Telugu Niluvethu telugu santhakam sinaare vyakthithwam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

నిలువెత్తు తెలుగు సంతకం సినా6 వ్యక్తిత్వం డొ. ఎన్‌, గోపి హృదయథభారతి (ప్రచురణ హె దరాబాద్‌ వ్యాస పూర్ణిమ (జూలై లి, 19910)

లం ల 50౮6౮ నతన నన్‌ | క వ టక కసం! షక!

వె? ౨౯6. ౫. ౮౮౫

_భ2రంక శ్యడ్యణ లే

వ్నల1150615 : (చ్‌ ఆశా న్‌ట మరరేడా2 30402001

177152 వతం?01012 (౮౮19 26, 4991)

అంళ6౯ ౨6౩189 : యా విరాలయ సు ఉ3%01 రపి షెాపి

త్త క్ష కైుంం : 5. 30/-- గో

తీళ21140160 ఇ€ : శ 4 ₹719%21420602 3001 0056, (౮

శీ 1.4లిర, వెం 5€66ఓ,

?తేంం20264.1 & 168 211 0౯200063.

296

పే, పం. 9-1-254, మేజ112100€2,

9669252846. 90006 : 868395.

వై10ళ655 : వెరేయం 7201 ఉం ౨౯106015,

1-1.517/5/1, 8 వ2ి29200, ఆ౭గ64 9510219229, కే?రం92026 830.

వి[రం%26 ; 684138.

నారాయణరెడ్డి గారికి షష్టిపూర్తి కానుకగా... ఎాగోపి

విషయసూచిక కృత డ్గితలు అంతల పీ నా మాట ల ₹పేపే క్షే సమన్వయ దృక్పథం జ సినారె 465 క్షే ఉ, “వివంచ పదులు - విశేషణ 6 లలి క. సమ్మగ వరిశోధకుడు ఎం 50 6. ఉత్తమ అధ్యావకుడు - కొన్ని జావకాలు 6డీ ఉని నే 7, _సినారెతో రెండు రోజులు 4. బి 0. నిరంతర కవి 44 96

కృతజ్ఞతలు ళ్‌ మా హృదయభారతి (సాహితి, సాంస్కృతిక వేదిక) [ప్రారంభ కలూ మా సంస్థ గౌరవాధ్యక్షులూ అయిన డా! సిం నారాయణరెడ్డి గారి సాహిత్య, వ్య క్రిత్వాలపైన గోపిగారు రచించిన వ్యాసాలివి. గోపి గారు హృదయభారతి అధ్యక్షులు. సినారె షష్టిపూర్తి సందర్భంగా గోపిగారు వెలువరించాలనుకున్న ఈ పుస్తకాన్ని హృదయభారతి తొలి [ప్రచురణగా తేవాలని కోరితే అందుకు వారు ఆంగికరించారు. గోపి గారికి మా హృదయపూర్వక "కృతజ్ఞతలు. ఎఎం బసలింగప్ప సొవక కార్యదర్శి. టు

నా మాట నారాయణరెడ్డి గారికి నాలుగు దళాబ్దాల సాపొత్య చర్మిత ఉంది. వాసిలో రాశిలో ఆయన సాధించిన సారస్వత విజయాలనేకం ఉన్నాయి. సినారె కవిత్వ, వ్యక్తిత్వాలను గురించి కావలసినంత పరిశీలన జరగ లేదనే భావం నా మనసులో చాలా రోజులుగా మెదుల్తుంది. పాతి కేఖ్గగా ఆయన నిరంతర వ్యాసంగాన్ని సన్నిహితంగా గమనిసున్నాను. బవుళ వ్యాపృతివల్ల కాబోలు నేను ఆయన కవిత్వంపై (వత్యేకంగా రాయ లేదు. ఆయా సందర్భాల్లో ఆయన సాహిత్య, వ్యక్తిత్వాలను గురించి రాసిన కొన్నివ్యాసాలను (కొన్ని వ్యాసేతరాలు) కూర్చి ఈ సంపుటి వేస్తున్నాను. నిజానికి ఈ పు స్తక్మవచురణ ఆలోచన హఠాత్తుగా వచ్చిందే. గురువుగారికి అరవయ్యేశ్ళు నిండుతున్నాయే అని గుర్తుకొచ్చి ఆ సంద ర్భంగా నేనేమన్నా చెయ్యాలి అనిపించింది. మనమేం చెయ్యగలం!? పైత సంచికలన్నీ వెతికి ఆయనగురించిి రాసిన రచనలన్నీ కలిపి అచ్చు కిచ్చాను. ఈ పుస్తకం షష్టిపూర్తి సందర్భంగా ఆయన కిచ్చే చిన్న ఉపాయనం. హృదయభారతిద్వారా అయితే. బాగుంటుంది అన్నాడు బసవలింగప్ప. సంతోషమేకదా! దీనిలోని రచనలకు దోహదం చేసిన సహృదయులను స్మరించడం నా కనీస ధర్మం. “సమన్వయ దృక్పథం-సినారో అనే వ్యాసం నాలో చిరకాలంగా అస్పష్టంగాఉన్న ఆలోచనలకు అక్షరరూపం. ఈ విష యంలో (వముఖవిమర్శకులు చేకూరి రామారావు, హరి గార్హతో అప్పు డప్పుడు జరిపిన చర్చోపచర్చలు స్పష్టతకు తోడ్పడ్డాయి. ఈ వ్యాసంలోని చార్మితకవి శ్రేషణను మెచ్చుకొని (ప్రముఖకవి, ఉదయం దినప్మతిక

ళా శప

అడ్వయిజరీ ఎడిటర్‌ దేవ్మిపియ ఆదివారం సంచికల్లో (వచురించాడు. “తెలుగు గజబ్ళ, సమ్మగ పరిశోధకుడు, ఉత్రమ అధ్యాపకుడు - కొన్ని జ్ఞాపకాలు” మా ఉస్మానియా తెలుగుకాఖ పరిశోధన పథతిక “వివేచనిలో వచ్చాయి. దీనికి కారణమైనవారు ఆచార్య ఎన్‌. వి. రామారావు, ఆచార్య వేటూరి ఆనందమూర్తి గార్లు. “గినారెతో రెండు రోజులు” అనే (టావెలోగ్‌ను స్ఫూ రిమంతంగా [పచురించారు ఆం(ధజ్యోతి దినప్మతిక సంపాదకులు నండూరి రామమోహనరావుగారు.. “వల్లే పాటనిచ్చింది, వట్నం మాటనిచ్చింది అనేది. రేడియో ఇంటర్వ్యూ= (ప్రోగాం ఎగ్జి క్యూటివ్‌ మధుసూదనరావు నాకొ అవకాశమిచ్చాడు. ఆనాటి కార్య (మం చాలామంది శ్రోతలను ఆకర్షించింది. సినారె న (వజ్ఞా పౌటవాలను వదర్శించిన ఇంటర్లూూ8 అది. దానిని నా ఎర్‌ క్ష గరంతొ కాను ఎడిట్‌ చేసున్న ఆం(ధళూహా ఆదివారం సంచికల్భొ అచ్బెశాడు కవిమ్మితుడు ఖాదర్‌ మొయియద్దీన్‌ = అలాగే సౌర స్వతవేదిక ఉవన్యాసాల సిరిస్‌లో ఆచార్య జి.వి సు[బహ్మణ్యం గారు “విశ్వంభర'ను నాకు కేటాయించిఉండకపోతే ఇంతతొందరగొ = వ్యాసం ఈ మా(తంగానైనా

రూపొంది ఉండేది కాదు.

అందరికి నొ కృతజ్ఞతలు" శ పుసకం సినారె సాహిత్య[వవంచంలోకి [వవశించటానిక నో తమెనక్షాః ఏమ్మాతం (పేరణ కలిగించినా నొ చిరుక్కషి వలవంళె వానల

గోపి

సమన్వయ దృక్పథం - సినార

తెలుగు కవిత్వంలో, “సమన్వయ మార్గం" అనే మాటను బవుకా మొట్టమొదటిసారి డా. సి. నారాయణరెడ్డి (వయోగించారు. “*అధుని కార్యధ కవిత్వము సం్యవదాయములు; [పయోగములు” అనే తన (వసిద్ధ సిద్ధాంత వ్యాసంలో 1850-60 మధ్య వెలువడిన ఒక దళాబ్ది కవిత్వాన్ని సమీక్షిస్తూ ఆయన ఈ మాటను (వయోగించారు.

“స్టూలముగా చూచినచో ఈ దశాబ్దికవిత్వము సమన్వయ ధోరణిలో నడిచినట్టనిపించును. సర్మ్యపదాయమును నిరసించుటగాని, ఆతి నవ్యకవితాాప్రయోగములు చేయటగాని లేక, 'క్రాత్మపాతల మేలి కలయిక నవలంబించినట్లు తోచును. అంతేకాక ఈ దళాబ్ది కవులు ఒకే ఛందస్సును పట్టుకొని వేలాడక వద్యము, గేయము, వచన గేయము మూడింటిని సమానముగా ఆదరించినారు. పణయమును, [పళయమును తుల్యాభిరుచితో కవితావస్తువుగా స్వీకరించినారు.” ఈ మాటలేకాక అనంతర కాలంలో కూడా నారాయణరెడ్డిగారు “నాది సమన్వయ మార్గం” అని అప్పుడవ్వుడు చెప్పుకోవడం కనిపిస్తుంది. సమన్వయ మార్గమం'టే ఏమిటి? దానికి సినారె నిర్వచన [ప్రాయమైన వివరణ ఇలా ఇచ్చారు :

“మ్సందు చూపు కోల్పోయిన గతదృష్టిగానీ వెనుక చూపును నిరసించిన భవిష్యద్నష్టిగాని మానవపురోభివృద్దికి దోహదకారులు కాలేవను అభ్మిప్రాయము బలపడినది. అంతర్జాతీయరంగములోని సహ జీవనము, జాతీయ కష్నేత్రమున న్నెహూగారు చూపిన సమన్వయ మార్గము ఈ తరము కవులను (పబలముగా ఆకర్షించినవి. తతృలితముగా ఈ

వి నీల వెత్తు తెళుగుసంతకం సినారె వ్యక్తిత్వం కొలపు నవకవులు వల్వురు సాహిత్యరంగమున విభిన్నదృక్పథముల సమన్వయ ధోరణిని కాంక్షించిరి”

ఆరో దశకంలో కొందరు కవులను ఆయన సమన్వయ ధోరణికి చెందినవారిగా గుర్తించారు. వారు దాశరరథి, సోమసుందర్‌, విశ్వం, నారాయణరెడ్డి, పుట్టపర్తి దుర్గానంద్‌ మొదతై నవారు.

ఈ సమన్వయ ధోరణిని ఆనాటి వామపక్ష విమర్శకులు హర్షించి నట్టులేదు. సం్మపదాయవాదులు అనుమానంగానే చూశారు. ఇది ఒక రాజీ ధోరణి అని మరికొందరు అభిప్రాయవడ్డారు. ఈ దృష్టివల్చ ఆధునిక సాహిత్యచర్మితలో దాశరథి, సినారె వంటి కవుల స్థానాన్ని బేరీజు వెయ్యటంలో పాక్షిక దృష్టికి తావేర్పడింది. సోమసుందర్‌ (వభృతులను గురించి తర్వాత పేర్కొంటాను.

సమన్వయ ధోరణి అనేది బలంగా ఏర్పడటానికి (వధాన కారణం ఆనాటి తెలంగాణా సాంఘీక, ఆర్థిక, రాజకీయ వరిస్థితుల్లో వెతకవలసి వుంది. వాటిని విస్మరించి ఈ ధోరణిని విశ్హేషంచటం సాధ్యమయ్యే వని కాదు. ఈ ధోరణికి ఆ పరిస్థితులు ఎట్టా దోహదం చేశాయో, ఆ నాటికి సమన్వయధోరణి రావడం ఎందుకు అనివార్యమో (వకిపాదించే

(ప్రయత్నం చేస్తాను.

(బ్రిటిషు ఆంధ్రాలో 1952 వరకు అంటే జనరల్‌ ఎలెక్షన్హ వరకు అభ్యుదయ కవిత్వం ఒక ఉద్యమంగా కొనసాగింది. కాని 1855 నాటి మధ్యంతర ఎన్నికల్లో కమ్యూనిస్టులు ఓడిపోయాక ఉద్యమసాపాత్యం ఉధృతి తగ్గిపోయింది. 1950_.55 దాకా [పజాపోరాటాలను కీర్తించే కావ్యాలు వెలువడుళూవచ్చాయి...'తెలంగాణ, “ఉదయిని", “భువన ఘోష" వంటివి,

సమన్వయ దృక్పథం - సినారె తి

కవితా పరిణామ వికాసాలకు సంబంధించి తెలంగాజేతర తెలుగు [ప్రాంతాల్లో ఒక [క్రమం కనిపిస్తుంది-ఆధునిక కవిత్వం, నవ్య కవిత్వం, భావ కవిత్వం, అభ్యుదయ కవిత్వం, దిగంబర, పైగంబర, విష్ణవ అంటూ ఇలాగ, తెలంగాణాలో ఇటువంటి (కమం లేదు. లేకపోవడానికి స్పష్టమైన చారిితక కారణాలున్నాయి.

(బిటి ఆంధాలో గురజాడ “కన్యాశుల్కం, కట్టమంచి “కవిత్వ తత్త్వ విచారం ఆధునికతకు నేవథ్యాన్ని సిద్ధం చేశాయి. గురజాడ, రాయప్రోలు, అబ్బూరి మొదలైనవారు నవ్యకవిత్వానికి ఆరంభకు లయ్యారు. 1925 [ప్రాంతాల్లో అక్కడ భావకవిత్వం ముమ్మరంగా (వచారంలోకి వచ్చిండి. దేవులపల్లి, వేదుల, నండూరి మొదలైన భావ కవులకు సమాంతరంగా త్రిపురనేని, జామవాల కవిత్వం సాగంది. భావ సాహిత్య వ్యతికలు వెలికాయి. సాహితీసమితి, నవ్య సాహిత్య పరిషత్తు, కవితాసమితి వంటి సంస్థలూ; సాహితీ, కారద, (వతిభ, ఉదయిని, జ్వాల వంటి ప్యతికలూ సాహిత్య వి సృతికి దోహదం చేళాయి. అప్పటి అన్వేషణ ఫలితంగా ఛ్రీఠ్రీ అభ్యుదయక విత్వానికి ఆద్యుడయ్యాడు, వామపక్షభావాలు తోడై అభ్యుదయ సాహిత్యం ఉద్యమరూవం దాల్చింది. శిష్టా నారాయణబాబు, వఠాభి మొదలై నవారు భిన్న ధోరణుల్లో కవిత్వం రోశారు. ఇక్కడి నుంచి కవితా చరిత వచనకవితా(వ్మకియ దిశగా మళ్ళింది. పఠాభి? లేదా శిష్టా తొలి వచన కవులనే వాదాలున్నాయి. నేను వాటి జోలికి పోవటంలేదు"

ఇక తెలంగాణా వైపు చూద్దాం. బిటిషమఆంధధ్రా జిల్లాల్టోని వై విధ్యభరితమైన, వి సృతమైన, సాందతరమైన సాహిత్య్మకమాన్ని ఆతి తక్కువ కాలంలో అందుకోవటమనే అత్యంతభారం తెలంగాణా

త్రీ నీలు వెత్తు తెలుగుసంతకం సీనారె వ్యక్తిత్వం కవులూ, రచయితలూ మోయవలసివచ్చింది. అగ్గి పెనైలో అలవిమాలిన సరుకును కుక్కినట్టయ్యింది ఒక చిన్న కాలశకలం పైన చర్మిత చాలా బరువును మోపిన సన్నివేశమది. రాచరిక వ్యవస్థకు (పత్యామ్నాయంగా తెలంగాణాలో అప్పుడు (ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థ అతితక్కువ కాలంలో పొదు చేసుకోవలసి వచ్చింది. అదెట్టాగో చూద్దాం:

1925 నాటికి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో మొదలైన “వందేమాతరం” ఉద్యమంతో సాంఘికచై తన్యం కాస్తా రాజకీయ చైతన్యం దిశగా పరిణమించింది 18982 లో హిందూ సమాజ సంస్కరణ కోసం ఆవిర్భవించిన ఆర్య సమాజం 1911 నాటికి పౌరహక్కుల సంఘం స్థాయికి ఎదిగింది. ఆ తర్వాతకాలంలో ఆర్యసమాజ కార్యక ర్తలే అన్ని (వధానపెార్టిల్లో [వ్రముఖులయ్యారు. 1925 టో రగిలిన రాజకీయవైతన్యం 1945 నాటికి తెలంగాణారై తాంగ పోరాటంగా వర్యవసించింది. 1948 లో జరిగిన “పోలీసు యాక్షన్‌ ఒక హద్దు. ఇలాగ ఇరవై రెండేళ్ళపాటు సాగిన పోరాటచర్మిత రాచరిక వ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా సమధికమైన చైతన్యాన్ని సమకూర్చి పెట్టింది.

తెలంగాణాలో అప్పటికి సంప్రదాయ సాహిత్యవాతావరణం (ప్రబలంగా వుంది. (వబంధధోరణిలో కావ్యాలు వెలువడుతున్నాయి. అచ్చతెనుగు కావ్యాలూ, శ్లేష కసరత్తులతో రచనలు పుడుతున్నాయి.

మరోవైపు అధునికతా వీచికలు వీస్తున్నాయి. సరిగ్గా అట్లాంటి కాలంలో దాశరథి, నారాయణరెడ్డి వంటి కవులు మహాపతిభావంత౦గా రూపుదిద్దుకుంటూ ఉన్నారు. (బిటిషుఆం(ధాలో అభ్యుదయ కవిత్వ కెరటం ఉవ్వెత్తుగా ఉన్న రోజుల్లో తెలంగాణాలో సంప్రదాయ కవిత్వంతో పాటు, ఆప్పుడే తలెత్తుతున్న ఆధునికధోరణులు, గేయఛందస్సులు, సాంఘిక సమస్యలు, సంఘ సంస్కరణ భావాలు, కొల్చనిక భావాల్లో

సమన్వయ దృక్పథం = సినారె ర్‌ దేశభ క్రివంటివి వస్తున్నాయి. తెలంగాణా కవులు వీటన్నింటి జిగేలుమనే వెలుగులో ఒక్కసారిగా భళ్ళున కళ్ళు తెరవవలసి వచ్చింది. దాశరథిః సినారె వంటి కవులు ఏక కాలంలో అనేక ధోరణులతో కవిత్వం రాయ డానికి కారణం ఇదే! అంతేకాకుండా ఈ ఇద్దరు (వధాన కవుల రచనల్లో [వబంధ కవిత్వం, నవ్య కవిత్వం, భావకవిత్వం, ఆభ్యుదయ కవిత్వం మొదలైనవాటి. సమిష్టిిపభావం రూపుదిద్దుకుంటున్న రోజులవి! ముఖ్యంగా భావకవిత్వ, అభ్యుదయక విత్వ భావాల సమన్వయం అనివార్యమైన అవసరమైంది. కాలం వాళ్ళ నె త్రిన ఆ బరువైన బాధ్యతను పెట్టింది.

దాశరథీ కళ్ళు తెరిచేటప్పటికే తెలంగాణాడద్యమం ఉంది. ఆయన నలభయిల్లో పదునైన ఉద్యమకవిత్వం రాశాడు. అయితే దాశరథి ఉద్యమ కవిత్వం కూడా పద్యాల్లోనే రాయటం గమనా క్షం, ఈ శతాబ్దం మొదటి దశకంలో కోస్తాజిల్లాల్లో “పాటి మొదలై అవిచ్చి న్నంగా సాగుతూనే ఉంది. తెలంగాణాఉద్యమ౦ం తర్వాత దాళరథి ఉద్య మేతరకవిత్వం రాశాడు. 'మవాం[దోదయం'లోని _ పద్యాలూ, “మాటాడని మళల్లెమొగ్గ మాదిరిగా నడిచిరా (అచుంబితం) వంటి సున్నిత మైన గేయరచనలూ చేశాడు. అభ్యుదయ క విత్వానికి ముందే రావలసిన వన్నీ దాశరథిలో ఆ తర్వాతవచ్చాయి! పెగా ఆయన 'నా కవిత్వంలో అంగారం, శృంగారం రండూ ఉన్నాయి'ని చెవ్వుకున్నాడు. దాశరణథికి ఉద్యమస్ఫూరి మధ్యలో పోయిందికాని ఉద్యమకీర్తి మాతం తొలి దళలో ఆయనచేసిన త్యాగాలవల్ల చివరిదాకా కొనసాగింది.

తెలంగాణాలో నారాయణరెడ్డి కవిగా ఆవిర్భవించేటవ్పటికి [వజా ఉద్యమం లేదు. కాని ఆధునిక భావవీచికలు వీస్తున్నాయి. కాబట్టి ఆయన తన కవితా [ప్రారంభాలకోసం మథన పడవలసి వచ్చింది. అందుకే పద్యాలు ఉధృతంగా వస్తున్న కాలంలో పొఢవద్యరచనలో సతా

6 నిలువెళ్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్య క్రిత్వం నిరూపించుకుంటూనే మ్యాతాగేయాల్లో సరికొత (వయోగాలు చేళాడు, నారాయణ రెడ్డి పద్య గంధిలమైన గేయాలు చదివి 'నారాయణ రెడ్డి రాసిన గేయం మాకు శిరోధార్యమే"' అన్న పండిితులున్నారు. అంటే అవ్పటికి తెలంగాణాలో గేయం రాయడం ఆధునిక లక్షణ మన్నమాటః

19485ళో పోలీసు యావన్‌ ఆయిపోయి కోస్తాజిల్లాలకు తెలం గాణాకు అటూ ఇటూ రాకపోకలు జరుగుతున్నాయి. సినారె అఖిలాం[ధ (ప్రాంతాల్లో విసృతంగా పర్యటించారు. కావ్యగానాలు ఉవన్యాసాలూ చేశారు. సాహిత్యయా(త్రలు చేస్తూ యావదాంగధను వర్యటించిన (ప్రముఖులలో తిరుపతి వేంకటకవులు, విశ్వనాథలతోపాటు దాశరథి, సినారె షేర్టనే చెప్పుకోవాలి. ఆరోజుల్లో ముఖ్యంగా సినారె సభారంజ కతకు (వసిద్ధి కెక్కాడు తెలంగాణేతర ప్రాంతాల్లోకూడా ఆయనకు లభించిన ఆదరణ ఆపారమైనది. ఈ (మంలో సినారెకు రెండు రకాల (శ్రోతలు ఏర్పడ్డారు. కొత అభిరుచి ఏర్పడిన వారూ, కొ త్త అభిరుచులు ఏర్పడుతున్నవారూ. ఈ రెండు రకాలవారూ సినారెక విత్వం పట్ల ఆకర్షితు లయ్యారు. ఇప్పటికీ ఆయనకు రెండురకాల (శోతలున్నారు. (శోతలు లేదా పాఠకులు కవి కవిత్వధోరణిని నిర్ణయిస్తారు అనేది నిజమైతే ఈ రకమైన శోతలు ఆయన కవిత్వాన్ని సమన్వయ ధోరణిలోకి మలిచారని చెప్పాలి, ఈ దశలోనే నారాయణరెడ్డి పాండిత్యం, ఆధునికభావాల పోహశింపుతో విశిష్టమైన కవిత్వం రాళాడు, దానివల్ల ఆయనకు ఒనగూడిన గొప్ప గుణం శ బ్ఞైసౌష్టవం అనంతరకాలంలో ఆయన దృక్పథాలను వట్టించు కున్నాడు. ఆయన కవిత్వంలో వామసక్షభావాలపట్ట మొగ్గు కనిపిస్తుంది. కాని వాటితో ఆయన ఎవ్పుడూ మమేకం కాలేదు. అది ఆయన సమ న్వయత త్ర్వ్వంలోని భాగమే.

1958లో స్టాలిన్‌ చనిపోయినప్పుడు *ళాంతి పావురాలు నిమిరే ఉక్కుచెయ్యి” అని అభివర్ణించాడు, అంటే అవ్పటికి అన్ని రకాల వారు

సమన్వయ దృక్పథం - సినారె 7 ఏదో ఒక మేరకు వామపక్షభావాలవైపు ఆకర్షితులయ్యారన్నమాట। పెగా ఆరోజుల్లో న్యెహూ వ్యక్తిత్వం ఎందరినో ,పభావితం చేసింది. ముఖ్యంగా భారతీయ మేధావులను ఎ్య|రగులాది ఎంతో ఆకర్షించింది. న్మెహా విదేశాంగ విధానం సోషలిస్టు దేశాలవైపు మొగ్గచూపించటం వల్ల అన్నిరకాలవారు ఆ వద్ధతులవై పు ఆళగా చూశారు.

నాటి తెలంగాణాలో సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవనంనుండి పోరాటం వరకు ఎన్నో వయత్నాలు జరిగాయి. కొబట్టే ఈ వాతావరణంలో సమన్వయధోరణివారు ఎన్నుకున్న కావ్యవస్తువులు కూడా దానికి అనుగుణంగానే ఉన్నాయి.

బౌద్ధమత సంబంధమైన వస్తువులు ఈ కవులను ఆకర్షించాయి. ఉన్నంతలో కొంత [వజాస్వామిక, సమానత్వ భావాలతో ఉన్న మతం బౌద్ధమే. అంతకుముందే గాంధేయఉద్యమంలో భాగంగా “సౌందర నంద౦ి లాంటి కావ్యాలు వచ్చిన సందర్భం వేరు. దాశరథి 'మహాటోధి", సినారె 'నాగార్జున సాగరం” కొంచెం నుందువెనుకలు గా వచ్చాయి.

సినారె “జలపాతం కావ్యసంపుటి 1958 అక్టోబరులో వెలువడింది. దీనిలో 89 కవితల్లో అంతకుముందు రాసినవే ఎక్కువ. ముప్పై తొమ్మిదోకవిత రాష్ట్రావతరణాన్ని గురించి. 1958 అక్టోబరు 1న ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడింది అంటే మ్మదాసు ఉమ్మడి రాష్ట్రం నుండి విడివడి కర్నూలు రాజధానిగా ఏర్పడిన ఆంధధ్రరాష్ట్రమది. దీనిగురించే 'ఈ ఫస్రోబరువేళ ఎవరావసి అని అీలథీ ఓ గేయం రాశాడు, రాహ్ట్రావతరణంతో పులకరించి పొడిన సినారె (ఎం, ఏ ((వథమ) విద్యార్థి) జలపాతంలోని ఇతర కవితల్లో తెలంగాణాలోని అంతకుముందటి సాహిత్య భావ వాతావరణాన్ని (పతిబింబించాడు.

8 నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్యక్తిత్వం

“*మ్వేడ్రలోని ధనస్వామి, నీడలేని

కాడిత పాణి, స్నేహ సూ(ాలలోన

ముడివడు విధమ్ము; గగనభూతలమ్ము

ఐక్యమైపోయె వరధారాళిలోన” (వర్షావతరణం)

క ఖై యె

"నేను నవీన గేయ కవినే సుమి! ఐనను ఆద్యవద్య సం

తానములందు అంకితమొనర్చితి నీ కృతి; వోర్డవేదనా

గానతరంగ శీకర వికస్వర సుస్వర కావ్యధార; ప

ద్యానకు నవ్యగీతమున కంతరమున్‌ కనునా మహాకవీః” హార్దవేదనకు పద్యం, గేయం అనే తేడా వుంటుందా అంటున్నాడు కవి. అంతేకాక నేను నవీన కవిని, గేయకవిని (“నవీన గేయ కవిని") అని చెప్పడం తన కొత్తదనాన్ని చాటుకోవడం కోసమే.

జలపాతం పీఠికలో (ఆవతరణం) సినారె-

ఆ క్ష సంప్పటిలో నేను అన్ని రకాల కృతులను (గగధనం చేయ డానికి సాహసించాను. కారణం? ఈ రచనలన్నీ నా కవితా యాతలో తలె తిన మెలురాళ్ళే, నా హృదయ తంతికల నుండి పెకలివచ్చిన రాగ మాలికలే.”

“భిన్న భిన్న మానసిక్టపవృత్తుల (1£?1£1021 4006459) ను చ్మితించే రవనలు ఈ కావ్యంలో అడుగడుగునా మీకు కనిపిస్తాయి. వికహ సంబంధమైన వేదనలు కల్గిన వద్యాలు, మూడు నాలుగేళ్ళ (కితం (వాసినవి. కల్పన, చిత్రణ (ప్రధానంగా ఉన్న రచనలు ఇటీవలివి.”

17౯1021 సేశీ0069 అంటే 46581989 అనే. 4456 చెయ్యటం అంటే మననం చెయ్యటం, ఊహించటం, భావించటం అని అర్థాలు. ఇవి

భావకవితా సంబంధాలు,

సమన్వయ దృక్పథం - సినారె 0 “ఆ సుందర దృశ్య సంవదను చూడగ పల్లెల క్రేగగా వలెన్‌ ఎందుకు పట్టణాల నివసించెడు కృథతిమమైన కోరికల్‌” లో

(పకృతికి సన్నిహితంగా ఉండాలనే అభిలాష కనిపిస్తుంది. ఇదేకాకుండా ఆ కాలంలో సినారెలో 2౯౦ - ౮2౧6411, ₹౯0-

స, తీగల 00081౯6589, 4&౧౯1 66౧641 0[0*ఇ642?? వంటి

భావాలన్నీ కలగలిసి కనిపిస్తాయి.

“'స్వవ్నభంగం' గేయ కావ్యం. పెక్షిళ ఎ౦గారకావ్యమే అయినా అంతర్గతంగా సామాజిక దృష్టి కనిపిస్తుంది. సుఖచిహ్నాల మొనాటనీ లోంచి వై టపడాలనే తపన, స్వవన్నంకంటే వాస్తవం గొవదనే భావం కనిపిస్తుంది. (ఈ కావ్యంలో శృంగార మెక్కువై౦దని ఆ రోజుల్లో విమర్శ). ఈ కావ్యంలో సుదీర్హ సమాసాలు వాడటం పద్యలక్షణాల నుండి వచ్చిందే, *అసితవారివాహఛటావృతమై” వంటి (ప్రొథ్మవయోగాల పట్ట మోజు అవృటికి ఉన్నదే.

వెనక చెప్పినట్టు “నాగార్జున సాగరం” వంటి కావ్యాలు వెలువడ టానికి అనువైన వాతావరణం అప్పటి తెలంగాణాలో ఉన్నడి (1955), అప్పటి ముఖ్యమంశతి బూర్గుల రామకృష్ణారావు (వత్యేకంగా దీని పరిచయ కావ్యగానం ఏర్పాటుచేళారు. “షామంజిల్‌*లో (ముఖ్యమంతి నివాసం) ఈ కావ్యగానం ఏర్పాటైంది. దీనిని సినారె బూర్లుల గురించి రాసిన ఓ కవితలో స్మరించాడు కూడా.

“నా నాగార్జున సాగర

గాన తరంగాల లోన

షామంజిలు నలనాడు

స్నానము చేయించినావుో

10 నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్యక్తిత్వం సినారె చార్మితకమైన వస్తువుల్ని తీసుకొని కొంత [పగతిశీలమైన ఆదర్శాలతో రెండు కావ్యాలు రాశాడు. 'కర్పూరవసంతరాయలు”లో వ్య క్రిగత జీవితంకన్నా [వజాజీవితం ముఖ్యమనీీ “విశ్వనాథనాయడు"లో ర కసంబంధంకన్నా విధి నిర్వహణ ముఖ్యమనీ ఆయన నిరూపించాడు. ఈ సమన్వయ ధోరణికి తెలంగాణాపరిస్థితులను నేవథ్యంగా చూపిస్తున్నవ్వుడు తిలక్‌, సోమసుందర్‌ వంటి కవులను సమన్వయ ధోరణిలో ఎలా చూపగలం అన్న [పళ్న ఉదయిస్తుంది. సమన్వయ ధోరణి అనేది స్వాతం్యత్యానంతర కాలంలో దేశవ్యా వంగా ఒక [వధాన ధోరణిగా వ్యాపించింది. ఈ సందర్భంగా 1952 లో జరిగిన జనరల్‌ ఎలక్షన్లు ఒక ముఖ్యకారణంగా కనిపిస్తాయి. ఆంధ్రాలో కమ్యూనిస్టులు కాంగెసు కంటే ఒక సీటు ఎక్కువ గెలిచారు. దానితో కొంత సంతృప్తి లోకి జారిపోయి ఉంటారు. సుఖంగానే సమతారాజ్యం వచ్చేస్తుందని భావించి ఉంటారు. అంతేకాకుండా రెండో (వ్రపంచయుద్ధం తర్వాత ఉధృతమౌతున్న శాంతిఉద్యమాల (వభావం కూడా ఈ సమన్వయ భావవ్యాప్తికి ఒకకారణం కావచ్చు. న్మెహా విదేళాంగవిధానం (ప్రభావం సరేసరిః 19855 లో “పులి చంపిన లేడినెత్తురు పులుముకో లేను అని తిలక్‌ అన్నాడు. ఈ ధోరణిని అభ్యుదయ రచయితల సంఘం కూడా కాదనలేకపోయిందిః ఆ కాలంలో మధ్యతరగతి చైత న్యంతో ఎంతో కవిత్వం వచ్చింది. ఆకుద, సోమసుందర్‌, దాశరథి, సీనారె మొదలై నవారంతా మధ్యతరగతిని వట్టించుకున్నారు. వీధిమానిసి, సగటుమానవుడు, క్రార్కు సూర్యారావులు కావ్యవస్తువులయ్యారు. సమన్వయధోరణి అభ్యుదయ, దిగంబర కవిత్వోద్యమాల మధ్య కాలంలో వచ్చింది. దీనిని విమర్శకులు పరుగుపందెంలో వెనకబడ్డవాడిని చూసినట్టు చూళారే తప్ప చారితకదృష్టితో చూడలేదని నా అను మానం. వామవక్షీయులు దీనిని పాత కొతల మేలుకలయికకింద చూడక

సమన్వయ దృక్పథం - సినారె కే! అభ్యుదయానికి అనభ్యుదయానిక్రి మధ్య జరిగిన రాజీ అని భావించారు. చార్మితక పరిస్థితులలోని ఆంతరిక సంబంధాలను (1901[02610%9) (గ్రహించ లేకపోవడంవల్ల జరిగిన వని ఇది. ఇక్కడ 'కాలంి (ప్రధాన మైనదన్న వాస్తవాన్ని (గ్రహించటం జరగలేదు. దీనిని అభివృద్ధి చెందిన [పాంతాలవారికి అలవాటయిన యాం్యతికవిమర్శగానే భావిం బాలి లేదా చర్మిత పరిణామంలోని భేదాన్ని గు ర్రించడం వాళ్ళకు కష్ట మైంది అనుకోవాలి.

సం్మపదాయవాదులు సమన్వయ ధోరణిని మొదట్లో ఆనుమానంగా చూసి తరువాత సర్దుకుపోయినట్టు కనిపిస్తుంది.

సమన్వయధోరణి తెలంగాణా నుండి ఇద్దరు శిఖరాయమానమైన కవులను (వసాదించింది. ఇది ఒక కీలకమైన చార్యితక సత్యం. అయితే ఆ తరువాత తొందరలోనే ఆం[ధకవులు, తెలంగాణాకవులు అనే భేదం పోయి అంతా ఒకసవంతిగా రూపొందటం ఆరో దశకం చివరతో [పారంభమైంది. అరవై లచివర సమన్వయ భావన అన్ని (ప్రాంకాల్లోని ఆధునిక కవిత్వంతో కలిసిపోయింది. అంటే యాభయిల్లోని సమన్వయ దశ ఆరవైల నాటికి పోయినట్టు కనిపించినా సినారెలో తొలి దశలో వీజంగా పడిన ఆ ధోరణి స్వాభావిక రమ్యంగా ఎదిగి అదొక బాణిగా, విశిష్టవాణిగా స్టిరవడిందిః

(రాజమఐ|డ్రి సాహిత్య పీఠంలో జసవరి 1991 లో జరిగిన వచన కవితా సదస్సులో చదివిన వ్యాసం, తెర్వాతి ఉదయం ఆదివారం సంచికల్లో (ఫిబ్రవరి 10, [గ ఆచైంది.)

వి శ్వ ౦భర

అవార్డుల వల్ల కొన్ని (గ్రంథాలకు వళ స్తివచ్చే మాట నిజమేకాని విశ్వంభరకు అంతకు ముందే సినారె కావ్యారచనల్లో థిన్నమైందిగా, మలుపుగా గుర్తింపు పొందింది. మొదట్లో చాలా మందికి ఇది అర్థం కాలేదు. కొందరు బరువుగా ఉందన్నారు. కొందరు బాగుంది అన్నారు కాని అది చదివి చెప్పిన మాటగా అన్పించలేదు.

కొ త్రవస్తువుతో, కొత్త [(వమాణుాలతో పెద్ద కాన్వాసుతో వెలువడే దీర్చ కావ్యాలకు తొలిరోజుల్లో ఇట్టాంటి పరిస్థితి ఏర్పడుతుంది. కుందుర్తి తెలంగాణా 1955 లో వెలువడింది. ఉద్యమం ముగిసిపోయిన తర్వాత ఉద్యమాన్ని గురించి వెలువడిన కావ్యమిది. ఉద్యమ వాతావరణం చాలా కాలం దాకా ఉండటం వల్ల ఇది అందరిని ఆకర్షించింది. కథ ఉంటే కావ్యం కలకాలం బతుకుతుందని కుందురి ఆశించాడు. కాని ఆధునిక తెలుగు కవులు కథను విడిగానే కోరారు కాని కావ్యంలో వద్దనుకున్నారు. శివారెడ్డి ఆసుష్మతిగీతం సమకాలీన వస్తువువల్ల వెంటనే అందరిని ఆకర్షిం చింది. ఇప్పుడిప్పుడు దీర్చ కావ్యాల జాబితాలోకి చేరి స్థిరపడిపోతున్న ది.

ఇక విశ్వంభర గురించి. ఇది 1980 లో వెలువడింది, రెండో ము[దణ 1990 లో జరిగింది. విశ్వంభర అంటే భూమి, [పపంచం అని అర్థాలు. అయితే ఇది కేవలం భూగోళం అనబడే మట్టి ముద్దను గురించిన కావ్యం కాదు.ఆ మట్టిలో పుట్టిన మనిషి ఆనబడే [పాణి పొందిన వికారాన్ని గురించి, వికాసాన్ని గురించి, ఆ వికాస్మకమంలో ఆ మనిషి వై తన్యస్థాయి గురించి, ఈ చై తన్యానికి మూలమైన మట్టితో అతని సంబంధాన్ని గురించి. మట్టే విశ్వంభర. విశ్వంభరే మానవుడు. _విశ్వంభరను మానవునికి

ఏళ్వఎభర 18 వర్యాయపదంగా వాడుకున్నాడు కవి. ఈ కావ్యానికి 'మనిషి" అని పేరు పెట్టినా ఇదే అర్జం,

ఈ కావ్యంలోని వస్తువు మనిషి. ఈ మనిషి మన కళ్ళముందున్న వర్తమాన మానవుడు కాదు. అనాది నుండి ఇప్పటిదాకా పరిణమిస్తూ వస్తున్న, వచ్చిన, సాగుతున్న మనిషి. అంటే ఈ మనిషికి ఒక కాలం లేదు. ఈ గ్లోబుపైన ఇప్పటిదాకా పుట్టిన మానవ (ప్రాణులన్నిటికి ఒక బృహత్‌ (పతీక ఈ మనిషి. ఒక వ్యకక్తిః ఒక సమూహం, ఒక జాతి ఇక్కడితో ఆగకుండా సమస్తి మానవాళిని ఒక మౌనవుడిగా భావించే చైతన్య స్థాయితో ఈ కావ్యం మొదలవుళుంది. అదే స్థాయిలో చివరి దాకా (దీనికి నిజానికి ముగింపు లేదు) నిర్వహింపబడుతుంది. ఇక్కడే వస్తుంది యిబ్బంది. ఇది ఇప్పటిదాకా తెలుగు పాఠకులకు ఆలవాటైన పద్ధతి కాదు. వసువు అమూర్తమైంది, విశాలమైంది కూడా కొబట్టి ఆవేశం తక్కువ. ఆవేశం ఉన్నా ఇంతకుముందు మనకు అలవాటైన కేందీకృత భావావేశం కాదు. ఒక మనిషితో మనకున్న ఉద్విగ్నభావ సంబంధం ఒక మానవీయ భావనతో ఎలా వుంటుందో మనకు నిత్యం అనుభవంలో ఉన్న విషయం కాదు. అయితే ఓక కేర్మద్రీకృత భావావేళం విశాలమయ్యే కొలది ఒక ఆలోచనగా రూపొందుతుందని గమనించవచ్చు. ఇది రోజూ వాడే ఆర్థంలోని ఆలోచనగా కాక దీనిలో (వవృళత్తులు, భావాలూ అన్నీ ఉంటాయి. ఈ అవగాహనతో నేను విశ్వంభరను చదివాను.

ఈ కావ్య రచయిత నారాయణరెడ్డిగారు విశ్వంభరకు ముందు చాలా కావ్యాలు రచించారు. వాటన్నిట్టో ఆయన రసోద్విగ్ను డిగా, శిల్చాభి రతుడిగా కనిపిస్తారు. ఇది మనకు చిరకాలంగా ఆయన గురించి అలవాటైన అభిప్రాయం కూడా. విక్వంభరలో ఆయన స్థిమిత దిత్తుడిగా, తాత్వికుడిగా, అందమైన అంతర్ముఖుడిగా కనిపిస్తారు అయితే విశ్వం భరరకు బీజాలు తొలి శావ్యాల నుంచి ఉన్నాయనీ, ఇది పరిణామ

క! నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సీనారె వ్యక్తిత్వం వర్యవసానమని నిరూపించే [వయత్నం చెయ్యటంలేదు. కారణం ఏమీ లేదు. విశ్వుంభరకు సమయం చాలదని.

“విశ్వంభర” వస్తువు మానవుడు అన్నాను. అంటే కోట్టాది సంవత్సరాలుగా అతని సుదీర్డ (వయాణం, ఆ [1పయాణంలో అతడు సాధించిన చైతన్య వరిణామం, వికాసచ్చితణ, బహుముఖాలుగా విస్త రించిన ఆతని శ క్రియుక్తులు, అతని జయాలు, అవజయాలు ఇట్టా ఇవన్నీ విశ్వంభరలో సూటిగా తేటగా చి(త్రితమైనాయి. వీటిని చితించ టంలో సినారె అవలంబించిన శిల్పం కూడా కొత్తదే.

విశ్వంభరలో వస్తువు మానవుడన్నాను. ఇది చాలా సింప్టిస్టిక్‌ గా అంటున్న మాట. మానవుడనే వస్తువులో పెద్దఅల్టిక ఉంది. ఈ అల్రికను అంతర్గత నిర్మాణం అందాం. వస్తువుకు అనువైన నిర్మాణ వ్యవస్థను ఎన్నుకోవడం దీనిలో కనిపిస్తుంది. విశాలార్థంలో మానవుడు వస్తువు. కావ్య దృష్టితో విశ్వంభరకు అతడు నాయకుడు. ఈ మానవుని సుదీర్చ ఐతిహాసిక _(వయాణచిత్రణ విశ్వంభర. ఈ [(పయాణాన్ని అతని చి త్తవృత్తులూ, మనళ్ళ క్ర, దృక్పథాలూ మొదలైనవన్నీ శాసిం చాయి. ఈ [ప్రయాణం మూడుముఖాలుగా సాగింది. కళాత్మకం, వైజ్ఞానికం, అధ్యాత్మికం ఇది బాహిరంగా కనిపించే ముఠాలు, మనకు కనిపించకుండా ఆంతరికంగా మనస్సుతో, మేధతో, ఆత్మతో చేస్తున్న (ప్రయాణం వేరేవుంది. బాహిర అంతరిక[పయాణాల కలయిక వల్ల పుట్టిందే చైతన్యం. ఆ వైతన్యం సాధించిన లేదా సాధించని ఘట్టాలే విశ్వంభరలోని ఐదు భాగాలు. ఒక్క మాటలో ఆదిమ దళనుండి ఆధునిక దళశదాకా సాగిన సుదీర్దమైన సంక్రిర్ణమైన మానవ[పయాణం విశ్వంభర. ఈ (వయాణం ఎన్ని దశలుగా, ఎటువంటి దశలుగా సాగిందో చూద్దాం.

విశ్వుంభర శేర్‌

విశ్వంభర ఐదు భాగాలుగా విస్తరించిన రచన, ఈ భాగాలకు శ్రీ పర్లు ఉండవు.

మొదట్సి భాగంలో స్థాలంగాచూస్తే [కృతి మానవపకృతుల వరస్పర సంబంధం, ఆదిమిథునం కలుసుకున్నవై నం, రుతువుల రెండు ముఖాలు వర్లితమైనాయి. అంటే [(వకృతితో సళబంధం కోసం మనిషి చేసిన సాధన; మనిషి స్వేచ్చాత త్వం, అపూర్వమైన అనుభూతికోసం తపన, నిషిద్ధ ఫలం తినాలనిపించటం, రుతువుల రెండుముఖొాలు మనిషి రెండురకాల [ప్రవృత్తులకు తార్కాణంగా చూపించటం దీనిలో కనిపి స్తుంది.

రెండో భాగంలో ఒక్కోరకమైన కళావిర్భావాన్ని కవితాత్మ కంగా వర్ణించారు. తన వికారాలకనుగుణ౦గా (పకృతిని దర్శించిన తీరు, మలుచుకున్నతీరు, ఇలా దర్శించడానికి ఆతడు చేసిన రసాత్మక సాధన, ఈ సాధనలోంచే నాదం, రాగం, కవిత్వం, నాట్యం, చిత లేఖనం, శిల్పం పుట్టాయని పేర్కాన్నారు.

మూడో భాగంలో మనస్సు (ప్రాధాన్యం, విశ్వామి[త్రుడు, బుద్ధుడు, అలెగ్గండర్‌, అశోకుడు, సో్య(కటీసు, ఏసుక్రీస్తు మొదలైన మనీషులను గూర్చిన కథనం ఉంది. ఈ భాగంలో మనిషిని అరిషడ్వర్గాలు కాసిం చటం కనిపిస్తుంది. అంతేకాక విశ్వామిత్రుని తపళ్ళ క్రి అలెగ్జండర్‌ లోభం, అరిస్టాటిల్‌ కానం, సోోకటీసు జిజ్ఞాస శ్రీస్తుకరుణ, బుద్ధుని శాంతి, అశోకుని ధర్మస్థాపన మొదలై నవి చ్వితిత మైనాయి.

నాలుగోభాగంలో మనిషి బాల్య, యౌవన, వృద్ధాప్యదశలు - తాత్త్విక మథనం, జిజ్ఞాస, వెజ్ఞానిక్మవగతి, అహంకృతి, స్పర్థ స్వీయనాళనం, అతీతశక్తుల స్మరణ, మళ్ళీ మథనం మొదలైనవి చితిత మైనాయి. ఈ భాగంలో మనిషి అరిషడ్వర్లాలకు పూర్తిగా చిక్కి

16 సీలుపెత్తు తెలుగుసంతకం సీనారె వ్య క్తిత్వ పోయాడు. మనసు దేహానికి లాంగిపోయింది అప్పుడే అతీతశక్తుల ఆరా ధనకు పాల్పడ్డాడు. ఎంతో వైజ్ఞానిక్కవగతిని సాధించాడు. విజ్ఞానంతో గాలిని, సీటిని కలుషితం చేశాడు. ఇవ్పుడు మళ్ళీ (పేమ కోసం కాంతి కోసం [పయత్నాలు మొదలుపెట్టాడు. ఐదోభాగంలో వర్ణాహంకారం, సా్మామాజ్యవాదం, అక్టోబరు విష్ణవం, భారత స్వాతం్యత్య సమరం, 15వ ఆగస్టు, గాంది మార్గం చ్మితితమైనాయి. ఈ భాగంలో వర్జాహాంకారాన్ని, పరపీడననీ తొలగించి సమతను సాధించటానికి [ప్రయత్నాలు మొదలైనాయి. అ(బహంలింకన్‌, మార్క్స్‌, లెనిన్‌, గాంధీ మొదలైన వారు విశ్వళాంతి _పదాతలయ్యారు. ఈ ఐదు భాగాలూ లేక ఐదు ఖండాలు సౌకర్యం కోసం చేసుకున్నవే అయినవృటికీ వీటికో అన్ముకమం కూడా ఉంది. ఏక సూ(త్రత ఉంది. ఆ ఏకస్తూతత మనిషి చైతన్యమే. దాని ఉతాన, పతనాలు; మలుపులు మొదలైనవి. మొదటి భాగంలో పకృతి, మానవ(వవృ తికి గల సంబంధం అన్నాను. (వకృతితో సంబంధం కోసం మనిషి ఎంతో సాధన చేళాడు. మనిషికి 'స్వేచ్చావవృతి సహజం. అపూర్వమైన అనుభూతుల కోసం అన్వేషణం చేస్తాడు. దాని పర్యవసానమే నిషిద్ధ ఫలాన్ని తినటం. మనిషి స్వభావానికి రెండు ముఖాలున్నాయి. వాటిని గుతువుల రూపాల వర్ణన ద్వారా సినారె వర్ణించారు. “అలా కలుసుకున్న ఆది మిథునం అంతరంగంలో ఒక స్మృతి విహంగం ఆస్మ్మతి తన రెక్కల అంచులతో గీసిందొక స్వవ్నవర్షచితం ఆకృతి (పకృతీ వేరైనా ఆ చ్మితంలో వున్నది మేమే

విశ్వంభర 17 ఏమిటిది? ఈ నదీ గర్భంలో ఎడారి పడుకున్నది. పొంగే అలలను మింగేసి మండుటిసుకను నెమరేస్తున్నది. ఏమి టేమిటిది? నిలిచిపోయిందా ఈ చెట్టళ్వాస మ. నిలబడాయి శవాలాగా. ఉ వో బిక్కు బిక్కుమంటున్నాయి పూలు ఆకులూ రెక్కమాడిన పుకుగుల్దాగ, ఇవ్వుడు తెలిసింది నిప్పును ఊదేసే నీరుంటుందని నీటిని ఎగరేసే నివృంటుందని పూలను పొడిపించే ముళ్ళుంటాయని ముళ్ళను (పళ్నించే పూలుంటాయని. రెండో భాగంలో కళావిర్భావాన్ని వాటి వివిధరూపొలను కవితాత్మకంగా వరి ౦చారు. ణ్‌ మనిషి మనస్సులో ఒక (వభాతం మౌనాన్ని 'పెకల్చుకుని మగతను చీల్చుకుని, ఊర్ద్వ ంగా ఎగిసే ఏ! ఉన్మత జలపాతం ఇం

శేఆ నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్యక్తిత్వం మనిషి తన వికారాలకు అనుగుణంగా (వకృతిని దర్శించిన తీరు, మలుచుకున్న తీరు ఇలా దర్శించటానికీ, మలుచుకోటానికీ అతడు చేసిన రసాత్మకమైనసాధన చ్మితితమయ్యాయి. ఈ సాధనలోంచే నాడం, రాగం, కవిత్వం, నాట్యం, చ్మితలేఖనం, శిల్పం పుట్టాయి. పారింది మనిష్‌ మనసు రంగుల్టోకి. పాకింది లలితమతి కేఖల్లోకి. కదిలివచ్చింది పకృతి సర్వస్వం కలలుకనే ముని వేళ్ళలోకి. వడుకున్నది మనసు ఒకనాడు పర్వతం ఒడిలో. కరిగిపోతున్నది తానున్న శిలాతలం కలలాంటి తాకిడిలో. తాదాత్మ్యమెందుకో శిలకు? సర్వాంగాలను పొడుస్తున్న ఉలితో సహయోగ మెందుకో శిలకు? మూడో భాగంలో మనస్సును వర్ణిస్తాడు. దీన్ని పరిశీలిస్తే- “ఎన్నగ మనసే కారణ మన్నిటికిని చూడచూడ నాత్ముడు తానౌ' అన్న వేమనపద్యం గుర్తుకొస్తుంది. మనిషిని కామ్మకోధాది అరిషడ్వర్గాలు శాసిసాయి. విశ్వామి[తుని తపశ్శ క్రీ (వవృకి మూలంగా ఏర్చడిన ఉత్థాన వతనాలూ, అలెగ్జండర్‌ లోభం, అరిస్టాటిల్‌ జ్ఞానం, స్మోకిటీస్‌ జిజ్ఞాస, ఏసుక్రీస్తు కరుణ, బుద్దునికాంతి, అశోకుని ధర్మ స్థాపన; ఇవన్ని వరుసగా మనసుచేసిన గమ్మత్తులు. కవి వీరి పేర్లు

పిశ్వంభీరి 19 ఎక్కడా చెప్పడు పూర్తిగా (పతీకలుగా చెప్పాడనటానికి కూడా వీల్లేదు. చదవగానే తెలిసిపోతాయి. సున్నితంగా ధ్వనిస్తాయి. స్వభావ ధ్వనులనొచ్చు.

మెరిసింది జటాటవిలో ఒక విశ్వం,

ఊర్థ్వలోకాలను అధఃకరించే

ఉగతవస్సర్వస్వం.

ఆఅవిరైన ఆ మనస్సు ఒకనాడు

ఆశ్రయించింది తరుమూలాన్ని

తృష్హ మూలాన్వేషణలో

దుఃఖహేతుగవేషణలో.

తరలిపోయిండొక నాడు

తల తిరిగిన లోభం

అహంకార దాహం ధ్వత్రిమె త్రిరాగా

ఆక్రమణ మోహం కరతి తిపోగా.

[వతిఘటించే మనస్సు ఊరుకోదు.

(వశ్నలను ఎక్కు-పెట్టనిదే.

ఎన్నెన్నో _పళ్నలకు

వెన్నెమొకలాంటి (వహ స్‌

అజ్ఞతనూ, మదమగ్నతనూ

అద్దం వట్టిచూపిన (పళ్న,

కూచున్నది కటకటాల మధ్య కొండలా

వీచే నిట్టూర్పుల మధ్య చలించని గుండెలా.

20 నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినాఠ వ్యక్తిత్వం

సహ్మస కిరణ ముఖాలతో

సత్యాన్ని _పబోధించే కాంతిని

పడమటి కొయ్యకు బంధించి

వదును చీకట్ట మేకులు దించి

నల్లనల్లగా నవ్వింది అజానం

అ (౦ గ! 'సెలువికే మదంతో మత్మిభమించి. చ్సా

నాలుగో భాగంలో మొదటి మనిషి బాల్యం, యౌవనం, పృద్ధావ్య దశల పర్షన మంటుంది. ఇక్కడే మనిషి దేహానికి బందీయై లొంగి పోయింది. అప్పుడే మనిషి భయవడ్డాడు. అతీత శక్తుల ఆరాధనకు పాల్పడ్డాడు.

ఒంట వట్టిన దేహ ప్రీతికి

అంతుపట్టని (పాణ ఖీతికి

ఆ[ళ యమిచ్చిన దివ్యక ల్పన

ఆతిలోక శక్తుల ఆరాధన.

ఈ దశలోనే మనిషి ఎంతో వైజ్ఞానిక (పగతిని సాధించాడు.

గుహ నుంచి మహలు దాకా

నడక నుంచి రోదసీ నౌక దాకా

దివిటీల నుంచి విద్యుద్దీపాల దాకా

అమ్ముల నుంచి అణ్వస్తాాల దాకా

(వవహించిన సంస్కృతికి మూల హేతువు

మనిషిలో వికసించిన విజ్ఞాన ధాతువు.

కాని ఇంతా సాధించి ఏం చేశాడు? గాలినీ, నీటినీ కలుషితం వేళాడు. స్వీయనాళనాన్ని కొని తెచ్చుకున్నాడు. నాశనంలోనే మళ్ళీ (పేషు పుడుతుంది. మళ్ళీ (యేమ కోసం, కాంతి కోసం ఆరాటంతో (వయళత్నాలు మొదలు పెట్టాడు.

విశ్వంభర జ!

ఐదో భాగం చాలా ముఖ్యమైంది మనిషి వైజ్ఞానికంగా ఎంత [వగతిని సాధించాడో మానసికంగా అంత దుర్గతిలోనికి కూరుకు పోయాడు. వర్ణాహంకారం, వరపీడన అధికమైనాయి. వాటిని తొలగించి సమతను సాధించటానికి |[పయత్నాలు మొదలై నాయి. అ(బహంలింకన్‌, మార్క్స్‌, లెనిన్‌, గాంధి మొదలై నవారు మానవ సాత్త్విక [వవృత్రికి (వతీకలు, వీరు విశ్వకాంతి కోసం కృషి చేళారు.

మనిషి విరిగివడిపోయే దృశ్యం సినారెకు నచ్చదు. ఎగుడు దిగుళ్ళలోంచి మనిషి మళ్ళీ లేవాలి. నిలబడాలి. “ఏమైపోతున్నాడు మనిషి? ఎక్కడికి దిగజారి పోతున్నాడు? ఏమైందా బుషిత్వం? ఎందుకిలా పశ వై పోతున్నాడు?” ఇట్లా నీరసంగా వళ్నించడం విర్వంభర కవికి నచ్చదు. “ఇది పచ్చి నిరాకావాదం, దీనికి మూలం నిస్పృహ; నిశ్చేతన. మనిషి పురోగతి పట్ట ఉదాసీనత, అంతేకాదు, తన ఉనికిపైనే తనకున్న అనిళ్చి తత్వం, అందుకే ఈ రకమైన అసమర్థ (వలాపంి అంటాడు.

మనిషి 22916186 ేం5€ దృష్టితో వ్‌ దివ్యశ క్రి కాపం వల్లనో, ఏ అకాళకోశం నుంచో నేలకు జారివడ్డ వతితుడు. కవిగా సినారె ఈ రకమైన నమ్మకంతో ఆగిపోడు మనిషి చైతన్యంపై అపారమైన విశ్వాసంతో విశ్వంభర రచన సాగింది.

కళాత్మకం, వైజ్ఞానిక 0, ఆధ్యాత్మికం అంటూ మూడు ముఖా లుగా సాగిన సాధనలో కళానుభూతితోనే ఆగిపోలేదు మనిషి, ఎక్కడి నుంచి జారివడ్డాడో అక్కడికే చేరుకుంటానని సంకల్పం చెప్పాడు,

అయితే వెళ్ళిపో మట్టి మనిషీ! ఆ మట్టిలోకి

అలాగే, వెళ్ళి పొంగిస్తాను ఆ మట్టిని నింగిపెకి

అందాకా వచ్చిందా నీ ఆహంకృతి!

అక్కడే మొదలవుతుంది మానవ సంస్కృతి.

ల్డిలి నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్యక్తిత్వం వై జ్ఞానికపురోగతిలో పంచభూతాలను పట్టి ఆడిస్తున్నాడు మనిష్షి. చర్మదడబింబాన్ని రెండు కాళ తో తొక్కివచ్చాడు కాని విచిత్రమేమిటంటే మనిషి విజ్ఞానంతో ఎంత ముందుకు వెళ్ళినా మనస్సు వన్నే పద్మవ్యూహాలకు బలి ఆవుతూనేవున్నాడు. మళ్ళీ పుడుతున్నాడు. [వతిఘటనతో మనస్సుకు దొరక్కుండా (పయ త్నిస్తూ (వయాణం సాగిసున్నాడు, “ఇది నిత్య ప్రస్థానం ఎగుడు దిగుళు తప్పవు ఇది నిత్య (వయోగం ఎదురు దెబ్బలు తప్పవు విశ్వంభర ప్రారంభం కావడమే విచ్మితంగా కాలావధిలేని విశాల మెన స్పృహతో జరుగుతుంది. “నేన్స పుట్టకముందే నెతి మీద నీలి తెర కాళ్ళు కింద ధూళిపొరి “నేను పుట్టకముందు నేను లేను. నేను లేకున్నా ఈ ఆకాశం మట్టీ ఉన్నాయి. నేనులేని నా గతంలో అవి ఉన్నాయి. వాటి భవితవ్యంలో నేనున్నాను” ఇలా ఒక విశిష్టమైన భావవైచ్మితితో మొదలు పెట్టి ఒక విశ్వభావ స్థాయిని నెలకొల్పి చివరి దాకా అదే వాతావరణాన్ని నిర్వహిం చాడు కవి. ఇది కవి నిర్వహణశ క్రికి నిదర్శనం. “ఎంతగా నక్ష్మతాలు నిరీక్షించాయో గణీత సూ[తాలతో తమ గతుల్ని మణులుగా మార్చే మనన మేధని'

విశ్వంభర లి

అనంతకాలం నుండి మనిషి కోసం విశ్వాంతరాళం ఎదురు చూస్తున్నదని చెప్పడం కూడా వైచ్నిలే.

విశ్వంభరలో కవి అభేదాన్ని దర్శించే |సయత్నం చేళాడు. అఖేద సిద్దాంతం అని చెన్పడం కష్టం కానీ అన్నిట్లో ఏకత్వాన్ని చూసే స్థాయికి చేరుకున్నాడు కవి.

మనిషికీ, [వకృతికీ మధ్య అనేక రూపాల్లో కనిపించే. ఖేదాల్లో అభేదాన్ని లేదా ఏకత్వాన్ని నిరూపిస్తాడు.

' వకృతిలోని మూలనాదమే

పెకలివచ్చిందా తనలోకి?

తనలోని జీవనాదమే

తరలిపోయిందా (వకృతిలోకిళ

రూపాంతరాల్లో ఏకరూపాన్ని దర్శించటమనే కాకుండా భిన్న కాలొలో భిన్నగతుల్లో వకసూతతను సాధించడం కవి పరిణతికి నిదర్శనం.

విశ్వంభరలో మానవుని [వయాణ కథనంలో సినారె సంకేతాలను ఎన్నుకున్నారు. 'నేను [పతీకాత్మకంగా' చెప్పానని ఆయనే చెప్పు కున్నారు. సోకటీసు, అలెగ్ధండరు, బుద్దుడు, శీస్తు: అశోకుడు మొదలై న వారి పేర్లు ఎక్కడా రావు. కాని కావ్యయవనిక పైన వారి చ్చితాలు వచ్చి పోతూ వుంటాయి. వారి లక్ష్యవర్గనవల్ట ఆయా మనీషలు వెంటనే స్ఫురిస్తారు. (వతీకలు అన్నానే కాని నిజొనికవి వ్యంగ్య విలసితాలు అనిపిస్తుంది.

జి.వి. సు[బహ్మణ్యంగారు " విశ్వంభరను ఐతిహాసిక మహా కావ్యం అన్నారు. మానవ వికాసాన్ని ఐతిహాసిక దృష్టితో; కావ్యస్పృహతో

లో నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్యక్రిత్వం చ్మితించడంవల్ల అలా భావించారు. ఇట్టాంటి దృష్టితో ఈ [ప్రయత్నం అపూర్వమని కూడా ఆయన గుర్తించారు. అయితే సినారె ఇతర కావ్యా ల్లోని శైలి కన్న భిన్నమైన కావ్యశైలి విశ్వంభరలో చూడవచ్చు. దీనిని 2910 $96౪16 గా కూడా గుర్తించవచ్చు. ఒక పెద్ద కాన్వాసుమీద చిత్రాన్ని ఒకేరకమైన నిర్మాణ పునురుక్తులు వాడుతూ వి స్తరింపజేస్తూ పోతే దానిని 2916 ౬౮16 అని అంటున్నాను. ఇది కథనతైలి.

నడక ఉంది

అది ఆడుగులకే తెలియనిది

వలుకు ఉంది

అది పెదవులకే తెలియనిది

దృశ్యం ఉంది

అది దివార్యాతాలు లేనిది.

న జ జ

తన తనువులో ఉన్నది అనుభవమే

తన శ్వాసలో ఉన్నది ఆ పవనమే

తన రుధిరంలో ఉన్నది ఆ (ప్రవాహమే

తన కళ్ళల్లో ఉన్నది ఆ (పసారమే

తన శిరసులో ఉన్నది ఆ చలనమే.

ఠి స ణి

నడిచింది ఉలి

జడ కట్టిన అడవులను విదిలిసూ

కదిలింది ఉలి

కందరాల మూతికట్టలు విప్పేస్తూ

తట్టింది ఉలి

పుట్టుకతో న్నిదిస్తున్న మొండి వీపులను

తడిమింది ఉలి

ముడులు వివ్ఫకోలేని బండ చూపులను.

విశ్వంభర 25

కవికి విశ్వంభరలో వస్తువు మీద, వస్తుకమ విస్తరణ మీద ఉన్న [శద్ద దాని కవితాభివ్య క్రి పట్ట కూడా కనిపిస్తుంది. అయితే విషయం తాత్త్విక స్పర్శ గలది కాబట్టి సౌందర్య దృష్టి మొదటి స్థానం వహించదు. ఓ చోట సప్రస్వరాలను ఏడురకాల తిర్యక్కుల కంఠ స్వరాలకు సంకేతంగా చెవడంలో సినారె కవితాశ క్రి కనిపిస్తుంది

[వకృతిలోని ఘోషలన్నిటికీ

పాఠాంతరమా ఇది?

వశువకుల అరుపులన్నిటికీ

[వతిబింబమా ఇది?

ఎక్కడో ఒక పసిమి కోనలో

పిక్కటిల్లిన (శేంకారం "

అది నాదగర్భం (పసవించిన షడ్డం.

ఎక్కడో ఒక మబ్బు నీడలో

ఎలుగె త్రిన చాతకపతి

అది నాదవర్షం (ప్రసరించిన బుషభం.

ఎక్కడో ఒక వచ్చిక పట్టులో

చిక్కువిడిన మేష స్వరం

అది నాదక్షోణి స్పందించిన గాంధారం

ఎక్కడో ఒక ఏటి గట్టులో

రెక్కలె త్రిన (కౌంచకంఠం

అది నాదమారుతం మీటిన మధ్యమం,

ఎక్కడో ఒక కొమ్మ ఒడిలో

ఇగురులె తిన రుహూరావం౦

విగ్ర నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్యక్తిత్వం అది నాదతరువు పరిమళించిన పంచమం ఎక్కడో ఒక సీటిపడియలో పుక్కిలించిన భేకధ్వని అది నాదసరసి తరగెత్తిన దైవతం. ఎక్కడో ఒక కొండకనుమలో దిక్కుల నదిలించిన ఘింకృతి అది నాదరోదసి నినదించిన నిషాదం. తనలో పొంగిన పాయలు ఏడు తానో స్వరసంగమం. ఈ విధంగా విశ్వంభర మానవుని ఆంతర్‌, బహిర్‌ నిరంతర (వయాణకావ్య౦. విజయాపజయాల విశిష్టఫలం౦. (సారస్వతవేదికవఇాన నెలనెలా నిర్వహించబడిన “ఆధునిక కావ్యాలు వరుసలో ఏ్మపెల్‌ 18, 1891న చదివిన వ్యాసం)

తెలుగు గజళ్ళు

డొ. సి. నారాయణరెడ్డి కమ్మగా పౌడతారని కేవలం ఆయన కవిత్వంతోనే వరిచయం ఉన్నవారికి తెలియక పోవచ్చు. _పత్యక్షంగా ఆయనను వినటం తటస్సిస్తే నిజంగా అదో అనుభవం! మాటలో, పాటలో, హావభావాల్జో ఒక వింతలయను నినర్గరమ్యంగా కూర్చుకున్న విశిష్టకవి సినారె.

తెలుగు గజళ్ళు అనే పుస్తకం 1964లో వెలువడింది. దీనిలో తళ గజళ్ళున్నాయి. కవి వీటిని స్వయంగా గానంచేసి బాణీలు కూడా కూర్చి క్యాసెట్ట రూవంలో విడుదల చేశారు. విడుదల సభల్లో బాష్ప తుషారాలు నిండటం అనేకుల సృతివథాల్లో నిలిచిపోయింది. కవే గాయ కుడుగా రవళించటం తెలుగులో ఇదే [పథమం.

తెలుగు గజళ్ళు సంపుటిలోని అనేక చరణాలకు ఎగిరే రెక్క లున్నాయి. దూసుకుపోయే నై శిత్యముంది *రాతీరియున్‌ వవల్‌ మరపు రాని కలవరముంది. వినగానే గుర్తుండిపోయే ధారణానుకూల శిల్ప ముంది. కళ్ళకు కనిపించే అక్షరాల వెనక చెవులకు వినిపించే రాగ మాలికలున్నాయి.

గజల్‌ అంటే ఆడవాళ్ళతో మాట్టాడటం అని కొందరు రాళారు. “మాషో కాసే. గువ్రగూ అని కొందరు. విమర్శకులన్నారు. అంటే (పియరాలితో సల్లాపం అన్నమాట! నారాయణరెడ్డి శండో అర్ధాన్ని గహించినట్టన్నది. గజల్‌కు కొన్ని లక్షణాలున్నాయి.

క్రి నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్యక్రిత్వం

గజల్‌ పల్టవిని 'మళ్షా' అనీ చరణాన్ని “మక్తా' అనీ ఆంటారు. చరణం చివర రెండు రకాల [పాసలుంటాంఎ. వాటిని “రధీవ్‌ కాఫియా” లంటారు. రధీవ్‌ కాఫియాలు గజల్‌ (వధాన లక్షణాలు. రధీప్‌ అంటే అంత్య ప్రాస. కాఫియా అంటే అంత్య(ప్రాసకు పూర్వపదం. ఉదాహరణకు.

“మంచు పొగలుండేవి మరికొన్ని నిమిషాలే

ఆ పిదవ నిండేవి ఆదిత్యకిరణాలే

అనేది వల్దివి. దీనిలోని 'కిరణాలే' అనే మాట తర్వాతి రెండు పాదాల్లో వచ్చే అంత్య [1ప్రాసలను రూపొందిస్తుంది. 'చరణాలే హృదయాలే నయనాలే ఉదయాలే' ఆకే మాటల్లో “ఆలె అనేది రద్సీప్‌. దీనికి పూర్వ పదాలుగా భిన్న వదాలుండవచ్చు. రధీప్‌ను ఏకవదపునరు కిగ్గా పొరపడు తుంటారు. తెలుగు ఛందః (ప్రమాణాలు కూడా గజల్‌కు పూర్తిగా పట్టవు, “వసంతం, సుఖాంతం, దిగంతంి అనే రధీప్‌ల్లో స్టూల దృష్టికి అంత్య 1పాసలు కుదరలేదనిపిసుంది. ఉర్దూ తెలిసిన చెవికతైతే సుఖంగా పడ్డ మాటలుగా అనిపిస్తాయి. ఉర్దూలో జిగ్షీవ్రార్ర్‌, కర్దార్‌, హత్యార్‌, బాకార్‌” అనేవి రధీప్‌లు. 'ఆర్‌” అంత్య పాస. అంత్య పాసకు ముఖ్యమైన స్వరం 'ఆర్‌'. అంత్యప్రాస నియ క్రికి దోహదం చేసిన పరమ ధ్వనిమంతమెన యూనిట్‌ ఇది.

అట్టాగే కాఫియా అంటే అంత్య ప్రాసకు పూర్వపదం అన్స కున్నాం. ఇది ఆంత్యప్రాసను పెంచే మారాకు.

“ఎంత చీకటి కాల్చెనో ఇంత చలని తారక

ఎంత వెలుగును ప౦చెనో ఇంత సన్నని దీపిక”

తెలుగు గజళ్ళు 29

అన్న రెండో గజల్‌లో 'తీయని కోరిక, మెత్తని మాలిక, తీరని వేడుక, వచ్చనివాటిక, వల్చ్బని జీవికి ల్లోని అంత్య[ప్రాస పూర్వపదాలు కాఫియాలు. ఐదో గజల్‌లో కంఠళోష, శ్వాస, ఘోష, ధ్యాస, ఆళ అనే (పాసలున్నాయి. ఉర్దూ సంప్రదాయం తెలియనివారికి ష,శ,స లకు (్రాసలేమిటి అనిపిస్తుంది.

(వణయానికి రూఢికెక్కిన గజల్‌ను మానవీయ దృక్పథానికీ (వగతిశీలానికీ మె త్రనిఅధిక్షేపానికీ వాహికగా స్వీకరించడం ఈ గజళ్ళు లోని విశేషం. [ప్రణయం గజల్‌ మూలతత్త్వం కాదు. అది (పక్రియ. గజల్‌లో [పణయేతరాలను తీసుకోవడం సరికొత [వయోగం కూడా. ఉర్దూలో కూడా గజల్‌ను అధిక్నేపానికి మలుచుకున్నవాళ్ళున్నారు. ఫెజ్‌ ఆహమ్మద్‌ ఫెజ్‌, సాహిర్‌లుద్యాన్‌ వంటివారు ఈ (నయోగంలో విజయం సైధించారు. సినారెకు [ప్రణయం కొ త్రకాదు. సినీ గీతాల్లో ముఖ్యంగా “ఎక్రవీరిలో గజల్‌ [పయోగాలు చేళారు. ఇక చాలనుకున్నా రేమో, గజల్‌ వంజరంలోంచి |1పణయాన్ని తప్పించడం వల్హ వచ్చిన ప్రళయం ఏమీ లేదు.

గజళ్లలో ఏక సూ(తత ఉండాలనే నిర్బంధం కూడా ఏమీ లేదు. అవి ముకకాలు, ఏ పాదాని కాపాదం స్వతంత్రంగా వుంటుంది గజళ్ళు క్రాసమెరుపులో తీయగా కాటేసాయి. కాటు నిండా అమృతం. వాటిలో అనుస్యూతంగా ఉండే. విద్యుత్తు గానమేకాని భావం కాదు. 'నజమ్‌ అయితే వ'స్వైక్యం అవసరం. గజల్‌లో వచ్చిన భావమే మళ్ళీ రావొచ్చు. భావ్యవయోగం ఐచ్చికం.

ఇక వసువు విషయానికి వస్తే సినారె కవిత్వంలో 'విశ్వంభర"కు ముందు నుంచి కూడా తా త్ర్వికఛాయలు కనబడుతున్నాయి విశ్వంథరలో

ళం నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్యక్తిత్వం మరీ ఎకువ. 'మరణం నను వరించివ సే అనే పెకి సరదాగా కనిపించే ఈ గజల్‌ను చూడండి. మరణం నను వరించివసే ఏమంటాను నేనేమంటాను పాలుపట్టి జోలపాడి పడుకోమంటాను ॥ మరణం ॥ లంచం నను భజించి వస్తే ఏమంటాను నేనేమంటాను తిరుమలగిరి హుండీలో జొరబడమంటాను ॥ లంచం ॥ కామం నను కలవరపెడితే ఏమంటాను నేనేమంటాను అలిగి వున్న వడుచు జంటతో కలబడమంటాను ॥ కామం ॥ (కోధం నను కవ్విస్తుంటే ఏమంటాను నేనేమంటాను వసచచ్చిన పేడి జాతిలో బుసలిడమంటాను ॥ (కోధం ॥ లోభం నను బులిపిస్తుంటే ఏమంటాను నేనేమంటాను తెగవొలికే కవి పలుకుల్లో దిగబడమంటాను ॥ లోభం ॥ అహంకార మెదురై వస్తే ఏమంటాను నేనేమంటాను నరుని వదలి కొండనె త్తిలో స్థిరవడమంటాను ॥ ఆహంకారం ॥ కాలం పులిలా గాండిస్తే వమంటాను నేనేమంటాను దిగులెందుకు ఓయి సినారె తెగబడమంటాను ॥ రాలం ॥ దీనిలో కవి మరణానికి భయవడడు. పైగా మరణంలో (ప్రేయసీ త్వాన్నీ సహచరీత్వాన్ని దర్శిస్తాడు. సూఫీకవుల్లో, రవీందునిలో కూడా ఈ ధోరణి కనిపిసుంది. దీనిలో సినారె [దర్శించిన నవ్యత ఏమిటంటే మరణం అనివార్యమని [గహిస్తూనే తవ్నని మరణాన్ని చూసి నీరుగారి మరణంలో మరో (ప్రాణి వికాసాన్ని భావించడం దీనిలో కనిపిస్తుంది. “దావులో చావకు చావులో జన్మించు, నిరంతర సజీవ చై తన్యవంతుడికి

తెలుగుగ జళ్ళు ల! చావు వక్కలో నిదుర పోయే పసిపొవ వంటిది" ఆని భావం. 'మృతిలోనే బతుకంతా నవ్వుకంటా' అంటాడు ఫ్రైజ్‌ ఓ చోట.

గజల్‌ కి చివర తఖల్లున్‌ (కవినామమ్ముద) ఉంటుంది. గీతం చివర కవి తన్నుతాను సంబోధించుకుంటాడు. సినారె అనేది ఈ గీతాల్లోని తఖల్లున్‌. సం్యవదాయం తెలియని వారికి ఇది ఆత్మాాశయ ధోరణిగా తోచవచ్చు. సామాజికానికీ ఆత్మా(శయానికీ మధ్య స్పష్టమైన గీత గీయడం కష్టం. ్రీల్రీ 'ఐ లో వినగలిగితే సామాజిక సృందనలు విని పిస్తాయి. 'వేమనిను ఆత్మాశయకవిగా తేల్చలేము కదా! సినారె తఖలున్‌లో (వగతిధ్వనులు వినిపిసాయి.

మ. [కూ

“గజల్‌ “కు _తెలుగుపేరు కాయిన్‌ చెయ్యకుండా తెలుగుగజళ్ళు అని పేరు పెట్టడం ఉచితంగా వుంది. సానెట్‌ను సానెట్‌ అంటేనే బాగుంటుంది.

తెలుగు గజళ్ళు తెలుగు కవితా రంగంలో మంచి [వయోగం. సామాజిక వస్తువుతో రాయడం తెలుగులో తొలి [పయత్నం.

గీవివేచని పరిశోధన వ్యతిక 1988 - 89)

“ఫిపంచ పదులు - విశ్లేషణ

“విపంచవదులు తెలుగు సాపొత్య్మ్మపవంచంలో ఓ అపూర్వ సమయోగం! నలభైయేళ్ళ క వితా[పస్థానంలో నారాయణ రెడ్డిగారు సాధించిన భావ పరిణతికీ, ఛందోవై విధ్యానికీ వరాకాష్ట.. వచన కవిత ఒరవై పు, పాట మరోవైపు జీవితం లోలోపలి పొరల్నీ, బతుకుబాధల్నీ చిితిస్తున్న నేటికాలంతో, రెంటినీ సాధించిన సవ్యసాచిగా “పవిపంచ పదులను వ్రవంచనదులుగా మార్చి [వజలవై పు మళ్ళిస్తున్నారు సి నా.రె.

“పివంచపదులు కేవలం ఒక ఛందస్సు సేరుకాదు. శబ్దలయా, భావస్పందనలు కలగలిసిన ఓ అభివ్య క్రి రూపం. 'విపంచపదులు అన్న కూర్చులో అనేకార్థాలున్నాయి. (పవంచించి చెప్పడం అంటే విస్తరించి చెప్పడం అని ఆర్థం. పార్మీలోని రుబాయీలో. నాలుగు పాదా లుంటాయి. సినారె వాటిని ఐదు పాదాలకు పెంచారు. అట్టాగే పి అన్న ఉపసర్గకు విశేషం అని అర్థం. అంటే మామూలు వంచపదులు కాదు విశేషమైన పంచపదులు అని తాత్పర్యం, 'వపపంచ' అని కలుపు కుంటే లోకతత్వాన్నిబట్టి చెప్పిన పదాలని అర్థం. ఆంటే ఛండస్సు పంచపదీయం, వసువేమో (పపంచపదీయం అన్నమాట! అపసరానికి వనికొచ్చే అర్థాలను పిండగల శబ్దశ కి సినారెకు నై సర్గికం.

అవును, 'విపంచవదుల నిర్మాణంలో రుబాయీ కవిదృష్టిలో వుంది. కాని ఇది వచనతుల్యంగా అలవోకగా అంత్యప్రాసలు కూర్చిన (వ్యకియ కాదు. మ్మాతాఛందస్సుల చ(టంలో వకడ్పందీగా నడిచింది. పార్శీ, ఉర్దూ సాహిత్యాల్లో రుబాయీ అనేది ఒక (ప్రసిద్ధికెక్కిన ఛందో రూపం, రుబాయీ అనే అరబ్బీ మాట '*రుబొ నుండి పుట్టింది. రుబ్‌

*పోపంచ వదులు -_ విశ్లేషణ లం! అంటే రసం, సారం అని అర్థాలు. ఇది పుంలింగ శబ్దం. రుబాయీ అంటే రసవంతమైంది అని అర్థం. రస నివ్యందిని అంవాం. రుబాయీ శ్రీలింగ శబ్దం. రుబాయీలో నాలుగు పాదాలుంటాయి. 1,9,4 పాదాలకు ఆంశత్య

(పాసనియతి ఉంటుంది. మూడోపాదంలో వుండదు. మూడో పాదం పెరెండు పాదాలకు అనుసంధాయకంగావుంటుంది. లేదా మొదటి రెండు పాదాల్లోని అభ్మిపాయాన్ని మోసుకుపోతూ చివరిపం క్రిని జిగేలుమని మెరిపిస్తుంది. సూ క్రి చతురతో, అధి కేపగుణమో, కవితాచమత్కారమో ఇలాంటి ఏదో ఒక (ప్రత్యేకత చివరిపాదంలో వుండాలి.

రుబాయీ ఛందోరూపానికి తెలుగులో ఐదోపం కక్రిని జోడించి 'పివంచపదిగా రూపొందించారు సినారె. రుబాయీలాగే మాత్రా ఛంద స్సులో సమమా(త్రాకంగా సాగిపోతూనే ఐదోపాదాన్ని అటువంటి తూకంలోనే ఆనుసంధించడం దీని (ప్రత్యేకత. ఐదో పాదంలోని అంత్య (పాస నాలుగోపాదంతో అనుబద్ధంగా ఉండటం దీంట్లోని విశేషం. అయితే ఈ ఐదోపాదాన్ని జోడించింది ఏ (పయోజనంకోసం? బహుళా నాలుగోపాదంలోని విషయాన్ని మరింతగా కుదిపి _[పకటించాలలి ఉద్దే శ్యంతో కవి ఈ [యోగం చేసి ఉంటాడు. ఇది సాహసమేః ఎందు కంటే కష్టాలన్నీ ఈ 'మరింతగా*లోనే వుంటాయి. ఐదో పాదం నాలుగో పౌదంలోని మెరుపును నించే [ప్రకాశంతో ఉండాలి. కనీసం సమ (ప్రకా శకంగానైనా ఉంటేనే సార్ధకత. సినారె చాలావరకు దీనిలో విజయం " సాధించారు. ఇట్టాంటివి ఆయనకు పెన్నుతో పెట్టిన విద్య.

“నవ్వినా కొదనను మునిగే నావ అలజడి చూసిపో

కాల్చినా కొదనను మంటను కా న్హ నిలబడి చూసిపో” (21)

70 ౪-8

$ిశ్తీ నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సీనారె వ్యక్తిత్వం

వంటి వాటిలో ఒకపాదాన్ని మించి మరోపాదం పోటీపడి (పకా కిస్తాయి. అలాగే ఐదుపాదాల్లో మధ్యపాదం అంటే మూడో పాదం అంత్య (పాన విరహితంగా ఉంటుంది. దీనిని మొదటి రెండు పాదాలను, చివరి పాదాలను తూకం వేసే సాధనంగా (3212906) వాడుకున్నారు. మూడో పాదం (వయోజనాన్ని మరోచోట వివరిస్తాను.

“వ'వంచవదులు రుబాయీని దృష్టిలో ఉంచుకొని భిన్నంగా జరిగిన మార్పుల్తో ఎదిగాయి. ఇవి విషయాన్నిబట్టి విస్తీర్ణం "పెరుగుతూ తగ్గతూ చిన్నవీ పెద్దపీ ఏర్పడ్డాయి. అనుష్టుప్పు కంపే కూడా చిన్న పద్యాలిందులో ఉన్నాయిః (92, 106). అనుష్టుప్పు (పమాణం తి అక్షరాలే (16-416). ఇంతకన్న చిన్న. పద్యం హైకూ, జపనీన్‌ సాహిత్యంలో కనిపిస్తుంది. దీనిలో మూడు పాదాలుంటాయి. మూడింటి పొడవూ వెరసి కేవలం 17 అక్షరాలు. సాధారణంగా 1, 8 పాదాలకు ఆఅంత్యప్రాస ఉంటుంది. “వివంచపదుల్లో లాగ మధ్యపాదానికి [పాస లేదు. సినారెకు ఇంత చిన్న వేదిక సరిపోదు. “[ప్రివంచవదుల్లో వస్తా వర ణనుబట్టి ఛందోవ్యవస్థ మారుతూ వచ్చింది. (పాకృత సాహిత్యంలోని “గాథిల్లోని హృదయ[వకంపనాలూ, భ రృహరి సుభాషితాల్లోని సూక్తి (వబోధాలూ వీటిలో వర్తమాన సన్నివేశ విన్యాసంతో వినిపిస్తాయి. కాబట్టి “విపంచవదులు తెలుగు సాహిత్యంలో అన్నీ మిళితమైన ఓ వినూతన (పక్రియ. ఛందస్సు, కవిత్వం, వస్తువు మొదలై న అనేకాంశాల సమిష్టి నిర్వహణవల్ద వీటి అఆయస్కాంతళ కి పెరిగింది.

ఛందో వై విధ్యం

నారాయణ రెడ్డిగారు లయకు మారుపేరు. మౌఖిక సంప్రదాయం పునాదుల్లోంచి వచ్చిన శిష్టకవి. హరికథలు తొలి (పేరణగా ఉన్న క5వి కాబట్టి ఛందస్సుల ఆశ్వహృదయం, హావభావ విన్యాసాల్తో దానికి ఉండే

*ీపిపంచ పద్దులు - విశ్రేషణ తిర సంబంధం బాగా తెలిసినవారు. ఈ కారణంవల్ల ఈ శతాబ్ధం ఉ త్తరార్థం లోనే 0161౯ 2౯60100061 కాగలిగారు. (శావ్యమైనకంఠం పిటికి మరింత దోహదకారి అయ్యింది. మాతాభందస్సులో నిర్దిష్టగతీ (12౯౭9రే 6డీ, (వయోగగతీ (26101%..2066) ఆని ఉంటాయి. ఈ రెంటికీ ఉచ్చారణ[కమంలో భేదం ఉంటుంది. ఇది చదివే లేక పాడే వద్ధతిపైన ఆధారవడివుంటుంది. గానగుణం, థావవిన్యాసంలోని మెళు కువలు తెలిసిన గాయకకవి కాబట్టి ఆయనను (పత్యక్షంగా వింటే విరుపుల్లోని సొగసులు అనుభవంలోకి వస్తాయి.

సినారె మాతా ఛందస్సులో చేసిన పయోగాలు పై నేపథ్యంలో పరిశీలిస్తే స్పష్టంగా అవగతమవుతాయి.

ఈ 'పివంచపదుల్లో నాలుగురకాల మాతా ఛందోగతులూ, వాటిలో ఆయన విశిష్ట వయోగాలూ కనిపిస్తాయి. ఈ పు స్తకంలో ఇవి ఛందస్సు (కమంలోనే కూర్చుబడ్డాయి. 1. మ్మిశగతి (1-21); 2 చతు ర్మసగతి (28-48) 8. ఖండగతి (49-56) *ఉ (త్మిసగతి (57-108) (తిస్రగతిలో రాసినవి ఎక్కువ.

గేయ ఛందస్సుల్లో సామాన్యంగా కనిపించే యతినియతిని “పిపంచవదుల్లో కూడా పాటించారు. మూడోపాదాన్ని మినహాయించి అన్నింటిలో అంత్యప్రాస నియతి ఉంటుంది. కొన్నింటిలో రెండు పాదా లకు [పాసనియతి మా(తమే ఉంటుంది. యతి, (ప్రాసనియతి ఉన్న పాదాలు కూడా కొన్ని ఉన్నాయి. చెప్పదలచుకున్న భావాన్ని పకొాగా చెప్పాలనుకున్నప్పుడు సమర్థుడైన కవికి యతులు, అన్నుపాసలు తమ౦త తామే వచ్చి ఆయా. సీట్లలో కుదురుకుంటాయి, సినారె విషయంలో ఇదేమీ కొ తకాదు.

86 నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్య క్రీత్వం

సినారె లోగడ రాసిన నాగార్జునసాగరం, కర్పూర వసంతరాయలు వంటి గేయ కావ్యాల్లో ఏ గతిని తీసుకున్నా కొన్ని సందర్భాల్లో లయ తవ్పకుండా మ్మాతల సంఖ్యను పెంచి కొన్ని తమాషాలు చేశారు. అయితే పె కావ్యాల్లోని (యోగాలకూ నేటి “ప'ివంచపదుల్లో గతివిశేషాలకూ కొంత తేడా కనిపిస్తుంది. తొలి రోజుల్లోని సినారె గేయనిర్మాణంలో కొన్నిచోట్ల పద్యస్ఫూర్తి కనిపించేది, గేయంలో పాదాంత విరామం, పొద మధ్య విరామం ఊంటాయి. పద్యంలో ఉండవు. అంటే యతిస్థానం దగ్గరా పాదాంత౦లోనూ విరుపు విధిగా ఉండక్క-ర్లేదన్న మాట!

సినారె గేయాల్లోని వద్యస్ఫూ ర్తికి నాటి తెలంగాణలోని సాహిత్య సంబంధమైన చారిత్రక పరిస్థితులు కారణం. (చూడు: తెలుగు కవిత్వం౦- సమన్వయ దృక్పథం-గోపి, ఉదయం ఆదివారం అనుబంధం. ఫిబవరి 10, 17, 1991.)

'విపంచవదుల్లో అనాటి [ప్రొఢవద్ధతి పోయి దేశీయపద్ధతి లేదా [పజాగీతాల ధోరణి వచ్చేసింది. మౌఖిక లక్షణాల (ప్రేరణతో మొదలైన ఛందళ్యనస్థానం (ప్రాఢవద్ధతిలో సాగి మళ్ళీ మౌభిక సర్మపదాయం వైపు పయనిస్తున్నది,

ఇక “(ప్రావంచవదుల్లో సినారె చేసిన తమాషాలు చూద్దాం.

“ఎంత దున్నినా మట్టికి ఎప్పుడైనా కలత ఉన్నదా” (75) [త్మిసగతిలో ఉన్న ఈ పాదంలో నిజానికి పాదం ,..... తలత ఉన్న అనే నదంతో ఆగాలి. “ఉన్నదా అంటూ £ మాతలు పొడిగించి గతి లోని మొనొటనీని ఛేదించారు. అలాగే “ఈ గద్దె కోనమేనా ఇన్ని వేషాలు వేసేది” (51).

ఈ ఖండగతి పాదంలో “ఇన్ని వేషాలు” దగ్గర ఆగాలి. “వేసేది అంటూ 5 మాతలను అదనంగా పెంచి వై విధ్యాన్ని సాధించారు.

పపంచ వదులు - విశేషణ 87

(త్మిసగతిలో ఉన్న “వివంచవదుల్లో స్థూల (శవణానికి అంత సులభంగా పట్టువడని విరుపులున్న గతి వైలక్షణ్యం కనిపిస్తుంది.

“పూల వైన విహరించే పిల్లగాలికి తుమ్ముముళ్లంకే జడుపుంటుందొ”

(1)

దీనిలో *పూలమైన విహరించే పిల్లగాలికి” దీని తర్వాత ఒక మ్యాతకాలం మన మనస్సులో అనుకొని “తుమ్మముళ్లంటే. జడుపుం టుందా!” అని చదువుకోవాలి. లేకుంటే గతి భంగం కలిగిన [భాంతి కలుగుతుంది. ఎలా చదువుకోవాలో ఒక పొల్లు మ్మాతతో పూరించి పొందు పరుస్తున్నాను.

“పూలవైన విహరించే పిల్లగాలికి (అ) తుమ్మ ముళ్లంకే జడుపుం టుందొ' ఈ రకంగా ఐదు పాదాల్నీ ఇలాగే పూరించుకుంటూ సోవాలి. పాట గుణం తెలిస్తేగాని ఇట్టాంటి ఆంతర్యాలు అంతువట్టవు.

మ్మాతల సంఖ్యను పెంచటం, తగ్గించటం మ్యాతమే కాక ఒకే ఛందస్సులో రెండురకాల గతులను సాధించటం కూడా “వివంచవదుల్లో కనిపిస్తుంది. పాదాల్లో మ్మాతాగణ సంఖ్య సరిసంఖ్యలో ఉండటం, అర్థ పాదంద గ్లర విరగటం, ఆ విరిగిన చోట ఉచ్చారణలో విరామం ఉండటం, దాన్ని సూచించే ధ్వని సామ్యమున్న యతి ఉండటం అనేవి గేయాల సహజ లక్షణాలు. సినారె చేసిన (వయోగాల్లో సమత్వాన్ని ఉద్దేశ పూర్వ కంగా భంగపరచి భిన్నగతులను సాధించారు.

“ఈ గద్దె కోనమేనొ ఇన్ని వేషాలు వేసేది

ఈ గడ్డి కోనమేనా ఇన్ని మోసాలు చేసేది

ఇన్నాళ్ళు మనిషంకే వీమేమొ అంచనా వేళొను-.

ఈ (పాణి కోనమేనా ఇన్ని (ప్రాణాలు ఠ్‌సేది

ఈ 'సేరు కోనమేనా ఇన్ని పొపొలు మోసేది” (51

లర నిలువెత్తు కెలుగుసంతకం సినారె వ్య క్రిత్వం 1,245 పాదాల్లో 5 మ్మాతలు పెంచడం సరే, మూడో పాదంలో యతిని గణాదికి జరవడం ద్వారా ఒకే ఛందస్సులో రెండు నడకలను ఆ పేక్షించి నట్టుగా తోస్తుంది. ఎందుకంటే మాతా ఛందస్సులో సమమా[తాక హొదాల్లో పాదార్డ విరామం ఉంటుంది. ఈ దృష్టితో 5 +- 51. గురువు; 5-1-5 (గురువు పద్ధతిలో విడదీయవచ్చు. అంతేగాక (పతిపాదానికి ఒక గురువుగా ఉచ్చరించదగిన లఘువు ఎక్కువైందని చెవృవచ్చు. ఇట్టాంటి విశేషాలను ఆయన గురజాడ ముత్యాలసరాల ఛందస్సులో మొదటిసారి గుర్రించారు. చదివే పద్ధతిలో ఈ రెండింటిలో ఏదో ఒక దానిని ఎన్నుకొని చదవటానికి వీలుంది. ఇవి యతి కారణంగా వచ్చే గతి భేదాలు. ఛందస్సే ఊపిరైన సినారె వంటి కవికి ఇటువంటివి అల వోకగా సిద్దిస్తాయి. అటాగే ష్‌! ర్‌ ర్‌ ర్‌ర్‌ ర్‌ ౮౮ 'ఒదిలి పో/దాజిడ్డు ఉతికిఆ/రేసుకుం టేనిన్ను నువ్వే (54) దీనిలో ఆగవలసిన చోట ఆగకుండా అధికగణం వేసి దానిమీద రెండు గురువులు వేసి పౌదదై రం ద్వారా గతిభేదాన్ని సాధించే (పయత్నం చేశారు. శు ఇదే విధంగా సినారె ఒక గతిలో నుంచి మరోగతిలోకి వెళ్ళి టక్కున ఆపేస్తారు. ఆ చివరి గణం అంతకు పూర్వం ఉన్న గణాల కన్నా భిన్నమౌతుంది, ఉదాహరణకు. “క్యాలెండరు చెట్టునుంచి రాలిపడ్డ తేదీలను చదువుకో” (8) [త్మిసగతిలో సాగుతున్న ఈ పాదంలో ఖండగతి గణం (చదు వకో-ర్‌ మాతలు) వేశారు. ఇది పాతగతిలో చదవనివ్వదు, మార్చాలి.

“వ'పంచ పదులు = విశ్హేషణ 99 మార్చి వెంటనే అపాలి. అలాగే “ఎముక ఉనికి విరగనంత వరకే” ఇక్కడ (ిసగతిలో చతుర్మసగతిని (వరకే-క మాతలు) సాధించారు. ఇలాగ సినారె వదర్శించిన విశిష్టగతి ప్రయోగాలను ఎన్నైనా చూవవచ్చు. ఇక్కడ ఆపుతాను. నిర్మాణ శిల్పం “వివంచవదుల్లో గతి విన్యాసాలేకాక తనదైన నిర్మాణ వథకం కనిపిస్తుంది. (వివంచవదుల పాదనిర్మాణంలో బోలెడన్ని నియమాలు కనిపిస్తాయి. 1,245 పాదాలు ఒక రకం. మూడోపొదం వీటికి భిన్న మైంది. 124,5 పాదాల్లో నియమాల నిలా గు రించవచ్చుః 1. అంత్య (ప్రాసలు 2 అంతః[పాసలు (1062 190065, ల. పద విరామాలు.

1. అంత్య(ప్రానలు ; అంత్యప్రాసల్లో “కాగికాలెన్నెన్ని పితితితె కవిత ఒలికెను చుక్కలా" (6) దీనికి “మొక్కలా, దిక్కులా? రెక్కలా' అంటూ నాలుగు పాదాలకు అంత్యప్రాస పాటించారు. ఆయితే రండేసి పాదాలకు ఒకరకం చొప్పున పాటించినవికూడా ఉన్నాయి. “మూర్తులై అర్తులై షరతులై * గురుతులై 9 (14)! ఇవేగాక అంత్యప్రాస స్థానంలో సమతూకం ఉన్న మాటలను పొడటంకూడా కనిపిసుంది. సమళూకమంటే వదంలో మా త్రల సంఖ్యతో పాటు అచ్చులు, హల్దుల సంఖ్యకూడా సమానంగా ఉండేట్టు చూడటం. ఉదాహరణకు “ఎన్ని మైళ్ళు నడిచావు నువ్వని ఇంతలోనె అలుపొచ్చిందా” (విక దీనికి. *వినుగొచ్చిందా, జడుపొచ్చిందాః చెమటొచ్చిందొ' అనేవి ఆంత్య పాస స్టానంలోని సమతూకాలు “అందిన స్టే అంది దూరమైతే దాన్ని అకాశమనుకో” దీనికి “అవకాశ నునుకో, పనవానమనుకో, నీ దోషమనుకో ” వీటిలో మౌ(గొసమళ్వాన్ని పాటించడం కనిపిస్తుంది.

శ్త0 నిలువెత్తు తెలుగునంతకం సినారె వ్యక్రిత్వం శ. అంతళ్ళిపొనలు ; గజల్‌, రుబాయీల్లో అంత్యప్రాస పూర్వపదం కూడా (ప్రాసబద్ధంగా కనిపిస్తుంది. ఈ రెంటినీ రదీఫ్‌ కాఫియాలంటారు. “విపంచ వదుల్లో సినారె రదిఫ్‌తోపొటు కాఫియాను కూడా పాటించారు. కాథియను అంతః[పాస అందాం. అంతః ప్రాస స్థానంలో సినారె రకరకాల సమతూకాన్ని సాధించారు.

“నింగి లోతును చూడగోరితె నీటిచుక్కను కలునుకో” (1) దీనికి “రొతిముక్క మంచుగడ్డ, మట్టిబెడ్డ” అనేవి మొదటిరకం అంతః (ప్రాసలు. “తిరిగిరాదని, చేరళేదని, ఉండలేదని, సాగిపోదని” (0 ఇటువంటి వాటిలో మాత్రల సంఖ్య, అచ్చులు, హల్లులసంఖ్య సమానం. “నీతిగొంతుక, న్యాయవేదిక, నంఘవాహిక, జ్ఞానవాటిక” (7) వీటిలో అక్షర సంఖ్య సమానం.

తి, పదవిరొమాలు : “విపంచవదుల్లోని పాదాలు వేటికవి విరగటం గమనా క్షం, అంతేకాక మొదటిపొదంలో పదవిభాగం ఎట్టా ఉందో ర0డో పాదంలోకూడా అట్టాగే వుంబుంది. అంటే పదసంఖ్య సమానమన్న మాటః ఒక రకంగా ఇవి వదాలతో నడిచిపోయే పాదాలు. వదవిరామాల వల్ల లయ మరింత స్ఫుటమై (శుతిసుఖం కలుగుతుంది.

మూడోపొదం ; '(పివంచపదుల నిర్మాణంలో మధ్యపాదం నిచ్మిత మైంది దీనిలో యతి, [ప్రాసయతులు తవ్ప మిగతా పాదాల్లో ఉన్న నియమాలన్నింటిని నిషేధించాడు కవి. ముఖ్యంగా ఈ పాదంలో అంత్య (ప్రాస ఆంతఃపప్రాసలు లేకుండా నిరలంకారంగా ఉండటం విశేషం. బహుళా ఇన్ని నియమాలను విధించుకున్న ఆధునిక గేయ్మవ్మ్యకియ మరొకటి కనిపించదు. అర్థ, భావాలను అత్యున్నతస్థాయిలో నిర్వహిస్తూనే చ్మిత్య బంధ కవిత్వాల దత్తవదుల టెక్నిక్‌ను తలపిస్తూ సినారె తన శ కిని మరోసారి నిరూపించుకున్నారు.

“విపంచ పదులు - విశ్లేషణ శీ] ఇంతవరకు సాగిన ఛందళ్చర్చా, గతివివేచన నిజానికి బాహిర

దృష్టితో చేసినవే తప్ప వస్తు, భావాలపరంగా, కవితాపరంగా వీటిని

మించిన ఆంతరిక గుణాలు “వివంచవదుల్లో ఉన్నాయి.

వన్తు, థొవాలు

“విరిగిపడిన జాతికి వెనుచరువులీ “ప్ర'పంచవదులు

మరుగుపడిన నీతికి కనుమెరుపు లీ '(ప'పంచపదులు

చేదో శీపో మధించి చెప్పాడు నుమా సినారె.--

కుని కే అడుగులకు మేలుకొలుపులీ '(ప'పంచపదులు

మారే విలువలకు దారి మలుపులీ 'ప'ిపంచపదులు” (108)

ఇది ఆఖరున చెప్పిన ఫల్మశుతి వద్యం. దీనిలో “పివంచవదుల తాత్విక పునాది, ్మకియావరణలు విస్తరించి ఉన్నాయి. దీనిద్వారా కవి ఎన్నుకొన్న వస్తు, భావ సంబంధాన్ని ఈ విధంగా గు రించవచ్చు:

మనిషిపట్ట గాఢమైన [పేముతో (వవంచించిన కవితాత్మక వంక్తులీ *“వివంచవదులు. మనిషి మనుగడా, అతని వ్యష్టి సామూహిక జీవన [వయత్నాలకు క్షణక్షణం స్పందించి అందించిన కవితలివి. నిరాళా నిస్సృహల పాలు కాకుండా మనిషిని రక్షించుకోవాలనే తసనతో, కృత నిశ్చయంతో చేస్తున్న “వెనుచరుపులు.” ఆవేదన, సానుభూతి? బుజ్జగింపు; మేలుకొలుపు, వట్టుదలా అన్నిటిని మించి కార్యోన్ముఖక౦ఠంతో కదను దొక్కిస్తున్న వేడివేడి వాడి పంక్తులు. మనిషి (వగతి కోసం కవి అన్వే షిస్తున్న పాజిటివ్‌ పరిష్కారాలు.

'వివంచవపదుల్లోని మనిషి ఒక జాతికి (వతీక. అసంఖ్యాకమైన సమస్త జనావళిని ఒక బొమ్మగా గీస్తే నేవథ్యంలో ఏర్పడే బృహత్‌ చ్మితం ఆ మనిషి, ఈ దృష్టితో కవిలో పుట్టిన భావ [వకంవనాల్నీ, వసారాల్నీ, వటోధాల్నీ కొన్ని దశలుగా చూపవచ్చు. 11+ (వయత్నాలు

శీలి నిలువెత్తు తెలుగుసంతళం సినారె వ్యక్రిత్వం 2. వతిబంధకాలు, 8. నైరాశ్యం, క. లోకరీతి, 5. పునరు తేజం, 6. లక్ష్యసాధన.

ఈ దళలు “పివంచవదుల్లోని వస్తు[కమాన్నీ కవి భావవిధానాన్నీ తెలియజేస్తాయి. “ప్రివంచవదులు పైకి ముక్తకాలే కాని వీటన్నింటిలో ఆంతసూత్యంగా వినిపించే కవి కంఠస్వరాన్ని వట్టుకోవచ్చు. విడివిడిగా ఉన్న భావాలను ఈ కింది విధంగా పునర్నిర్మించి చెప్పుకోవచ్చు:

“మనిషీ! మంచివాడా! పసివాడా! (వతిభాళాలీ! (వయత్నిస్తే చేతగానిది లేదు. కార్యశూరత ఉండాలి. ఊహల్లో విహరిస్తూ వొట్టి కబుర్లు చెవృటం కాదు. పూనుకొని చిన్నవనై నా చెయ్యటమే [కియా శీలం. కృషితో దేన్నైనా సాధించవచ్చు.

అయ్యో! ఆ మ్మాతం ఎదురుదెబ్బల కే జడిసిపొయ్యావా? అలిసీ పోయావా? ఇంకెంతో దూరం వెళ్ళాలి. వెనకడుగు వెయ్యొద్దు. వంచన లకు బాధపడకు. దుఃఖాన్ని దాటాలి పండ్డున్న చెట్టుకే దెబ్బలు. నీరస పడి నీతినిజాయితీలను వదిలే సేవు. (పతిభనూ, చి త్తశుద్ధి గల పయ త్నాన్నీ ఎవరూ ఆవలేరు. నము[ద్రం కేవలం ఉప్పునీరు కాదు. [కుంగని, లొంగని మనిషికి (ప్రతీక. శ క్రి ఉన్నప్పుడే [వయాణం చెయ్యాలి. జీవ గుణంతో నిరంతరం పృరోగమించటమే జీవితం.

అవును, లోకరీతి బాగుందని ఆనటం లేదు. మనిషిలోని చీకటి కోణం స్వార్థం, అది ఎన్ని దారుణాల్నైనా చేయిస్తుంది. నరక౦ ఎక్కడో లేదు. [దోహం, నింద, మనోవ్యథ, మృషా[వళంసల్లో ఉంది. ఇవ్చటికీ మన కళ్ళముందు భారతంలోని దుళ్ళాసనాదులు ఉన్నాగు, లోభం ఎంత వనైనా చేయిస్తుంది.

*“విపంచ వదులు - విశ్తేషణ శ్తీల్రి

(సినారె నెగెటివ్‌ శక్రిని ఉద్దేశిస్తూ) ఒరే దుష్టబుద్ధీ! గతదృష్టి కాదు వర్తమాన గతాల్లో కాలవరిణామం సహజం! ఒడ్డుకెక్కి- తెవు కాల్బకు. ఎత్తుల మత్తులో ఉండకు. మనిషి మనుగడకు అనువైన స్వామ్యం ఇదేనా? స్వార్థం, అవినీతి ఇవేనా మార్గం? బాహిరమైన [వదర్శన చెయ్యటం కాదు. నాదే అపూర $మౌర్గమనే అహంకారం వద్దు. [వజాజీవితంలో (వగల్ఫాలు లాభం లేదు. వేషధారితన మొద్దు. వదవి దేనైనా కప్పి పుచ్చుతుంది. నడమం(తపుసిరి దూకుడొద్దు. రండు పొర్శాలు కలిస్తేనే నిండు నిజమౌొతుంది. మనుషులంతా ఒక గ్రాటినే విళాలదృష్టి కావాలి. గుండెలో పొరలు లేకుంటే అంతా ఒకటిగా కనిపిసుంది. సంఘశాంతిని 'కరలించకు.

నాయనా, మంచి మనిషీ! ఇంక నీరస రాగాలొద్దు నీ ప్రయా ణంలో ఆత్మసంస్కరణ నీకు పాథేయం. ధైర్యం కవచం. హృదయాన్ని మేధనూ ఎవ్పటికవ్పడు పదును పెటుకోవాలి. వ్యష్టికోవ మొద్దు. సామూహికా[గహానికి కూడా ఓ అర్ధముండాలి. ద్వేషం సమస్తాన్నీ నాశనం చేస్తున్నది. అరాచకత్వం లాభంలేదు. కుదురుగా ఉంటేనే వదిలం. సాఫల్యం కోసం సాధన కావాలి. కష్టసుఖాలను సమానంగా స్వీకరించే స్టిత్మవజ్ఞత్వం కావాలి. (కాంతి శీలికి మరణంలేదు. పద! పురోగమించు. లక్ష్యం సిద్ధింస్తుంది”.

ఇదీ సినారె విశిష్ట భావసంపుటి. ఆధునిక జీవన సంఘర్షణలోంచి '“చరై వేతి అంటున్నారు. విశ్వంభరలో ఆనంత కాలంలోని విశ్వమానవ [(పయాణాన్నీ జయావజయాల్నీ చ్చితిస్తే 'వివంచవదుల్లో వర్తమాన కాలంలోని మానవుడు సంక్షిష్టజీవనవరిస్థితుల్లోకి [కుంగిపోకుండా పురోగమనానికి సమాయ త్రం చేస్తున్నారు. 'ప'వంచవపదులను చదివి ముగించగానే దైన్యంపోయి బోలెడంత ధైర్యం వస్తుంది

డీ నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్య క్లిత్వం

“పివంచపదుల్లో కవి తాత్వికంగా ఒకానొకస్థాయిలో ఐక్యతను ఆఅందుకున్నవాడిగా కనిపిస్తాడు. 2061021 వసి[ేంకం0ఏలః గా దర్శన మిస్తాడు. తాత్త్వికత అనేది 'భూమిక* కావ్యంలో మొదలై “విశ్వంభరలో సాంద్రతరంగా బలీయంగా కనిపిస్తుంది. వాటికిది వరిణామమనీ, కొనసా గింపు అనీ నిరూపించడం కష్టంగానీ కవిగా సినారె నిత్య జీవిత (ప్రవచ నాల్లో, వ్యాఖ్యానాల్లో రాటుదేలటానికిది నేపథ్యంగా వనిచేసి వుండొచ్చు.

బహుశా ఈ కారణంవల్లనే జీవితాన్ని దేనితోనైనా ఆలవోకగా సమన్వయించి చెప్పగల అంతర్హ్భృష్టీ, వరిణతీ కనిపిస్తున్నాయి. ఎందు కం టే ఒక కవి ఏం చెప్పాడనే దానితోపాటు ఏ సన్నివేశంలో చెప్పా డనేది కూడా ముఖ్యం. చవ్పన విశ్తేషణకు లొంగని ఆధునిక జీవిత సందర్భాల్లో సత్యాన్ని దర్శించడం అందరికి సాధ్యమయ్యే పనికాదు. కవి కాలజ్ఞుడు. 'మారుతున్న విలువలను" కాలిక స్పృహతో ఆహ్వానిస్తాడు. ఆ విలువలను పాత సన్నివేశంలో ఇముడ్చుకునే ఒడుపుకావాలి “పపంచ వదుల ద్వారా మారుతున్న విలువలకు దొరిమలుపులిను సమకూరుసు న్నాడు కవి.

“పహాపంచవదులు యేడాదిపాటు ఆంధజ్యోతి వారవతికలో ధారావాహికంగా వెలువడ్డాయి. అసంఖ్యాకమైన పాఠకలేఖలు, ఇతర్యతా సాహిత్య లోకంలో వచ్చిన '“టాక్‌"వల్ల వాటికి పు సకరూపంలో రాక ముందే లభించిన జనాదరణను గమనించవచ్చు. అంతేకాక సినారె వీటిని వందలాది సభల్లో అప్పుడవ్పుడు చదివి వినిపిస్తున్నారు. చప్పట్టే నిజమైన మెప్పుకి తార్కాణం కాకపోవొచ్చుగాని (శోతలు వాటిని పాడు కుంటూ వెళ్ళటం మ్మాతం తప్పకుండా వాటి ళకికి గుర్తు. ఏమిటీ “పహావంచపదుల శ్రి? 'ప'ివంచవదులను ఒక్కసారి వింటే చాలు, సుల భంగా గుర్త పెట్టుకోవచ్చు వేమన వద్యాల్దాగ. వీటి బెక్నిక్‌లోనే ధారణాను కూల శిల్పం నిక్షి వ్రమై ఊంది. పేరడీలు అల్దుకునేంత మూసబలం వాటికి

పివంచ వదులు - విళ్రేషణ శీర్‌ సిదించింది. సభలో పాడుతున్న ప్పుడు విసదమేకాక శోతల్లో అణగి 0 ల రా వున్న భావాలకు రిలీఫ్‌ రావడం గమనిం వాకు. భావనాళక్ర్తులను గర్భీక రించుకున్న లయాత్మక రూపంవల్డా, జీవితంపట్లా, మానవత్వంపట్టా సరైన ఆవగాహన లేకపోవడాన్ని విమర్శించడంవల్హా '(పివంచవదులు పలువురిని ఆకర్షించి ఉంటాయి. ఆపుకోలేని అనివార్యతతో రాసినవి కావటంవక్రి వాటికి సహజత్వం కూడా అబ్బింది. అర్హ, భావాల దృష్షితో “'వ'వంచపదుల్లోని కొన్ని విశేషాలను ఖతి ట ణు గురించే [పయత్నం చేస్తాను. “నముదదానికి చమురుపూ స్తే జిడ్డు పడుతుందా? హిమనగానికి బొగ్గుపూస్తే నల్లఐడుతుందా? తలుపులూ కిటికీలు ఎంతగ మూనుకొని ఉన్నా- తరుముకొచ్చే కాలవాహిని తిరిగి పోతుందా? మునురుకొబ్చే ముదిమి తనవల వినరకుంటుందొ? (2) ఈ పద్యంలోని రెండు అర్థభాగాల్లో రెండర్థాలు చెప్తున్నాడు కవి, పూర్వార్థంలో ఒక సుస్థిరమైన సత్యాన్ని చెరపలేవనీ, అది వస్తుగుణమనే హెచ్చరిక ఉంది. ఉ త్త్‌రార్థ ౦లో సహజమైన వస్తుధర్మాన్ని తెలుసుకొమ్మనే (్రబోధం ఉంది కాని నేటి మనిషి వంచేసున్నాడు. వస్తుధర్మాన్ని కల్లోల పరుస్తున్నాడు. యుద్ధోన్మాదంతో సముద్రానికి జిడ్డుపూ సే _[వయత్నం చేస్తన్నాడు. ఇటీవలి గల్‌. ఎయుద్ధంలో జరిగిందదే రెండేళ్ళనాడే కవి వాక్కు-లో భవిష్యద్వాణి వలికిందా! అంత్మప్రాస స్థానంలో ఒకేమాట పునరుకమైన కొన్ని వద్యాల్లో ఆ మాటకు భిన్నమైన అర్థభాయలు కనిపిప్తాయి. “జగతికంటికి ఊహకందని గగనమొక న్వష్నం విత్తుకంటికి వేయినిలువుల వృడమొక న్వస్నం స్వస్న వానన లేని కాశ్వత నత్యముంటుందా - చినుకు కంటికి నురగలె శ్రే సింధువొక స్వవ్నం కలం కంటికి నోటిశెక్కా (గంథమొక న్వస్నం (10)

శీం నిలువెత్తు తెలుగుసంతికం సీనారె వ్యక్తిత్వం స్వప్నం అనే నాలుగు మాటలకు ముందు వరసగా “అందనిది, ఫలించేది, నమాగమం నృష్టి' ఈ నాలుగింటిని విశేషణార్థాలుగా చేర్చు కుంటే సినారె సందర్భాన్ని బట్టి ఎన్నిరకాల అర్ధాలను పిండుకోగలరో తెలుస్తుంది. అలాగే తికి వ పద్యంలో “దుఃఖం” అనే మాటను పూర్వ పదంతో రూవకం చేసి దానికి ముందు విశేషణాలు చేర్చి దుఃఖానికి ఉన్న బాధాభేదాలను ధ్వనించారు (తిల “అడుగడుగున రేగే అలజడులకు అదరని శిరసే నము[దం ఎన్ని రుతువులూ పీల్ఫివేసినా ఇంకఠని సొగసే నముద్రం (47) పై పాదాల్లో సము(ద్రాన్ని "స్థైర్యానికి, సౌందర్యానికీ వతీకగా వాడుకున్నారు. 60 వ పద్యంలో “చదుపుకో * అనే మాటను కవిత్వపరమైన నుడికారంగా (ప్రయోగిస్తున్నారు. “చదువుకో అనే మాటకు వరుసగా "లెక్కించుకో, విళ్లేషించుకో, గమనించుకో, అర్థం చేనుకో” అన్ని అర్థాలు చెప్పుకోవచ్చు. 4వ వద్యంలో 'విలువికు “నై ర్మృల్యం, స్వారన్యం (శొవ్యత, తొతత్త్వికత' అనే అర్భాలు సిద్ధిస్తాయి. ఈ ఉదాహరణలన్నిం టిలో సినారె ఒక మాటకు వివిధార్థాలను నిర్జేశించి శబ్దం పునరుక్ష మైందన్న భావాన్ని నివారించారు. 8,41,48ి,ఉ5 పద్యాల్లో కూడా ఈ వద్ధతిని గుర్తించవచ్చు. కవిత్వం ఒకతీరని మథనం. ఒక్క మాటకోసం కవి ఎంత సంఘర్షణను అనుభవిస్తాడో వినేవారికి తెలియకపోవాచ్చు. “కాగితాలెన్నెన్ని పిలికితె కఏత ఒలికెను చుక్కలా అనుభవాలెన్నెన్ని అలికితె అత్మ మొలిచెను మొక్కలా” (6, ఎంతో పితికితేగాని కవిత్వం చుక్కైనా రాలదు. వేళ్ళకు పితు క్కునే వొడుపుండాలి. ఆ వొడుపు సినారెకు దండిగా వుంది. “అనుభవాలెన్నెన్ని అలికితె ఆత్మ మొలిచెలు మొక్కలా

'ప'పంచ వదుల్సు- విశ్తేషణ డ్రి

వ్యవసాయం తెలియకపోతే “అలికితే' అనేది పొలంలో విత్తనాలు అలకడంగా చప్పున స్ఫురించకపోవొచ్చు. సినారె కవిత్వంలో ఈ దృష్టితో చూస్తే బోలెడన్ని వ్యవసాయ (పతీకలను గుర్తించవచ్చు. కవి నేవథ్యం అతని రచనలో (_పతిఫలిస్తుందనడానికిది తార్కాణం.

ఇంతకుముందు “ప్ర'వంచపదుల్లో వేమన వద్యాల్లోలాగా నోటి కెక్కే గుణముందని అన్నాను, అదొక్క_టేకాదు, వేమనతో పోల్చదగిన అనేక అంళాలు 'వ'పంచపదుల్లో రూపొంది వున్నాయి.

“పంటలెన్నో యింట ఉన్నా పరిగలేరిన్తుంది లోభం” (19)

“మర్మమెరిగి నబొంకులాడే ధర్మసుతులున్నారు నేడూ” (8)

వంటి పంక్తులు విన్నవ్పడు [వసిద్ధమెైన వేమన వద్యాలు (పంట చేను విడిచి పరిగలేరిన యట్లు, "పేరు ధర్మరాజు పెను వేపవిత్తయా) గుర్తు కొస్తాయి. [వభావమనే పాతమాట అక్కర్లేదు. ఇవి లోకసూక్తులు. సామాజిక [వవాహంలో నునుపెక్కిన సాల[గామాలు, వేమన్న కూడా వాటినుండే పిండుకున్నాడు. పి వపంచవదులు రూపవరంగా, విషయ వరంగా వేమన్న 'స్కూల్‌"కు దగ్గరగా వస్తున్నాయి. “వ'వంచవదుల్లోని సౌదాతనం, సూటితనం వేమన వద్యాలనుతలపిస్తాయి. సాదాసీదాగా చెప్పడం పైకి కనిపించేంత సులభంగాదు. అనుభవాల మీగడ పేరిన పరిణతబుద్ధుల కే సాధ్యం.

గొవ కవులను కాలావధులు వేరు చెయ్యలేవు. అయితే సినారెను ఆధునిక జీవిత సన్నివేశంలోనే చూడాలి. వేమన్నలో త్మీవమైన కోపం ఉంది. సినారెకు అంత కోవం రాదు. తూకం ఆయన జీవగుణం. వేమ నలో అవ్వుడప్పుడు నిరాశానిస్సృహలు కనిపిస్తాయి. నిరాశ తప్పనంతటి ఘోరమైన పరిస్థితులు 17వ శతాబ్దంలో ఉన్నాయి. ఆధునిక కాలంలో కూడా నిరాశను తప్పించుకోవడం చాలా కష్టం. సినారె నిరాళా నిస హలను దగ్గరికి రానీయంత బలమైన వ్య క్రిత్వాన్ని కోరుతున్నారు,

శీత నిలువెత్తు తెలుగుసంతక్కా సినారె వ్య క్రీత్వం అందుకే నిట్టూర్చులకు దోహదం చేసే వేదాంతం 'వివంచవదుల్లో కనిపించదు హృదయాన్ని తాకే ప్రతి సమకాలీన సంఘటనకు కదిలిపోయి కవిత్వం రాయడం సినారె నైజం. వంజాబ్‌ ఘటనలకు (వతిస్పందిస్తూ “కత్తులు నొటిన గుడిలో భక్తి ఎలా పండుతుంది" (64) “తూటాలెందుకు మెళ్ళో తోటను నాకేవానికి (8జి అని | పళ్నిస్తున్నారు.

సినారె నిజమైన (వజాస్వామ్యవాది. (వజాస్వామ్యంలో నియంత ్ర త్వపు పోకడలను సహించరు. “ఒక్కబేతనే అన్ని నడిస్తే ఏమవుతుంది (ప్రజానీఠం” (28, అని నిలవీస్తున్నారు, “వెయ్యె త్రి విదిలిస్తే చీఠట్లు వీగి పోతాయా” (95) పూనుకొని చిన్న దీవమైనా వెలిగించాలి అంటారు. మొదటినుంచి సినారెకు ప్రగతిశీల దృక్పథంపట్ట మొగ్గు ఉంది. రెండు వర్గాలను గీతగీసి తెగ్గొట్టి చూవడం ఆయన ఫిలాసఫీ కాదు. ఉద్యమాల వట్ట ఆయనకు సౌనుభూతి కనిపిస్తుంది. వ్యతిరేకత లేదు.

'జనశ్త్తిని నులిమే-స్ణే నినదించక ఊరుకోదులే* (85) అని పాలక వర్గాలను హెచ్చరిస్తారు. [ప్రజలపై పీడన పోవాలని ఆయన మనసారా వాంఛిస్తార్తు,

“కట్టుబానినకు సంకెళ్ళు మట్టి గరిచినప్పుజే సార్ధఠ్యం' _ (18)

సినారె లౌకిక వ్యవహారాల్లో ఎంతటి వ్యవహారదక్షుడైనా వసి తనవు నిర్మలత్వాన్ని ఆయన అద్ధంలా కాపాడుకుంటున్నారు. ఆయన వ్య కిత్వానికి ఈ కింది పద్యం నిజంగా అద్దమే.

“ఒక్క జల్లు కురినిందో అబ్బో శెక్కలాప్పుకున్న ఫ్లై పక్కటయిల్లు మురిసిందా అబ్బో చుక్కలందుకున్న ప్రే ఇంత పసితనం నీలోవుంకే ఎలా బాగుపడతావో _ మంచీవార్హ దొరికిందా ఇంతే మటి న్వర్శమైన సే ల! ఖ్‌ అమా ఖ సంధి కాన్ష కుదిరిందా అంతే జగ న్వర్శమైన ఫే (81

“వ'పంచ పదులు - విశ్రేణ కరి

ఇట్టా “వవంచపదులను తవ్వుతూపోతే ఎన్ని విశేషాలైనా బయట పడతాయి. చివరగా నాకెంతో నచ్చిన & అద్భుతమైన పద్యాన్ని మీ ముందుంచుతాను.

వెళ్ళికే కాదనను కాగే తళ్ళఆవిరి చూసిపో

వీడిజే కాదనను మూళ్లే నొడిఊోపిరి చూనిపో

అన్ని తెలిసే తెంచుకొనిపోతున్న నీకో విన్నపం

నవ్వినా కాదనను మునిగే నావఅలజడి చూసిపో

కాల్చిన కాదనను మంటను కాన్త నిలబడి చూనిపో (ఈ)

దీన్నిగురించి నేనేమీ వ్యాఖ్యానించను. కనుమరుగవుతున్న ఓడను చూస్తూ తీరాన నిలబడిపోతాను. ఇక మీదే ఆలస్యం. వంచపదుల [పపం చంలోకి (ప్రవేశించండి. మీకిదే నా ఆహ్వానం.

(ఇది “పంచపమల్లో పపంచం" పేరుతో *“(పిపంచపదులు పుస్తకానికి రాసిన పీఠిక, ఎ(పెల్‌ 1౪891.)

సమ్మగ పరిళోధకుడు

ఆధునిక తెలుగుకవిత్వాన్ని గురించి కూలంకషంగా పరిశీలనచేసి సత్ఫలితాలను సాధించిన (గ్రంథాల్లో “ఆధునికాంధ కవిత్వము; సంప దాయములు-[పయోగములు ఈనాటికి కూడా మొదటిదే. 8 దళాద్దాల పాటు వెలువడిన సుసంవన్న మైన, పరిణామశీలమైన, వై విధ్యభరితమైన తెలుగుక విత్వాన్ని ఒక్కచేత్తో ఏకబిగిన సేకరించి, (కోడీకరించి, వ్యాఖ్యా నించి, విశ్తేషించి స్యూతీకరించిన బృహ్మదచన ఇది. దీనితరువాత ఆధునిక కవిత్వంపైన ఇంతటి (పామాణిక (గంథం రాలేదు ఈ మార్గంలో ఒకటీ అరా వచ్చినా అవి వపరిచయాత్మకదళలోనే ఆగి పోయాయి. కొన్ని కొత్త అప్పి కేషన్సుతో దూసుకొచ్చినా డేటాకోస౦ం దీని పైనే ఆధారవడ్డాయి. రెండున్నర దశాబ్దాలకు పైగా వఠనపాఠనాల్లో నలుగుతూ ఖఇండనానికై నా మండనానికైనా ఆస్కారంగా ఉన్న సజీవ రచన డా, సి. నారాయణరెడ్డిది,

ఈ [గంథంలో సినారె చేసిన తీర్చులపైన చెదురుముదురుగాను (వత్యేకంగానూ చర్చలు జరిగాయి. ఎప్పుడన్నా ఈ సిద్ధాంత వ్యాస నియత [వజాళికతో విభేదం కనిపించవచ్చు గానీ దీనిలో ఆయన చేసిన ఏ (పతిపాదనా పరా స్తం కాలేదు. పైగా నేటికీ అధునిక కవిత్వంపై వస్తున్న విమర్శన వ్యాసంగంలో ఆయననను కోట్‌ చెయ్యక తప్పని వరిస్థితి ఉంది. ఇది ఈ (గ్రంథ [పామాణికతకు తిర్పుగ్పలేన్సి నిదర్శనం.

ఈ (గ్రంథంద్వారా సినారె పరిశోధన (సాశస్త్యాన్ని వివరించే ముందు దీని వెనక జరిగిన ఆయన నేవథ్యకృషిని తెలుసుకోవడం అవసరం:” _

సమ్మగ పరిశోధకుడు ర్‌! 1958 లో ఎం. ఏ. చదువుతున్న ఇరవై రెండేళ్ళ యువకుడు కిన్నెర వ్మతికలో రెండు సౌపొత్య వ్యాసాలు రాశాడు. (జూలై, అక్షో బరు); “అభ్యుదయ కావ్యాల్లో అగ్ని, కివిత్వం నా సాధనం' అని వాటి పేర్లు. ఆలాగే అదే సంవత్సరం “కవిత్వం ఒక మహోద్యమం” అని “శోభ ప్యతికలో మరో వ్యాసం (పకటించాడు. (మార్చి); కిన్నెర “ఏరిన ముత్యాలు” శీర్షికలో ఇది పునర్ముదించబడింది. ఈ వ్యాస్మ్యృతయ రచయిత 'పేరు సింగిరెడ్డి నారాయణరెడ్డి. ఈ వ్యాసాల్లో కవిత్వాన్ని నిర్వచించే (యత్నం, కవిత్వ వయోజనాన్ని ఆనందోపదేశాల మధ్య సమన్వయం చేసే [పయత్నం, గురజాడ, ఫ్రీఫ్రీ, దాశరథి వంటి కవుల అభ్యుదయ భావాలకు ఉ తేజిత్తుడై వారి కవిత్వాన్ని వ్యాఖ్యానించే ,ఫయత్నం కనిపి స్తాయి అంతేకాక యాభయిల్లోనే భారతి, (సవంతి, ఆంధ వభల్లో అనేక వ్యాసాలు [వకటించాడు. ' అవి “భ విష్యత్తులోకవిత, నిత్యజీవితంలో వేమన, రవీంథదుని కవిత్వంలో విశ్వుజనీనత, నాయుడు బావి వంటి ఆధునిక వ్యాసాలూ “నన్నెచోడుని కవితా శక్తి, ద్వివదల్లో దివ్యకవిత, తిక్కన తీరుతెన్నులు, రంగనాథ రామాయణము, తెలుగు కావ్యాల్లో సాంఘికజీవనము, శబ్దళ క్రి - అర్ధస్ఫూర్తి' వంటి (పావీన విషయక వ్యాసాలు; ఇవి అనంతర కాలంలో “వ్యాసవాపొని పేరిట సంపుటిగా వెలువడ్డాయి. వీటిలో నన్నెచోడుని కవితాళ క్తి, తికన తీరు తెన్నులు అనే వ్యాసాలు తెలుగు విమర్శన సాహిత్యంలోనే తలమాశిక మైనవి, వాటిని గురించి ఇక్కడ వివరించటంలేదు. సినారెది అప్పటికే చక్కగా రూపొందిన శెలి. (ప్రాబంధికళబ్దాల పోహశ+ింపును సంతరించుకున్న వ్యావహారిక భాష, అప్పటి శైలిని గమనిస్తే ఆతడు తవ్పకుండా కవి అని గుర్తువట్టొచ్చు. ఆనాటి ఎం.ఏ. క్మురవాడు మరో వదేళ్ళలోనే అంటపేతన ముపష్పయ్యొకటోయేట ఆధునిక కవిత్వం మీద గొవ్ప విమర్శగంథం రచించడం ఆశ్చర్యం ఏమీకాదు. దాని వెనక సంస్కారం, నునుపులు తీరిన అభిరుచి, ఆస్వాదనళ క, పరిశీలననై శత్వం, నిరంతర వర్మిశమా వున్నాయి. శయ్యా గ్రకికాళర్ప ల [టా పా నా హహ

ర్‌లి సీలు వతు తెలుగుసంతకం సీనార వ్యక్తిత్వం

ఇక (పస్తుతాంశం 'ఆధునికాంధ కవిత్వము; సం_పదాయములు-= (వయోగములు' అనే [గంథం విషయానికి వస్తే ఇది 1962లో ఉస్మానియా విళ శ్రవిద్యాలయం నుండి పిహెచ్‌.డి పట్టా పొందిన సిద్ధాంత వ్యాసం, మరో ఐదేళ్ళకు అంటే 1967 లో ఇది అచ్చయింది. 1977 లో ద్వితీయ మృుదణ 1989 లో తృతీయ ము(దణ పొందింది మూడుసార్లు ముుదింపబడిన సిదాంత వ్యాసొలో ఇదే మొదటిది. దీని (ప్రాచుర్యానికి ఇది మంచి తార్కాణం.

ఈ సిద్ధాంత వ్యాసరచనలో సినారె తన లక్ష్యాన్ని ఈ విధంగా చెవ్వుకున్నారు.

“సాహిత్యమున-(పధానముగా ఆధునికాంధ్ర కవిత్వమున-సం్యప దాయమునకున్న స్థానమును, దానిపై జరిగిన విస్మయావహములై న సరి కొత్త (పయోగములను పరిశీలించి చూపుటయే ఈ పరిశోధన(గంథము వరమలక్ష్యము.”ొ

(వయోగమనే శబ్దాన్ని నవ్యతకు వర్యాయంగా స్వీకరించారు సినారె. అట్టాగే సర్యవదాయ [పయోగాల పరస్పర సంబంధాన్ని గురించి చెప్తూ

“సం్యవదాయముపై జరుగు మార్పే (వయోగము. గాఢమైన [పతిభ కలవాడు చేసిన [(వయోగము అనతికాలముననే సం్మపదాయముగా రూఢమగును” అని తనద న్లిని (వకటించారు. సం్యపదాయాన్ని వదలని (వమయోగాన్ని ఆయన పట్టించుకున్నారు. ఈ దృక్పథానికి ఆయన సమ న్వయ నూర్గాన్ని ఎన్నుకున్నారు

సినార అవలంబించిన ఈ సమన్వయమార్గానికి కారణాలను విచా రిద్దాం, సినారె వస్తుతః రవి, కాబట్టి ఆస్వాదించే శక్రి ఎక్కువ. కేవల విమర్శకుడికి కవిత్వాన్ని ఆస్వాదించే + _కీ తక్కువని కాదు. కాని ఆ

సమగ పరిశోధకుడు ల్‌కి ఆస్వాదనలో ఇద్దరికీ తేడా వుంటుంది. సినారె స్య్యపదాయ భూమిక నుండి వచ్చిన రోమాంటిసిస్టు. కాలాన్ని బట్టీ, 2౯౯16366 నిబట్టీ అభ్యు దయ భావజాలాన్ని బాగా వొంట బట్టించుకున్నారు. కాబట్టి నిష్కర్షగా యాంతికంగా నిలువుగీత గీసి తెగ్గొట్టినట్టు చెప్పడం ఆయన [పవృత్తి కాదు. నిర్ణయంచేసేటప్పుడు ఇతర సావ్యాలతోపాటు ఆయన తన అభి రుచిని కూడా లెక్కలోకి తీసుకుంటారు. ఈ రకంగా సమన్వయవాదాన్ని క్రవిత్వంలోనే కాక విమర్శకు కూడా విస్తరింవజేశారు. విమర్శ రీతిలో ఆయన కట్టమంచి వారి కర్కశత్వాన్నీ; రాళ్ళవల్లివారి కంటకగర్భిత మార్దవాన్నీ వరిహరించి సుకుమారరీతిని ఎన్నుకున్నారు. వ్యతిరేకించినా సున్నితంగా చెప్పడం ఆయన వద్ధతి దీనివల్ల హెఠకుడికీ కవికీ, కవికీ విమర్శుకుడికి, విమర్శకుడికీ పాఠకుడికి ఉండే సన్నిపాత సంబంధాన్ని తెగిపోకుండా కాపాడగలిగారు.

ఇది 8 [వకరణాలుగా సాగిన బృహద్దంథం. విజ్ఞానసర్వస్వ మనదగిన విపులగ్రంథం. (గ్రంథ్యప్రారంభంలో సర్మవదాయ స్వరూపం, [వయోగవై శిష్ట్యాదులను గురించి వివరించారు. సినారె నవీనత, లేదా ఆధునికత అనే మాటల అర్థాన్ని కాలాన్నిబట్టి, అపూర్వ (యోగాలను బట్టి నిర్ధారించారు.

[వయోగమనే మాటకు అర్థం చెప్తూ-

జన్సిర్జీవములై న కవి సమయములను మీరి ఆపూర్వంగా చెప్తే అవి వ్రయోగాలవుతాయి.. దండి మహాకవి రాగరూషితయగు అవంతిసుందరి నే్యేతమును “పౌఢకందశీకుట్మలమివి అని ఉపమించెను. కందళి యనగా అరటిపువ్వు అరటిపువ్వుతో కన్నును పోల్చుట ఒక కొత్త (వయోగమే, ఈ కావ్యములోనే దండి ఆధరమును కదంబ పుష్పముతో పోల్చినాడు. ఇదియు ఆపూర్వ [పయోగమే.”

రక్త నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్యక్తిత్వం

విపులంగా తప్ప చెప్పలేని విషయాన్ని కూడా సూత్మప్రాయంగా చెప్పే నైపుణ్యం సినారెలో కనిపిస్తుంది. [పబంధ లక్షణాలను నాలుగు ముక్కల్లో చెప్పారు. *1. కథానాయకుని యొక్క తృతీయ పురుషార్థ మునకు (కామమునకు) చెంది [పామికముగా తద్వివాహ సంబంధియగుట. £ శృంగారము అంగిరసముగా నుండుట. 8, వర్ధన బాహుళ్యము కలిగి యుండుట. 4 రీతి _పాధాన్యము కలిగియుండుట.” మనుచరి[తాన్ని ఈ లక్షణాలన్నింటిని గర్భీకరించకున్న (వథమ్మపబంధంగా పేర్కాన్నారు మరి శృంగార నైైషధమో! (వబంధ వాసన గృబాళించే రచన మా్యతమే అని అన్నారు. అట్టాగే “19 శతాద్దిలో వెలువడిన కవిత్వము చాలావరకు నలిగిన బాటలో నడిచినదిొ” అని గుర్తించారు ఇదంతా ఎందుకంటే 1పావీన కవిత్వాన్ని గురించి కూడా ఆయన సాధికారంగా తీర్పులు చెప్ప గలరు,

వీరేశలింగం పంతులుగారిని గురించి చెవ్తూ కవిత్వంలో పరివర్త నాన్ని గూర్చి ఆయన త్మీవవేడన సరస్వతీ నారద విలావములో మాత్రమే (వస్ఫుటించిందనీ అయితే అది వేదనగానే నిలిచిపోయిందని అభ్మిపాయ వడ్డారు ఆ వేదన రాయ్మపోలు, గురజాడల రచనల రూపంలో అక్ష రత్వం పొందిందని అన్నారు. అయితే కందుకూరి కవితా సామర్థ్యాన్ని గురించి సున్నితంగానే అయినప్పటికీ నిష్కర్షగానే చెప్పారు

“సాంఘిక సంస్కరణ విషయము లావ్యంతము వదునుగల వీరేశ లింగంగారు లేఖిని కవిత్వ విషయములందు మ్మాతము మెతవడి పోయి నది. సాంఘిక రంగములో ఆయన వీవావేశముతో విజృంభించిన అతి వాది, కవితా రంగమున మాత్రము కడుప్పులోని చల కదలకుండ నడిచిన మితవాది.”

నవ్యక విత్వ లక్షణాలను వేరీజువేస్తూ “నవ్య కవిత్వములో [క్రింది వర్గములకు చెందిన పాతలుు నాయికా నాయకులగృట గొప్ప మార్చు,

సమ్మగ వరిశోధకుడు ర్‌క్‌ యెంకి పొటలు, వనకుమారి, లవణరాజు కల మున్నగు వానిలో సామాన్య జనుల జీవితములే చ్మితింపబడినవి” అని అన్నారు.

కావ్యనాయకులకు గుణం మాత్రమే (వధానమనీ, వర్షవస క్రి కాదనీ నవ్యకవిత్వం భావించింది. జామవాగారి గబ్బిలంలోని బక్క చిక్కిన అస్పృవ్యడు మేఘ సందేశంలోని యక్షుని స్థానమా[క్రమించాడు. గబ్బిలం ఉత్తమవంళశ సంజాతమైన పుష్కలావ ర్తక మేఘం స్థానమా[క మించింది. నవ్యకవిత్వంలో వస్తు పరంగా వచ్చిన ఈ మార్చు విన్హ వాత్మకమైనదని అభ్మిపాయ వడ్డారు. అంతేకాక “కాపునారు, వడవ నడుపు వారు, గొల్హవారు, అస్పృశ్యులు కావ్య పాత్రలగుట ఎఫ్హోర్లి (బతుకు తెరువులకు కావ్య గౌరవము కల్లుట - ఇంతకు మించిన వస్తునవ్యత మరే మున్నది?' అని (వ్రళ్నించారు. ఇక్కడ వరిణామాన్ని గు ర్తించటంలో వరిశోధకుని ౦0)66౯1710 వ్యక్తం అవుతున్నది.

యుగక ర్భత్వాన్ని నిర్ణ యించేటప్పుడు సినారం అవలంవించిన మెళుకువలు నైపుణ్య భాసితంగా ఉన్నాయి ఎవరు యుగకర్త? గురజాడా? రాయ్యప్రోలా? ముందు యుగక ర్తలక్షణాలను గూర్చి ఆయన ఏం చెప్పారో చూద్దాం.

“ఏవరు తమ రచనల ద్వారా వర్తమాన కాలముననే కాక భవి ష్య త్తరముల వారికి అభినవో త్తేజము కల్లింతురో, ఎవరు గతానుగతిక మైన ఘనీభవించిన [ప్రపంచములో ఉద్దామమైన ఉద్దీపనము కలిగింతురో, ఎవరు తమ తరువాతి అనేకకవులకు అనుకరణీయులౌదురో వారిని సాహిత్యరంగమున యుగక ర్త లనవచ్చును.” |

యుగక ర్తలను గురించి బిన్నాఖ్మిపాయాలున్న కాలంలో సినారె సమన్వయదృష్టిళో వేరువేరు రకాలుగా గురజాడా, రాయ్మప్రోలూ ఇద్దరూ యుగకర్తలే పొమ్మన్నారు. గురజాడ మొదట సంప్రదాయ ధోరణిలో

కఠి నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్యక్తిత్వం కవిత్వం రాసి తరువాత నవ్యభావావరణలోకి ప్రవేశించారు. ఆయన జీవితావగాహనలో మానవత్వ దర్శనంలో ఒక [కమ పరిణామం కని పిస్తుంది, రాయప్రోలు ఏకకాలంలో రకరకాల ధోరణుల్లో కవిత్వం రాళారు. (ప్రేమ, సంస్కరణ, దేశభ కి ఆయనలో పాయలుగా (పవ హించాయి. ఆయనలో వై విధ్యం ఎక్కువ. ఈ చిక్కులను విడదీయ టానికి సినారె ఓ క్రై9టీరియన్‌ను అనుసరించారు.

*గ్రద్రనల్ర నవ్యతనుబట్టి, వాని (వచురణ కాలమునుబట్టి, తరువాత కాలమున వాని [వభావమునుబట్టి యుగక రృృత్వమును నిర్ణ యించవలసి యుండును ఆంటున్నారు,

ఈ వద్ధతిలో గురజాడ, రాయ[పోలు లిద్దరిక్రీ యుగక రృత్వావ | కాళం ఉంది. ఈ అవకాళాన్ని పరిశోధకుడిగా చక్కగా ఉపయోగించు కున్నారు సినారె, ఒకే కాలంలో యుగలక్షణాలను (పతిబింబించే కవులు అనేకులుండవచ్చు, అట్టా (వతిబింబించినవారిలో బలమైనవారినే యుగ కర్తలంటున్నాము సినారె యుగకర్త అనేదాన్ని ఒక 6861190676 ₹16గాకాక జెళ210466 చేసి తేల్చదగిన అంశంగా భావించి చర్చించారు. దీనివల్స యుగక ర్త ఒక్కడే ఉంటాడనే భావం తొలగిపోయింది. ద్విక ర్సృత్వ వాదంవల్డ ద్వినాయకత్వమే కాదు బహునాయకత్వం కూడా ఉండవచ్చనే ఆలోచనకు పునాదులు వడ్డాయి.

గురజాడలో నవ్యతకోసం జరిగిన సంరంభంలో దాని హేతువు లను (ప్రభావాలను సినారె సమ్మగంగా పరిశీలించారు. గురజుడ క విత్వ రంగంలో సాహస (వయోగాలు చేశాడనీ ఇవి (పాచీన కవుల్లో పాలకు రికి సోమనాథుని (వయోగాలను తలపింప జేస్తాయనీ ఇరువురూ దే? సాహిత్య ప్రవర్తకులనీ సినారె అభిిప్రాయవడారు, అప్పటివరకు గుర జొడను గురించి ఇంత విపులంగా, లోతుగా చర్చ జరగలేదు తరువాత

సమగ పరికోధకుడు ర్‌? గురజాడపైన ఓ (వత్యేక్కగంథమే రచించిన (మహోదయము) కె.వి. రమణారెడ్డి సినారె (వతిపాదనలను విసృతంగా కోట్‌ చెయ్యక తప్పలేదు.

గురజాడలోని వరిణామాన్ని సినార నిపుణంగా విశ్లేషించి చూపారు. [(పారంభంలో గురజాడ సంప్రదాయ కవిత్వం రాకాడనీ ఆయన రాసిన పువ్చలావికలు అము క్రమాల్యదలోని పుష్పలావికల చెల్దెళ్ళలా ఉంటాయని అన్నారు. ఆలాగే ఆయన [కమవికాసౌన్ని ఈ విధంగా పేర్కొన్నారు:

“నృర్రశ్రాడవారిీ రీతిగానే వగ్యరచన చేసియుండినచో ఆ మార్గమున వారు తప్పక [ప్రొఢకవి యయ్యెడివారు. సం[పదాయము ననుసరించిన కవులవం కిలో ఎక్కడో ఒకచోట ఆయనకొక చిటిచావ లభించి యుండెడిది కాని అట్లు జరుగలేదు.”

గురజాడ కవిహృదయాన్ని వట్టుకోవడంలో సినారె ప్రతిభ అద్భుతం! దానికి ఆయన స్వయంగా కవి కావడం తోడ్పడింది.

గురజాడ పూర్ణమ్మను గురించి వర్డిస్తూ ఆమెనడకలు పళ్ళను మీరిన తీపిశలవవి వర్ణించారు. దీనిని నవ్యపయోగంగా గుర్తిస్తూ గురజాడ నడకలను హంసాదుల గమనం స్ఫురించే కవి సమయాల పద్ధతితో వర్ణి ౦చలేదన్నారు. అంతవరకు నడకలు తీపి కలవని ఎవ్వరూ అనలేదు. కావ్యగుణాల్లో [(పసాద మాధుర్య గుణాలున్నాయి. గురజాడ ఆమె నడకలలో మాధుర్యగుణాన్ని ధ్వనింపజేశాడు. ఆమె నడకలు ఆమె మనోలక్షణాన్ని అనుసరించి ఉన్నాయి. ఆమె మనస్సులోని మాధుర్య గుణం నడకల్లో 'సెతం చోటుచేసుకున్నది అని సినారె వ్యాళ్యానం చేళారు పరిశోధకుడికి వ్యాఖ్యాన (పతిభ చాలా అవసరం.

ఇక ముత్యాల సరం ఛందస్సులో సినారె చూపించిన వై విధ్యం, ఆ ఛంధస్సు నడకలో ఆయన చూపిన మెళుకువలు అనితర సాధ్యంగా

58 నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్య క్రిత్వం ఉన్నాయి. నడక, లయ తదితర ఛందస్సుకు సంబంధించిన అంశాల విషయంలో తెలుగు కవితా రంగంలో సీనారె తర్వాతే ఎవరినై నా చెప్పు కోవాలి. ఆయన ఆవాల్యగాయకుడు కూడా కాబట్టి పాట నాడిని వట్టుకోవ డంలో ఆయనకిది మంచి సాధనంగా ఉపయోగపడింది.

గురజాడ ముత్యాల సరాల్లో లయ తప్పినట్టు కనిపించే భాగాలు (ప్రమాద వతితాలు కావనీ బుద్ధిపూర్వకంగా చేసిన తిరుగుబాటులనీ నిరూ పించారు. గురజాడ కొన్నిచోట్ట పాదనియతిని పాటించలేదు. దీనిని ఆయన తన రచనలో వైవిధ్యంకోసం, కథనంలో సొౌలభ్య సౌకర్యాలకోసం సంకల్పపూర్వకంగా చేసిక (పయోగమని సినారె చక్కగా గుర్తించి ఉదాహరించారు.

“తీవలకు తలిరుల తెరుంగుగ

కాంచనము సింగారమందురు

లలనలక్షు గానిమ్ము; రాని

కమ్మనితావి (గమ్మెడి__

కాని, కమ్మనితావి భాగాల్లో ఛందడోభంగం జరిగినట్టు. కనిపి స్తుంది, కాని దీనిలో నడక్ర్ష తప్పలేదనీ ఇది [0%0-01-? 6156 ధోరణిలో రచించబడిందని గురించారు. గేయాన్ని అచ్చువేసిన పద్ధతిని మార్చి తిరగరాసి లయ తప్పలేదని నిరూపించారు “కానని నాలుగో పాదానికి రెచ్చి, మూడోపాదంలో 'కానిమ్ము* తరువాత ఊపిరి తీసుకొని నాలుగో పాదం చదవాలని చూపించారు. ఆట్టాగే__

“పసికికడవల పాం పెకగులు

ప ళెరమ్ముల వళ్ళుపువ్వుల్స

సమ్మగ పరిశోధకుడు ర్‌9

మోములందున మొలక నవ్వులు

చెలగి చెలిక తల్‌

వెంట నడిచిరి

దీనిలో నాలుగోపాదాన్ని $ మా[తలతో ముగించి ” మ్మాతలతో ఐదో పాదాన్ని చేర్చారు. దీన్ని నాలుగోపాదంతో కలిపితే లయ చెడిపో తుంది. లయ చెడిపోతుంది కాబట్టే గురజాడ ఐదోపాదాన్ని చేర్చారని అందులోని స్వాకస్యాన్ని సినారె గృుర్రించి చెప్పారు. “చెలగి చెలిక త్తెల్‌ చదివిన పిమ్మట సరిగా 5 మ్మాతల కాలమాగి 'వెంటనఢిచిరి అన్నచో భంగము జరుగదు; సరికదా మరల 'చెలికత్తెల్‌' అనవలెననిపించి, పాట క్రిందికి దిగును * సినారె లయ జ్ఞానానికి ఈ సూచన గొప్ప ఉదాహరణ. ఈ సందర్భంగా వెల్చేరు నారాయణరావు సినారె లయజ్ఞతను (_వళంసిస్తూ-

“అచ్చులో ఇర్కుుపోయిన మన మనసుల్ని పాటవై పు మళ్ళించిన ఈ సూచన గొప్పది దీనివల్ల గురజాడకు ఛందోదృష్టి బాగా ఉందని తెలుసుంది” అన్నారు.

ముత్యాలసరం కంటే ముందే తత్తుల్యమైన గేయాలను గుర్తిం చారు సినారె.

జమ్వేల్సుక్రొన్సుమీ భరతపుుతుడ మేలుకొనుమీ సుజనమ తుడ

మేలుకొనుమీ సచ్చరితుడ; మేలుకొనవయ్యా! వత్సా! మేలుకో”

(3. వెంకటరత్నం)

“వత్సామేలుకో అనే భాగం తీసివేస్తే అది అచ్చంగా ముత్యాల సరంగా రూపొందుళుందని సినారె గుర్తించారు. దీనిని నాలుగుపొదాలకు ఒక సంవత్సరం ముందే ఇది వెలువడింది. దీనిలోని వస్తువు కూడా గురజాడ [1పటోధానికి సన్నిహిత మైంది,

60 నిలువెత్తు కెలుగుసంతకం సినారె వ్యక్తిత్వం “సర్వాంగీణత లేకపోయినను మొట్టమొదటి ముత్యాలసర మిదియే నని చెప్పవచ్చును _ భారత జాతీయోద్యమమును, ముఖ్యముగా వందే మాతరం ఉద్యమమును కవిత్వరూవమున (పకటించిన మొదటి గేయము సెతమిదియే యనవచ్చును” అని తేల్చారు. సాహిత్యంలో [పారంభాలను నిర్ణయించటం తేలికపనికాదు:ః దానికి కాలికస్పృహ, పుష్ట లమైన సామి, నిర్ణయ నైపుణ్యం అవసరమవుతాయి. సినారె నిర్ణయించిన అనేక [పారం భాల్లో ఇదొక మచ్చుతునక. న్‌! ఆధునిక (వక్రియలను సర్మవదాయ సాహిత్యమూలాలో పోల్చి చూపించటంలో సినారె అందె వేసిన చేయి. నీలగిరి పాటలను గురించి రాస్తూ “భిన్న గతులలో రాసిన ఈ ఆరు పాటలు అన్నమాచార్య కీ రన లను బోలియున్నవి” అని అభ్మిపాయవడ్డారు. రాయ్మపోలును గురించి వివరించే సందర్భంలో సినారె అమలిన శృంగారం గురించి చేసిన చర్చ ఆయన [పాచ్యపాళ్చాత్య సాహిత్యాల విసృత వరిచయానికి నిదర్శనంగా వుంది. భావ కవిత్వంపై సినారె _పకటించిన ఫలితాలు 'ఆయన తరువాతే మిగతా ఎవరైనా అనే పద్ధతిలో రూపొందాయి. భావకవిత్వం పై వచ్చిన సమ స్‌ నిర్వచనాలను బేరీజువేసి మీగడలాంటి వాక్యాలను శేర్చారు. “భావకవిత్వములో వస్తురచనల కన్న భావమునకే ప్రాధాన్య ముండునని నా అభ్మిప్రాయము. భావము తరువాత రచనకు, దానితర్వాత వస్తువుకు (ప్రాధాన్యము కలదు ... భావత్యీవతను గుండెలను దూసుకొని పోవునట్టు (పకటించుట భావ కవిత్వ లక్షణమైనది.” భావ కవిత్వాన్ని వర్గీకరించటంలో సినారె ఆ కాలంలో వచ్చిన వైవిధ్యభరితమైన _ కవిత్వాన్నంతా ఇమిడించారు. భావకవిత్వాన్ని

సమగ పరిశోధకుడు 68 “కాల్పనిక” అనే విశాలార్థంలో తీసుకొని దానిని 6 కాఖలుగా విభజించారు.

1. [వణయ ల. దేశభ_క్రి 8, వకృతి 4 సంభఘసంస్రరణ 5. భక్తి
2. స్మృతి కావ్వాలు. దేశభకి సంఘ సంపు-రణ కావాలో ఆత్సా |: శయ లవ లేకుని కాల్చ్పనికావేశముండటం వ ఈ విభో లోకి కేకయ. ఒక యుగంలో వచ్చిన, రాశిలో వాసిలో గొప్పదైన కవిత్వాన్నంతా ఎంతో చాకచక్యంతో ఒక సూతంలోకి గుచ్చగలిగారు. ఈ విభజనమైన తరువాత కొన్ని చర్చలు జరిగినా వాటికి సినారె సూ(త్రీకరణలే [పేరకంగా ఉన్నాయని గమనించాలి. సజీవమైన వరిశోధన మొండిశిలలాగ స్ట్‌ పడదు. [వవాహశీలంతో తరువాత్తరాల ఆలోచనలకు కారణమవుతుంది.

వరిశోధకుడు కేవలం కొన్ని 60015 చేతిలో వట్టుకున్న ఆయుధ భారి కాదు. సహృదయత కూడా ఆవసరం సినారె థావక విత్వంపైన లాకణికదృష్టిని (పసరింపజేస్తూ భావకవిత్వంలో విభావాదిసామగీ పుష్కూలత లేదన్నారు. కాబట్టి ఇది రసపుష్టి నందుకొనలేదు. కాబట్టి ద్రస్య శబ్దమునకు కొంత వెసులుబాటు కల్పించుకొని చూడవలసిన అవసరమున్నది” అన్నారు. కొందరు విమర్శకులు భావించినట్టు ఇది సౌజన్య పూర్వక సమన్వయం కాదు సంప్రదాయం నుండి నవ్యతను ఒకగ్రావేటుతో విడగొట్టలేనిపరిస్థితికి చార్మితకసమన్వయంగానే దీన్ని గు ర్రించాలి.

భావ కవిత్వంలో ఎందరో కవులున్నప్పటికీ వారిలో 20, 80 మంది [వతిభావంతులున్నప్పటికీ వారి వతినిధులనే ఉదాహరణగా తీసు కున్నానని చెప్పారు సినారె. ఒక అధ్యయనంలో అందరు కవులను తీసు కోవడం ఎవ్వరికీ సాధ్యం కాదు. కాని (పతి కవికీ ఏదో ఒక చిన్న స్టా మైనా ఇవ్వాలనేది సినా రె త్మావతయం. ఎవరినీ విస్మరించడానికినల్లేవీ దని ఆయన ఉద్దేశం. అందరూ విశ్లేషణ వరిధిలోకి వస్తారా అని కాకుండా చరితను ఒక చోట రికార్డు చెయ్యటం కూడా పరిశోధక్కుని క ర్రవ్యంగా ఖావించాలి.

69 నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్య క్రిత్వం

పరిశోధకుడు (వత్యక్ష పరిశోధన సామిని (21౯3౯ 12౧4 1౧శం2086109) సేకరించాలి. సేకరించిన దాని సమ్మగత (0౧౦౫9౪౯ - 6౧51769658) చూసుకోవాలి. పరిశోధనలో సమాచారాన్ని సరిగ్గా (వదర్శించడం ఒక మెట్టు అయితే దానివిశ్రేషణ రెండోమెట్టు. మొదటిది సమ్మగంగా ఉంటే రెండోది వటిష్టంగా ఉంటుంది. మొదటిది అసమ్మగమైతే రెండోది బలహీనంగా ఉంటుంది. సినారె వచ్చిన తరువాత పుస్తకాలకు ఇంతటి (పామాణికత రాకపోవటానికి కారణం వాటిలో సమాచారసమ్మగత లేకపోవడమే. మౌలికసమాచారాన్ని ఇవ్వటంలో ఇంతటి నమ్మక మైన్మగంథం మరొకటి లేదు. అప్పటివరకు ఎవ్వరి దృష్టిపడని సమాచార సంపాదన దీని (వత్యేకత. ఈ ధీసీస్‌ను చూడ కుండా ఆధునికకవిత్వం మీద పుస్తకంగాని, ఓ వ్యాసంగాని రాయలేని పరిస్థితిని ఆయన కల్పించారు. కొన్నివిషయాల్లో ఆయనతో విభేది స్తున్న వారే ఆయన పుస్తకాన్ని కొల్పకొట్టామని ఈ పుస్తకంలో 4412 సమ్మగతను కీ ర్రించారు.

అభ్యుదయ కవిశ్వంపైన సినారె చేసిన వరిశీలనలు కూడా భావ కవిత్వ పరిశీలనల లాగా ఎంతో సమ్మగమైనవి. ్రీథ్రీ ఆర్ముదల రచన లను ఆయన విశ్హేషించిన తీరు ఆయన వరిశీలననై శిత్యానికి గుర్తు. అలాగే ఆధునిక కళావాదాలై న వ్యూచరిజం, డాడాయిజ౦ం, స్మరియలిజం, ఇమేజిజం, సింబాలిజం వంటి వాటిని ఆయన కూలంకషంగా అధ్య యనం చేసి పరిచయం చేసి, వాటికి కవుల కవిత్వాలను వర్తింవజేకారు. థ్రీల్రీ కవిత్వ విశ్లేషణలో మార్క్సిజాన్ని గురించి ఆయన (వదర్శించిన లోతైన అవగాహన ఆళ ర్యం కలిగిస్తుంది, కొలవి స్తరణ ఫీతివల్ల నేను వీటిని దాటేస్తున్నాను. -

వరిశోధన మార్గంలో సినారెకి కొన్ని గంం15 తో పాటు కొన్ని వై ఖరులున్నాయి. కవి అయినవాడు విమర్శరాస్తే ఎట్టా ఉంటుందో చూప

సమ్మగ పరిశోధకుడు 68 టానికి ఈ్యగంథం మంచి ఉదాహరణ. కవికి స్పందించే గుణం ఎక్కువ. సాల్మగామాల వంటి నునుపులుదీరిన అభిరుచి వుంటుంది. అభిరుచి పరిశోధనకు తప్పనిసరి అర్హత కూడా. అన్నిటినిమించి సినార౭ెలో కుకా(గమైన [గహణళ క్రి (199180 ౯61653) కనిపిస్తుంది. ఒక వస్తువు; పదార్థము, విషయమూ వీటి అంత స్తత్వాన్ని వెంటనే వపర్దేసే శకి ఆయనలో నిసర్ణరమణీయంగా కినిపిస్తుంది.

భాష విషయానికి వస్తే అప్పటి విశ్వవిద్యాలయనిబంధనల (పకారం (గాంథికంలో రాసినా *'ఇది వ్యావహారికమా, [గాంథికమా అనే స్పృహ కలగదు. నవలలాగ హాయిగా. చదువుక పోవచ్చు. అభి వ్య కిలో ఆవేళాత్మక రీతి ఆయనది. అది సినారె బాణి. అలాగే ఎంత క్లిష్టమైన విషయాన్నైనా స్పష్టంగా చెప్పడం ఆయన (ప్రత్యేకత. సినారె వరికోధన (గ్రంథం ఎనభై యేళ్ళ ఆధునికతెలుగుకవిత్వానికి ఓ పెద్ద నిలువుటద్దం.

(ఉస్మానియా తెలుగుకాఖ నిర్వహించిన '“జ్ఞానపీఠ బహుమతి [గ్రహీతల విశిష్టసేవి యు.జి.సి. జాతీయ సదస్సులో చదివిన ప్మతం. చురణ వ ఆ సందర్భంగా వచ్చిన “వివేచన” (వత్యేక సంచిక, ఆగస్టు 1990)

ఉత్తమ అధ్యాపకుడు - కొన్ని జ్ఞాపకాలు ఒక విద్యార్థిజీవితంలో ఎందరో అధ్యాపకులు వస్తుంటారు. వారిలో కొందరు జీవితాంతం గుర్తుండిపోతారు. ఆమితే ఆ గుర్తుండటంలో తేడాలుంటాయి కొందరు గొప్పగా, సమర్థంగా, మధురంగా, ఆత్మీయంగా- ఇట్టా రకరకాలుగా మనో ప్రపంచంలో నిలిచిపోయి స్థిరంగా (పకాశిస్తారు. అధ్యావక సినారెలో పై గుణాలన్నీ మేళవించి కనపడతాయి. యూనివర్సిటీ బయట నారాయణ రెడ్డిగారి కేక (వథ్యాతులు గమనించినప్పటికీ ఆయన ఉపాధ్యాయజీవితంలోని ఉజ్జ్వలఘట్టాలు తప్పకుండా తెలుసుకోదగ్గవి. ఆయన వ కృత్వాన్నిబట్టి ఆయన గొప్ప టీచరు అని ఊహించడం కష్టం కాదనుకోండి. కాని ఒక విద్యార్థిద్వారా వింటే దాని పద్ధతివేరు, సినారె నాకు ఐదేళ్ళపాటు పాఠాలు. చెప్పారు. వి ఏ.లో, ఎమ్మేలో. ఆ రోజుల్లో ఆర్ట్స్‌ కాలేజీలో ఎమ్మేతోపాటు బియ్యే కూడా ఉండేది. ఉస్మానియా విశ విద్యాలయంలో నారాయణరెడ్డిగారు మూడు దశా బ్ధాలపాటు పొఠాలు చెప్పారు. 1054లో నిజాం కాలేజిలో పార్ట్‌టెం లెక్చరర్‌ గా [వవేశించారు. 1981 లో అధికార భాషాకమీషన్‌ అధ్యక్షు డయ్యేదాకా ఆయన ఎమ్మేకు పాఠాలు చెప్తూనే వున్నారు. ఆ పదవిలో వుంటూ కూడా వారానికి ఒకసారి వచ్చి క్రాసుతీసుకునేవారు ఈ ముప్పయ్యేషృ ముచ్చటగా మూడు దళాద్దాలు కావు. (తివికమ దళాక్రమ వికాసాలు! సినారె చాలా పాప్యులర్‌ టీచరు, అరవయ్యిల్లో డీ విద్యార్థులు తండోపతండాలుగా ఆయన క్రాన్‌రూమ్‌లో (కిక్కిరిసిపోయేవాన్ళ. తెలుగ

ఉత్తమ అధ్యాపకుడు-కొన్ని జ్ఞాపకాలు 65 సెకెండ్‌ లాంగ్వేజి కానివాళ్తుకూడా మంతముగ్ధంచేసే ఆయన పాఠాన్ని వినడానికి దూసుకొచ్చేవారు. తెలుగు పీరియడుకోసం సైన్సుకాలేజీ నుండి ఆర్ట్స్‌కాలేజీ వైపు వకుగులుతీ సే గుంపులవల్ల తెలిసిపోయేది ఆరోజు సినారె కాసు ఉందని.

న.

నారాయణ రెడ్డిగారు నాకు బియ్యేలో విజయవిలాసం, శృంగార నై షధం; రాఘవపాండవీయం కావ్యాలను బోధించారు. ఎం.వఏలో మళ్ళీ శృంగారనె షధం, పోతనభాగవతం౦ చెప్పారు. ఆ బోధనావదతి నాకిష టికీ తాజాగా గుర్తుంది.

సినారె అధ్యాపక జీవితాన్ని గురించి రెండు దళాలుగా చెప్పుకో వచ్చు.

1. విశషటోధన వి విలత్షణవ్య క్తి త్వం.

బ్‌ అలన

క విశిష్ట బోధన ల్‌

నారాయణరెడ్డిగారు క్లాసుకు చాలా ,పిపేర్‌డ్‌గా వచ్చేవారు. స్టాఫ్‌ రూమ్‌దగ్గర తచ్చట్టాడే విద్యార్థులకి తద్దగా చదువుకుంటున్న సినారె కని పించేవారు, క్లాసులో ముందుగా ఓ పద్యాన్ని విరుపుల్లో స్వీయబాణీలో చదివేవారు. వద్యాన్ని పొడకూడదు, పద్యాన్ని వఠించాలి అనేది ఆయన వుద్దేశం. పాడితే ఆ సంగీతానికి మురిసిపోయి, దానికిలోనై విషయానికి [ప్రాధాన్యం తగ్గుతుందని ఆయన అభి[ప్రాయం. అందుకేనేమో ఆయన ర6'ససెటేషన్‌ పద్ధతిని ఎన్నుకున్నారు. ముందుగా పఠనమా(తాన్నే శబ్దం మీద, సంధివిరుపులమీద, సమాసొల మీద విద్యార్థుల మనస్సులకు చురుకు కలిగించేవారు. వదునె_క్రించేవారు. ఉన్ముఖీకరణం అన్నమాట! అవిరుపుల్లో క్రిషమెన సంధులు కూడా పువ్వుల్దా విడిపోతుండేవి సమాసాలను ఎక్షడెక్టడ అబా

*ల-5

66 నీలువెత్తు తెలుగుసంతకం సీనారె వ్యక్తీత్వం ఆపాలో, విషయగత థావాన్నిబట్టి ఆవేళ ఉద్వేగాదులు కంఠస్వరంలో ఎట్టా ధ్వనించాలో ఆయనకు బాగా తెలుసు.వద్యం చదవటం అయిపోగానే విద్యార్థికి ఆవద్యం సగం అర్థమైపోయేది. ఆ వఠనంకూడా సినారె విశిష్టమైన వ్య క్రిత్వ్యవతిభా భాసితంగా వుండేది మౌలికంగా సినారెను కశ్‌జ0 0౯ *?౯లమ అనవచ్చు. మాటలో, పాటలో, చూసే చూపులో, నవ్వులో, ఇతరేతర హావభావ విన్యాసాల్లో, ఆఖరికి అలవోకగా రింగుల జుట్టు సవరించేతీరులో, కళ్ళజోడును సర్దుకొనే రీతిలో ఇవన్నీకూడ వద్య వఠన (పకాకాన్ని ద్విగుణీకృతం చేసేవి. అయితే ఇవి అవాంతరతరం గాలే కాని పాండిత్యప్రదర్శనవిషయంలో ఆయన [శ్రద్ధాపవు అయిన టీచరుగానే తన బాధ్యతను నెరవేర్చేవార.లయ అన్నాను కదా! ఆ లయ పదసంఘటనలో, సమాస చాలనంలో సంగితగుణాన్ని విశదవర్చేది. వచనంలా చదివే వద్యానికి కూడా సంగీతాత్మకతా, తాళబద్ధతా సిద్ధిం చేవి.. ప్రాచీన కావ్యాలను బోధించేటప్పుడు శబ్దం, అర్థం, ధ్వని, ఆలం తారాలు, వ్యాకరణాంళాలు, ఛందస్సులు, విశేషాంకాలు ఏకకాలంలో వాటిని వింగడించి చెప్పేవారు. అలా చెపూనే వాటి అడుగునవడి విషయం, భావ (పాధాన్యం తగ్గకుండా చూసుకునేవారు. ఒక విశిష్టమైన తూకంతో సాగేది బోధన. వామనావతారఘట్టంలో “రవిబింబంబుప మింప ప్మాతమగు” అన్నపద్యం చెప్పిన తీరు సొకింకా గుర్తుంది. నిశ్చల మైన సూర్యవీంబం, కణకణ చలనశీలమైన త్రివి[క్రమరూవ౦ం; వీటీ మధ్య 6౦౧౯128౯ ను పునాదిగా చేసికొని జక (ప్రత్యక్ష గచ్చద్వ్యాఖ్యాన పద్ధతిలో చెప్తూంటే విద్యార్థులు అలా తన్మయమైపోయి. వింటుండేవారు. సినారె చెప్పే (వ్రతిక్రాసుకీ లేదా వద్యానికి వెనక తనదైన ఒక బోధనావథకం ఉండేదనిపిస్తుంది. దీనికి కేవలం సినారె బాణీ అనే తేలికమాట చాలదు. ఎందుకంటే, ఫలానాకావ్యం పైన వచ్చిన వ్యాఖ్యానాలన్నీ ఆయన వృజ్ఞ్ణంగా చదివేవారు. వాటికి మెరుగులో, వాటిలో లేని నూతనాంళాలో చెప్పాలని (యత్నం, అట్టా చెప్తే తన్స ఆయన సాహిత్యపౌరుషం చలారేది

ఉత్తమ ఆధ్యాపకుడు-కొ న్ని జ్ఞాపకాలు 67 కాదనుకుంటాను. అంతేకాదు, బోధనావళాన ఇతరేతర సద్యఃస్ఫురణలు కొల్లలు. “ఇవ్పుడే తట్టింది” అని అంటుండేవారు అనంతరకాలంలో “బ్మప్పుడే వచ్చింది ప్రాష్‌” అంటూ వేదికలమీద కూడా ఊతవాక్యంగా మారింది.

సినారలో అపూర్వమైన ఆవపగుణం కనిపిస్తులడి. అయితే ఈ ఆశువు అ[పయత్నంకాదు. దాని వెనక ఒక సంస్కారం, నిరంతరమైన శిక్షణా ఉన్నాయి. దానినొక కళగా అభ్యాసం చేశారు. సాధనలోంచి పుట్టిన సద్యఃపుష్పాలు ఆయన మాటలు.

అలాగే ఉచ్చారణ విషయంలో కూడా సినారె వట్టింపు ఇంత ఆంత కాదు. “అచ్చిజ్డు" నుంచి అఖిలార్మధ (ప్రామాణిక భాషదాకా ఆయన చేసిన కృషి అభినందనీయం. కొన్ని మాటలను ఆఅతిస్పష్టత కోసమా అన్నట్టు ఆయన అవసరాన్ని మించి వొత్రి వలుకుతుండే వారు. 'పువ్వు, నవ్వు" వంటి శబ్దాలను ఆయన పలికే తీరు నాకిప్పటికీ గుర్తు. వొత్తులు) మహా ప్రాణాలు, శస,ష లను వలకటంలో ఆయన [(వత్యేకమైన స్పృహను కలిగి ఉండేవారు. ఆయనముందు ఎవరి మాటల్లోనెనా వొత్తులు లోపిం చాయో వారి దుంవ తెగిందే! ఆయన చూపుల వొ త్తిడీని భరించడానికి సిద్ధంగా ఉండాలి. *సాహిత్య విద్యార్థులకు 304964 6416౮7?6 ముఖ్యం బిడ్డా” అని వాత్సల్యంతో మందలించెవారు.

ఇక పాఠం చెప్పేటప్పుడు పద్మపసారం చెయ్యటంలో సినారె ఘటికుడు. పద్యంలో వచ్చిన ఒకవదానికి అర్థాన్ని [1వకాశింపజే సే (వయత్నంలో అనేక పర్యాయ పదాలు గుప్పించేవారు. ఫలితంగా బోలె డంత పదసంపదతో విద్యార్ధుల నోటుబుక్కుూలు నిండేవి

సినారెకు కొన్ని రకాలమాటల [(వయోగంపట్ట (వత్యేకమైన అభిని వేశం ఉండేది. విట్బోక౦, ేవాకం, డిండిమం, ఉడ్డీనం, కిలికించితం

68 నిలువెత్తు తెలగుసంతకం సినాలఠ్‌ వ్యకక్షిత్వం వంటి పలుశద్దాలను ఆయన యధేచ్భగా (ప్రయోగిస్తుండేవారు, [పాబంధిక రసస్ఫూ ర్తి కలిగిన మాటలు ఆయనకెంతో ఇష్టంగా ఉండేవి. నైషధం "స్పెషలిస్టు అని కొందరు, భాగవతం భలేగా చెప్తాడని కొందరు, శృంగార రసాన్ని వెలిగిస్తాడని కొందరు మాట్టాడుకునేవారు. ఎందుకో అప్పట్టో సినారె పేరు శ్రీనాథునితో ముడిపడి వుండేది. ఫ్రీనాథుని పాండిత్యం, తైలీనై గనిగ్యం వట్ట ఆయనకు మక్కువ ఉండేదనుకుంటాను. అపర ్రీనాథుడనే ఇమేజ్‌ ఉండేది. “గమికర్మీకృత నై కనీవృతుడనై' వంటి హర్షుని సమాసాలవట్టి ్రీనాథుడికే కాదు తనకూ ఎంతో మోజున్నట్టుగా అర్థమయ్యేది. జె, విలతణ వ్యక్తిత్వం ॥ ఒక అధ్యాపకుడిని కేవలం క్రాసురూంకే పరిమితం చేయకుండా క్రాసురూము బయట, ఇతరేతర విద్యైక సన్నివేశాల్లో అతని వ్యక్తి త్వాన్ని మొత్తంగా చూడడం అవసరం సినారె బోధకుడిగా ఎంత గొప్ప వాడో వ్యక్తిగా అంత బౌచిత్యం తెలిసినవాడు. విద్యార్థి హృదయ మర్మజ్జుడు. క్రమశిక్షణకు మారు పేరు. 1087లో బీయ్యేలో తెలుగు 0౧౯1౦౧21 విద్యార్థిని నేనొక్కడినే వుండేవాడిని. మేమిద్దరం ఏ రూములో ఖాళీ దొరికితే అక్కడికి వెళ్ళి కూచునేవాళ్ళం, ముఖ్యంగా తెలుగుశాఖ వెనక ఉన్న ఓపెన్‌ కారిడార్‌ను ఆయన ఇష్టవడేవారు. సగం కప్పు, సగం ఆకాళం విశాలమైన సికిందరా బాదు భవనానాల దృశ్య నేవథ్యంలో ఆయన గొంతు విచ్చుకునేది. బియ్యేలో నాకు విజయవిలాసం, శ ంగారనై షధం బోధించార న్నానుకదా! ఇప్పటివారు నమ్ముతారో లేదో కాని సినారె నా వొక గ్రాడికే వందమందికి చెప్పిన స్ఫూర్తితో ఉచ్చైస్వరంతో, హావభావవిన్యాసాలో చెప్పేవారు. “ఒక్కడే కదా ఏవో నాలుగు కబుర్లు చెప్పి వంపిచ్చేద్దాం' అనే ధోరణి ఎప్పుడూ లేదు. కొందరికి మందను చూస్తే తప్ప ఉత్సాహం రాదు.

ఉత్తమ అధ్యాపకుడు-కొన్ని జ్ఞాపకాలు 69 నన్నాక్కడినే ఒక క్రాసుగా భావించి ఏమా[తం [శద్ధాసక్తులు, ఉత్సాహం తగ్గకుండా చెప్పడం ఆయన క ర్రవ్య పరాయణతకూ, నిజమైన ఉపాధ్యాయ (పవృత్రికి నిదర్శనం అప్పట్లో ఆయనకు కుర్చీలో ఎక్కువసేపు కూర్చో టంలో ఏదో శారీరకమైన ఇబ్బంది ఉండేది. అవుడప్పుడు లేచి తిరుగుతూ స్వేచ్భావిహంగింలా కావ్యవీధుల్లో బయాటిక్స్‌ చేసేవారు. దీని విలువ నేను టీచరయ్యాక బాగా అర్ధమైంది. ఇపుడు ఎమ్మేలో మాకు ఎలెక్టివ్స్‌ అని వుంటాయి. స్పెషల్‌ పేపర్చు అన్నమాటః విద్యార్థులు తమ అభి రుచులను బట్టి ఆయా విషయాలను ఎన్నుకుంటారు. మేము చెప్పే సభ్ధెక్ట్సులో విద్యార్ధులు తక్కువైతే, మా మనసులు చిన్నటోతామి. ఇట్టాంటిఅనుభవాలు సినారె వంటి నాటి ఆధ్యాపకుల వ్య క్రిత్వాలను మరింత ఉజ్వలం చేసాయి

సమయపాలనలో సినారె తరువాతే ఎవరినైనా చెప్పాలి. మన గడ్డి యారాలను సరిచేసుకోవలసినంత నిక్కచ్చిగా ఆయన బైమును పాటించే వారు తన పీరియడు టైముకు సినారె పాదాలు తలుపుదగ్గర కనిపించేవి, లోవలున్న టీచరు లీనమై కొట్టుకుపోతుంటే ఆవి అసహనంగా కడదిలేవి, అట్టాగే తన క్రాసు అయిపోగానే ఒక్కనిమిషం కూడా అదనంగా క్లాసులో వుండేవారు కాదు.

జౌచిత్యం సినారెకు రక్తగతంగా వచ్చిన సద్దుణం. సాధారణంగా పాఠానికి సంబంధించని ఏ విషయాన్నీ ఆయన క్లాసులో _వస్తావించేవారు కాదు. పిల్పలుకూడా అనవసరమైన [వశ్నలు అడిగేవారు కాదు. అసలు [వశ్నలు అడగవలసిన అవసరం లేనంత స్పష్టంగా ఆయన చెప్పేవారు. ఎప్పుడైనా సవ్యమైన సందేహాలు తలెత్తితే సరైన రీతిలో [పతిస్పందించే వారు.

70 నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్యక్తిత్వం తటస్థవడిన వ్యక్తులను పలకరించటంలో ఆయన కాయనే సాటి. సంవత్సరాల తరవాత కలిసిన వ్యకిని షాతజ్ఞావకాలతో వరామర్శించే వారు. ఆయన జ్ఞావకళ క్రి అద్భుతం! కారు దిగింది లగాయతు ఆర్ట్స్‌ కాలేజీ గేటు నుంచి తెలుగుశాఖ దాకా ఉన్న అరవై మెట్టు గడిచేలోపు ఆయన ఎందరినో కలిసి మాట్టాడేవారు. కారిడార్హలో గుమిగూడిన విద్యార్థులను ఏకకాలంలో అందరినీ వారివారికి తగిన పద్ధతుల్లో విష్‌ చేసే చాకచక్యం ఆయనకుండేది. ఆయన దృష్టిలో పడ్డ వారెవరికైనా ఆయన తమను తగినంతగా వట్టించుకున్నారన్న తృప్తి కలిగేది, ఆవధాని గారి పక్కన ఆయన తన వ్య క్రిత్వం నిలుపుకుంటూనే శిష్యుడిలాగే మెలిగేవారు తన శిష్యులను ఎవరికైనా పరిచయం చేసీట ప్పుడు వారిలోని 54008 901౧౯8 ను స్‌ 11806 చెయ్యటం ఆయన సహృదయతక్ష తార్కాణం. ఆయన 'అందరూ విద్యార్థులే కాని విద్యా వల్లో శిష్యులు కొందరే ఉంటారు అనేవారు. సినారె ఆధ్యాపకజీవితంలో ఓ చమత్కారం ఉంది. ఆయనకు పాలనాసంబంధమైన పదవులమీద (గీరేణ[918ఛ20176 కెంక€క) ఆసక్షి ఉండేదికాదు. తెలుగుకాఖాధివతి వదవికి దూరంగా ఉండటానికి (వ్రయత్నించి సఫలమయ్యారు కూడ. తన కవిత్మానవృ తికి పడదని ఆయన భావించి ఉంటారు. పాలనా సంబంధి వ్యవహారాలను ఆయన తన సమయస్ఫూ రితో, [పతిభతో, గ్దామర్‌తో ఇన్‌స్తయెన్స్‌ చేసేవారు. విచ్మితమేమిటంపే అనంతర కాలంతో ఆయనకు లభించినవన్నీ అడ్మిని స్ట్రేటివ్‌ వదవురే. అధికారభాషాసంఘంఅధ్యవ్షుడిగా ఆయన ఆ వదవిని స్వియ్యవతిభతో వెలిగించి తెలుగు వాడకాన్ని చైతన్యవంతం చేశారు. సార్వ్మతిక విశ్వవిద్యాలయం ఉపాధ్యక్షవదవిని నిపుణంగా నిర్వహించారు. ఇప్పుడు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ఉ పాధ్యక్షుడిగా భామా? సాహిత్య సాంస్కృతిక సేవకు నడుంకట్టారు, వైరుధ్యాలను సమన్వయ

ఉత్తమ అధ్యాపకుడు -కొన్ని జ్ఞాపకాలు ౯! పరచటంలో ఆయన ఓ ఉపాధ్యాయుడిగానే కనిపిస్తారు. ఇవ్పటివరకు చేసిన తన సుదీ ర్రజీవయా(తతో ఇతరేతర (ప్రాబల్యాలకంటే తన (వతిభనీ, నిరంతరకృషినీ, (వఖ్యాతినీ పాథేయంగా ఉపయోగించు కున్నాడని ఆయనను సన్నిహితంగా గమనించిన వారికి తెలుసుంది.

ఇటువంటి ఆధ్యావకుని దగ్గర చదువుకున్నందుకు ఎవరు మాతం గర్వించరు! ఆయన విద్యార్థిగా శిష్యుడిగా ఈ సందర్భంగా నారాయణ రెడ్డి గారికి వినయపూర్వుకంగాః మనఃపూర్వుక౦గా నమస్కరిస్తూ 'సెలవు తీసుకుంటున్నాను.

(సినారె సాహిత్య సమాలోచన' - ఆంధ సారస్వత వరివత్తు, మార్చి 1990)

సినారెతో రెండు రోజులు జనవరి 8౪ సాయంతం సినారె ఇంటి నుంచి ఫోను. 'రేపు మా వూరికి వెళ్తున్నాం మవ్వ్యూ రాగూడదూ”" అని. మా వూరు అంటే హనుమాజీపేట. ఇది కరీంనగర్‌ జిలాలో వేములవాడకు 5 కిలోమీటర్ల దూరంలో వుంది. మా పాతికేళ్ళ అనుబంధంలో గట్టిగా పదేళ్ళు నుంచి ఆ వూరికి కలిసి వెళ్ళాలని అనుకుంటూనే వున్నాం. ఇప్పుడొచ్చింది టైము. నారాయణరెడ్డిగారి అర్ధాంగి స్వర్గీయ సుశీలగారి ఆబ్దికం (పతి యేడూ అక గాడే చేస్తారు. సినారె వాళ్ళ పెద్దమ్మాయి గంగ, చిన్నల్లుడూ తదితరులు వస్‌ నేనూ రెండు కార్టలో బయల్దేరాము. నాలుగున్నర గ౦టల (పయాణం. సినారె ఎమ్మేలో నాకు టీచరు. ఎంత సన్నిపాతుల మైనా బెపకుపోదు. ఆయన్ని అనేక సన్నివేశాల్లో, మూడ్స్‌లో చూళాను ఇది వేరు. సిటీ సరిహద్దులు దాటకముందే నా బెరుకుపోయింది. ఇక మెొదలై నాయి పాటలు, కవిత్వంకబుర్దూ. ఒక 'పోయం'లా గడుస్తుంది కొలం. ఈసారి వెళ్ళడం ఆబ్లికానికే కాదు. సినారకు హనుమాజీ పేటలో క్ఞానపీఠసన్మానం చేస్తున్నారు. ఎవరు? ఊరి (వజలు, చిన్నప్పటి సొవాసగాళ్ళ, సినారెది మా వూరే అని సగర్వంగా చెవ్పకునే పిలగాండ్డు, “జ్ఞాన్‌పీఠ్‌! వచ్చినప్పటినుంచి చూసున్నాను. ఎవరువచ్చి అడిగినా నో సన్మానం' అంటున్నారు. “ఏమిటీ మనిషి" అనుకున్నాను. చిరునవ్వు నవ్వుతూ కొసవేళ్ళతో ఉంగరాల పోచల్ని సవరిస్తూ రిథెమిగ్గా చూస్తూ, తలఊపుత్తూ కనిపించే ఈ గామరుమనిషి మనః ర్థమయినాడు అనుకుంటే పప్పులో కాలేసినట్లే. ఆంతుచిక్కడుగాకచిక్కడు. జంట నగరాల్డోని సాహిత్య, సాంస్కృతిక సంస్థలన్నీ కలిసి పెద్దయెత్తున సన్మాన సన్నాహాలు తలపెటాయి. కాని తొలి సన్మానం హనుమాజీపేట లోనే, జ్ఞానపీఠాధిపతికి మట్టి పిలుపు అది,

సినారెతో రెండు రోజులు 78

వేములవాడ మీదుగా హనుమాజీపేట కచ్చా రోడ్డుకు మళ్ళాము. తెల్లని దుమ్ము మంచులా కమ్ముకుంటుంది చలికాలం సూర్యా సమయం. మనుష్యులు, పళువులు నీడల్హా మారిపోతున్నారు. ఇంత మారుమూల వలె నుంచి ఇంతటి అద్భుత వ్య క్రి ఎలా వచ్చి వుంటాడు! (పేరణ లేమిటి? ఆలోచనలు ముసురుకుంటున్నాయి. ఎడమ వక్కన ఓ పెద్ద ఇసకవాగు మొదలై ౦ది. దాని పేరు కూడా పెద్దవాగే మానేరుకు ఉవనది. మానేరు గోదావరిలో కలుస్తుంది. కరీంనగర్‌ జిల్లాలో గోదావరి 288 మైళ్ళ దూరం [వవహిస్తుంది. ఇక్కడి పొలాల నోళ్ళు నిండవనుకోండి. కుడి వైపు దూరంగా మరో వాగు పాకుతూ వస్తోంది. అది నక్క-వాగు. పెద్ద వాగు, నక్క-వాగులు సంగమించే విశాలమైన ఇసకవరుపూ, దాని వక్కనే ఊరు. రెండునదుల సంగమస్థానంలో హనుమాజీ పేట. “ఆమ్మః దౌరికాడురా” అనుకున్నాను. ఏటి ఒడ్డున పూచిన పువ్వన్న మాట ఇది!

ఊరు సమీపిసున్నా ము. మధ్యలో ఓ చిన్న బిడ్డి ఆ (బిడ్డీి ఆయన [వయత్నఫలితమే. శిలాఫలకం మీద సినారె శ్పీరు. వేములవాడకు వేసిన రోడ్డు కూడా ఆయన [వయత్నమే._ దూరంగా బస్సు దుమ్ము రేపుతూ వెళోంది. బస్సు వేయించిందీ ఆయనే. అన్నట్టు కరెంటు కూడా ఆయన పుణ్యమే అని చెవుకుంటున్నారు. రాజకీయ నాయకుడై నా కాని ఈ కవికి కన్న ఊరంటే ఎంత మమకారమో అనిపించింది సినారె చిన్నతనంలో పహానుమాజీ పేట చాలా చిన్న వూరు. కుుగామం. ఎనిమిది వందల జనాభా. ఇప్పుడు నాలుగు వేలకు 'పెరిగిందనుకోండి.

ఊరు సమీపిసుంటే హోరుగా డప్పుల చప్పుడు వినిపిస్తున్నది. అశేష జన సమూహం: ఊరంతా ఊరు బయట నిలబడి ఎదురు చూసు న్నది. ఒక్క ఊరు కాదు ఆ చుట్టువక్క-ల వల్లెలన్నీ తరలి వచ్చాయి. రకరకాల దగువుల్లో డప్పులు చెలరేగుతున్నాయి. “నారాయణరెడ్డి జిందా

"74 నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్యక్తిత్వం బాద్‌ నినాదాలు మార్మోగుతున్నాయి. “మా నారాయణరెడ్డి జిందాబాద్‌, మా వల్లె బిడ్డ, మా పల్లె కీర్తిని ఢిల్టీ దాకా తీసికెళ్ళిన ఘనుడు అనే ఉద్వేగపూరిత వాతావరణం గాలిలో నిండింది. దారి పొడుగునా బ్యానర్లు, రైతు సంఘం, హరిజన సంఘం, కురుమ సంఘం, పద్మశాలి సంఘం = ఇలా. = వృద్దులు, యువకులు, పిల్టలు, ఆడోళ్ళు... ఊరంతా వండుగ సందడి! ఊరికి ఉత్తరాన బడి పక్కన పెద్ద వేదిక ఏర్పాటయింది. వేదిక ష్సీద జిల్టా కలెక్టర్‌ (ఇలపావులూరి పాండురంగారావుగారి కుమారుడు), మండలాధ్యక్షుడూ, సినారె శిష్యుడూ పాపారావు ఆసీనులయ్యారు. తొలి సన్మానం (ప్రారంభమైంది ఆ వూరిలో కెల్టా పరమ వృద్ధురాలై న హరిజన శ్రీ గొరై ఎల్లవ్వ వాణుకుతున్న చేతుల్తో సినారెకు కాలువాకప్పింది. చనిపోయిన సినారె తలి సింగిరెడ్డి బుచ్చవ్వ ఆమెకు తెలుసు. బుచ్చవ్వ- “బుచ్చవ్వ దొ ర్సాని'గా 'బంగుల (బంగళా) బుచ్చవ్వ'గా ఆ [ప్రాంతంలోని వారందరికీ తలలోని నాలుక. నిజానికి వారిల్లు భవంతి కాదు. మట్టి మిద్దె, మూడు నాలుగ్గదుల చిన్న ఇల్డు, ఒక (శామిక తల్లి అదే మట్టిలో పుట్టిన ఓక మనోజ్ఞ భావాన్ని అక్కునచేర్చుకొని సత్కరించింది. తర్వాత వివిధ సంఘాల అభిమానుల దండలు. అక్కడి యువకవులు దూడం నాంపల్లి, రవీందర్‌, శివవసాద్‌ తదితరులు సినారెపై పాటలు కట్టి పాడారు,

'వీధిబడి నుంచి విశ్వంభర వరకు" ఎదిగిన ఈ వ్య క్రి “యుగాలు మారినా తరాలు మారిశా” మారకుండా తల్లిని వల్లెనీ మర్చిపోలేదనీ “ఎంత కీర్తి పొందితివదె హనుమాజీపేట, ధన్యమైతివే నారాయణరెడ్డిని గనీ” వంటి నిసర్గ రమణీయ గీతాలు స్పందనా సౌరభాన్ని విరజిమ్మాయి సినారె మాట్టాడ్డానికి లేచి నిలబడ్డారు. తడిసిన కళ్ళతో ,.. "నేను ఇక్టడి మట్టిలో పుట్టాను, పైరుతో పెరిగాను. యేరుతో పరిగెత్తాను” (ఆగి) ఆ మందిలో తన చిన్ననాటి స్నేహితుల్నీ, తెలిసిన పిన్నలనూ, చనిపోయిన

సినారెతో రెండు రోజులు 7ల5 సహదచరుల్ని తలుచుకున్నారు. “నాతల్లి ఇవ్పుడు లేదు. ఈ పల్లే నాతల్లి నాకున్న మిగిలిన తల్లుల్లో అత్యంత వృద్ధురాలె న, సమాజంలో కింది తరగతికి చెందిన ఒక తల్లి వేతుల మీదుగా జరిగిన ఈ సత్కారం... నిజంగా ఇది నాకంత అదృష్షమో మీరూహించలేరు. (తన శాలువా తీసి మళ్ళీ ఆమెకే కప్పారు.) “ఊరు నా చిన్నప్పటి ఊరులా లేదు. ఉండదని నాకు తెలుసు. కాని పరిస్థితులు ఏవైనా, పార్టీలు ఎన్నైనా మన పెద్దవాగు నక్క-వాగుల్లా కలిసి వుండాలని నా ఆకాంక్ష.” ఇలా రెండు గంటలు సాగింది సభ. ఆ వల్లె చర్మితలో ఆదో కర్పూర వరిమళం. ఆ ఊరి పిల్లల కళ్ళల్లో తాణికిన భవిష్యదాళ.

తెల్లారి ఆభ్ధికం వారి ఇంటి వెనక తోటలో మూడు సమాధులు. (వతియేటా అద్దికానికి వస్తారు. కాని సినారెకు రిచ్యువల్స్‌ మీద అఫ్టే నమ్మకమున్నట్టు కనవడదు. జ్ఞావకాలూ, 'సెంటిమెంటూ [వతిదానికి జల జలలాడే మనిషి.

ఎవరెవరో కలవడానికి వస్తున్నారు. ఆ సాయం[తం ఏటివొడ్డుకు వాకింగ్‌ కి బయళల్టేరాం. దారిలో పేరు పేరునా వలకరింపులు- బతుకుల్లో వచ్చిన మార్పులు నిట్టూర్పులు. మాతోపాటు దూరదూరంగా. బెరుగ్గా గుంపులు కదులున్నాయి. మాలో కలవడానికి ప్రయత్నం. కాళ్ళు ఇసకలో దిగబడుతున్నాయి. నీళ్ళు లేని ఇసకలో కిరణాల చివరి వెలుగులు. లింగంవల్లి రాంరెడ్డి వచ్చి కలిశాడు. విశాలమైన ఏటి మైదానంలో ఒక చోటు కోసం వెతుకుతున్నారు ఇద్దరు. చిన్నవ్వుడు సాయంథత్రాలను వెలి గించిన చోటది. “యేరు పెద్దగా కనిపిస్తుందే” అన్నారు. అవును? ఏరు 'పెద్దదెంది; ఊరును మింగి ఏరు పెద్దదైంది. మొన్న ఆగస్టులో వచ్చిన వరదలకు ఇసక మేటవేసి ఎందరివో పంటపొలాలు ఇసక కింద ఆణ గారి పోయాయి, ఎవరిపొలాలు పోయాయో శ్చీరుపేరునా అడిగి తెలుసు

గడి నిలువెత్తు తెలగుసంతకం సినారె వ్యక్తిత్వం కుంటున్నారు. ఏటికవతల లింగంపల్లి సినారె అత్తగారి ఊరు. అత్తా మామ ఇటీవలే చనిపోయారు. అక్కడ కాసేపు కూచొని మళ్ళీ వెనక్కి. రాతి, ర్మాతంతా సినారె బాల్యక విత్వం ఊహలు,.. ఆదిరెడ్డి వచ్చి కూచున్నాడు. అదిరెడ్డ, సినారె చిన్నప్పటి దోస్తులు. ఆదిరెడ్డి అక్కడే త స్కూలు టీచరు. సినా౭ పదోతరగతి చదువుతున్నప్పుడు నాటకాలు రాయడం, స్నేహితుల్ని కలుపుకొని ఆడటం, దర్శకత్వం, పొటలు, ట్యూనులు అన్నీ తానై నిర్వహించడం. హనుమాజీపేట చిన్న పల్లె. బయటి (వవందానికి ఎటువంటి ఎక్స్‌పోజర్‌ లేనివూరు. వదిహే నేళ్ళకే “భలేశిష్యులు, భ క్ష్యపళ్లోద” లాంటి నాటకాలూ, పాటలూ, పద్యా లతో రాసి వదర్శింపచెయ్యడం ఆశ్చర్యమే. ధర్మవరంవారి నాటకాల ధ్వనులు తెలంగాణా వల్లెలదాకా ఇంకా రాలేదు. సినారె కళ్ళు మూసుకుని గతాన్ని తవ్వుతున్నారు. అప్పటికి క్లాసికల్‌ నాటకాల విషయంలో బూర్లుల నరసింహాచార్యుల నాటకాలు స్థానికంగా వినిపించేవని గుర్తు. వాటి [(వభావం పరోక్షంగా వుందేమో _ సినారె హరికథలు తనను (వభావితం చేశాయని చెప్తుంటారు. 1948లో పదోతరగతి చదువుతున్నాడు కఠింనగర్‌లో. నాటి తెలంగాణాలో ఉద్యమం తాలూకు (ప్రభావం వుంది. క్విట్‌ స్కూల్‌ ఉద్యమంలో పాల్గొన్నాడు. కొడుకు పాడై పోతున్నాడని సింగిరెడ్డి మల్దా రెడ్డికి తెలిసింది. కచ్చరం (ఎడ్డబండి) కట్టుకొని కరింనగరం దాకా వెళ్ళి “మనకెందుకు బాపూ ఇవి” అని మందఠించి అనునయించాడు. అప్పటికి ఆ తవన తగ్గినట్టు కనిపించినా ఊళ్ళో పగతిగితాల రూవంలో బట్ట బయలై౦ది. ఊరుకోక ఊరి ఉద్దరణకు పూనుకున్నాడు. *“జనతా (గంథ లయం స్థాపించి, కు[రాళ్ళను పోగేసుకొని తోచిందేదో చేసేస్తున్నాడు. సినారెకు మొదటి నుంచి పౌరుషం జాస్తి. వట్టింది చెయ్యాలి అనే తత్వం గలవాడు. ఊళ్ళో మూడోతరగతి ముగిసినప్పుడు నాలుగో తరగతి

సినారతో రెండు రోజులు టి; చదవడానికి సిరిసిల్దా వెల్తానని ఒకటే గొడవ. బుచ్చవ్వ దొరసెానికి ఒక్కడే కొడుకు. “వద్దు బిడ్డా' అంటే వినేరకమా! రోషంతో ఊరి బయట వున్న ఓ బావిలో దూకేశాడు. దాని పేరిప్పుడు ఊడుగుల బొంద. చదువుకోవాలనే తపన ఈ కాపు పిల్లవాడిలో అంత బలంగా వుండడం విశేషమే:

ఊళ్ళో మద్యపానానికి వ్యతిరేకంగా హరిజనోద్ధరణ ధ్యేయంతో పాటలు రాళాడు. అప్పటికి ముంగిపూడివారి పాటల సంగతి తెలియదు. గాంధీజీ గురించి దూరంగా వినడమే, గాంధీగారి మరణాన్ని గురించి తెలిపే రేడియోలు కూడా ఆ ప్రాంతానికి చేరలేదు. మొదటినుంచి కుల, మత వ్యతిరేకత కూడా సినారె (ప్రత్యేకత. భూస్వామ్య కుటుంబం నుంచి వచ్చిన వారికి ఇటువంటి సంస్కరణ భావాలు బాల్యంలోనే అబ్బటం ఆశళ్చర్య౦.

“*మాలమాల యని మచ్చరించి మీ

సొలు దువ్వెదవదేలా?

మాలడే మహామంతియెన పూ

మాల వే సెదవదేలాః

ణి క్ష్‌ ఖ్‌

“ట్రంత్ర నిరాశా మయమేరా

('అంతా" కాదు. తెలంగాణాలో దీర్చంలేదు)

ఆళాజ్యోతియె అగువడదాయే

ఆంధకారమెందెనా

అంధకారమున అల్దాడంగా

ఆదుకోరివరె నా

కాయకండలే కరిగి పార

కష్టాల చెందు నొక్క౦డు

అనుభవించు వేరొండు”

ఇగ నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్యక్తిత్వం ఈ పాటల్లో (గ్రాంథిక వాసనలుః వ్యావహారిక భాష ఒకటుందని తెలియదు కోస్తా జిల్లాల్లో భ్రీభ్రీ లాంటి కవులున్నారని వినలేదు. ఈ (ప్రాంతంలో అప్పటికి ఇటువంటి భావాలు సరికొ త్రవి, “మారు టెన్నడో మారు టెన్నడో విషంపు గుండె లీజగాన మారుబెన్నడో తినంగ తిండి లేకనే తొడుంగ గుడ్డ లేకనే అణంగి యున్న పేదవారి నాదరించు బెన్నడో” పరమ [గ్రాంథికమే! దరువుల్లో పాడే అలవాటు. బిందుపూర్వుక (వయోగాలు జగణాలో రూపొందాయి పోలీసు యాక్షన్‌కు ముందే. *ప్పల్రైట్రూర్రులే స్వతం్మత భారత న! భవితవ్యానికి బాటలురా పల్చెటూరులే (ప్రవంచ మానవ సౌభాగ్యానికి ఊటలురా” ఆదిరెడ్డి బాల్యంలోకి వెళ్ళిపోయి లీనమై పాడుతున్నాడు. చిన్న ప్పుడు అదిరెడ్డిని సినారె కొట్టి ఏడిపించేవాడట. బుచ్చవ్వ దొర్సాని అడ్డు వచ్చేది. ఇవ్వడు ఆ ఆదిరెడ్డే సిశారె బాల్యాన్ని ఆయనముందు కురి పిస్తున్నాడు. నడిరేయి కావొస్తున్నది. సడన్‌గా అడిగాను: “సార్‌, మీ అమ్మ ఫోటో ఉందా? కళ్ళమూసుకున్నారు. తనలో తాను గొణుక్కుం టున్నట్టు మాటలు.

సినారెతో రెండు రోజులు 79

“మా అమ్మంటే నాకెంతో (పేమ. అమ్మ నేను ఎం ఎ. మొదటి సంవత్సరం చదువుతుండగా పోయింది. పోతుందని తెలిస్తే ఆ మమతా మ్తూర్రి ఫోటో తీయించి పెట్టుకునే వాన్నేమో! అది చాలా పెద్దలోటు. ఆ లోటును పూరించుకోడానికి ఫోటో లేని అమ్మ ముఖబింబాన్ని ఎక్స్‌ సపోజ్‌ చెయ్యడానికి [పయత్నం (ప్రారంభించాను. వరబహ్మ సాక్షా త్క్మారం కోసం యోగులు [పయత్నిస్తారట! నాకా అవసరం కలగలేదు. రోజుకోసారి ఆమెను చూదామంటే అమెలేదు కదా! సాధన మొదలైంది. ఫోటో లేని మా అమ్మ ముఖాన్ని స్మతి పటంలో భద పరచుకోవాలని (మధ్యలో చిరునవ్వు నవ్వి) నేను నిదర లేవగానే ఎవరిని గుర్తు చేసు కుంటాను, మా అమ్మ ముఖాన్ని! ఆమె ముఖం నాకు స్పష్టంగా సాజా త్క-రిస్తుంది. ఆయితే నాకో పెద్ద దిగులు. తి6 ఏళ్ళుగా నా స్మృతి వటం మీద అమ్మ ముఖాన్ని భదవరచుకున్నాను కదా! వృద్ధావ్యం నాపై ముసిరితే, సతి సన్నగిల్లితే. .. నేను బతికుండగానే మా అమ్మ బొమ్మ మాయమవుతుందేమోనని దిగులు =”

సినారెలో అమ్మ నిరంతరజ్వలన స్మృతిని చూసి చలించి పోయాను. తెల్దారగట్ట ఐదు గంటలకే హైదరాబాద్‌కి [(వయాణం. నీడ ల్దాంటి దారుల్ని చీల్చుకుంటూ ఏటిపక్క- నుంచి పరుగు,*,, దుమ్ము కూడా కనిపించని చీకటి. ఏ సిరిసిల్టా సరిహద్దుల్టోనో సూర్యుడు మా కోసం చూస్తున్నాడు. హైదరాబాద్‌ సమీపిస్తున్నాం. ఆలోచనలు సద్దు కుంటున్నాయి. వక్క-సీట్లో సినారె వైన్‌భాన్స్‌లర్‌ లా కనవడడం మొదలుపెట్టారు. ఈ రెండు రోజులయా[త కావ్యంలా గడిచిపోయింది. దేశమంత గీతానికి పునాదులై న మట్టి స్పందనలు వినివచ్చాను.

_-ఆం[ధజ్యోతి (దిన) 26 ఫబవరి 1090.

“పళ్లై పాటనిచ్చింది త్రి పట్నం మాటనిచ్చింది తెలుగు సాహిత్య సాంస్కృతిక (_పవంచంలో దాదాపు నాలుగు దళాబ్దాలుగా వెలుగుతున్న ఉజ్జ్వల తారడా, సి. నారాయణరెడ్డి, మహా చి కవిగా, సినీ గేయరచయితగా, వక్తగా, అధ్యాపకుడిగా, వరిశోధకుడుగా, వరిపాలకుడుగా- ఇలా (పతి రంగంలోనూ తనదైన [ప్రత్యేక మ్యుదను స్తాపించుకున్న బహుముఖ (వజ్ఞాళాలి సినారె. తెర వెనుక ఉన్నా కూడా |! తెరమీద కనిపించే కళాకారులను మించిన గ్దామర్‌ని సాహిత్యం ద్వారా గడించిన అపురూవమైన ఏక్తెక వ్యక్తి సినారె. వేలాది సభల్లో వసంగి స్తున్నా పునరు క్రి రానీయని అద్వితీయ [పతిభాసాగరుడు. ఏ సభలో మాట్టాడినా ర క్రికట్టించే సద్యస్ఫురణా, సమయస్ఫూ రీ మూర్తీభవించిన వక్త. నలభైకి పైగా కావ్యాలు వెలువరించినా, విశ్వంభర వంటి మానవీయ తాత్విక బృహత్కావ్యాన్ని రచించినా, మంటల్లో మానవుణ్ణి దర్శించినా తలస్పర్శిగా వ్యాసాలు రాసినా వేలాది సినీ గీశాలు అలినా= ఛా “రాస్తూ రొన్లూ పోతాను సిరా ఇంకేవరకు పోతూ పోతూ రొస్తాను. వ పువు వాడే వరకు" అంటూ అవిశ్రాంతంగా స్పందించే అశాంతి చందుడు, నిరంతరకవి సినార. అటువంటి విశిష కవీ, జానపీఠ టబ ళా అవార్డు గ్రహీత డా. సి నారాయణ రెడ్డిగారు ఇప్పుడిక్కడ ఉన్నారు. వారి జాలా కొన్నీ ఆన క్రీకరమైన విషయాలు తెలుసుకుందాం... గోపి ; నమస్కారం నారాయణరెడ్డిగారూ. .. సెనాకె ఏ నమస్కారం.

వ్‌ల్పి పొటనిచ్చింది పట్నం మాటనిచ్చింది త్ర

గోపి వ నాలుగు దళాద్దాలుగా మీరు కవితా వ్యాసంగం చేస్తున్నారు, దేశంలో కవిగా మీకో గొప్ప స్థానముంది. అమితే మీరు కవిగా మార డానికి _పేరణలేమిటి? మీ బాల్యంలోని కారణాలు, ఆంటే మీరింతటి కవి కావడానికి ఏ నేపథ్యం వనిచేసి ఉంటుంది?

సినారె : ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే వల్దె నన్ను వలికించింది. వల్టె అంటే తెలుసు... పల్దె అంటే పాట. నగరం నన్ను నడిపించింది. ఇక్కడ పలికించడమంటే పాటగా. నడిపించడమంటే మాటగా! కాబట్టి పల్లెనేమో నాకు పాటిచ్చింది. వట్నం మాటిచ్చింది. మా వూళ్ళో హనుమాజి పేటలో... పెద్ద చదువుకున్న వాజ్ణి కాను. వీధిబడిలో ఏమి చదువుకున్నానో గుర్తులేదు. అయితేమా అమ్మ సింగిరెడ్డి బుచ్చమ్మ చాలా తీయని స్వరంతో పాటను పాడుకునేది. పాడేది కాదు. అది ఏదో అంటారే, .. లీలావతి గర్భంలో ఉన్న (వహ్హాదుడు విన్నాడే కొన్ని విష యాలు... ఆలా నేను మా అమ్మకి కొడుకై నతర్వాత విన్నానలా. అంటే ఇది (శత సంస్కారం, ..

గోపి ; జానపద గేయాలు, **?

సినారె; ఆ... జానవద గేయాలు పాడుకునేవాణ్ణి. ఆవిడ చదువు కున్నది కాదు అక్షరాలుకూడా తెలియవు. ఆ వరిస్థికుల్లో మా వూరు [వక్కన ఏరుంది. ఇంటి చుట్టూ పెరుంది, కాబట్టి ఏరూ, ఫెరూ నామీద చెరగని ముుదలు వేశాయి. అది (పొతివదిక. ఆ (ప్రాతిపదికతోనే నేను రాయడం... రాయడమే పద్యాలు (ప్రారంభించాను. ఇదికూడా ఛందస్సు నేర్చుకునికాదు. యత్మిపాసలు సహజంగా దొర్హేవి,

గోపి : జామచెట్టు కింద వద్యం ...

సగం ౪-6

పల్లె పొటనిచ్చింది పట్నం మాటనిచ్చింది 8్రిలీ వాలని, నవలలు చదవాలని. *.. సీరియల్‌ నవలలవట్ల కూడా ఆస క్రి ఉంది నాకు, .. ఉన్న సమయంలో నా [ప్రాధాన్యత కవిత్వానికే.

గోపి ఏ మీరు కాలాన్ని ముక్కలుగా క త్తిరించుకుని వాడతారని విమర్శకులు కొందరన్నారు...

సినారె : దీన్నే టైమ్‌ మేనేజ్‌మెంట్‌ అంటారు. అంటే మనకు ఎన్ని వ్యాసంగాలున్నా, వ్యాపకాలున్నా వాటిని నియమిత కాలపరిమితిలోకి కుదించడం, ఓ రెండు గంటలు ఓ కార్య్యకమానికి కేటాయిస్తే ఆ కాల వరిమితిలో అది పూ ర్రికాకుంటే పొడిగిస్తూపోతే సమయశిక్షణ దెబ్బ తింటుంది.

పోతే రెండవది. చదువుతాను నేను. చాలా అతిశయోక్తి అని పిస్తుంది కొందరికి, ఏమిటిలా అంటున్నారని. కానీ అద్భుతమైన కవిత్వం రాసున్నారు చాలామంది యువకవులు. నాకు ముందున్న కవులు పూజ సీయులు. నాతోటి కవులు ఆదర్శప్రాతులు. కానీ రానున్న కవులు, ఇప్పుడొస్తున్న కవులున్నారే, వాళ్ళు రాసున్న కవిత్వాన్ని నేను (వత్యే కంగా చదువుతున్నాను కారణమేమిటంటే పోటీవడవలసింది నేనునా తరం కవులతోకాదు, నా తర్వాతి తరం కవృలతో- ఇప్పుడు రాసున్న కొత్త గొంతుకలతో నేను పోటీ పడాలి. ఆ దృష్టితో నేను నా యాభయ్యవ జన్మదినోత్సవం నాడే ఒక చిన్న మినీకవిత లాంటి దాంఛ్రే ఏమన్నానం టే_ అభిప్రాయం ముఖ్యం క విత్వఅ౦శ కంటే... “కు్కురాళ్ళాస్తున్నారు జాగ్రత్త, కొత్త గాంతులెగరేసుకుంటూ”. ఇక్కడ వట్టి కు [రాళ్ళుకాదు, కవి కరాళ్ళన్నమాట...

“కరాళ్ళొనున్నారు జ్యాగ్త

కొత గొంతు అగరేనుకుంటూ

పరమ నృద్ధులూ తప్పుకోండి

పాఠకీర్తిని నెమరేసుకుంటూ”... అన్నాను ఇది నాకు కూడా

84 నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సీనారె వ్యక్రీత్వం వర్రిసుంది. అంత వృద్ధుణ్ణి కాకపోయినా. ఆంటే నేను అట్టా అన్వయించు కున్నానన్నమాట, ఆ దృష్టితో చదువుతాను, అయితే మీరడిగిన ర0డవ భాగం ఏమిటంటే. వాళ్ళలోని మంచీచెడూ లేక నచ్చని విషయాలన్నారు. శేను స్పష్టత కోరుకునే మనిషిని. నేను జీవితంలోగానీ, కవిత్వంలోగానీ అవినాభావంగా కోరుకునేది స్పష్టత, నిర్దిష్టత. స్పష్టత అంటే చెప్పదల్బు కున్నది తెలియాలి. వెనుక (ప్రాచీన కావ్యాల్లో, [వబంధాల్లో, కృష్ణదేవ రాయల ఆము క్రృమాల్యద వంటి (ప్రొఢకావ్యాల్లో అర్థాలు తలియకపోతే నిఘంటువుని ఆశయించి అర్ధాలు తెలుసుకుంటే తాత్పర్యం బోధపడేది. ఇవాళ తెలిసిన మాటలే వాడుతున్నాడు కవి. కానీ అర్థం కాదు. కాబట్టి అదే అస్పష్టత. అది ఉండగూడదంటాను. ఆయితే కొందరంటారు సమాజం క్లిష్టంగా ఉందండీ, జటిల సమస్యల్ని బట్టి రచనలో కూడా క్రష్టత వస్తోందని. అది రాకుండా రాస్తే ఎంత బాగుంటుందని నేనంటాను. ఇక నిర్హిష్ణత. =. ఏమి చెప్పదల్బుకున్నావు. ..? మొదటిది ఆర్థం కావడం, బోధవడడం. రెండవది నువ్వు ఒక కవిత్వం ద్వారా ఏమి నిక్టేశిసున్నావు? ఏ సందేశ మిస్తున్నావు? ఏ ఉద్దీపన కలిగిస్తున్నావు? పాఠకులలో ఏ రకమైన స్పందనని కలిగిస్తున్నావు? పెకి తీసుకెళ్ళి స్పందనా? అధఃపాతాళానికి తోసే స్పందనా? అది ముఖ్యం, కాబట్టి పైకి తీసుకెళ్ళే మంచివైపు నడిపించే స్పందన కలిగితే దానికి సఫలత అని భావిసాను నేను. ఈ స్పష్టత కొద్దిగా లోపించిన కవితలు ఈ మధ్యన వస్తున్నాయి. ఆది భావ చ్మితాలు రుద్దడంవల్ల అని నా అభ్మిపాయం. అంబే కవిత్వమెక్కువై౦ది, తెలివక్కువై౦ది, (ప్రతిభ ఎక్కువైంది. ఆది (పతిభా దారి.ద్యం కాదు. కానీ జొచిత్యం, ఏ తూకంతో వెయ్యాలి అనేది కొంచెం తెలుసుకోవలసిన అవసరం ఉంది,

గోప్తి : నారాయణరెడ్డిగారూ! విశ్వవిద్యాలయాల్లో జరిగిన తొలి తరం పరిశోధనల్లో మౌలికమైన కృషి చాలా జరిగిందండి,. ఆ కృషి చేసిన వారిలో మీరు అగ్మశేణిలో ఉంటారు. ఇప్పటికీ ఆధునిక కవిత్వం

పల్లె పొటనిచ్చింది పట్నం మాటనిచ్చింది 8ిక5్‌ గురించి ఏమి చెప్పాలన్నా, “ఆధునికాం్యధ కవిత్వము, సం్య్యపదాయములు [(వయోగములు” అనే మీ సిద్ధాంత [గ్రంథాన్ని ఉటంకించక తప్పదు. దాని విశిష్టత ఏమిటంటారు?

సినారె : ఇది నేను కేవలం పిహెచ్‌డి వట్టం కోసం తీసుకున్న ఆంశంకాదు. నా జీవితంతో కవిత్వం ఎంతగా పెనవేసుకుందో మిత్రు లకు తెలుసు. ఆ రకంగా నేను తీసుకున్న వస్తువు కూడా, ..నేను నన్నె చోడున్ని తీసుకుందామా? నవ్య కవిత్వం తీసుకుందామా? అని ర0డు వై పుల ఇటూ అటూ ఊగిసలాడుతున్న రోజుల్లో దేవులవల్లి కృష్ణశాన్త్ర గారు వందొమ్మిది వందల యాభై అయిదు, యాభై ఆరు ప్రాంకాల్లో ఆయన నవ్య కవిత్వం తీసుకొమ్మన్నారు. కాబట్టి 'ఆధునికాయ్యధ కవి త్వము-సం్యపదాయాలు, (వయోగాలు-" 12641౯6100 206 అ౫౧౦?1- 6069 1౧ గండేంలు 61086 906€?' తీసుకున్నాన్నేను. ఇదేమైందీ, దీనివల్ల నాకు ఆధునికార్యధ కవిత్వంలో సంవ్రదాయముద్ర అంటే సంస్కృత కావ్యాలు మొదలుకొని తెలుగు మహా కావ్యాలవరకూ చదివే అవకాశం కలిగింది, అవసరం కలిగింది. ఆలాగే [ టెడిషన్‌తోపాటు ఎక్స్‌ పెరిమెంట్‌ . ...వయోగం అన్నాను. (వయోగం అన్నప్పుడు ఇంగ్లీష్‌ కవిత్వ [వభావముంది. నేను అసలు నిజానికి చదివింది అవ్పడే ఎక్కువ. ఎం ఏ.లో చదివిందేమిటో నాకు ఇప్పుడు గుర్తులేదు గాని నేను బాగా చదివింది ఇంగ్లీష్‌ సాహిత్యమైనా, సంస్కృత సాపిత్యమైనా, (ప్రాచీనాంధ్ర కవిత్వమైనా-బాగా లోతుగా అధ్యయనం చేసిన ఘట్టమిది. కాబట్టి నా జీవితంలో అది కవిత్వ వికాసానికి ఉపకరించింది. విశ్రేషణకు ఉపయోగపడింది. నా పరిశోధనా దృష్టికి వదును పెట్టింది. కాబట్టి నేను వాగా సాకల్య౦గా చేళాను. *, .కొందరికి తెలుసు, మిత్రులకి, .. సెలవు పెట్టి ఆరు నెలలు, ఆరు నెలలు - ఇలా రెండు మూడుసార్లు నేను 'లాస్‌ ఆఫ్‌ పే మీద సెలవు పెట్టి రాశాను. అంత వ్యగ తతో, ఆంత జాగరూకంగా నేను కృషి చేశాను. కాబట్టి ఇది శేశలం పిహెచ్‌డి వట్టం కోసమే అయితే ఇంత [శమవడవలసిన అవసరంలేదు.

86 నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్యక్తిత్వం గోపి : డిగి కోసమే అయితే, .. సినారె: డిగ్రీ కోసమే అయినా డిగ్రీతోపాటు ఒక చరి(తాత్మక మైన [గంథంగా మిగిలిపోవాలి. ఆధునికాంధ కవిత్వం పేరు చెబితే - ఫలానా నారాయణరెడ్డి పుస్తకం చూడాలనిపించాలి. అయితే నేను తర్వాత చాలాసార్హ అన్నాను. నేను (పతిపాదించిన భావకవిత్వం నిర్వచనం గౌని, .ఇంకా చాలా విషయాల్లో. ,, గోపి : అభ్యుదయ కవిత్వం గురించీ, .. సినారె : అభ్యుదయ కవిత్వం గురించీ, అధివా సవికత గురించీ కొన్ని కొన్ని ఆభ్మిపాయాలు వెలిబుచ్చాన్నేను. దానిని స్వీకరించడంతో వాటు ఖండించినా, ఆమోదించకున్నా కూడా నేను సంతోషిస్తున్నాను, కారణం = దాన్ని ఖండిండానికైనా (పేరణ కలిగించిన [గంథం నాది. కాబట్టి పరిశోధన (గంథ లక్ష్యం ఏమిటంటే అది (కేరణ కలిగించాలి. ఆలోచనలు కేక తించాలి. ఆ దృష్టితో ఆ పాత్ర నిర్వహించింది. కాబట్టి నాకు చాలా సంతృపి నిచ్చింది. అయితే కాలం చాలావేగంగా పరుగెత్రడం, నాక్షన్న పదవీ దాధ్యతలవల్ల. కొత్త ఎడిషన్‌ మొన్న విశా వ్‌ పబ్లి కేషన్స్‌వారు వేశారు-మూడో ఎడిషన్‌, , , దాంట్లో నేనింకా వ మెరుగులుదిద్దే ఆవక్రాశమ్వంది. వరిశోధన అనేది నిరంతర (వవాహం, ఇడే నాక్ష గట్టుదగ్గర ఆగిపోయినటుంది. (ప్రవాహం కాదదిః 1 ల ఆ దృష్టితో మళ్ళీ నాలుగో మ్యుదణవేసే కొద్రిగా 6వ జ్‌డ్‌. . పరిష్కృత ముద్రణం వెయ్యాలని ఉంది. న్‌ గోపి; పీ తరాన్ని దా టి పరిశోధన దుకు పోయిం దని భావిసారా ఓ ధ ఏమన్నా ముం మున సనారె; తప్పకుండా. ,.నేను అళాశ్రీవిని, భవిష్యత్తు మీద నమ్మక వాణి, ో ఇవొట్లీ, (వతిభ అనేది ఒక్రవ్వో ఇంకిపోదని, ఆగిపోదని, ఒకడితోనే

పల్లె పాటనిచ్చింది పట్నం మాటనిచ్చింది వ్‌? వరిమితం కాదని.. ప్రతిభ అనే పొద్దు ఒక్క నుదుటనే పొడవదనీ చాలా విశ్వాసం కలిగినవాణ్ణి. నా సాహిత్యంలో, జీవితంలో, కవిత్వంలో అదే చెప్పాను నేను. పరిశోధన రంగంలో కూడా ఆవ్పటికీ, ఇప్పటికీ తేడా ఏమిటంటే. ..బి. రొామరాజుగారున్నారు. ఆయన మొట్టమొదటి పిహెచ్‌డి చేశారు మన యూనివర్శిటినుంచి. .. తెలుగులో. ఆయన తీసుకుంది జానపద గేయాలు. తెలుగుజానవదగేయాలు చాలావి సృృతమైన కాన్వాన్‌, పరిధి కలిగిన సబ్జెక్టది. ఇవాశేమైంది? జానపద గేయాల్లోని అనేకాంకాలమీద (పత్యేకీకరణ దృష్టితో 5060121132 6109 దృష్టితో అద్భుతంగా చేస్తున్నారు. దానికి మూలమది. అలాగే ఆధునికాంగధ కవిత్వ మనేది పెద్ద పేకేజ్‌... పెద్ద లగేజ్‌. . .దాంట్లోంచి ఎన్నో వస్తువులు బయటపడుతున్నాయి. . ఒక్కొక్క కాఖ, ఉపళాఖల్ని తీసుకొని ఇవాళ పరిశోధన చాలా మంచి పద్ధతుల్లో జరుగుతోంది. అయితే ఒకటి-ఇందులో (వతిభ అనేది ఎప్పటికీ ఒక కాలానికి పరిమితం కాదు. (పతిభ; అవతిభ అన్నికాలాల్డో వుంటాయి, పరిశోధకులందరూ ఉత్తమ స్థాయిలో చేస్తున్నా రనలేము. = *ఆ. ..క్కురాళ్ళేమిటండి వీళ్ళు,..అవరివక్వంగా ఉంది, అపరి ణతంగా ఉన్నాయనేది ఒక్ట్రమాటతో తో సేయడం భావ్యంకాదు. కొందరు యువ వరిశోధక్షల్లో నాకే ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించే పరిశోధనలు వెలువడు తున్నాయి. అందుకు నాకు చాలా సంతోషంగా ఉంది.

గోపి : సార్‌...మీరు చాలా సినిమా పొటలు రాళారు...మీరు మామూలుగా రాసే గేయానికీ సినిమా పాటగా రాసే గేయానికి తేడా వుందంటారా? సినిమా పాటల్లో మీరు చేసిన (వయోగాలేమైనా ఉంటే చెప్పండి. అట్టాగే ఆస క్రికరమైన అనుభవాల్ని కూడా చెప్పాలని కోరు తున్నాను...

సినారె : రెండు మూడున్నాయి. ఒక్షోటి తీసుకుంటానిందులో . స్థూల దృష్టితో చూసే నేను తొలి రోజుల్లో రాసిన లలిత.గీతాలున్నాయి.

88 నిలువెత్తు తెలగుసంతకం సినారె వ్యక్షిత్వం “సాగుమా ఓ నీలిమేఘమా, గగన వీణా మృదుల రాగమాి ఆకాశవాణి వసారం చేసింది చాలాసార్ద. , ,అలాంటిగీతాలు కొన్ని సంపుటా లున్నాయి. దానికీ ఒక మంచి సినిమాగీతం తరువాత రాసిందానికీ తేడా లేదు. అంతేకాదు. ఆకాశవాణిలో “రామప్ప' జాతీయ సంగీత రూవకం వెలువడింది అన్ని భాషల్లో. అందులో ఓ చిన్న చమక్కారం ఉ౦ది, ఆకాశవాణిలో వెలువడ్డ 'రామవ్ప” సంగిత రూపకంలోని రెండు పాటల్ని. .,.ఓకటి ఈ నల్లని రాలలో ఏ కన్నులు దాగనో, ఈ బండల మాటున ఏ గుండెలు (మోగెనో రెండవది 'మబ్బులో ఏముంది? నా మనసులో ఏముంది? ఈ రెండు పాటలూ బాలమురశీక ఎప్షగారు పాడారు- పాతధారణ చేస్తూ... ప్య్మాతను పోషిస్తూ. ,.తరువాత సినిమాల్లో *ఆమర శిల్చి జక్కన్నిలో సరిగ్గా ఒక సన్నివేశంలో నాయకుడికి సరిపోయింది. ఈ పాట వినిపించగానే. ..సంగితం, రాజేశ్వరరావుగారు బాణీని సమ కూర్చారు. ఇక్కడ పాలగుమ్మి విశ్వనాథంగారి సంగీతంలో పాడిన బాల మురళీకృష్ణగారి పాటెంత బాగుందో ఒక పద్ధతిలో, అదే సినిమా వద్ధతిలో అంత భాగుంది.ఘంటసాలగారు పాడారు.

గోపి: చాలా హిట్‌ పాటండి,.,.

సినారె; కాబట్టి నాకెంత సంతోషంగా ఉంటుందంటే మనం ఒక భావపూర్ణమైన గీతాన్ని సినిమాకిచ్చి, సినిమా పాటగా మార్చామనే తృప్తి నాకుంది, అలాగే “మబ్బులో ఏముంది? నా మనసులో ఏముంది?. .. మబ్బులో కన్నీరు, నా మనసులో వన్నీరు..,* ఇదికూడా జానవద బాణీలో రాసింది. అది కూడా వెండితెర కెక్కింది. పోత్తే క్రబ్బు పాటలు వగైరా ఉంటాయనుకోండి. అవి మనం నిత్య జీవితంలో కాయం.

ఒక (పతినాయిక ఉందనుకో .,, (వతినాయిక నాయకుణ్ణి రెచ్చగొడుతూ పాట పాడుతోంది _ నీచ్యుయేషన్‌కి ఎవరైనా రాయాలి,

వల్లె పాటనిచ్చింది పట్నం మాటనిచ్చింది 89 ్రీభ్రీ అయినా రాయాలి, ..సినారె అయినా రాయాలి. అయితే రాయ డంలో ఒక్కొక్కరికి ఓ బాణీ ఉంటుంది. సాధ్యమయినంతవరకు కొంత రెచ్చగొడుతూ ఉన్నా, వచ్చిగా వుండకుండా రాసే వద్ధతొకటుంది. అది నా కలవడింది-ఇప్పుడీ మధ్య ఆది కూడా మానేళాను. గోపి : తెలంగాణా మాండలికంలో ఉన్న జానపద గేయాలను సినిమాల్హో ఎక్కువగా మీరే (వవేళపెట్టారు - హాస్యం కోసమే కాకుండా సీరియస్‌గా ఉండే సన్ని వేశాలక్కూడాః సినారె: కరెక్ట్‌. నేను తెలంగాణాలోని పలుకుబళ్ళను అక్కు

డక్కడ పాటల్లో వేళాను. ఉదాహరణకు మా ఊళ్ళల్లో “రామచక్కనో డయ్యా. . .రామచక్కంని పిల్లి అంటుండేవాళ్ళు. నేను ఆ ముక్కతో వల్లవి రాళాను - 'ఓ రామచక్క-ని బంగారు బొమ్మ నీ రాత రంపపు కోత ఆయెనా*ో అలాగే, 'మాయదారి సిన్నోడు'...అనే పాటలో “లగ్గమెప్పుడురా మామా అంటే ఈ రకమైన [వయోగాలు తీసుకొచ్చి సందర్భోచితంగా పెట్టాను, సన్నివేశంకోసం మనమున్నాము కాని మనకోసం సన్నివేశం ఉండదుగా. . కాబట్టి ఆ రకంగా తెలంగాణాలోని కొన్ని వరసలను, ముఖ్యంగా 'గోగులు పూసె గోగులు కాసె ఓలబ్బా గుమ్మాడి" దాన్ని తీసుకొని “పొద్దు పొడిచె పొద్దు పొడిచె ఓ లచ్చా గుమ్మాడి. ,.పు తడి వెలుగులు కొత్తగ మెరిసె ఓ లచ్చా గుమ్మాడి. ..జానపదవల్దవి నాకు 1యేరణ కలిగించింది. లేకపోతే ఈ పాట వచ్చేదికాదు. ఆ రకంగా... ముందే అన్నాన్నేను నేను పాటకి నమస్కరిస్తాను. నా వాతారణం అలాంటిది. నా చిన్నప్పుడు నేను విన్నవి “ఓ ఓ జంబియా। వగల మారి జంబియా -- నాతోనే మాట్టాడు నాంపల్లి జంబియా" అది కూడా (ప్రవేశ పెట్టాను కొద్ది మార్పులతో___ కాబట్టి పల్లెటూళ్ళలో నేను విన్న పాటలు, కొన్ని మాటల్ని __తెలంగాణా పలుకుబడుల్ని సినిమా పాటల్లో వవేశ పెట్టాను.

90 నిలు వెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్యక్తిత్వం

గోపి : నారాయణరెడ్డిగారూ!. మీరు నలభయ్యేళ్ళపాటు ఉస్మా నియా విశ్వవిద్యాలయంలో పాఠాలు బోధించారు మీకు పాఠాలు చెప్ప డంలో ఉన్న శద్దా, అభినివేశాల గురించి విశిష్టమైన మీ బోధనావద్దతి గురించి ఇప్పటికీ కథలుగా, స్మృతులుగా చెప్పుకుంటూ వుంటారు. అలనాటి లెక్బృరర్‌ నుండి నిన్నటి ఆచార్య పదవిదాకా మీ అనుఖ వాలే మైనా చెప్తారా?

సినారె : ఎవరో నన్ను “మీరు పాట రాస్తారా? పాఠం చెబుతారా! నిర్ణయించుకోండి” అని ఒకానొక వైన్‌భాన్సలర్‌ అన్నట్లు, ఒకానొక సందర్భంలో ఒక వదంతి పుట్టింది నేను నవ్వి “పాటా రాస్తాను. పాఠమూ చెబుతాను” అన్నాను. అడి సభాముఖంగా అన్నాను. వ్యతికల్లో కూడా వచ్చింది. ఇవ్పటికి నాకు విశ్వవిద్యాలయం వై న్‌భాన్సలర్‌గొ పాఠం చెప్పే అవకాళం లేదుగాని చెప్పాలని ఎంత తపన! ఎంత తృప్తి చెప్పడంలో! దానికి నేపథ్యంకూడా వుంది. అది స్వోత్కర్ష అనిపిసుంది కాని నా ఆరోయేటనుంచి వదోయేటవరకూ మొక్కజొన్న చేలు మాకు పుష్టలంగా ఉండేల. ఆ మొక్టజొన్న చేల మధ్యనుంచుని, వాటిని విద్య ధ్ధలుగా భావించి... హైస్టూల్‌ దశకు ముందే పాఠాలు. చెప్పేవాటీ--* అంటే ఆపవుగా ఏదో ఒకటి చెప్పడమన్నమాట, ఇది చూసి “కవిత్వం రాస్తున్నాడు. బాపు” అన్నీ “ప్రెప్‌ చూస్తున్నాడు... ఎటుచూస్త న్నాడో” అని మా నాన్న గారికి తెలిసి ఆయన కోవ్పడి “మనకు పనికి రాదిద్సి బ్ముర ఖరాబవుతది బిడ్డాః వద్దు ఇక రాయకు” అంటే ౭ండేళ్ళు మానేకాను నేను, కాబట్టి ఈ పాఠం చెప్పేదుందే పాటలో పాఠం చెబు తాను, పాఠంలో పాట నుదహరిస్తాను. మొదటినుంచీ అవి అల్లుకు పోయాయి. పాట, పాఠం. కాబట్టి నేను పి.య.సి.క, చెప్పాను. వి ఏీ చెప్పాను. ఎం.ఏ, ఎం.ఫీల్‌... అయితే ఎం.ఏ. దళలో. చెప్పిన తృపీ వేరు,

పల్లె పాటనిచ్చింది పట్నం మాటనిచ్చింది ర. గోపి ; వద్యకావ్యాలను మీరు టోధించారు కదా! వద్యాల్ని టోధించేప్పుడు వివరణ సందర్భంగా ఎదురైన సాధకబాధకాలు మీకే మైనా గుర్తున్నాయా? మీ అనుభవాల్ని విపరిస్తారా! సినారె : ఉదాహరణకి చెప్తాను. నన్నయ ఆదిపర్వం చెప్పేవాణ్ణి. పుస్తకరూపంలో మనకి దొరికిన మొదటి వద్యం నన్నయ రాసిన ఆంధ మహాభారతంలో “రాజకులైక భూషణుడు” ఈ పద్యం గురించి చెపా న్నేను, అంటే ఎట్టా చెప్పేవార్టంటే. .. విధానం, వద్యాన్ని పాడడం... నా వుద్దేశం కాదు పద్యాన్ని పాడకూడదు పాడితే సంగీతానికి వాళ్ళు మురిసిపోయి, లోనై, విషయాన్ని మరచిపోయే అవకాశముంది. కాబట్టి నేనెట్టా అంటే... దాన్ని రెసిపేషన్‌ అంటారు. వద్యపఠనం. వద్య గానం కాదు. కారణ మేమిటంటే శబ్దంమీద, సమాసంమీద, విరుపులమీద విద్యార్థి మనసుకు చురుకు కలిగించడం... పదును కలిగించడ౦... ఉదాహరణకి ఈ పద్యాన్ని వినిపిస్తాను. “రాజకులై క భూషణుడు. ** రాజమనోహరుడు. .. అన్యరాజ తేజో జయళాలి కౌర్యుడు. ..” స్టూల దృష్టికి ఇవి విరుపులు కావు. “రాజకులైక భూషణుడు, రాజమనో హరుడు, అన్యరాజ తేజోజయళాలి శౌార్యుడు” ఇది వద్యం కాదు విధానమదికాదు. అంచేత నేను విరుపులతో.. సంధులు కొంచెం ఇబ్బం దులు కలిగించే వుంటాయి తెలుగులో, సంధి విడదీస్తూ చెబితే విద్యార్థికి సగం బోధపడుతుంది... పద్యం చదవడం అయిపోయేలోగానే సంధు లని విడదీస్తూ, సమాసాల్ని ఎక్కడెక్కడ ఆపాలో ... ఉదాహరణకు “రాజకులై క భూషణుడు”, “*రొజమనోహరుడు”, “అన్యరాజతేజో జయ శాలి శౌర్యుడు”. చెప్పి. ఇందులో విశేషమేమిటో చెప్పి అర్థాలు" ఇక్కడ “రాజ మనోహరుోడంటే చర్మదునిలాంటి మనోహరుడైన గీహ్‌డు... అవన్నీ మామూలుగా ఎవరైనా చెబుతారు. నేను చేసేది తర్వాతుంది, “రాజకులై క భూషణుడు రాజమనోహరుడు అన్యరాజ తేజో

రి నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్య క్రిత్వం జయకాలి శౌర్యుడు విశద్ధ యశళ్శరదిందుచందికా రాజిత సర్వలో కుడు. అపరాజిత భూరి భుజాకృపాణ ధారాజల శాంత శా్యతవపరాగుడు రాజ మహేందదుడున్నతిన్‌” (ఈ వద్యం సినారె నోట వింటేనే బాగుంటుంది. విరుపులు రాతలో రావు) అని లాండింగ్‌ వుందే, ప్లేన్‌. విమానం ఎలా లాండవుతుందో “ఉన్నతిన్‌” కూడా అంత కిందికి దింపి... దీంట్లో ఏమి టంటే నన్నయ వదఘటనంలో, సమాస చాలనంలో సంగితమెల. వుంది, లయ ఎలా వుందని “విశ్వద్ధ యళళ్శరదిందు” అప్పుడు చెప్పేవాట్లే. 'టడడం,.. టడడం... టడడం టడాంకుి అంటే సంగీతాత్మకం౦గా తాశబద్ధంగా పుండే పద్యం రాయడానికి వరవడి దిద్దాడు నన్నయగారు. ఈ సంగీతాన్ని విరిచేసి మామూలు తెలుగువాడు మాట్లాడే భాషను పెట్టాడు తిక్కన. ఈ రెండూ రెండు గట్టు, రెండుగట్ట్ల మధ్య [వవ హిసున్నది మన (ప్రాచీనధాష తెలుగు ఆ రకంగా నేను వద్యం చెప్పాను. పాఠం చెప్పినప్పుడు మళీ వేరు. ఇప్పుడు శ్రీశ్రీ గేయం. == థ్రీథ్రీ గేయానికి *వదండి ముందుకు అని పాఠం చెబుతూ అర్థాలు చెబితే అర్థంలేదు, అర్థమెందుకక్కడ? ఇదే నేను నన్నయ భారతంలో వచ్చినపుడు చెబుతాన్సు.

గోపి అయితే సార్‌ మహా(వ్రసానం, ఎంకిపాటలు.... వీటిని బోధించాల్సి వచ్చినపుడు మీరు అవలంబీంచిన విధానంలో తేడా ఏమైనా వుండేదా?

సినారె ; ఇప్పుడక్కడ్షిక్రే వస్తున్నాను. ఇప్పుడు క్లాసికల్‌ = =* ప్రాచీన కావ్యాలు చెప్పేటప్పుడు శబ్ధం, అర్దం, ధ్వని, వ్యాకరణాంళాలు, ఛందస్సు... ఇన్నింటిమీద దృష్టి శ్రేర్మద్రికరించి. చెప్పాలి. విశేషోం శాలు మళ్ళ. మోడర్న్‌ పొది ట్రై ముఖ్యంగా ్రీథ్రీని తీసు కుందాం. ఆడ్తిగార్హ పొవిట్టే మహ్మవస్థానంలో ఏకాలంలో, ఏ పరిస్థితుల (పోద్బలంతో, ఏ పేరణతో, ఏ కక్తీలావహిసే శ్రీఖీ కవితలు రాకాడు*

పల్లి పాటనిచ్చింది పట్నం మాటనిచ్చింది తలి --దానికి చార్మితక నేవథ్య సమీక్ష 1198021621 9020083100 01 521 5:1 చాలా అవసరం. శ్రీశ్రీ _ 'మహా(ప్రస్టానం'లో మొదటి గేయం రాసినపుడు ఆయన నాకు మార్క్సిజంతో పెద్ద వరిచయం లేదన్నా దాంట్రో వుంది. అంటే అతనిలో ఉన్న ఆవేశం ఆ మార్క్సిజాన్ని వలికించింది. కాబట్టి నేను ఇవన్నీ చెప్పేవాజ్ణి. తరువాత [పాచీనకావ్యా ల్టోని కొన్ని (ప్రతీకలు, సింబల్స్‌ తీసుకుని ్రీశ్రీ ఎలా ఆధునిక్రీకరిం చాడు దాన్ని... అలాగే ఎంకి పాటలు చెప్పేప్పుడు మళ్ళీ పాడి చూపే వాణ్ణి. దరువులు గతులు చెప్పేవాజ్ణి. ఇపుడు “లేవకే నా ఎంకి లేవకే నిదుర ఈ పాటి సుఖము నేనాడు ఎరుగనే” ఉందనుకోండి. ఇది “లేపకే నా యెంకి లేవకే నిదుర” అని పాడకూడదు. నండూరి సుబ్బారావుగారు పాడిన రోజు నాకు తెలుసు. ఆయ నింటికి ఏలూరులో యాభై ఐదులో అనుకుంటాను వెళ్ళాను. ఆయన స్వయంగా పాడితే విన్నాను. గుర్తుంది నాకు, “లేపకే నా ఎంకి, ..లేవకే నిదుర...ఈ పాటి సుఖమునే . .. ఏనాడు ఎరుగనే” (ఇది నండూరికి సినారె మిమిక్రీ) ఇది స్టయిల్‌. స్టయిల్‌ మారిస్తే భావం చచ్చిపోతుంది. ఇది 'తకతకిటతక తకిట” అని, దాన్ని ఖండగతి అంటారు. ఇది (దుతం, విలంబితం అని సంగీతజ్ఞులకు తెలుసు. అంటే స్పీడులో ఉన్నది [దుతం, విలంబితమంటే లాగదీయడం ... ఎంక్రిపాటల్లో జానపద వాతా వరణం . .. ఎంకి పాటలు కేవలం పల్లెపాటలు కావు,పల్లెపాటల సరళిలో, ఇెలిలో ఆ మహానుభావుడు రాసింది. కాబట్టి దానికి జానపదసంగీతం, షానవదాల వలుకుబళ్ళు; సుడికారం, తరువాతన్నిటికంటే ఆ లోవల వన్న (పజయభావ లహరి... ఎంత సున్నితంగా ఎన్నెన్ని రసాలు, రసంలోని అవస్థలు పండిచాడతను. వియోగముంది. సంయోగ శృంగార ముంది. ఎన్నో ఉన్నాయి.

॥7 నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్య క్రిత్వం

గోపి ; విద్యార్థిదళలోనే ఆం_ధాభ్యుదయోత్సవాలలో వక్తగా, వ్యాఖ్యాతగా మన్ననల్ని పొందారని ఎందరో చెప్పగా వింటున్నాము. మీరు ఈ ఉపన్యాసవిన్యాసాన్ని ఎలా సాధించారు?

సినారె ; ఉపన్యాసం నాకు తెలీదుగాని పాఠంచెప్పే గుణం నాకు చిన్నప్పటినుండి. విద్యార్థుల్ని .. . క్మరవాళ్ళని చేరదీసి ఏవేవో చెప్తుండేవాణ్ణి, కవిత్వం, పాటలు వగైరా. ఇంటర్మీడియట్‌ వచ్చేసరికి... బియ్యే ఫస్టియర్‌ వరకు కూడా. నాకు ఉపన్యాసధోరణి అలవడలేదు నేను ఉస్మానియావిశ్వవిద్యాలయంలో _వియ్యేచదువుతున్న రోజుల్లో తెలుగు సంఘం. . . తెలుగు అసోసియేషన్‌ సెకటరీగా వుండి కృత జ్ఞితలు చెనవలసిన బాధ్యత ఏర్పడితే తప్పులు మాట్లాడాను. అదినా దృష్టికి తీసుకొచ్చారు. ఏమిటీ తప్పులు దొర్జాయని చాలా బాధవడ్డానా రోజు. నరకయాతన ననుభవించాను. అక్క-జ్ఞుంచీ ఒక పౌరుష తరంగం పెళ్లాబికింది. సాధనచెయ్యాలి మనం, .. ంజే యాస మంచిదే... “ఇప్పుడచ్చినందుకు చాలా సంతోషమన్నాననుకోండి”

గోపి : కరీంనగర్‌ మాండలికంలో కదా;

సినారె : ఆ. .. క్రరీంనగర్‌ మాండలికం వచ్చింది. మాండ లిక మెప్పుడూ తప్పుకాదు. నీను యాసభాషకు మూలం అని చెబు తుంటాను. కానీ సర్వ (పాంతాలు సంచరించి ఉవన్యసించే దశరాబోతుంది. కాబట్టి నాకు ఎమ్మే ప్రీవియన్‌ నుండి ఎమ్మే ఫెనల్‌కు రాగానే ఆ దశలోనే నాకు విద్యార్థి ఫెడ రేషన్‌ కర్నూల్‌లో, అనంతప్పరంలో సభలకు పిలిస్తే అప్పటికి దాగా సుశిక్షితమైన గ్యరంలాగా కదనుతొక్కే అలవాటు చేసు కున్నాను. మొదటి అరంగ్మేటమంటామే అడి కర్నూల్‌లో జరిగినట్టు గుర్తు _ ఎమ్మే ప్రీవియన్‌లో ఉన్నాను 58 (ప్రాంతంలో. అప్పటిను౦డి నేనొక కాన్వాస్‌ స్పీకర్‌ ,,.. ఆజువుగా వచ్చినా, అవవు వెనుక ఒక

పల్లె పొాటనిచ్చింది పట్నం మాటనిచ్చింది ర్‌ సంస్కారం ఉంది. ఒక (ప్రిపరేషన్‌ ఉంది. ఒక శిక్షణ ఉంది. ఆ రకంగా ఉపన్యాసాన్ని ఒక కళగా నేను అభ్యాసం చేశాను. అధ్యయనం చేశాను. ఆ పద్ధతిలో సరే ఉవన్యాసాలు; తర్వాత వ్యాఖ్యానానికి కూడా ఇక్కడ నేను ్రీకారం చుట్టాను. స్టూడెంట్‌గా ఉన్నప్పుడే “ఎమ్మే (పీవియన్‌ నుంచి వార్తలు, వ్యాఖ్యలు సినార” అని ఆ రోజుల్లో నామకరణం చేసి చాలా చమత్కారంగా విద్యార్థి సభలనుంచి [ప్రవంచ తెలుగు మహాసభల వరకూ దాదాపు పాతికేళ్ళు చేసి తర్వాత మానేకాను, కారణమేమెటంటే వదవిలో ఎక్కువకాలం వుండడం ఎంత మంచిదికాదో . , . ఇలాంటి వదవుల్లోకూడా జీవితాంతం నేనే వ్యాఖాన౦ చేయడం మంచిది కాదు.

గోపి: విశ్వవిద్యాలయ ఉపాధ్యక్షుడిగా మీ అనుభవాలేమైనా చెప్తారాః. .. ముఖ్యంగా నేటి తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ఉపాధ్యక్షు డిగా మీ ముందున్నలఖ్యాలు ఏమిటి?

సి.నా.రె: తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం (ప్రధానంగా బోధన, పరిశో ధన, [వచురణ అనే మూడు అంగాలు, మూడు విభాగాలమీద ఆధారవడి వుంది. కొత్త కోర్సులను [వవేశపెట్టడం లం కొ తకోర్సులలో కూడా పునరు క్రి లేకుండా . . . ఇవ్వడు మృదంగంలో బియ్యే పెట్టాం ఈ మృదంగం (గ్రాడ్యుయేట్‌ ఆర్టిస్ట్‌గానేకాదు. అతను మిగతా (గాడ్యు యేట్స్‌లా ఏ ఉద్యోగానిక్రై నా బియ్యే ఆర్హత వుంటే ఎలా సరిపోతుందో వీళ్ళకు కూడా అలా సరిపోయేట్లు రూపొందించాను. ఇంగ్లీష్‌; తెలుగు, ఆదర్‌ సబ్బిక్ట్స్‌...ఆవ్షన్స్‌ తవ్వ. అలాగే కూచిపూడిలో ఎమ్మే పెట్టాము. అన్హయిడ్‌ లింగ్విస్టిక్స్‌ బహుశా ఆంధనవ్రదేశ్‌లో ఇతర విశ్వవిద్యాల యాళ్లో లేదని చెప్పారు. కాబట్టి నా దృష్టి అలాగే ఎం.ఫిల్‌, కోర్స్‌ ఇన్‌కంపారిటివ్‌ లిటరేచర్‌ . .. ఇది కూడా ఎక్కడా లేదు, ఈ రకంగా కొత్త కోర్సులు మిగతా విశ్వవిద్యాలయాల్లో లేనివి, కొంత ఉపయోగ

06 నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్యక్తిత్వం కరంగా ఉండేవి (ప్రవేళ పెట్టడం చేశాను. ఇకముందు చేయాలని వుంది నా టరమ్‌లో. ఇంతేకాకుండా 1పచురణలు కూడా ఏదో ఆనవాయితీగా వచ్చే (వచురణలు కాకుండా అపురూపమైన [గంథాలే వేయాలి. తెలుగు నుంచి ఇంగ్లీష్‌కి అనువాదం చేయించే విషయంలో నాకు కొన్ని అభి (ప్రాయాలున్నాయి. అంటే ఇవ్పుడు భారతం, భాగవతం ఉన్నాయి మన దగ్గర. అవన్నీ ఇంచుమించు అనువాదాలే. కొన్ని అనుసృజనం కావచ్చు. కొన్ని అనువాదాలు కావచ్చు. కాని అన్నమాచఛార్యకీ రనలున్నాయి. భ క్రిపరంగా ఉండడం (వక్కన పెట్టి అందులో సాహిత్యపరంగా, కవిత్వ పరంగా, భాషావరంగా మానవతావాదాన్ని, సమతను ఆయన [వచారం చేశాడు. రాజు, బంటు ఇద్దరిన్మిదా ఒకటే అంటాడు. నేలమీద పడుకునే బంటు, హంసతూలికా తల్చంమీద పడుకునే రాజు ఇద్దరి నిద్రా ఒకటే. ని్మ[దకు కులం లేదు నిద్రకు స్ధలం లేదు అలాంటి అభ్మిపాయాలు. .. ఇలాంటివి ఒక యాఖై ఇంగ్రీషలోకి అనువాదం చేయించి ముందు వెలువరించాలని, ఆ పని (ప్రారంభమైంది. అలాగే కాళహ స్తీశ్వర శతక౦. మంచి అధికేపాత్మకమైన శతకం. చాలా గొప్ప ఐడియాన్‌ ఉన్నాయి. ఈనాటి వ్యవస్థకు కూడా చురకలు పెట్ట మెరుపుక్రత్తుల్దా, కర్రాబ్రుట్‌ మత్తుల్‌ వారిసేవ నరక్మప్రాయంబు.. ,.* ఇంకా ఎందుకు! వద్యం అదే పూర్తవుతుంది.

గోపి : సార్‌! పద్యమంటే గుర్తుకొచ్చింది. పూర్వం తెలుగునాట పద్యంగాని గేయంగాని కమ్మగా గానం చేస్తుండేవాళ్ళు దేవులపల్లి, విశ్వ నాథ, జామవావ౦టివారు ఎంతో మధురంగా పాడేవారు. ఇవ్వడు మా తరంలో ఆ గాన సం్యవదాయం బాగా తగిపోయింది. మీరు ఆబాల్య గాయకులుగా (వసిద్ధికెక్కారు. ఇప్పటికి మీరు వేదికమీద పాడుతూవుం టే పులకించనివావృండరు. [శోతలక్రోసం మిమ్మల్ని పాడమని కోరాలని వుంది.

పల్లె పాటనిచ్చింది పట్నం మాటనిచ్చింది 907

సినారె : ఆ మధ్య తెలుగు గజల్స్‌ పొడి కే సెట్‌గా రిలీజ్‌ చేశాం. ఇవ్పుడు నాకే నవ్వొస్తుంది. ఎందుకు పాడడం మనం, ఇకరులతో పాడించాలి తవ్ప ... మనం పాడడం భావ్యం కాదని అనిపించింది.

ఇప్పుడు ఏది గుర్తుకొస్తే ఆది పాడతాను .-.. నేను గానం ఉపౌఢంగా చేసింది నాగార్జనసాగరం, కర్పూర వసంతరాయలు. మిగతా గేయాలతోపాటు కావ్యగానం గంటాగంటన్న రపాటు చేసేవాళ్ణి. అందులో నాగార్జునసాగరంలో మొదటిఆశ్వాసంలో మొదటి పేజీ గుర్తుకొసు న్నట్టుంది. నేను [(వయత్నిస్తాను. గుర్తు తెచ్చుకుంటాను . ..

“ఇత్వాకు వంళత్నే

తీ్యద చం్మదుల కీర్తి

కొముదులు నల్గడల

కలయ విరిసిననాడు

కృష్ణవేణీ తరం

[మం]

గిణి వయఃకింకిణులు

(తిశరణ క్వాణాలు

దెసల నింపిననాడు ...

(ఇది. కూడా సినారెవాణీలో విని తీరాలి) (వస్తుతానికిదే గుర్గొస్టోంది.

గోపి : బావుంది సార్‌! మీరు ఎంతో బిజీగా ఉండి కూడా వచ్చి చక్కగా (వశ్నలకు సమాధానం చెప్పారు. కృతజ్ఞతలండీ; నమస్కారం.

సినారె : నమస్కారం,

(ఈ ఇంటర్వ్యూ 14-1-1990 న రేడియోలో [వసారమైంది. తర్వాత ఆంధభూమి దినవ్యతిక ఆదివారం సంచికల్లో (ఫ్మిబవరి ఉ1 శ్రే, 1991) అచ్చై౦ది)

గం?

నిరంతర కవి అనగా అనగా ఒక ఊరు. దాని పేరు హనుమాజీపేట. అది కరింనగర్‌ జిల్లా సిరిసిల్లా తాలూకాలో వుంది. సింగిరెడ్డి సత్యనారాయణ రెడ్డి అక్కడ పుట్టి వుండకపోతే ఆ ఊరు ఈ దేశంలో లక్షలాదిపల్టెల్లో శేవలం ఒక పల్లె మాత్రమే అయ్యేది. ఆ ఊరి వాగులో పూచిన పద్మ౦ ఇవుడు సము[దం పెన వికసించిన సూర్యబింబం అయ్యింది. (కవి సమయం ,పకారం (వవాహాల్లో కూడా వద్మాలు పూసాయి) సత్యనారా యణరెడ్డిలోని సత్యం కవిత్వంలోకి చోటు మార్చుకుంది. నారాయణరెడ్డీ లోక వసిద్ధికక్కాడు, సెప్టెంబర్‌ 15, 1989 నాడు హనుమాజీపేట నారాయణరెడ్డి పేటగా పేరు మార్చుకుంది. ఎందుకం పే ఈ ఊళో) పుట్టిన “చిగురుకు చెట్టంతటి 'పేరొచ్చినిరోజది. నేటికి సరిగ్గా 68 సంవత్సరాల రెండు నెలల [క్రితం జన్మించిన నారాయణరెడ్డి పదమూడో ఏటనే వద్యం రాళాడు. వద్యాలు రాస్తున్న కొడుకుని వట్టుకుని తండ్రి మల్టన 'మెదడు పాడైతది బిడ్డా బట్టాళ్ళమా? బామనోళ్ళమా?? అని మందలించాడు. మందలిస్తే వినేరకమా, పదో తరగతి నాటికి పాటలు రాయడం కూడొ మొదలు పెట్టాడు, పాడడం ఎలాగూ వుంది. “వెన్నవంటి మనసున్న వానికి అన్నమేమొ కరువాయె ఉన్నవాని కింతన్నమిడుదా మన్న గుండె లేదాయె” బాల్య యౌవనాల్లో నిజాంవ్యతిరేక సత్యాాగహం, దాశరథి సాహ చర్యం, తెలంగాణా రచయితల సంఘ కార్యదర్శనం వంటివి నారాయణ శెడ్డి కవనవనానికి గట్టి ఎరువును వేశాయి.

నిరంతర కవి రి

నలభై య్యేళ్ళ్శక వితాయా[తలో నారాయణరెడ్డి ఎంతో వరివక్వతను సెధించారు. నలభై కావ్యాలా!? కవిత్వాన్ని శ్వాసగా పీలిస్తే తవ్ప ఇది సాధ్యపడే పనికాదు!

ఆయన ఉవన్యాసాలను రికార్డుచేసి భ్యదపరిచి వుంటే బాగుండేది. ఉన్నవాటిని వెతకాలి. ఆయన ఒరవడి పెట్టిన ఉవన్యాసకళకు వకృత్వం అనేది చిన్నమాట!! (వవాహానికి వరుగు అని పేరు పెట్టినట్టు. సభనిండా ఒక వదవపరిమళం వ్యాపిసుంది. తెలుగునాట ఒక విలక్షణమైన సభా సంస్కృతికి స్థావకుడు (పవ ర్తకుడూ ఆయనే.

వరిశోధన అనేది శుష్కకాష్టంకాదనీ సక్కారిక వాథ్యానాలు సూత్రీకరణలు, అనువ ర్తితచర్చలు, అందంగాకూడా వుండొచ్చునని నిరూపించిన సిద్ధాంత (గంథం రాళారు నారాయణ రెడ్డి, లర్‌ ఏళ్ళయ్యింది. ఆధునికాంధకవిత్వానికి అవృటికీ ఇన్పటికి ఆయన్యగంథం నిలువు టదం. ఎందరు కొలగొటినా తరగని గని!

న! ళా ట్‌

సినీేగేయరచయితకు కూడా సినిమానటులకున్న౦తటి గామ రుంటుందని నిరూపించారు సినారె. ఒకటా రెండా మూడువేలకు పెగా రసరమ్యగీతాలు. లిరిసిజమ్‌ ఆయన (వత్యేకత గాయకుడు కూడా కాబట్టి పాట రెక్కలు నిమిరి ఎలా ఎగరేయాలో, ఆ ఒడుపు తెలిసిన వాడు, యతి[ప్రాసల జరీపోగులు, నగిషీలు స్వాభావికంగా అబ్బిన విద్య.

తెలుగువారిలో ఏకవీర నవల రాసిన విశ్వనాథకు మొదటి జాన

ళా

పీఠ్‌ అవార్డువస్తే మః) అదే నవలను సినిమాదృశ్యకావ్యంగా మలచిన సినారెకు రెండో జ్రానపళం లభించడం యాదృచ్చికమే కావొచ్చుగానీ వినడానికి హాయిగాలేదూ! |

100 నిలువెత్తు తెలగుసంతకం సిశారె వ్యక్తిత్వం

నారాయణరెడ్డి కొవ్యాల్లొ మైలురాళ్ళు ఉన్నాయి. మేలిరాళ్ళూ ఉన్నాయి. “నాగార్జున సాగరంి, “కర్పూర వసంతరాయలు, “అక్షరాల గవాశ్షాలు, _ 'మధ్యతరగతి మందవిసం), 'మంటలు-మానవుడు, “భూమికి, “విశ్వంభరి, తెలుగు గజక్ళు, “పివంచ పదులు, 'కవిత నా చిరునామా”... వీటిలో సినారె [కమ వరిణామం తెలుస్తుంది. చీరకు ఆంచులాగ సంవ్రదాయత త్ర్యంతో సమకాలీన కంఠం, వర్తమానవస్తు వైవిధ్యంతో ఇది విచిత౦ంగా సినారె సాధించిన సమన్వయ కృషి ఫలితం. మొదటి నుండీ మానవుడే! హృదయానికి సామాజిక, ధార్మికసంస్థలకీ మధ్య సంఘర్షణలో నలిగిన ళాంతిశ్రీలు, లకుమలు, (వతి సమకాలీన ఘటనకు విలవిల్హాడిపోయే నిరంతరస్పందన. మంటల్లొ మానవుణ్ణి చూసి మంటలు చల్దారుతాయి. కాని మానవుడుచల్దారడు అని చెన్పడం ఎందు కంటే మానవుడు “మనీషి, మనస్వి" అని భరోసా వలకడం . . మనసు మమత, అనుబంధాల వంటి వాటిపట్ల రక్తంలోంచి విశ్వాసాన్ని (ప్రక టించడం .. ప్రిజుడీసులు లేకపోవడం సినారి [వత్యేకత. ఒకచోట విష్ణవవాదులను గురించి రాస్తూ 'తమ్ముల గొంతులతో శ్రుతి కలపలేకున్నా దమ్మును మాత్రం మెచ్చుకుంటున్నా అన్నారు. అదీ సివారె వ్య క్రిత్వం!

సీనారె కవిత్వంలో పైకి వరవళ్శతొక్కే. చైతన్యమే. కాదు, దాన్ని నిలుపుకోడానికి చేసిన తవస్సు కూడా తెలుస్తూనే వుంటుంది.

“ఎంత చీకటి కాల్చెనో ఇంత చల్దని తారక

ఎంత మట్టిని పీల్చినో ఇంత పచ్చని వాటిక

ఎంత చేదును మింగెనో ఇంత తీయని కోరిక

ఎంత కీర్తిని మోసెనో ఇంత మెతని మాలిక

ఎంత నటన భరించెనో ఇంత పల్చని జీవిక”

నిర్షంతర కచి 101

ఈ తరి కుల్నుంప్రిన్చాధె, శనింంతర్గతమైన జలాలు, అలలు, కన్నీత్స కక్టుటిమేజొకు: ఉత్రాపాన్ముఢుంచట్తం కూడా కష్టమే. దిగులు ఇడ మేళాత్ను యగలాగ య్య సొూచివరివుక్రించటం కూడా అపురూవమే. చూరుకు నిట్టూర్పులు వేళ్ళాడగట్టడ మేకాదు, వాటిపైన తోరణాలు కప్పడం కూడా చ్మితమే. సంవ్రదాయానికి హృదయాన్నివ్వడ౦ం, వ ర్తమానానికి పెరిగిపోతున్న మెదడును చురుక్కుమనిపించణిత్‌ సిసౌశొక సాధ్యమైంది.

కవిత నా చిరునామా అని చెవుక్షోవడ్రాన్సిక్యి ఫ్రద్రత్య జ్లత్యువిక్వాసం కావాలి? ఆయన్ని ఎవ్పుడూ చూడనివారు- ; మైత్రశ్ర ఎతననిత్తూకే. ఇచే గుర్తువడతారు. వ్మ్యతికల్రో ఆయన బొమ్మరాని రోజుండదు. ఆఖరికి అహసేంు సంవ ఆస్‌ తకం చయణ పిడి యీ[్రందిక్కరలేని స్ఞజఅటచ్రళతేహోడ్రితంకాండ్‌,

వీధుల్లో, రోడ్డమీద ప్రవహించే '(ప్రతికెరటం. ననారెను కదిలి స్రఖది ,వ్యతిక్యు పతి నెళర్టీలోంలకీల్ళచాళుక్బు త్ర జ్నాయోకిర్వోటు తిట్టుకుంటుంటే ఆయన భరించలేరు.

ఎప్పుడీ దుర్గంధ విమోచనం? అని బాధవడతారు. హిపో[కసీని సహించలేరు. “మావాడు మార్క్సెస్టు, మాటల వరకే; వేళ్ళ వెతుకుతాయి జవమాలల కొరక్తేే అని వెక్కిరించడానికి వెనుదీయరు. నిజాయితీకి జోవోరుచేసే సహృదయత సినారెల్ట్ట్రష్ట్రష్ట్టలంగా కనిపిస్తుంది.

“'నమస్క-రిస్తాను

నమ్మిన నిజానికి కట్టుబడ్డ ఇజానికి

దొడ్డిదారి సంభావనలతో

దొరతనం ప్రభవెలిగిస్తుంటే

కళ్ళలోకి సూటిగా చూసి

కాండ్రించి ఉమ్మేసే నిజాయితీకి"

109 నిలువెత్తు తెలుగుసంతకం సినారె వ్యక్తిత్వం

నారాయణరెడ్డి ఇప్పుడు వీస్తున్న గాలి కాదు, నలభై యేష్శగా 'వసరిస్తున్న కవితామధూళి. చెట్టు ఆకుల్ని కదిలించినట్టు ఆయన కవితల్ని కురిపిస్తారు. కవితరాయనిదే రోజుగడవని నిరంతర వింత స్వాప్నికుడు.

“ఊపిరాడడం లేదు

ఉక్కపోసుంది ఏసీగదిలో

కారణం తెలిసిపోయింది

కవిత రాయలేదు ఇవాళి

ఈ మధ్యే “నీకో సము(దాన్నిస్తా' అనే కవిత రాళారు. అది సామా న్యునికి ఇచ్చే సము[దమంతటి ఊఉ ల్తేజం. ఈ జ్ఞానపీఠ్‌ అవార్డుతో తెలుగు జాతికి సము[దమంతటి ఆత్మవిశ్వాసాన్ని అందించారు సినారె. (జ్ఞానపీర్‌ అవార్డు వచ్చిన సందర్భంగా అలవోకగా; “ఉదయం లిక, 1980)