Telugu Nithi sahasri - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

“ఇసొవ్నా సి కో ఎవ. . స షాని! ణో

. ల క సంకలనం, తెనుగుసేత్ర

నాన్నా ళ్ళ్రిల4 ఆర ర్భ్‌ణకనినూ (౧౩ ఈ ట్కు సంకలనం, తెనుగుసేత డాక్టర్‌. రామవరపు శరత్‌బాబు భీమతి. శొంఠి శారదాపూర్ణ

ర ల కతత హో న ఆజ తీ 2౧౦౩౭౧౫6౦౧ / 0 ఖ్‌ (్రో 50౫ 2కు: వనమా లంట కాంంాతంంంగతుం (620 రల ర్‌ &ికాక0౫ ళళ్ళథ్యత్రంరాలయ నూ ఆని ర ద్స్‌ో "58 / ల | స్‌ ఓ లా! (గ ం సా హైయర్‌? శు విమల క్త పే ఆ౮5కునుటిత రామం? 0కు గవాంలంరా ఉండనితనకా?్‌ (604) కళంక4

నొగగ౮ 81. 9214 ౧0౩64 0010జ7 విటాటు శ5-22-27/4. ఏ260 గిండ6, 0౦౧౮౧౭|1] సటటానాట “530 016, &న,, 11014 ౧0౧66 : 91-891 - 647600, 574398 గబ 191-601 - 547190 761జ :0495- 604 6న4%4 | (౧౧౬౩౩)

రో షే. | కంటే! ండకంగే కం 1 . | ౧.5౧1244 50%) | |! 111101, 604 22, అ5గీ | ం ీ ఇ 86? 66048649 1... య శీ౮7110%5 | వ యు ల౯.౧కమచగిదూ౦ 94247 880 11. 9504 90884 808 | | స 06081గ6౧| 6 7౧6౬6 గగ 3042, 04161606 ర ర్‌ తీగిరగ2 ౮౧౫/౪౧౪|$/ 10938౧0004, 1110960422, (1, . |; ౪192502021౧4గ| - 530 003 వ! 11. 1 న 1౧౦14 ॥ వ స్ట న లుంంంంంంంంందందందంందందంలందంలరియంలంయులంయలులంలంట రా .

తొ తడ్రతలు దో ఈ గ్రంథ రచన చేయమని సలహానిచ్చి ప్రోత్సహించిన ఆంధ్ర విశ్వకళాపరిషత్‌ దర్శన విభాగాచార్యులు అచార్టూ గూడు గుందరలరామయ్య్యా గాలెత్త అడిగిన వెంటనే ఆదరంతో ముందుమాట వ్రాసి ఇచ్చిన అంధ్ర విశ్వకళాపరిషత్‌ కులపతి _డాకర్‌ మద. గోపొలకృు వారెడ్రీ గారికీ ళు లి త 6 ఈ గ్రంథంపై తమ అమూల్యమైన అభిప్రాయాలందించిన ఆచార్య అయ్యగారి. (నన్హు ముమాల్‌గారిక (000% మరలి 0176610 *₹281మ్ర4 089400) నర్దుశ్రీ శ్రీ విళ్చునాణు అచ్యూతదోవనరాయల వాలికో (లాన్‌ ఏంజలెస్‌, కాలిఫోర్నియా, ౮5గ) అవార్యూ అవ్దుర, సోమేళ్చురళద్ధు గాలికీ (16164. 0165009 తురక ౮017665100 ఆచార్దు నేదాల. (్రీనివానాబాడ్యూల వారికీ (ఉకవోమా, ౮58) అబార్యు బున్‌వ, రామారావు గారికీ (చికాగో, అవత) ఈ నున్ల్ల గోపొలక్యాన్హి గారికీ నీతా(యన్ట్‌ విశాఖవప్పుం | సకాలంలో అందంగా ముద్రించిన స్వా ఆవ్‌ నెట్‌ కలర(వీంట్సు ఎిళాఖువర్టు ౧ నాలిక మా కృతజతలు ఖా

• రచయితలు

ళన మా క్షనం? లో 4౫౨14 ౮౫1౪795120 తింగరి తాత! 500 003 ల 3న ౧౦9ఉుటమివనిత మంలి ఉలికి (మట వత (60౧౫), క ఓ గాలి ఇ ౪109 య4౫ం008 కి కి. శ్‌5 ₹ంగ2గం౫0 604౧8)బ్వ/డ* 8 'మోరర256856వడ' పక్‌ & ౮125810 ౦£ 69౬౪౫౫౬1 ₹6ఆ?2జగ06. నె అడికంంమమ రూంజ€త56 060 78101005 2896069 ౦5 ౧16 ౩౦౮016ళ్లు ౦£ ౬ ముం 60 100 ఈగల రం646 00298)రుడి వంచ1ంగరండు, 16 000643౧8 నివంచింబండ. 0608 296. రగ౦వత3ణ5. 06 26164006 0 ఇసంగ 6014 గం 6 శశయం6ం64 ఆడలనిలు స్వ చత పబడ55తంం ౦02 1౧9 0౦౪ ఈం 8ర26 0౧౬౧౦65. 2ళ8 0మర్దుాంగ888 150 1165 ఎగ 90100 0౧86 ౦£ +€06 ఆతూయోేంంళి ఆంమ)క ఎని గియిడరి ౧వ5€0న్న 0) ౧౧6 ౫616780౧06 ౦£ ఆ౦108 డెనిడి వచంగ6 60౧6006 1౧ 80116 1న. జ! గడ & చంజండం0డి ౦02 ౧6 1డ౫ఎఇ3 05 6౧2౧4) లడ ౧876 680 చుంతురంవేతంళడ. 1౧60 అుషగ6[6మై 66806 పెతళంం సై 9౫ 5 5827286 వెడం ఇడి ౨౯0౪00౧6 ౦6 1౧ 4 ౧001 శ*ంయి అ ముల ఇరగిడి 526. 5డూతరేడ వళకగడి 8 9112 ౧౦0అురేడంే6. ౨ 6064601866 ౬6౧6౫ 0౧ 21గ9200 006 930% 2 ౪782104006 అంద €0 ఏల 26268566 86 €[6 20000150 లనెడి. ౧౦౧బంపంంుం6 10౧ €06 90016664 5646698. వ & 91464 చుత6 కం. దడెవ్‌డెడిడి 0008 206 62 1280886 న. 551వడగా వంగిర్న ఈ బంగెఅవ6టిం20ళం 26767841 360% ౪₹అంళటంంక €0 ౦౧౦66 ౦11 0606 1౧ లత 0916664 5ళడళంళ8. ౨ 276 ద26డ5లటూు6 1 ంంధిగంగిరే1రర ౧19 ఇం 2౧64 19 అఆ8లడ00ం రర, 58286 3803 తర కోక, 583362 కండ 6౪6 56006658 10 చంక మమేచఅ28వ్య వైచంంళ168, // ఫో. నా. (౪8. 6౦2ముకుడా.5%13 2500౪7) గా "గగదగాా గం 0॥/ కరరవాకకతా మణ 2 ॥అ. 555516 55487] కదా 374 7ళిల 0455040 7 ఓ ౫౫).5855ఈ7

ల09680/ 4. రిగిగనడ14 1౮1141 1441009). ౧౧.9. ౬00%, 4౧6014 ౮౧౧౪౧1 ౪9జీ4204జ0 (బ్రళంన

చాణక్యుడి గురించి చదివిన వారికన్నా మౌట్టాడేవాళ్లు సాధారణంగా ఎక్కు వగా కనిపిస్తారు. అందులో వ్యంగ్యంగా, తరచు వరిహసిస్తూ మాట్లాడేవారు అనేకులు, దీనికి కారణం ముఖ్యంగా చాణక్యుడి అర్హశా,స్త్రము చదవకపోవడమే అనిపిస్తుంది. రాజనీతి శాస్త్రాన్ని అధ్యయనం చేయటంలో అగ్రతాంబూలం గ్రీకులదే... అయితే. గ్రీకు తత్వవేత్తలు, మేధావులు కొందరు. " భారతదేశం నుండి వెడలిన మేధావులతో సంప్రదింపులు జరిపారని చరిత్ర తెలియచేస్తోంది. తత్తశాస్త్రము, గణితశాస్త్రము. వైద్య, తదితర శాస్త్రములవై విశిష్టమైన. పరి శోధన జరిపిన మన పూర్వీకులు రాజనీతిశాస్త్రం వట్ట చిన్నచూవు చూడలేదు. అందుకు నిదర్శనము అనేక (గ్రంథములు వ్యాఖ్యానములు. అట్టి రచనలలో ఉన్నతస్టానం చాణక్యుడి “అర్థశాస్త్రమునకు ఎల్లప్పుడూ ఉన్నది.

అర్ధశాస్త్ర విశిష్టత గురించి పండితులకు, మేధావులకు మన దేశములోనే కొక పాశ్చాత్య _ దేశాలలో కూడా బాగా తెలుసు. అర్హశా,స్త్రం ఒక జ్ఞాన పెన్నిధి. అందులో అనేక శాస్త్రాలు, తాత్విక సిద్దాంతములు, నీతి నియనూలు సమగ్రంగా విశదీకరింపబడ్డాయి. అన్ని కారాల్టో, అన్ని దేశాలకు ఉపయోగపడే నూత్రాలు, సత్యాలు గల “ఉత్తమ (గ్రంథరాజం "“అర్హశా,స్త్రం”.

అట్టే అమూల్యమైన (గ్రంధంలో వెయ్యి. సూత్రాలని అనువదించిన రామవరపు శరత్‌ బాష గార రావు రు (అభినందనీయులు. వీరి క్‌ వాకు చిరపరిచితులు,. శరత్‌బాబు. గారీ కృషి, సామర్ద్యం తెలియనివారు

"నిర్విరామంగా కొన్ని దశాబ్దాల నుండి వారు చేస్తున్న _ సాహిత్యసేన ప్రశంసనీయ మైనది. శారదపూర్త తొతగారు మహానుభావులు, ీ/ త్యాగరాజు స్వామి భక్తులు ఆలయ నిర్మోణకర్త లు, తండ్రిగారు గోపాలశ్యాస్త్రి, గారు భర్ష (శ్రీరామ్‌ గారు వారి రంగాలలోనే కాక సాహిత్య, సాంస్కృతిక రంగాలలో ప్రసిద్ధులు, శారదగారు చిన్నప్పటి నుండి సంగీత సాహిత్య రంగాలలో సేవచేస్తూ మన ప్రతిభను అంతర్జాతీయ " స్టాయికి తీసిశెళ్లిన నారిలో ఒకరు. వీరిద్దరి కృషిని అధినందిస్తూ, ఈ చక్క్‌టి గ్రరథము విశేష ఆదరణ సంపాదించగలదన్న నా నమ్మకం వ్యకృపరుస్తున్నాను, ఈ తరానికి రాబోయే తరాలకు ఈ [గ్రంథం ఎంతో ఉపయోగపడుత్పరిదనడం అతిశయోక్తి కాదు, ర త-6-1995 అయ్యగారి ప్రనన్న కుమార్‌

అభినందనము

ఈ (గ్రంథమును వ్రాసిన వారిద్దరు, రామవరవు శరత్‌బాబు గారు శొంఠి శారదా వూర్త గారు. మొదటి పేరు గురువుది. శిష్యురాలిపేరు రెండవది. మనము- జంట కవులనెరుగుదుము. ఇద్దరు [గగ్రంథకర్తలు కూడి ఒక [గ్రంథమును వ్రాయుట కూడ జరగవచ్చును. అ కవులు ఆ _ గ్రంథకర్తలు నసమొనమైన పాయ వారై ఉందురు. కాని ఇది గురుశిష్యులు కలసీ [వ్రాసిన గ్రంథము. గురుశిష్యులు కూడి గ్రంథము వ్రాయుట అరుదు. వూర్వమిట్టి గ్రంథమున్నదా? ఇదియే వ్రథమనా? అనిన ఊప కూడ వుట్టుచున్నది.

గురువు తన గురుత్వమును అనతలవెట్టి వినయమవళందించినాడు. శిమ్యరాలు తాను (వ్రత్యేకముగా గ్రంథము బ్రాయగలిగియు గురువును మరువలేదు. అనగా చాణ క్యుని మాటలలో ఇద్దరును వినయవంతులు, ఇస్త్రోయ నిగ్రహ మార్గములో నున్నవారు.

అన్వయ. జయన్య మూలం వినయ అని చాణక్యుని మాట,

చాణక్యుని నీతి వాక్యములను అనునరించు నీతి మతులగుటు చేతనే చాణక్యనీళు లను అనువదించుటకు వూనుకొనినారు. అనువాదమునందు మరునరాని [వ్రధానవిషయ మొకటి ఉన్నది. శాస్త్ర విషయకములైన శబ్దములను అనువదించునవుడు (గ్రంథకర్త ప్రధాన ఉద్దేశ్యమునకు దూరము కారాదు.

“అర్ధసంవత్పర్రికృతి సంవదం కరోతి” అర్హికాభ్యుదయను ్రజాభ్యున్నతిని కలుగజే యును అని అనువాదము, ప్రకృతి అనగా వ్రజ అని అనువదించిరి ప్రకృతి శబ్దమునకు అనేకార్హములున్నవి. ఇది నీతిశాస్త్రమగుటజేసి, నీతి వ్రజానంబంధి కనుక, శ్రకృతి అనగొ వ్రజ, ఆ ప్రకృతి శబ్దమును అనువాదము నందు గూడ క ప్రకృతొగానే ఉంచవచ్చును, అట్లు గాక “*వ్రజలో అని అనువదించుట సమంజనముగా నున్నది. అనువాదము చాణక్యమౌర్షముగొ నున్నది,

శాస్త్ర/ గ్రంథముల యందు వాక్యములు చాల నంక్షివములుగొ నుండును, వరిమిత శబ్దముల నాధారముగ్యా అందున్న విస్తారమైన అర్ధమును, మనస్సుచేత భావించవలెను, అన్సుడు అ వాక్యము నందలి గాఢ నిగూఢార్ధము మనస్సునకు వట్టును. దీని నెరిగిన (గ్రంథకర్తలు ,తమ అనువాదమును కూడ నంక్షివ్తముగా ఉంచుట ఉచితముగా నున్నది,

“వైకం చశ్రం వరిభ్రమతి” ఒకే చశ్రముతో బండి నడవదు గదా!

నంన్కృత శ్వాస, గ్రంథ సాహితీ కాసారము అతినిశాలమైనది. అందనేకములైన శతవ[త్రములున్నవి, వాటిని తెచ్చి తెలుగు సరస్వతికి కలువ వూదండలు గ్రుచ్చు నీ గ్రంథకర్తలభినందనీయులు.

విశ్వనాథ అచ్యుత దేవరాయలు లానస్‌వీండెలెస్‌, కాలిఫోర్నియా యు.ఎస్‌.ఎ,

సాధువాదము వ్యాకరణాలంకార చక్రవర్తి, సాహిత్య విశారద,

ఆచార్య. అప్పల్ల, సోమేశ్వరశర్మ |

నంన తాచార్భులు-విశాంతి ( ఆంధధనిశ (విద్యాలయ సంన్క్ట య కాద్రవూ నకల నీతి ఎత్రురుడు చాణక్యుడు. ముఖ్యంగా ల్‌ ట్రా

రుడతడు, (వ్రభమంగా (వవంచానికి రాజనీతి నర్ష ప వో

అవతారకబ్పులలో చాణక్ష్యునిక్రే అ(గతాంబూలాన్ని అం న

“అర్థశాస్త్రము” చాణక్ష్కుని (గంధరాజుం. వురుషార్డాల తనా. పురుషార్హమునక్రు అది మవోభాపష్యం. మూడవ వురు ర్థ్‌వై న్‌. కూడా 'ఇందులో చోటు లేక్రప్రోలేక్సు నర్వ్‌ నమాజంలో ? లి పోఠిటిక్ట్స్‌ ఎకనొమిక్స్స్‌ కామర్స్‌ బిజినెన్స్‌ మానేజ్‌ మెంటా, ఎడ్మిన్నపే ప మొద్యలైన అన్ని విషయాలక్షన్ను విత్తనాలను వంచి యిచ్చి టు వా చేసేది నీతి అన,

వ్యక్తీ వికాసానిక్తి సన్యా సంక్షే మానిక్షిన్ని దోహదం టు అది మజణీవోర్రంల్రశ్యు దారంవంటిద్రై అనిన్ని చాణక్యుని అధినంధి. రాడు. తోనే అతడు అర్హశా స్త్రంలో అనంఖ్యాక్రన్వైై నీతులను నమకూ, ఫా! వీటిని శ్రా పొరార్రుబ్వం చేయడమే క్రాస్‌ _ సరిగా అమలు చేస్తీ ఆ నే ఎ అందరును కోరుకుంటున్న నుఖశాంతులు మానవాళికి లభించే అవకా ఉంది.

[భ్రతం - అర్ధశాస్తంలో నంన్కృతంలో ఉన్న నుమూరు వెయ్య నలి న్యూతాలను చక్సగా వ్‌ర్చి కూర్చి. బజన నుబోధమైన తెలుగు భ్గా శ్‌ వాటికీ భావాలను జొడ్రీ్య్చై లోక్ర్యాళ్ర అందించినవారు లి యుతులు శర శారదలు* 'నీతిసావ్యాని! అన్న సౌమృక్రర్ర్యం అన్నర్థంగా ఉంది. వేదాం తంలోని శ్రీ,శంకరుల 'ఉవద్యేస్ప్వ్య్యా? అన్న వేరును మావు భారికి గుర్తుకు తెస్తుంది.

సంయుక్త కుషితో ఈ నీతి నంవుటాన్ని వెలువరించిన ఇరువురిలోను శరత్‌” అన్నవారు డాక్టర్‌. రామవరవు. శరత్‌బాబు. నా ద్రీయ కివ్యు లలో ఒకరు. శారద అన్నవారు (శ్రీమతి శొంఠి, శారదావ్లూర్హ. శ్రీ, శరత్‌బాబు గారి సాపొత్వ వ్యవసాయంలో నవాకారిణీ. కాగా శరదనుబంధం నాొకున్నప్తుడ్సు శారదానుబంధం ఉందని వేరుగా చెవృనక్ప్పరలేదు.. వీరి కోరికననునరించి ఈ రెండు మాటలు (నానేను.

నీతి (గ్రంథాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. కాని ఒక మవోనుభానుని (గంధం నుండి విర్చి కూర్చడం ఒక ్రత్వేకతు నముచితమైన వాటిని కూర్చడం మరొక విశేషం. తేట తెలుగులో భానాన్ని (వ్రాయడం ఇంకొక ముచ్చట. నంకలనక్తర్తలు ఇద్రరున్ను రచనా వ్వాసంగంలో ఆరితేరినవారు కావడం మించిన విశేషం. అందువలనే ఈ “నీతి సావ్యాసీ* నవ్చాదయ శిరోభూ వణం కావాలని నా అళంననం - అవుతుందన్నది నా విశ్వాసం. విశాఖవట్నం - 8 అప్పల్ల. సో మేశ్వరశర్మ (సీతమ్మ ధార్స తే. తి[-5-2995ది.

?/02590/ ౪.5. గింగ2గ/4, కీకీ.గి., క 14౧0౮౮4965 ౮౧౫౭౫10/ 0 06౧౪4 01480614 100 1 ౮౧౫6౪|1/ 0/౪6 కరణం౧6, 06 7034-5209 ఆనందాభినందనము దాక్టర్‌. రామవరన్ఫు శరల్‌, బాబు (శ్హీముతి శొంఠి శారదావూూర్హ గార్హచే తెలుగులోకి అనువదించబడిన "నీత్రి సావాస్రి (చాణక్వ నూక్తుల్ల) అను నీ గ్రంధమును స్టాలీఫ్రులాక న్యాయముగ చూచితిని. ఇంతకు వూర్వ్వము ఈ [గ్రంథము వలు వండితులడే తెనుగున వద్యరూవమున కమువదింవబడి నది, అది ఛందోబద్దమగుటచే వారు అటనట కొంత సే ల (చ్యానువా, దమును చేనిరి. వీరి గ్రంథమట్లు వద్య రూవముగా కాకుందుటచే తులనాత్మ కముగా " నరిళీలింవ త్ర అనువాదము నర (శేస్టముగా తోచుచున్నది. నంన్క్ట్రత జ్ఞానమంతగా లేని పాఠక లోక్ర్వ్యసుక్టు ఈ _అనువాదమాద్యంతమత్వంతమ వగాహన యోగ్యము. అనువాదకులిరువును సంప్రదాయ నీద్దముగా కూలం వష్పముగా నంన్క లేదొం(ధ భాషలను చదివి కొనీన మంచి పండితులు మరి యును బవాభాషాా వేత్తలు, కాననే వీరిట్టు నులభావగావానా యోగ్వముగా చాణక్యనీతిశ్నాస్త్ర మును అనువదించి ఆయ(ధ్రపారకులకు అందించ గలిగిరి. ఫది ముదాసనామ్సు.. వీరి (త్ర సావాస్ర' అను ఈ అనువాద (గ్రంధము చస మషామణి నీరాజనమై యొప్పారగలదు. వీరిళ్లు సంస్కృత ల మ్మ్చులైన ఇ్లత్రగ శాస్త్ర, విషయములను అనువదించి నంన్కృత భాషయందున్న అర్థనిక్షేవములను అంధుల కందింతురని ఆళించుచున్నాన్ను కక (6 వీరికి భగవదాశీస్సుల్ప నర్వ్వదా నర్వ్వధా వెలయుగాత. విద్వజ్ఞన విధేయుడు వేదాల. శ్రీనివాసాచార్య యమ్‌ంవీ.

అభినందన శ్రుతి భర్త క్ఫుతిక్రర్త కన్న మిన్న కానక్కరలేదు. అలాగే రచయిత తాను (వాసన గ్రంధంవై ఎందరినో అభ్యివాయం చెవ్పమని అడగడం ఆనవాయితీ! అది ల్భుతివ్రర్త 'స్నేవాభావాన్ని సౌశీల్వతను తెలువుతుందేకాని, అభిప్రాయం (ానేవారి సాపొతీ నంవదను నూచించేందుకు కాదు. దాదాపు మూడు దశాబ్దాలుగా నళ్చిమ దేశాల్లో ఉంటున్న నాకు శారదావూర్థ పరిచయమే. సాహిత్వ నంగీత నాట్వరంగాల్లో విన్తృతంగా వరిశోదనలు చేశారు. (వచురణలూ చేశారు. నంన్క్యృతాం(ధ్ర నంవత్తిన్మి బవాముఖ [వ్రజ్ఞాశారిని అని కొనియాడబడదగిన అర్హతను నంపాదించు కున్న దిట్ట సావాస్కీ శారదావూర్ణ. “ఆచార్య రామవరవు శరద్చాబు గౌరితో కలని (వాసన యీ వ్లుస్తకం చదివి ఒక మొట (వాయండి” అని అం ఎనలేని గౌరవాన్ని పొందిన వానిలా భావించాను. చాణక్యుని చతుతతన్సు మేధానంవత్తిని రాజనీతి వరిజ్ఞానాన్ని తెలు వుతుంది ఈ (గ్రంధం. నీతి నూత్రాలను చెవ్వేదిగన్సు సంభఘుక్షేమము కోరి రచింపబడినట్టుగనూ మనకు తెలిసిన విషయాన్ని రూఢి చేస్తుంది. మరీ మరీ విశ్వ వేమంకు ఈనాటి వలెనే ఆనాడు కూడా నంఘంలో కుటుం బంలో శ్రీ స్థానం తక్కువగనే వున్నట్లున్నది. ఇవ్దుడు మనం చెప్పుకునే నీత్తులే అనాడు చాణక్యుడు చెప్పాడు. మారినది ముందుకు నడిచినది కొలం మ్యూత్రవ్వే/ ల్‌ నాన్త్యం విశాచో మైశ్వర్వ్యవు” =. విశ్త్యర్భమును మించిన విశాచము లేదు. ళ్‌ నమాధిః త్తమ లోకజ తాచో = త్రీ/ికు ఆత్మ నిగ్రవాము మో (ప్రవంచజ్ఞానము ఉండవు. (0౯ ర్ల జ 'ఈఊ/ణాం మనః క్షణీకముో = శ్రీల మనస్సులు క్షలోకములు, షా జ్‌ రా? గ్ర చే గూడ ధనః నృ భార్తయా ౩ వ్యవమన్యత్తే? = బీదవాడు భార్వ అల్బక్ష్ర్యం చేయబడును.

“ఏిద్వా చౌరెరపీ న (గ్రావ్వో” న విద్య బొంగలచే గూడ వారింవరానిది. “క్షద్ర శ్యతురితి జ్ఞాత్వా నోవేత్షేత కదాచన కాలే దుర్రనతాం యాతి లృణస్త్ర వహ్ని బీజవత్‌ ” యలు శత్రువు బలహీనుడని ఎమ్సుడును ఉవ్నేక్షించరాదు. ఎండు కై యందలి నివ్హురవ్చువలె వాడు కాలక్రమమున ద్యురనుడగును. ఇది వరకు మనం “చాణక్ప నీతులు" అని విన్నాం అందరి నోటి నుంచి, చాణక్యుడు భారతీయుల మనసుల్లో చిరస్టానాన్ని సంపాదించు కున్నాడు, కాని చాణక్యనీతుల్ని చదవాలనుకుంటళు దివాకొద్రి వుస్త కాలు మాత్రమే లభ్యమవుతాయి. కొన్ని ఇర్టీషులో ఉన్నాయి. వ్లున్త కాల షావుల్లో కొనుగోలు చేయాలంళకు దొరికేది ద్ర భం. ఆంధదేశంలో ఒకరిద్దరు తెని గీంచిన్కా అని వెతికినా కనివీంచే వరిస్త్రీతుల్లో లేవివ్హుడు. ఇక విదేశాల సంగతి వీం చెవృగలం? ఎక్షడో ఎవరు (వాన్‌ ఎవ్వారు. (వ్రచురించిన (గంధమో అది. _వేరురకం వివరణతో దొరిక్షం శ వున్తకం కుతి కర్తల చేతిలోకి వచ్చింది తహ ల ఈ వంది. విలువ గుర్తించిన వ్యక్తులు కనుక అనేక (గ్రంధాలు వరిశిలించి వివిధ సూక్తుల్మి సంకలనం చేసి కొన్ని సంవత్సరాలు కృష పెట్టి ఈ గ్రంథాన్ని. ఇంతవరకు తెలుగులో ఎవడూ తలవె్పుని రీతిలో ఆంధ్రీకరణ చేశారు. లట తె శారదా వ వ్రలిసేన వారిక్షరమయే నరళిలో రచనసాగింది. నే నెరిగిన ద్బారా మరెన్నో ఉత్త నరక దీక్షకు దిటురాయి “నీతి సావాన్రి. ఈమె ల టొత్తమ (గంధాలు + న్‌, యని ఆళిం చడంలో అనుమానం ల. (౮ మనందరి కందుతా, రచయితలకు నా అభినందనలు. ప్రొఫెసర్‌ ఎస్‌.వి. రామారావు చికాగో అమెరికా

మా మూటు

భారతీయ రాజనీతి [గ్రంధాల్లో చాణక్య విరచిత అర్ధశాస్త్రం ఒక అనర్హ రత్నం. ఈయన అసలు పేరు విష్టుగువ్తుడు. సంస్కృత (గ్రంధకర్తల్లో అనేకుల వలనే ఈ చాణక్యుని గూర్చిన నిర్జుష్టమైన చారిత్రక ఆధారాలు మాత్రం అతి స్వల్పంగానే లభ్యమౌతున్నాయి. ఊహాగానాలు సహృదయ హృదయ సమయాలు, జన(శ్రుతులు మాత్రం అత్యధికం. చరిత్రకందినంతవరకూ చాణుక్యుడు మౌర్యచం ద్రగువ్హుని రాజ్యపదవిలో (వ్రతిష్పించి కొంతకాలం అతనికి (ప్రధానామాత్యునిగా ఉండి అతనికేకాక తదనంతర రాజకానికి కూడా శిరోధార్యమైన రాజ నీతిశ్యాస్త్రం “అర్హశా,స్త్రం” రచించాడన్న ఒక్క విషయమే నిర్వివాదాంశం. అయితే ఈయన చంద్రగుప్పనికి కేవలం ప్రధానామాత్తుడు మాత్రమే కాదు, అలెగ్టాండర్‌కి అరిస్టా టిల్‌ వలె చంద్రగువ్తునికి చాణక్యుడు. గురువు.

ఈ అర్హశా్నస్త్ర/ రచయత విష్టుగుప్పుడు చణకుని కుమారుడు కనుక చాణక్యు డని ప్రసిద్దినాందేడు. కుటల మాహర్షి ఆది పురుషుడుగాకల కుటల గో త్రోదృవుడు కనుక “కాటల్యుడినే మరోపేరూ ప్రసిద్ధమైందే: చాణక్యుడు లేదా కౌటల్యుడు సింధు, వితస్తానదుల మధ్య ,శ్రీరామసోదరుడు భరతుడు స్థాపించినట్లు మహాభారత ప్రతితికల తక్షశిలా విద్యాపీరంలో విద్యాభ్యానం చేసే రోజుల్లో తన అసాధారణ మేధా" సంపత్తితో అవురూప ప్రజ్ఞాపాటవాలతో గురువులకు సైతం పారప్రవచనం “నల్లేరు పై బండి వలె సాగనీయక *పచ్చి వెలగకాయ గొంతున పడేటట్లు చేసేవాడు కనుక గురువులీయనను వాత్ప్సల్యంతోనే కాటల్యునికి బదులు "కౌటిల్యుడి ని ముద్దుగా పిలిచేవారని సహ్బదయ హృదయ సమయం. అదీకాక “రాజనీతి సామాన్య “నీతి వలె ఒక నిర్దుష్ట పద్ధతిలో సూటిగానుండక దేశకాల పాత్రానుగుణంగా మారుతూ ఉంటుంది. అందుకే *వారాంగ 'వేవ నృపనీతిరనేక రూపొ అనే అభాణకం కూడా ప్రసిద్రమై వెలిసింది. సూటిగా ఉండేది కాదు కనుక కుటిలమైనదనీ, కుటిల నీతిని వ్రాసాడు కనుక కౌటిల్యుడనే "పేరు వచ్చిందనీ మరో ప్రశస్తి. తంతితపాలా సౌకర్యాలు లేని ఆ రోజుల్లో చాణక్యుడు ఒకరి మంచి మరొకరికి సందేశాలు పంపడానికి పక్షుల్ని మచ్చిక చేసి వాటికి గిక్షణనిచ్చే వాడు కనుక “షక్షిలస్వామి అనే పేరు కూడా ఉండేదని ప్రతీతి. చాణక్యుడు తన జీవితకాలంలో విశేషభాగం మగధదేశంలోన్తు ఆదేశ రాజధాని పాటలీపు(త్ర పరిసరాల్లోనూ గడిపినా ఆయన వూర్షీక్రులు ఆంధ్రులన్సీ గోదావరీ నదీ తీరం నుండి అక్కడకు వలసవెళ్ళేరని మరికొందరి భావన. ఆంధ్రులు నాగజాతివారు కనుక చాణక్యుడు బాల్యంలో మల్లయుద్ధంలో కూడా (ప్రవీుత నొందడం వల్ల ఈయనకు “మల్లనాగుడ' నే మరోపేరు కూడా ఉంది. ఈయన “సామవేద” అన్నది కూడా జన్రుతిలోని

వాక్యమే. ఈయన మాతామహలది ,శ్రీవత్సగోత్రమనీ, మాతామహలకు పురుష సంతతి లేనందువలన ఆ వంశ్రతిష్టను నిలుపదలచి *వాత్సాయని నామంతో “వాత్సాయన కామసూత్రం) కూడా ఈయనే వ్రాశాడని కొందరి పండితుల అభిప్రాయం. వరహమిహిరుడు తన _బృహత్సంహితలో “*ఉక్తంచాచార్య విష్టుగు ప్రేనొ అని కంరోక్తిగా చెప్పడం వలన ఈయన _ జ్యోతిశ్శాస్త్ర, గ్రంథం కూడా రచించి ఉండి ఉండవచ్చునని అనుమానించడానికి ఆస్కారం ఉంది." చతుర్విధపురుషార్జాలై న ధర్మార్షకాను మోక్షాలలో ధర్మానికి మనుధర్మశా,స్త్మ,ం, 'మోళ్షానికి _ బ్రహ్మనూత్రం” వలె అర్హకామసాధనకు కౌటిల్యుని అర్ధశాస్త్రం, వాత్సాయన కామసూత్రం సుష్రసిద్ధమై శిరోధార్యమైన గ్రంథాలు. ఈ శాఖల్లో (ప్రపంచంలో వెలువడిన వాబభ్మయంలోనే ఇవి కాలంలోను, జ్ఞానంలోను అగ్రసరాల న్నది ఆ శా,స్త్రాల్లోని ప్రాక్సాశ్చాత్య ప్రకృష్ణ పండిత _ (ప్రకాందుల వపరమామో దాన్ని పొందిన నిషయం. (ప్రాచీన కాలం నుంచి భారతీయులు ప్రథమ, చతుర్ధ పురుషార్ధాలకిచ్చిన (ప్రాధాన్యం ద్వితీయ తృతీయ పురుషార్జ్దాలకీయని కారణంగా ధార్మిక ఆధ్యాత్మిక (గ్రంథాల కంటె అర్ధకామాలపై వచ్చిన గ్రంథాలు అర్వావీనాల వడమేకాక ఆదరణలోనూ. ఒకడ్తుగు 'వెనుకనే ఉన్నాయి. అంతెందుకు? వేదాల్లో వం అరకామాల్ని విశేషంగా చర్చించిన అథర్వవేదానికి కూడా ఆదరణ తగ్గి (త్రయీవేదంి అన్న మాటే మిగిలిపోయినది. న మర వ్తంలో అద్వితీయ (గ్రంధరాజుమైన అర్హశ్యాస్త్ర, రచన క్రీ.వ్యూ చాణక్యుడు త ల పెరిగినట్టు పండితుల అభిప్రాయం. అర్హశా,స్త్రంలో కున్నా ఈయన ర వూర్వశ్రంథాలకు 'క్రోడీకరణమని విన్యమంగా చెప్పు బద్దంగా సాగింది. ఆశా స్తీ ంల పట గగ్రంథాలనధిగమించి చక్కని (ప్రణాళికా అధ్యాయాలు, 380 కౌరికలతో మొత అధికరణలు, 180 ప్రకరణాలు, 150 నికి సండితలోకం న్స త్తం 6 వేల శ్లోకాలున్నాయి. ఈ అర్హశా,్ర న 4 బండన శతాబ్దానికి చెందినవాడుగా భావిస్తున్న భట్టస్వామి బ్రాబన (ప్రతివదచంద్రిక, ఆ తరా(త వ భావల్తుల్న గు దక్క, (శంకరార్వుని? ఏ చచ్చిన మాధవయజ్వమిశ్రుని “నయచం (౬ ట్‌ ) జయమరగళ వ్యాఖ్య, భిక్ట్షప్రభుమతి . క్యటీక జెన పండితుడు ముగ్ధవిలాసువి “నీతి నిర్రితి 'అనే ఐదు ం లునొ యి. అయితే. ఇవన్నీ అనంపూర్షంగానే అధ్యమౌతున్నాయి. న హల్‌ స స ండి తులు అప్పియ్య గ్షిక్తిత నంశవృక్షంలోని వారన మహామవశ పెధా తరు వె గణపతి శ్యాస్త్రీగారు € శ్రీమూలి మనే వట? శో రచించిన సం భు ప్యాఖ్యానం ఒక్కటే సమగ్రంగా అభ్యమౌతుంది, ఇది ఈ శతాబం సట పొధంలో

ముద్రణ నొందింది. అర్హశ్యాస్త్రానికి (శ్రీ, ఆర్‌. శ్యామశాస్త్రి, రచించిన ఆంగ్లా నువాదం 1909లో వ్రథమ ముద్రణ నొందింది ౧౧౦8550౯ ౬66/1 5(6గా020%1 సంన్కరించినది చాణక్య రాజనీతి పేరుతో మద్రాను అడయార్‌ లైబ్రరీ 1963లో ప్రచురించింది. ఇవి కాక బెంగాలీ గుజరాత్సీ హిందీ కన్నడం, మలయాళం, మరార్శి ఒరియా తమిళం, తెలుగు మొదలైన భారతీయ భావల్లోక్సీ ఇంగ్రీష, ఫెంచి, జర్మన్‌, ఇటాలియన్స్‌ రష్యన్‌ మొదలైన పాశ్చాత్య భాషల్గోకి సంపూ ర్లమైన అనువాదాలున్నాయంచే ఈ గంథం ఎంతటి ప్రాచుర్యాన్ని పొందిందో ఊహించవచ్చు.

భారతదేశ రాజకీయ చిత్రపటాన్నే మార్చిన చాణక్యుని వ్యక్తిత్వాన్ని గూర్చి భారత ప్రథమ ప్రధాని వండిత జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ అంచనా ఈ సందర్భంలో ఎంతైనా ఆసక్తికరమైంది. ఆయన తన “0ఇ00౪6౧/ ౦1 1౧612 అనే గ్రంథంలో ఇలా అంటారు :

*0[౧౬౧21౧2 ౧2౩ 069% ౧266 06 1౧612౧ 120018౪611 2౧6 10 5016 అరం 6 ౧౦గాం౭గ910౧ 19 1౮64166. 801 ౧6 ౪23 & గ౫౮౦|| 018099: ౧6/90 11 ఈ౪6౧/ ౪4 6468461 1౧ 1౧161664 2౧6 2ంయంగ. 16 ౪23 ౧౦ [౧08 ౬1010440 గగ0, 2 ౧౪౧౦16 264960 2) ౫! ౧౦౪6గ1! 6౧౧60. 80164 206 90090100, ౧40౪6 2౧6 (98041061, ౧6౪6౯ 10064100 2 511904 ౧౮౪౭ (0964100 ౧19 ౧౮౧౧౦౩6, జ౭11౧0 ౧0౫:6| 04 ఈ౪6౧/ 69౪406 10 66166 206 6616241 ౪16 6౧6౧0౧ ౧6 9౫ + 416 16109 06౧0౧01168 11 ౧ గిజూరం 2గ6ే 100166 ౪౧౦౧ (116 ఆగ౧౪౭|౦౯ ౧౧౦6 89 & 10౪66 ౧౮౧|| 1120 & ౧౧౫5౯. 5117016 2౧6 205169 0౧౧18 169, ఆగగ19165196 11౫ 16 ౧0౧౧౧ ౧6 న2౦69206)/ ౦1 ౧౩౧ ౧౦8101, 6౧ ౧6 (66660066 ౧1౩ ౧19606 2౧6 2ం00౧౫119066 116 ౧౪1౧౦56, ౧6 ౪2౧166 10 (116, 020/౧ 160, 10 & 6 600౧/8గ౧౧|౭|౦౧. 71616 ౪౬౩ ౧261/ 2౧4100 0౧౩౧౭౧2 0౮416 ౧జి (621౧96 051 ఆం1౧810 ౭0116౪6 ౧15 ౧64/0056, [౧6 ౪25 ౪౧9౦౧౧౮10౪9 6౧౦౪౦, ౫౪1 ౧౦ ౪8: 250 *నాంి - లంల9గ 10 (0౪ 1141015 +6% ౧౪0౦56 గగ! ౧8 6619బిం6 6/ ౧౧8౭౧9 6౧౯౮|96 10

9 అరి.

ఏది ఏమైనా అర్హశాస్త్ర రచన మౌొత్రం ఒక అపూర్వ సృష్టి. అందులోని

విషయాలు నేటికి అనేకులకు అనుభవసిద్దాలు, ఆచరణయోగ్యాలు కావడం వలన లా

దినికి సార్వకాలిక సార్వజనీనతలు సిద్రించాయి. సామొన్యులకు "సైతం ఉపయు క్రమయ్యేటట్లుగా సరళ సంస్కృత భాషలో ఈ _ 'అర్హశా,స్త్ర” రచన జరిగింది. వీల్‌ సుమారుగా ఒక వేయి సూక్తులను ఎంపిక చేసి వాటిని తేనిగించి ఆంధ్ర పారకలోకానికి అందిస్తున్నాం. ఇది సామాన్యులకు ఎంత స నల్బంగా సది నియో గమైనా ఈ మా సమసష్టికృషి సార్ధకమైనళ్లు. సహృదయుల నమ్మోదమే మాకు సమ్మానం. మౌన్యుల మన్ననలే మాకు మణి మాణిక్యాలు.

_ శరత్నారదలు

|

త్రో

రాజాధర్మేణ కుర్వీత ధన సంచయ మేకతః।

అన్యతస్తేన నతతం వర్ధయేదుత్తమాన్‌ ద్విజాన్‌॥ క్షే పాలకుడు ధర్మమార్షమున ధన సంచయముచేసి ఉదాత్తులైన మేధావులను ప్రోత్సహించవలెను.

అనమార్జాః ప్రకుర్వన్ని మునయో 8 వ్యర్థ నంచయం!।

కిం న కుర్వన్తి భూపాలా యేషాం కోశవశాః (ప్రజాః॥ లె అసనుర్జుల్కు మునులు కూడ ధనమును కూడబెట్టుచుండ, ప్రజొనముదాయ మునకు ఆధారమైన కోశాగారమును పాలకుడేలవృద్ది నొందించ రాదు?

క్షణ సంవదియం ను దుర్లభా ్రతిలబ్దా వురుషార్హసాధనీ!

యది నాత్ర విచిన్వ్నతే హైతం వునరప్యేష సమాగమః కృతః॥॥ ష్‌! కోరికలను నఫలీకృతమొనర్చు కొనుటకు కారణమైన త్షణికమైన సంపదలు ఎంతో శ్రమతో సంపాదింపబడుచున్నవి. అవి ఇప్పుడే ఇక్కడే అనుభవింప బడనిచో మజీయొక అవకాశమెట్ట్లు లభించును?

సత్యం మనోరమా?ః కామః సత్యం రమ్యా విభూతయః!

కింతు మత్తాబ్లనాపాబ్నమబ్లలోలం హి జీవితమ్‌! డ్తీ కోరికలు మనస్సున కాహ్లాదము కలుగజేయుననుట్కు సంపదలు నంతోషము నాసనసుననుటయు. నిజమే. కొని జీవితము మదిరను సేవించిన యువతి అసాంగవీక్షణ మంత క్షణిక మైనది.

ఐశ్వర్యమ(ధ్రువం. (ప్రావ్య (ధువధర్మే మతిం కురు!

క్షణాదేవ వినాశిన్యః సమృదోప్యాత్మనా సహ॥ క్‌ అశాశ్వతమైన సంపదల నార్హించి శాశ్వతమైన ధర్మమునందు బుద్దినుంచుము. మనిషి జీనితముతోపాటు సంపదలు కూడ చక్షణమే నశించుచున్నవి.

నన్దా విరోధే దానే చ యశః స్వాత్మసుఖోదయే!

అపీమోక్ష పరిప్రాప్తావర్గో బన్టుర్మహీభుజు 1 6

“స్నేహ విరోధముల యందును దానమునందును, కీర్తియందున్సు స్వనుఖము -అదుమ్ము మోక్ష ప్రాప్తియందును రొజులకు ధనమే అప్తబంధువు వంటిది. యస్యార్థాస్తన్య మిత్రాణి యస్యార్థాస్తస్య బాన్హవాః। యస్యార్జా స పుమాన్‌ లోకే యస్యార్దాః న హి పజ్హితః॥ ౯7 లోకమునందు ధనవంతునికే మిత్రులు, బంధువులును ఉందురు. వాడే పురు షుడుగ పరిగణింపబడుచున్నాడు. వాడే పండితుడని శ్త్‌ర్తి నొందుచున్నాదు. యస్యాస్తి విత్తం స నరః కులీన స పణ్జితః స డశ్రుతవాన్‌ గుణజ్జః! సఏ వ వక్తా స చ దర్శనీయ సర్వేగుణాః కాజఖ్బనమాశ్రయన్తి! 8 ఎవడు ధనికుడోవాడే వంశగౌారవము కలనానిగ్క పండితునిగ్క అనేక విష యము లెజిగినవానిగ్క, గుణవంతునిగ్క చలామణి యగుచున్నాడు. వాడే చక్కని వక్తృ చూడదగిన వాడుగను శీర్తినొందును. నమస్తగుణములు కాంచనము నాశగ్రయించుచున్నవి. ధనం జాతి ధనం రూపం ధనం విద్యా ధనం యశ్క। కిం ధనేన విహీనానాం యాఇ్బాతిర్టీవితైర్గుతై ౪|| ర ధనమే జాతి ధనమే అందము, ధనమే విద్య, ధనమే కీర్తి. ధనహీనులు గుణ గణములను జీవితమును కోల్పోయినవారు. వారికిక కోరదగినదేమున్నది? రూపం వశ్యెర్భలం భృత్యురుత్తమం మానమత్ధిభిః। మహాకుల వివాహైశ్చ కులం (క్రీణాతి విత్తవాన్‌ ॥ 10 ధనవంతుడు అందమును (అంగరాగములు మున్నగువాటిచే) పరిజనము ద్వారా బలమును, అతిథులచే గౌరవసును, వివాహసంబంధములచే వంశ గౌరవమును, కొనగలుగుదురు. విత్తాయత్తాః సదాధర్మా విత్తం కామ నిబన్హనం। విత్తాయత్తాని సర్వాణి విత్తం జీవితవర్హనమ్‌॥ న్న! ర్యామచరణము క్ల నీ న్స్‌ యు ధనాధినమైయున్నది. ధనమే సంతోషములను సవమకూ ర్చును. అన్నియు ధనమువైననే ఆధారపడియున్నవి. ధనము జీవితమును వర్ధిల్లచేయుచున్నది. చా 2

ధనం రూపమవైక్షబ్యం ధనంకులం సుమజలం!

ధనం యౌననమమ్మానం ధనమాయుర్నిరామయన్‌॥! కలై ధనము నిరామయమైన సౌందర్యమున్ను కులగౌరమున్సు సకల శుభములను మొక్కవోని యౌవనమును మదీర్హ మైన ఆయుర్దాయమునొనగుచున్నది.

క. క!

గుణా దనేన లభ్యన్తే న ధనం అభ్యతే గుతైః।

ధనీ గుణవతాం సేవ్యో న గుణో ధనినాంక్వచిజ్‌॥ 13 ధనమువే గుణ గణముల నార్రింపపచ్చును కొని గుణ గణములచే ధనమును సంపాదించుటకు. వీలుకాదు. ధనికుడు గుణపంపదకలవానిచే సేవింప బడుచున్నాడుకాని, ధనికునిచే గుణనంపదకలవాడు సేవింపబదుటలేదు.

వృద్ద ప్రసిద్దో. విబుధో విదస్తః శూరః శ్రుతిజ్జః కదయః కులీనాః।

విలోకయన్తః స ధనస్య వక్త్రం జయ్యేతి జీవేతి సదావదన్తి॥ కేశ వృద్ధులు. ప్రసిద్దులు, సండిచులు నేర్చ్వరుల్లు శూరులు, వేదళాస్త్రజ్జులు, కవ్పులు వంశప్రతిష్ట కలవారు ధనవంతుని ముఖముచూచి తన్నెక్ట జయ మగు గాక” జో చిరకాలము జీవింవుము” అని పలుకుచున్నారు.

న్వగ్భహే 9 పి దరిద్రాణాం విచక్రు కచకర్కశం!

ధనినాం పరలోకో 5 పి (ప్రేమ్లు స్నెగ్ణణంనాభువ॥ కేర్‌ దరిద్రుడు స్యనృవామునందుము తీవ్ర నిరసనకు గుణీయగుచున్నాడు. ధనికుడు పరలోకములందును ఆదరమును చూవుబంధు జనములను కలిగియున్నాడు.

కుత ఆరభ్య ఘటతే విఘటయ క్యాపేగచ్చతి!

గఉర్నశకృతే జ్ఞాతుం ధనస్య చ ఘనన్య చ॥ 16 ధనము, ఘనము (మేఘము) - ఇవి ఎక్కడ మొదలవుతాయో తిరిగ ఎక్క డికీ చేరుకుంబాయో తెలిసికోవడం అసాధ్యం

ధనినః సుఖినో నిత్యం నిర్హనాదుఃఖ భాగినః!

ధనినాం నిర్ణనానాంచ విభాగః సుఖదుఖయోః॥ 7

రి

ధనికుడు ఎన్సుడదూ సుఖి. నిర్ధనుడు దుఃఖభాగుడు. సుఖదుఖాలు ధనికులను విర్హనులనూ ఇలాసంచుకుంటాయి. అర్హేనహి విహీనస్య పురుషస్యాల్బ మేధసః। విచ్చిద్యన్తే క్రియాః సర్వాగ్రీష్మే కు సరితో యథా॥ 118 వేసవికాలంలో శుష్కించిన నదివలె అల్పమైన మేధ కలవాని పనులు ద్రవ్య హీనతచే నష్ట్రములగును. త్యజన్తి మిత్రాణి ధనైర్విహీనం పుత్రాశ్చ దారాశ్చ సుహృజ్జనాశ్చ। సమర్హవన్తం వునరాశ్రయన్తే ప్యర్థోహిలోకే వురుషస్యబన్దుః॥ 10 మిస్రులు పుత్రులు భార్య, బంధువులు అందరూ ధనవిహీనుని విడతురు. ధనికుడైన పిమ్మట తిరిగివానినే ఆశ్రయింతురు. లోకమున ధనమే మానవు నికి నిజమైన మిత్రము. యత్రోదకం తత్ర చరన్తి హంసాస్త్రదేవ శుష్కం పరివర్హయన్తి ప్రొప్తే ఆలే తత్‌ పునరాశ్రయన్తే న హంసమి(శ్రేణ నరేణ భావ్యమ్‌॥ 20 జలమున్నపుదు హంసలుండును.. జలము ఎండినపుడా ప్రదేశమునవి వీడి పోవును. తిరిగి జలమురాగానే అవియు వచ్చును. మానవులు హంనలవలె వర్తించుట భావ్యముకాదు. ఏకోహిదోషో గుణనన్నిపాతే నిమజ్హతీన్లోః కిరణేష్వివాజ్క॥॥ కేనాపి నూనం కదినా న దృష్టం దారిద్య్ర మేకం గుణరాశినాశి॥ 21 చంద్రునినుచ్చ కిరణముఅలో కప్పబడినట్టు అనేక గుణములలో ఒక దోషము మరుగునవడును. కాని దరిద్రమనెడి ఒక్క దోషము అనేక గుణముల రాశిని నాశనము. చేయునని ఏకవీ చెప్పలేదు. చణ్జాలశ్చ దరిద్రశ్చ ద్వామివౌ తులయా ధ్వతా। ఏక న్వబన్జుధిః సృష్ట స్నైరపి త్యజ్యతే 5 వరః ॥ 22 చండాలుడు, దరిద్రుడు వీరిద్దరూ త్రానులో సనూనముగ్‌ తూగుదురు, కాకు వ్నచో ఒకడు (చండాలుడు) కనీసము బంధువులుచేనైనను నృశింపబదును, రెండనవాడు (దరిద్రుడు) వారిచేకూడ విదువబడును. గ్‌!

పుష్పం పుష్పం విచిన్వీత మూలచ్చేదం న కారయేత్‌।

మాలాకార ఇవారామే న యథాజ్తార కారకః॥ 23 (తోటమాలి). మూలములను సెకిలింపక తోటలో ఒక్కొక్క వూవ్వు నేవిధముగ సంగ్రహించునో పాలకుడును అక్లే ధనమును సంగ్రహింవవలెను.

దుస్ద్వా హి భుజ్యతే క్షీరం గాం విక్రీయ న భుజ్యతే!

తద్వద్‌ దుగ్ధ ప్రయోగేణ భోగ్యం ర్యాష్ట్రం మహీభుజా॥ వడ గోవును అమ్ముటచేకాక ససక్రమముగ పితుకుట వలన పాలను ఎట్లు పొంద- వచ్చునో అమే ప్రభువును గోవునుండి క్షీరమును పిదికినట్లు రాజ్య సుఖమును పొందవలెను. (పన్నులు మొదలైన ఆయమును నయమున రాబట్టవలెననుటు)

ఊర్హ్వం న త్మీర విచ్శేదాత్‌ పయోధేనో రవావ్యతే!

ఏవం ర్యాష్ట్రాదయోగేన పీడితాన్నాప్యతే బరిః॥ 2ర5్‌ గోవును ఎండగట్టుటవలన పాలు లభించవు. అట్టు సన్నులను బాధించుటచే కాక సక్రమమైన విధానమున స్వీకరింపవలెను.

యధాశక్రమేణ గృవ్టోతి పుష్పేశ్యో మధు షట్పదః।

తధావిత్త్రముపాదాయ. రాజా కుర్వీత సంచయమ్‌॥ 26 శుమ్మెద ఒక్కొక్క పుష్పము నుండి మధువును స్వీకరించినట్లు పాలకుడును ఆదాయమును క్రమకః రాబట్టి కోశమును వృద్ధినాందించవలెను,

మధువత్‌ కధితం ర్మాష్ట్రం న హన్తవ్యాశ్చ మధుపాః |

వత్సా షేక్షీ దుహేచ్చెవ రాజా భూమిం చ పాలయేత్‌ ॥ 27 రాజ్యము మధువు వంటిదని చెప్పుదురు. కాని మధుసములు (శుమ్మెదలు) చంపదగినవికొవు, బిడ్డను అసేక్షించు గోవునలె రాజు భూమిని పాలింసవలెను.

వల్మీకం మధుజాలంచ శుక్షపశ్తేచ చన్త్రమాః।

రాజుద్రవ్యంచ భైక్షం చ స్తోకం స్తోకేన వర్ధతే॥ 28 పోలకుని సంసడ చీమలపుట్టునల్వె తేనె తుష్టైనల్కె శుక్షషక్ష్రచంద్రునివలె క్రమ (క్రమముగ నభివృద్ది నొందును.

క్‌

మక్షికా (వ్రణ మిచ్చన్సి ధనమిచ్చన్ని పార్షివాః!

నీచాః కలహమిచ్చన్ని శాన్తిమిచ్ళన్తి సాధవః 29 ఈగ (వ్రణమును ((పుందును) కోరినట్టు రాజులు ధనమును కొలఎిరు. నీచులు కలహమును సత్చురుషులు శాంతిని కోరుదురు.

తృ'్యేన్నరాజా ధనసంచయేన న సాగరో భూరిజలాగమేన!।

న వజ్డేత సాధు సుభాషితేన తృ ప్యేన్నచక్సుః ప్రియదర్శనేన॥ 30 కొత్తనీరు వచ్చుటచే సముద్రమును, మంచిసుభాషితములచే పండితుడు, ప్రియురాలిని చూచుట మాత్రముచే వేత్రములును ఏ విధముగ తృప్తి నొందవో పాలకుడును ధన సంగ్రషాణముచే కాని తృప్తినాందడు.

(బబ్రహ్మస్వేనచ పృష్టాడ్లా హన్మ్యశ్వ్యరధ పడ్ష్కయః।

సం(గ్రామకాలే సీదన్తి రాళ్టో బ్రహ్మస్వ భక్షణాత్‌॥ త్రై రాజుయొక్క. గజ్క అశ్వ రథ్క పదాతులు బ్రాహ్మణశక్తి (తపశ్శక్తి )చే సరిపుష్టనందు చున్నవి. (బ్రాహ్మణుల శక్తి నపహరించినచో యుద్ధకాలమున ఢాజు బలహీనుడగును.

నముద్రావరణాభూమిః ('ప్రాకారావరణం గృహం।

నరేన్హాావరణో దేశశ్చారిత్రావరణా: స్త్రియః॥ 32 భూమికి సముద్రము, గృహమునకు ప్రాకారము. దేశమునకు రాజుపాలన సచ్చరిత్ర (సుశీలము) జ్రలకు రక్షణ.

వత్యౌభక్తి వ్రతం స్త్రీణామద్రోపో మన్తిర్తిణాంవ్రతం!

ప్రజానాం పాలనం రాజ్ఞాం వ్రతం శీలం మహాత్మనామ్‌! తతి ల్స్‌ (ప్రైగికు వతిభక్తీ, మంత్రులకు ద్రోహచించ లేకుండుట, రాజులకు ప్రజారక్షణ, మహాత్ములకు మంచినడవడిక విధ్యుక్త ధర్మములు,

అ పాతుర్భంకుటిం నవక్షదాకుర్వీత పార్థివః

వినాదోషేణ యో భృత్యాన్‌ రాజుధర్మేణ పాలయేత్‌॥ తడ

6

విష్కారణముగ్య దోషమేమియులేక సేవకులపై కనుబొమముడుచుట, దండించుట్క పాలకునకి తగదు. ధర్మముగ వారినాతడు పాలించవలెను.

శుచి భూమి గతం తోయం, శుచిర్నాశే వతివతా।

శుచిః శ్షేమకరో రాజా సన్హోషీ (బ్రాహ్మణః శుచి॥॥ రక్‌ భూగర్భము నందలి జలము, వతిద్రత్య ప్రజాసంత్తేమము కూర్చు పాలకుడు, తృప్తికల బ్రాహ్మణుడు వవిత్రులు.

అనాథానాం దరిద్రాణాం బాలవృద్ధ తపస్వినాం!

అన్యాయ పరిభూతానాం సర్వేషాం పార్షివో గతః 36 అనాథులక్కు. దరిద్రులక్కు బాలురక్కు వృద్దులకు, తపస్వులకుు అన్యాయము జరిగిన వారలకు, అవమానమునొందిన వారలందరకు పాలకుడే రక్షకుడు.

దుర్చలానామనాథానాం బా లనద్ధ తపస్వినాం।

అన్యాయపరిభూతానాం సశ్చీషం పార్టివోగతిః ॥ త్ర? శక్తి హీనులకు, అనాథులకు, బాలురకు, వృద్దులకు, తసన్వులకు, అన్యాయముగ అవమానమునాొందిన వారలందరకు పాలకుడే గతి.

దుర్చలస్య బలం రాజా బాలొనాం రోదనం బలం!

బలం మూర్జన్య మౌనిత్వం చోరాణామనతం బలమ్‌॥ 38 బలహీనులకు రాజు వసీవారలకు వడుప్పు మూర్చులకు మౌనము దొంగలకు అబద్ధమును బలమును చేకూర్చునవి.

రాజపత్ని గురోః పత్నీ మిత్రపత్నీ త్రధైవచ।

పత్నీమాతా స్వమాతా చ పక్చాతా మాతరః స్మృతాః॥ వ "పాలకుని భార్య గురుభార్య, మిత్రుని భార్య, అత్తగారు (భార్య తల్లి) కన్న తల్లి - ఈ ఐదుగురును తల్టులగుచున్నారు. మ! ర!

నిర్ధగం పురుషం వేశ్యా ప్రజాభగ్నం నృపం త్యజేత్‌ |

ఇగానీతఫలం వృక్షం భుక్త్వాచాభ్యాగతానృహమ్‌ ॥ త్న

7

వేశ్యలు బీదవానిని, (ప్రజలు బలహీనుడైన ప్రభువును, వక్తులు ఫలములులేని వృక్షమును, భుజించిన పిదప అతిథులు గృహమును విడతురు.

ధర్మస్య మూలం రాజానస్తపోమూలంచ బ్రాహ్మణాః!

బ్రాహ్మాణాయత్రపూజ్యన్తే తత్రధర్శః సనాతనః॥ శ ధర్మమునకు రాజులు తసస్సుకు బ్రాహ్మణులు మూలము. విద్యాంసులెచట వూజింపబడుదురో సనాతనధర్మము అచట వక్రిల్దును

ఆత్మవర్గం పరిత్యజ్య పరవర్గం సమాశ్రయేత్‌ |

స్వయమేవ లయం యాతి యథారాజాన్యధర్మతః త్త2 పాలకుడుతన ప్రజలను వదలీ ఇతరుల నాశ్రయించి పరధర్మము ననుసరించినచో నాశము నొందుమ.

రాజ్యంచ సంపదోభోగాః కులేజన్మ వవిత్రతా |

పాణ్డిత్య మాయురారోగ్యం ధర్మ స్యెతత్‌ ఫలం విదుః! తతి రాజ్యము సంపదలు భోగములు, పద్వంశజన్మమృు పాండిత్యము, ఆయురారోగ్యములు = ధర్యఫలములు.

రాష్ట్ర్రం పాఠలయతే నిత్యం సత్యధర్మవరాయణః!

నిర్జిత్య పరసైన్యాని వతిధర్మేణ పాలయేత్‌॥ 44 ళర్త భార్యనువలె పాలకుడు సత్య, ధర్మములయందు నిష్టకలవాడై, శత్రువుల జయించి సదా ఛన త్మేత్రమును సంగ్షించు కొనవలెను.

ర

కారలేన వినాభృత్యే యక్జీస్తు కుష్యతి పార్షివ।

న్‌ గృెహ్హైత విషోన్మాదం కృష్ణ సర్ప వ్రదంశితః॥ తర్‌ అకారణముగ భృళ్యునిపై కోపీంచుపాలకుడు వల్లత్రాచు యొక్క విషమును స్వీకరించువాడగుచున్నాదు.

కిం చిత్రం యది శబ్దశ్యాస్త్ర కుశలో విప్రోభవేత్‌ వణ్జిత

కీం చిత్రం యది దజ్జనీతి నివుటో రాజ్రా భవేత్‌ ధార్మికః

8

తచ్చిత్రం యది రూప యౌవనవతి సాధ్వీ భవేదజ్లనా

తచ్చిత్రం యది నిర్హనోర్తపవురుషః పొసం న కుర్యాత్‌ క్వచిత్‌ 46 వేదాభ్యానమొనర్చిన బొహ్మణుడు వండితుడగుటలో, రాజనీతి పారంగతు డైన పాలకుడు ధార్మికుడగుటలో ఆశ్చర్యమేమున్నది? రూసయౌనన పంప దగల స్త్రీ, గుణవంతురాలగుటయు, గర్భదరిద్రుడు ఎవ్చుడూ పానము చేయ కుండుటయు ఆశ ((ర్యకర మైన విషయములు.

దృఢా సద్బిః సభాకీర్ణా దృఢోరాజా సు ధార్మికః!

దృఢా పతివ్రతా నారీ స్టలం తృణమయం దృఢమ్‌!॥ శై సత్పురుషలతో. నిండియున్న సభ్య ధార్మికత కలిగిన ప్రభువు, సతివ్రత యగు,స్త్రీ? వచ్చికతో కూడియున్న భూమియు స్టీరమైనవి.

రిజపూజన ధర్మాత్మా గో (బాహ్మణహితేరతః |

ప్రజాః పాలయితుంశక్తః న రాజా యో జితేస్తాయః ॥ తీరి జితేంద్రియుడు, ధర్మాత్ముదు, సాధువుల "సీవించువాడు, గోబ్రాహ్మణులకు హీతము చేయుటయందనురక్తుదు. అగు పాలకుడు (ప్రజలమ సొలించుటకు సమర్హ్తుడగును,

న్‌

న్వం ర్మాష్ట్రం పాలయేన్నిత్యం సత్యధర్మపరాయణః।

నిర్రిత్య వరసైన్యాని క్షితిం ధర్మేణ పాలయేత్‌ ॥ త్తం సత్యము ధర్మములయందు నిషృకలిగ్రి శత్రువుల నిర్హించి దేశమును పాలించు పాలకుడు న్యాయమార్గమున భూభాగమును రక్షింవనలెనుం

ఓంకార శబ్ట్ళో విప్రాణాం యన్య ర్యాస్త్రే ప్రవర్తతే !

స రాజా హీ భవేద్యోగీ వ్యాధిభిశ్చ న పీడ్యతే ॥ ర్‌0 వీదైశమున వివ్రుల ఓంకారఘోష 'వ్రతిధ్వనించుచుందునో ఆ రాజునకు (వివి ధకర్మలయందు) కుశలత్వము కలిగి వ్యాధిసీడలేక నిరామయుడై యుండును.

అనాథానాం నాథో గతరగతికానాం వ్యసనినాం

వినేతా భీతానామభయమధతీనారి భరవశః |

రి

నుహ్చద్‌. బన్జుః, స్వామీ శరణమువకారి వరగురుః

పితా మాతా భ్రాతా జగతి వురుషో యః "స నృపతిః ॥ ర్‌ ఎవడు అవాధులనాదరించునో, దిక్కుమాలినవారికి దిన్నె ప్రవర్తించునో, దుఃఖార్తులనాదుకొనున్నో భీతనొందినవారల కభయ మిచ్చున్నో అర్హులను భరించునో, సమస్తజనులకు "స్నేహితుడు బంధువు యజనూన్సి శరణుని చ్భ్చువాడు, ఉనకారమొనర్భువాడు, తల్లి తండ్రి గురువు పోదరుడునగునో అతడే పాలకుడు.

దుష్ట్రస్యదణ్ణః సుజనస్యపూజా న్యాయేన కోశస్య వివర్షనం చ |

అషక్షపాతే 3 థిషు రాజ్య రక్షా పక్చాన యజ్ఞాః కధితానృపాణామ్‌!!. 52 దుష్టశిక్షణ, శిష్టరక్షణ, వ్యాయమార్షమున ,ధనాగారము వృద్రినాందించుట, షక్షపాళములేకుందుట, రాజ్యమును రక్షించుట అనునవి రాజనకు విధింసబడిన వంచయజ్ఞ! ములవంటిని

పాత్రేత్యాగీగుతే రాగి భోగి పరిజనైః సహ।

శాస్త్రే బోద్దా రణే యోద్దా నృపతేః పజ్బులక్షణవ్‌॥ రక అర్హులైన వారి పట్టు త్యాగము సుణనంతులయెడ అనురాగమ్ము. బంధుమి ర్రులతో భోగము శ్నాస్త్రాధ్యయనము, యుద్ధమునందు శౌర్యము అనునవి పాలకునకుండపలసిన సంచలక్షణములు.

సింహాదేకం బకాదేకం శిక్షేచ్చత్వారి కుక్కుటాత్‌ |

వాయసాత్‌ వబ్బు శిక్షేచ్చ షట్‌శున స్తీణి గర్హభాత్‌॥ రక్ష సింహము, కొంగలనుండి ఒక్కొక్కట్కి కోడి నుండి నాలుస్కు కాకి నుండీ ఐదు, కుక్కలనుండి ఆరు గాడిదనుండి ముడు గుణములను (రాజు) నేర్చు కొనవలెను.

ప్రభూళం కార్యమల్చ్పం వాయో నరః కర్తుమిచ్చతి!

సర్వారమ్చేణ తత్కుర్యాత్‌ సింహాదేకం ప్రచక్షతే॥ ర్‌క్‌ అల్పకార్యమునై నను, మహాకార్యమునై వమ పూర్తిగ సంసిదుడె కార్యమును చేపట్టుట సీంహమునుండి నేర్వవలసిన్‌ గుణము, గాలా

10

ఇన్హియాణిచ సంయమ్యబకవత్‌. పజ్హేతో నరః దేశ కాల బలం జ్ఞాత్వా సర్వకార్యాణి సాధయేత్‌ ॥ 56 బుద్దిమంతుడు కొంగవలె ఇంద్రియముల తన అధీనమునందుంచుకొని దేశ కొలముల నెంలిగి వనులనన్నిటిని సాధించవలెను. ప్రత్యుత్చానం చ యుద్ధం చ సంవిభాగ చ బన్హుషు! స్వయమా[్రమ్య భుజ్జీత శిక్షేచ్చత్వారి కుక్కుటాత్‌. ర్‌? వేకువనేలేచుట్కు యుద్దము (వేయుటకు వెనుకంజ శ్వపోవుట), భాధ్యతలను సక్రమముగ పంచుట్క ఆత్మ జయమునొంది అనుభవించుట అను నాల్గును కోడినుండి వేర్వతగిన లక్షణములు. గూఢమైధున ధార్హ్మ్యంచ కాలాకాలే చ సంగ్రహం! అప్రమాదమవిశ్వాసం వజ్బు శిక్నేచ్చ వాయసాత్‌ ॥ క్‌రి ఏకాంతమున సంభోగము, రహస్యకార్యాచరణము, సమయము నెజిగి సంగ్ర హించుట ( పన్నులు మొదలైనవి) అప్రమత్తత ఎవరిని విశ్వసింపకుండుట అను ఐదును కాకి నుండీ నేర్పదగివవి. బహ్వాశీ స్వల్చ్బసంతుష్ట నునిద్రా అఘుచేతనః! క స్వామిభక్తి శ్చ శూరశ్చ షడేతే శ్వానతో గుణాః మము అత్యాశ్య అల్బసంతృష్ట్రి గాఢ నిద్ర శీఘ్రజానృతి, ప్రభుభక్తి, పరాశ్ర అను ఆరును శునకము నుండి (గ్రహింపవలసీన గుణములు, సుశ్రాన్తో క పి వహేద్బారం శీతోష్ట్రం న చ పశ్యతి! గ ॥ సన్తుష్ట్రశ్చరతే నిత్యం త్ర్‌ణి ఇిక్నే చ్చ గర్హభాల్‌, భారమును నహించుటయందు అలసత్వమా పాటింవకుం చుం స సాం లెక్కించకుండుట్క విరంతరము యకేచ్చగ్‌ వర్తించుటు ఆ నేర్యదగిన మూడు ఇక్షణములు. వింశదేతేగుణ్లాః ప్రోక్తా యస్తు కుర్యాద్విచక్షణళ స జేష్యతి రివూన్‌ సర్వాల్‌ జేయశ్చ న భవిష్యతి॥ 61 11

విచక్షణశీలుడై ఎవడీ ఇరువది గుణముల నలవటచికొనునో వాడు శత్రు జయ మమునొంది, అజేయుడై వెలుగొందును.

ఉత్భాతాన్‌ (ప్రతిరోవయన్‌ కుసుమితాంగ్భిన్వన్‌ అఘూన్‌ వర్హయన్‌

అత్యుచ్చాన్‌ నమయన్‌ వృథూన్‌ విదలయన్‌ విశ్లేేయన్‌ సంహతాన్‌ |

తీక్షాన్‌ కజ్బకినో బహిర్నిభమయన్‌ స్వారోసితాన్‌ పాలయన్‌

మాలాకార ఇన ప్రయోగ కుశలో రాజ్యే చిరం తిప్పతి ॥ 62 వీ రాజు వేర్చరియగు తోటమాలివలె (వేళ్ళతో ెళ్లగింప బడినవానివి తిరిగి నాటుచు;. వికసించుచున్న వానిని రక్షించుచు, బలహీనమైనవానికి సృష్టిని వేకూర్చుచు మిక్కిలి ఎదగినవానిని వంచుచ్చు మితిమీరి ఎదుగుచున్నవానిని అణచుచు, గుత్తులను. వేరుచేయుచ్చు ముళ్లతోనున్నవానిక్తి సొంహినరించుచు స్వయముగ్‌ వెదిగిన వానిని రక్షీంచుచు ప్రవర్తించునో ఆరాజు రాజ్యమునందు చిరకాలము వర్హిల్లును.

వరేణఛిన్తితో మన్తోర దైవేనచ నివారితః |

సాధు వధస్ర్రితో రాజా భగవాన్‌ దైవకిర్యథా ॥ 68 సన్మార్గగామియగు రాజుపై శత్రువులు వన్ను సన్నాగములు శ్రీ, కృష్ణ భగవానునిరీతి దైవముచే నివారింపబడును.

పార్ధివస్య చ భృత్యస్యవదామి గుణ లక్షణమ్‌!

యేన సంవర్ధతే రాజా భాణ్జాగారస్తదైవ చ॥ 64 రాజుయొక్క సేవకుని యొక్క గుణ, "లక్షణములను చెప్పుచున్నాను. ఎవరిచే కోశాగార్య భాండాగారములు వృద్ధి నాందునో వాశే మంచి రాజులు సేవకులు.

అనాయ వ్యయ కర్తాచ అనాథః కలహప్రియః |

ఆతుర సర్వభ్త్నీ చ నరః శీఘ్రం వినశ్యతి 65 రాబడిని మించి ఖర్చు పేయువాడు, ఆశ్రయము లేనివాడు, తగువులమొరి, వ్యాధి గ్రస్తుదు, నర్వభక్షకుడ్తైన నరుడు శీఘ్టముగ నశించును.

12

వరం న రాజ్యం న కురాజ రాజ్యం వరం న మిత్రం న కుమిత్ర మిత్రమ్‌।

వరం న శిష్యో న కుశిష్య శిష్యో వరం న దారా న కుదార దారాః॥ 66 దుష్టుడైన రాజుకంఘె రాజులేకుండుట దుష్ట్రమిటత్రుని కంఘె మి[తుడేలేకుం డుట్క దుష్ట్రశిష్యునికంక. శిష్యుడే లేకపోవుట దుష్టరాలగుభార్య కంక భార్యయే లేకషోవుట లెన్సం

కురాజ రాజ్యేన కుతః ప్రజాసుఖం కుమిత్రమి(త్రేణ కుతో 5 స్తీ నిర్చృతిః

కుదార దారైశ్చ కుతో గృహేరతిః కుశిష్య మధ్యాషయతః కుతోయశః॥ 67 దుష్టుడగు పాలకుని పొలనలో [ప్రజలకు సుఖము, .దుష్టుడైన మిత్రుని వలన ఆనందము, దుర్మార్లురాలగు భార్యవలన గృహమునందలి పౌఖ్యము దుర్మార్గుడగు శిష్యునికి బోధించుట వలన కీర్తి అనునవి ఎట్టు లభింపగలవు? (లభింపనని భావము)

భోగినః కజ్బుకానక్తాః క్రూరాః కుటిల గామినః!

ఫణినో మన్రం సాధ్యాశ్చ రాజానో భుజగా ఇవ! 68 పాలకులు సొములవంటివార్సు ఇరువృరకు కంచుకములుండును (కవచము, పార) ఇరువురును క్రూరులు, కుటిలమార్గమున పోవువారు.. ఇరువురును మంత్రముచే సాధింవ తగినవారు (మంత్రము, రాజ్యమంత్రాంగము)

కుమిత్రే నాస్తి విశ్వాసః కుభ్యార్యాయాం కుతో రతిః।

కురాజ్యే నాస్తి నిర్చృతిః కుదేశే నాస్తి జీవితమ్‌॥ 69 దుష్ట్రడగు మిషమ్రనియందు. విశ్వానము, దుర్మార్గురాలగుభార్య చలన ఆనందము, దుర్మార్లుడగు పాలకుని పాలనలో సంతోషము దుష్ట్రమైన దేశ మునందు జీవితమును దుర్లభములు.

వ్రజేద్‌ ధనార్హి వాణిజ్యం విద్యార్హీ చ బహాశ్రుతం।

బుతుకాలమవత్యార్హీ మానార్ర్రీ నృపతిం (వ్రజేత్‌ ॥1 70 ధనము కోరువాడు వ్యాపారమున్సు విద్యను కోరువాడు పండితుని, సంతా నము కోరువాడు బుతుమతియైన భార్యను, కీర్తి ప్రతిష్టలను కోరువాడు ప్రభు వును ఆశ్రయించవలెను.

13

సమానే శోభతే ప్రీతి రాజి సేవాచశోభతే!

వాణిజ్యం వ్యవహారేషు స్తీ దివ్యా కోభతే గృహే ॥ గ (వేమ సమామలయందుము, సేవపరాజు నందున్ను వ్యాపారము వ్యవహార దక్షత కలవారయందును సత్కులీన యగు స్త్రీ గృహమునందును రాణిం చును,

అ్రధానః ప్రధాన స్యాద్‌ యది సేవేత పార్టివం 1

వ్రధానో 9 ప్య ప్రధానస్యాత్‌ యదిసేవా వివర్రిత ॥ 72 రాజసేవప వలన అనామకుడు కూడ ముఖ్యుడగును. అదిలేవిచో (ప్రధానుడు కూడ అనామకుడగును.

వాణేజ్యే వసతే లక్ష్మీ స్తదర్హం కృషికర్మణి |

తదర్హం రాజసేవాయాం 'ధిక్షాయాం నైవ నైవచ 73 ధనము వ్యాపారమువలన లభించును. వ్యవపాయము వలన సగము, రాజసేవ వలన నాల్గవ భాగము కలుగును. కొని భిక్షాటనము వలన బొత్తుగా లభింపదు.

(ప్రథమే కృషి వాణిజ్యం ద్వితియే చాశ్వపోషణం!

తృతియే క్రయవిక్రయౌ చతుర్తే రాజసేవనమ్‌ ॥ '7త్ష వాణీజ్య వ్యవసాయములు ఉత్తమమైనవి. అశ్వపోషణ రెండవది (మధ్యమము) మూడవది. (అధమము) _క్రయవిక్రయములు, నాల్గవది రాజ సేవనము (అధమాధమము)

దేవతాః వూజయేద్‌ భక్త్యా భృత్యాన్‌ దానేన వూజయేత్‌

ఉపకారేణ శూద్రంచ విప్రం ప్రణతి వన్హనాత్‌ ॥ /5్‌ భక్తిచే దేవతలను, దానముచే భృత్యులను, ఉవకారములచే శూద్రులను, వినయ్మ నమస్కారములచే బ్రాహ్మణులను గౌరవింసవలెను.

మన్తిర్సి వర్గస్య సారో3$యం చృశి నిత్యం వ్రసన్నతా!

ముఖే వహతి మాధుర్యం హృదయే కార్యనిశ్చయమ్‌ 1 76

14

ఎల్లప్పుడు ప్రసన్నముగ నుండుట, ప్రీతికరమగు మాటలాదడుట్కు హృదయమున కార్యదీక్ష మంత్రుల ముఖ్యలక్షణములు.

వర కార్యేషు యుక్తాత్మా స్వ కార్యే క్షీవ్ర పాధనం।

సుహృత్కా ర్యేషు నిర్బృత్తీ రాజకార్యేషు విశ్రమః ॥ ౯77 శత్రువుల యెడ రాజనీతి స్వకార్యములయందు శమ్టమైన నిర్తయము, మిత్రుల కార్యసాధనపట్టు సంతోషమును. ప్రకటించుట రాజకార్యముల యందు పరాక్రమము (మంత్రుల లక్షణము. కాన్నా వియోగ స్వజనావమాన బుణస్య శేషం క్లూనృషన్యే "సేవా! దరి।ద్రభావాద్‌ విముఖం చ మిత్రం వినాగ్ని నా పజ్బు దవాన్తికాయమ్‌ ॥ 78 భార్యా వియోగము, స్వజనవిరక్తి, బుణశేషము దుర్మార్గుడైన రాజును "సేవించుట, పేదరికము వలన విముఖుడైన మిదత్రుడు - ఈ ఐదును అగ్ని అేకయ శరిరమును దహీంచును. కు (గ్రామవాసః కులహిన సేవా కు భోజనం క్రోధముఖీ చ భార్యా! పుత్రశ్చ మూర్జో విధవా చ కన్యా వినాగ్నినా షట్‌. వ్రదహాన్తి కాయమ్‌॥ 79 కుగ్రామవాసము, హీనకులమువారిని సేవించుట కుభోజనము, కుపితయగు భార్య, మూర్చుడైన వుత్రుడు, విధవలైన పుత్రిక. ఈ ఆఖిను అగ్నిలేకయే శరీరమును దహించును.

లతా పార్శ్వే స్త్రితం వృక్షం భృత్తాా పౌర్య్మ్వే స్రితం నృవమ్‌।

పార్శ్వస్థ్రం వురుషం యోషిత్‌ వేస్టయన్తి న సంశయః ॥ 30 తన (ప్రక్కన ఉన్న మహావృక్షమును లత ప్రక్కన ఉన్న భృత్యులు రాజును, తన ప్రక్కనున్న పురుషుని స్త్ర, సేవించుననుటలో సందేహము లేదు,

త్రీ వినశ్యతి రూపేణ (బాహ్మణో రాజ సేవయా!

అద ల్తి లమ శి

గావో దూర(ప్రచారేణ హిరణ్యం లాభ లిప్పయా ॥ తె పౌందర్యముచే (స్త్రీ, రాజసేవచే బ్రాహ్మణుడు దూరముగ తిరుగట వలన పశువులు అత్యధిక లాభము నార్జించవనలయునను దురఠాశచే ధనమును నశిం చును.

15

నవం వ్యస్త్త్మం నవం ఛత్రం వనానాం చ నవం ఫలం! సర్వం నవం ప్రశంసీయాత్‌ సేవకం చ వురాతనమ్‌ .॥ రై క్రాత్తవస్త్రము, క్రొత్తదిట్టైన ఛత్రము. క్రాత్తదియగు (ఛాజు) ఫలము - ఇట్లు క్రొత్తవి అన్నియు కోరదగినవి. కాని సేవకుడు మౌత్రము పాతవాడై యుందుట కోరదగినది. త్యజేత్‌ స్వామిన మత్యు[గ్రమత్యుగ్లాత్‌ కృపణం త్యజేత్‌ కృపణాదవిశేషజ్ఞ ౦ తస్మాచ్చ కృతనాశనమ్‌ "|| 8కి క్రూరుడగు రాజును విడవవలెను. అంతకంమె ముందులోభిని విడవవలెను. వావికంచెను ముందు విడవదగినవాడ యుక్తాయుక్త విచక్షణ బేనివాడు అంతకం చెను ముఖ్యము కృతఘ్నుని విడచుటుం వృక్షం క్షీణ ఫలం త్యణన్తి విహగాః శుష్కుం సర సారాసాః నిర్ణ్రవ్యం పురుషం త్యజన్సి అలనా భష్ట్రం న్బపం మన్తి9౯ః పుష్పం పర్యుషితం త్యజన్తి మధుపా దర్చం వనాన్తం మృగాః సర్వః కార్యవశాజ్జ్ఞనో 9 భిరమతే కః కస్య కో వల్లభః 1 | ఫలములులేని చెట్లను సక్ట్ములు నిండిన చెరువును హంసలు, ధనహీనుడై న్‌ వానిని త్తు రాజ్యమును కోల్నోయిన రాజును మంత్రులు ఫృష్పాడిలేని వువ్వులను తుమ్మెదలు, దగ్రమైన అడవిని మృగములు వీడిపోవును, సర్వప్రా ణులకును స్వార్థ సిద్దియందే ప్రీతి మిక్కుటణము. ఎవరు ఎవరిని శాసించ గలరు? ధీరాణాం భూషణం విద్యా మన్తి౦తోరాజ భూషణం! భూషణం చ పతిః (స్త్రీణాం శీలం సర్వస్య భూషణమ్‌ ॥ రిక్‌ ధీరులకు విద్య, రాజులకు మంత్రులు, స్త్రీలకు భర్తృ అందరికీ శీలమును అబంకొరముం అసవోయన్య కార్యాణి సిద్ధిం నాయాన్తి కానిచిత్‌। తస్మాత్‌ సమస్త కార్యేషు నహాయో భూపతేర్గతి, ॥ 86 16

సహాయములేనిచో ఏ పనులును నెరవపేరవు. కనుక పాలకుడు అన్నికార్యము లందును సహాయము నపషేక్షింపవలెను.

నది తీరే చ యే వృక్షా వరగేహేషు కామినీ!

మన్రింహీనాశ్చ రాజానః శీఘ్రం నశ్యన్త్య నంశయమ్‌ ॥ 87 నది ఒడ్డున ఉన్న వెట్టు, ఇతరుల గృహము నందున్న శ్రీలు మంత్రులు శని రాజులు శీఘ్రమే నశింతురు. సంశయములేదు.

నదీ తీరేషు యే వృక్షాయా చ నారీ నిరజ్కుశా!

మన్తిం హీనోభవేద్‌ రాజా తస్య రాజ్యం వినశ్యతి ॥ 88 నది ఒడ్డున ఉన్న చెట్టు పద్దులో లేని స్త్రీ ఎట్లునశించునో మంత్రిలేని రాజు యొక్క రాజ్యమును అమ్టే నశించిపోవును.

నదితీరే చ యే వృక్షాయా చ నారీ నిరాశ్రయా !

మన్తింతో రహితా రాజా అచిరం తస్య జీవనమ్‌ 1 89 నది ఒడ్డున ఉన్న చెట్టు, ఆశ్రయములేని త్రీ? చిరకాలము ఉండన ప్లే మంత్రి లేనిరాజు యొక్క జీవితమును అస్టిరమైనది.

నది తిరేషు యే వృక్షాయా చ నారీ నిరాశ్రయా!

సామన్త రహితో 'రాజా న భవన్తి చిరాయుషుః | 90 నదీ తీరము నందలి వృక్షములు, ఆశ్రయములేని స్తీ, వలెనే సామంతులు లేని రాజు కూడ చిరకాలము మనజాలదు.

యత్‌ కించిత్‌ కురుతే భృత్యః శుభం వాయది వా 5 శుభం!

సుకృతం వర్హతే తేన రాజ్టో దుష్కృుతమేవచ (1 రై సవకుడు చేయు మంచి చెదులు రాజుయొక్క నుంచివెదులుగనే పరిణమించును.

యత్‌ కించిత్‌ కురుతేృత్యః శుభంవాయదివాంశుభం!

తేన సంవర్హితో రాజా నుకృతైర్హుష్కృతైరపే ॥ ర

17

సేవకుడు చేయు మంచి చెదుల ఫలితమును రాజు అనుభవించును. వాటివల ననే రాజు పాప పుణ్యములు పెరుగును. దౌర్మన్న్యాాన్నృపతిర్వినశ్యతి యతిః నజ్ళాత్‌ :తో లాలనాత్‌ విప్రో 5 నధ్యయనాత్‌ కులం కు తనయా చ్ళీలం ఇలోపాసనాత్‌। స్తీ, మద్యాదన వేక్షణాదపి కృషిః 'స్నేహః ్రవాసాశ్రయాత్‌ మైత్రి చాప్రణయాత్‌ సమృద్ధిరనయాత్‌ త్యాగాత్‌ ప్రమాదాత్‌ ధశమ్‌॥ దుష్టుడైన మంత్రిపలనరాజ్తు మమకారముపలన యత్కి గారాబము వలన కుమారుడు. విద్యాభ్యాసములేక పోవుటచే విప్రుడు, దుష్టసంతానముపలన వంశము, చెడు సహవాసమువలన వడత్క మద్యపానమునలన స్త్రీ, అజాగ్రత్త వలన సేద్యము, దగ్గరలేనిచో (ప్రేమ, ((్రేను లేకపోవుటచే స్నేహము యుక్తా యుక్త విచక్షణలేనిశో సంవద్య విర్షక్ష్యము. దానముల వలన ధనమును నశిం చును. కు ఇస్త్రీ, హన్సి కుటుమ్చూని కు వుత్రి హన్తి వైకులం। కు మన్త్రీ్యి హన్తి రాజానం ర్యాష్ట్రం చౌర్తేణ హన్త్యతే ॥ 0 దుష్ట్రరాలగు స్రీ, కుటుంబమును, దుమ్టరాలగు కుమౌర్తై కులమును, దుష్ట డగు మంత్రి రాజును చోరులచే దేశమును నాశనమగును. వైద్యం పానరతం నటం కు పఠితం స్వాధ్యాయ హీనం ద్విజం శూరం కా వురుషం విభుం చ విరసం మూర్ణం పరివ్రాజకమ్‌। రాజానం చ కు మన్తిధిః పరివృతం దేశంచ సోపద్రవం భార్యాం యౌవన గర్వితాం పరరతాం ముజ్బున్తి శీఘ్రం బుధాః ॥ 96 శ్రాగుటోళు వైద్యుని వాచకములేని నటుని, పాండిత్యములేని బ్రాహ్మణుని, శీలవంచుడుకాని శూరుని సరసుడు కాని యజమానిని మూర్థడైన సన్యాసీన్సి దుష్టుడైన మంత్రితో కూడిన ప్రభువును అంతః కలహములతో నున్న దేశ మును యౌోషనగర్వితటై. సర పురుషుని కామించు భార్యను వివేకవంతుడు శీఘ్రమే విడిచి సెట్టవలయును. అనభ్యాసైర్హతా విద్యా నిత్య హాసైర్హతాః శ్రియా! కు బీజేన హతం శ్షేత్రం భృత్యదోషైర్హతా నృపాః 11 ఫ్య

• కర్రి

అభ్యాసములేక పోవుటచే విద్య, ఎల్లన్తుడు నవ్వుటచేత స్త్రీలు మంచి విత్త నము లేకపోవుటచే భూమి, సేవకుడు చేసిన దోషముచే పాలకుడును 'హోని నొందుదురు.

వామా భార్యా సుతో మూర్ధః (ప్రేషకోక వాగ్విచారకః!

నిః స్నేపో బంధు వర్గశ్చ త్యజేదన్య మహత్సుఖమ్‌ | 97 తవను ద్వేషించు భార్యను మూర్జుడైన పుత్రుని మొటు నేర్చరికొని రాయ బారిని అభినూనించని జంధునర్గనును విడచిన వానికి గొప్ప సుఖముచే కూరును.

కు నయం మన్తిం రాజునం విప్రం చ వృషలీ పతిం!

(ప్రదబ్రాజినం వ్రతభ్రష్టం న "సేవని నదాబుధాః | 98 "పెడత్రోవ పెట్టు మంత్రి కల పాలకుని, శూద్ర త్రీ, భార్యగా గల బ్రావ్మా బున, వ్రతభ్రష్థడైన సన్యాసిని సండితులు 'సేవింసరు.

భృత్యా బహు విధాక్షేయా ఉత్తమాధము మధ్యమాః!

తే నియోజ్యా యథాయోగ్యం త్రివిధేమ్వేన కర్మసు ॥ 99 “సేవకులు. ఉత్తములు మధ్యములుు అధములని మూడు విధములు, ఈ మువ్విధములైన సనులకు ఎనరికి తగినట్లుగ వారిని నియోగించ వలెమం

పరీక్ష్య (ప్రథమర్ధి భృత్యొనుత్త మాధమ చుధ్యమాన్‌ |

యోజయేత్‌ తాద్భశే ష్వేవ, నృవతిః "స్వేషు కర్మను ॥ 10౮ “సవకుడు ఉత్తముడ్యా నుధ్యముడొ, అధముడా? అని నిర్హయించి వారి యోగ్యతానుసారము వారిని రోజు ఆయా సనులయందు నియమింననలెను.

నిరాలస్యాః ను సంతుష్ట్రా ను న్వవ్నా= ను ప్రబోధినః!

నుఖ దుఃఖ నమా ధీరా బృత్యా జగత్‌ దుర్లభాః॥ 101 పోవమరులుకొక్క తృప్తిని" కలిగి చక్కని అశయములుండి సుఖ దుఃఖముల యందు నమౌనత కలిగి, వై ర్యవంళులైన "సేవకులుండుట ఈ (ప్రపంచమున దుర్లభము,

19

యథా చతుర్చిః కనకం వరిక్ష్యతే నిఘుర్షణ స్ఫేదన తాపతాడనైః |

తధా చతుర్చిః పురుషః పరీక్ష్యతే కులేన శీలేన గుజేన కర్మణా ॥ 102 బంగారము ఒరిపిడి, సగలకొచ్చుట్ట కాల్చుటు సుత్తిదెబ్బలు అనెడి నాల్లు రక ములుగ పరీక్షింపబడిన స్టే వ్యక్తియు (కులము) వంశము, శీలము, గుణము, కర్మ అను నాల్లు విధములుగా పరీక్షింపబడుచున్నాడు.

యథా హేమ పరీశ్నేత తాప తాడన చ్చేదనైః!

తథా వురుషనుప్యేవం కుల శీలేన కర్మణా ॥ 103 బంగారము కాల్చుట, పగలకొట్టుటలచే పరక్షింపబడినప్లే వ్యక్తియు వంశము, శిలము, కర్మ (చేయుపని) లనే పరీక్షింపబడుచున్నాడుం

జానీయాత్‌. (ప్రేషణే భృత్యాన్‌ బాన్తవాన్‌ వ్యసనాగమే!

4 మిత్రం చాపత్తి కాలేషు భార్యాం చ విభవ వ్షయే॥ 104 ఒకపని పై పంపబడినప్పుడు సేవకుని నైజనున్సు కష్టకాలమున బంధవుల వ్రైజమున్సు ఆపద వచ్చినప్పుడు మిద్రునివైజమును సంపద కోల్పోయినపుడు భార్య నైజమును తెలియును,

దుక్షనస్య చ సర్బన్య వరం సర్పో న దుర్దనః!

సర్పోదశతి కాలేన దుర్తనన్య పదే పదే ॥ 105 దుర్మార్గుడు, సర్పము - ఈ రెండిటిలో సర్పమే మంచిది (ఏలన) సర్పము ఎన్సుడోకాని కాటు వేయదు. దుర్మార్గుడు నూటిమూటికి కాటు వేయుచునే ఉండును.

ఏతదర్హం కుఠీనానాం నృపాః కుర్వన్తి సంగ్రహం!

ఆదిమధ్యావసానేషు న త్యజన్తి చ తే నృపమ్‌ ॥ 106 ఉదాత్తులు మొదట, మధ్యన, చివర (మూడు కాలములందును) విడుపరు కమక పాలకులు ఉదాచ్తులనెప్పుడును ఆదరింతురు,

ప్రలయే భిన్నమర్యాదా భవన్తి సాగరాః।

సాగరా భేద మిచ్శన్తి .ప్రలయే 8 పి న సాధవః॥ 107

20

ప్రళయ. కాలమున సముద్రములైనను తమహద్దును దాటును. కాని సత్పురుషులు ప్రళయ కాలముననైనను తమ పహద్దును వీడరు.

పజణ్జితేషు గుణొః సర్వే మూర్చే దోషాశ్చ కేవలం!

తస్మాన్మూర్థ సహ్యసేషు ప్రాజ్ఞ ఏకో విశిష్యతే ॥ 108 నండితుల కున్న వన్నియు గుణములే, మూర్చులకున్నవన్నియు చోషములే. కనుక వెయ్యిమంది మూర్చులలో ఒక పండితుడే మిన్న.

గుణవన్తం నియుజ్జీత గుణహీనం వివర్హయేత్‌!

వణ్జితే చ గుణాః సర్వేమూర్జే దోషాశ్చ కేవలాః ॥ 109 గుణహీనుని విడచి గుణవంతుని (కార్యమునందు) నియోగింపనలెను. పండి తుని వద్ద అన్నియు గుణములే, మూర్జునివద్ద అన్నియు దోషములే.

గాంధీర్యయుక్తా మృదు మన్హ వాక్యా జితేన్హియాః సత్యపరాః సయోగ్యాః!

భావ్యర్త్హతజ్డా విదితార్థ తత్వాః ప్రాయేణ భూత్యాః కృతినాంభవన్తి॥ 110 అదృ్భష్టవంతుడగు పాలకుని "సేవకులు గాంభీర్యము, చృుదుభాషణ, ఇంద్రియజ యము బుజుప్రవర్తన యోగ్యత, దూరదృష్టి యుక్తాయుక్త విచక్షణ కలిగి యున్నవారై యుందురు.

ప్రాజ్టే నియోజ్యమానే తు సన్తి రాజ్ఞ (స్త్రృయోగుణాః!

యశః స్వర్ష నివాసశ్చ విపులశ్చ ధనాగమః ॥ మ1ేకై వినేకవంతుని ఒకకార్యము. నందు నియోగించినచో కీర్తి గొన్న సంపద, స్వర్గము అను మూడు ప్రయోజనములు పొలకునికి వేకూరగలవుం

మూర్చే నియోజ్యమానేతు త్రయోదోషాః మహీవతేః!

అయశ శ్చార్హనాశశ్చ నరకే గమనం తధా ॥ 112 మూర్చుని ఒక పనిలో నియమించినచో అపకీర్తి ధననష్టము, నరక ప్రాప్తి అను మూడు దోషములు రాజుకు సండక్రమించును.

తస్మాద్బూమీశ్వరో నిత్యం ధర్మకామార్హ వృద్ధయే!

గుణవంతం నియుజ్జీత గుణహీనం వివర్జయేత్‌ ॥ 113

21

అందుచేత గుణహీనుని విడచి పాలకుడు అన్నిపనుల యందుము ధర్మార్ధ కానముప్రయోజన సిద్దికై గుణవంతువనే నియమించవలెను. దమ్బాశ్రితాన్‌ కపటినో హింసానూత్సాహవర్దితాన్‌! అశక్తాన్‌ భయ భీతాంశ్చ రాజా భృత్తాన్‌ వివర్రయేత్‌ ॥ క్షేష4 'మోసకారుల్తు కపటులు, హింసాబుద్రి కలవారు ఉత్సాహములేనివారు, అశక్తులు, సిరికివారు - వీరిని రాజు విడువవలెను. తొన్తి భక్తి విహీనశ్చ విషక్షా ధన లోలుపః। అశక్షో భయ భీతశ్చ రాజ్ఞా త్యక్తవ్య ఏవ సః ॥ క15 సహనం, భక్తీ లేనివారు ప్రతిక్తూలురు, ధనవ్యామోహం కలవారు అశక్ట్తుల్సు పిరికివారు - పీరినిరాజు విడువవలెను. కూరం వ్యసనినం లుబ్ద మప్రగల్బం నదార్దవం | అనాయం వ్యయకర్తారం నాధివత్యే నియోజయేత్‌ ॥ 116 క్రూరులు వ్యసనపరులుు పిసినారులు, పిరికివారు, నిష్కర్షగా మాటాడు వారు అతిస్వతంత్రుల్రు యభఛేచ్చగా బర్చుచేయువారు - వీరిని ఉన్నతవదవు లలో నియోగించరాదు. మూర్జస్తు పరిహర్తవ్యః ప్రత్యక్షో ద్వివదః పశుః। బినత్తి వాక్య శల్యేన అదృష్టః కళ్టకోయధా ॥ 117 మూర్థుడునగా కనిపించే ద్విపాద పసువు. కనిపీంచనిముల్లు చలె వాడిటైన మాటలతో ఇతరులను బాధ పెట్టును. కనుక అట్టవానిని పరిహరించవలెను. బవాభిర్మూర్థ సంఘూతై రన్యోన్య వశువృత్తిభిః। వచ్చాద్యశ్తేగుణాః సర్వేమేసైశ్చ దివాకరః ॥ 118 సూర్యుని మేఘములు కప్పివై చినట్లు అనేక' మంది మూర్చులు వశు (ప్రవృత్తి

• కలిగ నద్దుణ సంపత్తిని కపస్పీవై తురు, తుల్యార్థ తుల్య సామర్హ్యం మన్తంజ్ఞం వ్యవసాయినం!। అర్రరాజ్యహరం భృత్యం యో . నహాన్యాత్‌ సహన్యతే ॥ 119 22

సంసద, సామర్హ్యము, ఆలోచన, పరిశ్రమలలో తనకు సాటిగా నుండి సగము రాజ్యమును హరించిన భృత్యుని రాజు నశింపజేయనిచో తాను నాశమొందును.

కర్దాకస్య విమగ్నస్య దన్తస్య చలితస్య చ!

అమాత్యన్య చ చ దుషస్టస్య మూలా డుద్రరణం సుఖమ్‌ |! 120 మిక్కిలిలోతుకు దిగినముల్టు కదలుచున్న దంతమువలెనే దుష్టుడైన నుంత్రిని సమూలముగ నశింపజేయుట నలన సుఖము కలుగును.

అలనం ముఖరం స్త్దం శూరం వ్యసనినం శరం!

అసన్తుష్టమభక్తం చ త్యజేత్‌ భృత్యం నారాధిహః ॥ [21 పాలకుడు సోమరి వాచాలుడు, బుద్ధిహీనుదు, క్రూరుడు, వ్యసనుడు, మొండి వాడు, సంతుష్టి లేనివాడు, భక్తి లేనివాడు అయిన భృళత్యుని విడువ వలెను.

కులణీల గుణోపేతఈ సర్వధర్మ పరాయణః

ప్రవీణః (పేషణాధ్యక్షో ధర్మాధ్యక్షో విధీయతే ॥ 1122 న్యాయాధ్యక్షుడు దుంచి వంశగారవము కలవాడును సద్గుణ సంపత్తి కల వాడు సమస్త ధర్మములు తెలిసినవాడు సమర్జుడు విచారణాదక్టుడును అయి ఉండవలెను,

మూలఅవృత్తి హతో ధేరఈ సర్వరత్న పరీక్షకః!

శుచిశ్చ వ్యవసాయీం చ భాణ్జాధ్యక్షో మహీపతే? ॥ 123 పాలకుని కోశాధ్యక్షుడు మూలిక వనరుల నభివృద్ధి నొందించువాడు, డై ర్యశాల్సీ రత్నపరీక్షయందు నేర్పరి, పరిశుద్దుడు, పరిశ్రమచేయువాడునై యుండవలెను,

(ప్రవీణ స్వామినో భక్తః సత్యవాదీ జితేన్హియః!

ర్‌

అలుజ్హూ న్వధవై న్ప్ఫృష్తో గజ్దూధ్యక్షో మహీపతేః ॥ 24 పాలకుని గనులసై అధ్యక్షుడు నేర్చర్కి స్వామిభక్తి పరాయణుడు సత్యవా కృరిపాలకుడు; ఇంద్రియ జయము కలవాడు, ఆశలేనివాడు, తన సంపదతో తృప్తి నొందునాడై యుండవలెను.

య]

సమస్త కృత శ్యాస్త్రుజ్ఞః పల్ణిత శృ జితశ్రమః।

దైర్య శౌర్య గుణోపేతఈ సేనాధ్యక్షో విధియతే | 125 సైన్యాధ్యక్షుడు సమస్త శాస్త్రములలో కృషిచేసినవాడు పండిచుద్సు శ్రమిం చువాడు ధైర్య, శార్యాది గుణోపేతుడును కావలెను.

సమస్త హయ శా,స్త్రక్టో వాహనేషు జితశ్రమః

శౌర్య. వీర్య గుతోపేఈ అశ్వాద్యక్షో విధియతే ॥ 126 అశ్వ సేనాధ్యక్షుడు వివిధ అశ్వముల స్వభావము నెజిగిననాడు, గుజ్జుప్పు స్వారి యందును రథము వడప్పటయందును నేర్చర్మి శార్య పరాక్రములందసదృశుడై ఇభముండవలెనుం

ఇజ్లేతొకార. తత్త్వశ్ఞో బలవాన్‌ ప్రియదర్శనః!

అప్రమౌదీ సదా దక్షః ప్రతీహార స ఉచ్యతే ॥| 1927 పాలకుని ద్వారపాలకుడు కను సన్నలనెజీగినవాడు, బలవంతుడు ఆకర్షణ కలవాడు, జాగరూకుడు సమర్ధుడును అయి యుండవలెను.

అదీరమృతః న్మృతిమాన్‌ కృతశ్లో నీతిశాస్త్ర,విత్‌!

ధీమానాయతి దర్శి చ మన్తీధీ రాజ్ఞః సు సన్నిధి ॥ 128 మంత్రి సకాలమున వనిచేయునేర్చరి, జ్ఞాపకశక్తి కలవాడు, కృతజ్ఞుడు శాజనీ చిదక్సుడు, ధీమంళుడు, దూరదృష్టి కలవాడునై యుండవలెను,

సకృదుక్త గృహీతార్థో అఘుహస్తో జితాక్షర

సర్వశ్యాస్త్ర, నమాలోక్రీ (ప్రకృష్ణో నామలేఖకః ॥ 120 కార్యదర్శి చెప్పిన విషయమును వెంటనే గ్రహించువాదు, వేగముగ వ్రాయుట యందు నేర్చర్తి చక్కని దస్తూరికలవాడు, సకల శ్యాస్త్ర్ర కళావేత్తయు కావ లెనుం

మేధావి వాకృటుః ప్రాజ్ఞః సత్యవాదీ జిచేస్తియః!

నర్వశ్శాస్త్ర. సమాలోకీ ఏషసాధుః స లేఖకః ॥ 180

24

లేఖకుడు (కార్యదర్శి) చక్కనిమేధావి వాబ్నెపుణ్యము. కలవాడు, యుక్తా యుక్త విచక్షణాదక్షుదు, సత్యవాది, జితేంద్రియుడు సర్వశా,స్త్రపారంగ తుడు సత్చురుషుడును అయియుండవలెను,

ఆయుర్వేద కృతాభ్యాసః సర్వేషాం 'ప్రియదర్శనః |

ఆర్య శీల గుణోపేత ఏష వైద్యో విధీయతే ॥ 131 రాజువైద్యుడు ఆయుర్వేదము నెజిగిననాడు, అందరిని అకర్తించువాడు, పూజ్య గుణ సేలములతో కూడినవాడు కావలయును.

వేద వేదాజ్ల తత్త్వత్లో జపపోమ పరాయణః!

శ ళా

అగీర్వాద పరో నిత్యమేష రాజ్ఞః వురోహితః | 132 రాజప్పరోహితుడు వేదవేదాంగముల నెజిగినవాడు, జపహోనూది ప్రక్రియల దక్నుడు, ఆశీర్వదించు స్వభావము కలవాడును కావలెను.

జ్ఞాన విజ్ఞాన సమ్బన్న 'ప్రియవాది జిలేస్త్రియః।

సమ్యగ్‌ విద్యాపదేశీచ. శుచిరాచార్య ఉచ్చతే ॥ 138 రాజు గురువు జ్ఞాన విజ్ఞాన సంపన్నుడు ప్రియభాషి? జిలేంద్రియుడు, విద్య నుపదేశించుటలోదక్టుడు శుచియునై యుండవలెను.

లేఖకు పారకశ్చెవ గణక ్రతిటోధకః!

(గ్రహమన్తం్ధ ప్రయోక్తా చ. కాలజ్టో రాజ్ఞ ఉచ్యతే వేతిడే ఆస్థాన జ్యోతిష్కుడు వ్రాయుట చదువుట, గణీతములలో నేర్పరి దుంత్ర ప్రయోక్త, గ్రహగతుల నెటిగి సమన్వయము చేయుట యందు దక్షుడునై యుండవలెను.

గణితత్లో లిపేర్వక్తా శ్రుతి స్మృతి వరాయణః।!

(బాహ్మణో (గ్రహ మన్త్రంజ్లో జీవవత్‌ సోంపి రాధ్యకు 135 (బ్రాహ్మణుడు గణితము, అనేక లివులు తెలిసిన వాడై, వేదశా,స్త్రవురాణ సమ న్వ్యయము నెటిగ్సి గ్రహగతులు దున్హార్తిధి దేవతల స్వరూపము నెజిగిన వాడై నచో భగవంతుని వలె అందీరిచే నారాధింపబడును.

25

ఇజ్చా కుబ్లో మన్తబుద్ధి వృద్దో' 8 శక్తో జితేస్త్రియః! నిస్ఫృహశ్చ ప్రయోక్తవ్యో రాజ్ఞో 5 న్తః పుర గక్షకఈ ॥ 136 అంతః పురరక్షకుడు గూవిి నురుగుజ్ఞు, మందబుద్ది వృద్దుడు నవుంసకుడు, జితేంద్రియుడు, కోరకలు లేనివాడుగ నుండవలెను. పితృ పైతామహోదక్షః శాస్త్రడ్డో మివృపాచకః। సత్యశాచ సమాయుక్తః సూపకార న ఉచ్చతే ॥ 137 వంటవాడు (మహానసాధ్యక్షుదు) తాత తండ్రుల నుండి (వంశపారంపర్య ముగ) వంటయందు నేర్పరి వంటచేయు శాస్త్రము నెటిగివవాడు, రుచికర ములను పాక కళను నేర్చినవాదు సత్యము, పరిశుభతలతో కూడిన వాడు కావలయును. మేధావీ వాక్సటుః [ప్రాజ్ఞః పరచిత్తోపలక్షక। ధీరో యథోక్త వాది చ ఏషదూతో నిధియతే షష" 138 రాయబారి మేధావి, మౌాటనేర్పరి, తెలివి తేటలు కలవాదు, ఇతరుల మన మ్సృలోని మాట నెయుగువాడు ధీరుడు యథాతథముగ వలుకువాడును కావ అయును. వ్రగల్బో బుద్దిదూన్‌ వక్తా వరచిత్తోవ లక్షకః। ధీరో యదోక్త వాది చ దూత ఇత్యభిధియతే ॥ 139 (అంతేకాక) దక్షుడు, బుద్దిమంతుడు, మాటలాడుట యందు నేర్పరి ఇతరుల ఇంగితము. నెజీగినవాడు, ధీరుడు, చెప్పినది చెప్పినట్టు వెప్పనలుగువాదును కావలెను నక్షత్ర భూషణం చన్దోో నారీణాం భూషణం పతిః! పృథివీ భూషణం రాజా విద్యా సర్వస్య భూషణమ్‌ ॥ 140 చుక్కలలో చంద్రునివలె భార్యకు భర్తవలె పాలకుడు భూళలికి అలంకా రము, విద్య అందరికీ అలంకారము. 26

బాలో 5 పి నావమన్తవ్యో మనుష్య ఇతి భూమిపః! మహతీ దేవతా ప్యాషా నర రూపేణ తిన్పతి ॥ కేశ] రాజైనవాడు బాలుడైనను తక్కువగ చూడరాదు. భగవంతుడు నరుని రూస ముదాల్సి రాజుయందు వసించును. ఏతదర్హం హె సౌమిత్రే రాజ్యమిచ్చన్తి భూభ్చతః | యదేషాం సర్వకార్యేషు వచో న ప్రతిహన్యతే ॥ 1క2 అందువలననే రాజులు భూ భాగమును. కోరుదురు. అన్ని విషయముల యందును వారి ఆజ్ఞలు అనుల్లంఘనీయములు, యచ్చక్తావపవ్యు షేక్షన్తే కదాచిత్‌ త(త్రకారణమ్‌! టి సమూలకాషం కషితు ముపాయో 5 సౌ న మూఢతా ॥ శే ఒక్కక్కవ్పుచు. రాజ్యపాలనా దక్ష్రత్రయున్నను రాజ్యమును తృజింతుర్ధ, | తెలివిహీనతకాదు. సత్యమును తెలిసికొనుటకు ఒరిపిడిరాయిగా మొ చర్యను తీసికొనవలయును. ఆజ్ఞా. మాత్రఫలం రాజ్యం బ్రవ్మా చర్య ఫలం తపః 14 జ్ఞాన మాత్ర ఫలావిద్యా దత్త భుక్తవలం ధనమ్‌ | రాజ్యమునకు నిరాఘాటమైన అజ్ఞ తపస్సునకు ద్రవ్మా చర్యను విద్యకు జ్ఞానమును సంపదకు దానము, అనుభవమును ఫ్రలముల్రై యున్నవం .] తః! అవంశ పతితో రాజా మూర్చ వుత్రశ్చ వడ్డే 145 అధనేన ధనం ప్రాప్య తృణవన్మన్యతే జగత్‌ !| సంసద వంశగారవములేని రాజును, మూర్చుడైన వండితవుత్రుని హాఠొత్తుగొ లభించిన పేదవానిని ప్రపంచము గడ్డిపోచవలె భానించును. శ్యాష్త్రార్డ. చక్తుషో. విద్వాన్‌ నరేన్హాా నీతి చక్తుషో! 146 వేదార్హ చక్షుషా విప్రా ఇతరే చర్మ చక్తుషా | నేత శ్యాస్త్రార్థము (విజ్ఞనమవెడి) 'అనెడీ నేత్రములతో సండితులును, న్యాయ ములతో రాజున్ను వేదార్హమనెడి కళ్లతో బ్రాహ్మాణులును; చర్మ చక్తువు 27

ఇతరులును (విషయములను) చూతురు.

గన్దేన గావః పశ్యన్తి వేదైః పశ్యన్తి బ్రాహ్మణాః।

చారైః పశ్యన్తి రాజాన శ్చృక్తుర్భ్యామితరే జనాః ॥ మేత వాసనతో పశువులును వేదములచే బ్రాహ్మణులును, గూఢచారులచే రాజును సాధారణ నేశత్రములతో తక్కిన ్రజలును (విషయములను) చూతురు.

గన్హః సువర్రే ఫలమిక్సుదళ్హే నాకారి పుష్పం ఖలు చన్హనన్య।

విద్వాన్‌ ధనాఢ్యో నృపతిశ్చిరాయుర్జ్థాతుః పురాకోపీ న బుద్దిదోభూత్‌॥ బంగారమునకు వాసనయు, చెఆకుకు ఫలమును, దుంచి గంధమునకు వ మును, విద్యాంసునకు సంపదయు, రాజునకు దీర్హాయువును ఈయలేదు. సృష్టీకర్త కంళి బుద్ధికుశలత గల వారెవరును లేరు.

రజ్కం కరోతి రాజానం రాజానం రజ్క మేవచ!

ధనినం నిర్షనం చైవ నిర్హనం ధనినం విధిః ॥ కకం విధి రాజును బిచ్చగానినిగను చిచ్చగానిని రాజుగను ధనికుని పేదగన్సు పేదను ధనికుని గను చేయును.

అహిం నృవం చ శార్దూలం కిటిం చ బాలకం తధా!

వరశ్వానం చశకూద్ధం చ సప్తసప్తాన్‌ న బోధయేత్‌ ॥ 149 పాము రాజు సింహము, పంద్శి బాలుడు ఇతరుల కుక్క మూర్జుడు ఈ ఏడింటిని నిద్రించువారిని లేపరాదు.

విద్యార్హీ 'సేవకః పాన్హాః క్షుధార్లో భయ కాతరః।

భాణ్డారీ ప్రతిహారీ చ సప్త నస్తాన్‌ ప్రబోధయేత్‌ ॥ 150 విద్యార్థి సేవకుడు, బాటసారి, ఆకలిగొన్నవాడు, భయగ్రస్తుదు, కోశాధికారి, ద్వారపాలకుడు - ఈ ఏడుగురిని నిద్రించువారిని మేలుకొలసవలయును,

ఆత్మద్వేషాద్‌ భవేన్సృత్యు వరద్వేషాద్‌ ధనక్షయః!

రాజద్వేషాద్‌ భవేన్నాశో బ్రహ్మద్వేషాత్‌ కులక్షయః | 151

28

తన్నుతాను. ద్వేషించుకొనుటవలన మృత్యువును, ఇతరులను ద్వేషించుట వలన ధననాశమృ్ము రాజును ద్వేషించుటనలన నొశనము బ్రహ్మద్వేషము వలన కుల శ్షయమును జరుగును. చసన్తినగరే దేవాస్తధా (గ్రామే 5 ధమా జనాః! (గ్రామాన్తరే పశాచాశ్చ గ్రామ మధ్యేతు రాక్షసాః ॥ 152 నగరములయందు దేనతల్సు గ్రాముములయందు పామరులు (గ్రాదు పాఠిమేర అలో పిశాచములు గ్రామమధ్యచుల యందు రాక్షసులు నుందురు. దినయం రాజపుత్రేభ్యూ పణ్డితేభ్యః సుభాషితం! అనృతం ద్యూతకారేభ్య ్రభ్యః గిశ్షేత వైతవమ్‌ ॥॥ 153 రాజప్పుత్రుల నుండి వినయము, పండితుల నుండి ముంచి వాచకము, జొదరు లనుండి అణద్రములన్ను స్త్రీల నుండి మోసమును నేర్వదగినవి. ణా రాజా వేశ్యా యమో వ్యూగ్ని స్తస్కరో బాల యాచక! లి మ. = సర దుఃఖం న జూనన్తి వ్యాష్టయో (గ్రాము కూటక ॥ 154 రాజు వేశ్య మృత్యువు అగ్ని, దొంగ బాలుడు యాచకుడు, గ్రామంలోని దుశ్శీలుడు (రౌడి) ఈ ఎనమండుగురు. ఇతరుల దుఃఖమును గమనింపరు కో 5 ర్థాన్‌ ప్రాష్యన గర్వితో చిషయిణా కస్పావదో౩స్తం గతా త్తీభా కన్య న ఖల్గిత భువి దును కో నామ రాజ్ఞాం ప్రియః | కః కాలస్య న గోచరత్వ మగమత్‌ కోంర్టీ గతో గౌరవం కో వా దుర్రన వాగురాసు పతిత క్షేమేణ యాతః పధి ॥ 155 సంపదతో గర్వింపని వాడెవడు? విషయ సుఖలోలుడైన వాని అపదలకంత మెక్సడ?. శ్తీలచే బాధింపబడిని మనస్సు కలవాడెవడు? రాజునకు (ఎల్ల వుడు) ప్రేయతముడెవడు? కాలగమనమును తప్పించుకొనువాడెవడు? గౌర వము కలయాచకుడెవడు? దుర్తనసాంగత్యములో పడిత్నేనుముగ గమ్యమును శేరువాడెవడు? (ఎవరును లేరని భావము) కాకేశాచం ద్యూతకారేషు సత్యం సర్పం శ్షాన్తిః స్త్రీషు కామోపశాన్లిః! క్లీబే ధైర్యం మద్యపే తత్తృచిన్నా రాజామిత్రం కేన దృష్టం శ్రుతం వా ॥ 156 29

కాకులలో పారిశుద్ధ్యము, జూదరులలో సత్యము, పాములలో సహిష్టుత, స్రలలో కామసరితృషస్తి, పిరికిసందలలో ధైర్యము, త్రాగుబోతులలో తత్త్వవి చారము, రాజులలో (శాశ్వత) మైత్రి ఎవరిచేతను చూడబడినవి వినబడనివి.

న రాజ్ఞా సహ మిత్రత్వం న సర్పో నిర్విషః క్వచిత్‌!

న కులం నిర్మలం తత్ర స్త్రీ జనో యత్ర జాయతే ॥ 157' రాజుతో మైత్రి, విషములేని సర్పము, స్త్రీ సంతానము కల నంశములలో నిర్మలత్వము ఎప్పుడును ఉండవు,

కా ప్రీత సహ మార్చారైః కా ప్రీతి రవనీపతా!

గణికాధిశ్చ కా ప్రీతిః కా ప్రీతిర్చిక్షుకైః సహ 1 158 పిల్లలకు, రాజులకు వేశ్యలకు బీచ్చగాం(డ్రకు సంతృప్తి అనునది అరుదు.

నాస్తై మైత్రం నరేనైం్చ నాస్తి మైత్రం ఇలైః సహ।

నాస్తి మైత్రమబోదైశ్చ న క్రీడా భుజంగమైః ॥ 159 పాములతో చెలగాటమువలె రాజు దుర్తనులు మూర్గుల తోడి "స్నేహము కూడదు.

త్తీషు రాజాను సర్చేషు స్వాధ్యాయే శత్రు విగ్రహే।

అగ్నాదుర్హనే విశ్వాసం ఈ ప్రాజ్ఞః కర్తుముర్హతి ॥ 160 విచ్షణాజ్ఞానము. కలవాడు శస్తీల యందును, సర్పము లందును, తన విద్యయందున్తు శట్రువులతోడి యుద్రమునందును, అగ్నియందును, దుర్తను అందును విశ్వానముంచదగదు.

నథినాం చ నదీనాం చ శృళ్లిణాం శస్త్రపాణినాం!

విశ్వసోనైవ కర్తవ్యః స్త్రీషు రాజకులేషు చ ॥ 161 గోళ్ళు కలగిన జంతువులందును, నదులయందును, కొమ్ములుగల జంతువు అందును. ఆయుధ పాణులందును. (స్రీలయందునుు రాజవంశముల యందును విశ్వాసముంచరాదు.

30

భేతవ్య మకుఠీనానాం రాజపరోపజీవినాం!

భేతవ్యం జ్ఞాత శత్రూణాం జ్ఞాత్వా పూర్వాపకారిణమ్‌ ॥ 162 రాజునకు భయపడువ క్షు వంశగారవములేని వానిపట్టును భయపడనలయును. అహ్లీ ఇతరులపై ఆధారపడి జీవించు వాని యందును, తెలిసిన శత్రువుల ట్లను, తన ఆసరాధముల నెరిగినవాని పట్టును భయపడనలెను.

ఉన్మత్తానాం భుజణ్గానాం మద్య పానాంచ దన్తినాం[

త్రుణొం రాజకులానాం చ విశ్వనన్తి గతాయుషః ॥ 163 ఆయువు శ్షీణించిన వారే ఉన్మత్తులన్వు సర్పములను, శత్రాగుబోతులను, వీను గులన్ను స్త్రీలను, రాజనంశములను విశ్వసింతురు,

శ్యాస్త్రర నుచిన్తితమసి. ప్రతి చిన్తనీయం

ఆరాధితోంపిన్ఫృపతిః పరిశబ్కనీయః!

అక్కేస్టితాపి యువతిః పరిరక్షణీయా

శాస్త్రే, నృపేచ యువతైన శతావనన్నాః ॥ 164 విద్య ఎంత ఉన్నప్పటకిని మననము చేయవలెను, రాజాదరనున్నప్పటికీని శంకీంచనలయును. తొడపై కూర్చుండి నను స్త్రీని గక్షించు కొనవలయును. విద్య, రాజు యువతి చంచలములై నని, (వాటిపట్టు అప్రమత్తులై ఉండవలెనని భానము)

అగ్నరాప ప్రియో మూర్దాః సర్పా రాజ కులానిచ!

నిత్యం యత్నేన సేవ్యాని సద్యః ప్రాణ వారాణి షట్‌ | 165 అగ్ని నీరు త్తం: మూర్చులు పాములు, రాజవంశములు - ఈ ఆరును 'ప్రాణాంతకమైనవి. కనుక వీటిని జాగరూకతతో సేవించవలెను.

అత్యాసన్నా వినాశాయ దూరస్తా న ఫల (ప్రదాః।

'సేవ్యతాం మధ్యభాగేన లొజా వహ్ని ర్లురుః స్త్రియా 166 అత్యంత సాన్నిహిత్యము అనర్థదాయకము. దూరముగనుందుట ఫలప్రదము కాదు. కనుక రాజు అగ్ని గురువు, స్త్రీలు వీరినట్ట తగుమాత్రపు దూర మున మ్గుండనలెను.

31

సుహృదాముపకార కారణాద్‌ ద్విషతామప్యకారకారణాత్‌

నృప సంశ్రయ ఇష్యతే బుధైర్దరరం కోన బిభర్తి కేవలమ్‌ ॥ 167 'స్నేహితులకుసకారము, విరోధులకపకారమును వాంభఛించి విజ్ఞులు రాజాశ్రయ మును కోరుదురు. కేవలము పొట్టునింపుకొనుట ఎవడు చేయుటలేదు?

సేరుచ్చ్భాయా పితాచ్భాయా ఛాయాజేష్పశ్చ బాన్హవాః।

ఛాయా రాజను సంమాన మేతాశ్ళాయాః సుదుర్లభాః | 168 గురువు, తండ్రి అన్నగారు బంధువులు, రాజుల యొక్క నీడ త్మేముమైనవి. ఇవి దుర్ల్షభములు,

రిక్త పాణిర్నపశ్యేత రాజానం దేవతాం గురుం!

నైమిత్తికం చ వైద్యం చ ఫలేన ఫలమాదిశేత్‌ ॥ 169 రాజులు దేవతలు గురువులు జ్యోతిష్కులు, వైద్యులు - వీరిని వట్టి చేతు అతో దర్శించరాదు. కానుకలబట్టి ఫలముండును. _

దేవో రాజా గురుర్భార్యా వైద్య నక్షత్ర పారకాః।

రిక్తహస్తా న గచ్చన్ని గతే కార్యం న సిద్ద్యతి ॥ 170 దేవత ప్రభువ్చు గురువు భార్య, వైద్యుడు జ్యోతిష్కుడు వీరిని వట్టి చేతు అతో దర్శించరాదు. అష్టైన ఇష్టకార్యము సిద్దింపదు.

ఆజ్జాభజ్లో నరేంద్రాణాం మానఖజ్జనా |

వృధక్‌ శయ్యా చ నారీణామశస్త్రవిహితో వధః ॥ క “11 (ప్రభువునకు అజ్లోల్లంఘనను మించిన అవమానములేదు. అది త్తీ/లకు వేశొక మంచమున సరుండుటనువలె కస్త్రము లేకయే చంపుటనంటిది.

సకృజ్జల్పన్తి రాజానః సకృజ్ఞల్పన్తి పజ్దితాః।!

సకృత్‌ కన్యాః ప్రదీయన్తే త్రీజ్యేతాని సకృత్‌ సకృత్‌ ॥ 12 ప్రభువులమాట్య, పండితుల పలుకు కన్యాదానము - ఈ మూడును ఒక సారి మాత్రమే జరుగునట్టివి.

32

లోకో యథా కిల తధా న భూపతి స్యాత్‌

సద్‌ భూవతిః ఖలు యథైవ తధైవ లోకాః!

ధర్మప్రవృత్తిరధ తద్విపరీత వృత్తిః

కృత్న్నే జనే నరపతిః (ప్రభవత్యశేషమ్‌ ॥ 178 పాలకులు సాధారణ ప్రజనంటివారుకారు. పాలకుడు మంచివాడై, నచో ప్రజలు కూడ మంచివారుగనుందురు కదా! ధర్మముకాన్సి అధర్మముకాని ప్రజలు అనుసరించుటలో పాలకుని ప్రభావము విశేషముగ నుండును.

మాతా యది విషం దద్యాత్‌ పితా విక్రీయతే సుతః!

రాజూహరతి సర్వస్వం కో మే త్రాతా భవిష్యతి ॥ [174 తల్లివిషమునిచ్చునద్వి తండ్రివుత్రుని అమ్మువాడును, రాజు నర్వస్వమును దోచువాడును అయినచో నాకు రక్షకుడెనరు?

యత్ర రాజాస్వయం చోర న మన్తిరి న పురోహితః!

తత్రాహ కిం కరిష్యామి యతో డక్షా తత్తో భయమ్‌ ॥ 175 ముంది పురోహితులతో కూడిరాజే చోరుడైనచో నేనేమిచేయగలను? రక్షణ యున్నచోటనే భయముకూడ కలిసియుండును.

రాజ్జీ ధర్మిణ ధర్మిష్టాః పాపే పాపాః సమే సమాః

రాజానమనువర్తన్నే యధా రాజా తధా ప్రజాః ॥ 176 రాజుధార్మికుడై నచో ప్రజలు కూడ ధార్మికులగుదురు. రాజుపాసి మైనచో ప్రజలు పావులు. సముడైనచో సములు. ప్రజ రాజుననుసరింతురు. రాజె్లో ప్రజలట్టు.

రొజా ర్యాష్ట్ర కృతం పాపం రాజ్ఞః పాపం పురోహితః!

భర్తా చ త్రీ కృతం పాపం శిష్య" పాపం గురుస్తధా ॥ 1 (ప్రజల పానమునకు రాజు బాధ్యుడు, రాజు పాపమునకు పురోహితుడును, భార్యపాపమునకు భర్తయు, శిష్యుని పాపమునకు గురువును బాధ్యులు,

33

సింహ రూపేణ రాజానో వ్యాషఘ్ర రూపేణ మన్తి0ణః।

భృత్యశ్చ గృధ్రరూపేణ క్షయం యాన్యన్తి వై ప్రజాః ॥ 178 రాజు సింహము వలెను మంత్రి పెద్దపులినలెను, అధికారులు (గ్రద్దల వలెను న్నచో ప్రజలు నాశమొందుదురు.

ఆతురే వ్యసనే ప్రాప్తే దుర్చిక్నే శత్రుసజ్కకే!

రాజద్వారే శ్మశానే చ యస్తిష్టృతి న బాన్హవః ॥॥ 179 రోగము, దుఖము, కరువు శత్రువుల నలన అపాయము, రాజు ద్వార శ్యశా నములందును ఎవరుతోడుగ నుందురో వారే బంధువులు.

పరోశ్ష్న కార్యహన్తారం ప్రత్యక్ష ప్రియవాదినం!

వర్హయేత్‌ తాదృ్భృశం మిత్రం విషకున్చుం పయోముఖవ్‌ ॥ 180 ఎదుట ప్రియముగ మాటలాడి చాటున హాని చేయు సయోముఖ విషకుంభము నంటి మిత్రుని పరిత్యజింపవలెను.

సంగతి (శ్రేయసో మూలం సు జనేషు విశేషతః!

చుషమాత్రే పృథగ్చిన్నే తణ్డులం న ్రరోహతి ॥ 181 సత్ఫురుష సహవాసము అనేకములగు శ్రేయస్సులకు మూలము. ధాన్యహీన మైన పొల్దును దంచుట తగదు.

శత్రోరపి గుణా వాచ్యా దోషావాచ్యా గురోరపి!

యుక్తి యుక్తం వచోగ్రా్యా న వచో గురు గారవాత్‌ ॥ 182 శత్రువుయొక్క గుణములై నను శ్లాఘీంస తగినవి. దోషములు గురువునకు సంబంధించిన వైనను నుతింసతగినవి కావు. యుక్తియుక్త మైన మాటలనే గ్రహింపవలెను కాని గురువు నందలి గౌరవముతో కాదు.

వైరంణా నహ విశ్వాసం యో నరః కర్తుమిచ్ళతి. |

స వృక్షాగేషు సం సుప్తః పతితః ప్రతిబుద్ధ్యతే ॥ 1రితి శస్రువునందు విశ్వాసము నుంచువాదు వృక్షాగ్రమున నిద్రించి (క్రిందనడువా నితో సమానుడు,

|

న విశ్వసేత్‌ వూర్వ పరాజితన్య శట్రోశ్చ మిత్రత్వ ముపాగతస్య!

దుగ్దాం గుహాం పశ్యత ధూమపూర్జాం కాకః ప్రణీతేన హుతాశనేన ॥ 184 దక్థమై పొగచే కన్పజడిన గుహ్హ కాక్సీ ఎట్టు విశ్వాసపాత్రములు కావో అట్టే తనచే ఓడింపబడిమైత్రి చేసికొన్నవాడు విశ్వనసనీయుడు కాడు.

న విశ్వసేత్‌ కు మిత్రే చ మిత్రే చాపి న విశ్వసేత్‌।

కదాచిత్‌ కుపితం మిత్రం సర్వం గుహ్యం ప్రకాశయేత్‌ ॥ 185 కుజనుడు మి(్రుడైనను విశ్వసింపతగదు. కోపము వచ్చినపుడు మిత్రుడు కూడ ఒకానొకప్పుడు రహస్యములను బయట పెట్టును.

న విశ్వసేత్‌ విశ్వస్తే విశ్వస్తే నాతి విశ్వసేత్‌!

విశ్వాసొద్‌ భయముత్సన్నం మూలాన్నపి నికృన్తత్‌ | 186 తనపై విశ్వాసములేనివానిని నమ్మరాదు. విశ్వానమున్నవానిని కూడ అతిగా నమ్మరాదు. విశ్వాసమువలన కలిగిన భయము సమూలముగ నాశమెనర్చును,

వ్యాధిశేషోంగ్ని శేషశ్చ శత్రోః శేష బుణస్యచ!

పునః పునః ప్రవర్తేత తస్మాన్నిశ్మేషమాచరేత్‌ ॥ 187 వ్యాధిశేషముు అగ్ని శేషము, శత్రుశేషము, బుణశేషము తిరిగిపెంపొందు చుండును కొన వీనిని నిశ్శేష మొనర్భవలెను.

నో పేక్షితవ్యో విద్వద్చిః శత్రురల్పబలో౩పి సన్‌!

వహ్నిరల్సోపి సంవృద్దో భన్మసాత్‌ కురుతే వనమ్‌ ॥ 188 శత్రువు దుర్చలుడైనను ఉషేక్షించతగదు. అన్ని కొంచమైనను వృద్దినొంది వనమునంతను దహింపగలదు.

క్షుద్ర శత్రురితి జ్ఞాత్వా నో పేక్షేత కదాచన |!

కాలే దుర్షనతాం యాతి తృణస్థ వహ్ని బీజవత్‌ 189 శత్రువు జలహీనుడని ఎస్స్రడును ఉ పేక్షింపరాదు. ఎండు కస్టైయందలి నిప్పు రవ్వ చలె వాడు కాలక్రమమున దర్చనుడగును,

35

శత్రోరపత్యాని వశంగతాని నో'పేక్షణీయాని బుధైర్మమష్య। నాన్యేవకాలేన విషత్కరాణి వనాసి పాత్రాదపి దారుణాని ॥ 190 వశంసదులైన శత్రువులయొక్క సంతానమునైనను బుద్ధినుంతులు పేక్షింపరు. ఎందుటాకులనుండి రగిలిన అగ్నియు అడవిని దగ్భ 'మొనర్చినటుల కాలనక్రమ మున వాడును (ప్రమాదకారి కాగలదు. ఉపాయే న హీ యచ్చక్యం న తచ్చక్యం పరాశక్రమైః కాకీ కనక సూత్రేణ కాలనర్బో నిపాతిఈ 198 పరాశ్రనుముచే సాధించలేనిది ఉపాయమువలన సాధించవచ్చును. నల్లత్రాచు కాకిచే బంగారు హారముద్వారా (సాధనముగా చేసికొని) సంహరిలపబడినది. నాత్యన్త సరలైర్చావ్యం గత్వాపశ్య వనస్థ్రథీం! ఛిద్యన్తే నరలాస్తత్ర కుబ్బా తిప్పన్తి పాదపాః ॥ 192 మరి ముక్కుకు సూటిగా పోరాదు. అరణ్యమునకుపోయి. చూడుము. నిటా రుగానున్న చెట్టు ఇండింపబడి నంకరగనున్నవి నిలచియే యుందును. జిహ్వా వసతే లక్ష్మీర్తిహ్వాగే మిత్రబాస్ర్రవాణ జిహ్వాాగే బన్హనం చాపి జిహ్వాగే మరణం (ధ్రువమ్‌ ॥ 1903 నాలుక చివర ఇక్ర్మివసించును. నాలుక చివరనే బంధుమిత్రులుందురు, నాలుక చిపరనే బంధనము మృత్యువును వసించును.. (మృదుభాషణము ముఖ్యమనుట)) హేజిస్వా! కటుక న్నేహే మధురం కిం న భాషసే! మధురం వద కల్యాణ లోకోకయం మధుర ప్రియః ॥ 1194 ఓ జిహ్వాగ్లమూ! నీకు కటువైన మొటలయండదే ప్రీతి. మధురాలాసముల నేల చేయవు? మధురమైన మూటలాడుము. లోకము మధురమైన మొటల నాల కీంచుము, - ప్రియవాక్య ప్రదానేన సర్వే తుష్యన్తి ఇన్తవః తస్మాత్‌ తదేవ వక్తవ్యం వచనే కిం దరిద్రతా ॥| 195 38

ప్రియ వచనములచే సర్వ ప్రాణులును సంతసింతురు. కనుక ప్రియభాషణమే చేయవలయును. మాటలాడుటకు దారిద్ర్యమెందులకు?

సామ్నా దానేన భేదేన క్రమేణ చ బలేన చ!

సర్వధా తు సదా శత్రుర్దాతనీయో ధరాధిపైః ॥ 196 రాజులచే శత్రువులు సామ దాన భేద దండోపాయములచే ఎల్లప్పుడు నిర్రించత గుదురు.

ఉపకార గృహీతేన శత్రుణా శత్రుముద్ద రేత్‌ |

పాదలగ్నం కర స్టేన కళ్ధ కేనేవ కజ్టకవ్‌ | 107 ముల్టును ముల్గుతోడనే తీసినట్టు ఒక శత్రువు సహకారముచే మరి యొక శత్రు వును సంహరించుటయుక్త ము

సంకులే యోజయేత్‌ కన్యాం పుత్రం విద్యాసు యోజయేత్‌!

వ్యసనే యోజయేచ్చత్రుమిషస్ట్రం ధర్మేణ యోజయేత్‌ ॥ 198 కన్యను చుంచి కులమునందును, వు(త్రుని విద్యయందును, శత్రువును వ్యసన నమునందున్సు మిత్రుని ధర్మమునందును అనునంధంపవలెను.

మృదునైవ మృదుంహన్తి మృదునా హస్తి దారుణం!

నా సాధ్యం మృదునో కించిత్‌ తస్మాత్‌ తిక్ష్యతరో మృదుః ॥ 199 (శత్రువులు) మృదువైనవారైనను, దారుణమైన వారైనను మృదువుగనే నాశ 'మొనర్చ అర్హులు. మృదుత్వమున కసాధ్యమైనది లేదు. అందుచేత మృదు త్వమే శిక్ష మైనది.

బహానాం చైవ సత్తానాం సమవాయా రిపుంజయః!

వర్త ధారాధరో మేఘస్త్రృతైరపి నివార్యతే ॥ 200 సజ్జన సమూపాము శత్రువును నిర్హింపగలదు. గడ్డిపరకల సమూహము జడి వానను పైత మెదుర్కొన గలదు.

బహొనా మప్య పారాణాం సమవాయో హీ దుఃసహః |!

తృడైరా వేస్ట్యతే రజ్జుస్తయా హస్త్యపి బద్ద్యతే ॥ 201

37

అల్స్బజనుల సమూపహాముకూడ సహింపరానిదే, -గడ్డిపరకల సమూవాముతో-పేన బడిన తాడు ఏనుగును కూడ బంధించుచున్నది. నర్వస్వ నాశే సంజాతే ప్రాణానామపి సంశయే। అపి శత్రుం ప్రణమ్యోచ్చె రక్షేత్‌ ప్రాణాన్‌ ధనానిచ ॥ 202 తనసర్వవ్వమును కోల్పోయి. ప్రాణభితి నొందినప్పుడు (రాజు) శత్రువునకు తలవొగ్లి తన ధన, ప్రాణములను గక్షించుకొనవలెను. కాలేన రివుణా సన్హిః కాలే మి(త్రేణ విగ్రహః కార్యకారణమాశ్రిత్య కాలం క్షిపతి పణ్హీతః ॥ 203 సమయము నెటిగి శత్రువులతో సంధి మిత్రులతో విరోధమును నెలసవలెను, విద్వాంసులు" కార్యకారణ సంబంధము నెణిగి కాలత్షేవమొనరింతురు. వహే దమిత్రం స్కచ్రేన యావత్కాల విపర్యయః! తదైవ మాగతే కాలే ధిన్ట్యాద్‌ ఘటమివాక్మని ॥ 204 కాలము. కఠిసిరానంతవరకు శత్రువును. భుజములపై నెక్కించుకొని సమయము సమీపసీంచినంతవే రాతితో కుండను కొట్టినట్టు కొట్టపలెను. నాత్మ చ్చిద్రం నరో విద్యాద్‌ విద్యాచ్భిదం పరస్యతు! గూహేత్‌ కూర్మ ఇవాజ్లాని పరభావం చ లక్షయేత్‌ ॥ 205 తన రహాన్యముల శత్రువుల కెంచీంగింవక శత్రు రహస్యముల నెటయిగవలెను, తాబేలు అంగములను దాచికొనిన విధముగ తన్‌ భావముల వ్రకటింపక కత్రు వుల ఉద్దేశ్యముల నెయుగవలెను. మనసా చ్చిన్తితం కార్యం వచసా న వ్రకాశయేత్‌। మన్తేంణ రక్షయేద్‌ గూఢం కార్యేచాపి నియోజయేత్‌ ॥ 206 మనస్సుతో ఆలోచించిన దానిని మాటలలో ప్రకటించక రహస్యమైన పథక మును కార్యాచరణ రూపముననే (ప్రదర్శింపవలెను. గోవయేత్‌ స్వాని రన్హ్రాణి వర రన్హాణి చిన్తయేత్‌। కుసీదేన నివర్తేత రాజ్య మిచ్ళన్‌ నృపః స్ట్రిరమ్‌ ॥ 207 38

రాజ్యమును స్రీరముగనేల గొరు రాజు తన లోపములను దాచి శత్రు రహన్య ములను వెదకుచు వడ్డీ వ్యాపారస్టునివలె మండవలెను.

షణ్మాసమధవ్నా వర్షం సన్తికుర్యాన్నరాధిపః |

మ శీ

ఆత్మనో బలమ్యాలోక్య పశ్చాచ్చత్రుం నిపాతయేత్‌ ॥ 208 రాజు ఆరుమాసములకు లేదా సంవత్సర పర్యంతము సంధి ఒడంబడిక చేసి కొని తన బలమును సరిచూచికొని శత్రువును పరిమార్చవలెను.

వ్యసనే నతి కుర్వీత యేన కేనాసి సంగతిం!

బుక్ష వానర గోపుచ్చె, వురా దాశరథిర్యధా ॥ 209 వూర్వము శ్రీరాముడు ఎలుగుబంట్లుతోో వానరములు మొదలగు వానితో - స్నేవామొనర్చినటుల కష్ట్రకాలమున రాజు ఎవరితో వీలైన వారితో స్నేహ మొనర్పవలయును.

దుస్తరః సాగరస్త్రీర్షు స మూఢం వానరం బలం!

అభూత పూర్వం రామేణ సేతుర్చద్దశ్చ సాగరే ॥ 210 సముద్రముదాట శక్యముకానిది, వానరుల సైన్యము తెలివైనదికాదు (అయి నను) రాముడు సాగరమునకు మున్నెన్నడు లేని సేతు బంధము గావించెను.

కార్యార్టీ సంగతిం యాతి కృతార్తే నాస్తి సంగతిః!

తస్మాత్‌ నర్వాణి కార్యాణి సావశేషాణి కారయేత్‌ 1 ర్న కాధ్యార్హి సంధి చేసికొనును. కృతార్జుడైన వానికి సంధితో పనిలేదు. కనుక (శత్రువును లృప్తిపంచు విషయ మై) కార్యములను సశేషముగనే నుంచవలెను.

ఐశ్వర్యాత్‌. సహ సమృన్హం న కుర్యాచ్చ కదాచన!

గతే చ గౌరవం నాస్తి ఆగతే చ ధనక్షయః ॥ 22 ఐశ్వర్యమును దృష్టిలో నుంచుకొని ఎప్పుడును మైత్రి చేయరాదు. (ఐశ్వ ర్యము) పోయినచో గౌరవముపోవును, వచ్చినచో ధననాశము జరుగును,

టకు లుబభ్రమర్హేన గృట్లాయాత్‌ స్తబ్దమజ్జులికర్మణా! మూర్థం ఛన్హోకను వృత్తేన యాధార్ష్యేన చ పణ్జితమ్‌ ॥ 213 39

పిసినినొచ్టును ధనముచేతన్వు గర్విష్టుని గౌరవము చేతను, మూర్చుని పాగడ్త్రచే ఛన్సు పండితుని నిజాయితీ తోడను వశపటుచు కొనవలెను.

ఉత్తమం (్రణిపాతేన శూరం భేదేన యోజయేత్‌।

నీచమల్న ్రదానేన సమశక్తిం పరాశక్రమైః॥ 214 అధికులపట్లు వినయము, శూరులపట్టు భేదము. (విడడియుట) అల్పుల పట్టు దానము సమ తఉజ్జీలయెడ పరాక్రమమును చూపవలెను,

త్యజేత్‌ ధర్మం దయాహీనం విద్యా హీనం గురుం త్యజేత్‌

త్యజేత్‌ శ్రోధ ముఫీం భార్యాం నిఃస్నేహాన్‌ బాన్రవాంస్త్యతేత్‌ 1 215 దయారహితమైన ధర్మమును, విద్యావిహీనుడగు గురువును, కోపిప్మియగు భార్యను (ప్రేమలేని బంధువులను విడచిపెట్టువలెను.

త్యజేదేకం కులస్యార్తే గ్రామ స్యారక్తే కులం త్యజేత్‌!

(గ్రామం జన పదస్యార్హే ఆత్మార్హే వృధివీం త్యవేత్‌॥ ౨16 కులప్రయోజనమునశ్షై వ్యక్తిని, (గ్రామ ప్రయోజనమునతై కులమును జనపద త్షేమమునకై గ్రామమును అత్మ (శ్రేయస్సుకై భూమండలమును విడువవలెను.

పరపుత్ర కిమాలస్యమపరో భారవాహకః।

పరంస్తు పూజితో రాజ్ఞా పర పుత్ర దినే దినే॥ 217 కుమారా! సోమరితనమెందులకు? చదువుము. చదువనివాడు బరువును మోయువాడు (కూలి) అగును (గాడిదవంటివాడు), పండితుడురాజుచే పూజింపబడును. కనుక నాయనా! అనుదినము చదుచ్చము,

పరపుత్ర సదా నిత్య మక్షరం, హృదయేకురు! స్వదేశే పూజ్యతే రాజా విద్యా సర్వత్ర పూజ్యతే॥ 218 ఎల్లప్హ మ చదువుము తండ్రీ! ...... చదివినది జ్ఞస్పియందుంచు కొనుము. రాజు ఈన దేశనుందే వపూజింపబడును, కాని విద్య ప్రపంచమునందతట వపూజింపబడును. 4౦

విద్వత్వంచ నృపత్వంచ నైవతుల్యం కదాచన!

స్వదేశే పూజ్యతే రాజా విద్వాన్‌ సర్వత్రపూజ్యతే॥ 219 పాండిత్యము, ప్రభుత్వము ఎప్పుడును సనూనము కానేరవు. రాజు స్వదేశ మునందే గౌరవమునందగా విద్వాంసుడు సర్వత్ర గౌరవమునాందుచున్నాడు.

జాత్యన్లో $ పి వరం రాజాన తు శ్యాస్త్ర్మ, వివర్రిఈ!

అన్హః పశ్యతి చారేణ శాస్త్రహీనో న పశ్వతి॥ 220 శాస్త్రములనభ్యసింపని రాజు కంటె పుట్టాగ్రుడ్డీయైన రాజే (శ్రేష్టుడు. అంధుడై నవాడు గూఢచారుల మూలమున చూడగలడు. శ్యాస్త్రాభ్యాసము లేని వాడ సలు చూడలేడు.

ఏకం హన్యాన్నచా హన్యాదిషుర్ముక్తో ధనుష్మతా! ,

బుద్దిర్భుద్రిమతోత్సృష్టా హన్యాద్‌ ర్యాష్ట్రం స రాజకమ్‌॥ 221 మంచి ధానుష్కుడు వదలిన బాణము ఒకవి చంసినచో చంప్పును లేదా చంప కపోవచ్చును. కాని మేధావి యొక్క అలోచన సరాజకముగా దేశమునంతను నాశము గావించును.

గాన్రర్వం నృత్త మాలేఖ్యం వాద్యంచ గణితం కలాః!

అర్హశ్శాస్త్రం ధనుర్వేదం యత్నాద్‌ రశ్నైేన్మహీపతాః 1! 222 సంగీత, నృత్య, వాద్య, గణిత అర్ధశా,స్త్ర; ధనుర్వేద లలితకళలను, ఆదాయ వ్యయపు లెక్కలను పాలకుడు ప్రయత్నముతో పోషించవలెను.

మనస్తాపం న కుర్వీత విపదం ప్రాప్య పార్ధివ!

ఆత్మనశ్చోదయం శసేన్నస్యాద్‌ దుఃఖీ నవా సుఖి! 223 ఓక ఆపదకలిగినప్పుడు పాలకుడు కృంగిపోరాదు. అట్లు అభ్యున్నతి కలిగినవుడు పొంగుటయు కూడదు. పాలకుడు సుఖ దుఃఖముల కతిళుడుగ్‌ నుండవలెను.

ధీరాః కృచ్చర్తిమపి ప్రాప్తా న భవన్తి విషాదినః!

ప్రవిశ్య వదనం రాపోః కిం నోదేతి పునః శీ!! లైల

త

కష్ట్రకాలము ప్రాస్తించినపుడు ధీరులు విషాదమునొందరు. రాహుముఇఖమున వడీవ చంద్రుడు తిరిగి ఉదయించుట లేదా? ప్రాజ్ఞః స్నిన్లో మహీపాలచ్చిద్ర కర్మ వివరితః | విదూరే చ పరిత్యాగీ సమం దుఃఖం సమం సుఖమ్‌॥ 225 పాలకుడు ప్రాజ్ఞుడై, దోషరహితుడై తనకార్యకలాసములమ 'మైత్రితో నిర్వ హింపవలెను, సుఖదుఃఖఇములందు సనుభావము వహించి కొంత దూరమును పాటింసవలెను. (అందరితోడ అత్యంత సాన్నిహిత్యమును పాటింపరాదనుట) చాపలాద్‌ వారయేద్‌ దృష్టిం మిథ్యావాక్యం చ వారయేత్‌। మౌనవే శ్రోత్రియే చైవ భృత్యవర్లో న దైవ హి॥ 226. వురోహితులు, సేవకజనము, తదితర మొనవృల యందఠి బలహీనతలను అవ త్యమును (పాలకుడు) వారింసవలెను. విత్తేన రక్ష్యతే ధర్మో విద్యా యోగేన రక్ష్యతే। మృదునా రక్ష్యతే భూపః నస్త్రీయా రక్ష్యతే గృహమ్‌॥ 227 ధనమువలన ధర్మము ఆచరణవలన (సత్కర్మాచరణ) విద్య, కౌదార్యముచే రాజును నుశీలురగు స్త్రీల వలన గృహమును రక్షింపబదుచున్నవి. విషం చజ్కర్సిమణం రాత్రౌ విషం రాజ్టో 5 నుకూలతా। విషం స్త్రియో ౩ వ్యన్యహృదో విషం వ్యాధి రవ్షీక్షిత॥ 228 రాత్రలయందు సంచారము, పాలకుని ఆనుకూల్యము, అన్యవురుషాయత్త చిత్తలను స్త్రీలు తెలిసి కొవబడని వ్యాధి విషతుల్యములు. సద్భిరాసీతసతతం సద్చిః కుర్విత నంగతిమ్‌। సద్బిర్వివాదం మైత్రిం చ నాసద్భిః కించిదాచరేత్‌ ॥ 229 ఎల్లవుడు సత్చరుషులతో కలిసి కూర్చుండవలెను. సత్చురుషులతో సహవా వమును వాగ్యాదమును, మైత్రిని చేయవలెను. అసత్చురుషులతో నేమియు చేయరాదు. 42

వణ్ణితై శ్చ వినీతైశ్చ ధర్మక్డో * సత్యవాదిభిః |

బస్హనే 5 పీ వసేత్‌ సార్దం న చు రాజ్యే ఇలైః నహ ॥ 230 విసీతులు, ధర్మపరులు, సళ్యవాక్పొలకులునైన సండితులతోడ రాజాస్టానమున నైనను కారాగారముననై నను వసింనవచ్చునుకొన్ని నీచులతో సహవానము పని కిరాదు.

ఏకం చక్సుర్వివేకోహి ద్వితీయం నత్పమాౌగమః।

తాన స్తోయస్య స క్షిప్రం మోహకూపే, పలేద్‌ 'ధ్రువమ్‌ ॥ లై వివేకమనునది ఒక నేత్రమైనచో సత్చురుష సంగతి మరియొక నేత్రము. ఈ శెండు నేత్రములు లేనివాడు నిశ్చ్వయముగ మాయ యనెడి మహాకూసమున పడుచున్నాడు.

అరిం మి(త్రముదాసీనం మధ్యస్థం స్థ్రవిరం గురుమ్‌!

యో న బుద్ధ్యతి మన్గాత్మా స చ సర్వత్ర నశ్యతి ॥ 23౩2 ఎవడు తనకు మిత్రుడో శత్రువో, శటన్హుడో, పోమరియో, ఖురుతుల్యుడో తెఠిసికానలేని మూర్చుడు ఎల్ల వేలల నసీంచును.

(భ్రమన్‌ సంపూజ్యతే రొజొ భ్రమన్‌ సంపూజ్యతే ద్విజు!

భమన్‌ సంపూజ్యతే యోగీ స్త్రీ. భమస్తీ వినశ్యతి 11 233 సంచార శీలురైన ్రభువ్వు విప్రుడు; మూడి గౌరవభాజనులగుదురు.. కౌని సంచారశీలిైన స్త్రీ వినాశమునాందును.

అవినీతో భృత్యజనో నృపతిరదాతా శరాని మిత్రాణి!

అవినయవతీ చ, భార్యా మస్తక శూలాని చత్వారి | 234 వితరణ. శీలి కాని పాలకుడు, అవినీతుడైన సేవకుడు, మొండివాడగు మిత్రుడు, 'వినయములేని భార్య = ఈ నలుగురు మనశ్శల్యములు.

లీలాసుఖాని భోగ్యాని త్యజే దిహ మహీపతిః!

సుఖవ్రవృత్తాః సాధ్యన్తే శౌ్రా/ వైర్విగ్రహే స్టితైః 4 235

తప

పాలకుడు సుఖభోగములను త్యజింపవలెను. వీటికి దాసు శ్రైనవారు శత్రువు లకు సులభసాధ్యులగుదురు.

అక్షేషు మృగయాయాంచ స్త్రీషు పొనే వృథాటనే!

నిద్రాయాంచ నిబనేన క్షిప్రం నశ్యతి భూపతిః (॥ 236 జూదము వేట, (స్త్రీ మద్యపానము దేశద్రిమ్మరితనము, నిద్ర - ఈ వ్వస నములుకల (ప్రభువులు శీఘ్రముగ వినాశమునాందుదురు.

లజ్హయేచ్చా,స్త్ర, మర్యాదాం 'హేతువాదేన యో నరః!

స నశ్యతి పునః త్మీప్రమిహలోకే పరత్రచ ॥ 2౨87 'హేతువాదముచే 'శాస్త్రమర్యాదనతిక్రమించు. నరులు ఇహపరములకు చెడు, దురు,

నీలాం కరోతి యో రాజా భృత్య విత్తెశ్చ గర్వితః।

సంవాదే విగ్రహే కిప్రం రిపుధిః పరిభూయతే ॥ 208 సంపదచ్చే పరివారముచే గర్వితుడై సుఖలాలనుడైన పాలకుడు శత్రువులకు సులభముగ వశుడగును.

అసంతుష్టా ద్విజా నష్టాః సంతుష్టాశ్స్చ మహీబ్బతః।

న లజ్జా గణ్‌కా నవ్జా నిర్లజ్ఞాశ్చ కులాజ్ననాః ॥ 239 అనంతృప్పులగు విప్రులు, సంతృప్తులైన పొలకులు, లజ్జితయగు వేశ్య, నిర్హజ్ఞ యగు కుల్యస్త్రీలును నశింతురు.

నాస్తి భార్యాకుతఈ శాలా ధనం నాస్తి కుతు సుఖమ్‌!

నాస్తి భూమిః కుతః సన్యం నాస్తి గ్రాము కుఈ సీమా ॥ 240 భార్యలేని గృహమెందులకు? ధనములేక సుఖమెక్కడిది? భూమిలేకుండ పంటలెట్టు? పొలిమేర లేని గ్రామము, ఎక్కడ?

ధనికః శ్రోత్రియో రాజా నది వైద్వ్యస్తు పబ్బానుః।

పజ్బుయత్ర న విద్యన్తే న తత్ర దెిపసం వసేత్‌ ॥ ల!

తశ

ధవికులుు విప్రుడు, రాజు నది, వైద్యుడు - ఈ ఐదుగురు లేనిచోట ఒక దినమైనను ఉండతగదు.

పజ్బుయత్ర న విద్యన్తే న కుర్యాత్‌ తత్ర సంస్రితిమ్‌!

లోక యాత్రాభయం లజ్జా దాక్షిణ్యం ధర్మశీలతా (| 2242 జీవనోపాధి భయము, సిగ్గు కొదార్యము, ధార్మికమైననడత - ఈ ఐదును ఎక్కడ ఉండవో అక్కడ ఉండతగదు.

యస్మిన్‌ దేశే న సంమానో న వృత్తీర్న చ బాన్హనాః।

న చ విద్యాగమః కళ్చిత్‌ తం దేశం వరివర్షయేళ్‌ ॥ 243 ఏ దేశమున గారనము, మనుగడ," బంధుజనము, విద్యా సముపొర్తనావకాశము ఉండనో అ దేశమును విడచి పెట్టనలెను.

అనాయకా వినశ్యన్తి నశ్యన్తి బహునాయకొాః।

త్తీనాయకా వినశ్యన్తి నశ్యన్తి శిశునాయకాః ॥ 24 నాయకులులేకుండుట్క అనేక మంది నాయకులుందుట, స్త్రీ శిశువులు నాయకులుగా నుండు దేశములు నశించును.

అనాయకే న వస్తవ్యం న వసేద్‌ బహనాయకే!

త్తీనాయక న వస్తవ్యం న వసేద్‌ బాలనాయకే ॥ 245 నాయకులులేని బహునాయకత్వము కలిగిన త్త, నాయకత్వము వహించిన లేదా బాలుడు నాయకత్వము వహించుచున్న దేశమున నివసింసరాదు.

వ సేన్మానాధికే స్టానే మౌానహీనం వివర్తయేత్‌

మానహీనం సురైః సొభ్రం విమానమపి వర్హయేత్‌ ॥ 246 గౌరవాధిక్యతగల ప్రదేశమున నుండవలెను. గౌరవహాని కలుగు ప్రదేశమును వీడవలయును. గౌరవహాని కలుగుచో దేనతా విమానమునైన సరిత్యజింప వల యును.

క్సు దేశం చ కు వృత్తించ కు భార్యాం కు నదీం తధా!

కు ద్రవ్యం చకు భోజ్యం చ వర్హయేచ్చ విచక్షణః ॥] 24?

కక్‌

రిజ్లుడు దుష్ట్రమైన దేశమును, నీచమైన వృత్తిని దుష్టురాలగు భార్యను దుష్ట మైన నదిని దుష్ట్రద్రవ్యమును, దుష్టభోజనమును విడువవలెను. కు దేశ శ్చ కు వృత్తి శ్చ కు భార్యా కు నది తథా! కు మిత్రం చ కుభోజ్యం చ వర్ణితం వణ్డితైః సదా ॥ 2డ్తర్రి దుస్మృమైన దేశమును, దుస్ట్రమగు జీవనోపాధిని, దుష్ట్రయగు భార్యను, దుష్ట మగునదిని దుష్టుడగు మిద్రుని దుష్టమగు భోజనమును పండితులు ఎప్పుడూ విడతురు. కు భార్యాం 'చ కు దేశం చ కు రాజానంకు సౌహ్బదం!। కుబన్హుం చ కు మిత్రం చ దూరతః పరివర్తయేత్‌. (॥ 240 దుష్ట్రరాలగు భార్యవు, దుష్టమగు దేశమును, దుష్టుడగు రాజును దుష్ట లగు బంధు మిత్రులను దూరమునుండియే విడువతగును. కుదేశ మాసాద్య కుతోంర్ణ సంచయః కుపుత్రమాసాద్య కుతో జలాజ్ఞులిః కుగేహినీంప్రావ్య కుతో గృహే సుఖం కుశిష్య మధ్యాపయతః కుతో యశః ॥ దుష్టమగు దేశమున సంపాదన ఎట్టు సమకూరును? దుష్ట్రడగు పుత్రుని వలన తర్చణలెకడివి? దుష్టరాలగు భార్య యున్నచో గృహమున సౌఖ్య మెక్కడిది? దుమ్టడగు శిష్యుని వలన కీర్తిఎట్లు వచ్చును? అగ్నిర్దహతి తాపేన సూర్యోదవాతి రశ్మిభిః। గె రాజా దహతి దళ్లేన తపసా బావ్మాణోదహేత్‌ ॥ 2] అగ్నితాపముచేత్క ' సూర్యుడు కీరణములచేత్య (ప్రభువు దండనచే విఫ్రులు తపస్సు చేత దము చేతురు. సర్యో దజజిత్రో లోకో దుర్లభో హి శుచిర్నరః। దజ్జన్యహి భయాత్‌ సర్వం జగద్‌ భోగాయకల్పతే | 252 (ప్రజలు శక భయముచ్చే స్వాధీనులగుదురు. నిజముగ పవిత్రుడైన మానవుడు దుర్గభుదు. సర్వజగత్తు దండభయముచేతనే వినీితమగుచున్నది. న!

అవిద్యః వురుషః శోచ్వః శోచ్యం మైధున మ(్రజం।

నిరాహారాః (ప్రజాః శోచ్యాః శోచ్యం రాజ్య మరాజకమ్‌ ॥ 253 విద్యా విహీనుడైన పురుషుడు, సంతానములేని సంభోగము, ఆహారములేని ప్రజలు అరాజుకమైన దేశము జాఠినొందదగినవి.

ధన్యాస్తేయే న పశ్యన్తి దేశ భజ్గం కులక్షయం |

పరచిత్తగతాం నారీం పుత్రం చ వ్యసనే స్థితమ్‌ ॥ 254 దేశనాశము. కులక్షయము అన్యవురుషచిత్తయగు. స్త్రీ; వ్యననియగు వుత్రుని (చూచుటకు ముందే మరణించినవారు) చూడని వారు ధన్యులు.

పునర్విత్తం వునర్మిత్రం పునర్భార్యా పునర్మహీ!

ఏతత్‌ సర్వం పునర్ల్షభ్యం న శరిరం పునః వునః 4 255 ధనము, మిత్రుడు భార్య, రాజ్యము, వీనిని తిరిగిపొందవచ్చును కాని శరీర మును తిరిగిపొందలేము. |

వునర్జారాః పునర్విత్తం వునర్మిత్రం పునః సుతాః।

పునరత్ర ప్రధానత్యం న శరీరం పునః వునః ॥ 256 భార్య విత్తము మి(స్రుడు, సంతానము, ప్రాధాన్యత వీనిని తిరిగి పొందన చ్చును కాని శరీరమును మూత్రము తిరిగిపొందలేము.

అన్నహీనోదహేద్‌ ర్యాష్ట్ట్రం మన్త్ర్రహీనశ్చ బుత్విజు।

యజదూనం దాన హీనో నాస్పియజ్జ నమోరివుః ॥ బలి ( అన్నదానము చేయకపోవుటచే దేశమును మంత్రలోపము వలన బుత్వి క్కును, దానలోపముచే యజమానిని యజ్ఞము నశింపచేయును. యజ్ఞము నకు తుల్యమైన వత్రువులేదు.

బలం విద్యా చ విప్రాణాం రాజ్ఞాం సైన్యం బలం తథా!

బలం విత్రం చ వైశ్యానాం శూద్రాణాం వైకకనిష్పతా 1 258 బ్రాహ్మణునికి విద్య, రాజునకు సైన్యము వైశ్యునకు ధనము, శూద్రునికి క్షర్తవ్యనిష్ట బలముగా పరిగణీంపబదుచున్నవి.

శ

బాహావీర్యం. బలం రాజ్ఞో బ్రాహ్మణో (బ్రహ్మవిదృలీ! రూప యౌవన మాధుర్యం స్త్రీణాం బలమనుత్తమన్‌ ॥ 259 ఛాజునకు బాహావరాగ్రమము, బ్రాహ్మణునకు బ్రహ్మజ్ఞానము. స్త్రీలకు పొందర్య యౌవననముల మధురిమ అధికమైన బలములగుచున్నవి. హతం జ్ఞానం (క్రియాహీనం హతాశ్చాజ్డానినః (క్రియ! హతం నిర్నాయకం సైన్యం త్రయో నష్టాహ్య భర్తృకాః 11 260 ఆచరణలేని జ్ఞానము, జ్ఞానములేని ఆచరణ నాయకుడు లేని సైన్యము, భర్తలేని స్త్రీలు (శోభించప్ప) నశించును. హతమశ్రో(త్రియ శ్రాద్దం హతో యజ్ఞస్త్వదక్షిణః। వూతా రూపవతి పన్ట్వ్యా హతం సై, న్యమనాయకమ్‌ 11 261 వేదవిహితము కాని శ్రాద్ధకర్మ, దక్షిణలులేని యజ్ఞము సంతానార్హత లేని పౌందర్యవత్సి నాయకుడు లేని సైన్యము నిష్ట్ర్రయోజనము. ఆలస్యోపహతా విద్యా పరహస్తృగతాః ప్రియః! అల్బరీజం హతం క్షేత్రం హతం సైన్యమనాయకమ్‌ ॥ 262 సోదురితనముచేత విద్య, ఇతరుల హస్తగతమైన స్త్రీ, సరిల్టైన విత్తనములేని పొలము నాయకుడు లేని సైన్యమును నాశమగును. మహానదీ (ప్రతరణ మహాపురుష, విగ్రహం 1 నుహాజన విరోధం చ దూరతః పరివర్హయేత్‌ 11 263 మహానదిని దాటుప్రయత్నము, మహాపురుషులతో పోరాటము, ప్రజాబాహళ్య ముతో విరోధము, దూరము నుండియే విడువవలెను. ఘానమిన్హన మన్నాద్యం శస్త్రాణి వివిధానిచ! దుర్గే ప్రవేశనీయాని సతతం శత్రు శజ్యయా ॥ 264 శత్రువులు ఎదుర్కొందురను అనుమానముచే కోటలో ఎల్లపుడు గడ్డీ వంట వెఆక్కు భోజన పదార్ధములు వివిధములైన ఆయుధములను భద్రపరచుకొన వలెను. ల!

ఉపనర్షేఃన్య చ(క్రేచ దుర్చిత్నేచ భయావహే!

అసాధు జనసంపర్మేచ పాలయేత్‌ స జీవతి ॥1 265 అంటు వ్యాధులు వ్యాపించినప్పుడ్రు ఇతరులు దండయాత్రలు జరిపినప్పుడు, కరువు కాటకములు సంభవించినపుడు, భయభ్రాంతులై నప్పుడు, దుర్మార్గుల బారిన పడినప్పుడు ఏరాజు రక్షించునో అతడు సుస్టిరుడగును.

వ!

జీర్షమన్నం ్రశంసన్తి భార్యాం గతయౌవనాం!

రణాత్‌ ప్రత్యాగతం శూరం సస్యంచ సృవామాగతమ్‌ ॥ 266 చక్కగా జీర్ణమైన ఆహారము, యౌవనావస్థను దాటిన భార్య, యుద్దము నుండి శ్షేమముగ తిరిగివచ్చిన యోధుదు, ఇల్డుచేరిన పంటు ప్రశంసింపబదుచున్నని.

శీత ధీతాశ్చయే విప్రా రణ భీతాశ్చ క్షత్రియాః!

అగ్నిభితాశ్చయా నారీ త్రయః స్వర్గం న యాన్తి హె ॥ 267 చలికి భయపడు బ్రాహ్మణుడు, యుద్ధరీతి కలిగిన త్వత్రియుడు, అన్నికీ భయ వడు స్త్రీ స్వర్గప్రాప్తి నొందరు.

విపయోర్విప్రవహ్నయోశ్చ దమృత్యోః స్వామి భృత్యయో॥

అన్తరేణ న గన్తవ్యం హరస్య వృషభన్య చ ॥| 265 ఇద్దరు విప్రుల మధ్య, రెండు అగ్నుల మధ్య, దంపతుల నడుచు యజమాని "సేవకులకు. మధ్య, నాగలిక్షిణఎద్దునకు నడుమును పోరాదు.

రాజొనోయజ్జభూమిశ్చ బ్రాహ్మణో నట నర్తకు |

అవశ్యం తత్ర గన్తన్యం మవోపాతక నాశనన్‌ ॥ 269 రాజు యజ్ఞభూమి బ్రాహ్మణుడు నటులు, నర్త్రకుల దర్శనము మహా పాప ముల సెతము నాశమొనరించును. వారు ఉన్న ప్రదేశములకు తప్పక వెళ్ళి దర్శింవవలెను.

సజీవతిగుణోయస్య ధర్మోయస్య సజీవతి |

గుణధర్మ విహినోయః జీవితం తస్య నిష్పలమ్‌ ॥ 270

త్రి

గుణనంతుల్క ధార్మికుల జీవితమే జీనితము. గుణహీనుడు, ధర్మహీనుడు అయిన వాని జీవితము ప్రయోజనములేనిది. జీవనేయస్యజీవన్సి మిత్రాణీష్టాః సబానస్రవాః | సఫలం జీవితం తస్య ఆత్మార్తే కో న్స జీవతి ॥ లగ్న వివని జీవితము వలన మిత్రులు హితులు బంధువులూ జీవించుచున్నారో వాని జీవితమే సఫలమైనది. కేవలం తన కొజణకు ఎవడు జీవించుటలేదు? సా భార్యా యా గృహే దక్ష సా భార్యాయా ప్రియంవదా | సా భార్యాయా పతి(ప్రాణా సా భార్యా యా ప్రజావతీ ॥ లిం ఇల్లు చక్కదిద్దుటలో సమర్జురాలై, ప్రియమైన మౌాటలాడుచ్చు. భర్తకు. ప్రాణమై, సంతానవతియైవ భార్యయే భార్యం స్వకర్మ ధర్మారిత-జీవికానాం స్వేష్యేవ దారేషు సదారతానమ్‌ । జితేస్తాయాణాం అతిథిప్రియాణాం గృహేఃపీ మోక్షం వురుషోత్తమాణామ్‌॥ ధార్మికమైన వృత్తిచే సంపాదించిన విత్తము కలవారు, స్వీయభార్యలయందు సదా అనురక్తులు జిలేంద్రియులు, అతిభులయందు వ్రీతి కలవారునువైన పురుష్తోత్తములకు తము ఇంటియందే మోక్షప్రాప్తి కలుగుచున్నది. శనైరర్హః శనైః సన్దాః శనైః పర్వత మారోహేత్‌ | శనైర్విద్యా చ ధర్మశ్చ న్యాయామశ్చ శనైః శనైః ॥ వగ ఛన సంగ్రహము, మార్గమున నడక, పర్వతారోహణము, విద్య ధర్మము, వ్యాయామము. - వీటిని మెల్ల మెల్లగా చేయవలెను. (క్రమేసి సాధించ వలెను) శాశ్వతం విధివద్దానం శాశ్వతం సత్యభాషణమ్‌ | శాశ్వతీ (ప్రగుణావిద్యా హృద్యం మిత్రంచ శాశ్వతమ్‌ | 2/5 విద్యుక్త మైన (శాస్త్ర, ప్రకారము చేసిన) దానము, నిజము మౌటలాదుట, వ్యవ. సుషములతో కూడిన విద్య అవ్నడెన "స్రేహితుడు సిరముగ్‌ నుండు లో (ల ౮ న (| ము న్న లా య వేసు మ శ ఇ లు గ క , లు యల్‌

యేషాం నవిద్యా నతపోనదానం | జ్ఞానం న శీలంన గుణోన ధర్మః ॥ తే మర్త్యలోకే భువి భారభూతాః | మనుష్య రూపేణ మృగా శృరన్తి ॥ 276 ఎవరికి విద్య తపస్సు, దానము జ్ఞానము శీలము, గుణము ధర్మము ఉండవో వారు భూమికి భారమైన వారై మనుష్య రూపంలో ఉన్న జంతు వులై చరించుచున్నారు. ఆకారైరిణ్లీతై గ్గత్యా చేష్టయా భాషజేనచ | నేత్రవక్తం వికారాభ్యాం జ్ఞాయతే౩న్తర్గతం నృణొమ్‌ ॥ 277 ఆకారను. హానభావములు నడత చేష్టలు, మూటలు, కళ్ళు ముఖము నందలి కదలికలచేత మనుజుల మనోగతము తెలియుచున్నది. కేచిదృ్భయేన విభజన్తి వినీతభావం అన్యేజనా విభవ-లోభకృత-'ప్రయత్నాః | 'కేచిచ్చ సాధుజన సంసది కీర్తి లోభాద్‌ సద్బావవాన్‌ జగతి కోఃపి న సాధురస్తె ॥ 27/8 కొందరు భయము వలన్క మరికొందరు ధనలోభముచేతను, వేరొకకొందరు సత్పురుషులుగ క్షీర్తిపొాందనలయునని వినయమును నభటించుచున్నారే కాని ప్రపంచమున నిజముగ మంచివాడెనదడును లేదు. కుసుమస్తబక స్యేవ దృ్యయీవృత్తిర్మనస్విను | మూర్తి వా సర్వలోకస్య శీర్యతే వన ఏనవా ॥ 2709 అభిమూనధనులకు పూలగుత్తినలె రండే మార్గములు. సమస్త లోకమునకు శిరోధార్యమగుట్య లేదా అడవిలోనే వశించిపోవుటు న నదశాళి కశాఘాతం న సింహోఘన గర్రితన్స్‌ ఎ ఉ్యర్రైోళ్యంధాలయ న్‌ గ్ర 6 పరై రబ్లులి-నిర్దిష్టం న సహన్తే మనస్వెన ట్లో ఓస్తో శో చు గ సె క్‌ 1 (' (యో ఘః /" న! దానవ.

జాత్యశ్వము కొలుడా దెబ్బను, సింహము మేఘగర్హనను, అభిమానధనుడు ఇత రుల ఆజ్ఞలను సహీంచజాలరు.

లభ్హ్వే జ్ఞానే గురుంద్వేష్టి మఖేపూర్లేతు బుత్విజన్‌ |

వుడత్రే జాతే ప్రియాంద్వేస్టి కృతకార్యో హి దుర్షనః ॥ 281 కార్యసాధకులైన దుర్మార్గులు జ్ఞానము సంపాదించిన పిదస గురువున్వు యజ్ఞ సమౌప్తీ పిదప బుత్విజుని వుత్రలాభము పిమ్మట భార్యను ద్వేషించురు.

ఇదం లబ్బమిదం నస్ట్రమిదం అప్ప్యే మనోహరగమ్‌ |

ఇదంచిన్తయతామేన జీర్ష్వమాయుః శరీరిణామ్‌ 11 282 “3 సంపాదించితిన్సి ఇదీ నన్టపోతిని, ప్రియమైన దానిని పొందగలను" అనెడి ఇహలోక చింతతోనే మానవుల ఆయుర్దాయము హరించిపోవుచున్నది.

సర్వభూతదయాశౌచం శౌచమిస్త్రాయని[గ్రహః |

సత్యం శౌచం మనః శౌచం జలశౌచం తు పంచనుమ్‌ ॥ 283 శుభ్రత (శుచి) ఐదు రకములు, సర్వప్రాణులయందు దయ, ఇంద్రియనిగ్ర వాము సత్యము మనన్సు (దుర్భావనారాహిత్యము), జలము.

న మృద్బార సహ్యసేణ నోదకుమృశతేనచ |

పజ్బుగవ్యఘ మ్రైర్వాసి భావదుష్టో న శుద్ధ్యతి ॥ 284 దుఠరాలోచనాపరుడు 'వేయిమృత్తికా స్నానములాచరించినను నూరు అఫఘమ ర్హణ స్నానములాచరించనన్వు పంచగవ్యములు కుండలకొద్ది పానము చేసినను శుద్రినాందడు.

న్‌ కాస్టే విద్యతే దేవో న పొషాజటేన మృణ్మయే ॥

భావేషు విద్యతే దేవస్తస్మాద్భావో హీ కారణమ్‌ ॥ 285 భగవంతుని అస్తిత్వము మట్టి బొమ్మలయందుకాన్ని శిలావి[గ్రహములయందు కొని కొయ్య ప్రతిమలయందుకొని లేదు. కేనలము భావము నందే భగవం తుడు గోచరించును. కనుక భావమే (విశ్వానము) ప్రధానమైనది.

52

న ప్రహృష్యతి సమ్మానైర్నావమానైః ప్రకుపష్యతే |

గట్లోదక మివాక్షయ్యో యః సపణ్జిత ఉచ్యతే ॥ 286 సన్మానముకుల్చి అవచూనమునకు కృంగిపోక గంగానదివలె ఎవడు... నిశ్చలు దుగ నుండునో వాడే పండితుడుగ పరిగణింపతగినవాడు.

అహ్రార్దితాని దుఖాని యధైవాయాన్త్సి దేహినామ్‌ |

సుఖాన్యపి తథామన్యే దైవ మత్రా తిరిచ్యతే ॥ 287 కోళకయ్యే దుఃఖములు ప్రాప్తించు విధముగ సుఖములు వైతము అస్లేనని భావింపుము. అంతయు భగవంతుని కృపావిశేషము.

శోకారాతి భయత్రాణం ప్రీతి విస్రమృ భాజనమ్‌ |

కేన రత్నమిదం సృష్టం మిత్రమిత్యక్షర ద్వయమ్‌ ॥ 288 దుఖమును దూరము చేయునది, భయము నుండి రక్షించునది సంతోష మునక్కు నమ్మకమునకు పాత్రమైన “మిత్ర మను 'రెండక్షరములతో కూడిన రత్నము. నెవరు సృష్టించిరో కదా!

న మాతా పితృదారేషు సోదరేషు న బన్జుషు !

విస్రమృస్తాదృ్భశః పుంసాం యాచ్చజ్మిత్రే నిరన్హరమ్‌ ॥ 289 మిత్రువియందు నిరంతరం ఉండే నమ్మకం తల్లి తండ్రి భార్య, సోదరులు బంధువులయందు కూడ ఉండునటునంటిది కాదు.

వశ్యాః సూతా విత్తకరీచ విద్యా

నారీ కధా సజ్జనసజ్లతిశ్చ |

ఇష్టాచ భార్యా వశవర్తినీచ

దుఖస్య మూలహరణాని పజ్బు ॥ ౯80 విధేయులైన సేవకులు, సంపాదన కలిగించే విద్య, స్త్రీలతో సంభాషణ, సజ్జన

పా! సాంగత్యము తనకు వశురాలై ఇమ్టురాలైన భార్య, ఈ ఐదు దుఃఖమును మూలచ్చ్ళేదము చేయునట్టివి. 53

శీతలం చందనంలోకే చందనస్యాపీ చంద్రమాః |

చంద్రచందనయోార్మ ధ్యే గీతలః సాధుసంగమః ॥ 292 లోకమున గంధము చల్లదనము నిచ్చునది. వెన్నెల గంధము కంటెను. చల్ల వైనది, సజ్జన సాంగత్యము వెన్నెల గంధముల కంటెను చల్లనైనది.

దూరస్తోఃపి సమీపస్టోయోవై మనసి వర్తతే |

హృదయే యో న వర్తేత సమీపస్తోఃపి దూరతః ॥ 293 దూరంగా ఉన్నా మనసులో ఎప్పుడూ ఉండేవారు దగ్గణగ నున్నష్టు, మన సులో లేనివారు దగ్గణగా ఉన్నా దూరంగా ఉన్నవారే.

క్‌4

నుఖస్యమూలం ధర్మః శ ధర్మమే సుఖమునకు మూలము

ధర్మస్యమూల మర్హః లై అర్హము (సంపద) ధర్మమునకు మూలము

అర్హస్యమూలం రాజ్యమ్‌ తి రాజ్యము సంపదకు మూలము

రాజ్యస్యమూల మిస్త్రాయ జయః ట్తీ ఇంద్రియనిగ్రహాము రాజ్యమునకు మూలము

ఇన్ల్యియజయన్య మూలం వినయః ఫ్‌ వినయము ఇంద్రియ నిగ్రహమునకు మూలము

వినయస్యమూలం వృద్దోప సేవా 6 పెద్దలను సేవించుట వినయమునకు మూలము

వృద్దోప సేవయా విజ్ఞానమ్‌ 7 పెద్దలను సేవించుటపలన విజ్ఞానము కలుగును

విజ్ఞానేనాత్మానం సమ్బ్చొదయేత్‌ 8 విజ్ఞానము వలన ఆత్మజ్ఞాన మొనగూరును

సమ్బాదితొత్మా జితాత్మా భవతి ళ్‌ ఆత్మజ్ఞానము నొందినవాడు ఆత్మజయమునొందును

జితాత్మా సర్వార్థ స్పంయుజ్యతే 10 ఆత్మజయము నొందినవానికి సర్వార్థములు సమకూరును

అనుపద్రవం దేశమావ సేత్‌ క్షే కల్టోలలములులేని వ్రదేశమున జీవించవలెను

సాధు జన బహాలో దేశః క్ష2 సజ్జనులు ఎచ్చట ఎక్కువగనుందురో అదియే మంచి దేశము

రాజో భేతవ్యః సర్వకాలమ్‌ న్‌! అన్ని వేళల రాజునకు -భయపడవలెను(జాగరూకడై ఉండవలెను)

55

న రాజ్ఞః పరం దైవతమ్‌ కేశ రాజుకంకె గొన్న దైవములేదు సుదూర మపిదహతి రాజవహ్నిః 15 దూరముగనున్నను రాజు కోపాన్ని దహించును రిక్తహస్తో న రాజానమభిగచ్చేత్‌ 16 వట్టి చేతులతో రాజును దర్శింపరాదు (కానుకమ తీసికొని పోవలెను) గురుంచదై వంచ 17 అహ్టేగురువును దైవమును(కానుకతో దర్శింపవలెను) కుటుమ్బినో భేతవ్యమ్‌ 18 (రాజ) కుటుంబసభ్యుల పట్లు భీతకలిగినుండవలెను(జాగరూకతతో)) గన్తవ్యం చ సదా రాజకులమ్‌ 19 రాజసభ సదా దర్శింప తగినది రాజపురుష్నైః సమృన్ధం కుర్యాత్‌ 20 రాజాధికారులతో స్నేహము కలిగిండవలెను రాజదాసీ న "సేవితవ్యా ॥॥ వశే రాజనర్తకి (వేళ్య) ని పొందరాదు. నచక్షుషా 9 పీ రాజానం నిరీక్షేత ॥ ల ప్రభువును తలపై కెత్తి చూడరాదు. పుత్రే గుణవతి కుటుమ్బినః స్వర్షః ॥ 23 సంతానము గుణవంతులై నచో ఇల్లే స్వర్ణము. పుత్రా విద్యానాం పారం గమయితవ్యాః || 2ైడ్తీ పుత్రులు విద్యయొక్క అవధిని చూచువారలనుగా చేయవలెను. 56

జనపదార్హం (గగ్రోమం త్యజేత్‌ ॥ లక్‌ దేశ తేమమువకై కుటుంబమును త్యాగ మొనర్పవలెను.

(గ్రామార్హం కుటుమృస్త్యృజేత్‌ 8 246 (గ్రామ శ్హేమమున2ై కుటుంబమును త్యాగ మొనర్చవలెను.

అతిలాభః పుత్రలాభః | 27 లాభములలో కెల్లపు(త్రలాభమే గొప్పది.

దుర్గతేః పితరా రక్షతి స పుత్రః ॥ 28 తల్పదం(ద్రులను కష్టములనుండి గక్షించినవాడే పుత్రుడు

కులం ప్రఖ్యాపయతి పుత్ర 4 29 “సుపుత్రుడు నంశగారవమును పెంపొందించును.

నాంనపత్యన్య స్వర్గః || 380 సంతానములేనిచో ప్వర్షములేదు,

యా వ్రసూతే సొ భార్యా ॥ ప్రై సంతానమును కనునదియే భార్యం

తిర్ప సమవాయే వుత్రవతీమనుగచ్చేత్‌ ॥ “త్రై2 తిర్ణయాత్రకు పోవునవుడు పంతానవతియగు భార్యను తిసికొని పోవలెను.

సతిర్హగమనాత్‌ (బ్రహ్మచర్యం నశ్యతి త్వ భార్యతో మౌత్రమే (సంతానములేక) తిర్హయాత్రచేసినచో బ్రహ్మచర్యము నశించును

న పరక్షేత్రే బీజం దినిక్షి పేత్‌ ౩డీ ఇతరుల క్షేత్రములలో విత్తులు నాటరాదు (పరస్త్రీ, సంగమము కూడదు)

వుత్రార్జాహి స్త్రియా తక్‌ వుత్రులను కనుటకొతే స్త్రీలు

సదాసీ వరిగ్రహోహి దానభావః 36 దాసీ సంగమమువలన దాసుడగును

క్‌7

ఉపస్టిత వినాశః పథ్యవాక్యం న (శ్రుణోతి ౩7 చేటు కాలము దాప్పరించినవాడు హితమును వినడు నాస్తి దేహినాం సుఖ దుఃఖాభావః 88 శరిరధారులకు సుఖ దుఃఖములు లేకుండనుండవు మౌతరమివ వత్సాః సుఖదుఃఖాని కర్తారమేవానుగచ్చన్లి 89 కొడుకు తల్లి ననుసరించినట్లు సుఖ దుఃఖములు కర్తననుసరించును తిలమాత్రమప్యుపకారం శ్రైలవన్మన్యతే సాధుః త్త౦ సత్పురుషులు నువ్వుగింజంత ఉసకారమును కూడ కొండంతగ భావించురు ఉపకారో 5 నార్యేష్వకర్తవ్యః ల! దుష్టులకు సహాయపడరాదు ప్రత్యుపకారభయాదనార్యః శత్రుర్భవతి త్త తిరిగి సహాయవడవలెనను భయముతో దుర్మార్గులు శత్రువులగుదురు (మేలు చేసిన వారికి సైతము) న్యల్బ్పమవ్యుపకారకృతే [ప్రత్యుపకారం కర్తుమార్యోనస్వసితి త్ర స్వల్పముగ ఉపకారమును పొందినను గొన్న _ ప్రత్యుపకారముచేయుటకు ఆర్యులు సంశయింవరు ((ప్రత్యువకారము చేయువరకు ని(ద్రింవరు) న కదాపి దేవతా 8 న మన్తవ్యా త్తీడ్తే దేవతలపట్లు ఎన్సుడును అవజ్ఞను చూసరాదు నచక్షుషః సమంజ్యోతిరస్తే డీక్‌ కంటిక మించిన వెలుగులేదు చక్టుర్లి శరీరిణొం నేతా త్ర వొనవుని నడిసించేది కన్ను అపచక్సుషః కిం శరీరేణ త్త కళ్ళులేని వారికి శరీరమేల? నాకవ్సు మూత్రం కుర్యాత్‌ శరీ నీటిలో మూత్ర విసర్షన చేయరాదు 58

న నన్నో జలం (ప్రవిశేత్‌ త్తం నన్నముగ నీటియందు ్రవేశింపరాదు

యధాశరీరం తథాజ్ఞానమ్‌ 50 కరీరముననుసరించి జ్ఞానముందును

యధాబుద్ది స్తథావిభవః త్‌ 1 బుద్ధి ననుసరించి వైభవముండును

అగ్నావగ్నిం ననిక్షి'పేత్‌ 52 అగ్నియందన్ని నుంచరాదు(శక్తి వంతుల వై కోపమును వ్రదర్శించరాదు)

తపస్వినః పూజనీయాః క్‌3ె తాపనులు పూజనీయులు

పరదారాన్నగచ్చేత్‌ 54 వరస్త్రీల పొందు పనికిరాదు

అన్నదానం (భూణహత్యామపే మార్చి ర్‌క్‌ అన్నదానము శిశుహత్యను కూడ చెఆటిస్‌ వేయును

న వేద బాహో ధర్మః 56 'వేద విహితము కాని ధర్మము లేదు

కధంచిదపి ధర్మం నిష్నేవేత ॥ ర్‌7 ధర్మము వ్‌ నను సేవింపదగినది.

స్వర్గం నయతి నూనృతమ్‌ ॥ ర్‌రి సత్యము స్వర్గమునకు వనడిపీంచును.

నాస్తి నత్యాత్‌ వరం తపః ॥ ర్‌9 సత్యమునకు మించిన తపస్సు లేదు.

సత్యం స్వర్ష్గస్య సాధనమ్‌ | 60 సత్యము స్వర్షసాధనము.

59

నత్యేన ధార్యతే లోకః ॥ న! సత్యము లోకమును ధరించుచున్నది. సత్యాదేద్దేవో వర్షతి ॥ 62 సత్యమువలననే దేనతలు వర్షము వత్తురు. నాన్ఫతాత్‌ పాతకం పరమ్‌ ॥ ర! అసత్యమును మించిన పొసములేదు. న మీమాంస్యా గురవః ॥' 64 సురువులను నిమర్శింసరాదు. * ఖలత్వం నోపేయాత్‌ 65 దుర్మార్గమును సహింపతగదు, నాస్తి ఇలస్యమి(త్రవ్‌ 66 దుర్మార్లునకు సస్నేహితు (అంటూ) దుండదు. లోకయాత్రా దరిద్రం బాధతే 67 దరి[ద్రుని జరుగుబాటు బాధించును. అతిశూరోదానశూరః 68 దానశూరుడే మిక్కిలి శూరుడు. గురుదేవ బ్రాహ్మజేషు భక్తిర్భూషణమ్‌ 69 గురువులయంద్యు భగవంతునియందు, బ్రాహ్మాణులపట్లు భక్తియే భూషణము సర్వస్య భూవ్వణం వినయః 70 వినయము అందరికీ అలంకారము అకులరీ నో ౩ పి వినీఈ కుఠీనాట్‌ విశిష్టః శ వినయపంతుడు వంశగొరనములేనివాడై నను వంశగారవము కలవానికంయి (శ్రేష్టుడు 60

ఆచారాదాయుర్వర్థతే కీర్తిశ్చ 772 (మంచి) నడవడికచే ఆయుర్దాయము, కీర్తి వృద్దినాందును

ప్రేయమప్యహితం న వక్తవ్యమ్‌ య్‌ (శ్రేయస్సును కలుగబేయని ప్రీతివాక్యములను వలుకరాదు

బహుజన విరుద్రమేకం నానువర్తేత గొడ్ల అనేకులకు (ప్రతి స్పర్హియైనవాని ననుసరింపరాదు

నదుర్హనేషు భాగధేయః కర్తవ్యః 765 అదృష్టమును దుర్మార్లుల-అధీనమునందుంచరాదు

నకృతార్హేషు నీచేషు సమ్బృన్హః 76 కార్యసాఫల్యమైనన్సు నీచులతోడి సాంగత్యము కూడదు

బుణ శత్రువ్యాధయో నిశ్ళేషా కర్తవ్యా 77 బుణ్య శత్రు వ్యాధి శేషముల నుంచరాదు

భూత్యనువర్తనం పురుషన్య రసాయనమ్‌ 78 సత్నంనర్తన ననుసరించుట చక్కని బౌషదము

నార్హిష జవజ్డ్లా కార్యా కం యాచకులసట్లు అనాదరము చూపరాదు

దుష్కరం కర్మ కారయిత్వా..కర్తారమవమన్యతే. నీచః 80 నీచులు వెడ్డసనులు చేయించుకొని చేసిన వారి నవమానింతురు

నాకకృతజ్ఞ స్య నరకాన్నివర్తనమ్‌ 81 కృతఘ్నులు నరకమును తప్పించుకానణాలరు

జిహ్వాయత్తో వృద్ది వినాశౌ 82 అభివృద్ధి వినాశములు నాలుకవై (మాటపై ) ఆధారపడియుందును

విషామృతయోరాకరి జిహ్వా తతి విషమునుకున్వు అమృతమునకును నాలుక(మాట) యే స్థానము

(ప్రియవాదినో న శత్రుః వ! ప్రియవాదికి శత్రువులు లేరు

61

స్తుతా అపి దేవతాస్తుష్యన్తి 85 దేవతలు కూడస్తుతిచే సంతోషించురు

అన్ఫతమపి దుర్వచనం చిరం తివృతి 86 చెదడుచూట అబద్ధ మైనను చాలకాలము గుర్తుండును

రాజద్విస్టం న చ వక్తవ్యమ్‌ 87 పాలకునికి వ్యతిరేకమైన నూట వలుకరాదు

(శ్రుతిసుఖాత్‌ కోకిలాలాపాత్‌ తుష్యన్తి 88 చెవికింపైన కోకిలాలాపములచే మొటలచే (జనులు) ప్రీతినొందుధురు

స్వధర్మ హేతుః సత్పురుషః 89 తనవిధి నిర్వర్తించువాడే సత్పురుషుడు

నాస్త్యర్హినో గౌరవమ్‌ 90 యాచకునకు గౌరవముండదు

'స్రీణాంభూషణం సౌభాగ్యమ్‌ రై పాభాగ్యమే (భర్తజీవించియుండుట) స్త్రీలకు అలంకారము

శత్రోరపి న పాతనీయా వృత్తిః 02 శత్రువైనను_ జీవిక (మనుగడ) పై దెబ్బ తీయరాదు

అప్రయత్నోదకం శ్షేత్రమ్‌ 08 అప్రయత్నముగ్‌ నీరు లభించు చోటు సేద్యమున కనుకూలమైనది

ఏరణ్జ నువలమ్బ్యు కుజ్జురం న కోపయేత్‌ 04 ఆముదపువ్చక్షము నాశ్రయించి వీనుగుపై కోసింపరాదు (అల్పుని ఆశ్రయించి ధి కునితో వై రముతో వైరము పెట్టుకొనరాదు)

అతిప్రవృద్దా శాల్మలీ వారణస్త మో న భవతి 095 వెద్ద దైనను బూరుగుచెట్టు ఏనుగును బంధించుట కుపయోగింవదు

అతిదీర్టోపి కర్లికారో న ముసలీ 06 కర్షికారవృక్షము మిక్కిలి పొాడవైనదైనను రోళ్ళు చేయుటకు వనికీఠాదు

అతిదీస్తో 9 పి ఇద్యోతో న పావక 97 ఎంత 'పెద్దదైనను మిణుగురు పురుగు అగ్ని కాజాలదు

62

న ప్రవృద్దత్వం గుణహేతుః 08 "కేవలము పెరుగుదల గుణహేతువు కాజులదు

సుజీర్దో 5 పి పిచుమన్లో న శజ్కులాయతే 09 బాగుగముదిరనను వేప (కామ్మ) ఆయుధముగ పనికిరాదు

యధాదీజం తధా నిష్ఫృత్తిః 100 విత్తును బట్టియే ఫలావిర్భావము

యధాశ్రుతం తధాబుద్ధిః 101 విద్యనుబట్టియే తెలివితేటలు

యధాకులం తధాచారః 102 (వంశము) కులముననునరించే (ప్రవర్తన

సంస్కృతః పిచుమన్లః సహకారో న భవతి 103 ఎంత సంస్కరించినను వేప మామిడి కాజులదు

న చాగతం సుఖంత్యజేత్‌ 104 అభించిన సుఖమును వీడరాదు

న్వయమేవ దుఖమధిగచ్చతి 105 ఎవరి దుఖములకు వారి పమలే కారణములు

రాత్రి చారణం నకుర్యాత్‌ 106 రాత్రులయందు సంచారము కూడదు

న చార్హరాత్రం స్వపేత్‌ 107 నగము రాత్రి మాత్రమే నిద్రింపరాదు

తద్‌ విద్వద్చిః పరీక్షేత 108 తత్త్వమును (భగవంతుని) విద్వాంసులే విచారించవలెను

వరగ్భహమకారణతో న ్రవిశేత్‌ 109 కారణములేకుండ ఇతరుల ఇండ్లలో ప్రవేశింపరాదు

జ్ఞాత్వాపి దోష మేవ కరోతి లోకః 110 లోకులు తెలిసియు తప్పులనే చేయుచున్నారు

6

శాస్త్ర, ప్రధానాలోక వృత్తిః క్షే శాస్త్రము ననుసరించియే వృత్తిని స్వీకరింసనలెను, శ్యాస్త్రాభావే శిష్ట్రాదారమనుగచ్చేత్‌ 1192 శాస్త్రము తెలియనిచో (శ్రేష్టులనుసరించిన మార్గము ననలంబించవలెను నాచరితాచ్చానస్త్కం గరీయుః 113 మంచి నడవడికను మించిన శ్యాస్త్రములేదు దూరస్ట్రమపి చారచక్టుః పశ్యతిరాజా మేమేత్త రాజు దూరముగనున్న వానిని కూడ గూఢచారి నేత్రముతో చూచును గతానుగతికో లోకః సష5్‌ ప్రజలు సంప్రదాయానువర్తులు యమనుజీవేత్‌ తం నాపవదేత్‌ 116 తనమనుగడకు కారణమైన వానిని గూర్చి చెడుసలుకరాదు తపస్పార ఇస్త్రోయ. నిగ్రహః 117 ఇం(ద్రియనిగ్రహమే తపస్సు యొక్క సారము దుర్లభః స్త్రీ బన్హనాన్మోక్షః 118 స్తీ బంధము (వ్యామోహము) నుండి విడినడుటు కష్టము ్తనామ సర్వాశుభానాం త్షేత్రమ్‌ 119 సమస్త మైన అశుభములకును స్త్రీయే మూలము నచ స్త్రీణాం పురుష పరీక్షా 120 పురుషులను స్త్రీలు పరీక్షీంం జాలరు స్త్రీణాం మనః క్షణీకమ్‌ కేల ప్రీ మనస్సులు క్షణికములు (చంచలములు) అశుభద్వేషిణః స్తీమ న ప్రసక్తాః క22 అశుభములను కోరనివారు స్త్రీలకు లోబడరు యజ్ఞ ఫలజ్ఞా స్త్రీ, వేదనిదః 123 మూడు వేదములను తెలిసినవారే యజ్ఞఫలమునెజుగ గలరు 64

స్వర్షస్తానం న శాశ్వతం యావత్‌ పుణ్యఫలమ్‌ క24 స్వర్షము పుణ్యఫలము ఉన్నంతమేరకే, శాశ్వతమనుకాదు

న చ స్వర్గ్షపతనాత్‌ వపరందుఃఖమ్‌ 125 స్వర్గము నుండి దిగజారుట కంఘె మిక్కిలి దుఖావహమైనదిలేదు.

దేహీ దేహం త్యక్త్వా ఐన్త్రం పదం న వాజ్ళుతి 126 ఇంద్ర పదవి వచ్చినను దేహము విడచుటకు మానవుడు ఇష్టపడడు.

దుఃఖానామౌషధం నిర్వాణమ్‌ 127 సర్వదుఃఖములకు నిర్వాణమే మందు (అనగా మోక్షము)

అనార్య సమ్బృన్దాద్వరమార్య శత్రుతా 128 నీచులతో "స్నేహాముకంటె సత్పురుషులతో విలోధమే (శ్రేన్టము

నిహన్సి దుర్వచనం కులమ్‌ 129 దుర్భాషలు కులమును చెజుప్పును

న వుత్రసంస్పర్మాత్‌ పరం సుఖమ్‌ 130 వుత్రస్పర్శకు మించిన సుఖములేదు

వివాదే ధర్మమనున్మరేత్‌ 131 వాదములందు ధర్మమును గుర్తుంచుకొనవలెను

నిశాన్తే కార్యం చిన్తయేత్‌ 132 ఉదయముననే చేయవలసిన కార్యములవాలోచింవవలెను

వ్రదోషే న సంయోగ కర్తవ్యః 133 సంధ్యాసమయమున సంభోగము కొడదు

ఉపస్తిత వినాశో దుర్షయం మన్యతే 134 చేటు కాలమౌసన్నమైనవుడు చెడు బుద్దులుకలుగును'

క్షీరార్హినః కిం కరిణ్యా 135 పాలుకావలసిన వానికి ఏనుగుతో పని ఏమి?

న దాన నమం వశ్యమ్‌ 136 బహుమతులకు మించిన వశీకరణలేదు

65

పరాయత్తేషూత్కణ్డా న కుర్యాత్‌ 137 ఇతరుల నస్తువృులయందు ఇచ్చకూడదు అసత్సమృద్దిరసద్భి రేవ భుజ్యతే 138 కుత్సితమైన సంపద కుత్సితుల చేతనే అనుభవించబడును నిమ్బఫలం కాకై రేవభుజ్యతే 139 వేపపండు కాకిచేతనే భుజింపబదుచున్నది నామ్చోధిస్తృమ్రామపోహతి 140 సముద్రము దాహమును తీర్చలేదు వాలుకా అసీ స్వగుణమాశ్రయన్తే న! ఇసుక కూడ తన గుణము నాగ్రయించుచున్నది నన్హో 5 సళ్చు న రమశ్తే కేత్ష2 సత్చురుషులు నీచులస్నేహము నిష్టపడరు వాంసః (పేతవనే న రమతే 143 శ్యశానములయందు హాంసలుండవు అర్జార్హం (ప్రవర్తతే లోకః 144 (ప్రపంచము ధనము కొట కే ప్రవర్తించుచున్నది అశయా బద్హ్యతేలోకః కశక లోకము కోరికలనే బంధింపబదుచున్నది న చాశాపరైః శ్రీః సహ తివ్పతీ 146 దురాశానరునితో నంపద కూడియుండదు ఆశాపరే న ధైర్యమ్‌ కేశ? దురాశావరునకు ధై ర్యముండదు దై న్యాన్మరణముత్తనుమ్‌ క్షేత్తరి దీనతను పొందుట కంటె మరణము మేలు ఆశౌలజ్డాం వ్యపోహతి కేశ0 దురాశ సిస్లను కప్పీవేయును 66

న్‌ మాత్రా సహ వాసః కర్తవ్యః 150 ఛల్లితోనైనను ఏకాంత వాసము చేయరాదు

ఆత్మా న స్తోతవ్యః 151 ఆత్మ(ప్రశంన కూడదు

న దివాస్వన్నం కుర్యాత్‌ 152 పగటికలలు సనికిఠావు (పగటి నిద్ర పనికిరాదు)

న చాసన్నమపి పశ్యత్యెశ (ర్యాన్లో న (శుణోతీష్టం వాక్యమ్‌ 153 ఐశ్వర్యమదముత్తుడు అందుబోటులోనున్న మంచి సలహాను కూడ వినదు

స్రీణొం న భర్తుః వరందైవతమ్‌ కే5్‌4 స్తీలకు భర్తకు మించిన దైవము లేదు

తదనువర్తన ముొభయసుఖమ్‌ 155 (భర్తను) ఆతనిననువరించుటయే ఇహవరసుఖదాయి |

అతిథి మభ్యాగతం పూజయేద్‌ యథావిధి 156 అతిథి అభ్యాగతులను యథావిధిగ పూజింపనలెను

నాస్తీహవ్యన్య వ్యాఘాతః 157 దేవతలకు చేసిన అర్పణ వృధాపోదు

శత్రుర్మిత్రవత్‌ ప్రతిభాతి 158 శభ్రువుకూడ మి(త్రుని వలెనే కనిపించును

మృగతృష్ణా జలవద్‌. భౌతి 159 ఎండమావికూడ నీటివలెనే యుండును

దుర్మేధసొమునచ్చాస్త్రం మోహయతి 160 నీచులను నీచశ్శాస్త్రములు ఆకర్షించును

సత్సంగ స్వర్గ్ణావాసః 161 సత్పురుష సహావానము స్వర్గవానమే

ఆర్యాః స్వమివ పరంమన్యతే 162 ఉత్తములు ఇతరులను కూడ తమ వళెనే భావింతురు

67

రూపానువర్తీగుణః 163 గుణములు రూపము ననుసరించియుండును యత్ర సుఖేన వర్తతే తదేవస్టానమ్‌ 164 ఎచ్చట సుఖముగ నుండునో అదియే నివసింపదగిన స్థానము విశ్వనఘాతినో న నిష్కృతిః 165 విశ్వాసఘాతకులకు తరణోపాయములేదు దైవాయత్తం న కోచేత్‌ 166 =దైవాయత్త మైనదానికి దుఃభింపరాదు ఆశ్రితదుఃఖమాత్మన ఇవ మన్యతేసాధుః 167 సత్పురుషులు తదువారి దుఃఖమును తమదుఃఖిముగనే భావింతురు హృద్గతమాచ్చాద్యాన్యద్‌ వదత్యనార్యః 1686 వీచులు మనసులోనున్నదానిని దాచిమరియొకటి పలుకుదురు బుద్దిహీనః పిశాచతుల్యః 169 బుద్దిహీనులు సిశాచములతో సమానులు అసహాయః వధి న గచ్చత్‌ 170 సహాయములేక మార్గమున పయనించరాదు పుత్రో న స్తోతవ్యః 171 (తన) కుమారుని (తాను) పాగడరాదు స్వామీ స్తోతన్యో 5 ను జీవిభిః క్ష792 యజమానిని సేవకులు పొగడవలయును ధర్మకృత్యేషపీ స్వామిన ఏవ ఘోషయేత్‌ 173 తనకప్పగించబడిన విధులయందు సైతము యజమానిని స్తుతింపవలెను రాజుజ్ఞాం నాంతిలబ్రయేత్‌ 174 ర్వాజాజ్ఞ అనుళ్లంఘనీయము యథాజ్ఞస్తం తథాకుర్యాత్‌ 175 అజ్ఞానుసారము (పనిని) చేయవలెను 68

నాస్పిబుద్రిమతాం శత్రుః 176 బుద్రిమంతులకు శదత్రువులులేరు

ఆత్మచ్చిద్రం న ప్రకాశయేత్‌ [77 తనలోపములను ప్రకటింపరాదు

క్షమావానేవ సర్వం సాధయతి 178 ఓర్చుకలవాడే అన్నిటిని సాధించును

ఆపదర్హం ధనం రక్షేత్‌ 179 ఆపత్కాలము కొణకు ధనమును నిల్వచేయవలెను,

సాహసవతాం ప్రియం క్రర్తవ్యమ్‌ 180 సాహసులకు తమవిధి ప్రీతిని కలిగించును

శ్వః కర్మమద్య కుర్వీత 181 'రేపటిపని ఈరోజే చేయదగును

అపరాహ్ల్ఞేకం పూర్వాహ్ల ఏవకర్తవ్యమ్‌ _ 182 మధ్యాహ్నము చేయవలసినది ఉదయమే చేయనగును

వ్యవహారాను కూలో హ్‌ ధర్మః 188 ధర్మము చ్యవహారమునకు అనుకూలమైనది కదా!

సర్వజ్ఞతా లోకజ్జతా కర్రి4 లోకజ్ఞత జ్ఞానము (వ్యవహారజ్ఞానము అన్ని విషయములను తెలుపును)

శాస్త్రజ్లో 5 ప్యలోకజ్లో మూర్ధతుల్యః 185 శాస్త్రవండితుడై నను లోకజ్డుడు కానిచో మూర్చునితో సమౌనుడు

• శాస్త్రప్రయోజనం తత్త్రదర్శనమ్‌ 186

సత్యమును దర్శించుటయే శాస్త్ర, ప్రయోజనము

తత్త్వజ్ఞానం కార్యమేవ ్రకాశయతి 87 తత్త్వజ్ఞానము. (అతడుచేయు) ననులలో ప్రకాశమునాందును (పనిలో క్షుణ్లమైన జ్ఞానము నేర్పరితనమును పెంచి పనిని చక్కగా వ్రకాశింవచేయును.

న్యవహారే షక్షపాతో నకార్యః 188 న్యాయనర్షయమునందు షక్షపాతము పనికిరాదు

69

ధర్మాదపి వ్యవహారో గరీయాన్‌ 189 ధార్మికత కంబ నడవడిక ముఖ్యమైనది

ఆత్మాహి వ్యవహారస్య స్క 190 వ్యవహారములందు ఆత్మయేసాక్షి

సర్వసాక్ష హ్యాత్మా కేం1 అన్నింటికీ ఆత్మయేసాక్తి

నస్యాత్‌ కూటసాక్షీ 192 అబద్ధ సాక్ష్యము చెప్పరాదు

కూటసాక్షిళణో నరకే పతన్తి 1098 అబద్రసాక్ష్యము చెప్పువాడు నరకమున పడును

(ప్రచ్చన్న పాపానాం సాక్షిణో మహాభూతాని 194 రహస్యముగ చేయుపాపములకు పంచభూతములు సాక్షులు

ఆత్మనః పాపమాత్మెన ప్రకాశయతి 195 ఒకడు చేసిన పాపములు వానిచేతనే తెలియణడును

వ్యవహారే ౪ న్తర్ణతమాచారః సూచయతి 196 బాహ్యామైన నడవడిక అంతఃకరణను తెలువుచుండును

ఆకారసంవరణం దేవానామశక్యమ్‌ 197 రూసముము దాచుట దేవతలక్రైనను అసాధ్యచుః

చోరరాజు వురుషేభ్యో విత్తం రక్షేత్‌ 198 దొంగలనుండియు, రాజాధికారుల నుండియు (ద్రవ్యమును గక్షీంపవలెను

అర్హసంపత్పరికృతి సంపదం కరోతి ॥ 199 ఆర్థికాభ్యుదయము ప్రజాభ్యున్నతిని కలుగజేయును.

ప్రకృతి సమ్బదాహ్యనాయకమసి రాజ్యం నీయతే ॥ 200 (ప్రజాభ్యునతి ఉన్నవ్పుడు నాయకుడులేని రాజ్యముకూడ సక్రమముగసాగును.

ప్రకృతికోప సర్వకో పేభ్యో గరియాన్‌ | 201 ప్రజలకోపము కోసములన్నింటిలో గొప్పది

70

అఅబ్ద్బలాభాది చతుష్టయం రాజ్యతన్త్రమ్‌ 202 అలభ్యమైనదానిని సాధించుట మున్నగు నాలుగు విషయములతో రాజనీతియుండును (అలభ్యమైన దానిని పొందుట రక్షించుట్క అభివృద్ధి నొందించుట, పంచిపెట్టుట అనునవి ఆనాలుగును.)

రాజ్యతన్తాంయత్తం నీతిశాస్త్రమ్‌ 203 పరిపాలనా వైఖరి రాజనీతిని చెప్పును. (పాలనావైఖరి అధీనములోనుండును)

రాజ్య తన్త్రష్వాయత్తా తన్తాంవాపౌ 204 ఆంతరంగికపాలన్క విదేశసంబంధములు సరిపాలనా వైఖరి కధీనమైయుండును

తన్తంం స్వవిషయ కృత్యేష్వాయత్తమ్‌ 205 పాలనా వైఖరి రహస్యము దానము విభాగము శిక్షాస్పృతులపై ఆధారపడియుండును

అగ్నివ(ద్రాజాన మౌశ్రయేత్‌ 206 అగ్నినివలెరాజు నాశ్రయించవలెను

రాజ్ఞః (ప్రతికూలం నాచరేత్‌ 207 రాజునకు వ్యతిరేకముగ్‌ అచరింవదగదు

ఉద్దత వేషధరో నభవేత్‌ 208 ఇతరుల నుద్రేకపణచు వస్త్రములు ధరింపరాదు

నదేవ చరితం చరేత్‌ 209 భగవంతుని చేష్టల ననుసరింపరాదు

ద్వయోరపీర్ప్యతోః ద్వైధీభావం. కుర్వీత 210 ఇద్దరు విభేదముతోనున్నప్తుడు ద్వైధీభానము నవలంబించవలెను

ఆఅవాపో మజ్దలనివిష్ట్రః 2కే విదేశాంగ విధానము కూడ ఈ నాల్లింటి పైననే ఆధారపడిఉండును. (ఇరుగుపొరుగు రాజ్యములు)

సన్తి విగ్రహయోర్నిర్మణ్ఞలు రై్యైంై స్‌న్ది విగ్రహములకు పొరుగు రాజ్యములు ఆటపట్టులు

71

నీతి శా,స్త్రానుగో రాజా 213 పాలకుడు రాజనీతి శాస్త్రము ననుసరింపవలయును

అనన్తర ్రకృతిః శత్రుః య. (తవసీమకు) ఆనుకొనిఉన్న భూభాగమును పాలఠించువాడు శత్రువు

ఏకాన్తరితం మి(త్రమిష్యతే 215 రాజ్యమునకు అనుకొని ఉన్న రాజ్యమును పాలఠించురాజు మి(య్రడగును

'హేతుతః శత్రుమిత్రే భవిష్యతః 216 స్నేహవైరములు ఒకానొక కారణముననుసరించి యుండును

హీయమానః సన్దిం కుర్వీత 27 పరాజయము నొందునప్పుడు సంధి చేసానవలెను

తేజోహీ సన్జాన హేతుస్తదర్జానామ్‌ 218 బలమే సంధి చేసికొనుటకు వబాలము

నాతప్త లోహో లోహేన సంధీయతే 219 లోహమును కాల్బనిచో మరియొక లోహముతో కలువుటకు వీలులేదు

బలవాన్‌ హీనేన విగ్భహ్హీయాత్‌ 220 బలవంతుడు బలహీనునితో పోరుసలుపవలెను

నజ్యాయసా సమేనవా బె21 తవకం ట అధికునితోగానిి సమౌానునితోగాని పోరుసలుపరాదు

గజపాదయుద్ధమివ బలవది 1 ((గ్రహః 292 వలవంతునితో వైరము కాల్బలము గజబలముతో తలపడుట వంటిది

ఆమపా[త మామేన సహ వినశ్యతి 223 గొల్బబడనిపాత్ర మరియొక _ కాల్చబడనిపాత్రకు కొట్టికాన్నచో.. రెండును శించును (కనుక సమొనునితో పోరరాదు)

అరిప్రయత్నమధి సమీక్షేత లైరైడ్మ ళు ప్రయత్నములను కని పెట్టుచుండవలెను

72

నన్హాటైైక తోవా 225 శత్రువులు అధికముగనున్నచో ఒకరితో సంధి చేసికానవలెను

అమిత్ర విరోధాదాత్మ రక్షామావ సేత్‌ 226 శత్రుక్రోధమునుండి ఆత్మరక్ష చేసికొనవలయును

శక్తి హీనో బలవన్తమాశ్రయేత్‌ 227 బలహీనుడు బలవంతుని ఆశ్రయించవలెను

దుర్చలాశ్రయో దుఃఖమావహతి 228 బలహీనుని ఆశ్రయించుట దుఃఖమును కలుగుజేయును

సమ్బాద్యాత్మాన మన్విచ్చేత్‌ సహాయవాన్‌ ॥ 220 తాను స్వయం సంపూర్జుడైన సిదన సహాయకుల నన్వేషించవలెను.

నా సహాయస్య మన్త్రంి నిశ్చయః ॥ 280 సహాయకులులేనిచో సలహాలనొందజాలడు,

చైకం వక్రం పరిభ్రమతి ॥ 231 ఒకే ఒక చశ్రముతో బండినడవదు కదా!

సహాయ సమ సుఖ దుఃఖః | 232 నిజమైన సహాయకుడు సుఖ దుఃఖములలో సమౌనముగ ఆదుకొనును.

వ్ర

మానీ - ప్రతిమానినమాత్మని ద్వితీయం మన్త్రంముత్పాదయేత్‌ 2త ఆత్మగౌరనము. కలవాడు తనపై గౌరవము. కలిగిన అధికుని కానివానిని సలహాదారుగ నుంచుకానవలెను

అవినీతం స్నేహమాత్రేణ న మనే కుర్వీత 234 అవినీతుడై నవానిని "స్నేహితుడని సలవోదారుగ నియోగించుకొనరాదు

శ్రుతవన్తముపధాశుద్ధం మన్తిగణం. కుర్వీత 2ఏిక్‌ బాగుగ చదివినవానిని పరీక్షించిన. పదవ సరిశుద్దుడైన వానినే మంత్రిగ నియోగించవలెను

73

మన్తమూలాః సర్వారమ్బాః 236 కార్యములన్నియు ఆలోచవాయత్తములై నవి మన్త్ర రక్షణే కార్యసిద్దిర్భవతి 237 ఆలోచన రహస్యముగ నుంచుటవలన కార్యసిద్దియగును మన్త్ర నిఇప్రావీ కార్యం నాశయతి 238 ఆలోచనను (రహన్యముగనుంచక) బహిరంగపరచినచో కార్యనాశము కలుగును ప్రమాదాత్‌ ద్విషతాం వశముపయాస్యతి 239 అశ్రద్దవలన శత్రువులకు మేలు చేకురును(స్వషక్షమువారు శశ్రుషక్షమున వేరుదురు) సర్వద్వారేభ్యో మన్హోం గక్షితవ్యః 240 మంశ్రానగము 'అన్నీవైప్పుల నుండి రక్షింపదగినది మన్తం సమృదారాజ్యం వర్హతే బైత్మగ సరియగు మంత్రాంగమువలన రాజ్యమభివృద్ద్ధినాందును (శ్రేష్టతమాం మన్త్రగుమ్హితమాహుః 2త్త2 మంత్రాంగ రక్షణము (శ్రేసష్టతమమని చెప్పుదురు కార్యాన్షస్య ప్రదిపో మన్త౦ిః 243 కార్యాచరణ తెలియని గ్రుడ్డివానికి మందత్రాంగము గొప్పదీసమువంటిది మన్త్రంచక్టుషా పరిచ్చిద్రాణ్యవలోకయన్తి ఏత ఏంటత్రాంగమనెడి నేత్రములతో శత్రువుల బలహీనతల నెయుగనగును మన్త్ర్రకాలే న మత్సరః కర్తవ్య 2డఫ్‌ మంత్రుల సలహాల నొందునప్పుడు మాత్సర్యము తగదు (త్రయాణామైకవాక్యే సమృంత్యయః 246 ముగ్గురు మంత్రుల వీకగ్రీవా మోదము ఉత్తమమైనది కార్యాకార్యతత్త్వార్థ దర్శినోమన్లింిణః 2డీ మందత్రులనగా (యుక్రాయుక్తవిచక్షణ నెణిగ) కార్యాకార్యములతత్త్వము నెజీగివవారు 74

షట్‌ కర్టాద్‌ భిద్యతేమన్తం& 2డ్ష8ి ఆలోచన ఆరుగురికి తెలిసినచో రహన్యము చేదింసబడినట్టుగును అవినీత స్వామిలాభాదస్వామి లాభ (శ్రేయాన్‌ ॥ 249 అవినీతుడైన రాజు ఉందుటకం కె అరాజకమే శ్రేయస్కరము అలబ్హలాభో నాఅనన్య 250 అలభ్యమగు దానిక్రై పోమరి యత్నింసడు అలసస్య లబ్బమసి గక్షితుం న శక్యతే 251 పోమురి లభ్యమైన దానిని కూడ రక్షించుకొనలేదు న చాలసన్య రక్షితం వివర్హతే 252 సోమరి అధీనములోనువ్నదేదియు అభివృద్దినాందదు నా సౌ భృత్యాన్‌ (ప్రషయతి 253 (పోమరి) "సీవకులను కూడ అజ్ఞాసీంపజొలడు దజ్జపారుష్యాత్‌ సర్వజన . ద్వేష్యోభవతి 254 చిక్షన్టృతి మిక్కిలి కఠినమైనచో అందరిచే ద్వేషేింవబడును అర్హతోషిణం శ్రీః పరిత్యజతి 255 సంపదతో సంతుష్టినొందినచో అభ్యున్నతి కలుగవేరదు అమిత్రో దణ్ఞనీత్యామాయత్తః 256 శిక్షస్మృతినే శత్రువును నశపణచు కానవలయును దణ్జనీతి మధితిష్టన్‌. (ప్రజాః సంగక్షతి |! 257 దండనీతిని అమప్పిస్తూ రాజు (ప్రజలను రక్షించును, దణ్ణః సమ్పదా యోజయతిి 258 దండనీతి సంపదలను సమకూర్చును- దణ్జాభానే మన్తిి వర్గాభావః ॥ 2 రాజదండములేనిదే మంత్రులు లేరు. 75

నదణ్ఞాదకార్యాణికుర్వన్తి ॥ 260 దండనీతివలన (ప్రజలు) చేయరానిపనులు చేయరు. లేనిచో చేయరాని పనులు చేయుదురు.

-దజ్జనీత్యా మాయత్త మాత్మరక్షణమ్‌ ॥ 261 ఆత్మరక్షణము దండనీతిపై ఆధారపడియున్నది.

ఆత్మని రక్షితే సర్వం రక్షితం భవతి ॥ 262 ఆత్మరక్ష్రణమువలన అన్నిటికి రక్షణము కలుగును.

ఆత్మాయత్తా వృద్దిర్వినాశౌా ॥ 263 అభివృద్ధి వినాశములు ఆత్మాయత్త మై యున్నవి.

దణ్జోహి విజ్ఞానేన (ప్రణీయతే ॥ 26క్త రాజదండము తెలివి నుపయోగించవలెను.

దుర్చలో 5 పీ రాజా నావమన్తవ్యః || 265 దుర్చలుడైనను రాజు నవమౌనింపదగదు.

నాస్త్యగ్నః దౌర్చల్యమ్‌ ॥ 266 అగ్నికి దౌర్చల్యము లేదు.

దజ్జే ప్రతీయతే వృత్తి ॥ 267 రాజదండముననుసరించి కార్యకలాపములు తెలిసికొనబడుచున్నవి.

వృత్తి మూల మర్హలాభః ॥ 268 ధనసంపాదనకు కృషి మూలము. అర్హమూలౌ ధర్మకామౌ 2609 ధర్మకామములకు సంపద మూలము 76

అర్హమూలం కార్యమ్‌ 270 సంపదకు పని మూలము (పనిచేయుటవలన సంపద కలుగును)

యదల్నప్రయత్నాత్‌ కార్యసిద్ధిర్భవతి 271 స్వల్ప (ప్రయత్నముచేనైనను కార్యసిద్ధి కలుగును

ఉపాయ పూర్వంన దుష్కరంస్యాత్‌ 272 ఉపాయమున్నచో సాధింపరానిదేదియు లేదు

అనుపాయపూర్వం కార్యం కృతమపి నశ్యతి 273 ఉపాయములేనిదే పనిచేసినను సిద్ధించదు

కార్యార్టినాముపాయ ఏవ సహాయః 274 కార్యసిద్ధి కోరువానికి ఉపాయమే సహాయకారి

కార్యం పురుషకారేణ. అక్ష్యం సమృద్యతే 275 ప్రయత్నమున్నప్త్పుడే కార్యసిద్రి జరుగును

పురుషకారమనువర్తతే. దైవమ్‌ 276 ప్రయత్నముననునరించియే దైన సహాయముండును

దైవంవినా 5 ఈ ప్రయత్నం కరోతి యత్రద్‌ వికల్పవ్‌ు 277 దైవానుగ్రహాములేనిడే గొప్ప ప్రయత్నమైనను విఘటితదుగును

అసమాహితస్య వృత్తిర్నవిద్యతే 278 మనోనిశ్సయము, ప్రశాంతతలేనివానికి కార్యసిద్ధి కలుగదు

పూర్వం నిశ్చిత్య పశ్చాద్‌ కార్యమారభేత | 279 ముందుగా (చక్కగా) నిశ్చయించి తరువాత పనిని ప్రారంభింపనలెను జ

కార్యాన్త రే దిర్ష సూత్రతానకర్తచ్యా వనిపూర్తియైన పిదప వేరొకపని ప్రారంభించుటులో ఆఆశ్యము పనికిరాదు

నచలచిత్తస్య కార్యావాప్తె 281 చంచలమనస్కునకు కార్యసిద్ది కలుగదు

హస్తగతావ మాననాత్‌ కార్యవ్యత్‌క్రమోభవత్‌ 282 చేతికి వచ్చిన అవకాశము జారవిడిచినచో పనులు నెర వేరవు

దురనుబన్హం కార్యం నారభేత 283 అచరోధములున్న పనిని ప్రారంభింపరాదు

77

కాలవిత్‌ కార్యం సాధయేత్‌ 284 కాలప్రాధాన్యము నెజీగనవాడు కార్యమును సాధించును కాలాతిక్రమాత్‌ కాల ఏవ ఫలంపిబతి 285 కాలతిక్రనముణనము నలన కార్యఫలమును కాలమే అమభనించును క్షణంప్రతి కాలవిత్మేపం నకుర్వాత్‌ సర్వకృత్యేషు 286 ఏపసనియందైనను న్షణమైనను ఆలశ్యముచేయదగదు చేశ ఫలవిభాగాజ్ఞాత్వా కార్యమారభేత 287 దేశము ఫలమును గుర్తెరిగి పనుల నారంభింపవలెను దైవహీనం కార్యం సుసాధమసి దుస్పాధం భవతి 288 దైవానుగ్రవాము లేనిదే సుకరనుగు కార్యమును కూడ సాధించుట కష్ట్రనుగును నీతిజ్లో దేశకాలౌ, పరీక్షేత 289 బుద్ధినుంతుదు దేశకాలనములను పరీక్షించి కార్యమారంభింపవలెను పరీక్ష్య కారిణి (శ్రీ/శ్చిరంతివ్పతి 290 చక్కగా పరీక్షించి చేసినపని దీర్చ ఫలితముల నిచ్చును సర్వాశ్వ సమ్బదః సర్వోపాయేన సరిగ్భృహ్హీయాత్‌ బిలి1 అనేక ఉపాయములచే సర్వసంవదల నముపార్షించవలెను భాగ్యవన్తమపరీక్ష్య కారిణం శ్రీః పరిత్యజతి 292 దూరదృష్టి లేని భాగ్యవంతునికూడ సంసదలు విడచి పెట్టును జ్ఞానానుమానైశ్చ పరీక్షా కర్తవ్యా 2093 తెలిసినదానివలనన్దు అనుమితి చేతను(కార్యాకార్యములను) సరీక్షీంపవలెను యో యస్మిన్‌ కర్మణి కుశలస్తం తస్మిన్నేవ యోజయేత్‌ 294 ఎవడుదేనియందు (ప్రవీణుడో గానియందే వానిని నియోగింసవలెను దుస్పాధమపి సుసాధం కరోత్యుపొయజ్ఞ:ః 295 ఉపాయము నెటిగివాడు అసాధ్యమును సైతము సాధ్యమొనరించును అజ్ఞానినా కృతమపిన బహామన్త వ్యమ్‌ 296 అజ్ఞాని సాధించినసనిని మిక్కిలి కీర్తింపతగదు యాద్బృచ్చికత్వాత్‌. క్రిమిరపీ రూపాన్తరాణి కరోతి 297 ఒక్కొక్కప్పుడు. క్రిమికీటకములు కూడ ఊరక రూపాొంతరమునొందును 78

సద్ద స్యైవ కార్యస్య ప్రకాశనం కర్త; వ్యమ్‌ 298 కార్యసిద్ధి కలిగిన పిమ్ముటనే దానిని ప్రకటింపవలెను జ్ఞానవతామపి దైనమానుషదోషాత్‌ కార్యాణి దుష్యన్తి 200 బుద్ధిమంతులు చేబూనిన పనులు సైతము దైవమానుష, దోషముచే విఘటితముగును వైనం శాన్తికర్మణా ప్రతి షేద్దవ్యమ్‌ 800 శాంతి కర్మలచే దైవమును శాంతింపజేయనగును మానుషం. కార్యవిపత్తిం కౌశలేన వినివారయేత్‌ త01 మౌానచ్చలచే కలిగిన అవరోధములను ఉపాయముచే తాలగింననగును కార్యదిపత్తా దోషాన్‌ వర్షయన్తి బాలిశాః 302 కార్యావరోధములు కలిగినప్పుడు బుద్ధిహీనులు వాని గోషముల నేకరువు పెట్టుదురు కార్యార్హినా దాక్షిణ్యం. నకర్త వ్యమ్‌ 3803 కార్యసాధకుడు దయాదాక్షిణ్యముల చూపరాదు క్షీరార్టీ వత్సో చూతురూధః ప్రతిహాన్తి ౩304 పాలను కోరుదూడ తల్లిపొదుగును బాధించును అప్రయత్నాత్‌ కార్యవిపత్తిర్భ వేత్‌ 305 ప్రయత్నలోపము నలన కార్యములకు హానికలుగును నదైవ మౌత్ర ప్రమాణొనాం కార్యసిద్రిః 306 'కేవలముదై వమునే నమ్మినవానికీ (ప్రయత్నములేక) కార్యసిద్ధికాజాలదు కార్యబొహో న పోషయత్యాశితాన్‌ 307 శ్రీయాశీలికానివాడు ఆశ్రయించిన వానిని ఆదుకొనలేడు యఃకొర్యం నపశ్యత్‌ సో5 న్రః 308 కార్యము (కార్య విధానము తెలియనివాడు) నెజుగనివాడు అంధుడు (ప్రత్యక్ష పరోక్షానునూనై* కార్యాణి పరీక్షేత 309 ప్రత్యక్షము, సరోన్ష్రము అనుమితి అను (ప్రమాణములచే కార్యముల సరీక్షీంపనలెను అపరీక్ష్య కొరిణం శ్రీం వరిత్యజత్‌ 310 కార్యములను చక్కగ పర్మీక్షింపనినానిని అభ్యున్నతి విడచిచనును పరీక్ష్య తార్యా చిపత్తి త్రై బాగుగ పరీక్షించినపుడు ఆపదలను దాటపచ్చును 79

స్వశక్తిం జ్ఞాత్వాకార్యమారభేత ౩12 స్వీయకక్తిని గుర్తేటీగి కార్యమునారంభించవలెను స్వజనం తర్పయిత్వాయః శేషభోజీ సో 5 మృతభోజీ 313 స్వజనులను సంతృప్తి సటచి మిగిరివది అనుభవించువాడే అమృతాస్వాదనము చేయువాడు సర్వానుష్థానాదాయముఖాని వర్హన్నే త్ర14 సమస్త మైన కార్యములననుష్పించునవుడే లాభములు చృద్దినొందును నాస్త్రిభీరోః కార్యచిన్తా 315 సిరికివానికి కార్యానుమష్రాన చింత ఉండదు. స్వామినః శీలం జ్ఞాత్వా కార్యార్తీకార్యం సాధయేత్‌ త1ే6 యజనూని స్వభావము నెంవీగి కాధ్యార్థి కార్యమును సొధింపవలెను ధేనోః కిలజ్ఞ్యః క్షీరం భుజ తే? గోవుయొక్క స్వభావము తెలిసినవాడే పొలను పొందగలడు క్ష్యుద్రే గుహ్య ప్రకాశనమాత్మవాన్‌ నకుర్యాత్‌ తేరి సాధునైనవాడు నీచునకు రహస్యములను తెలువరాదు ఆశ్రితై రవ్యవమన్యతే మృదుస్వభావః 819 మెత్తనివాడు తనవై ఆధారపడిన వానిచే సైతము నిర్లక్ష్యము చేయబడును తీక్ష్ట్యదల్డః సర్వెరుద్వేజనీయో భవతి 320 తీవ్రదండము అందరిలో ఆందోళనను కలిగించును యరధార్హ దణ్జకారీ స్యాత్‌ త్రై] శిక్ష అర్హనుగురీతిలో నుండవలెను అల్బసారం (శ్రుతవన్తమసి న బహుమన్యతేలోకః 322 బలహీనుడై నవాడు సండితుడై ననులోకముచే గౌరవమునొందడు అతిభారః వురుషమవసాదయతి 323 మిక్కిలి భారము పురుషుని ఆక్రమించుకొనును (బలహీనమొనర్చును) యస్సంసది పరదోషం శంనతి స స్యదోషం వ్రఖ్యాపయతి 324 సభలో ఇతరుల దోషములనెంచినచో తనదోష ముల చెప్పికొనినట్లగును శం

ఆత్మానమేవ నాశయత్యనాత్మవతాం కోపం త25 సామాన్యునీ కోపము అతనినే నాశమొందించును.

నాన్త్య(ప్రాష్యం సత్యవతామ్‌ 326 సత్యవంతునకు అసాధ్యమైనదేదియులేదు

సాహసేన న కార్యసిద్దిర్భవతి ఏ2 దుడుకుతనముచే కార్యసిద్హి జరుగదు.

వ్యసనార్హో విస్మరత్య వశ్యకర్తవ్యాన్‌ 328 బాధల నొందువాడు ముఖ్యకర్తవ్యములను మటజచును .

నాస్త్యన్తరాయః కాలవిక్షే పే తి29 అవకాశములు పోయినప్పుాం ఆటంకములుద్భృవించును

అసంశయవినాశాత్‌ సంశయవినాశః (శ్రేయాన్‌ 330 నిశృ్వయాత్మకమగు నాశము కం సంశయముతో కూడిన నాశమే _మెఆగు

వరధనాని నిన్నేప్పుః కేవలం స్వార్ధమ్‌ 331 ఇతరుల ధనము తన అధీనము నందుంచుకొనుటకు కేవలము స్వార్ధమే కారణము

దానం ధర్మః తితి2 దానము చేయుఖే ధర్మము

నార్యాగతో 5 ర్హవత్‌ విపరీతో 9 నర్హభావః 3383 దానము చేయకపోవుటు నీచుని సంపదవలె అనర్ధదాయకము

యోధర్మార్లా న వివర్హయతి సకామః తతిశ ధర్మార్ధములను పెంపు చేయనిది కామము

తద్విపరీతో 3 నర్ధ'సేహీ తతిక్‌ గుణ సంపదలకు వ్యతిరిక్తముగ నుండుట అనర్హమును సేవించుట వంటిది

బుజున్వభావపరో జనేషుదుర్హభః 336 విశ్వననీయులు, సత్స్వభావులు ప్రజలలో అరుదుగ నుందురు

అవమానేనాగత మైశ్వర్యమవమన్యతే సాధుః 397 అన్యాయార్డ్రిత విత్తమును సత్పురుషులు కీర్తింపరు

బహాౌనపి గుణానేకో దోషో గ్రసతి 338 ఒకదోషము అనేక గుణములను సైతము (మింగి వేయును

81

మహాత్మనా పరేణ సాహసం న కర్తవ్యమ్‌ 339 గొప్పవాడున్తు ఉన్నతుడునై నవానిపట్ట్లు దురాక్రమణ తగదు కదాచిదపి చరిత్రం నలంఘయేత్‌ 3డ్త0 సత్చంప్రదాయమునెప్పుడును అతిక్రమించరాదు క్షుధార్తోనత్ళణం చరతి సింహః తెత్త1 సింహము ఆకలిచే బాధపడినను గడ్డిపరకను మేయదు ప్రాణాదపి ప్రత్యయో రక్షితవ్యః తత్మ2 ప్రాణముల పణముగ నొడ్డియు విశ్వాసమును రక్షించుకానవలెను పిశున శ్రోతాపుత్రదారైరపి త్యజ్యతే త్రిక్త్ర్రి కొండెములను వినువాదు భార్యాపుత్రులచేత గూడ విడువబడును బాలాదప్యర్హడాతం శ్రుణుయాత్‌ తెత్తత్ష (అర్ధవంతమైన) మంచిమాట బాలుని నుండి కూడ స్వీకరింపదగును సత్యమప్యడశ్రద్దేయం న వదేత్‌ త4ీక్‌ నమ్మరానిమాట నిజమైనను చెప్పదగదు నాల్బదోషాద్‌ బహగుణాస్త్యజ్యన్తే తిశీ6 న్వల్పదోషములవలన అనేక గుణములు విడువబడుచున్నవి. విపశ్చిస్త్యపి సులభా దోషాః త్రిత్వ విద్వాంనుల యందు సైతము దోషములు సాధారణ మైనవి నాస్తి రత్నమఖణ్జేతవు 848 కోయబడని రత్నము లేదు మర్యాదాతీతం న కదా చిదపి విశ్వ'సేత్‌ తత్ర అతిమర్యాదను ఎప్పుడును విశ్వసింపరాదు అప్రెయే కృతం ప్రియమపి ద్వేష్యం భవతి 350 శత్రువుల విషయమున మంచి చేసినను హానికలుగును నమన్ష్యపి తులాకోటు కూపోదకక్షయం కరోతి తిక్‌1 చంగినప్పటికిని కుండ బావిలోని నీటిని తగ్గించును సతాం మతం నాతిక్రమేత్‌ వి్‌2 సత్ఫురుషుల సలహాల నతిక్రమింపరాదు 82

గుణవదాశ్రయాన్నిర్లణో 9 పి గుణీ భవతి తె53ి గుణవంతులతోడి స్నేహముచే గుణహీనుడదుకూడ గుణవంతుడగును

శ్షీరాశ్రితజలం క్షీరమేవ భవతి తక పాలతోకలిసిన నీరుకూడ పొలగుచున్నది

మృత్చిళ్షే 5 పీ పాటలిపుష్పం గన్హముత్పాదయతి 355 దుట్టిముద్దలో నున్నను పాటలిపుష్పము తన గంధమునుత్పాదించుచున్నది

రజతం కనక సజ్ఞాత్‌ కనకం భవతి తి5్‌6 బంగారముతో కలిసిన వెండి కూడ బంగారమగుచున్నది.

ఉపకర్తర్యపకర్తుమిచృత్యబుధః 3857 బుద్దిహీనుడు ఉపకారికి అపకారము చేయబూనును

నపాప కర్మణామా(క్రోశభయమ్‌ 358 పాప్పలకు జనపవాద భయముండదు

ఉత్సాహవతాం శాత్రవో 5 పి వశీభవన్తి ఏ59 ఉత్సాహవంతులు శదత్రువులనుకూడ నశమొనరించు కొందురు

విక్రమధనా రాజానః త్‌ం0 రాజులకు పరాక్రమమే సంపద

నాస్త్యల స న్యైహికాముష్మికమ్‌ తె61 సోమరి ఇహపరసుఖములు రెంటికి చెడును.

నిరుత్సావోత్‌ దైవం పతతి 362 ప్రయత్నముళలేనిదే అదృష్టము కూడ వరింపదు

మత్సాార్హీవ జలముపయుజ్యార్హం గృహ్హీయాత్‌ 363 చేపలవాడు నీటినుండి చేపలను పట్టినట్లు ఉపయోగింపదగిన వనరుఅనన్నిటిని ఉపయోగించుకొనవలెను

అవిశ్వస్తేషు విశ్వాసో న కర్తవ్యః త6డ విశ్చసింపదగని వానిని విశ ;సింపతగదు

విషం విషమేవ సర్వకాలమ్‌ 865 విషము ఎప్పుడను విషమే

అర్హసమాదానే వైరిణాం సజ్ల ఏవ న కర్తవ్యః 366 సంపదను సముపాొర్చించుటలో శత్రువులతో నెప్పుడును కలియరాదు

83

అర్హసిద్దా వైరిణం న విశ్వసేత్‌ 3867 సంపదను సముషార్షించిన తరువాతకూడ శ్రువృల విశ్వసింపరాదు అర్జాధిన ఏన నియతసమృన్దః 368 శాశ్వత సంబంధము (మైత్రి) సంపదధీనమై యుండును శత్రోరసినుత సఖా రక్షితవ్యః త69 స్నేహితుడు శత్రువుకుమూరుడై నను రక్షింప తగినవాడు యావచ్చత్రోశ్చిద్రం పశ్యతి తావద్దస్తేన వా స్కన్దేన వా వాహ్యః 870 బలహీనళల నెయిగుపర్యంతము శత్రువుతో మైత్రి నెణపవచ్చును శత్రుచ్చిద్రే ప్రవారేత్‌ త్ర బలహీనత 'నెంయేగి శత్రువును కొట్టుపలెను ఆత్మచ్భిద్రం న (ప్రకాశయేత్‌ 372 తన బలహీనళంను ప్రకటింపరాదు ఛిద్రవ్రహారిణః శాత్రవః త్‌73్ర శత్రువులు బలహీనతల పై దెబ్బ తీయుదురు హస్త్రగతమపి శత్రుం న విశ్వసేత్‌ 374 శత్రువు చేజిక్కినను విశ్వసింపరాదు న్వజనన్న దుర్చ్యుత్తం నివారయేత్‌ 375 తనవారి దుర్నడతను నివారింసవలెను స్వజనాన మానో 8 పి మనసి నాం దుఃఖఖమావహతి 376 తనవారి(దుర్శ డత) అవమూనముకూడ మంచివారికి దుఃఖమును కల్షించును ఏకాజ్లదోష పురుష మవసాదయతి త్రె77 శరీరములోని దోషము వీ అవయవమునందున్నను హాని చేకూర్చును శత్రుంజయత. సువృత్తతా 378 చుంచి నడత శత్రువును: కూడ జయించును నికృతి ప్రియా సీచాః 379 నీచులు మోసగించుటయందు (ప్రీతికలవారు నీచన్య మతిర్ష్న దాతవ్యా 380 నీచులకు మంచి సలహాల నీయరాదు 8

తేషు విశ్వాసోన కర్తవ్యః 381 వారి యందు విశ్వాసముంచుట తగనిపని

సుపూజితో ౩ పి దుర్తనః పీడయత్యేన 382 చుర్తనుని 'సేవించినను వహోనియే కలిగించును

చన్హనాదీనపి దావో 5 గ్నిర్హహత్యేవ 3838 దావాగ్ని చందన వృక్షమునైనను దహించును

కదాసి పురుషం నావమన్యేత 3984 ఎట్టివారినైనను అగారవ పణచరాదు

ఇంచవ్యమితి పురుషం న బాదేత 885 త్నమింప తగిన వానిని బాధింపరాదు

భర్తాంధికం రహనస్యుక్తం వక్తుమిచ్చన్త్య బుద్రయః 386 యజమాని రవాస్యముగ చెప్పిన విషయమును బుద్ధిహీనులు ప్రకటించురు

అనురాగన్తు ఫలేన సూచ్చ్యుతే 387 ఫలముచేత (ప్రేమ సూచింపబడుచున్నది

అజ్జాఫల మైశ (రమ్‌ 888 (రాజాజ్ఞ) అజ్ఞ ఐశ్వర్యమునందు ఫలింపవలెను

దాతవ్యమపి బాలిశః పరిక్షే శేనదాస్యతి 388 సిచుడు ఈయవలఅసిన దానిని కూడ బాధపడ:చుచు నిచ్చును

మహదై శ్వర్యం ప్రాప్యాప్యదృతిమొన్‌ వినశ్యతి తం0 సామర్థ్యములేనివాడు గొప్ప ఐళే ర్యమును పొందియు (నిర్వహింపలేక) నశించీను

నాస్త్యధృతేరై హికాముష్మికమ్‌ ౩91 రైర్యహీనునకు ఐహికాముష్మి కములు (రండును) లేవు

న దుర్హనైః నహసంసర్గః కర్తవ్యః 392 దుష్టులతో సహవాసము కూడనిపని

శాబహస్తగతం సయో 3 ప్యవమనృతే 893 త్రాగుబోతు ఛేతిలోనున్నపాలు కొడ అపఖ్యాతి నార్దించు కొనును

కార్యసజ్క కుష్యర్హవ్యవసాయినీ బుస్తెః 3094 అసదలయందు కర్పవ్యమును నిర్హయిః నతగినల బుద్ధి

85

మితభోజనం స్వాస్ట్యమ్‌ 395 మితాహారము శ్నేమకరము పధ్యమ పధ్యం వా 5 జీర్షేనాన్నీయాత్‌ 396 అజీక్ష వ్యాధియున్నపుడు దుంచిదై నన్ను కానిదైనను ఏ ఆహారమును స్వీకరింపరాదు జీర్ణ భోజినం వ్యాధిర్నోప సర్పతి శం ఆహారము జీర్ణమైనచో ఏవ్యాధియు సమీపింపజాలదు జీర్షశరిరే వర్షమానం వ్యాధిం నో పేశ్నేత 398 వార్థకమున 'పెరుగుచున్నవ్యాధి ను సేక్షింపరాదు అజీర్షే భోజనం దుఖుమ్‌ 3969 అజీర్షము వలన భోజనము బాధను కలిగించును శత్రోరపి విశిష్యతే ద్యాధిః త౦00 వ్యాధి శత్రువు కలటును గొప్పది దానం నిధాన మనుగామి త్త సంపద ననుషరించి దానము (చేయనలిను) పటుతరే తృష్టాపరే సులభమతి సన్హానమ్‌ తీ092 దురాశావరుడగు తెలివైన వానిని చంచించుట సులభతరము తృష్టయా మతిశ్భాద్యతే త్ష03 దురాశ తెలివిజేటలను కప్పి వేయును కార్యబవాత్మే బహఫలమాయతికం. కుర్యాల్‌ త్త౦ైక్ష కార్యభారము గొవ్పదియైనచో ఎక్కువ ఫలము ప్రోత్సాహకముగ నీయవలెను స్వయ మేవావస్కన్నం కార్యం నిరీన్షేత 405 రహస్యచ్యనపహోరములు స్వయముగ చూచికానవలెను మూర్జేషు సాహసం నియళద్‌ 406 దూర్థులపట్లు సాహసము నదుప్పులో నుంచుకొనవలెను మూరర్జేషు వివాగో న క్రర్తవ్యః 407 మూర్జులతో వాగ్వాదము చేయరాదు మూర్చేషు మూర్చవత్కధయేత్‌ 406 మూర్చులతో మూర్చునివలెనే మాటాడవలయును 86

ఆయసైరాయసం ఛేద్యమ్‌ 409 ఇనుము ఇనుము చేతనే ఖండింప తగినది

నాస్త్యధీమతః సఖా తే ధీమంతుడు కాని వానికి "స్నేహిశులుండరు

ధర్మేణ ధార్యతే లోకః త్తీ్షేక్షే ధర్మముచేతనే లోకము ధరింపబడుచున్నది

(పేతమసి ధర్మాధర్మావనుగచ్చతః త్తం ధర్మాధర్మములు శవమును కూడ అనుసరించి వెళ్ళును

దయాధర్మస్య జన్మ భూమిః శతి ధర్మమునకు దయయే జన్మ స్థానము

ధర్మేమూలే సత్యదానే క! ధర్మమునకు నత్యము, దానము మూలములు

ధర్మేణ జయతి లోకాన్‌ త్త్షేస్‌ ధర్మము చేత లోకముల జయింసవచ్చును

మృత్యురపి ధర్మిష్టం రక్షతి తీ16 ధార్మికుని మృత్యువుకూడ రక్షించును

ధర్మాద్విపరీతం పాపం యత్ర వ్రసజ్యతే తత్ర ధర్మావమతిర్మహతీ ప్రసజ్యతే త్తే? అధర్మ మైన పాపమెక్కడ (ప్రశంసింపబడునో నొప్పదియగు ధర్మమక్కడ నిరాదరింపబడును

ఉపస్థిత వినాశానాం. (పకృత్యాకొరేణ కా ర్యేణవాలక్ష్యతే త్తీేరీ వినాశకాలముదావురించినవారి ఆకారచేస్టలలో అది (ప్రన్గుటితమగును

ఆత్మవినాశం సూచయత్యధర్మబుద్దిః త్తం అధర్మమునందలి బుద్ది ఆత్మవినాశ నూచకము

పిశునవాదినో న రహన్యమ్‌ త్త20 వదంతులను వ్యాస్తిచేయువాని వద్ద రహన్యముదాగదు

పరరహస్యంవైవ శ్రోతవ్యమ్‌ శం ఇతరుల రహస్యములను వినరాదు

87

వల్లభస్య కారకత్వమధర్మయుక్త వ్‌ త్తం పాలకునకు ప్రచారకుని పని ధర్మముకాదు

స్వజనేష్యతికమో న కర్తవ్యః త్త్ర్రప్ర తనవారి నతి(క్రమించుటు తగవిపని

మాతొకపి దుష్టా త్యాజ్యూ త్తీ2్మీ దుష్ట్రరాలగు తల్లినైనను విడువవలెను

స్వహాస్తే $పి విషదిర్త శేద్యః డెర్‌ విషపూరితమైన తనవేయియైనను ఇండింప తగినదే

వరో 5 పిచహితో బన్హుః క్ష26 మేలు చేయువాడు ఇతరుకై నను బంధువే

కక్షాదప్యాషధం గృహ్యతే త్తం మందు ఎండుగడ్డి నుండి కూడ స్వీకరింపతగును

నాస్తి చోరేషు విశ్యాసః క! దొంగలను విశ్వసింపతగదుు

అ్రతికారేష్పనాదరో న కర్తన్యః తంం స్వల్ప నిషయములందును అజాగ్రత్త పనికిరాదు

వ్యసనం మనాగపి బాధతే 430 చురలవాటు చిన్నదైనను బాధించును

అమరవదర్హ జాతమార్తయేళ్‌ శ3ై1 మృత్యువులేని వానివలె సంపదల సముపార్షించనలెను

అర్హవాన్‌ సర్వలోకస్య బహువుతఈః ర! సంపన్నుడు సర్వలోకము. చేతను వూజ్యుడు

మ హేస్హ్రుమప్యర్రహీనం న బహామన్యతే లోక న! ధనము లేనిచో దేవేంద్రునినైన లోకము గౌరవించదు

దార్మద్యం. ఖలు పురుషన్య జీవితం మరణవ్‌ు జ్తీపెడ్తీ దారిద్ర్యము జీనించియుండగనే మరణము నంటిది కదా!

88

విరూపో 9 ప్యర్హవాన్‌ సురూప తీర్‌ అర్ధ్థవంతుడు కురూపియైనను అందగాడే

అదాతారమప్యర్హవన్తమర్హినో న త్యబన్తి | శ36 దాతకాకున్నను ధనికుని యాచకులు వీడరు.

అకురీనో 8 పీ ధనీ కులీనాద్విణిష్ట్రః ॥| త్త? కుఠీనుడు కాకున్నను ధనికుడు కులీనుని కంల అధికుడు.

నాస్త్యవమాన భయమనార్యస్య ॥ శీశ్రిరి నీచునకవమాన భయము లేదు.

న చేతన వతాం వృత్తిభయమ్‌ ॥ త్తం మేధావులకు జీవనోపాధి భయములేదు.

న జితేస్తాయాణాం విషయభయమ్‌ ॥ తీశీ0 జిలేంద్రియులకు విషయసుఖముల భయము లేదు.

నకృతార్జానాం మరణభయమ్‌ ॥ న! తృప్తేగలవారలకు మరణభయము లేదు.

కస్యచిదర్హం న్వమివ మన్యతే సాధుః || త్తీశ2 సత్పురుషులు ఇతరుల అభ్యుదయమును తమదిగ భావింతురు.

పరవిభవేష్వాదరో న కర్తవ్ధూ డ్తత్తప్ర పరుల సంపదలను కోరుట తగని పని.

పరవిభవేష్వాదరో 5 పి నాశమూలమ్‌ ॥ త్తడీత్త ఇతరుల సంసద నాశించుట నాశ హేతువు.

పలాలమపి పరద్రవ్యం నహార్తవ్యమ్‌ | శతీతీక్‌ సరులద్రవ్యము పొట్టు కూడ అపపహారింపతగదు,

89

పరద్రవ్యాపహరణ మాత్మద్రవ్యనాశహేతుః ॥ తీ46 పరులద్రవ్యము నపహరించుట తనసంపద నాశమునకు హేతువు.

నచార్యాత్సరం మృత్యుషాశః ॥ త్తత్త దొంగతనమును మించిన చృుత్యుపాశములేదు.

యవగూరపి ప్రాణధారణం కరోతికాలే శ్తీత్షది సకాలమున గంజికూడ ప్రాణములను కాపాడును

న మృతస్యౌాషధం ప్రయోజనమ్‌ త్తం చచ్చినవానికి మందువలన ప్రయోజనములేదు

సమకాఠే ప్రభుత్వస్య ప్రయోజనం భవతి 450 ఆధిపత్యమైనను సకాలదుందు ప్రాప్తించినపుడే (ప్రయోజనకారి

నీచస్య విద్యాః పొపకర్మణి యోజయన్తి శీర్‌! నీచుని విద్య పాపకర్మల యందు ప్రవేశపెట్టును

పయః పొనమపి విషవక్ధనం భుజంగస్య నామృతంస్యాశ్‌ &ీర్‌2 నర్చముచే పాలుత్రావించినను విషమునే వెంచునుగాని అమృతమును కాదు

నహె ధాన్యసమో హ్యర్హః త్తీవ్‌ప్ర ధాన్యముతో సరితూగు ధవములేదు

న క్టుదాసమః శత్రుః డీర్‌డీ ఆకలిని మించిన శత్రువులేదు

అకృతేర్షిత్యతా కుత్‌ జ్తీస్‌క్‌ కొని పనులు చేసినవాడు నిరంతరము ఆకలితో బాధపడును

నాస్త్యభక్ష్యం క్టుదితస్య 456 ఆకలిగొన్నవానికి తినకూడనిది లేదు

ఇస్తాయాణి జరావశంకుర్వన్తి తీస్‌ (మితిమీరిన) ఇంద్రియసుఖములు ముసలి తనమును ప్రాప్తింపజేయును

90

సానుక్రోశం భర్తారమాజీవేత్‌ శీ5్‌ర్‌ దయగల యజమానిని సేవించి జీవనోపాధి నొందవలెను

లుబ్బసేవీ పావకేచఛ్చయా ఖద్యోతం ధమతి తర్‌ 0 పిసినారి యజమానిని సేవించువాడు అగ్నికొణకు మిణుగురు పురుగును కోరునటువంటివాడు

విశేషజ్ఞం స్వామిన మాశ్రయేత్‌ 460 (యుక్షాయుక్తములు) తెలిసిన యజమౌనినాశ్రయింప నలెను

పురుషస్య మైధునం జరా త్త పురుషునకు (మితిమీరిన) మైధునము వార్హక్యమునిచ్చును

్తీణా మమైధునం జరా 462 మైధునములేకపోవుటు స్త్రీలకు వార్తక్యమునిచ్చును

న నీచోత్తమయోర్వెవాహః శ63 నిచులక్కు ఉత్తములకు మధ్య వివాహము కూడదు

అగమ్య గమనాదాయుర్యశః పుణ్యాని క్షీయన్తే కీర్రక్ష నీచస్త్రీ. సాంగత్యము (సంసర్లము కూడని ్రీంలో). ఆయువును, కీర్తిని పుణ్యములను త్నీణంసజేయును

నాస్త్యహంకారసము శత్రుః త్త(క్‌ అహంకారమునకు సదూనమగు శ(త్రువులేదు

సంసదిశత్రుం సపరి కోశేత్‌ కరర సభలో శత్రువునైనను విమర్శింవతగదు

శత్రువ్యసనం (గ్రవణసుఖమ్‌ త్తగ్ర?7 శత్రువు యొక్క బాధ వీనులకు విందైనది

అధనస్య బుద్ది ర్న విద్యతే తీ608 వీదవాని బుద్ధికి రాణింపులేదు

హైతమప్యధనస్య చాక్యం నగ్భహ్యూతే 469 హితకరమైనను బీదవాని మాటను స్వీకరింసరు

91

అధనః స్వభార్య యా 8 ప్యవమన్యతే శ70 బీదవొడు భార్య చే కూడ అలక్ష్యము చేయబడును పుష్పహీనం సహకారమపి నోపాసతే భ్రమరాః శ్వ] పూళలులేని మామిడిచెట్టును కూడ తుమ్మెదలు ఆశ్రయింపవు విద్యాధన మధనానామ్‌ త్త?72 ధవములేనివానికి విద్యయేధనము విద్యా చౌరైరసి న గ్రాహ్యా శప విద్య దొంగలచేకూడ హరింవరానిది విద్యాఖ్యాపితా ఖ్యాతి శ్తీశ్త విద్యచే కీర్తి కూడ రాణించును యశః శరీరం నవినశ్యతి త్త7క్‌ కీర్తి కాయము నశింపనది యః పరార్థముపసర్పతి న నత్పురుషః 476 ఇతరులకు మేలు చేయుటకై ముందదుగు వేయువాడే సత్నరుషుడు ఇన్ల్రియాణాం ప్రశమం శాస్త్రమ్‌ త్త7 శాస్త్రము (విద్య) ఇంద్రియముల నుపశమింపజేయును అశ్శాస్త్ర, కార్యవృత్తా శా స్ర్రాంకుశం. నివారయత్రి శ్తీ/8 శౌప్త్రమను అంకుశము అశాస్త్రీయమైన పనులను నివారించును నీచస్య విద్యా నో వేతవ్యా శాఖ నీచుని వద్ద విద్యను నేర్వరాదు మ్లేచ్చ భాషణం న శిక్షేత శ80 అశ్షీల సంభాషణ వేర్వరాదు మ్లేచ్భానామపి సువ్నత్తం గ్రాహ్యమ్‌ శీర! మ్లేచ్భుల (పామరుల) నుండియు మంచిని గ్రహింపతగును గుణే న మత్సరః కర్తవ్యః 482 సుగణ సంపత్తి కలనారివై మాత్సర్యము వహింపతగదు 92

శత్రోరపి సుగణో(గ్రాహ్యః శతి3 శత్రువు నుండియు మంచి గుణముల గ్రహింపవలెను

విషాదప్యమృతం గ్రాహ్యమ్‌ శీర్రిడ్త విషము నుండియు అమృతము (గ్రహింపతగినది

అవస్థ్టయా పురుషః సమ్మాన్యతే తీరిక్‌ పురుషుడు స్థితిని బట్టియే గౌరవింపబదుచున్నాడు

స్థాన ఏవ నరాః పూజ్యన్తే తీరి6 మానవులు ఉన్నతస్థితి ననుసరించియే గౌరవింపబడుదురు

ఆర్యవృత్తమనుతి ప్మేత్‌ తగ? వూజ్యుల నడవడిక అనుసరింపతగినది

కదాపీ ,మర్యాదాం నాతి(క్రమేత్‌ తీ8రి మర్యాద నెప్పుడును అతిక్రమింపరాదు

నాస్త్యర్షః వురుషరత్నన్య త80 పురుషులలో (శ్రేష్టుడు అమూల్యమైనవాడు

న్నస్త్రీరత్నసమం రత్నమ్‌ త్త9ి0 ఉత్తమ, స్త్రీకి సాటిటైన రత్నము లేదు

సుదుర్లభం రత్నన్‌ శ్రఫ్రి1 రత్నములను సంపాదించుట కష్టము

అయశో భయం భయేషు 492 అవ్రతివ్ఫ భయమే భయములకెల్ల భయము

నాస్త్యలసన్య శా, స్త్రాధిగమః త్తఫపై సోమరి శా,స్త్రాధ్యయనము చేయజాలదు

నృషై ఇస్య న్వర్గాప్తిర్రర్మకృత్యంచ క! ్రీలోలుదు ధర్మాచరణను చేయలేక స్వర్గప్రాప్తి నాందజాలడు

త్రయో 5 పి ఫ్రై ణమవమన్యతే శ్తీ్రిర్‌ త్తీలోలుని త్రీ కూడ ఆదరింవరు

ప!

న వుష్పార్డీ సించతి శుష్కతరుమ్‌ 496 పుష్పములను కోరువాడు ఎండిన చెట్టుకు నీరుపోయడు అద్రవ్యప్రయత్నో వాలుకాక్వాధనాదనన్యః త్తం? వనరులులేక కార్యసిద్దికై యత్నించుట ఇసుకనేలను దున్నుట వంటిది న మహాజనహాసః కర్తవ్యః త్తంరి మహాళ్ములను పరిహసింపజనదు కార్యసమృదం నిమిత్తాని సూచయన్తి త్రం శకునములు కార్యసిద్ధిని సూచించును నక్షత్రాదపి నిమిత్తాని విశేషయన్ని 500 శకునముల సూచనలు గ్రవాస్త్రితి కంకి అధికమైనవి నత్వరితస్య నక్ష(్యత్రపర్‌క్షా 501 శిహ్టుముగ కార్యసిద్ధిని పొాందగోరువాడు మీనమేషృముల లెక్కింపదు పరిచయేదోషా న ఛాద్యశ్తే 502 చనువులో దోషములు కప్పబడి యుండవ్ప న్వయమశుద్దః పరానాశంకతే 508 తనలో దోషములున్నవాడు ఇతరుల ననుమానించును న్వభావో దురత్‌క్రమః 504 ప్రవృత్తి నధిగమించుట దుష్కరము అపరాధానురూపో దణ్ఞః 505 నేరమునను సరించి శిక్షింపస వలయును కధాను రూసం వ్రతివచనన్‌ 506 మాటకు తగినట్ల సమాధానముండవలెను విభావానురూవ మాభరణమ్‌ 507 సంవదకు తగిన ప్లే ఆభరణములుండవలెను కులాను రూపం వృత్తమ్‌ 508 నడవడిక వంశమర్యాదకు అనుగుణముగ నుండవలెను జ!

కార్యనురూపః ప్రయత్నమ్‌ 509 వనికి తగిన ప్రయత్నముండవలెను

పాత్రానురూపం దానమ్‌ క్‌10 పాత్ర నెజీగి దానము చేయవలెను

వయో 5 నురూపోవేషః ర్‌ 11 వనయస్సుననుసరించియే వేషముండవలెను

స్వామ్యను కూలో భృత్యః 512 యజమాని ననుసరించి సేవకులుందురు

భర్తృవశవర్తినీ భార్యా 513 భర్తకు అనుగుణముగ నడచుకొనునదియే భార్య

గురువశానువర్తి శిష్యః ర్‌1ేడ్ష గురువునకు విధేయుడైనవాడే శిష్యుడు

పెతృవశానువర్తీ పుత్రః ర్‌ కేక్‌ తండ్రి మూటను జవదాటనివాడే పుత్రుడు

అత్యుపచారః శంకితవ్య 516 అతి విధేయత అనుమానించ తగినది

స్వామినికుపేతే స్వామినమేవానువర్తేత 517 యజమాని కోపముతోనున్న విధేయత చూపవలెను

మాతృతాడితో వత్పో మాతరమేవానురోదితి ర్‌కేరి తల్లి కొట్టినచో పిల్లవాడు తల్లిఎదుటనే ఏద్భును

'స్నేహవత స్వల్పో హి రోషః క్‌19 అభిమానుల కోపము న్షణీకము

ఆత్మచ్చిద్రం నపశ్యతి పరచ్చిద్రమేవ పశ్యతి బాలిశః 520 బుద్రిీహీనులు ఎదుటివారి దోషములనెంతురే కాని తమదోషములను తెలిసికొనలేరు.

సోపచారః కైతవః క్‌21 మోసము విధేయతతో కూడి యుండును

౦95

కామ్యెర్విశే షై రుపచరణ ముపచారః 522 కావలసినవి సమకూర్చుటయే గౌరవించుట చిరపరిచితానామత్యుపచారః శంకితవ్యః 528 మిక్కిలి. పరిచయము క*వారు. అత్యాదరము చూపినచో అనుమానించ వలసియుందడును శ్వసహస్రాదేకాకినీ గౌ (శ్రేయసీ స్‌2క్త 'వేయి కుక్కల కంపె ఒక అచ్చ (శ్రేష్టమైనది శ్వోమయూరాదద్య కపోతోవరః క్‌25 'రేసటి నెమలికంళఘ వేటి పావ్సురమనే మేలు అతిసంగోదోషముత్పాదయతి 526 అతి చనువ్పు అనర్హకారి సర్వం జయత్యక్రోధః [527 కోషములేనివాడు అన్నిటిని జయింపకల్లును యద్యపకారిణి కోపు కోపోకోప ఏవకర్తవ్యః 5286 అపకారుల పై కోపమువచ్చినచో కోసమువై కోపగించవలెను మతిమత్సు మూర్చమిత్రగురువల్లభేషు వివాదో న కర్తవ్యః క్‌20 మేధావులు, మూర్చలు మిత్రులు, గురువులు ప్రియులు - వీరితో నాదించరాదు నాస్త్యపిశాచ మైశ్యర్యవ్‌ 580 ఐశ్వర్యమును మించిన సిశాచము లేదు నాస్తి ధనవతాం శుభ కర్మను శ్రమః 531 ఐశ్వర్యవంతులకు మంచిపనులు చేయుట కష్ట్రముకాదు నాస్తిగతి శ్రమో యానవతామ్‌ 532 బండిపై ప్రయాణించువానిక్‌ ప్రయాణబడలిక ఉండదు అలోహమయం నిగడం కళత్రమ్‌ 538 భార్య ఇనుముతో చేయని సంకెల 96

యో యస్మిన్‌ కుశలం స తస్మిన్‌ యోక్తవ్యః 534 ఎవడే సనియందు నైవుణ్యము కలవాడో వాని నా పనిలోనే నియోగించవలెను

దుష్క్టళత్రం మనస్వినాం శరీరకర్శనమ్‌ 5్‌3ె5్‌ దుర్మార్లురాలైన భార్య మంచివారల శరీరమును క్రుంగదీయును.

అప్రమత్తో దారాన్నిరీశ్షేత 5్‌36 భార్యను అప్రమత్తుడై రక్షించుకొనవలెను

త్రము కిజ్బదపి న విశ్వ సేత్‌ 537 స్త్రీలను వీనూదత్రము విశ్వసింపరాదు

న నమాధిః స్త్రీషు లోకజ్జతా చ 538 స్తీ/లకు ప్రవంచ జ్ఞానము, ఆత్మ నిగ్రహము ఉండవు

గురూణాం మాతా గరీయసీ 5389 గురువులలో తల్లియే గొప్పది

సర్వావస్తాసు మాతా భర్తవ్యా 540 అన్ని వేళలా తల్లిని గక్షీంపనలెను

వై రూప్యమలంకా రేణాచ్భాద్యతే ర్‌డ్త1ే అలంకారము అనాకారము నాచ్యాదించును

స్రీచాం భూషణం లజ్జా ర్‌42 సిగ్గే త్రీ/లకు అలంకారము

విప్రాణాం భూషణం. వేదః రక్షతి వివ్రలకు వేదమే అలంకారము

సర్వేషాం భూషణం ధర్మః ర్‌డీడ ధార్మికత అందరకూ అలంకారము

భూషణానాం భూషణం సవినయా విద్యా క్‌ఉర్‌ వినయముతో కూడిన విద్య అలంకారములలో కెల్ల అలంకారము

అహింసాలక్షణో ధర్మః క్‌46 అహింసయే ధర్మముయొక్క లక్షణము

ర?

స్వశరీరమపి పరశరీరం మన్యతే సాధుః ర్‌శ7 పాధువులు తవమశరీరము ఇతరులదిగ (ఇతరులకొణకు) భావింతురు మాంస భక్షణమయుక్తం సర్వేషామ్‌ 5్‌క్షరి మౌంనమును తినుటు ఎనరికైనను యుక్తముకాదు న సంసార భయం జ్ఞానవతామ్‌ ర్‌49 జ్ఞానులకు సంసారభయము లేదు విజ్ఞానదీపేన సంసారభయం నివర్తతే క్‌5్‌0 విజ్ఞానమనెడి దీసమువలన సంసార భయము తొలగిపోవును సర్వమనిత్యం భవతి 5్‌న్‌1 ఏదియు శాశ్వతముకాదు (అంతయు అశాశ్వతమే) కృమిశకృన్మూత్ర భాజనం శరీరం పుణ్యపాప జన్మ హేతుః క్‌క2 క్రీమి మలమూ్రములతో కూడిన శరీరము పాపపుణ్యములకు 'హేశువ్చ జన్మమరణాదిషుదుఃఖ మేవ న్‌క్‌$ జనన మరణములందు దుఃఖమే కలుగుచున్నది తేభ్యస్తర్తుం ప్రయతేత క్‌క్‌డ్ల (కనుక) ఆజననమరణములనుండి విడినదుటకు ప్రయత్నించవలెను తపసా న్వర్లమా ప్పోతి ర్‌5్‌క్‌ తపస్సు చే స్వర్గమును పొందవచ్చును క్షమయుక్త స్యతపోవివర్హతే క్‌క్‌6 ఓర్చు గలనాని తపస్సు వృద్దినాందును తస్మాత్‌ సర్వేషాం సర్వకార్యసిద్దిర్భవతి ర్‌5్‌? దానివలన అందరకును అన్ని సనులలో కార్యసిద్ధి కలుగును దుర్దర్శనా హి రాజాను ప్రజాః నాశయన్త్‌ 558 (ప్రజలకు) అందుబాటులోలేని ప్రభువులు ప్రజానాశము కలిగింతురు సుదర్శనా హి రాజానః ప్రజా రజ్హయన్తి శ్‌ 5్‌9 (ప్రజలకు) అందుబాటులోనున్న ప్రభువులు (ప్రజలను రంజింస చేయుదురు 98

న్యాయయుక్తం రాజానం మాతరం మన్యన్తే ప్రజాః 560 వ్యాయముగ పాలించు ప్రభువులను ప్రజలు తల్లివలె భావింతురు

తాద్భశః స రాజా ఇహ సుఖం తతః స్వర్షమాప్నోతి కర్‌6కే అట్టి (ప్రభువులు ఇహలోక సుఖములనొంది పిదప స్వర్గమును బడయుదురు

నవ్యసన పరస్య కార్యానాప్తిః 562 దుర్వ్య్వసనములు కలవానికీ కార్యసిద్దికాదు

ఇన్ద్రియవశవర్తీ చతురజ్లవానపి వినశ్యతి 563 ఇన్లిరియ. నిగ్రహములేనివాడు చతురంగ 'సైన్యమున్నను నశించును

నాస్తికార్య ద్యూత ్రవృత్తన్య 56% జూదరికి కార్యసిద్ధి కలుగనేరదు

మృగయాపరస్య ధర్మార్జావినశ్యతః ర్‌65 వేట వ్యసనియైనరాజు ధర్మార్హములకు చెడును

అర్దేషణా న వ్యననేషు గణ్యతే 566 సంపదపై ఇచ్చ వ్యసనము కానేరదు

నకామానక్తస్య కార్యానుష్టానమ్‌ క్‌67 కామాసక్తుడు కార్యముననుప్పింవజాలడు

అగ్నిదాహాదపి విశిష్టం వాక్సారుష్యమ్‌ 568 నిష్టారోక్తులు మండుచున్న అగ్నికంయె బలవత్తరములు

ఆపత్సు స్నేహసంయుక్తం మిత్రమ్‌ 569 ఆపదలలో అదుకొనువాడే స్నేహితుడు

మిత్రసంగ్రహణేబలం సమృద్యతే క్‌70 “స్నేహితులను సముపార్చించుకొనుటనలన శక్తీ పెరుగును

బలవానలబ్దలాభే ప్రయతతే క్‌] బలనంతుడు అలభ్యమైనదానికై ప్రయత్నించును

దోషవర్దితాని కర్యాణి దుర్లభాని క నిర్ణోషమగు పనులు దుర్లభములు

ర

సర్వేషామపే హె స్తీదాయాద్యదోషః కర్మస్పర్హా! ప్రతిషక్ష్రద్వేషః పణ్యనంస్టా నమవాయో వా వివాదపదానా మన్యతమం! వా రోషస్టానం రోషనిమిత్తో ఘాతః ॥ క్ష స్రులు? బంధుజనము, వృత్తివైరము, ప్రతిపక్షులయందు ద్వేషము, అంగడి వివాదములు, వ్యాపారనంస్పలు, చట్ట పంబంధమగు వివాదములు మొదలైన సమస్త నేరములకు శ్రోధమే కారణము, క్రోధము హత్య యందు పర్యవసిం చునుం ధర్మశ్చ న్యవహారశ్చ చరిత్రం రాజ శాసనం! వివాదార్హశ్చతుష్పాదః పశ్చిమః పూర్వబాధకః॥ లె చైతిక సూత్రములు, సాక్ష్యము, ఆచారము, రాజాజ్ఞ అను వాలుగు విష యములతో అభియోగము చతుష్పాదసనున్వితమై యుందును. చివరిదియగు రాజాజ్ఞ మొదటి మూడీటిని ్రోసిరాజనును. అ(త్రనసత్యే స్టైతోధర్మః వ్యవహారస్తు సాక్షిషు! చరిత్రం సంగ్రహే పుంసాం రాజ్ఞామొజ్ఞా తు శాసనమ్‌॥ తి ధర్మము, సత్యము వ్యవహారము, సాక్ష్యము, ప్రజల సంప్రదాయము వను సంధించికాని యుండును. రాజాజ్ఞ మొత్రము శాసనము. సంస్టయా ధర్మశానస్త్రేణ శాస్త్రం వా వ్యావహారికం! యస్మిన్నర్హే విరుద్ధ్యేత ధర్మేణార్హం వినిశ్చయేత్‌॥ జ్తీ స్టీరవడిన సంప్రదాయము, నైతిక విలువల మధ్య, లేదా సాక్ష్యము, నైతిక సూత్రముల మధ్య సంఘర్షణ కలిగినచో అభియోగమును నైతిక విలువలనా ధారముగగొనియే విచారించి నిర్ణయించవలెను. శాస్త్రం వివ్రతివద్యేత ధర్మన్యాయేన కేనచిత్‌! న్యాయస్తత్ర ప్రమాణం స్యాత్‌ తత్రపాఠో హీ నశ్యతి॥ శ్‌ ధర్మశాస్త్రములు, న్యాయము - వీటకి సంఘర్షణ కలిగినచో న్యాయమే వరిగ ణనకు స్వీకరించవలెను. లిఖిత ధర్మశాస్త్రములు తత్కాలమున కుపకరించక నశించును. 100

ధర్మమర్హం చోపదిశేత్‌ నాధర్మం అనర్హంచ ॥ 6 అధర్మము, భౌతిక వినాశమునకు దారితీయు. విషయములను వదలి, ధర్మ మును, భౌతికాభ్యున్నతికి దోహద మొనర్చువానినే బోధింపవలెను.

తీక్ష దణత్లోహి భూతానా ముద్వేజనీయః।

మృదుదణ్ణః పరిభూయతే, యధార్హదణ్ణః పూజ్యః 1 77 తీవ్రదండమును. విధించువాడు ప్రజాద్వేషమునకు కారకుడగును. మిక్కిలి స్వల్చదండము నాసగువానిని లెక్సింపరు. అధియోగానుసారము అర్హ మైన దండముమను విధించు వానిని ప్రజలు గారవింతురు,

సువిజ్ఞాత ప్రణీతో హె దల ప్రజాః ధర్మార్హకా మైర్యోజయతి॥ 8 దండన విధానము (ప్రజలకు బాగుగా తెలిసిననాడు అది వారిని ధర్మబద్హముగ్‌ అర్హకామములను "సేవించువారినిగ చేయును.

దుష్ప్రం్తిణీతస్తు కామ(క్రోధాభ్యాముజ్ఞానాద్యాన (ప్రస

వరివ్రాజకానపి కోపయతి,. కెదుజ్సు పునః గృహస్ట్రాన్‌? ॥ ర శ్రోధవశముననో, అజ్ఞానమువలనో, కాముమువలననో విధించిన దుష్ట్రదండన వనవాసురైన మునులకే ఆగ్రవామును కలిగించును. ఇక గృహస్థుల విషయము 'వేయిగా చెప్పనేల?

అ్రణీతోహెదల్ల మాత్స్యన్భాయముద్భానయతి॥ 10 దండనమే లేకపోయినచో రాజ్యమున చేవల వ్యవస్థ నెలకొనును. (పెద్ద చేప చిన్న చేసను తినునట్లు బలవంతుడు బలహీనుని దోచికొనును.)

బఠీయానబలం హె గ్రసతే దల్జధరాభావే ॥ క్షే దండనవిధానమే లేనియెడల బలవంతుడు బలహీనుని చేజిక్కించుకొనును.

చతుర్వర్థాశ్రమోలోకో రా జ్ఞా దల్లేన పారితః॥!

న్వధర్మకర్మాధిరతో వర్తతే స్వేషు వర్మను (వేశ్మసు)॥ [2 సశ్రమమగు దండ విధానము రాజ్యమున ్రవర్తిల్లినచో నాలుగు వర్షములోని ప్రజలు తను తము వర్ణాశ్రమ ధర్మములను పాలించికొందురు.

101

వినయమూలో దణజ్జః ప్రాణభృతాం యోగక్షేమావహః॥ 13 క్రమశిక్షణకు మూలమగు దండనీతి (ప్రజల అభ్యున్నతికి మూలకందము

నవాస్తు యమస్ట్రానే దణ్జధరం మన్యమానాః నాపరాధ్యన్తి ॥ [త దండన విధించువానిని అపర యమునిగ భావించి, క్రాత్తగ నేరములను చేయు టకు (ప్రజలు వెంతురు.

దజ్జకరా హి రాజానః ప్రజానాం కిల్చిషం

హరన, యోగశ్షేమవహాశ్చ భవన్సి ॥ 1ే5్‌ దండనను అమలువణచు అధికారులతో కూడిన పాలకులు ప్రజల దైన్యమును తాలగీంచి వారికి భద్రతను, సంత్తేమమును కల్పింతురు.

దోషశుద్దా హి దూష్యా న విద్యన్తే! 16 దొషములను శుద్రినాందినచా దొషులుండరు

దూష్యశుద్దాహి దోషః వపునరన్యాన్‌ దూషయతి ॥ 17 దోషులను తొలగించినచో అదోషము ఇతరులనాక్రమించును. (దోషులను తొలగించుట కంఘె దోషమును నిర్మూలింపవలెననుట)

సమాః సర్వేషు భావేషు విశ్వాస్యాః లోక నంప్రియాః॥॥ 18 (న్యాయాధికారులు) అందరియెడ వక్షపాతవై ఇరిని విడనాడి నిజాయితీపరు లైన్‌, ప్రజల ప్రశంసలకు పాత్రులగుదురు.

దణ్లో హి కేవలం లోకం పరం చేనుం చరక్షతి!

రాజ్ఞా పుత్రే చ శత్రా చ యథాదోషం సమం ధృతః॥ 19 అవరాధముననుపసరించి పుత్రులకు, శత్రువులకు ఒకే విధముగ అమలు జరుగు దండనీతి ఇహ సరలోకములను రక్షించును.

సర్వాపరాధేషపీడనీయో హి బ్రాహ్మణః॥ 20 ఎంతటి నేరమైనను బ్రాహ్మణులు (తపన్వులు) కఠిన శిక్షకు సాత్రులు కారు.

102

నచాభియుక్తే ౩ భియోగో 9 స్తీ! ల ఒక అభియోగము తేబడిన వ్యక్తి వై మరియొక అభియోగముండరాదు.

కృత కార్య వినిశ్చయోహ్యభియోక్తా, నాభియుక్తః ॥ లైలై చేయవలసిన కార్యమును నిక్షయించువాడు న్యాయాధికారికాన్ని డోషికాదు.

ధ్రువం హి సాక్షిభిః శ్రోతవ్యమ్‌ ॥ 23 సాక్ష్యాధారములతో కూడిన సత్యమును వినవలెను.

అసారంహి బాలప్రాతి భావ్యమ్‌ || గం! బాలుడు జామినుగనుండుటు చెల్లదు.

అనీశ్వరాహె సితృమ్వున్తః పుత్రాః॥ కో ఛండ్రి సజీవుడుగ నున్నచో పుత్రులకు ఆస్తీ హక్కులేదు.

చివాహపూర్యోహి వ్యవహారః॥ 26 తగాదాలు వివాహమునకు ముందేయుండును.

అమోక్షో హి ధర్మదివాహానాద్‌॥! లై ధర్మ వివాహములకు విడాకులు లేవు (అస్ట్రవిధవివాహాల్లో ధర్మవద్ధతి ఒకటి. దీనికి భార్యాభర్తల బంధం ఆజన్మాంతం. విడివడు ప్రసక్తి లేదని భావం)

తిర్జోపరోధోహి ధర్మవధః ॥ 28 బుతుకాలమున భార్యతో సంగమింసకపోవుట భర్తతనవిధిని అతిక్రమించుటు,

ఆపదర్హం హే ,స్త్రీధనమ్‌:॥ 20 స్తీ) ధనము (వివాహకాలమున ఇచ్చుకట్నము వగైరా) ఆపత్కాలమున ఆదు కానుటకే.

యావదృ్భృయో గువ్యామాచష్ట్రే నరేభ్య, పురుషాధిపః।

అవశః కర్మణా తేన వశ్శో భవతి తావతామ్‌ 1 380

103

ఒకరహస్యమును రాజు ఎంతమందికి ప్రకటించున్నో స్వయంకృతమువలన, తావంత మందిపై ఆధారపడినవాడు కావలసివచ్చును. అసంవృతస్య కార్యాణి ప్రాప్తాన్యపి విశేషతః! నిస్పంశయం విపద్యశ్నే భిన్నవ్లవ ఇవోదధా॥॥ సక రహస్యములు రక్షింపబడని వాని కార్యములు విశేషనుగ విజయవంతములై నను సముద్రము నందలి భిన్నమైన నావనలె నిస్పంశయముగ ఆపదలనందును. ప్రమాద మదసుప్త ప్రలాప కామౌొదిరుత్చేకః! పచ్ళన్నో 8 వనుతో వా మన్త౦ం భినత్తి ॥ 82 జా(గ్రత్తలేనివాదు, మత్తుడు, కలవరించువాడు కామౌొది సుఖములకు వుడైన వాడు దాగియుండువాడు, గౌరవహీనుడు రహస్యముల గక్షింపజాలడు. మర్ర్రంభేదోహ్యయోగ క్షేమకరః రాజ్ఞః తదాయత్త పురుషాణాం చ| 38 రాజరహన్యములు ప్రకటింపబడినచ్కో అదిపాలకునకు, పరిపాలనా యంత్రాం గమునకు చేటు కలిగించును. కామద్వేష హార్షదైన్య వ్యవసాయ భయద్వన్హ్వవివర్యాసం। ఇళ్లీతాకారాభ్యాం హీ మన్త్ర సంవరణార్హమావరన్తి (ప్రాజ్ఞాః॥ తెశ్త రాగద్వేషములుు సుఖ దుఃఖములు నిశృ్వయభయములు మున్నగు ద్వంద్వ ములను తద్విసరీతముగ రహాన్యరక్షణకొలకు ప్రొజ్ఞులు ఈమహావ భావములలో ప్రకటింతురు. (ప్రజాసుఖే సుఖం రాజ్ఞః ప్రజానాం చ హితే హితం! నాత్మప్రియం హితం రాజ్ఞః ప్రజానాం తు ప్రియం హితమ్‌॥ తర్‌ ప్రజల సుఖమే రాజు యొక్క సుఖము. (ప్రజల హితమే రాజునకు హితము. ప్రజలకు హితమైనదీ, ప్రియమైనదియే రాజునకు హితము ప్రియము, పొల కుడు తన ప్రియహితముల నెంచక్క ప్రజలకు ట్రీతికరమైనదీ, ప్రయోజన మొనగూర్చు దొనినే యోచించవలెను, 36 ష్‌ గ ॥ శక్తిం సిద్దిం చ్‌ ఘటే తాత్మన్యాచేశయితుమ్‌ 104

ప్రజాభిమానమును కోరు పాలకుడు పరిపాలనా వ్యవస్థను ఫలసాధనఘ సమానముగ నుండునట్లు చూడవలెను.

వృడ్వర్గవశగా బహవో రాజానో వినష్టాః! తేషామనాత్మకతాం

నార్హతి మౌర్గమనుగన్తుం ధర్మమర్హం చావేక్షస్వ ॥ త్ర? అరిషడ్వర్గమునకు (కామ్య క్రోధ లోభ మోహ, ముదు మాత్పర్యములకు) దాసులగుటచే చాలమంది పాలకులు వినాశమునాందిరి. శీలనంతులగువారు వారిననుసరించక్క సదాచారమున్సు భాగ్యమును పరిరక్షించవలయును.

గురువ్యననం న్యాయవృత్తి మభియుక్తం (ప్రకృత యోకనున్ఫబ్బన్తి॥ _ 38 న్యాయవర్తనులైన పాలకులు తీవ్ర సంక్ర[్రమునకు గుటియైనపుడు ప్రజల సహాయ సంపత్తి నొందుదురు.

కృత్న్నం హి శా,స్త్రమిదమన్హ్రయ జయః!

తద్విరుద్రవృత్తిః అవ శ్యేస్త్రాయః చాతురన్లో 5 పి రాజుసద్యోవినశ్యతి! 39 జితేంద్రియత్యమే ఈ శాస్త్ర, సర్వస్వమునకు ప్రయోజనము. జితేంద్రియుడు కాని పాలకుడు సర్వభూమండలముపై నాధివత్యము వహించినను శీఘ్రమే వినాశము నొందగలడు.

ప్రాయశ్చ కోపవశాః రాజానః ప్రకృతి కోపైర్హతాః శూయన్తే!

కాముదశాః క్ష్రయవ్యనన నిమిత్తమరి వ్యాధిభిః॥ త్త (క్రోధవశుడైన పాలకుని ప్రజలు కుసిళులై వధిస్తారని వింటా ఉంటాం. కాముకులెన పాలకులు విరోధుల వలననో వ్యసనముల చలన కలిగిన వ్యాధుల వలననో వినాశము నొందుదురు.

యధా మదాన్లో వాస్తే మత్తేనాధిప్టితః!

యద్యదాసాదయతి తత్సర్వం (ప్రమృద్నాతి

ఏనమయమ శొ,స్త్రైచకురన్లో రాజు అన్రేన మన్తింణాధిప్పితః॥॥ త్తే మత్తెక్కిన వాడధిష్పించిన మదగజము తనకద్దువచ్చిన వానినన్నిటిని మర్షించి నట్టు శాస్త్రవిజ్ఞానాంధుడైన పాలకుడు అంధమంత్రిచే (మతిలేని మంత్రిచే) సలహాలచే అద్దువచ్చినవారి నణచును.

105

విద్యా వినీతో రాజా హి ప్రజానాం వినయే రతఈ। అనన్యాం పృథివీం భుజ్త్కే నర్వం భూత హితే రతః॥॥ త్తం విద్యావినీతుడైన పాలకుడు తన ప్రజలను విద్యావినయవంతులుగ చేయుట యందాసక్తి కల్లియుండును. సర్వప్రాణుల (శ్రేయస్సు కోరువాడై నిరాఘా టముగ భూమినేలును. అవిశ్వాస్యోహి విసంవాదక స్స షాం పరేషాం చ భవతి ప్రకృతి విరుద్దా చారశ్చ! తస్మాత్‌ సమానశీలవేష భాషాచారతాముపగచ్చేత్‌॥ త్రి (ప్రజల అచార వ్యవహారములకు విరుద్దమైన ఆచార వ్యవహారములు కలవా దును, తనమాటను నిలుప్పుకాన జాలని పాలకుడు తన ప్రజలయొక్క ఇతరుల అసంతృప్తికి గురియగును. కనుక (పాలకుడు) ప్రజల ఆచారవ్యవహారములను, 'పేషభాషలను అనుసరించవలెను. అనురక్త ప్రకృతిః స సహాయత్వాత్‌ | అల్బేనాష్యను గ్రహేణ కార్యం సాధయతి ॥ త్తత్మ ప్రజలు అనురక్తులెనచో పొలకుడు స్వల్బ సహాయముతో నైనను కార్యపాధన చేయగలడు. సమ్బ్చాదయత్యసమృన్నాః ప్రకృతిరాత్మవాన్‌ నృపః! నివృద్దాశ్చానురక్తాశ్చ ప్రకృతిర్హన్యనాత్మవాన్‌॥ శీర్‌ శీలవంతుడైన పాలకుడు అనహాయులైన (ప్రజలను సైతము రంజింపగలడు. శీలవిహీనుదు అభివృద్ధి నొందిన అనురక్తులను సైతము పోగొట్లుకొనును. నృపోహి దుస్టవ్రకృతిః చాతురనో 9 వ్యనాత్మవాన్‌। హన్యతే వా ్రకృతిభి యాతి వా చ్విషతాం వశమ్‌॥ ఉగ శీలరహితుడును, దుష్ట న్వభావముకల పాలకుడు ప్రజలచే వినాశము నొందును. లేదా శత్రువులచే జయింపబడును. 1046

ఇన్తయమ స్టానమేతత్‌ రాజానః ప్రత్యక్షహేడ ప్రసాదాః।

తానవమన్యమానం రైవో 9 పీ దణ్ణః స్పృశతి॥ త్త రాజులపాత్ర (సత్పరుషులను) సన్మానించుటు యందును (దుష్టులను) శిక్షిం చుటయందును ఇంద్ర యములతో సమానమైనది. కనుక పొలకుల నవజ్జ చేయువారు దైవదండనకు పాత్రులగుదురు.

ఆత్మవాన్‌ స్వల్బదేశోపి యుక్తః ప్రకృతి సమ్బదా!

న యజ్ఞః పృథివీం భుడ్హే జయత్యేవ న హీయతే॥ తీరి గుణవంతుడైన పాలకుడు అనురక్తులైన ప్రజలే సంవదగా కలిగియున్నచో స్వల్ప భూభాగమునే పాలించినను సర్వప్పథివిని పరిపొలించువానివలె శోభిం చును. సర్వదా విజయము నొందునే కాని ఎప్పుడును అసజయము నొందదు.

మర్యాదాం స్టాపయే దాచార్యాన్‌ అమాత్యాంశ్చ!।

చ ఏన మపాయ స్టానేభ్యో వారయేయుః॥ త్త పాలకుడు తనను ప్రమాదములనుండి రక్షించు ఆమాత్యులను, ఆచార్యులను నియమించుకొని రాజ్యమున చక్కని శాంతి భద్రతల నెలకాల్బవలెను,

డ్‌

నధర్మార్ణా పీడయేత్‌ ॥ ర్‌0 ధర్మార్హముల పునాదుల పెకలించుటకు ప్రభువు ఎవ్పుడును ప్రయత్నింపరాదు.

స్వయం యళచ్చ్ళీలః తచ్చిలాః ప్రకృతయో భవన్తి! ర్‌ పాలకుని స్వభావశీలములనే ప్రజలును కలిగియుందురు.

అశాస్త్క,చక్షురన్హః యత్కిఇ్బున కారీ!

దృఢాభినివేశీ పరప్రజేయో వా భవతి | ర్‌2 శాస్త్రవిజ్ఞాన గంధములేని పాలకుడు యుక్తాయుక్త విచక్షణ లేని వాడై ఇతరులు ప్రభావమునకు లోబడిన వాడగును,

అవిద్యావినయః పురుషవ్యసన హేతుః!

అవినీతోహీ వ్యసన దోషాన్‌ న పశ్యతి॥ ర్‌ి

107

విద్యా వినయ హీనత మానవుని వ్యసన సరత్వమునకు హేతువగును. అవినితుకైన పాలకుడు న్యననపరుల లోని చోషములను కనుగొనజాలడు. కృత్స్నం హి శ్యాస్త్ర మిద మిస్త్రాయ జయః! ర్‌శ్తీ జితేంద్రియత్వమే సర్వ శా_స్త్రాధ్యయనమునకు పారభూతమైన ఫలము, రాజ్ఞః స్వధర్మః స్వర్గాయ పప్రజాధర్మేణ రక్షితః! అరక్షితుర్వా క్షేప్పుర్వా మిధ్యా దణ్ణ మతో 8 న్యథా॥ న్‌్‌ తవ ధర్మమును చక్కగా నిర్వర్తించి ప్రజలను సంరక్షించిన పాలకుడు స్వర్ణ మువకేగును. అట్టుకాక అన్యాయముగ శిక్షలను విధించి న క్ర దేశరక్షణ చేయని వాని విషయమున విసరితఫలము కలుగును. చాతుర్వర్థ్యా శ్రమస్యాయం లోకస్యాచార రక్షణాత్‌। నశ్యతాం సర్వధర్మాణాం రాజా ధర్మ ప్రవర్త కఈ॥॥! న్‌6 చాతుర్వర్ష్య వ్యవస్థా ధర్మమును, చతురాశ్రమ ధర్మమును (బ్రహ్మచర్య, గృహాస్థ్ర వానప్రస్థ్ర సన్యాసాశ్రమములు) ప్రజలు సక్రమముగ నిర్వర్తించునట్టు చేసి అధర్మమునంతటిని రూవు మాపుటలో పాలకుడు ధర్మ ప్రవర్తకుడగుచు న్నాడు, అనుశాసద్ది ధర్మేణ వ్యవహారేణ సంస్టయా। న్యాయేన చ చతుర్జేన చతురన్లాం మహీం జయేత్‌॥! ర్‌7 విధి సాక్ష్యము, అభియోగచరిత్ర వ్యవహారధర్మములను నాలుగు నియమము అచే ధర్మమును శాసీంచు పాలకుడు భూమి వై నాలుగు దిక్కులను జయించిన వాడగుచున్నాగు. ధర్మోహ్యాధర్మోపహతః శాస్తారం హను పేక్షితఈ ॥ ర్‌ి ధర్మముపై అధర్మము పై చేయివహించగా ఉపేక్షించిన వానిని అదియే నశింపజేయును. జిత్వా చ వృధివీం విభక్త వర్ణాశమాం స్వ ధర్మేణ భుజ్జీత॥ 0 108

భూమిని జయించి వర్ణాశ్రమ ధర్మములను చక్కగా విభజించి స్వధర్మము ననుష్పించుచు పాలకుడు పాలించవలెను.

చరిత్రమకృతం ధర్మ్య కృతం చాన్యెః ప్రవర్తయేత్‌।

(వ్రవర్తయేత్న చాధర్మ్య కృతం చాన్యెర్నివర్తయేత్‌ ॥ 60 తనర్శాష్ట్రమున ఆచరణలో. లేక ఇతరులు ఆచరించుచున్న ధార్మిక ఆచార ములను పాలకుడు తన ర్యాస్ట్రమునందు ప్రవేశ పెట్టువలయును. అధార్మిక ఆచారములను ఇతరులనుప్పించినచో వానిని నిషేధించనలయునుం

నాన్య గుహ్యం పరేవిద్యుః ఛిద్రం విద్యాత్‌ పరస్యచ!

గూహేత్‌ కూర్మ ఇవాజ్లాని యత్‌ స్యాద్వివృత మాత్మనః॥॥ 61 పాలకుని రహస్యములను ఇతరు లెయింగరాదు. కొని ఇతరుల బలహీనతలను పాలకుడు తెలిసికొనవలెను. బహిధంగ మైన తన విషయములను తాబేలు అంగ ములను లోపల ఇముడ్భుకొనినట్టు దాచవలయును,

యథాలీనస్పర్చః యస్మాదృ్యయం పశ్యతి తత్ర విషముత్సృజతి!

వవమయం రాజాపి జాతదోషాశజ్కః క్రోధ విషముత్సృజతి॥ 62 భయమును ఫొందిన. పర్పముతాను చూచిన ఢౌవీవై విషమును కక్కినట్లు చనకు ఆపద కలుగవచ్చునని తోచినవారివై పాలకుడును కోనమను విషమును కక్కవలయును.

యథా శ్వ గణినాం ధేనుః శ్వభ్యో దుగ్దే న బ్రాహ్మజేభ్యః |

ఏవమయం రాజా 9 పి సత్వ ప్రజ్ఞా వాక్య శక్తి హీనేభ్యో ద్యు నాత్మ

గుణసమృన్నేభ్యః | 68 కుక్కలను పెంచువారి వద్దనున్న అవు తనపాలను బ్రాహ్మణులకు కాక్ర కుక్క లకు ఇచ్చినట్లు (మూర్చుడైన) పాలకుడును ఉదాత్త శీలురను కాక పరా్రను, మేధా వాగ్విశారద్య శక్తి హీనులనే సమరించును.

యధా చణ్జాలోదపానః చణ్జాలానా మేవోపభోగ్యః నాన్యేషాం।

ఏవమయ రాజా నీచానామేవోపభోగ్యః నార్యాణామ్‌॥ 6శ్న

109

చండాలుర బావి ఇతరులకు కొక చండాటురకే ఉపయోగపడినత్టు నీచుడైన పాలకుడు ఉత్తములకు కాక నిచులకే ఉపయోగపడును, దూత ముఖా వై రాజాను తస్మాదుద్దతేష్పపి శ్యస్త్రేషుయథోక్తం వక్తారః! తేషామున్నావ సాయినో ౩ ప్యవధ్యాణ కిమబ్ల! పునర్చాంహ్మణాః?॥ 65 దూతలు పాలకులకు ముఖమువంటివారు.. కనుక శస్త్రాస్త్రభయములేక వారు చమొట్టాడవలసిన విషయమును నిర్భ్యయముగ మొటాడుదురు. కనుక దూతలెటువంటివారై నను చంపదగిన వారు కారు. ఇక బాహ్మణులైనన్లో చెప్పవంసినదేమున్నది? అపరాధం సహేతాల్పం తృప్వేదల్నే 5 పి చోదయే॥ 66 అదాయము.. తగ్గినను. పాలకుడు స్వల్పమైన అపరాధములను మన్నించ చలయునుం (ప్రత్యక్ష పరోక్షానుమేయా హి రాజవృత్తిః ॥ 67 పాలకుల చర్యలు ప్రత్యక్ష పరోక్ష్య అనుమానములచే నిర్షయింపదగినవి. దుక్షశోహి రాజూ కార్యాకార్యవిపర్యా సమాసన్నెః కార్యతే॥ 68 పాలకుడు ప్రజలకు సమీసీంచుటకు సొధ్యముకాని వాడైనచో తనను వరివేష్టించిన [ప్రజలవలన యుక్తా యుక్తములకు విరుద్ధమైన కార్యముల నాన శించును. సర్వమాత్యయికం కార్యం శ్రుణుయాన్నాతి పాతయేత్‌। కృచ్చర్ణి సాధ్య మత్‌క్రాన్త మసాౌధ్యం వా విజాయతే॥ 69 అత్యవసర మైన కార్యక్రదుములను వాయిదా వేయక వెంటనే నిర్వహించనలెను, చిర్ణయను తికొనలేకపోయిన. కార్యము, భేదాధిప్రాయమునకు తావిచ్చిన కార్యము, కొలక్రమమున కష్ట సాధ్యమున్సు అసాధ్యము నసును, యధా వ్యానాస్వాదయితుం న శక్యం జిహ్వాతలస్థ్రం మధు వా విషంవా! అర్హస్త ధాహృర్హచరేణ రాజ్ఞః స్వల్పో 5 వ్యనాస్యాదయితుం నశక్యః॥ 70 నాలుకపై నున్న తేనెనుకొన్సి విషమును కాని రుచి చూడకుందుట ఎంత 110

సాధ్యముకాని పనో అస్టే పాలకుని సొమ్ము తన అధీనములో నుండగ కనీసము స్వల్పభాగమునైనను అనుభవించకుందుట కూడ సాధ్యముకానిపని.

మత్స్యాః యథాస్సలిలే చరన్హో జ్ఞాతుం న శక్వాః సలిలం పిబన్తః।

యుక్తాస్తధా కార్యవిధౌ నియుక్తాః జ్ఞాతుం న శక్యా ధనమాదదానాః ॥ (గ జలము లోపల నున్న చేపలు నీరెప్పుడు త్రాగుచున్నవో తెలిసికొనుట ఎంత అసాధ్యమో ప్రభుత్వోద్యోగులు ఎప్పుడు ధనమును దుర్వినియోగము చేయు దురో తెలిసికొనుట అప్లు అసాధ్యము,

అపి శక్యా గతిర్జాతుం పతతాం శే పతత్రిణాం!

న తు 'ప్రచృన్న భావానాం యుక్తానాం చరతాం గతిః॥ 72 ఆకాశమున ఎగురు పక్షుల నమూర్షమునైనను తెలిసికొనుట సాధ్యపడునేమో కాని వారి అభిప్రాయములను గుప్తముగనుంచు ఉద్యోగుల అభిప్రాయము నెటుగుట కష్టము, దృశ్యతే హ్య చోరో 9 పి చోరమార్గే యదృచ్చయా సన్నిపాతేన। చోరవేష శస్త్రభాజ్జసామాన్యేన చ గృహ్యమాణః, చోరభాజ్డస్యోపవాసేన వా॥ "78 దొంగతనము జరిగిన (ప్రదేశమున నుండుట ఈటస్టించినను, 'వేషమున సోలి కలున్నను, లేక ఆయుధములు మొదలైన ఇతర వస్తువులయందు సామ్య మున్నను, దొంగిలించబడిన వస్తువులతని వద్ద నుండగా చూచుట జరిగినను, దొంగకాని వానిని కూడ దొంగయని పట్టుకొనుట సంభవించును.

త్షీరఘృతభృ్ళతా హి వత్పానుపహన్యు*॥ త్త పశుపాలకులకు పాలు నేతిరూపమున 'వేతనములిచ్చినవో దూడలకు హాని కలుగును

యః సముదయం పరిహాపయతి స రాజార్హం భక్షయతి॥ "స్‌ (ప్రభుత్వ) ఆదాయము ఎవరికారణముగ తగ్గునో వాడు పాలకుని ధనమును అపహరించుచున్నాడు.

111

యః సముదయం ద్విగుణ ముద్భావయతి స జనపదం భక్షయతి॥! 76 ఎవడు (ప్రభుత్వాగాయమును రెట్టింపు నొందించునో వాదు ప్రజల ధనము నపహరించుచున్నాడు.

యః సముదయల వ్యయముసనయతి స పురుషకర్మాణి భక్షయతి ॥ 77 ఆదాయమునకు సరియగు ఇర్చునే చేయువాడు కర్షకుల శ్రమ నసహరించు చున్నాదుం

న దూషణమదుస్ట్రస్య విషేళేవామ్బృసశ్చరేత్‌।

కదా చిద్రి ప్రదుషస్టన్య నాధిగమ్యేత భేషజమ్‌॥ 7ప్ర విషముచేత పిటివలె పరిశుద్ధులు లంచగొండులు కాజాలరు. లంచగొందులకు ఒకప్పుడు. (విరుగుడు) మందు కనుగొనుట సాధ్యముకాక పోవచ్చును.

కృతాచ కలుషాబుద్దిః నాగత్వాన్తం నివర్తేత స్టితా నత్వవతాం ధృతా॥ 70 రైర్యవంచుల బుద్ధి సదువైనది. ఒకసారి లంచగొండి తనమునకు అలవడిన దాని అంతుచూడనిదే వదలదు.

మహాత్యర్థాపహారే అల్బేనాపి సిద్ధః సర్వంభజేత॥ 80 ఒక పెద్ద మొత్తము దుర్వినియోగ పరువబడిన సందర్భమున ఒక (వ్రభుత్వో ద్యోగి అందుస్వల్బభాగమునకు భాద్యుడైనను మొత్తము సామ్మునకు అతడే బాధ్యుడగుచున్నాడు.

అనేక ముఖ్యంహి పరస్పర భయాత్‌ పరోపజావం నోపైతి॥ 81 అనేకుల అధికారములకు లోబడియున్న వైన్యబలము సరస్పర భయముచే శత్రువు నెదుర్కొనదు.

ఏకస్తాహి శస్త్ర/[గ్రహణ సమర్థా స్యుః ॥ 82 ఒక్కచో సమీకృత మైన (ప్రజాసముదాయము) ఆయుధములను సంపాదించు టకు సమర్ధ మైయుండును.

వాస్తి.వ్రధానో హి విజయో రాజ్ఞామ్‌॥ తికి

112

యుద్ధమునందు (ప్రభువుయొక్క విజయము ్రధానముగ నాతని గజ ఫేవపై ఆధారపడియుందున్తు.

సమేనచ అమం పాత్రమామే నా హతమివ ఉభయత క్షయంికరోతి॥ 84 ఇద్దరు సమానయోధులమధ్య. యుద్ధము. బాగుగా కాల్చబడని రెండు పాత్రలనలె ఉభయులకు హాని చేకూర్చుము.

కుమ్చేనేవాశ్మా హీనే నై కొన్త సిద్ది మవాప్నోతి॥ రిక్‌

మ! అటి వా!

ఓక శక్తి హీనునితో యుద్ధము రాతితో కొట్టిన కుండనునలె ఒకనికి నిశ్చిత విజయమును సమకూర్చును.

తేజోహి నన్దాన కారణమ్‌!

నా తప్రలోహం లోహేన సన్టీయతే॥ 86 ఇక్తి మైత్రిని సంధించుటకు సమర్థ మైనది. కాల్బబడని లోహము అతుకదు.

పునరావర్తమానన్య నిరాశన్య చ జీవితే

ఆధార్యో జాయతే వేగం తస్మాదృగ్నం న పీడయేత్‌ ॥ 87 జీవితాశ వదలి తిరిగి యుద్ధమున ప్రవేశించిన సేనను నిలువరించుట కష్టము. కనుక చెల్లా చెదరైన ైన్యమును పీడించరాదు.

దివాకాక, కౌశికం పాన్సి !

రాత్రా కౌశిక కాకమ్‌॥! 88 సెగలు కాకి గుర్లగూబను చంవును. రాత్రిగుడ్లగూబయే. కాకిని చంపును. (కనుక సమయము వెంిగి శత్రువు వెదుర్కొనవలెను)

శ్వ వరాహయోః కలహే అన్యతర సిద్ధిశ్చణాలన్య॥! 89 శువకవరాహముల మధ్య జరిగిన యుద్ధమున అంతిను విజయము చండాలు నిది (మాంసమును ఫొందువాదు)

న్టలగతో హి శ్వా నక్రం వికర్షత్సి నిమ్న్షగతో నక్రః శ్వానమ్‌॥ 00

113

నేలపై మొసలిని కుక్కపట్తి ఈద్చును. జలమున మొసలి కుక్కను పట్టి లాగును.. (కనుక యుద్ధమునకు స్టానబలిమి ప్రధానమైనది) సమజ్యాయేభ్యాం సస్ట్రియేత, హీనేన విగృత్సీయాత్‌ ర (రాజు) సమానమైన లేడా అధిక బలులతో మైత్రి చేసికొని శక్తిహీనులతో యుద్ధ 'మొనర్పవలెను. విగ్బహితోహి జ్యాయసా హస్తినా పొదయుద్హ మివాభ్యు పైతి॥ ఏ9 అధిక బలురతోటి యుద్ధము పదాతి గజముతో తలవడినట్రుండును. సర్వత్రాను (ప్రణతోహికులైడక ఇవ నిరాశో జీవితేవసతి! యుద్ద్య మానశ్చాల్చ పైన్యః సము(ద్రమివాష్లనోఃవ గాహమానః సీదతి | తద్విశిష్టంతు రాజానామౌాడ్రితో. దుర్గను విషహ్యం నా చేష్టేత॥ 903 (బలహీనుడైన ప్రభువు) అందరికీ అధినుడై సీరాశతో నది ఒడ్డున ఉన్న సీత వలె (పదా ఇతరులచే సట్దుకొనబదుదునను భయముతో) జీవించును. నాప సహాయములేక సముద్ర తరణము చేయువానిపలె అల్ప సైన్యముతో పోరాడు ప్రభువు నశించును. కనుక (అతదు) శక్తి వంతుడైన రాజును శరలుకోర వలెను లేదా దుర్భేధ్యమైన కోటలోనైన ఉండవలయును, అచశ్యనుపి హి శక్యం సామాదిభిర్వశ్యం కర్తుచ్‌(॥ 04 స్వాధీనమైయుండని సేనను సానుదానాది ఉపాయములచే కాన్మి ఇతర ఉపా యములవేకాని అధీనమందుంచుకొనవలయును. ఆకర ్రభవోకోశు ॥ రక కోశాగారమునకు చబూలము గనులు కోశాద్దణ్ణః (ప్రజాయతే! 064 కోశాగారము (బలము) వలన సేన ఉద్భవించును. ప్పధివీ కోశదణ్తాభ్య ప్రావ్యతే కోశభూషణా ॥ ట్ర? కోశాగారమే అభరణముగా గల వృథివి కోళ్ళ "సేనాబలమువలన సాధింపబడు చున్నది. 114

అర్హవఏప్రధాన ఇతి కౌటల్యః అర్హ మూలౌ హి ధర్మ కామావితి ॥ 98 కౌటల్యుని అభిప్రాయాను సారము అర్ధమే (సంపద) ప్రధానము. ధర్మకామ ములకు అర్ధము మూలము.

జిత్వాంపి క్షీణదణ్జకోశః పరాజితో భవతి॥ 99 విజేత అయినను, సైనిక బలము, సంపద త్షీణించినచో, ఓడినవాడే అగుచున్నాడు.

న్స్‌ చ్చ ణ్‌ ఆళి

అనుత్చాన ధ్రువా నాశః పప్రాప్తస్యానాగతస్యచ!

ప్రాప్యతే ఫలముత్హానా ల్లభతే చార్హసమృదమ్‌॥ 100 (క్రియాశీలత లేనిచో పొందిన లబ్రిక్కి రాబోవు దానికి వినాశము నిశ్స్కయము, (క్రియాశీలత వలన ధ్యేయములు సిద్ధించి సమృద్దితో కూడిన సంపదయు లభించును.

అర్జోధర్మకానుః ఇతి అర్హ త్రీవర్షః!

తస్యపూర్వ పూర్వం (శ్రేయానుప సంప్రాప్తున్‌॥! 101 సంపద (అర్హము), ధర్మము కామము అనునవి మూడు రకములైన సంప దలు, వీటిలో ముందుగా ముందు చెప్పినదే (అర్హము) తరువాతి రెంటికం "పను పొందదగినది. (సంపదవలన ధర్మ, కొముముల పొందవచ్చుననుట)

అనర్జోకధర్మః శోక ఇతి అనర్హ(్రివర్లః!

తనస్యవూర్వః పూర్వః (శ్రేయూన్‌ (ప్రతికర్తుమ్‌॥ 102 సంపదలేకపోవుట్స అధర్మము, దుఃఖము అనునవి అనరక్రదాయక మైన (త్రిపుటి వీటిలో మిగిలిన రెండిటికంటు మొదటిదానికే ప్రతిక్రియ నాలోచించుట మంచిది,

కోశవూరా (4 సర్వారమ్భాః | 103 సమస్త మైన కార్యారంభములును కోశాగారము పై ఆధారవడియున్నవి.

ధర్మమూలత్వాత్‌ కామఫలత్వాచ్చార్థన్య ధర్మార్ధ కామానుబన్నా!

యా అర్హస్య సిద్దిః సా సర్వార్హసిద్దిః॥ 04

115

ధర్మము అర్హకామములకు నూలమైనందువలన అర్హ్‌పిద్ది ధర్మముతోడను, కామ ప్రాప్తి తోడను ముడివడి యున్నది కనుక్క సంపద సిద్ధించినచో సమస్త కోరికలీడేరును.

అల్బకోశోహి రాజా పౌరజనపదానేవ (గ్రసతే ॥ 105 స్వబ్బమగు కోశాగారాముతోనున్న పాలకుడు గ్రామీణ, పట్టుణస్త్ర (ప్రజలను (మింగి వేయును.

నాధనాః ్రావ్నువన్త్యర్థాన్‌ నరా యత్నశతై రపి!

అర్జై రర్జాః ప్రబధ్యన్తే గజాః (ప్రతిగజైరివ॥ 106 ఛవములేనివారు శతథా 'ప్రయత్నించినను తమలక్ష్యముల సాధించలేరు. అడవి ఏమగులు "సెంపుడు ఏనుగులవేతనే పట్టుకానబడినట్టు సంపదవలననే పంపదలు చృద్దినాందును. (భౌతికసుఖములు ఒనగూరును)

క్షీణనిచయం చావాప్తమపి రాజ్యం శక్షయాయైవ భవతి ॥ 107 కోశాగారము శ్మీణించిన రాజ్యమును జయిచినను ఆరాజ్యము. నొశమునే పొందును.

వకం పక్ప్వమివారామాత్‌ ఫలం రాజ్యాదవావ్నుయాత్‌ |

ఆత్మచ్చేద భయాదామం వర్హయేత్‌ కోపకారకమ్‌!॥ 108 తోట నుండి పండిన ఫలములనే వీరికొనినట్లు రాజ్యమున కూడ పక్పళలో మున్నప్పుడే (సన్నుల) రాబట్టువలెను. పరిపక్తృతనాందని ఫలమురాబట్టటు (వమ్నలను ముందే వసూలుచేయుట) వలన ప్రజలలో క్రోధము సెరిగి ఆత్మ వినాశమునకు దోహదమగును.

వితంసగిలవత్‌ విశ్వాసేనామిషేణ చారీన్‌ హన్యాత్‌ 109 వక్షిని క్షి నరచూపిసట్టుకున్న ట్ల విరోధికి విశ్వానము కలిగించు. ఎరనుచూపి నాశముచేయవలయును.

నార్హ త్యాత్మక్షయేణ మిత్రముఖానమిత్రాన్‌ వర్ణయితుమ్‌॥ 110

116

న్వ నాశనమునకు కారకులగు మిత్రులవలెనటించు శత్రువులను వృద్ధి పొందింవరాదు.

యత్‌ ప్రసహ్య హరేదన్యః తత్‌ (వ్రయచ్చేదుపాయతః ॥ క్షే ఒక శస్రువు తన నుండి బలాత్కారముగ దేనిని తీసికొననోరునో దానిని ఉపాయముతో తన శత్రువు నుండి తీసికొనవలయును.

హస్త్రివ్రధానో హి పరానీక వధః॥ 112 శత్రుసేనా నాశము ్రధానముగ వాని గజబలమును నాశము చేయుటయే

జాయతే ప్షక్షబీజాశాత్‌ కపోతాదివ శాల్మలేః!

ఉద్వేగ జననో నిత్యం పశ్చాదపీ భయావహః ॥ 113 రావిచెట్టుపై నివసించి వచ్చిన షక్షికి బూరుగు చెట్టుపై నివసించుట. ఎట్టు భయావనామైనదో అఘ్టే (శత్రుషక్షమున ముండి వచ్చినవాడు) నిరంతరను ప్రమాదకరమైన నాడే.

సహాయ సాధ్యం రాజత్వం చక్రమేకం న వర్త తే!

కుర్వీత సచివాంస్తస్మాత్‌ తేషాంచ శృణుయాన్మతవ్‌॥ క14 ప్రభుత్వము సహాయసాసేక్షమైనది. ఒకే చక్రము నడవలేదు కదా, కనుక అమాత్యుల నియమించి పాలకుడు వారి సలహాలను పాటించనలయును.

మన్తంశక్తిహీనః ప్రాజ్ఞ పురుషోవచయం విద్యా వృద్ది సంయోగం చా కుర్వీత!

తథాహి సద్యః [శ్రేయ ప్రాప్నోతి! కేక్‌ మంత్రి సహాయహీనుడైన పాలకుడు ప్రొజ్జులను లేదా విద్యాధికులను ననూ వేశవరచి వారి సలహాలను గైకొనినచో శీన్రమే (శ్రేయస్సులనందగలడు.

ఇన్త్రుస్యహి మన్ని9వరిష దృష్షీణాం సవాస్రం |

నతచ్చక్షు, తస్మాదిమం ద్వయక్షం సహస్రాక్షమాహః ॥ 116 దేవేంద్రుని మంత్రి పరిషత్తు సహస్రబుషులతో కూడినది. వారతనికి నేత్ర ముల వంటివారు. అందువలననే ఆతని కున్నది రెండు కళ్ళే అయినను 'పహస్రాష్షడ'ని పేరు వచ్చెను.

117

ప్రియోయస్య భవేవ్యోవా ప్రియోంస్య కతరస్త్రయోః?। ప్రేయోయస్య సతం గచ్చేత్‌ ఇత్యాశ్రయగతిః పరా॥ శ? తవకు ప్రియమైనవానితోనా? తనను (పేమించువానితోనా? (ఎవరితో మైత్రి నొనర్పవలయును?) ఎవరికి తాను ్రీతిపాత్రుడో వాని వద్దకు వెళ్ళి మైత్రి నొనర్బుటయే శ్రేష్టమైనది. అభ్యుచ్చిత శ్చా విశ్వాస్య్యా “బుద్ది ర్హి చిత్తవికారిణీ॥ 118 మితిమీరిన శక్తి సంపన్నునితో మైత్రి విశ్వసిపదగినదికాదు. "వృద్దిచిత్తవికార మును కల్షించును కదా"! ఆపద్ది సౌహృద ప్లై ర్యముత్పాదయతి (1 119 ఆపదలు మైత్రిని దృఢమొనరించును కదా! ఉపకారలక్షణం మిదత్రమ్‌॥ 120 ఉపకారము చేయుట మిత్ర లక్షణము: సగన్దాహ్యేన మపచరన్తమపి న త్యజన్తి ॥ 121 అట్టి దృఢ బాంధవ్యము కలవాడు తనకు అపకారము. చేసినను (అవమౌనించినను) విడువడు. అమాను షేష్యపి వై తద్హృశ్యతే గావోహ్యసగన్రం! గోగణమతి. క్రమ్య సగన్హే ష్వేవావతిప్టన్తే ఇతి॥! 122 ఇట్టి లక్షణము మృగములలో కూడ కన్పట్టుచున్నది. అలవాటు కాని పశుగణముతో కలియక తెలిసిన పశుగణముతోనే గోవులు కలసియుండును. నగన్థాహ్యన్య సర్వమవగ్భహ్య స్వామివత్ర్పచరన్తి ॥ 123 చాలాకాలము పాలకునితో భాంధవ్యము (సంబంధము) బలవడినవారు. అధి కారమును చేజిక్కించుకొని కాలక్రమమున తామే పొలకునివలె నటింతురు. సహాధ్యాయినః విశ్వాస్యా అపిసహ! (క్రీడితత్వాత్‌, పరిభవన్తి ॥ [బైత్త 118

విశ్వాసపా(త్రులైనను సహాధ్యాయులు బాల్యమున కలిసి ఆడుకొనిన వారగు టచే (పాలకుని) గౌరవింపరు, (కనుక వారిని మంటత్రులుగ నియమింవరాదు)

గుహ్య స ధర్మాణో హి సమాన శీల వ్యసనత్వాన్మర్మజ్ఞ భయాన్నాపరా- ధ్యన్తి!! 125 రహస్యములను తెలిసినవారు సమానమైన వ్యసనములు, అలవాట్లు కల వారు తమరహస్యము అతనికి (పాలకునికి) తెలియునను భయముచే అతనిని అనమానింపరు.

యధాహ్యశ్రోత్రియః శ్రాద్ధం న సతాం భోక్తుమర్హతి!

ఏవమడ్రుత శా,స్త్రార్హః న మన్తంం శ్రోతుమర్హతి॥ 126 సత్పురుషులొనర్చెడి (శ్రాద్రమునకు (శ్రోత్రియులుకాని వారు భోక్తలుగ నుందు టకు అనర్హులైనప్లై రాజనీతి ఆలియని పాలకుడును మండ్రుల ఉపదేశము వినుటకు అర్హుడుకాడు.

విశిష్టాదల్బ్ప మప్యంశం లబ్హా తుష్ట ముఖో (వ్రజేత్‌ ॥ 127 (బలహీనుడు) అధికుని నుండి పాందునది స్వల్పమైనదై నను సంతృప్తి నొాందవలెను.

ఆలమృనాభా వేవ్యాలమ్బితా న విద్యతే॥ 128 సహాయము షేక్షించువానికి సాహోయ్యము లేనిదే అస్తిత్వములేదు.

బ్రాహ్మణే నైధితం క్షత్రం మన్రిర్సిమన్తారిభి మన్తిరితం!

జయత్యజితమత్యన్తం శాాస్త్రానుగను శస్త్రితన్‌ు॥ 120 విద్వాంసుడైన బ్రాహ్మణునివే (రాజగురువుచే) అభ్యున్నతి నంది నన్మం (శ్రులచే పరిపుష్టి నాంది శాస్త్రవిహిత ధర్మముల నెజిగిన "సేనతో కూడిన రాజ్యము నాశమునొందక సుస్టిర మైనిలచును.

సంఘా హి సంహతత్వాద ధృష్యాః పరేషామ్‌ ॥ 130 రాజ్యమునకు అనుబంధ సంస్థలన్నియు. సుసంఘటితముగ నున్నచో శత్రువులకు దుర్ఫేద్యములగును.

119

కొప్టమివ హి ఘుణబజగ్టం రాజకులం | అవినీతమభియుక్త మాత్రం భజ్యతే ॥ 181 దాజవంశము సుసంఘటతితముకాక అనుశానన రహితమైనచో చెద పట్టిన కలసవలె నశించునుం అప్రదానైశ్న చేయానాం అదేయానాంచ సాధవైః (1 132 (అర్హుబైవవారికి) ఈయతగిన వారికీయకుండుట్క (కానుకలు మొదలగునవి) తేసికొనదగవివారి నుండి తిసికొమట- అదణ్డనైశృ దణ్ఞ్యానాం అదణ్ట్యానాం చజ్జదణ్డనై*॥ 13 చండింప తగినవారికి తెక్ష్ట్టదండన నొసంగక్క చలడింసతగనివారిని తీధ్రముగ దండించుటు, అగ్రాహ్యాణా మువగ్లాహైః (గగావ్యోాణాం చానభధిగ్రహైః ॥ 134 అనవరాధులను బంధిలచ్చి అపరాధులను బంధింపకుండుటు, ఉచితానాం చరిత్రాణాం ధర్మిష్టానాం నివర్తనై॥ | 135 ధర్మబద్ధములై ఉచితములైన ఆచారములను నిరోధించుట, అధర్మన్య ప్రనజ్లేన ధర్మస్యావ గ్రహేణచ॥ 136 అనాచారముల ప్రోత్సహించి పదాచారముల విరుచ్చావావజచుటు, అకార్యాణొం చ కరజైః కార్యణొం చ వ్రణాశనైః ॥ 1387 అకృర్తవ్యములను నిర్వహీంచుచు కర్తవ్యములను విరోధించుట, ఉవెఘాతైః ప్రధానానాం మౌన్యానాం చావమాననః ॥ 138 న్‌ (ప్రధాన ప్రజావాయకులకు హోనినొనర్నుచు, మామ్యులనవమూాన వనజచుటు విరోధనైశ్చ వృద్ధనాం వైషమ్యేణాన్ఫతేవచి ॥ 139 అసత్యము, తనవారివై షక్షపాతములచే పెద్దలతో విరోధము వహించుట, కృృతస్యా(ప్రతికారేణ ప్రతస్యాకరణేనచి ॥ 140 120

చేసినదానికి ప్రతిఫలమునొనంగక్క ఒడంబడికను అమలు జరుపకుందుట,

అనర్జ్యానాంచ కరతైః అర్జ్యానాంచ విఘాతనైః ॥| కత నష్ట్రకారులగు వథకములచేవట్టి లాభకారులగువానిని అవుట,

అరక్షళైశ్చ చారేభ్యః స్వయంచ పరిపోషతైః ॥ 142 దొంగలు, దోపిడిదారులనుండి ప్రజలకు రక్షణ కల్పింసక వారిమూలమున భాగ్యోన్న తినాందుట,

పాతైః పురుషకారాణాం కర్మాణాం గుణదూషతై:ః + 143 మానవప్రయత్నమును నివారించి సత్కార్యముల విమర్శించుటు

అవశ్షేపేణ హి సతాం అనతాం (ప్రగ్రహేణచ ॥ 1144 సత్చురుషులసట్టు నిరాదరణ వహించి దుర్మార్గుల (ప్రోత్సహించుట,

అభూతానాంచ హీంసానామధర్మాణాం ్రవర్తనైః ॥ కే4ర్‌ మున్నెన్నడూలేని అన్యాయమైన ప్రవర్తన, హింస,

ఉచితానాం చరిత్రాణాం ధర్మిష్టానాం నివర్తనై

అధర్మన్య వ్రనజ్లేన ధర్మస్యావ (గగ్రహేణచ

(ప్రకృతీనాం క్షయోలోభు వైరాగ్యం వోవజాయతే 146 ధార్మికమైన సదాచారములకు అడ్డుతగిల్మి అధార్మిక (ప్రవృత్తులకు ప్రోత్సాహ మిచ్చి ధర్మమును త్షీణింపచేయుటల వలన ప్రజలలో అనంళృషస్తి (ప్రబలును.

రాజ్ఞః (ప్రమాదాల స్యాభ్యాం యోగ క్షేమ వధేనచ॥ 147 పాలకుని నిరాదరణ, సోమరితనములచే ప్రజల సంరక్షణ సంత్షేముము నశింపజేసినవుడు (అసంతృప్తి జనించును)

(ప్రకృతీనాం క్షయోలోభః వైరాగ్యం చోపజాయతే॥ 148 ప్రజలలో పేదరికం, దురాశ అసంతృప్తిని కలిగించును.

121

త్షీణాః ప్రకృతయో లోభం లుబ్బాయాన్తి వరాగతామ్‌!! 149 "పేదరికమువలన దురాశ్య దురాశవలన అసంతృప్తి ప్రజలలో కలుగును. విర్షా యౌన్త్యమిత్రం వా భర్తారం ఘ్నన్సి వా స్వయమ్‌ ॥ 150 అసంత్తృప్తి చెందిన (ప్రజలు శత్రురాజు వద్దకు చేరుదురు లేదా వాశే పాలకుని స్వయముగా హతమార్హురు. ధర్మధర్మాత్రయ్యాం అర్జానర్జా వార్తయాం నయాపనయౌ దణ్జనీత్యాం, ఏతాసాం బలాబలే హేతుధిరన్వీక్షమాణా అన్వీక్షికీ లోకస్యోపకరోతి వ్యసనే అభ్యుదయే చ బుద్ది మవస్టాషయతి ప్రజ్ఞా వాక్య క్రియా వైశారద్యం చ కరోతి 151 (త్రయీ వేదములు ధర్మాధర్మములను, అర్ధికశాస్త్రము భాన్వపేదరికములను, రాజనీతిశా,స్త్రము రాజ్య విధానముల మంచి వెదులను చర్చించును. "తర్క విద్య ఈ శాస్త్రముల పరస్పర ప్రాధాన్యమును చర్చించి, (ప్రపంచమున కుపకారిలయై దైన్యము, అభ్యున్నతులలో బుద్దిని స్తిరమొనర్ని మనోవాక్కాయ కర్మలకు విశారదత నానగూర్చును. (ప్రదిపః సర్వవిద్యానాముపాయః సర్వకర్మణాం!। ఆశ్రయ న్సర్వధర్మాణాం శశ్వదా స్వీక్షికీ మతా ॥ 152 పర్వధర్మములకు ఆకరమై సర్వకార్య నిర్వహణాదక్ష మై సర్వవిద్యలకు ప్రదీపమై తర్చవిద్య వెలుగొందుచున్నది. తాద్భశాః తాద్బ్భ2ై రేవ బోద్దవ్యాః 153 ఎట్టేవారల కట్టేవారే బోధించుటకు లభింతురు నుఖోపరుద్దాః హీ వ్వుత్రాః పీతరం నాభిద్రుహ్యన్తి॥ 154ీ భోగాసక్తులుగ నుంచబడిన వుత్రులు తండ్రి కెదురు తిరుగరు. పరాశక్రమో హీ వ్యసనమపహాన్తి ॥| 155 122

సరాశ్రమమే కష్టములను పారద్రోలును

యతః (్రేయన్తతో వ్రజేత్‌ ॥ 156 శ్రేయః పరంపరల నొనగర్చుదానినే ఆశ్రయింపవలెనుం

సహస్రేషు హి ముఖ్యో భవత్యేకో నవా ॥ 157 వేలాది జనులలో ప్రధానుడొక్కడుందునో ఉండడో?

మహత్యవకాశో హో స్టాల్యాశ్చానూప్యాశ్చాషధయో భవన్తి ॥! 158 నీటిలోగాని నేలపైగాని మందునకునయోగించు మూలికలు చాల అరుదు.

దైవమానుషం హీ కర్మలోకం యాపయతి ॥ 159 (ప్రపంచస్తితికి మానవ, పరమాత్మల సమష్టి కార్యములే కారణభూత మైనవి.

అవిశ్వాస్యోహ్యగ్నిః దైవపీడనం చ.॥ 160 అన్ని విశ్వన పాత్రముకాద్సు దైవపీడనకర మైనది.

సర్వసమయవిత్‌ ఆశుగ్రన్హ చార్వక్షరః

లేఖన వాచన సమర్హశ్చ హీ లేఖకః స్యాత్‌ ॥ 161 లేఖకుడు సమస్త మర్యాదల నెలిగినవాడైై శేస్రముగ బ్రాయ నమర్జుడై చక్కని దస్తూరి కలిగి వ్యవహార పత్ర పఠన సామర్ధ్యమున్నవాదు కావలెను.

పుత్రార్జా హి స్రైయః ॥ 162 స్త్రీలు వుస్రులఅను కోరుదురు,

కుతోహి సాధ్వీజనన్య ఛలమ్‌? ॥ 163 పతివ్రత లెట్లు మోసము చేతురు?

కర్మారమ్బ్చాణాం యోగారాధనః వ్యాయామః || 164 చేవళ్ణిన కార్యముల సఫల మొనర్చ్భునదెయే (క్రియాశీలత,

123

కర్మఫలోపభోగానాం శ్షేమోరాధనః శమః 1 165 ఎట్టి అవరోధము లేక ఫలితముల ననుభవించుటయే శాంతి నదీ మాతృకం హి స్వాజీవం, అపాశ్రయశ్చాపది భవతి 1 166. నదీమాత్చకములగు భూములు ఏడుగడథత్టైు కష్టకాలము నందాదుకొనుచు న్నవిం చిత్తమనిత్యం హి మనుష్యాణామ్‌ ॥ 167 మానవుల వమనస్పులు ఫ్టిరమైనవి కావు అశ్వసధర్మణోహి మమష్యాః నియుక్తాః కర్మసు వికుర్వతే ॥ 168 గుజ్తముల స్వభావమువల్సె "మనుష్యులును కార్యవియుక్తులై వవ్పుదు ప్రవర్త న్‌ యందు మార్పును ప్రదర్శింతురు. అశుచయో హి కారవః ॥| 169 వడ్రంగి పనివారు సాధారణముగ విశ్వాసపా(త్రులు కారు. విక్రమాధికో ౩ పి హస్తినమివ లుబ్బకః ప్రాజ్ఞః శూరమతిసన్హతే ॥ 170 ఏనుగులను వేటాడువారినల్కె అమిత వరాక్రమ విషయమునను విజులు సావాసికుల నతిక్రమింతురు. ల ఏకం వాన్యాన్నవాం హన్యాదిషుః క్షిప్తో ధనుష్మతా!। ప్రాజ్టేన తు మతిః క్షిష్తా హన్యాత్‌ గర్భగతానపి॥ 17 విలుకాని బాణము నొక్కని చంపగలుగును లేదా చంసలేక పోవచ్చును. కాని విజ్ఞుని పథకము గర్భన్థ శిశువులను “కూడ పరిమార్చగలదు. నిత్యశ్చాన్య విద్యావృద్ద సంయోగః వినయవృద్ధ్యర్హం, తన్మూలత్వాద్వినయస్య॥ 172 అనుశీలత నలనరచుకొనుటకు అనుశాసనమందు తీవ్రపరులై న వృద్దోపజన సేవ నిత్యచూవశ్యకము, 124

సాతత్యేన హి నిశి ప్రదిపే మాతరి చ మృతాయాం!

దివ్యత్యేవ కితవః, కృచ్చేం్యి చ ప్రతిష్పష్టః కుష్యతి॥ 173 తల్లిమృతి నొందినను అర్హరాత్రి దీపమును వెలిగించి జూదగాదు జూదమాడు చునే యుండును. కష్టములయందు (ప్రశ్నించినచో ఆగ్రహము నొందును.

తస్మాత్‌ కోవం చ కామంచ వ్యసనారమృ మాత్మవాన్‌

పరిత్యజేన్మూలహరం వృద్ద సేవీ జితేన్హ్రియః॥ 177క్త కనుక జీవితమును సమూలముగ నాశమొనరించు కామగ్రోధములను బుద్దిమం తుడు విడనాడి, వృద్దోపజన "సేవచే జితేంద్రియత్వము బడయవలయును.

యతో నిమిత్తం వ్యసనం ్రకృతీనా మవావ్నయాత్‌।

ప్రాగేన ్రతికుర్వీత తన్నిమిత్ర మళన్తింతః॥ కే/5 రాజునకు విశ్వాసపాత్రులగు వారిని బాధించు. ప్రవృత్తులు తలెత్తినప్పుడు. వెంటనే వాటి నరికట్టుటకు తగిన చర్యలు తిసికొనవలెను.

ఉం

రాజ్య కారణాడద్ది పితావుత్రాన్‌ వుత్రాశ్చ పతర

మభిద్రుహ్యన్తి, కెదుజ్ల! పునరమాత్య ప్రకృతి 7 176 రాజ్యము కొంకు తండ్రి కాడుకులతోడను, కొడుకులు తండ్రితోను పోరాడందురు. ఇక చుంత్రి నర్గము మాట ఫఏెవ్పనేల?

అలబ్బాపహ వ్యసనం అభియుక్తన్య కృచ్చంం భవతి |! క77 విచారములో నున్నవారెకీ స్వల్పమైన ఇబ్బందిలైనను గొప్పదియగును.

అరణో 5 గ్నిరివ హ్‌ దుఃఖ మర్తజం తేజో విక్రమయతి ॥ 178 కష్టేములనుండీ, దుఃఖమునుండి ఉద్భవించినశక్తీ దావాగ్నివలె పెరిగి ధైర్యము నానగూర్చును.

నకజ్బోదవమన్యేత సర్వస్య శృణుయాన్మతం!

బాలస్యాప్యర్హవద్వాక్య మువయుజ్జీత పణ్డతః॥ 170 ఎవరినీ అగౌరవసరచరాదు. అందరి అభి(ప్రాయములను వినవలెను. విజ్ఞుడు

125

అక్ధవంతములైన బాలుని సలుకులై నను వినియోగించుకొనవలెను. స్వధర్మః న్వర్గాయానన్హ్యాయచ, తస్యాతిక్రమే లోకః సబజ్కరాదుచ్చిద్యతే | 180 విధ్యుక్త ధర్మ నిర్వహణము స్వర్గమును ప్రొప్తింపజేయును. స్వధర్మాతిక్రమ అము లోకమున సంకరమును కలిగించి నాశమునకు దారితీయును. ఏషత్రయీ ధర్మః చ్రతుర్జాం వర్ణానాం ఆశ్రమాణాంచ స్వధర్మస్తాపనా దోపకారికః | 181 'ప్రయీ వేదములు చాతుర్వర్హ్య, చతురాశ్రమ ధర్మములను తెలిసికొనుటకు ఉపకరించుచున్నవి. స్వధర్మం సందధానో హె (పేత్యచేహ చ నన్లతి (1 182 తన విధ్యుక్త ధర్మమును నిర్వహించువాడు ఇహపరలోక సుఖముల నందుచున్నాడు. ధర్మార్జావిరోధేన కామం సేవేత, న నిసుఖః స్యాత్‌ సమం వా త్రివర్ల మన్యోన్యానుబన్రమ్‌ | ఏకో ప్యాత్యాసేవితో ధర్మార్హకామానానూత్మానమితరా చపీడ్యతి ॥ 188 ధర్మార్ధములకు విరోధముకాకుండ కానుమును "సేవించవలెను... అటయిన భా ఆనందము చేకూరును. ఈ్రివర్గమును (ధర్మార్ధ కామములను) అన్యోన్యము అనుసంధింపబడియున్నవి. ఈ మూడింటిలో ఏ ఒక్కదానిని అమితముగ "సేవించినను దానివలన తనకు ఇతరులకు వాని కలుగును. నచ అకామః పురుషో 3 స్తే 1రిళ కోరికలు లేని వాడెనడును లేదు. నక్షత్రమతిప్పచ్ళన్తం బాలమర్జో 8 తివర్తతే। అర్జోహ్యర్హన్య నక్షత్రం కిం కరిష్యన్లి తారకాః॥ 185 చారాబలమును నమ్ముకొనిన పసిపిల్లవాని మనస్త త్వము కలిగిన వానిని భాగ్యము. నిరాశ్రయుని జేయును. ధనమునకు ధనమే ముంచి నక్షత్రము, 126

(ధన మను నక్షత్రమనుట) (ఆకాశమునందలి) నక్ష్మదత్రములేమి చేయగలవు?

శ్యాస్త్రా విదహస్ట్ర కర్మా కర్మసు విషాదం గచ్చేత్‌ 186 అనుభనములేక కేవల శాస్త్రజ్ఞానమే కలిగినవాడు ననులను పాధించుటలో విషాదము నొందును.

కార్యసామర్జ్యాద్ది పురుషసామర్హ్యం కల్ప్యతే ॥ 187 మౌొనవుని సామర్ధ్యము క్రీయా కుశలతలో (ప్రకటింపబడును.

ఇన్హ్రున్యహి స (ప్రణమతి యో బఠీయసో నమతి |! 188 (వరములనొసగు) ఇంద్రునకు బలనంతుడు పైతము నమన్కరించుచున్నాడు.

స్రిరకర్మా నాసమాప్య కర్మోపరమలే॥ 189 నిశ్చ్వయాత్మకమైన బుద్దికలవాడు చేవట్టేన వనిని పూర్తిచేయక విడువడు.

కా ఫ్నేహ్యగ్నిరదహితో వనతి 190 అగ్ని కజ్తయందే అంతర్ని హిత మైయున్నది

నస్వయముపస్టితం నావమన్యేత, స్వయమారూఢా హె

ఊ్రీత్యజ్య మౌనాభి శవత్‌తి లోక ్రదాద*॥ 191 తనంత తానుగా నచ్చిన దానిని విడువరాదు. తనంతతావలచి వచ్చిన స్త్రీని విరసించినచో శపించునని లోకమునందలి సామెత.

రక్షేదాత్మాన మాత్మవాన్‌ | 192 జితేంద్రియుడు తన్నుతామ సంగక్షీంచుకొనవలెమ.

రక్ష్యః స్వేభ్యః పరేభ్యశ్చ నియమాత్మా విపశ్చితా ॥ 1093 దూరదృష్టి కలిగినవాడు తన్నుతాను తవవారినుండ్కి వరుల మండియు గక్షీం చుకొనవలెను.

వ్యవస్టితొార్యమర్యాదః కృతవర్జాశ్రమ సైతఈ!

(తయ్యాహి రక్షితోలోకు ప్రసీదతి న సీదతి॥ 164

127

చాతుర్వక్ష్య్య చతురాశ్రమ ధర్మములయందు స్థిర విశ్వాసము కలిగి తదను గుణమైన ఉదాత్తత వర్తనము కలిగిన వారు త్రయీ వేదములచే గక్షింపబడి గన అత్‌ క్‌! వనాశములేక అభ్యున్నతి నొందుదురు. శమవ్యాయామౌ యోగత్నేమ యోర్యోనిః 1 195 విశ్రాంతి పరిశ్రమ భద్రతకు, సంత్తేమమునకు మూలఅభూశతములై నవి. పరస్పర సాధకా హే శక్తి దేశ కాలాః॥ 196 అధికారము స్థానము కాలములు సరస్సర సాహాయ్యకములు సజ్బముఖ్యశ్చ సక్టేషు న్యాయవృత్తి హిఈ ప్రియః। దాన్నో యుక్త జనస్తిస్టేత్‌ సర్వచిత్తాను వర్తకః॥ 197 నాయకుడు. సలుకుబడి కలవాడై జితేంద్రియుడ్రై. వి॥ ససనీయులైన అమచరులు కరిగి అందరి అభినుతముల కనుగుణముగ నడచు కౌనువారై తన వర్గము నందలి సభ్యులపట్లు షక్షపాతములేక సనుభావము కలవాదుగ మండవలెను, నతే $వార్యస్య దాసభావః॥॥ 1098 ఉదాత్త చరిత్రుడు దానభావము నొందదు శాస్తాహ్‌ వరుణోరాజా మిధ్యాం వ్యాచరతాం నృషు॥ 199 వరుణదేవుడు నూనవులలో పొష్పలను శాసించును. రశ్షేత్‌ స్వదేహం న ధనం కా హ్యానిత్యే ధనే దయా?॥ 200 మానవుడు తన దేహమును రక్షించుకొనవలెను కాని ధనమును కాదు. క్షణ కమైన సంపదలయందాస్థ్ర ఏల? శ్రీయా ద్రవ్యం న వినయతి, నాద్రవ్యమ్‌ 201 అర్హులైన వోరలకు శిక్షణ నేర్చరితనమొనగూర్చును. అనర్హులకు కాదు, శుశ్రూషా శ్రవణ గ్రహాణధారణ విజ్ఞానోహాపోహ ॥ తచ్వాభి నివిష్టబుద్దిం విద్యా వినయతి నేతరమ్‌ ॥ 2092 128

వినరి బుద్ది నేర్చికొనవలెనవెడి ఇచ్ళకలిగియుందునో, జాగ్రత్తగ వినుటకు ఆయ త్రమగున్నో బోధించినదానిని (గ్రహించు కుశలత్వము కలిగియుందునోో జ్ఞాపక శక్తి పటుత్వముందున్నో యుక్తా యుక్త విచక్షణ కలిగి ఊహాపోహ నమర్ధత వొంది సత్యమును గ్రహించునో వారికే విద్య ఉసకరించును. ఇతరులకు కాదు.

నవం హీ ద్రవ్యం యేన యేనార్హజాతేనోపదిహ్యతే!

తత్తదాచూషత్సి ఏవమయం నవబుద్దిః యద్యదుచ్యేత

చతత్తచ్చా,స్త్రోపదేశ మివాభి జానాతి ॥ 203 తాజాగానున్న వస్తువు తనకు దగ్గరలోనున్న, లేక సమీసమునకు వచ్చివ వస్తు వులను గ్రహించునట్లు బాల్యములోనున్న బుద్ది చెప్పినవిషయములన్సు శాస్త్ర, జ్ఞానముము చక్కగ (గ్రహించును.

మహాదోషమ బుద్ద బోధనమ్‌ 204 అనద్విషయములను బోధించుట మహాదోషము,

విద్యానాంతు యధాన్వమాచార్య ప్రామాణ్యాద్వినయో నియమశ్చ ॥ 205 వివిధ శాస్త్రములను వాటిలో నిమ్షాతులకు వారలనుండి నేర్చుటవలన శాస్త్ర, మర్యాద ఆత్మ నిగ్రహము కలుగును.

తాభిర్రర్మార్జా యద్విద్యాత్‌ తద్విద్యానాం విద్యాత్వమ్‌ 206 ధర్మార్ధములనాన గూర్చు విద్యయే విద్య

విద్యాబుద్ది పౌరుషాభిజన కర్మాతశయతశ్చ పురుషాః పూణ్యాః ॥ 207 విద్య మేధ, పౌరుషము, వంశగారవము, పత్కర్మాచరణము కలిగిన వారే గౌరవభాజనులగుచున్నారు

ధర్మమర్హంచ_ కాఘైంచ ్రవర్తయతి పాతిచ 208 ఈ శాస్త్రము ధర్యార్హకాన్లు ,వంధాయక మైనది.

అధర్మానర్హ విద్వేషానిదం శాస్త్రం నిహస్తిచ ౨2009

౪ అధర్మ, అనర్హ, విద్వేషములనిది ఈతూప్పుమాప్పు చున్నది. 129

శ్రుతాద్ది ప్రజ్లోపజాయతే, ప్రజ్ఞయా యోగ యోగాదొత్మవత్తా 210 వినుటవలన (ప్రజ్ఞ, ప్రజ్ఞ చే క్రియాకౌశలము (యోగము), క్రీదూ. కుశలత్వ ముచే' ఆత్మ నిగ్రహముత్పన్నమగును. లోకయాత్రావిత్‌ రాజునామాత్మద్రవ్య ప్రకృతి సమృన్నం | 'ప్రియహిత ద్వారేణాశ్రయేత ॥ లై లోకజ్ఞుడు పౌశీల్యము, ధనమ్ము విశ్వానెపాత్రులగు ప్రజలను కలిగిన ప్రభువు ఆప్టానమును ఆప్తమి[్రుని ద్వారా ఆ[శ్రయించనలెను. 'ద్రవ్యప్రకృతి హీనమప్యాశ్రయేత నత్వేవానాత్మ నమృన్నం! అనాత్మవాన్‌: హి సీతిశాస్త్ర, విద్వేషాదనర్హ్య సంయోగాద్వా (ప్రాప్వాపై మహదైశ్వర్యం న భవతి ॥ లల్లి భోగభాగ్యములు, విశ్వావపాత్రులగు ప్రకృతినర్గములేని ప్రభువునైనను సేవిం వనచ్చును.. కాని పౌశీల్యరహితుడగు ప్రభువును సేవింసరాదు. * ఏలన శీల రహితురుగు వైభువు రాజనీతి సూత్రముల నాదరింనెక దుర్రన సరినేష్టితురై అభ్యున్నతి నొందు. స్తువిశాలరాజ్యమును కొడ వినాశమొందించును. ఏకదేశం దహేదగ్నిః శరీరం వా వరంగతః | నపుత్రధార రాజుతు ఘాతయేత్వర్హయేత చా (1 213 అగ్ని శరీరమునందొక భాగమున. కాన్కి శరీరమునంతను కాని దహింప కలు గును, కొని ప్రభువు భార్యా పిల్లలతో సహా దగ్భము చేయగలదు, అభ్యున్నతి కలుగజేయగలడు కూడ, అవిసంవాదాద్ది స్థాన స్టై ర్యనువాస్నోతి |] ర! వివాదస్పదము కొని ధోరణీ వ్యక్తిస్తితికీ భద్రతచేకూర్చును. అహీనకాలం రొజార్హం స్వార్ధం ప్రియహితై స్సహ! పరార్ట్రం దేశకాలేద బ్రూయాద్రర్మార్హ నంహెతమ్‌ 11 215 ఆస్టానోద్యోగి కాలహారణము చేయక రాజప్రయోజనమున్సు స్వీయ ప్రయోజ వములమ, అస్తమిత్రుల, ఇతరుల ప్రయోజనములను, దేశకొాలముల వెటిగి, 130

భౌతికమైన ఉన్నతికి ధర్మబద్ధమైన సూత్రముల దృష్ట యందుంచుకాని ('ప్రసంగింపవలెను.

మతికర్మసు పృష్టోహీ తదాత్వే ఆయత్యాంచ ధర్మార్ధ సంయుక్తం |

సమర్హం ప్రవీణవత్‌ అపరిషద్చిరుః కథ్యేత్‌ ॥ 216 ప్రభుపుచే పృచ్ళించబడినప్పుడు (ఆస్థానోద్యో) (ప్రధానవిషయములపై న్వ మేధతో విశ్లేషించి నిపుణునివలె సభకు ఆచరజణొత్మకములు, ధర్మ బద్ధమైన తన అభిప్రాయములను భీతినొందక (ప్రకటించవలెను.

మిత్రముఖాహ్యమిత్రా స్తే, యేసాహసమధర్మ

మర్దాతిక్రమం చ గ్రావ్యాన్త్సి | 227 దుస్పాహసము, అధర్మము, అనుచిత ప్రవర్తన, వాటిని ప్రోత్సహించు మి(త్రులరూసమున ఆవేశించును.

పరాత్‌ సంక్రామయేత్‌ ఘోరం న చ ఘోరం న్వయంవదేత్‌॥ 218 ఇతరుల పైతాను అభాండములు వేయరాదు, ఇతరులనుండి వినరాదు.

తితక్షేతాత్మనశ్చైన క్షచూవాన్‌ వృధివీ సమః। | 219 తనపై ఇతరులవేసిన అభాండములపట్లు భూదేవినలె ఓర్పు వహించవలెను.

అప్రైయో. అప దక్షాస్య్రూ తద్భావాద్యే బహిష్కృతా* ॥| 220 అనిష్టములు పలుకువారు నమర్జులై నను పాలకునిచే బహిష్కరింపబడుదురు.

అనర్జ్యాశ్చ. ప్రియా హృష్టాః చిత్తజ్ఞానాను వర్తిన ॥ 2211 రాబేంగితము. నెజిగ ప్రవర్తించువారు రాజుకు (ప్రీతిపాత్రులగుదురు.

అభివో స్వేష్వ్రభివా సేత్‌ ఘోరవాసాంశ్చ వర్హయేత్‌ ॥ 299 హస్య(ప్రసంగమున నవ్వవచ్చును కాని ఎప్పుడును అమితముగ నవ్వరాదు.

ఆత్మరక్షా హె సతతం పూర్వం కార్యా విజానతా!

అగ్నావివ హే సం(్రోక్తా వృత్తి రాజోపజీవినావ్‌: 11 ల23

131

విజ్ఞలెప్పుడును ఆత్మరక్షవరాయణులై యుండవలెను. రాజసేవ నిప్పుతో చెలగాటము వంటిదని చెప్పుదురు.

వృష్ట్రః ప్రియహితం బ్రూయాత్‌ నబూయా దహితం ప్రియమ్‌ ॥ 2924 తననడిగినప్పుడు ప్రియమైనది, శ్రేయస్సు కలిగించునది మాత్రమే చెన్న వలెను. ప్రియమైనదైనన్వు శ్రేయోదాయకము కాని డానిని చెప్పరాదు.

అప్రియం వా హితం బ్రూయాత్‌ శ్వణ్వతో 5 నుమతో మిథః ॥ 225 శ్రోత విమట కిష్టైపడెనచో (శ్రేయస్సు కలిగించు దానిని అప్రియమైనను ఏకాంతమున పప్పవలెను.

ఛూస్ణీం వా పప్రతివాక్యే స్యాత్‌ ద్వేష్యాదింశ్చ న వర్షయేత్‌ 1 226 మౌనమే సనూధానమైనన్సు ద్వేషము కలిగించు దానిని చెప్పరాదు.

కృత(ప్రణాశః శక్తిహానిః విద్యాపణ్యత్వం ఆశు నిర్వేదం యం

దేశలౌల్యం అవిశ్వాసః బలవద్వి[గ్రహో వా పరిత్యాగ స్టానమ్‌ 1 227 కార్యపాఫల్యమునాందక కార్యనాశము. కలుగుట్కు శక్తి శ్షీణించుట, విద్య వాణిజ్యముగ వరిగణింపబడినవుడు, ఆశలడియాసలై నపుడు దేశాంతర రక్తి బలీయ మైనవుడు యజమానికి విశ్వాసము అంతరించినవుడు, శక్తి వంతు అతో స్పర్థకలిగివవుడు వదపి త్యాగమొవరింపవలెను.

ఏవం శ్యాస్త్రమిదం యుక్తం ఏతాభిః తన్త్రయుక్తిభిః |

అవాప్తా పాలనే చోక్తం లోకస్యాస్య వరన్యచ ॥ 228 ఈ విధముగ ఈ శాస్త్రము ఇహవరసాధకములైన ఉపాయముల బోధించు నదియై విరాజిల్లు చున్నది.

ణా క! " రష్య కంధా గ్‌

• (40.40.26 మ అయా.

విరిండ92602 01 [2061స/8, 66. ౮.౮౦|/ & [ 50811106

సి!ం1124 9౬౧4191685, ౬2౧౦6, 1923. ది?4929102 0 గ266410/2, 96. గ౧.౨[4౧౫2 5231౧/ ఆ౧౧/9|51/ 01 గ4/3016, [4/60/69 1924. మణ౧292508 01 గల! స/8, ౪10) 1౧9 00౧౧౧౩౧|౧/ ర '9/101018' 5౮/ 3౬౧౫02౭| 52" 1౧/2౧౮౧4౧౧, 1925. కడం0210/2గ౧892౯894097808 2౧6 ఈం [11809689 వ! 5/108290461, 0౧౬౧౭|/4 2౧6 50౧18662,

66. [.3/6౧[8జాయా2ం౧2౧/8. ౮౧౫/౭౧|/ ౦ 14/606, [4/8016 195/7. తిణ089491/2 ౪/91003/2 01 తత్చ/20)800218, 66. 6.112042 52501. [000089౪201 92961 ౧669౬01 1౧96019, స4260/83, 1956. గిళిగడ6851/8 21129 ౧౭|891664012 , ర. 100౧1 ౮1౧౭ ౪12/8, 602/20/8 ౪10/2 8౧౭౪౬), కింగ౧02ఇ/, 1959.

7009 క2ట1110/2 తగగ౬ 5491౯4, గ౬1 |, 0, [౧.120919 అఆగ౫ఆ(|%/ 0 80గ౧౧94/, 1960. 2కే! ప/2గ0252902 01 35 ౪190౧౧౮ 6౮012 09౧12! ౧6౩౭౬0౧ 1౧966469, ఆ౧/౭౧|1/ 01 14/50/9, స%/506, 1960 0౧౬౧2|౦/2 ౧82౧1౪, ౮. ౬66418 519/౧920౧ ఇం గరద2 ఓ0/20/ 2౧6 నం592/00 06౧9, [120/23, 1963. 0౧4౧౬|౧/3 16- 764 - 7౧26110౧, 60.౬604 519/౧0800 19౧౪౮99 0౪8/2౧౬౧౮ ౪౭610 న6౩6౬00 1౧౦81019, [090౧20౮6 1964 కగట([౧9 01 ౧౧౫౧౭1౧/2 0/ 9/1 500/20820౧18 తి9[1౧౬౪ నిం౦1॥102%009,.84 061౧1 1980. ౭లటుటం! గగ 2వచంళ2గాట6000 ₹ 0 జా161000! 6౧౧2122092 నింత ౮౧౫౭౧౩1౧. ₹1క్రజభ202[02గ, 1981. ఫ్‌ ఇ ల

న అప్పా స న తై సా"

“ట్రీ ఇ వ్‌ శ. (7 ! లే | మ. ॥ . ౫. డాక్టర్‌, రామవరపు శరత్‌బాబు _ శ్రీమతి. శొంఠి శారదా పూర | 26111939 విజయవాడలో జననం. -6.9.1951 తిరుపతిలో-జననం. ఆంధ్ర | | సంస్కృతం, తెలుగు ఫిలాసఫీ విభాగాలో విశ్వకళా పరిషత్‌ నుండి తెలుగులో ఎం.ఏ న. - ఎం.ఏ పట్టాలను పొంది సంస్కృతంలో ' డిగ్రీలో ప్రథమశ్రేణి సాధించి ప్రస్తుతం ॥ “స. పృ విద్యానాథుని ప్రతాపరుద్రీయం పై.చేసిన . అన్నమాచార్య కృతులపై పరిశోధనగా స: విశ్లేషాత్మకాధ్యయనానికి ఆంధ్రవిశ్వకళా ' విస్తున్నారు. నేత్ర వైద్యులుగా అంతరాతీయ . పరిషత్‌ నుండి డాక్టరేట్‌ సంపాదించారు... .ఖ్యాతి నార్జించిన డాక్టర్‌ శొంఠి క్రీరాక్‌గారి స్ట్‌ | థియేటర్‌ అలలో సర్వప్రథములుగా అర్ధాంగిథైన ఆమె గత పందొమ్మిదేండ్లుగా | చలో డిప్లామా సంషాదించేరు. ఆంధ్ర విశ్వకళా అవెరికాలో ఉంటూ శొంఠి రినైజాన్స్‌| జ పరిషత్‌ (గ్రంథాలయంలో తాళ పత్ర ఇంటర్నేషనల్‌ (శీ _ ఫౌండేషన్‌, సి... | గ్రంథాలకు ప్రోచ్య భాషలకూ క్యూరేటర్‌గా.. శ్రీ అన్నమాచార్య ప్రోజెక్ట్‌ ఆఫ్‌ నార్త్‌ అమెరికా స | పనిచేసిప్రస్తుతంధియటర్‌ఆర్డ్‌విభాగంలో (సప్న) వంటి విశిష్ట సంస్పలను స్థాపించి పథ | ఉపన్యాసకులుగా పనిచేస్తున్నారు. లలిత కళలకు ఎనలేని సేవ చేస్తున్నారు. వ అనేక్ష జాతీయ, అంతర్జాతీయ సభలలో ఇన్నేళ్లుగా అమెరికాలో ఉంటున్నా పాశ్చాత్య ల! సదస్సులలో, రౌండ్‌పేబిలే సమావేశాలలో ' సంస్కృతీ ప్రవాహంలో పడి కొట్టకొనిపోక | సె పాల్గొనిపరిళోధనాపత్రాలను సమర్చించేరు.' . తమ కుమార్తెలు కుమారికలు సిరి, సీతలకు! . వ. భారతీయ సంస్కృతీ వారసత్వాలకు. నాట్యంలో ప్రశిక్షణ గజపించి వారిద్దరిచే వ. సంబంధ ౦చిన అనేక అంశాలప్లై భారతదేశంలోనూ, అమెరికా సరయుక్త + ్న భారతదేశంలో సు, అవెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లోనూ పెక్కుచోట్ల ప్రదర్శన లిప్పించి , ౧. | రాష్ట్రాలోను పలు ప్రసంగాలు కావించేరు. బాల్యంలోనే 'శొంఠినోదరీ మణులు'గా ఫిలాసఫీలో తండత్రశాస్త్రంపై ప్రస్తుతం మరొక లఅబ్ధప్రతిష్టులను చేసేరు. ఈమె తొలి రచన పరిశోధన గావిస్తూ ఆథర్వవేద భాష్య రచన శరీన్నిక్వాణం ముద్రణ నొందింది. మాధుర్య చేస్తున్నారు. సౌకుమార్యాలు వీరికవితాగుణాలు. _ | , ఈ 'నీతిసావాస్రి' (చాణక్య సూక్తులు) ఈ ఉభయుల నంయుక్తకృషి _ నిణ?౬0 4 కో ౧:౩౯ అ 547600 కనుకు (|