Telugu Nenu Andhra Viswavidyalayamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ననూ, ఆంధ్రవిశ్వవద్యాలయమూ శతమానం క్‌ . య ౮ జీ 1! నెర! ళ్‌ ఇ! . ం వేర " క. జ న్‌ వ ॥ లత యతట వడ టుయయముననా యవల క కు!

సం ఆలో. _ . వేమూరివేంకటక్తామనాథథు:? ,.

నేనూ, ఆంధభ్రవిశ్వవిద్యాాయమూ

1096-58

2: రచయిత ; వేమూరి వేంకట రామనాధం

(పం

: ప్రచురణ :

అజో - విభొ - కందాళం ఫౌండేషన్‌ ఊఅంణఅద

606 తగ4[గ౧2 ౪19౪/2౪16%412/20౪ అ గిం? ౧౧౦ ఆ6గ౧4గ 6౧864262 గిషగడగ26౧2గ, 24 గ౧6౪౦1౪0౧౭౧/ గింఇ4 05511, స 10562, ౮౩| నా 1 చి! ఉష దా మె జా ఎడిిసనసొ అం వానో! తలు (౧ ళం “జ [19౬6101 : 500 జ్‌ [స మ గో ని011906/౧5 & 0151706103: &ీం-౪15౧ం-గడగిర2127) గం4164260౧, 2౧: 040-55482224 5-2-74, ౯౧౯ ౦౦| 0 160100 16 గగన్‌ ౧౧: 6411౧24 5672 112002] 80442౧, న460104410౧5. గ.౧గ౦౬౮, 5600౧6069౧2026, కం2045020104 0౧4౧౧౧1౪ /రం/౧25026-500 003. గ ర్త 0 స. ర € “”౦/ 0౦0/85 గ స శీ! ౦౧౬4౯ ఏ౦౦0[9 90/69 1౧ శగరగ౧౧2 ద౯౫264691 ౪/6051163: *గశాశ.ఏం0109 ఆజ౪!4.0178 (1౧6412) “౧400016 1119౧26004! అ౭౪1గ.016 (౧౦౧౦౬6) ౧౧౦౩౭ : గ, 150/ ౮5 $ 20 న౧౧66 ౭౧. 5౧౧ 6౦౧2 4 గజ 6౧01౧6 గరం[:4026 - 39 ఈ '040-27200854

దా కృతి సమద్వణము క. చికిన నా హ్యత్‌ కమలము వకువ న వృత్యుషన్సు వెలుగున విచ్చున్‌; నా కామరు వస్‌ యూనిన నాక నివాసితి నమద్పణమ్మది తృష్ణా! 0 నొథి శయట రి వ్పట్లనోలి ద

పుట నామనవి 1 ఈ రచన 1-6

1. అంకురము క్ష
2. ఇతివృత్తము 2
3. వ్యూహము 6 ౧. తొలి ఐనములు లాా21
4. ఇది మొదలు 7
5. పోక, తిరిగి రాక 13 [1 విద్యార్థులు 22-57 1 విద్యార్థుల వసతిగృహములు 22 2 విశ్వవిద్యాలయ [గ్రంథాలయము త్ర
6. విద్యార్ధి కార్యక్రమములు 8ర్‌
7. శ్రీ బాలాంత్రపు రజనీకాంత రావు త్తి
8. శ్రీమతి దుర్గాబాయి ర్‌2
9. నివురు కప్పిన నిప్పులు ర్‌ 1” అధ్యాపక వృద్ధి సంనిధానము 58-75 ఇ” అధ్యాపక మహనీయులు 76-172
10. శ్రీ విస్సా అప్పారావు 76 2, అచార్య మామిడిపూడి వెంకట రంగయ్య 84
11. ఆచార్య సూరి భగవంతం రర శ. శ్రీ అవసరాల శేషగిరి రావు వ! 5, శ్రీ ఈశ్వర వేంకటేశం రట
12. కలనల్‌ టి,పి. రాజన్‌ 99

పుట

7, శ్రీ తిమ్మరాజు సత్యనారాయణ 101

8. ఆచార్య కె.ఆర్‌. శ్రీనివాస అయ్యంగార్‌ 108

9. ఆచార్య గొర్తి వేంకటరావు క్షే14

10. డాక్టర్‌ సర్వేపల్లి గోపాల్‌ 116

11. ఆచార్య పింగళి లక్ష్మీకాంతం 118

12 ఆచార్య గంటిజోగి సోమయాజులు 125

18. శ్రీ వజ్జల చిన సీతాఠామ శాస్త్రి 128

19. శ్రీ మల్లాది సూర్యనారాయణ శాస్త్రి 182

20. శ్రీ దువ్వూరి వేంకట రమణ శాస్ట్రి 135

21. శ్రీ అబ్బూరి రామకృష్ణారావు కేశ

22. శ్రీ మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మ 146

18, దాక్టర్‌ టి,ఆర్‌. శేషాద్రి 152

19. శ్రీ కూర్మా వేణుగోపాలస్వామి 154

20. మహాళాజ్లా జయపూర్‌ విక్రమ దేవ వర్మ 165

21. ఇంకా విందతో మహానుభావులు 168 గ ఉషాధ్యక్ష త్రయము 173-203

22. దాక్టర్‌ సి,ఆర్‌, రెడ్డి 178

23. దాక్టర్‌ వియస్‌, కృష్ణ 187

24. ఉపాధ్యక్ష్రత్రయము 201 7 ఆంధ్ర ఖఇశ్వధిద్యాలయ చిహ్నను 204-209 7౧ నమాపనము 210-212 ఈ అనుఖంథ ప్రకకణము ; మాళ్చళీ 213-220 న గవయికను గులించి 221-226

చద జ్తాత్తాతాకం శ్రలాల్లకానాడినా=:

ఈ రచన తలవని తలంపుగా జన్మ నందినది. కాని యిది (వాయటం నాకు అనర్గళానందం కూర్చింది. కారణం నాకు ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం (అలాగే లండన్‌ స్కూల్‌ ఆఫ్‌ ఇకనామిక్సు) మాతృశ్రీ వంటిది,

అక్కడ నేను గడిపిన రెండు దశాబ్దాలలో (1938-58) నా స్మృతిపథంలో చెజగని విశేషాలను, వ్యక్తులను ఇందులో వర్ణించాను. ఎవరి మీదా యీగ కూడ వాలని భక్తి గౌరవాలతో.

ఆ రెండు దశాబ్దాల తరువాతి ఉదంతాలను గాని, మిగతా విశ్వవిద్యాలయములలోని పరిస్థితులను గాని ఈ రచనలో చేర్చ లేదు - అతి సమంజసమని తోచిన అతి స్వల్ప సందర్భాలలో, అతి సంక్షిప్తంగా తప్ప,

వ్యక్తుల మీది ప్రకరణాలు వారి సంపూర్ణ జీవిత చరిత్రలు కానేకాదు. ప్రధానంగా వారి ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ సంబంధాన్ని పురస్కరించికొని వ్రాసినవవి. |

ఈ రచన నేను ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో విద్యార్ధి గా ప్రవేశించటంతో మొదలై, ప్రధాన భాగం నే నచటనుండి నిషమించటం వణకు జరిగి, అనుబంధ ప్రకరణంగా నే నచటికి క్రిందటి అయిదారు సంవత్సరాలు వెళ్ళుతూ ఉండటం, దైవకృపను అక్కడ ఒక (గ్రంథాలయంగా నిల్వటంతోను పూర్తి అవుతుంది.

ఈ రచనకు ఏకైక కారణం నా జ్ఞాపకశక్తి వివేకాలకు పరీక్షపెట్టిన శ్రీ అప్పాజోస్యుల సత్యనారాయణ, నా వలెనే, విద్యా సంస్థల యెడ అపార వాత్సల్యం కలవారు. వారికీ, దీనిని ప్రచురించిన అజో-విభొ-కందాళం ఫౌందేషనుకు నా కృతజ్ఞతలు, అభినందనలు, అభివందనములు.

• వేనూరి వేంకట రానునాధం

1ఈ రచన 1 అంకురము

ఒకనాడు అనుకొనని పరిస్థితులలో నేను, మా అమ్మాయి లీలతోపాటు, శ్రీ అప్పాజోస్యుల సత్యనారాయణ యింటిలో ఉండటం తటస్థించింది (డిసెంబరు 10, 2008) మా మామూలు రచనాసంబంధ సంభాషణలలో తటాలున వారన్నారు, “మీరు ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో ఇరువది యేళ్ళు ఉన్నారు గదా- విద్యార్థిగా చేరి, రీడర్‌గా వదలి - మీ అనుభవాలను పురస్మరించుకొని ఒక పుస్తకం వ్రాయకూడదా. మేము (అ.జో. వి.భొ. కందాళం) ప్రచురిస్తాము,” తెల్లని ఆకాశంలో వమూలనుండియో వచ్చిన మెజపులా ఉన్నదా ప్రశ్న తక్షణం ఏమూల కుండియో రాలిన వాన చిన్కు లాగా నాలో * సరౌ నన్న జవాబు పెకలింది. తిరుగు తలపు లేని యీ స్పందన బహుశః మా సాంగత్యబలం వల్ల అయిఉంటుంది. వారు అన్నారు “ఆనాడు అక్కడ ఎందరో మహానుభావులుండే వారు డాక్టరు సి.ఆర్‌. రెడ్డితో మొదలు. వారి జ్ఞాపకాలను క్రోడీకరిస్తే భావిపాఠకునికి మేలు కూర్చినవార మవుతాము.” నేననుకున్నాను, “అంతేకాదు, ఆ మహానుభావుల బుణం ఏకొంతగానైనా మనం తీర్చుకున్నవారం అవుతాము” అని.

నాహృదయ పూర్వక స్ఫూర్తికి ఒక కారణం నాకు ఆ విద్యాశిబిరం మీదగల భక్తి, దానితో కూడిన వాత్సల్యం.

ఆ రాత్రి నా మనస్సులో ఈ అనూహ్య సంఘటన తిరిగి తిరిగి అంతులేని అల లాగా పొరలుతూనే ఉంది. అంతే కాదు, వారు అడగటం, నేను ఒప్పుకొనటం నాలో ఈక్రింది విధంగా పద్యస్థం అయినాయి, ఆ కలతనిద్దురలోనే. శా, అప్పాజోస్యుల సంస్కృతి ప్రచలితార్యా, సత్యనారాయణా,

ముష్పొంగున్‌ ప్రచురించు కప్పుర విడెమ్మున్‌ చేత నందీయకే,

ఒప్పందమ్ము పరస్పరస్మితములం దూరించినావయ్య నన్‌

కుప్పించన్‌ వలనైన యట్లనుభవానూనమ్ముగా వ్రాయగన్‌,

గ. ఇరువదేండ్లు విజ్ఞాన తత్పరుడ నగుచు

ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయాగారమందు

నేను నిల్చిన నాళ్ళవెన్నియొ కతలను,

పరిణతమ్మగు బహుహితస్వరము లందు.

క

2. ఇ,ళొచ్చుత్తుము.]! మజఖునాటి ఉదయమే యీ రచన యొక్క ఆంగిక స్వరూపం మనసులో

చిత్రించుకొన మొదలు పెట్టాను. ఇది యెలా ఉండాలి అని ఆలోచిస్తూ, ముందుగా

ఇది యేది కాదో నిర్ణయించుకొన్నాను.

ఒకటి. : ఇది తేదీవారీగా జరిగిన సంఘటనలను వల్లెవేసే “గుభేలు దస్తరం” కాదు."

రెండు : అక్కడ ఉండిన అందు వ్యక్తుల పేర్లు తలియపజచే “ఫోను డైరెక్టరీ” కాదు.

మూడు : అన్నిశాఖలను గుటించి, జరిగిన అన్ని విషయాలను గుణించి తు.చ. తప్పకుండా “ఏర్పజచే” “షాపింగు” లిస్టు కాదు.

నాలుగు : ఏ సంస్థలోనైనా, ఏ జనసముదాయంలోనైనా క్రమంగా కొన్ని కొన్ని గుసగుసలను ప్రేరేపించే విషయాలుంటాయి. ఇది అలాంటి “గాసిప్‌కాదు.

అయిదు ; వ్యక్తుల మధ్య పరస్పరద్వేషాలు ఏదో మోతాదులో ఉంటూ ఉంటాయి, మహర్షులంటి వారిలోనైనా, “భిక్షుకో భిక్షుక శృత్రుళొ అన్న సంస్థలలో, అందులో తెలుగు వారి “కచటతపల” సంప్రదాయంలో, ఇవి పైకి ఉబుకుతూ, లేక అణచుకొనబడుతూ ఉంటాయి. “బీజమాత్రన్పురణగానైనా”, ఇది అలాంటి “టాబ్లాయిడ్‌ ప్రెస్‌” కాదు.

ఆఖు : సంస్థయొక్క భౌతిక బాహుళ్యం, శాఖా సంఖ్యాభివృద్ధి, విద్యార్థుల సంఖ్యలు, మొదలయిన వివరాలను తెలియ పఖణచే “స్టాటిస్టికల్‌ ఆబ్‌స్టాక్ట కాదు.

ఏడు : వవ్యక్తి మీదనైనా సమగ్ర పరిశీలన మిదికాదు ; అసమగ్రంగా కనిపించినా వ్యక్తులలోని మూలయోగ్యతలు ధ్వనిస్తాయి, తప్పక. అయోగ్యతలే రూపందాల్చిన వానిని గుణించి దృష్టి సారించను; అదృష్టవశాత్తు అలాంటి వ్యక్తులు లేరు ఈ రచనాకాల పరిధిలో.

క

ఈ రచన అధ్యాపకులను గుణించిన (ప్రకరణాలు వారి సంపూర్ణ జీవితచరిత్రలు కాదు.

ఎనిమిది : బహిరంగంగా గాని ప్రచ్చన్నంగా గాని కొంత వ్యాప్తిలో ఉన్న మంచి/ చెడు ఆరోపణలకు వ్యాఖ్యానపూర్వకమైన ప్రయత్నం కాదిది. తొమ్మిది : ఇది విద్య, నిర్వహణ, సాంఘిక పారస్పర్యం వంటి ప్రముఖ విషయాలను గర్భంలో దాల్చిన సంస్థను గూర్చిన రచన అయినా, వాటిమీద కేంద్రీకృతమైన దీర్చవర్చ - “థీసిస్‌” వంటిది - కాదు. అవసరం ఆదేశించిన హ్రస్వపరిశీలనలు మాత్రం అక్కడక్కడ ఉంటూనే ఉంటాయి. పది. _ : వెనుకటి శతాబ్దాలలో - మనం కనులార చూడక, వీనులార వినక- జరిగిన చరిత్రను వ్రాయటం వంటిది కాదిది. అలాంటి రచనలలో రచయిత ఒక పాత్ర కాదు, స్వయంగా సంఘటనలు అనుభవించిన వాడు కాదు. జరిగినది సత్వశీలుడై చెప్పటం మాత్రమే అక్కడి ఆవశ్యకత. ఒక అక్షరం అటు ఇటు అయినా అంతగా అపాయం లేదు - మటీ అసభ్యంగాను బహుజనులలో ప్రతిఘటనోద్రేకం (ప్రేరేపించనంతవజకు. ఈనారచన “వర్తమానో విషయం వంటిది. 1988-58 నంవత్ప్సరాలకు చెందినది. నేటి కది భూతకాలమయినా, చరి[త అని మనం సాధారణంగా వ్యవహరించేటంత కాల పౌరాతన్యం కలది కాదు. అందువలన వ్రాతలో మజింత జాగ్రత్త కావాలి. సరే, యీరచన “యిది కాదు, అది కాదు” అని పది విధాలు పైన పేర్మాన్నానే, అయితే “యిది యేది” అన్నప్రశ్చసు నాలో నేనే దీర్షంగా తర్మించుకొని యిలా విశదీకరిస్తున్నాను. ప్రప్రధమంగా, అప్పటికే ప్రతిభావంతులుగాను, మహాకోవిదులుగాను, పేరుగన్న సత్పురుషులుగాను, ఉన్న విశ్వవిద్యాలయాధ్యాపకులను, రథసారథ్యంతో ఉన్న వైస్‌ఛాన్సలర్లను గుజించి నే నెటిగినంతవజక్కు విశదీకరించటం ఈ రచన యొక్క ఒక ముఖ్యోద్దేశం. వారిలోని బెన్నత్వాలు, “ఇకలోతు” అనుకొని వేమూరి వేంకట రామనాథం 93

నేనూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ మూసి వేసిన బంగారు గనులలా మనస్కృతి పధంలో నుండి జీర్ణించి పోకుండా, వారిధగధగలు ప్రస్తుత కాలానికి, ముఖ్యంగా పెరుగుతున్న యువతీయువకులకు, అందచేయటం ప్రయోజనవంతమన్న భావంతో కొన్ని ప్రకరణాలు వ్రాశాను. కొందలు వ్యక్తుల మీద వ్రాయబడిన స్థలాలలో వారి సంపూర్ణ జీవిత చరిత్రగాని, ఆంధ్రవిశ్చవిద్యాలయేతర ముఖంగా వారు సలిపిన పనులను గుటించి గాని, అచటనుండి విరమించుకున్న పిమ్మటి విషయాలు గాని, నేను వ్రాయలేదు. ఏయే వ్యక్తులను ప్రత్యేకప్రకరణాలకు తీసికొన్నానంటే, విశ్వవిద్యాలయం మీద, నామీద విశిష్టమైన ప్రభావంగలవారిని.

ఈ దృక్కోణానికి మజొక విలువ యున్నట్లు తోస్తుంది. తొలిదినాలలో అధ్యాపకులు, రధచోదకులు ఎలా వైజ్ఞానికైకద్భక్పథంతో విశ్వవిద్యాలయంలో సేవ చేశారో, సరస్వతీమతల్లి కరుజాప్రసారమే తమ వైయక్తికదీక్ష , ధ్యేయం అనుకొన్నారో, తెలిసికొనటం, రానురాను చాలా విశ్వవిద్యాలయాలలో మారుతున్న పరిస్థితులకు ఎంత ఆదర్శపూర్వకమైన భిన్నత్వం కలిగి యున్నదో అని సగర్వంగా నాటి విద్యార్థులు చెప్పుకోవటానికి తగిన వాస్తవికతలను నిరూపించటం కూడ ఈ రచనలోని అంతర్గత విశేషం.

రెండు : ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయం ఆనాడు ఇంకా శైశవస్థితిలోనే ఉన్నది అని చెప్పవచ్చు. (దాని న్థాపన 1926 లో) అక్కడి నాయిరువది యేండ్లకాలంలో ఎన్నో విద్యావిధానాలసూ[్రీకరణ ఆచరణ్రాయంగా జరిగింది. ఈ అంశం తెలియచేయటం ఈరచన యొక్క మరాక ముఖ్యథ్యేయం.

మూడు : ఆనాటి విద్యార్థుల వ్యాసంగ రంగాలు అనేకం పరిశీలించి, వాటిలోని ప్రత్యేకతలను పైకి తేవటం ఇంకొక ఉద్దేశ్యం. నేను విద్యార్ధిగా అక్కడ ఉండియున్న కారణంగా ఈ రచనాకోణం చాలవజకు సులభమయింది.

నాలుగు ; అక్కడక్కడ, “తదుపరి” కాలంలో (అనగా, 1958 పిదప) అచ్చట గాని, యితర విశ్వవిద్యాలయాలలో గాని ప్రస్ఫుటంగా గోచరమయ్యే కొన్ని మంచి చెడ్డలను తెర వెనుక ఉంచి, పై ఉద్దేశ్యాల వైశాల్యానికి క్రమంగా సంభవమైన మలుపులు, కళ్లెములు, అణకువలు, పరిమిత స్థాయిలో సూచించాను; అంతేకాని అవి దీర్హంగా చర్చించలేదు, అది నా ఉద్దేశ్యం కాదు.

గ్‌!

ఈరచన

ఈనాలుగు ఉద్దేశ్యాలతో నేను రచనను పూనుకొనటానికి నాకు

మనస్టైర్యం ఏర్పడిన కారణా లివి : నేను ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో విద్యార్థిగా

ఉన్నాను. పరిశోధన (రిసెర్చి) చేశాను, ఉపన్యాసకునిగా (లెక్చరర్‌) ఉన్నాను;

రీడరు పదవిని పొందాను ; విద్యార్దన కోసం విదేశాలకు వెళ్ళాను. ఇవన్నీ ఒక

యెత్తు) మజొక యొత్తు నాలోని సారస్వత ప్రవృత్తి. అలాగే నాటక రచనా నిర్వహణలలో గల అభిరుచి. ఇవి కూడ స్ఫుటంగా వికసించాయి.

ఈ కారణాల వలన ప్రతి విషయం ప్రథమ పురుష రీత్యా కాక, ఉత్తమ పురుష రీత్యా గ్రహించి, విశ్లేషించి, రచించగల అదృష్టం కలిగింది. నేను కూడ ఒక పొత్ర అయిన విద్యారంగం గూర్చిన జ్ఞాపన మిది.

చివరిది - కాని చిన్నది కానిది - శ్రీఅప్పాజోన్యుల వారి సద్యోవిచలితమైన - ఆహ్వానం, “వ్రాయండి” అని. ఆయన సామర్థ్య పరిశీలనం మీద నాకు గల విశ్వాసంతో ఈ హృదయప్రియమైన రచనకు పూనుకుంటున్నాను. వేమూరి వేంకట రామనాధం క్‌

నేన్కూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ 8. వ్వు్య్బాదామయు

ఈరచనావాహినిలో దిగగానే నాముందు ఎన్నోపాయలు పరస్పర సంబంధాలు గలవి కన్పడదొడగినాయి. ఇవన్నీ సరసంగా అమర్చి ఒక సమ(గ్ర రచనను చేయవలసిన ఆవశ్యకత నన్నెదుర్శొన్నది.

ఇతివృత్తములో నేను కూడ ఒక సొత్ర నవటంవలన ఈ అమరిక స్వయం సూచితమైనట్లు తోచింది. అయితే ఎన్నోవిషయాలు ఒకే ఒక సందర్భాన్ని మించినవిగా ఉన్నాయి. అవి ఎక్కడ ఎక్కువ 'ప్రస్తుతమని తోచిందో అక్కడ వాటిని కూర్చాను. ఒక చక్కని ఉదాహరణ : “అధ్యాపకవృద్ధి సంవిధానము” లో చేర్చిన కొన్ని అంశాలు దాక్టర్‌ సి.ఆర్‌. రెడ్డి, డాక్టర్‌ వి.యస్‌. కృష్ణ ప్రకరణాలలో కూడ సవ్యమయినవే.

“నేనూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ” అన్న రచనలో నా అచ్చటి రెండు దశాబ్దాలే కాలమానం కనుక “తొలిదినములు అన్న పర్వంలో నేను ఆశిబిరంలో చేరటంతో మొదలు పెట్టాను. (అవి ఆ విశ్వవిద్యాలయానికి మొదటి దినాలు కావు) అచ్చటినుండి నానిష్రమణతో ఈకథకు సమాపనం పలికాను.

లేఖనార్దనుని తోచిన విషయపరంపరను కొన్ని (ఎనిమిది) ప్రధాన పర్వాలుగా అమర్చాను. ఒక్కొక్కదానిలో ముఖ్యవిభాగములుగా పరిగణింప దగిన అంశాలను ఇమిడ్చాను. అధ్యాపక మహనీయులన్న వ్యక్తి వర్ణ్షనల పర్వంలో అధ్యాపకులు కాని వారిద్దజను చివర చేర్చాను, మజొక పర్వం తెజవకుండా. ఆ పర్వంలో చేర్చబడని వారు చేర్చదగని వారని నాఉద్దేశ్యంకాదు. కొందలు మిగత '్రకరణాలలో సందర్భానుసారంగా వస్తారు. అలా రానివారికి నా క్షమార్చణతో పాటు ఈ రచనాంతర్యంలోగల ఒక మర్మం తెలియచేస్తాను. ఆరెండుదశాబ్దాలలోని గమనీయమైన విషయాలే కాని, ఏవ్యక్తిది గాని సంపూర్ణ జీవిత చరిత్రకు సంబంధించిన ఉదంతాలు నేను కూర్చలేదు.

ఎనిమిది ప్రధాన పర్వాలు ముగించిన పిదప నా కొక ఊహ మెజపులా కలిగింది, ఇటీవలి ఆజు సంవత్సరాలలో నాకు తిరిగి ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయము తో కలిగిన వైజ్ఞానిక సంబంధాలను ఒక అనుబంధప్రకరణంగా చేర్చవలెనని.

చివరిమాట : ఇంతకుముందే నేను మనవి చేసిన విషయం తిరిగి మనవి చేస్తున్నాను. ఏవ్యక్తిని గూర్చి అయినా చెడుగాని తక్కువతనం గాని ఈ

రచనలో నేను ప్రస్తావించ దలచలేదు, స్ఫురింపచేయలేదు, అవమనదాననననాయి ఉంంతాయమయనాడవముం. 6

11 తొలిదినములు

1 ఇది మొదణు

ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయానికి నాకు సంబంధం ఎంత అఖండమో, నే నచ్చట చేరటమే అంత విచికత్రమైనకథ. “వ్రాసి పెట్టియుంటే జరుగకతప్పుదు” అన్న ఆర్యోక్తికి ఇదొక ఉదాహరణం అనుకుంటాను.

నేను ఇంటర్మీడియేటు మచిలీపట్టణం హిందూ కళాశాలలో చదివాను. బస మా పినతండ్రిగారి యింటిలో. ఆ వసతి కారణంగా నా తలితండ్రులకు నన్ను గుజించిన ఆదుర్దా యేమీ లేక పోయింది. అక్కడ నా (వరుసకు) తమ్ము డొకడు నాయీడు వాడే ఉన్నాడు. ఇరువురం కలిసి చదువుకుంటూ ఉండేవాళ్ళం.

పరీక్షలయినవి; నాకు ఫస్టుక్లాసు వచ్చింది. పై చదువుకోసం, ఇతర స్థానిక మిత్రులతో పాటు నేను కూడ ఒక దరఖాస్తు ఆంధ్రా యూనివర్సిటీకి పంపాను. పంపానే కాని, పోస్టేజి దండుగ అని నాకు తెలుసు; అయినా ఏదో పంపాను. సీటు వచ్చినట్లు జవాబు వచ్చింది. నాతలితందడ్రుల కావార్త పట్టినట్లు లేదు; నాకు అంతే. తిరిగి మచిలీపట్టణం పోయి హిందూ కళాశాలలో బి.ఏ. చదువవలె నని మే మందజం అనుకొన్నదే.

సరే, మచిలీపట్టణం వెళ్ళాను. జూన్‌ చివరి సోమవారం నాడు నేను, నా తమ్ముడు కాలేజీకి వెళ్ళాము, జీతం కట్టి చేరుదామని. భగవల్లీల! కాలేజీ బుధవారం కాని తెబువరట. సరే, యింటికి తిరిగి వెళ్ళాం.

సాయంత్రంమే మిద్దజము సరదాగా * షికారు” కు పోతూ దగ్గజిలో ఉన్న క్లబ్‌ దగ్గణకు వెళ్ళాం. అపుడే టెన్నిస్‌ ఆట చాలించి మా కాలేజీ లెక్చరర్లు శ్రీ పత్రి శేషగిరిరావు, శ్రీ ప్రభల భగవంతరావు అటు వస్తూ, నన్ను చూస్తూనే, “ఏమోయ్‌ వాల్తేరు ఇంకా వెళ్ళలేదేం” అన్నారు. నేను నా కథ విన్నవించాను, హిందూకాలేజీలో చేరుతాను, బి.ఏ.లో, అని. ఒక్కపెట్టున, టెన్నిస్‌ కోర్టులో ఎగిరినట్లు శ్రీ పత్రి అంగవేస్తూ “చ్‌, అదేమిటోయి, వాల్తేరు వెళ్ళు, బి.కాం “ఆనర్సుకు”, అన్నారు. నేను “సర్‌, మావాళ్ళు ఒప్పుకోరు” అని వాక్యం వేమూరి వేంకట రామనాథం 7

నేనూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ పూర్తిచేసేలోగానే, “పోయి మజల అడుగు, తప్పక ఒప్పుకుంటారు అని వారిద్దజు ఏకకంఠంతో అఅచారు.నేను మెల్లగా అన్నాను, “సర్స్‌ చేరే గడువు తేదీ దాటిపోయింది”. *ఏం ఫరవాలేదు, నేను శ్రీ అవసరాల శేషగిరిరావుకు ఉత్తరం ఇస్తాను. ఆయన అక్కడ కామర్సు శాఖాధిపతి, అని శ్రీ పత్రి అన్నారో లేదో, శ్రీభగవంతరావు * నేనొక ఉత్తరం శ్రీ టి.పి.రాజన్‌ కు ఇస్తాను; అక్కడ ఆయన రీడర్‌. నాకు బాగా తెలుసును,” అన్నారు. ఈవిధంగా ఒకరి కొకరు “తానితందాని” గా నన్ను గుక్కత్రిప్పుకోకుండా ఉత్సాహపటిచారు. “పో, వెంటనే మీయింటికి వెళ్లి, మీతలితండ్రులతో చెప్పు ఇదంతా” అని నొక్కి చెప్పారు.

నేను ఇంటికి పోయి మా పినతండ్రితో ఇదంతా చెప్పాను. అనుభవజ్ఞుడు, ఆయన అన్నాడు, * సరే వెంటనే చల్లపల్లి వెళ్ళి మీ అమ్మానాన్నలను ఒప్పించు”.

అప్పటికే చీకటి పడుతోంది. క్షణం ఆగటానికి వీలులేని పరిస్థితి యిది. వెంటనే బస్సుమీద మా ఊరు వెళ్ళి రాత్రి 8 గంటల వేళ నూయింటికి వెళ్ళాను. చూస్తూనేే“ఏమయిందో పాపం, నిన్ననే గదా కాలేజీ కని వెళ్ళాడు” అని నా తలితండ్రులు గాభరాపడ్డారు. నేను జరిగినదంతా చెప్పాను. మాఅమ్మ వెంటనే, “చాలులే యీకబుర్లు, నీవు అంతదూరం వెడితే నేను ఉండలేను.” అంటూ కళ్ళనీళ్ళు పెట్టుకుంది. మానాన్న తనను కొంచెం శాంతపజచి, “ఆలోచించుదాం, ఉండు” అన్నాడు.

త్వరత్వరగా భోజనాలు అయిన తరువాత మానాన్న కొక ఆలోచన తట్టింది - మాఅమ్మ సరేనన్నది - నాతోపాటు ఆఊరిలోని విద్యావంతులలో అగ్రగణ్యుడయిన హెడ్‌మాస్టరు గారి సలహా అడుగుదామని బయలుదేరాడు. వింటూనే ఆయన అన్నారు, “పంపించండి, విశాఖ ఏమంత దూరమని? క్రాత్తస్థలం అంటారా, నాతమ్ము డొకడు అక్కడ హెడ్‌మాస్టరుగా ఉన్నాడు. వెడుతూనే వారియింటిలో ఉండవచ్చు, హాస్టలుకు మారేవణకు,”

మానాన్నకు ఒక్కసారిగా అంగీకారం కుదరలేదు. మాలెక్కల మాస్టరుగారి దగ్గజకు నన్ను తీసుకువెళ్ళాడు, ఆయన యేమి చెపుతారో, విందామని. ఆనర్సు చదువులంటే ఆయన కెంతో యిష్టం. “వెంటనే పంపించండి” అన్నారు.

న!

తొలి దినములు

అప్పటికీ మానాన్నకు దృఢంగా అభిప్రాయం ఏర్పడలేదు, ఇంకొక్కరిని కూడా అడుగుదాం, అని మాసైన్సుటీచర్‌ యింటికి దారి తీశారు. ఆయన విషయ మంతా విని, “చూడండి మీ అబ్బాయికి మీరు ఈయగల అత్యుత్తమమైన బహుమతి యిది - వెంటనే వాల్తేరు పంపండి,” అన్నారు,

ఇంటిమొగం పట్టాము. నాకెంత సంతోషం కలుగుతున్నదో మానాన్న అంత ఊహావైవిధ్యంలో తపనపడుతున్నాడు. “ఏనున్నారు వారందరు” అని మాఅమ్మ అంటూనే, “అదిగో మిమ్మల్ని చూస్తేనే తెలుస్తోంది,పంపించుమన్నారు, అంతేనా ? వాళ్ళ అబ్బాయి కాదుగా” అని కళ్ళనీళ్ళు పెట్టుకున్నది. నేను పోయి పడుకున్నాను, కాని నిద్ర పట్టలేదు.

మానాన్న ప్రక్కనున్న మాఅన్ముతో నెమ్మది గొంతులో, ఆ అర్ధరాత్రి, మెల్లగా, నన్నుపంపటంవలన భావిలో కలిగే ప్రయోజనం గుజించి అనేక విధాల నూరిపోస్తున్నాడు. నేను నిద్రపోతున్నానని వారనుకున్నారు, కాని మాఅమ్మ దీనంగా, ఇకనేమీ చేయలేనన్నట్లు “సరే” అనీఅననట్లు తన ఉద్దేశ్యం తెలియపరచింది, మాటకన్న దృధమైన మౌనంతో.

అక్షణంలో మాతండ్రిముఖం వివేకం ధగధగలాడే సుకృతి స్వరూపం గాను, మాఅమ్మ ముఖం శాంతిపద్మం ఊగులాదే వాత్సల్య సరోవరంగాను తోచినాయి. ఇక ఆ విశాఖ సముద్రం ఒడ్డున కొండలమీద సరస్వతీకటాక్ష ముద్ర నామీద ఎలా ఉంటుందో, అనుకుంటూ మెల్లగా నిద్రపోయినాను. కాని తానూ సరిగా నిదుర పోలేదేమో, కోడి కొంచెం సేపటిలోనే కూసింది.

త్వరగా లేచి తయారయినాను. ఎన్నో ఉన్నాయి చేయవలసిన పనులు. ఒక ముఖ్యమయినది మారాజాగారి సమక్షం కోరి, యీవార్త అందచేయటం, ఎన్నో ఏండ్లుగా, కాదు తరాలుగా, వారి యొద్ద ఉద్యోగంలో వున్న మా వంశంవారికి ఇదొక నైసర్గిక ప్రవర్తన, ఇలాంటి పెద్ద నిర్ణయాలను వారికి తెలపటం.

శ్రీరాజావారిని కలిసి కొన్నాము. వారు తమ ఉద్యోగుల యెడ చాల సుహృద్భావం గలవారు. నేను చదువులో కొంతగా చులుకైన వాడి నని వారికి చూచాయగా ఎజికయే, వెంటనే అన్నారు, అయాచితంగా: “నాకు దాక్టరు సి,ఆర్‌.రెడ్డి తెలుసు. నిన్ను పరిచయం చేస్తూ ఒక ఉత్తరం ఇస్తాను.” వేమూరి వేంకట రామనాధం 9

నేన్మూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

మొత్తం మూడు ఉత్తరాల బలంతో నేను బయలుదేరాను. మానాన్నకు ఇంకా మనసు కొంత ఆరాటపడుతోంది. “అది క్రొత్త స్థలంగదా, నేను కూడ వస్తాను, నాలుగు రోజులుండి తిరిగి వస్తాను” అన్నాడు.

మే మిరువురం బయలుదేరి విజయవాడ రైల్వేస్టేషనులో అర్ధరాత్రి “పూరీ ఎక్స్‌ప్రెస్‌” అనే ఆనాటి రైలు బండికోసం వేచియున్నాం. అనుకోకుండా ఆ ష్లాట్‌ఫారం మీద - బండీ సాధారణప్రకారం ఆలస్యం కాగా - అటు ఇటు పచార్లు చేస్తూ నా హిందూకాలేజి మిత్రులు శ్రీపొక్కునూరి సాంబశివరావు, శ్రీ చిట్టా సుబ్రహ్మణ్యం వంటివారు తటస్థమయినారు. నాకు ప్రాణం లేచి వచ్చింది. నిజానికి నేనూ అంతదూరం రైలు ప్రయాణం అంతకు ముందెన్నడూ చేయలేదు. వారు మానాన్నను చూసి, “ఎందుకండీ డబ్బు ఖర్చుపెడతారు, పైగా ఈ రైలువ్రయాణంలో మీఒళ్ళు హూనంహూనం అవుతుంది. మేమందణము ఉన్నాంగదా, మీఅబ్బాయికేమీ ఫరవాలేదు” అని చెప్పి, తిరిగి చెప్పి, మజల గట్టిగా వక్కాణించారు, అప్పటికి మానాన్నకు కొంత ధైర్యం కల్గింది, “మన” అన్ననాళ్ళు చాలమంది ఉన్నారుగదా, యని. తాను విజయవాడనుండి తిరిగి వెళ్ళాడు చల్లపల్లికి,

మాయింటికబుర్లు ఇంతటితో చాలు. వాళ్తేరులో మొదట శ్రీ అవసరాల శేషగిరిరావును కలిసికొన్నాను, శ్రీపత్రివారి ఉత్తరంతో. ఆయన చిన్ననవ్వుతో అది తీసికొన్నారు. తరువాత కలనల్‌ రాజన్‌కు శ్రీభగవంతరావు ఉత్తరం ఇచ్చాను. ఆయన కూడ ఆహ్వానస్ఫోరకంగా నన్ను ఆదరించారు.

ఇక డాక్టరు రెడ్డిగారికి చల్లసల్లిరాజా వారి ఉత్తరం ఉంది. ప్రిన్సిపాల్‌ విస్సా అప్పారావుకు విన్నవించి, అది ఆయన చేతికి అందించాను. రెండురోజులలో దాక్టరు రెడ్గినుండి పిలుపు వచ్చింది. నమస్మారంచేసి, “సార్‌, చల్లపల్లిరాజాగారి ఉత్తరం మీకు పంపానండి” అన్నానో లేదో, '1 ౧04, ౫౦౪ ౧౫౪౩ ౧౦100౧౩6 ౪గ౧9౪౧౧౦గ66 ' అని వారి మార్దవానికి అనుగుణమైన మందహాసం చేశారు. వారి మాటల తీరు, శబ్దాల కలయికలోగల అప్రయత్న సౌందర్యం నాకు అవగతమయినాయి, 10

తొలి దినములు అప్పటికే జీతం కట్టాను, ఇక ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం నాది అని అనగలను. నాకు ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయానికి లంకె ఏర్పడినదని గర్వించాను, ఆ సంబంధంపై సరస్వతీమకళల్లి ఆశీరక్షతలు చల్లాలి, అనికోరుకున్నాను. అప్పటకి ఇప్పటికి ఈ ఉదంతం వాస్తవికతకన్న ఆశ్చర్యం కలుగజేసే కథలాగా తోస్తుంది, నాకే ! నా అధ్యయనం కోసం ఆర్జుకాలేజీ మెట్లమీద అడుగులు పెట్టాను, నాలో ఏదో అవ్యక్తమైన ఉత్తేజం లో లోపల తనంతట తానే విజృంభించింది, ఎదురుగా జగత్మవి రవీంద్రనాథ్‌ టాగోర్‌ ముఖశిల్చ్పం కనవడింది అయిదారు మెట్లు విక్కి ఎడమకు గాని కుడికి గాని తిరిగి మెట్లమీద పోవలసిన తావులో, వారి అతిప్రసిద్ధమైన గేయం అక్కడ సూక్ష్మీకరించబడింది: *4/16/9 ౧6 ౧11౧6 19 ౪061184 2౧౮ 119 ౧6౭6 19 ౧౦1౮ ౧|2౧, 1/౧0/9 గగంళ6609 19 7766, /౧6౧౩ ౧6 ౪౦౫6 ౧౭9 ౧౦ 0696౧ 0౧016౧ ౪౧ 1౧10 ₹28౧౧6౧15 0 ౧౭గ|౦౪ ఉంగా65110 ౪8119, /౧6౧9 ౪౦/69 ౧౦౧౧౪ 0౮౪1 (0౧) 116 66౧1౧5 04401, 619 1791659 5[4౧0 50610069 13 ఇగా౧9 1042౧6౦ ౧౭గ6౭౮10గ, ౧9౧9 ౧6 016291062౧ 09290౧ [౧89 ౧01 1091 19 ౪2౫ 1౧10 6 ర696గ 92౧౮6 0 ౮9౭6 ౧౭011, /౧9౧9 1౧6 ౧౧|౧౮ 19 166 (0౧౫౬6 0౫/ 7౧౪౦ |1౧(౦ 6/6! *09[౧1౧$ ౦౪49801 2౧6 20110౧, 1౧10 41 ౧౦౭౪6౧ 0 119960గ), 14/ ౧౭9% 161 ౧౫/ ౧౦౪౧౪౧ &ళడనం, " ఈగేయానికి నాకు అప్పటికే మూజ్షేంద్ర సరిచయం ఉంది. అదినా యస్‌,యన్‌,యళ్‌సి. పాఠ్యగ్రంథంలో ఉంది. నావలెనే వందలాది విద్యార్థులు గర్వంతో శలయెళ్తుకొని, భయం లేని మనస్సుతో ఆ మెట్ల మీద నాతో పాటు ఎక్కుకున్నారన్న భావం తటాలున స్ఫురఠించటమే కాక, దానిలోని ప్రావిత్ర్యరేఖలు నా మనోనేశ్రాలను వికసింసజేశాయి, నేను శొలుదొల్తగా ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం కళాశాలలోను, “అళశోకవర్థన” వనతి గృవాంలోను నిల్చి, దృష్టి సారించినప్పుడు కల్గిన వేమూరి వేంకట రామనాధం శ

ఆంతరంగికానుభవం విశిష్టంగా, ఇప్పటికి స్ఫుటంగా, నాలో మసలుతూనే ఉన్నది. విజ్ఞానం, సంప్రదాయం గద్దకట్టినట్లు తలపించే ఆ రాతికట్టదాలు “అంబరచుంబి” అన్న పెద్దనగారి పదబంధం గుర్హుచేసే బెన్నత్యం గలవి. ఎదురుగా నిరంతరం కనులకు తట్టుతూ, చెవులకు వినఐడుళతూ, మనస్సుకు శమనం కూర్చుతూ, తలపులేని ఊయలలాగే అలలతో అనంత వైశాల్యం స్ఫురింపజేసే సముద్రం, వెన్టెల వేళ అలల విజుపులో ప్రతిబింబించే చంద్రవికాసం, వాని అసంఖ్యాక తారకొామణుల చిరునవ్వులా అనిపిస్తూ అవ్యాజానందం కలిగిస్తున్నది. ఏటిని మీటి క్రమబద్ధమైన ఉదాత్తానుదాత్తస్వరసంజనితమైన చల్లతనం చిమ్ముతున్న గొలి, ప్రకృతిమాత అదృశ్యంగా చేతదాల్చిన వీణా విశేషంగా, అలపులేని గానరంజకంగా తోచింది. అలలు విజిగి తరిగి వెనుకకు జరిగే క్షణంలో, వేచియున్న ఇసుకలకు కొన్మగా ఫేన పరంపరను వదలుతూ ఉండటం, ఏదో విశేషార్ధంతో కూడిన దైనందిన పరిస్థితి అనిపించింది. సముద్రానికి విద్యాలయ భవనాలకు మధ్యనున్న ఎగుడు దిగుడు లోయలు, వాటిపై అక్కడక్కడ నిల్చియున్న చిన్ని చిన్న గడ్డిపొదలు, వాన, గాడ్పులలో తలలు వంచుతూ ముత్యాలలాగా కంకణాలు ధరిస్తూ వినయవతులైన సంసారస్త్రీల లాగా వ్యాపించి యున్న అడవి మొక్కలు - ఇవన్నీ చూడగానే నాకు కణ్వాశ్రమం గుర్తుకు వచ్చింది. విద్యారంగంగా ఈ భూమిక కన్న ఉత్తమమైనది, ప్రశాంతమైనది మణి యేమి కోరుకొానగలము అన్న సంతసంతో నా ఒడలు పులకరించింది. కణ్యుని వలెనే యీ కణ్వాశ్రమం కూడ నాగరికతలో మునిగి అదృశ్య మవుతుందని ఆనాడు నాకు ఊహాలేశమైనా కల్లలేదు.

• ఈ రచనలోని ఇతివృత్తంలో నేను కూడ ఒక పాత్ర నవటంచేత, ఈ రచన నేనచ్చట వీడిన రెండు దశాబ్బాలకే చెందిన దవటంచేత, నేనా విశ్వవిద్యాలయంలో చేరిన వింతకథను' మనవి చేశాను. “నేనూ, ఆంధ్రవిశ్వ విద్యాలయమూ” అన్న పుస్తక శీర్షకంలో “నేను” కూడ ఉన్నానుగదా !

ననన నా. 12

తొలి దినములు

2. ఎక, అలగె రాక

1942 లో అందజము మురిసిపోయిన సము(దతీరంనుండి, ఎత్తుకొండల నేపధ్యం నుండి, గడబిడ అందని ప్రశాంతినుండి, ఆంధ్రవిశ్వ విద్యాలయం వలసపోవలసి వచ్చింది. కారణం : యుద్ధం బాగా చెలరేగి, తూర్పుభాగంలో జపాను వారి తీవ్ర విమానధాటి ఉద్ధతమయింది. రెండు మూడు బాంబులు విశాఖపట్టణంమీద పడ్డాయి కూడ.

నస్వరక్షణ సర్వత్ర (శ్రేయన్మరమైన మార్గమని నిశ్చయించిన విశ్చ్వవిద్యాలయాధికారులు తాత్కాలికంగా న్థావరం మార్చారు. ఇదొక వైపు నిర్ణయమైతే దానికి సరిగా అతికే మఠొక వైపు నిర్ణయం దానికి తోద్బడింది. మిత్రరాజ్యాల వారికి ఆ ప్రాంతంలో చక్కని భవన గుచ్చం గల ప్రదేశం కావలసి వచ్చింది. వమా, అప్పటికే బర్మా, మలేషియా మొదలగు (బ్రిటీష్‌ కాలనీలను జపాను వారు ఆక్రమించుకొన్నారు. అక్కడ విరివియాతున్న యుద్ధ సంఘాతములలో వికలాంగులైన సైనికులకు సమీపంలో తగిన వైద్య సహాయం ఏర్పజచవలసిన అవసరం ఏర్పడింది. ఈకారణం కూడ విశ్వవిద్యాలయాన్ని బైటకు పంపే ప్రోద్బలం కల్గించింది. స్వరక్షణ, ప్రభువుల కోర్కె - రెండూ కలిసి ఆం(ధ్రవిశ్వవిద్యాలయానికి మటథొక చోటు చూసికొనవలసిన ఆవశ్యకత కలిగించాయి.

అది గుంటూరు అయింది. పెద్ద పట్టణం; తీరానికి కొంత దూరంగా ఉంది ; చాలవిధాల అభివృద్ధి చెందిన ఆంధ్ర పట్టణాలలో ఒక పెద్ద నగరం. అయితే విశ్వవిద్యాలయం అలవడిన ప్రశాంత ప్రకృతి యవనిక జారిపోయి, వ్యాపారంలో గిజగిజలాడే ఊరుకు రావలసి వచ్చింది.

ఊరు మీద ఊరు పడ్డట్టు అయింది గుంటూరుకు. విశ్వవిద్యాలయం యొక్కస్థాన భ్రష్టత్వం తలచుకుంటే, అది మన ఉత్తమ పురాణపురుషు లెందలకో తటస్థమైన .దుర్గతివంటిదే ననిపించింది. శ్రీరామచంద్రుడు, ధర్మరాజు, వనవాసానికి తల యొగ్గవలసి వచ్చిందిగదా. కాని రెండు వ్యత్యాసాలున్నాయి. ఈ వలసకు ఒక నిర్జీతమైనకాల పరిమితి లేదు. అది జపానువారి దుడుకు మీద, మి(త్రరాజ్యాల ఉదుకుమీద ఆధారపడి యుంటుంది.కాని “ధర్మ మేవ వేమూరి వేంకట రామనాధం 13

నేనూ,ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ జయతే” అన్న సూక్తిని నమ్ముకున్న విద్యా వ్యాసంగపరుల నివాసం అది కనుక త్వరలోనే తప్పక మోక్షం కలుగుతుందన్న విశ్వాసం అందణకు ఉండేది. అది యెంత “త్వరియో మాత్రం అగోచరం. రెండవ ఖేద మేమంటే, యీ వలస అరణ్యానికి కాదు, బాగా వృద్ధి చెంది యున్న పట్టణానికి, ఆంధ్రదేశంలో మధ్యగానున్న నగరానికి. వెనుకటి సౌకర్యాలను అధ్యాపకులు, విద్యార్థులు కొంతగా నైనా తేలికగా అనుభవించగల ప్రదేశం ఇది. అయితే, ఊరు మీద ఊరు వచ్చిపడింది. క్రిక్కిరసియుండటం అన్న అనారోగ్యకారణం బలవత్తర మవట మొక తక్షణ ఫలితం. గుంటూరు చేంతాడు అన్న (ప్రశస్తి, అంతగా పేరాందని “విశాఖ చేంతాడు” వంటిదే యైనా, దోమలకోలాహలం చాల యెక్కువగా తోచేది. ( క్రమంగా నాగరికతతోపాటు అన్ని స్థలాలలోను దోమల సంగీతం పెల్లురేగింది.) నగరంలోని యింటి ఖామందుల పంట పండింది. అర్ధశాస్రపరిభాషలో చెప్పవలెనంటే, గిరాకీ పెరిగిన కొలది ధర పెరుగుతుంది గదా. అందులో తక్షణమే హెచ్చుచేయనలవికాని సరఫరా యిది. ఉన్నయిళ్ళలోనే ఊడిపడ్డ “మంది” సద్దుకు పోవాలి. ఈ కారణంగా అద్దెలహెచ్చుదల సహజమయింది. ఉన్నయింటిని ఎలా తడికెలుకట్టి ఎక్కువమంది నివసించేట్లు చేయగలము, అన్న కౌశలం పెంపొందింది. “ఇదంతా తాత్మాలికమేలే” అన్న భావం విశ్వవిద్యాలయ (ప్రజలలో మెదలుచుండటంవలన ఇలాంటి ఇబ్బందులను వారు గణించలేదు. ఇక కాలేజీల మాట. వాల్తేరులో ఒకరిప్రక్క నొకరుండి విద్యాగోష్టి జరుపుతూ ఉండే ఆనందం క్షీణించింది. ఆర్బ్హు శాఖలు ఒక భవనంలో ఉదయం పూట, అదేభవనంలో మధ్యాహ్నం కామర్సు శాఖ పనిచేయనలసి వచ్చింది. లైబ్రరీ కూడ ఆ ఆవరణలోనే నెలకొల్పారు. ఇది ప్రభుత్వపు టెక్నికల్‌ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ ఆవరణం. సైన్సు శాఖలు ఎ.సీ. కాలేజీలో విడిది చేశాయి. వారికి కావలసిన లెబోరేటరీ సదుపాయాలకు అక్కడ ఎక్కువ అవకాశం ఉన్నదని యెంచబడింది. రిజిస్ట్రార్‌ ఆఫీసు మజొక భవనంలో ఏర్పఅచబడింది, 14

తొలి దినములు

వాల్తేరు నుండి గుంటూరుకు సైన్సు పరికరాలను, లైబ్రరీ పుస్తకాలను,

ఆఫీసు కాగితం కట్టలను రవాణా చేయటం అంత తేలిక పనికాదు. దాని కెంతో

నిర్వహణ చాకచక్యం ఉండాలి. ఈ భారం (ప్రధానంగా అప్పటికే ప్రిన్సిపాలుగా

ఉన్న దాక్టర్‌ యస్‌. భగవంతం మీద పడ్డది. స్వతః నేర్పరి, ఆయన యీ

బృహత్కార్యం అవలీలగా తీర్చిదిద్దారు. ఈ మెప్పు డాక్టర్‌ సి. ఆర్‌.రెడ్డి హృదయం

నుండి వచ్చినట్లు డాక్టర్‌ వి.యస్‌.కృష్ణ అధ్యాపకుల క్లబ్‌ సంభాషణలలో తెలియజేసేవారు.

ఆ క్లబ్‌ ఆర్బ్హు-కామర్సు అధ్యాపన ఆవరణలో ఉండేది. దాని వసతులు రెండు : ఒకటి కాఫీ మొదలైన స్వల్పాహారాలు లభ్యం చేయటం; రెందు సాయంత్రం బైట కూర్చుండి సభ్యులు మాట్లాడుకొనటం, లేదా పేక ఆట ఆడటం.

విశ్వవిద్యాలయ కార్యక్రమాలన్నీ రైలుగేటుకు ఒక ప్రక్కగా ఉండేవి. అటు'్రక్కగా చాలమంది అధ్యాపకులు, విద్యార్థులు నివసించేవారు - ఈ వసతి వివరం ఎందుకు గమనీయ మంటే, ఆరైలుగేటు పదేపదే మూసివేయబడుతూ ఉందేది, వస్తూపోతూఉన్న రైలుబండీలకోసం.

పైగా, రైలుబండి అవుటర్‌నిగ్నల్‌ దగ్గణ ఆగగానే యీగేటు మూతపడేది.ఇవతల స్టేషనులో ఏవో అవాంతరాలు ఉన్నంతసేపు ఆ మూత మూతయే. అన్నిటికన్న బాధాకరమైన సందర్భం ఏమంటే, రైలుబండి సరిగా గేటు ఉన్నచోటు దాకా వచ్చి ఏదో కారణంగా కొంతసేపు నిల్సియుండటం ఊరికి మధ్యగా ఈ అసౌకర్యం ఉండటం రైల్వే వారి దోషమో, లేక క్రమంగా పట్టణం “అవతల” ప్రక్కగా వృద్ధిచెందినందువలననో .

నడుస్తూ వచ్చేవారు ఇటు అటు ఉన్నచిన్న మార్గాలనుండి దూసుకుపోయే వారు. కాని సైకిల్‌మీద వస్తున్నవారికి ఇదంత సాధ్యంకాదు. అయినా కొందు బలవంతులు సైకిల్‌ యెత్తిపట్టి ఆ చిన్నమార్గం దాటేవారు.

ఈగేటు బాధ యీమధ్య తొలగినట్లుంది. నాగరికత, రైల్వేవారి దృష్టి వృద్ధినందటంతో. (ఇప్పటికీ, విజయవాడలో సత్యనారాయణపురంలో అలాంటిదే రైల్వేగేటు ఉంది!) వేమూరి వేంకట రామనాధం 15

నేనూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం గుంటూరులో బసచేసిన మూడు సంవత్సరాలలో, తెలుగుసారస్వతం మీద అభివృద్ధి ప్రవేశంగల అధ్యాపకులకు, విద్యార్థులకు, ఎందతో నవకవులను చూడటం, పరిచయం ఏర్పచుకానటం సాధ్యమయింది. ముఖ్యకారణం అనాడు ్రసిద్ధిలోనున్న నవ్యసాహిత్య పరిషత్తు గుంటూరులో ఉండేది. దాని కార్యకర్త శ్రీ తెలికిచెర్ల వేంకటరత్నం. వారు ఏ.సి. కాలేజీలో తెలుగు అధ్యాపకులు. బ్రాడీపేట రెండవలైనులో వారియిల్లు. ప్రతి ఉదయం పదిగంటలకు మించకుండా నడచి కాలేజీకి వెళ్ళి, తిరిగి నడచి యే మూడు నాలుగుగంటలకు ఇంటికి వచ్చేవారు. శ్రీమంతుడు, సిరి సద్వినియోగం చేయనేర్చిన ప్రముఖుడు. వారు ఈ పరిషత్తుకార్యకలాపం సమంజసంగా తీర్చిదిద్దుతూ ఉండేవారు. అంతేకాదు, వారు ప్రచురిస్తున్న “ప్రతిభి అన్న త్రైమాసిక పత్రికను సుందరంగా గట్టి అట్టతో మందమైన కాగితంతో క్రమం తప్పకుండా తీసికొని వచ్చేవారు. వారి యింటిలో ఎప్పుడూ కవులు కొందజు కనపడుతూ ఉండేవారు; కవిత్వంతో సాన్నిషిత్యం గల వారికి పెద్ద కవులను కలిసికొనే సౌకర్యం ఉండేది. ఒక చిన్న ప్రక్క్మమాట. వారు నడకపై కాక రిక్షా ఎక్కిన దొకే సందర్భం నా కిప్పటికీ గుర్తుటన్నది, ఒక పెద్ద తైలచిత్రం చేతితో పట్టుకొని వెడుతూ. ఆ చిత్రం కూడ చిత్రంగానే ఉంది. రవివర్మ పరిమాణంలో నడుమునుండి పైని ప్రీస్వరూపం, చీర రవిక బాదర బందీ లేకుండా. దారిని పోతూ నేను వారి వంక చూచి చిరునవ్వు విసరగానే ఆయన అన్నారు. “ఇది శ్రీతల్లావజ్ఞల శివశంకర శాస్త్రిది.” వెంటనే నవ్వుతూ, “వారి పూర్వాశ్రమంలోనిది” అన్నారు. అప్పటికి వారు సన్యాసం పుచ్చుకొన్నారు. ఈ బొమ్మ పూర్వాశమంలోనిదే. కళాదృష్టి నుండి ఎంతో సుందరంగా ఉన్న బొమ్మ. ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం గుంటూరు వచ్చిన కొద్దిరోజులకే డాక్టర్‌ వి.యస్‌.కృష్ణ ప్రొఫెసర్‌ అయినారు. అంతకన్న జ్ఞాపకయోగ్యమైన విషయమే మంటే ఇంగ్లండు - ఉ!॥। లండన్‌ స్కూల్‌ ఆఫ్‌ ఇకనామిక్సు - లో ఉన్న రివాజును గుర్తు చేస్తున్నట్లు, ఆచార్యపదవికి ఎత్తబడినవారు ఒక ఆవిష్కరణోపన్యాసం ఈయవలె నన్న అలవాటు డాక్టర్‌ సి.ఆర్‌.రెడ్డి ఉపక్రమించారు. వారి ఉపన్యాసం 16

తొలి దినములు

“స్టెర్లింగ్‌ బ్యాలెన్సెస్‌” అన్న నాటి ఘాటు విషయంపైన. యుద్ధకాలంలో ఇంగ్లాండు మనదేశానికి చెల్లించ వలసిన బుణము మొత్తములు పెరిగి పోతున్నాయి. యుద్ధానంతరం మన మవి రాబట్టు కొనవలసియుంది. ఆ వ్యవహారం గుటించిన సమ(గ్ర చర్చ, చాలలోతు చూపుతో, తమ ఉపన్యాసంలో విశదం చేశారు. వారినుండి బంగారం రాబట్టుకోవాలి అన్న మామూలు గగ్గోలులోని ఆంతర్యం చక్కగా విశ్లేషించారు.

యుద్ధం నద్దుకొనగానే ఒకక్షణమైనా వ్యర్ధం చేయకుండా ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం 1945 జూన్‌ నాటికి స్వస్థానానికి తిరిగి వచ్చింది - వాల్తేరుకు. న్వస్తానానికి తిరిగి వచ్చిన ఆం(ర్రవిశ్వవిద్యాలయంలో అవరణసంబంధమైన మార్చులెన్నో కానవచ్చినాయి. అదివణకు ఆప్రాంతంలో తన కళాశాలలు, వసతి గృహాలు రెండు ఉపాధ్యాయయోగ్యమైన భవనాలు మాత్రం ఉండేవి. విశ్వవిద్యాలయం బైటకు వచ్చి రోడ్డు దాటగానే ఎత్తుపల్లాల అందాలతో విశాలమైన ఖాళీస్థలం, ఇంకా నడచిపోగా సముద్రానికి త్రోవతీసే లోయల వంటి ప్రదేశం ఉండేది. ఆ స్థలం మాయం కాలేదు గాని దాని స్వరూపం మారింది. విశ్వవిద్యాలయావరణలోనే ఎన్నో చిన్న చిన్న పెంకుటిళ్ళలాంటివి లేచినాయి. వీటికి యుద్ధకాలంలో అవసరం కల్గింది. బ్రిటీష్‌ వారి దృష్టిలో మిత్రరాజ్యాలకు చెందిన సైనికులు బర్మా మొదలయిన ప్రాచ్యదేశాలలో జపాన్‌ వారి తీవ్రతకు దెబ్బలుతిన్న వారిని ఇక్కడకు తీసికొని వచ్చేవారు, ఆరోగ్యచికిత్స కోసం. ఈ ఆవరణను ఒకపెద్ద అసుపత్రిగా రూపొందించారు. ఉన్న కొండ రాతి భవనాలు చాలక, ఇక్కడ అక్కడ “వాక బారు” కట్టడాలను లేపారు. బుద్ధి పూర్వకంగా ఆ విశ్చ్వవిద్యాలయానికున్న ప్రకృతి సౌందర్యం పరిమార్చవలెనని వారి సంకల్పం కాదుగాని, వారి “త్వర” కు అది బలి అయిపోయింది. ఉదాహరణకు ఆర్బు కళాశాలకు “అశోకవర్ధన” వసతి గృహానికి మధ్యనున్న నిడువైన ఖాళీస్టలంలో చిన్నచిన్న తాత్కాలిక నిర్మాణాలు లేచినాయి. అవసరం అన్నది ఎలాంటి పనికైనా ఈడుస్తుంది. పైగా అది చావు, బ్రదుకుల మధ్యనున్న యుద్ధకాలం |

ఇక రోడ్డు అవతల సముద్ర గాంభీర్యానికి ఆహ్వానంగా ఉన్న విశాల స్థలంలో - నవ్వులాటకు చెప్పవలెనంటే - “టపాగుడిసెల” వంటివి లేచాయి. వేమూరి వేంకట రామనాధం 47

నేనూ,అంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ వీటిని “నర్సెస్‌ క్వార్టర్సు” అనేవారు. ఆసుపత్రిలో పనిచేస్తున్న నర్సుల కివి నివాస స్థలాలు - ఇలాంటి అవకాశాలు ఉన్నవి కనుకనే (బిటీష్‌ వారు ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయ స్థలం ఎన్నుకున్నారు. ఎన్నో సహజంగా బలిష్టమైన భవనాలు అప్పటికే ఉన్న ఆవరణ గదా యిది. విశ్వ విద్యాలయానికి ప్రకృతిమాత యిచ్చిన సౌందర్యం విచ్చిన్నం కాజొచ్చింది. ఈ వాక్యం ఈ నాడు వ్రాయగల్లుతున్నాను గాని, ఆనాడు చావు (బ్రదుకుల మధ్యనున్న మిత్రరాజ్యాల అత్యంత అవసరానికోసం ఇలా క్షణంలో లేపగల గుడిసెలను సృష్టించ వలసి వచ్చింది. వెనుక ప్రశప్తి కెక్కిన ఒక లోకోక్తి ఉండేది ! “డిఫెన్సు ఈజ్‌ మోర్‌ ఇంపార్‌టెంటు దాన్‌ ఆప్యులెన్సు” (0౪౭౧౦౪ 9 ౧1016 'గారంగఇ౧[ (14౧ 006 6౧౦౪౭) ఒడ్డున ఉన్న మనం వమనుకోగలినా, యీత సరిగా రాక కొట్టుకుపోతున్న వారికి చిన్ని చిన్ని పడవలైతేనేమి - అవి పడవలయితే చాలు - ప్రాణరక్షణ కోసం. అది అలాంటి అపాయకర పరిస్థితి. అనాడు, మిత్రరాజ్యాలకు, విచిత్రం, ఇలా అనుకొనగల్లిన పెంకు గుడిసెలే విశ్వవిద్యాలయానికి తక్షణ సహాయం కల్గించాయి. ఎలానా - గుంటూరు దూరవాసం నుండి యుద్ధానంతరం తిరిగి వచ్చిన విశ్వవిద్యాలయానికి ఈ అనుకొనని గుడిసెలు వెంటనే ఉపయోగకరము లయినాయి. అధ్యాపకులు వెదకుకొనకుందా, “తలదాచుకొనుటకై కలధౌత గృహమేల” అన్న సీసపద్యం తలచుకొంటూ ఈ గదులలో ప్రవేశించ గలిగారు. నిజానికి ఇవి “గదులే”, మనం “ఇల్లూ కట్టుకొనేప్పుడు ఇలా గదులబారు వర్పణచుకొనం. లెక్చరర్‌కు రెండు గదులు, రీడర్‌కు మూడు వంతున అదృష్టం గలవారికి దక్కినాయి. ఈ నివాసాలలో కేవలం అడుగుమట్టం ఉపాధ్యాయులే ఉండే వారు అనుకొన నక్కజలేదు. ఆచార్య విజయరాఘవన్‌, ఆచార్య కె.బి. మాధవా, ఆచార్య వి.నరసింగరావు వంటి వారు కూడ ప్రార్ధించి మథీ కొన్ని గదులను పొందారు. ఇవి విశ్వ విద్యాలయానికి ఎదురుగా, సముద్రానికి దాపుగా ఉన్న నర్సెస్‌ క్వార్టర్సు. ఇక ప్రధానావరణలోనే వెలనిన గదులబారులలో డాక్టర్‌ యస్‌.భగవంతం, శ్రీ కె.వి. గోపాలస్వామి వంటివారు ఉండేవారు. ఒక గదినుండి మఠొక దానికి బైటి వరండా త్రోవనే కాని, సూటియైన మార్గం ఉండని గృవాలవి. 18

తొలి దినములు

“వైప్పుకుంటే పెద్ద నవ్వోరప్పన్న* వారు స్నానాది నిత్యక్రమాల కోసం - అర్ధ రాత్రి అయినా - వరండా పొడుగునా నడచి చివరి స్నానాలగది కూటమికి పోవాలి ! అలాగే ఎన్ని యేండ్లు గడిపారో ఆ నివాసాలలో, అయితేనేం, అవి రెండు మూడు నిముసాలలో తమ ఉద్యోగస్థానానికి చేరగల వసతి !

ఇది భౌతికానుకూల్యాన్ని మించిన విశేషం - గ్రంథాలయంలో ఎక్కువ కాలం గడప దలచిన వారికి, సైన్సు లాబొరేటరీలలో రాత్రిపూటకూడ ఎక్సుపెరిమెంట్సు చేయవలసిన వారికి - ఉ॥ రసాయన శాస్త్రంలోని టైట్రేషన్సు వంటివి - ఈసామీష్యం భౌతికమైన వసతి కన్న ఉన్నతమైన అదృష్టంగా ఉండేది.

ఇంతకు మించిన మతొక (ప్రయోజనం కలిగింది. అధ్యాపకులు పెక్కునుంది ఒకచోట ఉండటం వల్ల వారిలో ఆప్యాయత, వారి కుటుంబ నభ్యులలో స్నేవోలు పెరిగినాయి. “మన మందజము ఒక విశిష్టమైన 'ప్రజాబృందము” అన్న అదృశ్యభావం వారిలో చెలరేగింది. వైజ్ఞానికంగా సంపర్కాలు బాగా పెరిగినాయి. ఈ గమనీయ ఫలితాలతోపాటు ఎవరి గొంతు పెద్దదో, ఎవరు ఎక్కువగా వెనుకకు ముందుకు పచార్లు చేస్తూ ఉంటారో, ఎవరి యింట్లో పసిపిల్లలు వడుస్తున్నారో - ఇట్లాంటి వైయక్తిక వివరాలు కూడ సాధారణగమనీయం అయినాయి. అందటలు ఒకే (వైజ్ఞానిక) కుటుంబం అనుకొన్నంతవజకు ఈ ఫలితాలు ప్రమాద భూయిష్టం కావు. కాని, మానవ ప్రవర్తన మధ్యమధ్య కుంటినప్పుడు చిన్న చిన్న సమస్యలు వస్తూఉండేవి. ఇలా సమస్యలు రేకెత్తటానికి సులభమైన అవకాశం ఉన్నదన్న తెలివి వలన, వాటిని సాధ్యమయినంత వజకు అరికట్టుకొనటం కూడ అధ్యాపకులకు, అంతకన్న యెక్కువగా వారి కుటుంబాలకు, అలవడింది.

యుద్దానికిముందు విశ్వవిద్యాలయం బైటిద్వారానికి (అవుట్‌గేటు) సముద్రానికి మధ్య ఒకటే మానవస్పర్శ ఉన్న పెట్టెల దుకాణం ఉండేది. పెట్టెలు అమ్మేదికాదు, * పెట్టి కొట్టు” వంటిది, నిర్మాణాత్మకంగా. దాని యజమాని “రాములు” అనే కుడిచేయిలేని బీద మనిషి అతని తమ్ముని సాయంతో ఆ దుకాణం నడిపేవాడు. తన కొనుగోలుదారులు విశ్వవిద్యాలయ విద్యార్థులే ! ముఖ్యంగా కిళ్ళీలు, అరటిపళ్ళు, కొందణు “షోకిల్లాలు” సిగరెట్లు కొనుక్కుంటూ వేమూరి వేంకట రామనాధం 19

నేనూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

ఉండేవారు. కొందలు విద్యార్థులు ఉదయం హాస్టలు భోజనం అయినమీద సరాసరి యిక్కడకు నడచి తమకు కావలసిన యీ ఆనందకర వస్తువులను తమ యిచ్చవచ్చినట్లు కొనుక్కునేవారు. ఉదయం క్లాసుల ఎద్దడివలన చాలమంది ఆ వైపువెళ్ళని వారు - తమ సరదాను బట్టి - రాత్రి భోజనం తరువాత అక్కడకు పోయి కిళ్ళీ సేవిస్తూ ఉండేవారు. ఆకొట్టు అంత దగ్గణలో లేకపోతే కిళ్ళీ సరదా యెందజకు ఉండేదో ! చాల కొద్దిమంది కనుకుంటాను. సరఫరా గిరాకీని పుట్టించగలదన్న ఆర్ధికసూత్రం ఇక్కడ గుర్తు ఉంచుకోవాలి-గిరాకీ వల్లనే సరఫరా ఏర్పడుతుందన్న ప్రాథమిక సూత్రానికి అనుబంధంగా కిళ్ళీలే కాదు, అవికొంత మత్తు మాత్రమే కలిగిస్తే, సిగరెట్లు, అయ్యో, లంగు కాన్సరుకు దారితీన్తాయి:

ఆ దుకాణానికి కుడివైపుగా “కిర్లంపూడి భవనం” ఒకటి ఎత్తుకొండమీద ఉండేది. నర్సెస్‌ క్వార్టర్సుకు ఎడమవైపుగా “పిరాపురం భవనం” ఉందేది. ఇవి రిసెర్చి విద్యార్థులకు నివాసన్థానా లయినాయి.

ఈ స్థల మీమాంస కేవలం ఫోటో దింపవలెనన్న ఉద్దేశ్యంతో చెప్పటం లేదు. దానివలన ఒక ముఖ్య సమాపనం ఉంది. ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయానికి ఉన్న స్థల వైశాల్యం చిన్నది ! మొదట అది పెద్దదిగా కనపడినా, తరువాతి అవసరాలను బట్టి గాని, ఉస్మానియా, లేక ఇటీవలి పద్మావతి మహిళా విశ్వవిద్యాలయంతో గాని పోల్చితే, అది తక్కువ దనిపిస్తుంది: “తక్కువ” దనగా క్రమంగా పెరుగుతున్న విశ్వవిద్యాలయం అవసరాలతో పోల్చిచూస్తే! ఉన్న కొంచెం ఆవరణలో క్రమంగా ఎక్కడ పలుగు పాఠ దిగుతాయో అక్కడ ఒక భవనం లేచింది, పంచపాండవులను బోలిన తొలి భవన సముదాయం కౌరవగణంలాగా పెరిగింది-ఉన్న స్థలంలోనే! ఇప్పుడు ఎక్కడ చూసినా భవనమే!

విశ్వవిద్యాలయ కేంద్రంనుండి సిరిపురం కేంద్రానికి మధ్యలో ఉండిన చక్కని అడవి క్రమంగా ఉద్యోగులు ఉండటానికి కట్టబడిన చిన్న చిన్న యిళ్ళతో నిండి పోయింది, వనం ముఖ్యమా, జనం ముఖ్యమా అన్నట్లు. ఇంజనీరింగు కాలేజీకి చోటులేక దూరంగా ఎక్కడో విసరి వేసినట్లు అవతలకు పోయింది.

ప్రవేశద్వారాన్ని (౧-(6) అంటుతూ ఒక చక్కని పాతభవనం ఉన్నది. మారోజులలో అది వార్డెను, ప్రిన్సిపాల్స్‌ వైస్‌ ఛాన్సెలర్‌ - ఎవరో ఒకరికి 20

తొలి దినములు

నివాసస్థానం. ఇప్పుడు దానిని అంటుకొని ఉపాధ్యక్షునికోసం ఒక గృహం లేచింది. దీని యెదురుగా ఒక అతిథిగృహం కట్టబడింది.

రియల్‌ ఎస్టేట్‌ పెట్టుబడిదారులు ధనసంపాదన కారణాలతో ఎలా కట్టడాల గుంపులు కల్పిస్తారో, అలాగే, కాని ఇక్కడ కేవలం స్థలాభావం హేతువగా, భవనం మీద భవనం లేచింది. ఇది జనాభా పెరుగుతున్న మనదేశం తీరుకు దర్పణంగా పరిణమించింది, అనవచ్చును.

నేను 1958లో అక్కడనుండి వెళ్ళిపోవటం తటస్థించింది. ఆ తరువాత ఎన్నో ఏండ్లకు గాని తిరిగి వాల్తేరు వెళ్ళటం సంభవించలేదు. వెళ్ళినంతనే మొట్టమొదటగా నాకు కళ్ళగట్టినది అంగుళం ఖాళీస్థలం లేనట్లు లేచిన భవన సంచయం 1!

మతొక తుదిమాట, నారెండు దశాబ్దాలలోను - దాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి ఊహాపథానుసారం - ఉన్న భవనాలన్నీ ఒక సామాన్య భౌతిక గుణం కల్లియున్నట్లు తోచేది. బలిష్టమైన కొండరాయి, ఉన్నతమైన స్వరూపం. అలా తలచగలవారికి అదొక దృఢమైన విద్యా పర్ణశాలగా తోచేది. క్రమంగా అది ఊరిలోని ఇంటి బొత్తిగా పరిణమించింది. ఇది ఎవరిలోపమూ కాదు, అస లీరోజులలో అది లోపమే కాదు!

యుద్ధకాలంలో గబగబా లేపిన ఆ చిన్న గదులబారులకు తాత్మాలికత ఊహించబడింది ఆరోజులలో. కాని యేబది యేండ్లు అయినా అవి నిల్చియే యున్నాయి. పెరుగుతున్న విశ్వవిద్యాలయపు జనాభా వాటికి చిరంజీవిత్వం కల్పించింది !

మాట మంతి లేని యీ జడస్వరూపొలమీద ఇంతగా వ్రాయటానికి కారణమే మంటే : రాయి అప్పగా బిగిసిన యీ ప్రకృతిలో ఒక సందేశం ఉంది. ఆవశ్యకతను బట్టి, అశక్తిని బట్టి నివాసస్థలంలో, భౌతికంగా, వెనుక లేని మార్పులు సంభవించవచ్చును, కాని నివాసుల అంతరంగంలో అవి అహితమైన మార్పులకు కారణం కానక్కజలేదు. ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ చరిత్ర - నారెండు దశాబ్దాలది- ఈ అభిప్రాయాన్ని పూర్తిగా బలపజుస్తుంది. అధ్యాపకవృద్ధి సంవిధానం వంటి ప్రకరణాలలో ఇది తేట తెల్లమవుతుంది.

కదమమ ఓన్‌" ధాలర్వు క్ట లాం యో వేమూరి వేంకట రామనాధం | (40 గండ్రీ 834యో 21 సు క.

11 విద్యార్థులు

1. ఇద్యార్టుల వసతి కృవాములు

ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయములోని విద్యార్థుల వసతి గృహములను గుటించి చెప్పదగిన విశేషా లెన్నో ఉన్నాయి. మిగతా (కళాశాల) భవనాల లాగానే యివి కూడ కొండరాతితో కట్టబడినాయి: లోన చదునుగా చేసినా బైటి మాత్రం గలుకుగా, గతుకులతో సహజస్వరూపస్పోరకంగా ఉంటాయి ఆరాళ్ళు. ఆ భవనాలు చూడటానికే (దూరంనుండి అయినా) గర్వోన్నతంగా ఉంటాయి.

ముందు కంటికి సూటిగా తగిలేది “అశోకవర్ధన” అన్న గృహం, మూడంతస్తులది. దానికి ఒక ప్రక్కగా “వినయ విహార”; ఆ రెంటిమధ్య, వెనుకగా “సద్ధర్మసదనొ; (క్రమంగా పెరుగుతున్న విద్యార్థుల సంఖ్యకు అనుగుణంగా మరొకటి “వివేక విన్యాస” అన్న గృహం నిర్మించబడింది. (ఇది నేను విద్యార్థిగా చేరిన పిదప నాకళ్ళముందు జరిగినపెంపు.)

ఈ గృహనామకరణం డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి చేశారు. అది వారిలో గల విశ్వవిద్యాలయాదర్శానికి ప్రతిబింబం అనవచ్చును.

“అళోకవర్ధన” అనగా శోకరాహిత్యము పెంపొందే ఇరవు. శోకం పాపసంచితం; షట్‌శత్రుల ఒత్తిడివలన ఏర్పడుతుంది; చూపులకు సుకం తలపించినా పుచ్చినదానిమ్మవలె లోన అవాంఛనీయంగా ఉంటుంది. ఇది తొలగవలెనన్న కాంక్ష విద్యాకుటీరానికి ప్రధమధ్యేయం. శోకం ఏకారణంచేత నైనా కల్గవచ్చును. చాల పరిస్థితులలో అది తప్పనిదన్నట్లు భ్రమ చెలరేగుతుంది. అది తొలగించుకొనటమే ఆధ్యాత్మిక ఆవశ్యకత. ఈ మహత్తరభావం ఆగృహ నామంలో దాగియుంది.

“వినయవివార” అన్న శబ్దసంచయానికి గల పరమార్ధం భగవద్గీతలోని “విద్యావినయసంపన్నే” అన్న శ్లోకం (5వ అధ్యాయం; 18 వశ్లోకం) పేర్కొని విపులీకరించవచ్చును. విద్య, వినయము కుండలీకరణంతో అర్ధం చేసికోవచ్చును. 22

విద్యార్థులు లేదా విద్యవలన వినయం అనికూడ అర్థంచేసికొనవచ్చును. (ప్రధానాంశం ఏమంటే, విద్యకు అత్యవసరమైన చెలిమి వినయంతో ఉంటేనే, అది ఆర్జించిన వానికి దాని నిజఫలితం చిక్కుతుంది; సంఘానికి శ్రేయస్సు కలుగుతుంది. అంత 'ప్రాముఖ్యంగల వినయం విహరించే భవన మిది - ఎక్కడ చూసినా అదే గంతుతున్నట్లు ఉండవలసిన వసతి.

“సద్ధర్మసదన” అనగా మంచిధర్మం నివసించేయిల్లు. ధర్మమన్నది ఒకటే, కాని కొన్ని సందర్భాలలో అటు ఇటుగా మన ఆలోచనలు చెలరేగవచ్చునుగదా. ఆపరిస్టితులలో కూడ మంచి పథమే అవలంబించటం ముఖ్యం. వది ధర్మమో నిశ్చయంగా అవగాహన కాని సందర్భాలలో కూడ ఏది అధర్మమని తోస్తుందో, అది గర్జించవలసిన అవశ్యకత ఉంది. విద్యాభ్యసనానికి పరాకాష్ట ధర్మం తెలిసికొనటం, అది ఆచరణలో ్రతిష్టించటం.

ఈ భవనంలో ఒక ప్రత్యేకత ఉంది. ముందుకు చొచ్చుకు వచ్చిన నిర్మాణభాగంగా క్రింది అంతస్తులో విద్యార్థుల పింగుపాంగు, క్యారం ఆటలకు అవకాశం కల్పించబడింది. దాని నెత్తిన పై అంతస్తులో రీడింగురూం ఏర్పజచబడింది, ముఖ్యంగా వార్తాపత్రికలకు. అక్కడ విద్యార్థుల సభలు కూడ జరుగుతూటఉండేవి. డాక్టరు పట్టాభి సీతారామయ్య, డాక్టరు లంక సుందరం, మొదలయినవారు అక్కడ ఉపన్యసించారు. ఆ హాలులో ఒక గమనీయమైన ప్రత్యేకతను తెలపాలి. తానే ఉట్టిపడెనా అన్నంత వాస్తవికంగా శ్రీటంగుటూరి ప్రకాశం చిత్రపటం ఉంది. కొట్టవచ్చినట్లు - కాని బ్రిటీష్‌ వారి కొట్టుడు తిన్న- ఆయన చిత్రం వ్రాసినది శ్రీ ప్రభల దుర్గానాగేశ్వరరావు అనే విద్యార్థి. అతడు. వేసిన మరొక చిత్రం కూడ ఉన్నది - మహాత్మాగాంధీది.

_ఈ “సద్ధర్మసదనా భవనములో ఎన్నో సభలు జరిగేవి. విద్యార్థుల ఆహ్వానం మీద ప్రసిద్ధ పురుషులు ఎందతో యిక్కడ ఉపన్యాసా లిచ్చారు. అవి చాల భాషలలో ఉత్తేజకరంగాను, దేశభక్తి ప్రబోధకంగాను ఉండేవి. కొన్ని ముఖ్యమైనవి- కేవలం ఉదాహరణ ప్రాయంగా - శ్రీ భోగరాజు పట్టాభిసీతారామయ్య, డాక్టర్‌ లంక సుందరం ఉపన్యాసాలు. వారి వచోధార గంగాతరంగాలలాగా ప్రజ్బరిల్లటమే వేమూరి వేంకట రామనాధం 23

నేనూ, ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ కాక, వారి సందేశాలు విద్యార్థుల శీలాన్ని, దేశసేవాపరత్వాన్ని పెంపొందజేసేవి. శ్రీపట్టాఖి కాంగ్రెసుకు అధ్యక్షుడయిన మహనీయుడు. కాంగ్రెసు సంస్థయొక్క దీర్హవరిత్రను సమానాంతరమైన దీర్ధ రచనలో వెల్లడి చేసిన వ్యక్తి. డాక్టరు లంక సుందరం లోక్‌సభ సభ్యుడు; పండిట్‌ నెహ్రూకు ఆస్తడుగా ఉండేవారు, క్రమంగా ఆయనను విమర్శించ మొదలు పెట్టేవజకు. ఇక నాల్గవ భవనం పేరు చూడండి, “వివేకవిన్యాస”. అనగా వివేకము “ఉనుచుట”. వివేకానికి, విద్యకు భేదం ఉన్నది. వివేకానికి విజ్ఞానానికి అంతరం ఉంది. సూక్ష్మంగా చెప్పవలెనంటే, విజ్ఞానం తెలిసికొనదగినదంతా విశాలంగా అందచేస్తుంది. కాని అందులో ఆచరణకు, నిర్ణయానికి చేకొనవలసినదేమి, అది యేరీతిని జీవిత సౌభాగ్యానికై నియంత్రించవలెను, అన్న ప్రశ్చలను తీర్చేది వివేకం. వివేకం లేని విజ్ఞానం “గేరులు” లేని బండివేగం వంటిది. విద్య, విజ్ఞానం రావణాది రాక్షసులకు బ్రహ్మాండంగా ఉంది. కాని వారికి వివేకం లేదు. అనగా మంచి చెడ్డ లాలోచించగల తెలివి, బుద్ధి. నిఘంటువులో ఈ శబ్దానికి “దేహాత్మాదివిభేద జ్ఞానము” అని అర్ధం చెప్పబడింది. లౌకికస్థాయిలో దీనిని ఇలా అర్ధం చేసికోవచ్చును : చేయగల దేదో (యెన్నో) ఉన్నా, అందులో ఏది చేయటం వాంఛనీయమో తెలిసికాన గల్గటమే వివేకం. చదువుకోసం దాహంతో వచ్చిన విద్యార్థులకు దాని ఉపయోగంలో కావలసిన విచక్షణాజ్ఞానం ఈ శబ్దం ధ్వనిస్తుంది. అయిదవ భవనం - ఈ వరుసలో చివర నిర్మించబడినది - “హర్ష వర్ధన”, ఒక విధంగా పేర్ల ఎన్నికలో చుట్టు తిరిగి వచ్చినట్లు ధ్వనిస్తుంది, యిది. “వార్ష మనగా “సంతోషము”. ఇది మొదటి వసతి గృహనామానికి పర్యాయపదంగా మనం ఎన్నవచ్చును, కాని ఒక ముఖ్య భేదం ఉన్నది. దానిలో “శోకము” “లేమి” అన్న వ్యతిరేకపద-ఉపయోగం ఉన్నది. దీనిలో “హర్షము” అన్న స్థిర శబ్దం ఉన్నది. “శోకంలేక పోవటం” వర్ధిల్లాలి అన్న ఆశకు “హర్షం వర్ధిల్లాలి” అన్న ఆశ సమానాంతరమైనా మథింత ఆశాస్ఫోరకంగా ధ్వనిస్తుంది. 24

విద్యార్థులు శోకం లేకుండా, వినయం విజృంభించి, ధర్మం నిలచి, వివేకం పీఠ మెక్సితే, తుది సత్ఫలం ఏముంటుంది - “హర్షం” తప్ప? మిగతా నాల్లింటి మార్ధాలలో పయనించిన విద్యార్థికి - ఎవరికైనా - ఆనందం కల్దక మానదు. ఈ ధ్వనియీ నామకరణంలో అంతర్గతమై ఉంది. విద్యార్థి మనస్సుకు తనువు ఎలాంటిదో, వాని ఉనికికి వసతి గృహం అటువంటిది. ఎవరి పుట్టినింటిలో వవిధమైన పరితాపకారణాలు, వివేకం తుడిచి పెట్టే పరిస్థితులు ఉన్నాయో, ఎవరి కెలుక? కాని, యీ విశ్వ విద్యాలయ పరిసరాలలో ఉండి విద్య నభ్యసంచే కాలంలో మాత్రం అళశోకంగా, హర్షంగా వారు సంచరించాలి-ధర్మం పాటిస్తూ, వినయం అవలంబిస్తూ, వివేకం ప్రదర్శిస్తూ. ఇరువది నాలుగు గంటలు అందులో నివసిస్తూ, కళాశాలనుండి తిరిగి వస్తూ ఆ గృహనామాలను భాస్వత్తేజంగా కనులార చూస్తూ ఉండిన విద్యార్థులకు ఆ చిరస్మరణీయమైన నామకరణం - అశోకవర్ధన ....... హర్షనద్ధన - చేసినది డాక్టర్‌ సి.ఆర్‌. రెడ్డి. ఎంత చక్కని పేర్లు ! అక్షర సౌందర్యములోను, భావంలోను! కనుల కింపు, వినసొంపును మించిన ఆధ్యాత్మిక గాంభీర్యం ఉన్నదా పేర్లలో. వాటి సంపూర్ణ అర్థం విద్యార్థులకు (ఏటేట) తెలియ పజచే సాంస్కృతిక - అవకాశం నెలకొల్పబడితే ఎంత బాగుండును ! క్రమంగా వీధిమైోత చెవులను నింపే పరిస్థితులలో, ఏ అర్ధరాత్రి నిద్ర పట్టని గడియలోనైనా వారు నివసించే స్థలం ఎంత పవిత్రమైనదో కొంతగానైనా స్పృహ కల్టుతుంది. ఇలాంటి చక్కని పేర్లు డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి తలపోశారంటే, వారికి విశ్వవిద్యాలయం యొక్క ఆదర్శం మీద, నిక్క్మమైన ప్రయోజనం మీద గల స్టూలాభిప్రాయం తేటతెల్లమవుతుంది. పై చర్చ ఆ సంస్కృత శబ్దాలకు “ముకృస్య ముక్య అర్ధం తెలియచేయటానికి కాదని, వాటి నిర్మాణంలో ఇమిడియున్న (డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి) సంస్కృతి పరివేషం ఎలా ఉన్నదో స్ఫురింపజేయటానికి, అని మనవి చేస్తున్నాను; విద్యాలయావరణలోని భవనాలు కేవలం రాయి, సిమెంటు కలిగిన జడ స్వరూపాలే కాదు. హృదయానికి, మనసుకు, బుద్ధికి తట్ట వలసిన ధ్యేయాలు వీటిలో అంతర్గతమై యున్నవని సూచించటానికి ప్రతి వేమూరి వేంకట రామనాధం 25

నేనూఅంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

ఉదయం, ప్రతిమధ్యాహ్నం ప్రతి సాయంత్రం, ప్రతిరాత్రి విద్యార్థులకు తమ ఉనికిలోని జౌచిత్యం, తమ శీలసంవృద్ధికి వాటి అదృశ్య బీజం నాటుకుపోతుంది- పోవాలి, అని ఉద్దేశ్యం.

విద్యార్ధుల సంఖ్య పెరిగిన కొలది ఇతర వసతి గృవోలు కూడ అవతరించాయి. పై నాల్లింటితో పోల్చితే, అవి యేకాందిశీకులవో విడిదులన్న ఊహ కల్గుతుంది. ముఖ్యంగా యుద్ధకాలంలో (1942-45) వాల్తేరు ఆవరణ (కాంపస్‌) బ్రిటిష్‌ (మిత్రరాజ్యాల) సేనలకు అనేక విధాల అత్యవసరమైన తాత్మాలికన్థానంగా పరిణమించటంతో, వారు కావలసిన గుడారాలలాంటి “పెంకు” “పంచి లను లేవనెత్తారు. తక్షణం కావలసిన తలదాచుకొను స్థలాలుగా ఇవి నిర్మించారు. యుద్ధానంతరం విశ్వవిద్యాలయం వాల్తేరుకు తిరిగి వచ్చినపుడు ఈ గట్టి గుడిసెలు ఉపయోగకరంగా కన్పడినాయి. విద్యార్ధుల సంఖ్య పెరగటంతోను, మొదటి అయిదు గృహాలవంటివి కట్టించేందుకు కావలసిన ధనంకాని, స్థలంగాని లేకపోవటంచేతను. (స్థలాభావం గూర్చి మజటొక చోట సంక్షిప్తంగా వ్రాస్తాను.) విశ్వవిద్యాలయానికి ఎదురుగా (రోడ్డు అవతల) ఒక పురాతన భవనం కూడ - పిఠాపురం హాస్టలు అన్న పేరుతో - విద్యార్థి వసతి గృహాల సంతతిలో చేరింది. సంఖ్యలకు యుక్తమైన తాలిశిల్పం అసాధ్యం కావటంతో, ఆదిలోని గృహాంతర్భావాలకు దెబ్బతగిలింది. ఎక్కడో అక్కడ ఎలాగో అలాగ పగలు కూర్చుండి, రాత్రి పరుండగలిగితే చాలు అన్నట్లు అయింది. ఇది ఎవరి తప్పుకాదు, భారతదేశంలో అదేపనిగా పెరుగుతున్న విద్యార్థి సంఖ్య (జనసంఖ్యలాగా, లేక, మూలంగా) కారణం. ఇదెంత బలిష్టమైన కారణమో చూదాం, నేను విద్యార్థిగా నున్న రోజులలో

(1988-41) దాదాపు అందలజు విద్యార్థులకు సింగిల్‌రూమ్సు (ప్రతి ఒక్కరికి ఒక గది) దక్కేవి. చక్కగా (నరసరావపేట) ఫోల్టింగు మంచాలతో ప్రతి ఒక్కరు తమ గదిలో విశ్రమించేవారు. ఎవరికి వారిన్వంత టేబిల్‌, కుర్చీ మొదలయిన స్థిర పరికరాలు ఉండేవి, తమ వస్తువులను తమ గదిలో విచ్చలవిడిగా (పజచుకొని) ఉంచుకొనేవారు. తమ వైయక్తిక వ్యాయామం, ధ్యానం మొదలయినవి 26

విద్యార్థులు నిరాటంకంగా తమ యిచ్చవచ్చినవేళ, తలచినంతసేపుగా జరుపుకుంటూ ఉండేవారు. ఎవరి అలవాటుకు తగినట్లు వారు రాత్రి ఏగంటవజకో చదువుకునే వారు, మతొకరు “దీపం ఆర్బవయ్యా, నాకు నిద్ర పట్టటం లేదు” అనకుండా. క్రమంగా గదికి ఇద్దరయినారు.

క్రిందటి సహస్రాబ్ది చివరి రోజులలో నేను వాల్తేరు వెళ్ళినపుడు, మనసు పడి నేనున్న గది (అశోకవర్థనలో 100) చూడబోయినాను, మూడు అంతస్తులు మెట్లమీద ఎక్కి వెనుకటి కాలిసత్తువ సన్నగిల్లినా, మనసులోని వడి నాకు ఊపు ఇచ్చింది. చూతునుగదా, ముగ్గురు విద్యార్థుల కది నివాసమయింది. వారికి మంచా లెలా పడతాయి ఆగదిలో? చాప పజచుకొని నిద్రపోతారు; ఉదయం అది చుట్టి ఒక మూల ఉంచుతారు, మజల రాత్రి పజచేవజకు. ఇక మిగిలిన అసౌకర్యాలు చెప్పనక్కజలేదు. ఇది నేడు ఒడ్డునుండి చెప్పేమాటగా ఉంటుంది; విద్యార్థుల సంఖ్య పెరిగి, వసతి గృహాలు పెరగనప్పుడు, ఇది తప్పుతుందా; ఆమాత్రమైనా తలపైన కప్పు ఉండటం మంచిది గదా |!

ఆ వసతి గృహాలలో భోజనసౌకర్యం కల్పించటంలో మూడు, తరువాత నాలుగు, సెక్షన్లు ఏర్పజచబడినాయి, కేవలం భోజనశాలా నిర్వహణకైన సౌలభ్యంకోసం. దాదాపు ఒక వసతి గృహం వారు ఒక సెక్షనులో ఉండేవారు. అయితే పండుగలప్పుడు మాత్రం అందరు కలిసి ఒకే సుదీర్హపంక్తి సముదాయంగా కూర్చుండేవారు. దీని కొక ప్రయోజనం ఏర్పడింది, దరిదాపు అది కూడ ఒక కారణం అని చెప్పవచ్చును. శ్రీబాలాంత్రపు రజనీకాంతరావు అనే విద్యార్థి చక్కని, దృధథమైన గొంతుగలవాడు, సంగీతంలో అప్పటికే నిధి అని చెప్పవచ్చును. “భ్లోజ్రనక్రాలే” సంగీతం పరిపొటి అయిన కారణంగా, అతని శ్రావ్యగానానికి అందణి వేచియుండి చర్చ లేని ఒడంబడికగా - అతని గానంకోసం - అందణు కలిసి కూర్చుండేవారు. నిజానికి ఎవ రే ప్రదేశంలో నివసిస్తూ ఉంటేనేమి, అందు కలుపుగోలుగా ఉండవలసిన వీ పండుగ సమయాలన్న వివేకంతో ఈ ఏర్పాటు జరుగుతూ ఉండేది.

భోజనాలు మొదలు పెట్టగానే శ్రీరజనీ గొంతు ఎత్తేవారు, ప్రధానంగా “క్వ భారతజననీ” అంటూ. ఇది రచించినది మృదుమధురశబ్దవాహినియైన వేమూరి వేంకట రామనాధం 27

నేనూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ శ్రీదేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి. ఆపాటలోని మాటలు పోటులో ఉన్న వటివాటంగా దొర్గుకుపోతూ ఉండేవి. దానికి స్వరకల్పన చేసినది బహుశా శ్రీరజనీయే. ఆగానం ఎంతప్రచారం కల్గినదంటే, దరిదాపు గొంతును కసరత్తులో పెట్టగల ప్రతి విద్యార్థి కూనిరాగాలలో అది గొణుగుతూ ఉండేవాడు. శ్రీకృష్ణశాప్రి సరసశబ్దచాతుర్యం, శ్రీరజనీ బహు(శ్రావ్యకంఠమాధుర్యంతోపాటు మజౌక ముఖ్యకారణం ఉండేది, ఆగానానికి అంత ప్రత్యేక ప్రాశన్యం కల్గటానికి. అది భరతమాతను దాస్యశ్ళంఖలాలనుండి వదలించటానికి ప్రజ సలుపుతున్న సమరంలో దరిదాపు అంత్యదశ. ఎవరికి సాధ్యమైనట్లు వారు ఆ పోరులో అడుగుపెట్టే ఉత్సాహంతో దేశమంతా ఉడికిపోతున్నది. విద్యాశాలలో చదువుకోసం చేరిన పిల్లలు కూడ తమకు అలవియైన పరిధిలో తమ స్వాతంత్ర్యకాంక్ష దేశభక్తి చూపుతూ ఉండేవారు. ఈ “భారత జననీ” గేయం వినటమే ఒక అదృష్టంగా భావించేవారు. అది శ్రీరజనీ కంరశంఖంనుండి రావటం పవిత్ర తీర్ధం చినుకులై చిందినట్లు ఉండేది. ఆ గేయం పూర్తిగా ఇక్కడ ఉటంకిస్తున్నాను.

“హే భారత జనన్సీ,

స్వేచ్భాగగనవీథీ విహారిణీ

హే భారత జననీ

స్వతంత్ర భరత స్వర్దారుణ కంకణ కటక కలాపినీ

భవదాశ్రిత విమల మృదు ప్రవిమలానురాగమేమొ

ఉదయాచల సానూజ్ఞ్వల పద ... చేజమేమొ

తావక సేవక జనతా వికసిత చిత్రామోదమేమొ

ప్రాభాతానిల శీతల పక్షాంచల పరిమళమేమొ

కవి గాయక వైతాళిక కంర కమ్ర గానమేమొ

దశ దిశాంత నవ శకుంత దివ్యగీతికామృతమేమొ

ఇది స్వతంత్ర భరత శాంత సమర విజయ సమయమేమొ

ఇది జగతీ కల్యాణోత్సవ తాందవ కలకలమో

హే భారత జననీ.” 28

విద్యార్థులు ఒక ప్రక్కమాట-ఇవి అన్నీ సంస్కృత పదాలు. డుమువులుగాని, “నిను, చేత....” మొదలయిన విభక్తి అక్షరాలు గాని - అవికూడా - లేని సర్వసంస్కృత పద సంకలనం, అయితే అవి కొండ రాళ్ళ వంటివి కాదు - శ్రీ కృష్ణ శాస్త్రికి స్వంతమయిన కలితకుసుమకమనీయమైన కోకిలల కుహు కుహూగాన సందేశాలు. అక్షరంలోను, స్వరంలోను ఉదాత్త - అనుదాత్తాలు వెన్నతో పెట్టిన విద్య అయిన శ్రీరజనీ పాడగా జీవం వచ్చినట్లు కనుల ముందు నాట్యం చేసేవి. భారతమాత ఎదుటనిల్చి ఆశీస్సుపూలు చల్లుతున్నట్లు భ్రమ కలిగేది.

తిరిగి మన వసతి గృహానికి దిగుదాం. ఆనాటి దొక వింతయైన జ్ఞాపకం కొందథికైనా యింకా గుర్తు ఉంటుంది. ఉదయం పిల్లలు భోజనానికి పరుగెత్తటంలో, ఒక కారణం త్వరగా తిని కళాశాలకు పోవాలని పైకి కనిపించినా, కొంతమందికి ఒక ప్రత్యేకమైన ఆదుర్దా ఉండేది - “క్రీంబాచ్‌” అందుకోవాలి, అని, దీనిని “వెన్నజట్టు” అనవచ్చును. పెరుగు వడ్డించేప్పుడు మొదటి పదిహేను

• ఇరవైమందికి అరచేతి మందాన వెన్న కొద్దిగా పెరుగు దక్కేది. ( అంత చక్కటి స్వచ్చమైన “తోడు” ఆరోజులలో సాధ్యమయ్యేది, కొన్నపాలలో అపుడే వెన్న గోకివేయ బడకుండా. ) ఇదొక చిన్నపాటి (ప్రజ్ఞగా పరిగణించేవారు కొందజు విద్యార్థులు. వెన్న యెక్కువగా తింటే “కొలెస్టారాల్‌” పెరుగుతుందన్న విజ్ఞానం ఆరోజులలో వారిలో అంతగా వ్యాపించి యుండలేదు. ( నిజానికి శ్రీకృష్ణుడి రక్తమంతా కొలెస్టారాలే అయి ఉండాలి.) అదీకాక ప్రతిదినము “తనకు” అంత వెన్న దొరుకుతుందన్న హామీలేదు; పోటీదారు లెందజో అంగలు నిడివిగా వేసుకుంటూ పరుగెత్తేవారు భోజనశాలకు.

ఆ (తొలి) రోజులలో విద్యార్థి వసతిగృహాలలో అందజకు శాకాహారం మాత్రమే ఈయబడేది. ఈ నిర్ణయంలో కూడ డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి మనస్సులో ఉన్న సంస్కృతి - అంశం ఒకటి గమనించాలి. పాశ్చాత్య దేశాలలోవలె కాక - లేక, ముస్లిములలో వలెకాక - హిందువు లెక్కువైన విద్యార్ధిలోకంలో “అశాక” భోజనంకూడ లభ్యంచేస్తే, అది తినేవారికి సంతృప్తికలుగుతుందిగాని, రెండుసమస్య లున్నాయి. ఒకటి కాయగూరలను నిలవచేయటంలోకన్న వండిన పదార్థాలను వేమూరి వేంకట రామనాధం 29

నేమా ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ ఒకప్రక్క ఉంచటంలో తీసికొనవలసిన జాగ్రత్త - ఆరోగ్య రీత్యా - చాల నిశితమైనది. అది లోపించితే, ఆవంటకాలు చెడిపోయి, అనారోగ్యకారకంగా మాణుతాయి - నునపరిస్థితులలో వందవలసిన అశాక పదార్జ్థాలనుగాని, వండిన తరువాత వీటిని గాని, నిలువ చేసే ఏర్పాటులు - ఆరోగ్యసూత్రాలకు అనుగుణంగా - లేని పరిస్థితులలో - ఆరోజులలో - అవి (ప్రవేశపెట్టటం ఉచితం కాదు. వలసిన పెద్దరిఫ్రిజిరేటర్‌లు సర్వసాధారణాలు కావు.

రెండు : శాక అశాక వర్గాలుగా విద్యార్థులు విభజింపబడుతారు. పాశ్చాత్యదేశాలలో వలెగాక, మనదేశంలో అందు అశాక పదార్థాలు తినరు ఉ। (బ్రాహ్మణులు, వైశ్యులు. (ఈ వాక్యం బహుసంఖ్యాపరంగా చెందుతుంది, అంతే.) భోజనపు ఏర్పాటులలో ఈ విభేదం కల్పించగానే, ఎవరు ఏ కులానికి చెందినవాడో చూచాయగా తెలియటమే కాక, కులఖేదం అన్న “మహామారి” విద్యార్థి శరీరంలో ప్రవేశిస్తుంది. చదువు నభ్యసించవలసిన అమాయకదశలో ఇలాంటి స్ఫురణ ప్రతి ఉదయం, ప్రతి మధ్యాహ్నం, ప్రతి రాత్రి తటస్థం కావటం అంతగా ఉచితం కాదని ఆనాటి ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయాధికారుల, ముఖ్యంగా, డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి, అభిప్రాయం. చాల యేంద్లు ఈ “బద్ద” మీద వసతిగృహాలు నడచాయి. కాలక్రమాన మార్పు వచ్చింది. దేశంలో సర్వసాధారణంగా కులం ప్రధాన స్పృహ అయిన పరిస్థితులలో, వసతి గృహాల వంటలలో అశాకములు ప్రవేశించటంలో అబ్బురమేముంది, కనీసం అవి కాంక్షించేవారికి తృప్తి కలుగుతుంది. భోజన పదార్థాలలో మాత్రమే మన భేదం అని విద్యార్థులు అనుకొనగలిగితే, యీమార్పులో తప్పు ఏముంది, జంతుహింస చేయరాదనే అలజడిదారుల మనస్సులలో తప్ప !

వడెదాానాయ. అాలయానాయమ.

3౦0

విద్యార్థులు 2. ఇ-ర్వే ఇల్బ్బాలుయ ్రంధాలంయయము!

ఆంధ్ర విశ్చవిద్యాలయావరణలోని గ్రంథాలయం గుణించి యీ ప్రకరణం, దానికి నేను పడియున్న బుణానికి చిన్ని (ప్రతిగా సమర్పిస్తున్నాను. (గ్రంథాలయానికి గల సాధారణ సార్ధక్యం ఇలాంటి విద్యాలయాల స్థాయిలో అది మథటింత ప్రత్యేకత గడించుకుంటుంది.

(గంధాలయమంటే యుగాల/శతాబ్బాల/ద శాబ్బాల పాండిత్యం సం(గ్రహింపబడిన విజ్ఞానకోశం. జ్ఞానార్దన చేసేవారు తొలుదొల్తగా ఏండ్ల తరబడి పేరుకున్న విజ్ఞానం ఏ స్వల్పంగానైనా అర్థం చేసికొని, దానినుండి తనకు చేతనైన మేధాసౌధం నిర్మించవలసి యుంటుంది. కనీసం, పూర్వవిజ్ఞత ఒక పర్వతంలాగా స్ఫురించి, దాని అడుగు మట్టాన విద్యార్థి తన చిందులు వేయ మొదలు పెడుతున్న ఖావం న్నుటంగా కలుగుతుంది. ఇది చిన్న కళాశాలలోకన్న, హైస్కూలులలోకన్న ఎక్కువ ప్రాముఖ్యం వహించే ధ్యేయం విశ్వవిద్యాలయస్థాయిలో. ఏలనంటే, ఇక్కడి విద్యార్థులు పరిశోధన అనే ప్రగతి బాణాలను దట్టించి, దాగియున్న తెలివి కులుకులను బైట పెట్టవలసి యుంటుందిగదా.

దీర్ష కాలానికి చెందినదే కాక, విశాల ప్రపంచంలోని వివిధ దేశాలకు వర్తించే విశేషాలు కూడ ఇక్కడ లభ్యమవుతాయి. ప్రపంచం ఒక పల్లెటూరుగా కుదించుకుపోయే యీరోజులలో పరదేశ సమాచారం మనస్సు కెక్కించుకొనటం ఎంతోముఖ్యం.

చక్కని గ్రంధాలయం యొక్కవిలువ, పుస్తకాల కట్టలు బొత్తిచేయటంలో కాదు, అందులోని భావనలు అర్థం చేసికొంటూ, వాటికి వయే ప్రతివాదన లున్నాయో, గమనించటంలో ఉంటుంది. అంటే తర్మం చేయగల సౌలభ్యం సేకరించవలసిన ఆవశ్యకత ఉంది.

ఈ విధంగా విశ్చ్వవిద్యాలయ[గ్రంథధాలయం విద్యార్థిని పరిపూర్ణమానవునిగా తయారు చేసే మహత్తర కార్యంలో - గురువులు చరాధారాలైతే -నిరుపమానమైన అచరాధారం అని సంక్షిప్తీకరించవచ్చు. అది విద్యార్థిలో “తెలిసికొనవలె నన్న స్పృహ, తహతహ కల్గించగల్లి ఉండాలి. ఆరబోసిన ఒడియాల గుట్టలాంటిదిది వేమూరి వేంకట రామనాధం 31

విద్యాలయమూ విజ్ఞానానికి లొట్టలు వేసే విద్యార్థిలోకానికి. ఇది (గ్రంథాలయానికి సమర్పించే సాధారణ ప్రశంసగా కనపడినా, ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలో దీనికి గల ప్రత్యేకత 'పైభూమికలో విపులంగా (గ్రహించవచ్చు.

మఠొక ప్రకరణంలో చెప్పినట్లు, ఆరోజులలో గురువులు ఏ విషయం మీదనైనా ఉపన్యసిస్తూ, దాని “ “ఎ నుండి జడ్‌” వజకు ్రతిస్వల్ప సోపానం ఎక్కుతూ పోయేవారు కాదు. అతి మౌలికమైన అంశాలు వక్కాణిస్తూ, వాటి విశ్లేషణను గుణించిన అనేక సంబంధితాంశాలు, వివిధదేశాలలో ఆ చర్చితాంశాలు ఏయే రీతులుగా - బహుశః కొంత భిన్నంగా - రూపొందినాయో, కొంతగా స్పృశించి, మిగతాదెంతో విద్యార్ధుల స్వకృషికి వదలేవారు. ఇది వారు చెప్పలేకకాదు. విద్యార్థులను తికమక పెడదదామనీకాదు (వారిని (పైవేట్లకు రవ్పించుకోటానికి అనలే కాదు); వారిలో తగినంత మోతాదులో పరిగ్రహణకుశలత, స్వయంకృషీవలత్వం పెంపొందించవలెననే ఉత్తమాదర్భంతో. “శక్‌ అండ్‌ దౌ షల్టు ఫైండూ(366% 2౧6 06 9041 4౧౮6) అన్న బైబిల్‌ సూక్తిని గుర్తు ఉంచుకోండి. ఈ విధంగా విద్యార్థులు తమంత గడించిన వివరాలను తామే తార్మికంగా నెమరు వేసికొనలేని సందర్భంలో ఆగురువులు ఉండనే ఉన్నారు, త్రోవల చీకటిలో వెలుగు చూపేందుకు. (లండన్‌ స్కూల్‌ ఆఫ్‌ ఇకనామిక్సులో ఆచార్య జె.ఇమీర్‌ బ్యాలెన్సు ఆఫ్‌ పేమెంట్సుమీద ఉపన్యాసాలిస్తూ ఒక క్షిష్టవిశ్లేషణ చేశారు.అది చలికాలం, బోర్జుమీద అంతగా వెలుతురు లేదు, ఒకవిద్యార్ధి “వుయ్‌ నీడ్‌ సం లైటొ (4/6 ౧666 8016 1౧౮ అన్నాడు. ఆయన నవ్వుతూ, “అవును, మీకు మజింత లైట్‌ కావాలి” అని ప్రక్కనున్న స్విద్‌ వేశారు. అందరు చమత్మారానికి హసించారు. తన బోధనాంశం తిరిగి యింకా కొంత క్రిందమెట్టుగా తెలిపారు. ఆరోజులలో ఉపన్యాసాల అనుబంధంగా గ్రంధాలయ సహాయం తీసికొనే అలవాటు విద్యార్థులలో ఎంతో నవాజంగా ఉందేది. కొన్ని భౌతిక కారణాలున్నాయి.

(గ్రంథాలయం విశ్వవిద్యాలయావరణలో దాదాపు కేంద్రస్థానంలో నెలకొల్పబడింది. ఈ స్ధల నిర్ణయం చేసినవారి దూరదర్శకత్వం ప్రశంసనీయ

32

విద్యార్థులు మయినది. ఆర్హు కాలేజీకి 100 గజాలకు లోపుగా, సైన్సుకాలేజీకి కూడ (మటొక వైపునుండి) అలాగే 100 గజాలలోపుగా, తరువాత నిర్మింపబడిన నాచురల్‌ సైన్సు కాలేజీకి బహుశః ఒక ఫర్లాంగు దూరంలో, ఈ (గ్రంథాలయం ఉన్నది. భౌతికసామీష్యం చాల బలిష్టమైన ఉత్సాహం కలిగించేది విద్యార్థులకు. హాస్టలు భవనాలకు కూడ అలాగే ఒక ఫర్జాంగు దూరం ఆ (గ్రంధాలయానిది, ఈ “సామీప్యం” ఎంత అదృష్టమో ! క్లాసులు అయిపోగానే (తీరిక సమయం ఎక్కువగా ఉండటంవలన) విద్యార్థులు గబగబా (గ్రంథాలయానికి వరుగెత్తేవారు. ఉపాధ్యాయులు పేర్కొన్న పుస్తకాల వేటకోసం తహతహలాదేవారు. తమకున్న సమయం బట్టి అక్కడనే కూర్చొండి చదువుకానటమో, నోట్సు వ్రాసుకొనటమో, లేదా పుస్తకం యింటికి తీసుకానిపోవటమో చేసేవారు.

ఈమధ్య విశాఖపట్టణంలో వేమూరి చంద్రావతి రామనాధం ఛారిటబుల్‌ ట్రస్టువారు నిర్వహించిన కవి సమ్మేళనంలో (2002) ఆచార్య వి.బాలమోహనదాస్‌ ఒక వచన పద్యం ఇలా వ్రాశారు, తమ నూతన సహస్రాబ్ది మనోరథాలు తెలుపుకుంటూ “వి.యస్‌.కృష్ణ లైబ్రరీలో అన్ని పుటలు చించి దొంగిలింప బడకుండా ఉండాలి,” అని. ధన్యోస్మి ఈ విధమైన కోరికను బహిరంగంగా సమర్పించవలసిన అవసరం ఆరోజులలో (నా 1988 - 1956 ఇరువది సంవత్సరాలలో) అక్కడ లేదు. తుంటరి చేసే అధమవిస్యం ఒక సెక్షనులోని పుస్తకం మరొకచోట పెట్టటం, తాత్మాలికంగా. అది ఎక్కడ ఉన్నదో తమకు తప్ప తోడి విద్యార్థులకు సులభంగా తెలియకుండా చేయవలెనన్న ఊహతో. కాని, ఏ ఒకటి రెండు మారులు మించితే అలాంటి వారిని విద్యార్ధి సంఘం ఎబ్బెజికంతో చూస్తుంది. ఒకసారి జోక్‌, పలుసార్లు అసహ్యం !

ఆ గ్రంధాలయంలో ఉన్నతాధికారులలో ఒకరైన శ్రీ సచ్చిదానందం ఎంతో పుస్తకప్రియుదు. తనది కాని శాఖలో కూడ - ఏ న్యూక్లియర్‌ ఫిజిక్సు వంటిదోకాక మంచిపుస్తకాలేవో విద్యార్థులకు చెబుతూఉండేవారు. పుస్తకం లావు బైండింగు బట్టి చెబుతున్నారేమో అన్న తొలిప్రశ్న ఉదయించినా, చాలావణకు ఆయన సూచించిన పుస్తకాలు మంచివే అవుతుండదేవి. ఒకే కారణం, ఆయన అదే పనిగా వేమూరి వేంకట రామనాధం 33

నేనూ ఆంధ్రనిశ్వనవిద్యాలయమూ పుస్తకాల పురువుగా - కొణుకకుండా - గడిపేవాడు. అంతకన్న ముఖ్యమైనది, సాలీనా విద్యార్థులు ఉపన్యాసకులు పుస్తకాలను గుజించి పదే తపన చక్కగా అర్ధం చేసుకుని యుంటారు. ఏ పుస్తకాలు మంచివి అని వారు అనుకుంటున్నారో, క్రమంగా తనకు కొట్టిన పిండి అయియుంటుంది.

ఆనాడు గ్రంథాలయం “రీడింగురూం” భాగంలో మంచిపత్రికలను ప్రత్యేకమైన ఏర్పాటుతో ప్రదర్శిస్తూ ఉండేవారు ; ఉ॥ భారతి, ఇకానమిస్పు. విద్యార్థులు అటుఇటు పోతూనైనా ఒకసారి వాటిముందు కూర్చుండి ఏకొలదిగానైనా క్రొత్తవిషయాలు తెలిసికొంటూ ఉండేవారు. కొందలు విద్యార్థులు “జ్యోతి” అన్న క్రైమాసిక పత్రికను - వ్రాతప్రతిని నెలకొల్పారు. సంపాదకుడు ఇకనామిస్టు విద్యార్థి శ్రీ ప్రభల దుర్గానాగేశ్వరరావు. అది కూడ మిగతా అచ్చు పత్రికలలాగానే ప్రస్ఫుటంగా ప్రదర్శింపబడివుండేది. ( ఈ పత్రిక సుమారు నాలుగైదేండ్లు నడిచినట్లు గుణుతు.)

క్రమంగా - నా యిణువదియేండ్ల తరువాత - ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయ (గ్రంథాలయం డాక్టరు వి.యస్‌.కృష్ణ పేరుతో కాలేజీలకు దూరమయింది. విద్యార్థులకు, మంచిపుస్తకాలకు దూరం కూడ పెరగజొచ్చింది - ఈ ఒక్కకారణం వల్లనేకాదు.

వకకానలవనాడు. అులానికానావడము.

పశ

విద్యార్థులు 2. ఖద్వాల్హి ఇ3ర్వక్రచముముులు ఆనాటి విద్యార్థుల సాముదాయకప్రవర్తనలో ఒక విధమైన రాజకీయ స్పృహ ఉండేది. ఇది యీనాడు కూడ ఉన్నది కాని, నాటి స్పృహ కేవలం అఖిలభారత దేశ పరంగా ఉందేది. అచ్చటి నా మొదటి దశాబ్దంలో దేశాని కింకా స్వాతంత్ర్యం లభించని కారణంగా విద్యార్థుల ఏకైక దృష్టి - చదువులు ఐనా - ఆ స్వాతంత్ర్య సిద్ధి కొలకు తహతహలాడటంలో నిమగ్నమై ఉందేది. ప్రతిదినం వివిధ వార్తా పత్రికలకోసం ఎదురుచూస్తూ ఉండేవారు. ఆరోజులలో అవి సాయంత్రం అందుబాటులో ఉండేవి. నాకింకా గుజుతే, చాలామంది “ఇండియన్‌ ఎక్స్‌(థైస్‌” ముందు చదివేవారు. అందులో కాంగ్రెసు పక్షంగాను, బ్రిటీష్‌రాజ్‌ కి ప్రతికూలంగాను, వార్తలు ఉద్రేకస్ఫోరకమైన శైలిలో ఉండేవి, ఉన్నది మజింతగా ప్రపంచించినట్లుగా. ఇవి నాటి విద్యార్థులకు ఆనందం కలిగించేవి. ఆతరువాత “హిందూ” వంటి “నెమ్మది” పత్రికలకు తిరిగేవారు. వీటిలో కొంతగా అణచబడిన ఉత్తేజం గోచరమౌతూ ఉండేది. విద్యార్థులలో ఎక్కువశాతం వార్హాపథత్రికలలో కుతూహలం చూపేవారు. మధ్య మధ్య గాంధీ ఉపన్యాసమో, మన దేశనాయకులను లాటీలతో బ్రిటీషువారు కొట్టించటమో, తటస్థమైనపుడు విద్యార్థుల ఉత్కంఠ, ఉదేకసహితంగా, మథజింతగా ఉండేది. ఇది దేశ సమస్త పరంగా. ఇక “ ఆంధ్ర” ప్రజకు ప్రత్యేకమైన మజౌొక ధ్యేయం, ఆతురత ఉందేవి; తమకొక స్వంత రాష్ట్రం కావాలి, అని. భాషాప్రయుక్త రాష్ష్రాలు కాంగ్రెసు వారి అంగీకారం పొందిన ఆశయాలలో చేరినా, తెలుగువారికి రాష్త్రం రావటానికి (బ్రహ్మ దిగి రావలసి వచ్చింది. ఆనాడు సంయుక్త మద్రాసు రాష్ట్రంలో అధికారం చేతిలో పెట్టుకొనియున్నవారు శ్రీ సి. రాజగోపాలాచారి (రాజాజీ ఆయన అడ్డంకులు సృష్టిస్తున్నారో, ఆలస్యానికి ఆయన ఎంత కారణమో, నిష్టాక్షికంగా ఆలోచించే సావధానానికి తావు లేనట్లుగా, విద్యార్థిలోకం ఆయనమీద నిరంతరం దుమ్ముఎత్తి పోసేవారు. ఇది వట్టి లోకోక్తివలె కనిపిస్తుంది. కాని ఒకనాడు సి.రాజాజీ విశాఖపట్టణం సముద్రతీరంలో రాజకీయసమావేశంలో పాల్గొని తిరిగి “ ట్రాఫ్‌ లేని కారులో మెల్లగా జనసమ్మర్దంలో వెడుతూ ఉండగా విశాఖ బీచ్‌లోని వేమూరి వేంకట రామనాధం 35

నేనూ,ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ యిసుక ఆయన తలపై నిజంగా చిమ్మబడ్డది. ఆయన మాత్రం - ఘటికుడు గదా - మొగంలో చిణునవ్వు చిందిస్తూ, గుప్పిళ్ళు మాత్రం బిగపట్టినట్లు నిష మించారు. ఆయన తెలివితేటల రీతి భారతీయులందణకు తెలిసినదే కదా, మన ప్రాంతంలో తెలుగువారికి మథింతగా వాడిగా, వ్యక్తమయింది.

దేశస్వాతంత్ర్యాసక్తితోపాటు, స్వరాష్ష్రావతరణం కోసం విద్యార్థులు మనస్సు లను గుప్పించి యుండేవారు. ఇవి అక్కడి జనసర్వస్వానికి సమ్మతమే కాక ఉద్రేకం కలిగించే ధ్యేయాలు కాబట్టి, తమలో తాము గుంపులుగా వీడి పోవటం కాని, ఒక విద్యార్ధి బృందాన్ని మజొక బృందం వేటుగానో, వ్యతిరేకంగానో పరిగణించటం గాని జరిగేది కాదు. ఆనాడు ఇది ప్రత్యేకంగా గణనీయమైన సాముదాయక స్పృహ అన్న స్వయం ప్రశంసకు దృష్టి పోకపోయినా, తరువాతి దశాబ్దాల పరిస్థితులను గమనించిన వారు ఈ అభినందనీయ వాతావరణం నెమరు వేసికొని, ఒకప్పుడు మన విద్యార్ధి లోకానికి - చదువేకాక - ఏ ఉన్నతాపేక్షలు, సకలజన సచ.న్వయ దీక్షలు, ఉండేవో జ్ఞాపకం చేసికొనటం మంచిదిగదా.

తెలుగు వారికి ప్రత్యేకరాష్త్ర రావాలి, అన్న సర్వ సమ్మత సూత్రానికి ఆచరణాత్మకమైన కార్యక్రమాలు ముత్యాల లాగా తొడిగి, విద్యార్థు లేటేట ఆంధ్ర వార మహోత్సవములు జరిపేవారు. వాటి మూలకారణం రాష్ట్రేచ్చ అయినా, వాటి ప్రయోజనం సాంస్కృతికంగా అమోఘంగా ఉండేది. ప్రతిదినము ఒక ప్రసిద్ధ వ్యక్తి యొక్క ఉపన్యాసం ఏర్పణచబడేది. ఆవరుసన నాటి ప్రముఖ కవి వర్యుల దర్శనం, వారి విశిష్ట ప్రతిభాలోకనం విద్యార్థులకు (ఇతరులకును) లభించేది. సారస్వతము, పద్యము అంటే గుఖ్టులేని రోజులవి. ఆవ్వోనితులైన ప్రముఖులలో కొందటిని పేర్కొంటాను. శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ తన అనర్గళమైన వాక్‌ స్రవంతిలో సభను ముంచివేసేవారు. విషయం ఆహ్వానపత్రికలో అచ్చువేసినది యేమైనా, వారు గొంతెత్తి సాహితీసము(ద్రంలో ఈదటం మొదలుపెడితే సరి, ఎన్నెన్ని సుందర ద్వీపాలు సభికుల కంటపడేవో! విన్నకాలది ఇంకా వినవలెననే కుతూహలం స్వయంస్క్ఫోరకంగా ఉండేది. వారి రామాయణ కల్పవృక్షంనుండి కొన్నిపూలు విరజిమ్ముతూ ఉండేవారు సాధారణంగా. ౩6

విద్యార్థులు

బుష్యశ్చంగుడు రథంమీద అయోధ్యకు తీసికొని రాబఐడుతున్నప్పుడు ఆరథం పొడుగునా వెనుకను, (ప్రక్కలను కుంభవృష్టి పడ మొదలుపెట్టిందట; ముందు కాదు - రధగమనానికి ఆటంకం కలుగకుండవలెనని కాదు. అతని పాదముద్ర ఇంకా పడలేదు గదా, ఛాయగానైనా! ఈ విధంగా అన్వయలావణ్యంగల పద్యపఠనం చేసేవారు. వారి ఉపన్యాస విషయ మేదైనా, చివరకు “క్రిన్నైరసాని పాటలు” కొన్ని చదువకుండా వారిని విడిచేవారుకాదు ఆసక్తులైన విద్యార్థులు. “హాయని కిన్నెర ఏద్బెన్‌” అని వారు గొంతు ఎత్తగానే నిజంగా కిన్నెర వచ్చి యేడుస్తున్నదా అన్నట్లు సభలో గాఢనిశ్ళబ్దం. ఒక సభలో ఒక చిన్న కథ చెప్పారు = తనకు సంభవించిన సన్నివేశమే నట. ఈ పాటలు ఒక రాణిగారికి వినిపించగా, ఆమె “ అంతా బాగున్నది కాని కిన్నెరకు “సాని” పదం తగిలించటం అంత బాగా లేదండీ” అన్నారట. ఆయన వెంటనే, “ఆలోచిస్తానండి, దొరసానిగారూ” అన్నారట.

ఆచార్య రాయప్రోలు సుబ్బారావు మటొక విశిష్ట - ఆహ్వానిత వ్యక్తి. ఆధునిక కవిత్వం తొలిసాగులో నాగలి నడిపిన ప్రతిభావంతుడైన కృషీవలుడు. ఉస్మానియా విశ్వ విద్యాలయంలో ఆచార్యులుగా ఉండేవారు. హైదరాబాదునుండి, దూరం లెక్క చేయక వాల్తేరు వచ్చి తమ ఉపన్యానంతో సభికులను ఆనందపజఅచటమే కాక, విద్యార్ధి సంఘానికి అచ్చెరువు కొలిపారు, రానుపోను ఖర్చులు నిరాకరించి! తాను శ్రీమంతుడు, అయితే ఎందటు లేరు ధనికులు! తన ఉపద యిది! అందున ఆంధ్రరాష్ట్ర పరివేదనలో కొట్టుకు పోతున్నవారికి! “ఏదేశ మేగినా ఎందుకాలిడినా ఏపీఠ మెక్కినా, ఎవ్వెదురైనా, లేదురా యిటువంటి భూదేవి యెందు..” అన్న అమరగేయం వ్రాసిన ఉదార పురుషుడు!

సారస్వత వేత్తలలో విద్యార్థుల కొనందం కూర్చిన వారిలో మజొకరు శ్రీదేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి. వారి రమణీయ పదసంకలనం, ఆత్మీయత అందటి మనసులను ఆకర్షించేవి. చూపులకే వారిలో ఏదో ప్రత్యేకత గోచరించేది; శ్రీశ్రీ అన్నట్లు “విగ్గేల కృష్ణశాస్త్రికి”.

ఆ ఉత్సవాలలో ఆహ్వానితులు సాహితీపరులు మాత్రమేకాదు. శ్రీ ద్వారం వేంకటస్వామి-్రసిద్దదయలిన్‌ విద్వాంసుడు-తరచుగా రప్పించబడుతూ వేమూరి వేంకట రామనాధం 37

నేనూ,ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయనూ ఉండేవారు. కొణవడిన కంటిచూపునకు గరువం కూర్చే కొనగోటితో వయలిన్‌ మీటేవారు. విద్యార్థుల చూపులు ఖెప్పలారని వ్యగ్రతతో వాని వేలి కదలికల వెంటనే జరుగుతూ ఉందేవి, మధ్య మధ్య పరుగెత్తుతూందేవి; వారి అమ్మాయి కుమారి మంగతాయారు కూడ ప్రక్కనుండి చక్కగా వయలిన్‌ వాయించేది. వీణావిద్వద(గ్రేసరుడైన శ్రీఈమని శంకర శాస్తి ఆ ఉత్సవాలలో పాల్గొనేవారు. “వీణాపాణి” గా సరస్వతిని స్తుతించే విద్యార్ధిలోకానికి నాదబ్రహ్మం ఎదురుగా (మైోగినట్లు ఆహ్లాదం కలిగేది.

నాటక కళలో ఉత్తీర్ణత పొందిన వారు కూడ తఅచుగా ఆహవ్వానించబడుతూ

ఉండేవారు. శ్రీబందా కనకలింగేశ్వరరావొక విఖ్యాతనటుడు. పద్యనాటకాలు బహుప్రశస్తిలో ఉన్న ఆరోజులలో సారంగధర వేషంలో అనితర(పప్రశంస పొందిన వ్యక్తి. వారేవిషయం మీద మాట్లాడినా, చివరకు “గుత్తి వంకాయ కూరోయ్‌ బావా, కోరి వండినానోయ్‌ బావ” అన్న శ్రీ బసవరాజు అప్పారావు గీతం పాడవలసినదేః అవి వారి నోట విననిదే సభికుల ఆతిథ్య యవనిక జారేది కాద).

మటొక విశిష్ట-ఆహ్వానితుడు శ్రీ వి. చంద్రశేఖరం. వారినైపుణీరంగం

హాస్యం. ఎన్నోవిధాల హాస్యకల్పనం చేస్తూ సభికులను ఆనందపయుస్తూ ఉండేవారు. ఒక హాస్యపు “చణుకు” నాకిప్పటికీ గుర్తు ఉంది. పూర్తిగా ఇంగ్రీషు మాటలతో ఆయన ఒక ఉత్పల మాలావృ్ఫత్తం చదివేవారు:

“రామదికింగ్సు సన్ను, వితులక్ష్మణ యాజ్‌ వితు సీత, వెంటుటూ ఫేమసు దందకాస్‌..,”

క్షమించాలి. పూర్తిగా నాలుగు చరణాలు అలాగే నడుస్తాయి గాని, నాకు గుర్తు లేవు.

ఈ విధంగా వివిధ సాంస్కృతిక రంగాలలో ప్రసిద్ధులైన తెలుగు వారిని రప్పించి, వారి ఉదాత్తభావాలు వీనులకు విందుగా, మనసుకు మృదువుగా గ్రహిస్తూ ఉండటం నాటి విద్యార్థి కార్యక్రమాల మూలాంశం. “మనమందజము భారతీయులము, మనమందజము తెలుగువారము” అన్న సాముదాయిక 38

విద్యార్థులు

సూత్రాలను పట్టుకు [వ్రేలాడే దినాలవి. ఎవరి పాఠ్యకుహరంలోనే వారు దిగబడిపోకుందా, ఆ విజ్ఞానంతో పాటు కొంతజ్ఞానం ఛాయలకు మనసు విహరించగల అవకాశాలీ ఉత్సవాలు.

మజొక గమనీయమైన విద్యార్ధి కార్యక్రమం వర్ణిస్తాను. “మాక్‌ పార్లమెంటు” అనే కార్యక్రమం అప్పుడప్పుడు నిర్వహించబడుతూ ఉండేది. ఇది పార్లమెంటును వెక్కిరించటానికి కాదు,అచ్చం పార్లమెంటువలె వ్యవహారం నడిపించటానికి. విద్యార్థులందణకు దేశంలోని అగ్రరాజ్యాంగవ్యవస్థ యెలా నిర్వహింపబడుతుందో తెలియ పరచటానికి.

దాని కొజకై కొందజు మంక్రులు, కొందరు ప్రతిపక్షనాయకులు, ఒక ప్రధానమంత్రి, ఒక స్పీకర్‌-హంగామా అంతా అసలు పార్లమెంటుకు వలెనే ఏర్పజచేవారు. ఒక సందర్భంలో ఎ.సి.సత్యారెడ్డి అనే విద్యార్థి ప్రధానమంత్రి కావలె నని కోరుకున్నాడు. అతని మిత్రులు తన ఉత్సాహం ఇనుమడింపజేశారు. సరే, చేతిలో కాగితాల కట్ట పట్టుకొని అన్ని హాస్టలు భవనాలకు మూడు మూడు అంతస్తుల చొప్పున శమ అనుకొనక నడచిపోయి - కనీసం ఒకసారి అయినా- తన పార్టీలో సభ్యులుగా విద్యార్థులను చేర్చుకొని, వారి సంతకాలతో లిస్టు తయారు చేసి, అది స్పీకర్‌కు చూపి, తనకు అధిక సంఖ్యాకుల బలం ఉన్నదని వాదించి, ప్రధాని పదవి స్వీకరించాడు. ఆ సంతకాల కెంత విలువో అప్పటిలో అతనికి తెలియలేదు; మురిసి పోయినాడు.

తనకు తోచినట్లు కొందణను మంత్రులుగా ఎన్నుకొన్నాడు. సరదాపడి కొందటు, ఇది నిజానికి ఒక మెట్టు అని భ్రాంతి పడి కొందటు, మంత్రులుగా పదవీస్వీకారం చేశారు.

ఎదురుగా ఒక ప్రతిపక్షం ఏర్పడింది. ఆ పార్లమెంటు అద్భృష్టమేమో, ఒకటే ప్రతి పక్షం లేచింది.

మంత్రి వర్గంలో కొందఖు అధ్యాపకులు - మంచి వ్యక్తులు, పేరున్నవారు- కూడ ఉండేవారు. అలాగే ప్రతిపక్షంలోకూడ. త్రీ స్వేషల్లి గోపాల్‌ (అధ్యాపకులు), శ్రీమతి దుర్గాబాయి (పాలిటిక్సు విద్యార్థిని), డాక్టరు టి. ఎ.పురుషోత్తం (ఫిలాసపీ రీడరు), ఆచార్య మామిడిపూడి వెంకట రంగయ్య మొదలైనవారు ఆ పార్లమెంటులో పాల్గొనేవారు. వేమూరి వేంకట రామనాధం 39

నేమా,ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ పార్లమెంటు వ్యవహారంలో అతికుతూహలకరమయినది “ప్రశ్నల సమయం", కొన్ని ప్రశ్నలు హాస్యగర్భితంగాను, స్థానిక విశేషంగాను ఉండేవి: ఊఉ హాస్టలు ...లో రెండవ అంతస్తులో స్నానాల గదినుండి నీరు బయటకు పారుతున్నదని నీటి వనరుల మంత్రికి తెలియునా! ఏమి చేస్తున్నారు?” సమాధానంగా, “* ఆం దాని పరిమాణం కొలిచి ప్రభుత్వానికి తలియజేయుమని, తగు చర్యలు మేము తీసికొనేవజకు, అటు ఎవరినీ వెళ్ళకుండా కాపలాగా శ్రీ...నిల్చానవలసినదిగా ప్రభుత్వంకోరుతున్నది” అని మంత్రి వర్యుడు సమాధానం చెప్పేవారు. ఆ “శ్రీ” గా ఆ ప్రశ్న వేసిన వారిని పేర్మానేవారు. దీనిపై వెంటనే ఉపప్రశ్న; “అది సరేగాని, ఈ మధ్య తనకు సహజమైన తొందరపాటులో ఈ మంత్రిగారు అక్కడ నడచి జారి పడ్డారట, నిజమేనా!” జవాబు: “ ఇలాంటి పుకార్లు పుట్టించిన వ్యక్తులపై విచారణ చేయాలని ఆదేశిస్తున్నాను.” తిరిగి ఉప ప్రశ్న మంత్రిగారిని చికిత్స చేసిన డాక్టరు దగ్గణనుండి రిపోర్టు - “అంటూ ఉండగా స్పీకర్‌ బెల్‌ దీర్చంగా మోగించి, తరువాత ప్రశ్నకు పోదాం *, అన్నారు. ఆ క్షణంలో పార్లమెంటు “వెలొ” కు అందజటు దుముకటం కాని, హర్తాళ్‌ చేసి సభాభవనం - కేకలు వేసికొంటూ - వదలి వెళ్ళటం కాని యింకా తెలియని తమాషాలు. ఇవి కొన్ని ప్రశ్నలు. హాస్యానికి కాక దేశసొభాగ్యపరంగా కొన్ని ప్రశ్చలు వేసేవారు. వాటికోసం మంత్రి కొంతపరిశమ చేసి తగిన సమాధానాలు అంకెలతోసహా సమర్పించవలసివచ్చేది. సమాధానాలకు తిరిగి ఉపప్రశ్నలుందేవి; వాస్యడ్రేణిలోని వైతే ఇవి అనంతంగా చెలరేగుతూ సభ్యులను ఆనందపటిచేవి. ఏదో ఒక నిముసాన స్పీకర్‌ మంత్రినో ఇతర సభ్యులనో “ఇక చాలు” అనియో, “నీవు అన్నమాటను ఉపసంహరించుకోవాలి” అనియో గర్జించవలసి వచ్చేది కూడ. వ్యతిరేక పక్షాలవారు తీవ్రంగా వాదించే వారు గాని, పార్లమెంటు “నూతి” లోనికి దూక ప్రయత్నించేవారు కారు. మూడు కారణాలు. ఒకటి, ఆగదిలో “నూతొ కి తగినంత చోటు లేనే లేదు. రెండు, విద్యార్థుల అభిలాష ప్రభుత్వాన్ని ప్రతిష్టంభన చేయటం కాదు, వారిని అట్టి పెట్టుకునే (చివరదాకా) కొంత వైజ్ఞానిక (స!

విద్యార్థులు వినోదం పొందటం. మూడు, స్పీకర్‌ యెడ అందణకు వైయక్తిక గౌరవం ఉండేది; వారి మాటను త్రోసిపుచ్చేవారు కాదు.

'ప్రశ్చల తతంగం పూర్తికాగానే ఏదో ఒక తీర్మానం ప్రభుత్వం ప్రవేశ పెడుతుంది. దానిమీద తర్జన భర్దన జరిగిన పిదప వోటు తీసికొంటారు. సాధారణంగా ఆవోటు ప్రభుత్వానికి ఎదురుగా పరిణమించేది. అంతే, ప్రభుత్వం పడిపోతుంది, నాటికి పార్లమెంటు నాటకం సమాప్తి.

పాపం అన్నిమెట్లు ఎక్కిదిగి సంతకాలు చేయించుకొన్న ప్రధాన మంత్రి తన పట్టికను చూస్తూ అందులో ఎందతో తనకు వ్యతిరేకంగా వోటు ఎత్తారే అని విచార పడేవారు. “ఇదేమిటయ్యా” అని ఆయన నోరు విడిచి అడిగితే, “ఈ మారు మీకే వేస్తాం లేండి వోటు” అనే వారు. స్పీకర్‌ కుర్చీలో దాక్టర్‌ సి. ఆర్‌. రెడ్డి, దాక్టర్‌ వియస్‌.కృష్ణ వంటి విశ్వ విద్యాలయప్రముఖులు కూర్చొని యుందేవారు; అనగా వారి మాటమీద పదిమందికి గౌరవం-భయం కాదు- ఉండే వ్యక్తులు.

ఇలాంటి పార్లమెంటు వినోదాలు గుర్తున్నది నావంటి యేరచయితకేనా అన్న సందేహం, ఇటీవల నేను ఆశించని రీతిని పటాపంచలయింది. అమెరికాలో దశాబ్దాలుగా వలసయున్న శ్రీమతి భానుమతితో డల్లాస్‌ కు ఫోను ఎత్తగానే, “ఏమండీ, గుర్తు ఉందా, నేను పార్లమెంటులో హెల్తు మినిస్టర్‌ను” అన్నది.

కా క ఆమెకా మూడు గంటల పదవి ఉన్నదని నాకు గుర్తు

| | లేదు కాని, ఆమె “మీనకన్య” నాటికలో “రాజకుమారి”

౨ వేషం వేసింది; అది మజవరాని వివరం. ఇది నేను

జు. ' అనగానే, “అవునండి, ఇండియాకు నేను వెళ్ళినప్పుడు

ఖే నాటి స్నేహితులందజు “ఏమండీ రాజకుమారి” అని పిలుస్తారండీ' అన్నది, రాజ్యాలు పోతున్న యీ రోజులలో నాటక రాజకుమారిగా చిరకాలం నిలిచిన యోగ్యురా లామె.

విద్యార్థుల యితర కార్యక్రమాలలో నాటకా లొక ముఖ్యమైన తరగతివి. మిగత ప్రకరణాలలో అక్కడక్కడ ఈ విషయం ప్రస్తావించబడింది కనుక ఇక్కడ ఒక్క అంశం మాత్రం నివేదిస్తాను. ఆ రెండు దశాబ్దాలలో ఆడపాత్రలు మగవారే వేసేవారు; లేదా నాటకంలో అన్ని పాత్రలు ఆడవారే నిర్వహించేవారు. అంతేకాని వేమూరి వేంకట రామనాథం తే

నేన్యూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

వారు వీరు కలిసి ఆడేవారు కాదు. ఇది ఆనాటి పూర్వ సంప్రదాయ శృంఖలము కావచ్చు. బాలికల తలితంద్రుల దృష్టి పౌరాతన్యం కావచ్చు, అది ఎదిరించే స్వాతంత్ర్యం ఇంకా ్రదర్శించలేని బాలికల అశక్తి కావచ్చును. నాటక కళ విశ్వవిద్యాలయ వేదిక మీద అపుడే తొలి కిరణం లాగా ఉదయిస్తున్న పరిస్థితులలో ఈ “నాటకం” అర్ధవంతమైనదే.

ఉదాహరణలు చాలా ఉన్నాయి. “కన్యాశుల్కం” లో మధురవాణిగా శ్రీ అ, అచ్యుతరామం అనే ఫిజిక్సు విద్యార్థి నటించాడు, ఎంతో సహజంగా, విలాసం, ఉల్లాసం కలిసిన వేశ్యలాగా; “నాగార్జునకొండ” లో - అలాగే - ఎ. సత్యనారాయణ అన్న విద్యార్థి నిజంగా “ఈమె ఎవరా” అనిపించాడు.

విద్యార్థినులు “రంగం” ఎక్కటం ఐహుశః కుమారి శకుంతలా మహంతి యొక్కనృత్యంతో అని గుర్తు. ఆ కార్యక్రమమైనా సులభంగా అనుమతించబడలేదు. అధికారుల చూపులోని వెలపు కారణం. వారు ఆమెను ఎన్నో ప్రశ్నలు వేసి, ఆమెకున్న సంపూర్ణ ఉత్సాహం అర్థం చేసికొని ఆమె పది నిముసాల నృత్యానికి అంగీకారం తెల్పారు. అనుభవజ్ఞుడైన శ్రీ కె.వి.గోపాలస్వామి - ఎందుకైనా మంచిదన్నట్లు - విద్యార్థులలో ఒక గట్టి ఆజానుబాహువును తనకు అండగా చేర్చికొని, ్రేక్షక్షముఖంగా అల్లరులేమీ జరుగనట్లు చూడుమని కోరాడు. అతడు పదిపంక్తుల కొక డన్నట్లు అటు “రక్షకభటుల” వంటి విశ్వసనీయులైన విద్యార్థి మిత్రులను ఏర్పజచాడు. అంత జాగ్రత్తలు తీసికొని నడిపించిన విద్యార్ధినీ నృత్యం (బ్రవ్మాండంగాను ప్రశంసనీయంగాను పరిణమించటమేకాక, అంత ్రేక్ష్ష భయం ఎందుకా అని పెద్దలకే నవ్వు వచ్చినట్లయింది. జాగ్రత్త మంచిదే కాని, భయం అనవసరం, రోజులు మారుతున్నాయి, అని అధికారులకు ఆహ్లాదం, విశ్వాసం దృఢమయింది,

(క్రమంగా స్రీలు పూర్తి నాటకాలు వేసే ఘట్టం అవతరించింది. రెండు ఉదాహరణలు పేర్కొంటాను. ఒకటి “కామిని” అన్న నృత్యనాటిక. శీర్షక వేషం కుమారి మీరారాణి అనే అప్లయిడ్‌ ఫిజిక్సు విద్యార్థిని వేసింది; భిక్షుకునిగా కుమారి శ్యామసుందరి అన్న జుయాలజీ విద్యార్థిని నటించింది. (ఈనాడు ఆమె ఆశాఖలో విశ్రాంత-ఆచార్య స్థానంలో ఉంది.)

42

విద్యార్థులు

తిరిగి “మీనకన్య” గేయ నాటికలో ఆమె రాజకుమారుని వేషం వేసింది. దీనిలో రాజకుమారి వేషం జుయాలజీ విద్యార్థిని, కుమారి భానుమతి వేసింది. మీనకన్యగా కుమారి మంగాదేవి నటించింది." లా ఈ మీనకన్య నాటకంలో రాజకుమారుని | ల్‌ రక్షించింది; తన నిజజీవితంలో ఎన్నో ఏండ్ల | | క శ. తరబడి ప్రశస్తిమంతమైన “ఆర్భనేజ్‌” నొకటి .. మ. నిర్వహిస్తూ ఎందణు అభాగ్య బాలబాలికలను |. ౫ న. సంరక్షిస్తున్నదో, గుంటూరు - చిలకలూరిపేట తత్‌. “త! ప్రాంతంలో! విశ్వవిద్యాలయమన్న శబ్దంలోని విద్యను గూర్చి కొంచెం లోతుగా ఆలోచించుదాం. విద్య అనగా “చదువు, జ్ఞానము అని రెండు అర్భాలు శబ్దరత్నాకరములో ఉన్నాయి; ఆపైని చతుర్విద్యలు పేర్కొనబడినాయి: అన్వీక్షకి (విజ్ఞానము), త్రయి (ధర్మాధర్మములు), వార్త (అర్భానర్ధములు), దండనీతి (నయనాయనములు). ఈమె కేవలం తరగతులలో సేకరించిన “విజ్ఞానము” తో పాటు హృదయం సేకరించిన “ధర్మాధర్మముల”ను ఆచరణలో పెట్ట గలిగిందని మనం గర్వించాలి.

ఆరోజులలో విద్యార్థులు వినోదార్థం కొన్ని చిత్రమైన పోటీలు నిర్వహిస్తూ ఉండేవారు. ఒకటి పేర్కొంటాను: అరటిపళ్ళు ఎవరు ఎక్కువ తినగలరు, అని, ఈపోటీ ఆడపిల్లల హాస్టలులో జరిగింది. సరే బఐకాసురునిలాగా తిన్న పిల్లకు మొదటి బహుమానం వచ్చింది. అయితే, కొందజు గెలుపుకు తగినంతగా తినలేక, అసలు తిననట్లుగాను కాక, మధ్యస్థంగా ఉండి పోయారు” వీరికి పొట్టలో అస్తిమితం గుళ్టుగుళ్దుమంటూ ఏడిపించటం మొదలయింది. హేమాహేమీలు వెంటనే కక్కుకున్నారు, తరువాత మామూలుగానే ఉన్నారు. వీరితిండి కక్కుకునేంతగా లేదు, పోనీ కడువునొప్పి రానంత తక్కువగాను లేదు. విశ్వవిద్యాలయంలోని విస్టలు దగ్గర నున్న డాక్టరు గారి దగ్గణకు వెళ్ళారు, తమ కడుపులోని బాధ చెప్పుకుంటూ. ఆయన బిగువైన నవ్వుతో అన్నారు, “వ్పీక్సు కావలసినది, మందు కాదు. మీవాస్టలుకు - మహారాణీపేటలో ఉన్నద్రానికి- నడచిపొండి, కొండలదారిలో. ఇంకా తగ్గకపోతే, రేపు ఎగువకొండలపై తిరిగి వేమూరి వేంకట రామనాధం తప

నేన్తూఅంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

నడచి కళాశాలకు రండి. మీ పొట్ట మామూలుగా అప్పళంలా అవుతుంది. పొండి". “సార్‌, ఇంకా నొప్పిగా ఉంటే,” అని ఆ పిల్లలు అన్నారో లేదో, ఆయన పంజామీద లేచినట్లు గద్దించారు, “ఆమాత్రం ఏది ప్రమాదమో తెలియని డాక్టరు ననుకున్నారా, పొండి.” అంతే ఆపిల్లలు పమిటెలు సద్దుకొని, కళ్ళు ఆర్బుతూ మళ్ళి వెళ్ళారు.

ఆయన పేరు డాక్టరు ఈశ్వర మార్తాండశాస్రి. గట్టిమనిషి. రోగుల శారీరకస్థితి, మనస్థితి చక్కగా అవగాహన చేసికోగల్లిన అనుభవశాలి. ఎన్నో యేండ్లు రైల్వే డాక్టరుగా పనిచేశారు.

వీరి వైద్య నైపుణ్యంతో పాటు వారికి సామాజిక శ్రేయస్సు మీద ఏకాగ్రత ఎక్కువగా ఉండేది. ఒకనాడు మేము రోడ్దు ప్రక్క నడచి వెడుతున్నాము; ఒక కాలుతున్న సిగరెట్టు ముక్క క్రింద కనపడగా నేను నాబూటుక్రింద దానిని తొక్కి ఆర్బాను. ఆయన ఆహ్లాదంతో నవ్వి, అన్నారు “చూడండి, మీవంటివా రిలా చేస్తారు వాళ్ళు పారేస్తూనే ఉంటారు, ఆరని సిగరెట్లు [” తటాలున వారు సంభాషణ క్రమంలో చేసిన ఆమాటకు ఆనాడే కాదు, ఈనాటికి కూడ ఆవశ్యకత ఉంది, దురదృష్టవశాత్తు ఈసిగరెట్టు రూపకాలంకారంగా మనం అర్ధం చేసికో గలిగితే, మనసామాజిక స్ఫూర్తి ఏ మట్టంలో ఉందో తెలుస్తుంది.

ఈ మార్తాండుడు ఆవేంకటేశుని ((లా” ఉపాధ్యాయుడు) అన్నగారు. నియమితమైన ఉద్యోగానికి వలసిన నైపుణితోపాటు సామాజికస్పృహ కూడ సందర్భానుసారంగా పెంపొందించే ఉత్సాహం కలిగియుందడే వారానాటి విశ్వవిద్యాలయ వ్యక్తులు,

విద్యార్థుల ఇంకొక కార్యక్రమం “ఎగ్జిబిషన్‌” ప్రదర్శించటం. ఇది అన్నిశాఖలలోని ముఖ్య విశేషాలకు గాని, చిత్రవిషయాలకు గాని చెందినదిగా ఉండేది. ఆంధ్ర దేశపు మ్యాపులను గుణించి మజొక ప్రకరణంలో చెప్పాను. ఇక్కడ ఫిలాసఫీ శాఖకు చెందిన ఒక ఉదాహరణమిచ్చి యీ ప్రకరణం ముగిస్తాను.

సైకాలజీ ఉపశాఖకు చెందిన ఒక ప్రయోగం (ఎక్సుపెరిమెంటు) ఇలా ఉందేది: చక్కని ఎత్తు కుర్చీ, దానిలో “కూర్చోండి” అని (ప్రేక్షకునికి ఉత్సాహం తేద

విద్యార్థులు కలిగించి, అతడు కూర్చుండి, “ఏమా ఇందులో వింత” అనుకుంటూ ఉండగానే, “రప్టీ” మని తన ఆసనం ఒక అడుగు క్రిందకు పడుతుంది - తాను క్రింద పడడు గాని, తనలో కొన్ని నైసర్గిక స్పందనలు కన్పడుతాయి (రిస్లెక్స్‌ రెస్‌పాన్‌సెస్‌). “అరే” అని అతడు అనుకునే లోపుగానే, ప్రయోగం అయిపోయింది, తనను దిగుమంటారు. ఈ ప్రయోగం కల్పించినవారు డాక్టర్‌ కె. రామకృష్ణారావు, తరువాత ఒక నాలుగేండ్లు ఉపాధ్యక్ష పదవి స్వీకరించిన వారు. (ఈప్రయోగం కారణంగా కాదు, అనుకుంటాను.) | అప్పటికప్పుడు ప్రత్యేకంగా ఏర్పజచిన ప్రదర్శన వస్తువు కానిదొకటి ఉంది, అత్యద్భుతమైనది. అది ప్రతిదినము ్రతినిముసము - కాదు సెకండు - మనముందు ఉన్నత(్రేణిలో నిళ్చి యుంటూనే యుంటుంది: జె.వి.డి. కళాశాలపైన కా ల క ఉన్న “క్లాక్‌ టవర్‌” నాలుగు (ప్రక్కల (ఒకే) టైం న చూపుతూ ఉండేది. ఈ (కొంత, జడ) వస్తువును (4 న | గుజించి యిక్కడ ఎందుకు పేర్ళాన్నానంటే, అది ఏదో “మ గడియారంగా భావించి, తమను భోజనానికో, షో |. స క్లాసులకో, నిద్రకో హెచ్చరించే పరికరంగా, లేదా 5, య "| కొంత నిర్మాణ సౌంద ర్యంగా తలచే వారికి ఈ ్‌ ఇ ఎగ్జిబిషన్‌ నమయంలో లోనికి దూరి దాని అత? టకు కో అంగములను పరిశీలించే అవకాశం కలిగేది. మెల్లగా లోపలి మెట్లు అతి జాగ్రత్తతో ఎక్కుతూ, తటాలున తాము చేరిన రహస్యస్థలానికి కొంత గానైనా దడ కల్గుతూ, ఆఘటీకారం ఎలా పని చేస్తుందో, దాని నాడులు గుండె ఎలా అలపు, నిలుపు లేని నడకలో, సాలపులేని వలయములలో చలిస్తూ ఉంటాయో, కొంతగానైనా గమనించే అవకాశం ఆ సమయంలో కలిగేది. గడియారం తిరగటం అన్న లౌకిక భావన నెత్తికెక్కిన వారికి ఇందులో అబ్బురమేమి యుంటుంది? కాని, దాని పరిమాణములు, అంతస్సంవిధానము, ఆసన్నని మెట్లత్రోవలో నిల్చి చూడటంలోనే చూడటాన్ని మించిన అనందం, అనుభూతి వేమూరి వేంకట రామనాధం శి

నేనూ, ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ కల్గుతుంది. (ఈ అవకాశం క్రమంగా అరుదయింది, బహుశః నేదు లేదు, అనుకుంటాను.)

విద్యార్ధి కార్యక్రమాలను గూర్చిన జ్ఞాపికలను సమాప్తం చేసే సందర్భంలో రెండు విషయాలను పేర్మొానవలసియుంది.

ఒకటి: విద్యార్థుల అదృష్టం మూలంగా ఎందరో దేశనాయకులు, మంత్రి పుంగవులు ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయానికి వస్తూ ఉండేవారు. వారిని చూడటంలోను, వారి ప్రక్కను నడవటంలోను - ముఖ్యంగా విద్యార్ధి కార్యనిర్వాహకవర్ల సభ్యులకు- అనిర్వచనీయమైన ఆనందమేకాక, భావి ప్రవర్తనకుతగిన ఉత్తేజం కల్గుతూ ఉందేది. ముఖ్యంగా మన మొదటి అధ్యక్షుడు డాక్టర్‌ రాజేంద్ర ప్రసాద్‌, ప్రధాని పండిట్‌ నెహ్రూ యొక్క ఆగమనం - అలాగే డాక్టర్‌ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌ యొక్క రాక - విద్యార్థులకు, అధ్యాపకులకు వలెనే - లేక మరింత స్ఫుటంగా- ప్రభావవంతంగా ఉండేవి. ఈ సందర్భంలో ఆనాటి విశ్వవిద్యాలయ విద్యార్థుల రాజకీయ దృక్పథాన్ని గుజించి రెండు మాటలు చెప్పటం సమంజసం అనిపిస్తుంది. అది స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన ప్రధమ దశాబ్దం - 1947 నుండి. ఆంధ్రరాష్ట్రము, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ లభ్యమై యింకా కొలది సంవత్సరాలేగదా. విద్యార్ధి బాహుళ్యంలో ఉజ్వ్వలించే భావపరంపర స్వాతంత్ర్య సమరప్రభావం క్రింద ఉండేది. నాటి మంత్రివర్యుల యెడ వీరి దృష్టి వారి స్వాతంత్ర్రసమర చరిత్రతో అభేద్యంగా కట్టుబడి యుంది. వారు విశ్వవిద్యాలయానికి వస్తున్న సమయంలో అక్కడి అధికారులకు గాని విద్యార్థులకు గాని వారి క్షేమాన్ని గూర్చిన తాపం ఉందేది కాదు. అవి పండిట్‌ జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ ప్రజల గుంపులలోకి ఉరుకుతూ ఉండే రోజులని నేటి విద్యార్ధులకు బహుశః క్రొత్త వివరం కావచ్చును.

రెండు : ఈ రచన ప్రధానంగా విద్యాఖథ్యసనం గూర్చి, విద్యాలయ నిర్వహణ గుజించి అయినా, ఆరోజులలో విద్యార్ధులకు యుక్తమయిన కుతూహలం వ్యాయామరంగంలో కూడ ఉండేది అని మనం గమనించాలి. విద్యార్ధినుల కుతూహలం ప్రత్యేకంగా పేర్కొనవలసియుంది. కుమారి ఉమాబాల చాల వ్యాయామములలో ఉత్తమన్థానం పొందుతూ ఉందేది. అలాగే, రూసో అన్న 46

విద్యార్థులు విద్యార్ధి. ఇంతేకాక, విద్యార్థులు అధ్యాపకులతో పోటీ పడినట్లు క్రికెట్‌ మొదలయిన ఆటలు ఆడుతూ ఉండేవారు. చదువులో అధ్యాపకులు పై శ్రేణికి చెందినా - ఇది మంచిది గదా - ఆటలో మాత్రం వారు సాధారణంగా * పేరు గొప్ప, ఊరు”... అన్నట్లు ఉండేవారు. ఇది ఒక విధంగా వయస్సుల వ్యత్యాసం యొక్క ఆచరణాత్మక పాఠం. ఫలితాలకు విద్యార్థులు విజేతలుగా మురిసేవారు; ఓడినవారు (అధ్యాపకులు కూడ) సంతోషించేవారు తమ శిష్యులు తమ్ము మించారని, ఆటలలో, అలాగే మాటలలో కూడ అన్న అభిలాషతో నిండి యుండేవారు.

వకాడాదాాలా. అాడావనావహా

వేమూరి వేంకట రామనాధం 47

నేమాఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ 4. శ్వ బాలంంతిపు రజనణికంంతంంచ్వ

ఈ ప్రకరణం వీరి యీనాటివజకు కధ కాదు. ఈపుస్తకం ఉద్దేశ్యానికి అనుగుణంగా వారు ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలో ఉన్ననాటి విశేషాలు మాత్రమే ఇక్కడ తెలియచేస్తాను.

శ్రీరజని (అప్పటికి ఇప్పటికి) నాకన్న ఒక సంవత్సరం పెద్ద. నేను థర్జు ఆనర్సులో చేరినప్పటికి ఆయన ఫోర్తు ఆనర్సులో ఉన్నారు (తెలుగు శాఖలో). నీటికి నేలమట్టం తెలుస్తుంది అన్నట్లు, నాకు వారితో త్వరలోనే మైత్రి ఏర్పడింది. సారస్వతంలో అభిరుచి ఉన్న వాళ్ళం కనుక సన్నిహితుల మయినాము. ఇలాంటి వారిలో మజికొందబు శ్రీ ఎ'యస్‌.రామన్‌ (క్రమంగా ఆర్జు మీద వినుతి కెక్కిన విమర్శకుడు, ఇల్ల(స్టేటెడ్‌ వీక్లీ అన్న ప్రసిద్ధ పత్రికకు సంపాదకునిగా పని చేసినవాడు, ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయంనుండి ఆనరరీ డాక్టరేటు వట్టా గౌరవప్రదంగా పొందినవాడు) శ్రీ కె.యస్‌. లక్ష్మణరావు (చక్కని కథలు వ్రాసేవాడు గాని, మద్రాసు ప్రభుత్వ విద్యాశాఖలో చేరిన పిదప వాని రచనావిశేషాలు నాకు తిలియకపోయినాయి). ఈ సాహిత్యాఖిమానులకు ఉత్సాహం కూర్చేవారు విఖ్యాతకవులైన శ్రీ అబ్బూరి రామకృష్ణారావు.

ఒకనాడు శ్రీ రజనీకి మెజపులాగా ఒక ఆలోచన తట్టింది. మనం ఒక కూటమిగా పేరు పెట్టుకొన గూడదా, అని. శ్రీ అబ్బూరి వారి ఆశీస్సులతో, దానికి *మధుపాళొ అని పేరు పెట్టారు. ఆ రోజులలోనే శ్రీరజనీ ఒక గేయం బ్రాసి పాడుతూ ఉండేవారు: “మధుపాయి, విరి చీల్చి మధువు త్రాగకు మోయి” అంటూ. ఈమధుపాళి బృందానికి ఏ విధమైన స్పందనమో తెలియదు గాని, ఒక విద్యార్థి హాస్యానుకరణగేయం ఒకటి వ్రాశాడు, “ఉల్లిపాయి, పొరచీల్చి...” అంటూ. అదేపనిగా అతడు పాడుతూ ఉండేవాడు. మధుపాళి సభ్యులు చికాకు వేసి, “ఏంచేతాం” అని ఆలోచించగా, శ్రీరజనీ వివకవంతమైన జవాబు చెప్పారు, “మనం ఊరుకుందాం బురదమీద గడ్డవేస్తే అది మనమీదే చిందుతుంది” అని. ర!

విద్యార్థులు

ఎంత గంభీరమైన ప్రతిస్పందన! కొద్ది రోజులలో బురద ఎండి పోయింది విద్యార్థి మిత్రకిరణాలోకనంతో.

ఇంతకు ఆ మధుపాళి సాధించినదేమంటే, నిజానికి ఏమీలేదు, ఒకచకృని ఫోటోతప్ప, ఆరోజులలో ఆవిధమైన ఫోటోయే కొంత నవీనమైనది.

శ్రీరజని విద్యార్థిగా ఉన్న ఆనాడే మృదుమృధురమైన గేయాలు వ్రాయ మొదలుపెట్టారు. తెలుగు ఆనర్సు చదువుల పుణ్యమా యని శబ్బాలమీద భాషాప్రయోగంమీద అధికారం అభ్యసనరీత్యా పేరుకుంటున్నది. దేవు డిచ్చిన (శావ్యగాత్రాన్ని చక్కని శిక్షలో ఉంచి సుస్వరాలకు, కోమల గేయచలనానికి ఉపయోగించుకున్నారు. శ్రీదేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రిని యూమయ్య” అని పిలిచే చనువు గలవారు. ఆయన గేయాలను పాడటం, వాటికి స్వరకల్పన చేయటం అతనికి ఆనందకరమైన అలవాటు అయింది. ఇవన్నీ మించి, దైవికంగా ఆయన శ్రీ బాలాంత్రపు వేంకటరావు ( “ఏకాంతసేవ” వ్రాసిన పరిణతి సిద్ధులలో వేంకట పార్వతీశులనే జంటకవులలో ఒకరు) కుమారుడు. ఈవిధంగా జనన సంస్కారం నుండి విద్యాభిలాష వణకు సాహితీ మూర్తిమంతమయిన అదృష్టశాలి శ్రీరజని.

ఆయన విద్యార్ధిగా ఉన్నప్పుడే ఎన్నో చిరస్మరణీయమయిన గేయాలు వ్రాసి, విశ్వవిద్యాలయం వినువీధులు అన్ని దిక్కులా ప్రతిధ్వనించేట్లు పాడుతూ ఉండేవారు. మజాక గమనీయమైన ఘనత : పాడండి అనగానే గొంతు ఎత్తేవారు, గడుసరి ఒయ్యారిలాగా పదిసార్లు అడిగించుకొనకుండా,. (ఇప్పటికి అంతే. నేను వారింటికి వెళ్ళి, అవీ యివీ పాడిస్తూ ఉంటే, ఆయనకాదు-ఆయన సతీమణి-ఇక చాలునండి, ఆయాసం వస్తుంది అని ఆపిస్తుంది.)

ఆయన వ్రాసి, పాడి, బహుళప్రచారం చేసిన గేయాలలో ఒకటి “తెలుగు తల్లి తెలుగు భాషాపరంగానే కాక, ఇంకా ఆంధ్ర రాష్ట్రం రాలేదని ప్రజ తహ తహ చెందుతున్న ఆరోజులలో ఆవేశం మిక్కుటంగా గల విద్యార్థిలోకానికి ఈపాట ఎంతగా ఆహ్లాదం కూర్చేదో! ఇన్ని యేండ్లుగడచినా, ఆపాట నా చెవులలో గింగురుమని మైోగుతూనేఉంది. ఆమాటలు, ఫణితి కూడ దరిదాపు ఆనాటి సొగసుతోనే నాలో నినదిస్తూ ఉన్నాయి. వేమూరి వేంకట రామనాధం 49

నేఘ్మాఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

“తెలుగుతల్లీ

పసిడి మెలుంగుల తకతళలు

పసిమి వెలుంగుల మిలమిలలు

గౌతమి కృష్ణల గలగలలు

గుడి జే గంటల గణగణలు

మొఖజసి మొజసి మించిన శుభసమయము తల్లీ

తరళ యశోన్విత అనుపమితరాగవల్లీ

నీ వరపుక్రుల చేమోడ్చు లివి తెలుగు తల్లీ.”

ఇందులో ఆ చివరి శబ్దాలు వాగ్గేయకారుడైన శ్రీరజనీ వంటి వారికే శబ్బార్థం పోకుండా, తాళం తప్పకుండా సాధ్యం.

ఒక చిన్న*ప్రగతి” చణుకు. ఆ “వరపుత్రుల” అన్న తొలి పాఠ్యం క్రమంగా “వరసంతతి” గా మార్చారు, ప్రీలను మజచిపోరాదుగదా! కాని నాకొక ఊహ తట్టుతుంది. “పుత్రి” అన్న స్త్రీకి కూడ బహువచనం “పుత్రులు” గదా. ఆమాట చెక్కు చెదరకుండా ఉంచినా, ఫరవాలేదు. ఫరవాలేదు, అర్ధం చెప్పుకోటంలో, కాని ధ్వని పరంగానో - అమ్మో! స్త్రీలు ఏమనుకుంటారో!

ఇది వారు విశ్వవిద్యాలయంలో విద్యార్థిగా ఉన్నప్పటి ఉదంతాలకు పరిమితమైన జ్ఞాపకపునశ్చరణ కనుక, మజొక్క అంశం మాత్రం తెలుపుతాను. అపుడే క్రొత్తగా స్థాపించిన విద్యార్ధి పత్రికకు మంచి వ్యాసాలను ఆకర్షించటానికి డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి అత్యుత్తమ రచనకు (బహుశః) 15 రూపాయలు బహుమానం ఇస్తా నన్నారు. బహుమానం అంటే బహుమానమే, 15 రూపాయలే అయితేనేం? ఇంతకు ఆరోజులలో 16 రూపాయలు అంత తక్కువ కాదు. (ధనోల్బణం- ఇన్‌ఫ్లేషన్‌ - పరిగణిస్తే యానాడది ఎన్ని రూపాయలతో సమానమో!)

మటొక గమనిక : ఆ రోజులలో హాస్టలు బిల్లు నెలకు సుమారు 23 రూపాయలు ఉండేది. ఈ బహుమానం దానిలో 65 శాతమన్న మాట ! అంత తృణీకరించదగినది కాదు, కేవలం రూపాయల లెక్కలోనైనా. ఇంతకన్న ముఖ్య- ఆకర్షణ ఏమంటే అది దాక్టరు సి.ఆర్‌. రెడ్డి ఇస్తున్నది! రి0

విద్యార్థులు అది నాకు, శ్రీరజనీకి ఉమ్మడిగా (బ్రాకెటెడ్‌) దొరికింది! ఆనాడే నాకెంతో ఆనందం కలిగింది. ఈనాడు అది మధురస్మరణగా నాకు తృప్తి కలిగిస్తుంది. నేను వ్రాసినది “సంయుక్త పద్య నాటికలో మొదటి అంకము. ముగింపు మాట : ఈ నివుణవిద్యార్థికి కాలక్రమాన ఆం(్ర విశ్వవిద్యాలయము “కళ్లాప్రపూర్ణు బిరుదము ఇచ్చింది. అజో-విభొ ఫౌండేషన్‌ వారు “ప్రతిభామూర్తిపురస్కారం” ఇచ్చారు. మిగిలిన యెన్నో ఘనతలను ఈవ్యాసంలో పేర్కొనటం లేదు. నాటికి నేటికి శ్రీరజనీ వినయస్వభావంలోను హితకాంక్షాకలితమైన ముఖవిలాసంలోను మార్సులేదు. ాడాడాలాాలంం. శుతాఅావా కమా దలకు లా బగ్‌ గ గం (టు. న త్త వు సయ పాద "లాడ్సంి వేమూరి వేంకట రామనాధం ద్‌1

5. బ్రైముత దుర్లాబంయి శ్రీమతి దుర్గాబాయి - అవును, శ్రీమతి దుర్ధాబాయి ఆంధ్రవిశ్వ విద్యాలయంలో విద్యార్థినిగా ఉండేది, నేను విద్యార్ధిగా ఉన్న దినాలలో. ఆనర్సులో చేరే విద్యార్థుల సాధారణ వయస్సును ఎంతో మించినది ఆమె వయస్సు, ఆనాటికే. పేరు వినటమే కాని, ఆమె మూర్తిని అంతకు ముందు నాటి విద్యార్థులు చూసియే యుండరు. అప్పటికే దేశస్వాతంత్రోద్యమంలో విజృంభించి అగ్గిలో ఉరికి పైకి వచ్చిన పవిత్రురాలు. ఆమె దేహం బ్రిటీష్‌ బానిసల నిర్ణయాత్మకమైన లాఠీల మొనలకు గాట్లుపడింది. ఆమె దీక్ష ఇంకా విస్తృతించిందే కాని, నిట్టూర్పులో డిల్లపడలేదు. ఆమె ముఖంలోనే గడ్డకట్టిన స్వాతాంధత్రోద్వేగం స్పష్టంగా కానవచ్చేది. ఆమెకనులలో *“ఈ పరాయి జెండాకు స్వస్తి ఎన్నడా” అన్న ఉద్రేకం తొండవించేది. విశాఖసముద్రపుటొద్దున ఉన్స విద్యార్థినుల వసతి గృహం నుండి మిగత- అప్పటికి కొద్ది- ప్రీ సహాధ్యాయినులతొ విశ్వవిద్యాలయంవారి బస్సు దిగి తన కాలేజీవైపు ఆమె నడుస్తూ ఉంటే, వెనుకటి రూన్సీ లక్ష్మీబాయి గుర్తు వచ్చేది. రూన్సీ గుజ్జం మీద స్వారీ చేస్తున్న చిత్రం మనకు పరిచయమయితే, యీమె నేలమీదనే కదన్‌ (త్రొక్కుతున్నట్లు అనిపించేది. సాధారణంగా చదువు అయిన పిదప రాజకీయాలలో దిగటం మన మెజుగుదుము. కాని యీమె చరిత్ర అందుకు వ్యతిరేకంగా నడచింది. రాజకీయాలలో దెబ్బలు తిని పేరు పొందిన పిదప ఆమె రాజకీయశాస్త్రం చదువ వలె నన్న అపేక్షతో ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయానికి వచ్చింది. ఆనాటి రాజకీయశాస్త్ర- ఆచార్యుడు సుప్రసిద్ధుడైన ఆచార్య మామిడిపూడి వెంకట రంగయ్య ఆ శుద్ధ ఖద్ధరు ధారి సముఖంలో ఈ శుద్ధ దేశభక్తురాలు మూడేండ్లు కూర్చుండి విద్య పొందింది. ఆమె వేషానికి మామూలుగా పల్లెటూరిలో నివసించే తెలుగు స్త్రీ కట్టుబొట్టుకు వ్యత్యాసం ఉండేదికాదు. స్ర్రీవిద్యార్థిని అన్న పదంలో పొంగి పొరలే 52

విద్యార్థులు

ముస్తాబులు ఆమెలో మృగ్యం. ఎప్పటికప్పుడు, ఇప్పుడే మహాత్ముని సభలో తన ఆభరణాలు దులిపి వచ్చిన భారతవనితయా, అన్నట్లు కనపడేది.

ఆం(ధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలో ఆమె ఉన్నట్లు, వట్టి విద్యార్థి పట్టికలవలన మాత్రమే తెలిసేది కాదు. విద్యార్ధిసభలలో, ముఖ్యంగా మాక్‌ పార్లమెంటు వంటి ప్రత్యేక కార్యక్రమాలలో ఆమె ఉజిమినట్లు స్వరమెత్తి ఉపన్యాసమిచ్చేది. విద్యార్థిలోకమంతా - ఒక్క రాజకీయ శాస్త్ర విద్యార్థులే కాదు - ఆమె వాచాధోరణికి అచ్చెరువందటమే కాక, యీమె మన తోడి విద్యార్థిని అన్న తృప్తి, గర్వం, ఆనందం అనుభవించేవారు. ఆరోజులలో ఎక్కువగా వక్త్షృత్వసభలు దేశస్వాతం(త్ర్య విషయానికి సంబంధించి యుండేవిగదా, లేదా మవాళ్ళుని శీల సంపదకు కొంత సన్నిహితత్వం కలవిగా ఉందేవి; ఈ విషయాలు ఆమెకు కొట్టిన పిండి!

ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయంలోని విద్యార్థి దశలోనే నలుగురి దృష్టి ఆకర్షించి, వారిపై కొంత ప్రభావం చూపి, తరువాతి కాలంలో విశాలాంధ్రలోను, భారతదేశంలోను, అంతర్జాతీయంగాను విఖ్యాతిగాంచిన వారిలో శ్రీమతి దుర్గాబాయి ఒకరు.

తన ఖ్యాతిమంతమైన ఢిల్లీ వాసంలో తన పూజనీయాచార్యుడు ఆచార్య మామిడిపూడి వెంకట రంగయ్య రాజ్యసభలో సభ్యునిగా ఆహ్వానింప బడటం ఆమె కెంత సంతృప్తికరంగా ఉన్నదో!

నాకూ ఒక చిన్న పునస్ఫాంగత్య-అద్భష్టం కలిగింది. నేను ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో ఆచార్యపదవిలో ఉన్నకాలంలో, ఆమె స్థాపించిన మహిళాకళాశాల పరిపాలక వర్గంలో నేను పేర్కొనబడ్డాను. ఆ సందర్భంలో మధ్యమధ్య ఆమెను, తన భర్త దాక్టర్‌ సి.డి. దేశ్‌ముఖ్‌ను కలిసికొనే అవకాశం కలిగేది.

ఎంత దేశీయ (ప్రాముఖ్యం వహించినా, శ్రీమతి దుర్గాబాయి వేషంలో మన పళ్లెపిల్లయే : ఆవేశంలో భరతమతల్లియే; మహిళా సంక్షేమంలో కామధేనువే.

ఎడాకనవాాలాలు. అశా్రావావకూ-

వేమూరి వేంకట రామనాధం 53

నేన్తూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ 6. ఐవురు కప్పెన నువ్వులు (క్రిందటి రెండు ప్రకరణములు విద్యార్థి దశలోనే పలువురి గుతితింపుకు పా్రులై, తమ అంతస్సామర్థాలను స్ఫుటంగా ప్రదర్శించిన వ్యక్తుల నుద్దేశించి వ్రాయబడినాయి. నివురు కప్పిన నిప్పుల వంటి మజెందతో విద్యార్థులు ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో ఆ రెండు దశాబ్దాలలోను ఉన్నారు. వారిని గూర్చి అతిసూక్ష్మమైన సూచన ఫణితిలో నాలుగు మాటలు చెపుతాను. విద్యార్థి దశలోనే చక్కని వక్తగా పలువురి మెప్పు పొందిన వారు శ్రీ

కొత్తపల్లి వీరభద్రరావు. తన యీ విశిష్టతను అభినందిస్తూ శ్రీ తిరుమల రామచంద్ర వారిని * మేధావులను తలలూపజేసే గొప్పవక్త” గా వర్ణించారు. అంతేకాదు, వారన్నారు, “నాకు ఆపస్తంబ గౌతమ మార్మందేయాది స్మృతి కారులు గురుశిష్యుల పరస్పర సంబంధం గుణించి, ముఖ్యంగా గురువు (ప్రవర్తన గురించి చెప్పిన విషయాలు గుర్తుకు వచ్చి వారందరూ వీరభద్రరావులో కనిపించారు.” తన గురుత్వం ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయంలోను, విస్కాన్‌సిన్‌ యూనివర్సిటీలోను, సెంట్రల్‌ యూనివర్సిటీ లోను, చాలకాలం సార్ధకం చేసికొన్నారు. జ్యోతిషంలో కూడ 'ప్రజ్ఞావంతుడై తెలుగు విశ్వవిద్యాలయంలో ఆశాఖకు కూడ అధిపతిగా కొన్ని సంవత్సరాలు పనిచేశారు. (ప్రభుత్వ భాషా సంస్థకు - అఫీషియల్‌ లాంగ్వేజస్‌ కమీషన్‌కు - కొన్నాళ్ళు అధ్యక్షుడుగా ఉన్నారు. తెలుగు అకాడమీ వారి “తెలుగు” పత్రికకు వ్యవస్థాపక సంపాదకుడిగా చాల ఏండ్లు పని చేశారు. తెలుగులో ఉన్నత పండితునికి రాదగిన పురస్మారాలన్నీ పొందారు; జి.వి.యస్‌. సాహితీ పురస్కారం, రాజాలక్ష్మీ ఫౌండేషన్‌ అవార్డు, శివానంద విశిష్ట పురస్కారం, తెలుగు ఆత్మ గౌరవ పురస్కారం (ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వం వారిచ్చినది, 2003 లో). తెలుగుకు అఖండసేవ చేసిన సి.పి. బ్రౌన్‌ జీవితచరిత్ర, “అవతారతత్త్వ వివేచన” అనే అతి గాఢమైన జ్ఞాననిక్షేపము, వీరి రచనలలో కొన్ని ముఖ్యమయినవి. రష్యన్‌తో సహా బహుభాషా్రాజ్ఞుడు. ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం గర్వించదగిన పూర్వ విద్యార్థిగా ఆయనను పేర్కొనవచ్చును.

5్‌4

విద్యార్థులు

అతివిఖ్యాతివంతంగా శ్రీ సి.ఆరరావు అనే మాధమేటిక్సు విద్యార్ధి "విశ్వవిద్యాలయంలోని విద్యార్ధిదశలో నివురును మించిన కప్పులో ఉన్నా, క్రమంగా స్టాటిస్టిక్సు శాఖలో భారతఖ్యాతియే కాక, అంతర్జాతీయంగా ఎంతో పేరు గడించారు. ఇప్పటికి ఆయనకు 17 ఆనరరీ పి.హెచ్‌.డి. డిగ్రీలు ఉన్నాయట ! మన (ప్రభుత్వం వారు ఆయనకు “పద్మవిభూషణ” బిరుదిచ్చి గౌరవించారు.

అలాగే “పద్మ భూషణ” బిరుదు పొందిన వారు మతొకరు శ్రీ కె.సచ్చిదానందమూర్తి వేదాంత శాస్త్రజ్ఞుడు.

విశ్వవిద్యాలయం ఉపాధ్యక్షులుగా తేలినవారెందజో ఉన్నారు - డాక్టరు బి. సర్వేశ్వరరావు, డాక్టరు దొణప్ప, డాక్టరు బి. హెచ్‌.కృష్ణమూర్తి, శ్రీమతి నాయని కృష్ణకుమారి, డాక్టరు కె.రామకృష్ణారావు ప్రభృతులు. ఇది సమగ్రమైన పట్టిక కాదని మనవిచేస్తున్నాను; పైగా ఈ ప్రకరణం నారెండు దశాబ్దాలలో ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో ఉన్న వారిని గుజించియే.

శ్రీనండూరి రామకృష్ణమాచార్య అధికార భాషా సంఘానికి అధ్యక్షత వహించారు. అలాగే శ్రీ అబ్బూరి వరద రాజేశ్వరరావు. శ్రీ ఎక్కిరాల కృష్ణమాచార్య వేదాంత పథం అనుసరించి, వరల్డ్‌ టీచర్స్‌ ట్రస్టు నాకటి స్థాపించారు. కళారంగంలో ఎ.యస్‌.రామన్‌ ప్రశస్తి గడించి, ఇల్లస్టేటెడ్‌ వీక్షీకి సంపాదకునిగా పనిచేశారు. ప్రభుత్వ బ్యాంకుల శిఖర పదవుల నందారు శ్రీ కె. కేశవనారాయణ (నా సహాధ్యాయి), శ్రీ వై. శివరామ కృష్ణయ్య (నా విద్యార్థి).

యూనివర్సిటీ (గ్రాంట్ల కమీవన్‌కు ఉపాధ్యక్షుడయినారు శ్రీ బి.రామచంద్రరావు (ఫెజిక్సు? భారత షిప్పింగ్‌ పరిశ్రమకు విశిష్ట సేవ నందించారు శ్రీ.జె. వల్లభరావు. హిందూస్థాన్‌ ఆంటీ బయెటిక్సు సంస్థకు మ్యానేజింగు డైరెక్టరుగా (పింప్రీలో) శ్రీ సి. నరసింహాచారి ఉండేవారు (3మిఫ్టీ.

ఫిజిక్సులో ఉన్నత్రేణిలో ఉత్తీర్ణులయిన శ్రీ కె. నరహరి రావు ఒవొయో విశ్వవిద్యాలయంలో ఆచార్యునిగా నాలుగు దశాబ్దాలుగా పనిచేసి, ఒక అంతర్జాతీయ వైజ్ఞానిక పత్రికకు సంపొదకునిగా ఉండేవారు. మాధమాటిక్సు వేమూరి వేంకట రామనాధం 5్‌5్‌

నేన్మూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ విద్యార్థి శ్రీ వేదుల నరసింహమూర్తి రిజర్వుబ్యాంకులోను, ఆపైన అంతర్జాతీయ సంస్థలలోను సాంఖ్యశాస్త్ర రంగంలో సేవచేశారు. శ్రీ వేమూరి శ్యామల నరసింహం మాధమాటికల్‌ ఫిజిక్సులో ఉత్తీర్ణుడై క్రమంగా ముంబాయిలో తాతా ఇనిస్టిట్యూట్‌ ఆఫ్‌ ఫండమెంటల్‌ రిసెర్చిలో ఆచార్యస్థానం కొన్ని దశాబ్దాలుగా పొంది, షికాగోలో ఒక సంయుక్త అణుశక్తిపరిశోధన వ్యవస్థలో ప్రధానస్థానం వహించియున్నారు. ఐ,పి.యస్‌. లో శిఖర పదవులనందిన శ్రీ యం.వి. నారాయణరావు, ప్రభుత్వ విదేశ శాఖలో పేరొందిన శ్రీ సచ్చవోలు కామేశ్వరరావు, అంతర్జాతీయ సంస్థలలో ఆర్థిక సౌభాగ్యవంతమైనదని పేరు గాంచిన కాలిఫోర్నియా యొక్క గవర్నరు ఉన్నత పదవుల నాక్రమించిన శ్రీ కాశీశాప్రి, శ్రీ జటావల్లభుల సత్యనారాయణ, శ్రీ ఏ.ఆర్‌. కె. తిలక్‌ ప్రభృతులలో పసికట్టబడని ప్రఖ్యాత్యంశాలు, వారివిద్యార్థి దశలోనే, విరివిగానే యుండేవి. మటొక యిరువరిని (ప్రత్యేకంగా పేర్కొంటాను. నావలెనే వాణిజ్య శాస్త్రం పఠిస్తూ అసలు వ్రాయగలదన్న భావం పొడగట్టకుందడా నిశ్శబ్దంగా చరించిన విద్యార్థి శ్రీ ఖరిడేహాల్‌ వేంకటరావు ఒకడు. తన ఐచ్చిక శాఖలో దేశంలోను విదేశ-లలోను ఆచార్యపదవిని అధిస్టించటం అటుంచి, భారతము, రామాయణము, భాగవతము - మూడు ఇతిహాసాలు - సులభవచన[గ్రంథాలుగా- సుమారు ఏడెనిమిది వందలపుటల చొప్పున వ్రాసిన సంస్కృతియుతుడు; అలాగే “విష్ణు సహ(స్రనామముల” కు సులభవ్యాఖ్యా గ్రంథం వ్రాశారు. మజొకరు శ్రీ చెరుకూరి ఉమామహేశ్వరరావు. ఇక్కడ పరిశోధన మొదలుపెట్టి “లఘు పరిశ్రమల” పై చక్కని గ్రంథం ప్రచురించి, ఆపైన యూనివర్సిటీ ఆఫ్‌ కాలిఫోర్నియాలో ముప్పది యేండ్లకు పైగా ఆచార్య పదవిని నిర్వహించి విద్యార్థులపైన, పరిశోధకులపైన విస్ఫుటమైన ప్రభావం చూపారు. ఇంతకన్న ఆయన కొక అసాధారణమైన ఘనత దక్కింది. ప్రపంచంలో అయిదవ ఆర్థిక సౌభాగ్యవంతమైన దని పేరు గాంచిన కాలిఫోర్నియా యొక్క గవర్నరు గ్రేడేవిస్‌ నుండి ఒక ఫర్మానా యాయబడింది. “ఏప్రిల్‌ 25, 2002 డాక్టరు 56

విద్యార్థులు

ఉమామహేశ్వర రావు చెరుకూరి డే” అని, కాలిఫోర్నియా ప్రభుత్వ ముద్రతో అందినయీ ప్రకటన (ప్రాక్షమేషన్‌”) అతనికే కాక అతనిని చిన్ననాడు తయారు చేసిన ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయానికి కూడ ఆనందం కూర్చుతుంది; అతడు తన తొలి రచనను అంకితమిచ్చిన నాకూ.

విశ్వ విద్యాలయానికి గల ఉత్తమవిధులలో - చదువు చెప్పటంతో పాటు- అక్కడ చదువు కొన్నవారిలో సాంఘికసేవా పరత్వానికి, మన సంస్కృతికి దేశానికి పేరు కలిగించే శక్తికి విత్తులు నాటటం కూడ ఒకటి. అచ్చటి నా రెండు దశాబ్దాలకు మాత్రమే చెందిన పై వ్యక్తులు ఈ విశ్వవిద్యాలయ ధ్యేయానికి పరిపూర్ణతార్మాణాలు.

చివర నొక వినయ పూర్వకమైనమనవి. ఇది మూసివేసిన పట్టికకాదు. ఈ ప్రకరణం తెజచుకొన్న ఆభరణపేటిక. నా జ్ఞాపకానికి మించిన అదృష్టం ఉన్న మిత్రులు ఇతరులపేర్లను ఇందులో చేర్చగలరు.

వాడాను అలావ్రావాలమా-

వేమూరి వేంకట రామనాధం 57

1 అధ్యాపక వృద్ది సంవిధానము విశ్వ విద్యాలయానికి సాంస్కృతిక దృష్ట్యా అధ్యాపకులు మూలస్తంభాలు. అంతకు క్రింది మెట్టులోని విద్యాసంస్థలలో కన్న వారి (ప్రాముఖ్యము, కర్తవ్యము ప్రత్యేకంగా విశిష్ట్ముయినవి అని చెప్పవచ్చును. వారి ముఖ్యవిధులు నాలుగు: ఒకటి : చదువు చెప్పటం. ఇది కేవలం ఓనమాల దశలోవంటిదే అనుకొనటం తప్పు. విశ్వవిద్యాలయంకాని కళాశాలలోకూడ (అందర్‌- (గ్రాడ్యుయేటు) విద్యాబోధన వారి మొదటి ధర్మమే. అయితే ఆబోధనకు విశ్వవిద్యాలయంలో లభ్యం కావలసిన బోధనకు కొంత వ్యత్యాసం ఉంది. ఇక్కడ బోధన చెమిచాతో తినిపించటం (స్పూన్‌ ఫీడింగు) వంటిది కారాదు; ప్రశ్నలకు సమాధానాల మీద కేంద్రీకరించే పరీక్షాముఖమైనదీ కాదు; కేవలం సిలబస్‌ పూర్తి చేశా మనిపించుకునే ప్రజ్ఞయెనా కాదు; విద్యార్థులలో స్వయంకృషి వలన “ఇంకా” తెలిసికొనవలెననే ప్రేరేపణ కలిగించేట్లుగా అధ్యాపకుని దృక్పథం ఉండాలి. పరీక్షకు సరిపోత్సు “ప్రశ్నకు జవాబు” వంటి బోధన కాకుందా తమ తమ విజ్ఞానశాఖలలో ఉన్న లోతులు, కిష్టళలు విద్యార్ధుల మనస్సులకు హత్తుకౌనేట్లు చేయవలసిన ఉత్తమవిధి విశ్వవిద్యాలయానికి ఉంది. అదృష్టవశాత్తు- కాదు, కాలం ఇంకా చిలుప్రాయంలో ఉన్నది కనుక - ఆనాటి అధ్యాపకులు ఈ సూత్రానికి తగినట్లు పాఠం చెప్పుతూ ఉండేవారు. ఫభితం : విద్యార్థులు, అనవరతం (గగ్రంధాలయానికి పరువెత్తి బోధితాంశాల వివరాలు, లోతులు గ్రహించే ప్రయత్నం చేసేవారు. తమ విద్యార్ధిదశ లోనే తమ విద్యాశాఖలోని ప్రముఖరచయితలత్లో ఆలోచనా పరులతో-భౌత్రిక్రంగా కాదు _ సామీష్యం, సాహచర్యం, కలిగేది. ఆచార్య మామిడిపూడి వెంకట రంగయ్య, డాక్టరు వి.యస్‌.కృష్ణ, డాక్టరు కె.ఆర్‌. శ్రీనివాస అయ్యంగార్‌, శ్రీ పింగళి లక్ష్మీకాంతం ఉదాహరణ యోగ్యులయిన కొందజు ఉపాధ్యాయులు, చివరి యిరువురకు ఒక నైసర్గిక-అవకాశం వుంది: నారి పాఠ్యశాఖ సారస్వతం అవటంతో వారి అంగలకు అంతు ఉండేది కాదు. 58

అధ్యాపక వృద్ధి సంవిధానము ఉదాహరణకు అరవిందునిమీద, రససిద్ధాంతం మీద, డాక్టరు వి.యస్‌ కృష్ణగారు “ఆచార్య” పదవీ స్వీకారం చేసినప్పుడు ఇచ్చిన ఉపన్యాసం - “స్టెర్లింగు బ్యాలెన్సు”ల మీద-మొదటలో, తెరవెనుక సత్యభామ జడవలె అనిపించినా, క్రమంగా దాని పాయలు, వాటి మొగలి రేకులు, మల్లెపూలదండలు స్వయం విదితమయినాయి. వారు “ఆర్ధిక భావన” (ఇకనామిక్‌ థాట్‌ బోధించటంలో ఇలాంటి అసామాన్యమైన విశాలపరిజ్ఞానం విరజిమ్ముకు పోయేది. ఇవి కేవలం కొలది ఉదాహరణలు మాత్రమే. సైన్సు శాఖలలో డాక్టరు యస్‌. భగవంతం ఉపన్యాసొలలో “రామన్‌ ఎఫెక్ట ఎంత అనంతమయినదో తేటతెల్లమవుతూ ఉందేది. డాక్టరు టి.ఆర్‌. శేషాద్రి రసాయనశాస్త్ర సందర్భంలో ఇలాంటి '్రముఖ-ఉపాధ్యాయుడే. సూక్ష్మంగా, ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో అధ్యాపన దీపిక కేవలం సిలబస్‌ పూర్తి చేయటంకాదు, ఆ పాఠ్యశాఖలో మొలకలను త్రవ్వగల జిజ్ఞాస విద్యార్థులకు కలిగించటం. ఇది సంభవించేందుకుగాను తగిన ఉపాధ్యాయ నియమనమే కాక, వారి విజ్ఞానాభివృద్ధికి క్రమక్రమంగా అవకాశాలు కల్పించేవారు ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో. విశ్వవిద్యాలయ-అధ్యాపకుల రెండవవిధి - అతి (ప్రధానమైనది - పరిశోధన. దీనికి ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం పెట్టినది పేరు - తొలిదినాలలో, ప్రధానంగా సైన్సు శాఖలలో. అక్కడ డాక్టరు యస్‌. భగవంతం, డాక్టరు కె. రంగధామరావు, డాక్టరు ఐ. రామకృష్ణారావు వంటి మహనీయులు ఫిజిక్సు శాఖలోను, డాక్టరు టి.ఆర్‌. శేషాద్రి, దాక్టరు జి.గోపాలరావు, డాక్టరు రాఘవరావు వంటి ఉద్దండులు కెమిస్టీశాఖలోను, డాక్టరు సి. మవాోదేవన్స్‌ డాక్టరు జె. వెంకటేశ్వర్లు వంటివారు నాచురల్‌ సైన్సు కళాశాలలోను, ఆచార్య జ్ఞానానంద న్యూక్లియర్‌ ఫిజిక్సులోను ఉండేవారు. వారు విద్యార్ధులలో కలిగించిన పరిశోధనోత్సాహం చెప్పనలవికానిది. ఉన్నత(శ్రేణిలో ఉత్తమస్థానాలు పొందిన విద్యార్థులు (దాదాపు) అందజు పరిశోధనకని అక్కడనే దిగబడిపోయేవారు. పరిశోధన అన్నది విజ్ఞానాకాశంలో దట్టమైన మబ్బు వంటిది. అందులో ఎన్నో క్రొత్త విషయాలు కరుడు గట్టి ఉంటాయి. అవి తెజపించి వానలు కురిపిస్తే, వేమూరి వేంకట రామనాధం 59

నేన్తూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ క్రొత్త విజానవలయాలు లభిస్తాయి. ఇది విశ్వ విద్యాలయంలో కాని కళాశాలలో సులభసాధ్యం కాదు. (అసాధ్యంకాదు గాని, దరిదాపు సాధ్యంకాదు. ) వలనంటే, అక్కడ పరిశోధనకు వలసిన సౌకర్యాలు తక్కువగా ఉంటాయి, ముఖ్యంగా (గ్రంథాలయ పరంగాను, లెబోరేటరీ విషయకంగాను. పైగా ఉపాధ్యాయులకు బోధన భారం ఎక్కువగా ఉంటుంది, గంటల లెక్కను. పిల్లలు “తంబ” గా ఉంటారు. కాబట్టి, వారిని అదుపాజ్ఞలలో పెట్టవలసిన తొలిగురువు క్రింద వారి పరిశోధనాసక్తి పిప్పి అవుతుంది.

ఇలాంటి కారణాలను సావకాశంగా విచారించి, 1954 వేసవి సెలవులలో నేనొక చిన్న పథకం ఏర్పణచాను. కామర్సు శాఖలో ఉన్న ఉపాధ్యాయులు - విశ్వవిద్యాలయం వాల్తేరుకు బైటనున్నవారు - ఇక్కడకు వచ్చి నాతో కలిసి కొంతకాలం ఫరిశోధన చేసేట్లుగా. అదేక్రాత్త అవటం కారణంగా వివిధప్రదేశాల నుండి శ్రీ ఆర్‌.కృష్ణమూర్తి, శ్రీ ఎ. లక్ష్మీనారాయణ, శ్రీ వై. వేంకటేశ్వరరావు, శ్రీ ఎ. హనుమంతరావు, శ్రీ ఫజిభూషణరావు, శ్రీ ఆర్‌.రామదాసు, వంటి కొలది మంది నచ్చారు. నా చిన్న గదిలోను, బైట కూర్చుండి, ప్రక్కనే ఉన్న (గ్రంథాలయానికి పరుగెత్తుతూ, కొన్నివిషయాల మీద పరిశోధన చేశారు; కొన్ని వ్యాసాలు తయారుచేశారు. వారికి, నాకు, ఎంతో తృవ్లి కలిగింది. విశ్వవిద్యాలయంలోని సుహృన్మతులకు కూడ ఆనందం కలిగింది, పైకి అంతగా వెలిబుచ్చక పోయినా. అయితే, యీ సంవిధానం తిరిగి సంభవించలేదు. నా తృప్తి యేమంటే, యిలాంటి పరిశోధన సౌకర్యాలకోసం తాపత్రయపడి కొందథఖైనా బైటి ఉపాధ్యాయులు వచ్చారని, ..., అన్నివ్యయాలు వారివే - రవాణా, బస, భోజనం - అయినా.

ఆరోజులలో పరిశోధనకు ప్రధమ తాంబూలం ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయానిది. ఆర్హు శాఖలలో ఇంకా శైశవదశలోనో, బాలింతదశలోనో ఉన్నది గాని, సైన్సులలో

• దేశంలో ప్రశస్తి గాంచిన పరిశోధక సమూహం ఉండేది. పరిశోధన అన్న విశ్వవిద్యాలయాధ్యాపక విధి పూవులలో రేకులంత నహజమన్నభావం సుస్టిగమయింది ఆతొలిదినాలలోనే. 60

అధ్యాపక వృద్ధి సంవిధానము విశ్వవిద్యాలయాధ్యాపకుల మూడవ కర్తవ్యం సాంఘికస్పృహ కల్లి సమాజానికి, ప్రభుత్వానికి, దేశానికి తమ విద్యానైపుణ్య ప్రత్యేకతల కనుగుణంగా సేవచేయటం. దీని ప్రాముఖ్యం వారికి గల విద్యోన్నతి వలన, పరిశోధనా వ్యగ్రత వలన కలుగుతుంది. ఇది కేవలం బండచాకిరీ వంటి సాయం కాదు. రెండుమూడు ఉదాహరణలిస్తాను. 1953లో నాకొక ఊహ అకస్మాత్తుగా తట్టి, అధికారుల సంప్రదింపు, సమ్మతితో అది విశదీకరిస్తూ ఒక లేఖ ప్రభుత్వానికి వ్రాశాను. అప్పటి కింకా ఆంధ్ర రాష్ట్రం రాలేదు. మద్రాసులో ఉన్న ఉమ్మడి ప్రభుత్వంలో శ్రీనీలం సంజీవరెడ్డికి ఆ ఉత్తరం అందింది. ఆయన రోడ్డుట్రాన్సుపోర్టు మంత్రి. నేను ఆలేఖలో సూచించాను, మన ఆంధ్రాజిల్లాలకు పరిమితం చేసి, రోడ్డు రవాణాను గుజించిన అవలోకన ఒకటి నేను చేయగలను, చేయవలెనని ఉన్నది; ఆ పరిశోధన వలన రోడ్దు రవాణా సంస్థల స్వరూపము, వాటిని నియంత్రించే ప్రభుత్వపద్ధతులు, కొంతగా మెటుగు చేసికొనగల అవకాశం ఉంటుంది, అని విన్నవించాను. నాకు జీతంగాని పారితోషికం గాని అక్కజలేదు, తగిన పరిశోధక వ్యక్తులను (రిసెర్చి అసిస్టెంట్సుగా) ఈయటం, ఆఫీసు హంగుకు తగిన టైపురైటరు, ట్రెపిస్టు, కాగితాలు మొదలయినవి మంజూరు చేయటం, ఆ పథకంలోఆంధ్ర దేశమంతా తిరగవలసిన అవసరం అంతర్గతం అయి ఉంది కావున నాకు, తోడి సహాయకులకు రైలు ఖర్చులు, మొదలయినవి ఈయటం. నేను ట్రాన్సుపోర్టు శాఖలో చేసిన పరిశోధనల కారణంగా ఈ ప్రతిపాదన ఉచితమని నాకు తోచింది. ఒక ముఖ్యమైన అంశం నా “రోడ్‌ట్రాన్సుపోర్టు ఇన్‌ హైదరాబాదు” అన్నప్రరిశోధన, థీసిస్‌, గమనార్హం. (నాట్రాన్సుపోర్చు పరిశోధనలను గూర్చి పూర్తిగా డాక్టరు వియస్‌.కృష్ణ అన్న ప్రకరణంలో మనవిచేస్తాను.) నేను, నాలోని ఆందోళనను బట్టి, నా పరిశోధన ఫలితం స్వల్పంగా నైనా నాదేశానికి దక్కవలెనన్న యౌవనోత్సాహంతో ఆ లేఖ పంపానే గాని, అది బుట్టదాఖలు అయినా నేను విచారించకూడదన్న స్వశమనం ముందే పూనాను. నా అదృష్టం బాగుండి, నేను ఎన్నడు ఆశించని రీతిని శ్రీ సంజీవరెడ్డి - విశ్వవిద్యాలయానికి దేనికో వచ్చి పెద్ద సభలో మాట్లాడుతూ- వేమూరి వేంకట రామనాధం 61

నేనూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ “మీ పరిశోధనల వలన ప్రభుత్వానికెంతో (ప్రయోజనం ఉంటుంది. చూడండి, ఈ మధ్యనే ఒకరు-రామనాథం-మాకొక (ప్రతిపాదన పంపాడు. నేను తప్పక అలాంటి పధకాలకు సాయం చేస్తాను” అన్నారు. నాకేకాక మా విశ్వ విద్యా _ లయంలోని పెద్దలకే ఎంతో అచ్చెరువుతో కూడిన ఆనందం కలిగింది, వారు అలా అనటంతోనే కాదు, అది మహాసభలో వక్కాణించటంతో. సుమారొక ఏడాదిపాటు ఆంధ్రదేశమంతా పర్యటించి, పోలికలను భేదాలను పరిశీలించటానికి మద్రాసు, కలకత్తా, బొంబాయి నగరాలకు కూడ ప్రయాణం చేసి, ఒకపెద్ద నివేదికను వ్రాసి డిక్షరీ యంత మందాన బైండు చేయించి ప్రభుత్వానికి పంపాను. పంపేముందు ప్రిన్సిపాలు డాక్టరు కె.రంగధామరావుకు ఆ బరువైన పుస్తకరూపంతోఉన్న నివేదికను చూపగా, ఆయన ఆనందించి, అది అటు ఇటు త్రిప్పి, “పంపండి, ఏబీరువాలోనో అందంగా కూర్చుంటుంది” అన్నారు.

సరే, పరిశోధనబలంతో దేశానికి చేతనైనంత బుద్ధిబలఫలితమైన సేవచేయటమే విశ్వవిద్యాలయ వ్యక్తులపని. దానివలన తగిన ప్రయోజనం సిద్ధించటం ప్రభుత్వం యొక్క స్పందనమీద ఆధారపడి యుంటుంది. నా నివేదికను ఎంతవటకు ప్రభుత్వం అమలులో పెట్టిందో నాకు తెలియదుగాని, డాక్టరు వి.యస్‌.కృష్ణ ఒకసారి అన్నారు, “శ్రీబిజవాడగోపాలరెడ్డి (ఆనాడు రవాణాశాఖకు మంత్రి) అసెంబ్లీలో నీ రిపోర్టునుండి పారాగ్రాఫులు మధ్యమధ్య చదువుతూ ఉంటారు, నివృణులు ఇచ్చిన నలహో అంటూ. నేను అల్పనంతోషం పొందుతుండగా ఆయన అన్నారు, “చూడు, తనకు వీలుగా ఉన్న పారాగ్రాఫులు మాత్రమే”,

లండన్‌ స్కూల్‌ ఆఫ్‌ ఇకనామిక్సులో నా పరిశోధన దర్శకుడు, సర్‌ ఆర్‌నాల్డు ప్లాంటు - ఏదో సందర్భంలో - అన్నారు, “మన పరిశోధిత సూచనలు (ప్రభుత్వం బాట పట్టటానికి ముష్పదియేళ్ళు పడుతుంది, యీదేశంలోనే.” మటి మనదేశంలో ! నేను నిరుత్సాహ పడలేదు, దేశానికి, సంఘానికి నేను చేయగల నిపుణసాహాయ్యం నేను సమర్పించాను, “ఉదతభక్తిగా,అని సంతసించాను. 62

నాకు మజొక అనూహ్యమైన అవకాశం లభించింది.” నేను ఇకనామిక్‌ అట్లాస్‌ ఆఫ్‌ ఆంధ్ర” అని సుమారు 2 మ్యాపులు. ఎదురుగా వ్యాఖ్య, తయారు చేశాను, జాగ్రఫీలో ఉద్దండుడైన మిత్రుడు శ్రీ వి.యన్‌.యస్‌. ప్రకాశరావు సాయంతో. అవి సుందరంగా గీసినవారు శ్రీశ్రీపాద జగన్నాధరావు - ఒక సైన్సు శాఖలో ద్రాస్స్‌మన్‌గా ఉన్న మిత్రుడు. ఆయన ఉద్యోగ నామానికి ఎంతో మించిన కళాచాతుర్యం ఆ మ్యాపులలో చూపించారు.

మామూలుగా జరిగే విశ్వవిద్యాలయ ప్రదర్శనోత్సవంలో ఆ పటాలన్నీ- సుమారు 3౫4 విస్తీర్ణం గలవి - గోడలమీద తగిలించాను. వాటిలో ప్రత్యేకాకర్షణ - ముఖ్యంగా ఇకనామిక్సు విద్యార్థులు కాని వారికి - ఏమంటే, వివిధ జిల్లాలలో ఉన్న పరిశ్రమలను వాటివాటి స్వరూపొలలో చిన్న చిన్న బొమ్మలుగా చిత్రించాను; అలాగే జిల్లావారీగా నిరుద్యోగుల శాతం విపులీక రించాను - కూర్చుని దిగాలు పడుతున్న మనిషి బొమ్మలతో. ఈవిధంగా వ్యవసాయం, పరిశ్రమ, రవాణా, ఉద్యోగిత, ఖనిజసంపద, అన్నీ ప్రతిజిల్లాలోను స్ఫోరక చిత్రాలతో సూచించాను. మొత్తం 24 మ్యాపులు. ప్రేక్షకులు అవి చూస్తూ, సాధారణంగా ఉన్నప్రదర్శనకన్న యిది కొంత విశిష్టంగా ఉన్నది అని సంతోషం వ్యక్తంచేశారు.

ఇదంతా ఒక యెత్తు. అదృష్టవశాత్తు విశ్వవిద్యాలయం సిండికేటు సభ్యుడు అయిన శ్రీ జె.పి. యన్‌.గ్విన్‌ అను విశాఖ కలెక్టరు అవి చూడటం తటస్థించింది. ఆయన చాల ఉత్సాహంతో స్పందించి, మన రాష్ట్రం గుజించి ఎంతో విజ్ఞానం కనుల నాకట్టే బొమ్మల ద్వారా ఈ మ్యాపులు విశదంచేస్తున్నాయి, అని తలచి, వెంటనే వైస్‌ఛాన్సెలర్‌ దగ్గరకు పరుగెత్తి, చూడండి, కొద్దివారాలలో మన ప్రధాని శ్రీ జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ కర్నూలు వస్తున్నారు, నాగార్జునసాగర్‌ ప్రాజెక్టును ఆవిష్కరించటానికి. ఆసందర్భంలో రాష్ట్రప్రభుత్వం ఒక ప్రదర్భనను (6౫010 10౧) ఏర్పాటు చేస్తున్నది. అందులో ఒక భాగంగా ఈ మ్యాపులు ఉంటే బాగుంటుంది, మీకు ఇష్టమేనా అని అడిగారు. ఆయన “సంతోషంతో”, అనగానే శ్రీగ్విన్‌ వేమూరి వేంకట రామనాధం 63

నేమూ,ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ నాదగ్గణకు రెండంగలమీద వ్రాలి, విషయం తెల్పి నా ప్రయాణానికి తగిన ఏర్పాటులన్నీ చేయించారు. నాకీర్తికని కాదు, విశ్వవిద్యాలయం మనదేశానికి చేసే సేవగా, నవాకారంగా, దీనిని పరిగణించాను. ఇది ఉత్తమవిశ్వవిద్యాలయాల ముఖ్యవిధులలో ఒకటి. సరే, నామ్యాపులతో పాటు నేను వెళ్ళాను చూపుడు బెత్తం పట్టుకొని. పండిట్‌నెహ్రూ ఆమ్యాపులను చూసి కొన్ని నిముసాలు, మొదట అచ్చెరువుతోను, తరువాత తెలిసికొనే తహతహతోను, అక్కడ గడిపారు. నిరుద్యోగులను నిరూపించే మ్యాపుదగ్గజ కొన్ని క్షణాలు ఆగి, ఆయన కనుల వెంట నీరుకారుతూ ఉండగా, నన్ను పదేపదే ప్రశ్నించారు, “ఈ యీ జిల్లాలలో ఎందుకు ఇందణు కూర్చున్నారు? వీరి కర్మం ఏమి... ఇక్కడ మరీ ఎక్కువగా కూర్చున్నారే” అంటూ నెహ్రా - సహజమైన ప్రశ్చపరంపర ఊపిరిత్రిప్పుకోనీకుందా కురిపించారు. నాకు చేతనైన సమాధానాలు చెప్పాను. తన “ఆవిష్కరణ” సమయానికి అందుకోవాలి, అన్నట్లు, ముందుకు మెల్లగా నడుస్తూ ఆ “కూర్చున్నవారి” మ్యాపు వంక వెనుదిరిగి చూస్తూ చూస్తూ నిష్క్రమించారు. రాష్ట్రప్రభుత్వం వారు ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయానికి అభినందనలు, కృతజ్ఞతలు తెలిపారు శ్రీగ్విన్‌ తిరుగు ముచ్చటలో. శ్రీగ్విన్‌ను గుతించి ఒకమాట. ఆయన ఐర్లాండుకు చెందిన వాడు. ఆంగ్ల ప్రభుత్వము చట్రంలో ఒక ఐ.సి.యస్‌. ఉద్యోగి. కాంగ్రెస్‌ను స్థాపించిన పితామహులలో ఒక ముఖ్యుడయిన శ్రీహ్యూం లాగానే మన దేశ సంస్కృతియెడ అత్యంత గౌరవం గల మనీషి శ్రీగ్విన్‌, ఆయన విశాఖజిల్లాలోని ఒక కోయభాషకు భాషా శాస్త్రరీత్యా వ్యాకరణం వ్రాయటంలో కృషిచేశారు, ఆచార్య భద్రిరాజు కృష్ణమూర్తితో సహకరించి. ప్రభుత్వపు ఖజానాలో ఆయన ఒక వజం లాంటి వాడు. అది కేవలం ఏ ప్రభుమకుటంలోనో ముటిగి పోకుండా సంస్కృతీమతల్లి జడలో మెలుగుగా ప్రసరించింది. నాకుగల మజొక సామాజిక సేవావకాశం - విశ్వవిద్యాలయ ముఖంగా-- 'పేర్కొంటాను. ఆరోజులలో మద్రాసులో కొందలు ఆంధ్రాగ్రేసరులు “తెలుగు 64

అధ్యాపక వృద్ధి సంవిధానను విజ్ఞాన సర్వస్వము” ఒకటి తయారు చేయవలెనని నడుము కట్టారు. అది భగీరధప్రయత్నం లాంటిది వారు పైకం చిమ్మి ఒంటికాలిమీద నిల్వవచ్చును గాని, ఆ అనంతగంగా ప్రవాహాన్ని చిద్రుపలుగా సరోవరాలలో ఆయత్తపణచ వలసిన నిపుణులు కావాలిగదా. వివిధ శాఖలుగా విభజింపబడిన ఆ బృహత్సంవిధానంలో ఎకనామిక్సు, కామర్సు, జా(గ్రఖీలకు ఒక సంపుటం (వాల్యూం) నియామకమయింది. వివిధ-అంశాలమీద వివిధ విజ్ఞాన వేత్తల చేత వ్రాయించి, మొత్తము మీద ఆశాఖలలో నమ(గ్రమైన విజ్ఞానం అందచేయవలసిన బాధ్యత ఎవరికి అప్పగించవలెనా అని వారు తర్కించి, ఎందుకైనా మంచిదని, ఆం(ధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలోని డాక్టరు వి.యస్‌. కృష్ణ సలవో అడిగారు. ఆయన - మజొక ఆలోచనలేనట్లు - నాపేరు చెప్పి నన్ను పిలిచి ఆ విశాలశాఖలోని వివిధ - ఉపశాఖలకు ఎవరిని నియమించవలెనా-సంపాదక సహాయంగా - అని ఆలోచించారు. ఇకనామిక్సుకు అక్కడనే ఉన్న శ్రీ కె.వి.యస్‌. శాస్రిని, కామర్సుకు నాయొద్ద కొంత శుశ్రూష చేసి ఇతరస్థలాలో ఉద్యోగం చేస్తున్న శ్రీ ఆర్‌. రామదాసును, జాగ్రఫీకి కలకత్తా విశ్వ విద్యాలయంలో పిహెచ్‌.డి. సంపాదించి అతి వ్యగ్రతతో పరిశోధనసలుపుతున్న శ్రీ-వి.యల్‌.యన్‌. (ప్రకాశరావును తీసికొన్నాము.

ఆ బృహత్‌ కార్యంలోని వివరాలకు ఇక్కడ పనిలేదు. కాని, నేను మనవి చేయదలచిన దొకేవిషయం. విశ్వవిద్యాలయ-అధ్యాపకులకు సంఘానికి సేవచేయవలసిన ధార్మిక విధి ఉన్నదని. ఇది నిర్వర్తించకపోతే వారి కేమీ నష్టం లేదు కాని, సంఘానికి విజ్ఞానం గలవారి సహాయసౌకర్యం లోపిస్తుంది. ఇది కేవలం కొంటే వచ్చేది కాదు. నిజానికి విశ్వవిద్యాలయం వారి నుండి రాబట్టిన యిలాంటి సేవ అతిస్వల్బ్పవ్యయంలో దక్కుతుంది; కాని వారి వైజ్ఞానిక కీర్తి కాపాడుకొనవలసిన తహతహ సహజంగా వారికి ఉంది కనుక, తర్మానికి ఆగే ఉత్తమసేవలే సంఘానికి లభిస్తాయి. ఏమా, వారి గౌరవం పణంగా ఉందిగదా!

మటౌక ప్రభుత్వసహాయక కార్యం - ఆంధ్ర విశ్చవిద్యాలయ-అధ్యాపకుల వలన నిర్వపాంపబడినది పేర్కొంటాను. (వ్రిన్సిపాలుగా ఉన్న డాక్టర్‌ వేమూరి వేంకట రామనాధం 65

నేన్సూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ కె.రంగధామరావు విశ్వవిద్యాలయ- అధ్యాపనలోను, పరిపాలనలోను దశాబ్దాల అనుభవంగలవారు. తిరుపతిలో క్రొత్తగా ఒక విశ్వవిద్యాలయం స్థాపించవలే నని ప్రభుత్వానికి ఉద్దేశ్యం కలిగినపుడు దాని అంకురాలను దిద్దే ప్రజ్ఞావంతమైన సేవకై వీరిని నియోగించారు. ఒక విశ్వవిద్యాలయములో ఎన్నో యేండ్ల ప్రతిభతో

• పాఠాలు బోధించటంలో, పరిశోధనను పెంపొందించటంలో, కళాశాలల పరిపాలనను చక్కపెట్టటంలో - గడిపిన వీరు ఉత్సాహంతో తమకు అప్పగింప బడిన పనిని పూర్తిచేశారు. వారికి స్పెషల్‌ ఆఫీసర్‌ అన్న ఉద్యోగనామం ఇచ్చారు. సాధారణంగా ఇంత వైజ్ఞానిక సౌభాగ్యంగల స్పెషల్‌ ఆఫీసరును ఆ విశ్వవిద్యాలయం రూపొందగానే దానికి ప్రథమ ఉపాధ్యక్షునిగా వేయటం పరిపాటి. అందం ఇక్కడ - అలాగే తలపోశారు. అయితేనేం, మనమొకటి తలుస్తే దైవం మజొకటి, అన్న సామెతకు ఉదాహరణమే యన్నట్లు వారిని కాక మతొకరిని, ప్రభుత్వం వారు మద్రాసునుండి దింపారు. ఆ దిగుమతి మీద ఇక్కడ అభిప్రాయానికి తావు లేదు గాని, యిది జరిగినదే అన్న అశ్రుకణం మాత్రం రాల్చి యీ విషయం వదలుతాను. ఇక విశ్వవిద్యాలయ - అధ్యాపకుల నాలుగవ కర్తవ్యం విద్యార్థుల శీలం, సన్మార్గ - ఉన్ముఖం చేయుట. ఇది వారి ఉద్యోగనియమ పత్రంలో (వ్రాయబడిన షరతుకాదు. కాని సరస్వతీమతల్లి సేవలో జీవితం గదపదలచిన విజ్ఞానుల అలిఖిత విధి యిది. ఇది కేవలం ఉపన్యాసాలిచ్చి నిర్వర్తించగలిగినది కాదు; ఇది తమదైనికప్రవర్తనలో గమనింపదగిన సుగుణ సంపత్తి. విద్యార్థులకు క్లాసులోనే కాక అడిగిన సాయం చేయటం ఇందులో ఒక ముఖ్యమైన ఉపభాగం. ఆరోజులలో వక్తృత్వ విషయకంగా విరివియెన వాస్తవికతలకోసం, విద్యార్థులు తజచుగా కొందజు ఉపాధ్యాయుల యొద్దకు పరుగెత్తుతూ ఉండేవారు -ముఖ్యంగా ఆచార్య వెంకట రంగయ్య, డాక్టరు టి.ఎ. పురుషోత్తం (ఫిలాసఫీశాఖ), శ్రీ బి. ముత్తు స్వామి (ఇంగ్లీషుశాఖ), శ్రీ వీరమణి (చరిత్రశాఖ), శ్రీ అబ్బూరి రామకృష్ణారావు (తెలుగు శాఖ - పిదప (గ్రంథాలయాధిపతి). తమరు రాబట్టే సమాచారంతో పాటు వారి సహాయ బుద్ధిలోని బెన్నత్యం విద్యార్థులలో మొలకలువేసేది. తెలిసిన 66

వారు అడిగిన వారికి వెలుగు చూపటం అన్న సచ్చీల గుణం విద్యార్ధిలోకంలో మెల్లమెల్లగా బిగిసిపోయేది.

ఇంతకన్న ప్రధానంగా ఆనాడు - నేనక్కడ గడపిన రెంటిలో మొదటి దశాబ్దంలో - భారతమాతకు దాస్యశ్చంఖల విముక్తి కలుగజేయవలసిన అనేక పథకాలలో, విద్యార్థులకు - రంగం మీద కుఠికి లారీదెబ్బలు తినకపోయినా - తమను సన్మార్గంలో పెట్టవలసిన స్థానాలలో ఉన్న ఉపాధ్యాయుల ప్రవర్తన, భావనావ్యవస్థ ఎంతో ముఖ్యమయిన విశ్వవిద్యాలయాభరణాలు. చెప్పకయే చెప్పినట్లు శీలం మాతృపరంగా మెజుగు దిద్దుకునే ఊపు కల్గచేసేది ఆచార్య మామిడిపూడి వెంకట రంగయ్య వంటి ప్రముఖ-అధ్యాపకుల దైనిక జీవనమే. శుద్ధఖద్ధరు ధారణలో తు.చ. తప్పని అధ్యాపకు లెందజో ఉండేవారు - ఆచార్య వెంకట రంగయ్య, డాక్టరు ఓరుగంటి రామచంద్రయ్య, ఆయన సోదరులు శ్రీ ఓరుగంటి వేంకటేశ్వరశర్మ వంటివారు. ఖద్దరు కట్టగానే శీలానికి ప్రాపు కలుగుతుందా అని కాదు ప్రశ్చ్య వారి దీక్షా విశిష్టత విద్యార్థుల మీద (ప్రభావం చూపేది. (ఆనాడు ఖద్దరు ధరించుతున్న విద్యార్థుల పేర్లు చెప్పవలెనంటే కొన్ని పుటలు కావాలి.) ఖద్దరును మించిన దేశభక్తికి ఈ వేషప్రత్యేకత ఒక సదా దృశ్యాంశంగా ఉండేది.

శ్రీ ఓరుగంటి వేంకటేశ్చర శర్మను గుజించి ఒకటి రెండువాక్యాలు వ్రాయా లనిపిస్తున్నది. ఆయన పండితుడే, తనకు గల పాండిత్యాది సద్దుణాలకు సరిపోని “పండిటొ ఉద్యోగథశ్రేణిలో పని చేస్తూ ఉండేవారు. ఆయన విధి : బి.కాం. విద్యార్థులకు (ఆరోజులలో రెండవ భాషగా పరిగణించబడిన) హిందీ బోధించటం. ఈ బోధకు అంతగా ప్రాముఖ్యం లేదు, నిజంగా, విద్యార్థులకు తెలుసు; వారి ప్రధాన కేంద్రీకరణ కామర్సు విషయాల మీద. ఈ పరీక్షలో ఎవరూ తప్పే వారు కాదు. (ఆనాడొక వాస్యోక్తి ఉండేది. హిందీ ప్రశ్న పత్రంలో ఏమి యున్నా, విద్యార్థులు “గోవు చాల పవిత్ర జంతువు” అంటూ పొందీలో వ్రాసి ఉత్తీర్ణులయ్యేవారు, అని.) శ్రీ వేంకటేశ్వరశర్మ యీ కాలేజీ గంటల జీతానికైన చదువేకాక, ఆసక్తిగల విద్యార్థులను సాయంత్రం ఆర్హుకళాశాల డాబామీదకు వేమూరి వేంకట రామనాధం 67

నేనూ,ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ తీసికొని పోయి, హిందీ బోధించి మధ్యమ, ఉత్తమ పరీక్షలకు వ్రాయ ప్రోత్సహించేవారు. ఆ బోధలో దేశభక్తి ఒక ఉత్తమాంశంగా ఉండేది. భరతమాతకు ప్రతి యొక్కరి బుణం విస్ఫుటీకరించి, విద్యార్థుల హృదయాలను దేశశ్చంఖలావిముక్తి కోసం తహతహ లాడించేవారు. ఆనాటి అధ్యాపకుల శీలము గుజించి వ్రాయటం ఒక చిన్న ఉదంతంతో ముగిస్తాను. ఇది అక్కడి నా రెండు దశాబ్దాల పిదపది, పైగా ఆంధ్రవిశ్వ విద్యాలయానికి సంబంధించినది కాదు. ఒక (క్రొత్త-మరీ (కొత్తకాదు- విశ్వవిద్యాలయంలో దాని వైస్‌ ఛాన్సెలర్‌తో సాధారణ సంభాషణ చేస్తూ ఒక వాక్యం దొర్లించాను, “ఈనాటి విద్యార్థులు -” అంటూ. ఆయన విని, నవ్వి, “అది ఎలా ఉన్నా, దానికి కారణం ఉపాధ్యాయులేనండి. వోస్టలుకు పోయి, విద్యార్థుల మంచాలమీద ఎక్కి త్రొక్కుతూ, సిగరెట్లు త్రాగుతూ, విహరించే ఉపాధ్యాయులుంటే, మజి విద్యార్థుల మాట యేమిటి వారెలా ఉంటారు” అన్నారు. ఈ సన్నివేశం ఎందుకు ఉటంకించానంటే, తొలినాళ్ళలో ఈ వైచిత్రానికి | తావులేదు, అని సూచించటానికి, - పైగా, ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయ కేంద్రం మనరాషైనికి ఒక మారుమూలగా ఉంది. రాజధానికి, దాని మురా రాజకీయాలకు, విద్యార్థులపైన ఉపాధ్యాయులపైన గల ప్రభావానికి, ఉత్తేజకరమైన దుడుకుతనానికి, చాల దూరంగా ఉంది - కనీసం ఆరెండు దశాబ్దాలలో. ఈ స్థలవిషయక సౌకర్యం కూడ అందలి నైతికోజ్జీవనకారణాలలో ఒకటి అనుకుంటాను - ఎంత అద్భృశ్యంగానైనా. కాని ఒక్కదూరమే అసంగత పరిణామాలనుండి కాపాడిన పరిస్టితి అని నిర్దంద్వంగా చెప్పలేము. దూరాన్ని మించిన కాలప్రభావం మనం గమనించాలి. ఆ విశ్వవిద్యాలయ జీవితంలో కాలం ఇంకా చిన్ని వయసులోనే ఉండటంచేత నేమో, తరువాత అన్ని చోట్ల కనపడిన ప్రభావవైపరీత్యాలు అక్కడ కనపడలేదు. ఒక ముఖ్యనేపధ్యస్థితి మనం మజచిపోరాదు. ఆరెండు దశాబ్దాలు - మొదటిది డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి పాలనక్రింద, రెండవది ఆయన యొద్ద పరిపాలన పారాలు నేర్చుకొన్న డాక్టరు వి.యస్‌. కృష్ణ క్రింద - విశ్వవిద్యాలయ జీవనం గడచినాయి. 68

అధ్యాపక వృద్ధి సంవిధానము (ప్రభుత్వం యొక్క ప్రభావం - తరువాతి కాలంలో విజ్బంభించినట్లు - అప్పటికి ఇంకా చెలరేగ లేదు. సూటియైనదీర్ధకాల కార్యక్రమాలకు చక్కని అవకాశం కలిగించి, దినదిన గండం లేకుండా. క్రింది ప్రకరణభాగంలో అక్కడ అవలంబింప బడిన కార్యక్రమదైర్హ్యం విశదమవుతుంది. విశ్వవిద్యాలయానికి వైజ్ఞానిక స్తంభాలుగా నేను వర్ణించిన అధ్యాపకులు సరియైన వృద్ధి పథకాలకు లోనైతే ఆ స్తంభాలలో పటిష్టత ఏర్పడుతుంది. లేదా అవి పుచ్చిపోతాయి. ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో ఆ యిరువది యేండ్ల కాలంలో- బహుశః ఆ తరువాత (అంతకు ముందుగాని) గోచరించని - విస్పష్టమైన పథకాలను వైస్‌ఛాన్సెలర్లు ప్రవేశపెట్టి నిరాటంకంగా వాటికి సమాప్తి వఆకు నార్లు పోశారు. ఆ వృద్ధి సంధానం నిశ్చితాశయాలతో క్రమ పద్ధతిలో జరిగింది. ఎవరినో ఒకరిని ఉపాధ్యాయునిగా నియమించుటకు బదులు, ముందు చూపుతో ఏయే విధమ్లైన అధ్యాపకవర్గం ఎచ్చటెచ్చట అవసరమో ఆయా అవసరాలకు అనుగుణమైన వృద్ధి కార్యక్రమాలు చేపట్టటం జరిగింది. అనగా విశ్వవిద్యాలయపు సమగ్రమైన అభివృద్ధికొణకు తగిన నిశ్చయాలు తీసికొనబడినాయి. వీటికి . కారకులు డాక్టరు సి.ఆర్‌. రెడ్డి, డాక్టరు వియయస్‌. కృష్ణ. ఇతరుల సలహాలకు తావు ఉందేది; కాని అంతిమ నిర్ణయం సంస్థాపరమైన ముందడుగుకు బాధ్యు లయిన వీరిద్దరు తీసికొనేవారు. అనగా తమ యిచ్చ వచ్చినట్టులే కాదు, ఆవశ్యకత లను నలుగురూ నిరూపించగా వాటిలోని తరతమ భేదాలను వీరిద్దరు నిర్ణయించే వారు. వారి ఆశయాలు నాలుగుగా విశదీకరించవచ్చును. ఒకటి, క్రొత్త విద్యాశాఖలు - ఉ॥ సాంఖ్యశాస్త్రము (స్టాటిస్టిక్సు) - న్ధాపించటంలో అక్కడ ఉన్న పండితులనే విదేశాలకు పంపి, ఆ క్రొత్త శాఖలలో తగిన పరిజ్ఞానం సేకరింపించటం. ఈ ఉద్దేశ్యంతో శ్రీ కందుల నాగభూషణంను స్వీడెన్‌ పంపారు. కాన్ని సంవత్సరాల అనంతరం శ్రీ తంగిరాల అవధానిని కూడ ఆ శాఖ నిమిత్తమే విదేశాలకు పంపారు. మీటియరాలజీ వంటి శాఖలు అప్పటికి మొక్కల మట్టాన వేమూరి వేంకట రామనాధం 69

నేనూ,ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ వున్నాయి; వాటిని సంఫుల్ల వృక్షాలుగా చేయటానికి కొందరను పంపారు. ఉ। డాక్టరు బి. సుందరరామారావు, డాక్టరు ఆర్‌. రామనాధం. రెండు: ఉన్న శాఖలలోనే అధ్యాపనశక్తి, పరిశోధన పుష్టి పెరిగించటం. ఈ తరగతికి చెందిన విదేశ విద్యాప్రయాజాలు చాల మందికి కలిగించారు. ఎకనామిక్సులో : (డాక్టరు కృష్ణ ఉపాధ్యక్షులయినారు, శ్రీ సీతారామశాస్రి విశ్రాంతులయినారు.) శ్రీ బి. సర్వేశ్వరరావును కేంబ్రిడ్జి పంపారు, విఖ్యాతి గల డాక్టరు ఇఎ.జి. రాబిన్‌సన్‌ యొద్ద పరిశోధన సల్పటానికి. తరువాత శ్రీ- కె.వి.యస్‌. శాస్త్రిని పంపారు ఆక్స్‌ఫర్డ్‌కు - సుప్రసిద్ధుడైన జె.ఆర్‌. హిక్సు యొద్ద పరిశోధన చేయటానికి కామర్సు శాఖలో సరియైన అధిపతి కోసం చాల తంటాలు పడి ఒక విధంగా విరక్తి కలిగిందప్పటికే. శ్రీ కెబి.మాధవ అనే ఇన్సూరెన్సు విద్వాంసుని తీసికొని వచ్చారు ఆచార్య పదవిలో. ఒక యేడు నిండకే ఆయన విరమించుకు పోయినాడు. ఇకనామిక్సు టెక్ట్సుపుస్తకాలు వ్రాసిన త్రీ జిబి. జర్‌ అను బొంబాయి పురవాసిని రప్పించారు. ఆయన కూడ ఒక సంవత్సరంలోనే తిరిగి వెళ్ళారు. తరువాత శ్రీ కెకె. దాసు అన్న బెంగాలీ వారిని గద్దె కెక్కించారు. ఆయనే యిటీవల (మార్చి 7, 2008) విశాఖలో, “గీతమ్‌” ఆవరణలో శ్రీ బి.యస్‌. మూర్తి (యం.పీ.) వారి అధ్యక్షతలో జరిగిన ఒక సభలో తానెంత చుల్మనగా ప్రొఫెసర్‌ సింహాసనానికి ఎక్కించబడినారో చెప్పారు. నాకిది కథ వలె ఉండేది, ఆయనే చెప్పకపోతే, అంతకుముందు ఇంత వివరంగా తెలియదు. ఆయన ఒకనాడు-కలకత్తా గగ్గోలు తప్పించుకొనే వినోదయాత్రలో - విశాఖ సముద్రతీరాన పచార్లు చేస్తూ ఉండగా డాక్టరు యస్‌. భగవంతం తనను కనిపెట్టటం తటస్థించి, తాను బి.కాం.లందన్‌ యూనివర్సిటీలో చేసిన వాడని తెలిసికొని, మజునాడు తనకు కామర్సులో ఆచార్యపదవికి ఆవ్వానం ఇచ్చారని, చెప్పారు, “గుజ్జం నోటనే” విన్నాను కనుక ఈ కథ ఇక్కడ చెప్పాను. కామర్సుశాఖలో అంతకు ముందు లేని పరిశోధన చేసిన నన్ను - అప్పటికే పిహెచ్‌డి పూర్తి అయింది - ఇంగ్లండు పంపారు, లందన్‌ స్కూల్‌ ఆఫ్‌ 70

అధ్యాపక వృద్ధి సంవిధానము ఇకనామిక్సుకు - బిజినెస్‌ అడ్‌మిని్టేషన్‌లో ప్రపంచఖ్యాతిని గన్న సర్‌ ఆర్‌నాల్టు ష్లాంటు యొద్దకు.

ఇలాగే శాఖలను బలిష్టం చేసే ఉద్దేశ్యంతో దాక్టరు పి. సాంబశివరావును (మాధమేటిక్సు), డాక్టరు వి.వెంకటేశ్వర్లు (కెమిస్ట్రీ, డాక్టరు జె.వెంకటేశ్వర్లు (బాటనీ), డాక్టరు యన్‌. సుబ్బారావు (మీటిరాలజీ), డాక్టరు మొక్కా నరసింగరావు (కెమికల్‌ టెక్నాలజీ), డాక్టరు యన్‌.వి.సుబ్బారావు (కెమిస్ట్రీ, (ఈ పట్టిక సంపూర్ణమైనది కాకపోవచ్చును.) ఒక గమనీయాంశం ఏమంటే, ఇలా పంపబడినవారిలో (దాదాపు) అందలు అప్పటికే పిహెచ్‌.డి. డిగ్రీ అందుకొన్న వారు. అలాంటి శిక్షిత, పరీక్షిత వ్యక్తులను పంపటంవలన, వారు విదేశాలలో పైచదువులను శీఘ్రంగా, వివేకవంతంగా అవగాహనచేసికోగలరు. త్వరలో మటొక పిహెచ్‌.డి.తో తిరిగి రాగలరు. కేవలం ఇంకొక పట్టా వీపుకు తగిలించికొని రావటమే కాదు. అప్పటికి తాము, మనదేశంలోని పరిశోధకులు అవలంబిస్తూ వచ్చిన పరిశోధన సూత్రాలకు, పథకాలకు ఏయే భేదాలు విదేశాలలో - మనకన్న దీర్హకాలంగా అలా కృషి చేసే దేశాలలో - ఉన్నాయో గమనించగల్గుతారు. ఒకటి తక్కువ, మతొకటి గొప్ప అని కాదు. భిన్న మార్గాలున్నాయన్న స్పృహ నిశితంగా కల్గుతుంది. చాల శాఖలలో కనీసం ఆనాటికి ఇంగ్లండు వంటి దేశంలోని విశ్వవిద్యాలయాలలో పరిశోధన యొక్క నాణ్యము - ప్రత్యేకంగా కొని యాదడదగినది.

ఈ విదేశ విద్యార్షన సంవిధానంలో ఒక గమనీయమైన ప్రముఖాంశం ఉంది. ఇది ఆ రెండు దశాబ్దాల సంస్థాసొందర్యంలో వడ్డాణం వంటిది. విదేశ విద్యకై పంపబడినవారు ఏ కులానికి చెందిన వారు అన్న ప్రశ్న రేకెత్తనేలేదు. ఈ అదృష్టానికి కారకులయివారు డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి, డాక్టరు వి.యస్‌.కృష్ణ నిర్ణయానికి రెండే కత్తెరచాకులు : అలాంటి విద్యార్దనకు విశ్వవిద్యాలయంలో ఆవశ్యకత ఉన్నదా, అన్నదొకటి; దానికి “ఇతడు” తగిన వాడా అన్నది మజొకటి. ఈ అంశాలలో అసలెవరిక్షి భిన్నాభిప్రాయాలు లేవని కాదు. అది అసహజం. తనకు ఈ అవకాశం రావాలనుకొని, అది రాకపోయినపుడు విచారించటమే వేమూరి వేంకట రామనాధం 71

నేనూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

కాక లేనిపోని కారణాలను ఆరోపించటం అసహజమైన లక్షణం కాదు. అయితే దానికి అంకుశంగా డాక్టరు సి. ఆర్‌.రెడ్డి, డాక్టరు వి.యస్‌. కృష్ణల విద్యావిషయైక దృక్పథం ఉండేది.

మూడు : విదేశాలకు ఉపాధ్యాయులను పంపటంలో విశ్వవిద్యాలయానికి ఎంతో వ్యయం ఉంటుంది. రాబడి, సాధారణంగా, వెలితి అయిన అలాంటి విద్యాసంస్థ పరిగణించవలసిన మజఉొక ముఖ్య విషయం: తమకున్న అలతి (ద్రవ్యసౌస్టవంలో అత్యంతమైన ప్రతిఫలం కల్గించి కొనటం. ఇకనామిక్సు బాగా తెలిసిన డాక్టరు సి.ఆర్‌, రెడ్డి, డాక్టరు వి.యస్‌.కృష్ణ ఇలాంటి అంచనాలలో అందె వేసిన చేతులు. తక్కువ పెట్టుబడితో ఎక్కువ ప్రయోజనం కోసం తహతహలాడటం ఆర్థికశాస్త్రంలోని ఒక ప్రధానసూత్రంగదా!

నాలుగు : ఈ విదేశవిద్యాయాత్రా సంవిధానం వలన ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయానికి, బహుముఖ ప్రయోజనాలు, కలిగినాయి. తొలుదొల్తగా అది పెంచిన ఒక సహజమైన మనస్థితిని పేర్కొనాలి. ఇలా పంపబడినవారు ఈ విశ్వవిద్యాలయాన్ని తల్లిగా భావిస్తారు. బైటివారు విజ్ఞులైనా, కన్నతల్లిమీద గల కూర్మిలో స్వాభావికమైన ఆ(ర్దత ఉంటుంది. పైగా కృతజ్ఞత అన్న సాత్త్విక సద్గుణంతో వారు విలసిల్లుతారు. తాము చదువుకొని, తమ్ము పై చదువులకు పంపిన విశ్వ విద్యాలయం కోసం హృదయం కదలినట్టు పరిశ్రమిస్తారు.

ఈ విద్యాలయంలో తమ ఐచ్చిక శాఖాపథకాలలో ఏయే లోట్లు ఉన్నాయో వారికి స్వానుభవం వల్ల విదితమయ్యే ఉంటుంది, ఏయే రీతులలో అవి తొలగించి క్రొత్త విషయాలు పాఠ్యపరిధిలో జొనపవలెనో వారికి సులభంగా తెలుస్తుంది. ఉదాహరణకు నేను ఉపన్యసించే పార్యాలలో అదివణకు ఎక్కువగా (బహుశః అసలు) లేని తార్కిక విషయాలు, సమకాలిక పరిజ్ఞానం ఇముడ్చుతూ ఉండేవాడిని, విద్యార్థులే నాతో అంటూ ఉండేవారు. “వ్యాపారసంస్థ” యొక్క స్వరూపం ఎలా సంభవమవుతుంది అన్న విషయం మీద నేను మౌలికంగా, చాల విపులంగా ఉపన్యసిస్తున్నట్లు నా విద్యార్థులలో ప్రాజ్ఞులయినవారు అనేవారు. అది నిజమే; నా లండన్‌ స్కూల్‌ ఆఫ్‌ ఇకనామిక్సు విద్యాభ్యాసం నాకు ఈ 72

అధ్యాపక వృద్ధి సంవిధానము విషయం యొక్క (ప్రాముఖ్యం విశదీకరించింది. నిజానికి నాకు ఒక డైరెక్టరు అయిన ప్రొఫెసరు ఆర్‌. కోస్‌కి ఈ విషయం చాల ప్రియమైనది. ఆయనకు ఈ మధ్యనే నోబెల్‌ బహుమానం అందినప్పుడు, తాను సంస్థాస్వరూపం (దినేచర్‌ ఆఫ్‌ ది ఫరమ్‌) మీద చేసిన పరిశోధన ప్రత్యేకంగా ప్రశంసింపబడింది. నేనింఠకు ముందు పేర్కొన్న ఆచార్య ఇ.ఎ.జి. రాబిన్‌సన్‌ ఈ విషయం మీద ఒక ఆలోచనాపూరితమైన పుస్తకం వ్రాశారు (ది స్టక్సర్‌ ఆఫ్‌ కాంపెటెటివ్‌ ఇండస్ట్రీ).

ఈ సిలబస్సులలో మార్పులు, క్రొత్త సబ్జెక్టు ప్రవేశపెట్టటం మొదలయిన వైజ్ఞానిక పరివర్తనం తటస్థం కావటంలో ఈ స్వపుత్రుల విదేశవిద్యార్దనం ఎంతో ప్రయోజనకరమవుకుంది, ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయానికి ఇతరులు చేయరని, చేయలేరని కాదుగాని, తల్లి మీద ప్రేమకు పెంపుడు అవ్వమీద మమతకు భేదం ఉందిగదా.

ఈ విదేశయాత్రా సంవిధానం బహువ్యయంతోకూడినది. అయితే -తిరిగి ఎకనామిక్సు సూత్రం వల్లెవేసిన డాక్టరు సి. ఆర్‌.రెడ్డికి, డాక్టరు వి.యస్‌. కృష్ణకు- దీర్హకాలదృష్ట్యా అది లాభదాయకమని, ప్రయోజనంతో పోల్చి పరిగణిస్తే అది “తక్కువ” వ్యయ విధానమని దృఢంగా అవగతమయింది. ఒక చిన్న కారణం చూడండి. తిరిగి వచ్చిన యీ ఉపాధ్యాయులకు వెంటనే “ఆచార్య” (ప్రొపెసర్‌ పదవి ఈయరు, సాధారణంగా సీనియర్‌ రీడర్‌ స్థానానికి పెంచేవారు. జీతంలో అంతగా మెజుగు లేకఫోయినా, అది చెప్పుకొనదగిన బహుమానమని గ్రహీతలు తలచేవారు. అంతేకాక, విదేశాలకు పంవబడినవారినుండి “కాంట్రాక్టు” తీసికొనేవారు, తిరిగి వచ్చినపిదప ఆరేంధ్లు ఈ విశ్వవిద్యాలయంలోనే పనిచేసేట్లు., అనగా, వారి చలువన విస్పష్టమయిన విద్యాధిక్యం పొంది -బహుశః తమంతట తామే గడించలేని విదేశ సంపర్మంతో మెటుగు పడిన పాండిత్యం, డిగ్రీ న్వంతవఅచుకొని- తిరిగి రాగానే టెక్కలు టపటపా ఆడించుకుంటూ ఇతరస్థలాలకు పోరాదన్న అంక్ష వున్నది. ఈ ఒడంబడికకు ఎవరు అద్దు చెప్పటం కాని, అసమంజసమని గుసగుసలాడటం కాని, లేదు. తమకు మంచి విద్యాగరిస్టత కల్గబోతున్నదన్న అపేక్షయే వారిని ఉత్సాహపజచింది. వేమూరి వేంకట రామనాధం 73

నేనూఆంద్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

ఒక మాట. ఎంత విద్యాసంస్థ అయినా ఆ కాంట్రాక్టును “బిగువు గా, చట్ట బద్ధంగా ఉంచవలసిన అవసరం ఉందిగదా. పంపబడినవారు జీవిత “భీమా” చేసికొని, ఆ పాలసీలు విశ్వవిద్యాలయం పేర మార్చి, మజీవెళ్ళాలి. ఏవేళకేమో, భగనంతుని కెలటుక గదా |!

ఇక వారికి దక్కిన విదేశ భత్యం గుజించి ఒకచిన్నమాట. ఇంగ్లండుకు వెళ్ళినవారికి నెలకు 265 పౌంద్లు ఇచ్చేవారు. నేడా డబ్బుకు ఒక్క మంచి భోజనంగాదు. ఆనాడు సాధారణంగా ఈ పంపబడినవారు తమ బసకు, భోజనానికి (ఇంచి తప్ప) సుమారు మూడుపౌండ్లు ఖర్చుచేసేవారు - వారానికి, అవును వారానికి, మధ్యాహ్న భోజనం తమ విద్యాలయంలోనే రెండు షిల్లింగులలో తినేవారు - అనగా పొండులో పదవవంతు. తక్కువ అనిపించే యీ ఖర్చులకు దొక్కమాడ్చుకునే గంజియేదో దొరకుతుందనుకుంటారేమో, ఆనాటి ధరల మట్టమే అలాంటిది, సాంఖ్యశాస్త్రరీతిని అప్పటి (1950) 25 పౌండ్లు ఈనాటి ఎన్ని పౌంద్లతో సమానమో!

తమకు దక్కిన 25 పొండ్లలో పుస్తకాలు కొనుక్కునేందుకు - ముఖ్యంగా

“ఫాయిల్సు” అన్న జగద్విదితమైన పాత పుస్తకాల అంగడిలో - కొంత అవకాశం ఉండేది, మధ్యమధ్య ఎక్సుకర్ణన్సుకు, నాటకాలకు, సినిమాలకు అవకాశం ఉందేది. నాకు గుర్లు ఉన్నంత వణకు, పంపబడిన ఉపాధ్యాయులు రాచకుటుంబాల వారు కాదు. హెచ్చు ఖర్చు బ్రదుకుకు అలవడినవారుకాదు; ఖర్చు జాగ్రత్తగా తక్కున మట్టంలో పెట్టినా, ఆరోగ్యానికి, ఆనందానికి లోపం లేకుందా తమ రెండేండ్ల విదేశ వాసం గడుపుకు వచ్చేవారు. అది వనవాసమూకాదు, అజ్ఞాత వాసమూ కాదు; అది ఘనవాసము, విజ్ఞానవాసము.

(ఒక షరా, అక్సుఫర్జు, కేంట్రిడ్డికి వెళ్ళిన వారికి మఠౌక 5 పౌండ్లు ఎక్కువ ఇచ్చేవారు, అక్కడి జీవితవ్యయాలు కొంచెం ఎక్కువని.)

ఈ ప్రకరణం ముగించేముందు ఒక ఆత్మీయమైన ఆలోచనకు అవకాశం కలిగిస్తాను. నేనక్కడనున్న రెండుదశాబ్దాలలో (1938-58) అధ్యాపకులు చక్కని చదువు చెప్పటం మీద, చదువుతో పాటు సదాసక్తిని సంచలించటం మీద,

74

అధ్యాపక వృద్ధి సంవిధానము ఆసక్తితోపాటు సచ్చీలంతోపాటు సాంఘిక స్ఫురణకు మొలకలు వేయటం మీద, తమ దృష్టిని సారించేవారు. ఈ వాక్యం పెక్కురికి చెందుతుంది-ప్రతిఒక్కరికి చెందకపోయినా. ఈ సమాపనోక్షి నాకానాడే కొంతగా తట్టినా, ఈ ధ్యేయాలు చాల విశ్వవిద్యాలయాలలో (క్రమంగా సన్నగిల్లి వన్న ఆరాటం కలిగి, ఆ అక్రమ పరిణామాలకు మనస్సునొచ్చి యింత దృఢంగా వ్రాశాను, నిద్యాశిబిరానికి రెండే ఆధారాలు: ఒకటి సచ్చాత్రుడు, రెందు సద్గురువు, సద్గురువు యొక్క ప్రభావం “ఆనాడే” స్ఫురించక పోయినా, కాలం గడచిన కొలది పాఠ విద్యార్థులకే అవగళం అవుతుంది. అది తమ హృదయాన్ని కొంతగానైనా వేధిస్తున్నదనే స్పృహ కల్గటం, అది బహిరంగంగా వెలిబుచ్చటం వారి సంస్కృతి మీద ఆధారపడి యుంటుంది.

అపంనాదావననాలనా అజాాభాకదాం యమా.

వేమూరి వేంకట రామనాథం 75

• అధ్యాపక మహనీయులు

1. శ ఐస్సా అప్పారావు ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయంలో నేను ఎప్పుడు విద్యార్థిగా అడుగుపెట్టానో, అప్పుడే శ్రీ విస్సా అప్పారావు ప్రిన్సిపాలుగా అడుగు పెట్టారు. వారిని ఎంతో ఆప్యాయంగా డాక్టర్‌ సి.ఆర్‌.రెడ్డి (వైస్‌ఛాన్సెలరు) ఆహ్వానించి ఆపదవిలో నియమించారు. తనకు ఆయనమీద గల గౌరవాఖి మానాలు 'ప్రతిసభలోను, విద్యార్థి - లేక ఉపాధ్యాయ - సమావేశంలోను, నిర్వంద్వమైన వలుకులలో జేటతెల్లం చేసేవారు. ఆయన ఆగమనమే విశ్వవిద్యాలయ కళాశాల లన్నింటికి ఒకే ప్రిన్సిపాలును ప్రతిస్టించటానికి మొదలు. ఆయన అప్పటికే అనేక ప్రభుత్వ కళాశాలల్లో ప్రిన్సిపాలుగా పని చేసి యున్నారు. ప్రభుత్వ విద్యాశాఖలో చేరిన వారికి వవేళ యే సంస్థలో గాని, నేరుగా ప్రభుత్వపు ఆఫీసు లోగాని యే పదవి సంభవిస్తుందో చెప్పలేము. డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి చమత్కార మొకటి ఉండేది. మీసాలు లేకపోతే ఇన స్పెజ్టెస్‌ గా కూడ నియమింప బడే అవకాశం ఉన్నదని ఆయన అంటూ ఉండేవారు. వారి అదృష్ట వశాత్తు శ్రీ అప్పారావుకు మీసాలు ఉన్నాయి, ఏదో “నామ్‌కే వాస్తే. కాదు, పెదవుల కిటు అటు దిగి అందంగా ఉందేవి. అటువంటి మీసకట్టు కొంత వజకు అసాధారణం అనిపించేది. ఒకనాడు ఆయన వోస్టలుకు వస్తూ గోడలమీద ఒక గేయం చూశారు : విస్సా అప్పారావూ మీసాలెంతో లావూ తీస్తే మళ్ళీ రావూ అంటేనోమో చావూ ఇది సర్వగురుచ్చందం - యతినియమం లేనిది. సరే అంతచిన్న చరణాలలో ప్రాస అవకాశం లేదు, భద్రకవృత్తంలో లాగా. నిజానికి చమత్మారానికి ఆటపట్టు అయిన అంత్యానుప్రాసాలంకారంతో శోభిలుతుంది యీగేయం. 76

అధ్యాపక మహనీయులు

విద్యార్థుల గదిలో కూర్చుంటూనే ఎదురుగా ఉన్న ఒక మెతక విద్యార్థిని చూస్తూ, ఆయన అన్నారు, “ఏమోయి, నీది తెలుగు ఆనర్సుగదా, పద్యాలు (వ్రాయటం వచ్చునా?” బుజాలు ఎగరవేసుకుంటూ, “ఆంవచ్చు” నన్నా డతడు. “చూడు, ఆగోడమీద వ్రాసింది నీవేనా” అని శ్రీ అప్పారావు అనగానే, ఆ కుజ్జవాడి ఒళ్ళంతా చెమటలు కారాయి. నత్తుకుంటూ, “కాదండీ, నాకు అలాంటివి వ్రాయటం రాదండ్తీ,” అని అతడు బెదరుతుండగానే, ఆయన పెద్దగా నవ్వి, “ఊరకే అన్నానోయ్‌ ఎవరు వ్రాశారో గాని వాస్తవం ప్రకటించాడోయి” అన్నారు. ఆవిద్యార్థి అమ్మయ్య అనుకుంటూ చెమటలు తుడుచుకుంటూ ఉండగా, ఆయన “రావోయి, భోజనానికి పోదాం” అన్నారు.

అలాంటి వ్యంగ్యమైన వ్రాతమీద ఆయనకు కోపమూ రాలేదు, ఎవరు వ్రాశారా అని కనిపెట్టపూనుకోనూలేదు.

విద్యార్థుల సరదాలను గుజించి, అనుభవం నేర్చిన ఆనందంతో, ఆయన ముఖం ఎప్పుడూ విలసిల్లుతూ ఉందేది. విద్యార్థి సంఘానికి తాను గౌరవాధ్యక్షుడు. ఆ బిరుదు తన ప్రిన్సిపాలు పదవికారణంగా కలిగినదే. ఒక విద్యార్ధి - ఉత్సవంలో ముందుగా ఫాన్సీడ్రెస్‌ ఉంది, వివిధ వేషాలలో వచ్చిన ఒకటి శ్రీ అప్పారావు మూర్తి ! చక్కగా ఆయన తలమీద ఉన్నటువంటి పాగా తనకోటు వంటిదే, పొడుగైనది తెల్లనిది; అన్నిటికన్న కొట్ట వచ్చినట్లు కనపడే తన మీసం; ఇవన్నీ సేకరించుకొని అచ్చం తానే ఊడి పడ్డట్లు జె. (నేనుకాదు) రామనాధం అన్న విద్యార్థి ఉత్సవ-ఆవరణలో ప్రవేశించాడు. వాస్తవికతను 'పెంపొందించటాని కన్నట్లు ప్రక్కన పొట్టిపంతులు గుమాస్తాగారు కూడ ఉన్నారు. అతనికి ప్రథమ బహుమానం వచ్చింది: అందులో విడ్డూరం లేదు కాని, ఐబహుమానాలను తనచేతి మీదుగా ఇస్తూ త్రీ అప్పారావు ఇలా అన్నారు, “ఈ వ్యక్తి, మీకు తెలుసు, మీ విద్యార్ధి సంఘానికి అధ్యక్షుడు; అది చాలన్నట్లు గౌరవాధ్యక్షుని పదవికి తన ఉబలాటము మీ అందటి ముందు ప్రదర్శించాడు.” ఓ చిరునవ్వు పారవేసి, “ఆశకు అంతం ఉండాలోయి,” అన్నారు. వేమూరి వేంకట రామనాథం 77

నేమా,ఆంధ్రనిశ్వనిద్యాలయమూ అ వేసగానికి కోపంగాని, భయంగాని పుట్టలేదు. కారణం: ఆపాగొ ఆయనే యిచ్చారు, శ్రీ అప్పారావు - ఇతరుల కలాచుట్టటం చేతకాదు; తనదే ఆకోటు; ఇవి చాకలి వానికి వేయాలి, అంతే; ఆ మీసం మాత్రం (ెస్సరు చాకచక్యం. శ్రీ అప్పారావుకు విద్యార్థులకు గల బాంధవ్యం, సంబంధం-ఆరోజులలోనే కాదు తరువాతి దినాలతో పోల్చి చూస్తే యెంతో విస్పష్టమైన వాత్సల్యంతో కూడుకున్నవని నాభావం. నేనక్కడ ఉన్న ఇరువది యేండ్లలోనే యీ పరిశీలన సత్యదూరం కాదని నాకు స్పష్టమయింది. నా ఉద్దేశ్యంలో, ఆయనలోని వశిష్టత ఏమంటే అనుభవమనే శంఖంలో వాత్సల్యం అనే తీర్థం జొనిపారు. ఒక చిన్న ఉదాహరణ ఇస్తాను. నేను విద్యార్థి సంఘానికి కార్యదర్శిగా ఎన్నుకొనబడిన వెంటనే ఆయన దర్శనం చేసి కొన్నాను, నా క్రొత్త బరువుతో. ఆయన కొంతగా పితబోధ చేసి, చివరకు చక్కని సలహా-కాదు హామీ - యిచ్చారు. *చూడు, నీవు సభలకు వారిని వీరిని అధ్యక్షులుగా ఉండుమని ఆవ్వానిస్తూ ఉంటావు, అది నీవిధి, అయితే కొన్ని నమయాలలో నీకు ఎవరు దొరకరు. అలాంటి సందర్భాలలో-నన్ను అదుగనక్కరలేదు-నా పేరు వెయ్యి. ఒక్కొక్కప్పుడు ఒప్పుకున్న పెద్దలు సరిగా ఆవేళకు దిగరు. ఆ వెలితిలో ఎవరిని ప్రార్ధించాలా అని నీవు తాపత్రయ పదతావు, కార్యదర్శివి గదా! నేను ఊరిలో ఉంటే నేను ఆ కుర్చీ భర్తీ చేయగలను. నీవు అనవసరంగా పిరికి చెందకు.” గుండె నిబ్బరం కలిగించే అభయం! ఆచరణాత్మకంగా ఎంత వివేకవంతమైన బుజము తట్టు! కాలపురుషని కేళిలో ప్రపంచాన్ని గగ్గోలు పజచే యుద్ధం చెలరేగింది. యూరప్‌లో ఒకదేశం తరువాత మతొకటిగా హిట్లర్‌ క్రౌర్యానికి, ఆక్రమణకు ఇంధనము లయిపోతున్నాయి. మన దింకా అస్వతంత్రదేశమే అప్పటికి. బ్రిటీష్‌ వారు ఇండియా నుండి అన్ని విధములసాయం ఒడగట్టుకుంటున్నారు. వివిధ దేశాలు హొట్లరు ధాటికి స్వాతంత్ర్యం కోలుపోతుండగా, వారి స్వాతంత్ర్య పున రార్టన కోసం ఇంగ్లీషువారు పోరాడుతున్నారు. కాని ఇక్కడ మనదేశాన్ని మాత్రం తమ కాలనీ గానే అణచి పెట్టి యుంచారు. స్వాతంత్ర్యం కోసం పోరాడే 78

అధ్యాపక మహనీయులు

భారతీయులను కారాగ్భహాలలో త్రోసి వేయటం, సత్యాగ్రహం చేస్తున్న దేశభక్తులను నిర్ణయగా లారీదెబ్బలకు గురిచేయటం, గమనించి ప్రజ అట్టుడికి పోతున్నది. పైగా మహాత్మాగాంధీ నిరసనవ్రతం పూనుతూ ఉండటంతో దేశంలో చెలరేగిన ఉద్రేకం, బ్రిటీష్‌ వారి మీద రేగుతున్న కక్ష్య ప్రపంచయుద్ధంలో మనం వారికి సాయం చేయటం అసత్యమన్న విశ్వాసం, గండి తెగిన ఏయిలాగా సర్వత్ర పొంగి పొరల మొదలిడినాయి. విద్యార్థులలో కూడ ఈ ఉత్సాహం, అదళితమైన ఆవేశం చెలరేగినాయి. విశ్వవిద్యాలయ విద్యార్థులు మవాత్ముని నిరాహారదీక్షకు స్పందనగా ఒక ఉపవాసం తాము కూడ చేశారు.

బిటీష్‌ ప్రభుత్వానికి ఈ పరిణామం రుచికరంగా లేదు. అన్ని సంస్థల అధికారులపైన తమకున్న పరిపాలనా బలంతో ఒత్తిడి కలుగ జేశారు. మీసంస్థలో (ప్రభుత్వ వ్యతిరేక కార్యక్రమాలకు కారణపురుషులైన వారి పేర్లు చెప్పండి, అపైని చర్య మేమే తీసికొాగలము అని. శ్రీ అప్పారావు మీద కూడ అలాంటి బరువు పడింది.

పైగా డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి ప్రభుత్వపక్షానికి మొగ్గి, కాం(గైసు వారిని విమర్శించటం, దేశనాయకుల అస్వార్థ్ధాందోళనలలో దొసగులు వఏరటం మొదలు పెట్టారు. విద్యార్ధిలోకంలో ఈ విషయం విస్మయమే కాక, నిరాదరణ కలుగ జేసినాయి; అన్ని విధాల పరమహితుడుగా, విద్యావేత్తగా ఉన్న వారీ విధంగా ప్రభుత్వకారుణ్యం కోసం ప్రవర్తించటం విద్యార్థులలో అనిష్టం కలిగించాయి. రామాయణంలో పిడకలవేట అన్నట్లు ఆరోజులలోనే డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి అజువదవ యేటి ఉత్సవం తటస్థించింది. సహజంగా విద్యార్థులందణను ఆవ్వానించారు. (ఆరోజులో వారు వమూడు వందలకో లోపుగా ఉండేవారు.) వారంటే యెంతో గౌరవంగల విద్యార్థి బృందానికి అది చాల నిరుత్సాహకరమైన పిలుపుగా తోచింది. వారి బ్రిటీష్‌ సాహచర్యం-ఎంత పదవీ కారణ మైనా- విద్యార్థులకు అసహనత కలిగించింది. ఆ షష్టిపూర్తికి వీరు వెళ్ళలేదు. ఒక విధంగా అది సమ్మె అనవచ్చును. డాక్టరు రెడ్డి మనస్సు చివుక్కుమన్నది.

ఇక శ్రీ అప్పారావు మీద పైనుండి-ముఖ్యంగా (ప్రభుత్వం నుండి-ఒత్తిడి ఎక్కువకాజొచ్చింది, ఈ విద్యార్ధులలో ముఖ్యులు ఎవరో తవుకు తెలియచేయవలెనని. వేమూరి వేంకట రామనాధం 79

నేన్కూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

మాకు తెలియకుండా ఆకాశస్థాయిలో ఇదంతా జరుగుతున్నదని తరువాత శ్రీ అప్పారావు మాకు మెల్లగా చెప్పినదాకా గోచరించనేలేదు. ఆయన అన్నారు, “ఎవరా ముఖ్యులు అని తలయెత్తి చూశాను, అశోకవర్ధన్‌ వంక !” (అది ఎదురుకుండా కనబడే హాస్టలు) “చూతునుగదా, అందులో ఉన్న వారందలు మన హేమాహీమీలు - వి.వి. రామనాథం, సి.ఆర్‌. విశ్వనాధం, పి. సాంబ శివరావు, కె. నరహరిరావు.. అందలు ఫస్టుక్షాసు తెచ్చుకోగల మంచి విద్యార్థులు, అలాగే మిగతా హాస్టలు భవనాలను కూడ మనఃపధంలో విమర్శించుకొన్నాను. వీరందలు ఏమి తప్పుచేశారు? ప్రభుత్వానికి నచ్చని భారతీయ (శ్రేయస్సహజమైన భావాలు వ్యక్తంచేస్తున్నారు, అంతేగదా” అని తాను తలచారు. కాని తనపైవారు, ప్రభుత్వము, తాము ఆశించినంతగా బానిస సాయంచేయటంలేదన్న గుళ్టు పెంచుకొన్నారు. +

ప్రతి విద్యార్థి ఒక విప్లవకారు డన్నంత తీక్టంగా ప్రభుత్వం దృష్టిబజపింది. విద్యార్థులు మాత్రం కేవలం స్వాతంత్రోద్యమంలో స్వయం 'సేివకులము అన్న గర్వంతో ఉప్పొంగి పోయారు. ప్రభుత్వం, ప్రభుత్వ పాక్షికులు, విద్యార్థుల అకృత్యములకు నిరసన, ప్రతిఘటన ్రగల్ఫిస్తుండగా, శ్రీ అప్పారావు వారివి “అకృతులు” గా ఎలా లెక్క చేయవలెను, అన్న దీర్హ సమస్యలో తహతహ లాడిపోయారు. నిరసనం తెల్పటం గాంధీనుండి తమదాకా ఒకే క్షమార్దమైన- కాదు, ప్రశంసార్దమైన- “సుకృతి” అని వారిదృఢభావం.

ఈ ప్రకరణం ఇలా సాగుతుండగా విద్యార్థు లెవ్వరికి అంతవణకు తెలియని రహస్యం ఒకటి బైటపడింది; పడింది గాని అందులో నిజమెంతో, అసలునిజమన్నది ఏ ఆవగింజ వంతన్నా ఉన్నదో యెవరికి తెలియదు.

శ్రీ సీతారామయ్య అనే విద్యార్ధి ఒకడు ఉండేవాడు, చాల విరివిగా చదివినవాడు, అనర్గళంగా ఉపన్యసించగలవాడు, ప్రసిద్ధ రచయితల వాక్యాలు బహుసులభంగా తన వక్షృత్వానికి మెరుగుగా ప్రవేశపెట్టేవాడు, తన విద్యార్థి చివరిదశలో విద్యార్ధి సంఘానికి అధ్యక్షుడు కూడ అయినాడు.

ఒక వదంతి చెలరేగింది, అతడు కమ్యూనిస్టు అని. అది యెంత నిజమో విద్యార్థులలో పెక్కుమందికి తెలియనే తెలియదు. అతడలా తన ప్రవర్తనలో 80

అధ్యాపక మహనీయులు కనపడలేదు కూడ. అతడు ఎక్కడా కనపడటం లేదని, అతనిని శ్రీ అప్పారావు తన యింటిలో తలదాచుకోనిస్తున్నాదని, అంతేకాదు, అతడు వారికి చుట్టమని, వదంళులు చెలరేగినాయి. అవి ఎవరు పుట్టించారో తెలియదుగాని, ఆరోజుల వాతావరణం బట్టి ప్రభుత్వ పాక్షికులెవరో యీమాటలు ఆరంభించి యుంటారని చాలమంది విద్యార్థులు అనుకొనేవారు. శ్రీ అప్పారావు పరపతి అభారతీయ ప్రభుత్వ దృష్టిలో దిగజారజొచ్చింది. క్రమంగా వారు ప్రవేశించిన నాటి సూర్యుడు మార్తాండుడై వెలిగి చివరకు సాయంసంధ్యగా ముకుళించుకుపోదొడగాడు. చీకటిపడే వరకు తాను అక్కడ అంటి పెట్టుకొనే అవసరంకాని అలాంటి స్వార్ధ చింతన కాని వారికి లేదు. నా మూడేండ్ల విద్యార్థి దశ పూర్తి అయిననాడే (1988) వారి ప్రిన్సిపాల్‌ పదవికి తుది యవనిక జారింది. వారి తరువాతి సంభాషణలలో, దీని వలన వారికి సంపాదన విషయికంగాగాని పదవీ సంబంధికంగా గాని ఆవగింజయెత్తు విచారం కల్ల లేదని స్పష్టమవుతూ ఉండేది. వారి విచార రాహిత్యానికి కనీసపు కారణం ఒకటి వుంది. వారి వైజ్ఞానిక శాఖ భౌతిక శాస్త్రం (ఫిజిక్సు). అయితే వారు దశాబ్దాలుగా ప్రభుత్వ కళాశాలలో ప్రిన్సిపాల్‌ పదవిని చెలాయిస్తున్న రోజులలో ఆ శాస్త్రంలో అనేక నవ్యపరిశోధనాంశాలు పైకి వచ్చాయి. అలాంటివి ఆంధ్ర విశ్వవిద్యా లయంలో హేమాహీమీలవంటి ఆచార్య సూరి భగవంతం, ఆచార్య కె.రంగ ధామరావు, ఆచార్య ఇచ్భాపురపు రామకృష్ణారావుల ఆధ్వర్యంలో చాల ఉత్తమ శ్రేణికి ప్రాకినాయి. దేశంలో సైన్సు రిసెర్చిలో ఈ విద్యాలయానికి అతి ప్రముఖస్థానం అప్పటికే లభించియుంది. శ్రీ అప్పారావు ఒక చిన్న సబ్జెక్టు ఏదో మాత్రం బోధించేవారు. వారి కళాశాలానిర్వహణ అంతకన్న విస్తృతంగా గాని, లోతుగాగాని వారికి బోధనలో జోక్యానికి తావీయలేదు. అయితే వారి నిర్వహణేతరవైజ్ఞానిక కోణం - అతి స్పష్టంగా లోతుగానే ఉన్నది-సంగీతంమీద, ముఖ్యంగా మువ్వగోపాలుని పదాలమీద. నాకిది కొంత చూచాయగా అవగతం అయింది గాని, వారి కిందులో గల ప్రవేశాధిక్యం, పరిశోధకోత్సాహం క్రమక్రమంగా గాని స్థిరంగా గాని గోచరం కాలేదు. వేమూరి వేంకట రామనాధం 81

నేమా, ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ వైజ్ఞానికంగా బుద్ధికి ఎంత మేత కల్పించినా, హృదయానికి తగినంత- ఆధ్ధత కలిగించే కవితాలలిత కళాస్ఫురణ అవసరం - ఒక వ్యక్తికే కాదు, మానవసంఘానికే అన్న సూక్తిని పాటించినవారిలో శ్రీ అప్పారావు ఒకరు. నేను మజచి పోని ఒక సన్నివేశం నివేదిస్తాను. ఒకనాడు శ్రీ అప్పారావు చల్లపల్లికి వచ్చారు. నాకు ముందే తెలియచేశారులెండి. ఆరోజులలో ఆఊరిలో ఇలాంటి వారు కొంచెం విశ్రాంతి తీసికాని, శుచిగల భోజనం ఆరగించగలిగిన తావులు ఎక్కువ లేవు. సాధారణంగా (మా వంశం పేరుకు అభినందన అన్నట్లు) ఇలాంటి పెద్దలకు ఆతిధ్యం - ముఖ్యంగా - భోజనం మేము ఇస్తూ ఉండటం నా కిప్పటికి గర్వం కలిగిస్తుంది.

“సరే,పదా అన్నారు. ఇరువురము ఒక రెండు ఎడ్లబండీ ఎక్కి మొవ్వకు ప్రయాణం అయినాము. (నాజ్ఞాపకం సరిగా ఉంటే, అలాంటి బండి ఆదినాలలో ఒక్కరాజాగారి యీవి మీదనే సాధ్యం అయ్యేది.) దారిలో వారు ఎన్నో విషయాలు-- ప్రిన్సిపాల్‌ అన్న బిగువు సడలించి చెప్పటం మొదలు పెట్టారు: ప్రప్రధమంగా ఆప్రస్తుత ప్రయాణకారణం గుటించి, మువ్వగోపాలుడు ఎక్కడి వాడు అన్న సందిగ్ధ సమస్యకు తగిన సమాధానం మనం కన్గానవలసిన అవసరం ఉంది, అన్నారు.

• అతని వంశానికి చెందిన శ్రీ మొవ్వ వేంకట రామశర్మ - నా సహాధ్యాయుడు - ఆఊరివాడు, ఆసమయంలో అక్కడనే ఉండటం తటస్థించింది. అక్కడకుపోయి శ్రీ అప్పారావు కొంత తడవు గడిపి, అనేక విషయాలు అతని ముఖంగాను, పురజనుల ముఖతః, తెలిసికొని, అక్కడి దేవాలయం దర్శించి, మువ్వగోపాలుని పునాదికి తాను సేకరించవలసిన విషయసంపత్తి అంతా సేకరించారు.

ఈ అంశం వదలి, ఆ బండిప్రయాణంలో ఆయన సల్పిన స్వైర ప్రసంగంలోని విషయ మొకటి తెల్పుతాను. “రప” మని అన్నట్లు నన్ను అడిగారు, నీకు నాడీగ్రంధం తెలుసునా అని, నేను ఏదో చూచాయగా విన్నాను గాని, దాని వివరాలు తెలియవు. “విన” ఆయన అన్నారు, “ఆగ్రంథంలో నీకు-నాకు- ఎవరికైనా సంబంధించిన భావివిషయాలు డొంకతిరుగుడు అల్లికలో, పదబంభాలతో, సూచింపబడియుంటాయి. అది అందరి జాతకం అనుకో.

82

అధ్యాపకమహనీయులు ఆగ్రంథంలోని పుటలు త్రిప్పుతూ, జ్యోస్యుడు నీ బ్రదుకుకు సరిపోయే దాకా వెడతాడు. ఎప్పుడు 'ఆవి, ఇవి అచ్చం నాకు వర్తించేవే అంటావో, అక్కడనుండివచ్చేవన్నీ నీ జాతకపరిస్థితులన్నమాట. సరే, ప్రతి మధ్యవానికి ముడుపు చెల్లించాలి అనుకో, ఏదోరూపంలో,ఏదో మిషపైన. జాగ్రత్తగా విను, ఆజోస్యంలో ఎన్నో “టు(మీ” ల వంటి వివరాలు కూడ ఉంటాయి-ఉదాహరణకు ఇలా బండి మీద మనం వెడుతున్నామని - * వారి విజ్ఞానానికి నాకు ఆశ్చర్యం కలిగింది. శ్రీ అప్పారావుతో కొంతసేపు మాట్లాడికతే-అనగా ఆయన మాట్లాడగా వింటూఉంటే-ఎంతో ఆనందం, క్రొత్తవి తెలిసికొనటం తధ్యం. శ్రీ అప్పారావు వ్యక్తిత్వంలో మజొక ప్రచ్చన్న రోచిస్సు ఉంది. ఇదినా అదృష్టం కొలది తరువాత తరువాత అయన దగ్గజ పని చేస్తూ ఉన్న గుమాస్తాలవలన తెలిసింది. ఆయన శ్రీమంతుడు; ఇక తనకు సిరిసంపదలు ప్రోగుచేయవలసిన అవసరంలేదు; దేవునిదయవల్ల అభిలాషలేదు. విద్యార్థులలో అప్పుడప్పుడెవరో జీతం కట్టలేని బీద పరిస్థితులలో ఉండవచ్చును. (ప్రతిదినం బీద అయిన వారి సంగతి కాదు.) తన లోకజ్ఞానం వల్ల, గుమాస్తాల నమ్మకమైన ఎఖుకవలన అకాలంగా పైసల యిజకాటంలో పడ్డ విద్యార్థులు - వారెజుగ కుండానే - కొంతపైకం ఆఫీసులో మద్దతు చేసి, వారికి చాకచక్యంగా ఓదార్పు కూర్చే వారు. (ఇది బహుజనవిదితమైతే, మానవ్రకృతి అలాంటిది గదా, తన యీవికి గట్టు ఉంటుందని, అది అపాత్రక్షేత్రాలకు కూడ పోగలదని, ఆయనకు తెలుసు. దీర్జానుభవయోగ్యుడుగదా. తగుజాగ్రత్తలు కూడ సుస్థిరమై ఉండేవి.) నక నానన వేమూరి వేంకట రామనాధం 83

నేనూ,ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ 2. ఆచాార్ప మణమిదెప్తుంటె వెంకటదరం॥4ంర్వు ఆచార్య మామిడిపూడి వెంకటరంగయ్య విశ్వవిద్యాలయము అఆర్హు కాలేజీలో పైఅంతస్తు నుండి మెట్లు దిగుతుంటే, ఎవరో స్వచ్చమైన విజ్ఞానం రూపమంది వస్తున్నట్లు ఉండేది. నే నిటీవల వ్రాసిన “స్వాతంత్రసిద్ధి"లో మహాత్మాగాంధీని “పుడకవలె దోచు” నని వర్ణించాను. ఇపుడు నాకనిపిస్తుంది, ఈయన కూడ ఆ పుడక తెగలోనికి చెందిన ఉత్తమ పురుషుడు, అని. అయితే, చాల పొడుగు మనిషి కనుక, ఊగులాడుతూ క్రిందకు దిగే తడపలా ఉండేవారు. వట్టి తడపకాదు, వారి ముఖంలోని పాండితీదీప్తితో, క్రిందకు 'ప్రాకుతున్న కుసుమలతలా ఉండేవారు. వారి ఐచ్చికశాఖ రాజకీయశాస్త్రము (పాలిటిక్సు). ఆ రోజులలో అతిప్రఖ్యాతి గాంచిన ఆచార్య హరోల్టులాస్కీ వ్రాసిన “గ్రామర్‌ ఆఫ్‌ పాలిటిక్సు” పాఠ్యగ్రంథంగా సూచించేవారు. రాజకీయాలలో వ్యాకరణం ఉన్నదన్న భావం ఆపుస్తకశీర్షకం ధ్వనిస్తుంది. అయితే వ్యాకరణసూచితం గానే, కొన్ని తావులలో “వైకల్పికం” సంభవిస్తుంది - అంటే, అయితే కావచ్చు, లేదా ఫరవాలేదు, అని, ఉదాహరణకు, సంధి ప్రకరణంలో “వేసితినది” అనవచ్చు “*చేసితది” అనవచ్చు, అలాగే “ఇదెందుకు” “బద్రి యెందుకు”. అయితే యీ వైకల్పిక పథం మన యిష్టం వచ్చినట్లు అవలంబించకూడదు, దానికి నియమాలున్నాయి వ్యాకరణశాస్త్రంలో దురదృష్టవశాత్తు అవి క్రమంగా మృగ్యమవుతున్నాయి, రాజకీయరంగంలో క్రాని శ్రీవెంకటరంగయ్య దృష్టిలో - మహాత్ముని నిశ్చయంలో లాగానే - కనీసం అనాడు భారతీయులకు ఒకే గీటు తప్పరాని పాటు ఉంది, అహింసాపధం. మన స్వాతంత్ర్యోద్యమం అహింసాసూత్రంమీదనే నదవవలెనన్న గాంధీ ఆదేశమే వీరికి ఆదర్శమయింది. వీరి రాజకీయవ్యాకరణంలో భారతదేశపర్వంలో అహింసాసమరమే మార్గము. శ్రీవెంకట రంగయ్య నిలువున ఖద్దరుమనిషి, భేషజాలకు పోకుందా నిరంతరం తెల్లని దుస్తులు వేసికొనేవారు. వారి ధావళ్య్ళం వేసంలోనేకాదు, వారి ప్రవర్తనలోనే ప్రతిబింబితమవుతూ ఉండేది. వీ

అధ్యాపకమహనీయులు వారెంతనిరాడంబరులో, ఒకచిన్న ఉదాహరణతో తేటతెల్లమవుతుంది. వారి యింటిలో ఒక ్రాతకాలపు (గుమస్తా) బల్ల (టేబిల్‌గా) ఉండేది. దాని వెనుక క్రిందనే కూర్చుండి తమ వ్రాత సాగిస్తూ ఉండేవారు. టేబిల్‌ లేకకాదు, వారి అలవాటు అలా రూపొందింది. అందులో సుఖముందని గ్రహించారు. తన జీవన నియతిలోని సామాన్యత ఈ విధంగా తమ ప్రతి చర్యలోను పతిబింబించేది. వారి పాండిత్యం అధ్యాపనపరంగా ఎవరికి దక్కుతుందో అంతకు మించిన సంఖ్యలో విద్యార్థులు తజిచుగా వారి యింటికిపోయి, వక్షృత్వము మొదలయిన సందర్భములలో అనేక విషయాలు వారియొద్దనుండి తెలుసుకునేవారు. ఆనాడు- 1938... మొదలుగా గల సంవత్సరాలలో - ప్రధానంగా చర్చలకు తగిన ఇతివృత్తంగా భారతరాజకీయాలు, స్వాతం త్ర్యార్దనము, కాంగ్రెస్‌ వారి విధానాలు, స్వదేశీ వస్తువుల ఉపయోగము, క్రిప్పుమిషన్‌ వంటి ప్రత్యేక సంఘటనలు, జిన్నా లేవదీసిన దేశవిభజన సమస్య, వినోబాభావే భూదాన యజ్ఞము, ఫార్‌వర్జు బ్లాకు, సుభాసు యొక్క రాజకీయతంత్రాలు, ఉంటూ ఉండేవి. వీటిని గుజించి చాలమంది విద్యార్థులకు జా వక్తృత్వపు జోరు కలదు కాని - కావలసిన విషయ పరిజ్ఞానం లోప మయ్యేది. అసలు తెలియ దని కాదు; ప్రతిదినం వార్తాపత్రికలలో దేశం ప్రగతి, ఇక్కట్లు, ఇంగ్లీషువారి నక్కపలుకులు, తెలుస్తూనే ఉండేవి గొని, ఈ వార్తాతరంగాలను ఈది అసలు ఇతివృత్తసాగరంలో ఏమికలదో తెలిసికొనవలసిన అవసరం ఉండేది. ఈ ఆవశ్యకతకు పిలుపు, లాలన కూడ శ్రీవెంకటరంగయ్యలో దొరికేది. విషయం యొక్క బాహుళ్యమే కాక, దాని విశ్లేషణలోని సొగసులు వారు చూపేవారు. ఈవిధంగా చాలమంది విద్యార్థులకు వారు అయాచిత గురువర్యులయ్యేవారు. విశ్చవిద్యాలయాదర్శాలలో ఒకటి : లభ్యమైన గురుసర్వస్వం నుండి విద్య గడించటం ఇక్కడ “విద్య” అంటే తాను చేరిన తరగతికి చెందిన చదువుమాత్రమే అనికాదు. ఈప్రయోజనం కలిగించటంలో శ్రీవెంకటరంగయ్య ఎంతో పాలు ఉన్నది. ఒక్క విస్తృతవిద్యావకాశమేకాదు, విశ్వవిద్యాలయం పెంచవలసిన ('ప్రవర్రనసామంజస్యం, సౌశీల్యం వారి సంపర్మంలో విద్యార్థులు అనుకొనకుండానే పెరుగుతూ ఉండేవి. వారి సచ్చీలము, వారి నిరంతరగాంధీ తత్త్వము, విద్యార్థులలో వేమూరి వేంకట రామనాధం 85

వనేన్యూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ అన్వర్థంగా లభ్యమవుతూ ఉండేవి. విద్యార్థి సమూహం సంఖ్యలో నేటితో పోల్చితే, ఎక్కువ కాకపోవటం ఈఅవకాశానికి ఒకకారణం అయిఉంటుంది. ఆనాటిదేశరాజకీయాలు స్వాతంత్ర్యసిద్ధి అన్న బొంగరపుఆట అవటంచేత, విద్యార్థుల ఆరాటం నిరంతరం ఆ ఆటలోనే ఉండేది. దానికి ఉత్సాహమేకాక, వస్తుబలం, ఆలోచనా స్వస్థత కలిగించటంలో శ్రీ వెంకట రంగయ్యకు ఉన్నత: స్థానం ఉన్న దారోజులలో. వారి ఉపన్యాసధోరణి పేర్కొనదగినది. అది కొండల మీద తరంగిణిలాగా మోగేదికాదు. భావం తగిన భాషలో పేర్చి మెల్ల మెల్లగా - కాని అఖండంగా - పారలే సెలయేరులా ఉండేది. కుడి చేయి గడ్డం అంటుకుంటూ, తర్జని బుగ్గలమీదుగా పెదవులు తాకుతూ, ముక్కుకు అంటీ అంటని విధంగా, ఉపన్యాసం చేసేవారు. అందులోని వాక్యాలు క్రమక్రమంగా అగింగ౧6౧42| గా సభికుల హృదయాలను హత్తుకునేవి. చక్కని ఆంగ్లభాష, లోటు లేని తర్మం! విశ్వవిద్యాలయం యొక్క సార్ధక్యం వమంటే, కేవలం విజ్ఞానం అందించటమే కాడు, విజ్ఞాన పరిధిని పెంపొందించటమేకాదు (రిసెర్చిద్వారా); దాని ద్వారం దాటిలోనికి -వచ్చిన 'విద్యార్థులకు (అధ్యాపకులకు కూడ) సచ్చీలం, సత్త్వబుద్ధి, పరహితాపేక్ష కలుగచేయటంలో దాని జెన్నత్యం అంతర్జితంగా ఉంటుంది. నా అనుభవంలో ఇలాంటి దృక్చధం ఆనాడు ఆ విశ్వవిద్యాలయానికి ఉండేది. దృక్కులెలా ఉంటాయి, అవిగల సత్పురుషులు (స్త్రీలు) ఉంటే దక్క? అలాంటి సజ్జనులలో శ్రీమామిడిపూడి వెంకటరంగయ్య పొడవుకు తగినంత శిఖరం. శ్రీవెంకటరంగయ్యకు గల రాజకీయశాస్త్రపరిజ్ఞానానికి తగినట్లు ఆయన చివరి సంవత్సరాలలో రాజ్యసభకు ఆహ్వానించబడినారు. అ సభ్యత్వం వీధిలో తిరిగి వోట్లు ఎలాగైనా రాబట్టుకొనటం మీద ఆధారపడినది కాదు. ప్రభుత్వం, ముఖ్యంగా ప్రధానమంత్రి, ఈవ్యక్తికి గల పాండిత్యానికో, శీలసౌభాగ్యానికో, త్యాగబుద్ధికో, దేశం ఈయగల చిన్నిప్రతిగా, అందజేసే అభినందన. బహుశః, నా ఇరువది సంవత్సరాలలో (1938-58) నేనెజిగిన అధ్యాపకులలో ఈకీర్తి గడించినది వీరొక్కరే అనుకుంటాను. 86

అధ్యాపకమహనీయులు

ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలోని గురువృద్ధులలో శ్రీవెంకటరంగయ్యను భీష్మునితో పోల్బవచ్చును. కాని యీఖీష్మునికి చక్కని, పెద్ద కుటుంబం ఉంది. అనగనగా ఒకరాజు, ఆయనకు ఏడుగురు కొడుకులు అన్నట్లు వీరికి ఏడుగురు పుత్రులు, ముగ్గురు కుమార్తెలు ఉన్నారు. వారిలో చాలమంది ఆ విద్యాశాలలోనే ప్రతిభావంతంగా పరీక్షలలో ఉత్తీర్ణులయినారు. అంతేకాదు, ఆయనకు ఆనందంకూర్చే వారసత్వమా అన్నట్లు, ఒక కుమారుడు, శ్రీ ఆనందం (వృత్తిపరంగా ఆడిటర్‌) రాజ్యసభ సభ్యుడయినాడు కూడ.

ఆచార్య మామిడిపూడి వెంకట రంగయ్య వ్రాసిన పరిశోధక (గ్రంథాలు ప్రశంసార్దములు. “ది డెవలప్‌ మెంట్‌ ఆఫ్‌ లోకల్‌ బోర్టు ఇన్‌ మద్రాస్‌ ప్రెసిడెన్సీ” “ది బిగినింగ్స్‌ ఆఫ్‌ లోకల్‌ టాక్సేషన్‌ ఇన్‌ ది మద్రాస్‌ ప్రెసిడెన్సీ” అన్న రచనలు స్థానిక పరిపాలన అపుడే వికసిస్తున్న రాష్ట్రం (దేశం)లో చక్కని త్రోవ చూపగలవిగా 'పేరొందినాయి. తన చివరి అధ్యాపకకాలంలో (బొంబాయిలో) “కాంపిటేటివ్‌ అండ్‌ కో ఆపరేటివ్‌ ఫెడరలిజం” అన్న ఉద్ధంధం వ్రాశారు. మన దేశంలోని ఫెడరలిజం యొక్క విజయానికి నేటికిని వర్తించే విషయాలెన్నో అందులో ఉన్నాయి.

ఒక్క మాటలో చెప్పవలెనంటే, వారు క్షణం తీరిక లేదన్నరీతిని వార్ధక్యానికి అపహాస్యమా అన్నట్లు వైజ్ఞానిక వ్యాసంగంలో జీవితాంతం ఆనందంగా గడిపారు.

లండప్తాడాణ లల. అంలాాయమావయుల-

వేమూరి వేంకట రామనాధం 87

నేన్తూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ ౩. ఆచార్ప సుల భశదచంతం ఆచార్య సూరి భగవంతం మొలకలు ఆకిరిపల్లి అన్న చిన్న కృష్ణాజిల్లా (గ్రామంలో. దాని ఖ్యాతి అంతవజకు అక్కడ ఉన్న సంస్కృతకళాశాలనుండి లభ్యమయింది. ఆపైన బహుశః అది ఆచార్య సూరి భగవంతం జన్మన్థానమన్న అద్బృష్టంనుండి ఇనుమడించి యుంటుంది. వారు ఆజానుబాహువు. పొడుగుకు తగిన (మాత్రమే) ఒడలు. నడకలో హుందాతనం చిందుతూ ఉండేది. చక్కని చాయ. నెమ్మది విశ్రమించినదా అన్న మోము. లోన ్రజ్బరిల్లే భావతరంగాలకు చెలియలి కట్ట అనిపించే విశాల ఫాలం. అనాటి కింకా (బహుశః తనకే) వ్యక్తం కాని ఆధ్యాత్మిక చింతనను దాచిపెట్టుకొన్న కనుచూపులు. వారి ఐచ్చికశాఖ ఫిజిక్సు. దానికి అధిపతిగా ఉన్నా ఆనాటి ఆంధ్రవిశ్వ విద్యాలయం సంప్రదాయం (ప్రకారం తానే క్రొత్తగా చేరిన విద్యార్దులకు (థర్డ్‌ ఆనర్భు వారికి) “ఫంధమెంటల్సు ఆఫ్‌ ఫిజిక్సు” బోధించేవారు. ఇది “ఓనమాల”లా ధ్వనించినా, ఆ సోపానంలోనే విద్యార్థులకు క్షిష్టవిషయాలు కాని విజ్ఞాన సూక్ష్మతలు గాని తెలియచేయనక్కణ లేకపోయినా, అది పునాది గీటు వంటిది. అది యెంత క్షుజ్జంగా, ఎంత అస్థలితంగా విద్యార్థికి అందజేస్తే అంత నిర్జోషంగా తన పై చదువులోని రహస్యాలను అతడు (గ్రహిస్తాడు. (ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలో ఈ సూత్రం కెమిస్ట్రీ శాఖకు కూడ వర్తింపజేయబడింది. సుప్రసిద్ధ - ఆచార్యుడైన డాక్టరు టి.ఆర్‌.శేషాద్రి - శాఖాధిపతి - “ఫండమెంటల్స్‌ ఆఫ్‌ కెమిట్టీ” బోధించేవారు). అత్రి గంభీరమైన విషయాన్ని “ఓహ్‌, ఇంతేనా” అన్న నిబ్బరం మనస్సుకు కలిగేటట్లు చేయటమే యీ విధమైన యేర్పాటులోని అంతరార్థం. ఆ రెండు మూడు గంటలు (వారానికి) తన పరిశోధనకు వినియోగిస్తే, రామన్‌ ఎఫెక్టు మజికొన్ని సాధనములలో ఎలా రాణిస్తుందో తెలియపజచే అవకాశం ఉన్నా క్రొత్తగా వనంలో అడుగుపెట్టిన అనుయాయులకు సరిగా వెలిగే దీపం చూపించటం వైజ్ఞానికంగా ప్రముఖమైన ధ్యేయమని యెంచి యీ రీతిని బోధన విధానం ఏర్పాటు చేశారు. 88

అధ్యాపకమహనీయులు తేలిక మాటలలో క్లిష్ణవిషయాలను విద్యార్థికి మనోరంజకంగా - భయంకరంగా కాక - అందచేయటంలో ఆచార్య సూరిభగవంతంకు అగ్ర తాంబూలం ఈయాలి. ఈ అనితర(వ్రజ్ఞ బహుశః తనగురువర్యులైన సర్‌.సి.వి.రామన్‌తో తనకు గల సాంగత్యకారణంగానేమో! వారొకమారు ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయానికి విచ్చేసి విద్యార్థులకు ఉపన్యాసమిచ్చారు. ఆ వాచావిధానము, కష్టమైన అంశాలను అరటిపండు ఒలిచినట్లు శ్రోతలకు అందించటం, వారి పరిశోధన ప్రజ్ఞకు దీటైన ప్రసార | యు, సామర్థ్యం విశదీకరించాయి. సాక.

ఆచార్య భగవంతంకు అ(ప్రజ్ఞ నిండుగా మ. అబ్బింది. అది క్రమంగా విషయపరిజ్ఞానవరంగా ల విస్తృతించి, శ్రీసాయిబాబా తెలుగు ఉపన్యాసాలకు స. ఆంగ్లంలో తర్జుమా చేయగల పలుకుల కలిమిని పెంపాందించింది.

ఆచార్య భగవంతం చదువు సంపూర్ణంగా మనదేశంలోనే జరిగింది. తెలుగునాడు నుండి కలకత్తా వజకే వారు ప్రయాణించిన దీర్జదూరం. అక్కడ సర్‌.సి.వి. రామన్‌ శుశ్రూషలో తన ఫిజిక్సుశాఖా విజ్ఞానానికి మెజుగులు దిద్దుకొన్నారు.

ఆచార్య విస్సా అప్పారావు ప్రిన్సిపాల్‌ పదవిని విరమించుకొన్న వెంటనే, మటొక ఫిజిక్సు వానికోసం వెదకినట్లు గాక, తగిన సమర్భని కోసం అన్వేషించి దాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి ఆచార్య భగవంతంను ప్రిన్సిపాల్‌ పదవిలో అధిస్టింప జేశారు. అప్పటికే డాక్టరు వి.యస్‌.కృష్ణ రిజిస్ట్రారుగా చిక్కుకు పోయినారు.

ఆ ఎన్నిక యెంత సూక్ష్మబుద్ధిమంతమో విశ్వవిద్యాలయం వాల్తేరు నుండి గుంటూరుకు వలసపోయే సందర్భంలో అందణకు విశదమయింది. వలసిన యేర్పాటు లన్నీ చేయవలసిన బాధ్యత ఆచార్య భగవంతం మీద పడ్డది. వారి భుజస్మంధం తగినంత విశాలం అవటంచేత, వారి ఆలోచనాశక్తి సూటిదవటం చేత, ఈ బృహత్మార్యం సులభం (అనిపించేట్లు)గా నిర్వహించారు, అంతేకాదు, మూడేండ్ల పిదప తిరిగి పుట్టింటికి మజలిరావటం కూడ వారి ఆధ్వర్యంలోనే జరిగింది. (దీనికి చెందిన విషయాలు కొన్ని యితర (ప్రకరణాలలో వ్రాశాను). వేమూరి వేంకట రామనాధం 89

నేనూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ ఇంగ్లండుకు వారి మొదటి ప్రయాణం 1947-48 లో జరిగింది. చదువు కొలకుకాదు, భారతప్రభుత్వం వారి శాస్తసంబంధమైన దౌత్యం మీద. వారు తిరిగి వచ్చిన సమయంలో విశ్వవిద్యాలయం అధ్యాసకు లెందజటో ఉన్నత విద్యకై ఇంగ్లండు వెళ్లనున్నారు. వారికి తమ సలహాలు, తాము తమ ప్రథమ ప్రయాణానికి ఎలా స్పందించినది తెలియజేసేవారు. 19లో వారు ఆంధ్రనుండి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయానికి వెళ్ళారు; అక్కడ తన ఎత్తుకు తగిన ప్రత్యేకమైన లెబోరేటరీ ఏర్పరచబడింది. తన పరిశోధనలను ఇంకా ద్విగుణీకృత సౌకర్యాలతో నిర్వహించ వచ్చునన్న తలపుతో అక్కడకు వెళ్ళారు. సూర్యరశ్మిని పట్టతరమా, కొద్ది రోజులలోనే ఆయన ఉస్మానియా ఉపాధ్యక్ష పదవి నధిష్టించారు. ఈ ప్రకరణం ముగించేముందు రెండు అంశాలు మనవి చేస్తాను. ఒకటి : ఆచార్య సూరి భగవంతం, ఆచార్య కె. రంగధామరావు, డాక్టరు ఐ.రామకృష్ణారావు బహుమేధావులు. వారి పరిశోధనల బెన్నత్యం స్వయం విదితం. వారి పరిశోధక విద్యార్థులలో ఒక అస్పష్టమైన ఆందోళన నిరంతరం రేగుతూ ఉండేది, వారి మధ్యనున్న పరస్పర వైజ్ఞానిక సంబంధాలను గుటించి. అలాగే కెమిస్ట్రీ శాఖలో కూడ, ఆచార్య టి.ఆర్‌. శేషాద్రి, దాక్టరు గండికోట గోపాలరావు, దాక్టరు రాఘవరావు, ఉద్దండవ్యక్తులు. రెండు : ఈ ప్రకరణం ఆకిరిపల్లి సంస్కృతకళాశాలతో ఎందుకు ప్రారరిభించానో గాని, అది ఆచార్య భగవంతం తెలిసియో తెలియకో తమ దీర్ధజీవితంలోని ఉత్తరభాగం ఆధ్యాత్మికాంకితం అయినదన్న వాస్తవికతను స్థూలంగా ధ్వనిస్తుంది. కవిత్వానికి అలవడిననాకు అందులోని ధ్వని విశేషం ఈ ప్రకరణం మధ్యలో స్ఫురించింది. ఆ సంస్కృత కళాశాలతో ఆయనకు భౌతిక సంబంధం ఉండకపోవచ్చు, బహుశః లేదు, కాని దానిలో నర్తిస్తూ ఉన్న ఆధ్యాత్మికత వారి జీవితంలో వారే గమనించని యవనికగా నిలిచింది. వారు తమ తుది దశాబ్దాలు ఎలా గడిపార్లో తెలియని వారికి ఒక చిన్న సూచన. తమ జీవితం శ్రీసాయిబాబా నిరంతర సేవలో పునీతం చేసికొన్నారు. అదాడదిన్లాదజటు. అాన్తాన్తూనయ్తైయాం. 90

అధ్యాపకమహనీయులు

4. శై ౬ఇచగుంాణ చేచ్మగెిలంంచ్వు

శ్రీ అవసరాల శేషగిరిరావు నేను చేరిన కామర్సు శాఖకు అధిపతి. స్ఫుర[్రూపి, చక్కనిరంగు,' పొడుగుకు తగిన (మాత్రమే) ఒడలు, మెత్తనిమాటల నేర్పరి. వారితో నాప్రధమ పరిచయం శ్రీ, పత్రి శేషగిరిరావు నాకు వాత్సల్యంతోను, ధైర్యం చేకూర్చుటకును, ఇచ్చిన ఉత్తరం నేను వారికి సమర్పించుకొనటంలో. నేను మంచివిద్యార్థిని అన్నవాక్యం మాత్రం పైకి చదివి, నాకు స్టైర్యం కూర్చే చిరునవ్వునవ్వారు.

వారి ప్రత్యేకవిజ్ఞానం అకౌంటెన్సీలో. ఇంగ్లండులో ఇన్‌కార్పొరేటెడ్‌ ఇన్టట్యూట్‌ ఆఫ్‌ అకౌంటు నుండి పట్టా పొందివచ్చారు. అది ఆశాఖలో చాల గొప్ప డిగ్రీ. వారి బోధన పద్ధతిలోనే విశిష్టత కనబదేది. సాధారణంగా అక్కౌంటు పద్ధతులను నేర్చటం కన్న వాటి వెనుక నున్న ఆర్ధిక సూత్రాలను చక్కగా వెలువరించేవారు. ఒక ముఖ్య ఉదాహరణ ఇప్పటికి నాకు గుర్తుదన్నది. వాటాదారులలో ఒకడు చాలించుకొని బైటకు పోయేప్పుడు వారికి మిగితవారు ఈయవలసిన మొత్తం లెక్కవేయటంలో, అతి సూక్ష్మబుద్ధికి అందే విశ్లేషణ చేసేవారు. మామూలు ఆస్తులలో వాటా ఒక్కటే కాదు, అది కట్టటం తేలికయే - “గుడ్‌విలొ” అన్న అదృశ్యమైన ఆస్తి ఒకటిఉన్నది. అందులో బైటకు పోతున్న ఉమ్మడిదారున కెలా లెక్క కట్టి యాయవలెను, అన్న ప్రశ్నకు కడు లోతైన తర్భం ప్రవేశ పెట్టా రాయన. బ్యాలన్సు షీట్‌లో ఉన్న గుడ్‌విల్‌ మొత్తమే కాదు మనం పరిగణించవలసింది. లేక ఏదో మజి నాలుగు రూకలు కలిపి కాదు. ముందు ముందు (భావిలో) ఆవ్యాపార సంస్థకు సాధ్యమయ్యే విపణి సౌభాగ్యం బట్టి దాని గుడ్‌విల్‌ ఉంటుంది. అనగా “గతం” కన్న “భావి” ముఖ్యంగా పరిగణించాలి. ఇది లెక్కకట్టటం అంత తేలిక పనికాదు, నిజమే. అదే తేలిక అయితే ఆశాఖలో పరిశోధన చేసే నిపుణుల అవసరం ఏముంటుంది? ఒక చిన్న ఉదాహరణ : ఏదో ఒక క్రొత్త వస్తువు కనిపెట్టా రనుకుందాం. దాని విపణి బాహుళ్యం, దానివలన కలిగేలాభం అదృష్టం ముందు ముందుగాని తెలియదు. వేమూరి వేంకట రామనాధం 91

నేమ్హూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

అది ఎక్కువ అయిన కొలది నేటి గుడ్‌విల్‌ మొత్తం - బ్యాలెన్సుషీటులో ఉండేది - అవాస్తవికం అవుతుంది. అందువలన దీనిని బట్టి, విరమించుకొనే ఉమ్మడిదారునకు గుడ్‌విల్‌ భాగం క్రింద ఆస్తిపంపకం నిర్ణయించటం అశాస్త్రీయం అవుతుంది. కష్టమైనా, నిర్దుష్టమైన సాంఖ్యవిధానం అవసరం అన్న సూక్తి ఆయన పదే పదే వక్కాణించేవారు.

అకౌంటెన్సీలో వారు నిధి. కాని ఏకారణం వల్లనో బ్యాంకింగు - అందులో ఐచ్చిక విషయం (స్పెషల్‌/ఆప్షనల్‌ సబ్జెక్టు) - కూడ వారు తీసికొనేవారు. తమ ఉపన్యాసపుకోటా - వారానికి ఏ 8-10 గంటలో - నింపటానికేమో. (మచిలీవట్టణంలో పొందూ కళాశాలలో శ్రీవ(్రి శేషగిరిరావు కూడ ఇంటర్మీడియేట్‌కు అకౌంటెన్సీ, బి.ఏ.కు బ్యాంకింగు చెప్పేవారు. ) వారి వైజ్ఞానిక ప్రతిష్ట ఉపన్యాసపటిమ అకౌంటెన్సీలోనే ఘనమని బహుజనాభినందనం గడించింది.

డాక్టరు కృష్ణ రిజిస్ట్రారు అయినప్పుడు వారి వార్డెను పదవి శ్రీశేషగిరిరావు స్వీకరించారు. డాక్టరు కృష్ణ లాగానే వీరు కూడ (ప్రతిదినం ఉదయం విస్టలు ఆఫీసుకు వచ్చి, ఒక గంటసేపయినా ఆఫీసు వ్యవహారాలు చూడడం, విద్యార్థుల కోర్కెలకు, ఫిర్యాదులకు చెవి యొగ్గటం జరుగుతూ ఉందేది. తనకున్న లెక్కల నిశితత్వంతో వారు క్రమంగా కనిపెట్టారు, విస్టలులో ఉన్న ఒకరిద్దరు ఉద్యోగులు అక్రమంగా డబ్బు సొంతంచేసికొంటున్నారని. ఇది తెలిసికొనటానికి తగు వైసుణ్యమే కాక, ఇది బయట పెట్టేందుకువలసిన మనోద్దెర్యం ఉండాలి. ఈరెండు వారికి ఉన్నాయి. వివరు హరించారో వారినుండి అంత మొత్తము కక్కించటమే కాక, తరువాతి నెల బిల్లులలో విద్యార్థులకు తగ్గింపు చూపించారు. ఈ తీసివేతతో అందణక్లు జరుగుచుండిన “గోల్‌మాల్‌” విశదం కావటమే కాక, ఇకపైన గుమాస్తాలు అలాచేయబోఠన్నదైర్యం దృఢంగా కల్లింది.

ఈ నిర్ణయంలోని అంతరార్థం గమనించుదాం, వారెనరో “తిన్న” డబ్బు వారినుండి రాబట్టి, హాస్టలు రాబడులలో కలిపివేసి యుండవచ్చును గదా, కాని శ్రీశేషగిరిరావు అలా చేయలేదు. నారి అకార్యాలవలన విద్యార్థులు బిల్లులు 92

అధ్యాపకమహనీయులు ఎక్కువగా కట్టారు. అది క్షమాపజార్హం కానిది అని వారందజకు .తెలపటం జరిగింది. విద్యార్థులకు తన నిష్పాక్షికత మీద గౌరవం పెరిగింది. అక్కడి ఉద్యోగులకు క్షణం మటివరాని పాఠం అబ్బింది. ఒకసారి మా చల్లపల్లి హైస్కూలు గుర్తు వస్తోంది, అక్కడ వదాది కొకసారి వార్షికోత్సవంలాంటిది జరిగేది ఆరోజులలో. ఎవరో ఒక పెద్దవారిని ముఖ్యాతిథిగా ఆహ్వానించేవారు. నాకు కొంతగా గుర్తు. శ్రీమామిడిపూడి వెంకటరంగయ్య ఒక ఏడు అక్కడకు వచ్చినట్లు నా కనిపించింది. మన శ్రీ శేషగిరిరావును ఎందుకు ఆవ్వోనించకూడదు, అని. అక్కడి హెడ్‌ మాస్టరు సమ్మతించి ఆవ్వానం పంపగా, వారు సరేనని, నాతో రైలు బస్సు ప్రయాణాలకు తట్టుకొని చల్లపల్లి వచ్చారు. మా యింటిలోనే వారి బస. ఆరోజులలో పల్లెటూరి బస అంటే, రాత్రికి ఒక నవారు మంచం, సరే భోజనం. భోజనం దగ్గజకు వచ్చేసరికి, ఆయన అన్నారు “ఇవాళ్ళ నాకు ఉపోషణం”. సరే, యింతదూరం తీసుకువచ్చి యీయనకు భోజనమైనా పెట్టకపోతున్నామే, అని నాలో దడదడ రేగింది. నాఅదృష్టం బాగుండి ఆయన వెంటనే అన్నారు “ఉపోషణం. అంటే అన్నం తినను అంతేగాని, రొట్టెలు మొదలయినవి తింటాను.” బ్రదికామురా దేవుడా దారి చూపావు. అని నేను గంతు వేసినంతగా సంతసించాను. ఆయన పుణ్యమా అని నాకు కూడ రొట్టెలు దొరికినాయి. నేను నా ఆనర్సు చివరి సంవత్సరంలో ఉండగా ఒకసారి నాకు నీరసం అనిపించి, ప్రిన్సిపాల్‌ అప్పారావు నలవోమీద కె.జీ.వోస్పిటలుకు వెళ్ళి ప్రఖ్యాతవైద్యుడు డాక్టరు రామన్‌కు చూపించుకొన్నాను. ఆయన, “ఆంఏమీ లేదు అని “మెటటోన్‌” విటమిన్‌ మందు వ్రాసియిచ్చారు. తిరిగి వచ్చి ఇది శ్రీ అప్పారావుకు నివేదించగా, నన్ను ఆయన పైనుండి క్రిందకు చూసి, “సరేనోయ్‌, మీ హెడ్‌ ఆఫ్‌ ది డిపార్టుమెంటు, శ్రీ శేషగిరిరావు ఉన్నారే, ఆయనకు ఆయుర్వేదం తెలుసును. నీకు తగిన మాత్ర యిస్తారు. వెళ్ళు. నేను ఫోన్‌ చేస్తాను,” అన్నారు. మజునాడు నేను శ్రీశేషగిరిరావు యింటికి (వార్దెనుగ్సహం) వెళ్ళాను. ఆయన నవ్వుతూ అయిదారు మాత్ర లిచ్చి పంపారు. రెండు రోజుల తర్వాత, నాతో వేమూరి వేంకట రామనాధం 93

నేనూ, ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ అన్నారు, “చూడు, అవి ఏమీ ప్రత్యేకమైన మందు మాత్రలు కాదు. నీ హెడ్‌ ఆఫ్‌ది -డిపార్టుమెంటును గదా. నా మీద నీకు ఉన్న గురిని బట్టి అవి పని చేస్తాయని శ్రీ అప్పారావు నిన్ను నాదగ్గణకు పంపారు. పైగా పరీక్షలు దగ్గణకు వస్తున్నాయాయె -అంతే.” ఇది నేను శ్రీ అప్పారావుకు చెప్పగానే ఆయన నవ్వి “హారి, రహస్యం పగులగొట్టాదే” అన్నారు. నేను లెక్చరర్‌ అయిన క్రొత్తలో, విశ్వవిద్యాలయం గుంటూరులో ఉన్నప్పుడు, ఒకనాడు శ్రీ శేషగిరిరావు నన్ను పిలిచి,చూడు ఈ మార్కుల లిస్టులు కలిపి, ప్యాస్‌, ఫేయిల్‌, ఫస్టు, సెకండు, థర్జుక్లాసులుగా విభాగించి, నాకు కొంచెం సోయంచేయగలవా అన్నారు. అంతకంటేనా అని మనస్సులో అనుకొని, “ఓ, తప్పక* అని జవాబిచ్చాను. అప్పుడే ఉపాధ్యాయుడైన నన్ను ఈ పనికి 'నియోగించటం మొదటలో నాకు కొంత ఆశ్చర్యం కొలిపినా, ఆయనకు నాలో గల విశ్వాసానికి ఆనందం కలిగింది. ఆపని పూర్తి అయినపిదప, ఎగ్జామినర్సు మీటింగుకు కూడ నన్ను రమ్మన్నారు. అందలం ఎక్కి నంత అయింది నాకు ఆ మీటింగు ఎక్కడ! గుంటూరు రైల్వేస్టేషను వెయిటింగురూంలో. ఎందువలన? ఛెయిర్‌మెన్‌గా (చాలకాలం) ఉన్న శ్రీహెచ్‌. యల్‌ కాజీ బొంబాయి నుంచి రైలులో వస్తూ అక్కడ కొద్ది గంటలు అగి, తిరిగి ఆరాత్రియే రైలు అందుకొని బొంబాయి పోదలచాడు. ్రతినిముషం ఆయనకు బంగారమేమో. ఆయన మాట ప్రకారం అలాగే మీటింగు జరిగింది. నన్ను చూసి, శ్రీకాజీ మెల్లగా నాకు వినీవినపడకుండా “ఇతనిని తెచ్చావు. మెంబరుకాదు, ఫరవాలేదా” అన్నాడు. శ్రీ శేషగిరిరావు. నవ్వుతూ “విశ్వసనీయుడూ అని సమాధానం చెప్పారు. నాకు సభ్యత్వం లేని “రహస్యవర్గము”లో నాకు స్థానం దొణకటానికి అది ప్రథమావకాశం. శ్రీశేషగిరిరావుకు రిసెర్చి మీద అభిమానం అంతగా లేదు. నాకు మొదటి నుండి రిసెర్చి మీద అభిలాష మెండు. నిజానికి ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలో నాతొలి అడుగు పెట్టినదే రిసెర్చి సంబంధికంగా. నేను రిసెర్చి చేస్తూ యం.కాం. ఆనర్సు డిగ్రీకోసం తాపత్రయపడుతూ ఉండేవాడిని, డాక్టరు కృష్ణ నా అభిరుచికి ఆనందపడి సాధ్యమయిన ఉపాయాలు కల్పించేవారు. కాని ఆదిలోనే హంసపాదు 94

అధ్యాపకమహనీయులు అన్నట్లు మా (కామర్సు) ఫాకల్టీలో రిసెర్చి డిగ్రీలకు తగిన ఆమోదక నిబంధన లంతవజకు లేనేలేవు. కారణం బహుశః ఈ మౌలిక ఆర్థిక సూత్రమేనేమో, “గిరాకీ లేనిదే ఉత్పత్తిఉండదు” అని. నేను పదేపదే శ్రీశేషగిరిరావుతో రిసెర్చి డిగ్రీల మాట ఎత్తేవాడిని. మా డిపార్టుమెంటులో ఇలాంటి ఉత్సాహం గల మొదటి వాడిని నేనే అవటం వల్ల నా పరిస్థితి యిది! తఐచుగా నేను చేసే మోతకు నవ్వుతూ, ఆయన ఒకనాడు అన్నారు, “బ్సీక్స్రు రిసెర్చి మీద అంత మోజు ఉంటే దానికి అనుగుణంకాని డిపార్టుమెంటులో చేరావు.” నాకు ప్రప్రథమంగా మనస్సు చివుక్కుమన్నది. కాని రిసెర్చికి ప్రథమ తాంబూలం ఇచ్చిన ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో ఏశాఖకు సంబంధించిరైనా, యిదే తుది వాక్యం అవుతుందా అన్న గట్టి గుండె నిబ్బరంతో నేనొక వినయమైన చిరునవ్వునవ్వాను. అవవ చజం్తభాా నాదని లావ పంలా వేమూరి వేంకట రామనాధం 65

నేన్సూఆంద్రవిశ్వవిద్యాలయమూ 5. ఈశ్వర వేంకటేశం

పేరులో వలెనే రెండు విశేషాల కలయిక శ్రీ ఈశ్వర వేంకటేశం. వారు “లా” (చట్టము, న్యాయశాస్త్రము) చెప్పే ఉపాధ్యాయులు. వారి రూవం ఆకర్షణీయంగా ఉండేది. ఒద్దుకు తగిన పొడవు, బంగారు రంగు మేను, నమోనా పెట్టుకు చెక్కినట్లుండే మొగము, తగిన నడక దుడుకు - ఇవన్నీ ఆయనను చూడగానే సుహృద్భావం కల్గించేట్లు, ఉండేవి. రెండవ గొప్పతనమేమంటే ఆయన వాచాధోరణి : గోదావరి పాయలు మైదానం మీద, కొండలమీద, ఆపులేనట్లు పొరలుతూడఉన్నా, మధ్యమధ్యన కిన్నెరసాని వంపుల లాంటి హాస్యపు మెజపులు ప్రకాశిస్తూ ఉండేవి. ఆరోజులలో ఇంగ్లీషు నేటికంటె ఎంతో పవిత్రంగా ఉండేది, అది యింకా “జాతీయం” చేయబడలేదు. ఆ నేపథ్యంలోకూడ చక్కనిభాషను ఉపయోగించగల వారిలో - ఆవిశ్వవిద్యాలయంలో - శ్రీవేంకటేశం ఒకరు, నిస్సందేహమైన ప్రఖ్యాతిని గన్నారు.

వారు బోధించేది న్యాయశాస్త్రంగదా! అది సర్వకాలాలకు జదస్వరూపంలో ఉండేదికాదు, చట్టం మార్పుతో అది మాజటమే కాక, చట్టమును ఆచరణలోకి దింపటంలో చాకచక్యం ఉన్నది; ఇదే లేకపోతే న్యాయస్థానాలకు పని యేముంది?

"సైజువారీగా చొక్కాలు సేకరించినట్లు కాదు న్యాయశాస్త్రం.

ఈ మూలసూత్రం మనసులో పెట్టుకొని విశ్వవిద్యాలయాధికారులు “లా” బోధించటానికి ఆచరణాత్మక నైపుణ్యం గల వారిని “పార్టు - టైం” ఉపాధ్యాయులుగా అనాడు నియమించేవారు. శ్రీ వేంకటేశం అలాంటివారు. వారానికి మూడు రోజులు 10నుండి 11 వణకు ఒక తరగతికి, అలాగే మజొక తరగతికి, న్యాయశాస్త్రం బోధించేవారు. 11 కాగానే తిరిగి తమ వృత్తి కార్యాలమీద వెళ్ళేవారు. ఈ ఏర్పాటుతో విద్యార్థులకు వాస్తవికమైన చట్టం గుఖించి కొంత దగ్గబతనంతో నేర్చుకునే అవకాశం కలిగేది.

దీని వలన ఆయనకు రాబడి (బ్రహ్మాండంగా కలుగుతుందనికాదు. నిజానికి ఆయన విశాఖనుండి వాల్తేరుకు రానుపోను - తన ఎద్దుబండీలో ఒక్కరుగా - అయ్యేఖర్చులటుంచి వారీగంట, ఇటు అటు కలిపి మజొక రెండు గంటలు, ఈ

96

అధ్యాపకనముహనీయులు అల్బవేతనం తెచ్చే పనిమీద వెచ్చించారంటే అది వారిలోని సుహృద్భావం మీద, విద్యార్థులకు - భావిన్యాయవాదులకు, ప్రజానాయకులకు సరియైన న్యాయశాస్త్ర

• నేవథ్యం చేకూర్చటం తము జాతీయవిధి అని భావించటం మీద, ఆధారపడియుంది. గ్రుడ్డిలో మెల్ల అన్నట్లు తన పెట్టెబండీలో - విశాఖయొక్క ప్రత్యేకత, ఈ ఆటోలు రాని పూర్వం - ప్రయాణం చేస్తూ తన కోర్టు కాగితాలు సావధానంగా - పార్టీలు మీద పడకుండా - అవగాహన చేసికొనటంలో గడిపేవారు. కదనుత్రాక్కే గుజ్బపు బండీకాకపోవటం ఒక వసతి!కాకపోతే కొంచెంమెల్లగా ఎద్దు నడచేది, తాను మెల్లగా కాగితాలు మననం చేసికోటానికి వీలు కలిగిస్తూ. బోధనలో ఉదాత్తమైన వోస్యం ఉండేది. ఒక కోర్టు వాదనను వర్ణిస్తూ జూరీవంకచూస్తూ వకీలు అన్నాడట, “చూడండి, ఈ ముద్దాయి ఎంత ఘోరం చేశాడో, ఒకటా రెండా, ఈ జూరీకి రెందురెట్ల గాడిదలను పట్టుకు హింసించాడు.” మటొక కేసులో (బహుశః తానే) నిపుణుడన్న పేరున (ఎక్సుపర్జు) వచ్చిన ఒక సాక్షిని ఇలా ్రశ్నించారట. “మీరు ఎప్పుడు నిపుణులయినారు?” “మీకు నిపుణుడని సర్టిఫికేటు ఉందా, ఎవరు ఇచ్చారు?” ఇది వితండవాదంగా కనిపించినా, సందర్భం బట్టి ఆ నిపుణుని మాటకు విలువ కొంతగా చినిగేట్లు చేశారు. . వృత్తి నెణపుతున్న వకీలును పార్టుఇటైం ఉపాధ్యాయునిగా వేయటంలో ఉన్న విశిష్టత “లా”వంటి విద్యాభాగాలలో ఎక్కువగా ఉంటుంది. ఈ సబ్జెక్టులో చట్టములో ఉన్న “లా ముఖ్యమే గాని, *కేస్‌లా” - వ్యాజ్యముల క్రమములో ఉద్దాటింపబడిన “లా” - కూడ ప్రాధాన్యం కలదే. చాలా సందర్భాలలో చట్టంలోని నిబంధన సూటిగా అర్ధమయినట్టులే ఉంటుంది, కాని ఆచరణలో దానికి వివిధ వ్యాఖ్యానాలు సంభవం కావచ్చును. పైగా ఆ నిబంధన పైకి అనుకూలంగా కనిపించినా ప్రత్యేక పరిస్థితుల కారణంగా అది (ప్రతికూలమైన ప్రభావం కలిగి ఉండవచ్చును. అలాగే పైకి ప్రతికూలంగా గోచరించినా పరిస్థితుల ననుసరించి అది అనుకూలంగా పరిణమించవచ్చును. అలా వ్యాఖ్యచేసి నెగ్గవచ్చును. (ఈచట్టాలదాకా యెందుకు, మన “సత్యం వద” అన్న నియమం ఉంది గదా, వేమూరి వేంకట రామనాధం 97

నేన్యూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ మజి ధర్మరాజు ఆడినది అబద్ధమా, కాదా, ఆయన విశ్వంలో ధర్మానికి అధిపతి యైన ప్రసిద్ధుని కుమారుడు? కాని దానికి సమర్ధన చెప్పవచ్చును గదా! అలాగే “వారిజాక్లు లందు వైవాహికములందు, ప్రాణవిత్తమానభంగమందు.” అని + వ్యాసులవారే వచించారే! ఇది “కేస్‌లా” క్రిందకు వన్తుంది. ఇది తగినంత మోతాదులో విద్యార్ధులకు అందజేయవలెనంటే వృత్తిలో ఉన్నవారిని పార్టు-టైం ఉపాధ్యాయులుగా వేయటం సమంజసం - ఇది గుర్తించి ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం వారు ఆరోజులలో శ్రీ వేంకటేశం వంటి గట్టి వకీలును రాబట్టారు. శ్రీవేంకటేశం విద్యార్థిలోకానికి సన్నిపితునిగా తోచేవారు. కారణం, వారు క్లాసులో బోధించే నైపుణ్య మొకటే కాదు, అదే అయితే, వారిక్షాసులు అక్కణలేని అనేక శాఖల విద్యార్థులకు వారి పరిచయం గాని, వారివలన పొందదగిన ప్రయోజనంగాని లభించేవి కాదు. వారు విశ్వవిద్యాలయంలో జరుగుతూ ఉండే “మాక్‌ట్రయిల్సు” - కుహనా విచారణలు - లో పాల్గొనేవారు. వీటి ఉద్దేశ్యం ఏదైనా ప్రచారంలో ఉన్న ఒక విషయం తీసికొని అది ఒక (ప్రసిద్ధ) వ్యక్తిలో ఆరోపించి, అతనిని నేరస్థునిగా విచారించటం. ఇలాంటి న్యాయశాస్త్ర కేళిలో “ఆ” విషయం గుటించి “ఇటు-అటుూ తెలియటమే కాక, ఆ “ఇటు-అటు”లు - ఎలా (ధ్రువీకరించవలెను అన్నది కొంతగా మనసుకు పట్టుతుంది. తుదినిర్దయం ఏదైనా - అవునో, కాదో - అది చేరటంలో గల తార్మికపథాలు, ఎదురు మాటలు,

• వలా ఉంటాయో, వాటిని అతిక్రమించి, జనుల ఆమోదం పొందగల పర్యవసానం ఎలా అందుకోవాలో, కొంతగానైనా తెలుస్తుంది. ఇలాంటి ఉపయోగకరమైన తర్క వాహ్యాళిలో అనువుగలవాడి ములుకులు ఎలా సేకరించుకోవాలో అవగాహానమవుతుంది. శ్రీవేంకటేశం సవోయం ఈ కార్యక్రమాలలో లభ్యమవటమేకాక, అమిత ప్రయోజనకరంగా ఉండేది. ఈ విధంగా విద్యార్థు లఅందటికి వారు పరిచితులయ్యేవారు. వారు వృత్తిలో మెట్టుకు పైమెట్టు ఎక్కి అంతిమ ప్రఖ్యాతిగా జడ్జీ అయినారు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ హైకోర్టులో. అది వారు హైదరాబాదు వెళ్ళి కొన్నాళ్ళు వృత్తివ్యాసంగం జరిపినతరువాత. నేను కూడ ఆనాటికి నావృత్తి వ్యాసంగంలో హైదరాబాదు చేరి యున్నాను. చావయడన్తైనాుంు. ఉలాఅణన్లానకననాం. 98

అధ్యాపకమహనీయులు

6. కఠణనణ్‌ ె.ప. ౩జి

కామర్సు శాఖలో భూగోళశాస్తము, రవాణా ఆర్థికములు బోధించేవారు కలనల్‌ టి.పి. రాజన్‌. ఆయన “కలనలొ బిరుదు గమనీయ మయినది. సైన్యంలో “రిజర్విస్టు” వర్గంలో వారు కలనల్‌ న్థాయికి వచ్చారు. వారిదేహ సౌష్టవం ఆ బిరుదుకు తగినట్లే ఉండేది.

వారి ఉపన్యాసం శ్రావ్యంగాను, పుష్టి కలదిగాను ఉండేది. ఆ క్రిందటి రాత్రి ఎంత సేపు మేల్మొని తగిన గ్రాసం సమకూర్చుకునే వారో, తన ఉపన్యాస రీతిలోనే విశదమయ్యేవి. మధ్యమధ్య హాస్యోక్తులు కూడ ఇమిద్చేవారు. వారు స్కాట్లాండులో విద్య నభ్యసించారు. ఆ ప్రదేశం ప్రజమీద ఎన్నోవాస్య వాక్యాలున్నాయి గదా! తమకు ఇష్టంవచ్చినట్లు అవి తమ ఉపన్యాసంలో అక్కడక్కడ దొర్లిస్తూ ఉండేవారు. ఒకటిరెండు - కేవలం ఉదాహరణార్థం - ఇక్కడ ఉటంకిస్తాను. ఒక స్మాటిష్‌ వ్యక్తి లండన్‌ నుండి ఎడింబరోకు రైలుబండి మీద పోతున్నాడట. రైలు ఆగినప్పుడల్లా తరువాతి స్టేషన్‌ దాకానే టిక్కెట్టు కొనుక్కుంటూ వెళ్ళే వాడట. చివరకు ఒక తోడిప్రయాణీకుడు ఈ చిత్రం ఏమా అని అడిగాడట, “లందన్‌లోనే ఎడింబరోకు టిక్కెట్టు కొనుక్కొనకపోయినావా” అని. అతడు నవ్వి, “చూడండి, నాకు గుండె జబ్బు ఉంది. డాక్టరు చెప్పిన దానిని బట్టి నేను ఏక్షణాననైనా చచ్చిపోవచ్చును. మొత్తం టికెట్టు కొంటే అది కొంతగానైనా దండుగ అయిపోవచ్చు గదా!”

స్కాటిష్‌ ప్రజకు డబ్బుతో, తేనె తుట్టెకు ఈగకు గల లంకెవంటిది కల దని ప్రతీతి. వారిదృక్పధం ధనం మీద నిరంతరం ఉంటుందనటానికి ఒక హాస్యోక్తి చెప్పేవారు కలనల్‌ టి.పి.రాజన్‌. ఒక స్కాటిష్‌ వ్యక్తి లండన్‌ వచ్చి ఒక పెద్ద భవనం దగ్గణ నిలబడి, అతి నమ భావంతో తలపైని హాట్‌ తీసి వంగి నిలచాడట ఒక క్షణంసేపు. ప్రక్మనున్న ఇంగ్లీషు మిత్రుడు “నీకింత దైవభక్తి ఉన్నదా” అని కొనియాడి “ఇది సెంట్‌పాల్స్‌ చర్చి” అన్నాడట. వెంటనే అతడు హాట్‌ధరించి, “ఇది బ్యాంక్‌ ఆఫ్‌ స్కాట్‌లండు బ్రాంచి యేమో అనుకున్నాను” అన్నాడట. వేమూరి వేంకట రామనాధం 99

నేనూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ ఇలా మధ్యమధ్య వాస్యోక్తులతో - వాటికి ఏదో విధమైన సందర్భౌచిత్యం కల్పిస్తూ - తన ఉపాన్యాసాలు కుతూహలవంతంగా చేసేవారు. విద్యార్థులుగా మాకు ఆశ్చర్యం కలిగించే విషయమొకటి యే మంటే, ఆక్షాసు (ఉపన్యాసం) అయిపోగానే తన బ్రహ్మాండమైన తయారీ ((పైెపరేషన్స్‌) మాముందే ఉండచుట్టీ బుట్టలో పారవేసేవారు. మాకు అనిపించేది, వచ్చే సంవత్సరం ఈ విషయం మీద ఉపన్యసించేప్పుడు ఈ కాగితాల గుట్ట తన కెంత సాయపడేదో, తిరిగి మొదలు అన్నట్లు మలునాటి బోధన కూర్చవలసివస్తుందే, అని. అందులోని రహస్యమేమో నాకు ఇప్పటికీ తెలియదు. బహుశః ఎవ్పటికవ్వుడు “ఆపాఠ్యవిషయం” ఎలా బోధించవలెను అని పునః చర్చించుకొని, అప్పటికి కొత్తగా లభ్యమైన విషయాలను కూడ చేర్చి, ఒక నూతన బోధనవ్యూహం ఏర్పజచుకోవాలని నిశ్చయించారేమో! ఆయన నడకలో, వ్యక్తులతో సంభాషించటంలో తన సైనిక నేపథ్యం స్పష్టంగా కనపదేది. తన పార్యబోధనలో విద్యార్థులకు ఉత్సాహం రేకెత్తించేవారు. మా దురదృష్టం వలననా ఆనర్భు సగంలోనే వారికి యుద్ధరంగానికి రావలె నన్నపిలుపు వచ్చింది. అది ఉల్లంఘించ నలవికానిది సరిగదా, ఆయనకు సరదా అనుకుంటాను, సంతోషంగా వెళ్ళారు. వారు బోధిస్తూ ఉండిన రవాణా ఆర్థికములకు సరియైన ఏర్పాటు చేయవలసివచ్చి, నా అదృష్టం బాగుండి, నా ఆనర్సు అయినపిదప నన్ను ఆ అవసరం దిక్కుగా పదిశోధన సాగించుమని విశ్వవిద్యాలయం వారు ఆదేశించారు. యుద్ధం ముగిసిన పిదప వారు విశ్వవిద్యాలయానికి తిరిగిరాలేదు. భారత (ప్రభుత్వం మిలిటరీ శాఖలో తీసికొనబడి అందులోనే విశ్రాంతులయినారు. వారి సాంస్కృతిక చిత్రం గుఠించి నాకు వారితో గల వారిచివరి వదాదిన్నరలో ఎక్కువ తెలియలేదు కాని, తరువాత (గ్రహించాను. వారి గృహంలో- ముఖ్యంగా బెంగుళూరులో - ప్రవేశద్వారానికి ప్రక్శనే చక్కని దేవాలయసమానమైన పూజామందిరం ఉండేది. దాని తలుపులు నిజంగా గుడి తలుపుల వలె ఉందేవి. వారి సతీమణికి గల నిరంతర భక్తికి అవి (ప్రత్యక్ష నిరూపణ. నన నా. 100

అధ్యాపకమహనీయులు 7. 8 ఆచమ్మరాజు నత్వఎందంంయణ ఈ అధ్యాపకుని గుజించి చాలమందికి తెలియదు. నా ఆనర్సు చదువు ముగిసిన కొద్ది రోజులకే ఆయన విశ్వవిద్యాలయం వదలి, ఇండియా ప్రభుత్వంలో ఉద్యోగం తీసికొని, ఆపైన అంతర్జాతీయరంగంలో పనిచేసి, వృత్తిపరంగా ఆ(ఫ్టేలియాలో తన వైజ్ఞానిక నంచారం నిర్వహిస్తూ హఠాత్తుగా దివం గతులయినారు. శ్రీతిమ్మరాజు సత్యనారాయణ ఆర్థికశాస్త్రం బోధించేవారు. ఆరోజులలో ఇంకా బ్లాక్‌బోర్డు మీద అదే పనిగా (గ్రాఫులు గీయటం కాని, ఆల్‌జీబ్రా పాఠమా అన్నంత విరివిగా ఈక్వేషన్సు వేస్తూ ఆర్థికశాస్త్రం విశదపజచే అలవాటుగాని ఉపాధ్యాయులను అంతగా ఆదుకోలేదు. ఇలాంటి అధ్యాపకుల పలుకుల పుణ్యాన లెక్కల తరగతి కాకుండా జరిగిన బోధ అయినా, విజ్ఞానవంతంగా ఉండేది. మూల సూత్రాలు, వాటిలోని మెలికలు, వాటికి గల అడ్డంకులు, చారిత్రికంగా వాటి ప్రాచుర్యము, ఇవన్నీ చక్కగా విద్యార్థుల మనసుకు పట్టే రీతిని వారు బోధించేవారు. ఆకర్షణీయమైన ముఖం, తెలివిని వెదజిమ్మే కనుచూపులు, అందమైన మూర్తి - ఆయన పాఠం వినసొంపుగా ఉండటమే కాక పాఠ్యవిషయం లోని లోతులు, కొనలు విపలీకరించే విధంగా ఉండేవి. ఆయన ఇంటియొద్ద ఏ విధంగా ఎంతగా, ఏవేళను, బోధించేవిషయం గుండకొట్టుకు వచ్చేవారో కొని, క్లాసులో ఆయన ఉపన్యాసం ఇచ్చిన గంటసేపు ఆయన చేతిలో ఒక్క నోట్సు కాగితం ఉండేది కాదు. ఏదైనా కాగితం మడచి మడచి తనవ్రేళ్ళ మధ్య ఇజికించి, విద్యార్థులు చూడని విధంగా అది ఒలుస్తూ తన ఉపన్యాసం సాగించేవారా అంటే, ఆయనకా గారడీ రాదు సరిగదా, చేతులు ఊపుతూ, వళ్ళు విడివిడిగా కదలిస్తూ గదిలో ఇటునుండి అటు పచార్లు చేస్తూ, కుహుకుహూ స్వరంతో పాఠం చెప్పేవారు. శ్రవణ (శ్రావణ యోగ్యమైనట్లుగా ఉండేది ఆయన అధ్యాపన. ఇదంతా వీరి సర్వవిదితమైన అవతారం, వీరిలో మజొక ప్రచ్భన్నవ్యక్తి ఉన్నాడు. ఆ వ్యక్తి బైటకు రొకుండాఎన్తిప్ట ఏజగమ్యకారణాల వల్ల వారు ంయ్ళయడరయ్యి (గం ధాలు అండము 101 (4 0 గండి ర3ైట ఖ్న

నేనూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ జాగ్రత తీసి కొన్నారో, ఎవరికీ తెలియదు. వారిది కవి హృదయం. “ధరతగ్గుట హెచ్చు కొణకె” లేక “గిరాకీ పెరిగితే ధరపెరుగుతుంది” వంటి ఆర్దిక సూత్రాలు పిల్లలకు పాఠాలు చెప్పినా, తన గుండెను ప్రతినిమిషం సాగరతరంగాల ఊపులో కదలుతున్నపడవలాగా తనలోనే దాచుకొని, తన దైనందిన ప్రవర్తన సాగించేవారు. వారి ముఖంలో ఒక విధమైన తెలిమబ్బు ఊగులాడుతున్నట్లు నాబోటి వారికి తోచేది కాని, ఆ మబ్బు వెనుక లోతైన కవితా సంచలనం ఉన్నదని నేను కాని శ్రీరజనీ వంటి విద్యార్థి మిత్రుడు గాని ఆనాడు పసిగట్ట లేకపోయినాము.

ఆయన పరమపదించిన ఎన్నో ఏండ్లకు, క్రిందపడి దుమ్ముక్రమ్ముకు పోయిన బంగారు నాణెం లాగా ఆయన డైరి బైటపడింది, అందులోని ధగధగలు శ్రీరజనీవంటి కవి మిత్రుల కందినాయి. అవి వారు (ప్రధానంగా దేశభక్తిలో మునిగి ఎలుగెత్తిన నినాదాలు. సకల జగన్మంగళ కారకుడైన భగవంతుని ఆత్మలో 'ప్రతిష్టించుకొని స్వరకల్పన చేసిన అక్షరచ్చందం. ఆనాదే మా విద్యార్థి దశలోనే వారి కవి హృదయం మాకు అవగతం అయిఉంటే, మా “మధుపాళొలో. గౌరవసభ్యత్వం మా ఆనందపళ్ళిరంలో వారికి సమర్పించేవారం. నాబోటి “పిన్న కవుల కాయన యెంత మార్గదర్భ్శకస్థాయిలో నిలచేవారో! కాల పురుషుని అగోచర పథకంలో ఆయన కేవలం ఆర్థికశానస్త్ర - ఉవన్యానకునిగానే ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో ఉండి, విరమించుకొనటం తటస్థించింది.

నానన ననన ననన

102

అధ్యాపకమహనీయులు

8. ఆచార్ప క.ఆర.ఖ్రినివాస అయ్యంగార్‌

ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలోని అధ్యాపక శ్రేష్టులలో ఆచార్య కె.ఆర్‌. శ్రీనివాస అయ్యంగార్‌కు అత్యుత్తమ స్థానం కలదని వారి సేవాతత్పరత విస్ఫుటంగా నిరూపిస్తుంది. వారి వైజ్ఞానిక కీర్తి వారి రాకకు ముందే ఉపాధ్యక్షుడు దాక్టర్‌ సి.ఆర్‌. రెడ్డికి విదితమయింది, వారి “అరబిందో జీవిత చరిత్ర” ప్రచురణతో. అదొక విశిష్టమైన గ్రంథం. సారస్వతపరంగాను, భావసంబంధికం గాను, ఈరెండు పథాలలోను అందెవేసిన చేయియైన డాక్టరు సి.ఆర్‌. రెడ్డి వారిని ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయానికి ఆచార్య పదవికై దరఖాస్తు పంపుమని కోరారు. అయితే, శ్రీ అయ్యంగార్‌కు అలా అర్ధించటం రుచించలేదు. అనుభవజ్ఞుడైన దాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి అంతటితో ఆ ప్రకరణానికి స్వస్తి చెప్పకుండా, సిండికేటు వారిని ఒప్పించారు, తామే యీ మనీషిని ఆహ్వానించేట్లు. వ్యూహం విజయవంత మయింది. శ్రీ అయ్యంగార్‌ వాల్తేరులో దిగారు.

సరాసరి తనకుగా ఏర్పజచిన బసకు వస్తూనే రైల్వేస్టేషనుకు దానికి గల మూడుమైళ్ళ గుజ్జంబండీ ఎగుడు దిగుడు ప్రయాణంలో వారు గమనించారు; రోడ్డుకు ఇటు అటు ఏ రెండు మూడు ఇళ్ళో తప్ప, అదంతా నిర్మానుష్యంగొను వృక్షసంపదయే దాని ్రత్యేకతగాను గమనించారు. ఈ పరిస్థితి వారి ప్రథమ - ఆగమన ఉత్సాహం మీద చన్నీరు చల్ల లేదు సరిగదా, వారి హృదయంలో అప్పుడే వాల్తేరు లోని ప్రకృతి బాహుళ్యం, దానిలోని అనాక్రమితనైసర్లిక సౌందర్యం, చోటుచేసికొన మొదలిడినాయి.

శ్రీఅయ్యంగార్‌ సిరిపురం ఆవరణలో తనకు కేటాయించబడిన గృహవసతిని చేరిన నాటి వారి విశ్వవిద్యాలయ ప్రథమాంకం కొంచెం వివరించటానికి అర్హమయినది. అది కథవలె కుళూహలకరంగా ఉండటం కన్న అందులో ప్రతిబింబించిన శ్రీ అయ్యంగార్‌ భావనాస్వభావం మనం (్రహించవలసినదని నా అభిప్రాయం - అది విద్యాభ్యాస కుటీరంలో ఒకభాగం అన్న ఊహతో. వేమూరి వేంకట రామనాధం 103

నేన్యూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ వారికి ఆగమన సమయంలోనే, అభినందనలు తెల్పటానికి అన్నట్టు, డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి సిరిపురం “వనం”లో వారిని కలిసికొన్నారు. అది నిజంగా వనంగానే తోచింది శ్రీలఅయ్యంగార్‌కు. ఎటుచూసినా చెట్లే. ఒక పెద్ద భవనం, ప్రక్కన ఒక మధ్యతరగతి వైశాల్యం గల యిల్లు, కొంతదూరంలో ఏవో నాలుగు చిన్నచిన్న గుడిసెల లాంటి పెంకుటిళ్ళు ఉన్నాయి. వారిద్దరు ఆ చెట్లక్రింద నిలబడి సంభాషణ నల్లాపంలో ఉండగా, ఆ అద్య న 'ప్రధానభవనంలో తమకు ఈయబడిన చిన్నభాగంలో న శ ( . వారి గృహిణి త్వరత్వరగా ఊడ్చి కడిగి, ముగ్గులు స . జ. పెట్టింది. చాలదినాలుగా ఆ గదులలో ఎవరూ అ. [ నివసించలేదు కాబోలు, కొన్ని ఎలుకలు సంసారం లు. ఏర ఎఅచుకొన్నాయి. నశే చీవల మాట! 1 క ఖీ అటుంచుదాం. వారి కుమారుడు (12 ఏండ్ల! న స అంబిరాజన్‌), కుమార్తె (9 ఏండ్ల ప్రేమ) చీమకాట్లకు[=ా=ాకీ యు తప్పించుకొనియో, ఓర్చియో, ఆ పెద్దగంతుల ఎలుకలను తజమటం మొదలు పెట్టారు. శ్రీ అయ్యంగార్‌ కొంతసేపటికి ఇంటిలో ప్రవేశించారు. అప్పటికి గృహం ఒక తీరుకు వచ్చింది. కొంత విసుగుగా చేతిబొబ్బలను ఊదుకుంటున్న పిల్లలవంక చూసి ఆయన నవ్వారు. అంతే. ఆయన భార్యకూడ ఆ నవ్వులో తన సగపాలు పంచుకొన్నద్రి, ఈద్భశ్యం వివరణలో ఒక ఉద్దేశ్యం ఉంది. శ్రీ అయ్యంగార్‌ మనస్తత్వం శాంత సత్త్వస్వభావంతో కూడుకొన్నదని, యీ పరిసరాల వాతావరణం, నైసర్గిక స్వరూపం ఆయనకు, విసుగు కాదు, ఆనందం చేకూర్చిందని సూచించటం. ఇది వారి ఆచార్యత్వం అవగాహన చేసికొనటానికి ఒక చిన్న తాళంచెవి వంటిది. సరే ఇక్కడ నివసించే బస వస్తూనే తన భార్య ఊడిస్తే కళాశాలలో తనకుగా వర్పణచిన గదిని శ్రీ అఆయ్యంగారే ఒకనాడు ఊడ్పుకున్నారు, చీపురుకట్ట చేతిలో పట్టుకొని. అప్పటికి బీరువాల దుమ్ము దులుపటం పూర్తిఅయింది. ఇది ఆయన కోవంతో గాని, యీసుతోగాని చేసిన వనికాదు. నాటకంలో 104

అధ్యాసకనుహనీయులు

“రసకందాయం” దరి చేరినట్లు, ఆవేళనే ప్రిన్సిపాల్‌ కె. రంగధామరావు అటుప్రక్కగా వెళ్ళటం సంభవించింది. ముందు తెల్లపోయి, వెంటనే “ఏమండీ, మీరు ఇలా చేస్తూ ఉండటం ఎంత సవ్యమండీ?” అన్నారు. శ్రీఅయ్యంగార్‌ నవ్వుతూ, విసుగుకాని ఫిర్యాదు గాని వీసమ్తైనా ముఖంలో కనపడనట్లుగా, అన్నారు “అయ్యా, నాగది నేను శుభ్రంచేసికొంటున్నాను. అంతేగదా. ఇందులో తప్పుగాని సిగ్గుగాని పడవలసిన అంశం ఏముందండీ?” ప్రిన్సిపాల్‌గారు ఆశ్చర్యంతో నవ్వు తెచ్చిపెట్టికొని, తన దారిని తాను వెళ్ళారు. ఆయన నిండుకుండవనంటి ఫుల్లమనస్సుడు. శుద్ధ ఖద్దరుధారి. ఏ ఆదంబరాలకు ఎర అయినవాడుకాడు.

అవి గాంధీగారి స్వసేవా సంస్కృతి యింకా ప్రజల ఇఅదరణలో ఉన్న రోజులు. ప్రతి వారు ఎవరిపని వారు చేసికొనకపోయినా, అనలు అలాంటి సేవాదృక్పథంలో తక్కువతనం కాదు, ఆధ్యాత్మికగౌరవం ఉన్నదని విజ్ఞులు సంతృప్తి పడే వాతావరణం చెలరేగిన శుభదినాలవి, ఇది మనసార గగ్రహించటమే కాక స్వాచరణంలో నిరూపించిన వారు శ్రీ అయ్యంగార్‌,

ఈ యితివృత్తానికి సంబంధం లేక పోయినా, దీనిలో ఆధ్యాత్మిక సాద్భశ్యం గల ఒక అతి అసంబంధిత సన్నివేశం ఉటంకిస్తాను. నా “స్వాకంట్యసిద్ధి” కావ్యంలో ఇది వివరంగా వర్ణించాను. (మహాత్మాగాంధీ దక్షిణాఫ్రికాలో శాము నిర్మించిన ఆశ్రమంలో “ఎవరి పని వారే చేసికోవాలి - పొకీపనితో నహ = అన్న సూత్రం స్పష్టం చేశారు. కాని వెంటనే ఆయన భార్యయే, కస్తూరిబా, “నేనూనా” అనగానే, ఆయనకు కోపం వళ్ళి ఆమెను ప్రక్కకు త్రోశారు. క్షణంలో ఆమె కన్నీరు కారుస్తూ, తన చీవురుకట్ట తాను పట్టుకొని ప్రత్యక్షమయింది.) "తన పనులను - తనకు చేత నయినంత వణకు - తానే చేసికొనే వైయక్తిక స్వభావం గలవారు శ్రీఅయ్యంగార్‌. ఈ అంశం ఇంత ప్రస్ఫుటంగా ఇక్కడ తెల్పటానికి కారణ మేనుంటే, విశ్నవిద్యాలయాఖలో “చదువుచెప్పటం” ఒక వంతే, శీలం చక్కపెట్టటంలో, ఆధ్యాత్మికతను వీ ఆవగింజ వంతైనా మనస్సులలో నాటటంలో విశ్వవిద్యాలయానికి అఖండమైన బాథ్యత ఉంది. అది ఎలా తీర్చబడుతుంది? పారాల వల్లనేకాదు, అంతకన్న ఎక్కువగా అధ్యాషకుల వేనూరి వేంకట రామనాధం 105

నేనూ,ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ శీలసంపదవలన. ఇది లోపించినప్పుడు ఈధ్యేయం “పురాణం వంకాయ” అవుతుంది. వివేకానందుడు చెప్పినట్లు, ఒకటన్ను బోధనకన్న ఒక్క బెన్సు ఆచరణ శ్రేష్టం.

విద్యార్థుల శీలంమీద కొంత ప్రభావం చూపిన ఆచార్య మామిడిపూడి వెంటకరంగయ్యను గుణించి మటౌక ప్రకరణంలో ప్రస్తావించాను. శ్రీ అయ్యంగార్‌ కూడ అనితర(ప్రజ్ఞతో, నిర్జ్వంద్వవైన నిజప్రవర్తన నంవదతో, ఈ విశ్వవిద్యాలయాదర్శం తనకు చేతనైనంతవలకు నూటికి నూలుపాళ్ళు బుజాలమీద (మోశారు. వారికీ శక్తిని కూర్చినది స్వీయ - ఆంతరంగిక స్వభావమే. అది ఆరవిందునితో ముడివేసికాని యుంది.

శ్రీ అయ్యంగార్‌ స్వకాయశ్రమవలన తన పనులను - సాధ్యమైనంత వణకు - చేసికొనే తీరు గలవాడు. ఇది తన స్వజీవితంలో ఎంత విశిష్టమైన సూత్రమో, అంత ప్రభావవంతంగా విశ్వవిద్యాలయ మిషత్రులకు, విద్యార్థులకు అవగతమయ్యేది. గుణగ్రహణ పారీణులైన వారు ఈ విధమైన జీవన సరణిలోగలె నిజమైన జెన్నత్యం, బెచిత్యం గ్రహించ గలిగేవారు.

చుట్టుప్రక్కల వారందలు కనిపెట్టగలిగిన కొన్ని దైనిక చర్యలు పరిశీలించుదాం. సాధారణంగా తాను వ్రాసిన వ్యాసాలు తానే టైపు చేసికొనేవారు. (టైపిస్టు ఒకడు ఉన్నా, మిగత అధ్యాపకులకు సాయంచేయుమని వానికి సలహా యిచ్చేవారు.) రాత్రి తన వ్యాసం పూర్తి చేసి కాని నిద్రపోయేవారుకాదు. ఇంత ఇదమిళ్ళంగా నేనెలా చెప్పగలుగు తున్నానంటే నేను వారి ప్రక్కయింటి నివాసిని! మా యిళ్ళకు మధ్య సుమారు 20 అడుగుల స్థం మాత్రం ఉంది. మాయింటి వరండా పొడుగునా చెక్కల దైమండు కంతల కూర్పు ఉండేది. వారి యింటిలో మాకు చక్కని దృశ్యం కలిగించగల పెద్దకిటిక్సీ దాని దగ్గజలోనే శ్రీ అయ్యంగార్‌, తనైప్‌రైటర్‌. ఆయన ఎంతోసేపు అలా రచనావ్యాసంగం చేస్తుంటే, నాకు వచ్చే నిద్ర కూడ కొంత తడవైనా వెనుకకు తగ్గేది.

ఉదయమే లేచి, తన నిరాడంబరమైన దుస్తులలో - బహుశః ఒక గొడుగు పట్టుకొని - సుమారు అయిదు ఫర్లాంగుల దూరంలో ఉన్న వాల్తేరుపోష్టు 106

అధ్యాపకమహనీయులు ఆఫీసుకు వెళ్ళేవారు. దాదాపు ప్రతిదినము, “పుణ్యం పురుషార్థం” అన్నట్లు తన “కవరు”లు పోష్టులో (స్వయంగా) వేయటంతో పాటు, అంత నిడువున వ్యాయామఫలితం కూడా దక్కేది. (బంట్రోతును నమ్ముకున్న వారికి కలిగే వ్యధ వారి కెన్నడు ఉండేది కాదు.) అప్పుడప్పుడు తన కుమారుడు అంబిరాజన్‌ గాని కుమార్తె శ్రేమ గాని వెంట ఉందేవారు. మా యింటి పొరుగు పుణ్యమా అని, నేను వారి ప్రతిసాయంత్ర వ్యాసంగం కనులారా చూసే అవకాశం కలిగింది. వారి యింటి వరండా మూల మెట్ల దగ్గణ ఒక (్రేముకుర్చీలో ఆయన కూర్చుండేవారు. భార్య ఇద్దటు పిల్లలు ప్రక్కల సుమారు ఒక చదరపు గజం మేరలో కూర్చుండేవారు, చక్కగా నేలమీద, మెట్లదగ్గణగా. కుటుంబ సాన్నిహిత్యం అంటే యేమో - తెలియని వారికి - అది గుణపారంగా ఉండేది. వారి పారస్పర్యం, అంతస్సౌమ్యం, ఏదో ఒక్కనాటి ప్రదర్శనకోసం నిమిత్తమయినది కాదు. ఆయన ఊరిలో ఉన్న ప్రతిదినము ఈ దృశ్యం సాధారణం అయిపోయింది. క్రమంగా - అమెరికా వంటొనవ్య నాగరికతా భూయిష్టమైన దేశంలోనే కాదు - ఇండియాలో కూడ ఇలాంటి భౌతిక - అన్యోన్యం - బహుళపక్ష సౌదామని అయిపోతున్నది. ఈ మధ్య ఒక చిన్నపిల్లతో ఫోనులో “నీవు వ్రాసినది మీ నాన్నకు చూపించు, ఆయన చక్కగా సరిచేయగలరు “అని నేను అనగానే, ఆచుజుకుపిల్ల వెంటనే అంది “ ఆయనకు సమయం ఉండదు. ఈ యింటిలో సమస్య యిది”. శ్రీ అయ్యంగార్‌ భార్యకు నాభార్యకు చక్కని స్నేహం కుదిరిన అదృష్టంగా, వారు మధ్యమధ్య మాతో పాటు గాలి అలలలో మాటలు చెప్పుకుంటూ ఉండేవారు కూడ. డిసెంబరు, జనవరి నెలలలో సాధారణంగా జరిగే విద్యార్థి కార్యక్రమాలలో నేను వ్రాసిన “కామిని” “మీనకన్య” నృత్యనాటికలకు రిహార్సల్సు మాయింటిలోనే జరిగేవి. ఆపాటలు, తజచుగా గాలిపిల్లలు పోయి ఊదటం వలన వారి కూతురు (ప్రేమకు కొన్ని కొన్ని మాటలు నోటపట్టినాయి కూడ. ఈమధ్య సుమారు అర్ధశతాబ్దం తరువాత ఆమె నాకొక లేఖలో తెలిపింది అప్పటి “ర్రావేర్రావే కామినీ... నాప్రేమ వాహిసీ” వంటి గేయచరణాలు తన కింకా గుర్తుటన్నాయని. వేమూరి వేంకట రామనాధం 107

నేన్కూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ నేను “కవోగా ఆనాటికలను ప్రదర్శింప జేస్తున్నానన్న సారస్వతాభినందన శ్రీ అయ్యంగారిలో స్పష్టంగా గోచరమతట్యేది. ఆయనకు ఆనందం ఇనుమడింపజేసిన విషయమేమంటే, నా ప్రధాన వైజ్ఞానిక శాఖ అయిన ఆర్థికశాస్త్రంలో పరిశోధనపై దృష్టి తొలగించుకొనకుండా - మటుమాయం కాకుండా - ఈ హృదయరంజకమైన సారస్వతసేవ కూడ చేస్తున్నానని!

శ్రీ అయ్యంగార్‌ నిరాడంబర జీవనంలో మటొక సర్వవిదితమైన వివరం పేర్కొన దగినది ఉన్నది. ఆయన ఒకపెద్ద భవనంలో - వెనుకటి రోజులలో ఏ జమీందారుదో - చిన్న భాగంలో గదా ప్రవేశించింది - అప్పటిలో అంతకన్న యేదీ లేకపోయింది అనుకుందాం. ప్రధానభాగంలో ఉన్న ఆచార్య సవూర్‌ అది ఖాళీచేసినప్పుడు తాను గంతువేసి అందులోకి ఎగిరిపడలేదు. తన కున్నస్థలం చాలు నన్న (వేదాంత) చింతనతో తాను తన చిన్న భాగంలోనే నిల్చి పోయినారు. విధి కల్పనా వైచిత్రి యన్నట్లు ఆపెద్ద భాగంలో తన శాఖలో తన క్రింద పనిచేసే శ్రీ బి.ముత్తుస్వామి ప్రవేశించారు. ఈయన మంచివాదే, చూచేవారికి మాత్రం మొదట అదొకమాదిరిగా ఉండేది. శ్రీ అయ్యంగార్‌ తాను నివసించే భాగం తనకు తృప్తికరంగ్లానే ఉన్నదని స్పష్టీకరించారు.

శ్రీఅయ్యంగార్‌ మనస్సు గాని ఆధ్యాత్మిక చింతన గాని యెజిగిన వారికి ఇది చిత్రంగా కనపడనేలేదు. వారు వరండాలో కూర్చున్న కోణస్టానానికి ఇటు నటు, క్రిందనే మెట్లమీద తన సహాధ్యాపకులు ఒక్కొక్కప్పుడు సాయంకాలం కూర్చుండి తమ సారన్వతప్రసంగాలు కానిస్తూ ఉందేవారు. గడియారం జరిగిపోతున్నదని కాని, తమకు గలది మిణుకు మిణుకు మనే చిన్న విద్యుద్దీపమని కాని, వారికి లోపం కన్పించలేదు, వారి వ్యాసంగమే వారికి కాంతిగా, తమ ఇఆచార్యుడే దానికి ప్రధాన సూత్రధారుడుగా, వారు ఆనందించేవారు. విశ్వవిద్యాలయంలో తోడి వైజ్ఞానిక - ఆసక్తులతో ఉభయ(శ్రేయస్మరమైన దగ్గణతనం ఎలా ఉండవలెనో వారి దైనందిన జీవనక్రమంలో గమనించదగినదిగా ఉందేది. ఈ విషయం నాకింత గట్టిగా తట్టిన కారణం ; నేను కూడ నా పరిశోధన సహాధ్యాయులతో దగ్గణతనం - స్వాభావికంగానే - ప్రోత్సహించు కొన్నాను,

శ్రీ అయ్యంగార్‌ తన (ఇంగ్లీషు) శాఖకు దాదాపు మొదటి ముఖ్యాధిపతి. యం,.వ. అప్పుడే పెట్టారు. పరిశోథన అన్నది యింకా మొలకలు వేయవలసి 108

అధ్యాపకమహనీయులు

యున్నది. ఆ సందర్భంలో తనవంటి నేత దొరకటం విశ్వవిద్యాలయానికి అదృష్టంగా భావించవచ్చును. వారి సుస్థిరమైన అభిప్రాయాలలో ఒకటి, అధ్యాసన - అనగా క్లాసులో చదువుచెప్పటం - పరిశోధన, రెందు సమస్మంధంగా నిర్వర్తింపబడుతూ ఉండాలి, అని. పరిశోధనకు పట్టం గట్టిన ఆంధ్రవిశ్వ విద్యాలయంలో ఈ సూక్తి “క్రొత్తది”గా ధ్వనించదు గాని, సైన్సులలో అది ప్రసిద్ధంగా ఆచరణలో ఉంది, కాని ఆర్బు, కామర్సు శాఖలలో అప్పటికి అంతగా లేదు, ఎక్కువగా చదువు చెప్పటమే, క్లాసు గదులలో. ఈ కారణంగా శ్రీ అయ్యంగార్‌ ఉద్దేశ్యం, అధ్యాపక సూత్రం ప్రత్యేకంగా వక్కాణించవలసింది, అనుకుంటాను.

అధ్యాపన, పరిశోధన - రెండు చక్రాల లాగా - దొర్లుతూఉంటే, విజ్ఞాన (ప్రదానము, నూతనవస్తు పరిజ్ఞానము జవం గల రథం లాగా ప్రగతి మార్గంగా పరువెత్తుతాయి. పరిశోధితాంశాలకు తక్షణ పరీక్ష అధ్యాపనలో ఉంటుంది - విద్యార్థులకు విద్యమీద నిక్కమైన ఆకాంక్ష ఉంటే అధ్యాపనక్రమంలో కొన్ని కొన్ని సమస్యలు, కనిపెట్టిన వివరాలలో ప్రశ్నలు లేక లోపాలు, బైటపడతాయి. ఆ విధంగా అది పరిశోధనను చెక్కిన వజంలాగా తయారు చేస్తుంది. మంచి విశ్వవిద్యాలయాచార్యు లీ వాస్తవక్రమం గమనించ గలరు.

త్రీ అయ్యంగార్‌ తన శాఖలో అధ్యావన, వరిశోధన నిశితం చేయటమేకాక, “ఎక్సుటెన్‌షన్‌ లెక్చర్‌సీరిస్‌” ఒకటి ప్రవేశపెట్టారు. తన శాఖలోని అధ్యాపకులు ఒక్కొక్క విషయం - శీర్షిక - క్రింద ఒక ఉపన్యాసం ఇచ్చేట్లు ఒక పధకం ఏర్పాటు చేయబడింది.

శ్రీ అయ్యంగార్‌కు ఈ పధకం ప్రవేశపెట్టటంలో మూడు ఆశయా లున్నాయి: ఒకటి, ఉపన్యాసం ఇచ్చే అధ్యాపకుడు శ్రమించి సభకు "భేష్‌ అనేట్లు మాట్లాడవలెనన్న ఆత్రతతో ఉంటాడు. రెండు, వినేవారికి - ముఖ్యంగా విద్యార్థులకు - క్లాసులో కన్న ఎక్కువ కోణాలలో కొన్ని సారస్వత విషయాలు తెలుస్తాయి. మూడు, ఇదొక సంస్థారూపందాల్చి తన శాఖకు కీర్తి, మిగత శాఖలకు అనుకరణోత్సాహం కలిస్తాయి. ఈ విధంగా విశ్వవిద్యాలయానికి అన్ని విధాల మేలు కల్గుతుంది. వేమూరి వేంకట రామనాధం 109

నేన్తూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

ఈ తర్మం సులభగ్రాహ్యమే కాని ఎందజు ఎన్నిశాఖలలో ఈ విధమైన పధకాలను ప్రవేశపెట్టారు? ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో బహుశః ఇదొక్కటే అయిఉంటుందని నా జ్ఞాపకం. (ఉస్మానియాలో నేను ఏళ్ళతరబడి “వీక్లీ సెమినార్‌ ఇన్‌ అప్పెడ్‌ ఇకనామిక్స్‌” పధకం నడిపాను. దీనిని గుఠించి వాయను, ఎందుకనగా అది “నేను, ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయము” అన్న ప్రధాన - ఇతి వృత్తానికి బైటిది, తరువాతి కాలంలోనిది గదా.)

దాక్టరు ఇలా సేన్‌ *%|6/ 116 19 1664 1ఈ6౧ 0౫/2౧ 7౧0౧౧౭5 [895 1౧ ౧6౬౦6 1[06ఇ/ అన్న పంక్తులతో తన ఉపన్యాసం ఆరంభించింది. త్రీ బి.ముత్తుస్వామి “౮౧12 4/01" మీద, శ్రీ కె.విశ్వనాథం. !.4. ౧0౧౭6౩ మీద, డాక్టర్‌ రాఘవాచార్యులు “89/౧6 5౧44 మీద - ఇలా జరిగింది ఆ ఉపన్యాస తోరణం. ఇంగ్లీషుశాఖ యొక్క కార్యతత్పరతను గుణించి శ్రీ అయ్యంగార్‌ ఒక చిన్న పుస్తకం ప్రచురించారు - 1965లో. నేను అప్పటికే ఆ విశ్వవిద్యాలయం వదలి ఏడు సంవత్సరాలయింది.

శ్రీ అయ్యంగార్‌కు మన పురాతన కళావాహికల మీద ఎంతో అపేక్ష ఉండేది. ఒక్క చిన్న ఉదాహరణ: సిరిపురం పరిసరాలలో ఒకనాడు ఒక “తోలుబొమ్మల” ఆట వేయించారు. ఇది అప్పటికే చాల మంది తెలుగు పిల్లలకు- ఆంధ్రప్రదేశ్‌ లోనే - ముఖ్యమైన కళావిభాగం. ఇప్పటికీ ఇండోనీషియా వంటి (ప్రదేశాలలో శ్రీరాముని కథ తోలుబొమ్మల ప్రదర్శనం ద్వారా (ప్రజలకు తెలుపుతున్నారు. మన దేశంలో మాత్రం ఇది చనిపోయే కళలలో ఒకటిగా తయారవుతున్నది. సిరిపురంలో జరిగిన (ప్రదర్శనను శ్రీమతి అయ్యంగార్‌ కూడ అతి ప్రత్యేక శ్రద్ధతో గమనించారు. ఆమెకు కూడ రచనా శక్తి ఉన్నది. తమిళంలో “దినమణి” పత్రికకు ఆ ప్రదర్శనను గుణించి ఒక వ్యాసం వ్రాశారు.

ఈ ప్రకరణంలో వదిలివేయ కూడని ఒక ముఖ్యాంశం ఉంది : సిరిపురం పరిసరాల నుండి విశ్వవిద్యాలయం కళాశాలల వజకు మధ్యనున్న అదవి. ఆయన - అలాగే నేను - అందులో, కాలి నడక దారి యేమీ, అదృష్టవశాత్తు, ఏర్పడక యుండటంతో - అదే పనిగా ఆచెట్ల మధ్య నడుస్తూ ఉండేవాళ్ళం. ఆయనకు అప్పటికే పరిణతి కల్గిన ప్రకృతి కవిత్వానందం ఉన్నది 110

అధ్యాపకమహనీయులు

కనుక ఆ వనంలో ప్రతి చెట్టు (పుట్ట) యెజిగినంత విరివిగా తిరుగుతూ ఉండేవారు. అక్కడ ఒక అవిస్మరణీయమైన వృక్షం ఉంది. దాని క్రింద శ్రీ రవీంద్రనాథ రాగూర్‌ కొన్ని యేండ్లక్రింద “మానవుడు” (44%) అన్న శీర్షకం క్రింద ఒక (బ్రహ్మాండమైన ఉపన్యాసం ఇచ్చారు. ఆ వృక్షం దరి చేరినప్పుడల్లా శ్రీ అయ్యంగార్‌ వినమ్రతతో నిలిచి కొన్ని నిముషాలు ఆంతరంగిక చింతనలో గడిపేవారు. ప్రకృతికి మానవునికి గల సంబంధం కవిగా, విజ్ఞానిగా, ఆధ్యాత్మిక (్రవీణుడుగా ఆయన ్రతి నిముషం తన ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం జీవితంలో మనసార చిత్తశుద్ధితో, ఆనందించారు. ప్రకృతికి కవికి గల ప్రత్యేక బాంధవ్యం నాకు నాడే తోచినా, క్రమంగా ఎన్నో ఏండ్ల పిదప పిస్కాటవేలో మా యింటి యెదురుగా నున్న విశాల వనం (పార్కు) దాని దృఢత్వానికి నాబజువోసింది. నాయిటీవలి “నందనము” కావ్యం ఆవనానికి అంకితం చేశాను.

ఆనాటి విశ్వవిద్యాలయ భౌతిక స్వరూపం - భౌమిక సహజ రూపం తలచుకుంటే “వృక్షో రక్షతి రక్షితా అన్న పురాతనోక్తి మనసుకి తట్టుతుంది. ఇది పండితులకు - వారి ద్వారా అందణకు, పరిపాలకులతో సహా - తెలిసిన వాక్యమే కాని ఇనుమడించే ప్రజావసరాలమూలంగా ఈ సూక్తి మధ్యమధ్య “తలచుకొనే స్థాయికి” బంగీ చేయబడింది. ముఖ్యంగా, మజొక ప్రకరణంలో నేను వివరించినట్లు, ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయ వైశాల్యం - దురదృష్టవశాత్తు - పెద్దది కాదు. మా అందథి కళ్ళ ముందే “అద్దు”వచ్చిన చెట్ల నన్నీ పడగొట్టి రకరకాల కట్టడాలు లేపారు. ఆ చెట్లను చూసియున్నవారు అవి తలచుకొని మధ్యమధ్య కన్నీరు రాల్బగలరు, అంతేగదా. అవి చూసి యెజుగని వారికి ఈ కన్నీటి ఆర్రత దేనికో సరిగా తెలియనే తెలియదు సరిగదా, దానికి కూడ వారు స్వయంగా నోచుకో లేదు.

శ్రీ అయ్యంగార్‌ అరవిందో మీద వ్రాసిన పుస్తకాలలోని విషయాలు అవి గడించిన ఖ్యాతిని గూర్చి యిక్కడ వ్రాయటం లేదు. ముఖ్యకారణం, తేదీవారీగా అవి నేను ఆ విశ్వవిద్యాలయం వదలిన (1958) తరువాతి శకానికి చెందినవి. ఉదాహరణకు 1973లో ఆయనకు సాహిత్యఅకాడమీ బహుమానం వేమూరి వేంకట రామనాధం 11

నేన్కూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ ఆర్టించిన "౦౧ 116 11006౯ : 4 1120/6912000 &ఇ౧6 ౬ 41౧ [గ అలాగే “సీత్రాయన” “కృష్ణ - గీతం” వంటి ఉద్దంథాలు. శ్రీఅయ్యంగార్‌ ఆంగ్లంలో ప్రసిద్ధ రచయితగా పేరు పొందిన మనీషి ఇంతకు ముందు పేర్కొన్న అరవింద సంబంధమైన (గ్రంథాల నటుంచి, కవిత, అనువాదకవిత చాల విపులంగా వ్రాశారు. వాటి ప్రచురణ తేదీలు నా రెండు దశాబ్దాల పిదప అవటంచేత, వాటిని కేవలం పేర్కొంటాను. వాటి రచనా వ్యాసంగం నేనక్కడ ఉన్న సంవత్సరాలలోనే రూపొందుతుండటం చేత, ఈ పట్టిక ఇచ్చట ఈయటం సమంజసం అనుకుంటాను: పద్యకావ్యములు. "౧61౪1 16 0౫/౧6 (1974)

• 1/'0/00095౧౧00౧200' ౧౦6౪02 (1978) (94/69 [౦౧౫ ఇ ఓ00 (1978) తం ౧6 ౫ (1983) అనువాద పద్యకవిత 1445౧09 01 828/2 (1 0౦00120౧ ౪/0 5.5.8454/4స4.0 (1940) 109 6010 86401041 గ 983) శ్రీ కె. ఆర్‌. శ్రీనివస అయ్యంగార్‌ను బాగా ఎజిగిన నాకు వారిని గుజించి ఒక తుదివాక్యం చెవ్పవలెనని యుంది. వారిని ఆం(ద్ర విశ్వవిద్యాలయానికి శ్రీ అరవిందుడే నడిపాడని వారిలో ఒక చిరంజీవ విశ్వాసం ఉండేది. మానవుడు తన యిచ్చవచ్చినట్లు కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తున్నట్లు తలచినా, ఇలాంటి దైవిక ప్రోద్బలం తన (ప్రతి సేత వెనుక ఉన్నదన్న అవగాహన అంతరంగంలో ఉన్నట్లయితే, తన దృష్టి, కరణశుద్ధి మంగళకరంగా ఉంటాయి. వారి జీవనం మనకు నేర్చగల పాఠమిది. శ్రీ అయ్యంగార్‌ జీవితరథం అనుస్యూతంగా అరవింద ప్రభావిత మయిన కారణంగా, ఆ ప్రభావం వారి వైజ్ఞానిక ప్రయోజనాన్ని సర్వాంగసుందరం చేసిన కారణంగా, అతీ సూక్ష్మంగానైనా అరవింద సంబంధమైన ఆధ్యాత్మిక విషయాలు ఈ (నకరణం చివరలో చేర్చటం నముచితం అనుకుంటాను. దీనికి 1123

అధ్యాపకనుహనీయులు విశ్వవిద్యాలయస్థాయిలోనే మజొాక అవకాశం ఉన్నది. 1948లో వారు శ్రీ “అరవిందునికి “మానవతా గౌరవపురస్మారం” అనే దేశీయాంజలి సమర్పించారు. ఆ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయ గౌరవానికి స్పందించి శ్రీ అరవింద యీ రీతిని, (గ్రహీతగా, తన సందేశం పంపారు : (ఇవి వారి సంపూర్ణ సందేశంలోని కొన్ని వాక్యాలు మాత్రమే.)

“భారతదేశానికి సంబంధించిన అంశాలు ఎన్నోఉన్నాయి. కొన్ని కుతూహల కరమైన విధాలను చాల ఇతరదేశాల వలెనే అనుసరిస్తే - సౌభాగ్యవంతమైన పరిశ్రమ, వాణిజ్యము, సాంఘిక, రాజకీయ నంస్థల బలవంతమైన నిర్వహణ, గంభీరమైన సైనికబలం, వర్గరాజకీయాల అనుసరణ ఇవన్నీ అతి విజయవంతంగా సమకూరుతాయి. కాని, చూపులకు అమోఘంగా కనపడే యీ ప్రగతిలో తన స్వధర్మం పోగొట్టుకుంటుంది. తన అత్మనే పోగొట్టుకుంటుంది. ఆవిధంగా పురాతన భారతం, తన హృదయం అదృశ్యం కావచ్చును. మిగతదేశాలలాగా మటొక్క దేశంగామాత్రవే మనము పరిణమిస్తాము, అది మనకు గాని మిగతప్రపంచానికి గాని నిక్న్మమైన ప్రయోజనం కాదు. ప్రపంచంలోని యితర దేశాలు క్రమంగా ఆధ్యాత్మిక పరిణతి కొజికు భారతదేశంవైపు మొగ్గుతుంటే మనం మన ఆధ్యాత్మిక వారసత్వం కోల్పోవటం విషాదకరమైన విధివైపరీత్యం అవుతుంది. ఇన్ని సంవత్సరాల బానిసత్వంలో బాధవడిన మనం విశిష్టమైన అంఈవరివర్తనము, బావ్యాఅభివృద్ధి సమీకరించుకోవాలి, అపుడే భారతదేశపు నిజమైన విధిని మనం ఆర్జించుకొనగల వారమవుతాం.”

శ్రీ అరవింద ఒకసారి వ్రాసిన ఈ క్రింది వాక్యాలు కూడ ఉటంకింప తగినవి.

“నేను వేదాంతి ననుకుంటారు. నేనెన్నడు వేదాంతం చదునలేదు. నేను వ్రాసేదంతా నాయోగ అనుభూతి నుండియే వస్తుంది.

ఈ (ప్రకరణం ్రాయటంలో నా జ్ఞాపకాలకు కొంత పదునుపెట్టిన శ్రీఅయ్యంగార్‌ కుమార్తె శ్రీమతి (ప్రేమ నందకుమార్‌కు నా కృతజ్ఞతలు.

అవదడాన్తదన్తలనలుయలి. ఉనిలనాశమమయనవమ్తపనాల వేమూరి వేంకట రామనాధం 113

నేన్సూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ 9. ఆబార్వ గోల వంకటంంచ్వు ఆచార్య గొర్తి వేంకటరావుది “చరిత్ర” శాఖ. దానిలో అధ్యాపనం చేయడమే కాక, ఆయన “ప్రిన్సిపాల్‌ కు సహాయకుడు” అన్న పదవిని కూడ నిర్వహించారు- ఇదొక చిత్రమైన పదవి. అది (సవాయకప్రిన్సిపాల్‌” 'అసిస్టెంటు ట్రిన్సిపాలొ) ఆసనంకాదు. ప్రిన్సిపాల్‌కు సాయంచేకూర్చే కుర్చీ. ఈ రెండు ఉద్యోగ నామాలకు భేదం ఉన్నది. ప్రిన్సిపాల్‌కు గల అధికారాలు తాను చెలాయించటానికి వీలు కలిగించని దా గద్దె. అయితే ఆయన క్రింద గుమాస్తా వంటి ఉద్యోగమూ కాదు. ఇదొక (త్రిశంకు స్వర్ణం లాంటిది. తనకు తగినంతగా పని కల్పించేది కాని, ముఖ్య నిర్ణయాలసందర్భంలో ఆయనకు అధికారం లేదు. తన పదవికి ఒక ముఖ్య కారణం గాని వ్యాఖ్యగాని వమంటే, సాధారణంగా చాలకాలం ప్రిన్సిపాలు పదవిలో డాక్టరు వియస్‌. కృష్ణ తరువాత సైన్సు ఆచార్యుడు ఉండేవారు - ఉ దాక్టర్‌ యస్‌.భగవంతం, డాక్టరు కె. రంగధామరావు, ఆచార్య సి. మహాదేవన్‌. వారికి తమ పరిశోధన వ్యాసంగము, తమ లాబొరేటరీలో గల పని యెద్దడివల్ల, కొన్ని కొన్ని నిర్ణ్జయేతర విషయాలను, చిన్న చిన్న అంశాలను చక్క బెట్టటంలో కొంత సాయం కలిగించే అవకాశం కల్పించిన ఉద్యోగ మది. ఆర్బు కళాశాలకు చెందిన విషయాలలో ఇది మరింత ప్రాముఖ్యం వహిస్తుంది. ఆచార్య వేంకటరావు ఆ స్థానానికి కొంత ప్రాముఖ్యం కలిగించారు, తమ నిరంతర సేవాధర్మం కారణంగా. అరు కాలేజీలో ప్రిన్సిపాల్‌ గారికి ప్రక్కనే ఆయన గది ఉందేది. వారి ఉపన్యాసధోరణిలో ఉద్రేకం గోచరిస్తూ ఉండేది. చరిత్ర తమ విషయం కనుక, అనేక సందర్భాలలో ఒక చక్రవర్తిని గూర్చి విపులీకరించేప్పుడు కాని, ఒకపూర్వ వృత్తాంతం నెమరువేసేప్పుడుకాని, లోని ఆవేశం పట్టలేక కుర్చీలో కూర్చున్నవారు తటాలున ఎగిరి కూర్చునేవారు. బైట నుండి చూసే వారికి ఇదే మా అనిపించవచ్చును గాని తరగతిలోని విద్యార్ధలకు క్రమంగా ఇది బోధితాంశం యొక్క ప్రాముఖ్యమనియో, దానిపైన ఈ ఆచార్యునికి గల అభిప్రాయం యొక్క ప్రత్యేకత అనియో అర్ధం అయ్యేది. వారి బోధనలో మహమ్మద్‌ బీన్‌ తుఫ్లుక్‌ చక్రవర్తిని గూర్చి మనం చిన్న తరగతులనుండి సాధారణంగా అనుకుంటూ వస్తున్న ఉద్దేశ్యం కన్న భిన్నమైన భావం ఉండేది. ఈ రాజు రాజధానిని ఢిల్లీ నుండి దేవగిరికి మార్చి మజల 114

అధ్యాపకమహనీయులు వెంటనే ఢిల్లీకి మార్చాడని, కరెన్సీ అచ్చువేయటంలో తికమక నిర్ణయాలు చేశాడని, మొత్తం మీద అతని నొక “పిచ్చి వానిగా మనలో ఒక అభిప్రాయం ఉంది. ఆయన మాత్రం ఆ రాజును సమర్థిస్తూఉండే వారు. ఒకనాడు విద్యార్థుల సభలో నోరు జారి “పిచ్చితుప్లుక్‌ వలె” అన్న ప్రయోగం చేసి, వెంటనే “నేను క్లాసులో వానిని సమర్ధిస్తూ ఉన్న వ్యక్తి కాదు, జనసామాన్యంలో ఉన్న ఉద్దేశ్యం మాత్రమే యిక్కడ సూచించాను సుమా” అని సరిదిద్దుకొన్నారు. వారి దుస్తులలో ఒక విశిష్టత ఉండేది. పూర్తిగా సూటు వేసేవారు. వా నిజమే కాని సూటు వేషానికి అవసరం శే కై | లేని బోప్‌ పెట్టకొనేవారు. అది బీహారు, న. ఉత్తర్‌ప్రదేశ్‌ ప్రజలు ధరించే టోపీని నాం పోలియుందేది. ఆ టోవీ ఎన్నదు శే త్రీస్తేవారు కాదు. దానిక్రింద ఏమి టే మామూలు క్రాపు ఉన్నట్లు తెలుస్త సీ నక ఉంది గాని, మాడుమీద పిలక ఉన్నదో ల సగ యేమో ఎవరికీ నిశ్చింతగా తెలియదు. గ్‌ కొందటు అధ్యాపకులు ఉ। ఆచార్య | ,/ - | పింగళి లక్ష్మీకాంతం, ఆచార్య గంటి సీ లా స | జోగిసోవమయాజులు, ఆర్టికళా(న్త అపా ముడయనవవవవవవా!! త్రపన్యాసకుడు సీతారామశాస్రీ, “అ- సూటూగా టోపీ దాల్చ్బేవారు, కాని అది నిబంధనకు తృప్తి కలిగించటానికే, సాధారణంగా అది తీసివేసి సంచరించేవారు. అలా ఎన్నడు చేయని వ్యక్తి ఆచార్య గొర్తి వేంకటరావు. వీర విద్యార్ధి - నా సమకాలికు డొకడు - శ్రీ వేదుల లక్ష్మీనారాయణ కూడ అలాగే టోపీ ధరించేవాడు. తాను చదివిన వన్నీ దానిక్రింద- తప్పిపోకుండా- దృథంగా దాగి యుండేవేమో, అతనికి “అలాగ్గా” ఫస్టు క్లాసు వచ్చింది. ఆచార్య గొర్తి వెంకటరావు చరి(తశాఖలో (వ్రజ్ఞావంతులు. ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయానికి ఆనాడు గల కీర్తికి పలవ లల్లగల వారు, కాని వారి దృష్టి ఎక్కువగా “నిబంధనల అమలు చట్రం”లో బిగిసి యుండేది. అమడాడాలదరాడనాులకు. కులమున యము... వేమూరి వేంకట రామనాధం 115

నేన్సూఆంధ్రనిశ్వవిద్యాలయమూ 10. డాక్టర్‌ సర్వేపల్లి గడ వాల్‌ తండ్రి సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌ వలెనే డాక్టర్‌ గోపాల్‌ పొడవైన మనిషి సన్నని వ్యక్తి. మేలిమి వన్నెగల వాడు. చక్కని పలుకులలో చిక్కని ఉపన్యాసం ఈయగలవాడు. ఆక్క్సుఫర్డ్‌ అనగా మక్కువ గలవాడు. తన పాఠ్యశాఖ చరిత్ర. అందులోని విద్యార్థులను అధ్యాపకులను మించిన విశాల మిత్ర వలయంలో మెలగేవాడు. ఇన్ని యోగ్యతలు గల్గినా, వినయముద్ర ముఖం నుండి తొలగలేదు. తోడి వారితో సరస సల్గ్లాపాలాదేవారు. నవ్వుపుట్టించే చరణాలను ఇంగ్రీషులో అల్లి శ్రోతలకు - ముఖ్యంగా దగ్గటి స్నేహితులకు - ఇంపు కూర్చేవారు. ఇంగ్లీషులో “లిమెరిక్సు” అనబడేపద్యాలు, కొంత అంత్యప్రానా సౌందర్యం కలిగినట్లు అల్లేవారు. తన యీడు అధ్యాపకులతో వినోదసంభాషణలు జరుపుతున్నప్పుడు ఒకనాడు ఆయన అన్నారు, “ఈ ఉద్యోగాలు ఉండటం ఊడటం నాకేమీ చింత కలిగించవు. ఏమీ లేకపోతే నేను నాశండ్రిగారికి కార్యదర్శిగా బ్రదుకుతాను.” ఆయన వైజ్ఞానిక యోగ్యతకు తగినట్లు పెద్ద ఉద్యోగమే వచ్చింది. భారతప్రభుత్వము చారిత్రిక పరిశోధనశాఖకు డైరెక్టరుగా. ఇది ఆయన తన తండ్రిగారి పుత్రుడవటం చేతకాదు. తనకు ఆక్సుఫర్డ్‌ డాక్టరేట్‌ పట్టా ఉన్నది. తన పదవికి తన అర్హత చెప్పక చెప్పే పరిశోధన (గ్రంథాలు వ్రాశారు. “జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రా, “సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌. ఈ రచనలు ఆ వ్యక్తులను గూర్చిన ప్రామాణిక (గ్రంథాలుగా పేరు పొందినాయి. ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో విద్యార్థుల కార్యక్రమాలలో ఆయన తఅచుగా పాల్గొనేవారు. ముఖ్యంగా మాక్‌ పార్లమెంటు వంటి పెద్ద ప్రయత్నాలలో ఆయన ప్రశ్నలు, ఉపప్రశ్నలు రసవంతంగాను, వాస్యప్రపుల్లంగాను ఉండేవి. దగ్గజి మిత్రుల యెడ వాత్సల్యం, వలసినవేళ సాయంచేసే మానవతా లక్షణం గల్గిన వారు డాక్టర్‌ గోపాల్‌, 116

అధ్యాపకమహనీయులు

తన తండ్రి పేరుమీద తన ఉద్యోగ సోపానాలు సృజించి కొన్నవారు కాదు శ్రీగోపాల్‌. ఇది ప్రత్యేకంగా మనం మనసులో నిల్పుకొనవలసిన వాస్తవికత.

ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలో ఆయన ఉన్నది కొన్ని ఏండ్లు మాత్రమే, అందులో ఆక్స్‌వర్డ్‌లో డాక్టరేట్‌కు వెళ్ళినవి కాన్ని. దేశీయంగా గాని అంతర్జాతీయంగా గాని ఖ్యాతిని పొందిన పూర్వ-ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయ వ్యక్తులలో డాక్టరు సర్వేపల్లి గోపాల్‌ ఒకరు.

వారి ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం ఉత్తర జీవితంలో మనం గమనించవలసిన యొక విషయం - కాదు, నీతి - ఉన్నది. తనకున్న అనేక - అనుకూల్యాలను సోపానంగా ఏర్పజచుకాని ఆయన ఒక పీఠం నుండి మజొక దానికి ప్రాకులాడ ప్రయత్నించలేదు. ప్రయత్నిస్తే అది సులభమయ్యేదే. కాని తనకు వైజ్ఞానికొన్నత్యం గల “చరిత్ర” రంగానికే అంటిపెట్టు కొని ఉద్యోగక్రమంతోపాటు పరిశోధన దీక్షను వదలు కొనక చివరి వణకు ఉద్యోగకాలం గడిపారు.

అమనాన్తాంనాంయా అతాలద్తాకమానముం-

వేమూరి వేంకట రామనాథం 17

నేనూ, ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ 11. ఆచార్య పింగళి లక్ష్‌కాంతళ0

ఆం(ధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో తెలుగుశాఖకు అధివతిగా ఉన్న ఆచార్య పింగళి లక్ష్మీకాంతం, కవితా కోణంలో, జగ మెటిగిన బ్రాహ్మణుడు. “సౌందరనందమూ అన్న పద్యకావ్యం శ్రీ కాటూరి వేంకటేశ్వరరావుతో కలిసి వ్రాశారు. అది చాల ప్రఖ్యాతి గడించిన కావ్యం. అంతటివ్యక్తి అక్కడి తెలుగు విద్యార్థులకు అధ్యాపనం చేసే అదృష్టం చెప్పుకొన దగినది.

పొడవయిన మనిషి తగిన విశాలముఖం; గడుసైన నడక; మితభాషి మాటనోట రాలితే అది అర్ధవంతం గాను, ఆకర్షణీయంగాను ఉండేది. పంచె, పొడుగు కోటు, తలపైన టోపీ - ఇది నిబంధనల మూలంగా, పంచె కట్టుకునే అధ్యాపకులకు కావలసిన శిరోవేష్టము. సాధారణంగా తరగతిలోకాని, విశ్రమస్థలంలో కాని అది తీసి మేజాబల్ల మీదపెట్టి తిరిగి బైటకు పోయేప్పుడు అది తలకు తగిలించుకు పోయే అలవాటు గలవారు. బస్సు దిగి కాలేజికి కాని, కాలేజీలో తరగతుల మధ్యగాని నడచేప్పుడు ఇటు అటు తల త్రిప్పని బిగువుతో మౌనం మూర్తీభవించినట్లు స్ఫురించేవారు. అది గర్వం అనిపించేది కాదు, రీవి, ఇతరు లనగా నిర్లక్ష్యం కాదు, అనవసరంగా జోక్యం కలిగించికొనటం ఒల్లనితనం,

వారి వైదుష్యం మీద సారస్వత సమీక్షా చతురుడైన దాక్టర్‌ సి.ఆర్‌. రెడ్డికి ఎంత విశ్వాసం ఉండేదో, నేను మజొక ప్రకరణంలో సూచించిన విషయ మొకటి వ్యక్తం చేస్తుంది. నా “సంయుక్త” కు తాను తొలి పలుకువ్రాసి “ఇది శ్రీపింగళి లక్ష్మీకాంతంకు చూపించు” అన్న వారి కోరికలోనే తెలిసింది వీరిపై వారికి గల సారస్వత విశ్వాసం. వారు “సాధారణ” సంస్థాధికారి కాదు, “కవిత్వ తత్వవిచారము” వ్రాసిన విజ్ఞాని. నేను వారి ఆదేశప్రకారం దానిని శ్రీపింగళి లక్ష్మీకాంతంకు చూపాను. “మీరు సరి అంటే, సరి అన్నా రండీ” అంటూ. ఆయన అది చదివి, సంతోషం మొగంలో విశదీకరిస్తూ, “చూశావా శైలి అంటే ఎలా ఉండాలో ఇందులో ఒక్క పొల్లు కూడ మార్చ నక్కదలేదు. ఉన్న దున్నట్లు అచ్చు వేయించు” మన్నారు. ఇది తన అధికారిని పొగడడం కాదు. ఎందుకంటే, 116

అధ్యాపకమహనీయులు నిజంగా ఎదైనా దోషం తన జల్లెదనుండి జారి యే యుంటే, తనకే ఎదురు తిరుగుతుంది. నలుగురు “ఇదేమా” అని తొలిపలుకు వ్రాసిన వారిని వెక్కిరించడం జరుగుతుంది. క్రమంగా అది సంస్కరించ వలసిన తాను అలా చేయలేదే అన్న ఆరోపణ తన మీదకు వస్తుంది. అయితే పేనుకు పెత్తనం దొరికిందని తనయిచ్చవచ్చినట్లు దిద్దనూ రాదు. అలా అని దొసగు లుంటే తొలగించకుండా ఉండనూ రాదు. ఇలాంటి అడకత్తెరలో నైపుణ్యం చూపిన వ్యక్తి ఆచార్య పింగళి లక్ష్మీకాంతం. శ్రీ పింగళి లక్ష్మీకాంతం (శ్రీ కాటూరి వేంకటేశ్వరరావుతో కలిసి) వ్రాసిన “తొలకరి” యన్న పద్యకావ్యమునకు దాక్టర్‌ సి.ఆర్‌. రెడ్డి తొలిపలుకు వ్రాయుట సంభవించింది. వారి పరిశీలనా నైశిత్యం చూడండి. “తొలకరి యను భావ గర్భితమైన శీర్షిక నిడి యుండుట చేత వీరు వయసున చిన్న వారనియు, నియ్యదియ వీరి మొదటి కృతి యనియు నూహించెదను!” “డిటెక్టివ్‌ యోగ్యమైన ఆ యూహతో, సాహితీపరిణతమైన నిర్ధారణ చేశారు. ఏమని, “ఈ కవుల ధోరణి ఆధునికము. ఆధునిక మనుట కన్న నవీన మన్న నింకను సత్యము”, డాక్టర్‌ సి.ఆర్‌. రెడ్డిగారి వచోధాటిని బాగా ఎటిగిన నాబోటివారికి ఈ అభినందనలోని సంపూర్చార్థం విదిత మవటమే కాక అచ్చెరువు కలిగించేటంత నిశితంగా ఉన్నది. వారికి పద్యం కాని శ్లోకం గాని శ్రవణ శ్రావణయోగ్యంగా చదవటం మీద సూటియైన దృష్టి ఉందేది. తెలుగులోను సంస్కృతం లోను ఛందస్సులో నున్న సౌందర్యం ఈ యోగ్యతకు దోహద మిస్తుంది. వట్టి గణములు, యతి, ప్రాస నియమాలకు తోడు - ఈ చివరిరెండు శ్లోకాలకు లేవు - శబ్దరమణీయత గూర్చే అనుష్రాసాది - అలంకారాలు కూడ ఉంటే, ఈ సౌందర్యం ఇంకా ఇనుమడిస్తుంది. గణములలో కేవలం అక్షరాలు సరిపోయే కృత్రిమత్వం ఉన్నా ఆ అందం తలుగుతుంది. పద్యం చదవటం అన్న దొక విశిష్ట చాతుర్యంగా వారు పరిగణించేవారు. ఒకనాడు ప్రక్కగదిలో ఎవరో కాళిదాసు శ్లోకాలు తన గలుకు గొంతుతో, శబ్దమాధుర్యం గాని అక్షరరమ్యతగాని వెలువడనట్లు చదవటం వేమూరి వేంకట రామనాధం 119

నేనూ,ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ విని, ఆయన అన్నారు, “కాళిదాసు శ్లోకాలు గాడిద చదివినా సంగీతం పుట్టుకు వస్తుంది. ఆ వింటున్నవి తద్దినం మంత్రాలలాగా ధ్వనిస్తున్నాయి.” (తద్దినం మంత్రమూ మంత్రమే కాని, అది పునః పునః అసలు సందర్భంలోకాక వినిపించటం వినటం, అభిలషించ తగినది కాదని మన సాధారణ భావం గదా.)

ఆచార్య పింగళి లక్ష్మీకాంతం ఉద్దేశ్వ పరంపరలో ఒక ముఖ్యమైంది. పద్యం “ప్రసన్నం” గా ఉండవలెనని. ఈ ప్రసన్నతాగుణం నిర్వచనానికి మించినదే మైనా, అది యున్నదని, అది ప్రధాన మని మనకు నన్నయ గారి “ప్రసన్న కథాకలితార్థయుక్తి” పద్యం నాటి నుండి మనసులో దాగి యున్న భావమే. ఏ కవితా శబ్దిబంధాలు అప్రసన్నమో, ఏ భావలహరి అప్రసన్నమో, ఏ అలంకార సందోహం అప్రసన్నమో, వినటంలో నేర్చరులైన వారికి తెలుస్తూనే ఉంటుంది; అలాగే ఏది ప్రసన్న కవిత్వమో కూడ. వారితో కొంత చనువున్న వారితో అంటూ ఉండేవారు, “తిరుపతి వేంకటకవులు అనే వారయ్యా, ఫలాన వాని కవితలో ప్రసన్నగుణం లేదు, అని.” తేలిక మాటలు గల కిన్నెరసాని పాటలే అక్కణ లేదు, మధ్యమధ్య బరువు పదాలు గల కల్పవృక్షం కావచ్చును. ప్రసన్నతకు కేవలం శబ్దానికి గల సంబంధం అనిర్వచనీయమైనది. ఆ రెంటిలోను అది ఉవ్విళ్ళూరుతుంది.

వారి “సౌందరనందమూ" తనకు శిరోధార్వమైన “ప్రసన్నతను చిప్పిలిస్తూ ఉంటుంది. ఈ కావ్యం మీద నేనొక దీర్థసమీక్ష (వ్రాశాను.

అలాగే మతొక నాలుగు సమీక్షా వ్యాసాలు కూడ వ్రాశాను. “కిన్నెరసాని పాటలు, “మృత్యుంజయము", “కన్యాశుల్మము”, “ఆధునిక కవిత్వములో ప్రేమ”. ఈ అయిదు కలిపి ఒక పుస్తకంగా వేయవచ్చునని ఆచార్య పింగళి లక్ష్మీకాంతం నన్ను ఉత్సాహపజచారు. అందులో కొన్ని “భారతిలో పడినాయి కూడ.

ఎంతో ఆనందంతో, ప్రచురణ కర్తతో పాటు నేను వారితో ముచ్చటిస్తూ, ఈ పుస్తకానికి శీర్షకం ఏమిపెట్టాలా అన్న ఆలోచనలో పద్డాం.. సాహితీ సమీక్ష సారస్వత సమీక్ష మొదలయిన పేర్లు పైకెత్తగా ఆయన అన్నారు, 120

అధ్యాసకమహనీయులు

“నీవు సమీక్షించింది కొన్ని (గ్రంధాలలోని “సౌందర్యం. అందువలన దీనికి శౌందర్యసమీక్షు అని పేరు పెట్టడం ఉచితంగా ఉంటుంది.”

చక్కని పేరు. ఇక నా ప్రక్కనున్న ప్రచురణకర్త “అయ్య, ఏదైనా తరగతికి పార్యగ్రంథంగా పెట్టించండి” అన్నాడు, ఎంతో ఆశ మెజిసే కనులు అర్బుతూ, ఆచార్య లక్ష్మీకాంతం “నాకేతోచింది, పుస్తకం లోని నాణెం వలన” అని నావంక చూసి,“అయితే, ఇది డబ్బు ఎక్కువగా వచ్చే తరగతులకు పెట్టించనా, లేక నీకు పేరు వచ్చేట్లు పెద్ద తరగతులకు పెట్టించనా” అన్నారు. నన్ను వారు అలా అడిగినందుకు నాకెంతో ఆనందం గర్వం కలిగినాయి. “కొంచెం పేరు...” అంటూ ఉండగానే నా ప్రచురణకర్త కనులు వాడిపోయినాయి. ఆచార్య లక్ష్మీకాంతం నా బుజాలు తట్టి, “నే ననుకొన్నట్లే సమాధాన మిచ్చావోయి” అన్నారు (దానిని బి.యే.కు, విద్వాన్‌కు పెట్టించారు.)

వారు నా బుజంతట్టడం ఇది రెండవసారి. తొలిసారి నేను విద్యార్థిగా దాక్టర్‌ సి.ఆర్‌.రెడ్డి బహుమానం బడసినపుడు ఆనాడు వారు సంతోషంపొంగే మొగంతో అన్నారు, “తెలుగులో మంచి పద్యం వ్రాయడానికి తెలుగు ఆనర్సులోనే చేర నక్కరలేదని బుజువుచేశావోయి.”

తెలుగు అందథిసొత్తు. దాని ఆంతర్యం శాస్టీయంగా సమగ్రంగా చదవటం తెలుగు ఆనర్సు విద్యార్థులది అయితే కావచ్చును, అన్న వారి తలపునకు మతొక ఉదాహరణం. తెలుగు విద్యార్థినంధుం మిగతశాఖల విద్యార్థి సంఘాలవలెకాక, కార్యనిర్వాహక వర్గంలో తెలుగుశాఖకు చెందని ఉపాధ్యాయు లను కూడ పేర్కొనేవారు. అలాంటి గౌరవం దక్కిన వారిలో నేనొకడను.

ఈ సందర్భంలో నాదొక క్షమార్షమైన “వెనుచూపు” మనవి చేస్తాను. “ఇంత” ఘనత గల శ్రీ పింగళి లక్ష్మీకాంతం - తెలుగు అందణకు చెందిన అధ్యయన - రచనా ప్రవేశ - విద్యావిభాగం అని మనస్ఫూర్తిగా నమ్మినవారు - నెలకో రెండు నెలలకో ఒక సారిగా ఒక చిన్న ఉపన్యాన వేదిక ఏర్పజచి, తమ అఖాత పాండిత్యం నుండి కనీసం తమ “ఆంధ్రసాహిత్య చరిత్రలోని పై అంచుల దరినుండి తెలుగును గూర్చిన విజ్ఞానం విశ్వవిద్యాలయం నలుదిక్కులకు వెదజల్లి వేమూరి వేంకట రామనాధం 121

నేనూ, ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

యుంటే ఎంత ఫలవంతంగా ఉండేదో! నాబోటి సాహితీ ప్రవేశకులకు, మా “మధుపాళొ వంటి గుంపుకు, ఏ ఫిజిక్సు, స్టాటిక్సుల లోనో మునిగి తేలుతున్న విద్యార్థులకు, సాంస్కృతీ దీపం కొంచెంగా నైనా వెలిగించ గలిగేవారు. ఈ వాక్యాలు వారు “ఎందుకు చేయలేదు” అని ప్రశ్నించటానికి కాదు, నాబోటివారికి కూడ ఇది యెందుకు ఆనాడు స్ఫురించలేదు, అని విచారించడానికి - ఉపాధ్యక్షుని విలోకన పథంలో తెలుగు సారస్వతానికి ప్రత్యేకంగా పీటలు వేసియున్న ఆ దినాలలో ఎవ్వరికీ యిది తోచలేదేమా అని నా బాధాన్వితమైన ఆశ్చర్యం (ప్రకటిస్తున్నాను అంతే. అన్నీ “మంచివే” జరుగుతూ ఉంటే చరిత్రకు విలువ యేమి ఉంటుంది అనిపిస్తుంది.

ఈ ప్రకరణం ముగించే ముందు ఆచార్య పింగళి లక్ష్మీకాంతం ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయానికి అంద జేనిన సారన్వతకీర్తికి కారణమ్హైన వారి “సౌందరనందము" గురించి నాలుగు మాటలు చెబుతాను.

ప్రబంధముల కిదొక అపూర్వ భూషణ మని చెప్పవచ్చును. వట్టి నిబంధనల చట్రంలో అల్లిన ప్రబంధం కాదిది. ఆచట్రం బిగువులో నలిగి పోతున్న రచనా శిల్పానికి జీవంపోసిన నవ్యత కూర్చారీ కావ్యంలో. లక్షణ దాస్యము, అనుకరణజాడ్యము సోకని స్వతం[త్రప్రబంధ రచన మిది. అంతేకాదు, కావ్యరూపంలో ఉన్న నాటకత్వం దీనిలో మొదటి నుండి తుది వణకు (ప్రకాశిస్తూ ఉంటుంది. ప్రతి సర్షలోను ఆవిష్కరణము సమాపనము నాటక సంప్రదాయము లను బోలినట్లు చిల్రింపబడినాయి. “యన్మహాత్యాగ మహిమమ్ము” అన్న గీతపద్యంతో మొదలయిన ప్రథమ సర్గలోనే “శాక్యపతి సుతుండు” “నందుడు” (ప్రవేశపెట్టబడతాడు. ఇక చివరి సర్గ వణకు నవ్యావస్థలోని నందుని సుందరి చూడనేలేదు. అచట వానిని కన్గానటం కూడ ఎంతధ్వని లావణ్యవంత మయినదో చెప్పనలవికాదు. ఆమె కూడ ్రికరణ శుద్ధిగా ఖైక్షుకవ్రతం పూనినట్లు చిత్రించారు. సుందరీనందుల కలయిక అట్టిదిగా స్వరూపించారు.

ఈ సందర్భంలో శ్రీ పింగళి లక్ష్మీకాంతం చిన్నప్పుడు నాటకాలలో

వేషాలు వేసేవారని మనం గుర్తు ఉంచుకోవాలి. (కృష్ణుడు, భరతుడు, చారుదత్తుడు, 122

అధ్యాపకనుహనీయులు మంత్రి రాక్షసుడు, బాహుకుడు, విద్యానాథుడు, రాజసింహుడు వారి వేషాలలో కొన్ని వివిధ పాత్రాఖినయంలో గడించిన అనుభవం తనలో జీర్ణించి, వస్తుతః తనలో జీర్ణించి ఉన్న కవితా హృదయానికి నాటకత్వ సంచలనం కలిగించి యుందాలి.

ఈ కావ్యంలో తొలినుండి తుదివజణకు ఉత్తమ కవిత్వచ్చాయలు పుష్కలంగా నిండియుండటమేకాక, ఈ కవి (కవుల) శీల సంపదను, ధర్మైక కేంద్రీకరణను అది చక్కగా చాటుతుంది. ఇలాంటి ఆచార్య వరులను ఆ రోజులలో

ఒడిలో పెట్టికొని లాలించిన సరస్వతీమతల్లి ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం మీద ఎంత వాత్సల్యం చూపించిందో!

ఈ విస్తృత గ్రంథంలోని ముఖ్యాంశాలు తిరిగి “గౌతమ వ్యాసములు” లో ఒక ప్రకరణంగాా తెలియ జేశారు. (వారిది “గౌతమ” గోత్రము. వంశబీజాలకు గర్వపడేవార్సు. వారి నిఘంటువుకు కూడ ఈ తొలిశబ్దం వాదారు.)

శ్రీ పింగళి లక్ష్మీకాంతం కవితా కీర్తి వారు జంట కవులన్న విషయంలో కొంతగా కట్టుబడియుంది, ఈ జంటలో వీరి పాఠెంత యన్న ప్రశ్న మధ్య మధ్య రేకెత్తుతూనే ఉండేది. క్రమంగా వారి రచనలను “విడివిడి” గా ప్రచురించ మొదలు పెట్టారు. “ఆత్మలవారి” “మధుర పండితరాజము” కొన్ని వీరి. ముఖ్యకృతులు. ఏ ఉమ్మడి వ్యవసాయంలోనైనా “ఇతడా అతడా” అన్న ప్రశ్న గట్టున ఉన్న వారికి సరదాగానే ఉంటుంది గాని, యీ యిరువురు సమాన ప్రావీణ్యంతో తమ జంటకవిత్వం సాగించారు అని మనం తీర్మానించటం మన సహృదయత్వమే కాక సత్యం కూడ!

వారి గ్రంథాలు కొన్నింటి ప్రచురణ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం నుండి వారు విశ్రాంతు లయిన పిదప సంభవించినా, వాటి పునాదులే కాక చాల అంతస్తులు తమ అధ్యాపకానుభవంలో స్వయం నిర్మితము లయినాయి.

శ్రీ పింగళి లక్ష్మీకాంతం తన సాధారణ - అధ్యాపక క్రమంలో ఫఘటింఛిన రెండు ప్రత్యేకమైన సంకలనాలను పేర్కొనాలి. ఒకటి “కుమాధవ్యాకరణం” అనే సంస్కృతవ్యాకరణం. ఇది విద్యార్థులకు దైనందిన - ఉపయాగం ఒనగూర్చే

వేమూరి వేంకట రామనాధం 123

నేనూ, ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ (గ్రంథం, తమరు పాఠాలు బోధిస్తున్న అనుభవంలో “అవసరమని గగ్రహించినది. రెండవది “గౌతమనిఘంటువు” 7,000 ఇంగ్లీషు పదాలకు తెలుగు సామ్యాలు, చాల చోట్ల వాటి ఉపయోగ సూచనలు ఇందులో ఉన్నాయి.

వారి నిరంతర సాహితీ పరిశోధనా వ్యాసంగంలో ఏర్పడిన ఉద్ధంథ మొకటి ఉంది. ఆంధ్రసాహిత్య చరిత్ర. యుగాల క్రమంగా దానిని నిరూపించారు, నన్నయ యుగం (11వ శతాబ్ది), శైవ యుగం (12వ శతాబ్ది), తిక్కన యొక్క “నువర్ణయుగం” (18వ శతాబ్ది, ఎల్బన యుగం (1300-1850), శ్రీనాథయుగం (1850-1500), కృష్ణ్ణాయలయుగం (1500-1600) దక్షిణాంధ్రయుగం (1600-1775), క్షీణయుగం (1775-1875)- “జాతికళ రాజకీయంగా క్షీణించి యుండటంచేత ఆధునిక యుగం (1875-). (ఈకవులపేర్లు ఏకొలదిగానైనా విన్న అనేకులకు కూడ వారి కాలక్రమం మొదలయిన వివరాలు అంతగా తెలియవు అని చెప్పసాహసిస్తున్నాను. - క్షమించండి) మన అందణకు క్రమబద్ధమైన తెలుగు సాహిత్య చరిత్రను ఇందులో అందజేశారు. ఇది యెంత ప్రాముఖ్యం గలదో శ్రీ బాలాంత్రపు రజనీకాంతరావు వ్రాసిన గీతచరణాలలో తేట తెల్ల మవుతుంది.

“అంధ్రవాజ్బ్యయ చరితము నవల నెవరు

చెప్పవ్రాసిన నది గురూచ్చిష్టమె గదొ

శ్రీ పింగళి లక్ష్మీకాంతం ఆఅంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం నుండి 1948లో విశ్రాంతులయినారు. అనగా అక్కడ నా మొదటి దశాబ్దం చివరలో. నేను 1949లో ఇంగ్లండు వెళ్ళి తిరిగి 1951 చివరలో వాల్తేరు వచ్చినప్పటికి తెలుగుశాఖలో సాహితీ కుసుమ పరిమళాలు సన్నగిల్లినాయి. కాని భాషాశాస్త్ర లతలు గుబురుగా అల్లుకుపో జొచ్చినాయి. కీకారణ్య తుల్యంగా. శాఖాధిపతి మార్పుతో శాఖ యొక్క వ్యక్తిత్వంలో ఎలాంటి పరిణామాలు ఎంత శీఘ్రంగా అవతరించగలవో యీ కనుల ముందటి కత చక్కగా నిరూపించింది.

మవాడడడనాలడు. శంాకనవావడమూ..

124

అధ్యాపకమహనీయులు

12. 2౪చాంర్ప గంతుజడతేగి ఎెతముయణజాలు

ఆరోజులలో “తెలుగు” అనగానే ప్రజల మనస్సులలో మన భారత భాగవతాలు, మనుచరిత్రాది ప్రబంధాలు, దాశరథీ, వేమన, సుమతీ శతకాలవంటి పుస్తకాలు, తిరుపతి వేంకటకవుల రచనావైవిధ్యం తలపుకు వచ్చేది. తెలుగు పండితుడంటే ఇలాంటి (గ్రంథాలు తెలిసినవాడు, కొంతగా వ్యాకరణం ఒంటబట్టినవాడు అన్న ఊహ ఉండేది. ముఖ్యంగా పద్యం, ఛందస్సు, రసం, ధ్వని, అలంకారాలు, ప్రసన్నవచస్సు మొదలయిన భావాలు మనస్సుకు తట్టేవి.

ఇంతకు మించిన ఆవరణ ఆపదానికి ఉన్నదని ఎవ్వరికీ తెలియకపో లేదు. పైన పేర్కొన్న “సారస్వత సంబంధికమైన భావాలలో మౌలికమైనది శబ్దంగదా, దానికి అంకుశం అక్షరంగదా, ఇవి యెలా గుమికూడి అర్ధవంతమైన ధ్వనులుగా పరిణమించాయి, ఆపరిణామంలో కాలక్రమాన ఏయే విధమైన మార్పులు వచ్చాయి, వివిధ (ప్రాంతాలలో ఒకే భావం - బహుశః ఒకే మౌలికశబ్దంలో - తెలియచేయబడినా, ఉచ్చారణ ఎలా భిన్నంగా అవుతూ వచ్చింది, ఈ విధమైన అంశాలను వరిశీలించేది భాషాశాస్త్రము. ఇది తెలుగుశాఖలలో కొంతగా వరింపబడుతూ ఉండేదే కొని, ప్రత్యేకంగా, సారస్వతానికి ఉన్నంత (శ్రద్ధ చూపబడేది కాదు. ఇది లోపమూ కాదు. దాని వలన అక్కడి తెలుగు బోధన తక్కువ అయినదీ కాదు. కొని భాషాశాస్త్రం కూడ తగురీతిని పఠిస్తే “తెలుగు” కు సమగ్రంగా అధ్యాపక మర్యాద దక్కుతుంది.

ఈ మర్యాదను వక్కాణించటమే కాక ఇనుమడింప ప్రయత్నించిన వారు ఆచార్య గంటి జోగి సోమయాజులు. తెలుగుశాఖలో చాల కాలం రెండవస్థానంలో ఉండి తరువాత అధిపతి అయినారు. సన్నగా ఉండేవారు గాని, బాగా పాడవుమూలాన మరీ సన్నము అనిపించే ఆచార్య మామిడిపూడి వెంకట రంగయ్య యంత సన్నని వారనిపించేవారు కాదు. తన సన్నతనానికి తొనే గుర్తింపునిచ్చేట్లు చలికాలంలో అనేవారు. “బక్కవాడికి చలిఎక్కువ” అని. చాయ చక్కనిది; పంచ, పొదవుకోటు, తలపైన నిబంధనలకు తలయొగ్గే (నల్ల) టోపి. ఎంత చుజుకుతనమో? నడకలో కూడ అంత బిరబిర? వేమూరి వేంకట రామనాధం 125

నేనూ,ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ ఒకనాడు నేనున్న అధ్యాపక స్థలానికి వస్తూ, “తెలుగులో క్రియ అక్మజ లేదోయి” అని బిగ్ధజగా అజచారు. ఏమా అని వారి వంక మేమందజము చూచాము గదిలోనున్న వారము. “మీది ఏ ఊరు?” “మీకు అన్నదమ్ములు ఎందఖు?” “నీవు ఎన్నవ వాడివి?” “మాప్రదేశం చాల గొప్పది.” “అయిదు మూడు కలిసి ఎనిమిది” “చూశావా, ఈ వాక్యాలలో క్రియాపదం లేదు!” నిజమే. “వొనైస్‌” వంటి ఆశ్చర్యార్ధకవాక్యాలలో తప్ప ఇంగ్లీషులో ఇలా 'క్రియలేని వాక్యాలు అరుదు. ఈ విషయం కొంత లోతుగా ఆలోచిస్తే మాకందణకు తట్టింది. మటొకనాడు “మీ యింటిపేరు ఎలావచ్చిందో తెలుసునా? అది మొదట ఏ రూపంలో ఉండేదో ఎలుగుదువా అని ప్రశ్నలవర్నం కురిపించారు. భాషాశాస్త్రమంటే యిదే కాదు గాని, యిలాంటి సూచకప్రశ్చలతో వారు ఆ శాస్త్రంలో ఉన్న ఘనతను క్రమంగా అందణి మనసులకు ఎక్కించేవారు. తమ శాఖలో ్రత్యేకీకరణ సందర్భంలో సాహిత్యానికి సమంగానో మించియో అవకాశం కల్పించారు. తాము శాఖాధిపతి అయిన పిమ్మట ఈ వరుస యింకా నిరవధికంగా రూపించుకొన్నది. అయితే వారికి సాహిత్యంలో గల అభిలాష చూపించటానికా అన్నట్లు కొన్ని పద్యాలు వ్రాసి ఒక పుస్తకంగా ప్రచురించారు. ఆచార్య గంటిజోగి సోమయాజులుకు తెలుగుభాషాపాొండిత్యమే కాక, లౌకిక ప్రవర్తన, ఊహ కూడ దృఢంగా ఉండేవి. ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం గుంటూరు వలస వెళ్ళినపుడు వారు వాస్టలుకు వార్డెన్‌గా ఉండేవారు. ఇతర ఉదాహరణలు దుర్శిణ్‌ యంత్రానికి తవుల చచ్చునుగాని, తెలుగు ఉపాధ్యాయుడు వార్దెనుగా పదవిని పొందటం కొంతగా అనితరమే అనవచ్చును. వారి లోక జ్ఞానానికి ఒక చిన్న ఉదాహరణ. నేను వాల్తేరులో ఇల్లుకట్టినపుడు, వారు అన్నారు “పూల్సు బిల్దు హౌసెస్‌, అండ్‌ వైజ్‌పీపుల్‌ లివ్‌ ఇన్‌ దెమ్‌”. ఇది అక్షరాలా నిజమయింది నా విషయంలో. నేను రెండేండ్లయినా పూర్తిగా అందులో నివసించలేదు. తరువాత కొన్ని సంవత్సరాలకు అది 126

అధ్యాపకమహనీయులు

అమ్మివేశాను - తెలివితక్కువగా. వారి ఛలోక్తి నూరుపాళ్ళు సవ్యమైనదని నాకు దృథఢమయింది.

వారు వాల్తేరులో నివసించేవారు కాదు. విశాఖవట్టణంలో మహారాణీపేటలో సాొంతయింటిలో ఉందేవారు. ఆకారణంగా సాయంత్రం కులాసాగా పేకాటక్లబ్‌గా కొందరు తలపోసే “ఫాకల్టీ” క్షబ్‌లో ఇతర అధ్యాపకుల వలె విలాసంగా చీట్లు ఆదే అవకాశం లేకపోయింది. కాని తమ నివాసానికి అనుకూలంగా సెంచరీక్షబ్‌ కు పోయి అ ధర్మరాజ కేళిని సాగించేవారు. భాషా సముద్రంలో ఈదేవారయినా రుచికరమైన మీన సందోహం చూచి ఆనందించగల వారిలో వారొకరు.

ననా ననాన నతన ననననల

వేమూరి వేంకట రామనాధం 127

నేనూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ 13. ఈ తుజ్ఞాల శన నతాంయ మర్రి

ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం ఆర్జుకాలేజిలో మొదటి అంతస్టుమెట్ల కుదురును అనుదినం పరీక్షిస్తున్నట్లు శ్రీ వజ్ఞల చినసీతారామశాస్త్రి నడుస్తున్న దృశ్యం నా కనుల ముందు సజీవంగా నిల్చియుంది. అరవై యేండ్లు దాటిన వారి ఒంటి చాయ నలుపు, మనిషి బరువు, మొగం పాండితీతరంగాలలో ముడుతలు పడింది. చేతిలో గట్టి పుస్తకాల కట్ట, చూపులకు బెదరు కలిగించే వాలకం, నవ్వటం చాల అరుదు. అంత వి[గ్రహపుష్టి కలిగి గంభీరంగా ప్రవర్తించినా, విద్యార్థులంటే ఎంతో(ప్రేమ చూపించేవారు.

పొడవు కోటు, పంచ (గదా), తలపైపాగా, ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో 1981 నుండి 1941 వరకు పని చేశారు. వారి ఐచ్చికశాఖ వ్యాకరణం. ఈ మహాసముద్రంలో యథేచ్చగా ఈదగల శక్తి, ప్రఖ్యాతి గాంచినవారు.

వ్యాకరణాభ్యసనం కఠినమైనది, ఎంతో వ్యగ్రతను ఆశిస్తుంది. అది ఇంగ్లీషు (యం.ఏ.) డిగ్రీ చదువులలో సాధ్యం కాదన్న విషయం పురస్కరించికొని వారు యం.ఏ., విద్యార్థులతో, మధ్యమధ్య కొంత సరదాగా అనేవారు “మీరు ఆ దళసరి కాగితానికోసం వచ్చారు. అంతే గదా!” డిప్లామాను సూచిస్తూ. నిజమే యీ రోజులలో డిగ్రి కావాలిగదా, పాండిత్యం నిక్కమైనది, ఎంత ఉన్నా, లేకపోయినా,

వ్యాకరణం వంటి అతి తీవ్రమైన విషయం మన (ప్రాత విద్యాశాలల వంటి వాటిలో వెనుకటి మధన, వల్లెవేయటం వంటి మార్గాలలో కరతలా మలకం చేసికోవలసినది.

వీరికి బలిష్టమైన శరీర భాగ్యంఉన్నా దురదృష్టవశాత్తు, ఒకకంటిలో పువ్వువేసింది. ఆకారణంగా ఒక కంటితోనే తన చూపు, చదువు, నిర్వహించుకొన వలసి వచ్చింది. ఈ శారీరకనిషయం ఒక విధంగా పేరొందినదనాలి. తిరుపతి వేంకటకవులు ప్రఖ్యాత కవి శేఖరులుగదా, వారి పద్యాలలో కొన్ని దోషాలు చూపించారట శ్రీవజ్ఞల వారు. చెళ్ళపిళ్ళ వారు ధక్కామక్కీలకు అలవడిన పిండం. 128

అధ్యాపకమహనీయులు

ఈ యనపై ఒక పద్యంలో ధ్వనిగతమైన ఈసడింపు విసిరారు. “పరమ దురితుండు పూకంటి పండితుండు, అని పూవు+కన్ను (కంటి వ్యాకరణ యుక్తంగానే “పూకంటి” అయిందిగదా! ఇలాంటి ఎదురుబాణాలు వేయగల ఉపజ్ఞ చెళ్ళపిళ్ళ వారికి వెన్నతో పెట్టినవిద్య!

ఈ ఒంటికంటి వైయాకరణునకు దృష్టి చాల విశాలమయినదే కాక, వివేకవంత మయినది. వారి పాండితి పొరల క్రిందనే దోషములనెలా పరిగణించాలో తెలియపఅచే శబ్దాధికారం, పరిపక్వత స్పష్టంగా ఉన్నాయి. నునుచరిత్రలోను, వసుచరిత్రలోను దోషములున్నాయి కాని, అవి - “ప్రబల దోషములు” కాదన్న ఊహను వెలువరించేవారు. వారి ఆలంకారిక ప్రజ్ఞాఫలితంగా దోషము లొక్కొక్కప్పుడు బెచిత్యమును బట్టి అదోషము లవుతాయని వారి తీర్మానం. తన సమాపనకు సాక్ష్యముగా కాళిదాసు శ్లోకములలోనే మిలమిలలాదే దోసాలను ఎన్నో యెత్తి చూపారు. “తన” వసుచరిత్ర విషయంలో ఉన్న “అపభ్రంశ ప్రయోగములు” లక్షణ విరుద్ధములవటం వల్ల *గ్రామ్యముూలని ప్రయోగార్హములు కావన్న కొందటి అభిప్రాయం సరికాదని, అవి “సద్వ్య్యవహారగతము” లవటం వల్ల ప్రయోగార్జను లని వాదించారు.

వారు తీర్మానించిన మజొక అంశం మటింతగా గమనార్హమని మనవి చేస్తున్నాను. సంస్కృతమున “విశ్రమము” మాత్రముండగా, తెలుగు పద్యమునకు యతి ప్రాసల నియమాలున్నాయి. ఒక విధంగా పద్యం యొక్క గాన యోగ్యతకు, “అక్షర రమ్యత” అని నన్నయ వక్కాణించిన సౌందర్యానికి ఒక దోహదం గాను, అవి ఉపకరిస్తాయని మనలో గల ఊహ కొంతవజకు నిజమే కొని, వాటికోసం మధ్యమధ్య వ్యర్ధ పదాలను ఇజికించటం కూడ జరుగుతుంది, అని వారు నిరూపించారు. ఈ అశక్తి జొరపడనంతవజకు ఆ నిబంధనలలో అందం ఉంటుంది. ఈ సందర్భంలో వారొక నిశితమైన ప్రశ్న వేశారు. యతిప్రాసల నిర్బంధము సడలించుకొని అక్కడక్కడ మహాకవులు కొంత స్వేచ్చను తీసికొనటం మనకు స్పష్టంగా కనపడుతున్నా, అవి కొందణు “లక్షణకర్తలు” స్వేచ్భానుసారంగా సవరిస్తున్నారు, వారి కేమి అధికారం ఉన్నది? ఇది “దుష్ట మగు అలవాటు. ఇపుడు వ్రాసే కవులందలు జన్మ హక్కుగా “రల” లకు యతి సంబంధం వేమూరి వేంకట రామనాధం 1296

నేనూ, ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ కుదుర్చుకొన్నాా రామరాజభూషణుని “రాయంచకాళ్ళం దౌలకయమున్న” అన్న పదాలను కొందటు వ్యాఖ్యాతలు మార్చి, “కలహంస కాళ్ళందవులకమున్న” అని 'ప్రాసయతిని సృష్టించారు, ఇది “దుష్టమగు” అలవాటు, అని శ్రీవజ్ఞల వారి పరిణత వాక్కు

నేను వ్రాస్తున్న పుస్తకం తీరుకు ఎక్కువగా ప్రక్కదారి పట్టకుండా, మంచి త్రోవ చూపగల శ్రీవజ్జలవంటి వారి మీద వ్రాసే ప్రకరణంలో ఒకటి రెండు ఇతర విషయాలు చేర్చుతాను. (ఇది నాకు సాహిత్యంలో గల అభిమానం కారణంగా అనవచ్చును.) చాల మంది యేదో విధంగా ఉపయోగిస్తూ ఉండే మాటల యొక్క నిజతాత్పర్యం వారి విశ్లేషణలో ఇలా ఉంది.

శద్దిమునకు నియమితార్ధం వాచ్యార్ధం. దీనికి అనుపపత్తి కలిగినప్పుడు దానిని నివారించటానికి గాను (గ్రహించేవాచ్యార్ధ సంబంధిన అర్ధం లక్ష్యార్ధం. వాచ్యలక్ష్యారముల వలన మొదట నొక అర్ధం స్ఫురించి పిమ్మట మటొకటి స్ఫురిస్తే అది వ్యంగ్యార్థం. వాచ్యార్థం కన్న వ్యంగ్యాద్ధం సుందరంగా ఉన్నట్లయితే, అది ధ్వని అవుతుంది. అనగా మొదట ఆ శబ్బాలవలన మనం గమనించగల్లిన అర్థం కన్న హృదయంగమంగా ఈ ధ్వనులు పరిణమిస్తాయి. కవితకు ప్రాణం

శ్రీవజ్జలవారి “దుర్భీణీయంత్ర” పరిశోధనలో (మైక్రోస్కోపిక్‌) మన మహత్తర పూర్వకావ్యాలలో ఎన్ని పరస్పర - అనుసృతులో బైట పడినాయి. ముఖ్యంగా శృంగార నైషధము, శృంగార శాకుంతలము, స్వారోచిషమను సంభవము, వసు చరిత్రలలో ఏదో కొంత క్రొత్త లేకపోలేదు, చాలవణకు “అటువంటిదే ఇది” అనిపించే సందర్భాలు ఎన్నో వారు ఎత్తిచూపారు. వారి దృష్టిలో, ఇవి “ఏవో కొలది* కాదు, “లెక్కకు మీజి” యున్నాయి.

ఈ చర్చ ఇలా ముగిస్తాను. వారి పరిశోధక విశ్లేషణలోని పోటు వారి భౌతిక పద ధట్టనకు సమానాంతరంగా ఉండేది. లేక దేనికదో!

వీరి బృహద్ధంథాలలో ఒకటి “వెైయాకరణ పారిజాతం”. నన్నయ వ్రాసినట్లు ప్రసిద్ధగల “ఆంధ్ర శబ్ద చింతామణి”ని దానికి పూరక (గ్రంథమని 130

అధ్యాపకమహనీయులు ఖ్యాతి నందిన “అధర్వణ కారికావళొ (దీనికి మజౌొక పేరు ప్రచారంలో ఉన్నది _ “వికృతి వివేకం” అని), సంయుక్తంగా పరిశోధించి (వ్రాసిన అమూల్యపారిజాత పరిమళ మిది.

“కవి సంశయ విచ్చేదం” మొదలైన గ్రంధాల ననుసరించి ధ్వనిశాస్త వివరణ, సంస్కృతంలోని ప్రాతిశాఖ్యల ననుసరించి లిపి స్వరూపం నిర్ణయించటం ప్రాచీన శాసనాలలోని లేఖన సంప్రదాయాలను పరిశీలించటం, శకట రేఫ, నసాధురేఫలను గూర్చిన ప్రాచీన వైయాకరణ నిర్ణయాలను పరిశోధించటం - ఇలాంటి ప్రధానాంశాలతో నిండిన దీ పారిజాతం.

“వ్యాకరణ సంహితా సర్వస్వం” వారి మటొక ప్రామాణిక రచన. ఇందులో చింతామణి, వికృతి వివేకం, బాలవ్యాకరణం పోల్చి చూపిస్తూ తన వ్యాఖ్యను వ్రాశారు. ఈ “సర్వస్వం” అక్షరాల సర్వస్వమని, ఇది పరిస్తే మటి యే యితర లక్ష్య[గ్రంధాలను చదువక్కజలేదని చాల మంది విజ్ఞులు తలుస్తారు.

ఇవి కాక, “అధర్వణ కారికావళి"కి బాలసరస్వతీయానికి, హరిశ్చంద్ర నలోపాఖ్యానానికి వీరు వ్రాసిన పీరికలు అమూల్యములని పేరు నందినాయి.తనకు అభిమాన కావ్యమైన “వసుచరిత్ర” మీద ఒక “విమర్శన” గ్రంథం వ్రాశారు.

నిబిడమైన వ్యాకరణారణ్యంలో నంచరించిన శ్రీవజ్బృలవారు సరసకవితోద్యానంలో కూడ కొంతగా విహరించారు. వారి ప్రధానప్రజ్ఞలో ఇది కప్పబడిపోయినట్లుంది. వారు “వీరసింహుడు” అనే పద్యకావ్యం ్రాశారు.

వెనుదిరిగి చూస్తే దేశంలో ఇంతటి వ్యాకరణపాండిత్యం క్రమంగా ఏ దశలో ఉన్నది అన్న క్లేశం కలుగుతుంది. శ్రీవజ్ఞల చినసీతారామశాస్త్రి వ్యాకరణాకాశంలో పూర్ణిమా చంద్రునిలా ప్రకాశిస్తూ ఉంటారు. బహుళ పక్షం ప్రకృతి సహజమైనా దానిని పూర్ణిమ అతిక్రమించలేదు గదా.

ఈ ప్రకరణం వ్రాయటంలో నా సహాధ్యాయి, తానే పండితుడు, ఆచార్య కొత్తపల్లి వీరభద్రరావు అందించిన వివరాలు ఎంతగానో ఉపకరించినాయి. వారి వాత్సల్యానికి నాకృతజ్ఞతలు.

ననన తనానననననన నల వేమూరి వేంకట రామనాధం 131

నేనూ, ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ 14. త మల్తాబ మాూర్చవందాంంయయళిం శఅ్యా్రి ఆం(ధ్రవిశ్వవిద్యాలయం తెలుగుశాఖకు బహుముఖమైన కీర్తిని కలిగించిన అధ్యాపకవర్గంలో శ్రీమల్లాది సూర్యనారాయణ శాస్తి యొక ప్రముఖవ్యక్తి. నిండైన పాండిత్యం గల మనీషి. భాషకు పుట్టినింటి పొలుపు సమకూర్చే వ్యాకరణ శాస్త్రంలో పేరు పొందిన విద్వత్తుగల వారు. అయితే వైయాకరణులలో కొంత ఆధునికత గల వివేకవంతుడు అని పేరుపొందారు. చిన్నయసూరి వ్యాకరణానికి గల ప్రామాణ్యం తృణీకరించలేదుగాని, ఆయనను “తూ.చ.” తప్పకుండా అనుసరించే విద్వాంసుల వలె కాక, దానిపై తనకు గల విమర్శక అభిప్రాయాలను వెలువరిస్తూ, “బాలవ్యాకరణము” అసమగ్రమని వాదిస్తూ, తానొక తెలుగువ్యాకరణం “ఆంధ్రభాషానుశాసనమూ అన్న పేరుతో 1926లో ప్రచురించారు. (ఈప్రచురణ సంవత్సరం మన ప్రస్తుత కథా వస్తువుకు ఒక విధంగా సన్నిహితమైనది, ఏలనంటే ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం 1926లో స్థాపన నందింది.) భాషతో పాటు వ్యాకరణం కూడ మారుతుందన్న విశ్వాసం వారిలో ఉండేది. ఆ పంధానే వారు శ్రీ గిడుగు రామమూర్తికి మిత్రుడయినారు. చిన్నయసూరితో తాలగని లంకె వేసికొన్న శ్రీవజ్ఞల చిన సీతారామ శాస్త్రికి ఎదురు పక్షం వారయినారు. వీరిరువురు ఆం(ధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలో సమకాలికులు. నా విద్యార్ధిదళ - అనగా క్లాసులో కూర్చుని చదువుకొనే దశ - పూర్తి అయిన సంవత్సరమే వారిద్దరు విశాంతు లయినారు. వజ్ఞల వారి శరీరదార్శ్యంకన్న వీరిది తక్కువ అయినా, బుద్ధిబలంతో మాత్రం పేరు పొందిన వారు శ్రీమల్లాది. వారి వ్యాకరణ వైషమ్యాలకు తార్మాణంగా, వీరు అప్పుడప్పుడు శ్రీవజ్ఞల “చిన్నయసూరి భక్తుడు” అని అప్రశంసాపూర్వకంగా ఒక చిటుకు వేస్తూ ఉండేవారని విద్యార్థులు గమనించారు. ఈ యిరువురి విశ్రాంతి అనంతరం తెలుగు శాఖలో శ్రీ దువ్వూరి వేంకట రమణ శాస్త్రి చేరారు. ఇలాంటి భాషాహర్యక్షాలకు ఇరవు అయినది 132

అధ్యాపకమహనీయులు ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం! దాని తొలి దినాలలోనే యింత గంభీరమైన పునాది తెలుగు శాఖకు లభించిందన్నది అనితర అదృష్టంగా మనం భావించవచ్చు. శ్రీమల్లాది సూర్యనారాయణశాస్త్రి కేవలం వైయాకరణుడు మాత్రమే కాదు. కవికూడ. చిన్నప్పుడు శ్రీచర్ల బ్రహ్మయ్యశాస్త్రి యొద్ద సంస్కృతం అభ్యసించారు. (వీరు తిరుపతి వేంకట కవులకు గురువర్యులు.) సంస్కృతం నుండి ఒక అనువాదం రచించారు. - “ఆం(ధ్రభవిష్యపర్వం ప్రమతత్త్వం” అన్న పద్యకావ్య మొకటి అధునిక పద్ధతులలో వ్రాశారు. వీరు చేసిన మజికొన్ని అనువాదాలు (భవభూతివ్రాసిన) “ఉత్తర రామ చరితం” “మాలతీమాధవం”. వీరి రచనాపరిధిలో కొన్ని నాటకాలు కూడా ఉన్నాయి. “నత్యకీర్తి”, “ప్రతిజ్ఞాశాంతనము” ఈ రెండు తమ స్వతంత్ర కల్పనలే. “భీష్మప్రతిజ్ఞూ అనే మతొక నాటకం కూడ వ్రాశారు.

ఈ స్వతంత్ర - లేక, అనువాద - రచనలతో పాటు వీరు తమ సాహితీ ప్రకర్షక్షు అద్దం పట్టినట్లు పింగళి సూరన వ్రాసిన “కళాపూర్ణోదయ” పద్యకావ్యాన్ని పారభేదాలు వివరిస్తూ, విమర్శనాత్మకమైన పీఠికతో ప్రచురించారు. ఆనాటి ఆంధధ్రవిశ్వవిద్యాలయం తెలుగుశాఖలో “కళాపూర్ణోదయ” ప్రాజ్ఞుడు శ్రీమల్లాది, “వసుచరిత్ర” ప్రాజ్ఞుడు శ్రీవజ్జల అధ్యాపక స్థానాలలో ఉండటం ఎంత గమనార్హమైన విషయమో! “భాసనాటక కథలు అనే వచన గ్రంథం వీరి రచనలలో ఇంకొకటి.

దీర్చ పరిశోధనల ఫలితంగా వారు “సంస్కృత వాబ్మయ చరిత్ర ను రెండు వాల్యూములుగా రచించారు. ఇందులో రెండు విభాగాలను కల్పించారు. లౌకిక విభాగము, వైదిక విభాగము. ఈగ్రంధం ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం ప్రచురించింది.

శ్రీమల్లాది సూర్యనారాయణ శాస్త్రికి సంస్కృత ఆంధ్ర అధ్యాపకుల యెడగల అనంతమైన మక్కువ కారణంగాను, తనకు కేవలం సారస్వత పరిశోధనయే కాక లౌకిక జ్ఞానం, దీక్షకూడ కలవని నిరూపించటానికా అన్నట్లు వేమూరి వేంకట రామనాధం 133

నేనూ,ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ శ నై 1927లో - అనగా ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం స్థాపించబడిన ను... మలుసటి సంవత్సరమే - ఉపాధ్యాయపండిత పరిషత్తు | ;న్హ్స ల ఖ్‌. నాకటి స్థాపించి, దానికి తా నధ్యక్షునిగా నిలిచి, గ్‌ భీ || సంస్కృతాంధ్ర పండితులకు గౌరవం ఇనుమడించడానికి ( మ ] | | కారణభూతులైనారు. ము మయేా!... ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయానికి పరిశోధనలో కల్లినక్తీర్తి కేవలం సైన్సుశాఖలలోనేకాక, తెలుగుశాఖకు, సంస్కృతము పునాదులకు కూడ దక్కేట్లు చేసిన వివిధ అధ్యాపక దక్షులలో శ్రీమల్లాది సూర్యనారాయణ శాస్త్రికి అగ్రపంక్తిలో చెలగని స్థానం ఉంటుంది. విశాలంగా వ్యాపించిన వంశంలోని వావి వరుసల యెొజుక యెటు వంటిదో, సారస్వతంలో వ్యాకరణ విజ్ఞానం అటువంటిది. అది అనాటి ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలో మేరుశిఖరం తీరున ఉండేది. సైన్సు శాఖలలోని పరిశోధన వ్యగ్రతకు లభించిన కీర్తికి సమాంతరంగా తెలుగుశాఖకు కూడ పలుదెసల గుటుతింపు కల్గినది - కవితకు, వ్యాకరణానికి, భాషాశాస్తానికి, ఈ ప్రకరణంలోని వివరాలు కొన్ని అందించిన నా సహాధ్యాయి ఆచార్య కొత్తపల్లి వీరభద్రరావు యొక్క ఆప్యాయతకు నా అభినందన లర్పిస్తున్నాను. ఆనాడు అతడు తెలుగు శాఖా తరంగిణిలో తానమాడిన విద్యార్ధి. నేను ఒడ్డున నిల్చి - నిల్చినా - దాని అలల పొరల సౌందర్యం అనుభవించిన విద్యార్థిని. అవమనాసదన్తాడాాలంా. యిలాలకనమాయనన- 4134

అధ్యాపకమహనీయులు

15. జతుదువ్వూల వేంకట రమణచాత్మి

శ్రీదువ్వూరి వేంకట రమణశాస్తి శ్రీవజ్ఞల వారికి అతిప్రియుడు. సన్నిహితుడు. కాని రూపులో, రంగులో, చూపులో, మాటలో, ఎత్తులో, ఒత్తులో, ఒకరు తూర్పు, మజొకరు పడమర. అయినా, వ్యాకరణ ప్రజ్జలో ఇరువురు మధ్యాహ్న మార్తాండులే.

ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయము యొక్కసువర్ణ హారంలో రవ్వల తళుకువంటి వారు శ్రీదువ్వూరి వేంకటరమణ శాస్తి. వారి పదవి “పండిట్‌” అన్నశ్రేణిలోనిది. నిజంగా ఆయన పండితుడే కాని, యీ బిరుదు డిగ్రీలు - అనగా “ఆంగ్ల” డిగ్రీలు - లేని వారికి వారెంత వైదుష్యం గల వారయినా సరే, అంట కట్టేమూస. అంతేకాదు, ఆ మూసకు పారితోషికం “లెక్చరర్‌” మొదలయిన “దర్జాకు” లభ్యమయ్యే సొమ్ముకన్న తక్కువగా ఉండేది. సుమారు నెలకు వంద రూపాయలు. ఇది కొన్ని యితర (ప్రకరణాలలో సందర్భోచితంగా సూచించాను.

అనాటి వందరూపాయలు అంత తీసివేయ వలసినది కాదు. నేను ఉపన్యాసకునిగా చేరిన క్రొత్తలో ఒక యం.ఏ. విద్యార్థి - చాల చుణుకైనవాడు- నోరుచేసికొని నన్ను అడిగాడు, “సర్‌, మీకు జీతం ఎంత అండీ” అని. నాకు ఆశ్చర్యము, నవ్వు వచ్చినాయి. కాని, పాపం మంచిబాలుడు ఎందుకడిగొడో అని, “నూటపాతికరూపాయలయ్యా” అన్నాను. అతడు కొంతగా అదరినట్లు నాకు తోచి అడిగాను, “ఏం, అంత తక్కువ అనియా?” అతడు వెంటనే కన్నులార్చుతూ అన్నాడు, “కాదండీ అది యెక్కువ అనుకుంటాను. నాబోటి వానికా అని నేను వెంటనే ప్రశ్నించగా, అతడు, పాపం, ఇంకొ, బెదరినట్లు అదరి, “కాదు సార్‌, అసలు...” నా నవ్వులో వాని పిటికి తనం తేలిపోయింది.

ఈ సన్నివేశం ఎందుకు ఉటంకించానంటే ఆరోజులలో రూపాయకు ఉన్న విలువ, నేడు రూపాయలు అలవోకగా ఎగురవేసే వారికి తోడనే స్ఫురించదు, అని.

శ్రీ దువ్వూరి వేంకటరమణశాస్రి చూపుల నాకర్షించే అందం గలవారు. అంత అందం వారి ప్రవర్తనలో కూడ మిలమిలలాదుతూ ఉండేది. వారి వేమూరి వేంకట రామనాధం 135

నేనూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయనమూ చిరునవ్వుతో పాటు కనుపాపలు పరిసరాలను సింహావలోకనం చేస్తున్నంత చాకచక్యంతో కదలుతూ ఉందేవి. వారి పలుకు తియ్యగా ఉండేది. రెండు కారణాల వలన - ఒకటి, వారికి బ్రహ్మదేవు డిచ్చిన కంఠమాధుర్యం, రెండు బ్రాహ్మీోమకల్లి (ప్రత్యేకంగా వారికిచ్చిన శబ్దసంస్కృతి.

మాటల అచ్చందనము ఇగిరి పోతున్న నాగరికత వేడిమిలో వారి వంటి (ప్రముఖుల వచస్సు, శబ్దజ్ఞానము ఎంతో అరుదైన ఆనందం కలిగిస్తాయి. ఒకనాడు ఏదో పద్యం లోని మాటలను విశ్లేషిస్తూ, “నాతోటివారు” అన్న పదంమీద ఆశ్చర్యార్థకంగా బొమముడు లెగురవేశారు. ఆ భౌతిక దృశ్యానికి నేను అచ్చెరువందగా, ఆయన అన్నారు, దాని అర్ధం నా దగ్గజ - నాతోడ - ఉందేవారనే అయితే, “నాతోడోవారు అనాలి. నవ్వుతూ తోటివారు అంటే తోటిపనిచేసేవారు, అని వ్యాఖ్యపూర్తి చేశారు.

ఇలాగే కొన్ని సాధారణ ప్రయోగాలను గుథటించి - చెప్పిన పిమ్మట తేలికయే అనిపించినా - చాల మంది సాధారణంగా చేసే అశిష్ట పదప్రయోగాలను గుర్తు చేస్తూ ఉండేవారు. తరువాత మజొక ఆటగాడు పరుగెత్తాడు, లేక తరువాతి ఆటగాడు పరుగెత్తాడు. మొదటి తరువాత అవ్యయము (ఆడ్‌వెర్‌బొ ('క్రమసూచకం. రెండవది విశేషణము (ఎడ్‌జెక్టివ్‌) రెండవ వాడు అన్నస్స్ఫురణలో. వీటిని మించిన అతి సాధారణమైన అళిష్ట ప్రయోగం ఒకటి ఉంది. వారు మధ్య మధ్య [వేలు పెట్టి చూపేవారు. (నాఅదృష్టం బాగుంది, నా హైస్కూలు తరగతులలోనే వ్యాకరణం అంతగా తెలిసీ తెలియని ఉపాధ్యాయుడు నా రక్తనాళాలలో మిళిత మయేట్లు ఈ అంశం బోధ చేశారు.) ఒక గృహిణి తన భర్తతో అన్నదట. ఏమండీ, మనం ఆ ఊరినుండి వచ్చినప్పటి నుండి మామయ్య గారి నుండి ఒక్క ఉత్తరం రాలేదు, తమరూ (వ్రాయలేదు. ఆయన సమాధానం చెప్పాడట, ఎందుకే “పిచ్చిపిల్ల, ఇంత దిగులు, మనం తిరిగి వచ్చేప్పుడు వారే మన్నారో గుర్తు ఉన్నదా, ఉత్తరం వ్రాయమన్నారు. అంటే తాము వ్రాయము అని పైగా మనను వ్రాయమని చెప్పలేదు.”

ఇది సర్వ సాధారణమైన వ్యాకరణ దోషం. తెల్లవారి తొందరగా లేవమన్నారు. అంటే తాము “*లేవము” - బహుశః అలసిపోయినారు - అని 136

అధ్యాపకమహనీయులు

అర్థమా, ఎదుటి వారిని - ఏ బడిపిల్ల వానినో - త్వరగా లెమ్ము అనియా? వ్యతిరేకార్ధము, ఆదేశార్ధము రెండు - ఏదో తెలియని రీతిని - ఇలాంటి మామూలైన మాటలలో దొర్లుతూ ఉంటాయి. ఈ సుళువులు వారు మందహాసంతో విశదం చేస్తూ ఉండేవారు.

ఆచార్య పింగళి లక్ష్మీకాంతం తెలుగుశాఖకు అధిపతి. శ్రీగంటి సోమయాజులు ఆచార్య పదవికి ఎదురుచూస్తూ ఒకమెట్టుక్రిందుగా ఉన్నవారు. వారిద్దతీ మధ్య వృత్తిపరంగా కొన్ని భేదాలు ఉన్నాయని చాలమంది చెప్పుకునేవారు. అయితే - ఒకసారి డాక్టరు ఓరుగంటి రామచంద్రయ్య (హిస్టరీరీడర్‌) అన్నట్లు - వారిద్దరితోను సమానస్నేహంతో మెలగ గలిగిన చాణక్యుడు త్రీ దువ్వూరి వేంకట రమణశాస్తి.

ఒక విధంగా ఇది వారికి గల చాకచక్యానికి నివాళి అయినా, అంతకు మించిన మౌలిక రహస్య మొకటి ఉంది. భాష లేక సారస్వతం లేదు. భాషలోని మార్పులు ఏటిపదవలాగా అటుఇటు దొర్లుతూనే ఉండి సారస్వత సముద్రానికి ప్రయోజననైరంతర్యం కలిగిస్తాయి. సారస్వతం వృద్ధినందని భాష అసంపూర్ణ గృహంలాగ, రాళ్ళు పెంకులు ఉన్నా ఉత్తమ నివాసయోగ్యంగా ఉండదు. ఈ మధ్య అంతర్జాతీయ ప్రయాణాలలో నేను గమనించిన ఒక ఉదాహరణ పొందుపయుస్తాను. క్యూరసావ్‌ అన్న కరిబియన్‌ ద్వీపంలో - బానిసరాజ్యంగా ఉన్నప్పటి స్పానిష్‌ను అటుంచి - తమకు అనాదిగా గల “ప్రపియమెంటో” అనే భాషను ఆ దేశప్రజలు వృద్ధిచేయపూనుకున్నారు. దానిలో మాటలు వాటి పరస్పరబంధాలు క్రాత్తక్రాత్తగా తీర్చిదిద్దితేకాని, పది కాలాల పాటు ఉండగల సారస్వతం ఆ భాషలో చెలరేగదు. మనదేశంలో ఉన్న కొన్ని “కోయ” భాషలు కూడ, శబ్దము, శబ్దముల కలయిక క్రమబద్ధం చేయబడనంతకాలం, “కోయ” భాషలుగానే, పరిశోధకులకు విందుగా మాత్రమే ఉంటాయి.

భాషా సారస్వతాల రెంటికి సాధారణావశ్యకత వ్యాకరణంలో ఉంది. అలాంటి కలయిక సొత్తుగా గల వారు శ్రీదువ్వూరి వేంకటరమణశాస్తి. తనకు గల సహజ మార్దవంతో ఇరువురు హర్యక్షాలకు మిత్రుడుగా సంచరించగలిగిన ప్రజ్ఞాశాలి. ఇందులో అబ్బురమేముంది? వేమూరి వేంకట రామనాధం 137

నేనూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ త్రీ వేంకట రమణశాస్తికి “బాలవ్యాకరణా”నికి ఏదో దైవికమైన లంకె 'పెరుగసాగింది. “అనయము లలితోక్తులతో నానరుపడం గూర్చి లక్ష్యయోజన మొప్పంగను” బాబవ్యాకరణం కూర్చుతానని “సవాలొ చేసిన శ్రీ చిన్నయసూరి యెడ వీరికి గౌరవము, ప్రత్యేక దృష్టి అభివృద్ధి చెందినాయి. బాల వ్యాకరణ ప్రసిద్ధి ఓర్వక యన్నట్లు దాని నొకరు “హరి కారికావళొ అన్న (గ్రంథనామంతో సంస్కృతీకరించి, యిదియే మూలగ్రంథమని, చిన్నయసూరి దానిని తెలిగించాదని ఒక వాదం కొందటు లేవనెత్తారు. శ్రీ వేంకటరమణ శాస్తి తన పాండితీకౌశలంతో ఈ అపోహను గాధంగా ఎదిరించారు. తన చిన్నయ సూరిత్వానికి విస్తుపోయి గుజ్టు కలిగిన పండితుడొకరు “వచ్చే జన్మలో నీవు చిన్న్మయసూరికి దగ్గజిగా పుడతావులే, సాతానిగా” అన్నాడట. ఈ “శాస్త్రి వెంటనే “అంతటి అదృష్టమా అని నవ్వారట! సుమారు ఏబదియేండ్లుగా బాలవ్యాకరణం అధ్యాపనం చేసిన శ్రీ వేంకటరమణశాస్తి తన “విశ్రాంతి” సమయానికి రెండు సంవత్సరాలకు ముందుగా దానికి వ్యాఖ్యాన రూపంలో తనకు విదితమైన విశేషాలను 'వ్రాయమొదలు పెట్టారు. దానికి “మణీయము” అని పేరు పెట్టారు. ఈ శీర్షకానికి సమర్థన వారిపేరొక్కటేకాదు, వారి వచోమాధుర్యము వారి రూపరేఖలలోని ఆకర్షకత్వము కూడ విరివిగా స్ఫురింపచేసినాయి. వారిలో గల సద్గుణ సంపదలో ఒకటి రెండు అంశాలు సూక్ష్మంగా 'పస్తావిస్తాను. క్రమక్రమంగా అక్రమంగా క్షీణించిపోతున్న సహాయబుద్ధి వారి నిలువెల్ల క్రమ్మియుంది. వారి విజ్ఞానశాఖ అతిమర్మయుతమైనది. ఒక్కొక్కప్పుడు అతికిషుయినది కూడ - వ్యాకరణం. ఇది సరిగా లేని పద్యాలు చంద్రుడు లేని రాత్రిలాగా కళావిహీనంగానో పరిమిత సౌందర్యం కలవిగానో ఉంటాయి. ముఖ్యంగా సంధులు, సంన్కృత-ఆంధ్రపద సంయోగాలు, అతి జా([గ్రత్తగా కూర్చకపోతే, వ్రాసిన పంక్తులు, ప్రగతి యని యెవరు విజృంఖించినా, కాలమానంలో స్థలవైశాల్యంలో అవి తేలిపోతాయి. (గేయంలో కవి తీసికొనే స్వాతంత్ర్యాల మాట వేలు : అత్యుత్తమ - ఉదాహరణ విశ్వనాథవారి కిన్నెరసాని పాటలు,) శ్రీదువ్వూరి వేంకట రమణశాస్త్రి అడిగిన వారికి ఆప్యాయతతో తన 138

అధ్యాపకమహనీయులు

ప్రజ్ఞావంతమైన దృష్టిని అందచేసి రచనను నిర్జుష్టం చేసేవారు. మజొక మాట, కొద్దిమంది తెలుగు పండితులకు మాత్రమే సాధ్యమైన శక్తి యొకటి వారిలో ఉండేది : దిద్ద వలసి వచ్చి నపుడు తగిన వేణు పదాలు తనకు తోచినవి - సరిగా అతికేవి - సూచించటం. పద్యరచనలోను, సంస్కరింపబడటంలోను అతి దీర్జానుభవము గల నాకు ఈశక్తి యెంత వందనీయయో, అది ఏ కొలది మందికే గలదో, బాగా తెలుసును - నేను మజొక ప్రకరణంలో వ్రాసినట్లు, విశ్వవిద్యాలయముయొక్క పాత్ర. తరగతిలో చిలుకవలె సిలబసు పూర్తి చేయటానికి పరిమితం కాదు, పరస్పర సహాయహ్రవృత్తి కూడ దాని అలిఖితధ్యేయం.

వారిలోని మజొక గుణవిశేషం నివేదిస్తాను. నా గేయనాటిక “మీనకన్య” లో కధ ఎలా అంత మవుతుందంటే, రాజకుమారుని పొందలేని మీనకన్య, విధి లిఖితంగా తానే చనిపోవలసి వస్తుంది. కాని జలదేవత వచ్చి ఒక కత్తి యిచ్చి, “నీ యిష్టం ; ఇది ఉపయోగించి వానిని తుదముట్టించు అపుడు నీవు బ్రదుకుకావు ఇదొక్కటే మార్గం” అని చెప్పి అదృశ్య మవుతుంది. మీనకన్యకు తనప్రాణం మీద ఎంత తీపియున్నాా తాను వలచిన రాకుమారుని ప్రాణంమీద ఇంకా ఎక్కువ మక్కున ఉండి కత్తి సముద్రంలో పొజవేస్తుంది ;తానే మృతి చెందుతుంది. ఇదంతా కలగా వచ్చినపు దా రాజకుమారుడు రంగం మీదకు వచ్చి, “ఇది విచిత్రమౌ కలయో, అతి పవిత్రమౌ కతయో *” అన్న గేయం పాడుతాదు. దాని పల్లవి తుదిసారి పాడబడగానే తుది తెర జారుతుంది - సభలో కరతాళధ్వనులు రేగినాయి. ఎన్నడు అనుకొనని రీతిని శ్రీ దువ్వూరి వేంకట రమణ శాస్త్రి ప్రక్క తెరల నుండి దూసుకు వచ్చి నా చేతులు పట్టుకొని, “ఇది సవిత్రమౌ కతయే” అని బిగ్గజగా అన్నారు. నటించిన బాలికలకు వీరు ఎవరో తెలియదు; కొని యీ వృద్ధబ్రాహ్మణుని అయాచికాభినందన ఆళీస్సమమైన వేదవచస్సు వలె వారందథణకు తోచింది. వారి ముఖాలు మంగళవోరతి వళ్ళిములలా వికసించినాయి.

పై సన్నివేశంలోని మూలాంశం నా నాటిక బాగున్న దని కాదు, శ్రీ దువ్వూరి వేంకట రమణ శాస్తిది ఆర్ధ హృదయమని. అది కరిగిన తక్షణమే పట్టలేక రంగం మీదకు పరువెత్తి వచ్చి తన ఆనందం ప్రకటించ కుండా ఉండలేని స్నేహశీలి యని. వేమూరి వంకట రామనాథం 139

నేనూ,ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

శ్రీ దువ్వూరి వేంకట రమణ శాస్త్రి పాండిత్యం చిట్టివలస సంస్కృత కళాశాల ముద్ర పడినది. ఏ ఆధునిక విశ్వవిద్యాలయము యొక్క పట్టా పొందినది కాదు.

ముగింపులో ఒక సన్నివేశం గుర్తు వస్తున్నది. వాల్తేరులో నాకూతురు లీలకు అక్షరాభ్యాసం జరిపించవలసి వచ్చింది. దానికి యోగ్యులు, పూజ్యులు ఎవరా యని ఆలోచించి, శ్రీ దువ్వూరి వేంకట రమణ శాస్తిని ప్రార్ధించాను. ఆయన సంతోషంతో ఒప్పుకొన్నారు. ఉత్సవం చక్కగా జరిగింది. మా అమ్మాయి వారికి నమస్మారం చేసింది వారు దీవించారు.

కొన్నాళ్ళ పిదప ఒక సందర్భంలో మేము వారిని కలిసి కొన్నప్పుడు, మా అమ్మాయితో అన్నాను. “అరుగో నీకు అక్షరాభ్యాసం చేసినవారు నమస్తే చెప్పు”. తాను వెంటనే అన్నది“అప్పుడే చెప్పానుగా”. ఆయన నవ్వి, తిరిగి ఆశీర్వదిస్తూ “చూశారా, మీ అమ్మాయి పునరుక్తిదోషానికి ఎంత దూరమో” అన్నారు.

చివర కొక మాట. సాధారణంగా గురువును బట్టి శిష్యునికి పేరు వస్తుంది, అంటారు. శిష్యుని బట్టి గురువుకు కూడ పేరు వికసిస్తుంది, అని మనం అన వచ్చును. శ్రీ వజ్ఞల వారి గురుత్వం, శ్రీ దువ్వూరి వారి శిష్యత్వం అన్వయిస్తే! విజయనగరంలో తన యొద్ద చదివిన వారిలో శ్రీదువ్వూరి వేంకట రమణ శాస్త్రి అంటే శ్రీవజ్జల చిన సీతారామ శాస్త్రికి ఎంతో వాత్సల్యం అని ప్రతీతి; “మన రమణ ” అనే వారట వారిని గురించి వీరు.

అనంన్లాడాాఅయు. ంలాిదాలనానిమ్తూ.

140

అధ్యాపకమహనీయులు

16. ౪ అుబున్బ్చాల దా ముక్చషమైాంయావు

నేను ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం నుండి నిష్క్రమించే సమయాన (దరిదాపు) శ్రీ అబ్బూరి రామకృష్ణారావు అక్కడ నుండి విశ్రాంతులయినారు. ముప్పది మూడు సంవత్సరాల ప్రసిద్ధ సేవ అనంతరం. విశ్వవిద్యాలయన్థాపన జరిగి నప్పుడే - 1926లో, విజయవాడలో - డాక్టర్‌ సి.ఆర్‌.రెడ్డి ఆహ్వానం మీద (గ్రంథాలయాధికారిగా చేరారు.

వస్తుతః వారు కవి; హృదయం ఆర్ధతలో మునిగి తేలుతూ ఉండేది. వృత్తి పరంగా పుస్తకగుచ్చం మధ్య నిల్చి, వాటి ఉపయోగకార్యక్రమాలు నిర్వహించేవారు. ఆవృత్తి నాటక రంగంలో ఇవన్నీ కాక్క, మనసులో సాంఘిక, రాజకీయ స్పృహ ఉవ్విళ్ళూరుతూ, తన పరిమితులలో భారత దాస్యశ్చంఖలా నివృత్తి కోసం పేదవారి బ్రదుకుతెజవు మెలుగుపడటంకోసం, తపన పడుతూ ఉందేవారు.

నూనూగు మీసాల నూత్నయౌవనంలోనే చక్కని పద్యకావ్యాలు రచించారు. “నదీసుందరి - ఊవాగానము” కొన్ని ప్రసిద్ధ రచనలు. ఆనాటి ఆధునిక కవులలో, నవ్యకవితాచార్యులలో వీరొకరుగా ప్రసిద్ధి నొందారు. వారికి గల బహుభాషాపరిచయం పురస్కరించుకొని, కొన్ని యితరభాషలలోని గ్రంథాలను అనువదించారు, లేదా అనుకరణ సలిపారు. బెంగాలి భాష వచ్చినవారు, రవీంద్రనాధరాగూరును ముఖతః ఎటిగినవారు. వారి “రక్తకరోచి” ని “ఎర్రగన్నేరు” అన్న శీర్షకం క్రింద తెలిగించారు. తనది వామపక్షదృక్పథం అవటంచేత, బెర్పార్డుషా యొక్క “ది రాక్సు” ను “ముఖ్యమంత్రి గాను, చెకోవ్‌ వ్రాసిన “ది అనివర్సరీ” ని “వార్షికోత్సవం” అన్నపేరుతోను, ఇబ్సెన్‌వ్రాసిన “ది పిల్లర్స్‌ ఆఫ్‌ సొసైటీ"ని “పెద్ద మనుష్యులు” గాను వ్రాశారు. వారి కవితలో ప్రధానంగా పరస్పర (ప్రేమబంధం అన్న మహోన్నతధ్యేయం ప్రతిబింబిస్తూ ఉంటుంది.

“మల్లికాంబ” వంటి నవల, నూర్యరాజు చెప్పిన కథలువంటి కల్పనాకధలు మేషాలేఖ్యములు వంటి కధలు ఉన్నాయి. ఇవికాక వారు చాల వేమూరి వేంకట రామనాధం 141

నేమ్కూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ వ్యాసాలు (వ్రాశారు. కన్యాశుల్కం మీద వారు వ్రానినవి ప్రత్యేకంగా చెప్పుకొనవలసినవి.

వారి గ్రంధాలయాధిపత్యం తన విజ్ఞానానికి మెలుగులు దిద్దడమేకాక, పరభాషలలోని ఉత్తమత్వం కొంతగానైన వారి నెత్తురులో ప్రాకింది. వారి సాంఘిక స్పృహకు ఈ అవకాశం దోహదం చేసింది.

అంతేకాదు వారు గ్రంథాలయాధిపతి ఆసనంలో కూర్చున్నప్పుడు డాక్టరు వి.యన్‌.కృష్ణ - ఉపాధ్యక్షులు - ఎందరో అధ్యాపకులు (ముఖ్యంగా సారస్వతాభిమాన ప్రవేశం కలవారు) తజచు వారిని కలిసికొని కొంతసేపు వివిధ విషయాలు ముచ్చటించుతూ ఉండేవారు. ఉత్తమ ్రేణికి చెందిన వారి సంభాషణ హృదయంగమంగాను, విజ్ఞానదాయకంగాను ఉందేది. వారికి చక్కని వాస్యధోరణి ఉండేది. ఇది యిలాంటి మిత్ర సంభాషణలలో ఎంతో ప్రభావ వంతంగా ఉండేది. ఒక చిన్న ఉదాహరణ. ఒకరు అనాథశరణాలయ మొకటి స్టాపించి, “మీకు చేతనైన సాయంచేయండి” అని ఒక పెద్దమనిషిని కోరగానే, ఆయన “అలాగే” అని యిద్దరు అనాథలను పంపించారట. ఇలాంటి నవ్వుల పువ్వులు విరివిగా విసరుతూ ఉండేవారు.

శ్రీ అబ్బూరి రామకృష్ణారావు హృదయం నిజంగా నాటకరంగంమీద ఉండేది అని చెప్పాలి. అప్పటికింకా ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలో “నాటక” శాఖ స్థాపించబడలేదు. కాని అవకాశం వచ్చి నప్పుడల్లా, వారు తమ అభిలాషకు అనుగుణమైన నాటకప్రదర్శనలను నిర్వహించేవారు. తమ ఉత్సాహానికి ఊపు నిచ్చేనాటకం వారి కౌకటి చిక్కింది, “కన్యాశుల్మం”. వారి ఉద్దేశ్యంలో అది అత్యుత్తమమైన నాటకం. అది వ్యావహారికభాషలో [వ్రాయబడటమేకాక వివిధ పాత్రలకు ఉచితమైన భాషను కూర్చే అనితరశిల్పం అందులో ఉంది. దాని కర్త విఖ్యాతులైన శ్రీ గురజాడ అప్పారావు. ఆనాటకాన్ని ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలోనే కాక - నిజానికి, అంతకన్న ఎక్కువగా = ఆంధ్ర దేశమంతటా ప్రదర్భింపించారు. ఈ అవకాశం తాము ప్రత్యేకంగా కలిగించుకొన్నారు. యుద్ధకాలంలో ఒక యేడు విశ్వవిద్యాలయంనుండి సెలవు తీసికొని అనేక ప్రదేశాలకు ఆ నాటకంతో తిరిగారు, నేషనల్‌ వార్‌ ఫ్రంట్‌ ఆధ్వర్యాలలో. 142

అధ్యాపకమహనీయులు

ఆ నాటకం ఎంత గొప్పరచనయెనా, రంగప్రదర్భన దృవ్వ్యా అది కొన్ని ఇబ్బందులు కల్గజేస్తుంది. పైగా అది రెండు కథలను కలిపిన నాటకం. ఈ విషయాలు వారి గమనింపునకు రాకపోలేదు. వారు కూడ ఇవి చర్చిస్తూ వ్యాసాలు (వ్రాశారు. “కథాద్వయ సమ్మేళనం” అన్న శీర్షకం క్రింద ఆ నాటకాన్ని తమకు సవ్యమని తోచిన రీతిని కుదించి ప్రదర్శనకు యోగ్యతరముగా చేశారు. ఈ నాటకంతో పాటు “ప్రతిమాసుందరి” నాటకం కూడ నిర్వహించారు.

అంతకు ముందే రంగ వ్రదర్శనోద్యమానికిగాను స్థాపించిన “నాట్యగోష్టి"కి అనుబంధంగా “నటాళి అన్న నమితిని వర్పజచి, తన నాటకకార్యక్రమానికి చక్కని వ్యవస్థా దోహదం కల్పించుకొన్నారు.

వారి నాటక రచనా వ్యాసంగంలో పేర్కొనవలసిన మజిరెండు శీర్షకము లున్నాయి. శూద్రకుని “మృచ్చకటిక”కు అనువాదము, ఇప్పటికీ ప్రతి దొరకక దాగిన “ధాన్యలక్ష్మి”.

వారు ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమునుండి విథాంతులయేలోపుగానే అక్కడ నాటక కళాశాఖ యొకటి స్థాపింపబడియుంటే, వారి కదెంతగా చేతికి వచ్చేదో, దానికి వారెంతగా (ప్రాణంపోసేవారో!

మిగతా అధ్యాపకులలో దరిదాపు ప్రజ్వలించని రాజకీయోద్యమ జ్యోతి శ్రీ అబ్బూరి రామకృష్ణారావులో తన చిన్న నాటనే భగ్గున వెలిగింది. అనితరప్రజ్ఞాశాలియెైన శ్రీ దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్య నుండి తాను పొందిన ప్రోత్సాహం కారణంగా కాంగ్రెస్‌ సభలకు “రామదండులో తానుకూడ ఒక కుప్పిగంతుల హనుమంతునిగా ఎగిరి తృప్తిచెందారు. జలియన్‌ వాలాబాగ్‌ దారుణానికి వారి కవితాహృదయం రక్త సిక్తమైన “ఇంగం కథ” గుప్పింది. విశాఖ రేవులోని కార్మికుల క్షేమానికై ఒక రాత్రిపాఠశాలకు నారుపోశారు. వామ పక్షవాబ్బయం సేకరిస్తూ అది రహస్యంగా నిల్వచేస్తూ ఉండేవారు. వారి అతి ముఖ్యమైన రాజకీయైక్యం శ్రీ యం.యన్‌. రాయితో సంభవించింది. ఆ లంకె వారి జీవిత పథంలో అతి ప్రభావవంతంగా పరిణమించింది. 1904లో రాడికల్‌ దెమోక్రాటిక్‌పార్టీ కార్యనిర్వాహక వర్గంలో సభ్యులయినారు. హిట్లర్‌, ముసోలినీల వేమూరి వేంకట రామనాధం 143

నేనూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ రూపం దాల్చిన *“ఫాసిజం”కు వ్యతిరేకంగా కొంత అలజడిలో పాల్గొన్నారు. విశాఖపట్టణంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీల వ్యవస్థాపకులలో ఒకరైనారు. శ్రీ యం.యన్‌. రాయ్‌తో తనకుగల సాన్నిహిత్యానికి ఒకే అక్షయమైన తార్కాణం. తాను పరమపదించినపుడు, తన కోరిక ననుసరించి కాటిలో ఏవిధమైన కర్మకాండ లేకపోవటమేకాక, తన అస్థికలు తన పరమ మిత్రుడైన శ్రీయం.యన్‌. రాయ్‌ సమాధి ప్రక్కన వెదజల్లబడినాయి. తన తుది మనోనేత్రాలకు గోచరించిందేమో, నాలుగు రోజుల ముందు ఈ చాటువు చెప్పారట! గే. చచ్చిపోయి జీవి యెచ్చటి కేగునో ఏమి యగునొా యెవరి కెజుగ రాదు; ఎలుక లేని వార లే మేమొ చెప్పగా విని తపించు వారు - వేన వేలు! నా యీ రచనలో తజచుగా విశ్వవిద్యాలయ ధ్యేయాలలో చదువు చెప్పటమేకాక సంఘానికి హితం కూర్చే కార్యక్రమాలు కూడ నిర్వర్తించడం ముఖ్యం అని వ్రాస్తూ వచ్చాను. వివిధ (ప్రకరణాలలో తగు ఉదాహరణలు కూడ ఇస్తూవచ్చాను. ఈ మూసలోనే శ్రీ అబ్బూరి రామకృష్ణారావు చేసిన విద్యాలయేతర వైజ్ఞానిక సేవను గూర్చి రెండు మాటలు వ్రాస్తాను. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వం వారు కేంద్రంలో లాగానే మూడు ఎకాడమీలను న్థాపించదలచి నప్పుడు, తగిన సంపూర్ణపథకం కోసం వీరిని కోరారు. వీరు, 1635లో ఫ్రాన్స్‌లో నెలకొల్పబడిన (ఫ్రెంచి అకాడమీ మూసలో చక్కని ప్రతిపాదనలు చేశారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాపొత్య అకాడమీ 1957లో స్థాపించబడినది. మజొక్క ఉదాహరణ : తెలుగు సారస్వత పితామహుడని పేరుగన్న నన్నయ శబ్దజాలం మీద పరిశోధన చేయించి, తగిన “సూచి” తయారు చేయవలసిన కార్యక్రమం శ్రీఅబ్బూరి రామకృష్ణారావు నిర్వర్తించారు. దానికి తగిన ధనం (ప్రభుత్వం నుండి కేటాయింపబడక పోవటంతో, వేరాక అమోఘమైన ఉపాయం పన్నారు. తాను గ్రంధాలయాధికారి గదా |! వచ్చిన పుస్తకాలన్నిటి పోస్టల్‌ సంచులు జాగ్రత్తగా సేకరించి, వాటిని కార్టు సైజులో కత్తిరించి “నన్నయ 144

అధ్యాపకమహనీయులు

పదసూచికా కి అనువైన గ్రాసం కల్పించారు! చేయదలచుకొన్నట్లయితే ఊహ పవిత్రమయితే, చేయ లేమా అన్న ధీమాతో వీరు స్వరూపం కల్పించారు తన కార్యక్రమానికి.

సిరిపురం పరిసరాలలో విశ్వవిద్యాలయానికి చెందని స్థలాలలో స్వంత గృవిలు నిర్మించుకొన్న భీష్మాచారి వర్గంలోని వారు శ్రీ అబ్బూరి రామకృష్ణారావు. వారి యిల్లు సరిగా శృంగాటకములో ఉంది. (ఇది అలంకారప్రాయంగా కూడ గమనించ వచ్చు, వారి జీవిత కార్యక్రమాల దృష్ట్యా) దానికి దరిదాపు ప్రక్కనే నేను నిర్మించిన "సౌదామని” ఉన్నది. వారిని తఅచు కలిసికొనే అవకాశం, ప్రయోజనం నాకీ విధంగా కలిగింది.

ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలో పనిచేసిన వారిలో “కళాప్రపూర్ణ” బిరుదంతో గౌరవింపబడినవారు వీరాక్మరే అనుకుంటాను - 1974లో. ఆ పదమునకు సరియైన అర్ధం గమనించగలవారికి శ్రీ అబ్బూరి రామకృష్ణారావు దానికెంత అర్జుడో విశదమవుతుంది.

శ్రీ అబ్బూరి రామకృష్ణారావున్లు గుఖించి ప్రచురింపబడిన పుస్తకాలలోని కొన్ని భాగాలు నాకీ ప్రకరణం వ్రాయటంలో ఉపయోగ పడినాయి. అవి నాకు అంద జేసిన శ్రీమతి అబ్బూరి ఛాయాదేవికి నా కృతజ్ఞతలు.

అననా ంన్తారలుయు. రదిఅలక్నాద్తక్తాి యమ...

వేమూరి వేంకట రామనాధం 145

నేన్సూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ 17. త ముల్తంపల్లి నెకముచేఖలర ఈర్త నేను ఆంధ్రవిశ్చ్వవిద్యాలయంలో ఉపన్యాసకునిగా చేరిన తొలిదినాలలోనే వీరి పరిచయ భాగ్యం నాకు అబ్బింది. ఆ విద్యాపర్జశాలలో ఈయన ఒక మహర్షి తుల్యుడుగా ఆలరారారు అయితే ఆయనకు యం.ఏ., డిగ్రీ అయినా లేదు. అలాంటిది ఉంటేకాని నిబంధనల ప్రకారం వారికి లెక్సరరు హోదాగాని, జీతంగాని ముట్టవు. నిబంధనలన్నవి వైయక్తిక ప్రతిభలకు మించిన సంకెళ్ళు. ఇది శ్రీవిశ్వనాథ సత్యనారాయణ తమ ప్రభావవంతమైన సీస పద్యంలో ఇలా చమత్కరించారు. “డిగ్రీలు లేని పాండిత్యమ్ము రాణింప లేని యీ పాడు కాలాన పుట్టి” అంటూ నిబంధనలకు అవశ్యకత ఉండనేఉంది. కాని కొన్ని సమయాలలో సరసమైన ప్రగతికి అవి ఆటంకాలు అవుతూనే ఉంటాయి. అలాంటి విపరీత పరిస్థితికి ఒక చక్కని ఉదాహరణం శ్రీ సోమశేఖరశర్మ. (ఇలాగే ఆ రోజులలో ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలో, లెక్చరర్‌ అన్న మొదటి మెట్టుకే నోచుకోనివారు మథి కొందణు ఉండేవారు. శ్రీ దువ్వూరి వేంకట రమణశాస్త్రి శ్రీ సోమశేఖరశాస్త్రి త్రీ వజ్ఞల సీతారామశాప్రి, శ్రీమల్లాది సూర్యనారాయణ. వారి పాండిత్యానికి ఆ విద్యాసంస్థలో అవసరం ఉంది, కాని వారికి “పండిట్‌” వంటి యే ఆఖ్యయో తగిలించి, లెక్సరరు కన్న తక్కువ జీతం మీద ఉద్యోగంలో తీసికొనేవారు. షాండిత్యరీత్యా శ్రీశర్మ శ్రీమారేమండ రామారావు, డాక్టరు పుట్టపర్తి శ్రీనివాసాచారి వంటి పెద్ద జీతగాంద్రతో తులతూగడమే కాదు; అగాధమైన పాండితీప్రకర్న కల్గిన వారు. శ్రీ సోమశేఖరశర్మ అందమైన ముఖం గలవారు (రంగులో శ్రీ రాధాక్ళష్ణన్‌ను పోలకపోయినా). “నయన పంకజములు” అని కవితలలో వాడుతూ ఉంటారు. ఆ వర్ణనకు అర్జమైన కనులు వారివి. వారిచూపులు ప్రబంధ 146

అధ్యాపకమహనీయులు

పరిచితమైన తేనెటీగె బారులు అనవచ్చును. ఈ భౌతిక విశేషాలకు మించిన ఆర్ధత వారి కనులనుండి ఎల్లవేళల పొర్లుతూ ఉందేది.

వారికి చక్కని మీసకట్టు ఉండేది. సాధారణంగా మీసం (ప్రతి ఉదయం తుడిచివేసుకునే ఆధునిక దినాలలో ఇది మన చూపు నరికట్టే గుబురు తీవెలా ఉండేది. ఆయన మధ్యమధ్య చమత్మరిస్తూ ఉందేవారు. ఈ మీసాలు తీసివేదామనుకుంటాను గాని, విశ్వనాథవారు ఆంధ్రప్రశస్తిని అంకితంగా ఇచ్చినది నాకేనా అని ప్రజలు సందేహిస్తారు అని. తమ మహోన్నతమైన “ఆంధ్రప్రశస్తి” కావ్యాన్ని అనితరప్రజ్ఞాశాలి శ్రీవిశ్వనాథసత్యనారాయణ వీరికి అంకితం ఇస్తూ వీరి మీసాలను పేర్కొన్నారు.

వీరికి మజొక అంకితం దక్కింది : నానుండి “నాగార్జున కొండ” అన్న పద్యనాటికా సంపుటం. వ్రాయటం నా ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయకాలంలో పూర్తి అయినా, ప్రచురణ కావటం 1978లో - అనగా ఆ విద్యాసంస్థను వదలి, తరువాత ఉస్మానియావిశ్వవిద్యాలయం కూడ వదలి, యునైటెడ్‌ నేషన్సులో చేరిన తరువాత. రచన పిమ్మట 35 ఏళ్ళు నా సారుగులలో సుఖనిద్ర పోతూ ఉంది యా నాటికాసముదాయం. వారికి నేనెందుకు అంకితం చేశానంటే, నా అంకితం పద్యంలో తెలియచేశాను. చు పారము లేని మేఘమవు, ప్రాత జలంబులకున్‌ తటిల్లతా

స్పారములిచ్చి ముత్తెముల పంటగ వానలొసంగెదీవు ,కా

సారములోన తామరల చాయల ముత్తెపు చిప్ప లెన్నిగా

చేరినవో తెనుంగుకత చిన్నెలు వన్నెలతో స్ఫురింపగన్‌,

ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలో వీరు గడిపిన కొద్ది సంవత్సరాలలో దులుపుకొనగల యిచ్చ ఉన్నవారికి ఎదుటనే ఉన్న పండుమామిడి కొమ్మ వారు! ఉత్తమ విద్యాసంస్థల నిక్కమైన ప్రయోజనం క్లాసులలో పాఠాలు చెప్పటం మాత్రమే కాదు - ఈ నాడు అదీ లేదు చాల తావులలో - అనర్గళ విజ్ఞాన కుహరాలుగా ఉన్న అధ్యాపక వర్గంనుండి చేతనైన విజ్ఞతను అలవరచు కొనటం. దీని వలన వారికి నష్టం లేదు. ఇది ధనం కాదుగా మనం లాగిన కొలది తగ్గటానికి. నాోకాదంబిని” లో నేనన్నట్లు వేమూరి వేంకట రామనాథం 147

నేన్యూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ క. “ఇచ్చిన కొలంది తనకే హెచ్చగునది జ్ఞానశక్తి, బుషులౌ నొజ్జల్‌ సచ్చరితులు కాంక్షింతురు పచ్చని విద్యార్ధి నిచయ భాగ్యము, రామా. ఇది ఉత్తమ విద్యాసంస్థకు (ప్రధానంగా ఉండవలసిన తాహతు. మా రోజులలో ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయానికి ఆ గౌరవం ఉండేది. అనర్గళంగా అఖండంగా అది లభ్యమయ్యే ప్రతిష్ట ఆ సంస్థకు ఉందేది. మణికొందణు అధ్యాపకులనుండి కూడ ఇలాంటి ప్రయోజనం కల్గుతూ ఉండేదని యితర అధ్యాయాలలో తెల్లమవుతుంది. అంతేకాదు, కులపతి అనదగిన వైస్‌-ఛాన్సలరే ఈ సంస్మ్కారవర్నానికి వెనుక నున్న శంపారోచి! శ్రీసోమశేఖరశర్మ యొద్ద నేనెన్ని నాళ్ళు తజచుగా వారి యింటికి వెళ్ళి వారితో తెలుగు చరిత్రకు సంబంధించిన ఉదంతాలు ఫలవంతంగా వింటూ ఉండేవాడినో! రెండు ముఖ్యమయిన పూర్వగాథలను వివరిస్తాను. బౌద్ధమతానికి ముఖ్యంగా మహాయానమత ప్రవక్త అయిన నాగార్జునుడు జగతికి ప్రసాదించిన ఉత్కృష్ట ప్రవర్తన పథానికి సంబంధించిన లోతు వివరాలు వారి యొద్ద ఎన్నో సేకరించాను. నాగార్జునుడు తెలుగువాడు కావటం ఒక ్రధానాకర్షణ, గుంటూరులో ఆం(ధ్రవిశ్వవిద్యాలయం యుద్ధకాలంలో తలదాచుకొన్న సమయంలో, వారు అరండల్‌పేటలో ఉంటున్న యింటికిపోయి, అక్కడ ముందు అవరణలో ఉన్న పెద్దచెట్టు క్రింద ఇరువురం కూర్చుండి యెన్ని గంటలు గంటలు గడిపామో! వారు అరటిపండు ఒలిచినట్లు నాకు అందించిన బౌద్ధమతాంశాలు నా “నాగార్జున కొండ” నృత్యనాటికకు అంకురాలు అయినాయి - ఉ్రాత్రిమాక్షము” తొలి అంకముగాను, “నిర్వాణము” తుది అంకముగాను. క్షాంతిశ్రీ, జ్వాలాశిఖి అన్న, స్త్రీ పురుష పాత్రల మనోవికాసం కారణంగా “బౌద్ధంబు వ్యర్థంబహో, అంతశ్ళుద్ధిని కూర్చి ముక్తికి మహాయానంబు కాకున్నదో” అని నాగార్జునుని నోట పలికించాను. బౌద్దానికి చెందిన దశ పారమితలను ఈక్రింది గీత పద్యంలో నేను ఇటెకించగా శ్రీ శర్మ ఆనందంతో (త్రుళ్ళిపడి, యిది వల్లెవేస్తే దశ పారమితలు మజచిపోనట్లు నాలో నిలిచిపోతాయి” అన్నాడు. 148

అధ్యాపకమహనీయులు

గ్‌ బలము, దానము, శీలము, ప్రజ్ఞ, శాంతి,

ధ్యానము, నుపాయమును, ప్రజిధానపటిమ,

జ్ఞానమును, వీర్యమును, సిద్ధి కాముకులకు

తనరు దశ పారమితలు సాధనములగుచు.

శ్రీశర్మ చారిత్రిక పరిశోధనలో అందెవేసిన చేయి. వారు నాకు నూరిపోసిన మజికొన్ని వాస్తవిక గతాలలో నేను కథగా అల్లి నాటకం చేసిన మతొక ఉదంతం ఉన్నది. నా “చందల” నాటకానికి ప్రధాన చారిత్రిక పాత్రలు కులోత్తంగ చోళుడు, గొంక సామంత నృపతి, భూలోక మల్లుడు. “లేని” “చందల”ను సృష్టించి జరిగిన కథాప్రధానాంశాన్ని విపులంగా పైకి తెచ్చాను. గొంక (గాంగేయ) భూపతిని చందల డ్రేమించింది. వాని సార్వభౌముడు కులోత్తుంగునినుండి విడిపోయి తాను స్వతంత్రరాజుగా విజ్బంభించవలె నని గాంగేయుని నెన్నో విధాల కోరింది. కాని అతడు అంగీకరించడు. రాజ్యం ఈ విధంగా ముక్కలు చేయటం తనకు గిట్టదని వక్కాణించాడు. ఆనాటి భారతదేశ విభజన ఆందోళనను మనసులో పెట్టుకొని అల్లిన కథ యిది.

శ్రీ సోమశేఖరశర్మ వక్తృత్వం అనితరమైనది. తెలుగులో చక్కగా, పూర్తి వాక్యాలుగా విషయ గణనీయంగా మాట్లాడ గలవారు తక్కువమంది. అప్పటిలో నా దృష్టిలో అలాంటి కొద్దిమందిలో వీరొకరు. (శ్రీతెన్నేటి విశ్వనాథం మజొకరు.. వీరి ఉపన్యాసం పూర్ణ పళ్ళెరంగానే కాక, అతి రుచిమంతంగా ఉండటమే కాక, మధుర్రుతిమంతంగా ఉండేది. వారి వాక్‌శీకరాలు అంతులేని ఆకాశగంగ మనను ముంచివేసినట్లు ఉండేవి. వారికి సంగీతం రాదు కాని, వారి మాటలకు వచ్చుననిపించేది. అందుకే నా కృతి పద్యాలలో ఇలా అన్నాను. ఉ. “గానము కన్న మంజులముగా నినదించెడు నాంధ్రసుందర

క్షోణి చరిత్రలో నరిది కుందనముం గరగించి దివ్యమౌ

వీణ యొనర్చినాడవు........”

ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయ జ్ఞావకాల నందర్భాలలో శ్రీమల్లంవల్లి సోమశేఖరశర్మను తోడివారికి సులభంగా దక్కగల విజ్ఞాన కోశంగా చూపించ వచ్చును. విద్యాలయధ్యేయాలలో ఉత్తమమయిన యీ సౌలభ్యం నాటి వేమూరి వేంకట రానునాథం 149

నేనూ,ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయానికి స్వాభావికం అయింది అని నాఉద్దేశ్యం. ఏలనంటే, మిగత కొందటి ఆచార్యత్వంలో కూడ ఈ అలిఖిత సంప్రదాయం మెయలుస్తూ ఉండేది. ఇతర (ప్రకరణాలలో ఇది స్పష్టమవుతుంది. క్రమంగా క్షీణిస్తున్న అంతశ్చాఖా పారస్పర్యం ఆ దినాలలో ఆం(ధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలో ఎంత సంస్కృతిమంతంగా ఉన్నదో నా బోటి ప్రాత విద్యార్థికి, వివిధ ప్రదేశాలలో విద్యావిషయకంగా తిరిగినవానికి, సులభంగా గోచరమవుతుంది.

నేనో కామర్సుశాఖలో ఉపన్యాసకుడిని. వారో, పురాతనశాసనవేత్తగా హిస్టరీశాఖలో నియమితులయినారు. అయితే నేమి, నేను ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయంలో గడిపిన కాలంలో రచించిన ముఖ్య కవితారచనలు రెండింటికి- నాగార్జునకొండ, చందల-వారు తులలేని చెలమ అయినారు. చారిత్రిక వాస్తవికతలు వారు విశదీకరించారు, నాటకరచనా శిల్పం నేను ప్రదర్భించాను. నా “చందలొ నాటకం ఆల్‌ ఇండియా రేడియో వాళు ఎన్ని మార్లు ప్రసారించారో- ముఖ్యంగా వారి నాటకోత్సవవారాలలో!

శ్రీ మల్లంపల్లి సోమశేఖరశర్మ ఆంధ్రవీరుల చరిత్రలు, ప్రాచీనాంధ్రులకు గల నౌకా పరిశ్రమ మొదలయిన విషయాలపై తొలిదినాలలో పరిశోధన సలిపారు. “మజచి పోయిన ఆంధ్ర అధ్యాయరి అనే గ్రంధం వ్రాశారు. ఇందులో కాకతీయ రాజుల తరువాత వచ్చిన ముసునూరి నాయకుల కథను చక్కగా వివరించారు. వారు ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ సేవాసమయంలో రెడ్డిరాజుల చరిత్రను వ్రాశారు. 3885 నుండి 1445 వరకు పాలించిన వారిని గూర్చి. వారి సంస్కృతిసేవలో ఒక ముఖ్యభాగం తెలుగు భాషా సమితి వారి విజ్ఞాన సర్వస్వంలో “తెలుగు సంస్కృతి చరిత్రా సంపుటికి ప్రధానాధ్వర్యం వహించటం.

ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం నుండి విరమించుకొని యితర ప్రదేశాలలో- ముఖ్యంగా మద్రాసులో - ఉండి తమ చారిత్రిక పరిశోధన ఫలితాలను అందజకు అందజేస్తూ ఉన్న వారు తిరిగి కొద్ది రోజులు ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయానికి వచ్చి, ఆంధ్రుల చరిత్ర, శాసనములపై పరిశోధన చేశారు. ఆం(ధ్రప్రభుత్వం వారి తెలుగు 150

అధ్యాపకమహనీయులు లిపి సంస్కరణ సంఘానికి అధ్యక్షస్థానం వహించి, ఆ కిష్టిషయం మీద తమ నివేదికను ప్రభుత్వానికి అందజేశారు.

ఈ ప్రకరణం ప్రధానంగా వారి ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయ సంబంధికమైనది మాత్రమే. అంతకుముందు, తరువాత వారు ఎంతో లోతైన పరిశ్రమ చేసి ఆంధ్రచరిత్రలో గల ఆణి ముత్తెము లెన్నింటినో బైటకు తెచ్చారు.

వివిధ విజ్ఞాన శాఖలు అల్లుకు పోయిన ఉద్యానవనంగా ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం ఆ రోజులలో ఉండేది. క్రమంగా శాఖలు పెరిగి, బలిసి, అదొక మవోరణ్యంగా విన్సృతించింది. పెరుగుదల యేనాటికైనా వాంఛనీయస్థితియే, అయితే దానితోపాటు నిక్కమైన సాంస్కృతికాభివృద్ధి కూడ పరిణమించాలి. ఈ అంశం చర్చించటం అక్కడి నా రెండు దశాబ్దాల యితివృత్తానికి అవతల విషయం.

ననన ననన. వేమూరి వేంకట రామనాథం 151

నేనూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ 16. ఆచార్ప కె.235.చేచ్తా[ైై ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో కెమిస్టీశాఖకు అధిపతిగా ఉన్న ఆచార్య టి.ఆర్‌. శేషాద్రిని గుణించి ముఖ్యంగా మూడు మాటలు మాత్రం చెబుతాను. ఒకటి: వారు విశ్వవిద్యాలయం వెనుకవైపున ఉన్న కుక్‌స్‌కాటేజి అని పేరుగల భవనంలో నివసించేవారు. అది విశ్వవిద్యాలయానికి చెందినదే. ఒక వైపున వార్డెను, ఉపాధ్యక్షుడు - ప్రవేశద్వారం దగ్గట నివసించే భవనం ఉంటే, సరిగా అవతలివైపున ఈ కాటేజి ఉండేది. న్‌. రెంటిమధ్య విశ్వవిద్యాలయం వెడల్పు అని ను చెవృవచ్చును. ఆయన అందులో య. నివసించేవారన్నది కాదు ప్రధాన విషయం. . " వారు ప్రతి ఉదయం సుమారు తొమ్మిది నక గంటలకు కాలినదకను తమ కళాశాలకు _. .. వెళ్ళేవారు. దాదాపు ఒక్క రోజైనా తప్పకుండా అక్కడ తమ స్వంత పరిశోధనల తోను తమ విద్యార్థుల పరిశోధనలకు కావలసిన త్రోవలు “ చూపటంతోను, రోజంతా గడిపేవారు. (నేను బ్యాంకు భవనంలో నా గదిలో వారికన్న ముందే ఉదయం చేరేవాడిని కనుక, నాకీ దృశ్యం అతిపరిచితమయింది.) వారి నడకబాట విద్యార్థి వసతి గృహాల చూపుమేరలో ఉండేది. వారి దైనిక క్రమం - కెమిష్టీ తమ ఐచ్చికశాఖ కాని వారికికూడ ఒక విధమైన శిక్షణ కలిగించే ఉత్తేజంగా ఉండేది. ' రెండు:వారు తమ శాఖాధిపత్యం వహించటం తప్ప, విశ్వవిద్యాలయంలో ఇతర పదవులేమీ ఆశించలేదు. ఏ పదవి కొణకు ప్రయత్నించలేదు. తన జీవితం కేవలం విజ్ఞానార్దన కోసం, విజ్ఞాన వితరణం కోసం గడిపిన వ్యక్తి అన్న స్ఫురణ కలిగించారు విద్యార్థులకు, అధ్యాపకులకు, పరిపాలకులకు. ఆ ఏకాగ్రతతోనే ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయానికి వెళ్ళిపోయినారు. 152

అధ్యాపకమహనీయులు

మూడు: వారి వైజ్ఞానిక వ్యగ్రతకు దర్చణం లాగా వారికి యఫ్‌. ఆర్‌.యస్‌.

అన్న బిరుదు ఉన్నది. ఇది సంపాదించినవారు భారతదేశంలోనే కొలదిమంది.

ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలో మథెవ్వరికి అప్పటికి ఇప్పటికి (2004) లేదు. దీని

పూర్తి వాక్యము : ఫెలో ఆఫ్‌ ది రాయల్‌ సొసైటీ. ఇది ఇంగ్లండు నుండి లభ్యమైన

బిరుదు. పరీక్షలో ఉత్తీర్ణుడై కాదు, పరిశోధన పట్టాలను సేకరించి కాదు. తన

శాఖలో తనకు గల వైజ్ఞానిక ప్రపుల్లత గుర్తింపబడటం ఒక్కటే దాని లభ్యతకు కారణం.

ననన ననా వేమూరి వేంకట రామనాధం 153

నేనూ,ఆంధ్రనిశ్వనిద్యాలయమూ 19. త కూర్తా వేణుగికవాలు:నన్వ్వామి

1941లో ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం రిజిష్ప్రార్‌గా ఎన్నిక అయిన వ్యక్తి శ్రీ కూర్మా వేణుగోపాలస్వామి. ఆయన ఆ పదవిని డాక్టరు వి.యస్‌.కృష్ణ నుండి తీసికొన్నారు. వారిద్దటికి ఆక్సుఫర్డ్‌ విశ్వవిద్యా లయ సంబంధం ఉంది. వైజ్ఞానిక (విద్యా) నేపథ్యం (జగత్రసిద్ధి గల ఆక్సుఫర్డ్‌లో చదివిన) కల్పియున్న రిజిష్ట్రార్లలో వీరిని ఒక చేతివేళ్ళ మీద లెక్కించవచ్చు ననుకుంటాను.

రిజిష్ట్రారు అన్న పదవి సాధారణంగా ఆఫీసు సిబ్బందిని అదుపులో పెట్టి, పరీక్షలు సవ్యంగా జరిగే సంవిధానం జాగరూకతతో వహించి, ఆదాయ వ్యయాలను సరియైన మార్గంలో నిర్వహించే ఉద్యోగంగా మనకు ఊహ కలిగిస్తుంది. వైజ్ఞానిక నేపథ్యం తయుగైన వ్యక్తి ఆ ఆసనం అధిష్టించియుంటే, నిర్వహణ “పకడ్బందీ” గా జరిపినా, విశ్వవిద్యాలయానికి యోగ్యమైనరీతిని ఆది ఉత్తమంగా ఉండకపోవచ్చును.

శ్రీగోపాలస్వామి యొక్క వైజ్ఞానిక మూలానికి ఒకచిన్న ఉదాహరణ - ఆయనే ఒకసారి బహిరంగంగా చెప్పిన వృత్తాంతం. తాను ఆక్స్‌వర్డ్‌లో చదువుతున్నప్పుడు - “చరిత్రాశాఖలో - ఒకనాడు తన వ్యాస మొకటి తన గురువుగారి ముందు చదివి, “సర్‌, ఈ అంశం గురించి నా నిశ్చయం విన్నారు గదా, ఎన్నో సహాయక వివరాలను గడించి ఈ సమాలోచనానికి వచ్చాను,” అని కొంత స్వోత్మర్నాస్ఫోరకంగా నివేదించగానే, ఆ ఉపాధ్యాయుడు అన్నాడట, “సరే ఇది నీ తర్మం. నీ ఉద్దేశ్యం. ఇది నీ యొక్కరంిది. అలాగే ఇతరుల పరిశోధనలలో వారు ఇతరమైన అభిప్రాయ క్రమానికి రావచ్చునుగదా[

ఈ సన్నివేశం తన మనస్సులో యెంత గాఢంగా నాటుకొనకపోతే అది తన ఉపన్యాసంలో పూసగ్రుచ్చినట్లు వివరించి యుంటారు. నీతి యేమనగా తానుపట్టిన కుందేలుకు మూడేకాళ్ళు, అన్నట్లు అదే పనిగా వక్కాణించటం అసమంజసం అని మిగతావృత్తులలో, ఉ|| రాజకీయాలలో, అది పనిచేయ వచ్చును గాని, సాంస్కృతిక, విద్యా రంగాలలో అభిప్రాయ వైవిధ్యానికి సహజంగా తావు ఉంటుంది, అని.

154

అధ్యాపకమహనీయులు

ఈ విధమైన వైజ్ఞానిక భూమిక ఆయనకు డాక్టరు కృష్ణయొక్క సహాయం కలిగించింది, రిజిష్ట్రారు పదవికి ఎన్నుకొన ఐబడటంలో. కాలక్రమాన రిజిష్రారు ఉద్యోగ నియామకంలో చట్టం మార్చు వచ్చి, మధ్యమధ్య ఎన్నికకు ఆవశ్యకత లేకుండానే ఆయన నేనక్కడ ఉన్న సంవత్సరాలన్నింటిలో, ఆ పిదప కూడ ఆ పదవిలో పనిచేశారు. ఆ ఉద్యోగం విరమించుకొన్న పిదప చదువులపైగల ప్రాతవాసన వల్లనేమో, హైదరాబాదులో ఒక కామర్సుకాలేజీ స్థాపించి నిర్వహించారు.

సందర్భం వచ్చినప్పుడు ఆయన తన తండ్రిగారి ఉన్నత పదవులను గుర్తుచేస్తూ, తనకు ఉత్తమప్రవర్తన మన్నది పైతృ్ళకంగా వచ్చింది, అని గర్వంతో చెప్పేవారు. ఆయన తండ్రి మద్రాసుకు కొన్నాళ్ళు గవర్నరుగా పనిచేశారు - శ్రీ రెడ్డి నాయుడు; అంతేకాదు వారు ఇండియా తరఫున రాయబారిగా (ఉగార9- 960౧0 దక్షిణాఫ్రికాలో ఉన్నారు.

ఈ విధంగా మంచి ప్రవర్తన, ఉత్తమన్థాయిలో మనసు చరించటం తనకుటుంబ వారసత్వ మన్నట్లు ధ్వనించేవారు.

వారి వైజ్ఞానిక మనస్థితికి ఒకటిరెండు భౌతిక సందర్భాలు కూడ కొంత వణకైనా బలం చేకూర్చియుంటాయి. వాళ్తేరులో వారి నివాసస్థానం తీరు డాక్టరు యస్‌.భగవంతం ప్రక్క గదులలో. వెనుక నేను సూచించినట్లు, ఒక గదిలో నుండి ఒకరు బైటకు రాగానే వరండాలో మజొకరు దర్శనం అవుతూ ఉండేవారు. ఇదొక అదృశ్యమైన ఆంతరంగికప్రభావం అయి యుండవచ్చు. అంతేకాదు, తన కుమారుడు రిసెర్చికి శ్రీస్వామిజ్ఞానానంద అన్న ఆచార్యుని క్రింద చేరారు. ఈయన న్యూక్లియర్‌ ఫిజిక్సులో పప్రజ్ఞావంతు డవటమే కాక, ఒక విధమైన పరిమితులలో “సన్యాసి”. సన్యాసం హృదయానికి మనస్సుకు చెందిన ఉత్తమ సంస్కారమని, తనకు క్షుణ్ణంగా తెలిసిన విజ్ఞానం ఇతరులకు ఇందజేసే వృత్తి కర్మయోగం క్రిందకు వస్తుందని, అది మొదటి దానికి శత్రువుకాదని, వారి ఉద్యోగదీక్ష నిరూపించింది. వారు సూటువేయకపోయినా, పట్టులాల్చి, 'సైజామాతో నిరంతరం సంచరించేవారు. వేమూరి వేంకట రామనాధం 4155

నేన్తూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

అధ్యాపక వృద్ధి ప్రకరణంలో సూచింపబడినట్లు అధ్యాపకుల విదేశవిద్యా యాత్రలను గుణించి అంతిమనిర్ణయం డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి, డాక్టరు వి.యస్‌. కృష్ణ చేసినా, మధ్యలో కిటుకులకు తావు ఉన్నది గదా - ముఖ్యంగా రిజిష్ప్రారు ఆఫీసు నుండి డబ్బులేదని కాని, యింత విరివిగా ఎందుకు పంపట మని కాని, ఈ యేటి బడ్జెట్‌లో అవకాశం లేదని కాని, ఆ ఆఫీసునుండి వ్యతిరేక సూచనలు రావచ్చును. కాని, తాను కూడ ఆక్సుఫర్జు మొలకలతో గర్విస్తున్న వాడవటం చేత శ్రీ గోపొలస్వామినుండి అటువంటి అభ్యంతరస్స్ఫురణలేమీ వచ్చేవికాదు. వ్యక్తులను ఎన్నుకొనటంలో తనకుగల వ్యక్తిగత - అభిప్రాయాలు, రాగద్వేషాలు రేకెత్తగలవు - ఇది మానవ సహజం - కాని, కేవలం వైజ్ఞానికాదర్భాలతోనే ఆ ఎన్నికలు చేస్తున్న పై పద్ధతితో తీవ్రమైన భేదాలు ఎన్నడు ఆ సంవిధాన సమగ్రతను భంగపఅచలేదు. వైజ్ఞానిక దృష్టి కాక, “అజమాయిషీ” కి తావున్న ఆఫీసుకు తాను అధిపతిగా - ఎన్నో ఏండ్లు డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి, దాక్టరు వి.యస్‌.కృష్ణు లిద్దజి ఉపాధ్యక్షకాలం కన్నమించి - ఉన్న శ్రీగోపాలస్వామి వారి ప్రణాళికలకు, కాల నిర్ణయాలకు ఆటంకం కల్గజ్షేసే వ్యతిరేక దృక్పథం ప్రదర్శించలేదు. మధ్యమధ్య ఇటు అటు కొంతగా అభిప్రాయభేదం ఉన్నట్లు కన్పడినా, అది శీఘ్రంగానే వైజ్ఞానిక కిరణాలలో ఆవిరి అయ్యేది.

జరిగిన ఏండ్లను విహంగాలోకన విధంగా తలచుకొంటే, ఆ (నా) రెందు దశాబ్దాలలో డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి, డాక్టరు వి.యస్‌. కృష్ణలకు దృఢమైన స్థావరపంక్తిగా నిల్చి అనితరమైన వైజ్ఞానిక త్రిభుజం సృష్టించడంలో స్మరణీయమైన పాత్ర వహించారు శ్రీ గోపాలస్వామి అనిపిస్తుంది.

ఇక వారు తమ మానవతా లక్షణాలను కళాదృష్టితో ఎలా మిళితం చేసి విశ్వవిద్యాలయంలో ఒక విధమైన ఉత్తేజం కలిగించారో చూతాము. సాధారణంగా రిజిష్టారు తన గదిలో కూర్చుండి దైనందిన వ్యవహారాలను, తన సిబ్బంది యొక్క చేతలను, పరీక్షల నిర్వహణను, గమనిస్తూ, బడ్జెట్‌ ప్రకారం అడుగులువేసే పదవిలో దిగపడి యుంటారు. ఆపదవికి విద్యార్ధి లోకానికి దైనందిన సంబంధాలకు ఆస్కారం లేదు, మథీ కొంపలు మునిగితే తప్ప, పరీక్షల 156

అధ్యాపకమహనీయులు

పేపర్ల విషయంలో విచిత్రమైన “అడ్డదిడ్డాలు” సంభవిస్తే తప్ప, ఖజూనాలో బొక్కలు పడితే తప్ప. ఈ విధమైన దురంతాలేవైనా తటస్టిస్తే విద్యార్థులు - మిగతా వారికన్న ముందుగా - తమ వ్యతిరేకత, అసహనం తెలియపలుస్తారు, మిగతావారందటతి కన్న బిగ్ధజగా, అవిరామంగా.

కాని ఆ ఇరువది యేండ్లలో ఈ విధమైన అవాంతరాలు ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయ రంగంలో సంభవించలేదు. అయినా రిజిస్ట్రారు శ్రీ గోపాలస్వామితో విద్యార్థులకు (దాదాపు నిరంతరం అన్నట్లు) సంబంధాలుండేవి. కారణం : ఆయనకు గల కళాదృష్టి అది నాటకరంగం మీద ప్రసరించింది. తెలుగులో చక్మని నాటకాలు వేయించవలెనన్న మనోదీక్ష వారిని అనుక్షణం కదలిస్తూ ఉందేది. నాటకాలు వేసే విద్యార్థులకు తగిన “నోటి” సాయంచేస్తూ, అంత కన్న ఎక్కువగా రంగ విన్యాసం కొజకు కావలనీన ఆనుకూల్యాలను కలిగించే ఆర్రబుద్ధి కలిగి యుందేవారు. నాకు కూడ నాటకాల పిచ్చి కొంతగా - రచయితగా, దర్శకుడుగా- ఉండేది కాబట్టి, వారి జీవన రధంలోని యీ చక్రం గుజించి కొంత వివరంగా సానందంగా గమనించే అవకాశం కలిగింది.

మా మొట్టమొదటి ప్రయత్నం “నాగార్జునకొండ” అన్న పేరుతో నేను వ్రాసిన గేయ నాటిక. బౌద్ధమతంలో మహాయాన మార్గం ప్రవచించిన నాగార్జునుని గూర్చిన కధయిది. ఇతడు తెలుగు వాడు కావటం మన చిర గర్వకారణం. విద్యార్థులు వివిధ వేషాలు వేశారు. శ్రీ గోపాలస్వామి సాయం, ఉత్కృష్టమైన (దరిదాపు) నవీనత యే మంటే, తగిన రంగ స్వరూపం కలిగించటం. కేవలం పటపట లాడే తెల్లతెరలముందు పొత్రలు తమ పని తాము చేసికొని పోవచ్చు. అది మామూలుగా జరుగుతూ ఉన్న పద్ధతి - పేరు పొందిన శ్రీ అద్దంకి శ్రీరామమూర్తి, శ్రీ స్థానం నరసింహారావు, శ్రీ మాధవపెద్ది వెంకట రామయ్య ప్రభృతులు (రాత్రి రైలులో దిగి తెల్లవారకముందే తిరుగు బండి అందుకునే రోజులలో) అనుసరిస్తూ వచ్చిన మార్గం. ఇంతకన్న కొంత వాస్తవికంగా ప్రదర్శన రంగం అలంకరింపబడవలె నన్న ఊహ శ్రీగోపాలస్వామి హృదయంలో నాటుకొనిపోయింది. మహారాజు సభ అంటే తగిన డాంబికంతో కూడిన ఆసనాలు, వేమూరి వేంకట రామనాధం 157

నేనూ,ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయనమూ గోడమీద చిత్రాలు మొదలైనవి, శకుంతలను దుష్యంతుడు కలిసికొన్న రంగంలో లతా పత్ర పుష్పాదులు, విశ్వామిత్రుడు తపస్సు చేసుకొంటూ ఉన్న రంగంలో బిరుసుగా పెరిగిన వృక్షసంపద, బహుశః చిన్న చిన్న పుట్టలు, ఈ విధంగా రంగాలంకరణ చేస్తే అభినయించబదే నాటకం మజథింత “సహజంగా” ఉండి హృదయానికి హత్తుకుపోతుందని వారి గట్టి నమ్మకం. ఈనాడు (2004లో) ఈవాక్యం కొంత అనవసరంగా కనిపించవచ్చు, సంపూర్ణంగా కాకపోయినా, మనం 1940-50 దశాబ్దాలను గుజించి మాట్లాడుతున్నామని గుర్తుంచుకోవాలి. సరే “నాగార్జునకొండ*కు వద్దాం. దీనిలో ప్రధానమైన నేపథ్యం ఒక స్తూపం. ఆది పెద్దదిగా ఉండాలి కూడ. నాగార్జున స్వామికి తగినంతది, పేక్షకుల చివరి వరుస వణకు కనపడగల్లినంతది. పైగా, ఆనాటి స్తూపం ఎంతరాతి కట్టడముగా అచలంగా ఉన్నా ఈ స్తూపంమాత్రం అక్కడ చేర్చడానికి తగినంత తేలికగా ఉండాలి. అయినా గాలి వేస్తే కదలిపోరాదు - బౌద్ధధర్మమే చలించిపోతున్నట్లు. తగు ఆలోచనతో, శ్రీగోపాలస్వామి ఊవాతో నిర్మాణసహాయంతో, ఒక ఎత్తయిన వెదురుబద్దలతో గుండ్రంగా తిరిగిన అల్లిక కల్పించి, దానిపైన గౌరవర్దం గల గట్టి కాగితాలను చుట్టి, అంటించి, మధ్యమధ్య కుట్టి - ఆ తుమ్మజిగురు ఊడిపోవచ్చుగదా - అక్కడక్కడ ఎగుడు దిగుడులను (భమింపజేసే కాగితం ముళ్ళు కల్పించి, ఒకటి రెండు - అప్పటికే స్తూపం వాతావరణం దెబ్బతింటున్నట్లు - గీట్లు, కంతలు కలిగించి, రంగం మీద వెనుకగా నిలబెట్టాం. ఇది చేయటంలో విద్యార్థి శ్రీ ప్రభల దుర్గానాగేశ్వరరావు చాలా కృషి చేశారు. ఇతని పేరు నేనేకాదు, శ్రీ గోపాలస్వామి కొన్ని సభలలో అభినందన పూర్వకంగా పేర్కొన్నారు, ఆ నేపథ్యాలంకరణలోని అందానికి తానే పూర్తి కారకుడన్న స్వార్ధచింతన తనకు లేకుందా. మఠజొక నాటకం - నాదే, గేయనాటికయే - “కామిని” ఇది ఎర్స్విన్‌ స్క్వేరులో కప్పులేని విశాలావరణలో ప్రదర్శింపబడింది. రెండురంగాలు. ఒకటి చక్కని వసంతవనం భూమికగా. రెండవది చలిగాలి సుళ్ళు తిరుగుతూ ఉన్న శిశిరం. మొదటిది ఏర్పజచటం అంత కష్టమైన పనికాదు - మొక్కలు, వృక్షసంపద (ఆరోజులలో) పొంగిపోతున్న 158

అధ్యాపకముహనీయులు

ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో. కాని రెండవ రంగానికి వచ్చేసరికి కొంతక్షిష్ట పరిశ్రమకు అవసరంకలిగి రంగంమీద వ్రాలి పోతున్న శీవెలు, కొన్ని మోడుపడ్డచెట్లు, నిలబెట్టారు. ఇంతవజకు అంతగా సమస్య రేకెత్తలేదు. అయితే ఆ తీవెలను కదల్పాలి. దానికి అనువుగా ప్రక్కలనుండి, వెనుకనుండి వింజామరలు పెట్టబడినాయి. ఇవి (ఈనాటి కంప్యూటరైజ్‌డ్‌ రోడ్‌ సిగ్నల్సులాగా - కాని కంప్యూటరు వసతి లేకయే) చేతితో సమయోచితంగా టత్రిప్పబడుతూ ఉన్నాయి. ఈ విధంగా ప్రకృతిలోని సుడిగాలి ఊపును, “వృక్ష పత్ర ఫలాదుల దొంతరల్‌ రాలు హేమంత బుతువు” ను సూచించటం జరిగింది ఈ తెరవెనుక శ్రిష్పటాలు నైపుణ్యంతో నిర్వహించబడవలసియుంది. వాటికి పద్ధతి చూపిన వారిలో ముఖ్యుడు డాక్టరు జె. భీమసేనాచారి అనే ఫిజిక్సు ఉపాధ్యాయుడు, శ్రీగోపాలస్వామి యొక్క సం(ప్రదింపుతో.

వారి తెరవెనుక సామర్థ్యం మజింతగా పిక్కటిల్లింది, మజు సంవత్సరం “మ్సీనకన్య” నాటిక వేళ. దీనిలో తుపానులో పడవ ఊగులాడి పడిపోవటం చూపాలి అని వారు దీక్షించారు. సన్నని నీలికాగితాలు వివిధమైన పొడవులలో ఎత్తుపల్లాలుగా ఏర్పథిచి, ఆ నీటిరంగుమీద అనువైన కాంతి ప్రసరించి, ఆ కాగితాల సముద్రం మీద పైకి క్రిందకు ఊగులాడే విద్యుత్‌ చామరాల సహాయం వల్ల అలల కదలిక నిరూపించారు. ప్రేక్షక స్థానంలో కూర్చున్న వారికి అది సముద్ర తరంగ లాస్యం లాగా భ్రమ కొల్పుతుంది; బాగా వెనుక వరుసల వారికి మటింతగా.

ఇంత (బ్రవ్మోండవ్లన నాటకవ్రదర్శన శిల్పం విద్యార్థులలో పులకరింపజేసిన ప్రతిభ శ్రీ గోపాలస్వామిది. రిజి్షార్‌ అంతటివాడే స్వయంగా ఈ ఆటకు పాటల వినోదానికి అండగా వెనుక నిళ్చియున్నాడన్నదే వాటి ఉత్తేజానికి కారణం అయింది. వీరు కేవలం “నాటకం రాయళ్ళు” అన్న పేరు విద్యార్థులకు రాకుండా, వీరు కళాప్రియులు అన్న ప్రశంస కలిగింది.

ఒక చిన్న ప్రశ్న రేకెత్తవచ్చును. ఇంత చేయగానే అది వనం అయిందా, అది స్తూపం అయిందా, అని. కాదు. అది (భ్రమ కల్చనమే. అసలు కళ యొక్క వేమూరి వేంకట రామనాధం 159

నేనూూఅంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ నిర్వచనవే అలాంటిది. కృత్రిమమైన దానిని నవాజంగా కన్పజచే బృహత్ర్రయత్నం.

నేను 1958లో ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం నుండి నిష్కమించాను. అంతవలకు అక్కడ స్ఫుటంగా అస్ఫుట బీజాలు నాటక కళోపాసనకై నాటిన కీర్తి శ్రీగోపాలస్వామికి దక్కుతుంది. రిజిస్ట్రారతో సాధారణంగా సంబంధం ఉండనవసరం లేని విద్యార్థులతో ఆయన చేయికలిపి, ఉత్సాహంకల్టించి, యీ కళను అనేకవిధాల వృద్ధిచేశారు. క్రమంగా అక్కడ నాటక కళాశాల నెలకొల్పబడింది. ఇది నే నా విశ్వవిద్యాలయం వదలివెళ్ళిన తరువాత. అంతకు ముందే అయితే, నా ఆర్థిక పరిశోధనలతో పాటు నాటకదర్శకత్వంలో కొంత - ఆసక్తి సరే - ప్రశస్తి గడించేవాడినేమో.

శ్రీగోపాలస్వామి నాటకరంగోత్సాహంలో పతాక వంటిది వారికి గల “కన్యాశుల్లొ నాటకప్రీతి. ఇది వ్రాసినది శ్రీగురజాడ అప్పారావు అని, వాడుకభాషలో - అందులో పాత్రకు తగినట్లు భిన్నంగా - వ్రాయబడిన మొదటి దీర్చ నాటక మది యని, దాని కేంద్రాంశం మన సంఘాన్ని పీల్చి పిప్పిచేస్తున్న కన్యాశుల్క మనే చెడ్డ అలవాటు అని, అందలు ఎజిగినదే. ఆ నాటకం వీరు వేయించారు. ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయరంగం మీద. అదృష్టవశాత్తు వీరందుకే పుట్టారా అన్నంత సహజ నటకులు గిరీశం, వెంకటేశం పొత్రలకు దొరికారు. (గిరిశం వేసిన విద్యార్థి త్రీ భాస్మర్ల సూర్యనారాయణ మూర్తి, తరువాత లందన్‌ విశ్వవిద్యాలయంలో పిహెచ్‌.డి., పట్టా పుచ్చుకొన్నారు. ) మధురవాణిగా స్రీ కంటె యెక్కువ మార్దవంతో నటించిన శ్రీ ఆ. అచ్యుతరామం. (ఈయన తరువాత,వృత్తి పరంగా రైల్వేలో పెద్ద ఉద్యోగం చేశారు.)

ఈ నాటక-ఉపప్రకరణంలో మజొక రెండు విషయాలు చెప్పదగినవి ఉన్నాయి. ఒకటి; నాటకాలు ఇంగ్లీషులో కూడ - కాలదిగా వేశారు ఆ రోజులలో; ఉ।। నికలోయ్‌ గోగోల్‌ (రవ్యన్‌) వ్రాసిన అతి వ్రనిద్ద నాటకం - వాస్యరసప్రధానమైనది- “ఇన్‌స్పెక్టర్‌ జెనరల్‌” వేయబడింది, నా దర్శకత్వంలో, శ్రీగోపాలస్వామి సంపూర్ణసహకారంతో. శ్రీ శ్రీనివాస్‌, శ్రీసింగు, శ్రీమోహన్‌ ... 160

అధ్యాపకమహనీయులు ఇంకా గుర్తుకు వచ్చే పాత్రధారులు. రెండవది : శ్రీగోపాలస్వామి తన నాటకోత్సాహ-అధ్యాయంలో ఇతరుల సాయం (త్రికరణ శుద్ధిగా కోరేవారు, పొందేవారు. అలా వారితో సహకరించిన వారిలో డాక్టర్‌ బి.సత్యనారాయణ ఒకరు. ఆయన “యేలొ విశ్వవిద్యాలయంలో డాక్టరేటు పొందినవారు - నాటక కళలోకాదు, “లా” శాస్త్రంలో నాటకంమీద ఉత్సాహం చూపి, నిరంతరం విద్యార్థులకు ప్రోత్సాహం గజిపిన శ్రీగోపాలస్వామి రిజిస్ట్రారు పదవిలో ఉండటం గమనీయ విషయం. ఆరోజులలో - బహుశః ఈనాడైనా - విద్యార్థికి “నాటకాలలో పడిపోయాడురా” అన్న అపఖ్యాతి రావటానికి ఎంతో అవకాశం ఉంది. తోడి విద్యార్థులే కాక, తల్లితండ్రులు అలాంటి అభిలాషను తను విద్యార్దన ధ్యేయానికి చీడ పురుగు లాంటిది అనుకొనే స్టితిఉంది. కాని రిజిష్టర్‌ అంత వాదే నాటకాలను ప్రదర్శింపిస్తుంటే వారందణకు కొంతథైర్యం కలిగేది; యీ వేషాలవిద్యలో కూడ కళ ఉన్నదని, అది తమపిల్లల చదువుకు అడ్డంకు కలిగించ నవసరం లేదని, ధైర్యం కలిగేది. ఆఫీసు వ్యవహారాలలో శ్రీగోపాలస్వామి చూపిస్తూ వచ్చిన దక్షతను గూర్చి మూడు ఉదాహరణోదంతాలు తెలుపుతాను. ఒకటి : విశ్వవిద్యాలయం వారు "సేకరించి నడుపుతున్న బస్సుల విషయం. చాలమంది అధ్యాపకులు, కొందలు విద్యార్థులు - దాదాపు అందణు విద్యార్ధినులు - మూడు మైళ్ళ దూరంలో ఉన్న పట్టణం నుండి ఉదయం రావటం సాయంత్రం తిరిగి వెళ్ళటం సంభవించేది. ప్రయాణసౌకర్యం చక్కపెట్టడానికి విశ్వవిద్యాలయం వారే బస్సులను నడిపించారు. అయితే ఉదయం పట్టణం నుండి ఒకట్రిప్పు, సాయంత్రం తిరుగుదారిలో ఒకట్రిప్పు నడుపుతున్న బస్సుల ఆర్ధికాలు హీనంగా ఉండేవి. పెట్టుబడి ఎక్కువ వినియోగం తక్కువ అయిన మూలాన. నేను టాన్సుపోర్టులో కొంతప్రత్యేక పరిశోధకకృషి చేశాను కనుక ఒకనాడు శ్రీగోపాలస్వామి నన్ను పిలిచి యీ అనార్థిక సమస్యను సరిదిద్దే మార్గమేమైనా కనిపెట్టగలవా అని అడిగారు. సరేనని నేను ఆ బస్సుల ఖాతాలను వివరంగా పరీక్షించి, ఒక చిన్న కిటుకు ఆయనకు తెలిపాను. ఆర్థిక విద్యార్థులకు వేమూరి వేంకట రామనాథం 16%

నేనూ,ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయనమూ ఇది సూక్ష్మంగానే తెలుస్తుంది. బస్సు ఎన్ని ట్రిప్పులు వేసినా శిబ్బందిఖర్చులు, పెట్టుబడి మీద వడ్డీమొత్తం ఒకటిగానే ఉంటాయి. ఉదయం పట్టణం నుండి వచ్చి బస్సు షెడ్‌లో సాయంత్రం వజకు నిద్రపోతుంటే - డైవర్లతోపాటు - ఏమి ప్రయోజనం? ఈ విధంగా వాదం ఏర్చజచి, మధ్యాహ్నం ఎవరికైనా ఉపయోగమయితే ట్రిప్పులు తక్కువ రేటుకు వేయవచ్చును, అని మార్దనల్‌కాస్టు (ప్రెసింగు సూత్రం నిర్వచించాను. అయితే ఎవరు ప్రయాణం చేస్తారు? వాళల్తేరులో ఎందరో అధ్యాపకుల కుటుంబాలు ఉన్నాయి. పైగా ఆవేళ పని లేని విద్యార్థులు, ఊరిలో ఏవైనా కొనుక్కానవలసినవారు ఉన్నారు. వీరికి మామూలుకన్న తక్కువ రేటుకు ప్రయాణసౌకర్యం ఇస్తే, వారికి ప్రయోజనం కల్గుతుంది. బస్సు ఆర్థికాలకు దెబ్బతగలదు. నిజానికి కొంతగా మేలు జరుగుతుంది. ఉదయం, సాయంత్రం మామూలు ట్రిప్పులు కూడ ఎదురుపోకలో ఖాళీగా పోకుండా ఏకొంత రేటుకో ష్యాసెంజర్లను ఎక్కించుకు వస్తాయి. విశ్వవిద్యాలయం బస్సుల ఆర్థికాలతోపాటు, ఉద్యోగుల వసతి హెచ్చయినందుకు శ్రీగోపాలస్వామి చాల సంతోషించారు. రెండు : “నర్సెస్‌ క్వార్టర్సు”లో నివసిస్తున్న అధ్యాపక వర్గం క్రమంగా ఎలెక్టిక్‌ హీటర్లు ఉపయోగించి వంట మొదలయినవి చేసికొనమొదలుపెట్టారు. ఇందులో దోషం లేదు, కాని ప్రతి యింటికి ప్రత్యేకమైన మీటర్‌ లేక మొత్తం విద్యుచ్భక్తి బిల్లు బ్రహ్మాండంగా పెరిగిపోతున్నది. వారు సాధారణంగా కట్టవలసిన బిల్లుకెంతగానో ఎక్కువగా ఈ ఖర్చు - ఎలక్ట్రిసిటీ ఆఫీసుకు విశ్వవిద్యాలయం కట్టవలసినది - పెరిగిపోతోంది. మొదటలో ఇదేమా అనుకొన్న శ్రీగోపాలస్వామికి అసలు విషయం తెలిసి ఒక చిన్న గాలం వదలారు. ఒక్కొక్కరు తమరు నెలవారీగా హీటర్ల మూలంగా ఎంత విద్యుచ్చక్తి “మింగు” తున్నారో చెప్పండి అని. సరే, ప్రతి యొక్కడు తగ్గించి తమ లెక్కచెప్పారు. ఆ మొత్తం సమాచారం అందిన తరువాత శ్రీగోపాలస్వామి నావంక తిరిగి, “ఇప్పుడేం చేయాలి” అన్నారు. నేను వెంటనే జవాబిచ్చాను. “వారు ఒప్పుకొన్న విద్యుత్‌ ఉపయోగాల నిష్పత్తిలో మొత్తం అంతా విభజించండి” అని. ఒక్కగంతువేసి, ఆయన అలాచేశారు, మొత్తం విద్యుత్‌ వ్యయం ఠపీమని సేకరించబడింది. (తరువాత నెలనుండి అది తగ్గటం 162

అధ్యాపకమహనీయులు

మొదలుపెట్టింది.) అయితే హరిశ్చంద్రునిలాగా తమ విద్యుత్‌ - ఉపయోగం తెలియపఅచిన వారు కొంతగా కష్టానికి లొంగియుంటారు. ఏంచేస్తాం, సొముదాయక విషయాలలో ఇలాంటి హెచ్చుతగ్గులు తప్పవు.

మూడు: పరీక్షలయిన తరువాత మార్కుల వేటకు బయలుదేరే దురలవాటు కొందజిలో ఉంది. ఏదో కొంతగా లంచం మభ్యపెట్టి పేపర్లు దిద్దే ఉపాధ్యాయుని యింటి చుట్టూ తిరుగుతారు. ఇది అన్ని విధాల గర్హ్వమయిన పరిస్థితి. దీనికి ముందుగా క్రమంగా ఒక పద్ధతి కనిపెట్టబడింది. వ్రాసిన పేపర్లన్నీ రిజన్హ్రార్‌ ఆఫీసుకు తెప్పించికొని, విద్యార్థుల మొదటి నంబర్లకు బదులు క్రొత్త నంబర్లు అంటించి పరీక్షకులకు పేపర్లు పంపించటం. ఎంతో ఖర్చు, కాలం వృధా అవటం, నిజమే కాని రోగానికి తగిన బెషధం కావాలి గదా. నేనొాకమారు శ్రీగోపాలస్వామితో అన్నాను, అమాయకంగా “బలే పద్ధతి కనిపెట్టారండీ” అని. ఆయన వెంటనే అన్నారు, “ఏం లాభం, ఇపుడు వాళ్ళకు ఖర్చు ఎక్కున అవుతుంది, అంతే హు...” ఎంత యేవగించవలసిన స్థితి. నంబర్లు మార్చే గుమస్తాలు కూడ ఈ గాలంలో తవులుకుంటున్నారన్నమాట! నేను కొన్ని దశాబ్దాల అనంతరం (వ్రాసిన ఒక వ్యాసంలో (రిక్షారాయడు” తెలుగు జ్యోతి) ఈ సందర్భానికి ఉచితమైన సంభాషణక్రమం ఉంది. క్లుప్తంగా, విజయవాడలో నేను ఒక రిక్షాలో వెడుతూ “ఏమోయి, ఇన్ని గోతులున్నాయి రోడ్డు నిండా” అనగానే రిక్షారాయడు క్షణం ఆగకుండా, “మనిషి ఉన్ననోళ్ళో ఇయ్యి ఉంటయ్యండి” అన్నాడు.

శ్రీగోపాలస్వామిని గుజించి ముగించే ముందు మనస్సు చివుక్కుమనే ఒక అంశం మనవి చేస్తాను. ఇది వ్రాయనా వద్దా అని ఎంతో మధనపడి, చివరకు దీనిని కేవల చారిత్రికస్థాయిలో సూక్ష్మంగా పేర్కొనవలెనని నిశ్చయించాను. వారు రిజిస్ట్రార్‌గా ఎన్నిక అయినది దొక్టరు వి.యస్‌.కృష్ణ సాయంతో నని మరొక ప్రకరణంలోగమనించాము గదా. క్రమంగా భేదం స్ఫురించింది. కారణం తెలియదు. కాని మనం స్పష్టంగా గుర్తించవలసిన దేమంటే, ఆ కారణంగా విశ్వవిద్యాలయం యొక్క సాంస్కృతిక వృద్ధికాని, అధ్యాపక సంవిధానం గాని ఏమాత్రము దెబ్బతినలేదు. వారిద్దథి హృదయ కోశాలలోని వేమూరి వేంకట రామనాధం 163

నేనూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ సుస్థిత వైజ్ఞానికత దీనికి కారణం కావచ్చును. ఈనాటి సాంఘిక రాజకీయాలు, రాజకీయ సాంఘికాలు ఆ రెండు దశాబ్దాలలో ఆ విశ్వవిద్యాలయం ద్వారాంతరం లోకి ప్రాకి యుండలేదు కనుక, వారికేమైనా భేదాలు ఉన్నా అవి కేవల వ్యక్తిగతస్థాయిని మించికాని, విశ్వవిద్యాలయ ప్రతిష్టకు భంగకరంగా గాని, పొడసూపలేదు. వైయక్తిక పారస్పర్యాన్ని మించినది సంస్థాశ్రేయస్సు అని, మొదటిది రెండవదానికి దోహదం కావలెనే కాని ఏ సందర్భంలోను అంతరాయం కలిగించ రాదని వారిరువురి ప్రవర్తనలు నిరూపించాయి.

రిజిస్త్రారుకు సంబంధించిన యీప్రకరణంలో ఒక సంక్షిప్తవిషయం ప్రస్తావిస్తాను, డిప్యూటీ రిజిస్ట్రార్‌ను గుజించి. ఈ పదవిలో శ్రీ సి.నాగరాజారావు అనే మద్రాసు ప్రభుత్వోద్యోగి పనిచేసేవారు. రిజిష్ట్రార్‌ ఎంత మాటకారియో, ఈయన అంత మౌనముని. గడియారం దిద్దుకోండి అన్నరీతిని ప్రతి ఉదయం పది గంటలకు ఆఫీసుకు వెళ్ళేవారు. నీదారి నీవు చూసుకో గడియారమా, అన్నట్లు సాయంత్రం - రాత్రి - ఏదో గడియకు తనదైనిక విధులు ముగిసినవని తనకు తృప్తి కల్గిన తర్వాత ఇంటికి వచ్చేవారు. ఆయన “సేవాధర్శ్మం” కనిపెట్టి, మాటలలో (మోగని కృతజ్ఞతాభావంతో వారెన్నో వ్యవవారాలలో నేరుగా ఉపాధ్యక్షుని దగ్గణకు వెళ్ళే అలిఖిత - ఆమోదం శ్రీగోపాలస్వామి నుండి, అన్ని ప్రక్కల నుండి ఉన్నట్లు తోచేది.

ఒక చిన్న ఉపాంశం : వారి కూతురు (సదిపంద్ర్లకు లోపు) నా “మీనకన్య” నాటకంలో “జలదేవతా వేషం వేసింది. దేవతను కళ్ళతో చూదని వారికి, బహుశః ఇలా ఉంటుంది కాబోలు, అన్న రీతిని ఆ బాలిక ఒయారము, రివి, ఆప్యాయతాకర్షణ ఉండేవి. శ్రీగోపాలస్వామికి ఆఫీసులో తనతండ్రి యెంత యోగ్యసహాయకుడో, వారిఉత్సాహం వికసించిన నాటక రంగంలో ఈ బాలిక, అంతయుక్త నటీమణి అయింది.

అనననాాజద్తాలదాంయా.. ఉలింలాాక్తామనిమ్తైకా-

164

అధ్యాపకమహనీయులు 20. మహోరాజూ జయపూర్‌ ఖఇకత్రముదేవ వక్క ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంతో పరిచయమున్న వారికి వీరి ప్రథమ దర్శనం సైన్సు కాలేజీముందు నిల్చిన వీరి శిలాప్రతిమ. ఆ కళాశాలకై ఏదాదికి లక్షరూపాయలు ఇస్తానని మాటయిచ్చి, చెల్లించికొన్న దక్షుడు. వీరికి ఈ వితరణాసక్తి కల్గించిన ఖ్యాతి శ్రీ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌ దని ప్రతీతి. వారు ఉపాధ్యక్షులుగా ఉన్న తొలి సంవత్సరాలలో ఈ కథ నడిచింది. ఆ ధనసహాయం అండగా అమితవ్యయ భూయిష్టమైన ఆ కళాశాలకు అంకురాలు పడినాయి. లక్షరూపాయలనగా ఈ రోజులలో తేలికైన పదం. ఎసెంబ్లీ పార్లమెంటుకు ఉత్సహించిన వానికి అది రెండురోజుల దాజాకు సరిపోదు. పైకి అనకూడదు కాని, ఉపన్యాసక పదవి కావలెనంటే యు. - క్షమించాలి ఇది వ్రాసినందుకు - వలసిన బకాసుర ను. పణానికి చాలదిది. కాని నేటి రూపాయల విలువలో నల. నే చెప్పవలెనంటే అది కోటితో సమానం. వితరణం యొక్క న .. ఫలితం శాశ్వతమని, దాత పేరు విశ్వాసుల మనః స. ఫలకాలలో చిరకాలం నిలిచి ఉంటుందని, అంతకన్న . (వధానంగా దాని (వయోజనం తరతరాలు “వ క్‌ తె అనుభవించగలవని, వీరి కథ నిరూపిస్తుంది. వారు మహారాజవేషంలో కనిపించిన కొద్ది సందర్భాలలో ఆ ప్రతిమ యొకటి. మతజొకటి మా కందణకు కన్పడినది కాన్వాకేషన్‌ ఉత్సవంలో వారు విశ్వవిద్యాలయానికి ప్రో-ఛాన్సెలర్‌గా ఉండేవారు. (భాన్సెలర్‌, చట్టము (ప్రకారం, గవర్నరు) ఏటేట, ప్రతి ఉత్తీర్ణ - వర్గానికి పట్టాలు ప్రదానం చేసే సందర్భంలో వారు లేచి తమ “వేదోక్త” వాక్యం పలుకవలసిన ధర్మం ఉండేది. దూరంనుండి చూసినవారికి అనిపించేది, కొంత అయిన పిదప, ఆయనకు చిరాకుగా ఉందేమో ఆ పగటివేషం, అని. వేమూరి వేంకట రామనాధం 165

నేన్కూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ అలాంటి సందర్భాలలో తప్ప, ఆయన “కుచేలునిలా కనపడేవారు. నేను విద్యార్థిసంఘ కార్యదర్శిగా ఉన్నప్పుడు వారి దివాణంలో వారిని చూడటం సంభవించింది. డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి ప్రతిపాదనపై వారిని కలిసికొని మా కార్యక్రమ మొక దానికి అధ్యక్షులుగా దయచేసి మాకు గౌరవం కల్పించుదని ప్రార్ధించాను. ఆయన “సరే” అన్నారు. సభకు వచ్చారు. ఎలా! తన మామూలు వేషంలో! మోకాలుకు కొంచెం క్రిందకు దిగే పంచకట్టుతో! ఆయన ఎవరో ఆహ్వాన పత్రంలో చూస్తే కాని, దారిని పోయే పండితు డెవరో అన్నట్లు! నిజంగా ఆయన పండితుడే. తనకు వీలయినంతగా చారిత్రిక పరిశోధన, సారస్వత పఠనం, చేస్తూ ఉండేవారు. ఒకనాడు చారిత్రిక పరిశోధనను గుటించి చక్కని ఉపన్యాసం ఇచ్చారు. “ఇలా చేస్తే ఎలా ఉంటుంది. లేక అలాచేస్తే యెలా ఉంటుంది" అన్న దృక్చధానికి అనువైన ఆర్ధిక రాజకీయ పరిశోధనలవలె కాక, “జరిగిన దేది” అన్నది మజుగు పడుతూ శిధిల మవుతున్న సాక్ష్యములను బట్టి కనిపెట్ట వలసిన ఆవశ్యకతను గుటించి ప్రతిభావంతంగా ఉపన్యసించారు. ఇది నేను విద్యార్ధిగా ఒక ఆంధ్రవారోత్సవసందర్చంగా గమనించినది. ఇంతకెంతో మించిన సాహితీ ప్రజ్ఞ వ్యాకరణ పరిశీలన వారికి గలదని శ్రీ దువ్వూరి వేంకట రమణశాస్తి వంటి పండితులతో మధ్యమధ్య తన యింటిలో జరుపుతూ ఉండిన చర్చల వల్ల వ్యక్తం అవుతూ ఉండేది. వారు “కళా పూర్ణోదయము”ను ఒరియాలో వచనంగా వ్రాయబూనారు. ఆ సందర్భంలో ఎన్నో గూఢ వ్యాకరణ విశేషాలను శ్రీ దువ్వూరితో ముచ్చటిస్తూ ఉండేవారు. ఒక ఆశ్చర్యకరమైన వ్యాకరణ సూక్ష్మం ఒకనాడు వారి చర్చలో వచ్చింది. “క్త్వార్ధక సంధులు సమంజసమా అని వారు ప్రశ్నించగా వద్దన్న సూచన శ్రీ దువ్వూరి చేయగా, శ్రీ విక్రమదేవవర్మ అన్నారట “అధర్వణాచార్యుడు ఒప్పుకొన్నాడే” అని. “లేదండీ, అతడూను -" అని శ్రీదువ్వూరి అనగానే, శ్రీ విక్రమదేవ వర్మ అన్నారట, వద్దు అన్నట్లు కనపడతాడే కాని, “క్హ్వార్టేతో న భవేత్సదా”, అనే కారికలో “సదా న భవేత్‌” అనగా “ఎల్లప్పుడు కాదు” అనికాని, అప్పుడప్పుడు కావచ్చునని నేను అర్ధంచేసికొంటున్నాను అన్నారట! ఈ క్రొత్త సమన్వయానికి వ్యాకరణనిధి శ్రీ దువ్వూరికే అచ్చెరువు కలిగిందట. 166

అభధ్యాసకమహనీయులు

శ్రీ విక్రమదేవ వర్మ యొక్క సమయస్ఫూర్తి, వచోనైపుణ్యానికి ఒక చక్కని ఉదాహరణ ఇస్తాను. ఆరోజులలో శ్రీ, సి. ఆర్‌. విశ్వనాథం అన్న మటొక విద్యార్ధి కార్యదర్శి ఉండేవాడు. సుప్రసిద్ధుడైన డాక్టరు పి. లోకనాధన్‌ను ఒకసారి ఉపన్యాసానికి పిలిచాము. శ్రీ విక్రమదేవ వర్మ ఈ ఆహ్వానపత్రాలన్నీ చూసి

“రామనాధం, విశ్వనాథం, లోకనాథన్‌ .......

జగమంతా ......... నాధమయం” అని చమత్కరించారు. సందర్భసౌష్టవానికా అన్నట్లు ముందు వరుసలో శ్రీవేదుల జగన్నాథం అనే విద్యార్థి కూర్చుని ఉన్నాడు.

శ్రీ విక్రమదేవ వర్మ ఆడంబరం లేని మహారాజు. తెలిసికొనవలసినదెంతో ఉన్నది అని పరిశోధించదలచిన పండితవ్యక్తి. విద్యార్థుల ఆహ్వానాలను పాటించే సన్మతి. తాను ఒరియా ప్రాంతానికి చెందిన పురుషుడు. హవామహల్‌ అను పేరున ఒక సముద్రతీర హర్య్యంలో నివసించేవారు. వితరణానికి భాషా స్థల పరిమితులు లేవన్న సాత్త్విక సూత్రం మీద (బ్రదికిన విశిష్ట జీవి. భారతదేశంలో ఎవరే ప్రాంతాలలో జననమందినా, ఒకే తల్లికి పుట్టిన వారని విశ్వసించిన జ్ఞాని. స్థలాల యొల్లలు భౌతికములని, అవి మానవుడు లౌకిక “జీవన సౌలభ్యంకోసం గీసినవని, అంతకు మించిన ఎల్లలు లేని విశాల విశ్వంలో తానొక అణువని తలచిన పురుషుడు.

శ్రీవిక్రమదేవ వర్మ ఆంధధ్రవిశ్వవిద్యాలయానికి ప్రొఛాన్సెలర్‌గా ఉన్నది “విగ్రహపుష్టి కని యెంచటం పొరపాటు. వారే కారణంగా ఆ ఆసనానికి అర్హులని నిర్ణయింప బడినారో కాని, దానికి మెజుగు తెచ్చే వైజ్ఞానిక వ్రీజాలు గల మేధావి ఆ మహారాజు. సారస్వతంలో అభిలాషయే కాక, రచనకూడ చేయగల ప్రజ్ఞానియై, విశ్వవిద్యాలయానికి హుందాతనం చేకూర్చారు. సారస్వతంలో బహుముఖపరిణతి కల్గిన శ్రీకట్టమంచి రామలింగారెడ్డి ఉపాధ్యక్షులుగా ఉన్న సమయంలో సాహిత్య కండూతి గల శ్రీవిక్రమదేవ వర్మ, వారికి గవర్నరుకు (భాన్సెలరుకు) మధ్యనున్న గౌరవపదవిని అలంకరించి యుండటం విశిష్టమైన విషయం అనుకుంటాను. శొలి దశాబ్దాలలో ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయానికి తటస్థించిన అద్భష్టాలలో ఇదొకటి.

అమయకలలడిన్తానాంంని. చబలాననమా యమన

వేమూరి వేంకట రామనాధం 167

నేమ్మాఅంధ్రనిశ్వవిద్యాలయమూ 2. ఇఅంజా ఎంటదతకే ముషశ్‌నుఖూవ్వులు

అందజకును వందనములు. కాని కొందటిని మాత్రమే సూక్షంగా గుర్తు చేస్తాను.

ఫిలాసఫీ శాఖలో హిందూధర్మమును గూర్చి విశాలమైన విజ్ఞానం సంపాదించినవారు శ్రీ పి,టి.రాజు ఉండేవారు. వారెటిగిన శాస్త్రభారంతో ముఖం కందినట్లు అతి ప్రశాంతంగా - తరగతిలో తప్ప - మాట్లాడనట్లు ఉండేవారు. కొన్ని యేండ్లపిదప రాజస్థాన్‌ విశ్వవిద్యాలయానికి వెళ్ళిపోయినారు. మన “తత్త్వము” మీద ఉపన్యసించగల ఒక ఉద్దండుడు ఇక్కడ లోపించారు.

అదే శాఖలో మనస్తత్త్వశాస్త్రంలో ప్రత్యేకపాండిత్యం గడించిన డాక్టరు టి.ఎ.పురుషోత్తం ఉండేవారు. చూడటానికి ఎంతో బిగువైన ముఖం, ఎదుటను మించి ఎంతోదూరం చూస్తున్నట్లు విచ్చిన కనులు, జాగరూకత వహించి కదల్చుతున్నట్లు తోచే నడక. ఎక్కువ మాట్లాడుతున్నట్లు తోచేది కాదు. అయితే విద్యార్థిలోకానికి - ముఖ్యంగా వక్షృత్వ దీక్షా పరులకు - వారు పరిచితుల వలె తలపించేవారు- మాక్‌ పార్లమెంటు మొదలయిన ప్రత్యేక సందర్భాలలో వారిని ఆకర్షించి, వారి ఉపన్యాసం కోసం అందలు ఎదురు చూచేవారు. తన ఉపన్యాసక్రమంలో ముఖం గంభీరంగా త్రిప్పుతూ, చక్కని భాష ఉపయోగిస్తూ, తన ఆహార్యమే ప్రభావ వంతంగా ఉండేట్లు ఉపన్యసించేవారు. భాషలోని ఉదాత్తత, భావంలోని లోతు, రూపంలోని గంభీరత, చూపులోని వ్యగ్రత : వారిని అతి వాంఛనీయుదైన ఉపన్యాసకునిగా విద్యార్థులు భావించేవారు.

మాధమాటిక్సు శాఖలో ఆచార్య విజయరాఘవన్‌ అధిపతిగా ఉందేవారు. (చాలకాలం అంతకుముందు డాక్టరు వి. రామస్వామి ఆ స్థానం ఆక్రమించి యున్నారు.) దృఢశరీరి, నుదుటికి నిండుగా నామము పెట్టుకొనేవారు, వైష్ణవ సంప్రదాయంలో దానిలోని తెల్లతనానికి అంచులాగా గంజిపెట్టిన తలపాగా చుట్టులుండేవి. మెల్లగా నడచేవారు. లెక్కలలో సరే, పేకాటలో కూడ అతి నిపుణుడు. సాయంత్రం “పేకాట క్లబొ' లో మిగత పెద్ద లెందణితోనో దర్శనం ఇచ్చేవారు. చక్కని మాటకారి. ఒక సభలో ఒక పెద్దమనిషి, “భగవంతు డిలా 168

ఉపాధ్యక్షత్రయము

అనుకొంటూ ఉంటాడు. భగవంతుని మనస్సు తెలియక ఇలా ప్రవర్తించకండి.....” అని ఉపన్యాసం ఇచ్చిన పిదప, ఈయన లేచి, “ఈ ఉపన్యాసకునికి భగవంతుని మనస్సు ఎలా ప్రవర్తిస్తుందో బాగా తెలిసినట్లుంది. ...” అంటూ అందజను నవ్వించారు.

అదేశాఖలో అంతకుముందు నుండి యున్న శ్రీ వి.రామస్వామి చాలప్రతిభ గలవాడని పేరు సంపాదించుకొన్నారు. ఆయనకూడ ఇంగ్లండులో ఉన్నత విద్య నార్జించిన వ్యక్తియే. తన వైజ్ఞానిక విషయంలో ఎంత ఘనత కలదో, కొన్ని సన్నివేశాలలో అంత “మొండితనం” అనిపించే ప్రవర్తన గల వాడని ఒక ప్రతీతి యుందేది.

వారి బోధన విద్యార్థులకు అేనెవలె రుచిమంతంగా ఉండేది. కాలక్రమాన వారొక వైజ్ఞానిక నిర్ణయానికి వచ్చారు. తెలుగు విద్యార్థులకు తమ భాషలో బోధిస్తే విషయం త్వరగా, సరిగా అర్ధం అవుతుంది అని. విశ్వవిద్యాలయ మాధ్యమము ఇంగ్లీషు అయినా, అది కాదనక, దానిలో చెప్పగల ప్రావీణ్యం నశించనట్ట్లుగానే, మధ్యమధ్య తెలుగులో బోధ చేసేవారు. (ఇంతకు మాధమాటిక్సు లో భాష యొక్క భాగం ఎంత ఉంటుంది?) అయితే తమ నమ్మకానికి సంకెళ్ళు వేసికొని అదొక ఉద్యమంగా లేపలేదు. “నే పట్టిన కుందేలుకు మూడే కాళ్ళు” అన్నట్లు.

ఇంగ్రీషు శాఖలో పనిచేసిన శ్రీ బి, ముత్తుస్వామి చాల సౌమ్యవచస్సు కలవారు. నెమ్మది మనిషి విద్యార్థులకు వక్షృత్వంలోను, కాలేజి పత్రికకు వ్యాసాలు (వ్రాయటంలోను సాయంచేస్తూ ఉండేవారు. వచ్చిన వ్యాసాలను పరిష్కరించటంలో వారి పాలు ప్రశంసనీయమయినది.

ఆచార్య కె. రంగధామరావును గూర్చి యిళరప్రకరణాలలో అక్కడక్కడ తెలియపజచాను. పొట్టిమనిషి, ఎత్తుకు సరిపోయే బరువు, మించినమేధ. నిరంతరం ఖద్దరు ధరించేవారు. అతి మితభాషి పరిశోధనలో పెద్దచేయి. ఆనర్సు పరీక్షలలో (ప్రథమస్థానం పొందిన విద్యార్థులెందజనో తనక్రింద పరిశోధనకు ఆకర్షించగల్షినవారు. వేమూరి వేంకట రామనాధం 169

నేనూ,ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

శ్రీ గండికోట గోపాలరావు కెమిష్టీశాఖలో రెండవస్థానంలో చాలకాలం ఉండి, తరువాత అధ్యక్షన్థానం పొందారు. ముఖం గంభీరమే కాక, “ఎదురు రాకు” అన్న సందేశంలా ఉండేవారు. జె.వి.డి. కాలేజ్‌ ఆఫ్‌సైన్సులో వెన్నతో పుట్టిన పరిశోధనాపేక్షకు తానొక దృఢస్తంభం.

ఫిజిక్సుశాఖలో చూపులకు చిన్న మనిషిగా ఉన్నా, బుద్ధిబలం వల్ల, నిరంతర కృషి వల్ల, ఉత్తముడని గుణితింపు నందినవారు డాక్టరు బి.రామచంద్ర రావు. ఎంతో అణకువ గలవారు. తనత్రోవన తాను పోయి తిరిగి వచ్చేట్లు ఉండేవారు. వారు క్రమంగా, యూనివర్సిటీ (గ్రాంట్సు కమిషన్‌ ఉపాధ్యక్షుడైనారు.

కెమకల్‌టెక్నాలజీలో “మెరిక” లాంటి విద్యాబలం గల వారు డాక్టరు మొక్కానరసింగరావు, స్ఫురద్రూపి. ఆటలలో కూడ అభిలాష గలవారు. అందటితో కలుపుగోలుతనం గలవారు, సంభాషణలో చతురుడు. అమెరికాకు - తన శాఖ యొక్క ప్రత్యేకత వలన - పంపబడిన ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయాధ్యాపకులలో (బహుశః) ఒకరే తాను (అనుకుంటాను). (కాలక్రమాన అంతర్జాతీయోద్యోగియె చివరకు దక్షిణ అమెరికాలోని వెనుజయెలాలో దేశస్థునిగా స్థిరపడిపోయినారు.)

ఆచార్య సి. మహదేవన్‌ జియాలజీ శాఖాధిపతి, కొన్ని సంవత్సరాలు 'పిన్సిపాలుగా కూడ పనిచేశారు. ఆజానుబాహువు, గట్టిశరీరం, తన భూగర్భ యోగ్యమైన పరిశోధకయాత్రలకు అలపుసొలవు చెందని గట్టి ఒడలు. అధ్యాపకులతోన్సు, విద్యార్థులతోను ఎంతో సౌహార్దభావం చూపేవారు. తన జియాలజీతోపాటు, తనకు సంగీత మెంతో యిష్టం. గానసభలో కూర్చున్నారంటే (పేక్షకునిగా) మొదటి నుండి తుదివణకు తల ఊపుతూనే ఉందేవారు. ఈ సందర్భంలో ఒక హాస్య వాక్యం గుర్తు వస్తుంది. వెనుకటికి ఒకరెవరో “ఎందుకయ్యా అలా తల ఊపుతూ ఉంటావు, మొదటినుండి తుదిదాకా,” అంటే ఆయన అన్నారట, “నాకు తల ఉన్నది కాబట్టి” అని. వీరికి తలేకాదు, హృదయం కూడ ఉన్నది. అవి రెందు శరిరమంత దృఢమైనవి. 170

ఉపాధ్యక్షత్రయము

శ్రీ భద్రిరాజు కృష్ణ మూర్తి తెలుగుశాఖలో అపుడే విచ్చుతున్న పూవులాగా తన ఉనికిని నలుగురికి విదితం చేస్తూ ఉండేవారు. భాషాశాస్తంలో వారి ప్రత్యేకతకు అక్కడనే నాలు దక్కింది. వారి అదృష్టవశాత్తు విశ్వవిద్యాలయావరణ పొలిమేరలోనే కలెక్టరు బంగళాలో ఉన్న శ్రీ జె.పి.యల్‌. గ్విన్‌కు విశాఖపల్లెటి దిక్కుల నున్న.... బాసపై మక్కున కలిగి దానిపై పరిశోధన చేయ మొదలుపెట్టారు. తజచు శ్రీ భద్రిరాజు కృష్ణమూర్తిని కలిసికొని తన విజ్ఞానతృష్ణ తీర్చుకొంటూ ఉందేవారు. క్రమంగా శ్రీ భద్రిరాజు కృష్ణమూర్తికి పరిశోధన సామర్థ్యం పెరిగి, కొంతగా అంతర్జాతీయ గౌరవం పొంది, హైదరాబాద్‌ విశ్వవిద్యాలయానికి ఉపాధ్యక్షులు అయినారు.

ఆం(ధ్ర విశ్వవిద్యాలయావరణలో నున్న వారికి అతిపరిచితులైన అధ్యాపకులు ఇద్దలు - దాదాపు జోడుగా సంచరిస్తూ - ఉండేవారు. ఒకరు శ్రీ యస్‌.టి. కృష్ణమాచారి. వారు జర్మన్‌, 'ఫెంచి, థర్జు ఆనర్సు విద్యార్థులకు ఒక సంవత్సరం బోధించేవారు. మాధమాటిక్సు, సైన్సు వారికి జర్మన్‌, ఆర్టు వారికి (ఫ్రెంచి బహుశః తమ వైజ్ఞానిక రంగాలలో ఆయాభాషలలో గొప్పగ్రంథాలను క్రమంగా చదువగల నేర్పరితనం పిల్లలకు అబ్బేందుకు, అనుకుంటాను. (కాని చాలమంది పరీక్ష అయిపోగానే, తమ ముఖ్యశాఖపై కేంద్రీకరించేవారు. ఆనర్భు అయిపోయి బైటకు పోయేప్పటికి, వెనుకటి (ఫ్రెంచి, జర్మన్‌గాలి ఆసముద్రం గాడ్పులలో కలిసిపోయేది.) (క్రెంచి స్రీలకు చెందిన వాస్యోక్తు లెన్నో ఉన్నట్లు క్రీ యస్‌. టి. కృష్ణమాచారి సంభాషణలలో వెల్లడి అవుతూఉందేది. ఆయన ఒకసారి ఉపన్యాసం ఇస్తూ ఇలా అన్నారు. “ఉపన్యాసం ఫ్రెంచి స్త్రీల దుస్తులలాగా కుతూహలం కలిగించేటంత కుజుచగాను, వస్తువును కప్పేటంత పొడవుగాను ఉండాలి.” మతొకటి: విమానాశ్రయంలో ఒకనిని వీసా అథికారి నిలబెట్టి, “చూడండి, ఈఫారంలో పిల్లలు లేరు” అన్నారు. మటి యీ శిశువుమాట యేమిటి?” అనగానే ఆ ప్రయాణీకుడు “క్షమించండి అది నా సెక్రటరీ పొరపాటు... అలా అయింది” అన్నాడట. వేమూరి వేంకట రామనాధం 171

నేనూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

వీరితో జతగా దాదాపు ప్రతి ఉదయం దాక్టరు వి.యస్‌. కృష్ణ యింటికి నడచి వెళ్ళేవారు ఆచార్య యస్‌. మీనాక్షి సుందరం. పొట్టిగా చాల సన్నగా, కొని మాధమాటిక్సులో అతి బలిష్టంగా, ఉండేవారు. ప్రతి దినం వారిద్దటికి అక్కడ ప్రత్యేకమైన పనియేమి ఉండేది, బహుశః రుచిమంతమైైన కాఫీ 'త్రాగటంతప్ప! అది వారికి కొంత కాలక్షేపంగా ఉందేది. దైనిక విధులలో మునిగేముందు.

ఆచార్య ఆర్‌. వెంకటరామన్‌ “లా” శాఖాధిపతిగా ఉండేవారు. అచ్చం పేరుగన్న చెన్నై న్యాయవాదివలె కన్పడేవారు, దుస్తులు ధరించేవారు, సూటు, పైన తలపాగా. ఇది చక్కని గంజిపెట్టి ఆయనకు మాత్రమే సాధ్యమయిన త్రిప్పులలో అందంగా కనిపించేది. ఆయన ప్రఖ్యాతి గల ఉపన్యాసకుడు, సభలలో గంభీరమైన వక్త. తరగతిలో పాఠం చెప్పునపుడు దగ్గణ నోట్సు లేకుండానే - ముఖ్యంగా “హిందూలా”- బ్రహ్మాండంగా అధ్యయనం చేసేవారు. విద్యార్థి కార్యక్రమాలలో తజచుగా పాల్గొనేవారు. వాస్టలుకు కొన్నాళ్ళు వార్దెనుగా ఉన్నారు, కాలేజీలకు ప్రిస్సిపాలు పదవి కూడ నిర్వహించారు, చూపుల కెంత ప్రభావవంతంగా కన్పడేవారో, తన విద్యలో కూడ తొనంత పాండిత్యం గలవారు.

ఇలా చెప్పుకుపోతూ ఉండవచ్చును. ఆ వనం లోని వృక్షాలను గూర్చి చెప్పవలెనంటే, “టెలిఫోన్‌ డైరెక్టర్‌” వలె, ఎవరిని వదలక పేర్కొనటం ఒకమార్గం, తమ శాఖలో 'ప్రజ్ఞకల్గి, విశ్చ్వవిద్యాలయవైశాల్యం మీద, విద్యావిధానపరంగాను, 'ప్రల్యేకప్రభావం చూపిన వారిని గూర్చి వ్రాయటం మజౌక మార్గం. నేనీ రెండవ పథం స్వీకరించాను.

ఈ (ప్రకరణంలో పేర్కొనబడని యెందతో మహానుభావులు నన్ను క్షమించుడని (్రార్ధిన్తున్నాను. వారి మి్యత్రులు, విద్యార్ధ్భలు మజింత విశాలహృ్భదయంతో ఇది గమనించుడని కోరుతున్నాను.

అవన మేమాదాచిదాా నాను. ఇంాాలద్తవా మమా... 172

71 ఉపాధ్యక్షత్రయము

1. జాక్త్ష్తర్‌ మ.ఆక. డె ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయములో నా మొదటి దశాబ్ద మంతా శ్రీకట్టమంచి నె క్‌ రామలింగా రెడ్డి ఉపాధ్యక్షులుగా ఉండేవారు. " క్ట. వారిని నేను తొలిసారిగా, దూరం నుండి, ల మచిలీపట్టణంలో 1987లో చూశాను. నా “భీ స | విదారి హృదయానికి వారు గురుతుల్యులులాగా
2. స 2. కనిపించారు. హిందూ కళాశాలలోని తెలుగు శ స్త | అధ్యాపకులు శ్రీ పువ్వాడ శేషగిరిరావు తన నే సు షః అనితర శ్రావ్యస్వరంలో తామువ్రాసిన పద్యాలు . గ్‌. చదివారు. నాకు ఇప్పటికీ గుర్తు ఉన్నవి ఒక అ నావా నాన! సీసంలోని చిట్టచివరి మాటలు “కడు మంచి కట్టమంచి”. ఆ పద్యంలోని నాలుగు పాదాలు ఈ సమాపన పదాలకు ట్రోవ తీసేవిగా వ్రాశారు. ఎందథి మీద ఎందలు ఎన్ని పద్యాలు (వ్రాయలేదు, ఉత్తమ తమ విశేషణాలను పొందు పణుస్తూ! కాని యీ అభినందన పద్యావళి నాకు ప్రత్యేకంగా ఉన్నట్లు అనిపించింది. సరే, ఆ సభ అయిపోయిన పిదప మామూలుగా ఇంటికి వెళ్ళాను. తిరిగి ఆపద్యం, ఆ అంతిమ పదబంధం, నాకు 1938లో ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో నేను విద్యార్ధిగా చేరిన సందర్భంలో గుర్తువచ్చినాయి. అక్కడ నా రెండు దశాబ్దాల నివాసంలో అనుక్షణం ఈ “కడుమంచి" అన్న తేటతెనుగు విశేషణం కేవలం “కట్టమంచి"కి అను ప్రొసార్ధం వేసిందికాదు - పద్యరచయిత కలాంటి సరదా ఉండటం సహజమే, కాని - ఆ రచయిత మనసులో ఈ “కట్టమంచి” గుణ సముదాయం (ప్రేరేపించిన యధార్థవచనం అని నాకు తేటతెల్లం కాజొచ్చింది, వేమూరి వేంకట రామనాధం 173

నేనూ,ఆంధ్రనిశ్వవిద్యాలయమూ

డాక్టర్‌ సి.ఆర్‌.రెడ్డి ఎలాగో నాలుగు వోట్లు గింజుకొని ఉపాధ్యక్షపదవి సంపాదించుకొన్న తరగతిలో చేరరు. భారతదేశానికే అధ్యక్షుడు కావలసిన శ్రీ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌ తో వంతులు పడినట్లు అఆ ఆసనం ఆర్జించిన మనీషి ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం ఆరంభ దశలలో ఉండటం వారి నేతృత్వానికి, దూరద్భష్టికి మహత్తరమైన అవకాశం కల్గించిన పరిస్థితి యని నాఉద్దేశ్యం. ముందొక అయిదేండ్లలో, తరువాత అవరోధం లేకుండా పదేళ్ళకు పైన ఒకే బారున వారు ఆ పదవిలో ఉండటం వలన వారి దీర్చాలోచనలకు ఆచరణలభ్యత కలిగింది. పైగా మఖునాడు తన పదవి ఉంటుందో ఊడుతుందో అన్న బెంగగాని,ఎవరి పనుపుకు లోఐడి యే అ-సాంస్కృతిక కార్యం చేయక తప్పదో అన్న భీతి గాని, లేకుండా తన సారథ్యం నిర్వహించారు. తన నిరవధిక- అధ్యక్షతకు ఏ సూక్ష్మంగానో మారు గొంతు తనకు తట్టిన క్షణమే - నా మొదటిదశాబ్దం చివర - తన పదవిని విరమించుకొని మైసూరు విశ్వవిద్యాలయంలో ప్రో-ఛాన్సెలర్‌గా వెళ్ళారు. అప్పటికే ఆయన వయసులో పెద్దవారు.

దాక్టర్‌ సి.ఆర్‌.రెడ్డి విశ్వవిద్యాలయంలో పితృశ్రీ (ఫాదర్‌ఫిగర్‌) వలె అందబకు - విద్యార్థులకు, ఉపాధ్యాయులకు - స్ఫురణ కల్పించారు. విద్యాశిబిరంలో వలసినవి రెండు : చదువులో ఘనత, మానవతా దృష్టిలో వినుతి. మొదటి దానిలో రెండవది మేళవించ గలిగిన విద్యాస్థలం పదికాలాల పాటు స్మరణీయంగా ఉంటుంది. ఈ అసాధారణ యజ్ఞంలో డాక్టర్‌ రెడ్డి అసమానుడైన బుత్వికుడు. సాధ్యమయినంత వజకు అందరిలోను ఈ విధమైన అన్వేషణకై ఉత్సాహం కలిగించారు. వారు కేంబ్రిడ్జిలో చదివారు. అక్కడి అస్థలిత వైజ్ఞానిక దృక్పథం జీర్ణించుకొన్న వ్యక్తి. అలాంటి జిజ్ఞాస ఏ కొంతగానైనా ఇక్కడ పెంపొందించవలె నని తహతహ పడిన ఉపాధ్యక్షుడు.

వారి కేంట్రిడ్జి చదువొక వంతు, వారిలో మజొక అనితరమైన శక్తిఉంది. సారస్వత రంగంలో వారి తార్మికప్రజ్ఞను జొనిపి “కవిత్వతత్త్వవిచారము” అన్న ఉద్దంథం వ్రాశారు. ఇది మన పూర్వికుల శ్లోకాలకు తెలుగుగాని, పాశ్చాత్యుల విమర్శపథాలకు (గ్రుడ్డి అనుకరణంగాని, కాదు. ఈ విషయం మీద, వారు శ74

ఉపాధ్యక్షత్రయము

వ్రాసిన పద్యకావ్యాలమిద క్రమంగా ఈ ప్రకరణంలో ప్రస్తావిస్తాను. స్టాలీ పులాకన్యాయంగా. ఇక్కడ ఈ విషయం సూచించిన దెందుకంటే, ఆయన కేవలం చదువుల యంత్రాలయం నడిపించదలచిన వ్యక్తి కాదు, చదువులో గల పరమార్ధం కోసం మనం తపించాలి అన్న నీతిని విస్ఫుటంగా ఈయగల్లిన మనీషి అని సూచించటానికి.

మతఉొక ఉపోద్దాతప్రాయమైన అంశం :; ఆయనకు ఎన్నడో సతీ వియోగం కలిగింది. తిరిగి పెండ్లి చేసికోలేదు. తన పూర్ణవ్యగ్రత కేవలం విశ్వవిద్యాలయ సముద్ధరణ మీద కేంద్రీకరించారు. సంసార సాగరంలో అనుదినం ఈదవలసిన అవసరంగాని తన జరుగుబాటు కొజకు డబ్బువెనుక వేయవేసికొన వలెననే ఉబలాటం కాని లేని యోగ్యుడు దాక్టర్‌ సి.ఆర్‌. రెడ్డి.

డాక్టరు సి.ఆర్‌. రెడ్డి విద్యార్థులతో సంబంధాలు కల్పించుకొని ఆనందం చెందేవారు. (అవి పరిమితంగాను, కాని ప్రభావవంతంగాను ఉండేవి). వారికి గల సహజహాస్య వాచా ధోరణి ఈ (ప్రక్రియలో ఎంతో ఉపయుక్త మయ్య్యోది.

ఒకసారి ఎక్కువ చలిగాలులు వీచే సమయంలో విద్యార్థి వసతి గృహాలకు వచ్చి నవ్వుతూ, “ఏమిరా, మునలమ్మలలాగా కాలుచేయి ముడుచుకుంటూ గదులలో ఏ మూలనో కూర్చోకండి. బైటకు వచ్చి అటుఇటు తిరగండి, ఒక స్వెట్టర్‌ వేసికొని,” అన్నారు. విద్యార్థులకు చలిపోలేదు గాని, చలి అంటే పులి అన్న భయం పోయింది.

ఆయన చనువుకు దగ్గజతనానికి అనువైన దన్నట్లు “ఏమిరా” అంటూ ఉండేవారు. విద్యార్థులను సరే, కొన్ని పట్ల ఉపాధ్యాయులను కూడ అలా ఊతపదంతో పలుకరించేవారు. ఎవ్వరు నొచ్చుకొనే వారు కారు.

అప్పుడప్పుడు విద్యార్థుల వక్తృత్వ కార్యక్రమాలకు వచ్చేవారు. ఒకనాడు శ్రీ సి.ఆర్‌. విశ్వనాథం అనే విద్యార్థి “దేవుని గుణించి మాట్లాడుతూ, “చూడండి, ఒక ఉల్లిపాయ తీసికొని ఒక పార ఒలుస్తాము. తరువాత మటొక పొర ఒలుస్తాము. ఆపైన ఇంకొక పొర... ఇలా ఒలుచుకుంటూ పోతే ఫలిత మేమిటి?” గుక్కత్రిప్పుకొనకుండా అధ్యక్షస్థానంలో ఉన్న డాక్టర్‌ సి.ఆర్‌. రెడ్డి “కళ్ళలో నీళ్ళు వస్తాయిరా,” అన్నారు. వేమూరి వేంకట రామనాధం 175

నేనూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

కొత్తగా విశ్వవిద్యాలయం'యొక్క రెండు ద్వారాలకు “ప్రవేశద్వారము* “నిష్టమణ ద్వారము” అని ఖేదం కల్పించారు. అంతకు ముందు ఏ ద్వారంలోనైనొ సరే కార్లు ఇటు అటు పోతూ ఉండేవి. ఈ విభేదీకరణం ఆ రోజులలో కొంతగొ క్రొత్త నిర్ణయమే. ఒకనాడు విద్యార్థుల సభలో మాట్లాడుతూ డాక్టరు సి.ఆర్‌. రెడ్డి దాని నిలా సమర్ధించారు “చూడండి, ఎదురు బొదురుగా కార్లు వస్తో ఉంటే ప్రమాదాలు జరుగవచ్చును. ఒకే వైపుగా వస్తున్న ఒక కారు ముందు కారుకు తగిలితే, అది యింకా వేగంగా పరుగెత్తుతుంది.”

ఆరోజులలో విద్యార్థులు మాక్‌ పార్లమెంటు, మాక్‌ న్యాయస్థానాలు నిర్వహించేవారు. ఒక మాక్‌న్యాయ విచారణలో నిందింప బడినది “సైన్సు.” సైన్సు ప్రజలకు హింసాకరమైన విజ్ఞానము” అన్నది నేరం, అది సుప్రసిద్ధ శాస్త్రజ్ఞుడైన డాక్టరు యస్‌. భగవంతంలో వ్యక్తీకరించి, ఆయనను బోనులో నిలబెట్టారు. (కూర్చున్నారనుకోండి.) వివిధ న్యాయవాదులు తమతమ ఆరోపణకు గాని రక్షణకు గాని అనుగుణమైన విషయాలు తెలుపుతున్నారు. ఒక వాది డొంకతిరుగుడుగా అసలు గట్టిగా మందలించ వలసిన నేరాలంలే యేమిటో విశదీకరిస్తూ హత్య మొదలయినవి పేర్కొని, యిక శ్మశానంలో గోరీలను కదల్పటం గూర్చి మాట్లాడటం మొదలుపెట్టాడు. వినేవారికి ఇది వల్లకాడు సభయా అన్నంతగా విసిగించాడు. న్యాయాధ్యక్షస్థానంలో కూర్చుండిన డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి, “పాపం, ఈ భగవంతానికి శృశానాలకీ సంబంధం ఏమిటయ్యా, అమాయకుడు” అన్నారు. అడుగబడకుండానే ఆ వాది చిట్లించుకున్న ముఖంలో నవ్వు దూర్చుతూ,

తాను ఉపాధ్యక్షునిగాను, డాక్టర్‌ వియస్‌.కృష్ణ రిజిస్ట్రారు గాను ఎన్నిక అయిన సందర్భంలో సంతోషంతో నిండిన ప్రజాసముదాయం (విద్యార్థులతో సహా) ఒక సభ ఏర్పజచారు, వెంటనే, వారిద్దజను అభినందించటానికి. అభినందనము కొందజు ఉపన్యసించిన తరువాత, డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి లేచి తన సహజ ధాటితో స్పందన వాక్యాలు పల్మారు. ఇక డాక్టరు వి.యస్‌.కృష్ణ వంతు వచ్చింది. ఆయన కొంత నట్టుకుంటూ “నేను ప్రిపేర్‌ చేయలేదే” అన్నారో శ76

ఉపాధ్యక్షత్రయము లేదో, డాక్టరు సి. ఆర్‌. రెడ్డి ఒక అరఠావు కాగితం, పెన్సిలు ఆయన ముందు పెట్టి “ఇప్పుడు చెయ్యండి, అయిదు నిముషాలలో” అన్నారు. ఇలా వారి వాచాధోరణి లోని శ్రావ్యతను ఉదాహరిస్తూ పోవచ్చును. కాని వారిలోని ఉత్తమ సుహృదయతను నిరూపించే ఒక సన్నివేశం ఉటంకిస్తాను. ఆనాడు ఇంకా ఆంధ్ర రాష్ట్రం రాలేదు - అది కావాలి కావాలి అని అందజు అనేక విధాల ఘోషచేస్తూ ఉండేవారు గదా. విద్యార్థులు ఆంధ్ర వారోత్సవాలు జరిపేవారు. వాటికి సూత్రధారులైన విద్యార్థులు తమతమ చాతుర్యాలను ప్రదర్శిస్తూ సభాలంకరణలు చేసేవారు - ఒక సంవత్సరం ఒక అపూర్వ సభా నిర్మాణం జరిపారు. కాకతీయ ద్వారము, విజయనగర ద్వారము, రాజరాజ ద్వారము, మొదలుగా గల పూర్వాంధ్ర రాజుల స్మరణలు నిలిపారు. చూచే వారికి “పాపం ఇన్ని ద్వారాలున్నా వీరికీ నాడు స్వంతమైన రాష్ట్ర ప్రవేశద్వారం లేదే” అన్న జాలి పుట్టించేట్లుగా అందణు మెచ్చుకొంటున్న యీ సభాస్థలికి డాక్టర్‌ సి. ఆర్‌ రెడ్డిని తీసికొని వచ్చారు, “చూడండి” అన్నధీమాతో. ఆయన ఆద్వారాల ద్వారా నడుస్తూ, అన్నీ అయిన పిదప ప్రక్కనున్న విద్యార్థి అధ్యక్షునితో (శ్రీ శషావతారం) అన్నారు, “ఏమిరా, ఇందలు రాజుల ద్వారాలు లేపావు. రెడ్డి రాజులను మజచి పోయినావురా”. నిజమే, పొరపాటే, కాని తనకూ వాక్చాతుర్యంగల ఆ విద్యార్థి వెంటనే అన్నాడు, “అయ్యా, మేము పడిపోయిన రాజుల ద్వారము మాత్రమే లేవనెత్తాము, ఇంకా ప్రభుత్వం చేస్తున్నవారికి కాదు.” శ్రీ సి.ఆర్‌.రెడ్డి ముఖంలో ఆ నిముషంలో కలిగిన హర్షస్ఫురణ తటిల్లతను మించిన సౌందర్యంతో నిండియుంది. ఆ విద్యార్థి బుజం అనునయంగా తట్టుతూ'-ముందుకు సాగారు. ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయం యుద్ధకాలంలో గుంటూరులో ప్రవాసం చేసిన సమయంలో, ఒక సభలో శ్రీ తెల్లాకుల జాలయ్య అనే మ్యునిసిపల్‌ ఛెయిర్‌ మన్‌ డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి ని గూర్చి నాలుగు మాటలు చెప్పవలసి వచ్చింది. అవి ముందే సిద్ధం చేసికొని వ్రాసికొని వచ్చారు, తన యింగ్ర్లీషుకు కష్టపడిమెబుగు దిద్దుకుంటూ, ఇంత వారిని గూర్చి గదా పలుకుతున్నది, అని. ఏదో ఒక విషయం ప్రస్తావిస్తూ ఈ చిన్నివిషయం డాక్టర్‌ సి.ఆర్‌.రెడ్డి అంత ప్రతిభావంతునికి తెల్పటం వేమూరి వేంకట రామనాధం 177

నేనూ, ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ “కారీయింగ్‌ కోల్‌ టు న్యూకాసిల” వంటిదని చమత్కరించారు. ఆ పదబంధం ఇంగ్రీషులో అతి పరిచితమైన సామెత లాంటిది. బొగ్గుకు మాతృభూమి అయిన న్యూకాసిల్‌ స్థలానికి బొగ్గును బైటనుండి తీసికొని పోవటం ఏమిటి అన్న శక్తి ఉన్న దందులో. ఆయన ఇంగ్లీషు వికాసానికి అందలు హర్షం ప్రకటించారు. వెంటనే డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి అన్నారు. “చూడండి, ఈయన యెంత గడుసో! నా నుదురుమీద సగ భాగం కొంచెం నల్లగా ఉంటుంది. గదా (ఎందుకోయేమో), అది చెప్పకుండా చెప్పినట్లు చమత్కారం చేశారు!” అందలు గొల్లుమని నవ్వారు. నిజానికి శ్రీ జాలయ్యకు అలాంటి అలంకార ప్రయోగశక్తి కలదన్న ప్రసిద్ధి లేనేలేదు, కాని సందర్భం బట్టి ఆయనకు కూడ అభినందన గొప్పగా దక్కింది. డాక్టర్‌. సి.ఆర్‌.రెడ్డి సముఖానికి వెళ్ళ్లటమంటే విద్యార్థులకు, అధ్యాపకులకు కూడ కొంత మెల్లని దడ ఉండేది. ఆయన క్రూరుదని కాదు, తమకు నష్టం కలిగిస్తాడని కాదు. కాని ఆయన వచస్సృందనకు తట్టుకొనటం కొంచెం పిరికితనం కలిగించేది. నేను విద్యాలయ - అధ్యాపక సంఘానికి కార్యదర్శిగా ఉన్న సందర్భంలో, వార్షికోత్సవానికి వారిని ఆహ్వానించవలెనని కమిటీవారు నిర్ణయించారు. ఆ ఆవ్వానం వారికి ముఖతః అందించటం యోగ్యమని ఆ పని నామీదపెట్టారు. కార్యదర్శిని గదా, తప్పలేదు. “ఫరవాలేదు, మేము కొంచెం ఇవతలగా ఉంటాములే” అని డాక్టరు యన్‌.వి సుబ్బారావు ప్రభృతులు - నా కన్న యిలాంటి సన్నివేశాలలో అప్పటికే కొంత అనుభవం గల పెద్దలు - ధైర్యం చెప్పారు. ఈ ధైర్యానికి అవసరం ఎందుకంటే మా పొరపాటు వల్ల వ్యవధి చాల కొద్దిగా తటస్థించింది, మా ఆహ్వానానికి, ఆ ఉత్సవానికి. సరే, తప్పనిసరి విధిగా వారి సన్నిధికి చేరాను. నా క్లుష్తమైన ఆహ్వానవాక్యాలు వింటూనే ఆయన అన్నారు, “ఏమిరా, నా సమయం “పోరంబోకు” అనుకున్నారా ఇలా మీయిష్టం వచ్చినట్లు అది ఆక్రమించటానికి” నేనేమీ ఎదురు అనలేదు, అనలేక పోయినాను. సరే, వెనుదిరిగి, బైటపడి, అక్కడే కొంచెం అవతలగా వేచియున్న డాక్టరు సుబ్బారావు దగ్గణ చేరగానే, ఆయన అన్నారు, “ఏమయింది అక్షింతలు బాగా పడ్డాయా?” నేను జరిగింది 1786

ఉపాధ్యక్షత్రయము

నివేదించగానే, “ఓహో, అంతేనా, అదృష్టవంతుడివి” అని సముదాయించారు. ఎలాగైనా కొంచెం చిన్నబుచ్చుకున్న మనస్సుతో ఇంటికి వెళ్ళాను. డాక్టరు సి.ఆర్‌. రెడ్డి దగ్గణ నుండి ఒక ఉత్తరం వచ్చింది. అనుకోని టెలిగ్రాంలాగా. అది స్వీకరించి చదివానుగదా, క్లుప్తంగా ఇలా ఉంది. “మీ వార్షికోత్సవం చాల చక్కని కార్యక్రమంతో ఏర్పాటు చేశారు. ఆచార్య మామిడిపూడి వెంకటరంగయ్యవంటి (శ్రేష్టులు ఉపన్యాసకులుగా వస్తున్నారని నాకానందంగా ఉంది. ఇంత ఉన్నత స్థాయిలో సభను ఏర్పాటు చేసిన మీకు నా అభినందనలు. నేను రాలేకపోతున్నానే అని విచారిస్తున్నాను. అయినా నాకు తెలిపినందుకు, అధ్యాపకసంఘంవా రిలాంటి సమంజస కార్యక్రమాలను జరుపుతున్నందుకు సంతోషం తెలియపలుస్తూ, మీ ఉత్సవానికి విజయం చేకూరాలని ఆశిస్తున్నాను.” నాకు ఆనందంతో పాటు, మనసుకు నిబ్బరమే కాక, “పట్టు విడుపుకు” దాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి ఉత్తమాధ్యాయం గా స్ఫురించారు. అలాంటి ఉత్సాహం పుట్టించే ఉత్తరానికి, అది లేనప్పటి వృదయ సంకోచానికి గల వ్యత్యాసం గ్రహించిన అనుభవజ్ఞుడు.

డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డికి గల వైజ్ఞానిక దృష్టి కేంద్రీకరణ, అర్ధవంతము ఆహ్హాదకరము అయిన వచస్సంస్మారము, రూఢి పునాదుల మీద వృద్ధి చెందినాయి. అవి సరస్వతీ కటాక్షం. ఇది వారి కార్యక్రమాలన్నింటి మీద ప్రభావం చూపుతూనే ఉంది. ఒకసారి ఆ అదృష్టం కలిగిన వారు నిరంతరం సూటియైన విజ్ఞానవధమే ఆశ్రయించి యుంటారని వారి ప్రవర్తన వెలువరించింది. ఒక తార్మాణ సమమైన సన్నివేశం పేర్కొంటాను.

నేను “సంయుక్త” అన్న పద్య నాటికను వ్రాశాను, ఆనర్సు చదువు తున్నప్పుడే (బుజువు : విద్యార్థి పత్రిక లోని నా సమర్పణకు డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి బహుమానం వచ్చింది.) అది అటు ఇటు సరిదిద్దుకొని, గుంటూరులో విశ్వ విద్యాలయం (నగర) వనవాసం చేసిన రోజులలో వారి యొద్ద చదివి వినిపించటానికి ధైర్యం పుంజుకొన్నాను. ఆ రెండు అంకాల నాటిక వారి ముందు కూర్చుండి వఏకధాటిని చదివి వినిపించాను - రెండు గంటలకు పైగా పట్టింది.

వారి సమక్షంలో నా “బాల్టూ రచనను వినిపించ సాహసించటం నాకే వేమూరి వేంకట రానునాధం 179

నేనూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ విడ్డూర మనిపించింది. నా ఉద్యోగమా వాణిజ్యశాఖలో. నేను కేంద్రీకరించ వలసినదా పరిశోధన - దీనికై నాకాజకు ప్రత్యేకంగా వారే కల్పించిన వసతులు మటతొక ప్రకరణంలో మనవి చేశాను. నాకు కాని రంగంలో దూకి, నా భావికి కర్తయైన ఉపాధ్యక్షుని ముందు నా పద్యాలు పొడటం కేవలం శారదాప్రేరిత మనిపిస్తుంది. నా శ్రావణం ఏకారణం చేతనైనా బెడిసి కొడితే, కవిగా నా ప్రతిష్ట అటుంచి నా ఉద్యోగపు నిచ్చెనకే కుదురు తప్పవచ్చు.

వారి ముందు నేను చదువ మొదలిడగానే వారి కనులలో అసాధారణమైన వెలుగు కనపడింది. నాలో ఉత్సాహం ఇనుమడించింది. మొదటి బెదరు సద్దుకొని, గొంతు కుదురుచెంది, పద్యపరనం సాగింది.

జయచంద్రుని కూతురు సంయుక్త - మహమ్మద్‌ హోరీతో చేరి తన (ప్రియుడు పృధ్వీరాజుపై కత్తి కట్టిన చారిత్రిక వాస్తవికత భూమికగా తీసికొని - తండ్రి యొద్దకు యుద్ధసమయంలో పోయి “అది తప్పు” అని వాదిస్తూ, చివరకొక వాదం నినదిస్తుంది.

“జయచంద్రుండును పృధ్వినాథుడొకడై” క్ష్మా చక్రమున్‌ ని

ర్భృయ నిద్రారతి నొందు భారతము _ లేదా తరు

ద్వయ సంఘర్షణలో

నేనా పద్యం... మంచి మత్తేభం వ్రాశానే అన్న గర్వంతో చదువుతున్నాను

• అవి మనకు స్వాతంత్ర్యం ఇంకారాక, పాకీస్తాన్‌ కోసం జిన్నా ప్రభృతులు (మోత చేసే రోజులు. సహజంగా నా ఆవేశం ఐక్య భారతం వైపు ఉంది గదా, ఆ భావం ఇరికించి యీ మత్తేభం వ్రాశాను. “ఆహా అని ఆయన మెచ్చుకుంటారని నేను ఆశిస్తున్న క్షణంలో, ఆయన “ఒరేయ్‌ ఆగరా” అన్నారు. “భారతము ఒకేదేశము అన్న భావం ఎప్పుడు కలిగింది? పృధ్వీరాజు = జయచంద్రుల కాలంలో అది ఉన్నదా?” అని అడిగారు.

నిజమే, యీనాడు మనం అనుకొంటున్న భారతదేశసమ(గ్రత ఎప్పటి నుండి కలిగింది? ఇంగ్లీషు వారి (ప్రభుత్వానికి ముందు “భారతదేశం” అన్నది ఒక భౌతిక భూభాగంగా తప్ప, ఒక ఏకరాజకీయ సంవిధానంగా ఉన్నదా? 180

ఉపాధ్యక్షత్రయము ఆనాడులేని భావాలను ఆనాటికి చెందిన కవితలో జాొన్నవచ్చునా? అన్న ప్రశ్న వారి ఆటంకంలో అంతర్జతమయి ఉంది. పరిశోధనకు నడుము గట్టిన నాకు ఈ విధమైన కనువిప్పు చాల ఉపయోగకరంగా తోచింది. అయితే, ఘోరీ మహమ్మద్‌, మన పృధ్వీరాజు, జయచంద్రుడు ఎలాగా అని నేను తికమక పడుతూ ఉండగానే, ఆయన నేను ఇజికిన బోనుకు తలుపు మెల్లగా తెజచారు. “ఫరవాలేదులే, పద్యం బాగుంది, ఉంచు, తీసివేయకు” అన్నారు. అమ్మయ్య, నాచెమట లావిరి అయినాయి. కాని, సన్నివేశానికి సరిపడని ఊహలను ప్రవేశపెట్టరాదు. అన్న పరిశోధకసత్యం బాగా నాలో నాటుకుపోయింది.

కొంత ధైర్యం లంఘించి పద్యాలు చదవటం సాగించాను. ఒక పద్యంలోని “ప్రపంచకము" అన్న పదం విని, ఆయన ప్రశ్నార్థకంగా చిరునవ్వు వదలారు. తన మనసులో ఉన్న స్పందన యేమో నేను గ్రహించగలిగి, *ఈ పదం అందలు వాడుతున్నారండీ,” అన్నాను మెల్లగా. ఆయన అన్నారు,“పదాలు మాజుతూ ఉంటాయి, నిజమే. అయితే, యిది భారతంలో చూపించగలవురా?” నేను తెల్లమొగంపెట్టి “ఇది మార్చటానికి కూడ, కొంత ఇబ్బంది అండీ, ఆ “క”ప్రాసన్థానంలో పడింది” అని గొణిగాను. “పరవాలేదులే, పైనచదువు” అని అభయం ఇచ్చారు.

ఈ సన్నివేశం నాకు అప్పటినుండీ మనస్సులో తెర వెనుక వేషం లాగా నిల్చియే ఉంది. ఆ పదం గుటించి కాదు, నేటి శబ్దోపయోగ విజృంభణలో అదొక లెక్కకాదు. కాని వారికి భారతం మీద గల ప్రామాణ్యం నన్ను ఆశ్చర్య పజచటమే కాక, నాలో ఆ మహేతిహాసం మీద అది వఅకు కన్న గాధమైన అభిమాన గౌరవాలు స్థిరపడినాయి. భారతం మీద వారు వ్యాసాలు వ్రాస్తారని నేను చాల వండ్లుగా వింటూ ఉండేవాడిని. నేరుగా వారిని అడిగే స్థితిలో, వయసులో నేను లేకపోయి, దాని ఆంతర్యం వారి ముఖతః తెలిసికొన లేక పోయినాను. భారతం మీద ఎందజు వ్రాయలేదు! మటి వారి “కవిత్వతత్త్వ విచారము” లోని నవీనత పండితులకు హృదయంగమం కాలేదా! వీరు “నవయామిని"లో బిల్బణీయానికే పంగనామాలు పెట్టలేదా! ఎవరి త్రాసు వారిదే. వేమూరి వేంకట రామనాధం 181

నేనూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

డాక్టర్‌ సి.ఆర్‌.రెడ్డి తులనంలో భారతం ఏకొంతగా నైనా పడియుంటే, విమర్శకళావిహారులకు ఎంతో మేలు కలిగేది, అని నా అభిప్రాయం. నే నీమర్య భారతము మీద అయిదు దీర్చ వ్యాసాలు వ్రాశాను. నా స్వల్ప - ఉద్దేశ్యం ఏదోకొంత క్రొత్త చూపా ననిపిస్తుంది. మటి, డాక్టర్‌ సి. ఆర్‌.రెడ్డియే తమ భావాలను పుస్తకస్థం చేసియుంటే, సమీక్షారంగంలో పరిశోధకులకే కాక, అవసరం ఉన్నా లేకున్నా కవిత్రయానికి కూడ కొంత ఉపద కలిగేది.

నా “సంయుక్త” పూర్తిగా విని దానికి “తొలిపలుకు” వ్రాయటానికి అంగీకరించారు. అందులోని చివరి వాక్యం నాకు సర్వదా సంస్కృతిపథమంటే యేమో గుర్తు చేస్తూ ఉంటుంది.

“ఈ నాటకమును జదివినప్పుడు మనస్సున కొక గొప్ప సంశయము తట్టక మానదు. వ్యక్తుల యొక్క సుఖము దేశము యొక్క దుఃఖమునకు మూల మగుట, దేశము యొక్క సుఖము వ్యక్తుల యొక్క దుఃఖమునకు విధి యగుట- ఎందులకీ పరస్పర వైషమ్యముల గరుణామయుందును సర్వశక్తి సమేతుండును వైన భగవంతుండు కల్పించినాండో! మానవుని యొక్క జీవిత ప్రయాణములో ముందు నుయ్యి, వెనుక గొయ్యి” యనునదియేనా సనాతనమును శాశ్వతమును నైన పరిస్థితి?"

ఇంతటి ప్రజ్ఞావంతుడు చివరకు అన్నారు “ఇది తీసికొని పోయి శ్రీపింగలి లక్ష్మీకాంతానికి చూపు, ఏమైనా సవరణలు అవసరమేమో”. ప్రాజ్ఞుదే కాక వినయగుణం కూడ కలవాడు!

దాక్టర్‌ సి. ఆర్‌.రెడ్డి వైదుష్యం గుటించి ముచ్చటించటంలో రెండు ముఖ్య విషయాలు మనం మఖవరాదు. మొదటిది వారికి ఆంధ్రభాషాభిజ్ఞులందటిలో నిక్కమైన ప్రశస్తిని కూర్చిన గ్రంథం - “కవిత్వ తత్త్వ విచారము”. కవిత్వం అనగా నేమి, దాని తత్త్వమేమి అన్న ప్రశ్చలకు మన పూర్వికులు - ముఖ్యంగా సంస్కృతభాషా నిధులు- ఎంత విరివిగా సమాధానాలు విశదీకరించారో! అలాంటి మాగాణి చేనులో తన నాగలి నడిపి దాక్టర్‌ సి.ఆర్‌. రెడ్డి ఒక నూతన పథం

ప్రకటించారు. వారికి గల ఆంగ్ల పరిజ్ఞానం ఒక కారణంగా, అంతకన్నా 182

ఉపాధ్యక్షత్రయము

ప్రముఖంగా వారిలోని సహజటప్రజ్ఞ కారణంగా, ఆ పథం అందథటి చూపు మెచ్చుదలను సంపాదించుకొన్నది.

ఎంతగా నంటే, ఆధునిక (సాహిత్య) సమీక్షారంగంలో వారే “ఆద్యుడా” అన్న వివాదం సహేతువుగా రేకెత్తించ గలిగి నంతగా! అందులో “సిద్ధాంతములు” కొత్తవి ఉన్నా లేకున్నా పూర్వ విమర్శకులలో అంతగా కనిపించని సమీక్షాసమగ్రత వారిలో ఉన్నదని పండితులు అంగీకరించారు. వారి సహజద్బగ్‌నైపుణి, వాచాలావణ్యం, ఇతరభాషలతో పరిచయం, మొదలైన విశిష్టతల కారణంగా ఈ “తత్త్వ” విచారం అపూర్వ గాంభీర్యం కల్గియుంది. శ్రీపింగళి లక్ష్మీకాంతం దీనిని యధార్థమైన ఆంధ్రకావ్య విమర్శ (ప్రారంభంగా గణించారు.

డాక్టర్‌ సి.ఆర్‌. రెడ్డికి ప్రముఖమైన అకాంక్ష నిర్దుష్టమైన “వ్యక్తిత్వం” మీద అని చెప్పాలి. ఇది తన ఉపాధ్యక్ష పరిపాలనలో ప్రతి నిమిషం తేటతెల్లమవుతూ ఉందేది. ఈ గుణానికి నాలు పోసినది వారి సాహిత్య సమీక్షా దృక్చథం అని చెప్పవచ్చును. ప్రబంధ స్రీలను గూర్చి అంటారు, వారి ఆకారాలు, చీరెలు, నగలు అన్నీ “అలంకారశాస్త్రమను నాకే అంగడిలో నెరవు తేంబడిన వస్తువులు. పేర్లు మాత్రము వేటు. చర్య లేమో యొక్కటే. అవియు నంత ్రేష్టములుగావు. వ్యక్తిత్వము సున్న” ఒక భూపతికి తనమంత్రి యుపదేశం చేస్తూ - “ప్రసంగవశమున” అన్నాడు. డాక్టర్‌ సి.ఆర్‌. రెడ్డిగారి చెణుకు - “ప్రసంగవశమా! శుద్ధాబద్ధము. అలంకార శాస్త్రవశమున గాదా[ొ

ఈ విధంగా స్వంతంగా ఆలోచించి తన వ్యక్తిత్వం ప్రతిబింబించేట్లు మానవుని ప్రవర్తన మెటుగు చెందాలి అన్నది వారిలో గడ్డకట్టిన యూహం. విశ్వవిద్యాలయ పరిపాలకునిగా తనకు సాధ్యమయినంత వలకు విద్యార్థుల మీద, అధ్యాపకుల మీద దాని ప్రభావం కల్గింపజేశారు. తాను నిర్వహించేది ఏదో వ్యాపారసంస్థ కాదుగదా, అంతిమ లాభమే అంత కోరికా అనటానికి. విజ్ఞాన రంగంలో ప్రత్యేక వ్యక్తిత్వం ముద్రవేసిన నూతన వ్యాసం విశ్వ విద్యాలయానికి ప్రధాన ధ్యేయం గదా. అది తన ప్రతి అణువున, ప్రతి నెత్తురు బొట్టున, అనవరతం అల్లల్లాడుతూ ఉండేది. వేమూరి వేంకట రామనాథం 183

నేనూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

దాక్టర్‌ సి.ఆర్‌.రెడ్డి యొక్క విశ్లేషణనైశిత్యం, ఉత్తమస్థాయికైన తహతహను గూర్చి యింతగా వ్రాయటం వాటివలన ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయానికి చేకూరిన (ప్రయోజనం దృష్టిలో పెట్టుకొని, అక్కడ చెలరేగుతున్న పరిశోధనకు నాణెము ప్రాముఖ్యము, ఉండవలెనన్న తపన వారిలో జీర్ణించుకు పోయింది. ఒక ఫలితం చూడండి. అక్కడి పిహెచ్‌.డి థీసిస్‌లను ముగ్గురు విదేశీపరీక్షకులకు - విఖ్యాతులైన వారికి - పంపేవారు. మన యింటిప్రక్క మేనమామ కొడుకుకు కాదు! ఇది అచ్చటి పరిశోధనపై ఒక అంకుశం లాగా ఉందేది. దాని మేలుకే; ఆంధ్రవిశ్వ విద్యాలయానికి భారత విశ్వ విద్యాలయాలలో పరిశోధన రంగంలో మంచిపేరు రావటానికే. (ఆనాడు తెలుగుశాఖలో పిహెచ్‌.డి. వ్యాసంగాలు విరివిగా లేవు, విదేశీ పరీక్షకుల అదనపు ప్రసక్తి ఆశాఖలో లేకపోయింది.)

ఈ విధమైన అంకుశం ఎన్నో యితర విశ్వవిద్యాలయాలలో ఆనాడు కూడ ఉందేది కాదు. ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలోనే కాలక్రమాన అది విసరివేయబడింది, నొప్పి కలిగిస్తూ పొడుస్తున్నదన్న విసుగుతో ననుకుంటాను. కాని మన పరిశోధక సమూహంలోనే సామర్థ్యం పెరిగిన కొలది “విదేశీపరీక్షకులే” అస్న బిగువుకు అర్థం ఉండదు.

వారు వ్రాసిన రెండు చిన్న కావ్యాలను గూర్చి ఒకటి రెండు మాటలు చెప్పాలి. (చిన్నవనగా పేజీలలో.) “ముసలమ్మ మరణం” త్యాగబుద్ధి తెలుగు నేలను వెలసిన రైతు పిల్లను గూర్చి, “నవయామిని” “అసలు” బిల్బణీయములోని గురుశిష్య ప్రణయాంకురం అసహ్యించి, తొలి “యామిని” ని “నవయామిసిగా మార్చి, ఆమె చేత చక్కని నీతి పలికించారు.

ఇక్కడ ఈ రచనలను గుజించిన పూర్తి విమర్శచేయటం నాజిద్దేశ్వంకాదు. (నేనొక విమర్శ వ్యాసం తెలుగు ఎకాడమీ వారి “తెలుగ” అన్న పత్రికలో వ్రాశాను.) వాటిలోని భావతంత్రి విద్యాలయ ఉపాధ్యక్షుని వీణలో ఎలా మైోగిందో అది విద్యాలయావరణలో నలుమూలల, బుద్ధిగల వారి మనోక్షేత్రంలో నిత్య వసంతంలోని గాలి అలలా వ్యాపించదగినదో ధ్వనించటం మాత్రమే యిక్కడ నా ముఖ్యోద్దేశ్యం.

184

ఉపాధ్యక్షత్రయము ఇన్ని దశాబ్దాల హోరును స్మృతి పథంలో వెనుకకు నెట్టి, ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం తొలి దశాబ్దాలలో దానికి కల్గిన అదృశ్య - కాని - సుస్థిర ప్రభావం ఉపాధ్యక్షుల నుండి ఎలా ప్రసరించిందో, గమనించినప్పుడు నాకెంతో పులకరింపు కల్గుతుంది, అలాంటి ప్రభావానికి నిరవధికంగా నిశ్వవిద్యాలయాలు నోచుకుంటే, విజ్ఞానార్ణుల కెంతో జ్ఞానప్రదంగా ఉంటుంది. కాని, అది లోపించినకొలది, డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి నా సంయుక్తకు వ్రాసిన తొలిపలుకులోని చివరి వాక్యం నాకు మజల మల గుర్తు వస్తుంది. ... “ఇదియేనా శాశ్వతమును సనాతనమునునైన పరిస్థితి?”

ఒక ముగింపు మాట. దాక్టర్‌ సి.ఆర్‌. రెడ్డి గారిది ఆదృశ్యప్రభావం, కానీ నిక్కమైనది. సంపంగె పరిమళం లాగా సుగంధదాయకమయినది.

ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయానికి మొదటి యిరువది మూడు సంవత్సరాలు ప్రప్రథమంగా డాక్టర్‌ సి. ఆర్‌.రెడ్డి తరువాత అయిదేండ్లు శ్రీ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌ నంటి అంతర్జాతీయ శేముషీనంతుడు పిమ్మట తిరిగి డాక్టర్‌ సి.ఆర్‌.రెడ్డి వంటి విద్యాసంవిధాన కర్త ఉపాధ్యక్షులుగా ఉండటం ఆ సంస్థయొక్క అదృష్టం అని నా అభిప్రాయం, “వచ్చేయేడు నా పదవి ఉంటుందో లేదో, దాని కాజకు'ఏ “కలియుగ” పధకాలు పన్నాలో,” అన్న బెడగు లేకుండా వారా అసనంలో సుస్థిరంగా నిల్చియుండటం వలన విశ్వవిద్యాలయం నిక్మమైన విద్యా పరిశోధన కేంద్రంగా మొదలయింది. కొన్ని మిగత ప్రకరణాలలో తెలియ సజిచిన విషయాలవలన దాక్టర్‌ సి.ఆర్‌.రెడ్డి యొక్క నిరంతర ముద్ర అచ్చటి విద్యా ప్రకృతిపై ఎంతగా ఉండినదో, కేట తెల్లమవుశుంది,

ఈ ప్రకరణం "ముగింపులో మొదటి ఇరువ్వకు ఉపొధ్యక్షుల వాగ్‌ నైపుణ్యాలలోగల వ్యత్యాసం సూక్ష్మంగా సూచిస్తాను, శ్హీరాధాకృష్ణన్‌ ఉపన్యాసం భగీరథుడు నేలకు రప్పించిన మందాకినీ ప్రవాహంలాగా ఉండేది, అది వింటుంటే శ్రోతల హృదయాలు అవ్యక్తమైన ఆనందంలో ఊగులాడుతూ ఉండేవి. అందులో వారి ఆధ్యాత్మిక విజ్ఞానం అలలలాగా దొర్లుతూ ఉండేది. ఇక డాక్టర్‌ సి.ఆర్‌.రెడ్డి ఉపన్యాస ధోరణి. అది ఆగి ఆగి పొరలే కిన్నెర సాని నాధం విధంగా, చమత్కారంతో వేమూరి వేంకట రామనాధం 185

నేమూ,ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ నిండి, శోతను తన వాదం (ప్రక్కకు ్రిప్పుకొనేట్లు ఉందేది. అంతేకాక, ఉభయ భాషలలో - ఇంగ్లీషు, తెలుగు - శ్రోతలకు విందు కూర్చేవారు. ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయములో ఉపాధ్యక్ష పదవి నాక్రమించిన వారిలో ఈ యిరువురు ఉపన్యాసోద్దండులుగా చిరకాలం మన స్మృతిపథంలో నిలిచి పోతారు, చివరకు ఒక సన్నని “ఊహాగానం.” అనాడు ఆంధ్రవిశ్వ విద్యాలయంలో సాహితీసంబంధం గల మహనీయు లెందరో ఉండేవారు. వ్యాకరణ విజ్ఞాన హర్యక్షము శ్రీవజ్ఞల చినసీతారామశాస్త్రి, పండితప్రకాండుడు శ్రీ మల్లాది సూర్యనారాయణశాస్త్రి, ప్రసన్నకవి వర్యుడు శ్రీ పింగళి లక్షీకాంతం, భాషాశాస్త్ర విశారదుడు శ్రీగంటి సోమయాజులు, వ్యాకరణ రసజ్ఞుడు శ్రీ దువ్వూరి వేంకటరమణ శాస్త్రి సంస్కృత భాషాప్రాజ్ఞుడు శ్రీ కొల్లూరు సోమశేఖరశర్మ, అధునిక కవితాప్రసిద్ధుడు శ్రీ అబ్బూరి రామకృష్ణారావు, ఆంధ్ర చారిత్రిక పరిశోధనోద్దండుడు శ్రీమల్లంపల్లి సోమశేఖరశర్మ - సాపొతీ సౌందర్యం వెదజిమ్మగల శ అష్టదిగ్గజాలు ఉందేవారు (వారి విశాంతి పంచాంగాల సవరణతో) తమకున్న సమీక్షా నైపుణ్యంతో, తమకు గల పదవిని. ప్పరస్కరించికొని, దాక్టర్‌ సి.ఆర్‌.రెడ్డి మూడు నాలుగు నెలల కొకసారియో చక్కని సాహితీ సభ ప్రోత్సహించి, తాము వీలయినంతవజకు అధ్యక్షన్థానం అలంకరించి యుంటే, ఎంత బాగుండేది! గి వార్త చేయలేదన్న యీసడింపు కాదీ వాక్యంలోని రహస్యం. అ విధమైన ఆధునిక కృష్ణడేవరాయ సభలు జరుగుతూ ఉంటే అధ్యాపకులకు, నాబోటి (శ్రీరజసీన్లోట్ర) చిద్యార్థులకు, వాణీమళల్లికే, ఎంత ప్రయోజనం కలిగి యుండేదో! అది మునక్తు అభించ లేదే యన్న విచారంతో ఈ వాక్యాలు వ్రాశాను. ఆనాడు వారి కెషరైన సూచించి యుంటే యెంత బాగుండేదో - నా కంటె పెద్దవారెవలైనా! ఉపాధ్యక్షునిగా శ్రాన్స అంధ్ర విశ్చవిద్యాలయానికి కూర్చిన స్థిర సంస్కృతి పథం నిర్ధ్యంద్వం. ఎంతకు తృప్తి నందని ప్రశంసకునిగా మాత్రం ఈ ఆలోచన మనవి చేశాను. బనవలన్తానాన. ఇంలాశమయోడాత్తమా 186

ఉపాధ్యక్షత్రయము 2. డాక్ట5్‌ ఇ.యన్‌.క్పష్ణ ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలోని నా రెండు దశాబ్దాలలో డాక్టర్‌ వి.యస్‌. కృష్ణ - దాక్టర్‌ సి.ఆర్‌.రెడ్డి తరువాత - తేదీవారీగానే కాక ప్రభావపథంలో కూడ విళిష్ణులు, నేను 1988లో విద్యార్థిగా చేరినపుడు వారు ఎకనామిక్సులో రీడర్‌గాను, వోస్టలుకు వార్డెనుగాను ఉండేవారు. మజుసంవత్సరం రిజిస్ట్రార్‌గా ఎన్నిక అయినారు. 1942లో ఆచార్య పదవిని గడించి తిరిగి విద్యాబోధన పథంలోకి వచ్చారు. 1949లో ఉపాధ్యక్షులయినారు. నేను 1958లో ఆ విశ్వవిద్యాలయం వదలి వెళ్ళేవణకు ఆ పదవిలోనే ఉన్నారు. (ఒక ఏదాది పిదప ఒక వెనుకటి ఉపాధ్యక్షని కాలిబాటలో నున్నట్లు యు,జి.సి.కి అధ్యక్షుడైనారు, దురదృష్టవశాత్తు కొన్ని నెలలలోనే హఠాన్మరణం పొందారు.) మనసుకు ముఖం దర్చణం అన్న సామెతకు డాక్టరు మియస్‌. కృష్ణ చక్కని ఉదాహరణం. వారి మొగం నిరంతరం చిరునవ్వుతో మెజసినట్లు ఉందేది. నన! కోపం తలచుగా చిందులాడినట్లు ఉండేది కాదు. స. వారు వార్డెనుగా ఉన్నప్పుడు ప్రవేశద్వారం దగ్గజగా కు... ఉన్నభవనం నుంది ప్రతి ఉదయం హాస్టలుకు వచ్చి వ గ త. స్‌ 1 ఆఖీనులో నుమారు ఒకగంట కూర్చుండి (1 (౨. శే (| వ్యవహారాలను పరిశీలిస్తూ ఉండేవారు. ఈ దైనిక న. చలే చర్యవలన విద్యార్థి రంగానికి సంతోషమే కాక, తమ గ సస. బదుకు బాటలను గూర్చి అనుదినం విచక్షణ చేసే అధ్యాపక శేఖరు డొకడు ఉన్నాడన్న నిలకఢ మనస్తులో కలిగేది, గూడకట్టు, ఒకసిల్ఫుకోటు, చేతిలో ఒక సిగరెట్టు దబ్బా, పెదవులకు ఉడుకు కల్ళించేందుకా అన్నట్లు నోటినొక సిగరెట్టు. ఇది విద్యార్థులకు ఆతి షరిచితమైన దృశ్యం. ఈ వర్ణన వలననే తేటతెల్లమవుతుంది అనుకుంటాను, విద్యార్థులకు వారంటే ప్రీతి కల్లియుండేది అని. వారి నడవడిలో, సోదరోఫాధ్యాయు ల ముందు కూడ ఏమీ భేదం ఉందేదికాదు, వేమూరి వేంకట రామనాధం 187

నేనూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

వారు ప్రిన్సిపాలుగా ఉన్నరోజులలో కూడ అధ్యాపకులుగాని విద్యార్థులు గాని - ఏదైనా పనిజంటే - బెడదకాని పిజికి గాని లేకుందా వారి యింటికి ఉదయం వెళ్ళేవారు, ఆయన సాధారణంగా బైటివరండా ఆవరణలో కూర్చుండి యుండేవారు. ఇకనామిక్సుకు సంబంధించిన వారికి ఒక ప్రత్యేక ఆకర్షణ ఉండేది. వారు తజచుగా మద్రాసు వెళ్ళేవారు. వెళ్ళినప్పుడల్లా అక్కడ ఉన్న ఉత్తమపుస్తక విపణి యొకదానికి వెళ్ళి, క్రాత్తగా వచ్చిన విదేశీ రచనలను కొనుక్కొని వచ్చేవారు. అవి అందంగా అరలలో ప్రదర్శించటానికి కాదు, అడిగిన విద్యార్థికి గాని అధ్యాపకునికి గాని అవి చదువుకొనటానికి ఇస్తూ ఉండేవారు. “పరహస్తం గతం గతం” అన్నసూక్తి అంతగా అమలులో ఉండేది కాదు. ముఖ్యకారణం, తీసికొన్న పుస్తకం తిరిగి యిస్తే కాని, మటొకటి తీసికొనే ఆనుకూల్యం ఉండదు గదా. పైగా ఆ పుస్తకాలలోని విషయాలను చూచాయగా వారు ప్రస్తావించేవారు. తీసికొన్న పుస్తకం చదువకుండా తిరిగి మొగం చూపే వారికి సిగ్గు వేసేది.

ఈ ప్రకరణం సాగించే ముందు ఒక ప్రవేశిక వంటి సూచనను తెలియజేస్తాను. చాలసంవిధానాలలో వీరు, దాక్టర్‌ సి.ఆర్‌. రెడ్ది సంయుక్త కర్చత్వం వహించారు. ఒకరు లేక మళొకరు మాత్రమే కొన్ని ప్రముఖ కార్యక్రమాలను నిర్వహించగలిగేవారో లేదో చెప్పటం కష్టం. కాని “గ్లోవ్‌లో చేయి” వలె వారు పరస్పరం సంప్రదించుతూ ఎన్నో దీర్షప్రభావవంతమైన విధానాలను ప్రవేశపెట్టారు. ఈ ఉదాత్తపరిపాలనక్రమంలో చాపక్రింద నీరువలె కొన్ని ఉత్తమధ్యేయాలు ఇమిడియున్నాయి. వాటి నిర్వహణలో చెప్పుకొనవలసిన ఒక ముఖ్యదృక్చథం ఇది.

అధ్యాపకులను నియమించటంలో కాని, విదేశవిద్యకు పంపటంలో కాని వారి మొదటి దృష్టి ఆ శాఖయొక్క అభివృద్ధికి అలాంటి నిర్ణయం (శ్రేయస్మరమైనదా, అని. ఆపైన, పంపబడిన అధ్యాపకుడు ఆ విశిష్టతకు అనగా విదేశాలకు విశ్వవిద్యాలయశాఖావ్యయంమీద పంపబడటానికి - అర్జుడా, అని.

ఈ అంశాలు “అధ్యాపన నృద్ధి సంవిధానము” ప్రకరణంలో సూచించబడినాయి. ఇక్కడ చెప్పదలచిన మజొక అంశం ఏమంటే, ఆ అధ్యాపకుల యొన్నికలో కేవలం 188

ఉపాధ్యక్షత్రయము వారి వైజ్ఞానిక - అర్హతయే తప్ప, వారి “కులం” ఏమి అన్న ప్రశ్న వారి మనస్సులలో ఎన్నడు ప్రవేశించలేదు. గుమాస్తా వనీకైనా, ఓనమాల ఐడిపంతులు ఉద్యోగానికైనా, కులానికి గల ్రాధాన్యానికి అలవాటుపడిన యీ రోజులలో ఆనాటి యీ విశ్వవిద్యాలయ నిర్వాహకుల దృష్టి అచ్చెరువు కలిగిస్తుంది. దానికి భిన్నమైన చూపు ఎవరిలోను లేదని చెవ్చలేము కాని, విధానక్రమానికి స్వరూపమిచ్చి, విదేశాలకు పంపవలసిన వ్యక్తులను ఎన్నిక చేయటంలో వైజ్ఞానిక ధ్యేయం మాత్రమే పరమ స్ఫుటంగా గోచరించేది. సమాపన వాక్యానికి సాక్ష్యము అలా పంపబడినవారి కులమే, నిర్ణయం తీసికొనేవారి వేటుకులాలే! మొదటి తరగతిలో పెక్కురు బ్రాహ్మణు లున్నారు. రెండవ తరగతిలో పై అధికారులలో ఒకరు కమ్మకులం వారు (డాక్టరు. వి.యస్‌.కృష్ణు, మరొకరు రెడ్డికులంవారు (దాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి). వారి నిర్ణయాల వలని ఫలితాలను పరిశీలిస్తే, వారి వైజ్ఞానిక దృక్పథానికి గల నిస్సందేహవిశిష్టత విశద మవుతుంది.

ఈ అంశం ముగించటంలో ఒక నవ్వవచ్చే విషయం తెలియపయిస్తాను. డాక్టర్‌ వి. యస్‌. కృష్ణ యొక్క “అ-కుల” దృష్టిని మెచ్చుకుంటూనే కొందు అతి పరోక్షంగా, వారిని “కమ్మ బ్రాహ్మణుడు అనేవారు. ఈగాలి వారి చెవులకు తాకియే ఉంటుంది. వారు కూడ నవ్వుకొని యుంటారు.

దీనికి సమానాంతరంగా మతజొక ప్రక్కగా నా విషయ మొకటి మనవి చేస్తాను. నాదగ్గజి పరిశోధనచేసి, నావలన ప్రత్యేకంగా విద్యలోను వృత్తిలోను అభివృద్ధి చెందిన ప్రధానవ్యక్తులు నావలె బ్రాహ్మణులు కారు. ఉదాహరణకు: ఒక (క్రిష్టియన్‌ (మళయాళం) శ్రీ యం. ఒ.మాథ్యూ, ఒక కమ్మ కులస్టుడు శ్రీ జె. సత్యనారాయణ, మజొక కమ్మ కులస్టుడు శ్రీ చెరుకూరి ఉమామహేశ్వరరావు. మా దగ్గజతనానికి మోసపోయి కొందటు శ్రీ జె.సత్యనారాయణ నాకు బంధువు అని ఊహించేవారట. నాకు తరువాత తెలిసింది. నేననుకున్నాను దైవికంగా మా సన్నిహితత్వానికి అది కారణం కాలేదని.

పైన పేర్కొన్న సాంఘిక సౌశీల్యంతో పాటు, డాక్టర్‌ వి.యస్‌. కృష్ణ యొక్క వైయక్తిక సౌశీల్యంలోని ఒక ఉదాహరణ ప్రాయమైన సన్నివేశం వేమూరి వేంకట రామనాధం 189

నేన్హూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ నివేదిస్తాను. వేసవికాలం రావటం తడవు“మార్కిట్లు” (శ్రీ అబ్బూరి రామకృష్ణారావు సృష్టిచేసిన పదమిది) మార్కుల కోసం పరీక్షకుల యిళ్ళచుట్టు తిరుగుతూ ఉండేవారు. వారి ప్రార్థనలలో చిత్రమైన సంగతులు ఇమిద్చేవారు, తమ పబ్బం బలిష్టం కావటానికి, ఒకటి (మెల్లగా చెవిలో చెప్పినట్లు) “డాక్టర్‌ వి. యస్‌.కృష్ణకు ఈ విద్యార్ధి విషయంలో అభిలాష ఉంది”, అని. ఇది నిజమే అయితే అక్కడ పని చేసే వారికి బహుశః పాటించవలసిన విషయమేమో. కాని యిది నిజమే కాకపోతే!

ఈ తికమకలో ఒకనాడు నేను డాక్టర్‌ వి.యస్‌.కృష్ణ దగ్గణకు వెళ్ళాను. ఈ విషయం ఎలా కదల్బాలి, ఇది “అత్తగారి వల్లో” వంటి సామెత క్రిందకు వస్తుందే, అనుకుంటూ ఉన్నాను. నాకు వారు రిసెర్చి డైరెక్టరు కనుక చనువుగా వారి దగ్గజకు వెళ్ళటం నాకు పరిపాటి అయింది. ఈ మారు నేను కలవగానే వారే నవ్వుతూ అన్నారు, “ఏం నీదగ్గణకు కూడా వచ్చారా?” అమ్మయ్య, నా మీది బరువు దానంతట అదే క్రిందకు జారింది. సమాధానంగా నేను ఇకిలించగానే, వారు అన్నారు, “చూడు, నాకు అభిలాష ఉంటే నేనే సూటిగా చెబుతాను. ఈ మధ్యవారి మాటలు పెడచెవిని పెట్టు. వాయిగా ఇంటికి వెళ్లాను. నారు నాకెన్నడు “చెప్పలేదు. నాకే కాదు, నా అధ్యాపక మిత్రులెవరికినీ, ఇక మాయిల్లు “మార్చిస్టులొ బాధలో పడలేదు. కొన్ని సద్దుణాల సత్త్వం వ్యతిరేక గుణాలను ఎంచినప్పుడు విశదంగా వికసిస్తుంది.

డాక్టర్‌ వియస్‌. కృష్ణ పరిశోధనవ్యాసంగం మీద గల అపేక్ష -నా అనుభవంలోనే విదితమైనది - కొంతగా తెల్పుతాను. నేను బి.కాం. ఆనర్సు మొదటి తరగతిలో ఉత్తీర్ణుడనైనాను. ఈ గొప్పచెప్పుకొనటానికి కాదీ వాక్యం (వ్రాసింది. ఇది ఆ విశ్వవిద్యాలయంలో నా 17 ఏండ్ల ఉనికికి నాందియైన కారణంగా పరిణమించిది కనుక మనవి చేశాను. కామర్సు ఫాకల్టీ ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో స్థాపించినప్పటినుండి అంతవణకు ఎవరికి మొదటి తరగతిలో ఉత్తీర్ణత ప్రాప్తించలేదు. నాకా అదృష్టం కల్గగానే, నేను చల్లపల్లిలో వేనవి సెలవులలో వి(శ్రమిన్తున్ననమయంలో ఒక ఉత్తరం వచ్చింది 190

ఉపాధ్యక్షత్రయము ఆంధ్రాయూనివర్సిటీ చిహ్నంతో. తెణచి చూతును గదా పట్టరాని ఆనందం గల వార్త, డాక్టర్‌ వి.యస్‌.కృష్ణ (రిజిస్ట్రార) సంతకంతో అందులోని సందేశం, సూక్ష్మంగా, ఇది : “నీ ఫస్టుక్లాసు విజయానికి ఉపాధ్యక్షులు డాక్టర్‌ సి.ఆర్‌.రెడ్డి, నేను అభినందన లర్పిస్తున్నాము. నీకు రూ.60 మీద ఉపాధ్యక్షుని ప్రత్యేకమైన (స్పెషల్‌ రిసెర్చిఫెలోషిస్‌ ఇస్తున్నాము. నా ఆనందానికి ఆంకులేదు. ఆనాటిరాత్రి, నాఉపాధ్యాయుడు శ్రీ బి. హెచ్‌.వి. రమణరావు మూడేండ్ల వెనుక అన్నమాటలు శిలాశాసనంగా మానాన్న కనులముందు నిల్చి యున్నట్లు నాకు తోచింది. దానిని “ఉపాధ్యక్షుని ప్రత్యేకమైన ఫెలోషిప్‌” అని ఎందుకు అనవలసి వచ్చిందంటే, మామూలుగా రిసెర్చి ఫెలోషిప్‌ రూ.80 మాత్రమే. అందువలన. అంతేకాదు. అప్పటికే యుద్ధంలో కలనల్‌గా సేవచేయటానికి శ్రీ టి.పి.రాజన్‌ వెళ్ళి వడాదిపైన అయింది. ఆశాఖలో నన్ను తయారు చేయవలెనన్న సంకల్పంతో ఆ ప్రయత్నానికి ఉపకరణములైన చర్యలకు అనుగుణంగా నెలకు రూ. 60 నిర్ణయించబడింది.

ఈ అంశం ఈ ప్రకరణంలో చేర్చటానికి కారణం. డాక్టర్‌ వియస్‌. కృష్ణకు కామర్సుశాఖలో ఏర్పడిన వెలితిని గూర్చి చక్కగా తెలిసి యుండటం చేత, వారి సూచన మీద ఈ ఫెలోఫిప్‌ వివరాలు విశదీకరించబడినాయి : సూక్ష్మంగా, నేను మద్రాసులో యం. అండ్‌. యస్‌. యమ్‌. రైల్వే ఆఫీసులలో రైల్వేరవాణాను గుతటించిన ఆచరణాత్మక విజ్ఞానం సేకరించటం, మద్రాసులో ఉన్న డాక్టరు ఎ. కృష్ణస్వామి దగ్గజటి మధ్యమధ్య ఆర్థిక చర్చలు జరుపుతూ ఉండటం (వారు శ్రీ రామస్వామి ముదలియారు కుమారుడు).

పరిశోధనకు వారిస్తూవచ్చిన (ప్రోత్సావోనికి మజొక ఆత్మీయ- ఉదాహరణం ఉంది. నేను ఉపాధ్యాయునిగా చేరిన కామర్సుశాఖలో అంత వజకు పరిశోధన డిగ్రీలకు నిబంధనలే లేవు. శంఖంలో పోస్తే కాని తీర్ధం కానట్లు పరిశోధన చేసినా వలసిన నిబంధనలు లేకపోతే దానికి “డిగ్రి యోగ్యత ఉండదు. ఇది కనిపెట్టి దాక్టర్‌ వి.యస్‌.కృష్ణ యం.కాం. అనర్సు నిబంధనలు ప్రతి పాదించారు. (అప్పటికే యం.ఏ. ఆనర్సు అన్న పరిశోధన డిగ్రీకి అనుమతికరమైన వేమూరి వేంకట రామనాధం 41941

నేనూ,ఆంధ్రవశ్వవద్యాలయమూ

నిబంధన లున్నాయి.) నేను యం.కాం. ఆనర్సు పొందిన పిమ్మట పిహెచ్‌.డికి గంతు వేయగా, తిరిగి అంతవజకు లేని అనుకూల నిబంధనలను సాధ్యం చేశారు. వారియీ వైజ్ఞానిక స్వభావం, ఆసక్తి, వలన, నేను మొదటనైనా, తరువాత ఎందటో నిరవధికంగా మేలు పొందారు.

నేను ఇంగ్లండు నుండి పిహెచ్‌.డి. డిగ్రీతో తిరిగి వచ్చిన పిదప, వారు ఆశించినట్లే, పాఠాలు బోధించటంతో పాటు, పరిశోధనను పెంపొందించటం నాకు ఆనందకరమైన ధర్మం అయింది. ఆరోజులలో అందణు ఆచార్యులకే (ప్రొఫెసర్లు) సొంతగదులు ఉండేవికావు. నేను రీడర్‌నే కాని నాదగ్గజ పరిశోధన విద్యార్థులు మూగుతున్నారు. ఎక్కడ వీరికి స్ధలం, నాతో సంప్రదించటానికి, పరిశోధనకు చెందిన కాగితాలు నిల్వ చేయటానికి? దాక్టర్‌ వి. యస్‌. కృష్ణ ఇది గ్రహించి నాకొక గది 'ప్రత్యేకించారు. ఇది ఆ రోజులలో ఏ రీదర్‌కు లేని వసతి. ఆగది లైబ్రరీకి, ఆర్భుకళాశాలకు దగ్గణిగా నున్న బ్యాంకు భవనంలో. ఐ.యం.యఫ్‌. లోని ఉన్నతోద్యోగియైన శ్రీ ఎయం.(య్రేంచంద్‌ ఒక చోట వ్రాశారు, 1975లో, ఒక సందర్భంలో, “నేను ప్రతి ఉదయం ?7.30కు

విశ్వవిద్యాలయావరణ లోనికి వచ్చి నా గదిలోకి వెళ్ళేవాడిని” అని (అతడు ఆ 'ప్రక్కలనే యున్న హాస్టలులో ఉంటున్న విద్యార్థి: కొంత తడవులో నా పరిశోధన విద్యార్థులు వచ్చి మూగేవారు.

పరిశోధనలోని ఆంతర్యం సంపూర్ణంగా గ్రహించిన దాక్టర్‌ వి.యస్‌.కృష్ణ-

తన ప్రతి మద్రాసు ప్రయాణంలోను క్రొత్త పుస్తకాలు కొనుక్కు వచ్చే అలవాటు (సొంత డబ్బుమీద) ఉన్నవారు - నా పరిశోధన పథాలలో కొన్ని ప్రత్యేకంగా కావలసిన పుస్తకాలు, రిపోర్టులు కొనుక్కొనుటకై వెయ్యిరూపాయలు మంజూరు చేశారు. (ఆనాడు ఆ సొమ్ముకు “కొన్ని” పుస్తకాలు (మంచివే) వచ్చేవి. ఈనాడు బహుశః ఒకటి కూడా రాదేమో) ఆ సొమ్ము వినియోగించి మేము పరిశోధించే శాఖలకు ప్రత్యేకంగా అనుకూలమైన రిపోర్టులు పుస్తకాలు కొనేవాదిని.

ఈ విధంగా వారు పరిశోధనలో ఆసక్తి చూపుతున్న వారికి ఎన్నో విధాల సాయంచేశారు. శ్రీ బి,సర్వేశ్వరరావు, శ్రీ డి.వి.రమణ అలాంటి సాయానికి నోచుకొన్న మళికొందలు.

192

ఉపాధ్యక్షత్రయము

దాక్టర్‌ వి.యస్‌.కృష్ణలో గల ఒక అసాధారణ గుణం “విశ్వాసం” నమ్మదగిన వారి నమ్మకాలపై నమ్మకం గల పెద్ద మనిషి ఆయన. ఒక్క ఉదాహరణం నాకు విస్పష్టంగా తోచినది ఉటంకిస్తాను. మజొక ప్రకరణంలో నేను సూచించినదే. తెలుగులో విజ్ఞానసర్వస్వం తీర్చిదిద్దాలన్న మద్రాసు పెద్దలు వీరిని అడిగారు, ఆర్ధికవిభాగానికి ఎవరిని సంపాదకులుగా నిర్ణయించవచ్చును అని. నాపేరు వీరు సూచించారు. అది అటుంచి, అందలి ఉపభాగాలకు నేను పేర్కొన్న శ్రీ జి. రామదాసు (కామర్సుకు), శ్రీ వి.యల్‌యస్‌. ప్రకాశరావు (జా(గ్రఫీకి) పేర్లను వారు వెంటనే ఆమోదించారు. వీరెవరో వారికి తెలియదు. నన్ను ఒకే ప్రశ్చవేశారు,” వారు తగుదురని నీవిశ్వాసమా” అని. “అవు”నన్నాను. అది చాలు వారి సమ్మతికి. విశ్వసింపదగిన తోడి ఉద్యోగిని విశ్వసించటం ప్రశస్తమయిన పరిపాలన లక్షణం. కాని అది యెందయు ఆచరణలో అనుసరిస్తారు? డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి తన నెలా నమ్మి తనప్రతిపాదనలను అంగీకరించేవారో, తాను కూడ ఆలాగే “తగిన” వ్యక్తుల యెడ ప్రవర్తించేవారు. ఈ సద్గుణం ఎంత ప్రయోజనవంతమో అంత అరుదైన దని నా దీర్ధానుభవంలో తెలిసికొన్నాను. “తానే” ప్రతిది “అ” నుండి “హ” వణకు నిర్ణయించ వలెనన్న ధీమా యున్న ఉన్నతాధికారుల సంఖ్యతో పోలిస్తే పై తరగతివారు కొద్దిమందిగా తేలుతారు. ఇది ప్రస్తుత రచనేతివృత్తానికి (కాలమానంలో) దూరమైనా, ఒక స్వానుభవ - అభిప్రాయం ఇక్కడ వెల్లడిస్తాను. ఈ విధమైన అధికారవర్తన గలవారు నొ తరువాతి ఉద్యోగ క్రమంలో ఇరువురు స్ఫుటంగా కన్పట్టారు. ఒకరు ఉస్మానియా ఉపాధ్యక్షులు దాక్టర్‌ డి.యస్‌.రెడ్డి, మజొకరు భారతప్రభుత్వంలో కాబినెట్‌ సెక్రటరీ పదవి వహించిన శ్రీ యస్‌. యస్‌. ఖేరా. ఏదైనా సలహా చెప్పి నప్పుడు డాక్టర్‌ డి. యస్‌. రెడ్డి ఒకే ప్రశ్న వేసేవారు. “నీవు ఇది నిశ్చయంగా విశ్వసిస్తున్నావా?” అంతే. శ్రీ యస్‌.యన్‌ ఖేరా, “అనేక సన్నివేశాలలో ఈ నిర్ణయం నీ అధికారరేఖలోనే ఉన్నది గదా, నన్నెందుకు అడుగుతావు?” అనేవారు.

డాక్టర్‌ వి.యస్‌. కృష్ణలోగల వైజ్ఞానిక దృక్పథానికి దీటైనది వారి మంచితనం. వేమూరి వేంకట రామనాధం 193

నేనూ,ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ ఇంగ్లండుకు విద్యార్దనకై పంపబడుతున్న అధ్యాపకులకు తగిన సలహా లీయటమే కాక, ఎన్నోవిధాల సాయంచేసేవారు. అతివాంఛనీయమైన మనసుకు హత్తుకొని యుండేది. నాకథ నాకు బాగా తెలియును కనుక ఒక స్వీయ వృత్తాంతం పేర్కొంటాను. ఇంగ్లండు చలిదేశం; వాళ్తేరులో నున్న వారికి అది యెంత చలిదేశమో తోచనే తోచదు. పైగా, విశాఖవారెన్నదు ఉన్ని దుస్తులను ధరించి యొజుగరు. డాక్టరు వి.యస్‌. కృష్ణ అగ్రజుని వలె నన్ను విశాఖలోని పెద్ద ఉన్ని వస్త్రాల దుకాణానికి తీసికొనివెళ్ళి, ఒక నీలం సూటుకు, స్పోర్టు కోటుకు (ఆ రోజులలో ఆ పేరు ప్రచారంలోఉందేది.), రెండు (గ్రేబాగ్సుకు (పాంటులు,), వలసిన గుడ్డ చింపించి, తనకు చాల దినాలుగా దర్జీగా ఉండిన షాబుద్దీన్‌ అనే వృద్ధునికి అవి యిచ్చి, “చక్కగా కుట్టమయ్యా” అని ఆదేశించారు. ఆ దుకాణం వారికి చిరపరిచితమయినది. దాని యెదురుగా మజొకటి కూడ ఉందేది. రెండు చోట్ల డబ్బు గుంజుకొన బడుతుంది గాని, “యీ” దుకాణంలో అది ఆహ్లాదకరంగా జరుగుతుంది, అని వాస్యం చేసేవారు. చొక్కాలు కూడ. వీటి ప్రత్యేకత యేమంటే - మేమారోజులలో ఎణిగనిది- కాలరు వేఖుగా ఉంటుంది. గుండీలతో ఎప్పటికప్పుడు తగిలించే వారు. చేతులు చివరలు మడిచి కఫ్‌లింక్సుతో దగ్గణ చేసేవారు. ఇదంతా - నేటి చూపులో - కాలహరణం! అయినా మేము వెళ్ళుతున్న ఇంగ్లండులో అనాడు ఇవన్నీ ముఖ్యమయిన భౌతికమైన హంగామాయే. నేను ఇంగ్లడు నుండి తిరిగి వచ్చిన పిదప సిరిపురం ఆవరణలో విశ్వవిద్యాలయం గృహమొక దానిలో నివసించేవాడిని. నా కుమారుడు కృష్ణ, అయిదేళ్ళనాడు కాన్వెంటు స్కూలులో చేరాడు. అది సుమారు మూడు మైళ్ళదూరం. అదృష్టవశాత్తు అదే బడికి డాక్టర్‌ వి.యస్‌. కృష్ణ గారి అయిదేండ్ల కుమార్తె కూడ వెళ్ళటం సంభవించింది. వారే సూచించారు. “మీయిల్లు మా కారు దారిలోనే ఉంది గదా, మీ అబ్బాయిని కూడ మాకారులో ఎక్కించుకొనివెడతాం” అని. వారి పలుకులు ఆకాశం నుండి రాలిన గంగాధునులులాగా నాకు తోచినాయి. అవసరంలో ఉన్న వారికి కొద్దిగానో గొప్పగానో ధనసహాయం చేయటం వారి ఉపకారగుణాలలో ఒకటి. ఆచార్య జి. బి,.జఠార్‌ తన స్వల్ప విశ్వవిద్యాలయ 194

ఉపాధ్యక్షత్రయము

సేవను సమాప్తి చేసికొని వెడుతున్న సమయంలో తనకు అభినందన పూర్వకంగా నిర్వహించబడినసభలో, తన స్పందన వాక్యాలలో ఈ పలుకులు కూడ ఉన్నాయి. “డాక్టర్‌ వి.యస్‌. కృష్ణ దగ్గలి దబ్బు తీసికొనటం సులభమని విన్నాను. ఆయన తిరిగి యిమ్మని ఒత్తిడి పెట్టరని కూడ - ఇపుడే వింటున్నాను. ముందే నాకు తెలిసియుంటే, యెంత బాగుండేది.”

బహుమానాలను ఈయటంలో కూడా డాక్టర్‌ వి.'యస్‌. కృష్ణది పెద్ద చెయ్యి - నాకు ఇప్పటికీ గుర్తు ఉన్న ఒక ఉదంతం చెబుతాను. తన దగ్గజి పరిశోధన చేస్తున్న ఒక విద్యార్థికి వివాహ సందర్భంలో వందరూపాయల చెక్కు పంపారు. వంద రూపాయల కీనాడు తక్కువ పాటి భోజనంలో సగం కూడ రాదు. కాని ఆనాడో, ట్యూటర్‌ జీతంకన్న (రూ.75) అది యొక్కున. లెక్చరరు జీతం (రూ. 125) కన్న ఒక మెట్టు తక్కువ. హాస్టలు బిల్లులు నాలుగు నెలలు కట్టవచ్చు ఆ మొత్తంతో.

ఆయన శ్రీమంతుడు, ఈయ గలిగాడు, అని ఎవరైనా అనవచ్చును. సిరి గలవాడవటం చేతనే ఈయటానికి వీలు కలిగింది నిజమే. డబ్బుతో ముజిగి పోతున్న వారెందజు తమ మంచితనాన్ని ధన సహాయ రూపేణా స్వరూపించుకొన గలరు!

మంచితన మన్నది పుట్టుకతోనే తోడుగా వచ్చిన దివ్యగుణం. దానికి ప్రతిఫలం అదే, మంచితనం. వేరు లౌకిక ప్రతిఫలం కోసం కనపజచే మంచితనం మంతనం క్రిందకు వస్తుంది. ఏదో గొప్పతనం నటించటానికి కనపజచే మంచితనం నటన మవుతుంది. అది యీనాడో టేపో వ్యక్తమవుతుంది. అలాకాక, తన మనసు, హృదయం పుట్టిన నాడే రక్తనాళాలలో ప్రవహించ దొడగిన మంచితనం తన దేహం అగ్గిపాలయినా, ప్రజాస్మృతిలో సజీవంగానే నిల్చి యుంటుంది. డాక్టర్‌ వియస్‌. కృష్ణ లోని మంచితనం ఈ (భ్రేణికి చెందుతుంది. విశ్వవిద్యాలయాదర్శ్భాలలో మంచిని పెంచటంకూడ ఒకటి అయితే, శీలాన్ని సద్వర్తన చేయటం ఒకటి అయితే, ఈ మంచితనానికి అగ్రస్థానం ఆపాదించవలసి యుంటుంది. నా వైయక్తికానందం ఏమంటే, అలాంటి మంచితనం వికసిస్తున్న వేమూరి వేంకట రాసునాథం 195

నేమూ,ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ దినాలలోనే నేనా విశ్వ విద్యాలయంలో విద్యార్ధిగాను, అధ్యాపకునిగాను ఉండటం తటస్థించింది, అని.

మంచితనంతోపాటు కలుపుగోలుతనం కూడ డాక్టర్‌ వి.యస్‌.కృష్ణ ప్రవర్తనలో స్పష్టమైన గుణం. పరిశోధన విద్యార్థులు, అధ్యాపకులు తజచుగా వారి యింటికి వెళ్ళటం, ఏవైనా సమస్యలు ఉంటే ముచ్చటించటం ఆచారమయింది. తెజచిన ద్వారం కనుక ఆయన సమక్షం దుర్లభం కాని, భయంకరం కాని ఎన్నడు కాలేదు. కలిసికొనే సులువు లోనే, అది దుర్వినియోగం చేసికొనరాదన్న కాంక్ష అదృశ్యంగా ఇమిడియుంది. ఆ లక్ష్మణరేఖను దాటిన వ్యక్తిని ఆయన తోడనే పసిగట్టగలరు, మాయాభిక్షుకుడని. ఈ సంభవత క్రమంగా అందటికు ఎయిక అయింది, ఆయన ఠపీమని పై నుండి ఊడిపడిన ఉన్నతాధికారి కాదు గదా! అక్కడనే వార్డెన్‌గా, రీడర్‌గా, రిజిస్ట్రారుగా, ఆచార్యుడుగా ఉండి ఉపాధ్యక్ష పదవికి ఎన్నిక అయిన వ్యక్తి. తన చుట్టు ఉన్న అధ్యాపక వర్గం కూడ ఆయనకు మొదటినుండి పరిచయమేనాయె. ఆవిధంగా అమ్మ పుట్టిల్లు మేనమామకు తెలియదా, అన్న సామెతలో వలె వారి ప్రవర్తన పారస్పర్యం ఉండేది.

ఈ ప్రకరణం ఒక చక్కని ఆధ్యాత్మిక స్వరంతో ముగిస్తాను. 1948లో మహాత్మాగాంధీ హరాన్మరణానికి పగులని రాయి లేదు. ఆ పుణ్య పురుషుని ఆత్మశాంతికి ఒక విద్యార్థి సమావేశం వర్పజచబడింది. దాని స్వరూప చిత్రణంలో దాక్టర్‌ వి.యస్‌.కృష్ణ స్వయంగా ఒక ప్రత్యేక సూచన చేశారు. మహాత్మునికి అతి ప్రియమైన గీతం “వైష్ణవజనతో తే నే కహరే, జోపీడ పరాయే.....” ఆ సంతాప సభలో గానం చేయబడవలెనని. నాకు తెలిసిన విద్యార్ధి గాయకులను- ముఖ్యంగా మధురగాత్రం గల స్త్రీలను - ప్రోగు చేసి ఆ పాట చక్కగా మననం చేయించాను. సభ విజయవంతంగా, శాంతి రసప్రఫుల్లంగా జరిగింది. ఈ గానం మహాత్ముని ఆత్మ విన్నదని కాదు, ఆ ఆత్మకు నిల్వవలసిన భౌతిక దర్చణాలలో ఈ స్వరం ఒకటి అన్నభావం సభికులలో నాటుకు పోయింది.

డాక్టర్‌ వి.యస్‌. కృష్ణ ఆధ్వర్యంలో జరిగిన ఒక (ప్రత్యేక ఉత్సవం గుటించి సూక్ష్మంగా తెలియజేస్తాను. ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం 1926లో స్థాపించబడినది 196

ఉపాధ్యక్షత్రయము గదా! 25 ఏండ్ల అనంతరం రజతోత్సవం చేయటం అందథీ సహజోత్సాహం గదా. అది 1953లో నిర్వహింపబడింది. దానిలోని ఒక (ప్రధానాంశం విస్మరించరానిది ఉంది. ప్రత్యేకమైన కాన్నాకేషన్‌లో ఆజుగురు ప్రఖ్యాతవ్యక్తులకు ఆనరరీ డిలిట్‌ బిరుదు లీయబడినాయి. “అనరరీ”” అనగా మిగత డిగ్రీల కోసం ఆ అభ్యర్థులు ప్రత్యేకంగా శ్రమించి పరీక్షలలో ఉత్తీర్ణత నందే అవసరం లేకుందానే, విశ్వవిద్యాలయ నిర్వాహకులు వారిని పసికట్టి, “క గౌరవం అందుకొనండి” అని ఆహ్వానించటం. ఆ గౌరవానికి తగిన వారిని ఎన్నుకొనటంమీదనే దాని గౌరవం ఆధారపడి యుంటుంది. ఆనాడు గౌరవింపబడిన వారిలో శ్రీ, బూర్గుల రామకృష్ణారావు ఒకరు. మనిషి పొట్టి, మనసు గట్టి. ఉద్యమావేశంలో పొంగి పొరలుతున్నా మొగం మాత్రం శాంతంగా ఉంటుంది. నిండుకుందకు అచ్చమైన ఉదాహరణ ప్రాయుడు. పొడవు కోటు, తలపైన టోపీ - బహుశః నైజాం సంస్థానపు ఆచారం అయి ఉంటుంది. భారతదేశంలో స్వాతంత్ర్య సమరం బ్రిటిష్‌ వారిపై ఘోరంగా జరుగుతున్న సమయంలో, హైదరాబాదు “స్వదేశ సంస్థానం” లో అంతకన్న దారుణంగా - నైతికదృష్ట్యా భయంకరంగా - ర్హణాకర్ల దౌర్జన్య తాండవం ప్రతిఘటించవలసిన మహాయజ్ఞంలో ఒక ప్రధాన బుత్విజు డీయన. భారత కేంద్రానికి అనుబంధ రాష్ట్రంగా - చివరకు - లొంగిన హైదరాబాదు సంస్థానానికి వారు ముఖ్య మంత్రిగా ఉండేవారు. అది 1958 అని మబువరాదు, ఇంకా ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్రంగా అవతరించలేదు. కాని ఆ విజయ రోచిస్సుకు తొలి తాంబూలమా అన్నట్లు శ్రీ బూర్జుల రామకృష్ణారావుకు ఆనరరీ డి.లిట్‌. ఈయబడింది. హైకోర్టు న్యాయాధిపతి ప్రవీణుడైన శ్రీ పి.వి. రాజమన్నారు మజొక గ్రహీత. న్యాయశాస్త్ర నిధి అవడమే కాక, వారు చక్కని నాటికలు వ్రాశారు. వృత్తిపరంగా ఈకెలు పీకి పేగులు లెక్కించే ద్రధిమ గలవారైనా, హృదయంలో మాత్రం సరస్వతీ మతల్లి నాటకరంగవల్లిగా ఊగుళూఉన్న ప్రతిభావంతు డాయన. సర్‌ మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య ఇంకొక పురస్కార గ్రహీత. పొడవైన విగ్రహం. మైసూరు నంస్థాన సంప్రదాయమైన అందమైన జరీ అంచు వేచూరి వేంకట రామనాధం 197

నేనూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ శిరోవేష్టనము. మైసూరు మవారాజావారి యొద్ద ప్రధాన సచివ పదవి నలంకరించిన మహనీయుడు. తనవృత్తి - విద్యాపరంగా - ఇంజనీరు. వారి వైజ్ఞానిక నైపుణ్యానికి ఒక చిరస్మరణీయయైన కధ ఉన్నది. అది కథకన్న వాస్తవమైన సంఘటన. విశాఖపట్టణం “సహజమైన రేవు” అన్న ప్రఖ్యాతి గన్నది - అనగా నౌకల రాకపోకలకు, నిలకడకు సముద్ర తరంగ బీభత్సం లేకుండా, పసిపిల్లను ఒడిలో దాల్చినట్లు ఆ రేవు పట్టణం నిలిచింది. కాని ఒక పెద్ద ఇబ్బంది ఉంది. దాని పరిసరంలో ఒక పెద్ద సుడి గుండంలాంటిది ఉంది. అది పూద్చవలెనని ఎంతో ప్రయత్నం చేశారు. కాని, ఆనాటి వైజ్ఞానిక ద్రథిమకు అది సాధ్యం కాలేదు. శ్రీ, విశ్వేశ్వరయ్యగారు ఒక చిన్న సలవా యిచ్చారు. ఏదైన ఒక ప్రాతబడిన పెద్దనౌకను అక్కడ దింపండి, అది మనకు ఇక లేదనుకోండి, కాని యీ రేవు సురక్షిత మవుతుంది. అంతే, ఆ గుందానికి శ్రీ మోక్షగుండం సూచనతో గుండం కల్లి మోక్షం సంభవించింది. మేధారేఖకు గల వర్చస్సు ప్రకటించిన మనీషి శ్రీ విశ్వేశ్వరయ్య. ఈ విషయం మా ఉపాధ్యాయుడు శ్రీ ఈశ్వర వెంకటేశం ఒకసారి చెప్పారు. శ్రీ మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్యకు స్నాతకోత్సవంలో సమర్పించబడిన ప్రశంసా పత్రంలోని కొన్ని వాక్యాలు మజపురానివి : ఉ “వారు మన జాతీయ స్పృహతో సమానాంతరంగా వృద్ధిచెందారు. మనకు స్వీయగౌరవమే కాక, స్వంతమైన వైదుష్యానికి, స్వయంపరిపోషకత్వానికి గల (ప్రాధాన్యం చూపారు. పైబడుతున్న వృద్ధాప్యం యొక్క దుడుకును కేవలం తన అనవరత పరిశ్రమలో దూరంగా ఉంచుకో గలిగారు. మన దేశక్షేమానికి తటస్టిస్తున్న అనేక ప్రతిశక్తులను స్పష్టంగా గమనించగలిగారు - ఉ జనాభా ఒత్తిడి, అంతర్జాతీయ బలహీనత, నిప్పులు చెదరించే ప్రపంచ పరిస్థితి, క్రొత్త క్రొత్త ఆర్థిక విధానాలు. మనం ఒక జాతిగా చిరకాలం శోభావంతంగా నిళ్చి యుండవలె నంటే, ప్రగతి మార్గంలో ముందుకు అంజ వేయవలెనంటే, మనం సమష్టిగా పరిశ్రమించటం నేర్చుకోవాలి. శిక్షను ప్రతిబింబించే మార్గాలలో ముందుకు పాదం కదల్పాలి. పరస్పరగౌరవం, సేవ మజవరాని సూత్రాలుగా నిల్చి యుండాలి. తుపానులా రేగుతున్న ప్రస్తుత వరిన్టితులలో అదరక (క్రమశిక్షణతో, యోజనతో మన యువకజనం 198

ఉపాధ్యక్షత్రయము

పురోగమించవలెనంటే, శ్రీ మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య జీవితం ధగధగ మెజసే దీప కళిక అనిచెప్పాలి. అపాయం విస్మరించకుండా, భయం మాత్రం వెడల ద్రొక్కేజీవిత పథం వారిది. ఈ అయోమయ యుగానికి ఆయన అతి యోగ్యుడైన వైద్యుడు - అస్వస్థతను పసిగట్టడమేకాక, తగు చికిత్స - భౌతికంగాను, మనస్తత్త్వపథంలోను - సూచించగలరు”.

సర్‌ అల్లాడి కృష్ణస్వామి అయ్యర్‌ మజాక ఆహ్వానిత విద్వన్మణి. వారిది న్యాయవాది వృత్తి. దానిలో ఎంతో ఘనత ఆర్టించి, మనదేశం కాన్ట్సిట్యూషన్‌ ఏర్పజచే కాన్టిట్యుయెంట్‌ అసెంబ్లీలో సభ్యుడై, పండిట్‌నెహ్రూ వంటి ఉత్తముల మెప్పు బడసినవారు.

భారతదేశపు వ్యవస్థా చిత్రణలో వారి కెంతో పాలు ఉన్నది. (శ్రీ అంబేడ్మరుకు వలెనే) ఇదంతా వారి వృత్తి పరమైన వివరం. అంతకు మించిన శ్లాఘ వారి మానవత్వానికి అర్పించాలి. ఆయన ఆకొన్నవారికి అరటిపండు. వారికి కళల యెడ ఎంతో అభిమానము ఉండేది. మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయం సెనెట్‌, సిండికేట్‌ లలో కొంత కాలం సభ్యుడు. విద్యాసంస్థలను పోషించటంలో వారికి గల అభిలాష వారు అనేక సంస్థలకు ఒసగిన ధన వితరణం వల్ల స్పష్టమవుతుంది. (ఉ॥ ఆంధ్ర, మద్రాసు విశ్వ విద్యాలయాలకు, మైలాపూర్‌ సంస్కృత కళాశాలకు, రామకృష్ణ విద్యార్ధి భవనానికి.) నిర్మాణాత్మకమైన ఆలోచనలతో నిండిన ఉపన్యాసం చేసే ప్రతిభ గలవారు. అవి వినుటే ఒక విందుగా ఉండేది.

మహారాజా ఆఫ్‌ భావనగర్‌ శ్రీకమ్మెడోర్‌ కృష్ణకుమార్‌ సింగ్‌జీ కి ఇచ్చిన తాకీదులో విశ్వవిద్యాలయం తరుఫున ఇలా చెప్పబడింది. “వారు మన రాష్ట్రానికి నుమారు మూడున్నర నంవత్సరాలే గవర్నరుగా ఉన్నా. అది మనకు చిరస్మరణీయమైైనది. టాలీరాండు అనే ఫ్రెంచి రాజకీయవేత్త వియన్నా కాంగ్రెసును సందర్శిస్తూ అన్నాడట. “నేనేమీ కోరను, కాని ఒక అతి ముఖ్యమైనది తీసుకు వస్తున్నాను-” “అంగీకృతో అన్న పవిత్ర సూత్రం. సగం కనపడి, సగం కనపడక ఉండే ఈ సూత్రమే నిజానికి, పరిపాలించే ప్రభువులను ప్రజలకు అంగీకృతులుగా చేసే బలం. పార్టీ ప్రభుత్వాలు పరిపాలించే పరిస్థితులలో, చట్టం నెలకొల్పిన వేమూరి వేంకట రామనాధం 199

నేనూ అంధ్రవిశ్వవిద్యాలయనూ

అధిపతి యీ పవిత్రమైన సువర్ణ సూత్రానికి దైనందిన ఉదాహరణ మవుతాడు. ఈ మహారాజావారు ఉదాత్తమైన అధికారానికి, అది చెలాయించటంలోని లావణ్యానికి ఉత్తమ - ఉదాహరణంగా ఉందే మీరు మాకు ఛాన్సెలర్‌గా ఉండటం మా అదృష్టం. అవే మీ ఆధిపత్యానికి రత్సరేఖలు.”

శ్రీ లక్మరాజు సుబ్బరావు కాకినాడ వాస్తవ్యుడు. వృత్తిపరంగా న్యాయవాది. ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయం సిండికేటులో చాల కాలంగా సభ్యుడుగా ఉండి ఉపాధ్యక్షుల మెప్పుకు అర్హుడైనాడు. మధ్యమధ్య కొన్నివారాలు ఆక్టింగ్‌ ఉపాధ్యక్షుని పదవి కూడ నిర్వహించారు.

ఇవి కాక “కళాప్రపూర్ణ” బిరుదము కొందఅకీ యబడింది. సాహిత్య చక్రవర్తి మహారాజా శ్రీ రాజారావు వేంకటకుమార మహీపతి సూర్యారావు బహదూర్‌, శ్రీ రాజా నాయని వేంకటరంగారావు బహదూర్‌, మునగాల రాజావారు, సాహిత్య వల్లభ శ్రీరాజా మేకా వేంకటాద్రి అప్పారావు బహదూర్‌ (వుయ్యూర్‌ జమీందార్‌) - వీరు ఉమఖయామ్‌ తెలుగు చేశారు, కొన్నాళ్ళ పిదప ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయానికి ఉపాధ్యక్షులయినారు.

ఈ కొద్ది వివరాలు ఈయటంలో నా ఉద్దేశ్యం ఇది. ఆ రజతోత్సవం జరిగి యిప్పటికి అర్ధశతాబ్దం అయినా మనకు ఆనాటి యీ విషయాలపైన ఆసక్తి అంతగా ఉన్నా లేకపోయినా, మొదటి ఉత్సవం జరిగిన అవకాశంలో విశ్వవిద్యాలయానికి మూల సూత్రాలయిన విద్యా వైజ్ఞానిక శీలసంపదలను ప్రతిబింబించే కొందణు మహనీయులను స్నాతకోత్సవ సందర్భంలో ఆప్యాయంగా గౌరవప్రదంగా ఆదరించటం విశ్వవిద్యాలయ పరిపాలన వర్గానికి - ముఖ్యంగా ఉపాధ్యక్షుడు డాక్టర్‌ వియస్‌.కృష్ణకు - ప్రశంసను సమకూర్చే ఘట్టాలు. అందు వలననే కొన్నికొన్ని వాక్యాలు అవి వ్రాసిన సారస్వత వేత్త ఆచార్య కె.ఆర్‌. శ్రీనివాస అయ్యంగారి యింగ్లీషుకు స్వేద్భానువాదాలుగా చేర్చాను. ఆనాడు ఆ మహాసభలో పాల్గొన్న నా మనో నేశ్రాలముందు ఆ దివ్యసంఘటన యింకా తళతళలాడుతూనే ఉంది.

అనయా చడాత్తదాాంంం. అాతానచమాడమము... 200

ఉపాధ్యక్షత్రయము ౩. ఉచెలంట్వక్షతయము

ఆం(ధ్రభాషకు కవిత్రయము వలెనే ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయానికి ఒక ఉపాధ్యక్ష్రతయము ఉన్నది. ప్రజ్ఞలెన్నదగినవారు, వీరు. నన్నయ, తిక్కన, ఎజ్జనల లాగా కాలమానంలో అక్కడక్కడ కాకుండా, తొలిదినాలలోనే విశ్వవిద్యాలయంలో శారదోపాసనం వరుసగా - మధ్యలో మరెవ్వరు అద్దురాకుండా సలిపినవారు. విశ్వ విద్యాలయ స్థాపన సమయంలో (1926) డాక్టర్‌ సి.ఆర్‌.రెడ్డి ఉపాధ్యక్షులు. 1931లో డాక్టర్‌ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌ ఆ పదవిని చేతబట్టిన నాననా నన యశస్సు మన జాతికి కలిగింది. 1986లో తిరిగి ౮ (| డాక్టరు సి.ఆర్‌.రెడ్డి వదమూడేళ్ళ పాటు “ఖలీ ఏకచ్చత్రాధిపత్యం వహించి, తన విజ్ఞానదీపికను |. క. స (ఒలింపిక్‌ ఆవిష్కరణ ముందటి పరుగులోవలె) . స! స్తా. డాక్టర్‌ వి.యస్‌.కృష్ణకు అందించారు. తగు ఈ! సమయంలో వారు దిగటం, ఆత్తి వాత్సల్యంతో కు గ ఆశీస్సులతో తమ అనుయాయికి ఆ దివిటీ నందించటం జరిగింది. “నీవా నేనా" అని కాదు. “అర్రరే” అనికాదు. డాక్టర్‌ వి.యస్‌.కృష్ణ 1960 వణకు - ఒకప్పుడు శ్రీసర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌ అలంకరించిన అఖిలభారత - ఆసనానికి వెళ్ళేవజకు ఆస్థానంలో నేతృత్వం వహించారు. ఈవిధంగా ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయము శైశవావస్థలో అత్యున్నత విజ్ఞానుల చూపులో మెలగటం తటస్థించింది. ఈక్రొత్త సంస్థకు ఎవరిని

అధినేతనుగా చేయవచ్చునన్న బాహ్య తపనకు తొవులేకపోయింది. అచ్చటి వైజ్ఞానికధ్యేయాలలో, వాటి సిద్ధికై ప్రవేశ పెట్టబడే ఆచరణాత్మక పథకాలలో అభినందనకు అర్దమైన ఐక్యము - అంతకన్న ముఖ్యంగా పరస్పర వ్యతిరేక కార్యక్రమ రాహిత్యము - సాధ్యమయినాయి. వివరాలు మిగత ప్రకరణాలలో నివేదించాను. ఏ సంస్థకైనా - అందులో తక్షణలాభంగాని, ధన ప్రయోజనంగాని ధ్యేయమైన వ్యాపార సంస్టృవంటి దానికి కాక - దీర్ధ కాల

గల

వేమూరి వేంకట రామనాథం మి 201

నేన్యూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ యోగ్యతకు మొలకలు వేయవలసిన ఆవశ్యకత ఉంటుంది. విశ్వవిద్యాలయం వంటి ఉదాత్త సంస్థ పట్ల ఈ ఆశయం మథింతగా ప్రబలమైనది. ఆంధ్రవిశ్వ విద్యాలయంలో చేపట్టబడిన అధ్యాపక వృద్ధి సంవిధానము, పరిశోధన వ్యగ్రత, వైజ్ఞానికైక దృష్టి యీ ఆదర్శాలను (మింగి వేయకుండా సంరక్షించగల స్టెర్యం, ఆ తొలి ఉపాధ్యక్షహర్యక్షముల యోగ్యతను, వైజ్ఞానిక కేంద్రీకరణను వేయినోళ్ళ చాటుతాయి. కాలపురుషుడు ఎంతో చిత్రమైన నటుడు. తన చిందుల క్రమంలో ఈ తొలినాటి సౌందర్యాలను స్మృతి పథంలో నిల్పే గడుసరి. క్రమంగా తన విచిత్ర సంచికలో అవి అరుదవుతున్న కొలది, యీ మజపురానితనం ఇంకా సుస్థిర మవుతుంది - అయితే గ్రహణశక్తి ఆసక్తి యున్న మనస్సులకు మాత్రమే.

ఇది అతి గమనీయ విశేషం కనుక తొలి మువ్వురు ఉపాధ్యక్షుల ఆధ్వర్యకాలం గుథటించి మజి కొంతగా ప్రస్తావిస్తాను. 1926 నుండి 1961 వఅకు గల 85 సంవత్సరాలు ముగ్గురు ఉపాధ్యక్షుల పరిపాలనలో ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయము అభివృద్ధి చెందింది. శ్రీ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌ అయిదేంద్లు తీసివేస్తే, డాక్టర్‌ సి.ఆర్‌. రెడ్డి 18 సంవత్సరాలు, డాక్టర్‌ వి.యస్‌. కృష్ణ 12 సంవత్సరాలు ఆ కేంద్రస్థానంలో నిలిచారు. ఇంతటి (30 సంవత్సరముల) తరువాతి కాలంలో ఎనిమిదిమంది ఉపాధ్యక్షులు గద్దె నెక్కారు. - ఒక్కొక్కరు రెండు నుండి ఆఖేండ్ల చొప్పున. ఎక్కువ మందికి ఆ ఆసనం దక్కిందన్న రాజకీయ ప్రయోజనం ఉంటుంది. కాని వైజ్ఞానిక, సాంస్కృతిక రంగాలలో అది నిరంతరం నిర్వంద్వంగా ఫలవంతమా అన్నది ఆలోచనీయాంశం.

విశ్వ విద్యాలయ - ఉపాధ్యక్షులలో ఇంతటి అవిచ్చిన్న క్రమం బహుశః మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయంలో కొంతవజకు గోచరమవుతుంది. డాక్టరు లక్ష్మణస్వామి ముదలియార్‌ ఆధ్వర్యం కారణంగా. కాని (ఫెద్దకాని) ఆ విశ్వవిద్యాలయము ఆంధ్రవిశ్చవిద్యాలయము వలె - ఏదో గరిటె తీర్ధంగా తప్ప- అధ్యావన చేసేది కాదు. అధ్యాపకులలో క్రమవ్ఫద్ధి సమకూర్చవలనిన ఆవశ్యకత అక్కడి ఉపాధ్యక్షనికి ఉండనక్కజ లేదు. కావలసినపుడు అంగడినుండి అధ్యాపకులను చేకూర్చుకొనవచ్చును. ఒక్కొక్కప్పుడు ఎంపికలో మంచి పంద్లు దొణకవచ్చు గాని, యింటి పట్టున ముగ్గపెట్టిన పండ్ల గుంపుకు ఎంతో ప్రాధాన్యం 202

ఉపాధ్యక్షత్రయము

ఉంటుంది గదా. ఇంతేకాక మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయానికి పెద్ద ఆవరణ, విశిష్టమైన భవనాలను నిర్మించవలసిన అవసరము, లేవు.

ఇన్ని రీతుల ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయానికి దక్కిన ఉపాధ్యక్షతయము - ముఖ్యముగా ఉపాధ్యక్షద్వయము. చిరస్మరణీయమైనది.

అన్నియేంద్లు ఒకరో యిద్దరో ఉపాధ్యక్ష పీఠంలో ఉండటం వలన చిక్కు లేమీ రావా అన్న సందేహం కొందజకు కలుగవచ్చు. ఒకటే చిక్కు ఆ పీఠం కావలెననుకొన్న మిగత వారి మనస్సులు చివుక్కుమంటూ ఉండవచ్చును. అయితే, నాకు గాని నా సమకాలికు లితరులకు గాని నాకు తెలిసినంత వజకు, దాక్టరు వి.యస్‌.కృష్ణ గద్దె దిగే వణకు ఎవరూ ఆత్రతతోకాని, ఈసుతో కాని ఆ ఆసనంకోసం “గజస్నానం” చేయలేదు.

ముగింపులో - ఈ ఉపాధ్యక్షత్రయం మొదటి ముప్పది మూడు ఏండ్లు నేతృస్థానంలోటఉన్నారు. (నేటి వారి కిది కలగా ఉంటుంది).

ఇలాంటి దీర్హకాల సారథ్యం ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయానికి తొలి మూడు దశాబ్దాలలో లభించి యుండటం దాని వైజ్ఞానిక - అంకురాల నిరంతరాయమైన దృఢత్వానికి దోహదమైంది. అదృష్టవశాత్తు ఆ ఉపాధ్యక్షులు సంస్కృతి తప్ప మటొక ధ్యేయం గాని, అసలు స్వలాభ కాంక్షక్రాని, లేని వారవటం ఈ బలానికి నారు పోసింది. నాటి అధ్యాపకులు గాని విద్యార్థులు గాని యీ ఉపాధ్యక్షులు క్షేమంగా తమ వైజ్ఞానికాదర్భాలను పున్నమ వెన్నలలా ప్రసరింపజేయవలెనని కోరుకునే వారే గాని, వీరెన్నడు గద్దెదిగుతారా అన్న ఆందోళనకు లోబడలేదు.

తరువాత చరిత్ర యెలా నడుస్తుందో వారి కెటుకయా, దానిని తమ మూసలోనే నిల్బడం వారికి సాధ్యమా? వారికి దైవమిచ్చిన అవకాశంలో స్వార్థం లేని వైజ్ఞానిక సేవను చదువులమ్మకు అందించారీ ఉపాధ్యక్షత్రయం.

ననన నమన ననన

వేమూరి వేంకట రామనాథం 203

జ 701 ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయ చిహ్నము సంస్థలకు, ప్రఖ్యాత వంశాలకు చిహ్న మొకటి ఏర్పజచు కొనటం సాధారణమైన ఆచారం. అది కేవలం చూపులకు అందం కొలిపేదిగానే కాక, నిగూఢమైన అర్ధం కలిగియుండటం ్రత్యేకాఖినందనకు యోగ్యమైన మహద్ద్గుణం. ఉత్తమ విద్యాశిబిరానికి ఈ ఆవశ్యకత యెంత యున్నదో, అది తీర్చి దిద్దే ప్రతిభలో అంత శ్లాఘా విశేషం ఉంటుంది. హరన గగ వూ క

కళ

ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ చిహ్నం కనుల కింపు కలిగించటమే కాక, లోతైన అర్ధం గడ్డకట్టిన కళాసృష్టి యని చెప్పవచ్చు. చుట్టు రెండు పాములు, అవి పట్టి నిలబెట్టిన సౌందర్య వలయంలో ఒక పద్మం నీటి పైపొరలపై తేలుతూ ఉంటుంది. ఈ దృశ్యానికి అధినేత యన్నట్లు సూర్యుడు ప్రకాశిస్తూ ఉంటాడు. వలయంక్రింది అంచులలో “శ్రేజ్రస్వి నావధీత మస్తు” అన్న సంన్కృతా క్షరాలుంటాయి.

ఈ అక్షరాలు నిజంగా “అక్షరాల”న్న నిర్వచనానికి తగినవి. ఎన్నడు తజగని ఉన్నత భావం ఇమిడియున్న ఉపనిషత్‌ శ్లోకంనుండి దిగినవి. కైత్తిరీ యోపనిషత్తులోని మొత్తం శ్లోకం ఇలా ఉంది.

204

ఆంధ్రనిశ్వవిద్యాలయ చిహ్నము

“సహ నావవతు

సహ నౌ భునక్తు

సహ వీర్యం కరవావహై

తేజస్వి నావధీతమస్తు

మా విద్విషావహై

ఓం శాంతిః శాంతిః శాంతి” |

ఇది గురుశిష్యుల పారస్పర్య పరంగా చెప్పబడిన ప్రవచనం. ఆ యిద్దణి మధ్య ఉండవలసిన సంబంధం అనితర ప్రజ్ఞతో ఇది తెలియ పణుస్తుంది.

“మనము కలిసి యుందాము

మనము కలిసి భోజనం చేతాము

మన శక్తులు సమానాంతరంగా ఉండాలి

మనము తేజస్సుతో సంబంధితుల మవుదాం

మనలో ద్వేషము లుండకుండు గాత

ఓం శాంతిః శాంతిః శాంతి?

ఈ శాంతి మంత్రంలోని “తేజస్ఫో” రకమైన ఆదేశం ఆంధ్రవిశ్వ విద్యాలయం ఆదర్శంగా నిర్వచింపబడింది. తేజస్సుకు ఖౌతికార్థం “ప్రకాశం”, ఆంతరంగికార్థం మానవాతీత ప్రతిభ. అది జ్ఞానము యొక్కధగధగతో సమానము. అదే గదా విద్యాధ్యేయం! ఏవో భౌతిక, లౌకిక విజ్ఞాన సూత్రాలను నేర్చుకొనటమే కాదు. ఆత్మకు వెలుగు నిచ్చే చిరసత్యాల పొలిమేరలోకైనా అడుగు వేయగల్లితే, అది ఉత్తమ విద్యాలయం ఆనక్తులకు అందించగల భిక్ష ఏనాడైనా ఏయుగంలోనైనా ఇది నిరవధికమైన సత్యం. ఈ చిహ్నం లోని “బీజుక్షరాల” ను పసిగట్టిన వారి దీర్చ దృష్టి యెంత స్ఫుటమైనదో చూడండి. నానాటికి ఈ ధ్యేయానికి గల, ఉండవలసిన, ప్రాధాన్యం వర్ధమానయోగ్యంగా గోచరమవుతున్నది.

ఈ తేజస్సంబంధమైన ప్రవచనానికి అటుఇటు గల శ్లోక పాదాలలోని అర్థ్ధంకూడ గురు-శిష్య సంయోగంలో ఉండవలసిన మౌలిక సత్యాలను నిరూపిస్తుంది. పరస్పర హితమే పరమావధిగా నిర్వచిస్తాయి ఆపాదాలు. కలిసి యుండటం, కలిసి తినటం, కలిసి శక్తులు కలిగి యుండటం, మనం మొత్తముగా తేసస్సులో ఐక్యం కాగోరటం, మధ్య ద్వేషాలు ఉండకుండటం, ఎంత ఉదాత్తమైన వేమూరి వేంకట రామనాథం 205

నేన్తూజంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ విశ్వమానవధ్యేయాలు! మన ఉపనిషద్‌ బోధనకు మనం అభినందన అర్పించినా లేకపోయినా, విశ్వవిద్యాలయానికి ఆ శాంతి మంత్రానికీ ఎంత అవినాభావ సంబంధం ఉన్నదో సులభంగా తేట తెల్ల మవుతుంది. ఇక ఆ చిహ్నంలో సంకలితమైన చిత్ర సముదాయం గమనించుదాం. అందులో ఒక పద్మం ఉంది. అది నీటిలో తేలుతూ ఉంటుంది. ఆ నీరు విజ్ఞాన తరంగిణికి ప్రతీక. అది జడ స్వరూపంగా బొమ్మలో కనపడవలసి వచ్చినా, శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ (కిన్నెరసాని పాటలు”లో) అన్నట్లు “నీటి గుణమ్ము కదలిపోవునె గాని” స్తబ్ధంగా ఒక (ప్రదేశంలో కూరుకుపోదు”. విజ్ఞానం అవిరామంగా దొరలుతూనే ఉంటుంది అగాధబంధురమైన సముద్రగర్భంలో చొచ్చుకొని పోయే వజకు. ఇక అది యేఒక్కరి సొత్తుకాదు, అది నీదా, నాదా, అది మానవకోటి అందణకు లభ్యమయిన జ్ఞానసంపద. ఎవరి యేటి యొద్దున వారు తమకు చేశతనయినంతగా ఆ ప్రవాహ శీకరాలను స్వంతం చేసికొంటారు, అంతే. ఒక విచిత్ర మేమంటే ఆ ఆరాటముల మూలంగా ఒకరికి దక్కినది మజొకరికి దక్కకపోదు. అనంతమైన యీ ఆర్ధ్రత మానవకోటికే అంకితం. ఎవరికి చేత నయినంతగా వారు దానిలోని కొన్ని బిందువుల నయినా అనుభవించగలరు. ఈ అనుభూతిలోని విశిష్టత యేమంటే, అది ఒకరికి క్రేష్టంగా కలిగిన కొలది, యితరులకు కూడ తాము పసిగట్టని నూత్నతలతో వ్యక్తం అవుతూనే ఉంటాయి. + ఇలాంటి విజ్ఞాన జల పూరంలో పద్మం నిలుపబడింది. పద్మం పావిత్ర్యానికి పతాక. కవి సమయాలలో ముఖపద్మం, చరణ పద్మం, నయన పద్మం, ఇలా సుందరమై, వికసించిన పరిస్థితిని వర్షించవలసినపుడు “పద్మం” లేక “కమలం” లేక ఏదో మళొక పర్యాయపదం తజచుగా కవులు వాడుతూ ఉంటారు. అన్నమాచార్యులు గీత మొకదానిలో చూడండి - “కమలనాభ, కమల నయన, కమల చరణ”, మతొకదానిలో “కమలాసతీ ముఖ కమలహిత కమలప్రియా కమలేక్షణా”, వేజొకదానిలో “కమలాలయమ్మునకు..... హస్తకమలమ్మునకు”, (పద్మము, కమలము పర్యాయ పదాలని ప్రత్యేకంగా నేను చెప్పనక్కణలేదు.) 206

ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయ చిహ్నము విద్యార్దన సందర్భంలో పద్మానికిగల చిహ్న తాత్బర్యం ఎన్ని పథాలనో విపులీకరించవచ్చు. ఒక ఊహను మాత్రం ఇక్కడ చిత్రిస్తాను. పరిణతి చెందిన మానవుడు తామరాకుపై నీటి బిందువు వలె ఉండవలె నన్న సాత్విక ప్రవచనం మనకు తెలిసినదే. విశ్వ విద్యాలయ నేపథ్యంలో ఇది రెండు విధాల అన్వయించవచ్చు. ఒకటి, విజ్ఞానం పొందిన కొలది - ఇది విశ్వవిద్యాలయం నుండి మనం ఆశించే ఫలంగదా - మానవుడు (లేకవిద్యార్థి) తామరాకుపై నీటి బిందువుగా తన్ను తానే గుజుతింపగల్లిన జ్ఞానలేశం అలవజచుకొనవలె, ఈ రీతిని తన విజ్ఞాన తృష్టలో, ప్రధానంగా విజ్ఞానం గడించే ప్రయత్నంలో, జ్ఞానధుని యేకాంతగా నైనా తన శిరస్సున చిందిన భాగ్యం పొందవలె. అపుడే విశ్వవిద్యాలయం యొక్క పరిపూర్ణ ప్రయోజనం మానవునికి దక్కుతుంది. ఇక రెండవ విధం : తనకు కల్గిన విజ్ఞానం - పద్మం నుండి ఉద్భవించిన అదృష్టం - తన బుణం తీర్చికొన్నట్లుగా తిరిగి పద్మానికే బిందువు బిందువుగా రాల్చి అర్పించింది అన్నట్లు. పద్మానికి హృదయంగమంగా మనం. ఆపాదించే ఉత్తమత్వం, పావిత్ర్యం, లావణ్యం నిరూపించటానికా అన్నట్లు, అమెరికాలో వర్జీనియా ప్టేటులో బకింగ్‌ వాం అన్న (ప్రదేశంలో ఒక పద్మాలయం” (ఓ0125 6౧019) వెలసింది. అది మతాతీతమైన జ్ఞానసూచి. “సత్యం ఒక్కటే, మార్గాలు పెక్కూ అన్న సూక్తిని ధ్వనిస్తుంది, ఆ ఆలయం, చక్శని పద్మంలాంటి శిలాకారంలో. సరి, అసలీపద్మం వికసించి యుండాలిగదా. దాని వల్ల వికాసం సూర్యరశ్శ్మిలో తప్ప సంభవంకాదు గదా. ఇది భౌతికసత్యం. ఇందులకా అన్నట్లు, ఆ చిహ్నంలో సూర్యుడొక ముఖ్య భాగంగా నిల్చి యుంటాడు. రోచిస్సర్వస్వానికి సూర్యుడు గదా తొలి ఆధారం. మనది సూర్య విశ్వం (ఇలాంటి వెన్నో విశ్వాలున్నాయని నక్షత్రశాస్త్రజ్జుల విశ్వాసం) మన వెలుగుకు - జ్ఞానానికని కూడ చెప్పవచ్చు - మూలం సూర్యుడని పరిగణించవచ్చు. (అరవిందాశ్రమం వారి పత్రిక యొకదానికి “అర్శూ అని పేరు పెట్టారు. ఇది యాదృచ్చికంగా ఎన్నుకొన్న పేరుకాదు.) అన్ని మతాల వారికి సూర్యకాంతిపైన సహేతుకమైన గౌరవాపేక్ష ఉంది. సరే, హిందువులకు “సూర్యనమస్మ్కారములు” మొదలయిన చర్యలు మత హితంగా చూపులకు అందినా, నిజంగా అవి ఆరోగ్యశాస్తప్రకారం వేమూరి వేంకట రామనాధం 207

నేనూ,ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

పరమ యోగ్యమయినవని క్రమంగా అందజు తెలిసి కొంటున్నారు. సూర్యుని స్తోత్రం చేసే అనేక పురాతన శ్లోకాలలో, మంత్రాలలో, ఒకటి యిక్కడ ఉటంకిస్తాను. “మధుసూక్తం”లో ఇలా ఉంది. “మయి మేధామ్‌, మయి ప్రజామ్‌, మయి సూర్యః భ్రాజు దధాతు” : అనగా, “నాకు సూర్యుడు మేధస్సు, సంపదలను, తేజస్సును ప్రసాదించుగాక”. అన్ని విధాల మానవునికి కాంతిని ప్రసాదించే సూర్యుని సూచించే గీతలు ఆ చిహ్నంలో ఉండటం ప్రత్యేకంగా మనం గమనించవలసియుంది. అంతులేని జలం జ్ఞానమయితే, పద్మం దానికి తగిలిన మనస్సృందన అయికే,దాని వికాసానికి వలసిన సూర్యరళ్ళి కూడ ఆ చిహ్నంలో ఊహించబడింది, అందంగా చిత్రించబడింది.

ఇక ఆ చిహ్నం వలయాన్ని అలా వదలక, దాని కిటు అటు రెండు పాములను కూర్చారు. పాము విషం గలది, నిజమే. అయితే పాములలో ఉత్తముడైన ఆదిశేషు జ్ఞానానికి మారు పేరు అనవచ్చును. వాసుదేవ తత్వం లోని జ్ఞాన, బల ప్రతిభలు సంకర్షణ స్వరూపంగాను, ఆ స్వరూపమే ఆదిశేషుగాను ఒక హిందూ విశ్వాసం ఉంది. భగవంతుని షాద్దుణ్య పరిపూర్ణత్వంలో (జ్ఞాన, బల, ఐశ్వర్య, వీర్య, శక్తి తేజస్సులలో) మొదటి రెండు ఆదిశేషునకు వర్తించబడినాయి.

ఈ విద్యా సంస్థను తాను మోస్తున్నట్లు చమత్మారం ఉన్నదీ చిహ్నంలో. పదునాలుగు భువనాలు మోసే ఆదిశేషుకు “మోయటం” కాని, యీ “సంస్థను” కాని అబ్బురమా?

ఆదిశేషు సందర్భంలో మన పురా విశ్వాసాల నేపథ్యం మథింతగా చూకాము. మానవప్రకృతి మూడు వలయములతో - అనగా మలినములతో - కూడుకొని యుంది. వీటి వినాశానికి గాను మూడు శాస్త్రాలు ఆవిర్భవించినాయి. చిత్తము యొక్క మలము పోవటానికి యోగశాస్త్రము, వాక్కు యొక్క మలము తొలగటానికి వ్యాకరణశాస్త్రము, శరీరము యొక్క మలము నరికట్టటానికి వైద్యశాస్త్రము. ఇవి మూడు రచించినది పతంజలిమహర్షి యని, అతడే చరకు

డని, ఆదిశేషువే పతంజలి యని, కొందలు పండితుల అభిప్రాయం. ఈ మూడు శాస్తములను అధ్యయనం చేసేవారు. 208

ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయ చిహ్నము

“యోగేన చిత్తస్య పదేన వాచాం

మలం శరీరస్య చ వైద్యకేన

యో౬.పాకరో త్తం ప్రవరం మునీనాం

పతంజలిం ప్రాంజలి రానతో౭_స్మి” అన్న ప్రథమ ప్రార్ధన శ్లోకంతో తమ కృషిని ప్రారంభిస్తారు.

కొందలు విజ్ఞులతో నేనీ విషయం చర్చించి నప్పుడు వారు 'మతొక విశేషం - నేను సాధారణమని అనుకొన్నది - సూచించారు. ప్రతి జేవియొక్క మూలాధారము కుండలిని చుట్టుకొని యుంటుంది యోగశక్తితో దానిని ఉద్బుద్ధము చేసినపుడు ఆ కుండలిని ఊర్ధ్యముఖంగా వెలువడి మధ్యనున్న ఆటంకములన్నీ ఛేదించుకొని సహస్రారమునకు చేరి అక్కడ అమృత(స్రావము చేస్తుందని, దానివలన ముక్తి కలుగుతుందని యోగము చెపుతుంది. ఈ కారణంగా ఈ చిహ్నములోని సర్పముఖము ఊర్థ్వంగా ఉంది.

ఇక ఈ చిహ్నంలో ఆదిశేషుకు రెండు తలలేలా అన్న చిన్నప్రశ్న రేకెత్తవచ్చును. “సహస్ర శీరుషం దేవం” అని మనం కొనియాడే విష్ణువుకు - నిల్పినపుడు ఛత్రంగాను, కూర్చుండినపుడు ఆసనంగాను, పండుకొన్నప్పుడు శయ్యగాను అంటిపెట్టుకొని యున్న ఆదిశేషుకు రెండుతలలు మన చిహ్నవిత్రంలో చమత్మరించబడకూడదా?

ఇంత అర్థంగల దీ చిహ్నం. తడవినకొలది అంతర్భావం ప్రజ్వలిస్తూ ఉంటుంది. అఆ చిహ్నంగల అనుమతి పత్రానికి మురిసిపోయి ఆ ఆలయంలో అడుగుపెట్టి, ఆ చిహ్నం ధగధగలాడే పట్టా చేత పట్టుకొని బైటకు గంతువేసే వేలాది వేలలో ఎందఅకు ఈ మహదర్ధం వ్యక్త మవుతుంది?

ఒక చిన్న సూచన. ఏడాది కొక మారు (ముఖ్యంగా) విద్యార్థుల కొక సభలో ఈ చిహ్నం గుజించిన పవిత్ర ఆంతర్యం తెలియజేసే యేర్పాటు ఉంటే బాగుంటుంది. ఆ తెలపటం బహుశః పరిఇతి గల తెలుగు, సంస్కృత లా అధ్యాపకులకు అప్పగిస్తే ఉచిఠంగా ఉంటుంది.

ఈ చివ్నాం కేవలం అందం కోనం ఏర్పజచిన చిత్రంకాదు. విద్యాపరంగా ఎంతో ఆధ్యాత్మిక సందేశం గల పవిత్ర ప్రతీక,

అమననాననాయాణంం అలదననాననలూా

నేమూరి వేంకట రానునాధం 209

701సమాపనము

ఈ రచనలోని ఇతివృత్తం ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయం; నేనచ్చట నున్న రెండు దశాబ్దాలకు చెందినది. నేను వ్రాయ కోరబడుటలోను, (్రాస్తానని నేను అంగీకరించటంలోను ముఖ్య రహస్యమదే-నేనుగా అది వ్యక్తీకరించటం.

నేను వ్రాసే కథలో “నేను” కూడ ఒక పాత్రను. ఇది ఒక విధంగా సౌలభ్యకారణ మవుతుంది. ప్రతి విషయం నేను గమనించినదే కనుక, వాస్తవాన్ని ఇతర కోణాలలో మాయ పజిచకుండా నివేదించటానికి వీలు కలుగుతుంది, కలిగింది. అయితే, కేవలం ఇతరులను గుఖించి, నాకు సంబంధంలేని విషయాలను గుణించి వ్రాసే సంపూర్ణ-అవకాశం సన్నగిల్లి జాగ్రత్త అనే తీగెమీద ఇటు అటు ఒజగకుండా (వ్రాయవలసిన అవసరమే, కాదు కఠినమైన క్షిష్టత కూడ, తటస్థమయింది. నాకు గల రచనానుభవంతో దీనిని ఎదుర్కొని ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయ విశేషాలను - స్మరణీయమైన వాటిని మాత్రమే - ఇందులో పొంధు పజచాను.

నేను ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో అడుగుపెట్టిన వింత కథతో ఈ రచనను మొదలుపెట్టాను. నేనఛటనుండి అడుగుబైటకు పెట్టిన ఉదంతం కూడ అతిసూక్ష్మంగా మనవి చేస్తాను.

అంత చక్కని ప్రదేశంనుండి, ప్రకృతిమాత తన వల్లెవాటు దశలో ఉన్నదనిపించే షరిసరాలనుండి, “ఏనాటి ముసలి యీ కడలీ” అనిపించుకొన్న చెలియలికట్ట (ప్రక్కనే యిరువది నాలుగు గంటలు గడిపే అదృష్టం గల యీ స్థలంనుండి, నిగూఢ వైజ్ఞానికచ్భాయలను దర్శించే అవకాశం కలిగించిన యీ విద్యాశిబిరం నుండి, బైటకు పోవాలంటే మనస్సు ఎంతగానో చివుక్కుమన్నది, పైగా ప్రతి నిముసం సముద్రం కనపడే యెత్తున, దగ్గజనే నేనొక యిల్లు కూడ నిర్మించుకొన్నాను, “సౌదామని” అన్న పేరుతో, అక్కడ ఇంకా రెందు సంవత్సరాలైనా పూర్తిగా నివసించనేలేదు. 'పైకి లేస్తున్న గోడల మీద, ప్రక్కల, 210

సమాపనము

మా అమ్మాయి (లీల) - నాలుగైదేండ్ల శిశువు-తన పిల్లబొక్కెనతో క్యూరింగుకై పోసిన నీటి బొట్లు ఇంకా పూర్తిగా ఇంకనే లేదు.

ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయం వదలి పోవాలంటే మనసులో కొంత బెగడు కూడ కలిగింది, కడుపులో చల్ల కదలకుండా ఉన్నచోటు ఆది. అయితే వృత్తి పరంగా ఎగుడు సోపానాలు కూడ కదలటం దాదాపు అసంభవంగా కన్పడింది. లెక్చరర్లు అసలు లేకో, వారి సంఖ్య నెంతగా మించియో ఆచార్యులు (ప్రొఫెసర్లు) ఉండే యీనాటి పరిస్థితి ఆనాడు లేదు. శాఖ కొక ఆచార్య పదవి ఉండటమే గొప్ప. నాశాఖలో అప్పటికే ఇద్దజున్నారు. ఈ భౌతిక సత్యం నిరాకరించటం తెలివి తక్కువతనం అవుతుందని నాకు తోచటమే కాక, మిత్రులు - అందులో కొందణు వయసుగలవారు - నాకు సలహాయిచ్చారు. గౌరవనీయమైన ఉద్యోగం మతొకటి వస్తే, తీసికొని వెళ్ళుమని.

అలాంటిది “వెదుక బోయిన తీగె విస్మయం బొదవ, పదముల తగిలె నా భాగ్యంబు కతన” అన్నట్లు నాకు లభ్యమయింది. ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలో ఉద్యోగం నేను దేవుళ్ళాడి తెప్పించుకొననట్లే, అది నన్ను పిలిచింది - ఢిల్లీలోని నేషనల్‌ కౌన్సిల్‌ ఆఫ్‌ అప్పైడ్‌ ఇకనామిక్‌ రిసెర్చి నుండి. దాని డైరెక్టరు జెనరల్‌, సుప్రసిద్ధ-ఆర్ధిక వేత్త, డాక్టర్‌ పి.యస్‌.లోకనాధన్‌, నుండి తలవని తలంపుగా ఒక సీనియర్‌ ఇకానమిస్టు పదవికి ఆహ్వానం వచ్చింది. జీతం ! ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలోని దానికి రెట్టింపు! ఆడబ్బు మైైతయే నన్ను ఈడ్పుకొని పోలేదు. (ఒకఏడాది లోపుగా అక్కడనుండి నాకు ఐహు-ఆనందం కూర్చే విశ్వవిద్యాలయ జీవితం గడించాను - ఉస్మానియాలో, అంతకన్నమూడు వందల రూపాయలు తక్కువ జీతంతో, సంతోషకరమైన సమ్మతిమీద.)

ఢిల్లీలో క్రాత్త ఉద్యోగంలో చేరాను. నామనసులో ఏమూలనో నడిరేయి నిశ్శబ్దంలో పొడసూపుతూనేఉండిన అలజడి క్రమంగా సద్దుకుపోయింది; పూర్తిగా, ఒక ఏడాది తిరగకముందే డాక్టరు వి.యస్‌.కృష్ణ గారే యూనివర్సిటీ గ్రాంట్సు కమీషన్‌కు ఫెయిర్‌ మన్‌గా వెళ్ళటం గమనించగానే. అంతకు ముందుగల ప్రఖ్యాత వేమూరి వేంకట రామనాధం 211

నేన్మూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ నిష్రమణాలు తటాలున నాకు తట్టినాయి: దాక్టర్‌ సూరి భగవంతం, దాక్టర్‌ టి. ఆర్‌. శేషాద్రి, దాక్టర్‌ సి.ఆర్‌. రెడ్డిగారు.

మానవునకు చలనం దేవుడిచ్చిన వరమనీ, అది దుర్వినియోగం చేసికొనకుందా వైజ్ఞానిక పథంలో పరిమితంగా అవలంబించటం విధినియతమని, (శ్రేయస్కరమని, నాకు దృధఢమయింది.

ఇది ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయంనుండి నా నిషృమణ కథ. అచ్చటి నా రెండు దశాబ్దాలు సరి. అలాగే ఈ రచన కూడ.

అతమడపన్తాల్లాడినాలురం. ంితానాతవామ్తా.. 212

1 అనుబంధ ప్రకరణము

మాత్పత్తో

ఎంత యొదిగినా యెంత తిరిగినా

ఎంత పొగడ్తకు వంతులు పడినా

ఎంతటి శిశువునొ అమ్మకు ఒడిలో

అంత నిసుగు నెపుడదామె పరిధిలో.

ఏళ్ళు దొర్గుకు పోయినాయి నాలుగు దశాబ్దాలుగా, నాకు తిరిగి ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం దర్శించే అవకాశం లభించటానికి! రెండేండ్ల కొకసారి నా విదేశవాసంనుండి కొద్ది దినాలు మాత్రం భారత దేశంలోగడిపే పరిస్థితి ముఖ్యకారణం. 1999 లో నేను వాల్తేరు వెళ్ళటం తటస్థించింది; కారణం వేమూరి చంద్రావతి రామనాధం ఛారిటబుల్‌ ట్రస్టు వారి సారస్వతకార్యక్రమాలు. ఇవి హైదరాబాదులోనే కాక వికేంద్రీకరించే తలవుతో ముఖ్యంగా విశాఖను ఎన్నుకొన్నాము. ఆ యెన్నికలో ఒక తెరవెనుక ప్రోత్సాహం "ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయం. మొదటి యేడు అక్కడ ప్రత్యేకంగా ట్రస్టుకు సంబంధించిన సభలు, సదస్సులు జరపక పోయినా, క్రమంగా ఏటేట అక్కడి తెలుగు శాఖలో ఆనందకరమైన కార్యక్రమాలు ఏర్పజచాము. ఇవి నా తొలి ఉపన్యాసం - నన్నయ కవిత్వమనగా ఏమో, చెప్పుతున్నట్లు చెప్పక దాదాపు నిర్వచించిన “సారమతిన్‌” పద్యం మీద వ్యాఖ్యానం. ఆనాడు నాకు కల్గిన సంతోషం ఆ “తెలుగుభవనము” లో లభ్యమైన సభాసదుల ఉత్తమ సంఖ్య వలన కాదు; ఏ కన్న తల్లియొడిలో పరిశోధన వ్యాసంగం ఉపక్రమించానో అచటనే ఆ విశ్లేషణకు అనుగుణంగా - నాకు కాని శాఖలో, తెలుగులో-ఉపన్యాసంచేశానని. వచ్చిన ఉన్నతాచార్యుల మందహాసం, చర్చా పారస్పర్యం, నాకీ అనుభూతిని బలపజచింది.

వాల్తేరు అంతా భౌతికంగా మారిపోయింది. ఎటుచూసినా ఎత్తైన యిళ్ళు వీధిలో ఒక్క అంగుళం కూడ ఖాళీస్థలం లేదు. వెనుకటి యావను బట్టి కాని, వేమూరి వేంకట రామనాథం 213

నేనూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ సముద్రం ఎక్కడున్నదో వెదుక వలసిన పరిస్థితి యేర్పడింది. మటొక క్రొత్త విషయం: “వాల్తేరు” అన్న వెనుకటి ముద్దుపేరు బదులు “విశాఖపట్టణం - 580 00౪” పరిపాటి అయింది. నేనీ ప్రకరణంలో మాత్రం ప్రాత కలం త్రోవనే పొతాను, “వాల్తేరు” అంటూ.

ఈ “అంగుళ రాహిత్యం” వాల్తేరు ఊరికి, విశాఖ పట్టణానికే కాదు, విశ్వవిద్యాలయావరణకు కూడ వర్తిస్తుంది. నే నుపన్యసించిన “తెలుగుభవనము” మారోజులలో లేదు. ఇలాగే ఎటు చూసినా “క్రాత్త” కట్టడములే, అంటే “పాతవారికి”!

ఈ భవన బాహుళ్ళంలో నకులసహదేవులు వానచినుకుల మధ్య స్వారీ చేసినట్లు నన్నుతన కారులో త్రిప్పారు ఆచార్య వి.బాల మోహనదాసు. ఆయన కామర్సు శాఖలో ఆచార్యుడు. అంతేకాదు, యూనివర్సిటీ కాలేజీల ్రిన్సుపాలు వణకు అన్ని ఉన్నత పదవులను పొందినాడు. అయన నా విద్యార్ధి కాదు; నా విద్యార్థి విద్యార్థి. నా విద్యార్ధలందలు విశ్రాంతులయినారు, ఇంకా శాంతిగా ఇంటిలో కూర్చుండి యుండక పోయినా నా విద్యార్థియా అన్నంత ఆప్యాయతతో ఆయన నన్ను గౌరవించి నా ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయ పునరాగమన పర్వంలో (ప్రధాన రధచోదకుడుగా (ప్రవర్తించారు (అక్షరాల నిజం, నేడు రథంగా పరిగణించదగిన మోటారు కారు నడుపుకుంటూ). ఒక తరువాతి సారస్వత సదస్సులో ఆయనే చమత్కరించారు, “నిరుడు నేను వీరికి కేవలం (ద్రైవరునే” అన్ని కాని, క్రమంగా ఆయన సరస్వతీ కుటీరంలోని సహవాసిగా పరిణమించారు.

ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయంతో నాకు కల్గిన పునస్సంబంధం తేదీ వారీగా నివేదించటం కన్న కొన్ని ముఖ్య విశేషాలను మాత్రం తెలియసపణుస్తాను, ఉపాధ్యక్షులు డాక్టరు ఆర్‌. రాధాకృష్ణ నన్ను “డాక్టర్‌ వి.యస్‌. కృష్ణ మెమోరియల్‌ ఉపన్యాసం” ఇమ్మని ఆహ్వానించారు. తాను కూడ ప్రసిద్ధ ఆర్థిక శాస్త్రవేత్త. నా గౌరవ సంస్మరణ, ఉన్నతన్థానం ఆక్రమించిన వ్యక్తిపేరిటి ఉపన్యాసం చేయటం నాకు తలవని తలంపుగా కల్గిన అవకాశంగా, పరిగణించాను. 2001 లో ఈ ఉపన్యాస పూర్వకంగా వారికి నాలో ఉబుకుతున్న కృతజ్ఞతాభినందనను వెల్లడించాను.

214

హరికథలో “పిట్టకథ” లాంటి దొకటి యీ సందర్భంలో నివేదిస్తాను. విరివిగా పెరిగి పోతున్న భవనాలలో ఒకటి “ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ ఆఫ్‌ట్రాన్స్‌పోర్టు.” దాని డైరెక్టరు ఆచార్య పాండురంగారావు నన్ను అక్కడకు ఆహ్వానించి, ఉన్న కొద్ది నిముసాలలో వ్రధానమైన విశేషాలు తెలియజేశారు. భవనంలో ప్రవేశించగానే గోడల మీద ఉన్న మొదటి బోర్డు అక్కడ రిసెర్చి చేసి పిహెచ్‌.డి. డిగ్రీలు పొందిన వారిపేర్లు ఆయన ఉదారత కారణంగా కాబోలు, ఆ బోర్డులో నాపేరు ప్రప్రథమంగా ఉంది! నేను ట్రాన్సుపోర్టులో రిసెర్చిచేశాను. నేను ప్రథమ పిహెచ్‌.డి.ని, నిజమేగాని, అది కామర్సు శాఖలో. ఈ క్రొత్త ఇన్సిట్యూట్‌ అప్పటికి లేనే లేదు. అయినా “విషయం” కారణంగా నా ట్రాన్సుపోర్చు థీసిస్‌ను ఉదారస్వభావంతో తమ పితామహపరిశోధనగా ఉద్దాటించిన ఆచార్య పాండురంగారావుకు నాకృతజ్ఞతలు. అప్పటికే ఆచార్య వి. బాలమోహన్‌ దాసుతో నాకు పరిచయం తృతీయాంకంలోకి వచ్చింది. అతని మంచి మనసు విశాల మానవత నన్ను ప్రత్యేకంగా ఆకర్షించాయి. పైగా ఆయన (వచన) కవిత్వం వ్రాస్తారు; కొన్ని నవలలు వ్రాశారు. విశ్వవిద్యాలయంలో తనకు రాగల అన్ని ఉన్నత పదవులను అప్పటికే పొందియున్నవారు. ఇటీవలనే “ఇనిస్టిట్యూట్‌ ఆఫ్‌ పబ్లిక్‌ సెక్టార్‌ మానేజ్‌మెంటు “ఒకటి విశ్వవిద్యాలయంలోనే స్థాపించి దానికి డైరెక్టరుగా ఉంటున్నారు.” ఇనిస్టిట్యూట్‌ ఆఫ్‌ పల్లిక్‌ ఎంటర్‌'ఫైజొ హైదరాబాదులో స్టాపించిన నాకు ఈ స్థాపన ప్రత్యేకానందం కూర్చింది. పబ్లిక్‌ ఎంటర్‌(్రైజ్‌ వృద్ది . పొందవలెనంటే-అనగా సరిగా పనిచేయవలెనంటే - దాని పై “అజమాయిషీ చెలాయించే పప్రభుత్వశాఖలు బాగు పడాలి. ఈ సూత్రం ఈ సంస్థలో ఇమిడి ఉన్నదని నేను వారికి ప్రత్యేంగా వక్కాణించాను. అంతేకాదు. పొరపాటున ఎవరైనోప్రభుత్వ సంస్థలను” (పైవేటైజ్‌ చేస్తున్న యీ శకంలో ఇలాంటి ఇన్‌స్టిట్యూట్‌కి ఉపయోగం ఉందా అని శంక పొందుతారేమో. ఎన్నోవిధాల దీనికి ఆవశ్యకత ఉంది అని నిరూపించాను. ఒకటి: (పైవేటైజేషన్‌ ఎంత పట్టుదలతో చేయదలచినా, కొన్నికొన్ని సంస్థలు - అమెరికాలో కూడ - ప్రభుత్వ రంగంలో మిగిలియుండకపోవు. రెండు: పైన సూచించినట్టు, వేమూరి వేంకట రామనాధం 215

నేనూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

ఏరంగంలో నైనా ఏవిధంగానైనా ప్రభుత్వం జోక్యం కల్లించికొనవలసియుంటే- ఇది పుష్కలంగా ఉంటుంది, ఎల్లకాలం, అమెరికాలో నైనాసరే - ఆ సంబంధ కార్యక్రమాలను వలవంతంగా తీర్చి దిద్ద వలసిన అవసరం ఉంటూనే యుంటుంది. మూడు: పై అవసరాలెలా యున్నా కేవలం ప్రభుత్వం సరిగా నడిపే బృవాత్కార్యంలో -వస్తూపోతూ ఉండే మంత్రుల నటుంచి - కార్యనిర్వహణలో “ప్రభుళ్వోద్యోగు” లకు ఎంతో (ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. వారి ధర్మం వారు విశిష్టంగా నిర్వర్తిస్తూ ఉండవలెనంటే, తగిన అధ్యాపన, పరిశీలన మధ్యమధ్య ఉంటూనే ఉండాలి. ఈ మూడు విధాల ఇలాంటి ఇనిస్టిట్యూట్‌కు నిరంతర ప్రాధాన్యం ఉంటుంది.

ఈ ఇనిస్టిట్యూట్‌ను గుజించి నాలుగు మాటలు చెప్పదగినవి ఉన్నాయి. అది 1996 లో కేంద్రప్రభుత్వం వారి ఎ.అయ్‌.సి.టి.యి. సాయంతో ఒక స్వతంత్రసంస్థగా స్థాపించబడింది. దాని ఆశయాలు: పన్లిక్‌ సెక్టార్‌ మానేజిమెంటు విషయమైన సదస్సులను ఏర్పజచటం; ప్రభుత్వ సంస్థలకు చెందిన వివిధ శాఖలకు అనుగుణంగా సర్టిఫికేట్‌ కోర్సులు నిర్వహించటం; (ప్రభుత్వ సంస్థలలో పని చేసేవారి వృత్తినైపుణ్యం పెంపొందించే విద్యాప్రణాళికలు ఆచరణలో పెట్టటం; పరిశోధన, సలహా ప్రవృత్తులను వృద్ధి చేయటం.

దాని కొక సలహా సంఘం ఉంది. అందులో విశాఖ ప్రాంతంలోని (పభుత్వ సంస్థల అధిపకులందరు సభ్యులు; ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ - ఉపాధ్యక్షుడు దానికి అధ్యక్షుడు.

ఈ ఇనిస్టిట్యూట్‌కు ఇంత వరకు డైరెక్టరుగా వున్న అచార్య వి. బాలమోహన్‌ దాసు ఆ విశ్వ విద్యాలయంలోని ఎన్నో ఉన్నత-ఆధిపత్యాలను నిర్వహించి యున్నవారు.

2001 లో నేను వాల్తేరు వెళ్ళినప్పుడు ఒక (ప్రముఖ నిర్ణయం తీసికొన్నాను, ఆచార్య బాలమోహన్‌ దానుతో సంట్రతించి. “నేను నా అనేకసంవత్సరాల ఆర్ధికప్రవృత్తిలో సేకరించిన (గ్రంథాలు - వందలకొలది -

మాయింటిలో నా స్వంత(గ్రంథాలయం లాగా నిల్చాయున్నాయి. వీటిని నేనెంతో 216

అనుబంధ ప్రకరణము : మాతృశ్రీ ఉపయోగించాను. నా రచనలలో, నేను. యునైటెడ్‌ నేషన్సు తరఫున ఎన్నో దేశాలకు సలహా యిచ్చే కార్యకలాపంలోను, నేను వెళ్ళిన, ఏర్పరచిన అనేక అంతర్జాతీయ సభలలో నమర్చింపబడిన వ్యాసపరంపర, కొంతవరకు కుదింపబడిన చర్చాసమీక్షలు కూడ ఈ కాగితం గుట్టలో ఉన్నాయి. ఉపాధ్యక్షుడు డాక్టరు ఆర్‌. రాధాకృష్ణ యొక్క తక్షణానుమతితో నా స్వంత పుస్తకముల గుట్టను ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ ఆఫ్‌ పబ్లిక్‌ సెక్టార్‌ మానేజిమెంటుకు నేను ఈయదలచినట్లు, దానికి “ఫ్రొఫెసర్‌ వి. వి.రామనాధం లైబ్రరీ అఫ్‌ పబ్లిక్‌ ఎంటర్‌ప్రైజ్‌ అని పేరు పెట్టునట్లు, నిర్ణయాలు తీసికోబడినాయి. మాసంభాషణ క్రమంలో వారు ఇచ్చిన ఒక సలవో నాకింకా గుర్తుఉన్నది. “బాలమోహన్‌దాస్‌, వాటిలో ఎన్నో అమూల్యమైన అంతర్జాతీయ చర్చలు ఉంటాయి. అవి పుస్తకాలు కాదు, కాని అతి ప్రముఖమైనవి. వాటిని పొందుపణచటానికి ప్రత్యేకమైన ఏర్పాట్లు చేయండి.” ఆచార్య బాలమోహాన్‌ దాస్‌ * నేనప్పుడే ఆలోచిస్తున్నానన్నారు.

న్యూజెర్సీలో మా యింటిలో ఉన్న నా పుస్తకముల గుట్టను కదల్చి - అవి “సీమెయిలొ లో పంపుటకు చేయవలసిన ఏర్పాట్లు, కాయకష్టము ఎంతో కఠినమైనవి, అయినా - మూడు విడతలుగా వాల్తేరు పంపాను.

“పంపాను” అన్న క్రియాపదం వెనుక నున్న నా మనస్సితి యానాటికీ కూడ తలచుకుంటే ఆహ్లాదకరమైన ఆరాటం కల్గిస్తుంది. ఆ పుస్తకాలను శృంగారంగా తీర్చిదిద్దిన వరునలనుంచి పంపటంలో తొలి సోపానంగొ (క్రిందకుపడవైచినప్పటి ఆ పుస్తకాల కుప్పలు నా హృదయాన్ని ఒక్కనొర్‌ దడదడలాడ జేసినాయి - అవి యిచ్చివేస్తున్నానే అన్న పాడు తలపులో కాదు. ఎన్ని పుస్తకాలను నా ఉద్యోగ ప్రవృత్తిలో నేను చదువగలిగానో, యెని ఈ నివేదికలు నా ఊహా తంత్రులను మైగించాయో, పేరియున్న విజ్ఞానం మానవుని ఆలోచనకు, ప్రవర్తన పథాలకు ఎంతగా కనపడని ఒజ్జగా ఉంటుందో - ఒక్కసారి నా స్ఫురణకు వచ్చింది. కనులనుండి యితరులకు కనరాని అశ్రువులు రొలినారా. టెప్పలు చెమ్మరించినాయి. ఎన్నో యేంద్లుగా ఆ పుస్తక సముదాయం, నీడవలె నన్ను వెంబడించి, తమ సమయం రాగానే ఉపయోగించగల మరొక ప్రదేశానికి వేమూరి వేంకట రామనాథం 217

నేనూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ తరలిపోతున్నాయని తటాలున నా మనసుకు తట్టింది! చివరకు ఆత్మకూడ యింతేకదా అన్న వెళ్ళి యూహ ఒక్కసారి తటిల్లతలా నా మనోనేత్రాలముందు తకళుక్కునున్నది. ఇన్ని దశాబ్దాల సాంగత్యం ఇక ఇతర పాఠక సముదాయం కోసం తెగతెంపులు చేసికొంటున్నానన్న ఆనందకరమైన ఆవేశం నన్ను క్రమ్మింది. ఈనా మనస్ఫితిలో ఒక భిన్నంగానైనా నా కుమారుడు శివరామకృష్ణ అదృశ్యంగా అనుభవించియుంటాడు. మేమిరువురం మాచేతులతో రాతిదిమ్మలు ఎత్తి, సవ్యమైన చెక్క అరలు నిర్మించి, ఆపుస్తకాలను నిల్పి సంరక్షించాము. నా పుస్తకప్రీతి నాకుమారునికి విదితమే.

వెొదటి విదతలోనే ఉన్న అనేక పుస్తకాలను చేర్చి, ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం వారు ఈ [గ్రంథాలయానికి 2002లో ప్రారంభోత్సవం చేశారు.

అప్పటికి డాక్టర్‌ ఆర్‌. రాధాకృష్ణ తన ఉపాధ్యక్షత విరమించుకొని వెళ్ళారు. మతొకరిని ప్రభుత్వం ఇంకా నియమించలేదు. నేను ఉపన్యాసం చేసేప్పుడు అధ్యక్షస్థానంలో “ఉపాధ్యక్షుడు” లేరు కాని, చాలమంది నవ్వుతూ అన్నారు, సభానంతరం. “మీముందు “ఆసక్తులు” ఎందతో ఉన్నారండీ,” అని.

అనుభవజ్ఞుడైన ఆచార్య బాలమోహన్‌ దాసు ఆ విషయం మనసులో పెట్టికొని యేమో, నన్ను ఆహ్వానించటానికి ఒకరిని, నన్ను పరిచయం చేయటానికి మటొకరిని, వందన సమర్చణకు ఇంకొకరిని తరువాత లైబ్రరీ రిబ్బను కోయటానికి మజౌక్కరిని, ఈతరువాతి కార్యక్రమం గూర్చి ముచ్చటించటానికి ఇంకొకరిని - ఇలా దాదాపు ముందు కూర్చున్న ఆచార్య వృద్ద్ధులనందఅణను కార్యక్రమంలో ఇరికించారు. ఇంతమంది పెద్దలు ఆ సభలో ప్రధానస్థానాలలో పాల్గొన్నారని నాకెంతో ఆనందం కలిగింది.

ఆతరువాత అమెరికాలో నాయొద్దనున్న పుస్తకముల గుట్టను మొత్తం కదలించి వాల్తేరు రవాణా చేయటానికి సుమారు రెండు ఏండ్లు పట్టింది.

ఈ లైబ్రరీకి సంబంధించిన “ఎండోమెంటు” ఉపన్యాసం ఒకటి వ్యవస్థీకరించబడింది. మొదటి రెండు సంవత్సారాలు నన్నే అది యిమ్మని కోరారు. ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం వారి కోరిక నేను పాటించనా?

218

అనుబంధ ప్రకరణము : మాతృశ్రీ

ఈ [గ్రంధాలయ స్థాపన నా కెంతో సంతోషం, తృప్తి కలిగించింది. దానికి నాపేరు తగిలించారని కాదు, నేను విద్యాసరస్వతిగా సతతం భావిస్తూ ఉన్న ఆం(ధ్రవిశ్వవిద్యాలయానికి నాబుణం కౌంతగానైనా యీత్రోవన తీర్చుకోగలిగానని. పుస్తకాలవలన విజ్ఞానం ఎంతగానో ఆర్జించవచ్చునన్న అనుభవైక భావానికి ఈ గ్రంథాలయం అంకితతుల్యం !

క్రిందటి అయిదారు సంవత్సరాలలో ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంతో నా సంబంధం నాతొలి రెండు దశాబ్బాలవంటిది కాదు గదా - ఇరువది నాలుగు గంటలు అందులోనే నిమగ్నుడనై ఉండటానికి ! ఆ కారణంగా ఈ అనుబంధప్రకరణం నిజంగా “నేను, ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమే,” అక్షరాల!

ఈ ప్రకరణమే కాదు ఈ పుస్తకం, ఆ గ్రంథాలయస్థాపన సమయంలో వ్రాసిన మాతృశ్రీ, స్వనంతో విరమిస్తాను.

జనవరి 22, 2002న ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయములో ప్రొఫెసర్‌ వి.వి. రామనాధం లైబ్రరీ అవిష్కరించబడిన సందర్భములో న్పందనగా (వొనిన గీతమాలిక. గీ. _ వెనుక నే నున్న పాఠశాలను దలంచ

(ప్రాణములు లేచి వచ్చు సంబరము మించి;

అక్కరపు టొదుగును తొలి నందజేయు

పల్లెటూరిది మా చల్లపల్లిదైన, 1

మచిలి “పొందు” కళాలయ మైనగాని 2

కొండశిఖరమ్ము లందలి నిండుతనము

జలధిలో ్రతివింబమై యలపు లేని

చలన సౌందర్య మిచ్చు విశాఖలోని

ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయమైనగాని, 3

వినయ ముద్రిత రూపి, వివేక కంధి

“ఏల” యను నిత్య తర్మ శాస్రాలయమ్ము

లండ నార్థ్ధిక పారశాలయిన గాని; క్షీ వేమూరి వేంకట రామనాథం 219

నేనూ ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ తల్లి వలె నోము వత్సలత్వమ్ము బఅపి; తందడ్రివలె దిద్దు పదముల ధాటి, పాటు; బుధుని వలె విస్తృతిని గూర్చు బుద్ధి పరిధి; అవని వలె పెంపు నొందించు నార్ట హృదిని. ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయాహార్య ప్రతిభ దాని చిహ్నముర్‌ నందె ప్రత్యక్ష మగును; సృష్టికర్త నివాసమౌ స్నిగ్ధ పద్మ మెత్తికొను ఆదిశేషువు దృశ్య మద్ది, సంస్కృతిక ఆటపట్టు, “తేజస్వి నా వ ధీతమస్తోను నక్షయాదేశ మద్ది. కన, వినగ, యోగ్యమైన విజ్ఞానమొకటె కాక, విజ్ఞాన మార్చించు జ్ఞాన మిచ్చి కని వినిన దాని మూలము, కడయు త్రచ్చు నాత్రతను సాన పట్టిన ఆకురాళ్ళు.

క యస్‌. ఆర్‌, వైయస్‌.పి. జూనియర్‌ కాలేజి.

ల హిందూ కళాశాల,

8. ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయము.

శ్శీ లండన్‌ స్కూల్‌ ఇఫ్‌ ఇకనామిక్సు,

ఈ లోగో (000) కంధి = సముద్రము. (తచ్చు = మధించు

అమదాచన్తాదాాలంి. అండను... 220

౫ రచయితను గురించి ఆ వేముంల వేంకట రాముణాధం శ్రీ వేమూరి వేంకట రామనాధం 1920 నవంబరు 1న కృష్ణాజిల్లాలో చల్లపల్లి గ్రామంలో జన్మించారు. తండ్రి శ్రీ శేషయ్య శాస్త్రి, తల్లి శ్రీమతి జానకమ్మ. 1988 లో ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో బి.కాం, ఆనర్సు చదివి, 1942 నుండి అక్కడ అధ్యాపకులుగా ఉన్నారు. 1949లో అక్కడ ఒక పిహెచ్‌.డి. డిగ్రీ, 1957 లో లండన్‌ స్కూల్‌ ఆఫ్‌ ఇకనామిక్సులో మజొక (లండన్‌ యూనివర్సిటీ) పిహెచ్‌.డి. డిగ్రీ పొందారు. నథీల్దుఫెలోగా తిరిగి లందన్‌, ఆక్సుఫర్జులలో రిసెర్చి వ్యాసంగం చేశారు. 1958-59 లో ఢిల్లీలో నేషనల్‌ కౌన్సిల్‌ ఆఫ్‌ అపైడ్‌ ఇకనామిక్‌ రెసెర్చి లో సీనియర్‌ ఇకానమిస్టుగా పని చేశారు. పిమ్మట సుమారు 12 ఏండ్లు ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో కామర్సు శాఖలో ఆచార్యుడు, అధిపతి, డీన్‌గా పనిచేశారు. 1963 లోను, తిరిగి 1965 లోను వోర్వర్డు, పిట్స్‌బర్గు'యూనివర్సిటీలలో ఉపన్యాసాలిచ్చారు. ఇండియన్‌ ప్రభుత్వం వారి ఆర్‌.పి.సి, ఐ.సి.యస్‌. యన్‌. ఆర్‌లలోను; పానెల్‌ ఆఫ్‌ ఇకానమిస్ట్సలోను, సిమెంటు వేజ్‌బోర్టులోను, హెవీకెమికల్పు అండ్‌ ఫర్దిలైజర్సు వేజ్‌ బోర్డులోను, సభ్యుడుగా పనిచేశారు. కె.సి. నియోగీ ట్రాన్స్‌పోర్టు కమీషన్‌కు సలవాదారునిగా ఉన్నారు, హైదరాబాదులో ఉస్మానియా ఆవరణలో ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ ఆఫ్‌ పబ్లిక్‌ ఎంటర్‌ప్రైజ్‌ను స్థాపించి మొదటి డైరెక్టరుగా 1972 వరకు పనిచేశారు. త్త 1970 జూన్‌లో ఐక్యరాజ్యసమితి వారి ఇవ్వోనం మీద ఉన్న సలహాదారు పదవిని స్వీకరించి, పబ్లిక్‌ ఎంటర్‌ప్రైజ్‌ మీద అనేక దేశాలకు సలహా పర్యటనలు చేశారు. 1982 లో అక్కడ విశ్రాంతులై, అందన్‌ బిజినెస్‌ స్కూలులో విజిటింగ్‌ పదవిలో ఉన్నారు. తల 1984లో ఐక్యరాజ్యసమితి వారి పిలుపుపై కినియాలో ఫినా న్సు మినిస్టీకి సలవాదారుడుగా మూడేండ్లు పనిచేశారు. వేమూరి వేంకట రామనాధం 221

నేన్మూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

1987 నుండి రెండు సంవత్సరాలు అక్సుఫర్జులో టెంపుల్‌టన్‌ కళాశాలలో విజిటింగ్‌ ఫెలోగా ఉండి, తరువాత నాలుగేండ్లు అసోసియేట్‌ ఫెలోగా ఎన్నిక అయినారు.

1989లో తిరిగి యు.యన్‌.డి.పి.తో సంబంధంకలిగి ఇంటర్‌ రీజియనల్‌ నెట్‌వర్క్‌ ఆన్‌ (ఫైవేట్రైజేషనుకు కో ఆర్టినేటర్‌ (సంధానకర్త) గా చాలయేండ్లు వనిచేశారు. అనేక దేశాలలో నలవాలకు, సెమినార్లు నిర్వహించటానికి ప్రయాణాలు చేశారు.

యు.యన్‌.డి.పి. సంబంధంతో క్యూరసావ్‌ అనే కరిబియన్‌ ద్వీపంలో ప్రైవేటెజేషన్‌కు సంబంధించిన శిఖర సంఘంలో మూడేండ్లు పని చేశారు.

తన విద్యాశాఖ అయిన ఇకనామిక్సులోను, (ట్రాన్సుపోర్టుపైన, పబ్లిక్‌ ఎంటర్‌ప్రైజ్‌ మీద, ప్రైవేట్రెజేషన్‌ మీద చాల ఉద్ధంథాలు ధ్రాశారు. ఇవి ప్రధానంగా ఇంగ్లండులోని కాస్‌.కంపెనీ, రౌట్‌ లెడ్డి కంపెనీ వారు ప్రచురించారు.

తన వృత్తి ఆర్థిక శాస్త్ర సంబంధమైనా, తెలుగు సాహిత్యంలో లోతైన అభిరుచి కలిగిన శ్రీ రామనాథం అనేక (ప్రసిద్ధ గ్రంధాలు ట్రాశారు, కధలు, నాటకాలు, వ్యాసాలు, సాహిత్య విమర్శ, పద్యాలు, గేయాలు; వారి రచనల పట్టిక క్రింద ఈయబడింది. ఇటీవలి కావ్యత్రయిని ప్రత్యేకంగా పేర్కొనాలి; స్వాతంత్ర్యసిద్ధ, రామాయణస్కృతులు, నందనము.

వీరికి వచ్చిన పురస్మారాలలో కొన్ని ముఖ్యమైనవి; శ్రీరాయ'్రోలు సువర్హ పతకము, తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వారి ప్రతిభా పురస్కారము, విశాఖలోని సారస్వత సంఘాల సంయుక్త ప్రదానము - “మహాకవి యన్న బిరుదు, తానా వారి అవార్డు, ఆటా వారి అవార్డు,

వీరి క్రొత్త రచన యొకటి ప్రత్యేకంగా పేర్కొనదగినది ఉంది: నేను, ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయము. ఈ[గ్రంథం తన ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ దశాబ్దాలు రెంటిని పురస్మరించికొని వ్రాసినది. నాటి మహానీయులెందఅవో సంక్షిప్త విశేషాలందులో ఉన్నాయి. తనకు ఆ మాతృత్రీ మీదగల భక్తి గౌరవాలకు ప్రతిబింబమా అన్నట్లు, తన ఇకనామిక్సు సంబంధమైన స్వంత (గ్రంథ గుచ్చ మంతా అక్కడకు పంపగా, వారు “ప్రొఫెసర్‌ వి.వి. రామనాథం లైబ్రరీ ఆన్‌ పన్లిక్‌ ఎంటర్‌(పైజొ గా 2001 లో ఆవిష్కరించారు.

అలనమడాద్తావినింం అనడము.

222

నాటకములు ; బిచ్చగత్తె చందల రాజర్ని కథలు ; ఉగాది రాత్రి నవలలు ; కమల తల్లి, పిల్ల పద్య (గేయ) నాటకములు :; సంయుక్త నాగార్జున కొండ వ్యాసములు ; సౌందర్య సమీక్ష మెజపులు 1,2,8 విశ్వవిద్యాలయ సంబంధమైన దీర్ధరచన : నేను, ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయము పద్య కావ్యములు : చం(ద్రరేఖ చం(ద్రిక సన్నుతి కాదంబిని విరిసరులు స్వాతంత్ర్య సిద్ధి రామాయణ స్మృతులు నందనము కృష్ణా 223

కలకం 6౧710115

22గడ౧ఉ6౧2౧) ౪29 6౧౩౭౦66 1౧ ౧౭56270 0౧ 2౧9౧౦ ఆ00౧0గ109 [0 563గ ౪401. ౧16 ౧౪9113[66 2 51646) 0౧ ౪1౧6 ఫ|240౧2112606] గెంఇర 56[/1069 1౧ [౪౮6౧2026 (4/1) 21064016 0౪ [1౯ ఓఇ| ర2[4646 50291, 1౧612౧ గ౭||౪2౫/ 61౧౭౧౦౪, ఇ౧6 డంంగంగ!య 0[046 - ౧|| ౧౦||9/ (4) 2 10/84/0106 0 2గం. 6౭౧. 5 000/6 141౧06).

0॥ 16 015815 0 [౧19 ౧2562౧0068 4 ౬౦౧౦౮౦౧ 50100] 0 క600[0గ౧10%, ౧6 ౧4! 9066 1౧6 56404౧92 046 8180 £6యాంగ/ 560001౧౮49 ౪) 2084016 5)/ ౧౧౦౭౩60! 8 4ఉగాం!6 ౧1౧౬ 1115 ౪౦౧౬ ౦౧ 016 ౧6౪|౪-101౧66 54268 0 4౧6012 ౪25 ౧649115066 ౪౮౧౮6౧ (౧6 116 ౧? 7%68 కం000గ౪ ౮ తఉగిరగ౧2 1౧ 1959.

౧115 1౧166903 901%66 10 ౧౮౦116 6౧16౧౧౧౨౪౭ ౪0) 116 [141166 ౯6౦౮౩౧10 ౫ 6 లక, ౪౧66 ౧6 ౧౪౦||9[౧౭6 ౧1౩ ₹91 రం0% 1౧ 212/9 6౧1096 న౭౦10 ౬౧16౧౧౧౫౨౪ [౧ 8౧12౧. 1౧13 ౪/28 510264%20౧606917 ౧౪౦19066 1౧ 6 ౮౨౩4 ౪౧౮౪౯ 1౧6 (16 ౧౧౦06975 01 ని9|0 ౬౧(౪|౧౧గ౩6.

16 ౧406 1669 0౮01026009 6౮౧1౧౩ 69 9ఏ669 0౧ 1౧612౧ ౧6010 ఆ౧(6/౧గ౪6 : 7౧6 [౧౩౧౦౪ ౦ ౧౪9110 £౧6గ౧గ565 (1660499 & ౪06 1౧61౧ 1౧960016 ౦1 ని౭౦॥0 తంగ ౧19840౧0), 06 31401218 0౧4౧10 8౧18౧౧0౧96 1౧ 1౧౮1 2౧౮ 6 ౦౦౧౪౯౦! 0/[౪0|॥0 ౯౧19గ౧౧9౪ 1౧ 1౧౮14 (40100 ౧69౮166 0౧) 2 (౧896౭౧౦౧ ని౧౦66 ౪౧౮౪౯ ౧|౩ 6160410౧, ౧0? 116 గ6౭౭౭౧౦౧ నిగంం్ర౧2గ౧గ౧6౨ 00౧౧౧౧1166 0116 ౧|2౧౧1౧౦ ౦00౧౫155౦౧).

గ!2౧)/ 0119 (6964/00 041066 2.106 1౧9౪6౬6 ౦ 4౦10 క50౧16/0గ36 62౧౧9 6౧661 ౧18 66079110 ; నిగం! 2౧6 1౧౪69106౧1 1౧ ౧4౦10 6౬౧16౧0౫56, 2౧౮6 1౧౦6౧1/69 1౧ ౧40110 6౧౪౧౫౫౩6. ౧6 2150 661166 06 ౧౭142| 0" 16 తి!!-1౧612 ౮౦౧9౧8౧౦6౪ 0౧ గి౪౦110 8౬౧(6గ0గ౧౨6 ౮౧౮౭౧1౧6 ౪14065 : గిగ0108, ౬9064! 4౧౮ క€౯గ01600/ 1౧ 06 ౧40110 566010! క£గ10200/ 0 ౧4౦116 ౬0౧19౧0౧96, 2౧6 ౯1౧౬౧౦౬! 0|గ౧|2460౧ 1౧ ౧౪౦10 6౧19గ0గ౧96.

1113 1౧1841 295100గ౫6౧1 26606 ౮౧౫౯౮ 120౧5 6౧౭166 ౧11) 10 ౪/16 2 6౦౧౧౪౧6౧౩6 0001 6౧౪166 0౧౩౭౧|2౭౧౦|౧, 224

గీ 2౧2ర6౧౧౪౧1 2౧6 9609౧/19100 0% ౯౪౦110 ౬౧160196 1౧ 06౪61001౧0 ౦౦౬౧౪189, ౪౧1౦౧ *29 ౧౮౦౦113066 0౫ 16 ౮|| 1౧ 1974.

౫౧6 1౧16గ౧౭6౪౦౧౬| ౧౭౧16! 10? ౧౮౦110 క716గ0గ969 1౧ ౪8౦91212 ౧౮౦5066 ౧1౩ 7౧6 *₹60091ఇ౪ £౧16గ0గ౧86, ౧6 క! ౪014౧18 66166 0 ౧1౧), తం1౧1 ౪౭౧0469 1౧ ౧౮౦110 ౬016౧58. గ౧౩౧| ౧౬59, [ఓ0౧060౧, ౧౪౦] 5[66 4౪0 1౧16గ౧౧౭౪౦౧౭| 5010619853 ఆ6'(86 0౪౫ ౧1౫ :; 5440616939 1౧ ని401)0 ౬£౧(6[10గ196 : ౯౯౧౦౧) 5౪21446400 €0 నిగా౭124100౧; ఇ౧౮6 నాం౦!0 ౬౧660౧96 : 5406165 1౧ 0౧౭౧12౬0౧4] 506010౧6.

1115 ఈ౦గ౧4 ఇ ౬౦౧౮౦౧ 8451౧699 50[00] ౪/29 ౧6019066 0౪7 0౧౦౦౫౫ గ6|౫ ౪౮౧౮6౭ 1౧6 ౪416 ౧6 114046 01 న౮0110 ౬౧(౭|౧గ96; 2౧6 ౧15 56౧౧1౧౧౦౪౪ ౧2126 ౪౧౮6 06 1116 న190110 6౧6౧0౧96 2౧౮ 16 08౪61001౧6 ₹/0గర.

గం4116606 ౧౭౩ 066౧ 15664106 [౧19 [60606 000%5, 0601౧౧1౧09 ౪/౪4 ౧౮౦1౦ ౬6౧(9గ౧౧గ96 ౩౧6 1౧౦౦౧౫౬ ౨150[06800౧, *గ10[1 ౪49 616౪/910066 10౧ 16 ౦గం1౧౭| 0 9.9. హు. సీఆగ0!121! ఓ6066౧89. ౧18 00గ౧౧౯౭౧6౧81౪/6 81059 0౧ 40110 6౧+6గ౧౧96, 1౧౦౦?౧౦౧౪1౧౩ ౧19 ?656860%65 0౪8౯ ₹050/-176 ౪6219, ౪85 ౧౮119066 ౪౧౮6౭ 06 (1118 106 క౬జంంగ౧౦౧౫|09 0 గ౪౦|10 ౯౧16౧౧౧196 - 1౧ 1991.

౪/16 ఇ 76౧1౧1610౧ 0011666, [6 6611664 2 ౪014008 ౧౪166 నిగాా౭॥[24400 1౧ 6 అక ౪౧100 ౧9901666 ₹0గో 2 96౧౫1౧౭౯ ౧6 ౦0౧664౦186 21 6 0011686. ॥

1115 గ౧౦౮9(/808౧1 661196 ౪౦14౧౧65, 1౧ (6 00666 0 [5 ౪0౧6 25 ౧౦౦౧౮1౧210! 0 ₹6 1౧186010౧2! గంటోంగ 0౧ ని4022000౧, 2౧6 నిగ౧౪౭$2260౧ 1౧ 06౪61001౧6 00061185: దిగ౪౭(12460౧ : గ 01002! న6౧:౧6౦0౪6, ౦౦౧9౯౭1౧15 2౧రే 1౧9౭౮ 0 గిగ౪౭౪22400, నిగా౭24800౧ 2౧6 గికింగి 2౧6 నిగ౪౭022 0% ఇగర ౬06104 ॥ /

116 ౧298 066౧ ౧95900౧91016 10 ౪16 ౧604640090 9 ఆ౫|౦౧5 ౮416611069 0౧ దిగా౭(2460౧, 158066 1౧ 199].

ంయ “చం సక2ీములైం 0% 2 "120 ౦౦౫౦566 0/ 19 30% ఏమంత. 10186 ౧౬౧౫4౧౬ర౧4గా 9 75౪4) 011068 225

ల్‌ 1 క్‌ య్య పా జ్ర (సట మంట టో న లు! టో స్‌ తే జనోన శః షే గ్‌ " తం! గ్‌ ॥ నం ధే (1 న | | స 226

సమాపనము

మా అమ్మాయి (లీల) - నాలుగైదేండ్ల శిశువు-తన పిల్లబొక్కెనతో క్యూరింగుకై పోసిన నీటి బొట్లు ఇంకా పూర్తిగా ఇంకనే లేదు.

ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయం నదలి పోవాలంటే మనసులో కొంత బెగడు కూడ కలిగింది, కడుపులో చల్ల కదలకుండా ఉన్నచోటు అది. అయితే వృత్తి పరంగా ఎగుడు సోపానాలు కూడ కదలటం దాదాపు అసంభవంగా కన్సడింది. లెక్చరర్లు అసలు లేకో, వారి సంఖ్య నెంతగా మించియో ఆచార్యులు (ప్రొఫెసర్లు ఉండే యీనాటి పరిస్థితి ఆనాడు లేదు. శాఖ కొక ఆచార్య పదవి ఉండటమే గొప్ప. నాశాఖలో అప్పటికే ఇద్దఖున్నారు. ఈ భౌతిక సత్యం నిరాకరించటం తెలివి తక్కువతనం అవుతుందని నాకు తోచటమే కాక, మిత్రులు - అందులో కొందజు వయసుగలవారు - నాకు సలహాయిచ్చారు. గౌరవనీయమైన ఉద్యోగం మథటొకటి వస్తే, తీసికొని వెళ్ళుమని.

అలాంటిది “వెదుక బోయిన తీగె విస్మయం బొదవ, పదముల తగిలె నా భాగ్యంబు కతన” అన్నట్లు నాకు లభ్యమయింది. ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలో ఉద్యోగం నేను దేవుళ్ళాడి తెప్పించుకొననట్లే, అది నన్ను పిలిచింది - ిలీలోని నేషనల్‌ కౌన్సిల్‌ ఆఫ్‌ అపైద్‌ ఇకనామిక్‌ రిసెర్చి నుండి, దాని డైరెక్టరు జెనరల్‌, సుప్రసిద్ధ-ఆర్ధిక వేత్త, డాక్టర్‌ పి.యస్‌.లోకనాథన్‌, నుండి తలవని తలంపుగొ ఒక సీనియర్‌ ఇకానమిస్టు పదవికి ఆహ్వానం వచ్చింది. జీతం ! ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలోని దానికి రెట్టింపు! ఆడబ్బు మైోతయే నన్ను ఈడ్చుకొని పోలేదు. (ఒకపదాది లోపుగా అక్కడనుండి నాకు ఐహు-ఆనందం కల్పే విశ్వవిద్యాలయ జీవితం గడించాను - ఉస్మానియాలో, అంతకన్నమూడు వందల రూపాయలు తక్కువ జీతంతో, సంతోషకరమైన సమ్మతిమీద.)

ఢిల్లీలో క్రొత్త ఉద్యోగంలో చేరాను. నామనసులో ఏమూలనో నడిరేయి నిశ్చ్ళబ్దంలో పొడసూపుతూనేఉండిన అలజడి క్రమంగా సద్దుకుపోయింది; పూర్తిగౌః ఒక ఏడాది తిరగకముందే దాక్టరు వి.యస్‌.కృష్ణ గారే యూనివర్సిటీ గ్రాంటు కమీషన్‌కు ఛెయిర్‌మన్‌గా వెళ్ళటం గమనించగానే. అంతకు ముందుగల పకకే వేమూరి వేంకట రామనాధం 211

నేన్తూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ నిష్రమణాలు తటాలున నాకు తట్టినాయి: దాక్టర్‌ సూరి భగవంతం, దాక్టర్‌ టి. ఆర్‌. శేషాద్రి, డాక్టర్‌ సి.ఆర్‌.రెడ్డిగారు.

మానవునకు చలనం దేవుడిచ్చిన వరమనీ, అది దుర్వినియోగం చేసికొనకుండా వైజ్ఞానిక పథంలో పరిమితంగా అవలంబించటం విధినియతమని, (శ్రేయస్కరమని, నాకు దృఢమయింది.

ఇది ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయంనుండి నా నిష్మమణ కథ. అచ్చటి నా రెండు దశాబ్దాలు సరి. అలాగే ఈ రచన కూడ.

ననన నన ననన 212

౭ అనుబంధ ప్రకరణము

మాత్పళ।

ఎంత యెొదిగినా యెంత తిరిగినా

ఎంత పొగడ్తకు వంతులు పడినా

ఎంతటి శిశువునా అమ్మకు ఒడిలో

అంత నిసుగు నెపుడామె పరిధిలో.

ఏళ్ళు దొర్లుకు పోయినాయి నాలుగు దశాబ్దాలుగా, నాకు తిరిగి ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం దర్శించే అవకాశం లభించటానికి! రెండేండ్ల కొకసారి నా విదేశవాసంనుండి కొద్ది దినాలు మాత్రం భారత దేశంలోగడిపే పరిస్థితి ముఖ్యకారణం. 1999 లో నేను వాల్తేరు వెళ్ళటం తటస్థించింది; కారణం వేమూరి చంద్రావతి రామనాధం ఛారిటబుల్‌ (ట్రస్టు వారి సారస్వతకార్యక్రమాలు- ఇవి హైదరాబాదులోనే కాక వికేంద్రీకరించే తలవుతో ముఖ్యంగా విశాఖను ఎన్నుకొన్నాము. ఆ యెన్నికలో ఒక తెరవెనుక ప్రోత్సాహం అంట విశే విద్యాలయం. మొదటి యేడు అక్కడ ప్రత్యేకంగా (ట్రస్టుకు సంబంధించిన సభలు సదస్సులు జరపక పోయినా, క్రమంగా ఏటేట అక్కడి తెలుగు శౌకి ఆనందకరమైన కార్యక్రమాలు ఏర్పజచాము. ఇవి నా తొలి ఉపన్యాసం " నన్నయ కవిత్వమనగా ఏమో, చెప్పుతున్నట్లు చెప్పక దాదాపు నిర్వచించిన “సారమళతిన్‌ పద్యం మీద వ్యాఖ్యానం. ఆనాడు నాకు కల్గిన సంతోషం ఆ తెలుగుభవన లో లభ్యమైన సభాసదుల ఉత్తమ సంఖ్య వలన కాదు; ఏ కన్న తల్లియొడి పరిశోధన వ్యాసంగం ఉపక్రమించానో అచటనే ఆ విశ్లేషణకు అనుగుణంగొ నాకు కాని శాఖలో, తెలుగులో-ఉపన్యాసంచేశానని, వచ్చిన ఉన్నతొచార్యుల మందహాసం, చర్చా పారస్పర్యం, నాకీ అనుభూతిని బలపజచింది.

వాల్తేరు అంతా భౌతికంగా మారిపోయింది. ఎటుచూసినా ఎకేన యిళ్ళో వీధిలో ఒక్క అంగుళం కూడ ఖాళీస్థలం లేదు. వెనుకటి యావను బట్టి కొని, వేమూరి వేంకట రామనాధం 213

నేమ్కాఆంధ్రనిశ్వవిద్యాలయయమూ సముద్రం ఎక్కడున్నదో వెదుక వలసిన పరిస్థితి యేర్పడింది. మజొక క్రొత్త విషయం: “వాల్తేరు” అన్న వెనుకటి ముద్దుపేరు బదులు “విశాఖపట్టణం - 580 003" పరిపొటి అయింది. నేనీ ప్రకరణంలో మాత్రం ప్రాత కలం త్రోవనే పొతాను, “వాల్తేరు” అంటూ,

ఈ “అంగుళ రాహిత్యం” వాల్తేరు ఊరికి, విశాఖ పట్టణానికే కాదు, విశ్వవిద్యాలయావరణకు కూడ వర్తిస్తుంది. నే నుపన్యసించిన “తెలుగుభవనము” మారోజులలో లేదు. ఇలాగే ఎటు చూసినా “క్రొత్త” కట్టడములే, అంటే “పాతవారికి”!

ఈ భవన బాహుళ్యంలో నకులసహదేవులు వానచినుకుల మధ్య స్వారీ చేసినట్లు నన్ను తన కారులో తిప్పారు ఆచార్య వి.బాల మోహనదాసు. ఆయన కామర్సు శాఖలో ఆచార్యుడు. అంతేకాదు, యూనివర్సిటీ కాలేజీల ప్రిన్సుపాలు వజకు అన్ని ఉన్నత పదవులను పొందినాడు. అయన నా విద్యార్ధి కాదు; నా విద్యార్థి విద్యార్థి. నా విద్యార్థలందలు విశ్రాంతులయినారు, ఇంకా శాంతిగా ఇంటిలో కూర్చుండి యుండక పోయినా నా విద్యార్ధియా అన్నంత ఆప్యాయతతో ఆయన నన్ను గౌరవించి నా ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయ పునరాగమన పర్వంలో ప్రధాన రథచోదకుడుగా ప్రవర్తించారు (అక్షరాల నిజం, నేడు రథంగా పరిగణించదగిన మోటారు కారు నడుపుకుంటూ). ఒక తరువాతి సారస్వత సదస్సులో ఆయనే చమత్కరించారు, “నిరుడు నేను వీరికి కేవలం (డైవరునే” అన్సి కాని, క్రమంగా ఆయన సరస్వతీ కుటీరంలోని సహవాసిగా పరిణమించారు.

ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయంతో నాకు కల్గిన పునస్సంబంధం తేదీ వారీగా నివేదించటం కన్ను కొన్ని ముఖ్య విశేషాలను మాత్రం తెలియపలుస్తాను, ఉపాధ్యక్షులు డాక్టరు ఆర్‌. రాధాకృష్ణ, నన్ను “డాక్టర్‌ వి.యస్‌. కృష్ణ మెమోరియల్‌ ఉపన్యాసం” ఇమ్మని ఆహ్వానించారు. తాను కూడ ప్రసిద్ధ ఆర్థిక శాస్త్రవేత్త నా గౌరవ సంస్మరణ, ఉన్నతస్థానం ఆక్రమించిన వ్యక్తిపేరిట ఉపన్యాసం చేయటం నాకు తలవని తలంపుగా కల్గిన అవకాశంగా, పరిగణించాను. 2001 లో ఈ ఉపన్యాస వూర్వకంగా వారికి నాలో ఉబుకుతున్న కృతజ్ఞతాఖినందనను వెల్లడించాను.

214

అనుబంధ ప్రకరణము : మాతృశ్రీ

హరికధలో “పిట్టకథ” లాంటి దొకటి యీ సందర్భంలో నివేదిస్తాను. విరివిగా పెరిగి పోతున్న భవనాలలో ఒకటి “ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ ఆఫ్‌ట్రాన్స్‌పోర్టు.” దాని డైరెక్టరు ఆచార్య పాండురంగారావు నన్ను అక్కడకు ఆహ్వానించి, ఉన్న కొద్ది నిముసాలలో వ్రధానమ్రైన విశేషాలు తెలియజేశారు. భవనంలో ప్రవేశించగానే గోడల మీద ఉన్న మొదటి బోర్డు అక్కడ రిసెర్చి చేసి పిహెచ్‌.డి. డిగ్రీలు పొందిన వారిపేర్లు ఆయన ఉదారత కారణంగా కాబోలు, అ బోర్డులో నాపేరు ప్రప్రథమంగా ఉంది! నేను ట్రాన్సుపోర్టులో రిసెర్చిచేశాను. నేను ప్రథమ పిహెచ్‌.డి.ని, నిజమేగాని, అది కామర్సు శాఖలో. ఈ క్రొత్త ఇన్సిట్యూట్‌ అప్పటికి లేనే లేదు. అయినా “విషయం” కారణంగా నా ట్రాన్సుపోర్టు థీసిన్‌ను ఉదారస్వభావంతో తమ పితామహపరిశోధనగా ఉద్దాటించిన ఆచార్య పాండురంగారావుకు నాకృతజ్ఞతలు,

అప్పటికే ఆచార్య వి. బాలమోహన్‌ దానుతో నాకు పరిచయం తృతీయాంకంలోకి వచ్చింది. అతని మంచి మనను విశాల మానవత నన్ను (ప్రత్యేకంగా ఆకర్షించాయి. పైగా ఆయన (వచన) కవిత్వం ాస్తారు; కొన్ని నవలలు వ్రాశారు. విశ్వవిద్యాలయంలో తనకు రాగల అన్ని ఉన్నత పదవులను అప్పటికే పొందియున్నవారు. ఇటీవలనే “ఇనిస్టిట్యూట్‌ ఆఫ్‌ పబ్లిక్‌ సెక్టార్‌ మానేజ్‌మెంటు “ఒకటి విశ్వవిద్యాలయంలోనే స్థాపించి దానికి డ్రైరెక్టరుగొ ఉంటున్నారు.” ఇనిస్టిట్యూట్‌ ఆఫ్‌ పల్లిక్‌ ఎంటర్‌(ఫైజొ హైదరాబాదులో స్థాపించిన నాకు ఈ స్థాపన ్రత్యేకానందం కూర్చింది. పబ్లిక్‌ ఎంటర్‌(ఫైజ్‌ వృద్ధి పొందవలెనంటే-అనగా సరిగా పనిచేయవలెనంటే - దాని పై “అజమాయిషీ చెలాయించే ప్రభుత్వశాఖలు బాగు పడాలి. ఈ సూత్రం ఈ సంస్థలో ఇమిడి ఉన్నదని నేను వారికి ప్రత్యేంగా వక్కాణించాను. వేబెజ్‌

అంతేకాదు. పొరపాటున ఎవరైనోప్రభుత్వ సంస్థలను పై కాక్‌ చేస్తున్న యీ శకంలో ఇలాంటి ఇన్‌స్టిట్యూట్‌కి ఉపయోగం ఉందా అని శం పొందుతారేమో. ఎన్నోవిధాల దీనికి అవశ్యకత ఉంది అని నిరూపించాను. 2 (పైవేటైజేషన్‌ ఎంత పట్టుదలతో చేయదలచినా, కొన్నికొన్ని సంస్థలు " అమెరికా కూడ - ప్రభుత్వ రంగంలో మిగిలియుండకపోవు. రెండు: పైన సూచించినట్టు వేమూరి వేంకట రామనాధం 215

నేన్యూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

ఏరంగంలో నైనా ఏవిధంగానైనా ప్రభుత్వం జోక్యం కల్గించికొనవలసియుంటే- ఇది పుష్కలంగా ఉంటుంది, ఎల్లకాలం, అమెరికాలో నైనాసరే - ఆ సంబంధ కార్యక్రమాలను ఫలవంతంగా తీర్చి దిద్ద వలసిన అవసరం ఉంటూనే యుంటుంది. మూడు; పై అవసరాలెలా యున్నా కేవలం ప్రభుత్వం సరిగా నడిపే బృవాత్కార్యంలో -వస్తూపోతూ ఉండే మంటత్రుల నటుంచి - కార్యనిర్వహణలో “ప్రభుత్వోద్యోగు” లకు ఎంతో ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. వారి ధర్మం వారు విశిష్టంగా నిర్వర్తిస్తూ ఉండవలెనంటే, తగిన అధ్యాపన, పరిశీలన మధ్యమధ్య ఉంటూనే ఉండాలి. ఈ మూడు విధాల ఇలాంటి ఇనిస్టిట్యూట్‌కు నిరంతర ప్రాధాన్యం ఉంటుంది.

ఈ ఇనిస్టిట్యూట్‌ను గుతించి నాలుగు మాటలు చెప్పదగినవి ఉన్నాయి. అది 1996 లో కేంద్రప్రభుత్వం వారి ఎ.అయ్‌.సి.టి.యి. సాయంతో ఒక స్వతంత్రసంస్థగా స్థాపించబడింది. దాని ఆశయాలు: పబ్లిక్‌ సెక్టార్‌ మానేజిమెంటు విషయమైన సదస్సులను ఏర్పచటం, ప్రభుత్వ సంస్థలకు చెందిన వివిధ శాఖలకు అనుగుణంగా సర్టిఫికేట్‌ కోర్సులు నిర్వహించటం; ప్రభుత్వ సంస్థలలో పని చేసేవారి వృత్తినైపుణ్యం పెంపొందించే విద్యాప్రణాళికలు ఆచరణలో పెట్టటం; పరిశోధన, సలహా ప్రవృత్తులను వృద్ధి చేయటం.

దాని కొక సలహా సంఘుం ఉంది. అందులో విశాఖ ప్రాంతంలోని ప్రభుత్వ సంస్థల అధిపతులందరు సభ్యులు; ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ - ఉపాధ్యక్షుడు దానికి అధ్యక్షుడు.

ఈ ఇనిస్టిట్యూట్‌కు ఇంత వరకు డైరెక్టరుగా వున్న అచార్య వి. బాలమోహన్‌ దాసు ఆ విశ్వ విద్యాలయంలోని ఎన్నో ఉన్నత-ఆధిపత్యాలను నిర్వహించి యున్నవారు.

2001 లో నేను వాల్తేరు వెళ్ళినప్పుడు ఒక ప్రముఖ నిర్ణయం తీసికొన్నాను, ఆచార్య బాలమోవాన్‌ దానుతో సంధ్రతించి. “నేను నా అనేకసంవత్సరాల ఆర్థికప్రవృత్తిలో సేకరించిన గ్రంధాలు - వందలకొలది - మాయింటిలో నా స్వంతగ్రంథాలయం లాగా నిల్చియున్నాయి. వీటిని నేనెంతో 216

అనుబంధ ప్రకరణము : మాతృశ్రీ ఉపయోగించాను. నా రచనలలో, నేను. యునైటెడ్‌ నేషన్సు తరపున ఎన్నో దేశాలకు సలహా యిచ్చే కార్యకలాపంలోను, నేను వెళ్ళిన, ఏర్పరచిన అనేక అంతర్జాతీయ సభలలో నమర్చింపబడిన వ్యానపరంవర, కొంతవరకు కుదింపబడిన చర్చాసమీక్షలు కూడ ఈ కాగితం గుట్టలో ఉన్నాయి. ఉపాధ్యక్షుడు డాక్టరు ఆర్‌. రాధాకృష్ణ యొక్క తక్షణానుమతితో నా స్వంత పుస్తకముల గుట్టను ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ ఆఫ్‌ పబ్లిక్‌ సెక్టార్‌ మానేజిమెంటుకు నేను ఈయదలచినట్టు, దానికి “ష్రాఫ్ఫెసర్‌ వి.వి.రామనాథం లైబ్రరీ అఫ్‌ పబ్లీక్‌ ఎంటర్‌'పైజొ అని పేరు పెట్టునట్లు నిర్ణయాలు తీసికోబడినాయి. మాసంభాషణ క్రమంలో వారు ఇచ్చిన ఒక సలహా నాకింకా గుర్తుఉన్నది. “బాలమోహన్‌దాస్‌, వాటిలో ఎన్నో అమూల్యమైన అంతర్జాతీయ చర్చలు ఉంటాయి. అవి పుస్తకాలు కాదు, కాని అతిప్రముఖమైనవి. వాటిని పొందుపజచటానికి ప్రత్యేకమైన ఏర్పాట్లు చేయండి.” ఆచార్య బాలమోహన్‌ దాస్‌ * నేనప్పుడే ఆలోచిస్తున్నాొనన్నారు.

న్యూజెర్సీలో మా యింటిలో ఉన్న నా పుస్తకముల గుట్టను కదల్చి - అవి “సీమెయిలొ లో పంపుటకు చేయవలసిన ఏర్పాట్లు, కాయకష్టము ఏంతో కఠినమైనవి, అయినా - మూడు విడతలుగా వాల్తేరు పంపాను.

“పంపాను” అన్న క్రియాపదం వెనుక నున్న నా మనస్ఫితి యీనాటికి కూడ తలచుకుంటే అవ్లాదకరమైన ఆరాటం కల్లిస్తుంది. ఆ పుస్తకాలను శృంగారంగా తీర్చిదిద్దిన వరుసలనుంచి పంపటంలో తొలి సోపానంగా క్రిందకుపడవైచినప్పటి ఆ పుస్తకాల కుప్పలు నా హృదయాన్ని ఒక్కసారిగా దడదడలాడ జేసినాయి - అవి యిచ్చివేస్తున్నానే అన్న పాడు తలపుతో కాదు. ఎన్ని పుస్తకాలను నా ఉద్యోగ ప్రవృత్తిలో నేను చదువగలిగానో, యెన్ని గ్రంథాలు, నివేదికలు నా ఊవాీ తంత్రులను మైోగించాయో, పేరియున్న విజ్ఞానం మానవుని ఆలోచనకు, ప్రవర్తన పథాలకు ఎంతగా కనపడని ఒజ్జగా ఉంటుందో - ఒక్కసారి నా స్ఫురణకు వచ్చింది. కనులనుండి యితరులకు కనరాని అశ్రువులు రాలినాయి. జెప్పలు చెమ్మరించినాయి. ఎన్నో యేండ్లుగా ఆ పుస్తక సముదాయం, నీడవలె నన్ను వెంబడించి, తమ సమయం రాగానే ఉపయోగించగల మరొక ప్రదేశానికి వేనూరి వేంకట రాసునాధం 217

నేన్సూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ తరలిపోతున్నాయని తటాలున నా మనసుకు తట్టింది! చివరకు ఆత్మకూడ యింకేకదా అన్న వెళ్ళి యూహ ఒక్కసారి తటిల్లతలా నా మనోనేత్రాలముందు తళుక్కునున్నది. ఇన్ని దశాబ్దాల సాంగత్యం ఇక ఇతర పాఠక సముదాయం కోసం తెగతెంపులు చేసికొంటున్నానన్న ఆనందకరమైన ఆవేశం నన్ను క్రమ్మింది. ఈనా మనస్ఫితిలో ఒక భిన్నంగానైనా నూ కుమారుడు శివరామకృష్ణ అదృశ్యంగా అనుభవించియుంటాడు. మేమిరువురం మాచేతులతో రాతిదిమ్మలు ఎత్తి, సవ్యమైన చెక్క అరలు నిర్మించి, ఆపుస్తకాలను నిల్పి సంరక్షించాము. నా పుస్తకప్రీతి నాకుమారునికి విదితమే. మొదటి విడతలోనే ఉన్న అనేక వుస్తకాలను చేర్చి, ఆం(ధ్ర విశ్వవిద్యాలయం వారు ఈ (గ్రంధాలయానికి 2002లో ప్రారంభోత్సవం చేశారు.

అప్పటికి డాక్టర్‌ ఆర్‌. రాధాకృష్ణ తన ఉపాధ్యక్షత విరమించుకొని వెళ్ళారు. మజౌకరిని ప్రభుత్వం ఇంకా నియమించలేదు. నేను ఉపన్యాసం చేసేప్పుడు అధ్యక్షస్థానంలో “ఉపాధ్యక్షుడు” లేరు కాని, చాలమంది నవ్వుతూ అన్నారు, సభానంతరం. “మీముందు “ఆసక్తులు” ఎందజో ఉన్నారండీ,” అని.

అనుభవజ్ఞుడైన ఆచార్య బాలమోహన్‌ దాసు ఆ విషయం మనసులో పెట్టికొని యేమో నన్ను ఆహ్వానించటానికి ఒకరిని, నన్ను పరిచయం చేయటానికి మటొకరిని, వందన సమర్చణకు ఇంకొకరిని తరువాత లైబ్రరీ రిబ్బను కోయటానికి మటొక్కరిని, ఈతరువాతి కార్యక్రమం గూర్చి ముచ్చటించటానికి ఇంకొకరిని - ఇలా దాదాపు ముందు కూర్చున్న ఆచార్య వృద్ధులనందణను కార్యక్రమంలో ఇరికించారు. ఇంతమంది పెద్దలు ఆ సభలో ప్రధానస్థానాలలో పాల్గొన్నారని నాకెంతో ఆనందం కలిగింది.

ఆతరువాత అమెరికాలో నాయొద్దనున్న పుస్తకముల గుట్టను మొత్తం కదలించి వాల్తేరు రవాణా చేయటానికి సుమారు రెండు ఏండ్లు పట్టింది.

ఈ లైబ్రరీకి సంబంధించిన “ఎండోమెంటు” ఉపన్యాసం ఒకటి వ్యవస్థీకరించబడింది. మొదటి రెండు సంవత్సారాలు నన్నే అది యిమ్మని కోరారు. ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయం వారి కోరిక నేను పాటించనా?

216

ఈ (గ్రంథాలయ న్ఫాపన నా కెంతో సంతోషం, తృప్తి కలిగించింది. దానికి నాపేరు తగిలించారని కాదు, నేను విద్యాసరస్వతిగా సతతం భావిస్తూ ఉన్న ఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయానికి నాబుణం కొంతగానైనా యీత్రోవన తీర్చుకోగలిగానని. పుస్తకాలవలన విజ్ఞానం ఎంతగానో ఆర్జించవచ్చునన్న అనుభవైక భావానికి ఈ [గ్రంథాలయం అంకితతుల్యం |!

క్రిందటి అయిదారు సంవత్సరాలలో ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంతో నా సంబంధం నాతొలి రెండు దశాబ్దాలవంటిది కాదు గదా - ఇరువది నాలుగు గంటలు అందులోనే నిమగ్నుడనై ఉండటానికి ! ఆ కారణంగా ఈ అనుబంధప్రకరణం నిజంగా “నేను, ఆంధ్రవిశ్వనిద్యాలయమే,” అక్షరాల!

ఈ ప్రకరణమే కాదు ఈ పుస్తకం, ఆ (గ్రంథాలయన్థాపన సమయంలో (వ్రాసిన మాతృశ్రీ స్వనంతో విరమిస్తాను.

జనవరి 22, 2002న అంధ్రవిశ్చవిద్యాలయములో ప్రొఫెసర్‌ వి.వి. రామనాధం లైబ్రరీ అవిష్మరించబడిన నందర్భములో స్పందనగా (వ్రాసిన గీతమాలిక. గీ. _ వెనుక నే నున్న పాఠశాలను దలంచ ప్రాణములు లేచి వచ్చు సంబరము మించి; అక్కరపు టొదుగును తొలి నందజేయు పల్లెటూరిది మా చల్లపల్లిదైన, 1 మచిలి “హిందు” కళాలయ మైనగాని 2 కొండశిఖరమ్ము లందలి నిండుతనము జలధిలో ఫ్రతిబింబమై యలపు లేని చలన సౌందర్య మిచ్చు విశాఖలోని ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయమైనగాని, &ి వినయ ము(ద్రిత రూపి, వివేక కంధి “ఏలో యను నిత్య తర్మ శాస్తాలయమ్ము లండ నార్థిక పాఠశాలయిన గాని; క్త వేమూరి వేంకట రామనాథం 219

నేనూఆంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ తల్లి వలె నోము వచ్సలత్వమ్ము బజపి; తండ్రివలె దిద్దు పదముల ధాటి, పాటు; బుధుని వలె విస్తృతిని గూర్చు బుద్ధి పరిధి; అవని వలె పెంపు నొందించు నార్ధ వృాదిని. ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయాహార్య ప్రతిభ దాని చిహ్నమున్‌ నందె ప్రత్యక్ష మగును, సృష్టికర్త నివాసమౌ స్నిగ్ధ పద్మ మెత్తికొను ఆదిశేషువు దృశ్య మద్ది, సంస్కృతికె ఆటపట్టు, “తేజస్వి నా వ ధీతమస్తూను నక్షయాదేశ మద్ది, కన, వినగ, యోగ్యమైన విజ్ఞానమొకటె కాక, విజ్ఞాన మార్దించు జ్ఞాన మిచ్చి కని వినిన దాని మూలము, కడయు త్రచ్చు నాత్రతను సాన పట్టిన ఆకురాళ్ళు. క్షే యస్‌. ఆర్‌, వైయస్‌.పి. జూనియర్‌ కాలేజి. లి హిందూ కళాశాల. 8. ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయము, 4 లండన్‌ స్మూల్‌ ఆఫ్‌ ఇకనామిక్సు, రు లోగో (1080) కంధి = సముద్రము. (త్రచ్చు = మధించు అఅనైాలాలన్తాదాలంని. ఉదాన వార్తా... 220

౫౭ రచయితను గురించి

౨ వేమూల వేంకట రామనాధం

శ్రీ వేమూరి వేంకట రామనాధం 1920 నవంబరు 1న కృష్ణాజిల్లాలో చల్లపల్లి గ్రామంలో జన్మించారు. తండ్రి శ్రీ శేషయ్య శాస్త్రి, తల్లి శ్రీమతి జునకమ్మ

1988 లో ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో బి.కాం. ఆనర్సు చదివి, 1942 నుండి అక్కడ అధ్యాపకులుగా ఉన్నారు. 1949లో అక్కడ ఒక పిహెచ్‌.డి. డితీ, 1957 లో లండన్‌ స్కూల్‌ ఆఫ్‌ ఇకనామిక్సులో మటొక (లండన్‌ యూనివర్సిటీ) పిహెచ్‌.డి. డిగ్రీ పొందారు. నఫీల్డుఫెలోగా తిరిగి లండన్‌, ఆక్సుఫర్జులలో రిసెర్చి వ్యాసంగం చేశారు. 1958-59 లో ఢిల్లీలో నేషనల్‌ కౌన్సిల్‌ ఆఫ్‌ అపైద్‌ ఇకనామిక్‌ రెసెర్చి లో సీనియర్‌ ఇకానమిస్టుగా పని చేశారు. పిమ్మట సుమారు 12 ఏండ్లు ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో కామర్సు శాఖలో ఆచార్వుడు, అధిపతి, డీన్‌గా పనిచేశారు. 1968 లోను, తిరిగి 1965 లోను వార్వర్డు, పిట్స్‌బర్గు యూనివర్సిటీలలో ఉపన్యాసాలిచ్చారు.

ఇండియన్‌ ప్రభుత్వం వారి ఆర్‌.పి.సి; ఐ.సి,యస్‌. యస్‌. ఆర్‌లలోను, పానెల్‌ ఆఫ్‌ ఇకానమిస్టులోను, సిమెంటు వేజ్‌బోర్డులోను, హెవీకెమికల్సు అండ్‌ ఫడ్దిలైజర్సు వేజ్‌ బోర్జులోను, సభ్యుడుగా పనిచేశారు. కె.సి. నియోగీ ట్రాన్స్‌పోర్టు కమీషన్‌కు సలహాదారునిగా ఉన్నారు.

హైదరాబాదులో ఉస్మానియా ఆవరణలో ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ ఆఫ్‌ పబ్లిక్‌ ఎంటర్‌మైజ్‌ను స్థాపించి మొదటి డైరెక్టరుగా 1972 వరకు పనిచేశారు.

1970 జూన్‌లో ఐక్యరాజ్యసమితి వారి ఆవ్వోానం మీద ఉన్నత సలహాదారు పదవిని స్వీకరించి, పబ్లిక్‌ ఎంటర్‌ప్రైజ్‌ మీద అనేక దేశాలకు సలవీ పర్యటనలు చేశారు. "

1982 లో అక్కడ విశ్రాంతులై, లండన్‌ బిజినెస్‌ స్కూలులో విజిటింగ్‌ పదవిలో ఉన్నారు,

తిరిగి 1984లో ఐక్యరాజ్యసమితి వారి పిలుపుపై కినియాలో ఫినాన్సు మినిస్టీకి సలహాదారుదుగా మూడేండ్లు పనిచేశారు. వేమూరి వేంకట రామనాధం 221

నేన్యూఅంధ్రవిశ్వవిద్యాలయమూ

1987 నుండి రెండు సంవత్సరాలు ఆక్సుఫర్జులో టెంపుల్‌టన్‌ కళాశాలలో విజిటింగ్‌ ఫెలోగా ఉండి, తరువాత నాలుగేంధ్లు అసోసియేట్‌ ఫెలోగా ఎన్నిక అయినారు.

1989లో తిరిగి యు.యన్‌.డి,పి.తో సంబంధంకలిగి ఇంటర్‌ రీజియనల్‌ నెట్‌వర్క్‌ ఆన్‌ ప్రైవేటైజేషనుకు కో ఆర్డినేటర్‌ (సంధానకర్త) గా చాలయేండద్లు పనిచేశారు. అనేక దేశాలలో సలవోలకు, సెమినార్లు నిర్వహించటానికి ప్రయాణాలు చేశారు.

యు.యన్‌.డి.పి. సంబంధంతో క్యూరసావ్‌ అనే కరిబియన్‌ ద్వీపంలో 'ప్రైవేటైజేషన్‌కు సంబంధించిన శిఖర సంఘంలో మూడేండ్లు పని చేశారు.

తన విద్యాశాఖ అయిన ఇకనామిక్సులోను, (ట్రాన్సుపోర్టుపైన, పబ్లిక్‌ ఎంటర్‌(పైజ్‌ మీద, (పైవేటైజేషన్‌ మీద చాల ఉద్ధంథాలు వ్రాశారు. ఇవి ప్రధానంగా ఇంగ్లండులోని కాస్‌.కంపెనీ, గౌట్‌ లెడ్డి కంపెనీ వారు ప్రచురించారు.

త్తన వృత్తి ఆర్థిక శాస్త్ర సంబంధమైనా, తెలుగు సాహిత్యంలో లోతైన అభిరుచి కలిగిన శ్రీ రామనాథం అనేక ప్రసిద్ధ గ్రంథాలు (వ్రాశారు, కథలు, నాటకోలు, వ్యాసాలు, సాహిత్య విమర్శ, పద్యాలు, గేయాలు వారి రచనల పట్టిక (క్రింద ఈయబడింది, ఇటీవలి కావ్యత్రయిని ప్రత్యేకంగా "పేర్కొనాలి; స్వాతంత్ర్యసిద్ధ, రామాయణస్కృతులు, నందనము.

వీరికి వచ్చిన ప్పరస్శారాలలో కొన్ని ముఖ్యమైనవి: శ్రీరాయ'్రోలు సువర్ణ పతకమ్లు, తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వారి ప్రతిభా పురస్కారము, విశాఖలోని సారస్వత సంఘాల సంయుక్త ప్రదానము - “మహాకవి” యన్న బిరుదు, తానా వారి అవార్డు, ఇటా వారి అవార్డు.

వీరి క్రొత్త రచన యొకటి ప్రత్యేకంగా పేర్కొనదగినది ఉంది: నేను, ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయము, ఈగ్రంథం తన ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ దశాబ్దాలు రెంటిని పురస్కరించికొని వ్రాసినధి, నాటి మహానీయులెందఅవో సంక్షిప్త విశేషాలందులో ఉన్నాయి, తనకు ఆ మాతృశ్రీ మీదగల భక్తి గౌరవాలకు వ్రతివింబమా అన్నట్లు, తన ఇకనామిక్సు సంబంధమైన స్వంత (గ్రంథ గుచ్చ మంతా అక్కడకు పంపగా, వారు “ఫ్రొఫెసర్‌ వి.వి. రామనాథం లైబ్రరీ ఆన్‌ పల్లిక్‌ వెంటర్‌(పైజ గా 2001 లో ఆవిష్కరించారు.

అమోంలన్తారుం అాాభనననడు.

222

నాటకములు : బిచ్చగత్తె చందల రాజర్షి కథలు ; ఉగాది రాత్రి నవలలు : కమల తల్లి, పిల్ల బద్య (గేయ) నాటకములు : సంయుక్త నాగార్జున కొండ వ్యాసములు : సౌందర్య సమీక్ష మెజపులు 1,2,8 విశ్వవిద్యాలయ సంబంధమైన దీర్ధరబన : నేను, ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయము పద్య కావ్యములు : చంద్రరేఖ చంద్రిక సన్నుతి కాదంబిని విరిసరులు స్వాతంత్ర్య సిద్ధి రామాయణ స్మృతులు నందనము కృష్ణా 223

కరం! 6గ₹10ల|౫5

ఇ2గ2౧264[200 ఈక ఆగ౧౬౭866 1౧ ౧6962100 0౧ 1౧2౧5005 ఇఆం౦గంగ౫|౦5 (0 56364 ౪10. 116 ౧601190౧66 2 91460%/ 0౧ ౪16 [1210౧౭|1266 గెంర 56౧4069 1౧ ౫66/202డే (| ఇ 10/84/0161 53 [| ఓ21! 828466 5049), 1౧612౧ ౧౭౫/2 ౯1౧2౧౦౪, ఇగిరే దంంగంగ103 0 ౧06 - ౧౭|| నం1॥0/ (౪/1) 2 1006౪016 0౫ 819. 6౧. 51" ౦౪00౧8 120౧09).

0౧ 16 04518 06 ౧|5 [69620095 2 ఓ0౧60గ 50000! 0% క6ం0గ౧0౧౫10, ౧6 ౧౮015066 716 5600609 ౮449 8గోంగ? ౬౯16యథం1/ 560001౫ 1౧64౪౪4 ఆశ) 210016 0/ ౧౧౦9960? 51 గూ౦16 ౧1౧౬ 1115 ౪౦౧ 0౧ 6 ౧6౪|౫/-[0౧౧౭౮ 51216 0 4౧6౧౧9 ౪/29 ౧9115066 ౪౧౮6౧౯ (6 ౪16 0 7౧6 600౧003 0 తీగరగగ2 1౧ 1959.

1115 1౧168965 3901%66 10 ౧౮౦110 6౧16౧౧౧9౩౪ ౪0 116 సీంగం16 న్‌8॥1040010 1౧ 16 ఆగ, ౪౧6౭ ౧6 ౧౭9|19066 ౧13 ₹154 500% 1౧1041 4/62, ఆ౧$46౮6 ని40!16 60169౧౫౧96 1౧ 81210. 1116 ౪/29 51౧0112౧6౦౮91౪౫ ౧౮౨119౧661 1౧ 6 ౮౩| ౪౧౮6! 116 ౪16 న/౦016౧౧9 ౦01 ౧610 కగ౧1670గ96.

(౧1౭ ౧4౮ (786 ౧౮9110260౧9 రంగగ౧ం 1౧8 9064169 01 1౧6120౧ ఫఏ40110 9౧16౯0౧౫౩6 : 7౧6 ౧1౧2౧౦౭ ౦01 ౧౪౨110 ౬£019/0గ9౪95 (1664089 2.16 1౧612౧ 1౧96416 ౦ న౯౮౦110 ఉరీగా!౧1502600), 06 5100116 01౬౦0110 ౬౧8౧౧9౪ 1౧ 1౧౮612 ఇ౧6 46 ౦౦౧౪౦! 0౧౪౦|1౦ కా18గ0గ౧96 1౧ 1౧612 (౪౧100 1881160 10౧) ఇ 185620౧ 0106646౧66 ౧13 61/6య40%, 10! ౧6 26964/0౧ ౧౧౦౩౯2౧౧౧౧౪౩ 6౦౧౫౧౫౭6 0౪06 ౧11౧౧1౧౩ 0౦గ౧౫౧౫|59101౧).

[గ2౧3/ 0116 16962700 ౦౮10603 ఇ(09 1౧944169 0 ౧౦106 ౬౧66౧౧౫౧౩6 02౧6 ౪౧66 ౧19 66100౧3010 : నగ౦1౧9 2౧6 1౧౪691౧6౧1 1౧ ని౪౦110 క6౧18గ0గ96, ఉ౧6 1౧06౧1౪469 1౧ ౧౮౦110 6౧(6౧0గ96. ౪6 2190 661186 1౧6 ౧౭16121! ౦ ౪౧6 &ీ1-1౧౮01 00౧19౧6౧09 0౧ నిం౦110 6౧019౧౧౧9౪, ౪౧౮6? 1౧6 (1069 : గగ౮౦1౧9, [200౪ &ఇ౧6 5101900౫ 1౧ 6 ౧౮౨110 560100౧ ౯6040 0 న౪౦110 6౧16౧౧౩6, 2౧6 ౯1౧2౧౦1! |2౧12240% 1౧ ౧౨110 6౧1౪౧౧౧౩౦6.

[113 1౧10౬1! 293100౧090 2.06 ౧196 1120౧9 6౧౭౦166 ౧1౧) 10 ౪౧168 2 00%019%6౧9%/6 000% 9౧166 0౯౩౧122౪0౧, 224

గీ 2౧286౧16౧1 ఇ౧6౦ 5406[౧/1510౧ 0 49 16 క6౧16/0/156 1 0౪౪4109 ౧౩ 006౧1౧69, ౪౧100 ౪28 ౯040119066 5౫ 16 0౮ ౧ 1974.

౧౪ 1౧60౧40౧81 0౪౧16 10 ది౦110 ౬£౧16గ0గ969 1౧ 80518౪12 ౧690119066 ౧19 ౧6 "809184 ౬౧(౭గ౧గ౩6, 206 4౧6 +0160౧06 66166 0౫ ౧1౧౧ శం1౧+౪6114౯99 1౧ ౧010 6౬గ(6గగ66. ౧1౧క 053, ఓ0060%, ౧౪౦119౧664 ౪40 149గా840౧21 646166 ౭61166 9౪ ౧1౧) : 5466169 1౧ న౪9116 ౬6౧౪8౧౧౫౩9 : ౯౧౦౧ 65౪210240౧ 0 దిగ౪ా౭22400; 2౧6 ౧౮౦110 6౧ఆగగ156 5 5146193 1౧ 0౧94౧1220౧] 57000076.

1115 *ంగం ఇ ఓంగిరంగ 8491౧999 560100] ౪25 న౭0113166 ౪ 0౧౦౦౫౫ 116100) ౮౧౦౮6౧ 106 116 ఆ సి2టగ౧8 01 ౧40110 6౧160౧౨౪; &గ౮ ౧౩ 56గ104/ 0౪4౧48 02౧0౧6 ౪౧౮9) 6 ౪49 ౧40110 50190496 &౧6 6 0౯౭౪౮4౦౧10 10/16.

గంజళీ6రం6 ౧౭9 0666 15806100 ౧)5 ౧606౧6 ౨౦౦15 0981౧001౧9 ౪0౧ ౧౪౦116 క౬౧(6గ౧౧గ౧96 2౧6 1౧00౧6 015౪100400, ౪౧100 ౪29 6౮6౪810066 1/01 ౧6 0౧9౩1౧౭ 0౧ 0.5. గి౭661 సి! ఆగం! ౬600407695. ౧18 ౧౦గానిగ౧౪౧8౧51౪6 1౧62056 07) 065910 9౧౪౭౧౧౧౨౩6, 1౧౦౦౧౧౦౧౫౪ ౧15 ౯౦562౯౦౧65 ౦0౪6౬! శంగ/-017/8 982/5, ౭8 ౧651150664 6౮౧౦౮6! 6 ళం 1౧6 కం0గ౧0%11109 0 ౯౮9110 కగ౧(6గ0గ౧56 - 1౧ 1991.

౧16 26 16౧1016100 0011669, ౧6 661186 2 ౪014016 ౧౪4661 ౧౧౪2౪28400 1౧ 6 లక, ౪౧౦౧ ౧౩5౪166 70౧) 2 98౧1౧2 ౧6 00౧6601861 1 ఓ€౧6 ౦001696. _

(115 ౧౧౦౩౬౧6061 661661 +014గ౧౧6౩, 1౧ 06 ౧౦౮౧౧6 01153 *016 ఇ9 000161౧210! 0 116 1౧1౭౯6౮౦౧౭] సింటంం0% 0౧ నిగ౪౭424400, 206 ౧10/2622400 1౧ 06౪6100109 ౧064౧169, నిగా౭[2240% : 4 ౮10021 ౧8౪0664౪68 60౧542౧5 2౧6 [౧౨2౦౮5 0 నిగ౭|2౭60౧, నిగ౮౭42460గ ఇగి6 గికింగ 2౧6 నిగ౪౭42440౧ 2౧6 ౬6610/ ॥

[16 ౧49 0660 ౧900౧51016 10 6 0౧8020210౧ 0 ౮౫౦౧ 6616611069 ౦౧ ౧౪౭22400, 159466 ౧ 1991.

00 "0826 421085 022 22 ౦0000564 0 113 301 ₹ులుతు 193/1 గ౭గా2౧౭డ్తే ఓ) 0110608)/ డర లలి లిరాలయ ఖై రో ల్‌ గో 225 మ(మ 0. ౧ం9టకి! 2౬

రం స (మ స) స శ్ర నీ డో న మో ల్‌ వ్‌ పం టి? సం. టి! పు ల జా! మం న. 1 సారా గ శి స [( 226

అజో-విభొ-కందాళం ఫౌండేషన్‌ ప్రచురణలు

1. హంపీ నుంచి హరప్పాదాకా 200/- శ్రీ తిరుమల రామచంద్ర
2. మరపురాని మనిషి - 300/- , శ్రీ తిరుమల రామచంద్ర
3. ఇది కల్పవృక్షం 80/- శ్రీ మధురాంతకం రాజారాం | 5. యువనుంచి యువ దాకా 120/- | సం। శ్రీ ఇంద్రగంటి శ్రీకాంత శర్మ శ జ
4. పద్యకవితా పరిచయం = 100/- , శ్రీ బేతవోలు రామబ్రహ్మం | 7. సాహతీ వైజయంతి 200/- : సం।। శ్రీ అక్కిరాజు రమపాతిరావు ఈ ఉన్నమాట . 80/- | ( శ్రీ ఎమ్‌.వి.ఆర్‌.శాస్తి _
5. పది చరిత్ర 150/- ॥ _ శ్రీ ఎమ్‌.వి.ఆర్‌.శాస్తె : (=. " 10. నూటపదహారు గొప్ప తెలుగు సినిమా:పొటలు 480/- ఆడియో కేసిట్సు సం॥ భరా.గో | 11. వ్యాస గౌతమి 120/- సో శ్రీ బేతవోలు రామబ్రహ్మం ః న . . డా ధారా రామనాథశాస్త్రే స హా /. " / | వ. న (| ౧. 13. 1994 నుండి జరిగిన | (న! ్న ' అజో-విభొ-కందాళం- పోటీ నాటికల సంపుటులు ౫ షి +

• 14. ప్రతిభా వైజయంతి సు శే ప్రతిభామూర్తులు ప్రత్యేక సంచికలు స్‌ స (స్‌ ౧0౧౦౬౯ ౧౧౮౧౧౮౦౫౦౧ ౧౦౧46: : *౫4౧4.6౪161.01 సానా . ౧౦0”౦౬/ ౪/69 900/510/౪: *౪౧404/.6౪|1గ4.0/3/50001[5 ' గె ;్‌