోజు వారందర్హీ ఉత్సాహవర్చాను వారం రోజుల పాటు వంతుల వారిగా పొటలు పొడి వారు నాకు ఎంతో సవక్రరించారు. వారిచ్చిన ఈ ధైర్యంతోనే మిగతా (ప్రాంతాలపై వడ్డాను

వేల్పూరు మండలం రామన్స పేట గ్రామంలో మొవార్రం పాటలు పొడేవారిని కల్సుకొని నేను వబ్చిన విషయం వారికి వివరించాను 'ర్యాల పాటలు వస్తాయిగాని గీపాటలు రావన్దారు. నేను ఇంతకు వూర్వుం సేకరించిన పాటలను పాడీ వినిపించాను విని వారిలో వారే ముసిముసిగా

౨౮

నవ్వుకొన్టాడు కారణం అడిగితే నేను పాడిన పాటల్లోతవమ్రులున్సాయన్టాడు అనలైనవి పాడమన్దాను రాత్రి భోజనాల తర్వాత మొదలు పెట్టారు ఇలా మొదలైన కార్యభ్రమం రాత్రి రెండు గంటల వరకు సాగింది ఈ శ్రామికులు వగలంతా పొలాల్లో పనిచేయటం వల్ల రాత్రిళ్ళు మాత్రమే పాటలు పొడి వినిప్‌ంచేవారు

ఈ మాదిరిగా మొవార్రం జరిపే మండలాలు (గ్రామాలు తిరిగి ఆ పాటలు సేకరించాను. ఈ యాత్రలో ఎన్నో అనుభవాలు, అనుభూతులు పొందాను. కొందరి అనుమానాలకు "మీపాటలు రేడియోలో వస్తాయి దూరదర్భనలో మీ నృత్యం, పాటలను వ్రసారం చేయిస్తా" నని నా అంతరాత్మ ఎంత వద్దన్హా అబద్దమాడీ వారిని మోనం చేన్‌ మొవాగ్రం పాటల సేకరణ కార్యక్రమం సాగించాను

కొందరు 'ఏంసారూ! గీపాటల్‌ నీ కేంట్కి? ఎండల్ల వడి గిట్ల బాధ పడ్తున్హావ్‌ నక్కగా నదువుకొని కొలు సేనుకొళ” అన్న నందర్భాల్లో వారి పాటల (ప్రాముఖ్యతను గూర్చి, భావితరాలకు ఆ పాటలను అందివ్వాలనో కోరికను వారిలో కలిగించి నా దారిలోకి మరల్దాను వారికి రోజు కూలిలోపాటు తేనీటి విందూ ఏర్పాటు చేశాను.

ఇలా నిజామాబాదు జిల్లా అంతటా తిరిగి ఈ పాటలను సేకరించాను. తెలుగు పాటలనే సేకరించాలనుకున్స నాకు కొన్సి ప్రాంతాలలో ఉరూ పొందీ పాటలు తూడా దొరికాయి మొత్తం సాటల్లో కొన్లింటిని - నా వరిళోధనాంశానికి అనుగుణంగా ఉన్స వాటిని ఈ వ్యానంలో పొందుపార్చను. నాపై (పేమతో అన్వర్‌ సేకరించి ఇచ్చిన కొన్లి ఉర్దూ పాటలను కూడా నందర్భానుసారంగా ఈ వ్యానంలో తూర్చాను.

మొనాగ్రం బార్యితక భూమికను నంక్షివ్రంగా ఈ వ్యానంలో వరిచయం చేశాను. మొవాగ్రం వండుగ దాని నంద్రదాయాలను గూర్చి, మొహర్రం పాటలను గూర్చి నాలుగు అద్యాయాలుగా విభజంచాను.

మొదటి అధ్యాయంలో నిజామాబాద్‌ జిల్లా భౌగోళిక న్వడూనం, బరిత్రను వివరించాను. రెండవ అధ్యాయంలో నమైక్త భారత చరిత్రలో మొవార్రం ప్రస్తావన మొవాభ్రం వండుగ ఆవిర్భావ వికాసాలు. ఆ పండుగ జరిపే విధానం గూర్చి వివరించాను మూడన అధ్యా శయంలో జానపద గేయ సాహిత్యంలో మొవార్రం పాటలు వర్లీకరణ భూపాను ఇందులోనే న్థూలంగా పొటలను రెండు భాగాలుగా విభజించాను అవి -

మొవార్రంతో నంబంధంగల భక్తి పాటలుగాను - మొహగ్రం సంప్రదాయానికి చెందని పనిపాటలుగాను విభజించాను. మళ్ళీ మొవాగ్రం భక్తి పాటల్లో కర్పలా యుద్ధ భూమిక (ఉర్చూ,

౦౮

హిందీ తెలుగుల్లోవున్సు పాటలు) వీరులన్తుతి, స్థానిక దర్గాలకు చెందినవి మత సామలన్యతను బాటెవిగాను విభజించాను. మొవా/రం సనిపొటలను ప్రకృతి పాటలు, వలం పాటలు స్ర్తీల పాటలు ఏల్లల పాటలుగా విభజించాను నాల్గవ అధ్యాయంలో మొహగ్రం పాటలు - భాషా విశేషాలను చల్చించాను అనుబంధంలో మొహర్రం వండుగనాట్‌ వివిధ కార్యక్రమాల చాయా చిత్రాలను పాందుపర్పాను ఈ విధంగా విశ్లేషించిన ఈ వరిళోధన వ్యానంలో ప్రధానంగా మొహర్రం వూర్చురంగాన్చి, ప్రయోగరంగాన్ని ఉత్తర రంగాని దృష్టిలో పెట్టుకొని వివిధాంశాలు స్వీకరించడం జరిగింది జానవద విజ్ఞానంలోని అనేక శాస్త్రీయ సద్ధాంతాలతో ఈ అంళంపై ఆధ్యయనంచేసినవ్చుడు రురిన్సి వినూత్హాంశాలు వెలిక్రివస్తాయి. ఇక ఆవని భవిష్యత్తుకు వదలివేన్తూ ఈ పాటల పరిశీలనలోక్రి వెళ్ళిపోదాం.

• కె గంగాధర్‌ వ!

॥ అభినందన ...౨౨౦౦౦4౦౦౦౦వవయపదరవర రర కవ వర వరక వం వనన నవనవ ధల వరత రటరరవవటటటటటతతతమ పలకల పలు ల" కవ. పరిశోధనలో నూతనాంశం.......౦౦౩౨౦౦౦2440000వరవరవరలనరన దవనం వవరరరట వ టరరరం రవంత అభినందన... టమ భిన్నత్వంలో ఏకత్వం ..౨౨౦౦౦౦౦౦౦యయలలయటలననకీ

1 నిజామాబాదు జిల్లా భౌగోళిక స్వరూపం - చరిత్ర... టటఆలలలక6 13... జిల్లా చరిత్ర... వమలలలలల 16 విద్యా వైద్యరంగం న. 17. జిల్లాపటం వ.

2 సమైక్య భారత చరిత్రలో మొహర్రం ప్రస్తావన.....౨౨౨౨౨౨౨౦౦౦౦౦౦40000ల000ఆల0 2222 2.1 మొహర్రం పండుగ ఆవిర్భావ వికాసాలు పరల చరలపరచవవలన రవం రటవవం22ంం000 0660640 క్షే(ి 2.2. మొహర్రం పండుగ జరిపే విధానం .ంలులలలకేడీ

“221 మొదటి పద్ధతి (షియాలు) 0000ంరరంం రరర రరర 0000000002 కేక్‌ 2.2.2 రెండవ పద్ధతి (హిందువులు)... 0000000000వ0టంలంరట టట లటంనేరి 22.3 తెలంగాణాలో జరిగే కౌడుసీర్ల పందుగు.....4యలలేరీ 2.2.4 మొహర్రం సందర్భంగా జరిగే ప్రదర్శనలు.........౨౨౨౦౦ంలంలేకి

వ!

3. జానపద గేయ సాహిత్యంలో మొహర్రం పాటలు ...........23-100

4. జానపద విజ్ఞానం :......౨౨మలమలులలులలలలల లలి 3.2 జానపద గేయం లంలలలలలతరతంరరలలంలలలలంలటలంలంల లం లైడీ 3.3 మొహర్రం పాటలు - వర్గీకరణ... యలులయయులయలలలంలలం2ైర్‌ 3.3.1 మొహగర్రంతో సంబంధం కలవి ...........౦౦౦౦౦00000000000000000000200 4 2ైతీ 3.3.1.1 కర్చలా యుద్ధభూమికగా గలవి........౨౨ుటలలలలలాలటైతి 3.3.1.1.1 ఉర్చూ, హిందీ పాటలు.........౨౦౦౦ంంంంలలంలలురలలలలలలలంం తీ 3.3.1.1.॥ మొహర్రం తెలుగు పాటలు ........౨౨౦౦౦౦౦౦౦౦౦ ౦౦౦0ల వలరరంంరరంంరలలం లలల బైటే (అ) కథా గేయాలు (జంగ్‌నామా) ౨.౨౨౨౦౦౦ నటులలలలలలటటైకీ (ఆ) కథా రహిత గేయాలు ....౨౨౨౨౦౦౦౦౦౦ లలల లలలంలంకీరి 3.3.1.2 వీరులను స్తుతిస్తూ పాడేవి ...........౨౦౦౦ ౦ లలలంలయలయలలలలలర్‌తీ 3.3.1.3స్టానిక దర్గాలకు చెందిన పాటలు......౧౦౦౦౦లలలలలంరిజ 3.3.1.4 మత సామరస్యతను చాటేవి ...............లంతయటలంలలలలరీకి 3.3.2 మొహర్రం సంప్రదాయానికి చెందనివి (పని పాటలు)...................౨75్‌ 3.3,21ప్రకృతి పాటలు |. 2 వలపు పాటలు ...........లయలలవలలతరంరం వలవల 80

5. స్రీల పొటలు......యయంయయతయులలలకితి

4 పిల్లల పొటలు............ఎయయ0టయంయలంరలలతటవ నవలకి?

4. మొహర్రం పాటలు - భాషా విశేషాలు .........౧౨౦౦౦౦౦౦౦౦౦౦ యయ లలయం 101-106 తే. భాసర లలలంలకే0ికే (అ) ధ్వనుల మార్పు... యమటలలే0ి (ఆ) అన్యదేశ్యాలు...యలలయయుుయలనలలలంలలే0ిర్‌ (ఇ) అభివర్థిత పునరుక్తులు......ులలలలమలలేరిర్‌ (ఈ) అలంకారాలు .......౨౨౦౦౦౦లలయయలలలలలచలములలలయలలలంకే0ిక్‌ అనుబంధం - ఛాయాచిత్రాలు .........00000000లంవము వుట టమంలం|07 చివరి మాటి .ంులలులంలుములతలలలలలలలంగ09ి ఉపయుక్త గ్రంథ సూచిక లలల లటంలంలలలలలంలం110

“40౫

1. నిజామాబాదు జిల్లా న జి భౌగోళిక స్వరూపం - చరిత్ర

1.1 నిజామాబాద్‌ జల్లా భౌగోళిక స్థితి

ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌లోని తెలంగాణా, రాయలసీమ, కోస్తా అంధ్రలలో తెలంగాణాలోని పది జిల్లాల్లో . నిజామాబాదు జిల్లా ఒకటి. ఇది దక్కను పీఠభూమికి చెందింది. ఈ జిల్లా భారతదేశం నడి బొడ్డున ఉంది.

పూర్వం ఇది 'ఇందూరు'గా పిలవబడేది. హైదరాబాదును పరిపాలించిన నాల్నవ ఆసఫ్‌జాహీ నిజాం పేరున “నిజామాబాద్‌'గా మారింది.

నిజామాబాదుకు ఎల్లలుగా ఉత్తరాన ఆదిలాబాద్‌ జిల్లా, తూర్పున కరీంనగర్‌ జిల్లా, దక్షిణాన మెదక్‌ జిల్లా, పడమరవైపు మహారాష్ట్రానికి చెందిన నాందేడ్‌ జిల్లా మరియు కర్ణాటక రాష్ట్రానికి చెందిన బీదర్‌ జిల్లాలు ఉన్నాయి ఈ జిల్లా భౌగోళిక విస్తీర్ణం 19, 80, 595 ఎకరాలు (7,956 చ.కి.మో) కల్గిఉంది.

దక్కను పీఠభూమిపై పెద్ద పర్వత శ్రేణులేవీ లేవు. కాని ఈ పీఠభూమికి సర్వసాధారణ లక్షణం నిటారు రాతి గుట్టలు ఉండటం. దక్కను పీఠభూమికి చెందిన ఈ జిల్లాలో తూర్పు, పశ్చిమ భాగాల్లో కొన్ని చిన్న చిన్న రాతి గుట్టలు కన్పిస్తాయి. నిజామాబాదు జిల్లా ఆర్మూరు మండల కేంద్రంలోని నిటారురాతి గుట్ట దీనికి నిదర్శనం. ఈ జిల్లాలో పాత బోధన్‌ మండలం, బాన్సువాడ, మద్దూరు మండల (ప్రాంతాలలో నల్లరేగడి నేలలు 55 శాతం, మిగిలిన ప్రాంతాలలో ఇసుక గరపనేలలు 45 శాతం వరకు ఉన్నాయి. ఈ జిల్లా కోస్తాకు దూరంగా ఉండటం వల్ల దీనిని ఉష్ణ మండలంగా భావిస్తారు. ఈ జిల్లా తూర్పుభాగాన వర్షపాతం తక్కువగాను, పడమర భాగాన ఎక్కువగాను నమోదు అవుతుంది. సంవత్సరంలో మామూలు వర్షపాతం 1081 మి.మీ.లు. నైబుతి, ఈశాన్య బుతుపవనాలు వర్షపాతంలో ప్రధాన భాగం పంచుకుంటాయి. 1.2 :నదులు

“దక్షిణగంగ'గా ఇక్కడి ప్రజలచే పిలవబడే గోదావరినది ఈ జిల్లాలో ప్రవహిస్తుంది. ఈనది నిజామాబాదుకు ఉత్తర సరిహద్దున ఉన్న ఆదిలాబాదు జిల్లాను వేరుపరుస్తూ 113కి మి.లు ప్రయాణం చేసి కరీంనగర్‌ జిలాలో ప్రవేశిస్తుంది. నిజామాబాదుజిల్లామొహర్రంపాటలు-పరిశీలన

నిజాం రజాకారులను ఎద్సిరించి తన కలంతో,గళంతో “అగ్నిధార'ను కురిపిస్తూ 'రుద్రవీణ'ను మోటిన వీరుడు, ప్రముబ కవి దాశరధి కృష్ణమాచార్యులు మంజీరపై ఒక "కవిత వ్రాశారు. “మంజీరా నది గోదావరికి ఉపనది “ఎవరి గజ్జెల రవళివే నీవు మంజీర ! ఎవరి కజ్జ్ఞల బాప్పధారవే - మంజీర”

అంటూ ప్రస్తుతించారు ఇది మహారాష్ట్రలో పుట్టీ బోధన్‌ మండలంలోని 'కందుకుర్తి' దగ్గర గోదావరిలో కలుస్తుంది. దీనిపై అచ్చంపేట దగ్గర నిర్మించిన “నిజాంసాగర్‌ ఆనకట్ట వల్ల జిల్లాలోని చాలా భూభాగం వ్యవసాయ యోగ్యమైంది. అలాగే ఈ జిల్దాలో ఎడ్డ కట్టవాగు, పెద్దవాగు, పూలవాగు (పూలాంగు) మొదలైన వాగులు కూడా వ్యవసాయానికి నీరు అందిస్తున్నాయి. పోచంపాడ్డు దగ్గర గోదావరి నదిపై నిర్మించిన “శ్రీరాంసాగర్‌ ప్రాజెక్ట్‌ కూడా జిల్లాలోని కొంత భాగానికి నీరు అందిస్తుంది. ఈ నిజాం సాగర్‌, శ్రీరాంసాగర్‌ ఆనకట్టల ద్వారా జిల్లాలో మొత్తం 1,42,780 (ఒక లక్షా నలబైరెండువేల ఏడువందల ఎనబై) హెక్టారులకు సాగునీరు లభ్యమౌతుంది.

ఈ జిల్లాలో వరిసాగు అధికం, చెరుకు, మొక్కజొన్న, వేరుశెనగ, నువ్వులు, పసువు, పొద్దుతిరుగుడు, సజ్జ, ప్రత్తిపంటలు కూడా పండిస్తున్నారు. ఇందులో రైతులకు అధిక లాభాలను చేకూర్చేవి చెరుకు, పసుపు, సజ్జ, పొద్దుతిరుగుడు పంటలు.

ఈ జిల్దాలో లక్షా అరవై ఎనిమిది హెక్టారుల అటవీ విస్తీర్ణం ఉంది. ఈ జిల్లాలో ప్రధానంగొ టేకు, నల్గకలప, వేస, నల్గమద్ది వృక్షాలు కనిపిస్తాయి. పంటచెఅకు, వెదురు, బీడి పరిశ్రమలో ఉపయోగించే తునికి ఆకు ఈ అడవుల నుండి లభ్యమవుతున్నాయి.

జిల్లాలో ఇనుప ఖనిజం, మాంగనీసు ఖనిజం దొరుకుతుంది. అల్యూమినియం 25 నుండి 35 శాతం వరకు బికునూరు మండలం లోని 'గర్జకంటి' గ్రామ ప్రాంతంలోనూ, తాడ్వాయి మండలంలోని కరడ్‌పల్లిలోనూ లభ్యమవుతుంది. సున్నపుమట్టి కూడా తిప్పాపూరు, కుప్రియాల గ్రామాలలో దొరుకుతుంది.

1.3 : జిల్లా చరిత్ర

క్రీశ 10వ శతాబ్దంలో నేటి బోధన్‌, రాజధానిగా ఏలిన రాష్ట్రకూట చక్రవర్తి మూడవ నిత్య వర్షేంద్రుని పేరున ఈ ప్రాంతం “ఇంద్రపురగా పిలువబడేది. తరువాత వాడుకలో ఇందూరుగా మారింది. నేటి బోధన్‌ మండలమే ఆనాటి ఏక చక్రపురం. ఇదే రానురాను బహుద్యానపురంగాను,

బహుద్నాపురంగాను పోదనగా మారి చివరికి బోధన్‌గా మారింది ఇక్కడ దొరికిన క్రీ శ 1056 సంవత్సరంలోని శిలాశాసనాలు ఈ విషయాలను తెలియజేస్తున్నాయి

ఈ జిల్లా నిత్యవర్శేంద్రుని పాలన తరువాత చాళుక్యుల రాజ్యంలో అంతర్భాగం అయ్యింది. చాళుక్యుల అనంతరం కాకతీయుల పరిపాలనలోకి వచ్చింది. ఎల్లారెడ్డి మండలంలో నేటికి కాకతీయుల కాలపు దేవాలయాలు ఉన్నాయి. నేడు అవి శిధిలావస్థకు చేరుకున్నాయి. బోధన్‌ మండల కేంద్రానికి 22 కి.మో.ల దూరంలో గల కోసలాపురం వద్ద అనేక యుద్ధాలకు తట్టుకొన్న కోట నేటికీ ఉంది. ఇది కాకతీయులకు బలమైన కేంద్రంగా విలసిల్లేది.

అల్లాఉద్దీన్‌ భిల్లి సేనాపతి అయిన మాలిక్‌కాఫర్‌ (క్రీ.శ. 1310-11 సంవత్సరాలలో ఇందూరు, బోధన్‌లను జయించడంతో, ఈ ప్రాంతం కొద్దికాలం ఖిల్లి వంశపు పాలనలో ఉంది. ఖిల్లీ పతనా నంతరం క్రీ.4.1323వ సంవత్సరంలో 'మహమ్మద్‌ బిన్‌ తుగ్గకో ఓరుగల్లును జయించి ఇందూరును కూడా స్వాధీన పర్చుకున్నాడు. ఇతని సేనాపతి హసన్‌ గంగూ బహ్మనీ, ఆయన శ్రీ.శ.1347వ సంవత్సరంలో గుల్చార్గా జిల్లాను రాజధానిగా చేసికొని దక్కను రాజ్యంగా ప్రకటించుకోవడంతో, బోధన్‌ , ఇందూరులు బహ్మనీల పాలన క్రిందికి వచ్చాయి,

బహ్మనీ రాజ్యపతనానంతరం శ్రీ.శ.15వ శతాబ్దం నుండి శ్రీ.శ.16వ శతాబ్దాంతం వరకు ఇందూరు గోల్కొండ కుతుబ్‌షాహీల పాలనలో ఉంది. అనంతరం శ్రీ.శ,.17వ శతాబ్దం ఆరంభంలో 'ఆసఫ్‌జాహీ' వంశ స్థాపనతో నిజాం నవాబు ఆధీనంలో 1948 వరకు ఉండి “పోలీసు చర్య' అనంతరం హైదరాబాదు రాష్ట్రంలో భాగమయింది.

నిజాం ప్రధాని సాలార్‌జంగ్‌, ఇతడు 1876 సంవత్సరంలో జిల్లాల మార్పులు చేసినపుడు. ఈ జిల్లా ఇందూరు కేంద్రంగా 10 తాలూకాలతో ఏర్పడింది. తర్వాత ఇది 1905లో నిజామాబాదుగా మారింది. పాలకులు తమ పేర్గుపెట్టి పూర్వమున్న పేర్లు మరుగునపడేట్టుగా చేసినా, స్థానికులు పూర్వ నామాలనే వాడడం పరిశీలనార్హం -

1985వ సంవత్సరంలో అప్పటి ప్రభుత్వం పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం కామారెడ్డి, బోధన్‌, నిజామాబాదు, ఈ మూడు రాజస్వ (మున్సిపాలిటీ) విభాగాలలో ఉన్న తాలూకాల స్థానంలో 36 మండలాలను ఏర్పాటు చేసింది. ఇలా మొత్తం 923 గ్రామాలతో 622 గ్రామ పంచాయితీలతో ఈ జిల్లా విస్తరించి ఉంది.

ఎంతో చరిత్ర గల ఈ జిల్లాలో ఎన్నో ముఖ్యమైన ఆలయాలు అనేకం ఉన్నాయి. ఈ ఆలయాల్లో దొరికిన శిలాశాసనాల్లో ఎన్నో చారిత్రకసత్యాలు బయట పడ్డాయి, బోధన్‌ మండలంలోని నిజామాబాడు జల్లామొహక్రంపాటలు-పరిశలన క

నిజాం రజొకారులను ఎద్సిరించి తన కలంతో,గళంలో 'అగ్నిధార'ను కురిపిస్తూ 'రుద్రవీణ'ను మోటిన వీరుడు, ప్రముఖ శవి దాశరథి కృష్ణమాచార్యులు మంజీరపై ఒక "కవిత వ్రాశారు. “మంజీరా నది గోదావరికి ఉపనది

“ఎవరి గజ్జెల రవళివే నీవు మంజీర ! ఎవరి కజ్జల బాష్పధారవే - మంజీర”

అంటూ ప్రస్తుతించారు ఇది మహారాష్ట్రలో పుట్టి బోధన్‌ మండలంలోని 'కందుకుర్తి' దగ్గర గోదావరిలో కలుస్తుంది. దీనిపై అచ్చంపేట దగ్గర నిర్మించిన “నిజాంసాగర్‌ ఆనకట్ట వల్ల జిల్లాలోని చాలా భూభాగం వ్యవసాయ యోగ్యమైంది. అలాగే ఈ జిల్లాలో ఎడ్డ కట్టవాగు, పెద్దవాగు, పూలవాగు (పూలాంగు) మొదలైన వాగులు కూడా వ్యవసాయానికి నీరు అందిస్తున్నాయి. పోచంపొడ్డు దగ్గర గోదావరి నదిపై నిర్మించిన “శ్రీరాంసాగర్‌ ప్రాజెక్ట్‌ కూడా జిల్లాలోని కొంత భాగానికి నీరు అందిస్తుంది ఈ నిజాం సాగర్‌, శ్రీరాంసాగర్‌ ఆనకట్టల ద్వారా జిల్దాలో మొత్తం 1,42,780 (ఒక లక్షా నలబైరెండువేల ఏడువందల ఎనబై) హెక్టారులకు సాగునీరు లభ్యమౌతుంది.

ఈ జిల్లాలో వరిసాగు అధికం. చెరుకు, మొక్కజొన్న, వేరుశెనగ, నువ్వులు, పసువు, పొద్దుతిరుగుడు, సజ్జ, ప్రత్తిపంటలు కూడా పండిస్తున్నారు ఇందులో రైతులకు అధిక లాభాలను చేకూర్చేవి చెరుకు, పసుపు, సజ్జ, పొద్దుతిరుగుడు పంటలు.

ఈ జిల్లాలో లక్షా అరవై ఎనిమిది హెక్టారుల అటవీ విస్తీర్ణం ఉంది. ఈ జిల్లాలో ప్రధానంగా టేకు, నల్లకలప, వేప, నల్లమద్ది వృక్షాలు కనిపిస్తాయి. పంటచెఅకు, వెదురు, బీడి పరిశ్రమలో ఉపయోగించే తునికి ఆకు ఈ అడవుల నుండి లభ్యమవుతున్నాయి.

జిల్లాలో ఇనుప, ఖనిజం, మాంగనీసు ఖనిజం దొరుకుతుంది. అల్యూమినియం 25 నుండి 35 శాతం వరకు బికునూరు మండలం లోని 'గర్జకంటి' గ్రామ ప్రాంతంలోనూ, తాడ్వాయి మండలంలోని కరడ్‌పల్లిలోనూ లభ్యమవుతుంది. సున్నపుమట్టి కూడా తిప్పాపూరు, కుఫ్రియాల గ్రామాలలో దొరుకుతుంది.

1.3 : జిల్లా చరిత్ర

్రీశ]10వ శతాబ్దంలో నేటి బోధన్‌ రాజధానిగా ఏలిన రాష్ట్రకూట చక్రవర్తి మూడవ నిత్య వర్షేంద్రుని పేరున ఈ ప్రాంతం 'ఇంద్రపురి'గా సిలువబడేది తరువాత వాడుకలో ఇందూరుగా మారింది. నేటి బోధన్‌ మండలమే అనాటి ఏక చక్రపురం. ఇదే రానురాను బహుద్యానపురంగాను, నిజామభాదుజల్లాభాగోళకస్వరూపం-చరిత్ర స్ప చచ

బహుద్నాపురంగాను పోదనగా మారి చివరికి బోధన్‌గా మారింది ఇక్కడ దొరికిన క్రీ.శ. 1056 సంవత్సరంలోని శిలాశాసనాలు ఈ విషయాలను తెలియజేస్తున్నాయి.

ఈ జిల్లా నిత్యవర్నేంద్రుని పాలన తరువాత చాళుక్యుల రాజ్యంలో అంతర్భాగం అయ్యింది. చాళుక్యుల అనంతరం కాకతీయుల పరిపాలనలోకి వచ్చింది ఎల్లారెడ్డి మండలంలో నేటికి కాకతీయుల కాలపు దేవాలయాలు ఉన్నాయి నేడు అవి శిథిలావస్థకు చేరుకున్నాయి బోధన్‌ మండల కేంద్రానికి 22 కి.మో.ల దూరంలో గల కోసలాపురం వద్ద అనేక యుద్ధాలకు తట్టుకోన్న కోట నేటికీ ఉంది. ఇది కాకకియులకు బలమైన కేంద్రంగా విలసిల్లేది.

అల్గాఉద్దీన్‌ ఖిల్లి "సేనాపతి అయిన మాలిక్‌కాఫర్‌ క్రీ.శ. 1310-11 సంవత్సరాలలో ఇందూరు, బోధన్‌లను జయించడంతో, ఈ ప్రాంతం కొద్దికాలం ఖిల్జి వంశపు పాలనలో ఉంది. ఖిళ్లీ పతనా నంతరం ్రీ.శ.1323వ సంవత్సరంలో 'మహమ్మద్‌ బిన్‌ తుగ్గకో ఓరుగల్లును జయింఛి ఇందూరును కూడా స్వాధీన పర్చుకున్నాడు. ఇతని సేనాపతి హసన్‌ గంగూ బహ్మనీ. ఆయన శ్రీ.శ.1347వ సంవత్సరంలో గుల్చార్గా జిల్లాను రాజధానిగా చేసికొని దక్కను రాజ్యంగా ప్రకటించుకోవడంతో, బోధన్‌ , ఇందూరులు బహ్మనీల పాలన క్రిందికి వచ్చాయి.

బహ్మనీ రాజ్యపతనానంతరం శ్రీ.శ15వ శతాబ్దం నుండి ్రీ.శ.16వ శతాబ్బాంతం వరకు ఇందూరు గోల్కొండ కుతుబ్‌షాహీల పాలనలో ఉంది. అనంతరం క్రీ.4,.17వ శతాబ్దం ఆరంభంలో '“ఆసఫ్‌జాహీ' వంశ స్థాపనతో నిజాం నవాబు అధీనంలో 1948 వరకు ఉండి “పోలీసు చర్య అనంతరం హైదరాబాదు రాష్ట్రంలో భాగమయింది.

నిజాం ప్రధాని సాలార్‌జంగ్‌. ఇతడు 1876 సంవత్సరంలో జిల్లాల మార్పులు చేసినపుడ. ఈ జిల్లా ఇందూరు కేంద్రంగా 10 తాలూకాలతో ఏర్పడింది. తర్వాత ఇది 1905లో నిజామాబాదుగ్గా మారింది. పాలకులు తమ పేర్గుపెట్టి పూర్వమున్న పేర్లు మరుగునపడేట్టుగా చేసినా, స్థానికులు పూర్వ నామాలనే వాడడం పరిశీలనార్హం,

1985వ సంవత్సరంలో అప్పటి ప్రభుత్వం పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం కామారెడ్డి, బోధన్‌, నిజామాబాదు, ఈ మూడు రాజన్వ (మున్సిపాలిటీ) విభాగాలలో ఉన్న తొలూకాల స్థానంలో 36 మండలాలను ఏర్పాటు చేసింది. ఇలా మొత్తం 923 గ్రామాలతో 622 గ్రామ పంచాయితీలతో ఈ జిల్లా విస్తరించి ఉంది.

ఎంతో చరిత్ర గల ఈ జిల్లాలో ఎన్నో ముఖ్యమైన ఆలయాలు అనేకం ఉన్నాయి. ఈ ఆలయాల్లో దొరికిన శిలాశాసనాల్లో ఎన్నో చారిత్రకసత్యాలు బయట పడ్డాయి. బోధన్‌ మండలంలోని నిజామాబాదుజల్లామొహర్రంపాటలు-పరిశలన

'దేవల్‌ మసీదు' వంద స్తంభాల గుడిగా నాడు పేరొందింది ఈ దేవల్‌ మసీదు ప్రాంగణంలో లభించిన శిలాశాసనాల ద్వారా శ్రీశ 914లో పాలించిన మూడవ ఇంద్రవల్లభుడు * ఆలయాన్ని నిర్మించినట్లుగా, అతని పేరుతో ఈ దేవాలయాన్ని “ఇంద్రనారాయణాలయం గా పిలిచినట్లుగా తెలుస్తుంది. ఆ తర్వాత క్రీ.శ 14వ శతాబ్దంలో మహమ్మద్‌ బిన్‌ తుగ్గక్‌ పాలనలో ఈ ఆలయాన్ని మసీదుగా మార్చినట్లు వెల్లడవుతుంది. దీనినే ఇప్పుడు 'దేవల్‌ మసీదు'గా పిలుస్తున్నారు.' బోధన్‌లో ఈ దేవల్‌, మసీదు కాకుండా ఇంకా చత్రేశ్వరస్వామి ఆలయం, భీమునిపాదం గల మందిరాలు ఉన్నాయి. జిల్లా కేంద్రానికి దగ్గరలోనే గల సారంగపురంలోని హనుమాన్‌ మందిరం, డిచ్‌పల్లి మండలంలోని శ్రీరామాలయం, జిల్లా కేంద్రంలోనే ఉన్న ముస్లింల దర్గా మొదలైనవి చారిత్రక కట్టడాలుగా ప్రసిద్ధిపాందాయి.

1.4 : దర్శనీయ స్థలాలు

జిల్లా కేంద్రంలో ఉన్న నీలకంగేశ్వరాలయం, జిల్లాకు సమిపాన గల మాధవనగర్‌లోని షిరిడి సాయిబాబా మందిరం సుప్రసిద్ధమైనవి. అష్టముఖి కోనేరుగల జానకంపేట లక్ష్మీనరసింహస్వామి ఆలయం, బిచక్తుంద మండలంలోని బసవ లింగప్పస్వామి, బికునూరు సిద్ధరామేశ్వరస్వామి ఆలయాలు భక్తులకు అశ్రయాలుగా ఉన్నాయి. బడాపహడ్‌ (పెద్దగుట్ట)లో వెలసిన సయ్యద్‌ బాబా షాదుల్లా హుస్సేన్‌ (పీరు) పేరుతో నున్న దర్గాలో ప్రతి శుక్రవారం జాతర జరుగుతుంది. ఇంకా ఈ జిల్లాలో దర్శించే ప్రాంతాలుగా అచ్చంపేట దగ్గర గల నిజాంసాగర్‌ ప్రాజెక్టు, శ్రీరాంసాగర్‌ ప్రాజెక్టు, పోచారం రిజర్వాయరు, అలీసాగర్‌ రిజర్వాయర్‌లను పేర్కొనవచ్చు ఆసియాలోనే రెండవదిగా పేరెన్నిక గన్న నిజాం చక్కెర కర్మాగారం బోధన్‌ మండల కేంద్రంలో “ఉంది. ఈ జిల్లాలో' పొడిపరిశ్రమ, పట్టుపరిశ్రమలలో పాటు బీడి పరిశ్రమ, అగ్గిపెట్టైల తయారీ, కోళ్ళ ఫారాలు' అధీకంగా ఉన్నాయి.

1991 సంవత్సర జనాఖా లెక్కల ప్రకారం జిల్లా జనాభా మొత్తం సంఖ్య 20,35,809 ఇందులో 20.27 శాతం పట్టణ ప్రాంతాలలో నివసిస్తుండగా మిగిలిన 79.73 శాతం గ్రామీణులు. జిల్లా జనాభాలో స్త్రీ పురుష నిష్పత్తి 1019:1000 ఉంది. ప్రతివెయ్యి మంది పురుషుల జనాభాకు 1019 స్రీలున్నారు. ఈ లెక్కన రాష్ట్రంలోనే స్త్రీ జనాభా అధికంగా గల జిల్లాలలో ఇది మొదటిది. ఇక జనసాంద్రత చదరపు కిలోమిటరుకు 258 మంది చొప్పున ఉన్నారు. షెడ్యూలు

కులాలు 3.05 035. వీరు మొత్తం జనాభాలో 16 శాతం. షెడ్యూలు తెగలు 16,639 వీరిది 6శాతంగా నమోదయింది జిల్లా వ్యాప్తంగా" వున్న 300 గిరిజన తండాలలో లంబాడీల కన్నా, ఎరుకలవారి సంఖ్యే అధికం

వీరే కాకుండా పారుగు రాష్ట్రాల నుండి వచ్చి స్థిరపడినవారు, రాష్ట్రంలోని ఇతర జిల్లాల నుండి వచ్చి స్థిర నివాసమేర్చరచుకొన్నవారు మొత్తం జిల్లా జనాభాలో 10 శాతం వరకు ఉంటారు. భిన్నభాషల, విభిన్నసంస్కృతుల కలయిక ఈ జిల్లాలో కనబడుతుంది అందుకే ఇక్కడి ప్రజలు మాట్లాడే భాషల్లో, ఆచారవ్యవహరాలలో విభిన్న ధోరణులు కన్పిస్తాయి. వీరు మాట్లాడే మాటల్లో స్వచ్భమైన తెలంగాణా మాండలికం ఉండక, అందులో విభిన్న (మరారి, కన్నడ, రాజస్థానీ, పంజాబీ, గుజరాతీ, ఉర్పూ) భాషా పదాలు కల్సి ఉంటాయి. అందుకే ఈ ప్రాంతాన్ని చిన్న భారతం (మినీ ఇండియా)గా ఇక్కడి ప్రజలు వ్యవహరిస్తారు.

గోదావరి నీదీ పరివాహక ప్రాంతాల ప్రజలు తమ పేర్లలో 'గంగా' అనే పదం వచ్చేటట్లు “గంగారాం, గంగోధర్‌, గంగమ్మ, గంగాలక్ష్మి గంగాసాయిలు, గంగాప్రసాదు, గంగ నర్చయ్య, గంగాదాసు'లుగా,పేర్లు పెట్టుకుని మురిసిపోతారు. పవిత్ర గంగామాత తమ పిల్లలను, తమను, తమ పంటలను కాపాడుతుందని ఇక్కడి ప్రజల విశ్వాసం, అలాగే హిందువులలో కొందరు ముస్లింల పేర్లు పెట్టుకోవడం కనిపిస్తుంద్ని అవే ఆళన్న, ఊశన్న, లాలవ్వలు కొని ముస్తింలలో హిందూపేర్లు పెట్టుకొన్నవారు కనిపించరు. 1.6 : విద్యా వైద్యరంగం

విద్యారంగం ఇప్పుడిప్పుడే కొంత మెరుగుపడుతుంది. ఈ జిల్లాలో ప్రాథమిక పాఠశాలలు 936 వరకు, ఉన్నత పాఠశాలలు 219, జూనియర్‌ కళాశాలలు 30, డిగ్రీ కళాశాలలు 13 వర్తకు ఉన్నాయి అలాగే పీ.జి సెంటర్‌లు రెండు ఉన్నాయి. అంధ్రప్రదేశ్‌ గురుకుల పాఠశాలలు ఐదు, ఒక నవోదయ విద్యాలయం, రెండు సాంకేతిక కళాశాలలున్నాయి. న్వచ్భమైన వైదిక విద్య నందించే 'ఆర్షగురుకులం' కామారెడ్డిలో ఉంది +

జిల్లా కేంద్రమైన నిజామాబాద్‌లో అతిపెద్ద అసుపత్రి ఉంది. జిల్లాలో మొత్తం ఇరవై ఆసుపత్రులు, 35 ఆరోగ్య కేంద్రాలు జిల్హా ప్రజలకువైద్య సేవలందిస్తున్నాయి. భారతీయ వైద్య, హోమియో శాఖ వారిచే 32 ఆసుపత్రులు నెలకొల్పబడ్డాయి నిజామాబాదుజల్లుమొహర్రంపాటలు-పంశలన క

నిజామాబాదు జిల్లా రాజకీయ క్షేత్రంలో ఎంతో ప్రగతి సాధించింది. ఈజిల్లాకు పార్లమెంట్‌లో ఒక స్థానమే ఉంది. కాని కామారెడ్డి, ఎల్లారెడ్డి, శాసనసభా నియోజక వర్గాలు మెదక్‌ జిల్లా పార్లమెంట్‌ నియోజక వర్గ పరిధిలో చేర్చబడ్డాయి ఇక శాసన సభాస్థానాలు తొమ్మిది అవి 1నిజామాబాదు. 2. ఆర్మూరు 3. కామారెడ్డి. 3. బాల్కొండ 5. ఎల్తారెడ్డి. 6. జుక్కల్‌ 7. బాన్సువాడ 8. బోధన్‌. 9. డిచ్‌పల్లి గ్రమిబ్గాన్‌ అత్ని లక్‌ రా ( జ | సమర్థ టన స్యా కక్తుపీగక్‌ న ఇయు ల్యోతేవ "సెపేక్‌ అల్లా నిజామాబాద్‌ జిల్లో సూచికలు ననన ననన 1 న్యూస్‌ టుడె, "బోధన్‌ “వెయ్యేళ్ళ చారిత్రక సాక్ష్యానికి రక్షణ కరువు” (వ్యాసం). ఈనాడు దినపత్రిక, హైదరాబాదు. తేది 19 5 1994 పు.3. 2 జిల్లా సమాచార, పొర సంబంధాల శాఖ,, “తెలుసుకుందాం - నిజామాబాదు జిల్లా గురించి” _ నిజోమాబాదు : 1992 పు 3-8. ,. 8. జిల్లా సమాచార, పౌర సంబంధాల శాఖ సౌజన్యంతో నిజామాబాదు జిల్లా భౌగోళక స్వరూపం - చరిత్ర 6

2. సమైక్య భారత చరిత్రలో మొహర్రం ప్రస్తావన

సమైక్య భారత చరిత్రను పరిశీలిస్తే ఆర్యుల కాలం నుండి ఈనాటికి విలసిల్లే ప్రజల జీవన విధానమే హిందూ ధర్మం ఎందరో విదేశీయులు వచ్చి ఈ దేశంలో స్థిరపడినప్పటికి హిందూధర్మ ప్రభావానికి లోనై కలిసిపోయి జీవించేవారు రాను రాను 'కౌన్ని సంప్రదాయాలలో మార్చు వచ్చినప్పటికీ, మొత్తంమోద హిందూధర్మం ముస్లింల దండయాత్రల వరకు తన నిజరూపాన్ని కాపాడుకుంటూ వచ్చింది _

హిందూ ధర్మంలోని విశాలదృకృధం మూలంగా భారత దేశంలాకి వివిధ మతాలు వచ్చి చేరినప్పటికీ, ఆ మతాలను తనలో కలుప్పుకుని సమైక్యరూపంగా మారి పరిపూర్ణ హిందూ ధర్మంగా అవతరించింది. మహమ్మదీయులు వచ్చి తమ మతాన్ని ప్రచారం చేసికొన్నప్పటికి హిందూధర్మం తన స్థిరత్వాన్ని కోల్పోలేదు. “11616 19 [౧0౪9౪6 ౧౦ 0162? 6౪166౧08 01 2౧౫ [౧1106౧06 01 15120౧) 0 గ౧6౮19౧0%, ౪౧|| 216౧16 ౧౧౮౩1౧ ౦0౧౦668౬“ అని గి.ఓ.50[4904గ గారి అభిప్రాయం!

హిందూ, ముస్లింల మధ్య సాన్నిహిత్య - వైరుధ్యాలు కలగడానికి కారణం భారతదేశంపై విదేశీ దండయాత్రలు. వాటి మూలంగా వివిధ సంస్కృతుల ప్రభావం భారతీయ సంస్కృతిపై పడింది. భారతదేశ చరిత్రలో జరిగిన ముఖ్య సంఘటన అరబ్బులు (ముస్లింలు) భారతదేశానికి రావడం. అరబ్బుల రాక వల్ల భారతదేశ రాజకీయ రంగంలోనే కాక, మత సాంస్కృతిక రంగాలలో కూడా పలుమార్చులు జరిగాయి. మత రాజకీయాధికారాలు ఒక దానికొకటి పోషకాలుగా మారాయి.

భారతదేశంలో మహమ్మదు ఘోరియే ముస్లిం రాజ్యస్థాపన చేసాడు. ఘోరీ ద్వారానే ముస్లిం మత వ్యాప్తి జరిగింది. ఆ తర్వాత క్రీ.శ. 1526లో బాబర్‌ మొగల్‌ రాజ్యస్థాపన చేసాడు. ఈ వంశస్థులు సిపాయిల తిరుగుబాటు (కీ.శ 1857) వరకు పాలించారు.

ఇతర మతాలలాగ ఇస్తాం మతం హిందూ సంస్కృతిలో కలిసిపోక తన ఉనికిని పదిలపర్చుకుంటూ వచ్చింది. ముస్లింల ముఖ్య మతాచారం 'సబ్‌కా మాలిక్‌ ఏక్‌ (దేవుడు ఒక్కడే) అతని పట్ల అంకిత భావంతో ప్రార్థన (నమాజు) చేయడం, సోదరభావంతో అందరూ కలిసి మెలసి జీవించడం, కుల మతాల ప్రసత్తి లేకపోవడం, అయినా షియా సున్నీల తగాదాలు జరుగుతూనే ఉంటాయి. ఇతర దేశాలలో మహ్మదీయ, అహ్మదీయ, సూఫీ వర్గాల మధ్య భేదాలుండనే ఉన్నాయి. ఈ విషయాలు హిందువులను ఆలోచింపచేశాయి. అలాగే హిందూ కర్మ నిజామాబాదు జల్లా మొహర్రంపాటలు-పరశీలన

సిద్ధాంతం, సంప్రదాయాలు ముస్లింలలోని ఉదారవాదులను ప్రభావితం చేశాయి ఈ పరన్సర ప్రభావాలు ముస్లింలలో 'సూఫీ' తత్వానికి, హిందూమతంలోని భక్తి ఉద్యమానికి కారణాలయ్యాయి. అలాగే ఇస్లాంలో రెండు తెగలేర్చడ్డాయి అవి 1 'సున్హీలు (5800) 2. 'షియా'లు (9012)

సున్నీలు - ఇస్లాం తప్ప మరోదారి లేదని, ద్రపంచ మతాలన్నింటిలోకి ఇస్లాం మాత్రమే గొప్పదని, బలవంతంగానైనా ప్రజలను తమ మతంలోనికి మార్చాలి అనే సిద్ధాంతాన్ని నమ్మిన వారు. 'సున్నీ మతస్థుల పద్ధతులను వారి సంప్రదాయాలను దాశరధి రంగాచార్యులు గారు “చిల్లరదేవుళ్ళు" అనే సాంఘిక చారిత్రక నవలలో విపులంగా చర్చించారు.

రెండవ తెగవారు 'షయా'లు (ప్రేమతో మానవుడు భగవంతునిలో లీనం కాగలడని, అందరూ సోదరడ్రేమితో బ్రతకాలని, ప్రతివ్యక్తికి నిర్ణయాధికారం ఉండాలని వీరి సిద్ధాంతం. ఈ రెండు తెగలే కాకుండా మరొకవర్గం 'సూఫీ'తెగకు చెందిన వారు. “ ఈ సూఫీతత్త్యం ఇస్లాంలో మార్చు తెచ్చింది. పరమతాల విషయంలో ఛాందసాన్ని వదలి సహనాన్ని, సోదరభావాన్ని పెంచింది. మానవులు అభివృద్ధి చెందాలంటే ఆలోచనా స్వేచ్భ కావాలని వివరించింది”. అని 0.1. గ౧62 గారు తన గం॥010౧0 2౧6 0611421 ౪18(00/ 01 1౧614 అనే గ్రంధంలో వివరించారు. 'షయా'లోని కొంతమంది సత్సురుషులు ముస్లిం - హిందువుల మధ్య ఉన్న దూరాన్ని తొలగించడానికి కృషి చేసారు వీరినే 'ముసల్మాన్‌' లేక 'ఫకీరొ అంటారు. భారతదేశానికి వచ్చిన మొట్ట మొదటి ఫకీరు 'హజరతఖాజా మైనుద్దీన్‌ చిస్తి, (1224621028 14410 - ౮6- 01౧0151) అతను తన శిష్యులతో అన్ని మతాల వారితో కలిసి వారి హృదయాలలో స్థానం ఎలా సంపాదించాలో బోధించారు. ఆయన తర్వాత చాలా మంది 'ఫకీరు'లు తమ బోధనలను ప్రచారం చేశారు. ఇస్లాం మతంచే ప్రభావితులైన సంస్కర్తలు 'దేవుడొక్కడే' అన్న సిద్ధాంతానికి (ప్రాముఖ్యత నిచ్చారు. నీరు కుల వ్యవస్థను, విగ్రహారాధనను ఖండించారు. అట్టి వారిలో కబీర్‌దాసు, గురునానక్‌, షిరిడి సాయిబాబాలు ముఖ్యలు

కబీరుదాసు “హిందువులు, ముస్లింలు ఒకే మట్టితొ చేసిన కుండలు"అని హిందూ ముస్లిం ఐక్యతను ప్రబోధించాడు. గురునానక్‌ - సిక్కు మత స్థాపకుడు. ఇతని బోధనల సంకలనమే - సిక్కుమత పవిత్ర గ్రంథం 'ఆదిగ్రంథ్‌. తన జీవితకాలంలో విగ్రహరాధనను ఖండించాడు. హిందూ మహమ్మదీయ సమైక్యతను కోరాడు. ఇక షిరిడి సాయిబాబా నడిచే దేవునిగా ప్రఖ్యాతి

గాంచాడు. భిన్నమతాల ప్రజలలో ఏకత్వానికి తన జీవితాంతం కృషి చేసాడు క్రీశ. 1918లో సమాధిలోకి వెళ్ళిన సాయిబాబాను హిందువుల యోగిగాను, ముస్లింలు 'పీర్‌గాను పూజిస్తారు

భిన్నమతాల సహజీవన కుటుంబం భారతదేశం. నాడు ముస్లిం రాజులు హిందువులతో కలసి జీవించడానికి ఎక్కువ ప్రాముఖ్యత నిచ్చారు. వారిలో ముఖ్యులు అక్బరు పాదుషా, మరియు తొలి తెలుగు గ్రంధాన్ని అంకితం తీసుకున్న ఇబ్రహీం కుతుబ్‌షా. ఇబ్రహీం కుతుబ్‌షా తెలుగు ప్రజలచే 'మల్కిభరాముడు' అని పిలువబడ్డాడు. హిందూ యువతి భాగమతిని పెళ్ళాడి ఆమె పేర తన రాజధానికి 'భాగ్యనగరం' అని పేరు పెట్టాడు. (కాని అ తర్వాత ఆమె "హైదర్చ' అయ్యింది. భాగ్యనగరం హైదరాబాదయ్యింది)

హిందూ - ముస్లిం మతాల కలయికకు కారణాలు పండుగలు, వేడుకలు. వాటిలో కొన్ని హోళి, రాఖి పౌర్ణమి, దసరా, మొహర్రం, ఉరుసులు, కందూర్లు. ముస్లిం పండుగలలో హిందువులు మొహర్రం, ఉరుసులు, కందూర్లు మొదలగు వాటిలో ప్రత్యక్షంగా పాల్గొంటారు. అయితే హిందువుల పండుగలలో ముస్లింలు అంతంత మాత్రంగానే పాల్గొంటారు.

“కర్చలా' “యుద్ధంలో వధింపబడిన మహమ్మదు ప్రవక్త మనవడు హుస్సేన్‌, అతని పరివారం 72 మంది స్మృతికి నీరాజనంగా జరుపబడే ఉత్సవం ఈ మొహర్రం. శ్రీ.శ.14వ శతాబ్దం నుండి భారతదేశంలో మొహగ్రంను ప్రజలందరూ జరుపుకుంటున్నారు. పీర్లు (పంజాలు) ఊరేగింపుగా వచ్చేటప్పుడు ముస్లిమేతరులు రకరకాల నృత్యాలు చేసేవారు. ఇప్పటికీ అదే విధానం కొనసాగుతుంది. మొహర్రం సందర్భంగా జరిగే సమావేశాలలో (మజ్జిస్‌) ఆనాటి రాజులు సైతం పాల్గొనేవారు. చిన్నా, పెద్దా, కుల ప్రసక్తి లేకుండా ప్రతి ఒక్కరూ సమానమే అనే భావన కనిపించేది. హిందువులు ఈ మొహర్రం సందర్భంగా పీర్ల మోద 'ఫాతీవి' (చదివింపులు) చెల్లించేవారు.

మొహర్రం పండుగ హీందూ - ముస్లింల మధ్య సోదర భావాన్ని పెంపొందింపజేస్తుంది. పెళ్ళి, నామకరణం, ఉత్తర క్రియలు మొదలైన అంశాలను పరిశీలిస్తే పై విషయం తేట తెల్లమౌతుంది. “సహజీవనం” చేత ఈనాటి పెళ్ళిళ్ళు హిందూ - ముస్లింలలో సాన్నిహిత్యాన్ని కలిగిస్తాయి సహపంక్తి భోజనాలు, వధూవరులకు కానుకలు ఇవ్వడం మొదలైనవి గుర్తించదగిన అంశాలు ఇక జాతక కర్మ నామకరణం. క్షురకర్మ మొదలగు వాటిని కొందరు ముస్లింలు పాటిస్తున్నారు.

0.[1. [60౧౮ గాలు ర0డు మతాలలో జరిగే ఉత్తర క్రియల గురించి చెబుతూ “ శవాన్ని పూడ్చిన లేదా, కాల్చిన తర్వాత కర్మ క్రియలు జరుపుతారు. మరణ వార్త తెలిపే ఉత్తరం వచ్చినపుడు దానిపై భాగంలో చింపటం, లేదా మొత్తం ఉత్తరాన్ని చింపివేయడం ఈనాటికీ నిజామాబాదు జిల్లా మొహర్రం పాటలు - పరిశీలన ర్త

ఆచరణలో ఉంది” అని అంటారు పై అంశాలను బట్టి జాతీయసమైక్యతకు ప్రతీకగా భారతదేశం ప్రపంచ దేశొలన్నింటికీ మార్గదర్శకంగా నిలిచిందనడంలో సందేహం లేదు " 2.1! : మొహర్రం పండుగ - ఆవిర్థావవికాసాలు

జాతీయ సమైక్యతకు దోహదం చేస్తున్న మొహర్రం గురించి తెలుసుకుందాం. క్రీ శ. 680లో ఇమామ్‌ హుస్సేన్‌, యేజీద్‌ల మధ్య కర్చలా యుద్ధం జరిగింది. దాని భూమిక మొహర్రం. భారతదేశంతో పాటు ప్రపంచంలోని పలు దేశాలు ఈ పండుగను జరుపుకుంటున్నాయి. ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో ఈ ఉత్సవాన్ని అన్ని మతాలవారు కలసి జరుపుతారు. ముస్లింలలోని “షియా' తెగ వారికి మొహర్రం అతి ప్రధానమైనది

ఇస్లాం మతస్థాపకుడు మహమ్మదు ప్రవక్తకు పూర్వం అరేబియా దేశంలో అరాచకత్వం, దోపిడి, అశాంతి ప్రబలి ఉండేది. అన్ని వర్గాలలో విగ్రహారాధన ఉండేది. అధికారాన్ని చేపట్టిన ఖురేష్‌ వంశంలో అబ్బుల్లా - అమినా దంపతులకు శ్రీశ. 571వ సంవత్సరం ఏప్రిల్‌ 22న మహమ్మదు జన్మించాడు. 'మహమ్మదు' అనగా అరబిక్‌ భాషలో 'మాన్యుడు” అని అర్థం. పుట్టుకతోనే తండ్రిని పోగొట్టుకున్నాడు. అతని ఆరవయేట తల్లి అమోనా గతించింది. పినతర్రడి “అబూతాలిబో పోషణలో పెరిగాడు బాల్యంలో అతనికి విద్య నేర్చుకునే అవకాశం కలగలేదు. గొట్టెల కాపరిగా కాలం గడిపేవాడు. తర్వాత వ్యాపారంలో పేరుగాంచి ప్రజలచేత 'అల్‌అమిోన్‌' అని పిలువబడ్డాడు. అనగా 'సత్యశీలి' అని (౯౭|1౧/6|- 118౪120100 115 8216 ౪9 0/౭౧ 10 ౪0040గా౭6 - 01040౧40/ ౦01 1912గ 0/ 7౧౬౧౧౬9 ౧4౪1౦ [160౧69) అర్థం”. అతనిలోని కార్యదీక్షను, సత్రృవర్తనను, నిజాయితీని గుర్తించి 'మక్కా'లోని “బీబీ ఖదీజా” అనే వితంతువు తనకన్నా పదిహేను సంవత్సరాలు చిన్నవాడయిన మహమ్మదును వివాహం చేసికొంది. మహమ్మదు “మక్కాలోని 'హిరా" అనే గుహలో ధ్యానం చేసికునేవాడు. ఆయన ఒకరోజు “జిబ్రాయిలో అనే దేవదూత వినిపించిన దైవ సందేశం విన్నాడు తన నలబైవయేట తాలిసందేశాన్ని “మక్కా'ప్రజలకు అందివ్వడం ద్వారా 'ప్రవక్త' అయ్యాడు. విగ్రహారాధనను ఖండించాడు. అతని బోధనల సంపుటియే “ఖుర్‌ - ఆన్‌ అను ముస్లింల పవిత్ర గ్రంధం ఖురాన్‌ అనగా “అతను పరించెను, జోడించెను' అని అర్థాలున్నాయి ఈ గ్రంధం మొత్తం 114 అధ్యాయాలు, (వీటినే సురాలు అంటారు) 6616 వాక్యాలు, 77934 అక్షరాలు గలది. మహమ్మదు ప్రవక్త తన సందేశం ద్వారా “ఇస్లాం” అనే మతాన్ని ప్రచారాన్ని చేసారు. ఇస్లాం అనగా శరణు, శాంతి, సమర్చణ, విధేయతలు” విగ్రహారాధనకు వ్యతిరేకమైన ఇస్లాం మతాన్ని ఆనాటి ప్రజలు అంగీకరించలేదు.

మహమ్మదుపై వ్యతిరేకతతో ఆయనపై దాడికి పూనుకున్నారు క్రీశ. 622వ సంవత్సరంలో మహమ్మదు కొంతమంది తన శిష్యులతో మక్కా నగరాన్ని వదిలి 260 మైళ్ళ దూరాన ఉన్న “యస్‌రబ్‌ అనే పట్టణాన్ని చేరుకున్నారు. ఈ యాత్రనే 'హిజరత్‌' అంటారు. అప్పటి నుండే ముస్టిం శకం 'హిజరి' ప్రారంభమైంది. మహమ్మదు అడుగిడిన పట్టణాన్ని “మదీనతుల్‌నబలి' (ప్రవక్తపురం) లేక 'మదీనా'గా పిలుస్తున్నారు". మత ప్రచారాన్ని విసృతంగా చేసి మహమ్మదు మక్కా నగరానికి వెళ్ళి అక్కడి ప్రజలను కూడా ఇస్లాం మతం వైపు మరల్చారు. ఇన్లాం మతం ఆచంద్ర తారార్కం నిలుచునట్ట్లు పునాదుల వేసి పవిత్ర ఖురాన్‌ గ్రంధాన్ని ప్రజలకు ప్రసాదించాడు. అరబ్బుల దురాచారాలను ఖండించాడు. వారిని సన్మార్గులుగాను, సుగుణ సంపన్నులు గాను మార్చిన శిఖామణి మహ్మదు,తన 63వ యేట 'మదీనా'లో క్రీ 4632వ సంవత్సరంలో మరణించాడు. మహమ్మదుకు మొత్తం పదకొండుమంది భార్యలు. వీరిలో ఖదీజా వల్ల తప్ప తక్కిన వారికి సంతానంలేదు. ఆయనకు ఇద్దరు కుమారులు, నలుగురు కుమార్తెలు. మహమ్మదు పెంచి 'పెద్దచేసిన 'అలీ'కి తన కూతురు ఫాతిమాను ఇచ్చి పెళ్ళి చేశాడు. తనకు సన్నిహితులుగా ఉన్నవారిలో ఎవరినీ మతాచార్యులుగా, రాజ్యాధికారులుగా ప్రకటించక ప్రజల ఇష్టానికి రాజ్యాధికారం ఉండాలని మహమ్మదు తలచారు. మహమ్మదు ప్రవక్త తర్వాత అధికారాన్ని చేపట్టిన వారిని “ఖలీఫా అంటారు. అనగా “ఉత్తరాధికారి'అని అర్ధం, ఈ ఖలీఫా పదవికి పోటి ప్రారంభమైంది. ఈ పొటీలో ముఖ్యంగా “అన్సార్‌, అబూబకర్‌ అలి'లు ఉన్నారు. అబూబకర్‌ మొట్టమొదటి ఖలిఫా పదవిని చేపట్టి రెండున్నర సంవత్సరాలు (శ్రీశ. 632 - 634) ఆ పదవిని నిర్వహించాడు. అతను తన అవసాన దశలో రెండవ “ఖలిఫొ' అధికారాన్ని “ఉమర్‌ ఫారుఖొకు సంక్రమించేటట్లు చేసాడు. ఈ రెండవ ఖలిఫా క్రీశ. 634-644 వరకు పది సంవత్సరాలు అధికారంలో ఉండి ముస్లిం శకం 'హజరిని (ప్రారంభించి మహమ్మదు ప్రవక్త బోధనలను సమోకరించి ఖురాన్‌ గ్రంథరూపంలో రావడానికి కృషిచేసి చరిత్రలో ప్రసిద్ధిపాందాడు. ఉమర్‌ ఫారుఖ్‌ తర్వాత “ఉస్మాన్‌ మూడవ ఖలీఫాగా పన్నెండు సంవత్సరాలు పాలించాడు. అతని పాలనలో ప్రజలు అలీని తమ నాయకుడిగా చేయమని తిరుగుబాటు చేసారు. అతడు “కుఫా' అనే పట్టణాన్ని రాజధానిగా చేసికొని అధికారం చేపట్టి అనేక సంస్కరణల ద్వారా ప్రజల అభిమానాన్ని సంపాదించాడు. మహమ్మదు ప్రవక్త పదవ భార్య “ఉమ్‌హబీబా'కు సవతి సోదరుడు అయిన 'మాలియా',రెండవ ఖలీఫా ఉమర్‌ హయాంలోనే పాలకుడు 'అలీ' అధికారాన్ని అంగీకరించక అతనితో పోరాటానికి సిద్దమయ్యాడు. ప్రజల ఆగ్రహానికి గురై హత్యకావింపబడిన మూడవ ఖలీఫా ఉస్మాన్‌ యొక్క నెళ్తుట తడిసిన దుస్తులను 'డమాస్కసు' మసీదులో ప్రదర్శించి కకతనవననకనుత నక నన లా నిజామాబాదు జిల్లా మొహర్రం పొటలు - పరిశీలన 11

అలీపై ప్రతీకార కాంక్షను ఆ దేశ ప్రజలలో కలిగించాడు అలీ పదవిని వ్యతిరేకించి ఆ బలీఫా పదవికి అధికారిని తానేనని ప్రకటించి పలు రాజ్యాలను ఆక్రమించాడు. అలాగే మాలియా కపటనాటకంతో అలీని చంపించాడు.

అలీ మరణం నాటికి ఇరాన్‌, ఇరాక్‌ ప్రాంతాలు తప్ప, మిగిలిన ఇస్లామిక్‌ ప్రాంతాలన్ని మాలియా అధికారంలోకి వచ్చాయి. అలీ హత్య తర్వాత అతని పెద్దకుమారుడు హసన్‌ అధికారాన్ని చేపట్టగా 'మాలియా' తనసైన్యంతో ఇరాక్‌పై దండెత్తి హసన్‌ సైన్యాన్ని ఓడించాడు సహజంగా శాంతిస్వభావుడు, యుద్ధవ్యతిరేకి అయిన హసన్‌ మాలియాతో సంధి చేసికాని అతన్ని ఖలీపాగా గుర్తించాడు. అటుపిమ్మట కొద్ది కాలానికి మాలియా కుట్రపన్ని హసన్‌ను విషప్రయోగం ద్వారా శ్రీశ 699లో హత్య గావించాడు” ఈ సంఘటన అరబ్బులను ఆవేశపరచింది మహమ్మదు మనవడు, బీబీఫాతిమా - అలీల పెద్దకుమారుడైన హసన్‌ మరణానికి వ్యతిరేకంగా అల్లర్లు జరిగాయి. సైనిక బలంచే మాలియా వాటినన్నింటిని సులభంగా అణచి వేయగలిగాడు పందొమ్మిది సంవత్సరాల పాటు అధికారాన్ని సాగించి క్రీ.శ. 680 సంవత్సరం ఏప్రిల్‌ 18న (ముస్లిం శకం హిజరి 60, 1వ రజ్జబ్‌ నెల) మాళియా తుది శ్వాస విడిచాడు*

మాలియా మరణం తర్వాత ఒప్పందం ప్రకారం హసన్‌ పెద్ద తమ్ముడయిన హుస్సేన్‌కు అధికారం రావాలి. (బీబీఫాతిమా అలీల సంతానంలో హసన్‌, హుస్సేన్‌, మువాస్పిన్‌ అను ముగ్గురు కుమారులు) కాని మాలియా తమ్ముడైన యెజిద్‌ (7210) (హసన్‌ను, అతని భార్య ద్వారానే విషప్రయోగం చేసి చంపించాడు) బలవంతంగా అధికారం చేజిక్కించుకున్నాడు. అధికారంలోనికి రాగానే మదీనా పాలకునికి హుస్సేన్‌ చేత 'బయ్యత్‌' (00గ౧౫౧|916 560015- 510౧ - తన్ను తాను పూర్తిగా అర్చించుకోవడం. “బయ్యత్‌ ఇచ్చిన తర్వాత తిరుగుబాటు చేయకూడదనే నియమం ఉండేది) తీసుకోవాల్సిందిగా సందేశం పంపాడు. అప్పటికీ మాలియా మరణవార్త కూడా మదీనా పట్టణానికి చేరలేదు. హుస్సేన్‌ యెజీద్‌ అధికారాన్ని అంగీకరించలేదు. తన ప్రజల కోరికకే వదలి తన కుటుంబ సభ్యులతో మక్కా పట్టణానికి వెళ్ళిపోయాడు. అ ప్రజలు యొజీద్‌కు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటుకు సిద్ధపడ్డారు.

ఈ పరిణామాలను తెలునుకుంటున్న “'కూఫా' పట్టణ ప్రజలు యెజీద్‌కు వ్యతిరేకంగా ప్రారంభమయిన తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించవల్సిందిగా హుస్సేన్‌కు వేలాది సందేశాలు పంపారు. ఈ ప్రజా పిలుపు హుస్సేన్‌కు మరింత ఆత్మస్థయిర్యాన్నిచ్చింది ఆ పట్టణ పరిస్థితులను పరిశీలించి రావల్సిందిగా తన ఆత్మీయుడైన “ముస్లిమ్‌'ను కుఫా పట్టణానికి పంపించాడు ఆ పట్టణ పాలకుడైన నుమస్‌ ద్వారా ముస్టిమ్‌కు ఘనస్వాగతం లభించింది. అతడు హుస్సేన్‌కు సమైళ్ళభాంత చం్రద మదార్రత్రన్తన 2

కుఫా రావల్సిందిగా సందేశం పంపాడు. అప్పుడే యెజీద్‌ ముస్లిమ్‌ను బంధించి వధించాడు. క్రీ శ 679లో హుస్సేన్‌ తన పరివారంతో మిత్రులతో కలిసి కుఫా పట్టణానికి బయలుదేరాడు. ఈ విషయం తెలసిన వెంటనే యెజీద్‌ తన "సైన్యాన్ని హుస్సేన్‌ను బంధించవలసిందిగా అదేశించాడు. ముస్లిం శకం 61హిజరి మొహర్రం నాటికి హుస్సేన్‌ తన పరివారంతో బాగ్దాద్‌ నగరానికి 62 మైళ్ళ దూరంలో నున్న ఎడారి ప్రాంతమైన 'కర్చలా' (ప్రాంతానికి చేరుకున్నాడు యెజీద్‌ సైన్యాలు హుస్సేన్‌ను లొంగిసోవాల్సిందిగా కోరాయి, లేని యెడల యుద్ధం తప్పదని హెచ్చరించాయి హుస్సేన్‌ తాను యుద్ధం చేయడానికి రాలేదని కుఫా పట్టణ ప్రజల పిలుపు మేరకే వారిని కలుసుకోవడానికి వెళ్తున్నానని సైన్యానికి చెప్పాడు అనుమతి లేని యెడల తిరిగి మక్కాకు వెళ్ళిపోగలమని వెనుదిరిగాడు. కాని యెజీద్‌ సైన్యం వెనుకకు కూడా వెళ్ళనివ్వలేదు ఇది మెహగ్రం మొదటి రోజున జరిగింది. మొహర్రం నెల మూడవ రోజు నుండి యెజీద్‌ సైన్యాలు హుస్సేన్‌ పరివారంపై దాడి జరపడం ప్రారంభించాయి. ఈ "సైన్యం హుస్సేన్‌ను లొంగదీసుకోవడం, లేదా అంతమొందించడంను లక్ష్యంగా పెబ్టుకొన్నాయి. వీరు హుస్పేన్‌ పరివారంలో ఉన్న ఒక్కొక్కరిని హతమారుస్తూ వచ్చారు (హుస్సేన్‌ షరివారంలో మొత్తం 72 మంది ఉన్నారు). యూఫ్రటీస్‌ అనే నదికి సమిపంలో మంచినీటి వాగు ఉంది. దానిని సైనికులు చుట్టిముట్టి మొహగర్రం7వ రోజు నుండి హుస్సేన్‌ పరివారానికి నీటి సరఫరాను ఆపివేశారు. హుస్సేన్‌ శివిరంలో అప్పుడే జన్మించిన బాలునికి చెవిలో అజ (ఇస్లాం సూత్రాలలో ఒకటైన నమాజు చేయడానికీ (ప్రార్థనా మందిరం నుండి ఇచ్చే పిల్టుపు - పుట్టిన పిల్లల నామకరణానికి ముందు చెవిలో చెప్పడం) ఇచ్చి నామకరణం చేస్తుండగా శివిరం బయట నుండి వచ్చిన బాణం అ బాలుని దేహాన్ని రెండుగా చీల్చింది. మంచినీరును తీసుకురావడాకి ప్రయత్నించిన అబ్బాస్‌ను యెజీద్‌ సైన్యాలు చిత్రహింసలు పెట్టి చంపాయి చివరి రోజు అంటే మొహగ్రం పదవరోజు నాటికి హుస్సేన్‌ శివిరం మృతవీరుల దేహాలతో

నిండిపోయింది అప్పటికీ కూడా హుస్సేన్‌ లొంగిపోవడానికి ఒప్పుకోలేదు. అటువంటి పరిస్థితులలో కూడా నమాజు (ప్రార్ధన) చేయసాగాడు, చివరికి 'సినన్‌'అనే సైనికాధికారి హు స్సేన్‌ను హతమార్చాడు అప్పటికి హుస్సేన్‌ వయసు 55 సంవత్సరాలు శరీరం రెండు ముక్కలైంది హుస్సేన్‌ తలను యెజీద్‌ కుఫానగరంలో ఊరేగింపుగా ప్రదర్శించాడు. హుస్సేన్‌ హత్య తర్వాత మిగిలిన 72 మందిని యెజీద్‌ సామంతుడయిన జియాద్‌ వధించాడు. హుస్సేన్‌ కుమారుడైన జైనుల్లాబిదిన్‌ (241061406610) అనారోగ్యంతో లేవలేని స్థితిలో ఉండటం వల్ల బ్రతికిపోయాడు. 'కర్చలా యుద్ధం తర్వాత మిగిలిపోయిన ఒకే ఒక శిశువు జైనుల్హాబిదిన్‌ నిజామాబాదు జిల్లా మొహర్రం పాటలు - పరిశీలన 13

కుషాపట్టణానికి బయలుదేరేముందు హుస్సేన్‌ తన వెంట ఒక అలమ్‌ (గ|2౧౫)ను తీసుకువచ్చాడు. (120౧5 46 00౧౪6౧0౧౭| 000169 0514062109 02౯/గ౧66 ౫ ౧౧౬గ 1109921౧ 1౧ 1౧6 04616 01 గ౭గుఇ|8) * యుద్ధం తర్వాత జరిగిన దోపీడిల్లో యెజీద్‌ సైన్యం ఆభరణాలతో పాటు ఈ ఆలమ్‌ను కూడా తీసుకువెళ్ళారు. అయితే యెజీద్‌ దానిని హుస్సేన్‌ బంధువర్గానికి పంపించాడు కర్చలా దురంతానికి గుర్తుగా మదీనా నగరహప్రజలు హుస్సేన్‌ ప్రతిమను (ఆలమ్‌) గుర్తించారు. క్రీశ. 1109 నుండి అరేబియాలో ఈ అలమ్‌ను మొహర్రం నెల మొదటి రోజు నుండి పది రోజుల దాకా ప్రతిష్టించి కర్చల౮ూ సంఘటనకు సానుభూతిని తెలుపుతున్నారు. వీరు పది రోజులపాటు నల్లని దుస్తులు ధరించి శుభకార్యాలకు దూరంగా ఉంటారు. ఇలా ప్రారంభమైన మొహర్రం సంతాప ఉత్సవాలు [క్రమంగా విస్తరించి ప్రపంచ దేశాలలో ఇప్పటికీ అవి కొనసాగుతున్నాయి. 2.2 : మొహర్రం పండుగ జరిపే విధానం మొహర్రం అనగా శోకం. అరబ్బీ హిజరీ శకం ప్రారంభం నుండి మొహర్రం పండుగ “మొహర్రం నెల' పేరుగా వాడుకలోని వచ్చింది. అనాటి కర్చలా యుద్ధంలో మరణించిన వారి స్మృతి చిహ్నంగా దుఃఖసాగరంలో మునిగి ఉండే కార్యక్రమమే మొహగ్రం. వాడుకలో పంజా-కా- ఈద్‌, ఆషురా, పీర్ణ పండుగలుగా పిలుస్తారు. ఆనాడు హుస్పేన్‌ హత్యా చరిత్రను అనేక ప్రాంతాలలో వేదికలపై ప్రదర్శించేవారు. ఆ వేదికలే నేటి పీర్ణ ప్రతిష్టాపనకు, ఊరేగింపులకు మూలం. ముస్లింలలోని 'షియాలు' ఛాతిని బాదుకుంటూ శోకాన్ని వ్యక్తం చేసేవారు. ఇతర పండగల లాగా కచ్చితమయిన నియమాలు లేకపోవడం వల్ల మొహర్రం పాటించడంలో తేడాలు కన్పిస్తాయి. భారతదేశంలో ఈ పండుగ రాజ లాంఛనాలతో మొదలయింది. రాజ్యాధికారం చేపట్టిన ముస్లిం షియా రాజులందరూ రాచరిక వ్యవస్థలో ఒక భాగంగా ఈ ఉత్సవాన్ని జరిపించేవారు. మహమ్మదు బిన్‌ తుగ్గక్‌ వరంగల్లుపై చేసిన దండయాత్రతో ముస్లిం మతం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ప్రవేశించింది". గోల్కొండ కుతుబ్‌షాహీ పాలకులు (షియాలు) మొహర్రం కార్యక్రమాలకు హాజరయ్యేవారు. తమతమ అంతస్తులను స్థితిగతులను మరచి, అందరూ సోదరభావంతో మొహర్రం ఉత్సవంలో సమైక్యభారత చరిత్రలోమొహర్రంప్రస్తవనన

పాల్గొనేవారు అందరికి సమాన ప్రాతినిధ్యం లభించడం, పీర్ల చావిడిలోనికి ప్రీ పురుషులకు వేరువేరుగా అనుమతిని ఇవ్వడం భారతదేశంలో ముస్లిమేతరులను బాగా ఆకర్షించింది కర్చలా యుద్ధక్షేత్రాన్ని మహాభారత కురుక్షేత్రంగా భావించేవారు. (వారు పాడుకొనే పాటల్లో ఈ విషయం కనిపిస్తుంది) భిన్న మతాల వారు సమైక్యతతో ఉండటం వల్ల, వారి వారి సంప్రదాయాల్లోనూ, ఆచారాల్లోనూ, పరస్పర ప్రభావాలు కన్పిస్తాయి. (జాతీయ సమైక్యతకు ఇది నిదర్శనం అని అంటున్నా హిందువుల చేవుళ్ళకు ముస్లింలు మొక్కులు చెల్లించడం, ఆచారాల పాటించడం అంతంతమాత్రమే అనాలి). మొహర్రం ఉత్సవంలో రెండు పద్ధతులు కనిపిస్తాయి.

1. షీయాలు సంప్రదాయ బద్ధంగా దీక్షతో చేసే పద్ధతి.
2. ఇతర మతాల వారు తమ సంప్రదాయాలతో జరుపుకునే పద్ధతి. 2.2.1 మొదటి పద్ధతి (యాలు) మొదటిపద్ధతిలో మొహగ్రం అలమ్‌ (గ12గ)లను కొాలువుదీర్చడం అతిముఖ్యమైన భాగం. వీటినే 'పీరొ అని, 'పంజా'అని పీలుస్తారు. ప్రతి అలమ్‌ కొన్ని ప్రత్యేక భాగాలను కలిగి ఉంటుంది. ప్రవక్త అల్లుడు 'అలీ' పేరున్న పీరు అరచేయి ఆకారంలో ఉంటుంది. ఈ అలమ్‌లను బంగారు వెండి, రాగి, ఇత్తడి మొదలైన లోహాలతో తయారు చేస్తారు. మొహర్రం నెల మొదటిరోజు నుండి కార్యక్రమాలు మొదలవుతాయి. ఈ నెలలో చంద్రుని చూసిన తర్వాతనే అలమ్‌లు గల పంజా-కా-పిరారా (పీర్ణ పెట్టెను అర్చకుని (అలీమ్‌)ఇంటి నుండి ఊరేగింపుగా తీసుకొని వచ్చి, పీర్ణ చావడిలో ప్రతిష్టిస్తారు. మసీదులకు మాదిరిగా ఈ చావడిలకు ప్రత్యేకమైన ఆకారాలు, శాశ్వతమైన భవనాలు లేవు. వాటి ఆకారాలను అవసరాన్ని బట్టి మారుస్తారు. అలమ్‌లను నిలబెట్టిన నాటి నుండి నలభైరోజుల పాటు సమావేశాలు జరుగుతాయి. ఈ రోజుల్లో షియాలు నల్లని దుస్తులు ధరించి నిరనన వ్యక్తం చేస్తారు. మాంసాహారం ముట్టరు. అషుర్‌ఖానా (పీర్ణచావడి)లో పీర్లతోపాటు మరి కొన్నింటిని తప్పక ఉంచుతారు. అవి 1 దట్టి
3. మింబార్‌ వేదిక 3 ఊద్‌దాన్‌
4. అలవా(గుండం) నిడాదానాదుడల్లాముదాక్రంవాంద-పంశలన క

.దట్టి(0౧21166) - పీర్లకు శ్రిందిభాగాన వేలాడదీసిన ద్‌ర్ధ్స చతురస్రాకార వస్త్రం ఆకుపచ్చగాని, ఎరుపుుపసుపు రంగులలో గాని ఉంటుంది ఖురాన్‌లోని వాక్యాలను ఈ దట్టిపై అల్లిక చేస్తారు. 2. మింబార్‌ (141౧102౧ .- పీర్ల చావడిలో ఒకవైపు ఏర్పాటు చేసే వేదిక దీనిపై నుంచి అర్చకుడు సమావేశాన్ని ఉద్దేశించి మాట్లాడటం జరుగుతుంది ఈ సమావెశాలలో (మజ్జిస్‌) కర్చలా యుద్ధ విషయాలే చోటు చేసుకుంటాయి.

3. ఊద్‌దాన్‌ (0064 0౧) :- లోహంతో గాని, కుమ్మరి మట్టితో గాని తయారయిన ప్రత్యేకమయిన పాత్ర. ఇందులో నిప్పులపై సాంబ్రాణి వేసి, పీర్లకు పాగ వేస్తారు. మిగిలిన బూడిదను షియాలు 'మాతమ్‌'- (ఛాతిబాదుకుంటూ శోకాన్ని వ్యక్తం చేయడం, కర్చలా అమరవీరుల వీరకృఠ్యాలను స్మరించుకుంటూ, ఆయుధాలతో శరీరంపై గాయాలు చేసుకొనేది) చేసిన తర్వాత అయిన గాయాలకు జెషధంగా ఉపయోగిస్తారు. దీనినే హిందువులు విభూతిలా తలచి తిలకధారణ చేస్తారు. ఈ ఊరద్‌దాన్‌కు తోడు అగరువత్తులను వెలిగించడానికి ఒక గిన్నె కూడా ఉంచుతారు.

4. అలవా (అగ్నికుండం):- పీర్ల చావడికి ఎదురుగా అలవా (త్రవ్వుతారు. మొహర్రం రోజుల్లో ఇందులో నిప్పును రాజేసి, పీర్లను ఎత్తుకున్నవారు నిప్పుకణికలపై నడుస్తారు. ప్రతి రాత్రి గుండం చుట్టూ లయబద్ధంగా నృత్యం చేస్తూ పాటలు పాడుతారు. దీనినే 'అలవా తొక్కడం' అంటారు. మొహర్రం మొదటి రోజున త్రవ్విన ఈ అగ్నిగుండాన్ని పదవ రోజున అగ్నిని ఆర్బేసి పూడ్చేస్తారు.

/| షియాలు మొహగ్రం నాల్గవ రోజు నుండి 'మర్సియా'లను చదువుతూ ఆవేశంలో మాతమ్‌ను చేస్తారు. మర్సియాలనగా “కర్చలాక్షేత్రంలో చిత్రహింసలకు గురై మరణించిన వీరులను తలచుకుంటూ శోకంతోకూడిన కవితలను పాడడమి'న్నమాట. ఇవి ఉర్జూలోనూ, అరబ్బిలోనూ ఉన్నాయి. వీటిలోనే చారిత్రకాంశాలు ఉంటాయి. ఇవి కాక నౌహ, సలాం మొదలైన గేయాలను పాడతారు. మొహర్రం నాల్గవ రోజునుండి రోజుకు కొన్ని పీర్లను ఎత్తుతూ ఉంటారు ఈ విధంగా

(ప్రారంభమయిన పీర్ల ఊరేగింపులు తొమ్మిది రోజులదాకా కొనసాగి, పదవరోజు వేకువ జామున అన్ని పీర్లను ఊరేగిస్తారు మొహర్రం పదవ రోజున ఇమామ్‌ హుస్సేన్‌, అనుచరులు కర్చలా క్షేత్రంలో చంపబడిన దానికి నిదర్శనంగా పీర్లకు ముందు నడిచే షియాలు పదునైన ఆయుధాలతో మాతం చేస్తారు. ఆ సందర్భంగా రక్తస్రావం ఎక్కువై మూర్భపోయేవారున్నారు. నేటికి ఈదృశ్యాలు హైదరాబాద్‌, లక్కో కలకత్తా, ముంబాయిలలో అతిసాధారణంగా కన్పిస్తాయి. ఈ విధంగా సమైక్యభారత చరిత్రలో మొహర్రంప్రస్తావన క

ఊరేగింపు ప్రారంభమై రాత్రికి ఊరు చివర నీరున్నప్రాంతాలలో ముగుస్తుంది పీర్లను శుభ్రపరచి పెట్టెలో ఉంచుతారు. అ పెట్టెను అర్చకుని ఇంటిలోగాని. పీర్ల చావిడిలో కాని భద్రపరుస్తారు, అప్పటి నుండి నలభైరోజుల పాటు షియా కుటుంబీకుల్లో ఆనందోత్సాహాలకు, శుభకార్యాలకు విందులకు చోటులేదు. మొహగ్రం పదిరోజుల పాటు జరిగే కార్యగ్రమాల్లో ముఖ్యమైనవి

1. మొహర్రం ప్రారంభంకాగానే బాటసారుల దాహాన్ని తీర్చడం కోసం వీధి వీధిలో మంచినీటి కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేస్తారు. వీటినే 'సాబిలోలు అంటారు. ఎడారి ప్రాంతం అయిన కర్చలా క్షేతంలో హుస్సేన్‌ అతని పరివారాన్ని యెజీద్‌ సైన్యం మూడురోజులపాటు నిర్భంధించి ఒక చుక్కనీరు ఇవ్వకుండా చేసింది. పిల్లలు దాహంతో విలపిస్తూ మరణించారు ఆ సంఘటనను జ్ఞప్తికి తేవడానికే ఈ సాబిల్‌ల ఏర్పాటు. కొన్ని సందర్భాలలో బెల్లం పానకాలు (షర్బత్‌) కూడా పంచుతారు.

2, వేదికల నుండి ప్రసంగం ముగియగానే రొట్టె, ఖర్జూరం మొదలైన వాటిని పంచిపెడ్తారు. షియా కుటుంబీకుల్లో ఉచిత భోజనాలు ఏర్పాటు చేస్తారు. మొహర్రం పదవరోజు ఉపవాసం చేస్తారు.

మొదటి పది రోజులు 'ఆషురా' అని పిలుస్తారు. ఈ కారణంగా పీర్ల చావడులను “ఆషుర్‌ఖానా' అని పిలుస్తారు. "5ం[౧౫6 62/5 09106 1౧6 19890 16 గంగం గగ2గ౧2 (౭౧ ర/5 ౧౦౮౩9) 15 ౧/౪౧౬|౭6...... 0౧ 116 101[0౪/08 6ఇ)/ 160/ 6౧౮18 (116 185, 2౧6 32/ 2 ౬౯4౪౧8౧ [౧ 600 గంగ గగిజగ౧8ి- అని ౮౦౧౧ గి! ౮గ౧6000%౧ తన ౧646 2౧6 సీంగిడగాగాజరడగ౧ గ6917/215 అనే గ్రంధంలో వివరించారో మొహర్రం నందర్భంగా తినుబండారాలను కూడా తయారు చేసి పంచిపెడ్డారు.

మాలిదా (మలీదా) -మున్లిం స్త్రీలు మాలిదా చేస్తారు. వేడిగా ఉన్న గోధుమ రవ్వ రొట్టెను చిన్న చిన్న ముక్కలుగా చేసి, బెల్లంతో కలిసి దంచి, కొబ్బరికోరు, శనగపప్పు, ఏలకుల పాడి, నెయ్యితో కలిపి తయారు చేస్తారు. దీనిని ముందుగా పీర్లకు 'ఫాతిహా' (చదివింపులు) చెల్లిస్తారు నిజామాబాదు జిల్లాలో హిందువులే అధికంగా ఈ మాలిదాను పీర్లకు చదివిస్తారు. అయితే ఈ మధ్య ఇది తక్కువయ్యింది దాని కారణంగానే ఇక్కడి పాటల్లో మాలిదా ప్రస్తావన వచ్చింది.

చాంగరొట్టె - ప్రత్యేకంగా తయారుచేసే తీపి రొట్టెలు, గోధుమ పిండి, బెల్లం కలిపి రొట్టెలా చేసి నేతిలో వేయిస్తారు. నహ చమాత్రావాందంంంిన 11

2.2.2 : రెండవ పద్దతి (హిందువులు) సంప్రదాయాల సమైక్యత .- కొన్ని వందల సంవత్సరాల నుండి మొహగర్రంలో ముస్లింలతో పాటు ముస్లిమేతరులు పాల్గొంటూ రావడం వల్ల వారు తమ సంప్రదాయాలను ఈ ఉత్సవంలో చేరుస్తూ వచ్చారు. హోళీ పండుగ నాడు జరిగే కామదహనంలో కాముని గుడిసెను కాల్చివేస్తారు. మొహర్రం పదవ రోజున పీర్ల పందిరిని కాల్చివేయక పీకివేస్తారు ఇది హిందూ సంప్రదాయం". ముఖ్యంగా గ్రామల్లో ముస్లింల సంఖ్య తక్కువగా ఉంటుంది అరబ్బీ చదువుకున్న వారి సంఖ్య మరీ తక్కువ ముస్లింలు లేని గ్రామాల్లో హిందువులే ఈ పండుగను జరుపుకుంటారు. ముఖ్యమైన పనులకు మాత్రమే పారుగూరు నుంచి ముస్లిం వ్యక్తిని పిలుస్తారు. అరబ్బీ భాషలో నన్ను 'ఖురాన్‌'ను చదవడం వారికి రాదు. మౌఖికంగా నేర్చుకున్న కొన్ని 'సురా లతోనే కాలం గడిపేవారు. నేటికీ అరవైశాతం మందికి మొహగ్రం పూర్వ చరిత్ర తెలియదు. ఆకారణంగానే ప్రజలు అగ్నిగుండం చుట్టూ తిరుగుతూ పాడేపాటల్లో చారిత్రక విషయాలు ఎక్కువగా కనిపించవు. ఆ పాటలు కల్పనలతో నిండి ఉంటాయి. తెలంగాణా, రాయలసీమల్లో హిందువులు ఈ ఉత్సవాన్ని ఎక్కువగా భక్తి శ్రద్ధలతో జరుపుకుంటారు. పీర్లకు మొక్కుబడులు చెల్లించుకుంటారు పిల్లలు కలగాలనీ, ఉద్యోగం దొరకాలని ఆరోగ్యం బాగుపడాలని కోరుకుంటారు. కన్యలు తమకు పెళ్ళిళ్ళు కావాలని కోరుత్తూమొక్కుబడి తీర్చుకుంటారు. ఫకీరులు (జలాలీలు)గా మారుతారు” అలాగే హిందువులు తమ పిల్లలకు ఆశన్న ఊళన్న, లాలెమ్మ, దస్తగిరి, ఖాసిం రెడ్డి, మొగులయ్య, మొదలైన పేర్లు పెట్టుకుంటారు. అయితే ఈ మధ్య కాలంలో ముస్లింలు మన సంప్రదాయాలు సాటించనిది మనమెందుకు పాటించాలని హిందువులు కూడా పాటించడం లేదు. ఆరు రోజులపాటు పీర్ల చ్రావడి లోనే ఉన్న పీర్లు ఏడవరోజు సాయంత్రం అలంకారాలతో ఊరేగింపుగా వెళ్తాయి. దీనినే 'చినసరిగస్తు' అంటారు. గ్రామాలలో హోళీ సందర్భంగా ఊరేగడాన్ని హిందువులు “శహర్‌గస్తు' అని పిలుస్తారు. ఈ శహర్‌గస్తు కృత రూపమే సరిగస్తు అని అచార్య తూమాటి దొణప్ప గారి అభిప్రాయం అగ్ని గుండంలో బాగా నిప్పులను రాజేసి ఒక్కొక్క పీరును ఒక్కొక్కరు ఎత్తుకుని “ఫాతిహా” చదివించిన తర్వాత అగ్నిగుండం నుండి మూడు సార్లు అటు, ఇటు వెళ్తారు ప్రజలు కూడా ఒకరి నేతుల ఒకరు పట్టుకునీ అగ్నిగుండంలో దిగి వెళ్తారు పీర్ల ఊరేగింపులో వీధుల వెంబడి మంగళ వాద్యాలతో మాదిగ డప్పులతొ పీర్లకు ముందుగా నడుస్తారు వారి వాద్యాల హోరువల్ల అందరికి నమైక్టభారత చరిత్రలోమొహర్రంప్రస్తావన క్‌

ఉత్సాహం కలుగుతుంది భక్తులు, పీర్లను ఎత్తుకున్న వ్యక్తులకు ఆ పీరుగల పేర్లు ఆవహిస్తాయని నమ్ముతారు ఆ సమయంలో'పీరు గలవారు విచిత్రంగా ప్రవర్తిస్తారు. అతనికి 'దేవుడు వచ్చాడని, - పీరు ఒళ్ళోకొచ్చిందని' ప్రజలు చెబుతారు ప్రజల కోరికలను మొక్కుబడులను తీర్చడానికే వారివారి ఇండ్లలోకి వచ్చి నిలుస్తుందని అంటారు. పీరును కలిగి ఉన్న వ్యక్తి నుండి పీరును వేరు చేస్తే గాని వారు మామూలుగా ్రవర్తించరని భావిస్తారు. ఈ ఊరేగింపు ముగిసిన తర్వాత రాత్రికి పీర్లు 'పీర్ల చావడికి' చేరుకుంటాయి

తొమ్మిదవ రోజు సాయంత్రం కూడా ఇదే విధమైన ఊరేగింపు "పెదసరిగస్తు' జరుగుతుంది ఈ సందర్భంగా పానకం పంచి పెడ్తారు. పదవరోజు వేకువజామునే పీర్లు ప్రత్యేకంగా అలంకరించుకుని ఊరేగింపుగా వెళ్తాయి. ఈ రోజునే భక్తులు, షియాలు అత్యంత ముఖ్యమైందిగా భావిస్తారు. ఊరేగింపు ముగిసిన తర్వాత పీర్ల చావడిలో పీరులను తెల్లని వస్త్రంతో కప్పి ఉంచుతారు. ఇది మూర్భలోనున్న వీరులకు నిదర్శనంగా కనబడుతుంది. మొహర్రం పదవరోజు సాయంత్రం అఖరి ఊరేగింపు జరుగుతుంది. ఊరేగింపు మొదలు కాగానే అలవాను ఆర్పేసి మట్టితో కప్పివేస్తారు

పదవరోజు మృతవీరుల (షహిద్‌ల) పేర “కందూరి' చదివిస్తారు. బీబీఫాతిమా పేర ముస్లిం స్రీలు చేయు విందు కందూరి మొక్కుబడి గల హిందువులు నల్లని మేకతో కందూరి చేస్తారు. ఈ మొహర్రం పది రోజులలో ఒకరిద్దరు హిందువులు జలాలీలుగా మారి ముస్లిం సంప్రదాయాలను పాటిస్తారు పీల్లలు, పెద్దలు, స్త్రీలు సంతోషంతో ఈ కార్యక్రమాలలో పాల్గొంటారు. బాలింత స్త్రీలు ఈ ఉత్సవ కార్యక్రమంలో పాల్గానరు. 2.2.3: తెలంగాణాలో జరిగే కౌడుపీర్ల పండుగ

తెలంగాణాలో మొహర్రం ఉత్సవం తర్వాత పది రోజులపాటు జరిగే పండుగ ఇది. దీనికీ, మొహర్రంకూ కొంత భేదం ఉంది. గ్రామదేవతల పేర్షున్నవి, చనిపోయిన ప్రముఖుల పేర్షున్నవి, గ్రామధికారులు చేయించిన్‌వి, వివిధ కులస్తులు చేయించినవి ఈ కొడుపీరులలో చేరుతాయి. ఉదాహరణగా చాకలోళ్ళ పీరు, పటేలు పీరు, కాపోళ్ళపీరు, మొదలయినవి. బీబీఫాతిమా పేరు కూడా ఈ పీరీలలో చోటుచేసికొంటుంది. ఈ పండుగలలో ఎక్కడా శోకం కనిపించదు మొహగ్రం మాదిరిగా ఏమో ఆర్భాటాలు కనిపించవు. దీనిని 'చిన్న పీర్ల పండగ' అని కూడా పిలుస్తారు 2.2.4 : మొహర్రం సందర్భంగా జరిగే ప్రదర్శేనలు

హిందువులు ముస్లింలు కలిసి పులివేషాలు వేస్తారు. హిందువులు పాములు పట్టేవాడు, చాకలివాడు, శారదకాండ్రు, గొల్ల సుద్దులు, ఇంకా భిక్షాటన చేసేవారి వేషాలేసి అడుక్కుంటారు నిజామాబాదు జిల్లా మొహర్రం'పోటలు - పరిశీలన 19

ఈ ప్రక్రియ హోళీ సందర్భంగా జరిగే విశేషాలకు ప్రతిరూపం అని భావిస్తారు నిజామాబాదు జిల్లాలో” హిందువులే ఈ ఉత్సవాల్లో అధిక సంఖ్యలో పాల్గొంటారు. పీర్ణ అలంకరణలో ఎక్కువగా పూలు వాడతారు లక్నోలో జరుపుకునే విధానంలో పీర్లకు బదులు 'తాజియాలను ఊరేగింపులో వాడతారు. వీటిని చెక్కలతో తయారు చేస్తారు రంగులు అద్ది, గాజుముక్కలు మెరుపుకాగితాలు మొదలైన వాటితో అలంకరిస్తారు తాజియా నిర్మాణాన్ని గురించి విపులంగా ౮౦౧౧ గ4౮/600[ గారు “ ₹06 [1221205 0 ౭00615 &/68 9104010199 ౫౫66 01 0410009, 60౪6186 ౪౧10 1౧561 2౧06 ౧౧౦ఈ961/ 0/౧౭- ౧౧6౧(66.... . ఓ 16 020% 01 6 7221209 26 [1216 ఇగ10165 51౧12౯10 10596 5౪0౧౦566 [0 ౧2౪8 066౧ ౪566 0౫ [౮541౧ 2. గజగ0214 - & 1110020 01 8౦16, & ౧0౧ 540108, & 5౧1616, & 00౪ &౧౮ ఇగ0౪/...... ౧6 12120 6641౧09 6 15116౧ 64/5 ౬/6 96000566 10 ౦00౧11౧ ౧6 006169 01 16 12గుగ5; 0061 ౧౦౪, 061౧9 ఆ౧౧౧౦౧ 6/ 02౧ 06 6౮6910౫766" అని వివరించారు నిజామాబాద్‌ జిల్లాలో ఈ తాజియా “చార్‌మినార్‌'లా కన్పిస్తుంది దీనిని వెదురు బద్దలతో, టేకు కర్రలతో, మెరుపు గల రంగు కాగితాలతో తయారు చేస్తారు పైన గుమ్మటం మాదిరిగాను సమాధిలాగాను ఉంటుంది ఎత్తడానికి నలువైపులా కర్రలుంటాయి దీనికి ఇరువైపులా 'అలమ్‌”" లను ఉంచుతారు. మొహర్రం ఊరేగింపులో ఈ తాజియాను మోయడానికి ఒక్కోసారి పాతికమంది కావలసి వస్తారు. జలాలీలు ఖాళీగా ఉన్న క్రింది భాగం నుండి అటు, ఇటూ వెళ్తారు. ఇలా చేయడం వల్ల వారి మైొక్కులు తీరుతాయని వారి విశ్వాసం షియాలు అనాటి కర్చలా యుద్ధ సంఘటనలను తలచుకుంటూ, హృదయ విదారకంగా ఏడుస్తూ ఊరేగింపు జరుపుతారు. హిందువులు సంతోషంతో గంతులు వేస్తారు రాజులు జరిపే పండుగ అయినందువల్ల భయానికి అనుసరించారే తప్ప వారికి ఈ చారిత్రక అంశాలు తెలియవు ఈ ఊరేగింపులో వినబడే నినాదాలు “దూలా, దూలా ఏసోయ్‌దూలా, యా అలీ” దూలా అనేది కర్చలా యుద్ధంలో వీర మరణం పొందిన నవ వరుడు, హసన్‌ పుత్రరత్నం, ఖాసింపేరు మోద “ఓ పెళ్ళికొడుకా! అని ఆవేదనతో తలచుకొనేది 'దూలా'గా మార్చ్పుచెందింది” అని తూమాటి దొణప్పగారి అభిప్రాయం ఈ దూలా అనేది 'అలవా' ఆటలో కూడా కనబడుతుంది ఈ 'అలవా' "జ్యటలో హిందువులు హసన్‌, హుస్సేన్‌, ప్రవక్త గుణగణాలను శ్ఞాఘిస్తూ తెలుగులో సంతాపగితాలు ఆలాపిస్తారు శ్రీరాముడు, శ్రీకృష్ణుడు, అభిమన్యుడు, కర్గుడు, తదితర పురాణపురుషుల గాథలు పరమతస్తుల ప్రవక్తల గొప్పతనం కూడా ఈ పాటల్లో చోటు చేసికొంటాయి*. అంతేగాకుండా వలపు పాటలు, ప్రీలపాటలు, పిల్లల పాటలు వృత్తి సంబంధి పాటలు కూడా ఈ సందర్భంగా పాడుతారు సీమైక్య భారత చరిత్రలో మొహర్రంప్రస్తవన రం

సూచికలు

1 4౬. 5049040గ౧ ౧౧9 4/0౧69 జ ౪29 1౧618. ౧౬|౦౪౦ఈ౬. 1992. పు 347

2. దాశరధి రంగాచార్య, చిల్లర దేవుళ్ళు (ద్వి ము), విశాలాంధ్ర పబ్లిషింగ్‌ హౌస్‌, హైదరాబాదు

3 0.[| దగర, [౧6101౦49 ఇ౧౮ 0416412! [19100/ 01 1౧6) ౬64024100౬!

౧౮9119౧6౧5 : [16౪/ 0810] 1984. పు 103

4. “కర్చలా' - నేటి ఇరాక్‌ లోని ముఖ్యపట్టణం ముస్లింల పుణ్యక్షేత్రం

5. పూర్వోక్తం. పు. 128.

6. ఏఎం. జైనుల్‌ అబేదీన్‌, హజరత్‌ మహమ్మదు ప్రవక్త - జీవిత సందేశాలు ( ద్విము) భయ్యాభవన్‌ : కాకినాడ, 1991. ప్పు3.

7. ₹[౧[0౧౧౭8 గ8[60 11649065. 016100[%2౧/ 0 1512౧); ౦౦9౧౧౦ ౯౮౦|0210౧౩, సం 0610౧1. 1984 పు.40.

8 పూర్వోక్తం. పు7.

9. ఏ ఎ.౦ జైనుల్‌ అబేదీన్‌, పవిత్ర ఖుర్‌-ఆన్‌ పరిచయం. వి.తె, పు.8.9.

10 అదే. పూర్వోక్తం. పు 22.

11 అదే. పూర్యోక్తం, పు.10.

12 వి.తె. €౧౦/౦|౦౧౪61 0 1511౧). ౪01. 111. పు 271.

13 అదే. పు.607.

14. ౭24! ఉ[౧గ66 గో౮33140, 7౧6 ౮69౭1 44211061. వి.తె.1983. పు.63

15. పూర్వోక్తం. పు 610

16. అదే పూర్వోక్తం. పు, 13,

17 కృష్ణశ్రీ తెలుగు వారు, మతాల ప్రభావం (వ్యాసం) తెలుగువాణి ప్రపంచ తెలుగు మహాసభల ప్రత్యేక సంచిక" హైదరాబాదు. 1975.

18 ఆం౧౧ [460/0001%, ౧1౧6౮4 406 144౧2గ౧౧౧౬64౧ ౧65౪215, గం1&౧ కర60ఇజ100 56గ/06, 16౫౮6610౧1, 1987 పు 73, 74.

చ్‌ యాం ల ఖా నిజామాబాదు జిల్లా మొహర్రం పాటలు = పరిల్ష గ్‌ న్‌ జ్రొ౭డోంప..) 21 సైన్‌ లాజొస్లుగ్ర గ్రడిస్సీ

19 తూమాటి దొణప్ప, జానపద కళా సందప (ద్వి.ము) అభినందన సమితి, హైదరాబాదు 1987. పు, 14ర్త్‌.

20. అదే పు. 130.

21.అదే పు, 131 -

22. అదే పు. 132.

23. పూర్వోక్తం. పు, 73,74.

24 తూమాటి దొణప్ప, జానపద కళాసంపద (ద్వి.ము) అభినందన సమితి హైదరాబాదు 1367. వు.]155.

25. న్యూస్‌టుడె - రాజేంద్రనగర్‌. 'అమర వీరులకు అంజలి ఘటిస్తూ, సామరస్యతను చాటుతూ (వ్యాసం) ఈనాడు; హైదరాబాదు ఎడిషనన్‌ ; జూన్‌ 11,1994. పు.7.

ఎ్లుస్లం

3. జానపద గేయ సాహిత్యంలో మొహర్రం పాటలు 3.1 ఏ; జానపద విజ్ఞానం

సమాన సంప్రదాయాలు కల్గిన ఆటవికులైనా, గిరిజనులైనా, గ్రామోణులైనా, నగరవాసులైనా జానపదులే అవుతారు" వారికి చెందినదే జానపద విజ్ఞానం. దీనికి “౯0||10/9' అనే పదం సమానార్థకం. ఈ [౯౦11018 అనే పదాన్ని 1/.. ధాంథ్‌ అనే పండితులు 1846లో రూపొందించాడు, జానపదులకు చెందిన ఆచారాలు, నమ్మకాలు, కధాగేయాలు, సామెతలు, మొదలైన విజ్ఞానమే [౬0111016 అని ధాంస్‌ నిర్వచించాడు*. ఈ జానపద విజ్ఞానాన్ని 014౧6 ౦1|| 16 అనే గ్రంధంలో వాగ్రూపాలు (౪6గ04| ౯0|॥|0/8) వాగ్రూపేతరాలుగా (100 - ౪8/01 ౯౦|| 10769) విభజించారు. దీనినే మరింత సూక్ష్మంగా వివరిస్తే 1 మౌఖిక సారస్వతం(0181 1181249) 2. సాంఘిక జానపదాచారాలు (500121 ౧0|| ౦౪50౧9) 3 వస్తు సంస్కృతి.([141814| 60414/9) 4, జానపద ప్రదర్శన కళలు (౯011 ఇగ9)

అనే నాలుగు విభాగాలుగా ఏర్పడుతాయి.

మొదటి దానిలో గేయాలు, సామెతలు, పొడుపుకధలు, భాష మొదలైనవి ఉంటే రెండవదాంట్లో పండుగలు, వినోదాలు, వైద్యం, మతం మొదలైనవి చేరతాయి. మూడవదాంట్లో దుస్తులు, చేతి పనులు, వేషభూషణాలు, చిత్రకళ, వంటావార్చు మొదలైనవి ఉంటాయి. నాల్గవదానిలో సంగీతం, నృత్యం, రూపకాలు చేరతాయి.

ఈ జానపద విజ్ఞానం ప్రధానంగా మౌఖిక ప్రచారంతోనే సాగింది సువిశాలమైన అర్థాన్నిచ్చే ఈ 'జానపద విజ్ఞానం" అనేపదం ఇవ్వాళ ప్రపంచంలోని అన్ని భాషా సాహిత్యాల్లోనూ ప్రయోగంలో ఉంది. ఈ జానపద విజ్ఞానంలో జానపద సాహిత్యం ఒక ప్రధాన విభాగం. ఆచార్య బిరుదురాజు రామరాజు, ఆచార్య నాయని కృష్ణకుమారి, ఆచార్య తంగిరాల వెంటకసుబ్బారావు, ఆచార్య ఆర్‌:వియస్‌ సుందరం, డా॥ కసిరెడ్డి వెంకటరెడ్డి, గోపులింగారెడ్డి, జియస్‌ మోహన్‌ ప్రభృతులు ప్రధానంగా తెలుగు సాహిత్యాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకుని శాప్రీయ దృక్పధంతో పరిశీలించి పరిశోధనలు చేశారు.. ఆర్‌.వియస్‌, సుందరంగారి విభజన ఈ క్రింది విధంగా ఉంది సెడామాబాడు జల్లా మొహర్రంపాటలు-పంశలన

1 . జానపద కవిత్వంలో జానపద గేయం, జానపద కధాగేయం

2 గధ్య కధనాలు, కధలు, ఐతిహ్యాలు, పురాణాలు.

౩ సామెతలు

4. పొడుపు కధలు

5. జానపదుల భాష 3.2 ;జానపదగేయం

పలువురు ప్రముఖుల నిర్వచనాలు జానపదగేయం గురించి ఇలా ఉన్నాయి. ఆచార్య బిరుదురాజు రామరాజుగారు చెప్పిన జానపద గేయ లక్షణాలను 'జానపద సాహిత్యం అధ్యయనం అనుశీలనం' అనే గ్రంధంలో డా॥ కసిరెడ్డి గారు ఇలా వివరించారు.

1 జానపద గేయానికి ఒక ప్రత్యేకమైన కవి అంటూ ఉండడు. అంటే ఎవరు కర్తో కెలియదన్నమాట

2. దానికి పరిణత స్వరూపంగానీ, నియమిత స్వరూపంగానీ ఉండదు. గేయం మాటి మాటికి రూపాంతరం చెందే అవకాశం ఉన్నందువల్ల నియత రూపం ఉండదన్నమాట

3. గేయ రచనాకాలం ఇదమిళ్ణమని తెలియదు. వ్రాసిన వారెవరో తెలియదు; కాలమూ తెలియదన్నమాట.

4, ఈగేయం మౌఖిక ప్రచారంతోనే జీవించి ఉంటుంది ఇప్పుడు సంకలనం చేసి గ్రంధాలుగా కూర్చడానికి కారణం ఆ మౌఖిక ప్రచారంలో ఇది జీవించి ఉండడమే.

5. దీనిది అకృతకమైన సహజ శైలి. శబ్దాలంకారాలు, అర్భాలంకారాలు, కవి ్రొఢోక్తులు కావాలని ఎవరూ తెచ్చి వేయరు. అందువల్ల శైలి సహజంగా ఉంటుంది.

6. పాడుకోవడానికి వీలుగా ఉంటుంది గేయ గమనంలోని గతి కారణంగా రాగ . లయతాళాలు చక్కగా అమరి పాట సాఫీగా సాగిపోతుంది

7. కొన్ని గేయ చరణాల అంతంలో ఒకపదమో రెండు పదాలో లేదా కొన్ని పదాలో మాటి మాటికి అవృతమవుతాయి. దీనిని చరణాంత పునరావృత్తి అనవచ్చును. ఉయ్యాలో, వలలో, తుమ్మెదాలో, కోయిలాలో, ఓల సందమామయ్యలో, నాగు మల్లయ దారిలో ఇలా ఎన్నో పునరావృత పదాలు - పద బంధాలు కనిపిస్తున్నాయి. జావపదగేయసాహిత్యంలో మొహర్రంపాటలు థి

8. జునపదగేయాల్లోని వస్తువు జన సామాన్యానికి పరిచితమైనదై ఉంటుంది. ఈ వన్తువులో ఒకోసారి వురాగాధల్లోని పాత్రలున్నా ఆ పాత్రల ప్రవచనంలో జానపద మనస్తత్వముంటుందనే విషయం గుర్తించాలి.

9. జానపద గేయం ఒక రసఘుటిక. గేయం ఏదో ఒక రసాన్ని ఆశ్రయించినదై ఉండవచ్చు. విభావానుభావ ఉద్దీపన భావాదులు లేకపోయినా ఈ గేయం ఈ రసానికి చెందిందనే ఒక భావన మాత్రం కలుగుతుంది!

తన మనోభావాల్ని ఎదుటి వారితో చెప్పడం ఎప్పుడయితే మానవుడు నేర్చుకొన్నాడో అప్పటినుంచీ భాష, కొంతకాలమైన తర్వాత కవిత్వం పుట్టుకొచ్చాయి. అదే జానపద గేయ్యం అని గోపులింగారెడ్డి గారు వివరించారు. జీవుడు భూమి మోదకు వచ్చినపుడు ఏడుస్తాడు పోయేటప్పుడు ఏడుస్తాడు. ఈ ఏడుపుల్లో లయ ఉంది. 'లయ' గేయప్రధాన లక్షణం. కాబట్టి జీవుడు పుట్టినపుడే గేయం పుట్టిందనే భావం సాహితీ ప్రపంచంలో ఉంది అర్ధ సహితమైనా గాకున్నా లయ సహితమై ఉఊంటేచాలు అది గేయం అవుతుంది. అని కసిరెడ్డి వెంకటరెడ్డి గారు తన “పొడుపు కధలు” అనే గ్రంధంలో వివరించారు". బ్రతుకు నందలి తియ్యదనాన్ని చవిచూసిన జానవదుడు తన గుండెల నిండుగా మార్మోగించిన శంఖారావమే జానపదగేయం. సంగీత సాహిత్యాలతో కూడిన నిరక్షరాస్యుని భావగీతియే జానపద గేయం. పనిలో కలిగే అలసటను దూరం చేయడానికి ఆనందాన్నిచ్చేవి, వారికి నచ్చినవి, వచ్చినవి పాడుకుంటారు. దాంతో ఉత్సాహం కల్లి ఎక్కువ పని చేస్తారు.

పరిశోధకులు జానపదగేయాలను స్టూలంగా కథా సహిత గేయాలు, కధారహితగేయాలుగా విభజించారు. కధగేయాలు వాగ్రూపమైైన సంప్రదాయాలు కల్గి తరతరాలు పారాంతరాలతో ప్రచారాన్ని పొంది సామూహికమైన వికాసాన్ని కల్గినవి. వీటిని అంగ్లంలో 88826, 101% 6010,

112/12/6 న౦6౧) గొ పిలుస్తారు. ఇవి చాలా వరకు చారిత్రక ప్రాధాన్యాన్ని కల్లి ఉంటాయి వీటిని ఇంకా సూక్ష్మంగా నాయని కృష్ణకుమారిగారు శ్రామికగేయాలు, పారమార్థిక గేయాలు, కౌటుంబిక గేయాలు మొదలైనవిగా విభజించారు. కథా రహిత గేయాలలో హాస్యశృంగారాలు చోటు చేసికొంటాయి. వీటిలో శ్రామిక గేయాలు, స్త్రీల పాటలు, వృత్తి సంబంధమైనవి చేరతాయి, ఇవి సహజకైలి, పరిమితమైన వస్తువ కల్గి ఉంటాయి. 3.3 ; మొహర్రం పాటలు - పర్గీకరణ

మొహర్రం జాతీయ సమైక్యతకు నిదర్శనమని ముందే చెప్పుకొన్నాం. ముస్లిం షియాలు, ముస్లిమేతరులు ఈ సందర్భంగా పాటలు పాడతారు. షియాలు శోకమయమైన పాటలు నిజామాబాదు జిల్లామొహక్రంపాటలు-పరిశలన 25

పాడతారు ఇవి ఉర్చూ, హిందీల్లో ఉండి చారిత్రకాంశాలను కల్గి ఉంటాయి. ముస్లిమేతరులు పాఠ ఫస పాటల్లో ఉత్సాహం, అనందం కూడినవై కొన్ని కల్పనలతో నిండి ఉంటాయి. తెలుగు మొహ్య”. పాటలన్నీ ఒబశపదగేయ లక్షణాలను కల్లి ఉన్నాయి దూలా :- దూలా గురించి ముందే చెప్పుకున్నాం ఇది శ్రమజీవుల కళాగూపం పొటతో ఆట జతకూడి ఉంటుంది. ఇది సామూహిక నృత్య క్రీడ. వలయాకారంలో నిలబడి అడుగులు వేసుకుంటూ ఆ అడుగుల కనుగుణంగా లయబదంగా పాడుతారు నేను సేకరించిన మొహర్రం పాటలను ఈ విధంగా విభజి చాను 1 మొహగ్రంతో సంబంధం గలవి (భక్తి పాటలు) 2. మొహర్రం సంప్రదాయానికి చెందనివి. (పని పాటలు) ఓ మొహర్రంతో సంబంధం గలవి వీటిలో కర్చలా యుద్ధభూమికగా గలవి, వీరులను స్తుణస్తూ పాడేవి. స్థానిక దర్గాలకు చెందినవి, మతసామరస్యాన్ని చాట్‌ గాను చెప్పవచ్చు. కర్పలూ యుద్ధభూమికగ గల పాటల్లో ఉర్జూ హిందీ, పాటలు కూడా కన్పిస్తున్నాః 2, మొహర్రం సంప్రదాయానికి చెందనివి వీటిలో ప్రకృతికి చెందినవి, వలపుపాటలు, పురుషులు పాడే స్త్రీల పాటలు, పిల్లల పాటలుగా విభజించవచ్చు. మొహర్రం వాటలు | ] మొహగ్రంతో సంబంధం కలవి మొహర్రం సంప్రదాయానికి (భక్తిపాటలు) చెందనివి (పని పాటలు) గూ ల లం! కర్షలా యుద్ద భూమిక వీరుల స్తుతి స్థానిక దర్గాలకు మతసామరస్యతను " చెందినవి చాటేవి. . ప్రకృతి పాటలు వలపు పాటలు స్త్రీల పాటలు పిల్లల పాటలు తటొతననొలానకమకునను మొత్తను నతు నునొొ మొనను నునన తననన జావపద గేయ సాహిత్యంలో మొహర్రం పాటలు 26

ఈ పాటలు శ్రమను మరువడానికి ఒక విధమైన ఉల్లాసం కోసం పాడుకొంటారు. శ్రమించేటపుడు పాడే ఈ పాటలను మొహగ్రం సందర్భంగా సంతోషంతో గెంతులు వేస్తూ పాడతారు. వీటిలో చాలా వరకు బావా మరదళ్ళ మనసులలోని భావాలు, మధుర స్వప్నాలు, అంగాంగ వర్ణనలు, యౌవ్వనపు- ఆటు పోటులు, అతి రహస్యమైన (్రేమ వ్యవహారాలు మొదలైనవి మనకు కనబడతాయి సూచికలు 1 ఆర్‌.వి ఎస్‌ సుందరం, ఆంధ్రుల జానపద విజ్ఞానం, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమి,

హైదరాబాదు, 1983, పు.3.

2. బీరుదురాజు రామరాజు, తెలుగు జానపద గేయ సాహిత్యం, జానపద విజ్ఞాన ప్రచురణలు' హైదరాబాదు, 1978, పు.9.

3. యం. రూన్సీరాణి. కృష్ణాజిల్లా శ్రామిక గేయాలు, అ.స.గ్రం.పు.16.

4. పూర్వోక్తం. పుట.55,

క్‌. కసిరెడ్డ వెంకటరెడ్డి, "జానపద సాహిత్యం అధ్యయనం - అనుశీలనం (ప్రమము) జాతీయ

సాహిత్య పరిషత్స్‌ భాగ్యనగర్‌శాఖ, 1994 పు. 3132 6. గోపు లింగారెడ్డి, తెలంగాణా శ్రామిక గేయాలు, సుషుమా పబ్లికేషన్స్‌, కరీంనగర్‌, 1982, పు 5. 7. కసిరెడ్డి వెంకటరెడ్డి, పొడువు కధలు (ప్రము) జాతీయ సాహిత్య పరిషత్‌, హైదరాబాదు.

పు.56.

8. జయధీర్‌ తిరుమలరావు, జానపద కళారూపాలు, సాహితీ-సర్కిల్‌ : హైదరాబాదు 1987. పు.36. యి కై 6 నిజామాదాదుజల్లామొహరత్రంపాటలు-పంశలవ 2?

3.3.1: మొహర్రంతో సంబంధం కలవి 3,3.1.1 : కర్టలా యుద్ధ భూమికగా గలవి

1. ఉర్దూ, హిందీ పాటలు ఇవి కర్చలా క్షేత్ర భూమికగా గలవి. ఆ క్షేత్రంలో హుస్సేన్‌తో పాటు 72 మంది మరణించారు. వారందరూ హింసించి చంపబడ్డ వైనం ఈ పాటల్లో కన్పిస్తోంది. చారిత్రకంగా ఆంధ్రరాష్ట్రంలో ఈ ఉర్జూ పాటలు 15వ శతాబ్దం నుండి అంటే గోల్కొండ నవాబుల కాలం నుండి ప్రచారంలో ఉన్నాయి. మహమ్మద్‌ కులీ కుతుబ్‌ షా రాజాస్థానంలోని ఉర్వుపండితులే కాక స్వయంగా ఆ మహరాజే కొన్ని గీతాలను వ్రాసినాడు' ఉర్పూపాటల్లో మర్సియా, నౌహ, వావైలా సోస్‌, జారీ, సలామ్‌, అల్చిదా మొదలైన రకాలున్నాయి. పేరేదైనా ఈ ప్రక్రియలన్నింటిలోనూ హృదయాన్ని (ద్రవీకరింపజేయు సున్నితమైన సంఘటనలే ఉంటాయి. విద్యావంతులయిన ముస్లింలు ఉన్న ప్రాంతాల్లోనే ఉర్జూపాటలు ఎక్కువగా కన్పిస్తున్నాయి. తెలంగాణాలో ఉర్జూతో. కలిసిన హిందీపాటలు ఎక్కువగా కన్పిస్తున్నాయి. ఈ పాటలు జానపదగేయాలవలె పల్లెటూళ్ళలో బహుళ ప్రచారం పొందినవి, వీటిలో కర్చలా క్షేతర్రలో జరిగిన సంఘటనలన్నింటిని కలుపుతూ పాడేవే అధికం. నిజామాబాదు జిల్లాలో చదువుకున్న ముస్తింలు చాలా తక్కువ. వారు పాడే ఉర్పూ, హిందీ పాటల్లో చారిత్రకాంశాలు తక్కువగా కన్పిస్తున్నాయి. హిందువులు పాడే తెలుగు పాటలే అధికం. నిరక్షరాస్యులైన ముస్లింలు పాడే ఈ పాటను గమనిద్దాం. నవ వరుడైన హసన్‌ ముద్దుల కొడుకు ఖాసిం "కర్చలా యుద్ధక్షేత్రంలోకి వెళ్ళాడు. తిరిగి రాలేదు. అతని అదృష్టంలో పెళ్ళి చేసికుని సుఖపడే యోగం లేదు. ఖాసిం పెళ్ళి మాతం లా మారిపోయింది. =. జీస్‌ కిస్నాక్‌ జిస్‌ కి కస్మాత్‌ మే అదాకే ముదరా జీస్‌ 8 షాదియే మాతం మా చాయద్‌ ॥జిస్‌ కి కిస్మాత్‌॥ లాషోంకో సాకీ మాతిం ఉడాకే 121 హి నద్దిమే షబ్బీ చడాయే ॥జిస్‌కి కిస్మాత్‌॥ స్తర్‌కో అందేరా హాతోంకు కంగణా బరీగడా బంద్‌కే మరణేసే లాయే ॥జిస్‌ కి కస్మాత్‌ జానపదగేయసావాత్యంలోమొదార్రంపాటలు 5

ఎవరి అదృష్టంలో ఏముందో ఎవరు చెప్పగలరు? కొత్త పెళ్ళికొడుక్కి అలంకరించిన బాసిర౮గాలు, చేతులకు తొడిగిన కంకణాలు అలాగే ఉన్నాయి. కాని అతని శరీరంలో ప్రాణం లేదని ప్రజలు విలపిస్తూ పాడటం పై పాటలోని సారాంశం. కర్పలా యుద్ధంలో పదవ రోజు ప్రాణాలర్చించిన హుస్సేన్‌ను తలుచుకుంటూ పాడే ఈ క్రింది పాటను చూద్దాం. యై కర్చలా మై కర్చలా యై కర్పలా..... క్రిస్సే కహు కైసేకహు యై కర్చలా యై కర్చలా రన్‌ మే గలా కటాదియా మేలా హుస్పేన్‌నే 12॥ సజిదే కహ అదికియా మేలా హుస్సేన్‌ నే 12॥ 1 తారీఖీయో కదేస్‌ ధా ఏ ఆర్డ్‌ కర్చలా....2 సూరజ్‌ జిసే బనాదియా మేలాహుస్సేన్‌ నే -2 ॥రన్‌ మే గలా॥ 2, హర్‌ కీ బధాయే బక్షదీ సిబకే రసూల్‌నే 2 దో జభ్‌సే యూ బచాది యా మేలా హుస్పేన్‌నే ॥రన్‌ మే గలా॥ ఏ మై జిందగీనే మౌత్‌ భలీ ఎహులే హఖ్‌కో ఆజ్‌ 2 మై కైసీ హాసలాదియా మేలా హుస్సేన్‌ నే ॥రన్‌ మేగలా॥ ( అసగర్‌ కో దప్న్‌ కర్‌దియా దస్తే ఖతాల్‌ మే2 దిల్‌ ఖాబ్‌ మే దబాదియా మేలా హుస్సేన్‌ నే క్‌. రేహన్‌ ఆదిమా తుజే షాహరత్‌ హహీనసీబ్‌ తూణ్యా ధాక్యా బనాదియా మేలా హుస్సేన్‌ నే రన్‌మేగలా కటాదియా మేలా హుస్సేన్‌ నే సజదే కహం అదాకియాో...... రణరంగంలో హుస్సేన్‌ ప్రాణాలర్పించారు దీని కారణంగా చీకటిదేశంలో కర్చలా కాంతి వంతమైంది. శత్రుసైన్యము నుండి హుస్సేన్‌ సైన్యములోనికి వచ్చిన హుర్‌ను హుస్సేన్‌ క్షమించాడు. ఇందులో ప్రాణం కన్నా మరణమే మేలు అని కనబడుతుంది యుద్ధంలో హుస్సేన్‌ కుమారుడు అస్‌గర్‌ కూడా చంపబడ్డాడు. ఆ దుఃఖంలో కూడా హుస్సేన్‌ గుండె నిబ్బరంతో అస్‌గర్‌ను ఖననం చేసాడు సజామాదాదు జల్లామొహర్రంపాటలు=పరిశీలన జ

ఈ [క్రింది పాటను గమనిద్దాం. సలాం సాబిరో మజ్‌లూమ్‌ కర్చలావలే.. .2 ఖుదా హై ఆప్‌ కౌ బొర్‌ ఆప్‌ హై ఖుదావాలే... 2 1 అగర్‌ రసూల్‌ కీ సొహబత్‌ మకాం దేతీహై తోక్యూ బులంద్‌ నహోఖానే ముస్తఫావాలే 1సలాంసాబిరో॥ 2. ధాచర్‌ చ షామ్మే ఆవో చలో కీ దేఖాయే బైగర్‌ పర్టా హై తత్‌ హీర్‌ కేర్‌ దావాలే ॥సలాంసాబిరో॥ తె జ హిథీ చాదరే జైనబ్‌ కజికర్‌ సున్‌తేహైై తో పూట్‌ పూట్‌ కే రోతే హై సభ్‌ హయావాలే ॥సలాంసాబిరో[ీ “వందనాలు హుస్సేన్‌కు, కష్టాలను సహించిన వారు కర్చలా వీరులు మీరు. ఓ వీరులారా! దేవుడు మో వాడు. మిరు దేవుని వారు. ఓ హుస్సేన్‌! నీవు నీటిలో ఉండికూడా దాహంతో మరణించావు. ఇక్కడ ఇస్లాం స్రీలు పరదా లేకుండా ఉన్నారు. చూస్తున్నావా? కర్చలా యుద్ధ క్షేత్రంలో ఎన్నో కష్టాలను అనుభవించిన మీ అంధరికి మా వందనాలు” అని విలపిస్తున్నారు. , హిందువులు కూడా మొహర్రం పండుగలో హిందీ పాటలు పాడుతారు. దీనికి నిదర్శనంగా ఈ పాటను గమనిద్దాం. ఆసేనా! ఊసేనా! కరువు కొరెంగే ఏగం సే దుగబి చాయింగే 12 శ అసేన్‌ కో లవ్‌బర్‌మేంది ఊసేన్‌కో కౌన్‌ లగాయింగే! ॥అసేనా ఊసేనా। 2 ఆసేన్‌ కో లవ్‌బరదస్తి 1124 ఊ సేనా కో కౌన్‌ దిలాయింగే? ॥ఆసేనా ఊసేనా॥ 8, అసేన్‌ కోలవ్‌ బర షేలా ఊసేన్‌ కో కౌన్‌ లగాయింగే? ॥ఆసేనా ఊసేనా॥ త ఆసేన్‌ కో లవ్‌ఐబర గోడ ఊసేన్‌ కో కౌన్‌ బిటాయింగే? ॥ఆసేనా ఊసేనొ॥ జానపద గేయ సాహిత్యంలో మొహర్రం పాటలు 30

ర్‌, ఆసేస్‌ కో లవ్‌బర తల్వార్‌

ఊసేన్‌ కో కౌన్‌ దిలాయింగే? *అసేనా ఊసేనా॥ 6 ఆసేన్‌ కో లవబర షాదీ

ఊసేన్‌ కో కౌన్‌ కరాయింగే ॥ఆసేనా ఊసేనా॥?

ఈ పాటలో జానపద గేయ లక్షణాలున్నాయి దీనిని 'అలవా' అడుతూ పాడుతారు ఇందులో అన్నదమ్ములైన హసన్‌, హుస్సేన్‌ లలో ఒకరికే ఏదీ ఉండకూడదు. "పెద్దవాడైన హసన్‌కు అన్నీ అందిస్తున్నారు. ఇంటికి చిన్నవాడైన హుస్సేన్‌ను మర్చిపోతున్నారు. ఎవరు దాన్ని భర్తీ చేస్తారు? అంటూ హసన్‌కు గోరింటాకు, చేతి రుమాలు, కండువ్నా గుర్రం, ఖడ్గంను అందిస్తున్నారు. అతనికేనా? పెళ్ళి, మరి హుస్సేన్‌కు ఎవరు చేస్తారు? - అని ఈ పాట, సారాంశం.(హిందువులు పాడిన ఈ పాటలో శోకచ్భాయలు కనబడవు) హసన్‌ హుస్సేన్‌లు అసేనా, ఊసేనాలుగా మారిపోయారు, మరో పాటను గమనిద్దాం

మజ్‌లూమ్‌ హుస్సేనా.. మజ్‌ లూమ్‌ హుస్సేనా లాచార్‌ హుసేనా.... లాచార్‌ హుస్పేనా ఈషర్‌ షబే మాతమే హుస్పేనా లాచార్‌; .... లాచార్‌..... లాచార్‌ హుస్సేనా ॥ఈషర్‌॥ శ జోకర్‌ న సకీ భాయి కా దీదార్‌ ఓ బెహనా లాచార్‌.. లాచార్‌... లాచార్‌ హుస్సేనా 22 మజ్‌లూమ్‌ హుస్సేన్‌... మక్‌ హుస్సేనా ఈషర్‌ షబే మాఠమే హుస్పేనో ఇందులో కష్టాలను సహిస్తున్న హుస్సేన్‌ గూర్చి తపిస్తున్నారు “ఓ హుస్సేన్‌ నీవు చాలా హింసింపబడి చంపబడ్డావు నీ పేరు మోద ప్రతిరోజు మాతం జరగాలి. ఓ చెల్లెలా! నీవు హుస్సేన్‌ చివరి చూపుకూడా నోచుకోలేదు కదా”! అని విలపిస్తున్నారు. 'మొహగ్రం చివరి రోజు పీరీలను ఊరేగింపుగా తీసుకొని వెళ్తూ ముస్లింలు కర్చలా వీరులకు శోక తప్త హృదయంతో చివరి వీడ్కోలు (అల్బిదా) చెప్తారు దొనికి సంబంధించినదే ఈ పాట

అల్సిదా యో అల్చిదా.. . అషాయో షహీదా అల్చిదా... యే ఊసేని బనే అలిదో జాకే సుల్తానా అల్చిదా ॥అల్చిదా॥ జంగల్‌ బనె ఎక్‌ జాడ్‌ తా 2 ఓ బి హసన్‌ కో ఆడతా.... మక్కా మదీనా షహిరాతా షాయే షహిదా అల్చిదా.... ॥అల్పిదా॥ జో అల్బిదాహోనేలగే 2 జైన్‌ ఫాతిమా రోనేలగే.... రోరోకే ముబ్‌దోనేలగే షాయే షహిదా అల్సిదా... ॥అల్చిదా॥ బౌరాకాతా మై జావుంగా 2 షాది ఖబర్‌ లే అవుంగా.... మైరా నిఖా మై పొవుంగా షాయె షహిదా అల్స్పిదా.... ॥అల్చిదా॥ బౌరేన బూబతే కా చర్‌ బైటే తకత్‌ ఫర్‌ ముస్తఫా రంగ్‌ కే దారే సా హుస్పేన్‌ సబ్‌ మిల్‌ కే బోలో అల్సిదా.... 1అల్ఫిదా॥ీ ఈ పాటలో “ఓ హుస్సేన్‌ ! నీవు మక్కా మదీనాలకు రాజు కావల్సిన వాడవు. అయినా నీకు వీడ్కోలు పల్కుతున్నాము. అడవిలో ఒక చెట్ట్బ నీకు నీడ నిచ్చింది అది దాని అదృష్టం. నీ ఆత్మ సమర్పణ ఎంతో (ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉంది. జైనబ్‌ ఫొతిమాలు కూడా విలపిస్తున్నారు మో కోసం రక్తం కాలువలై పారుతుంది మోకు మా అందరి వీడ్కోలు పలుకుతున్నాము”- ఇది నిరక్షరాస్యులయిన ముస్లింలు పాడిన పాట. హుస్సేన్‌కు చివరి వీడ్కోలు పలికిన ముస్లింలు చెరువు గట్టు వరకు ఊరేగింపుగా వెళ్ళి నీటిలో ఆలమ్‌ లను కడిగి వాటితో తిరిగి వస్తారు. జానపదగేయసొహిత్యంలో మొహర్రంపాటలు ౬౯౯

సూచికలు 1 మండి అన్వర్‌ హుస్సేన్‌, మొహర్రం జాతీయ సమైక్యత. తెలుగు - ఉరూ పాటల తులనాత్మక అధ్యయనం, అ.సి. గ్రం 1994, పు.10. 2. మండి అన్వర్‌ హుస్సేన్‌, మొహగ్రం ఉర్దూ శోక గీతికలు, అనంతపురం, 1994 పు.౫౮/1. 3. బి. రామరాజు, మెచ్చుకోలు, మొహర్రం ఉర్హు శోక గీతికలు, (ప్ర.ము): అనంతపురం, 1994, పు. ౪111. జ బాషామియా, వయన్సు 67సం॥ మచ్చర్ల. ఆర్మూర్‌ (మం). క్‌ అన్వర్‌ గారు సేకరించి ఇచ్చినపాట. వ అన్వర్‌ గారు సేకరించి ఇచ్చినపాట, 7, పంతుల నర్ప్భయ్య, వయస్సు 56సం॥ తాడెం. ఎడపల్లి (మం) రి అన్వర్‌గారు సేకరించి ఇచ్చినపాట. వు నిజామాబాదు జల్లా మొహర్రంపాటలు-పరిశీలన 33

1. మొహర్రం తెలుగు పాటలు మహమ్మదు ప్రవక్త మనుమలైన హసన్‌, హుస్పేన్‌లు తాము నమ్మిన సిద్దాంతానికి కట్టుబడి, చివరి రోజు వరకు పోరాటం జరిపిన ఘట్టాలను జానపదులు తము పాటల్లో ప్రదర్శించారు తెలుగు పాటలు, సానుభూతి దుఃఖ ప్రకటనలలో చారిత్రక వాస్తవాలు మరుగున పడిపోయి పురాణగాథల్లో వలె అద్భుత కల్పనలకు నిలయమైపోయినవి. మొహర్రం సంప్రదాయానికి చెందిన గేయాలను కధాగేయాలు, కధా రహిత గేయాలుగా విభజించాను. ముందుగా కధాగేయ లక్షణాలు గల వాటిలో 'జంగ్‌నామా'ను పరిశీలిద్దాం ( జంగ్‌నామా అనగా కర్చలా యుద్ధభూమిక 'పేరుతో గలవి). (అ) కథాగేయాలు :(జంగ్‌ నామా) మొత్కుల్ల గొట్టిరి మొత్కుల్ల వాపిరి అశన్న ఊశన్నైలాల్‌ మొత్కుల్ల కడుపుల మౌలాలివుట్టె ॥ బురుగుల్ల గొట్టిరి బురుగుల్ల వాపిరి ఆశన్న ఊశన్నైలాల్‌ బురుగుల్ల కడుపుల బుబాయివుట్టై ॥ ఆశన్న ఊళన్న అన్నదమ్ములోయ్‌ ॥ అశన్న ఊళశన్న యేడ గూడిరోయ్‌ ॥ మక్క మసీదు కాడ మధిరేశాలకాడ ॥ అశన్న దోతులు ఊళన్న గట్టె ॥ ఊళన్న దోత్తుల ఆశన్న గట్ట: ॥ అళన్న వంగీలు హోళన్న దొడిగే ॥ దోళన్న తేరీగీలు ఆశన్న దొడిగే ॥ అళన్న పట్కా ఊళన్న చుట్ట ॥ ఊళన్న పట్కా ఆళన్న చుట్టె ॥ ఆళన్న దుప్పటి ఊళశన్న గప్పె £॥ ఉఊశన్న దుప్పటి ఆశన్న గప్పె ॥ ఆశన్న దుప్పటి అచ్చమల్లెలోయ్‌ ॥ ఊశళన్న దుప్పటి ఊదులాడలోయ్‌ ॥ జోనపద గేయ సాహిత్యంలో మొహర్రంపాటలు కో

ఆశన్న గుర్రం ఊశన్నయెక్కె ఆశన్న ఊశన్నైలాల్‌ ఊశన్న గుర్రం ఆశన్న యొక్కె ॥

ఆశన్న గుర్రం ఆమడ మెరిసే ॥

ఊశన్న గుర్రం ఉరిమిల మెరిసే ॥

యాడికెల్లి - దామాడి కచ్చిరోయ్‌ ॥

తల్లిదగ్గరికి జేరవచ్చిరోయ్‌ ॥

తలాలంచి ముర్దాడజేసిరోయ్‌ ॥

మొయ్‌మొయ్‌ కుల్లలు మోటు దొల్లలోయ్‌ ॥

అడాయికైనా మేమే వోతమే - అమ్మ బీబీపాత్మా 2

వద్దు వద్దురా కొడాకులాల ఆశన్న ఊశళన్నైలాల్‌ తాతలు వోయి తిరగలేదురా ॥

తండ్రులు వోయి మరల లేదురా ॥

అద్దన్న వోతం పొమ్మన్నవోతం అమ్మావీబీ పాళ్ళా రి

అద్ధద్దు కొడుకా ఈ బుద్దినీకు ఆశన్న ఊశన్నైలాల్‌ నీ తండ్రిమౌలాల్‌ సచ్చినప్పుడోయ్‌' ॥

చంచుకపడ్డు దంచినడ్పినా ॥

వడకు టేకులు వడికి నడ్పినా ॥

తవ్వెడు బియ్యం తైద రొట్టెలోయ్‌ ॥ మానెడుబియ్యం మాలిద ముద్దాల్‌ ॥

సోలెడు బియ్యం సొంగరొట్టెలోయ్‌ ॥,

కుంచెడు బియ్యం కుసుమరొట్టెలోయ్‌ ॥

ఇవన్ని వెట్టి మిమ్మునడ్చినా ||

వద్ధన్నావోతం పొమ్మన్నానోతం అమ్మాబీబీ పొాత్మా 2

యాడికెల్లి దామాడి కచ్చిరోయ్‌ ॥

బాడిషాయలకు చేరవచ్చిరోయ్‌ ॥

బొడ్డుమల్లెలు. వాల్లెగోసిరోయ్‌ ॥

నామాదాకు చల్ల ముద్రా వావ పండో

దారంలేని దండలల్లిరోయ్‌ ఆశన్న ఊశన్నైలాల్‌ ఆడికెల్లి దామౌడికచ్చిరోయ్‌ ॥ తల్లిదగ్గరికి జేరవచ్చిరోయ్‌ ॥

తలాలంచి ముర్హాలేజేసిరోయ్‌ ॥

తల్గిమేడలా దండలేసిరోయ ॥

అడికెల్లి దామేడికచ్చిరోయ్‌ ॥

కోపువాడల 'జ్ఞ్వవచ్చిరోయ్‌ ॥

సన్నం బియ్యం సేతవట్టిరోయ్‌ ॥

ఆఅడికెల్లి దామేడి కచ్చిరోయ ॥

కుమ్మరివాడల జేరవచ్చిరోయ్‌ ॥

షర్వతు బుడ్లు సేతవట్టిరోయ్‌ ॥

అడికెల్లి దామేడికచ్చిరోయ ॥

కోమాటివాడల జేరవోయిరోయ్‌ (|

లోవానము ఉఊదులే దిద్దిరోయ్‌ ॥

అడికెల్లి దామేడి కచ్చిరోయ్‌ ॥

గొల్లవాడల జేరవోయిరోయ ॥

సురుకులేని .. మేకాల వట్టిరోయ్‌ ,

ఆడి౩ల్లి దామేడ కచ్చిరోయ్‌ ॥

బుకోల్ల వాడల జేరవోయిరోయ్‌ ॥

బుకాగులాలు సేతవట్టిరోయ్‌ ॥

ఆడికెల్లి దామేడకచ్చిరోయ్‌ ॥

తమ్మల్లవాడల _ తామేవోయిరోయ్‌ ఆశన్న ఊళన్నైలాల్‌ పూలదండలు సేతవట్టిరోయ్‌ ॥

ఆడీకెల్లి దామేడకచ్చిరోయ్‌ ॥

మౌదిగవాడల _ జేరవోయిరోయ్‌ ॥

దప్పులు కోలలు సేతనట్టిరోయ్‌ ॥

డానపదగయాహిత్యంలో మహర్రంపాటలు ర్‌

సుక్క పొద్దున తామెలేసిరోయ్‌ ఆశన్న ఉఊశన్నైలాల్‌ సల్లీల్లతానాలే. చేసిరోయ్‌ ॥

అల్కువూతలు. తొమెబేసిరోయ్‌ ॥

ఆడ్రికెల్లి దామేడి కచ్చరోయ్‌ ॥

తల్లి దగ్గరికి _ చేరవచ్చిరోయ ॥

మాలిదగూడ వాల్ల జేసిరోయ్‌ ॥

మేము సచ్చిన దిన్రాంనాడే అమ్మా బీబీ పాత్మా 2

దండలు తేగి వొల్లెవడుతాయే ॥

మాలిదనోయి.. మన్నుఅవృతదే ॥

షర్చతునోయి.. రక్తమయితదే ॥

అమ్మగూడ శోకంబువెట్టిరా ఆశన్న ఊశన్నైలాల్‌ కూడికంటి శోకంబు చూడరా ॥

కుంబవర్ష్నమయి పోతున్నదా ॥

ఎడమకంటి. శోకంబుకూడరా |

ఏరులాయిగా. పారుతున్నదా ॥

అమ్మగట్జె జలతారు చీరెరా ॥

శోకానమే నానుతున్నదా ॥

అమ్మదొడిగే వంపూసురైకెరా ॥

శోకొనమే నానుతున్నదా ॥

ఆడికెల్లి దౌమేడి కచ్చిరోయ్‌ ఆశన్న ఊశన్నైలాల్‌ తాతగోరికి జేరవచ్చిరోయ్‌ (॥

తలాలంచి ముర్దాలేజేసిరోయ్‌ ॥

ఆడికెల్లి దామేడ కచ్చిరోయ్‌ ॥

పట్కరివాడల _ జేరవోయిరోయ్‌ ॥

పూలపచ్చడం సేతవట్టీరోయ్‌ ॥

అడికెల్లి దామేడికచ్చిరోయ్‌ ॥

నిజామాబాదు జిల్లా మొహక్రంపాటలు-పంశలన 67

ముత్తగోరికి జేరవచ్చిరోయ్‌ ఆశన్న ఊశన్నైలాల్‌ పూలపచ్చడం యోడకప్పిరోయ్‌ ॥ అడికెల్లి దామేడి కచ్చిరోయ్‌ ॥ కోమాటి వాడల జేరవోయిరోయ్‌ ॥ లోవాన మూదులే దిద్దిరోయ్‌ ॥ యాడికెల్లి. దామేడికచ్చిరోయ్‌ ॥ తండ్రిగోరికి జేరవచ్చిరోయ్‌ ॥ లోవాన ఊదులే కాల్చిరోయ్‌ ॥ ఆడికెల్లి దొమేడి కచ్చిరోయ్‌ ॥ తండ్రి ఉండే కొరిడికచ్చిరోయ్‌ ॥ కోరిడి తాలాలే దీసిరోయ్‌ ॥ తండ్రివట్టె 'పైపులే లెంకిరోయ్‌ గ అందులగూడ ఏమనున్నదోయ్‌ ॥ అడొయిలాడే సంతమున్నదోయ్‌ ॥ ఆడికెల్లి దామేడికచ్చిరోయ్‌ ॥ గుర్రాల కొరిడికచ్చిరోయ్‌ ॥ గుర్రాలను -" 'సేతవట్టిరోయ్‌ ॥ అడికెల్లి దామేడి కచ్చరోయ్‌ ఆశన్న ఊశన్నైలాలొ గంగ గడ్డకే. జేరవచ్చిరోయ్‌. ॥ పారే గంగల _ తానమాడిరోయ్‌ ॥ యాడికెల్లి దామాడి కచ్చిరోయ్‌ ॥ బాల్లెల కోరిడి కచ్చిరోయ్‌ ॥ బండెడు బల్లెలు వాల్లె దీసిరోయ్‌ ॥ పుట్టెడు వూల్వలు వాల్లె నూరిరోయ్‌ ॥ గుర్రాలకు... గూడాలేసిరోయ్‌ ॥ నల్లమందు గోలిలేసిరోయ్‌ 1॥ జావపదగయ'సావాత్యంటో మొహర్రంపాటలు్‌్‌్‌్‌్‌్‌్‌్‌్‌్‌ొ రక

ఎడమసంకకు ఎయ్యినూట బట్లెలు ॥ కూడిసంకకు నూటొక్క బల్లెలు ॥ గూప్పిచ్చి గుర్రాలే ఎక్కిరోయ్‌ ॥ దాడించికొడేసి కొట్టిరోయ్‌. ॥1 ఆడికెల్లి దామేడి కచ్చిరోయ్‌ ॥ దండులోవోయి. వాల్లె దుంకిరోయ్‌ ॥ ముందటి దండులు నరుకుతున్నరోయ్‌ ॥ వెనకదండుకు జాడలంటయోయ్‌ .. వెనక దండులు నరుకుతుంటేనోయ్‌ ॥ ముందటిదండుకు జాడలంటయోయ్‌ ॥ చెరుకు నరికిన సందము నరికిరి 1 ఉల్లి కోసిన... సందము గోసిం ॥ బల్లెము బల్లెము తలుగుతుంటే నోయ్‌. ॥ ఉక్కుపొడలే రాలుతున్నవోయ్‌ - ॥ కొలు దుమ్ము కైలానమంటెనోయ ॥ యాడికెల్లి దామాడికచ్చిరోయ్‌ ఆశన్న ఊశన్నైలాల్‌ మక్కకోనేరుకు చేరవచ్చిరోయ్‌ ॥ ఆందులగూడ లీల్లు తాగిరోయ్‌ ॥ అక్కడిక్కడా వాల్లెచూసిరోయ ॥ శెల్లలుగూడ పరచుకున్నరోయ్స్‌ ॥ అందులకూడ వండుకున్నరోయ్‌ ॥ పాలివారు దవదారులచ్చిరోయ్‌ ॥] ఊళన్న కిడిసిరి ఇమ్మయిలోన ! ఆశన్న కిడిసిరి ఎదురగుండెల ॥ అడికెల్లి దామేడికచ్చిరోయ్‌ ॥ ఇంటివద్దకు చేరవచ్చిరోయ్‌ ॥

మేము వచ్చినము తలుప్పతీయ్య్వవే అమ్మా బీబీ పాత్నాకి 3 పొదలకు దారామున్నుది కొడుకా అశన్న ఊశన్నైలాల్‌ పాలివారు దవదారులొచ్చిరోయ్‌ ॥ ఆడికెల్లి దామాడికచ్చిరోయ్‌ ॥ బాయిదగ్గరికి జేరవచ్చిరోయ్‌ ॥ అక్కడ ఇక్కడ _ వాల్లెచూసిరోయ్‌ ॥ బాయిల గూడ వాల్లెదూకిరోయ్‌ ం. పొలివారు దవదారులొచ్చిరోయ్‌ ॥ ఎనుగుల ఉన్న తొండగూడెనోయ్‌ ॥ బాయిలోనికి దారిచూపెనోయి ॥ి బాయిలగూడ వాల్లెదుంకిరోయ్‌ ॥

జొట్ట్లు వట్టుకొని మాదికి తెచ్చిరి ॥ ఓర్లంగ ఎతలపల్లె గోసిరోయ్‌ ॥ ఇంటివద్దను ఏమిజరిగెనోయ్‌ అఆశన్న ఊశళన్నైలాల్‌ దండలుతెగి.. ఓల్లెవాడేనోయ్‌ ॥ మాలిదవోయి.. మన్నువాయినోయ్‌ ॥ షర్పతువోయి.. రక్తమాయెనోయ్‌ ॥

సత్తిర సత్తిర కోడాకులాలా /?

మోరు సత్తిర కొడాకులాలా ॥ యాడొదికి పన్నెండు దినాలు ॥ మొహగర్రంబొబ్బలు వెట్టని కొడక ॥

ఈ జంగ్‌నామా కోలాటం బాణినీ కళ్ళి ఉంది హిందువులు పాడే ఈ జంగ్‌నామాలు ఒక్కోమండలానికి ఒక్కోరకంగా ఉంటాయి. వీటిల్లో ప్రవక్త మనమలైన హసన్‌, హుస్సేన్‌ల జీవన వ్యవస్థ వారి అనుబంధం యుద్ధ విన్యాసాలు, వీరకృత్యాలు ఉన్నాయి.

దీంట్లో “ఆశన్న ఊశళనైలాల్‌” అనేది మకుటం. ఇది హసన్‌, హుస్సేన్‌ల పేరు మోదుగా ఏర్పడింది. జానపద గయ సాహిత్యంలో మొహర్రంపాటలు 6

ప్రవక్త అల్లుడైన మౌలాలి, కుతురు బీబీ ఫాతిమాలు ప్రకృతి నుంచి జన్మించారట జానపదులు మౌలాలి బీబీ ఫాతినూలకు ఈ విధంగా ఉన్నత స్థానం కల్పించారు. వీరి కుమారులైన హసన్‌, హుస్సేన్‌ల అనుబంధాన్ని చాలా చక్కగా చిత్రించారు. ఆ అన్నదమ్ములు మక్కా మసీదు దగ్గర కలుసుకున్నారు. మధిరశాలల దగ్గరికి కూడా కలిసి వెళ్ళారు అలాగే ఒకరి వస్తువులు ఒకరు వాడుకుంటారు.

పూర్వమే తము తాత తండ్రులు శత్రువుల చేతిలో చనిపోయారు. ఎంతో వైభవంతో ఉండే వారి స్థితి ఈ నాడు చాలా ఘోరంగా ఉంది. అందుకే తమ తల్లి బీబీఫాతిమాతో “మేము యుద్ధానికి వెళ్తాము. మన ఈ స్థితికి కారకులైన వారిని అంతం చేసి వూర్వ వైభవాన్ని తెస్తాము" అని చెప్పారు. ఆ తల్లి హృదయం తల్లడిల్లింది. 'ఓ ముద్దుల కొడకులారా! మో తాత తండ్రులు యుద్దానికి వెళ్ళి తిరిగి రాలేదు. ఆ సమయంలో నేను ఒంటరి దాన్ని. వడ్డు దంచి, వడకుటేకులు వడికి మిమ్ము కాపాడాను ఉన్న దాంట్లో మాకు పెట్టి నిమ్ములను బ్రతికించుకున్నాను. ఇపుడు మిరు యుద్దానికి వెళ్ళి నన్ను శోకంలో ముంచకండి. శత్రువులు చాలా తెలివైన వారు. మిరు వెళ్ళొద్దు" అని వేడుకుంది. అయినా యుద్దానికి నన్నద్ధులయ్యారు. వివిధ వృత్తుల వారింటికి వెళ్ళి మాలిదకు కావలసిన వస్తువులను తీసుకు వచ్చి స్నానం చేసి మాలిద షర్చతులు చేసారు. వాటిని బీబీ ఫాతిమాకు ఇస్తూ పూలదండలు ఆమె మెడలో వేసి ఆశీర్వదించమన్నారు.” ఓ అమ్మా! మేము యుద్ధంలో మరణిస్తే సంకేతంగా నీ మెడలోని ఈ దండలు తెగుతాయి. ఈ మాలిద మట్టిగా మారుతుంది. షర్చతు రళక్తంగా మారుతుంది,” అనగానే ఆ తల్లి దుఃఖంతో ఏడ్చింది. ఆ కన్నీటితో ఆమె చీర రవికా తడిసి పోయాయి. *

హసన్‌, హుస్సేన్‌లు యుద్దానిక్‌ వెళ్తూ తాత, అమ్మమ్మ, తండ్రి నమాధులకు పూల మాలలు వేసి నమస్కరించి శత్రువులను ఎదుర్కొనడానికి రణరంగంలోకి దుమికారు. తమకున్న అన్ర శస్త్రాలతో శత్రుసైనికుల తలలు నరికాడు. అ దృళ్యం చెరుకు నరికి నట్లుగా, ఉల్లి ఆకులను కోసినట్లుగా ఉంది. బల్లెముల ఉక్కుపాడి రాల్తుంది. ఆ ప్రాంతమంతా కాలిదుమ్ముతో నిండిపోయింది. పద్మవ్యూహంలో అభిమన్యుని వలె హనన్‌, హుస్సేన్‌లు పోరాడుతున్నారు శత్రువులు దొంగదెబ్బ దీసారు. వారిని ఎదుర్కోవడం హనన్‌, హుస్పేన్‌ల వశం కాలేదు. పారిపోయి తల్లి దగ్గరికి వచ్చి “అమ్మా తలుపు తియ్యవే! మేము వచ్చామ”న్నారు. అమె లోపల్నుండి వచ్చెటప్పటికి శత్రువులు సమిపించారు. వెంటనే పారిపోయి ఒక బావిలో దాక్కున్నారు. శత్రు సైనికులు వెతికి వెతికి వేసారి పోయారు. ఆ బావి దగ్గర నున్న పొదలోని ఒక తొండ శత్రువులకు దారి చూపింది. వెంటనే బావిలో దాక్కున్న హసన్‌, హుస్సేన్‌లను పైకి తీసికొచ్చి వారి తలలను నిజామాబాదు జల్లా మొహర్రంపాటలు-పరఠిశ్‌లన ఢి

నరికారు ఇంటివద్ద బీబీ ఫాతిమా మెడలో నున్న పూలదండ తెగి ఒడిలో పడింది మాలిద మట్టిగాను, షర్చతు రక్తంగాను మారింది. తన కుమారుల మరణానికి సంకేతాలను చూసి అమె “అయ్యో కొడుకులారా! నూరేళ్ళు బ్రతికే మోకు ఇంతలోనే ఆయుష్ను తీరిందా" అంటూ విలపించింది వారిపేరు మోదుగా సంవత్సరానికి ఒకసారి మొహ(ర్రం జరగాలని ఆశీర్వదించింది పన్నెండు రోజులుగా మొహర్రం ఉత్సవం జరగాలని దీవించింది. కాని వాస్తవానికి మొహర్రం పది రోజులే.

ఈ జంగనామాలోని కొన్ని సంఘటనలు కల్పనలని తెలుస్తోంది. నిజానికి హసన్‌, హుస్సేన్‌లు ఒకేసారి మరణించలేదు. హసన్‌ తన భార్య ద్వారా విషప్రయోగం చేయబడి మరణించిన విషయం, కర్చలా యుద్ధంలో హుస్సేన్‌ అతని పరివారం యెజీద్‌ సైనికుల చేతిలో చంపబడ్డ విషయం ముందే చెప్పుకున్నాం. అది జరిగిన చరిత్ర, జానపదులకు చరిత్ర అవసరం లేదనలేంగాని చారిత్రకాంశాలకు పురాగాధాకల్బనలు జానపదాంశాలు జతచేసి, తమకు నచ్చినవి పాడుతారు. ఈ కథాగేయం (జంగ్‌నామా) లోని ఆచారాలు మొహర్రం సందర్భంగా జరిగేవి.

నేను సేకరించిన కథాగేయాల్లో స్థూలంగా వస్తువు ఒకటే కాని సంఘటనలు అనేకం. అ కోవలోకి చెందిన మరో కథాగేయాన్ని పరిశీలిద్దాం. .

మొత్కుల్లవుట్టి, మొత్కుల్లవెరిగె ఆశన్న ఊశళన్నైలాల్‌ మొత్కుల్ల మౌలాలిపుట్టెరా ॥ మౌలాలి వుట్టిన తామ్మిదేండ్లకోయ్‌ ॥ బురుగుల్లువుట్టె చీచీవృట్టైనా ॥ బీబీవుట్టీన తొమ్మిదేండ్లకోయ్‌ ॥ చీబీఫాతిమా లగ్నమాడెనోయ్‌ ॥ బీబీ అంతున గంతులేనోయ్‌ ॥ తలంటిస్నానం బీబీ ఆడెనోయ్‌ ॥ భర్తపేటికి తానువోయెనోయ్‌ ॥ భర్తకాళ్ళకు దండంబెట్టెనోయ్‌ ॥ కోమటింటికి తానువెల్లెినోయ్‌ ॥ గుండువోకలు.. తొను కొన్నదోయ్‌ 1 జావపదగేయ సాహిత్యంలో మొహర్రంపొటలు. ౨వ (1

కర్ణదూదులు.. తానె కొన్నదోయ్‌ ॥ తూర్పుదిక్కున ఊడల మత్రోయ్‌ ॥ మర్రి కిందనే పోశవ్వనోయ్‌ ॥ మర్రికిందికి చేరవచ్చెనోయ్‌ ॥ దూదికిందనే పోకమాదనే ॥ పోకమోిదనే శిరసు వెట్టెనోయ్‌ ॥ అప్పుడుబీబీ శపతువట్టెనోయ్‌ ॥ ముక్కుల తుమ్మెద గూల్లువెట్టెనోయ్‌ ॥ చెవుల బల్లులు గూల్లువెట్లెనోయ | కింది పక్కనే చెదలు వట్చెనోయ్‌ ॥ మాది పక్కనే. చీకు వట్టినోయ్‌ 1 అప్పుడు దేవతకు మాలిమాయెనోయ్‌ ॥ 'మెచ్చితి భక్త ఇచ్చితి వరమని _ ఆశన్న ఊశన్నైలాల్‌ అప్పుడు బీబీ తపస్సు దిగెనోయ్‌ ॥ తలంటి స్నానం బీబీ ఆడెనోయ్‌ ॥ భార్యభర్తలు కల్సి ఉండిరోయ్‌ ॥ ఒక్క ఘడియ ఒక్క నెల్లునోయ్‌ . ॥ కోటి వింతలు అప్పుడు వుట్టినోయ్‌- ॥ రెండు ఘడియలు రెండు నెల్లునోయ్‌ ॥ కేను వండ్లను తానుకోరెనోయి- ॥ మూడు ఘడియలు మూడు నెల్లునోయి ॥ ముల్కివండ్లను తొనుకోరెనోయి ॥ నాల్గు ఘడియలు నాల్లు నెల్లునోయ ॥ నిజామాబాదు జల్లా మొహర్రంపాటలు-పరశీలన ఈ

నాలుంకుడుక తానే కోరెనోయి. ఆశన్న ఊశన్వైలాల్‌ ఐదు ఘడియలు ఐదునెల్లునోయి ॥

అరటి పండ్లను తొనుకోరినోయి ॥

ఆరు ఘడియలు ఆరునెల్లునోయి ॥

అవ్ప సూలును అప్పుడువోసిరి " ॥

ఏడు ఘడియలు ఏడునెల్లునోయి ॥

ఎల్కి పండ్లను తానె కోరినోయి ॥

ఎనిమిది ఘడియలు ఎనిమిది నెల్లునోయి ॥

తొమ్మిది ఘడియాలు తొమ్మిది నెల్లునోయి ॥

ఆశన్న ఊళన్న అప్పుడు వుట్టిరోయ ॥

పిల్లలు పుట్టిన తొమ్మిది నెల్లుకోయ ॥

పాలివాండ్లది లాడాయిపడెనోయ్‌ ఆశన్న ఊశన్నైలాల్‌ మొవులాలుసాబు లడాయికెళ్ళ ॥

లడాయి లోపల మౌలాలి సచ్చెనోయ్‌ ॥

గుల్లెడేకులు. గురుకరాట్నమోయ్‌ ॥

ఏకులడికియు నడ్పవట్టినోయ్‌ ॥

ఇంత్తే అంతై పిల్లలు పెరిగి ॥

సదువ్సలు సాములు నేరవట్టెనోయ్‌ ॥

తొమ్మిదేండ్ల _ పిల్లలాయిరోయ ॥

తండ్రిని గెల్చిన పిల్లలాయిరోయ్‌ ॥

తల్లిసొవునే బీబీఫాతిమా ॥

తండ్రి జాడలు మాకు చెప్పవే ॥

చాపదదయనావాత్యంత మాత్రన ఖా

ఆశన్న దర్గ మాద హయసలాలనోయ్‌ ॥ ఊశన్న దిర్గమిద ఊదుమళల్లెలోయా ॥

ఈ కధాగేయంలో గర్భిణీ స్త్రీకి కలిగే అనుభూతులు ఉన్నాయి ప్రకృతి ఒడిలో మౌలాలికి పుట్టిన తొమ్మిది సంవత్సరాలకు బీబీఫాతిమా జన్మించింది. ఆమెకు తొమ్మిది సంవత్సరాల వయసులోనే మౌలాలితో పెళ్ళి జరిగింది. తొమ్మిది నెలల తర్వాత హసన్‌, హుస్పేన్‌లను కన్నది వారికి తొమ్మిది నెలలు నిండగానే శత్రువులతో యుద్ధం జరిగింది. అ పిల్లలు తొమ్మిది సంవత్సరాల వయసు వారైన పిదపనే తండ్రిని గురించి వాకబు చేశారు. ఇక్కడ తొమ్మిది సంఖ్యకు జానపదులు ప్రాముఖ్యమిచ్చారు. ఇంకా ఈ కధాగేయంలో హిందూ ఆచారాలు చోటు చేసికొన్నాయి. ఊరికి తూరుపున ఉన్న ఊడల మర్రి కింద గల ప్లోచమ్మను బీబీ ఫాతిమా కొలవడం హిందువుల ఆచారం. ఈ పాటలో జానపదులు తమతమ స్థానిక ఆచార సంప్రదాయాలను తమ ఇష్టదైవమైన బీవీఫాతిమాకు ఆపాదించుకుని కొలవడం గమనించవచ్చు. అయితే ఈ పాటలు పొడేవారిలో ఎందరో ముస్లింలుగా మారిన హిందువులే ఉన్నారని, ముఖ్యంగా దూదేకుల వారే ఎక్కువగా ఈ పాటలు మొదట కట్టారని అనుకొంటారు. ఆ తర్వాత జానపదులలో కొందరు ఇవి పాడడం మొదలుపెట్టారు సూచికలు

1. బి. రామరాజు, మెచ్చుకోలు.మొహగ్రం ఉర్చూ శోకగీతికలు. (పము) అనంతపురం

1994 పు,8.

2. 1 తొంటి ఆశన్న వయస్సు. 36సం॥

2 నంగి పెద్ద కర్రైన్న, వయన్సు 34సం1&

3. కుమ్మరి నడ్చి ఊశన్న వయస్సు 24సం॥ మరియు బృందం. మచ్చర్ల, అర్మూరు

మండలం.

౩ 1 పెద్దాల్ల గంగారం. వయస్సు 50సం॥ రామన్నపేట, వేల్పూరు మండలం.

2. బాపురెడ్డి, వయస్సు 35 సం॥, మరియు బృందం. రామన్నపేట, వేల్పూరు మండలం. నిజామాబాదు జల్లామొహర్రంపాటలువపరిశీలన క

(9) కథా రహిత గేయాలు

ఉర్దూ పాటల్లో గల చారిత్రక సంఘటనలు ఈ తెలుగు కధా రహిత గేయాల్లో కనబడవు. ఇవి కల్పనలతో కూడి ఉంటాయి జానపదులు (హిందువులు) తాము అనుభవించే సుఖదుఃఖాలను, ఆచార వ్యవహారాలను, అనుభూతులను కర్చలా వీరులకు ఆపాదించడం ఈ పాటల్లో కనిపిస్తుంది. వీరుల ఆత్మత్యాగాన్ని గుర్తించే పాటల్లో అద్భుత కల్పనలను చిత్రిస్తారు అంతేగాకుండా స్థానికంగా దర్గాలలో వెలసిన పీరులను కొలుస్తూ, వారితో సాన్నిహిత్యాన్ని ప్రదర్శిస్తారు. తాము జరుపుకునే ఇతర పండుగలను, రామాయణ మహాభారతములను మొహగ్రంలో దర్శిస్తారు. మత సామరస్యం వ్యక్తం చేస్తారనడానికి ఈపాటలే నిదర్శనం.

మొహర్రం సందర్భంగా స్థానికంగా జరిగే వివిధ సంప్రదాయాలు, సంఘటనలు ఈ పాటల్లో ప్రదర్శించడం జరిగింది. ఈ పాటలు పాడటానికి ముందు దూలా, యెసెయ్‌ దూలా అని అంటారు.

సత్తెంగల్ల బూబాయి కడుప్పూన బూట్జె

పున్నెం గల్ల బూబాయి కడుపూన బుట్టె 820 భూ మెల్ల మెరిసెనే - స్పన్యాపీరూలే సత్యా పీరులే 124 తెయికెల్ల మెరిసెనే - సత్యా పీరూలే పున్యాపీరులే 121 అచ్చము ఆవునెయ్యి - గండాదీపాలే గండా దీపాలే లోవాన ఊదులు నిత్తేనమాదులే - నిత్తేనమౌదులే సిన్న సిన్న బాలలు - నిత్తే పకీరులే - నిత్తే పకీరులే సాక్కరి బెల్లాలు - నిత్తే మాలిదలే నిత్తే మాలిదలే అచ్చము నల్లమేక - నిక్తేకందూరులే నిత్తె కందూరులే పాలు సక్కరి పంచ - నిత్తె షర్వతులే నిత్తె షర్వతులే '

ఈ పాటల్లో పుణ్యం చేసికొన్న బీబీఫాతిమా కడుపున జన్మించిన హసన్‌, హుస్సేన్‌లు ఎంతో విశిష్టతను కల్లి ఉన్నారని, వారి పేరునగల పీరీలు భూమండలమంతా తేజన్సును వెదజల్డుతున్నాయని, ఆ మహాతల్లి కన్నబిడ్డలైన ఈ పీరులు ఎంత సత్య నిష్టను కల్గి ఉన్నారో! అని అంటూనే మొహగర్రం సందర్భంగా పల్లెటూళ్ళలో జరిగే వివిధ ప్రక్రియలను ఈ పాటలో చిత్రించారు. జానవదగేయ సావాత్యంలో మొహర్రంపాటలు 46

ఆ పీరులను, వారి కన్నతల్లి బీబీఫాతిమాను తలుచుకుంటూ పాడే మరోపాటను గమనిద్దాం అమ్మల ఓయమ్మ - అమ్మబీబమ్మ - అమ్మా బీబీ ఫతుమలాల భూమి పుట్టినప్పుడు - ఎవ్వారు ప్పుట్టిరే ॥ భూమి పుట్టినప్పుడు - బీబమ్మప్పట్టెరా ॥ మొగులు పుట్టీనప్పుడు - ఎవ్వారు పుట్టిరే ॥ మొగులు ప్పట్టెనవుడు - మౌలాలిపుట్టె ॥ సత్తెము గల్లా - బీబీ ఫతుమ ॥ కారండపడవిలో - కోగుల్లపుట్ట ॥ కోగుల్ల పుట్టలో - పుట్టె వీబమ్మ ॥ అప్పుడు అయిదుమంది పకీర్లు గూడి ॥ ఏటా మార్గమున - ఎల్లీరీవాల్లు ॥ వాల్లకు బీబీ కనిపించినాదె అమ్మో బీవీ ఫతుమలాలా మా కొక్క చెల్లెలు దొరికింది కాదా ॥ వీబమ్మ నప్పుడు సాగబెట్టరే ॥ అప్పుడు బీబమ్మను సాదుతున్నారి ॥ వాస్తవానికి బీబీఫాతిమా మహమ్మదు ్రవక్త - బీబీ ఖదీజాల కుమార్తె: కాని బీబీ ఫాతిమా ప్రకృతి ఒడిలో జన్మించిందని జానవదులు భావిస్తారు. ఆమె భర్త మౌలాలి ఆకాశం పుట్టినపుడే జన్మించాడట. ఇది ఎంతో ఉన్నతమైన ఆలోచన. బీబీ ఫాతిమా చిన్నప్పుడు ఒంటరిగా అడవిలో ఉండటం, అ అడవిలో వెల్తున్న ఐదురుగు ఫకీర్ణకు ఆమె కనిషించడం జరిగింది. వారు చెల్లెలు దొరికిందని ఎంతో సంతోషంతో ఆమెను తీసికొనిపోయి పెంచుకున్నారు. ఇక్కడ బీవీ ఫాతిమాను చెల్లెలుగా భావించిన ఫకిళ్లే జానపదులు అవుతారు. అందువల్ల జానపదులు బీబీఫాతిమాను ప్రకృతి బిడ్డగా భావించడం జరిగింది. పూర్వం తెలంగాణాలో మోట, ఏతాం, గూడలు వేస్తూ వ్యవసాయం చేసేవారు. తర్వాత 'రాటు' నడిపారు. ఆ తర్వాత కర టు పంపును ఉపయోగించారు. నాడు రైతులు సాధారణంగా “'మోటతో కాలువకో కాని, చెజువుకో ఏతం పెట్టుకుని గాని ఎకరమో, అరెకరమో సాగుచేసుకుంటుండఢేవార్పు. (మాగ్రాఖి ,పంట్నలకు ఎల్లకాలం నీరు అవసరం ఉంటుంది..మెట్ట నిడాదాదాదు డల్లా ముహర్రా పాదలు పండ 7?

పంటలకయితే వర్షపు నీరే సరిపోతుంది) తెలంగాణా ప్రాంతంలో వరి పంటకు మోట ద్వారా నీరు పారించవలసిన అవసరం అనాడు ఉండేది. ఈ మోటనే రాయలసీమలో 'కపిల'గా వ్యవహరిస్తారు. మోట నడుపుతూ పాడే ఈ పాట గమనిద్దాం మౌలాలి మోట గొట్టె - బీబీపాత్మా లీల్లు గట్టె వీబీ పాత్మాలీల్లుగట్టె - మౌలాలి మోట గొట్లె వీబీ పాత్మా లీల్లుగట్టె - బిగెడు పంట పండించె మౌలాలి మోట గొట్టె - మొక్కజొన్న పండించె..... (అసంపూర్తి) చీచీఫాతిమా మౌలాలిలు సహజీవనం చేస్తూ వారు మోట ద్వార పంటలను పండించేవారని, ఆ సందర్భంగా పాడుకున్న ఈ పాటను మొహర్రం పాటల్లో సుప్రసిద్ధమైన పాటగా నేడు జానపదులు భావిస్తారు. భార్యా భర్తల అనురాగానికి పై పాట నిదర్శనంగా ఉంది. ఇద్దరూ వ్యవసాయ క్షేత్రంలో కలిసి పని చేస్తారనే వాస్తవికత ఉంది. అయితే వారిదేశాల్లో మోటలెక్కడివి? ఇదంతా హిందూజానపదుల కల్పన. కర్చలా క్షేత్రంలో మరణించిన నవ వరుడు భాసీంను తలచుకుంటూ 'దూలా' (అలవా ఆట) ఆడుతారని ఇంతకు పూర్వమే చెప్పుకొన్నాం. ఖాసీంను కొలిచేదీ పాట. కాసీము నిలిచేటి వెండి మాసీదో బంగారి మాసీదో అతియ సక్కనివాడే మన కాసీములయ్య మల్ల సక్కని వాడే మన పీరులయ్య కాసీము వెలిగేటి వెండి గుండామే బంగారి గుండామే అతియ సక్కని వాడె మన కొసీములయ్య మల్ల సక్కని వాడె మన పీరులయ్య కాసీము కుండేది వెండి పాగాలే, బంగారి పాగాలే ॥1అతియ॥ కాసీము కుండేది వెండి తొట్టెండ్లు, బంగారి తొట్టెండ్లు 1అతియ॥ కాసీము కుండేది వెండి కుంఛీలే, బంగారి కుంచీలే ॥1అతియ॥ో ఈ పాట కొద్ది మార్పులతో రాయలసీమలో కూడా ప్రాచుర్యంలో ఉంది. దీనిలో ఖాసీం పీరు వైభావాన్ని ఆ పీరుకు అలం గా వెండితో చేయించడం గురించి వివరించారు. ఖాసీం నిలయమై జానపదగేయ సావాత్యంలో మొహర్రంపాటలు 5

ఉన్న ఆ మసీదు వెండి బంగారంతో మెరుస్తుంది అందువల్ల ఈ పీరును 'వెండిదేవుడు'గా. పిలుస్తారు. కలుపుతీస్తూ స్రిలు పాడే ఈ పాటను గమనిద్దాం. " లెవ్వు లెవ్యు - మిరేసాబు లెవ్వావయ్యా- మారేసాబు పొద్దునొడిసి - బారేడెక్కె లెవ్వావయ్యా - మారేసాబు మోరేసావ్స - మిరపాశేన్ల కలువా నన్నే - రమ్మన్నాడు ॥2॥ ఏరా నన్నే - రమ్మన్నాడు లెవ్వు లెవ్వు = కొసింసావు లెవ్వ్యావయ్యా - కాసింసొవు పొద్దువొడిసి - బారేడెక్కి లిన్వానయ్యా = కాసింసాబు కాసింసావు = కందీళోట్ల కలువా నన్నే - రమ్మన్నాడు 12 ఏరా నన్నే - రమ్మన్నాడు లెవ్వు లెవ్వు = మౌలాల్‌ సొన లివ్వావయ్యా = మౌభాల్‌సొవు పొద్దువొడిసి - బారేడెక్కె (శివ్వావయ్యా! మౌలాలొసొవు = మొగలితోట్ల మొగ్గలేర = రమ్మన్నాడే ॥1॥ దండలు గుచ్చ = రమ్మన్నాజే లెవ్వు లెవ్వు = కర్వాల్‌సొవు లెవ్యావయ్యా = కర్వాల్‌సొవు పొద్దువొడిసి - బారేడెక్కె - 1లెవ్వావయ్యా॥ కరువాల్‌సావు - కాయ సేండ్ల నదామాబాదు జల్లా ముహర్రంపాటిలు-పంశలన

కాయలేర - రమ్మన్నాడే

లెవ్యులెవ్వు - వూసిన్‌సావ్స

లివ్యావయ్యా - వూసిన్‌ సావు

పొద్దువొడిసి - బారేడెక్కె 1లెవ్యావయ్యా॥

వూసిన్‌ సావు - ఉల్లితోట్ల

ఉల్లులేర - రమ్మన్నాడే 12

దండలల్ల - రమ్మన్నాడే

లెవ్వు లెవ్వు - బడేసావు

లెవ్వావయ్యా - బడేసొవు

పొద్దువొడిసి - బారేడెక్కి (లెవ్యావయ్యా॥

బాడేసావు - బంతీతోట్ల

బంళులేర - రమ్మన్నాడే 12

దంఢలు గుచ్చ - రమ్మన్నాడే

లెవ్వు లెవ్వు - వాసిన్‌సావు

లెన్వావయ్యా - వాసిన్‌ సొవు

చొధ్దు నొడిసి - బారేడెక్కె ॥లెవ్యావయ్యా॥

వాసిన్‌ సావు - వల్లీతోట్ల

వల్లీలేర - రమ్మన్నాడే

లెవీ లెన్వు - మోరీల్‌సొవు

లివ్యావయ్యా మోరీలొ్‌సావు

పోద్దువొడిసి - బారేడెక్కె 1లెవ్యావయ్యా॥

మోరిల్‌సావ - మైగలితోట్ల

మొగ్గలేర - రమ్మన్నాడే 124

దండలల్ల - రమ్మన్నాడే వాగదనదాథాడ వదలవా లు

జానపదులు వెంకటేశ్వర సుప్రభాతం ప్రభావం ఈ పాటపై ఉందని భావిస్తారు.

కలుపుతీసేటప్పటి శ్రమను మరవడానికి పాడే ఈ పాట మొహర్రం ఉత్సవంలో నిలయమైన వివిధ పీరిలను గురించి వివరిస్తుంది. భక్తి ఎక్కువైతే భక్తుడు తన ఇష్టదైవాన్ని సైతం ఎదిరించే ఘట్టాలు తెలుగు సాహిత్యంలో కోకొల్లలు, కంచర్ల గోపన్న శ్రీరాముడిని ఎదిరిస్తూ గీతాలాపన చేసాడని భావిస్తారు. అయితే ఇటువంటివి అధిక్షేప - వ్యంగ్యాలుగా పరిగణనలోకి తీసుకుంటారు. ఈ కోవకు చెందినదే ఈ క్రింది పాట.

ఊదులన్న దెచ్చినాను

దర్గాలోన వెట్టినాను 8131

ఊదులన్న గాలలేదే

తొనె దరలే కర్వలాసాబు

దట్టీలైనా దెచ్చినాను

దర్గాలోన వెట్టీనాను

దట్టీలైనా మాయలేదే

వోతాడట కర్యలా సాబు

అయ్యో పోతాడట కర్వలాసాబు

ఊలసీర దెచ్చినాను

దర్గాలోన వెట్టినాను

చీరలన్న మాయలేదు పాతాడట కర్వలాసాబు” దర్గాలో నిలయమైన కర్చలా సాబును కొలుస్తున్నారు. భక్తితో సమర్పించిన వస్తువులను

తాము నమ్మిన దేవుడు స్వీకరించక పోవడం వల్ల వారు బాధను వ్యక్తం చేస్తున్నారు. ఈ క్రింది పాటలో హసన్‌, హుస్సేన్‌ల గురించి పాడుతున్నారు.

మేము దండు - వోయేటప్పుడు - జమాజమా జనుదండ్లా

కొబ్బరివనం - పెట్టిపోయింటీ యడ్టరను గ్‌ బ్‌ో థాం ఫె

చెట్టుకు బెంబెడు - నీళ్ళెవోసింటే /[ క పం ఉడక

లో! ఫం. టంలో లాడ్‌.గ00 0 మరే

పూటకు ప్పట్టెడు - కాయలు రాలునో జమాజమా జమదండా మేము దంగు వోయెటప్పడూ 11" ఖర్జూరవనం - సెట్టిపోయింటే ॥ చెట్టుకు చెంబెడు నీళ్ళె వోసింటే ॥ పూటకు పుట్టెడు పండ్లు రాలునో ॥ మేము దండు వోయెటప్పుడూ ॥ మల్లెవనం పెట్టిపోయింటే ॥ చెట్టుకు చెంచెడు నీళ్ళె వోసింటే ॥ పూటకు పుట్టెడు మల్లెలు రాలునో ॥ మేము దండు వోయెటప్పుడు ॥ గులాబివనం పెట్టిపోయింటే ॥ చెట్టుకు వెంబెడు నీళ్ళు వోసింటే ॥ పూటకు పుట్టెడు గులాబి రాలునో ॥ మేము దండు వోయెటప్పుడూ ॥ లిల్లీవనం 'పెట్టివోయింటే ॥ చెట్టుకు చెంచెడు నీళ్ళెవోసింటే ॥ పూటకు ఫుట్టెడు లిల్లీలే రాలునో ॥ మేము దండు వోయటప్పుడో ॥ బంతివనం షెట్టీపోయింటే ॥ చెట్టుకు చెంచెడు నీళ్ళెవోసింటే ॥ పూటకు పుట్టెడు బంతులే రాలునో ॥ హసన్మ్‌ హుస్సేన్‌ల్లు కర్చలా యుద్దానికి వెళ్ళెటప్పుడు కొన్ని మొక్కలు నాటారు. అవి ఇపుడు ఏ స్థితిలో ఉన్నాయని అడుగుతున్నారు. అంతర్గతంగా హసన్‌, హుస్సేన్‌లు వదలివెళ్ళిన ఇస్లాం ధర్మాన్ని కాపాడి చిరకాలం ప్రాచుర్యంలో ఉంచాలని, వారి ఆకాంక్షను ఈ పాటలో జానపదులు చిత్రించారు. ఇది జానఫదుల కల్పనల్లో ఆఇంతర్భాగమైనదే. జానపద గేయ సాహిత్యంలో మొహర్రం పాటలు 52

ఇటువంటి వాటివల్లనే వీటికి జానపదత్వం సిద్ధించింది. ఒక్కసీసా మందు దెచ్చి ఒంటి గురుజు మాద వెట్టి ఒక్క నెల లడాయి చేస్తె దండు తరలేనో జాన దండు తరలే దశం దగ్గి దండులున్న ఇలాయి దర్గి రెండు సీసల మందు దెచ్చి రెండు గురుజుల మోద వెట్టి రెన్నెల్లు లడాయి చేస్తె దండు తరలే నోజాన దండు తరలె దళం దరె దండులున్న ఇలాయి దగ్గె మూడు సీసల మందు దెచ్చి మూల గురుజు మోద వెట్టి మూన్నెల్లు లడాయి జేస్తె దండు దరలెనోజాన దండుదరలె దశం దర్లె దండులున్న ఇలాయి దగ్గి నాలుగు సీసాల మందు దెచ్చి నాల గురుజు మోద వెటి నాన్నెల్లు లడాయి చెస్తె దండు దరలె నోజున దండు దరలె దశం దర్లె నిడానాదాదుడద్దామొహర్రంపాటలు-పలశలన "ఈ

దండులున్న ఇలాయి దర్లె

ఐదు సీసీల మందు దెచ్చి

ఐదో గురుజు మాదవెట్టి

ఐదు నెల్లు లడాయి చేస్తె

దండుదరలే నోజాన

దండుదరలె దశందర్లి

దండులున్న ఇలాయి దగ్గి

ఆరు సీసల మందు దెచ్చి

ఆరో గురుజు మాద వెట్టి

ఆర్నెల్లు లడొయి చేస్తె

దండు దరలె నోజున

దండు దరలె ధశం దగ్గె

దండులున్న ఇలాయి దళ్లి *,

అత్మ స్థయిర్యం, బలం ఉంటె ఎంతకష్టమ్టైన పనినైనా సాధించవచ్చునని, శక్తిని ప్రసాధించే బొషధాన్ని సేవించి యుద్ధ రంగంలో గల సైన్యాన్ని (దండు) తరిమి కొట్టామని చెబుతున్నారు, ఇక్కడ జొనపదులు కర్చలా వీరులకు గల దైర్యాన్ని తమకు కల్గాలని కోరుతున్నారు. 3,3.]1.2; వీరులను స్తుతిస్తూ పొదేని కర్ఫలా క్షేత్రంలో మరణించిన వారే కాకుండా ఇస్లాం మతాభివృద్ధికి పాటుపడిన వారు కూడా

ఈ పాటల్లో కన్సిస్తారు. నీటిలో హిందూ ధర్మాలను పీరీలకు ఆపాదించడం కన్పిస్తుంది. ఈ పాటలు భక్తీని వ్యక్తం చేయడం ప్రధాన నన్తువుగా కల్గి ఉంటాయి. భక్తులు తమ కోర్కెలను, కష్టాలను కడళేర్చమని తాము నమ్మిన దైవాన్ని ప్రార్థించడం సహజం. ఆ సందర్భాల్లో వారు పాడే పాటల్లో ఒకటి,

పీట్టెడు సీట్టెడు = సిన్ని పూవులో సెలి

అళిర్రాధాశన్న - అల్వదారిలో సెలి

అట్టెడు అబ్లెడు - అల్లి పూవ్నలో సేలి

అలితారాశన్న - అల్వదారిలో సెలి తావ్వేడు తావ్వెడు - తైదపూవులో సెలి అలి రారాశన్న - అల్వదారిలో సెలి _ మానెడు చూనెడు - నుల్లె పూవులో సెలి అలి రారాశన్న అల్వ దారిలో సెలి కూంచెడు కూంబెడు - కుసుమ పూవులో 'సెలి అలి రారాశన్న - అల్వదారలో సెలో ఈ పాటలో జానపదుడు హసన్‌ పీరుకు స్వాగతం పలుకు తున్నాడు. తన ప్రియురాలితో కల్సి వేడుకొంటున్నాడు. వీరిపెళ్ళికి అంతరాయం ఏర్పడింది. అందుకే ఆశన్నను ఫిలిచి తమ పెళ్ళి చేయమని కోరుతున్నాడు. ఆశన్న కాలినడకన వస్తాడేమో! అందువల్ల అతని అరికాళ్ళు కంది పోతాయని పూలదారిలో రమ్మంటున్నాడు. పై పాట తెలంగాణాలో ప్రాచుర్యంలో ఉన్న కొలతలను తెలుపుతుంది. సిట్టెడు అనగా 1/4 వశేరు, అబ్బెడు అనగా 1/2 శేరు తవ్వెడు అనగా 1శేరు. మానెడు అంటే రెండు శేర్లు, కుంచెఢు అంటే పదిశేర్లు, వ్యవసాయ స్త్రీలు భక్తితో పాడే ఈ పాట కూడా పరిశీలిద్దాం. మళల్లెవూసే మళల్లెగాసే మాదనా నొ వయ్యారి మళల్లెదులప ఎవరు లేరె ॥ మళల్గెదులప ఆశన్న ఊళశన్న ॥ వోరన్న రారా నాయన్న రారా పండుగొలల సాయన్న రారా సింతవూసే సింతగొసే ॥ సింతదుఇప ఎవరు లేరె ॥ సింత దులప'అశన్న ఊళన్న ॥ వోరన్న రారా నాయన్న రారా పండుగొలల సాయన్న రారా మొగలి పూసే మొగలి గాసే ॥ నిడామూదాదా చల్లా మొదర్ర చాపలు -పలశలద క

మొగలి దులప ఎవరు లేరె మౌదనా నా వయ్యారి మొగలి దులప అశన్న ఊశన్న ॥ వోరన్న రారా మాయన్న రారా ఫీరీల పండుగ సాయన్న రారా" వ్యవసాయ స్రీలు ఆశన్న ఊశళశన్న సాహెబులను జ్ఞప్తికి తెచ్చుకుని పనిలో కలిగే అలసటను దూరం చేసికొంటున్నారు. ఆశన్న, ఊళశన్నలను పనిలో పాలుపంచుకోమని వారు కోరుకుంటున్నారు. మొహర్రం తెలుగు పాటల్లో కోలాటం బాణీలు కన బడ్తాయని చెప్పడానికి ఈ క్రిందిపాట నిదర్శనం. కోలాటం నేపథ్యంగలది. కోలాలేద్దమా కిట్టమ్మా కోలలేద్దమా యమ్మాకోలలేద్దమాయమ్మ కోలవోయి కొమ్మకింద శెమ్మటీల్లె నోయమ్మ 12॥ అరటి బెరటి కుంకుమ భరటి ఎవ్వోరి కొమిరలోయమ్మ ॥కోలలెద్దమా॥ అట్టీ పెదాల గంగమ్మాద అకలాయె ఓరిజాన (12॥ ॥కోలలేద్దమౌ॥ వాచ్చేనా ఆశన్న బంతి కొమిరే లోయమ్మ పొట్టెనే రా ఆశన్న - దొంతి కొమిరే లోయమ్మ ॥కోలలేద్దమా॥[ గజేంద్ర మోక్షంలో విష్ణువు గజేంద్రున్ని కాపొడిన తీరుకు ప్రతి రూపంగా ఈ పాటను పాడుతారని జానపదుల విశ్వాసం. కోలాటం ఆడే సమయంలో కోల చేతికర్ర జారి చెట్టు కింద పడింది. కోలాటం ఆడే వారు అలసట చెంది నందుకు కోల నీరసంగా ఉందని వర్ణించారు. ఆట అడి ఆడీ దాహంతో పెదాలు ఎండిపోయాయి. ఆ భక్తుల దాహం తీర్చడానికి ఆశన్నే వచ్చాడని, వారి దాహాన్ని తీర్చి వారితో కోలాటంలో పాల్గొన్నాడని పై పాట-ద్వారా తెలుస్తుంది. జానపదగేయ సాహిత్యంలో మొహర్రంపాటలు “56

నాటి భారతంలో కర్టునికి కల్గిన భూదేవి శాప ఘట్టం హసన్‌, హుస్పేన్‌ల తండ్రి మౌలాలికి ఆపాదించడం ఈ పాటలో కన్పిస్తుంది. మౌలాలు సాబెల్లె షికారికి ఆహా అందమైన గుర్రమెక్కి ॥ అత్తింటి కోడలు పోయిండే బజారికి ॥ నూనె దీసుకొస్తుండే ఇంటీకి కాలు జారి పడే రస్తాకింద ॥ నూనె జల్లె భూమికి ॥ అత్రకు పడది కోడలు అదిరెను బెదిరిందే ॥ తలిగినది దెబ్బ మా కాలికి ॥ దెబ్బ తలిగి ఏడిసే అబ్బా నింక ఇగ వో నింటికి | యేడ్చె షబుద్రం , ॥ ॥ సామి మౌలాలి చెవుల వడ్డది ॥ తిరిగి మల్లింట్ల కచ్చిండు యేడ్చే స్తవు లవుశాలా ॥ దాని మతలబు చెప్పవూ? ఏమి సెప్తుదూ సామి మౌలాలి 121 పోయింటి బజారికి ॥ నూనె తీసుకొస్తుంటి ఇంటికి ॥ కాలు జారిపడె కుడితట్టతాకి ॥ నూనె జల్లె భూమికి ॥ సత్యముగల్ల సామి మొగలాలి ల్లి నిజామాబాదు జల్లా మొహర్రంపాటిలు-పరిశ్రలన ళా

పట్టినాడు తడిసిన కొడికి 1ఆహా॥ మను వట్టి పిండె గురిగికి తీసుకో నూనె జోకి ॥ అప్పుడే భూతల్లికి కోపమచ్చినది ఏమన్నద మొగలాలికి ॥ తిన్న అన్నము తప్పించుట ఏమిటికి తగునా నీకు మొగలాలు ॥ నీకు దినము వచ్చినంతలో వచ్చెదను నా కొడికీ ॥ చేరుకొనెవు వొంటి ముడ్డి మీదకి సత్యం చూపే దానికో ॥ అపర కర్గునిగా మౌలాలిని కీర్తించారు. ఈ పాటలో అత్తకు జడిసే కోడలు మంచి నూనెను మట్టిపాలు చేసికుని అత్తచే దెబ్బలు తిని ఒంటరిగా ఓ చోట బోరున విలపిస్తుంటుంది. ఆ దారిన వెళ్ళే మౌలాలి ఆమె ఏడుపు విని కారణం తెల్సుకుని మట్టిపాలైన నూనెను మట్టిని పిండి ఆమెకు ఇచ్చాడు. ఈ విధంగా చేసిన మౌలాలిని భూదేవి కోపించి త్వరలోనే మరణిస్తావని శపిస్తుంది. ఆమె శాపం తర్వాత నిజమైందని ఈ పాట సారాంశం. తాను సేవించే స్వామిని పూల దండలతో అలంకరించడం భక్తులకు ఎంతో ఇష్టం, ఆ కోవలోనిదే ఈ క్రింది పాట. జైరె వైరి గొర్రెంకా - బంతివనం వోదామా 121 _ బంతివనం పోదానూ = చాబంతిపూలు తెద్దమౌా (12॥ చాబంతి పూలు తెద్దామా - సన్నంగ జెడా లేద్దామా 112॥ సన్నంగ జెడ లేద్దామా - సాహెబు మెడాలెద్దమా 112॥ వైరె వైరి గొర్రెంకా - మల్లెవనం వోదమా 1121 మళల్లెవనం వోదమా - మల్లెపూలు జెద్దామా మల్లెపూలు కెద్దామా - సన్నంగ జెడాలెద్దామా 121 సన్నంగ జెడా లేద్దానూ - పాహెబు మెడాలేద్దామా 121 డానపదగేయసాహితృంత్‌మొుహర్రంపాటలు “ఎ

వైరి బైరి గొరెంకా - మిరపవనం వోదనూ 12॥ మిరపవనం పోదమా - మిరపప్పూలు తెద్దమా 2 మిరపప్పూలు తెద్దమా - సన్నంగ జెడాలెద్దమా సన్నంగ జెడా లేద్దమా - సాహెబు మెడా లేద్దమా “*

ఓ భక్తురాలు తన భర్తని పేరుతో సిలువక గోరువంకతో పోళ్చి, ళోటలోనికి వెళ్ళి పూవులు కోసుకొచ్చి దండలల్లి సాహెబు మెడలో వేద్దామని పిలుస్తుంది. ఇద్దరూ కల్సి సాహెబును సేవిస్తే కోరిన కోరికలు తీరుతాయని ఆమె విశ్వాసం. చిలుకా గోరింకల్లా కలకాలం స్వామి నన్నిధిలో జీవించాలనే ఆమె కోరికను పాట రూపంలో తెలుపుతుంది. సంతాన (ప్రాప్తి కొరకు స్రీలు ఇష్టదైవాన్ని వేడుకునే సందర్భంలో పాడే ఈ క్రింది పాటను గమనిద్దాం.

ఒక్క కిలో గోజుమాలు - ఒక్క మాలిదోసామి 128 ఒక్క నెల బాలున్ని - నేనెత్తుకోని పొమి 12% నాకు నే నచ్చెదాను = దరుగలదాకా సామి సొవరు చూడా సామి రెండు కిలోల గోజునూలో - రెండు మాలిదో సొమి 112॥ రెన్నెళ్ళ బాలున్ని - నేనెత్తుకోని సామి _ 12 నాకు నేనబ్బ్చెదాను - దరుగలదాకా 'సొమి సావరు చూడా స్తామి మూడు కిలోల గోజుమాలో - మూడు నూలిదో సామి ॥12॥ మూన్నెళ్ళ బాలున్ని = నే నెత్తుకోని సామి 12॥ నాకు నేనచ్చెదాను - దరుగల దాకా సామి సొవరు చూడా సామి నాలుగు కిలోల గోజుమాలో - నాలుగు మాలిదో సామి 21 నాలుగు నెలలు బాలున్ని = నేనెత్తుకోని సామి 12 నాకు నేనచ్చెదొను - దరుగల దాకా సొమి

| సావరు చూడాసామి

నడామాదాడు జల్లా మదర్రావాంద పంథా

ఐదు కిలోల గోజుమాలో - ఐదు మాలిదో సామి ॥2॥ ఐదు నెలల బాలున్ని - నేనెత్తుకొని సామి 24 నాకు నేనచ్చెదాను - దరుగల దాకా సామి సొవరు చూడా సామి ఆరు కిలోల గోజుమాలో - ఆరు మాలిదో సామి ॥2॥ ఆరు నెలల బాలున్ని - నే నెత్తుకొనిసామి 12 నాకు నేనచ్చెదాను - దరుగలదాకొా సామి సావరుచూడా సామి ఏడు కిలోల గోజుమాలో - విడు మాలిదో సామి ॥2॥ ఏడు నెల్ల బాలున్ని - నేనెత్తుకోని సామి 12 నొకు నేనచ్చెదాను - దరుగల దాకా సామి సావరు చూడా సొమి ఎనిమిది కిలోల గోజు మాలో - ఎనిమిది మాలిదో సామి ॥12॥ ఎనిమిది నెల్ల బాలున్ని - నేనెత్తుకోని సామి ॥2॥ నాకు నేనచ్చెదాను = దరుగల దాకా సామి సావరు చూడా సామి తొమ్మిది కిలోల గోజుమాలో - తొమ్మిది మాలిదో సామి 21 తోమ్మిది నెల్ల బాలున్ని - నేనెత్తుకోని సామి 12॥ నాకు నేనచ్చెదాను - దరుగల దాకా సామి సావరు చూడా సామి * సంతానం లేని స్త్రీని హీనంగా చూస్తారని జానపదుల నమ్మకం. సంతానం లేని ఓ స్త్ర మొహర్రం ఉత్సవంలో భాగం అయిన మాలిదను ప్రతినెలా చేస్తానని తనకు సంతానం కలిగించమని కోరుతుంది: బాలుడు గల్లితే ప్రతినెలా తన పసిపాపతో స్వామి దర్గాకు వస్తానని, అక్కడ జరిగే ఊరేగింపులో పాల్గొంటానని చెబుతుంది. సిం జానపద గయ సాహిత్యంలో మొహర్రంపాటలు

నిజామాబాదు జిల్లాకు సరిహద్దుగా మహారాష్ట్రలోని నాందేడ్‌ జిల్లా ఉంది సరిహద్దు ప్రాంతపు సంస్కృతి మొహగ్రం పాటల్లో కన్పిస్తుందనడానికి ఈ పాట నిదర్శనం, మారటోల్ల పిల్లగాడు - ఎంత గడుసు పిల్లాడమ్మా పాన్నసెట్టు ఎక్కినాడు - పాొన్నపూలు కోసినాడు కోసినోడే కోసినాడు - పిడికడన్నా కొాయ్యాలేదు పిడికడన్న కొయ్యాలేదు - పీరీలకన్నా పంపాలేదు ॥మారటోళ్ళ॥ మొగలిసెట్టుఎక్కీనాడు - మొగలి పూలు కోసినాడు కోసినోడే కోసినాడు - పిడికడన్నా కొయ్యాలేదు పిడికడన్న కొయ్యాలేదు - పీరిలకన్న పంపాలేదు ॥మారటోళ్ళ॥ మళల్లెసెట్టు ఎక్కీనాడు - మల్లెపూలు కోసినాడు కోసినోడే కోసినాడు - పిడికడన్నా కొయ్యాలేదు పిడికడన్న కొయ్యాలేదు - మౌలాల్‌ సావు కన్న పంపొలేదు [॥మారటోళ్ళ॥ బంతిసెట్టు ఎక్కీనాడు - బంతిపూలు కోసినాడు కోసినాడే కోసినాడు - పిడికడన్నా కొయ్యాలేదు పిడికడన్న కొయ్యాలేదు - పీరీలకన్న పంపాలేదు ॥మారటోళ్ళ[ మారాఠీ కుర్రాడు పీరీలకు పూలు తీసుకురావడానికి వెళ్ళాడని, కాని వివిధ రకాల పూలను చాలా తక్కువగా తీసుకువచ్చాడని, ఓ భక్తురాలు చిరు కోవం వ్యక్తం చేస్తుంది. తన స్వామికి మెడనిండా పూల దండలు వెయ్యాలని ఆమె కోరిక, అది నెరవేరకపోతే బాధ పడ్తుంది. నిజామాబాద్‌లో మహారాష్ట్ర నుంచి వచ్చి కూలీలుగా స్థిరపడ్డవారు, వ్యాపారం చేసికొంటూ స్థిరపడ్డవారు చాలామంది ఉన్నారు. వారంతా స్థానిక ప్రజలతో కల్సి జీవిస్తున్నార్తు/ ఆకోవకు చెందిన వాడే ఈ మరాఠీ పిల్లవాడు. జానపదులు కర్చలా యుద్ధంలో హుస్సేన్‌, అతని పరివారం యెజీద్‌ సైనికుల చేతిలో చిత్ర హింసలకు గురై మరణించిన విషయాన్ని ఈ పాటలో స్పృశించారు. సిపొయి తినేటి సిప్పలచ్చినాయి నాయి సిపాయి జాడలేదోయ్‌ సిపాయి కొట్టేట్‌ తుపొకులచ్చినాయి నిజామాబాదు జల్లా మొహక్రంపాటలు-పంశలన స్‌ 61

నాయి సిపాయి జాడలేదోయ్‌ సిపాయి తొడిగేటి ఊదులచ్చినాయి నాయి సిపాయి జాడలేదోయ్‌ సిపాయి కొడిగేటి అంగీలచ్చినాయి నాయి సిపాయి జుడలేదోయ్‌ సిపాయి కొడిగేటీ కుల్లలచ్చినాయి నాయి సిపాయి జాడ లేడోయి సిపాయి ఎక్కేటి గుర్రాలచ్చినాయి నాయి సిపాయి జాడ లేడోయ్‌ సిపాయి వట్లేటి కత్తులచ్చినాయి నాయి సిపాయి జాడలేడోయ్‌” సైనికుని సమర్థత వల్లనే హుస్పేన్‌ చంపబడ్డాడని జానపదులు పై పాటలో వ్యక్తంచేస్తున్నారు. యుద్దానికి వెళ్ళే సైనికునికి కావలసిన వస్తువలన్నీ వచ్చాయి, కాని ఆ సైనికుని జాడలేదు. అందుకు వారు బాధపడ్డున్నారు. ఎందుకంటే యుద్ధంలో (మొహర్రం పదవ రోజున) హుస్సేన్‌ను శత్రువులు చంపబోతున్నారని అతడ్ని రక్షించమని ఈ పొట ద్వారా సైనికుడి పిలుస్తున్నారు. 3.3.1.3: స్థానిక దర్గాలకు చెందిన పాటలు హిందూ ముస్లింలు ఐక్యతకు ఈ దర్ణాలు నిదర్శనం. ఇవి కర్చలా అమరవీరుల స్కతికి చిహ్నంగా నిర్మించినవి. కర్చలా వీరులేకాకుండా ఇస్లాం మతానికీ, ప్రజాక్షేమానికి తన జీవితాన్ని అంకితం చేసిన వ్యక్తిపేరున కూడా ఈ దర్గాలను నిర్మించారని స్థానిక ప్రజలు చెబుతారు. ఈ దర్గాల్లో కొలువైన స్వామి కులమత ప్రసక్తి లేకుండా అందరినీ కాపాడతాడని ప్రజల విశ్వాసం. నిజామాబాద్‌ జిల్లాలో ప్రతి మండలానికి ఒక దర్గా చొప్పున ఉన్నాయి. బడా పహడ్‌ (సెద్దగుట్ట) దర్గాలో ప్రతి శుక్రవారం హిందూముస్లింలు కలిసి జాతరలో పాల్గొంటారు. దర్గాలను, వాటిలో వెలసిన పీరీలను గురించి కొలుస్తూ మొహగ్రం నందర్భంగా 'అలవా' ఆట అడుతూ పాటలు పాడ్డారు. వాటిలో కొన్లి ఇక్కడ ఉదోహరిస్తున్నాను. జావపదగేయసావాత్యంలో మొహర్రంపాటలు పం

జిల్లా నిజాంబాదు ఉయ్యాలో

తాలూకొ ఆర్మూర్‌ ॥

మధున మారం పల్లి ॥

మగ్గిడి వల్కల ॥

మంచి చుక్కవొడిసె ॥

వారవారము నాడు ॥

సుక్కురారము నాడు ॥

మెరిసెనే దేవుడు ॥

సిన్నలను పెద్దలను ॥

పిల్చి బొట్టు వెట్లె ॥

తన దర్గలోపల ॥

మళ్లె లెగ జల్లెనె ॥

కాపులు కర్ణాలు ॥

కట్టడై నిలిచిరే ॥

ఏ ఊరి దేవుడవూ? ॥

ఎందుకని వచ్చినవు ॥

తిమ్మప్లరం నుండి ॥

తిప్పలు వడుకుంట ॥

గత్తార్లు కాపాడ ॥

గంభీరంతో వస్తి 1 జిల్లా నిజాంబాదు[ో

శుక్రవారం నాడు ప్రత్యక్షమైన దేవుడ్ని ఆ గ్రాము ప్రజలు శల్సికట్టుగా నిలబడి దర్గా నిర్మించి

అందులో ఉండమని కోరారు. నిజామాబాద్‌లో పూర్వం గత్తర (కలరా) వచ్చి ఎంతో మందిని పొట్టన పెట్టుకుందని, ఆ వ్యాధి నుంచి రక్షించమని తిమ్మాపురం దర్గాలో నిలయమైన దేవుడ్ని కొలిస్తే వారిని కనికరించి ఆ వ్యాధి నుంచి రక్షించాడని స్థానికులు చెబుతారు. అందుకే ఆ దేవుని 'పేరు మీదగా మగ్గిడి గ్రామ ప్రజలు దర్గాను నిర్మించారని ఈ పాట ద్వారా తెలుస్తుంది. నిడామాబాదు ఇల్లా మొహర్రంపాటలు-పంశలన “ర

ఇటువంటిదే మరో పాటను పరిశీలిద్దాం

మౌచ్చర్ల దర్గ ముందరో మగువలాల సెలియాలాలా

ఏమేమి మొక్కులు మొక్కిరీ ॥

మా మొక్కు మాకు జెల్లితే ॥

జోడు మేకల కందూరు చేతుమో ॥1

మౌచ్చర్ల దర్గ ముందరో ॥

ఏమేమి మొక్కులు మొక్కిరో ॥1

మా మొక్కు మాకు జెల్లితే ॥

ఎండి బంగరు - గొడుగులేతుమో ॥

మౌచ్చర్గ్ల దర్గ ముందరో ॥

ఏమేమి మొక్కులు మొక్కీరో ॥

మా మొక్కు మాకు బెల్లితే ॥

పట్టుపట్టు దట్టీ లెత్తుమో ॥

మాచ్చర్గ దర్గ ముందరో ॥

ఏిమమి మొక్కులు మొక్కిరో ॥

నూ మొక్కు మాకు జెళ్లితే ॥

మల్లెపూల దండ లేతుమో * ॥

నిరక్షరాస్యులైన ముస్లింలు గల ఈ మచ్చర్ల గ్రామంలో హిందువులే మొహర్రం ఉత్సవాన్ని జాతరలాగా జరుపుకుంటారు. ఈ సందర్భంగా తమ పిల్లలకు కేశఖండన, నామకరణ, తులాభారం జరుపుతారు, ఈ గ్రామంలో ఉన్న రాజరాజేశ్వర దేనాలయంలో ప్రతి శుక్రవారం ముస్లిం గీతాలను వినిపిస్తారు. ఇది జాతీయ సమైక్యతకు నిదర్శనంగా ఉంది. అయితే ఏ దర్గాలోనూ హిందువుల గీతాలను వినిపించిన దాఖలాలు కనిపించవు మచ్చర్ల గ్రామంలో నున్న దర్గా ముందర భక్తులు వారి మొక్కులు తీర్చితే ఆ స్వామికి ఇష్టమైన

కందూర్డు, వెండి బంగారు గొడుగులు, దట్టీలు, మల్లెపూల దండలు సమర్పిస్తామని వేడుకుంటున్నారు. మచ్చర్ల గ్రామ నేపధ్యంగల మరోపాటను పరిశీలిద్దాం. డానపదగయ సాహిత్యంలో మొహక్రంపాటలు ర

సిన మర్రి - సిన మసీదులా

నిలువయ్యా = నీ దరూగలా

కడదిరిగే - నీ కదూపలా

నిలవయ్యా - నీ దరుగలా 112

మచ్చర్లా మసీదులా

నిలవయ్యా - నీ దరూగలా

'పెదమర్రి - పెదమసీదులా

నిలవయ్యా - నీ దరూగలా. 12

కడదిరిగే = నీ కడూపలా

నిలవయ్యా - నీ దరూగలా

మచ్చర్లా మసీదులా

నిలవయ్యా - నీ దరూగలా (124

మంచి మంచి - నాడాలొచ్చె

నిలవయ్యా - నీ దరూగలా 12 (సినమర్రి॥ సిన్నసిన్న - బాలాలచ్చిరి

నిలవయ్యా - నీ దరూగలా ॥2॥

కడదిరిగే - నీ కడూపలా పెదమరర్రి॥ నిలవయ్యా - నీ దరూగలా

మంచి మంచి - మలీదలచ్చే

నిలవయ్యా నీ దరూగలా 12॥ 1సినమనర్రిః మంచి మంచి మేకాలచ్చే

నిలవయ్యా = నీ దరూగలా 112॥

కడదిరిగే - నీ కడూపలా

నిలవయ్యా - నీ దరూగలా ॥పెదమర్రి॥

నిజామాబాదు జల్లామొహర్రంపాటలుపరకలన ళ్‌

మంచి మంచి దప్పూలచ్చె నిలవయ్యా నీ దఠూగలా * ॥మచ్చర్గా॥ మచ్చర్ల గ్రామ ప్రజలు పీర్ల చావిడిని మసీదు అంటారు. స్థానికంగా ప్రతి దర్గా దగ్గర మర్రి వృక్షం ఉండటం గమనార్హం అది ఈ పాటలో కన్పిస్తుంది ఇక్కడ చిన్నమర్రి, పెద్దమగ!ర్రి పేరుతో దర్గాలున్నాయి. మచ్చర్ల పీర్ల చావిడికి ఎదురుగా ఉన్న చౌడమ్మ దేవాలయంలో ప్రతి సంవత్సరం కడవ ప్రదక్షిణం జరుగుతుంది, హిందువులు మట్టి కుండలో నైవేద్యం పెట్టి దేవాలయం చుట్టూ ప్రదక్షిణ చేస్తారు. ఆ సంఘటన ఈ మొహగ్రం పాటలోవచ్చి చేరింది. మహారాష్టీయుల సంప్రదాయం ఇందులో చోటు చేసికొందని స్టానికులు చెబుతారు. పెద్దమర్రి, చిన్నమర్రి దర్గాలలో నిలయమైన స్వామిని వేడుకుంటూ, ఎక్కడికి వెళ్ళకుండా ఆ దర్గాలోనే నిలయమై తమను కష్టాల నుండి కాపాడమని కోరుకొంటున్నారు. దర్గాకు సంబంధించి మరో పొటను గమనిద్దాం, = సిట్టెడు సిట్టెడు వోసినాడే సిన్నిదర్గ కట్టినాడే 2 సిన్ని దర్గ భిలాలోనా ఆడుతున్నారే బోగామోళ్ళు పాడుతున్నారే పాట కాళ్ళు మానెడు మానెడు వోసినాడే మల్కిసాబు దర్గ కట్టినాడే 2 మల్కిసాబు దర్గాలోన అడుచున్నారే బోగా మొళ్ళు 2 పాడుతున్నారే' వాటకొళ్ళు కుంచెడు కుంబెడు వోసినాడే కుర్నపల్లి దర్గ గట్టినాడే 3 కుర్వవలి దర్గ ఖిలాలోన అడుతున్నారే బోగా మొళ్ళు 2 చంద నవావాడ మావా ల్‌

పాడుతున్నారే పాటాకాళ్ళు

ముల్లెడు ముల్లెడు వోసినాడే

మౌలాలిసాబు దర్గ గట్టినాడే

మౌలాలి సాబు దర్గ ఖిలాలోన

ఆడుతున్నారే బోగా మొళ్ళు 2

పాడుతున్నారే పొటా కాళ్ళు

ప్రాచీన భారతంలో దేవాలయాల్లో ఆస్థాన నర్తకీ మణులు నాట్యం చేసేవారని, గాయకులు

పాటలు పాడే వారని పెద్దలు చెబుతారు రాచరిక వ్యవస్థకు నిదర్శనంగా ఈ సంప్రదాయాలు మొహర్రం పాటల్లో చోటుచేసుకొన్నాయి భక్తులు ఎంతో కష్టపడి నిర్మించిన దర్గాలలో తమ ఇష్టదైవాలను ప్రతిష్టించారు ఆ పవిత్ర స్థలూలలో భోగం సానులు, పాటకాళ్ళు, అపవిత్రం చేస్తున్నారని ఈ పాటలో భక్తులు ఆవేదన వ్యక్తం చేస్తున్నారు మొహర్రం సంబరాన్ని ఈ క్రింది పాటలో గమనించవచ్చు

సుట్టుముట్టు హైదరాబాదు

నట్టనడుమ నిజాంబాదు

ఆడ ఎవరి గమ్మతే మెరియమ్మ మెరియమ్మ

లాలుసాబుల గమ్మతే ॥

సుట్టుముట్టు హైదరాబాదు

నట్టనడుమ తాడేమయ్య

ఆడ ఎవరి గమ్మకే ॥

మొగలి సాబుల గమ్మతే ॥

సుట్టు ముట్టు హైదరాబాదు

నట్ట నడుమ కుర్నపల్లి

ఆడ ఎవరి గమ్మృతే ॥

దూది పీరుల గమ్మతే ॥

సుట్టుముట్టు హైదరాబాదు నడామాబాదు జల్లా మొహర్రంపాటలు-పంశంన ల?

నట్టనడుమ మోస్రానయ్య

ఆడ ఎవరి గమ్మతే మెరియమ్మ మెరియమ్మ

ఊోసెను సాహెబు.గమ్మతే ॥

సుట్టు మట్టు హైదరాబాదు

నట్ట నడుమ చందూరు

ఆడ ఎవరి గమ్మతే ॥

హైదర్‌ సాబు గమ్మతే ॥

సుట్టు ముట్టు హైదరాబాదు

నట్టనడుమ జలాల్‌పూర్‌

అడ ఎవరి గమ్మతే ॥

దూది పీరుల గమ్మకే ॥

సుట్టుముట్టు హైదరాబాదు

నట్ట నడుమ పెద్దగుట్ట

అడ ఎవరి గమ్మకే ॥

సాహెబుసేను గమ్మే ॥

సుట్టుముట్టు హైదరాబాదు

నట్ట నడుమ కుర్నపల్లి

ఆడ ఎవరి గమ్మతే = ॥

గూండ్డ సాహెబు గమ్మతే ॥

సుట్టుముట్టు హైదరాబాదు

నట్ట సడుమ ముత్తకుంట

ఆడ ఎవరి గమ్మతే ॥

మల్కి సాబుల గమ్మతే ॥

సుట్టముట్ట హైదరాబాదు చందదగయనావాత్యంతమువక్రంపాటట టల్‌

నట్ట నడుమ కొత్తాపేట ఆడ ఎవరి గమ్మతే " ॥ మొగులాల్‌ సాబు గమ్మతె* ॥ పేరీల ఉత్సవం తర్వాత వెలిసే కౌడు పీరీలను ఈ పాటలో చిత్రించారు స్థానికంగా ప్రచారంలో ఉన్న గ్రామం, ఆ గ్రామంలోని పీరుపేరున జరిగే ఉత్సవాలను ఈ పాటలో చిత్రించారు ఇందులో ప్రతిమాటకు ముందు “సుట్టుముట్టు హైదరాబాదు అని పేర్కొన్నారు కేంద్ర స్థానం హైదరాబాదు కాబట్టీ పరిపాలన అక్కడి నుండే ప్రారంభం అయిందని భావిస్తున్నట్లు ఈ పొట ద్వారా తెలుస్తుంది 33 1! 4 మత సామరస్యతను చాటేవి భారతీయ సంస్కృతికి మూలకందాలైన వేదాలు, పురాజూలు, ఐతిహ్యాలు భారతీయులపై ఎంతో వ్రభావాన్ని చూపెడ్తున్నాయి భారత, రామాయణాలు, బైబిలు, కాలజ్ఞాన తత్వాలకు సంబంధించిన పొటలు నేటికి సుప్రసిద్ధమైనవి ఈ పాటల ప్రభావం మొహర్రం పొటల్లోొ కన్పిస్తుంది నిదర్శనంగా రామాయణానికి సంబంధించిన ఈ క్రింది పాటలను గమనిద్దాం గూండంల సీతమ్మ - ఎగురుతున్నాదో - దుంకుతున్నాదో (124 కూసుండి తోడేటి - కుసుమా గుండాలో పాలా గుండాలో 121 రామరామ కాష్టాలు - తప్పామెన్నటికో - ఒప్పాయెన్నటికో 12॥ వంగుండి తోడేటి - అగ్గి గుండాలో - అంన గుండాలో (121 రామరామ కొష్టాలు - తప్పాయెన్నటికో - ఒప్పాయెన్నటికో 2 నిలుసుండి తోడేటి - నీలాగుండాలో - పాలాగుండాలో 121 ॥రామరామ॥ ॥గూండంల సీతమ్మ[ె మొహర్రం ఉత్సవంలో అగ్నిగుండం (అలవా) వ్రేధాన పాత్ర వహిస్తుంది ఆ గుండం చుట్టూ “దూలా' ఆడుతూ పాడే ఈ పాటలో వాల్మీకి రచించిన రామాయణం లోని సీతమ్మ అగ్ని ప్రవేశఘట్టాన్ని చిత్రించారు సీతమ్మకు కలిగిన కష్టాలను మరోసారి జ్ఞప్తికి తెచ్చుకొంటున్నారు అంతేగాకుండా మొహర్రం మొదటి రోజున త్రవ్వె ఈ అగ్నిగుండాన్ని గ్గురించి వివిధ రూపాలుగా వర్ణించారు నీడామాబాదుజల్లామొహర్రంపాటలు-పరశేల 5

రామాయణానికి సంబంధించే మరోపాట. కాలగంటి కొలగంటి అయ్యో నా రావన ఏమి కాలగంటివే - ఎలిది మాండోదరి కాల్ల కున్న కంచుమాను అయ్యోనా రావన జల్లు మాని కిందవడెనె ॥ (కాలగంటి॥ తూరుపు రాజ్యాన ॥ తుమ్మిపూల దండలంట ॥ ॥కాలగండి॥ గాజుల పల్లెకు ॥॥ వందమైైన గాజులు ॥ (ాలగంటి॥ కాంచులపల్లెకు ॥ వందమైన దుకనం ॥ (ాలగంటి॥” సీతమ్మను చెరబట్టిన రావణునికి అతని భార్య మండోదరి తనకు వచ్చిన స్వప్పవృత్తాంతాన్ని చెబుతుంది. తనకాళ్ళకు గల మంజీరాలు తెగి పడినవని, గాజులు పగిలినవని, శవానికి వేసే తుమ్మిపూల దండలు కలలో కనపడ్డవని ఈ సంఘటనలన్నీ భర్త చనిపోయిన భార్యకు కలుగుతాయనీ ఆమె భయపడుతూ చెబుతుంది. అంతర్గతంగా సీతమ్మను వదలిపెట్టమని, లేకుంటే చావుతప్పదని హెచ్చరించింది. వాస్తవానికి వాల్మీకి రామాయణంలో ఈ స్వప్పం రాక్షన స్తీ త్రిజటకు వచ్చింది. షిరిడి సాయిబాబాకు సంబంధించిన ఈ పాటను పరిశీలిద్దాం. " అచ్చం బంతి పూలతోట సాయిబాబా 121 కోసిరి పువ్వులు - గుచ్చిరి దండలు ॥ _విసిరి నీ మెడ నిండా సాయిబాబా ॥ తెల్ల గన్నేరు పూలతోట క్ట ॥ ॥ ॥కోసిరి॥ రంగు రంగుల వూలతోట 112॥ ॥ ॥కోసిరి॥ తీగ మల్లె పూవులతోట 124 ॥ -॥కోసిరి॥

హిందూ ముస్లిం ఐక్యతను తన బోధనల ద్వారా చాటిచెప్పిన షిరిడి స్తాయిబాబాను ముస్లింలు పీరుగాను, హిందువులు యోగిగాను కొలుస్తారు. మొహర్రం, సందర్భంగా - సాయిబాబాను" తలచుకుంటూ పూల మాలలతో అలంకరిస్తున్నారు. కష్టాలను కడ తేర్చుముని కోరుతున్నారు. కాల జ్ఞానానికి సంబంధించిన ఈ క్రింది పాటను.గమనిద్దాం. నమ్మండి నామ్మండి - నరులారా వినుడి అయ్యో భగవంతుని నామ్మండి - జనులారా వినుడి -121 బంజెపెల్లి సెరువులోన - నరులారా వినుడి అయ్యో రాతీ బొమ్మలు తేలేనయ్యా = జనులారా వినుడి 113 అయ్యో కట్టె బొమ్మలు - మునిగేనయా[్లా జనులారా వినుడి .॥1నమ్మండి నామ్మండి॥ ఆకాశ మెర్ర నౌను - నరులారా వినుడి అయ్యో ఆరు మతములొక్కటౌను - జనులారా వినుడి 121 [నమ్మండి నామ్మండి॥ పట్టపగలు చుక్కలు వొడుచు - నరులారా వినుడి! అయ్యో పట్టరాని శోకంవయ్యో - జనులారా వినుడి ॥2॥ [నమ్మండి నామ్మండిగో భవిష్యత్స్‌లో జరగబోయే విపత్కర పరిస్థితులను హెచ్చరికగా వివరిస్తున్నారు. ఈ పాటపై వీరబ్రహ్మంగారి కాలజ్ఞాన ప్రభావం ఉందని ప్రజలు చెబుతారు. జైస్తవ మతానికి చెందిన ఈ మొహర్రం పాటను పరిశీలిద్దాం. మరియాశుభ - మనషులతో సరియాగా - మేలుబలికే.... సరియే నను కొంటిరా - నా బాలా తాలరా! 12॥ సుకుమారి కొడుకాని - మొకమిద ఉమ్మేసి అలనాడు బలికీనా - నరిష్తూడు పల్కులన్నీ ఇలలో నెరవేరెరా -నా బాల తాలరా 2 నాడే మోసితీవీ = నా కొడుకా ఈ శిలువ జోడు జెందూటకా = నాబాల తాలరా 112% నవ మాసములు మోసి - నా కొడుకా నినుగంటి అవమాన మయితివా - నా బాలతాలరా ॥121 ॥మరియాశుభ॥[ నిజామాబాదుజల్లు మొహశ్రంపపనెపంకంన

ఇది చాల విశిష్టమైంది. మొహర్రం సందర్భంగా హిందువులు ఏసుక్రీస్తు జీవిత ఘట్టాలను ఈ పాటలో స్పర్శించారు. క్రీస్తు శిలువ మోస్తున్నప్పుడు అతని తల్లి మరియమ్మ తన కొడుకు కష్టాలను చూసి కుమిలి పోతుంది. బీబీ ఫాతిమా తన కొడుకులు హసన్‌. హుస్సేన్‌ల మరణాన్ని తలచుకుంటూ కుమిలి పోతుంది, ఈ రెండింటికి సామ్యం ఉందని భావిస్తూ జోనపదులు పై పొటలో తల్లి హృదయాన్ని అవిష్కరించారు. ఇటువంటిదే మరోపాట- సామేలను సిన్నవాడు రామాయను ఊరిలోన సామివలాన బుట్టినాడో - దేవాతిదేవ 2 మనుజుడైన సామేలు - మాటలక్ష పెట్టకుండా మందిరమున నిదురవోయెనో - దేవాతిదేవ ॥సామలను॥ ల్లి తెచ్చిన - నిలువుటంగి తానె తొడిగే - విజయమొంది శల్లి ఆర్పనలిచ్చె దేవునికీ - దేవాతి దేవ ॥సామేలను॥ * ఈ'పాట ద్వారా మూడు. మతొల సంగమం తెలుస్తుంది. సామేలు అనే కుర్రవాడు - రామాయణం 'అనే -ఊర్జో స్వామి. దయవలన జన్మించాడు. అతని తల్లి ఆ బిడ్డను దేవునికి సమర్పించింది. మొహగ్రంతో సంబంధంగల కర్చలావీరులను జానపదులు పై పొటలద్వారా కీర్తించారు. ష్‌ భ్‌

సూచికలు

1. నంగి పెద్ద కరైన్న్స వయస్సు 34సం॥ మరియు బృందం. మచ్చర్ల, ఆర్మూరు మండలం.

2. సాకలి రాములు, వయస్సు 36సం॥ మరియు బృందం. వడ్డూరు ఎల్హారెడ్డి, కామారెడ్డి మండలం.

3. చొటేమియాసాబు, వయన్సు 35సం॥ మరియు బృందం. తాడెం, ఎడపల్లి మండలం.

4. ముక్క నాగన్న వయస్సు 46నం2 బాన్సువాడ

5. తూమాటి దొణప్ప జానపదీ కళా సంపద, అభినందన సమితి: హైదరాబాదు, 1987. వు.161

6. తొంటి ఆళన్స, వయస్సు 36సం॥ మచ్చర్ల. ఆట్మారు మండలం.

7. పంతులు నర్సయ్య, వయస్సు 56సం॥ మరియు బృందం, తొడెం, ఎడవల్లి మండలం.

8. ॥ ॥

9. పెద్దొల్ల గంగారాం, వయస్సు 50సం॥ రామన్నపేట, వేల్పూరు మండలం,

10. కుమ్మరి నడ్పి ఊశన్న వయస్సు 24సం॥ మచ్చర్ల, ఆర్మూరు మండలం.

11. జంగడి లింబాద్రి, వయస్సు 30సం॥ రామన్నపేట, వేల్పూరు మండలం.

12. గొల్ల చిన్న నర్భయ్య, వయస్సు 40సం॥ రామన్నపేట, వేల్పూరు మండలం.

13. చొటేమియాసాబు, వయస్సు 35సం॥ తాొడెం, ఎడపల్లి మండలం,

14. బాపురెడ్డి, వయస్సు 35సం॥ రామన్నపేట, వేల్పూరు మండలం.

15. ॥ ॥

16. పి. గంగారాం, వయస్సు 60సం॥ బృందం. తిమ్మపురం.

17. పంతులు నర్భయ్య, వయస్సు 56సం॥ తాడెం, ఎడపల్లి మండలం.

18. మర్రిపెళ్లి రిక్కన్న వయస్సు 24సం॥ మచ్చర్ల. ఆర్మూరు మండలం.

19. భూమి పుత్ర భూపతి, వయస్సు 21 సం॥ మరియు బృంద౦. మచ్చర్హ, ఆర్మూరు మండలం.

20. నంగి పెద్దకర్రెన్న వయస్సు 36సం॥ మచ్చర్ల, ఆర్మూరు మండలం.

21 పరమల సాయిలు, వయస్సు 32స౦॥ తొడెం, ఎడపల్లి మండలం,

22. రాములు, వయస్సు 42సం॥ సదాశివనగర్‌.

నిజచూబాదుదల్లా ముహర్రంపాటలు వంతల ఎం

23. తొంటి ఆశన. వయస్సు 36సం॥ మచ్చర్ల, ఆర్మూర్‌ మండలం.

24. సాయిలు, వయస్సు 60సం॥ కుర్పపల్లి, ఎడ్‌వళ్లి మండలం.

25. వీరేశం, వయస్సు 30సం॥ మోస్రా, వర్ని మండలం,

26. గి పెద్ద కర్రిన్న్స, వయస్సు 34సం॥ మచ్చర్ల, ఆర్మూరు మండలం.

27. తాంటి ఆళన్న, నంగి పెద్దకరైన్న మచ్చర్ల.

28. దస్తగిరి రెడ్డి, వయస్సు 39స౦॥ మోస్రా, వర్ని మంఎలం. అరనంం

3.3.2 ; మొహర్రం సంప్రదాయానికి చెందనివి (పనిపాటలు) మొహర్రం సంప్రదాయానికి చెందని ఈ పనిపాటల్లో కర్చలా అమరవీరులుగాని, వారి జీవిత

సంఘటనలు కాని, వారిని కొలుస్తూపాడే విధానం కాని చిత్రించబడలేదు. రైతులు, కూలీలు పనిలో కలిగే అలసటను తీర్చుకోవడానికి పనిసాసర్థ్యాన్ని పెంచుకోవడానికి, వారికి నచ్చినవి వచ్చినవి పాడతారు. ఈ పాటల్లో వారి జీవన విధానం, స్తాంఘిక పరిస్టితులు కనబడతాయి. అంతేగాకుండా శృంగారం అధిక పాత్ర వహిస్తుంది. ఈ శృంగార గేయాల్లో బావా మరదళ్ళ మనస్సుల్లోని భావాలు, మధుర న్వప్నాలు ప్రియుల పలకరింపులు, కేరింతలు మొదలైనవి ఉంటాయి. ఈ పనిపాటలను మొహగ్రం పండుగ రోజుల్లో 'అలవా' ఆడుతూ ఉల్లాసం కోసం పాడతారు. ఈ పాటలనే వాటిలోని వస్తువు కనుగుణంగా ప్రకృతి పాటలుగాను, వలపు పాటలు గాను, స్రీల పాటలుగాను, పిల్లల పాటలుగాను విభజించవచ్చు. 3.3.2 : ప్రకృతి పాటలు

కోయిలమ్మ కోయిల

నల్లటి నా ముద్దు కోయిలా

జామ బెట్టు మాద కోయిలో

జామపండున్నాది కోయిలో 1జోయిలమ్మ॥

మామిడి చెట్టు మాద కోయిలో

మామిడి పండున్నాది కోయిలో కోయిలమ్మ!

నేర చెట్టు మోద కోయిలో

నేరవండున్నాది కోయిలో (కోయిలమ్మ!

మిరపసెట్టు మాద కోయిలో

మిరప పండున్నాది కోయిలో 1కోయిలమ్మ॥

యాపసెట్టు మిద కోయిలో

యాప పండున్నాది కోయిలో 1శోయిలమ్మ॥

తునికి సెట్టు మాద కోయిలో

తునికి పండున్నాది కోయిలో (శోయిలన్ము నిజామాబాదుజిల్లామొహరక్రంపాటలు-పరిశీలన గ

ఇప్ప సెట్టు మిద కోయిలో

ఇప్ప పండున్నాది కోయిలో ॥కోయిలమ్మ॥

బంతి సెట్టు మాద కోయిలో

బంతి పువున్నాడె కోయిలో ॥కోయిలమ్మ॥

మల్లె సెట్టు మాద కోయిలో

మళ్లె పువ్వు న్నాదె కోయిలో ॥కోయిలమ్మ॥

అల్లి సెట్టు మిద కోయిలో

అల్లి పువ్వున్నాదె కోయిలో ॥కోయిలమ్మ॥

మర్రి సెట్టుమాద కోయిలో

మర్రి పండున్నాదె కోయిలో కోయిలమ్మ!

మొగలి సెట్టు మొద కోయిలో

మొగలి వువున్నాదె కోయిలో ॥కోయిలమ్మ॥ే

వసంత బుతువులో ప్రకృతి పులకరిస్తుంది. ఆ పచ్చని దృశ్యాన్ని చూసి జానపదులు ఎంతో సంతోషంతో పుడమి తల్లిని హత్తుకొంటారు. వసంతబుతువు ఆగమనాన్ని తన గానం ద్వారా లోకానికి చాటి చెప్పేది కోకిల మాత్రమే. వారు ఆ కోకిలనే వస్తువుగా ఈ పాటలో చిత్రించి తమ అభిరుచిని చాటుతున్నారు. చిగురించిన ప్రకృతి వుష్పించి వికసిస్తుంది. ఆ సమయంలోపక్తులు చెట్లపైనే నివాసముంటాయి. ఆ నల్లని కోయిల కూడా పండ్ల కొరకు వెతికి వెతికి అలసట చెందుంతుదని ఆ కోయిలకు ఏఏ చెట్లపైన ఎటువంటి సండ్లున్నాయో, పువ్వులున్నాయో గుర్తుగా చెబుతున్నారీపాటలో. వసంత బుతువు గురించి గానం చేసే శిష్ట కవి పాటకు ఈ నిరక్షరాస్యుడైన జానపదుడు

పాడిన పాట ఏ మాత్రం తీసిపోదు. జానపద సాహిత్యం శిష్టసాహిత్యానికి దీటుగా నిలుస్తుందనడానికి ఇటువంటి పాటలే నిదర్శనాలు. వ్యవసాయకూలి పాడిన ఈ క్రింది పాటను పరిశీలిద్దాం.

మధున మధున మధూనా - మధూనా నా వయ్యారి

మధున వూసే మధునగాసే ॥

మర్దివూసే మర్రిగాసే ॥

రాగిపూసె - రాగిగాసె మధూశా నా వయ్యారి యాూపవూసె - యాపగాసె ॥ కోడిసెవూసె-కొడిసె గాసె ॥ మౌమిడి వూసె- మామిడి గాసి ॥ మేడివూసె - మేడి గాసె ॥ చింతవూసె- చింతగాసె ॥ తంగడి వూసె - తంగడి గాసె ॥ జమ పూసె- జామగాసె 1) మోతిక వూసె - మోతిక గాసె ॥ బబ్బిలి వ్లూసె - బబ్బిలి గాసె ॥ బంతివూసె - బంతి గాసె ॥ శెనిగ వూసె - శెనిగ గొసె ॥ యిప్పవూసె = యిష్పగాసె ॥ మొర్రివూసె - మొర్రిగాసె ॥ జీడి వూసె - జీడి గాసె ॥ బలిచి వూసె - బలిచి గాసె 1 పరికి వూసె - సరికి గాసె ॥ మళల్లెవూసె = మళల్లెగాసె ॥ మద్దివూసె - మద్దిగాసె | జొన్నవూసె - జొన్నగాసె ॥ పల్లివూసె - పల్లిగాసె ॥ ఈతవూసె - ఈతగాసె ॥ తాటివూసె - తాటిగాసె ॥ కొబ్బరి వూసె - కొబ్బరి గాసె ॥ నిజామాబాదుజల్లామొహర్రంపాటలు-పంశీలన గా

జాజివూసె - జాజి గాసె ॥ వోకవూసె - పోక గాసె ॥ చిక్కుడు వూసె - చిక్కుడుగాసె దోసవూసె - దోసగాసె ॥॥ ఎల్లివూసె = ఎల్లిగాసె ॥1 ఉల్లి దోసె - ఉల్లిగాసె ॥ దనెమువూసె - దనెముగాసె ॥ ॥మధన॥ పసుసు వూసె = పసుప్పుగాసె ॥ ॥మధున॥ో ప్రకృతి - తొలకరి వానలకు చిగురించి పుష్పించి, తర్వాత కాత కాసే దృశ్యాలను తమ పాట ద్వారా చిత్రించారు. చిత్రకారుని కుంచెకు ఈ పాట చాలా సహాయపడుతుంది. ప్రకృతి ఒడిలోని ప్రతి వృక్షాన్ని శు పాటలో సశించారు. ఈ కోవలోనికి చెందినదే మరోపాట. మౌదనా నా వయ్యారి నిమ్మలు వూసి నిమ్మలుగాసె మాదనా నా వయ్యారి నిమ్మకొమ్మలు ఎవరు దెంపెనె ॥ రాజు దెంపి రచ్చ కెక్కెలో ఃి మల్లెవూసి మల్లెలు గాసె 1] మల్లె పూవులు ఎవరు దెంపిరే ॥| రాజు దెంపి రచ్చ కెక్కెనా ॥ జామలు పూసి జామలు గాసెనా 4 జాము కొత ఎవరు దెంపిఠే ॥ రొజు దెంపి రచ్చకెక్కెనా ॥ గన్నెర వూసి గన్నెర గాసెనొ ॥ గన్నెర పూలు ఎవరు దెంపిరె ॥ గన్నెర పూలే ఎవరు దెంపిరె ॥ వాయ నానాతాంత ముద్రలో.

రాజు దెంపి రచ్చ కెక్కెనా ,మాదనా నా వయ్యారి శాబంతి పూసి శాబంతిగాసెనా 1 శాబంతి పూవులు ఎవరు దెంపిరె ॥ రాజు దెంపి రచ్చ శెక్కెనా ॥ శెనిగె పూసి శెనిగెసెనా ॥ శెనిగె కాత ఎవరు దెంపిరే ॥ రాజు దెంపి రచ్చ కెక్కెనా ॥ అరటి వూసి అరటి గౌసెనా ॥ అరటి కాత ఎవరు దెంపిరే ॥ రాజు దెంపి రచ్చ కెక్కెని ॥ ఎంతటి వారైనా ప్రకృతి అందానికి తలవంచవలసిందే. ఒక రాజ్యానికి రాజు అయినా, తోటమాలి అనుమతి లేకుండా ఏవీ స్పృశించరాదు. ప్రకృతి అందానికి వరవశం చెంది, ఆ పువ్వులను పండ్లను తెంపి రచ్చకీడ్చ బడ్డాడు. ఆ రాజు తన స్టానాన్ని మరిచి సామాన్యునిలా వ్యవహరించాడు. ఈ పాట ద్వారా ప్రకృతి అందానికి అందరూ దాసులని జానపదుడు నిరూపించాడు. గడ్డిని (ప్రేమించే ఈ పాటను గమనిద్దాం. గడ్డి నీ మిద మాను సాయనెే, జేరుపోతులగడ్డి ఆ గడ్డి జానవెడితే జానేడేలేప్ప మూరె లెడితే - మూరేడే లేవు 1గడ్డి॥ సందులల్ల సంసారిచే గడ్డి వాకిట్ల వన్నెలాడివే గడ్డి ఇగడ్డిగో ఓ పాలేరు గడ్డిని (ప్రేమిస్తున్నాడు. అతనిని ఎవరూ సలకరించరు. కాని అందరి జీవితాలు అతనికి తెలుసు. అందుకే తనను ఈనడించుకున్న వా- రహస్య జీవితాలను గడ్డిపై పెట్టి కసి తీర్చుకొంటున్నాడు. ఆ గడ్డి చూస్తె చిన్నది. కాని అది లేకపోతే పశువులు బ్రతకవు, సందులో సంసారిలా వాకిట్లో వన్నెలాడిలా కొంద్రరు కనబడతారు. ఆ దృశ్యాన్ని గడ్డితో పోళ్చి లోక వ్యవహారాన్ని తన పొట ద్వారా తెలుపుతున్నాడు. ఇక్కడ గడ్డి ఓ యువతికి ప్రతీకగా కనిపిస్తున్నది. సెదొమాబాదు జల్లా మొహర్రం పాపలు “పరశలన లా " 709

3.3.2.2 : వలపు పాటలు వేటాడె కాలం గడిచి పోయింది. మనిషి వ్యవసాయ జీవనం ద్వారా ఆహార నిర్మాణ పద్ధతుల్ని అనుసరించాడు. ఆ సమయాల్లోనే మనకు ఎక్కువగా వలపు పాటలు విన్నిస్తాయి. ఇందులో శృంగారభావాలు అధికం, వలపును కలిగి ఉండేవే కాని వలచే సమయాల్లో లేక వలపును వ్యక్తం చేసే సమయాల్లో పాడేవి కావు. ఈ పాటలను ప్రీలకు సంబంధించినవి, పురుషులకు సంబంధించినవి, సంవాద రూపంలో ఉండేవిగాను విభజించవచ్చు. జానపదలు ఈ పాటల్లో ఉదాత్త భావాలను మనోహరంగా చెప్పారు. ప్రియురాలి మనోభావాలను అత్యంత మనోహరంగా చిత్రంచే గీతాలలో “చల్‌ మోహనరంగా” ముఖ్యమైంది. దేవేంద్ర సత్యర్థిగారు దీన్ని ఆంగ్లంలోకి అనువదించి “మిట్‌ పీపులో'(14661 ౭౦౧|9)లో ముద్రించారు. మొహగ్రం వలపు పాటల్లో పురుషులకు సంబంధించినవి, స్త్రీ పురుష సంవాద రూపంలో ఉండేవి అధికం. ఈ పాటల్లో తన ప్రియున్ని అందరి కన్నా ఉత్తమునిగా చిత్రించడం జరిగింది. వివాహిత స్త్రీలు అశ్రమ సంబంధాలను పెట్టుకొని తమ వలపును వ్యక్తం చేస్తున్నారీ పాటల్లో. కట్టమిద వోయేటి ఓ కోతి పిల్లరో దచ్చన్నదారిలో నే నాచ్చి దిసమాయె కర్వలా వట్టూరో ॥ కర్వలా వట్టిండు కొంగెవట్టిండురో . | నాయవ్వతిడుతాది నాకొంగు లిడువరో ॥ మో యవ్వ నాకొక్క అత్తా కొవాలెనే ॥1 మా బావ తిడుతాడు సొ కొంగు లిడపరో ॥ మో బాపు నా కొక్కమామా కావలెనే ॥ మా మామ తిడుతాడు నాకొంగు లిడువరో ॥ మో మామ నాకొక్క బాపూ గొవాలనే మౌ యత్త తిడుతాది నా కొంగు లిడువురో ॥ మి యత్త నాకొక్క అవ్వా కావాలెనే దచ్చన్న దారిలో* జశవదగమననాతార మ వాద ఆం

పెళ్లయిన స్రీలు సయితం పల్లెటూళ్ళలో చాటుమాటు వ్యవహారాలు నడుపుతారని ఈ పాట ద్వారా తెలుస్తుంది మొహర్రం పండుగ రోజుల్లో ఈమె తన ప్రియుఖ్జి కలుసుకుంది. కర్చలా "పేరుతో గల పీరును ఎత్తుకొని తన ప్రియురాలి మనసుదోచాడు. అలాగే ఆమె కొంగును పట్టి దగ్గరికి రమ్మన్నాడు. కాని ఆమె తన తల్లి దండ్రులు చూస్తే సహించలేరని భయపడ్డుంది. అయినా అతను వరుసలు కలిపి ఆమెను తన దాన్ని చేసుకోవాలని తాపత్రయపడుతున్నాడు. ఆఖరుగా వారిద్దరూ కలిసి జీవించాలని అందరిని వదిలి రమ్మని ఆమె ప్రియుడు కోరుతున్నాడు. స్త్రీ వురుష సంవాద రూపంలో ఉన్న ఈ పాటను గమనిద్దాం. నువ్వునేను నిర్మలు వోయికే నువ్వేటో నేనెటో భూమన్న నువ్వునేను నిర్మలు వోయితే లీల్లెల్ల శెమిటాలే భూమన్న ఒక్కాటి డబ్బాలి రొట్టె శెరి సగము తిందామె భూమన్న నీ సేత్తో సింగాలు శావ నా సెత్తి కిప్టివి సిన్నమ్మి ॥నువ్వునేను॥ నిరుమాల వొంగాడీ వోయి నిలుసీర నీకుదెస్తి సిన్నమ్మి. కట్టలేదు పెట్టలేదు భూమన్న నీది నీవు కొండవోయే భూమన్న :నువ్వునేను॥ వారుమూరు వంగడి వోయి వద్దాల సీరే తెస్తి సిన్నమ్మి కట్టలేదు పెట్టలేదు భూమన్న నీది నీవు కొండవోయే భూమన్న ॥నీవునేను॥ నందిపేట అంగడి వోయి - నల్లటంచు సీరె తెస్పి సిన్నమ్మి

కట్టలేదు పెట్టలేదు భూమన్న

నీది నీవు కొండవోయే భూమన్న 1నీవనేనుః _ పల్లెటూళ్ళలో పండించిన పంటలు పట్టాలకు తీసుకెళ్ళి సంతల్లో అమ్మడం జరుగుతుంది. ఆ పంటను అమ్మివారికి కావల్సిన వస్తువులను కొంటారు. ఈ పాటలో పేర్కొన్న నిర్మల్‌, ఆర్మూర్‌, నందిపేటలలో_ అంగడి (సంత)లు చాలా ప్రాముఖ్యతను కల్లి ఉన్నాయి. వీటిల్లో కొన్ని లక్షల వ్యాపారం జరుగుతుంది. అటువంటి అంగడికి భూమన్నతో కలిసి సిన్నమ్మి వెళ్ళింది. కొత ప్రాంతానికి వెళ్ళడం అమెకు ఇదే మొదలు, తప్పిపోతామని భయపడ్డుంది. అఆ అంగడిలో ఇద్దరూ కల్సి 'సింగిల్‌టి' త్రాగారు. చివరగా ఇంటికి తిరిగి వచ్చారు. మర్హాడు భూమన్న ఆర్మూరు అంగడికి బయలుదేరడం సిన్నమ్మికి ఇష్టంలేదు. అతను తెచ్చిన చీరెలను తిరస్కరిస్తూ చిరుకోపాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. చీరెల కన్నా తన ప్రియుని సన్నిధే ముఖ్యమని ఆమె భావన. వరో పాటను పరిశీలిద్దాం. ఇది కరుణ రసానికి చెందిన వలపుపాట.

గొడిల గన్నెరా పూసిందే మావో

గౌడిల గన్నెరా ధర బెప్పేమావో

రథము వోయె తోవల లేగవన్నాదే.

రథము గారెలు శభిగి వతమయితిలేగో

లేగాకు లేగిత్తు బంగారు లేగో

అటువంటి మాటలు - అనవోకే మావో

సాపప్పు మాటలు - పలుకకే మావో

కన్న కొడుకుని సంప - కరినంబె మౌవో

నీ కొడుకు లేకుంటె - నీకు నేను లేనో

అటువంటి మాటలు పలుకొకేమావో

పట్టెల్ల సొమ్ములు - పెట్టేసునీతో

నా కొడుకులేని సొమ్ములు - పెట్టేమి పలమే

నీ కొడుకులేకుంటే - నీకు నేను లేనో

పాపము మాటలు - పలుకొకే మావో దొవవదగేయ సావాత్యంలో మొువర్రంచాటలు కర

అటువంటి మాటలు - అనవోళే మావో ॥$రధమువోయు॥

గంగాల గడి తెప్ప = యీడే నునీతో

నా కొడుకులేని తెప్ప - ఇడిసేమి పలమే

నీ కొడుకు లేకుంటె - నీకు నేను లేనో

కుంటాల కుసి తెప్ప - యీడేసునీతో

నా కొడుకులెని తెప్ప - యిడి 'ససేమి పలమే

నీ కొడుకు లేకుంటె = నీకు నేను లేనో

అటువంటి మాటలు - అనవోళే మావో

పాపపు మాటలు - పలుకొళకే మానో

మడుతల్ల సీరెలు - కట్టేసునితో

నా కొడుకు లేని సీరె - కట్టేమి పలమే

నీ కొడుకు లేకుంటే - నీకు నేను లేనో

అటువంటి మాటలు - అనవోకే మానో

పాపపు మాటలు - పలుకొకే మానో

గొడీల గన్నేర - పూసించే మామో

గాడీల గన్నేర - దరసెప్పేమామో!

విధవరాలైన సునీత పరపురుషునితో సంబంధం పెట్టుకుంది. అంతకుముందే అమెకు ఓ

కొడుకున్నాడు. వారి సరసాలకు కొడుకు అడ్డుగా ఉన్నాడని వానిని చంపవలసిందిగా ప్రియుడు ఆదేశించాడు. పిల్లవాడు లేకుంటే ఎక్కడైనా తిరగవచ్చని కొడుకుని ఇద్దరూ కలసి హాయిగా జీవించవచ్చని అతని ఆలోచన. కాని ఆమెకు తన కన్న కొడుకుని చంపడం ఇష్టం లేదు. ఆమె ప్రియుడు జాతరలో రధ చక్రాల క్రింద పడవేసి చంపొడు. ఆందుకామె ఎంతో విలపించింది. ఎంతో సంతోషంతో ఉన్న ఆమె ప్రియుడు కొత్త చీరెలు, "అలంకరణ. వస్తువులు తెచ్చి అలంకరించుకోమన్నాడు. ఆమె తన కన్నకొడుకులేని ఈ అలంకరణలు తనకు అవసరం లేదని నిరాకరించింది సునీత. ఇటు ప్రియుడ్ని వదలలేక అటు కన్నకొడుకు మోద ప్రేమను చంపుకోలేక మధ్య నలిగిపోయింది. ఇటువంటి సంఘటనలు పల్లెల్లో అనేకం జరుగుతాయనడానికి ఈ షాటే నిదర్శనం. సంవాద రూపంలోని మరో పాటను పరిశీలిద్దాం. నిజామాబాదు జిల్లా మొహర్రం పాటలు - పరిశీలన 803

అల్ల నేరేడు పండు నేనేరవోతే వొతిగల్ల సంసారం మతిమరిచినట్లు (1 అల్లనేరెడి॥ నొడింట్ల కూసున్న ఓరి, నల్లినరుసా నిన్ను నేనేమన్న మౌట్లాడవేమిరా బడకల్ల గూసున్న ఓరి బాడుకోవూ నిన్ను నేనే మన్నా మాౌట్లాడ-వేమిరా ॥ అల్లనేరెడి॥ పోయిమోద ఎసరొచ్చె పొంగిపోవట్టె ఏడికే ఓ పిల్లా మొగటచ్చేటాల్ల నల్ల సీరె కట్టుకున్న - నాకెపొల్లపిల్ల ఏడికే ఓ పిల్లా - మొగుటచ్చేటాల్ల చెట్టు మొద కూసున్న - ఓరిసెడ్డ శెడుగు నిన్ను నేనే మన్నా మాట్లాడ వేమిరా - ॥అల్లనేరెడి భర్త లేని సమయంలో ఆమెను కలవడానికి ప్రియుడు వచ్చాడు. కాని పలకరించడం లేదు. అడుగుతుంది. ఆతని ముఖాన్ని చూస్తూనే వంట చేస్తుంది. పరిసరాలను మర్చిపోయింది. ఎంత పిలిచినా పలుకని ప్రియుడ్ని వదలి ఇంటినుండి బయటకు వెళ్ళిపోబోతుంది. అతను 'నీ భర్త వచ్చే సమయమైంది ఎక్కడికి వెళ్తున్నావని' అడిగాడు. ఇప్పటివరకు తనతో ఎందుకు మాట్లాడలేదని చిరుకోపంతో ఆమె ప్రియుడ్ని తిట్టడం ప్రారంభించింది. సంవాద రూపంలో ఉన్న ఒక పొడువు కథాగేయాన్ని పరిశిలిద్దాం. పోయింటీరా నేను పోయింటిరా అ పొన్నవనంలకే పోయింటిరా ఒక్కొర్ని సేతవట్టి ఒక్కొర్ని నొటగొట్టి ఒక్కొర్ని రుద్దుకుంటు వోయింటిరా ఎవ్యర్ని సేతవట్టీ - ఎవ్వర్ని నాటగొట్టి ఎవ్వర్ని రుద్దుకుంటు పోయింటివే ఆకును సేతవట్టి పోకను నొటగొట్టి జానపద గేయ సావాత్యంలో చనచౌర్రంపాటలు మట

సున్నము రుద్దుకుంట పోయింటిరా. ॥పోయింటిరా॥

పోయింటిరా నేను పోయింటిరా

యాషార్‌ మీరు కట్టదాక పోయింటిరా

ఒక్కొర్ని గప్పిపెట్టీ ఒక్కొర్ని మూసి పెట్టి

ఒక్కొరి మాద కొంగు ఏసింటిరా

ఎవ్వర్ని గప్పిపెట్టి ఎవ్వర్ని మూసి'పెట్సి

ఎవ్వరి మీద కొంగు ఏసింటివే

కుండను మూసివెట్టి పాయ్యిని గప్పి పెట్టి

దీపం మీద కొంగు ఏసింటిరా ॥పోయింటిరా॥

ఒక్కనికి కాలిచ్చి ఒక్కనికి సెయ్యిచ్చి

ఒక్కడి మోద నేను ఒరిగింటిరా

ఎవ్వరికి కాలిచ్చి ఎవ్వరికి సెయ్యిచ్చి

ఎవ్వరిమిద నీవొరిగింటివే

కంచరోనికి కాలిచ్చి గాజులోనికి సెయ్యిచ్చి

_అడ్లోని మంచంమ్మాద నేను వారిగింటిరా (పోయింటిరాక

తన ప్రేమికుడ్ని ఆటాడించడానికి ఇలా పొడుపు కథ వివరిస్తుంది. మొదట చెప్పినపుడు ఏం

అవుతుందో అనే ఆందోళనతో ఉన్న ఆమె ప్రియుడు అడిగి తెలుసుకుని నీరుగారి పోవడం జరిగింది. ఈ పాటలో పల్లె స్త్రీల అలంకరణలు, అలవాట్లను చిత్రించారు. స్త్రీ వలపు పాటల కోవకు చెందిన ఈ పాటను పరిశీలిద్దాం.

గుట్ట మొద ఇల్లురా - గురియాల బోజల తలుపురా

అదుమ రాతిరి రాకురా - సిన్ని తలుపు తండిపోక్సురా

నేను సిన్నదాన్నిరా - నెల్లూరి బోగం :దాన్నిరా

బండ మాద ఇల్లురా - బంగారి బోజల తలుపురా

అదుమ రాతిరి రాకురా = సిన్ని తలుపు తండి పోకురా

నేను సిన్న దాన్నిరా - నెల్లూరి బోగం దాన్నిరా 1గుట్టమాద॥' నిజామాదాదు జల్లా మొహర్రంపాటలు-పలశ్‌లన “కళ

పగలు కలుసుకున్న ప్రియునితో నెల్లూరి యువతి అర్ధరాత్రి వచ్చి అతను ఎవరి ఇంటి

తలప్పునైనా తట్టి అభాసు పాలు కావద్దని తన ఇంటి గుర్తులు చెబుతుంది. మరో వలపు పాటను గమనిద్దాం.

మల్లె గంగు - మల్లెగంగు తుమదియ్యాలో

మా మామెందు వోయినాడే ॥

మా మామ - మలెకోట్ల ॥

మళల్లె లేరా = వోయినాడే ॥

మళల్లె గంగూ - మల్లెగంగు ॥

మో బావెందు వోయినాడే ॥

మా బావ బంతితోట్ల ॥

బంతులేర - వోయినాడే ॥

మళల్లెగంగు - మల్లి గంగు ॥

మీ మరిదెందు వోయినాడే తుమ దియ్యాలో

మౌ మరిది మల్లెతోట్ల |

మల్లె లేర వోయినాడే ॥

మల్లె గంగు - మల్లెగంగు ॥

మ్‌ అత్తెందు వోయినాదె ॥

మా అత్త అలూరిలో 1

అకులమ్మ వోయినాదె [2॥ ॥

మళల్లిగంగు = మల్లె గంగు తుమ దియ్యాలో

నీ మొగుడెరదు = వోయినాడె ॥

నా మొగుడు - మొగలి తోట్ల ॥

మోటకొట్ట - వోయినొడె* ॥

భర్తకు, అత్తమామలకు తెలియకుండా మల్లెగంగు తన ప్రియునితో సరసాలాడుతుంది.

ఎవరూలేని. సమయంలో ఆమె ప్రియుడు వచ్చి “ఇంట్లో ఎవరైనా ఉన్నారా'అని అడిగాడు. జానపదగేయసాహిత్తంత ముహల్రుపాటలు కం

వారందరూ వేర్వేరు పనుల్లోకి వెళ్ళారని యధేచ్భగా తనను కలుసుకొమ్మని ఆమె అతన్ని పిలుస్తుంది. తన ప్రియురాలికి ఇష్టమైనది ఇవ్వడం ప్రియుడి కర్తవ్యమనే విషయాన్ని ఈ క్రింది " పాట గుర్తు చేస్తుంది.

బంతి చెట్టు ఎక్కినానే

బాలమణి - నీ కోసమాని

బంతిపూలు - దెచ్చినానే

బాలమణి = నీ కోసమాని

ఓడి జాపి ఒట్టుదిన్న

బాలయ్య నేను రానుషోరా

మామిడి చెట్టు ఎక్కినానే

బాలామణి నీ కోసమాని

మామిడి పండ్లు దెంపినానే

బాలమణి నీ కోసమాని

ఓడి జాపి ఒట్టుదిన్న

బాలయ్య నేను రాను పోరా

మళ్లె సెట్టు ఎక్కినానే

బాలామణి నీ కోసమాని

మల్లెపూలు దెంపినానే

బాలామణి నీ కోసమని

ఓడి జాపి ఒట్టుదిన్న

బాలయ్య నేను రానుపోరా 2

గన్నేరు సెట్టు ఎక్కినానే

బాలామణి నీ కోసమాని

గన్నేరు పూలు దెంపినానే

బాలామణి నీ కోసమాని నిజామాబాదు జిల్లా మొహర్రర పాటలు - పరిశీలన 87

ఓడి జాపి ఒట్టుదిన్న బాలయ్య నేను రానెపోరా నెరెడు సెట్టు ఎక్కినానే బాలామణి నీ కోసమాని నెరెడు పండ్లు దెంపినానే బాలామణి నీ కోసమాని ఓడి జాపి ఒట్టుదిన్న బాలయ్య నేను రాను పోరా ఒక్కో పురుషుడు తన భార్య కాకుండా మరో స్త్రీతో సంబంధం పెట్టుకుంటారని ఈ పాట ద్వారా తెలుస్తుంది. బాలమణి, బాలయ్య ప్రణయ గాధలో కొన్ని అలజడులు రేగాయి. బాలయ్యకు ఇతర స్ర్రీలతో సంబంధం ఉందని విని ఇక ఎప్పటికి అతన్ని కలవకూడదని, మాట్లాడకూడదని ఒట్టుపెట్టుకుంది బాలమణి. అమెను తనతో రమ్మని వివిధ రకాల పువ్వులను, పండ్డను ఎంతో ప్రయాస పడి తెచ్చి ఇచ్చాడు. కాని ఆమె అతనితో రానంటుంది. ఆమె కొరకై ఎంత సాహసం చేసినా,ఆమె అతనికి పరస్త్రీలతో గల సంబంధాన్ని భరించడం లేదు. ఇటువంటిదే మరో పాటను పరిశీలిద్దాం. ॥ బంతీతోట్లా బంతి పూవ్వులే రాజమణి ఏరా రాయే - ఏయి పూన్వలే రాజమణి అంగీ పూవ్యులేర వోయితేరో బావయ్య నడుముల్ల నాకు దేబ్బాలురో బావయ్య కొడిసే 'తోట్లా - కొడిసే పూవ్వులే రాజమణి ఏరా రాయె - ఏయి పూవ్యులే రొజమణి అంగీ పూవ్వు లేర - వోయిలేరో బావయ్యా నడుముల్లనాకు దేబ్బాలు రో బాలయ్యా ఉల్లి తోట్లా ఉల్లి బంతులే రొజమణి విరా రొయే ఏయి బంతులే రాజమణి కైవవదగయ సావాత్యంలో మొహర్రం పాటలు " నం]

అంగీ బంతూలేర వోయితేరో బావయ్యా నడుముల్ల నాకు దెబ్బాలురో బావయ్యా పనిదొంగ అయిన రాజమణి తన భర్త పనిలోకి రమ్మని పిల్తిస్తే నడుములో నొప్పి ఉందని తప్పించుకుంది. చాలా సున్నితమైన పని పువ్వు లేరడం. అయినా ఆమెకు వంగి పువ్వులేరితే నడుములో నెప్పి వస్తుందట. పువ్వుల కన్నా సున్నితంగా తయారైందనిపించవచ్చు గాని, ఆమె మనస్సు పనిమోద లేదని అందువల్లనే అలా అన్నదని గ్రహించాలి. ప్రేయసీ ప్రియులు కలసి జాతర్లో పాల్గొనడం పల్లెల్లో సర్వసాధారణం. ఊళ్ళో అందరూ పసిగడ్డారని జాతర్జో ఎవరూ కనిపెట్టరని వారి దృఢనమ్మకం. ఈ విషయం ఈ పాటద్వారా తెలుస్తుంది. పోరిపదే జాతర - పోదాముపదే జాతర నాకు రైకల్లేవయ్యో - నేను రాను జాతర 113 నీకు రైకల్లేకపోజే = తెస్తపదే జాతర ॥పోరి॥ నాయవ్వ పదే జాతర - సోశవ్వ పదే జాతర నాకు సీరెలు లేవయ్యో - నేను రాను జాతర నీకు సీరెలు లేకపోతే - తెన్తపదే జాతర ॥పోరి॥ నాకు జాకిట్లు లేవయ్యో నేను రాను. జాతర నీకు జుకిట్లు లేకపోతే తెస్తపదే జాతర ॥పోరి॥ నాకు రిబ్బన్లు లేవయ్యో నేనురాను జాతర నీకు రిబ్బన్లు లేకపోతే తెస్తపదే జూతర పోరి నాకు గెంటెలు లేవయ్యో = నేనురాను జాతర నీకు గెంటెలు లేకపోతే తెస్తదే జాతర 4పోరి॥ నాకు బాడీలు లేవయ్యో నేను రాను జాతర నీకు బాడీలు లేకపోతే తెస్తవదే జాతర ॥పోరి॥ నాకు గాజులు లేవయ్యో నేను రాను జాతర నీకు గాజులు లేకపోతే తెస్తవదే జాతర 1పోరి॥

నాకు సౌరలు లేవయ్యో నేను రాను జాతర

నీకు సౌరలు లేకపోతే తెస్తపదే జాతర ॥పోరి॥

నాకు గుండ్లు లేవయ్యో నేను రాను జాతర ॥3॥

నీకు గుండ్లు లేకపోతే తెస్తపదే జాతర ॥పోరి॥

నాకు మెట్టెల్లేవయ్యో నేను రాజు జొతర

నీకు మెట్టెలు లేకపోతే తెస్తపదే జాతర ॥పోరి॥

నాకు వడ్డాణం లేదయ్యో నేను రాను జాతర

నీకు వడ్డాణం లేకపోతే తెస్తపదే జాతర ॥ఓ పోరి॥

నాకు కడేలు లేవయ్యో నేను రొను జాతర

నీకు కడేలు లేకపోతే తెస్తపదే జాతర ॥1ఓ పోరి॥ో

పల్లెల్లో 'పోరి' అని చిన్న ఆడ పిల్లలను, ఇష్టసఖులను పిలుస్తారు. పై పాటలోని యువతి తన

ప్రియుడ్ని కొంగుకు ముడేనుకుంది. అతను జాతరకు రమ్మని ఆమెను పిలిచాడు. ఆమె తన అలంకరణకు “ఇవిలేవు' “అవిలేవు అని జాతరకు రానంటుంది. అతను “ఖర్మ అనుకొని ఆమె కోరినవి అన్నింటిని తెస్తానని నమ్మబలికాడు. ప్రశ్న జవాబులు గల సంవాద రూపంలోని వదినమరుదుల సరసాలు గల ఈ పాటను పరిశీలిద్దాం.

ఓ చిన్నదాన ఓ చోరదాన

చీరి ఎట్లా చినిగి నదే 113 ఓ చిన్నదాన॥

పటేలింటికి పాలకు వోతే

పనగడ తగిలందో మరిది

ఓ సక్కనయ్యా ఓ ముద్దులయ్యా

బదనాము చెయ్యకు ఓ మరిది . ఓ చిన్నదాన॥

రైక ఎట్లా చినిగినదే

నీ లైక ఎట్లా చినిగినదే .

గజాన కట్టె బుజాన వెడితే

రైకొ చినగినదో మరిది ఓ సక్కనయ్యా॥ డానపదగేయసాహాత్యంల్మువర్రంపాటలు 6

ఓ చిన్నదాన ఓ చోరదాన కాటుక ఎట్లా చెరిగినదే నీ కొటుక ఎట్లా చెరిగినదే అచ్చికట్టె పచ్చికట్టె పాయిల్ల వెడితే పొగకు బెదిరిందో మరిది 1ఓ నక్కనయ్యా॥ ఓ చిన్నదాన ఓ చొరదాన గాజు లెట్లా పగిలనవే 2 ముత్తుము వడ్లు ముంగిట వోసుక దంచుతే పలిగినవో మరిది ఓ సక్కనయ్యా॥ ఓ చిన్నదాన ఓ చోరదాన కుంకుమ ఎట్లా చెదిరినదే నీ కుంకుమ ఎట్లా చెదిరినదే పట్టపగలు పెండకు వోతే ఎండకు చెదిరిందో మరిది 1ఓ సక్కనయ్యా॥ * ఈ పాటలో వదిన అన్నకు తెలియకుండా ఎవర్లోనో కలసి రావడం ఆమె మరిది పసీగట్టాడు. ఓవదినా ఈ చీరె ఎలా చినిగినది' అని సూటిగా.అడిగాడు. తన మరిదికి జాగ్రత్తగా సమాధానం చెప్పింది. అయినా అతను అసలు విషయం తెలుసుకుని ఆమె భర్తకు చెబుతానని అన్నాడు. దానికి ఆమె అతన్ని ఎంతో బ్రతిమాలుకుంది. వదినా మరుదుల సరసాలు జానపద సాహిత్యంలో చోటు చేసికొన్నాయనడానికి ఇది ఒక నిదర్శనం. మరో వలపు పాటను గమనిద్దాం. ఇరిగిన యిష్పాకొడ - పలిగిన బండాకాడ గాజులు గల్లుమంటే = గంగాడింటడె గంగు నిగ నిగ నింబోలి.సీరే - రాత్రిం బగల్లు రైకే ఎయిరా సిన్నోడ గాజూ లెవ్వారేసిరె గంగు 1ఇరిగిన॥ గంగాడింప భయమా = మనకే దొంగా తనమా సంగెము రేవులోన - బంగులా కడదామో భావా ఈడనవోకెబూది - ఏడన వోకే బూది మధిరేశాలల కొడ - మేనబావలె బూదీ నిడామాబాదుజల్లామొహరక్రంపాటలు-పరిశలన 1

బాసండ్ల బియ్యం పోసి - ఇస్తా సాలు సేసి

కూడి మాట్లాడంగ - మాడి పోయనే బావ

పిల్లలు లేరే మనకు - జెల్లలు లేరే మనకు

మాడిపోయిన బువ్వ - మనమె తిందామె ముత్తు 12॥

ఇస్తర్ల వన్నంబెట్టి - సాసర్ల సారువోసి

కూడి మాట్లాడంగ - కుక్కా తినెనే బావ

పిల్లలు లేరే మనకు - జెల్లలు లేరే మనకు

కుక్కలు తిన్న బువ్వ - మనమే తిందమే ముత్తు ॥ఇరిగిన॥”

వివాహిత స్త్రీ రహస్య స్థలంలో తన భర్త అన్నను (బావ) కలుసుకుంది. అతను ఆమె భర్తకు

తమ సంబంధం తెల్సిపోతుందేమోనని భయపడ్డ్తున్న సందర్భంలో ఆమె 'బావకు' ధైర్యాన్ని చెబుతుంది. వండిన అన్నాన్ని కుక్క తినడం కూడా గమనించలేదు వారు. (పేమలో పడ్డ ఆ జంట పరిసరాలను మరిచిపోయారని తెలుస్తుంది. పైపాటలో బావ తన మరదల్ని అనేక రకాలుగా సంబోధిస్తున్నాడు. మరో వలపు పాటను గమనిద్దాం,

వన్నెలాడి జోడు జొన్నకొయ్య వోదాము రావె ॥12॥

నీది 'మునుము నాది మునుము

నేనే కొత్త నిన్నే జూత్త ॥వన్నెలాడి॥

వన్నెకాడా జోడు జొన్నకొయ్య రానుపోరా

నీది మునుము నాది మునుము

నీవే కొయ్యి నేనురాను ॥వన్నెకొడ॥

వన్నెలాడి జోడు పొలము కొయ్య వోదమురావె 124

నీది మునుము నాదీ మునుము

నేనే కోత్త నిన్నే జూత్త ॥వన్నెలాడి॥

వన్నెకాడ జోడు పొలము కొయ్యరానుపోరా ॥2॥

నీదీమునుము నాది మునుము

నువ్వే కొయ్యు నేను రాను ॥వన్నెకాడ[ో జానపదగేయ సావాత్యంలో మొహర్రంపొటలు 02

తన ప్రియురాలు ఎదురుగా ఉంటె పని తొందరగా పూర్తి అవుతుందని, కష్టం తెలియదని అతను ఆమెను తనతో పాటు పాలానికి రమ్మంటున్నాడు. కాని పనిదొంగ అయిన ఆమె రానంటుంది జానపదులు తమ అనుభవాలను అనుభూతులను పై వలపు పాటల్లో చిత్రించారు. 3.3.2.3 :స్త్రీపాటలు రైతు కుటుంబంలో మగవారితో సమానంగా స్రీలు కష్టించి పనిచేస్తారు. వ్యవసాయక్షేత్రంలో నాట్టు వేయుట, కలుపు తీయుట, ఇండ్లలో విసురుట, దంచుట ఇత్యాదులు (్రీలే చేస్తారు. నాటి నుండి నేటి వరకు స్రీలు పడ్డ కష్టాన్ని మరవడానికి ఎంతో ఉత్సాహంతో పొడుకొను పాటలను స్త్రీల పాటలుగా చెప్పవచ్చు. శ్రామిక స్రీల పాటలను రెండు రకాలుగా విభజించవచ్చు. అవి 1. ఇంట పాడుకునేవి. 2. బయట పాడుకునేవి. సామాన్యంగా ఈ పాటల్లో శృంగారం, కరుణ రసాలకే ఎక్కువ ప్రాధాన్యమిస్తారు. శ్రామికుల్లో వరస్తల్లు కలిసిన వారు ఎగతాళి చేస్కూంటూ హాస్యంతో కూడిన పాటలు పాడుకొంటారు.” మొహగ్రఖి సందర్భంగా ఈ స్త్రీల పాటలనే పురుషులు పాడుతారు. సందర్భమేదైనా ఆ పాట ప్రాచుర్యానికి తేవడం వెరి ఉద్దేశ్యం అని తెలుస్తుంది. ఓ యువతి ప్రియుని రాకకై ఎదరు చూస్తున్న అంశం ఈ పాటలో ఉంది. ఓ ఓ జంబిగొడు ఓనం పల్లి జంబిగాడు 131 నాతోటి మాట్లాడు ॥12॥ నాంపల్లి జంబిగాడు తెస్తానన్న సీరారైకే తేకా పాయే జంబిగాడు 12 ఓ ఓ॥ తెస్తానన్న పడిగెల జోడు పకాపాయే జంవిగాడు 131 రాకాపాయే జంబిగాడు 1ఓ ఓ తెస్తానన్న ముత్తెల జోడు 121 తేకాపాయే జంబిగాడు 1ఓ ఓ తెస్తానన్న అద్దాల సంచి నిజామాబాదుజల్లామొహర్రంపాటలు-పలశీలన వవ ఆ

తెకాపాయే జంబిగాడు ॥ఓ ఓ॥ ఆస్తానన్న కల్గుగొబ్బ తేకాపాయే జంబిగాడు రాకపాయే జంచబిగాడు ఓఓ ఈ రోజుల్లో కులవృత్తి కూడు పెట్టక పోవడంతో పల్లె ప్రజలు పట్టణాల వైపు పరుగుతీస్తున్నారు. పొట్ట చేత పట్టుకుని నగరాలు చేరిన అమాయకులు మోసగాళ్ళ వలలో చిక్కుకుని సర్వం పోగొట్టుకుని ఉత్తచేతుల్లో స్వగ్రామానికి వెళ్ళలేక, నగరంలో పని దొరకక, తమ జీవితాలకు చరమగీతం పాడుతున్నారు. నాంపల్లికి వెళ్లిన ప్రియుడు తిరిగి రాలేదు వెళ్ళేటప్పుడు ఆమె కోరిన వస్తువులు తెస్తానన్నాడు. కాని అ ఓనంపల్లి జంబిగాడి జాడలేదు. ఆయన రాకై ఎదురు చూస్తున్నది. కలుపు తీస్తూ పాడే ఈ పాటను చూద్దాం. మూడు రూపాలిచ్చి ముక్కుపుల్ల తెమ్మన్నరో - గంగా సారంగి దొర 12॥ ముక్కుప్పల్ల మంచిదేగొని ముక్తెలు కొంచెమురో ॥ నిన్నెమన్నన్నరో ॥ ఎద్దు ముక్కులకెలి యెల్లిన గంగమ్మరో ॥ ఐదు రూపాలిచ్చి - అడ్డుసీరె తెమ్మన్నరో ॥ అడ్డు సీరే మంచిదే గాని అంచులు కొంచేమురో గంగా సారంగిదొర నిన్నె మన్నన్నరో ॥ ఎద్దు ముక్కుల కెళ్ళి - యెల్లిన గంగమ్మరో గంగా సారంగిదొర పొది రూపాలిచ్చి పక్కషుల్ల తెమ్మన్నరో ॥ పక్కపుల్ల మంచిదే గాని - ముత్యాలు కొంచెమురో ॥ నిన్నెమన్నన్నరో ॥ డానవదగేయ సావిత్యంలో మొహర్రంపాటలు ర?

ఎద్దు ముక్కుల కెళ్ళి - యెల్లిన గంగమ్మరో ॥ పాది రూపాలిచ్చి పక్కప్పుల్ల తెమ్మన్నరో ॥ పక్కపుల్ల మంచిదే గాని - ముత్యాలు కొంచె మురో ॥ నిన్నెమన్నన్నరో ॥ ఎద్దు ముక్కుల కెళ్ళి = యెల్లిన గంగమ్మరో! ॥ పల్లె ప్రజలు అలంకరణ వస్తువులకై పట్టణాలకు వెళ్తారు. తన ప్రియురాలికి పట్టణం నుండి అలంకరణ సామగ్రి గంగా సారంగి తీసుకొచ్చాడు. కాని ఆ వస్తువులకు ఖర్చు తన ప్రియురాలి నుండే అడిగి తీసుకున్నాడు. ఆ పిసినారి ప్రియుడ్ని ఆమె చిరుకోపంతో మందలిస్తుంది. “గంగ వంటి విశాల మనన్సు లేదు షోరా' అని కోపిస్తుంది. అలవా ఆడేటప్పుడు కాళ్ళకు గజ్టెలు ధరిస్తారు. అ గజ్జెలే ఈ క్రింది పాటకు పల్లవిగా మారాయి. కీలు కీలు కీలో - కీలమ్మనాదులో గల్లు మానలేదే - గజ్టేల నాదులో గంగా వలున్నడేమో - గంగీవలున్నడేమో నాకేడ కొనరాడె - నా సామి నారుసయ్య మల్లెపూలదండ - నారుసయ్య మెడలిండ ॥కీలు కీలు! మెట్టావల నున్నడేమో మెట్టీవల నున్నడేమో నాకేడ గానరాడే = నా సామి నారుసయ్య మల్లె పూల దండ - నారుసయ్య మెడలిండ ॥కీలు కీలు॥ ఓర్రావలున్నడేమో - ఓర్రావలున్నాడోమో నాకేడ కానరాడే - నా సామి నారుసయ్య బంతిపూల దండ - నారుసయ్య మెడలిండ కీలు! * పొటలోని పడుచు శ్రీ దేవులపల్లి వెంకట కృష్ణశాస్త్రి గారి “కృష్ణపక్షం'లో గోపాలునికై నిరంతరాన్వేషణ జరిపిన గోపికను మరిపిస్తుంది. తన ప్రియుడు నర్సయ్య కొరకై వెదకి వెదకి అలసి పోయింది. రహస్యంగా వారు ఇంతకు మునుపు కలుసుకున్న ప్రాంతాలన్ని అన్వేషించింది. ఆయన కనబడితే అతని మెడలో వివిధ పూలదండలు వేసి తన వాడి చేసుకొంటానని డ్రేమను నెడాచూబాదుజెత్తామొహరక్రాపాటలు-సరిశీలన 5

వ్యక్తం చేస్తుంది. తన కాలి అందెల సవ్వడులైనావిని అతను వస్తాడని సంకేతాన్ని వినిపిస్తుంది. దక్షణ గంగానది (గోదావరి) తీరాలలో ఉన్నాడోమో అనే చిరు ఆశతో వెదుకుతుంది. అయినా అతని జాడలేదు. అమెది నిరంతరాన్వేషణగా ఈ పాటలో జానపదులు చేత్రించారు. స్రీలకు సంబంధించిన మరో పాటను గమనిద్దాం,

అవ్వో నేను వోనే వాడింటికి

ఓయవ్వా నేను వోనె వాడింటికి

బీరుసీసాల్‌ తాగుతాడు

బియ్యమమ్ముకుంటాడు

బాదాకు తాలలేక - బాయిలన్న వడుదునా _ అవ్వో॥

సెప్టి సీసాల్‌ తాగుతాడు - సెప్పుతోని కొడతాడు

నల్ల గల్లు తాగుతాడు - నల్గురిలో కొడతాడు

బాదొకు తాలలేక - బాయిలన్న వడుదునా 1అవ్వో॥

తాటికల్లు తాగుతాడు - తలుప్పెట్టి కొడతాడు

బాదాకు తొాలలేక - బాయిలన్న వడుదునా ॥అవ్వ్యో॥

ఈతకల్లు తాగుతాడు - ఇంట్లేసి కొడుతాడు

బాదాకు తాలలేక = బాయిలన్న వడుదునా 1అవ్వోగో

ఓ వివాహిత స్త్రీ తన భర్త తనను హింసిస్తున్నాడని సంసారం సాఫీగా సాగనివ్వడం లేదని

దుర్య్వసనాలకు లోనై తనను బాధపెడ్డున్నాడని తన తల్లితో చెప్పుకొంటుంది. మరోపాట చూడండి!

గాజులోల్ల పోరడా - గాజులు గౌజులాని

గడ నిలువానేమిరా - గాజులోల్లపోరడా

గాజులోల్ల పోరడా - గల్లీగల్లీలు తిరగి

గాజులు వెట్టావురో - ॥గౌజులోల్ల॥

గౌజులోల్ల పోరడా - చంద్రంక సూర్యంక

గొజులు వెట్టావురో ॥ జవపదగేయ సావాత్యంలో మొహరక్రపాటలు రం

గొజులోల్ల పోరడా పట్నంల మో అమ్మ పుట్నాలమ్మంగరో ॥ పుట్నాలమ్మిన పైసా - పృవ్వులపాలయెరో 1గాజులోల్ల॥ గాజులోల్ల పోరడా ఆలూరిలో మొ అమ్మ అకులమ్మంగరో ॥ గాజుల్లో పోరడా అకులమ్మిన పైసా - పోకలపాలమెరో ॥ గాజులోల్ల పోరడా లష్కర్‌లో మో అమ్మ లాడులమ్మంగరో ॥ గాజులోల్ల పోరడా లాడు లమ్మిన పైసా - రండలపాలమెరో ॥ పల్లెటూర్లలో గాజులు అమ్మేవారు స్థానికులతో సన్నిహితంగా ఉంటారు. కొందరు ఆ అక్కడనే స్థిర పడ్డారు. ఈ పాటలో గాజులు అమ్మె యువకుడు దుర్వ్యసనాలకు బానిసై, విచ్చల విడిగా ఖర్చుపెడ్తున్నాడు. ఓ యువతి అతన్ని మందలిస్తూ హితవు చెప్పే సందర్భం లోనిది. 3.3.2.4 : పిల్లల పాటలు పిల్లలు గృహ జీవనంలో భాగమే. అయినా పిల్లల పాటలకుండే ప్రత్యేకతను బట్టి వాటిని విశిష్టశాఖగా పరిగణించి వలసి ఉంటుంది. పిల్లల పాటలకు విశ్వజనీనత ఉంది. వారి జీవితం కవిత్వమయం. సుమధుర గీత మయం. పిల్లల పాటలలో ఫేద్దీకోళ్ళు పిల్లలకోసం పొడేవి, పిల్లలు తామే అల్లుకునేవి ఉన్నాయి పిల్లల పాటల ముఖ్య లక్షణం లయ; అక్షరాలు, పదాలు వునరావృత్తి కావడం వాటిలో కనిపించే గుణం. సంవాద రూపంలో హాస్యరసంలో కూడా కన్పిస్తాయి. కొన్ని పాడుపుకథల రూపంలో ఉండి పిల్లల బుద్ధిని ప్రేరేపించి మానస్‌కమైనవిగా ఉపయోగపడతాయి. ఎగతాళి పాటలు కూడా వీటిలో ఒక భాగమే. మొహర్రం పాటల్లో పెద్దలు పిల్లల కొరకు పాడే పాటలు అధికం. నిజామాబాద్‌ జిల్లాలో ఈ పాటలు చాలా అరుదు. నేను సేకరించినవాటిలో ముఖ్యమైనవి ఇక్కడ ఉదాహరిస్తున్నాను. నిజామాబాదు జిల్లా మొహరక్రంపాటలు-పంశీలన ఎఎ"?

బత్తీసులాడేటి = బడుకల్ల బడుకల్ల - నాయిరాజు బడుకల్ల యేడా లెంక్లీన లేడే - యెలదరియా యెలదరియా = నాయిరాజ యెలదరియా సిరగోనేలాడేటి - చింతల్ల సింతల్ల = నాయిరాజ సింతల్ల యేడా లెంకీన లేడే యెలదరియా యెలదరియా = నాయిరాజ యెలదరియా ఆఅకూలు వాడేటి - అరుగుల్ల అరుగుల్ల - నాయిరాజ, అరుగుల్ల ॥యేడా లెంకీన॥ గోటీలు వాడేటి - గోడలల్ల గోడల్ల - నాయిరాజ = రోడల్ల ॥యేడా లెంకీన॥ బొంగురా లాడేటి - బౌడల్ల బౌడల్ల - నాయిరాజు - బొడల్ల ॥యేడా లెంకీన॥ కైరీలు రాసేటీ - కొసిరుల కాసిరుల - నాయిరాజు కాసీరుల ॥యేడా లేంకీనః తనతో ఆడుకున్న చెలికాడు చనిపోగా ఆ బాలిక హృదయవిదారకంగా విలిపిస్తుంది. పిల్లగాడు (రాజు) కనబడలేదని వారిద్దరూ తిరిగిన ప్రాంతాలన్ని వెతుకుతుంది. ఆ రాజు కొరకు విలపించే బాలిక హృదయాన్ని ఈ పాటలో చిత్రించారు. ఎగతాళి పాటల కోవలోనికి చెందిన పెద్దలు పాడే ఈ పాటను గమనిద్దాం. విసేనోయి ఎసేనోయి - ఎమిడి తోటి ఎఏసేనోయి 121 అడ్డాగోడ సాటుజేసి - బెడ్డా తోటి ఎసేనోయి ॥ఏసేనోయి॥ ఏరుబండి సొటుజేసి - కొంకితోటి ఏసేనోయి సల్లేనోయి సల్లేనోయి = ఏనోఎగా సల్లెనోయి. 12 జనపదగేయ సాహిత్యంలో మొహత్రంపాటలు ఈ

గుట్ట కింది కెల్లి వోంగా - గురియలెగ జల్లెనోయి మల్లెతోట్ల కెల్లివోంగా - మళల్లె తెగ జల్లెనోయి ॥వసేనోయి॥[ో గడుసు పిల్లాడు తన ప్రతాపాన్ని చూపెడుతున్నాడు. దార్లో వెళ్ళేవారిని ఎగతాళి చేస్తున్నాడని అర్థమవుతూనే ఉంది. ఈ విధంగా వలపు పాటలు, స్రీల పాటలు, పిల్లల పాటలు మొహర్రం పండుగ సందర్భంగా వినిస్తున్నాయి. ఇవి హిందువుల ఏ పండుగ సందర్భంలో ఆయినా, ఉళ్ళవాలప్పుడైనా పొడుకోవచ్చు. అయితే మొహర్రం సమయంలో పాడిన కొరణంగా ఈ గ్రంథంలో చేర్చడం జరిగింది. స ల

నిజామాబాదు జల్లా మొహర్రం పాటలు - పరిశీలన + 9్రం

సూచికలు

1. బాపురెడ్డి వయస్సు 35సం॥ రామన్నపేట, వేల్పూరు మండలం.
2. గర్కం రాజన్న వయస్సు 33సం॥ మచ్చర్ణ, ఆర్మూరు మండలం.
3. పంతులు నర్సయ్య, వయస్సు 56సం॥ బృందం. తాడెం, ఎడపల్లి మండలం,
4. గర్క గంగారాం, వయస్సు 40సం॥ మచ్చర్ల, ఆర్మూరు మండలం. 5: ఆర్‌.వి.ఎస్‌. సుందరం, ఆంధ్రుల జానపద విజ్ఞానం, హైదరాబాదు. 1983 పు. 72.73.
5. జంగిడి గంగారం, వయస్సు 52సం॥ చౌట్‌పల్లి, మోర్పాడ్‌ మండలం.
6. నారాయణ, వయస్సు 36సం॥ మచ్చర్ల, ఆర్మూరు మండలం.
7. నంగి పెద్ద కరైన్స వయస్సు 34 సం॥ మచ్చర్ల, ఆర్మూరు మండలం,
8. వడ్డశంకర్హ్‌ వయస్సు 35సం॥ వడ్డూరు ఎల్లారెడ్డి, కామారెడ్డి మండలం.
9. పంతులు, నర్సయ్య, వయస్సు 56సం॥ తాడెం, ఎడపల్లి నుండలం.
10. గంగారాం, వయస్సు 56సం॥ తిమ్మాపురం; మోర్తాడ్‌ మండలం. 12 కుమ్మరి పెద్ద ఊశన్న, వయస్సు 26సం్య మీచ్చర్ల, ఆర్మూరు మండలం.
11. కత్తి గంగారాం, వయస్సు 50సం॥ అయిలాపురం, నందిపేట్‌ మండలం.
12. మర్రి'పెల్లి ముత్తెన్స వయస్సు 34నం॥ ఇస్సాపల్లి, ఆర్మూరు మండలం,
13. మర్రిపెల్లి సాయన్న వయస్సు 36సం॥ ఇస్సాపల్లి, ఆర్మూరు మండలం.
14. పంతులు నర్సయ్య, వయస్సు 56సం॥ తాడెం, ఎడపల్లి మండలం.
15. నంగిపెద్ద కరైన్స వయస్సు 34సం॥ బృందం. మచ్చర్ల, ఆర్మూరు మండలం.
16. వడ్డళంకర్‌ వయస్సు 35సం॥ మచ్చర్ల, ఆర్మూరు మండలం.
17. జి.ఎస్‌. మోహన్‌, స్త్రీల పాటలు (అనంతపురం మండలం) పు. 24&ఓ
18. పెద్దోల్ల గంగారాం, వయస్సు 50సం॥ రామన్నపేట, వేల్పూరు మండలం. 21 నడి సాయన్న, వయస్సు 40సం॥ పెర్కిట్‌, ఆర్మూరు మండలం.
19. నంగి పెద్ద కర్రైెన్న వయస్సు 34సం॥ మచ్చర్ల. ఆర్మూరు మండలం, 23, కాలూరి చిన్న ఊశన్న వయస్సు 30సం॥ మచ్చర్ల, ఆర్మూరు మండలం. 24, తొంటి ఆళన్న. వయస్సు 36సం॥ బృందం. మచ్చర్ల, ఆర్మూరు మండలం.
20. ఆర్‌.వి.యస్‌. సుందరం, ఆంధ్రుల జానపద విజ్ఞానం. హైదరాబాదు 1983. పు.64.
21. అదే
22. కాలూరి చిన్న ఊశన్న, కుమ్మరి నడ్చి ఊశన్న, నాగన్నలు, మచ్చర్ల, ఆర్మూరు మండలం.
23. సూరదాసు, వయస్సు 35సం॥ రామన్నపేట, వేల్పూరు మండలం. శానపద గేయ సాహిత్యంలో మొహర్రం పాటలు దల

4. మొహర్రం పాటలు - భాషా విశేషాలు 41 : భాష శ్రామికులు మాట్లాడే భాష సజీవమై సహజమై సూటిమాటలతో సుందరంగా ఉంటుంది. వారి హృదయాలు నిర్మలమైనవి. తాము చెప్పదల్చుకున్న విషయం మనస్సుకు హత్తుకునేటట్లు విడమర్చి చెప్తారు. వీరి భాష జీవద్భాష నాగరికులైన కొద్దీ భాషలో కొంత మార్చు వస్తుంది. ఇంత గొప్ప భాషను వ్యాకళణ దృష్ట్యా చూడకూడదు. వ్యాకరణ విరుద్ధమైన పదాలు, సంధులు, సమాసాలు ఈ పొటల్లో అక్కడక్కడ కన్పిస్తాయి. మాండలిక పద - ప్రయోగం వల్ల ఇతర ప్రాంతాల వారికి కొన్ని పాటల పదాలు అర్థం కావు. తెలంగాణా ప్రజలు మాట్లాడే భాష కొంత ప్రత్యేకంగా ఉంటుంది. మహమ్మదీయులు పాలించిన కారణంగా ఉర్జూ భాషా ప్రభావం దీనిపై ఉంది. నిజామాబాదు జిల్లాకు సరిహద్దులుగా మహరాష్ట్ర కర్ణాటక రామాలు ఉండటం వల్ల ఉర్జూతో పాటు మరాఠి, కన్నడ భాషల ప్రభావం ఉంది. రాయలసీమ కోస్తా జిల్లాలతో పోలిస్తే నిజామాబాదులో ఆంగ్లపదాల ప్రయోగం తక్కువ. ఈ మోహగర్రం పాటల్లో ఉర్జూ, మరాళి, కన్నడ భాషల ప్రభావం ఉందని నా పరిశోధనలో తేలింది. ఈ సందర్భంగా తెలుగు మొహర్రం పాటల్లోని భాషా విశేషాలను మాత్రమే వివరిస్తున్నాను. (అు ధ్వనుల మార్పు
5. వర్ద సమాకరణం :- రెండు భిన్నాలైన వర్గాలకూడిక ఏక వర్ణంగా మారడం. అగ్ని - అగ్గి నిత్యము - నిత్తె కోస్తాను - కోత్త చూస్తాను - చూత్త
6. లోప దీర్టత :- ఒక హల్లు లోపించి, ఆ లోపాన్ని పూరించడానికి ప్రక్కనున్న అచ్చు దీర్హమవుతుంది. = తలలు వంచి - తలాలంచి

• ఫలక్‌ నామా - ఫల్కానామా
• బీబీ ఫొతిమా - బీవీ ఫొత్మా ఇూాహాంనదళిమెవ్తువాల ఉత్‌ 3203” డ్రి

ఎరువ్సుబండి = ఏరుబండి అక్కడ - ఆడ 3. పదాది'నికారం లోపించడం :

• వద్దన్నా - అద్దన్నా =, వడ్లు - అడ్డు =, వద్దువద్దు - అద్దద్దు 4& _శ్వాసత- నాదత: శ్వాసములు నాదములుగా మారడం. ,తరలె - దరలె _ తాము - దాము = కోసిరి - గోసిరి ,కాసే-గాసే _ కంటి -గంటి " 5%. వర్ణలోపం : వర్దాలు లోపించడం. =, ఒడిలో - ఒళ్ళో =, సత్యముగల = సత్యెంగల నిజామాబాదు - నిజాంబాదు కడియాలు - కడేలు 6, అచ్చులమార్చు: , వడ్డాణం - వొడ్డాణం =, రెండు - రొండు
• మగడు - మొగడు 7 _సంప్రసారణం; పదాదినున్న 'ఓ' కారం “వి కారంగా మారడం,

• ఓరన్నా - వరన్నా =, ఓయి]! - వయ్‌।

8. సంయుక్తాక్షరాలలోని కొన్ని వర్ణాలు తొలగడం.

• ఇెచ్చితి - జెస్తి
• స్నానం - సానం
• కూర్చుండి - కూసుండి

9. _హ్రస్వత - వీర్టత: కొన్ని కొన్ని చోట్ల పాడడానికి వీలుగా హ్రస్వాలు దీర్హాలుగా మారుతాయి. పది - పాది = దినము - దినాము

• తవ్వెడు - తావ్వెడు
• కలగంటి - కాలగంటి =, మనసాయె -_ మానుసాయె
• ఒక్కటి - ఒక్కాట్రి

10. నాగరీకరణం: జానపదులు తాము మాట్లాడే భాషలోని కొన్ని పదాలు అనాగరిక స్వరూపాలుగా భావించి ఆ పదాల్ని నాగరీకరణ చేయడానికి ప్రయత్తిస్తారు.

• అకులు - వాకులు ,అంగీ - వంగీ +, ఆరుమూరు = వారుమూరు =, అద్దాలు - వద్దాలు

1. _ స్వరాగమం: ఒక అచ్చు అదనంగా వచ్చి చేరడం. స్తా - ఇస్తా స్కూలు - ఇస్కూలు

12 వర్దనాశం " ఎడు హల్లుల నడుమనున్న అచ్చు ఉచ్చారణ త్వరలో నశించి ఆ రెండు

• హల్షుల్ని కలిపి సమీకరణం పొందుతుంది.

• దుకొణం - దుక్నం _ దుమికిరి - దుంకిరి =, పట్టణం - పట్నం , పలుకు - పల్కు

13. దీర్టలోపం:స్వర దీర్ధం లోపించి, దీర్ధలోపం పూరించడానికి పర హల్లు ద్విత్వమవుతుంది.

• తోవ = తొవ్వ . లేవు = లెవ్వు

14. _వర్దవ్యత్యయం : ఉచ్చారణంలోని తడబాటు వల్ల ముందక్షరం వెనకకు, వెనుకది ముందుకు మారుతుంది. తగులు = తలుగు తగిలింది = తలిగింది.
15. హల్గులమార్చు: చ - శస.లుగొ మారడం చిన్న - సిన్న చట్టు - సుట్టు చెరువు - సెరువు చందము = సందము చీరలు = సీరలు చాలా - శాలా చెమట - శెమట
16. స్వరభక్తి:; సంయుక్తాక్షరం నడుమ ఒక అచ్చు చేరి ఉచ్చారణ సులభం చేయడం. దర్గా - దరుగా నిర్మల్‌ - నిరుమాల్‌ తూర్పు - తూరుప్పు మొహర్రంపాటలు-భాషావిశకషాలు హాం

(ఆ) అన్యదేశ్యాలు ,పట్కా +రిబ్బను . లడాయి - బాడీలు (బ్రా) . షర్చతు . సింగల్‌ = ఫకీరు - ఖుషి = ఇలాయి . గల్లి = షికారు “అష్కరు = రస్తా ॥ 'పైంటు , మతలబ్‌ గరం , సాకిన్‌ = బత్తీసు

• గమ్మత్‌ =, బరోబరి

• కర్చలా - గాడి (ఇ) అభివర్థిత పునరుక్తులు ఒక పాదము పాడి, రెండవ పాదమును నిర్మించునపుడు మొదటి పాదములోని ఉత్తరార్థమును మరల పాడి దానికి నూతనాంళాన్ని చేర్చుట. 'పొన్న సెట్టు ఎక్కీనాడు-పొన్నప్పూలు కోసినాడు కోసినాడె కోసినాడు - పిడికడన్నా కొయ్యాలేదు'. (ఈ) అలంకారాలు . తెలుగు మొహర్రం పాటల్లో ఉపమ, స్వభావోక్తి, ముక్ర పద గ్రస్తము అతిశయోక్తి అలంకారాలు అధికంగా కనబడ్డాయి,

1. స్వభావోక్తి : = కాటుక పట్టపగలు పెండకువోతే ఎండకు చెదిరింది

• నిగ నిగ నింబోలి సీరె నిజామాబాదు జల్లా మొహర్రంపాబలు పరశలన 05

2. అతిశయోక్తి : -కాలి దుమ్ము - కైలాసమంటెనోయి -ఆశన్న గుర్రం - ఆమడ మెరిసె ఊశన్న గుర్రం - ఉరిమిల మెరిసె -భూమెల్ల మెరిసెనే - పూన్వాపీరీలు.
3. ముక్త పద గ్రస్తము : బైం బైరి గొర్రెంకా - బంతి వనం వోదమా బంతి వనం వోదమా - చాబంతి పూలు తెద్దమా చాబంతి పూలు తెద్దమా - సన్నంగ జెడాలేద్దమా సన్నంగ జెడాలేద్దమా - సాహెబు మెడాలేద్దమా ఈ మొహర్రం పాటల్లో అర్థ, శబ్బ అలంకారాలను శ్రామికులు తమకు తెలియకున్నా ఎంతో చక్కగా వర్ణించారు. అందుకే ఈ జానపద సాహిత్యం శిష్టసాహిత్యానికి ఏ మాత్రం తీసిపోదని చెప్పవచ్చు. €, భభ ఖు మొవార్రం పాటలు -భాషావేేషాలు 0

ఛాయా చిత్రాలు . మేహ మ క. న మం. ం 1 మ. న న టల టా. ," ఉల ల. శ్‌ న / = శత క ్ట్‌ ్‌ వః టే త | ల | . సీ కంల! కల తు. ఆ ల్‌ హుస్పుస్‌ పీరు స? / | క. న. త య.

న న లీ (| న క గా క . మ న టై ము న

న రీ స 'తొజియా . మ లతను వలే = సి క 17 స్‌! ॥ న్‌ స స్టే న్‌! స టై వ స్ట న న. న స నన టా మ లి ప. క ము ఇన జ... ప 1 థి, ల్స్‌ జో హిందువులు జరిపే కేశఖండనం 107

వకవ నాన సననం ల హవ 1 స్‌! క | , టి ల్‌ రత న మైల ట్‌ జ ట్లో ప మాలిదా సమర్శణ హ్‌ క్‌ సయం రం అలలు. ఎంకాం ఎం. వ. శ న . 77 య. ప ॥| క క్‌ ఛ్‌ వ. వ్‌ లం స న. న... శ్‌ వ జనా ౨ మహాత్ముని సన్నిధిలో పీర్ల ఊరేగింపు టై తా సై పస న. అషుర్‌ ఖానాలో ప్రతిష్టించిన ఖాసీం, కర్వల్‌సాబు, నాలయదారు పీరీలు 108

ర్‌ ముస్ట్‌ం (షియా)లకు చెందిన ఈ ఉత్సవంలో హిందువులు పాల్గొంటూనే వున్నా పూర్వం వలె ఈ పండుగను జరుపుకొనడం లేదు. అనాడు గొల్కొండ రాజులు తారతమ్యాలు మరచి ఈ పండుగలో, అలాగే హిందువుల పండుగల్లో కూడా పాల్గొనేవారు. జాతీయ నమైక్యతకు వారు ఆనాడే మూల బీజాన్ని నాటారు. కాని తమ పండుగలనే హిందువులపై ఎక్కువగా రుద్దారు. ఏ ముస్లింలైనా హిందువుల పండుగలలో పాల్గొన్నవారు, పూర్వం హిందువులుగా ఉండి మతం మారిన వారే తప్ప, విదేశాలనుండి వచ్చిన ముస్లింలు మాత్రం కారు. ఈ పండుగ నిజామాబాద్‌ జిల్లాలో ఇప్పటికీ జరుపుకొంటున్నారు. ఈ సందర్భంగా అగ్నిగుండం చుట్టూ నృత్యం చేస్తూ దూలా (అలవా) ఆట ఆడుతూ పాడేపాటల్లో తెలుగు, హిందీ, ఉర్దూ పాటలున్నా తెలుగు పాటలే అధికంగా దొరికినాయి. ఈ పాటల్లో చారిత్రక అంశాలతోపాటు కల్పనలున్నాయి. మొత్తంమ్మీద కర్చలా మైడానంలో జరిగిన ఘోరకలి షియా ముస్లింలను కదలించివేసింది. ఆ కారణంగా వారు ఈ విషాదోత్సవాన్ని జరుపుకొంటున్నారు. షియాలు పరిపాలించిన ప్రదేశాల్లో వారి ప్రభావం ఇతరులపై కూడా పడడం వల్ల ముస్లిమేతరులు కూడా ఈ పండుగలో పాలు పంచుకొన్నారు. తమదైన బాణిలో పాటలు కట్టుకున్నారు. ప్రభావం కంటే కూడా పరిపాలకుల జబర్లస్తీయే ఆ నాటి పాలనా వ్యవస్థనుబట్టి రుద్దబడినట్లు చాలా మంది పెద్దల అభిప్రాయం. రాజు తుర్‌ అంటే తుర్‌ అనాలి, పిర్‌ అంటే పిర్‌ అనాలి, లేకుంటే నూకలు చెల్లినట్లే. నిరంకుశ ముస్తింరాజుల వ్యవహారం అంతా ఇలాగే ఉండేది. హిందువులు తమ విశాల భావాలతో ముస్తం పండుగలను జరుపుకున్నారు. అదే జాతీయ సమైక్యత అనుకుంటే ఏకపక్షంగా ఆలోచించడమే అవుతుంది. అందువల్ల ముస్లింలెందరు హిందువుల పండుగలు జరుపుకొన్నారు? అన్న ప్రశ్చ ప్రశ్నార్ధకంగానే మిగిలిపోతుంది. అయినా గుడ్డిలో మెల్ల మాదిరిగా మతాంతరీకరణ పొందిన వారైనా హిందువుల పండుగలను అక్కడక్కడ అనుసరిస్తున్నట్టు కన్చించడంవల్ల కొన్ని పండుగలు జాతీయ సమైక్యతను ప్రతిరూపాలుగా నిలిచాయని చెప్పుకోవల్సివస్తున్నది. మొహగ్రం మీద జరిగిన ఈ అధ్యయనం, ఈ పరిశీలనం ముగింపు ఏమికాదు. ఎందరినో ఇంటర్వ్యూ చేసి దేశకాల పరిస్థితులను సమన్వయించి, సమగ్ర పరిశోధన చేయడానికి ఇది నాందిగానే నేను భావిస్తున్నాను. 109

ఉపయుక్త గ్రంథసూచిక

అంగ్లం :

1. నీంరే, 111464, 1౧౮12౧ సల51110 ౧8౩౦౪219 2౧౮ 0౮9- 10గ9. 6౪ 06||: ౧491102101 061/1- 3100 - ౧11౧1810/ 01 1౧10౧౧410౧ 2౧౮ ద[02640054౧0 60|. 1980.

2. 890౧490౧40. గీ.౬, ౧6 *ం౦గ౧౮6 020 ౪25 1౧౮1౬. డ|0౪4[4: 1992.

3. అ౭౧౮63, శి16౧, (౬0). 1౧9 51460/ 01 ౧0|౪0/8. ఓ00600:

5. ౦0060౧. గ|6౧4|6.14, ౯0||(1018 &౧౮ ౧౦|౧/6. ఓంగిరంగ. 1౧6 ఆ౧౫8|510/01 0౧10100 ౧/653. 1972.

6. ౬69, 14106684, 1౧16 క6గ౦౫/0100961& 01 [౧6|||౦౧- (/01.1-15) 164 *ంగ. 2001140 న్నం90109 0౦. 1972.

7. గంం069, 1౧౦౧౭౩ ౧౬|౦,(౬౦). 010400406/ 01 1518౧0), 8౪4 06101; 0౦05గ౦ ౧౪910440౧9, 1984.

8. కట55ం410, ౧228| ౧౧66, 706 61941 సజ. 1983.

9. [0001, 0.౧, ౧816010౧ 2౧0౮ 06106141 ౧19[00/ 01 1౧612. ౫6౫ 0611: ౯౮64౦260౧4! ౧౮౦- 11906౧, 11/1903, 0౧౪౧౫ 4౧61.

11. 1164000010, ౮౦౧౧, 11౧642౧6 14001౧౭౮6౧ ౧694౪419. 6౪ 0610]; గం!2౧ 5666021004! 561 ౪106, 1991.

12. గడగ2జగిజం 9, [41004720 ౧౦|| 50౧88 1౧ 610480. (౪/66/1086. 1౧9 1౧510646 0౯1౧౮14- 1416016 ౬451041102 5146165. 1964.

12, ? ౧6 6౧౦0100661 011512గ ౪౦] - 1.

తెలుగు :

1 అన్వర్‌ హుస్సేన్‌, మండి, మొహర్రం జాతీయ సమైక్యత.తెలుగు- ఉర్హూ పాటల తులనాత్మక అధ్యయనం. ఎం.ఫిల్‌. అ.సి.గ్రం. తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం, 1994,

110

2. అన్వర్‌ హుస్సేన్‌, మండి, మొహర్రం ఉర్హూ శోక గీతికలు (స్వీ.ము) అనంతపురం : 1993.

త. ఎల్లోరా, జానపద సాహిత్యం, హైదరాబాదు: దీప్తి పబ్లికేషన్స్‌, 1982.

4 _ కృష్ణకుమారి, నాయని, తెలుగు జానపద గేయ గాధలు.

హైదరాబాదు. తెలుగు అకాడమి. 1991.

5. _ జైనుల్‌ అబెదీన్‌, ఏ.ఎం. పవిత్ర ఖుర్‌-అన్‌ పరిచయం (ద్వము) కాకినాడ : 13-2-9.లచ్చిరాజవీధి. 19391.

ర ॥ హజరత్‌ మొహమ్మద్‌ ప్రవక్త సంగ్రహ జీవిత సందేశాలు (ద్వి.ము) కాకినాడ. 1991.

7. రూన్సీరాణి, యం, కృష్ణాజిల్లా శ్రామిక గేయాలు, ఎం.ఫిల్‌. అ.సి. గ్రం. హైదరాబాదు విశ్వవిద్యాలయం, 1393.

8. తిరుమలరావు, జయధీర్‌, (సంకల) (ప్రజా కళా రూపాలు, హైదరాబాదు: సాహితీ సర్కిల్‌, 1987.

9. దొణప్ప, తూమాటి, జానవద కళానంవద. హైదరాబాదు: అభినందన నమితి-ఆచార్య తూమాటి దొణప్ప మూడు అరవైల పండుగ.1987.

10. ॥ తెలుగులో కొత్త వెలుగులు. హైదరాబాదు. అభినందన సమితి - ఆచార్య తూమాటి, దొణప్ప మూడు అరవైల పండుగ, 1987,

11. ప్రకాశరావు. నాతి, తూర్పు గోదావరి జిల్లా స్రీల పాటలు - పరిశీలన. ఎం.ఫిల్‌. అ.సి.గ్రం. హైదరాబాదు విశ్వవిద్యాలయం.1993.

12. మోహన్‌, జి.ఎస్‌, జానపద విజ్ఞాన వ్యాసావళి, మలయసూరు.- అనంతపురం. శ్రీనివాస పబ్లికేషన్స్‌, 1981.

13. మోహన్‌, జి.ఎస్‌. స్త్రీల పాటలు (అనంతపురం మండలం). మలయనూరు-అనంతపురం. శ్రీనివాన పబ్లికేషన్స్‌,1982.

14. రంగాచార్య, దాశరధి చిల్లర దేవుళ్ళు (నవల). హైదరాబాదు. విశాలాంధ్ర పబ్లిషింగ్‌ హౌస్‌ 1992.

15. రామరాజు, బిరుదురాజు తెలుగు జానపద గేయ 'సోహిత్యం (ద్వి.ము] హైదరాబాదు జానపద విజ్ఞాన ప్రచురణలు

శగగ

16. రామరాజు. బిరుదురాజు తెలంగాణా వల్సె పాటలు (మొ బా) హైదరాబాదు: జానపద విజ్ఞాన ప్రచురణలు

18. రామరాజు.బి. మరియు నేదునూరి గంగాధరం, త్రివేణి. హైదరాబాదు. తెలుగు శ్రీపాదగోపొల కృష్ణమూర్తి, తూమాటిదోణప్ప. విశ్వవిద్యాలయం, 1986.

19. లింగారెడ్డి, గోపు, జానపద విజ్ఞానం. "సేకరణ-అనుభవాలు. కరీంనగర్‌: సుషుమా పబ్లికేషన్స్‌, 1982.

20. ॥ తెలంగాణా శ్రామిక గేయాలు. కరీంనగర్‌: సుషుమా పబ్లికేషన్స్‌. 1982.

21. వెంకటరెడ్డి, కసిరెడ్డి, తెలుగు పొడుపు కథలు, హైదరాబాదు. జాతీయ సాహిత్య పరిషత. 1989.

22. వెంకటరెడ్డి, కసిరెడ్డి, జానపద సాహిత్యం అధ్యయనం - | అనుశీలనం, హైద్రాబాదు. 1994. =

23. సుందరం, ఆర్‌.వి.ఎస్‌. ఆంధ్రుల జానపద విజ్ఞానం. హైదరాబాదు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమి, 1983.

24. సుందరం ఆర్‌.వి.ఎస్‌, జానపద సాహిత్య స్వరూపం. హైదరాబాదు: విశాలాంధ్ర పబ్లిషింగ్‌ హౌస్‌. 1993.

25. సయ్యద్‌ నూరుల్లా. మౌలానా,(అను) హజ్రత్‌ ఇమామ్‌ హసన్‌ రజి అల్లాహు తఅలా అన్‌హు గారి జీవిత చరిత్ర. హైదరాబాదు: ఇస్లామియా విద్యా ప్రచార కేంద్రం,1984,

26. ॥ హజ్రత్‌ ఇమామ్‌ హుసైన్‌ రజి అల్లాహు తఅలా అన్‌హు గారి జీవిత చరిత్ర. హైదరాబాదు: ఇస్లామియా విద్యా ప్రాచార కేంద్రం, 1984.

పత్రికలు :

షే తెలుసుకుందాం - నిజామాబాదు జిల్లా గురించి (సంచిక) జిల్లా సమాచార,

పౌరసంబంధాలళశాఖ.1992, నిజామాబాదు.

ఇ ఈనాడు (దినపత్రిక), హైదరాబాదు ఎడిషన్‌, 19-5-1994, 11-6-1994. నాన ఫ్లైగ్రు మహాసభల ప్రత్యేక సంచిక: హైదరాబాదు, 1975. / గ్స్‌ంగ్‌ (సోన జై

(బయ ళ 17 గి 0.

న 112

ప. నో గ

షాద్‌ బొజ్‌గ03 ా

[1241448400 21664 (0౧4౬౧404 రతతాషం0 0౫ - గ. 14094602! ప సశ్రే తల్లిదండ్రులు : క్షీశే శ్రీమతి గంగమ్మ గారు . అీ గంగారాం - పెంచింది ॥ అమ్మమ్మ - శ్రీమతి మర్రిపిల్లి చిన్నమ్మ గౌరు పుట్టింది ; /968 ప్రాంతంలో | చదివింది | - జయన్ఫీ - నిజామాబాదు . _-ఎ౦ప, (తెలుగు ఉస్మానియా విశ్శవిద్యాలయం

• ఎం.ఫీల్‌- హైదరాబాదు కేంగ్రీయ విళ్ళవిద్యాలయం పరిశోధించింది : “నిజామాబాదు జిల్లా మొవార్రం పాటల' పై ఇప్పుడు ; పిహెచ్‌డి. (ఉస్తానియా "
• 'నిజామాబాదు జిల్లా జూనవద కథల 'సై ఆ .|, నాకెంతోఇష్టం ; శాశ్వత నత్యాలను పల్లె పదాలలో ప్రచారం “ . వచ్చేవి" ; ఇందూరు సొమెతలు - జాతీయాలు (సంకష్థనరి
• దోమ ఆత్మకథ (ఠథిక్షేప రచను ల.
• కోవం (కవితానంవుటి ( | వ.