Telugu Natya vedhamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

శ్రీ భరతముని నాట్య శా స్ట్రము వ్‌ 8. అవ్లాన్బే ణ్‌ నాట్య ఎ దము ద్వితీయ భాగము అభినవభారతీ వివ్వతి అఖభినవఫా ష్య ము దర్శనాచార్య మహో పాధ్యాయ సాహి త్యాచార్యి కాసహ్రవిశారద లాక్షణీక శిరోమణి జమ్ములమడక్‌. మాధవరామశర్మ ఏ. సి, కాలేజి ;: గుంటూరు

సాయ తాధి కారము శారీ : ౧౮౮౬. | 64 థ్ర ( య్‌ ౮ త్రూ ౧౯ బాలాం సాలంకృతినపి రసోద్ధ్వారికాం వీక్ష్య న్మిదా కిం వావైతి పకృతిసులథా బోధకృద్‌ బాలదృష్లేః ధన్యః కశ్చిత్సతు యువజన స్వత్పళలాకొళ లేందుం యో దృప్వైవోచ్చల దతిరనం చి త్తసింధుం విధ త్తే గల ఓ గ్ర 'స౦టూకు

సూచిక భూయెక న్వనంవాదము నపాయోశగమిు ఫపాతిశాఖ్యము వమయనసంగహము నాట్కువేదము సామాన్యాభినయము చి తాభినయము (పళృతివికఃల్పము అంగికాభినయము వాచికాభినయము లవతమణాలంకారము ఛందోవిచితి భూమికావికల్చ్బ్పము నాట్యానతారము

(౧1

భూమిక శ్రీ పనల నూర్యచందరావు అధద్యకులు ;: ఆం/ద/వదేళ నంగీతనాతుక అకాడమె (వతిపాద్యవ స్తువు నాట్యసర్వన్యము, తత్ప్రఢమప్రవర్హకులు వీ తామహమ హేశ్వరులు, శాశ్ర్రపణేత సర్వజ్ఞుడై న భరతుడు, బోద్ధవ్యులు అభీజ్ఞులై న మహర్దులు, 9 ట్లూవిర్భవించినది కావున నే నాట్య శాస్త్రము 'వేదమైనది. నాలుగు వేదముల సార మిందు నిఖీ_ప్పమెనది కావుననే నాట్య శాన్ర్రము పంచమ వేదమైనది.

ఇంచుమించుగా వేయిసంవత్సరముల నాట్యాభిజ్ఞుల తపఃఫల ముగా అభినవగు_ప్రపాదాచార్యు డవతరించి సర్వ శాస్ర్రపరిజ్ఞాతై ఈ పంచమవేదమునకు * అభినవఫారతీ” నామకమహో థాష్యమును

“రచించి, తదభిజ్ఞలకు నవరసో వేతమైన విందొనర్చినొడు. ఇట్టి నాట్య వేదమును అభినవభారతీనహితముగా తెలుగు భామ లోనికి అవతరింప జేసివవారు. (శ్రీ జమ్ములమడక మాధవరామ శర్మ గారు. (శ్రీశర్శగారుం శీతా తా రాయుడు శాన్తి (శ్రీకల్యాణానంద భారతీమాం తాచార్యమహాస్వామి (భృతి సర్వవిద్యాగురువులను 'సీవించి, బహుశా సాహిత్యవిద్యావ్యాసంగ మొనర్శ్చినవారు., కావు నే నాట్య వేదమును ఈ విధముగా తెలుగులోనికి అవతరింపజేయు టకు (శ్రీశర శ్రగారు సర్వవిధముల అర్హులు, "తెలుగు చేశమునకు, సర్వ సంస్కృతపండితులకు ఏరి ప్రతిభావిజశేషములు, వీరి అమూల్య సాహిత్య

"'సీవ సుపరిచిత మే.

నాట్య వేదము బహుప్రాచీనమైన దై నను, జేటికిని అతినవ్యము లును, సార్వజనీన ములును, సార్వకాలికములును అయిన అంశములు

అందు బహుళముగా కలవు. అవీ, నేడు, నాట్యక ళోపానకులందరకును అవశ్య మనునరణీయములు, అందుచేత నే నాట్య వేదమును పలువురు పలువిధములుగా ఆవిష్క_రించుట మాదృశులకు నంతోమదాయకము.

(శ్రీ శర గౌరు నాట్య వేదపథమ భాగము నిదివర కే ప్రకటించి యున్నారు. అందు పలువురు విద్వాంసులు నాట్యసంబంధివిషయము లను హూలంకమముగా చర్చించియున్నారు.. ఇది ద్వితీయ భాగము, సంగీ తాభ్య్యయ ములత్‌ “కూడిన తృతీయ భాగము కూడ త్వరలో 'వెలుగుదూడగలదని ఆశించుచున్నాను,

(శ్రీమాన్‌ వేదాల తిరు వేంగ భాచార్యులుగారు ప్రశంసించిన్లు, నాట్య వేదప్రవర్తకులలో పి తామహమ హేశ్వరు లేయుండి మాధవుడు లేనికొరతను శీ మాధవరామశర గారు ఈ అనువాదానవిస్ట్ట రణముతో తిర్పినారనుట నిస్సంశయము,

(శ్రీ శర్శుగారి కృషి సర్వథా జయప్రదమగునుగాళ | (క్రోధి - “ధిక [ఈ పసల సూర్యచం దరావు శద్ధ(కయోద? = గురువారం

౨| పరిష తృంవాదము

అంధనాటక కళాపరిషత్‌ సమావేశము అఆనంతఫురములో జరిగినది, మానాన్న శ్‌ మాధవరామశగ్మ గారు రచించిన నా*్ఫ వేదము ద్వితీయభానము ము(బితమె నాకి సమావేశ ముం నావిష్కృలేచముయివది. ఆనాటి పరిషత్సం వాదము విశిష్టథో భాసుందరము నానా ౧ధని క్లేషనిచిష్లులగు. శిష్టసదనుకలం పరిషత్సమాబేశము నావి నారు, వశీ స్‌ టీ

చ్చేనినారు నాబ్యబునులగు తవటు విద్యాబునులగు విద్యార్థులు (పత్యఖభిజ్ఞా పఠమార్థుశావ అభిజ్ఞ కేఖగులు బముచితాసన ములందు సముపగిష్టులైయున్నారు.. ఆనంద కలక లస్వనములతొక సందప మోదముది పై యున్నారు కన్య 40, వనిత 2౪, ముగ్ధలం, అముగ్ధం,. విదగ్ధలం నా ఎ్యవేదను సుఖల్లై యున్నారు, (గంధావిషృ్మ రణలాలసలై. యున్నా*'. సమున్నతవేవెక పె చంఖానీనులయిన ఆఈభ్యత్తులు, కార్యదమ్భ్శులు, వ్యవహ కలం, నా భెన నావావికు లై యున్నారు. సభ సహ్య న్మేతములతో గుముఖమై అస్మవకచుఖమెయున్నది. పూ."వమ్తుసం భారమంతయు పరిసరముల” నే ఎ నేసని తలయె త్తి?ని మా ఎ మున్నది సమ్మానసామ గీకలాపము చమరసనుగా సంక్షుష్టమై యున్నది సఫెాంక్యహణచ అరులం స్త కార్య పరులై యున్నారు. శ్రీ మాళవాచార్య్యాాంభము గా సూచీ స్థానము. జరిగినది. ౮్‌్తీ గణ పతిని సేవింపఠరాశి” అని శ్రీ జయలఅన్న్మ్మీ గాయని పార్చనాకీతి గానము చేనినదీ కన్యా మంగళ-గానము వలనములనో ఇ రవకములతో బహీరంతరాళములను గంభీ రావూరణ మువ నిండినది జ్షేదిి నిండి పండువుగా నువ్నుడి 'వే3జ కాఫలకమునంకు నా ఎ్ట వేద (గ్రంధముల పరము స "హృదయము “గా విష్శృతిమై యన్నది. పఫుషృమాలాలం క్చతీమయిన నాట్య వేదము భగతము దతోే అఖి;వాఖినవ పెర తీభామతో నాబ్య భాషాభామ్యమై పరిమద్చాషణా నున్నది విద్యదులా కాంతి మేళనముతో సర్వము చితీకృతమయినది.

శ్రీమాన్‌ యజ్ఞోజు షూధవాచార్య నూచాన్తూ క్రి వినపడినది. వారిట్లా భాషించి. 4 నాట్య వేదరచన మహో కారర్షము. మాధవరామళర్మ సమర్ధుడు. పరిషత్తు ఈ ఆవిష్కరణమునకైై నోచుకొన్నది సహృదయుా కనివిని ఆనందింపుడు. ఈ పరి షత్కార్యక లాపముల- క ఖావిజ్ఞాన విశిష్ట కార్యక్రమమును కలదు. (ప్రతివత్సర మిక్లే దీనిని నిర్వహిం పుచున్నాము. దర్శనాచాగ్వ లా క్షణికళిగోమణి శ్రీమా శర్మ నాజ్యవేదానిషరణ" , నకై మా కాంక్ష మన్నించి ఆంగిక 50చి3. మా ళర్మ సంపా దించిన విశిష్టత “బాధాణమెనది. మాళర్శ్మా సర్వటదేశ సనిమృడెన బహు శుపడు,

గ్ర ష్‌ ఆ రాష్ట్ర్రయున చువ్వ రాప్ర బున గామే9తరమున వగాళర్న *పసీనుడెన పనిదుడు. బేళ టి లవి క్‌ శా ఈ శ మున పండి-పలున్నారు సచార మొన3ంపరు. కొందకంకులకు చాలెగను. కొందరు చారదత్తులు, (ప్రచారసమర్థులు కలరు. వారందరు పండి పలపనురా!ి మాశిర్మ పండితే పండికుడు. (ప్రచాకసమరుడు ధీతిబోధాచరణ(ప్రదార ములు మాళర్య నిత్య కార్య య

౧౦

ములు జేశమంతట తిరిగి తిరిగి [పార మొనరింపగల (పౌఢసుందరవ్య కి మాళర్మ మొకదే. మాళర్మ నాట్య సాహి త్యధర్మ దర్శన (ప్రచారకుడు, పొండిత్వమును శాస్ర చాదముశు (ప్రచార మొనరించి జనులకు ఆస్టా(శద్ధలను కలుగ చేయ మాళర్మ విశిష్ట జండిగుడు, కావ్య ఫభాహె వాసులకు కా వ్యామృతనులచే (మదిమసంపాదించిన హృద చయకముకలవార లకు పాహిత్యళాస్త్రము "తెలియవలయటను సముద్భ్చోధింవు మాశర్మ శాస్త్ర రిజ్ఞానపకటన మొనుంపగల సామర్థ్యయొోగి. తనకతానై సర్వజనులకు (వతి నిధయై. టికి పం డెండు సాహిళ్యళా స్త్ర (గ్రంధములకు మాశర్మ (పకటిం చెను. ఈ నాట్య వేదమును కఇాభిలాషులకందించుట మాళర్మ విశిష్ట కార్యము, అకాడమి సత్కారమిచ్చినది. వీరా (పోళ్సావహామందుకొ ని నారు, ఈనాడిది యొకనిళిష్ట కార్య గ్రమము. తెలుగుడేశమ వీకకి బుణపడియున్నది. ఆ బుణము ఎక్లేని జేశము తీర్చి కొనవలెను. వీరుగో శ్రీమాన్‌ రా్టాపల్లి అనంతీకృన్ణశర్మ ఆవఫ్యక్ష్యము వహించి అవివృ_రిణ "ముసరింతురు, *

శ్రీ అనంతకృష్ణశర్మ ళళ నమస్సదనే. ఈ ఉపకచరుము నాశ చాల ఆనండ (వదము విశేషించి నాకిది గాౌరవ(పదము. మాళశర శి రామశర్మ యసనా రాయళర్మ యగునా ౧ ఆటునిటు రెండునగును. పాతికసంవత్సరములుగా నాశ వీ5తో విశిష్ట పరివయకమున్నది+ నా సంతో హెవిమ్కరణరువకిది సమయము, గుంటూరులో మాళర్మ యున్న ఇంటిశీగితిని, ఆది (గంథములతో సిద్దమైన యిల్లు, అది ఫుషకముల యిల్లు. అంత ఫుసష్తకములే, చీభవాలు బీకవాలం అన్నియు. నలం కార్యగంధములు. ఎన్ని (గ్రంధములున్నవి ని ఇన్ని (గంధ ములంన్న వా |! ఎనుకొంటిని. ముదిత ముఅన్ని యు కలవు, ఆమ్ముదితములు కలవు. పుస్తకసము[దము-* మాశర్మ సోమ్పవీకృత వా రాళి, శ్రీమాన్‌ శర్మ శ్రీరాయడుకా శ్రీ శిష్యుడు. విద్యావిదుడు తెలుగు దేశములలో రాయడుశిష్యుడగుట అదియెక గొప్ప. మాళర్మ రాయడుశిష్యుడనుట శీవలము శిష్యుడనుట కాదు. రాయడుళా శ్రీ ౯శిమ్యసం[(కాంతవైభవ॥ల” అని మాశర్మను చూచి తలచితిని, ఇట్టిశిమ్యుడు ఆళా శ్ర్రఃి మఠియొకడు కలశా' నాకు సందేవా మేలి ఇట్టిశిమ్యుడు బాంకి మరొకడు లేడు. మాళర్మ ఇప్పటిశే ఆనేక సాహిత్య శాస్ర (గ్రంథములను వాని (పకటించిం. అత్బుకాని వింకను పది కలవు. అన్నియు గ్‌టు భాళ్ళవంటివి కునళు తెలియని విం నెన్నికలవో, మాశర్మ భగ్‌కధయక్నుడు. ఇంతగా నీ నాట్య వేదమును నిరూపించెను.. ఈ అవిష్కరణము పరిమడాబేశరు.. నాకిడి కౌరవము ఆవిష్కరింతును, భరత్య॥ంధ (పామాణ్య మును అభివవగుప్పుని అభినవ భారతియే చెప్పవ లెను. ఆ ఫారతీవిశదీకరణను దీనిగ* నున్నది. అభినవగొరవనుడి యయందరి గ”రవము. సంగీకసంపుటము మూడవది రావలసి యన్నది. విషయ (పతి ఉపొదనము శర్మ రవనలాోని విశిష్టత, ఆభినవభాష్యు భాహిభూపిత మయిన యీ చాట్యజేదను శానిష్కరింతును నాకిది గసౌారసనణ, నాకిది ఆవందము. ప3షత్నేం చాదముతో ఇట్లు ఇట్టి (గంధమావిమ్కరిలనుట యవ్లూర్వము. అసాధారణకు, ఈరీతి

తం

యీశీత్తి పరిషద్రీతి ఈ నాఎ్యవేవ మి నునన మువేని వ్యాసంగ మొంరంంపతగిన యు త్తృమ్మగంధ్‌ము. నుపంిమృ్పృృతీనుయిన “ఈ (గంధమిట్లావిష్కృతలే మగు గావుత్‌ |” ఆని వూలదండళలో మున్న వా వ్య వేద బుస ఆలిష్కరించికి ఫపూలదండకు నాట్య వేద రళయిత కం3 సీమ వను గహించి+ సరిషత్పా_ర్య దా శ్రీ పసల నూర్యువంద్రరావు మాధవాచార్యులందింప గా నండలు వేని చంవవమిచ్చి తాంబూలమ్ప్పూంచి శాలువకప్పి సమ్మాన మొనఏంచి సన్మానము చేని: అంతయు చితాయితమైవది సభ్యామోదమా సర్వసీమలకు వ్యాపించినది.

శ్రీ కల్లూరి నుబ్బారావు : ౪ ని శర్మశారు రచించిన అలం కారసూూ తేమను (గ్రంధమును కృతిన్వీ కారమొన5ంచి వాంని మామశా చేనీకాంటి 9. శ్రీ మాన్‌ అండ రకు పరిచిశులు. తన వా్ట్చ గో అందరికి 5ంంఫులు కయగ చేయుదువు, ఇన్ని ట్రంధ ములం రచింనముట ఆపామౌాన్న కార్యము నిశంతర ట్రంధ తపస్సు మాశర్మ సారస్వత దేజద్సుం వాం యిీశనాట్య వేదమును స-పషత్త్థాపిష్కుడరించుట అభినందనీయము, మాశర్మ ఆదరమున్నమ లేగున్నను జేశమంతట సంచరించి ప్రచార మొనరింపగఅ విచార దృక్కు_లం. మాశర్మ సలెా్యప్రసంగ కులం పహాసాధి3 ములం. సభ్యులను మెచ్చి మెస్పింపగల వ్య క్కి మెపషృుపొంద%లవ్య గివ్యశ శ్చిగల వ్య క్తి. వ్యక్షిధర్భ్సము ననుసరించి రభవచేయగలద్వ్వి. ఈ గంధమంతయు. వట్టి పట్టులో నున్నది. మాశర్మ సర్యహృదయవిదుడు ఇవ్వనిళా న్స్‌. వాంపలుకుల': పలుంలం కలవు, వా మాటలం విని వాక[గంధ ముంంచది9 అందరు సమర్థులు కావలెను, సగ్వశా స్ర్రవిదుడగు మాళర్మ వ్యపపాయమంతయు నందులశే. ఇట్టి వీ3కి సన్మాన మేమి యొకర్పగలమువి ఆశీశాంవో రమృతార్పణం౫ి బళ్ళాంముండి బరంఫురసు వరగుగల పాకస్వ నేయ (ప్రతినిధులుళల ఉనా. మహాపరిషత్సభ-లో శ్రీ శర్మ శారికి జేయిపడాులు. గౌరన చివ్నాముగ సమర్పించుచున్నాను..* ఇట్గాజేశమున పలికి పలికి (శీ సుచ్చారావుగారు వూజా పురస్సరముగా మా నాన్నగారికి వేయిపదారులం సత్కాారమిచ్చిశారు. ఈ రీతిగా సభకొక్క నూతనకోభ సంపాదించినది.

శ్రీ డుగు సీతాపతి “మాళర్మ మృతుడు. అభిమానపా(కుడు. ఈ కా్త్రము చాది అని పాభిమానముశా ఫూనుకొనిన వూర్మిపండికుడు. సర్వసమర్హుడు. సభా దత్షుడం. ఈ ఆవిష్కరణ మవసర కార్యము. (శ్రీరాయడుళా క్రి సర్వగుకువు. సర్వతం తనిప్పాతుడు. మా శర్మ ఆయన శిష్యుడు. ఒకప్పుడు శా శ్రుగంధము లాం మున (వాయతగునా ” యను చర్చనచ్చినపుడు శ్రొౌనని కాద౦ సంవాద + లేనివారు వాదులాడి5. (శ్రీరాయడు కనివిని వాసన్ముఖుడై కోర గాచూచి [వా గువారెవరు ని పావర్థ్యిముకలిగి (వాయవ లెను, విశదముగ (ఛాయవలెను. స్పష్ట్రముగ (వాయ చలెను, వ్యాఖ్యా[ప్రాయముగ (వాయవలెను. అని నిర్ణయసు పలికిరి. కెలంంగులు టాయువారు శాస్త్రులు కారు. కాత్రహృదయలు 'శెలుగు[వాయటకలవడ లేదు. ఇల్లీ నిన (క్ర శాశ్ర్రీ మళర్మను తనభావ్యపతినిధిగ నిర్మించెను: మాళర్మ

దకీ

సర్వము రాయపధమనుసఏంచి రభవచేసి నాడు. భరతనాట్య వేదపద ము నాట్యశాస్త్ర, పదము అంతం వ్యాపించినను ఆజందరసు సదా సుబుద్ధము కాలేదు. ఉఆఫిభరతేము పట్టించెదను.” అను నుడిగేని సొగసు కమవను భరత వెంక పుడుతెలియముి నని పీంచును. నాట్య వేదమవశళ్య్వము 'తెలియవగిన యు_త్తమ (గంధము. తెలిసీ తెలిసి (నిన మాళర్మ నాకిష్టుడు ఆఫీష్టాడు. “ఆక ఖునక్రు తెలియని పారి ఫాషిక పదముల వేకములం నాట్య వేవములో కలవు. ఈపామాన్య పతిప వి పూర్వకంిమ్మను కాళి చాసపదములాోని సామాన్యపదార్థముకు వాం స్రీటేదముగగ ని సామాన్యాఖికంయ (పభుట్టముచూచి నిన యింపన అను. ఇట్టీ వాని నన్నిటిని సనుర్తుడకు మాశర్మయే (నాయకు సమరుడు, ఇందు పదములకూర్చు ౯” విచ్చితేమైనమా స్బా-గీ వై:.ధ్యమున్నది. ెచ్మిత్యమున్నదిం సహృదయులంద ౫ చూకతీగి యున్నడి. ఒఖినచ్చుని జన్నియ ము నందలి విశిష్టరీతులను మాళర్మ స్పష్టముచేయఓ) ఆ ఫివవహృదయధర్మ ము. ఊగపోహానిచక్షణత మాళర్మకు కెలదు. లోకధర్మ వా్యధన్మ నికూపుంపును. ౪ కామిసకజిమెట్లుండవ లెనో మనన మొనరించి మాశర్మనిరూపించినాడు. క ట్రుద్వె బులుకల నాబ్యఫెషలాే మాళర్మ దీని రచించినాడు. చేయవలనీన మంచిఫని చేసినాడు. ఈ ఆలం కారశా న్ర్రృఘులోనున్న సర్వ(గ్రంధములను మాశర్మయే (వ్రాయవలెను. అని నేవై లోక కాంక్ష సూచించు మన్నాను.

_ అనంతరము మానాన్న మాధవరామక్‌క్మ గా రుపన్య నించి]. ఫైాళ్ళ్యశోతృసవా దయలాోక మెదుటనున్న చో మానాన్న భెపావక్రత, వేగిత నాపంటివానికి పట్ట శక్యము కాదు, అధిక హాప్తులబును పహూస్తు అహహస్తులు కావలనీనజే. నా యోపీ నంతగా నిట్లు సుర్తెంచితిని. ॥ +

శ్రీ మాధవరామశర్మ “ఆంధ్రనాబ3కళాపకపష్పున స నారును (పపథమసమా

'వేళమునాటిపుండి సంబంధము కలదు. సర్వదా సర్వథా పంచయముక లదు, బహుత (పాచ్నికవీకమధివనించి సయోగులతో నినయ మొనరించితిని, నటీనటుల పరిచయము నాకఠధికముగ కలమ, నటులైననటులం నటులగుటకు నటన మొనరించునటులం నటులం కా లేకపోయిన నటులు తమకుతామె సటుఅమసుకొనునటులం నాకెందతో పరిచితులు కలరు, నాబ్య వేదరచనాసక్తి కలిగినది. ఏనాడు కల్లినదో కల్లినది. పరిమకశ్తులలో, నుపన్యనించితిని. సమావేళన్నులందు సూచించితిని, సాహితీవల్లభుల కార్య కాంక్షను సర్తించి సంకల్పించితిని. తత్పు(తౌభిమానితను బహుమానించితిని. (శ్రీకనకలిం గేశ్వ నా స్త్‌ నా అనుర్తికి శక్తినియ గా మైోదరాబాద పరిషత్తులో నాట్య వేద్యపధమ భాగ మును [పకటింతునని (పకటించితిని. నా*్య వేదరచనమయినది, (ప్రధమభాగమునకు జశీంద్రసంగీతి నాటక ఆ కాడమి లెండువేలు ఇచ్చి, సంభావించినది. మరియంత నేనప్పు చేసి కలిపి ముద్రించి గుడివాడపంషత్తులో (ప్రకాశన మొనర్చితిని, కేరదములోని అకా డమి ఎంతయేని చేయగలదు. నాద్వితీయభ" గమునకును కండు వేలిచ్చినదట, నాకెపు జేని అదియందుటకు ఎవ లేని యత్న మొనరింపగలరు, |

౧]

ఆంగధ(పభుత్వ సంగీత నాటక అకాడమి ద్వితీయబాగమునకై. పదిహేను వందలిచ్చినది. విద్యామంతీ స్వాత్మసంవాదముతో నన్ను భౌవించి ఫంబౌవించి అది ఇమం. సంతోషమిచ్చివది మావంళమునందొక విశ్వాసము కలమం “మిశస్య వక్ష్య్రుషా పశ్యామః లి నాన్మేత్రము నానేేలేము. నాష సార్య న్నేతీము నాకు చంద "నేత్రమును కలదని భావించి చేనుమూనవుడనుశా ముదణ మొన ౦చితిని నేరధనుకనే యిసుదును. భావద3(దుడను కాను. చేయవగుయత్న బు చేసి3ని నాయత్నము వతిక్షణఫలమని నాం విశ్వాసమున్నుది. ఈద్వితీయ వాగమిట్లు పకటించితి0. తృతీయభాగ మును రౌనితిని వాయుదు ౫, మ్యుడింకునుు భావిపరిమ బలో నావిష్మ ఎంతునుం అస్తు,

ఈద్వితీయ భాళమున కవిసుఎసహృదయా పేక్షితములయిన విషయము లన్నియ సున్నవి (ప్రయోఈసరతి యున్నది నిద్చియున్నది సహృవయ సామన్య యోగ మున్నది, నాట్యావతరణమున్నది నటులకఖిశాప ఎ లేకండుటయు. నున్నది -“ఖీవవగుఫ్పుని అభినవభారతి నామ వినయానందమిచ్చు అత్మభారతి యయినది. అ భాసావకళత ఆ విచ్చి్తివికిష్టత్‌ నాకిష్టమభీస్టము. ఎట్టి నకతావైశిష్ట్యమునకై యత్న మొన3ంచితి సనుటయే కాని శ్రీ మదఖన వావేశమున సర్వ్యనుయత్నసులభ మై అభిశవ భాష్యసం భాషా భాషీతమైనది నాయీ నాబ్య వేదమి కే (పౌఢశుందరము గా. నుండుటను సపృాదయ మిత్రులు సంభావించికి. ఈ నా్య్యువే దానుసారమువ “శతం (గ౦ధాః*”. వెలువడు శావుత, ఇది “సహా శీక్షాగి అవుశావుత్‌ అనియు ననవలనీ యనిరి, ఆవునివునని "జేనునంటిని. మాణి క్యాచల మఖండమది సుగహము కాదు ఖండళఃఖండనో గహా ణము ఆయచలమునకు ఖండనము కాదు _గహించు వారలకు ఖండనమగు నేని యిట్టి దంతయు భాగభోజుల భోగము సీంవటాభ్యు దయను. నకు రంగన4నిద్ధికి (ప్రతిష్టంభ శాంతికిని నానాట్య వేదము వేద్యవేదన మొనరించునది _ యగు గావుతే, ఇట్టిదేయగు సాహి త్యాభ్యుదయమునకును ఇది గట్టిపట్టు కాగలదు లా+ కానువ రృనమునకును కా న్ఫీయతానుసరణమును నాట్య వేదము చెప్పినది. వెప్పును ఇక్షగంధమున్నది.

వాసా (1 గి

"నేనిట్టున్నాను, ౪౯ ఆ[త్రమే (పతిషప్టా” చా యుద్యనుమిట్లు పరిష్క్బృతీము ఆవిస్టృతము బహుకృతేము. నేను నేనె చూచి సహ్యకగుడనై యెంలేని (వాయుదు కంల

ఇట్లు పలుకగా స్వానందము న(గహించుకొనలేని సదస ట్ర్‌ శ్వాస్టానుంద రము హక్షమావిమృగించిరి,

శ్రీ ఏనల మూరగ్థచందరావు “ఆటులరిటు శర్మాపరణము ర్న 3, ఇటు రామ శర్మ ఇటు కృష్టశర్య. * రద్దరి మధ, నేనెట్లు ౩౯గలకో న్న్న జేగమ.న వాళర్మ అమన చని పగా చే చేమి ఏలుకు నును ఈసనాంళివృత సర్వులు లోంప ను కాల గర్న్మ ము చాలచి ఈము క "న్నిచలనా ఓ నెన్న బీదము ఇన్ని నాశ వా నునే ౧ ఇప్ప టిఫే వాటినై చాట్యవేదయు మశ నాఓ;జేదమై ది ఈ రష్యకీ?* గూ కర్మ గణము. ఇ న్నాళ్ళకిట్లు సన్ని వే శషాలభ్యము వలి1నది. య గంయమగములన టీదెనశు ప “రొళరి

లో

(పతిభావైకిష్ట్రమువలన సర్వ కాలసంగత ము కాగలదు. జేవానందము భావించిన వారు (తి వ్యుక్వ్తి కలుగనచేయటకైై. (క్రీడనీయక మవతరింపచేసిరి. ఆ(శ్రీడనీయక మో వాడును మానవానందమునరు (ప్రీతివ్యుశ్చక్తులకు కావలెను. కావలనీసది వచ్చినది. త్రై మాధవుని ఆఖీనయ వ్యాఖ్యానము ఆఅఖనవ వ్యాఖ్యానమై వానీ గాంచినది ఈనాటి యా యావిష్కరణ కార్యలన్నులు (పళృత్మిరమై కాలనిక్షీప్త్వమెన విషయసు నావిష్క_రించుచున్నారు. (పకృతి యందించు సుహృదయము నందుకొని సర్వజనులు నుహృదులగుటకు మాశర్మ నాట్య వేదముప కారి, శా స్త్రృబావములేని మానవుడు ఆనంత వావమూపాంప జాలడు, అయినను [(పయోగముచేయగలడు పండితపు తపడ ఇత్రమయిువ వకో_క్రిసొందర్యము శావనవముచేయగా పితృలక్షణములు పుకులందు సం(క్రమిందుబను మనను గుంపగలము మవసంస్కృృతి గ సర్వల క్షా సుం కలవు. విడుగునుండియ విమ్యుల్గతే యున్నది. మాశర్మ పితృమాన్‌. వార ఫుతతి పితృపుకు లే (పశంసాస్పదమ మున ధర్మము వీం కుటుంబమునందు కలదు, ఉచిత్వతా సుఖ ముగా. శబ్ద ప్రయోగ వంన9ం చురీతి మాళర్శకు కలమ పొషాణామునుండియు వీయూవమకు స్యందింపచేయ శక్తి పండితరాయలతం డికి కలదఎ నల్లబండరాయి నుండి దేవీ ఘూ_్ధనిర్మించు సౌమర్శ్యమమృతళిల్పికి కలదు మా మాధవరాయలకన్నియు కలవు. కవివిమర్శకులం కలనీ అమృతదోహ మెంవరంయును మాళర్మె పౌలంకృతశృతి కన్యలంకల వాడు. పాహితీ దేవీపదప చ్మా రాధకుడు. ఫ్రైత(ప్రజ్తాడు మాళర్మ కల నందరు సాదరముగ స్వ్రీకరింపగలరు రసజ్టాల నేకులం లోకమునకలపు. వారిని భౌవించి వీ గంథముఅన్నియ. సుశాశితములం కాగలపని విశ్వని౦ంచును కస్న(శ్రీవా సము లతో నవి యావిష్కృతేములు కాగలవని ఫంబావింయును. ఈనాడింతటి విళిష్టకృతి (బహ్మా యమున మాశర్మ గారని సర్వవిధ ముల సంబౌవింలు గున్నా నులి

అనంతరము (పభుత్వ మంత్రి మాన్య(శీ రంగయ్యప్పారావుగాు ఆంధ చాటకక ళాపరిషదధ్యత్షులు గా మానాన్న గా3 సర్వ్యగంధ ముల సంచా పభారి న్స లను సహమయోగ(వతులు గా సంభావించిం.. సభ సమాఫ్తమెనది కాని సవ*_స్టము కా లేదనియే పసహస్ఫృదయసదన్యులు భెవించి౦,

భవభూ॥ వాత మెం" చూ

స్వసంవాదము

నాట్య వేద సున కది ప్రధమ ెగము. ఇడి ద్వితీంయ బౌనము, కృతీంయ బౌగరు రావలనీ యున్నది ఈ వాగమున భరత్మగంధము వందలి ౨౮, 5౫. ౨౨, ౨౭౪ తా కాంం౦ ౧౩, ౧కి, ౧||, ౧౬, ౧౭ ౧౮,౧౯, వరో, 3 3౬ యగా్యయముల భావాస్ట్రములు (శోజీక్ళృతేము లయునవి పూర్యఫెగయు నంయవలె నిందును ముఖ్య సంభావితేములమున 3 తిపంలన్లో3 ముల నుల్లేఖించితిని వదలికవాని యర్శమును వవలక (దానితిని. జేనిట్లు సంగహాత్మేకము గ నిరూపించుఎలోని భావయు నివేదిందుట నివేదితనివేదనము అనాటి యానవిభకతు0 ఫగహవమంతయ నక యంగెనని నేను వినలేక. నేటి కిటున్న వానిల నానువూర్వీ3 ఎకౌశూర్వసంపద యిట్టున్నదని చిప్రుట (వళంసాపరము కాగలదు (క్రమవ్యు(త్కము ముల” నన్నిట నగ్గ వోని యాండదు. అందొకభావబంధ ఘున్నది ఇంక నొకటి కలము అభివవగు ఫ్యుని యవ[కమమున పరాక్రమ ముందరక్రుల్లాస పవనము నా పం గహాంతర్పత్‌ ను మున యే యంశనిచూపణ మయినకు శిపోపొసనమువకె యగునని యభివవబన్మా యను. ఆది (ప్రత్య ఖగ? ము రృతీయభాగమును. పిశిష్టభాగముగ వెలయింప జేయవలయునని తలంపుశలదుం అండు సంగీళ వాద్య ఇాకీ (ువారీతులం నిరూపింశునని యున్నది. తన్నిరూపణామున నాకు (శథ్టామాంద్య'మేమియు శేదు అభికవబారతీపకాశమున పరిశిష్ట[పాశమును (పతీశ్షించుదున్నాను. ఆం సంగీత్‌ విద్యా విదుల సామర్థ్యా ఫామర్ద్య ములను పరీక్షింప కయ నిరీక్షీంచుకొని సంగీత మువ భరతి సంపదాంకుకును శతొత్చ్రున్యనె పరశీలింతు నగుకొనుదున్నాను. ేనగాయండను విషయ యెన్సుని సం[గహింతు ననుళొందును. కాయనులరిషయు "అనలేవు. అయినను ఠరతృలోలుడ.ై కర్తవ్యము 'పొలింకును=

ఆం(ధ్రపబేశసంగీత్‌ నాటక ఆ కాడమి దీనిని సంభావించినది. అము(దితాప్రదర్శ నమున నిట్టి సంభావనరున గగొామోదమతిశముకే మయినది ఆకాడమి యిచ్చినది యపర్యాష్ట మయినను తదాధారమున ముద్రణ నూరంభించితిని సారచ్వ వేయ లచే కులం సుప౦చితులం శలరని వాకునన్ను సంబావింగురని వూర్వళావన మొనరించి వారి సహయోగమునకు నిజీదవము పంపితిని. చాకవూర్వభావనము. కలిగినది. ఇంకను కలుగనన్నఫావపముగు కలిగినది. వ్రూర్వరచికగంధవి 1 యలబ్బ దవ్య కును శర్సహ మోగ భావకృతమనియె భావించితిని, ఇందు కొందరిశా మో న్లేఖమున్నడి. పళిష్ట్య్ర మున శిష్టా మో శ్లేఖ ముండును.

అభినవపచారాధనము నా [వతమయినది. కాగా నిది యిట్లి రళనాకీతి కలదయి నది. "వేను శాంకరపధికడ నయినను సౌహితీతంతముల ేనభినవమార్లి కాజక్త దీక్షలో కాంధవీ(పకియళో* ఆణవీరీతిలో. నీను (శ్రీకళ్యాణ బేశక బేశ నాదేశ సంచారి నయ్య్య (శీమదభివవుడు సర్వస్వమని భావింతును. అభఖినవభామ యది యభినవ భాష. అఈదీ లోకమున (ప్రసారము పొందవ లెను. భారత భబాషలన్నియు వ్రైయంజనిక భా షా

ర౬ భూమలు. వైదేశికభాపాపంసాార్మపవావమున లాశణీకలక్షణభావ పరినుంచిత యయ్యు నచుంవితయె యయినది నానావిధవ్యంజక తాసంప త్హికై యిట్టి భాహె బంధమున కలవడితిని ఆభివవభారతీ హృదయసంవాదివిషయము ల చేశిముంం కలవు “ట్టి విషయ %ు లందు సావధానత వలయువన్నది నా య్యా సామాన్యాభివయమున చితౌాభ్‌నయనున లక్షణాలం కారమువ నింక నితరమున నళివవఇెవో ల్లేఖమాత్య వఠే మయినది. అభినవ ""రతీవావబోధవపామగన్ల మశై. యలపడువది కాద సాహితీ తాపసులు దా ఇనళాస్త్రృదర్న ముం సంశిచ్భా స్త్ర సంవేదను=ం (ప్రత్య భి్రాపరమార్థ స్యాకులా మామ హేశ్వరాఖినవ బహ్మ “ావ *"వనసమరులగుదురా యినచో శీవెపే సమగడ- ౧ నా పంచాశద్చి" దములం పౌమర్షమి బ్చేన వా వ్‌ సహ్య సాఖెళ సగా్రంనోప స్య్యాసములచే నటు కాగలితినా ? చానాకాచ్తారన్యయనమున ఆధ్యాప నమున సమగుడనయితినా * కోశసంపాదనమిట్లి “ావమి ఎృనా- శ్రీజేవీవరవ ప్యారతి యీయ న్మేషమిచ్చినదా? సర్వతం(తస్వతం[త కీరాయడుశా శ్రి చరణాంచానిత్వ నే మిావాసనాసముగ్యోధకమా పల్లవ గాహితచే నికిదలవడునా వీ ఇదియంతయు నాక స్మికపత్యవ సమా ) తిద్భావసమా వేశసంపా ప్తృసంస్కారమా ? అభివవపద చింతన మెళ్గోనిపించు... చాక్తిందెక్తి పతయ ఏున్నదో యేమని వెప్రుదును సర్యసం?' రమున నిట్టిసంజ్ఞానము కలంగుననగలనా ౧ -ఆభివవపొరతి సఖివవబామ్గముగా "నెట్లో నిరూపించితిని ఏవంఠిరకూపణమునకు ఫమాదముఐుండునొ 2 తద్విదులకు విన్పించి (పకటింపవ కొంటిని. వాలెపరు * కతిషయా శస శేఖరులు న్నారు. చావ నెటుగుదును. వారందర ఫిళ మ్యులగుదు రావి జ్జ భిళమ్యతే నంతగా నెవింపలేదు కొంత కసంకోన్యి (వానితిని కొంత “విశ చ్యి (వాసితని ఈ యాం(ధవినృతికన్న సంస్కృత వివృతి మొ సుగమమని కొందరనదల౬ యవగలుగుం మయి కటాక్ష జి నేను దీని సంప్క్భృతీక రించి (పః టింగు చేరి యఫుడును 66 యూలము సులధి”మను పదవము నులభము తఖామతి వదనము నందును ఆవ్యాభిసంధిదు భము శాదు ఇందుదరవ ణాహత:ంు కొందరాపా దింపళలకుు అధ్యాపకునకు దురవశాహమా ౨ ఎదధ్ధీతికి దురవశాహమా ” శోత్‌కిది యజ్రిడగునా ౨ సభావావకూనునశ్రీది యవగాఢలుకాదొ ఎవరిశేనియిది యట్టి దగు నేని షౌంకేశిక్కగ ంఛాధ్యయనవ మెట్టుండునో వారువ్కోధ యు పొందవలసియుందురు. ఈ(గంథమునందలి యొక్కొకవిషయము. నొక్కొకరధ్యంయనరు చేయవచ్చును. కళఖ్రండన ఖండశఖి వీలివారు గుంపును. ఉషా నాట్య వేదావలంబనమున (గ్రంధ శతము వెలంవడుగావుత” అని యొక యభ్నినూ కి ఇందును వైయ క్షీక రావ వ్యాకోసమున నరుచిగలంగు నేని యెొవలేమనగలపు నాయందసాదరమకులకుకు నాయీ భా భ్సినందన (కద్ధ యుండుు గుంచితిని, ఒక్కాకచో కొందరు కొంద శవం బాాహ్మాపయోగ రనీంలగుఎయు. కలదు. వాంనేమందుుు!ి వీ9 “వేమందును ? ఇందు పరాపతితములయిన దోషచులన్నియు ము చానిమి_త్తేములని యని (పౌఢినవలంచింపను. ప్రధమ ళెళపునందున కొన్నిటి నేనును గుర్తించితిని. జే గ్త ౨ంచితిని.. ససత్యయములం కెన్నియున్నవి. వగ్గదోషయులు కాహిదోమములే కాదు హంతేవ: పషయదోషములునున్నవి వారి నాసాదితా-+గ కులు నిస్సరింపగలరు. (పాతిశాఖ్యము చూచి నాట్య వేద మాస్వాదింపుడు (శ్రీ మాధవ రామశర్మ

౩]

నాట్య వేదస్తాతిశాఖ్యము ౧. సామాన్యాభినయము ౬. వాచికాభినయము యి సత్త్య(పతిస్థు 2 కామోపచారము ఫె చేష్టాలంకారములు ళా రాజోపచారము ళీ నత్త్యర తము ౯ నాయికాభేదములు ౫. వారీరాధినయము ౧౦. ఫవురుమభేదములు-

౧. సామాన్యాభినయము : అభివయమునందు వక్తవ్యము కలదు. సామా శ్యాభినయము వ క్తవ్యము ఇది వాగి గస త్త్వజన్యము. ఈ వాక్ష్యేసత్త్వం(పతిక్టితం. సమమయిన యుపరంజకాభినయము సౌమాన్యాభినయము, అభినయము లన్నిటిలో నొళ రూపమున్నది. ఆదియె సామాన్యాభినయము, ఇడి రపాభిముఖ్య మిాయగలదు. సాత్త్విక మాంగికము. వాచికము దీని ఫంబంధళోభతో నున్నవి. చి(తాఖినయము నంద వాగంగస త్త్వములు వ్యామి(శము అపకు. ఇందట్లు కాదు. ఫర్వవిథ సామా శ్యాభినయము సకల (ప్రాణివర్శ పాధారణము. ఛర్వజీవసంతర్పళము. పర్వాభినయను అందు సర్యసాధారణమయిన యభినయమె సొమాన్యాఖినయము. ఇది యిట్టి డయినచో నితరాభినయము లేలి ఒక్కొక సాధ్యాంశోపస్కారమునళవి కావలెనని శొందరందుకు.. నాట కాడులలో నుపస్కాారము యుక్తము కాదు. ఆది దోవము చ్పష్టరీతి పర్వసాధక ము, అందుపస్కార మక్క అ గాదు, కావ్యములు కూడ శాస్ర్రునుల వలి చ్యాఖ్యాగమ్యమ. లగు నేని జనమ న్తేభ్యః.

శ్రీశంక కాదు లిట్లు తలంచి9. '*లోకానుసారి నాట్యమున వక్త నుఖాద్యా ఖేళ వివశుడగును. సాసంస్కృ్భృత కబ్ద(పయోగ తునుఫరించును. ఠగిన యవధాక బంధఘు కలవాడగను. అప్వుడేశ విధనుయిన స్త్వ చానారూపానుగత మై పామాన్యాకారమున భాసీించును. అది యనంత ముఖనుగును గావున వన్యము అవళ్యా సేక్షీరములం, ౯” ఆని,

శ్రావమును విభావింపతేయు నభినయ నుభినయమగును. ఇది యనే నంవలిళ మయినను సమానీకరణమున పౌమాన్యాభినయ మగును, ఆంగోపొంగ కర్మలు చ్వస్వరూవముతో. నుండియు భర్వసమాహార రూభవిళిష్టాభివయమున పమాశ్యాభి వయమానకు రూపమియగలవు. ఇది యలాతభ(క(క్రమకల్పము. దీని (పయోగ మలాఠ చశ్ర(ప్రయోగ (పతిమము. దీనిలో నంగాభినయ విశేషము లంపలక్షీతములై సంభూ ఆకాభినయములో విశేషమాభధానింపగలను. నిర్విఘ్న పాకార్కా.రాధ్యవసాయ శంపల్శితై యన్నియు గాన లెను,

గలా నాళఖ్యవేదము

అభినవ గురురరణు లిట్లరక, ర్‌సబాబ (వకాశనియఠము?గా వాగంగస త్ర్య్‌ ముల [(పయోగము నికూపిం ముటకు సౌమాన్యాఫినయ మావళ్యకము, గాంధికుడు గంధ(దవ్యములను సమావీకరించి యోజనము చేయును, అట్లై యిందభినయములం సమానీకృ్ళతములై మయోజనము పొందును. శృంగారమును [పభానముగ భావించి భాగ యోగమున నఫినయముల సమానీశరిందయుట యుక్తము. బది శృంశార ముఖ్యమయిన నితర ముపనేయము కాగలదు. ఈ సర్వము స్పష్టముగా చెలియట కె. సామాన్నాాఖి నయో నామ జ్లేయఃల_యనుట, కావున “సామాన్యాఖినయ మభినయ సమాహార రూపమె యగనచో వ _కృవ్య మేమి కలదు.” అను నాళంక కలుగదు, వాగంగస త్త ముల వలన సామాన్యాఫినయ ముదేయిం-చుమ. వాగంగస త్త్వములకన్న ఆవోర్యము కొంత న్య్యూనము. అయినమ సిద్ధస్వరూపము. అందున నె యిందుపా_త్తము కాలేదు. ఆంగికాదులు వూర్వాపరీభూత రూపముతో కండుకు. ఉ_త్తర[కియ వూర్వపల్ల వనుగా నుండుటయు ఫూర్వ్య్మకియ యు త్తరాభారము"ా మలడుటయు నాంగిక వాచిశములలో గలమం ఆహార్యమట్లు కాదు, మార్చుపొందదు. వూర్వాపకీభూత స్వరూపము కాదు, స్థిర స్టితికము. అయినను ఆందఃను సామాన్య ఫినయచింత యున్నది.

శొందరిట్లందురు, “ఆఅహార్య మాంఠతర భావముల నపేశ్షీంపదు. కొన్నిట వట్లుండుట యాచిక్యా పేక ము. వాగంగాదు లాంతర నిళ్చయ ముతో నుండునుం పరస్పర సహవాససద్భావముతో నుండును, ఆహార్యము నందడిలేడు. ఆందుననె సామాన్యా ఖినయ సంకేత పదములలే వాగంగాదులం కలవు కాని యాహార్యము లేదు,” అని, ఇది భరతసమ్మతము శాదు. ఆవార్యమునందును స్వరూప సౌష్ట్రవ మున్నది.

౨. నత్త్వపుతిష్ట ః పామాన్యాభినయము. వాగి౦గ పతక్త్యసమాహార రూప మయినను విశిష్ట శోభాస్సదము. ఈ (త్రితరయ మిందున్నను “నాబ్యం సత్తేే (పతి పీతం. 2 నాట్యము రసమయము. రసకున సౌత్విశ మంతరంగము. అభ్యక్ప త్‌ముం శీవల వాగంగముల వలన నాట్య నిద్ధి లేదు, చాట్యనిద్ది వాగంగభ_త్ట్యీజము. సత్త్వ మున నాట్యము (పతిష్టితీము. బృత్స్వమనునది మవసృమాధాన జన్యము, సత్త్వ (యత్న మె యపయోగి, సత్తాతిశయముకల యఖిశయము క్యేస్టము, సత్త్యమంఠట అవ్య కృముణా భావసం[శయము'గా నుండును. సత్త్వమను సా_త్ట్వి కాఖఫినయమని భావము, వాగంగముల (పయోగమునందుని మూలాధారముశా పత్త్వముశ్నదిం సమ్యగాభిమఖ్యము సంపాదించి సచేతః(పీతిని రసపర్యంతము. (పస౦ంంపజేయు స్త్వ సర్వ(పభానము. సత్త్వము "లేకున్న అభినయ (క్రీమోన్మీలనము లేమ సామాత్కారకల్పస్వాాత్మాధవపాయము సంపాదించు సత ంమున* నాట పతి క రఎస్వార్యాధ్య స్త్వ స(పతిష్ట

శ్రీ శంకుళ భావసారము. స _త్స్వీమవ్య క్ష రూపమున నుండును. రామా ద్యవస్థాను కారియగు నటుడనుకరింపశా సహృదయడను కార్య భావ ఖౌవనాతిశయ

నొథట్యవేదగ్మవాతీశాఖ్యయమయు రిల మున తోనూంచాదులు పొందును, అది వాని సత్త్వ్వమువలన గలిగినది. అశ త్త మవ్య కృము. అది (పసంగపంగతే మై ముఖ్య రససం[శయమగును అప్వుడనుకార్యు నందు సుఖమఃఖాదిక మనుమితేమగు ఎ, ఆప్పటి (ప్రయోగమంతేయు స_్ర్రమయమగును. ఇట్టి (పయె-గము (పకృష్టయత్నిము లేక కలుగదు నటసత్త్వ మిందుపకారి. ఆంగ నాలం కారములందును సత్త మావశ్యకము, వనితల కచకభాదు లలంకాళ రూపముల కాని వానికొక యభినేయము లేదు. వనితల హేలాలీలాదుల (ప్రయోగ మున సత్త్వమర్య్‌ంత్‌ మావళ్యకము మానినికి మువస్సృమాధాన మావళ్యకము. జేవా మున మనస్పమాధాన సంపాదనములో సత్త్వసంపత్తి యావశ్యకము, యౌవనశృతము లయిన శరీరవికారములం దవి విశదము. వాగాద్యభినయములు వికాసముపొంది (పతీతములై యలంకారములగును కొన్ని య్యపత్తీతము లగును. వీనిలో నంతట సత్స్యమవ్య కృముగ నుండవేయున్నది. ఆంగజభావరముల”* వలె శీలకృత స్వాభావిక భావములో నాడ సత్త్శబలమె బలము. క్ర్రీగతములు పుకుషగతగులం వేరువేరుగ నుండును. వావి (ప్రయోగించు నటుడుతత్స్వభావము లేనివాడయినను సత్త్వా వష్ట్రంభమున (పయోగింపగలడు సర్వము పృత్త్త్వబల (పయోజ్యము, ఇది యంతయు “ అవ్య కృరూపం సత్త్వం వలన సను న్నేయము కాగలదు” అని,

ఈ రీతి నీతి బవు(పదర్శన విలనీతం, భగత (గ్రంధవిధులక రుచిళము కాదు, అను కార్య విశేషము కవిశిక్ష్రారమా ? నటళిక్ష్సామా * సము [పయో_కృలో జెటు లం౦డునుి అను కార్యునిలో భావముండుట అనుక ర్హిగో సత్స్వముండుట సంగతనమూ)ి భాచాచులనట్లు నిరూపింయట శ్శ్రీ ఛంకుకుని చ్చితరమణీయ చి్యితణము. థావ హాచాదులు (ప్రయత్న నిర్వ_ర్హ్యముఅట, వాట్య'సంసార మున వట్టిది కానిది యుండునా 9 (పయత్నే నిర్వ గత శేవలను సా త్తి కారై్యైతాభరణమా ? రసభోగ యత్న మొకటి కలదు. అథి విభావాదులందు వం[(కాంతిము. తదతి 5 కయత్నమున్న దనుట భరతసమ్మతేము కాదు, న _ర్వీనిర్యర్సి నిముయిన నభినయస్వ భావము లేడనుటయు యుక్తము కాదు. అభినయ స్వభావమె లేకున్నచో సామాన్యాభినయము””. అను నపరామృష్టాఖిధానము యుక్తము కాదు. మునిముతాను (ప్రవేశము లేనివారు శ్రీశంకుకుని (శద్ధగా సంభావింురు

భరత (ప్రశ్రీయాను సంభానమున నిరూపింపపలనీినది యున్నది నాట్యము స్పత్సపితిష్టితరు కావున సాత్విక భావగతిని న్టేళ మావశ్యకము. అవ్య క్తృముగా స్పత్హ్రముండుననుట తన్నిరూపణ నూ[తము, స్వప్పందరమణీయనుగు చిత్సవృత్తి సంవేదన భూమిలో సంక్రమించి బేవూమునను వ్యాపించును. అపుడు న్వేడాదులు గలుగును. స_ట్టేము యధాస్టాన రసోపీతము. నియమిత విధానాతికమమున రస సంబద్ధమై యుండునదియె సత్త్వము, అది ఫావ (పభట్టమున నవ్య కృము= తోమాథ ఛాదులచే నది ఫానీంచునని వండి తార్థము,

3 చేస్టాలంకారములు : సత్త్వము సంవేదన(పసృతీము జేహధర్మ వ్యాప్తము నగును. ద్వితీయ మీచట విచార్యము. ఉశ్రమ న్ర్రీ పురుషులందె సత్త్వము సాత్విక ఫావాత్మకముగ భాసీంచును. శ్రీల యుత్తమత్వేము శృంజార పర్యవసాయి, పురుషుల యు త్తమత్వ్యము వీరవి[శాంతము.. శ్రి శృంగారమాన_ ఫుకుమవీరవబన ఫుముర్ధ చకుష్టయమభివ్యాప్తమై యున్నది. సత్త్వసంపద కల 'శ్రీలయంచే చేష్టా లం కారనులం భానీంచుసుం రూపలావణ్యాది సంపదయున్న నుత్సము చ్యథావము లేని వారలలో నివి భానీంపవు. ఇారంలోగాడ నివి యుండు చేని సంప (దృంశము పొందిన వారిస్థితి నూదకము లగనుం

భట్టతోతభావము. చేష్టైలంకారములు కొందరిలో నుండును. అవి కల వనిళ తయయ్‌త్తమ యగును. సామా న్యాల్మకమయిన శృంగారమున విఫావాదుఖ స్పష్టత యందదు. దశాంతరస్పర్శయు నుండదు. అవియీ శరీరవికారములం కావున నను భావము లభినేయము అగును. ఫురువగతళోభాదులు నిట్టివె. ఈ 'చేషస్టాలంకారము లలో వాగంగాహార్యయోగమున్నను స్త్వ్య(పభధానత్‌ యున్నందున సాత్త్విక వ్యవహారము కలిగినది.

పామాన్యా భినయము (పమదాఫుకువ చ్వారమున విశ్వమె వ్యాపీంచినది. చేస్పాలంకారములు దేహభూకనగతములు చి ర్తీవృ త్తి రూపములం కావు, ఆందుననె “ఖావర సా్యశ్రయా8”. ఆయినను సర్వభావాాశయళ లేదు. రతి ఫావమునె యిది ఆకుభినయింి పగలవు, బాల్యమున ననుద్భిన్న ములు. యౌవనమున నుదికృరులుం బార్థకమున శితోభూతములు నగును. కామ్యపదీపము వీనిని (పకటింపగఅదని యొళ కనికుడ నెను. యీ జేబానికారమునవె యివి యున్నవి. వక్రృవక్షోనితం లాడు అంళట నివి వ్యాపించును. ళాన్ని వూర్విజన్మాశుగతచు. లు కొన్ని (ఫకృళ జాన్నాగు బన్టములు. ఇవి స్వాఫావిశమయులు, భావహావహేలాదులు చత్వాధిక్యను కల యుత్తము వనికలందె యివధాసించును. అకు శోఖాదిస ప్పక ము త్తిను పుకుముఅంజ యందును. ఇవియన్నియ భావోపబ్బంహితములు. సత్స్యేమున్న నె జనించును. కావ పు _స్తచిశా లేఖ్యములలో నివి సంగతములు కావు,

౪. సత్వము: స్నర్వ్వము బేహాత్మకము. తీవతమ శ_క్వ్రమున్నచో జేవాము సర్వ ముపశ్మేపింపగలదు. కాకున్నచో (పాక్తనరతియె సహకార. ఇతర సహకారము నవట గావలయును. హేళాదులం పరప్పరసంభూతములగట యిట్టి బెం భావెపహేలాహావములం (పకృతిస్ట్రతమః లయినచో నివి యితరముల న ీక్షింపవు వాగంగముఖరాగ సత్తాభినయోప లక్షీతమయిన భావము కని భావభావకమై భావ మగనునుం వాసనాత్మ కాంతర్షత రపాఖ్యఫావనూచక మై భావనునసును. భావభావన మంవరకుండదు. కవికిమా[తమె యుండదునుం నూత్త శ్రనూత్ష గ్రములను కవి విమర్శింప గలడు. కవియ సహృదయుడు- కాశగ్యా సహ్నదయ హృృదయాంతర్జిత సంస్కా

నాట్యవేద (పాతిళాఖ్యయు తం శాత్మశరసాఖ్య భావభావనాసమర్థిము భావమని పర్యవసి తార్థము, హోవాదుల కల శన్యలు లెండువిధ ములు మందురు. జశతెయుత్తమ. వేరొక తె యధమ. ఒకతె రీతి చూచి సహృదయుడు పంఖావితచేతస్కుడగును అపుడాతని మతిగతి స్వఫెవ రమణీయము.. అమె వాగాదుల వైళిష్ట్రము దేహాజీకారమై భావనుగును, భావా వష్ట్రంభమి-ర్చు స్పత్వ్రమా మెలో చుండును. అధమలో నిట్టుండదు. హావమున అక్షి భూ వికారములు (గ్రీవారేచకములు నుండుసుం పస్ఫాదయ సర్వజన హృదయమునకు శృం గారాకారము గోదం౦ంధును. హోవము కల కమారి తనచిత్తము నితీరమున వొవిన్పుగా సనర్పిందును.. హోవరు స్టీతసముత్ధితము. రూద్భిన్న సముద్భిన్నము. స్వాత్మవిశాంతము. నిర్విమయను. హావము (ప్రసరణను కలిగి "ఫీల యగును, శపాల-భావ కారణ. హావమె శృంశారసంభవమై జీగజాహియై హేల యగును. శృంగారానుకూఅమగు పౌఛారణ్య మిందుదయిందును. ర పొస్వాదసదృళ సంభావన చమకత్కార్యపాణమై “హేలళో నుండును. హీల లలితాభఖివయాత్మశము ఈ భఫావాదు లలో రతిపబోధము మాత్రమె యుండును అభిలావమ శృం గారమున్నట్లు భావింప రాదు. ఉపనయనము సర్వపుక హెర్చి సద్మపీరబంధమయినట్టు శ్రీల కీ తయము పరమోత్సవ మానంద స్టానము పవి[తము. ఇవి పురుషులకు వండవగ్చును.. కొని పనితలశి యలంకారము సర్వభావముళలు ఫుగుషునందు ధీరత్యమున సమాఇ్భాదిర్‌ము అగును. అందోన నె యాతడు ధీరపూర్వుడు లలిళక్యపకృతియ ధీరలలికుుడు.

ఈ మూడుకు (క్ర్రిల కంగజన్యములు. స్వాభౌవికములు పదియున్నవి. అవి లీలాదులం. రతిసముపబ్బంనాణ సనుర్ధములుం. ఈ పది పా _పభోగలకు సంభవించును. శో భాదిసప్తక మప్రాప్తభోగలందే ఫోభించును. లోకవాచఛావిలానులగు కవులు లీలాదులను సాంకర్యమున (ప్రయోగించుభున్నారు. చారలకు రూపొవధానముచితే ముం భావభావన వళమున భామినుల చేష్తలాశేవిధమున నుండవు, సుఖమును దుఃఖోప ఛారమున ననుళ్ళవించుట్య సుఖమును సుఖముణా ననుభవించుట యమ రీతులలో శిండవది బహిరంగము. సంవద్దర్వశృతము. సౌభాగ్య గర్వమున సంతో మ ళర్వము చూఫువారుందుకు,. ,క్ర్రీల రూపయౌావనాదులు పున మల భోగోపభోగయుతము లై నవకాంతి శలవసను. అ కాంతి మందమధ్య తీ వనరూపమ. నమండీ శోభాకాంతి దీప సంశీతము పొందును, స్త్రీఅపభోగ్యలం. ఫపురుషులుపభో కలం. నుకుమార బేహ లుపభుక్తలై, పరన్లూవకల్భ శరీరలగుడురము వారిర్తూ నో సుందర ములుగ నె యుండును. (ప్రయోగ నిస్పాధ్వప్థ “ ఉోగేల్ళష్థమోనూ- వేస్టు, ష్‌ ం (ప్రయోగము కామకలాప్వురూపము.. అలి ఆధి కళుక్షష్టి . వ్రు త్రాహ్యాళ్యు సంగమరంగమావ స'్క్రీఆకు పాగల్భ్యము గ 6 సిం. 00 6002ల ॥]

శోఖాదులం చిత్తవృత్తి న్వభావమట్టయిదము. విధావజన్యక శేవందున్త శ్లో, బర్దమున పతిశములు కాలేదు. వానిశన్న ఉీబ్రభిన్నన్టులా. అలంకార రూ అగుట సౌమాన్యాభినయా తృకములగుట, లాప్య్యర్టై గక తోట్యోళభకోక్సు గేయము

తం శాట్యవేదయు శీపండుట; శృం గారైకవిమయములగుట,. సస్వర సవిషయములం కాకుండుట వీని వేరు $నమునిరూపించును. కాశ్యరాహులాదుబు శో భాదులకు తోడుగా వాగ్యమదాదు లను విశ్షే పకేలి వ్యాజాదులను శ్టాలం కారములని పంగణించుట భరత విరుద్ధము. ఇవి సామాన్యాభినయ రూపములు లలితీనుకుమార (పయోగమున నివి యుండును. ఉప భోగవి[పలంభములలాశ నివి యుండును. శృంశార "భేదపాధారణాత్మక త యుండును, శావున నివి సామా న్యాఖినయాత్మిక ము లగును. థోభాదులెనిమిది పౌముపోలుకారములం. ఫురషులకు స_త్సీసంభూతి వలన బేహమున గలంసువికృతి శోలాది కారణము సామాన్యముగా చేస్పులన్నియు బున్ధి ఫూర్వకములు. రసమయ చేష్టలు చిత్తప్రరస్సరములం. శృంగారచేష్టలు చిత్తె వషవసాయ పురస్క్రతీములె. కాని యలుగ్గివూరంక నిరింకార సంభావశ్ళంగా లీశన లలికము ఫ్‌ న్‌ పారం లు శ. శారీరాభినయనము: వాగంగస ల్స్యీములలో సత్యము మూడవది యయినను విలోము(ప కారముననది మొదటిది, 0డవది యాంగికమను శారీరము. శారీర మామవిధములు, బహు[పకారములనున్న యాంగిక మవాంతర జాతియోగ మున వ్యామి (శ్రితమై సామాన్య్సాఖినయము గా నగును, వాక్యనూచాంకురాదులు శారీరములం వాక్యమగునది వాక్థిసహచరితీమయిన శారీరము- నిర్వార్తకము నిందు పరిగణింపనక్కర లేదని (పాచీకులు తలంచి. ఈ విషయమున కావ్యకొతుక (గ్రంధములోని యంళశమును భావింపవ లెను “వా క్యాపగతిక భినయముల సమా కాగ మక్క_రలేన అచట వృ త్తఫాహెసణ పతీతియె రసభావాను ఫభావకము. భావాను భావకమగుటచే నిది వాక్యాఖివయమగుకు ౨ అని. కాని యిది విచారసహము కాదు, అభినేయ కావ్యమునం దభినయళూన్య వాక్యమ.ండదు. కావ్యకాతశుకమున నిది యుండుఓయే కాని భట్టతోతభావము కాదు. అన్యభావమట్లు నిరూపీతమయినది. చాక్యముతోనున్న కారీరాభినయము వాక్యము, అఖినయసాేక్షమయిన వాకబ్లమె సామాన్యాఖినయ మగును, చాక్యోచ్చారణానంతర ము (ప్రయోగించు శారీరము వాక్యాఖినయము.. ఇది సంస్కృృర్మ పొకృత పద్య౫ ద్యాత్మకము, కొందరెట్టందును, “హృదధయగతీమయిన నిశిహ్టైర్ధము నిమర్శావుబంధ మసేశీంపదు. వేంటనే సరళము న్ఫురించును, ౨౫ అని, కాని యిందును నూవాఫినయ సంబంధము మధ్యల నుండును? నూవాభినయము. సాత్త్వికాంగిక విశేషములచే. భావివ _కృష్యము నూచించును. నూచ్యనూచకముల కంతరమున నుండునది నూమాభినయము. ఈ రృరులభిసంభాన పూర్వశకముగ నె సూచ (పయోగింతురు. నూర ఆెండువిధములం, ఆభిసంధాన (్రమాథవ్షీష్తమయిన వాక్య (క్రమము, అభిసంఛాన (కమముక న్న భిన్నమయిన వాక్య (శ్రమము. అని. రెండవదానిలో నేదేని కమమున్ననది నూత్న శ్ర సమీతొని ర్ధార్యము, ౪ క్రమోసహి వాశసమితి శడ్విదో మన్యం తే.”

నాఠర్యువేద గవొాతిళాఖ్యియు 3

స్వయముశా భావించిన వా క్యార్భము గోవరించునని పరవచనమున చాక్యమె నోవరించనని యొకరనిరి. ఇది యుక్తము కాదు, పరవా క్యా పేక్ష యున్నచో నివృ త్ర్వంకరమగును. పరవచనమునగూడ వా క్యాగ్ధమె నోచరించునా.

అంకరాభినయము. మాటలులేని యంగా యమలచే నిది సీద్దమగును, హృదయగాఢ భావము నిది నూచిందును, నిఫుణపయో జ్యము నిఫుణసం బ"వ్యము. సాగరికా ఫపుహ్చాహదచయమిట్టిది. ఇది నిర్వభనాంగాభినయము. శిగోమ ఖ(ప్రముఖాదు లారును [కనుమున నియత్మపయోగము. నిర్వహించినచో శాఖాభినయ మగును. నాట్యాయితా భినయము ₹ండు విధములు. నాట్యరూపకనిష్టము మొదటిది. శార్యాంతర నిన్షుము "ండవది. రంగమున నొక పాతయుండగా క పాత (ప్రవేశించి నప్పుడు తత్కాలసంకేతీమయిన నాట్య ముపవారము నాట్యాయిత్‌ మగును, ఇందు (శ్రీ,శంగ కాదు భావము యుకృముగలేదు. నాట్యాయిలము లోకములోని స్వప్నాయితమువలె భావఫీయము. ఏకభునమయిన స్వప్న ముంగోని మొక భాగముకు జా(గ(దూపమున పరునకుపాొదించి “నేను స్వప్నము కంటిోననుట స్వప్వ్నాయితము కాగలదు, స్వప్నముకాకున్నను స్వప్నమనుట స్వప్నాయితము. ఆ క్రైనాట్యాయితీము నాట్య మేకభునము గానుండ శా నసలత్యే నాట్య్యాను (పవేశమున వాట్యపా[తేలు సామాజి కలవలె నగుదుగు, వారి దృష్టా నది నాట్యము గనున్నను నాట్యము శాదుం కావున నాట్య్యాయితేము స్వష్నములో స్వష్నమువలి నా ట్ర్‌ములో నాట్యముండును.

కార్య్వాంతర నిన మిట్లుండును. (భువాగాన విషయమందలి యభఖభినయమును శాట్యాయితమె. (భువాభిసయమున -చిత్తృభావపదర్శనాభిపంధి (పయో_కృకుండునుం ఇడి మొదట అంకురముగ నుండి యనుకూలమగును, భావర పావిష్టులయిన (ప్రయోక్త లీనాట్యాయితేము.. (పయోగింగురు... ఒకప్పుడు (ధువా(ప్రయోగము. లేకున్నను కాకతాలీయమున (ప్రయోగ పన్నిహితమగునుం

నివ్ఫ ర్య్వంకురము. జఒళరు పలికిన వాక్యము ఈనకును సంబంధించి యున్నట్లు నూభచే గోచరమయినచో నప్పటి యభినయము నివృ _త్త్య్వ్రంకరముగున. రాజవచనము లము తన కనుకూలముగ ఫావించిన సాగరికా నెశేషమునందిది సంగతము, ఈ యభఖినయములు సర్వాాభినయ సంబంధముతోనుండంనని కావున పౌమాన్యాభినయము లయినవి,. ఈ యభినయముల మాము భావర సాన్వితేముగా నుండును, కొందగు ఇాఖాంకుర నాట్యాయిత ములం చాక్యవిరహితమ.లని శలచి వాకసూచానివృత్త్యాం కరముల రసఫావ సమన్వితమలని భావింపుట క_ర్వ్వజ్దత కాదు. అభినయమేది యయినను వాక్యోపజీవనముతో నుండును,

౬. వాచికాఖినయనము : ఆలాప[పలాపాదులం ఫం డెండం చాచికాభినయ రూపములం, లోశ మున న(పనిద్ధములం కావ్య నాట్య (ప్రనీద్ధయలయిన లీని స్వరూప ఛారణ చూసళ్యకముం ఇందలి యపటేళాతిథేళాదులను కొందరు తర్కమిమాంసాది

తా నాక్యువేదమయు

విషయసంగతము శా విస్తరించిరి. ఆట్టిడి మనో మోహనము వృథాభకుణీ కామా[తము. ఇట్టి యీ యభినయనిఛానము లన్నియు మార్గములు. సర్వాభినయ యోజకములంం వీని కన్నింటికి సస్తవిధములయిన ప్వరూపము లున్నవి. వా క్యాభినయమున నజాంతర భేదసంబంధమువ ౧ఈ౦ స్టా సిద్దములగును. ఇవి యన్నియు పర్దాభినయ రమోజిత్‌ములం. వీనియంటే వివిధాభివయ ముదయించఛును. శిరోహప్తాదికరి ణములందు సనూనమనగు కర శ్రవిభాగము సామాన్యాభివయము. రసభావసమన్వితము సమూవా రూపముగా సభినయములతో గూడు నినతై యేశీభావనిబంధనమె సామావ్యాభినయ మగును, అలాతేచకముండఖ సన్నిభమై యభఖిన్నము”గా భానీించును. ఈ పూమాన్యాఖి నయమునకు సముఛితమయిన (పాధాన్యము కలదు. ఈ జాట్యమాభ్యంతరము బాహ్య మఠ9ి రెండునిధములంం అభ్యంతర మనుద్ధతీము, లావ్యూముద్ధతము, లక్ష కాభ్యంతర మాభ్యంతరము, శాస్రుబావ్యూము వాహ్య ము, శర్మ (ప్రయోగము రెండును నాట్య మున (ప్రాణములం, నాట్యపంప త్రిశివి యావళ్యశములు- ఆచాళల్యోపటేళ ను పేక్షింపక తమ (పజ్టావిశ్వాసమున నటులభినయి౦ం చుట లాహ్యునాట్యముం భట్ట పుశ్రులప వ్యుత్తత్తి యండదు.

ఆభినయ సమవాయరూపమయిన సామాన్యాభినయమున సంభూయాభినయ మిట్టుండును. అభినయవిదుడు ఇం[దియముల విం(దియార్టముల నభినయింపవన లెను. ఆందును ళబ్లవిశేసైభినయమున విశేషకున్నది. ఇందు నునస్సుహూడ [పవణమగుముం సమనస్క_ములయిన ౦౫౦ డియనులె భాచాకుధాబకములం. ఆఅనునన్కుడు విషయ ముల గుర్పింప లేడ, ఇహ్టైనిష్టమధ్యస్థభావము లిచట సంబంధింభునవి యసను. పీనిశి సంబంధించిన నియతాభినయమును చివుణని భ్యేయకు, ఇందు నుఖాదులాలత్మ సడ "ీతము లార్మే స్టముఅం. రూపాదు అన్యసమ వేతములం ఉర స్టములు, ఆక్క స్టపర స్టమణ లందు (పత్య-గాత్మ్‌ కనుభవింపజేయట యున్నది.

8 కామోపచారము ; ఇదియు సామాన్యాభినయరూపము. సామాన్యముగా సర్యపావములం కామనిష్పన్నములు. కానుమిచ్భా(పభవము. ధర్మార్ధ మోక్ష కాము ములం కామ భేవములె, ధర్మార్ధములు ఫ్యయంసు ఖరూపములం కావు మోశ్సము నుఖాత్మకము, పదమానందవిశాంతిరూపము.. ఆది బహిస్పాధశాధీనము కాదు. శ్రి పురుషులయోగము.. కామను,. సంయోగము నుఖపాధసము, ఈ ఆతి నామావీ ఛంన్లోడిి గ౮ఖో _ర్రీరార్థముకూడ కామసంస్పృష్టమయినచో సర్వమనురంజితమగు ను. అఆోశమునకు హృదయసం వాదము శలంగును. కామ(ప్రసంగము రవాస్యార్థమయినను రహ స్యాగ్ధిములందర హాస్య ముగ రచ్యముగ నిరూపితిమయినడి. ఇందులశె మ! నిరూపితము. కామము వ్యసనముఅందును నాఖకరము, ఈఖపొమాన్యమూ కాను సంపృక్తముం కామనుఖసమయరున నితరనుఖముల నిల రములగును. ఇడి వాం లక్ష్య వ్యాపకముం పరుస్సర వ్యాపారమాఅచే విడి పరివూర్షననును.. లోకము చర్యచా

౪) నాళట్యవేద/(వొాతికాఖ్యయు వగ దుఖాఖీలాషి. దుఃఖనివ్భ శ్రి ఇాంక్షించుకు, ఈ యగేచ్భనుక్నీయాత్‌ , దుభేస్ట్రం రమణీముకభుంజీయాత్‌ *” _నుట. విళ్ళంఖలత బోధింపమ ఊ౩భోగిముత్తేమనియతి యందే య.ండుమ. “సు ఖక్య పా ప్రయో మూలం” దుఃఖవన్యంసయు. భూన్యము మోక్షమనువారు (వేమావత్పళ్ళతి సంపొదింపజాలకు. రసరహస్య: దులె టో వక్పవ్చ్సి సంపాదింపగ అరుం

కామోపచారవిజ్ఞానమునకు.. శ్రీ లయా శయసకిజ్ఞావమావళ్యకము. ఆల వానాశీలనులతో నంయసుు,. ఇందు కొన్నిసంసేతితేములు. ఇం న నేకములుండుకనుం ఇచట ౨ఏ శీలము న్నవి. అన్నియు సావధానమగ పరికీలన్వాానులు,. ౮ఆ శేషా విస్మరణం బుడ్ధిః పతిభశ యక్ష సత్తి యమునకు కలము. మానవస్తత్త్య ములో కాము ఛాంక్ష యధి3ముగి నండదు. ఆమె ధివ్మ ౯ మా్గానియతీ కావుననే కామము ధర్మార్పెగిర్భెము న జేనది. ఖకసత్త రితి రతి కాదు. అది యుద్ధము. నోసత్త్వ వీతృదే వార్చునరిత క్లీర ప"స్గళసవా. ఇట్లు శీలము లనంతీములు.. పుకును సంయోగ మున సత్త్వము ప:గామిం మును, ఇది లోక దృవ్చేము సత్తా, సారమున య్ర్రీలు సేవిం మయం యం.చితీము, ఆది న్రిలగను హక్షపవము, ఆయిభాసత్త్యృ సేవన మ" నీకపిధా నముం సత్త్యాస సారమన నుపదారము కామహుగ హౌర్టేరునకె యశిపీంచును. శాని ణాందుపప్ప్తి ౩ లము. ఆపు ఖార్థం ధ్ర సుఖమ లకు (ప్రనమదలు మూలము, నష్ట ధర్మమున కామోపభోగిము ద్వివిధము. వారీఫ్టు: షసం్యశయమయినయిది బాహ్య మాభ్యింతేరమునగును. ఆభ్యంతికము వాటికలో నాఎకములో రాజులకు నిబంధింప దగు. ఇందు జ్యాడళకీక లుపపాద్య ను లం శ్రీ (తి (్రింధయుం బాహ్య మాభ్యంతరము బాహ్యాధ్యం తర ము. కులీన యా భ్యంతర పకృతి. 'వేళ్య భాహ్యూ (పకృతి. కాంత కాంతాపం ద్ధయయ్యు భోగవనితే యగుట చాహ్యాభ్యింతిర. అంతః ఫున"బచారమున క్‌లకవ్య శ్రైన్యయన దగిన "జీేళ్యాళన్య నిరూపిఠీ కావచ్చును. ఇజహ్య్‌న్రీ భోగోపనిబంధన సముచితికాదు. రాజుల ళొకపుకు దివ్యాంగనా భంగము. జెవ్న వేశ్యాసంబంధ ము నిరూపింపవమ్వును.. కఅజాళ్ళంగారము. కొలటా శృంగారమని బే) దనము లేమ. విభావాములంవేముగా నున్నను క'"మితి మే?విధసుం కామోల్వి్త్‌ నానాఫ"వసముద్భవగు, శ్ర పుకుముఆఅలో నుత్ర్తమాధ మమ్యరు బేడ ఘు లుండు*చే ఇామితేమున నట్టి భేదములుండును, కామమయిను-.ధసుల గలుగును, (శొవణామలా[ధరయులు.. ఇంకను శామహేపవులుండును. శ్ర్రీఫు,షుల కామ భా వేంగితి సు లనేకవిధిను లం. ీళ్యాభా చే గితిరులు కులకాభ" వేంగితములు సావ భావముగా పంఫెవకీయనులు, సభోగసంగష్టలు కామవికారిముల (ప్రవ శ్థంపకుం అ(పాప్తభోగలు భో గాసంతుష్టలిట్టి వానిని (పద ్థంయుకు... _పాప్రఘుతీలును ఫునా కతమునన్తై వికారము పదర్శింపుడు. “కుచుముకధ ర్మాణో హి యోషితః. కామా వస్థలు పది కలవు. అభిలాహాత్యక కాొమనె.క్కటియె యీ డెశాప జానుము బొందును. అందు డకదళలు స్రీలకు పుషుఖకును గలుగును. ఒకదళలోకళన్న మరి

తలు నాళఖ్యవేదతు

యొకదళలో కామపరిపాశ మున్నది. కా మోన్మాదము వేరు, లోలో న్మావము చేస, ఉన్శాదావస్టయని లోకములోని పిచ్చివారి పిచ్చిచేవ్ల్షలం కూర్చురాదు... కాము తం[ఠము పరిశీలించి వీనినిబంధింపవలెను, పురుషుడు కులభోపాయుడు. కావున నారంఛమునుండి యన్నియు నిరూపింపవక్క_ ఆ లేదు. స్రీలు సులభోపాయలం కారు... క్ర్రీవిమయమున కావ్తీవస్టలు నియతములుం, శ్రీలకు నిస్టష్టములు,. ఫుకు మల కతిదిష్టములం,

రాజబోపభారము. కామనసిదికై సుఖకామ లయిన (ప్రభువులు దూతీపేషణా దిక మొనరింతును. యధా రాజా"తిఛా (ప్రజా. ఇతరులు నక్ష చేయదురు. రా జాజ్ఞాబలమున సాధించుట రమ్యము కాదు. కామోపాయములందు రా జూత్యబల ముపరోటగింపడు, బలశన్యమయిన శామముకానుము,. అది యరతికళము. మాన నీయటేవీధయమున వల్లభాభయమున రాజా (పచ్భన్న(పవృత్తికలవాడగును. రాజ కామీత మనేకవిధము, వివాహితవిమయ కామతీర(తము క అవరుద్రావిషయ ఈంఠము జీర, (పచ్భన్నకామితము రతికరము రమణ్సీయము. అ(పతితళోధ కానుము రమ్యకు కాదు. వనితి ల(తికోధానుభవ మొల్లనసు, వారి వామాఖిని వేత రమ్యము, “నులఫావమాన్‌ హీ మదవః* నరునకు నాం దుర్తభగ నుండుట రతిపారమ్యువూచ శమము. అపుడు ఫురుముడు పరా[కమ(పాభ వాదుల (పడ్శిందముట యసంళతీముం (పచ్భన్న కామితము నిరూపించినవిధకమున స్పష్టకామితమును నిరూపణీయము, స్పష్ష కామిలీమున నంతిపురమువారె యందుం. వారియందు దివాసంభోగము యు క్తోముం దివాసంభోగమమనది యాలోకనాదిపర్యా ప్త్రము. కామోపచారము శాకులండే యుక్తము, పడ్విధవాసక కీనులను భావించి రాణ కామోపచార్యపనృగ్తుడగును.

వాసకరీతి. వాసోపచారము రమ్యుము, నియమానుసరణము పరిపాటి. బుకు శాలఫలానుసరణను ఫలాగ్డముం ప్యుతఫలము ముఖ్యము, ౯(జాయై గృహ మేధినాంగ,.. అ్మృకు లవై ద్యులను “వ్భద్ధపళువులో” వభనము అనుసరణీయములు కావు నవవధువు నిత్యోపచార లాలకియ, (పనూతీఫ్యుత్‌ నవ్యపనూత లాలనీయ. ఇస్సె దొఃఖసమయము (పఫమోదసమయము లాహ్యము.

౯. నాయికలు; వాసకాభావభావిత నాయిక లెనిమిది విధముల నున్నారు. స్వాయము ఫుగుషుని భోగము కొరునది స్వాభిలాష స్వయకు ఫుకుషుడే భోగము కోరునేని వనిత స్వాభిలామ. స్వాధీవపతిక స్వాభిలాసు యగును, మదళ్లిష్ట మదన శివ యగులలలోో మదనళ్లి వ్టత్‌ యభ్గిసారికా విషయమున (ప్రధానము, కుష్యంతీ చాయిక (పశాంతనాయిక యీ పంగణనమునగు రారు. అష్టనాయికల కనేకవిధము లయిన కామరంలములు కలవు. వీ విప్రలంధ జీవితము భావ్యమాననుందరి ముం శుదసోపళభారములు సకల సహృదయ హృదయ సంవాదము పొండి సామావ్యాత్మక ముఠంకాణా సీ యభినయమును సామాన్యాఖినయనుగును, జళ్యాకలజాయపేస్యా భి

నాక్యువేద గవాతిళావ్యియు ౨8 సరణమ అలో (పతినియతి విశకేసుములం కలవు. వేశ్య వీఠళయ. కులజ భియఫీత. (మ్య సోల్లాప. వీం వ్రీయ్యపబోధ విధానములునూ (ప్రయోగ తంతానుసాగమున భిన్న ఖన్నములు, (పకటసంగమ మంగీక కంపవి నవ కామ (ప్రవృత్రయైన వేశ్యను కాని (పణయక లహకువతేయైన పునర్మ్యూవనితే శు శాని అశ్షతయైన కన్యను ణాని సాపదేశోపాయములతో. రాబట్టుబయ ముచితే శ్యూజ్యఫక్రియ నాయికలకన్న జాయకుడె ముంయణా భయపడు వాడగుట లోకమున గలమ _ అట్టివానికీ వ్యావో పాయము లావశ్య3 ములు, కొందరు వ్యాజమున వాసక మంగీకరింకుగు. చాయి క్షా పవృదయ [హణ సముచితవివ్యుత క్రై వాయుని యపచాకములును గలవు, ఉపవారి విధానమున యత్న మావశ్యక మొ, (వీయాభు క్రముక్ర భూహాదిన్వీ కారము (ప్రయా శతెగరంజనము. సమాఇమమున కామము ద్విణీకృతమగును. ఉఊఫవదార సంజూత కామ యగు కామిని వాసవిధి నముసకంచి వారోపచార మొశంంపవలెను, (ప్రయోగ (ప్రసక్తి కలిగినదని రింగమన నంబర(గహణామ లానింపరాదు. రంగ నిషేధము లేకిములు కలవు. ఈఊ_ర్పము మధ్యమ వనిత్‌ ల్లాచింపక.. అధను పరితల కండ వచ్చును గాని వారలఏ నిసభ్య కార్యిమును (ప్రయో_క్తలు నిబంధింపరాదు, నానీంరుల యశ మత్విము రంగి సంభోగ పర్యంత ము రారాదు. నాయి*లకు (పియుని యాగమున (పతీ్షయు సావధాన సంభావ్యము. ఈ పర్యాగోచవమున తగిన యనుభావపక్ష మాపళ్యకము. నాయిక ఖండీరీయయికచో నుపాలంభ మొన:ంపవచ్చును గాని యనాఫ"మ్య భాషణమును సముచితిము. (వియ (వియునిపె కోపము వహీంచి మాట లాడరాదని నిళ్చయింవుకొనినను (ప్రియుని పలుశరింపవ లెను. ఆఅవాభామ్యు డును సంభ మ్యుడగుటలో కొన్ని నిమిత్సగములు కలవు, సంభాషణావసరము లిదు (౧౯ నిరూపితిములయినవి. ఇం3 నిట్టివి యుండును. అన్నిటి యనుసరణ మావళ్య$ ము, అననుసరణము నిస్నేహతా హేతువు, స్నేహమారి లసుట యుక్షరు కాదు. స్నేహ మున్నచో మదనససంభవమణు నీర్ష్యయు నుండును, ఈక్ష్యాయోనులు నాల్నున్సు వైనువస్యము, వ్య లీకము, వ్విపియము, మన్యువు. ఇండలి వాచి 5"భినయాకు భావము లాదరి యోగ్య నులు, సళంకితిసాపరాధ(సియకిమాగమమున నుపాఅంభరు లతో ఖీదపెట్రుట చాలు... నిష్టురి వచనములం పలక్‌ శాదు. అంత్యంతము నిర పక్ష కారాదు. దంశేగినప్పు డాతడు పట్టు నేని పట్రువిడుపునకు సాగి సాగి చరణపళితు డయినచో రితిభోశాసక్షయై కయనమఖి కావలెను... ఇవి యంతేయు వనితలకు లలితోఫదేశ ము. ఇట్టి విధానమును గతీ విధానమున యోజన మొనంంపవలిను. అన్నిటిని రంగమున (పయోగింపరాదు. (సయోశానగ్దనులను గీత్‌ములచే నూచింప వలెను, రంగమున శయనము కూర్చ్పురాదు. అంద నాము చేర్చరాదు. వారలను గుహ్యకర్మలు కూచ్పూరామ. నాబకముకు పీతలు పురులు కోడళ్ళు అత్తు అందము చూచదరు. నాలకిము సర్వషృళ్య ముం అందు సిషిన్టములను వ్వ ౦పవ లను, శామీన్న “రనోభక్యేత. ౫

త౮ా నార్యువేద యు

ఇందే వాచికాభికయము కలదు. పలంకదగిన జదనము లెేశకవిధముల శున్నని. (వయ కాంతవాధాదినామసంకేతముల0ం తేల్లక్షణనులం రతి(ప్రీతికరములం. ళొన్ని య వీతి నా్య్యములును గలవు. దుశ్శీలకురాచారాది శామసంశకేతములం లక్షణములు భావనీయములం, ఇవియె కాక ఆన్యములుకు గలవు. విర వేలతో శాజులర భోగ విధఛానముండును. బేవతలకంతయు ఒలిత్యాశయగము. జేవరేల కాకులు 'అేవన్నను మానవపంబంన చున మాశవభావములనె చారలకు వక్ష్మిరిపబ లెను. డవ్య లం చంతాన శాంతచే మానవసంయోస' ము పొందినట్లు వద్ధింపవచ్చును. ఇట్టియీ సమాన్యాభి నయ (వభ ప్రమంతియు బౌవిందుటకు నిబంధించు- కుపకరలచును.

వైశికము, ఇదియు సామాన్యాభివయవిళేమరు. ీకోపదారము జేన్యోప ఇారము $ల వైిమయని నిర్బభక 'మినిమిది విధములు, వైశీకగుణకులు [త్రయ క్రీ ంళక్‌, మైశికవయన్యు ఆకును వైశకనణరు. లుండ్తంచు. వాము కాసంభానన ఏరి దూతియు నుందురు ౧౬:ధముల దూతికలున్నాకుం దూ తీమూతినిక్ష్ణయమున వెేపురులంకు గలవు. రూపసౌందర్యము కలవారు జౌత్యనియక్ష్తులయినచో చాకు వీలి చేయము. స్వాఖీక్టము సంపొదింతురు.. ఇమే కాదనివాం నూపింపవలికు.. దూతి దౌత్య ఇదాతుర్యను కలవై స్వ్పేను సాధంపళలను. అనురక్తాచిహ్నా ములు విరకాచిహ్నా ములం గు రించి విరక్తావళీ కారమునన (యత్నింపనలిను, నూరాని కొన్ని విశే సములు రక్తకళు విర క్తి కారణలు లగును. ఈ విరాగహేకపువులు పది ఉన్నవి, విఠా*హేకువు లెన్నీ యున్నను రాగరక్షణము నగు చితష్మకియ. తోమ్మిదివిధ మాబ తొమ్మిది!ధముళ నున్న వనితీలమ. వశీకరరచుకొనవచ్చును, వ్య ల త్తమ మధ్యచశు నీవ కృతిక రై యుంమకను. శ్రీల కంథధరకు యౌావవ భేవములు నాలుసున్న వి కవయౌానన యధి3 కేశరు సపాంపలేమ. గ్వితీయ యౌవనము కామపొరము పాను పొకోముు. తృీనీయము- సర్వశ్రీ యుక్తము. చక్రము కృంగారశ(కుఖూతీము.. ఇట్లు కాయకల స్వరూపవి కేమములున్న వి,

పురుష భేవములు-. 'కామతం తౌనుసాకి శ్రీ సంపయోగవిమయమున. పురుషు లయిదువధముల నున్నా, విరాగదినికవిధానయి లఅవలంచింపసంండుట్క మదనవశుడు శారుండువ, తు దోమ గు గోవ వంచినచో వికక్థువగుట, తీన నాయిక నిత? అ పందిం న్‌ శ్రీల ఇెటవస్తువుగా నుండు వీ3 విశ్‌వ విశేషములు. ళ్‌న్సానా లీలా? శ్ర ు౩తో సత్త్వానుపారమున పాం9ి నేవింపవలెను,.. వార బంధనము స్వీ కారము. సాఫ్యిపాయ ముగ నుండవలెను. ఇందు పామాదు లబిదచుపొయసములు కలపు, తేన (పమోదసమ యములందు దవ్యమచ్చు* $; ఆమె వ్యసనపమయములందు (దవ్యమి సృ సోపాయ దోమవన్శనము, 'సముచితీ్‌ బంకవతాడనము అం, సామాదులవలన కె కాబడ!$ పోయి నచో నుశేక్షించుం యిందలి విశేషములట యభథాసంభనరముగా స్వ్పంపవలెను. ఊపే త్సృయు నుపాయమగుుచే నత్యేంతే ము పేక్షింపరామ, “వేజ్యాచి త్తం తు దుర్గి క్షంల (గ్రవ్యముననై చేళ్య యెవఏ నేని నమ్యువిశా భావించును. వారు పణ్యాంగనలు, దివ్య

వాళట్యూవేద (వొాతిళశాఖ్యము కళా వేళ్య యిజ్లిది కాదు. రాజవేశ్యలు కలాసహ్భృడయలం వేశ్గల బాహిాభావనులం వకతావిళిష్తములు,. భావాభెవముల సక్తించి వా5ని నేవింపవర్చుకు... కామ తంతానుసారమున వారిని న్వీక3ంచవచ్చును:. ఉపదారబలమున విప్రలంభమున చారి యందును కామ ముదయించును. ఆఫు కది యరివార్యము. చైశికమయిన వనితోప చారమును దివ్య వే శ్వాస ద్భోవములతో చాటకమున గసహాా్చూావ చ్చు. కామోపచా లళమునకు సంబంధంచివ ఫ్రీ పరుమల విచ్శితస్వభావముఖు. (ప్రతిపద మాకలనము జేయుట శక్యరు కాదు. వక్కతినిరూపణము

౧. పశళృ్యగతయము ౨. నాయకణేదము 3, అంతఃప్రురవనితలు ఈ. రొాజపరివారము

(పకృతి జీ పుకును విచితస్వఫభావరు నిరూపించును.. ఉత్తి శాధను ముస్య చూర్మశము గా (సళ్ళకి మూకుంధములు. కవి నటులు రాజఫంవారరు. కెలినీ నిరూపింపవలెను ఇది యుత్త్రఎుత సర్యవ్యనహార విష య ఘు, భావబంధ పంబన్హముం నప్తుపశడు సంకీగ్య పకృతి. నిటళ కోరాము షట పంక్షీన్య ప్రళ్ళసులు... విలు నిప్పు డంర్తఎుడై. నిధనంచాళకమున నుధ్యయు డముశంయక పంకీన్మ పళ్ళతి.. ఇక్తి (షకృతి ననుస:ంచి నాశక షం నాఎగ్ను విధ ముల నుమ, “బీవా ధీళద్దతాఫ వ్‌ీ్‌లక నలుగు వివమామస లంంమకు ఈ విప్ణ్మారయంతి మాఘుయని 2 ఈ విప్రబంధ్‌ నుహృవోఒరాపంకధాలాప పేకలాః *... కాభ్యవన్ను 'వేశపుపుషపంభభ మనే చంఫవరుని యంమసషు అనేక సంభవపములో వస్టిసనోధుకుములు- మజఖఆ శఆల గలుగు వేని అట్రి వాకు నాయవలు కాజాత3. అరితఃపుక వాయిశలు దివ్య, సలపత్ని, రాజపత్ని, గణిః యనువా కుంమరు, రాజుల. యుంతఃపురాశిత పనితావిభాగము ౧౭ విధముల నున్నది. దేవీ పయో ంనమగులందు కామవోమరహాసులయిన (థాహ్మ ణులు నియుక్తు లగుమరు. బాహ్నూష.ఎఇారలినం దేడుగుు ముఖ్యుఎన్నారు.. వారు యువరాజాదలం. బృహస్పతి మతానుసారనున వీ) లక్షణామలను గుర్రింవలినుం (మభువుల యుపచాంవిధులఎ పుళిలించి నాట్యవిదుఅగు కవులం విరూషించుట

చితాఖినయము

౧ అభినయార్థ్యము ఈ వాచిక్కపశ స్త్రి ౨ శర దాద్యభినయము ౫ సర్వాన్యుగాహోరీతి త, ఫభావానుఖభావనము షం నాట్యప్రమాణము

కం నాక్యువేదయమయు

పామాన్యాభివయమునకు చి తాభికయము శేసషరూపము.. పరసృరసంలీనత త్త ముఖండము7గా గు ర్పిందు వారును స్పష్టతకై వేరుగా గ్య్పింపదలంకుకు.. సౌమాన్యాఖి నయమునందు రపాత్మక౩త పసమానీ3 రణమున లొనీంచుఎ. చిితాభినయమూళలో విభాభాది (ప్రదర్శవముండుం రు, ఇదీ పామాన్యా భినయపంవూ్నా తౌ పోల్గాసమునక సహకారి. ఫూర్వనికూపీతాఖినయ మేదియైనకు కార్యాంతర సహ కారమున విరుద్రా ముద్చోఫింపగలము. జుట్టి విరద్ధ్యాం ముండ ఇా పామాన్యాఖినయ మె చితాభి నయమగును. కరణాంగ హారవిభె వాదుల యభఖివయమునంవలి విశేషమునకు చితాఖి నయమని వ్యవశోరము కలవ ౮ అభ్సిసయ తే ౨ నే వేత్వి భి యః -౪భిసియ బేఇక్యభి నయః.ల=-యలి యభి వయపవశ్యుల్స్‌ త్రి సొఫ్య మభివయమశి (ప్రథముపక్ష్యయు, సౌఫన మభివయమ౦ రెంచవపక్షరుం, ఉక్తానాక్త విశేషములకన్న నిధికనముపు విశేష మా చిశాఖిరయ బున నుండును. [సనగాతావములు సస్యశాధానణ బు లయిన తీవభినవయము చ్యితాళివయమనునుం (శ్రవ్య వృశ్యాభినయముల ము నితికములందునలె విశేష మున్నది. సంఖ్యాభినియమున విశేషలు చిశరహ్బ్చృువది. సంయుతాసుయుతహ _స్టములప నిందు విశేషఘులం నికూపితీములమికనవి. యోశాపుసంధాన సమయమున ననుసం౦ప దగిశ విశిష్రదృష్టియ చి[త్రతా నిరూపకము, పర్వేందియస్వస్థతా సంపాదకమయమిన శరగ్తు వభివయించుుయు విశివృముం ఇకర రువుల యభినయముకు శోభావహము రచనియకిములమిున విఫావామల యభిశయము చి తతౌసంపావకము. ఆత్మాకు భవనము భావము, విఫావము పరదర్శనరు. ఆర్మీని కాంకమయమున చుఖమఃఖి సంవి(మైాపమస ఆనమభనన మాత్మానుధవమని భావము. ఆఅత్మననుభవింప జే మునవి భావములని కొంద) వర్శనమున్నది. ఆక్మశ్యకికక్స వస్తుకానము. సంఖావిచనకిము శావున నది విభావమకు:ం యుక్తయు. సుఖమ: ఖా క్మళము లమిువ సంవి మాప “ఛి క్పవృత్తులు వాహ్‌ పదా సందర్శవామలవలన నుమ్బద్ధము అగువ. అందున యవి భావములముకవి, ఇక యీ చిత్తరృత్సిశో నియకిముగా విచాన మసవనుట శక్యము కాదు, కాని థ్రయో నాంత రసంబంఛమువన్నచో వఐదియె యవ సల పున" విఇావనుగును. * టై యనుఫావామ ౫౦. శ్‌సల వత్యి క్షనోచక మె చి త్తరృశ్తికుత్సాడిం యువన్న నియమము లేమ. శ ్టాదెసమాణాంతక (్రతిపన్ననుకూశ అపిదితి మైనను చిత్తనృ త్తి ుుళ్చొదిపగలమ ఇచ యకుమానకునతు నుపల కృకయు, శ్రీ పంచాక ములం లలికీములు, పుళషశ్య వహారములు ధీకములం. ఈ యంశమి గుంచియొ నటులం వ్యశహుఎంచుట నా ఇష్ట సౌంవర్య “ఫేీ-పవు, రసళౌవనియతీముగా భావ (ప్రదర్శన ముందు ఇావున (క్ర్రీల భావము ఘగుషులసు పుళముల ఫౌవము. శిలను నిరూపిఎచముట హాస్య మున కగు ని కాని రపసభౌవ పోషణమునతము శాదు.

భావాకునావనము.... ఇను. న్ర్రీవేషవలువేపళకు.. పుకుషుచేస్తలువే 6కు నుండును. తద్వినే కానుపారరు% నె తవఫి్యయపుుకులం యుక్త. అట్టిచియె మనోరి౦జకము. అభ్సింయోడ్డేశమున ఫ్రీగ ఖర్‌ లౌవములు కాని పుుషకృత భావములు

నాత్యవెద నాతకాఖ్యము తిం శాని ఇా న్ర్రరిధిమ ర్యాడదలతోనుందం: నాట్య శోభ, (వయోగవిదులం అ(పక్యక ముగి నున్నవాని నభివయించుటలో గూడ సావధానులసుుముకు.. ఇంక ననేిముల నభినయింపవలనీయున్న పుడు నాట్యబుధులు * అంగార్యైఃసద్భ 8” అభినయించుట యిఎదు ముఖ్యసూవవ ముం వాచిక్యపసక్తి. చితాభినయనములగ* వాదిక(పవేశరును కలదు, ఆకాశవచ నాదు లశరీరనివేదనములం వాచికగతములయిన చితవిశేమములకు సూచకములు రమ్యుముగ కావ్య ఫభెవనమున వెలంవడువని చితతాపావకములై కావ్యరమణీ యతేను గూర్పగలవు. స్వప్నాయితోత్స్యప్నాయిత్‌ వా క్యార్ధాభినయమున హస్తసంచారము లుండవు. సుప్తాఖిహితము ఫూర్వస్మరణకృత ముగా నుండును. వరకృమానాంశముల నాయతిలోని విషయముల నవి నిరూపించునని కారాదు. అశ్లైు యున్న నది కపట విధాన మనిసించుకు.. రసభంగముకలంగును. అట్టి భావమె కావ్యార మయినచో సావధానత్‌ కావలయును. స్వప్నా భిహితములు వ్య కావ్య కృస్యరూపనుందర ముల్రై యుండును. నుప్తాభిహితవదన(పయోగ వ్యవపహారమున లలితగంభీరమయిక భావ భావనమున్నది. అట్లు భావిందువాని సంచఛారరంగము జం నుష్తాభిహిత మొన రించువాని చిత్తరంగము జే, ఈ ఆ0డుకంగములను సచేతోధర్మమున సహృ దయడు భావింపవలని యున్నది. ఇందు మందస్వర సంచారము మందాయితవచవవ్యవ హార మావళ్యకము. నురణాభినయ వాణ్యా్యాపారమున కాకుస్వ" (ప్రయోగాదికము సౌవధానసంభావ్యము. ఇట్టి వన్నియు చ్చితవికేషములు, నువనుత్త నూవవవచన వ్యవహారమును చ్మితమె, వచనగతములయిన చ్నితాభివయవి కేష ముల పదునొకండు కలవు, మరణలిఛానము లచేకములు కలవు. “నిషంసీతను చే నేతివిషపీతః” విషపీత్‌ మరణాభివయవచనాది వ్యవహారము సమాక్షార్హాము. విషజేగ 'మినిమిదివిధముఅ నున్నది. నాబ్యధ ర్మానుసారమున తరణ(పయోగ భావన మావశ్యము. ఇళ్లీయభినయ విశేషము లన్నియు ావసత్త్య్యసంయు కృములంగా నండుటయె శోభ. కొన్ని లౌకి కము లంండుుు, ఆవి “స ల్వేలో॥ ఈ కార్యాణి. (ప్రత్యంగహీనము విళ్ళత కావ్య ముం వికృత: (హసనపభానమగును గావున సందభినయ మలాక్షణీకముగ ౨౦దవచ్చుకుం విరూపాఖివయము హాస ముత్సాదించును.. వికృరత్వకృతమయిన విశేషమె యప్పట సహృవయుల కవభానీంచను. అభివయకృత్‌ మవ? నీంపదు, సర్వాను(గాహకరీతి, సత ళావసంయు క్తమయిన యభివయవి శేషము లలో (పకృత్యి* సాన ((యోగమావళ్య? ము ఇంవు సర్వాశుగాహకమ్కం లక్షణ'తి యున్నది. ఉత్సమాదుల బెవనిబంధృనమున సాంకర్య ము తగదు. (పషృతిసహ జము లయిన పృథకృథ గశ్యావర సరులున్న నే వాట్యరాగ ముక లుగును. ఆభికయములన్నియు సత్త్వ ళావసంయు కము లంట యుక్తము. విశిష్తములన్నియు “లో పత్కా రాక, లోకి సహాజములు చా.్య్థసహజిరు లం చ్నికితకలవి యగుఎమొ ముఖ్యము. కొందరు వాట్య(ప్రయోలిలు (క్రమ మనుసింతువు. ఒక (శను మొక జాటోగ్టిపచయ మిన్చును.

క! శాత్యువేదోమయు ఇం య క్తయె శాని ఆంకగా న్వీళారల్లరు శాన. లలితరమధకుయుక వాల్లకున విగంతర(ళమవఆవ గలంగ వాటాల్లకిశ య చూ సహవృవనయ[పళంసౌస్పవరు ఇాదు. జన్మ కహా + కటునకు [శమాగాిద మావళనకము కాదు. వానికి ననగ లీల చాని లీలాత్మశ నటవము కూడ సృత్తసంబంధమున వె యుండడళను మిళ్ళిలి సత్తానక్షంభము తగదు. ఆది కృెతకము, * “విము కృప ర్త 8 ఆగుటయో. మాకు, శసటుడగుట, రంగసంకాగ ము, సత్త య్‌ కృత్య ఆవికూ కద గతం లీలా పకృతియగుట, లోకమున ద్య్గుభము, (కము్యళమరీతి కొండం కావశ్య కను. అందకి గాదు. వాట్య(ప్రమాణము. ఇంకు నిరూసీతీములం కాని యభికయములు నుండును. జూనిని లోకి మునుంకీ (గపాంపవన్బును. ఇచటీ లోకము సామాన్యలోక ము శాదుం లోళశమన గా లోక ప్రవిద్ధమ లయిన (పత్యవ్షానుమానాగ మ్మ[పమాణములు. "వేవమభిచ్నత్మ మును నాోంల్ల పమాణము వీని యందు చాబ్యును (పతిస్టిత మై యున్నది. 'వేదచతుష్ట్రయ మిళటి 'జీదపదార్ధరు. ఆగ మకులును జీదాాము ధర శ్వేద శాంధర్వ వేద ములును 'జేదాగ్థము. స్వాత్మసంస్టమయిశ జేదన మధ్యాత్మ్య ముం ఇందు లోకము (పమాణ మనుట పంశిలబాక్త ముం ల సీద్ధమునిద్ధమె. ఆది యసీన్హము కాదు. కాదనమట కాష్టపాషాణతాపత్సి లోకులు సమాలోభవమక్క_ర లేకుండ గని స్వస్పృందసంవాదే మున సామూసిళముగ నాస్య మాస్యాదింగురు. లోక న్యీకృతము నె యాగమము నిరూపించుకు,. సర్వరు 'శెలిని [ప్రయోగించిన న (పయో కృయగువు.. సంక్రదాయ (ప్రవాహవిచ్ళేదిము శేపండవలయుకని సర్వమూ హవివృద్ధిశే యనుట యుక్తము. నా+చ్య వీ ద్రియున్న చో సర్వనిద్ధి యున్నది. ఈ త త్త్వనిరూపణమువ ౮ ఆప్రివావస్ప తే 'ర్వాణీకుంశాకిముత్‌ మాదృళాంో పకృతివికల్పము .. అభివయకునకువలె వభినేయకునకు సమావికరణ మావశకరు, అభినయ మభ్ళిజేయద్యారమున వభిజేతతో సమూనీకృతమగును. ఈ చూచవవ్రై (ప్రయోగము (యపయెొ+క్త (పయోగ్శత పసూచిత్‌ములం. ద్రయోశస్య (ప్రయోజక స్వరూపవిదు డె స విదుడు కాగలడు, ఇందు పావృళం _ వైగాదృళ్నములకు సుర్తింపపలసియున్నది. పాత్మఫళ్ళతి యకుకూప యని వికూప యలి రూపొనురూప యని (తిప్రకారముగ నరికును, అడి చృభావకర ణాత్మ్‌కనుయిన సౌ+న్టిమున కొద్దోల్లత్‌క ము. మొదట ని బుద్ధి తిగోఛాన మావశ్యకము. (పకృతి తెదుపసయోోగి. “ప? వ్రేణ (శ్రియ నేసాతకా త్కాంక ల్పానుష్యువపాయ నోచకత్వమాయ తే ఇతి పకృతి”, ఆంతట అనురూప (పళృ్ళాంయె కాదు నానారూప (పకృతి యుక్క్త్తసుం నటు డాత్మేరూపమును రామా దుల రూపముచే వాచ్భ్ళాదిందుళొనివ₹ను. అప్పుడాతని కనుపరిణీయ తాదాత్మ్‌ ము కలుగును. అపుడు భావ్లుకుల కా స్ఫాదము కలుగును, వాట్యనిన్నటుడు-సోహమన్మీ

॥) నాళఖ్యవేద (పొాతిళాఖ్యయు క్ర సోన్మీం సోవాంగ మాననభావనమున పరంభావమా నా(శయింపవ లెను. ఆవరిత్య క్త స్వాత్వావస్టంభమున నటుడు పరభావ మనుకరంచును. ఆది వాని యాళఠ్మధర్మముం నియమానుసారమున భూమి కాభారణ మంచిలేము, త ల కంకన్వరములం స్వభావ ముధురములు, గీతీలగ్న ములు, ఫుకునులు గీతభావనము చేయగల, గీత ప్రయోగము నుకరము కాదు, గేయము శ్రీ (ప్రకృతికము, (క్ర్రీ.పయోగమునందు నటబుధులు స్వాయముగ_ భూమికాధారణ మొనర్వరాదు, స్వభావోపగతేమయిన విలాసము త్రిలకు గలము... పురుషుల కుండదు. ఫురుషసంబంధి లలితము హృద్యము సౌన్టువ సంభృతేము నయినచో నది యలం కారమగునుశాని (యోగ(ప్రజేశాగ్టానుకాదు. ఇం దొక (పయోగరహస్యము కలదు, సుకుమా రావిద్ధపయోగములందు (పకృత్యనుపార మున నర్షులె (పవేశింపదగుకుం నాట్య విదు ద(పమత్తుడై యనుళకూలయోగ్యయత్న మాభరింపవలెను. నాట్యవిదుని గుణని కాభ్యాస మావళ్యకళము, నాట్యాచార్యసుణ సంపద విశిష్టముగనున్నది. ఆఅ సంపద కూహాపోహము లుండు చేని నాట్యవిదుడు శిమ్యుల నుత్చాదింపగలడు. గురుశిష్యసం్యపదాయము సముత్సన్నము కాకుండువట్టి యత్నే మావశ్యకము.

శివ్యస్వరూపము. శిష్యున కారుగుణము లావళ్యక ములు, అవీ శలిగి కలా పండికండగును.. శిస్యనటున క న్యాభిసంధితో సంఘర్థ ముచితీము కాదు. అను కార ములో ననుపరణములో సంభుర్దము యుక్తమె. అట్టిది నాట్యమున సమధిక (ప్రతిపత్తి. ఇట్టిదంతయు శిమ్యశిక్ష. దీనిని నాట్యకో విదులం గు గ్పింపవ లెను,

(ప్రయోగ నిద్ధి, నాటకా(ళశయములయిననీ ద్ధులు కొన్ని కలవు (పయోగ మంతయు నిద్ధ్యర్థ మెం అభినయము లన్నియు సిద్ధి కాంక్షాకృత ములు, నాట్యవిదుడు సిద్రికాముడై. (ప్రయోగింపచ లెను. “ని ద్ధిర్నామా పాధ్య (ప్రయోజనసంప త్తి నట పామాజికులకు నీద్ధి యావశళ్యకమా, నాట కా(శయసీద్ధిలో సర్వము కలదు, ఇట చాటకపదము నటపదము. ని[(పయోగమున సామాజిక నిద్ధి యున్నది. నటా[శ్రయ సిర్ధి ముఖ్యము, సౌమాలిక నిద్ధి యన్ననె (పయోగిము ను[ప్రయోగమగును, పొూనమూ జిక నిద్ధి మూనువనిద్ధి. పామాజి కా స్వాదములో నటబుద్ధియండదు, వాట్యాస్వాదమున జేళ కాలనిర్యం[తణముండదు. చర్వము శమనిద్ధిలో పర్యవసానము పొందును. ఇండ వది భైవనిస్ధి. పుకుహేర్ధవ్యుత్ప్సత్సి యిందుండును. [(పయోగనిష్ప త్రివలన న్సద్ధి శలుగున. పరు లానరించు పోత్సావానము విద్ధి దోవాదము. చొనివలన అ(పబోధ (వ్రబోధనము కలుగును, నిద్ధినూదకములయిన వచో వ్యాపారము లేడు విధములంగ నున్నవి. అభీిసంధివూర్వకముగ కొన్ని శరీక వ్యాపారములు నుండును. అనభిసంధి వూర్వశముగ గూడ నుండంను, మానుపీ సిద్ధి దళవిధముఅ నున్నది. నటుల(పతిభాన ఆరతమ్యానుసారమున (యోగవిద్ధి యుండును, సిద్ధివమూతకములయిన విభ్నుము లాధ్యార్మికములు దైవికములు కలవు. వాడై వృ పథ్యశ రీర జన్యమ యిన విద్ధి పరిశీలన

ప్రైళ నాటఖ్యవేదము . -మావళ్యకము, ఘాతదోమములను దూరీకరించుకొనిన నటునళకె సిద్ది యన్నది. దైవ కృతము లాత్మకృతములు పరకృృతీములు శ్చాత్చాతికములం నయిన దోవములం భావనిద్ధి భంగ మాపాదింపగలవు. స్వరబోమములు రంగదోమములం వాజ్యాదిదోసములు శలంగకుండునట్లు యర్నింపవన లెను. కావ్యదోవములం, కావ్యమునకు సం బంధించిన స్థూలదో మములు ౧౧ కలవు వాని దూరీకారయె సిద్ధిసాధకము, ఇస్లి యష్థానభూపష.ళాదులం ఘాతీములం. అనభిస్టత్‌ మహాఘాతేము.. సంప్రదాయము తెలియక చేయట వైరస్యము పరిహాససు శలంగ జేయును. రంగ(పయోగము స్పృబ్ధము కారాదు. ఘాతమునందును సిద్ధికూడి యుండును. నాట్యకుశలుడు సిద్ధిమాతములను గుక్రింపవలనియున్నది. నటుల సిద్ధ సిద్దులకు సామాజిక లే హేకువు. సై న్యాఖినయ మున్నదీనులగుట తుష్టిన భినయించిన సంకుష్టులగుట సామాజికలక్షణము. సహృదయభావకులు ఎేకకలు, అందు కొందరు (ొళల్నిపలు, నాట్యము పరీశ్షీంతురు, నీద్ధినుపలక్షీంచురు. (పొళ్నికలున్న నే (ప్రయోగము సఫలము. పక్ష పొత్యపవృతత్తిలేని నిర్ణయము యశమిచ్చును. ధర్మము రక్షించును. (పాళ్నికుల లక్షణము విశిష్టముగ నున్నది. వారి వ్యుత్పత్తి (తిభా వైరము రస్యరసముల చనాస్యాదింపచేయును. పరినిష్టితార్థముల ఫ"వింపచేయన. చారందరు కవిఫ"వక దృష్టిద్యయమాు కలవారు. సహృదయలక్ష ణము నాట్యవుంద రము. (సేక్షకులు పరస్పరసంవాదమున సమర సీక్ళతీమయిన అంళము ఖౌవింపగలరు, (గేశపనక వ్యగత తగదు. వాట్యరాగియయై పరిశీలింపవ లెను. లోక ప్రకృగులనేక విధముల నుందురు. భిన్న భిన్నశీలములతో నుందురు. శీలే చాట్యం (ప్రతిష్థితంా, నానాశీలకీలితమయిన నాట్యము మహాశీల(ప్రతిష్ట మై అత్మసంవాదమిచ్చును.. బుధ సహృదయులు ఈశ్తృసహితములయిన సర్వభావమున గుర్తించి యానందింగురు. భాచానుకరణసమర్ధులం గేఫ్రగేకవలు., భావభావనమున భావితహృదయడే భావళ టపేషకుడు కాగలడు. ఇందునటుల సిద్ధియు నున్నది. నటులు యళః(పార్ధ్హలె వివ దించువారయిన పుడు (టేక్షకులు (ప్రాళ్నిపలై నిర్ణియమొనరింపవ లెను. స్వయముగ టొల్నివడు నర్తకుడు కావలయును, అన ర్పకుడ్లు నరృషలధగ్మమర్మ ములం న్‌ ర్దింప లేడు, (పాళ్నివడు భందోవిదుడు శబ్దవిదుడు కావలనియున్నది. యస విదుడును కావలెను, శాంధర్వవిదుడు శావలెను. వివాదములందళా స్రుజ్ఞులం నియు కులు కారాదు. ఒకపుడు వాట్యాచఛార్యులకును శా్త్రసంళయసంఘర్ష్మ ము రౌావచ్చునుం అట్టి సంభుర్తము నాట్యవిద్యా భివృద్ధి మూతువు. (వభునిమోగమున ఆచార్యుల యన్య్యోన్యకలవామున కీ ర్హిపతిస్టానిమి ల్తృముణా యళోలిప్సాేతువుగా సంభుర్హము కలంగవచ్చును. అపుడు (పయోగవిజయమెవనికి తగునో నిశ్చయింపవ లెను పతాక మిప్పింపవలెను.. రంగసభలాో వభినందింపవలెనుు. నటుల ఘాతదోవములను చూచి శ్వస్థచిత్తమున పరిశీలించుట యుక్తము, సిద్ధిస్టానములను గుక్తించి (వకాశింపచేయట యుక్తము, - నాట్యవారములం కొన్ని కలవు. వాని ననుసరించిన (పమయోగముచితము,

నాత్యవేద వాతకాఖ్యయు 3ణ్బ ఫూర్వాన్లోపరాన్లు (పదోవ (పభాతములందును నియనానుసారమున (ప్రయోగ ముచితీము, అర్జిరా్యాతీమున మధ్యాహ్నసమయమున సంథ్యాభోజన కాలమున నాట్య [పయోగ మొనరింపరాదు, (పభు నియమానుసారమున బేశకాల పరీక్ష య ఆపేక్షీతము కాదు. అవసరా పేశక్షీతిమయిన రాజనియోగము అవశళ్యమను పాలనీ యము, పాత్రము (ప్రయోగము సమృగ్గి “అనునవి నాటకా[శయసనుణము లు. ఇవి యన్నియు సముదితేములయి యున్నచో (పయోగము సుప్రయోగమగును. మహార్ధమగు (ప్రయోగ సీద్ధిలో నివి యన్నియు సంగలతేములగుట పరమావశ్యకము. అంగికాభినయము ; ఆనుభావ విశేషములచే రసఖావనుల నభినయింపవ లెను? ఆ ఫినయి మెట్ల్టొనరింపవలెను గ అభినయమున కఖినయమునకు సంబంధ మేమి ? ఆ(కము మెన్ని విధములు? శః సర్వము తెలియుట యావళ్యకము, నాట్య సిద్ధి నభిలషించు వానికి సిద్ధి పదమగు తత్వ్యానుసంధాన మావళ్యకము, స్వసంవాద సంనిదూపమయిన రసమార్శిములా* లలిఠరీతి య పేక్షితము. అభినుఖ్యరూపమయిన అర్థ రిగ్మయమున భాశు[పవ్ను తీయున్నది, అభినయము సరాంగ భావములు సపహృూదగా సమాసాంద మున లంటి పం యల పీన సంయు_ క్తమయిన ఆభినయను నా నార్థిములకు విభావింపచేయునది యయినను మహాగర్థి మును నీరూపీంచును, మహర్థ(ప్రవణమయినను వానార్థము అను నిరూవీంపగలదుం నాట్యాఖినయము నాల్లం విధములు, నాట్యము సముదాయాత్మకమయిన స్వరూప సంవిత్తత్వము, ఆగంకతుకములయి వచ్చువానికి స్వసంవిన్న్మయ రూపమిచ్చి స్వాత్మీక రింఛును. అభినయ నుఖండమై ఏకవిధమె, అయినను విభాగదృష్టిననుసరించి నాలు గనమటయ యుక్తము, ఆంగికాభినయము శారీరము, ముఖజన్యము, చేస్టాక్ళకరు అని మూడు విధములు, శితోహ స్తకటీవక్షః పార్శ్వ పాదములు అను మడంగమ. లతో వాట్య సం(గవామున్న్నదె. ఇందంగములకు [పల్యేంగములం కలవు, (ప్రధాన "భీదము అంగములు. అంగముల యంగములంఫాంగములు. అభినయమునకు సంబంధించి మూడు నాట్యవస్తువులున్నవి. శాఖ నృ్తీము, అంకురము అని వాని పేరు. ఆంగికము శాఖ, సూచన ముంకురముం కరణాంగకోర నీద్ధము న్ఫృత్తేము. శిరఃకర్మలు పదమూడు కలవు, ఈ భేదములే కాక అన్నములనము కా ఫినయమున గ్గు ర్పింపవచ్చును. లోకస్వపావము ననుసరించి (ప్రయో, క్సలు (ప్రయోగింపవలెను. దృష్టి "భేదములు రసదృష్టులని స్థాయిదృష్టులని సంబారిదృష్ట్రులని ముష్పదియారు దృష్టులుగలవు, “తాను వాట్యం పతిష్టితం”. దృష్టులకు లక్షణా వినియోగములు భఛావనీయములు. తారా కర్మలం తొమ్మిదికలవు. దర్శనపకారము లెనిమిది యున్నవి. పుటకర్మలు తొమ్మిది. భూకర్మ లేడు. నాసాకర్మ లాయ, గండకర్మ లారు. అధరకర్మ లారు. చిబుకకర్మ లారు. ముఖకర్మ లన్ని యున్నవి. (గ్రీవాకర్మలు నవవిధములు ఇవి యన్నియు. నంశాఖినయ 'భేదములం. భావరసా[శయనమయిన ముఖరాగమును భావ రనోేతముశా నఖినయింపవలెను ముఖరాగమే అభినయళోభ, అది లేకున్న

రు నాత్యవేదయు రమ్య్యూభినయమును శోభింపదు,. స్వాభావికము (ప్రసన్నము రక్తము శ్యామరు సని ముఖరాగము నాల్లు విధములు, ముఖరాగ మాహార్యమునం దొ రీతి, ఆవార్యము నాట్యమున బహిరంగము కాదు. అదియు నంతరంగము. ముఖరాగ మట్టిది. యేషప లాక న్నీశముగ వతశ్ర్రః(్రీతి పొందగలరు, ముఖలగ్నదృష్టులు కాగలరు. శారీరాఖివయ మల్చమైనను ముఖరాగమున్నచో ద్విగుణభోభ పొందుకు, నిశలో నిళాకరుడు శోభాధికుడు, ముఖరౌగమున శారీరాఖినయములు ళో భించుటరీ కాదు. ముఖా ఖినయములకును ఛోళ యన్నది, ముఖమున నయన చయనము, నయనమున వాట్య(పతిష్ట యన్నది. నయనాఖినయమును ముఖరాశాంచితమయినే సమర్ధ నుగును. ముఖమున వ్యాపించిన దృష్టి కన్ను నశ్వేషించి యచట వి([కాంత మగును, కన్నులలో కన్ను కలిపిన నే కమనీయత యున్నదిం

ఉపాంగాభినయము : వాస్తోరఃపార్గ్వ్యు, జకరికటీ జంభఘోకుపాదము. లెని మిదియ నాట్యస్వరూప నిరూపకములం. అభీనయమునకు సంబంధించిన ఇతిక_రృవ్యత లోకధర్శ్మి నాట్యధర్మి యని అెండు విధములు, చి 'త్హృవృ _త్రీసూచక ముగా కేవల చాచ్యూవ యవరూపముశా లోకధర్మి యున్నది. వాట్యధన్మాయు శండు విధములు, అలౌకిక శోభాహేతు వాట్యధర్మి యొకటి. ఏకాంళఛనున లెకికనో భాహీగువనునది కెండవది. వాట్యధర్మి నటసమయనా[ఠరూపముగ నుండును. సమయమునందు భావము కలదు (ఫయోొజనమును కలదు. పతాకాదివా సము లికువదినాలుగు. అందలి పళ్ళడి సంయుతేహ స్తములు పదమూడు. సంయతౌాసంయత రూఫోపజీవనమున నత్త వా_స్తము “ల నేకవిధములమన్నవి. చకురశ్రాదు లిరువదియెనిమిది,. ఇట్లీ వాప్తాభి నయము అఆరువదీనాలుగునిధముల నున్నది. ఈ వాష్తాఖినయని కేషములన్నియ పరి గజీంప శక్యముఇగునవి కావు. కరణషగిగణన మళక్యమనిఅంగహారముల పరిగణనము శకము కాదని కొన్నిటి.వే చెప్పితిమి. ఇలధును కొన్నిటిే చెప్పితిమి. చెప్పని వానిలో కూడ చఛమత్కాదలు కలవు, నాట్యవిదులు స్వయంసము ల్పే) క్షణరున నితరముల నూహింపవ లెను. అను కాఫివయసం[గహమును ఆవళ్యక ము, నాట్యా వాశ్యేచ్చ్భాాపవాహానుసారముగ అన్నిటి నూహింపవచ్చును. 'క్రీలక్‌ పుకుములకు నీ హృస్పములను కూర్చవచ్చును. శ్రీల విషయమున విశేషసమిత్ష యేక్షితేము. ఉర్సములకు వాస్తాభినయ మతిస్వల్బ్పము. సత్వావష్టంభమున వారు నర్యము (పయో గెంపగలరు. యభధోక్సి (గహణసామర్థ శ్టిముకల శ్రీ ల విషయమున సావధానత యుక్తము. ఈ హస్తకర్మలకన్నిటికి రసభావక్ళత్రములయిన. కర్మలు కలవు, ఇట్లీ శర్మ లిరుపది యున్నవి.

సర్వవిధహ స్త(పవార మ. అను (పయోగములలో ేతభూముఖరాశాదులచే వ్యంజితముల చేయవలెను. లోకో పచారమున హషప్తాఫినయములో సావధానతే యావశ్యకము+ కరణపరిశీలన మావశ్యకము, ఉ_త్తరులకరములు అలాటమున మధ్య ముల కరములు వషోటేశమున అధముల సూ_సృము లధోబేశమున సంచరిందును.. బేవ వృప్కాదులు లలాటసంచారిహస్థములతో నుండును, మధ్యములు పత్ష। క్షత్రఛరము

నాఖ్యవేదగ/వాతిళశాఫఘ్యము 38 లయిన చతురాదివా స్తములతో నుందురు, అధములం శుకకుండాదివాస్తములచే నిరూ వింపతగుదురు. ఇక్షు ఇతరవిశేషములు "అవు. (ప్రయోగ జ్యేష్ట ములయిన నాట "కాదులలో (వఠత్యక్ష తాపాధాన్యరుండును గావున హస్తాభినయము స్వల్పముగ ముండును. భావాదులం రంబనాఫలములయినందున వా స్త పివారములుం మధ్యమ ముశా నుండవలెను. షిద్దకము మొదలయిన నృ త్సి కావ్యములలో కాలరౌలలయ (పాధాన్యముండును కావున ఆధముల హూస్తపచఛారములను (ప్రకీక్షముఅగునట్లు (పయో కలు (వయోగింతుకు. ఈవిధముగా కొందరు తీలంచుచున్నారుం కాని ఈ భావ మవ్యవస్థితీ ము. నాటకమునను వ్య్యృాసంచారమధికముగ నె యున్నది. ఉ_త్సములందు వాసృవర్తనముస్వల్పము కాదు. ఇారును స్కుఎముగ అర్ధ మవగమింప చేయదురు, ఆధములం యధావచనమనుసఏంచురు, ఇందింకనభ్మిపాయ భేదములు కలవు. ఉగ్తను మధ్యములం లక్షణావ్యంజితీములయిన హ_స్పములుపయోగింగురు.. అట్లు లక్షణలక్షీత ములే వారికి యుక్తము, అధములు సౌపష్టవహీనము అనుసరింగురు. ఎవరికీ లక్షణము నిరూపితమో వార న్యా(ళశయవిశేమమనుసరంపరాదు. హ_స్తవై కల్యాధాన మయు కము. వాస్తాఖభినయవర్ణనావసరములు కొన్నియున్నవిం వానీ యందను సర్వవిధహప్తాఖి వనయము నిషిద్దము కామ. సత్త్వసమ్మాళితములు వారలకుండవచ్చునుం అనంతరచఛిత్త వృత్తిని సూచించుహు సములు వారలకుండును, కొంద రట్టిహాసృామును (ప్రయోగింప శాదు. వారికీ వాచిక మె యుక్తము,

నృత్తహ నములు గ వతుర్మశము మొదలుగాగల ఇసువదియొనిమిది వాస్తములు నృత్తహ_స్తముఅగును. అర్షపళమున వీని [పపయోగమునందు సం[్రమమును. సంభ విందును ఇ ప్లై కరణసం[శయహ సృములును కలవు. కరణమభఖినయవి శేష మును. సలపొ దిండును. హప్తకరణము వాళ్దంవిధములం. అంగుళి క్రియ వాహాలగ్నము, 'పడి చావు పకారములం నిస్సమ్రములయినవి. ఇవికగణగతములయి నలుబది కాపచ్చును గాని (దుకీమధ్య విలంచితె"దివి శేష మున ఇంకను విశేషములు కి లంగరు. ఊర॥$ర్మ్రలు పార్శష్టకర్మలు కటీకర్మిలం ఊమజంఘాపాదకి ర్మలం నమనివి యన్నియు ముప్పదికి మెగా కలవు. ఇట్లీ యంశాఖినయ మున్నది. వీని వినియోగ(పయో౫ములను గుర్తించవచ్చును. ఇవి యన్నియు సముదితస్వరూపమున [(పయు_కృములయినచో ారీ గిచులం మండలగతులం కలుగును. ఛారీమండలనిధానములన్నియు వీని వైచితోంచా వహారణ్యపదర్శ్భనపర ముఖం,

గత్మిపచారము : అఆంగికముల పరస్పరమి,ళణమున నొక (ప శ్యేశఠత యున్నది. చారీమండల(పసంగ ము అంతేగా చి త్సివృ త్రిస్సఫావము కాదు. నిరూసతాభఖినయము లకు గతివినియోగ (పదర్శనము యుృము. గతి (పకృతి ననుసరించి యుండును. అవ స్రానుసారమాన నుండును. జేళశ కాలా పేశు మున పండును. (పకృతస్థితములయిన గతి (ప్రశారముల నిరూపణమావళ్యకము. రంగమున (పవేశించిన వ్య కీ సమస్తితిలో

తిలా నాట్యవేద ము నుండి నియతేమయిన పొడముల యంతరముతో గతిననుసరించుట సముచీతము. తేమ తమ [(పమాణానుసారమున పాదో న్లేపమొనరించుట యుక్తము, జీవతకు ఛకు స్తాలము (ప్రమాణము, పార్టివులకు సన్లు. మధ్యములకు ద్వితాలము. శ్రీ శచలింగిజను అకు ఏకతౌలవిధి సంగతము. (ప్రకృల్యనుసారమున (పయోగముండుట యే యుక్తము. ఉల్త్‌ములగతి ఛ్రైర్యో పేతము మధ్యమునవ మధ్య గతి అధమునకు (దుతగతి యు కృము. లోక (పనీద్దమయిన సత్త్వ నిద్ధి యించును పరి_గాహ్యూము. గత్మిపచార మమనది గోప అందలి (పళారము _వైచిత్యము, వికృష్ణరంగమున (తికోణరంగమున చకుర(శరంగ మున గతి(పచారమునందలి విశేషములను సౌవధానముగ గుక్రంపవలెన. నాట్య నవృత్యా(శయము గా మూడు (ప్రళ్ళాశులు కలవుం సర్వ(పకృతులకు ఆవస్థాంతీర సం[శయ ముగా ఇతరగతి నిరూపితము కావచ్చును. ఈరీతి ననుసరించి సర్వము గంప వచ్చునుం కవినట వ్యత్పొదన మున కై యీ (పపంచన మావశ్యకము, ఉత్తమగతి మధ్యములకు మధ్యములది నీచులకు నికూపింపదగదు, రసవిషమునగూాడ గతినిరూపణ మావశ్యక ము, శృంగారములోని స్వస్థకామితీము (పచ్భన్న ₹౯-మితము గతి భేడ ముతో. నుండును. నానారసములందును గతివిశేషములం కలవు. ఇక్షు చేశాను సారమున గతిిపచార మున్నది. విమానగతి చ్యందనగతి ఆకాశళగతి ఫభావనీయములంం ఇట్టిచే అవస్థాగతియ పరిశీలింపదగియున్నది. అపస్థ లేకవిధములం,. గతియు ననేక విధములు, విమూవకగతి హోస్య[తయమ తో నుండుళు.. ఆంగవాస్యము "కావ్య హాస్యము "వేపధ్యహాస్యము. (తిప్రకార హోస్యానమసారమున విదూషకి గితియున్నది. శ కారగతియ భావనీయము.. ఆ హీనాశయనకు అపశబ్దభుటన మిష్టము. ధర్మ విధూతి యాతేని ధర్మము, సగర్వితేగతి శ కారగతి, గమనములలో 'లఫైనము నియతీము. రంగఫీఠపరకమమున ఫురుషవిధియే శ్ర్రీలకును విధి. ది క్కాలపరమాణము లేకపోయినచో శోభోచా త్రరీతి ననుసరించి విశేవముండును. తృతీయ (పకృతి యన దగిన నపుంసకునకు నారీగతి యుండును. శ్రి పురుషనఫుంసకలం విపర్యయము గా కూడ (ప్రయోగించుట యున్నది, విపర్యయపర్యగవా కారణములయిన వాన్గజ్న కీ డా' వంచనములు గతివిశేష మాపొదింపగలవు. గతిపవారమువలి ఆసనవిభానమును నియతము, చేవన్ఫపకులప సింహాసనము, పుతోహితాదులకు వేతాసనము, ఇస్తే యితకలకు నియతౌసనవిధి యున్నది, శ్రీల యాసన విధానమునందుకు నీంహసన వస్తాసన కుథాసనములు వ[తాసనములం కలవు, నువుుల యాసనవిధియు నియతము. ముండొాసనము డింభి కాసనము వెందలగునవి అసనసత్కొాారవిధిలో నిగ్టస్ట్రములంం సమునకు సమాసనము మధ్య మునకు మధ్యాసనము అఆతిరిక్తున కతిరిక్తమా పీీనూనకు భూమ్యాసనము, ఉపాధ్యాయ నృపతి గురువుల య[గభాగమున భూమ్యాసన మో కాష్టాసనమో నాట్యవిదుల నిగ్ణయమున నుండును. నా నాగరధ యానములందు గురూపాధ్యాయపావులకుకు భూమి కాష్టాసనములందు సహాసనము మూష్యుము కాదు, శయనకర్మలోే నొక విశేమమున్నది. నినియోగవిశేషము ననుసించి గతి ప్రచార

నాట్టావేద (వాతికాఖ్యమయు తెలా మిట్లు నిరూపితేము. ఇది ఇతరముల కుపఅక్షణము, అనిరూపితే మర్ధవళ మున గస్త్వుంప వచ్చును, ఏతేదన సారమున పరిష్కృతేము లగు నితరములను చాట్యవిదులు గులక్రింప వలెను, కక్ష్యావిభాగము : కావ్యార్థకు న జేళము సంభవిందును. (పయోనగస్థానమున సంభవింప నేరదు. ఈ అసంళభవ ప3ంళోరమునకు కళ్ష్యానిరూపణ మావశళ్యకము, నాట్య మంటపానుసారమున కక్ష్యూవిఫాగ మొనరింపవ లను. రంగటేళ మొకటియె యయినను స్లానఖేవమున (పొసాదపర్వతాదిరూప మిందే కల్లును. నగరోజ్యానాదులు నదీవిభాగ ములు ఆశ్రమము లటవులు గు కంపవచ్చును. ఇట్లు కల్పింపదగువానిని కవి జనస్మరణా మునకై యుపలక్షణాముగ నిరూపించుటయు శావళ్వక ము. కశ్త్యూ విభాగ మునందు సర్వసర్వంసళా సన్ని వేశమును సర్వవర్ష ములను సృప్పద్యీపములను గు కృింపపచ్చును, సచరాచర త్రైలోక్య ము నిరూసింపవచ్చును.. ఇట్టి వర్షనో పైశమంతయు కవిలోకస్మర ణార్ధ మగుగు,. (పయోగమునందు పాన భేదకల్పవరున సంభవించునది యేమినీ యప నాళంకానివారణ మావళ్యకము. వనవగరవర్ష ఫర్వ్యతాదులలే బావనీయమగు దేశ విభాగమునే (పదర్శింపవ లెను, దూర్తాటి భేదమును కెల్పింపవ లెక, రంగ మేద్వారమున [వేశం చినో యా ద్వారముననె నిిష్క మింపవలెను. (పధానపుకము జెటు నిిష్క మింధునో యా మాగ్గముననె యితకులు ని[మృమింపవ లెగు కార్యవళమున నెటుగా ని(మ్కమించునో మజల (పజేశిందునఫు డటుగ నె (పవేశింపవలెను, ఎటువచ్చి నివే దించునో యటుగ-నె పోవలయును, (ప్రభానుడగువ్య కి సమానులతో సహితుడై పరిక మించుటయు నీవులతో పఏవారికుడై పర్మిక్రమించుటయు. సముచితము. దివ్యాదివ్య పర్మీకమమున సం(క్రమించిన వైచిత్య మి కశ్ల్యావిభాగమున గోచంంచును. పీశావాది దివ్యాంతముగా నుండువారందరు డిన్యులం. వారాకాశగమనమున పరి[క్రమింగురు. (ప్రయోగరమ్యుతౌనుసారముణా వారి రాక యండును. బలాదాహరణము మొదలగు నవి వాం వివిధ్యప్రయో జనసళల పాదకములయిన (క్రీయలు, వారందులక్రై యట్లు వచ్చుట నిరూపింపవ లెను, భన్న వేషులయిన దివ్య వ్య క్రులక్షు భూమిసంచాళ ముండుకు. నిమి తానుసారమున మానవులకు దివ్యరూపముండును,. శ శ్ష్యూవిభాగమున దివ్యగతియ భావింపదగి యున్నది. వారి వారి సంచార స్థలములు నియతేముగ నున్నవి, వానిని చంశేతించుట కవిశిక్షాదీక్ష కగును. కవులు తనముతమనాటకనిబంధనమ లందు స్థలసంశేత ముల గుర్తంచి నిరూపీించుట యుక్తము, నాట్య(ప్రయో_క్తలును (ప్రయోగములందు రంగకల్పన మొనరింద నప్వుడును క శ్ష్యావిధాగము సంశేతించునప్పుడును సావధాన. ముగా దీని గు్పిందుట యావళ్యకము. జంబూద్వీపమున శశ్ష్యావిభాగ మొనరించిన విధమునవె యితరద్వీపములందు సొనర్పదగును. చేవతలపర్వభావములను మానుష చం్యశయమున నిరూవీంచుట యుక్తము. వారి యనిమివత్వకు మానవులకు కూర్చ జనదు. అట్లు కూర్చుట యుక్తము శాదుం

ళం నాక్యువేదయు (పవృ త్తిలతణము నాట్యమున (ప్రవృత్తి నాలు విధములు, ఆవంతి, చాక్షీణాత్య, పొంఛాలిి అంధమాగధి యని. భువిలో నానాజేకావారవిశేషమరులు కలవు. (ప్రవృత్తులు నాలుగే యగుట యేమి న (ప్రవృత్తి బేశకృతముగ గలుగునదియయినచో (పవృత్తులు నాలంగనుట కుదురునా నీ సమానలక్షణసంపదకల వానిలో నాలుగు 'ేరు వేరు (వృ త్తులు కలవు, ఈ (వవృత్తిదతుష్టయమున సర్వము సంగలేమగును. ఇంతకన్న నతికళ్ళ ముగానే వ్యవహారము నెవరు భావింపరు. వృష్తులకు సమానల క్ష ణ(పయోగ ముండు తద్యము. వృ త్తిసం[శితమయిన నాట్యము ఫారతి- ఆరభటి- సాత్వతి- న్రైళికి యవి చకుర్విధము, అభ్యుపగమ దేశాదిశబ్బమున (పవృ త్య్యభిధానము యుక్తసంగతీము. నాట్యము వృత్తిసంగితీము. (పవృ్తి లోకసణానుసారమున నున్నది, లోకము దక్షిణాపధమని వూర్వబేశమని పళ్చిమచేశోమని య _త్తరభూమి యని చగుక్వుధముగ విభకృమయినది. ఇది నిర్నిబంధనము కాదు. వృ త్తిసం(శ్రితములయిన ఇవాట్య(ప్రయో గము లున్నందోన నాయా దేశము లభిహితములయినవి. అయా జేళములనుండి (ప్రవృత్తిచకుష్ణయము. (ప్రయోగము నిష్పన్నమయినది. చాశ్షిణాశ్యులు. కైశికీ (పాయలు, ళృంళార్యపదురముగా. నుందున, పళ్చిమబేశముల వా రావంతీపద సంగృహీకులు, వారి (వవృత్తి ధర్మపధానము, చారిలో సాత్వతి చంగతను. (ప్రాచ్య చేశీయలలో వా క్యాడంబర (ప్రాధాన్య మున్నది. భారతి యారభటి సంగ ఈము. ఈ త్తరభూమి భారళ్యారభటి కలదయినను నై శికీసంబంధముండుటచే (ప్రవృత్తి సహిస్లు వయినది. ఇట్లిది చతుర్వినముం ఈ చి(తవిచ్శితలోకము. (పతిపదము. నిరూపింప శక్యారుకాదు, నాట్యము చి క్తవృ త్తిపధానము, చిత్తవృత్తి నిరూపణ మె న్యాయము. ఈ యంళము వె (పనృత్తి స్పష్ట మొనరించును. వాగంగ చేప్రానిఛానము లిం దున్నవి. చాని యనుసార మున బార త్యాదులు (బవ్మా(పయోగముళా* మున్నవి, ఆయా బేశనుల నానముసంశీతములం పర్ణ గాహ్య ములు, పురాణము లం దింకను కొన్ని దేశములం (కీ దితము అయినవి. రంళవీకపర్యకి మములాోే. వారికి పీకి చేరు జీరు విశేషములు కలవు. ఈ (ప్రవృత్తి ధర్మము లిట్లు + వేమువేప-గానున్నను సమ్మి(శముగా నిరూపిందుటయు సముచితను, (వయోగ వైచ్చిశ్యకు. భావించ (పయోక్రలు కార్యవళమున వీని ేక మొనర్చి (పయోగింపవవ్చును, (పవృ ్తిమిళణము అంగాంగ భావసంబంధమున నుండపలెను, శశికి (థఛానమయినచో ఇతరము అంగములు, ఇశ్లు యితరము అందుకు (గ్రావ్యూము. (ప్రయోజనకృత్యపాధావ్య కు ననుషకించి వీని కేశీభూతముగా నిరూపింపవచ్చును. ఆ ఏకీ భావముఖాశ ఒకటి (పథానమగుటయు ఇతరములు తదదమయాయులై శోఫభాసంపొద కములగుటయ (పనిద్ధము. ఏ ేశమున నే (వృత్తి యక్సమో చాని నచట నిరూ పింపవలెకు. ఆ (ప్రయోగము నే (ప్రయోగవిదులు పికీ ' ర్పిన 'మొంచరింకురు.. సవాజ

౬) నాకళ్యవేద(వాతిళకాఖ్యము ౪రి విభానములకు వ్యావ _రృనమున్న చో (పతీతివిఘాతీము కల్లును. రసమయత్వము సిద్ధము కాదు. అసత్య శుశంక నాట్య ముము సమూలఅఘాతము హత మొనరించును. = వృత్తి స్వభావము ఉమిోశ్షీంచి నిరూపించుట యుక్తము, వృగ్పు లనేకము లున్నఫుడు ఒక వృత్తిని చాహుళ్యమున నిరూపిందచుట యుక్తము, వృత్తులు నిరూపించుట కవి సంధాన -చాకుర్యమున కు నిదర్శనము. నాట్య(ప్రయోగము "ఆండువిధములు, సుకుమార మని, అవిద్ధమని, ఈ ఆండును నాట్యయు క్రిసమ్మాశయము లం, సకల(ప్రయోగనిర్వా హకుడగు (పభువు (పయోజన ముగ్దేశించి హాహ్య(పయోనగ మాదేశింపవచ్చును. ఇందు రేమోగృహ ముండదు. ఇందలి నియనుములు ముఖ్యము7ా పరి_గాహ్య ములు. వయోనురూపమయిన వేషము, వేసెనురూపమయిన గతిపచారము, తదసుగతమయిన పావ్యము, తదనురూపమయిన యఖినయ మావళ్యకము, ఇది నాట్యశిష్షవచనము, ధర్శ్మి నిరూపళా మావళ్యకము. ఆది శెండు విధములు. లోకధర్మి చాట్యధర్మి= టో కాతిరి కముగా నాట్యమున 'వేరొకధర్మము "లేదు. అ౧ణిునను వాట్యధర్మి యనుట యుక్తము ఈ నాట్యధర్మి కవినఎ వ్యాపారమువందే వై చిత్యము సంపాదించును, ఇది లోకాకుసారి యయినను రం 4చాధిక్యముతో నుండును. లౌకికధర్మ మే థర్మీ ద్వయమునకు మూలము. నాట్యధర్మము నందలి వైచ్చితో శ్లేఖ్యా లేఖ్యమునక్ర లోక ధర్మము భిత్తిస్థానము. లోకవిషయము లోకధర్మి, నటవిషయము నాట్యధర్మి, లోళధర్మి నాట్య ములో అంగలీలావిశేషములం వలన వరృనాదికము లుండవు. సర్వము స్వభావాదికముతో నుండును. నానా క్రి పుముపో పేతిమై య'ేకవిధముల నుండును, లోక ధర్మవ్యపదీశమున ఇది లోకధర్మి యయినది. కవి యభావృత్తీవస్తువును వర్లీంపశా నటుడు (పయోగించుటలో తన బుద్ధిసంపాదితమయిన రంజనావిచి,తత యండదుం ఇట్టి శావ్య భాగము (ప్రయోగ భాగము లోశధ ర్మా్యశయ మే యగుకు. వాట్యధర్మి నటళా,స్త్రమనందు ముఖ్యము. వాట్యధర్మీ స్వరూ పమునందు పదు వారు విషయములు (పభానముగ కలవు. అతి వాక్య(శీ యా పేతరీతి (ప్రసిద్ధకభాతి(క్రమ మున రంజకమయిన ఇతివృల్తకల్పనను స్వఖభావసహజమయిన చిత్తవృత్తి నతి[క్రమించి కవికల్పితచి త్తవృత్స్యంతరయే కూర్చుట. శోభాప్రధానములయిన లీలావిశేషములం నునోహరములయివ యంగహారములు కరళాదులంు నుండుట, నృ_్తనృత్యముల (పశ్రీయావి శేషములగు నటవిద్యల పతబంధ ముండుట్క స్వరాలం కారములతో చాట్యము శోభావహము గా నుండుట, ఫురుషుడు స్వరూపమున నుండి య్రీబలము నాశ్రయించి యుండుట. ్ర్రీపయోజ్యుడగుట సహృదయసంభావ్యమావమగుచు రంజనోపయోగి యగుటయు వస్తూపయోగి యగసటయు నాట్యధర్మి యగును. సన్నిహిగుడయిన వాని వచనము విశకుండుట ఇతరులు వినజాలని వచనములు వినుట లోకమున నుండదు. నాట్య కావ్యరేంతమునందే యుండును. అరూపములు రూపసహితేముళై వాట్య ధర్మిలో మండంనుం (బ్రహ్మాశాపకు (పవేశించుట యిట్లిది. శెలయాసనవిమానములుం చర్మకర్మ ఆయుధములు మూ ర్చిమంతములై ఇందుండును. అగమ్యు గమ్య యగుట

ఆతి నాట్యవేద యి గమ్య యగమ్య యగుటయ వాట్యధర్ని. లలితాంగవిన్యాసములతో నృత్యనిరూప అము నాటబళధ్శి. లోకసంబంధి సుఖదుఃఖాది కీయలు అంశాభినయసంయు క్రములయి ఆతోచ్యాదులతో నఖినయములతో కూడుకొనినవై నాట్యధర్మి యగుకుం సర్వాఖినయ (ప్రకారసారము నాట్యఫర్మి, నాట్య దేదని రూప్‌ తార్థము సర్వము నాట్యధర్మి, రంగ వీళనిరూపిత శక్ష్యావిఫాగమంతీయు. నాట్యధర్మి. నాట్యరాగము సామాజిక (పీతి సంపాదించు సర్వము నాట్యధర్శి యగును, నాబ్యధర్మియే ఆంతట వ్యాపకమయినచో లోకధర్మి (ప్రయోజన మేమియున్నది 5 అనివించును. లోకధర్శలక్షణమయిన సహజ భావము సర్వ్మపాణిసంబంధిమై యుండును కావున యది ఖిత్తిసానయము.. ఆది సర్వాధారము. వాట్యధర్మా కది యాధారఖిత్సి. ఒక డొక భూమిక ధరించి అన్య భూమి కాధర్మమును కౌశలమున నిర్వహించినచో నదియ నాట్యధర్మి. నాట్య తత్ధ్యగ్దాలు వాట్యధర్మీ స్వరూపము తెలిసి (పయోగింపవలెను.. ఇట్లు బర్వాఖభినయ పంహారమిచఓ సమాక్ళష్టమయినదిం వా క్యాఖినయనిరూపణము (ప్రసంగసంగతీము. వాక్యమే యభినయకము. తత్త్వతః అదియే నాట్యధర్మి. వాచికాభినయము:ః చాచికాభఖినయసంబంధి నిశేషములు నాట్యానుపాణక ములు, చాచికమాంగికమునకు విషయ'సమర్పకము. కావున (పొణకల్పము. వాగఖి నయమనుట వాగేవ అభినయః. వాగభినరయము స్వర వ్యంజనసంభపము, వాచియ్యతేస్తు క_ర్పవ్యః నాట్యమున ది రనువు, ఆంగ నై పధ్యసత్వేములు చా క్య్యార్ధ వ్యంజన మొన రింపగలవు. కవి కావ్యనిర్మాణకాలమున వాన్యోగ మవలంబిందును. నటుడు (ప్రయోగకాలమున వాచిశయత్న్‌ మొనరించును. సకలాతోద్యగీతా ఫినయములకు వాక్కు. అను(గాహక ముం రనము; శబ్దవాచ్యత : చచిత్తవృత్తివిమయమున శబ్ద మంతరంగము కాదని అది లు జావ న. య బహిరంగమని కొండ రనుట యు కము కాదు. శబము-చి తృవృతత్తి కంతరంగము; వ! యు తు (2 చిత్తవృత్తి (పతిపాదకము నగును. చిత్తవృ త్తిరూపములయన రసాదులం శబ్దవాచ్య అవ వా | ఎవి ౦2 షో

ములు కానరి కొందరి నిుక్సి యున్నది. ఇం దన్వయవ్యతి రేక ములను వాకు సూచిం చిం. లక్ష్య పరిశిలనమున స్యశబ్దవాచ్యతీయ కలదని స్పష్ట్రమగును, శృం గారశబ్బము వలన శృంగార్య(ప్రతీతి కలంగకపోదు. స్వవిమయోద్రైశమున (పవ్వొంయీ. బేళశము స్వనియతసంశేతానుసారమున (పతిపాద్యము. (పతిపాదించును. ౯ శృం గారయతే హసతి కరణాయ తే 2 మొదలగు శబ్దములు స్వవిషయమున శబ్దనధర్మ ముకల వై యున్నవి. ఆయా శబ్దముఆ కాయా రూపస్పర్శ లేకపోయినచో తదనుఫావ సమాకర్షణ మయుకృ మగును, సహృదయహృదయ సాగరసముచ్చల(డా కామృశాంక (పతిభింబ్యపతిమములయిన కావ్యములలో స్వశబ్దములు జీవితభూతిములై. గోచరించు భునే యన్నవి. బహూదాహరణను లట్లు కలవు. శహ్ఞాస్పర్శమే సంబావించినచో వానికి నిస్సారత వెప్పినట్లగుకు. కవిత్వొాకృతికల కావ్యమున శబ్దస్పర్శ యుండు

నొకజ్యవిద వొాతకాఖ్యియు ౪3 పోవుపేమి ) శేవల విఫావాదులపలన రసా-దులు కలుగవు. వూర్ణ్మ కావ్యాప్మక్రియా ప౦ంగతియున్న నే రసభావాదుల (ప్రతీతి యున్నది. వూర్ణకావ్య(ష్యకియయుండ గా స్వళబ్దము రపాది (ప్రత్యయము కలుగ చేయగలదు, భరతుని రసభూ[తేమునందు స్వశబ్దము లేకపోవుట దోషము కాదు, వాక్కు తాను ఒక్కుటియు ప్యంజన మొన రింపగలదు. అఆంగికాహార్య సాత్వికములు వాచాభూషితములయినచో వా క్యాగ్ధ్‌ వ్యంజనసమర్థములు కాగలవు. అందుననే వాక్కు నాట్యతేనువు. కావున వాచి యత్నస్సుక ర్పివ్యః శాన్ర్రుములన్నియు వాబ్మయములం. అన్నియు వాబ్మీస్ట్రములం, వాక్కు సర్భకారణము. మహాసరస్వతీర సమయ సా(మాజ్య మునందు, సర్వము సంగ తమైయున్నది. వాక్కువిళశ్వ కారణము. వాగ్రేవీసాక్షాత్కార మే సాధక సంవేదీ నము, వాయ్క విశ్వ కారణము, అది పరమఫుసుహాగ్భస్వరూపక ము, అగమనొమా ఖ్య్యాతేములు పది వాచి కాఖినయము నిర్వ క్తింప చేయకలవు. పాఠ్యము సంస్కృతే పాష్యము (పాకృతపావ్యమని ద్వివిధము, స్వర వ్యంజనాదులం పాళ్యధర్మమును స్పష్టము చేయగలవు. వాచి కాభినయసం(కాంతేమయిన సంస్కృృృతపాఠ్యము వానా విశేషములతో నున్నది. ఇందనుగతము గా చూసపదము. నిబస్ధపదము గుర్తింషతిగి యున్నది.

ఛందోవిచితి : ఛందోపీనము గా శబ్దము లేదు. శబ్దప్వతముణా ఇందము లేదు, ఈ రెండిటి సంయోగము నాబ్యమునకు ద్యోతకము, వందము లికువదియారు కలవు ఆయా ఛందము లందు కల్పదగు నృత్సోముల పిగణనము నిర్జిష్ట్రమై యున్నది. మూడు మూడక్షరములతో వృత్తనిన్చేశము కలదు. అతక్షర్యతీయమునకు (తికతుని గణమని వ్యవహార ము. (త్రికము 'లనిమిది యున్నవి. ఛధందములకు సంబంధించిన సంపదాదులను వైవతీచులను గురృించుట యావశ్యకము. వృత్తీేములన్నియు [ఫో తర సాయనములం. భందోన్నత్తము పరశివుని వాస్మాయరూపము. వృత్సముల నన్నిట (శ్రవ్య తొకృతమయిన విచ్చిష్టి యున్నది. పదమూడుకోట్లుకుపె గానున్న వృత్తములకు నామసంశేతనిర్గయము శక్యము కాదు, గుగులభఖునియమవి'కేషమున (శవ్యత యున్నది (శవ్యత యున్నం దున నిని వృత్తము లయినవి, గాయతీసమారంభము-గా ఇభందములకు ప్రయోగ్గార్షైత యున్నదని, నిరూపితమయినది. ని్వష్టములయిన వృత్తనామములం క్లాఘనీయములం. వాని నామసంకేత్‌ సౌందర్యము ను వష్పెంచుటయు క్రమము, వీని గమనము (గ్రుతిరమ్యము, వాట్య(ప్రయోగ సముచితీము,. ఇంకను [శవణనుభగములయిన పృత్తనులం కలవు, ఆవి (శవ్యకావ్యసముచితములు కావచ్చును. స్వరశుసుల ఆతోహావదోహారీత్తి వందోవృ త్తములలో నమగతమయియున్నచో నాట్య కావ్య(ప్రయోగము రమ్యముగ నుండును. స్వభావరవములయిన కతిపయ వృ _త్తోములకే (శ్రవ్య ములందును పయోగ యోగ్యత్‌ యున్నది. మ:?కెవులు కవు అట్టివానినే నిరూపించికి. సమవృ త్తములం కాక విమమవృత్తేనములును కలవు వాని సంఖ్యాన మళక్యాము, నాటకాది కావ్య ముల్గీ ధందనస్బూరులు, వృత్తకూకులం సమవిషమములను (యోగింపవ లెను,

ఇల నాథట్యవేదము (పయోగరమ్యతానుహలము-గా వృత్తప్రయోగ ముచితము. హూతెశోభముఖయిన వృత్తి ములను శాట కాదులలో (పమయోగింపరాదు. ఆట్టివానిని గ్‌త్ర కావ్యములందు (పయో గింపవచ్చునా”ి గీతము పాన్యమానము కాదు. గీతము ేయమానము. నృ _త్తశవ్యత గితములలో నుండదు. తాలయోజనానుకూలమయిన మా(తాపామ్యుము వగ్గసౌమ్యము గీఠములలో నుండును. గీతములలో రకక్సిప్రాధాన్య మున్నడి.. అచట కాకుస్వర పసంయోజనము సవా కారి. పరిపక్వ[పజ్ఞుడయిన కవి రూపకరవనా కాలమున (శ్రమ (పతిళానముతో నుండడు, అయినను [కమ్మపతిభానము కల్పితీమని కొంద రందురు. ఉపాధ్యాయ లిట్లందురు. (పబంధరవనమునకు యుక్తాబ్యాస మావశ్యకము. చానికై (ప్రబంభఛా ఖభ్యాస మవసరము. ఇదియే (కమముం (క్రమ(పతిభాసమును. మహాకవుల కవితా పదవి వారి పదస్పర్శ లేకున్నచో కలుగదు. [పమాదములంరాకుండుట కై [కమాను సంభాను మావశ్యశము, అందరు వాల్మీ కులు వ్యాసులు కాలీదాసులు భి క్రుందురాజులం (శ్రీమదిఖినవగుఫు లం కారు. (ప్రొద్దన్మ సముపార్టిత(కమాభ్యాసమువలన వారట్టివారయి న్యం ఈ పరిజ్ఞానము శవినటసవ్భాదయిల క్‌ందర్‌ కావశ్యక ము.

లక్షణాలంకారము కావ్యలక్షణముల వివేచనము దీనిలో కలము. కావ్య లక్షణములు ముప్పడియారు.. గుణాలం కారములు రీతిప్ప'ప్తలం మొదలగుసవి (్రవిద్ధ ములు కాని కావ్యలక్షణములు (పనీద్ధికలవి కావు, లోకమున మానవులను లక్షణ సనణొాలం కార వ్యవహారములు సంగతీరు కావచ్చును, 'కావ్యమున సంగతము కాద, లోకమున వానిశి విఫాగవ్యవస్థ యున్నది. 'కావ్యకున నట్టి విభాగము వదు, _ కావ్యరచనా కాలమున 'భీదవదానము లేదు. కావ్వ(పతిపశ్ని కాలమునకూడ అట్టిది లేదు, కావ్యభర్మములం నిరూపించునపుడును,. 'భేదముల పరిగణించుల లేదు, ఇక లక్షణములని గుణములని అలం కారములఅని విఫాగ మొనర్బుం యొట్టు న? సణాలం కార ములు శో భాసంపాదకములం అని దండి యె. వానికి భేద మేమి కలదు) లక్షణ ముళలం ఖిన్నములా లీ ఇట్టి యాళం3 కలుగవచ్చును. సత్య మేత ఎం శవులం కావ్య ముల రచింపసురు, వీవేచకులం కాప్యవివేచన 'మొనరింతురు. కావ్యర చనా సమర్థులయిన కవుల సామర్థ్యిములం వివేచన నివేకులయిన వివేచకుల వివేచన సామర్ధి న్ట్‌ముకు సముంప నలసియున్నది. అంకులకై కాల్పనికవిభాగ మంగీకరింపవ లెను. అప్పు డొక విధముగ వీనికి వివేకము నోవకంచును. కల్పనలో కొన్ని విిపతిపడ్తులను కొందరు విమర్శమలు పలుకుదురు, అవి ఇట్లున్నవి.

గుణము లాల్మధర్మ రులు. చిన్నయర సమున గుణములుండును. రససగుణములను నియతసంబంధమున్నది. ఆలం కారముల కట్లు లేదు. అలంకారము శర్తీరినిషస్ట్రము. లక్షణము శరీరనిష్టము కాదు. గాని అపృథక్సిద్ధముగా నుండును. శరీర సౌందర్య సంపాదకనుగు ను. శరీర సౌందర్యము సిద్ధము సాధ్యమని శెండువిధములు, లక్షణము లేవన్న అలంకారము సమర్ధము కాదు. అప్ఫధక్సిద్ధమయిన లక్షణము సీద్ధసాందర్య మ్‌చ్చును. పృభళ్ళిష్టమగు నలం కారము సాధ్య సౌందర్యము కూర్చునుం

నాథట్యవేద డ(వాతిళాఖ్యయు అని మరికొంద రిట్లు ఖావింతుకుం ఇతివృ త్తఖండల3' ములకు సంధ్యంగములని లక్షణ ములని వ్యపదేశమున్న దిం సంధ్యంగములు పరస్పరసంబంధసంఛాయకములు కావున కథావస్తువు స్యకమవిస్పరము పొందును. ఆ సంధ్యంగములే రసవిశేసోపయోగులయి నచో ప్న ్ర్యంగము లగును, అవియే కావ్యగత(పఖ్యాతికి ఉపయోగించు నేని లక్ష్మ అములనును. మహాపుుషగతపాశధ్వజూది పాదరేఖలవ లె కావ్యలక్షణములు కావ్యాతిశయము. (పతిపాదింపగలవు. ముఖసంఢథిలోని వీజాంశమునకు నిర్వహణ సంధిలోని అస్థమునమ పరస్పర సంబంధము కూర్చుగల లక్షణములు విళిష్టములు,

ఈ లెండుపత్ష ములో కావ్యమున పన్శింపతగిన సణాదివిభాగ మే లక్ష ణార్ధమని (ప్రధమపక్షార్థిము. కావ్యపర్ష్యసర్వార్థము అక్ష ణార్టమని ద్వితీయపక్ష్యృము,. ఒక పత్ష మున ధీకోడాత్తాది సుణాధానము వేరొకపక్షమున వస్తువర్మనాభంగి సారముగ ఫానసీంచును,

మరికొంద రట్ఫంమరు, కవి [(పృథమపకిస్పందచమయిన (పతిభ్గ్‌ వ్యాపార బలమున గుణములు కలుగుముం అట్టి కవి ర సాఫివ్యం జన సమర్ధుడు, గుణసముపనిబంఛనసమర్లుడు, కెనికి వర్షన యనతీగిన ఆండవ వ్యాపారమున్నది. దానిచే నాత డలంకారముల కూర్చ్పుగలడు. కవికి తృతీయపరిస్పందము కలదు. తదధీసముగా కావ్యశరీర మేర డును. ఆ కావ్యాాశయముగా లక్షణములు వెళువడును. కావ్య దేహము ననుసంంచి కావ్యలక్షణము లుండుమ,

మరి కొందరి ఫావమిట్లున్నది. అఫీనేయి కావ్య వె పుణ్యసంపాదనపమాస క్రుడగు కవి సౌమ్య లాభమునకయి. సముచితొభ్యాస మొనకంచును. ఆ యఫ్యాస మే లక్షణము. సంవూరగరూపము పొందని కావ్యము లక్షణసంగతమై సంవూర్ష్మత్‌ పొందును లక్ష్షకాములవలన లోకో త్తరహృద్యత కల్లును. కాఫున లక్షణము (ప్రబంధభర్మము,

శొంద రిట్లందురు. కవి యఖ్మిపాయవిశేషణమే లక్షణము, అళబ్ధ గోవర మయిన కివి భావము లక్షణము గోదింపచేయకలదము. కావ్య సౌమ(ిలో కవిభావ మణగిపోగా సామ[గియే గోదరంయును కాని ఫావముఫానీంపదు. కాని లక్షణములు కవిభావ మాస్వాద్యము చేయగలవు. లక్షణమే కవిఫావమును పరిష్కరించునుం కావ్యలక్షణమున క్ట స్ఫుర త్త యున్నది.

కొంద రిట్టందురు. గుణాలం కారములను స్టానసముచితీము గా కూర్చుటయే లక్ష్య ణము. బేని నెచం కూర్పువలెనో అట్లు కూర్చుటయె లక్షణము. తగిన గుణాలంకా రొములం కల వనితను చూచి సలక్షకాముగానున్న దంధుము. కావ్యము నన్షు యన వలను,

మం కొందరి ఫావము. అఆలంకారనిర కేశ ముగ స్వభావసుందరముగ కావ్య మున నున్న య భివయధర్మము లక్షణమనతగియున్నది. _ సర్టిబంధాత్మకనుయిన కావ్యములలో పరస్పర సంబంధ సముల్లసితముయిన సౌందర్య మునకు "హీకువగునది

౪౬ నాట్యవేదయు కావ్యలక్షణ మగును, మరికొంద రిట్లనిరి. లక్షణములవలన నే అలంకారములకు "భేదము కలంగును. వైచ్చిత్యము కల్లంకు మరకొంద రిట్టనిరి శాస్త్రము లలోని పారి భాషికసంశేతములు వాని విశేషము సూచింపగలవు. అక్షు కావ్యలక్షణములు కావ్య శాస్రువై లతణ్యము. నిరూపింపగలవు. మరి యొక పశ్ష మిట్లున్నది. శ్రార్ధముల వలన కలుగు చితత కావ్యలక్ష ణాధీన ము, ఇట్లీపదిపత్ష ములలో నిగూఢమయిన వస్తు ఫకీక్ష చేయుట యావశ్యకము.

అభినవపక్షము। రసములు కావ్యానములు. కావ్యపదమునకుకల వ్యుత్పత్తి (త్రయము భావనీయము, రసాభిన్య క్షినొనరించుశబ్దము. స్వసౌభాగ్యమున (శోతృ (ో(తసం(క్రాంతమై రసదర్శనయోగ్యత కలుగచేయకలమ. అదియే' గుణము. ఆపరృమానమగు వర్షము. పదము (ప్రాక్తనముతో సంబంధింది శోభాహేకుపయినచో - అలం కార మగును. అర్భవిషయ బున కూడ నిక్షు గుక్తందునది. ఈ సంపదయంతయు కావ్యలక్షణముల వలన కలంగును. లక్షణము గుణాలంకారముల కను శాహకముం కావ్యలత్సణ మే కావ్యమున (పధానము. గుణాలం కారములు తీత్ప్రీసంగసమా యాతేములం,

భరత్మగంథమునందు లఅక్షణపొళము రండు విధముల నున్నది సాంప్రదాయిక మయిన యొక పావమును ఆఖినవుడు. స్వీకరించి వ్యాఖ్యానిం చెను. భిన్న పాఠమును కొందరు స్వీకంంచి. లక్షణ)ిదులు కావ్యములందు రసభావార్రానుకూలము గా లక్షణములను కూర్పువలెము. రసనియతేములమిున విఫావాదిస్వటౌవముఫాంది లక్షణ. ములు శోభాసంపావకములపను.. భట్టనాయకుడు బానుహుడు లక్షణవిషయమున తలదినద్రి కొంత భానింపతగియున్నది. లక్షణములు ముప్పదియారు. ఇగి యితర నిషభపరము కాదు, ఇంక ననేకములు కలవు. ఈ నిరూపితీములం లక్ష్యములందు వ్యా స్తములై గోఛరించుభున్నవి. వీనిలో కవి యవభానము మేలు,

లక్ష్రణవిషయమై ఆఫీనవగహనార్పమును ఇట్లు ఫావసారము గా గుర్పెంపవచ్చును. అర్ధాలం కారములకు వీజభూతములయిన చమస్టైరములు వో క్రిరూపములయి లక్ష్మణ శబ్దమున వ్యవహార్యము. లగును. లక్షణములు స్వసౌభాగ్యమున నో భింపగలవు, అలంకారము రత్నాభరణము, లక్షణము పాశధ్వజాదిలేఖ, లక్షణరహీికుడు సుంద రుడుకాడు. లక్షణరహితకభాశరీరము గుణాలం కారసముజ్యలమయినను. నీరొసమై (పౌశకాప్య మనతగదు. కొథాశరీరసంపన్న ములయిన కావ్యములందే ఈ లక్షణములం సంగతము లగును, లక్షణము లసం ఖ్యేయములయినకు చమత్కృతి వి కేషగరిష్ట ములం ముపష్పదియారు మాతమే. గుణాలం కారములు కావ్యములో నభిఢధేయముల్టను విమ ర్శించుటకు సమర్భిము లగును. అస్లే రసవిశేషవిషయమయిన విఫావాదిఫెవమును కూడ వివరించుటకు సమర్దేములే, వానికిట్లు సామర్థ్యము సంపొదింధనది లక్షణము విభూషాదిలక్ష ణములు కవివ్యాపార ద్వారమున శసష్టవ్యా పారార్థ వ్యార ములనుగూడ

నాట్యటేద (వాతిళాఖ్యయు తి

స్పృృశింపగలవుం ధ్వన్యాత్న్మ భూత శ్ళంగారమున నలం కారములు కూక్చుసమిాక్ష నిన్తే శించిన యానందవర్శ్య మడునుం (గంధసందర్భమువి ' స్పరించి కావ్యలక్ష ణాంశము నే నీరూ పీంచెను. నూ(తెవృషత్తినిరచించిన వామనుడు లక్షణబలమున నే బలము కలవాడయ్యెను. సర్వత కావ్యమలందు నోచదించు వైచిత్యము లక్ష భాక్ళత మే. శిక్షితులయిన దండి (వభృగులు లక్షణకృత శోభాస్పదములయిన ఆలంకార భీదములను నిన్దేశించిరి, ఉపమారూసక దీపకములకు షట్సిఏంళల్ల క్షణసంబంధము నిశ్చయించినచో ననేక భేద ములు లఖింయను, లక్షణములలో పరస్పరసంబంధమున గలంగు ఆనంత్యము గణీంప శక్యము కాదు. వందలు వేలు విచితీమార్ష ములు సహృదచయు లూహింపవచ్చునుః అఖినవో పాధ్యాయ సం[ప్రదాయ సమాగతీ (పనీద్ధ కావ్యలక్షణనిర్జియు లుకన్న వకుుగా పాఠ మొకటి యన్నది. పాథపరపాఠతాలిక చూచి నివేకము సంపాదింపతగును,

కావ్యాలంకారము ; కవి వ్యా పారబలమున కలుగు ఆర్ధజాతేము లోక స్వభావ విలక్షణమయినందున కావ్యలక్షణ వ్యవహారము పొందినది. కావ్య మున కావ్య లక్షణము శరీరము. కావ్యశరీరార్థ భాగమునందు ఊపమాదీపక రూపకములుమూడును అలంకారములు. కావ్యాలం కారములకు కావ్యలక్షణముల బలమున నే వైచిత్య ముదయించునని భట్టుతోకు డ నెను. అలంకారము అన్నియు ఉపమా (పపంచమకుట విద్వద్వశేణ్యులకు విదితేము. ఉూపమయే యనుట యంతేన్తీనము. గణ భూన్యంకు కావ్యం నకించిదపి.” అని సూక్తి యున్నది. కావ్య మహేయముని అవశ్య స్వీ కార మని ఆస్తూక్తి పరమార్థము, గుణములు లేకున్నచో కావ్యరూపమే నిష్పన్నము కాదని తద్భావము, లక్షణకృతకో భాపరిపష్కార మందును పరగాహ్యూము, అలంకార భూన్యముగ్గో కావ్య ముండును. సణకూన్యముగ కావ్య ముండకపోదు, లక్షణా ఘూన్యముగ కావ్య ముండ నే యుండదు. శరీరము లక్షణరహీతము కాదు. కావ్య మలక్షణము కాదు,

శబ్దాలంకారము : యమకము శ ప్రైలంకారము, సమజాతములగు ఆ₹ెండింటికి యమమను సంశేతే మున్నది. యమ (ఫక్ళతికము యమక మయినది. ముహ్రైఫలకము నకు సముచిత ముకాఫలయోజనము ళోభావహము. పద్మరా గాది సంబంధవ్యవధాన మున్నను అది శో బాజనకము, సత్పుగషునకు సరుచిత్‌ సహానీన సక్చురుషు సంబంధము శోభ నాపాదిరచును.. ఇళ్లే యమకము శోబావహము. ఇది పది విధములం. ఈ దశభాపరిగణమెకాక ఇాచిత్యాకుసారమున నితర భేదములనుకూడ సభ్య్యూహింప వచ్చును. కావ్యములందు కావ్యలక్షణములకే [(పాధాన్యము. లక్షణము లర్థ్మకియా యు _క్రములు, అర్ధము (ప్రయోజనము, ఆర్థ్మక్రియ రస చర్వణముం ఇట్టిరస వర్వణ ములో అక్షళాములకు యుక్రయోగమున్నది. వర్ష్య్యమానము లన్నియు విభావాది రూపకులయి రస వర్వణాయోగము కలవగును. గుణాలంకారము లన్నియు కావ్య అక్ష ణములకు స్వరూపాఖ్యానములం,

ళ౮ొ నాట్యవేదమయు కావ్యదోషములు ః; దోష నిరూపణానంతేరము గుణనిరూపణ మాత్మ(గాహి యగును, కాన దోషనికూపణము (పస్నకృము. గుణములం దోషనిపర్యయ రూపములం,. సుణపతిపక్షములు దోసురు లగునా ) గుణములకు స్వరూపక్థితి యున్నదానీ పరిశీ లించుట యుక్తము, కావ్యదోషుములం పది. కావ్యలకుగాములు రపచర్వళాయోగము కలవి. దోషము లా యోగభంజకములు, దోషములం పదగతములం వాక్య గతములు నర్థగతీములం నగును. శాస్త్రుమువలి కావ్య ముపదేశ్యము కాదు. ఎవడేని యేమేని "తెలిసీకొను శావుత్‌ యని కావ్యము (పవర్శించును. శాస్త్రము నుపటేశించినవిధమున కావ్యము నుపదేశింపనక్కరి లేదు. ఆట్లుపటేశింపరాదును. ఒక డొళదాని గుర్తించు నని మరియొకడు మరియొక'చాని స్తక్కందునని కావ్యము (ప్రపర్వింపదు. అభీస్టోపబేశ మున శాస్త్ర మట్లుపటేశింధును, కావ్యదోవమములం కొన్ని నిత్యేములు, కొన్ని యనిత్య ములు. సామాన్యముగా దోషములన్నియు నాపాతవిషయములం. ఎన్సేని వీనివలన యర్ధ్గ ప్రతీతియున్నది. శాన వీ9 నంతగా దోషము అన నక్కఅ లేదు. ఆపళబ్దమెల్ల పుడు దోషమే, దానివలన నెట్టి యర్థ(ప్రగీతియు కలుగదు. అపళబ్దమునకు శబ్దన (శ్రీయా సామర్థ్యిము లేదు. అది యర్ధ (శ్రీయా కారి కాదు. వాని 'ెందును సంకేత ముండదు, కావ్యగుణములు ః ఇవి పడి యున్నవి. దోషవిపర్యయమున గుణములంండు ననుట మొదట గు్పింపవ లెను. గుణములం బేమేని విశేషముశకలదా న అన్నియు దోషాఫావరూపషములేనా ) ఈ వివేక మావళ్యకము. అన్నియు దోషాఫావరూపములం కావు. సంపత్సాపాత్యమున గుణములకు స్వరూపనిష్ట యున్నది. మాధుర్యాడార్య్యాం కములయిన గుకాములు కావ్యగుణములు. ఈ మాధుర్యా దార్యము లెట్టివి ఇవి గుణములోని'వే యగునాని ధ్వని కారాదులంు గుణములం రసధర్మము అనిరి. అభినవ ఛారతీ[బహ్మ మాధుర్యాజపసాదములనే సణదృష్టిపక్షమున నభఖిమానించెనుు. ఈ మూడు నాట్య వేద సమ్మితేములు, భరత సమ్మతములు, మాధుక్యాజః(పసాదసంప త్తి కావ్యలక్షణసంపత్ర్తినుందర ము. ఈ గుభణములె కాక గుణములు కలవు, ఆ గుణములు పది, ఇవి పదగతములు వాక్య గతములు తదుభయగ తార్థగతములు నగును. గుణ స్వరూపవివేచనమున ఆఖినవుడు వామనఫావము నవామనభొవము?ా (గ్రహించెను, 'కాప్యమునందున్న గుణము లలం కారము లన్య్యోవ్య సదృశము ర యన్యోన్యభూషణ ముర్తై సముచికేసంబంధవి శేషముకల్నవె యుండుట యుక్తము, (ఫతిఫాతిశయముకల సహృదయులు అభియు క్షియుక్రలై కావ్యమున నవభానీంచు నర్ధమున కవూర్వవి కేమ మునకు సోల్లిఖితీముగ సంభావింకురు, అది యుపపత్తి య క్తము నగును. సహృద యునివలె కవియు సమాహితేమనస్కు_ 8 అద్ధోల్టేఖము కావించును. ఆవహితచి త్స మర్ధదర్శన మొనరింపగలదు. కవికవితూళ+ని యగ్హ ము రెండువిధములు, ఒకటి యయోని. మరియొకటి ఛాయాయోని. కవిత్వేబీజమయిన (పతిభో చ్మేషము నుద్యో తింపచేయ నవఛానము ముఖ్యము, సారస్వత్యవగుడగువానికి త దేకజ్ఞాన మే విషయము.

తి] నాటథ్యవేద (వొతిళాఖ్యయు అడ ఇతర మందు విషయము కామం ఎశ్ఫియ్ర క్తీయు క్టునకో సర్వ మనిమి_ల్ఫేముగ వాసీం యును. కవిహృదయగక పతి నొతిశయ తాగతమ్యమునలన శీద్యపపంచ మెంతయో కల్లను. (పతిఫాగళ విశేష సున నింయును విశేష మువయింనును. నెౌవకుల గావనా గమ్యము బావ్వుము. సహవృృాదయుల సద్వఖృవవోరసముల్లని తేసంస్కార సంపన్నమయిన జవబ్ళానాతిశయమున వాసఫీయార్తను కల్లను. ఇట్టి యర్థిములు చఉమాధిసణసంధాన ముగే నున్నవి, ఆదోహావనగోహకీకి ననుకంంచిన స్వరసంబార్మపబొవము గుణసొాంద ర్య్యము సంపొదించును. ఇట్టి నిరూపణవలన పాక ఫౌకరల్టముకల్లును కాని (శ్రోత శీమి విశేషము కలునలి కొంద జీవానాం్యపియులు తలంతురు. వైమల్యాపర(పాయమయిన శుకుమూరి తకల సహృదయ? హృదయమునకు కవిహృదయతౌ దాత్మ్య్యాప తి యోగ్యత కలుగునో నుత్కర్డి సిద్దమగును. ఆట్లివాని-కీ కవిమార్శ మిష్ట మగును, విశిషసహృదయ వేద్యమగువది సర్ముపాక క ఇుజ్జేయము కాదు. నిఘంటుపా:పరాయణులకు కావ్య తత్వాపబోధము కలుగదు. పరుపుకి కినపవ నస్పగ్శ ఐనితీ ఖీద ము్చారణ మొనరించు వానికి కబ్తునట్లు (శోతకును కలుగును, కెన్నివన్నాముంం రసళంజకము?ం. మరికొన్ని స్య భాపసముచితేముగ ఆపాాయన మె నరించంననిగ నిర్వాపణ “మెంనరిందయనవిగ పర మాస్లోదమాపొదింగునవిన గుండును, సముచితగుణసంబంధము లీకున్నచో శని కావ్యము పురాణచి(తిస్టానీయ మగును. సర్మగసుణాసుంభితీమయిన వాక్కు. (పొర్టాలత వమనోవారమై విశిష్తముగ మండు.

గోమగుణాలం కారముల: రససం[(శ్రయ[(ప్రయోగ మావళ్యకముం అక్సే ఛందో యోజన మాపశ్వక ను, నుణ సాక అధమున హర్ష -నితార్థనిరూపక శ బ్దములను ఉచార మధురములగు వానిని నాలా్యశ యకృగులం రరూపింపవ లెను, ఇట్టి శబ్ర(పయోగ మాపళ్యకి ము కావున తన్నియతవర్గవిటేక ము నావశ్గక ము, లలితభర ఠ(పరొంకోగము అం వ్యాకరణశకాస్త్రు నియత[పయోగ ములం యుకృములుం కావు. దండకమండలం మృాగ చర్మ ధా కలయిన (ాహ్మణులు సంచంంచువుండ శా యజ్ఞ క్రియలం వోఖిందును తాని వేశ్వలు శోభింపను. (శో తియ వావ్మాణులు 'జేళ్ళాపరగహా 'మొనరింతు రేని యస్థ (క్రియ కోఖింపదు, వేళ్ళ శో([తియలచే శోఖింపదు. యజ్ఞ [క్రియ ఫోభిందును, యజ్ఞ మునకు సంబంధించిన [క్రీయలం కల యజమానపత్ని యసజ్ఞ[క్రియ కావున కృష్ణాజిన దండకమండలుఘృతాభ్యం గామలు కల పః యన శోతియ డభీష్షుడగును. ఆకడు జేళ్ళ కిష్టుడు కాడు. (పేక్షకసహృదయలకు హితోపటేశ ౧వనమయిన వన మిం దీ విధముణా నున్నది. మృమలలిళప దార్భసంబంధ ము గాఢశ జ్లొర్ధహీనత శనపదనంఫి రెళాగ్యతే యు కృిమన్నృ త్రయోగము బహుకృతరసమాళలే సంధిసంధానయు కృత యున్నచో నాటకము (వేకకయోగన్యమగు ను,

కాకున్వరవికల్చ్బనము; వాచి కాఖినయోప(శమములో పొన్యము (పొళ్ళత సవిస్కృతౌల్మకమని నిరూపిత్‌ము. సంచ్కృళీ పాఠ్యము కా శ్రు(పనీద్ధము. పాళ్ళళే నుట్టిది కాదు. పాఠ్యపచార్థమానిధముగ నున్నది. ఉన్నదున్నట్లుపలుకుట కాక

సం నాట్యవేదమయు కాకుస్వరమునపల్కుట.. పామావ్యకుగపల్కుట కాక యత్న నిశేమమునపల్కాట సామాన్య ంమలం పల్కు కట్లు శాక విశివరూపమునపలుగ్లూ ట్ర కంక తాల్వాదుల చేపళ్టాట శాక ఆంతరచి త్సచ్ళ ్హివశ మునపలర్క 4, ఎక్రైబ్లోపల్కుట కాక నాట్యాచార్యుడు "నేర్పిననిధమునపల్కు_ట, ఇట్లుపలిశిన నే పార్వ ము అను వ్యవహారము కలుగును. ఇది పండిత పరిష్కృతేముయిన పారపచార్ధము. (పాకృతపాగ్య మిట్లుండదు. సంస్కార రహితమయిన సంస్కృతమే (పాకృతము. అసంస్కారస్వరూపమున (పాకృత ముండును. చానావస్టాంతరాత్మకకు. గాన ండుట (పాళ్ళతపా*్య్యస్యరూపము. జ్‌ నిదేశవవస్సితీమయిన ఆన్యత్వయు (పాక్ళతీములగోనున్నది. నాట్యయోగ మున (పొళ్ళ తము మూడునిధములం, సమానశబ్దరూపరు. ననుండుట. విభష్టరూపముననుండుట. బేశీళతరూపముననుండుట. దళశరూప్టపయోగానుసారమున ఫాష నాల్లువిధములు. ఆతిబెషు ఆర్యభాష జూతిభామష మయోన్యంతర బామ. బేవతలకతిబాపు రాజులకార్య కావు శాష్య పయోగమునపశుపక్షీధ్వనియు శామణగా సంశేతితము. నాట్యధర్మిశా (్రనిద్రము. పా-ర్య్యానర్హులను సమర్హ్ములను పరిగణించుట యుక్తము. మానవులం లత్తిను (గ్రహావిహులయినచో సంస్క్భుతపార్యు సు. పీశాచావేశమున్నచో (పాక్ళతపాగ్యము యుక్తము. (శ్రీల పాఠ్య పయోగమునందుకు వికేమములం కలవు, ఆయా దేశములండు భఛాహిసంస్థ్టారము సముచితము గానుండు నేని బేశబాషనుపయోగింపవచ్చు ప. సంస్కృ తాపష్యభంశమునకు కామ యని వ్యవహారము. కామాసభంశమునకు వికాషు యని సంశే తము. బేళశభేదమున భాషాభేదము కలుగటచే ఏడు బాషలు (ప్రధానముగా సంశీతి తములయినవి. ఇంకను క కారాభీరదంచాలశబరాదులభావలు వచదేచగలభామలు విభ" హెసంశేతమున వ్యవహారము. ఆయా పరిసర విశేషముననుఫరించి ఏ న ఛాదులం బహుభముగా (ప్రవేళించినవి. నాట్యవిదు డీవిశేసమును గుగ్నించి వీని మార్పులను భావించి నా కాశయము"గా ఫభాహినిధానము కూర్చువలెను. ఇంక నిందు నిరూపింప వలనీనవి కలవు, అన్నిటి నిరూపణము శక్యము కాదు. థాషావిదులం **కావముసార మున వానిని గు ్రంపవలెను.

వాక్యవిధానము ః: నాటక నియమానుసారమున నాబాషింపదగు విధానము గు కంపదగును. నాటక బాషాపారిభాషికపదములు కొన్నికలవు. యభా యోగ్య ముగ వాని ననుసరించి వ్యవహార మొసర్పవలెను. ఇందు పంఇాళన్‌ పదములం నిరూపీతీములయినవి. ఇట్టివింకను నుండవచ్చును. ఎవరెవరి నెసైట్లు వ్యవహరింప తగసనో స్తూ ృంచుట యృక్తశు, గంభీరార్టములయిన నామములను నుత్తేములకు కూర్చు తగును. నామసదృళమయిన కర్మ వ్యవళోర రు ముఖ్యము, కళృ్చలంతిఎ చానువిభాన మిట్లు గస్వుంపవలెరు.. తదకసౌారముగ కూర్చుపలెను.. కవిత్వయుక్తుడగు నటుడు భాషహావిఛానము తెలిసి కావ్యను రచించి [పయోగమున వినియోగింపవ లెను. కవిరయే నటుడయినచో విధి యిట్టున్నది. నశేతరుడు కవియయినచో పరొంగ సామర్ధ్య ఉంపాదన మావశ్యక ము,

వూఖ్యవేద (వాతీళాఖ్యయు నట పాఠ్యగుణములు ఏ; పాఠ్యగుణములు పొఠన్గమున ముపకారకములు పాకస్థ గుణము లారు కలవు. స్తస్వరములం, మూడు స్థానములం, నాలంగు వర్శిములం, ద్వివిఫ; కాకువ్వు షడలం కారిములం, పషగంగములు ఉఊపకారకగుణములం, పషద్దన్షభ గాంఛారాది సప్తస్వర ములు రసములందుపపాదింపదగి యున్నవి, కాకువులందు స్వరములె యుప కారక ములుం స్టానానముభు ప:కరి పాయములు, స్యరములందె కెక్షు రూపము కలుగును. స్థానము శేపలమ్మాశయము స్వరములే రక్తి పధానత కలవి, స్తురరక్రని పావషమున (ప్రధానముగా నవలంబించినచో శాన్యక్రియయగుకు,. కాని పాసము కానేరదు స్వరములిట్లు (ప్రభానములయినను ఉ దాత్తానుడాత్తాది వచు లం కాకూపకారములగను, (ధువాగణానములందు స్వర నిరూపణ మావళ్య మి. కాక్కుపధానక : కాకురూప మంత: ననుయాయి యతిశాయియ నగును. కాకువే సర్వముఖ్యము. ఆకలం కారములు కాకువునక ఉపగార సంపాదకములం, కాకుజీ అయిదు రూపాంతరములతో వూర్తమగును, కాక్షుభిన్నములు గా కన్వడునవి, కాకువువశే రూపాంతరములయి కాకువుుు ఫూంచునవి యగును, కాకుజీ యభినయ సెర్థక్యసంపాదకము. అభినవు లిబ్గందును (పధమసంవిత్‌ స్పందమున [పాణోల్లాసనము కలంగగా విశేషరపాతీమయిన వాక్కు ఒనిం ఎను. అది నాదముగా నుండి హన్షాదు అకు గనోచరింపచేయును,. విధినిషేధాదుల బోధించును. పా" ృపగారకములలో కాకువే (ప్రధానము. స్టాయిస్వరూపాముసారమున కాకు [పయోగముండును. కాక్రు (పవృత్తి భేదము వినియోగము గ్త్రుంచుట యుక్తము, ఉక$స్తానమున నిరువదిలెండు స్థానములు కలవు, అభటబజీ (శుతులు స్వరనులం జనించుచున్న గి, ఇన్లే కంకమున మూర్థ్మసదేళమున చ్వావింశతి ఫ్రైనములున్న వి. మొర్పమన్నియు వరువడి యారు స్థాన ములం. స్వరములస సర్వస్టానస్పర్శ యున్నచో న్ఫుటమగు గానమే. యగును, పొారనం కారదు, శారీ! వీణజయందు ఉరఃశిరఃకంవము లనెడు మూడుపానముల నుండి * స్‌ కౌ హ్‌వు (ప్రవ్వం- అను. కాకువు ఆరెండు వివనములు. అర్థ కాకువు; స్వర శకాకివ టా + ధాతువ్రునక్‌ లౌల్యమన్థముం ఇది ఫ్యురవిచ్చితతకు సూచించును, కావున కాకుఫయినది. కాకువనుట జిహ్వా. జిహ్వూ శస్యాపార సంపొద్యమయినఠిదున కాకపృ్యృవహారము వచ్చినది. ఇట్లు కాకిగతమయిన “శ్రరూపధర్మములను సావధాన ముా గ ంచుట యావశ్యశ ము. వర్ణస్వరూపము గా పాక్యమునకు స్వరూపము సంపొదీం వను, స్వరమునకు పంబంధించిన రక్తిబాగము విడనాడి వస్షి భాగ మనుస3ంపవ లెను, సాకాంశత్నము నీరా కెాంకమయై కాకువున్నది పడలం కారములును కాకుస్యరూప మును సంపన్న మొనర్ప గలవు, శిర మురము కం'' ము అను మూడుస్టానములంచ రూపద్వ్వయమున వెలువడు స్వర మలం కారమై యపళరించును. ఈ ఉవ్బదీప్తాది వినియోగము వివేకపురస్స రమాగా గు ర్షింపతగి యన్నది. భావరసో పేతము గా కాకువుండవలెను. ఇట్లీ మడంగ

గతీ నోట్యువేద యు ములును ఊాపకారకెములు, రిసగతిమయిున విచ్చేదాదుల ప్రయోగము పాఠ్యాఎు కూలము'గా కొనర్పవలెను. వినియోగవిచశములక న్నిటికి ఏక వాక్యతా ప్రదర్శన మావశ్యకము. పార్య(పయోగములో కొన్ని లయివిరామరీశులు కలవు. 9త్యెము వీని యందు. [ప్రయత్న 'మొనరింపవ లను. అప్పుడే పయో$ (ప్రయోగము రమ్యుము కాగలదు. కృష్యాక్షరములు , భావర సగతెయిలయన కృహ్యాక్షరములు తెలియుట, స్త

ఖఫావక్యపయో క్రల ౩+వశ్వ్యకె ఎం. కాగా _పరయెోోగ ము నందంండు పాక్యస్వరూపలక్ష్మృ ణము పంపూన్మముగా ఫవానలీయము, ఇ'షరహితము లక్షణయు క్రై ము గుంషహితేము స్వరాఆం కారి సంయు కము పావస్థవాగును.

॥ (పకృతివిచారము ; (పకృతి బూ+డువిధములు,. ఉఊ _త్సీమాధమమధ్యమ పకృతి (ప్రజలక పురుషులకు నున్నది, అధమ _ప్రకృెతికుణవ్నను నాట్యముతో "జిని సంబిం థమునీ అనుకొననక్క_ర లేదు. “త్రం 4క్య బ "వాస కీకృనం స ఏ(పక్భొతి రోజని అత్యంతము దోమరహితీము గాముండునా ఆత్యంతికదోపా భావ మసులభము, దోష సౌహిఠ్యేము దోషరాహాత్యము నిరూపించు యిభటి తాశ్సర్యము కాదు, శాబ్య శిశ్షితధీనృత్తులయిన నా*సవిన్న టులం నాం్షిమున వట్టి వాది నఖినయింపవఅని యున్నతి. ఉఊ_త్సమ పకృతి పదర్శనమున దోషగంధ కు కలుపరాదు. ఆధమపఫపుు షకృృతియే ఆధమ క్రి (ప్రక్ఫృతియు నగును. జధమస్తు . "వం న శ్రీ కలే మ న్ర్రీ కృతే మని విశేను ముండదు. ఆయీ అతపాతిక కము గా నపుంసక పకృతియి న్నది, నపుంస కాధము డీంక నధముడు,. విదూవగుడు శకాండు మొదలనగుచాు నాంకములందుకలం. వారివంటివారింక నున్నారు. వారు. సంక్తముగి నుంయం, ఈ పకృతి వి ళారము నందు సామాన్యా ఖనయ[పఘక్ట్రములా"*ని రా. "పదారమునందలి విశేషములే పెచాం తరమున స్వీకృతీ ములయినని, నాటకీయవనితలు స్వర తౌాలలయపరిష్టానమున నుందురు. నాట్య శాంధర్వ్యచబరలనుదురు. వీ చగుష్టష్టక లాన్వితన్తై యండుర. ఆయా శసిల స్వరూపవిశేషములం గు క్పంపత్‌గినవి.- (పళువులన పరిచారకుల నేశవిధమాల నుందురు. కొందరు (పభురిక్షణాసక్తలు. శిక్షావక్షలు. ఆంతఃపురయున సంచరిలము వారును వానావిధములనున్నారు. వీరందప భోగవారితలు. శయ్యాభోగవాలసి దూరముగనుందుకు.. రాజభోగములందువీ3కి బాగము లేదు, భోగసామా[గ్రీ్‌ సతో రములను కూర్తురు కాని భోగవారితలే. గసెౌరవేయలయిన మవా త్తరకలం కూత ఆంకఃపఫురమున సుందురు. ఆంతఃఫురమునండలి కతాగవిఫాగములాగో నాటా శార ము నవూండును. ఆందు పర్వవృత్తాంతము లం "తెలిసిన నాట్టయోగ(ప్రయోగనిదుని నియ మిళపవ”సు, అ. ఈఃఫుర దేవీ పయో ఒనముస కై విశిష్రపణాసంపన్నలమిన నాహ్మణుల నియమని మానశ్యకెము.. ఇది యాభ్యంతరొప'చార ము. బాభ్యోపచారము జాహ్య పూరువ సంచానము సనికేషముగ సంభాపనీయము, నరపాలశ భూమికా పఠలిగవా

నొక్యువేద సాతీవాఖ్యిమయు సత

మున అఫీనయించు నటులం ఇట్టి విశేషము నాల్మగతముగ పసంభావించి నటిందుట యుక్తము. “పుడే సహృదయ ైపేక్షకలోళమున _పాశ_స్య(పఖ్యా ఎలు (పస శించంను. కిని నిరూపింప నటుడఖినయింప సహృదయు డభినందింప సమున్నతేబౌవ సందోపవాము సరస*”ోకమున (పసరింపగలదు.

భూమికాపా తవికల్పము (| ఆఅందరన్ని భూమికల గరింపరాదు. కొందళలే ఫన్నిటి కర్మలు. గతివాగంగ చేష్టాకుసాగిమున. సత్త్వశీల సంపదనుసారమున నాపరిభీలన మొనర్పివలెిను. మానవాంగములలోే రాజాంగములం సచివాంగములం జాసాంగములని (పతినియతముఅయిన రూపనిశేషములుండవు. కా౦ కొన్ని అవయవ సంస్టానవిశేషములు కొన్ని శో బ"విశేషములను వ్యాఖ్యానింపగఅవు. పాళధ్యశాది శఖాసముచిత శరీరస్వబ "పలక్ష ణము "బీరు. సమవిభ క్రావయఛ్చుడయిన వాని విశేషము జేరు. అట్లుండ నివార వ్‌ శేషునులు చేరు. ఇట్టి విశేషములను గతి వాగంగచేహ్లై స్త్వ శిలాదలచే నిరూపీంపవ లెఫఘుం నాట్య (ప్రయోగమునందు నాట్యాచార్య(పయో_క్తకు సర్వాధికారము కలదు. గునువగు నాట్యాచార్యుడు సర్వనటుల కా రాధ్యుడు. ఆతని యానతి అందరకు శిగోధార్యము. అట్టి యాచార్య దేవుడు ఈన (పాతిన్విక భావములకు (పాభాన్యమియడు. వాంవా౫ ఫావచేస్టైస్వ భావములను పరిశీలించి భూమి కాధారణమును సూచించును. లోకవ్య క్షీ (పయోగపక్తి భూమి కాభార ణఇమునకు కగియండునా! అను పరిశీలనమును నాట్యాచార్యన క-వశ్యకముం లోక వ్య _క్రీలో భూమి కా సాదృశ్య ముపరిళీలించి భూమి కానుయోగము భావించి సంబావింప వలెను. ఇట్లు ఫావలావినీప్రవృత్తి యుకృము, ఇట్లా చార్యబుద్ధ్యా నియమనము నాట్య థర్మి, చాట్యధర్మీ సంయోజనము రమ్యతీ నాధానించును,. వాల?్భచార్యబుద్ధ్యను సార మున భూమి కానిన్హేశము సముచితమ'పను. నటుడు రంగను (పవేశించున పుడు స్వస్వరూపమాబ్భాదించుకొనవ లెను. రలగపవిష్టవనటుడు “౫౩'మానవుడన్న భావము కలంగరాదు. ఆట్లిభారముకలుగు దేని రసభావ(ప్రత్యయముకలు గదు. వీతవిఘ్నుమయిన రసప్రతీతియండదు. స్వరూపావచ్చాదనమున రంగమండలము (ప్రవేశించిననటుడే సముచితవా గంగసంత్త్‌ ప్రములను (పద్శింపగలడం, ఆహార్యవిశేహిదులచే ఆను కార్య రూపాను కారమున నటుడు సమర్ధుడు కావ ₹ను. ఒకపుడొశజేహముతో నున్న (పాణి జన్మాంఠరమున జళాంతరమునందు జేవాంతరముపొంది అఆ బేహానుకూలముగ నే సంచ కించును. కాని వూర్వ దేహామకూలరీతిపదర్శింపడు, పూర్వ దేహస్వభామును విడనాడి పాస్తజేహాుపారముగ నే ప్రవర్తించును. పరభావమునే (ప్రకటించును. అక్షే నటుడును పరఖావముగ పొంది “€ నోన్మి * అకుభావమున నటింపవ సను... అప్వుడం సముచితమయిన న+ని గక లను. సహృదయాప్వాదముక లగును,

మానవ ప్రకృతి =నురూపమని వ రూపము? రూవానురూపమని ఏగాడువ్‌ ధమ". వీనిలో పరస్పర సాంక ర్యముకూర్చుల యృక్తము కాదు, 'శ్రీలనుపరించు భూమి కా

గల నోక్యు వేదము నిర్వ్యహాణము శంకమారము._ దివ్యమాశుష(ప్రయోగము స్పృహశీయము. అప్పరః (ప్రయోగ మాకర్షికము, నిర్వారచమత్రార సంపాదకము, నాకె సున నాకొకసులకది యళ్లైనది. ఈలోకమున రాజుల యతిః పుర ములంవమ వనిత పతిఫ్టిత మై పనితాఎుస్టితమై సహృాదయసంతర్చక మయినది. సాన్యము భావుకభప్యమయివది. అంగచాలోక మున భవ్య భావులు చాబ్యముప దీశింయుబ సముచితేము, ఈ వువుమార్మపయోగము రాజుల కామోాద్యదము, _సయోగరవహాస్యపదులం ఇట్టిదాని నభివందెంపగ అరు, ఆట్టినా3 యామోాద మామోదము, నాబ్యబుధుడు భూమి కాన్యాస మొవ:ంచి నాట్య(ప్రయోగ మొనరింపవ లెను. అఫుడే యది సహృదయావర్దకమగనుు, వుకుుపహాశయ ప్రయోగ మును శ్రీ అయందాయోజన మొసర్బీ (ప్రదర్శెంచుట యుక్త ఘు శాబ్యవిలాససంపదలచే (ప్రమదలకు విచ్శితలావణ్యసంపత్తిక లంను. యోళ్య శ్రులయందు నాబ్యభూమి కా వన్యాపమొనంంచుబ యుక్తిము. యోగ్య వనిత లేకపోయినచో పావర ససౌష్ట్రవ ముండదు, భావరపనీద్ది నాఖ్యహృదయ ము తదుపాయము యోగ్యవనితే. నా+్య్య సమన్వితే పయో గము "ఆండువిధరులు, సుకుమారము ఆవిద్ధము అని భూమి కాధారణమండలి వికల్పవిశేషు ములం స్త్ప్‌ంచుచు ఈనాట్య ప్రయోగ మొనరింప వలెనా, “యభధానాసమాహారగుణసంభ వధ నాటా ఎసారరున నాహర్యగుణ ముందును నాట్య్యధర్మీ నవృత్రిపరమభావ మే యిట్లిది. స్యతస్సంభ వియగునదియు కల్పనాసంగ తేమై సహృాదయసంభావన బౌజనమసగుట కవిభావుక లోకపనిద్ధ ము, ఇట్లు నాట్య ఎ సర్బసంపన్నమగును, చనాట్యాచార్యబుద్ర్యశ సారను. న నటుడు సొష్ట్రవాంగ సంభ్భిను డై సత్వసౌష్థ్ట్రవము కలవాడు కాగా రాజువటి నగును. రాజూ నటునివళె నగును. నటుడు గాజు రాజు నటుడు. పయో _క్షృగుణములు కొన్ని యున్నవి. ఇనగువదిగుణవి శేష ములు సూ(తభాగునకు కలవు. కొన్ని వూర్వజన్మసంగతములం, కొన్ని వంశ(పాప్త ముల కొన్ని వి ద్యాసంగతీములం, కొన్ని ఆనుభనికనం-అం, ఇట్టి వే క ఇంకిను నుండవచ్చును, నా న్య పమయోగమున "వలయ సగ్వార్శనుఅం కలపహా వయోక్రయండు నేని (పయోగ_నె పుణ్యము భాసీందును అది పర్థవటుల కాచార్యక మైళోభింపగలదు. అందరు గ"రవింపగలకు, కా స్రైర్ధ కారులవచనిములకు సౌవభధానముగ భావించి (త్‌్ధగా వపధారించి చక్కగా _పవచన మొనరించి నాట్య (ప్రభర్శాన మొనర్భుటలో శక్ర్తుడు కావలెను తానొకడె సర్వజ్ఞాడు కాడు, ళ₹ెనవంటి వాం కాస్ర్రైనుభవవిజ్ఞానమ లనుగుర్రించి (ప్రయోగింపసమర్థుది యిననే [పయోగము సు్యపరూంగమగునుం కళా(ప్రయోనగమునందు (ప్రయోక్త నాట్య నిత్యహృగ యులను సమ్మోదము సంధానించుచాడు కావలెను. భావు కాచార్యసంతోమ మూశళ్య ము, సంతుష్టులయిన భావుక్రులు నాట్యనిదు నఖికందింకురు. అట్టి యభినందనభి" నుశయి నే యాతేనిసిద్ది విశదమగును. ,... ఇ శ్లీది యంతయు నబకిక్షార్ట్‌ మయిన యుసటేశము= భరతవికల్పనము : భరళని జద్యాఏకూల(పవ్ఫ త్తికలవారందరు భరతులు, వాట్ల కాలలో సర్వపిధకాళ్నుకర్తిలం ళరతులుం,. భరత లేకవిధమ.ల కున్నారు,

నాటఖ్యవేద (వాతిళశాఖ్యమయు క! వికూష కాదులంద కట్టివాగ వటింపచేయువాడు నటుడు. నటించువాడును నటుడు లా కానుగతీ మాగోక గతియై యాళలాాక పరీగ తేము కావలెను, “క నృత్తాం తముర సఫావసత్స్యేసంయు కృ మొవరించు నాతడు నటుడు. నాట్య మాతో ద్యశాస్తార్థ కీ పకిహితీం. కావున అట్టి నాట్య శం చక్కగ (పయోగింపగల వాడయిననే నటు దగును. నా ఎ్య కాకసంజ్తీతు డగును, ఇట్టివానికి సవా కార మొనరింము వారున్నారు. నా+ కనిధానమున న€౬ జూతి యిట్లున్నది ఇట్లుగా నుండ వలయును నాట్యబుధును సకంపవలయును. ప్రధమమున విధానము నిట్లు గంచినచో వలయువివేక వరృనులై ఆ పేక్షీతాన్యాంశ ములను ఊహేీంపగలరు.

నాట్యావతారదు । భరగుడు సర్వజ్ఞుడు. నా్యసంబంధ సర్వవిష యములగు పావధానముగ నికూపించినాడు (వతిపాద్యగ "రవము, (పతిపాదక విశిష్టత. (పతి పౌదనవైశిష్యము సర్వము సంగతమైనడి. ముఇలందగు సం(ప్రేసులయి. సర్వభరగుని పంవేష్టించి పర్వము సం్యగహించిరి, భఛరత్మపతిపాదనము. మునులకు కుతూహల మాపాదించినది. ఆ(లేయాది మునుల (గద్ధ శాన్నుక్తింయుం, భఛరతవిద్యా పయోగ (శ్వ, వారందలేకచిత్తుళై (గహించిధరించిం.. అయిన నొక సంశయము శలిగినది. వారు త త్త్వవేద్యరమువకయి యడిగి3. భరశు డుపపౌదిందుసమయము కొన్నియాళంక ౯౦ వాగలవహదయించినవి. కాని ధారావాహిక పతిపొదనమునగు విచ్చేదముకలు గకూడదని వారాసమయములో వారి సంశయములను నిరూపింపలేదు. మునులు (పళశ్నించిరి. “భ్యర్లమున సంక్రమించిన నాట్యము భూమికెట్లు (పసరించినది ౨ మోనంళశము నట వంశముకదా! అసంద్‌ యెట్లు కలిగినది న* నువగులయిని మునుల (పళ్నరీతి సంబా వించి భరగుడు సమాధానము చెప్పెను, వూర్వరంగ(పయోగమున విళిష్టమగు నాట్య విద్యావై భవమున్నది. (శ్రోతలు పయో క్తలు వూర్వరంగ(పసంగ సంగ తేములయిన స్వతిగీతాదులు స్వసంవాద సౌలాగ్య నున నాస్వాదించి తుష్టహృష్టులగుదురు, అంధ గ్ముఖాలగుదురు, నిర్విశల్పసమాధిమగ్నులగుదురు. ఆత్మగుష్టిపహింగురు. విధిసమా పన్నము ేమాతము వినిణాహన వెంనరింపరాదుం

ఛరరపు(త్రు౮-కస్పుడు హాస్య పయోోగములతో కొందరినధిక్నేపించిరి. నత్త నంపదకల బుమలసమాబేశమునందు హాసా(శయ నూరొళూజనము చేసిక. సం(పదాయ విరుద్ధము(ప్రయోగించి3 అది చూచి బుములు భీమనోములయి భరతపుశులళసించిరి. ఛరతఫుకులకిట్లు శాపము కెల్లినదని చేవతలుదుఃఖపడి దుఃఖవిము క్సిని [ప్వాంచిరి. శాపనిమోచన మభిలషించిరి. భరతీపుకులకు శాపప్పావ్సీ నార్యవిద్యా క్షేమము కాదు, శాట్యవిజ్ఞానము శాపహకులలగ నశింపవచ్చును. ఆది నళింపరాదని జేవతలు పా ంచిం. ఈఈ విజ్ఞానమువశింపదు. మా కాప మవళ్యంబావి”ి ఎని మునులనిరి. (భహప్రాళారు అయిన భరతపుకులంు భరకుడు చూచి సాంత్వన మొనరించి దుఃఖపడ వలదని "హిచ్చ రించి సర్వము గై వవిహితమని (పలోధిం వెను, “బహ్మ(ప్రవ _క్రిలమయన నాట్య మును

గలు నాత్యవేదము రశ్షింపవ లెను. శిస్యులకన్యుల కందరకు నాట్యమర్చింపుడు. మగా(క్రేయమయిన నాట్య మభి(పణాళము పొందరాదు. మిరీనాట్యమర్చించి పాయళశ్చిత్సమాచ రింపుడుం

కొంత కాలను గడచినడి. నహుషుడం దేవరాజ్యము పొందినాడు, రమ్యుమున పాలించినాడం, దేవనాట్యము చూచినాడు. మానవుల కావైభవములేదు అని చింతించి శాట్య(ప్రయోగమున రు చేవతలనర్థంచినాడు. ఈనాట్యము భువిగో పతిస్టితము కావలను నాభవనమున నాట్య(ప్రయోగమా (పసారితమవుగావుక, ఇట్లు నహుమను డర్భింపణా భరతుడు “ఠతభాచ్తు” అనెను. నహుమని కోరక ననుసంంచి [ప్రయోగమున కనుజ్ఞనిచ్చినాడు, నాట్యము భవికవతి౦ంచినది. భువిలో నాబ్యవిద్య నందరారాధిం చికి. భరతఫుశ్రులు వహుధాతేలమున మానవ క్ర్రీలయందు తేనయులకుకనిక.. వారం డరు నటు” నారు, అది నటవంళనుయినడి. భరళవంళ మావిధముగా నాట్యావతార "హీశువయినడి. భరతవిద్యాభ్యుదయ మిట్లునిరూపితమయినది. ఇదియంతయు నాట్య విద్యాతం[తము,

నాట్య(ప్రయోోగము పుణ్య(పదము ఇష్ట(పదమా. నాట్య[పయోగవిదులం స్తుతి మంగళవిధానములతో జేవతలరు పూజించి సంతోవమము కలంగచేయగలక.. సర్వ శవతాసంతర్పశముయిన నాట్య పమయాగము సర్వసంభావనార్హ్హము. గాంధర్వము వాట్యము సమ్యుగనుసంధాన మెొంనరిందు. సచేతినుడు సద్దతినిపొందును. ఇది నాట్య ఫలకుతి. ఇది శాట్య్వ(ప్రళ నీ ఇది శాట్య "జేదము. లది అభినవబామ్య ము,

• ఇా-శనీనమునిన-ల---

నహయోగము యి శ్రీ సత్యనా రాయణ స్వామి "జీవనన్నిధి అన్నవరం ౨ విస్సా అప్పారావు కాకినాడ 3 దంటు భాన్క్నరరావు కాకినాడ ళ ఆచార్య ఆ(శేయ మదరాసు గి విశఘుపాటి జానకి రామయ్య ఇంకొల్లు ౬ కాశీభట్ల మల్లి కార్టున శాశ్తి గిద్దలూడ ౭ కల్లూరి సుబ్బారావు హీందూవురం త మార్షిశీ భాస్కరళశావు గుంటూత గా జూూస్తి వెంకట నరసయ్య చిలకలూరి పేట ౧౦ చతు శ్వేదుల విశ్వనాథం గుంటూకతు ౧౧ లంకా కృష్ణమూర్తి బెంగుళూరు ౧౨ శ్రీరంగ రాయ మెమోరియల్‌ రీక్రియేమన్‌ క్లబ్‌ తణుకు ౧౩ "ెక్ట్స్పయిల్‌ యూనిట్‌ నెంకట్రాయపురం తణుకు ౧ళ అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య విజయవాడ్‌ ణ్కో విశ్వనాధ సత్యనారాయణ విజయవాడ ౧౬ రాయపోలు సుచ్చారావు సికిందరా బాతు ౧౭ కఠరుణళ్రీ జంధ్యాలపాపయ్య శా స్రీ గుంటూకు ౧౮ శేబోలు వానుమయ్య చఛైైర్మను గులటూరు

గలా ౧౯ జె, చి. విలియమ్స్‌ టపిన్సిపాల్‌, వ.సికాతేజి గుంటూరు -౨౦ పసల సూర్యచందరావు ఆాదేపల్లిగూ+డెం ౨౧ నరా గోపాలకృష్ణయ్య వీజయవాడ _౨_౨ కారుమంచి వెంకటసుబ్బయ్య మంగళగిరి ౨౩ ముళ్ళపూడి తిమ్మరాజు చౌదరి తణుకు ౨౮ జూపూడి యజ్ఞ నారాయణ గుంటూరు ౨౫ కళా సుబ్చారావు దయోరామము ౨౬ కౌజ 'వెంంట్రామయ్య గుడివాడ ౨౬ పాండ్వ్యేశ్వర జనార్షన రావు గుంటూరు ౨౮ మేకా రామచంద్ర అప్పారావు మదరాసు ౨నా విశుపాటి వీిచ్చయ్య ఇంకొల్లు 30 మిక్కిలి నేని రాధాళ్ళప్టమూ_్రి మదరాసు 3౧ ముదిగొండ లింగమూ రి మదరాసు 3-౨ సి, వి, సుబ్బన్న శతావధాని వొద్దుటూరు 39 సుంకర కనకారావు విజయవాడ 3ళ _ విశుపాటి జనాశ్తన కార్తి ఇంకొల్లు 3౫ పెడిపాటి సుబ్బరామశాత్త విజయవాడ 3౬ శ్రీమతి: ఛామతి అభినవ భారతి 3౭ భవభూతి అభినవ భారతి 3౮ థ్రీ శ్రీనివాసస్వామి'జేవసన్ని ధి తీరుపతి లావాదననికోాా

నాట్యవేదద్వితీయభాగ విషయ సం్టగహము ౧. భూమిక ; శ్రీ వనల ఘూర్యచండ/దరాత్ర 8=౮ా ౨ పరిషట్పంవాదము భవభూతి ౯ 3 స్వసంవాదము : మాధవరామశర్శ లే నాట్య వేద (పాతిశాఖ్యము క ౧౭న ౫ నవాయోగము ఇ9 సరి ౬ విషయ సంగహము భవభూతి ౫౯-౬3 నాట్య వేదము జ౫ంత౫ం నా సామాన్యాభినయము ౬౫౧౮౮ సమానీకరణము ౬౮ పౌరుసాలం కారము ౯౫ సత్త్వ్వ(పతిష్ట ౭౧ శారీరాఖినయము ౯౯ చేషప్తాలంకారము 8౮ వాచికాఖినయము ౧౧౨ సత్త్వత_త్త్వము ౮౧ నివిభాభినయము ౧౧౬ ౯ కామోపదాళము ౧౨౨ ఆ్ర్రోలములు ౧౨౬ అభిసారణస్వరూపము ౧౫9 కామోపభౌెగము ౧౩౧ అనవాభామ్యభౌమణము ౧౫౪౯ కామావస్థలం ౧౩౭ ఈర్ష్యా హేకువులు ౧౬౧ రాబోపవారము ౧౪౩ (పియాభామణము ౧౬౭ నాయికా భేదములు ౧౪౯ వైశికము ౧౭౩ వి(పలంభజీవితము ౧౫4౭౧ పురుష ఖభేదములం ౧౮౩ ౧౦ (పకృతి నిరూపణము ౧౮౯ ఊఉ త్తమాది(పకృతి ౧౮౯ బావ్యూపరివార ము ౨౦౦ నాయక భేదము ౧౯౨ మం్రిపురోహితులం ౨౦౪ అంతఃపుర నాయిశ లం ౧౯౩ కుమారాధిశ్ళతులు ౨౦౩ ౧౧ చి తాభఖినయము ౨౦౫ అభినయార్థము ౨౦౪4 భావానుఫావనము ౨.౨ర శబాతాభినయము ౨౦౭ గత్మిపదర్శనము త౨3 సర్వ(గాహకము ౨౦౯ వాచిక్యపసకక్తి ౨౨౧ సంఖ్యాభివయము ౨౧౦౮ సర్వాను(గాహకరీతి ౨ర3 శర దాద్య ఫినయము ౨౧౭ నాట్య[ప్రమాణాము శరో౬

౬ఒం ౧౨ (పకృతి వికల్చ్పము: ౨౫౧ (పళ్ళతి త్రెవిధ్యము ౨౫౨ గీతవిభధానము కిం బహువాహుత ౨౫౪3౩ (ప్రయోగర హాస్యము అఖిల అపస్ట్రంభయోగము కరో నాట్య విలాసము త౬౧ ఊ(థయయోగము -9౫[౬. శిష్య స్వరూపము ౨౬వ ౧౩ ప్రయోగ సిద్ధి ౨౬౦ సిద్ధిత_త్హ్వము ౬ కావ్యదో మములం ౨౭౮ మానువనీద్ధి త౬౬ (పాశ్నికలం _అ౭ం౯ొ నటనీద్ధి ౨౭౧ నాట్య వారముయి శత౮౮ ఘాతదో మములం ౨౭౫ నిషిగసమయము త౮ళ౯ ౧౪ అఆంగికాభఖభినయము _౨గొ౨ దృష్టి భేదములు 303 నాసాశర్మ 392 స్టాయిన్పష్టులు 30౯ గండక ర్మ 3తలా పంచారిదృష్టులు 3౨౧౨ అధర శర్మ 330 తాఠాకర గై 3౨౧ చిబుకకర గ్‌ 33_ల దర్శన భేదములు 3.9.9 ముఖకర్మ 33రో ఫుటకర్మ 3౨౮ ముఖరాగము ఏెవె౬ (భూకి ర్మ వేతు౬ (గ్రీవాకర్మ 33౯ ౧౫ ఉపాంగాభినయము 3ళ౧ ఆసంయతహ_స్పమలుం వత్రవ వాహు(పకార ముళి$ ఈంళ సంయతపహ_స్తములు 3౭౮ _పృాదయాదికర శైలు ళ౦ళ రసభావకర్మ 3౮౬ జఠర కటీకర్మ ౪08 నృత్తహ_స్త్వములు 3౯౫ ఊరుజంఘాళర్మ లే హస్తకరణములు ళాం౧ పాదళర్మ ళం౦ ౧౬ గతిపచారము ఈర౧.౨ పాదపాతము రణ ఆకాళాదిగతి ౮33 ఉఊర్తమగతి కోంతా అవస్థాగతి కంఠ రాజగతి ళీ౨౧ విటాదుఅగతి దణ వికలగతి ఈ౨5 అసనవిధి క3ళా ర్ససగతి ౫9రో శ్రీవిథి ఈ2౯ా యత్యాదిగతి శకం సహాసనము శళ3 జీళగతి శ3లి శయనళర్మ రర

౬ది ౧౭ క త్యూవ్‌ భాగము రోర౬ స్టానవిభాగము రర౭ జేశవ్యవస్థ శిల ఆభిముఖ్యవిధి ద్వీపాంతరక క్ష్య తిక భూమివిభాగము తాళం దివ్యగతి రోి3 కాలనియమము ఆంగిక్కపాధాన్యము రశ లలా ప్రనృ ల్సి లతణము న! వతుర్విధత రాధి! ద్వివిధ్యపయోగము రో౬౫ చాక్షీణాత్యాది ఈ౫4౭ ఆవిద్ధము ర౬౫ (పదక్షిణాది పటేళము క౬జ౧ సుకుమారము క్రి ద్వార భేదము 99 లోకధర్మి ఈ౬౭ (పవృత్తియోజనము 99 నాట్యధర్మి ర౬౯ా ౧౯” చాచికాభినయమను రోది౬ వాగభినయలక్ష ణము ౪౭౭ _శబ్దబవా శ(పత్య ఫజ్జై అరాళ రసము: శబ్బవాచ్యత ౪22 వాగితిక వృవ్యతే 'ఈలా౭ స్వళ భ్రైాఫావళంక ౪౭౮ చాభావిభాగము ఈోరారా అభావశం కాసమాథి ౪౭౯ సంస్కృత పాఠ్యము ళ౯ర ఛబ్టోపాజానము ౪౮౦ అక్షరవి్ళృాగము కై ఉదాహరణములు ౪౮౧ శబ్దలక్షణము తో౯ారో ఆఅస్పర్శవాదని రాపసము ఈలా ఆఖ్యాతాదులం ర౯౭ వూర్మ్మ్యప్మక్రియ ౪౮౪ చూర్షపడాదులు [0౧ నూ[తసంగతి ౪ర౪ళ నిబదపదము కి న్‌ ధ్‌ శబ్దము సర్వ కారణను అతా ౨౮ ఛందోవిచితి ౫ిం౨ వందః(పాధాన్యము సంపచాదులుం ౦0౫ ఆక్షరఫంఖ్య ౫౦03 విశామరీతి గణనియతి ఈ౦ళ భందస్థానవి? గమః ౫౦౭ _౨౧ వృ త్తవర్త్శనము సోం౮ా వృ తనామముఖం ౧౦ విషమాగ సమములం ఏ థ్‌ సంశేతసాందర శ్ట్‌ము క వృ _త్తీ[ప్రయో॥ మం ౧ సమవృత్తేములు ౫౦౧ శ్రమపతిఫాసనము ౧౪%

౬వ ౨.౨ లతణాలంకారము సంగ కావ్యసంగతి ౧4 అభినవపక్షము అ.9 విజేచనము శిం౬ కావ్యలక్షణములం సలళి అఆపృథక్సిద్ధి 4౦౬ భట్టనాయక భావము లా ఇతివృ త్తఖండలకము ౫౧౭ లక్షణపాళము సి౬౭ వ్యాపార భేదము ఇి౧౮ల భామపహబావము ౫౧౬ (ప్రబంధధర్మకళ మం కావ్యాలంకారము మలం కవ్యభి("ప్రాయము ఆధి౧౯ సంఖ్యా సంగతి సలిల యుక్రసంధానము ౨౧ యక్తయోగము ౬౦౫ స్వథావసౌందర్యము శవం భావసారము 8 సర్వా హేతుత ౫౨౧ కావ్యదోషము ౬౦౫ కావ్య వైలక్షణ్యము ౨౧ విభూవణాదులం సిలి౮ శ ఫ్‌ చ్మిశత లం కాస్యగుణములు ౬౧౧ రససం్యశయ (ప్రయోగ ము ౬పెక ౨౩ 'కాకుస్వర వికల్చ్పనము ౬రం (పాళ్ళత పాఠ్యము ౬ఒరతి వర్షస్వరూపము ౬౬౯ జేశభాసానికల్పము ౬రళ కాకువిశేషములు ౬౭౧ వాక్యావిథానము ౬౫౧ వడలంకారములు ౬౭3 పాగస్ధిగుణములం ౬౫౬౯ సృద్ధమతము ౬లైళా కాకపధానత్‌ ౬౬౧ రసగత్య(పయోగము ౬౮౧ కాక్య[పయోోగము ౯౬3 ఏక వాక్యత ఇళా౧ణ కాకు(పవృత్తి లయవిరామగీకులం ౬౮.౨ "భేదము - వినియోగము ౬౯లో కృష్యాక్షరములుం ౬౮౭ జ్‌ త్తమ (ప్రకృతి ౬౯౨ పరిభారికలం ౭౧౫ మధ్యమ = అధమ ౬ఒ౯౩ సంచారిక ౭9౬ ఆఊ(హ్ళతి ౬ఒక౯ారో గేకణీయ ౭౯౬ ఉత్తమ అ మధ్యను ౬౯౫ చువాత్తరి ౭01 నఫుంసక (పకృతి ౬౯౯ యుక్తిక ౭02 నర్మసచివులు ౬౯౬ తృతీయ(ప్రక లి ౭0౯ నాయకుడు ౬౯౭ చాహ్యపూరుషసంచారము ౭౧౧ రావోపదారము ౬౯౮ అమాత్యులు ౭౧౩ (పాడ్వివాకలు ౭7

౬3 ౨౫ భూమికాపాత్రవకల్పనము ౭౧౪ చాసభూమిక ౭౧౯౪ మానవవ[కృతి ౭౧౮ నాట్యాచార్యాధి కార ము 8౧౬ సుకుమార(పయోగము ౭౧౯ భూమి కానిన్లేశము ౭౧౭ భూమికాన్యాసము ౭౨౦ పరభావపొప్ప్తి ౭౧౮ యోగ్యపనిత ౭౨౧ ౨౬ ప్రకృతివిచారము 2౨౧ (పయోగభేదము ౭౨౧ గణీక ౭౨౮ సూ(తధారుడు ౭౨3 నాట్య నాయిక ౭9౮ పారిపార్శ్గ్వకుడు ౭౨౬ భరతవిశల్పనము 8౨౯ విటచేటాదులు ౭౨8 పరిష్మిరియా కారుల ౭30౧ ౨౭ నాట్యావ తార ము 299 భరతునిసర్వజ్ఞతీ ౭33 ముని వ్యాకోపము ౭౪0 మునుల (ప్రశ్న ౭3౬ నాట్యర క్షణము 2ర౨ నమాధానము ౭29౬ భరతసాంత్వనము తిరి పూర్వరంగ(పళ స్తీ ౭290౬ భువినాట్యసంచారము ౭50 వాందీవిళిష్టత ౭3౭ నహువ(పార్థనము ౭౮3 నాట్య పయో గఫలము ౭3 (క్రీ(పరొరూగము తాగ ఫలక్రీ ర్తనము ౭3౮ నటవంకోత్పత్తి 2౪౫ ఛరతపుశరీతి ౭3౯ _భరతవిద్యాభ్యుదయము ౭2౪౬ అ(ాహ్యు(ప్రయోనము ౭3౯ భరతవంళము ౭౪౬ భరతపుఠశాపము ౭౮౧ నాట్య వేచ్యపళ ప్తి 2౪౮ అభినవ వ్యాఖ్యారీతి 75౯ పరిశిష్టము బం

న్‌ లే [్‌ ఃి

ఇ] శ్రీః నాట్య వేదము ద్వి తీయభాగము ళ్‌ ఛేజేనా త్మాభిముఖ తాం నయనృం భేదకారణం సామాన్యాభీనయాకారగర్వమూ రిం శివం నుముః ” సామాన్యాభినయము అభినయమునందు వక్ష వ్య శేష మున్న దంటిమి, సామాన్యాభి నయ మిక్‌ వక్షృవ్యము., అది వాగంగ నస _త్వేచెన్య మని తెలియుట సముచితము. సామాన్యాభినయమున ప్రయత్న మొనరింప వలెను. అదియె స_త్వప్రయత్నము. నాట్య మంతయు సత్త్వమున (పతిష్టితమై యున్నది. గూఢార్థక మయిన యీ సూ్యత్రార్థమును నిరూపించు శ్లోక మిట్లున్నదిః ౧. సామాన్యాభినయో నామ జ్టేయో వాగంగ నత్త్వ్వజః తత కార్యః (ప్రయత్ననస్తు నాట్యం నత్త్వే (పతిష్టితం. “పామాన్యాభినయ ము అను పదార్థము నీ క్రింది విధ మున భావింప నచ్చును, ఈ పదము నందు “నమశ4అన్య+అభినయ” అను విభాగములు కలవు, అన్య పద మిం దుపరంజ కార్థకము. ఉప రంజకము శోభాసంపాదక మయిన యభినయ మన్యాభినయము, నమ చుయిన యుపరంజకాభినయము “నమాన్యాభినయము” అగును. అం దిది యుదయించినది కావున సామాన్యాభినయ మయిన దని పరమా రము,

త “ఇహోాన్య దిత్యుపరంజక ౦చ అభినయంచాన్యాభినయం నమంచ తేదితి తత్ర భవః సామాన్యాభినయ ఇతి పరమార్థః” అని యభినవగుఫ్వు లావిష్క_రించినారు. కోహాలమత మనున

లించు వృద్ధులు సామాన్యాభినయము నారు విధములుగా నిరూపించు

-చున్నారు. కోహాలు డిట్లనినాడు.

“లిష్టం కామం మిశ్రం వక్రం సంభూత మేకయు కృత్వం సామాన్యాభినయే యత్‌ పోఢా విదుళేత దేవ బుధాః,

హుటజు నాథత్యవేదయము

దీని భావ మనంతరము విశదము చేయుదుము, సామాన్యాఖి నయములో సామాన్య మని యనుట “*“నాధారణము అని తదర్థము. "కాగా నిది వ్య _కృమగును. నానావిధము లయిన నర్వాఖినయము లం దును రూప మొకటి యవశిష్ట మయి యున్నది. అది పూర్వము నిరూ పీతము కాలేదు. అది కవి నట శితార్థమై యవశ్యవ క వ్యము నగును, అట్లు సర్వాభినయసంగత మయిన రూపము సామాన్యాభినయ స్వరూ పము, దాని జెప్పు విభాగ మంతయు సామాన్యాభినయ మగును, అభి నయము లం దది సామాన్యముగా సాధారణభూతముగా నుండును. అది యభినయ వీషమయ మగుట సామాన్యాభినయ మయినది, అభి ముఖ్యనయన ముండుట చే గూడ సామాన్యాభినయ మయినది, సాత్వి "కాభినయమునందు హోవ భావ హేలాది విశేషము పూర్వము నిరూపి తము కాలేదు. ఇం దభిహిత నిరూపిత మగును. అఆంగికౌాఫినయము నందు *వడాత శకము శారీరో మను విశేషము కూడ నిట్టిదే, అశ్ల- వాచికము నందలి యాలాప ప్రలాపాది వీేశేవములు నించే నిరూహి తము లగును,

పూర్వాభిహితములు కాసి యంగాద్యభినయను లందలి యచ్చ టచ్చట నున్న యొకానొకవిశేషము చి తాభఖినయ మగునసి మున్నుందు నిరూపితము కాగలదు, అట్టి చి_తాఖభినయము కన్నను (పకృత సామా" న్యాభినయము నందు విశేవు మున్నది, చితాభినయములో వాగంగ సత్వములన్నియు వ్యామ్మిశము లగును గావున చిత్రత యున్నది, ఇం- దట్లు కాదు. ఈ సామాన్యాభినయములో ప్రల్యేకనియతముగా పూర్వానుక్ష మయిన విశేషాంచర మున్నది. అదియె యిచట నిరూ. వీత మగును. సామాన్యాభినయము కామోపచారను ఇచ్చాధీనమున నొనరింప దగినది. సకల ్రాణివర్ల సాధారణమై. సకల జంతువర్షమున కాభిముఖ్య మాపాదింప గలదు. వాగంగ సత్వ స్వరూప మయిన. సర్వవిధ సామాన్యాభినయ మభినయమున సర్వదేవముల నావక్టింప గలదు. కామోపచారముగా ్హ్రీఫప్రరువనంఛావ మయిన సామా,

లి (ర ఏ

న్యాభినయము (ప్రైఫురుషుల యవస్తా భేదమున నభినీయమాన మగును. ఈ పిమ్మట నిరూపిత మగు వైశికోపచార మంతయు దీని శేషాంశము.

నామా వ్యాభినయము ౬8 శామోపచార (పతిపాదకము, “నమానానాం కర్మ సామాన్యం” నమానములుగా నుండు వాని కర శ కృతి సామాన్య మగును, అట్టి .యయభినయ మగుట సామాన్యాభినయము. బహు భేదభిన్నము లయిన యభినయము లందును సర్వసాధారణ చుయిన యభినయ[కియ యొకటి యుండుట చే నది యధాసనంభవముగా నెకే యభినయము నవగమింప "జేయును. సమానము లగు వాని కన్నిటికి నా యభినయకి)యారూప వముయిన కర్శయె యనుగతధర్శము,

నర్వసామాన్య మయిన యొక్‌ యభినయ ముండగా నానా విధము లయిన యభినయము లేల! యని శంక కలుగ వచ్చును. కొంద రిట్టందురు. “ఒక్కొక యభినయములో- నొఖ్టాక్టాటి సాధ్య ముగా నున్నది, ఆ సాధ్యాంశముల యుపస్కా-రమునకైై తగిన వ్యాపా రము ఆ యూ యభినయములం దుండును గావున నన్నియు నావశ్య శములు” అని, ఇది యంత బాగుగా లేదు, సూతములలో వలె నాటకాదులలో నుపస్కారము యుక్తము కాదు. అట్టి యుపస్కాార మిందు దోవమున కగును, కాన్యములు కూడ శాన్ర్రృముల వభె వ్యాఖ్యాగమ్యములే యగునేని వానికొక నమస్కారము, స్పష్టార్థ వాళ్య్ళమ్మాత్రమున సర్వము సిద్ధ మగును, అం దుపస్కార మవేవ్నీ “తము కాదు,

ఈ విషయమున (శ్రీశంకుకాదులభానము:- నాట్యము లోకాను సారి కాగా సుఖదుః ఖాద్యా వేశముల చే వక్స వివశు డగును. అప్పు చాతనికి _న్తంభస్వేదాదు లుదయించును, వానివే నాతని విధానము అన్నియు బృంహితము లగును. గుణక్రియాదుల స్వరూపసాహచ క్యా భ్యాసముచే సుసంస్కృృత మయిన శబ్దప్రయోగమును వక్క యను "నరించును, అప్పటి యాతని యవధానబంధ మంతయు తదానక్త మగును, సముచితము లయిన శెబ్బపయోగములచే నుపచితము లయిన యంగోపాంగ వికారసంకీర్షముల నే యాత డవలంబించును. కాస ఏకవిధ మయిన సత్వము నానాకూపములం దనుగత మె సామా న్యాకారమున భాసించుట యున్నది. అది య నేకముఖ విద్యోతిత మగుట చే నన్యము లవ శ్యాపేవీతములు కాగలవు.” అని,

ఓ౮ా నాథట్యవేదయము నమానీకరణము

నొనార్ల (పయోజనక మయిన (పయోగానుసారమున నానాంగ నంయుక్త మమున భావమును విభావింప జేయుటచే నభినయ మఖి నయ మగుచున్నది. ఈ యభినయ మనేకసంవలిత మగుటచే సమానీ కృతమై సామాన్యాభినయ వుయినది, నకలాంగోపాంగకర శైలు నమానసీ కృతము లగుటను భావింప నక్క_ర లేదు. అంగోపాంగకర శ్రలు న్వన్వ కూపముతో నుండుట కలదు. అన్నిటి నమాహారకృతముగా నుద యించు విశిష్టాభఖినయ మె సామాన్యాభినయము, అది యలాతచ్మక్ర క్రమ కల్పమై (పత్యేకళో భాన్పదమై రాణించును. తత్చ్రయోగ మలాతః చక్ర ప్రయోగ ప్రతిమమై మనోహోారి యగును. సామాన్యాభినయ. ప్రయోగ మెట్టిదను (పశ్నకు నమాధిగా వక్ష్యమాణాంశమును సామాన్యాభినయస్వరూపమును వ్యాఖ్యానించుచు నే యున్నది, శిరో వాస్త కటీ జంఘోరు కరణము లందలి నమ కర్శవిభాగము నామా న్యాభినయ మగునని చెప్పెదము,

సామొాన్ను మనుటచే నాంగికాదిగతము లయిన య శేపాభినయ:. విశేషము లుపలక,తములగును. తదభినయము సామాన్యాభినయను. చయూడుడు.! సాచీకృత దృష్టి నవలంబించి శిరమును పార్శ స్రనలేము చేసి కర్ష దేశమున తర్జని నుంచి శబ్ద మొనరించుటను నిస్హేశిం చుటలో దృష్టివిశేష మున్నది. శిరోవిెశేపు మున్నది. వాన్తవిః "శేషమున్నది. ఇవి యన్నియు. కలిసీ యొక (ప్ర త్యేకాభినయ. మగుట యున్నది కదా!. వీనిలో నొక్కొక దాని వలన శచ్టాభినయ మందలి యొక మాతాంశము మ్యతము సిష్ప న్నము కావచ్చును. ఒక్కొ-కడాని నభినయించుట కాక సంభూత ముగ నభినయించుటలో నొక విశిష్ట మగు సామద్ధ స్టమును గలదు. ఒక యంశమునె నముద్భ్చోధింప వలసి యున్న నన్నిటి (పయోగించుటయు. (పయోగమున న్యపయోజనము. విఘ్న సంభావనా విహీనము నకల సాధారణము స్పష్టఫావము సాతూత్కా రకల్ప మయిన యధ్యవసాయ నంపత్తిక్లై యన్నియు న పేవ్సీతము లగును, అభినయమన్న సంకేతమున నే విశేషము నిరుక్క మయినను అచట సాధారణకూప మయిన

నామూన్యాభినయమయు జ౬౯ా సామాన్యాభినయమును గుర్మింపవచ్చును, వకట దృష్టీ వ్యీ్శాదిక మయిన కుశలయత్నమును (పయోగయో_క్త స్వీకరించినచో తదుచిత మయిన శిరఃశ ర్యాంత మది నంపాదితము కావలయును, ఈ సానూ న్యాఖినయమునం దీ పోఢాకల్ప మేవంవిధమున శంగతము కాగలదసి యభినవగురుపాదగురువు లు నిర్దశించిరి ఈ యంశమున నభినవ గురుపాదు లిట్లు నంభావింతురు. రస భావ (వకాశచశ్రము లందు వాగంగసత్వజము లయిన విశేషము లా యా రసభావము లందు స్పష్టనిదర్శితము లయినవి కదా! వానినెట్లు ప్రయోగింపవల యునో యుద్చోధించుట కీ సామాన్యాభినయ్యపఘట్టము సమర్థ మగు చున్నది. సుగంధ పరిమళ (దవ్యములను నిర్మాణించు గాంధికుడు కి రాట(వణిక్‌ )గృవమునుండి గంధద్రవ్యములను ెచ్చి నమానీకరిం చును. అన్నిటిని కలియ గలువును. దీని భాగ మింత యుండుట: యావశ్యకము., దీని మొదట చేర్చవలెను” అని గాంధికుడు భావించి పరస్పరము యోజనము చేయును. అక్షైయీ సామాన్యాభినయమున నభినయము లన్నియు పరన్సర యోజనము పొందును. రనములలో శృంగారమునకు (పాధాన్యము నంభావించి యం దభినయముల భాగ యోగమున పౌర్వాపర్యయు క్షి ననుసరించి సమిీాకరించుట యుక్తము. ఈ విధాన మిట్లు స త్వాతిశయిత మై భాసించును, కాగా “సామాన్నా నాం కర [| నమాసీకరణం”ి ఈ నమానీకరణము సామాన్యకర్మయై భావన ప్రాయముగా నభినయములను విషయము చేసికొనును, స్వయ మభినయకూపమై సామాన్యాభినయ మగును, ఇది శృంగారముఖ ముగా నున్నను సర్వ మన్య ముపనేయము కొగలదు, ఈ సర్వము పహృాదయమున భావించియె “"సామాన్యాభఖినయమును చక్కగా తెలియ వలయు ననినాడు. సామాన్యాభినయ మను నామమె యన్వర్థమగుట నర్వ మనగతము చేయును. దాని గూఢ భావమె యా విశదిక రణము, సామాన్యాభినయ మి ట్లభినయ సమాహోారరూప మె" యగు నేని యందు వక్త వ్య 'మేమియు నుండ బోదసని కొంద రాశంకింతు రనియె “సామాన్యాభిన యో నామ శ్రేయః యని భరతుడు సాభి,పాయముగ ననినాడు. నామశబ్దము ్రసిద్ధిద్యోతకము. ఈ యర్థ మిక సారము.

లిం నాట్యవేదయు సామాన్యాభినయ ముట్టు (పసిద్ధ మయినను వా క్యార్ధబలము ననున లించి చానిని తద్విషయమున స్పష్టముగా "'జలియవలయును, సామా న్యాభినయమున విషయముగా గూడియుండుసది వాగంగనత్వముల వలన గలుగు నని స్పష్ట వ్యాఖ్యాత మె. అయినను తేద్యిమయమున తన్నిరూపణనున మా కొక యత్ని మవశ్యస్వీ కార్య మె యగుచున్నది. అభినయాంతరముల కన్న నాహార్యము కొంతన్య్యూన మే, అయిన నాహార్యము సిద్ధస్వరాప మగటచే నీ వాగంగసత్యములం దుపా _ల్తేము కాలేదు. అంగిక వాచిక క్రియ లట్లు కాదు. అవీ పూర్వాపరీ భూత రూపస్వ్యరూపములతో నుండును, అంగికములోని యవయవ వివేపము పూర్వభంగిమకు పల్లవముగా నుండి యు త్తరభంగిమ కాఛార మగుచున్నది. ఇళ్లై వాచికమును, వాచికాంగకముల విభా వన మిశ్లై సంభావనీయ మగుచున్నది. వాని విశేష మిట్లు భావ్య వమూానసుందరము, పూశ్వాపరీభూ తావయవ సముదాయస్వరూపమున నాంగికాదు లుండుటచే సామాన్యాభినయ మీ కారాత్మ్మక ముగానుం డును, అట్టిది యత్నసంపాద్యము. కావుననె మా యత్నము, అవోర్య మట్లుకాదు. అది వాని మధ్యమున స్థిమై యుండును, మార్పు పొందదు, పూ ర్వాపరీభూతన్వరూపము కాదు. అయినను స్థిరస్థితికము కావున యత్నసంపాద్య మె, దానిసీ సామాన్యాభినయ మున సర్వధా త్యజింప ఏలుకాదు. అందును సామాన్యాభినయ చింత యున్నది. లీలా వీచ్చిత్తి విభమము లనెడు వానిలోనిది స్పష్టము కాగలదు. వానిలో మాల్యాచ్చాదన విలేపన భూషణముల విన్యాస భీద మున్నది.

ఈ విషయమున గొంద రిట్లనిరి! _ అబోర్య మాంతర భావముల న పేశ్సీంవదు. దండము కమండలు వత్సమూత్రము మొదలగునవి [వత వీిశీపమ్యాతమునే సూచింపగలనవు గాని యొకభావము నే మాత్రము సూచింపవు ఉజ్జ్వల వేషము రతిని సూచింపదు, మలినవేవము దుఃఖ మును సూచింపదు. రతిశోఠకనులు లేకున్న నుజ్జ్వ్యల మలిన వేషము లుండ వచ్మును, అయినను రతిలో సమస్యల చేవ ముండవలయు ననుట, శొకమున మలినవేష ముండవలయు శనుటలు కేవల

నామాన్యాభినయమయు తిం మాచిత్యాన్మేము లయిన మాటలు, కొన్ని 'బాహ్యేభినయములు సుఖదుః ఖాద్యాంతర భావనిశ్చయముతో నుండవు- శేవలము గుణద్రవ్య . ముల నభినయించునవి యగుటచే 'బాహ్యాభినయము లయినవి, చిత్త వృత్తులకు బాహ్యార్థములకును కార్యకారణ భావనియమ మున్నది. చిత్త వృత్తుల నియతవ్య క్రి యిట్లు నంబంధనియతము, కావున ాహ్యాఖభి నయములు కూడ భావా పేశృ్షములుగని యుండుటను నిశ్చయింప వచ్చును. వాగంగస త్యాభినయము లన్యోన్యము సహసద్భావముతో నుండును. పరన్పర నపహాకారము వానిలో గోచర మగుచునె యుం " డును. ఆహార్యమునం దీ రీతి గోచరము కాదు. అందుననె సామా న్యాభినయ సంశేతప్రదము లయిన వాగంగనత్వములందు ఆహార్యము చేరలేదు” అని. ఇది మునివమతము కాదు. ఉపాంగాభిన యము నందును ఆహోర్యాభినయము నందును ఈ యంశము నిరూపితప్రాయ మె, న త్తే ప్రతిష్ట ఈ చెప్పిన విధమున సామాన్యాభినయము త్రితయనిప్పముగా నున్నది. వాగంగసత్వముల సమాహారస్వరూప మయినను విశిష్టశోభా స్పదమై యున్నది. వాగ ౦గనత్యములు దీసి రూపాపాదకము లయిన నిందు శక్తాభి భేయముగా నొకటి యవశళ్యము చెప్పవలసి యున్నది. అదియె “నాట్యం స్వే (పతిప్టితం” పె కారికలో “తత కార్యః (పయత్నస్తు” అనుచోట నున్న ళత్ర్ర శబ్దమును సత్వశ బ్లానంతరము యోజనము వేయగా “నాట్యం సత్యే తు ప్రతిష్టితం” అగును. సాత్వికాభినయము నంటే నాట్యము (పతిష్టితమై యున్నదని దాని భావము, నాట్యము రనమయము, రనమున సాత్విక మంతరంగము, కాన సాత్వికమే యభ్యర్ష్మితము, సాత్వికగత మయిన విశేష మె ప్రధమ వక్తృన్యము. దీని నొకవిధముగా (పశ్ననమాధానకూపముగా మలచు కొని పరిశీలింపవచ్చును, లక్ష్మ నాట్యము సముద్దిష్టము లయిన వాగంగ సత్వములంటె (పతిష్టితమై యుండగా వాగంగనతం తికభఖావమె విశద ముగా నిరూవీతము కావలె ననుట యిందలి యాక్షేపవళ్న శంక, దీని కిది ప్రతిసమాధానము. నాట్యము వాగంగజ మె యయినచో ప్రయత్న మే మాత్ర మక్కర లేకయే నాట్యసిద్ధి కలుగ వలయును. అట్లు లేదు.

తిం నాట్యవేదయు నాట్యసిద్ధి వాగంగసత్వజము, శావుననె సత్వమున నాట్యము (పతిష్టిత వుయిన దనుట. నత్వ మనునది మనన్సమాధానజన్యము, నమాహీిత మనస్సులో నది యావిర్భవించును. అది ప్రయత్నాతిశయము లేక సిద్ధింపదు. నత్వమందలి పయ త్నాధిక ఖే యుపయోగించును. సత్వ మున కట్టి బల మున్నది. అప్పుడు వాగంగముల యుపాదాన మేల 1- ఇక సీ వాద మేల! వాలును. ౨ నత్వాతిరిక్రోఒభినయో జ్యేష్ట అత్యభిధీయతే నమనత్వో భవేన్మధ్యః న_ళ్ష్వహీనోఒధమః న్మృతఃః 3౩ అవ్యక్తరూపం నత్వం హి విజ్హేయం భావనం్యయం యథాస్థానరసోపేతం రోమాంచ్చాసాదిభిన్లునై: సత్వమున నాట్యము ప్రతిష్టిత మయిన దనుటలో హేతుకధన మిందున్నది. అభినయము 'జ్యేస్టము మధ్య మధమ మని మూడు విధ ములు, అందు స త్యాతిరిక్త మయిన యభినయము జ్యే మందురు, సమసత్వముతో నున్నచో నది మధ్య మయిన యభినయము, సత్వ పీనాభినయ మధమము, న త్తే మవ్య కృరూపముగా భావనం్యశయ మై యుండునని గుర్తింపవలిను, రోమాంఛాదు లిందు గుణరూవములుగా నుండును, న _త్త్వము యధాస్థానముగా యధారనముగా నముచితముగ నంశ్లి వ్నమె యుండును, ఇందంతట న _త్త్యము న _త్వీమని యనుట సాది సశౌాభినయ పరము, వాచికాభినయము అఆంగికాభినయమును కూడి యొక-వో నభినయమున శ్రమముగ గాని యుగపత్తుగా గాని యుక్తము లయినప్పుడు వాగంగముల కన్న సాత్త్విక మె నమధిక ముగ భాసించును. వాచిక సాత్వికముల నభినయించినన్యు ఆంగిక సాత్వికముల నభినయించినను వాచికాంగికముల కన్న సాత్విక మె యాధిక్యముతో శోభించును. వాగంగముల పప్రయోగమునందును మూలాభధారముగా సత్వ ముండు ననుట పృథ (క్రృతిపాద్యము కాదు. సత్వప్రధాన మయిన యభినయమె (పశన్యతమాభినయ శ్రియగా నున్న ఫుడు 'జ్యేస్టాభినయ మందుము, స త్యాతిరిక్తాభినయము జ్యేష్ట మనుట సుసంగత మయిన వచనము, సమ్యుగభిముఖీభావ మిచ్చి సౌస్టవము

అం] నామాన్యాబినయము 83 పొందినదై నహృదయ సామాజిక ట్రీతిని రసపర్యంతము _పసరింహ "జేయునది సత్వమె యని గుర్తింప వచ్చును,

సాత్యికాభినయము కూడ వాచికాంగికాభినయ తుల్యమె. అయినను నాట్యము సత్వ,పతిష్టిత మనుట వలన సర్వము 'ప్రశనస్య ముగా సంపన్నమగునను భావము కొందరు సూచింతురు, సాత్విక మితరముల కన్న తక్కువే యగునేని యభినయ[క్రియ న్వ న్య రూప మున సంపూర్ణము కానేరదు. సాత్వికము "లేకపోయినచో నభినయు క్రియానామ మేని యున్ఫీలనము పొందదు. అభినయన మనునది చిత్త వృత్తులకు సాధారణ్యము సంపాదించుట యను సమాపదత్తియె (పాణ: ముగాగల యధ్యవసాయసంపాదనము, ఇది సర్వము సాతాళ్రారకల్ప, ముగా నుండును. ఇట్లి నాయోత్కా_రకల్చ స్వ తగ్గధ్యవసాయము నంపాదింప గలుగునది సాత్విక మె. అందుననె * స్వే నాట్యం: (వతిస్టితం”

“అవ్య కరూపం సత్వం హి” మొదలగు ప్రబంధమును (శ్రీ శంకుకాదు లీ విధముగా తమభావానుకూల మొనర్చుకొనిరి. వారి భావసార మిట్లున్నది. సత్వ మేల ప్రయత్నాతిశయ మ పేవ్నీంచును * ఇదిగో ! చెప్తుదుము ! రామాదు లనుకార్యులు. వారి యవస్థానుకార మున నటు లనుక_ర్ప లయినారు. రామాద్యను కార్యులం దోశ భావ సంశయ మున్నది. దానిని భావించి భావించి తద్భావన్యాపక ర్ధమున భావక సహృదయుడు రోమాంచాదులను పొందుచున్నాడు. అది నహ దయున కాంతర మయిన సత్వనంభూతము, నాట్యమునకు సంబంధిం చిన యీ సత్వము కేవల మవ్య_క్త మస్ఫుటముగా నుండును. రోమాంఇాదులు మాత్రమె తద్దమకములు, గమకము లయిన రోమాంచాదులు గుణభూతములుగ నె యుండును గదా! వీనిచే నభి గమ్య మగు సత్వ మవ్యక్తము. అస్ఫుటముగా నయిన నాంతరసత్వము లేకపోయివచో (న త్వాత్మళము లయిన సుఖదుఃఖాదులు లేకవోయి. నచో) రోమాంచాదు లుదయింప నేరవు. వాని నముదయ మహే తుక మగును. అవ్య క్షరూపము భావసంశయ మయిన నాట్యము యధాస్థానరసో వేతము. భావస్థానమున (పనంగనంగత మై ముఖ్య

శ నాత్యునేదయమయు

వముయిన రనము సత్యమున కూడుకొనును. అనుకార్యునం దప్పుడు రస్మసకృష్ణు పయత్నాధీన మయిన సుఖదుఃఖాదికము రోమాంచాది కార్యములచే విజ్హేయ మగును. అట్లది సాధ్య భావము పొంది యుండు టలో సత్యనముదయ మె హేతువు. అప్పుడు ప్రయోగ మంతయు సత్య మయ మగును, అట్టిది పకృష్టయత్నము లేక కలుగు కుట్లు? కావున సత్వము ప్రయ త్నాతిశయా ప మనుట యుక్తము, ప్రకృత రోమాం వాదుల యభినయము, సంపాద్యము కావలసి యున్నప్పుడు నటుని కత్య ముపకరించు నంటిమిం. సత్వీపకారము శేవల రోమాంఛచాదు లందే కాదు. అంగనల యలంకారము లందును సత్యే ముపయుక్షృ మగును. శ్రీలకు యావనాలంకారములలో సతోోపకార మపరి హార్యము, వత్యమాణాంగ నాలంకారములు (స్రీలకు కటక శేయూ రాదుల కన్నను భావవికార విశేమషసూచనమున నుపకారులుగా నున్నవి, వనితల యా యలంకారములు రూపలావణ్యాదుల నలె కుచకచముల వలె వనితాత్వము విద్యోతిత మొకర్చ గలవు, రూప లానణ్యములు కుచకచములును వనితా భావమునకు సూచకములు శదా! కుచకచాదులును శేనల మలంకారములు, వాని కొక యఖి సేయ మనునది యే మ్మాతము లేదు, యువతి యయినను ప్రయో గాభినివేశము కలదయినను ప్రయోజ్యము లగు హేలా లీలా విలా 'సాదుల [పయోగమున సత్వము "లేకున్న సామర్థ్యము కలది శానే రదు. మనస్సమాధాన మా మానినికి నపేక్షీతము. మనస్సు చేహ వృ్త్తి. సత్వమె సమాధానము, అదియు నుపచారమున 'దేహాత్మ శము, దేహమున మనస్సమాధానము సంపాదింపనలయును, అప్పు డీపుద్వికారముగా భావ ముదయించును, భావమె (పౌథావస్థలో హావ మగును. అతిశయావస్థలో హేల యగును, భావ మనునది సర్యాలంకారములం దంతన్పంచారి, కటకాదులన్నిటిలో హేమ మున్నట్లు హావాదులందు భావన మంతగ్గతము, అందు భావము మదనానపేష మయిన యాద్యవికారము. ఈ భావోదయమున తపణి కామయమాన శాకున్నను కామయమాన వలె కన్పిం చును అ భావమె ముదనాపేశ మగుట పొఢతలో హేలా

నామూన్యాభినయమయు లి త్వము పొందుచున్నది. శామినీ యొవనము (క్రమముగా నుపచితీము కాగా స్వా ల్మేంద్రియ మనఃస్వాస్థ్యము కుదురు కొనగా, 'జేవామందలి ఛా త్వాదుల వైహమ్యుమున -దేహప్‌కారముగా హోవము హేల కలు గును, థాత్నువెషమ్యము పోయినప్పుడు (ప్రవిలయము కలుగును గావున కూలయు హోవమొ భానమొ యస%సను. యావనకృతము లయిన శరీర వికారములును హేత్వంతరము నపేవీంచునవి కావు కావున వక్త గాత గతిము లయిన గుణములుగా భావములుగా నుండును, అంతియె. కాని వాని నభినయము లన నక్క_ర లేదు, కాని యొక విశేషసు మున్నది. వాగాద్యభినయములు కొంతగా వికననము పొంది ముఖరాగనంబంధ సంపాదిత సౌస్టువములై. (ప్రతీతములు కాగా నలెంకారము లని వ్యవ హోరము కలుగు చున్నది. ఒకప్పుడు కొన్ని య్యప్రతీతము లయిన నలం కారము లనదగి యుండును, ఈ యంశనర్వస్వ మె యవ్యక్ష రూప పదమున నిర్లిష్ట మగుచున్నది. లలి తాభినయాత గక హేలాస్వరూప మున గూడ నిది గూఢ మై యున్నది. శరీరవికారములుగా పరిగణితము' లయిన యా భావాదులు మాత్రమె సత్వబలమున (ప్రయోజ్యము లని శాదు. ఈ యంగజభావాదుల కన్న వేరుగా శీలకృతములగు స్వాభా వికము లయిన లీలాదులు పదియును సత్వబలమున నె (పయోజ్యములు: కాగలవు, ఇంకను మరికొన్ని నిసర్లజన్యము లగుటచే నీయత్నజము లన దగిన శోభాదు లేడును సత్వబలమున నె ప్రయో కృవ్యములు, ఈ శోభాదులు _స్త్రీగతములు వేరుగను వురుమగతములు వేరుగనునున్నవి, ఏీనినన్నిటిని నటుడు తత్స భావము "లేనివొ డయినను స త్వావష్టంభము: ననె ప్రయోగించును. సర్వము సత్వబల ప్రయోజ్యమె యగుచున్నది, ఇది 'యంతయు నవ్వ కృరూపాది పదపబంధమున (శ్రీశంకుకాదుల ఆాత్సర్యోన్నయన నీతి,

ఈ నీతి ననునరించిన యీ వ్యాఖ్యాన మంతయు బహుప్రదర్శన విలసితము. భరత గంధవిడుల కిది రుచిరము కాదు, తధాహి॥; అను 'కార్యగత మయిన యీ విశేష మంతయు కవి ళితోర్ధమై యుప దిష్టమా 1 నటళిక్షణమున కుపదిష్పమా కవిశితార్థ మె యనుకొందము. సత్వ మవ్య కృరూపము కదా ! సత్వమున నె భావసముస్థైన మనియు:

శి౬ నొళథ్యవేదయు

నిరూవితము. ఇట్టి సత్వము (పయో క్రలో నెట్టి స్థితితో నుంకును?. నటునిలో సత్వ ముండుట, యనుకార్యునిలో భావ ముండుట యనునది "యేమి? ఇది యెట్లు సంగత మగును! ఈ సామాన్యాభినయ[పస్తావ ములో ననుకరణ మభినయ సంపత్తి (ప్రస్తుతము. ఈ సందర్భమున 'స్వేతరముగా పాత్రల యందు (ప్రాగల్భ్యము మాధుర్యము నిరుక్త మగుటలో నేమి విశేష మున్నది. థావము హావము హేల యను మూడును [పతిలయ విలయ స్వభావమున పరస్పర కార్యకరము లస టను శంకుకుడు చిత్రరమణీయముగా చి(తించి వ్యాఖ్యానించెను గాని యది యుక్తముగ లేదు. (పతినంహారములో కార్య మెన్నడు కారణ మని న్యప దేశము పొందదు. ప్రవిలయ [కమమున పరిశీలింపగా పంచ భూతము లనదగిన పృథివీ జలాగ్ని వాయు గగనములు తన్మా (త లయిన గంధ రస రూప న్పర్శ శబ్దములకు కారణములు కాజూలవు. పంచతన్నాత్ర లహంకారమునకు కారణము కావ. అహంకారము బుద్ధికి కారకము కాదు. బుద్ధి (పకృతికి కారణము కాదు, (పకృతి బుస్ధి యపహంకారము తన్నాతలు పంచభూతము లను [క్రమము ననున శించి యిది పర్యాలోచితము. (పతిసంహోరములో (పకృతి యుండును. అన్లై కార ్టదశలో గూడ సంభవించును. త_త్పాదుర్భావ మపూర్వము కానందున నది యహాంకారాది కార్య మనదగదు, కమకమమున "కార్యకారణ భావ మనునది సంగతము కావచ్చును. భావమో హావ చుయినచో భఛావత్వమె పోయినది. హోవము హేల కాగా హావత్వమును పోయినది. ఇక హేలయు హేలగా నుండక విలయమె పొందవచ్చును, ఈ యవ్యవస్థ తగదు. వోవము హేలాత్మకముగ నున్నదనుట యొలః పోవము హోవముగ నె యున్నదనవచ్చును. కూలాదుల స్ధితి కార్య కారణఫావ వ్యవహార నమ్మాశయమున నుండునని యంగీకరించుట తగును, మరియొకటి గమనార్హము. భావహోావాదులు దేహవికారము లని యవి ప్రయత్ననిర్యరములని యనుటనే పరిశీలింపవ లెను. ఈ ప్రయత్న నిర్వ ర్యత యొట్టిది! ఈ సాట్యనంసారములో ప్రయత్న నిర్వర్ష్యము కానిది యుండునా 1. ప్రయత్నసంపాద్యత _ శేవ అము సాత్విక్నాద్వై తాభరణమా 1 రనభోగములో నొక యత్న

నామాన్యాభిన యము రితి మున్నది, అది విభావానుభావవ్యభిచారులందు సంగ్రాంతము. విభా వాదివ్యతిరి క్క మయిన యత్న మేజేని యుపయోగించునసి సంక మించిన దని నంభవించు నని భరతభావ మయినచో *విఫావాదుల నంయోగమున రననిష్పు త్మ” యని భరతు డనుట వృథ్యాపలిజ్ఞాత మనవలసి వచ్చును, భరతుని ప్రతిజ్ఞుత మనర్థమని యందుమా 1 గీతా “తో ద్యాదుల బలమున రంగబలమున సామాన్యాభినయము న్యవస్థితే మగునప్పుడు సత్వ నిర్వ ర్శ్య మయినను అభినయస్యభావము "లేనపుడు నాట్యమున నుపయోగ మేమున్నది + నాట్యోపయోగ మే 'లేనఫుడు “నామాన్యాభినయము" అని యపరామృష్టాభిధానము యుక్త మెట్ల గును 1 గీతాతోద్య రంగభంగిమలకు దూరముగా గూడ సత్యసంవ త్తి 'సద్భావ ముండును. అట్టిది కూడ స్యీకార్యము, అభినయానతారము లేదని (శ్హీశంకుకునకు సనార్యము కాదు. ఇట్టి (శ్రీశంకుక భావమును కూడ మునిమతాన్నుపపెశము లేనివారు శ్రద్దగా నంభావించిన సంభ" చింతురు. పవోనిండు! నారి త్‌ద్ధ వారిది, ఇ భరత ,ష్మ్టకియానునంధానమున జెప్పనలయునది మిగిలియే యున్నది. ఇట నిది రకత వ్యాఖ్యానము. గ్‌ ల్యే నాట్యం (పతిష్టితంగో కాన సాత్విక భావ గతిక్రమము నిగ్చైశింప వలెను. అదియె “అవ్యక్త కూపం సత్వం హ్‌ విజేయం” అని కొంత నిరూవిత మయినది. స్వస్నృంద రమణీయ మయిన చిత్తవృ త్తియ సం వేదనభూమిలో సంకమించిఐటై బేహమును గూడ వ్యాపించును. అట్లు సంక్రాంతచి త్తవృ త్రియె సత్విము, అవ్య కమగు సత్యము ఛావనం్రయ మని తెలియదగును. "అది నంవిద్భూమి యందును [పాణభూమి యందును సంవాతము35 నుండును, ఆ సత్య-గుణవి శేమములు కొన్ని "బేహపర్యంతము పనకింప గలవు. అప్పుకు స్యెదము రోమాంచము మొదలి'పనవి కలుగును. ఈ యంశము భానప్రకరణమునందు గుప్తమె యున్నది. ఇది యధాస్థాన రసో వేతమనుటచే సీ యర్థము నిశ్చేయము. రిసమున వొకస్థానము నియ తము. శృంగారమున నుత్తమ (శ్రీఫ్రుంను లుండవలయును, కౌదమున రత్లోో దానవా వేకు యున్నది. ఛభయీనకమున నధమ,పకృతి యావశ్య కము, ఈ విధానానతి[క్రముమున రనసంబద్ధముగా నుండునదియె శత్వముం

తి౮ా నాభట్యవేదయు కాగా నాట్య పతివ్యీత నుయిన సత్వము భావాధ్యాయ్మపఘట్టములో నవ్య కృరూపమున నున్నది. అది నముచితర సస బద్ధము. రోమాం, చాది విశేషములచే సత్విము భాసించును. అని పండి తార్థము, చిత్త వృత్తిరూప మగు సత్యము కాయసం(క్రాంత (పాణ బేహధర్శతా వశ మొన గలుగున దని ఫావరననిరూపణ [(పఘట్టమున నిరూపితచర మె. మజల మల తన్నిరూపణ వునరు క్రి రుచిరము కాదు, చే స్టాలంకారనులు ౪ అలంకారాస్తు నాట్యజై రయా భావరస్మాశయా. యౌవ నేభ్యధికాః స్తణాం వికారావక్ట గ్మాతజాః,

• ఆదౌ (తయోజఒంగజాస్తెషాం ద స్వాభావికాః పరే ఆయత్నజాః పున న్సప్త రనభావోపబ్బంహితాః ఈ చెప్పిన సత్వరూపనిరూపణమున కొక (పక్రియ యున్నది.

సంవేదన రూప (పన్ఫతి మయిన నత్వము కొంతి విచారితమైనది. వేరొక సత్యము కలదు, అది చేహూధర శ్రముగా నున్న సాత్వికము. అది సాత్విక లయిన యుదాక్తులందు గోచరించును, ఉదాత్సివసిత లందును, ఉదాత్తవురుషు లందు నుండును, శ్రీల యుత్త మత్వము వ అంగారరసపర్యవసానము కలిగి యుండును, వురుషుల యు తె మత్యము వీరరనవ్నిశాంతి మగును. శాంతము సర్వ్యపథధాన మట (పయో గార్థముకాదనుట నిరుక్తప్రాయము. (స్ర్ర్రీగత శృంగారమున. వురుషు నిష్ట మయిన వీరమున సర్వలోకానుగత వుయిన వుమర్ధ మంతయు వ్యాప్త మయి యున్నది. సత్వ్యనుయమయిన యు త్తమ ట్ర యాపమును విడిచి యితరమున ని చెప్పాలంకారములు నముచఛితివిని వశము పొంద నేరవు, రాజన తామస నగ్రభావక శరీరములం దీ సాత్విక చేస్త్టాలంకా రములు సంభవింపవు. చండాలీ వనితలకు రూపలావణ్యసంపద లుండ వచ్చును. వారు సాత్వికలు కారు, రాజనలు తామనలు, అయి నను రూపముండును. లావణ్య ముండును, ఈ చేస్తాలంకారములు వారలకు నుండవచ్చును. వారలకు నివి యుండునేని యు _త్తేమత్వమునె సూచింపగలవు, ఉ_త్తమవర్షము వారి సంపద్భృంశము సూచించున్నవై యవి యవ భాసించును.

నామూన్యాభినయము తిజా మా భట్టతోత భావ మిట్లున్నది. ఇందు మహూద్యాశయ మనునది చేష్టాలంకృతుల లక్షణము కాదు. అవి కొందరి యువతులలో నగోచ చించును, అట్లవి కల వనిత యాత్తమయని శృంగార సముచిత యని తలంప నవకాశముండును. విజశేవవిరహితము సామాన్యహాపము నయిన శృంగారము నాచేస్తాలంకారముల భౌసింపజేయునే గాని విశేషధర శ్ర మును గోచరింపజేయ లేవు. ఆ సామాన్యాత్మక శృంగారములో విభ వాదుల సువీవేక ముండదు. వ్యభిచారి భా వాత్మక మయిన దశాంతర సంన్పర్శ ముండదు. ఈ సామాన్నాభఖినయములు లావణ్యాదుల వతె నభినయిరిప వలనుపడనివి కావు. ఇవియు శరీరవికారములు, అనుఫావ ములు, కావున నె *విభావానుభావ వ్యభిచారి నంయోగాత్‌ * అనియె భారతవాణి. వై పురుమగతము లయిన శోభాదులు కూడ సామా న్యాభినయము లయినవి, అవి కూడ “నీతదు త్పాహ పకృతి” యని యింత మాతమునె గమింపజేయును, అంగనా శృంగారోచిత మయిన యత్కి_ంచివ్చేష్ట్రిత మభినయించి నప్పు డట్టిపట్ల చేప్తాలంకారము లవళ్య మభినయింప వలసి యుండును, నర్వసామాన్యముగా సరా వస్థానుగతముగా వాని యభినయ ముండును గావున సామాన్యాఖభి నయము లగును, ప్రధానవురువుని శోభాదులు నక్ష భావింపదగి యున్నవి. స్వ న్య భేదములతో గూడిన వాగంగస త్వాహార్యములు యధానంభవముగా గుమికూడి కిలికించితమున విచ్చి త్తిలో వభవమ ములో నంతఃప్రవిష్ణము లగుచున్నవి, సామాన్యాభినయము లగు చున్నవి. వాగంగాహార్య యోగ మున్నను ఏనిలో సత్యపధానత యుంకుటచే సాత్యికము లని వ్యవహారము కలిగినది: ఇల్లీ పామాన్యాభినయములు ప్రధాన _పమదా ఫురుషద్యార మున విశ్వమే వ్యాపించినవి, వానినీ ప్రఘట్లమున జెప్పవలసియున్నది. ఇపి యలంకారములు, ఇతరములు భావనిరూపణమున నిరూపితములు. ఈ యలంకారము లిచట నక్తవ్యముఎ, వీ నచట చెప్పలేదు. ఇవి శీవలము శోభానంపాదకము లయిన యలంకారములు, ేహకాత్ర నిస్టములు, చిత్తవృత్తి రూపములు కావు, అందున నే భావాశలరుము లని భరతు డనుట. భావసం[శయము లని యసనినంతన సర్వభాదనమా

౮ాం నాభట్యవేదయు చ్రయ మున్నట్లూహింపరాదు. రతి భావమును మాత మివి యభిన యించు నవి యగును, ఇవీ చభూవనమున నుదిక్త్కములై యుండును, బాల్యమున నుద్భిన్నములు కావు. వార్ధకమున తిరోభూతము లగును. “తగుణీముణుల యీ భావములు కుట్తమి తాదులును రాత్రినమయమున,. గోచరములు కానట్లున్నఘటపటాదుల వలె కామప్రదీపము. (ప్రకటీక 80చు నని యొక యఖిజ్ఞు డనినాదు.

స్రీలకు యాననమున నభ్యధికముగ గోచరించు నీ వికారములు: వక్ష్రగాతజములు. ేహవికారమ్యాతిముననె యివి యుండును. అంతిఃప్రాణభువిలో నుండు బాప్పాదులు కంఠరోభానులను గలుగ జేసిన ట్రైని కంఠకరోధాదుల నీయవు, ఈ చేస్టాలంకారాదులు వక్ష్రగతము- లనుట (ప్రధాన మగుట వక్త్ర ముపాత్త మని సూచించును. వమ్ల్షోనితం. వాదు లిచటి గ్యాతములు, ేహవికారము లగు వీనిలో గొన్ని (శ్రేయాత్మకములుగా నున్నని. అయినను పూర్వజ న్మాంతరితము లె నతోోద్చుద్ద మయిన _ భావనంన్కారమాత్రమున సముచిత దేవా మున్ననె యవభాసించును. అట్టివె “యంగజములు కాగలిగినవి, భావము హోావము హేల యనునవి యంగజ భావములు. కొన్ని భావము లిప్పటి జన్మనముచితము లయిన విశిష్టవిధావానుప్రవేశముచే రతి భావము పరీస్ఫుటము కాగా తదనువిద్ధ మయిన చబేహమున పరిస్ఫు రింప గలవు ఇట్టి వివి స్వాభావికములు, సహృదయ పహృాదయ నోచర మగు న్యకీయ రతిభానమున నావిర్భవించును. స్వభావబలము ననుస రంచి యొక తె కొకటియె కలుగును, మరి యొక ర్తుకకు మరియెకటి కలు గును, ఒకభామకు అెండు మరొక లేవుకు మూడు కలుగును, కొన నివి న్య్వాభావికము లనుట యుక్త మె.

భావ హోవ హేల లన్నియు స త్యాధిక లయిన యు_త్తమాంగన లందరి యందును నంయాతములగును. అశళ్లై శోభాదిన ప్తక ముత్తమ సత్యాధిక పూరుషు లం దుదయించును. ఇట్టంగజ ఫానములు స్వాభా విశము లనదగి యున్నని, అవి క్రియాజన ములు, అయత్న జములయిన. భావము లమున శోభాదులు గుణస్వభావములు, యత్ననంజూతనులు (కీియాత్మకము లందును కాని యందలి యత్న మిచ్చ. అది 'చేవ్య్మకీియ.

౧౧|| నామూన్యాబినయము రాణ ఇ్లై పదార్ధవిదు లభిమానించిరి. వీనికి వేరుగానుండునపి యయళత్న జూతములు. ఈ ేష్టాలంకారములందు మొదటి మూడు భావ హోవ హేల లయత్నజన్యములు. వీని నాద్యభావము లనవచ్చును, (పాచ్యవాననానువిద్ధ "దేహమాత్రమున మొదటగనె యివి (ప్రభవం చును. ఇతరములు పది స్వాభౌవికములు, ఇవి యన్నియు భావోప బృంహీతములె యగును. స్వాథావికము లని యనుటచే నయత్నజము లని భావము, న్వ స్వ రతిభావముననె యివి (ప్రాణితము లగును, శోభాదిస_ప్తకమును రన భావోపబ్బంహితమయి యయత్ననంజాత్‌ మని భావింప వలెను, ఇవి యన్నియు సత్వ మున్నఫుడె సంజాతము లగును. వ్రు _స్తచిా లేఖ్యలిఖతముల కివి సంగతములు కావు.

౪౬ దేహాత్మకం భవే తృత్వం నత్వాద్భావః నముద్ధితః

భావాత్సముత్రితోహావో హావాద్ధేలా నముత్చితా

8 హేలా హావశ్చ భావశ్చ పరన్పరనముత్రితాః

నళ్వభేదె. భవంత్యేత్‌ శరీరే పళృతిస్థళాః- సత్వము "బేవోత్మకముగా నుండును. ఉత్తమ శరీరసిద్ధి కలుగ గనె నత్వము శరీరస్వ ఫోవముగా నంభావిత మగును. భావ హోవ సేలల కుపశేేపక మయిన వీఠబంధ మిందున్నది. సత్వమున భావము కలుగును, భావవుున సోవము సంభావితము, హోవమున హేలయు సంభావితము కాగలదు. తీవతర సత్వ మున్నచో జేహమె సర్వోప మేపళకము, సత్వము బీబోత '్రకముగా ననువిద్ధము "'కాకవోయినచో నప్పుడు పాక్సన రతివాననా జన్యమయినదిగో న యుండు నతంము నహకారి. వేరొకడాని నవేవీ,0చును. అట్లు సవాకార్యంతర మశకీత మగుట యిట్లు సూచిత మగుచున్నది. కేలా పోవ భావములు పర న్పరసముళ్టితము లగుట యిట్టిదె యగును. శరీరమాన సత్వ భేదమున్న ప్పుడు హేలాదులు పరస్పరజన్యము._ లగును. “హేలా బోవళ్చ భావశ్చ అనుచోట పహోవ పడానంతర మున్న “చో కారము “అపో యను నర్ధమిచ్చును. భావపదానంతర చ కారము నమాచ్చయార్థ కము. రెండు *చి కారములు నముచ్చియార్థకము లనదగదు.

భతి నాక్యువేదయు అకు యయిన మూడవ *చి కారము నావశ్యకమగును, ఇచటి భవ మి ట్ల్రభ్యూహ్యము ఈభావాదులు ్రకృతిస్థితములై.. బేహ స్వభావమును మాత్ర మ పేవ్మీంచున్నవై నను పరస్పర నముత్థితము లగు చున్నవి, కుమారీశరీరము నందు (ప్రాఢతమ కుమారిక లందున్న పీలా విలోకనమున హావ ముద్భవింప గలదు, భావము పూర్వ నుల్లానము పొంది యున్ననె హావ ముదయించును. భావ ముల్లాసితె పూర్వము శా'ేని మొదట భావమె యుద్భవించును, హోవమె [పొఢపమారికలో గన్నడిన భావము కలుగవచ్చును. హేల కలుగ వచ్చును. మొదట హోవావస్థయె సముద్భిన్న మయినచో (పౌఢకుమారికలో హేల దర్శిం చిన హేల వలన కూలయు గలుగును. ఇ్తై బోవమున హోవము భావ మున భావము కలుగవచ్చును. ఇళ్లు పరకీయభావాదులను వినినప్పుడు తద్భావ నిరూపణార్థము కల రమణీయ కావ్య మాళర్ణించి నప్పుడును హేలాదులకు (ప్రబోధము కలుగుటయు భావింప దగియున్నది, ఇదియె శావముల యన్యోన్యనమున్రైనము. + భావము హోవము హేల

౮ వాగంగ ముఖ రాగైశ్చ నత్వే నాభినయేనచ

కవేరంత్యతం భావం భావయన్ఫావ ఉచ్యతే

౯ తతా కభూ వికారాఢ్యః శృంగారాకార నూచకః

నగ్లీవారేచకో జ్ఞేయో హావః పత నముదృవః

౧౦ యో వై హావః న ఏవైషా శృంగార రన నంభవా

నమాఖ్యాతా బువై క్లేలా లలిళకాభినయాత్మికా భావ హోవ హేలల లణము లిందున్నవి! భావాదులు (పకృతి స్థితములె యయినచో నంగజములగు నివి వేని నపేవీంపవనియె భాఏంపవలసి యుండును. కాని యీ యంశము సంబంధార్ద్హము. అదియె “వాగంగముఖరాైశ్చ శ్లోకమున నున్నది. భావముల నిరూపణమునం దీ భావగంధముకలది కలదు కాని దీని యర్థము. విశిష్టము. "దేవా

ధర్మము చి త్తవ్య_త్తిన్వభావ మనుట సర్వశమ్మతము.

౧ థావము

వాగరగ ముఖరాగములవే సత్వముచే నుపలఖీత మయిన భావము వాగంగసత్వవి శేష మగును. అదియే బాలికలలో జనించు

నామూన్యాబినయయు టా3ి భావము. అంతకన్న ేమియు విశేషము లేదు, కాని కవి యంతర్ల్గత బావమును ఫాపింప "జేయునదై. భావ మగుచున్నది, వాననాత శక్‌ ముగా నంతర్వ _రృమాన మగు రసాఖ్య మయిన భావము నిది సూచిం చును గావున భావ మగును, ఈ భావభావన మందరకు గలుగదు. కవికె యట్టి భావభావన మున్నది. సూత్ముసూత్మూర్థములను గూడ కవి దర్శింప గలడు. అట్టి యాతడు సహృదయుడు, నహృదయ వృాదయాంతగర్లత మయిన సంస్కా- రాత్మక రసాఖ్య భావమును భావింప జేయు గలుగునది ఫావ మని పర్యవసి తార్ధము, ఇది నిరూవీత సారము, కుమౌరికలు ెండువిధముల నుందురు. 'ఉ_త్తమరూప యధనమ రూప యని. ఒకానొకకుమూరి వాక్సరిస్పందము దూచ్చి చయమురాది వ్యాపారము. పరిశీలించి (శ్రీడనక వ్యవహారాదు లందలి ఖేదజనిత మయిన ముఖ్మవె నర్ష్య ముపలవీ,ంచి, బాప్పాదికము భావించి సహృద యుడు సంభావిత చేతిస్కుు డగును, ఆతని వృాదయమున వి శేపోల్లాస ముదయించును. అది యభినయజనిత మైనడిణా ననుమాతృరూపమున నుండును. కాని విశేషాధ్యవసాయ మాపాదింప * గలదు. అప్పటి యాతని మతి సుగతియె న్వ్యభావరమణీయము. “ఈ నాయిక యొక మహనీయ కాగలదని యాతడు నంభావించును. అంతర రతివాననా నద్భావమున సముపనత మయిన యట్టి యా వాగాదుల యా విశిష్ట నస్వరూపసంప్తి 'చేవావికారవిశేష మై ఫావ మగుచున్నది. వాగాది నముపలవ్నీత్‌ మయిన యిది యభినయతుల్యముగ నవభాసించుట యిందలి స్వరూపవివేకము. భావమున కవష్టంభ మిచ్చు సత్వము ఆ యా (పకృతులలో నన్యాన్యన్వరూపమున నుండును. తత్క్చుతముగా భావము కూడ నానావద్ధాంతరకృతముగ నె యవభాసించును. ఈ విధ ముగా భావమును నిచ్దేశేచుట నముచితము.

ఈ హోవము హోవమతీ,వికార ములు భ్రూవికారములు బహులముగా గలిగి

యుండును. శృంగావాకారము సూచించును. (గీవా లేచకములు కూడి యుండును. స్థితనముళ్థితముగా నుండును. ఉత్తమాంగన పొతన్వభా వముననె భూ తారక చిబుక గీవాదుల సాతిశయ మయిన వికార

లా నాఖ్యవేదయు రూపధర్మ్శ్మము నహృదయానహృదయ సర్వజనహృదయమునకు శృంగార సముచిత మయిన యాకారమును సూచించును. అట్టిదది చోవను, ఈ హోవము తన చిత్తవృత్తి నితరమున హవిస్సుగా వర్పించు కుమూరికను హోావయుతనొనరించును. ఈహావము స్థితసముత్ధి తము స్థిత మైయుండియె స్వయముగా సముత్ధిత మగును, పోవము స్యయముగా నుద్భిన్నసముద్భిన్నమై విశ్రమించునది యగును. సాకే గ! వి, శాంతమనగుట దీని స్వధర ము, ఇదియె (పసరశైకధర శ్రమగుచో హెల యగును, కావుననె యిది సుకుమవూర పరికర సబ్రహ్మచారి యగుట నిరూపీత మయినది, హోవావన్లలో స్వయముగా రతిప్రబోధనము ఇవి తము శాదు. కేవల మా రలోసంసాగార బలమున నట్టి వికారముల శలిగి యుండుట సంభావీత మగును, ఈ వికారములను జూడగా రతి స్ధితి యభ్యాహితము కల్పితము నగును, రతివానన బాగుగా (పబుద్ధ చుయినప్పుడు వికారాదుల జూచి (ప్రబుద్ధరతియుండుట నూహ్‌ీంప వచ్చును గాని యది యంతగా స్ఫుటీభావము పొందదు. సముచిత విభావోపగ్రహ మం దుండదు, అది నిర్విమయముగా నుండును, 3, హేల

అప్పు డుదయించు చేహవికారవిశేషమె హేల, “హిలజ= భావ కారణ” యని ధాతుపాఠము, హోవమె శృంగార రస సంభవమై కూల యగును, ఫావసంబంధమున (ప్రనరత పొంది వేగవాహిమై హావము “హీల యగును, వేగమున వెడలు వానిని హేలగా వెడలుచున్నా డనుట లోకమున ప్రసిద్ధముగ నున్నది. హేల శృంగారరస సంభవము, శృంగారరస మనుట యిచట రతిని నంశేతింప నలెను, రతి హృదయ గతము కాగా హేల సంభవించునని భావము, శృంగార రస నంభ వముకాశృంగారరనపతిభానము నందున్న సాధారణ్య రూప నంపత్సి కిందు నంఖావనము కలుగును, సామాజికుల శృంగారర సాస్వాదముతో నదృశరూప మగు సంభావన చమత్కాారమాత్రప్రాణముగా నిందుం డును ఇది హేలా రమ్యత. ఇది లలితాభిన యాత సశము. హొంతగా నయినను విషయార్జన నువభాసించినచో విభావవ్‌కేష పరిస్ఫురణ ముండదు, వర సుందర రూప సముత్కీర్శము కల (గావముతో సమ

నాచాన్యాభినయమయు న్‌!

ముగ శ్రైశవ దళోశ్తీర్ణ నుయిన తారుణ్య మున్నీలిత మగును, కావున నె యిది లలిత చేస్టాభినయముతో నుండును, వికారావేశాతి ఛయ వశమున సనిందభినయరూప ధం శ్రమంతగా (పతిలంభము పొందదు,

భావభంగి యిట్లుండును, వనితలకు శెశవము వ్హూనమగు నవుడు 'కేల్మీకమ మొకటి యనుపద మపూర్వముగా నుండును. అలక లువ్వెత్తుగా నెగిరిపడుట్క శిమోరనము కూడిన కబరీ భారము, దంత ముల పరిమ్క్రాయాకర్మ, సనీవీహననము, (భూలాస్యమునకు. తగిన పట్టు దల, తిర్యన్హోచనముల వల్గితములు, వాక్కుల ఛేకోక్రినం్యకాంతులు నన్నియు భావోదయ భావనా భంగిమములై భావ్యమానములు కాగ లుగు చున్నవి,

హోవరీతి యిట్లుండును, “ఈ మృగనయన తారుణ్యము తాకి నది. ఇక సీమెటేది రమ్యుము కాదు! స్మితము కించిన్నుగ్ధము. దృ్టీ, విభవము తరలమధురము, వాచాపరిన్సంద మభినయ వ్‌లాసోక్రి నర సము. గతారంభము కినలయిత మయిన లీలాపరికరము కలిగి యపూర్యరామణీయకముతో నున్నది,

హేలాలీలాన్వరూప మిట్లు సామోత్క_రించు చున్నది.*"ఈ వనితా హృదయమున నొక (_పేమలతిక యున్నది. మదను డా లతికాసేచన మొనర్చ ప్రయత్నపడినాడు. గీతధ్వనులు వినరాగా కురంగివలె నంగ ముల నీమె _స్తిమిత మొనర్చినది. కాంతోదంతము వినియు వినుటకు చెలిదు నశ్తై ప్రశ్నించు చున్నది, అనిద్రముగా నీమె లోపల న్నిద్రించు చున్నది. ఓహో ! యొక యభినవ్యపేమలతిక మొలకలెత్త నిట్లయిన దని భావింతును.

ఇప్పటికి వీనిలో భావాంతర్హత మయిన రతి(ప్రబోధము మొత మె నిరూపితము, అభిలానశృంగార మిందున్నట్టు భావింపరాదు. బాహ్య ణున కుపనయనము కలుగబోవు సమన్వ ఫుకుపార్థముల సద్మపీఠ బంధ ముగా నుండునట్లు ప్రకృత మిది యంతయు (శ్ర్రీలప పరమోత్సవమై లోకో త్త రాలంకారమై సాతిశయముగా నానందస్తానమై పళమపవిత్ర మగుననుట వ్విశుతము, ఈభఫావాకులు వురుషునకును నంభవింప వచ్చును, కాని యివి వనితటకే యలంకారముగా నుండును. అందుననె

౮౬ నాట్యవేదయు వనితాగతములుగా వర్థితము లయినవి. ఫురుషున కుత్చాహవృ తృ్యను సారమున పరవమాలంకారము లగును. కావుననె సర్యనాయక భేదము లందును ధీరత్వము విశేషణముగా నిరూపిత మగుచున్నది. వారియందు శృంగా రాదు లన్నియు ధీరత్య్వమున నాచ్భాదితేము లగును, క్స్‌ గ్రో దాళ్తుడు ధీరలలితుడు” అనుట యిట్టి దె. ఇప్పటి కీ మూడును శ్రీల కంగ జన్నము లయిన విజీవములు. న్యా భావికములు పది యున్నవి. వాని యుశ్హైళ మవసర[పా ప్త్వము. వాసి లే టున్నవి. ౧ లీల, ౨౨ వీలానము, 3 విచ్చిత్సి 5 విభమము, ౫ కిలికించితము, ౬ మోట్టాయితము, ఇ కుట్టమిత ము, ౮ చిబ్య్చోకము, నా లలితము, ౧౦ విహృతీము, ప్‌ని స్వరూపములను [క్రమముగా నిస్చేశింతుము. విశిష్టవిభావ ములు తగినట్టుగా లభించినచో రతిభావము నవిజశేవముగా స్ఫుట మగును, చేహవికారము లయిన యీ లీలాదులన్నియు రతినముప బృంహణమున కగును. శాశ్యాచార్యు లయిన రాహులకాదులు ఫొందరు భావాదులలో లీలాదులలో సూత్మ్మముగా నున్న భేదమును నరిగా గుర్తింపక ఉకలాహావాదులను లీలాదులందె పఠించి పరిగణిం చిరి, చేస్ట్యయె యలంకార మగునని యినిరి 'తావన్శాత్రమున నె సామాన్యముగా నవి విశాంతము లగునని చేష్ట లలంకారము లనుట పామావ్యో క్షి యని వారభిప్రాయపడిరి. ఇది యుక్తముకాదు. వీని స్వరూపవి వేకము కొంత నిరూవిత మయినది మరికొంత విశదము కాగలదు. ఈ లీలాదిదశకము యెక్క లక్షణము లిట్టున్నవి. ౧౧ వాగంగాలంకారెః శిష్ట ప్రీతి పయోజికైర్మధురైః ఇఅష్టజనస్యానుకృతిన్లిలా జ్జేయా (పయోగజ్జైః ౧౨ స్టానాననగమనానాం హన్తభూన్నేతకర్మణాం. చైవ ఉత్పద్యతే విశషోయః న్స్‌్హ న్స తు విలానః స్యాత్‌ ౧౩ మాల్యాచ్చాదన భూషణ విలేపనానోమనాదరన్యానః న్వల్పోపి పరాం శోభాం జనయతి యస్మాత్త విచ్చి త్తి:

నామూాన్యాభినయము ౮8

౧౪ వివిధానామ్రూనాం వాగం గాహార్యనత్వయోగానాం

మదరాగహ్యజనితో వ్యళ్యాసో విభమో జ్లేయః

౧౫ న్మిత రుదిత హసిత భయ హ్మ్‌ గర్వ దుఃఖ (శ్రమాభిలాషాణాం

నంకరకరణం హాన్దాదనకృత్‌ కిలికించితం . జ్ఞేయం

౧౬ అష్టజనన్య కధాయాం లీలాహేలాదిదర్శనే వాపి

తద్చావభావనాకృతముక్తం మోట్రాయితం నామ

౧౭ కేశ స్తనాధరాది (గహణాదతిహ్న నంభమోత్పన్నం

కుట్టమితం విజ్హేయ నుఖమపి దుఃఖోపచారేణ

౧౮ ఇష్టానాం భావానాం (ప్రాప్తావభిమాన గర్వనంభూతః

స్రీణామనాదరకృతో బబ్బోకో నామ విజ్టేయః

౧౯ హస్తీపాదాంగ విన్యాసో (భూనేతోస్ట పయోజితః

సౌకుమార్యాద్భ వేద్యస్తు లలితం తత్పకిర్తితం

౨ం వాక్యానాం ప్రీతియుక్తానాం [ప్రాప్తానాం యదభాషణం

వ్యాజాత్స్వభావతో వాపి విహృతం నామ తదృ్భవేతి ౧. లీల: ఇష్టజనానుకరణము లీల యగునని పయోగవిదులు శు ర్హింతురు, ప్రియతమగతము లయిన విశిష్ణములగు వాగంగాలంకార ములను _పేయసి తనయం దాపాదించు కొనును. అట్లాపాదించుకొను టలో తన కాతనియందున్న బహుమానాతిశయమాపమగు వ్రీతి నిమి _త్తము. స్వాత్శృనం యోజితము లయిన యీ వాగంగాలంకారములు సుకుమారములుగా మధురములుగా నుండవలెను, (వవీయుని యుద్ధ తము లయిన వాగంగాలంకారములను పట్ట గాదు. మధురము లయిన నివి విశిష్టముగా నుండవలెను, "కేవలము కృతిమమ్ములై కల్పితరూప ముగా నుత్తుత్త యభిమానమున నావాదితము లయిన వను భావ ముత్పాదించునవి కారాదు, అప్పుడె యిది యిష్టజనానుకృతి యగును. ఈ యనుకృతి పూర్వము కరణములం దుశ్లేఖంచిన యుద్ధ ట్టకరూప ముగ నుండి యవికృతముగ భాసింపవ లెను. స్వాత్శలో నది స్వాల్శీ కరణమున గోచరింపవ లెను ఈ పది భావము లపా_ఫ్టభోగలకు (పాప్తనంభోగలకును సంభవించును, వారు వీరు వని నంభావింతురు. (పతిపాదింపనున్న శోభాదిన పక మపా _ప్తసంభోగావనస్థయం దే శోభిం చును. లోకవాచావిలాసు లయిన కవులు ఈ లీలాదులను పరన్బర సాంకర్యమున (ప్రయోగించుగున్నాను. “గ తేషు లీలాంచితవిభ మేషు”

లలా నాధఠ్యవేదయమయు అని కుమారసంభవమునం దున్నది. లీలావిభమము లందు నిగూపి తము లగుటలో నౌచిత్య మెట్టిది ? అట్టి పట్టులందు వాని నుపచరిత- స్వథావముననె గుర్తింప వలసి యుండునో + లోకప్రసిద్ధినె ప్రమాణీక రింపవలసి యుండునో ? *గ లేము లీలాంచితసుందశేమవూ అని తంధత్రజ్ఞులు వాఠాంతరము పఠింపవ తెనందురు. (శ్రీభ శ్చందు రాజశిన్యు లిది యంగీక రింపరు. వనితలలో స్వాభావికముగా గలుగు సీ లీలావ్‌భమాదులు తదొచితములుగ నె యుండును, ఆ యా నమయములందు చారల కవి శిశూచాతుర్యమాపాదించును. కుమారనంభవ మందలి ప్రన_క్రి. సొ రాజహాంపైరివసన్న తాంగీ గతేషు లీలాంచితవిభమేషు వ్యనీయత ప్రత్యుప దేశలుళ్టేః అదిత్సుభిగ్నూ వురళింజి తాని పార్వతీ నూఫురశింబితములను (గగ్రహింపదలచిన రాజవాంనలు (పత్యుప'చేశాన క్రి కలిగి లీలాంచితవిభ్యమగతులలోపార్వతీ జీవికి శిక్షణ మిచ్చినవా 1 యని యాహేీంపదగి యున్నదని పద్యఫౌవము. పార్వతికి లీలావిభమ(ప్రభృతులు కలుగనున్నవి. (ప్రస్తుతము పార్వతికవి సముచి తములు, ఇపుడు రాజహంస లా శిక్షణ మిద్చుచున్నవి. లీలాదుల యభినయ(ప్రయోగ'కాలమును వ్యాహోరించి శిక్షణమిచ్చు రాజహంన లకు క_ర్శృత్వ మిందు, క్పేవీతమయినది.

-౨. విలాసము, స్థానాసనగమనము లందును వాన్తభూన్నేత కర్శలందును. సున్లిస్ట మయిన విశేమ ముదయించుటను విలాన నుందురు. ననితలకు స్టానకాదులన్నియు నయత్నశివీతములె, అయినను తే త్కాాలమున శృంగారబలనముపనీతములై రూపతోభ కలిగి యను ల్బణన్వ భావమున విలాసాత కము లగును,

3. విచ్చి త్తి. మాల్య మాచ్చాదనము భూమణము విలేపనముల ననాదరముగా న్యసించుట వని అఆ విన్యాస మనాదరమున స్వల్ప, ముగా నున్నను నమతిశయితశోభ నంపాదించును, అల్బముగ నునికిచే గూడ పరాశోభానంపాదన ముండుట సౌధాగ్యగర్యమహిమ యన వచ్చును. సమాదరమున విన్య_న్తము లయిన మాల్వాదులె శోభా హేతువు లగుట లోక (పసిద్ధము, సవాజసౌభాగ్యాతి శక ముండగా-

౧౨] వామాన్యాబినయము లజ ననాదరవిన్య సము కూడ రమణీయతను సంపాదించును. అది విచ్చి త్తి. శాకుంతలములో శకుంతలను మూచిన దుమ్యంతుడు “సర సిజమను విద్ధం శే వలీనాపి రమ్యం *” మొదలుగా శకుంతలను భావించినాడు. అందలి రీతి యీ విచ్చి త్తి కుదాహారణము కాజాలదు, శై నలమున్నను పద్మము రమ్యము. చం[దకళంశము మలిన మయినను చందునకు శోభ నె కూర్చినది. వల్క_లముచే గూడ నీ శకుంతల మనోజ్ఞ ముగణె యున్నది. మధురాక్ళతుల కేది మండనము కాదు!” అనునీ భావ నలో నాభాగ వ్‌ రక సత మయిన యనాదర న్యానము "లేధు. అంతయు శకుంతల కప్పట తిపస్వినీసముచితి వేషపర్యిగ హణ _ ప్రాయముగ నె యున్నది. కాగా సౌ భాగ్యగర్యకృత మయిన యనాదర విన్యానమె: విచ్చి త్తి యగునని తాత్పర్యము,

5, వీభమము. వాగంగా హార్యసత్వ యోగ ముక ల వివిధార్ధ ముల మద రాగహర్ష జన్య మయిన వ్య త్యానమును విభమ మందురు. ఇందు ఊమోూోగమనునది శేదము. వాగాదిభేదమున బహుభేదములు పొందిన బవ్వార్థముల యన్యధాసన్ని వేశము కూడ విచ్చి _త్రిలోవలె సౌ భాగ్యగర్యకృత మె యగును. వాక్యము నొకవిధముగా పలుక్రవలసి. యుండగా వేరొకవిధమున పలుకుట యొకవిధమగు వ్మిభమ మగును, ఇది వాగ్యోగమున నర్థమందలి వ్యత్యాసము. వాస్త్వమున నాదాన "మొనర్చవలసి యుండగా పాదమున నాదాన మొనర్చుట యంగ యోగమున నర్థమునగల వ్యత్యాసము. రశనాసూ తము కటిధార్యము, దానిని కంరమున న్వసించుట యాహార్య యోగమున నర్ధవ్య త్యానము. మదరాగహర్ష జన్యమని యనుట ; (పియతము నుళ్లేశించియే మద్య మున సిద్ధముయిన యనురాగమని తత్కృతమయిన హర్ష్యమని గుర్తింప వచ్చును. ఇట్టి వివి యన్నియు సౌభాగ్యగర్వ హేతుకములుగా (పసిద్ధ మలై యున్నవి,

౫ కిలికించితము, దీనిలో హర్ష నిమి_త్తముగా న నేకభావములు: సంకీర్గము లయి యుండుట యసక, ఎత్తుగా నుండును. స్మితము, రుదితము, వాసితము, భయము హర్షము, గర్వము, దుఃఖము, (శమము అభి లావు మను నివి సంకీర్గములై యొళచో నుండుము, ఈ సంకరణములో గూడ సౌభాగ్యగర్వము హేీతువుగా నుండును.

శాం నాట్యవేదయమయు

౬, 'మోట్లాయితము, ఇప్టజనుని కభాశధనమున గాని వాని లీలాహేలాదిదర్శనమున గాసి తద్భావ భావనాకృతముగా వనిత కుద యించు లీలాదులు మోట్లాయిత్‌ మగును, భావభావనవళమున భౌమి నుల చేష్ట లొశే విధమున నుండవు. ఒకప్పుడు మదనాంగమర్షపర్యంత మూ చేష్ట యుండునట. ఇట్లంగ మోడన ముండుట చే నిది మోట్ల్టాయిత వుయినది

ఓ. కుట్టమితము. ప్రియుడుపభోగమున కుపకమించి కేశగవాణ సృన్యగహణాధరగ్రహణాదు లొనరింపగా వనిత కతిహర్ష వె యుద యించును. సంభమము కలుగును, ఈ హర్షసంభమోత్ప్సన్న వముయిన సుఖమును గూడ వనిత దుఃఖోపఛార మున నె యనుభవించును. అప్పుడది కుట్టమితము. సుఖమును సుఖముగా ననుభవించుటలు బహీ శంగములు, అవి సంపద్దర్వశృత ములుగా నుండును, దుఃఖోపవారమున సుఖ మనుభవించుట లంతరంగములు, వీయతము డొనరించిన కుచా ధర(గవాణముల వలని సుఖము వనిత కంతరంగరంగమున నుపథతీప్త మగుట నిది కుట్టమితము.

తా బిబ్బోకము. ఇష్టభావపాప్రిలో (శ్రీల కళిమానగర్వ సంభూత మయిన యనాదరకృతభావను బిబ్బోకమగును. స్రీలకు వస్తా్రాలంకారము లభీప్టములు. అభీప్టణా లగునవీ లభించినను వాని నవాదరముగ (గహించుట బిబ్బ్చోకము, సౌభాగ్యగర్వమున అభీష్ట లాభ సంతోమగర్వమున ననాదరము బహులముగ నున్న చో బిబ్య్భోకమగును,

గ. లలితము. సౌకుమార్యహేతుకముగా గలిగిన హన పాదాంగవిన్యాసము (భూ నేతొష్టప్కక్రియయు లలితిమన్నిపకీ ర్తితమయి సది. వాస్తాదుల కర్మ క_ర్తవ్యవశమున సిద్ధమయిన దయినను వె చిత్ర్య ముతో నుండుట యది యొక విలానము, ఇట్టిది విలాసముగా నింతకు పూర్వము నిరూపిత మయినది. లలితమున బాహ్యవ్యాపార యోగ "మేమియు నుండదు. ఆచాతవ్యబుద్ధియు నుండదు, “ఈ పని నిట్లు చేయవలయును. దీని నిట్లు గ్రహింపవలెనులో అను నభికంధి యేమాత ముండదు. సుకుమారముగా కరవ్యాపారణము వాదవి షేపము నుండును. అన్హై ట్రూకర్మ ారాకర్శ యధర[కేయ సర్వము సుకుమారవిన్యాస

నామాన్యాభినయమయు కాం మున నె యుండును. అట్లిదిది లలితము గీలడ = వీలాస* యను ఛాతువు కలదు. లడధాతువునకు విలాస మని యర్థము. ఈ ధాతు వును కొందరు (పమాణీకరించుకొని సాతిశయ మయిన విలాసము లలితసంజ్ఞక మగునందురు. సుకుమారవిధానమున శ్రీలు (భూనేతోన్టు శ్రీయానహితముగా కర చరణాంగ న్యానముల నుండుట లలిత మనియె యనుట నంగతము,

౧౦. విహృతము, వ్యాజమున గాని వ్యభావమున గాని (పాపా వసరము లయిన పీతియు కృవాక్యములగూడ పలుక కుండుట వివృత మగును. అవనరలాభమున కధన యోగ్యము లగుటయె ్రీతియు కత. మౌగ్ధ్యము "బాల్యము అన్యచి_త్తీమున నుండుట యనునవి స్వభావమున 'జీరదగియున్నవి. ఏదేని వ్యాజమున పలుక కుండుటయు కొందరి ననితల న్యభావమె. ఆయా మాట లుదీర్ల రాగ లయిన వనితలు వ్యాజమున స్వభావమున నవసరసమయమునగూడ _ పలుకకుండుటయు వ్యాద్గ్లత భానము నతిశయితముగ నె ప్రఖ్యాపన మొనర్చు ననుట లోక ప్రసిద్ధ మె.

శోభ శాంతి దీప్పి మాధుర్యము: శైర్యము (పాగల్భ్యము జ”దార్యము అను నీ యేడును అయత్నజన్యము లయిన విశేవములు, యభధో క్రమముగా వీని లమయణములిట్లున్నవి. ౨౧ రూపయౌవన లావక్షై రుపభోగోప బృంహితైః అలంకరణ మంగానాం భిభేతి పరికిర్తితా ౨౨ విజ్లేరూ చ తధా కాంతి: శోభైవాప్య్రూ మన్మధా కాంతిరేవాతి విస్తర్ధా దీప్త రిత్యభిధియతే ౨౩ నర్వావస్థా విశేషషు దీస్తేషపు లలితేషు చ అనుల్పణత్వం చేషప్పాయా మాధుర్యమితి నంజ్ఞితం ౨౪ చాసలేనానుపహతా నర్వాన్దే స్వవికళ్దనా స్వాభావికి చిత్తవృత్తిః ర్య మిత్యభిధయతే తిన పయోగనిస్సాధ్వనళా ప్రాగల్భ్యం నముడాహృతిం జౌదార్యం ప్రశ్రయః [పోక్షః నర్వావస్థానుగో బుధైః

౧. శోభ. ఉపభోగోపబ్బంహితము లయిన రూపయొవన లావణ్యములచే గలుగు అంగాలంకరణము కోభ యగును. ఉపభోగ విశేషమున రూపమునం దొక విశిష్ణరమణీయత కలుగును. అది యంగ

౯ నాటఖ్యవేదయు

ముల కలంకారముగా నుండును, అది శోభ. ఇక్షై యౌవనము లావ ఇ్యమును, (్ర్రీలకు రూపయావనలావణ్యము లున్నవి యున్న ళ్లు యుండవు, అవీ వురుషుల భోగోపభోగముల గూడినవె నవనవ చృాయకల వగును, ఆ ఛాయ మందమని మధ్యమని త్మీవమని మూడు విధములు. ఈ విధములు వరునగా శోభ, కాంతి. దీప్పి స్యరూపష్యతయ మున నుండును. (ప్రాప్తసంయోగ లయిన వనితలలో నీ శోభ గోచ రించును. కాగా నిది నిశ్చితార్థము, (స్ర్రీలుపభోగ్యలు. ఉపభోక్తృలు ఫురువులు, సుకుమారకోమల దేహా లయిన (శ్ర్రీలుపభోగదయు ఖయిన వురుషుల యుపభోగవిశేమమున పరిమూసకల్పశరీర లగుదురు, వారి రూపయావన లావణ్యము లట్లు మూూనములు 'క్లాంతము లయినను వారి యంగముల కలంకారములుగనె యుండును, వురుపషోపభుజ్య మానరూపాదులు భాయాంతరమా(యించుటలో నొకవిధముగా నోచరించు మందచ్చాయ శోభ యనెడి వ్యవహారము పొందును. అంగాలంకారముగా భాయాంతర ముండుట నంభోగపరిశీలనమున నోచరించును,

౨ కాంతి, ఆపూర్ణమన గ్రధ మయిన శోభయె కాంతి యగును. “ఆ శమంతాత్‌ పూర్ణో మన్మధ అంతట పూర్ణమయిన కామోప భోగము హేతువుగా నున్న శోభయె శాంతి. ఒక రపూర్మ మన్మధ ముగా వ్యాఖ్యానించి కాంతి దీప్తి శోభలలో కమముగా సాతిశయ త్వము వెప్పీరి కాంతిలో మన్శధభోగ మధికముగా నుండదని వారి నంకల్చము, ఇట్టి చావపకటన ముప॥్రమవిరుద మని యుపాధ్యాయు లనిరి. శ్రీల రూపయావననలావణ్యములు _ ఫురుపోపభుజ్యమానము అగునవుడు కలుగు మధ్యకమమయిన ఛాయాంతరము కామోపభోగ బహులతాసూచకమై కాంతి యగునని భావము,

3, దీప్పి, అతిని స్తీ మయిన శొంతియె దీప్తి యగును, 1వియోపభుక్తవనితల రూపాదులు ఛాయాంతరము. పొందగా శోభ యయినది, అ శోభ కావెాపభోగబహుళమై మధ్య[శమ మనుస రించిన ఛాయ కలదికాగా కాంతి యయినది. ఆ కాంతి సర్వాంగ నమఖి వ్యాప్తమై తీవక్రమోపభోగసూచకమై. దీప్తి యగునని " భావము. శోభాకాంతిదీవ్లు ల్య్విత్తరో తృరో త్తరము లయినవి,

నామాన్యాభబినయమయు ౯3 లో మాధుర్యము దీప్తావస్థలో గాని లలితావనలలో గాని సర్యావస్థావి శేషము లందు చేష్టల యనుల్భణత్యమునే మాధుర్య మందురు, క్రోధాదులు దీపృములు, రతి క్రీడాదులు లలితములు, “లలి "నేవు చో యను కారికాఖండము నందలి *చి కారము “ఇవ” అగ్ల మున ప్రయుక్తృము. కాగా లలితరతి కీడాదులలో వేష్ట మసృణముగో నున్నట్లు దీప్పకోధాదులలో గూడ మన్ఫృణముగా నుండుట సూచిత మగుచున్నది.

౫. ధైర్యము, చాపలహతము కాని చిత్తవృత్తి సర్యార్థము లం దవికల్ణేనముగా నుండు చిత్తవృత్తి స్వా భావికమయిన చిత్తవృత్తి ట్రైర్యమగును. ఈ భర్య మున్నప్పు డాత్మక్లాఘ యుండదు, చిత్త మున వాపల ముండదు, న ర్వార్థములం దాత్మశ్షాఘ యుండ నట్లు రూపయావనాదులందు నాత శ్ర శభ యుండదు.

౬. (పాగ ల్భ్మ్యము. వయోగనిస్సాధ్యసత్యమునకు పగల -మని పేరు, ప్రయోగ వనునది కామకలానస్వరూపము, అది చాత మ్లుస్టకన్వభావమున నున్నది. కామసూత్రమునందు వా త్స్యాయనుడు సాంపయోగికాధికరణమునందు బాభవీయుడు చెప్పిన యాలీంగనాది చతుష్షష్టికలలను నిరూపించినాడు. అఆలింగనాది రూపముగానున్న కామకల్యాపళూగమునందు నిబ్బరపాటుతో ననుభవ్యపక్రియ లందు శొనుట యనుభవవిశేవములను నమయ సంగమానుకూలముగా నందించుట (ప్రాగల్భ్య మగును. “ఫురుమవున కన్యనమయములందు శమము భూవణము. (శ్ర్రీలప లజ్జ ఘామణము, పరిభవపసక్షిలో పురుషుడు పరా(కమించుట శోభ, సురతములందు నవిత (పాగల్భ్య్యము _పదర్శిం చుట యలంకారము” అని _కాంతదర్శు లనిరి. ఇది యనుకర్శృ విషయ మని కొందరనుట యుక్తము, కాదని దూమిత మే యయినది.

ఓ కొదార్యము, సర్వావస్థానుగత మయిన పశ్రయమున కౌదార్య నుని పేరు. స ర్వానస్థ లనుట యమవ్చో న్యా శోధాద్యవస్థలు కూడ పర్శిగాహ్యములు, ఆ యవస్థలందును పరువవచనాదులను పలుకకుండుట యౌాదార్యమసును.

ఈ నిరూపీతేము లయిన శోభాదులు చి త్తవృ త్తిస్యభావములె .యయినను వి భావజన్యత్వము "లేనందున భావవర్గమునంచు షఠితములు

౯౪ నాట్యవేదయమయు

కాలేదు, రనవిమయమున నివి భావత్వమును గూడ పొందజాలవు- అని కొందరనిరి. ఇటనుట యుక్ష్తముగ లేదు. నకములో శోభా కాంతిదీప్పులు చఛాహ్యాములయిన రూపలావణ్యగతెము లయిన వీశేవ. మ్యాత్రములె కాని తిద్భిన్నములు కావు. కాగా వీని విషయమున భావత్వశంకావకాశ మె మొతము లేదు. అఆవేగఛాపలతాసామర్ష ములు ఫావములు. అవి చాహ్యలావణ్యాదివి శేషములు కావు. మాధు ర్యాదులు చి_శ్తిన్ఫి తృిన్య భావము లె కావు. ఇంక ఫభావమన్నశంక కవ "కాశ మేది?! అభావము కూడ భావాంతరమందురా ? ఫావమున అభా వము విెేశేషణముగా నున్నదని యట్లు ప్రతిభాసగోచర మగుచున్నదసి భావరూపత్వ మె చెప్పుదు రేని చెప్పుకు. అయిన నివి వ్యభిచారి భావ. వర్షమున కన్న వేరుగనె పరిగణితము లగును, అట్లు వీని పృధగ్రూప మున జెప్తుటయే సముచితము, ఇటనుటలో నీ హేతువులు సంభావ సీయములు. ల

౧. ఇవి యలంకారిన్యరూపముగా నున్నవి. ఏనిని చేస్టాలంకా రములని యనుట సర్యప్రసిద్ధము.

_౨, ఇవీ సామాన్యాభినయరూపముగా నున్నవి. నామాన్యాఖి నయాత్మకములు భావవర్షమున జేరవు.

9, ఇవి యాంతరచి తృవృ త్మిధర్శములు కావు. 'చాహ్యూశరీర నిష్ట తాపర్యవసానమున నె యుండును.

ఈ. ఇవి శృంగానరై కమాత్రవిషయములు. భావములు నర్వరన వీషయముగ నుండుట ప్రసిద్ధ మె, వ్యభిచారి భానవర్ల మశేషరన విషయ. మనియె యందురు.

ఈ శోభాదు లేడె యన్న నియనుము వివవ్నీతము కాదసి మౌాస్ధ్యము మదము భావము వికృత ము పరితపనము మొదలగు వానిసి: గూడ పరిగణించుట న పముచితమని శా క్యాచార్య రాహులాదు లనుటు విరుద్ధముగా నున్నది. రాహులునకు పద్మశ్రీ) సాగరనంది మాళ్ళ, గుప్తాదు లనుయాయాులు వారు మాగ్గ్యమదాకులకు తోడుగా విషేప శేలి వ్యాజ ్రతిభేదనాములను గూడ జెప్పిన జెప్తుదురు. నారు

నామాన్యాభినయము న! మౌర్ధ్యాదుల నిట్లు లవీ,ంచురు, బాల్యము పోగా వనితలకు (వీయుల సన్నిధిలో మనొహరవాక్యముల గూడిన రీతి మౌగ్ధ్యము. ఆారుణ్యాతి శయమున గలుగునది సురాపానమున విశేషత మగునది వికారబహు ళము నగు విధానము మదము, కాంతుని దృప్లపధమునుండి లిరో భానము పొందదలచి, లజ్జచే నధోముఖమై సుందరలోచసముల తిర్వ గ్వివీ ప్త మొనర్చి, (వ్రియుని చూదుచు రోమాంచము కలదై మదనా చార్యశీక్షోప దేశమున ప్రవర్తించు వనిత చేష్ట భావ మగునని శాక్య 'సమ్ముతిము. తగిన సమయమున మాట పలుకక చేష్ట్ణతో ననుష్టించుట వికృత మనదగి యున్నది, (ప్రియుడు శుణకాలము కన్సడ కున్నను విరహసముత్ణే మయిన నంతాపనంతతి పరితాప మగును. ఇట్టివి ఇాక్య నమ్ముతెము లయిన చేషప్టాలంకారములు, ఇది భరతవిరుద్ధము,

ఈ నిగూవితముై న భావాదిలీలాదిశో భాదులకు సామాన్యాఖి నయత్వ ముపపెదించుట సముచితము, ౨౬ నుకుమారే భవంత్యేతే (పయోగే లలిళాత్మకే విలానలలితే హిత్వా దీప్తేఒప్యేతే భవంతి హి లలి తాత్మక మయిన సుకుమార పయోగమునం దివి సంభవిం చును, విలాసము లలితములు కాక మిగులునని దీపపయోగమునం -దూను సంభవించును. లలిత పయోగములో శృంగారము ప్రయుజ్య .మాన మగునఫవుడు సుకుమారము లయిన యవ్యోన్యము నం్యక్రాంతము “లయిన యుపభోగనంభోగవి పలంభ భేదములలో నివి ప్రయుద్యమాన రమణీయములగును, ఈ ఛేద్యపభేదములం దన్నిట నన్నివిధములు నంభ శుంపక పోవచ్చును. ఈ భానలీలాశో భాదిరహితముగానంగ చే ప్రీ తె ములు ప్రయోగార్హ్హములు కాజాలవు, లలితాత గ్‌ మయిన శృంగారమున గూడ ఈర్షమన్షాదులు దీప్తములుగా నుండును. అందు విలాసము 'లలితము నుండదు, మిగులునవి యుండును. అన్యము లన్నియు క్రమ మువగానియాగ పద్యమునగాని సంభవింపనచ్చును, శర్భగార భేదము “లలో నొాధారణాత శ్‌ మయిన యభినయము వీని చందుండును. అందు వలన వీనికి సామాన్యాభినయత్వము యుక్తము కాగలదని (ప్రభట్ట "శాత్చ్సర్యము,

క్‌౬ు నాటఖ్యవేద ము శోభ విలానము మాధుర్యము 'సైర్యము గాంభీర్యము లలితము అను సీ యప్తకము ఫపురుషగతిముగ నుండును. పౌరుపాలంకారము* లగు నివి యన్నియు సత్వ భేదానుసారమున సంగతములై యుండును యభధానంగతి వీని లక్షణము లిట్లున్నవి ౨౭ దాక్షం శాౌార్యమధోత్సా హూ నీచాక్టేమ జుగుపష్పనం ఉతముశ్చ గుత్తెః న్పర్హా యతః గోభేతి సా స్కృతా ౨౮ ధీరనంచారిణీ దృష్టః గతిన్గావృషభాంచితా స్మితపూర్వ మథాలాపో విళలాన ఇతి కీర్తితః ౨౯ అభ్యాసాత్మరణానాం ఈు స్వం య్మ్యతజాయతే మహత్స్వపి వికారేషు తన్మాధుర్యమితి నృృతం 30 ధర్మాగ్టకామ నంయుక్షాత్‌. శుభాశుభ నముత్రితాత వ్యవసాయా దచలనం సైర్య మిత్యభినంజ్ఞతం 3౧ యస్య _(ప్రభావాడాకారా హర్ష్మకోధ భయాదిషు భావేసు నోపలక్ష్యంతే తూంభీర్యమితి నృృతం 3౩౨ అబుద్ధి పూర్వకం యత్తు నిర్వికార న్వభావజం శృంగారాకార చేస్టత్వం లలితం తదుదాహృతం 33 దాన మభ్యుపపత్తిశ్చ తధా చ ్ర్రియభాషణం న్వజనే చ పరే వాపి తదౌడారర్థం ప్రకీర్తితం 3౪ అధిక్షేపాపమానాదేః (పయుదక్తన్య పరేణ యత్‌ 'ప్రాణాత్యయేపష్య నహనం తత్తజః సముదాహృతం ౧. తోభ. పురుషులందున్న సత్య భేదవి శేషమున శోభాదు లు కలుగును, సత్వసంభూతి వలన ేహమున నొక వికృతి కలుగును. ఆ భరీరవికారమున గొన్ని కొన్ని విశేషము లుదయించును, అవి శోభా కృతి వహింపగలవు దతుత్వము, శౌర్యము, ఉ త్సాహము, సీచార్థ ముల జూచి యనహ్యపడుట, గుణనంప త్తి సమార్థనమున కై యు_త్తము- లగువారితో స్పర్థపడుట శోభ యన్న వ్యనహారము పొందును. _౨ వలాసము, ధీరముగా (పసరిందు దృష్షి, ఉత్తమగోగమ నాంచిత మయిశ గతి (గో వృవమభను = ఉత్తమగోవు) స్నితపూర్వక మయిన నంలాపము విలాన మనదగి యున్నది.

౧౩] నామూన్యాభినయము ళ౯్‌రొ

3. మాధుర్యము. అధికములగు వికారము లందును కరచరణా మాదులందు నిరత రాభ్యానము వలన. కరచరణాదుల [క్రియావీశేమ ములు శ్లిష్టము లై యుందును. ల్లి ప్రతేయనుల్బణత్యము, ఇదియు నొకా నొక నత్వసంపన్న మయిన శరీరవికారమె. కరచరణాదికరణముల యనుల్బణత నటగతముగా నుండునని వ్యాఖ్యానించుట తప్పూ, ఇది (ప్రశ్రమవిరోధము. ఇప్పుడు నటగతగుణప్రన కి లేదు. [పయోకృ గుణములను (పకృతి నిరూపణములో భూమికావికల్ప నిరూపణములో భరతు డుళ్లేఖంప మన్నాడు.

5, స్థెర్యము. ధర్మార్ధ కామసంయు కము శు భాశుభనముత్ధిత మయిన వ్యవసాయమునుండి చలింపకుండుట స్య మగును, ధరా థ్‌ కామసంయు కము ౯ ధ ర్యార్థ కామములు ఫలముగా నున్న నంఘటన ములతో కూడినది. బుద్ధ్యధ్యవనాయమున నిశ్చితములగు యత్న విశేషము లయిన వ్యవసాయములు శుభసంకల్పజము లశుభనంకల్ప జములు నగును, అశుభ మస్టిరముగా నున్న నంకల్పము నివర్తిత మగును. అర్ధఫలాశయముతో నున్న చతుర్వర్షములు వారి సర్వ స్వాపహరణరూన మయిన యశుభనంకల్పజ వ్యవసాయ మ్‌స్థి్‌ మని భావించి కొందరు నంకల్పమును మరలించుకొనుట చరితము లందు గోచర మగుచునే యున్నది. శుభసము్థితము అశుభసముక్థితము అని శుభాశుభనముల్లితపదమున కరము చెప్పుటను కొందరు వీరమున కుచితముగా నుండ లేట్‌ని భావించి యన్యధా వ్యాఖ్యానించిరి, కన్చుళ్టా భుభయోః సముత్ధితః శుభాశుభసముల్ధితః” భుభమునం దశుభమునం దుదయించిన వ్యవసాయమున చలింపకుండుట యని యర్థము, కాగా శాస్తోో క్క ముచిత మారంభించుట యుండును. శాస్తా కృ మొనరించు. నఫుడు సులభముగా నర్థము లభించుట శుభమని తయవ్యయాదికము కలుగుట యశుభమని యీ వ్యాఖ్యాతల భావము. ఇందు కూడ శుభాభఘుభవిషయ మయిన యధ్యవసాయము నుండి చలింపకుండుట స్థ మనదగి యున్నది. అట్టి ప్రైర్యమును సత్వసంభూత మయిన ేహ వికారమె.

శా౮ా నాళఖ్యవేదయు

హో గాంభీర్యము, గాంభీర్యప్రభావమున హర్ష శోధభయాది భావములలో నాకారము లుపలవీ.తములు కావు, అట్టిదిది గాంభీర్యము, “అక్రియలే. చిత్తవృ త్తిరేభింత్యాకారః. ముఖ రాగదృష్ట్రివికారా దయః” వీనిచే చిత్తవృ త్తిక్రియాసౌప్టవము కలదగును. అట్లు చిత్రా కృతి నిచ్చునది యూకారము, ముఖరాగము దృష్టిరాగము మొదలగు చాని కాకారములని పేరు. ముఖరాగాదులు "లేకున్నను శారణసామ్మగీ ఫల మవ్యభిచరిత ముగ నె యుండును, వార్షాదు లున్నను తత్క్బుత ముగా గలుగవలసిన ముఖరాగాదులు లేకుండుటలో నేచేని హేతు వుండవలెను, అదియె ని స్తిమిత చేహస్య భావ మయిన గాంభీర్యము.

౬. లలితము, నిర్వికారస్యభావజన్య మబుద్ధిపూర్వళ మయిన శృంగారాకారచేస్ట లుండుట లలిత మగును. సామాన్యముగా సర్వ చేష్టలు బుద్ధిపూర్వక ములు. రసమయచేష్టలు చిత్తవురస్సరములు, అందును శృంగారా కార చేస్తలు చి_త్తవ్యవసాయవురస్కృ్బతములగును. శాని యబుద్ధిపూర్వకముగ నె నిర్వికారన్యభావమున శృంగారాకార చేష్ట లుండు నేని యది లలితము కాగలదు,

ఓ జొదార్యము. స్యజనమునందు కాని పరజనమునందు గాని విశేషము లేని విధమున నమాన ఫావమున దాన మభ్యుపపత్తి ప్రియ ఛామణ మౌాదార్య మగును, పరజనవిషమయక మయిన డానాదిక మొక చేస్టావిశారరూపము,. , చేస్టావికార మనుట చేస్టావికేవ మనియె భావము, స్యజనవిషయక మయిన దానాదికము కూడ నిందున్నది, "కేవలము స్వడనవిమయ దానాదిక మాదార్య మనదగదు, అది లోక వాద మిచ్చును. అనాదరరూపరూప మగును. అభ్యుపప త్తి యనునది- పరి.ాణము కోరినవాని నంగీకరించుటం

తా తేజస్సు. శతు వధివ్నేపించిన నవమానించిన (పాణాత్యయ మున గూడ నహింపకుండుట ేజస్పందురు, గురుమితు లొనరించిన యధి వేపావమానాదు లిందు వేర్చదగవు. పప్రాణాత్యయమున గూడ సహింపకుండుటయె యిందు వివశ్నీతము. సీత్యనువ _రృనమున నహింప శుండుట 'తేజస్ప్వరూపము కాదు. వదోవిధమున దేశ కాలాద్యనువ ర్త మున సహించుట యున్నదని నిర్యాతనము కలదియె కావలయును, .

నామూన్యాభినయము కలా

సాత్వి కాభినయ మిదివరలో నిరూపీత మయినది. ఇక శారీరాభి నయము నానుపూర్వకముగా నీరూపీంప వలసి యున్నది. ఇచట సాత్విక (ప్రసంగమున రోమాంచాదుల జీల (పతిపాదింపలే దను శంకానమాధానముగ వానిని భావనికూపణమున నె నిరూవీంచితి మను నది సముచిత మగునని తలచ నక్క_ర లేదు. ఇట్టి తలంపార్హము కాదు. “నత్వమున నాట్యము ప్రతిష్టితము” అని సామాన్యాభినయారంభము నందు (పతిజ్ఞాతము. వాగంగనత్వ మనుచోట సాత్వికము మూడవ దిగా ప శ్చాన్నిర్లిష్ట మయినను సామాన్యాభిన యారంభ ములో మొద టనె నిరుక్క మయినది. విలోనుపకారమున నదియె మొదట నిరూపి తము, కాగా తదానుపూర్వకముగా క్రమ్మపా_ప్త మగునది ఛారీరాభి నయ మె. అందున నె శారీర మయిన సామాన్యాభినయ ముపగ్రమింప వలసీ యున్నదని ముని భావించినాడు. వాగ ంగసత్యములలో నత్వా నంతరము విపరీతనృ త్తి ననుసరించి యాంగికమునకె యానంతర్య చున్నది.

3% షడాత్మకస్తు శారీరో వాక్యం నూచాంకుర న్తథా శాఖా నాట్యాయితం చైవ నివృత్త్యంకుర వివచ

శారీర సామాన్యాభినయమున నిది యుబేశవిధా సూచకము. ఛారీర మారు విధములు.

వాక శ్ట్‌ము సనూచ అంకురము

వాఖ నాట్య్యాయితను నివృ _త్త్యంకురము పూర్వము శారీరాభినయము బహుప్రకార వై. చిత్య్యమున నిరూపిత మె యయినది, అందవాంతర సామాన్యాభినయరూపము లారు గలవు, అవి యివి. ఆ శారీరాఖఫినయ మె పడాత క్‌ మయినందున నవాంతర జాతియోగమున వ్యామి(శ్రిత మై సామాన్యాభినయముగా నగును అక్షై సాత్వికాభినయములతో గూడి వాచికాభినయములతో గూడి వ్యామిశ్రణము పొంది సామౌాన్యాభినయరూపముగా నంపన్న మగును. మట్స్వ భావక మయిన యీ శారీరమునందు వాక్య్ళసూ'చాదు లున్నవి కచా! వీనిలో వాక్య మనునది వాక శ్రసవాచరిత మయిన శారీ

౨౦౦ నాళట్యవేదమయు "ాభినయము, శరీరాభినయమధ్యములో నిర్వ _రృకములు పరిగణితములు "కావని కొందరు చిరంతనులు తలచిరి.

ఈ యంశమున కావ్య కాతుక్టగంథములో నొక విషయ మున్నది. "గేయస్వరములకు శారీరన్వరములని న్యవహారము కలదు. భావము శారీరమని (ప్రసిద్ధము. కాగా వాళ్య మభినయాంతరనిర ప్మే మగును, వాక్యావగతి కభినయముల నవహకార మశళ్కర లేదు. సద్వ్భృ_త్తఫాపాగుణము. స్ఫుటముగా నర్ధపతీతిని కలుగ జేయునవు డా ప్రతీతియె రసభావముల కనుభావళ మగును. వాక్య మిట్లు రసన భావానుభావకముగా నుండుటచే నదియె వాక్యాభినయము కాగలదు. ఈ యంశము కావ్యకాతుక్యగంథగ తము, ఇందిది చింత్యము, పాఠ్య రూపము. సామాన్యాభినయ మెట్లగును 1 పాఠ్యముకూడ ఫరీరాను (ప వేశమున సామాన్యాభినయ మగునన్న-చో నిదియు నితరాన పేక వె యగును, అభి నేయ కావ్యమునం దభినయళూన్య మయిన వాక్య ముండదు, అభి నేయమునందు వాక్యాఖినయవ్యనహార 'మేమియు లేదు. మా భట్టతోతుల కావ్యకాతుకగ్రంథమునం దీ విమయముండుటయె కానీ యిది మా యుపాధ్యాయుల స్వపమము కాదు, అన్యదీయాభి (ఉపాయము నుపాధ్యాయులు దర్శించిరి, అంతియె కాని యది వారిభావ మని (భమింప రాదు,

ఈ భావభంగి యిట్లున్నది. వాక్యముతో నున్న కారీరాభినయ మును వాళ్యమని నిస్దేశించుట ముఖ్యపతము, వాళ్య మభినయాంతర మ పేష్షీంపదు, అర్ధపతీతి నొదపించు భాషపాగుణమె రనభావముల ననుభవింప జేయగలదని కౌతుక (గంథగత భావము. ేయపాఠ్యము లకు రూప మిచ్చిన వాక్య మభినయనిర పేశము కాదు. అభినేయ "కావ్య మందలి కావ్యవాక్యు ,_.మభినయళూన్యము కాదు, అభినయ సాపేక్ష మయిన వాక్యమె. సామాన్య్యాభినయ మగుచున్నదని ముఖ్య పత్తుసమర్థక మయివ భావము. వావ్యాద్నుల స్వరూపలతుణము లిక తిపాడింపవలసి యున్నది.

వాక్యము 3౬ నానారసొర్భయు క్తైః వృత్తనిబందైః కృతః నచూర్షవదైః (్రాకృళతవంన్కృతపాదో హూక్యాభినయో బువైర్డేయః

నామూన్యాబినయమయు రింంి ఇది వా క్యాభినయలతణము.. వాక్యార్ధము నానారసవి ష్‌! ములు కలిగయుండును. అట్టి వా క్యార్ధములో కూడిన నానావాక స్టములు వృత్సరచితములు కావచ్చును. చూర్మపదాత్శకము లయిన కావచ్చును, "అవియె సంస్కల్బత భాహాత్మక ములు కావచ్చును. ప్రాకృత భాషాత క్‌ ములు కావచ్చును. అట్టి వాక్యసహచరిత మయిన శారీర మిచట వీవపీతము. వాక్య్వోచ్చారణము 'వెన్వెంట నె పయుజ్యమానమగు ఇారీరము వాక్యాభినయ మగును. ప్రాకృతసంస్కృతపాఠ। = (ప్రాకృ తము సంస్కృత మయిన పాఠ మెందుకలదో యది (_పాకృతనంస్కృత పాఠమని బహ్మువీహీ, ఇట్టి యా వాక్యాఖినయము నాల్గు విధములు, ౧ సంన్కృృత గ ద్యాల క్‌ వా క్యాభినయము =-ం9 సంస్కృత పద్యాత క్‌ 99 ప్ర (పాకృత గద్యాత్నక ఇ లో (పాకృత పద్యాల ఖ్‌ 99 ఈ వాక్యాభినయవిషయమున కతిపయ భావ మిట్లున్నది. విళి ప్రార్ధ మొకటే నిత్యము వృాదయమున నుండును, అది విమర్శాను బంధనాదినిర పేశుము. కావున నే సతతము స్ఫురించును, వేణిలో భీమ 'సేనునకు కురుకులవిమయ మయిన [కోధాతిశయ మున్నది. “చంచ ద్భుజాభమితచండగదాభిఘా తౌ 'శ్యాదివాక్యము రద్యివయముగా నచట కలదు, ఈ వాళ్యపాఠ సమకాలమున నే (భుకుటిరచనామయ ముగా సారీరాభినయముండునులో అని, ఈ భావము తగదు, ఈ వాక్యా నంతగము సూభాభినయ మున్నది. సూచ నిమర్శపూర్వక మయిన వస్తువివమయముగా నుండును. సూభాప్రవర్తనమున వాక్య్యపయోగ' ముండును, ఆ వాక్యసహాచరితముగా సూడ శారీర ముండును. ఈ శతిపయభావుల భావమును బ్ర ళో ాడేగొరి గి. ను కొన వాక్యాఖీ నయమె కావలసి యుండు రంసతుక్యధ వా క్యాభినర్తకున ['బంధమున సూవాదులు బహు భేదమ్మో స్‌ శలవగ్గటి కొ అర పిం చదస్తు 1డీ 6 సీం ,...........లటి]ే వ్లైగాభినయము మాల్‌ 38 వాళక్యార్థో వాక్యష్నవ్రా నళ్లాం.౧: నూచ్యతే లః ్హాల్లోం పళ్చాద్వాళ్యాభినయిషబ్న్నృ సక చేక్టిక్టుంద్రతోం స్తో తు

౧౦౨ నాఖట్యవేదయు

సాత్వికాంగి కాభిన యముల చే భావివక్క వ్యము సూచిత మగు జీని తదంతర మయిన యభినయము సూభాభినయ మగును. మొద టగా సాత్వికాంగికములచే వాక్యము సూచితము కావచ్చును. వాక్యార్థ మేని సూఛితము కావచ్చును. ఈ సూచ్యసూచకముల కంత రముగా నుండు సూఛాభినయము సామాన్యాభినయనం్ఞై కలదగును. ఇందు_త్తములగు వారల కభిసంధానవిచార ఫూర్వక ముగని యీ నూఛాభినయ ముండును, వారంతయు మనసులో ముందుగా భావిం చియె యాచరింతుకు. ఆత్మబుద్ధి సమగ్ధ్యార్థు లని యు_త్తనుల నందురు. ఈ యభినంధానకాలము చిరతరముగానుండి యందభినంధాన మాలో చనము కలుగగనె యుపకరించును. తాదృశవస్తువిశేపావేశమున గలుగు శరీరవికార మొకటి సూభాభినయవిశేష మగుచున్నది. ఇందు శిండు విఛానము లున్నవి,

౧. అభినంధానము కూడుకొని యుండగా నందలి గక్రమావీ_ప్త ముగా నట్టి [క్రమమున నె శబ్లోచ్చారణ ముండును, రత్నావలిలో “రాజ్యం నిర్ధితశ్యతు యోగ్యనచివే న్యస్తో సమస్తోభరఃో “రాజ్యమున శత్రువులు లేరు, యోగ్యసచివునందు సర్వభార మున్నది” అను స్ధల మున నిది నంగతమగును. ఇందు త్తరో త్తీరావాంతర వా క్యార్ధము పూర్వపూర్య్వావాంతర వా క్యాంశముల యభిభేయ భాగములచే. వ్రభావితమై యున్నది. ముందభిసంధాన క్రమ మెట్లున్నదో యట్టి క్రమమె- యున్నది, అభినంధాన 'మొకవిధముగా నుండగా నొకచో [క్రమము వేరొకవిధముగా నుండును, అచట సంధానీయవా క్యార్ధసంధానము నిర్విభాగ భేదకముగ నుండును. [క్రమము ననుసరించి నియాపీంప వలసిన వాని నశక్రమముగ నిరూపించునప్పుడు అనునంధాన మొనర్చ వలసిన వాశ్యార్థము విశకలితముగ శనునంచాన ములో నోచరింపదు. అంతయు సంకీర్ష ముగ నుండును. విభాగభీద 'మేమియు భాసింపదు. మాయా ఫుష్పుక మను నాటకమాన' సుగ్రీవో కిలో నిది సంలగ్నమై గోచరిం. చును. అంషిట్లున్నది. “దుర్గము భూమి యమాత్యభృత్యసుహృదులు భార్య శళరము ధనము మానము వె రోవినుక్ష సౌఖ్యము సర్వము దైవ కల్పుని సఖ్యామున, పొందితివి. సీయాపెరహి యయిన "రామున కీ

నామాన్యాబినయయు ౧౦౩ నర్వము సంగత మొనర్చవ లెను, స్వేచ్చాసులభము లయిన శ్‌లాత్న ఖండములచే గూడ నూర్లఘటన మొనరింఫడాల మొ!” ఇందిట్లు సూచాభినయమనము సంగతము చేసిళొనవచ్చును. దీనిలో వరీరము భార్య భూమి ధనము భృత్యులు దుర్గము. వైరివిమర్షసుఖము అనెడు అభిసంభఛానక్రమ ముచితము, పదపరామర్శ క్రమమున నిది గోచరించును. ('ప్రకరణార్థవశమున నిది భాసించును. సూక్ష్మముగా నమితీంపగా లది మొదట, ఇది యనంతరము, ఇది తరువాత” అను న్యాయభౌన నమున ననునంధేయము లంత! ప్రవేథము పొందును. మాయాఫుష్పక ములో నిట్లనుసంధానము "వేరుగా కంమము వేరుగా నున్నది. వాక్యా స్రైనుసంధానము నిది యంతయు ననునంభేయ మగుటచే నిందు వాక్యార్థము సూచిత మయిన దని ఛావింపవలెను. ర'త్నావలీఘటన ములో వాక్యము సూచిత మయినది. “క్రమో హ్‌ వాళ్యమితి తద్విదో మన్యంతే “క్రమమును వాక్యమందురు కదా!

ఒకరిట్లనినారు, స్వయముగా విమర్శించు కొనునపుడు వాక్యా ర్ధము సూచిత మగును. పరవిచనము వినినఫుడు తద్వచనార్థము సూచిత మగుటయు వీమ్ముట వచనాభినయమును కలుగును. ఇందలి సూఇాభినయముతో వాశ్యార్థము సూచితము కాదు. వాక్యమె సూచిత మగును. రత్నావలిలో “వయనస్య |! చూడుము ! మూడుము!” "అని విదూపుకు డుద్యానవర్ష నము పూరించినాడు. అనంతరము రాజు “వయన్య ! చక్కగా గుర్తించితివి” అని యనును. ఇందలి సూచాభి నయములో వాళ్ళము సూచిత మగుచున్నది. ఇట్లనుట బాగుగా "లేదు, పరవాశ్యా పేతు. యున్నుడు నివృ _త్త్యంకురాభినయ ముండ 'నేయున్నది. భావివా క్యా పేతమున నుండు సూచాభిసయము నివృ త్యంకురాభి నయ మొకటి కాదు. దాని కన్న నిది "వేరు. అభి నేయముననె యఖి నయలత్యుపరిచయము "లేకండుటయె యిందుప రార్థము. “అభి'నసేయ వవాభినయనలక్ష్యుం ప్రత్యపరిచ యో౭ఒ-యమప రాధ్యతి” నూచ నంకు రముగా బలుకుట పలికినవాని యపరాధము కాదు ఇట్టి దీనిని వాక్యమే యని యన నేల ? వా క్యార్ధమని యనరాదా 1! ఈ యర్థమును "వా శ్యార్థమని స్వీకరింప శక్యము కాకపోదు కదా ! పరోదీరితవాశ్యా

౧౦౪ నాఠత్యవేదయు ర్ధ్‌మె యిందు సూచిత మగుచున్నది కాని వాక్యము నూచితమ'ట. "లేదు. ఈ మత మిట్లుండు గావుత, వాక్యాభినయము చతుర్విధమని యిదివరలో నంటిమి, తదర్థ సూచనమున నవ్‌ యష్టమూ 'ర్తు లగును. ఈ సూభాభినయము నను సరించి యవి పదునారగుచున్నవి. పరవాక్యము భిన్నాంగతాసూచ కము కాదు. అంకురాభినయము 3౮ హృదయా నిర్వచన్తైరంగాభినయః కృతో నిపుణసాధ్యః సూచైవోత్ప త్తికృతో విజ్హేయ న్త్వంకురాభినయః వాక్య మన్యపరముగానున్నను పృాదయస్థ ము గర్భీభూత మయిన వస్తునిష్టముగా నుండు నభినయము వచనళూన్యాంగవికారములచే నంవాదిత మై సనూచాతుల్యముగా “అంకురము” అను వేరు కల శారీ. శాఖినయ మగును, మాటలు లేని యంగాభినయములచే నిది సిద్ధ మగును. హృదయగూఢముగా నున్న భావము నిది సూచించును. ఈ యంకురాభినయము నిఫపుణసాధ్యము, నివుణులగు పయోక్షలె దీని (పయోగింప గలరు. నిఫవుణులై న సామాజికులె దీనిని చేతసా ఛ్యానింప గలరు, నవెతో నిశ్చలచేతో నిభ్యేయ మగు నిది నిఫుణసాధ్య మనుట నముచితము, ఆ నచేతసులు దీని స్వబుద్ధికల్పనమువ వుణికి వుణికి వుచ్చుకొనగలరు. రత్నావళిలో సాగరికావచనమున సిది సంగత మగును. అంగిట్లు న్నది. సాగరిక: “నేనును ఫపుష్పాపచయ మొనర్చి కామ బేవుని పూజింతును.ల అని పలికినది. ఈ వాక్యమున గర్భిభూత మయిన కుసుమాపచయమును అంగాభినయవిెేషములచే సాగరిక సూచించినది. ఈ యంకురమును నివుణులె (గహింప వలెను. సాగరిక కుసుమాపచయ మొనరించునవు డెట్టి వచనములు "లేవు, ఇది నిర్వచ నాంగవికృతి. దీనిలో కవీ పలుకుతె యుపజీవ్యములుగా నుండును. “కృసుమాపచయ మొనగించును” అని కవి యనును కదా! కవివచన ములె యాధారముగా నున్నను ఈ యంకురమునం దొక విశేవ మున్నది. సాగరికాకసుమాపచయకర్మ 'తాపసుని కుసుమాపచయమూ వంటిది కాదు. సాగరిక వువ్వుల 'నేరుటలో సౌ భాగ్యము సౌందర్యము:

యళ] వాచూన్యాభినయము రంగ (జేమ సాధ్యరము మొుదీలగు భోవములు గర్భీక్కతము లై యున్నవి. వుష్పాపచయసమయములోని శారీరాభినయములు సౌంద ర్యాదులను నూచించునవిగానె యుండును. ఇదియంతయు నచట నవచనలభ్య మగుట విన్నష్టము. కాగా నిది యంతయు పళ్యాలోచనాతిశయగమ్య ముగా నుండును. కావుననే నీవుణసాధ్య మని యనవలసి వచ్చినదిం ఈ యంకురాభినయము సూబాభినయము లోని వచనళూన్య మయిన యాత్ప త్తిభాగముతో నమానముగా నుండునని వేరుగా నిరూవింప నక్క_ర లేదు, ఈ యర్థమంతయు సర్వచనొంగాభినయ మనుట వలననే విన్పష్టు మగుచున్నది. ఇఛాఖాభినయము, 3ళ౯ొ యక్తు శిరోముఖజం ఘోరుపాణిపావై; యధ్యాకనుం [క్రియతే శాళ్లాదర్శనమార్గః శాఖాభినయః న విజ్టేయః।ః శిరస్సు, ముఖము, జంఘ, ఊరువు, హస్తము పాదము అను సీ యారును క్రమానుసారము సర్వవిధశాఖావ్యాపారములు కల్వనె తమ తమ నియత(పపయోగమును నిర్వహించినచో నది శాఖాభినయ మగును, శాఖాభినయములో నంతట నర్తనము (పధానముగ నుండును. శిరళ్శపభృత్యంగముల వలనములు పరావ రృనములు: ముఖ్యము లగుట వలననె నానానిధము లయిన శాఖామార్షము లన్నియు నిందుండును. ౪౦ నాట్యాయితముపచారై ర్యః శ్రీయకేఒభినయనూచయా నాబ్యే కాల(పక్న హేతోః (పవేశక్రైః నంగమో యావత్‌ ౪౧ స్థానే (ధువాన్వభినయో యః (క్రియతే హ్తశోకరోషాద్యేః భావరననం[పయుక్తైః క్టేయం నాట్యాయిథకం తదపి, ఈ నాట్యాయితాభినయము శెండు విధములు, నాట్యరూపక నిష్ట వముయిన నాట్య్యాయితీము "వెంద4ిిది, శార్యాంతరనిన్థు మయిన నాట్యాయితము శెండవది. యధాక్రమ మిందు లతణను లున్నవి. పూర్వ మొక పత (పవేశింపగా వేరొక పాత (పవేశించినప్పుడు అప్పటి (భువాగాన మప్పటి సూచాపరిశ్రమణనులో తత్పమయ తత్కాలసంకేతముగా నొకింత నాట్య ముండును. ఆ సమయములో

౧౫౬ నొాళ్యువేదయు

మొదట (పవేశించిన పౌ సముచితము లయిన కొన్ని యుపచారము లొనరించును, ఇది యంతయు నాట్యాయిత మగును. ఇచట శ్రీశంకు శాదు లిట్లు సంభావించిరి. మొదట (పవేశించిన పొాతతో సంబంధ మేర్చజచి కొని యనంతరము ప్రవేశించిన ప్యాత పూర్వ(పవిప్టు పాత్ర పరిశ్రమణాదుల సమయములో స్థానకమున నె యాసీనుడై యుండి నిల బడిన సమయమున నభినయింపవ లెను, అదియు నాట్యాయితమగును.ో అని. ఇది యుక్తమయుగ లేదు. ఒళరొకరు శలియువరకు పాత్ర చేన్టిత ముండుట శెండువిధముల సంగత మగును,

౧ ఒకడు వేష్టిత మొనర్చు నప్పుడు తేదితకుడు పలికిన వాక్య మున నర్థము సూచితము కాగా తత్సూచనోచితముగా చేష్టిత మొన రించుట,

౨ మాట పలు శే మ్యశతము లేక పోయనను తదాచిత్య మాత్రమున నె సిద్ధ మగుట,

ఈ రెండు పక్షములందు మొదటి పత నె (శ్రీశంకుకాదుల కభీపష్పు చుయినచో నది నివృ _త్త్వంకుర భేద మగును గాని నాట్యాయితము "కానేరదు. లెండవపశక్షమె సమ్మత వుయినచో నది యంకుర మగును శాని నాట్యాయితీము శా రదు,

నాట్యమునం దభినయసూచానుసారముగా కాల్యపకర్ష రీతిని బట్టి నాట్యాంతరమం దున్నట్లుగా పాత్రలతో సంబంధ మేర్ప్చడగా, నముచితము లయిన యుపచారవిభానములతో గూడిన చేషితము నాట్యాయిత మగునని మూలానుసరణముగ గలుగు సామాన్యార్థము. 1పయోగకుశలురగు వారిట్టి విషయమున ధర్మివిధానము గుర్తించియె నిరూపించినారు, “వ్రాయు దున్నా డని, నిరీమీంచుచున్నాడని, ఫుస్పాప చయ మొనరించు చున్నదని” నాట్యమున నంధానరూపముగా నుండు వాక వము నంభవించును, ఒకనాట్యము "వేరొక నాట్యమును సంధింప 'జేయుననుట రమ్యముకాదు, సూభాదులకు నంబంధించు వాక స్టే నాట్యానుసంధానమున నుపకరించును. నాట్యాయితమన్న వాచో యు_క్రీియు నన్యవీధమున స్పష్టనంగతము కాదు, కాన నాట్యాయిళత స్వరూపము నిట్లు వ్యాఖ్యానించుట యు_క్షము, లోకమున- స్వప్నా

నొమూన్యాబినయము దంత యితమని "వ్యవహోరమున్నది. అక్షై యీ నౌాట్యాయితవ్యనహారము- సంగతము కాగలదు. స్వప్న 'మొకప్పు జేకఘనముగా నోచరించును. డానిలోనీ కొంత భాగమును పళునకు జ్యాగ్యదూపమున నుపపాదించి “న్యస్నము నేను కంటిని” అని వర్షించుట కదు, అప్పు డది స్వప్నము "కాదు. అయినను న్వప్న మని వ్యవహార మున్నది. అప్పటి జ్మాగ ద్భా వము సనునరించి దాని స్వప్న మని యనుటయె కాని పరమార్థముగా నప్పు డది నస్వస్నము కాదు. అన్వప్నమున న్వప్నవ్యవవోర మోప వారికము, జూగ ద్భృష్టితో నస్వస్నము. స్వప్నమని యుపచరితముగా నుండుట చే “న్యప్నాయితోమని లోకమున వ్యవహారము కలిగినది, ఇ'క్రై (పకృతమునగూడ “నాట్యాయిత” వ్యవహారమును నంగతముః' వేకు వలెను, నాట్య మేక ఘనన్వ భావముగా నుండగా నం దనత్యనాట్యాను (ఏవేశమున నాట్యపాత్రలు సామాజికుల వఠె నగుదురు. వారిదృష్టీలో నచట నున్న నాట్యము నొట్యరూపముగ గోచరించినను అనాట్య స్వభావమె కాని పరమౌార్ధ్థముగ నాట్యస్వరూపము కాదు. తిట్టిదది “నాట్యాయితము” అసి వ్యవహార యోగ్య మగును. ఈ నాట్య్యా యితము రెండు విధములు. నాట్యరూపకనిస్టము "కార్యాంతరనిష్టము' నని, ఈళెండిటి లతమణ మె యీయార్యాద్యితయమున నిరూపితమయినది.. నాట్యమునందు నాట్యాంతరమం దున్నవిధముగా ్రవేశకవిధ మున నుండు వాతలు వచ్చి నంగమము సంపాదించినచో నది నాట్యాయిత మగును. ప్రవేశకము లని యనుటటోఅంతట [వవేశించు చున్నాడు- మొదలగు వాక్యములచే నిర్షిమ్లులని భావము. వీరు నాట్య మున నంగతులగుట నాట్యాయిత మయినది. ఓక విశిషాధినయద్వార మున తేత్చూచన ముండును. కొన్ని యుపఛారవిధులచే తత్పూచన ముండును. ఆ యుపచారములు పరమౌార్ధసత్యము లనునట్లుగా నుప చరితములుగా నుండును. ఇందు మొదటినుండియు నియతముగా నున్న నాట్య మొకటియు సంగత ప్మ్నాతగతముగా నున్న నాట్యము 'వీరొక్ష టియు కలదు కదా *+ ఇం దుభయమను నాట్యము కాజాలదు. కాల (పకర్షము కారణముగా నన్యోన్య మివి భిన్న కాలములుగా నుండుటచే

యా నాఖ్యవేదము వీనిలో నేకఘనల్వము రాదు. ఉన్నదంతయు యుక్తము కాదు, ఈ నాట్యాయిత మనునది యంతటనుండును. భూయ _న్తరముగా ప్రబంధ వుంతయు వ్యాపించును. పరిమిత ప్రబంధము నేని సర్వము వ్యాపించును, ఇట్టిదిది యంతయు నాట్యాయిత మగును, స్నప్నమున స్యస్నము కలం గును, అట్టి స్యప్నాంతరము లెన్ని యేని కలుశును. స్వప్నాంతరములో న్థవర్బతేరములు నుండనచ్చును, ఇట్టి న్వప్నపరంపర ననుసరించి శఘనన్యప్నాయిత వ్యవహారమును చెప్పుళొందుము. అశ్లు నాట్య ములో నాట్నము, అందును వేరొక నాట్యము ఇట్లు నాట్యాంతరము "లెన్నియున్నను నర్యములవి సర్వథా నాట్యాయితము లను వ్యవహార మునకు తగియే యుండును. మహాకవి సుబంధువు “వాసవదత్తానాట్య ఛారొ యను ప్రయోగము కూర్చినాడు. అది యంతయు బహుతర వ్యావీయు బహుగర్భస్యప్నాయిత తుల్య మయిన నాట్యాయితమున కుదావారణము కాగలదు, అం దుదయనచరితము (ప్రధానముగా ('ప్రయోశ్యవ స్తువు. బిందుసారు డందు సామాజికడుగా నిరూపితు డయినాడు. ఉదయనుడును వాసవదత్తాచేప్టితమున సామాజికీకృతు డయినాడు. స్వకీయసూత్రమాపళమును సంభానించిన చో నిదియంతయు సుజ్ఞానము కాగలదు. వైతత్యభయమున నంతయు (పదర్శింప లేము, ఈ నాట్యాయితేము పవృాదయరూఢ మగుటకు కొంత ప్రదర్శించుట నముచితము,

ఉదయనుడు సామాజికీకృతు డయినాడు. అప్పటి సూత్ర ఛార్మప్రయోగ మిట్లున్నది.

“తవ సుచర్నిలెరేష జయకి సీ సుచరితములచే సనీతడు తజ యుతి

ఉదయనుడః:- నాకు సుచరితము అెక్కడీవి ?

(కన్నీరు నించి విలపించును)

“అమ్మా! రమ్ము ! సోదపలయిన కటకవింగలకపాలకు లందరు ఛష్తులు, వాతో చాటుగా నన్నుదయనుని లాలింప్రుము. యాగంధ రాయణ ! భా యా రాజపుత్రిని తెమ్ము! హా! వర్షరవీత! సీ వపప్రభౌవుడ వయితివి కదా వ

నామాన్యాభినయము ౧౮౯ ఇట్టి యీ (పఘట్టమున బిందుసారుకం సామాజికుడై యంతయు 'పరమార్ధముగ భావించి;

“ఇట్టి భక్తుల (పలాపము లిట్లుండుటచే నామె థన్యురాలు” అని విశ ససించును.

'ప్రతీహారి:- (స్వగతముగా) పరమార్ధ మెరుగని వారిను జ్హశించి పభువు

(చళ్నించుచున్నారు.

ఇ త్యాదిక మయిననన్ని వేశము భూయ న్తరముగా ప్రబంధవ్యాపి. పరిమితవ్యాపి యయిన నిర్ణర్భనాట్యాయితము చాలరామాయణము లోని గ ర్భ్ళాంకములో సీతాస్వయంనరము నందున్నది, దాని నుదా వహారణముగ భావింపవచ్చును. ఇప్పటి కిది యంతయు నాట్యరూపక నిస్థు మయిన నాట్యాయితము, నే కార్యాంతరనిష్థు మయిన నాట్యా -యితమును వ్యాఖ్యానింప వలసీయున్నది.

నానారస సంప్రయుక్త్రము. లయిన వార్షశోకరోపాదులతో (ధువావిషయము లం దొనర్పెడి యభినయము కూడ నాట్యాయితే మనని సామాన్యమైన యర్థము. అఆభ్యంతరరసా వేళ మున్నఫుడు (భువాయోగాభినయ ముండును. పరస్పరము నంగతము లయిన వాని సామ్యమున నది రమణీయ మగును. సరస్పరస మ్మేలనమును శాక 'కాలీయముగనె సంపొప్త మగునని నంభావింప వలెను, ధువాభినయ మున చిత్తభావము బూవింతునని ప్రయోక్క కభినంధి యుండును. (పాసాదిక్యధ్రువాగాన మొనరించినప్పుడు భువార్ధమై యాఘాతము నముచితము వాక్యముచే నిరూపితము కాని విశేషమును గీతప్రయోగ

మున సాధించుట యుక్తము, వతదనుకూలముగ కవుల (పయోగణు లున్నవి, “బహువిధాం మదనావస్థాం నాటయతిో మదనావస్థను బహువిధముగా నభినయించుచున్న దని రూపకములందు కవినం శేతము కన్పడును. ఇట్టిదిది యంకుర స్యభావముగ నుండి పౌర్యాపర్వ్య పర్వా లోచనవశమున తదనుకూల మగును. ఒకప్పుడు (ధువాపయోగము లేకున్నను కాళకతాలీయమున [పయోగనన్నిహిత్‌ మయినదిగనె భాసించును, అప్పుడు ధువాసహాచరితముణానున్న నాట్యము నాట్య మువలెనై నాట్యాయితస్వరూపమును నంపాదించి నాట్యాయితీ మన్న

౧౧౦ నాళట్యవేదయు శారీరాఫినయ మగును. ఈ యంశమె (ధువాగీతములం దొనర్చెడి. యభినయము నాట్యాయితమగుటగా సూచిత మయినది. బావరసన- నరపయు క్తము లని యనుటచే నీ యర్థము పరిగ్రాహ్యాము. భావ ములు = వ్యభిచారి భావములు. రసములు జి రననియతఘము లయిన స్దాయి భావములు. ఈ భావరనముల నావిష్టు లయినవారు భావరనసనంప్ర యుక్తులు, పయోక్తలు తత్పంపాద నైకమనస్కు_ లై యుండుట యవేశ్సీతము. అట్టి ప్రయోక్ష్తలు (ధువార్థవిషయముగా నభినయ వెటసరింతురు. ఈ యభినయము ప్రనంగమురాగా కాకతాలీయవశ మున కూడుకొనును. ధ్రువాపదములం దభినయమున్నను ప్రతిపదము నందది యుండదు. వాన్ధాదుల సూచించు నంగో పాంగసత్వ్యములతో నభినయ ముండు ననుటచే వాని ప్రనక్తి యున్నపుడె యభినయ- ముండునని భావము. మొదట వెప్పినదియె నాట్యాయిత మగుట కాదు, ఇదియు నాట్యాయితే మగునని భావము, నివృ _త్త్యంకు రాభినయము ౪లి య(త్రాన్యో క్తంవాక్యం నూచాబినయేన యోజయేదన్యః తత్సంబన్థార్థకథధం భవేన్నివృత్త్యంకురః సోఒథ

ఒకరు పలికిన వాక్యము తనకును సంబంధించినట్లున్నదని మరి యొకరు సూఛాభినయమున యోజన మొనర్చినచో నది నివృ _త్త్యంకు "రాభినయ మగును. అన్యో క్త వాక్య మన్యసూచాభినయములో చిత్త వృత్తిసూచక మయిన యంగోపాంగసత్యక్రమమున ప్రదర్శించుట యనసనంగతము కాదు. తదర్భము తత్కథసంబంధించి యుండుట నర్వ నిమిత్త మయినది. అంకురము బీజాదుల నివృ త్తిని సూచించును. అంకురము రాగనె బీజము గతించుట నష్టము. అళ్షు వాక్యము నివృత్తముకాగా తదంకురముగా నీ నివృ _త్త్యంకుర మున్నది, దీని- యుదాహరణను, ఏిదూవమకుడు వత్పరాజుతో నిట్రనును.

“నీకిది లోచనముల సుఖపెట్టునా ఫొ అని రాజు నడుగగా, సాగరిక ;=- “జీవితమరణముల యంతరమున నున్నాననుట సత్య మె” రాజు: “సుఖపెట్టుటయేనా ! (పయాసపడి నా లోచనము. లూరు

యుగము దాటి నితంబస్టలమున విశమించి”.__..

నామాన్యాభినయయు అలరి ఇ త్యాదిగా రాజు పలుకగా సాగరిక సర్వము సాదరముగా పినును. అప్పుడా మెలో నంశ యోత్కంకారాగముల నముదయమున జనించిన నత్త్వాంగోపాంగ ముల పరిన్పంద మంతయు న్యభిచారిసత్వనంయోజిత మయి నివృ_త్త్యంకురాభినయ మయినది. వత్పరాజు పలికిన వాశ్యార్థ మంతేయు తన కధార్హమై యున్నందున సాగరికలో 'రాగనోదయ మిచ్చి నది, అప్పు డామెలో గలిగిన యభినయ మంతయు. నంకురము వళి నున్నందున నివృ _త్త్యంకుర మయినది. నాట్యాయితీము వానవదత్తా నాట్యధారలో నంతట (ప్రతిపద మవభాసించును.

ఈ యభినయము లన్నియు స'ర్వాభినయములతోనంగతములై .యుండును, అభినేయవముం దంతట సామాన్యముగా నంబంధించి యుండును, కావున నె యివి నామాన్యాభినయము లయినవి, అందు వలననె వీనిని వితతముగా నింశగా నిరూపింప వలసీ వచ్చినది, ఇట్లు 'నిరూపించితిమి. ఇంతవర కాంగిక మయిన సామాన్యాభినయస్వరూప ముపపాదించుట కాగా వాచిళ మయినది [క మ్మపా_ప్తము,

ఏతేషాం తు భవేన్మార్గో యధాభావరసాన్వితః

ఈ నిరూపించిన సామాన్యాభినయములకు విషయము నియతముగా నున్నది, అది యధా భావరనాన్విత మగును. ఈ యి నయములు భావాన్వితముల్లై రససంగతములై యుండుటయేీ “యుక్తము, అభావ మరనముగా నుండునది యమాౌార్షము, భావరన సాంగత్యమున క్రై యంతట వాళ్యత్వసిద్ధి యావళ్యక ము కాదు, వాక్య

భావమున నున్న శారీరము కూడి నాకప్పుడు నిర్విమయ మె యగును. ఇఛాఖాభినయ మంకరాభినయము నాట్యాయి తాభినయములు మూడును చాక శ్రవిరహితములసి యనుకొని పొందరు వాక్యాభినయ సూఛచాభినయ నివ త్త్యంకురాభినయములకు మాత్రమె భావరసాన్విత మయిన మార్ల ముండుటను జెప్పిరి, భరత భావము నట్లు నంకుచితముగ సమన్య యించిరి. వారు తత్వజ్ఞ్వులు కారు. అభినయ మేది యయినను వాకోప జీవనము తోడ నె యుండును, వాక్యోపజీవనము లేకున్న నియమహేతు వుండదు, నర్వ మసమంజస మగును. కేవలము త క్కా_లికవాళ్యమని “యత త్కా_లిక వాక్యమని “వాళ్ళము భేదము కలది యయినను అంత

౧౧గి౨ నాట్యవేదోము మ్యాతమున నేమియు లోటు రాజేరదు. సర్వవిధము లయిన యీ యభినయములు భావరననసంబంధము క లె స్వవిషయనియతములై నచేతో మోదమును నంవాదింపగలవు, చాచికాభినయము దశరూపకములలో వాచికాభినయస్థితి పండెండు విధములుగా నుండుట (పసిద్ధము. కావ్యవ స్తువు లందిది స్పష్టముగా నిగ్జిష్తమై గోచర మగుచున్నది. వానినొమము లీ విధముగా నున్నవి. ఆలాపము ప్రలాపము విలాపము అనులాపము నంలాపము అపలొపము సం చేశవ అతి జేశము నిన్రేశము ఉప బేశము అప జేళము వ్యప దేశము. వ్సీన్సి లతుణచాక్యము లీ విధముగా నున్నవి, ౪౩ అభాష౭ం౦ తు యద్వాక్యం ఆలాపో నామ నన్మృళతః అనస్థకం వచో యత్తు ప్రలావః నతు కీర్తితః ౪౪ కరుణ్మపభవో రస్తు విలాప వతు కీర్తి జహుకోభిహితం వాక్యం అనులాప ఇతి స్మృతః ౪% ఉక్త్మపత్యుక్తిసంయుక్తః నంలాప అతి కిర్తితః పూర్వోక్రస్యాన్యధావాదో హ్యపలాప ఇతి న్మృతః ౪౬ తదిదం వచనం (బూహీత్యేష నందేశ ఉచ్యతే యత్త్వయోక్రం మయోక్తం తత్పోఒతిదేశ అతి నృృతః ౪8 న ఏషోహం (బవీమీతి నిర్దేశ ఇతి కీర్తితః వ్యాజాంతరేణ కధనం వ్యపదేశ ఇహోచ్యతే ౪౮ ఐదం కురు! గృహాబేతి హు్యపవేశః (ప్రకీర్తితః అన్నాభకధనం యత్స్యాతీ సోఒపదేశః ప్రకీర్తితః ౧. ఆలాపము ; సంభావమణవిషమయకముగా నున్న వాక్య మాలాపము. ఇందుపటేశాదిశ ముండదు. ఇది యెదుట నున్న వానిని సంబంధించి యుండును. యువ్మదర్ధవిషమయముగా నుండును. రాజు రత్నావళితో నిట్లనును “ విభాడసే మకర కేతనమర్చయంతీ * కామపూజ-చేయుచు నీ వెంతగనో పాగున్నావుో, ఇట్టి చాలాపము, ఇశ్లై రాజు నుర్రైశించి “జయతు ! దనాన్‌ ౯ అనుటయు నాలాపముం

౧4] నామాన్యాభినయము ౧౧౩ ళ్‌ యుప శ్రదర్ధవిమయముప బే శాదిళూన్యం యద్వచనం తచాలాపః లో

౨. (పలాపము : అనర్ధకవచనమునకు (పలాస మని వేరు. వమా ర్థ్యాదివళమున పరఠన్పర మసంబద్ధముగా పలుకుట, దరిద్రచారు ద_త్తములో (మృచ్చకటికశము) శకారుని వచనములు. “వున్పమాల పరిమళం వింటాను, చీకటిచే ముడుచుకొన్న ముక్కుతో చూసాను” ఈ వాళ్యములందు కర్శకరణ నంబంధము లేదు. పరన్బరమిది విరుద్ధ ముగా నుండుట ప్రసిద్ధము,

3, విలాపము : కరుణజన్య మయిన వచనము విలాపము, కరుణ గ్రహణము దుఃఖమున కుపలక్షణము, వ్వీిపలంభము కూడసిందు పరి ౪ావ్యూను, దుఃఖమున కరుణరసనంబంధ మయిన వచన మిట్లుండును.. “క్వాస్‌ 1 (పయచ్చ మే (వతివచనంొ పేయసీ ! సీవెక్కడనున్నావు? నాకు మాటచెప్పవె ”” ఇళ్లే విప్రలంభపలాపమును రత్నావలినుండి గుర్తించునిది. విపలంభ్యసధాన మయినందుననె ప్రలాప మారవ శామావసావిజేష మయినది.

౪. “అనులాపము ; మాటిమాటికి పలికిన వాక మనులాపము. పలికినమాట నె మజల మజల ననువాదార్థము పలుకవలసి వచ్చును రత్నావలిలో సూ(తతధారుడు “ద్వీపాదన్యస్నాదపి” మొదలగునది. పలుకగా ననంతరము యౌాగంధరాయణుడు ప్రవేశించి “వనవమేతత్‌ ; “ద్వీపాదన్యస్మాదపి” “"మొదలగునది యనువదించును.

౫ నంలాపము : ఉక్షిప్రత్యు కిసంయు క్త మును నంలాపమని యందురు, అభినేయములం దంతట నిది సు ప్రసిద్ధము. చిన్నచిన్న ఎాక్యములతో కధాగమనమున కనుకూలముగను చమత్కి )యా స్ఫోరకముగను భావనిరూపకముగను ఉక్తి పత్యు కు లుండుటను వభయోక్షలు రమ్యముగ భావించిరి.

౬. అపలాపము ; పూర్యో కృమున కన్యధావాదమును పలు కుట యపలాప మగును. తాను పలికిన వచనమును తాని కాదనుట యపలపించుట యగును. క. త్యారావణ నాటకమున నిది నంగత మగును. గౌతమిరూపమున _ ప్రచ్భన్నముగా నున్న ళూర్చణఖ రాముని యాశ్రందితనమును లత్మణునకు విన్పింపదలచిన దై "మొదట ఇట్లనును,

౧౧౪ నాఖ్యవేదయు

ఛూర్చణఖ :-- నీవు వింటివా 1

సీత :.. (సం్యభమముగా) అమ్మో! వమని 1

శూ :- (ఆత్మగతము) అం వంచితా ! సరే! నన్నీసీత గౌతమియనియె "లిపీ కొననీ! ఇట్లందును _ (పికాశముగా) అం నేను విన "లేదు. నీవు వింటివేమో యని !

ఓ సంటేశము: నాయీ మాటగా నీ విట్లను మని యనుట నంబేశ మగును, ఇతరునకు పరముఖమున స్వవచో౭ఒర్చణము నం బే మగును,

౮, అతిచేశము : నీవు యుక్తముగ జెప్పిన చాసినె నేనును 'జెప్పితి ననుట యతిబేశము, “సి ద్దేనాసిద్ధస్య తుల్య తాపాదనమతి దేశః” అసిద్ధమునకు సిద్ధముతో సామ్యుము నిరూపించుట యతిదేశ మని యందురు, ఇందుపటబేశాతిబేశములకు నుపమానమునకును సాహిత్య విషయమునందును తార్కికమిావూంనసకవిషయములందును టీకా "కారులు విజేషపతిపాదనము కావించిరి. అది యంతయు సుకుమార మనోమోహనము వృధాభమణికామాతము (ప్రకృతోపయోగియు కాదు, ఉపేశణీయము,

గ నిస్దేశము : “ఆయీ నేనిఫుడు చెప్పెదొననుట నిన్రైేథ మగును, పూర్వ మా విధమున (పసిద్ధుడ నయిన నేనిప్పుడు పలుకు చున్నా ననుటలో నొక భాగగరిమయు గోచరించునుః

౧౦. వ్యప దేశము : వ్యాజాంతీరమున జెప్పుట వ్యప దేశము, వ్యాజవి శేషమున బలుకుట యని భావము, ము([ద్రారాతసనమునందు తపణకుని చాణక్యుడు నగరమునుండి నిర్వాసింప జేయును. అది యంతయు రాతసుడను మంతిని దూషీంచుటకు పన్నిన తంత్రము. అప్పుడు వ్యాజముగా చాణుక్యు డిట్లుపల్కును, “ఈ పాపాళ్ళుడు 'రాతనప్రయు_క్షవిమకన్యచే పర్వతేశ్వరుని చంపినాడు. అందుననే సౌగనంవుచుంటిని” అసి

౧౧. ఉపచేశము : ఇది చేయుము! ఇది గ్రహింపుమని యనుట యుప ేశ మగుచున్నది. ఉపబేశ మొకవిధముగా నాజ్ఞ్మ వంటిది, ఇది చియోగము.

నామాన్యాభినయము ౧౦౧% ౧౨౨. అపబేళశము : అన్యార్థకధన మపటేశ మయినది. తాను పెప్పదలచిన దానిని అన్యుడే యిట్లు పలుకు చున్నాడని యనుట యప "బీశ మగును. వేణిలో సహ టేవుడు భీము నుశ్హేశించి “ఇట్లు గురువు లన్నగారు సంబేశించినారు” అని యని కొంత చెప్పుట యప బేశము, ఈ చెప్పిన వన్నియు మొర్లములు. సర్వశారీరాభినయముల కిని 'ఊయూజకములు,. నర్వాభినయ యోజకములు. నాటకాదికావ్యవిశేషమము లన్నియు నభినీయమానము లగుటచే నభినయము లగును. “అభి సీయంతే ఇత్యభినయాణో సామాన్యముగా నివి వాని యందన్నిట నంభవిలచును గావున సామాన్యాభినయము లగునని ఆాత్సర్యము గ్రహింపవలెను. వీనికన్నిటికిని న్నప్తవిధము లయిన స్వరూపము లున్నవి. వాని లక్షణము చెప్పెదము. ౧ (ప్రత్యక్షము ౨ పరోశ్రము 3౩ వర్తమానము ౪ భూతము క భవిష్యత్తు ౬ ఆత్మస్థము ౭ పరస్థము.--- అని న_్తప్రకారము లున్నవి. “శ్ర. నేను పలుకుచున్నాను.” *బ్లద్రిగో [ నేను పలుకనుూ అను నీ పలుకు ప్రత్యతును పరోత్షము వర్తమానము నగును. “జీను చేయుదును. వెళ్లైదను, పల్కుదును” అను వచనము అత్మస్థము న_ర్రమానము (పత్యతము నగును, “కరిష్యామి; గమిష్యామి” ళవద్రె ప్యామిో చేసెదను, వె ళ్ళెదను పల్కెదను” అనునవి అత శ్రస్టములు పరోక్షములు భనిమవ్యత్కాాలములు నగును, “నా నర్వశత్రువులు నాచే వాతులయినారు, జితులయినాకు, భగ్నులయినారూ”. అనుట యాూత్మస్థము పరోత్షము భూతకాలము నగును. నాట్యకర్శలో కన్సిచ్రే చారు హతజితులు” అనినచో నది పరోశ్షము పరసము భూతకాలము నగును. *ఆత డొనర్చుచున్నాడు 'వెళ్ళుచున్నాడని కేసందును” అనుట పరస్థము వర్శ్వమానము (పత్యక్షము నగును. “ఆతడు వెళ్ళుచున్నాడు చేయుచున్నా” డనుట పరస్టము వర్తమానము పరోత్సము నగును, “చేయుదురు వెళ్లుదురు. బేల్కుదురు" అనుట భ వివ్యత్కా అము పరోత్త్సము నగును. అత గైస్టముయిన పొరోత్యుము విషయ భేదకృత ముగా గూడ నున్నది

౧౨౧౬ నాళఖ్యవేదయు ౪౯. హన్తమంతరతః కృత్వా యద్వదేన్నాట్యకర్మథణి ఆత్మస్థం హృదయస్థం చ పరోక్షం చైవ తన్మతం నాట్యకర లో న్వగత, జనాంతికాసవారితకములందు వా స్త మంతరముగా నుంచి పలుకుట యాత్మస్థము వృాదయన్థము పరో త్నము నగును, స్వగ తాదులలో వక్త కది యాత 'స్థమయి పా(తాంత రముల కపత్యత. మగును గావున నాట్యధర్భివశమున నాతి స మయి నను పరోక్ష మగును. లోకధర్మి యగునది కూడ ఆత స్టము పరో తము నగును. *స్సుప్తో మత్తో ఒజహం కిల విలలాప” “నేను నిదురించి మత్తుడనై విలవించితినట *+ో యనునది యాత్మస్థము పరోశ్తము నగుచున్నది. చిత్తవ్యా శ్నేవాదుల వలన నుత్తము లందును మతత్తవిలాపము. లుండును. ఇంక నితరభేదము 'లెన్నియో యిందు సంపన్నములగును, అత్నపర కాలవిశేషణమున సప్తప్రకారములుగా నున్నవియు న నేకధా ఛములు కలవగును, ఈ ప్రయోగములన్నియు మౌాన్గాభినయయోజితము లగును, వీని యందనుగతమె వివిధాభినయ మున్నది, వా క్యాభఖినయము పం(డెండువిధముల భేదము కలదగుచున్నది. ఆత్మస్థపరస్థములు ప్రత్యశ్షత్శపరోశత్షత్యంములచే నాల్లువిధములే కాల రేఫ భి క న్‌ ద్‌ యా [తీయనున_ గుణితమ్ములె ద్వాదశ భేదములు కలవగును, 'యోగిప్రత్య శమౌది విశేషము ననుసరించి భూత ఛవిమ్యత్తులు (పత్యత్షములగుట యిందు నంఖ్యాతము కాదు. ఈ పండెండు భేదములను పం(డెండు విధముల గుణించి గణించినచో చతుశ్ళ్చ త్వారింశదధికళత భేదములు లర సిద్ధము లగును, ఇవియన్నియు మాన్దాభినయయూజితము లయిన (ప్రయోగము లని తెలియవలయును. వీనియందే వివిధాభినయము నివృన్న మగును, ౫0 శిరోహన్తకటి వక్షో జంఘోరుకరకేము తు నమః కర్మవిభాగో యః సామాన్యాఖినయప్రు నః ౫౧ లలికై్యన్త నంచారైః తథామృద్వంగచేష్టైః ఆభినేయస్తు నాట్యక్ఞే రనభావసమన్వి త్రేః

నామాన్యాభబినయమయు ఉంి& శిరోవా_స్తకటీవన్షో జంఘోరుకరణములందు నమాననుగు కర్మ శుభాగము సామాన్యాభినయ మగును, నాట్యవిదులగు వారు సామా న్యాఖినయము సావధానముగా ప్రయోగింప వలెను, వారు రనభావ సమన్వితులై లలితహ_న్తసంచారములచే మృదువుగా నుండు నంగ విచేష్టితములచే నభినయింప వలెను. సద్య్వాభినయము లందిది సామాన్య ముగా నుండు సామాన్యాభఖినయము కదా 1 విశిన్నమగు నిది సామాన్యముగా నభినీయమాన మయ్యు సనమూహరూపముగా నఖి నయములతో కూడుకొని యేకీభావనిబంధన మగుచున్నది., అలాత చ[కమండలముతో సన్ని భమై యొకటిగా నసంభిన్నముగా నవభాసిం చును, ఇట్టి యా సామాన్యాభినయ క్రియకు నముచితమయిన (పాధ్యాన మున్నది. ఆ (పాధాన్యము నిట్లు పదర్శింప వచ్చును, *౨ అనున్ధ తిమనంభ్రాంత మనావిప్పాంగచేస్టతం లయ తొల కలా పాత (ప్రమాణ నియజాత్మకం స3 నువిభదక్త పదాలాప మనిమ్టర మకళాహలం యదీదృశం భవేన్నాట్యం జ్లేయమాభ్యంతరం తు తత్‌ ఈ నాట్యము కండు విధములు, అభ్యంతరము 'బాహ్యామని "మొదటి మూడుపాదము లందాభ్యంతర నాట్యన్యరూప మున్నది. ఆభ్యంతరనాట్య ముద్ధతముశా నుండదు. సం భాంత చేప్రితములతో నుండదు, అంగచేష్టితము లన్నియు ననావిద్ధము లప్రహతముై “యుండును. అెగ తెంపు లందుండక సమిోాకృతరూప ముండును, ఈ యనావిద్లత యాంగికవివమయ మయిన సామౌన్యధర్య సము, లయం-- యు వతి ఆాలము- కల- పాతీము- వీని ప్రమాణములత్‌ నియతరూపము కల దగును, పదము లాలాపములు చక్క-గా విభ క్షృమ్ములై యుండుట నిష్టురత్వము 'బేపండుట, అనాకులముగా నుండుట యాభ్యంతరనాట్య స్వరూపము. ఇట్టుండుట నాట్యమున యోగ్యత, "లేకుండుట దోషము. ఇట్టివాని యభౌవమున దుష్పత్యమును వ్యతి రేళ్కకమమున సూచించి వను సామాన్యాభినయ మనక్యోపా చేయ మని స్పష్టము శాగలదు. ౫౪ వతచేవ విపర్యశ్త్రం న్వచ్చంద గతి చేస్టేతం అనిబద్ధగీతవాద్యం నాట్యం బాహ్యమితిన్సృతం ౫౫ లక్షణాభ్యంతరక్వాన్థ తదాభ్యంతర మిష్యతే శాస్త్రబాహ్ధం భవేద్యత్తు తద్భాహ్యమితి భణ్యతే

౧౧౮ నాక్యువేదయు పె ననిరూవించిన యాభ్యంతరలతుణసంప త్తి విపర్య_న్త మగు 'ీని, స్వ చృందగతి చేష్టితములతో నుండు నేని వారివారి యఖభీష్టమున వారొనరింతుళేని గీతముగాని వాద్యముకాని యబద్ధస్వ భావమైో చాహ్యానాట్య మగునసి న్దీ తమగుచున్నది. లతణాభ్యంతరము లతణనముపేత మయినచో నాభ్యంతరనాబ్య మందురు, ఇాశ్రు 'బాహ్యమయిన చో బొవ్యునాట్యమందురు. 'చాహ్యునాట్యమునకు. నియతి యుండదు. తలకొకరీతి నుండు తలంవులతో నిండి యనుగతః ధర శ్రరహిత మగును, అట్టిది సహృదయాస్వాదమిాయజాలదు, ౫౬, అనేన లక్ష్యతే యస్మాత్‌ పయోగః కర్మ చెవహి తస్మాల్లక్షణుమేతద్ధి నాట్యేఒన్న్మిన్‌ నంప్రయోజితం ౫8 అనాచార్యోషతా యే చయే చ కాస్త్రబహిస్టృళాః బాహ్యం [పప్రయుంజతే తే తు అస్టాత్వాచార్యకీం [క్రియాం వాగంగాఖిన యోచేత మయిన లతమణము చాహ్యనాట్యమున' గూడ నుండునని తలంపవలదు. లశత్సణ మనునది (వయోగమును కర్గను చక్కగా లవీతముచేయును. లఖీతము వేయునదె లవణము. అట్లీ లక్షణమో యీ సాట్యమున నంపయోజిత మయినది. లతుణ మనునది సామాన్యాభివయరూప మె యని "ఆాత్సర్యము, నాట్యవిప. యము లయిన క్రియ లన్నియు (పల్యేకముగా నేభావము పొందునవి కావలయును. వకీభావము పొందని [కియాసమూపహాము కూడ వకీ భావము పొందింపదగి యున్నది. కర్ణ యోగములు "రెండును నాట్య మున (ప్రాణ్యపాయములు. నాట్యమునం దివి యవశ్య ముండితీర వల యును. అట్లవి లేకున్న స్ఫుటమగు నాట్యమూపత్య మె సిద్ధము కాదు. పామై త్కా రాధ్యవనాయరూపమగు. రినప్రాణిత్‌ మయిన నాట్య నంపత్త్తి కివి పరమావశ్యకములు, నాట్యాచార్యుని సమీపమున నిన సింపనివారు గురుకుల నైశము "తెలియనివారు శాస్రుబహిహష్కల్బతు లగువారు నాట్యాచార్యు లుద్బోధించు .కియానంవదను తెలియజాలరు. అట్టివారు న్యయముగ తామె యేదో యభ్యూహించి ప్రయోగ మారంభింతుకు, అది చబాహ్యానాట్యమగును, సాట్య మధ్యయన మొన రింపనివారలకు వ్యుత్చ త్తి దూరదూర మను. ఉత్తుత్త భట్టవ్లుతులకు- వ్యుతర్పత్సి యుండదు, వారాచార్యాం తేవాసులు కారు.

నామూ న్యాభినయము దళ సామొన్యాభినయ _ మభినయముల సమవాయస్వరూపముతో నుండును. నంభూయాభినయ మోరీతి నుండును. ౫౮ శబ్దం న్పర్శంచ రూపం చ రనం గంధం తధైవ చ అంధద్రియాణీంద్రియార్ధాంశ్చ భావైరభినయే ద్పుధః అభినయబుధుడు శబ్ద న్పర్శ రూపరనగంధములను భావాను “"సారమున నభినయింప వలసి యున్నది. శశ్చాదుల నెట్టభినయింపవల -యునో చెప్పెదను, ఇంద్రియము అని యనదగిన త్వక్‌ -చమయుః_శ్రోగ్ర- జిహ్వా-(ఘా ణేంద్రియములను భావానుసారమున నభినయింపవ లెను. ఇం్యదీయమునకు శబ్బస్ప ర్భాదివిశేమరూప మయిన యిం(దియార్థముతో నంబంధమున్నది. శచ్చాదులె యిం,దియార్థములు, సామాన్యముగా శబ్దము నభినయించుట కన్న శబ్దవిశేషనము నభినయించుటలో విశే మము కలదు, అట్టి విశేషము లన్నియు విశదము లగునట్లు విశిష్టాభి నయము థావాధారమున నొనర్పవులయును, ఈ (పనంగమున నీ భావ “పదము క్రియావిశేషపరము, ఆ క్రియావిజీపము లన్నియు స్పష్టము కాగలవు, ఇంద్రియము. లన్నియు స్వవిమయ్యగహాణా వేశముతో “-నుందుటయు, సర్యవిషయములు స్వకరణ (ఇంద్రియ) (గ్రావ్యూ తా వేశ ముతో నుండుటయు (పదర్శితము కావలెను. కాగలదు, కావుననె సామాన్యాభినయో న్నేయము లయిన యీ అిండంశములలో నభినయ మున సాధారణ్య ముండును. కశ్చాదులకు నంబంధించిన శ్రీయావిజేష ముల రీతులీవిధముగా నుండును, ౫౯ కృత్వా సొచికృళాం దృష్టం శరః పార్య్వనతం తధా తర్దనీం కర్దదేశే చ బుధః శబ్దం వినిరిశేత్‌ ౬౦ కించిదాకుంచితే నేేతే కృత్వా (భూక్షేపమేవచ తధాంనగండయోః న్పర్మాత్‌ న్పర్శమేవం వినిర్దిశేత్‌ ౬౧ కృళ్వా పళాకామ్యూూస్థొ కించ్చితృచలిళాననః నిరర్వ్యయంళత్యా దృష్టా చ రూపం త్వభినయేద్చుధః ౬వ౨ి కించిదాకుంచితే నేత్రే కృత్వోత్సుల్లాం చ నాసికాం వికోచ్చ్వాసేన చేస్త తు రనగంధౌ వినిర్ధిశేత్‌ ౧. శళ్చాభినయము : నాట్యవిబుధుడు శ బ్లాభినయము నిర్రైశించు "నప్పుడు దృష్టి. వడ్డముగా నుంచవ లెను, శిరస్సును పార్శ్యమునకు నంచ

౧౨౦ నాటఖ్యవేదయు

వలెను. తర్జన్ని వేలును చెవిదగ్గర చేర్చవ లెను, సాచీకృతదృవ్లి ననుస రించుటచే నమాదరమున నమ_స్తభరము శ్న్మోత దేశ మనుగమించును, రఘువంశములో శాళిదాసిట్లనినాడు, “ఆేషే.ద్రియవృ త్తిరాసాం. నర్యాత నా చక్షురివ (పవిష్టా” ఆ కాంతల స ల్వేయద్రియముల వ్యాపార మంతయు సర్వవిధముల నేత్రము జేరి నట్లున్నదా అని కర్ణ "బేశమున తర్జని నుండుట చే “శ్రోతముకూడ శబ్బగహణాస క్ష మయినవిధమున నభినీత మగును, ఇళ్లు యంతట గుర్తిందుసది.

౨, స్పర్శాభినయము : న్పర్శనిక్రైశములో నేత్రములు కొంచె మాకుంచితములు కావలెను. (భూవ్నేప మొనర్చ వలెను, తనభుబమును తనకపోలమును తానె న్పృశింప వలెను. కన్నుల యరమూతలు బొమ'లెగుర వేయుట లంసగండముల స్పర్శములు [క్రమభావులు నమా భావులు ముహు ర్భావులు కాగా స్పర్శ మభినయించి నల్లగును.

39, రూపాభినయము : రూపాభినయమునందు పతాకాహస్త ములను శిరముననుంచి కొంచెముగా నాననము చలింపచేసి దృష్టిని. నిర్వర్శ న మొనరించు విధమున నుంచవలెను. అది రూపాభినయము.

ఈ, ౫ రనగంధాభినయము ;: నేత్రముల యాకుంచనము నాసిక యుత్ఫుల్ల మగునట్లానర్పుట ఒకు యుచ్చాసమున నుండుట యిష్ట రసాభినయమున నిష్టగంధాభినయమున నిస్దేశింపవలసి యున్నది. అయి దింద్రియముల కీ యయిదు విషయము లిట్లభినీతము లయినవు డవి తగిన క్రియావి శేవ ముండుటచే చక్కగా ననుఫావన మందింపగలా వనుట నాట్యవిదులకు సమ్మతము.

ఒక. ఇంధద్రియార్ధాః నమనసొ భవంతి హ్యనుభావినః

. న వేత్తి హ్యమనోః కించిత్‌ విషయం పంచధా గతం కడ్దాద్యిగవాణ్మక్రియల చే కటబ్దము శ్రోత్రమున ప్రతీత మగును. ఆ యింద్రియాధిస్టానముగానున్న మనసు కూడ క్రమముగా తత్ర్రవణ మగును. అందుచే నిది సామాన్యాభినయము'- "కాగలదు. నీ కేంద్రియ ద్వారమున గూడ మానసహ్లాదము కలుగుట యిందు సంభావనీయమై- యున్నది. “యుగపత్‌ జ్ఞునానుత్ప త్తి! మనసో లింగం. వకసమయ మున నన్ని జ్ఞానములు కలుగ వని న్యాయస్యూత్ర 'మనినది. క్రమమున:

౧౬] వామూన్యాబినయము ౧౨౧ మనసిర్యదియార్థముల నంబంధించును. నమనన్క_ ము లయిన యింద్రి యార్థములె భావానుభవ మాీాయగలవు, అమనన్క_డు విషయము గుర్తింప లేదు. అది యయిదు విధముల నగుననియు నాలేడు గుర్తింప జాలడు, అభినయానుగతముగా మనస్సునకు మూడు విధములయిన భావము లున్నవి. మనన్పం యోగ జన్యము లయిన యాత్శకు నంబం ధించిన యిచ్చ- బ్వేపషము-మాధ్యస్థ్యము ననుభావము మనసుబే యగు నని వె శేమీకు లనిరి. మనననగా బ్యు యని కావీలమ తానుసారమున (గ్రహించునది. ఇష్టభావము మొదటిది. అనిష్టభావము ెండవది. మధ్యస్థ భావము మూడవది. అభినయమునం దీ మూడుఖానము లుండు టను నాట్యజ్ఞ లంగీకరించిర ణం (పహ్లాదనేన గ్యాతన్య తధా పులకికేన చ వదనన్య వికాసేన కుర్యాదిష్టనిదర్శనం ఒ౫+ అస్టే శద్దే తధా రూపే స్పర్శే గంధే తధా రసే ఇంద్రియైర్మనసా ప్రాప్తః సొముఖ్యం నంపదర్శయేత్‌ ౬౬, పరావృత్తేన శిరీసా నేతనాసావిక[ైైః చక్షుషశ్చాప్రదానేన హ్యనిస్టమభినిర్దికేత్‌ ౬౭. నాతిహృష్టేన మనసా న చాత్యర్టజుగుప్పయా మధ్య స్టైనైవ భావేన మధ్యస్థమథినిర్థిశేత్‌ ॥

ఇం దిష్టానిష్ట మధ్యస్థ భావ స్వరూపవివేచన మున్నది,

౧. ఇష్ట భావమును నిదర్శింప వలసి యున్నపుడు శరీర్యపహ్లాదన మభినయింపవ లెను, ఫులకితములు ప్రదర్శింపవలయును. వదనవికాసము భూప వలెను. తన కభీష్ణ మయిన శబ్దరూపరనస్పర్శగంధములందు మనఃనంప్రయోగము కల యిందియముల సౌముఖ్యమును ప్రదర్శింప వలెను. ఇట్లభినయమున నిష్టభావము సుప్రకటము కాగలదు, సౌము ఖ్యము (పదర్శించుట యనగా (వనన్న మయిన వదనము కూడి యుండుటయని భావము,

౨. అనిస్ట్ర భావము నిట్లభిని శ్రేశింప వచ్చును. శిరస్సు పరావృత్త మగుట, అభిముఖముగా నుండక (పక్కకువోవుట, నేతకూణనము, నాసావీకర్ష ణము నంకోచము లుండుట. మాటిమాటికి నేత్రనాసారీతు

0౧.౨౨ నాట్యవేదము లట్లగుట, చూపిచ్చి చూడకుండుట, క న్నటు ట్రిప్పనే (తిప్పకయుండుట యుట్టివన్నియు ననిప్పని స్హేశకములు,

౩, మధ్యస్థ భావము నిట్లభినిన్చేశింప వలెను. మనసతిహృష్టము శారాదు, అత్యంత మసహ్యపడ రాదు, అటునిటుకాని మధ్యస్థ భావ ముననె మధ్యస్థభావమును నిస్టేశించుట సముచిత మగును.

“అతడిది యొనర్చినాడు, ఇది యొనర్చవలెను, అతడిట్లు చక్కగా చేసినాడు”. అనువిధమున పరోచూభినయ మొనర్చుట మధ్యస్థవిధాన మని సంశేత మున్నది. తన కనుభవ మాపాదించు నర్థ మాత స్థమని, పరార్ధవర్శ్థనమున్న వుడు పరస్థమని సంద యున్నది,

సుఖాద్యర్థము లన్నియు నాత్త [యందు సమవేతములై యుండును కావున సర్వార్థము లాత్మస్థము'లె యగును. రూపాదు లాత 'శ్రసమ వేత ములు కావు, అవి యన్యసమ వేతములు, అట్టివవి నిత్వము పరస్థములె కావలసి యున్నవి. అందులకె యాతా శ్రనుఖావి యర్ధ మని యనుట. అత్నశప్ద మిచట పరశబ్ద్బము కూడనున్నందున అవాంభావాన్పద మయిన (పత్యగాత శై యందు (పవ_ర్హించును. లో కార్థము లా 'పత్య గాత ననుభవనయుక్రముగ జేయుచో నవు డాత స్ట ననుట సముచిత మని భావము. రూపాదులు పరనమవేతము లయినను (పత్యగా తాను భావకము లసను. గాన నాత్మస్థములు కాకపోవు. పరనమ వేతములై యుండు సుఖదుఃఖాదులు ప్రత్యగా తాను భావకములు కాదాలనందున నాత శ్రైస్థములు కా నేకావు,

కామోపఛచారము

కామోపవదాఠరము సామాన్యాభినయ మగుట యుపపాదింప

వలసియున్నది, ౬౮ (ప్రాయేణ నర్వభావానాం కామాన్నిప్ప త్రిరిస్యతే న చేచ్చాగుణనంవన్నా బహుధా పరికల్చితః ౬౯ ధర్మకా మోఒర్టకామశ్చ మోక్షకామన్తనేవ చ స్రీవుంనయోన్తు యోగో యః నతు కామ ఇతి న్కృతః 80 నర్వస్యెవ హీ లోకన్య నుఖదుఃఖనిబన్సణః భూయిష్టం దృశ్యతే కామః న నుఖం వ్యననేస్వపి

నొమాన్యాబినయము ౧౨౩ ౭౧ యః స్త్రీపురుషనంయోగో రతినంభోగకారకః నశృంగార ఇతి జ్లేయ ఉపచారకృతః శుభః ౭8౨ భూయిస్టమేవ లోకోయం నుఖమిచ్చతి నర్వదా నుఖన్య హి స్రియో మూలం నానాశీలాశ్చ కొః పునః సామాన్యముగా నర్వభావములు శకామముననె నముత్పన్నము లగును. కామ మిచ్చాగుణసంపన్నము, అది యనేకవిధముల నగోచ రించుచున్నది,_ (శ్ర్రీఫురుషులు. పరస్పర మిష్టము కలవారు కాగా కామము కలుగుట లోకమున నున్నది. ఒట్కొకచో నిష్లపడని వ్యక్సియు కామము కలిగి యుండుట గోచర మగుచున్నది. అట్టిపట్టుల వాక్కు నక ర్యాధిపత్యము “పీతు వగును. సర్వము కర ్రగతిపూర్వకళ ముగ నుండుననియె “(పాయ” పదము మూలమున నున్నది. సర్వ భావములు కామముననె నిమృన్నము లగునని యర్థము. కామ మన నేమి + అది మొక యిచ్చ. కేవల మిచ్భామాతముననె కార్యవిని షృ్పత్తి యుండదు. గుణముకూడ నందు సహకృతము కావలెను, కర్థ వ్యాపారముతో గూడిన కార్యప్రయ త్నాదికము గుణము, ఇట్టి గుణ సహకృత మయన-చవో నిచ్చ సర్వకార్య వారి యగును, ఇచ్చ యొక టియే యయినచో న నేక కార్యప్రసూతి యండదు. కామము బహుధా పరికల్పితము, ఇచ్చ లనేకము లున్నవి, తత్సంపన్న కామము గూడ బహురూపమున నుండును. ధర కామ మర్ధ కామము మోవకామ మివి యన్నియును కామభేదములె, మోవమున గూడ కామమనుట (కొత్తకాదు. కామ మనునది యిచ్చ, అది సుఖవిషయమున నుండును, తత్చాధనవీషమయమున నుండును, ఈ చెప్పిన ధర్మాదులలో ధర్నార్ధ ములకు స్వయంసుఖరూపతర్థము లేదు. అంతగా సుఖసాధనతయు లేదు, ధర (| మప్పరోభోగాదిగత మయిన సాధన ముపార్టింపగ లదు, అర్థము నిట్టద. మోశము సుఖాత సక మె. అది పరమానందవి.ఛ్రాంతిలత ణము, అది బహిస్పాధనాధీనముకాదు. అయిన నట్టి మోము దుర్లభము, లోకపృాదయ మందు సమ్మోోహితము కాదు, “్ర్రీపుంనయోన్తు యోగో యః స తు కామః, న్ర్రీవురుషుల యోగము కామ మనిరి, (శ్రీప్రుపమ సంయోగము సామయోత్పుఖసాధనము, అది యందరకు సర్వ వీధముల నిచ్చ్భావిమయ మగును. దానిని “కామ” శబ్బముననె చెప్ప

వ! నాఖ్యవేదయు వచ్చును. వేరొక యుపపద మసేశీతము కాదు. కామముచే సర్వార్థ మనురంజిత మగును. “శ్రీం నామావీ సంహ్లాదిో శ్రీ యనునామము కూడ హ్లోదకారి”్‌ యనిరి. లోకో త్తరార్థము కూడ కామసంన్పృష్ట మయిన-వో సర్వార్థ మనురంజితము కాగాలోకమునకు పహృదయసం "వాదము కలుగును. అయత్నమున నె యది హృదయంగమ మగును, భగవదనువ కృచిత్తు డొకడు; మోహ దున నిశాభిసారికా మానినీ నమదనా మధోన్టళతా ధీరియం [పణయత స్వ్వదున్ముఖి ఖండికాం రమణ! మాన్మ తాం కృథాః “జీవా! నా ధీవృత్తి మోహము మానము కామము మద భుల కూడినది, ప్రణయమున నీ కున్ముఖ మయినది. కోపింపకుము అనుగహింపుము” అనునదియీ వివథ్సీత మయినను ప్రీయాన క్తప్రియా ధర్మముల నాపాదించి చెప్పినాడు. అభిసారిక. కలహాంతరిత స్వాధీన పతిక ఖండిత లయిన వనితల ధర్మము లుల్లి ఖతము లయినవీ,. ఈ కావు శపసంగము రహస్యార్థ మయినను రహస్యార్థములం దరహన్యముగ నె నిరూపిత మయినది. ఇందులకే కైశికీనివేశే మూదరమున ప్రతిపాదిత మయినది, సర్వలోకమునకు సుఖదుఃఖనిబర్హ్యణముగా కామ మున్నది. అది యందరకు బాగుగ నె యుండును, కామము వ్యసనము లందును సుఖ కరము. సుఖసామాన్యము కామసంపృ క్రమె యయినను విశేషరూప ముగా నిది (శ్ర్రీవ్రుంన యోగము. కామసుఖనమయమున నితరసుఖము లన్నియు నిబర్బాతము లగును, సర్వదుఃఖములు నిబర్షితము లగును, కావుననె నర స్రవ్యోననము లందిది యుండుననుట. ఈ కామోపచారము బహుతర లత్యువ్యాపకము. అందునను సామాన్యాభినయ మయినది. (శ్రీఫవరముపనంయోగము రతిసంభోగ కారకము. ఉపచారపరిపూర్మ మై సుభ మై శృంగార మగునని (పకృతమున ెలియదగి యున్నది. కామ మిచ్భామాత్రముగనున్నను సముచితోపచారకృత మగుచో నిచ్భా స్వరూప మయిన నంభోగ మాపాదింపగలదు. అన్యోన్యహ, అదయ వాణోచితము లయిన వ్యాపారములచే నడి పూర్మరూప మగును, ఇట్టి యా కామ మిదివరలో నిరూవించిన విధమున నుత్తమపకృతిక మయినచో శృంగార మగును, ఈ యంశము రసవివేచనమున స్పష్టీకృత

నామూన్యాభినయయు ౧౨౫ మయినది, ఈ సర్వలోకము సర్వసమయ ములందు సుఖమును కాంథీ., చును. సుఖకాంత్సలో నియ_త్త యుండదు. పా_ప్తసుఖము కన్న నధిక సుఖమును కాంవీ.,0చును. అంతకన్న నధికసుఖ మింకను కాంథీ,0చును, పరమానందలాభము కలుగనంతవరకు లోక మెచ్చటను సంతుష్టి, పొందదు. కావున నె సర్వదా సుఖ మభిలమీంచు ననుట యుక్తము, ఒక్కొకడు దుఃఖముపోవుట నభిలవీ.చును. అందును సుఖకాంతు యున్నది. దుఃఖాభావమె యాతని కఫుడు సుఖముగ నుండవచ్చును గాని యా దుఃఖాఫావమును గూడ నాతడు సుఖార్లమె కాంథీంచు ననుట సంగత మగును. సర్వదుఃఖనివృ త్తిని శాంటీరేదును. దుఃఖలేశ "మేని యుండగూడదని థావించును. అంతగా నాతడు సుఖము కామిం చును, *సుఖేన య ధేచ్భమన్నీ యాత్‌ = యధాఖభీష్టం చ రమణీముప భుంజీయాత్‌ * సుఖముగా యభధేష్టముగా యభథారుచిరముగా వస్తూపభోగము పొందునది. అభీష్టానుసారమున రమణి నుప భోగించునది. ఇట్లనుటలో విశృంఖలతాప్రబోధ మేమియు "లేదు. నముచిత మయిన భోగ ముపభోగ ముత్తమనియతియం బే యుందును. సుఖమునకు స్రీలు మూలము, “సుఖన్య హ్‌ శ్రీయో మూలం” శ్రులలో నానాశీలము లున్నవి. ఒకతె హార మంగసంగము చేసికొని వత్షో2.లంకారముగ కూర్చుకొని సంతసించునదె యయినను ఒకప్పు డా హారమును గూడ మృదుశీతలసమిారన్పర్శజనితసుఖసిద్ధిక్రై త్యజిం చును. దుఃఖధ్యంసము మోాతమనువారు శూన్యము మో్మమనువారు (ేయూవత్ప్రవృ త్తి నాపాదింపజూలరు. రనరహస్యవిదులు (ప్రేకూవత్ప) వృత్తి నంపాదింప గలరనుట యిదివరలో సముచితముగ న్చష్టముగ నిరూవిత మయినది, ఆయంశ మిచట నంగతము చేసికోని యిచటి తత్వమున్మీలితము చేసికొనుట సహృదయసమ్మత మయిన రీతి.

కామముపఛచారకృత మై శుభ మగుట నిరూపితము, ఆయుప చారవిధి 'తెలియవలసి యున్నది. ఉపవారవిజ్ఞానమునకు (శ్రీల యాశయ పరిజ్ఞాన మావళ్యకము. నముచితోపచార మంతయు నాశయ 1గహణపూర్వక ముగనె యుండును, నానాశీలమున (స్ర్రీలుందురనుట సూశ్రవచనము, శీలము సత్త్వము, వైతన్యము, బుద్ధిపూర్వకము,

౧౨౬ నాత్యవేదయు స్వభావము, శూవాకము, అనునవి పర్యాయములు. ఈ గీలముల నేక విధములు, ఇందు కొన్నిమ్యాత్రము నంకెతితము లగును, ఇవీ కాక శీలము లెన్ని యో కలవు, ఉండవచ్చును. వని పరిశీలనమున నితరములు నిర్ణయించుటలో నహృదయు లధికారులు కాగలరు.

శ్రీ భీలములు,

"జీవశీలము జానవశీలము గంధర్వశీలము

రాతమన ,, నాగ ,, పథ్నీ 99

ప్‌ఇాచ క యత్స $$ నర్చ క

మానవ ,, వానర ,, హస్తి ,,

మృగ క మోన ,, ఉస్ట్ర క

మకర ,, ఖర 99 సూకర ,,

అశ్వ క మహివ ,, అజ $9

శునక క్ర నో !

ఇందిరువదిమూడు శీలము లున్నవి, (్ర్రీలీచెప్పిన 'జీవాదుల శీలతుల్యశీలలుగా నుందురు, ఇక శీలస్వరూవవి వేకము నీవిధముగా- గు _ర్తింపవచ్చును.

౧. చేవళలీల : అంగము లుపాంగములు స్నిగ్ధ ములుగా నుండును.. చిత్తము స్థిరముగా నుండును. మందనిమేషము లుండును. రోగము వ్యాధు లుండవు. దీప్తి యుండును, దానము సత్వ మార్టవము కలిగి యుండును. స్వేద మల్చము, నమరత, భోజన నుధికముండదు. సురత (వీయ. రతమునం దతిమృదువుగా నుండదు, అతిత్మీనముగను నుండదు, 'చేవశీలానమురతి ప్రమాణానుశీలనమున గూడ సము న్నేయము, ేవశీల- గంధవువ్చరత వృాద్య,

౨౨. దానవళీల ; అసురశీల డానవశీల, అధర్మురత శాఠక్యాభిరత స్థిరక్రోధ, అతినిష్టురు మద్యమాంసదవ్రీయ. నిత్యము కోపన అతిమానిని. చపల అతిలుబ్ధ పరువకలహ్మవీయ ఈన్ష్యాశీల చలస్నేహ, వాచాల,.

త గంధర్వశీల 2 శ్రీడాపర. ఈమె నేత్రములందముగనుండును, నఖములు దంతములు ఛ్రువృమనోహరములుగా నుండు అంగములు సుఖనన్ని వేశమున నుండును. స్థిర భామ మందాపత్యరతిప్రియ,. గీత

నాతూన్యాభినయము ౧౨౭ "వాద్యనృ త్త్యములందాన క్ష, హర్ష మార్జవము కలది, గంధర్వ సత్వ భోగాసక్త సుందరి. త్వశక్కేశలోచనములు స్నిస్ధ్థములు,

ఈ, రాశ్షనకీల ;: ఈమె యవయవము లన్నియు బృవాద్వ్యాయ తములు, అన్నియు "పెద్దవిగా పొడవుగా నుండును. లోచనములు ర్త థి .స్తీర్య ములు, ఖరరోమ, గాడిదకువలె రోమములుండును, పగలు 'న్నిదించును. బిగ్గరగా మాటలాడును, నఖదంతక్షతము లధిక మొన శ్చును. (శోధమిార్ష (1 కలది, కలహవీయ. రాత్రిళ్ళు వివారించుట యీమె. శీలము. భావచేస్టలం దంతట రాతునప్రకృతి యుండును. ఇట్టిది రామసళీల,

౫ నాగసత్త్వ : తీళ్టమయిన ముక్కు కొనలుబేరిన పళ్ళు శోభనమయిన _ శరీరము ఎర్రబారినకనులు నీలోత్పలసమానమగు వర్గము నాగసత్వకుండును. ఈమె న్మిదాస్యఫావ, అతికోపన. అడ్డము తిరుగును. ఎదురు తిరుగును, ఈమెతో రతొరంభము మి శ్రీలి చురుకుగా నుండును. మిక్కిలి నిట్టూర్చును. అతిమానిని, గ ౧ధమాల్యాదు లిష్టపడును. మద్య మానవ మానును,

౬. పవ్సీనత్వ ; అంతర్ముఖ మిామెకు వి_స్లీర్శముగా నుండును. ముఖ మెప్పుడు తెరచుకొనును, ఈమె తీక్షృశీల, నదులు వాగు లన్న 'నిష్టపడును. సురలు మద్యములు శ్లీరము లీమె కిప్టము, సంతాన మధికముగా కనును. పండ్తధికముగా తినును. నిత్యము వనసిచును. ఉద్యానవనములం చాదరను కలిగి యుంకును. ఈ పవీశీల చపల

ఓ విశాచసత్వ : విశాచశీలమున. నుండు (శ్రీలప (ేళ్లుగాని చేతులుకాని యధికముగా నుండవచ్చును. తక్కువగా నుండవచ్చును. ర్యాతులందీ మె గృహాశామములందు నంచరించును. ఛాలురను బెదర గొట్టుట భయపెట్టుట పిశాచళీలా శీలము, ఈమె పిశునచి త్ర. క్లిష్ట భామీణి సుంతసమయమున కుత్సితాచారముతో నుండును. జౌపరిష్ట కాదులందు (ముఖసురతము) నమాన క్త, ఈమె రోమకశాంగి మహోస్వన, మద్య మాంసబల్మిపియ, సురతపియ, దివాభోగ,

౧౨౮ నాళ్యవేదయమయు

౮, యతశుసత్వే : ఈయను యంగములు నిద్దుర బద్దకము కలిగి. [పస్వేదముతో నుండును. గట్టిశయ్య మంచియానన మిమె కభీష్టము. మేధావిని బుద్ధిమతి (పతిభకలది. “అ శేవావిసన్మరణం బుద్ధిః (ప్రతిభా "చేసిని మరచిపోకుండునట్టి బుద్ధి (పతిభ. నుద్యగంధామిష్మప్రియ, పూర్వ పరిచితులు చిరదృష్టులయిన వో కృతజ్ఞ శావున హర్ష్మపడును. అనక్త పడును. శయనించునన్న మాటయే కాని దీర్ధ కాలము నిదురింవదు. యక్షశీలాంగన సుకుమారరతాస క్త సుభగ,

గ సర్చ్పసత్వ : ఈమెయె నాగశీల. మానావమానముల సీ మె. గణింపదు. అన్నిటినమముగ జూచును, ఈమె చర్మము పరువము, కంఠస్వరము ఖరన్వరము, శకులకథలు పల్కు_ను, అనత్యభామణ మొనరించును. ఉద్ధత చేస్టాలాపము "చేయును. ఈమె పింగావ్సీ బంధ రత్‌వీయ.

౧౦. మానవసత్వ : అర్జవాభిరత నిత్యము దత, మోంతి గుణా న్విత, ఈమె యంగములు సువిభక్త్రములై సుందరముగా నుండును. కృతజ్ఞ గురు దేవద్యిజభ క్త ధర్మ కామార్థములందు నిరత. అవాంకార వివర్టిత, సుహృత్చి/య సుశీల మానవసత్వలో కామకాంతు లధిక ముగా భౌసింపవు. కావుననె ధర్మకామార్థనిరత యని కామమును ధర్మార్ధగర్భముగ నిరూపించుట యు_క్తముగ నున్నది. మానవవసి. తలలో నందరు మౌానవసత్వలు కాజాలరు.

౧౧. వానరసత్వ ; ఈమె "చేహమల్చము నిత్య మంగముల ముడుచుకొనును, వా గ్రముతో నుండును. రోమములు పింగలవర్థ్మ ముతో నుండును. ఛలప్రియ పగల్భ చపల తీక్షస్వభావ వృతూరామ వన్మప్రియ. స్వల్చ మయినయుపకారము నేని నిత్యమిా మె బహుమానిం- చును, బలనంతమున పట్టి రమించుట సీమె యభిలవీ.చును, తానును. కాముకుని పట్టి యట్రిదగును,

౧౨౨, వాస్తినత్వ : ఈమె దవడలు "పెద్దవిగా నుండును, లలా టము -పిద్లదిగా నుండును. శరీరము కూడ మంచివృద్దిలో నుండును. బలముతో నుండును, తగిన 'యెనుక లఫుష్టి యమిండును. ఈమె పింగావీ.. రోమశాంగి. గంధమాల్యాసవప్రియ. కోపన స్థించి _త్త, పట్టుదల

౧8] నామూన్యాబినయమయు ౧౨౯ నలది జలోద్యాసములందు వనములం చానక్త, మధురభావ, రతి ప్రవీణ, వాస్సి సత్వ యుత్క. టముగా నాహారవ్రియ.

౧౩. మృాూగనత్వ: న్వల్చోదరి. భగ్ననాన మగ్ననాస, నన్నని. పిక్కలు కలది. వన్మవీయ చలనయన, వివులనచున. చపల, శీ గామిని, పగలు భయపడునది. నిత్యము గీతవాద్యరతిపియ. సౌధాది. నివానమునం బె స్ట్‌చి తృ, అటునిటు సంచలన మభిలవీ.0పదు,

౧౪. మత్స్యనత్వ : ఈమె రొమ్ము పెద్దది. పీన మున్నతముగా నుండును. చలభావ. అయినను ని మేమ్‌ న్మేషముల క్ల యొనర్చదు.. చానచాసీపరివార మధికముగా నుండుట "సనీమె యభిలవమీ.౦చును.. బహుసుత. మత్స్యసత్వ యధికముగా జల(వ్రియ,

౧౫. ఉష్ట్రసత్వ : లంబోవ్వి, స్యేదబహుల పొంతవికటముగా వంకరగా నడచునది. కృతోదరి. వువ్చఫల్యపియ లవణాన్లుకటువ్రియ.. ఈమె కటిపార్శ సి ముబ్బెత్తుగా బంధురముగా నుండును, ఖరనిష్టుర భాషిణి, ఈమె కటి యీమె కంఠ మత్యున్నతముగా నుండును, ఈమె. యటవ్కపియ,.

౧౬. మకరసత్వ : "పెద్దతల, బలిసిన మెడ, వెడల్పుగా (బద్ద లుగానుండు ముఖగ హ్వార ముండును, కంఠస్వనము పెద్దదిగా నుండును.. (ూరస్వ భావ ఈమె యందు మత్స్యగుణము లుండును,

౧౭. ఖరనత్వ ; జిహో్యోష్ట్రదళనములు స్థూలముగా నుండును, ముదురు బారిన 'మేనిచర్శము, కటుఫఖామణము, ఈమె రతియుద్ధకరి, ఈమెతో రతి రతిగా నుండదు. రతిలో నీమి యుద్ధ మొనర్చునట్లుం: డును, నఖక్షతదంతజ్షతములు తానభిలవమించును, 'తానొనర్చును. ఈమె ధృష్ట. దక్ష. సవతులను బ్వేమించును. చపల, శీఘ్రగామిని, నసరోగ, బహ్వపత్య. చండరతిబంధమున గాని యీమె తుప్టి పడదు.

౧౮. సూకరనత్వ : ఈ మెప్పష్టము దీర్చ ము, ఉదరము దీర్ధ్స ము, ముఖమును దీర్చ ము. అంగము లన్నియు రోమళన్నులె యుండును. బల మధికము. లలాటము నంవీ_ప్త మల్ప్చము. కందమూలఫలము లీమె కభీవ్షములు. రూపము నలువు. పన్నులు "పెద్దవి, కోర లుత్కటములు,. ముఖము దంతములతో నిండి యున్నట్లుండును. ఈమె తొడలుబలిసి

౧3౦ నాటఖ్యవేదయు యుండును, తలవెంట్రుకలు పొట్టివి. గిడసబారి యుండును. హీనా చారం. బహుసంతాన. ఇట్టి వనిత సౌళరసత్త్వాశ్రిత యగును,

౧౯ అశ్వసత్వ : అశ్వశీల యగువనిత స్థిరస్వరూప. పార్శ్య ములు కాని యూరువులు కాని కటీభాగము కాని పృష్పము కాని శంఠము కాని యన్నియు విభ కృములుగా నుండును, ఈమె సుభగ చానలీల, ఈ మె "కేశములు నిడువుగా స్థాలముగా నుండును, కృళశరీ రము, చిత్తము చంచలము. వాక్కు స్నిద్ధము గమనము శ్నీఘము, శామము [క్రోధ ముండును,

౨౦. మహిషన_త్త్వ : ఈమె పృష్టము స్థూలము, '్మేత్రములు "పెద్దవి. దంతములు "పెద్దవి. పార్శ్య ముదర ముంత పెద్దవిగా నుండవు, స్థ. పచ్చనిరోమములు కలది. రౌద్రి. లోక ద్వేషము కలది. రత్మిపియ. ఈమె ముఖ ముబ్బుగా నుండును. జలక్రీడావనపియ. లలాటము "పెద్దది. స్యుశోణి. మాహిమసత్వము కలిగి యున్నఫు డీ విశేషము లుండునసి సత్వవిదు లనుచున్నారు,

౨౧. అజనత్వ : కృశ. తనుభుజ, తనూరనస్క_, నిష్టబ్దస్థిరలోచన.

థి సంపీ_ప్త్పపాణిపాద, సూత్ష్మరోమాంచిత. భయశీల, జలోద్విగ్న్‌, బవ్వ పత్య, వనవీయ. చంచల. శ్నీఘగమన,

౨9, శునకసత్వ : కొందరు శ్వశీల లయిన వనితలున్నారు, వారి దేహము నేత్రములు పట్టు బిగి కూడియుండును, వజ్బంభించుట వారి కభీష్టము. ముఖము చిన్నది. పొడవుగా నుండును. పాణిపాదము లల్బ్పముగా నున్న నందముగా నుండును, వారి కంఠన్న్వరము "పెద్దది నిద యల్పము. (కోధనలు, సుకృత ప్రియలు, హీనాచారలు, కృత న వ్‌కు శునకస్వభావలు,

౨3. గోన త్వ : పృధుపీనోన్నతశ్రోణి తనుజంఘ సుహృత్రియ సంతీ_ప్పపాణిపాద దృథారంభ ప్రజాహిత పితృటేవార్చనరత సత్య శౌచగుర్మ్నుపియ. స్థిరపరి వైశసవా యగువనిత గోస _త్త్య యగును, ఇట్లింకను విభిన్నశీల లయిన శ్ర్రీలుందురు. వారి సత్వము వారివారి వైతన్యబల మట్టి శీలహేతువు. పురుషనంయోగముని వారి శీలము ఇందు మార్చును రావచ్చును, ఫురుషులందున్న నత్వసంక్రమణము

నామాన్యాభినయము ౧౩౧ నత్వపరిణామము కలుగుట లోకదృష్ట మె, ఇట్టి సత్వన్వ ఫావములు కియ_త్త కానరాదు. కతిపయ సంకేతమువలన నచేతసుల బుద్ధి యాసా దితాలోకము కాగలదని యిది నిదర్శిత వుయినగి,

83 నానాశీలాః స్త్రియో జ్టేయాః న్వం న్వం నత్వం నమ్మాశితాః విజ్ఞయు చ యధానత్వముపసేవేత తాః పునః 8౪ ఉపచారో యధాన త్వం స్రీణామల్పోపి హ వదః మహానప్యన్యధాయుక్రో నైవ _ తుష్టకరో భవేత్‌ శ్రీల శీలపరిజ్ఞానమున రమ్యమయిన యుపయోగ మున్నది. (శ్రీలు నానాశీలముల నుందురు. తమ తమ సత్వము. ననుసరించి వారట్లుందురు. ఈ స _ల్వేవిశేషము ననునరించి వారి త _త్వముల: గు_ర్థించి వారి సేవింపవ లెను. స త్యానుసారమున నుపసేవనమి తుష్టి నిచ్చును. సత్త్వము గుర్తించిన విమ్మట నె సేవించుట సముచితము, నత్వానుసారి సేవాపయోజనము మనోహరము. ఉపచార మల్చ, మయినను యధాసత్వమున్నచో నవి (స్రీలకు హర్షపద మగును. అదియే సముచిత ప్రక్రియ. అట్లు కాకున్న నేమియు తుష్టి యుండదు, నత్వానుసారమున నుండని యుపవారము పూర్ణముగా నున్నను తుప్పి. కరము కాదు. అయధాసత్వ'సేవన మరసిఠకవీధానము లోకమున సవర శీని నం్యపార్థి తము లభించినవుడు వ్రీతి యుదయించును, రతి జనిం చును, (స్రీ వురువులకు రత్యర్థమై యుపచారము నిర్గీత మయినది. రతిసిద్ధి ముఖ్యము. రత్యర్థ ముపచార మున్నది. సత్త్వానుసార ముప "ారము యుక్తము, సత్శ్వము లన్నిట గుణము లున్నవి. దోషము: లున్నవి, సత్త్వ భేదమున గుణము లుపాబేయములుకాన్ళ, దోషము లుపొబేయము. లగును. ఉపా చేయానుపా చేయవ్యవస్థ యంతయు: రత్య ర్ధమనుట యవిసా శ్రర్యము, శకామోపభోగము రిగోం ధర్మార్టం హా తపశ్చర్యా నుఖాాం ధర్మ అష్యతే నుఖన్య మూలం (ప్రమదాః కాను నంభోగ అమ్యుతే 8ిఒం కామోపభోగో ద్వివిధో నాట్యధర్మేఒభిధీయతే బాహ్యాభ్యంతరతత్చైవ నారీ పురుష నంశ్రయః।

అరల నాత్యువేదయు ౭8. అఆభ్యంతరః పార్ధివానాం న చ కార్యస్తు నాటకే జాహెో్యో వేశ్యాగతత్చైవ న చ (పకరలణే భవేత్‌

న _త్త్వీపరిజ్ఞూన ముపభారపిధి సర్వము కామవురుపార్థముస'కె యన ము (పకృతము భాసించును. వురుషపా న్ధాంతరమున నిది వ్యుత్పన్న మగుట "లేదనియు. గోచరించును, ఇందుపపత్తి యేదియో తెలియ వలసి యున్నది. ధర శసిధికే. తపమొనరింప వలెనని యాగమము లనినవి, తపశ్చర్య యంతయు ధర్మార్థము నాగా ధర స మెందులక నుకొందురు, సుఖసిద్ధినై, ధర్మము కావలెను. “సుఖార్ధం ధర్మో సుఖములకు (పమ దలు మూలము, వారియందు భోగనంభోగములు నముచిశములు. ఇదియంతయు కామోపభోగసూచిక, సామాన్యాభినయప్రస క్రిలో నిది నసంగతము కాగా నంతయు నింతగా నిరూపిత మయినది. ఈ సామాన్యాభినయమునకు (పకృతములో నుపయోగమిట్లున్నది. నాట్య ధర శ్రైమున కామాపభోగము ద్వివిధముగా నున్నది. నారీఫప్రరుషనంశయ చుయిన యా యుపభోగము 'చావ్యూమని యాభ్యంతరమని నంశే లిళను, అభ స్టంలేర మంతఃవురము, అందలిదె యాభ్యంతర ము, నాటో "పాయమయిన యితివృ తృము నాట్యధర్మ రము. అభ స్రంతరమయు పార్ధివులకు నవాటకమున నిబంధనీయము, నాటికలో గూడ నిబంధసీయము, చాహ్యము 'వేశ్యాగతమయిన కామోపభోగము ప్రకరంణమునందు నిరూపింపవలెను. ఇందు రాచోపభోగ మనుపూర్వముగా పతిపాదితము “కాగందు,

౧, (శ్రీలు మూడువిధముల నుండుట.

౨. రాజోపచారమున నాయికకు సంబంధించిన కామోపపత్తి

౩3, ఇంగితాత (1 మయిన యిస్త వేదనము

ఈ నానావిధములగు శకామావస్థలు

౫. విఫపలంభనమయములం వొనర్పదగిన ఉపఛారవిధులు,

౬. దూతీ, వేమణము 2, సంచేశరీతి

ళా రత్యుపాయచింతనము నొ, కన్యామి_ తా న్వేషణము

౧౦, ప్రచ్చన్న కామి తావిధానము ౧౧. అంతఃవురభోగము ౧౨౨. నివాసకవిధి

నామాన్యాబినయయు ౧33 “మొదలగు వానిని క్రమముగా నిరూపింతుము. ఈ రాజోపభోగ ముప చారవిధి యంతయు కానుతంత్ర సముత్థితము నానానత్వనముద్భవ మయిన (శ్రీల ప్రకృతిని మూడువిధములుగా విభావింపవచ్చును. "చావ్యూ(పకృతి "మొదటిది. అభ స్టంతర ప్రకృతి రెండవది. చాహ్యభ్యం తరప్రకృతి మూడవది, ౧ కులీనవనిత యాభ్యంతర ప్రకృతిగా గుర్మింపవ లెను. న 'వేళ్యాంగ న "ాహ్య(పక, అతి యని పసిద్ధి క కృృతశె చ యగువనిత చాహ్యాభ్యంతర రాజుల భోగరీతి యభ్యంతరవిధానముల ననునరించుటను నాటకభోగ ముగా జెప్పునవుడు రాజుల భోగములనె కాక యభ్యంతరభోగముల తూడ జెప్పుదురు. వేళ్యలు గణికలు, వేశము గణికాస్థానము, అందు (పభవించువారు వేశ్యలు. చాహ్యేభ్యంతరవనిత యందొక విశేషము కలదు. శుద్ధకీలగా నున్న కాంత కాం తావరుద్ధ యయ్యు భోగవనిత యగునది బాహ్యాభ స్టింతేర 8౮ అంతఃపురోపచారే తు కులజా కన్యకాపి వా న హి రాజోపచారే తు బాహ్యస్టిభోగ ఇపష్యతే అంతఃపురోపచారములను నిబంధించునప్పుడు కులకన్యను నిరూ శింపవ చ్చును, కన్యక యనదగిన గణికాకుమూారికను నిబంధింపవచ్చును. అంతియెకాని రాజోపవారనిధానమున 'చావ్యాశ్ర్రీభోగోపనిబంధనము సముచితము కాదు. పాలకుడగు రాజున కభ్యంతరభోగనిబంధనము యుక్తము, చాహ్యజనునకు బాహ్యవనితాభోగము కూర్చవచ్చును. రాజోపచారమున బాహ్య (స్ర్రీభోగము యుక్తము కాదనియన్న నొక యపవాద మున్నది, రాజుల కొకప్పుడు దివ్య వేశ్యానంగమము చెప్ప వచ్చును. దివ్యాంగనాసంగమము నిరూవింపవచ్చును, ఫవురూరవున కూర్వశితోడి యనురాగభోగములను విక్రమోర్వశీయమున కాళి చాసు విరూపించినాడు. 8౯. కులజాకామితం యచ్చ తత్‌శ్హేయం కన్యకాన్వపి యా చాపి వేశ్యా సాప్యత యధైవ కులజా తధా శులజలయిన వసితలకు నంబంధించిన కావితము లోశకనమాజ (పసిద్ధముగా నున్నది. అట్టిదాని నే సామాన్యముగా గణికాదారీక

౧౩౪ నాఖ్యవేదయమయు లయిన కన్యకలకు సంబంధించిన కామితముగా నిరూపింపవచ్చును. కులజాశృంగారమని కులటాశ్ళంగారమని వేరువేరుగానుండవు. కులజూ- 'వేశ్యాశ్ళంగారములు ఛిన్నాభిన్నములని యనము. సంఘమునందలి సాక్షర ఫ్ట్‌ములు కల కులజల విషయమున (పదర్శింపదగు కామితవిఢాన మును వేశ్యాకన్యకలకును నిబంధింపదగును, విభావానుఫావములందలి* విశేషములు వేరువేరుగా నున్నను తత్తత్కాామిత మేకవిధముగా నుండును. *కులజా కామిత” సానమున కొందరు “కులటాకామితోమును-. పఠించుచున్నారు. ఇ ౮౦ అహ కామనముతృత్తి ర్నానాభావనముద్భవా స్రీణాం వా పురుషాణాంవా ఉత్తమాధమమధ్యమా ౮౧ శ్రవణాస్టర్శనా దూపాదంగలీలా విచేస్టత్రెః మధురైశ్చ సమాలాపైః కామః నముపజాయతే ౮౨. రూపగుణాదినమేతం కలాదివిజ్ఞానయౌవనో పేతం దృష్ట్వా పురుషవిశేషం నారీ మదనాతురా భవతి. నానాభావముల వలన నుండు కామోత్పత్తి (క్ర్రీలకుగాని వురు ములకుగాని యు_త్తమాధమ మధ్యమరూపముగా నుండును. (శ్ర్రీలంద "కేకవిధముగ నుండరు. వురుషులందరొకవిధమున నుండరు, హా యోగము. సంయోగము పరస్పరనదృశముగ నుండకపోవచ్చును. (శ్రీలలోను _త్సీమాధమమధ్యమ లుండుసట్లు వురుషులందు నుందురు. వీరి యన్యోన్యసం యోగ మటుగానిటుగానున్నవు డుదయించు కామ ములు బహు భేదముల నుండును, కావుననె కామోాత్పత్సి నానాభావ- నముద్భృవ మనుట. నానాబీజముల వలన కామముదయించును. ఇట్ల నేక హేతుకమయి యనంత భేదభిన్నమయిన ను _త్తీమమని యధమమని మధ్యమమని _ వరిగణించుట వర్గీ కార సౌకర్యము సూచించును. కామోపచారము (పస్తుతమయినందున కామోాత్ప్చత్తికధనము నముచి తము కదా!. కామ మయిదు విధముల గలుగును. (శ్రవణము, దర శ నము రూపము, అంగలీలావిచేష్టితము, మధురాలాపము, ఇవి కామ జని హేతువులు, ౧ సీతను శావణుడు వినినాడు. శ్రవణముననె యాతడు. శాముకుడయినాడు. ఇది శవణకామము,

నామాన్యాబినయము వ!

_౨, శకుంతలను దుమ్యంతుడు వూచినాడు, *మధురమాసాం దర్శనం” శకుంతలాదర్శనమున దుమ్యంతునకు కామముదయించినది. ది దర గన కామము,

3, రూపము చితాది,పతికృతి. రూపదర్శనమును కావు హేతువు, అగ్నిమితుడు మాలవికను మొదటగా చిత్రమున జూచి నాడు. కామాంకురము కలిగినది.

ఈ ఒకప్పుడు రూపదర్శనమున కామముదయింపదు. వత్స “రాజునకు "తాపనవత్సరాజమున నాయికాకారము చూచినను కావు ముదయింప లేదు, అప్పుడా మె యంగలీలావిచేష్టితములు కామోత్స్ప్తి కారణము లయినవి, ఒకప్పుడు రూపము నష్టరాగప్రత్యాయన మొన రించును. అంగలీలావి చేప్పి తమును సష్ట్రరాగ ముద్యోతించును. విశాఖ బేవుడు వత్సరాజకామదీపనమునకైై. యభినరణకల్ప మేర్చరచినాడు. పద్భావతి యనుసరించిన శబరీ వేపాద్యాచరణము లీలాచేస్టిత మయి నది, వల్సేశు డది యంతయుమాచి భావించి కామవృత్తి కలవా డయినాడు,

౫, మధుర నమాలాపములును కామ నంజనము లగును, మాధుర్య మర్ధద్వారమున గలుగునది కావచ్చును. స్వరూపముననె శలుగునది కావచ్చును. ఇవియె శాక కామోత్ప_త్తిహేతువు లింక నుండవచ్చును. నాయిక నాయకు నత్యంత మనువ_ర్రించుటయు కామో త్పత్రిహేతువు కాగలదు. తాపనవత్సరాజములో వశ్సేశునకు కామోత్సత్తి యత్యంతానువృ త్రినలన నె గలిగినది. వక్సేశుడు పద్మా -వతి నిట్లు భావించును;

మయి మనః ప్రణిధాయ ధృతా జటా

న గణితం స్వజనో న నవం వయః

అనుగ మెరితి మామనురాగిణీ

వ్యవసి తాదపనేతుమి వేచ్చ 8.” నాయందు మనసుచేర్చి జట శిరమున ధరించినది. స్వజనము గణింప "లేదు. నవవయసు చూడ లేడు, నన్ను నిరంతర మనుగమించుచున్నది. నాయందనుర క్ష యయినదో! నాయత్నమునుండి నన్ను మరలింప

౧౩౬ నాళట్యవేదయు సీచె. యత్నించుచున్నది. కాబోలును ! “ఇట్లు రాజుభావించుటలో శకామోత్పత్సి యున్నది. +

రూపగుణాదులు కలవానిని కలాదివిజానము కలవానిని యానన. ముతో గూడినవానిని ఇంకను విశేషవిశిప్తుడగు వానిని చూచి నారి. మదనాతుర యగును, ఇశ్షైపురువుడును మదనాతురు డగును, కామ. యమానావసతో నుండు శ్రీలకుగాని ఫురుషులకుగాని కామభా వేంగి తము లనేకమే లుండును. శామభావము కామాఖ్యమగు చిత్తవృత్తి, గరీరవికారములు తత్క్బృుతము లయిన యింగితములు, అట్టియింగితము. లనేళవిధములు, వానిని సావధాననుగా గుర్తింపవలెను. కామభా వేం. గితములు కొన్ని యిట నిరూవితములగును, ఇవి యితరముల గూడ నభ్య్యూహింప "జేయగలనవు. -

కామ్యదృష్టీ, విలవణముగా నుండును, ఆ దృష్టి లలితము,. నేత్రపత, శ్రములు చలించుచుండును. ఈత్షణములు ముకులితములగును.. కన్నుల పైవుటములు కొంతగా దిగ జారినట్టుండును, లలితదృష్టి. వలి శాంతముగా నుండును. లాలిత్యమునకు తగిన ఏేషములతో నుండును. (్ర్రీలద్ధావలోకన మొనరించునవుడు లలితదృష్టి కలుగును. ముఖ. రాగము మరియొక యింగితము గండభాగము లొకింత నంర క్రము. లగును, చిరుచెమటల చితణ ముండును. రోమాంచము (పస్పందమాన సుందరముగా నుండును. ముఖము రాగరంజితమై శోభాయుక్తముగ నుండును. మదనాతురలయిన వేశ్యలం దీవిశేవములు గోచరించును.. 'కామ్యమగునట్లు 'వేశ్యయంగవికారము (ప్రదర్శించును. కటాతునిరీతమణ మొనరించును. ఆభరణముల మాటిమాటికి నృశించును. కర కండూ యన మొనరించుకొనును. బొటనవేలి య్యగఫాగమున నేమేమియో. విలిఖంచును. _స్తనములు వెలువడ జేయును. నాభి చూవును. గోళుల. గిల్లుకొనును. రంగువేయును,' జుట్టుముడి నవరించును. అందులకైై బాహువు లెత్తును. భుజమూలములు కనపర్చును, కుచసీమ బిగించును.. ఊరువు లప్పళించును. అధర మటునిటు (తిప్పును: ఇట్టివన్నియు కాము భావేంగితములు, వీని నిట్టివాని చూచి వేశ్యమదనాతుర యని? భావించవచ్చును.

అలా] నామాన్యాభినయము ౧౩8 కులజూభా వేంగితము లీవిధమున_ నుండును. కులజ కన్నులతో నవ్వును. "తేంపార జూచును. పెదవి విడివడ హసించును. అథధోముఖమై నిగూఢముగా నేడో పల్కును. ఒకపుడు సిత మె సమాధానముగా" నొసర్చును. మందమందముగా బల్కు_ను. స్వేదాకృతి కన్పీ వుచ్చు ఫొనును, అధర మదర చేయును, చకితచకితముగ చూచును, ఇవి యన్నియు కులాంగనాభావేంగితములు, _ నురతసుఖ చమభవించిన వారె యిట్లొనరింతురు. సురతోత్సవ మింకను పొందని వారిలో దళ స్థానగతముగా శామ మవభాసించును. ఇవీ పది కామావస్థలనదగి యున్నవి. వీనిని నానాభావముల చే ప్రదర్శింపవలెను. పైన నిరూపించిన కామవీకారములు (పాప్తనంభోగలు నంభోగనంతుష్ట్ర లయినచో (పదర్శింపరు. (ప్రాస్త్ససురత లయినను వునారతానక్ష్రలగునవు డిట్టు వికారములు (ప్రదర్శించుట కలదు. అ,ప్రాప్తభోగలు భోగాభిలామల్‌ే నుందురుకావున నీ శానువికారముల టపదర్శింతురు, కామమన్నది యుదయింపగనె యదిమొదలుగ నంగనులు _పాప్త్వనంభోగలె, వారల కప్పటినుండియె కామావస్టలు కలుగును, పా ప్త్రనంభోగలు విపలంభ సమయమున కసుమసమధేర్థు లగుదురు. వాడివత్తలగుదురు. “కుసుమ సధర్శాణో పీ ఆూన్‌.తః.”్‌ కామిజననంభోగము భావమున సామా త్కరింపగా నె యాః యవస్థ లన్నియు గలుగును, పూర్వమె నంభోగ మనుభవించఛిన వారలకును కామావస్థ లుండునని యువి శృంగారాంగ ముగ నుండగలవని "పెద్దలు నిరూవించిరి. సాగరిక (పా _పృభోగకాదు. వత్పరాజును వలచినది ఆమెలో 'కామావస్థ లుండుట దర్శితశృంగార చుగుట రసభావ్యప్రఘట్టాంశమున న్పస్టమె యయినది. శామావన్థులు,

౧ అభిలామ ౨ చింతనము

3. _అనున్ఫృతి ఈ, గుణకీర్తనము

ర్త ఉబ్వేగము ౬. విలావము

ర ఉనా '్రదము లొ వ్యాధి

నా జడత ౧౦. మరణము

౧3౮ వాటఖ్యవేదము అభిలాపాత్మక మయిన కామ మొక్క-టియె శమనముాని దశలను ఫొందును. ఈ పదికామావస్లలు వ్యభిచారిభావము లె యని కొందరు తలచిరి. కాని లతమణాంతర 'సున్నందున నిచట పరిగణించుట నము చిత మె. ఈ కామావస్తలు (శ్రీలప ఫురుషులకు నుండును. ఇవి కమ [క్రమముగా గలుగును, ఒక దానికన్న మరొళచానిలో నతిశయ మున్నది. విశేష మున్నది. శామపరిపాక మున్నది* ౮3 వ్యవసాయాత్సమార్దః నంకల్పేచ్చ్భానముదృవః నమాగమోపాయకృతః సో౭ఒభిలాషః పకీర్తితః ౮౪. కేనపాయేన నంప్రాప్తః కధం వాసౌ భవేన్మమ దూతీనివేదితైర్భావైరితి చింళాం నిదర్శయేత్‌ లగ. ముహుర్ముహుర్నిశ్వనితై: మనోరధవిచింతనైః (పద్వేషాచ్చాన్య కా ర్యాణామనున్కృతి రుదాహృళా ౮౬. అంగ(ప్రత్యంగ లీలాభిర్వాక్చేస్టా హాసితేక్షైైః నాస్త్యన్యః నదృశస్తునేత్యేతత్‌ స్వాత్‌ గుణకీష్తనం ౮౭ ఆననే శయనేచాపి నతుష్యతి న తిఫ్టతి నిత్యమేవోత్సుకా చచ స్వాదుద్వేగస్థానమా [తా ౮లా, ఇహస్థితి ఆహాసీన అహచోపగతో మయా ఇతి త్తెస్తైర్విలపికైర్విలాపం నంపపయోజయేత లాక్‌. తత్సంశ్రికాం కధాం యుంళ్రే నర్వావస్థాగళాపి హి పుంనః పద్వేష్టి చాప్తన్యానున్మాదః నంప్రకిర్తితః ౯ం, సామదానార్థనంభోగైః కామః నంగప్రేషణైరపి నర్వ్వేః నిరాకృత్తైః పశ్చాత్‌ వ్యాధిః నముపజాయతే ౯ఇం. పృష్టాన కించిత్సబూతే న శ్రుణోతి న పశ్యతి హా కష్టవాక్కా తూప్టీకా జడతాయాం గతన్నృతిః ౯౨. నక్ష్వేః కృతైః (ప్రతికారైః యది నాస్తి నమాగమః కామాగ్నినా (ప్రదీప్తాయూ జాయజే మరణం తతః ౧. అభిలావ ; కామింపదగిన వానిని సరిగా గుర్తించి యీతని పేమింసవచ్చు నన్న నిశ్చయము పొంది సమాగ మోపాయముగా యత్న మొనరించుట యభిలాష యగును, అభిలాష యొక యత్నమున గలుగును, సంకల్పపూర్వక మయిన యిచ్భ వలన జసనిందును. ఇచ్చ యుండగా నభిలాష యుద్రికృ్కమగును, (పియనమాగ మమునకైై చింత యనునది ద్వితీయావస్థ ఈ యభిలాష యా చింతలో శారణ

నాతూన్యాబినయమయు ౧౩౯ ముగా నుండును, వీయుపాయముచే నంప్రాప్హీ యగునో యసి చింతలో నాలోచన మొనర్చుట కలదు. అట్టి చింతలో నిది కారణముగా నుండును, కామమున 'ప్రధమశ్థానముననున్న వనిత ఇలు వెడలును. ప్రవేశించును. మదనవికృతి పొందును. చేహామట్లు. చేసిళొనును, (వియుని చూఫవుమేరలో నిలబడును, అభిలామకల వనిత కన్యసాహచర్య మున్నచో వాగా్థాపారోచిత మయిన శబ్దము నుండును, ఇట్టి వనితను చూడగ నె మదనాకృతి పట్టిన దనివీంచును. వియుడు చూచుటకు తగినట్లు (ప్రియుని చూచుటకు వలనుపడునట్లు దర్శనపధము (పవేశించి యభిలామకల వనిత శామావస్థపడును.

_౨. చింత : వీయాభిలావ కలిగిన యువతి యీ విధముగా చింతించును. “*వ్రియు డెట్లులభించును + వ యుపాయ మనునరింప వలెను ! నా దూతి చెప్పిన విధముగ జరుగునా *ి దూతి చెప్పిన భావముల ననుసరించియు, స్యయముగా తానూహించిన భావములు బట్టియు నిట్టి చిత పొందును. ఆమె మాటిమాటి కా కేక రార్థవి_పేవీ, తము లొనర్నును. వలయములు ప రామర్శించును, రశనామణుల' తడవి చూచును. నీ వీ బంధము ఆతాకును. నాభి స్పృశించును. ఆశే కరదృష్టి యనుట విచలావిచల మయిన దృష్టి యనిఖఫావము, ద్వితీయ మదనావస్థ యయిన చింతలో నిట్టి చేష్ట లభినయమున నుండవలెను.

ప్త అనున్న ఖతి: ముహురు శ్రహూుర్ని శ్వ్యాసములు ముహుః ర్ఫుహుర్శనోరధవ్‌ చింతనములు, అన్య కార్య వ్ర ద్యేషములు ననున ల తిలో నుండును. మాటిమాటికి (వియస్మరణము లుగ్గగా సిశ్వాసాదు: లతిశయించును. అప్పుడామెకు నిశ్చయము తోచదు. క వ. నోచరింపదు. ఆననమునగాని శయ్యలోగాని ధృతి పొందలేదు. స్వాంగకర్శాలగూడ నాచరింపలేదు. అంతట విహ_స్తగా నుండును, అశ కృగా నుండును, ఈ విధాన మంతయు చింతాసముపగతమై యుండును, ఈ తృతీయవిధానము నిట్లు ప్రయోగించుట నముచితము.

ఈ, గుణకీ రృనము : వ్రీయుని నానాగుణములు నీమె కీ ర్హించును. తన ప్రియసమానుడు లేడని భావించును. అట్టి యంగ (ప్రత్యంగలీల "లెవనియందు నామె నూడదు. అవాక్కు. లాచేప్ట లాహాసితము

౧౮౫౦ నాభట్యవేదయమయు

ల్యా-పేవీ.తములు కలవారెవ్వరును శేరని యామె భౌవనము, వవ్రీయ సదృశుడు లేడన్న భావ ము _త్తీమరతిస్వరూప రేఖను నోచరింప "జేయును. రంగమున గుణకీర్తృనమున కీ విధానము లుండవలెను. ఉల్లాసపడి వేడుకపడి గుణముల నడుగకున్నను శీ ర్తించునది. అశు మార్ట్చనము స్వేదాపమార్జనము, నిత్యము దూతితో నుండు ఎ వినంభా లాపము లొనర్చుట యిట్టివన్నియు గుణకీర్తన చేస్టితములు, ఈ చతు స్ఞావస్ధలో నభినయయోగము నిట్లు కూర్చవ లెను.

హ్శ ఉ్వేగము వ దీని నుద్వేగస్థాన మనియు ననిరి. ఉజ్వేగ సాన ముట్వేగావస్థ. ఉద్వేగము పొందిన యువిద నిత్యముత్చుకముగా కరణకముగా నీండును” అసనమున నుండదు. శయనమున నుండదు. ఎచ్చటనిష్టు. పడలేదు. తణముండ లేదు. ని్వేదనిరూపణములో శొంతగా నుజ్వేగాభినయము నిరిష్ట మయినది, చింతానిశ్వాన భేదములు వ్యాద్దాహాభినయ ము ద్వేగాభినయమున నత్యంత మాచరించునది.

౬. విలాపము : పూ ర్వావస్థకు సంబంధించిన రుదితనిఃశ్వసి తాదు లుత్త రావస్థయం దనుగతము లగును, కావున నే వనిత యుద్విగ్నయయి వలావీని యగును, “అ నా (వియు డిక్కడ నిలబడినాడు. ఇట కూర్చొనినాడు. ఇచట నన్ను కూడినాడు. ఇట పలుకరించినాడు. ఇచట ఇట్లు ! ఇట్లు. ఈ వీధము లయిన విలాపములు కలదగణును. ఇశ్లై విలాపము (ప్రయోగింప నలేను. మిక్కిలి యుద్విగ్నయొ యాత్చుక్యము శలదైై యధృతికలద్రై విలాపముకల వనిత విలపించును. ఇటునటు భమించును. నిలకడగా నొకచో నుండలేదు. ఇది విలాపసానాభినయ 1+పయోగము, ఖి

ఓ ఉన్మాదము : ఎట్టి యవస్థలో గాని యెట్టి పరిస్థితిలో గాని "యెవరున్న గాని నిత్యము వ్రీయనమా్థ్రితకధ నె కూర్చుకొనును. ఆ కవేసయములనె చెప్పును. ఫురుషులనందరిని జ్యేషించును. అసూయిం చును. ఇట్లుండుట యున్నాదము, ఉన్మాదము కోల యామె యనిమిమ చృష్పితో నశ్లై నిలబడును. దీర్ధ్స దీర్స్స ముగా నిట్టూర్చును. ధ్యానించు నుండును. వమో యాలోచించును. వివారించు సమయమున శోకేం చును, "పెద్దలు గురుజనులు దగ్గ ఠరలో నున్నను (వియీలాపమె పలు

నాతమూన్యాభినయము రళం కును, స్థానాస్టోునము లామె చూడదు. శ్రీడానముచిత సమయము లందును ఖిన్నుర్శాలై యేడ్చును. ఉన్థాదముచాందిన వనిత యిశ్షే నాట్యప్రక్రియ దర్శించును, కాని గుడ్డపీలికలు కుండపెంకులు కర “ముక్కలు చాపచిదురులు చిల్ల "పెంకులు పట్టి తిరుగుట కామోన్మాద నాట్యవయోగము కాదు,

౮, వ్యాధి : చిత్తవృత్తినంభూత మయిన శామ మున్మాద పర్యంతము రాగా శరీరముకూడ మార్చుపొందుట ప్రసిద్ధము. రుగ్ధ మసుట యు నంభవము, శరీర మన్యధా యగుట వ్యాధి. పేయనీ (వియులకు గలిగిన పపణయకలహమున నొకరొకరొకింత 'యెడబాటుతో నుందురు, అప్పుడు (ప్రియుడు 'పేమసాఫల్యానుభూతి టే సామవచన ములు పలికినను (ప్రేయసి యొల్లదు. భూపషణాదుల దానముచేసిన “నంగ్‌కరింపదు. భోగ్యప్రస క్తు లెత్తిన నొప్పదు. కామ్యవస్తువులుపంవి నను నిరాకరించును. నర్వమిట్లు నిఠరాకృతముకాగా నామె వ్యాధిపీడిత యగును, ఇచట వేరొక ్యయోజనము కూడ సంగతము, _పేయసియె (ప్రియుని పొందభిలమి.ంచిన దై సామాదులు ప్రయోగించియు కామ్య సంభోగములు కబురంపీియు నన్నియు విఫఠరీభూతములు కాగా వ్యాధి బన్త దగును. అవుడామె హృదయ మూమెలో నుండదు. మూర్చ పొందును. తలనొప్పితో త్మీవముగా బాధపడును. ధృతి పొంద లేదు. మనసు చిక్క_పట్ట లేదు. తుకతుక పడును. ఇట్లీ యస్ట్రమావస్థిను

(పయోగింపవ లెను,

౯ జడత : ఎవళేని పలుకరించిన పలుకదు. పిలిచిన పలుకదు. అడిగినను చెప్పదు. ఏవియయు వినదు, ఏమియు చూడదు. “వో! కష్టం” “అబ్బా! అమ్మా ₹ో అనియే పలుకును కాని తదతిరి క్షముగా నేమియు పలుకద, ఊరకనే యుండదు. ఇట్టిదిది జడత. ఇందు స [ ఏతి యుండదు. అసమయములో “పుం” అనును. అంగములు దిగజార్పును. ముఖ మున శ్వాసలు చిము నుం ఇదియంతయఃు జడ తాఖినయవిభానము.

౧౦. మరణము : ఎన్నియుపాయము లొనర్పినను ఎన్ని పనీ -కారము లొనర్చినను వ్రియుని సమాగమము కలుగునపుడు కామాగ్ని

౧౪౨ నాక్యు వేదయు [పదీీప్త మయిన (ప్రమదకు మరణ మె కలుగును. ఇట్టి వన్నియు కామా- సానములు, శామతంతము బౌగుగా కమివీ,ంచి వని నిబంధనమున. ప-నుకొనవలయును. శామ్యుజనుడు.. లభింపనప్తూడు నైధనము* (మరణము) విడిచి యన్యముల నిబంధింపవలయును. విపలంభనముద్భవము లయిన యీ వివిధభావములు ఫవురుము- నకును గలుగును. ఈ కామభావములచే నానావీధము లయిన యవసా విశేషములను యోజనము చేయునది. ఇట్లు శామయమానావస్థతీో* నుండు (గ్ర్రీలకు గాని ఫురుషులకు గాని సామౌన్యగుణ యోగ మున నభినయపిదు డభినయయోజన మొనర్చవలెను. ఫురుషుడు సులభో వాయుడు. కాన మొదటినుండియు నాతనిలో విశేషములు నిరూవింప నవనరము లేదు, మధ్యనమయమునుండి యాతని నమాగమము నిబం ధించుటయు. సముచితెమయిన శక్య(క్రియ. (్ర్రీలకట్లు కాదు. వారు సులభోపాయలు కారు. కావున కామావస్థలు (శ్ర్రీలవిమయమున నియతముగా నుపదిష్టము లయినవి. అవియె ఫురుముల కలిదిప్టము లగును. అవన రా వేవీతను బట్టి యొకచో నియతముగా నుప బేశముగా నిర్జీతములయినవాని న్‌ "చి త్యానుసారమున నన్యములందును సంగ మీంపజేయుటలో నతి దేశము భాసించును. (శ్ర్రీలకు ముఖ్యముగా నిర్దిష్ట ములు ఫురుషుల కతిదిష్టము లయినవి, చింతానిః వ్యాస ఖేదమున హృద్దా హోభినయమును, అనుగమనమున, మొర్షనిరీక్ష్షణమున, ఆకాళఏీత్షణ మున, దీన ప్రభాషమణమున, స్పర్శనమున మోటనమున, అప్నాశయా (శోయమున, విప్రలంభనముత్పన్నము లయిన నాన్మాశయవిధానములచే నర స్రవిధములయిన కామస్థానములను పయోగింపవలెను. ఈ చింతా విశ్యాసఖేదాదు లన్నియు సామాన్యగుణయోగముతో నుండు విధా నములు. వీని యనుసరణము ప్రయోగ రమ్యతను కూర్చగలదు, ౯౩ (న్రజో భూషణగంధాంశ్చ గృహాణ్యుపవనానిచ కామాగ్నినా దహ్యమానః శీతలాని నిషేవతే ౯౪ (ప్రదహ్యమానః కామార్తో బహుస్టాననమర్థితః (పేషయేక్కామతో దూతీమాత్మావస్టాపదర్శనిం ౯౫ నంచేశం చైవ దూత్యాస్తు (పదద్యాన్మదనాశయం తప్యేయం నమవ సతి కథయేద్వినయేన సా

సాచూన్యాభినయమయు ౧౪3 ౮౬ ఆధావేదితభావార్థో రత్యుపాయం వి చింతయేత్‌ అయం విధిర్విధానజ్జేః కార్యః (పచ్భన్నళామితే కామస్థానములను పొంది కాసాగ్నిచే దహ్యూుమాన జేహుడగు వురుషుడు దాహశాంతికి తగినట్లుగా పూలమాలలను నేవించును. -భూషణముల ధరించును, (శ్రీచందన మలదుకొనును, ఉద్యానవన ముల సేవించును. అందుండు నముద్రగృహకాదుల నాశ్రయించును. అంతన్దాహ మధికము కాగా బహిళ్ళీతల్మపక్రీయ లంతగా నుపయో గింపన్న. అతడు కానూర్హు డగును, వ్రదహ్యుమానుడగును. నానావిధ కామస్థానమర్షితు డగును. ఇళ కర్త వ్యపాలనమునకై_ కామదూతిక నొక తెను కుదుర్చుకొని తన యవస్థను ప్రదర్శించు చానిగా చేసికొని చూతికను పంపును. అప్పటి తలంఫవును బట్టి య్య దూత్మీపేషణ మొనర్చవ లెను, మదనాశ్రయమయిన సంబేశ మొకటి యా దూతి .యధీన మొనర్చ్పవలిను, ఆ దూతియు నావధానముగ నంతయు శుర్తించి “ఆతని యవస్ట యిట్లున్న” దని నాయికకు నివేదింపవ లెను. దూతీముఖమున తన భివారము నట్లావేదిత మొనర్చిన విమ్ముట వురు వషఃడు రత్యుపాయమును పరిశీలింపన లెను ఇట్టి యీ విధాన మంతయు విధానజ్ఞులగువారు (పచ్చన్న కామిత మందు సావధానముగ కూర్చ వలెను. 'పచ్చన్న కామితము నొయికలందరిలో ప్రకృతనాయిక యందు విశిప్ణతను తత్ర్రథానతను గోచరింప జేయును. లాజోపభారము. ఇక నిటుపై కామతంత్రనముత్పన్న మయిన రాజోపభోగము “లందలి యభ్యంతరగతమయిన విధానమును నిరూవింతుము, అది యంతయు త _త్వేతః రాజోపచారవిధివ శేవమును సూచించును, ౯8. సుఖదుఃఖకృతాన్‌ భావాన్‌ నానాశీలనముశఫ్హితాన్‌ యాన్నాన్నకురుతే రాజూ కాంస్తైం్లోకోనువర్తతే ౯౮ న దుక్షభాః పార్టావానాం స్త్య్థమాజ్ఞాకృతా గుణాః దొక్షిణ్యాత్తు నముద్భూతః కామో రతికరో భవేత్‌ ౯౯. బహుమానేన దేవీనాం వల్లభానాం భయేన చ (పచ్చన్నకామితం రాజ్ఞా కార్యం పరిజనం (ప్రతి

౧౪౪ నాథణ్యువేలయు

పాలకుడగు (ప్రభువు నానాశీలసముల్ధితములయిన సుఖదుఃఖ కృతములగు నే యే క్రియావిశేషముల నాచరించునో లోకము వాని. వాని వాయా ఏధమున ననునరించును, ఆయా నత్వ్యప్రకృతికముగా సుఖసిద్ధిక్షె "రాబొనరింఛు వానిని లోకులును సుఖకామ్యులె యాఛచ రింతురు. అనజ్లై దుఃఖనివృ త్తుపాయముగా 'రాజూచరింఛచు వానిని లోకులాదరింతురు. *యధా రాజూ తధా ప్రజా” 'రాజులకశక్యము లుండవు, వారు ఛింతించిన వానిని సాధింప 'కెట్లుందురు 1 అయినను (వ్రణయసిద్ధిక్షై దూతీీవేమణాది. ప్రయాన మనుభవింతురు. రాజు తలచిన కొదువేమి? *న దుర్గ భాః పార్థివానాంో రాజుల కన్నియు సులభములు, వారలకు దుర్లభము లుండవు. అయినను స్త్రీల కొణవ్రై రాజులకు నంబంధించిన యుపలఫ్ధి కయిన యుపాయయము "లెన్ని యో కలవు, సర్య్వోపాయములు వారి యాజ్ఞుకృతములుగా నంవా_ప్తము లగును. *“ఉపాయః == ఉపజ పలంభాదుదాహరణాల్‌ , అయః” అనుకూలమగు విధానము (పాన్లు ఫ్రదాహరణముగ నె లభించు టచే నుపాయ. మగును, ఇట్టి వెన్నియో వారలకుపాయములు,. అన్నియు సులభళములు., వారు వాని నాజ్ఞాబలమున సాధించుట రమ్యము కాదు. అందభిమత మనుగత మై సుందరముగ నుండదు. అందుననె వారషపాయము లందాత్మబల ముపయోగంపరు. అంతట దామీణ్యసముత్పన్న మయిన కామమె రతికర మగును కాని బలజన్య మయిన కామము కానుమై యరతికర మగును. దాతీణ్యనముత్స త్తి యుభయవిషయము. వురుషునకు దామీణ్య మౌావళ్యకము- (శ్రీకిని దావీణ్య మవేవీతము. ఈ దాత్మీణ్యములందు 'భేదమున్నది. ఫురుషు నకు పూర్వనాయికలందు దాఖ్సీణ్య మావళ్యకము. వారియందు విరక్ర్తుడై నవనాయకలయం దనుర క్రుడగుట నిబంధసీయము కాదు.. అభిలపింప దగిన [పమదయందొక దధాథీణ్య ముండును. ఆమెకు రాజవిషయమయిన (వేము యుండవలయును. ఇట్లు పరస్పరదావీణ్య జన్యమగు కామమె నముచితము, (పణయవిషయమున' ప్రభువ్సులును వ్రచ్భన్నవవ త్తికల _వారగుదురు. అట్టి (ప్రచ్చన్నతలో చేవీబహు- మాన మెజ నిమిత్తము. పట్టపుజేవిని. గౌరవించుట సముచితము..

౧౯] వామాన్యాబినయమయు ద౪ా%ి ఆమె యెదుునె యన్నియు నాచరించుబు బహుమానము శాదుం అందున నె ప్రచ్భృన్నత. "బేవీజన మభిపేకము పొందినారు. (పాప్తాఖి "పేక దేవి యుత్కృష్టముగ మాననీయ. వల్ల భాభయము. వేరొక హేతువు. రాజులకు పట్టవు దేవి కాక వల్లభ లయిన యాడువాం్యడ్రుం దురు. వారు పణయభఫాజనలు. వారలు నవ్య పేమ[్రియలు చూచి విప్రియ లగుదులేమొ 1! వారలకు తెలియకుండునట్లు (పచ్చ్భన్నముగా టేమించుట మంచిది. మాలవీకలో నిరావతి రాజవల్లభ. ఆ వల్ల ఫా భీతిచే రాజు (పచ్చన్న కాముకు డయినాడు. ఇట్లు రాజు పరిజనము నాశ్రయించి (వచ్చన్న కాముకు డగుట యుక్తము. అదియె ప్రచ్చన్న కామితము. ప్రచ్చన్న కామితము.

౧౦౦, యధ్యపష్యస్తి నరేంద్రాణాం కామతలతమనేకథా

(పచ్చన్నకామితం యత్తు తద్వై రతికరం భవేత్‌

౧౦౧. యద్వామాభినివేశిత్వం యతశ్చ _ వినివార్యతే

దుర్లభత్వం చ యన్నార్వాః సా కామన్య పరా రతిః! రాజవ్యక్తుల కామతం్యత్ర మనేశకవిధముల నున్నది. వివాహిత లయిన శ్రీల విషయమగు కామతం్థ్ర మొకివిధము. వివాహితలు* 'శాకున్నను రాజూంతఃవురములం దవరుద్ధలయిన వనితలుందురు, తద్యి వయకామతంత్ర మనస్యవిధము, ఇక్రై వారికీ వారివారికి నంబంధించిన శామతంత మనేకరీతుల నుండును. అయినను (పచ్చ్భన్న కామిత మె రతి కరమై రమణీయముగా నుండును, అప్రతిరోధమయిన కామసేవనము* రమ్యముగ నుండదు. కొన్ని (పతిరోధము లడ్డంకులు నివారణములు భయనంఫావనములు భీతిభావనము లుండవలెను. భయనంభావన మున్నవుడు “వలదు వలదోని, “కాదు కాదని” నివారణ మున్నఫుడు “ఊంహూలోలతో చేష్టైనిరోధము లున్నవుడు, ప్రా్సి దుర్గభముగా నున్నవుడు కామము రతికర మగును, వనితల పతిరోధమయిన యను, భవ మొల్లరు. వారు కొంత వామాభినివేశమున నుందురు, వ॥రీతితో నున్నట్లుందురు. అనుభవసమయములో నడ్డుపెట్టుదురు, “*సులభావ. మానీ హీ మదన” మదనుడు సులభముగా నవమానింపగలడు కచా! అట్లు కామవిఘ్నము కలుగును. అభిలమీంచిన వస్తువు వెటనే పప్ప

౧౪౬ నాక్యువేదము మయినచో నిం అభిలామ మేమున్నది! (ప్రాప్తము ప్రాప్తముగ నుండరాదు, అది యపహృత మయినట్లు శణములో పోయినట్లుగా నుండవలెను, ప్రాప్త మపహారితముగ గతముగ నుండుటలో గత చుపహారితము (పొా_ప్త్రముగ నుండుటలో కామరతి సమధికముగ నుండును. ఆ కామము కమనీయ మగును. అందుననె నరునకు నారి దుర్గభగ నుండుట కామములో రతిపారమ్యము సూచించును, వనిత చుర్లభగానున్నదని వురువుడు వీరత్వసవాజము లయిన పరాశమ పాభవాదుల ప్రదర్శించుట యెంతయు ననంగత మగును. పరరతి శల కామము లేకున్న భౌతికభోగ మేమియు స్పృహణీయము కాదు, వరిని సంభావనీయముకాదు, కామమున వామరీతి నివారణము దుర్గ భత పరరతినంపాదకము లగును, న్పష్టకామితము ౧౦౨ రాజ్ఞా మంతఃపుర జనే దివానంభోగ ఇష్యతే వాసోపచారోయత్షైషాం న రాశ్రా పరికీర్తితః దిం3 పరిపాట్యాం ఫలార్థేవా నవే ప్రనవ వివవా దుఃఖే చైవ (ప్రమోదే చ షడేతే వానకాః నృృళాః ౧౦౪ ఉచితే వానకే స్త్రీణాం బుతుకాలేసి వానృపైః (ప్రేష్యాణామధవేస్టానాం కార్యం చైవోపనర్పణం ప్రచ్చన్న కామితము నికూపితమయినది. స్పష్ట కామిత మిందు నిరూపీత మగును. రాజుల కంతఃపురజన విషయమున న్పన్హ కామిత మున్నది. స్పష్ట కామితమున నంతిఫుఠము వాళి యుుదురు. వారి యందు దివానంభోగము నముచితము, ఇచట దివాసంభోగ మనునది సం శేతసిద్ధముగా నున్నది, ఇచటి సంభోగపదమును... పరస్పరావ లోకనము, ప్రణయము, ప్రణయకలవాము, తన్ని వారణవిధి నంగీతకము మొదలగువాని. పరముగా ప్రయుక్త మయినట్లు భావింపవలెను, లాజులకు వానము నందలి కామోపవబారము రాతియంబే నముచిత మని పరికీ ర్హిత మయినది.అంతఃప్రురజన మనగా వివాహితవనిత, పునర్భూ, అవరుద్ధగణిక యని గుర్మింపవలెను, కన్యకా. పేస్యూ విషయమున (పచృన్నకామితము సముచితమని నిరూవిత్‌ మయినది. తాపసవత్స "రాజములో రాజుస్పష్టకామితముతో నుంకుట యిట్లు రూపిత మయి

నామాన్యాబినయయు ౧౪8 నది. “ఆమె ముఖమును చూచుచు పగలు రాత్రి చేసితిని మదనో త్భాహము కల యామె యంగకార్చ్పణముల గోన్టితోడనె రాత్రి "తెల్ల వారినది. అయిన నిఫుడామె నా మార్గమె చళాచుచు నిలబడగా నామెను చూచుటకై నాశేమో! యేమో! యుత్క_ంఠగా నున్నది. (పేమోత్సవరీతి యిట్రిదే కాబోలు. పూర్వార్థములో దివాభోగ మున్నది, ఉ _త్తీ రార్థములో 'రాత్రివాసోపచార మున్నది. వానకము లారు విధములు, ఈ యారు వానకరీతులను భావించి రాజుపచారమున (పవృత్తు డగును, వాసకవృ త్తాంత మిట్లుండును

వానకరీతులు,

౧. పరిపాటి ; ఒక్కొక నాయిక కొక్కొక క్రమ మేర్చజచి యా యానుపూర్వి ననునరించి వారల సేవించుట పరిపాటి. ఒక్కొక దిన మొక్కొక యామెవంతురావచ్చును. ఈమె యింటి కీనాడు ఆమె. యింటికి మరునాడు అఆయింటి కానాడు ఇట్లు వారము నిర్ణయించుట. పరిపాటి. ఈ పరిపాటి నతి[కమింపళ వాసోపచార మనునరింపవ లెను.

౨ _ ఫలార్థము. వాసోపచారమున నిది రెండవది. మొదటి జాని కిది యపవాదము, పరిపాటి క్రమమనునరించి యొక వనిత యింటి. కడ వాసోపచారము (క్రమ్యపా_ప్త మయినను ఫలార్ధ మయిన విధా నము రాగా నిదియె యనునరణీయమ", ఫలార్థమనుట బుతుకాలము. ఆ_ర్హవకాలము సర్వ కేషస్టము. సముచితము, “” వాసయతి తత్ర స్థానే శాతిమితి వాసః ఆరాతి యా స్థానమున నివసించుటచే నది వాన మను సంజ్ఞ కలదయినది. వాసస్థానమున నముచితవముయిన కామోప. ఇారము ఫలార్థమగును. ఫలార్థమయిన వాసము నర్వాపవాదకము.. ఎన్ని యితరము లున్నను ఫలార్థము విడువరాదు. ధర్మవృత్తి యగు. రాజు “* బుతావుపేయాలత్‌్‌” ధర్మవిధి ననునరింపవ లెను, శ్రీల బుతుకాలము సంప్రాప్త మగునేని సముచితవాసకమునసం బే వారు న్నచో బేశాంతరగతు డయిన 'రాజవళ్యము వారిదరిచేరి యుప చరింపవ లెను, "జ్వేవ్య యయినను దుర్శగయయినను ధర వృ _త్తియగు 'రాజుపచరింపవలె ననియె విధివోదన మున్నది. ఆ_ర్తవకాలము ఫల మును బట్టి పరముల కన్న పశన్య మనిరి బుతుకాలములో నే యీ.

ఇం౪లా నాట్యవేదయమయు

దినము లుపచరింపదగినవో నియమవిధు లున్నవి. (స్ర్రీసంతానఫలము నకు కొన్ని దినములును, పురుషనంతొనముసకు కొన్నిదినములును సంశేతితములై యున్నవి, ఈ దినములలో గూడ తిధి విశేషములను నక్షత్రవిశేషములను విడువనలసి యుండును. రాజులకు పుత్రుడు ముఖ్యపలము. “౯ పజాయె గ ఎహామేధినాంగో అని కవికులపతి యని నాడు, ఈ విషయమున కొందరి వృద్ధపశువుల మాటలున్నవి, మాన 1పసూత, పుణ్మానగ ర్భిణి, వకదిసజ్వరము క్ర యయిన వనిత ఫలార్థ ముగ వాసకమున నుపచరింపదగినదని వారనిరి, కాని యిది నిపిద్ధము. న్న ఎతి యొప్పదు. వైద్య మొప్పదు. అన్న ఖు లవైద్యులు పలుకు “శాహమోూపచారములు మానింపవలెనని తలచరాదు,

కీ, నవత్యము మూడవది, నవవధువు నిత్యోపచారలాలనీయ. నవోఢా భాగ్యము నితరవనితలు ననుభవించి యుందురు. వారు నవో ఢల నంతగా ననూయింపరు,

౪, (ప్రనవము నాల్లవది, “ప్రసవేౌ” యను మూలవాక్యమున

₹పనవే వృశ్తే యని యర్ధమూహింపవలెను. నవప్రసూత వనిత యుపభార పరి(గ్రాహ్య, ప్రసూత యయన తరువాత చాలింతలతణ ములు కొంతతగ్జి యారోగ్యము పట్టగాచిరవిరహఖిన్న సముల్ల నన శ్రైధుర భావ యను_గాహ్యూ యగును, (పసూతప్పుత నవప్రసూత కామోప జకారలాలనీయ, త సృ దుఃఖనమయము వేరొక వాసకము, నాయిక బంధువుల యాపదలు విని దుఃఖత యయినప్పుడు నాయకుడు నియతవానరపరి పాటీ కాకపోయినను ఆమె వాసకమున శేగి యా ర్యాతి యచట గడవీ యామె నాశ్వాసింప చేయవలెను,

౬. (పమోదసమయము, నాయికవుత్రోత్స్పవన మొనరించునప్పు డుపచారమున నాదరింపవలెిను. “వుతోత్సవో మాననీయః” ఫుతోత్స వము లనేకరూపములు. ఇవి మడ్విధవానకములు, ఏనిలో లెండవది యయిన ఫలార్ధ్థ మనునది సర్వాపవాదకమని తత్ర్తృన కిలో నిరూవీత మయినది,

నామూన్యాభినయయు ౧౪౯ నాయికా భేదములు నాలయిుకలలో కొందరు వానకమునందుందురు. కొందరకు వానక ముండదు. కాగా వానకాభావభావితనాయికాభేదములు కొన్ని "యున్నవి, వాసకసజ్జికాది నాయికా భేదాప్టకము చవానకాభావభావిత మని సాంశేతిక మయిన పరిభాష యున్నది. ఆరువిధములయిన వాసకో ములు నిర్ణిష్టములు, వాసకస్థితి కల నాయికల స్వరూపపరిగణన మిట పనక్తము కాదు. అట్టి వాసకవిధానము "లేని నాయికల భేదములె యిచట నిరూపణీయము లగుచున్నవి. అట్లు వాసకాభావభావితము లయిన యొనిమిది నాయికల భేదములను వాసి నామనంకేతములతో ఇిట్లు గుర్తింప వచ్చును ౧ వాసకసజ్జిక ౨ విరహోత్క_ంకిత వ స్వాధీసభ _ర్భృక ఈ, కలహాంతరిత స ఖండిత లం విప్రలబ్ధ ఒ (పోవిశభ ర్శృక ళా అభిసారిక ఈ యస్మ్వవిధనాయికల లతణము లిట్లున్నవి ౧౦౫. ఉచితే వొనకే యో తు రతినంభోగలాలసా మండనం _ కురుతేహృస్టా సా వె వానకనజ్దేకో ౧౦౬. అనేకళార్యవ్యానం గాద్యస్యా నాగచ్చతి (ప్రియః తదనాగతదుఃఖార్తా విరహోత్కంరఠరితా తు సా ౧౦8. నురతొతిర సైర్బద్ధో యస్యాః పార్శ్వే, తు నాయకః సాంద్రామోదగుణప్రాప్తా. భవేత్‌ స్వాధినభర్శృకా ౧౦౮. ఈర్ద్యాకలహన్నిష్కాంటో యస్యా నాగచ్చతి (ప్రియః సామక్షవశనంప్రాప్తా కలహాంతరితా భవేత్‌ ౦౦౯, వ్యానంగాదుచితే యస్యా వానకే నాగతః (ప్రియః తదనాగమదుఃఖార్తా ఖండకతా సా వకీర్తితా ౧౧౦. యస్యా దూతీం ప్రియః (ప్రేష్య దత్వా నంకేతమేవ వా నాగతః కారటేనేహ విపలభ్ధా తు సా భవేత్‌ ౧౧౧. నానాకార్యాణి నంధాయ యస్యా వె (ప్రోషితః (ప్రియః (పరూఢాలకకేశాంతా భవేత్‌ (పోషితభర్చృకా ౧౨. హిత్వా లజ్ఞాం తు యా శ్లిహ్టై మదేన మదనేన చ ఆభిసారయతే కాంతం సా భవేదభిసారీకా

ర్‌ం నాటఖ్యవేదమయు

౧. వాసకనజ్జిక : రతిసంభోగలాలనమయై సముచిత వానభవనముః నందు ప్రియుడు వచ్చునని యనుభవించునని యభిలావీ.ణియె వార్షమున నుండు శ్రీ వాసకనజ్జేక, వానభవనమునందు కామోపభోగమునకు సంసిద్ధయై యున్నది కావున నామనంశతము సనముచితముగా నున్నది.

_౨, వీరపళోత్కంరఠిత : అ నేక కార్య వ్యానంగము వలన (వీయుడు రాకపోగా నాతడు రాలేదని దుఃఖార్తయగునది విరషాత్క_ం9త యగును, విరహముచే నుత్క_0ళము కల వనిత యని భావము,

3. స్వాధీనభ_ర్హృక : నాయకుడు సుభగసుర తాన_క్తుడై త్మదస సమాబద్ధుడె నాయికాపార్య్యవమును నిడనాడక యుండునేని యా నాయిక సాంచామోదము కలదగును. ఆమె స్వాధీనపతిక, ఆమె పతి యామె యభిలాప కధీనుడై యున్నాడని భావము. ఈమె కామోద గుణము హర్ష ము సౌ ధాగ్యాభిమానమును. స్వ్యయము వురుషుని భోగముకోరునది సాభిలామ, స్వయము వురుషుడె భోగము కోరునేని వనిత స్వాభిలామ యనవచ్చును. ఈమె స్వాభిలామ.

ఈ కలహోంతరిత : (వియుడీర్య్యాకలహమున నిర్గ్షమించి మరల రాకపోగా నమర్షవశమయై సంతప్తచిత్తయగు వనిత కలపహోంతరిత యగును,

స ఖండిత : అన్యనారీసంగ మనెడు వ్యాసంగ మున నుండి రావలసిన తన యింటికి రానవుడు వాడు రాలేదని దుఃఖార్త యగు. వనిత ఖండిత యగును.

ల వ్‌పలబ్ధ 2 వియుడు దూతిని పంవీనాడు. వచ్చెద ననినాడు. సంశేత మిచ్చినాడు. కాని యేదో కారణమున రాళేక రాలేదు. అప్పుడానాయిక విప్రలబ్ధ.

ల (పోమీతభ_ర్తృక : నానావిధములగు కార్యము లభినంధా నించుకొని ప్రియుడు బేశోంతరము పోగా దిగజూరు (వేలాడు చిరుసు పడు ముంగురులు కలిగి వికీళ్ణకబరీ భారముతోనుండునది ప్రోవితభ_ర్భృక. ఈమె కేశములు నంస్కారము లేనందున నొశేవిధముగా "వెన వేసికొని యుండును, ఇచటి _పరూఢాలక కేశాంతపదమును కొందరు వేరొక విధముగా వ్యాఖ్యానించిరి. వ్రీయుడు సమిపమున లేనందున కేశము

నామూన్యాభినయము ౧౫౦ లకు సంస్కారకర్శ లేదు, "శీశాంతప్రచేశముగా నెన్నదగిన లలాట మున నూగుపెదిగి ముదిరి మునుముంగురులతో కలియక పెనుగురులతో కూడక వేరుగా నుండును” ఇది వారి భావము,

శా అభిసారిక ; (శ్రీనవాజ మయిన లజ్జను విడనాడి మదన్లిష్ట మదన్శి షై శకాంతు నభినరింపజేయు వనిత యభిసారిక యగును, -మదళన్సి ష్ట జా మద్యశ, ఫలేమయిన మదమున గూడినది. మదమదననంల్లి ప్త యనుటలో 'లెండున్నను మదనసం శ్షేషమున శే (పాధాన్య మున్నది, అభిసారిక జ అభినరము నహాయము చానిన్యాపారమున వనిత వియతము నతి[క్రమించును. ప్రీియున కభిసరములేదు. ఈమె కున్నది. ఈమె యాతని మోరినదయినది. ఇది రాగాతిక్రమణము,

ఇంకను కుష్యంతీనాయిక (ప్రశాంతనాయిక చెప్పవచ్చు. నందురు గాని వారిచట నాయికా భేదమున పరిగణనములోనికి లారు, వారు వానకాభావభానితలు కారు. ఈ యొనిమిది విధము లయిన యవస్థల లోని నాయికలు నాటకాశ్రయ లై యుందురు, నాట్యవిషమయముగా 'వీరిజీ భావింపవలయునని భావము, వీరలకందరకు న నేకవిధములయిన "కామతంత్రములున్నవి, వానినిక ప్రతిపాదించుట యుక్తము,

విప్రలంభజీవితము,

ఇందు వానకాఫావభావితము లయిన నాయికా భేదముల నాశ యించి శృంగారానుసారమున నిరూపింపదగిన విప్రలంభజీవిత మొకటి భావ్యమానసుందరము కలదు. ఈ విప్రలంభజీవితానుగత మయిన యభినయము సామాన్యాభినయము శాగలదు, ముదనోొపభారములు నక లసహృదయహృదయసంవాదము పొంది సామాన్యాళ్ళ (సక ములు కాగా నీయభినయమును సామాన్యాబినయ మగును, ఈ నాయికలలో -ఖుండిత, వ్త్‌పలస్ధ కలహాంతరిత, ్రోమీతభ_ర్హ్భృక యను నలుగురు నాయిక లీ భెవముల నభినయమున (ప్రయోగింప వలెను, అనుభావ వ్యభిచారి భావనముచితేము లయిన భావములను కలిగయుందురు కావున "వాని ననుకూలములగు ననుభావముల యూోజనమున [పదర్శింపవ లెను, 4పదర్శింపదగిన కతిపయాను భావవ్యభిచారుల నిట్లు గ్పుర్తించునది.

౧౫౨ నాథట్యవేవయు

చింతానిశాన భేదము, వృాద్దాహాభియము, తమ యవస్థాపరి శీలనమున సఖులత్‌ సంలాపము, గ్లాని ైన్యాశుపాతములుు రోష (పకటనము, నిర్భూషణభుజాందోలనము, దు॥ఖము, రుదితము మొద బగువానీ నా నాయికలు (పదర్శింపవ లెను, ఈ నలుగురి నాయిక లలో వానకసజ్జక నభిసారకను చేర్చలేదు. వారు సావసరమున స్వాధీన భ_ర్హృకతో సమానలెకాగలపు, వారినిందు వేరుగా జెప్ప నక్క_ట లేదు,

౧౧౩. విచితోజ్టైలవేషా తు పమోదొర్టోతితాననా ఉదీన్హశోభా చ తధా కార్యా స్వాధీనభ్య్భృకా

స్వాధీనభ _ర్భృ కాశృంగారజీవన మి విధముగ నుండును. ఆమె "వేషము విచ్చితము సముజ్జ్ఞలముగా నుండును. తన్ముఖ మానందమున నుర్జ్యోలితముగా నుండును. శోభ నముత్కటముగా నుండును. ఇది యామె చేష్ట, ఇది యామె యలంకారము,

అభిసారణ న్యరూపము ౧౧౪. వేశ్యాయాః కులజాయాశ్చ (పేష్యాయాశ్చ పయోక్షృభిః విభిర్భావవిశేపైస్తు కర్తవ్యమభిసారణం.

వేశ్య కులజ, (ప్రేష్య యను మూన్చరభినరింపవలసి యున్న ప్వుడు ప్రయోక్త లీ భావ (వస్తు) విశేషానుసారముగ వారివారి యభి' నరణమును [పయోగమున నిబంధింపవలెను.

౧. వేశ్యాభిసరణ మిట్లుండును. ఆమె నమద మృదుచేష్ట పరిజన' సమావృత నానాభరణచ్వితాలగియై మెల్లగా వీతభయగా నభినరణ- మొనర్చును. వేశ్యయి _నభినరించునా 1! 'యని తలచ నక్కరలేదు. విశిష్టసుందరసదనము సం కెతస్థాన మయినవు డభిసరణమును సుందర మగును.

౨. కులజూంగనాభిసరణ మి రీతి నుండును. కులజ తనశరీర మున తనయవములను ముడుచుకొన్నట్లు సంలీనగా భయభీతగా నఖి సరించును. వదనము వంచికొని పోవును. తలయొత్తదు. అవగుంఠన 'మొక్క_టి యంతట కప్పికొనును. కులజ యభిసరించుటయు నంశేత స్థాననియతి ననుసరించి యుండునని (గ్రాహ్యము.

౨౦] నామాన్యాభినయయు ౧180

క, పనేప్యాభిసరణ మీ విధమున నుండును. ఆమె నంలాపము లన్నియు మదస్థ్రలీతమ్ములై యుండును. దూతితో ఛాని నఖతో గాని యు కృివత్యుక్తు లొనర్ప్బుచు నామె మదస్థలితముగను నుండును. ఆమె లోచనములు విభమోత్క్ఫుల్లములై యుండును. అమె గతి సంచార మావిద్ధముగా తొట్రుపాటుతో నుండును, (పేవ్యసముద్ధత మయిన గమనముతో నభిసరించును. ఆమెకు ఛభయములేదు. ఆమె కది యుల్లాసప్రక్రియ. నిత్యవిధి వంటిది.

ఈ మూవురు మూడువిధముల నభినరించుట సం శేతిత మయినది. చారభినరించి సంశేతిగృుహుము చేరి యచట ప్రియుడు శయనించి యున్న్లుగా గుర్తి ంతుేని యాతని (ప్రబోధించుటకు మూవ్హురు మూడువిధముల నుపచారములను స్వీకరింతురు. అట్లానర్చవలెను. ఇది ప్రయోగతంతము. 'కులీనవనిత యలంకారశబ్దము లోనరించును- నూఫవురాద్యలంకారముల కదిలించి ఘలుఘల్లు మనుపించును.. కంకణ” నిశ్వాణముల వెలయింప'జేయును. ఇట్టి సవ్వడుతతో నాతని మేల్కొ ల్పును. వేశ్యాంగన గంధపరిమళద్రవ్యముల గుప్పు మనిపించి (ప్రతి జోధన మొనరించును, (పేమ్యయయిన "సీవికో చలచల్లని వసశ్ర్రృవ్యజనేముల పీచును. పెటకొంగునారించి తగిలీ తగలనట్టుగా వీచివీచి యాతసి (ప్రబుద్ధుని చేయును.

ఈ కామాశయవిధానము కేవలము కులాంగనలకె నియతము వేయుట లేదు. అందరకు నిది విహిత మగుచున్నది. వేశ్యలకు నిట్టి కామాశ్రయవిధి యున్నది. రాజులకు వేశ్యాదినంభోగము నిహ్నవ కారుల యపాయసంకులముగా నుండవచ్చును. అయినను దాని నిచట దర్శించుట నముచిత మె. నాటకము సర్వావస్థానుభావ్యము కదాశ్‌ నాట్యమునం దన్నివిధములవారి యన్ని యవస్థావిశేషముల యన్ని యనుభవములను నిరూవీంచుట నముచితము. సర్వావస్థ లనుభావ్య' ములు కావలెను. అన్నియు (ప్రత్యమోయమాణమ్ములె భాసింపవ లెను, ప్రకరణాదులలో 'వేళ్యాసంభోగ మున్నదని దళశరూపకముల (పనంగ ములో నిరూపీత మె, వానకమున (పకటప్రకారము నిరూపీత మగునట్లు నాటకమున నర్వ(పకారముల సర్వావస్థలు నిరూపితములు కావలెను.

లగ౪ నాఖ్యవేదము ౧౧౫ నవకామపవృత్తాయాః 'కుడ్దాయా వా నమాగమేః సాపదేశ్రైరుప్వామైస్టు.. వానకం నంపపయోజయేత। ౧౧౬. నొనాలంకారవస్త్రాణి గంధమాల్యాని చైవ హి ప్రేయాయోజితభుక్తాని. నిషేవేత. ముదాన్వితః। వేశ్యావిమయమున వ్యాజ్యహకారము కూడకలదు. అదియు నిరూపణీయము. ఒకానొక వేశ్య నవకామప్రవృ త్త, ఒకానొక నవ వురుముని సంభోగమునకు (ప్రవర్త్శింపగా నామె తనకే (ప్రధమముగా నమాగమింప దగినదనెడు భావమున వ్యాజనహితము లయిన యుపా యములవే నావెను వానకమున జేర్చవలెను, అత్ను రొమకానొక వునర్భువు (మూరుమనువుకలది) ప్రణజయకలహాకువిత యయినచో నామె సమాగమ మోొనరింప దలచిన వురుషుడు సాప జేశోపాయములతో నామెను వానకమున జేర్చునది. అక్సై యొకానొక యతత యయిన శ్‌న్యయు “గాంధర్వవివాహమున వివావ్యూ” యని తఆచి యామె సమాగమమునకును సాపబేశోపాయముల నుపయోగింపవలెను, వీరు (పకటముగా సంగమ మంగీకరింపక పోవచ్చును. అందువలన నీ వ్యాజి (పకార మావశ్యకమంః “నాయికాంత లేభ్యశ్చ రుటితి ఖీరుర్నాయకో భవతో వాయకుడు నాయికలకన్న ముందుగా భయపడువాడగుట, లోళమున నున్నది. అట్టివాడు వ్యాదపకార మా్యశయింపవ లెను. ఆతని యుపాయములు నవ్యాజములు, వానకమును వ్యాజముతో నుంఢును. ఏరు సంగమ మంగీకఠింపరని తోఛినచో వ్యాజవిధాన మావళ్యక మగుట కామతంత్రని స్టేశము. అవరుద్ధవనిత ఖండిత కలహోాంత రితలు వాసక ఘంగీకరింపనివారై. వ్యాజప్రయోగమున నంగీకరించు వారగుదుప. నాయికాహృదయ్య(గహణమునకు సముచిత మయిన ఖిదద్ధత క్రై నాయకు డొనరింపవలసీన యుపచారములును గలవ్సు 1ియురాలాయోజితము చేసికొనిన నానాలంకారములను వన్హ్రము లనుగ ంధమాల్యాదులను నంతో మభరస్యాంతముతో వయుడు స్వీక శింఛి పేవింపవలెను, తాననుభవించిన వానిని వ్రీయడనుభవించు చుండగా (వీయురాలు రాగరంజిత యనగను, (పమద (ప్రాప్త కాశ పోయినచో పురుషుడు నివృత్తకాముకె యగును కదా! ఈయుప చదార్యపతిభర మేల్‌ అని యనివీంప వచ్చును, కాని;

నామాన్యాభినయము “గి

౧6౩. న 'తధా భవతి మనుష్యో మదనవశః కామిసనీమలభమానః

ద్విగుణోపజాతహర్షో భవతి యధా సంగతః వ్రియయా

౧౦౮ చిలానభావేంగితవాక్యలీలా మాధుర్యవిస్తారగుణోపపన్నా।

పరన్పర( పేమనిరీక్షతేన సమాగమః కామకృళస్తు కార్యః సనమాగమమున 'కొముము ద్విగుణీకృత మగును, కామపరవశు డయున వురుషుడు (వియురాలితో కూడుకొనినప్పుడు హక్షాతిశయము. కలవాడగును,. ఉపచారముటు మజలమజల నొనర్నును. కామినిని 'పొందునప్పు డంతగా మదన ఫానపరనశుడు కాడు. కామహర్ష మంతగా పొందడు, [వియాసంగతు డయినప్పుడు కొమాతిళేకము కలవాడగును శావుని నుపచారవిభానమున యత్నమును సముచితము, చిలాసప్రధా సము లయిన చేష్టీతములు కలవాడు కావలెను, ఇంగితములు వేమ: నూచకములయి వ్యాపోరములు కలిగియుండవ లెను. వాళ్యలీల లనునః రింపవ లెను. మాధుర్యోపేతుడు కావలెను. విలానభావములలో నింగి తములలో వాక్యలీలలలో మాధుర్యమున కవివర్షనాకృత మయిన విస్తారగుణమున సముపపన్నుడయిన పురుషుడు కామోపచారదక్ష్రు డగును. అప్వూడు పరన్చర్యకేమనిరీశ్సీత ముదయించును. ఇంతటి యుప చారమున నామె రాగరంజితయై యట్టిచూపు చూచును. అట్టువార లకు కామకృతమయిన సమాగమ మొనరింపలెను. (స్ర్రీవిలాసము ఫురుషధీరద భ్రపష్టి కామ్యూంగ విశారరూప మయిన యింగితము: పూర్యమునిరూపిత వుయినది. ఇట్ల యుపచొరముల వలన కామభావ ముదయింపగా వనిత నాయకుని యాగమనమునకై. వాసోపచార మొనరింపవలెను. పొసోపచారమునం దత్యంత మధికముగా భూవణ గవాణ ముండదు. గళన నూఫప్రురములు వానికణుకూు నిస్వనములప్పట '్రశస్యములు, గ ౧ధమాల్యములు గ్రహించి పటవానచూర్థ్మ మున్దీ స్వీకరించి యద్దమున జూచుచు సవిలాసముగా నాయకుని (గహింప వలెను. తాక్టాలిక మయిన యభిలాషాను సొరముగ నయిన వురుషుని ఉగహించునది, వస్త్రొపచారవిధానమున గూడ నాడంబర మక్క_ర లేదు. రమ్యసుకుమార మయిన వనశ్ర్రము చాలును, భూపషణధ్వను లుండుట మంజులముగా నుండును. అధనులకు వానగృవామున రత్నమణిదీపము లుండవు, దీపళూన్యవాసగృవామున చీకటిలో కన్పడదు గావున నిస్వ

వొన్కకు నాఖ్యవేదయు నములు గల భూషణము లావశ్యకములు, అగియుగాక సురతలీ లందుపయోగించు (పశ_స్పశబ్ద్బ ముంకుట యు_క్రము. ౧౧౯. నాంబర్యగహాణం రంగే న స్నానం న విలేపనం నాంజనం నాంగరాగశ్చ కేశనంయమనం తధా ౧౨౦. నాపావృతా నైళకవసహ్త్రై న రాగమథరన్య తు ఉత్తమా మధ్యమా వాపి కుర్వీత (పమదా క్వచిత్‌ ౧౨౧. అధమానాం భవేదేష నర్వ వీవ విధిన్సృదా కారణాంతరనాసాద్య తస్మాదపి న కారయెత్‌ (ఫయోగప్రన క్తి కలిగినదని రంగమున నంబర్యగహణ మొన నింపరాదు, (వీయుడు (వీయావ(్ర్రుముల నాకర్షింప రాదు. రంగమున స్నాన “మునరింపరాదు. ఏవిలేపన మొనరింపరాదు. రంగమున నంజ నము. ధరించుట నిరూపింపరాదు.. అంగరాగము. శేశనంయమన మిట్టి. వేవియు "జేయరాదు. ఇవియన్నియు (ప్రసంగమున రంగ మున సనికేధములు. వాసోపచారసిద్ధిక్తె యుపచఛారోపయోగ ముగా రంగమున గొన్ని యాచరింప వచ్చును. కాని యంబర వాణాదు. లొనర్చరాదు, ఇట్లీరంగనిపేధములు సామాన్య ముగా నిరూపవీతము లయినను ఉ _త్తృమమధ్యమవనిత లిట్లు చేయ రాదని గమ్య మంగీకరింపవ లెను, అధమవనిత కిట్టివన్నియు నుచి శతములు కావచ్చును, ఉ _త్తమమధ్యమవనితలు రంగమున నాచ్భ్చా చనములేశ రారాదు, వారు (పావృత్నల్నె యుండవలెను. ఏకవ(్ర్రమున “రారాదు, (వశవన్ర్ర) = బుతుమతి వనితే) వకవ(స్త్ర యయిన వనిత రంగమున ్రవేశింపరాదు. అధరమునకు రాగము సిద్ధము చేసికొని (వీయసమోిపమునకు రారాదు. వ్రియాస్వాదమున కేతెంచు వనిత నవహాదెముగా నరుణారుణమయిన యధరముతో రావలయునే కాసి రంగులు పూసికొనిన పెదిమలతో రారాదు, ఉ _త్త్వమమధ్యమ (ప్రమద లిట్లొనరింప రాదు. ఈ సర్వవిధానము సర్వదా యధమ,పమదల కుండ వచ్చును, కాని చారలకు ననభ శ్రకౌర్యమును ప్రయో కలు నిబంధింప “రాదు. ఎంతటి యధమత్వ మున్నను సంభోగము రంగమున కూర్చ రాదు, నారీనరుల యధమత్యము రంగసంభోగ పర్యంతము రాకూడదు, అంతటి (పనంగము వచ్చినచో ఛారణాంతర మనునరించి వారలకును వాసిని కూర్చకుండుటలో (వయో_క్త సావధానుడు కావలెను.

నామాన్యాభబిన యము గరి నాటకమునందు (పేవ్యు మొదల శ్రీలకు పురుషులకును -భూమణ్యగహణము ఫుష్నగహణము నిరూవింపవలెను. ఇది పకృతోప ఇవారప్‌ధి, ౧౨౨ గృహీతమండనా చాపి ('పతిక్షేత ప్రియాగమం లిలయా మండితం వేషం కుర్యాద్యన్న విరుద్ధ్యతే అలంకారముల ధరించి వ్రీయుని రాకను ప్రతీషీంచు చుండ “వలెను. సవిలాసముగా సుందరమగు వేషము ధరింపవలెను, (పకృతి శురుద్ధము కాని వేషము ధరించి యుపవారములందు నముచితాదర మును (ప్రకటింపవలెను యధావిధిగా వాసకరీతి ననునరింప వలెను, వానకోచితమయిన యుపచారవిధు లనునరింపవలెను. ఉపచార విధానము లన్నియు నమౌ_ప్తములయిన విమ్మట “ఇంకను ప్రియుడు రాలేబేమి + యని నాయిక నాయకుని రాకను పతీషీంచునదై. నాలి కాశబ్బముని న్రైశింపవ లెను. “ఇంత నమయ మయినది. ఇంత కాలము ,గతించినది. ఇంకను రాలేజేశ్‌ యని వంతపడి యింకను రాశపోగా నియతనమయము దడాటిపోగా గడియలు గంటలు దాటుట గుర్తించి నాయకుని యాగమనవిషయమున వీక్షబుర్నాల్తై విషస్జుర్గాలై కంప మౌానమై తోరణద్వారసమిసమున శేసనది. అచట ; ౧౨౩. తోరణం వామహస్తేన కవాటం దక్షిజటోన చ గృహీత్వా తోరణాస్టూ నంపతీక్షేత నాయకం తోరణచ్య్వారమును వామహ_స్తమున బట్టి కవాటమును దథీ,ణ హ_న్తమున స్వీకరించి తోరణాన్లిప్త్వమై నాయకుని ప్రతీషీంచు చుండ వలెను. తోరణ మ్యశ్రయించి. శంకను చింతను భయమును పొంద వలెను. రమణుడు కన్ఫడడేని వనిత విమజ్ఞచిత్త కానలెను. దీర్దము .విట్టూర్చ వలెను కన్నీరు విడచ వలెను. డిల్లపడి రిత్తపడి తల్లడపడి యాసనమున ేహమును దిగజార్చి చతికిలపడ వలెను “ నాయకు జేల రాలేదు!” అని వ్యాశేపమున నాలోచింపవలెను, ఈ యాలో చనములలో శుభసనముతితము లయిన విచారణోపాయము లుండును, -అశుభసముక్థితము లయీన యుపాయములు నుండును. * వల రాలేదు! -గురుకార్యమున నాగి పోయెనా ? మితులావినారా! మంత్రి నిలిపెనా? "రాజ్యచింతతో నట్టియుండెనా! వల్లభ యొవ తెయేని ప్రియుడని చుట్ట

రిగ౮ా నూక్యువేదయు బిబ్బసోలో ఇల్లు ప ర్యాలోచనము చేయవలెను. ఈ పర్యాలోచన ములో ననుభావవర్గమును యధాయోగముగా. ఆూజనము చేంకు వలెను, అసూయా ఖేదచిం తాది వ్యభిచారి సంభవమును గూడ యోజ వము చేసిళొనవ'లెను. ఇట్లు పర్యాలోచన "నెంయనర్సుటలో గొన్ని శుభాశుభనముక్థితిము. లయిన యుత్పాతములను గూడ నిన్రేశింప న లెను. ఆత్మగతములయిన నిమి త్తీములను స్ఫురితములను న్పందితము లను భావించుచు నుత్పాతనులను నిచ్చేశింపవ లెను. వెంటనె యశుభ సూచక మగు మహోభూతపరిన్పందము పరస్థము. స్వబేహనంటె స్ఫురిత స్పందనము లుండును. వాని ననుసరించుట స్వభావరీతి. ౧౨౪. కోభనేషు తు కార్యేమ నిమిత్తం వామతః స్త్రియః అనిష్రస్వధ నర్వేషు నిమిత్తం దక్షిణం భవేత్‌

శ్రీ శోభన కార్యములం దంతటను వామభాగమున స్ఫురిత న్పందితము లుండును. సర్యానిష్ట కార్యములందు దవీణ భాగ స్టురిత ములు నిమి త్తీసూచకము లగును, నేతలలాట (భూనాసోష్టము లూరు 'చాహు_స్తనములు వామపత్తముగా స్ఫురించు నేని వ్రియునితో సమాగ మము కలుగును. ఈ యవయవము లన్యధా యున్నచో దుర్నిమిత్త మునే నిర్రేశింపవ లెను. దుర్నిమి_త్తము గోచరిం చె నేని క్షణము మూర్చ వోవలయును, నాయకుడు రాకపోయినవో కరమును కపోలమున బెట్టు ఫొని భూషణములందు ననాదరము చూపవలెను. రోదింపవలెను* నాయకాగమనముననా నిమిత్తము శోభన నుశనేని నాయిక వెంటనే గంధ్యాఘాణ మొనర్చుచు నాయకు డానన్ను డయినట్లు సూచింప వలెను. నాయకుడు రాగనె చూచి లీచి హర్షపడి యధావిధిగా నెదు రుగా పోవలెను. ఆ పిమ్మట ప్రహర్ష(పఫుల్లవిలోచనయమె కాంతుని. భూడవలెను. ఆ భూదుటయు నాట్యభంగితో నుండును. అది యిట్లుండును,

౧౨౫. నభీన్మంధార్చితకరా కృత్వా స్టానకమాయతం దర్శ్మయేత తళ; కాంతం నచిహ్నం నరన్న్మకియా

నథీన్క్మ_ంథధమున కరముంచి యాయతముగా పొడవుగా సానక మొనరించి సరన్మనణచిహ్నితుడయిన కాంతుని చూపవలెను ఈ నిరూవిత మయిన దంతయువాసకనజ్ఞకకు సంబంధించిన వాగంగనత్వ

నామాన్యాబినయమయు యగ్మాఖా వ్యామిశ్రమగు సౌమాన్యాభినయము. (వీయపం(పా ప్యవధికముా (పద ర్శిత మయినది ఇక ఖండితాదుల సామాన్యాభినయము (పదడర్శ వేయము దివిఒ. యదిస్యాదపవరాద్ధస్తు కృత పైరుప(కమైః ఉపాలంభకృ తైర్వాక్ష్యేః ఉపాలభ్యస్తు నాయకః ౧౨8. మానాపమాన నమ్మోహై రవహిళ్ట్రభయ (కమైః వచనన్య నముత్ప్షిః స్రీణామీన్హ్యాకృకా భవేత్‌! నాయకు డన్వవని తాసంగమచిహ్న నంగతుడై. యపరాధ మొన ర్చిన వాడగు నేని ఖండి తావనిత నాయకుని ఉపాలంభ మొనరింపవలెను. మానావహీళ్ణవ స్ర్రభంగాభిష్యండాద్యుషక్రమములు శల దెప్పిపొడుపు మాటలతో నాయకుని నిందింపవలెను, నాయిక కోపము శతెచ్చికొని మాటలాడుట, త న యాకారగోపనముతో నిందించుట్క, నాయకుని వస్త్రము లాగి షలుకుట్క దూకుడుగా నెదు కేగి నిందించుట మొదలగు నవ్‌ యన్నియు నామె స్వభావరీతులు. ఖండిత లయిన వనితల యీన్ద్యూ శృతి మయిన వచనినముత్ప త్తి మూనావమానసమోగ్శహములతో నవ హి ఫ్రైభయ్రమములతో గూడి యుండును. కోపమున నొకప్పుడు కొందరు వాద్దుమోరి యన్యధా భాషీంచుటయు నుండకపోదు. ఈ సందర్భమున నొక విషయాంశమవశ్యపరిగావ్యాముగా నున్నది ఆనా భామ్య భామణము ౧౨౮ వినంభస్నేహరాగేమ నందేహే (పణయే తధా పరితోషే చ ఘర్లై చ దాక్షిణ్యాకేపవిన్మయే ౧౨౯ ధర్మా్టకామయోగేమ న్మరణే చ పరీక్షలే హాస్యే కుతూహలే చైవ వర్మభమ వ్యసనే ళధా ౧౩౦ స్రివుంనయోః శోధక్ళతే పృథజ్మిశే తధాపి వా ఆనాభాహ్యాప్‌ నంభాష్యః ప్రయ విభిప్త కారవైః కొన్ని కారణముల బట్టి వియునితో మాటలాడవలయును, వీయురాలు కోపము వహించి మాటలాడరాదని యెంతగా నిశ్చ యించుకొనినను (వీయుని పలుకరింప వలెను, అనా భామ్యడును సంఫామ్యు డగుటకు కొన్ని శకాకణము లున్నప్‌, అఆ కారణముల నిట్లు -గు_ర్తింపవచ్చును,

రగఒం నాకళ్యువేదయమయు

౧. వ్యిసంభము. వబేని కార్యము నిరూపింప వలసి యున్నఫుడు విశ్వసింపదగిన (ప్రకృతితో నుండవలెను. తనయందు తగిన విస్రంభ ముత్పాదింపవలసి యున సద్‌ కావున అనా ఛాష్యుడును నంభావ్యుడు.

౨. న్నేహము. శారీరికము లయిన విశేషముఆను భావించు. టకు వార్తాపశ్నాదులందు ప్రదర్శించు నప్పటి స్నేవ్శపనంగము వచ్చి నఫవుకు భామింపన లెను,

9, రాగము, వార్యాపశ్నాదు లడుగుటలో నొక యనురాగ ముపలశథ్నీత మగును. అట్లనురాగము గోచరించి నఫుడు పలుకవలెను. అనా భాష్యుడని నిశ్చయించుకొనినను ఛీయుడు విసంభస్నేహరాగ ములు కలవాడుగా కన్పడు నేని సంధామ్యుడగును,

ఈ. నంజేహము : నాయకుడు ప్రణయాపశరాధ మొునర్చినో ళ్‌ "లేదో + అకృతాపళాధుడయిన తాను కోవించుట నముచితము కాదు. ఇటు నంచేహ ముదయించినచో ననశ్య మాభావమీంపవలెను.

సే [పణయము : ప్రణయ మనునది (నార్ధనము, నాయకుడు 'ప్రణయము ప్రారించు నఫుడు కాదనరాదు. అప్పుడాతని పలుకరింప వలెను. ఖి

౬. పరితోషము : అపత్యాదుల యభ్యుదయనిమి_త్తమయిన పరితోవమనమయమున ననాభామ్యుని గూడ సంభావీపవ లెను.

౭. ఘర్షము : సంఘర్ష ము నాయకుని కలాశిల్పాదినికృుడిపక్ష ము: ననునరించిన స్పర్థాసమయమున శసాడ నంభామషింపవ లెను,

తా దాఖీణ్యము : నఖీదనాదిపరిజనమునకు నంబంధించిన కార్య మును వ్రియుడు సంపాదింపవలసి యున్నపుడు తానది గుర్తించి సఖీ కార్యమున వీవాదము కల్పించుకొని తద్వెమయమును తన పతముగ భావించుట దావీఖ్యా మగును, ఈ దామీణ్యముస సంభ'మ్య డగును.

నా ఆవేపము : నాయకుడు దామీణ్యము కలవాడనని, యందరి యందు 'రాగసామ్యము చూఫవువాడనని యనునవుడు వాని పక్షమాేపించి, తనయందట్టి రాగబంధము కన్సడుట లేదని పలు కుట రకావ్నేపము, ఆశే పములో నాభామ్యుడు.

౧౦. విస్మయము : మాయేం్యద్రజాలాది ప్రదర్శనమున నాశ ర్యము పొందుట విస్స్టయము. విన స్రాయనమయమున పలుకరింపదగును.

అం] నామాన్యాభినయము ౧౬౧

౧౧౧౩ ౧౩ ధర్నార్థ కామ యోగ ములు, ధర్నార్ధకామముల కుపయోగించు (వతములు గృహకృత్యములు కాముదీహర్ష్జోత్సవము మొదలగునవి యవశ్యక _ర్తవ్యములు కాగా న(వియన ్రరణ మేమా మొనరింపరాదు. అప్పుడా భాపీ.0పవలెను.

౧౮న '్రరణము. ధర్మార్ధ కామఫలక మయిన యంశము న శ్రర ఆమునకు రాగా నాభాషింప వలెను.

౧౫. పరీక్షణము : ఉపాలంభ మొనరింపగా నసీతజేమి పలు కునో పరిశీలింపవలెనని యనుకొనుట పరీత్షణము. అట్టి యప్వుడు పలు కరిందునది

౧౬. కుతూహలము. నాయకు డత్యాదరమున 'ేమేని యడుగుట కుతూహలము, అట్టి కుతూహల నమయమున పలుకరింప దగును,

౧౭. హాస్యము : అందరు న వ్వెద శేమో యని, యీ విశేవ మోా కలవాము మాచి యందరు నివ్వునపుడు తత్పరివోరమునకైై_ చలుకరింపన లెను.

౧౮ సంభమము. అగ్నా్యాదులవలని యుత్సాత ముదయింపగా నంభమము కలుగును. అప్పుడాతని నంభావీంపవలెను.

౧౯ వ్యసనము. బంధువి యోగాదులు కలిగినవుడు కోపము నిలువుకొన రాదు. అప్పు డనా ఫాష్యుడును నంభాష్యుడు. ఇట్లు నంభావమ ఇఅకావనరము 'లెన్నియో కలుగ వచ్చును నాయకుని ప్రచ్చన్నవచన ములలో గూడ నాభాషీంపవలెను. తనవిమయమున నాత జేమేని శంకించి గూఢవచనములు పలుకునవు డట్టి వచనముల కవకాశము'

'రాకుండుటకై. తానే పలుకవలయును. ఇట్టి ముఖ్యనమయము లిచట నిరూపితములు, ఈ నందర్భములందును నంభాహషణ మొనర్చక పోయి: నచో నిస్నేహాత కలుగును. చిరుకోపములను ముదర చేసికొని న్నేవా దూరులగుట పాడిగాదు. ౧3౧. యశ స్నేహో భవేక్త్ష్యత హీన్హామదననంభవా చత(స్రో యోనయన్తస్త్యాః కిర్య్రమానా నిబోధత

౧౬౨ నాళఖ్యవేదయు

న్నేహమున్నచోట మదనసంభవ మయిన యీర్ష్య యుండును. ఆ యీక్ష్యాహేతువులు నాలు'న్నవి. నాయకు డప రాద్ధు డయినచో నాతని యపరాధము ముందుగా తెలియవలయును. వె మనన్యమ్ము వ్యలీకము, విపియము, మన్యువు నని నాలుగు సీర్యాయోనులు. వాని లతణస్వరూపము లీవిధముగా నున్నవి,

౧౩౨. నిద్రాకేదాలనగతిం నచిహ్నం నరన్మవణం ఏవం విధం [ప్రాయం దృష్ట్వా వైమనన్యం భవేత్‌ స్లియాః ౧3౩. బహుధా వార్యమాణోఏి యన్తన్మిన్నేవ దృశ్యతే నంమర్హమత్సదాత్తత వ్యలీకం జాయతే స్త్రియాః ౧౩౪. జీవంళ్యోం త్వయి. జీవామి దాసోహం త్వం చ మే (ప్రయా ఉక్షైైవం యోఒన్యధా కుర్వాద్విపయం తత జాయతే ౧3౫. (పతిపక్షనకాశాత్తు యః సౌభాగ్యవికళ్టనః ఉపనర్చేత నచిహ్నక్తు మన్యున్నత్రోపజాయతే.

౧. _వైమనన్యము నురత మొనరించి నిద్రపోయి లేచి బడ లిక్రచే మందగతి యగువానిని (వీయాభోగచివ్నాముల కూడినవానిని సరన్యపణము లధరతుతములు కలవానిని చూడగా యువతికి _వైమ నస్యము కలును, _వెమనన్యము పొందిన యువతి నిద్రాభ్యఘాయకల చూవుతలో దూచి, రోవమున కంపమానాంగియై “సాధు సాధు సుమ్ము నుష్టు! బాగు ! బాగు ! మేలు! మేలు ! వాగున్నావులేగో యని పలుక వలయును ఇది యామె వాగభినయరీలి.

౨. వ్యలీకము. *”నీ వా నాయికతో నుండవలదు. అని యనేక విధముల నన్యనాయిక్షాపణయప్రస క్రిని నికే.ధించినను మజుల మజల నస్నై యాతడు ప్రవర్తింపగా సంఘర్ష మత్ప్సరములతో నుండు వనితకు వ్యలీక ముదయించును. ఈ వ్యలీకమునం దురమున వామవా_న్త్వముంచి దషీణవా _న్తమును విదల్బుచు పాదము నేలపై ఘాత మొనర్చి యభి నయ మొనరింపవ లెను,

9, వివీయము ; (పలిజ్ఞాతమును పరిపాలింపకుండుట వివ్రియముః

“నీవ్రు జీవించిన నేను జీవింతును. నేను నీ జాసుడను. నీవు నా [వీయవో వు నా (వియనవు

వల్లు నాయకుడు సలికియు వేరువిధమున నాచరించినచో శ్రీ విపి

యము కలుగును, నాయకుడు వివీయ మొనరింపగా నాతడు దూతిని

నామాన్యాభినయమయు ౧౬౩ (సాదన్యపతినచనములకు పంవీనను, (వణయ లేఖముఖమున నేమేని యాచించినను అన్నిటిని నిరాకరించి దూషించి (ోసిఫుచ్చ వలయును. (శోధము భూపవలెను. పరిహానప్రాయముగా నవ్వవలెను. దుఃఖపడ వలెను, మాటి మాటికి శిరఃకంపములను కోధాదిసూచకముగా నాచరింపవ లెను.

౪, మన్యువు : నాయికక్కుపతిపతుముగా నెన్నదగినపరనాయికా నమిీపమునుండి తనసౌభాగ్థుమును శ్లాఘీంచు కొనుచు సగర్వముగా నాయికాభోగచిహ్నముల నాయకుడు నాయిక నమిీపమున శ్రేతెంచు నేని మన్యువు జసించును. మన్యువు జనింపగా నాక్షణమునందె. శరీరమున కృశత్వ మేర్చడును. కాన వలయపరివ ర్తృనము జరుగును. కంకణముల జార్చుచు శిధిలశిధిలమై యూడి జూరిపోవు వ్ర మును: మొలనూలును పై కిలాగికొనుచు బాప్పాంబుపూర్ష న్యేతమై నళంకిత ముగా మన్యువు నభినయింపవ లెను.

ఈ యంశమున కొందరు నవృృాదయు లిట్లనిరి. నాయికకు మన్యువు కలుగగా నాయకుడు వచ్చినను సఖీజనమధ్యమునందె యాత నిని తగినట్లుగా నాయిక గారవింపదు. అప్పుడె యబహుమానలకత్షణ ముగా నప్రతిప త్తి స్పష్టమగు చున్నది. వలయపరివ_రృనము కాని లోచన (భమణాదికము గాని రశనో క్లేపణము కాని యంత్రోన్టేపణము గాసి యుండును. అని,

౧౩౬. దృష్ట్వా స్థితం వాయతమం నశంకితం సాపరాధమతిలజఖ్ఞం ఈర్చ్యా వచన నముత్ధైః క్రీదయితవ్యో హ్యుపాలంవైః ౧౩8. న చ నిష్టరమధి జాష్యో న చాప్యతి[క్రోధనస్తు పరిహానః జాష్పోన్మిక్రర్వచవైః ఆత్మోపన్యాన నంయుక్రైః ౧౩౮. మధ్యాంగుల్యంగుసై గవిచ్యవత్పాణినోరని కృతేన ఉద్వ ర్తితన్మేతతయా 'పతత్రెరభివీక్షళైశ్చాపి ౧3౯. కటిహ న్తవివర్తనయా విచ్చిన్నతయా తథాంజలేః కరణాత్‌ మూ్య్ఫభమణ _ నిహంచిత నిపాతనం శ్రేషణాచ్చొపి ౧౪౦. అవహిశ్చవీక్షణాద్వా ఆంగులిభంగేన తర్జనైగలితైః ఏభిర్భావవి శే షైరనునయనేష్వభినయః కార్యః ౧౪౧. కోభసే! సాధు! దృష్టోని గచ్చత్వం కీం విలంబసే? మా మాం సస్పాక్షీః ప్రాయాయ్మత తతయాతే హృది స్థితా

రలళ నాట్యవేదయు ౧౪౨ గచ్చేత్యుక్తా పరావృత్త్య వినివృత్తాంతరేణ తు కేన చిద్వచనార్జేన 'ప్రహ్హం యోజయేత్పునః నశంకితుడు సాపరాధుడు [వీయతము డతిలజ్ఞతో వచ్చి నిల బడగా సీర్రావచననజన్యము లయిన యపాలంభవచనములతో నాతని ఖేదపెట్టవలెను. మిక్కిల్‌ నిష్టరముగా పలుకరాదు. మిక్కిలి కోపము కలుగునట్లు పరిహాసింపరాదు. కన్నీటి పలుకులతో తన విష యవిమి[శ్రము లయిన వచనములతో ॥ మధ్యాంగులి యంగుస్టాగ ము జూరివేరుగా నుండున ట్లురమున పహాన్తముంచి కన్నులు త్రిప్తుచు నభివీశీంపవలెను, కటీపార్శ్యమునం దున్న హస్తమును వివర్తింప జేయుచు నంజలి విడి వడ జేసి తనశిరము చుట్టు నిహాంచితహ_స్తమును తిప్పి, చాచి, గర్వముతో గాంభీర్యముతో జూడవలెను, అంగులిభంగముతో లలిత ముగా భయపెట్టవలెను. బెదరగొట్టవలెను, ఇట్టి భావవిశేషములతో ననునయనములం దభినయింప లెను, అనంతర మిట్లనవలయును, “సాధు! 'చాగున్నావు. ఇప్పటి కయిన కన్పడితివి, పొమ్ము! నీ వాలసింతువేల | నన్ను న్ప ఫ్రశింపకుము! సీ వ్రీయురాలున్న చోటికి పొమ్ము! ఎవతెనీ హృదయమున నున్నదో ? పొమ్ము 1 పొమ్ము 1 ఇప 'వెనుదిరుగ వలయును. అత్యంతము నిరపేశ భావ కారాదు, నాయకు డచటనుండు లోపలనె యేమెని యుత్తర మిచ్చునేమో యని వెంటనె మజల నాతని వైవునకు తిరిగి యేేని వచనార్లమున మజల నాతనికి ప్రహ ర్హము కలుగ జేయవలయును, ఇది యీతయు నాయిక చేయవలసిన విధానమున లలితోప బేళశము, ౧౪౩. రభన్యగహణాచ్చాపి హస్తే వస్తేచ మూర్చని కార్యం [పసాదనం నార్యా హ్యపరాధం నమీక్ష్యతు నారి నరుని యపరాధము గుర్తించి వేగమున నమిాపమున శే తెంచి నపుడు నరుడు వా_స్త్వముపట్టవచ్చును. వస్ర్రము పట్ట వచ్చును. తల్నపె జుట్టు పట్టవచ్చును. 'రెండువేతులతో తలచెటవచ్చును. అపరాధ మల్చ ముగా నున్న శిరము పట్టునది. అపరాధ మొకవిధముగా నున్న వాస్త తలమునగాని భూమితవస్ర్రమునగావి బట్టునది. అబ్బుపట్టుపట్టి యామెన (నన్ను రాలి "జేసిళొనుటకు నాయకు డారంభింపవలెను. వా _న్తవ(న్ర్ర "ెశాంతముల పట్టగా యువతియు కాంతునే యనునరింపగా నెమ్మ

నామాన్యాబినయము ౧౬౫ చిగా విడువవలయును,. అపుడు నారి న్పర్శాలనముగా నాతని “హుం! ముంచ! ఊం విడు! ” అనవలెను, పాద్యాగమున నిలబడిన వనిత ఫొంతగా బాధ నభినయించుచు నశళ్వ,కాంతవిధానమున నెమ్మ దిగా కేశమో్య్ర మొనరించు కొనవలెను. పాడు వెంటనే శేశాంతవఏ విడువనిచో ఖేదలేశ మనుభవించుదు మందమందముగా నాతని తాకి “* ఊం ఊం విడు! విడు! పో! పో!” యనవలెను. గచ్చ! యని రోష వాక్యము పలికి ఫొంతదూరము పోవలెను, వెంటనే వెనుదిరిగి యీబేని వచనార్థమున “ వెళ్లెదవా 1 లేదా?” యని గన్టించి పలుకవ లెను. హ_న్హము విదల్బి హుంకారము ప్రయోగింపవలెను, విదల్బవ లెను. ఒట్టుపెట్టవ లెను. మిషపెట్టవలెను “నే సీనాడు (వతము పట్టితిని, ఉపవానముంటిని. నాదరి రాఫము! * అనవ తెను.

నాయకుడు వెనుకగా వచ్చి యాలింగనము పట్టి కన్నులుమూసి నచో నాయిక తన శరీరమును ముడుచుకొనవయును, ఆతడు నారీ వస్ర్రమునె లాగానేని వత్నదీపమును కవ్చీ వేయవ లెను. వస్త్రాపహారము శయ్య 'మొదలగనవి రంగమున ప్రదరర్శింప రాదని రంగనిమిద్ధములుగా నిరూవీతము లయినవి. ఇచట వస్త్రాపహార ముప బేశించుట యు కృమా! యయనివించును. నత్య మె, కామోపచార (పనంగమున నివి యన్నియు నికూవీతములు, వీనిని గీతవిధానమున సూచింప వచ్చును. నాయిక నాయకుని ఇట్టు నానావిధముల ఖేదపెట్టన లెను. ఆతడు పాదగతుడగు వరకు ఖేదపెట్లవలెను, నాయకుడు చరణపతితుడు కాగానే నాయక దూతికను నికీషింపవ లెను, అప్పుడు దూతిక దూసికొని ముసిముసి నవ్వులతో 'నేగును. ఇక నాయిక వాదపతితనాయకుని లేవదీసి యాలిం గనము చేసికొనవలెను, రతిభోగాన _క్తయె హృ అప్రయె ఫయనమున శభిముఖముగా నడువవ లెను, ౧౪౪ వీతస్థతవిధానేన నుకుమారేణ యోజయేథ్‌ యదాశృ్ళంగారనంయు_కం రతినంభోగకారకం. శృం గారసంయు _కృమై రతినంభోగమాపాదించు దీని నంతను యుకుమారమగు గీతవిధానమున యోజన మొనరింపవ లెను, అంతియె కాని స్పష్టముగా నన్నిటిని రంగమున ప్రయోగింపరాదు, రంగ

౧౬౬ నాలత్యపసేదడయమయు ప్రయోగానర్హ్శ్యము లగువానిని ప్రనమిోశ్మీంచి యట్టివి కలచోట గీత విధి సూచనము యుక్తము. అకాశపఫురువు పరస్థృవచనాశయముగా కావ్యమున్నచో తద్విధానుసారమున వనిత దీని యభినయ మొసరింప వచ్చును. అకాశవురుషుడుగా భావితుడగు ప్రధానఫపురుషుడు రంగ మున (పవేశింపడు. దూరమున నేపధ్యమునందుండి పలుకును, అది ళఇదిగో ! యిది యిట్లున్నోదని మయూచఛిన విధమున పలుకుచు నఖిన యింప వచ్చును. అశ్తై పరగతమగునది వ్యాఖ్యాతమగు నవుడు తద్వచనాశయముగా కావ్యమున్నఫుడు యధోచితముగా వీని నను గతము చేసిళొనవలెను. నాటకమున నతఃపఫురసంబద్ధమగు కావ్యము శృంగారరసనంయు_క్తముగా నున్నఫుడు నిట్టి విధానమున యనునరింప వలెను, అట్టివన్నియు ప్రత్వ్సతమృపాయముగా నుండవు, ౧౪౫ న కార్యం శయనం రంగే నాట్యధర్మం విజానళో కేనచిద్వచనార్థేన అంకచ్చేదో విధీయతే, నాట్యధర్మమును గు_క్థించిన ప్రయో క్త రంగమున శయన: 'మేర్చజుపరాదు.. నాయికానాయకు 'లేకశయ్యపై శయనించుటను (ప్రయోగమున (ప్రదర్శింపరాదు. వదియేని వచనార్థమున నంక చ్చేద -మొనరింపవలెను, ఏదియీని కార్యవశమున నొకడె శయనించినట్టు ప్రదర్శింపవచ్చును. స్వప్నవాసవద _త్తమున వత్ప్సరాజు నమ్ముదగృపహక మున శయ్య పై శయనించినాడు. వానవదత్త నచట చేర్చుటకై కవి యట్లు నిబంధించెను, ఒకప్పుడు నాయికానహితుడుగ గూడ శయ్యపై నుండవచ్చును. వాసవదత్తావత్స రాజు లట్లు శయ్యపై నుండుట న్నప్న నాటకమునంటదె యున్నది. అట్లున్నను నాయికానాయకులకు చుంబన మాలింగనము ఇంకనిట్టి గుహ్యాకర లు (పయోగింప రాదు. దంత చ్చేద్యము నఖ చ్చేద్యము సీప్మ్‌నంననము _న్తనాంతర విమర్చము రంగ మధ్యమున నొనరింప రాదు. భోజనము సలిలక్ర్రీడ మొదలగు లజ్జ్ఞాకర ములగు వాని నిట్టివానిని రంగమున 'కూర్చురాదు, ఫశయనాదులు: చూపరాదనుట కేవల శయనము భరాపరాదనికాదు. చుంబనాదులు ఇషూపరాదని భావము, ఇట్లు (వదర్శింప రాదనుటలో నుపప _త్తియున్నది= అది యిట్లున్నది.

నాతూన్యాభినయము ద౬8

౧౪౬. పిళిప్తుకస్నుషాశ్వశూదృశ్యం యస్మాత్తు నాటకం

శస్మాదేళాని నర్వాణి వర్టనీయాని యత్నతః

౧౪౭. వాశ్య్యైః సాతిశమైః [శ్రవ్యైః మధురై ఃనాతినిషఘ్టురై

హితోపదేశనంయుక్రైః తజ్జైః కుర్యాత్తు నాటకం.! నొాటకమును పితరులు చూచెదరు, వుతులు చూచెదరు, కోడళ్లు ఎమూవెదరు. అత్తలు చూచెదరు. అందరు చూెదరు. సర్వదృశ్యము నాటకము, కావున రంగనిమిద్ధముల నన్నిటిని వర్చింప వలెను, కాకున్న సముచి తాస్వాదము కలుగదు. “తతశ్చ రసో భచజ్యేతో రనము విరిగి పోవును, రనమనునది సాభారణాన్యోన్యాన్నుప చేశ పాణ మని ప్రతి పదము పలికెదము. అభిజ్ఞుడగువాడు పిళోప చేశనంయు క్తములగు సాతిశయవాక్యములతో శ్రవ్యములగు మధురవచనములతో నాతి "నిష్టురపదవిన్యాసములతో నిర్మింపవలెను. విమయమున నచనమున రచనమున నతిశయమును మభురతను హితమును సావధానముగ గూర్చవలెను, ఈవిధముగ నె యంతఃవురకృత మయిన యభినసయమును

బుభులొనర్చ జేయవలయును,

ఈ సామాన్యాభినయమునందు చవాచికాఖినయము కూడకలదు. .మదనాశ్రయ మయిన (శ్రీల సమాగమమున_ వ్రియుల విషయమున పలుకదగిన వచనములు గలవు, అవి యిట్లున్నవి, ఈ దిగువ సూచితము “లగునవి యభిప్రీతు డయిన (ప్రియుని విషయమున నిగ్దేశింపదగియున్నవి.

ప్రియుడు శాంతుడు వినీతుడు

నాధుడు స్వామి జీవితము

నందనుడు జూ యూ నాయికలకు కోపమువచ్చినవుడు (వీయు. నీవిధముగా వ్యపేశింప దగును,

దుళ్శీలుడు దురాచారుడు థఠుడు

వాముడు వికద్ధనుడు నిరజ్ఞుడు

నిష్టురుడు యు యు “పీియోదిన_ప్తకలత్షణము లీవిధముగా నంభావనీయములు, ఈ నచన -విన్యాసములు రతివ్రీతికరములు,

౧౪౬౮ నాట్యవేదోయు ద౪౮. యో వమివియం న కురుతే న చాయుక్తం (ప్రభాషతే తధాశ్హవ నమాచారః న వియన్త్వభిధీయతే ౧౪౯. ఆన్వనారీనముద్భూతం చిహ్న్హంయన్య న దృశ్యతే అఆధరే వా శరీరే వాన కాంత ఇతి భాష్యతే ౧౫౦. నంకృత్దైపి హియో నార్యా నోత్తరం (ప్రతిపద్యతే పరుషం వాన వదతి వినితః సోఒభిరీయతే ౧౫౧. పహితైెష్‌ రక్షణే శగో న మానీనచ మత్సరీ నర్వకార్యేపస్వనంమూడఢః న వాధ అతి నంజ్ఞితః ౧౫౨. సామదానా నంభోర్తైః తదా లాలన పాలరైః నారీం నిషేవతే యస్తు న స్వామీ త్యభివియతే ౧౫౩. కులీనో ధృతిమాన్‌ దక్షో దక్త్షిణో వాగ్విశారదః శ్లామనియః నఖీమధ్యే నందనః సోఒభిధీయతే ౧౫౪. నారిష్పితెరభి ప్రాచైర్నివుణం శయన ,[క్రీయాం కరోతి యస్తు నంభోగే న జీవితమితి న్మతః

౧. ప్రియుడు : వీవియ మొనరింపడు. అయుక్తము పలుకడు.. బుజుత్వము కూడిన యాచారవివారములు కలవాడగును, ఇట్టివాడు వ్రియుడని నం కెతము సిద్ధమయినది.

౨. కాంతుడు : అన్యవనితల నంభోగచివ్నాము లాతని జీవా మున నుండవ్ల. అధరమున గాని శరీరమున గాని యవి యుండవు. ఉండవని యనుట యాండసబ్లొానరించునని యర్ధముకాదు. అనలట్టి

3. వినీతుడు : ఆడుది యేమో ఫావించి యేమో పలుకును. నాయకునకు కోపము కలుగును, కోపము కలిగినను నారతో నేమియు నుత్తరము పలుకడు. పరువముగా నయిన పలుకడు. ఇట్టివాడు వినీతు డవదగును.

ఈ. నాథుడు : పావెషి. రశణసమర్థుడు. మాని కాడు. కోపము వహింపడు. పట్టుదల పట్టడు. మత్సరి కాడు. నర్వకార్యములం దప్ర మత్తురై (వవర్హించును. అట్టివాడు నాధుడు.

౫ స్వామి : మంచిమాటలు చెప్పి (క్రీలను 'సేవించును. ఊానములిచ్చి "నేవించును. (ద్రవ్యములిచ్చి భోగించును. లాలన మొనర్చి ఫోగించును. పాలించును. సర్వవిధముల స్ర్రీలను సేవించును. ఇట్టివానికి

౨౨] నామాన్యాభవినయము ౧౬౯ ౬. జీవితము : వనితేల కభీష్టములయిన యభి,పాయముల ననునరించియె నిఫుణముగా శయన్యక్రియాచతురుడగును. ఆతని సంభోగ క్రియాసర్వస్వ్యము నారీవ్పీతమనునరించును. తనకుచితమునె -ాననునరించుటను ముఖ్న్గము చేసికొనడు. అతడాడు(ప్రాణికీ జీవితము. ౭. నందనుడు : కులీనుడు. ధృతికలవాడు. దమయుడు. దథీ,ణుడు. వాగ్విశారదుడు. సఖీమధ్యమున శ్రాఘనీయుడు. నాభర్త యిట్టివాడని యామె యందరికడ నానందముగా జె్పీికొనును, అందున నె యాతడు నందనుడు.

భర్తలకు నంబంధించిన యీ నామనంకేతము లన్నియు రతి (గ్రీతికరములు. రలతిసమయమున ,పీతిపరితొవములను సంపాదించు ఫఏీరందరు రతిపండితులు. ఒకప్పుడు రతిలో క్రోధము కలుగవచ్చును శాని పరితోవము నున్నది. రతినీయగలరు. శ్రీతీనీయగలరు. కావున నే రతిప్రీతికరులు, నాయికలకు ్రీత్యానందములు కలిగిన నమయము సందలి యీ వ్యప చేశములె కాక లఅపీతివాక్ళములును గొన్నిగలవు- వాని సంకేతప్రదాన మయినది. లమణదానమిట (పస_కృ మగుచున్నది.

౧౫౫. విషఘ్టరశ్చానహిప్టుచ్చ మానీ ధృష్టో వికళ్దనః

ఆవవస్టితచి త్తశ్చ దుశ్గీల ఇతి న నృృతః

౧౫౬. కొడనం బంధవం చాపి యో విమృశ్య నమాచరేత్‌

తథా పరుషవాక్యశ్చ దురాచారః న తన్వతే

౧౫8. వాచైవ మధురో యస్తు కర్మణా వోపపాదకః

యోషితః కంచిదవ్యర్షం న శఠః। పరిభాష్యతే

గోలా. వార్యతే య(త- య(శ్రార్జే త త్తదేవ కరోతి యః

విపరీతనివేశీ చ న వామ అతి సంజ్జీతః

౧౫౯. వరన్వవణచిహ్నో యః స్తీసొభాగ్యవికత్తవః

ఆఅతిమానీ తధా న్తబ్ధః వికష్నవ ఇతి వృతః

౧౬౦. వార్యమాణో దృఢతరం యో వారీముపనర్చతి

నచిహ్నః సావరాధశ్చ న నిగ్గజ్ఞ అతి వృతః

౧౬౧. యోఒపరాద్ధన్తు నహసా నారీం సేవితుమిచృతి

అ,పసాదవబుద్ధిశ్చ నిష్ణురః పోజఒభిధీయతే ౧. దశ్నీలుడు : నిష్టురుడు వమొత్రమేదియు సహింపలేడు. అభిమానముతో నుండును. ఛార్థ్య శృము ప్రదర్శించును. అత్మను!న్లాఘీంచు

౧౭౦ నాటఖ్యవేదయమయు శొనును. సిరచి త్తముతో నుండ లేడు, చపలస్వభావుడు. ఇట్టి 'శ్రీభోగి దుణీలుడు

౨, దురాభారుడు : నాయికదగ్గరకు వచ్చి యేమేమో విమృ శించి తాడనము చేయును. (శాటితో బంధించును. పరుమవాక్య ములు పలుకును. నిందించును. తిట్టును. ఏడు దురాచారుడు.

3. వశళుడు : మధురముగా మంచిగా చక్షగా తియ్య ఏ మాటలు పలుకు నే కాని చేశతతో వేమియు (స్రీలకు చేయడు. మాటలు దాటిం చును. (క్రియాళూన్యుడు. వీడు శళుడు.

ళ. వాముడు : బేని ేని వారించినను అదియె యదియీ చేయును. ఒకరు చెపుకుమి? తాను చేయుకేమి? మానుశేమి? ఉ _త్తవిపరీత కా ర్యాభిని వేశి. తానాచరించునది యఖభీప్టమో యని చ్లమో యాలోచింపడు. తనపట్టుదల తనదిగా ప్రన_ర్హించును. ఈతడు వాముడు,

స్మ వికల్ణేనుడు £ పచ్చిపచ్చి (నణములు దశనదంశములు నఖర శతములు చిహ్నములు చేసికొని వేసికొని వచ్చును. శ్రీసా భాగ్య వికళ్ళేనుడు ఆ శ్రీ ఇట్లుండును. ఆమె యిట్లుండును ఈమె యిట్లిది. ఈయమ యిట్టిది. అని (శ్రీల సౌభాగ్యమును సాదరముగా చెప్పును, అది యాత్మన్లాఘగా నుగ్గడించును. అతిమాని. _న్తబ్ధప్రకృతి. వీనిని వికతృనుడందురు.

౬. నిర్హజ్జుడు : ళ్‌ స్ట ్ర్‌+ శ్రీని కలియరాదు ” అని యెంతగా నెందరు దృఢతరముగా ెప్పినను వినడు. అ్ర్రీని కలియుటకె యత్నిం చును. అశ్షై వేయును. సచిహ్ను డై వచ్చును, నాయిక కపరాధ మొన శ్పును, వీడు నిర్హజ్జుదు,

ఓ నిస్థురుడు ; అన్యానంగ మాపరాధుడయ్యు తన యింటి యామె నందులవ్రై "సేవించుటకు సిద్ధముగా వచ్చును. అందుల కిష్ష పడును, నాయికాపసాదన మొనరింపడు. (ప్రసాదనబుద్ధియె "పెట్టు శొనడు, వీడు నిష్టురుడు,

ఈ వచనవిన్యానము లన్నియు వ్రీయుల విషయమై య(వీయుల విషయమై విభామీతము లయినవి, ేవలమివియె కాక యన్యములను

నామాన్యాభినయము ౧8౧ శూడ నాటకమునందు బహువిభామీతములను న_ర్హకీసంశితములుగా నొనరించి [పయోగమున బట్టవలయును. ఇది యంతయు సుకుమార గీతవిధానమున రమ్యముగ నిబద్ధమై రమ్యత నాపాదించును. ఈ సుకు మారవిధి యంతయు శృంగారరనసంభూతము. రతినిమిత్త మయిన నంభోగమును భేదమును నిరూపించును. ఇది యాకాశవురుషు నుళ్రే శించి యుండును. ఇది పరస్థవచనాశశ్రయము. ఇశ్సై ప్రీతికోపముల నను సరించి శకృంగారమున దీని నిరూవించుట యుక్తము, స్పష్టముగా శృంగారమును జెప్పవలసి యున్నఫుడు నిదియె వచన[క్రమము పాటిం చుట నముచితము, ప్రత్యక్ష. ఫురుషయు _కృముగా గూడ నాటకమున కార్యమును శృంగారరససంయు కృముగా 'జేయునపుడు నీ వచన శశమానునరణ మె సహృదయులకు సమ్మాతము. ఇట్లంతఃవురగత మయిన యభినయము నభినయవిదులు [పయోగమున సావధానముగ నిరూ పవీంపవలెను.

దివ్య 'వేశ్యాంగ నలతో గూడ రాజులకు నంభోగవిధాన ముండుననుట యిగివరలో సూచఛితము, అందలి సామాన్యాభినయరీతి సీరీతి గుర్తింపవచ్చును.

౧౬౨. నిత్యమేవోజ్చ్రలో వేషో నిత్యం 'ప్రముదితం మనః

నిత్యమేవ సుఖః కాలో దేవానాం లలిచాశయః

౧౬౩. న చేర్త్యా నైవ చ (కోధో నానూయా న (ప్రసాదనం

దివ్యానాం దృశ్యతే పుంసాం శృంగారే యోషితాం తధా

౧౬౪. యే భావా మానుషాణాం న్యుర్యదంగం యచ్చ చేష్టితం

నర్వం తదేవ కర్తవ్యం దివ్యైర్మానుషనంగమే

౧౬౫ యదా మానుషనంభోగో దివ్యానాం యోషితాం భవేత్‌

తదా నర్వాః (ప్రక ర్తవ్వ్యా యే భావా మానుషాశయాః

౧౬౬. శాపభంశాత్తు దివ్యానాం తధా చాపత్యలిపృ్పయా

కార్యో మానుసనంయోగః శృంగారరనసంశ్రయః. "బీవతలకు నిత్య ముజ్వ్వల వేష ముండుగావుత! నిత్యము మనస్సు ప్రముదితమై యుండుగావుత!' నిత్యము కాలమంతయు సుఖమయము గనే యుండుగావుత! వారకంతయు లలితాశ్రయముగ నె యుండు గావుత! వారల కీర్ట్యగాని శ్రోధముగాని యసూయగాని (ప్రసాదనము

ఇ8౨ నాఖ్యవేదయు గాని దివ్యప్రురువులకు దివ్యవనితలకు శృంగారమున లేక పోవుగావుత! అయినను మానవులతో నంబంధము వర్షించు నవుడు మానవ భావము లనె వారలకును వర్శింపవలెను. మానవుల యవయవ సౌష్టువమునె వారి యంగ్యప్రత్యంగముల వర్షింపవలెను. మానవుల చేస్టితములనె వారలకును నిరూపింపవ లెను, దివ్యులతో మానుషసంగమము వర్ణించు పట్టులందంతట నరంము మానవమే యుపనిబంధింప వలెను దివ్యవనిత లకు మానుషనంభే[గము వర్షిత మగునపుడును మానుష్మాశయము లయిన సర్వభావములను ప్రతిపాదింప వఖెను. దివ్యవనితలకు శాపము వలన స్థాన్యభంశము కలిగినట్లు వారు సంతానకాంక్ష చే మానువ సంయోగము. పొందినట్లును శృంగారరససంశ్రయముగా. నిరూపింప వలెను. కాళిదాసు విక్రమోర్వకీయమున నిదియంతయి గోచరమగును. చివ్యవనిత యదృశ్యగా ప్రవేశించి పుష్పములు నాయకునిపై విసిరి యాతని (ప్రలోభింస చేయవ లెను. భూపణజన్యము లయిన శబ్బములచవే నాస్కక్షి కలుగ జేయనవిలయును. రాజుకంటబడి యంతరితు రాలు కావలెను, వస్త్రాభరణమాల్వాదులను పంపవలెను. కాదంబరిలో “కాదంబరి చంద్రాపీడునకు వస్తభరణాదులు పంపినది. లేఖనం పేపు అములతో నాయకుని తోవ పెట్టవలయును. ఊర్వశీ ప్రణయ లేఖ 'పసిద్ధము. ఇట్టి యుపచారముల చే నాయకునకుప్రణ యోన్మాద ముత్పా దించుట నముచితము, “ఉన్మాదనాత్సముద్భూతః కావో రతికరో భవేత్‌” ఉన్మాదనానంతర ముదయించిన కామము కరము రతికరము కాగలదు, ఇదియంతయు వి[క మోర్వశిలో స్ఫుటముగ గోచరించు చున్నది. ర౬౭ న్వభావోవగతో యస్తు నాసొావత్య్యభావకః ఏవం రాజోపచారో హి క_వ్యోఒ-భ్యంతర్యాశయః ఈ శృంగార చేస్టావిలాసవిశేమనము. లేక స్వభావోపగతముగా నుండునది శృంగారమున సముచితముగా నర్ష్హఫోవన _మర్పింపదు, “నానారత్యర్థ భావకళొ నానావిధములయిన రలీఫలములను చాగుగా భావింప'జేయునది యగును. ఈ 'రెండుపాఠముల స్యారన్యమును హృద యాభిరుచి ననుసరించి స్వీకరించునది. ఈ నిరూపీతమయిన విజేమ నర్వస్వమును భావించి యభ్యంతరాశ్రయమయిన రాజోపచారమును

నామూన్యాబినయయు ౧8౩ -నిబంధించుటలో (ప్రయో_క్త సావధానుడు కాదగియున్నది. ఇప్పటికీ ఇెప్పినదంతయు నభ్యంత రాశ్రయవిధి. ఇక వై శికమునకు సంబంధించిన చాహ్యోపచారవిధిని నిరూవీంచుట యవనరనం(ప్రాప్త మయిన సము చితవిధి. ఈ సామాన్యాభినయ ప్రఘట్ట మంతయు శ్రవ్యదృశ్యవి శేషము “లందుండదగిన శృంగార భావన(ప్మకియను సముచితముగా నుందరముగా నిబంధించుటక్కు నిబంధితమును నహృదయళ్వేమున భఛావించుటకు .నుషకరించు ననుట స్పష్టము సామాన్యాభినయము ; వైశికము, వైశికము సామాన్యాభినయ శేషము. 'వైశీకము నందు చాహో్యోపచారకధనము ప్రతిజ్ఞాత మయినది, తద్వశమున వైశిక ఘముప్పుడు ప్రనంగనంగతముగా చెప్పవలసి యున్నది. ఇందిది నిరుక్రము, ౧౬౮. విశేషయేత్కలాః నర్వా యస్మాత్‌ తస్మాత్తు వైశికః వేశోపచారే. సాధుర్వా వైశికః పరిక్తిర్తితః ౧౬౯.యో పా నర్వకలో పేతః నర్వశిల్ప విచక్షణః స్టీచిత్త (గహణాభిజ్జః వైశికః న భవేత్చుమాన్‌, 'వేశ్యాకాముకుడు _నైశికుడు. ఆత డతివిదస్థడగుట వలన నర్వ -కామములను విశేవీంప 'జేయగలడు, విశేషము గుర్తించును. అధి కముగా కామించును. “* వేశోపవా లే సాధుః వెశికః* అని వ్యాకర ణోచిత నిర్వచనము. “ వేశ్యోపవారే సాధుః వైశికః ” అనియు నన వచ్చును, వేశ మనగా వేశ్య, -వేశకోపచారము వేశ్యోపచారము. అందు దయుడు _వెశికు డని భావము. వై శికుడు సర్వకలాసము వేతుడు. సర్వ కలావిశేషజ్ఞుడు. సర్వశిల్బవిచక్షుణుడు. శ్రీచి తగహాణాభిజ్ఞడు. ఇట్ల ఫురువుడు _వెళికు డగును, ఇంతకాగా వైళిక నిర్వచన మిబ్లు నిశ్చిత మయినది, ౧. విశేషము గుర్తించువాడు. ౨ బాగుగా కామించువాడు కె, వేశ్యా శాముకుడు ళ సర్యతకామ విదగ్గుడు సృ వేశోపచార నిపుణుడు ౬. సర్వకలా విేషాభిజ్ఞుడు ౭. సర్వశిల్ప విచకుణుడు తా శ్ర్రీచి తృగహాణాభిజ్ఞుడు.

౧8౪ నాథట్యవేదయు వై శికుని గుణములు నవిశేషముగా విశ్టేయములు. అమి యన్నియు స్వశరీరనముత్థితములు, ఇవి యాహార్యము లని సహజము లని రెండుప్‌ధములు, _ ఇవి యన్నియు సంవేపముగాముప్పది మూడున్నవి. వాని ప ట్లున్నవి. ౧. కాశ్రువిత్‌. ౨ శిల్పసంపన్నుడు 3. రూపవంతుడు 5. వియదర్శనుడు ౫ విక్రాంతుడు ౬ ధృతిమంతుడు. ౭. వయోవేషుడు ౮ కులాన్వితుడు నా సురభి ౧౦. మధురుడు ౧౧. త్యాగి ౧-౨. నసహిష్షువు ౧౩. అవికతనుడు ౧౪. అశంకితుడు ౧౫ (పియాభామీ ౧౬. చతుప్‌డు ౧౭. శుభదుడు ౧౮ శుచి ౧౫౯. శామోపచారకుశలుడు _౨౦. దవ్నీణుడు ౨౧. బేశవిదుడు ౨౨. కాలవిదుడు ౨3. అదీనవచనుడు ౨5. స్మితివంతుడు. _9%, వాగ్శి ౨౬. దముడు ౨౮, (శ్ర్రీలుబ్ధుడు ౨౭. వ్రీయంవదుడు _౨గ. నంవిభాగి 30, శ్ర ద్ధధానుడు 3౧. దృఢసృతి 3౨, గమ్యావిసంభి 33, మాని ఇందు ఇాన్రుజ "తాదు లాహోర్యములు, రూపలావణ్యాదులు' నహాజములు, వైెశికుడెంతటి కాముకు డయినను వెంటనే గమ్య లని విశ్వసింపడు. చారి స్ఫుటభావము గు_ర్టించుటకు యత్నించును, వైశ్‌ కునకు వయస్యు డొకడుండును, ఈతడును వైశికగుణములు కలిగి యుండువాడె. వయస్యుడు చిత్రవిచ్శితముగ పరిహాస పేశలముగ మాట లాడును. వ[కో_క్రికుశలుడుగ నుండును. వ్యానము బుద్ధి చాతుర్యము కలిగి మెలగును. ఈతని స్వరయూపమున సీ విెశేవములు నుండును. ౧, అనుయుక్తుడు ౨. శుచి 3, దతముడు ఈ దశ్నీణుడు ౫ ప్రతిపత్తిగలాడు ౬. చితాభిధాయి ఇన్ని యున్నను కొన్నిట నాయకుని కన్న న్య్యూనగుణుడు. అందున నే యాతని కీతడు వయస్యుడు. ఈ నాయకునకు నాయికాసంధానచాతు. ర్యము కలదూతి యుండును. దూతీలషణములు దూతీనంశేతనామము' లందు గూడి యున్నవి, దూతి విజ్ఞానగుణసంపన్న. బృహత్క ఛాది.

నామూన్యాభినయమయు ౧౭౫ కధనకుశల, తదాకర్ణ నకుశల, చిత్రరచనాచతుర.. ప్రక్కయింటియం దున్న వనిత, కొన్నికొన్నినతము లాచరించున్ర్రీః చాకలివాని భార్య వంధిమాగధుల వనిత, రంగనర్షకి, నాయికల (పోత్సాహనమున కుళల. నాయికను పోత్సహింప జేయిగలదు. నాయికచే. నాయకుని (ోత్సహింప జేసి సమర్ధఖీకరింపగ లదు. వవంవిధవిశేషములు కలది దూతి యగును, దూతిక ల నేకవిధముల నుందురు.

౧ కథిని _౨. లింగిని 3, పాతి వేశిని ఈ నఖీ ౫ చాపి ౬. కువూరి ఓ. కారవు ౮ తిల్చివి గాధ్యాతి ౧౦. పాషండిని ౧౧. రంగజీవన ౧౨. మధురకథధ ౧౩. దశీ,ణ ౧౪. కాలడ్థ్మ ౧౫, లడవ(పగల్భ) ౧౬. నంవృతమంత్ర ఇన్ని సం కేతములున్నను సామాన్యముగా దూతి యీ లక్షణములు జకుఇములు కలదగునని భ'వింపనలెను, నాయికా సమక్షమున నానా కధలు చెప్పగలది, నాయిక యున్ని చెప్పినను వినగలది, చ్మితములు శిల్పములు నిర్శాణింపగ లద, తగిన (శ్ర్రీపుదుషుల కామగుణములను గుర్తింపగలదిి నాయికా నాయకుల (వోత్సహింప 'జేయగలది, నము “చితనమయము నంకెతింప గలది ఉభయుల కామరహస్యములను డాచగలది దూ తి యగును, ఇట్టి జడాత్యమును నాయిక యనేకవ్య కక్తు లచే చేయించును. వారిలోని భేదములే సంశేతితము లయినవి, ఈ దూతి నానావీధముల కారణముల వదర్శించి యుత్సాహన మొన రంచుటలో నిఫ్రుణ యగును. యధోక్తము చక్క_గా చెప్పవలెను. నాయికానాయకుల సమ్ముఖీకరణ మో మెపని. నం టబేశార్చణ మామె ముఖ్యకార్యము. శామ్యుకామినీభావపరీక్షణ మి దూతీకార్యము. ఇది యంతయు నీమె వ్యాపారాంతరము. ఈ భావార్థమె యా శోక మున నాసూత్రిత మయినది. ౧౭౦. తయా వ్యుత్సాహనం కార్యం నానాదర్శితకారణం యధోక్తకధనం చైవ తధాభావ [పదర్శనం -దూతీదూతనిర్ణయమున గొన్ని విశేసషములున్నవి,

౧శిఒ నాక్యువేవమయు ౧8౭౧. న జడం రూపనంపన్నం నార్రవంతం న చాతురం దూతం వాప్థ్రధవాదూతీం బుధః కుర్యాత్మదాచన జడుని దూతగా నేర్ప్చజచుకొన రాదు. వాడు కరణీయ మొనర్చ, శ క్తుడు కాడు. ఈ కామతం(త్రములో (పత్యుత్పన్నమతులు సాధింప వలసిన కృత్యము లనేకము లున్నవి. జాడ్యమాంద్యములు కల వారట్టివి చేయ లేరు. రూపసౌందర్యము కలవారిని జాత్యమున నుంచ రాదు. అట్టివారు ఏ8 పనిచేయరు. తామె యందు (పవర్శింతురు. సుందరదూతి నాయిక నందియదు. తానె నాయకు నందికొనును. సుందరదూత యగువాడును నాయిక దగ్గర నాయకుడె యగును. ద్రవ్యముకలవారును దూతకృత్యమునకు తగరు, (దవ్యదృష్టితో వారు కాత్యే మొనరింపరు, తమ్మదవ్యమునే వినియోగింతురు. ఆతురుడు- రోగ బాధితుడు దూత కాదగడు. ఆతురుని చూడగనె జుగుప్ప కలు గును, రతికార్యములో నట్టివాడుండ రాదు. వాడు నిర పేచుడు. కామదూత కాదగడు, దూతనుగాని దూతిని గాని నిశ్చృయించునవుడు చెప్పిన నిపేధములను పరిశీలింపవ లెను. నానావిధముల కారణముల ప్రదర్శించి ప్రోత్పాహన మొనర్చుట దూతీకార్యముకదా! ఆ కార ణము లిట్లున్నవి. ౧8౨. కులభోగ ధనాధిక్షైః కృత్వాధిక వికళ్టనం దూతీ నివేదయేక్కామమర్ధాం శ్రైవానువర్తయేత్‌ ౧8౩. న చాకామ్మప్రవృత్తాయాః కువ్రాయా అపినంగమః నానుపాయః (పకశ్రవ్యో దూళ్యా హీ పురుషాశయః ద౧8౪. ఉళ్ళవే ర్యాత్రినంచారే ఉద్యానే మితవేశ్మని ధా గృహేషు నఖ్యావా తధా చైవ నిమంతలే ౧8౫. వ్యాధితవ్యపదేశేన శూన్యాగార నివేశనే కార్యః నమాగమో న్యణాం స్త్రీఖిః ('ప్రధమనంగమే. దూతి చెప్పిచెప్పి పోత్సావాన మొనర్పవలెను. “నాయకుడు- కులభోగధనాధికుడు. అని యధికముగా శ్రాఘ యొనర్చవ లెను. ఆతని శామమును (దవ్యసంపదను చక్కగా వర్శింపవ లెను. నాయిశ కామ ప్రవృ త్త యగునట్లు చేయవలెను. అకామప్రవృ త్తకు సంగమము లేదు. కుపితవనితకు సంగమము లేదు, నాయిక కువిత కాకుండునటు పరిశీలింప వలెను. దూతి తనగృవామునంబే ర్మాతిచార్యవభాన మయిన యొక

౨3] నామాన్యాభినయము ౧88 యుత్సవ మేక్చజచి (క్ర్రీలతో వురుములకు _పధమసంగమమున సమాగ మము కూర్చవలెను. గాంధర్వవిపాహమున వేశ్యాప్రునర్భూసంగ మే మున నిదియె కల్పము, ఉద్యానము నందయిన నంగమము కూర్చ వచ్చును. తన మితుల భవనములందు. గాని ఛాశీగృవాములందు గాని నఖీగృహమునందుగాని కార్యము సాధించునది. వ్యాధి శలిగినచి- జ్య్వరమువచ్చినది యని వ్యప దేశముకల్పించి శూన్యాగారమున కళార్చు వలెను. ఇది యంతయు దూతి చాతుర్యమున 'జేయవలసిన విధానము, విధిపూర్వకముగా నుపాయనహితముగా నిట్లు సమాగమము సిద్ధము చేసి యప్పటి యళ్స్పటి నాయిక యనుర_క్ష్రయో విరక్తయాా యాకారలింగముల' గుర్తింపవలెను. అనుర _కృవనితాలక్షణము లీవిధముగా నుండును. ౧౭౬. న్వభావ భావాతిశయైైర్నారీ యా మదన్నాశయా కరోతి నిభృతాం లిలాం నిత్యం సా మదనాతురా ౧88. నఖీమధ్యే గుణాన్‌ (బూతే న్వధనం చ (ప్రయచ్చతి పూజయత్యన్య మిత్రాణి వ్వేష్టి శ్యతుజనం సదా ౧౭౮. గమాగమే నథినాం యా హృష్టా భవతి “చాధికం తుష్యత్యన్య కధాభిస్తు నస్నెహం చ నిరీక్షతే ర౭౯.నుప్తేతు పశ్చాత్చ్వపతి చుంబిళా 'ప్రతిచుంబతి ఉత్తిస్టత్యపి వూర్వం చ తధాక్షేశనహాపి చ ౧౮౦. ఉత్సవే ముదితాయాచ వ్యననే యాచదుఃఖిళా ఏవంవివైర్లుకొర్యుక్తా త్వనురక్తా ఈ సా నృృతా సంభోగన్రతులగు వారు సామాన్యముగా కొన్ని విశేషములను: నహింపగలవారు కావలెను అట్లుసహించుట వారి వారి స్వభావాతా ఫశయమునను భావాతిశయమున నుండును. స్వభావానుకూలముగో భఛావానుకూలముగా సురత మున్నవుడు నఖనహిష్షుత్‌ రదనసహిన్షుత మొదలగునవి యలవడును. ఇట్లు నఖరదనసహిమ్షుళాదులు కల యువతి యనుర_క్ష యని గు ర్తింపదగును. ఇంక. నీవిశేషములను ర_క్ష యువతి యందు గోచరించును. మదనాశయ యగునది, నిభృతముగా” (నియానుకరణాత్మకము లయిన లీలల నాచరించునది, నిత్యము మద నాతుర్యు యనురాగిణి యని గుర్తింపవలెను. ఇంక "నీ మోనఖులమధ్య మున ప్రియగుణములను పలుకును. తన ధనము (వీయనిమిత్తమై

ఉతి౮ా నాళఖ్యవేదయమయు యిచ్చును, (పియుని మిరత్రులను పూజించును, వ్రయుని శత్రువులను "జ్వీషించును. వ్రీయుని చెలియలు రాకపోకలు కావించుటను హర్షిం చును, నాయకుని కధలెవలేని పలుకుచో నాదరపడి సంతనంపడును. "స్నీహాతి-లేకముతో జూచును. ప్రియుడు నిద్రించిన పిమ్ముటనే తాను సనిద్రించును, ఆతడు ముందు చుంబించిన తాను ప్రతిచుంబన మొన రించును. తానె ముందుగా నిద్రనుండి మేల్కొనును, శ్లేశముల సెన్నిటి "జీని సహించును. ఉత్సవము రాగా సంతోషపడును. ఆతడు లేకున్న తన శేమిసుఖను 1 తన కేమి యుత్సవము 1! నాయకున కేమేని వ్యసనము శలిగివ తాను దుఃఖపడును. విరక్తా చిహ్నములు ర౮ాగిం విరక్తాయానస్తు? చిహ్నాని చుంబిళా నాభిచుంబతి అనిష్టాం చ కధాం (బూతే, 'ప్రియభుక్రాపి కుష్యతి ౧౮౨ వి చాన్య మిాణి భజతేఒరిజనం తథా తే పరాబ్ముఖి చాపి శయనే పూర్వశాయినీ ౧౮౩. నుమహత్యప్వ్యుఫకారేపి న తోషముపయాతి చ క్లేశం న నహతే చాపి తధా కుష్యత్యకారణాత్‌ ౧౮౪. యా స్యాదేవం[పకారా తు విరక్తాం తాం వినిర్ధిశేత్‌ ప్రియుడాస కితో చుంబన మొనరించినను తాను ప్రతిచుంబన మోాయదు, చుంబించుట కవకాశము నీయదు, అనిష్టకధనే చెప్పును. పూర్వ మాతని వలన గలిగిన యనిష్టము నుద్దాటించును. తనకు త్నానె వ్రీయు డనుభవించినను కోవించును, (వియుని మిత్రులను జ్వీషించును. శ్మతువులను సేవించును. శయనమునకు రాదు. వచ్చి నను సుముఖముగా నుండదు. పరాజు ్రఖముగా శయనించును. ఒకప్పుడం నాయకుడు రాళపూర్వమె శయ్య జేరి ముందుగా శయనించును, ఉప శార మెంతగా జేసినను సంతోవమము పొందదు. శ్లేశ మేమ్యాతము నహింపదు, నఖరదన క్లేశము సహింపదు. అకారణముగా కోపము "కెచ్చికొనును, వవం ప్రకారముగా నుండునది విరక్క యని నిగ్దేశింప వలెను, విరక్తావీ కారము ది౮గి. హృదయ్యగహణోపాయమస్యా వ్యాపారచేస్టతం అర్జ్మపదర్శనం చైవ ఉపదానం పునర్భవేత్‌

నొమాన్యాభినయమయు ౧౭౯ ది౮ాఒు ఆకారణముపన్యానః తధైెవ వ్యాధిళాపిచ వ్యాజాత్త్యాగోఒధ నికటాద్బావోపక్షప ఏవచ వీర క్తగా నయిన వనితను రక్తగా జేసిళొనుటకు కొన్నియుపా యములున్నవి, ఆమెను వశీకరించుకొనుటకై. యామె హృదయ[గ్రవహా ణోపాయములు కామతంతములో నున్నవి. అనురక్తలయిన వనితల వ్యాపారములను చేష్టితముల నా మెదగ్గర నిరూపింపన లెను, ఇట్టినిరూ పణము కూడ హృదయ్యగహణమున కనుకూలించును. “నా సమిాప మున నింత ధనమున్నది” యని తనద్రవ్యము (పదర్శించునది. అంత కొంతగా నుపదానము చేయవలెను. “సీకు మజులనింత (ద్రవ్య మిచ్చెద” ననవలెను. అకారణముగనె యుపన్యాస "మొనర్చవలెను, ఇతరుని ముఖమున “వేరొకతె యీతని యందనుర కయై యున్నది” అని ఇెప్పింపవలెను. అక్షై ఈమె వ్యాధిత, విచిత్రములయిన రోగము లున్నవి సుఖరోగములున్నపి” అనియు ననవలెను. “విచి.తా అధయః యస్య తస్య భావకో దీని మనసులో వుండున్నది. చిత్రమనోవ్యాధి యున్నది. అందువలననే నేను కలియుట లేదూ అని నెమ్మదిగా విచితాభ్యిపాయమును వ్యాపింప జేసినచో విరక్ష్మవిరాగము మానును. ఆమె నమిోపమునుండి యేబేని వ్యాజమున తొలగుటయు నావళ్య కము. ఇళ్లు భావోపశ్నేసము మరియొక యుపాయము. “ఈతడన్య (క్రీ యందొక-వో సనుర కుడై యున్నాడు” అని యన్యునిచే చెప్పింపవ లెను. ఇవి యన్నియు నామె మనసున కనురాగము పట్టింపగ లను. మగవాని లోని కొన్నివిశేషములు ర_క్షకును విరాగకారణము లగును. అవి యిట్లున్నవ్‌. అనురక్తావిరాగ పే+తువులు ౧౮౭ దారిద్యాత్‌ వ్యాధితో దుఃఖభాత్సారుష్యాత్‌ దుఃశ్రవాత్తధా (వ్రవానగమనాదేవ హ్యతిలోభాదతి[కమాత్‌ ౧౮౮ అతీనాభిగమాచ్చాపి తధా విప్రియకారణాత్‌ వభిః స్త్రీ పురుషో వా పి కారణభైన్తు విరజ్యతే చారిద్యము వ్యాధి, దు?ూఖము, పరుషత్వము, దుర్వార్తాశన ణము, (ప్రవానగమనము, అతిలోభము, అతిక్రమణము, అతినంభోగము, విరుస్టాచరణము నను పదికారణముల వలన శ్రీగాని ఫురువుడుగాని'

0౮0౦ నాఖ్యవేదము కుర_క్తులగుదురు. మొదట ననురాగము కల వారయినను వీనివలన రాగము లేనివారగుదురు. ఇంక నపత్యమరణాదులును విరక్తి హేతువులు కావచ్చును. అట్టివంతగా నిరూపణార్హ్హ్యములు కావు. ఎంతగా విరక్రి "ూతువులున్నను రాగరత్సీణము చాల సముచిత(పక్రియ, కామతంత కుకీలు రయిన ఫురుషులు మదనాశ్రయవిధానమున శ్రీల భావ(గ్రాహు లగ కార్యముల నాచరింపవలయును. నారి నంతసించునట్లు (పవర్తింప వలెను. పురుషు లావిధముగా (శ్రీలను వళశపరచుకొనవచ్చును. ఈ భావము నీ శ్లోకము సూచించును.

౧౮౯. భావగాహీణి నారీణాం కార్యాణి మదనాశయే

తుష్టీమేతి యథా నారీ (ప్రాస్యతే పురుపైరథ

వురుషులు నారీసీవన మొనర్చుట కీ విధానము లనుసరణీయములు, జకళ్కొకవిధముయిన వనిత నొక్కొకవిధముగా రంజింప జేయవచ్చును. ఖభరాదుడు !

ల అర్ధప్రదానమున లుబ్బవనిత

కి, కలావిజ్ఞానమున కలావతి

ప్తి ప్రాగల్భ్యమున చతుర శ్రీ

ఈ, అనువర్తనమున మౌనిని

౫ అృష్టకధోష్కకమమున ఫురుష బ్వేమీణి

౬, శ్రీడావిెశేషములవే బాల

డె ఆశాం్రసమున భీరునారి

తా సీచసేవనమున గర్వితవనిత

గా _శిల్పదర్శనమున ఉదాత్త ఇట్లు ్ర్రీలు వశంవద లగుదురు. ఇందు నీచసేవనము పాదస్పర్శనాదు లని భావించునది. 'వేళ్యలయిన వనితల కందరకు సర్వసామాన్యముగా ను శమప్రకృతి మధ్యమప్రకృతి నీచప్రకృతి యని (తివిధప్రకృతి యుండున్కు కావున (ప్రతిపదభేదసంగ్రహూము శక్యముకాదు. వేశ్యల కీ (వకృతులు స్వభావముననె కలుగును,

౧4ఉ _త్తమ్మ పకృతి : థవ్‌యుడు వివియముగానున్నను వీయమునె

పలాకును గాని య్యవీయము- పలుకదు, షర రోమమున నుండదు.

నామాన్యాభినయము ౧౮౧ శలావిచతణ శీలకశోభాకులాధికు లయిన ఫవురుషు లీమెను కామింతురు. కామతం్యతకుశల. దమీ.ణ. రూపశాలిన్సి వేని నిమిత్తమున రోషపడి నను ఈర్ష్య విడనాడి శాంతముగా పలుకును, కార్యము. గుర్తించి కాలము గుర్తించి విశేవము భావించి వ్యవహరించును. సురూప, ఇట్టిది యు_త్తమప్రకృతి కలదనవచ్చును.

9, మధ్యమప్రక్ళతి ఐ వురువులు కామింతురు. ఆమె వారట్లు కామించునట్లుగా చేయగలదు, అట్టియాకర్థణ మోహమంత్రము లీమెకు గలవు. కామోపభారకుశల., (పతిపక్షము వారి నసూయించును. ఈ గ్య్యాతుర, నిబ్బరముగా నుండజోలదు, తణ(కోధ, శ్నీణక్రోధ. అతి గర్విత, తణములో (పనన్న కాగలదు, ఇట్టి నారి మధ్యమ (పకృతి.

3. అధమ (ప్రకృతి ; అస్థానకోపన దుప్పశీల, అతిమానిని చపల పరువదీర్ధ రోమ. (ప్రతికూలనా5ర యధమ్యపకృతి.

(స్ర్రీలకందరకు యావన భేదములు. నాలుగు కలవు. ప్రధమ యావన మిరునదివత్సరముల వరకుండును, ముప్పదివత్పరములవరకు “ద్వితీయ మొవన ముండును. తృీతీయయావనము నలుబదివరకు నాల్లవ యౌావన మేబదివరకుండునని వయోవిఫాగము గుర్తింపవలెను. కొందరు పదునారు పంచవింశతి ముప్పదియయిదు నలుబదియయిదు వత్సరముల సం కేతమును విభాగముగా జెప్పీరి.

, ౧, పధమయావనము : దీనినె నవయావన మందురు, శృంగార రీతి ననునరించి వేమభూహావి కేసాత్మక వముయిన నేపధ్యరచనము చిత ముగ నుండును, రూపము చేష్టలు గుణములు శృంగారవు పొంగు సూచించును, ఊరువులు వీనములగుట గండములు జఘన మధరము నృనములుబ్బుగలవయి కర్క_శములుగా నుండుట రతి మనోజ్ఞ ముగా నుండుట శృంగారసము త్సాహ ముండుట ప్రధమయావనస్వరూపము. సవియావన యధికక్షేశము సహింపలేదు, ఇతర (గ్ర్రీలను కోలింపదు. అంతగా హాన్రింపదును, సౌఖ్యము కూర్చు గుణములందును సౌమ్యము శంపాదించు గుణములందును నవయావన యాన క్కయగును.

౧౯౦. నాత్యస్థం క్ష్లేశనహా న కుష్యతి న హృవ్యతి స్త్రీభ్యః సొఖ్యగుబేప్వవనక్తా నారీ నవయౌవనా జ్టేయో

౧౮౨ నొక్యువేదయము

9, ద్వితీయయావనము ; ఇందు శరీరమునం దవయవము లన్నియు నిండుగా పూర్ణముగా నుండును, పవీనపయోధరములు నత మధ్యము ద్యితీయయావనసూచక నులు, ఈయావనము కామసారము, కామపారము., (శ్రీద్వితీయావస్థలో కొంతకోపించుట కొంతకలహిం- చుట కొంతపణయకలహమునకు దిగుట యలవరచుకొనును, నాయ కునకు కోపము కలిగినచో మాటలాడడు. ఊరకనె యుండును. ఇబె- యర మిందున్నది.

ఇ ౧౯౧. కించిత్మరోతి మానం కించ్చిత్కోధం చ మత్సరం చైవ శ్రోధే చ భవతి తూప్టీం యౌవనభేదే ద్వితియే తు,

3. తృతీయ యావనము : సర్వ(శీసంయు కము, రతికర మున్నా దనము రతిసాధనముల నుత్పాదింపగ లది, రతిగుణపరిపూర్జమగునది. కామసంవుష్టమగు శోభకలది. ఇది మూడవ యావనము, ఈ యౌావన మున నారి రతిసంభోగదక్ష, ప్రతిపయోసూయిని రతిగుణాఢ్య యగును. గ ర్వచేష్టలను వ్యక్తము చేయును.

రికా౨, రతినంభోగే దశా ప్రతిపకానూయినీ రతిగుణాథ్యా అనిభృతగర్వితచేష్టా నారీ జ్లేయా తృతియే శతు.

ర చతుర్ధయావనము : నవయావనము గతింపగా ద్వితీయనూ. పోగా తృతీయమును దాట"గా శృంగార శ్యతుభూత మయిన నాల్లన యావనము నోచరించును. ఈ యావనమున కపోలములు వాడిపోవును, జఘనము చిక్కి-పోవును. అధరము న్లూనమగును. _న్తనములు వాలి పోవును, లావణ్యము తగ్గి పోవును. కామవిషయమున _ నేమియు నుచ్చ్యాస ముండదు, ఇది చతుర్ధ యౌవనము, ఇందు నారిచి త్త్మగవహాణ సమ్మ్థ. శామాభిజ , అమత్సరో పేత. ఫురువు డెల్ల ప్పుడు దగ్గర నె యుండ. వలయునని శాంకపడును. అట్టుండుట యామె యభిలావ.

౧౯౩. చిత్త్రగహణనమనా కామాభిజ్ఞా త్వమత్సరోపేళా అవిరహితమిచ్చతి నదా పురుషం నారీ చతుర్ధేతు నాటకములందీ నాలు సయావన భేదము లున్నవి. ఏరలో ఫొంత యుపభార భేదము నుండును, నవయావన నఖరదళశనాదుల శార్యము- నంతగా సహింపజూలదు. తృతీయయావన శామతంత్యప్రయోగమున. (పగళ్ళ యగును,

నొామాన్యాబినయము ౧౮౩ వురువ భేదములు

ఉపచారపద్ధతులను గుర్తించుటకై. వురువభేదములను అెలియ వలసి యున్నది, కామతంత్రము ననుసరించి (శ్రీసంప్రయోగవిమయ మున ఫురువు లయిదు విధములనున్నారు. వారి పేర్లిట్లున్నవి,

౧. చతురుడు ౨ ఉత్తముడు 3, మధ్యముడు

ర నీచుడు ౫. (పవృ త్తకుడు

౧౯౪. నమదుఃఖక్షేశనహః (పణయ[కోధపుసాదనే కుశలః

యోర్టీ నాత్మచ్చందోదక్షశ్చతురః న బోన్బవ్యః

౧౯౫. యో విప్రియం న కురుతే నార్వాః కించిద్విరాగనంజ్ఞాతం

ఆజ్ఞాతేప్పేతపృదయః న్మృతిమాన్‌ ధృతిమాన్‌ నతు జ్యేష్టః

౧౯౬. మధురస్త్యాగీ రాగం న యాతి మదనన్యచాపి వశమేతి

అవనూనితశ్చ నార్యా విరజ్యతే చోత్తమః న పుమాన్‌

౧౯౩౭. నర్వార్ధెర్మధ్యస్టో భావ్యగహణం కరోతి యో నార్యాః

కించిద్దోషం దృష్ట్యా విరజ్యతే మధ్యమః న భవేత్‌

౧౯౮. కాలే దాతా హ్యవమానితోపి న [కోధమతితరామేతి

దృష్ట్వా వ్యలీకమ్మాతం విరజ్యతే మధ్యమోయమపి

౧౯౯. అభినవకృతే వ్యలీకే (పత్యక్షం రజ్యతే దృఢతరం యః

మిశ్రెర్నివార్యమాణో విజ్టేయః సోఒధమః పురుషః

తిం౦. ర్థతిక లహనం ప్రహరేష్థకర్కశః (క్రీడనియకః స్రీణాం

వివంవిధస్తు తర్ధర్విజ్టైయః నం(పవృత్రస్తు,

౧. చతురుడు ; నమానముగా దుఃఖ శ్షేళములు సహీంపగలడు. “వణయలకోపమును బోగొట్టి (క్ర్రీలను ప్రసాదన మొనర్చుటలో కుక లుడు, కేవలము తన యభిలాహషమునె జూచుకొనువాడుకొడు, దముడు. (వీయకు వివ్రియ మాచరింపడు, వీరాగ మొదనీంచు విధానము లవలం బింపడు. తన పహృదయేప్సితమునుగోచరము కానీయని గంభీరుడు. స్థ ఫతిధృతులు కలవాడు, ఇట్టినాడు జ్యేస్టుడయిన చతురనాయకడు.

౨ ఉత్తముడు : మధురస్వ ఫావుడు. త్యాగి. అతిరాగము పొందడు. మదనునకు వశము కాడు. (స్రీ యవమానించినచో విరకక్తు డగును, ఆత థు _త్తమఫవురుముడు,

౯ మధ్యముడు ; అన్నిట మధ్యస్థుడుగా నుండును, నారి భావము (గ్రహించును. శ్ర్రీయంటేమేని దోమము గోచరించినచో

౧౮౪ నాక్యువేదయు

నిక నామెను _పేమింపడు. ఏిరక్తుడగును. వీడు మధ్యముడు, మరియొక డును మధ్యముడె. తగిననమయమున తగినవిధమున దాన వెంునరించును. అవమానము పొందిన నధికముగా [కోధము పొందడు, దోషము? నోచరించెనా వెంట నె విర క్రుడగును. వీడును మధ్యముడు.

ఈ, అధముడు : శ్రీ యవమానించినను _ లజ్ఞారహితముగ ముఖవికార మేమా[తము పొందక పంటనే నమోపమున సెగును, నాయిక యితరఫురుషనం(కాంత యయినచవో నంతగా కోపింపడు. కాని యన్యదీయ స్నేహము ననుసరించి భావము మరలించు కొనును, వీడు సీచన్వభౌవుడు. తననాయిక నితరున కందించుటకు 'నిష్ణపడును. అప రాధ మభినవముగా గలిగినను 'ప్రత్యతముగా దృఢముగ నా నాయిక యంటే రక్తుడగును, మ్నితులు నివారించినను తన (_పేమను మరలించు కొనడు, వీడు నీచు డధముడు,

౫ నంపవృత్తుడు : భయ మమర్షము గణింపడు, మూర్థ (పకృతి. వెకిలిగా నవ్వును. వకాంతమున ధృఢముగా సంనక్తుడగును. శామతం్యతములందు లజ్జలేనివాడు. రతికలహసంప్రహారము లంబే మాత్రము కఠినముగా నుండడు, శ్రీల కాటవస్తువుగా నుండును. ఇట్టి వానిని నం్యపవృత్తు డందురు,

౨౦౧ నానాశీలాః స్రీయో జ్లేయా గూఢారహృదయేప్పితాః విజ్ఞాయ తు యధావత్వముపనర్చే త్తవ్రైవ తాః ౨౦౨. భావాభావౌ విచిత్వాధ త్మత తైస్తెరుషకమైః పుమానుపచరేన్నారీం కామతంథతం నమిక్ష్య తు

స్రీలు నానాళీలముల నుందురు. నారి పృాదయము లందభి (పాయములు గూఢముగా నుండును. గూఢార్థవృద యీప్సి తాః “అర్ధనమర్థః అభిపాయ$= గూధాభ్మిపాయం వృాదయమాసాంో సత్యానుసారముగా నాశయానుసారముగా వారి విశేషములను గుర్తించి వురుషు డుపసర్పణ మొనరింపవలెను. పురుషుడు కామతం్థత మును బాగుగా సమిాశత్నించి (స్ర్రీలయనురాగవి రాగములను "తెలిసి ఫొని యాయా యుపక్రమములళ్‌" యువతి నుపచరింపవలెను. శ్రీల విషయము చిత్రముగ నుండును. వారిని బంధించుటగాని స్వీకరించుట:

౨౪] వామూన్యాభినయము అరోగ్మ్‌ గాని సౌభిప్రాయముగ నుండవలేను, బంధనము కాని స్వీకారముగాన్‌ సాధింపవలన యున్నఫు డయిదుపాయములున్నవి, వాని వేర్షిట్లున్నవి.

౧, సామ ౨, ఉపప్రదానము 39, భేదము

ళీ, దండము ౫. ఉ పేతు. యధాశ్రమముగా సామాదుల లతుణములు స్వరూపములు,

౨౦౩, తవాస్మి మమచైవాని దాసోహం త్వం చ మే పియా అత్మోపక్షేపణకృతం యత్తత్సామేతి కీర్తితం ౨౦౪. కొలే కాలే (పదాతవ్యం ధనం విభవమ్మాతయా యన్నిమిత్తాంతరకృతం ప్రదానం నామ తత్స్ఫృతం ౨౦౫. భేదః స్యాత్తత్చియ స్యేహ సోపాయం దోషదర్శనం బంధనం తాడనం చాపి దండ ఇత్యభిధియతే ౨౦౬. సామాదీనాం ప్రయోగే తు పరిక్షిటో యధాకమం న స్యాద్యా చ నమాపన్నా తాముపెక్షేత బుద్ధిమాన్‌

౧. సామ : *నేను నీవాడను. నీవు నాదానవు, నేను దాసు డను, నీవు నా ప్రియవు” ఇట్లు నిజభానమును (ప్రదర్శించుట సామ యయినది,

_౨, ప్రదానము : తన విభవానుసారముగా దినదినము ధనము ప్రదానము చేయవలెను. ఒశేసారి యధికమిచ్చుట కన్న దినదినము: ప్రదాన ముపరంజన మిచ్చును. నియమముగా సింత ధన మీయ వలె నన్న నియతి లేశపోయినను వేని నిమిత్తవేపుము ననుసరించి ధన మీయ వలెను. దాన నా వనితకు ప్రమోదము కలుగును. వ్యసనము వోవును. ఇది యంతయు నిమిత్రాంతరకృత మయిన (ప్రదానము, నాయ కుడు తన (ప్రమోదోత్సవసమయములందు ద్రవ్య మిచ్చుటు యామె వ్యసనసమయములందు (ద్రవ్య మిచ్చుట యుక్తము.

3, శేదము, వేళశవనిత నత్యములని నమ్మునట్లు సోపాయముగా నామె వలచిన యన్య(వ్రీయుని దోషములను వర్మితచుట భేదము,

ఈ. దండము : నాయిక తనమార్లమున నుండక సామాదుల లొంగక యుండు నేని బంధనము తాడన మొనర్పవలసీ యుండును. ఆమె తనకు భోగచాయిని నాయిక చీటికి మాటికి నామెను కాడ

౧౮ాజ నాటఖ్యవేదయు

నము చేయరాదు. అట్లు కొట్టినచో నాయకుని నలుగు లేమేని యందురు, కాని యన్నిట నుపేజీ,౧పరాదు. (శాటితో గాని బెత్త ముతో గాని మృదువుగా గొట్టవలెను. ఆమె దుషప్టాచార మొనర్చి నచో నన్యభావము కలదయినచో తాడన బంధన దండ మావశ్యకము. ఆమె యొకప్పుడున్నపబేశము. విడిచి నగరాంతర "జేశాంతరములు పోవచ్చును. వురుపాంతరగృ్భహము నందే నివాస మొనర్పవచ్చును. అట్టి యప్వుడును నాయకుడు (స్ర్రీనిర పేక్షుడు కారాదు. మృదు తాడన బంధనములతో దండ(ప్రయోగ మొనరింపవలసిన బే,

౫, ఉవేశు :; యధాశక్రమముగా ప్రయోగించిన సామాదుల విధానము పరిశ్లీ ఇము కాగా నుపేత ననుసరింపవలసియుండును. దండ మొనర్చిన నామె సామ్ముఖ్యము విడనాడు నేని బుద్ధికలవా డుపేవీం చుటయె యృుక్తము. అత్యంత ముపేపీంచుట తగదు. ఉిపేకమ్షయు చుపాయము కావున నామె నమ్ముఖీనయగుటకే యు పేఖీ,పవ లెను, అంతటి నాయకు డిట్ట్లగుట నామెపైపదు, సామ్ముఖ్యము భజించును,

౨౦8, మధ్యస్థాం మానయేత్సామ్నూ లుబ్ధాం చోష్మపదానతః

అన్యావబద్ధభావాం చ భేదేన (ప్రతిపాదయేత్‌ సామాద్యుపాయచతుష్టయమునకు నియత మయిన సమయ మున్నది. కొంతగా స్నేహయు_క్త యగునది మధ్యస్థ, అట్టి యా మెను సామచే మానింపవలెను, (ద్రవ్యలుబ్ధయగు (శ్ర్రీనుపప్రదానమున పీక శింపవలెను. ఇతరవురువు నందభిప్రాయము "పెట్టుకొనిన దానిని ఖీ 'ప్రయోగమున తనయందభిముఖ యగునట్లు యత్నింపవ లెను. ఇవీ

ఫలింపనిచో దండ మది సఫలముకానిచో నుపేత యుయుక్తము,

౨౦౮. ముఖరాగేణ నేత్రాభ్యాం విజ్హేయో భావచేప్టతైః

ద్వేష్యో వాప్‌ (ప్రియో వాస మధ్యస్థో వాపి యోషికాం

౨౦౯. ఆప్ట హేతోస్తు వేశ్యానాం పియో వా యది వాఒ(ప్రియః

గమ్య ఏవ నరో నిత్యం ముక్త్వా దివ్యనృపస్రియః బుద్ధిమంతుడగు ఫురుషుడు 'వేశ్యావిషయమున గు ర్తింపవలసినవి శలవు, పురుషుడు బ్వేష్యుడగునో (ప్రియుడగునో మధ్యస్థుడగునో (స్రీలు మనసులో భావించు కొనినను వారి ముఖరాగమున గుర్తింప

నామూన్యాభినయము రి౮ాలొ వచ్చును, దృష్టివిశేషమున గుర్తింప వచ్చును. భావచేష్టితముల ననుస 6ంచి "తెలియనచ్చును. వేశ్యలకు మగవాడు [వీయుడయినను [వియుడు శాకున్నను (ద్రవ్యముకొజుకై నిత్యము గ మ్యుడె యగును. దిన్యవనితల విషయమున రాజవనితల విషయమున ని నీతి పట్టదు. “వేశ్యాచి_త్తం తు దుర్లక్షంో వేశ్యల చిత్తము గుర్తింప ఛక్య్యము శాదు. అయినను ప్రయత్నవిశేషము ననుసరించి గుర్తింప వచ్చును. బారర్ధ లుబ్ధలు పణ్యాంగనలు, సర్వ వేశ్యల కిది సామాన్యనియమము కాదు. ఊర్వశి దివ్య వేశ్య. ఆమె విషయము వేరు. 'రాజ వేశ్యల విషయమును విశిష్ట ముగా 'నుండును. వారర్థ లుబ్ధ లన లేము, వారు కలాహృదయలు, వేశ్యల భావములను వారి మాటల వలన 'ెలియ వచ్చునని కొందరను కొందురీమో 1 వేశ్యల భాపాభావములు వక్రతలతో నిండియుండును, ౨౧౦. ద్వేస్యం తు 'పాయమిళ్యాహుః (ప్రాయం [ప్ర్రియతరం తధా సుశీలమితి దుశ్శీలం గుణా ఢ్యమితి నిర్గుణం తం౧ం (పహనంతి చ న్మేశాఖ్యాం యం దృష్టోత్ఫుల్లకారకా (పనన్నముఖరాగాచ లక్ష్యతే భావరూపలైః "జ్వేమింపదగిన వానిగూడ వ్రీయు డందురు. ్రియుని (వియతరు డందురు. సుశీలుని దుళ్శీలుడందురు. గుణపరిపూర్లుని నిర్షుణుడందురు. వారి పరిభాపార్థమె వేరు. కన్నులతో నవ్వుదురు. చూచి చూచి మూచుచునె. కన్నులతిప్పుదురు. భావరూపణములతో (పనన్న ముఖరాగలు నగుదురు. వారి లో నొకటి, బయటి కొకటి, దీని ఫావ మేమో తెలియుట కష్టము, ౨౧౨ భావాభావౌ విది _త్వెవ నిరస్తెస్తరుపషకమైః యత్నాదుపచరేన్నారీం కామతంతం (వతిక్య తు ఆ యా యుపశమముల నన్నిటిని నిర_న్తములు చేసికొని వారి రాగవిశాగములు గుర్తించి కామతంత్రమును నమిోవీ,0చి యత్న విశేవ మనుసరించి వారనారిని సేవింపవలసి యున్నది. ఎంతపింక ముగా నున్నను (స్ర్రీలవృ్భాదయగత మయిన భావమును వారల యవ యవనన్ని వేశస్పంద్యపస్పందములె సూచించును. వానిని గుర్తించి

ఉభౌ నాటఖ్యవేవయమయు చారిని తెలియబట్టవచ్చును. ఎంతగానయినను వారును వనితలగుట వలన నిత్య మస్వకార్యహృదయలుకారు. దాని నిట్లు గు ర్మింపవచ్చును.

శిం3. ఉపచారబలక్వాచ్చ విపలంభాత్తధెవ చ

తాను నిస్పద్యతే కామః కాస్టాదగ్నిరివోట్టైతః

శాప్టమున నగ్ని జన్మించు నట్లు వారలందును కామము జనిం చును. అది యుపవారబలమున గలుగును, విపలంభమున గలుగును, "బేశ్యలొకవిధమున నుపచరింతురు. వారి యుపచారమంతయు నర్థకామ మయముగా నుండును. మధ్యమధ్యలో వారు స్వ్యహృదయమున "సేవిం తుప. వారి యుపచారము లన్నియు నర్ధలోభ బద్ధములని యనుకొన్నను వురుషులు కామించుటలో నొక విశేష మిమిడి యున్నది. వేశ్యలు వురుషుల వహృదయ[గ్రహణోచితోపచారము కావింతురు.. ఒకప్పు డుపచారనముదాచారమును నిందింతురు,. వురుషము డామె హృదయ వాణోచితో పభార మొనరింప కాదందురు. వలదందురు. హాసిం తురు. పరిహసింతురు, నిందింతురు. కాని లో నానందింతురు. మధ్య మధ్యలో విపలంభ మొనరింతురు. వంచింతురు. కాని వీని యన్నిటి వలన వారి యందును కామ ముదయించును. సర్వము కామాఖి నివేశముతో నుండక తప్పదు. 'కాష్ట్రములో నగ్నివలె నని యనుటచే వారియంవలి యప్పటి భావమును దుశ్చికిత్సమె యగునని భావము,

ఇప్పటి కిది యంతయు వె శికాశ్రయమయిన వనితోపచారవిధిః చీనినంతను సావధానముగ గుర్తించి నాటకమున [పకరణమున నిబం భధింపవలెను. నాటకమునందు దివ్య వేశ్యాస ద్భావముతో వై శికమును కూర్చవచ్చును. వానిలో పతాకానాయకగతముగ నిబంధించుట సముచిత మగును, ఈ 'వేశ్యోపచారమును నాట్యవిదులు నాట్యమున (గధింపవలెను, ఇది యంతయు కామోపచారము. కామము (౮ వురుష హేతుకమని యిడివరలో విశదముగ. నిరూపితము. న్ర్ర్రీలలో విచిత్రములగు స్వభావము లున్నవి, వురుషులందు ననై విచిత్రస్వథా వము లున్నవి. వానిని పతిపద నూకలనము చేయుట శక్య(క్రియ ఇాదు. కాని ప్రళృతిపరిశీలనమున కొంత (ప్రవచన మొనరింప వచ్చును

(వకృతినిదావణమయు ౧౮౯ ప్రక ఖతి నిరూపణము (శ్ర్రీప్రుదమషుల విచితస్వభావములను వారి వారి ప్రకృతులు 'నిరూవీంప గలవు. సామాన్యముగా (శ్రీ ప్రరవ్యపకృతులు మూడు విధములుగా నున్నవి, ఈ ప్రకృతి త్రయము ననునరించి స్వభావముల నన్నిటిని సంగ్రహింప వచ్చును. ఆ (పకృతిత్రయ మిబ్లున్నది. ౨౧౪. నమానత్తు (పకృతి స్త్రివిధా పరికిర్తితా పురుషాణా మధస్తీణా ము్తమాధమ మధ్యమా కామోపచారమును నాయకవిజశీపవము, అది శృంగారమున పర్యవసించును, కామోపచారకధన మయిన విమ్మట నాయక భేదము లనె చెప్పుట సముచితము, ఆ నాయకుని యంతఃఫపురజనుల ేమేమి నామము లున్నవో బహిర్టనుల జేరు లెట్లున్నవో పరివార మెంత యున్నదో సర్వము కవి తెలిసి కొనవలయును. నటుడును తెలియ వలయును, కావున (ప్రకృతి నాయక- పరివార భేదములను జెప్పుట క్నీపఘుట్ట మావశ్యశము. (ప్రకృతి భేదము ననుసరించి యుపచరించుట “యిందు గోచరము కాగలదు. నవుంనకుడు కామము లేనివాడు కావున వాని యపచారము స్నేవావ్యవహారమగును. వకృతివ్యవహార మిందు నిరూపిత మగును. ఉత్తమాధమ మధ్యమ రూపమున (పకృతి మూడు నిధముల నున్నది. వురుషుల పకృతి 'త్రివిధము. శ్రీల ప్రకృతియు త్రివిధము., విన్తరముగా నీ (పకృతి నిరూపిత మయినను ప్రకృతము సం వ్నేపషముగా నిరూపవింప వలసి యున్నది. ఉత్తమ ప్రకృతి వంగ. జితేంద్రియజ్ఞానవతీ నానాశిల్పవిచక్షణా దక్షిణాధమహాలక్వా భీతానాం పరిసాంత్వని ౨౧౬. నానాశాస్ట్రాగ్థనంవన్నా గాంభీర్యౌాదార్యకాలినీ ఫ్రేర్యత్యాగ గుణో పేఠా జ్లేయా (పకృతిరుత్తమా ఇంద్రియజయము విజ్ఞానము నానాశిల్బవె చక్షణ్యము చావీ. "ణ్యము కలిగి యు_త్తమలత్యుముతో ను_త్తమ్మపకృతి యుండును. భయ భీతులను చక్షగా సాంత్వన మొనరం చును, నానావిధములగు శాస్తాార్ధ “నంప త్తి కలిగి యుండును. గాంభీర్య మౌాదార్యము కలిగి శోభించునే "స్థర్య త్యాగ గుణముల కూడి. యుండును, దీనావనపరాయణ మై న.

దాం నాక్యవేదయము యుండును. అందర కళినందనీయస్వ భావమున నుండును. ఇట్టిదిది యు _త్తమ్మపకృతి, మధ్యమపకృతి ౨౧౭. లోకోపచారచతురా శిల్పిశాస్త్రవిశారదా విజ్ఞానమాధుర్యయుతా మధ్యమా (పకృతిఃన్నృతా లోకుల నుపచరించుటలో చాతుర్యము కలది శిల్చశాస్ర్రుము- నందు (పావీణ్యము కలది విజ్ఞానము మాధుర్యములతో కూడి యుండు- నది మధ్యమ'ప్రకృతి యని 'పెద్దలనిరి. ఇందు లోకోపచార చాతుర్య మనునది లోకవ్యవహారములను 'జేశార్థనీతులను గుర్తించుటలోసి. వై. ఫుణ్యముగా గుర్చించునదిం అధమపకృతి ౨౧౮ రూక్షవాచోఒధ దుఃశీలాః కునత్వాః న్ధూలబుస్టయః శోధనా ఘాతుకాత్షైవ మిత్రఘ్నాశ్ళి. దమానినః ౨౧౯. పిశునా న్తూద్దతైర్వాక్స్యేర కృతజ్ఞా స్తధాలసాః మాన్యామాన్యావి శేషజ్జాః స్త్రీలోలాః కలహ్మపియాః ౨అవిం, నూచకాః పాపకర్మాణః పర్మదవ్యాపహారిణుః వీభిర్దోషెన్లు నంపన్నా భవంతిహాధమా నరాః అధమశరుల పచనము పరువము, శీలము దుష్టము, సత్వము. కుల్సి, త్‌ము, బుద్ధి స్థూలము. వారు ోధనులు ఘాతుకులు మితజ్ఞులు కారు మిత్రఘ్నులు, ఛిద్రాన్వేష మొనరింతురు. దోషదృష్టులు, లుబ్ధ. బుద్ధులు. ఉద్ధతవాక్యములతో పరుమవచనములు పలుకుదురు, కృత జలు శారు. ఒరులొనరించిన యుపకారమును విస్నరింతురు. ఎవరు గౌరవింపదగుదురో * ఎవరుకారో 1! విశేషము. గు ర్తింపజాలరు.. శ్ర్రీలోలురు కలహ పియులు, సూచకులు చాడీలు చెప్పుదురు. కొండె ములు పల్కుదురు. పాప మాచరింతురు,. పరద్రవ్య మపహరింతురు. ఈ దోవములు కూడియుండు వారధను ప్రకృతులు. ఇట్లు శీలాను సారమున మానవ(పకృతి తివిధమయినది, శ్రీల 'ప్రకృతియు నిట్లుండును. ౧ ఉత్తమ్థస్ర్రీ మృదుభావమున నుండును. చపలస్వ భావ కాదు. నిషస్టుర శాదు. స్మిత పూర్వభామి.ణి, వచనదతు యయినను-

(€వక్కృతినిరూవలణము ౧౯౧ శురువులవిషయమున సలజ్జి, లజ్ఞావినయములు కూడియుండును. స్వాభావికము లయిన రూపాఖిజనమాధుర్యాదిగుణములు కలదై గాంభీర్య భెర్యసంపన్నమయెై యుండును. ఇట్టి యామెయు _త్తమ (ప్రమద. ఈ యు_త్తమాధమమధ్యమా స్వరూపము లిదివరలో గొంతగా నిరూ వీతము లయినను అచట కామోపభారాభ్మిపాయము ననుసరించి (పకృతి అేవిధ్యము వ్యాఖ్యాత మయినది. ఇచట సర్వవ్యవహార విషయముగ విశేష మున్నది. సత్వసముద్భవమయిన విశేషము ననునరించి విషయభేదమున నుత్తమాదిత పూర్వోపా_త్తము. రస్య ములు స్నస్ధము లయిన యాహోారములు సాత్విక,వీయములని నత్వ మాహారవిషయమని నసధూమాభ్యవహారముగ నిరూవితములయినవి. శటుకాహోరవ్రత మొనరించు ముని సాత్వికుడు కాడు. ఘ్యుతగుడ పయోన్నభోజి సాత్వికు డగును, ఇచటి యు త్తమ త్త్వాదికము భావ బంధముతో కూడినదని (గ్రావ్యాము. ఈ యు_త్తమవనితయు ను_త్తమ

భావయోగ్య,

౨. మధ్యమత్ర్రీకూడ _ ఉత్తమ వనితాలకణములు కలిగి యుండును, కాని వాని యందతి(శ్రేస్టత యుండదు. నమగ్రతయు నుండదు. కొన్ని స్యల్పదోవములతో ననువిద్ధయు నగును. దోవస్పర్శ యుండుట (శేస్టతాహేనము లసమ్యగము లయిన గుణములు కలదగుట వలన సీమె మధ్యమ (ప్రకృతి యయివది.

9, అధమప్రకృతి వనిత యధమప్రకృతి కల ఫురుముల స్వభావ “ముల నన్నిటి సందుకొనినదిగ నె యుండును, (్రీలలోనిట్టిది యధమ.

రాజపరివారములందు నవుంసకు డొకడుండును. వాడు సంకీర్ణ (పకృతి. ఒకడు మిశ్రప్రకృతి. "వేరొక డధమ్యపకృతి,. (పేప్యాదిపరి వారముకూడ మి,శప్రకృతిగా నుండుటయు నున్నది. వారును నంకీర్ల పకృతి యనియె ప్రసిద్ధము. స్వామిచి _త్తము ననుసరించి (పవర్తించుట వారి న్వభావము, తమ (వభు వెట్టివాడయిన వారు నట్టివారగుదురు. విటుడు శ కారుడును సంకీర్ణ ప్రకృతికులె యగుదురు, వారిదివరలో సీభవ మనుభవించినారు. ప్రకృతము మధ్యమచేస్టిత మూచరింతురు, ఇట్లు త్తమ మధ్యము లగుట సంకీర్ణులు, “పరమార్థత స్తు (పేమ్యవిటశ కారా

౧౯౨ నాత్యవేదము అఆధమా వవ” వా_న్తవముగా జూడగా (వేస్యూదులు మూనవ రధములె. నాట్యవిమయమనున వీరి నాయా (పకృత్యనుసారమున నిబంధించుటయె నముచితమగును. వురువక్ర్రీనవుంసకులతో నీ ప్రళృతు లిట్లున్నవి. ఈ (పకృతుల కన్నిటికి శీలసం్యశ్రయ మయిన విధానమును చెప్పవలసినది కలదు. నాయక భేదము మధ్యమో త్తమ ప్రకృతిలో నానాలక్షణలవీతులయిన నలుగురు. నాయకులుస్నారు. ౧. ధీరోదతుడు ౨౨, ధీరలలితుడు 9 ధీరోహిత్తుడు రీ, ధీరశాంతుడు ౨౨౦. దేవాధరోద్ధకాజ్టేయాఃస్యుర్థీరలలికాన్ఫపాః సేనాపతి రమాత్యశ్చధీ రోదాత్తా పకి ర్తితౌ ధీరప్రశాంకా విజ్లేయా (టాహ్మణా వణిజ స్తథా "జేవతలు ధీరోదతులు రాజులు ధీరలలితులు సేనాపతి యమా త్యుడు థీరోదాత్తులు (టావ్మాణులు వైశ్యులు థీర్వపశాంతు లగుదురని 'తెలియవలసియున్నది. ఈన స్తుర కు నాలుగువిధముల వీదూపషకులుందురు.. సురతవిషయమున నంబంధ్హిగవాణమున వీరు దూషణము చేయుదురు... విగహము (యుద్ధము) వలదని నంధియు క్త మని వీరు పలుకుదురు. నాయకునకును నాయికతో విపిలంభము కలిగిన సమయమున వినోద నములతో “దూపషయంతి విస్మారయంతి” విస ్రరింప జేయుదురు. అందు ననే వీరలకు విదూపషకులని నంశేతము కలిగినద. ౧. లింగి (బుమీ) ౨, ద్విజుడు 9. రాజోపజీవి ₹ఈ. శివుడు ఈ నలుగురు యధా్యకమముగా మత్యావ్మాలులపు సంబంధించిన విదూవకు లగుదురు. యధౌెచిత్యముగా గ్టయాజన 'మొనర్చినచో ; ౧ లింగి జీవతలకు ౨౨, వీరావా గుడు సేనాపతి! క, శాదోపజీవ్‌ రాజునకు 5, శిమ్యుడు (ావ్మాణునకు

౨౫] (వళ్ళతినిరూవణము అతా 3 నంబంధించిన వారగుదుకు. మువ్రారాతసమున ఆావ్మాణు డయిన చాణక్యునకు శిష్యుడు కలడు, నంకధాలాప పేశలు రయిన యీ నలు గురు నాయకులకు వ్యిపలంభస్నేహీతులుగా నుందురు. ఇదియె వీరి వ్యాపారము, “విప్రలంభసుహృదోఒమిా సంకభధాలాప పేశలాఃో నాయకుడు ౨౨౧. వ్యననీ ప్రాప్య దుఃఖం వా యుజ్యతేఒభ్యుదయేన యః తధాపురుపషమాహ్హుం (ప్రధానం నాయకం బుధాః అి౨౨ి యథా నేకన్య భవతో వ్యననాభ్యుదయౌ వునః నప్పష్టా యత తొ స్యాళాం న భవేత్తత నాయకః

కావ్యస్వరూపము పొంబెడి యినివృ_త్తము కొన్నిట "నేక వురువు నంభవేముగా నుండును. కొన్ని య'నేకనంభవముతో నుండును. అంచేకనంఛవ మయిన యితివృ_త్తమున నుండు నాయకుని స్వరూప మిట్లున్నది. వ్యసనియగు వురుషు డభ్యుదయముతో గూడిన వాడగునేని యట్టివాడు. (ప్రధాననాయకు డగునని బుధులందురు. మొదట నే వ్యననపతితుడు కాక నుఖము ననుభవించి దుఃఖమును పొందినవాడు నభ్యుదయము పొందు నేని నాయకు డన్నవ్యప దేశము పొందును, అ నేకనంభవ మయిన లుతివృ త్తములో నున్న ముఖ్యులకు మజల మఅల గలిగిన వ్యసననాభ్యుదయములు పరివుష్టములై యవభా సించునేని వారలలో నాయకవ్యవహారము రాదు. రామచరితములో స్నుగ్షీవ విఖీమణులకు ఫునఃవున ర్య్గసనోదయము లున్నవి. అవి పరివువ్ల. ములుగను నున్నవి. వారలకు నాయకత్యము "లేదు, రాముడు వ్యసనియై యభ్యుదయము పొందినాడు. ఆతడే ముఖ్య నాయకుడు,

అంతఃవురనాయికలు ౨౨ి3ం దివ్యా చ నృపపత్ని చ కులస్త్రీ 'గబికా తధా వితాస్తు నాయికా జ్లేయా నానాపకృతిలక్షణా:

నాయక భేదానంతరము నాయికాభేదము ప్రసంగ్మపా_ప్తము, దివ్యవనిత, రాజపత్ని, కుల స్రీ గణికయను వీరు నానాప్రకృతిలతుణ ములు కలవానై నాయికలుగా నుందురు. ఇందు దివ్యవనితలు "రాజాం గనలును ధీరలు లలితలు ఉదాతత్తలు నిభృతలు నగుదురు, గుణ

మె! నాళఖ్యవేదమయమయు యుకలై యుందురు. కులాంగన యుధా త్తనిఛృత యగును. గణిక కాని శిల్పకారిక కాని లలితస్యభావ లభ్యుదా _త్తలు నగుదురు. నానాపకృతివిభాసిత లయిన సర్వవిధవనితల యుపచారరీతి "బాహ్యమని యాభ్యంతరమని నిశ్చిత ప్రసిద్ధము. వాక్యోపచారము "చాహ్యము. శాజోపచారమున రాజుల యంతఃవురాశిత్‌ మయిన యుపచారవిఖాగము ననుసరించి (శ్రీవికాగ మున్నది. అందుననె. (పళ్ళతము అంతఃవురసమాశయ ముయిన రాజోపచారమును నిరూ వింపవలసి యున్నది. రాజునకీ పేర్లు కశలవారంతఃవురజన మని ప్రసిద్ధి యున్నది

౧ మవోబేవి ౨ బేవి 3 స్వామిని

ళి సావీత ణి భోగిని ౬ శిల్ప కారిణి

౭ నాటకీయ శా నర్తకి ౯ అనువారిక

౧౦ పరిచారిక ౧౧ నంచారక ౧౨ (పేవణకారిక

౧౩ మహత్తర ౧౪ (పతీవోరి. ౧౫ కుమారి

౧౬ స్థిర ౧౭ అయుకి నే న చువోబేవి మొద లాయు క్షి కాంత మి పదు'నేడుగురును స్ర్ర్రీగణము. నవుంస కాదివర్గముతో పదునెనిమి మంది కలరు. నఫుంసకులు నంత$పుర విమయమయిన పరినారమె. (శ్ర్రీగణమునందు “మబో'జేవో” యని "యీకవచనము వివవీతీము. మహదేవి యొక్కతయె యుంకును. టీని స్వామిని ఊమొుదలగువాఠరందరు ఒహునంఖ్యాకలు, చారు ప్‌భవము ననుసరించి యెంతమందియేని యుందురు. మహాేవి మొదలగు నారి లతణస్వరూపము లీవిధముగా నుండును,

౧, మవోబేవి : మూనాళిమీ క్క, “న శ్వేపాం మూర్ధని (వధాన సానా ఇతి అభివీకా అందరి వై ప్రధానముగా నుండునది. రాజ్యాఖభి "పీకనై ఛభనము కలది. అభిషిక్త, కులకీలసమన్వితే, గుణవతి. వయస్థ. మధ్యమవయసునందుండునది. కొంతగా శోధన, ఈర్ష విడిచినది రశాబశీల మెరింగినది. సుఖదు?ఃఖములను సహింపగలది. శాంతిన్వ న్య యనాచు లొనరించుచు నిత్యము తనభ_క్తృకు శుభము కోరునది. శాంతే వత్సినత, ధీర. అంతఃపవురహి తానక్ర, అంతఃప్రరమునకు సంబంధించిన

వకృళినిదూావణియు ౧౯౫ వర్గ్షమునందును బాహ్యూనర్గ్లమునందును నమాదరముళలది. ఈ నవా దం చుంతయు నంతఃపఫురకొశల' సంపాదనము ననునరించును, ఇట్టి గుణములు కలది మహాబేవి యగును,

౨. దేవి; మహాబేవి యొక్క- తెయీ గాని బేవీపదమున జెప్ప దగినవారల నేక లుందురు. మవో బేవేగుణములన్నియు ఏరిలో నుండును గాని మహా చేఏనంస్కారము. లుండవు మహాదేవి యధికముగా శృంగారమున కుపయోగింపదు. అధికముగా నాభిముఖ్యము వహీం పదు. ఈ ేవీనామాంచిత లట్లుగాదు. వీరియండు సముచితశృంగార జీవన ముండును. శృంగారోచిత లగుదురు. అభిముఖ్యము వహింతురు, వాసవదత్తాదుల విషయమై కవులు “బేవో యనెడు వాచోయుక్షి సనుసరించియె వ్యవహరించిరి. ఈ "జేపీసంజ్ఞ కలవారు గర్వితలై యుందురు, అతిసౌభ-గ్యము కలవారు, పతిసంభోగపరాయణలు, వీరి యాకారము శుచిగా నిత్యోజ్జ్యలముగా నుండును. ప్రతిపత్యపమదల నసూయింతురు, మంచివయసు కలవారు. రూపగుణపరిపూర్ణ్జలు. ఇట్టి వారు *బేవి్‌ యనదగి యుందురు.

= స్వామిని ; సేనాపతి యమాత్యులు మొదలగునారి తన యలు రాజగృహీతలు కాగా “స్వామిని” యనదగిన వారగుదురుం ఇ్సై భృత్యుల తనయలును స్వామిను లగుదురు. సేనాపతిప్రభృతులు: రాజూన్నుగ వాలస్ధికై_ వయసువచ్చిన యవివాహితలయిన తమ తనయః లను రాజోపభోగములకు నమర్చింతురు. వారు స్వామిను లగుదురు. శీలరూపగుణసంపన్న లయిన ఏరు రాజునకు హితెముగా నుందురు, తేమ గుణవిశేవములను బట్టి రాజసమ్మానము పొందుదురు, లబ్ధ సమ్మాన లయిన వఏీరు రాజభోగముల సంతుప్ట్టలె స్వామిను లగుదురు,

౭. స్టాపిత : రూపయావనముల శోభలు కలవారు. సౌభాగ్య గర్వమున కర్క_ళముగా నుందురు. వ్యిధమాన్వితలు, రతిసంభోగ. కుక లలు. వ్రతిపయోభ్యమూయతో నుందురు, దీక్షలు, భ_ర్తృచి _త్తద్ఞలుం నిత్యము గంధమాల్యోజ్ష్వ్వలముగానుందురు. నృపతిచ్చందానుసారమున (ప్రవర్తింతురు. తమలో తామిాన్ష్యామానగర్వితిలు కారు. అభ్యుదయ: మున నుందురు. పౌనప్రమత్త అగుదురు వీరిలో నలసత్వ ముండదు.

౧౯్కు నొత్యు-వేదయు

శై స్థుర్థముండదు. మాన్యామానగ్థవి శేవముఖను వీరు చక్కగ గుర్తింతురు. ఇట్టివారు వకు లస్థ్‌విత "“లనదగి యున్నారు. రతిభోగము లక్రై రాజిట్టివారిని నిలువ చేసికొని యంతఃప్థురములం దుంచును,

౫ భోగిని : వయఃకులశీలాదులు కలవారగుటచే పూజలు ఉపందగలవారు, మృదున్వభావనము పేతలు, ఉదృటలు కారు. "కాక్ష పోరు. మధ్యస్థలు. నిబ్బరము కలవారు. మోంతినముపేతలు, కెవలము భోగము ముఖ్యముగా భావించు వీరు భోగినీపద వాచ్యలు,

౬. శిల్చకారిక్‌ : నానాకలావి శేషజ్ఞలు. నానాశిల్చ్పవిచక్షణలు, గంధఫువ్చవి భాగజ్ఞలు, లేఖ్యా లేఖ్యకర్శనిపుణలు, నర్శమర్శకలా విశేషములను గు్తింతురు, చతుష్టప్రికలల పరిచయము కలిగి యుందురు. డారులోహాదిశిల్పముల నొనరింపగలరు. వాని గుణదోష ములు గుర్తింపగలరు. గంధవిశేషములను వువ్నవి శేపములను తద్యు కివి శేషములను, సముచితసమయమున _ వినియోగములను తద్విభాగతద్రచన్యాషక్రియలను బాగుగ గుర్తింతురు. చితంచన చేయుదురు, వర్షి కాభంగ మొన ర్తురు. లేష్యకర శ్రనౌాచరింతురు. శయనౌ సనవి భాగములను చక్క_గా గుర్తించి సుసజ్జితము చేయుదురు. చతు శలు మధురలు ముదితలు దశలు సౌమ్యలు శివన్వభావలు స్ఫుట చేష్టలు నిభృతలు, ఇట్టిపీరు శిల్పకారిణులు, పీరివిల్ల లు శిల్చ్పదారికలు స్వస్నచరితనులో నున్నారు. అంతఃఫురవనితలకు వీరు సేత లొన లింప గలరు,

2. నాటకీయ : సంగీత శాస్త్రమునకు సంబంధించిన స్వరతాల లయ విశేషములను తెలిసి (గహమోత్షములను గుర్తించి రసభావ వికల్బములను భావించి చతురలై నాట్యకుశలలై యూహాపోహవిచత్స ఇల్లై రూపయానవన సంపన్నలైె యుండు వనితలు నాటకీయ లనదగు దురు,

శా నర్తకి ; పేలాభావవిశేషములు బాగుగాగలదియు సత్యా భినయసంపన్నయు మాధుర్యసముపేతయు నాతోద్యకుశలయు నంగ 1పత్యంగ నంపన్నయు చతొస్టప్టికలాసమన్వితీయు నగు వనిత నర్మకి, ఇట్టివార నేక లుందురు. వీరందరు చతురలు, వినయనము వేతలు, స్త్రీ

(వకృతినిరూవణము ౧౯౭ దోవరహితలు, (పాగల్భ్యము కలిగియిందురు. అలనత్వము లేనివారు. జితశమలు, నానాశిల్బపయోగవినియోగ యూగములు "తెలిసి యుందురు. నృ త్తగీతవిచత్షణలు. గోవ్యీబంధములందు నమాగత లయిన వాళినరుకానివీరి రూపయావన కాంతులతో గుణములతో విశేషములతో సాటి వచ్చు వారుగా కన్సడరు.

౨౨౪ అధ రూపగుణౌదార్య ధైర్యసౌభాగ్య శీలనంపన్నా

పేశల మధుర న్ని గ్ధానునాదికలచితతకంరా చ

నర్తకి రూపము ణము కాదార్యము థ్‌ ర్యము సౌభాగ్యము శేలము కలిగి యుండును, ఆమె కంఠస్వ్యరము కలమధురమై చిత సుభగమై పేశలమై మధురమెై స్నిగ్గమె యనునాదము కలదై (శ్రుతి 'వీయముగా నుండును. ఇట్టి నర్హ కీసణము రాజపరివారమునకు శోభ,

శా అనువారిక : వీ యవస్థలో గాని పార్థివుని పరిత్యజింపదు. సర్వవిధముల నుపచరించును. ఈమె దవీణ, ఈమె దత, రాజు ననుసరించి సేవ లాచరించి జీషించును. అనుచరణ మాత (శ్రధర శ్రైముగ భ్రావించును,

౧౦. పరిచారిక : ఈమె కార్యపికేషుము లనేకము లున్నవి. "అనేక పరిచారిక లుందురు. ఒక్కొక రొళ్టైక కార్యమాచరింతురు. అంద రన్నిటి నొనరింపగలరు. ఒకతె శయ్య్యాపాలీరచన చేయును. మరి యొక తె ఛత్రము పట్టును. వేరొక తె వ్యజనము ధరించును. వీచును. ఒక తె నసంవాహనము చేయును. ఒకతె సుగంధపరిమళరస్మదవ్యముల నాయోజనముచేసి సిద్ధపఆ చును. ఓక్‌ మగువ మాల్యనంయోడనము చేయును. ఒక్కమద యాపాదమ న్తకము (పసాధనము చేయును. ఒక కామిని యాభరణముల కూర్చును. ఇట్టివారు పరిచారికలు, నీచ హీనకర్మ లాచరించుట వీరి పనికాదు. పరివారికల పరిచర్యానంప త్తి రాజోపచారములం దుదా _త్తతను కలారమ్యాతను నంపాదించును, ఇది పరిచారికా (పాభవము,

౧౧. నంచారిక : వీరు నధికసంఖ్యగా నుందురనియె నాట్యవిదుల నిశ్చయము, వీ్ర్ర నానాకత్త్యలలో నివసించురు. నంచరింతురు. విచరిం తుకు. అశ్సై యుపవనములందును తిరుగు లాడుదురు. “జీవాయతనము

౧౯౮ నాత్యవేదయు

లందు శ్రీడాప్రాసాదములందును పరివారికలుగా వీరు సంచరింతురు.. ఏరు “యామకిన్యః” జాముజామునకు మేల్కొని తమ తమ కార్యము లందు సావధానముగ నుందురు. ఇట్టి లవణనముపేతలు నంచారికలు..

౧౨. ేమణకారిక : నృషాలకులకు గూహనము చేయదగిన గుహ్య కార్యములు ఫొన్నియుండును, అవి కామసంయు _కృములు కావు, కామ్యసంబంధమును కలవి కావు. అట్టి రహఃకార్యముల (పేషణమున నృపాలకులు కొందరిపరిచారిక లను నియమింతురు. అట్లు రాజనియు క్ష పరిచారిక లె (వేపణకారికలు.

౧౩. మహత్తర : సర్వాంతఃపురరయోై కార్యములందు వీకు నియుక్త లగుదురు, స్తుతు లాచరించి స్వ_స్త్వయనములు పలికి రాజుల యఖభివృద్ధి నభినందింతురు. ఇటివీరు మహ త్తరలు, “అత్యంతం మహాతీ మవాత్తితొ వయసులో విశేషములో నందరి కన్న మహతి కావున మహ త్తరి. మహత్తర, మహత్తరిక, మహత్తర పర్యాయపదములు.. ఈ యర్థముల కల శ్లోక మిదిగో ;

౨౨౫. నర్వాంతః పునరక్షాసు స్తుతిన్వన్త్యయనేన చ యా వృద్ధిమభినందంతి తా విజ్టేయా మహత్తరాః

౧౪ ప్రతీహారి : సంధివిగహసంబద్ధ మయిన నానాచారసము ద్థిత మయిన 'కార్యవిశేషమును రాజులకు నివేదించుట పతిహారి పని, కొంత రాజకీయసమావారములను కొన్ని సామాజిక విచారములను ఏరు గుర్వింతురు, రాజులకు తెలియ జేయుదురు.

౨౨౬. నంధివ్మిగహ నంబన్ట నానాచార నముళత్ధితం నివేదయంతి యాః కార్యం (ప్రతీహార్యన్తు తాః నృృతాః

౧౫ కుమారి: ఈఆపదమున నుండువారు నధికముగ నుందురు, ఏకు బాలికలు. లజ్జాన్వితలు, నిభృతలు, సురవీతలు మృదుస్వభా వలు, ఉద్భటలు కారు. నంభాంతలు కారు. రసాన్వాద మెరుగరు, అపాప్తసంభోగలు, వీఠు కుమారికలు,

౨౨౭. ఆ(ప్రాప్తరననంభోగా న నంభ్రాంతానచోద్చటాః నిభృతాశ్చ నలభజ్ఞాశ్చ కుమార్యోబాలికాః న్మృతాః

౧౬. వృద్ధ న పూర్వరాజుల నయనీతులను గుర్తించి యుందురు, పూర్వరాజ పరిపూజితలు, పూర్వరాజుల యనుచర ణమున ప్రసిద్ధి

(వళ్ళతినిరూవణము రి౯౯ గౌరవము నంపాదించి యుందురు. చక్కగ నంపదాయముల తెలిసిన పీరు వృద్ధులన్న సంజ్ఞ తో నున్నారు,

౨౨౮ పూర్వరాజనయజ్ఞా యాః పూర్వరాజాభిపూజితాః పూర్వరాజానుచరికాః తాః వృద్ధా ఇతి నంజ్జితాః

౧౭. ఆయుక్తిక : రాజుల భాండాగారములం దధికృత్నలై యాయుధాగారములందు నియు_కృఖలై యుందురు, ఫలముల దెత్తురు. మూలకందముల నంపాదింతురు. ఓషధుల న న్వేషించి నమిీావ్సీ.0చురు. బీజముల నేర్చి పెట్టుదురు. బీజౌషథీపరీమోనమాతైూద్యలు గంధాభరణ వత్ర్రములను మాల్యములను నంచింతనము చేయుదురు. అనేకులొన రింప దగిన బవ్యోశయకార్యమున వీరు నియుక్క లగుదురు, నియుక్ర్త లగు వీ రాయు క్రీక లనదగుదురు. అంతఃపురమున నంచరించు నితర వనితల కన్న ఏరియందు విశేషణవిశేషమున గుర్తింపదగిన విశేషము లింఠను గలవు, రాడ్యాసుర కలు రాజభక్షలు, వివిధము లయిన కార్యనియోగ ములందు నియు క్‌ లగుదురు, అన్నివిధముల నన్ని పార, స ముల సము్థిత లై శ్రద్ధావిశ్వానములతో నియత కార్య మాచరింతురు. ఏ్‌రు దృటలుకారు, సం(ఫాంతలు కారు, లుబ్ధలు కారు, నిష్టురలు కారు. చాంతలు, మూంతలు, (ప్రసన్నలు, జిత్మకోధలు, జిలేంద్రియలు, అకా మలు, అ కామ్యలు, పరునకు కామింప సాధ్యపడరు, శామౌార్షలు "కారు శామశక్యలు "కారు. ఎవెేని యెందులకేసి కామించినను,వీరట్టివారు కారు. అట్లు కాసీయరు. (శ్ర్రీదోషములు ఏరిలో నుండవు, ఆయు క్షిక చింతటివారు,. రాజభవనము లందు రాజూాంత$పురనంచారమునందు నిట్టివారి నాయోజనము చేయదగును, నవంవిధ లందరు నియోక్ష్తలు నియమించిన నియాగినులు,

అంతఃవురపరివారమున వర్ష వరు లనదగిన నవుంసకులుందురు. పేరు పదు నెనిమిదవవర్లము. (శ్ర్రీలకు (పేషణకార్యములం దిట్టివారుండ వలెను, ఫుట్టినడాదిగా పెరిగిన "శీకములుండుట వీరి చిహ్నముగా నుండును. కుమారీరతణమున బాలికారత్షణమున వర్షవరుల నియ .మనమె సముచితము, వర్ద వరులు పురుషులు కారు ్ర్రీలును కారు.

ఇం0 నాఖ్యవేదయు "తెలిసియు శ్ర్రీలీలాధారణ మిష్టపడుదురు. వర్ష వరులు కాంచుక్రీయు- లగుదురు. ౨౨౯ వినీత న్వల్బనత్వాయే క్లీబా వై స్రీన్వభావికాః జాత్యా న దోషణక్ష్చైవ తే వై వర్షవరాః న్మృతాః వర్ష వరులు విసనీతులు న్యల్పనత్యులు నిరిందియులు (శ్రీస్యభావ మున నుందుడు తజ్జాతినహూజముగ నే కామదోషము వీరిలో నుండదు, వభువులభవనములందు పరి నియమశ మౌావశ్యకము,. వీరు సర్వ వృ త్రాంతనంవాహకులు, అంతఃవుచాధికారములం దుందురు రాజుల చర్యానువ ర్తులె యుందురు. కార్యనియు కులు కాదగిన వారు, ౨౩౦ బ్రాహ్మణాః కుశలా వృష్ణాః కామదోషవివర్జితాః (ప్రయోజసేషు దేవీనాం ప్రయో కవ్యా నృపైన్సదా "బేఏ పయోజనములందు వృద్ధ (బాహ్మణులను శాజులు నియ మింపవలెను ఆ _బాహ్ముణులు కుశలురు కామదోషరహితులుగా నుండవలెను, క్లైనవిజ్ఞానసంపన్నులు కావలెను, ఈ పరివారమంతయు "రాజులకు నంబంధించిన యంతఃపురజనము ఈ యనంతరము 'బావ్యా పరివారకధన మవసర్యప్రాప్హి మ॥శచున్నది. 'బాహ్యాపరివారము ౧ యువరాజు ౨ సేనాపతి 39 ఫురోహితుడు ఈ మంతులు ౫. నచివఫులు ౬ ప్రాడ్వివాకులు ౬. కుమారాధికృతులు వీరందరు నృపాలునకు మాన్యులు ఉండదగినవారు వీరివిశేషము వీరి లతుణ మిక తెలియుట యుచితము. ఇట రాజు యువరాజు వాని లక్షణమిట్లున్నది. " ౨3౧. బలవాన్‌ బుద్దినంపన్నః నత్వవాదీ జీతేరద్రియః దక్షః (ప్రగల్ఫో ధృతిమాన్‌ వికాంతో మతిమాన్‌ శుచిః ౨3౩౨. ద్వీదర్శీ మహోక్సాహః కృతజ్ఞః ప్రియవాక్‌ మృదుః లోకపాల (వతధరః కర్మమార్గ్ధ విశారదః ౨33. ఉప్పితశ్చాపృమత్తశ్చ వృద్ధ సేవ్యుశాస్త్రవిత్‌ పరఖావేంగితాభిజ్ఞఃణ శూరో రక్షానమన్విత।

౨౬] (వళ్ళ తినిరూవణము ౨ం౧ ౨౩౪. ఊహాపోహవిచారీ చ _ నానాశిల్ప _పయోజకః ఏితిశాస్తార్ధ కుశలః తధా చెవాను రాగవాన్‌ ౨౩౫. ఛర్మజ్టో ఒవ్యననీ చైవ గువైరేత్రెర్భవేన్నృపః బలనంపన్నుడు బుద్ధినంపన్నుడు నత్యవాది జితేంద్రియుడు: దషుడు (పగల్ఫుడు ధృతిమతులు కలవాడు శుచి దీర్ధదర్శి మహో "త్సాహుడు కృతజ్ఞుడు (వియవాక్కు. మృదు(పకృలి. లోకపాలుర (వ్రతము ధరించువాడు. కర్శమార్గమున విశారదుడు. నిత్యోత్థితుడు. అప్రమత్తోడు వృద్ధసేవి. అర్థళాశ్ర్రవిదుడు. పరులభావముల నింగిత ములను గుర్తింపగలవాడు. శూరుడు. రతైసమన్వితుడు. కార్య మూహింపగలడు, విరుద్ధ మపోహింపగలడు. తద్విచార చతురుడు. నానాశిల్పప్రయోూజకుడు. సీతిళాస్త్రార్ధ ములందు కుశలుడు, పజలం దను రాగము కలవాడు. (పజానురాగి ప్రభువు నందు (ప్రయత్నము లేకుం డగనె ప్రజ లనురక్తు లగుదురు. “అనురాగో హి సార్వగుణ్యంో యని కౌటిల్యు డనెను. సర్వగుణములు కలిగి యున్నవుడు (పజాను రాగ మయత్న లభ్యమె యగును. ఇట్టి వాడీతడు ధర్శజ్ఞుడు. వ్యనన రహితుడు. ఇట్లు ముప్పది గుణములు కలవాడు యువ రాజగును ౨ సేనాపతి ౨3౩8. అర్ధశాస్త్రార్థ కుశల అనురక్తః కులోద్భవః దేశవిత్కాలవిచ్హ్చైవ కర్తవ్యః కతి పెస్సదా బుద్ధినీతిసంపన్నుడు. అలసత్వము "లేనివాడు (పీియంవదుడు. పరరంధవిధిజ్ఞుడు. దండయాత్ర లొనరించుటకు తగిన కాలవిశేవమము: గు_ర్తింపగలడు, అర్థ శాస్తా/ర్ధకుశలుడు. అర్ధ ళాస్తా్రార్ధము గుర్తించుట "కక వాక్యధర్శుములు "తెలియవలెను, తాత్పర్యము భావింపవ లెను. అప్పుడు తదర్ధ్థ ము సుగమ మగును. రాజూనురక్తుడు. సత్కులోద్భృవుడు. "దేశ కాలవిదుడునగువాడు సేనాపతి కాదగును (్ర్రీ-మద్య-మృగయా యాది వ్యసనములం దనక్ర్తుడై. యవ్యననియెై యుండుటయు ముఖ్యముం సేనాపతి ేశజుడును కావలయును, 5, ఫురోహితుడు మంతి. ౨3౩౮ కులినా బుద్దిసంపన్నా నానాశాస్త్రవిపశ్చితః న్నిగ్ధాః పరైరహార్యాశ్చ న (ప్రమత్తాశ్చ దేశజాః

౨౦౨ నాట్యవేదయు ౨౩౯. అలుబ్బ్దాశ్చ వినితాశ్చ శుచయో ధార్మికాన్తధా పురోధోమం[త్రిణ స్ప్వేఖీః గుణైర్యుక్తా భవంతి హీ పురోహితులకు మంతులకు లక్షణము సమౌానముగ నున్నది మంత్రిపదవులందు ఫురోహితులకును స్థానమున్నదని స్పష్టమగుచున్నది. పీకు నత్కులనంజూతులు సుబుద్ధిసంపన్నులు నానాశాస్ర్రములందు పాండిత్యముకలవారునై యుందురు. స్నేహరాగము లంట (ప్రదర్శిం రా తురు, శత్రువు లే యుక్రిబలమునగాని. వీరిని స్వవశులను 'జేసిొన జాలరు ఇతరులకు వీరెట్టును లొంగరు, అభేద్యులు పీరు (ప్రమత్తులు కారు. లుబ్ధులు కారు. "బీోశనంజూతులు, వినయోపేతులు, శుచి స్వభావులు, ధార్మికులు, వురోధోమంత్రు లీవిధమున నుందురు. రాజిట్టి వారిని నియమింపదగును. సగ నచివులు, ౨౪౦. దక్షాః (పియంవదా భక్తాః శచయః (శమవర్దితాః వినితాః కుశలాః దాంతాః (ప్రభవః నచివాః న్ఫృతాః సచివులు కార్యనచివులు, సాహాయ్యకరణదములు, రాజకీయ మంత్రణమున నుపయోగింతురు, వీరు దములు పియంవదులు భక్తులు శుచివ్రతులు (శ్రమవర్జితులు నినీతులు కుశలురు డాంతులు సమర్ధులు నచివు లిట్లుండవ లెను, ౬. పౌడ్వివాకులు, ౨౪౧. వన్యవహారార్థతత్వజ్ఞా బుద్ధిమంతో బహు[కుళోః మధ్యస్థా ధార్మికా ధీరాః కార్యకార్యవివేకినః ౨౪౨. కౌంతా దాంతా జిత్మకోధాః నర్వ్మత నమదర్శినః ఈద్భశః ప్రాడ్వివాకాస్తు ధర్మాననే ద్విజాః అధికరణమండపమున _ నధ్యములైై ధర్మాననసముపవిష్ట్యులె (పాడ్వివాకులు న్యాయవిర్ణయ _ మొగరింతురు.. వయవినిశృ్వయము "తెలియ జెవుదురు, “ప్రాడ్వివాకో రాజస్టానీయళలో యని లోక ప్రసిద్ధి" (పాడ్వివాకపదవ్యుత్చ _త్తి యిట్లుండును. ఖి “పృచ్చతి వివాదపదే నిక యమితి (పాయో వివగితారః. "కేపాంవి'వేక ఉచ్యతే మొసైః (పాడ్వివాక 8 లా

(వకృతినిదావణాయు ౨93 పృచ్శేః క్విబచీతి కివి దీన్పే (వాడితి ,ర్పంని పూర్వస్య ట్రాశేర్ధ ఇ వివాక ఇతి... నిర్ణయప్రమాణమున వివాదపడువారి సామాన్యముగ లోకమున నుందురు. వివాదపదమున నిర్ణయ మభ్యర్థించిన వారల కుద్చోధింప సమర్ధుడు (పొడ్వివాకుడె, ల్‌ ప్రత్యయాంతమయిన పృచ్చి” ధాతువు నకు దీర్ధ ము రాగా “టాడ్‌” అని రూప. మేర్చడును. “వి పూర్వళ మయిన (బ్రూతికి ఘణఖ్‌. ప్రత్యయము రాగా వివాక పద మేర్చడును. ఆది(ప్రాడ్వివాకనివ్చ త్రి, (పొడ్వివాకులు వ్యవహా రార్థతత్యస్లాలు బుద్ధి మంతులు బహుణ్రుతులు, వేద వేదాంగవిదులు, ఫురా తిహోసజ్ఞలు. ఫురుషార్ల శా న్త్రవిచతుణులు, వాగ్ములు, మధ్నస్తులు వాదవివాదము ధి ౪ లి స్ట్‌ ల౨ 'ేకపక్షము వహింపరు ధార్మికులు ధీరులు కార్యా కార్యవీ'వేకులు మోంతి దాంతి కలవారు జితక్రోధులు నర్వతి సమదర్శులు. _బావ్మా ణులునగు 'ప్రాడ్వివాకులను రాజధ ర్మాననముసన చుంచదగును, అర్ధ ఇా స్ర్రవిధివిధానముల 'జెలియుట జ్ఞానము. ఏరలకు డ్ఞైనముండును. తదధిషస్టానకాశల మనుస్టానకొశలము విజ్ఞానము, అదియు వీరల కుండును (పొడ్వివాకులు లత్మ్యులతుణవిదులు, వీరి నిర్ణయము ధరా శ్రనుసారి. 2 కుమూారాధికృతులు ౨౪౩, ఉత్ధితాశ్చా _ప్రమత్తాశ్చ త్యక్తాలస్యా జీత్యశమాః న్నిగ్గాః కాంళా వినితాశ్చ మధ్యస్టా నిపుణా స్తధొ ౨౪౪ నయజ్ఞా వినయజ్ఞాశ్చ ఉహాపోహ విచక్షణౌః నర్వశాస్త్రార్థ నంపన్నాః కుమారాధి కృతా స్తధా కుమా రాధికృతులు రాజవ్యుతుల ర శయార్ధమైయధికృతులగువారు నిత్య ముద్యమో క్థానముతో నుందురు. అ్మపమతర్తులుగా నుందురు అల సత్వము పొందరు. జితశ్రములు స్నిస్ధలు యఘోంతులు వినీతులు మధ్య స్థులు నిఫుణుల్నునై యుందురు. వీరు నయవినయజ్ఞలు, నయహేతు వగుట అర్ష శొన్తృము నయము ఇచట వినయము ధర్న్శశాన్తము సా ఆ వీరూహోపోహవి చత్సణులై సర్వళాస్తా?ర్ధసంపన్నులె యుందురు. కుమా రాధికృతు లగువారు మంద్రిలవమణో వేతులై మంతులు కాదగి యుందురు.

౨౦౪ నాళఖ్యవేవయు

౨౪౫. బృహన్పతి మతోదేషాం గుణాంశ్చాభి కాంక్షయేత్‌

విజ్హేయం చోపహార్యం చ నభ్యానాం చ వికల్చనం

తంతవరకు సీ యువరాజాదుల నంరూపము నంచ్నేపముగా నిరూపిత మయినది. వీరి లక్షణస్వరూపవి-శేమములు తత్తత్చ్రధానము లయిన శాశ్ర్రృములందు విస్తృతముగా నున్నవి, బృవాన్బతి యాశన సుడు మొదలగు వారి ముఖ్య[గ్రంథముల నుండి వాని నవధరింప దగును, వీరి ఏరి గుణముల నశ్షై తెలియపలయును. యువరాజూది కుమారాధికృతపర్యంత మున్న వీరు తెలియదగినవి కలవు ఏరు పరిహూ రింపదగినదియు కలదు, అదియంతయు నాకరములందు స్పష్టము. ఈ సభ్యు "లెందరుండవ అనో కూడ తన్నతమున 'జలియటయె సముచి తము, ప్రజలను మాత్స్యన్యాయమున రథ్నీంచునట్టి యధికారము రాజునకుగలదు. చిన్నచేపను పెద్దచేప [మ్రింగును. దానిని వేరొకటి (మింగును. ఇట్లు మత్స్యము లందున్న యీ వ్యవహారము మౌక్స్య వ్యవహారము, జాలరులు చిన్న చేప నెఆిపెట్టి పెద్దచేపను బ్టుమరు ఇ చేవిధముగ లోకపాలనతంత్ర ముండును సబలులు దుర్చలులప్వై నధి కారము వహింతురు. అప్పుడు “దుర్చలస్య బలం రాజా” మాత్సన్యాయ స్వరూపవి_న్తరణము నా (గ్రంధములు విశదముగ వర్ణించినవి, ఈ విధానము వివాదాస్పద మయినప్పుడు నిర్ణయమున (పాడ్వివాకుడె (వధానుడు. అందుననె యీతడు రాజునంటివాడు, ఇప్పటి కిట్లు శోజోపయోగి యని చావ్యోభ్యంతరపరివార నిర్ణయము. నిరూపిత మయినది,

పాలక్మపభువుల యుపచార వీధుల నన్నిటిని భావించి సంస్కృ తజ్ఞ్జాలయిన నాట్యవిదులగు కవులుతను నాట్యరూపకములం దీ విశేష ముల నన్నిటిని సావధానముగ నిరూవీంచినారు. అంతఃపురపరివారము వారి పరిఫెపావినిశృయములు సంన్కృృతనాటకములందు. విశదముగ గోచర మగుచున్నవి. వీని యర్థసం కేతములను గుర్తించి నాట్య సమితు యొనర్పుట భానరనచర్వణమున నుపయోగి యగును, ప్రకృతి నిబంధనమున నేయే వ్యక్తి యొక్షైట్లు స్వస్వ్యరూప్యవచ్యుతి పొందదో గు ర్తించుటయు సవహృదభావకుల కావశ్యక మగుచున్నది,

చి/తతాభినయయు వింగ్మ చిళతాభినయము “వాగంగస త్త చేష్టాచితాభినయ(ప్రయోగరచనచణః సంసారనాట్యనాయక ఫురుపా కారః శివో జయతి శివుడు సంసారనాట్యనాయకుడు వాగంగస _త్వచేస్టావి శేష యులచే చిత్రాభినయ(ప్రయోగరచనమున సమర్ధుడు. అట్టి శివనంప్తి భావన మా చి(తాభినయనంభావనమునకు సముల్లానము కలుగ జేయ గలదు. చ్నితాభినయము సామాన్యాభినయనునకు "శీపరూపము. సామాన్యాభినయమునం దె చితాభినయమును నంగతమై యున్నది అయినను చ్చితాభినయమును పృధక్క_రించి చెప్పట యిచటి ఫావము పరన్పరసంలీనాత్మక మయిన త_త్త్యమఖండముగా గుర్తించు వివేక శీలురును స్వరూ పాఖ్యానసమయమున స్పష్ట తాపతిప త్తికై, విశకలితరీతి నభిమానింతురు. సామాన్యాభినయనిరూపణ ప్రఘట్టమున నఖినయము లకు సనమానీకరణ ముండును అభినయముల కన్నిటికి రసాత్మకత (వధాన మయినందున సట్టి పచార్థవిశేష మె సామాన్యాభినయ సమా నికరణస్వరూపములో గోచరించును, ఈ చితాభినయ(ప్రభట్టము నందభినయముల కుపయోగించు విభావాదిప్రదర్శన ముండును. అది రసాత్మక ము కాగా నిది వీఖభానాదివిమయముగా నుండును. ఇతి శ_రృవ్య తారూపమున నుండునవీ ప్రధానస్వరూపసంపాదకము లగుట మోమాంసాసమ్ముతము. రసమిమాంస యందును నిభావాదు లితి శ_ర్తవ్య తారూపముల్రై ప్రథధానీభూతరననముల్గాన హేతువు లగును, ఈ చ్నితాభినయము సామాన్యాభినయ నంపూర్మతా 'ప్రోల్లాసముసకు సహకారి.

చ్నితాభినయ ఫావావిష్కురణ (పన కిలో సీ భావమును ధారణ 'యోగ్యము. పూర్వము నిరూపించిన యే యొక యభినయ మయినను "కార్యాంతర లాభమున తద్విరుగ్థార్ధ ముద్చోధింపగలదు, అట్టివిరుద్ధా ఛైభినయ మున్నఫుడు సామాన్యాభినయ మె చ్మితాభినయ మని యన దగినదియగును, ఆ వైదర్ధ మె యిందు నిరూవీత మగును, ఈ భావా

భీధానమున్నకే యీ యారంభము కలదు.

౨ంజ నాక్యువేదయమయు

శ౪౬. అంగాద్యభినయపై ్యవ యో విశేషః కృచిత్య్వచిత్‌

అనుక ఉచ్యతే చిఈః నచితాభినయః న్మృతః

అంగాదుల యభినయమున శే విశేషము నొక్కొకచో నిరూ వింతుమో యది చిితము కావున చితాభినయ మని (పసిద్ధి కలదగును. అంగాద్యభినయపదమున నీ యర్థభావము గుర్శింపవలెను. అంగమని యనుట యుపలత్షణము అంగములచే నిర్వర్వి ంపదగు నానావిధము: లగు కరణములు నానా యగు నంగహారములు నంగపద (గావ్యూ ములు, కరణాంగజోరము లభివయము లని యిదివరలో నన లేదు. “-లీచకములచే నంగపహోారములచే శిఖసారసహంసాదుల యభినయము' (వయోగింపవలయు” నని యనుచోట నిది యనదగి యున్నది, అంగాది పదములోని యాది పదమున విభావాదులను (గహింపవలెను. కర ణము లంగహోరములు విభావాదులు నని యంగాదిపదారము విఫావ. మును విభావమున కభినయమని నిరూపిత మగును. అభిసయపదమున కట్లర్థములు కలవు,

౧. అభినీయ తే. నే నేత్యభినయః

౨, అభినీయలే ఇతి చాఖభినయః

నముద్దిష్ట మయిన యంశ మొకటి సముచి తావయవవిన్యాస' విశేషమున నభినీత మగును, అభినీయమానమగును, అభినయింప బడును. కావున నభినయమని వ్యవహారము కలిగినదని మొదటి వ్యుత్పత్తి వలన లభించిన యర్హము, అభినయింపబడును గావున నభి నయమగునని ెెండవ వ్యుత్స శ్రీ వలన లభించిన యర్థము, సాధనముచే రాధ్యము సిద్ధమగుట సాధ్యమె యభినయమను నంశెతము కలదగుట (పధమపతము సాధనాత క్‌ ముగునదియె యభినయమని ద్వితీయ. పక్షము. సాధ్యన్వ భావక మయిన యభినయము యొక్క_ విశేషము: లు త్తమో త్తమాదిరూపములు నిరూవితములు కానున్నవి సాధనా త శ్రక్‌మగు నభినయము నందును విశేషము కలదు. అభినయముగా నిరూవితమగు నట్టిదియు నిచట నభినయాంతరమునకు నంబంధించిన యభినయముగా నుండగలదు. అలపద్శకవీడలచే నర్వార్థగహణ. మనుటలో సీ యంశ మవభాసించును. . అంగాభినయపద మిందు.

చ్యితాభినయము అంళి నమాహారమున నమసించిన దననచ్చును, కర ణాంగహోరాభినయముల సమాహోరన్వరూసమని యర్థము. అట్టిడాని నిజశేవమిందు నిరూవింతు మని సంబంధార్థమును (గ్రహించునది ఆ విశేష మొక్కొకచో నిరూపితమమగునె కాని యంతట నిరూవీతముకాదు. అంతట నిరూ వేంపవలసిన యవసరము లేదు, ఒళ్కౌకచో నట్టి విశేష మున్నను నిరూప్యమాణాభినయవి శేషముతో నభిన్న మె యగునేని దాని జెప్ప వలసిన యవసరము లేదు. అట్టివట్ల నది యనుక్తము, ఒక్కొకచో నట్టివిశేషము నిరూవితమె యయినది ఉక్రాను క్రవిశేషముల కన్న నధికమగు విశేషమె యిందు చిత్యతమ!ు నభినయము, చితాభినయ మును సంపాదించు నదియు నుపచారవశమున చ్నితాభినయ మగును అట్టి చ్మితాభినయ మిందు నిరూపితమగునని మహో తాత్పర్యము. పభాతగగన పదోషపాదు లన్నియు సర్వసాధారణము లయినను తద్విషయ మయిన యభినయము నముచిత నవహాకారియోగమున చిత్రత కలదై చికాభినయ మగుట (ప్రదర్శింప దగియున్నది, ౨౪౭. ఉత్తానా తు కరౌ కృత్వా న్వస్తకౌ పార్వ నంస్థతొ ఉద్వాహితేన శరసా తధా చోస్ట్వ నిరిక్షణాత్‌ వ్‌౮ాం (వ్రభాతం గగనం రతిః పదోషం దివనం తధా బుతూన్‌ ఘనాన్‌ వనాంతాంశ్చ వి స్తీర్హాంశ్చ జలాశయాన్‌ ౪జొ దిశో గహాకా ననక్ష తాక కించిత్స్వన్థం చ యదృ్భవేత్‌ ఈన్య త్వభినయః కార్యో నానాధృష్టీ నమన్వితః కరణముల యుత్రానకరణమున స్వ స్తికహా_న్తములను కూర్చి పార్శంనంసితములగు నటొనరించి యుచాంహితశిరఃకర్శతో నూర్ధ్వ ఇప్రింఫి ణా ఏ ౮ ధ్‌ నెరీక్షణమున నానాదృష్టినమన్వితముగా ప్రభాతాదుల నభినయింప చలెను, స్వస్త్‌ోము సంయుతహ_న్తములలో నొకటి. పాన్త్వములు నంయు కరముల యుండుట న్వ సికమగును. “ఉతానా వామపార్య్వ స్థా సికః పరికీ తః” యని సం సిక “సం సికా పార్పయంనితోో న్వస్తికః పరి _ర్హితః యని స్వస్తి రూపము స్వస్తి గ ంస్థి యనుస్థలమున “పతాకొ స్వ సి కస్థితా” యను పాఠము కలదు. పార్శ్యనంస్థితములయిన స్వ స్తికహ_స్తవిధానమున నభినయింపవ లెను చీనిలో చిత తాసంపాదకము లయిన విశేషములు ;

౨౦౮ నాట్యవేదయు ౧ కరము లుత్తానములగుట న! పార్య్వనంస్థితము లగుట 98 తిర ముద్వాహిత మగుట 5 దృష్షి యూర్థ్వమున కుండుట ట థి ఇట్టి విశేషముల నంతేట గుర్తించునది స్వ స్తికృమ్‌ణమున సీ యంశము కదు. ౨౫౦. న్వస్తికవిచ్యుతికర ణాద్దిశో మనాః ఖం వనం నముద్రాశ్చ బుతవో మహీతలోచ్చంవిస్తిర్ణం చాభినేయం స్యాత్‌” ఇందలి యర్థము నవిశేషముగా నిచట నిరూవీత మయినది (పథాతము, గగనము, రాత్రి, ప్రదోషము దివనము, బుతువులు, మేఘములు, వనాంతములు, వి సృృతిము లయిన జలాశయములు, దిశలు, [గవా ములు నశత్ష్మత్రములు, స్వస్థముగా నుండునవి, దివ్యార్థములు ఏ్‌నిని: నానాదృష్టి. సమన్వితముగా నభినయింప వలెను ఇందు వానాదృషస్టిసమ న్విత మనుట సాభ్ళిపాయము ఒకప్పుడు విస్మితము మరియొకప్పుడు. మరిరుకటి యను విధమున నానాదృష్టులతో నభినయించుట యిందలి విశేషము ఉఊరంగత | న ప = ర్వ ము తద్విరుద్ధ మగు నధస్థము నిట్లఖినయింపవ'లెను ౨౫౧ వఖిరేవ కర్దైర్భ్బూయస్తైవైవ శిరసా పునః అధోనిరేక్ష[ేనాధ భూమిస్థాజా నంపదర్శయేత్‌ తగఅ. నృర్శన్య (గహజేనైవ ఈధోల్లుకననేన చ చందజ్యోత్నాం సుఖం వాయుం రనం గంధంచ నిర్హిశేత్‌ ౨౫3. వస్త్రావఘంరనాత్పూర్యం రజోధూమానిలాం న్తధా భూమితాపసమధీష్టం చ _ కుర్యాచ్భాయాభిలాషతః ౨౫౪. ఊర్థాకేకర దృష్టిస్తు మధ్యాహ్నే నూర్యమాదిశేత్‌ ఊదయాస్తగతంచైవ వివ్మయార్ధేః (పదర్శయేత్‌ ఈ సిరూపీించిన కరములనె యిందు నుపయూోగింపజనును. ఉ తానకరములు శ _స్తోములు పార్య్వసంస్థితములగు కరములతో నుద్యాహితశిర నధోనిరీశణములోే భూమిస్టము లగువానిని పదర్శింప వలెను, ఆకాశము నందున్న మృగాంకాది పదార్థముల:

ఊళ] చి/తాభినయము తం నెట్లభినయింపవలెనో నిరూపించుట కే స్పర్శగహణాదికము. వెప్పుట. స్పర్శను శరీరమునకు సంబంధించిన విధమున [గహించుటచే నుల్లుక ననవిధానముచే నాకాశగతము లయిన చం,దజ్యోత్స్నను సుఖమును వాయువును రనమును గంధమును నిబ్దేశింపవ లెను న్పర్శ్మ్శగహణ 'యోగ్యములను గండ[గ్రహణ యోగ్యములను నింనితర [గ్రవాణ 'యోగ్యములను త_త్తదుచితముగా నిస్రేశించుట సముచితమని గ్రహింప వలెను. నేత్రముల కాకుంచనము కూర్చుకొని భూవ్నేప మాచరించి యంనములను గండస్థలములను నశించి చంద్రజ్యోత్పా షదుల నభినయింపవచ్చును. ఉల్పుకననము ఇ గూబవటి పె భాగమునకు విదల్పుట. “ఉలూకవదంననా యస్యోర్థ్వ్యం విధూననం.” కొంచె మూర స్రముఖమగునట్లు శిరమెత్తి యులూకము వలె విధూనన మొనరించుట యుల్లుకసనము. వస్త్రావగుంరన 'మొనరించు కొనుటచే సూర్యుని రజోధూమానిలానలములను _ ని్దేశింపవలెను. నీడను నోరుచున్న ట్రభినయించుచు భూమితాపము నుష్ణమునుసూచింప వచ్చును. ఊర్థ్వా ఇకరదృష్టి ప్రసారమున మధ్యాహ్న సూర్యువి నిన్రేశింపజనును. ఉదయగత సూర్యుని అ_స్తంగతసూర్యుని విన్మయార్థ విశేషములచే నభినయించి _పదర్శింపవ లెను. విస్తాయాభినయముల యందు న సయ మె యభినయ [(పయాజనము౫గా నుండునట్లు పరి నీలింపవ లెను. స్మృయమభినయార్థ మగుటయె యిందు ముఖ్యాంశము. నర్వ(గ్రాహకమయింన లవణ మిోవిధముగ నున్నది తగగ, యాని సొమ్యార్టయుక్షాని నుఖభావకృళాని చ గ్యాకన్ప ర్టైన్సరోమాంచై స్తేషామభినయో భవేత్‌ ౨౫౬ యాని న్యుస్తక్టరూపాణి తాని చాభినయేత్సుధీః అనంన్పరై[న్హధోద్వేగ్రైస్తధా, ముఖవికుంరైః ౨౫౭ గంభీరోదాత్తనంయుక్తా నర్ధానభినయేద్చుధః సొటోపైశ్చ నగర్వ్వైశ్చ గ్యాతైః సౌష్టవనరయుతై ః సౌమ్యార్థయు కములు సుఖభోవకృతములగు పదార్థములను సౌవధానముగా నుపలతఖ్షంపవ లెను కొన్నిపదార్థములకు సౌవ్యుభావమె 1పయోజనము. (పనన్న భౌవనము పేతములగు పదార్థములని భావము.

అంత నాక్యుటవేదయు కొన్ని తీక్షస్వ భావకము లయిన భావములుండును. వాని యభినయము ఏీని యభినయముకన్న భిన్నము, సౌమ్యప్రసన్న భావముతో నుండుటను సుఖభావకృతమను పదము వ్యాఖ్యానించును, సుఖపధానమగు భావ మున కొన్నిపదార్థ ములకు న్వరూపనంప ల్సి కలుగును, సుఖపధాన భావములు సౌమ్యార్థయు_క్తము లగుట సంగతము. తీళశ్ణరూపములు నసుఖభావకృతములు కాను. సోముని వలె సౌమ్యుసుఖమున శగునవి యాపహ్లాదకరములు రోమాంచసహిళతము లయిన గాత్రనంస్పర్శములచే నట్టివాని యభినయముంకురు తీక్ణయాపములగు పదార్థములను ముఖ వికుంరనములచే నభినయింపదగును. ఉ జ్వేగసహితము లయిన యనం న్పర్శనములచే వాని నభినయింపవ లెను, వికుంరన మనునది సంకోచ నము ముఖనంకోచనము వలన నసుఖాన్పదములగు తీక్షపదార్థముల యభినయము నంగతమగును, గంభీరములు నుదా త్తములు నగు ఫావ ములను గర్యాటోపసౌస్టనము కల గాత్రములచే నభినయింపవ లెను, గంభీరోదా త్తసంయు క్తపదము భావపధానమగు ని్రైేశమున నున్నది, జాంభీరరముతో నౌదా _త్యముతో నంయు_క్తములని యక్షము లభిం చుకు. కీ నింటి వాడనని యాత్మని నైక మొనరించుటలో నుదా త్త ముంయన (పనంగములో రాజోచితములయిన గ ర్వాటోపములందును గంభీరోదా త్త భావయు క్తములగు వాని యభినయము స్పష్టమగును, ౨౫6. యశ్లోవవీతదేశనమరాలం హ న్తమాదిశేత్‌ న్వవ్తకౌ విచ్యుతా హార నగ్దామార్ధాన్‌ రిదర్శయేత్‌ తిగి౯. భమశేన ప్రవేశిన్న్యా దృష్టః పరిగమేన చ అలవద్మకపీడాయాః నర్వాగహణరి భవేత్‌ అరాలవా స్త్వమును యస్ఞోపవీశ బేశమున నుండునట్లొనరించి స్వ స్తికహ ్తములను వీచ్యుతములగా నుంకునట్లుచేసి హోరన్రవ్హామార్థ ములను (పదర్శింపవ లెను, సామాన్యముగా పోరాదులు సమానా ములు, అయినను ముక్తాహోరము పఫువృ్చృమాల మణిమాల మొనలయిన వానిని యఫో ఏకముగా 'ఏ రెంపవచ్చును. అరాలహాన్తము నంక ఛాగమునుండి సారించుటచే పోఠరాదులు సూచితములు కాగలవు న్వ స్తీకహన్వముల న్స్తవ్య న్తమొశరింపగా పోరామల యభినయ మవ భాసింపగలదు ప్రచేశినీభమణముచే దృక్తిపరిగమనముచే నలపద శ్‌

చి/(తొాభినయమయమయు ఇంం శీేడ యొక్క సర్వార్థగ్రహాణము సంభవించును. ఇందలపద్శకపద ముచే వాన్త్వమునకు సంబంధించిన యంగళులను గుర్తించునది. వాని *క్పీడ్షి యనునది కరతలమున నా యంగుళుల సంయోగము ఒకవిధ ముగా గుప్పిటపట్టుట యని భావము. ఇట్లు విడికిలి పట్ల నేకవిధముల నుండవచ్చును. కావున అలపల్లవ స్వరూపమును గుర్తించుకొని తద్విధానానుసారమున కరాంగుళులను వానస్తతలమున నంబంధింప 'జేయవలసి యుండును. (ప్రదేశ్యభమణము దృష్టిపరిగమనములు నిస్తే వింపగా నభినయమునం దభినయాంతగసూచనమును అలపద్నకపీడా పదమున సూచిత మగును, ఇచట నిట్టివిధానము అలపద్మకన ర్వార్థ మును [గహించునది యగుననుట సాభిపాయము. పూర్వమలపద్భ మున కిట్టిరూపము నిగ్జిష్టము కాలేదు. ఈ చి తాభినయమునంబే యది నంకేతిత ముపచున్నడి, నర్వశబ్దము నిఖలార్థమునందు వ్యవహా, ఎతేమగును. ఇందు విశేష నవహూకారులను నంశేతించి నిరూవీంచుట యావశ్యకము. ౨౬౦. (శవ్యం శవణయోగేన దృశ్యం దృష్టివిలోకశైః అత్మన్ఫం పరనంస్థం వా మధ్యస్థం వా వినిర్దిశేత్‌ ౨౬౧. విద్యుదుల్కా మఘనరవా విషృులింగార్చిష న్లధా (తన్తాం గాక్షనిమేపైశ్చ తేఒభినేయాః పయోక్షృభిః తి౬వ౨ి, ఉచ్వేష్టతపరావృత్తా కరౌ కృత్వా నతం శిరః ఆనంన్పర్శే తధానిష్టై జీహ్మదృష్టేన కారయేడ్‌ ౨౬౩. వాయుముష్టం తమెైజో ముఖ ప్రచ్చాదనేన చ రేణుతోయపతం గాంశ్చ భమరాంశ్చ నివారయేత్‌ (శ్రవ్యము శవణయోగమునను దృశ్యమును దృష్టివలోకనము లతో నభినయించి (వదర్శించుట యుక్తము. శ్రవ్యము దృశ్యము: మూడువిధముల నుండును, ౧ ఆతన శవము దృశంము ం కా ఫవ్థీము దృశీము జ! మధ్య్లే (శ్రవ్యము దృశ్యము సాచీకృతమష దృష్టి నవలంటించి శిరమును పార్శ్యనత మొనరించి వినుట నభినయించినచో నది (శవణయోగ మగును, అట్టిశవణ

శంక నాఠత్యవేదమయు

'యోగనహితముగ ఫబ్బవిమయమయిన సర్వాభిశయమును (వయో గింపవ లెను, విద్యుదాదుల విషయమున నిరూపితము లయిన యి నయము లన్నియు(శ్రవణ యోగసహిత శబ్ద విషయములై. (ప్రదర్శన రమ్యుము లగును. (శ్రవ్యము (శ్రవణ యోగమున నని యనుట చే దృశ్యము: చర్శనయోగమున నను నర్థమును లభించును. దర్శనయోగము ననున రించిన దృష్టి విలోకనములచే దృశ్యనిన్రైశము రమ్యుముగ_ నుండును. ఆత '్రస్థమయిన (శ్రవ్యముగాని దృశ్యముగాని పరసంస్థమయిన (గవ్యము గాని దృశ్యముగాని మధ్యస్థ మయిన ద ృశ్వముగాని (శ్రవ్యముగాని వై విధమున సనిగ్చశింప వలెననుట ఇట్టి నిశ్రైేశమున న ర్యార్థ్యగ హణపసాన్యు మున సర్వశబ్న్వగవాణము సర్వదృశ్య్యగహణము నంగృహీత మగును. విద్యుదభినయని క్లేశ మున విరలాంగులి సూచీహా_ న ముపయోగింపవఅె నని తటిల్ల తాచగ్రనిన్రేశమున వేరొకవిధమున నిర్రేశింపవలెనని సూచిత ములయిన వాని కించు కొన్ని విశేషములు కలవు. (ప్రయోగకొశలము కల పప్రయో_క్షలు త్రస్తాంగములతో నేతనిమేషములతో విద్యుత్‌ - ఉల్కా-పాతము - మేఘగర్జనము = విస్ఫులింగము -_ జ్యాల యనువాని నభినయింపవలెను. (తాసొశ్సీ నిమేవము లుంకుటయె యిందలి విశే వము, ఆవిశేషమె చితత నాపాదించును (తాసాభినయము ప్రసిద్ధమె అంగసంకోచము నేతని మేషము విద్యుదాద్యభినయనున సుందర ముగ నుండును విద్యుదాదివ్యంగ్యమగు నభినయమును కలదు. అదియే యుద్వేష్టితప రాన్ఫ _త్త్‌ కరవిన్యాసమున స్పష్ట మగును. కరములను ఎరాన్ఫ త్తములొనర్చి యు ద్వేష్టి తముల "జేయవ లెను, అటుకరమునిటు నిటుకరము నటు నుంచుట పరావృ త్తవిధి. వాని ను బ్వేష్టింప జేయుట పరావృ_త్తములుగ నున్నవాని నొక చానిచుట్టు మరియొకటి మెలి దిరుగునట్లు చేయుట, ఆయు ద్వేష్టసము సమం తాదు జ్వేష్టనము కాన లెను. (క్రమముగా కనీయసిసి విడుమట శిష్పాంగులను వట్టుటయు నిందున్నది. "మొదట ముప్తిగాబట్టి పళ్చాద్భాగమున పశాజు శ్రఖమగునట్లు చేయుట యిందావశ్యక ము, అనంస్పర్శము నందలి యభినయమును అనిష్టరూప మయినదాని యభినయమును జఉవ్మాదృష్టి చే నాచరింపవలెను, జిహ్మ దృవ్షీ వకదృష్ట్వీ కనువుటములు కుంచితములగుట తిర్యగ్యిలోకన

చి/తాటి నయము ౨౧3 ముండుట తారలు నిగూఢముగా నుండుట జివ్మాదృష్టి యగును వస్తాంచలముచే ముఖము ప్రచ్భాదనము చేసికొని, అధవా; కరతల ములచే ముఖము గప్పికొని వాయువు నునమును తమమును "తేజమును ధూళిని, జలమును పతంగములను భమరములను నివారణ మొనరిం చుట నభినయింపవ లెను. ఊర్శనాభము (సాలీడు) తన హా్తములచే ముఖమును గప్పికొని యితరములను నివారిందునట్లు 1పయోగనివు ణుడు ముఖ(ప్రచ్భాదనమున వాయ్యాదులనివారణ మభినయించునది శాకంతలమునందు శకేకుంతల (భమర బాధాభినయనందర్భమున సిట్టి విశేషముల నంభావింపవచ్చును. (శవణవిధి, దృష్టివిలోకనము, అవీని మోలనము, జివ్మ్శాదృష్షి, ముఖపచ్భాదనము అనునవి యిందు చిత్రతి నాపాదించినవ్‌,

ఇంక నిందలి విశేషము లిట్లున్నవి. ౨౬౪. కృత్వా న్వస్తిక నంస్టానా పద్మకోశా వధీముఖౌ నింహన్టవానరవ్యా_ఘశ్వాపదాంశ్చ నిరూపయేత్‌ పద్మకోశమను హస్తమునకు సంబంధించిన విశేష మిందున్నది. పద్మకోశవా_న్తములను స్వ _స్తికముగానుంచి సింహమును ఎలుగును వానరమును వ్యా[ఘమును శ్యాపదమును నిరూపింపవ లెను, పద్మ్శకోశ హాస్తాంగళులు కుంచితము లగుట యుక్తము ఇది పద్మకోళమున కను _క్రకర్శ ఇట్టి విశేషము లన్నిట నుండును. (తిపతాకమున కను క్తకర శ్ర యిట్లున్నది. ౨౬౫ న్వస్తికౌ్యత్రిపతాకౌ తు గురూణాం పాదవందనే ఖటకన్వస్తకౌ చాపి పతోద్శహణే నృృతౌ గురువుల వాదాభివందన ,_పనక్షిలో స్వస్తి పహాూస్త్వములను తిపతాకావా స్తముల నుపయోగిందునది. _పతోద(గహణ నమయ మున ఖటకాముఖహ స్త ముపకారి స్వ స్తికహ_న్త్వమును నహకారి చమన్దాన శరాపకర్షణ వుష్పాపచయ[(వతోద కార్యములలో ఖటకాముఖ ముండుట పూర్యనీరూవీత మయినను (ప్రతోదకృత్యము (పగ్గములు పట్టుట. రధసారధి కార్యము) నందు ఖటకగ్య స్పికము లుండుననుట యిచటి. విశేషకర్మ, అనుక్తకర్శలు విశేమకర్మలు కఠిపయము లున్నందున నె యిది చి. తాభినయవ్యనహారము కలదయినది,

న! నాక్యువేదయు కే సర్వవిధవ్యవహారములందు నుపయోగించు నంఖ్యాభినయః మును (ప్రదర్శింప వలసియున్నది. ఇదివరలో నిరూపితము లయిన చాస్తములకి యనుక్త మయిన కర ్రైదర, గన మిందుండును, ౨౬౬, వీకం ద్వే తిణి చత్వారి పంచ సట్‌ నప్త చాప్టధా నవ వా దశ వాపిన్యుగ్గణనాంగులిభిర్భవేత్‌ వి౬ఒ౭ి దశాఖ్యాశ్చ శతాఖ్యాశ్చ నహసాఖ్యా స్తధ్రేవచ పతాకాభ్యాం తు హస్తాభ్యాం _పయోజ్యాస్హాః పయోక్షృభిః తి౬౮ా దశాఖ్యగణనాయాస్తు పరతో యా భవేదిహ వాక్యార్ధేైవ సాధా౬ఒస్తౌ పరోజభినయేన చ ఒకటి లెండు మూడు నాలుగయిదా శే డెనిమిది తొమ్మిది పది యనునట్లు (వేళుల సూచనమున గణనాభినయ మొనర్చవలెనని సామాన్యముగా నిందలి భావము ఇందీయంశము నిరూపితము. ఒకటి మొదలయిదు వజుకు నంఖ్యాగణ నాభినయము నిట్లు సూచింపవలెను, ౧. సూచీముఖరూపమయిన (ప బేశినీవిన్యాసమున వళసంఖ్యాభి నయము సముచితము, ౨ రెండవ -వంఖ్యాభినరగమూునకు--.సూ-చీముఖము కూర్చిన యంగుళిద్యయవిన్యానము యుక్తను కాగలదు ౩, మూడవ నసంఖ్యాభఖినయమునకు (తిప తాకాంగులిక్మాపదర్శన మావశ్యక ము లో ఊర్థ్వముఖాంగులిచతు మృవిన్యాసముచే చతుస్పంఖ్యాఖి నయముయు క్‌ ము ౫ ముకులవహా_న్తమును వికసింపజేయు విధానమున నేకాదిక ముగ గణించి పంచసంఖ్యాభినయ 'మొనర్చవ లెను, మడాదినంఖ్యాఖినయమున గూడ చిత్రత నాపాదించు విధాన మును స్వీకరింప వలెను. వా _న్తద్వయాంగుళివిన్యానకున నిది సుందర మగును ముకులహ_న్తమున సూచ్యాన్య ముపయోగించి మట్బ్పంఖ్య నభినయింపవచ్చును అనై ముకులహ స్త్వమున సంగుళిద్యయాభినయము న_ప్తనంఖ్యానుకూలము ఈ విధముగనె దళపర్యం తాభినయమూ నాధ్యము, పదికి వైవాని పరిగణనమున బహుత్యాఖివయ మె

బి/తాబినయయమయు అది% దశాఖ్య శతాఖ్య సహస్రాఖ్యల పరిగణనమున "కేరొకవిజేవ ముండును, పది పది యని పదులుగా 'జెప్పదగిన నంఖ్యలు నూరు నూరని నూరులుగా జెప్పదగిన నంఖ్యలు "వేయి వేయి యని వేలుగా 'జెప్పదగిన సంఖ్యలు ఇరువది రెండునూరులు మూడువేలు మొదలగు నవి కలవు, అవి ద శాఖ్యనంఖ్యలు, శ తాఖ్యసంఖ్యలు సహసాఖ్య సంఖ్యలని చెప్పదగి యున్నవి. “దళశభి రాఖ్యా యేషాం తే దశాఖ్యాః అని ద శాఖ్యాపదవృ త్తి ఇక్లై శ తాఖ్య సహ్మసాఖ్యయు. అట్టి వానిని పతాశావాస్తములచే ప్రయోక్ష్తలు (పపయూోగింప వలెను, దశాఖ్యాది పదములం దాఖ్యాపద మవధివాచి. దశాఖ్యగణన కన్న తరువాతి నంభ్యాగణన మావశ్యకమై యుండు నేని దానిని వా క్యార్థమునను పరోమోభినయమునను సాభించునది. “నంఖ్యాయాస్తు దశభ్యస్తు పరతోఒభ్యధికా యదా వాచికేనైవ సాధ్యా” పదికన్న నధికమణు నంఖ్యను వాచీకముగ నె నిరూవీంచవలె నని యిచటి పార భేదార్థము సూచించును. వా శ్యార్థిముననె సూచింప వలయుననుట బహుత్యమాత్రమున సంశేపముగా సూచింపవలెనని భావము. “వాక్యార్థశ బ్లోఒత్ర నంవీ ప్ప ముపలతయతి పదార్గా ప్‌ తత్ర సంవ్షీప్యం తే” వా క్యార్ధశబ్దము నంథ్నీ ప్ప్వవాను భావము సూచిం ఇట్లు బహుత్వాశారమ్మాత్రమున సంశ్నేపాభిధానమనునది పరోశాభి నయమునంబె యుక్తము, (పత్యతమునం దయినచో నొక్కొకచాని నిన్దేశంచుట యే నముచితము, ఖట కాముఖమునకు సంబంధించిన సామాన్యకర యె నిరూవీత మయినది, తద్విశేషమిట (ప్రదర్శించుట యుక్తము. ౨౬౯ ఛతధ్వజపతాకాశ్చ నిర్దేశ్యా దండధారణాత్‌ నానా పహరణం చాధ నిర్దేశ్యం ధారణాశయం దండభారణాభినయమున ఛతప తాకలను నిస్దేశింపవ లెను, దండ భధారణవిఛారణ నీధానమునం బె ధ్యజాది నిస్హేశ మంతర్భూత మై యున్నది. ఆయతదండాది (గవహణప్రకారము ధ్వజాదుల నిరా భేదమును

౨౧౬ _ నాభట్యవేదమయు

సూచించును. థఛారణాశయ మయిన నానాప్రహరణాభినయమును నిస్తే శింపనచ్చును. ఆ యా ప్రహరణముల ధారణవిధానమున నా యా ప్రహారణముల నిస్హేశము సుకరము “నాన్మాపవహారణం చాథ” యను నలమున- గల *చో కారము అభినయూంతరములను గూడ సూఛింప గ్‌లదు. ౪౯ అధో శబ్దమును అభినయూాంతరములను సూచించును. (ప్రయోగ మొనరించు నాతడధోముఖుడై శిరమున కూర సముగా భార ణము చేయుట పంచాంగులి పగికరమున పట్టుట, అంగులి పతాకా (పదర్శనమున సూచీముఖీనిస్టేశము నముచితమని యనిపింపగలడు. ముఫ్టి శిఖర క పిత్ధ _మృగశీర్ష కాదిహా స్త భేదముల నా యా పహరణ ని్హేశమున నుపయోగించునది.

'ఊకాగానునంధాననమయము.నందలి ధ్యానము. నభినయించు. నప్పుడు వకచి_త్తతను సూచించు నధోదృష్టి, కొంచెముగా నతశిరన్క్మత సందంశరూప మయిన సవ్యహ_స్త్వపయోగము. ననునవి విశేషరూప ములుగా నుండును, యోగ ధ్యానమున నొకింత విసి శృతదృషి కొన్ని స్టలములందు శోభావహముగ నుండును. అపూర్వ శాలిసంపద్దర్శన ముండు వ్‌ రమ్యముగ నుండును గడా? గ్రానదర్శన తాం ఆ క బేదానుసరణ మావశ్యకము న్యసనసంభూతియుండు నేని తన్నిమి_త్తమయిన యవాంతరసూచకమును (పయోగమున సూచింపవలసి యుండును, స్మృతినభినయించునవుడు ధ్యానాభినయమ.నందు. వితర్కితృపయోగమునందును వకచిత్తా థోదృష్టినతశిరస్క_తల నుపయోగింపవ లెను. అప త్యాభినయగూపణ మునందు శిర ముద్వాహీత 'మొనర్చుట (పదశ్నీణాకృతిగా హంసపతు పహా_స్తములను ప్రయోగించుట యావశ్యకము, మానాభిమానముల నిస్రేశమునందు నిర ముద్యాహిత మగును, వాంనవ శ్ర మూర్ధ గతే ముగా నుండును, గతము సిర్దేశించుటలో నిర్వ. _త్తి మభినయించుటలో ధ్వ_న్తపయోగమున (ఆంత వాక్యమునందును శిరమునం దరాల సాస్తము పట్టుట వామవాస్త ముద్వాహితముగా నూఫుట నభినయ. వీదు లనుసరింతురు,

౨ల] చి/(తాబీనయము తరం శర దాద్యభినయమను

౨౭౦. నర్వేంద్రియన్వస్టతయా (పనన్నవదన న్తథా

విచ్శితభూతలాలోక్తైః శరదం కు వినిర్హిశేత్‌।

౨౭౧. గ్మాతనంకోచనాచ్చాపి సూర్యాగ్నిపటు సేవనాత్‌

హేమన్త న్హ్వభినేతవ్యః పురు పైర్మధ్యమాధమైః।

౨8౨. శిరోదంతోప్టకం పేన గ్యాతిసంకోచనేన చ

కూజితైశ్చ నసీళ్కారై రధమ శ్నీతమాది శేత్‌

౨౭౩. ఆవస్థాంతరమాసాధ్య కదాచిత్తూ త్తమైరపి

శీతాభినయనం కుర్యాద్దేవాద్వ్యనన నంభవమ్‌

అి౭ి౪* బుతుజానాం తు వుష్పాణాం గంధా ఘాళైన్తవ చ

రూక్షన్య వాయోః న్చర్నాశ్చ శిశిరం రూపయేద్చుదః

౨౭౫. (పమోదజననారంభే రుపభోగై ః పృథగ్విధిః

వనన్త న్వభినేతవ్యో _ నానావుస్ప ప్రదర్శనాత్‌

౨౭౬, స్వేదపమాన్టనైశ్స్చేవ భూమిళా పైన్సవీజనైః

ఉప్పస్య వాయోః న్పర్శేన గవ్మం త్వభినయేద్చుదః

౨౭౭. కదంబనీపకుట పైః శాధ్వలై న్చేందగోపకైః

మేషవాతత్రెః నుఖన్పర్మేః ప్రావృట్కాలం ప్రదర్శయేత్‌

౨౭౮. మేఘౌఘనాదై న్లంభీరై ర్రార్మాపపతనై న్తదా

విద్యున్నిర్షాత ఘోపైశ్చ వర్హార్యాతం నమాదిశేత్‌ ఈ భరతశ్లోకములలో సర్వబుతువుల యభినయము సం క్ల ప్తమై యున్నది, శరదాదికముగా బుళుపరిగణనము భావరమ్యుము శర దృతువ్రనందు స ర్వేంద్రియనములు స్వస్థములుగానుండును గావున ప్రయోక్త ప్రసన్నవదనుడై. విచితభూతలాలోకన విధానములచే శారదము నిశ్చేశింప వలెను, హేమంతాభినయమును గాతనంకోచ మునను సూర్యాగ్నుల ననుకూలముగా “సేవించుటల చేతను ప్రదర్శింప వలెను. ఈ యభినయము మధ్యమాధమపురుష కార్యము. ఉత్తముల శెంతటి హేమంతమున నయినను గాత్రసంకోచము కలుగ దనుట సూ ర్యాగ్నిపటుసేవన ముండదనుట సముచితము. అధమ ప్రకృతియగు నాతడు శిర 8కంపదంతకంపోస్టకంపములు కలిగన వాడగును,. గాత నంకోచనము పొందును, సీత్కారనహీతముగా కూజితములు "పెట్టును. ఉంఉఃహంూలధిక మొనరించును. కాన్సున నీవీధముగ నే యధముడు శీత మభినయించుట యు_కృము, ్రకృతిభేదమున నభినయ భేద ముండ

తయి౮ా నాళఖ్యవేదయు

వలెనే కాని యందర కొళే యభినయము యు క్తముకాదు. ఉత్తమ ప్రకృతులగు వారొకప్పు డవస్థాంతర మనుసరించి దై వకృతముగా గలిగిన వ్యసన మనుభవించు వారగునేని వ్యననసంభవ మయిన శీతాభినయన మొసరించుటయు యుక్తమె యగును, శిశిరాభినయ మునం దొకవిశేమము కలదు. శిశిరసమయనంభూతము లయిన ఫవుష్చ ముల గంధమా్రాణించు విధానములచే శిశిరము రూవింపవచ్చును, ఫువ్ససనంప త్తి కేవలశిశిరకృత మె కాదు. ఆతరబుతువులందును ఫువ్చ నంపద యుండును. అయినను త_త్తదా రృనపుష్ప్యాఘాణము తత్తన్ని యత మయిన విశేషముతో నుండును గావున తళ త్తత్కాలాభినయ మసుకరము కాదు. రూతమగు వాయువు స్పర్శవిధానాభినయమునను శిశిరము రూవింపవచ్చును. వాయుగతమయిన రూశత్షత యుద్వేజనము గలుగ జేయుట, వనంతము నిటభినయింపనలెను, నానావిధములగు (ప్రమోదజననారంభము కల యుపభోగములచే వసం తాభినయము సుకరము, నానావువ్చప్రదర, సనమున వనంతము నభినయింపవచ్చును. (పావృట్కా_లప్రదర్శనమునకు కదంబనీపకుటజములు సేంద్రగనోపకము లయిన (అక్ష్ర - అరుద ఫురుగులసి లోకవ్యవహారము పొందిన ఎజ్జనివురుగులు వానిపై స్పర్శ లలితమృదులముగా నుండును.) ఇాద్వ లములచే నుఖన్చర్శ కల మేఘవాతములచే (ఫావృట్కాలాభినయ 'ప్రదర్శనము రమ్యముగ నుండును. మేఘసమూహముల నినాదములు భారాప్రపతనములు విద్యున్ని ర్ధాతఘోషుములు వనర్టార్యాతమునం చుండును గావున వానిచే దాని యభినయ మాచబేశించుట యుక్తము, (పావృడ్వన్షా ర్యాతసమయమున (పధమభాగమున (పావృ ణ్మేఘములు బహులముగా వర్షించుట యున్నది. నూత మనునది. యానకాశ స్ఫోటాత గే మయిన కబ్దము, అది గర్జితము కన్న భిన్నముగ నుండును. ఫున్సమునకు వువ్చకేషనిశేషమునకు గలళ్చేదము నిట్టి యెడ గూడ హింపదగును, తత్త త్కాలోచితము లయిన వస్వాభరణాది వసాధన విధానము లిందుండుటను గుర్తింపవచ్చును. ఇట్టి వాని గుర్తింపునం చే రూపానునరణమును నిగాహ్యము. వర్దారాత్రములం దొకప్పుడు -చందోదో్యోతము, మరియొకప్పు డధికమగు నంధకారము, దివాసనుయ

చి/(తాభినయయు ౨౧౯ో- మయినచో నాతపప్రకాశ మన్యముండుట ప్రసిద్ధము కదా! ఇట్లీశరదా చుల యభినయము రుచిర మగును, ఈ యంశమున కుపష్టంభకముగా విశేపావిష్మరణ మిబ్లున్నది. ౨౭ళ, యద్యన్య చిహ్నం చేషో వా కర్మ వా రూపమేవ వా నిర్దేశ్యః సన బుతుస్తేన ఇష్టానిష్టార్థ దర్శనాత్‌ ౨౮౦. వతాన్సృతూ _ నన్టవశాద్దర్శయేద్ది రసానుగాన్‌ నుఖినస్తు నుఖో పేతాన్‌ దుఃఖారాన్‌ దుఃఖనంయుకాన్‌ ౨౮౧. యో యేన భావేనావిష్టః సుఖదేనేతరేణు వా న తదాహీతనంస్కారః నర్వం పశ్యతి తన్మయమ్‌ ఒళ్కౌ-క్క బుతువున కొక్కొ-కచిహ్నముండును. "వేషముం డును, కర శ్రాయుండును, రూపముండును, ఆ చిపచ్టీదులిష్ట్రార సంపాదక ములును గావచ్చును. అనిష్టార్థసంపాదకములును గావచ్చును. వ బుతువున శీ యే చిహ్న వేషకర రూపము లుండునో వాని వలన గలుగు నిష్టానిష్టార్థ దర్శనము ననునరించి యా బుతు వును నిక్రేశింపవ లెను, రసానుగతములుగా నుండు నీ బుతువు లను ప్రయోజనవశెమున ప్రదర్శింపవలెను. త_త్తద్రనములందీబుతువు లుద్దీపనవి భావాత్మక ముల యుండి రనము నుల్లసింప జీయగలవు. రన్నపవణములగు బుతువులె రసానుకూలప్రయోజన మౌాపాదింష గలవు, (పయోజనాపాదకములు కాజూలని బుతున్సలు రసానుగ ములు కాజాలవు. కావున త_త్తత్కార్యవళశమున రసానుగతి కల బుతువులను రసానుకళూలముగనె (పదర్శింపవలసి యుండును, సుఖంకరము లగువానిని సుఖో వేతములనుగా నభినయింపవలెను. దుఃఖపయోజనకములను దుఃఖనంయుతములనుగా ప్రదర్శింపవ లెను. ఒకడొక సుఖదభావావిస్తుడగు నేని యా సుఖాహితనంస్కారుడ్రై యా సుఖమాపాదించిన నంస్కా-రోద్చోధముకలవా డై సర్వము సుఖమయముగ నంభావించును. ఒకడొక సుఖేతర భావాపిష్టు డగసనేని యా సుఖేతరభావసంపాదితసంస్కారుడై సర్వము సుఖేతరభావ మయముగనె భావించును. భావా వేశము భావాపీత నంస్కారమును వాని దర్శనమున కుద్చోధక మగును. శి౮వి. భావాభినయనం కుర్యాద్విభావానాం నిదర్శనైః ఈతధైవచానుభావానాం భఖావనసిద్దిః (పవర్తితా

తవం నాళ్యువేదము

౨౮౩. విభావేనాహృతం కార్యమనుభావేన నీయతే

అక్కానుభవనం భావో విభావః పరదర్శనమ్‌

౨౮౪. గురుర్మి.తం నఖా న్నిగ్ధః నంబంధి బంధురేవ వా

ఆవేద్యతే హియః ప్రాప్తః న విభావ ఇతి న్ఫృతః

తలగ య,త్వన్య నంభమోళ్హానెరర్యపాద్యాననాదిభిః

పూజనం [క్రియతే భక్త్యా సోనుభావః ప్రకీర్తితః

౨౮౬. ఏవమన్వేష్వపి జ్లేయో నానాకారర్ష్మపదర్శనాత్‌

విభావో వాపి భావో వా విజ్టేయోఒర్థవశాద్చువైః

౨౮8 యన్వ్వపి పతినందేశో దూతస్యేహ (ప్రతీయతే

సోఒనుభావ ఇతి జ్లేయః (పతినందేశదర్శితః

౨౮ా౮ా, వీవం ,భావో విభావో వాస్యనుభావశ్చ కీర్తితః వీనిలో భావవిభావానుభావ రూపపరిచయ మభికయ యోగాను కూలముగ నిర్దిష్ట మగును. రనమోిమాంసాప్రఘట్టమున నిరూపితము లయిన భావవిభావానుభావస్వరూపములం దంతర్నిహితము లయిన విశేషము లిచట పతిపాదితము లగును, విభావములచే భావముల యభినయము సూచితమగును, విభావాభఖభినయము భఫావాభినయము నుద్యోతింపజేసి సూచించును. కేవల మభినయసారముగ నిందువాని ప్రతి పాదన ముండును. విభావముల నిదర్శనములచే భావాభినయ మొనర్చ వలెను. అక్తై యనుభావముల నిదర్శనములచే గూడ భావసిద్ధి యున్నది, విభావముల నభినయించి భావముల నభినయించుట (ప్రసిద్ధముగ నె యున్నది. పరస్థమయిన [కోథము నభినయించు నప్పుడు సూచీ ముఖాంగులి [పదర్శ్గనము యు_కృముగనె యున్నది. తచ్చ్వారమున ఉకోధము పిదర్శిత మగును, భావనర్థనుసూలముగ నె యనుభావాభి నయ ముండుట యావశ్యకము. శోకోచితమయిన ముఖవికూణనాది పిదర్శనమున ధావసిద్ధి కల యనుభావముల యభినయము విశదము కాగలదు. విభావ మెట్లభి నేయము కాగలదను శంకానివారణ మిట్లు న్నది. అదియే *విభావేనాహృతం కార్యము లో విశదము కాగలదు. విభావము కారణరూప మయినందున గమకము, గమకవముయిన విభౌ వముచే సమాహృతమయిన కార్యము ననుభావమున ప్రదర్శింపవ లెను. విభావముచే నొక కార్య మాహృతము కాగా తత్స్ఫానుగ్రి యా కార్య మంతట విశేషముగ నంచరించునదై జాని నవగమింప జేయును.

బచి/(తాబినయయు అఖం భావ మను భావమునకు గమక మెట్లగునదియు నిందున్నది. అనుభావ ముల యభినయములు భౌవసిద్ధి (ప్రవ _రితము లగుట వలన భావము గమక మనుట స్పపష్పము. అనుభావము నావిర్భవింవ 'జేయట యను భావాంతరము నందును గలదు. ఇట్టి సాహచర్యానుభ వము వలన గమక మనుటయె యిచటి తత్త్వము, భావవిభావాదుల స్వరూప మిదివరలో నిరూపితప్రాయ మయినను విస్మరణళీలురగు వారలకు శృంగ [గ్రాహికణా విభావానుఫావ భావస్వరూపము దర్శింప జేయుట యావశ్యక వుయినందున ఆ త్మానుభపనము భావమని వీభావము పర దర్శన మని యిచట నిరూవిత మగును. ఆ త్మానుభవన పదమున కర మిట్లుండును. అత 'ఏవిశాంత మగు సుఖదుఃఖనంవి దూపమగు నమభవన మాత్శానుభవనము. ఇట్టి యాతా శ్రనుభవన మె భావమని యర్థము. ఆత్మానుభవనమని యున్నందున నటబే భావము కాని ఘటాద్యనుభవ నము భొవము కాదని భావ ముదొళ్ళ్‌ధించి నట్టయినది. అతానుభవన మనుచోట ణిబర్ధము నంతర్భవింప జేసి కొంద రీవిధముగా నర్థము వ్యాఖ్యానింతురు వేనిచే నాత 1] యనుభవింపబడునో యవి భావము లగును, అత్మ ననుభవనమునకు 'దెచ్చునవి భానములు, ఈ యర్థమున ప్రకర్ష _గమ్యమగును, వేని లబ్ధన త్రాక మగునేని యట్లి సుఖాదిరూప మవళ్య మనుభూయమాన మగును, అదియీ భావ మని యర్థము, సుఖదుః ఖాదిసంవిద్రూపమాత్శ వ్మిశాంతమగుట యాత్తాను భవమని యనుటయె సంవిచ్భాస్తా్రానుకూలము సుందర మును. ఆత గప గ ంతసుఖా దినంవిద్ధర్మ మె భావము, వఏప్‌భావము పర చశథ్శనము. అత్భవ్యతిరి రవ స్తుజ్ఞాన మెది కలదో యది సర్వము సుఖాది జనక మె కావున విభావ మగును. [వాణి సుఖదుఃఖాత శకము బయిన సంవిద్రూపచి త్తవృత్తులు చాహిరపదార్థముల సందర్శనాదుల వలన సముద్భుద్ధము లగును గావున విభావము లయినవీ, విశేషముగా భావింప జేయుట యను వ్యుతృ తి సంగతమె యగును. ఇతరములును సుసంగతము. లగును, గురుర్మితం సుఖే త్యాదిక . ముదాహరణను, గురుదర్శనమున వినయ(గహణ ముండును. అందు మొదట ఉళత్చాహ ముదయించును. మ్మితాదుల దర్శనమున యథోచితముగా హర్హ్షాదు లుదయించుట నూహిందచునది. కార్యవశమున గలియువాడు మిత్రుడు

౨౨౨ నాఖ్యవేదయు సమానఖ్యాతి యోగము కలవాడయినందున సహపాంసు శ్రీడనాపరి చితుడు సఖుడు. స్నేహయోగమున నభిమానాన్పదుడు స్నిద్ధడు.. నన్నిహితసంబంధవి శేషము కలవాడు నంబంధి. గో. తబంధువు బంధువు. ఇట్టి వీరి స్వరూపకీ_రృనమున వ్యత్యాసము నుండవచ్చును. వీరి పాప్మి సూచిత మగుట విభావ మగును. “ఆవేద్యలే హి యః పాపష్తళో అని మూలమున గలదు. వారి ప్రొప్పి యాబీదిత మగుట యున్నందున: దర్శనము వలె భావనమును భఛావనీయము, తేత్తదాత ఖ్‌ మయిన చిత్తనృ త్తి కల్లుటలో గుర్వాదిపా ప్ల వేదనము నిమిత్త మయినందున సంభమోస్థానాదుల నిరూపణ మావళ్యక మయినది గుర్వాదుల ప్రాప్హి సమయమున సంభ మోన్రానము లుండును. అర్హ ఫ్రపాద్యాననాది (పచాన ముండును, వీనిచే భక్షివురస్పరముగా పూజన ముండును. ఇట్టివన్నియు ననుభావములను వ్యప దేశము పొందును. గురుచరణులు విచ్చేసినా రనగ నె సంభఛమముగా లేచుట ్రత్యుద్దమన మొనరించుట: (పభృతులు సం్యగాహ్యములు. వారి వారి (ప్రాబ్సి సంవేదనములో యధోచిత మయిన భావనంగవా మూవశ్యకము. మి(తాదుల కాలింగ నాదిక మభ్య్యూహ్యము. ఇట్టి యను భావవి కేషప0దర్శన ముదాహా రణమా(ము, ఇళ్లు యితరములందును నానాకార్యపప్రదర్శనమున పయోజనానుకూలముగ విభావథావానుభావములను గుర్తించునది. థృంగా-రాదిరనములందు సీ సీత్యనునరణ మె నముచితము, నాట్యబుధు లగువారు త త్త తృయోజననశమున విఫానము ననుభానమను గుర్తిం చునది, భావమునేని గుర్తించునది “విధావో వాపి భావో వా” యనుమూలమున మొదటి *వా” కార మనుభావమును సూచించును, "రెండవ *వా కారము వికల్పార్ధముః “అపి శబ్దము స్థాయి వ్యభిచారు లనుగూడ ప్రయోజనానుసారమున గుర్తింప వలసియుండుటను సూచించును. కాగా శృంగారాదిరసవిషయముగా నాయా (ప్రయో జనానుసారమున విభావాను ఫావవ్యభిచారిస్థాయి భావములను గుర్తిం పవలెనని భావము. ఇది యీ చిత్తవృ_త్తిలో సనియమముగా వీభావ మగుననుట శక్యము కాదు. ప్రయోజనాంతర నంబంధమున్నవో నదియె యన్య స్థలమున విభావమగును. వ్యా మొకటియె వీరవృత్తిలో వీభావనము:

చి/తాభినయయు ౨౨౩ కావచ్చును. అదియె భయానకప్రవృ త్తిలో కారణాంతరసహకారమున వభావము కావచ్చును, అకన్షై యనుభావాదులును నియ తావస్థితిక ములు కావు, కేవలము (ప్రత్యతముగా గోచరించు ననుభవమె చిత్త వృత్తి నుత్చాదించునని లేదు, శళ్చాదిప్రమాణాంతరమువే పతిపన్న మయిన యవిదితమును చిత్తవృ త్తి నుత్పాదించుట యున్నది, ఇదియు నిందున్నది. చౌాత్యమాశయించి సంబేశము కొనివచ్చిన దూతకు (పతినంబేశ ముద్చోధించుటయు ననుఫావ మగును, అది 'ప్రతినం చేశ మునన (ప్రదర్శితమగును. ఇట్టిది శబ్ద పమితిచే నవభాసించిన విషయము. ఇది యనుమానమునకు నుపలక్షణము. సంతమసమున గద్దదవచనము విని నూల మభ్యూహింపవచ్చును. గురువచనము గుర్తించి యూహింవ వచ్చును. నజ్జనవచన వమాలించి యనుమేయ మనుమింపవచ్చును. "బాప్పము హేతువుగా శోక మవగత మగును, ఇట్లన్నియు నుపప త్తి సహకృతములై థాసించును.

ఇట్లు సం శేతితములు సంకీ రితము లయిన భావవిభావాను భావములను వురువులు గాని (పమదలు గాని యభినయింవవ లెను, (వమదోచితములను వురుషోచితములను ఫురుషులు నభినయించుట యౌాచిత్యనర్యపాప్త మగుట నిరూప్యము కాదు, వురుషులు _పమదలు నిరూపింప నలెననుటచే వారిస్టాన మావే చించుట యానశ్యక మగుచున్నది, గత్మిపదర్శనము నపేవీత మగు చున్ని, ౨౮౯. న్వభావాభినయే స్థానం పుంసాం కార్యం తు వైష్ణవమ్‌ ఆయతం వావహీళ్టం వా స్త్రీణాం కార్యం స్వభావతః ౨౯౦. (పయోజనవశాచ్చ్చేవ శేషాణ్యపి భవంతి హి నానాభావాభినయ నైః వయోగైశ్చ పృధగ్వివైః ౨౯౧. ధైర్యలీలాంగనంవన్నం పురుషాణాం విచేస్టితం మృదులీలాంగహారైశ్చ స్త్రీణాం కార్యం తు చేషప్టతం ౨౯౨. కరపాదాంగనంచారాః స్త్రీణాల తు లలిళాః న్మృకాః నుధీరక్చోద్ధతక్చేవ పురుషాణాం [పయోక్షృభిః అి౯ర3 యధారనం యధాజావం స్త్రీణాం భావప్రదర్శనం నరాణాం (ప్రమదానాం చ బజావాభినయనం (పథక్‌

౨౨౪ నాటథ్యవేటయు స్వభావాభినయనమయమున ఫురుషులకు _వె వ్హవస్థానవిన్యాసము: యుక్తము, (స్ర్రీలస్వభావానుకోధమున అఆయతేస్థానమును గాని యవ హిత్ధస్థానమును గాని విన్యసించుట యు కము. వె ప్పవస్థానకాదివి'కేమ ములు గతిభేదవిశేషములను సూఛించుననుట గతినిరూపణ ప్రకరణ: మున నున్నది. (సయోజనవశమున నితరస్థానవి శేషములను గూడ నిరూపింప వచ్చును. నానాభావాభినయనములతో నానావిధములగు (పయోగవిధానములతో స్త్రీలకు ఫురుషులకు స్థానవిశేషములను గతి సంచారములందు సూచింపవ లెను. ఫ్రురుషుల చేష్టితము క్రై ర్యలీలాంగ నంపన్నముగా నుండుటయు శ్రీల చేష్టితము మృదులీలాంగహారము లతో నుండుటయు ప్రసిద్ధము కావున వారి చేస్టీతముల నశ్షై నిబం: ధింపవలయును, మార్టవలీలాప్రధానము లయినయంగవి జేపములచే (స్రీచేప్టిత నిరూపణ ననునది సావధానముగ సమిోత్యుము. (శ్రీల కర పాదాంగసంచారవీధానము లన్నియు లలితములుగా నుండుననుట సర్వత్ర సర్వప్రసిద్ధము. ఫురువుల చేస్టితసంపద సుధథీరముగా నుండుట యుద్ధతీముగ- నుండుట యంతట ప్రసిద్ధము, కావున (పయోక్ష్తలు వాస్‌ నక్షై (పయోగించి .నాట్యసౌందర్య మాపాదింపన లెను. (శ్రీం భావాభినయము ఫురుషుల ఫౌవాభినయము వేరువేరుగా నుండును. అందును (స్త్రీల భావ్యపదర్శనము క్షణత్సణమునను చిత్రతాశాలియై యుండును." రసనియతనుగా భావనియతముగా వారి భానపదర్శన ముండుట గుర్తించి యధారనముగా. యధాభానముగా (శ్రీ భావ (ప్రదర్శన మొనరించుట యుక్తము, (క్రీ భావ్యప్రదర్శనము పురుషుల: కను ఫురుషుభావపదర్శనము. స్రీలకు. నిరూపించుట హోాస్యమున కగునె కాని రసమునకు భావమునకు గాదు, వబేని ప్రయోజనవశమున కూర్చుట యనునది ముహుఃప్రతిబోధ్యము కాదు. (స్రీపురుషుల చిత్తవృత్తుల ననుసరించిన యీఫావదర్శనము ఛావ్లుకుల దర్శనము. భావానుఫెననము

౨౯౪. బావాభినయనం యుక్తం వ్యాఖ్యాస్యామ్యానువూర్వశః

ఆలింగనేన గ్యాతాణాం నన్మితేన చ చక్షుషా

౨౯౫. తధోల్లుకననాచ్చాపి హ్మం నందర్శయేన్నరః

కి.పనంజాతరోమాంచాద్బాప్ఫేణావృతలోచనా

౨౯] చి/తత్రాభినయము శవగె ౨౪౯౬. కుర్వీత నర్తకి హర్హం ప్రీక్యావాక్ష్యైశ్చ నన్మితైః నిశ్వాసోచ్చ్వానబహులై రధోముఖవిచింత చః ౨౯౭. ఆకాశవచనాచ్చాపి దుఃఖం వుంసాంతు యోజయేఠత్‌ రుదిత్తైః శ్వనిత్తైత్చైవ శిరౌభిహననేన చ ౨౯౮. భూమిపాళాభిఘాత్రేశ్చ దుఃఖం స్త్రీమ (పయోజయేత్‌ అనందజం చార్హిజం వా ఈర్చ్యానంభూతమేవ వా ౨౯౯. యత్పూర్వముక్తం రుదితం తత్‌ స్రీనిచేమ యోజయేత్‌ అనేన విధినా కార్యాః (పయోగాః కరవోఛ్ధితాః 3౦0౦ పౌరుషాః స్త్రీకృతా వాపి బొహహ్వ్యాభినయం ప్రతి నర్వే నలలికా బావా స్త్రీభిః కార్యాః పయత్నళఈః ౩౦౧. ధైర్యమాధుర్యనంపన్నా భావాః కార్యాస్తు పౌరుషాః ఇటుపై యు_క్తసముచిత మయిన ఫాౌవానుఫావన మానుపూర్వీ నహితముగా వ్యాఖ్యానింపవలసి యున్నది ఇదివరలో నిరూవిత మంతయు రనవిషయక మయిన సామాన్యాభినయము, అదియు శృంగార ద్వారమున నిరూపిత మయినది. ఇక నిచట వ్యభిచారిభావ విషయక మయిన భావాభినయము నిరూపింప దగియున్నది. త త్తద్భా వాభినయమునందు. వురువచేష్టలు వేరుగను (స్రీలయభినయచేష్ట. లన్యాదృశములుగ ను నుండును, తద్వి వేకానుసారముగ నె తదభినంయము మనోరంజక మగును. హర్ష ము శోధము, దుఃఖము, భయము, మదము, శార్యభ్రై ర్యగర్వద ర్చౌదార్యములు పతినియ తాభినంయఠ వార్టము : గా ఆాలింగనమున సన్నితనేత్రమున ఉల్లుకననము వలనను నటుడు వార్ష మును (పదర్శింపవలసి యుండును. ఇది ఫురువు (పదర్శనీయముగు నభినయవికేషము, నక్తకి హార్దాభినయనూన వెంటే రోమాంచము కలడ్రై జాప్పావృతలోచనమై సన్నీతపాక్యములతో 'శ్రీతితో వార్ష మును (పదర్శింపవ లెను. శోధము, క్రోధమభినయించు నరుడః ఈ క నేత్రముల నుద్వ్రు _త్తము లగునట్లొనరింపవ లెను, కన్ను లెజ్బ జేసి (తిప్పవలెను. నండషస్తా ధరుడు కావలెను. నిశ్వాసములచే నొడలంతయు కంవించు నట్లొనరింప వలెను, అట్టివిధానమున శోధము నభినయింప వచ్చును శోధము

౨౨౬ నాఖ్యవేదము కలవా డుద్ధతుడగును. గావున నిట్టి చేష్టానునరణ మావశ్యకము. శ్రీ శోభాభినయ మొనరింపవలసి యుండు నేని కన్నులనిండ నీరు నింపుకొన వలెను. చిబుకొన్టుపకంపన మొనర్చ వలెను, శిర కంపనము (భుకుటీ కరణము మాటలాడకుండుట మెటికలు విరుచుట మాల్యాభరణపరి త్యాగము ఆయతస్థానకస్థితి ఈ ర్య్యావ్యాకులత యిట్టివన్నియు శ్రీ ోధమున నహూజములు, వీనిచే స్ర్రీకోధ మభినయింపజనును. దుఃఖము. ఇచట దుఃఖమనునది శోకము. ేనల దుఃఖము కామ, సాయిభావాత్సక మయిన శోకము కాకున్నను స్టాయిభవన యోగ్య మ్సేయిన ఛోళమేని భావింపవ లెను, ఇట్టి దరోఖాభినయనమునందు ఫురుషుల కీరీతి ఏశేషము లుండును. బహుళముగా నిశ్వాసోచ్చ్వాస ములు అధోముఖవిచింతనములు ఆకాశ భామీళఈము, ఇట్టి విశేషమును ఫురుషులకు కూర్చవలెను. (స్రీలకు దుఃఖాభినయ్యపస క్రిలో రుదిత ములు శ్వసితములు తల ఛాదికొనుటలు మోదుకొనుటలు భూమి పొతము అభిఘాతము మొదలననవి (ప్రయోగింప వలెను. భూముపై చేతులతో ఛాదుట వాస్తతాడనములు ఆకాశమున పహా_స్త్వఘాతములు స్రీలకు సవాజములు, ఆకాశము కూన్య మయినను స్వావలంబన నృతిచే నట్టి ఘాతములను వారొనరింతురు. అనందజన్యమగు విశే పము కాని యాలర్తిజన్య మయిన రోదనము కాని యీన్చ్యాసంభూత మగు నేడుపుగాని పూర్వము. నిరూపించిన రు3తవిజీపుము (శ్రీల యందును నీచ్యపకృతిమోనవులందును (ప్రయోగింపవలెను. శోకము కలిగిన నందశేకవిధముగ శోకంపరు. వారి వారి శోకను వారి వారి (ఎకృత్యనుసార ముండును, శ్రీలు దుర్చల (పకృతి కలవారయినందున నిగహ మొనరించుకొనజాలరు, నీచపకృతికల వురుషులును నిగ సాము కలవారు కారు. ఇట్టి (పకృతిభేద ముపలశ్నీంచి యభినయము నాయోజనము చేయనలయును, భయము: ఫురుములకు ఫై ర్యా వేగబలాదులచే చలతారక -నేశ్రములచే స్ఫురితక ంపితగాత్రములచే సంత _స్తహృదయు లయినందున ఫా ర్భ్యావలోకనములచే భయాభినయము యోజనము చేయవలయును. (స్రీలకు భఛయారోూజనమున భర్త న న్వేమించుట ఉవై్బైరాశ్రందనము

చి(త్రాబినయయు ౨౨8 "పెద్దపెట్టుగా నేడ్చుట తన (వియానాలింగనము చేసికొనుట కూర్చ వలెను. స్ర్రీసీచ వకృతులందు పూర్వము చెప్పిన విశేవములను కూర్చ జనును, (స్ర్రనీచజనులకు రాతసాది దర్శనమున భయము కలిగినవు డుబ్యేగము కలిగినప్పుడును త త్త దుచితము లయిన శిరో[గీ వాదికర్మలను: చలిత విచలిత పదయు కము లయిన గత్నిపచారములను మంధరగమన ములను అ ేచితకాదులగు నంగహారములను కూర్చవ లెను. ఉత్తము లకు విసయము కూర్నుటనముచితము, (స్రీనీచమకృతుల విషయమై ఈనమిమాంసా[పకరజణమున నిరుక్తము లను సమిాతథీంచి (ప్రదర్శింప వలెను. మదము : మదప్రయోగమునందు ఫురుషుల వ్యవహార ముత్తేమ మధ్యమాధమ సంశేతముతో నిదివరలో నిరూపితము. స్రీ మదాఖి నయ మొనరించునపుడు మృదులలితస్థలితపదములు నిత్వమాకా శామ. లంబనము నే. తావమూర్ష్మ నము సాలన్యకధితములు కూర్చదగునుం గాత్రకంపనముల నధికముగా నిరూపింపన లను, ఇట్టి విభానముల ననునరించి నముచిత కారణ నముత్పన్నము లయిన _ప్రయోగకార్యములను కూర్చునది. అభిన యో జ్రైేశమున ఫురుమకృత థావచులు కాని స్తీక్సృత భావములు కొని కాన్ర్రవిధి' మర్యాదలతో నుండుట నాట్యకోభ ః (శ్రీలు ప్రదర్శించు భావము లన్నియు లలితములుగా నుండవలెను, అవియన్నియు నట్లుండునట్లు ప్రయత్ననమితు. చేయవలెను. పౌరుషఫావము లిన్నియా ఖ్రైర్గమా భుర్యసంపన్నములుగా నుండవ లెను, ౩౦౨.- (తిపతాకాంగులీభ్యాం తు వలిభాభ్యాం (పయోజయేత్‌ శుకాశ్చ కారికాత్సైవ న్లూక్క యే చాప్‌ పక్షిలుః 303. శిఖిసారనహంసాద్యాః స్థూలా యేపి న్వభావతః రేచక్రైరంగహారైశ్చ తేషామభినయో _ భవేత్‌ 3౦౪. ఖరోస్ట్రాశ్వతరా -+ సెంహవ్యాామగో మహషాదయః గతిపచార్తైరంగై శ్చ _తేఒభనేయాః (ప్రయో కృభిః 30%. భూతాః ఏశాచా యక్షాశ్చ దానవాః నహరాక్ష సైః ఆంగవా గైర్వినిర్హేశ్యా నామనంకి ర్తనాదపి

విల్‌ నామ్యవేదయు 30ఇ- అంగహారైర్వినిక్టశ్యా అపత్యకా భవంతి యే (పత్యజస్వభినేతవ్వా భయోద్వేగ్లే! నవిన్మమైః 308. దేవాశ్చ చిహ్నైశ్చ పణామకరశ్రేర్భావైశ్చ విచేస్పతై 8 అభినేయో హ్యగ్థవశాదప్రత్యకాః పయోగజ్ఞైః 30౮ నవ్యోత్తితేన హస్తేన హ్యరాలేన శిరః న్పృశేక నరేఒభివాదనం హ్యేతదపత్యక్షే. విధీయతే 30౯ ఖటకాపర్థమానేన కపోతాఖ్యేన వా పునః వైవతాని. గురూంత్సైవ [పమదాశ్చాభివాదయేశ్‌ 3౩౧౦. దివౌకనచ్చ యే పూజ్యాః (పతృకాశ్చ భవంతి యే తాన్‌ పమావ్రేః పభావైెశ్చ గంభీరార్డెళ్చ యోజయేక్‌ పఖీపశున్రల యభినయము, భూతవిశాచదానవాదుల యఖభిన యము ప్రక్యమా,వత్యత నరేవాదుల యళినయము ని్రేశింపవలసి యున్నది, వీవియందావిేషములు కలవు, (త్రిపతాకనుబట్టి వలితము లయిన యంగుళుల విన్యాసవిశేమముచే శుకసారికాది పయుల నభిన యింపవలెను,. నూత్న శ్రము లయిన పముల వీిమయమున నిది విధానము, స్వథావతః స్థూలము అయిన శిఖసారసహంసాది సయుల స్వరూపాభి నయసమాయఘున లేచకాంగ హోరముల, (పదర్శనము లపేవీతములు ఖ్లురషు ఉన్ట్రము అశ్వత్రరముఇాశ ంచరిగాడిధ సింవాము, వ్యాఘము గోవు గుహిళభుముం మొదఖగు వాని చయభినయ్య “లో ఈివన గతి ఉపచారములు అంగ హాము (పఠకశాగంషవ లెను “చభుహాపకూనంగపాోరై రతిభిశ్చ (వయోజయేత్‌ో* మహః పశున్ఫలయిన ఖరోీష్ట్రాదులను అంగహోరముఅవే గతిభఖీదములచే నభిన యించి ప్రయోగించుట ప్రసిద్ధము. భూతపిశాఛభయత్షురక్షో దానవులను నామకీర్తనమున నంగహారములతో నభ్గినయించునది. అ్యపత్యత్షము లకు భూతపేతవిశాచులను నామకీ ర్తనముస సంగహారములత నిశ్తే శించుట యుచితమగును. అంప్రత్యశ్షములగు వాని నన్నిటి ననుకరణమున నంగవోరములతో (పదర్శించుట యుండ నే యున్నది. (పత్యషనగోచర ములగు భూత్తపిఇాచాదులనుు విన సయముతో గూడుకొనిన భయోచజ్వే గములతో శత్సినయింపవ లెను (ప్రత్యశ్షీ భూత జేవాభినయనమున నా యా 'బేవరఅకు (నణామము లొనర్చి వారి వారి చిహ్నాములతో

చితాభినయమయు మలిక్‌ త_త్తద్భావానుకూలవిచేపితములతో (పయో క్తలు (పవర్తింపనలెను. *ఇపయోగవిదులగువారు (ప్రయోజనవళశమున న(పత్యతముగ నుండు వారిని యధోచితముగ నభినయించునది. అప్రత్యతమానవుని సాఖీ మౌొనముగ నభివాదనము చేయు నమయమున అరాలహ న్న్వమును సవ్య భాగమునుండి పైకి నెత్తుచు శిరమును స్పృశింపవ లెను, ఖట కావర్ధ చమూవము కపోతహా _న్తము దైవతాభివాదనమున గురువందనమున ('ప్రమదాభివాదనమున నుపకరించును. ఫపూజింపదగిన (పత్యత బేవతలను తూడ గంభీరార్లము లయిన (పమాణ[,పభావములతో యోజినము వేసి యభినయిరీపవ లెను, ఇట్లీ యభినయనంవద త _త్తీద్యిషయముగా సుప్రయు_క్రమయినవో చితత నాపాదించును మహాజనులను నఖవర్ష మును విటధూ_రృజనమును గూడ గంభీ రార్థవిధానములతో నభిన యించుట యుక్తము, పరిమండలగతమయిన వాన్త్వము.దాపయోగ చున నటుడు (పాంశుబేహుడై నమున్నతములయిన పర్వతేములను వృత్షముల నభిసయింపవలెను. ఉలి ఫములగు పతాకావా-న్త్వములతో బహువిస్తీర్షమగు సాగరమును జను (పదర్శింపవ లెను. ఈవిధముగా నభినయించుట విజశేవమరూపము కాక పోయినను వకమ నేశానుగత మగుట యనేకగత మేకానుగతమగుట వలన చ్వ్యితత యున్నది. ఆ చిత్ర తాదర్శనమే యిందు ముఖ్యము 3౩౧౧. శౌర్యం ధ్రేర్యంచ గర్వంచ దర్పమౌదార్యమ్ముచృ్భయం లలాటదేశస్థా నేన త్వరాలేనాభిదర్శయేత్‌ 3౧౨. వక్షదేశాదపావిద్దా. కరౌ తు మృగశ్వకొ విస్త 'ష్మదుళోక్టేపా యోజ్వా యత్స్యాదపావృతమ్‌ ౩౧౩. ఆధోముఖోత్తానతలౌ హస్తా కించిత్స్వ సారితొ కృత్వా త్వభినయేద్వేలాం బిలద్వారం గృహాం గృహాన్‌ అరాల హన్త్వమును లలాట చేళశగతముగా బట్టి శౌర్యధై ర్యా దుల నభినయింపవచ్చును. మానియగు మానవునకు న్వభావసపహాజ ముగా నున్న స్వాత్మవి శ్వ్యానమును శౌళ్యాదులు సూచింపగలవు. శౌర్యము ధైర్యము కలవానికి దర్చగర్వము లుండవచ్చును, అశు ఈకూదార్య ముండును, ఉచ్చ్రయమను నితిశయము నుండును. లలాట గతారాళహ_స్తమున వీని నభినయించునదిొ, మృగశీర్దకమను నంయుత

వింం నాత్యవేదోయు వా్తములను వళ్లో బేశమునుండి యపావిదము లొనరించునది. నంయుతహ_స్తములను ముందుగా నురమున బట్టి వాని నటునిటు వేగ" మున లాగుట యపావిద్ధక్రియ, అట్టి హ_న్తములను వేగముగ దూర ముగ దిగువగ నూరి ముగ పట్టి పట్టి లాగి యుంచుట యపావృతవిధి. ఈ వీధి కల వాస్తములను కొంతగా ప్రసారితములనుగ జేసి యధో చితేముగ నుత్తానతలముగ బట్టి వేలాప్రదేశము నభినయించునది. పర్వతగత మయిన బిలద్యారమును సూచించునది. పర్వతమున పఫస్తర వినిర్మితము లయిన గృవాములను సూచించునది. భూతలగతగ, హౌ ముల గూడ నిట్లు సూచించుట యుక్రముగనె యుండును. శాప్యగహగ్రస్తులు జ్వరోపహత చేతసులగు వారి నభినయింప వలసి యున్నప్పుడు నాట్యప్‌బుధులు నంగతముగ భావించి వారి వార్తి యంగ పత్యంగాద్యభినయముల చే వారి వారి చేస్టితముల నభినయింప వలసి యుండును. “అంగాబే వా నద కే ర్చుధకొ అభినయవిదుడు నదృశములుగా నంభావితములగు నంగాదులచే నభినయించుట ముఖ్య సూచనము, అంగాదు లను నాది పదమున నముచితములగు దృప్డ్‌. విశేషములను సా _త్వికాదులను స్వీకరింపవ లెనని భావము. సదృశము లని యనుటయు సాళ్ళిప్రాయము, వాప్యగవా(గ స్తులు జ్వరితులు దిగ జారియుందురు గావున వారి యభినయమున డోలావాస్తాదుల ప్రదర్శ నము సదృశముగ నుండునని భావింపవఅెను, దోలావిలోలనముఅచే దోలాభినయ మొనరింపవలెను, ఈ విలోలనములు చంచలవిలోలన ములుగా నుండవలెను, హ_న్ఫ్నవిలోల చాలనములచే దోలావిలోలన ముల నభినయించుట యిందు సూచితము. రంగమున (పత్యతముగ సర్వాంగసుందరమయిన డోల యుండునేని గాత్రసంమ్రోభములచే రజ్ఞసూత్రగవాణముచే ప్రత్యషడోలాకర్షణ మొనరింప వచ్చును. ఒకప్పుడు కృతిమముగా ప్రయోగరంగమునకు తగిన వు న్తజదోలయే: యుండనచ్చును. దానినయినను ప్రై విధమున నాకర్షించి యభినయించు నది, ఆ యా యాననవములం దుపవిష్ణు లయిన వారలకు దోలనము కూర్చుట యుపపన్నముగ నుండును,

చి/తాభినయయు తం వాచిక్కపన క్రి

చ్మితాభినయమున వాచిక్కపసంగమునకును సుప వేశము కలదు. వాచికపపసంగము ననుసరించిన చ్మితాభినయ్యప్రతిజ్ఞాన మావశ్యకము, ఆకాశవచనము లాత్మగతము లపవారితకములు జనాంతికములు దూరసాభామణము లశ్‌రీరనివేదనములు వాచికగతము లయిన చిత్ర విశేషేములకు సూచకములు. వీని లకణన్వరూపనిశ్దేశ మి విధమున శుండును.

3౧౪. దూరస్థాభాషణం యత్సా్య దశరీరనివేదనమ్‌

పరోక్షాన్తరితం వాక్యమాకాశవచనం తు కత్‌

౩౧౫. తత్రోత్తరకృత్రెర్వాకైః నంలాపం నంప్రయోజయేత

నానాకారణ _ నంయుక్తైః కా వ్యభావనముత్రితైః

3౧౬. హృదయన్య వచో యత్తు తదాత్మగతమిష్యతే

నవితర్మం చ తద్యోజ్యం పప్రాయశో నాటకాదిము

3౧8. నిగూఢభావనంయు క్త మపవారితకం న్మృృతమ్‌

కార్యవశాద్మశవణం పార్శ్వగ తైర్యషైనాంతికం తత్సాాక్‌

30౮, హృదయస్టం నవికల్పం భావస్టం చాత్మగతమేవ

అతి గూఢ్యాయునక్తాని వచనానీహ నాటకే

3౧౯. జనాంతికాని కర్లే తు తాని యోజ్యాని యోకక్షృభిః

వూర్వవృత్తం తుయత్రార్యం భూయః కధ్యం తు కారణాత్‌

3౨౦. కన్నృపదేశే. తద్వాచ్యం మాగా త్తత్చునరుక్తళామ్‌.

ఈ కారికలలో సీ యాకాశభావీతాదులను నాటకభొపా రూపముగా పరిగణింతురు, రంగమున నంచరించు నటుడు శార్యవశ మున వీనిని [పయోగింపవలసి యుండును, ఈ ప్రస కిలో నీ నిర్జిస్టముల న్వరూపవిచారము కలదు,

౧. ఆశాశవచనము : దూరిమునందన్న వానితో సంభామీం చుట యిందు ముఖ్యము, రంగము ప్రవేశింపకయె దూరమునందున్న పాతశ్రముతో వ్యవహరించుట. కావున నె యిది యశరీరనివేదన మగును. ఇట్టి యాకాశవచనమును పరోత్లూ_న్ఫరిత మయిన వాక మనదగును, శంగప్రవిష్టు డగువాడు రంగ్యాపవిష్టు నొకని నుశ్చైశించి సంభా షీంచును. పరోక్షముగా నున్న వ్య క్తి పలుకు వాక్యము రంగ ములో నుండు వానివాక శ్ట్‌ముల కంత రాళములో నుండును, రంగ

౨32 నాళఖ్యవేదయు

ప్రవిష్టుజే యా వాక్యముల గూడ పలుకును. “పరోమోంతరిత” మను సలమున “పరోకా నరితొమనియు పాఠము కలదు. ఇతరుడు పలికిన హెక్యముచే వ్యవహీతెమగుట యని తద్భావము. ఆ వ్య క్షిరంగ మె (ప్ర వేశింపడేని తేత్సంబంధివచన మెవరు పలుకుదురు ? రంగ మునందున్న వ్యక్తియె పలుకుము దూరము సందున్న వ్యక్తి వశ్నింపగా తత్సమా ఛానముగా రంగవ్యక్షి పలుకు వాక్యములను యోజన మొనర్చి పలు కుట యిందు ముఖ్యము, “ఏమను చుంటీవి 1” “నీవిట్లు పలుకు చున్నావా” “వారీ విధముగ పలికిరా గ ఇట్టి వాక్యములను రంగ పవిష్తుడె ఫలుకుచు సంలాపమును (పయోగమునం దవతరింప జేయ వలయును, ఉత్తరరూపముగ నుండు వాక్యములు నానాకారణమొ లతో నుండును, రమ్యముగ కావ్య భావమున వెలువడునవి యగును. చితత నాపాదించునట్టి యిట్టివచనములు కావ్యరమణీయత నాస్యా దింప జేయగులవు, ఇట్టిదాని నాకాశభావీ.త మందురు, పూర్వము: (ప్రవేశించిన ప్యాతయె కర్తగా పరో క్తవచనమును అనుభామణచ్చ్భా యాకరూపమున పలుకవలెనని యిందలి తాత్పర్యము, ఇట్టి నంభామ నము చిత్రత నాపాదించును.

-౩ అతృగతము : ఇది వృాదయము నందలి మాట. దీనికే స్యగతమషియణ "పేరు. హవ్యృదయగత మయిన మాటను ప్రయోగమున రూర్చుట యాత్మగతము, నాటకాదులలో దీనిని నవితర్మముగా గూర్ప్చుట యుక్తము, నిరభినయముగ దీని పలుకవలయునే కాని పలుకునమయమున న న్ధానురూషముగ నభినయించుట తగదు. ఇతర ములలో గొంత యభినయముండును, ఇంచేమియు నుండదు. ఎదుట నుండు వ్య క్తి యీతదేమియు మాటలాడుట లేదని తలచునట్లు అభి నయళూన్యముగ దీని వ్యాహోరింపపలయును.. ఇది యాత్మగతము.

3, అపషవారితకము: నిశాఢ భావపంయు కృ మగునది యపవారి తక మగును, “నిగూఢ భావో నిహూవానం సర్వేషాం యన్నిగూవ్యాతే సతవవ శ్రుణుయాదితో నిగూఢ భావముతో "గూడియుండుట = నిసా వానముతో నుండుట, రంగముననుండు నారల కందరకు నిగూహన మొనగించుటలో నొకడు మాత్ర మె వినవలయునసి యభినంధియుండును.

౩0] చి/(తొభినయము తితి3 ఇతరులు వినరాదనునటు (తిపతాకాదిహూ_స్తముల నంత రాళములో నుంచి పలుకట యిందుండును.

ఈ, జనాంతికను : వదియేని (ప్రయోజనవళమున పార్య్వ్వమున నుండువారు వినకుండునట్లుగా పలుకుట జనాంతికము. అపవారితక ములో నెవరును వినరాదను నర్వనిగూవాన మున్నది. ఇందు కొందరి నిగూహన మె యున్నది. రంగమున నుండువారిలో నొకరిద్దరు విన కుండునట్లు తన మాట వినవలయు వాని కొంతపిక్కగా దీసికొని చెవిలో జెప్పుట జనాంతిక మగును,

కొందరీలెండును జనాంతిక మనియె ఫొోవించిరి. జనుని యంలిక మున బలుకుట జనాంతికము. రంగమున నలుగు రయిదుగు రుందురు. వారిలో నెవరి నమోిపమున నేది పలుకదగునో వాని నమిపమున చాని బలుకుట జనాంతిక మగును, అపవారితకము కూడ ఇట్టిదె. పలుకు వాని భావములో నితరులు వీనవలయునను భావముండదు, 'ానన్యుల నుద్రేశించి పలుకుట లేదు, ఒకనినె యుర్డేశించి తొనుపలుకును, తన యా మాట నితరుడును వినవచ్చును. అట్లు వినుగావుత. ఒకని ను్రే శించి యిట్లు చెప్పునప్పుడు ఇంచేదీయోూ రహన్యమున్నదని యిందలి ముఖ్యత్వము స్ఫురింపవఅెను, పీరిద్దకేదియో మొటలాడు కొనునప్వూ డితరులిందు నిగూఢాశయ మున్నదని భావింతురు, అట్లవ్యభిచరితముగ నిగూఢాశయ ముండుట యపవారితకము, పహృదయగ తము సవికల్చ్పము ధావస్థ మాత్శగత మె యగును, నాటకమునందిట్లు గూభారయు కము లయిన వచనము లుండును,

స్కై కర్ణి శరము : ఇదియు చితాఖినయము నందలి నాటక భామ. ఒక జేదియో రహస్యము గుదర్రించివచ్చి యది య్యప్రకాశ్య మయినం దున రంగమునందున్న యితరవ్యక్తులు వినకుండు నట్లు వినవలసిన వాని సమిాపమున కేగి వాని చెవిలో నిగూఢముగ జెప్పుట కర్టోక్త మగును. రూపకపయోగములో నా కర్ణో “కము తత్పమయమున వ్యావింపదు, అనంతరనమయమున నది స్ఫుటమగును. ఇట్టి కర్ణోక్షము నాటకమున ప్రయోగచమత్కార మోపాదింపగలదు. కర్ణో కృమూలగు: వచనములను ఫప్రయోగించువారు వినవలసినవాొని చెవిలో జెప్పన లెను.

వ! నార్యువేదయు జనాంతికాపవారితక కర్ణో 8 కృములను మజల మజుల పలుకరాదు. వానికి ఫవునరు కి తగదు. ఆకాశ భామీతము పలుకునపుడః జనాంతి కాత్మగత ములు పలుకు నప్పుడును అవ్యభిచరితముగా వాని ధర శ్రైను లనుసరింప వలెను, (పత్యతమపరోతుకృతములను ఆత శ్రనముత్ధనులను పరకృతముల నన్నిటిని యధోచితముగా (ప్రయోగింప జనును. 3౨౧. వాస్తమన్హరితం కృత్వా (తిపతాకం పయోక్షృధి। జనాంచికం (పయో క్తవ్యమపవారితకం తధా జనాంతిశము నపవారితకమును _పయోగించువారు (తిపతాక పహాస్త్వము నంతరాళములో కూర్చవలెను. ట్లు కూర్చియె మాటలు పలుకవ లెను, రంగమున నుండు వ్యక్తు లీ త్రిపతాకాహ_స్తము చూచి యటువారి మొట వినుట కుద్యమింప రాదు, *న్విా= రీ మాట వినరా” చనుటయె (తిపతాక ప్రయోగ మునందలి భావము, ఈ నంభాషపణములఠె "కాక స్వ్యప్నాయిత వాక, క్‌ మనునది మరియొకటికలదు. దాని ప్రయోగ మున నొకవిశీవముకలదు, 3౨౨ న్వప్నాయిత వోక్యాస్థ న్వభినేయో న ఖలు హన్తనంచారైః నుప్తాభిహితైరేవ తు వాళ్యార్థైః సోఒభినేయః స్యాత్‌ 3౨3. మందన్వర నలచారై. ర్వ్యక్తావ్నక్రం వునరుక్తవచన్యాం పూర్వానున్మరణకృతం కార్యం న్వప్పాంచితే పార్యం స్వప్నాయితేము ఉత్స ప్నాయితేమును నిదురలో పలువరింతకు శలువరింతకును పేరులు, ఇట్టి స్వప్నాయితమగు వా క్యార్ధము నభిన యించుటలో కొన్నివిశేవమములు కలవు త _త్త చ్భేదానుసారముగా వాని వాని నిబంధించుట వలన ప్రయోగ రమ్యుత కలుగును, స్వన్నా యితవా క్యార్థమును వా న్ననంచారవిధానములచే నభినయింపరాదు, వాస్తాభినయ మందుండదు. సుప్తాభిహితములగు వాక్యార్థములె యం చుండును. అట్టివాని చేనగు నభినయమె యిందపవేకితము, నిద్రా ము,దాముద్రితుడగు నాతడట్లుండియె పలుకుట న్వప్నాయితాభిన యము. అదియె సుప్తాభిహితము. సుప్తాభిహితములగు వాక్యార్థము లుండపలసీనవిధానమున గూడ వివేక మావశ్యక ము. స్వప్నాంచితెము నందలి పాఠ్యము పూర్వనరణకృతముగా నుండవ లెను, పూర్వము

చి(తాబినయమయు తంగ జరిగిన వివయములను స్మరించు విధమున నే యుండవలయును, వర్త మానాంశములను ఆయలిలోని యంశములను నిరూవీంచుననిగా నుండ రాదు. అట్లున్నచో వానియందు స్వప్నాయితన్వ భానమున విశ్వాన ముదయింపదు. _ వంచనాత్మకమయిన _కపటవిధానమని భావింప వలసివచ్చును. అట్టియవుడు (వకృతరనభంనగము. కలుగును, అట్లు కలుగ జేయుటయె ₹ళవ్యార్ధమయినచో సావధానత యింక న వేశ్సీత మగును. భాసుని న్వప్న చరితము (న్వష్నవాసవద_త్త)నందుత్వప్నాయిత మున్నది. సముద్రగృహకమునందు వత్సళఠాజు న్మిదించునప్తూడు పద్దా వతీశుద్ధాంతపరిరక్నీత వానవద త్త (బావ్మాణీరూపమున పద్మావతి యని వచ్చుట వత్ప్సరాజు నుప్తాభిహితము గుర్తించి భయచకీతయగుట మొదలుగాగల (పయోగవిధాన మత్యంతము రమణీయముగ నున్నది. భవభూతి మాలతిలో మాలతి యని (ప్ర జేరిన మదయంతికను రాగో త్తే జితనూచేయుటకై. మకరందుని నుప్తాభిహిత మసుప్తా భిపితమయ్యు రమణీ యముగ నున్నది, ళూయదళుని శకటికలో ేభిలనంగీతము విని వచ్చిన మైంశేయుని. సుప్తాభిపొతము. రమ్యుతను సంపాదించి పప్రయోగాను: కూల్యము కూర్చినది. ఇక్లై " యితరములందును కించి దై్వైజాత్యమున నుత్వప్నాయిత వాక్యాన్థాభినయము పూ శ్వానున సర ణకృతముగ నె యున్నది. పూ ర్వానున్నరణపయు క మయిన స్వప్నాభిహితనియత లతణములతో నుండవలెను. మందన్యరశంభా రాదిక మా లవణ స్వరూపము. 'న్వప్నాభిహితములు బిగ్గరగా. .నుండరామ. భుందస్వర సంచారములత్‌* నుండనలెను. ' వ్యక్ర్తావ్య కృస్వరూపసుందరమ్ములై యుండవలెను. ఫునరు కృములగువచనముల యర్థములతో రమణీయ ముగా నుండవ లెను, సుష్తాభిహితవచన(పప్రయోగ వ్యవహారమున లలిత గంభీరమయిన భావఫాపన మున్నది. నుప్తాభిహితమొనరించు వాని చిత్తరంగము వేరు. తద్భావధానన మొనరించు రంగవ్య కిసంచాఠ రంగము వేరు. ఈ రెండు రంగములను సచేతోధర్మమున సవృద యుడు నంభావింపవలసి యున్నది. కావుననే చుందన్వరనంచారము లావశ్యకములు, వ్యక్రావ్య క్‌ భామణరీతు లానశ్యకములు. ఈ మందా యితవచన వ్యవహారము సహృదయులకు నాట్యాయిత సంవేదన

శమ నాట్యవేదయమయు

మరణకాల వాగ్వ్యాపారప్రయోగమునందు మరికొంత విజేమ మున్నది. మరణకాలాభఫిన యమున కాకున్వరమును ప్రయోగింపవలసి యున్నది, ఆ శాకువు హింక్కా శ్వాసో పేతముగా నుండుట నముచి తము, మరణసమయ మాసన్నమగునేవి పిక్క. లనదగు ఎక్కిళ్ళు శొందరకు కలుగును. అట్టివారి వచనములును హికాా-మిశ్రములు, శొందర కటినమయమున దీర దీర, తరములగు శ్వాస బతిశయిం చును.

ల ఖు ఖు

జారి వాక్యరీతి శ్వాసోపేతము.,. శాకు వమనది స్వరవి శేమము. హేక్కా-దినపితే శాక్కుకియా(ప్రయోగ మింకను విశీవములు కలదియై చురణకాలమున 'థాసిందుటను గుర్తింపవలెను. గ“ పశిధిలగరు కరు శాకర ఘంటానుస్వరిత వాక్యగ ద్దదజగములగు మందన్వరసంచార ములుళల వచనవ్యవహారము లుండుననుట నాట్య భావ, కాకువచన (ప్రయోగముల లోని మందన్వరసంచార ముఠు పశిధిలములుగా నుం చును, న్వస్వస్థానముల నుండి (భంశమానములుగ నుండును. ఆయా వర్శ ములకు నియతవీహిళతములయిన స్థానములం దప్‌ పలుకుదనము శలనీ శానేరవు. అందుననె శిధిలప్రశిధిల భావమున నుండును. జిహ్యో ముగాని జొహార్వాపాగ్రముకాని జఉవ్వోమధ్యముకాని జిహ్వోమూల ముకాని స్వన్వక రృలో చుండ నేరదు. అవి యట్లు స్యక ర్యాచతురము అగుటచే "వెలువడు నత్సరములు శురుభఖారము కలవై బరువు బరువుగా నున్న వై విళ్ళతుము లగును. కరుణాతుర్యప్రాయమ్నులై యుందును. అప్పు జా వర్షములు చలద్ధంటానుకరణము ప్రధానముగ చుండును, స్పష్ట ముగ నవి వినపడథ్రు. గద్దదేన్యరభేదముతో నున్న వై ంకునంగతముగా 'శారమంధదాదివి'శేమములతో నుండును. అనవబచిళముగా నుదాత్తాను జాశ్తాదులును కూడుకొనును, ట్ల వేళవిధకుల నుండు కొకువికార మును మరణకాలన్యవిపోరములో. ప్రయోగమున నభినయింపవలసి ఆయుూన్నధిః

మదమత్తులగు వాణి వచనవ్యవవోరము కూడచ్చిత మె. స్వప్నా యిలేము నందలి పాఠ్యమునలె నతిమళత్తులందు పాఠ్య మాయోజన మొనరింవచ లెను, మరాల్ళితు అమిునవారి వచనవ్యవహారమున హిగ్చా శ్యానశముక్షుత మయిన నాకువును కూర్చవలెను, గద్దదస్థలి తాక్షుర ముగా వృద్ధపాఠ్య ముండును, బాలకుల పాఠ్య వసనమౌాప్ర్తాతురముగ

బితాబినయమయు ౨ 38 నుండును. కలన్వనముతో నుండును. అనమా_ప్రమధుళశాత్సరరీతి చాల పాఠ్యమున సుందరము, ఇట్లీపాఠ్యరీతులు చిత్రస్వభావములు, ఈ ఫౌన మీ కారికలనుండి గ్రహింప దగును,

3౨౪ హీక్కొశ్వాసో పేళాం మూర్చోపగమే మరణవత్క్మధయేత్‌ అతిమత్తేష్వపి కార్యం తద్వత్స్వప్పాయితే యధా పాఠ్యం 3౨౫. వృద్ధానాం యోజయేత్సాఠ్యం గన్ధదస్థలిళాక్షరం అనమాప్తాక్షరం చైవ బాలానాం తు కలన్వనం ఇట్టివన్నియు. చి(/తాభినయములో సూచింపదగిన వచనవ్యవ వోరములు, ౧ అకాశభామీతము ౨, '"ఆత్మగతము 3, అపవారీతకము ర బనాంతికము ౫ కర్ణోక్తము ౬ సప కము 2 మరణ భాషమితము తొ ర్భాభామణము గా, మదభావీతము ౧౦. వృద్ధవచనము ౧౧. బాలభామీతము "అనునివి వచనగతము లయిన చి_తాభినయవి కేషములు, ఇందు కొన్ని నిరూవీతములు, నిరూపిత్యపాయములు. నిరుక్ష్రపాయములు, సూచిత (పాయములు, ఇందు మరణపనంగమున నింకను సూచింపదగినవి గొన్ని విశేషములు కలవు, నాని నిట్లుగహించునది. 3౨౬. నానాభావోపగతం మరణూభినయ్మే బహుకీర్తితం తు విష్షష్టహస్తపాదైర్నిభృతై. నవ్చైన్తధా కార్యం 3౨8. వ్యాధిప్తడే చ మరణం విషబ్ణుగాతైస్తు నం్యవయోక్తవ్యం పొళ్కాశ్వాసోపేతం తథా పరాధీనగ్మాత నంచారం 3౨౮, విషపీతేఒపి చ మరణం కార్యం విక్తిప్తగ్మాత కరచరణం విషవేగ నంపయుతక్తం విన్ఫురిళాగస్క్రియో పేతం మరణము లనేకవిధముల నుండును. అన్నిటి నొశేవిధమున నభినయింప రాదు. సర్యమరణసాధొరణము లయిన విధానములు కొన్ని యుండును కాని తావన్నా.తాభినయమున వీశిష్ణత రాదు. త _త్తదభినయవిశేషముల చే మరణగతవి కేవ మును గోచరింపవ లెను.అటి మ్ఫర్నత్త యున్నప్పుడే సహృదయుల సంవాదము లభించును. సాను

౨3౮ నాట్యవేదోయు

ఎంధ మయిన చమళత్కొరము నుదయించును. అందుననె యిందు: కతిపయమరణవిభానములు నం కేతితము లయినవి, పూర్వము. మర శాభినయ్యపసంగమున నానా భావోపగతమగు మరణాభినయవిధానము. క్రీ ర్తిత్‌ మయినది సర్వసాధారణముగా హ . స్త్పపాదపి ష్నేపము లుండుట్క చిక్క బట్టిన యవయనముల బిగుసుకొనిపోవురీత్తి నీలుగుకొనియుండు. వాలకము, శిధిలములయిన యవయవముల యుస్సురుస్సురను నన్న పాటులు జూారుపాటులును మరణాభినయమున నుండదగిన విధానములు, ఇట్లి విధానములన్నియు నిదినరలో బహాకీర్తితములె, ఇందు నిర్షిష్టము. లగు వానిని గూడ్యపకృతిభేదానుసారమున (పయోగింపవలెను. ఆ యా ప్రకృతినియతములయిన యభినయవిజశేషములకు తగిన విధమున

నితరముల నాయోజనము చేయుట నాట్యవిదుల సీతి, వ్యాధిప్లుతు డయిన మానవుడు మరణథావోపగతు డయిన సన్ని వేశము నభినయించునవు డభినయవి శేషము లీ విధముగా నుండ వలెను, నిషజ్ఞగాడత్రత ముందు ముఖ్యము, నితరాం సన్నగాత్రత యని తద్భావను, (పశిధిలగాతనంధిబంధముగా నుండుట ఆయా యవయవ ముల కూడలి భాగములు నడలిపోయి స్వాధీనమునం దుండని విధ మున శిధిలవిశిధిలమ్ములై జారిపోయినటులుగా నభినయించుట యలుిందా వశ్యక ము, ఇట్లు నిషజ్షగాత్రసంప్రయోగ మె వ్యాధిపుతమరణావస్థా సూచక మగును, ఈ మరణాభినయము హిక్కా. శ్వాననము పేతముగా నుండును. మాటిమాటికి నధికముగా నెక్కిళ్ళు. దీర్చ తరము లయిన శ్యాసములు నీ యభినయమున నుండును. ఇంకను గాత్రసంచార మంతయు పరాధీనముగా నుండును. పరినరమున నుండి పరిచర్య చేయు. వారలె కాలుసేతుల నటునిటు నంచరింప జేయుచు నుందురు, అనవేవీత గాత్రనసంచారముగా గూడ నీ యభినయముండును. వ్యాధివ్లుతుని మర ణాభినయమున హస్తపాదవిత్నేపాదినంచార మంతయు నటు నిటు "నేమియు చూడని విధమున.నే యుండును, పాద మిటు వేయవచ్చును. అటు వేయరాదను పరిశీలన మేమియు నుండదు, ఇక్షు యితరావయవ

విశేపమున గూడ నభ్యూహించునది. లా *. "ఇెంగవదిమైన వివవీత్‌ మరణము నందభినయవిధి వేరుగా:

చి/తాబినయము ౨౭౯ నున్నది. “విమం వీతమనేనేతి విమవీతణి విషము_తాగినవాడు విష పీతుడుం జీవితని ల్వేదము కలిగి చనివోవలయునని యొకడు విషము ఉౌవును, విషము (తాగగా నావిమము శరీరమున (పసరించినది మొదలుగా నాతని వేదనాతిశయమున చిత్తము స్వాధీనము తప్పును. ఎనిమిది వీధములుగా నాతనిలో విష వేగము వికార ముత్పాదించును, ఉఒక్కొకటా వేగమున నొక్కొకవిధముగా నాతడు మరణ వేదక ననుభ వించును. ఇట్టి మరణ వేదనాఖినయమున సర్వవిధ వేగ సాధారణముగా కొన్ని విధానములు కలవు. అవి యా యావేగాభినయవికేషములకు 'ప్రధమనూచకములుగా నుండును, కావుననె విమ _పఫ్రగ్మాతకర చరణా తృక మయిన వివవీతమరణాభినయము పరాధీనగా తేసంచా రాత్య్థక మయిన వ్యాధివ్లతమర ణాభినయముతో నదృశముగా నున్నటు నగోచ శించినను విశేషమును గోచరింపజేసికొనవలయును,. వ్యాధిప్లతములో గాత్ర మెగిరిపడదు. ఇందది యట్లుపడును. గా(త్రవిత్షేపము కరవిశ్నే పము చరణవివ్నేపము విమవీతములో నుండవ లెను, ఈ గాతకరచరణ వివేపసము లన్నియు వివ వేగసంప్రయు కము లగును, అంగ కీయ లన్నియు విస్ఫురణములతో గూడియుండును, వివవేగనిశేషమున ర_క్ష్మపసార వేగము నాడీన్పందము నమధికమగును గావున నంగ క్రియ "లెగ్‌ళెగిరిపడుటతో నుండును,

విష వేగ మెనిమిది విధముల నుండును, అందు (ప్రధమ వేగమున శార్యమభినయింపవ లెను. ఇందును విషేవగ 'త్రకర చరణత్యము కా-ర్చ్యానుగుణముగ నుండును, కెండవ వివ వేగాభినయమున పెపధు వుండును. తృతీయ'వేగమున దాహ మధికముగా నుండును.. దీనినే విదాహ మందురు. చతుర్దవేగమున విలల్లిక యుండును. దాహము తీరమి నాలుక నటు నిమీ వాచుట సాచుట (వేలాడ జేయుట యుండును, పంచమ వేగమున నురుగులు (గక్కుట యున్నది. షష్ట వేగ మున [గీవాభంగము మెడవాలిపోవుట యుండును, న్నప్తమవేగనమున జడత పట్టును. అష్టమ 'వేగమున మరణమె కలిగి నట్లభినయింప వలయును, కార్య - 'వేపధు _- దావా - విలల్లి కా ఫేన = లీవాభంగ _ ఉడతా _ మరణను ెనిమిది, ఈ మయొసిమిది వేగములం దనుగత

౨౪0 నాళఖ్యవేదయు ములై యున్నవి, ఈ వీిషవీతమరణాభినయ మనునది సర్పదుష్ట. మరణాభినయమునకు నుపలతుణ మని యొజుంగునది, వివము వేగా శ్రమణమున శరీరధాతువులందును, శరీరగతము లయిని రనర_క్రమజ్ఞాదు. లందును ఓజఃపర్యంతము లయిన శారీరకరనధాతువులం దంతటను నంచరించి (పసరించును. ఒక్కొక రనధాతువులో నంచరించు నప్పు డొళ్కొ-క చాభావిశేమము కలుగును. ఆ యా బాధావిశేషసూచ కముగా నాయా యభినంయయ ముండవలెను. కార్మ్యము దాహము విలల్లిక "ఫీనము జడత్‌ యనువాని నభిన యించుటలో నొకింత విశేషమున్నది. దాని నిట్లు గుర్తించునది. 3౨౯. తత (పథమే వేగే తు కషామవ.క్తకపోలతా. కృశత్వేఒభినయః కార్యో వాక్యానామల్పభాషణం 330. నర్వాంగవేపధుం చ కండూయనం తధాంగానాం విక్షిప్తహన్తగా్యాతం దాహం చైవాభినయేత్తు 33౧. ఉద్వ్భృత్త నిమేషక్వాదుస్థారచ్భన్టనై న్తధాకేపేః అవ్యక్తాక్షరకధనైః విలల్లికా మభినయేదేవం 33౨, ఉచ్లారవమన యోగైః శిరనశ్చ విలోలనైరనేకవివైః ఫేనన్ష్వభినేతవ్యో నివృంగతయా నిమేషైశ్చ 333, అంనకపోలన్బర్శః శిరసోజఒధ వినామనం శిరోభంగః నర్వేందియనమ్మోహాప్టడతామేవం త్వభినయేత్తు ప్రధమవేగము లోని కృశత్వము నీ విధముగా నభినయింప వలయును, శతైమన_కృ్రము ఆశఘైమకపోలము నుండుట ళృకత్య మున కనుగుణము. ముఖము వాడిపోయిన విధయన నుండుట క లము లెండిపోయిన విధమున నుండుట కార్మ్యమును సూచించును, అ నమయమున బలుకు వాక్యము లల్పాల్బ్పముగా నుండును, అపి యాపీ మయాచి యాచి హీన మంద స్వరమున బలుకుట యిందలి న్వరూపము. తృతీయ వేగమునందు దాహ ముదయించును. దాహ మభినయింప వలసి యున్నవుడు స ర్వాంగ వేపధువు (పదర్శింపవ లెను. అంగకండూ యన మావశ్యకము. _డాహోాతిశయమున నేమియు తోచనఫుడు 'చేహము చిందరవందరయై కంపర మె ల్తినట్టుండగా చేతులతో నటు నిటు న_్తృవ్య_స్త్వముగా గోకికొనుట నవాజము. ఇట్లు నర్వాంగకండూ

౩౧] చి/తాభబినయయు వంది యనము నభినయమున (పదర్శింపవలెను. ఈ వేపధుకండదూయసనసము లకుతోడు వా సృగాత్రపోదవిశేప ముండుటయు దాహాభినయమగును. చతుర్థ వేగమున విలల్లిక యుండును, విలల్లి కాభినయ మిట్లొనరింప దగును. కనుళెప్పలు రెప లెప లాడుచు నుద్వ్భృ త్తములగునట్లాన రించుట విలల్లి కాఖినయమున కనుకూలము, అెనుడ [క్రక్కుట డోకుట గోకురు 'పెట్టుటలు దీని యభినయములు, కరచరణా చేపములు స్పష్టముగా నక్షరములు 'తెలియకుండునట్లు పలుకుటలు విలల్లి కాాపరకోగమున తగియుండును, కను రెప్ప "లెగుర వేయుటలు శిపష్పలమూతలు నిందుం డుట నహూజము. పంచమ వేగమునందలి ఫేనము నిట్లభినయింప వలెను. ఉద్దారనమనము ల నేకనిధములయిన శిరోవిలోలనములు సంజ్ఞారహి తము లయిన నిమేహీన్మేషములు ఫీేనాభినయమునకు నవాకరించును* ఉదరహృదయగత మయిన మలినపదార్థము వీషప్రనరమున వ్యాకు లమై వెలికివచ్చుటలో న నేకవిధముల కక్కులు ఫుట్టును. తెమడ (శ్రక్కూట జిగురుమియుట పసరు డోకుట తినిన యాహోారమునె బాళ క్కున (కక్కుట మొదలగునవి యన్నియు వికారము వుట్టగాకలుగు విశేషములు, లోలోన దూమీత మయిన యాహారము ఫులుపెక్కి. చేదుతిరిగ నురుగ్నై. బురబుర పొంగుటయు కలదు. అట్లాంతరముగా నురుగుండుట కాక బయటికి నదివచ్చును, నోరు నిండిన చొంగ నురుగు చెవివెల వెంట తెమడగా తెగడగా వచ్చును. న _ప్రమవేగము నందలి జడత నిట్లభినయింప వలెను, మాటిమాటికి భుజములప్రై చెంపలు మోఫుట తలనటునిటు ( వేలాడవేయుట యిందుండును. శిరోభంగ ముండును. (గీవానంధిదిగ జారగా మెడపై తలనిలబడక యొరిగి పోవును. ఇళ్లు న ర్వేంద్రియస మ్మోహము కూడ ఇందు ముఖ్య (ప్రయోగము, ఇట్లీ విశేషములచే జడత సభినయింప వలయును. విష వీతమరణానయమున (ప్రయోగవిధానము లిట్లున్నవి. ఇచట కార్య దాహ విలల్లికా ఫేనజడ తాభినయములె నిర్లిస్టను లయినను వేపధు ీవాభంగ మరణాభినయ విభానములును విశదములె నాట్యధ ళా తగు సారముగా మరణ ప్రయోగము నందలి విశీమము నీ విధముగ గు ర్తింఫ వచ్చును.

తతి నాళజఖ్యవేదయు 33౪, నమ్మీలితనేేతళ్వాత్‌ వ్యాధివివృద్ధా భుజంగదశనాద్వా ఏవం హి నాట్యథర్మే మరణాని బుధైః (ప్రయోజ్యాని వ్యాధివృద్ధి పొందగా గలుగు మరణ మభినయించఛచునప్పుడు గాని నర్చఫు కాటువలన గలుగు మరణ మభినయించునప్పుడు గాని సమ్మిిలిత నేతత్వ మావశళ్యకము. మైన నిరూపించిన విధమున నాట్య ధర శ్రమునం చా యా మరణముల యభినయమును తద్విధులగు బుధులు ప్రయోగింపజనును. ఇందు సమ్మ్మిలిత నేత్రత్వ మనునది యుప ల్మణము, తూలుచు సోలుచు తిరుగుటలు భూమిపై బడి పొర్షటలు న_ర్తకు లభినయమున జూపదగును, ఇట్లీ యభినయవి కేమము లన్నియు భావస _త్త్వీనంయు _కృములై యుండుట యావశ్యకము. నాట్యధర్య ్రోమునం దీ ఏఛధానము నవశ్యముగా బర్యాలోచనము చేయనలయును. కొన్ని లౌకికములయిన _ విశేమనులున్నచో వానిని లోకమునుండియీ (గహింపవచ్చును. “లౌకికా యే తు తే స్వే లోకతః కార్యాఖ 33%. నంభమేప్వధ రోషేమ. శోకావేశకృతేమ చచ యాని వాళక్యాని యుజ్యంతే పునరుక్తం న తేష్విహ 3౬. సాధ్వహో మాచ హే హేతికిం త్వంమామావదేతిచ వివంవిధాని కార్యాణి ద్వాతినంఖ్యాని కారయేత్‌ సంభమసమయము లందును రోషమకార్యము లందును శోక కార్యము లందును అఆ వేశక గత కార్యము లందును [ప్రయోగము పొందు వాక్యములు వునరుకృములు కావచ్చును. పలికిన వానినే మరల మరల పలుక వచ్చును, అట్లు పలికి నప్పుడు వానిని వునరు _కృము లయినవే యని యనవలదు. ఫునక్షపయోగ మట్టి స్థలములందు భఛావవోమణము సంపాదించును, అట్టి వునరుక్తి దోషావహాము కాదు. [ప్రయోజన విశేష మాపాదించు వునరు క్రి ఫునరు క్తి కాదు. వీని నిటుదాసూరణ వురస్సరముగ. గుర్తింప వచ్చును. “సాధు, అహో, మా కూ హే, కిం రం మావద మావద” అను సంన్కృతపదములను సంన్కృృత నాటక ప్రయోగములందు సమయౌాచిత్యము గుర్తించుచు రెండుమూడు పర్యాయము లావృత్త మొనరించి పలుక వచ్చును. ఇది నంనృత (పక్రియ “బాగు ఛాగు ఆవో! ఆబో! ఓహో! ఓహో! నీవా?

చి/తొాభినయమయము తా

సీవా + మాటలాడకుము 1! మాటలాడకుము 1 అనునిట్టి వచనములను ద్వి,తిపర్యాయములు పలుకవచ్చును. ఫునరు_క్ష్మష్మకియలలో శబ్ద వునరుక్తము అర్ధపునరు కృము. నుండును. భాగు బాగ అనునట్టివి శబ్బపునరు కృములు. “అహో సాధు భ([దంి మొదలగునవి యర్థపున రుక్తములు, అవి కాని యివికాని యేవియు దోమములు కావు,

338. (ప్రత్యంగహినం యత్కావ్యం వికృతం చ ప్రయుజ్యతే

న లక్షణకృతన్హ్యత కారేన్వభినయో బుధైః

కొన్ని కావ్యరూపకము లంగ ప్రత్యంగళో భారమణీయము లై సర్వాభినయ్యప యోద్యములు కాగలవు. కొన్ని యట్లు కాజూలవు (ప్రహాసనప్రధానము _ లగునవి యిట్టివి. వానియందు ప్రత్యంగశోభ యుండదు, వస్తువి స్తరమున కంగనంయోడజనము మాత్ర ముండును, అంగసం మయోజనమును లేకున్నచో (పహసనో త్పాదనమున శేని వ స్తువు సమర్ధము కాదు. అంగముల కంగములగు పర్తంగ్‌ ము లంగ సౌందర్య హేతువులు, అవి యొకానొక సంస్కారవిశేవ మాధాసనించు నవి యగును. అట్టి (పత్యంగహీనమగు కావ్యము వికృతము. వికృత కావ్యము (పహసనప్రధాన మె కావున నందభినయము నలాష్షణికముగ నుండుటయె యుక్తము. వీరూపాభినయము కూడ పోనము కలుగ "జేయును. అఆ యభినయ మెట్లున్నను హోనమె కలుగును, అట్టిపట్ల నున్న లాతుణికాభినయము కూడ అనందముల్పాదింపదు. హోసమునె కలుగ జేయును. ఎట్టి వికృ తాభినయమయినను పరివోనము కలుగ "జేయును. అందు విక్సతత్వకృతమయిన యంశ మె సభ్యులకవ థాసిం చును, అభివయకృతమయిన యంశమవభాసించదు. శాగా నిది నిర్ణ యము, (పత్యంగహీనవికృత రూపక(ప యోగమున లాక్టణి కాభినయ మొనరింపరాదని బుధనిర్ల యము,

త్రిక సర్వానుగ్రాహకమయిన సామ్మాస్థులతుగా మావశ్యకము. సత్త స శొవసంయు!కృము లయిన యభినయవిజశేపముల (ప్రయోగించు టలో నంతట నేకవిధానము యుకృముకాదు, అయా (పళృత్యనుసార ముగా నభినయవిశేపషముల ప్రియోగింపవలసి యున్నది. ఇందు స ర్వానుగాహకమయిన సామాన్యలవ్షణనీతి యున్నది.

అ నాటఖ్యవేదయమయు 39౮- భావో య ఉ'త్తమానాం తు న తం మధ్యేసు యోజయేత్‌ యో భావత్షైవ మధ్యానాంన తం నీచేసు యోజయేత్‌ 33౯, పృథక్‌ పృథగ్భావరసైరాత్మచేష్టా నముశ్రితైః జ్యేషఘ్టమధ్యమసీచేపు. నాట్యం రాగం హి గచ్చ్ళతి ఉత్తముల భావము మధ్యముల భావము ఏీచజనుల భావము "వేరువేరుగా నుండును. వానికి సాంకర్యము తగదు. ఉత్తముల భావ మును మధ్యజనులయందు కూర్చ రారు, మధ్యజననంబంధి భావమును నీచజనులందు గూర్చరాదు. ఇట్టిరీతిని విలోమముగ గూడ గుర్తింప వలెను. సీచజనుల భావము ను_త్తములందు కూర్పజనదు, మధ్యము లందు గూర్చజనదు. అపర్యాాలా చితముగ నట్లు కూర్చినచో ప్రయోగ వై రన్యము కలుగును, సష్టమధ్యమనీచజనులయందు వారివారి చేష్టాజన్యములయిన "వేరు వేరుగానుండు ఫావరనములను సావధానముగ గుర్తించి నిరూపింపవలెను, అట్టి పకృతినహజపృ్పథధక్స అథధగ్భావరసము లచే నాట్యము రాగము కలదియగును,. అట్టి నాట్యమందరకు రంజ కము కాగలదు, ఇట్రీ వ్యుత్పత్తి స ర్వాన్నుగ్రాహకమయిన సామాన్య లత్సణము, చ్నికాఖినయము సామాన్యాభినయమునకు శేషరూపమనుట యిదివరలో నిరూవీత మె. ఇంతవజుకు నిరూపించిన యీ యరముల జరిశీలింపగా నీ యంశము న్పష్టమె యయినది, అయినను చీశాభి నయముఖమున మటల సనిరూవీంచి యాపనంహార మొనరించుట యు కృము. 3౩౪0. వీతేఒభినయవిశేషాః క్యవ్యాః నత్వ్వభావనంయుక్తాః అన్యేతు లౌకికా యేతుతే నర్వే లోకవళ్కార్యాః 3ళీ0. నానావిదైర్యధా పుష్పైః మాలాం ల్‌్నాతి మాల్యకృత్‌ ఆంగోపాంగై రసైర్భావైన్తధా నాట్యం [పపయోజయేత్‌ ఈ యభినయవిశేషములన్నియు స _త్వేభౌవ నంయు_క్తములు శావలెను, ఇట్లనుట నత్త్వాతిరి క్కమయిన యభినయ మాత 1గాహి శాజాలదని నిరూవీంచినట్లయినది. తౌకికములయిన యభినయములను తోశానుసారమున నే చేయవచ్చును. ఈచెప్పిన వానిలో లోకనహాబే ములు నాట్యసవావములు కలవు, నాట్యధ ర్మానుసారములగు వాని

చి/తాభినయము వైళగ్య కన్నిటికి న _త్త్వభావనంయోగ మౌావశ్యకము, అవి యట్లయిన నె సవ దయతర్పణము కలుగును, మాల్యము నిర్మాణించు మానవుడు నానా విధములగు ఫుష్పములను యధానుకూలముగా కూర్చి మాలానిర్మా అము కాపించును, అక్షే నానావిధములయిన యంనోపాంగళతోభా రమణీయములగు రన థఖావముల నిబంధనముతో నాట్యప యోగవిదు డగువాడు నాట్యము ప్రయోగింపవ లను, ఇందు నానావిధములని యనుట యభినయముల నమాసీకరణము సూచితమగును, చితతయు నాస్తూతితమ ను. నానావ్రుష్పములుకూడి మాలాసౌందర్యమిచ్చును. నానారనభావములు నాట్య సౌందర్యము కూర్చును. అ నేఠస్వ థావ ములం దఖండైక న్వభావసంపద యుండుట యంతట (వసిద్ధ మె, కొందరు కొందరు నాట్యప్రయో _కృలు నియతమగు నొకకమము నవలంబింతురు. ఆ [క్రమానుసారమున వేరొక (క్రమము ననునరింతురు. ఒక శక్రమమునుండి [కమమనునరించుట యంతయు శమావహమె యగును, అయిన నా (శమవశమున నాట్యోపచయమున్నదని నారి భావనము, ఇది యుకృమె యయిశను అంతగా స్వీ కార్యము కాదు. లలితరమ్యుమయిన నాట్యవిధానమున నిరంతరశగ్రమవలన గలుగు నాట్యాతిశ యము నహృదయ్యపశంసాప్పదము కాదు. అట్రివాని యందు నాట్యదములయిన నచేతసులు [శమదర్శనమున నాట్యోపచయము నంభావింపరు. కావున నట్టియుపచితత్యపరి త్యాగము యుక్తము. ఇట్టి పరిత్యాగమును ప్రయశ్నపూర్వకముగా పరిరథ్నీంచుట యావశ్య కము జన్నసవాజముగా నటనము కల నటుడత్యంతము థ్రమాభ్యాస మున నుంషివలసిన యవనరములేదు, ఆతని నటనము లీలాప్రాయము. ఈ యంశమిందు నిశదమగును. 3౪౨వ యా యన్య లీలా నియకా గతిశ్చ రంగ(ప్రవిష్టన్య విధానయుళ్తా కామేవ కుర్యాదవిము క్రనత్త్వై యావన్నరాగ్మాత్పతినిర్వ్భృతః స్యాత్‌ రంగము ప్రవేశించి నటించు నటునకు నహాజముగా నయత్నే కృతముగా నెట్టి లీలావిశేవముందడునో యెట్టి నియతగతి యుండునో యాతడా ల్రీలోపేజ్తేషమను ఆ నియతిగతిని న _త్సీమువిడనాడక యనుస శింపవ లెకు, నటుడవిము కృసక్వ్వుడై. యభినయించుట చాలును, అట్టి స_త్థ్వసంబంధమున నె సర్వము సిద్ధము కాగలదు, అందుననె

శ౪టు నాట్యవేదయు “యవిము కన _త్వః” అని యనుట సంగతము. అంతమ్మాతముండుట చాలును, అంతియె కాని (పత్యేక ము సత్త్యావస్టభము కలవాడు కానక్క-టులేదు, పరిత్యక్రావష్టంఛమున నటించుట యు కము, అభి నయింపవలెన్న యభిమానమున పట్టుబట్టి యభినయించినచవో నా యభినయము కృతకమై శోభింపదు. రంగమున నున్నంతవణ కాత్రడశ్సై నత్త్యానష్టంఛమున నభినయించుట శోభావహము. రాగాఖి ని వేశమున (పతినిర్యృతుకు కానంతవజకది రమ్యముగ నె యుండును, రాగబంధమునుండి నివృ త్తిపొందనంతవజక ది రమ్యతనాపాదించుచునె యుండును. నటుడు విషయనిర్యృతుడగు నేని రంగమునుండియు నినృత్తు "డగును, కాన రంగమున నున్న౦తవణక శై యుండునని భావము, జనుడు నయుడగుట కష్టము. రంగమున (పవేశింపగల్లుట కష్టము, న_త్త్వయుక్తు డగుట దుర్లభము అవిము _కృనత్య్వుడగుట మరియు కష్టము, ఇంత యుండియు లీలాసహద(ప్రకృతి యగుట నియతగతికలవాడగుట దుర్ల భము, అన్నియుకలవాడు భావా వేశమున రాగావేశమున సన్నియు నహాజసుందర ముగా జేయగలడు. రాగనిర్భృతు డ్రై సర్వమాచరింప గలడు, అట్టివానికీ (శ్రమ్మక్రమమున శ్రమా భ్యాసవశమున నాట్యోప చయనంపాదన మావళ్యకము కాదు, ఇట్లు విశిస్టార్హ్హత కలవానికి (కమ శ్రమనాట్యోపచితి యవనరము కానంతమాత్రమున నటులకందర కది యావశ్యకము కాదని _ఛావింపవలదు. విశిష్టనటుని లీలాగతివిశేవ. ములు రమ్యములుగా నుండుగావున వానిని స్వీకరింపవలయు ననుట దీనిభావము, అట్టి యాతడధికముగా శ్రమపడకున్నను నహృదయ నంతర్చణము కావీింపగలడు,

ఇప్పటి కిట్లీవిధముగా నాట్యమున నభినయ్యపకారములు క్రశు ముగా నిరూవీతములయినవి, నాట్యనమా,శయము లయిన భావముల నిరూపించుట యయినది, ఈ నిరూపణమున నభిసయ్మపకార మింత మాత్రమె యని భావింపవలదు. ఇందు నిరూపితములు కాని యభినయ ములును గలను, అవియన్నియు లౌకకములు. లౌకికముల నన్నిటి పరిగణించుట వాని లత్షణము నిరూవీించుట శక్య [క్రియ కాదు, లౌకిక ముల నన్నిటిని లోకమునుండియే గ్రహింపవలెను, నాట్యవిదులగు

చి/తాభినయయమయు ౨౪8 బుధులును లోకమునుండి (గ్రహించి లక్షణపరిప్కా-రమున (గ్రహింప దగును, “అన్యే తుతాకకా యే తే లో కాద్ధాంహ్యూః నదా బుధైై* లోకమునుండి లౌకికములను (గహింపవలెననుట శంకాస్పదముగా నున్నది. లోకమనగా నేమి 1 సామౌాన్యజీవనయాత్రలో ముగ్ములున్య శ్నలు నగు సామాన్యమానవులె లోకశబ్దవాచ్యు లగుదురా 1 అట్ట వారినుండి నాట్యాఖినయరీతులను గుర్తింపవలెననుట శిష్టనమ్మత మగునా 1 ఇట్టి యంశనంశయనివారణమునవైై యిది నిరూపించుట యావెశ్యకము.

3౪3. లోకో వేదన్తధాధ్యాత్మం [ప్రమాణం తత్రివిధం న్మృతం వేదాధ్యాత్మపదాన్స్వ్రము ప్రాయో నాట్యం ('పతిషస్ట్థతం 3౪౪. వేదాధ్యాత్మోపపన్నం తు శబ్దచ్చప్పన్సమన్వితం లోకనిద్ధం భవేత్సినం నాట్యం లోకాత్మకం తధా 34%,న చ శక్యం హి లోకన్య స్ట్థావరన్య చరన్య చ శాస్త్రేణు ని్యయం కర్తుం భఖావచేస్టావిధిం (పతి 3౪౬. నానాశీలాః (పకృళతయః శీలే. నాట్యం ప్రతిష్టతం తస్మాల్లోక్కపమాణం హి విజ్హేయం నాట్యయోతక్షృభిః లోకము వేదము అధ్యాత శ్రమని ప్రమాణము మూడు విధముల నున్నది. లోకమనగా లోకపసిద్ధము లయిన (పత్యమోనుమానాగ ను (పమాణములు. వీనిని లోకశబ్దమున వ్యవహరింతురు. అట్లు సంశెతించి వ్యవహరించుట యు _కృము, వేదమనగా నాగమము, అది యభాతధ ముగ నియతన్వరూపము కలదై. యున్నది. వేదచతుష్తయమునకు "వేదమని వ్యవహారము, ఈ "వేద మను నాగమము లోకసిద్ధముగగూడ నున్నది. న్యాయము = యుస్థనియుద్ధనియత గత్మిపచార విశేషముల విషయమున ధనుజేదము లోక ప్రసిద్ధాగమము. స్వర తాలాది వేధానమున గాంధర్వ వేదము లోకప్రసిద్ధాగమము. అధ్యాత్మ మనునది స్వాత్మసంస్థమయిన 'వేదనము, పరిణత ప్రజ్ఞ కలవానికి గలుగు స్వాత్శే 1'పత్యయము. కజజ్రాం పః నంేహపచేము వస్తుషు (ప్రమాణ మంతఃణశరణ ప్రవృత్తయజో అసి కవికలపతి యసినాడు. ఇట్లు వేదాధ్యాత్మ(పమాణములచే ప్రమి

తిళ౮ా నాక్యువేదయు తములగు పదార్ధములందు సామాన్యముగా నాట్టము (పతిప్టితమై యున్నది. వేదాధ్యాతే నీ తములందె నాట్యము పతితమగుట యీమి? -వేదపతిపన్నము అధ పపన్నము శబ్దచ్చందస్సమన్విత మగును గావున వేదాథ్యాత్న సిక్మీతములం దే నాట్యము స్యుపతిష్టిత మగును. "వేదాధ్యాతే శ్రప్రతిపన్నములం దె శబ్దనమన్వయము ఛందన్స్నమన్వయము నంగతమగును. శాొనవుననె వానియందు “నాట్యం 'ప్రతిష్టితంగ” శబ్ద సమన్వయమనునది వ్యాకరణముచే సిద్ధమగును. అభిధానకోశముచే సిద్ధమగును. ఆగమములచే సిద్ధమగును. ఛందస్పమన్వయమనునది స్వసం వేదనసిద్ధమగు సమన్వయము, నంవిత్పం చేదనము కల సహృద యుడు స్వసంవిత్సిద్ధమయిన విశేషమును తన యళభీష్టరాగ భాపాదు లలో నంగతపజుచి యాస్నాదించును. (పగతములకు నంబంధించిన శ్రన్యవ తాసంపదను తద్విదుడగు వ్యక్తి రాగభాపాదులకు నసంబంధింప "జేసి యూస్వాదించుట లోకమున గలదు. ఇట్లు శబ్ద్బద్భందస్సమన్వయము లుండుగావున వేదాత శనీ తవచదార్థములం బే “నాట్యం (పతిష్యితం” అనుట నంగతము, ఇట్లిచట అగమన్వసం వేదనములను జెప్పుట వమోపలతణమె యగును, ఎక్లేని ప్రమాణములచే పతిపన్నములనె గుర్తింపవ లెను, ఇక లోకము ప్రమాణమనుట పరిశీలింపవ లెను. లోకసిద్ధ మగు నది సిద్ధమె. అది యెవ్వరికి నసిద్ధము కాదు. ఎంతటి నాట్య శమస్థడయి నను లోక పసిద్ధి సపహ్నవ మొనర్చజాలడు. ఒఫ్కొ-క్కం-నికి లోక ప్రసిద్ధ మా త్మాసిద్ధముగా నుండవచ్చును. లోకసిద్ధముసందు తవకు సరియగు నంపతిప త్తి లేకపోవచ్చును, సువిప్రతిపన్నవిషయ మయినను లోక్‌ (పసిద్ధమైనచో నాట్యవిదుడు కాదనరాదు. అట్లాతడు కాదనునేని. కాష్ట్రపాహాణ తాప _తి తప్పనియది యగును, బుధులగు వారొకరొకరు తమతమ నమాలోచనాబల మనునరించి వైయక్షికముగా నాట్య సౌందర్య మాస్వాదింతురు. లోకులట్లుగాదు, నవమాలోచన మక్క-జు "లేకుండగ నే స్వస్పందసంవాద సౌందర్యమున సామూహికళముగా నొక్క- పర్యాయ మె నాట్య సౌందర్య మాన్వాడింతురు.రస భావ పత్య యానుకూఅమయిన సత్త్వావష్టంభనంపద యున్నందున నె వారట్లా యఖండా స్వాద మనుభపించుచున్నారు. ఇట్లు లోక సిద్ధమును నాట్య

3౨] బి/(తాభినయయమయు ౨౪ళా బుధు డుపలావీంచు నేని యాతడు రంగాంతః,పెేశమున కాష్ట్మ్రపాయు డని పాపాణ్యపాయుడని యనవలసివచ్చును. అట్టివారు “కావ్టకుడ్యా శ్చనన్ని భా” కావున నె నాట్యము లో కాత్మకము. లోకానుకీ ర్తన రూపము, చరస్థావరాత్మక మయిన లోకమునకు నంబంధించిన యీ యంశమును శాస్త్రమున నిర్ణయ మొనరింప ఛక్య్యముకాదు, లోకము నకు సంబంధించిన భావచేస్టావిధాన మేమాత్రము శాస్ర్రనియత 'మొనరించుట కుదురదు. లోకము చేనిని ప్రత్యయమున స్వీక రించినదో దానినె యాగమము నిరూపీంచునని యిక లోకవిలోకన మక్కర లేదని భావించువారి ఫావన మభఫావన మగును. లోక సిద్ధమును శాన్రు సాధ్య మొనరింపజాలమనుటయొ యుక్తము, "జీవబువీ.రాజజూనపదుల పూర్వవృ త్తానుచరిత మంతయు నాట్యముకదా ! నానావస్థాంతరరూప మయిన లోకవృ త్రాంతమును నాట్య వేదవిచముణులు నాట్యమున గూర్చదగును. “ యానిశాహ్త్రాణి యే ధర్మా యాని శిల్బాని యాః క్రియాః లోకధర పవృత్తాని త న్నాట్యమితి సంజ్డి తంో శాస్త్రములు ధర్మములు శిల్పములు క్రియలు సర్వము లోకధర్ము (వవృత్తము కావున నది నాట్యసండ్ఞిత మయినదిః లోకళధర్మము నను నరించు శాస్ర్రును లోకధర 'శ్రైమును శాసించి నిరూవీంపజూలదు, లోక మేకవిధము కాదు గ్‌ నానాశీలాః ప్రకృతయః ల్‌ లోళన్వభావము లవేక విధముల నున్నవి, వాని నియమించు శక్యముకాదు. ౮ న్ట్‌ట్రే నాట్యం ప్రతిష్టితం ౫ న్టీలయునందు నాట్యము పతిష్యీతమై యున్నది. "కావున నాట్య(_ప్రయో_క్రలగువారు లోక[పమాణము ననుసరింప వలసి యున్నది. తొకికములను లోకముననె (గహింపవలసియిన్నదనుట యిచటి నిర్లలితార్ధము. “3౪8 ఏతా న్విధీం శ్చాభినయన్య నమ్యక్‌

విజ్ఞాయ రంగే. మనుజః (ప్రయుంక్రే

న నాట్యతత్త్వాభినయ ప్రయోక్తా

నమ్మానమ్మగ్యం లభతే హి లోకే

3౪౮ వీవమేతే హ్యభినయా వాబ్నేపధ్యాంగనంభవాః (పయోగజ్జేన కర్తవ్యా నాటకే నిద్ధిమిచ్చతా

వ్‌్కం నో తు వేదయు నాట్యమౌానవు డీ యభినయమునకు నంబధించిన విధివిధానముల నన్నిటిని దెలిసిళొని రంగమున ప్రయోగింపవ లెను, సామాన్యాఖి నయారంభముగా సనింతవరకు నిరూపితములయిన యభినయ నిధు లన్నియు ర్‌ _రృవ్య తారూపము లయినందున వాని నన్ని టినిచక ఠాగె 'జెలియవ లెను, కోవాలాది శా శ్ర లక్య[పవాహసిద్ధ మగు చ్మికాఖి నయమును గూడ సావధానముగా ెలియవలయునని సూచితమయి నది. ఇట్లు వానినన్నిటిని 'బెలిసి రంగమున (బ్రయోగించు మనుజుడు నాట్యత త్త్వాభినయప్రయో క్ర యగును. లోకమున (వముఖనమ్మాని మును పొందును, వా జ్నేప ధ్యాంగసంభవము లయిన యభినయము లను ఈ వాగాద్నిపమాణ(తయానుసారమున బెలిసియె నాట్యనభలో ప్రయోగింపవ లెను. అట్లు థపయోగించునాత జె నాట్యమున త _త్వతః అభినయముల [ప్రయోగించు వాడగును. అతడె నమా నము పొందును, ఇచటి యీ (పఘట్టనిరూపిత మయిన దంతయు నభినయ'కేసు భూతమితికర్త న్యతారూపము, ఇదియంతయు పరన్బరసమి్మిిలనాల్మ క మయిన (ప్రయోగము, అంగములుపాంగములు పరన సరము మేలనము పొంది ప్రధానాంగములై శోభాసంపాదకములగును, ఇట్టి యి (ప్రయోగము లేకున్న నెట్టి నొట్యసిద్ధియు గలుగజాలదు, ఇదియున్న నె నర్వసిద్ధియు గలుగును. ఇట్లనుటవే సామాన్యాభినయప్రయో క్త ్లగు వారల నందర నెచ్చరించి [ప్రబోధించి నట్లయినది. చిితాభినయ (పనంగము ననుసరించి యుదాహరణార్థముల _ గుర్తించుట కష్ట కార్యము. సం్యపదాయ్మ[పవావావిచ్చేదము 'లేకండవలయునని యభినప గువుడును కొంతకొంత నిరూపించియు నిరూవీత మంతయు నూవహా వివృద్ధికేయని యనెను. ఇట్టివాని (పచిపాదనమున “అవి వాచన్చతే 'ర్యాణీ కుంఠా కిముత ! మాదృశాంో అనెను. శివానుగవాశాలి యభినవ భారతీ బహ శ్రైయె యిట్లనుట దీరిపాళ_న్ల్య వ్యాఖ్యానము,

46వళకృ్ళతివికల్పయు ౨౫౧ చక ఫతివికల్పము సామాన్యాభినయము సమాసీకరణ మాపాదించునదిగా నిర్జీతము ప్రస్తుతము నయినది. అభినయములలో నన్యోన్య ముపటేశింప దగినది యుప బేశించిన విమ్మట అభినయించు వారలకు అభినేయమునకును సమాసనీకరణ ముప బేశింప వలసి యున్నది. అభినయ మభి నేయద్యార మున నభినయించు వానితో చాటు సమానీకృతము కాగలదు. లిభి నయ మొనరించు వానికి నభినయమున కీ నమానీకరణ మనునది. సామాన్యాభినయరూపము, అది యా (పకృతివికల్ప పసావములో నిరూపితము కా గలదు. ఈ యంళమును నూచించుటకు రంగ (వయోగమని ప్రయో క్తయని ప్రయోగజ్ఞ తయని పూర్వ మాసూతతిత మయినది. (పయోజ్యస్వమూపమును వయోజక స్వరూపమును చక్కగా లెలిసిన యాత డె పయోగమును తెలియగలదు. *క ఏవ హీ ప్రయోగం జూనాతి యః ప్రయోజ్యప్రయోజకస్వరూపవిత్‌. క కృతి (ప్రయోజ్యము, అనుకరణీయము, అనుక శ్త్షనీయము. అనునవి నాట్యఫాపలో పర్యాయనులు. [ప్రయోగ మొనరించు పయోక్త (ప్రయోజ్యసదృశుడు కావచ్చును. విసదృశుడు కావచ్చును. ఉభయా త్నకు డేని కావచ్చును. ఇందు సదృశ మనురూపము. విసదృశము: విరూపము, ఉభయాత్శకము రూపానుకూపము, వీని యన్నిటిలో నూడ సాదృశ్య ముదలట్షైత మగును, సాదృళ్య మున్నందున సె యాను రూప్యము కలుగును, అనురూప్యవై రూప్యములు రెండు కూడి యుండగా రూపానురూపసిద్ధి యంటిమి, వైరూపష్యము నందు నొకింత సాదృశ్యమంతర్షర్భముగా నుండుట తెలియ వచ్చును. ఇట్లు వీని యందంతట కే విధ్యము సంభవించును, కాని నముది కము నంపాప్త సకలలోకనంవాద మయిన యస్యాదృళ (అభినవ) బుద్ధి యిట్లు భావించు చున్నది. ప్రయోగమునందు ఫురుముని యభినయమును ఫురుషుడు (పయోగించినన్తు యువతుల యభినయమును యువతి [పయోగించినను సదృశవ్యవహారము నముచితను, వురుపాభినయమును వనిత 1పయో గించినను వనితాభినయమును వుతుషుడు ('ప్రయోగించినను వెసా దృశ్యము వెరూప్యము భావింప వలెను, ప్రయో కృలగు మానవులు

శనం. నాత్యవేదయు సింహవనదన దశవదన గజవదన హయవదనుల యభినయముల ప్రయో గించినచో నప్పటి సాదృశ్య మన్యసాదృశ్య మగును. ఇట్లునురూప విరూప రూపానుకరూప ప్రకృతి క్రై విధ్యము నంగత మగుచునే యున్నది. (పకృతి క్రైవిధ్యము (దర్శించుట యావశ్యకము, 3%౦. అనురూపా విరూపా చ తధా రూపానురూపిణీ (త్రిపుకారేహ పృాతాణాం (పళ్ళతిశ్చ విభావిళా 3%౧. నానావస్థా [కియోపేతా భూమికా (పకృతి న్తధా భృశముద్యోతయేన్నాట్యం న్వభావకరణ్యాశయం పాత్రల (పకృతి యనురూపము విరూపము రూపానురూపమని మూడు ఏధములుగా విభావిత మయినది. నానావస్థాక్రియాసము చేశ చుయిన భూమిక (పకృతి యయినది. కాగా నది స్వభావకరణా శయ మయిన నాట్యము నత్యంత ముద్యోతింప జేయును అని నర్వ మూలార్ధము. పాత్రలందు రస మాహిత మగును. రసధి యగు పాత్ర బుద్లె కలుగగా నటబుద్ది తిరోహిత మగును. నటబుద్ది తిరోహిత మగుట థి ధి థై యావశ్యకము. నటబుద్ధి విగలిత మయిననే కాని యాస్యాదము కలుగదు. (ప్రకృతి నటబుద్ధిని దూరీకరింప జేయును. ” (ప్రకచ్లేణ క్రీయతే సామో త్కారళల్పానువ్యవసాయ గోచరత్వ్యమియత ఇతి ప్రకృతి నాట్యనిథీ_ప్త మయిన రసనం వేదనము ్రకర్షముగా సామోత్కార శల్చ మయిన యనువవసాయమునకు గోచరీకృతమగును గావున నిది ప్రకృతి యగుచున్నది, ఇట్టిదిది సర్యసమాహారరూపముగా నుండు మొదటి యవస్థలో (పవిభాగరహితముగా నున్నను అనంతర ముద యించు. (త్రిప్రకార(ప్రకృతిప్రవిధాగము గలదై నాట్యమును భృశ ముద్యోతింప 'జేయుననుట చే జ్ఞాన పప్రయోజనమును సూచిత మగు చున్నది. నాట్యము స్వభావకరణాశ్రయము కదా! “ప్ర యోజ్యస్వభావో పా నాట్యక_ర్పవ్యః” ప్రయోగమున ప్రదర్శింపదగిన యనుకరణీయుని న్యభావము నాట్యమున నుద్యోతితము కావలసి యున్నది. సుకుమార న్యభావు జైన ఫ్రురువుడు ప్రయోజ్యు డై యుండగా లాలిత్యము సౌకుమార్యము. నిరూపింపవ లెను, అవి (శ్ర్రీబనమున కయత్న సిద్ధములు శావున నప్పుడు (స్ర్రీబనమె యందులకు - సిద్ధపడవలయును, వారినె నియమింపవ లెను. అప్పుడు రూపానురూప మయిన ప్రకృతిని నంభా

(వక్ళతివిక ల్ప్పయు త్కూం వింప వచ్చును. ఉద్ధతవురుషుడు (పయోజ్యుడయినవుడు తత్ప్ర తాకా గమునకు (స్ర్రైజినము తగదు, అప్పుడు వురుషుడె ప్రయోక్త యగుట యుక్తము, అది అనురూప ప్రకృతి. స్వభావససాజస్యరూప మయిన (ప్రకృతిలో ననుకీర్తనము యత్నమున సరిపాదింపదగి యుండును గావున నప్పుడు ప్రయో, క యధికముగా నవధానము స్వీకరింపవలసి యుండును. అట్టు సావధానత నముచితము,

కానియిట్లని యనురూపప్రకృతియె యంతట సముచితమనివిం చును గాబోలును ! అట్లుగాదు. నానారూపపకృతి యు కము, అందు ననె పకృతి నానావస్థాక్రియో పేతమని యనుట, నానాప్రకారములయిన యవస్థలతో _ నానాక్రియలతో ప్రకృతి కూడియుండును. విలాన లాలి త్యౌద్ధత్యాదులు ధర్మ్యము లవస్థలని, సుకమారోద్ధ తాత్మకము లయిన యుద్యానగమన, యుద్ధసన్నాహనాదులు (ియలని గుర్శింప వచ్చును. ఇట్లు నానాత్మకప్రకృతియే యుక్తము, ఈ ప్రకృతి భూమి శగా నుండును. పర్యాయమున ప్రకృతిన్వరూపము నష్టము చేయుట శీ భూమికాపద ముపమోగించును. భూమి యవష్టంభస్థానము, థ్యానపటము నందున్న నదాశివభగవానుడు దశభుజముల నుండ వచ్చును. పంచవ క్ష్ర్థముల నుండవచ్చును. అ సదాశివునందు ధిమణా నివేశమొనర్చుటయె ముఖ్యము. అప్పూ డచట తధ్రైేశత్య తత్కా లత్వము లాద_ర్తన్యములు కావు. తత్సిందూర హరితాలాది కృత 1ద్రవ్య మేనియు భావింపదగినది కాదు. ఆ (ద్రవ్యము వల మస్తంభ స్థానము. నదాశివ భావనలో నితరము సర్వమాధారమాత్ర మయి నట్లు రామామదులును కవల మవష్టంభస్థాన మనియె భానింప వలెను, ఈ యంశమంతయు రన పనరములో వితతముగా నిరూవి ఈమె యయినది. కాన. *భూమిరివ భూమికా” భూమిక భూమి వలె నాభారమాత్రముగ నుండును. అరూపటపకృతి యేమ్యాత్రము నంభావ్యము కాజాలదు. నరూపమె సంభావ్యము. న్యరూపనంభావన మున కిది ఫావనీయము,

3%౨. బహుబాహుబహుముఖాన్తధా చ వికృతాననాః పశుశ్వాపదవక్త్రాశ్చ ఖరోస్ట్రాశ్చ గజాననాః

తిగ౪ నాట్యవేదయు 3౩౫3. వితే చాన్యేచ బహవో నానారూపౌ భవంతియే ఆచారేణ తు తే కార్థా మృత్కాస్టజతుచర్మభిః రంగప్రయోగములో న నేకవిధముల నుండువారి య నేకవిధము లయిన రీతు లుండును. కొందరు బహు బాహువులతో నుందురు. కొందరు బహుముఖముల నుందురు. కొందరి ముఖములు విక, అరీముగా నుండును. కొందరు పశుముఖులు, కొందరు మృగముఖులు, గోముఖులు, అశ్వముఖులు, శ్య్వాపదవ కులు కొందరు సింహవ క్తులు, కొందరు ఖరముఖులుు కొంద రుష్ట్రముఖులు, గజాననులుు హొయవదనులు.. ఇట్ల నేక దేహులుు అనేకరూవులు, ఇట్లు బహు్రకృతులున్నవి. వాసి వాసీ యనుకర[ణాభినయములందు తత్తదాచరణము త_త్తద్వదన మావశ్యక ము, ఇట్టి బహ్యాక, తుల నన్నిటి నావశ్యక ముగా నాచార్యుడు. మృత్‌ - శావ్ట - జతుచర్శములచే నిర్మింప జేయవలయును, 3%ళ. స్వాభావికేన రూపేణ (పవిశ్నేదంగమండలం ఆత్మరూపమవచ్చావ్య వన్షక్రైెర్భ్ఫూషశైరపి 3%%. యాదృశం యన్య యదూపం పశృత్యా తత తాదృశం వయోవేషానురూపేణ పయోజ్యుం నాట్యకర్మణి అనుకీర్హనీయులయిన రామాదుల స్వభావ సముచితమయిన గూపముచే నాత రూపము ననగా నటరూపము నాచ్భాదించికొని రంగమండలము (పవేశింపవలెను. మృ త్కా_స్టాదులచే చాహువక్తాా దులనునిర్మించుకొనగా, వర్షకములు భూపుణములు కూర్చుగా నటరూప మాచ్చాదితమగును. అత్మరూప ప్రచ్భాదనముతో. రంగమండలము (వవేశించినప్పూడె నటుడు స్వాత్మవిన్మృతిని అనుకరణీయ తాదాత [1 మును పొందగలుగును. అప్పుడె భావ్రకుల కాస్వాద ముదయింప గలదు. అనుకరణీయ వ్యాప్తి శెట్టిరూపముకలదో తత్త (త్పకృత్యను సారమున నా రూపమేర్చడును. నాట్యకర్శయందు వయో 'వేపాను రూపముగా సర్వము (పయుక్తము కావలెను. నాట్య కర్మాను కారములో నంతట నవష్టంభయోగము ప్రధానమగుచున్నదది. 3౫౬ యధాజీవః న్వభావం హీ పరిత్యజ్యాన్య దేహికం పరం భావం (పకురుతే. పరభావం నమా్షితః ఫగికి వీవం బుధః పరంభావం సో౬న్మీతి మనసా న్మరన్‌ తేషాం వాగంగలిలాధిశ్చేష్టాభిస్తు నమాచరేత్‌

€(నకృతిఎికల్పయు తిగన్ల అన్య చేహగతమయిన జీవత్స్య భావమును విడనాడి పర భావము న్యాశయించి పరమభానము నె యనుకరించుట లోకమున ప్రసిద్ధము, అక్తై నాట్యబుధుడగు నటుడు “సోఒవామస్మి” “సోఒస్మి” “సశ2_పహాంో యని మాననమున భావించుచు వారి వారి వాగంగ లీలాత శకము లయిన చేప్పలచే పరంఫఛావము నాచరింపవలెను, రామాదికమయిన పరంభావమును వేపాదులచే ననునరింపవలెనని పకృ తార్థ సంబంధము, “సోఒస్మి* యనెడు మానస సంభావనములో నత్యంతము తల్లయా ద్యనునరణముండదు, అది యశక్యము, నటునకు స్వాత్మావష్టంభము వీడిపోదు. “అహం” అనెడు. ప్రత్యయ ముండితీర వలెను, అపరిత్య క్షమయిన స్వా త్మావష్ట్రభముననె నటుడు పర భావ మనుకరించును. అది యాతని యూత్థధర్మము,

తెనిలా సుకుమార్మపయోగో యో రాస్ట్రామామోదనంభవః

శృంగారరనమాసాద్య తన్నారీషు (పయోజయేత్‌

౩గబజా. యున్షవతావి నకృతాః నంరంభారభటాశ్చ యే

న తే స్రీభిః పయోక్రవ్యాః, యోల్తవ్యాః పురుషేసు తే

3౩౬౦. అనుదృటమనంభాంతం అనావివ్పాంగ చేస్టతం

లయళాల కలాపాళ పమాణనియతాక్షరం

3౬౧. సువిభకృపదాలాప మరిఘ్రర మకాహలం

ఈదృశం యదృ్భవేన్నాట్యం నారీభిశ్చ [పయోజయేత్‌ రూపానురూప (పకృతి యుండదగు నమయ నన్ని వేళ మిందున్నది. రాజులకు నాట్యదర్శన మతులయిన సచేతసులకు విభా వాది పరిపూర్ణ్మతచే నామోదము సంధానించు సుకుమార్యప్రయోగ మును శృంగార మందుకాని శ్ర్ర్ట్రీలనుందు నాట్యాచార్యుడు ప్రయోగ మొనరింపవ లెను. లలితసుకమవూరమయిన శృంగాళ్వపయోగము ఫురు పూనుగత మె యగు-వో నంతగా మనోహరము కాదు. నందర్శించు సహృదయులు నారీ ప్రయో క్రీ )చాతుర్యమునందు వి భావాదికాశలము భావింతురు, యుద్ధమున నుద్ధతులు నావిద్ధులు నగువా రొనరించు కార్యములను, సంరంభ (ప్రధానములయిన యారభటాదులను శ్రీలచే రంగమున (ప యోగింప జేయ రాదు. అట్టివానిని గతి సంరంభాదులు శలిగ సముద్ధతముగా నుండు ఫురుషులం బేకూర్చుట నముచితముగ

౨గోహు నాళఖ్యవేదయు నుండును. ఇట్లనుటచే పౌరుషుకార్య మేదియు శ్రీప్రయోజ్యము: కారాదన్న నిపేధ మిచట నిష్ట్టము కాదు. శ్రీ ఫురుషు భూమిక యగుట యున్నది. ఆ రీతియు నభివ్యాప్త మె కద్భటముగా నుండసి. ఫురుమనాట్యము శ్రీ!ప యోజ్యము కావచ్చును. ఇశ్లై యసంభాంత: నాట్యము, అవిద్ధము కాని తోటుపాటు లేని యంగ చేస్టితములు కల: నాట్యము, లయ- తాల- కలా- పాతముల ప్రమాణానుసారముగా నియతాతరమయిన నాట్యము, సుస్పష్టముగా విభకృముగా పదముల యాలాపము కల నాట్యము, అనిషస్టర వముకావహూల మయిన నాట్యము. కేకలు బొబ్బలు "పెడబొబ్బలు లేని నాట్యమునే (శ్ర్రీలచే (వయోగింప -జీేయవలెను. పురుమ భూమికా ఛినివేశమున వురువులు ప్రయోగింప దగిన నాట్యమె యయినను ఇట్టి నాట్యమును (స్ర్రీలును వురుమభూమిక ధరించి. (పయోగింపవచ్చును. ఇశ్లై ప్రయోగవిదులగుూవారు భూమికా వినివేశమును సాధింపవలసియున్నది ౩౬౨. స్రియో హి స్త్రీగతో భావః పొరుషః పురుషన్య చ యధావయోయధావస్థమనురూ పేతి సా న్మృకతా 3౬3. పురుషః స్రీకృతం ఖావం రూపాత్‌,పకురుతే తుయః- రూపానురూపా సా జ్ఞేయా వయోగే (పకృతిర్చువైః 3౬౪. ఛందతః। పౌరుషిం భూమిం స్త్రీ కుర్యాదనురూపత;ః న పరవ్పరచేష్టాను కార్యౌ స్థవీరబాలిశౌ

• ఇందు మొదట అనురూప (పకృతి లవణ మున్నది. శ్రీగత మయిన ఫావమును శ్రీ యనుసరింపవలెను. ఫవురుషుడు ఫురుషగత మయిన భావము ననుస౦ంంపవ లెను. అ యనునరణము యధావయన్క- ముగా యధావస్థముగా నుండవలెను, భిన్న వయసు వారి యనుసర ణము అవస్థా భేదిము కలవారి యనునరణము శోభ నాపాదింపదు. ఆస్వాద మీయదు. వయోవస్థానుసారమున ననుసరించుట యనురూహ వకృతి. రూపానురూప ప్రకృతి యిట్లుండును. పురుషుడు (శ్రీ కృతము శ్రీ గతమయిన భావమును రూప సారా నుసారమున ననుసరించు: నీనియా (పక, ఖతి రూపానుగూపపకృతి యని నాట్యబుధు లంగీక రించురు. _స్త్రీఛందానుసారమున ఫురుపాశ్రయమయినభూమికననురూప రూపమున ననునరించుట సముచితమగును, ఫురుషుడు (శ్రీ ఛౌవమును,

33] (వకృతివికల్పయు శిగరి శ్రీ వురువ భౌనము ననుకరింపవచ్చును, అది [పయోక్తల యూను రౌప్యమును బట్టి యుండును. ఆ రీతి యా (పళ్ళతి రూపానురూప ప్రకృతి యగుట నాట్యవిదు లంగీకరింతుకు. సాంకృ త్యాయనీ భూమికా ధారణ మిట్టిది. ఆమె వురుమత్వ మవలంచించిన వనిత బౌద్ధపరివ్రాజిక యనురూపచ్చందమున పౌరువభూమిక ధరించి రంగము ప్రవేశించినది, ఈ విధాన మంతీట తగదు,

పరన్చర చేష్టలలో స్ధవిర బాలిశులను కూర్చరాదు. *నంబంధి ఛబ్దా సంబంధ్యంతిర మాఖథఖ్నీపంతో యని నియమ మున్నది, స్థర శబ్దము "బాలుని గోచరింపజేయగలదు. బాలిళ క్దు మభిరూవుని గోచరింప జేయగలదు, కాగా మునలివాడనదగిన నవిరుడు యువభూమి కను ధరింపరాదు, యువకుడు వృద్ధభూమికను ధరీంపరాదు. నాట్య బుధుడు వారట్లొనరించుట నంగీక రింపరాదు. వారి నట్టికా ర్యిమున నియమింప రాదు. అక్లై విరూవు డనదగిన మాలిశుడు విరూపభూమిక నె ధరించుట సముచితము. ఇట్లనుట శీవల ముపలక్షణము. ఎచట నే యంశము సున్లిష్టమె యుండదో దాని నచట యోజనము వేయరా దనియె పరమ తాత్పర్యము. “యత యత్పయోజనః నన్ని ష్యతి న స తత యోజ్యఃో

ఈ చెప్పినవిధమున భూమికలను తత్త (త్ర్పకృత్యనుసారమున ధరించుట సముచితపక్షము, ఆ యా భూమికలను ధరించిన వారు వారి పాఠ్యప్రయోగమున ననుసరింపదగు విశేషములు కొన్ని యిన్నవి. సంన్కృత భాహామయమయిన పార్యప్రయోగమున వురుషులనె (ప్రయో గింపవలెను, ఈ నియమము సంస్కృత పధానమయిన పార్యపయోగ మున నె కాదు. సుకుమార పాకృత్నపధానమయిన పార శిపయోగ మున గూడ వురుషులనె నియమింపవలెను. శ్రీల శంరన్వరములు స్వభావమధురములు, గీతప్రయోగమునందె యప్‌ సులగ్నములగును. వురుషకంఠములు బలవంతములు. రంగపూరణమునకు తగిన గంభీర స్వరము వురుషులకె కలదు. గీతృపయోగమునందు. ్ర్రీలను నియ మిందుటయె యుక్తము, వురుములును గీత భావనము చేయుదురు. కాని గేయము శ్రీ (పకృతికము,

తలా నాళ్యవేదము ౩౬౫. యద్యపి పురుషో విద్యాత్‌ గీతవిధానం చ లక్షణో పేతం మాధుర్య శణవిహీనం కోభాం జనయేన్న తసతం 3౩౬౬. యథత స్త్రీణాం పార్యాత్‌ గుణైర్నరాణాం చకంరమాధుర్యం (పకృతివిపర్యయజనితౌ విజ్హేయౌ శావలంకారౌ వురుషుడును ల్మణో వేతమయిన గీతవిధానమును గుర్తింప వచ్చును. గీత ప్రయోగమున సమాన క్తుడు కావచ్చును. కాని ఫురుషు గీతము మాధుర్యగుణ విహీనము, శోభను సంపాదింపజాలదు. స్వర గాంభీర్యము "వేరు. స్వర మాధుర్యము వేరు. గాంభీర్యము పార్యమున కనుకూలము. మాధుర్యము గీత్రమున కనుకూలము, గంభీర స్వరశహిత లయిన కొందరు వనితలు పార్యప యాగమున సమర్థలు కావ చ్చును వురుషులకును స్వగత గుణ సంపదను బట్టి కంఠ మాధుర్యమును కూడుకొనవచ్చును. ఇట్టివారు లోకమున నుండకపోరు, ఇట్టిదిది (పకృతి విపర్యయజనితము. తావన్నాతమున నది కేయము కాదు. ప్రకృతి విప ర్యాసమున గలిగిన నట్టి స్థ్‌ియు నలంకారముగ నె యుండును. ఇట్టిస్థితి చాల యరుదు, క్వాచిత్క_ మాగా నుండును. అంతట సుగోచ రము కాదు. 3౬౭. (ప్రాయేణ. దేవపార్థివ సేనాపతిముఖ్య వురుషభవనేసు స్రిజనకృతాః 1పయోగాః భవంతి పురుషన్వభావేన సామాన్యముగా దేవ హెర్టివ సేనాపతి ముఖ్యులయిన వురుమ (వముఖుల భవనములందు శ్రీజనులు వురుమస్వభావమున నాచరించు (ప్రయోగములు జరుగు చులకును. ఇట్టి నన్ని వేశములందు శ్రీలకు ఫురువ స్వభావము ప్రయోజ్యము. అట్లు (ప్రయోజ్యమును శ్రీ లవశ్యముగా (ప్రయోగింపవలసియున్నది. న్వర్గమునం దట్టి ప్రయోగము (పచుర తరము, ఇంద్రసభలో లక్సీ శ్రస్వయంవర ప్రయోగ నమయమున నూర్వశి వచనక్రమము మారినటు కాళిదాసు సూచించియె యున్నాడు స్వర్గమున "జేవభవనమున రంభోర్వశీప్రభృతులం దిట్టి నాట్యము 1పతిష్టితమని గుద్తించునది. అట్లది (పతిస్టితమై న్వర్షనాట్యనున్న ప్రధతో నుంకుటయెకాదు. అట్టివి మానవలోకమునగూడ స్యుపతిష్టా తము కావలెను. రాజుల యంతఃవురములందు నది (ప్రచలితము శానలెను, ఈ రమ్యుతను భావించి యాచార్యనటులు నముచిత

(వకృతివికల్పుయు తిగజా (పయత్నము స్వీకరించి యంగనాజనమున నీ విధానము నుపబేశింప వలెను. “ఉప బేష్టవ్యంగ” ఉప చేశింపవలెనని విధిమ్యాత మె కాదు. ఇది యుపబేశింప శక్యము. శక్య్యోప దేశ మిది ప్రయోగమున నవతరింప వలెను. వత ఎ రాజ [పపయోగశాలలో మాలవికకు నాట్యాచార్యుడు గణచా సుప టేశించి పదర్శనము కావించినాడు. 3౬౮. న న్వయం భూమికాభ్యాసో బువైః కార్యస్తు నాటకే స్రీము యోజ్యః (పయత్నేన [వయోగః పురుష్మాశయః 3౬౯. యస్మాత్స్వభావోపగతో విలసః స్త్రీమ విద్యతే తస్మాత్స్వభావమధురనుంగం సులభసొష్రవం ఫురుషములస బుధులు బుధులగు ఫురుములు నాటకమున స్యయ ముగా భూమిశా (పయోగ మొనరింపరాదు వురుపాశయ (సయోగ మును వారు ప్రయత్నపడి (్ర్రీలయం బే యోజనము చేయవలయును. వురువుడును భావబుద్ధి న్యాశయించి భూమికా న్యాస మొవనరింపదగునని భావితుశేమో 1! అది యుక్తము కాదు, స్వభావోపగతమయిన విలానము శ్రీల యందుండును. వురుషులందుండదు, వారియందున్న నది (పకృతిప్‌ప ర్యానకృతము. క్యాచిత్కము. ్ర్రీవిలానము స్వభావ సిద్ధను కనుకనె స్వథావమధుర్నమైన యంగమును వారలకు సులభ సౌష్టవము ఫురుషనంబంధి లలిత వస్తు వతిహృద్యముగ నె తి భాసీంప వచ్చును. అది సౌష్టవనంభఛృతమై యుండవచ్చును, అది యలంకార మగును. అంతమాత్రమున నది యిట్లు (పయోగమౌర్షమున ప్రవేశింప దగదు. ఇందు తెలియతగిన [వరనూగ రహన్య మొకటి కలదు, 380. (పయోగో ద్వివిధత్చైవ విజ్చేయో నాటకాశయః నుకుమార _వ్రధావిద్ధ్దో నానాభావరస్మాశయః 38౧ నాటకం న్నపకరణం భఇాణో వీధ్యంక వివ చ జ్టేయాని. నుకుమారాణి మానుపషై ర్మాశికాని తు 36౨. నుకుమార పప్రయోగోఒయం రాజ్ఞామా మోదకారకః శృంగార రనమాసాద్య స్త్రీణాం తత్తు 'ప్రయోజయేత్‌ 383. యువ్జోద్దతావిదకృతా నంరంభారభటాశ్చ యే న తే స్రీణాం [పక్క్తవ్యాః కర్తవ్యాః పురుపైర్డి తే

౨౬౦ నాజ్యవేదయు

38౪, యధావిష్దాంగహారం తు భేద్యాభేద్యాహవాత్మకం

మాయేంద్రజాల ఐహులం పున్తవైపధ్య దీపిళఈం

38%, పురుషప్రాయ నంచారమల్ప స్రృకమధోస్థతం

సాత్వత్యారభటియు రక్తం నాట్యమావి స్టనంజ్ఞితం

38౬. ఢిమః నమవకొరశ్చ వ్యాయోగేహామృగౌ తధా

ఏళాన్యావిద్దనంజ్ఞాని విజ్జేయాని ప్రయోభిః నాటకాశయమయిన (ప్రయోగము ెండువిధముల నున్నది. సుకుమార్యపప్రయోగము మొదటిది. అవిద్ధపయోగము "శెండవది, రూపక భేదమున నీ (ప్రయోగ దై్యావిధ్యము సంగతమగును, ఆసియ వమానుసారమున తశ్చయోగము నముచితము, ఈ సుకుమా రావిద్ధ ములు శ₹ెండును నానాభావరసాశయములు, నాటకము (పకరణమను భాణము వీధి అంకము అను నివి సుకుమారపయోగను కలవి, మాన వులు ఏని ననుసరించి యాశ్రయించి సుకుమార(ప్రయోగమును గుర్తింప "జేయవలయును. ఈ సుకమార (ప్రయోగము రాజుల కామోాద శారకము., సహృదయుల కందరకు (ప్రమోద సంపాదకము స్రీలకు నంబంధించిన శృంగారరసము నొసాదించి సుకుమాూరప్రయోూగ మును నిర్వహింపవ లెను. యుద్ధోద్ధ తా విద్ధకృతములు సంరంభ నమారభట ములు కలవానిని ్ర్రీలకు కూర్చరాదు. వానిని ఫురుషులె యాచరింప వలెను. అవిద్ధములయిన యంగవోర రీతులను (శ్రీలాచరింపజాలరు. భీద్య ఛేద్యాత్మకములయిన యుద్ధములతో నుండువానిని శ్రీ లొన లింపలేరు, ఫురుషులె యొనరింపవలెను,. మాయేంద్రజాల బహులములను (స్రీలకు హూర్చరాదు. సముద్ధతాంగపోర (ప్రయోగము (ప్రహారప్రాయ ములయిన యుద్ధరీతులు మాయాపయోగములువుస్త నై పర్య దీపితే విధానములు వురువులకె కూర్చదగియున్నప్‌, సాత్వ త్యారభ యుక్త మయిన నాట్య మావిద్ధమను "వీరునకు తగియుండును., అందు పురుషుల నంచారము బహుళముగ నుండును, శ్రీ లల్బముగ నుందురు. సముద్ధ తముగా ముండును, డిమము నమవకారము ప్యాయో *ము ఈపహోమృగ మను నివి యావిద్ధసంజ్ఞ కలవని ప్రయోక్తలు గుర్తింపవలెను. ఇట్టి యాూవిద్ధముల [పయోగమును "బేవ దానవ రాతసు లనుసరింపవ లెను. శర్య వీర్య సమన్వితులయిన యుద్ధతపురుషు లొనరింపవ లెను. ఇంత

(6వకృతవికల్పయు ౨౬౧ చజు కుపపాదితమయిన యీ విభానమున, “సామాన్యముగా గేయము శ్రీల పకృతి యని, పురషులకుపాఠ్యవిధి (పకృతి యని ఇెప్పినట్లయి నద శ్రీ వురువుల కిట్లు శేయ పాఠ్యము లయత్నే సిద్ధములగు నేని నాట్యాచార్యుడు ప్రవర్తి ౦ప జేయు గుణనికాభ్యాన వ్యాపార మున నేమి ప్రయోజనమని యాశంక కలుగవచ్చును. కాని నాట్య విదు డసపమత్తుడై. నిరంతరము త_త్తదనుకూలమయిన యోగ్య (యత్న _ మొనరింపవలెను. యోగ్యప్రక్రియ లేకపోయినచో భావరససౌస్టవ 'మేవూ(తము నుదయింపదు, ఆయా స్వభానము లయత్నసిద్ధములయినను వానికి తగిన ఫఖావ రన సౌహ్టవ నంపాదన మునకైై నాట్యవిదుని గుణనికాభ్యాస మౌావశ్యక మె యగును, అందున న

ళ్‌ సంగీతపరి శ్లేశోనిత్యం (పమదాజనన్య గుణ వవ” నంగీలమున పరిశ్షేశము నిత్య మనుభవించుట [ప్రమదాజనమునకు గుణమె యగును. నాట్యాచార్యుని శిమోభ్యాసపాటవమున మధురత్వ మలవడును. కలాభ్యానవీశేషమున స్వాభావిక కర్మ_శత్వమును పోవచ్చును. కాన సాట్యవిదుని గుణనిక యావళ్యకము, అందుచే నాట్యాభ్యాస మపేవీతము. తత్రో త్సాహనముచితము. 388. [పమదా నాట్యవిలాసై (భతే రోత కునుమై ర్విచిత లావణ్యం కామోపచార కుశలా భవతి చ కామ్యా విశేషేణ నాట్యవీలానము కుసుముపవాయము, వయోవతి వనిత నానావిధ ములగు నాట్యవిలానములు కోలదగునేని విచిత్ర లావణ్య శోభా రమ శీయ యగును. కుసుమశోభిత ఫున్నవిచ్చితమై కామోపచార. కుశల యగును. కామోపచారము లొనర్చ నమర్ధయగును. తదుపచారనము లచే నేర్పుగా నేవ్యమానయు నగును. కావున నె యామె విశేన కామ్య కాగలదు. కమనీయ కాగలదు, ఆమె చేస్టానర్వస్వ ముత్తమ శృంగార సూచకమై యామెకు ను_త్తమత్వ మతిశయింప జేయును. ఇది యంతయు నాట్యా భ్యాసవిశేషము కావున శిత్షణ మావశ్యము. ఇది యంతయు నాట్యాచార్యని గుణని కాతిశయము, 38౭౮, గీతం వృత్తం తధా వాద్యం ప్రస్తారం గమన్మక్రియాం శిష్యనిష్పాదనం చైవ సషడాచార్యగుణాః న్నృతాః

౨౬౨ నాతట్యవేదమయు

38౯, వీతాం పంచ యొవేత్తి స ఆచార్యః (పకీర్తితః

ఊహాపోహే మతిక్చైవ న్మృతిర్మేధా తదైవచ

ఇది నాట్యాచార్య స్వరాపము. ఇది నాట్యాచార్యుని లత ణకు, “నస్వయం భూమి కాన్యాసో బుధైః కార్యస్తు నాటక అని చెప్పితిమి, నాట్యాచార్యుడు ప్రయోగ మొనర్చకపోయిన-వో నిక నాట్యాచార్యుడు గుర్తింపవలసినది యేమి యున్నది. అతడు నాట్య బుధుడగుట యేల ? అని సంశయము కలుగవచ్చును. నాట్యాచార్యున కారుగుణములుండవ లెను, ఇవి యాచార్యగుణములు, ఇట్లుండుట సం్యపదాయ ప్రసిద్ధి. గీతవిదుడు కావలెను, వృత్తవిదుడు కావలెను. వాద్యవిధుల 'తెలిసియుండవ లెను. ప్రస్తారము తాలవిధి, దాని గ్తుర్శింప వలెను. గమన్మకియలను తెలియవలయును. శిష్యుల నిష్పాదింపవ లెను. ఈ యారు నాచార్య గుణములు. స్వరజ్ఞడై యంగహార క్రియా విదుడై చతుర్విధాలోద్యకశలుడై తాలజ్ఞడ్లై లోకోపకారవిదుడును. కావలెను. నర్హకిగమన మొనరించునపుడు [క్రియాంకమున నెట్టిగతి యున్నదో చక్కగ గు ర్రించిన నె యుపచారకౌశల మాతనికి లభించును. ఈ సిరూపితవిశేషములు లేకపోయినచో నాట్యాచార్య నామమాత్ర మేని రారాదు, అది లభింపదును. ఊపహోదులు నుండవలయును. ఇవి యుండి యవియున్న-నో పృవ్యబలముంకును. పృషస్థ్రపాతులగు నూహా దులు నాట్యాచార్యు నుత్క్బృస్టు నొనర్చగలవు. కావుననె వానిని వేరుగా చెప్పుట యయినది. ఉఊహాదులు గుణములు, నాట్యాచార్యుని (పజ్ఞాప్రాభనముల వెలయింప జేయగలవు, ఊహ మపోహము మతి స్న్పతి మేధ తెలిసినవాడె యాచార్యుడు కాగలడు. ఇందూహాదులు సాం కెతికములయినను లోక సిద్ధములు, “ఊవా?== అను_క్తన్యకల్పనం అవోహః జ అను _కృన్య _ అనుసరణం” చెప్పనిదానిని కల్పించుట యూవాము. చెప్పనిదాని ననునరించుట యపోవహాము. రానున్న యంశము నవగాహనము చేసికొనగలుగపనది మతి. పూర్వోన్నేమ రూపమయిన (పతిభ; పతిభావికానమునకు పూర్వసమయముననుండు సమున్మేషముస్మృతి, ఉపదిస్టాంశము నావిస్ఫురింప జేయునది మేధ. ఈ గుణపంచకమున్నచో గురువుప చేశించినవిషమయము వెంటనే

(వత్సతివికల్పయు ౨౬.3 (గహించు శక్తి కలుగును. శిష్యుల నిష్పాదించుట పరమావశ్యకము. శిష్యాశయానుసారమున నుపడేశ్య ముపబేశించుట సంప్రదాయనవిదు లకు నమ్మాతము కాదు, శిష్యత్వసిద్ధికి నముచిత శిత్స్తణ మావశ్యకము. నాట్యమనునది చేష్టా భాపాత్మకమయిన సంప్రదాయ విద్య. గురు శిమ్య సంప్రదాయము సముత్సన్న పాయమయినచో నాట్యవిద్యా విశే మము దుర్వివేకముగును. కావుననె శిష్యనిప్పాదనమున గుణ (పఖ్యాపనోద్యమము ప్రగల్ఫింపగలదు, శిషఘ్యస్యరూపము 3౮౦. మేధాన్నృతిః గుణశ్లాఘారాగః నంమర్త _ వీవచ ఉత్సాహశ్చ షడేవైతాన్‌ శిష్యస్యాపి శుణాన్విదుః శిష్యునకు శిమ్యత్య మాపాదింపగల గుణము లారున్నవి, మేధ, న ఖతి, గుణశ్రాఘ, రాగము, సంఘర్ష ము, ఉత్సాహము అను నీయారు శలవాడె మంచి శిష్యుడు కాగ లకు ఇతరుల గుణముల శ్లాఘీంపకలవా డగుట యావశ్యకము. కాకున్న తలా పాండిత్య మేర్చడదు, శిష్య నకు నహజముగా నాట్యమున రాగ ముండవలెను, అన్య ప్రయో చనమునశై_ నాట్యము 'నేర్చికొనుట నాట్యారాధనముకాదు. నాట్యము నాట్యమనియె యభ్యసింపన లెను, నాట నన్‌ మ్యునకు నంఘర్ష ముండు టయు నావశ్యకము, నాట్యశిష్యు డొకడు ర నాట్యశిష్యునితో సంఘర్ష పడవచ్చును. ఆసంఘర్ష మునం చేదో యన్యప్రయోజన చింత నము. తగదు. అన్యాభినంధిత్‌* నట్లు (సవ్తింప రాదు. కళామయాంళ మున సంఘర్ష ముద్దీపితము చేసికొన రాదు. అనుకారములో ననునరణ ములో నంఘర్ష ము "పె్టళొనవచ్చును, అట్టిదె నాట్యమున నమధిక మయిన ప్రతిపత్తిని కూర్చగలదు. శిష్యునకు నవ నవోత్సావా మావ శ్యకము. అతడు నిర్వేద పడరాదు. అపసన్నుడు కారాదు, తీన యభ్యానములో నాట్యారాధనమె యాతసికి సముషెష్టముకావలయును అది యిట్రిది శిష్య గుణ సంపత్తి. ఇది శిష్యుశీత ఇది యంతయు సావ ఛానముగ గుర్తించి (పయోగాఖిష్ఞలగు నాట్యకోవిదులు నానా భూమికా వికల్పనమును శ్రద్ధగా నొనరింపవలసియున్నది, ఈ పకృతి

తలల నాక్యు చేదమయు వికల్ప (పశర ణార్ధమంతయు (పయోగవిచత్షణులకు (పతిపాదనీయ. మైనది. దీని గుర్రించిన పిము శు సిద్ధుల స్వరూపమును గుర్తింపవ లెను పధానముగా సిద్ధులు "5ండుపిధము లె. అయిన నందవాంతరములయిన భేదము లున్నవి. కావుననె సిద్ధులు బహు (ప్రకారములు. ఈ నిరూవిత (పకృతి భూమి వికల్చ్బ్ప నువగత మయినచవో హృదయాదరణీయ భావా త శక్‌ మయిన రాగము మహనీయ నాట్నమున నుదయించును. అది యొక నాట్యమహీమ. అది కలిగ నటన బ్షీతసులు నిత్యము రాగవంతు. లగుదురు, శివీకృతులగుదురు. ప్రయోగసిద్ధి

నాటకా,శయము లయివ సిద్ధివి శేషములు కొన్నికలవు, వాని నిక పవచింపవలెను, [ప్రయోగ నర్వమంతయు సిద్ధ్యర్థ మె యనుట. సర్వదర్శనము, (ప్రయోగము సిద్ధ్యర్థముననె సంపతిస్టితమెనది. సిద్ధ చృతో సర్వసం యోజన ముండవలయుటయు నిదివరలో నిరూవితము. ఏ యే యభినయమునం చేది యేది యోజితమయిన నది యది సిద్ధి శాంమోకృత మె యనుట స్పష్టమె యయినది. అభినయములను (పసా రించి సిద్ధిపర్యంతము నిరూపించితిమి,. అభినయముల నుప కమించి నవుడు నుపాంగాభినయముల [పనంగమునను సిద్ధి కామనసూచిత మె. యయినది. అభినయముల నన్నిటిని సమానీకరించుటకై 'మేలనికా నంపాదనాత (| సామాన్యాభినయ (పస కిలోగూడ సిద్ధియె ఫలమగుట ప్రదర్శితమయినది. వొ జై పధ్యాంగసనంభవములయిన యభినయము లన్నియు ప్రయోగజ్ఞుడయిన నాట్యవిదుడు సిద్ధికాముడైై నాటకమున ఏ యోగింపవ లెనని చితాభినియ పన కిలోగూడ నిరూపితమయిసది.. రనభావ (పభుట్టమునందును సిద్ధియుద్దిష్టమయినది, కాగాగసిద్ధి యీమి? ఎట్టిది ౯ యని జిజ్ఞాస కలుగుట ప్రస్తుత ముచితమె యగును, అదియె (ప్రనక్త (పదర్శతి మయినది. “సిద్ధి ర్నామాసాధ్య _పయోజన నంప త్తి అసాధ్యవమగు ప్రయోజినము సంపన్న మగుట సిద్ధి యనదగు ననిరి. ఆ. సిద్ధి నటులకు కావలెను. సామాజికులకును కావలెను, నటసీద్ధిని జెప్ప వలినా+ సామాజిక సిస్ధ్‌ని నిగూవింపవ అనా? అను నాశంకా నమాధిగా

౩౪] (వతృతివికల్పయు వమన 3లొరి సిద్ధీనాం తం "పవక్యామి అక్షణం నాటకాశ్రయం యస్యాత్రయోగః సర్వోఒయం సిద్ధ్యర్దరి వం్యప్రదద్శితః నాటకాశ్రయమయిన సిద్ధుల లతణము చెప్పెదను, ప్రచా గము సర్వము సిద్ధ్యర్థమనుట నిరూవిత మె కడా! సాదూజిక సమా (శ్రయమయిన సిద్ధుల లక్షణము జెప్పవలెను, నటొాశయమయిన సిద్దుల లవణము చెప్పవలెను. కాని ప్రకృతము నాటక్మాశయమయిన సిద్ధుల లఅమణమునె వెప్పుదునని భరతొ కి, ఇతర మివుడు నికూవింపననియు తద్భావము. నాటకాశ్రయమను నిచట నాటకపదము నటపరము, “నట్లు తీతి సట. ఈ (ప్రయోగసనమయమున నె సౌమాజికాశయనిద్ధిలయణ కులచెప్పరాడు ? తత్సమాధానమో యు _క్తళాన్ట్మము.. తదభిశాయ మిట్లు నసంభావ్యము, సామాజికసిద్ధ్యర్థమయిన 1పయోగ నంతయు సిద్ధి పర్యవసానమున నె యుండును. ఇట్లు ప్రయోశ సొెశేమణభాగమునం థె సామాజికసిద్ధి " విశ్రాంతమగపను. “ విశేషణ భాగమునందు. వి.శాంతి యనునది మామాంసాశాశ్ర్రృమునందు ప్రసిద్ధముగ- చున్నఢి- విశేప ణాంశ విలీన కల్ప మయిన. విమయమును పృథకుబ్రంజా నిరూవింప నక్కర లేదు, విశీవణ విజ్ఞాన ముదయింళున పిమ్మట వే విశేన విజ్ఞాన ముదయించుట లోక కాశ్రుసిద్ధమై యాన్నది, * నాగృహీలతవి' ప గాబుద్ధిద్వి శేమవ్యముపసం(క్రామల్‌” యని న్యాయసూ క్షి, నట ప్రయో గమునండు సామాజికనిద్ధి విశేవణవీధమున నున్నది. ముందుగా సామాజికసిద్ధి సంగృహీతనం భావితమయివనే నటప్రరయోోగము. సుగ్భ హీత మగును. గర్భరహస్యముగా నభివ్య కృమగు సంశమును (పకృ తమునండు స్ఫురింప జేసికొనగలరు. అట్టి స చేతస్పిద్ధి వున ర్య్వాచ్యము శాదు. “దండీ వురుమశి యను వాక్యమున విశేషణనుయిన దండి సదమున దండము గోచరము శాగలదు. అది మనుజుల వాచ్యము శాదు. విశేదమణభాగ విఖాంతమును మజల పెప్పుకుల? ఇళ్లు “ లోపితోణపాః బుత్విజః ప్రచరంతి” ఆకుని యాగీయ. వచన ఇుకటి యున్నది. ఎజ్టని యున్లీమములు (రలపాగలు) కల అుల్విళ్కు.. లగ్నిపరిశ్రనుణ మొనరించుచున్నారనుట యిందలి విశేమనజ, ఇందు బుల్విష్క_లకు “ లోహితోస్టీమ * పదము విశేమణము. ఈ ఖాక్య

తటస్‌ నాఖ్యవేదమయు మున బుత్విక్ర్రచరణము విభధేయమా 1 లౌహిల్యము విధేయమా? సోప్టీషత్వము విభేయమా! లౌహిత్య విశిహ్లోఫ్టీ షత్వము విధే యమా! యని మొమాంనకు లనేక విధములుగా నిందు వికల్ప ములు పలికినారు. ఇందు విశీషణభాగము నందు లౌహీత్యము సోన్టీమత్వము. వి(శ్రాంతమయినది. వికేమణవిభాగ విశాంతమును ెప్తుకుల 1! వాళక్యమునం దొళటియే ముఖ్యముగా విహిత మగును. (ప్రళృతనాట్టళధలో నాటకాశ్రయ (“నటాశయ ”) మయిన సిద్ధియే ముఖ్యవి ధేయము. అదియె వివవీతము. ఈ విధి వీధానమున నీ యర్థము లభింపగలదు, నామౌాజిక సిద్ధి కూడియున్న నే (వయోగము నప్రయోజన మగును." సామౌాజికాశ్రయసిద్ధి ననున రించియే నాట్య ముదయించినది. సామాజికో ధ్రేళమున నే నాట్యో త్పత్తి యనుట పూర్యమె స్పష్ట (ప్రతిపాడితము. ఈ నాట్య వేద సమా రంభ (ప్రకరణ ్రఘట్లమునంబే “ నవేదవ్యవహోరోయం సం(శ్రావ్యః సర్వజాతిషు * వేదముగా వ్యవహారింపదగిన దీని నందరకు విన్పింప శాదని నిరూవితమయినది. అది యొక యాబేశము. అది ప్రయోగ దర్శి అందున నె సొమాకిక సిద్ధి పూర్యమె నిదర్శితమయినది. అన్య పాసప్తము పూరగపా_ప్తము వునరి భేయము కానక ఫార లేదు. సామా జిక సిద్ధి వయోనీవయాంగ నాంతటీవము. నటప్రయోగమునం చాసిద్ధి యపరహార్యముగా నవశ్యముండవలసియె యున్నది. అదిలేక వేరొక సిద్ధి యుండదు. కావుననే యిందు నటసిద్ధినె చెప్పదలచితిమి, సామా జిక్‌సిద్ధి సటుల కభినంహితమయిన ఫలటప్రాప్పి స్యరూపముననె యుం డును, సామౌాజిక సిద్ధి (వ్రీవ్యోత శకము. నస్యాభివృద్ధికి సర్వనిదాన చుయిన (వ్రీహిధాన్యము సర్వమూలము. అక్షై యీ సామాజిక సిద్ధి, ఇది పూర్వస్థానమున నె నిరూవీతము, ఇవుడు వునర్నిరూపణమేల ॥ సామాజిక సిస్ధి మానుషసిద్ధి యనవలెను, సామాజికుడు నమూన వుడు. ఆతడు యాసిద్ధి నభిసంహిత మొనరించుకొనుచున్నాడు, సామాజిక సిద్ధి మానుషసిద్ధి యనుట యాపాతవచనను, సావకాజికుడు శీనలము మానుషసిద్ధిసంవలితుడుగ నె యుండడు, అతని యా మాన ప్‌సిద్ది స్వస్వరూప సమాప్తి వర్గ ట్రహ్మాచారిణి యగును, నిర్విమయ

(వ క్భో తిఎవిక ల్ప్ర యు త౬ఒతి మయిన స్వకీయపరమానందావి ర్భావము చే నాతని కట్టి స్వరాపసమా పత్తి కలుగును. సామాజికుని యాస్వాదములో విషయముగా నుండు గీతాదులు నాట్యాంతర్భాగమున నుపరంజకములుగ నుండుట చే నిమగ్నపాయములె యగును. స్వేతరమును శోభింపజేయునవై తమ స్వరూపము నావిష్క-రింపజేయను, అత్లై నటాదులుగూడ నిహ్న వము పొందుదురు. విషయనమముగ నె యుందురు, నటబుద్ధి యవభాసింపదు. అది విస్మృత మె యగును, నటులం దారోవితమయిన రామాది రూపముగూడ నకించిత్క_ర మె యగును, రామాది (పత్యయమునందు "జీళశకాలాది నిర్యం్యతణమున్నది. అది సామాజి కాస్వాదమున నుపకారి శాదు. ఆస్వాదమున నది విమయముగ నుండదు. రసాస్వాదములో బేఠకాల నిర్యం్యతణ మసంభవి యని పూర్వము బహూపపాదిత మయినది. (పకృతముకూడ నముపా_త్తమయినది. ఇట్టి యీ మానవ సిద్ధ్యంశముకూడ నిరతిశయ శాంతిలో న_స్తంగమిత మగును: ఇశైు యనుట నముచితము, “న్వంన్వంనిమి _త్తమాసాద్య శాం తాదుత్చద్య తే రన” స్వన్వనియతమయిన నిమిత్తము కలుగగా రసము సర్వము శాంతము నుండి యావిర్భ్శనించుటను రసాతు శైలు "తెలియ జెప్పీరి. శాంతము నమస్త రనప్రళృతి. సామాజికుల మానుమసిద్ధ ఫ్రతోము శమ సిద్ధిలో పర్యవసించును. ఇట్ల వివృతమయిన సామాజిక సిద్ధి శాస్ర రహస్యార్థము.

భట్టనాయకు డీ యంశమున నిట్లు వాకొనినాడు. “పథధానసిద్ధి భాగము నందు శేయములన్నియు నంగము లగును. అక్షై సర్వసిద్ధు లుపయోగించును. సిద్ధిపదవి యెట్హిదెనను సోపొనపదపం క్రిరూపముగా మోతున్పర్శ కలదగును. ఈ సోపానపదపం క్షి మోతున్చర్శకలది కను కసె రహస్యార్థమని బుములు సంథావించిరి. తాల మాన కృతమయిన శాశ్ర్రమున నీవిమయమును బుషులు ప్రకటము చేసినారు. ఈ బుషీ సంభావన మె దీని (ప్రాశస్త్యము నుగ్గడించును.” అని రససిద్ధికి మానుమ సిద్ధి నవాకారి యుపకారి యగును.

సిద్ధులు శండు, రెండవది దై వసిద్ధి. ఇది (ప్రస్ఫుటము. ఇది వురుషార్థ వ్యుత్పత్తి లయణము ఇదియు నిదివపరలో సిరూపితము.

తపం నాటఖ్యవేదయు *థరో థర్మపవృత్తానాం శానః కామోపససేవినాంో మొదలగు నాట్యఫలముల నిన్లేశములో నిడి ప్రదర్శితమయినది. కావున సామా జికాశయసిద్ధిని వేరుగా (ప్రకృతము నిరూపింపవలసిన యావశ్యకత లేడు. నటాశయమైన సిద్ధినే సిదూవింపవలసియాన్నది, నటసిద్ధియే _ పకృరతు పతిపొద్యమై యున్నడి అఆ నటసిద్ధి నమ్యుక్ష (యోగ. .విద్బ త్తి రూపను, నటుని పప్రయోగసిద్ధి యాస్బారడమున నుపయోగిం చును, ప్రయోగనివృ త్రి లేకవోయినచో నాట్వధర్మ మె యుండదు. అది లేకున్న సిద్ధి కలుగదు. (పయోగనివృత్హి యనునది కూడ సామా న్యాభినయములోతి శచ్యు శమ సి గు ర్రింపవచ్చును. చక్కగా సామా స్యాభినంచజి నివృన్నమయినచో సుప్రయోగనిష్పత్తి కలుగును, చూనుష.సిద్ధి నిర్వచన మొనరించుటలో నిడి గూఢమయిన పరమార్థము, చునుక్యునిష్పాదితమయినది కావున మానుషము. అండును స్వతః ప్రతి భాన మాహాత్మ్యమును పరకీయ (పోత్సాహన తారతమ్యుమువలన సము చెితమయిన (పతీ భాన(ప్రత్యయబలమునను ఆది మానుషమగు చున్నది. (ోత్చాహనబలమున నవ్రబోధ్యపబోధము ప్రసిద్ధముగ నే గోచరించు . చున్నది సొగరలంఘన సమయమున నాంజ నేయుని జూంబవదాదులు పో త్సాహనమొనరించి దూశకించిరిగదా ! ప్రో త్సాహనమునందున్న విశేనము మూనుమయత్న విశేషము సూచించును. అట్టిది మానును సైద్ధి యయినది. దీనిలో (పోత్సాహనము వాచికముగా నుండును, ఎెచికపోత్సాహనములోని విభాగములను సవికేషముగా గుర్తించు టయు నావశ్యకము. అభినందనీయముగా నభినయించినవుడు సామా జికు లహో ! అందురు. తద్భావ భావితులయిన వారి ముఖమునుండి

• అపో! * వెలువడును. ఒకప్పుడు శోకప ర్యాకులావస్థావి శేమమును సముచితోముగా నభినయించినపుడును తేద్భావ వై వశ్యమున జూలిపడీ “కష్టం” అందురు. ఇట్టి వన్నియు వచసా ప్రదర్శించు ప్రో త్సావహానములు, _ వచసా (పోత్సాహనమె కాళ సాత్త్విక ప్రదర్శనమునగూడ పోత్స్చా వానమున్నది, ఒక డొక డాసందబాప్పములు కలవాడగును, మరి యొకడు కన్నీరు "పెట్టును. ఫవులకితుడగును, అన్సై _న్తంభించి పోవును, శంపనూనుడనును, కట్టి వన్నియు న శ్వచేష్టలు ఓని దర్శనయు మనసా శూరా ఫలము. 'శ్లీక్లి 'యభినఆటోన విశేకు 'చుభినందనీయనుగును. శరీర

(క్ళతిఎికల్పయమయు అ౬లా వ్యాపారమున గూడ (పోత్సాహనమున్నది. చేతులు తిప్ఫి ఘూతులు తిప్పి మెడలు వంచి యటు నిటు కదలి నిలబడి ప్రోత్సాహన మిచ్చు వారుందురు. ఇవి యన్నియు ననంత భేదముల నుండును, న _త్వదర్శన మంతగా గోచరింపదు. శరీరవ్యా వారములు స్ఫుటగోచరములు వచో వ్యాపారమునందు పరిగణనీయ ,పభేదములు కొన్ని కలవు,

౧ మధ్యమారూప త్యత్చరోహోత్మకము

న సామావ్య వైఖ ర్యాత్మకము

3౩ వైఖరీ _పరోపహోత్మ్శకము

ఈ విశేమ శశ్చాత్మకమూ- వెరీ స్యభావము

౫ ఆవేళోచిత ఏశేష _వెఖరీ రూషము

౬ తత్ర్రబంధాత్మకము

2 తద్వి చ్చేదరూపము

వీని న్వరూపాలాపము నీ విధముగా గుర్హించునది. పరా

పశ్యంతీ మధ్యమా వై ఖరీ రూషమున వాక్కు, నాలుగు విధములు. పరావాక్కు ప్రతి భామయి పశ్యంతి శాబోవు శాబ్దనృష్టినంతటిని ఇూచునది. మధ్యమ వై ఖరీవాక్కు.న శాదమూ లము, అదిస్యరము లందు మధ్యమారూప మన్పష్ట భానము: నుండును: అందుననె సృష్టతవై మధ్యమా స్వరూపమువకు (ప్రరోహాత్న్మకస్థితి యావశ్యకము, స్వరముల సముదీరణమున నిది స్పష్టత పొందగలదు. లెండవది సామా న్యాత స్‌ మయిన వై ఖరి ముధ్యమా ప్రరోహాత గకస్థితి కన్న నొకింత _న్ఫుటము స్పష్టముగై (ప్రోత్సాహనము సూచించును. వై ఖరీ ప్రరోవా రూపమయిన మూడవ యవస్తలోకూడ శబ్దములకు నియతమయిన చిశిష్టాక్సతి యేర్పడదు. వై ఖకీన్యభావాత్మక విశేషశ'బ్టాత్మక చతుర్గా వస్థలో నియతేములయిన వి శేషశ్‌బ్బముల గూడిన (ప్రశంసా (పోశ్సావా నములుండును, ఆవేశోచిత విశేషవైఖరిలో నాలాపసంలాపాత్ళక వచోవిశీపుములు సంగతము లగును. తత్ర్రబంధ మారవస్థితిలో నుండ తవ్విచ్చేద మవలతరస్థితిలో సం్ష్వప్తమగును.. ఇట్లు వచసా ప్రోత్సా వానముండును,

౨౭౦ నాట్యవేదయు (వయోగసంలగ్న మానసుడైై నటు డభినయించునఫవుడు సహా, దయ సామాజికు డంతన్పంతుష్షుడై_ తదావిపష్కా-ర యోగ్యమయిన స్మిత మొనరించును. ఆ స్నిత మాతనిలో నంతస్సంజల్బ స్వరూపముగా నున్న మధ్యమా వాక్కును సూచించును. సంవితృ్సంబంధి యయినః సుందరస్పందము హోకవికాసానురూపమై యుండును. అభిజ్ఞలిట్లనిరి. కని శలేం వ్యాంతస్సంజల్పరూపాం మధ్యమాం సూచయతిో “నంవిదో హి పహోనవికాసానురూపః సుందరస్పందః * స్మితముతో నంభావించు రీతి రూపకములందు గోచరించుచునే. యున్నది. ఫులకాదిరూపమున సా_భ్ర్యికముండును గావున నది యక విధ మనుటయు సంగతము, శరీరవితారము రెండు విధములు. ౧. అభిసంభానకృత నికారము ౨. అనభినంధిపూర్వక వికారము. అనభిసంధిపూర్వక్‌ మయిన ఛరీరవికారము హఠాత్తుగా రంగ శాలలోని: యాననమునుండి లేచి నిలబడుట మొదలగు వానివలన న్పష్టమగును. అభినంధానకృతమయిన శరీరవికార మనేక విధముల నుండవచ్చును. ఒక డు_త్తరీయమును పై శెగురవేయును. అది లేకున్న నట్లుగాకున్నను చేతులెత్తి యూవు లూఫవును. _వేళులు కదలించును. ఊన్ధ్వాంగుళి కరణాదులచే శరీరవికార మావివ్యృ-రించుట లోకమున "నున్నది. ఈ విధముగా మానుషీ.నిద్ధి పది విధములుగా నున్నది. వాచిక మేడు. విధములు, సాత్తి స్‌ మేక విధము, తారీరికము ెండు విధములు. ఇట్లు దళ విధముల నున్న మానువీసిద్ధి యచట నచట (ప్రయో గాచి త్యానుసారమున నింకను భేదములు కలదై కన్పట్టును. నటులకు గలుగు (వయోగసిద్ధి తమ తమ (ప్రతిఫాన తారతమ్యము ననునరించి "రెండువ్‌ధము లగును, ఒక్కొక నటుడు (పతిభాప్రతిభానము కలవా డయినను ఒక్కొక నాటి పప్రయోగమున మంద ప్రతిభుడగును. (పయోగసిద్ధి తలచినంత రమ్యుముగా నుండకపోవచ్చును. ఒక డొకడు సంభావ్యమాన తిభా (పతిభానము కలవాడె యయినను విఘ్న వాతుడై మందసిద్ధి యగును. ఆధ్యాత్మిక విఘ్నములు కాని యాధి

(“వకృతిఎకల్పయు ౨8౧ చై వికములయిన విఘ్నములు కాని కలుగవచ్చును శరీరాదిగత మయిన వ్యాధిరూప్యపక్షోభము వలన విఘ్న ముదయింపవచ్చును, చావ్యాభూతేముల వలన గలిగిన కలకల శఛళ్ధాదుల వలన విఘ్నములు రావచ్చును, భూకంప వాత వర్దాది విఘ్నములు కలుగ వచ్చును. ఇవి టై వాపరవర్యాయములయిన యదృష్టమువలన గలుగును, అదృష్ట ఎేరితములై నంభవించును. ఇవి ఫురుపువ్యాపారనంప్రా 'ప్తములు కావు, అందున నే శబ్బము వోభము లేకుండుటను భరతుడు స్పప్టముగ నికే శించును. అసలు మౌాలికముగ విఘ్నములు లేనందువలన గూడ సిద్ధి శలుగును,. భావాతిశయ నమువేతుడయిన నటుడు నిర్విఘ్నపప యోగ సిద్ధి పొందగలడు, ఈ సర్వము నాసూ(తించుట భరతమునికి సమ్మాతము, అందున నే “సిద్ధి స్తు ద్వివిధాథ్టేయా” యనుట. ఈ సిద్ధి రసమున_ నంగ మగును, నాట్యాంగ మగును, నాట్యాంగ రసాంగమయిన సిద్ధి తుణాంగము, గుణముజు (పధానమున కంగము, ఈ (ప్రయోగిిద్ధి సామాజికాశ్రయమె ఫలముగా నవభాసీంచును.

3౮౨ సిద్ధిస్తుద్వివిధా జ్జేయా వాబ్మనోంగ న ముద్భవా

దైవీ చ మానుషీ చైవ నానాభివ నముత్ధితా

3౮౩. దశాంగా మానుషీ నిద్ధిః దైవీ తు ద్వివిధా నృృతా

నానానత్వాశయకృతా వాజై పధ్య శరీరజా అవసర(ప్రాస్తమయిన నటసిద్ధి "రెండువిధములు, ఈ సిస్ధి వాక్స ముద్భృవము. మనస్సముద్భవము., అంగసముద్భవమని భావింపన మ్బును. ఇట్లు వాక్సాత్వాంగ సముద్భృవమయిన సిద్ధి దై వీసిస్థి మాను. సిద్ధి యని రెంకువిధములు, సిద్ధి నానా ఖభావనముద్భృవము, నానావిధము అయిన భావములను నటుడు (పదర్శింపగా సీసిద్ధ్యదయము నూహింప చచ్చును. మానుషీసిద్ధి దశాంగముగా నున్నది. దై వీసిద్ధి ద్యివిధముః నానాన తార్టశయక, లతమె వాళ్నె పధ్యశరీరజన్యమై సిద్ధి యుండును, శావ్రననె వాబ్శయిసిద్ధి శారీరీసిద్ధి యని దై వీసిద్ధి భీదములు. సెద్ధి వాబ్మనోంగసముద్భవ యని యనుట నర్వాభినయముల శీశ్రీక్రార సంపత్తి సూచితము కాగలదు. అన్నియు మనోరూపములగుటవలన నట్టి సంపత్తి నముచితము, మానుమసిద్ధి దశతాంగమనుటను కొండ రి

తి౭౨ నాళట్యవేదయమయు మానింతురు, దై. పీసిద్ధి దశోంగ నహీతమనుట వారల కిష్టము కాదు. ఈ దశాంగ తొనంబంధ మభినయవిషయమని భావించుట యుక్షము.. పాబ్బయాసిద్ధి, దీనిలో సీ వచనములు వెలువడును. ఈ విధా నములుండును. వాని నంఖ్యాన మిట్లున్నది. ౧ స్నితము _౨ అపపోనము 3, అతిపోనము 5౪. సాధువాదము సీ అభటళోశారము ౬. కష్టవచనము ర్త (ప్రబద్ధనాదము 3౮౪. స్మితాపహాసిని హాసా సాధ్వహో కష్టమేవచ (ప్రబద్ధనాదా చ తధా నిద్ధిర్రయాధ వాబ్మయీ వాబ్బయిసిద్ధి నేడు విధముల గు ర్హింపవచ్చును. వడు విధము. లగు సిద్ధి శంనక విశేషములందు స్ఫురించును. 3౮౫. పులక్రైశ్చ సరోమాంచై రభ్యుణ్ఞావై స్తథైవ చ చేలదానాంగులిక్షేపైః శారీరీ నిద్ధిరిష్యతే వులకము లుదయించుట, రోమాంచములతో నాననములనుండి. లేచుట చేల దానాంగులి వేపమునను వానిచే శారీరీసిద్ధి వ్య కృమగు ననుట నాట్యవిదులకు సమ్ముతము. నటులు (_వేత్సకులం దిట్టి సిద్ధిని సాధింపవలయాను. నటాశశ్రయ: మయిన యీ సిద్ధి నుపలవీంచి _పేశతకసామాజికులు స్నితాదులచే (పతిగహింతురు. అట్లు సమ్మోదావహమయిన సిద్ధి సామాజికులకు. గోచరించినపుడు పైవిధమున (ప్రతిగహ ొనరింపవలసియున్న ది సాదు లెవు డెవు డెస్లైట్లు (పతి_గావ్యూకులో చిరూపించుము. చంఖావింవుడు. 3౮౬ కించిచ్చిష్టో రసో హాసష్యో వృ త్త్యద్భిర్య్యత యుజ్యతే న్మితేన స పర్శిగాహ్యః ,(పేక్షక్రైర్నిత్యమేవ చ ౧, న్నిలము, రంగమున నృల్యే మొనరించువారు శిషనమ్మతే మయిన కించిత హోస్యమును యోజనము. చేసినవుడు (_పేతుకులు నిత్యము స్మితముతో దాని (పత్మిగహింపవలెను. సామాజికులం దుద యించు స్మిత లేఖ నటసిద్ధి కొళ నిదర్శనము,

3౫] (వయోశగనిద్ధ 83 3౮8. కించిదన్పష్టహాన్యం యత్తధావచనమేవ చ ఆపహాసేన తహ్హాహ్యం ,(పేక్షకై ర్నిత్యమేవ హీ -౨. అపహోన్యము : నర్హకు లస్పప్ట్రమయిన పరినిత హాస్య మును పదర్శించివవుడు; చేష్టారూపమున హోన ముత్పాదించినవుడు తదనుకూల పహోస్యవచనము ్రయోగించినవుడును (వేతుకులు నిత్యము దాని నపహోన్య విధాసమున పరిగ్రహించుట నముచితము. ఈ యప హన మర్ధహాస్యమనియు. కొన్నిట నున్నది, తెలాలాం విదూషకచ్చేదకృతం భవేచ్చిల్పకృతం చ యళతీ అతిహాస్కేన తస్గాాహ్యం ,పేక్షకైర్నిత్యమేవ తు 3. అతిహోన్యము : విదూమకుని పసేదము=వచనభంగి. చాని విశేష ముదయించినపుడు _పేశుకు లతివోన్యమున దాని పకిగ్రహింప వలసి యున్నది, అకు శిల్చ్బరచనాక్ళతమయిన చమత్కార ముద యింపజేసినఫుడును _పేతముకు లతిహోస్యమునె యనుసరింతురు.. ఇట్లు వీరు గుర్తించుట విదూపషకనటుని సిద్ధి. 3౮౪, ఆహోకారన్తధా కార్యో నృణాం (ప్రకృతినంభవః యస్టర్మపదనంయు, రం తధాతిశయనసంభవం 3కొం. త్యతసాధ్వితి యద్వాక్యం పయో క్రవ్యం హి సాధక్తైః విన్మయావిస్టభావేమ (ప్రహర్హావేమ చైవ హి ఈ, సాధువాదము . విన యా వేశముకల ఛావముల భావించి నప్పుడు ప్రవాన్రార్థకములగు చాసీని ఫావించినవుడును సాధకులు “సాధు! సాధుగొ పలుకులు పలుకుదురు, ౩జొాం, కరుకోపి (పయోత్షవ్యం కష్టం శాస్త్రకృతేన తు 'పబస్థనాదా చ తధా విన్మయార్జేసు నిత్యశః ౫ అహోకారము :; మానవుల కిది పళ్ళతినంభవము, రనభావ వివశు లయినథుడు వారినుండి యహోళార మయత్నముగ. వెలు వడును. ధర్మ సర్మ పదములతో నది కూడియుండును భెవాతిశయ మున నది నంభవించును, ౬. కష్టవచనము : కరుణనన్ని వేశమునందు 'శాశ్ర్రకశ్పతముగా “కష్టం ! కష్టం” వచనము. వెలువడును, భావభావితులగువారు వివళ చిత్తులై సత్వ్యనము పేతు కై “కష్టం * పలుకుదురు.

అిరిళ నాట్యవేదయు ఓ (ప్రబద్ధనాదము ఏ వీన ్రయార్థి సన్ని వేశములం దంతట నిత్యము నాదబహులములయిన వచనములు వెలువడును, ౩౯౨. సాధిక్షేపేషు వాక్యేషు పన్పందితతనూరు హై; కుతూహలో శ్తరావేధైెర్వహుమానేన సాధయేత్‌ ౩౯౩. దీప్తపదేశం యత్కార్యం ఛేద్యభేద్యాహవాత్మకం నవి దవమధోత్కుల్లం తధా యున్ధనియున్టజం 3౯౪. (ప్రకంపితాంసకినం చ స్వానం సోక్టానమేవ చ తత్చేక్షకైస్తు కుశలైః సాధ్యమేవం విధానతః అభిజ్ఞలగువారు మానుషసిన్ధి సీవిధముగా గుర్తించి సాధింప వలసియున్నది. అధిశేప సహితము లయిన వాక్యములను నటుడు పలికినవు డాతని వాగ్యిధానము నముచితముగ నున్నదని సహృదయుడు సంభావించినవో ప్రస్ప్‌ందిత తనూరుషాములతో_ (ఫులకములతో) బహుమానమున నభినందింపన లెను. కుతూహాలాధికము లయిన యా 'వేదములతో నా సిద్లిని సాధింపవలెను సంగరభూమిలో దీ ప్తమయిన కార్యము ప్రదర్శితమేగునవుడు కుశల్మవేతుకు లొనరింపవలసిన సిద్ధి వ్యంజన మన్యవిధమున నున్నది. దీ _ప్తకార్యము ఛేద్య భేద్య యుద్ధ శీతులతో నుండవచ్చును. మానవాది విధద్రనములతో నుండవచ్చును. సముత్ఫుల్ల మై 'యూజోయుతముగా నుండవచ్చును. యుద్ధ నియుద్ధ జన్యమయిన యా దీ _ప్తకార్యము నుపలవీ,0చి కుశలభావుకులు భుజ శేర్చముల కంపముల బొందుదురు. తల లూఫుదురు. బాహూవు లప్ప లింతుకు, కన్నీరు "పెట్టుదురు. నిలబడుదురు, వారిలో విట్టి శ్రీయా విశేషము లుదయించుట నటుల సిద్ధి లతీణము. కుశల (పేతముకులలో నిట్టి విట్లు కలిగిననె సిద్ధి నూహింపవ లెను. నటులు స్వయముగా సంశే తించుకొనిన వాలెన్ని సిద్ధివ్యంజనముల సూచించిన నవి పరిగణనీయ ములు కావని కుశల_పేతక పదము చెప్పును, 3౯౫. యా భఖావాతిశయోపేతా నత్త్వయుక్తా తధెవచ స్మ్నాపేక్షకైస్తు కర్తవ్యా దైవీనిద్ధిః (ప్రయోగతః 3౯౬. న శబ్టో యత న క్షేభో న చోత్చాతనిదర్శనం నంవూర్ణతా చ రంగన్య దైవీసిద్ధిన్తు సా నృళా

(వఐయమోగని ద్ధి ౨రిగ్క నట(పయోగము ననునరించిన దై వీసిద్ధి వేరొకటి కలదు. అందు ఫావాతిశయము కూడుకొని యుండును, వీయవయవ స్పంద మయినను భాననిర్భరముగా నుండును. న _త్వేనము వేతమై యుండును, భావ్యమానసుందరమగు నిది (వేమపల కామోద్యపదము. నాట్య సం్రతుకులు దీని నిత్యము సంభావింతురు. ఈ దై పీసిద్ధలో నాడంబరి శబ్ద ముండదు. ఆస్ఫోట ముండదు. వోభ ముండదు. ఉత్పాతముల నిదర్శముండదు. చక్కని రంగశోభా నంపూర్మత యుండును. ఇది దైవీసిద్ధి దీని నభిమానించి (ప్రయోగమున గోచరింప జేసికొని సామా జిక్యపేనుకులు సంతుష్టులగుదురు. ప్రయోగవిధానమున నీ సిద్ధిష్యభావ మును గుర్తించి _పేక్షుకులు టై వీసిద్ధిని నిత్యము శక్రింపగలరు. అది మానుషీసిద్ధి ఇది దై వీసిద్ధి, నటు లవధానస మేత్సుల్లై వీని సంపాదనా సక్తులగుట యుక్తము, ఘాతదోవషములు. శానీ యిందు (ప్రవిఘాతమాపాదించు ఘాతనులున్నవి. అవి య నేక విధములు, దైవ నముత్ధితములయిన ఘాతములును గలవు, కాగా

౧ చైవనముత్ధే ఘాతములు _౨ ఆత్మనముత్ధే ఘాతములు

9 పరసముల్ధే ఘాతములు ఈ జెత్చాతిక ఘాతములు అని ఘాూతములు నాల్లు విధముల నున్నవి. మొదటి మూడు ఘాతము లొకవర్షము. నాల్లవది "వేరొకవర్గము, ఈ నాల్లపది యుకొక్క-వుడు గలుగును,

౧. దైవకృతము : వాతము వహ్ని వర్షము వనగజము సర్పము మహాసర్పము శీటములు గండుచీమలు పశువులు వీని ప్రవేశన ములు మండపనిపాతమును దైవకృతములయిన ఘాతములు, చాతా దులవలన గలుగు సంవ్షోభణ మిందభ్యూహ్యూము. ఈ ఘాతములు కలుగగా నటుడు సిద్ధి నంపాదింపజాలడు,

౨. అత్మకృతము : వై వర్ష్యము నిక్పేష్టత విభాంతి స్మృతి మోహము, అన్యవచనమయిన కావ్యవాక్యము అంగదోపము, చేతు లాడకుండుట యను విహ నత, విరుద్ధభూమికాధారణము, ఆర్ప నాదము, అతిహసితము, రుదితము, విస్వరత్వము, వివీలికా కీట పశు

౨౭౪ నాళ్యవేదము

రీతులు విరావములు ముకుటాభరణ నీపాతములు వాద్యవిధుల నను నరింప లేకపోవుట కావ్యవాక్యముల ప్రయోగములందలి యసామర్థ్యము మొదలగునవి యాలత్మకృతిము లయిన దోషములు.

3, పరకృతములు : మాత్సర్యము వలన గాని 'ద్వేషమునగాని నటశతువులగువారు కొన్ని ఘాతము లాపాదింతురు, ఎటో _కృముల కర్ధభేద మాపాగించురు. తాము దూమీంచుటకు తగినవిధముగా నర్థ మాభామీంతురు. ఇట్టి వన్నియు పరు లాపాదించు ఘాతములు, రంగ మున సటు డభినయించు నప్పు డితర్నులు కొందరు పక పక విక విక నతిహసిత మొనరింతురు,. తోక థ్యనులు "పెట్టుదురు. విస్ఫోటితము లొన రురు. గంటలు (మోగింతుకు, ఈలలు నేయుదురు. గోల చేయు చురు. గోమయము వినరుదురు. లోప్టములు వేయుదురు, దుమ్ము చిమ్ముదురు. ఇట్టివన్నియు శ్యతునంభూతములయిన ఘాతములు, జ్వేషమనునది సవాజమగు న(ప్రీతి. మాత్సర్య మొక కార్యార్థ ముద రఈబంచును, ఇద్ద రొ౩3 ప్రయోజన మభిలమీంచు వారయినప్పుదు మౌాలవికాగ్నిమ్మితమున గణదాస హరదక్తులకు వలె పరన్పరము మాత్సర్య ముదయించును. శతువు లుత్పాదించు వీపీలికా నిశ్నేపమున గూడ సిద్ధి విఘాతము కలుగును. సుకుమార (పకృతులగు శ్ర్రీపాత్ర ఉఆౌాయులకు దానివలన _(తాసము జనించును. సిద్ధి విఘాతము కలుగును,

ళ. జొత్పాతికములు : మదమక్తుల (ప్రవేశము వలన నివి కలుగును, ఉన్మత్తు లొకప్పుడు (పవేశించి నటసిస్ధి భంగపణతురు. ఇట్టి వన్నియు ఒ"త్పాతిక ఘాతములు, బెత్పాతికఘాతములు ననేక ములు గలవు, పగువేగ [కియల వలన గొన్ని గలుగును. ఉన్నత్త వ్యాజమున గొంద అల్లరి చేయుదురు, నిస్సంకోచముగా గొందజు సింహాదుల వేషము ధరించి రంగమునకు వచ్చి సుకుమారస్వభావు డయిన (పయో_క్తను భయపెట్టుదురు. సామాజికుల నయిన చెదర గొట్టుదురు, మాత్సర్యము నలన నొక డున త్తలింగుడు నగుడు. వెకిలి తనముగా హోనముత్పాదించుటకు యత్నించి (వకృత్యప యోగమునకు వినంవాద మాపాదించి విఘ్నము కలుగ జేయును. ఇట్టి వై పరీత్యేము కలిగినప్పుడు నట్యపయో క్తలు ప్రకృతము విస్మరింతురు. ఇతరనటుల

(వయోగనిద్ధి ౨లిరి ఖభూమికా నముచితములయిన న_త్త్యమును భఛావణమును చేప్పను స్వీకరింతురు. తమ భూమికను విడనాడువారు కాగలరు. విభూమికు లగుట తూష్టీకులగుట సర్వము సిద్ధివిఘాతము. ఆకస్మికముగ వ్యాధి కలుగ మకుటాభరణ వ్మిభంశమును కలుగును, పధ్య(భంశము శలుగును.

అతివాసిత రుదిత హసితములు భావసిద్దిని భంగపజచ గలవు, కీట పిపీలికల పాత్య(ప్రసారములు సర్వాతృనా 'సిద్ధివిఘాతకము లగును,

3ల౭. విన్వరమజాతకాలం వన్షన్వరనంపదా చపరిహీణం

అజ్జాతస్భానలయం స్వరగతమేవంవిధం హన్యాత్‌

3౯౮. ముకుటాభరణనిపాత;। (వబన్ధనాదశ్చ నాశనో భవతి

పశువిశననం తధా విన్వరమరద్త రాగం ప్రయోగేసు

3౩౯౯, విషమం మానవిహీనం విమాష్టనం చాకుల్మపహారంచ

అవిభక్షగహమోక్షం పుష్కరగతమీదృశం హంతి స్వరగతములయిన కొన్ని దోవమము లున్నవి. అవి సిద్ధినాళ కములు నటుని రాగర_క్రి నవి (ప్రకాశింప చేయవు. ఇందు విన్వరము మొదటి దోవము,. స్యరము నంహితమై యుండక్‌ విరుద్ధముగ నుండును, అది సిద్దిపాతకము, అజాత తాలము మరి యొక దోవము, తాలగతి లేకండోట. 'తాలానునరణము లేకుండుట. ' తాలగమనము "లేకున్న రక్తి యుండదు, వర్ణనంపద స్వరసంపద 'లేకండుటయు దోవము. ఉండవలసిన వర్ణ స్వరముల సంపత్తి "లేకున్నచో సిద్ధి సష్ట్రమగును, స్థాన లయ పదతి తెలియకండుటయు దోషము, స్వర స్థానము స్వరలయ రీతి 'తెటీసీననె సిద్ధభంగము కలుగదు. _ ఇట్టి 'వన్నీయు స్వర్‌గతము లయిన సిద్ధాభంజకములు. రంగనంచలన సమయమున నటుల ముకుటా భఛరణాదులు క్రిందపడిపోవుట వేష్యభంశము నాదబహుళముగా కేకలు బొబ్బలు సెట్టులు సిద్ధినాశన మె యగును. రంగమున పశు మారణ దారుణ చర్య (పయోగమును రక్తికి రానీయదు. 1పయోగములందు స్వరహీనమయిన విధాన మసిద్ధికరము. ర_క్తరాగశాహిత్యము. పెద్ద లోటు, అనుకూల రాగ సాహిత్యమె యుపకారి. స్వికారి. వాద్య గతములయిన కతిపయ దోషములు సిద్షివినాశకము లగును, వివమ గతి, వమాణవిహీనమయిన చాద్యరీతి” యనుకూలత నతిక్రమించిన

౨౭౮ నాళట్యవేదమయు విమార్జనవిధానను, వ్యాకులముగా నొనరించు వాద్య.(ప్రహారము, వాద్యములోని గహమోశుములు సట్టువిడువులు 'తెలియకుండునట్లు విఫాగ రహితముగా వాద్య మేళన మొనరించుట = మొదలగునమి యన్నియు ఫుష్కరగతము లయిన దోషములు. కేవల మభినయముల- సమాసీకరణ మెకాక అతోద్యగీతములకును సమాసీక రణ మావశ్యకము.. ఆతోద్యగీతములును అభిరయములతో నమముగా సమే శ్రైలనము పొంది యున్ననె సామాన్యాభినయనంప త్రి చక్కగా సంగతిమగును. ఇవి యన్నియు సిద్ధి విపాతిక్రములగును, కావున నటన_ర్తకులు సావధాను- లగుట పరమావళ్యకము. ః కావ్య దోషములు కావ్యదోషములు కొన్నియున్నవీ, అవీయు సిద్ధిభంజకములుగా ప్రసిద్ధములు, నటు డెంతగా సటనమున సిద్ధిసాధకుడయినను కావ్యదోహ. ముల దూరీకరించుకొనకపోయినచో సిద్ధి దూరడూర మగును. ౧. ఫునరు క్తము ౨. అసమానము 3. విభ_క్షిభేదము ఈ, వినంధి ౫. అపార్థము ౬. లింగదోవము ఒ ప్రత్యక మోవాము తా పరోత్షనంమోహము గ్‌, ఛందోవృ త్త త్యాగము ౧౦. గురులాఘవనంకర ము ౧౧. యతిభేదము ఇవి యిట్టివన్నియు కావ్యమునకు నంబంధించిన స్థూలదోమములు, ఇస్‌ యన్నియు ఘాతస్థానములు, కావ్య నంజూతములయిన ఫఘాతములకు. (పతివిధాన మొనరింప ఛక్యముకాదు. వా క్యాంశమును విన్వరముగ నుచ్చరించుట గొప్పఘాతము వ్యత్య_స్తముగ బలుకు టయు దుష్టముం ఇట్టివే కొన్ని విఘాతము లున్నవి, ౧, అన్ధానభూపణము త అస్థానపతనము 39, మకుటవిభంశము ర అనభిజ్ఞత్వము ఇం దనభిజ్ఞత్వ మ నేశవిధములు, గజాశ్యరధముల యారోహావ రోవాణములందలి నంపదచాయను తెలియక చేయుట వైరన్య ముత్పాదించును. ఇశ్తై ఖరోష్ట్రశిబిశాయానముల యారోహణాదికము,

(వమోగనిద్ధి ౨౭ికొ “తెలియమి పరిహాస ముత్పాదించును. (పహరణములను కవచాదిక ములను యధావిధముగ గ్రహించకపోవుట దోషము. వాని విరుద్ధ ఛారణమును దుష్టము ముకుటభూవమణముల ధరించి రంగమున ప్రే శింపవలసివ వ్య _క్రి యట్లు కావింపకుండుట విరసము. నమసమయమున రంగమున (్రవేశింపకుండుటయు నరసము, ఇట్లు కుశలురయిన నాట్య సూరు లీ భూతముల గుర్తింపనలసియున్నది. రంగమున (ప్రయోగము నంచలనమిచ్చును. సాగిపోవలయును. చిరపయోగముతో విసుగు శలుగ జేయునది కారాదు, ౪౦౦. సిడ్డ్యా మిశో మాతః నర్వగతశ్ష్చైకదేశజో వాప నాట్యకుశలేన లేఖ్యా సిచ్చిర్వా స్యాద్విఘాతో వా ౪ంగి. సిద్ధిర్వా మాతో వా నర్వగతో వ్యక్తలక్షణో బహుశః యస్వైకదివనజాతః న (ప్రత్యవరోపి లేఖ్యః స్యాత్‌ నాట్యమున ఘాతము కలిగినను సిద్ధి యొకటి యందు కొంత విమశమై యుండును. ఆ ఘాతము సర్వగతమయిసను వక చేశజ మయిన నందు సిద్ధియు నుండును, నాట్యకుశ లుడు సిద్ధిని ఘాతనును న్పష్టముగ గుర్తింపవలెను. సిద్ధిగాని ఘాతముగాని యందరియందు నుండును. అది యనేక పర్యాయములు వ్య కృమగును దాని లక్షణ మును సులశ్షృమగును, అత్యల్బముగ గలిగినను, కవల మేక్యప్రయోగ ముననె కలిగినను దాని నుపేష్షీంచి యుదాసీనముగ భౌవింప నక్క "లేదు, క్య్వాచిత్క_సిద్ధియు సహృదయ సామాజిక నముల్లి ఖత మయినచో తద్విశేమసంభావనముకలిగినదని నటులందుక్తై యత్నింతురు. ఘాత 'మొకప్పటిదె యయినను వురో భాగి _పేతుక భావుకదృష్టి. జేరికదని నటులా భూతమురానీక సావధానులపదురు. నటుల సిద్ధ సిద్ధులకు సామాన్య ముగ సామాజికులె హేతువులగుదురు. నాట్యవిదులు (ప్రాశ్నికులు నిరంతరము యధావిధి సిద్ధినంధాన మొనర్చవలెను. వా రట్లొనర్సగ లరు, నాట్యములో నటులు దై న్యసమాశయమున ప్రయోగ మొనరింతు కేసి 1పేతువులు దీనత్వము సమ్మాశయింతురు. నటతుష్టిలో తుష్టి పొందు దురు. శోకమునస శోకము పొందుదురు. ౪౦౨ దైన్యే దీనత్వమాయాంతి తే నాట్యే (పేక్షకాః న్మృతాః యే తుక్తా తుష్టమాయాంతి శోకే శోకం (వజంతి చ

౨౮౦ నాక్యువేదయమయు నహృదయ ఫావకులు చేక్షకులగుదురు. అశ్సై కావలెను. అందు కొందరు (ప్రాశ్నికులు వీరు నాట్యము పరీశి,0తురు, సిస్ధి విఖాతముల సమివీ,0తురు. సిద్ధలథయణముల నువలఖ్నీంతురు. ప్రాశ్నికులకు నియతము: లయిన స్యరాపములున్నవి, (పతినియతములయిన విధానము లున్నవి. నంగహముగా వారి చరితనంగమిట్లున్నదిః ౪03 చార్మికాభిజనో పతాః శాంతవృత్తాః కృత్యశమాః యగోధర్య్మపరాచ్పైవ మధ్యస్త్ర వయసాన్వళాః ౪౦౪ షడంగ _ నాట్థకుశలాః వృత్తజ్ఞాస్తత్వదర్శినః దేశభాషా విధానట్డైః కలాశిల్చ్బ పూూజకాః ౪౦౫ చతుగ్దాభినయో పేళా రనభావ వికల్పకాః శ్చచ్చందో విధానజ్ఞాః నానాశాస్త్ర విచక్షణా: ౪౦౬ ఏవంవిధాస్తు, కర్తవ్యాః (ప్రాళ్నికా నాట్యదర్శనే నాట్యదర్శనమునకు నియతముగ _ (పాళ్నికల నియమింప వలయును, పీరున్న నే ప్రయాగము నఫలమగును, అందశు (పాళ్నికులు కాజూలరు. వారిలో గొన్ని విశిష్ణలక్షణాములున్న వి, (ప్రాన్నికులకు లోకసమ్ముతమయిన చరిత మానశ్యకము. వారి (పవృ త్తిలో దోషము గోచరింపరాదు. వా రభిజన నంజాతులు, సంపదాయానుగతమయిన విశేషము కలవారు. మనోవృత్తుల _,పశాంతతను నిత్య మనుభవించు వారగుట యు క్రము, వ్యర్థముగ భావో జ్వేగమున వివకులు కారాదు. నాట్య ప్ర యోగమున తదనుభవమున చిరపరిచయము కలవారు కావల. యును. కృత(,శములగువారె నట శమము గు ర్హింతురు,. యశఃపరములు ధర్మపరులగుట సముచితము. పక్షపాత ప్రవృత్తులతో గూడిన నిర్ణయము యశము. కాదు. ధర్మమును కాదు. న్యాయవినిశృయముతోడుత వినగ్యయమె (శేయము. (పాశ్నికులు తరుణవయస్కులు కారాదు, జరకులు కారాదు. మధ్యస్థవ యోధర్నాన్వితు లై యుండ వలెను, పషడంగ నాట్యమున కుశలత్వము కలిగి వృళ్తాభిజ్ఞలై త_త్వదృష్టులై "బేశ భాహాధర్మమర శ్రములు గు ర్తించినవారు కానలెను. ఇంతమొాతము చాలదు కలాశిల్పవిచతుణ్యులై చతు రాభినయముల చాతుర్యముల గుర్తింపగలవారుగా నుండవలెను (పబుద్ధులు శుచిత్వనముక లవారు

౩౬] (యోగని ద్ద అభావ శమదృపైిశ లశతారు చతుర్విధవాద్యముల రూపస్వరూపముల పధి చయముకలవారు నేపధ్యవిధానములము రంగ్యప్రవృత్తులను సావధాన ముగ గుర్తించినవారు కావలెను. నేపధ్యధర శ్రములు గుర్మించువాడు రన భానవిళశల్పకమఘలునగువారు నాట్యమునందలి సూత్యధర్య శ్రముల నవగతము చేసికొనగలరు. శబ్బవిధానములు ఛందోవిధానములు వారికి సుపరిచితను లు కావతెను. ఇట్టివాళు చేతుకులుగా. నుండదగుదురు. ఏక (ప్రాశ్నికులుగా నుండగలుగుదురు, ఈ లత్తణసామగ్రి యంతియు భావుకులుకాదగినవారి వ్యుత్చ త్తిపతిభాద్య్వైతమును వ్యక్తము చేయును. ఇట్టి వీరు రనరసనాత్మక దృవ్షీ కలవారని పరినిర్ధ తార సము'న్మేషముకోల విషశ్చిద్దృవ్రికలవారని యనగలము. ఇట్టిపట శేవల మేకాత్సీత్వము సుందరముకాదు. దృష్టిద్వయ మావశ్యకము, ౪౦8. _అవ్యగ్రరిందియైః శుద్ద ఊహాపోహ విశారదః త్యక్తదోషోఒ సురాగీ చ స నాట్యే (పేకకః న్మృతః నాఖ్యమున (మ్మేక్షకునకు వ్ధ గ్‌ తగదు. ఇందియో ద్వేగము కూడదు. ఇంద్రియవ్యగత లేక స్టాంతరంగుడగుట నటుల యదృ్భ వ్టము. అట్లు శుద్ధుడగుటయ కాదు. ఊహవిశారదు డపోవహాకుళ లుడు కావలెను. అత్మదోనములు "లేనివాడు. నాట్యరాగమున మెలగువాడు కానలెను, అట్టి యీతడె _పేకుకుడు. కతిపయలతుణ చులు మూత్ర మిచట నిరుక్తములు, ఇంక న నేళన్లులున్నవి, వాని సభ్యూహించి 'తెలియవచ్చును. నాట్య వేదమునందలి పూర్యాపరఘుట్ట (పఘట్రసారములు సహృదయలశ్ష్రణసం వేదన మందింపగలవిగనె యున్నవి. ఈ చెప్పిన లతుణగుణములన్నియు నొక (_ప్ర్తేమ్షకునం దుం డకపోవచ్చును. సర్వగుణములు సర్వాశయనులు కావు విజ్జేయ మ్మృపమేయముగా _ నున్నది. పర్ష ద్విశేషములును సంకీర్ణ ములై యుండును. పరిమత్పమాసీనులయిన పారిమదులు తమ తమ యాల సంవాదము కల శిల్చమును నేపధ్యమును కర్మమును చేష్టితము సముచితీముగా నంభావంచునది. స్వన్వకర్శవిషయా శ్రయముగా శిల్ప నేపధ్య వాక్క-ర్మచేష్టీతములను సమ్యుక్సంవాదమున సంఫావింప వలెను. శొందరు కొన్నిటిని మరికొందరు మరికొన్నిటిని పరిశీలించి

అ౨౮ాలి నాట్యవేదయు సమిథీంచిన పిమ్మట (ప్రేకుకులందరు పరస్పర సంవాదమున నమరసీ కృతమయిన యంశము భౌవింపగలరు. ౪౦౮. నానాశీలాః (పకృతయః శీలే నాట్టం ప్రతిష్టతం ఉ త్రమాధమమధ్యానాం వృద్ధబాలిశయోషితాం ౪౦౯, తుష్యంతి తరుణాః కామే విదగ్దాః నమయా తే ఆర్జేప్వర్టపర్నాశ్చెవ మోక్షే చాధ విరాగిణః ౪౧౦. శూరాస్త వీరరౌదేపు నియుద్ధేష్వావహేషు చ ఛర్మాఖ్యానే పురాణటేపు వృర్దాః తుష్యంతి నిత్యశః లోకపక్ళతు ల నేశవిధముల నుందురు. చారంద రేకన్వభావ మున నుండరు, భిన్న ఛిన్న శీలములతో వారుందురు. ఆయా శీలము లన్నియు ప్రకృతి రమణీయమ్ముల్తె యుండును. నాట్యము శీల మున ప్రతివ్ఫీతమై యున్నది. నానాభావరనసమాకులమె నాట్యము వకఘనమగు మహారస ముద్చోధిందును. నానాశీలకీలితమయ్యు నాట్యము మహోశీల ప్రతిష్నమె యాత స్థసంవాద మిచ్చును. మానవు లు_త్తమాధమమధ్యస్వభావమున నుందురు. ఒకరి శీలము వేరొఃరికి రాదు. వచ్చుటయు. నసంభావ్యము, వృద్ధ చాలశవనితల కీలములు "వేరు వేరుగా నుండును. తరుణులు కామమున తుప్పి వహింతురు. విెదద్ధులు చతురమతులు వై, దగ్ధ్యసమయాశిత మయిన యంశమువ సంతుష్టి వహింతురు. అర్థపరు లన్ధాశ్రి తాంశము నభిమానింతుకు, విరాగలు మోనాొనక్తలగుదురు. తద్ధర్శము నభిమానింతురు. శూరులు ఏరకొౌ దాన కులు నియుద్దాభిమానులు, ఆవాహన క్తులుు వృద్ధులు ధ ర్నాఖ్యానమున్న సంజీపిస్తులగుదును. నిత్యము ఫురాణ విద్యాఫిమానమున నుందురు. అనేకు లనేక విధముల నభిలాషము శలవారగుమురు, ఎవరిని కాదనలేము. జేనిని వలదనలేము, ౪ం౧న శఠ్యమధ మైర్హాతుము త్తమానాం విచేష్టతం ఈత్వభావేసు నర్వేషు తుష్యంతి నతతం బుధాః బాలా మూర్చాః స్రయశ్ష్చైవ హాన్య నైపథ్యయోన్నదా అధము లు త్తమవ్య కుల విచేస్టితార్ట్యముల (గహింపజాలరు. చేష్తామాత్రము దర్శింతురు, వాడౌస్ద్యత మాకర్ణింతురు, అంఠమాత్ర మె

(వయోగనిద్ధ అల౮ా3 కాని తద్భానము గుర్తింప లేరు. బుధులగు సహృదయు లట్ట్లుకాదు. -త_త్త్వసహితేములయిన నర్వ ఫావములకును బుధభులామోదము నహీం తురు, పూర్వులు త_త్త్యము తెలియమి యానందము పొందలేరు. పరు లన్నియు తెలిసి యన్నిటి యందును తోపుము వహింతురు. అన్నిట సనుకూల ఫావవ్యంజన మున్నదని తుష్తులగుదురు. ఇది యధమోదత్త ములవ్యవస్థ. ఛాలురు మూర్థులు (శ్రీలు హోన్య మభిమానింతురు. వేష రమ్యత నాదరింతురు. కాంతి మేలనము వర్ణ సం యోజన మిచ్చగింతురు, వారెల్ల ప్తడంతమాత్యమై. గు్తింతురు. వారుత్తములచేషప్త్టల నవ గాహూము చేసికొనజాలరు.

౪౧౨ యప్లప్టే తుష్టిమాయాతి శకోకే గోకముపైతి చ (కుద్దః శోధే భయే భీతఃన తేషః (వేక్షకః నృత;

నాట్యమున వ్యక్తులు తుప్టికలిగి యుందు కేని _వేశుకులు తుష్టి పొందవలిను. శోకముపొందియుందుళేని శోకము పొందవలెను. శ్రోధముకలవారయినచవో (కుద్ధులు కావలెను, భయపడిన భీతులు శావలెను. ఏ భావముపొందిన నాభావముకలవారు కావలెను. అట్లు తద్భావ భావితులగుట (వేతకధర్శము. భావానుకరణసమర్థడు (శేస్ట 'పేతుకుడు. భావభావనమున భావితహృుదయుడగు నాతడు ,( పేక్షక గుణములు కలవాడని గుర్తింపవలెను. దశరూపష్మప్టకియకల నాట్య ఫయోగమున నీవిధముగ (్యేకులను గు ర్తింపవలెను,

నటులసిద్ధి సావధానముగ నిర్ణ యింపవలసియున్నది. (ేతకులు ప్రాశ్నికపదముననుండి నిర్గ యించుటలో నధికృతులు కావలెను. నటు: లొకప్పుడు యశః ప్రార్థ్హలె వివదించువారగుదురు. న్వస్వప్రశ స్తి పరములై [ప్రయోగ పతియోగితాన క్తులగుదురు. శక్తులయిన యా నక్తులయుక్త తా నిర్ణయమున సంఘర్షము కలుగ వచ్చును. అప్పుడు దమతులయిన (పేతుకులు (పాళ్నికులగుదురు. వారెట్లుందురు! ఇట్లుందురు.

౪౧౩. యజ్ఞవిన్నర్తకకత్చైవ ఛందోవిచ్చబ్దవి త్తధా అస్త్రవిచ్చి తకృద్వేశ్యా గాంధర్వో రాజసేవకః

సహృదయ[(పేతుక్యపాళ్నికు లీవిశేషములతో నుండవలెను.

వైదికతాంతికములగు యాగములకు సంబంధించిన విశేషములు

త౮ళ నాట్యవేదయు "తెలిసినవాడు కావలెను. అ యా సందర్భనముచితీములయిన నంప డాయములను గు_ర్తింపవలెను. అంతమాత్రమున నాతనికి _పాశ్నికత సెద్ధింపదు. స్వయముగ నాతడు నర్తకుడు కావఠెను అన_ర్తకుడు న ర్త కులధర మర శ్రములు గుర్తింప లేడు. “ఇట్లానరింపనలెను, ఇట్లానరింప శాదు” అను న_ర్తక విధినిపేధముల కేలిసిననె (పాళ్నికపీర మాయ వలయును, ఈతడింకను ఛందోవిదుడు శబ్దవిదుచగుట యావశ్యేకము, ఛందస్సునకు రాగ భావములకు కల (వతినియతమయలయన నంబంధమును గుర్తించిననే నాట్సనవృాదయత యలవడునుం అ్ర్రవిదుడై. చిత్ర శ రణసమర్థ్ముడై (పాళ్నికుడు కాగలడు. వేశ్వకలాభిద్ఞ కావున (పొళ్నిక స్థానమున నుండదగును. గాంధర్వ నివుణుడుండదగును, రాజసేవనమున కళామయవిజేవములతో నంబంధపరిచయములుకల రాజసేవకుడును భాశ్నికుకు శోగలడు. ఛంగోవిజ్ఞానమూ శబ్ద'వేదన మ్ర్రనం వేదనము చిత్రకరణమనునివి పాండిత్య వీరత్వ వై దగ్ధ్యాములకు నిదానము యున్నవి. అవి యున్నవా డు_త్తమపాళ్నికుడు కాగలడు, యజ్ఞ వదుడు యజ్ఞ యోగమున నుపకారి. నక్తకు డభినయమున ననుగంిడు. ఛందోవిదుడు వృత్తబంధము లందును, పోఠ్యవి _నరమున శబ్బపదుడును, సౌష్ట్రవసంశీలనములో ఇమ్వ్ర్రవిదుడును నేపథ్యమున చిత్రకరుడును కోమోపచారమున 'వేశ్యయు స్వరకర్శలో గాంధర్యవిదుడును, ఉప చారనంప_త్తిలో సేవకుడు నువరారోగించువారగుదురు. ఇట్టిప్‌కు (ప్రాన్నికధర్గవీరమున నుండి దృష్టాంతనహితముగా సమ్ముతముగా పయోగదొ షములను (ప్రయోగ నంగతములయిన గుణములను వివ రించి నిరూపింపవలయును. నటుల్వపయోగ వివాదములు సంభివించీ నిఫుడు ఆయా (పకృతికరా 'శ్రనుసారమున ధర గైవీవేచన మొనరింపవ లెను. వివాదములం దశా(న్ర్రజ్ఞలు సీయుక్తులు శారాదు.

౪౧౪ శాస్త్రజ్ఞానాద్యదా తు స్యాతృంఘ[్షః ఇాస్త్రనం్యశయః

కాస్త్రపమాణనిర్మామైః వ్యవహారో భవేత్తధా

ఒకప్పుడు నాట్యాచాక్యులకు శో శ్ర్రృనంశయమరున సంఘ ర్త ము రావచ్చును. వారరిదరు ₹ా గ్రుజ్ఞానముకలవారు. తమ తమ (వయోగదీమోదక్షత్వేమున వా రాత్మవిశ్వ్యానము కలవారై నంఘర్ష పడుదురు కాళిదాసు మాళవీశాగ్నిమిత్రములో హారద త్తగణదాన

(వయో గసి థ్ధి అ౮ాన్క నాట్యాచార్యులు కలహించిరి. అట్టి కలహవ్యవహార మావస్థితమయి నప్పుడు శానస్ర్ర,పమాణ నిర్మాణములతో విధానము నిర్ణ యింపవ లెను. అప్పు డశాస్టు లొనరించునది "లేదు,

౪౧౫. భబ్పృనియోగాదన్యోన్యవ్మిగ హాక్స్పర్థయాపి భరతానాం అసపతాకా హేతోః నంషర్తో నామ నంభవతి నాట్యవిదుల ప వాం నంభర్ష ము విద్యాభివ ద్ధి హేతువు. నాట్య నంఘర్ష మ విధముల గలుసను, ఒకప్పుడు నాట్యప్రయో క్షయగు (పభువు నాట్యాచార్యుల రప్పించి వారివారి విశిష్త తాప్రఖ్యాపనమునద్రై వారిలో వారికీ సంవాద వివాద రీతి సంఘర్ష 'మేర్చచవచ్చును. అటి భ_ర్పృనియోగము, అపుడు వారు నంఘర్ష పడి తమ వళ్శచాచర్య్య ములను (పదర్శింతురు. ఒకప్పు డన్యోన్యకలహము నంఘర్ష శ్చ వగును. ఇట్టెది మాలవిశలో గలదు, నాట్య మొనరించువారొకప్పుడు నాట్యవిన్యానవి శేమములందు తమ నంపదాయమె యుక్తమని తమ యాచరిత యు క్తమని యభిమోానపడి. కలహాంపడుదురు. అది భరతుల స్పర్థ కొంద రర్థ పతాకా నిమిత్తమై సంఘర్ష పడుదురు, *దన్యకాంత్షు చారిలోవారలకు సనంఘర్షము కలుగ జేయును, వారి యశోలిప్ప. సంఘర్ష ము కలుగజేయును. ఇట్టివన్నియు సంఘర్ష హేతు వులు, ఇట్టిపట్టులలదు పత పాతవిరహితముగా వ్యవహార దర్శన మొన శింపవలెను, ప్రాశ్నికులు తము యాభిమానికవి జేషముల కలీవీ న్యవహార న్యాయభంగ మొనర్చరాదు. +౧ఒ. కృత్వా పణం పళొకాం వ్యవహారః న భవితవ్యస్తు నర్వైరనన్థమతిభిః నుఖోపవిస్టైశ్చ శుస్టభావ్రైశ్చ (ప్రొన్ని కులండరు సుఖోపవిష్తులె యనసృమతులం లేనిశాన్నై పరి శుద్ధభావన్వ భౌవులె, యుండగా శాస్ర్రసం శయమయిన సంఫార్ష వర్షివ ఉల్‌ మొరరింపదసును శేనలము " నంఘరక్షము నత్పదర్శనము మాత్రమె యందు ముఖ్యము కాడు. పణ మేర్ప్చజచి పతాకము నిశ్చ యుంచి వర్ధనహోకమర సాగ్గింపనలెను. (పేషమకు లతినవిరాసమున నుప శనులు శారాదుః అతిదూరాసనులు కారాదు. సిద్ధిస్థానములను సొన్నిటి నిదివరలో సంశేతించితిపి. పూర్వవిహిర సిద్ధిస్థానముల నుప

౨౮౬ నాథట్యవేదయు లమేంచు కొనుచు (పేక్షకు లుపవిష్టులు కావలెను. ద్వాదశహ_స్తపరి మితముగా వారి యాననవిధాన మొనర్చుట యు క్రము. నాట్యయోగ మున _పయోగమనుసరించి ఘాతములను గు_ర్తింపవలెను. దైవ ఘాతములున్నవి. పరఘాతములున్ననవి. దై వసముత్ధములను పరసముళ్ధే ములను నమి ఫీంచి బుధ్యపాళ్నికులు విలేఖమున గుంర్తింపవలెను. వ యే నటున కే యే ఘాతము లుప్పతిల్లునో వరుసగా లిఖించి గణిం చుట నముచితేము. నటుడనుకోకుండగ నే నాట్యమున ఘాతములు శలుగును. అతడె కొన్ని ఘాతముల నబుద్ధిపూ ర్వకముగా లెచ్చి శొనును, వీని నన్నిటిని విలేణంపవ లెను. ఒక నటునకు పూతము అల్ప ముగానుండును, సిద్ధులు బహుళముగా నుండును, మరి యొకనికి సిద్ధు లల్బములు ఘాతము లధికములుగా నుండును. అట్టియప్పుడు ప్రయోగ నిర్యాహకునకు శాజునకు విషయమునంతను విశదపజచవ లెను. అపుడు ప తాకష్రయోగవిజయ మెవని కీయదగునో నిశ్చయింపవ లెను. వానికి పతాక నివ్పింపవ లెను, రంగనభలో నభినందింపవ లెను. ౪౧8 ఘాతా యన్య త్వల్పాః నంఖ్యాతాః నిస్రయశ్చ బహులాః న్యుః సిస్య్య్రతిశయాత్పతాకా నమసిక్షౌ పార్థివాజ్టేయా బ్నయా

ఒకానొకనటుడు లబ్ధపతిస్టుడయినను ఏబేని కారణవళమున (పయోగసహాయమున నపతిభుడై. ఘాతదోవదూవీతుడు కావచ్చును. దాని నా నటుడు తెలిసికొని ప్రయోగనమయమున సవ్యధాచిత్తుడును కావచ్చును. అట్ట సమయములందును ప్రయోగపరీత్ష సిద్ధినిర యము సావధానముగ నె జగుగునట్లు (ప్రాళ్నికులు పరిశీలించుట యావశ్యక ము. (పయోగమును పరిశీలించి- ఘాతము లల్పసంఖ్యాకములుగనె యున్న నని సంఖ్యానింతు లేని సిద్ధివి శేషము లధికసంఖ్యాక ములని నిశ్చయింతు "కీని యా నటునకు ప్రయూగప తాక సమర్పించుట సముచితము, రాజున కాయంశమును దెలియజెప్పి పతాక సీయవలెను, సిద్ధ్యతి ఫయము ననునరించి పతాకనిచ్చుట సర్వనమ్మతరీతి, సమసిద్ధి యుండు నేని రాజాజ్ఞునునారమున పతాకాప్రదాపన ముచితమగును. ఇద్దరి నటుల ప్రయోగపరీతు (పన_క్తమయినఫపుడు ఘాతసిద్గి విశేషములను గుర్తించుచు నిర్ణయ మొనరింపవ లెను. పతాకసిద్ధ్యతశయము నను

(వ చూగని ద్ద ౨౮ాలి సరించి యుండును, సమసిద్ధిలో శాజుండ నే యున్నాడు. పార్థివాజ్ఞును సారమున పతాక నీయవలెను, నరపతియు సిద్ధిసామ్య ముపలవ్నీంచి యిద్దరియందును సమభావుడగు నేని యా నటు లిద్దరికిని పతాకనిచ్చు “టయె యు_క్రము. అట్టివారిలో తారతమ్య మెన్నుట పతపాతము -వూఫుట సమంజనముకాదు,

ళంలా. న్వన్హచిత్తై స్సుఖాసీనై న్ఫువిశీష్టై ర్గుణూర్థిభిః విమృశ్య (వేక్షకై న్రాహ్యం నర్వరాగవరాళ్ముఖైః (పేతుకులు. స్వస్థచిత్తులై సుఖాసీనుల్లై విశేవవిధివిశిష్తు లై గుణమునె గుర్తించు నభీలామము కలవానై, విమర్శించి తత్త్వమును గ్రహింపవలెను. సాధక చాధకములను పరీలించి నిర్ణయ మొనరింప నబెను, వాలెవరియందు నెట్టి 'రాగమును జూప రాదు. ఆ పివమయమునా- పరాజ్ముఖులై పరిశీలింపవ లెను. పత్షపాతమున పవర్శించుట ,పాళ్ని కుల కుచితముకాదు, _పేతుకులు నటులందపరాగ్నులైై రాగపరాబ్బు ఖ్యులై ప్రయోగమును పరిశీలింపవలెను. (స్రయోగసమయ సంశేత ములనె యాశ్రయించి సాధనములను దూపషణములను దూవణాభాన ములను సమస్ధితిని అంగ మాధుక్యమును పార్యమును పక్క అతిని రనము లను వాద్యమును గానమును 'నేపధ్యమను వేషధారణమును ప్రయత్న -ఫురస్పరముగా*% ర్తింపవ లెను. గీతవాదిత్ర తాలములు కలావి భాగము లవాంతరకలావిశేషములు నొాట్యారంగములుగా _ నుండు రీతిని (పసమిావీ.ంచి సమస్థితిని భావించి నిర్ణయించుట నాట్యమునకు శోభ నంపొదించును, ౪౧౯. అంగోపాంగనమాయుక్రం *తకాలలయాన్వితం గానవాద్యనమత్వం చ తద్చు .న్స్ఫ్నమముచ్యతే అంనో పాంగములతో నముచఛితీముగా కూడియుండుట, గీత తాల లయాన్వితమగుట గానవాద్యరీతులు సమానముగా నుండుట నాట్యము నందు సమస్తితియని బుధు లంగీకరించురు. ఇట్టి సమస్థితి నుపలశ్షీంపక పోవుటవిలనే ననెచిత్యము కలుగును. అన్‌ "చిత్యము రనభంగ హేతువు -బీశ కాలాసముచితములన్నియు ననౌచిత్యకోటిలో 'జేరును. దేశ కాల స్వభావ కృత మగు ననౌచిత్యము సర్వమును సిద్ధవిఘాతకమగును.

శ౮రా నాటఖ్యవేదయు రాజు ప్రభాతమునన నంగీతళ దర్శనాదు లనుసరించినాడమట కస -ముచితము. సిద్ధ్యనుకూలములగు నన్ని జీశములను నమాలోచన- "'మొనరింపవ లెను, *౨ిం, యాని స్టానాని సిస్టీనాం కః సిద్ధిం తు పకాశయేత్‌ హన్హాదంగ నముద్భూతాం నానారన నముత్ధితాం సిద్ధిం బాభక ము -అయిన స్రానములను సావధానముగగు రించి వాని ననుసరించిన సిద్ధిని వకాశింపజేయన లెను. నానావిధములగు నంగోపాంగయుల వలన నా సిద్ధి కలుగును. నానారన భావనన్ని వేశ ములనలన నొసిద్ది యుదయించును ఇట్లంగోపాంగ రసభావ సముత్ధిత మయిన సిద్ధిని సతోషపురస్పరముణా పశకాశింప జేయుట సముచిత ము. నాట్యవారములు *౪తం. దాఠకాలాక్తు విజ్ఞేయా నాట్యజ్జేర్వివిధ్యాశయాః చివనశ్సైవ కాత్రిశ్చ తయోర్వారాన్నిబోధత 'నాట్యవిదులు వివిధాశయములయిన వార కాలములను "తెలియన లెను. నాట్యవారములకు గొన్ని కాలములు కొన్ని చేశములు- నముచితములు, పగలు, రాతి వార కాల వ్యవహారమున నుండదగిన వయినను అహోళశా[తవారనం కేతములను గు ర్హింపవాలెను. పూర్వా వ్లాము నుధ్యాహ్నము అపరాప్లము అను మూడును దివాసముత్ధము లయిన నాట్యవారములని ప్రయోగానుసారమున పగిశీలింపవలెను. (పదోహషసమయము అర్థర్యాతి పభాతము నను మూడు సమయములు 'రాత్రిసముత్సేములయిన నాట్యవార నులు, ఈ వారకాలములకు నంబం- ధించిన విధమున రసాశయ నాట్య కార్యము బెట్లాయోజన మొనరింప వలనో నంభావనముతో గుర్తించుట యానళ్యకము,. వారకాల సమ్యాశయమయిన యూ ,విధానము నానుపూర్వితో గ్రహించునది. ౪౨౨. యచ్చో[తరమణీయం స్యానర్మోజ్టావకృతం చ యత్‌ వూర్వాహై తత్పయో క్రవ్ధం శుష్టంవా వికృళథం తధా *౨3. నత్త్వత్రానగుభ్రైర్యుకం వాద్యభూయిషమేవ చ పుష్కలం నృళ్వ్వ్రయుక్తం చ ఆవరాష్హై పమయోజయేత్‌

38] 6వయోగనిద్ధి శిరాలా ఆ౨౪. కైశికీవృత్రినంయుక్తం శృం గారరననంశ్రయం నృత్తవాది త్తృగీళాఢ్యం (పదోషి నాట్యమిష్యతే *తిగ. యన్నర్మహాన్యబహులం కరుణుప్రాయమేవ చ (పభాతకాలే తక్కార్యం నాట్యం ని్నిదావినాశనం

౧. పూర్వాహ్ష్యపయోగము : శోత్రరమణీయము ధర్మాభ్యు దయరూపము నగు (ప్రయోగమును పూర్వాప్లామునందు (పయోగింప వలెను, శుద్ధప్రయోగమయినను మ్మిశ్వపయోగమయినను పూర్వాస్లూ సమయమున (ప్రయోగించుటయె యుక్తము. విషయమునకు నమయః మునకు నియతనంబంధ ముండును.

౨ అపరాహ్ఞ్యుపయోగము : నత్త్యృసమువయ నముచితములగు. గుణవిశేషములు కల ప్రయోగమును వాద్యభూయిష్టముగా. నుండు ప్రయోగమును శ _త్వేసంపదక ల వయోగమును అపశరాహ్హూమున (పయోగించునది,

3, ప్రదోమ్మపయోగము : శృంగాకరనసం్రయము కై శికీన త్త సహితము నృత్తవాదిత్రగీత పరిపూర్మ మయిన నాట్యమును దోష నమయమున [పయోగింపవ లెను.

ఈ, ప్రథాతప్రయోగము : నర్శబహుళము హోస్యప్రచురము శకరణపాయము నగు నౌట్యమును (పభ'తకాలమున (పయోగించుట నమూచితము. అట్టి సమయమున నట్టి నొట్యమును (పయోగించుట స్మిదావినాశనము. (పభాతకాలమున నిద్రయేల 1 ఇట్టి ప్రయోగ మా నమయమున యుక్తము,

నివిద్ధసనముయము

౪౨౬. ఆసప్టరాతే న యుంజీత న మధ్యాహ్నే తధెవ చ

నంధ్యాభోజనకాలే చ నాట్యం వవ (పయోజయేత్‌ అర్ధరాత్రమునందు ప్రయాగ మొనరింపరాదు. మధ్యాహ్న సమయమునందును [సపయోగము నిర్వహింప రాదు. సంభ్యాభోజన సమయమునందును నాట్య,పయోగ మొనరింపరాదు. కాల బేశ 'యోగ్యతలను చక్కగా నమివ్నీంచి బలాబలవిధిని పరీక్షించి నాట్యము: +పయోగింపవలెనే కాని నివీద్ధసమయములందు ప్రయోగింపరాదు.

అనాం నాఖ్యవేదమిు నాట్యప్రయోగమున సభ్యసంతోమసంపాదన మౌావళ్యకము. సభ్య సవృాదయులు 'చేశకాలనమయసౌకర్యమున నంతుష్ణులగుదురు కాన్సి తదభావమున సంతుష్పులు కాలేరు. పయోగమునందలి విషయముతో సంవాదమును కలుగదు. సాధారణీకరణమును సంప్రాప్తము కాదు, "జేశకాల సమయాది కృతము లయిన విఘ్నములు బహుళముగా నుండగా హృదయనంవాదము కలుగదు. వీతవిఘ్న పతీతియు గలదు, లవ్యమాత్రవిమయముగా _ గాని లతణమ్మాతనిమయముగా గాని వసు మ్మాతవీచారవిమయముగా గాని సామాజికనిచారముండుట రస భాదోచితమయిన (పక్రియ కాదు, సర్వ్యసమికరణముతో సర్వో త్తీర్ధ మయిన సంవాదభాగ్యము సహృదయుల కుండుట పరమావశ్యకము. శావుననె భావానుకూలముగా రసొనుకూలముగా నాట్యమును (వమోగించుట యవసరమగుచున్నది. అఫుడె నహృదయనంవాదము లభించును, ౪౨8, అధవా దేశకాలౌచ న పరీక్యు (పయోకృభిః యవైవాజ్ఞాపయేదృర్తా తదా యోజ్యమసంశయం పూర్వము నిరూపించిన నిపషేధమునకిందపవాదమున్నది. (ప్రయోగ ప్రయోజకుడయిన (ప్రభువు విశీమ మేజేని యుపలశీంచి నాట్యప్రయోగ మొసరింపవలసినదని యాజ్ఞావించు నేని ప్రయో_క్తలు సంశయమువిడనాడి బేశకాలములను పరీఫీంపక నే నాట్యపయోగ మాచరింపవలెను, ఇది నమయముకాదని యిది చేశముకాదని నంశ యింపనక్క ఆఅలేదు, త_త్తద్రనపధానమయిన నాట్యము ఆయా స్థలములం చా యా కాలనులం దుచితమగును, అచటనే రన ముద యించుననుట సత్యమె యయినను (సయోగపరీమోది నమయము సంపా_ప్తమగునేని రాజనియోగమున [పయూోగింపవ లెను. ౪౨౮. ఈధా నముదితాశ్చైెవ విజ్టేయా నాటకాశిళాః పాతం (పయోగమృద్ధిశ్ళ విజ్టేయాస్తు (తయో గుణాః ౪౨౯. బుద్ధిమత్వం నురూపత్వంలయతాలజ్జ్దకా తధా రనభావజ్ఞతా చైన వయస్థత్వం కుతూహలం ౪30, (గ్రహణం ధారణం చైవ గాతావైకల్యమేవ చ విజసాధ్వనతోశ్సాహ అతి ప్యాతగతో విధిః

(“యమోశగోని ద్ధి ౨కారి ౪3౧. సువాద్యళా నుగానత్వం నుపాఠ్యత్వం తధైవ చ శాస్తకర్మనమాయోగః (పయోగ ఇతి. నంచ్ధితః ౪3౩౨. శుచిభూషణజా యా తు మాల్యాభరణవానసాం విచ్శితరచనా చైవ _ నమృద్ధిరితి నంజితా ౪33. యదా నముదీతాన్సర్వే వకీభూతా భవంతి హి అలంకారాన్స్నకుతపాః మంతవ్యా నాటక్మాశయాః

పాతము (ప్రయోగము సమ్చాధ్ధి అను మూడును నాటకా శ యములయిన గుణములు, ఈ మూడును నముదితమ్ములై పరస్పరము: సంగతములై యున్నచో (ప్రయోగ సిద్ధి చక్కగా కలుగును. ప్రయోగ విఘాతములు శావు,

౧ పాత్రగతమయిన విధి యిట్లుండును. రసావిష్ట్రమె యుండు నవుడె పొత్రమను సంశేత మభిమతము. బుద్ధిమ_ త్త్యమావశ్యకము. సురూపత్వము లయ ఆాలాభిజ్ఞత రనభావజ్ఞ త మంచివయసులో నుండుట తగిన కుతూహలముండుట పాతసముచితమయిన విశే మును (గహింపగలుగుట, (గహించిన విషయవిశేవమును ధారణము: చేయగలుగుట్ట _గాఆత్రావైకల్యము. గాభరాపడకపోవుట స్వకీయ మయిన బావన్పందమున నుండగలుగుట ఉత్సాహమునను నివి పాత్ర గత విధానములు, వీనిలో నే యంశము లోవీంచినను వాగంగ నేపధ్య రచన కలుగదు. వాగంగనసత్త్వసముద్భవమయిన విశేషమును: గలుగదు.

౨ ప్రయోగగతవిధి యిట్లున్నది. సువాద్యత, సుగానత్వము, సుపార్యత్యము శాన్ర్రకర్శనమాయోగము అనునవి (పయోగమునకు (పాణములు, నాట్యలోక ధరా '్రనునరణము (ఫయోగమున (పాణము.. అదియె వాస్రాక రనమాయోగ. ముం

జ సమృద్ధివిధి యిట్లున్నది. మాల్యాభ రణ వసనములకు నంబం ధించిన శుచిభూవణ విధానము నమృద్ధి హేతువు. అేఖీతములయిన వన్నియు నున్ననె సమృద్ధి యున్నది. విచ్శితరచనయు సమృద్ధిశంసకము, ఇవ్‌ యనుకళూలముగా నుండుట నమృద్ధి యని సంసజ్ఞ తమయినది.

నాటక్షాశయములయిన యివీ యన్నియు సముదితములై యేకీభూతమ్యులై యున్నచో ప్రయోగము సుప్రయోగను కాగలదు.

నాటకాశ్రయాలంకారములన్నియఃు రన్యుములశునూ. శోభాపూర్లత కివి యన్నియు హేతువులు, మహార్థమయిన- (1పయోగనిద్ధిలో నివి యన్నియు నంగతములగుట సరమావశ్యకము. ఇట్లిదట సిద్ధిలయణము నిరూవితమయినది. ఇటువై వక్తవ్యశేషమును నిరూపింపవలసి యున్నది, అంగికాభినయము, భావములు రినము లుదయించిన విధాన మంతయు యధా[కమ ముగ జెప్పితిరి. మీ యనుగవామువ సర్వ మవగత మయినది, అయిన నిం 'తెలియవలసి యున్నది. అనుభావవి శేషములచే రన ఛ్రావముల నభినయింపవలె నంటిరి. వాని మేము తెలియవలయును. ఈ యభినయముల 'ెలిసికొనినగాని యనుభావము లవగతములు కావు, మా కవి వారు చెప్పవలయునని వ్యుత్చ త్తికోవిదులు [గహణ నమర్ధులు నయిన బుము లడిగిరి. ౪3౪. నాటే కతివిధః కార్య న్తజ్టైరభధినయ[క్రమః కదం వాభినయో హ్యేష కతిభేదశ్చ కీర్రితః ౪3%. నర్వమేతద్యధాతత్వం కధయన్వ మహామునే యోయధాభినయోయస్మి న్యో క్రవ్యః సిద్ధిమిచ్చతా నాట్యాఖిజ్ఞులగువారు నాట్యమున నభినయ మెట్లొనరింపవ లెను. మొదట యభినయమునకు ెండన యభినయమునకు గల నంబంధ మేమి +! నాట్యమందలి యభినయ[క్రమ మెన్నివిధముల నుండును ? ఈ యభినయ మొనరించు యెట్లు! అం టెన్ని విధములు గలవు 1 మహామునీ ! ఈ సర్వము మిరు మాకు యధాతత్వము నిరూపింవుడు. ఇంతవజకు మో గరుపచేశించినది భావింపగా నవయవముల నటు నిటు కదల్చుటయె యభినయ మనసివించుట లేదు. ఆ వా _నస్తపాదాదుల భాషలో చదియో గూఢతత్వమున్నట్లు పొడగట్టుచున్నదిః అఆ తత్వ ముప బేశింవుడు, నాట్యసిద్ధి _నభిలమించువా జే యంశ మున నే యభినయ మె ట్లాదరింపవలెనో నిరూవింవుడు. శేవల మభినయముల బహిరరమున గలుగునది లేదు, తావ న్యాతమ్ల సిద్ధివదము “కాదు. త త్వానుగంధానము సిద్ధిపదము.

ఆ౦ంబికాభినయయు వాం -అదియ కావలయును. ఇట్లు బుషులడిగిరి, భరతముని ముశుల యా వచనముల సౌదరముగ వినెను వారి యాస్ల గుర్తించెను ఆస్లా (ద్ధలు కలవారె సహజ జిజ్ఞాసువులు. ఇక నాప్టీభినయముల గుణించి వశదముగ జెప్పుట కారంభించినాడు.. ఇట్లనినాడు. మిరందరు తపో ధనులు, తత్వమును తపమున గు ర్తింతురు. కాని యది మృదూశృతో పాయము కాదు. స్వసంవాద సంవిదూపమయిన రనమార్లములో -లలితరీతి యపేవ్సీతము. అభినయములవలన నది యున్నది. యధావిధి శీ నుదవవారించిన యభినయము నకలము నిరూవీంతును. అభినయ ములు నాలుగని యంటినిగచా! వాని నిక వ్యాఖ్యానింతును. అభిన యము అభినయమని యన నేల! అభినయపదవాచ్యము "బీని నందిం చును 1 బేని పొందించును! అభినయ పదార్థమేమి! ఆ పదప్రవృత్తి నిమి_త్తమేమి! ఇ ట్లభినయవిషయమున పశ్న లుదయించును. వీని యు_త్తరముగా నిది యూభావి.0తును, “ణ్‌ * భాతువునకు పొందిం చుట యని యర్థము. “అభి” యను నుపనగ్గము చేరగా “అచ” వ్రత్యయాంతరూపము “అభినయ” మనునది సిద్ధమగును, ఇట్లు దీని ఛాత్వనువచనమున నవధరింపవలసియున్నది. ఇం దిది స్లోరము, +3౬. అభివూర్వస్తు ణీళ్ధాతు రాభిముఖ్యాఫ్టని శయే యస్మాత్సదార్థాన్నయతి ఈస్మాదభినయః న్కృతః ఆభిముఖ్యరూపమయిన యర్ధ్థనిర్ణయమున “శ్‌ ఛాతువు ప్రవర్తించును, ఆ ధాతు వభిపూర్వము కాగా “అభినయ” పదము నిష్పన్నమగును, అభినయము పదాన్ధాతే శ్ధ్‌ము లయిన యర్థములను తద్దతములయిన భావములను నహృదయుల సమాస్వాదమున కందిం చును, నహృదయుల హృదయము లభినయాకృష్టములై భావముల నాస్వాదించును. పదాన్ధాత శ్ర ముగా నున్న భావములు స్వసంవాదమున 'నవృాదయాస్వాద్యము లై రసాత్మక సంవేదన ముల్లసింప జేయును. ఇంతటి ప్రక్రియా విశేష మాపాదించుట కభినయములు సమర్థము -అలగును. +3కొ విభావయంతియస్మాచ్చనానా క్రాన్హి (పయోగతః శాఖభాంగోపాంరనంయు క్రఃతస్మాదభినయఃన్మృత।

త నాట్యవేదము అభినయస్వరూపనిర్వచనములో నిదియు ఖావనీయము సంభావ నీయము. శాఖాంగోపాంగ సంయు_కృమయిన యభినయము సౌష్టవ ముతో పయోగపసారముపొంది నానార్థములను విభావింప జేయును. నానార్థములనుట మహాోర్థ 'మొక్క-టి యున్నను అవాంతరములయిన నానావిధప్రయోజనములు కల రనములను సహృదయులచే విశిష్ట ముగా భావింప జేయునది యగుట అభినయము స్వారసికమగచున్నది.. అభినయము కెవల పదాగ్ధాత్మకసంప _త్రినిచ్చునదియె శాదు. వాక్యార్థ నంవిత్తినిగూడ నంపొదింపగలదు. ఈ యభినయమునం దంగములుగా నుపాంగములుగా పరిగణింపదగిన వ నేకము లున్నవి. ౪3౩౮. చతుర్విధశ్చెవ భవేన్నాట్యస్యాభినయో ద్విజాః ఆనేకభేదబాహుల్యం నాట్యేహ్యన్మిన్‌పతిష్పితం నాట్యమునకు నంబంధించిన యభినయము నాలుగువిధములు.. నాట్యమునం ద నేక భేద బాహుల్య మంతయు పప్రతిస్టీతమై యున్నది. “నాట్య మొక నముదాయాత శక్‌ మయిన స్వరూపనంవి _త్తత్యము. ఇది య నేక భేద నహిసువు, అయినను స్వస్వరూప ప్రతిష్ట కలది ఆగంతుక ములుగా నచ్చువాని కన్నిటికి న్వనంవిన్న్మయన్వరూపమిచ్చి స్వాత్మీక రించును. అప్పుడు భేదభిన్నములుగా నుండు నవియు నక్షై యుండవు, అవి యన్నియు నాట్యమున నాట్యాయితములై లస్ధప్రతిస్ట్రము లగును, అంగికము, వాచికము, అహార్యము, సాత్వికము నని యి" నయము నాలుగువిధముల పరికల్ప్సిత మయినది, వకార్థప్రవణమయిన యభినయ మఖండరూపమున 'నేకవిధమయినను భాగదృష్టి ననుసరించి. నాలుగనుట యుక్తమె అర్ధనంపాదనమున గల ట్న్‌చిత్యము ననుక రించియు చతుర్థాక ల్పనము సంగత మగును, భావనహితముగా సాత్వి శాభినయము పూర్వము నిరూపిత మయినది. చి_త్తవృ _త్రిస్వ భావము లయిన భావముల నంబంధ 'మెట్లుండునదియు. నిరుక్తపాయము. 1పస్తుత మంగాభినయ మవసర్యపాస్తము, అంగాభినయము నిక భేద నహితముగా నిరూవీంతుము, నిరూపించుటలో సంతర్లతవిశేమములు సావధానముగా గు _ర్తింపుడని భరతుని నూచనము. ౪3౯. (తివిధస్వాంగికో శాదృప్టః కారో ముఖజ న్తధా తధాచేస్టాక్సతక్చ్చైన శాఖభాంగోపాంగ 1: నంయుతః

అ౦/గ౧కాభినయము ౨ళాగ ౪౪0. శిరోహ న్తకటివక్షః పార్వపాద నమన్వితః అంగ్యప్రత్యంగ నంయుక్తః షడంగోనాట్య నంగ్రహః ఆంగికాభినయము మూడు విధములు. శారీరము, ముఖజము, చేష్టాక్సుతము నని ఈ శారీరముఖజ చేష్టాక్సుతములు మూడును శాఖాంగోపాంగసయుతమ్ములె పతిభాసించును, అభినయ భావకు లిళ్లై పేనిని దర్శించిరి. శిరము హస్తము కటిప్ర చేశము. వత్షము, పార్య్యము, పాదము నని మడంగములతో నాట్యనసంగ్రవా మున్నది, ఒకొ్క్కాక్‌ దాని కంగములు (ప్రత్యంగములు కలవు, అవి యన్నియు "వేరు వేరు భీదములతో నున్నవి. (పధానభేదము లంగములు, అంగముల యం గము లుపొంగములు శిరోహస్తోరఃపార్గ్యకటీ పాదముల విభాగము ననుసరించి షడంగకల్పనము సంభావించునదిః జత భూనాసాధరకపోల -చిబుకము లుపాంగములు, ౪౪౧. తప్యశాఖాచ నృత్తంచ తధైవాంకుర వివచ వస్తూన్యభినయ స్యేహ విజ్టేయాని ప్రయోక్తృలిః *౪౨. అంగికస్తు భవేచ్చ్భాఖా ఆంకురః నూచనా భవేత్‌ అంగహార వినిస్ప్సన్నం నృత్తంతు కరణ్యాశయం ఆ యభినయమునకు నంబంధించి మూ డంశములున్నవి. అవి నాట్యవ స్తువులని పరిభాహాప్రసిద్ధి. శాఖ నృ _త్తము అంకురము నని యభినయవ స్తువులు, వానిని ప్రయోగరీతి ననుసరించిన [పయోగదతు లావీధముగ గు _రింపవలెను. అభినయవస్తువిజ్ఞానము ననునరించి (ఫపయోగకళొశలము రాణించునుగదా, అంగిక మనునది శాఖ, సూచన యంకురము, కరణాశయమై యంగహారవినిష్పన్నమగునది నృత్త మగును, తాఖాత సక మయిన ముఖజూభినయము నానాభావనమా 1+శయమను. ముఖావయవములందు భావసర్వస్వ మిమిడి యుండును. అందు ముందుగా శిరఃకర్శను నిరూపించుట సనముచితను శిరఃకర్శలు పదమూడు విధములు, వాని పేరు లిట్లున్నవి. ౧ అఆకంపిలతము ౨ కంపితము ౩ ధూతము ఈ విధుతము. ౫ పరివాహితము ౬ ఉద్వాహితము 8 అవధూతము ౮ అంచితము గొ నివాంచితము ౧౦ పరావృత్తము ౧౧ ఉత్ణిప్తము ౧౨ అధోగతము ౧ పరిలోలితము.

లొక నాఠట్యవేదము సాధారణముగా నామనంశేతములం దంతట సొభిపాయతు స్యుపసిద్ధము. పూర్వమశ్తై నిదర్శితమయినది. ఈ సామములందున్న భావమును దురూహము కాదు. నామనిస్హేశమె కొంతగా లక్షణ: ని్రేశమి కాగలదు. అయినను న్పప్టతకైై వీని లక్షణము పర్యాలోచన మొనర్పవలెను, లక్షణపర్యాలోచన సమయమున నె వినియోగ నమయ. నంశేతమును నముచితము, ఆ యా నమయవినియోగము పొందు సాయా శిరఃక ర్యాదు లుద్దిష్టనముద్దిష్ట లయిన చిత్తభావములను సూచింపగలవు, ఆకంపితాదుల ల్మ్మణవినియోగవికేషప్రదర్శనము వలన వాని స్వరూపము స్పష్టమగును, కొన్ని కొన్ని పట్టులలో లతణ- సామ్యము వినియోగ సామ్య మవభాసించినను పూర్యో _త్తరవి వేళశమున ననుగతి నంపాదించుట శక్య మె యగును, ౧. అఆకంవీతము. _9, కంపిరము, ౪౪3. శవైరాకంపనాదూస్వామధశ్చాకంపితం భవేత్‌ [దుతం తదేవ బహుశః కమ్బితం కమ్చితం శిరః ౪౪౪. నంజ్ఞోవలంభపశ్నేసు న్వభావాభాషకే తధా నిర్దేశావాహనే చైవ భవేదాకంపితం శిరః ౪౪౫ రోషే వితర్కే విజ్ఞానే (పతిజ్ఞానేజధ తర్ణనే (పశ్చాతిశయవాకేమ శిరః కంపితమిష్యతే ౧. అకంవీతము ; మిదికి క్రిందికి వెంలిగా శిరమును కంపింహ "జేయుట దీని లశ్షణము, శిరమూర్థ్యాధోభాగముల కాకంపనము శలదగుట కంపితాకంపితముల నమానమయినను శనై రాకంపన మున్నచో నాకంవితశిరఃకర ై యగును, “బుజుస్టితస్య చోన్ద్వాధః శేపాదాకంవితం భవేత్‌” అన్సి పాఠాంతరలక్షణము శిరస్సు స్యేభౌవ సవాజమయిన విధానమున బుజువుగా నుండగా నా శిరము నూగ్జ్యా ధోభాగములకు శేపణమొనరించినచో నాకంపితమను శిరణేర్ము యగును. అని దీని భావము. ఇట్టి పాఠాంతరములందు పదరచోన భిన్న ముగా నుండునే కాని భావ మభిన్నముగనె యుండును. భిన్నమగు భావమున్నప్పుడు పాఠకాంతర మావళశ్యళ మనివించును. ఇట్లు పాఠాంత* రము లావశ్యకము అనావశ్యకములు నసును,

3౮ అ౦గ౧కాభినయయు శవికాతి ౨ కంపితము, ఊన్ధ్వాధఃకంపనముకల శిరమును వేగముగా బహుపర్యాయములు కంపిత మొనరించినచో నది కంవితమను శిరః కరు యగును, ఆకంవీత శిరఃకర్శ సీ యీ పఏిఛానములం దుపయోగింపవ లెను సంజ్దః ఉపలంభము ఒక వస్తువుయొక్క_ (పా (పశ్న, స్వభావ నము చితమయిన యాభామణము, ఒళ కార్యమును నీ వి టాచరింపవలసినదని: నిశ్రేశించుట, ఆవాహనము = దయక్‌* విచ్చేయవలయునని యావా హన మొనరించుట, ఇట్టి సమయములం దాళంవిత మావళ్యక మగును. ఇది యిట్లిదని నం కేతించి యుప బేశించుటలోగూడ నిది యున్నది సంజ్ఞోప దేశమునందు నాకంపీతము కలదందురు. కంపిత శిర౭కర్న రోమము వితర్క_ము, విజ్ఞానము, (ప్రతిజ్ఞానము తర్జనము లందు ప్రస_క్రమగును. ఇదియె ప్రశ్నాతిశయ వాక్యములందు: నుపయోగించును. అర్జనము గర్జనము వ్యాధి యమర్ష ణము లను వాని యందును కంవితశిరమును వినియోగింపవలె నందురు. వస్తు యధార్థత_త్త్వమును "తాను తెలియుట విజ్ఞానము. ఒక కార్య మాచ రింపవచ్చునసని తానంగీకరించుట (పలిజ్ఞానము. తర్జనము భయపెట్టుట "బెదిరించుట. ఇట్టి భావములను సూచించుటకై కంపితకర శ్ర నాచరింప వలెనని భావము. శీవల కంవిత శిరఃకర శై వలన నీ భావము లన్నియు: గోచరింపవు ఆ యా భావములు గోచలించుట కితర రా నావళ్య కములు. నానావిధనులయిన ముఖకర లన్నియు యాయా భావములను స్ఫురింప జేయగలవు. అయినను (పాధాన్యము ననుస రించిన వ్యపటేశము యుక్తము కావున శిరఃకర్శకృతముగా ముఖ్య ముగా నా యా ఫావములు గోచరించినప్పుడు శ్‌రఃకర శ్రే చెప్పవలసి యుండును. ఇళ్ల యితర వినియోగము లందును పరిగ్రావ్యాము. ౩ ధుతము ఈ విధుతము ౪౪౬ శిరసో రేచనం నమ్యక్‌ శనైన్తత్‌ ధుతమిష్యతే (దుళమారేచనాదేత ద్విధుతం తు భవేచ్చిరః ౪౪8. అనీప్పితే విషాదే చ విన్మయే (పత్యయే తధా పార్శ్వావలోకవే శూన్యే వతిషేధే. ధుతం శిరః

ఆఅలా౮ా నొళ్యువేదము అ౪ల౮ాం శీత్మగస్తే భయార్సే చ (శానితే జ్వరితే. తధా పీతమాతే. తధా మధ్యే విధుతం తు భవేచ్చిరః ౩ ధుతము, సమ్యగ్విధానమున మెల్లగా శిరమును "ీచిత “మొనరించినచో ధుత మను శరణశర్మ యగును, శేచన మొనరించు టయె శేచితము, శిరో[గ్రీవాకటీపాణిపాదముల కదలికను రేచనము -శీచితము నని యందురు. ధుతము విభుతము కదల్చుట విదల్చుట యటు నిటు నడ్డముగా తిప్పుటు యని గుర్తింపవచ్చును. బాగుగా 1తిపుట సమ్యుక్కుగా సతిప్పుట, ఆ "శీచనము బాగుగా గోచరింప వలెను. ఈ ేచనము “శనై” మెల్లగా నుండుట వివవ్నీతోము. ధుతశిరము ననీప్పితమున నుపయోగింపవలెను,. విషాదము విస్స్టయము విశ్వాసము లందు నుపయోగింపవ లెను, పార్శ్యావలోక నమునందును శూన్యావలోకనమునందును. (ప్రతిపేధించుటయందును ధుత మున్నది ౪ీ విధుతము, వేగవేగముగా "శీచనమున్నచో విధుత శిర మగును, విశేషముగా ధుతము విధుతము ధూఖ్‌- ధాతువ్చునకు కంపన మని యర్థము, శిరమునకు విజశీవముగా కంపన మున్నప్పుడు. విధుత మని భావము, చల్ల నిగాలివలన చలివేయునప్పుడుు భయమున వీడితు డయినఫుడు, ఇతరులు తాన పెట్టినపుడు, జ్వరితుడయినపుడు మద్యపాన -మొనరించినవుడును విధుత శిరమును ప్రయోగించుట యుక్తము, ౫ పరివాహిశతము ౬ ఉద్వాహితము ౪౪౯ పర్యాయతః పార్శ వ్‌గతం శిరః స్యాత్పరివాహితం ఆధూతముచ్యతే తిర్యక్సక్పదుద్వాహితం తుయత్‌ ౪౫౦. సౌధనే విన్మయే హరే న్మ తే చామర్ణితే తధా విచారే విహృతే చైన లీలాయాం పరివాహితం ౪౫౧ గర్వేచ్భాదర్శనే చైవ పార్శ్వస్టోర్ట్వనిరీక్షలే ఉద్వాహితం తు కర్తవ్యమాత్మనంభావనాదిమ ౫, పరివాహితము : పర్యాయశః శిరము పార్ట్యగతమయినచో పరివాహితమగును, ఒళమా రొహక్కొకమారు శిరము (ప్రక్క_కు వంవుగా

అఆ౦గ౧కాభినయతమయు అలాకొా నొరిగినచో ఎరివాహీితము, ఒకవమూ రటు ఒరుగుట మరియొకమా రటు ఒరుగుట యున్న నీ శిరఃకర్శ యగును, శేవల మటుగాని శేవల మిటుగాని యొరుగుట కాక అటు నిటు నొరుగుటయె వివవ్నీతము కావలెను. శిరము దత్సవామపార్శ్యగతమయినప్పుడె పరివాహీత మగును. ఈ భావమె ప ర్యాయశః పదము వలన న్పష్టమగున్ను

*మండలభమణాచ్చాపి పరివాహతమిస్యతే

మండల్యభమణే చైవ భవేత్తు వరివాహితం”

అనియు పారనున్నది. మండలాకారముగా శిరమును భమింప జేసిన పరివాహితమని దీని భావము, సాధనవిన య హర్షన్మ్మృత్యమక్ష విచార విహృతలీలావిశేమములందు. పరివాహీత ముచితమగునసి వినియోగమున్నది. ఆ వినియోగానుకూలముగా పార్య్వపరివర్తన ముండుటను భావించు నట సహృదయులు మండల భఛమణము నంతగా భావింపరు. వీన్నయాది'ప్రదర్శనమున మండలభమణ ముదా_త్తముగా నుండదు. మండల్నభమణమె నముచితముగ నుండువారి నేమియు ననము,

కార్యసాధనని క్రేశము నందు పరివాహిత మిష్టము. విన్నయాను భూతిలో నిది నంగతము. హర్షన్య స్ర్రైతులలో నిది యుండును, అమర్ష నహితుడై యున్న వానిలో నిది యుక్తము, విహృతమను శృంగార భావావిషృరణమందును వ్రియానుకరణాత్భక లీలార్థమునందును: పరివాహితశిరఃకర్మ యుపయు కృముగానుండు. శిరఃక ర్మాదుల విని యోగ రీతులన్నియు ఫురుషనంబద్ధములు కావు అన్నియు (స్రీసంబద్ధ ములును గావు, వానివానిని యభధానంభవముగ గుర్తించుటయ: యు క్రము,

౬ ఉద్యాహితము వ ఒక పర్యాయము శిరము నడ్డముగా నవధూనన మొనర్చుట కుద్వాహితమని "పేరు. అడ్డముగా తలతిప్పుట యని భావము, ఈ యుద్వాహితము నన్యధా లభమ్మీంచుటయు గలదు.

“నకృదుద్య్వాహితం చోర్గ స్‌ ముద్వాహిత మితిస లేం పై భాగమున కొక పర్యాయము శిర మెగుర వేయుట యుద్వాహితము. ఈ లక్షణ భేదములను యథానంగతముగా గుుర్తించునది. గర్వమున్న

క3ెంం. నాట్యవేదయమయు టముల వ్రదర్శించునప్పూ డ్తీ యుద్వాహితే ముండును, (పక్కనున్న వాసని పె గా జూచుటలో నిది యుండును. తనగొప్పదనమును తాను సంభా వించునప్పుడు నీ యుద్యాహిత ముండును. ఆత స్థై్టైనూపరు డాత్భ సంభావనాన క్త డగును గావున ఉద్వాహిత ర౭85కర ై నముచిత మగును,

౭ అవధూతము

౪౫౨. యదధః నక్ళదాక్షిప్త్రమవధూతం తు తచ్చిరః

నందేశావాహనాలాప నంజ్ఞాదిమ తదిష్యతే

₹ అవధూతము. ఒక సర్యాయము [క్రిందకు శిరము నూఫ్రుట యవధూత శిరఃకర్మ యగును. ఊపుగా శిరమును దిగువ కాథ్నీప్తము వేయుట,

“అవీ. _ప్తసంసకృద్య త్భ్యాదవధూతమిహోచ్య తే” ఊపుగా వంచి (వేలాడువిధమున నుంచుట యవధూతశిరమని భావాంతరము శలదు. ఈ శిరము నంబేశమున నుపయు కృ మగును, ఆవాహనమున నుపయోగించును. అలాపనంజ్ఞాదులలో వినియోగము పొందును. తానేమేని చెప్పదలచి సమతుమున నున్నవానిని దగ్గరకు రమ్మను టల్తో సెదిరివాని కా చేశమిచ్చుటలో నవధూత ప్రయోగము నము చితము. చాంధవావాహనాలాపసంజ్ఞాదులలో నిది యుండుననిరి,

౮ అంచితము

ళ౫3. కించిళ్చార్శ వ్రనతగీవం శిరో వి్టేయమంచితం

వాాధితే మూర్చితే మత్తే చింతాయాం హనుధారళణో

౮ అంచితము. మెడ కొంతగా పార్శ్వ భాగమునకు వంగి యున్నచో నది యంచితమను శిరఃకర్శయగును. నతగ్రీవమయిన శిర మంచితశిరము, వ్యాధితుడయిన వాని యభినయమున నంచిత ముండును. మ _త్తీమూర్చి తాభినియమునం దిది యుండును. చింతాళి నయములో నంచిత మావళ్యకము. చిబుకమును చేతితో ధరించి ఈఈ0డునవు డంచిత మున్నది. శంకిత దుఃఖతాభినయమునందు. నిది యుండునని కొంద రభిమానించిరి.

ఆ౦గ౧కాబినయతము 3లీంి నొ సనివాంచితెము ౪౫౪. ఉల్రిప్తాంసావనక్తం యత్కుంచిత (భూలతం మనాక్‌ నిహంచితం తు విజ్హేయం స్రీణామేత్మత్పయోజయేత్‌ ౪౫ిగి. గర్వే. మానే విలాసే చ బిట్బోకే కిలికించితే మోట్టాయితే కుట్టమితే న్తంభే మానే నిహంచితం నొ నిహంచితము, (శ్రీలు మాత్రమె యీ నివహాంచిత శిరః శర ను ప్రయోగింపవలెను,. వురుషులు [పయోగింప జనదు. పూర్యో చితములు కేవలము (స్ర్రీలకను నియమము లేదు. (శ్ర్రీలకు వురుములకు వానిని ప్రయోగింపవచ్చును. “శ్ర్రీణా మేతత్ర్ర యోజయేత్‌ * అనుట వలన వురువనిపే.ధము వ్య కృమయినది. బిబ్బోకకిలికించితాది విని యోగస్థానములన్నియు (లో శృంగార భావములయినందున ఫురువుల కందు (ప్రయోగాధికారము లభింపదు. కొంచెముగా నుని ప్తృమయిన భుజ్యాగమున శిరము కూడుకొనినవో భూలతకుంచితేమె యున్నచో నిహంచిత శిరఃకర్శ యగును. నిహూంచితమను దీని నికుంచిత మని యినిరి, “ఉల్లి స్తం చాంగశీర్ణం చ నికుంచిశశిరోధరంగో “ఉత్ది _ప్తబాహుశిఖరం నికుంచితశిరోధరంో "అంగము శిరముత్థి ప్తమయినప్పుడు నికుంచితమని యీ పారభావము, నికుంచితమను పద మె కొందరి వ్యవహారమున నున్నది, గర్వము మౌనము విలాసము చిబ్యోకము కిలికించితము మోట్లాయితము కుట్టమితము _స్తంభము మానము నభినయిం చునప్పుడు నిహాంచిత శిరఃకర శై యుండును. వానవిలాసమునందును కంపమునం దును నివాంచితముండు ననిరి, లలితమను శృంగార భావమున నిడి -యుండుననియు ననిరి, పై వినియోగవచనములలో మానము రెంకు పర్యాయములు (ప్రయుక్త మయినది. మొదటి మానము కోపము "రెండవది యభిమానాల్మకము. విలాసాదులన్నియు. శ్రీల శృంగార శ్రావములు వీని లతణము వేరొకచో వి నృృతముం ౧౦. పళావృ_త్తముం ౪౫౬. పరావృక్తానుకరణాత్పరావృత్తమి హరచ్యతే తత్స్యాన్ముఖాపహరటే పృష్టతః _పేక్షణాదిము

౧౦. పరావృత్తము : తలను వెనుదిప్పుట ననుకరింపగా పరా వృత్తమను శిర కర్మ యగును, ముఖాపహరణమున నిది యుపకార్శి ఎదుటనున్న వానికి ముఖము వూపకుండుటకై. యొనరించు ముఖాప హరణమున దీని ప్రయోగింపవలెను. పృష్టుతః! _వేశుణములందు నిది. యుపయోగించును. పృష్ట పేకుణము తన వెనుచూచుట, ఒక పర్యా యము వామభుజమునుండి మెడమలచి పృష్టము చూచుట, మరొక పర్యాయము దత్షుభుజమునుండి మలగిచూచుట. శ్రోణీపరిసరములందు. (వేలాడు కేళపాశాది దర్శనమున నిది (పయు_క్తమై రమ్య మగును. అొమ్మునిగుడ మెడమగుడ మడమ చూచుటలో నిది యుండును.

౧౧. ఉన్ని _ప్తము, ౪౫8. ఉటిప్తం చాపి విళ్హేయమున్ముఖావస్టితం శిరః ప్రాంశుదివ్యాాయోగేపు స్యాదుఫైప్తం (పయోగతః

౧౧ ఉత్థి _ప్పము, శీర మున్ముఖముగా నున్నచో నుక్శి _ప్పమను శిరఃకర్శ యగును. కొంచెముగా పైకి లేవనెత్తుట యుస్హ_ప్తము పొడవైన వాని జూచునవుడు, ఎత్తుగానున్న దివ్యార్థముల దర్శించు నవు షుద్హి ప్త శిరఃకర్శ 'ప్రయోగరమ్యముగా. నుండును. సాధారణ: ముగా నామని న్రేశాత్శకములయిన కొన్నిపదములు నిగదవ్యాఖ్యాన ములుగా నుండును, ఈ పద మట్టిది.

౧౨ అధోగతము ౪౫౮, ఆవాబ్ముఖస్థితం చాప్‌ బుధాః (ప్రాహురధోగతం లజ్రాయాం చ (పణామే చదుఃకో చాధోగతం 45

౧౨ అధోగతము, ఇదియు నిగదవ్యాఖ్యానము. శిర మవా జు శృఖముగా నున్నచో నధోగతమను శిరోభేద మగును, లజ్ఞాధావాభి నయమున (పణామాచరణమున దుఃఖానుభవనమున శిర మధోగత ముగ నుండును, “నంఖే బాధోగతం, దుస్తంభేఒధోగతంొ అని _న్తంభ దు_న్తంభములలో నధోగత మభిమానించిరి.

, ౧౩. లోలితెము, ౪౫౯. వర్వత్యోభమణాచ్చైవ 4రో లోలితముచ్యతే మూర్చావ్యాధిమదా వేశగ్రహని ద్రాదిమ న్మృతం

అఆ౦గాకాభినయమయమయు తంతి

౧౩ లోలితము : ఇదియె పరిలోలితము, అంతట [భమణము శల శిరము లోలిత మశదగును, వకనంసానమున శిర ముండక అంతట ననవస్థితముగా (భ్రమణము పర్మిభమణమీ కలది. కాగా నీ పరిలోలిత శిరఃకర్ణ యగును. మూర్చవ్యాధి మదా వేశము (గగ్రవావేశము న్నిదా 'వేశము లందు లోలిత శిరఃకర్శ _పయోగ ముండును. లోలనమున్నం దున శిరము పరిలోలిత మగును. ఇట్ల శిరశకర్శలు నిర్షిష్టము లయినని. శిరశకర శ్ర పదునాలుగు విధములని భావించువారు (ప్రాకృత మను శిరః కర్మను గూడ నంగీకరించినారు.

బుజుస్వభావసంస్థానం ప్రాకృతం తు స్వభావం మంగ ల్యాధ్యయనధ్యాన స్వభావ జయకర సు.

అని _పాకృతశిరఃకర్శ లక్షణము. బుజుస్వ భావస్థితితో నుండుట 4పాకృత శిరఃకర్మం ఇది స్వ భావనహజకర్థ్ణ ఇది మాంగలికవిధిలో నధ్యయనవిథానమున థ్యానమునందు న్య భావనముచితముగా నుండుట యందు జయకర్మయందు ప్రయోగార్హ్ధ్మము, ఇది పదునాల్గవ శిరఃకర్శ. ఇది మొదట నిర్ది స్రము కాదు, స్వభావనముచితముగా నిశ్చలముగా నుండుట [పత్వేక కర్సువ్యవవోరము పొందుట కరము కాదు, అట్టి దానిని పరిగణింప నక్కార లేదు. అందున నె “తత యోదశవిధం హ్యేతే చ్భిరఃకర థ్‌ యనుట సంగతము.

ఈ చెప్పిన పదమూడు శిరఃశర్శ భశీదములనె కాళ బహ్వన్య భేదములను గూడ లోకాభినయా.శయమున గుర్తింపవచ్చును. వాని నన్నిటిని లోక నస్యథావము ననునరించి ప్రయోక్తులు ప్రయోగింపవలసి యున్నది. లో కాభినయాశయములను నాట్యదర్శిదర్శనమున పరిశీలన మున (ప్రయోగమునందు ప్రయోక్తులు పతిపాదింతురు. ఎన్నియున్నను దృష్టి కాగినవాని స్వీకరించుట యుక్తము.

ఇంతవర కిట్లు (తయోదశవిధ శిరఃకర శైలు నిరూవితము లయినవి. ఇటు పై దృష్టిలక్షణనిరూపణ మావశ్యకము.

దృష్టి భేదములు, చి, రనదృష్టులు ౧ శాంత _౨ భయానక

30౪ నాణ్యవేదయు 3 హాస్య ఈ కరుణ సో అద్భుత ౬ రౌది ౭ వీర ౮. బీభత్స ఈ శాంతాదు లెనిమిది రసదృష్టులు, ఆయా రనముల కా యా దృష్టు లనుగతమ్ములె ఆకుండును. శాంతాది దృష్టుల నామ. నిశ్రైేశమున న స్వరూపసం వేదనము కలుగును. అయినను లతమణకధనమున విశేషస్వరూప మవగత మగును. కాంతా భయానకాదులు వరుసగా శృంగార భయానకాదులకు నంబంధించి యున్నవి, ఇందీ (శ్రమని కేశ ములో నుద్దిష్టమగు భావ మేదియు లేదు. రనము వలన రసాంత రోత్ప్తి యున్నట్లు దృష్టివలన దృష్ట్య్రంతరోత్పత్తి యిందు లేదు. ఈ పరిగణనములో శాంతదృష్టి పరిగణనము లేదు, పాఠాంతరమున నలక్షణముగా శాంతద అప్స్‌ యున్నది, స్టాయి భావదృష్ణులలో ఫమ చృష్టికి సం శేతము లేదు లత్సణమును లేదు. ఇట్టి నివ్రేశమున నవభా సించు భావవిశేషము రసమిమాంనలో విస్తృత మయినది. ఇకనీ రనదృష్టుల లక్షణము నిరూపింపన లెను. స్థాయిదృష్షి. సంకేతము రస దృష్టి లతుణమును సుగమ మొనరింపగలదు కావున స్థాయిదృష్టుల నంశెతింయటయు నుచితము, స్థాయిద అష్టులు ౧ స్న్ధ యా హృష్ట 3 దీన రీ కుద్ధ ౫ దృప్త ౬ భయిన్విత ౭ జుగుప్పిత విస్మిత ఈ యెనిమిది స్థాయిభావములం దుండు దృష్టులు. దృష్టివిఛధాన ట్రనక్రిలో సామాన్యచదృష్టుల నన్నిటిని నంశెతించుట యుచితము అపి భఛావమూలములు, నంచారిదృష్షులు, ౧ శూన్య ౨ మలిన ౩ (శ్రాంత ళ లజ్ఞాన్విత' ౫ గాన ౬ కంకిత ణి విమలా ౮ ముకుల గా కుంచిత ౧౦ అభితప్త ౧౧ జిహ్మ్‌ ౧-౨ నలలిత ౧౩ వితర్కిత ౧5 అర్ధముకుల ౧౫ విభాంత ౧౬ విఫ్లుత ౧౭ ఆకేకర ౧౮ వికోశ ౧౯తనస్త ౨౦ మదిర

3౯ అ౦గకాభినయయు 30౦౫ స్టాయిరసదృష్పులతో నివి కూడి మొలత్సము ముప్పదియారు దృష్టు లయినవి. ఇవి యన్నియు నాట్యమున ప్రధానములు, వఏీనియందు నాట్యము (పతిష్టితమై యున్నది. పష _ట్త్రింశద్దృష్ట యో హ్యేతాస్తాను నాట్యం (పతిష్టితం దృప్పిలషమణము---రసదృష్టులు

౪౬౦. అన్యదృష్టి విధానన్య నానాభావ రస్యాశయం

లక్షణం నంప్రవక్ష్యామి యధాకర్మ _పయోగతః

౪౬౧. హ్వ వసాదజనితా కాంకాత్యస్థం నమన్మధా

న్మభూక్షేపకటాక్షా చ శృంగారే దృష్టిరిష్యతే

౪౬౨. (పోదృత్త నిష్టబ్బవుటా న్ఫురదుద్వృత్త అారకా

దృష్టిర్వయాన కాత్య్య్థం భీళా జ్లేయా భయానకే

౪౬3 శమాదాకుంచితపుటా నవిభాంతాల్పతారకా

హాస్యా దృష్టస్తు కర్తవ్యా కుహకాభినయం (పతి

౪౬౪, పతితోప్ప్వపుటా స్నాసా మన్యుమంథర కారకా

నాస్నాగానుగతా దృష్టిః కరుణా కరుణే రసే

౪౬౫. యా త్వాకుంచిత వక్షాగా సొశ్చర్యో దృ త్తతారళా

సౌమ్యా వికసిళాంళా చ సొద్భుకా దృష్టిరద్భుతే

౪౬ల, [కూరా రూకారుణోద్వృత్తా నిష్టబ్రపుటతారకా

(భుకుటి కుటిలా దృష్టీ ర్నాదీ రౌదరసే స్మృతా

౪౬కి. దీస్తా వికసితా క్షుబ్ధా గంభీరా నమతారకో

ఉళ్ళుల్లమధ్యా దృష్టిస్తు వీరా వీరరసాశ్రయా

౪౬౮, నికుంచితపుటాపాంగా ఘూర్షోపప్త్పుతతారకా

నంశ్షిష్ట్రరపక్ష్కా చ వబీభక్సా దృష్టిరిష్యతే

౪౬౯. రనజా దృష్టయో హ్యేళా విజ్టేయా లక్షణాన్వితాః స్థాయిరనదృష్టులగూ-డి మొ త్త మివి యన్నియు ముప్పదియా రయినవి. ఇవి ముప్పదియారనుట న్యూనాధిక నంఖ్యానివృ త్తి సూచిం చును. (పత్యభిజ్ఞుదర్శనమున నంగీకరించు మట్తి)ంళ త్త త్త్వములకు ఏనికి సంబంధము "లేకున్నను సంఖ్యాసాదృశ్యము చానిని న్ఫృతికి 'దెచ్చును. రసదృష్టి రనమయసన్ని వేశ సౌందర్యము నావిష్క- రించును. స్థాయిదృష్టి. రసీభావయోగ్యత నావిమ్మరించునుః ఇతరములయిన దృష్టులు భావావిష్కరణమునకు సమర్థములు, ళఈ దృష్టివిధాన

3౦౬ నాత్యవేదము

మంతయు నానాభావరస్మాశయము, చి న సక్‌ ముగానున్న నానావిధములగు భావములు రనములు సంవిదుల్లాన తిలో నుచ్భూన శల్పములో నంవిదున్నే సమమగ్గ ములయిన _ నానేందియములందు నస్యనృందవై చిత్య మాపాదించును, సంవిత్సూ[త్రబద్ధములయిన యివి నంపిదను క్రమమున టప్రన్నందమానము లగును, ఆ స్యస్పందసుందం మయిన రీతి స్వేందియములందును సర్వావయములందును సాక్షా త్కరించును. శాని చతు ప్రజ్ఞాదర్శ ణములో సంవిత్పతిబింబనము స్ఫుటముగా నుండును, అది యంతయు దృష్టుల యదృషప్టము, ఇది యంతయు ముప్పదియారు దృష్టులందు సం కాంత స్వరూపమగుటనహృ దయ వేద్యము. దృష్టులనంతములు కావచ్చును, ఇచటి పరిగణనమును భావళూన్యముకాదు. నానాభావములను నానారనములను ద అష్ట లశ యించి యుండును, నానాఫొావరసముల కీ దృష్టు లాశ్రయముగా నుండును అను నీ భావద్యయము యధాసంభవముగా పరి ఆాహ్యము, ఆయా కర ప యోగానుకూలముగా నాయా దృృష్టుల రనభావాశ్రయత్వ మవగతమగును, కర్శ్య్వప్రయోగానుసారమున దృన్టివిధానలతుణ మిక్‌ నిరూపించుట యావళ్యక ము, రనజ న్యములయిన దృష్టులు వీనిలో లతుణ నహితములై యున్నవి. శారీర్మపతిబింబనము పొందు రసార్గములకు పరిమితి యనునది యుండదు. అవి యనంత స్పందములతో నుండును. అయినను గొన్నిమాతము న్పష్టనసంబంధ మున భాసించుటచే పరిగణనము నముచితమగును, పరిగణితములలో గూడ నివి మాత్రమె తగునన్న వ్యవస్థ "లేదు. ఒళ్కొకచో నొక్కొక చమ్యత్కి. యాసంబంధమున నొహ్కొ_కటి పరిగణ నార్హ్హ మగును.

౧ కాంతదృప్టి, 2 ఇష్టప్రావ్హీవలన గలిగిన వాన్ష మును కాంత దృష్టి సూచింపగలదు. మనః ప్రసన్నతను సూచింప గలదు. హర్ష జన్యము (వసాదజన్యము నయిన వోనీ శాంతదృష్టి. -ఈ ర్ట యత్యంతము మన్మథ భావ గూడియుండును, (భూవిత,పములు కటాతుములు సిందు బహుళముగా నుండును. (పణయ హేశతుశములయిన కోపామర్ష ములుగూడ నిధి వ్యక్తము చేయును, ఇట్టి యీ శాంతదృష్టి. శృంగారరససంగత మగు దృష్టియనుట

ఆ౦గ౧కాభినయయు 308 నాట్యహృదయుల కష్టము. చిత్తగతమయిన రతి తగినవిధమున నము ల్లానము పొందగా నా సముల్ల సన సంవేదనమున కీ దృష్టీ కలుగును. శాంతచదృష్టీ శృంగారసంగత మగుననుట శేవల దృష్టిమాత్రమున నె కాదు. తారాకర లు వుటక ర్శలు దృష్టికనుకూలముగా నుండవలెను. శిరఃకర శ్రయు నంగతము కావలెను. అన్యసంబంధము నావశ్యక మగును.. దృష్టికై వల్య మట్టిది కాజాలదు. ఇక్సై యన్నిట గహింపవ లెను.

౨ భయానక : ఇదియె భీతదృన్సి, భయానకరనమునందు భీత దృష్టి సంగత మగును. నేత్రవుటము లిందు (పోదు _త్తీము లగును గిరగిర తిరుగును, నిష్టబ్ధము లగును, ఒకప్పు డళ్సై నిశ్చాలము లగును. జీత్రములలోని తారకలును స్ఫురించునవి యగును. ఉద్వ్యృ _త్తములు = గిర్రున తిరుగునవి యగును, ఇట్లు తారావుటకర లతో గూడిన దృవ్సీ మిక్కిలి భయము సూచించును. చకితముగా నుండును ఇట్టి దిది

ర్తి పోస్యదృష్టీ; కనువుటము లిందు [క్రమకమముగా నాపంచి తము లగును. తారక లల్బములై విభాంతము లగును, వ్యాకులము లగును. కుహూకాఖినయమున నిది యుపకారి. వంచన మొనరించుటలో మోసగించుటలో మాయచేయుటలో పరివాసించుటలో నిది సహక రించును. కపటవికృతవిధానములు హోస్య్యృపాణములు శావున దృన్టీలో గూడ కపటకృ _త్త్రిమరీతు లుండును,

ఈ. కరుణ : కరుణరనమునందు కరుణదృస్టీ, యుండును, ఈ దృష్టిలో కనుల వై ఫుటలు పతితములు (వాలినవి యగును. కన్ను లన్రములగూడి యుండును, కను "తారకలు దుఃఖమంధరములై యుండును. దృష్టి. నాస్యాగానుగతముగా నుండును. ఇట్లున్నదృష్టి కరుణదృవ్లి.. ఈ లతణవచనములో నీదృష్టికి నాలుగువిశేషణములు కలవు, ఇవియె కాక ఇతరములగు వి శేమములను సూచించు విశేషణ ములు నుండవచ్చును. అయినను సముపా_త్తములయిన విశీహషణములు ముఖ్యములని గుర్తింపవలెను. ఇళ్లు యన్యములందు నభ్యూవ్యాము.

స్మి అద్భుత వ అద్భుతరరమునం దద్భుతదృవ్లీ యుండును. ఈ. దృష్టిలో పమయ్ముగ్రము లాకుంచితము లగును. తారక లాశ్చర్యము:

తింలా నాఖ్యవేదదతు శల్నవె యుద్వ్భృ _త్తము లగును. దృష్టీ సౌమ్యముగా నుండును, [పొంత భఛాగములందు విశసితమై యుండును,

౬. రౌద్ర : రౌదరనమునందు రాదిదృష్టి నంగతము ఇది (కూరము రూశ్నముగా నుండును, అరుణముగా నుండును. ఉద్వత్త మగును, వుటములు తారకలును నిష్టబ్బములై యుండును, శోభా వేశ మున నశ్షై కదలక యుండును, ఈ దృష్టి. (భుకుటీకుటిలముగా నుండును, అ యా రసదృష్టు లందరియం చేశవిధముగా నుండవు, వారి వారి సత్త్మ్మభేదమున "వేరు వేరుగా నుండును, రాతననత్యుల కాదదృప్టి. మానవసత్తుల కుండదు. 'బేవసత్తుల రౌద్రి వేరువిధము, స్త్వ (పకృతి గుణ భేదమున దృష్టి యన్యోన్యముగా నుండును,

జ ఏరదృప్టి. ; వీరరసాశయముయిన వీరదృష్ట్‌ దీప్తమై విక సితమై యుండును. యుబ్ధమై యుండును, గంభీరమై యుండును. తార శలు రెండును సమముగా నుండును. ఉత్ఫుల్లమధ్యమై భాసించును., వీరఠరనము నందలి భేదముల ననుసరించి వీరదృష్టులందును భేదము శలుగును, ఈ దీ _ప్తత్వాదు లాభేదనూచకములు, ఇక్సై యితం రసా శ్రయదృష్టు లందును గుర్తించునది, దృవ్టిప్రసారము లన్నిటియందును సమధికో త్పాహము గోచరించును. రౌధ్రరనమునకు సంబంధించిన చృష్టిలో క్రోధ మవభాసించును. ఆ యా దృష్టులకు మూలమయిన భావము నా దృష్టు లావిషృ_రింప జేయుట యావశ్యకము, (ప్రయోగ మొనరించు నటుడు త _త్తద్భావా వేశమును మనసునకు దెచ్చికొని మనో వేగమును న్నిగహించుకొని దృష్టినం్యకాంత మొనరించినవుడీ రసదృష్టులు 'వెలువడును. కేవల దృష్టుల యనుకారమున రసదృష్టి వ్యవహారము రాదు, ఇన్సై యితరనము లందును,

తా చీభత్సదృష్షి : ఇందు కనువుటము లపాంగములు కుంచితము లగును. తారకలు తిరుగును, ఉపస్లుతము లగును, చెదురుగా నుండును. శనుతెప్పలు సంగ్లిన్నములం స్థిరములు నగూను. జుగుస్పాచహమయిన వస్తువును చూచినప్పుడు పత శ్రపుటాపాంగ ఆారకలు నంకోచము కల భయి బీభత్సరసాశ్రయమయిన చీభత్సదృప్టిని వ్యక్త మొనరింపగలవు.

ఆ౦గ౧కాభినయమయు 30౯ హోన్యబీభత్సములందు. 'బాహ్యములయిన దృశ్యములు చిత్తమున విశానవికారముల నాపాదించునవి యగును. వికాసాత క్‌ చి త్రినతత్తి సోల్గ్లానముగా చేష్టానుగత మగును, వీకారాత్త ్రకవృ త్తి చిత్తనంకోచము కూర్నునది యగును గావున పత్త శ్రప్రటాదులు వ్యాకోచము వహింపక దర్శన (ప్రతిరోధమునె కూర్పునవి యగును, సర్వ చేష్టలనంప త్తి మనో వ్యాపారవురన్సరమనుట యందును విన శ్రైరింపదగినది "కాకున్నను ఏనిలో నొకింత విశేషమును భావుకు లాస్వాదింపగలరు,

ఇవి యన్నియు రనజన్యదృష్టులు, వీనిని రనములం జే వినియో గింపవలెను, “రనజూస్తు రసేప్వేవ” రనజన్య దృష్దులను రసమయ '(పభట్టాభినయ (ప్రయోగములందె వినియోగించునది. ఇతరదృష్టుల కీ రన్యపఘట్టములందు (ప్రయోగముండును, వీని క్రితరము లందుండదు.

“నాసాగ్రానక్తానిమిపా తభాధో భాగచారిణీ ఆ శేకరవుటావైవ శాంతా దృష్టిర్భ వేదసా” పాఠాంతరముగానున్న దీనిలో శాంతదృవ్షి లతుణ నిరూపణమున్నది. ఇాంతరసాశ్రయమయిన యీ దృష్టిలోని రీతి యనిమిమముగానుండు నాస్మాగమునందు సంన_క్ష మగును, క్రింది భాగమునకు నంచరించును. 'అశేకరఫుటములతో నుండును. వుటాపాంగము లాకుంచితములై యర్థని మేమదృష్టి, కలిగి తారకలు వ్యాన్ఫ త్తములయినచో నాశేకర యగునని మున్నుందుల్మణము. నిరూవీతమగును. ఇట్టి శాంతదృష్టి ఇాంతరసాశయముగా నుండును ఈ దృవ్టితో దృష్టులన్నియు ముప్పదియే డగును, ఇక సిటుపై స్థాయి భావసమా, శయములయిన స్థాయిదృష్టులను నిరూపింపవలసియున్న ది. స్థాయిదృష్టులు

స్నిగ్నవ్చాష్టదీనాదు లయిన స్టాయిదృష్తులందు నుద్దిష్టమయిన (క్రమమున నియత భావ మున్నదన నక్కఅలేదు. శృంగారము సర్వ (పాణి సులభమగుట రతి సర్వన్య క్తుల కపరిహార్యమగుట శృంగార ద్వష్టిని రతిద్వష్టియయిన స్నిద్ధ ద్వప్పిని మొదట నంశేతించుట నముచి తము కావచ్చును. ఇందుద్దిష్టమయిన శ్రమము నాట్య పారకుల కొక వ్వుకడు సవొకారి యగును,

2౩౧౧ నాటఖ్యవేద యము ౪౭౦. వ్యాకోశమధ్యా మధురా స్మేరతారాభిలాషిణీ సానంద్శాశుకృకొా దృష్టః స్నిగ్టయం రతిభావజా ౪౭౧. చలా హ్వూతగర్భా చ విశత్తారా నిమేషిణీ కించిదాకుంచితా హృష్టా దృష్టిర్హాసి పకీర్తితా ౪౭౨ ఈషత్‌సస్తోత్తరపుటా కించిత్సంరబ్దతారకా మందనంచారిణీ దీనాసా శోకే దృష్టరిష్యతే ౪౭83 రూకా స్రిరోర్టతపుటా నిస్టబ్టోద్చృత్తతారకా కుటిలభుకుటిృ్న్య: కువ శోధే విధీయతే ౪8౪. నంప్పతే తారకే యస్యాః స్థతా వికసితా తధా నత్త్వ్వముధిరతీ దృషప్తా దృష్టిరుత్సాహనంభవా ౪రంం విస్ఫారితోభయపుటా భయకంపితళారకా నిష్కాంతమధ్యా దృ్వన్తు భయభావే భయాన్వితా ౪8౬. నంకోచితపుటన్యాసా దృష్టర్మిలితతారకా పవ్మచైశాత్సముద్విగ్నా జుగుప్పాయాంజుగుప్పితా ౪88. విమలొద్వ్భృత్తతారా చ హృాహ్టోభయవుటాన్వితా నమా వికనితా దృప్తిః విన్మతా విన్మయే న్మృతా

౧. కతిదృష్టి : స్నిద్ధ ఇందు నడిమిభాగము నికశననముతో నుండును. మధురముగా నురిడును. తారకలు కనుపాపలు చిరునగవుతో నుండును, అభిలాష యుక్తముగా నుండును. అనందాశువులతో నుంకు నీ దృష్టి స్నిద్ధమె చిక్క-నై మనోఫూరముగా నుండును.

_9. హోసదృష్టి. న హృష్టచంచలము, హసితగర్భము, తారకలు కన్నులు చికిలింతలతో నుండును. కన్ను తెజచుటలు మూయుటలిం దధికము, మాటి మాటికి రెప్పమూతల సందుల నుండి చూపులు తొంగితొంగి సాగును. ఈ దృష్టి. హృషమె కొంచ మౌాకుంచిత మె.

శ్రమ రూ యుండును. భూచువారి కిది కొక్కెరించినట్లు గోచరించును,

9. శోశదృష్టి . దీన న్మేతముల వై రెప్పలు కొంతగా సీదృష్టిలో జారియుండును. తారకలు కొంత కొంతగా బెదిరి వ్యగ్రములై యుండును. మందముగా నీ దృష్టి ప్రసరించును, శోకమునందలి దృష్టీ. యిట్లు దీనముగా నుండును.

రం (ోధదృప్టి కుద్ధ. శోధమున నుండదగిన (కుద్ధదృష్టి, యిట్టుండును. కనుబొమ లింయ కుటిలములై కూడుకొనును. బొమమ

ఆఅఆ౦గ౧కాభినయయు తెంగి

ముడి నమరీతిలో నుండక చిడిముడిపాటు కూడి వగక్రముగా నుండును.

దృస్టిరూతము తీవ్రము నగును. కనుఫుటములు స్థిరములుగా నున్నను

తిరుగుళ్ళు పడును, తారకలు నిష్తస్టములగును. నిట్టపొడుచు విధమున

నుండును. అయిననవి యుద్వృ త్తములు గ్నిరున తిరుగునవి యగును

ఉత్సాహదృష్టి దృప్త వీరోత్సాహమున గలుగు నీదృ్భప్త

దృష్టి. నత్వము స్పష్టము'చేయును. అంతిర్బలము వ్యక్తము చేయును.

మనోబలము సూచించును, జేవాదార్థ శ్రమును స్ఫురింప జేయును

ఇందు తారకలు నిలుకడకల్నవె యుండును. ఈ దృష్టి స్థిరముగా నుండును, వికసిత మై యుండును. కన్ను విప్పారి యుండును.

ల భయదృష్టి భయాన్విత. భయభావమున దృష్టి భయాన్ని తము, ఇందు నేత్రముల యుభయఫుటములు విప్పారి విస్ఫారితముై యుండును, తారకలు భయకంవీతమ్ములై యుండును. భయద వ్‌ నడిమిదూవులో నిలబడదు. తారకలు మధ్య బాగ మున నుండక అటు నిటు చెదిరిపోవును, భయాన్వితులు నేడగా చూడజాలకు,

ర జుగుప్పాద్యవ్లీ, 2 జుగుప్పిత. జుగుప్సాభావముదయించినప్పుడు కలుగు దృష్టి జుగువ్సిత, ఇందు కనుజెప్పలరీతి నంకోచితము మూతలు పడిన దగును, పత్మ్మువుటములు విప్పారవు. తారకలు విస్ఫారితములై -యుండవు, మిలనము పొందును, అెప్పలల్లార్చధికముగా నుండును. ఆ పక్షే దేశమున దృష్టి సముద్విగ్నముగా నుండును. జుగుప్పలో చి త్తృసంకోచము కలుగగా ఫుటసంకోచమున దృష్టియు నంకోచ ముతో నుండుట స్వాభావికము, ఇట్టిది జుగుప్పీత,

ళా విస్సృ్హయదృష్టి. 2 విస్మిత, విస్నయమున విస్శితదృష్టి యా విధముగ నుండును, తారలిందు గిరగిర తిరుగున్నవై యుద్వ్య_త్తము లగును, విమలములుగా నుండును, కనుఫవుటములు అెండును హర్షైము శలిగియుండును. ఒకప్పు డతికికొనినట్లున్నవే. నవ్టములుగా నుండును. చృష్టిసనమముగా నుండును. వికసితమై యుండును,

ఈ నిరూసితములయిన యొనిమిదిదృష్తులును స్థాయి భావాశ్రయ ములు, వీని నిళ్లై దృష్టివిదులు గు ర్తించిరి. స్థాయిదృష్టులు రసదృష్టులు సామాన్యముగా “నేశవిధమున నుంకుటను లతణవాక వము సూచించు

౩౧౨ నాఖ్యవేదోమయు చునె యున్నది అయినను రనదృష్టియని స్థాయిదృష్టియని భీదము* నిన్తేశించుటయె. నముచితము స్థాయిదృష్టిలో తారాకర్మలు వుట కర శైలు బహుళముగ నుండవు. రనదృష్టిలో నవి బహుళముగా నుండును. విభావకర శ 'బాహుళ్య్ళ్యముండుట "లేకపోవుటలు రనభౌవ దృష్టుల వివేకహేతువులు, స్థాయిదృష్టులలో రసీభావమునకు తగిన చిక్క-ణధర్మ ముండదు, వలసినంత స్నిస్ధతయు నుండదు, నంచారి దృష్టులు, ఇరువది సంచారిదృష్టులు కలవు. అవి యిఫుడు క్రమ (ప్రసంగ (సాప్తములు, ౪8 లా షమతారా నమపుటా నిష్కంపా శూన్యదర్శనా బాహ్యాఫ్థగాహిణీ కామా శూన్యాదృష్టీః (పకీ ర్తితా *౭౯. (పన్నందమానపక్ష్మా యా నాత్యస్టముకులై ః వుటైః మలినాంతా చ మలినా దృష్టిర్విభాంతకారకా ౪౮౦ |శ్రమాత్‌ (పమ్లాపితపుటా కామాంతాంచితలోచనా నన్నా పతితతారా చ శ్రాంతా దృష్టిః (పకీర్తితా ౪౮ారి. కించిదంచితపక్శాగా పతితోప్వ్రపుటా 'హీదూ (తపాధోగతతారా చ దృష్టికజ్హాన్వితా తు సా ఈ నాలుగు శ్లోకములందు నాలుగు దృష్టుల లక్షణము లున్నవి. ఇటువై వరునగా నంచారిదృష్తుల లమణపరిచయము నిరూవీతమగును. ఈ దృష్టులకు నియతవిషయము కలదు. ఒళ్కొ-కదృష్టి కొక్కొాక వీపయమున వినియోగ మిస్ట్రము అయిన నదియ సియతవ్యవస్థితమూ కాదు. అట్టిదది ప్రచురవిషయము. ఆ దృష్టి నా విధముగ నా విషయ మున వినియోగించిన సహృదయు లది రమ్య మందురు మొ _త్తము దృష్తులన్నియు ముప్పదియారు. ఇవి మ్రింశ త్త త్త్వములకు నంబం- ధించి యుండునని నంఫావించుట స్పందదర్శన్మపన్పందము, నంచారి భావములు ముప్పదిమూడని (పసిద్ధి, నంచారిదృష్ణు లిరువది మాత్రమె యిచట నుద్దిష్టములు, ఇతరములిం దంతర్భవించునని భావము, సంఖ్యాసంగ తిక నంచారిదృష్టులు ముప్పదిమూ డనవచ్చుగాని వానిలో భావనీయచమత్కాారము విలషిణశోభ యుండదని భావము. రనములు తొమ్మిదయినను రనదృవ్టు "లెని మిదియని, ఫ్టాయిభఖావములు'

౪0] ఆ౦గికాబినయమయము 3౧39 తొమ్మిదియయినను స్థాయిదృష్టు "లెనిమిదియని నంఖ్యాననియతి యున్నది. అం దనుక్తము లచముత్కారులు గ 'ఆార్థములని వేరుగా నిరూవీతములు కాలేదు. ఇక్లైయీా నంచారిదృన్లులందును నంభావింప దగును. రసదృష్టులు రసములం బే యుండును. స్టాయిదృన్లులు స్థాయు లంే యుండును. సంచారిదృష్షులు నంఛారులంబే యుండును కాని సముచితసమయమున స్థాయిరసములం దు నివి యుండవచ్చును. భావ నవాజములయిన నంచారదృష్టులు భావనియతములుగ నె యుండుట చోద్యముకాదు. “రనజూస్తు రసేప్వేవ స్థాయిమ ఫ్థాయిదృష్టయః” అని భరతు డనగలడు.

భూన్యదృవ్షీ, మలినదృష్టి, శాంతదృస్టి, లజ్ఞాన్వితద్యవ్టీ. యని నాల్లిందు లఖ్సీతము లయినసపి,

౧. శఈూన్యదృష్టి వ ఇందు కనుపాపలు కనువ్రుటములు ఎగుడు దిగుడుగా నుండవ్లు నమముగా నుండును, దృష్టికంపరహిత మై యుండును, దృన్దలో లత్మ్యు మేమియు నుండదు. శూన్యదర, శనము, చాహ్యార్థముల సీ దృష్టి. యేమియు గ్రహింపదు, ఈ దృష్టి యోమమై: నిరుత్సాహముగా నుండును. ఇట్టిదిది ళూన్యదృష్లీ.

చిత్తమున చింతకూడియున్నప్పుడు ళూన్యదృషప్టీ. యా చింతను సూచించును, చింతాసూచకములగు దృష్టులింళను కలవు, కాసి వానిలో ఛూన్యదృప్టీ గణనీయము, చింతాది నంఛారిఫావములందు శూన్యాదిద అప్పుల వినియోగ మూహించి ఆ3వలమాదృష్టులా భావ ములం చే నియతములని భావింపజనదు. అందవి వ్యా ప్తినియతములు: కావు. ఇతర భావములకు నివి సాధారణములు కాగలవు, అయినను సియతవిని యోగక్రధనము (వాధాన్యమును సూచించును. ఇ్సై యితర వేమయములందును [గ్రహించునది.

౨ మలినదృష్టీ ణి ఇందు పత్శుములు కనుతెప్పలు కదలు చుండును. కనువుటములు మిగుల ముకులములై యుండవు, న్మేతాంత ములు మలినములుగా నుండును. కనుతారకలు వి(భాంతముల్రై తిరుగు చుండును. విన్త్హృతములు నగును. నిల్వేదము కలిగినవుడు వివర్షత

వెం? నాళ్యువేదయు శలిగినప్పూుడు నీ దృష్లి. యుండును. మనసులోని సాలోచనత నిడి విలోలవిధాంతలోచనళ్వమున సూచనము చేయును.

3 (ఇాంతదృష్టిః : ఈ దృష్టిలో (శ్రాంతి గోచరించును, శ్రమ విశేనమున పత్ముపఫుటములు మ్లానమ్ఞానములై యుండును, కావుననె యిందు వుటములు ప్రన్గూపితము లగుననుట, ఈ దృష్టి మోమ శతానుమై యుంషగును, లోచనాంచలములు మొతను కొంతగా నంచితనమ్సులై యుండును, కృశించిన యూదృ మీలో తారలు దిగజారి యుండును, తారలు చల్వపచలములుగా నుండవు, మందకొడిగా నుండుట గుర్తింపనగును, ఇట్టి యీ(శ్రాంతదృష్డి. శనువలన నార్తి శలిగినప్పుడు స్వేద ముదయించినఫ్వుడు ప్రయోగింపదగును,

ర లజ్ఞాస్వితదృష్టి. : ఇందు పమ్మోగ్రములు కొంచె మంచిత చ్యుల్తె యుండును. దిగువభాగమునను వంగినటులు వాలినటు లుండును, లజ్ఞావశమున కనుల వై రెప్ప లప్పళించుకొని యుండక తిగజారినటు లుండును. తారకలును (తపావళశమున నథధోగతము లగును, ఇది లజ్ఞాన్వితదృష్టి. ఇది లజ్ఞాభావమున వినియోగము పొందును. లజ్ఞావినియోగమున నిది లలితముగ నుండును.

౪లావిం న్లూన్న్మభూపుటపక్షా యౌ శధిలా మందచారిణీ గ్రమప్రవిష్ట కారాచ గ్గానా ధృష్టిన్లు సొ న్మృకా ౪౮౩. కించిచ్చలా స్థిరా కించిదునళా తిర్యగాయళా మూఢా చకితతారా చ శంకితా దృష్టిరిష్యతే ళలాళ విషాదవిస్త్రీపుటా _ పర్యస్తాన్తా “సీమేషణ్‌ కించిన్నిస్టట్టకారా చ కార్యా దృష్టిర్విషాదినీ ఆ౪లాగెం న్ఫురదాళ్లిష్ట పక్షార్థా ముకులో శసువుటాంచితా నుఖోన్మీలితతారా చ ముకులా _దృష్టిరిష్యతే

ఈ నాలుగు కారికలలో నాలుగు దృ్షుల లశ్షణవి వేకమున్నది. పేనిచేనగు వినియోగము, ఏని వినియోగము పొందువాని విశేమమును యధానసంగతముగా నిచట నిభూపింపవలసియున్నది,

౫ గ్లానదృవ్లీ. : ఇందు కనుబొమలు కనువుటములు శనుజెప్పలు వూవములై చాడియిన్న ట్లగవడును. ఈ దృక్పి శిధిలశిధిలమై మంద మందముగ సంచరించునడై యుండును, కను తారలు కూడ కగ్రమ

ఆఅఆ౦గికాభినయము శిం%ి (పవేశముననె సంచలించును.. జేరగా సూటిగా పోచ్చుళోనవు మౌాన్గ్దాయాసాదుల నలని శమములవలన మానవునకు గలుగు గ్లాని నిమి_త్తముగా నీ దృన్టీ యుండును. అపస్మారమున నీ దృన్టీ వినియో గము పొందును, వ్యాధిలో నిది సంగతమగును. గ్లాని. కలిగినప్పు డిది కలుగుననుట నహజము, అపస్మార వ్యాధి గ్లానులలో దృప్షి,పసారము నకు మన ముత్సుకంపడదు, అప్పటి దృష్టి గ్లానదృప్టి. పృాదయము నందలి యా యా భావమున నిది కలుగును, అట్లు కలుగునిది యా యా భావము సూచించును. పై నిరూవిత విశేషములతో నీ గ్ధానదృష్టి. నభినయింపవలయుట యిచటి ఫావము. ఇక్లై యితరములందును షం శంకితదృప్లి శంక యుదయించినవుడు ఫోవమునందు స్థిత యుండనటు లె శంకితదృష్టి యందును స్ట ముండదు, కించిచ్చలముగా నుండును. ఒకింత స్థిరముగా నుండును. ఒకప్పూ. డుద్గతము. నేరుగా సూటిగా నెదురుగో సాగును. ఒకప్పుడడ్డముగా నాయతముగా ప్రన రించును. ఒకప్పుడు తారలు నిష్టబ్బమ్ములై మూఢముగా నుండుటయు నొఠప్పుడు చకితమ్ములై చెదురుతనమున నుండుటయు నిందు సహజము దృష్టివిశేమములన్నియు_ తారావుటకర్ణల విశేమవిశేసితములై యుండుట యన్నిట నవిశేషము, శంకలో శంకితదృష్టి. వినియుక్త్యమగు ననుట వునరుపపాద్యము కానక్కరలేదు.

2. విషాదినిదృష్టి. : విపాదమున ఫుటములు వి_స్లీర్సములగును. ప్రాంత భాగములు పర్య _స్త్వములగును. నిమేవము లుండును. తారలు కొంతగా నిష్టబ్టములగును. ఇట్టి దిది విపాదిని దృష్టి. విపాదోదయమున సీ దృష్టి నిరూపింపవలెను. గవిపాదాన్ణే విపాదినో విషాదము సూచించు నఖినయనమున నిది యావళ ైోమగును,

౮, ముకులదృష్పి. : ఈ దృష్టిలో నగము సగము పత్మభాగ ములు స్ఫురణము కలిగియుండుట, నమాళ్హిప్టములై యుండుట గోచర మగును, ఉఊర్థ్వవుటములు ముకులనము పొంది యున్నట్లుండును. "తారలు సుబోస్మీలనముతో నుండును. కన్ను తెజచుట సుందరముగ నుండును, న్మిదాస్వప్నసుఖార్థ ములలో ముకులదృప్టీ. వినియాగము

౩౧౬ నాత్యవేదయు సముచితముగా నుండును, నిద్రవచ్చునప్పుడు కనుమూతలుండును, మానవుడు మధురస్వప్నమున నున్నప్పుడు శనుమూత రమ్యముగ నుండును, సుఖార్థనన్ని వేశములో ముకులదృష్టి మోనానము. ౪౮౬. అనికుంచితపక్ష్మా(గా పుటైరాకుంచికై స్తథా నన్నా కుంచితతారా చకుంచితా దృషప్టరిష్యతే ౪౮8. మందాయమానకారా యా పుటైః (పచలితై స్తథా నంతాపోవప్పుళా దృష్టిరభితప్తా తు నవ్యథా ౪౮ాలా. లంబికా కుంచితపుటా శనై స్తర్యజ్నిరీక్షలైః నిగూఢా గూఢతారా చ జివ్మో దృష్టరుదాహృళతా ౪౮౯ మధురా కుంచితాంకాచ నభూక్షేపొ చ నన్మిళా నమన్మధవికారా చ దృష్టిస్సా లలిళా న్కృళా ఈ కారిశాచతుష్టయములో కుంచితదృష్టి అభిత_ప్తదృవ్టి జిహ్మ చృష్టి లలితదృవ్టీ యని నాలుగు దృప్టివిశేషము లున్నవి. ఇరువది దృష్టులలో నియతమయిన [క్రమసంఫావన నుక్క_ఆగాదు రనదృష్షు లలో స్థాయిదృష్టులలో రనస్థాయి నియతమయిన [కమసంఫావన మున్నది. ఈ యిరువది సంచారిదృష్టులయినను నంచారినియతమయిన (శ్రమనంభావనము లేదు, సంచారిసంఖ్యానియతమయిన రీతి యీ వింశతిశమున లేనట్లు విశదమె, అయినను నిర్షిష్ష క్రమానుసారమున నొక భావకము మాళర్షి చి భావభావులు భావీంతుకు, అట్టివారి యాభావమునకు సర్వదృష్టి నంగతములయిన దృష్టి(క్రియ లుపయో గించురీతియు న న్వేమ్యమగుట యుక్తము, నొ, కుంచితదృష్టి, : కనువుటము లాకుంచితములగుట, పమ్మై టములును నికుంచితములగుట, తారకలును కుంచితము.లై యుండుట, దృవ్లి సముల్లాసముతో నుండక సన్న మనసన్నమై యుండుట కుంచిత దృష్ట్రిస్వరూపము. అసూయితుల విమయమున నీ కుంచితదృష్టి. ప్రసార ముండును. అనిష్టుల జూచినవుడు నీ దృష్టి కలుగును. దుప్పేక్షము చూడవలసివచ్చిన నిదియ. అవమీవ్యధా వ్యాకులితులదృష్టి కుంచిత మె యగును, ౧౦. అభిత _ప్రదృష్టి : వ్యధలో నీది కలుగును, ఇందు తారా సంచారము మందమందముగా నుండును, కనువుటములు (పచలితము

అ౦గ౧కాభినయమయము 3౧8 లగును, ఈ దృష్టి పరితాప నంప్లుతముగా నుండును. వ్యధా పరి 'తాపములం దీదృష్టి యు క్రము. చింతా భావమున నీదృష్టి వినియోగ మిష్టము, నిర్వేదము నభిత్తప్త సూచించును. అభిఘాతములో ని "'తాపములో నభిత _ప్రదృష్టి. వినియోగ మిష్టము.

౧౧. జివ్మాదృష్టి. : ఇది లంచితమలనముగా (పనరించును. ఇందు ఫుటములు కుంచితము లగును మెలమెలగా నెడగా 'ెడగా నిందు నిరీక్షణము లుంకును,. ఈ దృష్షి నిగూఢము తారలు గూఢములు. నిశితముగా వక్రనుగా నుండు జిహ్మూదృష్టి భావము వెంటనే సుబుద్ధము కాదు, అసూయలో జడతలో నలనతలో నీ దృష్టికి వినియోగ మున్నది, అసూయజడత్‌ యలనత మూడును మూడు విధములు. జహ్మూద అవ్వీ యొకటి మూట వినియోగము పొందునది మైనను ఆ యా ప్రకరణరీతినీతుల ననుసరించి దృష్టివివేకము సంపాదింపవచ్చును. ఇమ్లై యన్నిట గుర్తింపన చ్చును.

౧౨౨. లలితదృన్షి, వ ఈ దృష్షి. మధురము. ముచ్చటగా నుండును, (పాంత భాగములు కుంచితములై యుండును. కనుబొమ 'లెగుర వేయుట లిందున్నవి, చిరునగవుల కలయిక లిందున్నవి. కన్నుల చికిలింత ఆ -యిందలి స్మితసాహిత్యమును సూచింపగలవు, ఇందు మన్మథవికారము లున్నవి. మనోగతమయిన _పేనుకాంమోవిశేషము నిది సూచించును. "అయిన నిది ధృతిలో వర్షములో వినియోగము పొందును. స్మిత మున్నదని భావమున్నదని లలితదృష్టి. యంతట శృంగారగంధి కాదు. -ఈ యంశమును వినియోగ విషయుమె సూచించును,

శకం. వితర్కోద్వర్తితవుటా తదైవోత్సుల్లకొరకా అధోముఖవికారా చ దృష్టరేషా వితర్కితా ౪౯౧ ఆర్థవ్యాకోశపక్షా చ హ్లాద్యాముకులైః పుబైః న్మృతార్థముకులా దృష్టిః కించిల్లులితజారకా ౪జొవ, అనవస్థితకారా చ విభాంతాకులదర్శనా విస్తీర్గోత్భుల్లనేళా చ విభ్రాంతా దృష్టిరిష్యతే ౪౯3. పుటౌ (పస్ఫురితా యన్య నిష్టబ్రౌ పతితొ పునః విప్ణఠోద్చృత్తతారా చ దృష్టిరేషా తు విప్పుతా

3౧౮ నాళఖ్యవేదయమయు

పీనిలో గోవితర్కిత, అర్థముకుల, విభ్రాంత వివ్లతొ అను నామ నంశీతము కల నాలుగు దృష్టులున్నవి. దృష్టుల నామనం కేతము- లన్నియు సామాన్యముగా నార్థకములు, నామనిన్తేశములె వినియో గాంశమును సూచింపగలనవు. కొన్ని స్వరూపని న్రైళ మొనరించుచున్నవి..

౧౩. వితర్కి_తచ్చప్లి. : సంబేహమున నానాకల్పనము లొన రించుట వితర్క_ము. వితర్కుము వలన కనువుటము లుద్వ ర్మితిము లగును. తారక లుత్సుల్లము లగును, దృష్టి యథధోగతమై. వికార ముతో విచారముతో నుండును. ఇట్లిదిది వితర్మితదృప్సి. “న్మ్రతా తశక్కేచతర్కితాో యనునది దీని వినియోగ వచనము. నానావిధముగా నభ్యూహించునప్పుడు సంకల్పవికల్పములు మనములో పాదుకొనినప్పుడు. నొసొవిధములయిన యూపోాపోహము లుదయించినప్పు డీ వితర్కిత దృృళ్థ్యి పసరించును. దృష్టిలోని వుటోద్య రృనము 'తారకానంఫుల్లిత యథధోగతి యనవసానము సూచించి తర్కవితర్కముల గోచరింప జేయగలవు, ళ

౧౪. అర్థముకులదృష్టి : దీనిలో పత్ముములు నగము సగము వికాసము పొందును. కనువుటములును స్లాదవళశమున ముకులితము లగును, తారకలు పొంచెము కొంచెము లులితనములగును, ముకుల నేత్రములం దంతెఃసిత మవభాసించును. గంధన్పర్శసుఖాదు లాహ్షాద మొదవింపగా నీ యర్థముకుల కలుగును, గంధాదుల యనుభూతి వలన గలిగిన సుఖపార వశ్యమున కనులరమూతలు పడుట నహజము* కచా?

౧౫ వి భాంతదృష్టి : (్రాంతచిత్తుడయిన మానవున క్రీ దృష్షి కలుగును. నేత్రము లుత్ఫుల్లములగును. విస్తీర్ణము లగును. తారలు సిలుకడగా నుండవు. అనవస్థితమ్ములై య_స్తవ్య_స్తము లగును. దృష్టి (భమ వ్యాకులమగును. పదురుతనము బెదరుపాటు ఈ దృష్టిధర్య ములు ఇప్పు డిట్లయినది, ఇంక నేనుగునో ! యని దృష్టి. శంకాతంకములు కలదగును. విభాంతదృష్టి. కావేగమునందు సంభమమునందు విభ మమునందును వినియోగ మున్నది. ఆవేగసంభచుముల కొకింతే రూప భేదము గుర్తింపవ లెను. చిత్తీమునకు గలుగు తొందరపా టావే

అ౦గ౧కాబీినయయు 3౧౯ గము, అవేగ ముదయింపగా గలుగు త్వరాయిత్యపకృతిచే జనించు శారీరమయిన తొందరపాటు సంభమము. మనోమోహ మొకరీతి విభచుము. ఈ మూటను క్రియాభేదముల గూడిన వి భాంతదృప్టి, “యుందును,

౧౬. విఫ్పతదృష్టి వ ఈ దృష్టిలో కనులవుటములు (వస్ఫురితిము లగును, నవిజేషముగా _స్తబ్ధము లగును, పతితములు నగును. స్ఫుర "అము _స్తబ్లత పతసములు మజల మజుల గలుసచుండును, తారకలు విస్లుతము 'ముద్వృ_త్తము లగును. చాపలమున విన్లత ముపకారి. ఉన్నా దమున నవాకారి, దుఃఖమున నవాచారి. ఆలర్పిలో మరణములో దీస్‌ వినియోగ మున్నది. చాపలోన్నాదదుఃఖా ర్తి మరణాదులలో వినియోగమున విస్లతదృష్టి చాని వాని యతిశయ వీకారముల 'నూచించును,

౪౯౪. అకుంచితపుటాపాంగా నంగతార్థవిమేషిణీ ముహుర్వ్యావృత్తతారా చ దృషస్టిరాకేకరా నృృళో ౪౯౫, వికోనితోభయపుటా (పోళ్ళుల్లా చానిమేషిణీ అనవస్థితతారా చ _ వికోశా దృష్టీరుచ్యతే ౬. (తాపోద్చృత్తపుటాయా తు త్రాసోత్మంపితకారకా నం(త్రాసోత్చుల్లమధ్యా చ (తస్తా దృష్టిరుదాహృతా ౪౯8. వ్యామూర్షమానమధ్యా యా క్షామారీతాంచితలోచనా దృష్టిర్వికసితాపాంగా మదిరా తరుణో మదే “*ళొ౮ా కించిదాకుంచితపుటా హ్యనవస్థితతారకా తధా చలితపక్క్మా చ దృష్టిర్మధ్యమదే భవేత్‌ ౪౯౯. ననిమేషానిమేషా చ కించిద్దర్శితతారకా అధోభాగచరీ దృష్టిరధమే తు మదే నృృతా

ఈ శ్లోకషట్క_మందు దృష్టిచతుష్క_ మున్నది. ఆకేకరాదృష్టి కుకోశదృష్టి త_స్తదృష్టి మదిరాదృష్టి యనునవి వరునగా వీనిలో నిరూవితములు,. తరుణ మధ్య మవూధమ మదనిమి_త్తకముగా మదిరా దృష్టి మూడు విధములగును గావున తుది మూకగుకారికలు మదిరా చృ్టి. నిరకూపకములు,

౧౭ ఆకేకరాదృష్టి : ఈ దృష్టిలో కనువుటములు కనుకొలకు "లాకుంచితము లగును, అరమూతలతో కనులు కంగతము లగును.

3౩౨౦ నాళట్యవేదమయు

తారలు మరల మరల వ్యావృ త్తము లగును. దురాలోకమున నాశేకర యుపకారి. విచ్చేదపేవీ.తమునందు నిది యుపకరించును, ఆగి యాగి భూచుట కీ యరమూతెి లుండవలెను, భబూచుటకు వలని పడని వానిని. చూచుట కీ వంవు భూ వుపకారి.

౧౮. వికోశదృన్టీ : కనుఫుటములు రెండును కోశములు విడివడి యుండుట, దృష్టి చాల నంఫుల్లమై యుండుట, నిర్ని మేషముగా నుండుట కనుతార లనవస్థితములై యుండుట వికోశదృష్టి యందలి విశేషములు, ఇది యొకవిధముగ విప్పారిన దృష్టి. ఈ దృష్టి విబోధముః: గర్వము అమర్హము ఉగత మతి యనెడు భావముల సూచించును. ఆ యా భావముల నభినయింపవలసియుండగా నీ వికోశదృష్టి కావలయును,

౧౯. (త_న్తదృష్టి : ఇందు కనుఫపుటములు భయమువలన తిరు గుళ్ళు పొందును. తారకలు కంపోత్క_ంపములు క్రలవగును, దృన్ట్వ్‌ మధ్య భాగములు సం, తాసమున నుత్ఫల్లములై యు బ్బెత్తుగా నుండును. ఇట్టిదృష్టి (త స్త్రదృష్టి. “త్రస్తా,తాసో యనినట్లు భయమున నీ దృష్టి యుపకారి. భయము నభినయించుట కీ దృష్టి. యావశ్యకము,

౨౦. మది రాదృష్టి ? ఇందు కనుమధ్యము లాఘార్లితము లగును. న్మేతాంతములు మైోమమోమములుగా నుండును. అయిన నాద వీ నమంచితమగును, అపాంగములు వికసితము లగును, ఇట్టిదిది మదిరా దృష్టి మధ్యమదకృతమయినవికేషముమూడువిధముల నుండును. తరుణ. మదము, మధ్యమదము. అధమమదము నని. తరుణమదకృతమయిన మది రాదృష్లి విరూపితము. “మదిరాచ మ బేష్యితి” యనినట్లు మదకృత నన్ని వేశములలో మదిరాదృప్లీ యుపకారి. ఈ దృష్టి. విశేషములతో నాయా మదముల నభినయింపవచ్చును.

మధ్యమమదమున మది రాదృప్టీ. యిబ్లుండును. కనువుటనులు కొంతగా నాకుంచితము లగును, తారకలు కొంతగా లులితములగును. దృష్టీ సంచారము సియతీముగ నుండదు. ఆకుంచితపఫుటము లులిత తారకము అనవస్థితసం చారమయిన యీ దృష్తి "రెండవ మదిరాదృన్ట్‌ ఇవియు నుదాభినయమున నుపయోగించుననుట స్పష్టము.

౪౧] అఆ౦గికాబినయమయు 330౧ అధమమదమున మదిరాద్భన్షీ. యిట్లుండును. ఈ దృష్షీ యొక వుడు ననిమేషముగ నుండును. ఒకప్పు డనిమేవముగ నుండును, ఒక ప్పుడు కొంతగా తారకలు నోచరించును. [కిందుచూవులతో నుండును. ఇది యధమదృష్షి. (వకృతిభేదము ననుసరించి దృవ్షి భేదము నూహింప వలెను. ఇప్పటి కీ విధముగా నిచట ముప్పదియారుదృష్టులు లవ్షీతము లయినవి, వీని వినియోగమును నిదర్శితమయినది. రనములందు రన దృష్టులు ఫ్టాయుభావములందు స్టాయిదృన్దులు నంచారులందు గంభారి దృష్టులు నియతములై యున్నవి. ఇక నిటుపై రనదృష్తులయు ఫావ దృమ్చలయు తారా- వుట- భూకర్య ్రలను నిరూపింతుము, కారాక ర్థ 'తారఠాకర్‌ (లు తొమీ శ్రదివిధములు ౧ భమణము ౨ నలసము 3 పాతము ఈ చలనము ౫ నంప్రవేశనము ౬ వివర్త నము తై నముద్వ్భృ_త్తీము లౌ నిప్రాామము నా ప్రాకృతము- ఈ తొమ్మిదిక ర్శలకు 'కారాకర్థులని చీకు, వీని స్ఫుటలతుణ నంప త్రి యిట్టున్నది. ౫౦౦. పుటా న్తర్మండలావృత్తిస్తారయ్యోర్భృముణం న్మృతం వలనం గమనం [త్యం పాఠతనం [నన్తకా తథా గొంగం చలనం కంవనం జ్టేయం (ప్రవేశోన్లః (ప్రవేశనం వివర్తనం కటాక్షస్తు సముద్వ్భృత్తం నమున్నతిః ౫౦౨. నిష్క్రామో న్సిమః (పోక్తః (ప్రాకృతం తు న్వభావజం ౧ (భమణము : కనుతారలు కనువుటముల లో భాగమున మండలాకారముస ్రవర్తించుట భ్రమణమగును. వీర శద రనము లందు (భమణమునకు విని యోగమున్నది! ౨, వలనము : ముక్కోణముగా దృష్టిసంచారముండుటకు వలనమని సంజ్ఞ, ఇదియు ఏరళా.దములం దుపకరించును. ఇ వాతము : దృవ్షిజారుట, దిగువకుసాగుట్కు పాఠమవుగునుం పాఠమె సాతనము, “పాతనం కరుణే కార్యం” కరుణరనవిమయమున పాతన మావళ్యశమని గుర్తించునది.

తివివి నాళ్యవాదయు

ఈ. చలనము :; తార లటు నిటు కంపించుట చలన మగును చలనము నె నంచలనమని యందురు, ఇది భయానకమున నుండదగును. అం దనవస్థితముగా "తారలుండుట ప్రసిద్ధము, ఇదియె చలనకర గః

౫ సం్యప'వేశనము : కను(గుడ్డు లోనికి (పవేశించుట నంప్రవేశన మయినది. పహోస్యబీభత్సములలో నీ కర యావశ్యశము,

౬. వివర్తనము : కటాతుదృవ్లీ. యుండుట నివ_ర్తనమయినది దృష్టీసారించి యప్పళించుట, శృంగారలజ్ఞా పన క్తిలో నీ వివర్తన ముపకారి.

రై సముద్వృ_త్తము ; తారలు సమున్నతములగుట సముద్వృత్త మయినది. ఏరఠొ,దములం దిది యుపకారి యగును,

లౌ నిష్కామము : సారించిన కనుతార మజల నిర్ణమించుట నిష్కామ మనెడు కర్మ యయినది, వీఠళాద్రములలో నిహ్రైైమ మన్న తారాశర్శ యుపకరించును.

గ్‌, (పాళ్ళతము : స్వథావజన్యమయిస ారాకర్మ (పొళ్ళత మయినది. పైని నిరూపించిన రసభావములలో కాక శేస భావములందు పో గ్రతకర న సవాకరించి యుపకరించును,

ఇప్పటికిట్లు నిరూపించిన 'తారాకర్మ యంతయు లోక(కియా (శ్రయమై స్వభావసిద్ధముగ నె యున్నది. ఇది గుర్మించి రసములలో భఛావములలో శ్రా రాళర్థలను 'యూజనము చేయవలయును, “న్యభావ సిద్ధమేవై తత్కర్మ క(కియా,శయంో లోకాశయముగా వీని స్వరూపవిజ్ఞానము స్పష్టమగును కాని సంస్కారసా పేతు యుండును, స్వభావసిద్ధమనుట నత్యమయినను స్వభావ మా స్మి ముగరాదు, సంస్టార బలముననె విశిష్టముగా స్వభావము రాణించును. ఈ ప్రసక్తి యంే దర్శనప్రకారములను నిరూపింతుము.

దర్శన భేదములు

చర్శన్నపకారము లెనిమిది కలవు,

౧సనమము ౨౨ సాచి 3 అనువృ త్తము

ఈల ఆలోకితము ౫ విలోకతము ౬ (పలోకితము

౭ ఉల్లోకితము ౮ అవలోకితము,

అఆ౦శగికాభినయమయము 3౨3

ఈ దర్శనవిధి సర్యభావరసాశ్రయము. ఒ శేదృష్టి ఒశేభావము నకు ఒశకేరసమునకు నియతము కాదు. కాని రనభావముల వీిమయ మున దృవ్రీ. యనియతమును కాదు, వృాదయగతమయిన స్ఫురణ మది యక్షైయాగ క బహీిఃప్రసారణము పొంచునప్పుడు నానాదర, సన స్వభావము పొందును. వివిధరీతులలో నది హృద్భావమును గోచ రింపజేయును. సమసాచ్యనువృ త్ర్తాదులన్నియు నేకరసమున నంగత ములు కావచ్చును, వకీభావమునను గావచ్చును. సమయసందర్భ శాశలమున నాయారనభానముల నివి ఏనియోగము పొందును. కావు నె విశిమ్య వినియోగ మిచట నిరూవితమగుట లేదు.

౫౦౩. నమకారంచ సొమ్యం చ యద్భృష్టం తతృమం నృతం

పక్ష్మాస్తతతారం యత్న్‌త్యసం సాచికృతం తు తళ్‌

౫0౪. రూపనిర్వర్ణనాయుక్తమనువృత్తమితినతం౦

నహసా దర్శనం యత్‌స్యాత్‌ తదాలోక8తముచ్యతే ఇ౦౫ విలోకితం పృష్టతస్తు పొర్వ్వాభ్యాం ఈు (పలొకితం ఊఫ్ట్రముల్లోశితం జ్టేయమవలోకితమప్యథ

౫౦౬ అత్యేషదర్శనవిధిః నర్వభావరసాశ్రయః

౧, నమము : తారలు సమముగా నుండునట్లు సౌమ్య భావమున కాచయట నమదృ్టి. ఇందు తన ప్రసన్నత గోచరించును. నిర్వికార ముగా తన భావస్థితి స్ఫురించును. ఎదుటనున్నవారి భావము నవక ముగా యథాస్థితముగా గుర్తించు నేర్పు కలిగియుండును, సమదర్శన ములో భావముల యొడుదుడుకు లుండవు,

౨ సౌచి : ఈ దర్శనమునకె సాఛీకృతమనియు వేరు ఈ దృష్టిలో తారలు పమయ్మోంతర్గతములుగా నుండును, (త్య(శ్రమయిన చూఫుండును, ముబ్భృంగుల వూపు మూడుభావముల సూచింపదు. ఒ*ీ భావగతమయిన మూడు విధములను సూచించును. ఇందు లజ్జ గోచరింపవచ్చును. ఆలోచనము భావస్వీకృతి భాసించును.

3. అనువృత్తము : రూపనిర్వర్శ నముతో గూడిన దృష్టికి అను వృత్తమని'చేరు. ఈ అనువృ త్రిలో ఫావానువృత్తియు గూడియున్నది. రూపనిర్వర్మ నమునకైై. యటునిటు దృష్టిచలనము వలనము పొందును.

మళ నాళ్యవేదతు

ఈ, అలోకితము : సహసా దర్శించుట కాలోకితముని పేరు, ఛావగతమయిన వేగక్రియ కిది నిదర్శనము, ఉబలాట ముజ్వేగము థీని వెనుక నుండును.

౫, విలోకితము : వెనుకకు తిరిగిచూచుట విలోకితము. చూడ నుత్సుకం పడియు నటుపోవువ్య క్షి యిటుగా (్రీవావలనమున కటిసం వలనముసగాని వశ్ష్రపరివర్తనమునగాని చఇరాచుట విలోకితమున కశనుగతము,

౬ (పలోకితము : పార్వ భాగములతో జూచుట ప్రలోకితము. కనుపార్శ్యముల జూచుటయెశాశ ఆ పార్య్వమున క్ర పార్య్యమునకు మాటిమాటికి దృష్టి సారించుచుంట (పలోకితము, తనభావగత యస్లి రత యితరుల భావమనముల నాళర్షింఛి యుద్దీపింప జేయుట ప్రల శార్థము,

ఒ ఉల్లోకితము : కనుబొను అెగురబెట్టి పెకి పెపెకి భరూచుట యుల్లోకితము,. ఇం దాలోచనమున్నది. ఆవేగ్యసన మున్నది. అశ్చర్యమున్నది,

౮ అవలోకితము : ఇదియు నుల్లోకితమువ లె నుండును, ఉల్లోకిత మున పఠిమితమె లత్యుము, అవలోకితమున నంతకన్న విశాల వలయ మున్నది,

ఇల్లీ యష్టవిధి దర్శనవిధి. ఇది సర్వ్యభావరసాశ్రయమయిన కారాగత రీతి. ఈ దర్శనవిధి ననునరించిన ఫుటకర్మ యున్నది. వుట శర్మ తొమ్మిదివిధములు, వానిీరు లిట్లున్నవి.

వుటశర ై

ణం ఉన్నేషము ౨ నిమేషము 3 (పన్ఫృతము

ఈ కుంచితము ౫ సమము ౬ వివర్తితము

రై నస్ఫురితము ౮ వీహితము నా వితాడితము

వీని లషణము లిట్లున్నవి,

౫08. విశ్లేషః పుటయోర్యన్తు న ఉన్మేషః ప్రకీర్తితః నమాగమో నిమేషః స్యాదాయామః (పన్నతం భవేత్‌ గంలా. అకుంచితం౦ కుంచితం స్యాత్సమం స్వాభావికం నృతం

ఆఅ౦గికాభినయయు 3విగి ౫౦౯. వివర్తితం నముద్వ్చృత్తం న్ఫురితం నృందితం తధా స్థగితం పిహితం (పోక్తం ఆహతం తు వితాలితం

౧ ఉ న్నేషము ; కనువుటముల విశ్లేమమునకు ఉ న్మేమమని పీప, ఫుటములు విడిబడి విస్ఫారితముల్రై దూరదూరమున్నప్తు డున్మేమమయినది. శ్రోధమునం దున్నేషు ముపకారి.

౨. నిమేషము : కనువుటముల సమాగమము నిమేషపము, వుటములు దూఠదూరముండక దగ్గరదగ్గర చేరుట నిమేనమయినది. ఇదియు కోధానుకారములో నుపకారి,

3, (పసృతము : వుటముల యాయామముపపనృతమగును, వుట ములు విప్పారకుండగనె దై. ర్ట్యము కలవయినవుడు ప్రసృతమన్న పేరు శలుగును, విసయ వార్ష వీరము లందు ప్రసృత ముపకారి.

ఈ, కుంచితము : ఆకుంచితములయిన వుటములుండుట వఫవుటము లప్పళించుట కుంచితము. అనిష్టదర్శనమున అనిషస్టములయిన గంధరన స్పర్శములందు కుంచిత మువకరించును.

౫ సమము : స్వాభావికరీతి నమము, శృంగారమునందు సమ కర్మ యుపయు_శ్ర మగును,

౬. వివనర్తితము : కనువుటములు బాగుగా టతిప్పుట కూడి యున్నప్పుడు వివర్తితకర్శ యయినది శ్రోధమునందు వివలర్తిత మావళ్యక ము,

ఒ సస్ఫురితము : స్ఫురితమె సస్ఫురితము, వుటములు స్పందము కలవయినప్పుడు స్ఫురితిసంద్హ కలుగును. ఈ ర్యాభావ మభినయించు నప్పుడు స్ఫురితళర్శ యుండును.

౮ వీహీతము : వుటములు స్థగితములగుట మూతలుపడుట పిపితమయినది సు_ప్తములో మూర్చితములో వాయువువీచునప్పుడు ఉన్నతపహడినప్పుడు ధూమవ్యాపృతిలో వన్షాపాతములో అంజనకృత చుయిన యా_ర్తిలో న్యేతరోగమున విహితకర్మ యున్నది కశనుపుట చములతో సగన మెయిట వివవీతము, అరచేతిమూతలు తగవు

న్‌ వితాలితము :; కనుపుటము లొావాతములగుటకు విళాలిత మని పేరు. వుటము అల్లార్చుట ఫవుటములు దిగజారి టపటపలాడుట

3౨౬ నాళఖ్యవీదయు వితాలితరూపము., కొందరు దీని విలాసితమనినారు. అభిఘాతోదయ. మున వితాలితమున్నది. ఇప్పటికిది యంతయు తార కాఫుటములవిధానము. రనభావము లందు వీని వినియోగవిధానము కూడ సూచితమయినది. వతత్కాా శ్యానుగతమయిన భూకర గ్‌ నిక నిరూపింతుము. ఇది యీడువిధములు. (భూకర్మ ౧ ఉ్లేపము ౨ పొతీనము 8 (భుకుటి ఈ చతురము ౫ కుంచితము ౬ *ేచితము ౭ నహజము, వీనిలమణము రసభావ(ప్రయోజనము ఈ విధమున నున్నది. ౫౧౦. భువోరున్నతిరుక్టేపః నమమేక్రే కశోపివా అనేస్తైవ [క్రమేణైవ పాతనం స్యాదధోముఖం ౫౧౧, (భువోర్మూల నముక్టేపాద్భుకుటి పరికీర్తితొ చతురం కించిదుచ్చా వసాన్మధురాయతతా (భువోః ౫౦౨. వికస్యా హి ద్వయోర్వాప్‌ మృుదుభంగక్తు కుంచితం వీకస్వ్యా ఏవ లలికొదుళ్టేపాదేచితం (భువః ౫౧౩. నహజాతం తు నహజం కర్మ స్వాభావికం నృతం కనుబొమ్మలను రెండింటిని పై కెత్తుట “యుళ్లే పము”. రెండు బొతులను నమకాలము-న నెత్తవచ్చును. ఇట్టి దొకలీకి ఒకటొకటిగా నెత్తుటయు నిందు సమ్మతము. ఇబ యధోముఖముగ బొమలను దింవుట *పాతనో మయినది, భూమూలముల సె శెళ్తుటను గ భుకుటో” యందురు, కనుబొమలు కొంతగా నుచ్చ్వానము పొందుటవలన మధు రముగా నాయతముగా నుండుటను చతుర రచన యనిరి, “కుంచిత” మనెడు (భూళర్శ్మలో నొకబొమ కాని రెండు బొములు గాని మృదు. భంగముశలిగి యుండును. ఒశే కనుబొమను లలితముగా వలితముగా న్యళ్లేపింప జేయుట “*శేచితో కోర శ్ర యయినది, సహజాతమయిన స్వాభావికమయిన (భూకర ను “సహాజ (భూళర్మ యందురు. వీస్‌ రనథావ (ప్రయోజనమును రమ్యముగ నున్నది. వళ (భూనమున్లేపము: నకు భూ)ద్వయ సము శ్లేపమునకును (ప్రతిసియతమయిన భావనున్నది.

ఆ౦గెకాభబినయయు 3౨రి

౫౧౪. కోపే వితర్క్మే హేలాయాం లీలాదౌ నహజే తధా

దర్శనే (శ్రవకో చైవ (భువమేకాం నముత్దిపేత్‌ కోఎవితర్క_హేలా భావములను సూచింపవలసియున్న ప్పుడు నవాజమయిన లీలాదులను గోచరింప జేయవలసియున్న ప్పుడు దర్శన మున శ్రవణమున నొక (భూ నముళ్లే పము సముచితము, విన్నయవార్ష రోవమములలో 'ెండుబొమల నేగుర వేయుట యున్నది. అసూయ కలు గగా జుగుప్ప యుదయింపగా హోనములో నా(ఘాణించుటలో పాతన శర్మ యుపకరించును. దీప్తములయిన (ోధస్థానములలో “భుకుటి” యను భూకర ం యావళ్యకము. (భుకుటి సర్వక ర్శల సామాన్యవాచ కముగా నుపయు_కృ మగుచున్నను దీ_ప్తములగువానియంటె (భుకుటి

యనుట గమనింపదగినది. [భూకర (శై (భుకుటి విశిష్టమయిన శిష్ప్ణకర్శ,

గెంిగి. శృంగారే లలితే సౌమ్మే నుఖన్పర్శే పబోధనే

వీవంవిధేసు భావేము చతురం తు _పపయోజయేత్‌ చతురభ్రూకర్మ వినియోగమున కొక విశిష్టత యున్నది. ఆ శర్శ చతురము, కావుననె యది చతురము, శృంగారమునందు లలిత విభీ,నమునందు సౌన్యుమయిన రీతిలో సుఖస్పర్శములో వ్రబోధన ములో నింక నిట్టి భావములలో చతుర భూకర్ణను (వయోగింప వలయును, లలితశృ్ళంగారమున సౌమ్యసుఖస్పర్శయున్నప్పుడు విలాన విధానమున నీ చతురకర్మ యుపకరించునన్న భావమును ఇందసులభము శాదు. నానావస్థాంత రాత్మకమయిన (స్రీవ్రరమల సంలాపము నందును చతురకర్శ శావలయుననుట కర్మవిదుల శాం “కుంచితో కర శక నికుంచితక రృయసనియు వీరు, మోట్లాయితము కుట్టమితము కిలకించితము “అను శ్రీల శృంగార భావములందు. కుంచిత భూకర్మ వలయును. నృ _త్త యోజ్యంతు శేచితం” నృ_త్తీమునందు -శీచితకర శై ముపయోగింప వలసీయున్నది. “స్వాభావికో మను పేరు కల (ూకర్మను అనావిద్ధ భాపములందు (పయోగింపవలెను, అవికృతములుగా నుండు సహజ

భావము లం దిది యుపకారి, ఇట్లిది యంతయు (భూకర్మ.

నాసొాకర లు

ఇక నాసాకర | నిరూపింపవలెను, నాసాకర ళ్శ లారుకలవు, వాని "పేర్రట్లున్నవి, సాధారణముగా నాయా కర్మనం తములుగా నున్న

3౨౮ నాటఖ్యవేదయమయు నామవిశేషము లన్నియు లక్యనామములుగ నుండి లత్‌ణ ఫావమును స్వగతవిశేషమున నె సూచింపగలవు అయినను కించిన్ని స్రేళమున సూచించుట యొకానొక యాపేఫీకమయిన యంశమును న్పష్టము "చేయుటకె యని భౌనింపవలసి యున్నది. అంతట నిర్షిషమాత్రమె తత్తల్లతమణము. కాదు. సిరిమ్ట్రాంశము లతణపరిధికి సూచకము. ఇశ్లై నర్వము నిగ్రావ్యాము, ౧ నత ౨౨ మంద 3 ఏక అప్త్‌ ర సోద్య్భాస ౫ వికూణిత ౬ స్వాభావిక ॥ ఏని లక్షణ వినియోగము లీ విధమున నున్నవి. నిర్జి ప్రమ్మాత్ర మె లత్సణశరీరము కానట్లు (ప్రదర్శితమాత్రమె వినియోగరతి శాదు, దానివలె నిదియు నుపలశతుకము. గెం౬. నకొ ముహుఃశ్లిష్టపుటా మందా తు నిభృతా న్మళా వికృష్ణా పుల్లితపుటా సోచ్భ్వాసొకృష్టమారుళా వికూణీలా నంకుచితా సమా స్వాభావికి న్మృతా ముకుపుటములు మాటిమాటికి శ్లిష్టమ్ములె యున్నచో “నత” నాసిక యని పేరు. మదోత్క_౦ంపముత కూడుకొనిన (శ్రీల యను రోధప్రన కిలో అప్పటినిశ్వాసమున నీ సతనాస యుప'కారి ఈ యర్థము. ననె వినియోగవాక్య మిట్లున్నది. గం8. మందోత్క్మంవ నమాయుక్షే నారీణా మనురోధనే నిశ్వాసే చ నకాకార్యా నొనికా నాట్యయో కృృఖిః “మందో నాసిక నిభృతముగ నుండును, నిర్వేదాత్యుక్థ చింతాభావములలో శోకమున మందనాసిక యుండును. “వికృష్ణ. నాస ఫ్లుల్లితీఫపుట. ముకువుటము లిందు విప్పారి యుండును. నాసా రింధ్రములు స్ఫుటగోచరము లగును, త్మీవగంధమున నీ నికృష్ట యున్నది. సశ్వానరోమభ యాదులలో దీని వినియోగముండును. “సోచ్చ్య్వాన” నాసిక మారుతమాకర్షి చును. బాగుగా గాలిపీల్చును. అశై విచుచును. కదమున ఏఠరమున ఇష్టఘ్రైాణమున మధురగంధ మున ఉచ్చ్యాసవిధానమున ని సోచ్చ్య్వాననాసికను (పయోగించుట నాట్యపిళి “*నికూ+ణితొ నాన నంకుచితముగ నుండును, జుగుప్పలో

౪౨] ఆఅఆ౦గికాబినయమయు 39€ా ననూయితములో నిది యుపకారి, *సాంఛాఏకో నాసిక నమునముగా నుండును, వినియోగమున నూచింపని శీభావముల నన్నిటు స్వాభా వికనాసిక యుండుట యు కమ ని నాట్యవిదులనిరి, గండకర్మ, గండ మారువిధములు, వాని పేరు లిట్లున్నమి

౧ మోమము ౨ ఫుల్లము ౩ ఖఘూర్మము

ఈ కంపితము ౫ కుంచితము ౬ సమము

ఏని లక్షణవినియోగము లీ రీతి నున్నవి.

౫ెంరా. కౌమం చావనతరి జ్ఞేయం వుల్లం వికసితం భవేత్‌

వితతం ఘూస్చమతోక్తం కంపితం న్ఫురితం భవేత్‌ ౫౧౯. స్యాత్కుంచితం నంకుచితం నమం 'ప్రాకృతముచ్యతే కామం దుఃశేషమ కర్తవ్యం (ప్రహర్షే పుల్లమేవచ గోవిం. ఘూన్చముత్సాహగర్వేషు రోషహర్షేసు కంపితం కుంచితం చ నరోమాంచం న్పర్శే శతే భయ్‌ జ్వరే ౫౨౧. ప్రాళ్ళృళం శేషభావేము గండకర్మ భవేదితి అటునిటబుగానున్న యూ లతమణ వినియోగములను వకయోగమున నిట్లు గు రి ౧చునదిం

౧ యభూమము ; అవనతముగా నున్న కపోలము మోమగండము, దుఃఖసమయములందు మౌమగండ మున్నది. మొమము కృళించి యుండుట. *“మోమయమోమకపోలమాననం” అని కవికులగురువు వచనము, విరహ చాభావ్యధితశ కుంతల మోమకపోల యయినది,

౨. ఫుల్లమః : విశసితకపోలము ఫుల్లగండ మయినది. ప్రహర్ష మున ఫుల్లగండమునకు వినియోగ మున్నదిః వుల్లఠపోలవనితలు శన్పడుచు నే యుందుకు,

3. ఘూర్ణ్మము : వితతము వి స్పృతమయిన కపోలమునకు ఘూర్గ గండ మనిపేరు. ఉత్సావా నిమి_త్తకములయిన గర్వములందు ఘూర్డ్మ గండ ముపకారి,

ళీ, కంపితము ; స్ఫురితస్ఫురిత మయిన కపోలమును కంపిత్‌ గండ మనవలెను, రోవమవార్ష ములలో కంవీతగండ మున్నది రోమ

330 నాఖ్యవేధయు

నిమి త్తశములయిన భావములందును హర్ష నిమి త్తకులయిన భావము లకును ఇది వినియు క్తమగునని ఫావము, శంప మీటు నుండును, ఇటు నుండును,

౫ కుంచితము : నంకోచము కూడిన కపోలము కుంచిత మగును, వేసి స్పర్శ కలిగినప్పుడు శీతస్పర్శలో భయములో డ్వరములో రోమాంచ నహితమయిన కపోలము కుంచితకవోలమై యుపకరించునది యగును.

౬, నమము : నమగండమనునది (పాకృతకపోలము, నహూజముగా నుండు కపోలము ేమభావముల నన్నిట (పోక్సతమాయిన సమగండ మె వినియోగము పొందును. ఇట్లిది యంతయు గడకర్న, ఇక అధర శర్చులు (వనంగ ప్రాప్తములు,

అధరకర శైలు,

౧ వివ_ర్తనము _౨ కంపనము వ వినర్గము

ఈ వినిగూహనము ౫ సందప్టకము ఓ సముద్దము

వీని లక్షణము వినియోగ మి విధమున గు ర్తించునది,

౫౨ి౨ి. వికూఖణనం వివర్తన్తు వేపనం కంపనం నృృతం విన్నిష్కామో వినన్సన్తు (ప్రవేశో వినిగూహనం ౫౨3 నందష్టకం ద్విజైరస్టం నముభ। నవాజోన్నతిః ఆనూయావేదనావజ్ఞాహాస్యాదిమ వివ్తనం ౫౨౪. కంపనం వేదనాశీతభయరోసజవాదిము స్త్రీణాం విలాసే బిబ్బోకే వినరో రంజనే తధా ౫౨౫. వినగూహనమాయాసే నందస్టం కోధకర్మను నముద్గన్వ్వనుకంపాయాం చుంబనే చాభినందనే

క్రింది పెదవి కధరమని పేరు “వివర్శనముూో అను అధరకర్శను “నివ_ర“మనియు నందురు. అసూయకలిగినప్పుడుు వేదనజనించినప్పుడు, ఒకరిని తిరన్మ_రించునప్పుడు పరివాసించునప్పుడు వివర్తన ముపక రించును. వికళూణన మొనరించుట వివర్తము, అరుణాధర మెదురుగా నుంటకాక లోనికి మడిచియుంచుటను వికూణనమని భావింప వచ్చును. సంశ్రాంతవ్యకీకరణముగా దీనిని తలచవచ్చును. అధ రాకృతిని బహిఃస్ఫుటము కాసీయక కొంత లోనికి బిగించి

అ౦గ౧కాభినయమయము తిం వినియోగ సాక ర్యానుసారమున ఎడిపెడబిగింపు లగింపు కలుగు నట్లు చేయుట అప్పు డధరము వంకరటింకరగా నుండవచ్చును. అట్లుండగా నవజ్జ యో వోస్యమో సందర్భనమూదితముగ నోచ రించును. రెండవ యధరకర్శ శంపనము, వేపనముంట కంపనము ఉన్నట్లుండి కదలుట. అటుసిటు కదలుట, నవ్యాపసవ్యవిధాసంచల నము" వేదనలో శీతములో భయములో రోపములో వేగములో కంపనము కల యధరము వినియుక్రమగును. [క్రింది దవడకదలుట యధరవేపనము కాదు, అదురుపాటు కల యధరముననె యూ శంపముదయించి నోచరించును. అప్పుడే వేదనాదులు గోచరించును. మూడవది “వినర్ల్గము.” విన్మిపష్కా-మము విసర్ణము. బయటికి స్ఫుటా శణముగా గోచరించు అధరము లోనికి నిష్కఏమించునట్ట్లు చేయుట విసి.ప్కా-మము. రసనతో నధరమాకర్షించి తనకుతానే యాస్వాడా రంభ మొనరించుట, ఉ త్తరోష్టముతోనధరోష్టమును లోనికి నొక్కుట విసర్ణమగును. (స్ర్రీలవిలాపమున బిబ్బోకమున నిది యాపకారి, విలాస చిబ్యోకములు వనితల శృంగార ఫావములు. వానిసూచనమున నిది సహకరించును. “వినర్గఃసుర తేన్టృతః” సురతప్ర(క్రియలో విసర్లముండు నని వినియోగమున్నది. అధరాస్వాద మింతమధురమంజులమని భావించునప్పుడు విసనర్హాత (శ్ర మయిన యధరకర్శ యుండును, “విని గూహనము” నాల్లవది. (ప్రవేశము వినిగావానమని లతణము, స్ఫుటావభాసమున నున్న యధరము అంతఇపవేశము పొందుట విసి గూహూాన మయినది. ఇది విలాస చిబ్బోశకములందును అశ్రు రంజనము నను వినియుక్తమగును. వినిగూహన మాయాసవిభానమున గూడ నున్నది. ఈ యాయానమరతకృతము సురతకృతము కావచ్చును. ఇం దధరమంతఃప్రవేశముననె విిశాంతమగును, కవల మౌ యా భావములనె .కాళ ఇతరములను గూడ నివి సూచించుననుట పూర్వము నిరూపీతమయినడి. అయా కర్మ లా యా భానముల రనసముల విని యోగము పొందుటలో శేవలము స్వమొతవై శిష్యుమె శారణము శాదు. అందన్యవీధానములు కూడ సవాకరించును, అప్పుడె వినియోగ వినిశ్చృయమును విశదమగును, “నందస్టకము” అయిదవనది. తన పై

ళన నాళ్యువేదయము మునిపన్నులతో తనకు తానె యధరముకొక్కుట నందష్టకము, క్రోధ శర్మ్శలలో సందష్టకము సవాకరించును. ఈ క్రోధము శృంగారకృతము అళ్చంగారక్ళతము కావచ్చును. “నముద్దము ఆరవది సవహాజోన్నతి 'ముద్లము. లోనిభావము స్ఫుటాన్ఫుటనుగునప్పుడు అంతన్సంజల్ప చుగానున్నప్పు డధర ముబ్బెత్తుగా లావణ్యాకుణ్యసూచక ముగా నుండును, అది సముచితమయిన యాద్లతి. సహితమయిన గతి, ఇట్టి నముద్గ చవునుకంపలో నుపళశారి చుంబనమున ససాకారి. అభినంధనమున నానందశారి, ఆతికంపమున నంగధూననములో గూడ నిది వినియో గము పొందును, ఇట్లివి 'యోస్టుకర లుం ఇక దిబుకళర శ్టలొ ఇెప్పెదము, చిబుకకర న్‌ చిబుకకర్శ లారు కేలవు, చిబుకమనునది చిరుగడ్డము, ఈ చిబుక క్‌ర శల నామములు లత్సణములు వినియోగము లీ విధమున నున్నవి, ంి కుట్టనము ౨ ఖండనము ౩ భిన్నము ఈ ఛుక్కితము ౫ లేహితను ఇఒ సమము చిబుకము పేరున జీవల చిబుకము లవ్సీతము కాదు, అది శమ్యముము శాదు. దంతకియాదష్ట్రమయిన చిబుక మె యిందు లవ్మీత మనను, ఉపభోగకీయలో అధరచుంబన కపోలచుంబనములవలె చిబుకచుంబనము. శా(స్ర్రీయముగా నున్నది అధరచుంబనమున కివి సాధనములు, ఈ సాధవపిద్ధి యున్నచో నధరచుంబనాధికారము కలుగును. “దప్తంచదంత క్రియయాచిబుకంత్విహాలక్య తే”. *వి౬ఒ కుట్టవం దంతవంమ్నః నంఫోటః ఖండనం ముహుః భిన్నం శఠఈు గాఢనంశ్రేషశ్చుక్కితం దూరవిచ్యుతిః ౫౨8 లేహనం జీహ్వయా లేహః కించిచ్చేషః సమం భవేత్‌ ౧ కుట్టనము ; దంతములతో నొకింతగా సంఘర మొదవించుట కుట్టనము. “ఫయకీతజ్వర(కోధ గ్రస్తానాంకుట్టనంభ వేతో వ ఛయాదులు కూడుకొనిన వారలకు కుట్టనముండును, అధరముననె యీ కుట్టన ముండును. అట్లాండగా చిబుకమునం దా క్రియావిక్రియలు గోచరింప నివి చిబశ కర్మ లగుచున్నవి. భయాది(కస్తు లగువారు వారి యధర మున నిబ్రు డంతనంభుర్ష మొనరింపగా కుట్టన మయినది.

అ౦”౧కాభినయమయమయు త33

౨౨. ఖండనము : నంఫోటము ఖండనమని లక్షణము, పటుక్టున కొజుకుట యన్న భావ మిందు గోచరించును. నంఫోటమె నంభేద మనియు నున్నది. పటుక్కు_న కొటుకుటయు నొకతూరి కాక మజల మజుల నట్లొనరించుట వివశ్నీతము, అప్పుడె ఖండనము, బజసములో నధ్యయనములో నల్లాపములో భత్యుయోగములో నీ ఖండనము వినియు_క్రమగును.

3. భిన్నము : గాఢనంశ్లేమము భిన్నము, గాఢముగా ిగు ఛుగా నంశ్లిష్టమగుట పట్టుకలదగుట భిన్నమగును. వ్యాధి భయ ల్దీత్ర వ్యాయామ రుదిత మరణ వీమయములలో నిడి యుపకరించును. ఇట్టి సమయనులందు దంతములతో నట్టు దశన మొనరింపవలెనని భావము. పూర్వము ని్దేశించిన యధరళర్శలు అధరమా[తకర లు ఇవి దంళా ధర సంశ్షేమకర్య '్రలు.

ఈ, చుక్కి.తము : ఈ చుక్కిత మె చికితము చువ్నీతము అత్మ. తము అను నామములతో గూడ మన్నది. దూరవిచ్యుతి చుక్కి తము, దూరముగా నధరభుు జారవేయుట. పె దంతపంక్షిని లోన ధరమూలమున జేర్చి అధరము ముడుత సటునట్లు చవేయాట- వెల్లకిల విరువుడు కలుగునట్లు వేయుట యని యూహింపవచ్చును. జృంభణ ములో నీ చుక్కితము వినియు కృమనగునని భరతో కి యున్నది. చోబ్బంభ'ణే చుక్కితం కార్యం” దీని సంగతి పట్టి (గహించునది

౫, "లేహితము ; లేహితమె లేహూము లేహానమును నాలుకజూపి అధరముపై నటు నిటు నంతట నాస్వాదించుట 'లేహితము, భానలౌల్య ములో సీ లేహన ముపశార్‌ భావగతనుగా చాపలమున్నప్పు డిది జరుగును, నా కటు కావలెనని నీ కి ల్లొనర్తునని యపటు భావులు తలచి నప్పు డిది జరుగును,

౬. సమము : కొంతగా కొద్దిగా దంతములతో నధరమును ేనింప చేయుట సమము, న్వభావ భావనులలో నిది యుపకారి. స్వభావభావరూపములయిన శోధకర శ్రలలో సందప్టరూపమునగూడ కే సమము వినియోగము పొందును,

33్రఖ నాలట్యవేదయమయు ఇట్లిది యంతయు చిబుకక్రియ. దంతమధరము జిహ్వా యను మకళాడిటి కరణ విధానమున నీ చిబుకక్రియారూప మేర్చడినది. కబ్పతి దంతోప్టజిహ్వానాం కరణాచ్చిబుళ్కకియా” అన్న భర తోక్సి యిందు నిదానము. కేవల చిబుకమున నీ క్రియాకాశలము వ్యక్తము కాదు, రననాధరము లిం దిట్లావశ్యకము లయినవ, ఇక ముఖకర్మ పనంగ్యపా_ప్తము, ముఖకర ( ముఖకర్మ లాకు కలవు. వీని లక్షణ వినియోగము లీ విధమున విశిమ్య 'తెలియదగియున్నవి. ముఖకర శె "పీరు లిట్లున్నవి ౧ వినివృత్తము ౨ విధుతము ౩ నిర్భుగ్నము ఈ భుగ్నము ౫ వివృతము ల ఉద్వాహి వీని లక్షుణవచనము లిట్లు నంకేతితములు, గేవిలా వ్యావృత్తం వినివృత్తం స్యాత్‌ విధుతం తిర్యగాయతం అవాబ్యుఖత్వం నిర్భుగ్నం వ్యాభుగ్నం కించిదయతం ౫౨౯. విగ్లిహ్టఘ్టం చ వివృతముద్వాహ్యాక్షిప్తమేవ చచ వీని వఏనియోగ ప్రక్రియ లిట్లున్నవి, ఛం ౫3౦. వినివృత్తమకహాయాయా మీర్హ్యాకోపకృతేసు చ అవజ్ఞా విహృతాదౌ చ బ్రణాం కార్యం (వయోక్షృభిః విధుతం వారలేచేవ నైవ మిజ్యేవమాదిషు ౫౩౧ నిర్చుగ్శం చాపి విజ్టేదుం గంభీరాలోకనాదిషు బుగ్నం లజ్బాన్వితే యోజ్యం యతినాం తు న్వభావతః ౫౩౨. నిర్వేదౌశుత్చుక్యచింకాసను తధా _ వినయమంతజణే వివృతం చాపి విజ్టేయం హాన్యగోకభయాదిసు ౫౩3. స్రీయాముద్వాహిలీలాయాం గర్వే గచ్చత్యనాదదే ఏవంనామేతి కార్యం చ శకోపవాక్సే. విచక్షైైః ౧. ఏనివృత్తము : లతణవినియోగములు దూరదూరమున్నను భావన సౌకర్యమున ఫొకచో నిరూపించుట సముఛితము. ముఖమటు (తిష్వుట వినివృ_త్తము. మాలతి మాధవుని చూచునప్పుడు - వినివృత్త వృంతశత్రప త్రనిభమయినముఖము - కలదయినది. గ్రీవావలనముతో చాగగా ముఖమును వెనుకకు మలచిచూచుట వినివృ _తృ మయినది.

అఆ౮గ౧నాబినయయు శివను వీనివృత్త ముఖము అసూయలో, ఈస్ట్యలో, ఈస్ట్యాకృతములయిన కోప కార్యములలో, తిరస్కా-రముతో విసురుపాటుతో విహరించుటలో (్రీలవిమయమున_ నుపకరించును. (పప్రయోగవిదులు వినివృ_త్తమును స్రీ నిరూపించిరి. వారట్లయి. సుందరతను స్ఫురింప జేయుధురు. వురుషుల కిది యిది కాదు,

౨. విధుతము : అడ్డముగా పొడవుగా ముఖముంట విధుతము. అంసాగమునకు ముఖమును మలచి పై కెగుర వేయుట విధుత మయినది, అసూయాకోపాదులలో నిది వినియోగము పొందుటయె కాక నివా రణములో గూడ నిది వినియుక్త మసను. “ఇట్లొనరింపరాదుూో అను టలో నిట్టివానిలో గూడ విధుత వినియోగ మున్నది,

క నిర్భుగ్నము ఫి అవాబ్ముఖముగా నుండుట నిర్భుగ, ము. ముఖమును దిగువకు దెంఫుట. తలవంపులో మెడవంఫవులో నీ మొగము వంవు సొంవుగా నుండును. గంభీరావలోకనము మొదలగ॥౫ వానిలో నిది సవాకారి. గ్రీవాకర్మలు. శిరఃకర్శానుగము లగుటను భరతుడు మున్ముందు సూచించును. సర్వకర్శలు సర్వవిశేషముల ననుగమించు చునె యుండును. గ్రీవా ముఖ శింశకర్మ లనుగతమ్ములె దృష్టి సృష్టి, సీయగలనవు, ఇశ్లై యితరనులును పరస్పరనంగతములె రమ్యళా నీడానములు,

ఈ, భుగ్నము : వ్యాభుగ్నమనియు దీనిపేరు. కించిదాయతము వ్యాభుగ్నము, కొంత పొడవుగా నుండుట, లజ్ఞాన్వితముఖమువం దీ భుగ్నకర్మ నాయోజనము చేయవలయును, యతుల గిది స్వభావసిద్ధ ముగ నుండును, 2ంకను నిర్వేదము జా జఇత్పుక్యము- చింతాఖ్యభావము లలో వినయమున మంత్రణములో వినిముంతణములో భుగ్నకర థి వినియోగ ముండును.

౫ వినృతము : ఓష్టముం విన్లిప్తముగా నుండుట. "తెజ-చిన "సిదవితో నుండుట వివృతము, పహోన్యశోకభయాదులలో వివృతవిని యోగమున్నది. నోరు తెజుచి హాస్య మౌాస్వాదింతుప. అకు శోక

3తిఒ నాక్యువేదమయు పడుదురు, ఇబెదిరినహరు నోరు తెబగురు. “ముఖం వ్యాదాయ స్వదితి” యని (ప్రయోగము సారపమునగూడ వివృతమనున్నది.

లం ఉద్వాహి : అవీ_ప్తముగా నుండుట ఉత్ణి ప్త్రముగా నుండు టయు నుద్వాహికర్మ యగును, ఎదురుగా ముఖము పై శెత్తుట. ఇది (స్రీలప కలదు. వారి విలానములో నిది స్ఫుటమగును. గర్వమున నున్నప్పుడు, అనాదరమున నున్నప్వు డుద్వాహి యుండును. కద్పీసి. నిట్లానరించితివా ?” యనుటలో కోపవాక్యములో విచతుణులు దీని: వినియోగము భావించిరి.

ఇప్పటి కివి యిట్లు ముఖకర్శలు ముఖమున నొక్క యుప చేశ సూక్రి యున్నది, అది యిట్లున్నది.

౫3౪. నమసాచీ కృతాద్యుక్తం యచ్చ దృష్టి వికల్చనం తద్దె స్తదనుసారేణ కార్యం తదనుగం ముఖం

దృష్టి విశల్పనముగా దర్శనకర్మలను నిన్హేశించునప్పుడు సమము సాచీకృతము అనువృత్తము మొదలగు. నవి నిరూపీతము లయినవి, ఇంకను నానాదృష్టులు (పతిపాదితము లయినవి, తశత్పన కిలో నింకను తా రాకర్శలు ఫుటకర్మలు నిర్జిష్టము లయినవి, తద్విదులగువారు. తదనుసారమున ముఖమును తదనుగతముగా నిస్హేశింపవ లెను, ముఖ కర్షముఖకర్మగా రూపముపొందదు. దృష్టిక ర్భానుసారముగా ముఖ ర ర్శుకు రూపసిద్ధి యున్నది. అక్షైయివ్‌ యిచట నిర్జిష్టము లయినవి. అభనయకర్ణలలో నంతట పరస్పరసంనర్లమున్నది. అందును విశిష్ట నంసర్ష మిచట నున్నది. దీని గుర్తించి నిరూపించుట యావశ్యకమని యీ యుపచేశము,

ఇక (కమ్మపన కిలో గీవాక్‌ర శైలు వెప్పుట నముచితీము, అయి నను ముఖప్రకరణమున ముఖరాగము చెప్పవలసి వచ్చినది. ఇక ముఖ రాగము నిరూపింతుము.

ముఖరాగము

ముఖరాగము నాలుగు వీధములు, భావరసాశ్రయమయిన'

ముఖరాగమును భావరసోజేతముగా ప్రయోగించుట యావక్యకము.

ఇ౪3] ఆ౦గికాభినయయు 338 ముఖరాగమున్న నె యభినయమునకు శోభయున్నది. ముఖరాగము సరిగా లేనప్పుడు అభినయ మెంత రమ్యుమైనను శోభింపదు. ముఖ రాగ ముఖ(ప్రశంసకై_ త బ్భేద తల్ల క్షు తద్వినియోగములను తెలియవలెను, శచ్భేద నామము లిట్లున్నవి.

౧ స్వాభావికము -౨ ప్రనన్నము

3 రక్తము 'రో శ్యామము ఈ నాలుగును న్వనామ స్పష్టములు, ఇవి త_త్తదరనంశ్రయములై శోభాసంపాదకము లయినవి, ఖి

౫3% స్వాభావికస్తు క్వవ్యః న్వభావాభినయాశ్రయః మధ్యస్థాదిమ భావేపు ముఖరాగః (వ్రకిర్తితః

౫3౬. (పనన్న_న్వ్రద్భుతే కార్యో హాన్యశృంగారయో న్తధా | వీరరౌదమదాద్యేసు రక్తః స్యాత్కరుణే తధా

౫38. భయానకే నవీభత్సే శ్యామం నంజాయతే ముఖం ఏవం భావరసార్థేమ ముఖరాగం (పయోజయేత్‌

౧. స్వాఫావికము : స్యభావాభినయమునకు స్వాఫావికమయిన ముఖరాగ ముచితము, అభినయో ల్లేఖములో నంతట నాట్యధర్ని లోకధర్శి యున్నది. స్వభావాభినయము లోకధర్శి ననునరించును. ఇట్టియప్పుడు లోశనపహాజ రాగ యోగమె నముచితము, ఇందు నాట్య ధర్మి మేళన మావశ్యకము కాదు, స్వాఫావిశ మె నముచితము,

౨, ప్రనన్నము : మధ్యస్థృములయిన భావములలో (పనన్న ముఖరాగ ముచితము, ప్రసన్న మద్భుతములో వీర శృంగారములలో నిరూవీతము కావలెను, స్వాభావిక మొక వంక రక్ష శ్యామము లొక వంక కాగా (పనన్న మా 'శిండిటి మధ్యగలేము. లోకధర్నికి నాట్య ధర్నికి మధ్యగతములుగా నుండు భావములలో నిది నంగతమనుట నంగతము, (పనన్నముఖరాగము ప్రశాంత భావసూచకనుగా నుండును.

3, ఈ, రక్తము : శ్యామము, పీఠ శౌద్రమదాదులలో కరుణము నందును రకృముఖరాగ ముపకారి. భయానకమున బీభత్పమున ముఖము శ్యామముగ నుండును. ఇట్లు భావరసార్థములలో ముఖరాగ మును (పయోగింపవలసియున్నది

33౮ నాళఖ్యవేదము ముఖ రాగమున కసాధారణమయిన (పాధాన్యమున్నది. అది. యిు సిగాహ్యము. ౫3౮. శాఖాంగోపాంగ నంయుక్త కృతోప్థభినయః శుభః ముఖరాగవిహనస్తు నైవకోభాన్వితో భవేత్‌ ౫3౯. శరీరాభినయోఒల్పోపి ముఖరాగ నమన్వితః ద్విగుణాం లభతే కోభాం రాశావివ నిశాకరః అంగోపాంగసంయుతమయిన యభినయ మెంత శుభముగా- నొనర్చినను అది ముఖరాగవిహీనమయినచో శో భాన్వితము కాదు, ముఖరాగ మాహోార్యమునం చొకరీతి అహార్యము నాట్యమున బహి రంగము కాదు. అహోర్థమంత రంగము ముఖరాగమట్లిది. _పేకుకుల కాకస్మికముగ చతుః వ్రతి నిచ్చి సాధారణ్య మావాదించుట ది సమర్థము. రంగమున నటుని చూడగ నె ముఖలగ్న దృష్టులగు సామా జికులకు ముఖరాగము (పవణత నావాదించును, ముఖరాగ ముపే ఫీంపరాదు. తత్సముచిత నమా వేళ మావశ్యకము. సముచిత ముఖ కాగ సమన్వితము నమంచితమయిన శారీరాఖినయ మల్పమయినను ద్విగుణశోభ పొందును. నిశలో నిళాకరుడు శో భాధికుడగును ముఖ 'శాగమున నభినయము శోభితమగును. ముఖరాగమున్నప్పుడు శారీ 'రాభినయములు శోభించుటయె కాదు ముఖాభినయములకును శోభ యున్నది. ముఖమున నయన మయనముకద ! నయనమున నాట్య ప్రతిష్ట యున్నది. నయనాభినయమును ముఖరాగాంచితమయిననె సమర్థమగుననుట యిందున్నది ౫2౪0. నయనాభినయోపి స్యాత్‌ నానాభావరనస్ఫుటః ముఖరాగాన్వితో యస్మాత్‌ “*నాట్యమత పతిస్టితం” ౫౪౧ యధా నేతం 'పనర్చేత ముఖ భూదృష్టినంయుతం ఈధా భావరసోపేతం ముఖరాగం పయోజయేత్‌ ముఖరాగ సమన్విత మయినప్పుడె నయనాభినయము నానా ఛావరసస్ఫుట మగును, నయనరీతు ల నేకములు, అవి తల్లత్షణ సమం చితములుగా నున్నను స్ఫుటముగా నోచరించుటకు స్యన్వనియత భఛావరనములను భాసింపజేయుటకు ముఖరాగ మావళ్యక మగు: చున్నది. ముఖమున వ్యాపించిన ద్భన్థ్యి కన్ను నన్వేషీంచి యచట:

ఆ౦గికాభబభినయయు 33౯ విశాంతమగును. కన్నులో కన్ను కలిసిననె కలివీననె కమసియత యున్నది, ఇన్ని దృష్షులు తా రాఫుటాదికర లు ముఖరాగ మున్నది గదా యని కన్నెత్తి కదలినవి, ఇందిది యుక్తి “నాట్య మత వ్రతిష్టితంగ, నాట్యము నయన(్రతిష్టము, నయనము ముఖరాగ 'ప్రతిష్టము, ముఖభూదృష్టినంయుతీమయిన నేత మెట్టులు (ప్రసరించునో నరిచూచుకొని గురిదూచుకొని ముఖరాగమును భావరసోవీతముగ (ప్రయోగింపసవలెను, ఇది యిట్లు భావరసా్శాశయమయిన ముఖరాగము.

ఇక్‌ గ్రీవాకర్శులు చెప్పెదము [గీవ నవవిధ ౧నమ _9 నత ౩ ఉన్నత రీ త్యశ్ర సన ేచీత ౬ కుంచిత ౭ అంచిత ౮ వలిత గ వివృత వీని లక్షణ వినియోగము లిట్లున్నవి, ౫౪౨. నమా స్వాభావికీ ధ్యానన్వభావ జపకర్మసు నటానకాస్యో ఒలంకారే బథ్ధే కంరావలంబనే ౫౪౩ ఉన్నతాభ్యున్నతముఖీ [గీవా చొన్గ్సాది దర్శనే (త్యశ పార్యగతా క్లేయా న్మంధభార చ దుఃఖితే ౫౪౪. రేచితా విధుకా భాంకాభావే మధననృత్తయోః కుంచితాకుంచితా మూర్ణి బారితే గలరక్షటే ౫౪౫ ఆంచికాపనృతోద్పస్థ కేశకర్హోర్వు దర్శనే పార్శ్వోన్ముభీ స్యాద్వలితా (గీవాభంగే చ వీక్షతే వివృత్తాభిముఖీభూళాొ న్వస్థానాభిముఖాదిపము ఈ (పకరణాఠంభమున నుషక్రమించిన నేత్తభూనాసాధర శపోలచిబుకకూపమయిన ఉపాంగముల స్వరూపకధనము సమౌ _ప్తోల్ప మయినది. అందు [గ్రీవాకర్మ సూచితము కాదు. అయిన నిచట నిరూ పించుట యుక్తము, పూర్వ ముపాంగముల జెప్తుటలో లతణవాక్య ములు వినియోగవాక్యములు 'దేరువేరుగా నున్నవి. ఇందు. రెండును మిశ్రమ్ములై యున్నవి. ౧ నమగ్షీవ * స్వా ఖావికమయిన గ్రీవాకర్మ థ్యానన్యభావజట్‌ శర్శలలో నిది వినియోగము పొందును. ఈ, నత :; ముఖము వనంచియుండుటలో నిది యున్నది, అలం శారమునందు బద్గవిధానమునందు కంరావలంబమున నిది వినియుక్త మగును, ఇ

3౪0 నాళఖ్యవేబ యు

3. ఉన్నత : అభ్యున్నతమయిన ముఖముతోనుండు క్రీవాళర్ము ఉన్నత మను పేరు కలది. ఊర్థ్యాదిదర ఎవములో నిది నపహాకారి,

ళ్‌. త్యశ్ర పారి గతిమయిన గ్రీవావిధానమునకు (త్యశ్రమని వదు. స్కంధ ఫారములో మఃఖతవిధానములో నిది యుపకారి.

౫. కేచితము. (భాంతవిధానమున మెడను విదల్పుట శేచి తము. గ్రీవాలేచనము. లను కర్మలలో నీ శేచితమున్నది. భావ సూచనములో మధనఫములో నృ త్తములో నీ శేచిత గ్రీవాకర్మ యుపక రించును,

౬ కంచితము ఆకుంచితమయిన గ్రీవ కుంచితకర్మ కలదగును. తలపై బరువున్నవ్వుడు (గీవారత్సణమున నిది యుపకారి.

2. అంచితము. అంచితమను (గీవాకర్మ అపనరణములో ఉద్బంధములో శేశకర్ష ణములో ఊర్థ్యదర్శనములో నుపయు కృమగును

౮ వలితము * పార్శ్యమున కున్నుఖముగానుండు గీవ వలిత కర్ము కలదగును. ఈ వలిత్యేగీన గ్రీవాభంగములో వెడవంపుతో మభూచుటలో నుపకరించును

” పివృత్తము , (గీవావలనముతో నిది యున్నది. న్వస్థానాభి ముఖములయిన కర్శనం శేతముల వధానములో నిది యుపకరించును

క్రీవాకర్మ్శలన్న్‌యు శిరఃక ర్మానుగామ్నులై యుండును లోక భావ్యపయోజనకముగా నుండు (గీవారీతి యనేకవిధముల నుండును. ఇందు సముచితములయిన కొన్నిమాత్రము నిరూపితములయినవి. ఈ ('ప్రఘట్టములో నిది నిగమనము.

“శళ౬. (గ్రీవాకర్మాణీ నర్వాణి శిరఃకర్మానుగాని హవా శిరనః కర్మణా కర్మ [గ్రీవాయాః నం్యపవదర్తతే

పూర్వము శిరఃకర్శిలు నిరూపితములయినవి. శిరఃకర్శలు గీవా కర్శలు సామాన్యముగా నేకరూసములు కావుననే గ్రీవాకర్శలు శిర్ధరకర శైల ననునరించి యుండుననుట సంగతము. శిర ॥8కర శై ముఖ్యముగా గ్రీవాకర్ని ప్రసరించును అయినను పృధ(ీతిలో విశేషము సంభావ్యము, సర్వాభినయకర్శ శాలలో సొంకర్యము గోచరింపవచ్చును, అది తత్సమయ సంగతము కాగలదు ఇట్లిచట శీక్షోపాంగనమాశ్రయమయిన లతుణమః నిరూపీంచితిమి.

ఉవాంగాబినయయు 3ాంి ఉపాంగాభినయము శిష్యుల యనునంభఛానమును తణణ మభివృద్ధిచేయుట పరమావశ్యకము, తదనుసంధానవృద్ధి (శద్ధాలిశయ మాపాదించును. ఇంతపజుకు నిరూవీతమయిన (పాక్త నార్ధములో శిరో జ తాదుల లతణ' సంయు_క్రమయిన కర్ణ విశదముగ ననతిరి క్రముగనున్నది. ఇచట కర్మ యనునది యభినేయమని ఖానము, ఈ యర్థ మిట్లున్నది. గళరె. వివమేతచ్చిరో న్మేత్యభూ నాసోష్ట్రకపోలజం కర్మ లక్షణనంయుక్తము పాంగానాం మయోదితం భరతుడనుచున్నాడు. అప్పుడప్పుడు తన్ను తానుగా తానే నిన్హేశించుకొనుటవలన (శ్రోతృపారకులు సావధాను లగుదురు, భరతు డది తలచి యిట్లనుచున్నాడు. అంగికాభినయమున శిరః॥ప్రభృతు: లుపాంగములు. ఆ యుపాంగముల లత్షణనంయు _క్రమయిన మభి నేయ కర శై నిట్లు చెప్పీతిని. ఇట్టనుట ప్రాక్త నార ముపసంవాతమని భావము, ఇట్లనుట చే విషయాంతరమునం దనుసంధానాన క్రి కలుగును. ఇక హస్తాదుల నాట్యపప్రయోజనకమయిన యభినయమును నిరూపింప వలెను *“యభాయీనాభి నేయంచగదతో మేనిబోధత” హస్తాదిపాదాంతముల యభినయ మిక నిరూపింతును. వే యభినయము నే యవయవములమే నభినయింపవలెనో ? ఎట్లభినయింపవలెనో ప్రతి పాదింతునని భరతు డనినాడు. అట్లాతడనుట వివతితప్రతిపాద్య మనాత్తీ సూచితమగును. ౫౪౮, హస్తోరః పార్వణ రరకటిజ౦ ఘోరుపా దతః లక్షణం నంప్రవక్ష్యామి వినియోగం చ తక్వ్వతః వాస్తాదిపాదాంఛచావయవముల యభినయమనుం నాట్యన్వరూప మునకు నిరూపకము. ౧వహాన్నము ౨ ఉరము ౩ పార శ్వైము 5 జఠరము ౫ కటి ౬ జంఘము ౭ ఉరువు ౮ా పొదము

3ళంత నాజ్యువేదము

ఇట్టి ఏని నియమమున తత్వార్థ మనునంధించుచు లశ్రణము వినియోగము యథాన్యాయముగ నుపపాదింపవలసీ యున్నది. కిని యుజ్యతే అశేనేతి విసయోగ౪ో “వివియుజ్య లే అన్ని న్నితి విని యోగః” అని విని యోగశ శ్రార్ధము "శెండువిధముల నున్నడొ విని 'యోగసొధనము వినియోగమగును. నాట్యో క్రేశమున వినియుక్ర మగుట ముఖ్యము కావున నిదియు నిట సూచితము. “ఇంద్రోత్సన ములో నిది, వర్ష ధారా నిరూపణమున నిది. “ఇట్లు సూచితమయిన ప్వుడు ఆ యా విశేవములందు నముచితముగా నుండదగిన వినియో గము స్పష్టమగును, త తృన్నిరూపణార్థమై త_త్తదభినయము వినియోగ పదవాచ్యమగును. “చలి తాంగులికముగా నిట్లొనర్పవలయును” అను విధానమున సూచితమయినప్పుడు తత్పమయమున నాచరింపదగు విశేష ముద్చోధితనుగును. క_ర్తవ్యములందలి కరణీయములందలి (పకారరూపముగానుండు కార్య మితిక _రృవ్యతాత్మ స్‌ ముగా సూచిత మగును. అంగోపాంగములచే నిర్వాహ్యామగు అభినయ[క్రియాశలా పము ముఖ్యనాట్యనంపూర్ష్మ ాసిద్ధిలో నహశరించును. అట్లు సహకారి కార్యక్రియాకలాపము ఇతిక _రృవ్య తాత్మకము, అభినయమునకు నంబం ధించిన యితిక _ర్తవ్యత "శండుపవ్‌ధముల నుండును. మొదటిది లోక ధర్మిః “ెండవది నాట్యదర్శి,

లోకధర్మి : రెండువిధములుగా నున్నది. అనుభావము చి త్త వృ త్తిసమర్చకముగా నున్నప్పుడు మొదటి లోకథధరి ని గుర్తింప వచ్చును, గ ర్వాత్మకమయిన చి త్తవృ త్సిని సూచించుటలో లలాట (చేశ మోరగానెత్తుటను అభిజ్ఞలు సూచింతురు. ఇట్టిపట్ల చేస్టాత్మక మయిన యనుభావము చి త్తనృ త్తి సూచకమగుట స్పష్టము, శండవ లోకథధర్శి శీవల చాహ్యావయవరూపము. పద్శకోశముపట్టుట బాహ్యా వయవసన్ని వేశమాతముగ నె యున్నప్పు డిదియె వ్యవహారము.

నాట్యధరి యు "శెండువిధములుగా నున్నది, అలాకికశోభా ఉపాతువ్సగా నొక నాట్యధర్మి యుండును, వకాంశమున లౌకికళోభా బదనకముగా రెండవ నాట్యధర్మి యుండును,

ఉఆవాంగాభినయతయు తెా3 ౧, 1పధమ మిట్లుండునుః నాట్యోప యోగమున శె శకి మూల భూతము. తెతల్ఫెంపాదనమునకు నసముచితముగా నీలాకికళో భా హేతువు లగునవి కొన్ని యున్నవి. ఆవేష్టితము మొదలయిన నాలుగుకరిణము లిట్టివి, ఐక ద్వితీయ మిట్టిది. ఇది [యొక యంశమున లోక నునుస రించును. ఒక పహాన్త్వము నొక విధముగా నుంచగా లోకళోపజీవనము గోచరించును. నిస్చేశింప వలనుపడని యొకవీిమయము నిన్తేశింందలచిన మౌొనవుడు “అది యిట్లిదని, అది యట్టిదని, ఇట్లున్నదని” యవనరా 'పేశముగా సూచించును. చతురు లది భావించి యవసరమున ప్రయో గింతురు. జనాంతికమను సంజ్ఞ కల నాటకభావలో.- నిక్లై గుర్తింప వచ్చును. కాగా నీ సార మిట్లు గుర్తింపగలము, నాట్యదర్శి యనునది నటనమయమాత్రరూపముగ నుండును, నటనమయమనునది యొక నియతమయిన శా్ర్రీయసం శేతము, అది కొంత సూచించును, అందు కొంత భానమున్నది. అకించిత్క్మ్కరమయిన నమయము కల్పించుటలో "నేమియు (ప్రయోజనముండదు. ఇందలి సమయమునకు కొంత (పయోజనమున్నదిం ఇందు ముందుగా హూ నస్తము లిరువదినాలుగు సూచితములగును, వాని నామములు సాభిపాయములు, ౧ పతాకము ౨ (తిపతాకము _ 3 కర్తరీముఖము ళ్‌ అర్ధచం[ద్రము ౫ అరాళము ౬ శుకతుండము ౬ ముప్పి. ౮ శిఖరము ౯ వీద్ధము ౧౦ ఖటకాముఖము ౧౧ సూచి ౧౨ పద్ధకోశము ౧౩ సర్చ్పశిరము ౧౪ మృగశకీర్ణము ౧౫ కాంగూలకము ౧౬ అలపద్మము ౧౭ చతురము ౧౮ భమరము ౧నా హూంనము ౨౦ వాంనపతము 9౧ నందంశము 3౨ ముకులము - ౨3 ఉోర్గనాభము ౨౮ తాన్రు చూడము ఈ యిరువదినాలుగును అనంయుతపహూ_స్తములు, ఈ వార్త నామముల నుద్దేశించి చెప్తుటయు నుప చేశరూపము, ఇందు వతాకము మొదటనుండుట . దాని (ప్రాధాన్యము వ్య _రృమగును. 1లిపళాశము

మ! నాళట్యవేదయు శ_ర్తరీముఖము పతాకహ_స్తపకారములె. ఈ యంశసూచనమె వీని మానుపూర్విలో సంహి తా కార్యముగ నున్నది. వరుసగా వఠించు టలో శబ్దగ తమయిన ధ్యాన మా యూాహవాను కలిగిలిచును, అంత రాళ ములో గోచరించు వాని క్రమమున గూడ ఈ శబ్దబద్ధమయిన బుద్ది విధానబలముతోడనె భాసించును, ఇ్లై వీనినన్నిటిని గు సంపవలెను. హా స్తసదృశమయిన వాస్తాంతరమును స్వీకరించుటకై_ వాంసపత్షుము నందళము నెన్వెంట నె యున్నవి. ఇచట సందంశశబ్దము దగ్గర "వేరొక సందంశపదమును కూర్చుకొని భావ్‌ంపగా నొక విశిష్టైర్ధము నోచ రించును. కోహాలు డొళక పహాస్త మంగీకరించెను, అంగువ్చము మధ్య మూగ్రము సంబంధించుటగా తర్జని సంబంధించియున్నప్పు డా వా_్తస్వరూపము స్పష్టము కాగలదు. ఛూన్యాభినయములో భాన్వరవిద్యుదాదుల యభినయ విషయమున నది వినియుక్త మగును, ఇట్లది నృ క్తాచార్యప్రవాహసిద్ధముగా నున్నది ఇట్టి హూ స్తముకూడ సిచట సంగతము కావచ్చును. ఇడ్లె పహాస్తాంతర ములను గూడ ను(క్పేవీంపవచ్చును. ఈదృశములన్నియు నసంయు తములు నగును. వలసినవో నంయుతకరణ మెనర్పుట నిర్లిష్ణము శాగలదు. ఒక్కొకచో సంయుతళరణ ముపదిపష్టము కాళశపోవచ్చును. అయినను ప్రయోగఘయోగమున పహాస్తద్య్వయపయోగ ముండనే యుండును. మూాడుడు ! పరుడొళడు హోరము హరించునప్పుడు భయ మున పరాబ్ళుఖముగా పతా కాద్వయమును అంసాది'ప్రచేశములం దుంచి (ప్రయోగింపవలసియున్నది. 9ఇనై పతాపనాదులలోగూడ కలదు. ఈ రీతి నంతట నున్స్పేశంపదగును. అభినేయవిశేషములందు పతాకాదులను 'రెండుమూడుపర్యాయము లొశే సమయమున ప్రయోగింపవలసియున్నప్పుడు యుతత్వమున్నది. ఛేదాభినయ మొన రింపవలసియున్నప్పుడు ర వద్ధ హ_స్తమునక ధఃస్థలముగా పతాకముండును, ఇట్లి-రీతి యంతయు చితాభినయము నందున్నది ఇవ్‌ యన్నియు నంయుకములళె యగును, శేవల మింతియె శాదు. పతాశాదుల భయూగమున భూోడ నొళప్పుడు "సంయాళ్వమున్నది*

౪౪] ఉవాంగాబినయమయము వన్నె నంయుతహా_స్తములు పదమూడు కలవు, వానిపేరు లీ విధమున నున్నవి. ౧ అంజలి ౨ కపోతము 8 కర్క్మంటము ర స్వ స్పిము సో ఖట కావర్ధ్థమానము ౬ ఉత్ప్సంగము ౭ నిషధము “౮ దోలనము గొ వుమ్చృవుటము ౧౦ మకరము ౧౧ గజదంతము ౧-౨ అవహితము ౧౩ వరవమానము, ఇ ఈ పదమూడును "'నంయుత ములుగ నె యుండును, నంయుత తా వ్యతి రేళముగా నివి యుండనవు, అట్లున్నచో స్వార్ధగ మకములు కావు. ఇటుపై నృత్తహ_న్త్నములను జెప్పవలయును, ఈ యభినయవా_న్తము లకు ఇఛిద్రచ్భాదనమున వై 'యేకవ ర్హనాన్ముప వేశ మావశ్యకము, అప్పు డవి యలాతచకప్రతిమములె. గోచరించును. అలాతము కొరివి, దానిని చగడ్రాకారముగా (తిప్పునప్పుడు వకరూపము గోచరించును, (భమణ వేగమున వ్యవధానము భాసింపదు, అశ్లే సంయుతవా_స్తముల నేకవర్తనమున (పయోగించినచో నంత రాళన్యవధాన ముండదు, అప్పుడు సర్వమేకవిధమున నుండి యఖండత గోచరించును. ఈ రీతిని నృత్తహ_సృము లుద్చోధింపగలవు. ఇంకను నృ_త్తహస్తోప దేశములో వేరొక భానమున్నది. వేరు వేరుగానున్న ఈ పహా_స్తప్రయోగములందు మనృణవ_ర్తనము ఉద్ధత వరృనమను స్వరూప భేదమున్నది. ఉభయాతే శ్రకముగా నుండు సిది వకవా క్యార్ధ్థవిశాంతితో నుండుటను నృ త్తహ న్న ములు (ప్రఖ్యాపనము చేయగలవు. ఛిన్నభఖిన్నములుగా నుండు వానిలో నేక్కపవణత లేకున్నచో రమ్యత యుండదు. మరియొక భానమున్నది. నృష్సే 'మేదోవిధమున నిరూవీతమగు టలో విశేవు మేమియు నుండదు, చానిస్వాభావికమయిన స్వరూప రమ్యత స్పష్ట మొనరింపవ లెను, ఈ నృ _త్తహస్తోప'బేశమం దుపకారి. భావాంతరముకూడ శలదు, చేటికలు నృత్తమొసరించుచున్నా రని యొుకచో నుండును. అప్పటి నృత్రాదినిమయమయిన “నబూఇాం కురమూో మొదలగువానిలో సీ హస్తముల యుపరఃూగ మెట్లున్నదో సూచించుటయు వావశ్యకమూ

3౪౬ నాట్యవేదము ఇట్లీ చతుళ్ళావరీతి సముద్చోధకముగా నృ_త్తవా న్నములను నిచ్చేశించుట సముచితము, ఇవి యన్నియు సనంయు తాసంయుత రూపోపజీవనమున నున్నవి. కావున వీని నేకవ్లైకముగా గూడ ప్రయో గింపవచ్చును. వీని నంద రంగీక్రరింతుకు, ఎవరయిన వీని నంగీకరింపక పోరు వయే్‌ కర్ణులలో వీని కభిభేయత కలదో గుర్తించుట యావ శ్యకము, యధాలశతణము యధాళర్మ వీని నిస్దేశింపవలయును, వీని పేర్ల ట్లున్నవి, ౧ చతురశ్ర న ఉద్వృ త్త ౩ తలముఖ ర స్వస్తిక ఫో విపకీర్మ ౬ లఅరాలఖటకాముఖ 2 ఆవిద్ధవక ౪౮ సూచీముఖ నా శచిక్‌ ౧౦ అర్షశళేచిత ౧౧ ఉత్తానవంచిత ౧.౨ పల్లివ ౧౩ నితంబ ౧౪ శకేశబంధ ౧౫ లకావాన్త ౧౬ కరిహన్త ౧౭ పమయవంచితళ ౧౮ పత ప్రద్యోతక ౧౯ా గరుడపతు ౨౦ దండప్మ ౨౨౧ ఊరంమయండల తం పాఠ ష్రైమండల ౨౩ ఉరేండల ౨౪ ఉరఃవార్వాంరమండఅ ౨౫ ముష్టికస్వ స్తీక ౨౬ నలిసీవద్మ[్‌ న! ఉల్బణ ౨౮ లలిత ౨౬ వలిత ఇప్పటి కిట్లు నిరషములయిన హ_న్తములసంఖ్య అరువదినాలుగు “చతున్షన్రిక రాష్యా శే”. అసంయుతము. లికువదినెలుగు, సంయుత ములు పదమూడు, నృత్తవహ_స్తము లిరవదితొమ్మిది. మొల్త నివి చతున్షస్షికి "5ండధికమయినవి, అయినను నృత్తహాన్తములం దా రెండి టిని తగ్గించుకొని యరువదినాలుగని నంఖ్యానించుట యుక్తము కావచ్చును. యధౌచిత్య మా రెండిటిన్యూనత భావించునది. ఉ్రేశాను సారమున పతాశాదుల లతణవినియోగములు ప్రదర్శితము లగును.

ఉవాంగాభినయము తిరి ౧. పతాకావాన్త్వము. గంజాం స్టసారికాః నమాః నర్వా యద్యంగుల్యో భవంతి హి ంచితశ్చ తథాంగుష్టః; న సకొక ఇతి వృతః ఇది పతాకహా_న్తము :; పతాకాకారముననుండు గావున నిది పతాక యయినది, ఈ వాన్తమున నంగుళులన్నియు సమముగా (పసా రితమ్ములై యుండవలెను. అంగుష్టము కుంచితముగా నుండవలెను. ఇట్లున్న పతాక యగునని సామౌాన్యార్ధము, సమముగా నుండి ప్రక అలిస్థములై యుండవలెనని యర్థము. “పసారితాగాణలో అనియు నిట పాఠమున్నది. పసారితములగుట ,పధానములుగా నుండుట, అంగుళి యంగుళి నహితమై యవిరళముగా నుండుట యావశ్యకము. పాదము కుంచితమగుట ముందు నిర్దిష్ట మగును. తల్ల క్షుణోపజీవనమున నంగుష్టు సన్ని "వేళ మొనరింపవలెనని ఫావము, ఈ హూనము పఠతాకా: కారమున నుండును గావున పతాకను గూడ దీననె యభినయింప వలెను, ఇ్లై యితర హా_స్తములందును నామనిర్వ్యచనానుసారమున వినియోగమును పదర్శింపవ లెను, ఈ హన్తమునకు స్థాన భేదమున స్వరూప భేదమున వినియోగవి కేసమున్నది. అది సర్వమిట (ప్రస్తుతము. గం. వష (పహారపాతే పళాపనే నోదనే పహర్షేచ గర్వేఒప్యహమితి ఈదే స్థ్లలాటదేళోతితః కార్యః ౫౫౧. వీషోఒగ్నివర్షధారానిరూపమే. పుష్ఫవృష్టిపతనే చ సంయుతకరణుః కార్యః ప్రవిదరలచలితాంగులిం్త న్తః పతాకవాన్తవిని యోగము వివిధరీతుల నున్నది. స్థానభేద విన్యానమున వినియోగ భేదమున్నది. స్వరూప భేదవిన్యానమునను వినియోగ భేదమున్నది, ఒకప్పుడు (ప్రవిరలచలితాంగుళిగా నొకష్పుడు పళాళవా_స్తముండును. అట్లుండుటలో నేక బేశవికార మున్నది. అయి నను త_త్త్వ,పత్యభిజ్ఞాన్‌ ముండును, అప్పుడు పూర్వకియాకోటి పర క్రీయాకోటి శెండును మూలనమాశ్రయణమున నె యుండును గావున పతాకశాశ్వముండ నే యున్నది, ఇశ్లై యితరహా _నృములందును గహీంచునది. (పహారపాతన మొనరింపవలసియున్న పుడు, తితరు డొనరించు నప్పుడు పతాకవినియోగ మున్నది. ప్రతాసనమున పతాళమున్నది.

త్‌ళ౮ా నాళ్యువేదయు శీత్రశమనమునకై_ యనగ్నిస్పర్శ్యగహణము ప్రతాపనము రాజుల (పతాపమును ప్రతాపనము, శతుహృదయమునకు మ్లూనతి, నాపాదించు (పసిద్ధవి శేషమమున ప తాకముస్నదిం విద్ధసాలభంజికలో చంద్రుని వెన్ని లను వహాన్తచ్చ(త్రమున నిరోధించుట “వా స్తచృత్ర నిరుద్ధమహసః” వర్మితమయినది. అట్టి నిరోధములోగూడ పతాకముండును. ఇక్సై నోదనములో వినియోగమున్నది. పరుడు (పేరణమొ-కించునప్తుడు తద్వారణమునకైై పతాకము, తొనె దుతరుని _చరణమొనరించు నప్పుడు పతాకముండును, ఇక్లై (పహర్షమున గర్వమున పతాక ప్రయోగ మానో ను. ఈ నిన్రేశించిన వినియోగవిధులలో హస్త మును లలాట బేశోతిత మొనరింపవలెను. పాన్తప్రయోగ మెటిగిన చారు లోక ప్రసిద్ధి బేనుసరించి స్వయముగ న్యుర్స్వేషీంచి కూర్చగలరు. నాట్యాచార్యపవావామును నాడ ఇందనునరింపవలయాను. నారు నిరపదాయమున న నేకరీతులను భద్రపజుచియుందురు. ఊర్ధ్వముగా అధోముఖముగా పార్వ్యగతముగా సమ్ముఖముగా పరాజ్బుఖముగా ఉత్తానముగా త్యశముగా చంచలముగా అచంచలముగా ఇంక న నేక విధముల నాట్య(ప్రవాహమున్నది. దాని గుర్రింపన లెను,

(ప్రహారమున పృాదయలగ్నతలమై ఈవమత్క_ంపమానముగా నుండుట, (పవాన్ష్రమున రోమాంచసమ్ముఖ మై యుద్దతమగుట ఇందు గుర్తింపవలెను, గర్వమున నెన్ని యో రీతులు కలవు, అస 'శైదర్ధమున గల వానిని గుర్తింపవ లెను. “* నేను- నేనుకూడా- నాకున్నూ- నాచే గూడ- నాలోగూడటో అనునట్టి వానిలో గర్వగర్భమయిన (ప్రయోగ ముండును, ఒక పార్మ్యమునుండి తన పార్శ్వమునకు వచ్చునప్పుడు టబలాటాఖిముఖముగా డార్థ్వముగా ప తాకహ_స్తముండును.

అగ్నివర్ష థారానిరూపణమున ఫుష్పవృష్షిపతనమున పతాక హా_న్తమును సంయుతేకరణ మొసరించి (వేళ్ళధికముగా కదులునట్లు చేయవలయును, కారికలోని *ఏషి యను పదము “వతదర్షనిరూపణ మునందు అను నర్థము బోధించును, ఇట్టి స్థలములంద విభక్రి యతంత్రముః ఫుష్ఫవృష్టి. పద మపసిద్ధమయిన పాంసువృష్టిని రక్త వృష్టిని ఇంకను వృష్ట్రంతరములను సూచించును. వాస్తములు రెండును

ఉవాంగచాభిశనయయు 3౪౯ పతాకాకృతి నుండుటయె యిందు నంయుతకరణ మొనరించుట లోకోచితమయిన చలనశ్రియ నంయు తాసంయుతనంబంధముతో నుండును. కావున అగ్నిజ్వాలలో నూర్థ్వ్యగమనము, జలధార లలో నధోగమనము నుండును, ఫుష్పువృష్టిలో నూర్థ్వముఖవా_స్త మౌానళ్య కము, శిరోబేశమున నథధోముఖముగానున్న హస్తము [క్రమముగా చలాంగులిమై యథోగమనము కలదగుట యిచట నంగృహీతమగును,

ఇచట సంయుతహ_నృనంబంధమున్నందున నృ _త్తహా_న్తలకుణమగు టను స్వ _స్తికముకూడ సంభావింపదగి యున్నది. స్వ _స్తికవిచ్యుతికర ఇముననుసరించి కొన్నిషొన్ని కార్య క్రియలు పతాకాహ_స్తసాధ్యము లుగా నున్నవి, సమ్ముఖముగా నున్న పతాకాహ న్త్వములను మణిబంధ స్థానమున నుంచి చాహుపర్యిభమణవిధానమున తన పార్వ్వమునందు వేడుచుట జకచిధముగా స్వస్ని కవిచ్యుత. ఈ విధానముతో సరస్సులో చున్న పుమవ్చ,పకరమును తృణపర్శ ములను, భూమియందు బలితండుల వె చిత్యన్యాయమున పిచ్చిలముగా విరచఛితములయినవాని నయింప వలెను. ఇది లోకాంశోపజీవనముకల నాట్యధర్శి. స్వ _స్తికవిచ్యుతికరణ మున నె యధోముఖప తాకహ న్త్వమున మటీకొన్నిటి నయింపవచ్చును. స్వ స్తిోము విచ్యుతి,వ చ్యుతి పూర్వక మయిన న్య స్తికము-అను విన్యాన శ్రమమున నీ క్రియ లుండును. నంవృతవివృతము దీనిచే నభినయింప వచ్చును, నగము సంవృతము నగము వివృతముగానున్న సంవృత వివృతమగును. కక్రిందికిపడుచు రథ్సంపదగి: దానిని విచ్యుతిపూర్వక్‌ ముగా వెంటనే స్వ _సకనమాచరణమున నభినయింపప లెను, అక్షై ఛన్న- నిబిడ- గోప్యములను అభినయింపదగును. నిిడము న్పష్ణముగా నుండునది. గోష్య మితరులుచూడకుందునట్లు దాచినది. ఏవంరూప మును స్వ స్తికాచరణముతో సాధింపదగును. అశ్లై అపాల్య మప

చృన్నమనతినిబిడ మగోప్యమున గూడ నభినయింపవలెను.

శ%౨, అస్వైవ చాంగులీబిన్వ్వధోముఖ పప్పతోక్థితచలాభిః

వాయూర్శివేగ వేలాక్షభశ్చామశ్చ కర్తవ్యః పతాకహస్త్వమున్న వంగుళుల నధోముఖముగ సాగినవిధమున "పై కిలేచినవిధమున చలమానము అగునట్లు చేసి వాయుకంసనమును

3౫౦ నాళజ్యవేదమయు తరంగసంచలనమును వేగ్యక్రియను వేలాక్షోభమును జలప్రవాహమును అభినయింపవ లెను.

"శచకకరణ మనునరించిన విశేషములు కల వినియోగములును గలవు, శ్వసన్ని వేశమునుండి స్వస్థానమునుండి గడచిపోవు (ియ యున్నప్పుడు ేచకకరణ మూహింపన లెను. "లేచకకరణనము ననుసరించి యిట్లు అభినయింపవ లెను,

౫౫3. ఉత్సాహనం బహు తథా మహాజన పొంశుపుష్కర్మపహతం

పక్షొళ్టేపాధినయం రేచకకరణోన కుర్వీత

ర. పరిమృష్టతల్వేన తు ధొౌతం మృదితం (పమృస్టపిష్టై చ

పునరేవశైలధారణమున్హాటనమేవ చాభినయేత్‌

యభాయోూగముగా నితరుని ఉత్సావాపెట్టుట, ఉత్సాహమున- నం్యపేరణము, ఉత్సాహజననము, మహాజనాభినయనము ఉన్నలేము పుమ్మర(ప్రహణనము పత్సుల పతనముళ్లే పాభినయము చకళకరణమున నొనర్చవలెను. ఆ యా విధానమునకు తగినట్టుగా విరలాంగులిప వేప మున పా రాంతర మునుండి త్‌న వార్వ్యగమనమున నభినయింపవ లెను. ఉన్నతము నూర్థ్వ్యగతవిన్యాసమున, ఫుమ్మ_రవిధినధఃపాతనవిన్వాస మున నభినయించుట కలదు, పత్షోల్రేపమును కటిన్నేత్ర మెత్తుట పైకి చాలనము చేయుటలతో నభినయింపీవ లెను. ఆ యా విధులకు తగిన విధమున పతాక (పసారముండును.

అభినవోపాధ్యాయులు అభినయశబ్దమున వై చిత్యమును గుర్తించి యిట్లనిరి, అభి = అభిముఖ్యము, న = నిపేధముయ ౫ వివవీ, తార్థము, కాగా స్వపార్వ్వమున కున్నుఖమయిన "చేశగమనము కాక్ర "వేరువిధమున అభిముఖ్యమిచ్చుట యని యన్పషస్టార్థము. పార్శ్వ శ్షేతమునందు "శీచనపూర్వకముగా నధోముఖోత్తాన పరివర్తనమున వివథ్నీ, తార్థము నభినయింప వ లెను.

పరిఘృష్టతలమునందున్న "ండవ పతాకాహ_న్తమున యాల నము మర్చ్షనము మార్దనము పేమణము తద్వ్నిశిష్టమయిన ద్రవ్య మభిన యములం దవభాసింప చేయదగును. పర్యతో వ్యారణము, శై లన్‌లోత్సా. టనము వరదానమభయదానము పతాకముననె యభినయింపన లెను.

ఉవాంగాబభినయమయమయు తం ఇక్సై దశ శత నహ్మననామ సంకేతము కలవాని గూడ ప్రదర్శింప చచ్చును, పతాకవినియోగమున కివియె విషయములగుట కాదు. ఇంకనుండవచ్చును. తన బుద్ధివివేకమున కీరీతి తోడు చేసికొని యా యా యితిక_ర్తవ్యతను భావించి ప్రయోగింపజనును, ఈ పతాక త్రీ ఫురువుల కభయులకు నభినయమున నున్నవారలకు వయో గింపవచ్చును, శజ్చార్ధమునర్వము (ప యోగింపదగియుండగా విశిస్హేతి శర్తవ్యత కల యర్ధమును ప్రయోగింపవ లెను. న శిప తాక ౫౫%. పతొకే తుయదా వ[కానామికా త్వంగులిర్చవేత్‌ (తిపకాకన్సవిజ్టేయః= కర్మ చాన్య నిబోధత పతాశపహాన్తమునందున్న యనామిక వ[క్రముగానుండగా మిగులువేళులు పతాకలోవలెనె యున్నప్పుడు శత్రిపతాకమను వాన్న “మగును. అంగుల్మితయము పతాళములోవలె నుండుటచే నిది (త్రిప కాక. తి్వ మభినేయమగుటనలన నిది తిప తాళ, త్రిప తాకళర్శ విశిస్తముగా నున్నది, కావుననె “ళర ్రచాన్యనిబోధత [౫ వర్గు విన్‌ 'యోగము గురర్తింపుడని భరతుడ నెను. నాటకములం దనేకవిధముల శర్మని వ్రేకములున్నవి. వానియం దీ (తివాతకము వినియోగము వొందును. “అఆశ్యీ! ఇత స్తావత్‌ __అవతర త్యాయుపొ ్‌ా మూ శార్డీ 8! _ యావర్చవిశామి- వెట్టి వచనములు నాటకము లందున్నవి. గెగజ ఆవాహన మవతరణం వినర్దనం వారణం పవేశశ్చ ఉన్నామనం పణామో నిదర్శనం వివిధవచనం చ ౫౫8, మంగల్యదవ్యాణాం న్పర్శః శిరసోధ నన్ని వేశశ్చ ఉప్టీష మకుట ధారణ నాసాన్య గోత నంవరణం ఈ కారికాద్వయములో నిరూపితములయిన యావాహనాదులు 1శిపతాకహాన్న కర గ్‌ వీనిని [తిపతాకమున సభినయింపవ లెను. “*అశ్యే, ఇతస్తావత్‌ ” ఆర్యా ! ఇటుగా విచ్చేయుడు ” అను నాటక శర్శులో నావావాన మొనరించునప్పుడు తిపతాశ ముపయుక్త

తగని నాట్యవేదయు

మగును, తర్జనసీమధ్యమాంగుళులను పరాజ్బుఖముగ జేసి యాకుంచన మొనరింపగా నీ యావావానము గోచరించును. (౨ అవతరణము- రభాదులనుండి దిగుట్క “అవతర 'త్వ్యాయుష్మాన్‌ ” “ఆయుష్మాన్‌ దిగ వచ్చును” అనుటలో రధమునుండి యవతిరణము సూచించునప్పుడు పై భాగము (ఉత్తర) నుండి పార్య్యాంతెరమునకు సారించు (తిపతాక మావశ్యకము, (3) వినర్దనము అనాదరకృతమయిన విడుదల (తిపతాక మధ_నృలముగా నుంచి వెలి కంగులిద్యయము విడిచినచో వినర్ధనము విన్నష్టమగును, (5) వారణము నివారణము. ఒక కార్యమునుండి మాన్చుట. “మా కార్తీః గ “ఇబ్లొనరింపవలదు 1” ఇట్లనుటలో (వాబ్బుఖముగా సంగుళద్యయము కడిలించుటవలన వారణ శార్య వినియోగము న్పష్టమగును, (౫) ప్రవేశము (పవేశనము. నాటకము నందు నటుడు రంగస్తలమున “యావత్పవిశామిో “ఇదిగో! (షవే చింతును” అనునప్పుడు (తిప తాకమును పార శ్వైత్‌లమునుండి తన ముందు ప చేశమునకు సాచవలెను. అప్పుడు తన (పవేశము సూచితమగును. (జ) ఉన్నామనము చిటుగడ్డమును చిబుకమును లాలనమున పై శెత్తుట, ఇంద రెండు (వేళులతో చిబుకలాలనము చూపవలెను, (7) ప్రణా మము ప్రణమనము నమస్కారము. తిపతాకము శిరముననుంచి పార్శ్యమున జేర్చి (ప్రణామము నమర్పించుటవలన నీ వినియోగము విశదము, (౮) నిదర్శనము - ఉపమానోపమేయ భావము - దీనిని కొంతి వీరళముగా నున్న (తిపతాకములోని యంగుళిద్వయమున సూచించునది, (౯) వివిధవిచనము. వివిధమయినవచనము విచిత్ర మయిన వచనమ.. ఇది యగునా 1 అది యగునా 1 ఇదియె యగునాల్‌ అను రీతి వధనము, దీని నంగుళియముగనమనోన్నమసములచే నభిన యిం్తచునది. వచనమనునది ఛాషణము నగును. తత్చూచనమునకైై యుతానముగా (వెల్లకిల) నుంచిన తిపతాశమును ముఖస్థానమున శఇతృవలెను (౧౦) మంగ ల్యదవ్యములకర్మ్శ వపూర్షకుంభాదులు మంగ శార్ధములయిన (ద్రవ్యములు. వాని నంగులిద్వయ మధో ముఖముగ నుంచి యభినయింహి వచ్చును అప్లై 1దవ్యాదుల స్పర్శము (౧౧) నన్నివేశము నన్ని వేశనము సంబంధము అనా

౪౫] ఉవొాంగాభినయయు తెగ్కరె మికతో సంబంధింపజేసి యభిసయించుట. (౧౨) ఉన్నీమమకుట భఛారణము=_ పాగ కిరీటము ధరించుట, తలపై సమ్ముఖముగా ముండలాకారమున టత్రిపతాక ముంచినచో నున్మీమధారణ మభిన యించుట యగును, శిరమున నధోముఖముగా నూర్థ్య దేశమునకు (భమించునట్లుండు వాన్తము మకుటధారణము సూచించును, (౧౩) నాసాన్య(శో(త్రసంవరణము. ముక్కు వెవి ముఖము మూయుటం దుర్వాసన వెలువడుటను సూచించుటక్రై నాసొఫుటములను మూయుట, అనిష్టవచనానిష్టశబ్బములందు అంగులీద్యయమున అచ్చా దన మొనరించి యభినయింపవ లెను. ఈ (తిపతాకమున నె యధోముఖ ముగా (పస్థితోత్థితములై. కదలు (వేళులతో నింనయింపవచ్చును, ముకుటాదుల నభినయించినట్లు రాజాదుల గూడ నభినయింపవచ్చును ఏ యీ హాన్త్వమున నేది యేది యభినయింపవలెనని యవ్యభిచరితముగ నియతముగ న నేకపరాగ్థయములు నిర్షిష్టమగునో దాసిని ఒకొంకచో స్పష్టముగా నిస్చేశింపక యినను తళత్ధ_ ర్స యనియె యభినయింపవ లెను, ముకుటధారణాభినయమున ేచితము కల రాజూంశము పతాకనంబంధ ముతోకూడి యుండుననుట స్పష్టము అంగుళీద్యయము నిత్యన్లిష్ణ ముగ నెయుండుట గుర్తించునది. (తిపతాకన్య_స్త్వముగ నె దీని గ్రహింప వలెను, ఈ రీతులలో నన్వాచయకృతేముగా సంగుబ్యంతరముకూడ అధోముఖముగ నుండుటను భరతు డనుమోదించును, వ్రస్థానోనా నములలో నధోముఖముగ రెండు వేళులు కదలుట యిందుండును, ౫౫౮. అముఖగపతన్మసప్రోతో భుజగ(భమరాదికా న్కుర్యాత్‌ ఆ్యశప్రమార్దనం తిలకవిరచనం రోచనాలభనకం చ చటకాదిపముల లఘుప్రపాతమును లఘుప్రవాహమును భుజగ్‌ (పసారమును (భమరమవీ,.కాదులసంచారమును త్రిపతాకముననె యభినయింపవ లెను, కటీశ్నేతమున లఘుచాలనము మావి ఖగపాత మును, క్రమముగా నూశ్ఞ్వాధోగమనమున తిర్యగ్గమనమున లఘు (థఛవావామునుు అగగమనమున లఘుసర్పముల నభినయింపవ లెను. భ0మరమీ,శాదులకు పములన్న (ప్రసిద్ధి లేదు కావున వానిని వేరుగా

క! నాట్యవేదము ఇెవ్వట సంగతము. భ్రమ రాద్యభినయమునందు కటీ శ్నేత్రనియతి లేదు. వఏీనిశ్నేత్రము య భేష్టముందును. అశ్రుప్రమార్జనమును త్రిప తాకక్రియ. స్వస్థానమునుండి యధో గమనమున సాగు అనామిళతో కన్నీటిని జార్చుట జభినయింపవచ్చును, అనామికతో న్థశ్చుపషమార్షనము లోకప్రసిద్ధము, తిలకవిరచనము “వేరొక [క్రీయ. రోచనముతో చందనముతో తిలకము రచింతురు. వీనిని (తిపతాకతో నభినయించునది, ఇందు క్రియాఫలములకు నమానాి నయమున్నది, ఇళ్లు యితరస్థలములందును తుల్యాభినయ మూహించు నది. కొననె పతనమువలె పతితమును క_ర్తరీముఖమగట నూహించు నది మంగ ల్యతిలకాదులచే రోచనాచందనముకూడ స్వీక, తమగు టను కొందరు సూచింతురు, రోచనమున నరుణగుచి లకీీతమగును, అనామికాద్యయసంఘట్టమున చాని నభినయింపవ లెను, అలంభనమను నది శరీరస్పర్శనము, ఇందతిగారవమతిస్నేహాదులచే ననామికతో న్పృశించుట యుక్తము, అలకరచనమునకై స్థానాంతరనయనముకూడే రగూపళములం దుపనిబద్ధమయినది. (తిపతాకానామిక చే అలకస్పర్శన “మొనరించుట సముచితము, అలకన్పర, స్ధనమె "జ్రాశ్ర అలికస్పర్శనము అలికశదర్శనము కూడ ఇచట (తిపళాక కార్యములు, అలికము లలా టము, “తిపతాశా నామిశయా స్పర్శన మలకస్య క_ర్రవ్యంో అను టలో అలికాలళ దర్శనస్పర్శనముల గుర్తించుకొనవచ్చును. గురువుల పాదాభివందనములో [,తిపతాకములను స్వస్తిోము

లుగా నొనర్చవలెను. ఉద్వాహదర్శనమున అన్యోన్య మ్యగ భాగము లను నంచ్లి న్శిప్ప 'మొనర్చవన లెను, 'రాజదర్శననమయమున (తిపతాకము "అను విచ్యుతములనుగా చలితములనుగా కంపమానావస్థములనుగా ఘటింపవలెను. (గగ్రహదర్శన సమయమున నడ్డముగా స్వ స్తికసంబద్ధము లనుగా నొనర్చవలెను, తపస్విదర్శనమున డోర్ష పైప రాజ్బుఖములుగా నుండుట యుక్తము, చ్యారదర్శనమున పరఫ్టే రాభిమీఖములుగా నుండుట యావళ్యకము, బడచాలనమున నంగావోమున మకళరదర్శన మున (తిపతాకములను ముఖమున జేర్చి యెదుట ఉత్తానాధోముఖము లనుగా కూర్చవలెను, ఈ ఏధముగనె నాట్యమున నాట్యవిచక ణు

ఉవాంగాబినయము ర! లగువారు వానర- ప్లవన- తరంగం పవన- వనితల నభినయింప వలెను. హాలేందుదర్శనమున సంముఖముకందు అంగుస్థమును ప్రసార మొనరించుట యుక్తము, మానవుల ప్రయాణము సూచించునవుడు (తిపతాకము పరాజ్బుఖముగా నుండును, ఇట్లిదియంతయు ప్రయోక్షలు సావధానముగ గుర్తింపవలెను.

9, క రృరీముఖము, శెగికా, త్రిపకాకే యధా హస్తే భవేత్‌ పృష్టావలోకినీ తన్టనీ మధ్యమాయాశ్చ తదాసౌ క్వరీముఖః

త్రిపతాళక వాన్త్వమునందు తర్జని మధ్యమొంగులి పృ్టమును భూచునదిగా ఉన్నఫవుడు “క ర్రరీముఖమూో అను హాన్త్వమగును. (తిప తాకములో తర్జనీ మధ్యమాంగులులు సంన్లీష్టమ్ములై యుండును. ఇందబ్లుండవు, "రెండును విడివిడిగా అసంన్లి ప్టము లగును, కర్తరి యందు ఇట్టి రూపమునె సాధింతురు, అళ్లు ఇందది అభినీతమగును.

రూపకరచనలో మార్లపపదర్శన మొనరించునవుడు “ఇత ఇత?” ఇటు ఇటు అని సూచించుట కలదు. అపుడు క_ర్తరీముఖమును అధో ముఖముగ నే యుంచి అభినయింపనలెను, చరణరచన యమొనరించు సవుడు క_ర్పరీముఖ మిశ్త్లే యుండును. కస్తూరికాది పరిమళ రస (ద్రవ్య ములతో ప్యతభంగాదుల నాచరింతురు. అల క్తకమున రింజన మొన రింతురు. కుంకునూదిద్రవ్యములచే రంగమొసరింతురు, రంగరచన ములో హృదయర౦జనమున్నది, చతుష్కో_ష్టమునందు రంగభంగ ముండును, ఇళ్లు తిలశాదిరచనమును (వసిద్ధము. ఇట్లు రచన రంజన రంగణములు అధోముఖ క_ర్తరీముఖమున నే అభినయింప తగియున్నవి. తర్చనీముఖము వెనుకకు వెళ్ళిన యనంతర మె మధ్యమాపృష్టము భూచుట సంగతమగును. అథధోగమనము పృష్టావలోకనము ఫునః వుసః శ్రీయలై చలనము గోచరింపజేయును, ఈ సూచనమునే “అధోముఖే నైన” “వనో కారము కలదు, ఊఈర్ధ సముఖ శ_రరీముఖ మున దప్హము శృంగము = వేఖము సూచింపవలెను, దష్టమనునది దంశనము, తత్సమానమగు క_ర్తనాదిక మేని శావచ్చును, నాసికనుండి కర్లాంతము వణకు ఊర్థ్యముఖముగా క _రృరీముఖమును ప్రయోగింపగా

3౫౬ నాక్యువేదము దంశనము గోచరించును. శృంగ మును హూ స్తద్యయసన్ని వేశమున క ర్తరీ ముఖము వరాని అభినయింపవభెను, లేఖమనునది పత్ర కావిధానము, చాని సాచనమునందు ఊర్ధ్యముఖవెం యుపకారి, ఈ యర్థమె ఈ "ారికలో నిట్లు నిర్వాచిత మగుచున్నది. ౫౬౦. *పధిచరణ రచన రంజన రంగణ కరణా న్యధోముఖీ నైవ ఊసర్ట్రముఖేన తు కుర్యాత్‌ దస్టం శృంగం చ లఖంచి ఈ హస్తము సంయుతేకరణము కావచ్చును. అసంయుతమును శావచ్చును, అశు అభిజ్ఞులు (పయోగింతురు. కర్తరీముఖ వాస్తము లోని అంగులీముఖమున పతన మరణ వ్యతిక్రమాదులను సూచింప వచ్చును. అంగులీరచనము ఖేదనముతో నలనముతో కూడి యుండ వలె నన్నది ఇందలి సంగతి, పతనము మరణము వ్యతిక్రమ మనెడు అపరాధము ఈ వీధానమున సూచితములు కాగలవు, పరాబ్బుఖ మయినది విపర్య స్త్వమగునది పరివృత్తము అను వ్యపహారమున నున్నది. అక్లు వితర్మి.తము నిశ్నేషణము దీనిచే సూచ్యములు, ఇందలి అంగులి ముఖమునందు ఖేదన వలితములను కూర్చవలెను, మధ్యమాంగులి వెనుక కేగి తర్జనీప్పష్టముచూచునది అగుటయు, అందుండి కదలి స్వరూపనంస్థానమున నుంకడుటయు ఇందలి విధానము, యధాయోగ ముగ కెండు మూడు ప గాస్మ్యయములు నంఘాతముగనో విగృహీత ముగనో విపర్య స్తముగనో దీనిని పపయోగింపవలయాను. ఈ యర్థ మంతయు నిట్లు నిరుక్క మగుచున్నది. “స౬ంి. *పతన మరణ వ్యత్శిక్రమ పరివృత్త వితర్మితం తధాన్యన్తం భిన్నవలికేన ర్యాత్‌ కర్తర్యాస్యాంగులిముఖేనొ సంయు'తానంయుతముగ. దీనిని బట్టి రురు చమర, మహిమ విమయములందును సుర గజ వృవ విషయములందును గూవుర _కెల శిఖరము లందును దీని [వయోగింపవచ్చునని ప్రయోగవిదులు తలంచు చున్నారు, ఇట్లు వివిధవిధానములందు క_ర్తరీముఖము వినియోగము పొందుచున్నది. ఈ, అగచం(ద్రము, అర్ధచందమను దీని చీపనామసం శేతముననే లబ్బస్వరూషము, సార్థకము, (వఖ్యాతమును, దీనిలో అరగుస్టము ధనువ్రవలె వినత

ఉవాంగాబభబిశనయయు తతి

మగును. మిగులు నాలుగు వేళులును బొటనవేలితో పాటు ధనురా శారమున వంగి యుండును, అంగులిచతుష్టయము ల్లీ ప్టమగుటగాని నిలచియుండుటగాని యిందు తగదు, ఈ యర్థముళ ల దీని లతణ మూ వీధమున నున్నది.

౫౬౨. యస్యాంగుల్యన్తు వినకాః నహాంగుషైన చాపవత్‌

సోఒన్టచంద ఇతి ఖ్యాతః కరః కర్మాన్య వక్ష్యతే

అంగున్లుము కుంచిత ముగుట, అంగుళులు ధనుర్వకములగుట అన్నియు నంహతములుగా నుండుట అర్థచందహ_న్తమని విస్పష్ట మయిన యర్థము, అన్వర్థబలమున లభించిన- ఫావాను= సౌారమున ఈ యర్ధచంద్ర హ_స్తకర్శ విశేషమములును సవిశేషముగా నున్నవి. వాని నిటుపై నిట్లు గుర్తింపవచ్చును,

చాలతరుశళి లేఖకంబుకలశవలయములు అర్ధచం[ద్రమున నభిన యింప తగియున్న పి. ఊర్థ్వ్యము గమించు అర్థచం[ద్రమున బాలతరువుల నభినయింపవచ్చును, ఉపర్యుపరి ఉత్తావముగా నున్నచో అ ర్రేందు వాకృతి సిద్ధమగను. వశిలేఖయు. దీని నిక్లు అభినేయము, లేఖా మాత్రమె ఇందభి నేయము, పదమట్లున్నదని చంధద్రార్థ భాగ మభిన యింపవలదు. తర్జసీ విన్యాసమును విశిష్టముగ నుంచినచో శశిలేఖాభి నయము నంగతమగును. విశిష్టతర్దనీరూప మనునది తర్జనివిశ్తి ప్త్రముగా నుండుట. మధ్యమాదులతో కలియ॥ ధనుర్వ(క్రముగ జే తర్జని యుండగా శశి లేఖ స్ఫురించును. కోంబువనునది శంఖము, డానికూడ దీన నే అభినేయము చేయవచ్చును. కోంబుగ్రహణము కర్కటమున వేరుగా జెప్పుదుము. దాని నిచటగ్రహింపనక్కరలేదు. కలశాభి నయము (పసిద్ధ మే. ప్రకోష్టాంతరసమ్ముఖముగ నర్థచంద్రము నుంచి నచో వలయాభినయము నంగతమగును. వలయము ముంజేతిధరిం తుప. ముంజేతిదగ్గరగా నర్ధచంద్రము కూర్పు వలయమునే నోచ శింపజేయును,. ఇశై నిర్దాటనము, ఆయ స్త్వము, మధ్యాపమ్యము, సము అర్థచం[ద్రమున నభినయింపవచ్చును. నిర్షాటనమనునది బలా త్కారమున నిష్కూ_నన మొనసరిం చుట. అర్ధచం(ద్యప యోగమున "వెడలుగొట్టుట (గ్రంధముల (పసిద్ధముగ నే యున్నది. మెడమై చేయి

3న్కొలా నాక్యువేడమయు నైచి నెట్టివేయుట అర్ధచం[ద్రకరక్రియ. ఆయ,_్తమనునది అటవీఘో' వణమని కొందరనుట యుక్తము కాదు. ఆయ_న్తము ఖేదము పరా బ్ముఖముగనుండి గండ(్రూవిభ్రమమున అర్ధచంద్రముంచి భేద మభిన యింపవ లెను, మధ్య్యాపమ్యము మధ్య భాగమునకు తగినవిధమున ఉపొాదీయమానమగు బౌపమ్యము, కాగా మధ్యగతయిన కార్య 2. మును నూచింపనలసియున్న ప్పుడు అర్ధచం(ద్రముపట్టి మధ్యమింతగా నిట్లున్నది అని యభినయింపవ లెను. అశై పీనరమయినను మధ్యమును. అర్థ చంద్రమున నె సూచింపవచ్చును, శాని "రెండర్భ చంద్రముల నిన యించినగాని పీనమధ్యము భాసింపదు. “మధ్య్యాపమ్యంచ కీనంచల్‌ అను భరళో కిలో చకారము అర్ధచంద్రద్యయముచే సూచించును. పీనమును పొనముగా భావించి వానపాత లయిన చపషకాదులను కొంద రిందు భావించిరి, అరగ్షచంద్రపరిమితముగ చమక శంరము పట్లి ధ ల్‌ు

"వేయము పానముచేయుట సూచింపవచ్చును,

గెఒ3. రశనా జమన కటినాం అనన తలపష్మత కుండలాదీనాం కర్తవ్యో నారీణాం అభినయయోగో ఒర్థ్ధచం[దేణ”

అర్షచంద్రహ_స్త్వమునకు ఇట్లన్యవిధమయిన వినియోగమును కలదు, ప్రీ రళనా జఘవాదులను దీనిచే నభినయింపవచ్చును. రశన కింకణీజాలములతోకూడి (స్ర్రీకటిస్తూతమయిన పటుస్యూత్రము.. జభునము నితంబా(గ భాగము, పార్వ భౌగమునకు “కట అని పేరు. ఆననత లమున మశరికాప్యతత్రభంగములు అర్ధచందసూచ్యములు తల పత్రమనునది (శ్రీల యాభరణవిశేవములలో నొకటి, ఇది అర్థ చండ్రాకృతి నుండునని అర్థచర్యద వినియోగమున ను్నుగపవాము, పత మును దంతపత్రముగను భావింపవచ్చును, కేశాలంకరణ సాధనమయిన “దు వ్వెనో అనదగు దంతప్యత్రము అర్ధచం(దాకృతి నుండుట పాక్షన శిల్చచ్మితములందు గోచరమగుచునే యున్నది, నలినీదలమేని ప్యతేము కావచ్చును. కశ్తాలంకారము కుండలము దీనిచే నభినేయము, నాట్యా వూర శపవాహప్రసిద్ధముగ వానివాని యభినయవిన్యాసములో ఆక్చతి విచ్చి్తి విశేషము గుర్తింపవలిను. కుండలాదిశబ్బమున న్భుణాళాదు లును సంగ్రాహ్యములు వీని వీని యభినయయోగము యధాయోగ

శఉవాంగాభిశనయయు తిల ముగా ఆయా స్థానవిన్యాసముతో (ప్రదర్శింపవచ్చును. పార్శ్యద్వయ ఊోూూగమునను పార్యద్వయాంతములో ఒక్కొక అధస్థలవిన్యాస మునను ఒక టొకటి కూర్చి చేర్చి యభినయింపవలెను, ఇట్టి వన్నియు 'సంవదాయపరంప రావిచ్చేదములేని _విశిష్టవిధులలో స్పష్టముగనే శనోచరించును, ౫ అరాళము, ౫౬౪. “ఆద్యా ధనుర్నళా కార్యా కుంచితోఒగుంషప్టక న్తధా శేషా ఛిన్న ర్వవలితాహ్యరాలే ఒంగుళయ। కరేో అరాళలతణవా స్త మిందున్నది. మొదటిదయిన తర్జని (వేలు ధనుర్నతమై యుండవలయును. మధ్యమ అనామిక కనిష్ట ఈ మూడు (శేళులను తర్జనీ పృస్టమున నమిోాపములో నుండవలయును, అంగుష్టము కుంచితమై యుండుట ఆవశ్యకము, మధ్యమాది త్రయము శొంతగా వలితమై యుండుటయు. అరాళవా _న్త్వమునకు స్వరూప 'మిచ్చును. అరాళపదము కుటిలార్థమున నున్నది అరాళపత్‌ శ్ర అరాళ క్వంతల ఇట్టి (వయోగనులలో అ శాళశబ్దము వ(్రార్థమున నే యున్నది. ఈ అరాళహ_స్తము ననుసరించి స్థర్యమును ఉళ్సాహమును శాంతిని ర్యమును గగనగతమయిన గాంభీర్యమును సూచింప చచ్చును, స్వస్తి భద్రం, వుణ్యావాం మొదలుగా గల ఆశీర్వాద ములును అరాళవా_న్త సూచ్యములు, హీతపర్యాయములయిన సుఖ భావములు దీనిచే నభినేయములు, ౫౬౫ వితేన పునః స్త్రీణాం కేగానాం నంగహ స్తధోత్కృన్హః నర్వాంగికం తదైవ చ నిర్వృనమాత్మనః కార్యమ్‌” గి౬౬, కౌతుకవివాహయోగః (ప్రదక్షలేవైవ నం్ధపయోగం చ అంగుల్యగ స్వస్తిక యోగాత్పరిమండలేనైవ ౫౬8. (త్రిపళాకహ న్తజొని తు పూర్వం యాన్యభిహితాని కర్మాణి కాని శ్వరాలయోగాత్‌ స్త్రీభిః నమ్యకృయోజ్యాని" ఇంక నిట్టి వినియోగమున్నది. ఈ అరాళవా స్త్వమును హృదయమున పార్ష్యమున అగ్ర భాగమున కూర్చుటతో ఇొన్ని వినియోగములను సాధింపవచ్చును, ఒక్కొకచో "స్థర్యముతో చాంచలముతో (భమణ న్‌.

3ఓలి నాత్యవేదము

ములో ఆగమముతో యధాయోగము ప్రయోగము బూచునది ఈ యంశములందు ఇట్లరాళమున ఆభినేయము గుర్రించునది. (క్ర్రీల కేథ సంగవాము దీని కర్శ. నర్యగవాము బంధనము. "శ్రక్రపాశరచనములో చిత్రవిన్యాసమున కేశముల ముడి వేయుటలో నిది యుండును, అంతియే. "కాక కేశములను కీర్ణ వికీర్ణములుగా నొనర్చుటకును ఇది యావళ్యకము, పద్యమున వునః పదమున్నది, దాని యర్థ మిట్లున్నది. ఆరెండు మూడు. పర్యాయములు అంతరాళమున నరాళము పట్టి గమన (భమణాదు- లొనరింపవ లెను. సర్వాంగ నిర్వర్ణనము కలుగు విధమున అరాళము పట్టవలెను. ఒక పార్శ్యమునుండి పా ర్మ్యాంతరమునకు అరాళము కూర్చుట, ద్వితీయ పార్శ్యమునుండి స్వ పార్శ్వ్యమునకై_ అరాళము 'చేప్పట ఇందావళ్యకము. కాతుకయోగము అరాళహ_స్తమున (ప యూజ్యము, కశకాతుకమనునది వివాహమునకు పూర్వము జరుగు వధూవరుల యాభారము, అది యంతర్వివాహముగా ప్రసిద్ధము, అగ్ని సామీగా నుండునవుడు జరుగునది వివాహము ఏవావాయోగ మును అరాళకర [| రెండు చేతులనున్న అంగల్యగ్రములను న్వస్పికా కారమున కూర్చి (పదఖీణదిశానుసారమున. పరిమండలముతో దీనిని కూర్చునది, (ప్రదవీణదిక్కముగనే అరాళ (భమణము చూపి కాతుకనివాహయోగము నభినయింపవలెను. నంప్రయోగ శబ్బమున చెప్పదగిన సంత్తేసము (వేభులయ([గ్ర భాగమునకు స్వ స్మికయోగమున నే గుర్తింపవచ్చును, ఇళ్లు చేవతావిమయమయిన ప్రదతీణము, వర్తులాకారమయిన పరినుండలము జనసమూపహాము భూతలమున రచించిన వువ్చ(ప్రకరాది నిరచనమును ఇశ్లు యభినయింప వలెను. పారా స్వైంతర మునుండి స్వపార్శ్వమునకు పట్టిన పరిమండలాకృతి అరాళమున నభినయింపవ లెను. ఆహ్వాన మొనరించునవుడు అంగుళు లను జార్చియు, సినారణ మొనరించునవుడు వెలికి (వేళులను (వేలా ర్చియు అభినయింపవలెను. సనిశ్శేషముగా పరిచ్చేదము వర్తనము సూచింపవలసియుండగా అరాళ ముపకారము, తృణాదులను "పెళ లించుటగాని, ,కొ_త్తనృష్టి దూపుటగాని దీననే సాధ్యము, సంబంధము "లేని మాటలను పలుకుటలో వెలికి అంగులివివేప మొనరించి అరాళము

౪౬] ఉవాంగాబిశయమయు సవ పయోగింపవజ౭ను,.. గంధాభూణ ముతో, శుళనల్ని"వేశచ్లులో నిధి యుసకాలి. (తిపతాళనా_న్తకఠ్శలుగా వూర్వముతెస్సిన. వానతి ఈ అరాశవా న్తయోోగనము (స్రీలు చక్కగా. భయోింపకగును, అచావానము, అవతరణమూు, మొదలయిన యభి నేయములు స ఇశా గాంగ యు క్రీ ననుసరించి సంపత్తి సరిదూచుకొని (్ర్రీలు ప్రశఃకగింప్ర వలెను” అనుట “తిపతాక స్థానమున వురుమున కరాళను తగవనీ సూచించినట్లయినది. ్ర్రీలకు త్రిపతాక మిందు. నిషిద్ధము కాచు. త్రిపతాకకర్భులను (గ్ర్రీలు అరాళము పట్టి ప్రయోగించినచో రమ్య ముగా నుండును, ౬. కుకతుండము, గెఒ౮, “అరాళన్య యదా వకా అనామికా శ్వంగుళిర్ళవేత్‌ శుకతుండస్తు న కరః కళ్ళ చాన్య చిబోధత”ొ గి౬ళ్‌. ఏతేన త్వభినేయం నాహంనత్వంన కృత్యమితి చార్జే అవాహనే. వినర ధిగితి వచనే చీ సావజ్ఞమ్‌

ఈ కారిశాద్వయములో శుకతుండ లతణకర్మ లున్నవి, ఈ భుకతుండము అరాళహ స్తసాపేతుమై కన్సడును, కొన్నిటిలో పూర పూర్వము ఉ _త్తరో త్తరమున రూప మిచ్చుట కలదు. కొన్నిటి అట్టిదీ యుండకపోవచ్చును. అశాళములోకన్న దీనిలో కొంత విశేమ మున్నది. అరాళములోని అనామికాంగుళి వశ్రముగానున్నచో శుక తుండహ_స్తమగును. కేవల మనామిోయీ చవకముగా నుండుట కాక తర్జనికూడ వకీముగా నుంకుట ఇంచావశ్యకము, లవణవచనమఘులో “థృక్రతుండ స్తూ లో నున్న “త్రో శారము అప్యర్థమున (పవర్వించి తర్జనికి కూడ వశ్రిమను చెప్పుచున్నది. ఈ శుకతుండ కర్మ రెండన శారికలో నున్నది, శుకతుండకర మును బట్టి నాహం, నత్వం, నక ఖ్రల్వేం జీను కాదు, నీవు కావు, ఇది శాదు, ఇట్టి నిేధార్థము అభినయింప చలెను. ఎల్లవుడు నిపేధమె దీని పని కాదు. అర్భమునకూడ ఇది విని 'మోూగము పొందును, అర్ధమనునటి అర్ధనము, యా-చవమని అర్ధము. ఒక రొకటి యాచించునవుడు కలుగు ఈర్యా (ప్రణయ కశలహాదులలో శుకతుండాభినయ మున్నది. ఆవాహనములో విసర్లములో అవ్ఞై కూడి

శరేజఒఅ నాట్యవేవయమయు యున్నప్పుడు శుకతుండ్‌ (పళరూగముండును, అవజ్ఞాసహితములయిన అచాహనవిగర్లములలో భయిద్యవేళులను విదలించి శేపమొనర్చు శుళొం (ప్రయోగయు క్తి ననునరించి “ెండుమూడుపర్యాయము లొన కించుటయు యిందున్నది. “ధిక్‌” అను పదములో సిందార్థముతో లనుపాజేయనును సూచించునవుడు శుకతుండాభినయముండును. “ాలవధపాతకదూమీతుడు వానితో నేమిల” అను సావజ్ఞవచన ములో నిది యుపయోూగించును. ౫8౦. “అంగుల్యా యిన్య హన్తన్య తలమధ్యేఒ(గనంస్టితాః కఆసాముపరిచాంగుస్టక న ముపష్టిరితి నంజ్ఞితః” కరత లమధ్యమునందు వాసాంగుళులు. నాలుగును బాగుగా కూడుకొని యున్నచో వానిపై అంగుస్టముండగా “ముష్టో యనెడు హొ్తమయినది. _చేతివేళులు తలమధ్యముననే నంహతములు కావలెను, కాని అంగుష్టమూలమున చేరుటకాదు. ఈ యర్ధ్థమున కే “తలమ ధ్యే” అపి స్పష్టముగా నున్నది. అగ్రసంస్థితము లనుట _వేళుల చివరి భాగములు గట్టిగా కూడుకొని నోపనముతో నుండవలెను. పీనివై నుందు అంగష్థము మధ్యమాంగులి'బేశమును గట్టిగా నొక్కి పట్టునది శావ లెను. ఇది “ముస్టి” సంజ్ఞితమని లోకమున (పసిద్ధము, ఇ8౧. “ఏష (ప్రహారే వ్యాయియే నిన్గమే వీడనే తధా నంవాహనేఒనియష్టీనాం దండకుంత్మగ హే తధా” ముసష్టివినియోగము దీనిలో నున్నది. ప్రహారాదులలో నిది వినియోగము పొందును. యుద్ధమునందు. ్రతిమల్లుని ప్రకోన్టము వట్టుటలో నిది యావళ్యకము, ఖడ్దయుద్ధమున నేశ్సీతము, శేవల మసియవ్షి యే లతుణమున సూచితమయినను ురి శాయుద్ధముకూడ ఛాహ్యము. దండకుంతములను పట్టి యుద్ధ మొనరించుటలోకూడ ముప్టీపట్టు కలదు, లతుణములోని పీడనపదము పాలు వీతుకునవుడు పశువుల స్తనగ్రహాణమునందును (ప్రసిద్ధము. సంవాహనము మృత్సీడ నము ఉండ లొనరించుటకై పాఠముపట్లిన మన్ను గట్టిగా పిసుకునపుడు ఈ ముస్లి యుపకారి. ఇందు సూచితము లయిన వేకాకసంచాహాన వారణ మౌర్టనములలో గూడ ముష్టిప్రయోగమున్నది

ఉవాంగాబినయయు ఏజ 2 ౮ శిఖరవాన్తము ౫8౨. “అస్యైవ చ యదా ముష్టేః ఉర్బ్వోఒంగుస్థ్రః (ప్రయుజ్యతే హన్తః న శిఖరో నామ తదా జ్టేయః (వయోక్షథిః ౫83. రళ్శికుశాంకుశధనుషాం తోమరశక్తిపమోక్షటో. చైవ అధరోషస్టపాదరంజన మలకస్యోక్టేపలే చైవ “ఇందు శిఖరలతుణ మున్నది, ముపష్షీ యను నీ వాన్తమున కూర్థ్వముగా నంగుష్టము పయోగించినవో. నది ళిఖరమను వహాదన్త మగును. రశ్శి =(ప్యగహము కుళలు అంకుశము ధనువుల (గ్రహించు టలో తోమరమోతణమున శక్తివిమోశ్రణమున దీని ననునరింప వలెను. అధరోవ్వరంజనమున పొదరంజనమున నిది య వేవీతము. అలకల యుళ్లేపణమున నుపకారి. [పయోగానుసారమున గండతలము నుండి పై భాగమున కలకల నెత్తుటలో నీ హ_న్తమున్నది. అలకల కుటిలకరణమున కిది కానలెను ముప్టినిరూపణాధికారమునందును ముష్టిపదము (గహించుటయాయా శర్మలలో ధృఢపీడనాదిః మావశళ్య కముగ ప్రయోగవిదులు గుర్తింతురని సూచించుటకు గావలెను, నొ కవీద్ధము, ౫౭8౪ అప్యైవ్‌ శిఖరాఖ్యన్య ద్వ్యంగుష్టక నిపీడికా యదా 'పదేశిని వకా న కపిక్టస్తదా వృతః కపిత్సనామాళ్లేఖము పూర్వముఅందు వలె నపరొగంాజనము, శిఖరహ_స్త్వమున నంగుప్పము తర్జని యను. రెండు (వేళుల నివీఢడనమున భబేశిని వక్రమై యుండునేని కవిత్ధేవా-స్వమగును. కవీతాకారమున నిందు (వేభులుండును. ఈ హా్తమున ఖడ్గ్లదాపచకతోను రోదులను "కుంతీగ దాళ క్రివజ్రివర్గ్లముల నభినయింప జనును, సుకృతనత్యసూచక ముగా ఛోటికాపయోగమును దీనిచే సంగత మగును, ౧౦, ఖటకోముఖము. ౫8%: ఉత్ధిస్తవకా. తు యదానోమికళ నకనియసీ అస్యేవ శు కపత్టన్య తదాస్తా ఖటకానుఖ:, ఇందనామిక వేలుక్షి ప్తమై. కనీయసి సహితముగా వకముగా నుండున్ను, కవిజ్ధహ _న్తమివి'కేసేమున నుండగా ఖటికోముఖమగును,

వ నాట్యవేదడయు

కపీత్తనా మోచచ్చారణమున నందలి కళాకర్ష్‌ ౪ కార్యసత్యపభఛ్యాదులలో దీన్‌ _పయోగబినికకాగ మభ్యూహింపవచ్చును. లవ్షణవచనము లుండుటశేీ నొకటి వే*వమమును వేరొకటి యవధారణమును నిరూ పించునస్‌ గు ర్తించునది. దీని విని యోగవిథిరూపము లీవిధముగ నున్నవి. ఆయా విధివినియోగములలో ననామికాకనివికలకు కొంతగా విర లత్య ముండును. ఎడముండును, *“నకనీయసీ యనచోట సహాయోగమున -చిన్లేమశంక తగదు. *ఖట కాంచోయాంి అను థాతువు కలదు, తు ట్పృట్రిపోసా రులం దది వర్తించును, ఖటకుని యాూముఖమున నిది నిరూపిత్‌ మగును శొవున ఖటకాముఖ మగును. చోత్రహవ్యఛశ్రము లందు ఖటకౌముఖ ముపయోగించును. యాగోపకరణమయిన ్రగా దికమునకు జశ్యొతమని పేరు, పగోతనముత్తానమున నిది యుండును. ఆజ్యాదిహవిస్సుల యాముఖమున నున్నది: ఛత్రగవాణమున నుపకారి, గతిరోధమునకై వల్గాద్మిప్యగహాముల యాశ్‌ర్ణణమున శుపకరించుగు, 'తాలవృం తాదివ్యజనకాకన్ప జమున నవాశారి, నమ్ముఖమున నాదర్శ భఛారణ మొనరించుటలో నుపయు కృమగును. ఆలవృం తాదిఖండన మందు వ్యజనవ్యాపారమునండు కుంకుభు పేవమణమున మృగమదాదు లను వా_స్తద్యయమున విభాగించుటలో ఖటశాముఖ మేవీశము పరివృ _త్తపాదస్టితికి తగిన దీర్ధ వృత్తచ(కక్రమణములో అఆయతదండకా సూది గబాణమలో నువయోగియగును.. దీనిచే ముక్తా_పాలంబనం్యగ పాము (నగ్దామవుష్పమాలాగ్రహాణము వస్త్రాతాలంబన మొొనరింప వచ్యుకు. ముంధనావకర్ష ణము శరావకర్ష ణము వుష్పాపచంయయము ( శోర్యభు.. అంకుశాకర్ప ణము రజ్ఞాకర్ష ణము (ఫ్రీదర్శనము కట శాముఖవారస్థములు, వస్తాశర్ష ణము వివాహమున నున్నది శ్రీల (ప్రణయకోపవనమత (పయాణకాలమున నుండును కేలివశమున శేగాకర్టణమున గూడ ఈ వార్తమె. ఉత్తరీయాలంబనమున శ్రీ (దర్శనము నందును ఖటకాముఖ మావశ్యకము, ఇట్ల చేకరవ్యూ (వధాన కార్యములించివి జ్యాస్యత మై యున్న టె,

౧౧ చూచీముఖము నిశి. ఖకకాఖ యదా హస్తే త్మసే నంటప్రసారికా హన్తన్సూచీముఖో నాము తదా ప్టేయః (పయోక్షృభః

ఉవాంగాబినయయు రగ ౫కు ఆన్య వివిధాన్సయోగాన్వక్వ్యామి నమానతః (పదేశిన్యాః ఊస్ట్రనత లోలకమ్బిత విజృంభితో ద్వాహితచలాయాః

ఈ సూచీముఖము యొక్క. ముఖము నూచ్యాకారముగ చుండును. నిరూపితఖటకాముఖవా_స్తమునందు తర్జని (పసారితమై యాన్నచో సూచీముఖమను హూన్త్వమగునని ప్రయో_క్తలు గుర్తించు నది, సూచీముఖమునకు నంబంగించిన ్రబేశిని యంగుళి మొక్క చివిధములగు [ప్రయోగము లనేకములు కలవు. వాని నన్నిటి సంఖ్యా నించుట శక్యము కాదు. సంశేపముగా గొన్నిటిమ్యాత మిందు విరూవింతుము, నిరూవితానుసారమున ననిరూవితములను ప్రయా కృలు గుర్తింపగలరు. ఈ హ_స్తమునందలి ప్రేశిని యూర్ధ్వ్యభాగ మున నతముజవంగినదిగానుండును, నతాధోముఖముగానుండునని భావము, పార్య్వాంతరమునకు ప్రసరించునద్రై లోలముగా నుండును ఆచట నే కంపితముగ నుండును, అచట న్పందమానత్‌ యుక్తము విజ్బృంభితే మగును, కుంచితము ప్రసారితము నగేను, ఉద్వాహిత చమూర్థ్వ్యము గమనమొనరించునడిగా నుండును, అభినయమునశై_ చలమౌానమై యుండును. చక్రతిటిత్స తాకాదులు డీనిబే నిక్రైేక్ళము లగును, చకమనుట కరోోపకరణమయిన యాయుధము, రభాంగము. జండిచశ్రము. రాస్ట్రజినమును చక్రము. *' చన్రాభినయమునం దూర్ధ్య ముఖమై పార్య్వగతమై పౌ ర్య్వాంతరమున (భవింంచున దై యంగులి యుండు న ట్లొనరింపవ లెను. విద్యుదభినయమునం దూర్ధ్వముఖ మై గతాగతము లొనరింపవలెను, ఇశ్లై యితెరములందును యధోచిత ముగ (గహింపవలెను, మంజరి లర్‌ తత్సూచనమున నిది యుపకారి శర్ణపూరమను కర్ణ భూలికాసూచనము యుక్తము, కశుటిలగతులు కల మోనాదులు నిస్దేశ సములు, భ[దం! శోభనం అను సాధువాదములు నిన్చే శ్యములు., "బాలనర్పములు బలియవధూమదీపము వల్లీ ల తాళిఖండిములు వీనిచే నూచనీయములగును. కుటిఆగతిపదనున నె బాలసర్పములును చూచితములగును గాని విాసదమూనన్నగ తివె లవ.ణ్యముండుమగావున "వేరుగావెప్పుట తుజ క్షము, నల్టీలతామంజరీవిశేమము ఇస్నియు నేర ఇాచముఅలినినను అవాంతర భేద ము్యల్చేవీ,0పవ లెను, అలాజు.పభ్ళృతు

3౬ నాఖ్యవేదము

లకు వల్లి యని, ద్రామోప్రభృతులకు లత యని, మూతాథులకు మంజరి యని సంశేతము గుర్తింపవగును. కుమూరకుల కాకపత్సములకు శిఖం- డములని పేరు, వాని సూచనమును దీనిచే నగును, పాతమను పరి పతనము వక్రత్వము వ ర్తులత్యముల నూర్ధ్వ్యలోలితాంగులి చే నిన్రేశింప దగును, ఊర వలోలితత్వము (వయోగవృ త్తి ననునరించి మెచి(త్యమున విభజింపవలెను, నతత్రములు నాసిక యేకత్వసంఖ్య యితేరుని తర్జనము చేయుట యనెడు దండము లగుడమనెకడు యష్టీ దీనిచే సూచనీయ ములు, నత్తత్రసూచనమున తర్జని యూర్థ్వముగ_ నుండుట యావళ్య కము, దంష్ట్రలను కోరలు గల శావ్‌సుల నభినయించునవుడు, దంష్ట్రలం కలవారను సిద్ధి లేకున్న నట్టి రాతను నభినయించు నప్పుడు (ప్రటేశిని వంగిన దై యాస్యయోగము కలడగుట యుక్తము. “అన్యే యోనో భాగః అస్య యోగః ఆస్యము నందలి భాగమాస్య యోగము, ఇది నృక్క_ను చెలిల కన్న విలతుణము, అంగులి త ద్భాగనంబద్ధము కావలెను, దంషప్ట్రాకారముగా సమ్ముఖతలమున నంగులి యొజన మొనరింపవలెను మండలగతమయిన యంగులీ విశేషమున నూన్చాధోముఖముగా ప్రసరించిన యంగులీవిచేవ మున ప్రత్యతముగ గోోచీరీంచు లోకమును నప్రత్యక్షమయినను తరమూ మగు లోకము సర్వమును (గహింపదగును ఇడుగో ! యని వురోనిస్రేశమున అడుగో! యని కర్ణ వ్నేత్రమునందు పరావృత్తి ని శ్లేశమున సూచింపవలెను. లోకమునుండి స్మర ణాత (క మయిన యఫినయ మనుసరింప దగును ఈ (పబేశిని యొకప్పు డున్నతమై ఒకప్తూ డూర్థ్వము (పసరించున.ే. యుండును దివనసూచవమున విపరీతముగా నధ_స్తల్య్వపణత మగుటయు' "వేరొఠట (వోత్తానతలోన్నిత మగుటయు గలదు. ఉదయా న్రమయములను సూచించునప్పుడు నంయుళక్షరణముగా పరన్పభశ్నిస్నమె పార్న్వమునుండి. పార్య్య నంవరణము కలది యగును. కావున వాక్యనిరూపణావనరమున మరల శనురల పలుకుటలో కుంచితవిదృంభిత మె యంగులి యుండును, మొదట కుంచితమైం 'విమ్మాట విజబృంచిత మగును, (వసారితమగును,. సమ్ముఖము ననే కోర్యువిచారణ మొనర్చుటలో నంగులి యూక్సారితముగా వభినీత

ఉవోం౫గాభబినయమయు ఫజరి హేగును. ఇతరులు" వాక్యము నిరూపీంచు నందర్భమున నాన క్రిగా వినుటలో వగక్రమగుటయ్యు వలదని పలుకుమని యనుటలో _పసారిత ముత్క_0వీత ముశ్ర్తానమగుటయు కలదు, కుంతల కుండలాంగద శండాశ్రయనంృశయ మయిన యభినయమున రోవమదర్శనమున స్వేద రూపణమునను (పబేశిని ప్రళమ్పిత మొనర్పవ లెను, రోమ స్యేదసమయ ములంకు లలాటపట్టమున స్యేదమపవారిలచున దై పసౌంతముగనుంచ వలెను కేశనంస్కారాభినయనునందు గండాశయ పతభంగాది రచనమునందు నా శ్నేత్రమున నంసలి ప్రసరించును. నేనిట్టివాడ నన్న యవాంకారాభినయమున లలాటగ తత్వమును, ప్రత్యక్షముగా నున్న శత్రువు నిస్రేశించుటలో న్యగనతముగా నుంఢడుటయు,. పరోశ్షముగా నున్న శత్రువు ననుసంధానించుటలో రణపూర్వసంరంభవి కేమరూప చున నంగులి నిరూపింపదగును. నసంరంభపూర్వమయిన పూర్వళ్ళత శోధమునందు “ఇది యేమి + యను నిర్రేశమునందు కర్ణకందూయన మందును నీ యంగులి కార్యమున్నది. “సంయుక్రా సంయోాగే విశ్తే వేళా వియోగే తూ అను నియమమున, సంయోగాభినయమున నసంయుక్తమై వియోగాభినయమున వియుకృమై యుండుట యుక్తము, శలహమునందు స్వస్తిశయు క్త మై బంధమునందు పరస్పరోత్స్పీడితమై యుండును, దివానిశావసానములను అభిముఖప రాబ్బుఖనుగా విన్లి ప్ప ముగా నుండు వాస్తములచే (పయోగింపవలెను, వామభాగము సోము నకు దమీణఫాగము సూర్యునకు నియతము, అగ భాగము దవీ.ణ పార్య్వ్వము (ప్రనరించుటలతో నీశావసానము సూచింపదగును. వక తాల మా,_తాంతరముగా విన్లి వ్తుములగుట వివథీతము, సంపూర్ష్మ చంద్రమండ -లమును పరిమండలభమణమున నిస్టైశింపవ లెను. వారనయన(పయోగ మును లలాటవిన్యాసమున చూపవలెను. హరమహో టేపుని తృతీయ నయన (పదర్శనాభిసయనమున (పచేశిని యంగులిని లలాటమున కూర్చవ లెను, ఇళ్ల శక్రాభినయన (పనంగమున లలాటమునంటె యుత్తానముగా _ తిరన్చీనముగా నంగులికూర్చవలెను. అంగల్‌ విన్యాసమె ప్రధానము, లోకమున కొందరు మ హేశ్వరశ(క్రాభినయ ఖట కాముఖమధ్యమ్యాప యోగమున సూచించుట యలాతుణికమనియె

తిజలా నాక్యువేదయు భావింపవ లెను, *“పారనయ జీ చ లలాశ1ు శకన్య శ తిర్యగు తానా” యను వచననంభానన మావళ్యక ము. అలాటపట్టశ్లి ష్టమె యధథో ముఖనైే శంభునిరూపణమును ఉత్తానమై తిరి ఎదే మై శ శాభినయ మును కొందరు సూచించుటలో గూడ సూచీముఖనునందలి (పబేశి నియె యుప యోగంచుట నభ్యూహింపవ లెను, ఇట్లు నూచీముఖము బహుప్రచుశాభినసయములలో సంగత్యపచలిత మై యున్నది, ఖటకాము ఖసూచీకుఖమాులకు శల (పొథాన్య మితరముల విశిష్టత నపహరింపదు, ౧౨. పద్భకోశము. ౫౭౮. యతాంగుల్యస్తువిరలాఃనహాంగు పేనకుంచిళాః ఊన్బాహ్యనం గతా గాశ్చనభ వేత్చద్మ కోశక।

(శేళులు విరలముగా నుండి యంగుష్టముతో కుంచితములై యనంగ తాగ భాగముగా సూర్ధ్వ్యముగా నుండు నేని యది పద్మకోశక మను పహా_న్తమగును. “పద్ద స్వేవకోశో2.భ్యంతరం వినతం యస్య” పద్మమునకువ లె నభ్యంతరకోశము వినతముగా నుండుటచే నిది పద్మకోళ మనదగి యున్నది. బిల్వక విత్ధ ఫలముల గ్రహణము నారీకుచ దర్శనము పద్మకోశస్వరూపము, “గృవ్యా లే. నేనేతిగవాణ మఖి నయః= కుభా దృశ్య బేల నే నేతికచదర్శనం పద్శకోశః” గ్రవణ మనుట యభినయమని యర్థము. ఈ హ_స్తమున నారీకుచము లోచన గోచరమగును గావున కుచదర్శనము పద్శకోశము, బింబకపిత్ధఫల గహణమున నంగులు లృగపర్వమున నలికుంచితము లగును. ఈ పద్మ కోళమున బముజాతి బీదపూరకీమును మాంనఖండమును (పప్రయోగింప వచ్చును. వ్యాదుల యామిషలాభమున నామిష[గహణమున పద్మకోశ మే సిచ్చేశ్యము. “లభిరత్యగహణే” ఆమిషము లభింపగా తద్దహణమున నిది ని న్రేశ్యమని కొందరి భావము, ేవార్చన బలిహారణమున (బలిదానమున) వైెచ్చిత్యపాపణమున నముద్దక (పదర్శనమున, గవాదుల క్యగపిండ దానమున, భోజనమున కన్నపు ముద్ద పొట్టునవుడు, మృతున కన్న పిండ మర్పించునప్పుడు, "బేవోత్సవా చెనమయములలో నన్నబలి నందించునవుడు నాందీముఖ(శ్రాద్ధాదుల- లోని 'బలవారణమున యజ్ఞనూత్రిము నపసవ్యముగా మార్చవలసిన.

౪౭] ఉవాంగాభినయమయము నే యవసరము లేనప్పుడు పర్య(గపిండడానమున పద్మకోశము ప్రయో గింపవలెను. వుష్ప(ప్రకర పయోగమున పద్మకోళశమును ద్వి'్రోవికీర్తా (గముగా నుండునట్లొనర్పవలెను. వికసిత కనులోత్పలాభినయ మొనరింపవలసియున్న పుడు మణీబంధనమునందు విన్హిష్తములు (పవిరల ములు చలితములు నయిన యంగులు లుంకునట్లు కరముల వీవర్తన ఊమొొునరింపవలసియుండు ను, ౧౩. సర్చశిరనము, ౫8౯. అంగుల్యన్సహళాన్సర్వాః నహాంగుప్రేనయన్యచ తధానిమ్నతలక్ష్చేవ నతునర్చశిరాఃకరః అంగుష్టముతో కూడ స ర్వాంగులులు నంహతములు న్శి వము లయినచో నభిముఖమయిన వా_స్తమధ్యతలము నిమ్నమెై యున్నచో సర్చశిరసము సర్పశీర్ష మను సా_స్తమగును, సర్యాంగులులు సరహత ములై యుండుటచే నర్పశిర స్తుల్యముగానుండుట చే నీ నామము నంగతమగును; నలిల్వపడానమున దీని వినియోగము కలదు. దేవతలకు జలతర్పణమిచ్చుటలో నిది యుప యోగించును. చాన్నపతిగవమునకై నలిలమిచ్చునప్పూడు (గహించువాని యభినయమున నిది యున్నది. సర్గగతి నభినయించునప్పు డధోముఖముగా నీ వాన్త నుంచవలెను. తయోపసేచనరూపమయిన కుంకుమచందనాది పేచన[క్రియలో నిది యుండును. మల్లయుద్ధమున నూరువాహాద్యాస్ఫ్భోటనమున నీవా్త (వయోగమున్నది, ఇళ్షుక రికుంభఛాస్ఫాలనాదులందును దీని నాయో జన మొనర్చవ లెను, ౧5. మృగశీర్ష కము. గ౮౦. అధోముఖీనాం నర్వాసామంగులీనాం నమాగమః శనిషహ్టాంగుష్టకౌవూర్థ్వా వభవేన్మృగశీర్తకః కనిస్టి కాంగులి యంగుష్టమూర్ధ్వముగా నుండుటయు. మిగిలిన నర్వాంగులు లధోముఖమ్సులై యుండుటయు మృగశీర్ష హన్తలక్షు ణము, మృగమునకు వలె శృంగములు శిరస్థములె యుండుటచే నీ జేరు నంగతిము. ఇది యిచట కలదని (పత్యతాధికరణ నిన మొనర్చు టలో, ఇది యిప్పుడని వర్తమానకాల నిన్రేశ మొనర్చుటలో, బది

౩80 నాళఖ్యవేదయు యున్నదని యభ్యుపగ మాభినయములో, ఇది యుండునన్న నంభవాభి నయమునందును మృగశీర్షకమునకు వినియోగ మున్నది. ఇప్పుడిది యనుటలోమృగశీర్ణ ముపకారి. వ_ర్తమానకాల నిస్దేళమున నిది గశార్ధమయినను సాభినయసూచీముఖనమున బాధ కలుగకుండుట్టశె యిది యిట్లుపా_త్తము, ఇంతవర శ్రీ మృగశీక్ష మిట్లధోముఖము, శక్తి నముల్లాననమునం దత్సపాతముశం దూర్ధ్యముగా నుండవ లెశు. గండాదు లందలి స్వేదమార్దనాభినయమున నభీముఖతలమున నూర్థ్వ్యముఖ మగును, హర్ష వశమున గలుగు దుఃఖోపచారమున (శ్రీల చేస్టాలం “కారమగు కుట్టమితీమున్నది. ఆ కుట్టమితమున నభిముఖతలమై చాహ్యావికీశ్తాంగులిమై పఏొచలితరూపమున వా_స్తప్ర యోగ ముండును, ౧౫, కాంగులము. శి౮ారి. తేతాగ్నినంస్టితామధ్యా తస్పన్యంగుష్టకాయదా కాంగులేఒనామికా వ్రాతధాచోన్చాకనీయసీ

మధ్యమ తర్టని యంగుష్టుమను మూడు, వేళులు ఆవహవనీయ గార్హపత్య దథీణాగ్ను లను (ేశాస్నల వలె సంస్థానము కలవయి నచో కాంగులహా_న్త మగును. ఇందు మధ్యాతర్దనులు విరలములై యుండగా న్యగగమయిన యంగున్టుము న్లిష్తముగ నుండును. అనామిక వక్రమై యుండును. కనీయసి యూర్థ్వ్యముగ నుండును, కంగువన (వీయంగువు, దాని నాకర్షించునది శాంగులము. కంగాచ్చయనమందు హ_స్తముండురీతి యిందుండును, కాంగులము వృశ్చిశమని ఫొందరనిరి, ఈ కాంగులమున తరుణపఫలరూపణ మొసరింపదగును,. లఘురూప ముగా నుండు ముకాఫలము బదరము మొదలగు పరిమిత ఫలములను మృత్సిండ(గానరూపములను కాంగులసహా న్తముచే ప్రదర్శింపదగును అంగుష్టము తర్జనీమధ్యమాంగులుల సన్నిధిలో పలపరిమూణనూచక ముగా విన్య స్తమగును. రోమజన్యములయిన _ ్ర్రీవచనములను హాస్తాంగులి చేపములతో (ప్రదర్శింపదగును, దీనిచే మరకత వెదూ "ర్యాది ప్రదర్శన మొనరింపవచ్చును, వుష్పముల (సదర్శన మొసరింప దగును, బిడాలపదమును (గావ్యామగును, ఇట్లు దీని వినియోగము గుంర్శించునది,

ఉవాంగాభినయయు ౨809 ౧౬ అలపల్లవము ౫౮౨ ఆవర్లికాః కరతలే యస్యాంగుల్యో _ భవంతిహి పార్వ్వగత వికీర్ణాశ్చ న భవే దలపల్లవః కశరతలమునందు క రాంగులులు కనిష్టాది క్రమమున వర్తనాపరి వర్శనమున నావ ర్తితములగు నేని పార్యగతములై వికీర్ణ ములు నగు నేని యలపల్లవమను హ_స్త్వమగును. దీనికే యలపద్ముళమనియు. పేరు గలదు. “ఇయ ర్తీత్యరఃచలచలత్పల్ల వాకార త్వాదలపల్లవళో గతి కలది యరము. చలమని భావము, చలత్పల్ల వా కారమున నుండును గావున అలపల్ల వము, ప్రతిపేధాఖినయ మొనరించుటకై. యిది యుప యోగించును నీనెవరివాడవ్య లేదులో యను మిధ్యాధి తేపార్థ మం దలవల్లవమును వినియోగింపవలెను, ఈూన్థృవచనమున నిది యుపయు క్రమగును. “తచ్భాత్ర) మనత్ప్రయు క్షం" తచ్భాశత్ర్రమ సచ్చాన్త్రమని నిరూవితమనుటలో దీని వినియోగము కలదు. ఇంకను 'న్ర్రీల యాత్మోపన్యాసము దీనిచే నొనర్పదగును. శ్ర్రీలకు విన్నయాభినయ _ ముపన్యసించునప్ప్తు డిది యుపకారి. విన యా పాదకమై. యిది రాణించును. ౧౭. చతురము, ౫౮3. తినః (పసారితా య్యత్రతధాచోర్జ్వా కనీయసీ శాసాం మధ్యేస్థితోఒంగుస్థః నకరశ్చతురఃన్ఫృతః తర్జని మధ్యమ యనామికలు మూడును (వసారితములైె యుండగా, కసీయసి యూర్ధ్యముగా నుండగా, వానిలో మధ్యమాంగులి సమశ్షమున నంగుష్టమున్నచో నా వాన్తము చతురహ_స్త మగును, కారికలో మభ్యే యనుట మధ్యమాంగులి మధ్యమని యర్థము. నాలు% (వేళు లంగుస్షన్లిష్తమ్నులై యిందున్నందున నిది చతురము, చతురళబ్ద మచ్చత్యయా కారాంతము, నయవినయనియమములలో నిపుణ చాలాతురన_త్వశ్రేతవార్థములలో వాక్యయు_కృపధ్యసత్యి ప్రశమ ములలో నిది ప్రయోజ్యమగును. సత్త్వ తవాద్యభినయములందు ముఖరాగ భేదమున భేద ముండును. కించిన 'శ్రండలక, ఎతేమయిన మొక వాన్తమున వికృతవిచారితచరిత మభినయింపవచ్చును. వితర్కిత

తెలి౨ నాళట్యవేదయమయు

మభినయింపవచ్చును. లజ్జిత మభినయింపవచ్చును. వికృతప్రకార మొక వాన్త్వమున జేయునది. అవేశానావేశములందు రెంకుహస్త ములచే నొనరింపవలెనుు నయనము లభినేయము లయినప్పు డుప మానోపమేయభావముండగా పద్మదలాదికము (ప్రదర్శితీ మగునవు తొక హన్తము తగదు. ఈ యీకాకితానిపేధము భరతసమ్మతిము. వారిణకర్ణ నిస్రేశమును సంయుతకరణచతురహ_స్తమున నొనర్చ్బునది. పరగతములయిన లీలలను రతివిశేమములను దీ ప్తివిన్మృతిబుద్ధులను (పః న్రాత్మకవి భావనమునూ హాపోహోత్మక విభావనమును చతురవాక్త్ప మున ప్రయోగించునది, దృష్టివ్యాపారాభినయమున క_ర్తరీముఖమె యుక్తము, సంజ్జామాత్రమయిన పాయను విచారణ మభినయించు నది, మేత్రీరూపమ్‌యిన నంగత్‌ము నన్యోన్యమగ్ర శ్లేషముకల హస్త మున నభినయించునది, శేచ మభినయించునది. చాతుర్యము, హృాద్య మాధుర్యము, శకారాదివచనగతమయిన దావశ్నీణ్యము మార్షవ మభిన యింపదగును. ఆనుకూల్యరూపమయిన దావీణ్యమును మృదుత్వము నంగుస్టమధ్యమాదర్శనమున నభినయింపవ లెను. స్వ భావమను ళీలము (పశ్నము వాస్తాయు క్తి (పదర్శింపదగును. నేపధ్యరూపమయిన వేషము గణికాస్థానమయిన "వేశము ప్రదర్శనీయము, మృదుశాద్వలము _పదర్శ సీయము, విభవావిభవములు సురతము గుణాగుణములు యావనము గృహము గృహిణి నానావర్గములు చతురవహా_న్త్వమున (ప్రయోగించు నిది. పార్య్వా తార, శ్వైగనునమున విభవమున్కు అభిగమనమున నవిభవ మును నభినయింపవలెను, ఇళై యితరకులందు నూహ్యము. నంయుత వహా_స్తములతో సమ్ముఖన్వ స్తికమున భార్య నభిశయించునది. ఈ విధముగ నె యితరము లభ్యూహ్యములు, వమ॥ప్రభృతి శిరో్త మొక వ్నేతవిశేషము, సంయు తాసంయుతత్వములు చంచలత్వస్థిరత్యములు సమ్ముఖప రాబ్బుఖో త్తానాధోముఖ్యత్య(శ త్వాదికము యధాయాగ ముగా మ్మశ్చేకీంచి యభినయవిశేష మాచరింమనది. నానానర్మ (పదర్శనమున నొక విశేమమున్నది.

ఒరమూగ్యోన తు కుర్యా ద్రక్తం పీతంచ మండలకృ లేన పరిమృదిలేన తు నీలం వన్హాంశృతులేణ హ_స్తేనక

ఉవాంగాభబిశనయమయమయు తెతి3 ఊర్థ్వ్యచతురహ _స్తమున సితి వర్ల మును మండలకృతచతురమున రక్త వీతవర్ష్య ములను పరిమృదితపహాూ_న్తమున నీలవర్ష్మ ము నభినయించునది ఆ యా హస్తవశివిష్టవిన్యానమునకు నా యా వినియోగవిశేషమున కాంతరమయిన నంబంధము కలదు. ఇది భరతవిద్యానివుణసము న్నే యము, త్తళ్లు యితరములును. ౧౮, (భమరకరము గ౮౪, మధ్యమాంగుమ్ర నందంశోవకాచైవ పదేశినీ ఊస్ట్వ్రమన్యే పకీనచ ద్వ్య్యంగుల్యా (భమరేకరే మధ్యమౌాంగుస్టముల కగ9నంయోగమున్న చో (నందంకోఒ గ్‌ సంయోగ పచేశిని వశ్రమైయిన్న చో నితరము లూర్థ్వ్యప్రసారము పొందియుండగా నంగులీద్వయము (పకీర్లమై యుండునేని భముంహస్త మగును. (భమరాకృతి యుండుటచే [ఛభమరము. భమరకరమ.న పదో ేఎలకుముదగహణ _ మొనర్చవచ్చును. దీర్ధ వృంతములుకల ఫుష్పుముల [గగహణవిధియు శక్య్యమగును, కర్ణ పూ'రాభినయమును నంగత మగును, నిర్భర్తృనాదులను ప్రదర్శింపవలసియుండు నేని భ్రమరకరము విచ్యుతము సళబ్దము కావలెను. బాలాలాపమునందును శ్నీఘతాలము నందును విశ్వాసనమునందు నిది యుపయు క్ష్రమగును, ౧౯, హంనవ క్త ము ౫౮౫. త్పనీమధ్య మాంగుషహై స్తేతాగ్నిస్టా నిరంతరాః భవేయుక్తంనవ క్రృన్య శేషే ద్వే న్యమృసారితే తర్జనీమధ్యమాంగుష్ట్రములు (శేతాగ్నుల యాకారమున చున్నవై నిరంతరము లగు నేని మి్కలు రెండు వేళులు సం పసారితీము లగునేని హంసవక్ష మగును, తత్తదాకశార వె. శిష్టమున నామా చచిత్యము సుగ్రహము. కించిత్రస్పందితాగభాగముగ నుండు నీ వాస్త మున శ్హక్షుమల్చము శిధిలము లాఘవము నిస్సారమభినయించుట యుక్తము, మృదుత్వయోగమున సీడియుపకారి, శ్లక్ఞు తంల్పత్వ పరమిని గుర్తింపవలెన, _పన్పందన మర్టనమధన విధూనన 'శేపణా ఖ్యావర్తాపసర ణాదిరూపము యధా యరాగముగా యు _క్ష్యనుసారమున మయూజసీయమగును,

38౪ నాళఖ్యవేదయు ౨౦. పహూంనపషకము ౫౮౬. నమాః ప్రసారిళాస్తిన ప్రధా చోర్జ్వా కనీయసీ అంగుష్టః కుంచితక్చేవ హంనపక్ష అతిన్నృతః అంగుష్టము కుంచితము కనీయసీ యూర్ధ స్రైగము మిగిలిన (తియము నమముగ (పసారితమయినచో హంసపతుమనదగును. మూడు ఆసారితములగుబలో పరిశ్లిస్తమ్ములై మూలవినతములుగా నుండవలఠ నని భావము, సివాపనలిల మావలసియ ౦డగా ధర్మార్ధ ముదశ దాన మున వాంనపతు ముపయోగి. హనుధారణరమూపమయిన గండనం శయ మందు నిది యుండును. (బాహ్మణుల పతిగహాచమన భోజనార్థ కార్యములం దిగి కార్యము. ఆలింగనమున మహో _నంభాభినయమున నిది నంయుతకరణముగ నుండును. రోమవార్ష ణమునందు బాహు ద్యయమండలీకరణమున ద్వితీయస్క-ంధమునుండి స్కంధాంతరగమ నాత్మకముగా నిది యావశ్యకము పరోత్స్షమున _ పియజనన్పర్శ యున్న-ో ద్వితీయహ ్తన్వ స్తికమున గూర్చగగును. అనులేపనరూప మయిన యంగసమాలంబనార్థస్పర శృమున వాంనపతుము యోదా నీయము, సంవాహనిమున నిది యోజనీయము. ్ర్రీల_స్తనా_న్తర స్థితితో నుండు విభమవిశేషములును యధారసముగా నిరూవింపదగి యున్నవి. శృంగార హోస్యాద్భూ తాదులందును కరుణాదులందును వ్యభి వారిభావవిశేవ యోగమున నిది యంతయు నంభావితమె యగును. దుఃఖము కలిగిసచో హనుధారణముండును. అప్పుడు హంనపక్షు మానశ్యకము. రసములందుండు ఫావానుభావములు దృష్టీవిశేష గోమాంఛచాదులు ప్రసిద్ధములు, వానిచే నుపబృంహిత మై స్ఫుటీకృత మగుట యిందున్నది. రన భావోపబృంహితిరీతి నందంశహ _స్తమున సిరూవితమగును. అది మధ్యమున పరిభాపత మయినందున సర్వహ న్న విశేషమున కగునని యభ్య్యూహింపదగును. ౨౧. నందంశము, ౫౮8. తిన్టన్యంగుపష్తనందంశ స్త్వరాలన్య యదా భవేత్‌ ఆఅభుగ్నతలమధ్యప్థః న నందంశ ఇతి న్కృతః ౫౮౮ నందంశస్త్రైవిధో నేయ ష్వ్యగజో ముఖజ స్తథా తధా పార్వ్వగతక్నేవ రనభావీసబ్బంహతః

ఉవాంగానిరయయు తెర్రిగ అరాలహ_న్తమునకు నంబంఫించి తర్జన్యంగుష్టునందరిశ ముండు జీని మధ్యతలమాభుగ్న మే యున్నచో నది నందంశవహా_స్తమగును. ఈ నందంశము మూడు విధములు, అ(గజసందంశము ముఖజనందంశము పార్య్యగ తనందంశము నని, ఇ యి నందంశవి శేషము లన్నియు రస భావోపబృంహితములై యుండును, చిన్నచిన్నవయిన ఫవుష్పముల యపచయ మొనరించి (గధనమొనరించుటలో సగ్రనందంశ మ పేఖీ తము, తృణపర్డ 'కేశసూ్య(త్రముల గ్రవాణమున నుపకారి. శల్యములయిన కంటకాదుల యవయవ్యగహణమున (పకర్షణమున నగ్రనందంశి మె యుండును. వృంతిములనుండి ఫుష్పోద్ధరణమును వర్తిశలాకాదిపూర ణము, రోవమున ధిక్‌ ధిక్‌ అను వచనము అనునవి ముఖనందంశమున లు శంబంధించిన కర (లు యజ్ఞోపవీతధారణమునందు ముక్తాదుల వేధనము నందు ధనుర్లుణాక ర్ష ణమునందు సూత ౪ ౧ ”లత్యుమునందు, యోగ మున, ధ్యానమున, అల్ప్బమున నంవృతికరణముగా నీ నసందంశహ న ముప యోగింపన లెను. ధనుర్గుణాకర్ణ ణమున సంవృతకరణత్వము శేవ "లము నంశ్షేషణమునకే కాదు. హ_న్తద్యయమున కాధారమాత్రముగ కూడ నగును. పేలవ కుత్చాహూయా సదోమవచనములందు వాను హ_న్తముచే కించిద్వివ ర్తిత్మాగముగ హస్తము కూర్చినవో నది పార్వసందంశమగును. ఆ లేఖ్యరచనము ్మేతరంజనము వితర్క్హము వృంతరచనము (పవాలరచనము అల కృక నిమ్బీడనము లందు శ్ర్రీలీ "నందంశవా_న్తమును కూర్చవలెను. గండతల బాహుశిఖ రాదులందు ప్యతిభంగకరణమున నిది యున్నది, ప్రి చ్చేద్యముగా నలంకృత మయిన పల్లవమును లలాటాదులందు కూర్చినప్పుడు దాని యప నంశేమణ మునకై. యీ హృన్త్నము రచింపవలేను. ఈ (ప్రయోగము (శ్రీ లొనర్పవలెనని యనుటచే నా యా విని యోగవిధులందున్న సౌకమార్యము వ్య కృమగును. ౨_౨, ముకులము, ౫౮౯. నమాగళ్నాగాన్సృహితా యస్యాంగుల్యో భవంతి హి ఊర్జ్వా హంనముఖస్తైవ న భవేన్ముకులః కరః ముకులాకారమగుటవలన ముకులము, హంసముఖమునకు వలె నంగులులన్నియు. సంహితమ్ములై నమాగ తాగ్రములగు నేని ముకుల

3రీజ నాట్యవేదయమయు హన్త్వమగను. ఇందు (వేళు లూర్థ్వమ్ముల్తై యుండుట వివథ్సీతము.. "జీవార్చనాది ప్రారంభమునందు ముఖులవ్యాపారా వేశముండగా పద్మ ఫోళశమువలె నుండుటను కొంద రనిరి పద్మోల్పల ముకులరూపణమున నిది యున్నది. విటచుంబనమున నీ ముకులము యుక్తము, వికుల్చిత న్యాపారమున ముకులము వి ప్రక్లముగా . నుండును. విటచుంబన వివరణ మిస్లుండును. స్వాఖివాయమావిమ్మ రించుటక్రై యువతుల. సన్ని ధానమున విలు తమహసస్తమునె ముకులిత మొనరించి చుంబన -మొనరించుట విటచుంబనము. వేరొకవిధము, విటులు వనితల కుచ చిబుకాది సానముల నంగులిపంచళముతో నమముగా సళబ్దముగా “ప్పుమ్‌ వ్యుకూగా చుంబించుట విట చుంబనము, ఆయా స్టానము లందు నఖస్పర్శనము కామసూత్రములందు కలదు. దాని నాచ్చురితేక మందురు, ఇంక నీ ముకులము భోజనమున, కంకణరూపముగా హిరణ్య మభినయిం చునప్పుడు, అంగులీయకాదులమోచనమున, పంచసంఖ్యా పరిగణనమున, ముఖసంకోచమున, (ప్రదానమున, శీఘ్రవిధిలో, ముకులిత కుసుమములం విది యుక్తమని తద్విదులు (పయోగింపవలెను, తద్విదు. లనుట సముదితమగు నితిక_ర్త వ్యతి సూచితము, ౨౩. డోర్మ నాభము ౫౯౦. పద్మకోశన్య హస్తన్య హ్యంగుల్యః కుంచితా యదా ఊన్షనాభః న విజ్ఞయః కేశచౌార్య (గ్రహాదిషు

పద్మకోశహ_స్తమున కగు నంగులులు కుంచితములగునేని యూర్శనాభమను హ_న్తమగుట తెలియదగియున్నది. ఇది "శేశచార్య (గహాదులలో నుపయోగించుననుట వివియోగవచనము, టోర్ల నాభి జూలకారమగు కిమి సాలెపురుగు. ఈగ మొదలగువానిని గహించుటలో నిట్టి కర ణనన్ని వేశముంకును. జోర్గ్మ నాభిశబ్బమునకు మత్వర్థీ యమున “అచ” పత్యయము. కలుగగా డఉఊోర్గనాభమగును. కేశముల (గహణమున కిది యగును. ఇతరులు చూతురన్న శంకచే వొంగతనమున లాఘవముగా హరించుట కిది యగును. చిబుకశేత మున నుంచిన సింహవ్యా[ఘాదిన్వ స్నికమున వీని నభినయింపవ లెను. సింవావ్యా(ఘాదులు స్వ స్త్రికమున నున్న వై కూర్చొనుటలో కరరుహూ ములు వెలికిపట్టి యుండును. కావ్సున సింహవ్యా,[ఘాదుల

ఆలా) ఉవాంగాబినయయు ప! యభినయమునందూర్జ్మ నాభ మున్నది. ఇట్లు శిరః కండదూయనమున కుస్టువ్యాధినిరూపవణమున (వ_న్తర్యగహవాణమున నిది యాపరయొోగించును, (వన్తరమనుసడి పాపాణము. రాయి నికవపాపూణ మనికొందజనిరి, దర్భ్శచ్భట యని కొందజు తరలచిరి ౨౪. తా్యయచదూడము ౫౯౧. మధ్యమాంగుష్ట నందం శో వకాచైవ (పదేశనీ శేషే ఠలస్టై కర్తవ్యే త్మామచూల కరేంగులీ భూడాముక్తకుక్కుటాకారమున నుండును గావున తామ మాడము త్యామచూలను. నగును. మధ్యమాంగులి యంగున్టము నందంశముతో నుండుట, ప చేశిని వక్రముగా నుండుట మిగులు (వేళులు "రండును తటస్థములై యుండుట తా్యమయచూడలతకుణము. నిర్భర్హ్స నాదులలో నిది విచ్యుతము కావలెను. నశబ్బముగా నుండవలెను, కాలమానముననుసరించు తాలవిధానమున, విశ్యాసనమున, శీఘార్థ మున, బాలాదుల తయాబవ్యోన మొనరించుటకగు నంక్థి తమున నిది వినియోగము పొందును. కలా శాస్టా నిమేవ శ్షణములందును "బాలా లాపనిమంతణముందు. సికరమునె యాపయోగింపవలిను ఫఇొందరీ తామదూడమునకు రత్షణాంతరము పఠించిరి, “అంగసల్యస్పంయుతా వ(శా ఉపర్యంగుష్థవీడి తాః (వసారితా కనిస్టా చ తామమూడకరః స్మృతః

(వ్రేభులు సంయుతము తై వక్రములై యుపర్యంగుస్థపీడితము లై యుండుట, కనిస్టాంగులి పసారిత మగుట తామచూడకరలతుణము (పసారితకనివ్టమయిన ముప్లి.యే యిది యగును. శతము సహన్రము లత్తసంఖ్య యభినయింపదగును. ీపముక్ర్తాంగులీవిన్యాసమున స్ఫులింగములను జలవిందువులను సూచింపదగును.

ఈ నిరూపించిన యిరువది నాలుగు వాసము లనంయుతహ_స్త ములు, ఇవి యసంయుతహ_స్తములె యగును, ఆసంయాతవహా_స్త్రము లన్ని యేయని కాదు. కోహలాదు లన్యహ_స్తముల గూడ నిస్దేశించిరి. ఈ యసనంయుతములె వత్యుమాణనంయాతవా_స్తములకు నిచానములు.

ఇి౮ా శాక్యువేదయు. నంయుతహ స్తములు,

సంయుతవా_స్తము లనంయుతహ_స్త్వములనుండియె యుత్పన్నము లగును, అనంయుతహ_స్తములను సంయుతములై యస్యసం శేషము వలన నంయుతవా_స్తము లగును. ఇట్టుత్పన్ననులగు సలయుతహ_స్త్వము లను నస్యయముగా నభ్యూహించి అెలిసికొననచ్చును. మా వచన మపేవ్సీంపకయు ను(క్స్పేషీంచి గుర్పింపవచ్చును. తేధాహి., కూర్చురము వజకు (పనరించు (తిపతాకమున త త్పార్య్యమునందున్న ఖట కాముఖ మున (న్ర్ర్రీల యభినయము శక్యము. కశ్ణాంతము ప్రసరించిన ఖటకా ముఖమున వామహా_న్తము నందలి కవిత్ధముష్ట్యంత రమున బాణమోక్ష్మ మభినయింపవచ్చును. ఇట్టి విషయములు చి్నితాభినయ్యపన క్రిలో సం భావ్యములు, అచట నవి ప్రతిజాగరితము లయినవి, ఇట్లు. ల్పేషీంచి గుర్తింపవచ్చును. అయినను వత్యుమాణ సంయుతహ_స్తవి శేషముల గుర్తించుట సముచితము,

నంయుతహ_స్తములు పదమూడు కలవని సూచితమయినది. వానిలో మొదట అంజలి యను నంయుతహ _న్తము నిగ్షిష్టమగును, ఇట్లిది పధమమగటలోని భావము 'బేవతాగుర్వాదుల యభివాదన వినియోగము పొందుటపలన విశదమగును,

౧ అంజలి. గదా౨, పళొకాభ్యాం తు హ్తాభ్యాం నంశ్రేషా దంజలిః న్కృతః దేవళొనాం గురూణాం చ మిళాణాం చాభివాదనే

'శెండుప తాకవహాన్తముల సం్లేషమున్నచో నంజలి యాను సంయుతహ_న్తమగును. ఇతరహన్తముల సంబంధము కూడ నిందుండి వచ్చును గాని నామాంతరము గలుగదు. కొందరు లెండు సూచీముఖ ముల నంబంధము నభినయింతురు. అట్టి స్టలములందు నామూంతర ముండవచ్చునని *తు భానము. లత్షణముజీందు “స్మృతః యనుట లోకమునందు సిది ప్రసిద్ధమె యని సూచించుట కగును. “(పాంజలిః

జ తిక వువ్ప కేతుః ఇత్యాదు లభ్యూహ్యముల్యు సంగ్షేషముండవలయునని నమ్యగ్గ్రహణమున దగ్గర దగ్గరగా స ర్వాంగులులము ్షేమ మావశ్యళ మని ఫాసించును. దేవతాగుగుమి[తుల యభినందనాపేశమున ప్‌ని

నంయుతవనహన్తమయలు 38జో యోగము (_పిద్ధమై యున్నది. ఈ వందనమున వమ్షోవ_క్త్రశిరస్సు లను మూడుస్థానము లున్నవి.

శ౯౩. దేవతానాం శిరస్థమ్తు గురూణా మాన్యనంప్థతః

వక్షస్థశ్చేవ మ్మతాణాం స్ర్రీణామనియతో భవేత్‌ "దేవ తాభివాదన మొనరించునవు డంజలిహాస్తమును శిరమున గూర్చన లెను గురువందననమయమున _ నంజలి యాస్యగతము కావలెను. మిత్రుల వందనిమున చతుఃస్థమై యుండును ఈ విధా నము ఫురుషు లొనగిందు వందనవిమయముననె యని గుర్తించునది. శ్రీల యభివాదనవీధి యనియతము. అనియతనునుట యనియీతీమనుట కాదు, ఓ*చి త్యానునారమున నటునిటు నాచరింపవళ్చునని ఫొవము.

_౨, కవఫోతకము

శకొ౪, ఉఊభాభ్యామపి హస్తాభ్యామన్యోన్యం పార్వ్వసం్థగహాత్‌

హంసః కపోతకో నామ కర్మ చాన్య నిబోధత అన్యోన్యము పార్శ్యనంగ్రహముననుండు రెండు హస్తముల సంశ్లేష మున్నచో కపోతకమను హ_స్తమగును. రుచ్యునుసారమున నాధా రాధేయ భావపతిప త్తివై లవతణమున “ఉభాభ్యాం' అని నంఖ్యా పదోపాదానమున్నది. “కంప తే ఇతి కపోతః, భీరుఃపశ్షీ తత్త సకృతిరన్యోవి కపోతః._,” కంపించునది కపోతము, భీరువయిన పశ్షీ కపోతము, పావురము, అట్టి ప్రకృతికల యితిరుడును కపోతపదవాచ్యు డగును. ఈకపోతవా_న్త్వము నామౌచిత్యెమున నె భీతవిషయముగా. నుండుట స్పష్టము. 'రామాభ్యు దయనాటకమున [పధమాంక్‌మునందు వటువు భీతుడు, ఆక్‌సికప్పుడు కపోతహా న్న ముచితము. (కుచాభినయమునం దిదియే (పధానము. హాస్తము వతుస్థ ఎమగుట యిచట సంబద్ధమగును. భీ తాళినయమునందు కంపితాభినయమందు నిది యున్నది. వినయాభ్యుషగమమున (పణామ రచనమునందు గురువుతో నంభావి.ంచుటయందును శీత బాధయందును భయాభినయమందును శ్రీలు కంవితివాస్తమును నమ్షోగతముగ గూర్చవలెను. ఇచటి (స్ర్రీలధమక్ర్రీలని భావము. మధ్యమోత్తమ వసిత లింతగా భయకంపితలు కారు. వినయగ్రతాణాదులలో కుట్టనా దులు నిందు స్వీ కార్యములు, ఈ కపోతపహాన్తమే కూ ర్మాకారముగా

3౮ాం నాట్యవేయయు నుండును. గావున కూర్చ్మక మనియు లోకమున ప్రసిద్ధ మయినది ఈ కపోతవాన్త మంగులిపరిఘృ ష్యమాణావయవములు కలదై. ఖన్నుల వా శ్యాఖినయమునందు వినియోగము పొందును, ఈ కార్యమున నింతి మాత్ర మె యనుటలో, ఇప్పుడిది యొనరింపగాదనుటలో కపోతప్ర యోగ మున్నది రి కర్మఎటము గెకొఇ అంగుల్యో యన్వ్య హన్తన్య హ్యవ్యోవ్యా వ్రరవివృళాః న కర్కట ఇతి జయః కరః కర్మ చ వశ్ష్యతే

చేతి (వేళ్ళన్యోన్యమంతర ములనుండి వెలువడియిన్నచో నదీ కర్యటవనా_స్తమగును. రెండెర్యడ కాయలు. (కర్య్శ_టములు) అన్యోన్య ముదురుగా నుండి కోరలుసాచియున్న విధమున వేళులున్నచో కర్క్మ_ట మగును, మదనకృతమయిన యంగమోటన మోనరింపనలసి యిన్న పుడు కర్క_ట(ప్రయోగ మావళ్యకము అ్య(గభాగమున పార్శ్వ్యభాగ మున నూర్ధ్వ్యభాగమున భుడయుగమునకు పరాబ్బుఖాంగులి యగు నట్లు కర్క్మటము (ప్రయోగింపవలెను. నిద్రనుండి లేచినవాని యావు లింత ననుకరించునవుడు, బృవా ద్దేహేభినయమున కర్య_ట ప్రయోగ మున్నది. బృహదుదరుని యుదర శ్నేతమున నమ్ముఖతలముగా నీ వాస్త ముండును. వానుధారణ ళంఖ్య్గవాణములందు నిది 'యోద్యము, ఆంగులివృవ్దమున వానూదేశముంచుట వానుధారణ మునను, కించిత్స్‌ం కఈచి తాన్యోన్యాభిముఖాంగులిగా నుండంట వరిగ్రావ్యాముం అభినే యకార్థపరమార్థ మ గుర్తిందిన వారభినయమున ననునంధాన మొన రింపశక్తు లనుదుక

టీ న్వన్తీకము, గలఓ. మణిబంధనవిన్యస్తైవరాలౌ స్రీ వయోజితొ ఉత్తానా వామపొర్శ్వస్తా న్వన్త్‌కః పరికి ర్తీత।

అరాలవా_స్తములు' మణీబంధనవిన్య _న్తవబ్న్బల “'యుత్తానమ్ములే వైరుపార్యళరముత యున్నచో స్వ స్తికమగును. ఈ స్వ స్తికవాన్త ములను త్రం వరకోూగంపవ లెను. శుద్ధముగా" న్వ స్తికపదము ప్రయోగించినచో నిట్టి సన్ని వేశమునే యా (పజేళశములందు భావింప

నంయుతమహన్తమయులు 3బాం వలెను, చితాభినయాదులలో నర్ధ్మప్రళకరణాదివళమున నీది యన్వవిధ మున గూడ (పవర్తితము కావచ్చును. పతాశావా స్తయోగమున గూడి న్వ స్తిక మున్నది అయినను మణిబంధనవిన్య_స్తత్వ మనునది యనుయాయిరూపము, పతాకస్వ స్పిళర్మలను స్ర్రీలీన్వ సికముననె యాచరింపవ ఇను, స్వ స్తికార్ధలవుణ సమాక్ళతి కలదగుటచే నిది న్వ _సికమనుట నంగతముః ఈ స్వ స్తికముచే దిశలను మేఘములను వనగ గననమ్ముదములను బుతువులను భూమిని నమూపహామును నభిన యింప వచ్చును. గో ఖటకావర్ధమానక ము, గక ఖటకః ఖటకే న్యన్తః అఖటకొవర్హమోానకః శృంగారార్జేసు యోకన్యః (పవామకరణటే తధా

ఖటకమును ఖటక్‌మున గూర్చినచో ఖట కావర్థమానకమగును, శొందరు ఖటకద్యయ మన్యోన్యాభిముఖమయినచో ఖట కానర్ధమానక మనిరి. ఖటకమంతిట బహీర్యోగముననుండును గావున నీనామ ముచి తము, శృంగార్నృపరోోోజనము లయిన తాంబూల(గహణాదులలో నిది యుండును. “ఖట కావర్ధ్థమానం తు కృత్వా విటగతిం [వజేత్‌*” అవస్థా భేదమున గతినిరూపణ మావశ్యకము "కావున విటావస్థలో ఖట వానర్ధమానానునారమున గతి యుండును, కావున శ లంగారార్థము లందిది యోజనీయము, అశ్లు యట్టిపయోజసమున్న నే దేష్మీపసాదన చుయిన (పణామకరణమునందు నిది యున్నది. కుముదోత్పలకుందము లందును శంఖధారణమున నిది (పయోజ్యమని కొందరి భావము, ఛతధారణమున గూడ నిది యూోజనీయము,

ఒ ఉత్ప్సంగము' ౫౯౮. ఆరాలే. ఈ _ విపర్యన్హైవుత్తానా వప్టమానకొ ఉత్సంగ ఇతి విశ్హేయః నృర్శన్య (గహణీ కరః

అరాలహ_స్తములు విపర్య _న్తములై స్వస్తిక కూపమున నుండు ఓయు నుత్రానమ్ములై నమ్ముఖములయి యుండుటయు, వర్ధమౌానకము లుగా వినతముల్తై యుండుటయు నుత్సంగ లత్తణము, కౌవున పకోమ ములు స్వ స్తికముగా నుండుట లవీ.తమగును. స్వస్తిక మె దతీణపార్య్య

3౮౨ నాభట్యవేదయు స్టనుగా నుండుటయని కొందరు భొెపించిరి. అధోనఖత్వమని కొంద రెనిరి. కూర్చరములను స్యస్పికాకారముగా కూర్చి (పవేశముక్త మయిన కశ్షమునుండి వెలుపలగా సంగులున్న చో పృన్టము హా_న్తము* లకు బహిర్ముఖను కాగా విపర్య నత నంగతమగునని భావించుట యు కృతరము ఉత్పంగ గహణ యోగ్యత్య మున్నందున నుత్చంగ వుయినది. పరోతమయిన స్పర్శమును గ్రహించు నభినయమున నుత్సింగ ముపకరిం మను. నికేషకృతమున గోషామర్ష కృతీమున విని యు క్రమగును. నిపష్పేమమనుట వీడనము వీడనమున నొనరించునది యతి పయత్న సాధ్యమని భావము. “వపోజస్ని తే దృఢనిపీడన చాహు యంత్ర” యనునది రోవకరణమున (గాహ్యము. విదూమకాదుల నలఎ గలిగిన వివ్రియము హేతువుగా పిసాదనమంగీకరింపక పోవుటలో దీనినుపయోగింప వలెను, సింహావలోకితమున నిది యుండునని కొంద రభిమానసించిరి, శ్రీల యీన్ష్యాకృతము నంద పేఖ్షీతమనుట (సిద్ధము... ఓ నిమధము ౫౯౯, ముకులం తు యదా హన్తం కపిళ్ట॥ పరివేస్టయేత్‌ న మ్వ్య్యవ్య్టదా హస్తో నిపధో నామ నామతః

కవీత్ధహ_స్త్వము ముకులహ _స్త్వమును పరివేప్ట్‌ంచునేని యది సిపధమను వా_న్తమగునని గృుర్దింపవ లెను, కవిత్ధహ_స్తమున పరివేష్ట్య మానమగు ముకులహన్త మభ్యంతరమున నిషర్జమై యుండుట నిషధ హ_న్తరూపమని ఫావము నిపీకితనివమధహ_స్తమున సంగహా పర్షిగవా ములను ధారణసమయసత్య వచనములను సంవ్మేపషమును నంథ్షీ స్త్వము నభినయింపవ లెను. సంగ్రహము శాస్తా న్రాదులను "లెన్సగా (గహిం: చుట, నంత్షేపము. తాత్పిర్యము “సమ్యక్‌ శ్మిప్తం క్వచిస్హావితం నంథీ_ప్తంో బాగుగా. నుంచిన, యొకచో సాపీతమయన వస్తువు నంవీ పము, ఠి

శిఖరహ న్నము మృగశీర్ష హాన్వమున వీడితమయినచో నిమధ పహాన్త్నమని కొందంనిరి, ఇది భయార్వుని యభినయమున యుక్తము

“శృహీశ్యా వామవా_స్తేన కూర్చ రాభ్యంత రే భుజం

దథీణం చాపి వామస్య కూర్చ రాభ్యంత శే న్యసేత్‌

నంయుతబా నయులు తలా3 ఇత్యేష నిమథో హృస్తశి 0000000060 420 మరియొక లతణ మిట్లున్నది. వామహా_న్త్వమున భుజనును కూర్చరా భ్యంతరమున పట్టి, దవ్నీణభుజమును వామకూర్చ గాభ్యంతర మున కూర్చున లెను దతీణవాన్నము బాగుగా విడికలి పట్టినది కానిలను ఇది నిమధహా_స్తము, ఇట్టి హూన్తమున భై ర్యమదగర్వ్యసావ్ట వౌత్పుక్య మాటోపములను, అభిమానావష్టంభ _న్తంభ ఢ్రై ర్యాదములను నిరూపింప వలెను. ఈ నిమధహ న్తనిరూపణమున భావభేదములు పారశ్లేదములు శలిగినవి. శ్రేయో వై నివధౌ నామ హంనపమో పరాజ్ముఖౌ పహాంనపక్ష హాన్తములు ప రాజ్ముఖములుగా నున్నచో నిషధ హస్తము. జాలవాయయనాదుల యభిఘట్టనమున దీని [పయోగింప -దగును. ళా దోలము ౬ం౦. అంసో (పశిధిలౌ ముక్తా పళికొ తు పలంబితా యదా భవేతాం కరణే న దోల ఇతి నంజ్రితః భుములు శిధిలములై జారిపోయినట్టుండగా, పతాకహాస్తాంగు లులు విడిపోగా భుజములు (వేలాడు సట్టుండు నేని దోలమను సంజ్ఞకల సంయుతహ స్త మగును, వాస్తములు బాగుగా లంబమొనము లయి నందున నె సృ_ంథములకు ఎేధిల్యము కలుగును, అవి యదృఢము లగును. ప తాకాంగులుల కవప్టంథముండిదు. కరణ కియలలో నంగులి శే ధిల్యముండును గావున భుజములు (వేలాడునవి యగును. దోలా కారమున నుండుటచే దోల. నం్యభమ విపాదమూర్చితెిమదాభిఘా తా వేగములను వ్యాధిప్లుతశ స్త్ర క్షత ముల నభినయన వ్యావారమున కూడి యున్నట్లానర్పవలసీయుండిగా నీ దోలహ_స్త మనుసరింపనలెను. ఆ _.యా యంశ మభిశేయ మయినప్పుడు పార ఛస్టమునుండి వా ర్య్వాంతర తనమనము నిషతనము _స్తష్థచ్వేము మొదలయిన యిలిక_రృవ్యత యంతయు నిందు సూచిత మగును. దీని వినియోగమునందలి యి

3లా౪ నాఖ్యవేదము ఘాతేమనునది యంతట స గ్నా్యాదిక్సృత మయిన వ్యననజన్యమగు దోమ. మని పర్మిగహింపవ లెను, ఒంగి. యన్తు నర్చశిరాఃా పోక్త నస్యాంగులినిరంతరః ద్వితీయః పార్శ్వసంక్లిస్టః న తు వుష్పపుటః నృృతః పూర్వము నిరూసించిన సర్బశీర్ష వాస్తమునకు సమముగా నంగు లినిరంతరముయిన లెండినవా_న్తము పార్య్యిసంశ్లి ప్తమె యున్నచో సది వుష్పువుటహ స్తమగును సర్బశిరనముగా నుండు రెండుహు న్తములు నంముఖముగ నుండె రాదు, పార్వమునం బే యుండవలయును. ఇట్టి హ_స్తఫప్రుటమున వువ్చగహణ మొనరించుట యుక్తము, ఛాన్యఫుల ఫుమ్చనదృశము లయిన నానావిధములగు యు కృ కార్యము లన్నియు ఫువ్చపుటగ్రాహ్యాము లగును, జలానయన మపనయనము వుష్పవుట. ముననె యుక్తము, ౧౦. మకరము, ఒ౦౨. పతాకొ తు యదా హస్తావూర్వాంగుష్పిువధీముఖౌ ఉపర్యుపరి విన్యస్తై తదాసా మకరః। నృత పళతాశకవా న్త్వములు అెండు నూర్వాంగువృము.లై యధోముఖ మ్సులె యుపర్యుపరి విన్య_న్తము లయినచో నా హస్తము మళరసనా స్త మగును. ఈ హ్తమున సింహవ్యాలద్వీషిపదర్శన మొనరింపవచ్చును. న్మక్ర మశ రమత్స్యపదర్శన మొనరింపవచ్చును. అగ పార్య్వాదులందు. స్టీీచలనాద్యర్థ వశమున శ్రవ్యాదాభినయ మొనర్పవచ్చును. తత్తదర్ధ 'యోగమున నాయా విశేషాంఛములు 'ప్రయోజ్యములు కాదగును.. ౧౧, గజదంతము, ౬౦3, కూర్చరాంసోచితొ హశ్లా యదాస్తాం నర్చశ్వకౌ గజదన్తన్స ఈ కరః కర్మ చాన్య నిబోధత నర్చశీర్ష కహా న్త్వములు కూర్చరాంసోచితన్నులై యుండునేసి- యది గజదంతిమను కరమగును, కూర్చ రాంపళబ్లమున నుభయసామిా- ప్యము తిదంతి రాళము నంగృహీత మగును, పూర్వదథి.ణ భాగమున నాకుంచితములు తన్రాననం వేషస్టనపర ములు నగును, వానుబాహుపు

౪౯] నంయుతవాన్తమయులు తెరొన్ని నందు దశ్సీణముః దథీణవాహువునందు వామవహాన్న్వమును స్తంభా శారమున వేస్టితమై యాన్న దం తాకృతినంబంధముతో నున్నందున గజదంతమగును. ఈ పహాన్తము వధూవరుల వివాహాస్థ్టాన నయన మందును అతిభారవహనమునందును _స్తంభ(గహణమునందును శల శిలోత్చాటనముశలదును గశాగతవనిధానమున నుపయూగించునని గుర్తించునది. ౧-౨. అవహిత్ధము: ఒ౧౪. శుకతుండౌ కరౌ కృత్వా వక్షన్యభిముఖాంచితా శనైరధోముఖావిద్దౌ సోఒవహిళ్ట ఐతి నృత శుకశ్రతుండవా స్తములను వత్సముసందభిముఖముగా నుంచి యొప్తునట్లొనర్చునది, నెమ్మదిగా నదోముఖావిద్ధముల "జేయునది అధోముఖను పొందునట్లానర్చునది. ఇట్లానర్పగా నది యవహిర్థ మగును. అవహిళ్ళే (లజ్జ సూచక మయినందున నిది యవహిత్ధమగును. ఇట్లానర్చినచో స్వీయాశయము భిన్నము కాదు. గోవిత మగును. దీనిని జార్చల్య నిశ్వసితములందును గాత్రదర్శన మందును తనుత్వమున నుత్కంఠితమున నభినయయోగానుసారమున (పదర్శింపదగును. అభి నయ యోగార్థమును పూర్వమునందువలె గుర్తి ౦చునది. ౧౩. వర్ధమావము ఒం. జ్ఞేయో వై వర్హమానస్తు హంనవక్షు పరాబ్యుఖొ జాలవాళాయనాదీనాం (పయోక్షవ్యో విఘాటనే వహాంసపతుములు పరాజు బ్ఞఖములై యుండు నేని వర్ధమానమగునుం దీనిని జాలవా తాయనాదుల విఘాటనమున (ప్రయోగించునది, దీనిలో హస్తము లన్యోన్యము స్వ_స్తిములవలె నున్నవెనను లక్ర్యమున నన్యోన్యనికటవ ర్తులుగ నే యుండును. న్వ స్తికత లేనివై శేవలము పరాజ్బుఖములై పరస్పరచలనమున విస్తార యోగము పొందునవి యగునుగావున వర్థమానత్వ మున్నది వశ్షజణవాటాది విఘటనము నందును వర్ధమానమును (పళూగింసవచ్చును. నంగవహాపర్మిగహో జ్ధారణము సమయము సళ్యవచనము సంత్నేపము సంఖీ_ప్తము వర్చ మౌానమున నభినయింపదగి యున్నది.

3౮౬ నాక్యువేదయు ఇట్లీవిధముగా సం శ్నేపము ననుసరించి యసంయుత వాస్త ములు నంయుతహ సృములు నిరూవీతము లయినవి, సనంజ్నేపముగా నివి యన్నియు నభినేయవిషయమున నిరూపితము లయినవి. కావున నితర _న్తలములందు నిరూపించిన యభి నేయముల కన్న నితరములగు నభి నేయ ములసాధించుట శక్య మేయగును. అశ్రు యన్యస్థల నిరూవి తార్థమున శన్న వేరయిన యసన్ధాంతరమునందు నభినయముల సాధించుట యుక్తమే యగును. అభిముఖ్యము నంపాదించుటకీ యీ యర్థ మ నేశరీతిగా నుండుట కాదు, తదర్థ భావనమున నిది యదృషస్టార్ధమనియు నిశ్చయించునది. అభినయకరములను నమ్మగముగా జెప్పుట శక్యము శాదు. కరణముల పరిగణన మళశక్యమని యష్టోత్తరశతము చెప్పుట యయినది, అంగవోరముల పకిగణనమున సాధ్యముశాదని ముప్పది "కెండు మ్యత్రము చెప్పుట యయినది. అసంయుతసంయుతహా న్త్వము లిన్నిమాత్ర మె చెప్తాట యయినది. అభినయకరముల నింకను పరిగణింప వచ్చును. ఈ యర్థములం టె శాక యిత రార్థములందును వీని విని 'యోగింప వచ్చును. అట్టివాని నర్ధవళశమున సాధించి గుర్తించునది. “అభినయకరా స్తు య్‌ ల్విహ లేఒ.న్య_తాప్యర్థతః కార్యాటో అయిన నీ యరమున నివి చమళ్కాారులగుట కరణాంగహారములవలె నముపాజీయనపేలుగా నికు కృములు నిరూపవితములయినవి, ఒ౦౬. అకృత్యా చేసయూ చిహ్నైర్జాత్యా విజ్ఞాయ వ్రతః న్వయం వితర్క్య$ కర్తవ్యం హస్తాభినయనం బుధైః ఒంక. నాస్తి కశ్చిదహస్తన్తు నాటబ్యేఒర్టోఒభినయం పతి యన్య యృశ్యతే రూపం బహుశ నన్మయోదితం ౬౦౮ అన్యే చాప్యన్హనంయుక్తా లౌకికా యే కరాస్వహ ఛందతస్తే (ప్రయో క్తవ్యా రనభావవిచేస్టిత్రెః ౬ంకా. దేశం కాలం (ప్రయోగం చావ్యగ్టయంక్షిమవేక్య చ హస్తాహ్యేతే (ప్రయోక్రవ్యా నృణాం స్త్రీణాం విశేషః నాట్యబుధులగువారాకృతివి శేషము ననుసరించి చేష్తాచివ్నా జాతులననుసరించి సయముగా వితర్కించి వస్తు త్తతమును గుర్తించి అూసాభినయన “మొనరింపవ లెను, స్వయం భమ్యస్ప్రీషితము లయిన వహాస్తాభినయములు నిరూపితహస్తాభిన యోదా '_త్తతకు భంజకములుగా

నంయుతహన్తతులు శి౮ాతి నుండరాదు” సుండరములయినను నముచా_త్తముగనె యుండవలెను, అభినయాభిధా నాంతర మభినయాంతేర నిరూపళా మావశ్యకమయినను నాటో్యోపయోగి విభాగానుసారముగ నె విభాగముల నెన్నవలయును నాట్యమునం దభిన యో ధేశమున నహ_స్తమయిన యర్థ మేదియు నుండదు. దీని శే రూపము గోచరమయినదో యది యంతయు బహుభా నిరూపీతము ప్రపంచితము నయినది. ఈ నిరూవీతాభినయ ముల .సాంకర్యమున వళూగ మిట్లు (పలిజ్ఞాతమయినదిం అనుక్షాభి నయనం[గ్రవాముకూడ నావశ్యక మె. అర్థనంయు కృములయిన లౌకికము లప. కరిములను రసభావవిచేస్టితములతో _ ఛందోనుసారమున (బయోగించునది. “అర్ధోఒభినయసామర్థ్యం శోభాతిశయణటి అర్థ మనునది యభినయ సామర్ధ్యము శో భాతిశయము, ఛండోనుసారమనుట నాట్యాచా ల్యేచ్చా ప్రవాబోనుసారముగా నని భానము, రనథావ విచేస్టితములు, రనములు స్థాయి భావములు, "భావములు సంచారి భావములు, స్థాయి సంచారి సూచకములగు విచ్చితములగు చేష్టితము ల నేకములు కలవు. అవి సా_త్త్వికోపాంగములు, ఇట్టి రసభావ విచేన్టీత ములతో తౌకీకములగు కరములను (పయోగింపవలెను, ఇట్లు లోక ధర్మ ప్రదర్శవమున సీ యభినయముల ,పదర్శనము (పసిద్ధోదావారణ మాళశ్రమని (పఖ్యాపన 'మొనర్చవ లెను, శ్నేతవిశేషమయిన -బేళమును సుకుమారోద్ధత రూపకవిశేవమును కాలమును ముఖ్య గాణలాక్షణిక వ్యంగ్యాది భేదమున నున్న యరముయొక్క యుపపత్తిని చక్కగా విచారించి పురుషులకు త్ర్రాప బీ యభినయహ న్త్వములను ప్రయోగింప వలెను. ఫురుషులకన్న (స్త్రీల విషయమున విశేమసమిత్సు యపేతీ తము, కావున నె యు_త్తములకు హస్తాభినయ మతిన్వల్సప్రచారముగా నుండుట గుర్తింపవ లెను, ఉత్తములు నత్త్వానష్టంభముననె సర్వము 1ప్రయోగింపగలకు, యధో కృగ్రహణసామర్థ్యము కల (శ్ర్రీలవిమయ మున సావధానత యు కము. ౬౧౦. నర్వేషామేవహస్తానాం యానికర్మాణి నంతివై శాన్యహం నం(ప్రవక్ష్యామి రనభావకృళాని తు నిరూవించిన వా_స్తకర్శల కన్నిటికిని శన భావళ్ళతములయిన క ర్మలుళలవు. పానిని నిర్ధూపీంపవలసియున్నది స్థాయి సంచార భేద

కెరాఠా నాజ్వువేదయమయు చున శ_త్తద్వి భావ భేదవో మున జూ న్తక ర్శలను శెవ్పవలసి యున్నది ఖటకాముఖ" వా న్వమున విదూహకుని కే శాకర్షణ మెంనరింపవచ్చును. అశాళపూ_స్తమున ్రియంరాలినాకర్షించుట యున్నది శ్రీడలోశాని కలహచమునండుకాని యుష్టీహౌస్తమున పట్టుట నూహించి తెలియునది, ఈ ర్న లన్నియు నిరువది కఠఅవు, ౧ ఉత్కంర్ష ణము తి వికర్ష్టణము డ్‌! వ్యాకరణము ఈ పర్శిగహము ౫ నిగవము ౬ ఆహ్వానము ౭ తోదనము ౮ సంశ్తేషము గా వియోగము ౧౦ రథణము ౧౧ మోశతణము ౧౨ విచేపము ౧౩ ధూననము ౧౮౪ వివన్గ్షము ౧౫ తర్జనము ౧౬. ఫేదనమా ౧౫౭ భేదనము ౧౮ స్ఫోటనము ౧౯ మోటనము ౨౦ కొడనము వీనిలో కొన్నిటియర్ధముల నిట్లు గుర్వించునది పరిగహము మండలగ్రహణము. నిగవాము వినాశనము, తోదనము తాడనము, విషేపము సావజ్ఞమూూ త్యజించుట. ధూననము కంవనము. విసర్ణము సౌదర త్యాగము. స్ఫోటనము వికాసనము. మోటనము నంకోచనము, ఈ ఇకువదియేకాళ్‌ (వకారభేదము లింకను కలవ్సు, ఇవి యన్నియు రసభావకృతములు, 'నాట్యతళ నమా,కశయమంయిన వౌనస్త్వపణారము ఉత్తానమని .పోర్టగమని అధిేముఖామని మూడు విధములు, ఒంది. నర్వే. హన్ష్మపచారాశ్చ్న మమయోగేము యధావిధి నేత్యభూముఖ రాగాద్యైః కర్తవ్యా వ్యంజిళా బువః ౬౧౨ కరణం కర్మస్థానం (ప్రచారం యు ్లిం క్రియాంచ నమవేక్ష్య "హస్తాభినయః “కార్యః తట్టై ర్లోళోవచారేణ రన భావకృత ములయిన కర్శలనుట నిం దాసూ(్రితమగును, నర్యవిధమగు హన్తప్రచారములు నా యా ప్రయోగనులందు నేత భూ ముఖ రాగాదులచే వ్యంజితము లగునట్లుగా నిరూపింపవ లెను, వాస్యవచారమనునది ఊర్ధ్య్వోర్ష స్వెత్న పార్వ ఆధోముఖాది రూపముగా చుండును, పరోతూభినయనమునందు దృష్టి "'మొదలనునప్క్‌ పాన్త్వముల

నంయుతవహా నములు తెలా ననుసరించి యుందును. “్యయలో వహ న్త తతో ధృష్టిఃొ పత్యమాబి నయనమునందు తద్విపర్యయముగా నుండును, లోకోపళారమునాశ్ర యించి నాట్యచిడులు ఫాప్తాభినయ మొనరించుటలో కరణ కర్మ స్థాన (ప్రచార యుక్షి శ్రియా నవిాాక్షణ మావళ్యకము, అ వేష్చితాది కరణ -పరశీలనము అవళ్యకము, ఆానాచరింపళెగిన వి ధేయకర్శపరికీలనము ముఖ్యము, అలాటాది వ్నేత్రయును ఉత్తానాది సన్ని వేళిస్టితిని స్థాన మందురు, న్వబ్బబహులాదికము (ప్రచారము, ముఖ్యగాణాదుల యుప పత్తి యుశ్లీయగునుు “గౌ రయం (ాహ్మాణఒ” “ఈ భావ్మాణుడు గోవులో అమనట్టి స్టలమున మృగార్థము గవార్ధము అభినీతము కాదు. హరిణాఖినయముకాని కర్ర రీముఖ మృగశీర్ష కపాయముగా గవార్థము కాని ప్రయోగింపజనదు. మౌొర్థ్యాభినయ మే యిందు ముఖ్యము, ఇండు చతురవా_న్తము శుకతుండము శిఖరము నిషధము ప్రయుక్ర మగుట యుకృము, వికేషణ విశేవ్యభావాది విచారముకూడి యు కి యగును, “పులక స్వేదోద్గమోత్క_౦ప మొన రత్నావళిలోని వనిత నభినయించునప్పూడు నృ _త్రీపదార్థములనన్నిటిని అభినయింప వలసీ “యుండును. తద్దుణ సంవిజ్ఞాన బహ్మువీపి యున్నచోట వృత్తి పచా ఫ్ఞాన్యపదార్థముల నభినయింపవలసి యుండును, ఉపలశకణ వఏిము క్స్‌ చుయిన స్థలమునందు వృ _త్రీషదార్ధమే అభినయింప తగియుండును. అట్టి వానిలో కూడ ఉపలక్షణత్వెమున్నదని గోచరింప చేయుటకై “అన్యపదార్థములతో పాటు వృ _త్తిపదార్థముకూడ అభినయ యోగ్య ముసును, ఇదియంతయు ననా చేశముగా ' నుండవ లెనని యుపాధ్యాయు -లనిరి. క్రియయనునది మూడువిధములు, విధిరూపము నిషేధరూపము, అనుభయ రూపము పొమ్ము” _ * గచ్చ”. అను ఏపధిలో (ప్రత్వయార్థమునే ముఖ్యముగా నభినయింపవలెను. “మా గచ్చ వలి “ పోవలదు * అను నిపేధమున అర్ధమే అభినయింపతగినది. అనుభయ రూపమునందు (వకృత్యర్థము నే అభినయింపవలెను. “అవతర త్వార్యః” చోమిరవతరింవ్రుడు” అనుటలో విధిలేదు. (పకృత్యర్థ్ధము మాత్రమే (పదర్శనీయము, “అవతరతు” పదమునందున్న “లోట్‌” (ప్రత్యియము స్వాభ్మి పాయమునుమూత్ర మే (పశాశింపచేయును, కాన న్య్వపధానము,

౩3౯ాఖి నాళ్యవేదయు ప్రకృత్యర్థమే అభినేయము. _ ఇట్టిదిడియంతయు లోకోపచారమున- నాచరింపతగినదని వ్యాపకమైన హేతువుగా నున్నది. ౬౧3. ఉత్తమానాం కరాః కార్యా లలాటక్షేతచారిిః వశ్షస్టా శ్చైవ మధ్యానా మధమానా మధోముఖః

ఇందు స్టానవిభాగ మున్నది, ఉత్తముల కరములు లలాటమున సంచరింపవ లెను, మధ్యముల కరములు వవష్లోగతములు శావలెను. అధముల హస్తము లధోగతము లగును. ఉత్తమునందు సన్నికృష్ణ ములు మధ్యమునందు మధ్యగతములు అధమునందు విప్రకృష్ణములు అని కొందరు తలచిరి. లలాటాది శబ్దము లుపల్మక్ష ణార్ధములని వారి భావము, ఆయా కేత్రములలో వర్తనా నివేశ వూర్వకముగ ఉత్తమ మధ్యమాధములయిన రాజూామాత్య విదూపవషకాదులు యధోచితముగ నామా యభినయస్థానములం దభినయముల నొన ర్హురు. కావున ఇట్లర్ధ్యము నిర్షయింప వచ్చును. "జేనగురు నృపాదులయిన యు త్తీములు లలాట వేత్రిమున నంచరించు అంజల్యాది వా స్వములతో నుందురు. నారి నట్టు నిస్తేశింపవలెను మధ్యములు వత్నః 'శ్నేతచరములయిన చతుశాది వాన్త్వములతో నిగ్షిస్టులగుదురు. అధములు అధః చేత చరములయిన శుకతుండాది హ_న్తములలో నిరూపితులగుదురు కావున అధమున కయినను చంద్ర తాశాది దర్శనమున లలాట మేత చరములు గ నె హ_స్తములుండుట విరుద్ధము కాదు అని వారనిరి. ఇదె యుక్త తిరమని మూ యుపాధ్యాయు లందురు, చతురవా నము అరాత హాన్తము మొదలగునవి నృ _త్తీగాంభీర్య శౌ-ర్యాది విరుద్ధవిమయ ములుగ నుండును. వారి విబాగార్థమై ఇట్లు చెప్పుట యుక్తము, థాన్యాదులయిన జి _త్తీమార్ధముల యభినయములో లలాటన్నేత్ర నంచారముండుట మొదలగు విధమున మైవచనముల కర్ధము వెప్పు నడి యని,

౬౧౪ జ్యేషైై న్వల్పపచారాః న్యుర్మధ్యే కుర్వీత మధ్యమైః

అధమేమ పకీన్లాశ్చ హర్తైః కార్యాః ్నపయోక్షృభిః ౯౧౫. లక్షణవ్యంజితాహస్తా: కో ర్యాస్తూత్రమమధ్యమైః లోక్కకియా- న్వభావేన నీచై రవ్యభు నం్యశయాః

నంయుతవా నశ్రయులు 3కాం అభినయగతముగ విశేసాంతరము కలదు. (ప్రయోగ జ్యేస్టము "లయిన నాట కాదులలో చతుర్వర్ష్లోవాయోప బేశము స్పష్టముగా నున్నది, అవి పత్యక్షతా (వాధాన్యము కలవి కావున వానియందు హసాభినయము న్యల్పముగ నుండును. భాణశాదులు రంజనాఫలము లయినందున మధ్యమములు, వానియందు పా _న్తముల (ప్రచారము మధ్యమముగా నుండవలెను, ఆశాళభావి తాదులు వానిలో పవధాన మలై యుండును కావున వాన్నపచార మళట్ల పేవీతము. మీద్లకము మొదలైన నృ _త్త శావ్వము లధమములు, వానియందు కాల తాల “లయ (పాథధాన్యముండును, ఈ అధమములందు వాన్త్నప్రచారములను (పకీర్ణము లగునట్లు (ప్రయోక్తలు ప్రయోగింవవలెనన్సి కొందరు 1ప్రయోగవిదులనిరి. ఈ భావము అవ్యనస్థితమయినందున య్న్బుక్తము కాదు. నాటకమునందును హ '_స్త్మ్వపచారములకు సంచార మధికము “గనే యున్నది. పరగతమయిన విశేష మభినేయముగా నున్నప్పు చుత్తమప్యాత (పధానమునే ముఖ్యముగా భావించి అంబే యభినయ మొనరింపవలెను, వికేమణాంశమునందు అంతగా అభినయ మొనరింప నక్క_ర లేదు. ఈ అభిపాయనును కొంద రంగీకరింపరు. నాట్యము నందు మిమాంసాన్యాయమ పేఫీతమని వారి తలంవు. “నాగృహీత విశేమణా బుద్ధిః విశేష్య చంపనం_కామతి.” విశేషణమును గు ర్రింపని బుద్ధివి శేష్యూంశమునందు నంకమింపదని విాఊమాంసాన్యాయము. దీని ననునరించి *గృహీతవిజశేమణా విశీషధీఃి విశేస్యవీమయమయిన చిశేమబుద్ధి విశేమణాంశమును నం్యగహించి యుండును అని తదర్భము. "కావున (పధానాంశమునందువ లె విజశేమణాంశమునందును హాస్తాఖినయ మావళ్యకమని తలంతురు. పదాద్ధసముదాయము ఒక యభినయమున శక్యమగునా ? చఅన్వభావములయిన యనేకములచే శక్యమగునా 1 చయానష్టుః సృష్టి రాద్యా” అను ఛాకంతల నాందీపద్యమున ఒకడే యు _త్తముడు జలహు తాశనాభినయమును (పయోగింపవలసియున్నది చలస్వభావ్రడయినందున అధము డ నేకవిధముల నొనరించును. మధ్య ముడు మధ్యమముగా (ప్రచారముచేయును, కావున ఉత్తమునం దీ 'వా్తవ_ర్తనము స్వల్పమగునా ? ఇది యంతయు శోభావిచ్యుతికారి

3కొశీ నొక్యువేవ ము యనందున అదరప్శొతము కాదు. అభినేయమును పరిపంతమగు సూచనము చేయునారు న్ఫుటముగ నే యర్ధ మవగమింపచేయగలరు.. అర పకరణాదులా ఛలమున సుఖముగా సహాయ మొసనశరించునవియు, య్యేగును. “అనంత శ్యార్థ జాతవ్యవ చ్చేదకత్వం హి శేంంలొ నమనంతర మునందున్న యర్ధ్థములకు వ్యవధానము కల్పించుట యనునది న్లైశేము. ఉత్తమప్రకృతి కల పొరలయందు హా_న్తము లొ విధముగా నుండును. అధములు యభావచీన్‌ ముగా నిరూపిత మనునరీంతురు. అభినేయము- నందు పకీర్ణభూయ_న్వమును నంటేహించు వాని కభ్‌న యూయ త్తముణా నుత్కర్న ణమువికర్ష ణ నుండుననుట కొంద రభీమానింతురు,. మజికొంద తిల్లందురు, ప్రచారము (తీధా యని పంచభా యని నిరూవీత మగును. అందు త్తమునకు ఫలీభూతముగా నుత్తానాదికమయిన (పదార మేళరస ముగ నుండును. అధమునకు (పచార మతిసంకీర్ణముగ నుండును. అని, కాని యిందిది యుక్తృతమముగ గోచరించును. జ్యేష్టా భినయము నందు. ప్రత్యక్ష వ _రృమానాత్మస్థవిమ యమున వాన్త్వవ్యాపార మల్చము. “వ్భాదేయ ! సమౌాశ్వసిహి [0 “తన్వీ మేఘజలార్ష్రపల్ల వతయా ధౌతా- ధెకేవా (శుభ అనువానిళో నిది స్పష్టము. ఇందు సా _త్వికాభినయ భూయ_స్వమున్న ందున జ్యేష్టక్వమున్నది. అంప్రత్యత్ష భావిభూత పరిస్థరూపమునందు సొ_త్త్వికమున కనకాశము లేదు. అందావేశము.- "లేకవోవుటయె హేతువు. కావున నందభీనయ మధమము. *న త్తే పీనోఒధమః స్మృతః.” అందు హస్తములు విప్రకీర్లములు విథప్త ములు బహలతమములు నగును. తాపనవత్సే్‌రాజమునిందు కుంజరకుడు పరస్థము వృ _ల్తేము నయిన యుద్ధము వర్శించును. "వేశీనంహారమున సుందరకుడు వరి_స్తవృ _త్తీయుద్ధవర్ల నము "చేయును. అది యనావేశ మయినందున యధమము. వత ద్వ్యతిరి కృమునందు వా_న్తప్రళూూగము- మధ్యమము. రత్నావలిలో విదూవమకుడం (సత్యశ్షముగ గోదరించు నుద్యాసాదుల నర్షీ రచుటలో మధ్యమ(పయోగ్‌ మున్నది, ఆ వరన మవస్థావేశము కలుగ జీయును గావున నట్లి దయినది, ఉత్తమ మధ్యములు లక్షణవ్వంజేతములయిన వాన్తముల పళయూాగింపవ లెను, వర్శనాక్ర మముతోకషాడిన లక్షణ మేసౌన్హవముక లా

గం] నంయుతమహశన్తయు-లు తి౯3 కల లక్షణము, అట్లు లక్షణ లకీతములనె వారనునరింపవలెను. సౌష్టవ హీశము లయినవి యధముల కుంగును. నీచమానవులును లోక[్రేయా స్వభావము ననుసరించి అర్ధసంశ్రయములయిన వి క్రేమ ములను అనునరింపతగును “అధవాన్యాదృశం పాష్యప్రయోగం శాల మేవచ విపరీతా శ్రయ్తాః హస్తాః ప్రయో_క్రవ్యా బుడ్రైర్నవా”

కొంద 5 విధముగా నందురు. ఏ లశ్షణ మెవరికి నిరూపితమో వారు వేరువిధమున నపరిపూగ్హాన్లి ప్రాకృత్నులె స్వాభినయహీనమ్యులై థ్‌ విశేమముల ననుసరింపరాదు. అన్యాదృశమయిన పపయోగమును శాలముననుసరించి విపరీతాశయములైన హస్తములను ప్రయోగింప రాదు. భయజుగుప్పాది 1పయోగమునందు శీతకాలాడి యోగమున వై పరీత్యముండ రాదు, అవహి్ఞాదులలో సౌప్టవము. లేకున్నను సౌష్టవముండుటయు వై పరీత్యము వాన్తవై కల్యాధానము యుకృము శాదు, ఇళ్లు వాస్తాభఖినయవర్షనావసరములు పరిశీలింప తగియున్నవి. నిమస్డుడు మూర్చితుడు లజ్జితుడు జుగుప్ఫాశోకవీడితుడు హస్తాభినయ మొనరింప తగదు, గ్లాసిపొందిన వ్యక్తి స్వస్నమునొందువాడు వివా _స్తుడు మద్యమత్తుడు ప్రమాద్యపమత్తుడు సి్చేష్టుడు జడుడు తందితుడు వ్యాధ్శిగస్తుడు జ్వరార్తుడు భయార్తుడు శీతచాఛా వివ్లుతుడు చింతాగతుడు తపోనిస్టుడు హీమవర్ష వహాతురు బద్ధుడు జలప్ష వసంస్థితుడు స్వవ్నాయితుడు నం్టభాంతుడు హస్తాభినయ మొనరింపరాదు. ఇట్లనుట చే సర్వవిధహస్తాభినయములు నిష్‌ద్ధములని తలచనక్క- ర లేదు, నత్వ నమాశ్రితిములయిన యభినయములను కూర్చవచ్చును. ఇట్లనుట నిషిద్ధాంశమునకు (ప్రతిపనవము. ఆంతరచిత్తవృత్రిని సూచనముచేయు వాస్త్వములను వారలకు కూర్చవచ్చును. కపోతకము భయము సూచించునట్లు కర్కటకము మదనవిజ్బృంభము నోచరింప చేయునట్లు దోల శోకము స్ఫురింప చేయునట్లు శుకతుండ మిర్ష్య నా వేడించునట్లు సత్యాశ్రయము లయిన హస్తములను వారలకు ప్ర యోగింపనచ్చును* సా_త్తికమునలె ననుభావమును భావముకావున వారలీకు సాత్విక మె నిరూపింపతగినదిం చావ్యా(ద్రవ్యగుణాదిగ వుకము లగునవి వారలకు

3టా౪ నాత్యువేదయయు కూర్చ'రాదు. నానార్ధరసభావకములయిన కాకువికేవములును పై వార లకు కూర్చజనదు, “న పాస్తాభినయః కార్యః ఇట్టి వాస్తాభినయ మొనరింపరాదు. అను నిపేధమున్నను “కార్యః నత్వసమాశ్రయణఖో నత్వాశ్రయ మొనరింపతగునని నిరూపించుట వలన సత్యయు కము లయిన వహ న్తముల (పయోగ మౌావశ్యక మని నూచితమ'ను, ఒగ౧౬. య్మత వ్నగా వుభౌసాస్తా త త్తద్ఫృష్టి విలోకనైః వాచికాభినయం కుర్యాత్‌ విరామై ర్య దర్శకైః

కొందరియం 'జెట్టివాస్తమును థవయోగింపరాదు,. ఆ యంశ మిచట నిరూవితమయినది, రెండుహూ_స్త్వములు వ్యగములై యుండు నేని వాస్తాభినయము యు_క్తముకాదు. సారధి రెండుచేతులతో పగ్గములను పట్టుటలో వ్యగుడై యుండు నేని యాతడు హస్తాభవయము (ప్రయో గెంప జనదు, ఆయా స్మ ప్తవిలోళనములతొ చిత్తవృత్తి సూచనము చేయు ముఖరాగాదు తనభానము స్ఫుట మొనరింప తగును, అర్ధదర్శకములయిన విరామములతో చాచికాభినయ మొనరింపవ లెను, నాట్యనృతసమాశయమయిన అంగ్మ్యపచారము మూడు విధముల నున్నది, ఉత్తానము పార్య్వగతము అధోముఖము నని, కొందరు హస్తపపచారము లయిదు కలవసిరి. ఉత్తానము వర్తులము (త్యశ్రము స్థితము అధోముఖము నని, ఇట్లీవిధముగా నానాభినయ సంశ్రయము లయిన కరములు కలవు, జిహ్వోభినయమునందు అస్య వేతగతముగ '(తివతాళక ముండును, ధనురభినయమందు పార్శ్యగతముగ మువ్లీ. యున్నది. సముద్రాఖినయమునందు లలాట శ్నేత్రగతిముగ అధోముఖ అధోముఖము నని పలచ(ప్రచారముల నంగీకరించెను. అధస్థలమం దధోముఖము ఉత్తానమం దగ్రగము అంతర్భూత మే యయినది. (త్యశ్రమనునది, (తిపార్య్యగత మే. నమవివమమ (త్యశ తాది భీదము లవా౨తరముగా కల్లుగాని ఇల్రైవిధ్యమే యుక్తము, రనసిష్పాదననమే అభినయవస్తువయినందున కరణ నంచయము లయిన యంగహోారములు: శరణలతణము కరణానుఫావము నిరూవీతమయినది, ఇందలి సానక ఇభీదములను ఛైరీభేదములను వాని స్థలమున పరిశీలింపదగును. *

నృత్తహన్తమయులు రికొగి హ_న్తవనంగమున నృ త్తహాన్వములను చెప్పవలసి యున్నది* అభినయ మొనరించువాడును వానిని తెలియివలెను. నృత్తాభిసయన మున లతాహ_స్తము లున్నవి. వా_స్తభినయనమున కరివా_స్తమున్నది. ఇళ్లు చతుర్యశ్రాదలకును [పయోగపశమున విశేషమును పరిశీలింప వలెను, ఇటువై నృత్తనమాశ్రయములయిన కరములను నిరూపింప వలసియున్నది కర ణాత్మకమయిన నృ_త్తములకివి యా[శయములుగా నుండును గావున కరణ హేతువులగును, అభినయహా_స్తములను చెప్పిన విమ్మట వెంట వే సృత్తహ_న్త్వముల పరిగణనము అభినయహ_న్త్వములుగా కూడ వీనికి గణన యోగ్యత కలదని సూచించుటకే యగును, నృత్తహ_స్తములు

నృ_తత్తమునందు జీవితము చాతుర శ్రమూలమయినందున తన్ని మిత్తము లయిన చతురశములను నిరూపించుట యుక్తము, చతుర (శ్రము మొదలయిన నృ త్తహ_న్తముల నామనం కేత మిదివరలో నిరూవిత మయినది. వాని లక్ష్షణసంశేత మిచట నిస్ణేశించుట యు కృము,

౧. చతుర్మశ : ఖటకాముఖహా_్తము లురఃపబేశమున కష్టాం గుల దూరముగ నున్నవై (పాబ్బుఖములై. నమానకూర్చ రాంనము లుగా నుండుట శఉతుర(శలక్షణము. పరస్పరమష్టాంగులాంతరముగా నున్నందున చాతురశ్వము కలుగుట యభ్యూవ్యాము కాగలదు, (పాబ్ముఖములనుట ప్రయో కృ యత్సంముఖుడై యుండునో హస్త ములు తత్పంముఖములె కావలెనని ఫావము. కాని యవి (పయో కృ నంముఖములు కారాదు. కూర్చరము లంనములు తులాధారణ విధమున న వై వమశ్యుముత నుండుటయేీ నమానత అంగ చాతురశ్య మిచ్చుటచే నివి చతురశ్రము లనదగి యున్నవి. ఈ యభినయ మాళర్షణ విశేషముతో నుండును,

న ఉద్వృత్త : హాంసపతుకృతములయిన వహా_న్తములు తాల వృంతమువలె వ్యావృ త్తములై యుండు నేని యుద్వృ _త్తము లగును. ఇందొక వాన్త మాత్తానమగుట మరి యొకటి యధోముఖమై వత్స స్థానమునకు తిజగాట యుండును, అ వర్తనకొలమున నూర్ధ్వమునకు

3౯౬ నాథ్యవేదయు వర్తమానములగుట చే నుద్వృ_త్తములయినవి. తాలవృంతకములనియు నామాంతరము,

9, తలముఖ చతురశ్రమునందున్న హస్తములు వాంనపక్షు శృతమ్ములై తిర్యక్హి ఎలేము లభిముఖము లయినచో తలముఖములగును. వ్యావృ_త్తమగుట యుద్వ్రూ_త్తమగుట యిందున్నది. పరినమాప్తికాల మున స్వన్వపార్శ్వస్థములె (తశ్రస్థితికలిగి వాంనపతుము లె యగును. అన్యోన్యము నంముఖతలముగా నుండును గావున తలముఖములు నగును.

ళు స్వస్తి వ స్తే విప్రకీర్ల : తలముఖహ న్తములె నుణిబంధాం తమున న్వ స్తీకాకృతిగా నున్నచో న్వ స్తికము లగును. విశేషముగా వేగముగ" చ్యుతము లయినచో వి్రీర్గక వాస్తము లగును ఈ స్వస్తిక విప్రకీర్ణ ములు "రెండును పూర్వవృ త్తన్ఫ_త్తహ_స్తముల యుప జీవనమున నుండుట స్పష్టము,

౬. ఆరాలఖటక : అలపల్ల వరీతిలో నున్న పద్మ్శకోశహ_స్త్వము? అరాలఖటకాముఖముూలు కూడియుండగా నరాలఖటకహా న్న మగును, దీని రూపవిధి యిట్లున్నది. మొదట స్వ_స్తిశముగా పతాకము కూర్చ వలెను. అలపల్లనముచే గుర్తింపదగిన వ్యావ ర్మితకరణవ_ర్మనమున పరివర్తనమున నూర్ధ్యముఖమున వద్శకోశములనుగా నొనరించి వెంటనే నలినీపవ్మకోశముల చే నొక యరాలమును ఒక ఖటకమును ఇాతరశ్యసంస్థానమున నొనర్చవలెను. ఇప్పు డరాలబటక మగును, మొదట నరాలములు వీమ్ముట ఖటకములని కొందరి భామ. మణి బంఛాంతమున నరాలములు కూర్చి విడువగా నరాలఖటకమని కొందరు తలచినలత్సణము,

ర ఆవిద్ధవక్ర 2 భుజాంనకూర్చరా(గములచే కరములు కుటిలా వర్శితములు పరాజ్ముఖతలావిద్ధములు నయినచో నావిద్ధవ్యక్రళము లగును. భుజాంనకూర్చురాగ్రములనుట నిల్లు గుర్తించునది. అంన ములబే కూర్చర్యాగనులచే - భుజూగ్రములచే నుపలవ్నీతమయిన శ్రరమును కుటిలముగా నవిలానముగ జేసి యావర్తన మొనరించుట అధోముఖతలములగుట దీని రూపము-

నృ త్త హన్తయులు ఏటా౭

౮ సూచీముఖ : హన్త్నములను నర్చశిరసముల జేయినది. చుధ్యమాంగుష్టములను తిర్యక్ష ఏ సారితముఖములనుగా జేయునది. అప్పు డది సూచీముఖ మగును. సర్పశీర్షములు న్వస్తికము లందుండగా నంగుష్టములు మధ్య(ప్రసారితములుకాగా నూచీముఖ కూపమని శొందరనిరి,

గా ేచిత ; హూంనపత ములు దుత్మృభమణముకల వై శేచితము లయినచో నుత్తానతలములు (ప్రసాకితము లయినచో ేచితమగును. లేచితములనె యర్థ రేచితము లందురు, దుతిములు (భౌంతములు అవి కృతములయిన హంసపతుములు ేచితములగునన్కి ప్రసారితోత్తాన తలములుగా నున్నచో వికృతములును ేచితను లగునని కొందరనిరి, హంగసపత్సీములు ేచితములై "లేచితనండ్ఞ కలవగుననుట యుక్తమె యగును.

౧౦. అర్హశేచిత : వామహ_స్తము చతుర్యశము నవ్సహ_స్తము శీచితము కాగే నర్షశేచిత మగును. లేచితమునంచే యర్గశేదితమును

థి థి లభించుచుండగా వునర్వచనము చతేర శ్ర తాస్థితిని సూచఛించుటక శావలెను,. ఈ సూచనమున నృ త్తహస్తాంతరములందును పర్యాయ ప్రయోగము నూచితమగును.

౧౧, ఉత్రానవంచిత : త్రిపతాకహ_న్త్వములు అంనకపోలలలాట ములం దన్వతమ వ్నేత్రమున నున్న వై యంచన్మకియతో. గూడుకొను నేని, యనా్యన్యాధిముఖముైై యరగ్థతిరశ్చీనములగు నేని యంనములకు 'కూర్చరములకు కించిచ్చలనము కలుగును, అంచనవమయమున నుత్తై సత్వముండునుగావున మజల నంచనమున నుద్దమన క్రియ కలుగును. "అప్పు డది యుత్తొనవంచితము లగును,

౧౨ పల్లవము ౧౩. నితంబము,

పతాకములు మణిబంధనము_క్తములు కాగా పల్లవము లగును. ఊర్ధ్వ్యవ్యావ ర్రిత కరణమున 'బాహువులనుచాచి పరివర్తత శ్రీయతో పతాకహ_న్త్వములు స్వస్తి కాక్ళతికలనయినపుడు పల్ల వము లగును. పల్లవాకారము కలవగుటచే పల్లవములు. నితంబరూపమిట్లుండును. .పతాకవాస్తములు బౌహుశీర్ణ మునుండి నిహ్రైంతములయిన నితం

38ొ౮ా నాత్యవేదయు

బములగును. పతాకములు 'చాహాశీర్ష ము జ స్కంధవేేతమునుండి. పిచితముగా నుత్తాన త్వాధోముఖత్వప ర్యాయమున వినిప్కా-ంతిము లగుట యని భావము. నితింబమను సామముచే నితంబత్నేత మావీప్త మగును, నితంబములు పర్యాయమున వర్తనము కలవగును.

౧౪. శేశబంధ : పతొకములు మొదట పార్శ్యమునుండి పార్శ్వపరివ_ర్తనమున వెలువడి శిరమును పొందినవై "కేళ దేశమునుండి విచ్శితిముగా విన్మిష్కాంతములై పార్యమునుపాంది మజల "కేశ దేశ మును పర్యాయగ తాగతవిధానమున నుండు నేని కేశబంధ మగును. శేశనంబంధమున శేశబంధములను పేరుగలవయినవి. శోభాతిశరయము. కలవి కావున నాచార్య సమ్మతములని సిద్ధి.

౧౦. లకాఖ్య : ప తాకములు తిర్యక్ర్ర సారితమ్యులె పార్మ్య్య స్థిరము లయినచో లతాహ_స్తమగును. దీనిలో కొందరు తిపతాక (ప్రయోగమును తెలచిరి, నృత్తాఖభినయనమునం దిది సుందరమసి

౧౫ కరిహ_న్త ; సమున్నతమయిన లతాహ_స్తము పార్య్వము నుండి పార్యమునకు విలోలితమైనచో త్రిపతాకము కర్ల "దేశమున నున్నచో కరిహస్త మగును. చతురశ్రములో వలె సజాతీయములకే యిందారంభ ముండును, నృ త్రా భ్యాసవ్యప దేశము ననునరించి ఖటకా ముఖమునందువలె విజాతీయారింభమును యుక్త మగును. కరిహస్తా కారమున నుండుబచే కరిహా_న్తనానముము సంగతము,

౧౬. పతవంచిత : ౧౭. పతప్రద్యోతక : (తిప తాకాహ_ప్తము: లను కటిశీర్ణ మునందు కూర్చినచో పత్షివంచిత మగును, పతము లంచి తెములై యుండుట నమిత్ష్యుము. అ వాస్తనులే పరావృత్తము లయినచో పతప్రద్యోతకములు, వీని వ్యామ్మిశణమున (ప్రయోగ శఛోళయు కలుగును.

౧౮ా గరుడపతు :; పతాకము లధోముఖతలానిద్ధములయినచో గరుడపతుము లగును, అధోముఖముళై నితంబమున (ప్రసరించి వేగ ముగా నూర్థ్వ్యగమన మొనరించునవి యగుట వివవీతము, గరుడ.

నృత్తహవ్రయులు రితానా భుజాకారము గోచరించునుగావున లింగ చాక్య(ప్రామాణ్యముననుస రించి కరణ యోగ్యత విశదమగును..

౧గా దండపత : హంనపతుకృతములయిన _ హ_ప్తములు బ్యావృ త్తములు పరివర్శితము లయినచో భుజములు (పసారితము లయినచో దండపత్స్షమగును, ఒక పహాంనపవేమునకు వ్యావర్తన ముండగా విలాసముగా పార్య్యమునుండి వత్షోనికటనమునకు వర్తన ముండుటయు నా నమకాలమునం జీ ఆెండవహంనపతమునకు భుజ (ప్రసారణపర్యంతేము వర్తనముండుటయు నిందుండును. మజుల రెండు భుజములు (ప్రసారితమ్ములై వ్యావద్షిత పరినర్తితెములై యుండును. ఇందు భుజము దండమువలె నుండుటచే నిది దండపతుము శెండుభుజ ముల కొకపర్యాయమె ప్రసారణ ముండవలెనని వ్యావ_ర్తనపకిన_ర్తన ములు క్రమముగా నుండవలెనని కొందరు తలచిరి.

_౨0౦. ఊర్జ్వమండల : ౨౨౧. పార్మ్యమండల 2 హస్తములు వఖ్లో జేశమునుండి వ్యావ_ర్తనము పొందిన వై లలాట టేశమున పార్వ గమన మొనరించి మండలాకృతిగా పసారిత* లయినచో ఊర్థ్వమం డలమగును, అవియే పార్య్వవిన్య _నములయినచో పార్య్యమండల మగును, ఉర ప్రమండలముగానున్న వాస్తములె పార్శ్వగతమ్ములె పతాకాకారమున పరస్పరసమ్ముఖములుగా నుండు నేని పార్య్వమండల శంజ్ఞకలవగుట వివథీతము,

౨-౨ ఉరోమండల : ఒక వాన్త ముశ్వేప్లీతమై మరియొకటి “యప వేష్ణీతమై యురఃస్థానమునుండి భమితను లయినచో నురో మండల మగును. ఉరమునుండి (భమితములగుటలో నొకహ_న్తమున కాగమునము వేరొళహా స్త్రమునకు గమనము వ_ర్తనమున నుండును. ఉరఃస్తానమునంబే హూస్తముల వర్తనమును కొందరు తలచిరి, ఊర్ధ్వ పారోస్వేరోమండల హన్త్వములందు హాంనపత్షముల వన_ర్తనమును శొందరు భావించిరి,

౨౩3, ఉరఃపార్భ్వార్థమండల థ అలపల్లవకహ_న్తమరాల వాన్తము వతః మేతమున నగము వర్తన మొవరించి పార్య్వాపర్తనము

౪0౦ నాళఖ్యవేదము

కలదయినచో నురఃపా ర్మ్యార్థమండల మగును, వవ్లో చేశమునుండి యుత్తానమయిన వా_నృము అలపల్లవమునకు స్థానమిచ్చుటకైై వ్యావ ర్వితీమై యుండును. ఆ నమయమునంబదె పార్వ్వప్రసారిత భుజ మయిన రెండవహా స్తము తర్జన్యాదుల యు్వేప్టనసన్ని వేశము కలదై వమ్లో దేశమున వ్యాపించును. వశ్ష,శస్థలమునందు సగ మొక మహాస్త మును వార్య్వమునందు "శెండవహ_స్తమును మండ్‌లముగా గ తాగత (శమ మొనసరించును గావున నా నామము యుక్తము.

౨౨౦. ముస్టికన్వ స్పిక , హాొన్తములు మణిబంధాంతమున కుంచి తము లంచితముల్నున్తై ఖటకాముఖము లయినచో మువ్రీకన్వ స్పికము లగును. ఒక హన్త మరాలనర్తనమున కుంచితమగుటయు్యు మరి యొకటి యలపల్లప వర్శనముస నంచితమును శావలెను, ఈ వర్తనా నంతెరము ఖట కాముఖములచే న్వ కము కూర్చనలెను,. ఇట్లు పరం పరగణా స్వస్నికము ముష్టిప్రభవము కావున నామనంగతి యుక్తము, ముప్టీశిఖరకవిట్ధే ఖటక ములలో వేవేని (పయుక్తములు కావచ్చునని యనుజ్ఞ్యనము కలదు. ఇళ్లై కొందరు. సంభావించిరి,

౨౫ నలినీవద్మకోశ : పద్మకోశహ _న్తములు వ్యావృత్త పరి వ రితములుకాగా నలినీపద్మకోశ మగును. పద్మ్శకోశ హస్తములు సమ్ముఖములగుట మణిబంధశ్త్‌ ష్టములగుట యిందలిరూపము, కరము లను స్వ స్తికమున కూళ్చి పరివ_ర్తనమున నన్యోన్యము పరాజ్ముఖముగా కూర్చుట పిమ్ముట పద్మకోశము నంధించుట యిందలి రూపమ్ము నలినీ లతవై యనేక కమలములుండుట సంభవమే కావున నీ పేరుయు క్రమె

_౨౬. ఉల్బణ ౨౭, లలిత ౨౮ా వలిత-: అలపల్ల వవా స్త్వవముల యగ్ర భాగముల ను బ్వేస్టిత్‌ మొనరించి యూర్థ్వప్రసారమున నావిద్ధము లగున ట్లూనర్చినచో నుల్బణ మగును, వవ్లో చెళమునుండి యు బ్వేష్టన ప్రధానములయిన హ_న్త్వము లూర్త స్రసశాంధమున పసారితములగుటయు, నృ-ంధాభిముఖముగా చలదంగులీః్‌ ములయినయలపల వములుండుటయు నుల్బణరూపము, _ హర్ష పరవశమయిన చిత్తివృ త్తీని సూచించునవి యగుట నుల్బణము. అలపల్లవములు శిరోదేశమున వ_రృనముక లవి కాగా లలితములగును, చాతుర శ్ర్రృముననలాలిత్య నంపాదక ములు

గం] న్య ట్ర వాన్తమయులు ఆలం శావున లలితవామము యుశక్రము, లతాహ న్త్వములు కూర్చరస్థాన మున న్య _స్తిశ] ములుగా మున్నచో వలితమగును. బాహువుల వలన మున్నందున వలితము. ఈ విధముగా వ _రనాంతరములు పర్మిగాహ్యా ములు, నసంయుతానంయుతముల నంకలనమున నేవంప్రకారవ ర్తనాం తరము లనేకములు సంభవించును, వాని నర్ధ[కియానుసారమున గుర్తింపనలెను. నృత్తహా_స్తము లనుకరణములందు విశేషముగా (పయోగింపవలెను. “శర ణేతుపయో కృవ్యాన్ళ త్తవాస్తావిశేమతణో ప్రయోగవిదు లరన్ధాభినయమునందు పతాకాదులను [పయోగింప వలెను. అర్ధవళమున వీని ప్రయోగమునందు సంకరమును గంభవిం చును. నాట్యమునందుగాని నృ _త్తోమునందుగాని (ప్రాధాన్యము ననున రించి సంజ యుండును. వీియుతనంయుతములయిన యీ నృ_త్తవహా_స్తము: లన్నియు నిట్లు నామౌచిత్యమున నిరూపిళకములయినవి, వాన్తకరణములు ఓ౧8. అతః పరం (ప్రవక్ష్యామి కరాన్‌ కరణనంశ్రయాన్‌ నర్వేషామేవ హన్తానాం నాట్యహన్త నిదేశిభిః విజ్ఞాతవ్యం పయత్నేన కరణం తు చతుర్విధమ్‌ ఇక కరణనసం్యశయములయిన కరములను నిరూవింతుము. నాట్యహ_స్తని'చేశము గుర్తించిన వా రందరును నర్వవిధనాట్యవా_న్త ములకు కరణము నాలుగుపిధముల నుండునని సావధానముగా గుర్తింప వలెను. ఈ నిరూపితము లయిన కర భేదములన్నియు కరణనంఛయ ములు, కరణాస_క్తములు. కరణాన కృత్వ మిందు విశేష భాగము, అదియె సంశియమాణమగుకరణము. ఆ కరణమునె ఫలరూపముగా నిందు (పవచింపవలసియున్నది. కరములు నిరూసితములయిసనందున వాని నికీ నిరూపింపనక్క.ఆ లేదు. తదాశయకరణముల నె నిరూవీింప వలెను. “లోహితోన్ష్రీసా బుత్విజః (పచరంతి” లోహితోన్షీమములు కల బుత్విజులు నంచరించుచున్నారను వాళ్యమున విధేయ మేమి? యని మిమాంసించి యిట్లనిరి ఇందు బుత్యిశక్ర్రచరణము విధేయమా? ఉన్నీమత్వము విధేయమా 1! లౌహిత్యము విధేయమా 1! లోహితత్వ విశీహ్లోఫ్టీషుత్వము విభేయమా 1 యని వికల్చపతుములు, ఎచట నయి

క్రుంవ్తు నాడ్యువేదము నను వోక్యాంత రాప్రోస్తమె విధేయము కావున బుత్యిక్సృచరణము వా క్యాంతరపౌ_ప్తమయినప్వుడు లోహితోస్టీషత్యిమె విభేయము "ావ లెను, లౌహిత్యవిశిష్టోప్టీ మత్వవిధానము విశిప్పవిధి కావున ఉిస్షీ వమత్వమును పా _ప్తమయినచో లౌహిత్య మాత్రము విభేయమళంి మోమాంసకుల నిర్యయము, అశ్ష్లు (పకృతముకరముఅకు (పాప్పి యున్నదికొవున విశేవణ భాగయూపమయిన కరణ మె ఫలతి! పవచింప దగియున్నదని సారాంశము, విధ్మికియ విభక్తి రూపపదార్థవిఛానపర మను న్యాయమునను కరణము కరణములు నిరూపింపదగియాన్నవి, “కయ తే సంపొద్య తే ఇతి కరణం” క్రియమాణము సంపాద్యమానము శరణమగును. కరణ మభినయవిజేవమును '* నంకొదించును. అంగు లిగులనకియావిశేమమున నభినయవిశేమము నిరూపితమగును కావున కరణ మగును, కనిప్టి కాద్యావ_ర్రనము నలవల్ల వము సిద్ధమగును. వర్తనసమా ప్రినిరాకాంశ్ర ముగనున్న చో రూపయోగ్యత కలుగును. విపరీతవ రృనముంకు నేని వ్వర్తనమునకు పరిసమాప్తి యుండదుకావున 'క్రీయాంతర మాకాంవీత మగును. ఇట్టిదానినె యంగత_త్త్వవిదులు అంగత్రోటనమని వ్యవహరించిరి, అఆ యా హా_న్తములందు తక్షన్యాదు లకు కుంచనముండును. అరాలమునందువలె వానియందు [కియక ల్లును, శుకతుండ చతురమృగశీర్ణ కాదులలో నిది స్పష్టము. 9ఇక్లై యితరము లందు నభ్యూపహ్యూము, సర్వవ_రృనములందును పతాకము కార్యకరణ ముగా సాధారణ్యముతో నుండును గావున సర్వప్రకృతి యనదగి యున్నది. అట్టి పాధాన్యమున్నందున నె పతాక యని వ్యపచేశము పొందినది, ఇందు నాట్యశబ్దమున నభినయనసహా_న్త్వములును నృత్తశబ్ద మున నృ త్తహ_స్తములును సూచితములనును,

వా_స్తకరణము చతుర్విధము, అవేష్టితము ఉద్వేష్టితము వ్యావ ర్హితము పరివదర్తితము నన్సి వాని లక్ష్షణరూపము లిట్లున్నవి,

ఒ౧౮. అవేష్ట్యంతే యదొంగుల్యన్తర్టన్యాద్యా యధ్శాకమం

ఆభ్యంతరేణ కరణరి తదావేస్తతముచ్యతే ౬౧౯, ఉద్వేష్ట్రంతే యదాంగుల్యన్త న్యాద్యాబహిర్ముఖం (కమ॥ః కరణంవిప్రో స్తదుద్వేస్టితముచ్యతే

నృ త్తహ-న్తమయులు ౪౦3”

ఇఎవం అవర్త్యంతే కవనిషఫ్టాద్యా అంగుల్యోఒభ్యంకరేణతు'

యధ్యాక్రమేణ కరణం తద్వ్యావర్తిత ముచ్యతే

అ౨౧. ఉద్వర్త్యంతే కనిష్పాద్యా బాహ్యతః కమశోయదా

అంగుల్యః కరణం వి(ప్రాన్తదుకంపలివ ర్హితం

౬౨౨. నృక్తేఒభినయయోగే చ _పాణిభిర్వర్రవాశ్రయెః

ముఖ్యభూ న్మేతయుక్తానికరణాని పయోజయేత్‌ తర్జని ముదలుగాగల _ (వేళులు క్రమనియమానుసారమున నా వేష్టితములగు నేని యభ్యంతరవిధానమున నిది యా వేస్టితమను వాన్తకరిణ మగును అభ్యంతిరమనుట-త లసంముఖరూపమున 'బావ్యూ పార్య్యమునుండి 'చేహమున వశ్షః త్నేత్ర పర్యంత వ్యా ప్రియుండుట యని భావము విపరీతిముగా నుండుట బహిర్ముఖము తీలసనంముఖముగా నుండుట యభ స్రంతెరవిధి. వత్స; వ్నేతమునుండే బహిర్లమనము "బావ్యూ రీతి ౨. త న్యాదిోములయిన (వ్రేళులు బహిర్భుఖముగా ను బ్వేష్టీతము లగునేని యద్‌ యు బ్వేష్టితమను వా స్తకరిణమగును. “3, శనిస్టా ద్యంగులు లభ్యంతర క్రమవీధానమున నావర్తితములగు నేని యది వ్యావ ర్హితమను హ_స్తకరణమగును. బాహ్యా క్రమవిధానమున కనిష్ట కాదు లుద్వ _ర్హితము లగునేసి యది పరివ ర్తితమను హాన్తకరణమగును* ఇట్లు నృత్తమునందును అభినయ యోగము ననువ_రన్మాశయములయిన పాణికర్మలచే ముఖ(భూ నేత్రయు_క్రృములయిన కరణములను ప్రయో గింపవలేను ఇట్లనుటచే నీ యర్థము విశదముగును. ఈ నిరూపితీము అయిన యావేష్టి తాదులచే యు (ప్రయోజనము కలుగును 1 అఫి యాశంక కలుగు నేని యీ యర్థ్‌ నునుసంధానింపవ లెను, ఈ యా వేష్టి తాదులన్నియు సాధకతమములయిన కరణములు, నృ_త్తమునందును నాట్యమునందును కరణములను ప్రయోగింపవలెను, న్ఫృ _త్తనాట్య వాస్తరూపములయిన పాణి పిధానములన్నియు పూర్యపశ్చాద్భా వులుగా జస్యజనకవిధానమున నుండు వర్తనములను గలుగ జేయు చున్నవి. అల్లు పాణిశర్శులు (పధానములయినవి. అయిన నవి ముఖ భూ న్మేతయు క్తముఖు కావలెను. పాణివర్తన మే దిశగా నుండునో ముఖాదు లా దిశగా ననుధావనము కలవి కావలెను, 'నీతభూముఖ “రాగములన్నియు సీ పాణికర్మ్శలచే -వ్యంజితేము లగును. కావుననీ

శరణముల (పక్రియ యభినయములందు పూరశార్థముగా నుండును.

ళం నాకళ్వువేవయు అంగులిక్రియ బానులగన్నము కావున ాహుపకారములను నిస్రేశింపవ లెను. - ౧ తిర్యక్‌ = పార్గ్వగ తిచే తిర్యక్కు-గా నుండుట, ౨ ఊర్థ్వ - శిరమానకు పైగా నంచార ముండుట. ౩9, అధోముఖ _ భూవిం నాలింగనము' చేసినొనిన రీతి, ఈ అంచిత _ వక్షో టేశమున వెలువడి శిరఃశ్నేత్రము చేరుట, స్క అపవిద్ధ = (ప్రతిఘాతము పొంది మరలుట ౬. మండలగతి - సర్వతోభమణమున మండలాకృతి రె న్వస్తికము = బాహువులు న్వ స్తికాకృతి నుండుట ౮ పృష్టానువారి _ తన శరీర చృష్టభాగము ననుసరించుట గా ఉచ్వేష్టీత = చుణిబంధనవ_ర్త్వనమున ని్కూమణము ౧౦. పసారిత = ఎదుట ననుభావనము కలదగుట ఈ పదియు బాహు_పకారములు, ఇవీ కరణగతములుగా శతుండును, నాల్లుక రణములందు (దుతమధ్యవిలంచి తాదివై చిత్యమున 'పాహుపర్యాయనునను యోజనావిశేసషమున నన్నియు నియుక్కము లగునేని ఘాూతవ _ర్తనాదిశతసహ(న్రము లెన్ని యేని వీనియం జే యంతర్భ వింపగలవు, బాహు(ప్రకారములు నలుజది యని శతసంఖ్యాకములని యనుట మిధ్యయే. అందుననే *ళరణగతా విశ్టేయా నర్తకై ర్నెత్యంో అని భరతు డనెను. నర్హకు లీ కరణగతవిశేమముల నవశ్యము సిత్యము గురింపవలెను ఇంతకన్న వ్యతిరి కృప యోజన 'మేమియు లేనందున వీని నిశ్లై గుర్తింపవలెను, ఇట్లు హ_స్తకరణవిధి సంవీ_ప్తముగా నిరూపితమయినది. ఇళ నిటుపై వ్యృూాదరూాదర పార్వ శ్‌ర లను సిరూవీంపవలసి యున్నది, పహృదయాదికర గలు ౧ ఉరఃకర శైలు = ఆభుగ్నము నిర్భుగ్నుము (పకంవితము ఉద్వాహీతము సమము అను నివి యయిదు మవృాదయకర్శలు, య పార్య్వకర్శలు - నత సమున్నత పసారిత వివర్స్శిత అవ నృతములు పార్య్వళ ర ఆ

ప్తె జకరళర్భలు = మైము స్వల్ప పూర్మ భీడమున నుదర శబఠర) కర్శృలు మూడు విధములు. కొందరు మయోమ ఖల్ల నతు పూర్ణ భీదమున నాల్లు విధము అనిరి, ళీ, కటీకర్ణులు- భిన్న నివృత్త "చిత కంవిత ఉద్వాహిత యని శటీకర 5 యయిదు విధములు, ఏకి ఉరుకర్శులు కంపన నలన న్తృంభన ఉద్యర్తన వివర్తన “7భీదమున నూరుకర | లయిదు. ౬, వంహాన రలు ఆవర్తిత నత శ్నీ్ట ఉద్యాహిత పరివృల్త్న -ఖీదమున నయిదు విధములు, లై పాదళర్మ్శలు= ఉద్హృట్టిత నమ అగతల నంచర అంచిత కుంచిత భేదమున నయిదు. ఇళ వీని స్వరూపలత్షణ వినియోగములను నివేదింతయము. ౬౨౩. నిమ్నమున్నత పృష్టం చ వ్యాభుగ్నాంనం శ్లధం క్వచిజ్‌ ఆభుగ్నం తదురో జ్ఞేయం కర్మచాన్య నిబోధత ఒ౨౪ళ. _స్తబంచ నిమ్నపృష్టంచ నిర్చుగ్నాంనం నమున్నతం ఉరో నిర్భుగ్ను మేతద్ధి కర్మచాస్య నిబోధత ౬౨౫. ఊస్ప్వక్షేపేరురో యత నిరంతరకృత్తే!ః కృతం పకంపితంచ తట్జేయమురో నాట్యపయోక్షృభిః ఒ౨౬. ఉద్వాహితంతూర్ర్రుకృతమురో జ్ఞేయం (పయోక్షృభిః నర్వ్వైరేవాంగవిన్యాసై శృతురశకృతైః కృతం ఉరఃనమంతు విజ్టేయం న్వస్టం సౌష్టవనంయుతం ౧ అభుగ్నము- నిమ్నము నసంకోచముగా నుండును, ఉన్నత పృష్టముగా నుండును, అంనములు వ్యాభుగ్నములు దిగువ భాగము నకు పడిపోవునట్టుండును. న్త ధము శిధిలము నిరవష్టంభముగా నుండును. ఒక్క కళ చో నాభుగ్నహవ్భృూదయము ముధ్యమధ్థ్యలా నిమ్నముగా నుండును. ఇట్టి యాభుగ్నస్సాదయకర్శ విధముగ నుండును. నంభ మవిషాదమూర్చాశో కభ యవార్థి హృదయశ ల్యాభినయము లం దీయురము [ప్రయోగము పొందును. శీతన్పర్శముకల వర్ష మునందూను శీతము లేకున్నను దున్పినసమయమంమను మౌార్ల్ష్భభమణమునందును లబ్బాన్వితువందు. నిది ప్రయోజ్యము. ఇట్టివన్నియు నర్ధవశమున 1పయోజ్యములు కావళిను,

జు నాట్యవేదబ్రు

౨ నిర్భుగ్నుము ? _స్త్‌బ్ధము నిన్నుప్పుష్టము ' నీర్ఫుగ్నాంనము. సమున్నతము సయిన ఉరము నిర్భుగ్నమగును. బాగుగా భుజములు వంగిపోయినబ్లుండును. దీసీవినియోూగకర శై యిట్లున్నధి, _న్నంభము మోన (గ్రహణము విన్నయదృష్టము సత్యనచనము నేను నేనన్న దర్పవచనము- గగ్యాతిశయములందు నిర్భుగ్నము (పయోగింపవ లెను." దీర్ధ విశ్యసితు ములరందు జృంభ౬* మోటన బిబ్యోక ము లందుశు శ్రీల శీ యుదర మును [ప్రయోగమున ప్రదర్శింపవ లెను.

సష్పి ప్రకంవితము : నిరంతికము పై కెపరుటలతోకూడిన ఉరము (నకంవితమగును, నవ్వునపుడు శోదించునవుడు హ్యృాదయ(ప్రశంప ముండును, శమభయ శా్యానకాన దుఃఖములందు హీంక్కా్యప యోగము సందు అర్ధరరూగముని నాట్యజ్ఞ్యలు దీని (స్రయోగింపవ తెను.

౨, ఉద్యాహీతిము :- ఉోస్థ్య్యకృతిముగా నుబ్బెస్తుగా. నుండు హృదయ ముద్యాహితి మగును. దీన్టోచ్భ్యానము నందు ఉన్నతా లోకమునందు జృంభణాదులందును దీని (ప్రయోగించుట సముచితము,

౫ నమము ;- చతురశములతో కూడుకొనిన నర్వాంగ విన్యానము కలిగిన యురిము సమమగును, ఇది స్వస్థమై సౌష్టవ నహితముగా నుండును, ఇల్లే యయిదును ఉరజర లకు నంబధించిన వికల్చ్బనము ఇటుమై పార్శ్యకర్శలను నిరూపింపన లను, వార్య్వకర్థ లయిదు కలవు,

౬౨8 కట్‌ భవేత్తు వ్యాభుగ్నా పార్చ్వమాభుగ్మమేవ చ ఈవైవాపనృ్ఫతాంనం చ కించిళ్చార్య్వనతదం న్మృతం ఒవిరా నతావాపరం పార్శం విపరీతంతు యు్షతః కటీపార్వభుజాం పైశ్చాభ్యున్నత్తై రున్నతం భవేత్‌ ౬౨౯. ఆయామనోదుభయతః పార్వయోః స్యౌత[్‌పసారిళం. పరివర్తాత్రైకన్యాస వివర్తిత మెహెస్యతే నివక్తనావనయనాదృనేదపనృతం ఫునః

౧, నతము:_ కటీభాగము వ్యాభుగ్నమగును, వార్మ్వ భాగ మాభుగ్నమగును. కొంతిగా భుజము ఇపన్ఫళము లగును, ఇట్టి పార్మ్విము నతి మన దగును, ఉపనర్భమువందు నతపషార్శ్యము నుప యోగింపవ లను,

గ్య త్తహన్తయులు “౪0

కొ సమున్నళీము;- నలేపార్య్వమునకు నంబంధించిన యితర

పార్య్వము విపరీతముగానున్న చో కటిహర్శ్వ భుడాంనము లున్నత ము లై

యున్నచో నమున్నత మనుపార్శ్య మగును, దీని నపసర్పణమునందు (ఫయోగింపవ లెను,

3 సపసారితము:- పార్వ్వము లటునిటు నాయామనముతో నున్నచో (పసారితమను పార్గ్య్వమ*పను, ప్రవాన్దాదులలో (పసారిత మును 'ప్రయోగింపవచ్చును,

ఈ, వివర్శితము:- తికసరినర్తమువ్నచో వివర్తితమజన... దీనిని పరివృత్రాభినయమునందు ప్రయోగింపవ లెను,

౫ అపనృతము:- నివర్తనము మానినచో నపనృతమను వార త్వ వమసను, అర్ధవళము ననుసరించి వినివృ త్తరీతిలో నపనృతిమును (పఫపయోగించునది, ఇని యన్నియు పార్గ్యకర్శలు డఠిరళగ్య్యల నిక పప్పవలెను, ఇది మూడు విథములని నాల్గువిధములని యనిరి,

జఠరక ర్న లు

తూమమను జఠరము సూవృముగా నుండును. స్వల్చ్బజఠరము వంగియుండును, పూర్ష్మ జఠక మాధ్య్శాతమై నిండుగా నుండును. పోన్యమునందు యోమమును ప్రయోగింపవ లెను, రుదితని శ్యాసజ టంఛ ణములందును మూోమజఠరము యుక్తము, వ్యాధితునందు తపశ్శాంతు నందు తుధార్తునందు న్వల్బజరరము (పయాగింపదగను, పూన్త జరరము ఉచ్చ్వసితునందును స్టూలవ్య క్రీయందును, వ్యాధితునందును అతిభోజన మొనరించిన వాని యందును వినియోగము పొందును, కొందరు భామ ఖల్ల సమ ఫూర్మ భేదమున జఠరమను నాల్లు విధము: లనిరి, ఇది యంతయు నుదరకర శె ఇళ కటీకర ౩ నిరూవింపవ లెను. నాట్యమునందును నృ తృమువందును కటీకర శై పంచవిధము,

కటీకర్మలు ఒ3౦. కటిమధ్యన్య వలనాొచ్చిన్నా నంపరికీ ర్తితౌ పరాబ్ముఖస్యాభిముభీ నివృతాస్యా న్నివరితా ౬3౩౧. నర్వతో (భమణాచ్చాపి విజ్జైయా రేచితాకటీ తిర్య'తాగళా క్‌పం కటిజ్టేయా (పకంపితా వితంబ _పార్శ్వోద్వహనాత్‌ శైరుద్వాహిళాకటి

౪రలా నాళ్యువేటయు ౧భిన్న: మధ్యవలనముతో నుండునేని కటి మధ్యకటియగును... వ్యాయామ సంభాంత వ్యావృత్తే (పేషమణాదులలో భఛిన్నశటి ప్రయో గము పొందును, వం నివృత్త పరాబ్బుఖున కభిముఖముగానుండి నివర్సిత మయినచో నివృ శృకటి యగును. నివృ త్తెకటి వ_ర్తనవిధానములం దుప యోగచును. 9 లేచిత సర్వతో భమణమున్న చో శీచితకటి యగును. ఇది (భో మగణాదములలో నువయోగించును ళీ కంపిత * వేగచేగముగా నడ్డముగా గతాగతములు కల దయిన-ో ప్రకంపికకటి యగును. కుట్టవోమన నీచజనుల గమనము నందు (పకంపితకటి నిరూపింపవ లెను. స్మ ఉద్వాహితి క నితంబపార్భ్యమును నెమ్మదిగా నుద్వహన మొనరించుటవలన కటి యుద్వాహితక టి యగును, ఈ యుద్యాహీత మును స్థూల కాయులందు పయోగింపవ లెను. శ్రీల లీలాగతము- లందును దీని నాయోజింపవలెను, ఇటుపై అయిదువీధములగు నూరు క్‌ర శ్రైలను నిరూపీింపవ లెను, ఊరుకర శైలు ౬౩౨. నమనోన్నమనాత్‌ పార్థః ముహుఃస్యాదూరుకంపనం గచ్చేదభ్యంతరం జాను యత్తు తద్వలనం న్మృృతం ౬౩౩, వ్రంభనంచ్చాత వివ్హేయ మపవిస్ర [కియాత్మకం వలితావిస్టకరణా _ దుద్వర్తన మితీరితం పార్థిరభ్యంతరం గచ్చేద్యత ఈత్తు నివర్తనం ౧, కంపనము . ఉఊోరువునకు నంబంధించిన పార్షి భాగములకు ళం మాటిమాటికి నమనోన్నమనములున్న వో కంపనమను నూరుకర గ్‌! యగ౫సను, అధమపా,తలయొక్క_ గతులలో వారి భయమునందును కంపనకర్మను కూర్చవన లెను, ౨9 వలనము'* జూనులాగ మభ్యంతరము పొందునేని వలన తీ రర (యగును, (స్రైల పై స్టర పరిక్ష మములో నిది యుపయోగించును.

గెల] నృత్తహన్తమయులు అం౯ొ

౩. _సృంభనము *- ఈ యూరుకర్మ అపవిద్ధ క్రియతో నుండును. సాధ్యనమునందు విపాదమునందు న్నంభనకర శ్రి నంయపయోగముంగును.

ళం ఉద్వ రృనము.- వలి తావిద్ధకరణమువలన నుద్వ రృనకర్శ కలదు దీనిని వ్యాయామమునందు తాండవమునందు (ప్రయోగింప వలెనని పండితులనిరి.

౫, వివర్తనము '- దీనికే నివ్నర్తనమనియు పేరు. పార్షి భాగము అభ్యంతరము పొందునేని నివర్త నకర్శయగును నంభమాదులతో పరికమమొనరిం చునవుడు వివర్తనకర్శ (ప్రయోగ మొనరింపవ లెను. ఇట్టి యూరుకర్శు విశేషములను యథధాదర్శనముగా ప్రయోక్షలు థఛయోగమున గమనింపవలెిను ఇంకను నాట్యసుందరలోక ము నుండియు నూరుకర్శలను గుర్తింపవచ్చును కీ జంఘాకర్ములను నిరూవీంపవలసియున్నది. అవ్‌ యయిదు విధములు

జంఘాకర లు? ౬3౪. వామో దక్షణ పార్వ్వేన దక్షిణాచ్చాపి వామతః పాదో య్యత ,[వబేద్విప్రాః తదావర్తిత ముచ్యతే ౬3౫. జొమనః కుంచనాచ్చైవ నతం జ్ఞేయం వయో క్షృభిః విక్షపాచ్చాపి జంమాయాః కిప్తమిత్యభిధియతే ౬3౬. ఉద్వాహితం చ విష్టేయమూస్వు ముద్వాహనా దిహ (పతీపనయనం యత్తు పరివృత్తం తదుచ్యతే

౧ ఆవర్సితము . వాను పాదము దతీణ పార్య్వమున సంచ రించుటయు దశథ్నీణమునుండి వామమునకు సంచరించుటయు నున్నచో నడి యావ రితి జంఘాక ర్స యగును. జంఘా స్వస్తి రచూోగమున ఆవర్తితమగునని కొందరు తలచిరి,. వీదూవమకుని పరిక్రమమునందు ఆవర్తిత కర్ణ ప్రయోగ “వెొొంనరింపన లెను,

౨ నతము * జూనుకుంచనమువలన నతకర్మ కల్లును, దీసిని స్థానాసన గళాదులలో నుపయోగించునది

౩, శ్సీప్తము. జంఘావిశ్నేపమున శీ_ప్తకర శ కలుగును. దీనిని వ్యాయాను "యోగము లందును తాండవము నందును ప్రయోగింప వలెను,

౪౧౦ నాత్వవేడము

శః ఉద్వాహితము + జంఘా భాగమును ఊర్థ్వ(ప దేశమున నుద్వవహాన మొనరించిన-వో నుద్వాహిత కర యగును, అవిద్ధ గమన ములం దుద్యాహితము యుక్తము.

౫, పరివృత్తము * జంఘా భాగమునకు (పతీపగమనమున్న చో పరివృ_త్తకర్మ యగును. దీనిని తాండవాదులలో (ప్రయోగింపవలెనని ప్రయోగవిదులు నిరూపింతురు. ఇవ్‌ జంఘా కర లుం ఇక పాదకర స్రైలను నిరూపింపవలసి యున్నది, అవీయు నయిదు కలవు

పాదళర్మలు,

౬38 స్థిత్వా పాదతలా(గేణ షార్డి ర్ఫూవౌ నిపాత్యతే యన్య _పాదన్య కరణే భవే దుద్హట్టి తన్తు నః ౬3౮. న్వభావరచితో భూమౌ నంస్టానశ్చ యో భవేత్‌ నమ పాదః నవిక్టేయకి న్వభావాభినయా[శయః ౬౩౯. ఉల్చిప్తాత్‌ భవే త్పార్షిః (పనృతోంగుష్పక స్రధా అంగుల్యశ్చాంచికా న్సర్వాః పాద్మేగతల నంచలే

ఓ౪0. పార్టి ర్యన్య స్థకా భూమౌ పాదమ్మగతలం తధా అంగుల్యశ్చాంచి కాన్స్వర్వాఃనపాదోంచిత ఉచ్యతే

౬౪౧. ఉత్తిస్టాయన్యపార్షిః స్యాదంగుల్యఃకుంచితా న్తధా తదాకుంచిత మధ్యశ్ళ నపాదః కుంచిత న్మృతః

౧. ఉద్హట్లైత : పాదతలాగముననుండి పార్షి భాగమును భూమి యందుంచినచో నట్టి పొదకరణమునందు ఉద్ధ ట్టిత పాదక ర శ్‌ యగును, శః ఉద్స ట్టితమును ఉద్ధ ట్రిత కరణములలో ననుకరణమున కయిన ప్రయోగమును సంపాదించి (ద్రుతమధ్యమ (వచారమును నకృత్తుగా గాని అసకృత్తుగాగాని (ప్రయోగించునది,

౨ నమము : స్వభావరచితము భూమియందు సమస్థానముగా నుండుట సమపాదకర్శ యగును, ఇది స్వభావాభినయమును అశ యించినదై యున్నది, నానాకరణ సంశయ మయిన న్వభావాళి నయమునందు స్థిరముగానున్నను నాట్య విధి విదులు పాద కేచితము నందు దీనిని చలీతముగా (పయోగింపవ లెను, పాదాభ్యంతరమునందు

శృత్తహన్తములు ౪౧౧ పార్టి భాగము కూడుకొని ్యశ్రపాద ముదయించునని యది స్థాన శాదులలో పయూగింప తగినదని కొందరు భావించిరి,

3. అ్యగతలము : పార్మి భాగ ముట్టి ప్రమగుట, ఆఅంగుష్టము (పసారముపొందుట మిగులు (వేళభులన్నియు నంచితము్లులై యుండుట అృగతలసంచరమను పాదకర్శయగును. దీనిని తోదన నికుట్టన నిశుంభన భూమితాడన (భమణములందు [పప్రయోగింపవ లెను. ఆ నమయమున పాదవిత్నేపము వివిధకేచకములు గమనమున కూడి యుండును,

4. అంచితము ; పార్తి భూమియందుండ గా పాదమ(గతలముగా నుండగా అంగళులన్నియు' నంచితముళై యుండగా అంచితమను వాదకర 1 యగును, పాదా్యగస్థితనంచారమునందు వర్హితమునందు ఉద్వ ర్హితేమునందు వాదాహతము నందు నానాభమరకములందును దీని నుపయోగింపఫవలెను.

౫ కుంచితము. పార్షి పె కెత్తుగానుండుట (వేళులు కుంచితము అగుట పాదమధ్య మాకుంచితేమగుటయున్న చో కుంచితకర శ్ర యగును; దీని నుదా_త్తగమనమునం దుపయోగింతురు. వర్తితోద్వ ర్మితమునం దనునరింతురు, అతి. కాంత శ్రమణమున దీని (పయోగింతురు, కొందరు సూచీపాదమునుకూడ పరిగణించిరి. నృ_త్తమునందును నూఫురకరణము నందును దాని (యోగము కీ రితమైనది.

ఓ.౪౨. పా జంఘోరుకరణు౦ం నమంకార్యం పయోక్షృభిః పాదన్య కరణే నర్వం జంఘోరుకృత మిష్యతే ౬ఒళ3. యధా పాదః (ప్రవ ర్రేత్‌ తవైవోరుః (పవ్వ లే తయోః నమానకరణాత్‌ పాదచారీం [వయోజయేత్‌

షొదము జంఘ ఊరువు అను వీనిని (ప్రయోక్ష్తలు సమముగా నిరూవీంపవలెను, పాదకరణమునందు జంఘాకఠణ మూరుకరణ మంతయు సంగత మై యున్నది. పాద మెట్లు (పవ_ర్తించునో యూరు వశ్లు (పవర్తించును. ఆ రెండిటి సమానకరణము నలన పాదవారిని (పయోగింపవలసి యున్నది, ఇట్లీవిధముగా అంగాభినయము నిరూపీత మైనది. వర్తనాశయములయిన వీనియోగప్రయోగములను గుర్తింప వచ్చును, కొందరు (ప్రయోగము ననుసరించి యనుకరణార్ధము

౪గితి నాళ్యువేదయు వయూోగింతురు, వికమోర్వశ్యాదులలో వురూరవః(పభృతుల (ప్రయోగ మిక్సు యున్నది. కావున నాట్యవిమయమయిన వినియోగము నికూవిత మయినది. కటూ్య్యూరుజంఘాపా దకర్మ్శలన్నియు నితరములతో వ్యామి, కణము పొంది పరవై చ్మత్యము కల వగును, సముదితస్వరూప మున నివి (పయుక్రములయినచో చారీగతులు మండలగతులు నగును. క ట్యాదినముదాయమండ ల భేదమున గతి నిమృన్నమగును, అట్టి కట్యాది పాదాంతళర్శ లనునరించియే చారీవిధానములు గలుగును, కావున "వేరుగా వినిచోగము నిరూవింపనక్క అ లేదు. బారీమండల విధాన ములు వీని వె చిత్యోదాహరణ (పదర్శనపరములు, వాని నా (పఘట్ట మున నిరూపింతుము, గతి ప్రచారము, (శుత్యంత వీశ్రాంతవిధి ర్యా గతిః పరమాలత్మనః శాం మహోనస్పనన్షోహత _త్యమూర్తిం స్తుమః సదా

అంగికాభినయము రన ఫభౌననియతముగా త_త్తద్యిభాగాను సార మున వినియోగము కలదగుట స్పష్టము, నిరూపితనును. అయిన నాంగికముల పరస్పర మిశ్రణమున నొక (పత్యేకత కలుగవచ్చును. అట్టి పృథగ్రూపమున పృధగ్వినియోగమును నిరూపణీయ మె, అందుననె శివ్యహిత (పతిపన్ను డయిన ముని దిశాదర్శ్గన మొనరింప దలచెను, వ్యాయామ విధానములు ఇారీవిధానములు నన్యోన్య సమ్మూలన యోగ్యముత వానికి సంవాతి ననుసరించిన సంబంధమున మిశ్రీభావము శలిగినప్పుడు స్పష్టనీరూపితము శాకున్నను మండలకల్చ్పనము నిరూ వీంప శక్యమగును, అంగికమిశణమునందు ఠసభావ సముచితమయిన విభాగ వినియోగము విభాగశః నికూవీంచుట యిచట మునినమ్మల మయినడా..శిరః (ప్రభృతి పాదాంత మంగాంగ నంభేయము లయిన సొనాశర్శలు నిరూవీతము లె త న్నేలన బలమున టేహనన్ని వేశమున వి'శేవు ముదయించును, గతిలో స్థితిలో ప్రకారనంపద కలుగును, అట్టి నానా సకాశ భావములకు వీనియోగము (ప్రకటించుట యావశ్యకము, బారీమండల్యపసంగ మంతగా చిత్తవృత్తి స్వభావము కాదు, వాని నిరూపణము కన్న గతివినియోగ వదర్శ్గనమె యుక్తమని ముని

గతివచారయు ౪౧3 నంధావించెను. గతి యనునది (పకృతి ననుసరించి యుండును. రనము నవలంబించి యుండును, అవస్థానుసారమున నుండును. దేశ కాలా పేక మున నుండును. అట్లు గతిని నిరూవీంప వలసి యున్నదని భరత భావము. వురువు వురువు నియతముగా గతి నిరూవీత మగుటలో నిట్టి భాపమునె గహింపవలసి యున్నది. గతి వ్యకియ మొదట నిర్ణిష్ట మగును. ఇది (పకృతి స్థితిగతి. “అతః పరం పప్రవమ్యోమి గతీస్తు ప్రకృతిస్థితాః” ఇటుపై పకృతిస్థితగతి ప్రకారముల నిరూపింతునని యనుటలో గతీ చిరూవింతు నని (పకృతిస్థితగతి నిరూపింతునని భావము (గాహ్యూము -మధ్యనున్ని తు శబ్దము యావచ్చటబ్ద పర్యాయ వాచి యయినను మారమున కాకాటీవలె నుభయతోధావనమున గతి భావమును ద్యోతిలీ మొనరించును. రంగ ప్రవిష్ణునకె గతివిధాన మనుట యుక్తము, అపవిస్షునకు గతి యేమి! కావున _పమయోగోపశ్రమము పవేశోస శ్రమము సూచింప వలసి యున్నది,

౬౪౪, తతోపవహనం కృళ్వా భాండవాద్య వురన్కృతం

యధానమానగ్గ రసోపేతం (పకృతినాం (పవేశనే

ఒ౪౫. (ధువాయాం నంప్రవృత్తాయాం పటీ చైవానకర్షితే

కార్యః (ప్రవేశః సాశాణాం నానార్థరననంభవః భాండ వాద్యపురన్కల్బత వుయిన యుపవనాన మొనరించిన చిమ్మట, యభామార్షరసో వేతముగా (ప్రకృతి (పవేశమయిన విమ్మట, భ్రువాగానము ప్రనృత్తమయిన విమల, పట మాశర్షించిన విన్నుట నానార్థ రననంభవ మయివ పాత్యపవేశ మొనరింప దగునని సూ శ్రార్థము, కంణానుసారాలాపమున కుపవహననుని పేరు. ఇట్లు రంగానుసారి (శమాలాప మయిన యనంతరము నముచితముగా (ధువాపవృ త్తి “యుండును. ఈ యాలాపము భాండవాద్య వురన్క్య్భతీముగా నుండ వలెను, నానార్ధరససంభవ మయిన పాత్రపవేశ మొనర్చుటకు పూర్వ మాలాపము ,పళ్ళతి ప్రవేశము ధువా(పవృ త్తి యను మూడు నావశ్యకములు, ఇది యిట్లు రూప్యతయయు కృము, ఈ మూదును శక్రీయావి'కేమణములు తంధతీభాండము వాద్యమానముగు వుష్కుర వాద్యము, ప్రళ్ళతి ప్రవేశము యధామార్షరసోపేత మగుట యు_కృము,

౪0౪ నాఖ్యవేదయు

ఇందు మార్గమనునది దేశము. స్థాయిచి త్రవృత్తి రసము వీ యీ: గృహోద్వాన నిసేశముకల 'చేధము కలదో, యేయీ ర త్యాదిచిత్త వృత్తివిశేపము కలదో యా యా టబేశవిశేన మా యా చిత్తవృత్తి విశేషము కూడియుండునట్లుగా నని భావము, (ధ్రువారీతియు నుత్త మాది ప్రకృతి కలవారి నస్వఫావసముచి తా కారమున నుండుట యు కృము, ఉ_త్తమాద్శిపకృతుల యొక్క బుద్ధ్యా వేశప్ర వేశములప తగిన విధమున థ్రువారీతి యుండుట యుక్తము. (ధువారీతులలో వాంహద్యుపమానిముఖమున (పకృతివిశేషము నిబంధింప వలెను. చిత్తవృ త్రివిశేమమును కూర్చవలెను. ఉద్యానాదివశేషము నవశృము కూర్చవలెను. ఇట్లు ధ్రువాగానము ప్రవర్తించిన యనంతరము పటాప కర్ణము యు కృము అట్టు యవనిక యపసారితము కాగా “చేపధ్య గృహమునుండి యీతడు వచ్చినా”డని సామాజికులకు భావన ముద యించును అంతవజు కచటనున్న నటి మరలి పోవును ఆ సమయమున నటి యుపోహనము కలది యగును. ఇచట మధ్యలయవిధాన మున (పయోగవలనాదిక ముండునని కోవలాదు లనిరి, (ధువాపవేశము నందు శుష్కూ క్షరగాన మొనరింపవ లెనని ప్రవేశమునం బె సముచితస్థాన కము నముచితదృష్టి నముచితముఖరాగాదిక మావళ్యకమని గుర్తింప వలెను, ఇబ్లొనర్చినచో సామాజికులకు ముఖ్యరనవ్యా ప్తి యుదయిం చును, ప్రగత మాలింపగ నే నమ్మగత _త్వేనం'వేడనమును గలుగును, గ₹యమాన _ గీతమునందలి గ్రామరాగ్యాగగ్నతైకగ మకాకర్ణనమున సమగ్ర(గ్రామత_త్వము గోచరమగును.

“యధామార్ష రసో'ేతం” అనుటను కొందరు యధామార్ల కలో పేతంో అని పరించిరి చితాదిమార్లములందు కొన్ని కలాపాతము లుండును, ద్విమాత్రచతుర్నా, తాష్టమ్మాతా విధానములు [గామము లందవ భాసించును. వాద్యాక్షరిగ తములుగా నుండు కలామ్మాతాదు లును గుర్తింపవలసి యున్నవి ధ్రువాగానము "లేకున్నను వ్యాత్ర (పవేశ ముండుటయు నిరూవితము కాగలదు. అయిన నిది నంభవమా.తాభి ధాసమని గు_ర్తించునది. ఉత్తమ మధ్యమపాత ప్రకృతి 1పస్తావమున నిట్లు చెప్తటయు యుకృమగును. ఉత్తమ మధ్యములకు నంబంధించిన

రతి (6న చారయు స. (ధువారీతులు. (వవేశవిధానములును సంగృహీతములె యగును అందొకటి నమవిధమున నుండుటయు మరియొకటి పత, పశ్నమున నుండుటయు కలదు, నాట్యవిదుడు పక అల్యేనుసారమున గతిప్రయోాగ మొనరింపవలసి యున్నది. పాతపవేశానంతరము గతి యున్నది తత్ర్రకారము లున్నవి, అవీ యన్నియు నానార్థ రన నంభవములు, నానా (పయోజనములు కల రనమువలన సనంభవించునవి, నానార్హ నంభవము లగునవి రిననంభవము లగునవి యని త_త్తతృమయ భాప్‌ వురస్పరముగ గుంర్తింపవలెను, ఈ యర్ధమిదివరలో నిరూవీతము, రంగమునందు ప్రవేశించు వ్యక్తి _వెప్ణవస్థానళ మవలంబింప వలెను. నమున్నతముగా సమముగా నురముంచి వాహు శీర్ణములను (వసన్నము లగునట్లుగ నె సరిచూచుకొనుచు సమస్థితిలో నుంచన లెను. మయుూరాంచితమ _స్తకముగా గీవా (ప్రదేశ ముండవలెను, స్వస్థ మయూరమునకువలె సురూపమగు శిరిముండుట యు కము, వఖ్లో బేశ మునకు చిబుకము చతురంగుల వ్యనధానమున నుంచి _పవేశింపవ లెను వా న్త్వములు కటినాభితటక్పితములై యుండుట యే యుక్తము, దవ్నీణ హస్తము నాభిగతము, పౌమము కటితటగతము, పాదముల యంతర మును నియతముగా నుండును, ఇది స్థితస్థానకమునం టే యుక్తము పాదముల యంతరము నమముగానుందుట వివశ్నీతము, ఖటకా ముఖము అర్ధచంద్రము ననునవి హ_స్తవిన్యాసములందు స్ఫురించును. ఉపవిష్షు స్థానకమునందు విధ్యంతరములున్నవి. వస్థలమున నే స్థానక లతణము సూచితమగునో అదియే అచట అనుసరణీయము, స్టానకా నంతరము నందు గత్యనుసరణము సముచితము. ఖ ఒ౪ళ౬ పాదోజ్టేపస్తు కర్తవ్యః _న్వప్రమాణ వినిర్మితః చతుస్తాలో ద్విళాలశ్చాప్యేకతాల నైవ చ ౬౪8 చతుస్తైలస్తు దేవానాం పార్టివనాం తధైెవచ ద్వితాలత్చైవ మద్యానాం కాలః స్తీనీచలింగినాం ఒ౪౮ా చతుష్కలోధ _ ద్వికల్వ్లధా హ్యేకకలః పునః చతుష్కలో హ్యుత్తమానాం మధ్యానాం ద్వికలో భవేత్‌ ౬౪౯. తధా చైకకలః పొతో నీచానాం నంవకి ర్తితః స్పతం మధ్యం (ద్రుతం చైవ నమవేక్ష్వ లయం బుధః యధా(ప్రకృతి నాట్యజ్టో గతిమేవం (పయోజయేత్‌

౪౧0౬ నాళట్యవేదమయు

తమ తమ సమాణ వినిర్మితమైన పాదో శ్లేప మొనరించుట- యుక్తము అ యుజ్షేసము 'జేఛశాలపరి చ్యేదముతో నుండుటయు యుక్తము చతుస్తాలము, ద్వితొలము, వక ళౌాలము నని వ్యవధాన రీశులలోని పరిచ్చేదవికేమములు. అ యావ్యక్తులకు తేమ తమ కర (వనమాణ మనునరించి తాలవిధిని గుర్పించునది. తొలము అనునడి ప్రసారిత హూ్త్వమున మధ్యమాంగుషైాంతర. (పజేశము.. దీనినే జాన అని వృవహరింతురు చేవతలకు చతుస్తాల ప్రమాణము, పార్థివులకు 'పభువులకును చతుషాలమే. (పయోగజాతమంతయు స్టాయిస్థానమగు ఉత్తమ (పకృతియందు విశమించునది యగును. కావుననే ఉత్తమ (పకృత్యనునారమున చతుస్తాల విధానము నిగ్దేశించుట యుక్తము. “చతుస్తాలస్తు ేవానాంొ. అను స్థలమున నున్న “తు శబ్దము అప్యర్థమనును. “చతుస్తాలోపి బేవానాంొ జేనవ్య క్తలకు చతున్తాల వీఢధానను కూడ నుండును అనెకుఫావము లభించును కావున ఒకప్పుడు బేవపార్ధివులకు చతుస్తాలగతియే. శాక అన్యధాగతియు నుండవచ్చును. పార్ధివుల గతివిధాశమున “త్రశ్రైవ చి యుండుట చే ఇట్లర్థము లభించును. రాజుల కొకప్పూడు "జేవసదృశగతి నంభవింప వచ్చును నంభ వింపళ పోవచ్చును, అయినను ఈ అనంభవ నంభౌావ నము నపసారణ మొయనరించుటశే *తక్రైవ చి యున్నది. రాజులగు వారవశ్యము "జీవవిధాన మవలంబభించి తీరవలెను. గతియందది స్ఫుట నోచరము కావలెను. అని భావము. మధ్యములకు ద్వి తాలము (శ్రీనీచలింగిజనులకు చకతాలవిధియు సంగతము. లింగిజనులు శ్రీ నాహచర్యమున నీచసాహచర్యమున ఆధములని గుర్తించునది. వారు బయటికి చేవలింగములతో ధర్శలింగములతో నోచరింతురు కావున వారి యధమత్యమును కొందరు నంభావించక పోవచ్చును. నాట్యధర్శి విధానముననునరించి యధాశోభముగా నుండుట యు కము, ఇంతేవర శీచెప్పినది చేశనియమవిధానము. గతివిధిలో కాలనియమము కూడ కలమ. ఇది యౌాత్సర్లికము. సామాన్వముగా నిట్లుండుననుట యే దీని భావము. కాలనియమమునందు చతంమ్క_ల ద్విక లె కకలవీధు లున్నవి. ఉత్తములకు చతుమ్క లము. మధ్యములపు ద్యక్మలము. సీచాధములకు వకకలము నయిన పాతముచితము. వా భే పముతో పాదవతన

గ3] ౮ తినవాళము ౪౧6 మనునది ఉశ్తములకు నాలుగు కలాకాలవిభాగములతో నుండును. మధ్యమాధములకు తదర్ధ(క్రమమున చుండును. ఇట్లిది పరిభామీత మగుటయంతయు నుత్సర్షివిధానము. *నిమేపా$! పంచ నూ(తా స్యాత్‌ ” అయిదునిమేమము లొళ మొ(తాశాలము, శలాసామాన్య లతుణమువలన లబ్ధమయిన విధానము. ఇది (ధువక మార్గమునందంతట కలదు. ఉత్తముల విధానమునందు చతువ్క_లపాదపాత ముచితము, ఇట్లు చెప్పుట ,ధువకమానము ననుసరించిన వికేషర్‌ీతి, ఉత్తమపరి (గ్రవామున ద్విపదీరీతిని కోహలు డిట్లు నిరూపించెను ఉ _ల్తీములద్విపదీ రీతి చదుర్గురుసమన్వితమై యుండును. వారి యుశ్రేపనిపాతములతో పాదద్యయము సంగత మగును. ప్రక్కన (ధువాగీతి ద్విపదీ భాగమున (పనరించునపుడు పాదమున పొదపాతము ప్రనరించును. అప్పటి ధువ కమునందు నాలుగుకల లుండును. ఇచటి కలాకాలము గీదతినంశీతము ననునరించి యుండునదియే కాని స్వరకాలము కాదు. ఇది యొక వ్యంజనకాలము, ఇట్టి యి విధానము నమనంతర (గవాణమునందు వి శాంతినముచితముగా నుండదు గావున దుష్కుర(పయోగముగా నుండును. స్థాన చేష్టావి శాంతి (పక్షువ్తికొజక్ర్షై ముధ్యగతముగా విరామ రూపమయిన మయొకమా.తాకాలమును ల్మ్ష్యవిదులు (ప్రకల్పించిరి. ఆ విధానముననునరించి కలా కాలమునందు నం కేతములు నోచరించును. ఇచట చిత్రమార్గ్షమున చతుష్కు_లపాదపతన మనునది న్యాయము కావచ్చును, కాని యిది లక్ష్యలక్షణశో భాచావ్యా మ/నసటచే అవే తీతముకాదు. స్థితం మధ్యం (ద్రుతం అనుట లయ కాలనియనువిధా నము ఇందు స్ధితే మనునది విలందతమునకు సంజ్ఞ ం (దతమధ్యవిలంచిత లయ విధులను బుధుడు సమిీశథీంచి (పకృత్యనుసారమున (ప్రయోగ మొనర్చవలెను. (పకృతిభేదవిఫభాగము వనుగరించియే సర్వ మొనరింప వలెను. ఖైర్యస్టర్య వీలంబితలయమధ్యలయ నమ సత్‌ ముయిస నంచేదన ఖై ర్యాదిళ్చోతము కావచ్చును. గాణథై ర్యాదిక్ళతమును కావచ్చును. ఎట్లున్నను ప్రకృత్యనుసారమున నుండుట యే యు_క్రము,

తరం నాత్యువేవ యు

ఒ౫ం. ఖైర్యోపపన్నా శతిడుత్తనూనాం

మధ్యాగతి ర్మృధ్యమనసమ్మతానాం

(దుతా గత్సిశ్చ (పచురాధమానాం

లయ్మతయం నత్వవశేన యోజ్యం ఉత్తముల గతి ధ్రె ర్యోపపన్నమను. మధ్యమగతి మధ్య శకాలగతి యగును, అధములగతి విలంబెితగతి యగును ఇషు లయ యము సత్వవశమున సంయోజింప తగినద్రై యున్నది, ఈ విధముగా ఉత్తమ నుధ్యమాధమ సత్వ వళనున నుండునేశాని జూతికాలాది శృతిముగా నుండును. విదూమకుడు ద్యిజుజే యగును, కాని ఆతడు_త్తమ సత్య ప్రకృతి కాడు. ఉత్తమ ఘోషణము కొజకే జాత్యాదికము సంశేతించుట కలదు, ఉత్తము డన్యధా భావమున మారిపోయినచో ఉ_త్తనుత్వము గోచరము కాక పోవచ్చును లోక్‌ (పసిద్ధమయిన సత్వ స్ధిర యిందును (గ్రాహ్యము, అవయవ భేదము (పకృతిసిద్ధముగా నుండదు, ఉత్తమ త్వాదిక మవయవముల ననునరించి యుండదు నత్వవశమున కలిగిన చిత్తివృ త్తి భేదమున నది యుండును కావుననే సత్యబలమున లయ[త్రయము యోజనసీయము, సత్వమనునది చిత్తవృత్తి కావున నంగ్రామాదులు సంపా_ప్తమయినచో నుత్తమునకు [దుతగతీ యుండును, శోకాదులలో నధమునకును విలంబితరీతి యుండును. గత్యుపయోగి ధువాగీతిలో వీనిననుసరించుట ముఖ్యమగు విధి కలా తాల లయరీతిలో నిదియే విధి యని భరతుడు స్పష్టమొనరిరచెను. శాలవధి గత్యనుసారియొ యుండుము. కలానహీతముయిన తాల లయము కలాతాలలయము. ధుచాతాలమునందు కలావిధి లయ విధియు గత్యనుసారముగ నె యుండును, ఈ రితి ననుసరించియీ భంగోప భంగ విభంగ వషయమున భట్టలోల్లట గోపాలాదులు చిరంతన సమ్మాతమయిన (థువాతాల వినియోగమును దూవమీంచిరి, ఈ యంశమును ధ్రువా పరిశీలనమున పరిశీలించెదము. ఇటుపై గతి

(వబార ప్రయోగమును నిరూపీంప వలసి యున్నది.

నిరూపితమయిన దేశకాల నియమము గతి [పచారానుకూల ముగా భావింపవలసి యున్నడి. గతి (పఛారమనుట గతులందలి (ప్రచారము, వైచ్విత్య్యము, ఉత్తమనగతిలో కటీ సమముగా జూనువుండ

గ”తివచఛారయు ౪గిళా

వలెను, యుద్ధచారీ ప్రయోగములందు విశీవమున్నది. మంధఠగలిలో చతుప్తాలముగా. నుండుట న్వభావగ తిలో తిళతాలముగ నుండుట కలదు. దీప్తగతిలో పంచతాల [వమాణముగా నుండుటయు విరుద్ధము కాదు. ఆ గతి ప్రచార ఘటన మిట్లుండును. వా దా్మన్వితముల యిన సలలితపాద విన్యాసములు కల పార్శ్య(్రాంతములతో రంగకోణో న్నుఖముగో నయిదడుగులు వేయవలెను. పార న గాంత విధానము కుంచిత పాదము నెత్తి పార్శోన్రానముతో నుంచుట ఉద్దట్టిత పాద ముతో నుండుట యగును. రంగ్‌ కోణోన్ముఖముగా గమనమునందు: పూర్యో త్తరము ఉత్తర పశ్చిమముగా గమనమొసనరించుట ఒళ కోజణమున సున్ముఖముగా నడచి పరివ_ర్తనమున ద్వితీయకోణాభి ముఖ ముగా నడువవలయును. సిమ్మాట భాండోన్ముఖముగా నడచునది ఈ గమనమునందు (ువ్నాస్థానమును మాత్ర ముల్లంఘీంపరాదు, ఇట్లిరు వది యొకటి యడుగులు సంచరించునది. పంచపదీగమున మనునదీ

ఒగం. రంగే వికృష్ణ భరతేన కార్యో గతాగతః పాదగతి (పచారః (శోఫశస్రికోలే చతురశరంగే గతిప్రచార వి శృతురశఏవ

వికృష్టమగు రంగమునందు భరతవిద్యాయోని నంబంధముకల నాట్యవిదుడు గతాగతములచే నిట్లు పాదగతి (ప్రచార యమొనరించుట యుక్తము, తికోణరంగమునందు గతి పచారమును (త్యశ్రముగ నే యుండును చతురనశ్ర రంగమునందు చతుర(థముగ నుండును, పరిమిత దిక్కునందు పంచపది యుండును, ఒశే స్థానమునందు. రెండు పాద విశేషములను కూర్చవలెను. విళృష్ణు, రంగములో భూరొోూ భూయః ప్రకారమున పంచపది యుండును. ఈ విషయమునందు పాదరీతి వివిథ్‌ (పమాణములతో నున్నది. కొన్నిట ద్యిలయ వధానము, ద్యిభంగ ముఖ్యము. చతుర్భంగమే ప్రధానము. ఇది యంతయు సమగతి (పచారము, నమపదసహితుడై గతి (ప్రచార మొసరించుటలో లయా శ్రయ కల్పము సముచితము., ఆఅ లయా(శయరీతి చతుష్కలముగా ద్విక లముగా వకళలముగా నుండవచ్చును. మిశ్రగతిలో మాత్రము కొంత విశేష మున్నది. మధ్యను నీచులతో పరీవారితుడయి ఉత్త

ఇతం నాళ్యువేదము ముడు నంచరింప వలసి యాన్న చో చతుష్క_లముగా కాని తదర్ధముగా గాని సంచరించునది. బేవాదెి పరివారితుడై. యుత్తముడు సంచరించు వవుడు తదాశయముననె గతిప్రచార ముండును ఉత్తమ పాద పొతములో మధ్యమునకు రెండుపాతములును నీచున కొక్క పాత మును నుండును ఒ౫౨. దైత్యదానవ యక్షణాం నృపపన్నగ రక్షసాం చతుస్తాల (ప్రమాబేన క_వ్యాధ గతిర్చుదై£ *౬.౫3. దివౌకసాం తు నర్వేషాం మధ్యమా గతిరిష్యతే తశాపి చోద్దతాయే తు తేషాం దేవైః నమా గతిః వైత్యదానవయశ్ష్యప్రాణులకు నృపపన్నగరత్షోజనులకు చతు స్తాలప్రమాణనున నాట్యవిదులు గతిని నిరూపింపవ లెను, ద్యులోకము నందు వసించు చేవదూతాదుల కందరకు మధ్యమగతి యుక్తము, దివౌకసులలో కొందరుధతులుందురు. మాతలి ప్రభృతు లుద్ధతులు, వారలశీని జేవతలతో సీమముగా గతి నిబంధించుట యుబేతము. రాజులు మానవులు కదా . వారలకుటేవగతి యెట్లు కుడూరును, ఈ యంకము విచారించ తగియున్నడి. దేవగతి రాజులశేల యుండదు అఒగ౪. అధ దివ్యాః (పకృతయో దివ్యమానుష్య వివచ మానుష్య ఇతి విజ్హేయా నాట్యవృత్తి[ క్రియాం (వతి ఒ౫౫. దేవానాం (పళృతిర్ధివ్యా రాజ్ఞాం వై దివ్యమానుషే యా త్వన్యా లోకవిదితా నూనుషిసా (పకీర్తితా ౬౫౬. దేవారేశజామ్తు రాజానో వేదాధ్యాత్మను కీర్తితాః వివాం దేవానుకరణే దోషో హ్యత న విద్యతే నాట్యవృ ్తికియాశ్రయముగా మూడువిధములగు. పకృతు లున్నవి, దివ్యపకృతి యొకటి దివ్యమానువ(పక, తి మరియొకటి. మానువ(ప్రకృతి మూడవది. దేవతల ప్రకృతి దివ్యప్రకృతి యని రాజుల (పకృతి దివ్యమానుమ్యపకృతి యని లోకము తెలిసిళొనిన (పకృతి మూడవదియైవ మానుష్యప్రళృతియని నిర్ధీతమైయున్నది. రాజులు "బేనాంకజులు, లోళపాలాంశవిని ర్మాణము కలవారు. వేదములందును అధ్యాత్మ శాస్ర్రములయిన వేదాంతేములందును రాజులపాధాన్యము నిరూషితమై యున్నది, ఉ _త్తమవి ద్యాని'కేషములు రాజవీద్యా. రాజ

గతి వచారయమయు ౪౨౧

గువ్యూం అని సంకీ రితము అయినవి, రాజులకు చేవానుకరణమున అల్పత్వము లేదు. రాజులు చేవానుకరణ మొనరింపవచ్చును, -దేవాను శరణమున నెట్టి దోషమును లేదు. ఈ చతుష్క-లవిధాసీమిత మయిన శతిప్రశారము స్యచ్చ్భందగ మనము ననుసరించి యున్నది, ఇది న గతి. స్వభావసహబమైనగ తి నయభ మో త్పాతరోపనులలో (ప్ర న ముగా "ప్రమాణము విహితమగుట లేదు. సంభమ మావేగము ఉత్పాత మిందున్నాదాదికము, నంఖభమాదులలో ఈ చెప్పిన (వమాణము లేదు. సర్వ(ప్రకృతులకును అవస్థాంతర సం,శయముగా ఊఉ_త్తమాధమ మధ్యగతి నిరూపితము, కావచ్చును. (పయో క్‌ లిట్లు 'నిబంధింప వచ్చును. చతురర్థక లము కూర్చవచ్చును. తదర్థకల మేని శూర్చవచ్చును. అవస్థాంతరము ననుసరించి గతివిచేష్రిత మి్మిండ వచ్చును. అవస్థాంతర సంశ్రయముగా ను _త్తమునకు చతురర్ధముగా ద్వికల ముండునని మధ్యమున "శేకకల ముండునని సీచునకర్థకల మే యుండునని యన నక్క_ర లేదు. అవస్థాంతరబలము వలన సర్వ పకృతుల గతియు కలాలయ కాలాశితముగ నుండును. 'జ్యేష్ట్రజనునందు చతుష్క_ల విధానము మధ్యమునందు ద్వికల విధానము. నుండును, ఉత్తమునందు ద్వికల పద్ధతి యున్నచో మధ్యమునం టేక కల గడి యుండును మధ్యమునందు కలికమే యుండు నేని సీచులందర్థకల ముండును. అన్ధార్థ హీనముగా జడులకు కూర్చవలెను, సీచులందర్థకల ముండవలెనని కలాతుర్య భాగమును భరతముని సూచించుట చే లత్షణవనిదులు (దుతము నృత్తా “కారమని యనుచున్నారు. ఈ వెప్పిన విధానమున పంచమాంశము ఇ్యాసాది విశ్రాంతి పూర్వక మగనును, (దుతము చతుర్విధమ౫న నుండుటయే యుక్తము కొన్ని నమయములందు చతువ్కుల శీతికన్న అధికముకూడ కలదు. జ్వరా ర్తునియందు ముధా ర్తునియందు తపఃశ్రాంతునియందు భయాన్వితునందును అధికలముగా పాదపాతి “ప్రచార ముండును, భయాన్వితున కూరు స్తంభముండును, కాకున్నచో నాతనికి త్వరిత త్వరగతి యున్నది. ఇళ్లు విస్స్రయమునందు అవహిళ్ధేము నందు శాత్సుళ్యసమన్వితరీతి యందును, శృంగారమున శోకమును

౪తతీ ౧బాఖ్యవేచ ము స్వచ్చంద “గిమునమున స్థతలయమయిన అధికల 'పొతము సిరూ వించుటయే యుక్తము. విన్మయమువలన నొక్కొకడు స్తంభితుడు కావచ్చును అవహిత్ధమనునది యాకార గోపనము, అట్టివారు కృతక థ్రైర్యులు, కృతకము సున్షిష్ట మొనరింన శక్యముకాదు. అవహిళ్థా వికృతిలో ఆధిక్యమే కల్లును, అందున నె కుశలజనులు కృతకమనీ యందురు, అళ్లై యొత్స్చుక్య సమన్వితుని యందును గుర్తింపవ లెను శృంగారమనుట శ రగార 'భేదమగు వ్మిపలంభము. విపలంభమునం దధికలపాతముండును. వ్లుతములో కాని విరూపములో కొని స్వరూపా ధిక్యము కలుగవచ్చును ఆ నంఖ్యాధిక్యమున మట్కల మప్తకల మగుట కలదు, అట్టి పాదపాతమప్పట నుండును ఈ వమట్క_లాప్టక ల వాదపాతరీతి అంతట యుక్తము కాదు. ఇది (శ్రీబనమునకు' 'ఫేదన మిసను, స్వచ్భందగమనమునంగు చతుష్కులాధికముగా పొత ముండును. చింతాన్వితు నందలి గతి చతుమృ_లాగతిగ నె కూర్చ వలెను, చతురర్థక కల గతి నిహపణమును స్పష్టముగా భరతుడు నంశేతించుటచే నప్తకలపాతము నిేఫిుచినట్లూహింపవచ్చును అకళ్లు శ్రైకలపంచకలాదులును నుండవు, ఉ్రేపణనిపాతములు పరిమాణ ముతో నున్నవై గోచరించును. కావున విషమముల యోగము స్వంగతము- కాదు. 'తాలవి త్సామ్య ముపనిషద్భూతమగుట విస్పష్ట్రము. ఈ సం శేతించిన వారివిషయమున వికబగతిప్రయోగముయు క్షము. అన్వస్థ కామితము కలవానియందు, భయవి_తాసితునందు సహాన్ధావేగ నహితి కార్యమునందు అనిష్ట(శవణమున తేపమున సద్భుతైదర్శనమున ఆత్యయిక శార్యమునందు దుఃఖతునియందు శ్యతుమార్ల్గణమువ అపరా వ్ధానునసరణమున శ్వాపదానుగతియందు వీకలగతియే యుక్తము ఈ నిరూపించిన వారిలో పట్క_లాధికమానమేనియు నుండవచ్చుమ. తప శ్యాంతుల పరిక్రమమునం దుల్లసనలయ ముండును కావున నతి విలంచితరీతి యుండునని కోహలాదు లనిరి సర్వస్థలములందు కలాధిక్య ముండుట యీ కాదు కలాన్యూనతేయు కలదు ఈ చెప్పిన ఆన్వస్థ కామితాదులలో' వికలగతియే యున్నది. (పచ్చన్న కామితునందు తర్థారాతోయము నృష్టము. 'బాంధధవాదుల యినిస్టము ప్‌నిననాడు

గ.తివచారమయు ౪వ3 'ద్రుతగమన మొనరించునూ ఆత్యయిక కార్యము శీ ఘసంపాదనప్రయో శునము కలది, అది యభిరుచితము కాకున్నను నవళ్యక ర్త వ్య మగును, “త్వ రాక్ఫృతము, త్వరాన్విత ము సుకార్య మభిరుచిత కార్య మగుట ఇందు వికేమము, ఈ చెప్పిన వాని ననుసరించి సర్వము గుర్మింప శక్య మగును, కాని కవినటవ్యు త్పాదనమునక్రై ఈ (పపంచన మావశ్యక మయినది. అప రాద్ధానుసరణ మనునది యిట్లుండును. శత్రువునకు నంబంధించిన యపరాధ మభఖినేంయ మగునఫుడు పికలరీతి యావళ్యకము, గుర్వాదుల కపరాధ మొనరించి వారికోపమున దూరమేగినవా డప 'రాద్ధుడు. ఈ నిరూవీతులందు ఇట్టివారియందును మచదాదులందును వికలగతిని నికూపీంపవ లెనని సంగతి నూహించునది. వికలరీతి యనుట నియతకల లేదనుట. అర్ధకల, తుర్యకల యుండుటయీశకాక (విభాగ పమట్ఫాగాదులును నుండవచ్చును. ఇచట నిరూపీంచినవన్నియు విషమ ఛాగవీమయములు, నాగానందములోని కేఖరకుని వృత్తగతిలో ఖండక ప్రయోగమునందును నికలవిమమపాత మున్నది. వాని కందు సామ్యుము "లేదు. కలాసామ్యముండుట న్యూనాధిక తా నిరూపణమున నమవిపమకలా భాగముల భంగాభిధానమున గురులఘ్ముదుతన్లుత ముల స్యీకారమున 'వైచ్చిత్య మ నేకవిధముల నున్నది. భంగములు పం్యడెండు కలవు, ఉపభంగము లారున్నవి విభంగములు కొన్నియున్నని. భంగోపభంగవిభంగముల (పకారప్రస్తారములచే నంగృహీతములయిన ఛభ్‌ంగ లయవ్యవస్థలు లశ్ష్యసిద్ధములై యున్నవి, (పతిపాద్యాత్షరరూప ముగా తదర్భాది రూపముగా - భారాబంధాదివిమయాఘాతమార్ల్షమున (వసిద్ధమయిన వ్యవస్థ యంతయు స్ఫుటముగ నిదర్శితమయినది ఇట్లుగా కలా పరిమూణ నియమాభిధాన మంతయు గజస్నానమే యగును కాని యది యట్లు కాకుండవలెనని ముని నూచింపదలచెను,

ఒ౫౭. ఉఊత్తమానాం గతిర్యా తు న కాం మధ్యేషు యోజయేత్‌

యా గతిర్మధ్యమానాం తున ళాం నిచేసు యోజయేత్‌ ఉ_త్తములకు నంబంధించిన గతివిధానమును మధ్యములందు 'ఊూజనము చేయరాదు. మధ్యములకు నంబంధించిన గతిరీతిని నీచు లందు... యమోజనము చేయరా/ఏ. నిదర్శితమయిన యసియనుమున

ఈమ౪ నాట్యవేదయము నియమము వఏివ్లత మే యయినది. కలాధిక్యమునందు _త్తమునకు మట్క_లా రీతి యుండునేని మధ్యమునకు చతుమ్మ_లత అధమునకు. ద్వికలత యుండుటయే యు క్రృము. న్యూవకలగతి చెప్పినప్పు డు_ల్తమునకు కల మొకటి యుండు నేని మధ్యమున కర్ధకలయు ఆధమునకు కలాతుల్య భాగమును నియత మే యయినది కావున విప్లవమేమికలదు 1 ఈ కారి శాద్యోత్య మయిన భావమును నిక్ల యున్నది ఉ _త్తముసకు- చతుష్క_లరీతి యున్నదని మధ్యమాధములకు చతుమవ్క-లరీతి చెప్పుట శేదు సీచున శేకకల యున్నదని మధ్యమో_లత్తముల కొకేకల నిరూ సించుట లేదు, ఆ యా విధమున నిరూపించుటయు తగదు. కావుననే యు_త్రేమగతి మధ్యములకు మధ్యములది నీచునకు లేదని నిమిద్ధ మయినది. ఈ నియతగతి ననునరించినవో కలాపరిమాణ నియమాళి ఛానము గజస్నానీ భూతము కానేకాదు, ఇట్లు ప్రకృతి భీదమున గతినిరూపీతీము రనవిషయమున గూడ గతినిరూపణ మావశళ్యము మొదటగా ఫురుపార్ధోప యోగి రనవిషయ ములయిన పరిక్రమ వీధానములను నిరూపించుట యుక్తము. వీనిలో వ్రీతినిదర్శన మేకాక వ్యుత్చ త్తిదర్శనమును కలదు. సర్వజన సులభమయి నందున శృంగారము (ప్రధానము శృంగారవిషయముగ గలిరీతి యిట్లుండును, ఒ౫౮ గతిః శ్చంగారిణీ కార్యా న్వస్థకామిత నంభవా దూతిదర్శనమూగస్తు 'ప్రవిశేత్‌ రంగమండలం ఒ౫గ౯ నూచయా చాప్యభినయం కుర్యా ద్ధ౬నమాశయం (పచృన్నకామితే చైవ గతిం భూయో నిబోధత శృంగారవిధానమునందు స్వస్థ కామితీము (వచ్చన్న కామితము- నని లెండు విభాగము లున్నవి, స్వస్థ కామిత మప్రచ్భన్న కామితేము. శృంగారమునందలి గతి స్వస్థ కామితిసంగత మై వృాద్యముగా నుండును, దూతి మార్లిము చూవుచుండగా నాయకుడు రంగమండలము (ప వేశించు నది. సూచానిధానము ననుసరించి యర్ధసమా(శ్రయముగా నభినయ 'మొనర్చవలయును. హృద్యవ(శ్ర్రములు గంధధూపములు మూర్షవిశేమ ములు భూషావిశకేషము సంపాదీంచును గావున అట్టివానిచే నాతడు భూసితుడగుట యుక్తము. నానావువ్చసుగంధములుకల చూలలబే.

గా] గతివచారయు ౪తిన్చ నలంకృతుడయి సలలిత పాదవిన్యాసములతో అతి క్రాంతస్థితవిన్యానము లతో నాతడు గమన మొనరింపవ లెను, వెన్వెంటని' 'నాతడంతియి నడునరాదు, కొంత నడువవలెను; కొంత యాగవలెను, లయళతాల వశానుగతముై న విధానములతో సౌస్ట్రవనంయుక్ర్షములయిన పద విన్యాసములతో నాతడు గమన యమొనరింపనలెను, ఆతని హాము లును పాదానుగములై యుండుట సముచితము పృాద్యపదార్థము పర్యాలోచన మొనరించుట _సాతిశయముగా చమత్కారి మైనదొ చర్వితచర్వఃంముగా సజేయంశమును పరిత్యజింపకో శృంగారమునందు: సూఛావిధి ననునరింపవ లెను. యుద్ధవీరాదులలో నిట్లుకాడు.. (ప్రధా నానునంధాన మె యందుచితము, తన గ్రధ్యసతితమ్ములై న కార్యాంత రము 'లేవియు నందు పర్యాలోచనీయములు కావు. అట్టి పర్యాలోచన మున్నచో శతు సేనాగతులలో ఆచార్యుడుక లడని చూతులుకున్నా డని (భాతృజనము స్యజినముకలదనసి యనివీంచును. అట్లనిపించుట యుద్ధ వీరున కుచితముకాదు అగనమాశయముగా నభినయముండవలయు. ననుటలో నిదియే యర్థము నృత్తములందలి. యితరసూచ్యములను: పరిహరించుట యిందల్సి భావమని యయుక్షాద్ధము ఇిప్పనక్కర లేదు. సూచారీతి యెన్నడు నిరర్ధకము కానేకాదు. అట్లయినవో నది నూచయీ శాదు, అ్యపచ్చన్న కామితమునందలి సవిలానసౌష్ట్రవవిధా నము లిట్లున్నవి. (ప్రచ్చన్న కామితమునందల్సి విధానమును వేరుగా గుర్తింప వలసియున్నది. నాయకుడు రహస్యముగా కామితము కొలు వాడగుట నీశృంగారముననుండును వత్సరాజు సాగరిక యందనురా గముకలవాడగుట (పచ్చన్న కామితమగును, రావణుడు వీతయందకూ రాగము కలవారై. గమన మొనరించుటయు (వచ్చన్న కామిత మే కాని అందు కొంతవిశేవమున్నది పరిజనమును విడనాడి శిధిల్యన_న్తచేహు డై దూతీనహాయమా(తమున నాయకుడు గమన మారంభింపవలెను. దీపమార్చియే సనంచరింపనలెను. మిక్కిలి భూపణవిభూమితుడు కాకూడదు. వేలాతుల్యవన్తు?డై యుండుట యిందలి గీతి, చంద్రా

లోకమునందు సితవస్తాావగుంరితు తె ఘనసారపరాగవ్రుంజమంజు

గాతుడై. ముక్తాప్రాయప్రచురాభరణుడై. యుండుట యుక్తము

౪౨౬ నాక్యువేవయు నిశ్శబ్దమందపాదములతో దూతిని వెంట బెట్టుకొని నెమ్మదిగా ప్రచృన్న శాముడు సంచరింపనవ లెను, తణశక్షణము శబ్దము శంకించువాడై. పర్యుత్సుకుడై. అవలోకతత్పరుడై 'వేపమానశరీరుడై. శంకితచిత్తుడై. (పస్టలత్పదుడైై యాతడు నంచరించును. ఈతని గతియందంతట మిశ్ర (ప్రయోగము గోచరించును. ఇట్టి శామివిషయమునే కోహలాదులు సుభద్రమను పేరుకల ధువా తాలముగా శీ ర్తించిరి. విపలంభశృంగా రమునందు శృంగారగతి కరుణవ్యామిశ్ర మై యుండును. వ్యభిచారి జావవి శేషమములతో సంవాదియై యుండును. విషయాభిలామ (పాణ మైన శృగారమందు గతి యంతయు నీచెప్పిన విధమున నున్నది. నానారనములందును గతివిశేషములు కలవు, రౌద్రరసమునందు మై త్యరమోగణముల గతి విశేషములను నిరూపించుటయు యుక్తము, ఒం, వక ఏవ రనస్తేషాం స్థాయీ రాదో ద్విజోత్తమాః నేపధ్య ర్వౌదో విజ్జేయ న్వ్వంగ రౌద్రస్తవైెవ చ ౬౬౧. తధా న్వభావ జశ్చ్రైవ టతిధా రౌదః 'పకల్పితః గతి రేవం (ప్రక్క్తవ్యః తేషాం యేచాపి తద్విధాః దె త్యరత్షోగుణముల వారికి రొదరసమొక్క_టియే స్థాయిగా నుండును. దై త్యాదులకు (క్రోధము లేకున్నను ఠౌద్రత యుండును, ఈ యంళము రసనిరూపణమున నిరూపీత మె, తదనునరణమున కై మరల నిరూపించుటయు యుక్తము. రవ్షోదానవాదుల కొకే రనముండుట ప్రసిద్ధ మే. వారి యా రౌద్రము మూడువిధములు, నేపధ్యరౌ(ద్రము అంగ కౌౌద్రము స్వభావజ రాౌదము నని యా భేదములు, నేపధ్యజి 'కౌద్రమునందు రుధిరక్షిన్నబేహత రుధిరార్ష్ర ముఖత్వము పిశితసా స్తత యుండును, నెత్తురుతాగి నెత్తురు పూత ఫూసికొని మాంనపుముద్దలు చేతితో పట్టి వచ్చువాని 'వేమము నేపధ్య రౌద్రవేవమము, అంగ ాదమునందు బహు "బాహువులు బహు ముఖములు నానా (పవహా రణములు స్థూలము ప్రాంశువయిన "చేవాము కూడి యుండును. న్వభావజ రౌదమున్నప్పుడు రక్ర్తాష్షుడు. పింగ శేశుడు నీలదేహుడు వికృతన్వరుడు రూత్స స్వభావుడు. నిర్భర్త్స్న్నన పరాయణుడగునుః ఆతని పాదపాతములు చతుస్థాలాంతరములతో నుర్ధి _ప్తమ్ములె యుండును. ఈతని పొదపాతము నందలి తాలపదము కాలమానమునే

గతివచారయు ౪౨౩8 చెప్పును కాని చేశమానము నిరూపింపదని యుపాధ్యాయులనిరి, ఎంతటి కాలమున వాదో ఖ్లేపముండునో అంతటి కాలమున పాదపతనముండదు. న్యూనకాల (ప్రమాణముననే పాద పాతముందును, ఇట్టికీతి ననుసరించి భూడగా (ప్రకృతి సంధి సంరంభము కూడ నుండును కావున రథో చానవాదులకు విషమగతి చెప్పినట్లయినది. శాట్రాది రనములందు: విమమగతి యుండునన్న ఫావముస న_రృనకోత్కుల్ల కాదులు నుండునని కోహూల కాదు లనిరి. రత్షోదానవుల కిట్టిగతి నిరూపింపవ లెను. తద్విదు లైన భీమసేనాదులకును యుద్ధవీరమునం దీగతియే యుక్రమని సూచిత మగుచున్నదిం

బీభశ్సాభినయమునందు గతి నిట్లు ప్రయోగింపవలెను. అవా ద్యమగు భూమి శ శౌానరణకళ్ళ గ్స్‌లమై యుండును గావున అచటి సంచారమున. పాదములు ఉవర్యుపరి పతితములు కావలెను. ఒక్కొక చో నానన్నపతితములై ఒక్కొక్క చో విళృష్ట్రపతితముల్రై వీలకా శ్రీడిత విధానములతో పదము లుండును. రౌద్యపాణనుయిన ఉగా వివతులో వురుపార్ధ ప్రాణముగానుండు బచీభఛత్సాశ్రయమయిన గతి నిరూపించుట యావశ్యశము కాన నిదియు నిచట (పస_క్రముం పొద పాతానుళూలముగ నె వాన్తవిన్యానము లిందుండును, రసగతు లన్నింటి యందును పాదానుగముగా వానస్తచాలముండుట (వసిద్ధముం పరము నందు పదవిశ్నేప మో విధమున నుండును. ఒ౬౨ ధృత (పచారాధిస్టానా నానాచారీ నమాకులా పార్శ్వ (కాంత్రెర్దుళా విద్ధః సూచీవిధ్ధె స్తధెవచ ఒ౬3. కలాకాల గతైః పాదై రావేగే యోజయేత్‌గతిం ఉత్తమానామయం ప్రాయః (పోక్సో గతి పరిక్రమః।

పీరమున పదవనిశ్నేపము విన్తరముగా 'శేపముతో నుండును. శ్షేపమని యనుట నస్పందితాపస్పందితములకు నుపలశ్తణము, అందు కలా శాల మర్థకలాకాలము (పయోగింప జనును. కానన నే యిది యుల్లాసనికమన్న తాళగతిగలది యని యనిరి. గంతవ్య దేశమునందు శ్నీఘప్రచార మిందు కలదు. నానాచారీ వీఛభానము లిందు నమాకుల ముగా నుండును. పార్శ్య (కాంతములు (యతావిద్ధములు సూచీవిద్ధ ములు నిందు (ప్రవేశము పొందును. కలా కాల గతములయిన పాదము

ఇ౪౨లా నాట్యవేదయు లతో గతియోజన మొనర్చవలెనుు అవేగమునం దిట్టిగతియే యుపకారి. వాధ పసాతములిందు మూడుండుట యుచితము కలా శాల సన్ని ధానమున తాలగతి గతియే లఘుపాతనముతో నుండును. ఇట్లును -నుండవచ్చును. లఘుపాత మొకటి యుండుటయు 'రెండన్యోన్య (దుత పాతములును నిందు సంగతము లగును, ఒ౬౪. ఉత్తమానామయం 1పాయః (పోక్తొ గతి పరిక్రమః మధ్యానామధమానాం చ గతిం వక్షామ్యహం పునః ఈ చెప్పిన గతి పర్మికమమంతయు ఉత్తమ ప్రకృతిళల న్య క్తులకు విగ్గిన్సము. బీభత్సమే యు_త్తమవిమయము కదా వీరము శృమవిషయ మనుబయేమి? యని శంకించు వాని నిట్లనవలెను, “కేనైతదుపదిష్టం భవతః” దీనిని నీకెవరుప బేశించిరి ? బీభత్స ము_త్తములందు కూర్చినచో నది యు_క్తమగును. వురుషార్ధ సాధనము. నగును. తదుచితముగా నిరూవితము లయిన రసవిషయ వ్యభిచారి భావముల సంబంధ మున్నచో బీభత్సము _త్తములం దుండును, సనముదాత్తము లయిన భావముల నంబంధముండుట వరమున నున్నది. అట్టిది యు_త్తమ సంచారము, మధ్యముల కథములకును గతి పరిక్రమ మింతకన్న వేరుగా నుండును, మధ్యములకు విస్మయమున హర్షమున నావేగమున ఇట్టి వ్యభిచార్యంతేరము లందును పదకమ ముర్డి _ప్త్రముగా నుండును, ఇటునటు వ్యాకుల్నపాయ మై లఘుద్రుత బహులమై పర్మికమముండును, విన్న్మయము వ్యభిచారి భావముగా నున్నప్పుడే యిట్టి వివీ_ప్తగతి, విస్మయము స్థాయి ధావమై అద్భుత రసరూప మయినఫుడు "వేరుగా నుండును, ఉత్తములకు నద్భుతమునందు పూర్వ నిరూపీత మయిన న్వచ్భందగతి యుండును. మధ్యములకు వోస్యము ననుసరించి పద విక్రమ మిట్లుండును, వేరొక పద నిక్రమమును వారలకు యోజనము చేయవచ్చును. వోస్య విమయమున స్ని తాద్యతివాసిత పర్యంతము విరూపించుటలో ఉత్తములకు స్వస్థగతి మధ్యముల కపవహాసిళాతి హాసితములు, విశ్న్తగతి యుండును. హోస్యము ననుసరించిన విదూ మక గతిలో నస్యవిధానము లుండును, (దుతహాన్య యోగ్య గతి వాసిగలతి,

గ౮తి్య(నచా రయు ౪తి౯ా కరుణమునందలి గతి స్లితపదములతో నుండును, విలంబిత

పదములతో నుండునని భావము అయళతోత్సృష్ణ మయిన గతి వారి .యయమప్పటి గతి. కొంతగా సోకగతి సూచితమయినను నిదియు (గాహ్యము, 'బాహ్పాంబురుద్ధనయను డ్రై సన్నగ్యాతుడైై చేతు లెత్తుచు జూరవీడుచుచు నంచరింపవలెను, నసంనరోదనముతో గమన మొనర్చవలిను, కొత్తగా వవ్రీయము విసినచోో నరోదనగమనమె యుక్తము, ఇట్టివిధానము (్రీలపు నీచసత్య్వులకు తీగియుండును కరుణములం దు_త్తములపరిక్ర్ష మము (స్ర్రీనీచవిలక్షణము. వారలకు సన్హైర్యసంచారము, 'చావ్సనంగ తీముకాసి పరికమ ముచితము దీర్ధ ములగు నిశ్వాసములు, దై వోప లంభము సూచించుపై చూవులు వారల కుండును ఈ విధానము లలో మిక్కి-లి సౌస్టనము కూర్చరాదు అట్టి (ప్రమాణ మేని కూర్చ జనదు. సర్వధా (పమాణములేక పోలేదుగాని యనియంత్రితపాతముగా నుండుటయీ ఇందు ప్రమాణము, కావున విలంచితలయముతో నొక ప్పుడు [దుతలయవిధానముతో నుండుటను కోహలుడు నిరూపించెను. మధ్యమవ్య క్తులకును త _ల్తీద్విధాన మనునరించి, సత్వసముచిత్‌ ముగా గతియోజనము చేయవలెను వారురఃపాతముతో నుందురు. గుండెలు "బాదుకుందురు. హతో త్పాహు లగుదురు. శోక వ్యామూఢ చేతను లగుదురు ఇష్టబంధువినిపాతము వినినచో నత్యంత ముళ్జి పృములు శాని పరిమిత ల్లి _ప్తము లయిన గతిపర్మిశమలతో వారి విధానము కూర్చదగును. కరుణప్రనంగమున ప్రహోరగతియు నిచట యా క్తముః గాఢప్రహారము కల్గిన చో నీధిలాంగములతో శిధిలభుజములతో పరి 1శ్రమముండును, శరీరము ఘూర్ష్మిత మగును, చూర్షపదగతి యుండును, శీతాభిభాతులకు వన్షాభిద్రుతులకు ్ర్రీనీచవ్రకృ త్యాశయముగా ఇట్టి గతిని [పయోక్తులు నిరూపీంపవ లెను. గ్యాతములను పిండీకరించుకొని "చేతులను వత్సముపై నిశేవించుకొని గజగజ లాడుచు పొట్టిపొట్టిగ కుంచించుకొని పోవుచు దంతోష్టస్ఫురణములతో చీబుక(పకంపనము లతో శీతాభినయగతి యుండును, వనాసమయమున లోళప్రసిద్ధ మయిన గతి యిందునుండును,

ఖం నాఠళ్యువేదయు భయానకమునందు గతిని విచతణు లిట్లు ప్రయోగింపదగును. (శ్రీలు కాఫురుషవులు సత్వవర్టితులయిన ఇతరులు భయానకగతి కలవా రగుదురు. కొందరు కులాదుల యాచిత్యమున నుత్తములే యగుదురు కాని నత్వవర్టితులయినందున నన్యులగుదురు. భయచకితు. లగపదురు, విరాటవుత్రుడుత్తరుడిందు గుర్తింపదగినవాడు. ఇట్టివారల గత్మిపక్రమ మిట్లుండును న్మేతములు విచలములు విస్ఫారితములు సగును, శిరము విధుత మగును దృష్టి. భయసంయు క్త వముగును, పార్శ్యవిలోక మధిక మగును. [ద్రుతగమన ముండును. కపోతకవా నధారణముండును. శరీ రము (పవేపనము పొందును. "పెదవు లెండిపోవును, తొట్రుపడుచు వారు గమనము చేయుదురు. వారి వికృతనత్త సము వారి విళ్ళత రవము గురించి వారి గమన మళ్లే నిరూవింపవ లెను, మధ్యమధ్యలో కొంత ఖైర్య ముదయించినట్లు గురులఘు పొాదపాదములు కూర్చవ లెను. (గ్ర్రీలప నిళ్లు కూర్చునది వారి పాదపాతములు ఓఒళకచో నానన్న పతీతములు మరియొకచో వికృష్టపతితములు వేరొకట నేలకా[ీడి తములు నగును, ప్పైపె పాదపాతములు పదము లె త్రియెత్తి "వేయుటలు వీనిలో నుండగా భీతవిభీతులగు వీరి హాస్తనంచారములును పాద పా తానుకూలముగ నే యుండును కాంతరసమున గత్మిపచారము నిరూవింపవలసి యున్నది. సత్య (పాధాన్య ముండుటచే నది ప్రయోగసౌకర్యము. కలుగ చేయును. వణ్శిక్పభ్ళతుల కంతన్పంస్కార మున్నప్పుడు శాంతగతి పయోగ రమ్యత నాపాదించును. “*వీరపశాంతా వణిజకో అని సూక్రి, యతి పభృతులు శఇాంతరన ప్రధానులు, వణిజలకు యతులకు నాటకాది. (పనక్షి యున్నచో వారి గతినంచార మిట్లుండును. ౬౬౫. వణిజాం నచివానాం చ గతిః కార్యా న్వభావజా ననిషష్టంన చ న్తబ్బం న చాపి పరివాహితం ఒ౬౬ం కృతాః గ్మాతం తధా గచ్చేత్‌ తేన చైవ [క్రమేణ తు యతినాం (శ్రమణానాంచ యేచాన్నే ఈపని స్రతాః ఒ౬8ి. లేషాం కార్యా గతిర్వే తు నైప్టికం (దతమాప్తకాః అలోలచమవ్షుశ భవేదు్యుగమాత నిరీక్షణుః

౮త౭(వచారయు ౪3౩౧

౬౬౮. ఉపస్టితన్మృతిశ్చెవ గ్మాతం సర్వం విధాయచ

అచంచలమనాత్చైవ యధావల్లింగమా,శితః

ఒ౬౯. వీనీతవేషచ్చ భవేత్‌ కాషాయవనన న్తధా

'పనన్నం వదనం కృత్వా పయోగన్య వశానుగం

౬8౭౦ అనిషన్జేణ గ్యాలేణ గతిం గచ్చేదో వ్యత్మికమాత్‌

ఉత్తమానాం భవేదేషా లింగినా యేమహావతాః

వీభిరేవ విపర్యస్తై రువైరన్యేమ యోజయేళత్‌ వణిజులప నచివులకు స్వథానసహజ మైనగ తి నిబంధింప తగును. "స్వభావ సహజ మనుట యనావిష్టరూప స్వరూపమును చెప్పును. ఆతి,కాంత పదములతో ద్వి తాలాంతర గమనముతో చారి విథాన ముండును యతులకు శ్రమణులకు తపోనిస్టులైన వారలకును గతి కమ మిచ్తు యుండును న్వైప్టికృవత మవలంబించిన వారలకును నిదియే గమనము, నైవ్సీకులనుట (బహ్మచర్యమునుండి యే మహావ్రత మవలం బించిన వారని భావము అనిషపళ్ఞముగా అ _స్రబ్బముగా అపరివాహిత ముగా గాతస్థితి నుంచికొని యా క్రమముసనె వారు గమింపవలెను. అలోల నేత్సుల్తే యుగమాత్ర నిరీకుణ్నులై వారుందురు, వారల స్మృతి నిత్యముపస్థితేమై యుండును. రుటితి సంస్కార (పబోధ ప్రభవ మగు స్మృతి వారి యధీనము, యుగనిరీశమణులనుట నాలుగు హాన్తముల దూరము వారు నిరీఖ్షీంతురు. అచంచలమనస్కు- లై యధావల్లింగము న్యాశయించినవాన్తై వినీత వేషులై కాపహాయవసనులై వారు సంచ రంతురు, ప్రయోగవశానుగముగ (ప్రసన్న వదనముతో వారి న్వభా వము స్పష్టమగును. శాంతు లయినందున వారి హృదయము నియమ్య మగును నిర్జనపమయమునందు వారలకు గతిచార (పచారములు నిత్య నిరూపణ పరమ్ములె యుండుట గుర్తింప నలెను, ఉ_త్తములకు యతులకు జడభస్న కాపీనలింగ ధారులకు నిట్టిగతి నిరూపణము నముచితము, ఈ నిరూవించిన గుణములు విపర్య _స్త్వమ్ములె యున్నను నామమాత్ర వృత్తి వృవహారములతో నుండు వారలకును యధోచిత ముగా వీని నిబంధనమును పర్యాలోచనము చేయవలెను, ఈ చెవ్పిన తతి విపర్యానమును వారలకు నిరూపింపదగును, చంచల నేతెము, -చంచలచి త్రము నిరూపింపవచ్చును. వ్రతానుగత మయిన యవస్థా

౪3౨ నాత్యవేదయు

నిరూపణము సముచితము, అగమములలో నున్న త్తాది వతము లున్నవి. తత్తదుచితముగా గతి నిరూపింప వచ్చును “కార్యా పాకు. పతానాంచ గతిరుద్ధత గామినీ” పర మేశ్యర (వతధారులగు. పాశుపత (వతధారులకు అళ్యుదాత్తగత్తి సముచితము. వ్మిభాంతగతి యుడాత్త గతి నిభృతగతి తత్తదుచితముగా నిచూపించునది. పరమ యోగ్య వస్థలో నాకులదర్శన (తిపన్నులగు పాశఘుపత([వతులు కొందరున్నత్తే వతు లగుటయు కలదు అట్టివారి యం దుద్భాంతగతి యిట్లుగా రసౌంతర నంగతి నిరూవీత మయినది రసానుసారి గతి నిరీక్షణమున సావధాను లగుట సముచితము,

"దేశానుసారమున గతిప్రచారము కలదు. అంధకారగమనము నందు (గుడ్డివాడ్రై గమన మొనరించుటయందును భూవినర్చితము. లతో మాన్లా న్వేషణపరములయిన హ_స్తపాదసంచారములతో గతి యుండుడు రథగతుని గతి భ్యూర్ధపదములతో నుండును. సమపాద స్టానకమున రధగతి ననుసరింపవ లెసు. రధగతి యనుట రధనహాయ మున వేరొకచేళశమునకు గతి యొనర్చుట రధవిశిష్టమగు గతియేని ఇళ్లు యగును. ధనుఫు కూబరము యుగంధరము ్రతోదకము (_పేమణము (పగ్రహము వల్ల రధ్యములగు వాహనములు రధగతి కలవానికి నియ తములు, ఆతని సూతుడు (సతోద్యపగ్రహాకులుకై యుండుటయు ఛాకుంతలమున కాళిదాసు నిరూపించెను. (పకృతి విభాగాచిత్యమున విచిత్రములగు తురగ బలీవర్ధ ఖరోష్ట్రకములును రధగతిలో కూర్చి. వలెను తురగాదుల లిఖతచిత్రములను సూతుని హూ న్తములం దుంచ వలెను రంగమండలమునందు చూర్ణపదములతో గమునము నిరూ. పణీయము, రధగతి కల వ్యక్తీ రధ్యామండలమునం టే గతికియ నాచ రించును. కావున సర్వమౌచ్విత్రమును రధాకృతిగా సిర్మింపవ లెను. అట్టిగి అనుగతపదమాత్రముగ నే యుండును, అప్పుడు రధగమనమూ సామాజిపల కవభాసీంచును.

౬8౧ విమానస్థన్య కర్తవ్యా హేపష్యై వందనీ గతిః ఆరోఢుముద్వహేస్గాతం కించిత్స్యాదున్ముఖస్ట్యతం విమానగతునకు నిట్టి స్యందనగతియే నిరూపణీయము. దివ్య (పకృతి యగువాడు గగనవారియై వువ్చశాది విమానములతో నంచ

గగ] రతి (6వ చొరము అ౪ర3 రించును, వానికిట్టి రధగతి యుక్తము, ఆరోవాణ మొనర్పుటకైై. ఛస్త జే్‌వహాము నూర్జి వ్రమునకు ప్రసరింషృచేయవలయును, ఉన్నుఖస్థితి ననుస చింపవలెను. శ్రః స్థితికి వై పర్తీత్యమున నవగోహణము నిగూపించునది.

౬౭౨. జఇధోవలోకనైక్సైవ మండలావర్తనేన చ

అకాశగనునే చైవ కర్తవ్యా నాట్యయోతక్షృభిః

౬౭3. వ్యోమ్మశ్చావతరేద్యస్తు తస్యైకాం కారయేసతిమ్‌

బుజ్వాయతోన్నతనతైేః కుటిలావర్తితై రధ

౬ఒరిళం శత్యోశశ్చ తధాకాశా “"దవవిన్రభుజా గతిః

విక్టివననా చెవ తధా భూగతలోచనా విమాన,పసంగమున నాకాశగతి. చెప్పవలసి యున్నది. అధోవ లోకనము మండలావ_ర్తనము అకాశగమనమున కూర్చవలెను, సమపాదస్థితి ఇరార్డ్మ పదరీతి ఆకాశముననుండి యవతరణమున నిరూ పీంప తగును. బుజ్యాయతములు ఉన్నతనతములు కుటిలావ_ర్వితములు అపవిద్ధభుజరీతి ఆకాశమునుండి. పడునపుడు ప్రయోగంపవ లెను, ఆ సమయమున- వసనము వికీర్ణ మగుట లోచనములు / భూగతము తె యుండుట కలదు, మండలావ ర్తనగతిని. పరివ ర్తులగతి యని కొంద రనిరి. ఆకాశవారీ మండల రీతులను ఫునకిపునరావ_ర్తన మొనరించినవు డిట్టిగతి యుండునని యన్మ్శృమదు పాధ్యాయులనిగి థన్నతనతము లనుట ఉ్రేపకాలమునం దున్నతములు సాతనకాలమునందు నతములసి భావముః అబుద్ధిపూర్వశముగా సాశాశమునుండి పడునవుడు భుజములు

త్వరిత డోలాకార వాతములతో నుండును,

(పాసాదదుమృశి లము లందు నదీనిమ్నోన్నత స్థలములందు ఆరోహణ మనతరణ. మర్లవళమున కూర్చునలెను, అత్యికాంత పదము లతో ప్రాసాదారోహణము (పసిద్ధము. సోపాన పంక్తులలో గాతో ద్వ్యహనముతో పాదన్యాస ముండుటయు (ప్రసిద్ధము. అక్ష యవతరణము కరాడనని. గుర్తించునది (పాసాదావతరణమఘునందు (పతారము నశేవల్య్వపాయము. జలమధ్యమునందు గతి జలపమాగా పేశుముగా ముండును, జలమల్పముగ నున్నచో వసనోత్క-ర్ష ముచితము. అధిక ముగా నున్నచో పాణి విళర్ష ణము, లావక్యకము. పాణిగతమయిను విచ్చితకర్షణము పౌణివికర్షణ మగును, పతాళము సర్బశీర్ణకము మొద

౪3౪ నాష్యవేదయు లగు వానితో నుపలశ్నీతమయిన గతినంబంధ మిందూహింపవలెను, అబుద్ధిపూర్వకముగ జల (పవాహామున కొట్టుకొనిపోవునాతడు వారి వికర్టణములతో నొక్కొక్క. బాహువును సారించుచు. నీదుళొనుచు పోవలెను. ఇందు వదనధూననము, సర్యాంగాకులత్యము తిర్య(క్పసా రము కూడియుండును, అస్వతం_తత్యమున నివి కలుగును. ద్ధి పూర్వక మయిన జలప్రతరణము వేరు. అబుద్ధి పూర్వకముగా 1పవాహమున కొట్టుకొనివోవుట "వేరు. (పాసా దారోహణమునందును కొండల నెష్టట యందును, ఇళ్లు నభ్యూహింపదగును. చూర్ణ పదగతితో నాగతి యుండును. వృతు (పాసాదాదికము రంగ స్థలమునందు రధచిత్రపటాది న్యాయమున నె దర్శింపనక్క_ర లేదు. సంజ్ఞామ్యాతమున నివి యిన్నియు శ్షరృవ్యములు కాగలవు. సరిదవతరణము. ఇళ్లు యగును. అంకుశ (టగ్రహణమున నాగమును ఖలీన్గగహణమున హాయమును ప్మగహ (గహణమున యానమును నిగ్రేశింప వచ్చును. ఇళ్లు యితరములందును నభ్యూహింప తగును, రంగమున చిత్రపటాదులు లేకున్నను రధగమ నాద్యభినయము యుక్తము కాదు, సౌకర్యము ననుసరించి యదియు నుండుగావుత. వె శాఖస్థానమున నశ్వగతి నిరూపించునది. స్వ పిక సంయుత పాదములతో నర్చగతి పదర్శనీయము,

అవస్థాభేదమున గతినిరూపణమావశ్యకము, విటుని గతి లలిత విభమముగా నుండును. అకుంచితపదములతో నుండును, పచాను గములైన వాస్తములు స్వసౌవృవముతో నుండును. కాంచుకేయగతి వయోవస్థావిశేషమున నుండుట యుకృము, అవృద్ధుడగు కంచుకీయు నకు గతి యిట్టుండును. 'స్టెర్భనహితములయిన బుజువాదములనిన్యా నము తన యంగములను సముద్యహన మొనరించుచున్నట్లుగా. పంకో లగ్నుడయిన విధమున యత్నాకర్షణముతో గమన ముండును. వృద్ధ కంచుకి కంపిత దేహుడ్రై. కజ్దపై నాధారపడి మందముగా పదశ్రమ మొనరించుచు గతి యొనరించును కృశకందుకియు మందపరిక్రమముతో నుండును. వ్యాధిగ్ర_స్త జ్యరార్త తపః శ్రాందముధాన్వితులు శయ్‌మో దరులై విమృంభనకృత(ప్రాణులై ఆధారయక్షియందూ. 'చేహము నిడుళకొని గమనమొనరింతురు. యైమకరకపోలత వీన నేతత గాతకంవ

౮త౭,॥,వచారయు బప్రెన్సా నము శ్లేశనము వారి గతిలో నుండును. దూరాధ్యగతుని గతి మంద పరిశ్రమముతొ* నుండును గ్యాతవికూణనము, సంకోచననము జూనువిమ ర్జ నము గతిలో నుండును, సూలకాయుడు మవాశాయుడగు వానికి స్వేదము ఫేదము కలుగ చేమును శ్రమస్వేదాభిభూతుడు తగినట్లు సంచరించును, మత్తునిగతి యున శ్రత్తునిగతి గుర్పింపతేగియున్నది. తరుణ మధ్యమ మదమునందు ఘూర్ష మానులై మత్తు లపనర్పణ మొనరిం తుఠు, విఘూర్షిత శరీరులై తొటుపాటులతో నుందురు. ఉన్మత్తులు అనియత్మకమమున నె గమన మొనరింతురు. పిచ్చివాడు న్ఫుటిత శేశుడైై రజోధ్వ సృశరీరుడై అనిమి_త్తభామి బహుభామీియునై. యుండును. అక స్మాత్తుగా పాడును. నలుగురిలో నుండడు నృత్య మొనరించును సంతుష్టుడై కన్సడును. వాద్యవావన మనుకరించును, వేగముగా పరు: గెత్తును, నిలబడును. చతికిలబడును పడుకొనును. ఏధులలో నని. యతిముగా నంచరించును, ఉన్నత్తునకు ఖంజగతి యుక్తము, ఒకప్పుడు పంగుగతియు చుండును, ఒ౬ఒళిన. విదూషకస్యాపి గతిర్హాన్యతయ విభూషిళా అంగకావ్య కృళం హాన్యం హాన్యం నేపధ్యజం నృృతం ౬౭౬. కావ్యహాన్యం తు విజ్టేయమనంబద్ధపభాషణ్షైః అనర్హేకై ర్వికారైశ్చ తధా చాన్షీలభాషనైః ౬౭8. చీర చర్మ మపీ భన్మ గైరికాదై ్యస్తుమండితః యస్తాదృశో భవేద్విప్రా హాస్యో నేపధజస్తు నః విదూమకుని గతి మూడు హాస్యములతో నుండును. అంగహాన్యము శావ్యహాన్యమ్‌ నేవధ్యజహాన్యము. దంతురుడగుట బట్టతణతో నుండుట వొట్టివాడగుట మరుగుజ్జ్ఞగుట వికృతాననుడగుట అంగ హోస్యము. ఇట్లు రంగమున పాత్రవిశేషప వేశమున్న చో అంగ హోన్యము య్పప్రమగును. నొంగవలెనడచుట ఉల్లోకితవిలోకతములతోనుండుట అ త్యాయతపదములతో సంచరించుట అంగహోన్యమగును. ఇట్టివాని రంగప్రవేశము హోన్యబనక మగుటచే నాట్యమునంటే రనముకలదు =ాసి లోకమునందు రనము _ లేదని యనినట్లయినది. నాన్తహేస మసంబద్ధ _(ప్రభామణములతో _ నుండును, అనర్థకవి కారము *నుండును. అనీ లభామణములతో నుండును. అన్లీలమ్‌నుట “అశ్రియ

౪3౬ నాట్యవేదయమయు మశోభాం కాతీతి శీఫస్యలత్వం” అశోభను కలుగచేయునది యళ్లీ ల మగును చీరచర చుమీభ స్మృములు కూడుకొని గైరికాదిపర్ణ ధాతువులు శ్రాలువుకొని వాని లేవేనములతో మండితుడైన వానికి నేవధ్యజవోన్య ముండును, ఇదీ ఆహోార్య వేవక్సత మయిన విశేవము. ఇట్లు (తిప్రకార మయిన పహోస్యమూ నాశ్రయించి నోఛావస్ధాంత రాత్మక మయిన గతీ (ప్రచారమును కూర్చనలిను. ఒకచో నోకపకారము మరియొకచో *"హండువిధానములు 'వేరోకస్థలమున సర్వవిధానమూలు పదూవకున కుండును. విదూపకుడు 'స్వోమివ్రకృతి ననునరించి "రాజామాత్య(శేస్టి (కృతి భావమును చిత్తవృ త్రిని తెలిసికొని తద్విభాహానుసారముగా గతిప్రచారము కలవాడు శావలెను, స్వభోవనవహాజమయిన కుటిల ద౦డమును వామపా స్త్వమున పట్టి దవీణహాస్తమున చాతుర్యము మూాఫవుచూ నాతడు గత ఎచారము చేయును, లయ తాలవ నానుగతముగ శిరమును పాదమును హా న్తమును పర్యాయశ్రమమున వనంచుచు నిత్తుచు నాతీడు (పవర్తించును. వీదూమకుని న్య ఛావరవాజగతి ఇళ్లు యుండును, (పకృత కార్యమునం చావేశము "లేకున్న చో నాతడు ఒళ పవృత్తి నవలంచించును వీశారజన్యమయిన గతి వానిలో వేరొకటి యుండును, "వాని కోహార మలాభిలోభముగ లభించెనేని _న్తబ్ధగతి యుండును, ఇది యాతని గ ర్వాత్మకవ్‌ కారము. వీదూపకునకు భయా దులే కలిగినచో వేగముగనె పలాయన మొనరించును, నీచులకు చేటాదులకును అధములని (వసిద్ధాలయిన వారికిని వికృతగతి (ప్రచా రము యుకృముగనుండును.. ౬౭౮, శకారస్యాపి కర్తవ్యా గతిశ్చంచలదవాకా గత్గొ నమేత చేటానాం దృష్టశ్న్వా విచారిణీ ౬8౯. నగర్వికా చూన్తపదా శకారన్య గతిర్భవేత్‌ జాళ్యా నిచేసు యోక్తవ్యా వెలోకనపరా గతీ ఇందు శకారగతి యున్నది. కకార బహులమగు భాసా భామణ "జెలునరించువాడు శకారుడు. శకారోపలవీతత శకోదీ జనపదములందు నివసించువాడు శకారుడని కొందీరనిరి హీనోశీయుడకు దుష్ట భావు డున్నత పదమున నధిరోవితుడై శకారుడగునని కొందరనిరి. శకారున శోపశబ్లఘటన మధికము. ధర్భవిధూతి యాతనిధర్శముః ఆతసి స్వార్థ

౮తి(వచారయు కిరి 1పతీతి కలన చెప్పెడి చేమి? ప్రతిజ్ఞా చాణక్యమునందు. భీమమవోశవి రాజై సను వింధ్య శేతువును శశారుడని బహుపర్యాయము లానెను. వస్త్రాభరణ సంన్ప ర్మాలోకన గర్వయోగ మితనిలో న్పస్టము. కకారు డార్య చేశ జాతివాడని ఏమియు ప్రసిద్ధి లేదు. మ్రేచ్చజాతులం ద్‌తడు చేరదు. ఇచట శారు డిట్టివాడే యనుట స్పష్టము. శళారునిగతి -చంచలచేహముతో నుండును, ేహము నటునిటు నూవీళొనుచు నడచును. నడచుచు నమస్మ్క-రించును, దృష్టి కపటముగా నుండును. 'స్వవ యోజనవిచారముతో నెల్లవుడు చూచును. వస్త్రాభరణముల న్పృశించుకొనుచు తన్ను తాను భూచుకొనుచు నవవయవముల వికార విశేపములతో నడచును, వనశ్ర్రృమాల్యాభరణ ములను జార్చు కొనుచు నడచును. శశారగతి సగ ర్వితగతి, జాతినీచులగు వారిని పరిశీలించి శ్రద్ధగా చూచుచు నీతడు గతి ప్రచార మొసరించును. లోక న్పర్శ దూరులయి స్వాంగ వినిగూహూన మొనరించు కొనుచు వులింద శబశాదులు నోంచరింతురు, మ్రేచ్చజాతులు నిట్టివారె. వారలకు 'జేశానురూపముగ గతి విశేషము నిరూవీంపవలెను, పశు పశ ఇ్వాపదములకు స్వన్వజాతి నవజ స్వభావమున గతి యాండును. నాట్య వయోగ మొనరించువారు సీంహర్డ వానర గతిని కూడ నిబంధింపవ లెను, [పభవిమ్ణువగు విన్హువు నరసింహాతనువుతో గతిసంచార మొనరించెను. జూంబవత్సుీవాంగద హానూమ_త్పాయు లగువారల శును గతి యిక్షే యుండును, ఒక హ_న్తము 'జానువునందుంచి మరి యొకటి వత్సము నందుంచికాని దిక్కులన్ని చూచుచు పంచ తాలాం తర్య్వపమాణముగా విక్రమగళి పదర్శింపవలసీ యున్నది. నియుద్ధ నమయము నందును రంగావతరణమునందును సీంహోదుల శీ గని (ప్రయోగము యుక్తము. ఇంక సతరములకును కార్యాసనరమున నతిస్థానములను యోజనము వేయునది. వావానార్థ ప్రయోగ ములందు గాని రంగావతరణము లెందుగాని గతి | వచారముల నభ్యూహింాచునది. జఒల౮ాం. విన మేతాః (సయోక్తవ్యా నరాణాం గతయో బునైేః నోక్తా యా యా మయా హ్యత (గాహ్యాస్తాస్తాశ్చ లోకతః ఈ ఏధముగా నున్న చోనవులగతి [పచారములను బుధులు శంగములందు (పయోగింపజనును. ఇందు నిరూవీంచాన గతివిధానము

౪3౮ నాత్యవేదయమయు లును సూచనాసారముగ కొన్నిమాత్రమే యున్నవి. ఇందు నిరూపిం- పని గతిక్రమము లనేకము లుండును. ఏ యే గతులను నిరూపింప లేదో యా యా గతులను లోకమునుండి గహింపవ లెను. పరిష్టృత స్వభావులయిన లోకజనులలో నాట్యప్రయోగార్హ ము లయిన కొన్ని గతినంచారము లుండును. వానిని పరిష్కృతనుతులయిన (ప్రయో కృలు సావధానముగా గుర్తించి నిబంధింప వచ్చును, ఇకనిటుమై. (శ్రీల గతి వీచేష్టితము నిరూపింప వలసీ యున్నది. గమనములందు నంభాషమణములందును (శ్ర్రీలప స్థానము నిరూ పింపన లెను. ఆయత మవనహిలత్త మశం్యాంతములు నీల సానములు.. థి ఎ అఆ | ఒల౮౧. (పనన్నమాననమురః నమం యత నమున్నతం లకానితంబగౌ హస్తా స్థానం జ్ఞేయం తదాయతం ఒ౮౨. పాణునగ్తతాఖ్యో యత్రైక న్తదన్యస్తు నితంబగః ఆవహిక్టం నమాఖ్యాతం స్థానమాగమభూషైః వామపాదము స్వ భావ సముచిత మై నమముగా విరచితమగు నేని, అననము (పసన్నమై యురము సమము నమున్నతమై హస్తములు లతాయితమ్ములై నితంబగతము లగునేని యాయతస్థానమగును. ఇట్లీ స్థానక లక్షణ కధనములో భావ భేదములును క లవు, చింతావహిత్ధేలలో నీ యాయతము నుపయోగింపవ లెను. రింగావతరణారంభ మొవరించి పుష్పాంజలి విసర్జనము చేసి తర్జనీమోటన మొసరించుచు మన్న భేర్యా సముద్భవమయిన కోప మనుకరింప వలెను, నియేధగర్వ గాంభీర్య మొానముల నవలంబింపవలెను, దిగంతరి నిరూపణ మొనర్చవ లెను. అవహిళ్ధమున శీ విధముగా స్వరూప మున్నది. వామహ న్తము సమమై మరియొకటి త్యశ్రముగా షక్షస్థితమై వామకటి సమున్న తమయినచో అవహిళత్ధ మగును. త్యశ్రిముగా నొకహ_స్తము విచలితమై మరియొకటి సమముగా నపన్ఫృతిమై (తికమున్నతమై యుండుటయు నిందున్నది, లతగా .(వేలాడు వాస్త్వమొకటియు. నితంబగతముగా మరియొక వాన్తమును నున్నచో నాట్యాగమ _భూమీతులు అవహిత్ధేమని సమౌ మ్నాన మొనరించిరి. భర్చృమానర్థావలోకనము. నందును ' నిలాసలీలా బెబ్య్చోక శృంగారాత (0 నిరూపణమునందును అనహిళ్టే స్టనము ప్రయోగింప తగియున్నది. స్వభావజ సల్లాసము నందు నిశ్చయమ.

“తివచారమయు ౪3౯ నందు పరితోమవితర్క_ లజ్జితములందును దీని నుపయోగింపవ లెను. అశ్య్రాంత మి విధముగా నున్నది, ఒకపాదము నమస్థితమగుటయు మరి యొక్క-టి అృగతలమున నుండుటయు నళ్వ్యకాంతమగును. ఇది సూచీవిద్ధము కావచ్చును కాకపోవచ్చును. స్ట లితము ఘూర్షితము గలితాంబర భారణము కుసుమ న్తబకాదానము పరిరశ్స్నణము వితా ననము తరు ఆాఖావలంబనము దీనిలో నుండును,

౬౮3 స్థానకం తావదేవ స్యాత్‌ యావచ్చేష్టా ప్రవ్తతే భగ్నం చ స్థానకం నృ్లై చారీ చేత్‌ నముపస్టితా చేస్త (పవర్శించు నంతవఆ కే స్థానక ముండును. నృ త్రమునందు వారీగతి యారంభము కాగానే స్థానకము భగ్న మగును, ఇట్లు (శ్రీలకు స్థానవిధి యున్నది. (స్రీలకు ప్రకృతిసంస్థిత మయిన గతియు కలదు. అవహిత్ధస్థాన మవలంబించి అథధోముఖముగా నుండి ఖటకా ముఖసవ్యవహ_న్తమును నాభిప చేశమునందుంచి దక్షిణపాదమును వామ వాద చాహ్యాపార్యృమునందుంచ నలెను. ఆ నమకాలమునంటచే దవీ భుజ పార, స్వమును వంచి నితంబమునందు కూర్చువలెను, ఇట్టివిధానము లనలంబించుచు నయిదడుగులు గమనము చేయవలయును, ఇఒం౪ళ. యో విధిః వరుషాణాం తు రంగపీరపరికమే న ఏవ [పమదానాం వై క్వవ్యో నాట్యయోక్షృభిః రంగపీఠ పర్శికమమునందు. వురుషులకు విధింపబడినవిధియే ('్ర్రీలకును నాట్యయోక్తలు యోజనము చేయవలెను. రనప్రకృతి బశ కాలా పేక్షముగా వురుములకు నిరూవితమయిన గతి విలానరూప ప్రకారానువిద్ధమై (శ్ర్రీలకును వివవీత మగును, దిక్కా లపరిమాణము "లేనఫుడు కోభోదా_త్తేరీతి వలసినపుడు విశేష మున్నది. ఒ౮గి. సట్కలం తు న కర్తవ్యం తధాప్టకలమేవచ పాదన్య పతనం తబ్బెః భేదనం తదృవేత్‌ స్త్రయాః పురుషులకు పొాదపాతమునందు మట్క_లాప్టకలరీతు లుండ వచ్చును, (శ్రీసాదపతనమున మట్కా-లాష్టకలపాతములు _ ఖేదనము కలుగ చేయును కావున యు కృములుకావు. చతుమ్క- లాభ్యధికముగ /శ్రీలప మూనవిధి లేదు. ఇందష్టకల్యగహణ మొనరించుట తదధికమణగు

ఆం నార్యువేదము వమూవము ఫురుషులందును లేదని సూచితమగును. వమట్క_-లానిపేధమే. అపష్షకలానియేధమును సూచించుచుండగా మరల అష్టకలాని'పే.ధము- వలవ ఈ భావమే సూచితమగును. ఈ చెప్పిన గతియంతయు యౌవన వతులయిన.- వనితేలకు నిరూపింప తగియున్నది. మధ్యమవయసులో స్థానీయవనితలకు 'వేరొకగతి యున్నది, అవహిన్ధస్థానము ననుసరించి వామహ-స్తము కటీతటనమున నుంచి నాభిస్తనాంతరమున దతువా_స్త ముల్తౌన మొనర్తింపవ అెను. - ఒ౮౬. నవిషజ్జుం నచ వ్రబం న చాపి పరివాహితం కృత్వా గాతం తఠో గచ్చేత్‌ తేరై వహ కమేణతు ౬౮౭8. _పేష్యాణామపి కర్తవ్యా గతి రుద్భాంళ గామిని ఆస్థనారీగతిః కార్యా స్త్రపుంసాంభ్యాం విమశ్రికా ౬౮౮. ఉదాత్త లలితై న్లాతెః పాదైర్లీలా నమన్వికైః యా వూర్వమేవాభిహితా హ్యుత్తమానాం గతిర్మయా స్థానీయ(్ర్రీగతి నిమర్ణరీతిలో నుండదు. _స్తబ్ధరీతిలో నుండదు.. పరివోహితముగను నుండదు. తగిననిధమున గ్యాతమును సర్దుకొని గమన మొనరింపవలెను. (పేమ్యవనితలగతి ఉఊద్భాంతగమనముతో సమదవికారముగ నుండును. ఉన్నమితగా,తములతో నుండును. అవిద్ధ భుజవిక్రమముతో, నుండును. వర్శనాబహులమై క్షత్రియవిక్రమము సూచించునదైై యుండును, (క్ర్రీఫుంస విమిశ్రితమయిన అర్థనారీగ తియి నిశ్లేయుండును. అర్ధనారి యనుట నవుంసకలతుణము కల తృతీయ ప్రకృతి. ఉదాత్తలలిత గ్యాతములతో లీలాసమన్విత పాదములతో నర్ధనారీగమన మున్నది. ఫురుమగతమైన యుద్వాత్తతయు యోూమీద్లత' మయిన లాలిత్యెమును వీరిలో నుండును. పూర్వము నిరూపితమయిన యు త్తములగడి యు_త్తమగతి, (స్రీలకు కాపురుషులకును తదన్ధార్థము ఊమోజన మ్మొనరింపవలెను. మధ్యమో _త్తమనీచజనుల గతిచేష్టితెము నుదా_త్తమధ్యమో__త్తమ సీచ స్రీలకు తత్కర్మకరవనితలకు నిరూపింప వచ్చును, లలితపదవిశ్రమములు (శ్ర్రీలప కూర్పుట సుందరము. ౬౮౯ బాలానామవి కర్తవ్యా న్వచ్చంద _ పదవిక్రమా వ తస్యాః సౌస్టవం కార్యం [పమాణంన (వయోకక్సృభిః స్వచ్చందపదవి క్రమము "బాలికలకు నిరూవింపతగును. ఉత్తమాది విథాగ ముద్భిన్నము కానపుడు నర్వ్యగ్రాహక మయిన విధాన మిళ్ష-

గె౬) గో తి్యివచారయము లు యుండును. ఇట్టి ాలొకాగతిలో సౌన్టవ మక్క_రలేదు. వ్రయోక్కలూ [వమాణమును పరిశీలింపసక్క_ర లేదు. నవుంసక మనునామమున తృతీయ ప్రకృతి యున్నది. అందు సరనస్వభావమును విడనాడి నారీగతీ నిరూపింవవలెను. ఒళ౯౦. విషర్యయః (వయోక్తవ్యః వ్కరుప స్త్రీ నవ్పంనక్తైః న్వభావ మాత్మన న్హ్వక్వా తద్భావగమానాదిహ అఒ౯౧. వ్యాజేన [కిడయా వాపి తధా భూయశ్చ వంచనాళ్‌ స్త్రీ వుంనః (ప్రకృతిం కుర్యాత్‌ స్త్రీభావం వురుషోవి చ. ఒకొ౨. రైర్యొదార్యేణ నత్వేన బుద్దా తద్వచ్చ కర్శణో స్రీ వేమాంవం త్వభినయే ద్వేషవాళ్వ విచేసితై ఒకకా స్త్రీ వేష భాషితైర్యుక్తక పేక్ష్రళాపేషతై నథా మృదునన్నగతిశత్చైవ వ్వృమాన్‌ స్రీలావమాచరేత్‌ (ప్రీశ్రుకుమనవుంసకులు విపర్యయముగా కళూడ (ప్రయోగ మొనరించ వలెను. అప్పు జాత్శన్యఫావమును విడనాడి తద్భావగమనమును పొం దుట యుండును. విపర్యయపర్శిగ వామునందు ఫొంత విశిస్టార్థ మున్నది. ఎవెేరూపము (గహింతురో వాకికాగతియే. నియతమై యుండును వ్యాజశ్రీడానవంచనములు విపర్యయపరిగ్రవా కారణములు, వదియేని చమొక కార్యము సాధించుటకైై వ్యాజి మవలంబించి వేసవిపషరయ ఇలయనరించుకొనుట కలదు. విదూవకుడు సం శేతస్థానమున చేటిశా వశ్ర్రధారణ మొనరించుట యిట్టిబే యగును, [శ్రీడ కూడ హేతువు. నాయికల కభీష్టమెన జనుల యాక్ళృతి స్వీకరించుట యిందలి తత్వము. అక్ష భూయోవంచనమున కూడ నస్ర్రీప్రకృతి విడనాడి వుంపళ్ళతి స్వీకరించుట. వురువుడు తన (పళ్ళతిని విడిచి స్రీ భావము స్వీశరించుట యున్నది. విధూమకుని వంచన మొనరించుటవై చేటకుడు (శ్రీ వేమ ఛారణ మెంనరించుట పసిద్ధముగ నె యున్నది. ఇంకను కొన్నికారణము లిట్టివి కలవు, శ్రీగాని వురువుడుగాని నవుంసక వేషధారణ మొనరిం చును. వాడు వారి వేవమునేని ధారణము చేయుటయు విపర్యయము. ఈ విపర్యయమునందు గతివిపర్యయ ప్రసంగమున న్యభివారిభావాభీ నయవిపర ఖ్ట్‌యు ముండును. సాత్వికాభినయ విపర్యయముండును, ఉపాం గాభినయ వీపర్యయము నుండును.్ర్రీ ప్రకృతి'వేష వాళ్యవి చేన్టి తములతో

౪౪౨ నాత్యవేదమయు

శ ర్యౌదార్య సత్వబుద్ధి క ర్మానుసరణమున వురుషు (పకృతి నభినయింప వచ్చును. ఇందు ఖై ర్యౌదార్యములు సామాన్యాభినయనున నిరూపి తములు, వీనిచే సర్వభావము లుపలవీ,తతములగును, న _త్వమనుట సాత్విక భావము, బుద్ధియనుట స్థాయి భావము. కర శ్రయనుట స్థాన కాది విషయము, వేనవ మాహార్య ప్రకారము, వాక్యము వాచికగత సంస్థృ తాదిప్రయోగము, చేస్టిత మంత రాలస్థానమునందు నిపతాకాదిధార ణము. విపరరయ మనుసరించుటలో నింకను విశేషములు కలవు ఫురు వుడు ట్రీ శేమభామితములు కలవాడై. _వేవీ తాపేవీతములను మృదునన్న గతివిధానములను మందగతిరీతులను అవలంబించి (స్ర్రీఫభౌవ మాచరింపవలెను. జాతిహీను లయిన (శ్రీలు కొందరున్నారు. వారు ఫులింద శబరాంగనలు, వారి వేపానుకరణమున తజ్ఞాతిసద్భశ మయిన గతి ననునరింప వలెను. (వతస్థలు తపస్థలు లింగస్థలు న్వస్థలు నైన శ్సీ న

ప్రా కంతట సమహెతప్రయోగము యుక్తము. ఉద్ధతములయిన యంగ హోరములను అట్టి చారిమండ లములను నాట్యప్రయోగ విదులు (స్రీలకు కూర్చరాదు, తమ తమ స్థానకము లందున్నప్పుడు (స్రీలకు వురుషులకు నానాభావనమాయు కృమగు శయన్నాశయ మయిన యాసనవిధిని ఉప వేశనవిధానమును కూర్చవలెను. స్థానకములం చున్నప్పుడు పూర్వపశ్చాద్భావివికేమణముల సనునరించి యాసనవిధి కూర్చవలెను, గత్మిపశ్రమములో శయనమును పూర్వప శ్చాద్భావిగా నుండును, వె ఇాఖస్థానకోచిత మయిన వి _స్తీక్తాంతములగుసుందర పాదముల నుంచుటయు యుక్తము, ఇందంచితపాదలతణ యోగ ముండదు, వురుషుడుస్వన్థుడె యున్నచో నాసనపీఠికాదులం దుపవేశన మున త్రిక మున్నత మగును, హాన్తములును కట్య్యూరు విన్య స్త్వములై శర్క_టరూపమ్యులై యుప చేశనమున నుండును. చింతానహితుడై యుపబేశన మొనరించునవుడు ఒకపాదము (పసారతమసట మరి యొకటి యాననా(ితముగా నుండుట శిరము పార్య్వ్యానతమగుట యుక్తము, శోకోపవేశనమునందు హస్తములు చిబుకోపాశితములు శిరము 'బాహుశీన్దాశ్రితము. నగును, ఆతని యింద్రియమనసములు సంప్రణష్థ్యమ్నుల్తై యుండును, మూర్చా మద [శమ గ్లాని విషాదములందు

“తి|(వచారయు ౪౪3 శిధిలచావువులను చాచి అప్మాశయాశ్రయముగ నే యుప వేశింప వలెను. వ్యాధిత (పీడిత ని(దితుల యుపవేశనమునందు పాదజూనువులు కలిసి యుండునట్లు సిండీకృతసర్వ బేహుడై యుస వేశింపన లెను. ఛ్యానమునందు నిళ్లు యుండును, అంగములు పీండితము లగుట యను నది సముత్కటముగా నుండును. జూనుఫాగము లు విరళముగా నుండు నట్లుత్క_ లిళస్థానమవలంబించి యుప వేశింపవ లెను. వితృనివాపమునందు జప్యవిధానమునందు సంధ్యావందనమునందును ఆచమనమునందును నముచితములయిన యుప వేశనములను స్వీకరించునది. (శాద్ధములందలి యుప వేశనము పితృితర్పణమునందు (పత్యిగహమునక్రై. పరులకు నలిల చానమిచ్చుటలో నలిలప్రత్శిగహమునందు. నియతోప వేశనములు కలవు, వీనిలో విష్మంభితవధానము యుక్తము, విస్తారతమగు నొక జూనువును భూమి యందుంచుటయు మరియొకటి పసారితమగుటయును ఇందలి రూపము, [పియా[పసాదనమునందు హోమాదివిధావములలో జూనువులను భూమియందుంచి యధోముఖావసా సమున నుండుటయు 'జీవాభిగమనమునందు రుమీతప్రసాదనమున మ్చోతులను కాచినవుడు కలిగిన తీ వళోశా[కందనములందు నక్క_ మొదలగు కుసత్వములు భయ పెట్టినపుడు నీచులు యాచనమొనరించునపుడు హోమయబ్ఞ క్రియానమయమనున విష్క_0భిత జూనునిపతన మావళ్యకము. మునినియ వమునందును సముచితాననవిధానము కలదు,

౬౯౪. తధాననవిధిః కార్యో వివిధో నాటకాశ్రయః

స్త్రీణాం చ వురుషాణాం చ బాహ్యశ్చాభ్యంతరన్తథా (స్రీలకు వురుషులకు నాటకాశ్రయమయిన బాహ్యా భ్యంతర వివిధాసన విధి విధింప తగియున్నది, ేవన్ఫపతులకు సింబోసనము వురోధసామాత్యులకు వ్యేతాననము సమూచితము, ఆననకాల నన్ని వేశ (పసంగమున నె తదధికరణ విధియు నున్నది. అభ్యంతరము నృపతి యాననము, అది రాజోచితము. 'బావ్యాము 'బావ్యూగతుని యాసనముం అది నర్వజన విషయము సేనాని యువరాజులకు ముండాననము, 'చావ్మాణునకు కాస్టాసనము, దీనికే పీఠఠ మనిపేరు. రాజకుమారులకు కుథాసనము, రాజనభా ప వేశమున నిట్టి యాసన విధానము యుక్రముః

ప! నాట్యావేదము శ్రీల అననవిధి నిరూపింప తగిగది. రాళ్ల పదమునందున్న జేవీ భదవాచ్య అంయిన రాజవంశ వనితలకు సింహానన ముచితము, ఇభుంజానసమును యుక్రము శీనావతి ప్రభృతుల వు(తైికలు రాజ పరిణీతలై భోగినీపద వాచ్య లగుదురు వారలకు వశ్ర్రచర్శ కుభాసన ములు యుకృము, ఫురోధసామాత్య భార్యలకు "వేతాసన మర్ప్చింప వలెను వేతలతాకృత మయిన యాసనము, వేతాసనము, (చాహ్మణీ 'తాపసీ (శ్రీలప పట్టాసన ముచితము. వేశ్యలకు మసూరకాసనము, చీనిజీ మయూరకాసన మనియు నందురు. ఇది వస్తు భూన్యక మయిన యాననము, మసూరకము వేశ్య కుచితము. ఇతర (శ్ర్రీలకు భూమ్యాస నమే యుచితము. నరపతి నన్నిధానముసందు త _త్తదూదితముగా నాసన విధి యాభ్యంతర విధి అని చెప్పదగియున్నది, ఆసన విధానము నందు ాహ్యావిధియు కలదు. స్వగృవావా _ర్తలలో నిష్టైనుసారమున నానన ముండ వచ్చును, చీనాపతి యమాత్య గృహమున "3గినను వారి నంపదుచితమయింన యానన ముచితము, ఒకొణి. నియమస్టో మునీనాం చ భవేదాననజో విధిః లింగినామానన విధిః కార్యో (వత నమాశ్రయః ఒ౯౬- (బుసీ ముండానన ప్రాయం వేశ్రాసన మధాపి వా హామే యజ్ఞకియాయాం చ పృత్యర్ధే చ ప్రయోజయేత్‌ ఒకలం స్టానీయా యేచ పురుషాః కులవిద్యా నమన్వితాః తేషామానన నక్కారః కర్తవ్య అహ పార్పివెః అళ౮ా నమే నమాననం దద్యాత్‌ మధ్యమే మధ్యమాననం ఆతిరిక్రేటతిరికం చ హానే భూమ్యాననం భవేత్‌ ఒకా౯. ఉపాధ్యాయన్య-చృపటేః గురూణాం చాగతో బు౨ః భూమ్యాసనం తధా కార్యం అధవా కొఫఘ్ట మాననం 800. నొ నాగ రధ యానేసు భూమి కాషస్టాననేను చ సహాననం ని కుర్వీతా గురూపాధ్యాయ పొరివెః మునుల యాసనవీధానము నియమగతమై యుండును ఒకని శంగ విష్ణర మే యాసనముు మరియికనికీ వృగాజిన మానసము, ఛాక్యమునులకు (ుని యాననము కైవులకు ముండాననము, తప ఆకులకు నేత్రవల్క_ల డింఛభకాననములు తగును. (వతసమ్మ్మాశయ చులయిన యట్టి ఉతూససవీధి యా_క్తము సపోమములో యద్ఞకర్శలో

గతిచచారయు అళ౪న

శేరృళర (1లో నియనస్థమయిన యాననమే యుక్తము, కలవిచ్యా నమన్వితు లై న స్టాన్‌య వ బద్ధ ఫురువులు కొందరుందురు. వారికి సమిా వమున నవస్థ దృష్టా దృష్టోప యోగిగా నుండును. వారి యాసనవిథి జూర్ధివు లనుస్‌రించుటలో ఆనన సత్కార ముగా నుండవలెను. నమునకు సమొసనము. మధ్యమునకు మథ్యమాసనము. అతిరి క్తున కతిరి కృము, ఫేనువకు భూమ్యాసన ముచితము, ఉపాధ్యాయ నృపతి గురువుల యగ భాగమున భూమ్యాననమును కాని శాషస్టాననమును కాని నాట్య విదులు నిర్దయింపవలసి యున్నది. "రాజునకు న్వసనమానజాతి విద్యా శుశేషములు కలవాడు నముడగును, మధ్య మాసనము రాజూానసము శన్న కొంత తక్కువగా నుండును. హీనునకు భూమియం బే కూర్చొ నుటను రాజు నిస్దేశించుట యే ఆసన నత్కా-రము, నౌనాగఠథ యాన ములందు గుళాపాభ్యాయ పార్టి వులకు భూమి కాస్టాననము లందు సహాసనము దూష్యుము కాదు. దీర్చము భరసహామ్మునై న యుకే యాననము పర్యంకమని కాష్టాసనమని వ్యవహారము. కాని శీవలము

-శావ్టమయమను కోనక్కర లేదు,

శయనకర్శలో నొళ విశేష మున్నది. అకు)చితము, సనుము, +ఉపసారితము, వివర్తనము, ఉద్వాహితము, నతము శయనకర్థ్ణలో చున్నవి, ఆకుంచితాంగములతో జానువులను శయ్య్యావిద్ధ మొనరించి యుండుట యాకుంచితదు, ఇది శీతార్తులకు యుక్తము, ఉత్రానిత యుఖముగ ము_క్తకరముగ శయనించుట నమశయనము. ఒళ భుజము దిండుగానొనర్చి జానువ్లులను చాచి యుండుట (పసొరిత శయనము, ఇది సుఖసుప్పునకు నముచితము. అథధోముఖముగా శయనించుట వివ ర్తితము. శ్ర్రమయత మృతులకు మతోనత్తులకు వివర్నిత శయనము యు కము, అంసముపె శిరముంచి మోవేతినానించి శయనించుట యుద్వాహీతము, (భువు “ల్‌లారీతిలో వచన[క్రమములో నిటి యుక్తము జంఘలను శొంతసాచి యుంచి చేతుల నానించి శయనించుట నతమను శయనము, ఆలస్య శ్రదు ఖేదములందు నతేశయనము యు _కృము, అకుంచిత్‌ శయన ములో శరీరమునకు కొంత కుటిలీ కరణము కలుగును, బాజా నుధ్య భాగమును ప్రక్కనుంచి యొ ్తిగిలి పదుోొనినపుడు ేవొ మూర్థ్వ

అ౪టు నాఠత్యవేదము ముగా నుండుట యుండును. ఇట్టి శయనవిధులు వినియోగ విశేషము, ననుసరించి పరిశీలింప తగినవి. ఇట్లీ గతిప్రచారము నిరూపిత మైనది. ఇది యంతయు నితరముల కుపలశతుణము, ఇంచు సిరూవింపసి గతి (ప్రచారము నర్ధవశమున గుర్మింపవలసి యున్నది. రంగ ప్రవేశ విధి మొదలుగా గతి పర్మిశ్రమమునందలి విశేషములు రసథావనముచితము* లయిన గతి సంచారములు విశిష్టవ్యక్తుల గతి ప్రక్రమముల్తు రధ విమానగతులుు భూజలాకాశ గమనములు విటవిదూపకాది గమన విశేషములు శకారగతి (శ్రీగతి విధి విశదముగా నిరూపిత మైనది. త_త్తత్పముచితమయిన యాసనవిధి శయనవిధి నిరూపితమయినది. ఏసి యనుసారమున పరిష్కృతములగు నితరవిధానములను నాట్యవిదులు గు_ర్తింపవ లెను, కయ్యావిభాగము

"జేహస్య 'బాహ్యాంభ్యంతర భేదిక మ్య

విభాగ ధర్మీ వీవిధాం (పవృత్తిం

అఆసనూ్య(తయ న్లోవవిశుద్ధిదత్షు

శ్రమోఒర్క-దృష్టిర్ణయ తాద్వ్యృషాంకః

అభినయానంతరము వృ త్తిపవృత్తు లుద్దిషము లయినవి.

నర్వాంతమున రంగమునందు క్ష్య్యయు సూచిత మయినది. కావున చతుర్విధాభినయానంతరము కయ్యోపయోగవిధి నిరూపణీయము.. అయినను (పత్యభినయమునందు నీ యితిక _ర్తవ్యత యింతగా నుపయో గించును గావున దీని నిచట విరూపించుట యావళ్యక మె యగును. ఆ యంశము నిరూపింపక పోయినచో సర్వమాంగిక మె వెప్పినట్లగును.. కావున నె కత్యూవిభాగ మిచట చెప్పవలసి యున్నది. ఉధ్రేశ్వపారంభ మున నాంగికముండగా సామాన్యాభిధానమున నిదియు నుక్తప్రాయమె కావున వేరుగా నుక్రేశించుట యూవశ్యకము కాకవోవును, అయినను (ప ల్యేకముగ నుర్రైశించినచో గౌరవదోవము కలుగును. కత్యూవిభాగ మపషృ్ఫధ్య(/ూపమని యనుటకు ఫూర్వతనులు నిరూపించిన [క్రమోల్లంఘన* మను హేతువు యుక్రముగ లేదు. ఆ హేతు వసిద్దము విరుదమును. శ య్యావిధి ప్రత్యేక ప్రసంగముగా నంధపా ప్త మయినీది. మాహాంసా.

క వాాఎవిభాగయు అ౪తి ఇాన్ర్రనమ, శత మయిన యీ క్రమ మపదార్థము కావున నర్ధప్రమాణ కము కాదు. ముఖ్య(ళ "తపదార్థమును చాధించునది యగును గావున యుక్తము శోదు. వాక్ళ(పపమాణమును (కుతి బాధించును. (శుతి ముఖ్యప్రమాణము. _ కావున శమోల్లంఘన హేతువు యుక్తము శాదని భట్టలోల్లటు డనుట (ప్రకృతము యుక్తమె కాగలదు. అందు విరోధము లేదు. [కమ మనునది గతికూపప్రయోగ హేతువు కాగలదు, జాని యవసరమున నె దాని జఇప్ప్తుట యుక్తము, ఆ విధముగా నది యభినయాంగ మగును, కాగా నిందు బేశ్యతయమును నిగూపింప వలెను. అందున నె మొదట కమ్య్యూభిధాన మున్నది. గంతవ్యటేశా (శయమున గతి నిశగూపణీయము, జలస్థలాదులున్న బహుతేర నమవ్‌మ మాది స్వభేదసహితము "జేశము, కావ్యార్థమాత్రమున "బేశమిందు నంభవించును గాని (పయోగస్థానమున నంభవింప నేరదు, ఈ యనం భవపరిహారమునకై_ క యమ్యూనిరూపణ మావక్యకము. పరిక్రమమునందు .గతిపచారమునందు నుపయోగించు స్థానవి మములను వాని సమ్యగ్వి భాగములను నిరూపింప వలె ననుట యుక్తము. ఇట్టిదిది యంతయు సే పకరణసంగతి, దీని ఛారణానంతర మి (ప్రకరణార్థ భావనము యుక్తము.

80౧. యే తు పూర్వం మయా (పోకాస్తయో వై నాట్యమండపాః తేషాం విభాగం విజ్ఞాయ తతః కక్యాం (వపయోజయేత్‌ 80౨. యే నేపధ్య గృహద్వారే. మయా పూర్వం పకిర్తితే తయోర్ఫ్భాండన్య విన్యాసో మధ్యే కార్యః (పయోక్షృభిః ౭03. కక్ష్యా. విభాగో నిర్హశ్యో రంగపీఠ పర్మికమాత్‌ పర్శికమేణ రంగన్య హ్యన్యా కత్యా. భవేదిహ ౭80౪. కక్ష్యా విభాగే జ్ఞేయాని గృహాణి నగరాణి చ ఉద్యానారామ నరితస్త్వాశమా అటవీ తధా పూర్వ భాగములో మూడు నాట్య మండపములు సనిరూవీతము అయినవి. వాని విభాగము గుర్తించి కయ్యూ ప్రయోగ మొనరింప వలెను, (పత్యేక (ప ల్యేకముగా నా మండపముల కన్నిటికిని క మ! విభాగము పరిశీలింప వలెను, (ప్రతి మండపమునకును విశిష్ణభాగ

ఈ౪౮ా నాత్యవేదోము మున్నది. ఆది యంతరంగ వీఠాత్శకము,. అ భాగమును విభాగ దృష్టితో చక్కగా గుర్తించి కమ్యోగత్యుపయోగియగు స్థాన విశేష. మును నిరూవింత వలెను. నిభాగముతో సంబంధము. కూర్చవలెను. నాట్న చేశానుఫారమున (సకోష్టమును విడువగా మిగిలిన దేశము చాతుర[శీయను. అదియే నల్బదరముగా నుండి యుపకగించునది యగును. కావున వామ. దఠఖ్నీణ భాగముఆందు. కుతపమిన్యానమును: శీష్టమునందు కమ్యైవి భాగమును భావింపవ లెను.

రంగమున విభాగ మెట్లిది + అది యిట్టిది. నేపధ్య గృహమున "రెండుద్వారము లులడుట యిదివరలో నిరూవీతము, [ప్రయోక్త లా చ్యారముల మధ్య భాగములండు భోండవిన్యాన మొునరింప వలెను. త తాతోద్య నహితే మయిన [తివుష్కురమునకు భాండ మని పేరు. ఆ భాండవిన్యాస ్రచేశమును విడనాడి కత్యూవిభాగ మొసరించ వలెను, ఫాండసానమును విడువగా జేషమయిన రంగవీఠ ేశమందు. నిమ్మ-మణమునీకు (ప్రవేశమునకు గతి సంచారమునకు నుపయోగించు స్థాన విభాగమును నిశ్హేశింప వలెను. దానిని (పేశుకావధిగా సంక్ర మింప 'జేయవలసి యున్నది. అందు రంగ పరిక్రమమునకు తగిన కత్త్యు యొకటి కల్లును. “పర్శికామంత్య నే నేతి పర్మికామః చార్యాది నన్ని వేశఃో దీని ననుసరించి రంగనటులు పరికవింంతురు కావున నిది పరి 'శామము పరిక్రమము నగును. చారీమండల నన్ని వేశములకు నముచిత ముగా నిది యుండుట పరిగ్రాహ్యూము, రంగ బేళశ మొకటియె యయి నను స్టానభేదమున పర్మికమ భేదము కలుగును, కావున (పాసాద పర్వతాదీ రూపత్వము నించే కల్లును. ఛాండవాద్య వినిర్ము ీ మయిన ప్రబేశమున [క్రమవిశేషు సాన భేదమున నంకోచక్షు పి కలుగ చా! యని సంబేహింప జనదు. అట్లీ నంకోచక్షు ప్పి కలుగదు. కమ్యూ విభాగమునందే గృహములు సీగరము లుబ్యానారామనదీవిభాగము లాశ్రమము లటవీ విభాగములు గు ర్మింపవచ్చును. విశిష్ణమగు శిష్ట దేశ మున స్థా నాంతరములను కల్పింపవలను. ఇట్లు కల్పింవ దగినవానిని కవిజనన్నరణమునకై. యుపలశత్షణముగ నిరూసించుట యాక్ర మె. కమ్యానాగామునందు నర్వసర్వంసహను సౌగరములను నచరాచర్‌

౫౭] కవ్యాఎవభాగయు ౪౪ళా మయిన _తెలోక్యముసు సర్వవర్ష ములను న_ప్తద్వీపములను వివిధ పర్వతములను లోకాలోకములను రసాతలమును టైల్యేనాగాలయము లను వారి గృహములను వారి భవనములను సర్వవి'శేషములను గుర్తింపవచ్చును. ఇందు గృపహాదులు పృథివీస్వర్గ పా తాల భేదమున ఫునఃఫపునరుదాహృతీము లయినవి, సర్వనర్యగహమునకై నచరాచర 'కైఛలోక్య మనుట పర్యాస్త మయినను వర్షనో దేశము న్మరణార్థమని గుర్తించునది.

౭0%. నగరే వా వనే వాపి వర్దే వా వర్వతేపి వా

యత వార్తా (వవర్తేత త్యత కక్యాం (పయోజయేత్‌

శింజ. బాహ్యం వా మధ్యమం వాపి తదైవాభ్యంతరం పునః

దూరం వా నన్నికృష్ణం వా దేశం తు సరికల్పయేత్‌

808. వూర్వం ప్రవిష్టా యే రంగం జ్ఞేయాస్తే౭భ్యం న్తరా బుధైః

పశ్చాత్పవిష్టా విజ్టేయా కథ్యాభాగే తు జొహ్యతః

80౮, తేషాం తు దర్శనేచ్చుర్యః (ప్రవిశ్నేదంగమండలం

దక్షణాభిముఖః సోఒధ _ కుర్యాదాత్మనివేదసం

80౯, యతోముఖం భవేద్భాండద్వారం నేపధ్యకన్య చ

సామన్తవ్యా తు దిక్పూర్యా నాట్యయోగేన నిత్యశః

8౧౦. న్నిష్కామేద్యశ్చశ్చ తస్మా_ద్వె న తేనైవ తధావజేత్‌

యతస్తన్య కృతం తేన పురుషెణ నివేదనం సర్వజనులు ్తేలోక్యవర్తులు, ప్రయోగమునందు స్థానభేద మున సంభవించునది యేమి! తత్సంభూతమగు విశేష మేమేని యుండునా 1 ఇట్టి యాశంకానివారకముగా నీ వివయమును భావించు నది. నగర వన వర్ష పర్వతములలో నెచ్చకొచ్చట వా ర (ప్రవర్తిం చునో వృత్తాంత మితివృత్త బలాయాతమై పకర్షమున భావనీయము కాగలదో యందుచిత నుయిన బేశవిభాగమును పవర్తింప చేయ వలయును. రంగపీఠమునందు దాని మాత్రమె ప్రదర్శింప వలెను. సర్వము (ప్రదర్శింప నక్క_అలేదు, రంగపీఠమునందు 'బావ్యాముకాని మధ్యమము శాని యాభ్యంతరము కాని దూరము కాని సన్నికృష్ణము: కాని సర్వేశమును సంభావించి కల్పింప వలెను, బాహ్య మధ్య మాభ్యంతిర భాగ (త్రితయముండగా నొక భాగమున "దేశాదిశము

ఇం నాత్యవేదయు

కల్పించి యచట నే దూరాది భేదమును కల్పింప వలెను, భూయస్వాల్ప "త్వాది భిన్నమయిన పరిక్రమమున సర్వను? (వకల్పింపవలెను, రంగము నందు బాహ్యాది భేదము నిట్లు గుర్తింప వచ్చును. రంగమున పూర్వ (పవిష్షు లభ్యంతరగ తులు, వభాన భూతులై మొదట (పవేశింతు ేని వారాభ్యంతరులు, వారధిష్టించిన "బేశవిశేపు మభ్యంతరకత్య్యు, (పధానుడు మొదట (ప్రవేశించి (ప్రధానస్థానమున నుండును. అనంతర (పవిస్తులప చవ కతు నియతము, మొదట (ప్రవేశించిన వాని ననుసరించి స్టానవి షమున [పవ_రించువాని 'బేశము మధ్యమ కత్యు యగును, ఇచటి సారాంశ మిట్లున్నది. పూర్వ (ప్రవిష్టునకు స్వస్థానము నంటే యితివృతోచిత గృహోద్యానాది విఖభాగ ముండును, పశ్చా (ర్పవిష్టునకు పూర్వ పవిష్ష్ణునితో నంమిలనము కలుగ నంతనజకు నిరీయోనిమి త్తమై మధ్యమ కక్ష్య యందే గతిపరిక్రమాదిక ముండును, తత్పం మేలనమునక్రై సంమిలితు లయిన వారలకు కయ్యా విభాగము "వేరుగా నగును, రంగమునందు చాహ్యాభ్యంతర కత్ష్యులం దున్నవారిని దర్శింపదలచు వ్వక్తి రంగమండలము ప్రవేశించునది, దశ్సీణాభి ముఖుడై యాతడాత శ నివేదన మొనరించునది, పూర్వము (పవేశించిన వాని దవీణథఖాగము వీవీంచుచు నుండునది. (పతుకున కాతడు పరాబ్బుఖుడై యుండుట యిందుండును.. ఇట్టి రీతియందు కొన్ని పరినరములలో విపరీత రీతియు నున్నది. ప్రధానముగ నుత్తశాఖి ముఖముగ నుండుటయు దతీ.ణణ దిశలో నుండి యాత్మని వేదన మొన రించుటయు నంగతము, నేపధ్య గృవామునకు నంబంధించిన భాండ ద్వార మే దిశగ నుండునో యది పూర్వదిశ యని నాట్య యోగమున నిత్యము గుర్తింప వలసి యున్నది. ఆత్మని వేదన మొనరించుటకు ఫురువు జే ద్వారమున (పవేశించనో యా ద్వారముననే మజల సిర్ణమింప వలెను. ప్రధానవురువు డెటు న్మిషృ్మమించునో యా మౌర్ల ముననె నిష్కమింప వలెను, కార్యవళశమున రంగమునుండి న్మిష్య_ మించిన వ్యక్తి మజల నా ద్యారముననె ప్రవేశింప వలెను, వ మొగ్గ మున (పవేశించెనో యా మార్గముననె న్నిష్క_మింప వలెను. అత 'జెటునుండివచ్చి నివేదించెనో యటుగనే పోవలెను. 'కార్యవశమున

కవాాఎిభాగయు ౫౧ న్నిమృ-మించిన నా గృహము (ప్రవేశించు నేని యెటు వచ్చెనో వచ్చిన మార్గమున నె పోవలెను, శార్యవశమున (పధానవురుషు డన్యునితో పోవలసియున్న చో సటుపోయి మజల నాతడొక్క_ జే ప వేశింపవలెను, తత్పహితుడై కాని ప్రవేశించునది. అట్లు ప్రవేశించువారలకు కయ్యో భీదముండుట యుచితము. వేరొక కత్యు నచట నిగ్దేశింపవ లెను. రంగ పర్మిక్రమమున నన్య కత్యు యుండవలెను. సమానులతో సహితుడై పరికమించుటయు.. నీచులతో పరహవారితుగ్లై పరిశ్రమించుటయు నుచితము, అ(గగతిలో _పేమణికల నిస్రేశించుటయు యుక్రము, బహు పరిక్రమము లుండునేని నంచార భూమి విళృష్టముగా నుండవలెను. కంగము మధ్యమ మయినను నన్ని కృష్ణ చుయినను వారి గతి పరిక్రమ మిశ్లే యుండవలెను, ఈ నిరూపించిన నికల్పముల మధ్య త్వాల్బత్వ ములు శేనల మల్చత్వ బహుల్వకృతములు కావు ఇందు పరిక్రమ వై చిత్యముకూడ కలదు. నాట్యమునందు దివ్య పరి[క్రమముండును. అదివ్యపరిక్రమ ముండును, వాని ననునరించిన చితతయు కలదు.

8౧౧. నగరే వా వనే వాపి పర్వతే సాొగరేపి వా

దివ్యానాం గమనం కార్యం వర్తే ద్వీపేపి వా పునః

8౧౨ ఆకాశేన విమానేన మూాయయావ్యధవా వునః

వివిధాభిః (శియాభిర్వా నానార్ధాఖిః (ప్రయోగళఈః నగరమున గాని వనమున గాని పర్వతమున గాని సాగరమున గాని భారతాదివర్హమునందు గాని ద్వీపమునందుగాని చివ్యులకు గమసము నిబంధింపవచ్చును. నాట్యపయోగమునందు "ీనయోను లనదగు దివ్యవ్య క్తుల గమన మున్నది. వీశాచాద్యిబహ్టుంతముగా రుండువారు దివ్యులు. వారు నగరాదివిమయములకు ద్వీవాదివిమయ ములకు రావలసి యుండునేని యాశాశగమనమున వచ్చుట నిబంధింప వలయును, విమానమున వచ్చుట యుండవలయును, ఏమానగామి వాహనమున వచ్చుట యుండవలయులు, అదర్శరూపమాయచే గాని వారు వచ్చుట కూర్చవలెను. (ప్రయోగరమ్యత ననుసరించి నానా 1పయోజనాపాదకములయిన వివిధ్యకియావిశేమముల ననుసరించి వారి శాక యుండును. బలాదాహరణము మొదలగునవి చారి వివిధప్రయో జనకము లయిన (కియలు, వారందులకై_ యట్లువచ్చుట కూర్చవలసి

ఇతి నాళఖ్యవేవయు యాండును, దివ్యవ్యక్తు లీ విధముగా వచ్చుటలో నీ (ప్రకారములె "శాక అన్య్యపకారములును గలవు, 8౭౧3. నాటకే చృన్నవేషాణూం దివ్యానాం భూమినంచరః మానుపైః కారణాదేషాం యదా భవతి దర్శనం 8౧౪. దివ్యానాం ఛందగమనం నర్వవర్షేషము కీర్తితం భారతే మానుషాణాం తు గమనం నంవిధీయతే నాటకమునందు ఛన్న వేము లయిన దివ్యవ్య క్తులకు భూమిసం ఇదారము నిరూవీంపవలెను, వరప్రసాదనాద్యన్నుగహ నిమి_త్తముగా చివ్యులు ఛన్నస్వరూపవు లయినను మానవులకు గోచరింతురు, కావున నిచట వేషమనునది యాపాద మామ_స్తకము నంపూర్మ ముగా సంఛన్న రూపత కాదు. పాదముల నంతట మోవీ భూతలమున సంచరించుట శనువె న రూపముండుట వివవీతము కాదు. వారు వరానుగహము (ప్రదర్శించునప్పుడు మానవులు దర్శింపనచ్చును. అప్పుడు నాటకమున పయోగమునందు వారలకును భూమిసంచరము యుక్తమగును, గ“సంచరత్యస్నిన్‌ భూమిరేవ నంచరఃో, ఈ నాటకమున నట్లు సంచరిం తుఠకు గావున ఆ భూమియే సంచరము, నిమిత్తము ననుసరించి మాన వులు దివ్యుల రూపమును దర్శింపగలరు, ఇట్టి సంచారము దివ్యులకు సామాన్యక లము, సర్వవర్థ ములందును వారలకట్టి ఛందగమన మున్నది భారతవర్ష మున గాని హైమమునగాని హరివర్ష మునగాని యిలావృతవర్ష మునగాని రమ్యుమయిన కింవురుమనరక్ష మునగాని యు తత్తర కురుభూములందుగాని వారు సంచరింతురు. మానవులకు మాత్రము భారతవర్ష మునందు మాత్రమె గమనము విహితము. వురాణములందిది సామాన్యవిధిగా నున్నది. మానవుల కిలావ ఏ తాదులలో సంచారము విహిత మగుట లేదు. మానవుజే బేని కార్యవశమున దూర బేశమున శేగవలసి యున్నట్టుగా నాటకమున నిహపితమగునేని యంకచ్చేద మొనరించి యుత్తర"ంక(ప్ర వేశకము నంచారీతిని సూచింపవలెను. దిన మంతయు గమన మొనరింపగా వారలకు కార్యలాభమును నిస్హేశింప వలెను, కార్యలాభము. కలుగగా నంక చ్చేదము వీపాతమగును,. వాటకమునందు క్షణము ముహూ_రృము యామము దినము నర్వ మొక యంకమున బీజార్ధవశానుగతముగా నుండునట్లొనరింపవ లెను. మాస

కతక్ష్యాఎిభాగయు ౪౫3 నంచారము గాని నంవత్పరనంచారము గాని యంక చ్చేదమున నిరూప ణీయము, నంవత్సరాధికమయిన సంచారమును నాటకమున నం నమాశయముగ నిబంధింప రాదు, ఇక్షు భారతవర్ష ము నందు కయ్యా విభాగ మొనర్చవ లెను, ఇట్టిది మానుషగతి, దివ్యగతి నిట్లు గుర్వించునది

ది వ్య గత్రి హీమవత్పృష్టమునందున్న పర్వతో త్తమ మయిన కై లాసము నందు యతులు గుహ్యుకులు ధనదానుచరులు రవ్ష్లోభూత వీశాఛా దులు నుందురు, వారందరు యమైమవతులు. ఇట్లనుట హిమవత్సర్వ్యతము నందు వారలకు చాహుల్యమున గతి యుండునని 'కార్యవశమున నితరములందును నంచరింతురని భావము. హేమకూటమునం దప్పరో నం నహితులై గంధర్వులు నంచరింతురు, నివధపర్వతము నందు "శీషవాసుకితక కాది నాగజాతులవారు నివసింతురు, మహోమేరువు నందు ముప్పదిమూడు 'బేవగణముల వారు నివసింతురు. వై దూర్య వమయమయిన సీలపర్థతమునందు సిద్ధులు (శ్రవ్మాష్టలు నంచరింతురు, 'చైత్యదానవులకు లేపర్వలము నంచఛచారభూమి, శృంగవంతము న్యాథశయించి. పీతరు లుందురు. ఇట్లీ (ేష్టపర్వ్యతములన్నియు దివ్యా "వానములుగా నున్నవి. పీశాచాది శ్రాహ్మ _న్త్రమున్న నారందరు దివ్యా వాసులు, వారి వారి నంచార స్పలముల నిట్లు శంశేతించుట యంతయు కవిశిమోదీక్ష్సు కొజకని గు క్పీంప వలెను, కవులు తము తమ నాటక నిబంధనములందు దివ్యసంచారము నిరూపింప వలసి యున్నప్పు డీ స్థలసం కేతముల గుర్తించి నిరూవింప నలెను, నాట్యపయో క్కృలును (ప్రయోగములందు రంగకల్పన మొనరించు నపుడు కత్త్యూవిభధాగము సంశేతించు నప్వుడును సావధానముగా. దీనిని గుర్తించుట యావళ్యక మని స్పష్టము, ౭౧౫. తేషాం కక్ష్యావిభాగశ్చ జంబూద్వీపే భవేధయం తేషాంన చేష్టితం కార్యం స్వః స్వః కర్మపరా[కమైః 8౧౬. పరిచ్చేధ విశేషస్తు తేషాం మానుష లోకవత్‌ నర్వే భావాస్తు దేవానాం కార్యా మానుష నం్యశ్రయాః

ఈగ౪ నాఖ్యవేదమయు

808. తేషాం త్వనిమిషత్వం యత్తన్న కార్యం్యపయో క్షృభిః

ఇహ భావారసాశ్స్రేవ దృష్ట్యామేవ [పతిష్టతాః 8౧౮ దృష్ట్యా హి నూచితో భావః పశ్చాదం గైర్విభావ్యతే వవం కక్యావిభాగస్తు మయా ,పోక్తో ద్విజోత్తమాః

వర్రాన్తరము లందును దివ్యపర్యతములు కలవు. వానియందును. తత్సముచిత మయిన గమన మొనరింప శక్య మె యగును, జంబూ ద్వీపమునందువలె దివ్యులకును కళ్యావిభాగ స్టానవిశేపో పలవ్నీత మయిన గతి యుకృమె యగును. “చకార ఇవా నో” జంబూద్వీపము నందు కశ్య్యూవిభాగ 'మొనరించిన విధముననె యితరద్వీపము లందు నొసర్ప దగునని భావము, వారి వారి చేష్టితము స్వస్వకర్శ పరాగ్రమ. ములతో నుండ నక్క_అలేదు. వారి వారి పరిచ్చేదవి'కేషము తదీయ పరివారము నంతిట నిరూవీంపదగదు. మానుషలోకమునకు నంబం. ధించిన వీధమున నె నిరూపింపవ లెను. దివ్యులకు నంబంధించిన దూర వ్యవహి తాది విషయవమయిన జ్ఞానమును (పదర్శింపరాదు. అట్లు (ప్రదర్శన మావళ్యకము కాదు. అయినచో నిక యెట్లు + వారి సర్వ భావమును మానువగతముగ నె నిబంధింపవ లెను, మానువలోకము నందువలెనె కూర్చవఅెను, మానవలోకమునందు దివ్యుల కంశావతరణ మున్నది. రామాదులంశావతార న్వరూవులు, మానవ లోకమున వారవతరించినప్పుడు నాయకులయిన వారల కుత్క్బృష్టము సొతిశయ. మయిన మూనుష్వ్యోచితమగు చరితమె యున్నది, అక్షై దివ్య భావన బహూువృత్తులకును నికూపింపదగును. ేవతల సర్వ భౌవములను మానువ సంశ్రయములుగ నె నిరూవీంప వలెను. ేన్చులకు ప్రసిద్ధ మయిన యనిమిషత్వమును [పయోోంక్తలు కూర్చజనదు. ెప్పపాటు "లేకవోవ్రటను వారలకు కూర్చ నక్క లేదు. అట్లు కూర్చుట యుక్త మును గాదు, నాట్యమునందు వ్యభిచారి భావములు రసస్థాయి భానములును దృష్టియం టే ప్రతిష్టితమ్నుల్తై యున్నవి, మొదట దృష్టిచే సూచితమయిన భానమె యనంతర మంగములచే విభావిత మగును, దృష్టిసూచిత సూచాభినయమె విభావాది జేవ విశేష యుక్త వముయిన చో స్ఫుటము శాగలదు, “లేపాంన చేష్టితం కార్యం వారి ేస్టితము నిరూపింపరాదను పూర్వ వచనమునసనె యీ యర్థము:

(వవ్యృత్తిలకవలాయు అగిన "సాధ్యమయినను టధాన మయనందున నిట్లు మజల చెప్పవలసి -యున్నదా ఈ విధముగా నిట్లు క తూ విభాగము నిరూవీత మయినది శవ్ప్వుయా ప్రోకో ద్విజో త్తవూ*ః ! ద్విజో_తృములు శోతలు బోద్ధవ్యులు -భరతుడువక్త. వక్షృబోద్ధవ్య విశేమమున లభించు నర్ధమిందు నున్నది, (పవృ త్రిలతీణము (ప్రధమ ముశేశము యుక్తము. ఉ ధ్రళము సర్యోపకారి, మొదట నంగవాముగా జెప్పుట యనంతరము సర్యము నిరూవీంచుట (గ్రంధ (ప్రక్రియ. ఈ ప్రఘట్టమున నీవిధముగా కతమ్యవిభాగము సూచితమయి నను చారీపరికమ (్రనంగమున గత్మిపనంగానంతేరము నిగూపితమయి "నది, పస్తుత ముద్దిష్ట మయిన యాంగికోపయోగి ధర్శ్యాదిత్రయ మును నిరూవింపవలసి యున్నది. ఈ సందర్భమున వృత్తుల నిరూపిం చుట యావశ్యకము, ఈ యంశము వృ త్తినిరూపణమున నిరూపిత ము, ధర శ్రము పూర్యోద్దిష్ట మయినను కత్ష్యావిథాగ మున (లిపాదించిన "దేళభేదాభిధాన్యపసంగమున బేశవిభాగ (పతిపన్నము లయిన (పవృత్తు లావీ_ప్తము లయినవి. రంగమున పాత్ర వేశమున్న నె కమ్యూవిభాగ మనుటయుక్తమె, ఉ _త్తర ద్వారమున చావీ.ణాత్యులు ఆవంతీ(ప్రక్ళ తులు ప్రవేశింతురని, ఇతరులు నవ్యమార్లమున (పవేశ్‌ంతురని సూచిత మగు (పవృ త్తివిభాగము '్రవేశక భేదము నావీప్త మొనర్చగలదు, అదియు తస్హానసముచితము. ఇదియు తదుపయోగి కావున కయ్యూ విభాగానంతరము ప్రవృత్తులను జెప్పుట యుచిత మె యగునని భరతుడు భావమున భావించి (పవృ త్రిలశుణ ముపక్రమించుట యు క్రమము.

౭౧౯. పున్నశ్చెవ (ప్రవక్ష్యామి (పవృత్తినాం చు లక్షణం

చతుర్విధా (పవృత్తిశ్చ (ప్రోక్తా నాట్యపయోక్సృభిః

అవంతి దా్షణాత్యా చ పాంచాలీ చాంధ్రమాగధీ నాట్య(పయో కలు నాట్యమున (పవృత్తి నాల్లు విధముల ున్నదనిరి. ఆవంతి, చావీ.ణాత్య, పాంచాలి, అన్థ్రమాగథి యని, ఇందిది మామాంసింపదగి యున్నది. ప్రవృత్తి యని యనుట యేల! "అది నాల్గువిధము'లె యని యనుటయు నేల? పృధివిలో నానా చేశ శృతము లయిన యాఛారవికేషములు కలవు. వేషకృతాచారములు

౪గటు నాట్యవేదయు

కలవు. భాపాకృతము లయిన యాచారములును సవిజేషముగ గలవు, బేశవిశేషగతము లయిన వేషభాపాచార వై చిత్య,పసిద్ధియె (ప్రవృత్తి యగును. టబేశాద్యాచారములను వాన్తావికేషములను ఖ్యాపనము నివేదనము చేయునదియె వృత్తి, అదియె ప్రవృత్తి, ఇట్లీ విషయమున యోజన మొనర్పదగు రు. బేశమున ేశమున వేపాదు. లున్నవి. వైపధ్యమున్నది. భఛామ యున్నది. ఆచార మున్నది. లోకశాశ్ర్రవ్యవహారమున్నది. వార్త యున్నది. కృవి.పాళుపాల్యాది జీవిక యున్నది. వాని నిరూపించునది (ప్రవృత్తి. ఈ ప్రవృత్తి పృథధి వ్యాదినర్వలోక విద్యా పసిద్ధి నాపాదించును. ఇట్టి యిది వాని నిశ్శేమ ముగా నవగమింప'జేయును. కాన ్రవృత్తిశబ్బము నిశ్శేష వేదనమున (ప్రవ ర్హించును. “అ_స్యేపా భువనే పవృ త్తిరభవ్యదామేణ రామన్య యత్‌” ఇత్యాదుల )దు (పవృ త్తిపదను నివేదనము నందున్నది. ఇట్లు ప్రవృ త్తిపదార్ధము స్పష్ట మయునను ఇట్లడుగ వచ్చును, సంఖ్యాప్రశ్న మునం దీ భావము భావనీయము. పృధివిలో నానా చేశములు కలవు. అవి నాలుగే యసగునా "దేశకృతముగా (పవృత్తి కలుగుననుచో (పవృత్తి చతుర్విధమనుట యుపపన్న మగునా? చేశములు నాలుగే కాదు కడా : ప్రవృత్తులు నాల్లనుట కుదురునా ॥ 'చేశనము ల నేకము: లుండగా నాలుగు చేశముల (పసిద్ధిననుసరించి నాలుగు (ప్రవృత్తుల: పర్మిగహించుటయు అభ్యధిక దేశముల ననుసరించిన యభ్యధికపవృ త్తుల పరిత్యజించుటయు యుక్రమగునా ? “నమానలతణ త్వాత్‌. ప్రయోగ ఇత్యుచ్య తే మహద్భిఃొ వ్రవృత్తులకన్నిటికి నమానలక్షణ పయోగమె సనముచితము, లతుణము నమానముగా నుండగా ప్రయా గము తదుచితముగ నె యుండవలయునని మహోత్ములందురు. కాని యొకటి. నిగాహ్యుము, లోకము నానాటేశ వేష ఖాపాచారముగా నున్నది, సత్యమె. నమానల్య్మణసంపద కలిగి యుండుటలో నాలుగు వేరు వేరు పవృత్తులు కలవు. ఈ ప్రవృత్రిచతుష్టయమున సర్వప్రయో చగము సంగత మగును, ఇంతకన్న సతిరికృముగా నెట్టి వ్యవహారమూ నెవరు భావింపరు. లోభకోధమోహాదులచే సాధారణీకృతము లయిన జగద్భావములు పారిమిత్యము కలవగుట ప్రసిద్ధము, అశు

గల] ఉవవ్యత్తిలకణయమయు ఆషరతి (పకృతము నందును పరిశీలింప దగును. చతుస్పాఛారణప్రయోగళూప వముయిన వేరొక వ్యవహారము గోచరము కాదు. ఈ యంశ మిదివరలో సిరూపిత మె, “విస్శరణశీలో భవాన్‌ నన ర్య లే విస 'శ్రరణశీలునకు పతిబోధ మొనర్చిన్టృలిగంపాదించు "చేల విస్థరణశీలునకు స్నృతి కలుగ జేయు టొప్ప దేమి 1 పూర్వము పూర్వరంగ (ప్రసంగమున “అవి పాంచాల దావీ.ణాత్యాంధమాగ ధ విధానముల పూర్యరంగమాపా దితో మయినది. పూర్వరంగ్యప యోగము గర్భాధానీయస్థానీయ మనియు నిరూవితము, ఈ సర్వమభ్యుపగమ్య వాద మగుట (పకృత నమాధానమున నంభావింపవ లెను. వృత్తులకు నమానల్షణ,ప యోగ ముండుట _ తేధ్యమె. లోకము నానా జేశవేవ భాహాచారమగుట లోకానుమతముగా వృత్తిసంశిత మయిన నాట్యము ఛారతి ఆరభటి సాత్వతి నైశికి యని చతుర్విధమగుట నిరూవీతమయింనది. అభ్యుపగము జేశాదిశబ్బమున (వ్రవృ _త్యఖిధానము యు_క్రనంగతిమగును. నాట్యము వృత్తిసంశ్రితము, వృత్తుల నాాశయించి యది చతుర్విధ మయినది. (ప్రనృత్తి ప్రత్యేకముగా స్వనంకేతాభ్యుపగతము కాదు. లోకాను గుణానుసారమున నె యది యున్నది. లోకము దశీణాపధమని పూర్వ "దేశమని పశ్చిమ బేశమని యు_త్తంభూమియని చతుర్విధముగా విభకృమై యున్నది, ఇది సనిర్నిబంధనము కాదు, వృత్రిసంశ్రీతము లయిన నాట్యప్రయోగము లున్నందున నాయా "బేశము లభిహీతము లయి నవి. ఆ యా ేశములనుండియె (పవృ్తిచరుష్టయ మభినిర్వృత్త మయినది. [ప్రయోగమును నిష్పాదిత మయినది.

ఇ9దు దాక ణాత్యులు బహున్ఫ _తృగీతవాద్యములతో నున్నారు. వారు శై నికీ పాయులు చతుర మధుర లలి తాంగాభినయములు కలవారు. డాశీ.ణాత్యులు శృంగారప్రచురముగా నుందురు గావున వారియందు కై శికి నంభవించును. పశ్చిమ బేశముల వాకాపంతీపదనంగృహీతులు, ఆవంతీవృ త్తి ధర్మప్రాధాన్యమున నుండును. కావున వారలందు సాత్వతి సంగతమై యున్నది. ప్రాచ్య బేశీయులలో భుటాటోపవాకాా డంబర,పాధాన్య మున్నది. కావున భారతీ ప్రయోగము అరభ (ప్రయోగము. కలదు. ఉత్తరభూమి (ప్రధానముగ భార త్యారభటి వపయోగము కలదయినను నై శికీలేశ ముండుటచే (ప్రవృత్తినహిమ్షువుగ

అ్కో౮ా నాళఖ్యవేదయమయు నున్నది. “ప్రయోగ _స్వల్పగీ తార్థః అవిద్ధగతివిక్రమః” ఇందు గ్‌కార్థ మనుటచే తత్పయోజనన్వరూప మయిన నృ త్తవాద్యాదికము నుండును. ఇట్లీవిధముగా చిత్తవృత్తి భేదసాదృశ్య మున్నందున లోక మున చతున్ధావిభాగము సంగతమగును, ఆ చతుర్విధత్య మె యిచట నిరూపితమయినది. లోకానుమతవ్యవహారమున నాట్యము చతుర్విధ మని భార త్యారభటీసాత్వితీకై. శికీరగూపమున వృ త్తి నిరూపితమయినది, ఇట్లీవృ త్తి చతుర్విధమె యని యిట్టి నంశ్నేప మూదరించుకుల? అట్లు నంక్షేపమాదరించదటయె యుక్తము, ఈ చిత్రవిచిత్రలోక మంతయు. చిత్రవిచ్వితాకార బహువిధభాపూచార వివారాది యుక్తము, ఇట్టి లోకన్వ భావము ప్రతిపదము నిరూపింపశక్య మగునా! ఎవిరట్లు వక్తుంశ క్తు లగుదురు. ఎవరట్లు శికైచాతుర్యమున గహింప సమస్థ లగుదురు! ఎవరభ్యసిందుట కెని యభిలాషపడుదురు + ఎవకు (పయోగించుట కుత్చుకంపకుదురు ? ఎవరు చూచుట కుల్ల సంపడుదురు? నాట్యమంతయు చిత్తవృ _త్తిపధాన మయినందున నాచి త్తవృ త్తినిరూ పణమె న్యాయము. ఈ యంశమునే భార త్యారభటీసాత్వలతీవై వికీ వ్యాహారము స్పష్ట మొనరించును,. (ప్రయోగమునందలి వాగంగ చేస్టావిధానములం దభినిర్వు_త్త మయినందున నె లోకప్రసిద్ధమగుట నర్వలోకపసిద్ధము. కావుననె లోకప్రసిద్ధమయిన భార త్యాదిచతుష్ట యము ననుసరించి ([ువ్మూ ప్రయోగ ముత్పాదించెను, ఈ నాలుగు వృత్తుల ననుసరించిన ('ప్రయాగావలంబన మున దృష్టాంతరధర్మ మశ యించి యీ వృ త్తీగంథము నిశ్షై చిరంతనులు వ్యాఖ్యానించిరి, ఇంతకు వేరుగా నిగూపించుట యు కృము కాదని దూమణమును నిరూపితమయినది. చింంతనులయిన రాహులకాదుల భావము నీవిధ ముగ నభ్యూహింపదగును. త త్తన్నిమిత్తానుసారముగ లోకమున వృత్తులున్నవి. వృత్తులు నాలుగువిధములుగా నుండుట _పవృత్తులకు నిదాన మయినది. అట్టి ప్రవృత్తుల చతుష్పయత్వమాత్రమున నిది దృష్టాంతము కావచ్చును. ఇట్లీ దృస్టాంతధర్థమును రాహులాదులు వ్యాఖ్యానించుట యంతయు గజస్నానీయమై యలూనవిశీర్ణముగా నున్నది, “*ఆస్తాం తావత్‌

(వవ్యత్తిలతయఖలయమయు ౪గకా చావీ.శాత్యులు క్రైశికీవ్రాయులు కైశికి ప్రచురముగా వారియం దుండును, ఇతరములు నప్రచురముగ నుండుగావుత. “శేశే8 నిర్వ త్తం _కేశికంో శీశకలాపములచే నభినిర్వృ _త్తమపటచే కైశిక మగుననుట సముచితవ్యుత్ప_త్తియే కాని యది నిమిత్తమాతము. ఈ యంశము వృ త్తినిహూపణాధ్యాయమున విశదముగ ని నిరూవీత మయినది. దమీణసమ్ముదమునకు _ వింధ్యపర్వతమునకు మధ్యనున్న "దేశములకు దావ్సీణాత్య దేశములని చేరు విస్భ్రహిమాచలములకు మధ్యగతీము లయిన "'బేఠములకు ఉత్తర బేశములని వ్యవహారము, ఇట్టి వ్యవహారమున నె దేశ భేదము సిద్ధమయినను ప్రతిపదపాఠ మొనరించుట యొకవిధముగా నావశ్యకము. తదంత రాలములం దనేకవిషయవిభాగ ములు కలవు. అట్టి వన్నియు సంశేతింపదగినవి కావ. ఇందు పర్వత పరిస విషయములను కచ్చపరినరవిమయములను ్లేచ్చవిమయములను విడనాడి పరిగణింపవలెను, తన్ని పేధమున పసిద్ధిననుసరించి "బేశోప నంగహణ మొనరించుట యావశ్యకము, కవులు తదర్ధమై యిట్టి (పతిపాఠక మంగీకరింతురు. చేశనామనంకీ ర్తససమయమున నిశ్లు గుర్తింపవలెను. 8౨0. మహేందో మలయః నహో్యో మేకలః పాలమంజరః వీతేసు నం్యితా దేశాస్తై జైయాదక్షణాపధాః ౭౨౧. కోనలాస్తోనలాచ్చెవ కలింగా యవనాః ఖసాః (దమిడాంధమహారాష్ట్ర ఇబ్లావె వానవానజాః 8౨౨. దక్షిణన్య నముదన్య తధా వింధ్యన్య చాంతరే యే దేశాస్తేమ యుంజీత దాక్షిణాత్యాంతు నిత్యశః మహే+*ంద్రము మలయము సహ్యుము మేశలము పాలమంజరను ననునవి దథీ,ణాపధమునందున్న పర్యరవి శేమములు. ఆ పర్వతపరిసర (ఫేశముల నాశయించి యున్న ెశములు దశ్నీణాపధములని ప్రసిద్ధి కలిగి యున్నవి. ఈ పరినసరములం జే పర్వతక చ్చాధది మ్లుచ్భా వాసము లుండవచ్చును. వాని నిపేధమిందు నిగాహ్యము. ఈ పర్వతసీమ లందు పసిద్ధములయిన "బేశముల నామనసంకేత మి విధముననున్నది.

౪౬౦ నాథట్యవేదమయు శోనలము తోసలము కలింగయవన ఖనసములు (దమిడాంధధమహో రాష్ట్ర ములు వ్నిములు వానవానజిములు ననునవి వింధ్యపర్వతమునకు దథీ.౫సముద్రమునకు నంతరమున నున్నవి. కృష్ణా పినాకినీ నదీతీర వాసిదేశములకు వైణ్ణము లని వేరు. ఈ ేళములందు నిత్యము దావీణాత్యవృ త్తివ్యవహార మొనర్చ వలెను, ఈ బేశములవారి విషయమున కై శికీవృ త్తి వ్యవహారము యు_క్తమని భావము. నిత్యమిట్టి వ్యవహార మె వీరలకు యు_క్రమనుటలో నొక (ప్రత్యేకతయు గలదు, *“అవాదిరయం ేశ భే బేన చిత్సవృ త్రిక్రమః. దృష్టో హ్‌ నస్త్రాభరణా త శ్రైనా "బేఠ భేదోచితః స్వ భావ భేదక” 'చేశభేదమున చి _త్తవృ త్హికమ ముండుననుట యనాదివ్యనహారము, వస్త్రాభరణాదివిధానమున "దేశ ఇీదోచితమయిన స్వభావ భేద మంతట నోచరమగుచునే యున్నది.

ఆవంతికము విదిశాభూములు సౌరాస్త్రములు మాలనములు మై ౦0ధవసౌవీరాన_ర్హ్వములు చా శార్జ ములు టతివురాపరినరములు మూర్తి కాసతములు మృత్తికావతీ వుఠపరిసర విషయములు అను ేశములం దుండువారు నిత్య మావంతీప్రవృ త్తి కలిగి యుందురు, సాత్వతీవృ త్తిని నై శికీవృ త్తిని గూడ వీర్మాశయించి యుందురు. వ్రయోశఖీ విషయ మును గుర్తించి నాట్యమున వీరలకు వీసీ ప్రయోగ మాసూత్రింప చగును. వీరలలో 'చాహుల్యమున నావంతి యుండుననుట యుక్తము, ఆవంతి యున్నచో నితరము లుండవని తాత్పర్యము కారాదు. అస్లు చావఖ్నీణులు కైశిక (వీయు లయినను నాట్య(,పయోగెచిత్యమున నితర ములగూడ గూర్చవచ్చును. యీ చేశా దావీణాత్యాస్తు వృ_్రిమార భటీం శ్రితాఖొ దామీణాత్య "బేశము లారభటీవృ త్తి న్యాశయించి యుండు ననుటయు నంగత మగును,

అంగ వంగ కలింగబేశములు వత్స బేశములు ఓ(ఢమాగధ ములు పౌండ నేపాలకములు అచటనున్న యంతర్లిర బహిర్షిర. (ప చేశ ములు ప్లవంగమ మలద మెల్లవ_ర్తక జేశములు బ్రహ్మో త్తరము మొదలగు ప్రబేశములు భార్గవ మార్గ్షవములు (పాజ్టోతమములు వులింద వై చేహములు త్యామలిస్తములు (పాంగ ప్రావృతములు నను "జీక ములన్నియు ఓ ఢమాగ ధీవ్వవహార మున నుండును

(వవ్యుత్తిలతణము ౪౬ఒది

8౨3 ఆన్వేపి దేశాః ప్రాచ్యా యే వురాణేో నంపకీర్తితాః

తేషు (పయుజ్యతే 'హ్యేషా (పవృత్తిశ్చఢమాగథి వురాణము లందింకను కొన్ని (ప్రాచ్య దేశములు సం్భపకీ ర్మితము అయినవి. అట్లు వురాణోక్త ేశవాసుల కీ యోధమాగధీవృ త్తి వ్యవహారము యుక్తమగును. ఈ యో[ఢవమాగధి యనుట యవంతి (ొద్టోతిష కామరూవీయనృ త్తి యని ఫావము, వారల కది యుండ రాచేమి! వీరలకిది యుండరాబేమి +? యసి (ఫపమాణదూరముగ శుష్కుతర్కమున నాసూచన మొనరింపదగదు. ఫురాణకీ ర్తనము సూచించుట యాగమ పూర్వకత్వము నివ్రైశించుట కగును, పాంచాల సౌరసేన కాళీ శ్రర హోస్తినావుర. పరినరములవాఠ బౌహ్లీక శాకల మృద కాశీనరులు హిమవత్సం(ితులు గంగానది యు త్తరదిశ నాశ్ర యించి యుండువారు నచటి జనపదా(ితులు పాంచాల మధ్యమా (పవృ ల్సి వ్యవహారమున నుందురు. పాంచాల మధ్యమావ్యనహారమున నుండుటను బట్టి సాత్వతి యారభటి నంగతమగను. ఇచట యీ పరిగణనములో నరట్ట కదరక ఖన (పభృతి తురుష్క వర్గములు సంక్షు ప్తములు కాలేదు. వారందరు మధ్యమా (ప్రవిష్టు లయినను

వ్యవహార బహిమ్క్పతుఅయి స్వకంఠ పఠితులు కాలేదు,

8౨౪. (పయోగన్వ్వల్బ గీతా అవిన్షగతి వికమః

ద్విధా [క్రియా భవళ్యాసాం రంగపీఠ పరికమే

8౨౫%. [పదక్షణ పవేశా చ తధా బైవాపదక్షణా

ఆవంతీ దాక్షణాత్యా చ పదక్షణ పరిక్రమే

8౨౬. ఆపనవ్య _ పవేశా తు పాంచాలీ. చోఢ్రమా/ధీ

ఆవంత్యాం దాక్షణాత్యాయాం పార్వద్వారమధో త్తరం

పాంచాల్యాం ఓ్రమాగధ్యాం యోజ్యం ద్వారం తు దక్షిణం (ప్రొశ్లేశీయులకు రంగవీఠ పరిక్రమమునందు కొన్ని విశేషములు కలవు. వారి ప్రయోగము బహుగీతములతో నుండదు. లేశతః నై శికీ (పయోశళము ననునరించును. అందున నే యల్పగీ తార్ధము తృత్పయోగ మనిరి. ఇంకను వారి ప్రయోగమునందు గతి విక్రమ మావిద్ధరీతితో నుండును. ఇంకను ఠంగ పరిశ్రమములో వారి (ియాప్రవృత్తీ రెండు విధముల నుండును, _పదశ్నీణ (పవేశముగా నొకటియు న్యపదథీణ

౪జలి నాతట్యవేదమయు

(ప్రవేశముగా మరియొకటియు నుండును. ఆవంతి దాథ్షణాత్య యనునవి. 'పదఫీణ పర్శికమముతో నుండును. పాంచాలి ఓఢ్రమాగధి యను "రెండును అపనవ్య ప్రవేశముతో నుండును, ఆవంతీ వృత్తిలో దాన్నీ ణాత్య వృ త్తీలో వార్శ్య్యద్వ్యార ముత్తరదిశగా నుండును, పాంచాలిలో ఓృఢమాగధితో దథీణముగా ద్వార మాయోజనము చేయుట యుక్తము, (్రాగ్లేశీయులకు దఖ్నీణముగా సమ్ముదనికటమునంను ఉఢడ "దేశము కలదు. అది సీమారూపముగా నున్నది. ఉత్తరమున మాగ ధము లున్నవి. పాశ మా యుభయ మధ్యవర్తి మొనందున ఓడఢ్ర మాగధి వ్యవహారము పొందినది. ఓఢ్ర కలింగులకు రెండిటి యుపజీవన ముండునన్న ఛథావమున వృ త్తిద్యయ మధ్యమున పరిగణించుట (పదథ్నీణ పరిక్రమమున పార్య్వద్వార_ మేర్పరచుటలో దత్షిణో త్తర న్యవిశేకముగా పరిక్రమణ స్టానము లేదు. కావున "రెండు ప్రవృత్తులను సన్నిహిత నంబంధముండుటచే వక విధముగా కలిపి [ప్రయోగము నిచ్చైేశించుట యుక్తమే యయినది. రంగవీఠ పరిక్రమములో దషీణ ఛాగమునందున్న వ్యక్తి ఉత్తర ద్వారమున (పవేశించి పశ్చిమదిశలో పరిక్రమించి ఆ పీమ న్‌ దతీణదిశలో పూర్యదిశలో ఉత్తరదిశలో పర్షికమింపవ లెను, అట్లు పర్మిక్రమించి యా దిశయంటే ఆత్మని వేదన 'మొసర్చవ లెను, దథీ,ణాభిముఖుడై. నివేదన మొనర్చుట నిర్ది స్మమెనది. మొదట నుత్తర దిశలో పరిక్రమించి వపసగా పూర్వ దమ్నీణ పశ్చిమ డిశా పర్మికమణమున _ ఉత్తర ద్వారమున చేరి నిష్కమించుట యు క్రము. అవంతీదావీ,ణాత్యిములు (పదథఖీణ పరి కమములతో నుంకుట (పసిద్ధము. పాంచాలి ఓఢ్రమాగధి అపసవ్య (ప్ర వేశమున నుండును, అవంతిలో దావీణాత్యలో వార స్వద్వార ము _త్తరముగా నుండుటయు పాంచాలిలో నో ఢమాగధిలో దవీణముగా నుండుటయు. కలదు, ఒఢ్రపదమున్న స్థలమున ఆంధ పద్యపవేశిమును పాఠాంతరము సూచించినది. పాంచాలీ విధానము దీని విపర్యయముతో నుండుట 'పసిద్దమే, దవీణ ద్వారమున [పవేశము (పదవీణ పర్మికమణమున నిమృమణము నముచితము, ఇంకను కొన్ని నియతములయిన విశేష ములు కలవు, వాని నిట్లు (గహించునది.

(వవృత్తిలకణయు ౪హ3

౭౨8. ఏకీభూతాః వుషక్రే చకొః పయోక్షవ్యాః పయో కృభిః

ప్పదం దేనకాలౌ _ చాప్యర్టయుక్షిమవేక్య చచ

తి౨౮. యేషుదేశేసు యా కార్యా ప్రవృతిః పరికిర్తికా

తద్వృత్తికాని రూపాణి తేషు తప్హః పయోజయేత్‌

8౨౯. వీకీభూతాం పునస్త్వేతాః నాటకాదౌ భవంతి హి

అవేక్ష్య వృత్తబాహుల్యం తత్తతృర్మ నమాచరేత్‌ ఇళ్లు నిరూపిములయిన (పవృ త్తిధర్శము లిట్లు "వేరు వేరుగా నున్నను వీనిని సమ్మిశముగా నికావించుటయు సముచిత మె, ప్రయోగ వెచిత్యముభావించు వయో క్రలు కార్యవళమున వీని నేక మొనర్చి (పయోగింపవచ్చును. (పనృత్తిమిశణ మంగాంగిధావనంబంధమున నుఠిడునట్లు పరిశీలింపవలెను. క్రైశికి (ప్రధానముగా నుండగా నితరము లంగములుగ నుండునట్లు నిరూవింపవచ్చును, ఇక్షు యితరము లందును నిగ్రావ్యాము, వీనికి సాంకర్యము సముచితము కాదు, నంగతమును కాదు. వకీభూతముగా వీని నిరూవించుటలో నొక యుక్షి యున్నది. ఆ యుక్తి ననుసరించి మ్మిశణ మాపాదించుటయె యుక్తము, పార్షద నియమానుసారమున _ నిట్లొనరింపవచ్చును. నాటక్కపయోగపరివత్తు నందు (పాశ్నికత్యకృత ముగ గాని స్వామిత్యకృృత ముగ గాని (పాథాన్య ముండును. "దేశ కాలకృతమయిన పాథాన్యముండును. అళ్లు ప్రయో జనకృత ప్రాధాన్య ముండును. బహుతరవాత్రపరీశ్షయొనరింపగా తదను భవాయాతిము తత్సముచిశము సయిన వైచ్చిత్యకృతముగా నొక విశిష్ట ప్రాధాన్య మనభాసించును. తదనుసారమున స్రకృతము నమిా మీంచి ,పవస్తులక నంకరము నిరూపింపవచ్చును. అష్పుడవియన్నియు నేశీభూతములై గోచరించును, నాని యా యేకీభవనమునం దొళటి +పధానము కాగా నితరములు (పధానానుయాయుల్రై శోభానంపాద కము లగును. నాట్యప్రయో కలో పరిక్రమోపయోగ మో విధముగ నున్నది ప్రవృత్తులకు ప్రల్యేకవిషయమునందును పరిక్రమోప యోగ మున్నది. దాని నిట్లు నంభావించునది ఏ బేశమునం బే (పవృత్తి యుక్రమో యా 'దేశమునం దా (పనృ్సి నిరూపించుట యక్తము, అట్లు ప్రయోగించుట నె 1పయోగవిదులు పరికీర్పించినారుు అయా "బేళభములందు తత్చ్రనృ త్రీకములయిన రూపకముల నే [పయోగవీదుడు

ఈఈు౪ నాళట్యవేదతము పయోగింపవ లెను. శాల్ళీరికుడు నాయకుడుగా నుండు చేశమునందు. శృంగారనముజ్జ్యలమయిన జ్యేష్టాకనిస్టానాయికా ప్రయు క్రమగు నాటికను ప్రయోగించుట నముచితముగా నుండదు, నాటిక కైశిక వధానము, కావున దాకీణాత్యునకు నముచితము, తత్త ర్రేశాను సొరమున త _త్తదౌచిత్య చునునంధానిం చుట యుక్తము. తచ్చేస్టి తాను వర్శనము యుక్తము. ఎచటవేని తత్స్పముచిత త చ్చేష్టిత 'వ్యావర్తన మున్నచో. ప్రతీతివిఘూతము. కలుగును. రనమయత్వమును సిద్ధము కాదు, “రసాశ్చనాట్యస్య పాణాః, వ్యుత్ప త్తిరవీవా పె౭ేవ భ వేల్‌” అనత్యతాశంకా చ సమూలఘాతం విహన్యా బేవపయోగం” నాట్యమునకు రనములు (ప్రాణములు, వ్యుత్ప_త్తియు నాట్యమున పరానంపద, వీ మొతమేని యసత్య తాశంక నాట్యమును నమూల ఘాతము పహతమొనరించును. కావున “తద్యృ త్తి కానిరూ పాణి” రూపకము లన్నియు నా యా ేశృపతినియతనములయిన ' వృత్తులతో నుండును. వ యీ ేశములం బే వృత్తి ప్రకారము నియతనిరూవీత వముయినడో యా వృ్త్‌ యా రూపకములం దుంజనలెను, నాటశాదు లలో నన్యతమములయిన రూపకములం దది యుండును. తద్వ్యృ్తి రూపము తృదూపములందుండుట యుచితము. త(ధేశగతనాయక 'పొధాన్యమున తదూపమును కవి నిచూపింపవ లెను, నాట్యశబ్దవాచ్య మయిన ప్రయోగమున కాశ్రయముయిన నాటక శుక్ల యుండనల యును. _నాటకాదులలో నీ కెశిక్యాదినృత్తు లేకీభూతమ్ములె యుంగడుచో వృ _త్రిబాహుల్యము సమివతీ,చియా యా కర్మ నాచ రింపవలసియున్నది.

ఇచట నాటకశబ్దము రూపకవిశేషవాచి కాదు. ఇది యిచట నాట్యవాచకము, “హోన్యస్థానాని యాని స్యుఃకార్యోత్పన్నా సి నాటక నాటకమునందు (ప్రయోదనవశమున నుత్పన్నములయిన హోన్యస్థానము లను నర్ధసంపదళ ల కారికాఖండమున నాటకపదమునకు గల యర్జిమె: యిచట నిరూవింపదగిన యర్భము. నాటక్ష మున్నయసమొసరించు నన్నప్పుడు నాట్యము (పేక్షుకులను న్వాత్మిసంచేశమున ను_క్రేజితుల నొనర్ఫుట చెప్పుకొనవలెను, ఇంకను నాట్యము వ్యుత్స త్తాభానమున

౫౯] (వవ త్తిలతమియు అ౬ఒనే తద్భావాను,ప దేశమున సహృదయసామాజికుల ను_ల్తేజితుల 'జేయును. ఆక్షు తద్భావాన్యుప వేశమున ప్రయోక్తల నున్నీతుల నొనరించునని భావము, నాటకపదమును కృతిపరముగా నన్వయించుకొందు మేని యభినయ (ప్రయోగానుకూలముగా గ్యాత్రవిశేపము నిది యాసూత్రిత మొనర్చి యుద్చోధించునని భావింపవచ్చును. కొందరు సాటకపదము నిట్లు వ్యు త్పాదింతురు, నాటకపదము శాఠకపదము వంటిది. కఠపద మున కాఠకము సిద్ధమయినట్లు నటపదమున నాటకము సిద్ధయమయినది. శఠచరణమున కాఠకము., నటచరణమున నాటకము, శ్రాఘ్యమగు నటకర్మ నాటకమని భావార్థము. శ్రాఘాస్పదకర (శీలురయిన నటుల

నో తచరణనంబంధమున నాటకపదము వ్యుత్న ఏన్నమలినది. వృత్తులనేకములు కలిసియుండునేని వానిలో నొకవృ్తిని 'చాహుల్యమున నిరూపించుట యుక్తము, ఇతరముల నంగ భావహోని 'లేకఘండునట్లు వర్లింపవలెసు. ఒకటి [పధానముకాగా నితరము లంగము లగును. అంగములు”గా నుండునవీ యన్నియు బహులముగా నుండు నంగిప్రవృ త్తిని పోమీంచునవిమై యుండవలెను, ఇట్లు వీనిని నిరూపిం

చుట బుస్ధిమ_త్తకల కవి సంధాన చాతుర్యమునకు నిదర్శనము,

శ30. (ప్రయోగో ద్వివిధశ్చైవ విజయో నాటకాశయః

సుకుమార స్తధావిద్ధ నాట్యయు క్రినమాశయః నాటకాశయమయిన (ప్రయోగము రెండు విధములు, సుకు మారప్రయోగము, అవిద్ధప యోగము నని, ఈ ఆెండు [ప్రయోగము లును నాట్యయు క్రినమా,శయములు, త _త్తత్సమయనముచితమయిన నాట్యయోగమున. సుకుమారావిద్ధస్వరూపము 'లేర్సడును. ఆవిద్ధ (పయోగమునం దీ ధర ్రములున్నఐ. ఇది యావిద్ధాంగ హారము, “అంగానాం హారో హరణం యతి” అభినయమునం చాయా యవ యవముల హరణాహరణము లుత్క-టస్వ భావమున నుండున్గు. ఇది ఇఛేధ్య భేద్యాహవాత శ్రక్‌ముగ నుండును. భేదభేదపధానమ.లయిన సంగ్రామము లుండును, ఇఛేద్య భేద్యాహన మిందు ముఖ్యము, “అహ్వ యంతే పరస్పరం ఏరా యత్ర అహవమునందు వీరులు పరస్పర మాహ్వాన మొనరింతురు. ఇంకను మాయామంత్రై' మధాదిక్సుతమయిన

౪౬కు నాతట్యవేదమయు రూపపరివ_ర్తనాదికము ముఖ్యము, హ_స్తలాఘవపాద్భ శ్యాదికృత చుయిన యింధ్రజాల మిందుండును. ఫున్తనై పధ్యములతో నిది కూడి యుండును, (దుమృణ్మయాకృ త్యాదు లిం దావళ్యకములు. ఇట్టిదె వుస్తనై పధ్యము,_ ఇందు ఫురుషు లనేకు లుందురు. త్రీ లల్పముగ చుందురు. సాత్వత్యారభటీ్మీప్రాయముగనుండు నీ నాట్వ మావిద్ధ '్రయోగరూపముగ నుండును. రూపళములలో డిమము సమిన కారము వ్యాయోగ మిీహామృగమనునవి యా-విద్ధసంజ్ఞకల ప్రయోగముతో నుండునని (ప్రయోక్షలు గుర్తించుట యుక్తము. దేవదానవగాశ్షసు లతో దీన్మిపయోగము నిరూపించునది. శౌర్యవీర్యబలాన్వితులయిన యుద్ధతపురుషుల చేగాని దీని పయోగము నిర్వహించునది. శౌర్య మభీరుత్వము, వీర్య ముత్సాహన్ము బలము కాయధర శ్రైమయిన పరా శమము, ఇవి కలవా రావిద్ధపయోగము మొనర్చగలరు. రూపకము లలో నాటకము (పకరణము భాణము వీధి యంకము అనునవి సుకు మారప్రయాోాగములు, మూనవులందివి (పయోగార్హ్హనులు. ఇట్లనుట చాహుల్యాపేక్షమయిన సూక్తి, అమానవప్రయోగమున గూడ నివి సంగతములు. డిమాదిచతుప్ప్రయ మావిద్ధప యోగమని నాటకాది పంచకము సుకుమూర్యపయోగమని గుర్తించుట యుక్తము,

83౧. ఆధ బాహ్య పయోగే తు (పేకాగృహ " వివర్చితే

విదిక్వ్రపి భవేదంగం కదాచిదృర్తు రాజ్ఞయా 83౨. పృషై కృత్వా కుతపం నాట్యం యుక్తే యతోముఖం భరతః సా వూర్వా మంతవ్యా (పయోగ కాలేన నాట్యజ్ఞః

సకల (ప్రయోగ లర్యాహకుడగు (ప్రభువు ప్రయోజనము న్రేశించి చాహ్యవయోగ మాదేశింపవచ్చును. చావ్యూ ప్రయోగమునందు (వేమూగృ్భృవాముండదు. అట్టి బాహ్య ప్రయోగమునందు రంగము విదిక్కులందును కూర్చదగును. నాట్యప యోగమునకు నంబంధించిన కుతపమును పృష్టమున కూర్చి భరతు జే ముఖముగ నుండునో యది పూర్వదిశయని గుర్తింపవలెను. [ప్రయోగశాల నియమానుసారమున నాట్యజ్ఞులగు వా రట్లు గుర్తించుట యు _కృము, దిగ్భాండ వినిశ్చితిము లయిన రంగ ద్వారము లారుండును. నాట్యప్ర యోగమున ప్రవేశ

4వ వ్య త్తీ లతకతతఅయు +౬తి మొనర్చు నపూడు (పాచ్వీపతీచీ దిక్కుులందు (వ వేశ మాపాదింద వచ్చును. రంగమునం దభియు_క్రమయిన విధాన మతికమింప వలసి వచ్చునేని విదిశా ప్రయోగమున (పపమాణాతిశ్రమమున నుండవలని వచ్చు నేని మృదంగ భాండవాద్య యు_కృమయిన ద్వారమును (పాచీ దిశాఫాగమును మనసా నిశ్చిత మొనరించుకొనుట యుక్త భావనమా ౭233. వయో౭నురూపః (ప్రధమం తు వేషో వేషానురూపశ్చ గతి 'ప్రచారః గతి పచారానుగతం చ పార్యం పార్యానురూపోఒభినయశ్చ కార్యః నాట్యప్రయోగమునం దీ విధా విశేషములను భద్రముగో గుర్తింపనలెను, మొదట వయోనురూపముగా వేషముండుట యావశ్య కము. వేపానురూపముగా ౫తిప్రచార ముండవ లెను, గత్మిపవారాను గతముగా పాఠ్యముండుట యావశ్యకము, పాఠ్యానురూపముగా నభినయముండుటయు. నావశ్యశము, వయ॥ _(పకృతృనుసారెమున నాహార్యముండుటయి తదనురూపముగా నాంగికముండుటయు తదను గతముగా వాచికమణగు పాఠ్య ముండుటయు తదనురూపముగా సా_త్మికాభినయముండుటయు నాట్యశిష్ప వచనము, ధర్శి నిరూపణము, క్యు యాధార మంతరంనగోపకారులు. అట్టి యుపకారిత్య ముననె కత్య్యూధార నిరూపణ మొనర్చుట యయినది. ఆ ప్రసంగ మున కత్యూతీస్త్రమయిన వృ్తిభేదము నుపపాదిత మయినది. ఈ పట్టున ధర శ్రనిరూపణ మావళ్యకము. లోకధర్న్శి నాట్యధర్మి యను ధర్మీద్యయము లోకన్య భావము ననునర్తించి యుండునది యగుట భావనీయము. జనపదవాసి యగు జనము లోకము, అట్టి లోకము ప్రవృత్సిికమమున (పపంచిత మయినది, తృత్పనంగముననె ధర్శి సంభావన మావళ్యక మయిసది. అట్టి ధర్మివిధాన మాంగిక శేషముగా నిరూపింపదగి యున్నది. అంగికశేషరూపముగా నది నిరూపణీయము కాగా తత్పనంగమున వాచికాహార్యాది విమయములును (ప్రతిపాద సీయములు, అవియు తుల్యలమణ నంబంధము కలవగుటవే నవనర

*జులా నాత్యవేవయు నిరూపణీయములు, అట్టి ధర్మి రెండు విధముల నున్నది. లోకధర్మి నాట్యధర్మి యని. యద్యపి; లతౌాకికధర వ్యతి శేకముగా నాట్యమునందు "వేరొక ధర్మము లేదు. లోకధర్మమె నాట్యము నందున్నది, అయినను నాట్యధర్మి యని వేరుగా నిరూవీంచుటయె సముచితము. ఈ నాట్య భరి కవినటవ్యాపారము వందు వెచిత్య మాధాసించునదిగా నున్నది. నాట్యధర్ని లోకాగత (పక్రియాగక్రమము కలదయినను రంజనాధిక్య (సాధాన్యమున నుండును అట్టి పొధాన్యమును నాట్యధర్శి శాపాదిం చుటయుయుక్రము. అందిట్టిరంజనాతిశయము (ఫధానముగనుండుటలో కవినటవ్యాపారమున వైచిత్య్యమున్నదని యంగీకరింప వలెను. ఇట్టి వె చిత్యసద్భానమున నె ధర్మి,పపాణము స్పష్టమగును. ధర్మి రెండు విధముల నుండునని యిదివరలో నుద్దిష్ట మయినది, రనభావాది నయగహవిభాగాననరమున ధర్మీద్వయము సంశేతిత మయినది. లౌకిక ధర్మి నాట్యధర్మి యని యా ధర్మీవికేషములు, వాని లవణవచన మాపవళ్యకము, లౌకకధర్మ మె ధర్మీద్య్వయమునకు మూల భూతము. నాట్యధర్శమునందలి వె. చిత్రో శ్లేఖ్యా లేఖ్యమునకు లోక ధర్మము భి త్తిస్టానము. కావున నట్టి లోళధర్శీ నిరూపణను సమయ నముచితముగా నున్నది. లోశధర్శి 83౪. న్వభావభావోపగతం శుద్ధం శతు వికృతం తధా లోకవార్తా శియోపేత మంగలీలా వివర్షితం 83%. న్వభావాభినయోపేతం నానాస్త్ర వురుషాశయం యదీదృశం భవేన్నాట్యం లోకధర్మీ తుసా నృృతా ఒకధర్న్మి లోకవివమయముగా నుండును. మరియొకటి నటవిషయ ముగా నుండును. లోకధర్మి స్వభావ భావోపగతము, మానవులకు స్వభావతః సహజసిద్ధమయిన స్థాయివ్యభిచాగ్యాది భానము స్వభావ భావము, లోకధర్శ్మీనాట్యము సహదములయినస్థాయిన్యభిచా ర్యాది భావములతో నుండును. ఇది శుద్ధము విశృతము నని రెండు విధములు, అధికృతమై యుండు నేని శుద్ధమగును, స్వవికల్పితములతో వ్యామి[ిత మగు నేసి వికృతమగును, శుద్ధమె వికల్చమి,శమై వికృతమపను. ఈ

ఛర్భ్ధానిరూవణయు +౪౬కొ నాట్యము లోకవార్మాకియో వేతము లోకవార్త లోకపసిద్ధి. లోక (పసిద్ధ్భ్యనుగతము లయిన శ్రీయావ్యవహారములకు వృత్తాంతమని సంద, అట్టి వృత్రాంతయు క్రమముగా నటనీయ కార్యముండుట లోకథధర్శ “యగును, లోకథధర్మికిని ఆ ధర్మికల నాట్యమునకు న శేదోప'చారమున సామానాధికరణ్యము సంగతమగును, కావున లోకధర్మినాట్యమను వ్యవహారము యుక్తము. ఈ లోళధర్మినాట్యములో నంగలీలావిశే వము లుండవు, వలనవ_ర్తనాదికము లుండవు. ఇది సర్వము న్వభా వాభినయనుతో నుండును. స్వభావనహజములయిన బలపతనప్రహార నాదావనరవివాదాదులలోవలె పతా శాదిహా _స్తవిన్యానవుర న్పరమయిన యభిసయ మె యుండును, ఈ నాట్యము నానాశ్ర్రైఫురుపో వేతము. శ్రీలు ఫురుషు ల నేకవిధముల నుందురు. (శ్ర్రీవ్య కి పయోగమున (పయోజ్య యగునేని శ్రీ వ్య క్షియె పయో క్రి? కావలెను. వురుషుడు ప యూజ్యుడగు నేని ఫురుషుడెపయోక్ష్త కావలెను. ఇందు నహజ చేన్టితము లె యుంకురుగాని యభ్య స్త చేష్టితేములుండవు. నాట్య మీ విధముగ నుండు నేని లోకథధర్మి యగును, లోకధర్శవ్యప దేశమున నిది లోకథధర్శి యయినది. నముదాయాతి (ఫ్రీ మయిన కావ్యమునం దీ యంశ మేశ చేశభూతముగా నున్నందున నిది లోకధర్మియగును. ఇచటి భావ మిట్టుండును. కవి యధావృత్త వస్తుమూత్రమునె వర్ణింపగా నటుడును ప్రయోగించునప్పు డందు స్యబుద్ధికృతమగు రంజనా వెచిత్య 'మేమియు నుండదు. అంద ట్రనుప్ర వేశము పొందు నట్టి కావ్య భాగము కాని (ప్రయోగ భాగము కాని లోకధర్మాశ్రయి ముగ నె యుండును. అది లోకధర్శి యగును, ఆన్ధాభినయనమునందు శాన్ని కొన్ని సహకారి రూపమునగాని యితిక _రృవ్వ తా రూపమున గాసి (స వేశము పొందవచ్చును. కావ్యనాట్యములందు లో కాను సారిత్వేము కాని వె చిత్య యోగిత్య్వము కాని ధర్మముగ నుండును, ఇది యిచటి యభిసంధి. ఇట్లు దీని ఏన్తరించి ఫావ ముద్భావ మొన ర్పుట యేల? “ఆసాంతొవత్‌ ” నా ట్య ద ర్శి 83౬. అతివాక్య శియోపేత మతినత్త్వాతిభావకం లీలాంగహారాభినయం నాట్యలక్షణ లక్షితం

౪8౦ నాత్యవేదయు

838, స్వరాలంకార నంయుక్ష మన్వస్థపురుషాశయం

యవదృ్భృశం భవేన్నాట్యం నాట్యధర్మీ తుసా నృృతా

83౮. లోకే యదభియోజ్యం చ పదమ్మత్రోపయుజ్యతే

మూలర్తిమత్సాభిలాపషం చ నాట్యధర్మీ తుసా నృృతా

83౯. అఆనన్నోక్కం చ యద్వాక్యం న శృబ్వంతి పరస్పరం

అనుక్తం శూయతే యచ్చ నాట్యధర్మీ తుసా నృృకా

౭౪0. శ్రైలయానవిమానాని చర్మవర్మాయుధథధ్వజాః

మూర్తిమంతః (పయుజ్యంతే నాట్యధర్మీ తుసాన్మృళా

౭౪౧. యాగమ్యా (ప్రమదా భూత్వా గమ్యా భూమిమ యుజ్యతే

గమ్యా భూమిప్వగమ్యా వా నాట్యధర్మీ తు సౌ స్మృతా

8౪౨. లలిత్రైరంగవిన్యాసైః తధోస్టిప్తపద్యకమైః

నృత్యతే గమ్యతే చాపి నాట్యధర్మీ తుసా నృృతా

౭8౪3. యోఒయం న్వభావో లోకన్య నుఖదుఃఖ కియాత్మకః

సోఒంగాభినయనంయుకో నాట్యధర్మి ,(ప్రకిర్తితా

లాం యశ్చేతిహానవేదార్తో ఉహ్మణా నముదాహృతః

దివ్యమానుషరత్య్థ్థం నాట్యధర్శ్మీ తు సా నృృతా

౭౪%. యశ్చ _ కక్ష్యావిభాగోఒయం నానావిధినమా[శితః

రంగపీరగతః పోకు నాట్యధర్మి తు సౌ భవేత్‌

౭౪౬. నాట్యధర్మీ (పవృక్తం హి నదా నాట్యం పయోజయేత్‌

న హ్యం గాభినయాత్కిం చీదృతే రాగః (పవ్వతే

8౪8. నర్వన్య నహజో భావః నర్వో హ్యభినయోఒ్యతః

అంగాలంకారచ్తేా తు నాట్టుధర్మీ (పకీర్తికా నాట్యధర్నీ లతుణ మిా కారి కాద్వాదశిలో నున్నది. లమణ స్యరూపమును చెప్పీ చెప్పి “నాట్వధర్నీ తు సాన్ము తా- సాభ వేళ్‌ _ (ప్రకీర్తితా” యనుచు నాట్యధర్నీపదము పదిపర్యాయములు. పలుకుట నాట్యధర్మీన్వరూపగౌర వము వ్యక్త మగును. ఈ నాట్యధర్మీస్వరూపము నందు ప్రధానముగా సదునారు. విషయములు కలవు వాని వివేచన

మో విధముగ గుర్తింపవచ్చును.

౧. అతినాక్స యో వేతకమయిన నాట్యరీతి యుండుట నాట ధర్శీ లక్షణము, ఇతిహాసాది (పసిద్ధమయిని వాళ్య మతికమించి యంతకన్న "వేరుగా నముచితము రెందకము నయిన యితివృ త్త కల్పన:

దధర్ధునిడూనణియు +తిణ "మొనరించుట కలదు. అట్టి కల్పనాత్నిక యయిన క్రియ యతివాక్న శ్రియ. రాజ శేఖరు డీ విధముగ నతివాక్యక్రియాసాహిత్యము నిరూపించి నాడు. రాక్షసుడు దశరధ వేవమున రామనిశ్వాసన మొనరించుట త _త్వేకల్పనముగా నందున్నది. ఇది నాట్యధర్మి. వ స్తురననాయకోచిత ముగ (పసిద్ధ వా క్యాతికమ మొనరింపవచ్చును. సిద్ధరన (పఖ్యము -లయిన రామాయణాదులందు కధాశయ మయిన స్వేచ్భ నాయో జనము చేయరాదు, స్వేచ్చ కూర్చుట యావశ్యకమయినచో నతి వాక్య క్రియ యావశ్యక మగు నేని యది రనవిరోధిని కారాదు.రంజ కముగ నది యుండవలెను, ఇక్షు యితర ములందు నభ్యూహ్యము.

తె అతిన త్యాతి భావకముగా నుంకుటయు_ నాట్య ధర్శీ స్వభావము, స్వభొవ నపాజహుయిన చిత్తవృత్తి నతికమించి యా థావస_త్త్వమున కతిరి కృముగా నుండు కోవికల్పిత చిత్తవృ త్త్యంతరమును "కూర్పుట నాట్యధర్ని యగును. విదూవకుడు స్వభావచపలుడు. ఆతెని చిశ్తవృత్తి యస్థిరము, అట్టి నాని చి_త్తవృ _త్స్యతి క్రమమున నన్యచిత్త (పవృ త్తి నిబంధనము నాబ్యధర్మి యగును, ర త్నావలిలో విదూవకు చయిన వసంతకుడు మంత్రిసముచిత గాంభీర్య మవహిళ్ధేము కలవాడుగ గోచరించును. వత్పరాజు వాని నట్లు తత్సమయమున సంభావించును. ఇ్రె స్వభావ భఛామీత మతిక్రమించి యన్య భామిత మనునరించుటయు నాట్యధర్మి. తాపసవత్స రాజమునంమ మహో జేవి స్వ భావసముచిత -మయిన _పాళ్ళతముకన్న వేరుగా సంస్కృతే మనుసరిందును. దృశ్య కావ్య మిట్లుండుట కావ్యగత నాట్య ధర్మి. నటగతమయిన సాట్యధర్శి నాట్యలత్షుణ లవ్నీతముగ నుండును,

3, లీలాంగహారాభినయముతో నాట్యముండుట నాట్యధర్మీ విశేషము, శోభ్మాపధానములయిన లీలావిశేషములు మనోహరము లయిన యంగహారములు తదుపలవ్నీతము లయిన కరణాదులు నిందుండును. లీలాంగహోార ప్రధానము లయిన యభినయము లిందుండును,

ళీ నాట్యలతణలవీ,తముగా నుంకుటయు నాట్యధర్శి స్వభా వము. ఇది నగతమయిన ధర్మి. నృ త్తనృ_త్త్యముల (పక్రీయా విశేమ ములు నటవిద్యలు, వాని నంబంధ మౌావశ్యకమనుట ఏవని భావము,

౪8౨ నాటఖ్యవేద యు

౫. స్వరాలంకార సంయుక్తమగుట మరి యొక సంపద. సంఖ్యానమున నివి స్వన్వరూఎముతో నుండునవి యయినను విశిష్ట ముగ నిప్‌ యన్నియు నఖండ నాట్యధర్మీ స్వభావము నావిష్కరించు. నవియె యగును. స్వరాలంకార ములతో నుండు నాట్యము. శోభావహము,

౬. అస్వస్థ ఫురుపాశ్రయ మగుటయు దీని లక్షణము. ఇందు వురుషుడు స్వరూపమున నుండడు. ్ర్రీబలము న్యాశ్రయించి యుండును. (ప యోజ్యపురుషుడు స్వరూపస్థుడు కాడు, అతడు (శ్రీపయోజ్యు డగును, అట్లగుట నాట్యధర్ని. నాట్య మీ ఏధమున నుండు నేసి నాట్యధర్మి యగునని పెద్దలు పరంపరగా పలుకుచున్నారు. అంతియే "కొని యిది శనలము స్వం ౩త నంభావనా మొతము కాదు. ఇది స్యసమయమాత్రి నిష్ట్రము కాదు. ఇది సముచితముగా నంభావ్యమాన సద్భావమె కావున ్రమితి మె యగును. ఇది సహృదయ సంభావ్య మానమగుచు రంజనోపళోూగి యగును.. వస్తూపయోగియు నగును- "కెవల మింతమాతి మె కాదు. ఆసన్నుడయిన వాని వచనము వినకుం' డుటయు నితరు లేమాతము వినని నచనము వినుటయు లోకమున నెప్పుడు నుండదు. అట్టిది యా కావ్యనాట్య తంతమునంచె యుండును, తత్కౌందర్య సంపాదనమునక్రై యిడియిం దున్నీతమగును. అన గదు పాధ్యాయులి విధముగ నీ విషయ మాస్యూతించిరి,

“యదృతాస్తి న తతాస్య క వేర్య రృనమర్హతి యన్న నంభవి త్యత స్యాత్సంభవ్యత్ర తు ధర్మతః”

ఈ లోళ౪మున నేది కలదో యది కవి వర్షనమున కర్షము కాదు, వది లోకమున సంభవించునది కాదో యది కావ్యమున ధరా శ్రనుసారమున నంభవించునది యగును, లోకగతము వేరు. కవి. లోళగతము వేరు. లోకమున న భవింపనిది కావ్యమున నంభవించును, కావ్యనంభవము లోశానంభవము కావచ్చును. లోకము. వేరు శ్రాన్యము. వేగు. సౌమశనన్యమిందు నియమ హేతువు ఇట్టి యీ నాట్యధర్శి వ్యాపకముగ నున్నది. ఇట్టె యో నాట్యధర ్రవ్యాషోత్వ

౬౦] దర్థానిరూవతము ౪58 మును బహు* ళో డదావహారణనిదర్శనదిశననుసరించి దర్శించుట యు కృము ఇది నాట్యధర్భిన్వరూపము ప్రఖ్యాపన 'మొనర్చును,

2౭. లోకమునం దభియోజ్యమగు పదమిందు మూర్తిసహిత మై సాభిలాషమై (పయుక్తమగును, క్రియాపదములందు సంబంధ యోగ్య ముగు పదము మూ_ర్తమెై (1పయుక్తమగుట సాభిలాపవముగా (పయో గము పొందుట యిందలి రూపము, లోకమున గూడ కలాళిల్ప కల్చ్పనాకలితమై యుండునది మూ ర్తినంపాదనమున నిందు (సయు ్న్‌ మగును. మాయాఫుష్పకరూపమున నిట్లున్నది “తతః ప్రవిశతి బహ ఇాపఃశొ అంతట [బహ్మ శాపము (ప్రవేశించుచున్నది. ఇందభి యోద్య మయిన ప్ర వేశాత్మకక్రయాస్వరూపమున నన్వియము పొందునదిగా గుహ్మశాపమున్నది, బ్రహ్మశాప మమూ_ర్తము, అది మూర్తమై (ఏవేశించుట నాట్యధర్ని.

౮ సమిపమునందున్న వారు పలికిన పలుకు వినకుండుటయు ననుక్తము వినుటయు నాట్యధర్మిలో నుండును. పరస్పర మానన్నో కము వఏీనకుండుట, అను_క్రములగు జనాంతి కాపవారితకముల వపీను టయు నిందు గలదు. అనుక్తమయిన యాకాశ భావీతము వినుటయు సిందుండును.

౯, శ్రైలయానవిమానములు చర వర్మాయుధధ్యజములు మూర్తిమంతనులై ప్రయు_క్తములగు నేని నాట్యధర్మి యగును, అట్లివి "జీహముకల.వైె ప్రయు_క్తము లగును. దారువన్ర్రచి। తాదిరూపముగా నుండు చర్శవర్మాదులకు రంగమున (ప్రవేశముండుట నాట్యధర్మి యయినది,

౧౦. అగచ్యుయగు వనిత గమ్యవనితగా భూమికాస్వీకారమున నిరూపిత యయినచో, గమ్యవనిత యగ మ్యవనితగ నిరూపిత యయి నచో నాట్యధర్మి యగును,

౧౧“ లలీతములగు నంగవిన్యానములతో సముక్థి ప్త పదశ్రమ ములతో న త్యేగమనము నిరూపితమయినచో నాట్యధర్మి యగును. ఆవేష్టితము మొదలయిన చతుర్విధకరణోపగ్భహీతములగు వర్తనా (వ్రవర్తితములయిన లలి తాంగవిన్యాసముల చే గలుగు శోభ నాట్యధర్శి

౪8౪ నాట్యవేదయు

యందు కలదు. గతి పచారమునందు చతుస్తాలపమాణముగా నుండు నట్టి యుక్టి ప్తపదశ్రమము లుండుట చతుష్క_ ల త్వాదివి శేషములతో నుండు కాలవిఖభాగముల సంబంధము సనిలదుండును. ఇట్టి యంగవిన్యా సములతో పదశ్రమములతో నృత్య మొనరించునట్లు గమన మొనరించు. వట్లును నృ త్తసదృశ మయిన విశాఖగతి యుండుట నాట్వధర్మి యగును.

౧౨. నాట్యమంతయు నాట్యధర్మీ (పాణితమై యుండును. లోకమునకు సంబంధించిన సుఖ దుఃఖ (కియాత్మికమగు స్యఫాన మంగాభినయ సంయుక్తమై నాట్యధర్శి యగును, లోకన్వ భౌవ మంతయు నంగము లయిన యాతో ద్యాదులతొ నఖినయములతో కూడుషొనునది కావలయును, లోకస్యభావ మె తదువేతమై నాట్యధర్శి యసను,

౧౩. నాట్యధర్మి సర్యాభినయ (పకారసారముగ నున్నది. (వనంగోప యోగమున నాట్యధ) 2 యిట్టి దగుటయు నిరూపణీయము,. (ువ్మయుదాహరించిన యితిహోన వేదార్థ మంతయు. దివ్యమానువ రత్యర్థముగా నుండుటబే నిది నాట్యధర్మాయని ప్రఖ్యాత మయినది. నాట్య వేద నిరూపితార్థము సర్వమును నాట్యధర్మియె యయినది.

౧౪, నాట్యధర్ని సర్య(తవ్యాపకముగా నున్నది. నానావిధి పమాశ్రితమయిన రంగపీఠ గతముగా నిరూవితమయిన కమ్యూవిభాగ మంతయు నాట్యధర్మియె యగును నాట్యమును నాట్యధర్మీ (పవృత్త మగునట్లుగ నె ప్రయోగింపవలెను, నాట్యధర్నీ (పవృ త్తమయిన గతియె యంతటనున్నది. అంగాభినయము లేకున్నచో నెట్టి రాగమును నాట్యమున గలుగదు. అంతట గీతాతోద్యాది నాట్యాంగము లావళ్యి శములు, నముచితీము లయిన యభినయములు నావళ్యకములు ఇవియె యంతట నాట్య రాగ ము త్పాదింపగ లవు. నాట్య రాగమనునది సామాజికప్రీతి అంగాభినయసంపద యంతయు సామాజికప్రీతి నిదా నము నాట్యధర్భ్మినలన నె యిది సిద్ధమగును.

యై నాట్యధర్మియే యంతట వ్యాపకమయినచో లోక్‌ స్వభావ ఇావిని యయిన లోకథధర్మి (ప్రయోజన మేమి యున్న దనిపిం మను. కాని యీ యంశ మిచట భావనీయను, భావము సర్వప్రాణికీని

భర్భునిదావణము అలిగి నపాదము, అభివయమంతయు నర్భవశ మన నుండును, అంగాలంకార చేష్ట సర్వము నాట్యధర్మియే యగును. కవిగత వాగలంకారనిష్టకాని నాట్యగత వాగలంకారనిష్థ కాని సర్వము నాట్యధర్మీరూప మై సర్వ వి శేషములకు (పాణరూపముగ నున్నది. అభినయనిశేషమంతయు నర్ధాపేక్షముగ నె యుండును. సర్వాభినయసంపద యన్ధా పేశ్షుముగ నె సవ ర్తించుననుట నర్వసంగతము, కావున లోకధర్మలతుణమయిన నహజభానము సర్వప్రాణినంబంధియై యుండునుగావున నది భి _త్రిస్థానీ యము, అదియె సర్వమున కాభారము, సహజనంవాదికర్టయయిన నాట్యధర్ని కదియె యాధారభి త్తి, కావున లోక్‌ న్వథావ భావిని యయిన లోకధర్మి (పయోజనమును గలదు. ఇందున్న అంగాలంకార చేస్తలను నవి నవర్తనారూపములయిన యంగకర్మలు గుగాలంకారలతుణములు చేస్టాలంకార ములునని గు ర్రించునది.

౧౬. ఒక డొక భూమిక ధరించి తదంతరమున నన్యభూమికా ధర మును కాథలమున గాని యేకన్వభావమున గాని నిర్వహించు నేని యది నాట్యధర్ని యగును నాట్యధర్మీస్యరూపవి శేషము లీవిధముగ నున్నవి. నాట్యత _త్వ్వజ్ఞులగువారు క త్యూవిభాగమును నాట్యధర్నిని యు క్రి విధానములను న్పష్టముగా 'చలియవలయును. చక్కగా దెలిసి కొని త త్తానుగతముగా (పయోగింపవలెను. ఇచట ధర్శ్మి నాట్యధర్ని. అదియె ప్రధానము కావున లోకధర్శ్మి యందే మగ్నస్వథావముకావున చాసనె తెలిసి నిరూపింపవలెను. యు కివిశేషములనునవి ప్రవృత్తులు ధర్మ్యాదులన్నియు నువపకరణభూతములు. వాని యల్బ బాహుల్వనిర చితికమానునంధానమున యోజన మొనర్చుట యు కము, ఈ యర్థము నీ (ప్రఘట్టారం భార్ధముత * నంగత మొనరించుకొని భాపించునది.

౭౪౮. ఉవ మయేహాభినయో యధావత్‌ శాఖాకృతో య కృతోఒ౦గహారైః పునశ్చ వాక్యాభినయం యధావత్‌ వక్షే న్వరవ్యలజన వ్యయుక్తం

భావి పకర ణార్థ మిం చాస్తూతిత మయినది ఇంతింత నిరూ పీంచిన నాట్యవిద్భృరతుడు శిమ్యవ్యు త్పాదనమునకై యిట్లుపసంహార

౪8౬ నాఠళ్యువేదయు వచనము నిస్దేశించుచున్నాడు. యభాశాశ్ర్రముగా నభినయము నిన్ధే చించితిని. శాఖాకృత మంగహోారకృత మంతయు నిరూపించితిని. ఇక స్యరవ్యంజన నర్షయు_కృమయిన వా క్యాభినయము నిరూవింతును, భరతు డిట్లనుట యాతని యాత్మజ్ఞానోత్క_ర్హణము వ్యుత్పత్తి గోచ లించును. శిష్యులకు నవి యావశ్యకములని ని వ్రైశించినట్ల యినది, ఇందు శరవ_ర్తనాత్శకమయిన ఇాఖాన్ఫ త్తము అంగహారమును నిదాన పక్ష ముగా నిర్దిష్ట మయినది, ఇంక నివి నసంభావనలో నుండదగియున్నవి, భాపనిగూపషణ (ప్రఘట్టమున స్నా_త్త్విక పప్రసంగమురాగా నంకురాభినయ మళభిహిత మయినది. అదియు నిచట ననునంధింపదగి యున్నది. ఇంకను చక్తృవ్యాంఠము సామాన్యాభినయ ప్రసంగమున నిరూపిత మయినది. అదియు నిచట నంభఫావనీయము. ఆయా సందర్భ సముచితముగా నిరూవీతములయిన యాంగికాభినయము లన్నియు సిం దుపనంహృృత సంభావితములు కావలెను, ఈ విధముగా సర్వాభినయ సంహారమిచట నమాక లష్టమగును. ఉక వా శస్థఖినయ నిగూపణము పనంగ సంప్రాప్తము. “వాక్య మేవాభినయః తత్త్వతః ధర్మ” చాక్యమె యఖభి సయము, త_త్త్వతః అదియే నాట్యధర్మి. తత్తత్ర్రనంగసంగతి ననున లించి వా క్యాభినయమును పరిమితముగా నిరూపితమయినను అ తు ముదాయస్వరూపముగా వాక్యాఖినయము నిరూపించుట యావళ్యక మె యగును, ఇదివరలో నిరూపితమయిన వా కాస్టభినయమున యధావ 1దూపమున నభినయించుట యుక్తము. ఇట్లు కత్య్యూంకచిత్రతల లకిణ మభినవభారతీసారముగా నిరూఫిత మయినది, క త్యూవృషత్తి ధర్భ్యభి ఛాన మిట్లు సంభావనీయము, వాచికాభినయము

ఆంగికాఛినయము నిరూపించిన వీమ్మట వాచికాఖభినయము నిరూపీంచట యుక్తము, వాచికాభినయమ.నకు సంబంధించిన. భేద ములు నాట్యానుప్రాణళ ములు. వాచిక మాంగికమునకు విషయనమర్చక మగుటచే (పాణకల్పమ), కొవున వాచికము (ప్రస్తుతము లక్షణీయమైన ది వాగభినయమనుట *వాగేవాభినయఃో వాక్కే యభినయమని యస్ధముః వాగభినయ మె వాచికాభినయము, వాగభినయవీవయము

వాబచికాభినయమయు ౪లిరి శనస్మపన కిలో సూచిత మయినది. అట్లు సూచితమయిన వాగభివయ మె యిందు నికూపిత మగును, త త్వ్యానుసారమున నిది యిందు సిరూవీత మగునుగావున వాగభినయాభిధాన మిందు 1పథధానమయినది వాగళి నయలకత్షణము స్వరవ్యంజనసంభవముగా నిచట (పతిపాదితిమగును, ౭౪౯. వాచి యత్ననస్తు క్వవ్యో నాట్టప్యైషా తనుః న్మృతా అఫవైపధ్యనక్త్వాని వాక్య్యాం వ్యంజయంతి హి నాచికాఛినయమున కభిధానృవాధాన్య మున్నందున దాని నిరూపించుటలో హీేశువును కలదు. అది యీ కారికలో నున్నది. వాక్కు,నందు యత్న మొనరింపవ లెను. అడి నాట్యమునకు తను వని యినిరి, అంగ నై వధ్య్థన _త్వీనులు వాశ్యార్థమును వ్యంజన మొనరింప గలవు అంగాదుల వా క్యార్ధము వ్యంజిత మగును కవి కావ్య నిర్మాణ కాలమున వాక్కు_నందు యత్న మొనరింపవలెను. నటుడు (పయోగకాలమున వాచికమునందు యత్న మొనరింపవలెను, ఇట్లు శవినటులకు వాచికయత్న స్వీకార మత్యంత మావశ్యకము. కవినటు లనుటచే నసచేతసులును స్వీ కార్యులు. ఈ వాక్కు నాట్యమునకు శరీ రము. నకలపయోగమున కిది ఛిత్తిభూతము, సకలాతోద్యగీ తాభి నయముల కిది యన్వుగాహకము. స్వయ మభినయరూపము, ప్రయోగ మూలమగుట వాద్యాద్యనుగానాక మగుట స్వ్యయమభినయరూప మగుటచే నిది నాట్యతను వయినది. ఈ యంశను సీదివరలో నుపాం గాభఖినయారంభమున మేము నిరూపించితిమి, (అం గాభినయార ౦ఫ-లినవభా రతి యషలభ్ధము కానందున వా ఫావ నజ్ఞాతగు) రనము ; శబ్బవాచ్యత చిత్తవృత్తి విషయమున శబ్ద మంతరంగము కాదని యది బహిరంగ మె యని కొంద రనిరి, అది యుక్తము కాదు. థబ్దము చిత్తనృ్తి కంతరంగమె యగును, చిత్తవృత్తి పతిపాదకము నగును, చిత్తవృత్తి రూపము లయిన రసాదులు శబ్దవా చ్యములు శాజూలవని యొక నిరుక్షి యున్నది. వ్యతి రేకా భావ మందు హేశువని వారందురు. విభావాదు లున్నచో రసముండును. విఫావాదులు "లేకున్నచో రస ముండదు. ఇ్షై స్వశబ్దమున్న చో రసమున్నది. స్తోస్టము "లేకున్నచో శసము లేదు. ఉన్నచో నుండుట యన్వయమని కున్న-వో లేకుండుట

అతి౮ా నాత్యవేదయు

వ్యతి లేకమని న్యాయసరణి, స్వశబ్దము 'లేకపోయినచో రస ముండ దనుట ప్రకృతము నంగతము కాదు శృంగా రాది న్వశబ్దము "లేక పోయినను రస (పతీకి యున్నది. వ్యతి శేకవ్యా ప్తి లేనందున రసాదులు శబ్బవాచ్యమ. లు కావు, అని వారి భావము, కాని యీ వ్యతి లేకా భావ మనునది యంతట సిద్ధము కాదు. శబ్దము లన్నియు వ్యతినేకా భానమును సాధింపవు, ఇచట వ్యతి లేకా భఛావమను హే+తు వసిద్ధము. అభినయచతుష్టయ సొమాన్య మంతయు 'పకీతిస్ఫుటత యుండగా నంతట వ్యాపించుంని రనథావ పట్ట వకరణమున నిరూపించితిమి. అహోార్యాంగక వాచికస్తాత్త్వికము. లన్నియు స్ఫుటప్రతీతిలో బహి రంత ర్వ్యా ప్తములై సర్వత గోచరించుట నిరూపితచర మె. అభినయ చతుష్టయమునంమ వాచికాభినయమును చేరియున్నది. ఆ యూ శర్మను నంధాసమున గూడ ప్రతీతి స్ఫుటత యుండుట (ప్రసిద్ధము. కావున చి త్తవృత్రి వీమయమున శబ్దములకు బహిరంగత్వము చెప్పుట యనంగతము.

ఈ వ్‌ిషయవి_స్తరణమునవై_ మరియొక యాళశంశానమాధాన మును థఖావనమునకుగా నిరూపించుట యావశ్యకము. కొందరిట్లందురు. చాచకము లయివ శృంగా రాదిశబ్బములు "లేకవోయినను శృంగారాది రస(ప్రతిప త్తి యుండును గావున వ్యతి రేకాభావము సంగతమగును. దీని నిట్టదాహరణమున భావించునది,

పరిణత శరకాండా పొండురా గండవాలీ హీవముసమయ నిమిాలత్పుండరీ కాయమాణం నయనమధర బింబం శ్యాసవి_ శాంతి తాంతం తన సుతను తనొతి _వాణితం మన్శుధస్య

ఓ సుతనూ ! సీ గండవాలి పరిరణతశర కాండ పాండుర మయినది. సీ నేశము హిమనమయమున ముకుళించు ఫవుండరీక మయినది. నీ యధరము శ్వానవ్నిశాంతితాంత మయినది. ఈ సీ రీతి మన్నధువకు (పాణిత మిచ్చుచున్నవి. ఈ శ్లోకమున శృంగార ప్రతీతి యున్నది. స్వశబ్లములేదు. న్వశస్టాభావమున గూడ రసపతీతి యున్నది కదా! అని.

వాచికాభినయయు ౪8౯ ఇదియు యు కృము కాదు. ఇట్టయినచో వృశ్చికాదులకు వలె శనప్రతీతిలో నిమిత్తాన్తరమును గలదని యనవలసీ యుండును. ఇట్లనగా నిమిత్తానరమును సువచమె యగును. నామాన్వముగా నుండు వృశ్చికము. వేరని గోమయజన్యమయిన వృశ్చికము వేరని వృశ్చికము నుండి డస్మించిన వృశ్చిక ము వేరనియనరు. ఏ వృశ్చిక వముయిన నొెశవిఫమె వాని వలన గలుగు బాధయు నేకవిధము, వృశ్చిక గోమయజన్యవృశి క్‌ నృశ్చికపభవవృశ్చికములకు భేఫ మున్న చనుట సమ్ముత మయినచో నిచు గూడ నట్టి భేదము సమ్ముతిము,. శృంగారశబ్దృమువలన గలుగు రస్యప్రతీతికన్న నితరమునలన గలుగు రనపతీతి వేరుగా నుండునని ఉునవలెను. ఇతరమువలన గలుగు (ప్రతీతి న్వశబ్బమువలన గలుగు ప్రతీతి యొకటికాదు. ఆ పతీతి యెట్లిదో యూ పీక యాట్టిది కాదు. కాని శృంగారశబ్దము వలన తెత్పతీతి శలుగకపోదు. (పతీతియే కలుగ దనించో “శృంగార హాస్య కరుణ” యను కారికాన్లోకము కాక వాళిత బేశీయ మె యగును. కాకవానిత్తూన మనాదరప్శాతిము. ఇదియు తత్సదృశమగును. స్వపమ యొోశ్రోశమీన (ప్రవర్తించు శబ్దము న్వ్యనీయతసం ౩తానుసారమున_ ప్రతిపాద్యమును (పతివాదించును సాధ్యము పాధిందును. రూపింపవలసిన దాని నిరకూవించును. దాని నెనరు (పతిహత మొనరింతురు! అది యట్లిది కాదవాలదను బిఖీషీక యేమి? ఇంకనిది భావింపుడు. “క్ళంగారాయతే వానతి కనుణాయ తే మొదలగు శబ్బములు కలవు. ఆ శబ్దములు న్వశబ్దసీయమున శబ్బనధర్శము కలవిగనె లోకమున (పసిద్ధముగ నున్నది. అచట స్వపతివాద్య (పతిశాదనమున నా శబ్దముల నామర్థ్య మును శంకింపనవనరము లేదు. ఇట్ట యంశము నవశముగ నంగ్నీక రింపవలెను, అంగకరింపక పోయినచో కొన్నిట కొన్నిపదనముల యను వాద మఫలమె యగను, ఆయా శబ్దముల శా యా రూపన్పర్శ "లీకపోయినచో తదనుభావనమాశర్తణ మయాక్తమె యగును. మయాడుడు. మాగధులను జయించి మధురానగరమునుండి కృృ్ణుడు ద్య్వారవతీనగరమునకు పోయిన పిమ్మట త శ్ర్రత్యాగమన ప్రత్యాశా శూన్య యయిన రాధ యి్షున్నదిం

౪౮ాం నాథత్యవేదయు యాతే ద్వారవతీం తదా మధుంపౌ తద్ద_త్తకంపాన తాం " కాలిందీతటరూఢ నంజులల తామాలింగ్య సోత్కంకయా తద్దీతం గురు చాష్పుగద్దదగల త్రారన్వరం రాధయా యేనాంతక్దలచారిభిర్టల చరై రఫ్యుత్క ముత్కూ-జితం (శ్రీకృన్ణుకు ద్యారవతీ నగరమునకు పోగా నుత్కంఠిత యయిన శాధ వణుకుచు, నంగిన యమునానదీ తటీనంజూతలత నాలింగనము చేసికొని చాప్పగద్దదముగా తారస్వర ముతో నట్లుగా వాపోయినది. అది విసి యరితర్జల చారి జలచరములు నుత్క్హమ్యులై యుస్మనమునై యుత్కూజన మొనరించినవి. శబ్దమునకు శబ్దన సామర్ధ్యము దన్నచో నిందు గసోత్కంకయా, ఉత్కంొ అను పదముల యనువాదము విఫంమె యగును. తత్చదములకు త(దూపస్పర్శ లేకున్న తదనుభావ సమాకర్షణము నయు_కృమె యగును, వృశ్చిక భేద (పతీతివలె స్థాయి. (ప్రతీతి వేరుగను న్యభిచారి ప్రతీతి వేరుగను భాసించునని భేద (ప్రతీతి యుండునన్నచో కతిపయస్థల ములం దను భావ (ప్రత్యయము కూడ లభింపదు, రస మెట్లు భాసించును యాన్న్యా తయా వలితకంధరమాననం త డావృత్తీవృ న్తశతప్యతనిభం వహన్న్యా దిగ్ధోఒమ్భ లేన చ విపేణ చ పత్ములాయ్యా . గాఢం నిఖాత ఇవ మే హృదయే కటాతు,! తొడిమ ్రిప్పిన పదమువ లె నున్న వలితకంధరముఖమును. వహించి వెడలుచు నా మాలతి సుభాసిక్తము విపషూకృమయిన యొక కటాశ్రమును గాఢముగా నా వృాదయమున నాటవేసినవి, ఇందు. రనప్రత్యయ మెట్లు కలుగును ! అనుభావ [పత్యయము కూడ దుర్గ భీ భూతమయినది. కా కథా రనన్య 1 ఇందలి వలి తాన _తృదిన్ధనిఖా తాదు లన్నియు కటాక్షమున జీవభూతములు వానికి (కియావిషయమున ప్రతిపత్తి లేదు. “లీనేవ ప్రతిచించితేవ లిఖలేని యను మాలతీ మాధనగతపద్యమునందు నిదియే వార్త. ఇందును సాయిప్రతీతికి విధానప్రతీతికి భేదప్రతి భానమె సమ్ముతమయినచో తదితర పలీతి కలు గుట యెట్లు! రన్యపతీతి యుదయించుట యెట్లు ? ఇదియె. విధముగ

౬ం] వాబచికాభినయయు అభాయి నితరములందును నమీాత్నీంపవలసి యున్నది. నవృాదయపహృదయ సాగరనమ్చుల్టదా కామృగాంక ప్రతిబింబప్రతిమము లయిన శావ్యము లలో జీవితభూతము లయిన హోసాదులు శ్రాస్ప ప్టము. లయినందు వలన (పతీతిదుర్ధ్య టమె యగును, ఏకన్నిన్‌ శయీ పరాజబ్ముఖతయా శీతో త్తరం తామ్యుతోః ఆన్యోన్యం హృదయస్థి లేలప్యనున యే సంర శృతోళ్షారవం దంపతో్యో శవమై రపాంగ వల'నాన్ని శ్రీభవచ్చత్షుషోః భగ్నో _ మానకలిః సహాసరభభవ్యానృర్హకంఠ(గహం ఉత్తిష్టంత్యా రళాంలే భరమురగపతౌ పాణిమైశేన కృత్వా ధృళ్యా ఇాన్యేన చావో విగలితకబరీభారతం పే పవాంత్యాః భూయ స్తక్కాఅ కాంతిద్విగుణితసురతపీతినా కారణా వః శయ్యామాలింగ్య నీతం వపురలసలసడ్చాహు అమ్మ్యాః ఫుణాతు ఆవిలప[ోధ రాగం అవలీదలపాండు రాననచ్భాయం కతిచిదహాని వఫురభూ ల్కేవలనులసేక్షణం ఈస్యాః రమ్యాణి వీక్ష్య మధురాంశ్చ నిశమ్య శశ్దాన్‌ పర్యుక్పుకో భవతి యర్సుకితోవీ జంతుః తచ్చేశసా స్మరతి నూనమబోధవూర్వం భఖావస్థిరాణి జవనాంతరసొవ్భాదాని ని(ద్రానిమాలికదృకో మదమంధరాయాః వాష్యర్థవంతి. న చ తాలి నిరర్ధకాని అద్యాపీ మే మృగదృశో మధురాణీ కస్యా స్తాన్యత రాణీ నృాదయే కినువీ. ధ్వనంతి వివృజ్వాతీ లను తాపి భావమంచై॥ స్ఫుర ద్భాలకదంబక లైైః పాచీకృతా వారుఠరేణ కస్టా ముఖేన పర్య స్తవిలోచజీన దంపతు లొశే (పక్క_పై పరాబ్బుఖ్యులై మాటలు లేక వ్యథ పడుచు శయనించి యున్నారు. అన్యోన్య మనునయింప వలెనని వృాదయమున నున్నను బింళముతో నున్నారు. ఇట్లుండియు మెల్లగా నపాంగములతో చూచుకొమనప్పుడు కన్నులు కలిపినవి. కోపము

ఇగ్రాత్త నాట్యవేద మున

ఖైంకము పట్టుదల వోయినధి, అభిముఖముగా తిరిగి మెడలు వాటు “వేసికొని నవ్వుకొనినారు. దీనిలో “సహోసరభసవ్యావృ _త్తకంఠకగహో య్మను స్థలమున హోసము శర్తాస్పృప్త్టమయినచో తగిన విభావాను (గ్రవామును లేనందున. ప్రతీతము శాకపోవలెను. హోసపదమున్నను హాసపత్యయము కలుగదనిన చో వీత రాగతవ లె బక శాక శ్రీడాకల్బన మె యగును, నవదంపతుల రాగలీలావిలాసమని యనివింపదు.

(శ్రీ అమ్మీ శేమశయ్యనుండి. రతాంతమున_ లేచునప్పూ డొక హస్తమున భారమును శేషునిపై మోపీనది. వేరొక వహ_స్తృమున వ(శ్ర్రమును పట్టినది, విలులితకబరీ భారము నంసమున వహించినది. ఆ సమయమున లక్షీ] బేవి కాంతి ద్విగుణిత రతి(వీతికల నారాయణుడు మజల శయ్యకు తార్చినాడు, అప్పటి యలసలనచ్చాహు వయిన లఫ్మీ శరీరము రథీంచుగావుత్‌ ఇది వేణీనాందీపద్యము. దీ5లో *అలనల సద్చాహు” ఆలస్యము సూచించు అలసపద మున్నది, అది యున్న నది సూచితము కాబేని యదియు కాపేయకల్పమె యగును.

అఆ యూర్వశి పయోధ'రా[గగము పంకిలముగా నున్నది, ముఖ శాంతి లవలీదలపొండురముగ నున్నది. దృష్టి యలనముగా నున్నది, శోన్నిదినములు మాత్ర మామె "దేహామోవీధముగ నున్నది, ఇందలి యలసేశతణ మాలస్యసూచకమె కదా!

సుఖభాజనుడును రమ్యుములను చూచి మధురశబ్దములను విని పర్యుత్చుకు డగుటు కలదు. అది యబోధపూర్వము స సరించుట్క జననా నరసౌహృదములు భావస్థిరములై యుండునుకదా ! దీనిలో సర్యుత్చుకపదమున నాతు సక్స(పతి భాన మనుభవ సిద్ధము. అది శహ్దై స్ప ఎప్‌ మనవలెనా +

నిిచానిమాలితనయన మదమంధర యయిన యా మెయొక్క-, అర్థవంతములు కాసి నిరర్ధక ములును కాని మధురాత్షరములు నౌ థ్యూాదయమున నేమో ఫ్యనిందుచున్నది. ఇందలి న్మిదాస్థితి స్మదాశచ్దా స్ప లట్లేము కాదు. మదాగమము. మదశ భ్ధాన్స ఎప్పమును కోదు.

__ పార్వతియు 'బాలకదంబకల్పములయిన యంగములచే ఫొవము విశదోమొనద్బీనదై తోచనములు తిప్పిన ముఖముతో సడ్డము తిరిగి

వాచికాభినయయు భూ యశ్షై యుండెను. "ఇందు “ఈ భ్బావ్షం వివృణ్వతీ” యమనమట యభిలాషా గమ సూచకము, ఆయా విభావనం పాద్య స్వభావము శల యి బహూ దాహరణములలో శన్దాస్పర్శము సంభావించినచో నిస్పారత ఇెప్పినట్లగును. ఇందీవిధముగా శ ఫ్రాస్పర్శవాదు లనవచ్చును. సీద్ధర్వ భావము లగు వానిశె పదములచే నభిభానముండును, సాధ్యస్వ ఫావము లగు వానిని పదములు నిరూవీంపవు, పూర్వసిద్ధములగు నంశములను పద ములు 'ప్రతిపాదింప వచ్చును. అని, ఇట్లనుటచే క్రియాన్యరూపమునందు సిద్ధాంశమని సాధ్యాంశమని శండు ధర ముల నంగీకరించినట్లగును. వీనిలో నొకధర్మము ననుసరించి న్వపతువోమణ మొనర్చుకొనుటలో నౌచిత్య మేమి 1 “ధర్ముద్వయవతి ధర్మిణి క్‌ వషో2ఒ_న్వ్యతర ధర్మపత్ష. పాత ౪ ధర్మి ధర్మద్వయముతో నుండగా నొకధర ్రమునంబే పశ్ష్న పాతము వహించుట యు_కృమగునా? కాని సిద్ధ తాధర్మ మనునది యుండదు అట్టి దట్లున్న చో నెన్నడు కూలదర్శనము కలుగ నె కలుగదు. కొన్నిట సిద్ధస్వ్యభావమున్నదని తలచుట యది యారోపితన్వభావము. అది గెౌణ్వీపత్‌ప్తి. సిద్ధమగు నంశమునేని ళృంగారాది శబ్దము స్పృశింపగలదు. శృంగారౌది శబ్దస్పృష్ట మై ల్యత్పతీతి కలుగగలదు వక్త యయిన సర్వవ్య _క్రియు కవియగుట యుండదు. లతుణ లత్యు మాణ (ప్రబంధబంధుర మగు శావ్య ని ర్మాతృ్యత్వ మె శవిత్వము. చ్‌ త్త వృ్త్తి వ్రతిపాదకత్విమె కవిత్వము కాదు, కవి త్వాకృతి కావ్మమున శబ్బస్పర్శ యుండక పోవుశేమి + శృంగారాది శబ్దముల వలన గలుగు ప్రతీతి ప్రతీతి కాదందు రేని (పసిద్ధరం కేతన్నృతియె యందు వ్యవధా నము కావలెను, ఇంతకన్న 'వేరొళన్యవధాన మందు లేదు. వితతలక్షణ పౌర్వాపర్యవి పాకము సంశేతమునం దుండుటను (గహించినచో శృంగారాది శబ్బమ-ల వలన కేవలము ప్రధమ (ప్రతీతియె కాక 1వ్రముఖ పతీతియు గల్నుగును, కాగా నిందన్వయవ్యాప్రియు నున్నడ నిశ్చ యింప దగును. “తత్సత్వే తత్సత్వమన్వయః స్వశబ్దమున్నప్పుగు (పతీతియుండుట కలధు. కావున అన్వ్నయాభావము (పత్యు క్తముః విభావాడులవలన రన్యప్రతీతి కలుపటలో.గూడ నొక సశేవమున్నద్ని

అతా నార్యువేవయు శీబల విభావాదుల వలన రసామలు కలుగవు. పూర్ణ కావ్య (క్రియా వరిగతి యున్నగాని రన భావాదుల పతీతి కలుగదు. నంపూర్మ కావ్య (దక్రియా సర్వ న్వసంబంధ మున్ననె విభావాదుల వలన రన్మవత్యేయము శలుగును, కావ్య (పియా నంబంధము సరిగ "లేకపోయిన విభా వాదులున్నను రన్మపత్యయ ముండదు, ఉద్నానేతు సితావేతావన్నోన్నం దదతౌ దృశం పగ ఖ్ర్‌లీ ల మ ధ్యేభువం లిఖంతౌ చ (ప్రాష్య సంగమనంగతౌో

వారిద్దరుద్యానమున నున్నారు. అన్యోన్యము దృష్టి వేసికొని నారు మధ్యభూమి గీకుచున్నారు. సంగము కలిగియు ననంగతు అయినారు దీనిలో (శ్రీఫురువులు విచబావమని యన్యోన్యదర్శన మను భావమని భూ లేఖము చిం తాఖ్యవ్యభిచార భావమని సంగము కలిగి యుండుట స్థాయిభావమని యసంగతులగుట విప్రలంభశృంగారమని యనవఆసి యున్నది. కాని యిటు విభావాదులున్నను విపలంభ శృంగార్యపతీతి యున్నదనుట సహృదయసమ్మతము కాదు. కావున కావ్యపప(కియాపూర్మత 'లేశపోయినచో రస్మపతీతీ యిండదనుట సమ్మ తము, విభావాదులున్న నిట్టి స్టలములందు రసపతీతి లేనందున నన్వ యాశావ మనునది యంతట సమానమే, శేవలళ్ళంగా రాదిస్వశబ్దము బున్నను రనసప్రత్యయ ముండకపోవచ్చును. పూర్మ కావ్య[ష్యక్రియా పరి గతి యున్న-వో న్యశబ్దము రసాద్మిపత్యయము. కలుగ జేయగలదు శ్రపలవిభావాదులున్నను రనప్రత్యయము కలుగుట లేదు. పూర్ణ కాన్య వ[శ్రియాసవిబంధ ముండగా నవి రన్యపత్యయము కలుగ 'జేయుచున్నవి. రసో భ్రేశపరళ్లోకములం దభినవో పాధ్యాయులు కావ్యకౌతుకమున విరూపించిన యంళశము నై గహింపవలడు. ఆ నిరూపితమున కళన్యా త్ధతయు తగదు, ఈ నిరూపితాంశమును జతపజచి (గ్రహించుట యు కృము,

ఇట్లు రన్యపత్యయమునందు న్వశబ్బముప యోగియని నిశ్చయించి నచో-.- “విభా వాను భావవ్యభిచారినం యోగా(ద్రసనివృ _త్తిః”--యనమ రనసూత్రమున శబ్దమును గూడ నిరూపింపవలయును గదా! అట్లు నిరూపింపలేజీమి! యని కొందరాశంకింతురు. ఇచట కూడ నిట్లా

వాచికాభినయతమయు క! శంకించినవో నిది యనవలసి వచ్చుచున్నది. “ఉత్సంగనంగిని బాలే తద న్వేషణమ్‌” బాలుడొడిలో నుండగనే వాని న న్వేమీంచుట యయినదని, రతిహోాసాది భావములను నిళేదాదిఫావములను సిరూ వీించుటలో స్వశబ్దమును నిరూవీత మె, భావోీపాదానమునందు స్వశజ్దో పసాదానమును సూచితమయినను స్వశస్లోపాదాన మావశ్యక మెయనుట యొడిలోని పిల్లవాని న న్వేషించుట యగును. భావోపాదానమున నిది స్వీ ఎలేము కాదా యేమి + వాగంగస _త్వకృళమె భావ మనుభవింప "జేయు నని పూర్వనిరూవి తాంశమునందును స్వశబ్ద ముపా_త్తమయినట్లు భావింపవలెను, *యదయమనుఫానయతి వాగంగన _త్వకృతకాయను స్థలమున “వాక్‌ ” పదము నావృ్తి యొనర్చి స్వశబ్దము కలదని గుర్తింప వచ్చును, 'వేరొకవిధమున గూడ స్యశబ్బమును గ ర్మింపవ ద్చును, *ేవాగంగస _త్వకృత” యశరుచోట “*ీవాక్‌ అంగస _త్త్వకృతః” అని ఇశీదమొనరించిన చో స్వశ్దము స్పష్టనంగృహీత మె యగును, అప్పు డిట్లర్థము లభించును. అంగస త్త్వాభినయములందు వాక్కున్నచో 'నప్‌ి ముఖ్యార్థము నభివృంజన మొనర్చగలవు, వాక్సహితములగు నవి స్వార్ధవ్యంజనసమర్థములు కాగలవు, నొక్కు. తా నొక్కటియు వ్యంజన "మొనరింపగ లదు. వాగంగన _త్వంయ్వ్యాళ ే ముగ వ్యంజన మొనరింపగలదని భావము. *వాగంగస త్త్వకృతి యను సమాన యోగమున నీ యర్ధసిద్ధి యున్నది. ఈ యర్థమును భరత చేశికులు భావించి “అంగ నై పధ్యసత్త్యాని వా క్యార్ధం వ్యంజయంతి” యనిరి, ఆంగికము అఆహోార్యము సొత్ర్వికము అను మూడును వావాభఘాషమీతము లయిన-చో వా శ్యార్ధవ్యంజననమర్థములు కాగలవని తద్యానము, అట్టి “యీ వాక్కుపయోగ మూపాదించునదిమయై సర్వముఖ్యముగ నుండుటచే *నాట్యస్యైపా తనుః స శై తా యనుటయు “వాచి యత్నస్తు కరృవ్యః” యనుటయు యు కృముగ నున్నదిం

8౫0. వాబ్మయానీహ కాస్త్రాణి వాజ్నిష్టాని తధెవ చ

తస్మాద్వాచః పరం నాని వార్జి నర్వన్య కారణలి శాస్త్రము లన్నియు వాబ్మయములు, అన్నియు వాజ్నీస్టములు, శావున వాక్కునకు వేరుగా లేదు. వాక్కే. సర్వమునకు కారణము.

అలక నాఖ్యు వే-దోయు అని కారికాసూ్యశార్థము.. దీనిలో శ్రీభారతీ భగవతీ స్వరూపము. నిరూపితమని శీమదభినవ గువ్పులు _ *పై వేయముపయోగీనీ కింతు చతుర్ధ భోపాయభూ తా పరమఫురుపార్థన్వ భావా వీశ్వ కారణభూ తా: భగవతీ భారత . యని యనుట వాశ్లేపీ మబహోభావము సూచిత మగూడున్నది. మహానరస్వతీ రసమయ పామ్రూజ్యమునందు శాశ్ర్రము లన్నియు వాజ్మయములు వాజ్నీష్టములు. ఇవి యన్నియు వాగూప ములు, ఫలరూసమగు వాక్కునంటే శాన్ర్రృములకు నిష్ట - స్టిత యున్నది. “వాచి ఫలరూపాయాం నిషా ష్‌ం ౫2 సర్వశ్తాస్ర్రములకు వాక్కు రూపము. వాక్కు. ఫలము. వాన్లేవి ననుసరించి వాశ్చేవిని సాతూత్కరించు కొనుటయె సాధకుని నంవేదనము. వాక్కు విశ్వ్యకారణము. వాక్కు. పరమ వురుషపార్థ స్వరూపము, వైఖరీ మధ్యమా పశ్యంతీ పరా స్వభావము. ఇందలీ పశ్యంతీ భావము శబ్ద్బబహ్మము, తదుపాయ మీ వాక్కు ఇచట పత్యిభిజ్ఞాశాన్ర్ర పరమార్ధమును నంబంధింప జేసికొని భావింపవ లెను. విశ్వగోచరములగు నర్వభావ పచార్ధములకును నస్వభావస్థితియను సత్త్వము కలదు. నత్తాసంబంధ మయిన నిజలతుణనంపదచే నవి యస్థ కియా కారులగును. ఇట్టి యీా భావప దార్థములకు స_త్త్వప్రధాన మయిన బోధతారూపమగు స్వభావము కలదు. పార మెశ్వర్య రూప. మయిన స్వాతం త్ర్యమున నీ బోధము ప్రత్యవమ ర్మాత్మక ముగ నుండును, అట్టి యా (_పత్యనమర్శ మి జడముల కన్న వైలక్షణ్య మిచ్చును ఇట్లే యంశము సువిభ_క్తముగా నున్నదని యన్మ (అభినవ) త్పరమ గురు వాదులు ప్రత్యభిజ్ఞ ఇాశ్రుచు నందు నిరూపించిరి, మేమును (అభినవ) తద్వివరణమునందును భేదవాదవిదారణమునందును వివేచన మొన రంచితిమి, వా శే సర్వమున కవ భాసళము. అదియె సకలని ర్వాహకము పరమార్ధ్థతః వాగవఫానన మె మహోనిర్యాణము. ఈ యంశమె యిట్లున్నది. ఈవ్రాగా సర్వన్య శారణంో అనుట యుక్తము. “వాశీన విశ్వా భువనాని” యని చః యున్నది. భావభడజనీయులగు భ_ర్శృహరి ఎవరి (ఉళృతులును శబ్దవివ_ర్త ధర్మమును పసాదన మొనరించికి. ఆఅ

వాచికాభినయయు ఇరాతి ఆయంగము నిచట ననుసరంపవ లెను. వాక్కు సర్యాకారము కావున నాట్యమున కితివృత్తము శరీరమని యనుట విరుద్ధముకాదు. ఇదియు వాబ్బయమె కడా! ౩౫౧ నామాఖ్యాత నిపాతోష న్గతస్ధిత నమాననిర్వ్క్య్యః నంధివిభ క్రినియుక్తో. విజ్టేయో వాచికాభినయః 2౫క౨ ఆగమ చామాఖ్యాతో పసర్లలద్ధితని పాఠసంధియ ఈ పవచనవిభక్ప్యప గహవిర్వర్గ్యో వాచి కాభినయః ఇాస్త్రాంతరపసిద్ధములగు కొన్ని-విమయములు రసాంగముగా చుండును. వానిని కవిశిశూర్ధమై నిరూపించుట యావళ్యక ము. కవిశే కాక వనటునకును స్థలవిశేషమున నభినేయమున )దు వ్‌ శాంతి నంవా దించు నవిగా నున్నవి, కావున.కవినటులు ఏని నితిక_ర్తవ్య తామాప మున [గహింపవలసి యున్నదసి యుప బేశరూపముగ నిరూపించుట యుక్తము, ఈ నిరూపింపబోవు అఆగమనామాఖ్యాతాదు లర్ధద్వార మునను రూప సౌందర్యమున నుభయధా సంబంధించునవి కాగలవు, యభితమని ముభ్ధమని (ప్రయోగించుటవలన వతీతివైచ్యిత్య మున్నది. అర్ధ భేదమున్నను స్వరూప సౌందర్యము సార్వ[(తికము. విమయ భేదమున నొకశబ్దము (ఏయోగింపవలసియుండగా మరియొకటి దుర్భణము. శసానముకూలముగా హృద్య[పప్రయోగ ముచితము, అశవ దుశ్శవ పద ముల నుపయోగించుట యు_క్తముకాదు. వ్యాకరణ శాస్ర్రృసమ్మతము లయిన యాగమ-'* లు వైశల్పికములుగా నుండు చేని సందర్భ సౌంద 'ర్యానుకూలముగ నె యోగించునడి. ఈ యాగమవిధిచే నాబేశ పక్షుమును సూచిత మె. ఆ ేశమును వైకల్పికః మగునేని సౌందఠ్శా చిత్యమును నమిథీ,ంచునది. కొన్ని స్థలములందు వ్యాకరణ కార్యముల యన_త్త్వపతుమె యు క్రము ముగ్ధాశబ్దస్ట్థాన మున మూథాశబ్దము 1పయోాగార్హ ముకాదు, ఆచ్చిద్య (ప్రియకః కదంబపసునుం యపస్యారిదానై ర్నవం యా(శాభంగవిఛాయినో జలముచాం కాలస్య చిహ్నం మహ. వవ పరినుంచితం నయనయోర్న్య_స్తం వ్భాది స్థాపితం పీనుంలే.. నిహితం కధంచన రః శన్దాపరంసేకృరం

౪లాలా నాత్యవేదయు

ఈ శ్లోకమునందు వ్యాకరణ కార్యము లౌచి త్యానుగుణముగ నున్నవని భావింపవలెను. రాజా! నీ శృతువనితలు యా.తాభంగ మొనరించు. వన్షాకాలపవు చిహ్నమయిన నవకదంబకుసుమమును. (వేవతో (గహించి సంతనంపడి ముద్దుపెట్టుొనినారు. నేత్రములం: దుంచుకొనినారు. హృదయమునందు కూర్చినారు. సీమంతమునందు కూర్చినారు. ఎక్లుని క ర్లావతంన "మొనరించుకొనినారు.

ఈ నిరూపితము లయిన భావములను నమాలోచన మొనరించు. కొనుచు వాచికాభినయ నిరూపణ పరమము లయిన పై కారికా విమయనులను గుర్తింప వలెను,

౧ నామము న్‌ అభఖ్యాతిము 3 నిపాతము

నే ఉపసర్ష క! తద్ధితము +. సమానము

౭ సంధి ౮ విభక్తి ా

అను నీ యష్టకమున నామాది నిర్వర్శ్యము సంధి విభ క్సిని యు _కృమునై వాచికాభినయ ముండుటను గు _ర్రింపవలెను, అభినవ. భారతీ సమ్మతే మయిన పాఠముగా నిర్దేశించిన కారికాను సారమున నిట్లు గుర్తింప వలెను,

౧ ఆగమము ౨ నామము వు అఖ్యాతము

ర ఉపనర్షము ఫో తద్ధితము ౬ నిపాతము

౭ నంధి ౮ వచనము గొ విభక్తి

౧౦ ఉప్యగహము న న

అను సీ దశకము వాచికాభినయమును నిర్వర్వింప "జేయును. ఈ యంళము నిట్లు పరిగ్రహించునది. ౧. నామ. మదనరివు పదము శివపర్యాయ మయినను తదీయ శృంగార వర్ణనము నందు ప్రయో గార్హముకాదు. _9, అఖ్యాతము, అభఖ్యాతమనునది (శీయాపదము- వెచిత్య మౌాపాదించునట్టి యాఖ్యాత మె యుచితము,

సరసి! సర | 'మేఖలాగుమై॥ ఉత గోతస్థలి తేషు బంధనం చ్యుత శేసర దూవీ.తే శణా న్యవతంసోత్పల 'తాడనాని చా

౬వ] వావికాథినయయు ౪౮౯

న్నర బేవా ! గోధత స్థలితములు కలుగగా మొలతాటితో బంధించుటనా స్మరింతువా 1 రాలిన వుప్పొడి కన్నుల బడును కర్ణో త్పలతాడనములనయిన స్మరింతువా 1 దీనిలో న్మరసి యను నాఖ్యా తము వర్శమానకాలమున నున్నది. ఇట్లు చెప్పుట మన్ధధసాయోత్క- రణమును సూచించును, ఎదుట నున్నట్లు పల్లి యువొాలంభించుకీతి మన్నధు డుపాలంభవిమయముగా నుండుట ఫాౌసింపగా “ఇందు నీవే సామీ నే నసత్యెము (పకటించుట లేదు.” అను భావము భాసించును. ఇట్టి భావభానమె "లేకపోయిన-చో “న్నృతవానితి మేఖలాగుతై 8౪ అని యుండెడిది. అప్పుడీ భావమాధుర్యము కలుగదు.

3, ఉపనర్గము- ఉపసర్లమున పకృ తార్థసంబంధము భాసించును, ఉపనగ్గములచే కర్మప్రవచనీయములు నుపలవ్నీతము. లగును, తస్ధత (ప్రత్యయములు నుపలవ్మీతములగును,

అనే )న్తావన్ముహురుపచి కేర్పృష రాలుష్యతే మే (మూర _నృస్మిన్నపి న నహాలే నంగమం నౌ కృ తాంత;

సీ యాలేఖ్యము చిత్రించి సీ పాదములపై నేనుపడి యున్నట్లుగా చ్మితింపదలచి నప్పుడు మజలమణల నుపచితములయిన బాష్పుములు నా దృష్టి కవరోధము కల్పించినవి. [కూరదైవ మా చిత్రమునగూడ మన నంగమము నహింపదు కచా! ఇందు ఉపచిత పదగతమయిన యుపనర్ష మధి కార్థ్యపదము.

మి-మాంన తే వృొాదయమాత్నన వవ మెలా నామ్నావీ మానకలనాం నహతే న జాతు

అ బాల తన వ్యృాదయమునె మామాంసిం చును. “వేరున కయిన మూానకలనమును ఒకప్పుడేని నహింపదు. ఇచట పృాదయపదమె వృాదయ[గాహి. ఇచట చిత్తపదము చేతోమోద మిాయదు. “మామాంసతే' యను సుక్థాతు.ప్రత్యయపదమును వె చిత్రము సంపా దించును. ఇశ్లై తల్‌ (పత్యయాంతములు కృ(త్పత్యయూాంతములు సమయాచిత్యము ననుసరించి [పయుక్షము లయినచో వై చ్మిత్య మభ్యూహించునది. గౌరవభయమున నన్నిటి నుదహరించుట లేదు, (శ్రీపత్యయ్యప్రయోగము వలన (ప్రయోగ్నవెచితి నిట్లు భావించునది.

౪౯౦ నాళ్యవేదమయము “అధ్యాసీసః సై దగ్భీం” వై దగ్ధిప[క్రియ నధిష్టించినవాడని యనుట లో కర్శసంబంధమా[తమున కృతిత లేదు. “వై దర్భీం అను స్రీ (పత్యయము సౌభాగ్యాతిశయమును గోచరింపజేయుట యనుభవ సిద్ధము. తద్ధిత్వపత్వ్యయకృతే మయిన చనముత్కౌాార మిట్టున్నది, “తాంబూలీనాం దలై న్నత రచితాపానభూమయః నారికేరానవం మయోధాః న్యాతవం చ పవుర్యశః రఘుమహారాజు వీరమై నికులు తాంబూలీదలములచే పానగోక్టీ (ప దేశములను నిర్మాణము చేసి యందు నారిశేలాసవము (తావిరి, శాత్రవయశమును (ఆవిరి. దీనిలో*శ తూణాం”అని షస్టీవిభ క్షి లేదు. “శాత్రవం” అని తద్ధిత ప్రత్యయము కలదు, ఈ తద్ధితవృత్తిచే నేకార్థీ భావాన్వయము లభించును. (తాగుడు కలవాసికి ముద్దయు నావళ్య కము, ఆ ఏర యోధులు తద్దాాసీక్ళత మయిన యశమును గూడ స్వయం[గ్రావా మొనరించిరని భావము. సిపాతనము కొన్నిస్థలములం దర్ధవిశేషమున కగును, న్నిద్ధశ్యామల కాంతిలి ప్తవియతో జీలద్వలాకా ఘశా వాతౌః శీకరిణః పరొూంజదసువ్భాదొమానందశే కా॥ కలాః "కామం సంకు దృఢం కఠోర వృదయో రామని సర్వంసహేా వైదేహీ తు శధం భవిమ్యతి వా వోవా బేవి! ధీరా భవ! దీనిలో హూ వో హో నిపాత సన్నివేశము సుందరము, వర్షానిల ములు విశేమీంచి నిరంకుశములు ఏీచుచుండ నీ (పబేశ మత్యంతము భయంకరము. ఇంకనిచట కిరాతులేల *! నముచితము లయిన విభౌ వాదుల సంధయోోజనమున నేకారీ భావ మవభాసింపగా నందీ నిపా తార్థము వైచిత్ర్యవిశేమ మాపాదోచును. సమాసము విచిత్ర తానిదాన మగుట యిబట్లున్నది. “మభ్యే గంగాయమునమమునా”ొ యను స్థలమున “మభ్యే గంగాయమున యో?” అని యన లేదు. ఇందవ్యయిీ భావ నమాసము సౌందర్యావహము, ఇళ్లే సమాసాంతరము లందును నిరూపింపదగు ము, ళీ. సంధి ద్వివిధము. వ్ర రంతర్యరూపము. రూప శేషరూపము ననిభవ తోయ పదముల నై రంతర్యోచ్చారణమున భవతోయరూపము

వాచికాభినయయు ౪౯౧ కలుగును, భవ తోయ పదవిపర్యయోచ్చారణమున తోయభవ రూప సిద్ధిలో నిష్టసిద్ధి లేదు. అస్థి రాదిపదములందు రూప్షేసుక్సతమయిన సంధి యున్నది. ఈ రూపశ్హేమనంధిస్థలములో బీభ త్సార్థము అన్లీలన రూపార్ధ్థమును గోచరించును. అస్థిరాపదమునం దస్థి యున్నది. *సూత్రం ూహ్మామంరఃస్థ లే” యను స్థలమున సూతం యావ్మాం పదములు ద్విశ్రుత్‌ కలిగి యున్నవి. ఆ లెండుపదములకు సంగము "లేదు, ఇట్టి స్టలములం "బేకపదవశ్తా (ప్రత్యయము కలుగదు. (బహ్మాసూత్ర మను నప్పు డుత్తర సండ్రాంతి యనుస్వానమునకు గలదు. అవు దానిని విన్సింప "జేయవలయును. ఇట్టివాసియం చేకపదవద్భావముండును విభ కివిశేషములును వైచ్చిత్య మాపాదింపగలవు. “విభ క్తయః సువ్లిజ్‌ వచనాసి, లేక కారకశ కృయః లిడాద్యుషృగ హోశ్చ ఉప ల శ్యంతే” సువ్మిబ్వచనము లన్నియు విభ క్ళగాహ్యూములు. ప్‌నిచే కారక శ క్తులు లిడాద్యుపషగ్రహములు నుపలవీతము లగును. ఉదా;

“పాండిమ్ని మగ్నం వపుః

పాండిమలో వవుఫవు జు శరీరము మగ్నమయిన దనుటచే శరీరమునకె మజ్జ్ఞన క_ర్త్షృత్వము గోచరించును. పాండిమ్ని యని సప్తమి విభక్తి యుండుటచే నది యాధారమగుట గదజరోగ స్థానీయ మగుట దో్యోతితమై మిక్కి.లి రంజన మిచ్చుచున్నది. లండు స్వభావం వపుః” అనినవో నిట్టి భావము లభింపదు, ఇళ్లు కారకాంత రములందును నిరూవింపదగును, మె వాక్యముకల పద్య మిట్లున్నదిః

డాహవోమృః (పసృ్ఫృతింపచః (పదయ వాన్బాష్సః (పణాలోచిఈః

శ్వాసాః కంపితదీపవర్తిలతి కా పాండిమ్ని మగ్నం పపుః

కించాన్యక్కధయామి రా(తిమఖిలాం శ్వన్మార్ధవా తాయ నే

హృచ్భ (తనిరద్దదం[దమవాపస్తస్యాః సితిర్వ ర్తచే

ఆమె తనూదాహూ ముదళప్రసార ముడుకెత్తించివది. బాష్ప మధికమై కాలువజాలు కట్టినది. శ్యానములు దీపఫు వత్తులను కదిలించు చున్నవి. వవువు పాండిమలో మగ్న మయినది. ఇంక నొకటి చెప్పుదునా+ ఆ యమ్మా ర్మాతియంతియు నీ మార్లవాతాయనమునం దుండి చంచదాతపమును హూ _స్తచ్చ్యతమున నిరోధించుచున్నది. ఇట్లామె స్థితియున బది, ఇది విద్ధసాలభ ౦జికాగతమయిన నాయికావిరహపద్యము,

అఈజా౨ వాఖ్యవేదయు వచనము విచ్వితత నాపాదించుట యీ పద్యమున నున్నది, కర్తా డ్యూళతచ్భలానాం జసుమయశళరణోద్దీసనః సోఇఒభిమానీ కృష్ణా శేశో_త్తరీయవ్యపనయనపటుః పాండవా యస్య డాసాః రాజూ మళ్ళా ఎననా దేర నుజశతీ స్యాంగ రాజస్య మ్మం క్వ్‌్సే దుగ్యోనోఒ సౌ కధయత నరుషా చష్టుమభ్యాగతౌా స్వః దీనిలో “పాండవా యస్య దాసాశి అనునది (పక, అలలే లత్యుము. పాండవు లందరును డాసులె. వేరువేరుగా గూడ వారు దాసుతె యని పొండనపదగత మయిన బహువచనమున విశదమగును. “త్యం హ్‌ రామన్య డారాఃొ నీవు రాముని చారవ్లు, అని నంస్కృృత మున ననుటలో నొక ప్రత్యేకత కలదు. నసంస్కృృతమునందు దారశబ్దము నిత్యబహువచనము. ఫవుంలింగము. సీతాబేవి నప్దోశించి “త్వం” నీవు అనుట ,స్త్రీలింగ మేకవచనము కదా! ఇట్టి త్యం పదమున కట్టి దార పదముతో నన్యయము నిరూపిం మట విచ్విత తావిశేష నూపాదిందును ఇళ్లే “కీర్తి స్తవ శ్వేతా” సీ కీర శ్వేత యనుట రుచిరము, కాని “శీతం యశ_న్త్వవ” నీ యశము తెల్లన యనుట రుచిరము కాదు, కీ రిశబ్బగత మయిన (స్ర్రీలింగస్వారస్యము నలన భా వసాందర్థము శలుగను. యశము నఫుంనక లింగము, ఈ సౌందర్య మందు లేదు, ఈ విధముగ నె ఖొన్ని స్థ్టలములం దుప్మగహకృతమయిన వ్య మవభాసించును. ఉపగ్రహమనునది విశేష్యానుపయు కృమగు వి వణము. తత్స్వభావకృ్ళతమయిన సౌందర్యము పాఠ్యమునకు రమ్యతే నాపాదించును. భవభూతి పద్యము. అలనలలిత ముగ్ధౌన్యవ్వ నంపాత ఖేదాత్‌ అశిధిల పరిరంభే ర్లత్త _ నంవాహనాని పరిమృదొిత మృణాలీ కోమలాన్యంగ కాని త్యమురసి మమ కృత్వా యత్ర న్మిదామవాపా దీనిలో నంగకములకు విశేషమణములుగా నున్నవన్నియు స్వభావనుకుమార సూత్రసందానితమ్ములె శో భావహములుగా నున్నవి. శేలీకందలిళస్య వి(భమమధోధువన్ధం వపున్తే దృకా భంగీభంగుర "కామ కార్ముకమిదం (భూనర్మకర్మ (కై మః ఆపాలేపి వికారకారణమపనో వకాన్నుజన్నాసవః। సత్యం సుందరి శిధస స్రీ జగతీసారం త్వ మేశాశ్‌తిః

వాబచికాభబినయతయు ఈ౯3 ఓ తరుణీ! సీ సర్వసుందర శరీరము "శీలీకందల విలాసము. నీ చృ క్షి సీ బొమల నర కర్మ శమము కోమధనుర్భంగీ రమ్యాము, సీ యధరమధు వింతయయినను వికారకారణము. నుందరి ! నీవొక్క_ తెనె (వ్మా నృష్టి సారమనుట సత్యము, ఈ పాఠ్యము నర్వ్యమనోహరము. ఈ విధముగ నె క్రియానియు_కృమగు ధాతువై చిత్య్యమును రనుణీయ ముగ నుండును. “గనం” అని 'గసితి ప్రయోగించినపవుడు స్యదన మాత్రము నందె (గసితి పారిఫామీత మయినను (గాసాతిశయసంరంభ మవభాసించును. ఇట్ల విశేషముల నన్నిటి నుపజీవ్యములుగ గుర్తించి యానందవర్ధనాచార్యుడు ధ్య్వన్యాలోకమునం దీ విధముగ నిరూవీంచెను. “సుప్తిజ్యచన సంబంగ్లే న్తధా కారక శక్తిభిః క _త్త్‌ద్ధిత సమాస్రేశ్చ దో్యోత గ్య ఒల్య్య్యక్రమఃక్వచిత్‌ తొ ధ్యసి యాత సై యగు రసాదిక నలత శ్రమము. ఆ రసాదికము సుబ్నిశేషములచే తిజ్విశేమములచే వచనవిశేషములచే నంబంధ విశేష ములచే కారకళ క్రులచే కృద్యి శేషములచే తిద్ధితవి శేషముల చే నమాన ములచే నవభాసించును “చి శబ్బమువే సుపయుకృము. లయిన నిపాతోపసర్ల కాలాదులచే గూడ రసాదికము ద్యోత్యమగను. అని, వో కి జీవితకారు డయిన రావానకకుంతకుడును బీసిని సుబాగివకత యని పరిభావీంచెను. వవం విధముగా నున్న కనితావాచిళ శబ్బనిష్టు చుయిన వ్యవహారము దశాంగనిరు _కృమై యున్నది. దీనిని విశశలితముగా విభజించి గుర్తించుట యుక్తము. కవినటులు వీసి యుచ్చారణమున ఫ్టానకరణా దిజ్ఞానము కలవారగుటయు నముచితము, ఇది యంతయు గాఢ శిధిల మన్ఫణ పరుషాది గుమ్భవి శేష విభాగమున కుపకరిం చును. కవులిట్టి విభాగము గుర్తింపవలెినని యిది సముపదిష్టమయినది. నటున కును సమ్యగుచ్చారణోప దేశమున కీ వర్షశః పతిపాదన ముపకరించును. నముచితమయిన యుచ్చారణ సౌస్ట్రువము కల నటుడు వర్ణ సావర్ల్యము ననునరించి (పబంధ సౌందర్యజ్ఞానమును పాందగలుగుటకై. యిది యావశ్యకము. వాచికాభినయము గుర్తించుట క్ట (పట్ట పరమార్థ పరిజ్ఞాన మ పేవ్సీతము,

౪౯౪ నాభట్యవేదము పాఠ్సవి భాగము

సంస్కృతే వాఠ్యమసి (పాకృత పాఠళ్యమని పాఠ్యము ద్వివిధముగా నుండునని నాట్వవిదులనిరి, యధా[క్రమముగా నాపార్యముల విభాగ స్వమాపముల నిన్రేశించుట యుక్తము. వ్యంజవ-స్వర-సంధి-విభ క్షి- నామ-అఖ్యాతి-ఉపస్గ -నిపాత-తద్ధి_-సమాసవిధానములతో సంస్థ పాఠ్య ముండును. దీని ప్రయోగవిధానము నీపధముగా గు ర్తింపవ లెను.

తిశ3. అకారాద్యాః న్వరా జ్టేయా కౌకారాశ్చత్యుశ హకారాాని కాదీని వ్యంజనాని విదుర్చుధాః అకారాదు లౌకారాన్తము లయిన స్వరములు పదునాలుగు కలవు. కాదులు నసాకారా_న్తము లయిన వ్యంజనములు కలవు, అ అఆ ఇఈ ఉఊ బుబూ 64గ్రా వఐ ఓకె అనునవి స్వరములు పదునాలుగు. కఖగఘజుచఛజరుషటకడఢథఢణతథదధనవఫబభ ముయరగలవ, శపమనవా, అనునవి వ్యంజనవర్లములు. శి%౪. ఆసహ్టై స్టానాని వస్హానామురః కంఠళ్శిర న్లధా జిహ్వామూలం చ దన్తైశ్చ నాసికోస్టా చ కాలు చ

సర్వవర్శ ములకును నియతముగా. నెనిమిది స్థానములు శ్‌లవు- ఉరము కంరము శిరము జిహ్వామూలము దన్నములు నాసిక ఓష్టము తాలువు అను నీ యెనిమిది స్ట్‌నము లందభివ్య కము లగునాయా వర్ణములకు ఫ్టాన నియమము వనుసరించిన నంచతము (పసిద్ధమై యున్నది.

౧. కంఠ్యములు ;అకువా వినర్జనీయములు కంఠ్యములు. అ యనుట దీర్ధమునకు నుపలథణము. కఖగ ఘజ యను కాదు లయిదు వర్ష్శములకు “క యని సంజ్ఞ, ఇక చుటు తువులు శ్రావ్యాములు. వినర్టసీయము విసర్ల్షము. ఈ నిర్దిష్టము లయిన వర్గములు కంఠ్యములు. కంఠనంభవములు. వత్యమాణ తాలవ్యాదుల నిశ గుర్తింప వలెను.

యిం 'కాలవ్యములు : ఇచుయశ వర్షములు తాలవ్యమాలు, చఛజరయుళఇులు మ నంజ్ఞకములు, “ఇాద్వర్షః యను నియమమున శవర్శ మసి యనవలిను. చకారానులకు వలె కార్యప్రత్యయాంతముగ బలుక రాదు.

వాబికాబినయయము అకా

క మూర్ధన్యములు : బుటురమలు మూర్థన్యములు, ముఖ ములో నంగిలి దగ్గరగా నూర్ధ్వభాగమున గట్టిగానుండు ప్రదేశము నకు మూర్ధమని వేపు బుటురవమ లచట నభివ్యక్తము లగును,

ఈం దంత్యములు : శతులనలు దంత్యిములు. దంతభవములు చంత్యములు, దంతిపదమున దంతమూల,ప దేశము వివవ్నీతము. భగ్న చంతొునకు వీనియుచ్చారణ ముపపన్నము శాదు.

య! ఓమ్మ్యములు న ఉ పూపధ్మానీయము లోష్టములు, పఫ వర్షములకు పూర్వమున్న విసర్గమున కుపధ్మానీయ మని క ఖ వర్షము లకు ఫూర్వమున్న విసర్లమునకు జిహ్వామూలీయ మని వ్యవహారము. వ ఐ కంఠ తాలవ్యములు, శ్చ కంఠ్యాఘ్యములు, వ కారము చంతోోప్ట్యము. జఇు ణ న మ లనునాసికములు, విసర్ట్సనీయ మారస్య చని కొందరనిరి, అవర్షము సర్వమొఖస్థానమని కొందరు పలికిరి. ఈ నిరూపితములన్నియు వర్ణోత్ప త్తి స్థానములు, స్టానసం కేత మ్‌ విధ ముగా శ్లోక బద్రమై యున్నది,

థి 8౫. కఖగమ బాః కంఠస్టాన్హాలుపానాప్తు చఛజ రు అః టఠడడ ణా మ్యూన్యాః తఈఆథదథధ నాశ్చ్చేవ దంతస్థాః టొ౬లపవవబఐభ మౌస్చ్వావ్యాః న్య ుంక్యా అఆలసాఅహౌచ కంఠస్తా కాలవ్యాఇ చుయ శః న్యుఃబుటురషామూర్చి స్ధతా జ్టైెయాః

వీని యర్హము నిగదవ్యాఖ్యానము. వ్యాకరణ శాస్ర్రమునం చాయా వర్ణములకు ఫ్థాన్యపయత్నేవి శేషములు విభజ్య నిరూపితము లయినవి. వర్ణోచ్చారణమునం దాభ్యంతర్యపయత్నములు బావ్యా (పయత్నములు గలవు. స్పృవ్లు నంవృత వివృత వయత్నములను ముని నిన్రేశించెను.. పదునొళకండు చాహ్మపయత్నములు కలవని వ్యాకర్పలు నిన్రేశించిరి, అవి యూంతరతమ్యపరీమీలో నుపయోగించునని వారనిరి అంతటి సూక్ష్మపర్వీణ మావవశ్యకమయినను నాట్యప్రయోగమున నవి యంతగా నుపయోగించునవి కాకపోవచ్చునని భరతుడు ఘోషా ఫఘోవమ యత్నములను నిరూపించెను.

తెరి ద్వౌ ధ్వౌ వర్హాతుతు వంాద్యౌ శషసాశ్చతయోఒపరే అఘోషా ఘోపవస్తు తతోఒన్యే పరికిర్తికాః

ఇట నాట్యవేదయు ౭%౮ వరే వర్దే నమాఖ్యాతా ద్వౌ వర్షా ప్రాగవస్థితా ఆఅఘోషా ఇతి యే త్వన్యే నఘోషాః నంపకీర్తితాః 8%౯. ఏతే ఘోషాహపోషాః కంర్యాత్ష్యా దంత్యజిహ్వనానిక్యాః ఊష్మాణస్తాలవ్యా విన్మనీయాశ్చ బోస్టవ్యాః ౭౬0 గిమజ జరుఇ డఢణ దధవ బభధమ యరలవా మతా పోషాః కఖ చధ టర తథ పఫశషనా ఇతి పన్దేమ్వఘోమాః స్యుః ఆయా వర్షము లందున్న మొదటి రెండు, రెండు వర్షములు అనగా కఖచఛటరతథపఫల్తుశపషనలు మూడువర్ష్మ ములు అఘోప ప్రయత్నము కలవని గ్రాహ్యాము. ఇని కాక "శేషువర్ష ములు ఘోషప్రయత్నము కలవి యసి పరి[గ్రాహ్యము, వర్షవర్షము నందును మొదట నున్న రెండు రెండు వర్షము లఘోషయత్నము కలవి కాగా" మిగిలిన పన్నియు సఘోషనర్షము లగును. ఉదాహరణ శారిఇాపూ ర్యార్థమునం దిది నృష్టము. ఇట్లు కంఠ్యాదులు ఫఘోషా ఘోషయత్నవిశిష్టము.ల్లై యున్నవని పరిగ్రహింపదగును. వ్యాకరణ శాశ్ర్ర ప్రసిద్ధము లయిన సంజ్ఞావ్యవహారములు భరతసమ్మతములై నిర్షిప్టము లయినవి. పార్యనం,ఎ యోగ మునందు వని నన్నిటీని సావ భఛానముగ నంధారణము చేయవలెను. శబ్ద్బప్రయోగ విషయమున స్వరూపమును సావథానముగ సమితథీంప వలెను. ఏ వర్షమున కేవర్ణ ముతో" స్థానము సమముగ నుండనో యా వర్ణము సవర్షి సంజ కలది యని నంచేతము కలదు. “తుల్మానస్య ప్రయత్నం నవర్షం” అని వ్యాకరణ సూత్రము, ఈ నిర్షిష్టములయిన వదునాలుగు స్యరములందు మొదటి పది స్వరములు నమానములు. చానిలో మొదటి స్వరము 'హన్వమని పరిస్వరము: దీర్యమని గుర్తింప వలెను. ఖా 8౬౧. అత్టం వ్యంజనయో గైః న్వర్లేశ్చ సాఖ్యాతనామపదవిహిజైః కావ్య నిబంధాశ్చ నష ర్ధాతు నిపాతోపనన్హ్హు ఇట్లు స్వరములు వ్యంజన యోగము కలవె యాఖ్యాతే నామ పదవిహితములై ఛాతునిపాళోపనర్ష సహితమ్వులై కావ్యనిబంధము లందు కూడి యుండును, పార్యయోగ చిశఖ్షీచుడయిన కవి కావ్య బంధము నముచిత బంధముతో నుండునట్లు 'పనమిాథత్మీంచుట యుక్తము

౬3] వాబచికాభీిశనయమయమయు భాతి ఇట్లు నంశ్నీ స్వయముగా శబ్దలత్షుణము నిర్జిష్టమయినది. (ప్రకరణవశమున దీనిని విశడ మొనరించుట యావశ్యకము. అఖ్యాలాదులు మొదట వాచికాభినయ స్వరూపోపశ్రమములో ఆగమ నామాఖ్యాతోపనన్లాదులు సంశేతితము లయినవి. కవితా వాచిక శబ్బపిష్టు వ్యనహోరము దశాంగ నంగత మనియు నిగ్లి షమయినది పాఠాంతర ప్రక్రియాను సొరమువ నామాఖ్యాతనిపాళోప సాదు "లెనిమిది పరిగణితము లయినవి. ఇది యంతయు కబ్బ్దల్మ్షణ విధానము, ఇందు విభాగబుద్ధితో (గ్రహింపదగిన నామాఖ్యాళోపసన్లాదుల స్వరూపలత్స ణావిష్మరణ _ మవసర్యప్పాప్తము, ఇట్టి (పకరణసంగతి ననునరించివ న్యరూప వ్యాఖ్యానము యు కము, ఈ నిరూపితలక్షణ ప్ర త్స న వివేకము అర్వాచీనుల పరిష్కారములతో కొంత సంవదించునది శాకున్నను భావబలనంపాదక మయినందున ఫావకులకు భావనాగ్రావ్యా భుగును, వాచికాభినయ నం కాంతమయిన సంన్క్ళత పాఠ్యము స్త విభ క్రిసంగ తమై పమట్కా_రళథనంయుతమై యున్నది. అభఖ్యాతన్వరూప మయిన వాచిక పాఠ్యము ప్రధితసాధ్యముగా నుండుట ముఖ్యము. వవం విధభావసంధితో నాఖ్యాతోపసర్గాదుల లవ్షణనివేదనము యు క్రృమ్యూ 8౬౨. తత్చాహుః నప్తవిధం షట్కారకవంయుళం ప్రధిళసాధ్యం వచనం నామునమేతం పురుషవిభక్తం తదాఖ్యాతం 8౬3. ప్రాతిపదికా్థయుక్తా ధాత్వర్థానుపనృజంతి యే స్వార్టే ఉపననాహ్యుద్దిష్షా స్తస్మా తృంస్కారత స్తన్మిన్‌ 8౬౪ (ప్రాతిపదికార్థయోగా ఛ్ధాతుచ్చందో నిరుక్తయుక్త్యా చ యస్మాన్నిపతంతి పదే తస్మాత్రోకా నిపాతామ్తు శిఒ%. (ప్రత్యయవిభాగజనిళాః (ప్రకర్ష నంయోగ న_త్వ్వవచవైశ్చ యస్యాత్పూరయతేఒర్ధాన్‌ [ప్రత్యయ ఉక్తన్తత నస్మాత్‌ శిఒ౬ం లోకే పకృత్మిపత్యయ విభాగనంయోగన త్త్వవచనేమ కాంస్తాన్‌ పూర్యంతేఒర్దాస్తేసు హి కతద్ధితన్లస్మాత్‌ 8.8, కన్య బహూనాం వా ధథాళతోర్లింగన్య వా పదానాం నా యస్మా _ ద్విభజి[్త్యర్థాన్విభక్తయ। కీర్తితా స్రస్మాత్‌

౪శో౮ా నాత్యువేదయు

తిఒల౮ా. విశిస్టాస్తు న్వరా యత వ్యజనం వాపి యోగతః

నంధీయతే పదే యస్మాత్తస్మాత్సంధిః పకిర్తితః 8౬౯, లుప్తవిభ క్రిర్చామ్నామేళాన్టం నంహర్సమాసోజఒపి తత్సురుషాది నగ్దేర్నిరిన్లు ష్తడ్విధో విప్రాః

ఈ కారికలందాఖ్యా తాదుల స్వరూపాఖ్యాన మున్నది. ఆభ్యాతము క్రీయాకృతరూపము. క్రియాకృతన్వరూపమునందు కరిష్య మాణ క్రియారూపముండును. క్రియమాణ (్రీయారూపముండును, యధాభూ తార్థ (క్రియారూపముండును. _వీనినే భవిమ్య్యత్కి. యార్థ వర్తమాన క్రియార్థ భూతక్రియార్థ సంశేతములతో వ్యవహరించుటి కలదు, ఈ [కియలు గమాగమాలత్మకములై పూనార్థపరీభూ తావయన రూపములై యుండును. ఇట్టి వివి యధ్యతుప తభూతములుగా నుండుట ప్రసిద్ధ మ. ఆఖ్యాత మిట్టి క్రియానహితముగ నుండును. 1వధిత సాధ్యమగుటయు నాఖ్యాతీలక్షణము, “ప్రధితః సాధ్యోధ్ధో వాచ్య ల్వేన యస్య” సాధ్యార్థము (ప్రధితమై యుండవలెను. వాచ్య ముగా నా యర్థము న్పష్టముగ నుండవలెనని భావము, నామార్థ సంబంధము. ళలీగి న్పష్టార్థ (ప్రతిపాదకమై యాఖ్యాత ముండున. ఉ_త్తమ మధ్యమ (ప్రధమ ఫురువ విభ_క్తమై విశకలితముగ నర్ధబోధ శము కానలెను.

ఉపసర్షత త్వ మి విధమున నున్నది, ఉపనర్గములు (ప్రాతిపది 'కార్థముతో కూడుకొనిన వై స్వార్థమునందూో ధాత్వర్థమున కుపరంజన మిచ్చి యర్ధనిరాయకము లగును. ఉపసర్లశ క్లైర్ధ వీవేచననున కభినవ భారతి యిట్లు నిరూపించుచున్నది. “ఢాత్వ న్థానుపసృజ స్పిజ= ఉప 'రాశేణాన్యాదృళాన్‌ కుర్వంతి; లేనోపకాళేణ (పాతిపది కార్థస్య యు_కృనంబంధేన ప్రకరోతీతి హి శబ్దః! ప్రకర్ష ప్రాతిపదికార్థోపరా గేణ వా ధాత్విర్ధం విచితం కఠోతి యద్వా తు స్వాసే థాత్వర్చానుపనృ జన్హి అతః ఉపసర్గాన్‌ (పాతిపదికాగ్దే చ యుక్ష్యా ఉపసర్ధాః (పాద్యు పనర్గములు ధాత్వర్థమున కుపరంజినమిచ్చి యుపసర్జనమిచ్చి యర్ధ విశేషము నభివ్యంజన మొనరింపగ లవు, ఉపనర్లినంబంధము వలన ఛాత్వర్థ మన్యాదృశమగును, వొని సన్యాదృశము మొవరించు శక్తి

వాబికాభినయయు ౪౯౯ యుపనర్గములకు కలదు. ఇట్లీ యువస్కృృలిచే ప్రాతిపదికార్థమునకు యు_క్రనంబంధమున (పకర్షము కలుగును. అట్టి పళర్తాపాదక ముపసర్మ మని భావము. వేరొక విధమునగూడ ఉపసర్షత _ల్వేము నిరూపింప వచ్చును. ఉపనర్ల్గము (పకర్షకల ప్రాతిపదికార్థము యొక్క యుపరాగ మున ధాత్వర్థమును విచ్చిత మొనరింప గలదు. ఇట్లుపనర్లము ధాత్వర్థ వె చిళ్యాపాదకము. ఇంక నుపనర్లములు స్వార్థమునందు థాత్వర్థముల నుపన్ఫ కృములనుగా జేయును. స్వోపన్ఫ_క్రము లయిన (పాతిపది కార్ధము లందును థాత్వర్థములను కూడుకొనునట్లు చేయగలవు, “పాచార్య్క (పానేవాసీో* పదములు (పాతిపదికార్థయు క్రిచే ప్రకృష్ట్ణత నుద్చో ధించునవిగా నున్నవి. (ప్రపచతి, (పపఠతి పదములు ధాతుయుక్షి ననుసరించి (ప్రకర్ష దో్యోతకములుగా నున్నవి. ఆయా యుక్ష్వ్యు.శ్రయ ములుగా నున్ననే వీని రమ్యత స్పష్టమగును, అయుక్యా[శయమున “పాదపూరణార్థములై రమ్యుముగ నుండవు. ప్రకర్ష ద్యోతనము. లేక పోయినచో నివి శోభావవాములు కాజూలవు. అట్టి దో్యోతనమున్న చో వాక్యమలంకృతము కాగలదు, *మిలతి న ఖలుయ స్యాఃో అను స్థ మున ఖలు శబ్దము (పయానమక, అ తౌర్ధ్థమగుటను వ్యక్తము చేయు చున్నది. _ (ప్రాతిపదికార్థయోగమున స్వార్ధ్థమునందు ఛాత్వర్థము నాయోజన మొనరించు నుప సర్గ్షలయొక్క సంస్కారము రమ్యుము.

నిపాతల స్వరూప మిట్లున్నది. “దాదయో౭ఒన_క్త్వే యని వ్యాకరణసూత్రము, అ్యదవ్యవాచకములయిన చాదములు నివాతములు. అట్టినిపాతములు (పాతిపదికార్థ యోగము వలన ధాతుచ్చందోనిరుక్త యుక్తి ననునరించియు పదమునందు నిపాతము పొందియుండును గావున నిపాతములన్న సంజ్హ కలవయినవి. ద్యోతితార్థమును గూడ నిపాత ములు కొన్ని సలమేులందు స్ఫుటీకరించుట కలదే, ఛందన్సంబంధమున నాడ నిపాతవపీలు పదనిపాతము పొందిన_వై యర్థదో్యోతన మొనరింప గలవు, *అహో బతాసి సృృహణీయవీర్యః” ఈ పద్య పాదము నందున్న నిపాతములు' (పాతిపదికార్థోపనిపాతములు పొందినవై విశిష్టార్శ్మాప కము లగుచున్నవి, _పత్యయ మనునది (పకృతి ప్రత్యయవిభాగ మున గోచరమయినదైై. ప్రకర్షసంయోగమున థాసించును. సత్వము

కొం నాక్యుూవేదము

త _త్వము నిరూపించును, వివథీ. తార్థవూరణ చమొనరించును, తద్ధిత ములు (హ్క్చోత్మిపత్యయ విఫభాగనంయాగస త్తవచనములందు నముచి తము లయిన యర్ధములను పూరించునవి యగునుః హ్‌త్ర్తపే శై (పాతిపది కారాయ పిల _న్త్వ, త్వాతిపదికార్థం చ యన్య వొ స్వాళీ శసరుతే యతః (పలత్యయాది విభాగావయవఃో తే హితః తద్ధితః, (బాతిపదికార్థము నకు హితమగునది కావున తద్ధితము స్వాత్మీకరించా కొనును, (ప్రాతీపది కార్థమునక్షై స్వస్వరూపార్చ్‌ణము చేయాను.. ప్రకృత్నిపత్యయాది విభాగాావయములు కల్ననె శావ్యమునండొ సంప్రయోగ్మప యోజన మును తద్ధితములూ నంపాదింపగ లను, ఇాస్ట్రీజ్యోత్స ఉష యనుట సంపూర్ణ చంద్ర్యపకృతిగత మయిన విశిష్టతను నూచించును మూల "ాలికలో నున్న (పకృతి, (ప్రత్యయము, విభాగము, నంఘయోగము. సత్త్వము వచసవణ అనునవి యన్నియు నె న్రాదివ్యాకరణములందు నసూచితములం౫న సాంేతిక విశేషములు, విభక్తులు వకత్వవిశిష్టమగు చాసి యర్థమున బహుత్యవిశిష్టములగా వాని యర్థమును విభజించి విరూపింపగలవు. ఛాతుగత లింగగత పదగత విశేవములను విశద మొనర్చగలవు “ోవకసు బహూనాల” యనియనుట ద్విత్వవిశిష్టమునకు నుపలశణము నమావ్నిపా ప్తమయిన యొక పదముయొక్క యర్థము "నేని విభక్తి విభజ్య పదర్శించును డ్విత్వవిశిస్టార్ధవంం వివేచించును, +పా_ప్తసమావ్షీకము లయిన బహుపదముల యర్థ మును నిరూపిం చును, ఈ విభకి వత్యయము ధాతునంబంధియై యుండుటయు. లింగ నంబంధిమై యుండుటయు నున్నది. నంధియనునది విశిష్ణ్టస్వరముల వీశిప్పవ్యంజనముల సంబంధసూచకమై సంధానము సంపాదించునుః సంధి వర్ణ పదక్రమసిద్ధమై పదైకయోగమునను వర్ష్శయోగమునను సంధానము కూర్పును అ నేకపదము లేకపదముగా నంధానముపొందుట సమానము. నమానములో కూర్చుపొందిన పదముల విభక్తులు లోపించును. అందున్న సామపదములు నియతప్ర ల్యే కార్థము కల వయినన నేశార్ధసమన్వయము పొంది యుండును నమాసము తత్పురుషాదిేదమున న నేకవిధముంల నున్నది ఇట్టి యకా విశేషము ఆా నంచాదికాన్ర్యయులందు విశదదూగా నిరోపికము లయినసి,

వాచిళాభినయయమయు సింగ్‌ చార్జ్శప డొదూలు,

వీస్తార న్యంజనార్థయు_కృము లయిన యీ శబ్దవిధానములతో ఉభదబంధములను నిఎద్ధబంధనులను శర్మ బంధములను సిరూపింప వలెను, పదబంధనుని యనుట యేకపదమిని ఫావము, పదబంధమున పదనం౦హీతను భావీంపనక్కజఅ లేడు, “విభ క, సంతం వడం శ్రేయం” విభ క్తి కలది పదము. సుబంతము పదము, తిజంతము పదము. సిజద బంధము లనునవి ఛందోవిధి ననుసరించి బద్దము_లె న పద్యబంధముఅనే ఇవి సంఘట్టనాత్శకములు. నిబద్ధమగు పదేశమూహము మార్గము. పరిమితేవ_క్తన్య మయిన చూర్షపద లక్షణమును ఇతరలతణమూ నిట్లు గు ల్తించునది.

ల80. అనిబద్ధపదం ఛందన్తధా చోనియతాక్షరం అన్దా పేశ్యక్షరన్యూతం జ్ఞేయం చూ్య్యూపదం బువ్లేః తకం. నిబన్దాక్షరనంయుకృం యతిచ్చోదనమన్వితం నిబన్టం తు పదం ఖ్టేయర (వమాణనియతొత్మకం 8౨. వవం నానాన్టనంయుక్తై ః పావైర్వ్యవిభూషిక్రే । చతుర్శిస్తు భీవ్‌ద్యుక్తం ఛందో వృత్తాఖిధానవత్‌

౧ చూర్ణ పద లత్నేణ మిట్లుండునుః ఇది యనిబద్ధ పదము, 'అనియ తాశరము అగన్ధా పేశ్ష్యుక్షర యుక్రము. చూర్ణ పదమునందు యతివిశామ ముండదు. అశ్రరసంఖ్యానియమ ముండదు. గురులఖబ నివేశనియమ ముండదు. యభేష్ష గురులాఘచముతో నుండును, శృంగారవీరాద్యర్ధా పేశ్షుము అయిన యమతరములు పరిమితముగగాని -యయపరిమితముగ గాని యుండును. అనమాన నంఘటనము కాని సనమాన నంఘటనము కాని యుండును. ఇ(్టుండుట శీవలము పఠన శరా 'నుకూలమొ, దీనికే గద్య మని వ్యనహారము కలదు,

న నిబద్ధపదలకణ మిట్లుండును. ఇది నిబద్ధామరములతో నుంగును. యతి చ్చేద సమన్విత మై యుండును. (పమాణనియ తాత్మక ముగ ను)డును. యతోనీయమ మున్నది, అతరసంఖ్యానియమ మున్నది. గురులఘః నివేశనియవు మున్నది. నానార్థ నంయు కృములం వర్ష్శవిభూ వీరము లయిన నాలుగు పాదములతో నిది కూడియుండును. ఇట్లాండు సీ నిబద్ధపదము పద్యనంజ్ఞతో నున్నది, ఛందోవృ త్తము. పేరుతో సేది య.౦ండును,

న్తెం౨ి నాథఖ్యవేల ము ఛందోవిచితి. నియతపాదములతో కూడుకొనిన యివి యిరువదియారు. ఛందోవిశేషములతో నున్నవి. ఛందోవృ త్తము నమవృ త్తమని యర్‌ సమవృ త్తమని వివమమవృ త్తమని నంగహముగా (తివిధముగా నున్నది. నానావృ త్త వినిష్పన్నమయిన యీ ఛందము శబ్దమునకు శరీరమని (పఖ్యాత మయినది, “నానావృ త్త వినిష్పన్నా శబ్దస్ట్యైమో ర! స్నా” పద్యము *ఇసమాణనియతమనుట నంగతవచనము, ఇందు ఉమాణమనువది శోలేరద్రియము.. (శోలేందియనియత మయిన యాత్మ యిందున్నది. కావున నిది (శవ్యమని భావము. పద్యము పాదములందు నియతమై యుండును, గద్యము నిగదనీయమయినను విజేష సంజ్ఞ తో వ్యప దేశము కలదయినది. ౭83. ఛందోహీనోన శబ్రోజన్తి న చృందశ్శబ్ధవర్ణితం వీవం తూభయనంయోగో నాట్యస్యోద్ర్యతకః న్మృతః ఛందోహీనమగు శబ్దము లేదు, శబ్బవర్జితి మగు ఛందముండదు, ఈ నఆెండిటి సంయోగమె నాట్యమున క్షద్దాగ్యితకమని నం భావించిరి, ఏీవిధవశర్షాలం కారములు కల నాబ్లు పాదములతో సనంబంధము కల ఛందము లిరువదియారు కలవు. వకాత్షరము మొదలు కొనీ మడ్విం శత్యక్షర పర్యంతము ఉక్తాఛందము మొదలు ఉత్క్భతిచ్భందము వబుకు ఛందస్సుల గణన మున్నది, పాదచతుష్టయమునందు నమౌాన లతణసంబంధమున్న చో నమవృ త్తమని, అతుల్యలవణమున్నచో విమమవృత్తమని. (పధమతృలీయములు ద్వితీయచతుర్థములు నమ లతు:ంములతో నున్నచో నర్ధసమవృ త్ర్తమని సంజ్ఞావ్యవహోరమున్నది. ఈ ఛందముల పేరుల నిష్టు గుర్తించునది. అవరసంఖ్య --- ఛందోనామ ౧ ఉఊకృము ౨ అక్యుకృము 3 మధ్యము ఈ (పతివ్వ ఎల్లి సు(పతిష్ట ౬ గాయి ౭ ఈఊస్షిక్‌ తా అనుస్దుఫ్‌ ళ్‌ బృహతి ౧౦పం క్తి ౧౧ (తిషుఫ్‌ ౧౨ జగతి ౧౩ అతిజగితి ౧౪ శక్యం ౧౫ అత్‌శక్తరి ౧౬ అష్టి ౧౭ ఆర్యస్టి ౧౮ ధృతి ౧౯ అతిధృతి ౨౦ కృతి ౨౧ (సకృతీ ౨౨ ఆకృతి ౨3 వికృతి ననే సంకృతి వ్‌ అభికృతి ౨౬ రూల్క్ఫేతి జానా అవా

భందోటవిచితి సం3 ఇరువదియారతురముల కన్న _ నధికాక్షరములతో నుండు ఛందమునకు మాలావృత్ర్తమని పేరు. ఈ ఛందో భేదము లన్నియు ప్రస్తార యోగమున గలుగును, “ప్రస్తాలే యోగో యుక్షిొ పస్తార మున నుండు సంబంధమున నివి గలుగును, _ ఇట్లు (పస్తారభేదమున గలుగు వృత్తము ౧నంభ్యేయప్రమాణములతో నున్నవి. పడ్మరనియ మముకల గాయత్రీ ఛందక్శిపభ్యతిగా ప్రమాణము నం శేతించుట గుర్మించుట యుక్తము. గాయ్యతీనమారంభముగ నె పపయోగార్హ్శ్యత యున్నది. ఉక్యాదు లశ్రవములయినందున వాని పరిగణన .మసుందరము, నర్వచ్భందములు ప్రయోగ జన్యములుగా భాసించుట సామాన్యముగా నుండదు, అన్నిటిని _పయోగమున ప్రదర్శించుట యుకృముకాదు, శక్యము కాదు. అన్నియు లతక్ష్యుస్థితములు శావాలవుం "వేదమునవలె నివి యవభాసించును. గాయత్రీపభృతిగా (ప్రమాణ మిట్టున్నది. వ్‌ ఛందమునం బే విధముగ పృత్తములు కలుగునో యా పట్టిక సూచించును.

౬ గాయి ౬రో ౭ ఊస్టిక్‌ ౧౨౮ ౮ అనుష్టుప్‌. అక౬ ౯ బృహాతి ౧.9 ౧౦ పంక్తి ౧౦౨౪ ౧౧ (తిస్దుప్‌ ౨అ౦౪౮ా ౧౨ జగతి ర౦0౯౬ ౧9 అతిజిగతి లా౧లలి ౧౮ శక్వరి ౧౬౩౮౪ ౧౫౪ అతిళక్వరి 3కు౭౬౮ా ౧౬ ఆక్టి ౬)€[(3౬ ౧౭ అత్యష్టి ౧౩౧౦౭౨ ౧౮ ధృతి ౨౬౨లింరర ౧౯ అతిధృతీ సి ఐ౮ీఅ౮ారా ౨౦ శృతి ౧౦౪౯౮౫౭౬ ౨౧ (పకృతి ౨౦౯౭౧౬9 శత౨ ఆకృతి కోం౯లర30ళ ౨3 వికృతి ౮3౮౮౬౦౮ శథరో సంకృతి ౧౬౭౭౭౨౧౬ ౨౫ అభికృతి 3దె0[రళ 3౨ ౨౬ ర్త తతి ౬౭౧౧౦౮౮౬

వృత్తసంఖ్యా విచతూఖులు వీని సీ విధముగా నిగ్దేశింపవ లెను, సర్వచ్భందములలో సనంజూతము లయిన వృ త్తముల నన్నిటిని పరిగణించినచో ౧౩౪.౨ ౧౭౭౨౬

నీ సంఖ్య _సిద్ధమగును. వృ్తేనంఖ్యా విచత్షుణు లగువా శుక్ర్తాద్యుత్కృతి సంజాతము లయిన వృ త్తముల నీ వికల్చానుసారమున

న్నాంఖ నాళ్యవేదచయు ని స్రైశించుట యృు_కృము, గణనాయుకక్తి వనునరించి ననున త్తము లన్నియు నిట్లు నిర్జిసష్ట్రము అయినవి, గణనియతి శర్వచ్భందములకును మూడు మూడశరములతో వృత్తము. నిశ్రేశింపవ లెను. ఈ యకర్యతయమునకు (తికమని గణమని వ్యవహార మున పేరులున్నవపి, ఇట్టి (తికము లెనిమిది కలవు. (త్రికమను నంశము. మూడక్షరములతొ నుండును. సర్వవృ త్త్రములఅందును నిత్యము: గురులఘ్యుక్షరకృతముగా వ్యవహోారమున్నది. గుకులఘు నంశెతము (పసిద్ధము. 88౪. గురుపూర్వో భ కారః స్యాన్మకారన్య గుర్ముతయం జళారో గురుమధ్యస్తు నకారోన్తగురున్లధా 88%, అఘుమధ్యస్తు రేఫః స్యాత్తకారోన్తలమున్తధా అఘుపూర్వో యకారస్తు నకారస్తు లఘ్ముతయం అ; భళకారము గురుపూర్వము ౦౮౮ మమకారము గురుతయము 10 జకారము గుళుముధ్యము [1౮ సకార మన్తగురువు అల రగణము అఘుమధ్యము అల తీకార నున్తజఘువ 1౮౮ యకారము ఆఅభుపూర్వుము నకారము లఘు[తేయము ఈ యొనిమిది (తికములు (ట్రహ్నాసంభవములు, వేద సంభూత ములు, ఛందోమానానుసారమున 'వీనినుండి జూతులు వెలువడినవి, గాయత్రీ ప్రభృతికముగా వీనికి ప్రమాణ (పవృ త్తి యున్నది. గాయత్రీ పూర్యతనములకు సామాన్యముగా పయోగనంపద యుండదు, గాయ్యూతిలో నెండు త్రికము లుండును. బృహతిలో మూడు (తిక ములు కలవు, జగతి చతుద్రిక అతిశక్వకి పంచతిక ధృతి మట్తి)క, (వకృతిలో నేడు తికములు, నంక అతిలో నెనిమిది _తికములు, ఒకటి ెండశురము లధికముగా శిష్టములను గుక్రించునటి. వమట్బత్యయము లన్న ప్రసిద్ధి పొందిన ఛంద॥ (పక్రియావి కేషముల వలన సిద్ధములయిన యర్థములను ముని భరతు డిందు నిశ్రేశించినాడు, తిక సంశేత నిన్లేశ మున జయ బేవ్లు డిట్లు స్యూత్రము నిరూపించినాడు, “న శ్వాడిమధ్యా న్తగ్గౌ (తికా మా ఖ్‌ స్ట జ్ర స్తా అనా

౬౪] భందోవిచితి శ్తంగ నర్వగము మ, సర్వలము న, ఆదిగము భ. ఆదిలము య, మధ్యగ జిం మధ్యల ర, అంతగ న, ఆంతల త, వృత్తము (తికోప లవ్నీత మయినను (తికనంఖ్యానముననె ఛందశ।పూరణ ముండదు. ఇతరములం దొకటి రెండతురము లధికముగా నుండుట స్నుగహమె, శావున _ గురులఘురూపమున నె (తికబీజములను నిశ్రేశింపవలెను, స్వ్యరాట్‌- విరాటొ- భురుక్‌_ నివృత్‌ అనునవి వేదమునందున్న కొన్ని ఛందోవిధానములు. అవి కావ్యమున నంభవింపవు. కావ్యము లందు నివి కలవని కొందరనిరి, పాదములందు సియతములయిన గురు లఘ్వత్షరములకన్న నధికముగా నత్సరము లున్నచో స్వరాట్టని సంశెతము, హీనాత్షర మయినచో విరాట్లని నంశేతము, మూడు పాదము లొకవిధముగను ఒకపాదము స్యాణక్రవిధముగ నున్నవో భురుక్క్లగును. పాదత్రయ మొకవిధముగా నుండగా వేరొకపాద మతరన్య్యూనమయినచో నివ్ఫత్తగును ఇట్టివిశేషములు శుతులలో సంగతములై కనిపించుచున్నవి. అయిన నిచటనిరూవీంచుట యనా వళ్యకము శాదు. వేదవాక్యనదృశ వాక్యని ర్మాణ మొనరింపవలసి యున్న స్థలమున నిది యుపయోగించును,. అభిజ్ఞాన శాకుంతలమునం దిట్టి రచనముండుట యభూ్య్యూవ్యూము. నంపదాదులు ఛందములకు సంబంధించిన సంపదాదులు కొన్ని కలవు, ఆ నంపచాదుల ని వ్రైశించుట యుక్తము,

88౬. నమ్బద్విరామ పాదశ్చ _ దేవతానస్థాన మక్షరం

వర్షః న్వరొ విధిర్చృత్తమితి ఛందోగతో విధిః

888. నైవాతిరిక్తం హీనం వాయ్యత్ర నంపద్యతేఒక్షరం

విధానే ఛందసామేషా నంపదిత్యభినంజితొ

88౮. యత్రార్థన్య సమాౌప్తః స్యాత్స విరామ ఇతి నృృతః

పాదశ్చ పద్యతేర్చాతోశ్చతుర్భాగః పకీర్తితః

88౯. అఆగ్నార్థదిదైవతం (పోక్తం స్థానం ద్వివిధ ముచ్యతే

శరీర్యాశయనంభూతం దిగ్యాశయమధాపి వా

8౮౦. (హన్వం దీం పతం చైవ త్రివిధం చాక్షరం నృృతం

శ్వేతాదయన్తధా వర్షా విజ్ఞేయాశ్ళందసామిహ

వెం నాక్యుటేదయు 8౮౧. కారశ్చేవ హి మన్దశ్చ మధ్యమశ్చ (త్రిధా న్వరః విధణకృతశ్త్రేవ తధా చా్ఫకృతోపి చ ౭౮౨ వృషత్తమగ్సనమం ఛైెవ నమం విషమమేవ చ నర్వేషామీవ వృత్తానాం తద్దే గేయా గణాస్తికాః కావో నంపణ్‌ , విరామము, పాదము, 'ేవత, సానము, అక్షరము, వర్షము, స్వరము, విధి, వృ త్సము అనునీ దశకముీ ఛందోగతమయిన వీధి. ఏని స్వరూప మిట్లున్నది. ఛందోవిధానమున నత్షర మతిరి కము పీనము కాకున్న వో సంపదభినంజ్ఞ కలుగును. అర్ధ్థమునకు నమౌా్పి యుండు నేని యది విరామసంజ్ఞ కలదగును, ఇచటి యర్ధసమా ప్తి యనునది యవాంతర రూపార్థమునకు ఛందోలవమ్షణ సిద్ధమయిన యతి యని గుర్తింపవ లెను, అట్టి యర్ధవిరామ మె విరామము, అజ్రి విరామా భావము రుచిరము కాదు. జంభారాతీభపంభోర్భవమివా దధకః సాం దసిందూర లేణుం రక్తాః సిక్తా ఇ నెౌఘికదయగిరితటీ ధారు ధా రా(దవస్య ఆయాంత్యా తుల్య కాలం కమలవనగుచేవాకుణా వో విభ్యూత్యై భూయానుర్భాసయంతో భువనముభినవా భానవో భానవీయాః ఈ పద్యమునందు “అయాంత్యా తుల్య కాలం” లత్షణ యతి సంగతముగా నున్నది. “జమా రాతీభ కుంభోద్భవంగ” లమణయతి యుక్తముగ. లేదు, ఉచ్చబ్దమున నర్ధసమౌ ప్ని "లేదు. గమనార్ధక ముయిన పద్‌ ధాతువు వలన పొదపదము వ్యుత్చన్నమయినది. పద్యము నందలి నాల్లవ భాగమునకు పాదమని పేరు. చతు ర్భాగాత్మకమయిన పాదముయొక్క యంతమునందు విర+మాత్శక చ్చేదముండుట యావశ్యము, అట్లు యతివిరామము లేకపోయిన-వో దుఃశ్రవ మగును, పయాగ మొనరించు నాతడు పాదసాద మంకుర మొనరించుచు పఠించునప్పుడు మధ్యలో విశామముండుట యుక్తము. తాంబూలవల్లీ పంణద్ధ పూ గా స్వేలాలతాలింగిత వచందనాను తమాలప(తా_స్తరణాస్‌ రంకుం్రనీద శళ్వన్మలయస్థలీషు కాళిదానరఘువంశగతమయిన యీ శ్లోకమున (పధమవాదాం తమునందు యతివిరామము లేదు. విశ్రాంతి యిండునేని వృత్తభంగ మర్ధభంగము కలుగును. ద్వితీయచతుర్ధ పాదముల చివరనున్న లఘు విచ్భానుపారమున గురువగుట భట్టశంక కాదు లామోదించిరి. అది

భం౦ందోవిచితి ఇంతే (శావ్యమె కావున సంగతము కాగలదు, పద్య చతు ర్భాగాంతమున వీరామముండుట యు కృము, ఛందోథధిస్టానముగా నగ్నా్యాదిదై వత ముండును, అధిస్టాతి దేవత యిందు దేవత, సానము శరీర్శాశయ సంభూతమని దిగ్మాశయమని ద్వివిధముగ నున్నది. ఛందశ్శరీరము నాశ్రయించి స్థానముండుటను కా త్య్తాయనాదులును భావించిరి, వీరుని భుజదండముల వర్ణ సమున (సగ్ధరావృ త్తేము, నాయికా వర్ష సమున వనసంతతిలకాదికము, (పొచ్చ్యు లలో శారూలలీల, దథీణమున మందాశ్రాంత యు క్రమగును. నో యితరము లందును పరిగ్రాహ్యము, అత్షరము (హన్వధదీర్ధ వ్లుత భేద మున (త్రివిధము నాట్యప్రయోగమునందు ఫ్లుతమునకును (ప్రయోగ ముండును. పద్యగతమయిన న్యరము నూది పలుకుటలో వ్లుతధర్శిము కూర్చవలెను,. ప్రయో_క్ష పఠించునప్పుడు దీర్చ ముగా పఠింప వలిను. (తిమాత్రముగా నుచ్చరింపవలెను. ఛందములకు క్వేతాదివర్గములు కలవు, (పాతిశాఖ్యాదులలో వివిధవర్ల ములు నిర్షిస్టము లయినవి, వాని యుపయోగ మంతగా కానరాదు, తార మంద మధ్యమ రూపముగా స్వరము మూడు విధములు, (ధువా వీధానమునం దీ వీవు యము విశదము కాగలదు. విధి గణకృత మర్ధకృతమని 'ెండువిధముల నున్నది. వృత్త మర్ధసమము సమము విమమము నని మూడువిధములు, 8౮3. నర్వషామేవ వృత్తానాం తద్దే ర్జే్యయా గణాస్రికోః దివ్యో దివ్యేతరశ్ష్చైవ దివ్యమానుష వీవ చ సర్వవృ_త్తములకు నంబంధించి మూడు విధముల గణముల విభాగమున్నది. దివ్యగణము చివ్యమానుష గణము నని, గాయి ఉప్షిక్‌ అనుష్టుప్‌ బృహతిపంక్రి 1లిష్టుప్‌ జగతి అను "నేడును దివ్య గణము. ఇది _పధమగణము. సోత శాస్ర్రములందు ఈ స_ప్తచ్చందస్సు లకె చాహుల్యమున నిదర్శన మున్నది. బేవస్తు త్యాదులలో "బీవతలన వక్తలుగా నుండగా నీ గణము నిర్షిష్ట మయిసది. అతిజగతి, శక్యరి అతిశక్వరి, అస్థి, అత్యవ్లి, ధృతి, అతిధృతి అను నేడును దివ్యేతర మయిన ద్వితీయగణము. మానవులు వక్షలి యుండగా సామాన్క, ముగా నీ గణవ్యవహారమున్నది. కృతి, (పళ్ళతి, ఆకృతి, వికృతి,

ఇెం౮ నాటఖ్యవేదయమయు నంకృతి, అభికృతి ఉత్క్బతి అను నేడును దివ్యమానుషు గణము. ఇది తృేతీయగణము. దివ్యమానుషు లయిన రామాదులు నరపతులు వక్తృలుగా నుండగా నీ తృీతీయగణ న్యవహార మున్నది

ఈ ఛందముల కన్నిటికి పస్తారవిధి సంశయమయిన లక్షణము కలదు. నష్ట ముద్దిష్టము ప్రస్తార మత్షరనిగ్గిష్టము మాశగోక్త మను విధానములు కలవు, వాని లశతణవిశేషము లితరగంధములందు విశదనుగ నున్నవి. ఆర్యాచ్చందములకు చతు ర్మాతా ప్రస్తారము గీతకాదులకు పంచమాతము వై తాలీయము పురస్కరించుకొని పషణ్శాత్రవ్యవహారము కలదు. మూడత్షరములు కల ల్రికములు లఘు గుర్వతు రాన్వితములు, మ్యాాతాగణనిభాగము గురులఘ్య్వుత్ష రాశయ ముగా నుండును. ఈ నిరూపీతములయిన ఛందములను పరిశీలించి వీనిని నాట్యమునందు యధోచితెముగ (ప్రయోగింపవలెను. ఈ వ్యాకృతవిభాగానుసారముగా లక్ష్యములందు నివేశింప జేసి కవీ యుప సనిబంధించుట యుక్తము,

నృత్తవర్శ్ననము

వృత్తములన్నియు (శోతరసాయనములు, ఛంద!పభవము అయిన వృ త్తముల వర్తనము నిరూవించుట యావళ్యకము. ఛందో వృత్తము పరశివుని వాబ్బ్మయరూపము. అత్షరని వేశన మావళ్యక మగుట యిదివరలో నిరూవితము, అక్షరసన్ని వేశమున కొన్నిట (శవ్య తాకృతమయిన విజశేవమున్నది. వృత్తవర్శ్వనముల నన్నిటను శ్రవ్యతా కృతిమయిన విచ్చి త్తికలదు, అట్టి (శ్రవ్య తాకృతమయిన (ప్రవిభాగము నిరూపించుటకై. వృ త్తవర్వ్మసోపగ్రమ మావనశ్యకము.

8౮౪. ఛందాస్యేవం హి యానీహ మయోక్తాని ద్విజోత్తమాః వృత్తాని తేషు నాట్యేన్మి నృయోజ్యాని నిబోధత

ద్విజో _తమూాః! యని సంబోధించి పలుకుట సావధానతొ నూచకము, పూర్వపఘట్టమున ఛందోవిశేమములు నిరూపవితము లయినవీ, ఆ ఛందములందు వృత్తములు కలవు, అప్‌ సంఖ్యాతేమా లయినవి. అ వృత్తముల నీనాద్యమునందు _పయోగింపవలెను. వాని కఖు ప్రయోగ యోగ్యత కలదు. పదమూడుకోట్లకు పె గానున్న వృ_త్తముల నన్నిటిని నామసం'కేతమువ. నిస్హేశించుట శక్యముకాదూ

వ్యత్తవర్తనమయు ౫ంకా నాట్యపయోగ యోగ్యములయిన _ ఛందోవృ_త్తముల నిరూపణ నిబోధన మావశ్యము. గురులఘునియమవి శేవ మున (శ్రవ్యత కలు గును. “శ్రవ్యతా వర్తతే యీమష తాని వృత్తాని. అధికరణే కః (శ్రవ్యత యాన్నందున నివి వృత్తము లనదగియున్నవి, అధికరణార్థ చుందు క్త (పత్యయము శాగా “వృత్తి పదము నివృన్నమయినదిం నృ _త్తములందు (శా వ్యార్ధసంపద యున్నది. వృత్తలతణ దవిరూపణము వర్ష్మతికసంబంధము కల మకారాది గణములతో నుండుటయు,. గురులఘు నియమముతో నుండుటయు కలదు. అత్యంత(ప్రాచీనులు గురులఘు సంఖ్యానముననె ల్మ్మణము చెప్పిరి. కాన, (తికములతో నిరూవింపలేదు. ఎట్లు నిరూపించినను లతణసిద్ధి యేకవిధమె యయింనను ప్రస్తాంవిధి సమాశ్రయ మయిన రీతి గుడీలఘు సంఖ్యానరీతిని సూచన మొనరించుట స్పష్టము. త్రిక సంఖ్యానమున లాఘవమున్న దనుట యవిస్మార్యము, భరత మునికృత మన్న వ్యవహారమున కొందరు మకారాది (చికములతో లశ్షణము స్వీకరించిరి. అటు నిటు పాఠము గోచరించుటచే మభ్యే మభ్యే చింతనమునక్రై యన్నిటి నిరూపణ మావశ్యకమని యభినవ ఫావను, = “గాయత్రీత ఆరభ్య ప్రయోగార్హ తా” గాయత్రీ సమారంభ ముగా ఛందములకు (పయోగార్హ్మత కలదని నిరూపితము, 8౮౫. అద్యే వపునరంత్యే ద్వే ద్వే గురుణి చేత్‌ సా స్యాత్తనుమధ్యా గాయత్రి నముళ్చా తిం౬. లఅమఘముగణ ఆదౌ భవతి చతుష్కః గురుయుగమంత్యే మకర కశీర్తా 8౮8. ఏకమాతం షట్కే స్యాత్‌ ద్వితీయం. పాదే ఖ్యాతరూపా వృత్త మాలిని సా నామ్నా ౭౮౮. ద్వితీయం పంచమం చైవ లఘు యత పతిక్టితం శేషాణి చ గురూణి స్యుర్మాలతినామ సా 8౮౯, ద్వితీయం చ చతుస్టం చ పంచమం చ యదా లఘు యస్యాన్స్తాక్షరే పాదే జ్రేయా పా తూన్హతా యధా ఈ యయిదు నయిదువృత్తముల లక్షణములు, వీనిలో (క్రమముగా తనుమధ్య- మకంశీర్షి- మాలిని. మాలతి ఉద్ధత, యను నృత్తపంచక మున్నది. వీని లక్ష్యుములను ముని సూచించినాడు. ఈ

॥౫ెంం నాథట్యవేదము (పఘట్టమున నేబదికి పెగా వృత్తముల లక్షణములు లత్యుములు నున్నవి. ఇందలివృ తోనామములన్నియు (పసిద్ధములని ఖ్యాతరూపము లని శ్రాఘనీయములని వృత్తవీదులు భావింతురు. లత్షుణనిరూపణ రూప మునిగ్దేశించుటకైై యూ యయిదు నిచట నుల్లి ఖతేము లయినవి, లతుణము లన్నియు గురులఘునం కేతములతో నున్నవి, కొన్ని మాదితికములతో నున్నప, ఇందు నిరూవితము లయిన వృత్తనామః ముల నర్వాచీను లన్యనామములతో వ్యవహరించిరి. ఇందలి నామ ముల సం శేతసౌందర్యము గుర్తించుట యుక్తము.

భమరమాల-_ సిద్ధ లేఖ- మత్తచేష్టిత- విద్యున్నాల- చిత్త విలాసిత- మధుకరి= ఉత్పలమాల- శిఖసారిణి. దోధక-_ మోటక- ఇందన జ- ఉపేంద్రన్నజ- రధోద్ధత- స్వాగత- శాలిని తోటక కుముదప్రభ- కుముదనిభ- చం దలేఖ- [పమితాత్షర- వంశస్థ_. వారిణ ఫ్లుత- కామదత్త- అప్రమేయ. పద్నిని- వుటవృత్త- (పభావలి- ('ప్రహాథ్రిణి. మ_త్తమయూర- వసంత తిలక_ అనంచాధ-_ శరభ-_ నాండీ ముఖి- మ_శ్రేభలలిత- (ప్రవరలలిత_ శిఖరిణి- వృషభ చేష్టిత- హరిణి (శ్రీధర- వంశపత్రపతిత_ విలంబితగతి_ చిత లేఖ- ఇార్టూలవిశీడిత- సువదన_ (సర్ధర- మ్మదక- అశ్వలలిత_ మేఘమాల- (కాంచపాది- భుజంగ విజృంభిత_ నామములత్‌ోనున్న వృత్తము లిందున్నవి, వీని గమనము (శుతిరమ్యమని నాట్యపయోగసముచితమని గుర్తింప వలెను. ఇంకను [శవణసుభగములయిన నవృత్తములుండును, అవి (శవ్య కావ్యసముచితములు కావచ్చును. నట్ట వ్యననుచిలేములు కాక పోవచ్చును. న్వర శ్రుతుల యారోహోావరోహారీతి ఛందో వృత్తములం దనుగతమై యున్నప్పుడు నాట్య కావ్యప్రయోగము రమ్యుముగ నుండును, (శవ్య కావ్యములందును సర్వవ ఖ_త్తోములు (పయోజ్యములు కాజూలవు. -స్వ భావరమ్యములయిన కతిపయవృ త్తముఖ కట్టి యోగ్యత యున్నది. మహాకవులు కావ్యములం దట్టివానినె నిరూవీంచిరి. ముని నికూపించిన నానావృతోదాహరణములు వనితావిశేషనిరూపణ పరమ్ముల్తై యున్నవి. వాని యన్నిటియం దనుగతముగా నొక సుందర భావసూ(త్ర ముండుటను భౌవుకులు గుర్తి ౧పవచ్చును, అ _యా

వృత్తనర్త్ననయము గంం వృ _త్తముల నామౌచిత్యము కూడియున్నట్లుదాహరణము లుజ్జ్వల శృంగారముతో నున్నవి. _సమ్యాగ్భావనము భావుకత్వమునకు నిదర్శనము.

ఈ సంశేతిత వృత్తములు సమవృత్తములు. నాలుగు పాద ములు నసమానలక్షణ నంబంధముతో నుండును. నివమార సమవృ త్త ముల లతణ మింతకన్న విలతణము, వాని సంఖ్యాన మనం వ్యేయము.

8౯౦. యత పాదాస్త విషమా నానావృ త్రనముద్భవాః (గధితాః పాదయోగేన తద్వ్యృత్తం విషమం న్కృతం శతళొం. ద్వౌనమౌద్వౌచ విషమ వృల్షేఒర్ధవిషమే తధా నర్వపాదై శ్చ విషుర్చృత్తం విషమముచ్యతే 8౯ొఎ౨. పాద గా నమం సం విషమం సార్వపాదికం ద్వయోవ్యనమం _ విద్యాదేష ఛేదక్తు పాదశః

నానావృ త్త నముద్భృవము లయిన పాదములు పాదపాదయోగ చున వివమములుగా (గధితము లగునేని విషమ విన్యాన మగును, "అర్ధవిషమ నృ_త్తమునందు "ఆెండుపాదములు నమానలకత్షుణ నంబంధ ముతో నుండును, మిగులు కెండుపాదములు వివమములుగా నుండును, పాదము లన్నియు విషమములుగా నుండునేని విషమవృ త్తమగును, ండుపాదములు నమముగా నుండుు యనగా (ప్రధమ తృతీయ పాద ములు సమముగా నుండుట యని భావము. ద్వితీయ చతుర్ధములుగాని యట్ల్తుండవలయు నని భోవము. రెండు వివమముగా నుండుట (ప్రధమ ద్వితీయములు తృతీయచతుర్ధములు విషమములుగా నుండుట యిని భావము, ఇది వీప్పాగర్భమయిన నచనము, వృత్తమున పాదము సిద్దమయిన సమమని సార్వపాదికమయిన సిద్ధత యుండు నేని విషమ మని అెండుపాదముల కట్రరీతి యున్నచో నర్థసను మని పాదశః భేదమును గు ర్తించునది. పొదవి భాగాత్మకమయిన భేదము ననునరించి సమవృత్త విశల్పన మిట్లు థావించునది. నమవృ త్త వికల్చ్పన మనుట సమవృ_త్తములందు. వికళ్చితము లయిన చ్వితములగు ఛేదములు, విషమవృత్తముల లక్షణము (తికగణములతో నిరూపితమయినది, ఈ విఫధాగమునందు పధ్యావృత్తము చపల విప్రుల నిరూపితము లయినవి. పధ్యా (పవృ త్తిలో వివిధయోగనము లుండుటయు సూచి ఈము, ఈ (పసంగమున౫ె వ క్ర్ర-వానవాసిక- కతుమతి_అపరవ క్ర్ర

గంవి నాళ్యువేదోమయు ఫున్చి తా(గ-ఉద్గత_లలిత యనువృ త్తే లక్షణమును సూత్రితమయినది. ఇట్లు వీ:నంశేతము నాటకాదులం దుసయోగి. వ న్‌ _తృపయోగ ము

లిళ3. ఏపమేతాని వృత్తాని నమాని విషమాణి చచ

వాటకాద్యేసు కావ్యేసు (ప్రయోక్తవ్వాని సూరిభిః

క. నంత్యన్యాన్యపె వృత్తాని యాన్యుక్తానిహ పిండశః

న చ తాని పయోజ్యాని హతశోభాని తాని హి

శిక౫. యాన్య్యత పతిషర్ధాని గీతకే తాని యోజయేత్‌

(భువాయోగే తు వక్ష్యామి తేషామేవ వికల్పనం ఇల్లీ సమవిమమవృ _త్తములను నాటకాదికావ్యములందు ఛంద స్ప్ఫూరులు వృ త్తకూరులు ప్రయోగింపవలెను. త_త్తత్సమయసముచిత త _త్తద్యృ తౌ యోజనము వలన రమ్యత నాధానించునది. *'వివమాణి చ లోని “చి శార మర్థసమ్యప యోగ మును సూచించును. నాటకాదు: లయిన దృశ్యకావ్యములం చాళయోమాజింప దగిన వృ_త్తములను, శ్రవ్య కొావ్యములం దాళూజింపదగిన వృత్తములను (వయోగరమ్య తాను కూలముగా నమయాచిత్యము ననునరించి నమిోతథత, యొనరించి [ప్రయో గింపవలెను, ఇట్టి నమిాశ్ష సూరిస్తాధ్యమని సూరిపద్యపయోగ భావము, దృశ్య(ప్రయోజ్యములు, శ్రవ్యప యోజ్యములు శావని (శవ్యప్రయోబ్య ములు దృశ్య,పయోజ శ్రైములు గారాదని మేమనుటలేదు. (శ్రవ్య (పయోజ్యములు కొన్ని దృశ్య,పయోగార్హ్ల ములు కావు, ఎట్టివట్లు కావో వాని గుర్తించుటలో నహృదయులె (పమాణము. పిండళః (పఫోక్షములయిన వృత్తములలో "వేరువేరు వృత్తములు కలవు. వాని నన్నిటిని నాటకాదులందు ప్రయోగింపరాదు. ఆ వృత్తములు వాత శోభము లగుటయె హేతువు. నాటకాదికావ్యములందవి ప్రతిమిద్ధ ములు. కాసి గీతకములందు వానిని (పయోగింపవచ్చును, హతశోభము: లయినచో నవి ప్రయోజ్యము. లెట్లగును? ఒకచో (పతిషిద్ధములకు మరియొకచో (పయోజ్యత ళలుగునా? కలుగును. గీత కావ్యములం' దట్టివానికి (పయోజ్యత కలుగును. గీతము పాఠశ్యమానము కాదు. గీతిము గీయమానము. కావున గీతములందు వృత్తగతమయిన శ్రన్యత్‌ య ీవీతము శాదు,. శేవలము తాలమోజనార్వవుయిన మొళౌ సామ్యము వర్గ సామ్యమం దవశ్యక _క్తవ్యము. ఇట్టి బీయమ మె నొనియం

౬౫] వృత్తవర్తనయు గం3ి చాశ్రితమగును, (ధభువాయోగమునందు వాని వికల్చ్బనమంతయు నిరూవితము కాగలదు. గీతకములం దుపయు కృములగు వృ త్తముల లోని స్యరముల యారోహావరోహకృతముగా స్వర శ్రుతిసందోహకృత ముగార క్తిపాధాన్యమ పేవీత మగును, ఇందు తకాలలయకల్పము నుపయోగియగును, 'కాకుస్వరనం యోజన వె శిష్యము నహళకారి యగును. అందుననె గీతకములం దట్టివానికి ప్రయోగము యుక్త మనుట యుక్తము,

వృత్తలతుణ నిరూపణానంతరము పంచవిధార్యా నిరూపణము (పసంగ్య్పపా_ప్త మయినందున ముని పధ్య; వివుల్క చపల్క, ముఖచపల, జఘనచపల యను నార్యావ్య త్తముల స్వరూపలక్షణోదచాహరణముల నిరూవించెను. త్యత్పనంగమున నె యా ర్యాభేదముల యతిమాతా వికల్పనమును వికల్చ్పగుణనం,శయ మయిన లతణ నియమమును పతివాడించెను. పస్తార యోగము ననునరించి యా ర్యా బాహుల్య మును ప్రదర్శించుట నాసూత్రించెను.

8౬. వృత్రెరవం తు వివిధై ర్నానాచ్చందనృముద్భనై:ః కావ్యబంధాన్తు క్లవ్యాః షత్ర్రంశల్లక్షణాన్వితాః

ఇందు ప్రకరణార్థోపసంహార మున్నది. భావివిషయ మాసూ ల్రించుట యున్నది. నానాచ్భందన్సముత్పన్నము లయిన వివిధన్ఫత్త్‌ ముల నమాశయణమున కావ్యబంధములను ష_ట్ర్రింశల్ల త ణాన్విత ముగ నొనిర్పవలెను. ఇట్లీ వివిధవృ_త్త పరిజ్ఞానము సంపాదింపవలయుట పకరణోపనంహారము. లత ణాన్వితముగా కావ్యబంధ నిర్శాణము భావ్యన్థాసూత్రణము,

“శావ్యబంధా స్తు కర్తవ్యా మ ట్తింంశల్ల తణాన్వి తాః

యనుటలో నీ భావము గూఢముగ నున్నది. [,పాసాదకు డ్యాదికము నిర్మింపవలసి యుండు నేని మొదటగా తగిన భూమి సిద్ధ పజుపవ లెను. లై కావ్యము నిర్మింపవలసి యుండగా భూమి కల్పముగా శబ్బచ్భందోవిధి యున్నది. శ్నేత్ర పరిగహముగా వృత్త సమాశ్రయ మున్నది. దీని నిల్లు యు_క్తముగా విరచన మొనరించుచు భి త్రిస్థానీయముగా లతణ యోజన మొనర్చవ లెను. చిత్రకర్శ ప్రతిమ ముగా నల౦ంకారగుణ నివేశన మొనరింపవలెను. గవాశవా తాయ

నం౪ నాఖ్యవేదము నాది ేశీయముగా దశరూపక విభాగము నిరూవింప వలెను. ఉపయోగ నిరూపణా ప్రఖ్యముగా కాక్యాదిన్లుతి ప్రదర్శింప వలెను, ఈ విధముగా వాచనికాభినయ స్వరూప ప్రతిపాదన మౌానశ్యకముగ నున్నది, ఇందు వృత్తలతణ విధాన మో విధమున సూచితమయినది. క్రమ్మపతిభాననము

పరిపక్వ (పజ్ఞిడయిన కవీకి రూపకవిరచన కాలమున శ్రమ పతిభాసన ముండదు. అయిన నపోద్దార ధీవృ త్తి ననునరించి కమ పతిభాన ముండుట కల్పితమగునని కొందరనిరి, ఉపా ధ్యాయులిట్లనిరి, (పబంధ రచనమున. కొక విశిష్తమగు యుక్తా ధ్యాన మావశ్యకము, తన్నిస్ప్తి (పబంధా భ్యాసము. తత్పంప త్రి యభినయార్థ నిర్వ రృనము, తదభిన యోపారోహణము నగును. ఇదియె క్రమము [కమపతిభాసము నసి ఉపాధ్యాయులే యిట్లందురు.

“మజబాజ్టవీనాం పదవీముపాత్తా మారురుశక్ష తాం నాసంస్పృశ్య పదన్ప ర్నాన్‌ సంపత్భ్పోపానపద్ధతిః”

నముపా_తత్తమయిన మహాకవుల కవితాపదవి నారోహీంప దలచిన వారలకు వారి పదస్పర్శ లేకపోయినచో సంపత్భొోపానపద్ధతి లభింపదు. కావున కమానునరణ మౌానళ్యకము. క్రమోల్లంఘన మొన రించినవో నాటకాది విరభనమునందు “మహ!॥ంతః (పమాదాపభంళా భవంతో మహా 'పమాదములు కలుగును, అపభ్రాంశములు కలుగును, అట్టివి రాకుండుటకై. క్రమానునంధాన మావళ్యకము. *న హి సర్వో వాల్మీకి ర్వ్యానః కాలిచానసో భశ్రుందురాజో వా అందరు వాల్మీపలు కారు, అందరు వ్యాసులు కారు. కాలిదాసులు కారు, భై 0దు 'రాజులును కారు, ఆందరు (శ్రీీమదభినవన వ్లులును కారు. వారలవను (పార్ట న్నన ముపార్టిత కమా బ్యానము వలన నంస్కాారపాటవము నము దిత మయినది. దానివలననే కులప్రతిభంగ జ్ఞానాతిశయ ముదయించి నది. కావుననె వాకట్టివా రయినారు. గుస్తార్ధప్రకటీ క్రియాస్వమాూప కగూపతోభ కల వాచనికాఖినయత త్వ మిట్లు ప్రతిపాదిత మయినది. నర్వపదార్ధ్థములను (పతిభాసింప జేయుచు సంవ్యవహార హేతువిగు నీ త _త్వేమునకు నంబంధించిన పరిజ్ఞానము కవినట నహృదయులకందజు కావళ్యకము,

లకతణాలంకారయు ష్‌రిగ్న లవణాలంకారము

శావ్యలక్షణముల వివేచన మిచట (1షకాంతమగును, కావ్య లషవణములు ముప్పదియారు కలవు, “కావ్యబంధాః మ _త్తింంశల్ల త్స ణాన్వితాః క_ర్తవ్యాఖళో యని చోదనాసూ క్రి, గుణాలంకారములు రీవివృత్తులుననునవి కావ్యములందు (పసిద్ధమార్గము. ఈ కావ్యలతీణ ములు పసిద్ధములు కావు. లోకమున మానవులకు అతుణగుణాలంకార వ్యవహారము యు క్రనంగతమై యున్నది. కావ్యమున కట్లు లత్షణగుణా లంకార వ్యవహారము యు కృనంగతము శాగు. లోకమానవునకు భరీ మని వైతన్యమని భేదము కలదు. శరీరమున శోభ కై కూర్చు కట కాదు లాశరీరముకన్నను భేదము కలవై (పసిద్ధముగా గోచరించు చునే యున్నవి. కావ్యమున కట్టి విభాగ మగణితము. కావ్యవిరచన శాలమున భేదఫౌానము లేదు. కావ్య(పతిప్తి కాలమునను భేద భానము లేదు. కావ్యధర్శ పాపక నత్రానసమయమున గూడ భీదముల పరిగణనము చేయుట లేదు. కాగా శావ్యలవ్షణములని కావ్యగుణము లని కావ్యాలంకారములని విభాగ మొనర్చుట యెొట్లునంగతము శి కావ్యాదర్శక ర్మ యగు దండియు “శావ్యశో భాళ రాస ర్భానలంకారా నృచత తో కావ్యకో భాసంపాదకములగు ధర్మము లలంకారములని యందురని యని గుణధర్శము నె యలంకారములకు నభిమాసించెను, పసాడాదిగుణములు కావ్యశో భాకర ధర శ్రములనియే నంభావించెను. ఇబ్లు దండి యభిమానించుటచే గుణాలంకారములకు భేదము సంభ వింపదని యాతడు సూచించి నటయినది. క్కావున లతుణములు గుణ ములు అలంకారములు అనువానిని వేరు వేరుగా గుర్తించుటకాని లమీణము నిస్తేశించుటగాని కుదురునా ? లోకఫురుమునకు లక్షణములని గుణములని యలంకారములని విభాగల్య్మణములు సంగతములు శావచ్చును. శావ్యమున సెట్లు నంగతములగును ? అని యీ విషయ

మున నొక యాశంక యుదయించును,

౫౧౬ నాళ్యు బే యు

సత్య మేతత్‌. ఏ; అయిన నీ యంశముప ర్యాలోనము చవేయవల యును, కవులు కావ్యముల రచించుచున్నారు. వివేచకులు వౌవ్య వివేచన మొనరించుచున్నారు. కావ్యవిరచనసమర్థులయిన కవుల సామర్థ్యమును సమర్ధింపవలసి యున్నది. వివేచనవి వేకులయిన వివేచ కులసి' చన సామర్ధ్యమును సమర్థింపవలసి యున్నది ఇట్లు నిరచన పివేచన సామర్ధ్య సమర్ధనమునక్రై కాల్చనికమయిన నిభాగము నయి నను అంగీకరింటి యా,శయింపవలెను. అప్పు డొకవిధముగా లక్షణ గుణాలంకారవి వేకము మనసున కందును. కాల్చనికవి భాగా శయణమున కల్పనలో కతిపయవిపతిపత్పులను కతిపయవిమర్శకులు పలుకవచ్చును, ఆ విప్రతిపత్తుల రీతినీతి యీవిధముగ నుండును.

కొంద రిట్లందురు :- గుణము లాత్మధర్మములు, చిన్మయాత్ళ యయిన శృంగారాది రనమున గుణము లుండును. గుణనంబంధమున శృంగా-రాదిక మవభాసించును. రనమునకు గుణమునకు నియతనంబంధ మున్నది. అలంకారమున కట్లు నంబంధము లేవు. అలంకారము పృథధక్సిద్ధము. అలంకారము నియతముగా 'రననునకు నంబంధించి యుండదు, అలంకారము శరీరనిష్టముగా నుండును. లక్షణము శరీర నిషఘ్టముగా నున్నను అప్పధక్సిద్ధముగా నుండును, అలంకారము లవమణము "రెండును శరీరమునకు సౌందర్యము సంపాదింపగలవు. _ రెండును శరీర నిషఘ్టములె మైనందున శరీర సౌందర్యనంపాదకము లగుచున్నవి. శరీర సౌందర్యము సిద్ధయూపము సాధ్యరూపము నని "అఇండువిధములు, “ఈమె శ్యామ యనుట సిద్ధరూప సౌందర్యము సూచించును. “ఈమె మద మనస్థరగామిని” యనుట సాధ్యరూప సౌందర్యము సూచించును. లక్షణ మనునది యిట్టిది. ఇది యలంకారములచే నలంకృత మగును. కాన్య మలంకారయు క్ర మయినను లక్షణములు లేకున్నచో శోభింపదు, “శ్యామా విశాలాక్షీ యనుటలో అవ్మీగతమయిన విశాలత్వము సిదరూపము నె చెప్పును, “ శ్యామా మ_త్తమాతంగ గామిసీ” యనుటలో సాధ్యమగు గమన సౌందర్యము నోచరించును. స్వభావసహజ మగునది సిద్ధమగు లతృణము, ఉత్సవాదినిమి త్తముగా నాయోజితమగునది సాధ్యసౌందర్యమని స్పష్టము, కాగా పృధకిద్ధ మగునది యలంకార మని యప్పథధక్సిద్ధ మగునది లకమ్షణమని యీపక్షుమున సారాంశము,

లవతకణళాల౦ంకార యు గం8ి లి అన్యే మన్యం తే, కొందరీవిధముగా భావించుచున్నారు. ఇతివృ త్తఖండలకములె సంధ్యంగములని లవమ్షణములసి వ్యప చేశమున చున్నవి. రూపకములందలి కధావ స్తువునందయు నకమ వి _న్తరమునక్రై యుపజ్నేప పరికరాది సంధ్యంగములను కూర్చవలసి యున్నది, ఆ నంధ్యంగక ములు క భావ స్తువ్రునందు ఖండాత్మకములయిన భాగములు, "అందున నె సంధ్యంగక ములు ఇళిన్ఫ త్త ఖండలము లనుట సంగతము రూపకమునందు ముఖ్యప్రయోజనము మొదటగా బీడాంశమువే -నుపవ్నీ ప్తముకాశా, నిర్వహ.*పర్యంత మది విన్తరము పొందవలసి యున్నప్పుడు, పూ ర్వ్యాపరసంబంధములను నరిదవూముకొనుచు కభా భాగములను పరన్బరమను నంబంధింప జేయుట యావశ్యకమనను. ఇట్లు సరనరసంధాయకము లగునవి సంధ్యంగ ములని వ్యప దేశము పొందు చున్నవి, కభఛావస్తు సంధానమను నిమి _త్తమున నివి నంధ్యంగణు లయినవి, అవియే రనవిెశేపోపయోగలగువో వృ త్త్యంగములను చ్యవహారమును వొందును, అవియె కావ్యగత్మపఖ్యాతికి (పాశ్మ్య మునకు నుపయోగించునవి యగునేని ల్షణములను శబ్బమున జెప్పదగి _ యున్నవి. మహాప్పరుమగత పాశధ్యజ పాదళేఖ లాతని ఖ్యాతిపాళ న్య (పతిపాదనమున నుపయోగిందునట్లు శా న్యలక్షములును కావ్య గ తాతిశయము (పతిపాదింపగలవు. “లక్షణా న్యేవ బీజార్ధక్రమని ర్యావహ శాశో అని యనిరి. ముఖకంధిలో నుండు బీజాంగమువనేకు నిర్వహణ సంధిలో నుండు అర్ధమునకుగ ల పరస్పరనంబంధమును లశ్సణములు నిర్వహించునని తదర్థము, అనళ్లు గప్రతిసంధి తదంగాని ఫలసిద్ధ్యుప పల్తితలో నంధులన్నిటియందును ఫలసిద్ధి క్ర లుగునట్లుగా నంధ్యంగ ములను శంయోజన మొనరింపవలయునని యనవిరి, ఇప్పటికిట్లు నిరూపించిన *ెండు పములలో మొనటిపక్షము "'నునరించిన “శావ్యమునందు వర్శింపదగిన పధానాధికార పురుము నందలి గుణాదివిభాగ మె ల్మ్షణార్లము అని "తేలును, కెండవపశతమున “*కావ్యమున వర్శింపదగిన సకలాల్ట్‌ము లక్ష ణార్థగ”మని నిశ్చితమగును. ఒక పతమున ధీరోదాత్తాదిగుణశాధానము వేరొక పతమున వ స్తు చర్మ నాభంగి సారముగా భౌాసించును,

ఇం౮ా నాట్య చవేదమయు

౩, వశేపాం తు దర్శసం, ఈ విషయమున మరికొందరి మత మిట్లున్నది. కావ్యర చనమున క్షవ్‌కి (పతి భాత్మకమయిన (పధమపరిన్పంద "మొకటి యుండును. త ద్వ్యాపార బలమున గుణములు సంపా_ప్తము లగును. (పతిభాయుతుడగు కవి! మాత్రమె రసాభివ్యంజన సామర్థ్య ముండును, మాధుూూదిగుణముల సముపసిబంధన సామర్ధ్యము నుండును, సామౌాన్యకవి కిట్టి సామర్ధ్యము లుండవు. కవికి వర్దనాపరప ర్యాయ మయిన ద్వితీయ వ్యాపారమున్నది. ఆ వ్యాపారమున నాతడలంకార ములను సంపాదింపగలడు. “ఈ శబ్దమున సిట్లీ వస్తువును వర్గి ంతు నని యావ్యాపారమున నాతడు సంకల్పించును, ఆ వ్యాపారముననె యలంకారములు సిద్ధము లసును, “ఈ శబ్బ్దములచే సీ శబ్దముల గూర్పుదును. ఈ యర్థములతో సీ యర్ధముల నంఘటింప జేయుదును” అను విధమున కావ్యర చనాస క్తుడగు కవికి తృతీయపరిన్పంద మొకటి యుండును, తదధీనముగా శష్టాత్మకాన్థాత్మక కావ్యశరీర మాత్మ లాభము కలదగును. అట్టి కావ్యము నాశ్రయించి శశార్ధోపసంస్కార కల్చ్పములయిన లత్సణములు వెలువడును, ఇట్టి శావ్యలక్షుణము లన్నియు శ్రియారూపములు. క్లేపాదిగుణదశకము నభివ్యంజనము చేయుటలో నీ లక్షణములు సవ్యాపారము లై యుండును. కావ్య బేహ భూతములయిన శష్చైర్ధముల నాశ్రయించి కావ్యలక్షుణము లుండుట నభిజ్ఞులు సూచించిరి. కావ్యమునందుండు శభ్ధార్ధములకు స్నిస్టమగు స్పర్శమొకటి యున్నది. అది శ్లేపాదిగుణవ్య క్షిదమెము, ఈ పక్షుమును పరిశీలింపగా కవివ్యాపార భేదమున గుణాలంకారలతణవి భాగ మభ్యూ హింపవచ్చును,

౪. అపళే సంగిరంతే. మరికొంద రిట్లందురు. అభినేయములగు శావ్యబంధములలో వైఫపుణ్యము నంపాదింపదలచు కవి స్వసామర్థ్య లాభమునక్రై సముచితాభ్యాస మొనరించును. అట్లు నిర్మాణవిధేయ మగు న ఫ్యానసమె లష్షణ మగుచున్నది, మొదట నంపూర్మ స్యరాపము వొందని 'కావ్యబంధము శమముగా లక్షణోన్నీతమె నంపూర్మతీ పొందును. లమణనంబంధమున లోకో _త్తరహృద్యవర్థ్యనము సిద్ధమగును గావున కావ్యబంధము రమ్యమగును. ఒక్కొక (వబంధజూతము గుణా లంకార నికర్మ్పపధానముగా నుందునః మేఘదూత్యప్రబంధ మట్టిషి

అతకణాల౦కారయు వంకా కావున లతుణము లనునవి ప్రబంధ థర్శరూపమున నుండునని గు ర్తింపవచ్చును. సానావీధ స్వభావభూమీతము లయిన పద్యబంధ ములు గుణాలంకార శో భాసుందరము లై స్వసౌందర్యబలముస ప్రబంధ బంధ సంగతము లగును. ఆ కవితాఖండములు గుణకృత శోభాసుంద రము లగుట అలంకారకృత శో భాసుందరము లగుట (వి భూమణమను కావ్యలతుణమగును. 'మేఘదూతము నందలి పద్యమం లన్నియు గుణసుందరము లఎంకార సుందర ములై యున్నవి. ఆ సౌందర్య సంబంధముచే నవి సున్లిష్టమ్ములై (ప్రబంధ ధర్మము శూర్చినవి, అదియె విభూషణమును కావ్యలతుణము. జై యితర శావ్యములును కావున కావ్యలక్షుణములు ప్రబంధ ధర్మము లనుట యుక్తము

౫. ేచిత్తు బువతే. కొంద రిట్లందురు. “క చేరభ్యిపాయవి శేషో లక్షణం” కవి యభిప్రాయవిశేషమునకె లక్షణమని పేరు. ఆశబ్దగోచర మగు కవి యభ్శిపాయమును కావ్యలశ్షములు గోచరింపజేయ గ లవు, కావ్యసామగి సంక్షుప్తమయిన కవిభాన మొకప్పూడు సామ్షీపిహిత మగును, సామగ్షీ స్వరూప మె ప్రముఖాస్వాద్యమగును. కవిభావ సమా స్వాదపర్యంతము స్‌చేతోవృాదయ మేని (పసరింపదు. అట్లుకాక కవి కూర్చదలచిన యభిపాయవిశేష మాస్వాద్య మగునట్లొనర్చుటకు కావ్యలక్షణములు సమర్ధములు, కవిభావ మొక స్థలమున శుమ్క్ముముగ నిరావరణముగ నరూపరంజితముగ భాసించుటను కావ్యలతుణము పరిష్కృత మమొమొనరించును, గుణాలంకార శీకృత పరికరము కల భావవిభనమె కావ్యలక్షణ మని భావము, కావ్య లతమణానుసంధానమున నా భావవిభవము సుక త్పాదుర్భావమై రనభావపవణత నాపాదించును, కావ్యలక్షణమున కింతటి స్ఫుర_త్త యున్నందున ని “కవేరభి.పాయవికేపషో లక్షణ” మ్మని యనుట.

౬. కేచిదాహుః : కొందరిటందురు. “యభాచానవిజేషం యద్గుణాలంకా రా యోజనం తల్ల క్షణం” గుణాలంకారమీలను స్థాన నముచితముగా నాయోజనము చేయుటయె కావ్యలక్షణము. గుణము కూర్చువలసిన స్థలమున నలంకారము ఘటించుట కాని యలంకార మాయోజనము చేయవలసిన నలమున గుణము గుంభించుటగాని యు కృముకాదు. స్థానాచిత్యమున్నే వానిని గూర్చవ లెను. గుణనిబంధ

౫౨౦ నాక్యువేదయు

నైకరసికత కాని యలంకారనిబంధనలాలనత కాని యుక్తము కాదు. వ గుణము నెచట గూర్చవలెనో ఏ యలంకారము నెచట నిబంధింప వలనో పనమిీాతుణ మొనరించి నిబంధింప వలెను, గుణాలంకార వినివేశన సమిమయో ఫురన్పరముగా గుణాలంకారములను కూర్ప్చుటయి. లశతణము, రనభావొచి త్యానుసారమున " గుణాలంకారము లున్నచో శావ్యలకణ మున్న దనవలెను, - లోకమున గూడ తగిన విధమున నలంకారముల ధరించిన వనితను జూచి లక్షణనుగా నున్నదనుటః యున్నది, యు క్రసంధానములో లక్షణముగా నున్నదనుట సహృదయ: సమ్మతము.

ఒ పశే త్వభామంత. మరికొందరిట్లనిరి. అమరుకళ్లోకములం దలంకారనిర ప్మేముగా నినర్గసుందరముగ్ను భావసంపద యున్నది. అది యఖి నేయము నగును, అశ్లే కాావ్యములందు నలంకారనిర పేక్షముగని స్యథావసుందరమగు వి శేషముండును, అది యభినేయమగును. ముక్షళ రూపములయిన యమరుకపద్యములం బేపద్యమున కాపద్యము తద్భా, వము తదభినయము స్యయంపూర్ష్మముగ నుండును, నర్గబంధాత్మకము లయిన శావ్యములందు పరన్పరనంబంధ సముల్ల సితమయిన స్వభావ సుందరమగు _ భావసంపద స్ఫురదూపముతో సామైత్క_రించును. తత్పొందర్య హీతువగు ధర్మము నలక్షణము. అఆ యర్థ మె కావ్య శరీరవిశేమరూప మగుటచే లక్షణ మగుచున్నది. సౌందర్య నముపేతే మయిన 'కావ్యశరీర మె లక్షణము, ఈ భావము మొదట నిరూపించిన వోదభావములతో కొంతగా సంవదించుచున్నది.

ళా ఇతశేపాం తు మతం, మరికొందరి మత మిోావిధముగ నున్నది. శావ్యలక్షణముల బలము వలననె యలంకారములకు వై చిత్యము కలుగుచున్నది. భేద్యప భేదములు కలుగు దున్నవి. అనంల్యే మును గలుగుచున్నది. “శాన్యబంధా స్తు కర్త వ్యాః -మృట్రి)ంశల్లక్షణా న్వితాఖొ అను కారికాఖండములోని *తూ శబ్దము నల ముపమొ ద్‌పక రూపకార్థ ములందు చిత్రత యుండదని కావ్యలమణ నంబంధ ముననె వానియందు చ్విత్రత కోల్లునని సూచింపగలదు. కావ్యలక్షణ: ముల కలనము వలననె యుపమారూపకదీపకములకు భేదమును

వ. లతణాల౦కారమయు గలం గలుగుచున్నది. ఉపమాదుల స్వగత భేదమున కును శావ్యల క్షణ నంపదయె కావణము కావున నుపమాద్య్ధలం కారముల 'కానంత్యేము కలుగుట కావ్యలత్షుణ ప్రయోజనముగా పరిగణింపవలెను గుణాను వాదమను శావ్యల్వ్యణ నంబంధముసన (పశంసోపమ కలుగును, అతిశయ మను కావ్యలశ్షణము కలియు నేని యతీశయో క్రి యావిర్భవించును. మనోరధమను లత్ష్తణమయోగమున నపస్తుత (ప్రశంస శలుగును. మిధ్యాధ్యపసాయమను లక్షణము కూడుఖొనగా సపహ్నుత్యలంకార మౌావిర్భవించును, అసిస్ధ యను లణనంబంధమున తుల్యయోగితా లంకారము కలుగును. ఇళ్లు యితరముల నభ్యూహిం చునది.

గా, మతియొక ఛావమిట్లున్నది మిమౌొంసాశాశ్ర్రమునందు తంతమని (పసంగమని బాధయని యతి చేశమని పారిభాషేకనం కేత ములు కలవు, ఇప్‌ యా శాత్ర) వై లమణ్యమును సూఛ్సింపగ లవ, తద్దతవీేషమును “వ్యవచ్చిద్య” వాఖ్యానింపగలవు అక్షై భూషణాధి లతణజూతీము కావ ఏగౌతువె లతమణ్యము నిరూపింపగలదు. కావ్యగ త విశేవనును వ్యాఖ్యానింపగలదు, ఈ పత్షము పూర్వము నిరూషిం చిన ద్వితీయపత్సముకన్న భిన్నముగ గోచరింపలేదు. ఇతివృతృఖండ లకములయిన _సంధ్యంగళములు శావ్యవి శేషవ్యవ చ్చేదకములుగ యున్నవి, భూపషపణాడిలతమణజాత మట్టిదె యయిసది

౧౦. వేరొకపతు మి నిధమున నున్నది. “శట్లేనాన్టేన చ్వితత్వం లక్షణం” శబ్దమునకు శశ్హైంతరనంధమున చ్మితతీ యున్నది. శబ్బమున శర్పవిశేషసంజంధమున చితత కలుగును. అర్ధమునకు శబ్బవిశేమము త్ర సంబంధమున వెచిత్య ముదయించును. అర్భమున కర్ధాంతేర సంబంధమున _వై చిత్యము కల్గును ఇట్టి విశేషమంతయు కాన్యలతణా ధీనమ.. అలంకారముల యోాయోజన మక్క_జలేకుండగనె శస్టార్ధ సంబంధచి(త తాధీనముగా కావ్యలతణములేకు స్వరూపయోగ్యత్‌ యున్నది.

"ఇటీ కాన్యలమీణవిషయమున నానాప్ష వాదము లీవిధనమున నున్నవి. ఈ పశ్శములం దన్యతమపతమును పర్మీగహింతు మేని సర్వ విశేవణములు స్పష్టపధమున నంగతములు కావు ఈ పదిపతుములలో

తలల నాత్యవేదయు పరన్పర మెంతటి సంవాదము విసంవాదము కలదో తత్పరిశీలనమున గోచరించును. ఈ దశపశ్షీనిగూఢవస్తుపరీకు చేయుట యు కము, శాన్యలవమణల్యణాము పరిమ్మ_రించుట యు క్రృము, అభిననపశత్షము “కావ్యార్ధా రసాఃో రనములు కావ్యార్థ ములని . యిదివరలో నిరూవిత మయినది. కావ్యపదమునకు మూడు వ్యుత్పత్తులు క్‌లవు

• ౧ వర్మ సీయం కావ్యం తి కబ్ద్బసీయం కాన్యం 9 కవే కర శై శావ్యం .

... అను నీ వ్యుత్చ త్తితయము భావనీయము. ఇట్లీ వ్యుత్స త్తితయ మున కాన్యము అభిభేయమును అభిధానమును అభిధను స్వీకరించి వ్యవస్థితమగును. ఈ విషయమున నె శబ్దవ్యాపారము అభిధాతృ వ్యాపారము ప్రతిపాద్యవ్యాపారమను త్రిగతరీతిని ధారణ చేయవల యును, ఇకనిట్లు విషయము పరిశీలింపదగి యున్నది. ఇందు శబ్దమునకు రసాభివ్య కితుమార్ధ (పతిపాదకత్య మె ముఖ్యధర్శము, అట్టిళబ్బము స్వగత సౌభాగ్యమున న్యయముగా (శో(తనంశ్రాంత మగును. అల్లి సంకాంతిమ్మాత మె శబ్దమునకు గల నస్వయంసౌాభాగ శ్రము. అది నాంతరీయము, అపరిహోర్యముగా నది యట్లు సంశ్రమించితీరును. అట్టి యా శబ్దము రసదర్శన యోగ్యత కలుగ జేయు సామర్థ్యము కలది యగుటచే “సణము అని వ్యవహరింపశక్య మగును, అలంకార మనునది యింతకన్న నిలకముణము, అవ _రృమానమగు లెండవవర్షము "కాని పదముకాని ప్రాక్తనవర్శముతో పదముతో సంబంధించిన దై శోభాహేతు వగునేని యలంకారమగును. ఇన్లై యర్థవిషయమున

_తూడ గుర్తింపవలసి యున్నది. అర్ధము రసాభివ్య క్తి హేతు వగునేని యస్ధగుణ మగును. చం్దదుడు వదనమునకు వలె వ_స్త్యృంతరము రసాఖి వ్యక్త హేతు వయినచో నది యస్ధాలంకారమగును. (త్రివిధనుయిన యభిధావ్యాపారము కావ్యలమీణములకు విషయము, దీనినే యిటు 1పతిపాదింతుము. “శబ్దముచే నీ యితిక _ర్తన్యతతో సీ యాశయముతో నిట్టి బుద్ధిజననమున నై యా కావ్యము నిరూపింతునులో అని కవి

లత ణాల౦కారయు నొతి3 1ప్రవర్మించును ఆతడట్టి రనవ త్కా_వ్యము నిర్మాణించును. అట్టి కావ్యమునందు చి_త్తవృ త్య్యాత్మక మయిన రనము నిరూపించున దై రసోచితవిఖభావమువలన వై చిత్యినంపాదకమగు (తివిధాభిధావ్యాపా రము లతణ శబ్దవ్యప దేశము పొందును ఇట్లిది గుణాలంకారలక్షణముల సామాన్వలత్షణము. పీవరత్వము _స్తనములకు లక్షణము, కాని యది మధ్యమునకు కులతుణము సామాన్యముగా నొకవిధమున నిరూపీత మగునది రసోచితమగు విభావాదిరూపమున నున్నదై. సముద్దిష్టమగు పదార్ధశ్రమమును నిరూపించునది యగు నేని లక్షణ మగును. అన్యస్థల మున 'నదియే కులతుణ మగును కావున నలంకారములు గుణము లన్నియు తతృముదాయముకన్న విలమణములె యగుచున్నవి. స్వార్థ పర్యవసానము పొందు చస్తు వొకషూ డర్ధమౌా్ర మె యయిన నొకచో నలంకారమగును. ఒకచో నొకటి యలంకార మయినను స్థానవిశేషమున నర్ధమ్మాత్ర మె యగును. శీవల మొకటి వస్తుమాత్ర ముగా నుండియు నొకచో చిత్రవస్తు వగును. ఒక్కొకటి యలంకార (పక్రియావిహీనమై యున్నను ఒకచో చిరన్యభావక మగును. స్వయం సుందరస్వ భావకమగు నర్ధమయినను ఒకచో నది ఛందోమా(తమె యగును, (తివిధవ్యాపారగామి యయిన లశ్హణమార్ల్గను తద్ధ్వ్యారమున నభిభానాభిధేయ గుణాలంకారముల ననుగహించును వ్యాపార (పాధాన్యమున లక్షణజాతీము స్వరూపోదయము కలదయినది.

౧ శబ్ద్బములకు శబ్దసంఘటనము

క అర్ధములకు అర్థసంఘటనము

3౩ శబ్దములకు అర్ధసంఘటనము

ఈ అర్ధములకు శబ్బసంఘటనము అను విచితనంఘటనము సంపాదించు వ్యాపా రాత క్‌ మయిన యు క్రివిశేషమము నిర్వాణప్రధానధురాధిరోహణ మొసర్పున డ్రై కావ్య లతణసంకేతము కలదగుచున్నది ఇట్టి శావ్యలక్షణములె కావ్యమున పధానములు, “శావ్యబంధాస్తు కర్త వ్యాఃి మట్‌ త్రింశల్ల తణాన్వి తాళ అను వచనమున లత్షణములె (పథధానము లని భావము, గుణాలంకా

గ౨౪ నాత్యువేదయు శరములు త్చ్రనంగనమాయాళ ముజలి గ రృృర్యము. కీ నిట్టి విశేవు ములన్నియు విశకేషలక్షణ వ్యాఖ్యానమున విశదేములు కాగలవు ఈ ,సఘట్టమున భ్‌ రతళ్లోక ములందు ను _ల్త్రాంశల్ల శత్షణముల సము ఫైశనిక్రైశములందు లశ్ర్రణమునందును శెండువిధముల పార భేదము నోచరించుచున్నది. అనినవగున్హు డొకపాఠమును (గహించి వ్యాఖ్యా బ్లంచెను కీర్తిధరాదు లీ పారమునె [పమాణముగ స్యీకరించిరి. దీనిక భిన్నమగు పారమును చిరంత్తనులు కొందరు గుర్తించిరి. దాసినె విశ్య నాధసింగభూపాలాదులు స్వీకరించిరి. అభినవగువ్హుడు లత్షణముల వై షమ్యపరిహారమునకై భిన్నఖీన్నము లయిన లతణ లక్షణములను తన పారలత్తణముల్దం బే యంతర్భవిం్ధప జేసను మ _ట్త్రింగ _త్వేము సమర్థించెను భోజ'జేవుడీ పారములలో నమానములు భిన్నములగు వానిని (గహీంచి పదునాలు గ న్యలక్షణములను సూడ నసంకలనముచేసి మొత్తము చతుష్షష్టి 'కాన్యలత్షణములను పరిగణింవాను. శారదా తనయాదులు వానినే స్వీకరించిరి. ఇందు పారద్యయానుసారమున లత్షణనమిశణము యు .కృముగా నుండును. అభినవగుప్త పారాను సారి శావ్యలమ్షేణముల నామసంశేత మో విధముగ నున్నది. ౧ విభామణము ౨ అతరనంవాతి 3 శోభ ౪ అభిమానము ౫ గుణకీ రృనము ౬ ప్రోత్సాహనము ౭2 ఉదాహరణము ౮ నిరుశృ్వము నా గుణానువాదము ౧౦ అతిశయము ౧౧ హేతువు ౧.౨ సారూప్యము ౧౩ మిధ్యాధ్యవసాయము ౧౮ సిద్ధి ౧౫ పదోచ్చయము ౧౬ ఆక్రందము ౧౭ మనోరధము (౧౮ ఆఖ్యానము ౧నా యాశ్ణ ౨౦ (పతిపేధము ౨౧ పృచ్భ _తి_9 దృష్టాంతము ౨౩ నిర్ళాననము ౨౮ నంథయము ౨౫ ఆశీః ౨౬ ప్రియోకి _౨౭ కపటము ౨౮ త్షమ ౨గ పాప్పి 30 పశ్చా_త్తపనము 3ిణ అగ్గానువృతత్తి 3.౨ ఉపపద్తి 93 యుక్రి 3రీ కార్యము ౩౫ అనునీతి 9౬ పరిబేవనము

లకతళలళాల౦కారయు క! ఈ ముప్పదియారును కావ్యలక్షుణములు, రపానుకూలమూగా పేనిని శావ్యములందు (ప్రయోగింప వలెను, 8౯8 షట్త్రింశదేతాని తు లక్షణాని 'పోక్తాని వై భూషణనమ్మితాని కావ్యేసు భావార్రగతాని తైః నమ్మ్య[క్పయోజ్యాని యధారనం తు భూమణనమ్మితము లయిన యీ ముప్పదియారు కావ్యలకతుణము లేవిధముగా నంశేతితము లయినవి. తదభిజ్ఞలగువారు కావ్యములందు యభారనముగా థావార్ధగతము లగునట్లుగా వీనిని నంధానింపవ లెను. సానుసంథధానమున నివి నమ్మకృయోజ్యములు కావలెను. రసాను క్తూలముగా వీని నాయోజనము చేయవలెను, రనమునకు సంబంధించి భావము లుండును. విభావానుభావవ్యభిచారు లాభావములు ఫావా ృము =విఖావాదుల యర్థము (సయోజనము. స్థాయి భావరసీకరణా తృకమయిన 1పయోజనము, “ధావార్థం గతాని పాప్తానొ కావ్య లక్షణము లా భావార్థ ను పొందునవిగా నిరూపితములు కావల యును, అభిధా వ్యాపాఠరోపసంకాంతములగు నుద్యానాదిపదార్ధము లన్నియు తత్తేదనవిశేషవనియతము లయిన విభావాదిఫావమును పొందును. అట్లు తద్భావమును పొందునవియె కావ్యలవుణనులు. ఇది పీని సామానర్థిలక్షణము. కానన నె కాౌవ్యమునం దివి సమ్యుక్ర్రయో జ్యములని వీని పమయము నిరూపితమయినది. భట్టనాయక భావము భట్టనాయకు డీవిషయమున నిట్ల నను, ఇట్లు నిరూపి తాంశము'నె నాయకుడు నిరూపించి “అభిభ-ఎళ్యపార(పధానం 'కావక్టంో అనినాడు. "అతని వృాదయదర్చణములోని భావ మిట్లున్నదిః “శబ్బపాధాన్యమా,శిత్య తత శాశ్ర్రం పృధగ్విదుః అన్దే తళ్ష్వేన యుశ్తే తు వదంత్యాఖ్యానం వత యోర్ష్వయోక్లుణ ల్వే వ్యాపార పాధాన్యే శావగీర్భ వేత్‌. వేదాదిశాస్త్రము శబ్బపాధాన్య మాశ్రయించి యుండునది "కావున ఇతరములకొన్న నది విలతణము. అర్ధమె (పాభాన్యముతో

న౨9ట నాత్యవేదము కాడియుండు నేని వురా ణేతి హోసాద్యాఖ్యానమగు ననుట యుక్తము, శడార్థములు "రండును గుణీఫావము పొంది య[పధానము లగునేని. వ్యాపారప్రాధాన్య ముండునేని కావ్యవాక్య మగును. నాయకుడు శశ్చైర్ధము లప్రథధానము లగుటను వ్యాపారము (పథాన మగుటను భావించెను గావున కావ్యలత ణముల నంభావించెవని భావింపవచ్చును. భామహఖఫావము

ధామహు డిట్లనెను. “ఆయీ వ[్రోక్షి యంతట నున్నది, దీనినే కావ్యము నందలి సర్వార్థము విభావిత మగును.” మైషా సర్వత వశ్రో క్రి రనయాథ్ధో వి భావ్య తే” అని భామహుడును. వ్యాపార ప్రాధాన్య మంగీకరించి లక్షణము నిరూవించెను ఆయా విషయము ననుసరించి విశేషలక్షణము ఇెప్పెను. ఏభావాది నముచిత ముగా వర్ణిత మగునేని సర్వము కావ్యలమణ మె యగునని సూచించెను. తద్విదులకు తద థభ్యాసపరులకును తధాభూత కావ్యాళ్మక వివషయావ లోక సమున వ్యాపారము రుడితి యన భాసించును. అభ్యూహించియు వ్యాపారము గుర్తింప నచ్చును, పతిభ్యాపసార (పథావమున తెలియ వచ్చును, స్వనం వేదన సామర్థ్యమునను స్ఫురించును. కుశలళివీతులగు కావ్యదష్టల దర్శనమున కుశలశితీతవ్యాపార మవశ్య మవభాసించును.

సంఖ్యానంగతి

కావ్యలతేణములు మ ట్త్రింశ _త్తని యనుట యితరము లేదను టమై వారణపరముగా నున్నను అత్యంత మితర నిపీధపరము కాదు. అన్యము లనేకములు కవిహృదయవ ర్హులె యుండును, అవి ని? ధ్య ములు కావు, కాని యపరిసంఖ్యేయములు, కుశ్యాగధీకు లాసాదితా లోకు లన్యాన్యముల నభ్యూహింపగ లరు. అంతటి బాహుల్య మేల శి ఈ నిరూపీతములె లత్యున్యా _ప్రమ్యులై యున్నవి, ఇంతలో కవి యవ ధానము వహించుట మేలు. అందుననె వు _త్త్రింశ త్తను సంఖ్యా నిరూ: పణము నంగతము, ఈ కావ్యలక్షణముల విషయమున భరతమునియె మతాంతర మభిమానించి యీ చెప్పిన విధముకన్న వేరు విధమున కాన్యలతుణముల యురైశ నిస్హేశము లొనరించెను. లతుఃళమును నిరూపీించెను, నామాంతరనులచే వ్యవహార మొనరిం చెను. శావుననే,

లకతణభాల౦కారయు గతికి నాట్య వేదపు న్త్‌కములందు భేదము నగోచరించుచుచున్నది. దాని నవన "రానుసారమున (ప్రదర్శింతుము. విభూమణాదికముగా పరిబేననాంతీము నిరూపీతమయిన యీ యుద్దేశక్రమ మభినవోపాధ్యాయ పరంపరా నమాగతము, భావసారము కావ్యలత్షణముల విషయమై. శ్రీమదభినవగు ప్తపాదాచార్యుడు నిరూపించిన గవానార్థము నిట్లు భావసారముగా గుర్తింప వచ్చును. 'సమస్తార్థాలంకారవర్లమునకు బీజభూతము లయిన చమత్కారములు శధాశరీరమున వై చిత్య్రమాపాదింపగలవు. అవి వశ్రో క్రిరూపములు, వానిని లక్షణశబ్దమున వ్యవహరి )చిరి లక్షణములు గుణాలంకార మహిమ లేకున్నను స్వసౌభాగ్యముననె శోభింపగలవు. లక్షణ మను నది మహాఫురుషునకు పదా "ది లేఖలనలె కావ్యశరీర మునకు సౌందర్య దాయి యగును. అలంకార మిట్టిది కాదు. అడి రత్నాభరణము వలె నుండును. అది లేకున్నను పురుషుడు స్వసౌందర్యమున నవ భౌసించును, గుణను ్రవృ త్తిద్యోతితమై థై ర్యాదికమువలె నుండును, కావ్య శ్టార్ధరచన నాశ్రయించి యుందును, లత్షణరహితుడగు ఫుపముడు సుందరుడని చెప్పదగడు. అశ్లై లక్షణరహితీమయిన కభాశరీరము గుణాలంకారనముస్థ్యల మయినను నీరసమై ఫౌఢకావ్యమని యన దగదు. కభాశరీర సంపన్నము లయిన 'కాన్యములం టే యా లతయణ ములు నంగతములగును. గాని ముక్తకాది ఖండ కావ్యములలో నివి సంగతములు కావు. కావుననె “కావ్యాబంధా స్తు కర్త వ్యాశో అను వాక్యమును ముని ముక్తకాది వారణపరముగ నె నిరూపించెను. లక్షణము లసంఖ్యేయములు, వానిలో చమత్క్బతి వి'జేషగరిస్ట్యము లగునవి ముప్పదియారు మాత్రమె, అందుననె ముని ముప్పదియారు -లక్షణముల నె నసంగహించెను, కోహలాదులు తచ్చిమ్యులు నితరలతుణ ములను కీర్తించికి అని లతమణము లొయు ప్రసిద్ధి పొందినవి. కాని కాలపవాహమున నవి యేమైనవో?. భరత్యగం్మధమునందె యవి (పవీ_ప్పముళై పవేశించినవి. పాఠాంతరములని లోకమనినది, సౌందర్య మాపాదించుచున్నవని భోజూదు లుభయ పాఠములను స్వీకరించి లతణ

౫౨౮ నాటఖ్లువేదమయమయు ములను గుర్షించిరి. ఇతరములను గొన్నిటిని కలియగలివీ లకమణను- లరువదినాలు గనిర. అతిగంభిర్యపాఢవాచాసుందరు డయిన శ్రీమదఖి నవగు వుడు లతుణము లసంఖ్యకములని యనుట నాధారము వేసిొని ఛిన్న పాళముకూడ నివేదింపదనిన దె యని భావించెను. దానిని భరత విద్యాసారవారగు లామోదించిరి. స్వసమయమున సవి స్పష్టము. లగును ఇక [కమముగా కావ్యలతుణముల లక్షణములు ని వేదింతుము. ౧ వీ్‌భూషణము 8౯౮. ఆలంకారైర్లుగ్నోేశ్చెవ బహుభిర్యదలంకృతం భూషఖైఠివ విన్నస్తై సద్భూషణమితి నృృతమ్‌

నముచితముగా కూర్చబడిన కట కాద్యాభరణములచ్చే వలె నానావిధగుణాలం కారములచెే కావ్యమున గబుగు నలంకరణము వభూవణ మనదగి యున్నది, అని సామాన్యముగా నర్థము. స్థాన "జీశ కాలద శాపురుపాదివి్‌ భాగమును బాగుగా విచారించి కటకాది భూపషణములను కూర్చినచో లోకమున మానవునకు శోభగలుగును, అక్షే కావ్యమున గూడ స్థాన టేశ శాలదశాదివి భాగమును పరిశీలించి నానావిధగుణాలంకారములను కళూర్చిన-వో శావ్యమున నలంకరణము కలుగును, ఆ యలంకరణ మె వభూపషణమను కావ్యలక్షణను, ఈ భూవణము కవివ్యాపారము. కవివ్యాపార ద్వారమున నిది వ్‌బ్ద వ్యాపార మర్ధవ్యాపారము నగును.

వతదు క్తం భవతి_ ఈ యంశ మిచట వనచనసారము, గుణము లలంకారములు పెషయములని వినిబద్ధములు కాగా నవి కావ్యార్థ ము లుగా నయిన యభిధేయములను పివరించుటకు నమగ్గ్షములగును, అశ్రై యివి రనవిశేపపషయ మయిన వి భావాది భావమునే గూడ వివరించు టకు సమర్ధ్థము లగును. ఇట్లనుట యుక్తము, హోస్యరనప్రధానము లయిన ప్రవహనసనాదులలో శుష్క_-శోత్రియుడు వక్తగా నుశ్నఫుడు గాని శుమష్మ్థశ్మోతియుడె ప్రయోక్తగా నున్నపుడుగాని శుమ్మ శోతియుడె (శోతగా నున్నఫుకుగాని నముచితముగో నున్న గుణము: ఆలంకారము తీన శోభ నాపొదింపగా నది భూవణ మను లశుణ' మగుచున్నది. పాదతోడితకమను భాణ మొకటిశ్రలదు. అందు:

౬రి] అకళాల౦కారయు న౨లా శ్రోతియుడగు కోలియును క్లశించి నిర్దణవురువుడగు. విటు డిట్లనును. “మా ముసలేనాపాశార్ష్డీ॥! మా కుసూలాగ్నినాధాశ్షీః! రోకలితో నడ్డుపడకుము ! కుసూలాగ్నితో దహింపకుము గ” అని, ఈ రీతి శోభ కలిగించినది. అనుచితముగా నిబంధనము శోభ సనీయదు, కరుణవ్మిపలంభాదు లలో యనుకాలంకారము కూర్చుట్ల తగదు, వ్‌నా వ్రీయత మేనాద్య విరహానల తావీతా దహేచ్చూతన్య విచ్చేదం కిం తు, హో నలతావితా “ప్రియుడు లేనందున విరవహోగ్నిత ప్త యగు నామె నలములచే గూడ తావితమైనది. భూతాంకురము నేని దహించునో 1! ఇందు ద్యితీయచతుర్ధ పాదము లందున్న “హానలతావీతావహాో నల శావికాి” యను యమక మనుచితము. నముచితస్థానవిని వేశస మిట్లుండును. “లీనేవ (బతిబింబితేవ లిఖిలేవాన్తర్నిఖాలేవ ద (పోత్కీన్లేవ చ వ(జలేపభుటి లేపో........ అనునది మాలతీమాధవగత మయిన పద్యము, మాధవ్చుని హృదయమునందు మాలతి లీన ప్రతివించిత లిఖత అంతర్నిఖాత (ప్రోత్కీర్లరూప వజ లేపఘటిత యయినదో యని యు(క్పేమోపరంపర యున్నది. ఈ పరంపర సాతిశయ కామా వేశావస్థను సూచించును. ఈ యవస్థావి శేషమున (పియతమావిమయమగు విచ్శితసంకల్పగర్భ మయిన యాన్నుఖ్యము వ్యక్త మగును, వ్నీపలంభము శామావస్థలు నిట్టి యాను ఖ్వ(పాణము లయినందున మాధుర వప్రసాద నము 'ేత మయిన కావ్యమునం దీ యు(క్సేమోపరంపర యవశ్యము శోతపధమున నవత రించి యాస్వాదము కలుగ జేయును. సుకుమారచిత్తవృ త్తిసుభగ ముత్తమ మయిన యీ రీతి శ్లాఘాస్పదము. ఇచటి కవివ్యావారరూప మయిన ల్య్యణము నమ_స్తగుణాలంకారవర్గ్షమున కను[గ్రావాశ మై యున్నది. ఈ విఘావమణలక్షణము కవివ్యాపార ద్వారమున శబ్బవ్యాపా "రార్థవ్యాపారములను గూడ స్పృళించున దై రమ్యముగ నున్నది.

సం నాటథ్యవేదభు

ఈ యర్థము నె సమ్యగ్ని వేచన మొనరించి యానందవర్ధనా "చార్యుడు నిరూవీం చెను,

“ధ్వన్యాత్మభూతే శృంగా-కే సమిాత్యు విని వేశితః

రూపకాదిరలం కారవర్ల వతి యథార్థ తాం

వివమో తత్ప్సర ల్వేన నాంగిల్వేన కదాచన

శకాలేచ గహణత్యాగౌ నాతినిర్వవాగైవీ తా

“ధ్వన్యాళ్ళ యయిన శృంగారమున నమిామోవురస్పరముగా రూప కాద్యలం కారములను కూర్చినచో నవి సార్థకము లగును” అని ధ్వనికారు డని క్రమముగా నిట్లు పలిశేను. రూస కాద్యలంకారములను సమిోతమోపఫురస్సరముగా కూర్చుట యనునది యీ విధముగా నుండును, “అలంకారమును కూర్చునపు డా యలంకారము తత్పరముగా నుండు నస్టు. (ప్రసమితు చేయుట యొకరీతి. కూర్చబడునట్టి యలంకార మంగముగనె యుండవలెను కాని యది యొకప్పుడయిన నంగిగా నుండ రా దనునది శెండవ రీతి. సముచితనమయమున నలంకారమును స్వీరించుట యనునది మూడవ రీతి, స్వీకరించిన యలంకారము'నయి నను సమయస్వభావము ననుసరించి పరిత్యజించుట యనునది. నాల్లవ రీతి, అలంకారము నత్యంత మఖిని వశమున నిర్వహింపకుండుట యను నది యయిదన రీతి. ఈ విధముగా కొంత (గంధకందర్భమును సోదా హరణముగా విన్తరించి యీ కావ్యలత్షణాంశమునె నిరూవించెను. ఈ యంశము నభినవగు_ప్త్పపాదులు సపహృదయాలోకలోచన మను తద్వివరణమున_ వి_న్తరముగా వ్యాఖ్యానించిరి. తత్కుుతూహలము నదియె గ్రహించుగావుత, ఇచట తత్ర్రసంగ మొనర్చినచో (గంధభూ య_స్వ్వమున లోక ముద్వేగము పొందునని దాని విస్తరించుట లేదు.

౨, అతరనంవాతి శి౯౯. యత్రాల్పైరక్షరైః శ్లిప్టైః విచితాన్టపవ్యనం తదప్యక్షరనంఘాతం న్‌ విద్యాబ్లక్షణనంజ్ఞతం

అల్బములు న్లిష్టములు నగు నక్షరములతోడనె విచ్చితాస్ధోప వర్గన ముండునేని దాని నక్షరనంఘాతము - అవమరసంవాతి యను కావ్యలవ.ణ మని గుర్తింపవలెను, ఇం దతరశబ్దమున యదృచ్శాత్మేక

లతణాలం౦ంకారయు సంంి శబ్దపాధాన్యను సూచిత మగును, యదృచచ్భ్చాశబ్బములందు స్వరూప మునకె పవృ )నిమి త్త త్వము కలదు. కావున నల్పములె యగు నకరములతో విచ్వితార్ధోపవర్షన ముండుట. న్లిన్టము లనుట శ్లేష యు క్తములని యర్థము వాదు. సునంగతములై యుండుట యని: భావము. ఇట్లి విశిష్టాక్షరోపలత్షీత మగుటచే విచిత్ర మయిన అర్థము= తృదసోచితవిభావాది భావము ప్రతిపాదించు. నర్ధమును వర్ష్మింప వలయును. [శోతలగు నహృదయుల పహృదయముల నం[మింప 'జేయుటకై సమర్థమగు కవివ్యాపార మశ్షర సంహతి యగును. అత్షర సమూహమె సంకామ సమర్ధ కారణ మయినందున నిది యు కృము, “మానిన యను పదములోని యత్షరము - లీర్ష్యావిప్రలంభ శృంగారమున నముచితవి భావసౌందర స్ట్‌ము నాపాదింపగలవు, “తక్రణత్తో పదము నందలి యక్షరము లాభిలామీకళ్ళంగారమున విభావ పోమకములు కాగలవు, *్వవరతనుూో పదము నందలి యతరములు నంభోగశృంగారమున వి భావధర్శప్రాపకములు కాగలవు. “మాన మస్యా అ స్తీతి మానిన యని మౌనినీపదవ్యుత్ప_త్తి, ధాతుబలమున (పత్యేయబలమున గలుగు నర్థము పర్యంతమున సనహాకరించునది యియి. నను తత్పదగత తద్వర్శ గత న్వభావ సౌందర్యమున సవశ్యము యదృ చ్చాత్య మందు సంగత మగును కావున అక్షరముల నంఘాతమె యిందు ప్రధానము. యదృచ్భ్చాశబ్దపాధాన్యమున కిది. యుదా హరణము, “*విఫ్రంధాదుత్తమాంగం పఫ్లవగబలపతేః పాదమక్షస్య _హంఠుః కృతో్యోత్సంగే సలీలం ర్వచి కనకమృగ స్యాంగమాధాయ కేమం చాణం రశ్ష$కులభ్నుం (పసణితమనుకేనాదరా ల్తీత్షమళ్లోః కో గేశోద్వీ క్ర మాణ_స్ప్వ్రదనుజవదే దత్తకల్లోఒయమా స్టే రావణేశ్వరా ! (శ్రీరాముని ధీరప్రవృత్తి నాకర్ణింపుము, (శ్రీరాముడు విశ్వాసాతిశయమున తన యుత్తమాంగమును వానర నేనానాధు డయిన స్నుగ్షీవుని యుతృంగమున నుంచినాడు, అతుకుమూ రుని నిహంత్‌ యయిన వానుమానుని యొడిలో పాద ముంచినాడు. కనకమృగము చర ముపై నలీలముగా కేపూంగము నుంచినాడు. అనుజుడయిన : లత్ష్మణు డాదరముగా పదును పెట్టిన రతుఃకులఘ్న మగు

హోర నాళట్యావేదయమయు "చాణము నశ్సీకోణమున తీక్టృముగా జూచుచున్నాడు. నీ సోదరు డయిన విభీషణుని ముఖముగా దత్తకర్షుడై యున్నాడు, ఈ పద్యము నిటు భావింపవ లెను. వినం భాదిపదము లన్నియు విచ్చితార్థోపవర్ణనములో నున్నవి. స్నుగ్ల్‌వునందు. విస్రంభము మైశతీపధానము, వాలివానన పూర్వకముగా సామాజ్య్యపదాన మొనరించెను గావ్రన తశ్చలమున నట్టి వ్యినంభ ముదయించినది. అవక్షపహాంత యనుట, హనుమాను జేకా! యయినను అశోకవని కావిప్లోమణ "మొనరించి నాడని, రాతనబలవపణ 'మొనరించినాడని యూత డాయతిలో ప్రధాన(ప్రకృతి యగుననియు సూచిత మగును. “త్వచి “చర్మ మనుట ప్రహతమారీచవృత్తాంతము స్పష్ట మగును. బాణం రతఃకులఘ్నంో అనుట అంజీ బహుమా నాతిశ యము సూచిత మయినది. రాశసుల విషయమై దైవవైెగు ణ్యము వఏశదమయినది. ఎం'దెవని శీవ్యాపారము కలదో యందాతని (ాధాన్య మభివ్య క్ష మగును, ప్రగుణిత మనుట బహుతరరణసమ్ముర్ష భురంధర మగుటచే కుటిలీకృత మయినను వ్నేత్రబహుమానమున వున రో్యోజనము వ్యక్త మగును “త్వదనుజ నదనేి యనుట భేదోపాయ కృత మయిన నీతీనంపద పరపక్షమున వీపర్యయము భాసించును. “దత్తకర్ష” యనుట యిది యాకర్ణ్శన మాత్రమె కాని నిర్వ్యాజ తేజో జాజ్వల్యమానౌజోధర్థము కల హృదయమున శేదము కలుగజేయు విషయమున నేమాత్ర మాదరము లేదనియు స్పష్ట మగును. “అయ మౌా_స్తే ఈతడున్నా డనుట గంభిరథీ రాకృతియై (ప త్యానన్నుడై యువ్నాడని గోచరించును. బనలీలంలో అనుట ప్రకృత మేమాత్ర "మేమియు మ్షోభము లేనందున నట్లున్నాడని స్ఫురించును, ఇట్లీ పద్య మున నలంకారఘటన్నాపయాూనము అేకుండగనే యర్ధ సౌందర్య ముండుట లత.ణకృత మె,

కావ్యాలంకారసూత్రవృ త్తి రచించిన చామను డర్థము సాభి 1పాయముగా నుండుటను ఓజోగుణమని యజశెను కదా! జడముయిన యర్థమున కభి(ప్రాయ మూండునని యనుట యేమి +! “అఆ భాపావ కకు శోతకు నట్టి సాభ్ళిపాయత సంగతకుగు నందుశేని తద్దతమగు నొ గుణమును అర్థమునకు వెప్తుట యట్లు కుదురును “ఆ యర్థ

లశవణాల౦కాళలమయు క! మగ్లాంతరమును సోచరింపజేయుటయె యది దాని గుణమూో అని యమీటయు నంగత మగుట లేదు. అట్లావీ,ప్యమగు నన్ధాంతరమును వ_క్త్రభ్యిపాయరూప మె. మొదటి యర్దమునకు గల యాశ్నేపకత్వము కూడ కవిమనీపషా వ్యాపారబలము వలన నె కలిగినది. అఆ బలము వలనసనె ఆ యర్ధ మట్టున్నది. కవిమనీసావ్యాపారబలమం దుండ దేని యా యర్థ్‌ మట్లుండదు, కావున (పొఢి వస్తుతః వక్షృగత మె, అయినను దాని నర్ధమున నాపాదింపవచ్చును. అది యుపచరితముగా భావింపవచ్చును. “అలం బహునాల ఈ లక్షణముల లక్ష్యము సంకీర్ణ ముగా కన్పడు చున్నది. అయినను నమన్వయ చౌహుల్యము ననునరించి యుదావారణ ముగా భావింపవలెను,

3 కోభ

౮౦౦+ నిద్ధెరర్ధెః నమం కృత్వా హ్యానిన్హోర్దః వసాధ్యతే

యత్ర శృష్టా విచిత్రాన్ధా సా భోభేత్యభినంజైతా సిద్ధములగు నరములతో నమానముగా నసిద్ధమగు నర్థము ష్రసాధిత మగునేని న! యమన కావ్యలక్షణ మగును. ఈ శోభ శ్లళ్ణమై విచి్రార్ధముశల్యదై యుండును. అశోభనార్థము కూడ శోభిత మగును గావున సిది శోభ యయినది, సిద్దార్థములతో గూర్చుట -

ఉదా;

మేద క్చేదకృళోడరం లఘు భవత్యు క్టైనయోగ్యం వపుః

సత్త్వానామని లక్ష్య తే వికృతిమచ్చిర్హం భయ(కోధరొకూాః

ఉత్కంర్షః సశ ధన్వినాం యదిషవః సిద్ధ్యంతి లక్ష్యే వలే

మిధ్యా పా వ్యసనం వదంతి మృగయామిదృగ్వినోదః కుత్త మృగయా వినోదము వ్యసన మనుట మిధ్య. ఇట్టి వీనోద మీకో "జీని వలన గలుగును ? మృగయా విహారమొనర్చినచో మేద శ్ళేద మున నుదరము కృశ మగును. "దేహము 'కేలికమై యుజ్ఞొన యోగ్య మగును. జంతువుల భయ[కోధము లందలి చిత్తవికారము తెలియును. చల ల్యమునందు 'చాణములు (పసరించుట యనునది థానుమ్ము_లకు సముత్క_ర్హ, ఈ పద్యములో పాద్వతతయమున ప్రసిద్ధార్ధములు నిరూ పీతము లయినవి. అవి యభ్యసింపదగిన వని యట్లయినచో నవి శోభించునని నిరూపించి వానిలో మృగయారూప మయిన యపసిద్ధ

నం నాళట్యవేదమయు మనుచిత మయిన యర్థ ము జతపటుచి నిరూవీలచెను, కాగా నది యుచితము విచ్వితమై భావనలో భాసించును. దీనిలో నే యలంకార మును లేదు. కవివ్యాపార ద్వారమున శళ్ధార్ధవ్యాపార మర్థఘటనాత్మళ మయిన .యొట్టి యలంకారమును నిరూపించుట "లేదు, కవివ్యాపార కృతమగు హృద్యమయిన లక్ష ణార్ధమె దీనిలో నున్నది. అశోభన మి విధమున శోభన మైనందున నిది శోభ. ఈ. అభిమానము. ౮౦౧. ధార్యమాణస్తు బహుభిర్వచవైః కార్యయుక్తిఖః న యః పర్యవతిషైత సోఒభిమానస్తు నంజ్జితః కార్యయు కి = ఫలయోజనము కల నానావచనములవే

ధార్యమాణమయిన నేది పర్యవస్థితము కాదో యది యభిమానమను కావ్యల క్షణమని యనసిరి. “ఛార్యమాణ” స్థలమునందే “వార్యమాణ” పాఠము కలదు.

శీతాంఛోరమృతచ్భటా యది కరాః కస్మాన్మనో చే భృశం

సంఫ్లుమ్య వ్యధ కాలకూటపటలీ సంవాస సంధుక్షితౌః

కిం (ప్రాణాన్‌ న వారంత్యుత (ప్రియతమా సంజల్పమం[తొక్ష ౨8

ఇార్యంతే శీము! యద్విమోహవివశాత్సంతాపతం (శా స్థితిః

ఇని చర్యదుని యమృత్మపసారము కల కిరణములే యగునేని

నా మనము నేల దహించుచున్నవి? కాలకూటసంవాన సంధువేతముఅె యయినచో (ప్రాణములను హరింపవేమి? నా [వియురాలి నంజల్ప మంతాక్షరములచే నివి నివారితము లగుచున్న వేమో ? విమోహము వలన నా స్థితి నంతాపాధీనమయినది కచా! ఇది యభినవగున్నుని పద్యము. దీనిలో నర్ధ్థముతో నర్ధమునకు ఘటనము. సుందరముగా నున్నది. ఫలయోజసములతో నిది హృానయమున స్థాస్యమాన మయినను నిలుచుట లేదు. మంతాతరములచే వార్యమాణ మయి నను నివర్తించుట లేదు. ఇట్టిందలి యర్ధ్య మలౌకికము దీన్నిక్షై యలం కార ముపాయముగా కవి స్వీకరింప లేదు. ఉపమా నోపమేయభొవ మే మొతము కవి నిరూపింపలేదు, కేవలము వక్త మొక్క యఖభి మతమునె కవి నిరూపించెను. “నంతాసతంకా స్లితిలి నే చేయున "బేదియో యదియు బేదని యనుట యభిమాన మేను కావ్యలమేణ

లకణాల౦కారయు న్క్పగ్కొ మయినది, ఈ యభిమానలక్షణమునె “సాదృళ్యము” అను పేరన శొందరు ని స్రేశించిరి. “దృష్ట్రశు తానుభూ తార్ధ కధనాది నముద్భువం సాదృశ్యం వమభజననం సారూప్యమితి సంజ్ఞతం.” వినిన భూచిన యనుభవించిన యన్వమును నిరూపింపగా గలుగు థోభజనన మయిన సారూప్యము సాదృళ్యలక్షం మగును. చందు డమృతకరుడని కాలకూటసహోదకుడని (॥ తార్ధము, మంత్రములు వీివశమన మొనరించుట ద ప్రార్ధముః మోహాదికము స్వయముగా ననుభూ తార్ధము. ఇటీ పద్యమున దృష్టశు తానుభూ తార్ధకధనము వలన సాదృశ్యము కలదు. అది లోకదృష్ట న్యాయముస నున్నది. ఇది పృాదయమున ననవస్థానము కలుగ 'జేయుచున్నది. కావున తకోభ జనన మయినది. “చందకిరణము లమృతనదృశము లయినచో 'జేహము నిట్లు దహించుకేల 1? అనునది మోభజననము, ఇక్షే యిత రము లందును గహింపవలెను. ౫ గుణకీ ర్వనము. ౮ాంవి. కిర్య్యమాశైర్ధుటైర్యత వివిధాగ్థనముదృవైః దోషా న పరికధ్యంతే తష్టేయం గుణకీర్తనం వివిధార్థసముదూతము లయిన కీర్త శమౌనములగు గుణములవే దోవమము లేమ్మాతమును నిరూవితములు కాకపోయినచో! నది గుణ కీర్త నమను కావ్యలతుణ మగును, ఉదా :--- పృథురసి గురైః మూర్త్యా రామో నలో భరళలో భవాన్‌ మహతి ననుశే శతుఘ్నస్వ్యం తధా జనకః స్థితౌ ఇతి సుచర్శితె ర్నూర్తిం బిభచ్చిరంతేన భూభృ్ళ తాం శధమసి న మాం ధా తా బేవనస్తిలోకవిజయ్యపి రాజా! నీవు గుణములచే పృధుచక్రవర్మి వయితివి. గొప్పవాడ వయితివి, ఆకారముచే రాముడు నలుడు భరతుడ వయితివి, మహా నమరమున శ్యత్రుఘ్నుడ వయితివి. స్థితిలో జనకుడ వయిలివి. ఇట్లు నీ సుచరితములచే చిరంతన భూపాలకుల మూర్తిని ధరించుచు త్రిలోక విజయి ేవుడ వయినను మాం ధా తవు కాలేదేమి?

సరల నాట్యవేదయు [మాం భాతా జ మాంధా తా” నన్ను పోమీంచువాడవుకా లే దేమి?) దీనిలో పృధు రామ పభృతులు వివిధు లున్నారు, వారి వారి కీ ర్యమానగుణములు స్పష్టనిక్షష్టము లయినవి కావున వానిచే పృధు (పభృతుల దోషములు పరికల్పితము లగుట లేదు. ఆ యా పదముల వలన కొన్నికొన్ని దోమము లూహమౌార్ల్షమున నంచరింపవచ్చును, పసృధువనగ నె బలాద్భూమిదోవానము, నలుడనగ నె ద్యూతవ్యసనిత నోచరించును. ఇక్షు యిభరములందును. శ్రీ ర్త శ్రమానగుణములచే దోష ములు పరికల్పితములు "కావు కావున నీపద్యమున దోషము [వధానము కాదు. లమషణవాక్యములో గుణములుకాసుచరితములు, వీనిచే గలుగు చారుత్వము గుణకీర్తనమను కావ్యలతుణము. ్లేసానుగవా ముండగా కావ్యలతణము లలంకారములను గూడ విచిత్రముగా "జేయ గలవు. ఈ యంశము విశదము కాగలదు. ఈ గుణకీర్తనమున కన్యత్ర సౌఠ మూ విధముగ నున్నది. లోశే గుణాతిరికానాం బహూనాం యత నామభిః వకోహి శబ్బ్యతే తత్తు విజ్చేయం గుణకీర్వనం

గుణాధికులయిన య నేకల నామవ్యవహారముల వే నొక వ్య క్షియే నిరూపితు డగు నేని గుణకీ రనమను లకణమగునను భావము న్పష్టముః

౬. (పోత్సాహనము ౮౦3. ఉత్సాహజనవైః న్పషైః అఆర్థెరాపమ్యు నం[శయైః వ్రనిద్ధెరుపగూఢం. చ జ్ఞేయం (ప్రోత్సాహనం సువః

ఉత్సావా ముదయింప జేయు స్పష్ట ప్రసిద్ధార్ధములతో గూడిన వచనము (ప్రోత్సాహ న మగును. ఇందలి యర్థము లౌపమ్య నరశ్రయమ్ములై యుండపలయాును. “శూపవమ్యున్య సంశ్రయణమ న్వేషణం యత్ర” కౌపమ్యా న్వేషణములతో నుండవలయు ననుట సంప్రదా యార్థము, జెపమ్యా న్వేషణ మున్నను స్పష్ట ప్రసిద్ధార్థత యుండుట యఖభీష్టము. ఉదా :- భశ్హుందు రాజపద్యము.

హరవృవమభతయైవ తస్య మాతా జయతి జగత్యసమానసూతి లేకా

ఇల] అత *తళాల౦నశారయు న్మథ్టె నివనతి పర మేళ్యరోవి యస్మిన్‌ శహాతసయః నగణః నహోాపరోధః నందీశ్వరుడు వారవృవభ మగుట నవలని యాతని మాత యొక తెయే యనమానసూఖియై జగతిలో జయతి, నందీశ్య్వరునందు. పర మేశ్వరుడును తనయనహితుడైై. ప్రముభగణనమేతుత్రై సపత్నీకుడై నివసించుచున్నాడు, శినపటుంబ నివాస్మాశయ మయిన నందిబేవుడె ధన్యుడు. అను నిందళల్‌ భావమునలన న్మపస్తుత (పళశంనయు గోచ రించును. తే చి ర్యముకూడ (వో త్పాహనత్వలతణకృత మె యగును. వారవృమభో్తై శమున నున్న యీ పద్యమున నందీశ్యరునకు తన్నాతకు నౌపమ్యా న్వేషణము శక్యమె. ఆమె లవ్మీ, అతడు మురారి మొద లగు వానిలో నోచరించు వె చిిత్యయు లతీణకృత మె యగును. ఈ (ోశ్స్చాహము నితరులు వ్రీయవచనమని పఠించిరి, య(త్పన న్నేన మనసా పూజ్యాన్పూజయితుం వచః హర్షప శాశనార్థం తుసా (వయో క్రిరుజావ్యా తా పూజ్యపూజనమునకైై. (ప్రనన్నమనస్సు సతో హర్ష పకాశనమునకు వలుకుట పపియో క్షి పియవచనమని పరిగణింతురు. 2, ఉదావారణము, ౮౦౪. యత్రైకస్వాపి శబ్బ్దన్య దర్శనాత్చుబహూన్యపి యాంతి సిద్ధిమనుక్తాని తదుదాహరణం న్మృతం ఒకశబ్దమున శేని కల సిద్ధిదర్శనమువలన నిరూపితములు శాని సుబహుశబ్దములును సిద్ధిని పొందు చేని యుదాహరణమను కావ్యలక్షుణ మగును. ఉదా:- వల్మీకం కిముతోద్దృతో గిరరయం కన్య స్ప ఖేదాశయం తతళ్యం తపనా జితరి యది మయా దోష్ణా కిసేతావతా సర్యం సాధ్వధవా రుణత్సి ఏరవామోమన్య రామస్య చేత్‌ త్వద్దం తాకిత చాలి కత్సరుధిరక్షి న్నా్య్యాగపుంఖం శరం రావణుని స్వాత్శసంభావన మివిధమున నున్నది. నేనీ కై లాన గిరిని "పెళలించిన వాడనె కావచ్చును. అది యొక వల్మీకము. అది యెొవని యాశయము న్పృశింపగలదు ! మూడులోళములను తపముచే

ణం౮ా నాత్యవేదము జయించిన వాడ నే కావచ్చును. ఇంతటి యిన్నిభుజముల ప్రయో జన మేమి! విరవాచొముడయిన శాముని ఛౌణమును రావణుడు చిరోధించు నేని” సర్యం సాధు.” రాముని శరము గో త్వద్దం తాం కిత వాలి కత్షరుధిరక్తి న్నా(గ్రవుంఖము” రావణుని (ప్రీ చంతముల గాటులు కల చాలి కక్షమునందలి రక్తమే బాణ్మాగ ఫుంఖము తేడిసినది. అట్టి రామ బాణమును 'నేనడ్డు పెట్టుడు నేని శః సర్వం సాధు” దీనిలో రావణుని దంతపరిఘట్టిత వాలి కశ్ష పొటన ముదాహృతము కాగా రావణుని యవమానరూప మయిన యర్థమవగత మగును. ఈ 'యేశదర్శనమున నీతరము లనే శము లిచట సిద్ధప్రాయము లై స్ఫురించును. వాలివలన నపజయను శలుగుట, వాలికత్స్నము బిగింపువలన శయ్య (నాశ మొదవించు) పరి (గ్రవా మయినది. అక్షై చతురర్ణ్శ వ్యభమణము. వాలిదయతో త్యజిం చుట అయినను రావణుడు (పతీకార మొనర్చ లేకపోవుట మరల రావ ణున కభిమానము దర్పము ఇ త్యాదికః మంతయు గమ్య మగు చున్నది. అతరనంవాతియు నిట్టిజే కాని కొంత విశేష నున్నది. అతురసంహ తిలో నవశ్యోపాదాశ వ్యశచ్దాంతర స్థానమున శళ్తాంతరోపాదాన ముండును. “*హనూనముతఃొ అని చెప్పవలసి యుండగా “అక్షన్య హంతుః” అనుట కలదు. ఇందు “త్వద్దం తాంకిత వాలి” యను స్ధల మున తదీయాధికారోదాహరణ మున్నది. ఇతరు లీ యుదాహరణ మిట్లు పఠించిరి,

యళత తులార్థయు క్కేన వాశ్యేనాభి (పదర్శనాత్‌

పాధ్యంతే నిఫుతైర గాఫ్రదుదడాహరణం స్మృతం

తుల్యార్థ వాక్య ప్రదర్శనమున నిఫుణు లర్థములను సాధింతు శేని

యది యుదాహరణమగును. తత్సమయ భావులగు తుల్యార్థములచే నన్దాంతరము లభిగమ్యము లయినచో నా వాళ్య ముదావారణ మగునని ఫలీభూ తార్ధము.

లంగ. నిరుక్తం ద్వివిధం [ప్రోక్తం తధ్యం చాతథ్యమేవ చ

సిద్ధిపూర్వం భవేత్తధ్యమతధ్యం చాపసాధితం

లశ ణాలం౦ంకారయు నంణా నిరు కనును కాన్యలకృణము శెండువీధములు. తధ్యనిరు కృము, అతధ్యనిరుక్తము నని. సిద్ధిపూర్వము తధ్యనిరు _కృమని యపసాధిత మతధ్యనిరు క్రమని యందురు. లత్షుణమున స్వీకరించుట సిద్ధ, అట్టి సిద్ధిచే (ప్రసాధితము తధ్యనిరు క మగును. తద్విపరీత మతిధ్యము- ఉదా ;- అభినవగు_ప్రపద్యము, వీఠరోత్స వే సంగరనీమ్ని మూఢం యః [(పాపయత్సత్యపధం కధంచిత్‌ పత్యార్హునః సో చ నామ కృద్లః (పనిద్ధిరిక్థం వితషైవ వార్తా యుద్ధభూమిలో వీఠోత్సవమునందు తెలియక యొట్లో తిన నామము. నెవడు సత్యము చేసెనో ఆ సత్యాద్డనుడును కృ్ణుడె యయ్యెనా 1! ఇట్లు (పసిద్ధి వార్త యనునది సర్వము వితధమె యయ్యెె! కృష్ణాజ్టననామములు పరవిషయమున తధ్యములగుట స్వవిషయమున నతధ్యములగుట యిందున్నడి, అధ్జున జా ధవళవర్లుడు. కృన్ణ = నీలవర్డుడు. అష్టను డర్డునుడు కాలేదు కృన్ణుడయ్యెను. కృష్ణుడు కృమ్ణుడె కాలేదు అర్జును డయ్యెను. ఇట్ల యర్ధ మిచటనున్నను 'శేషకాదు. అర్ధద్వయమునకు తుల్య(పతిప త్తి యున్నప్పుడి మ యగును. “గావో' వి వావనానాం పరమపరిమితాం గ్రీతిముత్చాద యంతు” అను సూర్యశతకములోని పద్య భాగమున గో శబ్దము కిర ణార్ధమున గవార్థమున ననాదడిగా (ప్రసిద్ధము. ఇందట్టి పసిద్ధి లేదు. ఒకయర్ధ్థమున న న్యార్థమునకు నమయ మేమికలదు? ఇళ్లే తధ్యాతధ్య ముల నుదాహూారింపదగును, అన్య పాఠ మిట్లున్నది. యదుచ్య తే తు వచనం నిరుక్తం తదుదాహృతం పూర్వోకార్ధ పసిస్ధినై నింవద్యమగు వాక్యము యొక్క. నచ నము నిరుక్తమగసను. శబ్దమువలన మొదటగా భాసించు నర్థము యొక్క- ప్రసిద్ధికై. దాని యవద్య భావము (దోమము) స్పష్టపజుచి నిరూపించుట సిరుక్ష మగును. “నిరు క్తమితి నిరర్ధక మేవాత్రి వాచ్వం” నిరుక్తు మనుటచే నిందు వాచ్యము నిరర్ధకమని స్పష్ట మగును.

ణ్‌ ౪6 శనాత్యుూవేదోయు గా, గుణానువాదము, ౧౦. అతిశయము ౮౦౬. గుణానువాదో హీనానాముత్తమైరుపమాకృత: ఉత్తమార్ధాద్యివిష్టో యఃన చాష్యతిశయః న్మతః

హీనము లగువాసికి ఉత్తమములతో నుపమాశృ్ళతమగు రీతి గుణానువాద మగును. గుణపరిమితమగు పచార్థము- కుత్కష్చష్ట గుణము లాపాదించి ఉపమానిరూపణ మొనరించుట గుణానువాదమను కావ్యలక్షణమగును. అఆ యుపమాళ్ళతముగ నె గుణముల కుల్సేకము శలుగును. ఉదా :_ “పాలితా జ్యారివేందేణ త్వయా. రాజన్‌ వసుంధరా” రాజా! న్యర్ల్షమును జేవేందుడువలె వసుంధరను నీవు పాలించితివి, ఇందింట్రీీపమాకృతమయిన విశేషము రాజునందు భాసించుటచే గుణానువాద మయినది నవమి? యిది యుపమాలంకారమె యగునుకదా! అవును, ఇది యుపమాలంకార మె యగును. అయిన నేమి! అలంకారముల వెచిత్య మంతేయు లశ్షణకృత మె యగునని నిరూపిత మయినది. శిక్షీతులయిన దండి పభ్ళతులును లతణకృతళో భాస్పదము లయిన యుపమాభేదములను నిరూవించిరి. వానియందు ఫొన్ని భేద కాంశములు కలవు, అభిఖ్యాన (విషయము చెప్పవలయునన్న యఖి లావ) అనంశీయము, నిర్ణ యము మొదలుగా గల యర్థము లన్నియు నిందు భేదకములు, అట్లు భేదకాంశ ముండగా పృధగలంకార రూప ముగా వారు పరిగణించిరి, ఆ విధముగా గణింపగా నంనృష్టి, నంకర ములు సంభవించుచున్నవి. ఇంతగా వానిలో భేదభావ మున్నను సర్వ మర్థమాత్ర మె యనినచో ననవచ్చును, ఆ యర్థమనునదియె లక్షణము, అందుననె యది గుణానువాద మయినది. రాజత్వమును విభజించి విచారింతు మేని యదీ యిట్లు స్పష్టమగును. మకుటాద్య లంకారము, కౌర్యాదిగుణము, ప్యూథఢోరస్క-త్వాది లతణనము చాయము నను మూడునుండగా రాజలం'కార్యుడు గుణవంతుడు లక్ష్షణీయుడు నగుచున్నాడు అకు కావ్యము నగును. కావున గుణా లంకార వ్వతిరి కృము లన్నియు శాన్యలతుణము లగునని భావింపవలసి యున్నది. “అ స్తు _త్తేరస్యాం దిశి "దేవ తా త్నా” యను కుమారనంభవ శ్లోకమున నాఖ్యాన మను కావ్యలశ్షణమును సమన్వయించునది.

లవణాల౧ంకారయు సారి ఇట్లయినచో నంతట లక్షణ యోగము పట్టును గదా “క అ కేపార్ధఃి వియమేవాసా కమదశ్కో అశు యగును, అంతట లత్షణ యోగము శలదు. ఇందాక్షేపార్థ మేమి కలదు? మూకిది యభీన్ష మె. అలంకార యు క్రమగు కావ్యమంతట లవతణయూాగమె కలదు. అట్లయినచో “గార్చాహీకళో ఈ జ్చాక్ట్స్హ్‌ క్ర డెద్దు” అను రూపక శమోగమున్న స్ధల మున గూడ లక్షణమె కలదని యనుట లేజే! దోహపరివర్ణ నము గుణవ_త్త్వము రసవ_త్త్వము మొదలగు వాని వైకేల్యమున్నందున లవణ మె యున్నదని యన లేమి? “అస్మాస్వాపాదితో దడోమ_న్వయె వోన్నీలితః” మా యంచాపాదించిన దోవమును నీవే యున్మీలించితివి. లశ్షణ మున్నదనునపుడు గుణవ త్తే రనవ త్వ్వాది సాకల్యముండుట యావశ్యకము. అది లేనప్పుడు లత్తణమున్న దన్న న్యవహారము రాదు. “ఇ త్యాస్తాం తావత్‌” ఇతరస్థలమున దీని పాఠ మిస్టున్నది. గుణాభిధానె ర్వివిధై. ర్వివిధార్థ పయోజ్నితెః గుణాతిపాతో మధురై ర్నిష్టురె ర్వా భ వేదిహ వివిధార్థప్రయోజితము లయిన వివిధగుణాభిధానములతో మధురనిష్టు రార్థ ములతో గూడి యుండుట గుణాతిపాతమగును, గుణము లుపమానభూతీము లయిన మధురవిధానములవేగాని నిష్టరములచే గాని యు_త్తమములచేగాని పయోజితములగుట యిందలి భావము, అట్లు [ప్రయోజితములయిన గుణాభిభానములతో నుపలశ్షీతమగువది గుణాతిపాతమని భావము, ఇతరులు నిరూపించిన గుణానువాదలక్షణ మా విధముగనున్నది, గుణానువాదః స జ్ఞేయో యథా భేదోపచారత॥ గౌణీం వృత్తిముపాశ్రిత్య నస్తునో రూపముచ్య తే అభేదోపచారమున గౌణీవృ త్తి ననుసరించి వస్తురూపము నిరూ పించినచో నది గుణానువాదమని తెలియవలయును. దీనికి లత్మ్యుముగా సారుంత లములోని “అనా ఘాతం ఫువ్చం కినలయమలూనం కరరుహోః”” అను కాళిదాసు పద్యము నిరూపీత మయినది. అతిశయ లక్షణ లతుణ మిట్లున్నది. ఉ_త్తమార్ధముళన్న విశిష్ట మగు నర్ధ మతిశయము. “ఉక్రాదప్యర్థాద్వి శేష?” ఉక్తార్ధముకన్నను

నతి నాళఖ్యవేదమయు విశిష్టార్ధమున్నచో నతిశయమగును, ఉదచాహరణము భ శ్తుందురాజ సద్యము. అభినవగు_ప్తవామాః్యమున నిది భశ్రుందు రాజపద్య మె.. అమరుకశతకమునందు (పథ్నీ_ప్పముగా (ప్రవేశించి యుండును. యావం ల్యేవ పచాన్యలీకవిశ్ళునెరాలీజనైః శిక్షీితా తావం ల్యేవ శృతాగసో (ద్రుతతరం సంపాద్య పక్యుః పురః (పారా పరతో యభా మననీ జన్యేచ్భా తభా వ్వతుం యేమో మాగ్ధ్యవిభూషితస్య సవా వః కోస్యేమ కాన్తః (శ్రమః ప్పుడు మాటలు చెప్పు చెలియ లే యే మాటలు నేర్చినారో యన్నిమాటల సపరాధ మొనరించిన (వియుని సమిపమున "వేగముగా బలికి ఆ వీమ్ముట మశ్నధుని యిచ్భానునారముగ నె _పవర్తించుట శామె (పారంభ్‌ంచినది. మాగ్ధ్యవిభూపీత మయిన (పేమ యొక్క క్రమరీతి నహజసుందరము. చెప్పుట కలవి కానిది. ఇందు_త్తమ _పేమ యందలి యిీన్ఞ్యాత్మక మయిన యర్థము కన్నను విశేషఐ?* నిరూపిత మయినది. ఈ పద్యమ.లోని పదము లన్నిటియందును అభ్మిపాయ విశేషము కలదు. అది వివేచనీయము, ఇట్లు సంభావ్యమానము కావచ్చును గావున నిది యతిశయోక్రికాదము. అట్లయిన నదియు లత్స్షణమున నె యలంకార మగుటను సమనం తర మె నిరూవీంతుము. అన్యపాఠము, బహూన్‌ గుణాస్కీ_రృయిత్యా సామాన్యజనసంభవాన్‌ విశేహః కీర్యతే యత్ర శ్రేయః సోఒతిశయో బుధైః సామాన్యజనసంభ వములగు నానా్సఫణములను నిరూపించి వివేపమును కీర్మించినచో నది యతిశయనును కావ్యలక్షణ మగుసని బుధులు కీ ర్హించిరి. అతిశయకీ రృన ముండుటచే సతిశయము. ౧౧ హేతువు ౮౦8. బహూనాం బాషమానాం త్వేకస్యావినిృయం నిర్హాపమానవచనం హేతు రిత్యభినంక్ఞతః ఇతరు లాభామీంచిన బహువాదములలో నొకవాదము మొక్క యర్షవినిర యము సిగోపమానవచనముతో నుండు నేని హేచువని పెద్ద న క ఖచ నః న్‌ లనిరి, హేతువె నసహేతువు. భాొామమాణములగు బహురీతుల నాద

లక్షణాల౦కారయమయు న్య౪తి -రంపక అసాధారణమయిన మొకయర్థమును నిర్ణయించి కర్తవ్యముగా 'నవలంబించి సిద్ధమగు నట్టిదానికి ప్రమాణముగా నుపమానవచనము ఇ ఉపత్నేపవచనచము (డుమిఖ్‌ = పవ్నేపణే) నిరూసించుట నహేతు .వగును. అది హేతునహితముగా పతిభాసించుట చే సహేతువు భశ్రుందురాజపద్యము- ఉదా, " వే. _వారినిధిపవేశమపే లోకాంచ రాలోకనం శేచిత్పావక యోగినం నిజగదుః శ్షీ జేఒహ్ని చండార్చిమః మిధ్యా వైతదసావీకం వీయనఖి ! ,పత్యతత్మీవాతపో మన్యేఒహం వునరధ్వనీన రమణీ చేతో ధి శీతే 5విః (పొద్దుకూళ గా సూర్యునకు వారినిధ్మిపవేశమును కొందరు చెప్పుదురు. కొందరు లోకాంతరా లోకమును పలుకుదురు. కొందరు పావఠశ యోగమును చెప్పుదురు. కాని యిది యంతయు మిధ్య, నర్వ మసాథీకము. ప్రియసఖి! ప్రత్యతత్మీవాతపము కల యీ సూర్యుడు 'పాంధవనితామనస్సులలో శయనించినాడని నేను భావింతును. ఇందసాధారణార్థ వినిర్ణయము సిద్ధపత్షోప వేపము స్పష్టము. అన్య పాఠము. యథత్ప్రయోజన సామ ర్యాద్వాక ఫం శిష్టార్థ సొధనం నమాసోక్తం మనోగ్రాహి న హేతురితి సంజ్ఞ తః (ప్రయోజన సామర్ధ్యము వలన వాక్యము శిష్టార్ధ సాధన మయి "నచో నది సహేతు వను సంజ్ఞ్ఞకలదగును. అది సమానో కము. మనో శాహిీయు నగును. “నమ్యగస్య తే హ్యాది వీష్యతే యేన న సమాసః” బాగుగా హృదయమున నిథీ_ప్పము చేయునది సమాసము, ఉపప త్రిక "ఈ యుపప్తి నిరూపీతము సమాస్తోక్తచు, రమ్యుము మనోహరము 'విశిష్టమగు నర్దము చక్కగా హృదయమున కూర్చుపొందు నేని యది సనహేతువని ఫైవము, ౧౨౩. సారూప్యము, ౮ాంలా అపదేశస్తు పరోక్షో [యస్మాదుత్చద్యలే ఒనుకరణేన లక్షణ నమానకరణాత్సారూప్యం తత్తు విజ్టేయం " అనుకరణముచే పరోతరూపమగు సప టేశము కలిగినచో లక్షణ సమానకరణమువలన నది'' సారూప్యమను కాన్యలక్షుణ మగును,

తళళ నాక్యువేదయు ప్రత్యష్షము శాని వస్తువు అనుకరణ విధానమున గోచరించునట్లు. చేయుట అపబేశము- ఉదా :- అభినవగు_ప్పపద్యము. సెందూరీకృత సార్గద కుంకుమంస (పచ్భాయమాలోచ్యతే య్యత్చాచ్యాం దిశి చకిమాపదమిదం దృగ్గ స్రంద్వ లేహ్యం మహః త శ్తేజో జరఠాంకునా కలయతా _ భావిప్రపాసావధిం సంధ్యా ముగ్ధవభూ కపోలఫల'శే కర్ణో నఖా[గాంకురః సౌంద్రకుంకమరస కాంతి సిందూరముగా (ాచీదిశయందు వంక రగానున్న యీ మవాస్సు ఎయ్యాది "రండు'నేత్రముల కాస్వాద్యమై యున్నదో యది భావ్మిపవాసావధిని భావించు భాస్క_రుడు సంధ్యా ముగ్ధ వధూకపోలమున నేర్చచిన నఖా్యగాంకురముగా నున్నది. వీనిలో “యత్‌ ” “ఎయ్యది” యని ని న్లేశ్యమగునది తత్వము సరిగా 'తెలియనంచున పరోక్ష్మవస్తు వనవలెను. ప్రచ్భాయమాత్ర మనుళకర ణము, పై ౦డూరీక్ళ తే త్యాది లతణముచే నిది యప బేశ్యము = అలో చ్యమయినది. లవణసమానకరణము- ఈ లక్షణమున “*ీనమానం నప్రమాణం కఠణం దర్శన[క్రియా”” తగిన నదృశవిధమున దర్శించుట సారూప్యమయినది. పౌర్ష మాసీసమయమునందును చం్యదునిభాగము వశ్రేఖగా గోచరించును. నంధ్యాసమయమునం డుదయాచలాంతరిత చంద్రశేఖ యట్లుండును. ఉపమేయమను లేనందున నిది యుపమాలం కారము కాదు, ఉపపమేయమె పూ ర్వార్థమున సూచితము, ఫున్త శాంతరములందు పాఠ మిబ్లున్నదిం యధాబేశం యభధాకాలం యధారూపం చ వర్త వే య్ర్చత్యతు౦ పరోశ్షం వా దృష్టం తద్వర్శ తో! వీచ ప్రత్యక్షమగు వస్తువు పరోశమువలె యధాబేశము యధా కాలము యధారూపమను వర్శిత చుగునేని యది సారూప్య మగును.. ౮ంక్‌. అభూతపూ_శ్వైర్య'(తా రైన్తత్తుల్యా గన్య నిర్ట్భయః న మిధ్యాధ్యవసాయస్తు (ప్రోచ్యతే కావ్యలక్షణం అభాతపూర్యములగు నర్ధములతో త్రుల్యమగు నర్ధమునకు నిర్ణయము కలిగినచో నది మిధ్యాధ్యవసాయమను శాన్యలకణమగును-

౬౯] లతణాల౦కారయు ఖగ అపారమార్థికములగు నర్ధములతో సమానమయిన అవస్తుభూతా శ్థాంతరనిశ్చుంయ ముండుట మిధ్యాధ్యనసాయమని భావము. అర్థాంత రమునందు వ _కృృువ్యాపార ముండుటయు సందు వివశ్నీతము, ఉదా :- అభినవగు_ప్త పద్యము. యో. దుర్జనాద్యాంభిత సిద్ధిమావాతే న నూవము(త్కామని తం సుక్రైధినం జహ్వూజ్ఞ్వలాగ్నే విగతార్ధ మండలం (పసవ్యా పుష్టం విమయం (వసాధయేత్‌ లోకములో నెవడు దుర్షనుని వలన వాంఛితసిద్ధిని గోరునో ఆ సుఖభోగి నవళ్యముగా నాతడతి[కమించును. నష్టమయిన (ద్రవ్యమును జలాగ్నిలో హోమము చేయుచు నారనవిమయము నాత డవళ్యము సాధించును. దుర్దనుని వలన వాంఛితసిద్ధి యుండదు. దుర్దను నత్మిక మింప గలుగుట యుండదు, జలాగ్నిలో హోమము చేయుటయుండదు. ఆరవ వివయము నుండదు. అపారమాన్థోము లవ స్తుభూతము లగు నర్గము లిందున్నవి. ఇందు కావ్యలక్షుణమ లత్షణవచనమునం బే చెవుటచే కావ్యములం దలోకవిపర్యాస బాహుల్య మవళ్య ముండునసి నిదర్శించి నట్లయినది, అన్య పాఠము, విచార స్యాన్యధా భావ_న్వధా దృ హ్రైపదృష్ట యోః సంచేహాత్క_ల్బ్య తే యత్ర స విశ్నేవో విపర్యయః “విచార్య తే ఇతి విచారోఒర్థః అదృన్షమిత్యర్థశ” దృష్టాదృష్టా పదిష్టముల కన్యధా థావము సంబేహామున కల్పిత మగునేని వివ్నేప సహిత మగునది విపర్య్యయ మన దగును. ఇందు నంబేహూ మనునది (భమము, అన్యధా భావము. విషయత _ల్వేము నన్యధాకారముగా నోచరింప జేయు సంశయను కూడ విపర్య్యయ మే యగును. ౧౦, సిద్ధి అఆం౦. బహూనాం చధానానాం మధ్యే యన్నామ క్‌తే వకాస్రసాధనక స్‌ తం సొ నిద్ధిరితి కిర్తితా ఫభధానములు (పసిద్ధములునగు న నేశములలో నప్రసిద్ధమగు నొకటి యసాధారణముగా నున్నదని కించిత్చ్ర యోజనసిద్ధినై కీరిత

నాటు నాక్యువేదయమయు మగు నేని యది సిద్ధి యగును, వ కార్ధసాధనకృతేం అసాధారణపయో జనసంప త్తికై కరణముగా నివేశితమగుట యని భావము, సిద్దిపేతు వగుటభే నిది సిద్ధా ఉదా:- ఇ భ దేశ్వరః సురనరిత్స భవానహం చ ఎతెలోక్యసారమిహా సంప్రతి జీవలోశే భథదేశ్వరః సురవశేము సరిత్పు గంగా త్వం పార్థి వేమ్వహమతీవ సుదుఃఖి లేము భ్యబేశ్యరుడు దేవనది యా నీవు నేనును పస్తుత మి జీవలోక మున తై లోక్యసారము,. సురవరులలో భ(బేశ్వరుడు నదులలో గంగానది భూపతులలో నీవు “అతీవొ నుదుఃఖతులలో నేనును. ఇంగు “నీవు నేన” అనుట యప్రసిద్ధము. ప్రసిద్ధమధ్యమునం దుపా _త్తము సాధారణ్యసిద్ధి పొంది యనాధారణ(పయోజన మాపాదించు చున్నది. ౧౫ పదోచ్చయము ౮౧౧. గుణైర్పహుఖరేకార్థెః: పదైర్యః (పేన్యతే పదోచ్చయం తు తం విద్యాన్నానార్ధ్మగ్రధికార్థకం నానావిధగుణములచే నేకార్థములగు పదములచే ప్రశంసీత మగునది నానార్ధ్యగధి తార్ధకము కాగా పటోచ్చయముగా. గుర్తింప వలెననుట సామానా్థర్థము. వీకార్థములుజ ఏక తాత్ప ర్యార్థనిస్టము లగు బహుపదములచే వాచ్యములుగా స్వీ, లేములగు. ధర్మము లుండును, తదుపలవీతముగా వస్తువును ప్రశంసన మొనర్పుట యిందున్నది. నానార్హములతో (గ్రధితాత్మకముగా నిది యున్నది తదుపలంభితస్వరూపముతో నున్నది. కాన నిది పదోచ్చయముః “పదానాముచ్చయః ఉత్క-వ్రేణ చయః బాహుల్వం యత” పదముల యుత్క_ర్ప ముతో నున్న బాహుల్యముంగుట పదోచ్చయము, ఉదా.- మాలతీమాధవమున భవభూతి పద్యము, అసారం సంసారం పరిమువీతరత్నం (తిభుననం నిరాలోకం లోకం జననయననిర్మాణమ ఫలం

లకతణాల౦కారయు గ౪తి అదిర్చం కందర్పం వమరణశరణం చాంధవజనం జగణ్జీర్దారణ్యం కధమసి విధాతుం వ్యవసితః తన వ్రీయిురాలయిన మాలతిని శృశానమున నఘోరఘంటుడు నంహరింప యత్నింపగా మాధవుడనుట. నంసార మసార మొనరించు టకు (తిభువనము హృతరత్న 'మొనరించుటకు లోక మనాలోకము చేయుటకు జిననయనని ర్మాణ మఫల మొనరించుటకు కందర్పు నదర్పు చేయుటకు చెంధవజనము మరణశరణ మొనర్పుటకు జగము జీర్ణారణ్య మొనర్చుటకు ప్రయత్నపడితివేమి 1 దీనిలో నవాంత రావగమ మాపొ దించు నవాంతీర వాక్యరూపములయిన పదముల తాత్పర్య మభిన్న మయినను స్వార్థమున భిన్న మె. పదోచ్చయమను పదమున పద పదమును పాదపదముగా కొందరు పలికి భాగమని యర్థము నిస్రేశించిరి, ౧౬. అఆకందనము, ౮౧౨. అత్మభావముపన్యన్య పరసాదృశ్యయు క్రిభిః తవాస్టభాషణ౦ యకత్స్యాదాక్రందః నతుకిర్తితః ఆత్మభావము నుపన్యసించి పరసాదృశ్యెయు కీ విశేషములతో త్వీవార్ధభామణము నిరూవిత మయినచో నాశ్రందమగును. త్మీవమనుట సామై దవ్వాద్యనుని భావము. పరు నుద్దేశించి సాదృళ్యయోజన (పకారములళో తన యభిపాయమును (ప్రధమమున నిరూవీంచి చాని నంతట స్ఫుటముగా (పతిపాదించుట యిందలి తత్త్వము. ఇది నిజఫావా విష్క్రరణ పభఛాన ముయినందున ఆక్రందమను కావ్యలత్షణ మయినది. ఉదా :- అభినవగుప్త్ప పద్యము. కిం పాంధ! త్వరనే విలోశయ నిశాం యాహ్యున్ముఖీ పొండురా ఛందం మంబికుమోవా తే (పకటయంత్య (గో సరాణాం సితిం యచ్వా వాగరభోగ దుర్గిలితకై ర్న్యస్వాపి న జ్జాయ తే రామే గ్రామ్య జనోపభోగనుభగం నిర్వ్యాజరమ్యం దుఖం ఓయి! పాంధా! త్వరపడియెద వేమి 1 ఈ నిశను జూడుము!. ఎదుట సశాగస్లితిని ప్రకటించుచు ఉన్నుఖమై పాండురమై చంద్రుని చుంటంప గోడేచున్నదో ! యద్వా; నాగర భోగ దుర్లలితరీతులచే నెట్లో మొ నృష్టముగ 'జెలియుట లేదు. (గామమునం ధగ్రామ్యజనోప

క్క ౪౮ా నాళఖ్యవేదము భోగసుభగ మవ్యాజరమ్య నుయిన సుఖము కలదు గదా! ఇందుత్త 'రార్థమున, భోజనశయనాది సంభోగమున (గామాణజనుడె రమ్యతము డని గోచరించును. అది పలుకునట్టి (శ్రీయొక పలుకరాని మోహ (పాయమయిన యాతా 9,పాయము. అది యరోచక మగుట మొదట నిరూపితము. నిశాకర దృష్టాంత సాదృశ్యమున తీవ్రమగు స్వాత్మాను "రాగ మానిష్కృుత మయినది. ఇతరు లిట్లు పఠించిరి, రూపకైై రుపమాభిర్వాతుల్యా ర్థాభిః (ప్రయోజ్నితేః అపత్యమోర్థసంస్పర్శః తుల్యతర్క_ః ప్రకీర్మితః స్కుపయు కృములై తుల్యార్థములతో నున్న రూపకోపమాలం శారములచే న్యప్రత్యెమోర్షసంన్పర్శము కలుగు నేని తుల్యతర్క- మగును, అప్రత్యమోర్థసంస్పర్శ మనుట అ ప్రత్యత్షమగు నాక్మఫావము గోచరింప "జేయుట యని భావము. పర సాదృకముకల రూపకోపమలు స్పష్టము కాని స్వాత్మఫావమున డ్జాపనము యుట యున్నచో తుల్యతర్మ- మగునని "తాత్సర్యము, ౧౭. మనోరధము ౮౧3౩. హ్పృదయన్ధన్య _ భావన్య నుక్తిష్టా్యాపదర్శనం అన్వాపదేశకధ వైర్మనోరధ బతి స్మృతః అన్యాప చేశకధసముల చే హృదయగతమయిన భావమునకు నున్లిస్తార్హము (పదర్శించుట మనోరధమని వ్యవహృతమయినది. ఉదా : నిగ్ణంధదురానోహాం వు(తక |! దూ పాటలీం సమాతోపహా ! ఆరూఢనిపతితాః శే అనయా నకృళా ఇహ రామే ఆ గ్రామవిమయము సరిగా తెలియని నవీనకాముకు డొకడు దురాశయ ఫుంశ్చలి సంగ మోత్సుకుడు కాగా నొక వృద్ధవిదగ్ధ వనితే తన యభిప్రాయదో్యోతనమున నిట్లు పబోధించు. చున్నది, ఇదియె హృదయగత భావము. ఇతర భావాపేశమున నీ (పస్నుతమె యిందు (పదర్శితము. వృక్ష మారోహించువాని నిట్లు పలుకుట (ప్రధమార్ధము. అబ్బాయీ! నిర్ణంథధమయిన య దుశారోవాపాటలీవృతు మథిరో హింతు వేలనయ్యా + ఈగామములో దీని నెక్కి. జూరిపడనివారు కలళా 1 ఎక్కిన వారి నందరి నిది జార వేసినది సుమా! ప్రస్తు తాస్థము

లకణాల౦కారయు నాలా నోచరింప జేయుట కన్యాన్థ మపదేశముగ నున్నది. అందుననే యింద పస్తుత్వపశంస యున్నది. అదియు మనోరధమునం దంతర్భూతే మయినది. అలంకారమున నలంకారత్వ ముండదనుట యేమిమూట ? లక్షణము లక్షణ మయినందున నె యుండును, ౧౮ అఖ్యానము ౮౧౪. పృష్టైరపృష్టరధవా న్మియః ్రియతే తుయః ఆఖ్యానమితి తద్దేయం లక్షణం నాటకాశ్రయం అడిగిన వానితోగాని యడగనివానితోగాని నిర్ణయ మొనరిం చినవో నది నాటకాశయమయిన యాఖ్యానమను లతణమని "ఇెలియునది, (పశ్నేపూర్వకమయిన నిర్ణయ మహప్రశ్న పూర్వక మయిన నిర్ణయమని యిది "రండువిధములు. ప్రశళ్నపూర్వశములయిన నిర్ణయము లనేకములు నిర్ణీ తములగుట కుభాహరణము, బాలే! వాధ ! విముంద |! మానిని రుషం, తోహిన్మయా కిం కృతంగి ఖేదోఒస్మాను న మేఒపరాధ్యతి భవాన్‌ సక్వేఒపరాఛా మయి రత్కిం రోదిషిలి గద్దదేన వచసా క ప్యాగ్రతో రుద్య తే నన్వేతీన్మమ శా తవాన్నీ ? దయితౌా, నాన్మీ త్యతో రుద్య తే బాలా! వమినాధా! నూనినీ! రోమము విడనాడుము! శోమమువలన నేనేమి చేసితిని! నాకు శేదము, నాకు నీవేమియు నప రాధమొనర్చ లేదు. నళాంపరాధములు నాలో గలవు, అయిన గద్దదవచనములతో సచ్చిదఖీమి? జీ నెవపరి యెదుట నేడ్చితిని 1 నౌ "యదుట, నీకు నేనెవరు? వీయురాలు, కాదనియే యేడ్చుచున్నాను. చినిలో నుక్తి (వత్యు కు లేకవిధముల నున్నవి, శక్యా శక్య వస్తువులను జెప్పు (పశ్న సదృశ వాక్యములచే చిర్గ యముండుటకు, ఉదా *_ | రామో౭ఒసౌ భువచేపు వికమగులై ర్యాతః (పనిర్ధిం పరాం అ్మ ద్భాగ్యవిపర్య యాద్యది పరం డజేవో న జానాతి తం వంద్‌ వెప యశాంనీి గాయతి మరుద్య స్వైకవాణాహతి (శేజీభూక విశాలసాల వివరోత్కీ_ర్లస్వ రై: స్పష్పభిః ఈతడు రాముడు. “తన ' వికమగుణములచే. నధిక పశ స్తిని పొందినాడులో అని యనగనేె “పసిద్ధుడయినచో జీనేల తెలిసికొన

జం నాళఖ్యవేదమయు "లేదూ అనిరావణుడినునని యాశంకించి *మా భానగ్యవిపర్యయము వలన మిరు గుర్తి-పలేదూ” అనెను. “ఆతని (పసిద్ధినిదాన మేమి యని యాశంకించి “రాముని ఒక్క. చాణముచే వరునగా కూలిన సాలవృతముల రంధ్రములనుండి వెలువడు వడుస్వరములతో నీ వాయువు వందివలె గానము చేయుచున్నాడోని నిరూపించెను. ప్రశ్నోన్నయన మిందు గలదు. నాటకాశ్రయలత్షణమని యనుట భూ యోలత్యుమాణము కావలయుట సూచితము, అన్యపాఠ మిట్లున్నది లోకపసి ధైర్బహుభిః పసిద్ధిరితి కీర్తితా రా లోక।పసిద్ధములు వా క్యార్ధ్యప్ర సాధకమ.లు సాతిశయములగు వాక్యము ల నేకములతో గూడియుంకునది ప్రసిద్ధియని కీ ర్షితము. ౧గ. యాత ౮౧౫. ఆదౌ యధత్రోధజనన జేంతే హర్ష్మపవ్యనం య్య ప్రియం పునర్వాక్యం సా యాచ్చా పరిక ర్తితా మొదట [కోధజననమై తుదకు హార్హ్మపవ_ర్తనమగు (పియవచ నము యాన్హ్ర యగును. మొదటి భాగమున హితము వ్యాఖ్యాతము. "మొదటి సమయమున పరుషముగా నుండియు నాయతిలో సత్ఫల వస్తువగుట నిరూపితము, అందున నె యిది (వీయము, లతణములో (వయం ఫవునఃక యని *ఫునజి పద మున్నందుని హీతము ప్రియము హితము (పియము వివశీతము. ప్రభోధ బుద్ధి ననుసరించి ప్రబోధ్య మును మజల మజుల యాచించుట యుండుటచే యాళ్హ యయినదిం ఉదా :. అభినవ పద్యము. భూమిః కంటకినీ ఫపుకో విటపేనః (పాయో బవహూప దవాః భూయక్సెవ దివాకతో మృగయ శే సంధ్యాంగచాసంగమం తద్వి(శమ్యు జనోయమ(త సదే టామ్యోచికం నేవతాం (పాతిః పాంధ్య విచార్వ చేతనీ చిరం స్థాతానీ గంతానీ వా భూమికంటకములళళీ నున్నది. ఎదుట విటపము లున్నవి. తఆచుగా నుపద్రవములు కలుగును, ఇంకనీ దివాకరుడు సంధ్యాంగనా సంగమ మ న్వేషించుచున్నాడు. కావున పాంధా !' ఈభవనమున విశ్ర మించి యీ [గామోచితముగా నీ జను నన్ముగహింవుము, ఉదయ.

లతకతణాల౦కారయు సం ముననె మనసులో నిశ్చయించుకొని చిరముంకుటకాని వెడలుటగా చేయుదువు లె. భూమిపై. ముండ్లున్నవని ముందుతుప్పలున్నవని యు (దవము లున్నవని మృగయ కలదని యనుట తి దాత్వపరుషవచనము అనంతరవచనము నఫలమయిన (వీయవాక్యము, కాన యా్హు ఇందు భావాంతర భానమును గలదు, అ_గామమున కావల చిట్టడవి దాటి యీ క్యాత్రిపోనేల! ఈ ర్యాతి యిచట నివసింపుము. తెల్లవారిన విమ్మట సీచిత్తము. అను [1పధమార్ధ మతిధిసేవాసక్రాదరము సూచిం చును, భావాంతరము రసభావార్థముతో నున్నది. ఈ (గామములో భూమియను నామె దగ్గర బాధలెక్కువ. ఆ యెదుట నె విటులున్నారు. ఉష్మదవములు గల్గును. నీకా జోలి యీల? ఇటు రమ్ము. ఇదినా యిల్లు, ఇందు వసింవుము, ఈ రాతి నన్ననుభవింపవుడు. (గామ్యూ శంభోగము సుందరము. నీవును పొంధుడవు, (గ్రామ్యుడ వె, నీయిష్టము వచ్చిన విధమున ననుభపింపుము, "తెల్ల నారువజుక క్షై, ఆ సిమ్మట సీవాలోచింవుము, పోజూలవు, ఇచట నె యనుభవములను స్మ తికి "జెచ్చుకుని పర్యాలోచనము చేయుము, దీర్ధ మూలోచింపుము,. నీవు చిర మిచట నే యుండుట నిశ్చయింప గలవు, నాకు నది సమ్మతము, పాంధా! నన్ను నన్ను వినవా 1౧ లను భావనర్వన్వ మంతయు హీతఠము (ప్రియము, ఇందు పాఠాంతర మిట్లున్నది హ్‌్‌్లెః 'ప్రసన్నవచనై ర్యత్సర స్యానుప_ర్రనం క్రీయతే వాక ్యచేస్టాళి సద్దామీణ్యముదాహృలతం హీత్యప్రసన్నవచనములు పలుకుచు వాక్య చేస్టావిధానములతో 'పరానువర్తనము ప్రదర్శించిన దావీ.ణ్యమగును. ౨౦. (పతిపేధము. లాం౬ఒ కార్యేసు విపరీతేషు యది కించిత్పవ తే నివార్యతేేచ కార్యజ్జైః (ప్రతిషేధః ప్రకీర్తితః విపరీతములగు కార్యములందు కించిత్ర్రవ_ర్తనము నివారణము నున్నచో కార్యజ్ఞులు దానిని ప్రతికేధమని కీ ర్తించిరి. ఉదా :- అమరుక పద్యము

గొల నాత్యవేదయు లగ్నా నాంకుకపలవే భుజలతా న ద్వారదే శేఒర్పితా సో వా పొదీయుగే తయా నిషతితం చిష్రేతి నోక్కం హవ ఆాఅే శీవలమంబుడాలివములినే గంతుం (ఫవృత్తః శర తన్వ్యా బాఘ్పజలాపకి ల్పికనదీవూలేణ రుద్ధః (ప్రియః వస్త్రాంచలమున కళూడుకొన లేదు ద్వార దేశమున భుజలత కరార్చ లేదు. పొదయుగమున పడలేదు, ఉండుమని యన లేదు. మేఘ మలిన నమయమున శతుడు పోవుట కుద్యమించెను. గాని యామె "జావ్పనదీ.పవాహమున రుద్దుడె యాగిపోయినాడు. దీనిలో మూడవ పాదమున విపరీత కార్య ప్రవృత్తి నిరూవితీ మయినది. అద్యార్థమున నాయిక కార్యజ్ఞ్యత నిరూపిత మయినను నాల్లవపాదమున నె నివారణము స్పష్టమయినది, ఇతరుల పాఠము, యద్వాక్యం వాక్యకుశ లే రుపాయేనాభిధీయ తే సదృళార్థాభినివృత్త్యా న లేశ ఇతి కీర్తితః సదృశార్ధనిష్ప త్తిలో వాక్య కౌశలము కలవారు నిరూవించువాక్యము "'బేశమగునని యనిరి. ఇందు వాక్యమనునది వాక్యార్ధపరము, నిషేధ మేని యగును. నదీపూరము వర్ధానమయమున రోధక్‌ముగా ప్రసిద్ధము. కాగా నదృళాభిభానరూపవముయిన ఉపాయమున నిపేధము నిరూపిత మయినది. _తి౧ం పృచ్చ ౮౧8. య(త్రాకారోదృ వైర్యాక్ర్యైరాత్మానమథవా పరం పృచ్చన్నివాభిధత్త ఒం సా పృచ్చేత్యభినంజ్ఞైతా ఆ కారనముత్పన్న ములయిన వాక్యములతో నితరు నడుగు చున్నట్లుగా గాని తననె ఆానడుగుచున్నట్టుగా గాని యొకయర్థమును నిరూపించినచో నది పృచ్ళ యని సం కలింతుర్రు. ఉదా: వేశీసంహరము, శింథీమాద్దురుదశ్షి ణాం గురుగచాం భీమ(పియ?ః (పొప్పవావ్‌ ఆం లేవానిదయా లురుళ్షి తనయీనాసాదితో విష్ణుణా గోవింబేన సదర్శనస్య నిశితం ధారాపధం (పొపీతః శంశే జాపదమన్యతేః ఖలం గురో శేభ్య కు గ్థాదహం ఈ పద్యమునం చాశార మఖ్నిపాయ సూచకముగా నుండుట- ాకుస్వర మట్టిది యగుట వలన వెలువడిన వాక్యములు న్న _క్రీద్యోతన

తిం] అతయాల౦కారయు న్యణ్గతై మున శోభించుచున్నవి. భారతయుద్ధములో ఈండ్రి ద్రోణుడు వాతు డయినాడిని విని యశ్యన్రామ ఖన్నుడై యిట్లడుగును. భీమ ప్రియు డయిన నా తండి "పెద్దగ దఠల భీముని వలవ గురుదథతీణ పొంచెనా ? “శాంతం పాపం” శిష్యవాత్సల్యము కల మా తండిని న్యాయను తప్పిన అర్జునుడు చంపెనా ! “ఇట్లగునా 1” శీకృష్ణుడు సుదర్శన చక్రము పట్టించెనా ₹ నాస్తి అయినచో సిక నాల్లవవానివలన నా తండి కాపద భావింపను.ఇందభిసప్తాయసూచకములయిన కాక్వాదులవలన విశేషమున్నది. లమేణ వాక్యములో “య,తా కారోద్భవై ర్వా క్యెళొ అను స్థలమున “యత భావరసోపేతంి అని కొందరు పారము పఠించిగి. వక దృష్టాంతిము, లొంలా. విద్వాన్‌ వూర్వోపలజా యత్సమత్వమువపాధయేత్‌ నిదర్శనకృత స్తస్థః న దృష్టాంత ఇతి న్న్ఫృతః

అభిజ్ఞడు పూర్వ్య్వ్యప్రాపి యుండగా సమత్వ ముపపాదించుటను నిదర్శనకృతముగా నున్నదని దృష్టాంతమని వ్యవహరింతురు. పూర్వ సంప్రాప్తములను పరిశీలించి నిదర్శనముగా సామ్యము 'ఇెప్పుట దృష్టాంతి మని భావము. ఉదా :- అభినవగు_ప్త పద్యము.

హా సహాలాహలకేహనే హతీనుతిః గఒయం సముత్కంరితో

గాంథాంశారగ "ఫ్లు టైము జఢధీన్దేహం నివిశ్షే ప్య్యతి

(్రావ్యాఒ ప్యాజగరీం గుశకం గలగుహాం మాహాదయం ఛధావతి

వ్యాధూ తేతరసంగతాని యదయం సార్ధం ఖలైః "ఫలతి ఈ హతిమతి హాలాహలలేహనమున నాన క్తుడయినాడు. ఈ మంద బుద్ధి నిప్పులలో జేహము కూర్చదలచినాడు. ఈ (గ్రామ్యజనుడు వ్యావెం-ాహమున నజగరకంరగుహకు పరుగత్తుచున్నాడు, ఇతర సంగ తములను విడనాడి “యదయం” యీతడు ఖలులతో ఖేలనము చేయు చున్నాడు, దీనిలో ఖలఖేలనము హోలహలకాలకూట కబలనాది సామ్యమున నిరూవితమగుట దృష్టాంతము, ఇవి యపమ కాదు. ఖల విధానము (పత్యశతము చేయుటకై యిది నిదర్శిత మయినది, ఇంతటి శార్య మాచరించుట కుద్యమిం చెనని- స్పస్ట్రమగును, ఇది రూపకమును

న! నాళట్యవేదమయు గాదు. “ఇట్లీతడాచరించిన నిది యీతనిక్‌ గలుగగలదని భిన్నకాలము సూచీతమయినది కచా! అందుననె లశణములో పూత్య్వోపలబ్ధి యుండగా సమతో్యోపపాదనము నిరూపీత మయినది. ఇ ౨8. నిర్భాసనము. ౮౧౯. ఆఅనేకయుక్రి యద్వాక్యమనేకార్ట్మపసాధకం అనేకవాక్య నంయుక్తం తన్నిర్భాననముచ్యతే అ నేకయు క్తులుకల య నేకవాక్య సంయు కృనుయిన అ నేశార్థ (పసాధకమగు వాక్యము నిర్భాసనమనదగును. ఉదా :- "వేణి ; కర్తా ద్యూతచ్ళలానాం జనుమయళరణోర్టీపనః సోఒఖిమానీ రాజూ దుళ్ళాసనాటేగ్తురురను జళ ఈతస్య్యాంగ రాజస్య మి(త్రం కృష్ణాకేశో త్రరీయవ్యపనయనపటుః పాండవా యస్య _దాసాః కావే దుర్యోధనో ఒసౌ శధయత !నరుషా (దష్షమభ్యాగతౌ స్వః భీమాడ్డునులు సుయోధనా న్వేమణ మొనరించుచు. నిట్లను చున్నారు. ద్యూతచ్చలములకు కర్త లక శ్రాయిల్లు శాల్చిన వాగు, అభిమాని, దుశ్శాననాదులకు (ప్రభువు, అనుజశతమునకు గురువు అంగ రాజునకు మిత్రము, (పదీ శేశో _త్తరీయముల తొలగించుటలో సమర్ధుడు దుర్యోధను 'జెచట నున్నాడు. పాండవు లెవనికి దాసులో యాతడెచ్చట 1! కోపముచే గాదు చూచుటకు వచ్చితిమి. కోపముతో చభూూచుటకు రాలేదు, కోపముతో భూచుటకు రాలేదా 1 (ప్రకృతమగు శోపాదికము భౌసించుచున్నది కావున భాననము నిర్భాసన మయినది, 'పొళాంతరము, ఈన్సి తార్థపసిద్ధ్యర్థం శ్‌ _ర్యంతే యత్ర సూరిభిః 1పయోజనాన్య నేకాని సా మా లేత్యభిసండ్ఞ్రి తా ఈవ్చి తార్ధ పసిద్ధికె పండితులగువారు అనేక ప్రయోజశనములను శీ ర్షింతు-లీని యది “మాల” యను నంధ్హ కలది యగును. సూరికీర్త నము సచేతన్సం భావనార్హ మని గు ర్తింపవేలెను. ౨౮. నంశయము, ల౮ొ౨ి౦. అపరిజ్ఞాతతత్తాార్థం యత వాక్యం నమాప్వ్యతే సోఒనేకళ్వాద్వచారాణాం నంశయః పరికీర్తితః

లకణాల౦కాళ యు నగ గ్య విచార ముల నేకవిధములుగా నుండును గావున వాక్య మపరిజ్ఞత తి త్వార్ధముగ నె సమౌా_ప్తమయినచో సది నంళయ మగును. తిపేత్కో పవశాత్ప్రభావవిహి తా దీర్ధం నసా కుష్యతి స్వన్లా యోత్పతితా భ వేన్మయి ఫున ర్భావార్ష్ర్రమస్యా మనః తాంవార్తుం నిబుధద్యిషోపీ నచ మే వ్‌క్రాం వురోవర్షినీం సా చాత్యంతమనో చరం నయన యోర్యా లేత కోయం విధిః? ఊర్వశి యంతర్జిత కాగా విక్రమము డిట్లు భావించును. కోపము వలన (పభావపిహితయై యుండునా? దీర్చకాల మామె కోవింప బే! స్వర్గమున 'కెగరిపోయియుండునా! నాయందామె మనస్సు భావార్ష్రము కదా! నాయెదుటనున్న ఊర్వశిని రాతసులు కూడ హారింపశ క్ర్తులు కారు కదా! అమె నాకన్నులకేమియు గోచరముకాకుండ పోయిన "బేమో!' ఇందు మొదటిభాగము నసంళథయోచాహరణము అనంతర ముపపత్తు[దాహరణము. " న అళీస్పు. లా౨ిం. యధాశాస్త్రాధ్థ నంపన్నాం మనోరధనముద్భవాం ఆ(ప్రారనీయామన్యాం వా విదుస్తామాశిషం బుధాః శా స్త్రార్ణమున కనుకూలము మనోరధనముద్భువ మగునది థి అశీస్సు. అప్రార్ధనీయమగు.. నితరమును గూడుళొనుసది అళీస్పు అని బుధులసిరి, పావా[గ్రతయా ముహు _సృనభరేణానీతీయా నమతఠతౌం శంభోః సస్పృవాలోచన (తేయపధం యాంత్యా తిదారాధ నే (ప్రీనుత్యా శిరనీహితెః సపులక న్వేదోద్దమోత్కంపయా విళ్లి ష్యన్కు_సుమాంజలి్షిర జయా కీప్తోఒన్తనే పాను వః శివారాధనము చేయుటకు వచ్చిన పార్వతి పాద్యాగమునం చున్నది. _స్తనభరమున ముహుః నమ యయినది శివుని మూడు. కన్నులును సస్పృహగా నామెపై ్రసరించినవి. పార్వతి సిగ్గుపడి వులక స్వేదకంపములు కలదై శివశిరమున నుంచ దలచిన ఫుష్పాంజలిని అంతరముస నె యెగుర వేసినది, ఆ ఫుష్పాంజలి మిమ్మురథీంచు గావుతం ఈ శ్లోకము ర త్నావలిలోని మొదటినాంది. ఇందు స్తుతియె వర్మనీయ మయినది కావున వచనము సర్వమాశీర లంకారముశాదు. అన్యపాఠము.

కగ్యటు నాళ్యవేదయు య(తొన్ధానాం వ్రసిద్ధానాం శ్రీియతే పరికీర్తనం పరా పేశూవ్యుదాసార్ధం తన్నిదర్శన ముచ్యతే పరా వేమోవ్యుదాసమునకై_. (ప్రసిద్ధార్ధముల పరికీ రసము. నిరూపిత మయినచో నిదర్శన మగును. దీని యర్థనిర్షయమున శ్రీగు ప్తపాదులిట్లు- “ప్రసిద్ధానాంజ దేవతాదీనాం, పరాపేమూవు సాధ్యా శాంతూ, తసా శ్‌ వ్యుదానః తత్సంప త్య” ధాసిరి సాధ్యమునందలి యాకాంత్స సాధ్యసిద్ధివలన పోవును. ఇట్టి పరా పేమోవ్యుదాసమున క్రై (పసిద్ధ దేవ తాదిప్రయోజనము పరి శీ రృనము చేయుట నిదర్శనమని భావము. అందున నె దృస్టాంతమున కన్న దీనికి ఛేదము సిద్ధమగుచున్నది. ౨౬. (వీయము. ల౮వావి. అదౌ యత్ధ్రేధజనన మన్తే హర్షపవన్టనం తత్సియం వచనం జ్ఞేయమాశీర్వాదనమన్వితం ఆదిలో క్రోధజనన మయిన నంతమున హర్ష ప్రవర్ధనమగు వచన మాశీర్యాదసమన్విత మై ప్రీయమను కావ్యలవణమగును. ఉదా! కిం వృళల్తౌం_రైః పరగృవాగ తైః కింతు శానాం సమర్థః తూస్ట్రీం స్టాతుం (పకృతిముఖతో చాక్షిణాత్యస్వ భావః సహ శహీ విహణిషు తధా చనత్వశే పొనగోష్ట్యాం ఉన్మ త్తేస (క్లమతి భవతో వల్లభా హంత కర్త పరుల యిండ్లలోని వృ త్ర్తాంతములతో నాశేమిపని! కొని జీనూరకనే యుండ లేను. చావీణాత్యస్వభావము (పకృతిముఖరము, ఇంటింటిలో దుకాణములలో నడివీధిలో పానగోష్టిలో వీచ్చియె ్తీన విధమున నీ వల్లభ కీర్తి భ్రమణము చేయుచున్నది. ఈ పద్యములో “భమతి నల్ల భా” వజకు క్రోధజననము, “వాంత క్రీ రో అనుటళో వార్ష వర్ధనము కలదు. అన్యపాఠము. వాచ్యమర్థం వరిత్యజ్య దృష్ట్యాదిశిర నేకళ్యా అన్యస్మి న్నేవ పతనాదాశు భంశః స ఉచ్యతే వాచ్యమగు నర్థమును విడిచి యనేకభా కలిగిన పరిజ్ఞానములచే నన్యార్థమున వెంటనే (పనసరము (ప్రదర్శించినచో నది (భంశము అను

లతణాల౦కారయు నాడి సంశ్రేతము కలది యగును. దృష్టిదర్శనము, పరిజ్ఞానము పూర్వ పద్యములోసి ్రకృతిముఖ రాదివాక్యము 'ాదృశము. ఇందలిదిది వ్యాజ స్తుతికాదు. నించాభాగమున స్తుతి లేదు కదా! నిందకు పూర్మ తయులేదు, వేరొక ఉదా :- శాజ్యం నిస్ణితశ్యగు యోగ్యసచివే న్యస్తః సమస్తో భరః సమ్యు క్చాలన లాలితౌః (ఫశమితా శేషోపసగ్గాః (ప్రజాః (ద్యోశస్య సుతా వసంతీసమయ స్వం చేతి నామ్నా ధృతిం శామః కామముపపెతృ్వయం నును ఫునర్మ న్యే మహానుత్స్‌ వః 'రాజ్యమున శత్రువుల జయించితిని. యోగ్యనచివునందు సర్వ భారముంచితిని. (వజ*ను చక్కగా పాలించి చాధలు లేకుండ జేసితిని (పద్యోతుని కూతురుకలదు. వనంతినముయుడవు నీవు కలవు కాముడు శీవలము నామముననె ధృతిపడనీ నాకు మాత్రమె మహోత్సవము, ఈ పద్యమున నుదయనమహోారాజు ననంతక విదూహకుని వంచన వేయుట కే వసంతశబ్దమును పలికినాడు మధుసమయ మె (ప్రమూనననుయ మను భావము ననాదరపవలచి “వసంతేసమయ న్త్యం” అను వాక్య మును వినగ నె విదూవకుడు హృష్టుచిత్తుడు కాగలడు. వనంతీపదము మభుసమయార్ధమును విడిచి వీదూపకసం శేతమున టపనరించుట వలన నిది భంశలకమ్షుణ మయినది. ౨౭, కపటము, ౮౨౩. ఛలయుక్తాా త్వ న్యేషామభినంధానాభిభావకం కపటం ద్వితపయోగయుకక్షి విజేయః కపటనంషాతః ఛలయు_క్రి= వ్యాజప్రయోగముచే నితపలను వంచన మొన రించుట తిరస్కార మొనరించుట కపట మగును అభినంభానము వంచ నము. అభిభావకము తిరస్కారము. ఛలో క్రిచే పలికిన వచనము యొక్క యర్థము నన్యభా గ్రహించుటకాని యపలవించుటగాని కపట మగును. కపేటముయొక్క_ నంఘాలతేము = లక్ష్మంంము. ₹0డుమూడు పయోాగముల కూర్చునందిదివిశద మగును. కపట మనునది వస్తు శ్రమమువలన గలుగును. దైవమువలన గలుగును. థత్రువువలనను గలుగును వ స్తుకమసముద్భూతమునకు మాలతీమాధపమున మక

గనం నాత్యవేదయు రందుడు మూలతీరూపము ధరించుటలో సమన్వయము కలదు. దైవిక కపటము నాగానందములో జీమూత వాహనుడు శంఖచూడుని వంచించు టలో కలదు. శతుకృతిమునప ఛలితారామ ముదాహరణము, లవణాసురుని యాజ్ఞానుసార మునసి ద్దరు రాతుసులు మంధ'రాక్షై కయీ వేషధారణ మొనరించి వంచన మొఐరింతురు. అంతర్వత్ని యయిన నీత నరణ్యమునకు పంవుటయు నిట్లు ఛలితపయుక్రమె. కృత్యా రావణనాటకమున ప్రధమాంకమునందు శూర్చణఖ సీతావేషము ధరించి లత ఖని వంచనము చేసినది. లత్షు త్రో డభిభూతుడయినాడు” అన్య పాఠము, యత్ర సంకీ రయన్లోషం గుణమనేన యోజయేత్‌. గుణాతిపా తాద్దోమం వా గర్హ్మణం నామ తద్భ వేత్‌. దోమమును స్పస్టముగా బలుకుచు నర్ధముతో గుణమును వ్యక్తము చేయునది. గుణాతి పాతమున దోషమునేని స్పష్టము చేయు నది, అది గర్హ్శణమను లతణమగును, వాగుపచారమన్నిటిలో నమౌన ముగా నుండుటచే నిట ఛల మనుట యుక్తము. ౨౮ తుము, ల౮ా౨౪. దున్తనోదాహృతై రూకైః నకాం మధ్యేఒభికాడితః ఆకోధః (శోదజన 3ర్వాక్ష్యైర్యః సౌక్షమా భవేత్‌ శోధము. కలుగజేయునవి యయిన దుర్ద్షకోదాహృతవచన ములచే నభలో స తాంమధ్యమున నభి తాడితుడియ్యి ఫురుషుడు కోధరహితుడుగ నె వర్షితి.డిగుట క్షమ యను లక్షణమగును. ఇట్ల శోధనుడుగా నుండువాడు శతుమకలవాడు, తిద్దుణ వర్షనోచితమయిన కవి వ్యాపారము క్షమ యగునని భావము. ఇట్లనుటచే దయధోచితా భిన్నవృ త్తి నంచయ మంతయు వి భావాద్యుచితముగా నిర్వర్తితీ మయిన-వో శావ్యల్వణమనునని సూచిత మగును. ఉదా := అభినవ పద్యము, శోయతాయ దుష్టవచనం (సతి కిం న కోపకి మీభం కరోతి వ్యృాదయే నను కోప వవ

అశథయాల౦కారయు న్యా మ్మితం మమైమ తు నిజాత్నని "యూప కారం కృత్యా మమాశుభ కలంక విఘాత హేతుః వ్యృాదయమునందు కోపమే మోభము కలుగజేయు చున్నది. చుష్పవచనము వినినదని శోత్రము నేమియు కోవీంపను, ఈ కోపము నాకు ని(తతము, నాయందు నాకపకారము కలుగ జేసినను నా యశకుభ శలంకమును నశింప జేయుట కిది సమర్థము. ఇతరుల. పార మిట్ట్లున్నది. సిద్దాన్‌ బహూన్‌ ప్రధానార్ధాం న్యా యత్ర (ప్రయజ్యతే వి జేషయు క్షం నచనం విషస్టైయం తద్వి శేషణం సిద్ధములగు బహు్రధానార్థములను విడనాడి విశేషయు_క్తమగు చచనము నిరూపితమగు నేని చాని విశేషణ మని యందురు. సిద్ధము లనుట లోకప్రసిద్ధములయిన (ప్రధానము. లశక్యాపడయము లగు పదార్ధము లని భావము, అట్టి వాని ననాదరము చేసీ క్రోధము వలన చిశేషేయు క్క మయిన వచనము పలుకుట విశేషణము. “నా మ్మిత విశ్వాస మాత టోభముగా నున్నది, వుణ్యాదిక మంగీశరించిన గూడ నాకు పాపనంచయము దుఃఖభోపభోగము సిచ్చుచున్నది” అని వ్యాకులముగా పలుకుట విశేషణమనిరి. ౨కినా, (పొ వ్‌ లా౨ిగ. దృష్వ్రైవావయవం కించిద్భావో యతానుమీయతే ప్రాప్తం ఆామభిజానీయాల్లక్షణం నాటకాశయం ఒకయవయవము బూచి భౌవ మభ్యూహించినచో నది నాట "కౌాశయ మయిన (ప్రాప్రీయని తెలియపలయును. ఉదా; అభ్యున్న తో వురస్తాదవగాథా జఘన గౌర వాత్ప శ్చాత్‌ ద్వా లేఒస్య పాండుసిక "శే పదపం కీర ఫ్య లేఒభినవా పాండుసిశకతము కల యా చ్యారమున నభినవ పదపంక్తి యున్నది. ఈ పదపం_క్రి ముందుభాగమున ఇత్తుగా నున్నది, జఘన గౌరవమువలన వెనుక ఫాగమున లోతుగా నున్నది, ఇందు పద పం_క్రిరూప మయిన యొకయంశమును జూచి “శకుంతల యిచట చుండవచ్చుోనని వ కుంతలానచ్భావమున నభ్య్యూహిందుట కలదు గావున పబ్లి నంగతము,

సఖ వాఖ్తూవేబద ము కం పశ్యాత్తాపము, ౮౨౬. అకార్యం నహసా కృత్వాఒకృత్వా కార్యమధాపి వా నంతాపో మనసో యట్లు పశ్చాత్తాపః (పకిర్తిఈ అవిచార్య యకార్య మూచరించ్హి యొనరింపదగిన కార్య మాచరింపకయు మనసునకు నంతాపము కలిగించు కొనుట పశ్చాత్తాప మగును. ఉదా :- ముహురంసులి సంవృ తాధరోస్టుం (పతిపేధాక్షర “విక్ష వాభిరామం ముఖమంనవివ రె పత్షు శాత్య్యః కధమపఫప్యున్న మితం న చుంబితం తు భకుంతలా నన్ని ధిలో దుష్యుంతుడు తనరీతి నిట్లు పలుకుచున్నాదు. (వేళులతో నధుము దాచినది ప్రతికేధము పలికినది. ముఖ మెదురుగా నుంచక భుజమున కడ్డముగా తిప్పినది. అట్టి ఆ పత్ములాశ్షీ ముఖము నెట్టో పట్టి పై కెత్తితిని గాని చుంబన మొనరింపలేదు గదా! ఇందు కార్య మాచరింపనందువలన గలిగిన పశ్చాత్తాపము వర్షితె మయినది, అన్యపఠనము, “అనేకార్థ విచారస్తు వావారఃఫ్థేపరికీ ర్‌తఖో అ నేకార్థముల విచారించుట వ్‌ చారమనగును. అనేక ఏధము, లయిన కార్యరూపార్థముల విచారము అ కార్యములు కృతము: లకృతిములు కావచ్చును. “నేనిట్లు చేసిని నేమి? అట్లు చేయనైతి నేమి ౪” అని విచారించుట యని భావము, 3౧, అర్తానువృ క్రి ల౮ాతిశ (పశయేణాసనంయుక్తం యత్పరస్యానువర్తనం స్నేహాద్ధాక్షణ్యయోగాద్వా సానువృత్తిప్తు నంజ్హితా (ప్రత్యయముం-విశ్యానము పరానువర్వన మర్ధసంయు _కృముగా నుండు నేని యస్దానువృత్తియగును. అళ్లు స్నేహము వలన గాని దావమీణ్యసంబంధమున గాని పరానువ_ర్తనమున్నచో నన్ధానువ్న త్తి యగును, ఇందు లతణకధనములో ననువృత్తి యని యున్నది ఉదా : భ శ్హుందు రాజశ్లోకము.

8౧] లకతణాల౦కారయు ౫౬6౧ రాజ్ఞా యదనురుధ్య నే యది భజేడ్వాచ్యం పురో మాద్భళాం తర్సంకందనగోప! కించన మ నాక్చ్ఫృచ్ళృత్యధీలో జనః అగ రోవాణచారిణాం సరభసం సం మార్యమాణళ్ళ్చిరం కం (ప్రత్యాయయితుం (ప్రయాఫరనికో యత్నేన రత్నాయనే ఓసే! ఇందగోసమా ! సాజనువ ర్రించినచో మావంటివారి

యెదుట పలుక వచ్చును కాని నిన్ను గుతించి సామాన్యజను చొకళ

జీమేని యడుగును, సకలరత్నములకు జన్మస్థ్టలమయిన రోవాణసర్వత మున నంచరించు వారి యెదుట నె సరభనముగా నీవు సంచూర్యమాణ స్వరూప మయ్యెదవు. స్‌వ్రు (ప్రయాసపడి యెవని నమ్మింప జేయుటకు యత్పమున రత్ప మయ్యెదవు ; దీనిలో నరానువృ త్తి సనమన్మ్యయము

గు “కచునది. షనయ్యానాల ళల వ ఇంచే యప్రస్తుత్యపశంస కలదు. అయిన నప స్తుతమునకు శరీర

వైచిళ్యము లక్షణకృత మె కానన లక్షణమె శరీరమని నిరూవిత

మయినది. కుశలసువర్ధ కారు లున్చేక్షీంచిన కటకాదులచే గలుగు వెైచిత్యము కూడ తల్ల వ్షణమహిమచే గలుగునదియె యని నిశ్చితము. ఉపమానశరీరమునకుగాని యుప మేయశరీరమునకుగాని గలుగు వై చ్యిత్య మంతయు కావ్యలత్షణనుల వ్యాపార మె యగును, కాగా ఉపమా రూపకదీపకములను మూడు నలంకారములుగా నిర్జీతము లగును గావున చానికి (ప్రత్యేకముగా నీ మ ట్రింశల్ల తుణసంబంధము నిశ్చయించినచో ననేక భేదములు లభించును. ఈ కావ్యలతణములకును ఒకటి ౭ండు మూడవాంతరవి భాగ భేదములు నిర్మ యించినచో గలుగు నానంత్యము గణించుట శక్గము కాదు. ఇక నిప్పుడు “న్స త్రనహ(సొణి వైచి.త్యాణి సహృదయొరు క్పేక్ష్యం తాం” వందలు వేలు విచ్చితమార్గములు సహా దయు లూహింపవచ్చును. పరలతుణ మిట్లున్నది. ఉభయోః టవ్రీతిజననో విరుద్ధాభిని వేశ యోః అర్థః (పసాదజనకో శ్రేయ _న్వ్వనునయో బురైః ఏీరుద్ధాభిని వేశముకల యిద్దరకు (్రీతిజననము ప్రసాదజనకమయిన రపర్చము అనునయ మగునని బుధులు నిర్గ యించిరి. ఇచట లతుణమున “ఉహ్‌ కూఖో అనుట వ_క్తృవాచ్యవ్య క్తులకని భావము. వారలశే

గో౬టతి నాత్యవనేదమయు విరుద్ధాభిని వేశముండును, ఒకనికి తత్త ్వవిణాంతి, వేరొకనికి మెటువుగా తళుక్కుమనుట, ఇట్లిద్దజకు 'ప్రసాదజనకముగా నుండుట లక్షణము, 3_౨. ఉపపవ త్తి, ౮౨౮ ప్రాప్తానాం య్మత దోషాణాం (క్రియతే శమనం పునః సా జ్టేయా హ్యుపపత్తిస్తు లక్షణం నాటక్మాశయం సంపా ప్తములగు దోషములకు శమనము నిరూపించినచో నది నాటకాశ్రయమగు నుపష త్రిలతమణమగును “ప్రాప్తానాంో సంప్రాప్తము లయిన యని యనుట వీప్పాగర్భుమయిన విశేషము, ముహుర్ముహుః 'ప్రాప్తము లయిన యని భావము, దోమములని యనుటయు నుపపల్తి రహితములుగా కన్పడు నవస్తుభూతములయిన_ యంశములని భావము. ఉచా!సంశయమున కుదావారించిన “లిస్రేత్కోపవశాో. దిత్యాడి పద్యము, మరియొక ఉదా : క్వాకార్యం శకలక్ష్మణః క వ కులం, భూయోజఒవీ దృక్వేత సా దోహెళాం (పశమాయ నః (శురమవో, కోసేసి కాంతం ముఖం శిం వత ఫ్రింర్యేపకల్మ పాః కృతధియః స్వప్నేపి సా దుర్లభా చేఈః స్వాస్థ్యమువైపాం కః ఖలు యువా ధనో్యోఒధరం భాఫ్యతి ఊర్వశీ కాముకుడగు వురూరవుని భావపరంపర యిట్లున్నది ఈ యకార్య మెక్క-డ మా చంద్రవంశ మెక్క_డ? ఆమె నుజల గన్బడునా! మేము చదివిన దంతయు దోషపశమమునకు గదా కోపములో గూడ నామె ముఖము సుందరముగా నుండునే' పాప రహితులయిన "పెద్ద 'లేమందురో? స్వవ్నమునగూడ నామె దుర్గభ యగునా! మనమా! ధైర్యము వహింపును, వ ధన్యుడామె యధర మాస్వాదించునో! అన్యపారము. పరిగృవ్యా తు శాస్త్రార్ధం యద్వాళ్యమభిధీయ తే విద్యన్ననోహరం స్వంతముపదిష్టం తదుచ్యతే శాస్త్రార్ధములను (ప్రమాణములను పరిగ్రహించి విద్యన్శనో హరము స్వంతిమగు వాళ్ళము నిరూపించినచో నది యుపదిపష్టమగును, “న్యంతమితి శోభనోఒన్తో నిశ్చయో యత్ర” స్వంత మనగా మంచి నిశ్చయ ముండుట,

అతలళాల౦కారయు తె౬జ3 . కికి యుక్తి, . _ లతిక. సాధ్యతే యోఒర్హనంబంధో మహద్భిః నమవాయతః పరన్పరానుకూల్యేన సా యుక్తః పరికీర్తికా ఉత్కృష్టములగు వానితో పరన్ప రానుకూల్యమున గలుగు సమవాయమున నద్ధనంబంధము సొధితమగు నేని యు క్తి యగును, ఉదా. లావంగ్థసింధురపరై వ హి శేయమత) యత్రో త్పలాని శశినా సహా సంప్ల వంతే ఉన్నడ్జతి ద్యిరదకుంభతటే చ యత యతాపళే కదలికాండ మృణాలదండాః ఇది యొక (కొత్త లావణ్యసింధువు. దీనిలో నుత్పలములు చందునితో నీదుచున్నవి. గజకుంభతటియు మునుగుచున్నది. అరటి కంబములు తామరతూండ్లు తేలియాడు చున్నవి, ఇందుత్పలము = నేత్రము శళి_వదనము కుంభతటి._ _న్తనతటము, అరటి.ఊూరువులు, తామర తూండ్లు... బాహువులు, ఇందుత్క్బృన్నము లయిన నేత్రవదనాదు లచే పరస్పరళో భాత్మ శానుకూల్యమున సమవాయ మనదగు నేక విశాంతి యున్నది. ఈ యర్ధముతో నుపపద్యమానమగు నపూర్వ తరంగిణీ స్వరూపము పాధితమయినది. ఇట్లుగా భావము యోజనము చేసినచో యు క్తి యగును. ఈ పద్యమున రూపకాలంకారము (పతీయ మానమగుచున్న దందుశేని, అనుడు. అయినచేమి! దాని శరీర మంతయు లతణమయమె యని యసకృమక్తము కదా, అన్య పాఠ మిెట్టున్నది. అభూత పూర్యో వ్యార్గో యః సాద్భ శ్యాత్పరికల్పితః లోకన్య హృాదయ([గ్రాహీ సోఒభి పాయ ఇతీరితః అభూతపూ ర్వార్ధము సాదృశ్యకల్పితమై లోకమునకు హృదయ (గాహి యయినచో నది యభి,పాయ లతణ మగును, 3ర, కార్యము. ౮3౦. య్యత్రాపసారయన్లోషం గుణసుర్టేన యోజయేత్‌ గుణాభివాదం దోషాన్వా కార్యం తల్లక్షణం విదుః

ప్‌! నాఖ్యవేదయు దోషమును విడనాడి తత్సవుయార్ధనీయాంశమున యోజన మొనరించినను, గుణాభివాదము విడనాడి యర్థనీయాంశమున "యోజన 'మొనరించిన నదియు కార్యమను లతణ మగును. రెండిటిలోగూడ నర్థ యోజన ముండవలయినని యర్థము, మొదటి కార్యలక్ష్రణమునకు వివృతిలో లవమ్యము విశదముగ లేదు. రెండవ కార్యము - ఉదా :- అభినవపద్యము. విశ్వప్రభో వితర ! తాం కమలాం కిమన్యత్‌. భూయాత్స కోఒవి ఘటితో భవతోపకార ; దూరాధ్యశేషు వునరమ్బు తధా వికీ ర్త మస్తే యధా (తిభువనే ప్రసృతం యశ స్టే విశ్వపభూ; ఇతర మేలి కమలనిమ్ముు. అది నీవు కూర్చిన యుప కారమగును. దూరాధ్యగుల కిచ్చిన యుదకముపకారము. సఏీ యశము మూడులోకములందు ప్రసరించును గదా దీనిలో నీవుగొప్ప యుపకార మొనర్చితివి, అధ్యగులకు నీవు నీరమిచ్చితివి. విశ్వప్రభువవు కచా! యశః (ప్రసారము కల్లును. శమలసిమ్మని వునఃపర్యాలోచన ముద యించును. ఈ కార్యమును కొందరు ౧వానోమని వ్యప టేశించిరి అన్యు లన్ధాప త్తి యనసిరి, లక్ష్యుపద్యములో నన్ధాంత రాపత్సి నభ్యూ షాంచునది. అన్యపాఠము, అగ్ధాంతరన్య కభనే య్యతాన్యో౭-ర్ధః (పతీయతే వాక్యమాధుర్యనంపన్నా సాన్ధాప్తిరితి న్బ ఎతౌ అగాంతరము సిరూవపింపగా నన్యార్థము వాక్యమాధుర్యనంప న్నమై (ప్రతీతమగునేని యది యన్ధాప_త్తి యగును. 3౫, అనుసీతి. ౮3౧. ఆపూర్వకో ధజనితమపరాధం (పమృజ్య యత్‌ 'సేవాస్టం మధురం వాక్యం సానునీతిః (పకీర్తితా అపూర్వమగు శోధము కలుగజేయుటకుగా నొకపని చేయగా దానివలన గలిగీన యప'రాధమును (ప్రమౌార్దనము చేసి సేవార్ధముగా మధురవాక్యము పలుకుట యనునీతిలక్షణమని శ్రీ ర్హిత మయినది. ఉదాః

లక్షణాల౦కారయు నగృటన్న పసీజేతి భూయామిదమసతి కో చీన ఘటతే కరిప్యూమ్యేవం నో ఫునరితి భ వేదభ్యుపగమః నమే దోహోా2_ స్తీతి త్వమిదమవి హ్‌ జాన్యసి మృషా కిమేతస్మిన్క- రుం శ్షమమితి న వేద్మ ప్రీయత మే వత్సరాజు వాసవదదత్త నిట్లు (బతిమలాడుకొనుచున్నాడు. (ప్రసన్నవు కావలసినదని నేనందునేని నీకు కోపము. లేకున్న నిది ఘటింపదు. మరల నేనిట్లు చేయనందు నేని యంగీకరించినట్లగును. నా దోవము లేదందు నేని యిది యసత్యమని గుర్తింతువు. వ్రీయతమా ! ల్థిందు చేయదగినది యేమో నాకు తేలియుట లేదు. అన్వపారము. వావ్వ్యైసా ఎతిశయెర్యుకో వాశ్యార్థః సప్రసాధకై॥ లోక(పసిద్ధెర్బహుభిః (పసిద్ధిరితి కీర్తితా ఓలా లోక ప్రసిద్దములు (పసాధకములు సాతిశయములక%ు నానావాక్య ములతో గూడిన వాక్యార్థము (పసిద్ధి యని శ్రీ రత మయినది. 9౬. పరిచేవనము. ౮3౨. దోపైర్యదన్యనామోకైః ప్రసిక్హా రైః (పయోజితం అన్య(తార్జేన నంబద్ధం జ్ఞేయం తత్పరిదేవనం ఆన్యనామనిరూపీతములయిన పసిద్ధార్థములగు దోవమములతో ఉపయోజితమగునది అన్యార్థముతో నంబంధించి యుండునది యయిన వాక్యము పరిబేవన మను శావన్యలతణమగును. రాజ కేఖరుని చాల రామాయణమునం దీ కావ్యలమణ సంగతిని పరిశీలించునది. దానిలో వశరధుని వేరిట రామ ని'ర్వాసనాది దోవములు నిరు క్తనిరూపీతములై యున్నవి. (ప్రసిద్ధార్థములయిన వానితో (పయోజితములయిన విశేవ ములు కలవు. తల్పరమార్థ సంబంధమును పరిశీలించిన నవి దశరధ దోమములు కావని దశరధుని పట్టిన రశ్షస్సు దోమములె యని స్పష్ట మగును. కావున నవి పరిచేననమగును. అర్ధ (పయోజనముతో *ాడినవి, అన్యనామో _కృము లయిన యర్థములు పసిద్ధార్థములతో గూడినవై యన్యహృదయమున సంవాదము సంపాదించునప కావలెను. ఇందర్ధసంబంధమె పరమౌర్థతేః ఉచితము, ఉదా ;-

సృలు౬ నాళ్యువేదయము ఏీశాం పళ్య! పురస్తటీమిహ కిల (శ్రీడాకిరాతో వారో గాండ్తీవేన కిరీటినా సరభసం చూడాంతళే తాడిత ఇత్యాకర్ష్య కఛాద్భుతం హీమనిధావ(దౌ సుభ(దాప నేః మందం మందమకారి యేన నిజయోశ్షోదండయొోర్మండనత ఎదుటగా నీ తటీ్‌భాగమును దూడుము, ఇచట శ్రీడాకిరాతు డయిన శివుని అర్జునుడు గాండీవముతో వేగముగా శిరోభాగమున మోదినాడు.” అను హిమవత్పర్వశమునందలి యర్జునుని కథాద్భుత మును విని యొకరాజు తిన దోర్షండములకు మందమందముగా మండన మాచరించు కొనినాడు. ఈ పద్యమునందు తటీవిలోశన,పయోజన ముగా ధనంజయ వ్యాపారము నిరూవీతముకాగా నొకరాజవ్య కిలో దోషనంబంధము వృాదయమున కలిగినది. “అడ్డునుడదు మానవుడు. "జీనును మానవుడను, మా మానుషత్వము సమానము. కాగా అర్జున పరా[కమము కన్న నాపర్మాకమమున నేమి న్యూనత కలదు? ఈ మండ నము మాత్రమచేల! అయిన నధికారమునుండు వారల కిది యుండ వలయును” కాన నిందు పరమాచిత్యఖ్యాపనను పరమ్మ్యపయోజనము. అన్యపాఠము. పరదో మైర్విచ్చితా రైః య(తాత్మా పరికీర్త్య తే అనుక్షోన్యో౭-వీ వా కశ్చిత్స తు మ్రోభ ఇతీరితః పరదోమములయిన విచిగ్రార్గములు హేతువుగా ఆత్మపరికీ రృవ మున్నచో, నితకు నెవనికాని పరికీ ళన మొనరించిన చో వమోభమను శావ్యలతణమగును “పరస్య దోషో యేభ్యణి వేనివలన పరుని దోమము స్పష్టమగునో యది పరదోషము, "విచ్చితా అన్దాః; విది తాగా! పరగుణా౭* విచితారములు పరగుణములు, కవి పర దోవీములనుట పరుల దోషము లీ పరగుణములచే స్పష్టము లగు ననుట, హేతుభూతములను వీనిచే నదృష్టార్ద మైన స్వరాపముకూడ దృష్టార్ధముగ కీ ర్మితమయినచో క్షోభ మగును. స్వాలీరి క్తవ్య కి యేని క్రీ రితుడయినచో వ్షోభమగును. మ్షోభమనుట హృదయ సంచలన ముండుటచే నని గ్రహింపదగును.ఇదియే యనుక్షసిద్ధి.. దీని లమేణా మిట్లు (గ్రాహ్యము,

లకమషఖివారయు ప!

(పస్తావేనైన ే్వళర్థః కృత్చో్య్నో యత్ర ప్రతీయతే

వచనేన వినా జూతు సిద్ధి సా పరికీర్థితా వచనము వినా (ప్రస్తావనమున ని "శేపార్ధము సర్వము ్రతీతమగు నేని యది సిస్థియని పరికీ_ర్హిత మయినది. పూర్వపద్యములో మన్షంమన్షం దోర్షండమండన మొనరించుట యను (ప్రస్తావనముననె పౌరుపాతి శయము కల దర్పాదికము సర్వము గోచరమగు చున్నది. ఇట్టిభావము గుణోత్క్భ్చష్టులకు నంబంధించిన దె యగును, అను_క్రసిద్ధిరూపమయిన సిద్ధాలక్షణమును మ ట్రింశ త్కావ్యలతుణముల తుది చెప్తుటటయు

శవచఃసిద్దంో, ధి లతమణపారము.

(శ్రీమదభిసవోపాధ్యాయ సంప్రదాయ సమాగతముగ ప్రసిద్ధ మయిన కావ్యలక్షణ నిర్ణయ మి విధమున నున్నది. అభినవుడు విభూవమణాది వివృతిలో నిరువదియాకు కావ్యలతుణములకు పసాఠాంతర శారకలను సిన్దేశించినాడు, వానిలో నయిదు కావ్యలతుణములు సమాన నామసం కేతముతో నున్నవి, గుణక్షీ ర్తనము, ఉదాహరణము, నిరుక్తము అతిశయము, హేతువు అనువానికి పాఠాంతరమునగూడ ేర్లీ విధమున నె యున్నవి. పదికావ్యలక్షణములకు పాఠాంతరము లేదు, వీిభామణము అతరనంవాతి, శోభ, సిద్ధి పదోచ్చయమ్ము మనోరధను, పృచ్చ, దృష్టాంతము, సంశయము, (పొవ్హీ అను నీ దళశకమున కభినవ గువ్వుడు పరపాఠ మేల (ప్రదర్శింపలేదో యూహింప లేము. పాఠాంత రమునందు "పేర్గు నమనుగా నున్నను లతణస్వరూపము భిన్నముగా నున్నది. కోహాలాదుల పారమునందలి క్రమ మభినవోపాధ్యాయ సంప్రదాయపాఠముకన్న వేరుగా నున్నది, వాని వాని వివేకమునక్వై అభినవపారనామము - పరపాఠనామము - కోహలాదిపారనానుము నీ వధముగ గర్తింపవచ్చును. అభినవ్సు డన్యపాఠార్థము భూప లేదు. లశ్యుము చూపలేదు. మానవల్లి దర్శనము ప్రదర్శింతును.

క నాళ్యువేదయమయు అభినవభారతీ పారము పరపారము కోవాలాది పారము ౧ విభూషణము వ భూషణము అత్సరనంవాతి ఆ అక్షర నసంఘాతీమ. శోభ న శోభ అభిమానము సాదృశ్యము ఉదానారణము ౫ గుణకీరృనము గుణకీర్మృనము హేతువు (పోత్చాహనము (ప్రియవచనముపియో క్షి నంశయము _ ఉదాహరణము ఉదాహరణము దృష్టాంతము నిరుక్తము నిరుక్తము పా్సి గుణానువాదము గుణాతిపాతము అభి. పాయము ౧౦ అతిశయము అతిశయము నిదర్శనము హేతువు హేతువు నిరుక్తము సారూప్యము దృష్టము సిద్ధి మిధ్యాధ్యవసాయం విపర్యయము వ్‌ చేషణము సిద్ధి న గుణాతిపాతము ౧౫ పదోచ్చయము నవ అతిశయము ఆ[కందము తుల్యతర్క_ము తుల్యతర్కము మనోరధము ా పదో చ్చయము* అఖ్యానము ప్రసిద్ధి దృష్టము యాళ్ల దావీణ్యము ఉపదిపష్రము వ పతికపేధము "లేశము విచారము పృచ్ళ ా విపర్యయము దృష్టాంతము ఎ (భంశము నిర్ళాసనము మూల అనునయము నంశయము లా మూల 9 సో ఆశీస్సు నిదర స్‌నము దావీణ్యము. వీయవచనము భంశము గర్హ్హణము కపటము గర్హ్యణము అర్భాప త్తి తమ విశేషణము ప్రసిద్ధి

8౨] లతణవారయు గృటణా అభినవబారతీ సొళము పరపాఠము కోహలాది పాకము పావ్సీ న! సృ 30 పశ్చాత్తాపము వీచారము సారూప్యము అనువృ త్తి అఆనునయము మనోరధము ఉపపత్తి ఉపదిష్టము 'లేశము యుక్తి అభి పాయము మ్‌భము కార్యము అన్ధాప్తి గుణక్రీర్త నము అనునయము (పసిద్ధి అనుక్త సిద్ధి _ 3౬ పరిచేననము క్షోభము-అను క్రనిద్ధి వీయోక్రి పరపారపరిగణనములోని వన్నియు కోహలాదిపారములో నున్న ననుట విశేవముకాదు. కోహాలాదిపారములోనిని పరపారములో లేవు, -లేశ మభినవపాఠశమున లేదు. అభినవ పారమున కోపాలవాళఠమున సమాన సంశేతములు కలవు కాని యర్ధభావములు వేరు. కోవాల పాఠళానుసారమున నున్న శావ్యలక్షణములను త ద్భావముల నభినవ పారమున_ గు ర్తించినను అనుపూర్వీకృతముగా గలుగు సమౌహోార సౌందర్యముశ క్రై మానవల్లి దర్శనములోని ల్మ్య్య్యవి వేచనము కూర్చి నిరూపించుట యుక్తము, ౧. భూషణము : అలంకానై ప్ల్రత్నెక్చెవ బహుభి నృమలంకృతం భూవగైరివ చ్నితాన్టై సద్భూమణమితి స [ ఖలీ కావ్యమునందలి కధాశశీరరచన ఉపమాద్యలంకారముల చే గుణము లచే సముల్ల సిత మగు నేని భూషణమను శావ్యలకేణ మగును, కధాశరీరము గుణాలంకారములచే నలంకృతమయినట్లు చ్వితార్థములచే గూడ శోభితము కావలయును. విభావాదిసామగ్లీపత్యాయక ము లై రసోద్ద్యోతీకములగు నర్థవి శేషములు చ్విళార్ధము లగును. వకోక్సి రూపములగు నర్భములును చిిళార్థములె. ఉదా ;:- కృ త్యారావణమను నాటకమునందలి నన్ని వేశము, ల్మ్య్మణవిభీషుణులు కంచుకితో._. ఆర్యా! చెప్పుము “*”౮వణుని యాజ్ఞానుసారముగా భటులు శాముని మొయాశిరమును తీసికొని

సలిం నాక్యువేదయమయు శాగా సీత దమూచి సఖులు నివారించుచున్నను గనన్ను కస్టపెట్టు ఛొనను అని. “నమి చేసినది ౪” “నేను చెప్పజాలను”

శశిన ఇవ కలా దినావసానే

కమలవనోదరముత్చు శేవి వాంసీ

పతిమరణర సేన రాజవుశ్రీ

స్ఫురితక రాలశిఖం వివేశ పహ్నిం

సాయంసనమయమున చందళశళవలె విరహముకల వాంసి కమల వనోదరముచేరిన విధముగా, పతిమరణించెనని సీత శిఖాక రాలమయిన వహ్ని ప్రవేశించినది. ఇందలి యుపమాలంకారము భూపణలక్షణ శాన్యలమణోచితము, భూపషణలశతణ యోగమున శావ్యము సామాన్య వాక్యముకన్న భిన్నమై శోభించును.

“తాత్పర్య మేవ వచసి ధ్వని,లేవ కావ్యే”

“మొదలగు వచనములచే సాహిత్యవిదులు నిరూపించిన గుణా లంకారవర్గమంతయు లక్షణశబ్దమున నె పరిగృహీతమగును. కథారూప మయిన వశ్రో క్తి గుణాలంకారములచే నలిశయితమయినచో నది భూషణమగునని పరమ తాత్పర్యము.

౨. అతరసంవాతి. సిధైరర్థెన్సమం కృత్వా హ్యాసిద్ధోర్థః వ్రయుజ్యతే యత్ర న్లీస్ణా విచ్వితార్థా సా శోభీతి విధీయతే వివిధ శ్లేషో కి చేగాని అక్షరవిపర్యాసమునగాని యుక్తి ప్రత్యుక్తి వైచిత్యమున్నచో నత్షరసంహతి యగును. ఉఛయాభిసారికమను రూపకములో విటుడుపలభగవతి ! నేను వైశికాచలుడను” “వెశికా చలుని వలన నాకేమి ప్రయోజనము? నొకు వె శేమీకాచలుడు శావలయును.” “దీని కారణ మేమో” “వట్పదార్థబహిమృ్భృతులలో సంభామణము మా గురువులు నిసే.ధించిరి” “అయినచో యుక్తముగా నున్నది” (ద్రవ్యం తే ఠనురాయతాక్షి దయితా రూపాదయన్తే గణాః సామాన్యం తవ యౌవనం బుధజనః ఫంప్తౌ తి కర్మాణి తే త్యయ్యా ర్యే సమ వాయమిచృతి జనో యస్మాద్వి శేసో స్తీ త్తే యోగస్తే తరుగైర శైనో భిలవి తైర్మోషోఒప్య నిష్టా జ్ఞనాల్‌

లతణఖణ వారాయు గె8ింి వైశిషడు వేళ్ళలవాడలో దిరుగాడువాడు. వె శీవీకుడు కణాద వోక్త వై శేషీకదర్శన మధ్యయనమువేసిననాడు. వై కేమికులు (ద్రవ్య గుణ కర్మ సానమూన్య విశేష సమవాయము లను మట్పదార్హముల నయేకరింటేరు. అభావ మంగీకలింపరు. ఈ భావసంబంధమున క్యా గలిగిన క్లిష్టత ప్రకృతోవమయొోగి. పద్యభావ మిట్లున్నది. ఓ! విశాల నయనా! నీ శరీరము (దవ్యము, నీకు రూపాదిగుణము లిష్టములు నీ యౌవనము సామాన్యము, యువకులు నీ కర్ములు స్తుతింతురు. జనము నీయందు సమవాయము కోరును, నీకు విశేమము కలదు. అభీష్ట యువకులతో నీకు యోగము కలదు, ఇష్టముకాని వాని నుండి నీకు మోెశమున్నది, ఈ యర్ధములో పరివాజిక బహుపురుపాన క్త బహు భుక్తభోగ యని న్పష్టము. ఆ యా శబ్దగత శేమబలమున విచి,తాగ్రము కలుగును కాన అతురనంఘాతము, ఇటుపై గూడ పరి్యివాజిక పలుకు లలో నసతురనంఘాత మున్నది, ౩9 శోభ సిధైర రః సమం కృత్వా వ్యాసిద్ధోరః ప్రయుజ్య తే యత్ర శ్లిష్టై విచ్చితార్థా సా శోభేతి విధీయతే అసిధారములకు సిదపయోజనములతో శుభనంఘటన ముండు నేని అధవా, “సూచితమన నేని యది శోభ యగును, అప్పు డందలి శ్లేష, వక్రోక్సి ధ్వనిమహిమాతిశయనున_ చమత్కృత మగును స్వభావ ప్రకటన మె శోభయని కొందరనిరి. యువ కృతుల ప్రభావ ప్రకటనము శోభ యని యన్యులు తేలచిరి. వస్తు వద్ధపధానముగా నున్నప్పు డీ శోభ శోభించును. ఉదా.- రత్నావలి పధమాంకమ.లో ఎచటనున్నను నంపాదింతు ననుటలో నంబేహూము లేమిని (ప్రకటించి, (పారంభేఒన్నిన్‌ స్వామినో వృద్ధి హత దైవే చేత్ధం దత్త వాస్తా వలంబే సిబ్మేర్ళూాం తిర్నా స్తి సత్వం తధాపి చ్వచ్చానాశి గ్‌ వవాళ్మీ భర్తుః ప్రభువున కభివృద్ధికార్యము సిట్లారంభింపగా దైవమిో విధమున వాస్తావలంబన మాయగా కార్యసిద్ధివిమయమున జేమియు (భాంతి లేదు, కాని స్వేచ్చగా నుండుట కేలనో బెదురుగా నున్నది. సిద్ధార్ధముతో

చ్కరి౨ి నాఖ్యవోదము నసిద్ధార్ధము కూర్చుట కీది యుదావారణము, కథా శరీర సంఘటన వై చిత్యరూపకోభ కుదాహరణ మభిజ్ఞాన శాకుంతలమున నన్ని వేళ భఘుటనములో కలదు. ఈ. ఉదాహరణను : యత్ర తుల్యార్ధయు శ్తేన వా క్యేనాభిప్రదర్శనాత్‌ సాధ్యతే నిర్లుణెరర్ధ స్తదుదాహరణం న్నృతం ఇతరుల దు ళ్ళేదపరమార్ధముతో సమానార్థముగా (పయోగిం చిన వాక్యముతో నివుణులు నిగూఢాశయమును సిరూపింతు లేని యది యుదాహరణ మగును. చేవేచం్యదగు ప్తమునందు (ప్రావేశిక్మీధువ సంక యూాకులమానసుడయిన కుమూరచందగువ్లుని ప్రవేశకావసరసూచక మయిన యర్థము నుద్దోపింప జేయు చున్నది. (పద్యుమ్నా భ్యుదయము మూడవ యంకమునందలి యంత ర్నాటికలో సూ(త్రధారవచనము విని సఖి వ్రభావతికి అభినరణ మె శరణమని యుపటేశించును, అభిసరణమె (పద్యుమ్నసంగమోపాయ మనియెడు నర్ధమచట సాధ్యమయినది. ౫ "హీతువు :- యాత యోజన సామన్ధ్యా ద్వాళ్యమిష్టార్థ సాధనం సనమాసోక్తం మనో[గాహి స హేశతురితి సంజ్ఞితః ఫలసాధనశ కియు కము మితశడ్షార్ధము విచిత్రభంగీనిరూవిత చుయిన వచనము హేతువు. ఉదా :.- తాపసవత్పరాజనాటకము, మస్టాంఠమునందు మరణనిళ్ళ యమున నున్న వానవదత్తను ప్రబో ధించుచు యాగంధరాయణు డిట్లనును. ఆసృష్షేః (పతిపాష్థవం యవతయో జాతా మనోవల్లభాః మగ్నా స్తేవ్యసనార్త చే చ బహపస్తాభిః సైవేళశ్వరాః జేవ్యా యత్తు కృతం ఈదావికల తాముత్స్ఫృ%్య లోకో తరం రస్యెసా కృపఫణోదిలేన విధినా కిం ఛానికుత్సద్య తే సృష్టి. మొదలుకొని ప్రతిరాజునకు (స్రీలు మనోవల్లభ లయి నాకు చాలామంది వ్యననార్హవమగ్న లయినౌరు. వారితో (పభువు లును వ్యసన మనుభవించినారు. వైకల్యము విడనాడి లోకో _త్తరముగా "జీవి యాచరించినది యు _కృము. కాని యీ కృపణోచితవిధి తగదు, జేవీ నీవాచరించినది యిష్టార్ధసాధసము, దాని శుభఫల మచిరకాల మున నీ వనుభవింప గలవు,

లకతణఖణ నారయు గ్కి3 *. సంశయము :- అపరిజ్ఞాత త త్త్వార్ధం వాక్యం య్మత సమాప్యతే అ నేక త్య్వాద్విచారాణాం న సంకయ ఇతి సతః అసమౌ_ప్తవాక్య మయినందున సాధసీయవిషయ స్వరూపము నందు సందిగ్ధావస్థ సంశయ మగును. అర్థ కామ ప్రభానములయిన రూపకములందిది నిఫ్రుణ (పయుక్తమగును. ఉదా:- కుందమాల మష్టాంకమున రామాయణ కభావాచకులగు కుళలవులు సీతావృత్తాం తేము పఠించుచు సీతాపరి త్యాగము పలికి యూరకొనిరి, అప్పుడు రామలక్ష్మణు 'లేమేమో తలంతురు అచట నంశయ కాన్యల్క్షణము సనంగతము, నంశయాలంకారము సంశయాఖ్య కావ్యలక్షుణము కన్న భిన్నము, భిన్నచమ త్కా_రకము నగును, ఓ దృష్టాంతము - నర్వలోకమనో[గాహీ యస్తు పతార్థసాధకః శూతో ర్నిదర్శనకృతిః న దృస్టాంత ఇతి స్సృతః ధర్మవిరుద్ధముగా సర్వలోకమనో[గాహివచనమును నిదర్శనో పష్టంభముగా బలుకుట దృష్టాంతమను కావ్యలతణముగును, ఉదా ధూ_ర్తనిటమునందు-_ గ శ్రీలతో నంబంధము తగదు” నీవేమి గుర్తించితివి ౪” “ఓయీ! ఇది కేవలముస చేశ మె. (్ర్రీలలో సంబం ధము '"పెట్టుకొననివానిని నేను చూడలేదు. మహేంద్రాదులుకూడ అహల్యాదుల విషయమై విళ్ళతి పొందినాగుకదా.” అను నంభామణ ములో నిది స్పష్టము. ఇళ్లు పద్మప్రాభృతక ములో; దమయోత (జాః సుందరి యోగ తా'రాః కిం నైకజూతాః శళినం భజంచే అపవ్యాతే వా సవాకారవృక్షకి కిం నైకమూలేన ల తాద్వయేన "జేవసేన యను న్షీ, తన సోదర్శీపియుని (పేమించుటలో సంధిస్ధ చూనన కాగా, “సుందరి ₹పేక్ష పజాపతివృనిక లు చందుని సేవింప లేదా! ఒళమామిడి చెట్టును లతాద్యయ మారోహింప జేమి + అనుటలో దృష్టాంతము కలదు. ఇట్టివానిలో సాధకనిదర్శననులు నంగతము లగును,

గలి౪ నాటత్యవేదయు ౮. (పాప్వీ- దృశ్యేవావయవాన్‌ కాంశ్చిద్భావో య[(తానుమాయతే ప్రాస్తిం తామభిజానీయాల్ల తణం నాటకాశయం అవయవములను గొన్నిటిని జూచి (పథాన పదార్థ మనుమిత మయినచో (పాష్మి ఉదా :- కుందమాల; సమానం నంస్తానం నిభృతలలితా పసైవ రచనా తటబ్వేవైత సఖా కమలరచితం చారుతిలకం యధా చేయం దృష్ట్వాహరతి హృదయం శోకవిధురం తధా వ్యస్నినేవ్యా నపది పదపం క్షిర్వినిహి తా సెకతమున పదచిహ్నములను చూచి యొక (క్రీ పదములని లత్మణు డనగా సీతాపదములె యని రాముడు నిశ్చయించుట. “పదనంస్థానము నమానముగా నున్నది. రచన లలితముగా నున్నది, పద తిలకము కేఖాకమల రచితముగా నున్నది. నా హృదయమును గూడ సిది హరించుచున్నది. కాన "బేవియే పదపంక్షి కూర్చిన దని భావింతును, గ్‌, అభ్మిపాయము. అభూతపూత్యో యో వ్యార్థం సాద్భ శ్యాత్పరిక ల్పితః లోకస్య వృాదయగ్రాహీ సో౭-భిప్రాయ ఇతి సో అభూత పూ ర్వార్థము సాదృశ్యపరికల్పితమె లోకమన హారి యయిన నది యభిపాయమగును, అభూత పూర్వమనుట =శవలము కల్పితమని యసత్పదార్థమని భావము. ఉదా :- తాపనవత్సరాజము, దూరముద్‌న్హే చ రిపావేవమకించిత్క్మ_ లే. చ విజిగీహా భవతా తు నయగుణశ.తై ! సోయమసూత్రః పటః క్రియతే యాగంధరాయణయత్నమును సాంకృ త్యాయని యిట్లు పలుకు చున్నది. శత్రువంతదూరమున నున్నాడు. విజిగిషు వేమియః వేయ లేనివాడయినాడు. నీవు గూఢచారిగా నయగుణశతేముతో నసూోగ్ర పటము నిర్మిం చెదవు. భూమిః కరాగ్రోణ వివర్తి 'తాద్య శ్వాసేన ఛభన్నో హిమవాన్‌ మహాది॥ అసారవృష్ట్యా శమితో ఒగ్ని రౌర్యో వినిర్ణతః కీట శృతై రనంత!

అతఖ వారయు ఇలిగ వత్సరాజచరితము ద్వితీయాంకమున దొంగవాక్యము. భూమిని నోటితో "ెకలింతును. ఉపోర్పుతో హిమవంత మెగురవేయుదును. ఛారానర్ష ముతో బడబాగ్ని శమింపచేసితిని, అనంతుని వందవురుగులు పట్టించి వాతమార్చితిని. వీని యందభూతపూర్వముల వర్ణనము కలదు, ౧౦. నిదర్శనము- య్యతాస్ధానాం ప్రసిద్ధానాం క్రియతే పరిక్నీర్తనం పరా పేమోవ్యుదాసార్థం తన్నిదర్శనముచ్యతే ప్రసిద్ధార్ధములను పరా పేమోవ్యుదాసమునకు నిరూవీంచిన నిదర్శన మగుగు. ఉదా- ఉభయాభిసారిక, శాంతిం యాతి శ_నెర్మహావమధిబలాదాళీవిపాణాం నిమం శక్యో మోచయితుం మదోళ్క_టకటాడాత్మా గ కేందాద్వ శే రాహాస్యావీ ముఖాన్మ హోర్యవజలే మోక్షః కచాచిదృవేత్‌. వేళ క్రి బడ చాముఖానలగతో చేవోశితో దృళ్య శే మవౌావమధిబలమునలన సర్చిముల వివము శాంతింపవ చ్చును. ఆరణ్యమున మదించిన గజమునుండి విమోచనము సంపాదింప వచ్చును. సము్ముదములో మొనలి ముఖమునుండియు నొకప్పుడు మోశము కలుగవచ్చును. కాని వేశ్యాబడ బాముఖమునుండి తస్పించు శొనినవాడు లేడు, ౧౧. నిరు కృము:- నిరవద్యన్య వాక్యనస్య పూర్వోకార్థ(పసిద్ధయే యదుచ్య లే తు వచనం నిరుక్తం తదుదావృాతం నిర్షోమవాక్యమునకు నిర్జోమత్వము నికూపించు నచనము నిరుక్తము. ఉదా". వత్పరాజ చరితము. న్‌ా జలాత్ర్రకృతిభ్యదతరా సుభదా యద్యానుభద _ భగినీ కవిశేత నేన బేవస్య లేన సముదభూద్వచనీయతా కిం1 "లేజః (పకాశయశసాం యదుదంతినాం వా? (పకృతిభదముగా నుండు వాసుభద్రసోదరి సుభద్రను అడ్జునుడు వారించెను. దానివలన (పభువున శేమి వచనీయత వచ్చినది. అచటి పరాశ్రమశాలుర కేమి *! అచటి యూదనదంతిగజముల శేమి! వచనీయత,. ఇందు వత్సరాజు వాసనద త్తను హారించినంతమ్యత్రమున వచనీయత

సలిల నాక్యువేదము "లేదని భరతరోహకమంతతికి వసువర్శ నివేదింపగా శాలంకాయనుడు. విని. *సాధు, నిరు క్తృవుభిహితం అనెను. ౧౨౨. సిద్ధి- బహూనాం తు ప్రధానానాం నామ య,తాభికీ రే అభిపే తార్ధ సిద్ధ్యర్థం నా సిద్ధి రభిథధీయతే ప్రథానములు స్పృహణీయములగు [పయోజనాంతరము. లతర్కితోప లబ్ధము లగుటను పరిక్నీర్తవము చేయుట సిద్ధి, ఉదా- కౌముదీ మహో త్సవములో మంతగు_ప్తవచనము; సంగతి శ్చిర మచించిత పూశ్యా నిర్వ్యృత (ప్రణయినీ మిధునానాం అధిరాజ్య మధిరోహతి తస్యాః పోడళీమపి కలాం న మఘోనః సుఖాన క్రికల దంపతుల యీ యచింతితమయిన సంబంధము రమ్యముః ఇందుని గాజ్యభోగముకూడ దీని పోడశకలాసంపదకై న పోలదు. కౌముదీ మహోత్సవము నందలి దంపతుల స్పృహణీయత ముందు క్ర ర్విత మయినది. ౧౩. విశేషణము- సిద్ధాన్‌ బహూన్‌ వ్రధానాన్ధానుక్యాయ[త్రపయుజ్యతే విశేషయుక్తం వచనం విష్టేయం తద్విశేమణం సిద్ధములగు (పధానార్థముల ననేకముల పలికి నిశేషయు కృమగు వచనము నిరూపించిన చో విశేషణమగును. ఉదా: తాపనవత్స రాజము, వృష్సిర్మూలబలాదిన్గిః శ్షీతితలే శయ్యా జటాధారణం వానో వల్క_లమాద్భళం కృతమిదం సౌామాన్యమ_న్యైర పీ సంజేగాభిభ చే విమూఢమనసా యన్నానమయాతా (పియా తన్మిధ్యాపరిబోధి లేన స కృతం న్నేహానురూపం మయా మూలఫలాదులతో నాహారము, భూతలమందు శయ్య, జటా ఛారణము, నారచీర, ఇట్టి నామాన్యవిధి నితరులు ననుసరింతురు. భఛావవేగము త్రోయగా మూఢమనస్కు_డనై (వియురాలి ననుసరింప 'తేదు. మిధ్యాపరిజ్ఞానమునలన నేను స్నేహానురూపముగా (ప్రవర్శింప నైతిని. ఇందు వత్సరాజ ప్రవృత్సి వెశేషయు_క్త్రవచన మయినది.

83] అతీఖివారయు న్‌ ౧౪, గుణాతివాతము ;- గుణాలిధామె ర్వివిథై ర్విపరీతార్ధ యోజతెః గుణాతిపాతో మధునై ర్నిష్టురాన్థె: రృ వేద్యథా గుణములగు నానిని విపరీ తార్థమునందు యోజనమొనర్చి పలుపట గుణాతిపాతము ఉడా : ధూ ర్రవిటరూపకమున చిటుడు, జాత్యంధాం సుర కేషు దీనవదనామ_న్తర్ముఖా భావి.ణీం వృష్టస్యాపి జనస్య శోకజననీం లజ్ఞాప శునావృ తాం నిర్వ్యాజం స్వయమప్యదృష్టజమనాం (శ్రీరూపబద్ధాం పశుం క్‌్ర్తవ్వం ఖలు నైవ భోః కులవధూశారాం వ్రవేష్టుం మనః సురతములందు (గ్రుడ్డిది. దీనవదన. అంతర్ముఖముగా మాట తాడును తాను స్పష్టముగా తన జవుననమువూచి యుండదు ఆమె (శ్ర్రీరూపముగా కులవధూరూపముగా నున్న పశువు. అట్టిదానిపై నెన్నడు మనసుంచరాదు. దీనిలో కుల స్ర్రీసముచితము లయిన వినయ లజ్ఞాది గుణములు విపరీఆార్థమున నంయోజితము లయినవి, యో అతిశయము'-బహూన్తుణాస్ట్‌ _రృయి త్వొసామాన్యజనసంభవాన్‌ విశేవశీ _ర్య తేయస్తు శ్రేయఃసో౬తిశ యోబుథై ॥ సామాన్యజనసహాజములయిన బహుగుణములను చెవ్పివిశేవము నిరూ పించినచో నతిశయమగును, ఉదా : విలశ్చకురుపతి రూపకమునందు ధృత రాస్ట్రు నుర్హేశించి భీమ్ముడనుట. వత త్తే హృదయం స్పృశామి యది వానె శ్రీ తవై వాత్శజః సంపైతల్యేవ తు గోగహే యదభవ త్తత్తావదాళ్ట్య తాం ఏకః పూర్వముచాయిరై। స బహుఖిక్షృష్ణ. _నతో౭న_న్తరం యావంతో" నయమాహవప్రణయినస్తావంత నవార్డునాః సీకు సీ కమారుజె సాఖీ యయినచో నీ హృదయము తెలియ వలెను. ఇప్పుడే గనోగహమునంటేమి జరిగినదో దాని నీవు వినవలెను, ఆయుధములు పట్టిన య నేకులకు మొదట అర్జునుడొక డె కన్చడినాడు కాని మేమెందరము యుదనిఫుణులము కలమో యర్హును లంతమంది శలరు. అర్జునవిశేషమిందు శీ రితమయినది. గం తుల్యతర గాము- రూవక్రై రుపమాళి ర్వాతుల్యాగ్జాభిః (ప తూజితః అ ప్రత్యమోర్థనంన్పర్శస్తుల్యతర్క-॥ ప్రకీర్తితః

౫౭ిలా నాళజ్యవేదయు అ,పత్యమోర్థసంస్పర్శము తుల్యతర్క_ము. ఉదా- వత్ప్సరాజచరితము, అసమాంక మునందు రాజు; నవార్క-భౌా _ పల్లవితామలోదశే సుగంధి జేీణూత్క_ర పరా లే రసామృతజ్లో (భమరః సరోరు హే కిమర్కవుట్పే పణయం క రివ్యతి జాలారుణ కాంతివికసిత ము పరిమలయు క్తృము శేసరోజ్డ న్‌ మయిన పద్మ్శనున రసాస్వాద మొనరించిన భమరము జిళ్లేడువువ్వుపై నాన క్షికలది యగునా? ౧౭, పదోచ్చయ:-బహూనాం తు పయుకానాంపదానాంబహుభిఃప్క దెః ఉచ్చయః సద్భ శార్ధోయః న విష్టేయః పదోచ్చయః బహుపదములకు బహుపదములతో సదృశనముచ్చయముండుట పదో చ్చ్చయము. ఉదా; వత్సరాజచరితమున నచివవర్శ నము, ఖడ్లో రళశ్షాంధకాళీ రవిరరితిమిలే కార్యభారేషు. ధుర్యః దీపో మం[తాంధ కాలే సురగురురన యే 'సం([కయో వ్యాపదోఘే ఉఊత్కంరాయాం స భాగీ గతిరనవసలే చందనం శోకతాసే బం క్షేపాన్మానుహాభో హితశివసుఖదో భవ్యచింతామణిర్మే రమయౌంధకారమున ఖడ్గము. శత్రుతిమిరమునందు సూర్యుడు. శార్య భారములందు మహోతుము. మం_తౌంధ కారమున దీపము, దుష్ట సీతివిషయమున ేనగురువు నిపత్పమూహమునందు నహాయమను. వేద నలో సహభెౌగి. క్షి షసమయమున గతి, శోకతాపమున చందనము సంత్నేపముగా పలికినచో నాకు మంతి మానుపషాకారముననున్న హిళే శివసుఖ(పదమగు భ వ్యచిం తామణి, ౧౮ దృష్టము:- యధాబేశం యధాకాలం యధారూపం చ వర్ణ్యతే యత్ర్రత్యశ్షం పరోత్షం వా దృష్టం తద్వర్శల్‌ఒ-వివా "బేశకాలరూపానుసారమున (ప్రత్యతముగా గాని పరోతుముగా గాని వర్శితమ%కనది దృష్టమను కావ్యలమణ మగును. ఉదా :-. (పత్యమ దృష్టము మాలవి కాగ్నిమ్మిత్రము.

లక్షణ వారము గరిక వానుం సంధి స్తిమితవలయం న్యస్య వాస్తం నితంబే "కృత్వా శ్యామావిటపసద్భళం (స్తన్హముక్తం ద్వితీయం పాదాంగుష్టాలులితకును మే కట్టి మే పాతితాశ్షం నృత్తాదస్థ్యాః సిరమతితరాం కా0౦తమృజ్వాయతొక్ష్యం ఛలితకనృ త్త (పయోగానంతరము రంగముననున్న మాలవిక యిట్లున్నది. నంధి భాగమున కంకణములు నిలిచిన వామహా_న్తృమును నితంబమున నిలివినది. క్‌ రెమ్మవలె నున్న కుడిచేతిని జారుడుగా (శేలాడ వేసినది. కాలి వేలి కుట్టమ కుసుమములను డుల్ల వేసినది, అశే దృష్టిని సారించినది. మనోహర దీర్దాశ్తముతో నున్న ఆమె చి, రంగస్థితి నృత్తముకన్న రమ్యముగ నున్నది. పరోశత్స దృష్టము -_ పాద తాడితకము. ఉత్హి పాలక మాక్ష ణాంతనలితం కో పొంచితాంతర్ము వా దహ్లైగ్గోష్టమ ఫీర దంతేకిరణం (పోత్కంపయంత్యా ముఖం శింజన్న్నూ ఫురయా వికృష్య విగల్బ్ద క0కుకం. పాణీనా మూర్టిన్యస్య సనూఫురః సమదయా పాదోఇప్బతః కాంతయా మదనసేన శాముకునియెడ ప్రవర్తించిన విధము. దీనిలో వర్లితము. కనుకొలకులు (గుచ్చుకొనునట్లు మూచి అలకలు వెకీ (తోసికొని, సగము. పెదవి కొికిళొని, కొన్నిపన్నులు కన్పడునట్టు ఎజ్జని వై టలాగి, బిగియపట్టి, కోపముతో బొమలు ముడిచి, ముఖ మూగించుచు నూఫురములు ఫల్లుమనగా నిపా కై"పిక్కిన కాంత వాని తలమిద ననూపురపాదమును మోవీనది. ఇది యంతయు పరోజ్ష (పక్రియ. ౧౯. ఉపదిష్టము:.. పరిగృవ్యా తు శాస్త్రార్థం యద్యాక్యమభిధీయ తే విద్వన్మృనోవారం స్వంతముపదిప్టం తదుచ్యతే ఇాస్తా/ర్థము ననుసరించి విద్యన '(శైనోహరముగా చెప్పిన ; ది యుపదిస్ట్రము. ఉదా _. అవిమారకము పధమాంకమున; ధర్మః (పాగేవ చింత్యః సచివమతిగతిః యేతీరచ్యా స్వబుద్ధ్యా (పద్భాడ్వా శాగతోళ్లూ మృదుపరుషగు శ" కాలయో నేన కార్యా క్టేయం లో కాకు వృత్తం పరభరనయనై ర్మండలం (పేశీతవ్యం ర్య యత్నాడిహాత్మా రణశిరనీ పునః సోపి చావేశ్షీరవ్యః

గ్‌లోటో నోతట్యువేదము ధర్మమును మొదట నే యాలోచింపప లెను. మంతులకీతులను తనబుద్ధితో. నాలోచన చేయవలెను. మృదుపరుషుగుణములు కల రాగ రోవములను దాచియుంచి కాలయూోగానుసారమున నుపయోగింప వలెను. లోకానువృత్తము గుర్తింపవలెను. శత్రువుల గూఢచాకుల న.చారము భావింపవలెను. తన మండలము పరిశీలింపన లెరు, ప్రయత్న పడి యాత స్రరచుణ మొనరించుళొనవ లెను, యుద్ధభూమిలో స్వాత్మ చాచికొనక యుద్ధ "'మునరింపవలెను, ఇందలి విమయమంతయు నీతీ శానస్ర్రునముపదిష్టము. ధూ_ర్పవిట రూపకమున తం_తాంతర వీషయము. కూసే వాసం (ప్రమర్ద్య్వ ద్విరద ఇవ లతాం యో హరళత్య్యాకు నారీం మత్తాం వా యో విదిత్వా హ్యూభిభవతి శనై రంజయన్వాక్య లే ౩3 అన్యం కృత్య్వోపధిం వా భలయతి కురుతే భావసంగూవానం చా కసై ్యతచ్చేష్టితం భో న భవతి విఫలం వామళీలా హి నార్యః శూన్యస్థలమునందు వానము మర్దనమువేసి తీవ నేనుగువలె స్త్రీని వేగముగ వారించువాడు, మత్తురాలని తెలిసి మాటలతో రంజింప జేయుచు నెమ్మదిగా నధీనము చేసికొనువాడును, వదియో వంచనముచేసి మోనసగంచువాడును, భావనంగూహన మొనరించు వాడు నగు కాముక్‌ మానవుని చేష్టీతము విఫలను కాదు, శ్రీలు వామస్వభావలు కదా! ౨౦. విచారము;- పూ ర్వాశయసమానార్థెర ప్రత్యమోర్థసాధనైః అనేకోపాధిసంయుకో. విచారః వరికీర్షితః (ప్రవృ త్తాగ్ధానుసారముగా పరో మోర్ధసాధకమగు బహూ పాయోపాథి దర్శనమయిన వాక్యము విచారమగును, ఉదా : ము(దారాతసమున రశరాతన వాక్యము. సాధ్య నిశ్చితమన్వ యేన భుటితం ల్మిభత్సపశ్నే స్ట్‌తిం వ్యావ్ఫత్తం చ విపక్షతో భవతి య_త్హత్సాధనం సిద్దయే యశ్సౌధ్యం స్వయ మేవ తుల్యముభ యోః పశ్షే విరుద్ధం వ యత్‌ తశ్యాంగీకర ణేన చాదిన ఇన స్యాత్స్వామినో ని[గవాః సాధనము సాధ్యమున నిశ్చితము అన్వ్యయమున ఖఘటితము నపయ్‌ మున స్థితి కలది, విపత్సుమునుండి వ్యావ్ఫ త్త మయినది యగుచో కార్య

అకణజణ వోలయు న౮ాంి సిద్ధికి నమర్ధమగును. అట్రుకాక సాధనము సాధ్యమె యగు నేని శెండింటి యందు తుల్యమను నేని పత్షమున విరుద్ధమ' నెని యట్టివాధనము నంగ శరించినచో వాద మొనరించువానికివ లె స్వామికి న్నీగహము కలుగును. ఈ పద్యార్థ మును వాణక ఫ్రసౌాధనపరముగ “ాశ్షననాధనపరముగ తార్కికసాధనపరముగ సమన్యయించి కర్తించుట యావశ్యశము చాణక్యసాధనము సాధ్యసిద్ధిసమర్థ మయినది, రాశ్షననాధనము సాధ్య సిద్ధి కసమర్ధ మయినది, వాదికి స్ట్జేతువు సాధ్యసిద్ధికగును. అన్దేతువు సాధ్యసిద్ధి కసమర్థమై పరాజయము కూర్చును. ఇచట (పకృతానుసార ముగా బహూ పాధిపదర్శన మున్నది. ౨౧. విపర్యయము:- విచార స్యాన్యధా భావ _నథా దృపహ్రోపదిష్ట యోః సంచేహిజ్ఞాయతే యత్ర స విజ్ఞీయో విశర్యయః సంచేహము వలన విచార మన్యధా యగు నేని విపర్యయ మగును. రావణు నుద్దేశించి నచివు డనుట ఉదర్క- సిద్ధిమిచ్సద్భిః నద్భిర్న ఖలు దృశ్యతే చతుర్ధీ చంద్ర లేఖేవ పరశ్ర్రీ ఫోల పట్టికా ఫలసిద్ధి నభిలమించు. సజ్జనులు చతుర్ధీ చం[దలేఖ మూడరు, పర్థ్ర్రీ ఫా లపట్టిక దర్శింపరు. నీవు సీతను చూచుట యుక్తము కాదని నచివుడనగా రానణుడీ విధమున పలికినాడు పర నీ కుచకుంశేము కుంభేము నరదంతినాం నిపతంతి న భీరూణాం దృష్టయః శరవృస్తయః పర్ర్రీ కుచకుంఛములందు. భీరువుల దృస్తులు ప్రసరింపవుః గజముల కుంభములందు భీరువుల శరములు (పసరింపవు, ౨-౨. భ్రంశమ్ము:. వాచ్యమర్ధం _ పరిత్యజ్య దృష్టాదిభిర నేకధా అన్యస్మేన్నేవ పతనాదాను భంకశః న ఉచ్యతే వాచ్యార్థమును. విడనాడి యన్యార్థమును స్వీకరించిన చో ! మగును. ఉదా :. వేణి. నహభృత్యగణం నచాంధవం నహమ్మితం నసుతం నహానుజం స్వబలేన నిహాంతి సంయుగే న చీరా త్పాండుసుతః సుయోూధనం

నృ౮ాతి నాత్యవేదయమయు ద్వితీయాంకమునందు దుర్యోధనుడు కంచుకితో ననుట. అచిర కాలముననె పాండుకుమారుడు సుయోధనుని ఛృత్యగణముతో చాంధవులతో మితులతో సుతులతో ననుజులతో యుదమునందు తన బలముతో చంపును. ఇట్లనుటలో (భంశ మున్నది, “వీండుసుతం సుయోధనః” అని పలుకవలసి యుండగా వ్యళ్య న్తముగా బలుకుట వలన కంచుకి చెవులుమూసికొని “శాంతం పాపం ప్రతిహతమమంగళం” అ నెను, ఇంద న్యార్ధ (పనారము నష్టము. ౨౩. అనునయము.- ఉభయోః (ప్రీతిజననో విరుద్ధాభిని వేశ యోః అర్థన్య సాధకశ్చ్చెవ విశ్ఞాయో2.నునయో బుఖైః విరుద్ధాభిని వేశిము కలవారిద్లరికి వ్రీతిదనన మర్ధనాధళ మగునది యను నయ మగును రామాభ్యుదయము ద్వితీయాంక మునందు రామపరాక్ష మస్తుతి వ్య్యగుడయిన మారీచుని రావజుడనుట - ఓరీ ప్రతిపక్ష పతపాతీ ముద! గాక్షసాపశద త్తివైన రుధిరాంబుభిః క్షతకరోరకంర స్రుతెః రిపు స్తుతిభవో మమ ప్రశిమమేతు కోపానలః సురద్విపశిరఃస్థలీదలన దష్ట ముక్తాఫలః స్వసుః పరిభవోచితం ఫునరసౌ విధాస్యత్యసిః శత్రు స్తుతిడన్యమయిన నా కోపాగ్ని నీ తెగిన కంఠరమునుండి కారిన రృకృధారలచే శాంతిని పొందుగావుతే, ఇంద్ర గజకుంభము బద్దలువేసి ముత్యాలు పట్లిన నాయీ ఖడ్డ్ల మె చెల్లెలి పరిభవనముచితే మాచరించుగావుతి. - అని ఖడ్గము దూయగా ప్రహస్తుడు మధ్యచేరి - లోకతియ తయోద్చృత్త ప్రకోపాగ్రోనరస్య తే ఈద్భశశ్చంద్రహాసన్య _ భృ ల్యేష్వనుచితః క్రమః (ప్రభూ మూడులోకముల వినాశమునకు తగిన (పకోపాగ్రేనర మయిన మీ చంద్రహానమునకు భృత్యులయందీ శమము నముచితము కాదు. అని ప్రవాస్తు డనుట మారీచునకు రావణునకు వ్రీతిజననమె (పకృతోప యోగి యయినది, ౨5. మాల - అభిపే తార్థసిద్ధ్యర్థం కీ ర్యంతే యత్ర సూరిభిః (ప్రయోజనా న్యేకాని సా మా లేత్యభినండ్హే తా

అశతణ వాఠళయిు న౮ా3 ఇష్టార్థసిద్ధికై. (పయోజనకీర్తసము మాల, ఉదా : తాపసవత్సరాజమ్యు శాజనుట- దృష్టా యూయం నిర్జితా విద్విమంతః ప్రాప్తా బేఏే భూతాధాత్రీ చ భూయః సంబంధో2_భూద్దర్శ కేనావి సార్ధం కిం దుప్పా్రాపం యన్నలబ్ధం భవద్భ్యః మిరు కన్పడినారు, శత్రువులు నిర్షితులయినారు. బేవి లభించి నది, భూమియు దక్కినది. దర్శకపభువుతో సంబంధమును కలిగినది. మినుండి పొందనిది నాశేది దుప్ప్రాపము' ఇందనేకృపయోజన క్షీర్త నము న్పష్టము. ౨౫ దావీణ్యము:- వహృఫైెః (పసన్ననదనెః యత్స్పర స్యానువ_ర్హనం క్రియతే వాక ఇచేసాభి సద్రావీణ్యముదాహృృతం 'పనన్నులు వాక స చేష్తలచే పరానువ_ర్తన మొనరించుట చావీణ్యము. రత్నావలిలో ద్వితీయాంకమునందు వాసవదత్త శీర్ష వేదనాన్యాజమున పోదలచగా వత్పరాజావి బ్రతిమలాడెను. కాని యామె సిమ్య్రుమించి నది. అఫవుడు విదూవకుడు “అలమరణ్యరుది తేశ” అనినాడు. అప్పుడు వత్స రాజు “మూఢ ! 'ేవీకోపము నీవు గు ర్పింప లేదు దీవీ పసా దనము ఏనా వేరొక యుపాయము లేదు, చేవిని పసన్నగా చేసికొన వలయును. లోనికి పోవుదము రమ్ము. అని యనుట యనువ_ర్తనము డామీణ్య మయినది. ౨౬. గర్హ్మణము---యతత్ర సంక్షీర్తయక్టోమం. *సంమన్లేన దర్శయేళ్‌ గుణాతిపాతాద్దోపాన్వా గర్హ్హ్యణం నామ తద్భవేణ్‌. దోవము నిరూపించియు గుణము ఫలమున గూర్చుట, గుణాతిపాతమున దోవకీ ర్తనము గర్శణమగును. దోమమునకు గుణీకరణము--ఉదా; ధూర్తవిట మను 'రూపకము. వప్రణహై న న్య క్రి ర్భవతి వచనః మన మృదుతా న రాగో వేతాబ్టే తతి నచ లజ్జా వ్యపగ తా స్మృతః ప్రత్యాయా తా పరిహృమీతెమద్యా్లపి చ ముఖం మదో టోషాం_న్వ్యక్వ్వా త్వయి పరిణతి పిష్టతి గులైః

గల నాభళట్యవేదయు వాక్కు వ్య క్రత పోలేదు, ఆ మృదుత్వమున్నది. నేత్రము నందు రక్రిమ పోలేదు లజ్జ దూరము కాలీదు స్చృతి వచ్చినది. ముఖము సంతుప్ప్టముగ నె యున్నది. మద్యమదము దోషములను విడిచి సీలో గుణములతో నున్నది గుణాతిపాతమున దోపుమునకుదా---వత్స రాజచరితము ద్వితీ యాంకమునందు విష్ణు తాతుడనుట- న్ఫృపాః (ప్రభు త్వాత్చతికేధవామా జిహో్‌ పధి సందంశవ 6, కార్వం పప ఫీ నాచివ్యతో నావరమస్తి ఫుంసాం విజాదదుః?ఖాయశసాం నిదానం (ప్రభుత్వవిధా నమువలన రాజులు టతిషేధించిన పతీఫులగుదురు దైవము వ్యకము. కార్యము నీ యధీనముగ నున్నది. మౌనవులకు విషాదదుఃఖాయకోనిదానము సాచివ్యముకన్న వేరుగా లేదు. ఇందు సచివత్వమున విషపాదాదదోషములను భావించుట యున్నది. తాపన వత్సళాదములోని తృతీయాంకమున లామకాయనుని వాక్యమునిందుదా పూర్వా హ్లే కృత భోజనవ్యతిక రాన్నిత్యెవ సీరోగ తా కండూతీర్వపనాదపైతి శిరసః స్నానం యదారోచతే జా త్యాచారళదర్థనావిరహితం (యాహణ్యమా ల్నేచ్చయా ఘా న్రైః స_త్త్వహి తాయ వ్రైరపికృతం సాధ్య్నువతం సౌగతం పూ ర్వాస్త్రామున భోజనసంబంధమున్న వో సీరోగత నిత్యముగ నుండును న్నాన మిష్టమయినవుడు గొటిగించు కొనినచో బుజ్ఞ దురద తీరిపోవును. ధూ ర్తులు కొందరు ్రాణిపి+తముకొజనై_ సౌగత మనెడు సాధువతము తమ యిచ్భానుసారమున నిర్ణయించిరి. అది జూళ్యా చారళదర్థనము లేని బావా శ్రజ్టమె కదా! ౨౭. అన్ధాప్తి:- అర్థాంతరస్య కధనే య్యతాన్యోర్థః ప్రతీయశే వాళ శ్రమాధుర్యనంపన్నా సాన్టాప త్తీరదావ్యా లౌ ఒళ యర్శము చెప్పగా నగ్గాంతరము నగోచరించినచో నర్ధాప బి యనుచు. ఉచా:- ఖభూ_విటము,

శ౪] ఎక భఖఇవారయు ౫౮న అదష్టద్యుకతాధలే భవతి యో పక్షా9రవింటే రసః (పీతి్యా చ హృతాంకుకే చ జఘే కాంచీపభోద్దీపి తే లక్ష్మీ ర్యా చ నఖక్ష తాంకరధలే వీనే కపోలే శ్రి యో రక్తం "లేన విరజ్య తే న వృాదయం జాత్యంత లేప ధువం ఆదప్పస్యురితాధరమయిన _ వనితావక్త్రారవిందమునం జే రసము కలదో, వ _న్తృము హరింపగా కాంచ్వీఎ భానముద్దీవీతమయిన జఘనమునం బే [పీతి కలదో నఖక తాంకురములు ధరించిన వీనకపో లములం జే కోభ కలదో వానివలన ననురాగముపడిన వా ప్రదయము జన్మాంతర మందును విర క్తముకాదు, సత్యము, దీనిలో జన్నాంతరమా నందును అనుర కి యనువర్శించు ననుటచెే, జన్మాంతరము లందును విరాగ ముదయింపదని, కావున భవబంధవిము క్రి కలుగదని యగ్ధా పత్తి ల్షణము నంగతమనగును, ౨౮ (పసిద్ధి:- వాకె ్యస్సాతిశయైరుక్తా వాక్యార్ధన్య పసాధవ్రైః లోకపసిద్ధెర్భుహుభిః _ టప్రనిద్ధిరితి కీర ళా వా క్యార్ధప్రసాధకములు “్‌ ప్రసిద్ధములునగు సాతిశయవాక్యములచే నిరూపితమగునది (పసిద్ధి యగును. ఇందలి “సాధక” పదమును కొందరు “పసాదక పదముగా గుుర్తించిరి. ఆ పదమునకు ప్రకృష్ణసాధ కశములని యరము, ఈ పదమునకు సాలంశకారములని యగ్షము, థి యు ఉదా. గదాయుద్ధ మను రూపకమునందు బల దేవుడు దుర్యోధనునితో మాటలాడునవుడు- “భీముడు యుద్ధవంచనముచెేసి నిలబడినాడు,” “ఏమి భీముడు నన్ను వంచించెనా?” "అయినచో నీవేల యిట్లంటివిలో వినుడు= యే నేందన్య చ పారిజాతికతరురా నేన తుల్యం హృతో దివ్యం వర్షిసహస్రమర్శవజలే సుప్తశ్చ యో లీలయా దీవ్వా భీమగచాం. ప్రవిశ్య సహసా నిర్వ్య్యాజయుద్ధవీయః 'తేనాహం జగ'తాం [వీయేణ హరిణా నృుత్యోః పర్శిగాహితః ఎవడు జేవేందుని పారిజాతము నభిమానముతో గూడ హరిం చెనో, ఎవడు. దివ్యవర్ష సహ్మన మర వజలమున లీలగా న్నిదించెనో నిర్వ్యాజయుద్ధవియుడయిన జగముల కభీస్తుడయిన యాహరి తన

గొ౮ట నాటఖ్యవేద ము దీ పితో భీమగదను ప్రవేశించి నన్ను మృత్యువునకందించినాడు. ఇందు స్టీీవి పారిజాతాహరణ లీలావటషతశయనాదులు వాశ్నార్త ను | లీ ౨౯ పృచ్ళ- యతాకారా దృ రావ ప్ర రా తార్టనిమధ నా పరం పృచృన్ని వాళిధ _ల్ర౭-ర్ధం సాపృ ల్యే భినంక్షి త ఆకారసముత్పన్నము లయిన వాక్థములతో తననుగాని పరునిగాని పృచ్చ చేయు చున్నట్లుగా పలికిన సది పృచ్చ యగును. నోనాది పరవకుడయినందున పరోశ్షముగా తననుగాసి పరునిగాని సంబోథించి యడుగుచున్నటుగా పలుకుట పృచ్చ, ఇందు సమాధాన మపేవీంచుట యుండదు, తత్సమాధాన(ప త్యాయక ములుగ నె తద్వాక్యము లుండును, ఉదా. రామచరితమునందు వానుమానుడు సీతను జూచి యిట్లనును. స్థానే విషీదసి రఘూద్యాహ! కిం విధాతః అస్యాస్త స యేపీత మలక్షణమంగ శేషు అద్యాపి జవసి దశానన! హే హనూమన్‌! శీయం తవాభిముఖవర్తి రిపోః పతీమో శామా! నీవు విపాదము పొందుట యు_క్తముగ నె యున్నది, శీ విధాతృడా! యీ వీా జేవీశరీరావయవాలలో నెచట నీ వలక్షణ మోావీంచితివి! దశానన! నీవింకను జీవించియుంటివా! హనుమాన్‌! నీ యభిముఖముననున్న శత్రువు నింకను ప్రతీషీంచుట యేమి! 30. సారూప్యము:- దృషప్టశు తానుభూ తార్ధకధనాది నముద్భవం సాదృశ్యం మోైోభజననం సారూప్యమితి సంక్డి తం దృష్టశు తానుభూ తార్ధముల కధనమువలన కీభముత్చాడించు సాదృశ్యముండుట సారూప్యమగును, కధనాదిసముద్భృవమని యనుట వలన దర్శనశ్రవణానుభవనము లువలవ్సీతము. లగును, రూపాది విభాంతిచేనయిన వమ్ష్రోభజననమె లతణగతమయిన చమత్కళి ఉదా: ఛలిత రామమను రూపకమున లక్ష్మణుడు లవుని బంధించి తీసి కొని రాగా రామయ శాలలో హీరణ శ్రయసీతను చూచి లవు డిట్లనును. “మా అమ్మ యీ రాజద్యారమున కెట్లు నచ్చినది!” ఇట్లనో లేచి నమస్కరించి “బంగారు బొమ్మ. అని నిశ ఎఎయించును. ఇందు

లఅలశణవాలళలయు కౌ౮ాతి రూపదర్శన భాంతి త ఛభజననముగా నుండుట న్పష్టము, మరియొక ఉదా: వేణి, ఆకె ఛశవాదనుదినం జని తాపరాధథో మతో బలేన భుజ యోర్ష్హత రాజపఫ్వుతః ఆసాద్య మే=._న్వరమిదం భుజపంజరన్య జీవన్పడే యాని న పదాత్పదమద్య పాప దుర్యోధనుని చంపి వచ్చు భీమసేనుని చార్యాక వా రానుసార మున [భాంతిపడి దుర్యోధనుడని తలచి గాఢముగా పట్టుకొని ధర్మ రాజనుట. "బాల్యము మొదలుగా ప్రతిదిన మపరాధ మొనర్సితివి, భుజబలమున మదెంచితివి, రాజవుత్రులను చంవితివి, ఇపుడు నా భుజ పంజరముమధ్యగతుడ వయితివి. ఒక్కపదమేని నీవు (బతికి పోజూలవుం ఇందు శ్రోభజననము స్పష్టము. 9౧. మనోరధము:- వృాదయస్థన్య వాక్యన్య గూధార్థన్య విభావకం అన్యాపబశ్లైః కధనం మనోరధ ఇతి సతః హృదయగత మయిన గూఢార్థమును అన్యాప దేళములత సరూ పించుట మవోరధమను శావ్యలతు:ము. ఉదా := వికటనితంబా 'ప్రవాననమున విశటనితేంబ యిల్లనును, అన్యాసు 'తావదుపమర్హ నవోసు భృంగ లోలం వినోదయ! మనస్సుమవోల తాసు "బాలా మజాతేరజనం కలికామకాళే వ్యర్థం కదర్ధయసి కం? నవమల్సి కాయా॥! తుమ్మెదా ! నీ యుపమర్షము నహింపగల సుమనోలత ల నేక ములు కలవు. వానియందు నీ లోలమనమును వినోదపెట్టుకొనుము. బాల అజాతరజస్క యయిన నవమ ల్లికాకలిక నేల యసమయమున వ్యర్థముగ _ వేగించెదవు.. దీనిలో వికటనితంబయే తనస్వరూపమును సుమనోలతగా నిస్రేశించుకొనినటి. శె, "బేశము ;:- యచద్వాక్యం వాక్యకుశ్నలై రుపాయేనాభిథీయ లే నదృశాన్ధాభినివ్పత్త్యా న లేశ ఇతి క్రీ ర్తితః

సోలాలొ నాళ్యవేదయు సమానార్ధము నష్ట మొనరించుట కుపాయమున వాక్యము నిరూ పంచుట 'లేశము. ఈ లేశమును కొందరు లేఖపదమున వ్యవహరించిరి. ఇంగిత జ్ఞానాభిభానమని లక్షణము నిరూవించిరి. ఉదా :- అవినూ రకమున - “ఆర్యా! వీమియో చింతనము చేయుచున్నా క” “శాస్త్రము చింతనము చేయుచున్నాను” “ఆ రమ్యమయిన శాశ్ర్ర మేమో[భ * యోగ శాస్ర్రము =” “మంచిది. యోగ శాస్ర మె శావలయును “అభిలాపానుసారమున నేనది యిదిగా జేయుదును” ఇందు లేశమున్నది. 33. వ్షోభము:- పరదో మైర్విచి శా న్ధైః య_తాత్మా పరికీ ర్త్యతే అదృషహ్లాఒన్యోపీ వా కశ్చిత్ప తు మభ ఇతి స్పృతః విచ్వితార్థము లయిన పరదోషములచే స్యాత్మపరికీ _రృన మున్నను, గోచరింపని యన్యుని కీర్తన మున్నను ్రోభమను కావ్యలమణ మగును. కొందరు తనయందు లేని తద్భావభావనమును వమ్ష్లోభ మనిరి, ఒకచోట హేతువుండగా వేరొకచోట కార్యకల్పన ముండుట మో మనిరి. ఉదా :- రత్నానళి తృతీయాంకమునందు సాగరిక యని తలచి చానవద త్తను రాజు లాలనము చేయునపుడు వానవద త్తే తన యవ గుంఠనము తొలగించి రాజునకు వైలత్యుము కలుగ జేసినది. వత్పరాజు నివ్వెరబోయి దోసిలిపట్టి “పియా ! వాసవదత్తా ! (పసీద” అనెను. “మి. రిట్లనరాదు. ఈ యతురము లన్యగతేములు అని వానవ పలుకగా వసంతకుడు “ నీవు మహానుభావవు, నా వయస్యుని యీ మొక్క యపరాధము తుమింపుము అనినాడు. “(ప్రధమ సంగమ ముననె విఘ్నము కలుగ జేసిన యపరాధము నాది రాజుది కామ” అని వానవ యనుట వక్షోభమునకు లము. 35. గుణక్రీరనము- లోశే గుణాతిరిక్తానాం గుణానాం యత్ర నామ! వకో హి శబ్బృతే తత్తు విస్హేయం గుణకీర్తనం గుణనామములతో గుణాతిర _కనామములలో నొకటియె సిరూపితే మగునేసి గుణక్షీర్తసమగును. ఉదా:- వత్సరాజచరితమున చతుస్ధాణ ములో శాలంకాయనుడు.--- “నీలనాగ వ్యాజమున నంతట శస్త్ర (పభాభానుకులగు మనయోధులు చుట్టుకొనగా నట్టి భయస్థానము నందును నం్మభమ మేమియు లేక వత్సరాజు;

లతశతణఖణవారయు నెధాడా "తేన టోక్తం థెర్య గాంభీర్య శొర్య (పజ్ఞా తేజో. నీతి చాఖీణ్య గర్భం వాళ్ళం సామాద్యం సోర్టితం శో, తరమ్యం శాశ్ర్రైగ్‌ రవ్యం తద్భుథైః న్యార్థ కామెః ఛైర్భము గాంభీర్యము శౌర్యము ప్ర జై తేజస్సు నీతి దావీణ్యము గర్భితమయిన వాక్యము. పలికెను. అది సామాదులతో నున్నది. ఊర్జితముగా నున్నది. శ్రోత్రరమ్యమునా నున్నది. దీనిని స్వార్ధ కాము లయిన పండితులు శా్రుముగా విరూవింపదగును, “ఇది నంథీప్త విస్తర నున్నమాట.” “అనంతరము *₹” బేవా ! ఆ నమయమున మహో యుద్ధ మారంభము కాగా సావాసలాంఛను డయిస యాతని పరా శ్రమము పద్యుమ్న రామాడ్డునభీమకర్ణ సాంబాభిమన్యులలో గూడ నాలోచింపదగినది కాదు. ఈ యర్ధమున నీ పద్యమున్నది, యస్తన్య యుద్దే మహతి (పవృ త్తే పరాక్రమః సాహనలాంఛనస్పః (పద్యుమ్న రామాడ్డున భీమక ర్‌ సాంచాభిమన్యువ్వవిచింత్య వవ ఇదివిని (ప్రద్యోతనుడు భావించును. “"న్వభావసిద్ధము లయిన గుణము లవ్యభిచారులు., అవిదిత ఇతి నైకధా పయత్నాా దృహుదివసం బహుధా పరీశు మాణ? ద్యిగుణమఖభివిరాజ తే గురై! రై! మణిరివ జాతివిశేసవాన హోర "తెలియ లేదని య'నేకవిధముల (పయత్నపడి య నేకదినములు బహుధా పర్మీ చేయగా జూత్యమయిన మహాహ్హ వుణి వలెతన గుణము లచే ద్యిగుణముగా విరాజిల్లుచున్నాడు. ఇందలి యుదధయనగతము లయిన శౌర్య భై ర్యాదులు గుణాతిరి కృములుగా భావనీయములు, చహానేనమహోరాజుదయునుని నీలనాగ వ్యప చేశమున పట్టుకొని రావలసినదని యాజ్తావించినవు డుదయనుసి పరాక్రమాదు లట్టివే, ఇట్టి పరాక్రమాదులే రాజు పలుకు నుణినదృళవిధానములును

గకొంు నాళ్య్గువేదయు ఉదయను నొక్కనినే నిరూపించుచున్నందున గుణాతిపాతలతణ 3౫. అనుక్తసిద్ధి:-. ప్రస్తావేనై మ శేపోర్ధః కృత్ళ్న్నో యత (పతీయతే వచవేన వినానుక్షసిద్ధి నొ పరికీ ర్రితా నచసము వినో (ప్రస్తానమున నె నర్వార్ధము ప్రతీతమగు నేని యది యను కృసిన్ధి యగును. ఈ యను కసిద్ధి కె సిద్ధి యనియు "పేరు. -ఉదాం కాపనవత్సరాబజమున యాగంధ రాయణుడు డోలాయితచి త్తయయిన వనానవద త్తి నిట్లనును, జేవీ! కాశాంచీశాజధానీని తిరస్కరించి కృపణులయిన మన విజ్వేషులు స్వీకరించిన తంత్ర మెబుంగుదువు, రాజనీతి నాదరింపని ప్రభీవు ప్రమాదపకుడగుటయు నెటుగుదువు. (క్ర్రీల చిత్తము నిత్యము వ్రియవ్మిపళోకాగవిధుర మయినంధున నా మన మమియు పలుక నుత్స హీంచుట లేదు. కావున నిటుపై చేవియే సర్యము._ తెలియవలసి యున్నది. వేరొక ఉదా + తాపసవత్పరాజమునం దే. ద్వితీ యాంకమున వినీత భ(దుడు జేపీ ప్రస్థానము వర్శించుచు నిట్లనును. మాముద్దిశ్య తధా ేవ్యా 'చావృనంరుద్ధక ంళయా “ఆర్యపుత్రం పతీత్యుక్తం వ_క్తవ్యం న సమాహిళతిం -జేవి 'చావృసంరుద్ధకంఠయే నన్ను ధ్రేశించి “అర్యప్యుతు” నని: యనిన బే కాని పలుకదలచినది పలుకుటకు సమస్థ్రరాలు కాలేదు. చారు వారట్లనుటవలన నె నర్వమనుట యయినడి. 3౬. [వీయోకక్షి :-.యగల్పన న్నే న మనసా పూజ్యం పూజయితుం వచః వార్షప్ర కాళ నార్థం తు పా (వియో కిరుదాహృ తా పూజ్యపూజనమునకై (పనన్న మనసుతో పలుకుట ప్రియోక్సి. ఉదా:- వత్సరాజ చరితమునందు న్ప్తమాంకమున భరతరోహకుడు వత్ప్సరాజు నకు వాసవద త్తను వీణా ఫ్యాసమున కర్పింపదలచి యిట్లనును. యా శేతే కాప్తుభస్య ద్యుతికిపలయి తే శారదవ్యోమనీలే విస్తోర్వక్షన్యుడా శె రజనికళశరాకార వారోపహా లే సాన్యేత్యాలింళకు త్వాం (పశిధిలగలి లేనో త్తరీయేణ లక్ష్మీః హక్షాదాపడయంతీ నవ$ి మలరబోతోచ నాభ్యాం _ప్టశాభ్యాం

తకా-వ్యాలంకారయు ఇకార కౌస్తుభ కాంతికిసలయితము శారదవ్యోమనీలము చం[ద్రధవళము పహోరోపపహోర మయిన యుచారమ' విష్ణువక్షమున శయనించు లనీ నీ సమిపమునకువచ్చి యుత్తరీయము శిధిలగలితము కాగా కమల పరాగ భాసురము లయిన _స్తనములతో నంతోషమున నొరివిడి కలుగ జేయుచు నిన్నాలింగన మొనరించుకొనుగావుత, ఇందు పూజ్యపూజన ముశకయిన హర్ష _పకాశకవచనము వయో కి నంభావనీయము. ఇట్లు రూపకములందువ అ (శ్రవ్యప్రబంధములందును కభాళరీర నంవిధాన నంభధావమణ వె దగ్ధ్యరూప మయిన కావ్యలత్షుణ మను కవివ్యాపార యా ధి మును దర్శింపవ లెను, కావ్యాలంకారము కవివ్యాపారబలమున గలుగు నర్ధజాతీమంతయొ లోకన్య భావము శన్న విలషమణ మయినందున కావ్యలమిణ వ్యవహారము పొందినదనుట యిప్పటికి న్న్పష్టముగా నిరూపిత మయినది. ఆందిళ శరీరకల్పమున కలం శారములను నిరూపింపవలసి యున్నది. కావ్యమునందు కావ్యలక్షణము శరీము. ఆ కావ్యశరీ రార్థ భాగమునం దుపమా దీపక రూపకములు మూడునలంకారములు, 'వేరుగానున్న పోరమ? వరమణి విభూవీ.త యయి నట్లు శవిపద్శాద్యుపమాన వర్ణ నీయవని తావదనాదికము విభామీతమె సుందరీకృతమగును. శశిపద్భాది సాదృశ్యమునను వదనాదికము సుందరీ శృతమగును, కవి యొకపు డుపమానముననె శౌందర్య మాధానింప సంకల్పించును, ఒకప్పుడు త త్బాదృశ్యమున నె సౌందర్యాధాన మభఖిల వేంచును. కవిబుద్దిగతన్పందవి శేషమున విపి యిట్లు విపరివ ర్తమాశము లగుచుండును, ఇటీ సుందరీశరణ మలంకారము. ఈ యలం కారస్థితి (శివిధముగనుండును. ఒకచో నంపూర్మ ముగా నుండుట 'వేరొక-చో స్ఫుటముగా నుండుట, మరియొకచో నుపమానోప మేయ భావమున చుండుు యా సితిసూచకము, నాక శ్రమునందు వర్ణ సమానములగు చుపమానోప మేయదో్యోతక సాధార ణధర్శముల సన్నిధి యున్నచో చుపమ యగును, ఆంత రీనమగు నుపమానోప మేయభావరీతి యున్న -వో నేశక!రణము స్ఫుటమగుచో రూపకవ్యనహారము కలుగును. రూపకము నందు (పకృతపదార్థమున ప్రయుబ్యమానమగు శబ్దము ఇవార్శము

నక నాట్యవేదయు

(సాదృ శ్యార్ధము) గర్భీకరిం మకొనుననుట న్యాయసమ్ముతమయిన వ్‌మ యము, పెరొకస్థల మున నేక్కపఘట్ట కావస్థానబలమున నుపమ యవగత మయినచో దీపక మగును. ఇట్లుపమా రూపక దీపకముల యవస్థాన వెచిత్యమున్నది, ఇట్ల (తీవిధవె చిిత్య_పదర్శన మన్యాన్య వై చ్మిత్యము లకు నుపలకత్షణము. ఇట్లు నానాల*కార్శవై చిత్య్యముల నభ్య్యూహింప దగును.

ఈ విషయమున ఉవాధ్యాయమత మా విధమున నున్నది. అభినవగువ్తుని మాన్యోవాధ్యాయుడు. శీ భట్టతోతుడు. తదభిప్రాయ న్వరూపావిప్కా-ర మిచట పరమావశ్వక ము, కావ్యాలంకారములక్రు కావ్యలక్షుణబలమున నే న్వైచ్చిత్యి ముదయించును. ఈ భావము నిట్లు భావింపవుడు, గుణానువాదమను పేరుగల కావ్యలక్షుణ యోగమున పశంసోపమ క బ్లును. అతిశియమను కావ్యలథతణ నంబంధమున నతిక్‌ యో_క్ష్యలంకార ముదయించును. మనోరధమను ల్యణనసంబంధ మున నపస్తుత _పళశంక వచ్చును మిధ్యాధ్యవసాయ లతీణమున అపహ్నుతి కలుగును, స్యిలక్షణ యోగమున తుల్య యోగిత కలుగు చున్నది. ఇక్షు యన్యాలంకారములం దన్యలక్షుణ యోగము నభ్యూ హిందునది. త త్తదలంకారములకు మూలముగా నిర్రేశించిన లవమణములు థోవాలాదివాఠి (పసిద్ధమిలయిన లతుణములుకావు. అభినవగు_ప్త నిర్ణిష్పపాళ సంప్రదాయమునందలి లత్సణములి, లక్షణముల పరన్పర వై చ్మిత్యమునగూడి విచి శ భావ మనంతముగా సిద్ధమగును. పతిషేధ మనోరథ లతీణముల సమ్మేలవనము వలన అశ్మేపము. కలుగును, అలంకారము లన్నియు నుషమౌా (పపందమె యని విద్వద్వ రేణ్యులకు (పతిపన్నార్థ మె. ఉపమయె యన్నిట నంతర్జీనమై యున్నది.

ఉపమ దీపకము కూపశము అను నీనాలుగు కావ్యాలంకారము లుగా పరికీరితము లయింప్క ఇందుపమాదీపకరూపకము లరాలంకా రములు, యమకము శైలం కారము, ఇందుపమాలంకారము పంచ విధము,

౧. ప్రశంనోపమ ౨. నిందోపను 3. కల్పితోపమ 5, నద్భృశోపమ ర. కించిత్సదృతోపమ

ఆగి కావ్యాలంకారమయు నృదా౩ై దీపక మొగకనిధము. రూపక మొకవిధము యమకము పది విధ ములు, ౧. పాదాంతయవమకము ణం నందష్ట యమకళకము ౨ కాంచీ , ఒ పాదాది ః 3. నమూద్గ లా అమేడిత న 5. వికాంత ,, నా, చతుర్య్వవసిత నా ౫. చశ్రవాల ,, ౧౧. మాలాయవమకము ఇది యుపమౌో సామాన్యలశ్షణము. ౮33, యత్కించిత్‌కావ్యబంధేమ సాదృ శ్యేనోపమీయతే ఉఊపమా నామ సా జ్జేయా గుణాకృతినమాశయా కావ్యబంధము జ కావ్యలతుణము,. బంధము "గుంఫము, ఫణితి, భణితి, వక్రో క్రి కవివ్యాపారము అనునవి యన్నియు పర్యాయపద ములు. కావ్యమున వావ్యలత్షణము వధానము. అది యవశ్యముగా నుండవలెను. లక్షణ మలంకారళూన్య మయినను నిరస్థకము కాదు, కావున శావ్యములందు కావ్యలక్షుణము లున్నను కావ్యాలంకారము లుండవచ్చునని భావము, కావ్యలమణ మున్ననె కావ్యాలం కారము చమత్కారక మగును. *గారివ గవయఃో గవయము గోనవువతె నుండు ననుటలో కావ్యలమేణము కవివ్యాపారరూప మై 'లేనండు వలన ఉసమాలంకారలక్షణము నంగతమైం యున్నను అచట ఉపమ యలంకారము కాదని నిరూవించినట్రయినది. శావ్యమున కావ్యలక్ష ణము లుండగా నెయ్యది సాదృశ్యమున నుపమిశ మగుకోయది గుణా కృతిసమ్మాశయముగా నుండు నేని యాపమ యగునని సామాన్యముగా నుపమాలతణము.

“గుణకాన్యం తు కాన్యం న కించిదపీ” కావ్య మేదియు గుణ శూన్యముగా నుండదని సూక్తి యున్నది. ఈ న్యనహోరమున మహో ఫురువుడు దృష్టాంతము. కాన్యము గుణశూన్సముం. కాదనుట యొడి కేయము కాదను భావమును సూచించును, ఇట్టి య హేయత్వే్నవదర్శ వము తదవశ్యస్వీ కార్యత నుద్చోధింప గలదు. కావున _పసాదాడులు గుణము లన్న వ్థవహారమును సంగత మగును, ప్రసాదాదులకు గుణ

గ వాళఖ్యవేదయు వాచోయుక్షి వ్యవహారము గుణములు 'లేకపోయినచో కావ్యరూప మె యభినిష్పన్నము కాదను భావము సూచించును, సుందర తాస్పదమగు థరీరము లక్షణక. ఎతశోభా పరిమృృత మగును. ఉపమాద్యలం కారములు లేకున్నను అది కావ్యమె యగును. ఈ యంశము ప్రకటము ేయుటకె యుసమాదు లలంకార ములని వ్యవహరించుట యయినది, లోకమున లొకికాలంకారములకు స్ఫుటమగు పృథధక్సిద్ధి యున్నది, కాన్యమున కావ్యాలంకారములకు స్ఫుటముగా పృథధక్సిద్ధి లేదు. అలం కారళూన్య ముగ కాన్య ముండును. గుణళూన్యముగ కావ్యముండ దనుట గుణ ముల య హేయత్వము ని స్పష్ట మొనరించును. గుణళూనృముగ కావ్యముండక పోదు. లత ణశూన్యముగ కావ్యముండ నే యుండదు. శరీరము లత్షణరహితము కాదు. కావ్య మలక్షణము కాదు. సలక్షణ కావ్యము నందు సుఘటితమయిన యలంకార మలంకార మగుననుట యిచటే (పఘట్టసారము. శావ్యశో భావహధర, శ్రము లయిన యలంకార ముల నన్నిటిని దండి నిరూపించినా డనుట “యత్కి_ంచి బేతత్‌ ” అది యొకమాట,

ఉపమాల్షణమున “యత్కి_ంచిత్‌ ” అని కలదు. దాని భాన మిట్లు పరిిగాహ్యాము - వదియేని పదార్ధ ముపమియమాన మగుటలో క్రి యార్థమందు నంబంధించును కాని కర స్‌ సంబంధముండదు. అట్లది యుపమిత్వమగుటలో ేక్షగాదినిమిత్తాంతరము. లుపమోాయమాన చుగుటలో నంబంధింపవు. సాదృశ్వమున నె యది యుపమాయమౌాన మ%సట వివవ్షీతము. “ఉపమిీయ తే” యనుటచే నుపమేయము చె్పీన ట్రయినది. సాదృశ్య చునుటచే సాధారణధర శై మనగతమయినది. ఇట్టి యుపమ గుణాకృతి నమ్మాశయముగా నుండునని యుపమాలవ.ణ భఛానము., గుణాకృతి సమాశ్రయ పదమున కిటగము. నిశ్చయింప వలయును. “గుణ సంబంధః ఆ కియ తే దోోత్యతే అసీవేతి గుణాకృతిః ఇవాదిః శబ్దః అశీయమాణో యస్యామితి గుణాకృతి నమాశయా” గుణమనుట నంబంధము., అది బేనిచో గోచరించునో యది గుణాకృతి, ఇవాది శబ్దములు గుణాకృతి రూపములు, ఆ శబ్దములు ఉపమాకోప మేయనుల సంబంధమును సూచింపగలవు, “పద్మమివ ముఖంో అను

కావ్యాల౦కారయు న౯ాన్మ స్థలమున ఇవ శశూర్ధము సాదృశ్యము. అది (పతియోగితా నంబంధమున సేపమానమ.తోడసీ, అనుయోగితా నంబంధమున నుపమేయము తోడను సంబంధిం చునది యగును, చం[దపతియోగిక ముఖానుయోగక సాద్భృశ్యమని యచటి యర్థము. ఇట్లి ఇవాదిళబ్ద మే యుపమలో నాశ్రితమగునో యా యుపమ గుణాళ్ళతి నమాశయ మనదగును. ఇందలి [ప్రయోగ వినియోగముల వలన గొన్ని భేదములు గలుగును. వాని నిట్లు గుుర్తించునది. ౮౩౪, ఏక్యూకేన సా కార్యా హ్యనేకేనాధవా పునః అనేకన్య తనైకేన బహూనాం బమాుభిన్లధా ఈ కారికలో నాలు గుపమాపకారముల _వైచిత్య నిర్దేశము కలదు. ౧ ఒక యుపమేయమున కొక యుపమానముతో గుణాకృతి నమాశయ ఉపమ _౨ ఒక్‌ యుపమేయమున క నేకోపమానములు ౩ అనేకోపమేయముల కొక యుపమానము ఈ అనేకోపమేయముల క నేకోపమానములు శీమముగా వీని యుదాహరణముల (వకాశ మావిధముగ నుండును. ౧ నీ ముఖము చందునకు సాటి, ౨ చుక్కలు చందుని వలె (ప కాశించు మన్ని, 3 వీరీతి "శ్వేనబర్జిణ భానములకు నాటి. ఈ గజములు ఘనముల వలె నున్నవి. ఇట్టీ భేదము లుపమావోపమేయ నంఖ్యా భేదమున గలుగునవి. [పశం సోపమాదు లయిదు నుపమాగత శరీర భేదమున శరీర భేదములు కలవి, ఉపమాన (ప్రాశ_స్త్వ్యమువలన (షకంసోపమ, నింద్యత వలన నిందోపమ. ఇళ్లు యితరములు (గాహ్యూములు, కల్పితోపమలో నుపమాసము కల్పితిము, లోకపసిద్ధములకు సాదృశ్యము కుదురదు శావున నుపషమా నాభిమతము లిందు కల్పితములె యగును. సదృశముగా కల్పితమగు నుపమానమున్న చో కల్పితోపమ యగును. సదృశోపమలో ఉపమా నము ఉపమానాభిమతముగా కల్పితముకాదు కాని సదృ శాభిమతముగా

యో. నాక్యువేదము నిర్జీత మగును. ఈ సదృశోపమను కొందర సదృశోపమ యని పఠింతురు, ఇట్లు వ్యాఖ్యానింతురను. ఇందుపమేయ మె సదృశము, సదృశముగా గన్పడునది. అట్టుగా జం భావితమగునది. ఉపమేయ మె యుపమాన మగుటచే నసదృశోపమ. ఉపమేయ ముపమేయమై. సదృశమన్యము "లేమి యుపమానము నగుటవలన ననదృతోపమ యని యనిర్మి శీంచిత్సదృశోపమ వేరు. ఇందుపమాపము కించిత్సదృశ వె కాని సగ్వాత్శనా నదృశము కాదు. సాదృశ్యము గోచరింప జేయు స్ఫుటపద (పత్యయముండదు. రూపకములో వలె సాదృశ్యము వ స్తుద్యయమున మూాలనము పొందదు. నమాసఘటన సామర్ష్నమున సాదృశ్య 'మొకింతగా నభివ్యంగ్థ్భమగును, కాన సది కించిత్సదృశోపమ యయిసది. మత్త మాతంగ గమన యనుఓటలో మాతంగ గమన సదృశ గమనము శలది యను నర్గ ము కలదు. ఇందు నమానబలమున నె యుపమాన తా 'పతిప త్తి కలుగుచున్నది. గమనమునందె యా సాదృశ్వము కావున నిది కించిత్సదృశోపమ. ౮౩౫. ఉపమాయా బువైరేతే జ్లేయా భేదాః నమానతః యే శేషా లక్షనైర్నోక్తాన్తే (గాహ్యా లోకకావ్యతః

ఇల్లీ యుపమాభేదములు నంశేేపముగా నిరూపితములు, మిగిలిన వనేకములు, వాని నిచట లతుణ నిరూపణమున నిరూవించుట లేదు. వానిని లోకమునుండ్‌ కావ్యములనుండి గ్రహింపవ లెను, లోకమున కాన్యమున నట్టిభేదములు కలవు, అవియు స్‌ లక్షణ ద్యారమున నె నిరూపితములని గుర్తింప వచ్చును. అట్టివి స్యముగ స్వీకరింప శక్య ములె యగును. మూలకారికలో “చే జేషా లక్షణేనోక్రాఃి యే "శేషా లక్షళైర్నో కా” యను పాఠద్యయాభ్యూహనమువలన భావ ద్వయము కలుగును ఈ యుపమాపంచక "శీేవభూతోపమ లన్నియు సీ పంచలక్షణకథనమున నె కధిక్ళపాయములు,. వానిని లోళ కావ్య సంగవామున గు ర్వించునది. అని యొకచిధమగు భావము, వేనిని లకణకధనములచే నిరూపింప లేదో శేపములగు వాసిని లోకకాన్య ములనుండి (గహిరపవలెనని యన్య భావము. ఈ పాఠార్థమున "జే పదము ఫునరు క్తమగును. భరతభావ గౌరవమున (పధమార్ధము కంగతమని నసంభావించునది.

కావ్యాల౦కారయు శధొడి దీపకాలంకార లతణ మిట్లున్నది, ౮3౬, నానాధికరణావ్రానాం శబ్రానాం నంప్రదీపళం ఏకవాక్వేన నంయుత్తం తక్టపకమిహోచ్యతే నానాధికర ణార్థములయిన శబ్దములకు సం పదీపక మై యేకవాక్య సంయుక్త మగునది దీపకమగునని సామాన్యార్థము. శబ్బసమూపహము పదము. పదనమూపహాము వాక్యము. దీనిబట్టి శబ్దములు పదాధికరణ ములుగా నుండుట వాక్యాధిక రణములుగా నుండుట గుర్తింప వలెను. శబ్దములు పదాధికరణా శ్రయములుగా నర్థవి శేషము కలవగుటయు వాక్యాధికరణాశయములుగా నర్ధవి శేషము కలవగుటయు నున్నది, నానాధికర ణార్థము లనుట భిన్నభిన్నార్ధములని నాకాంతుములుగా నుండునవి యని భావము. సాకాంతుములగు వానికి [కియాగుణ జాత్యాదు లాకాంమా. పూరణమున దీపన మొనరింప గలవు, స (ప్రకశ్రేణ దీపకం సంటపదీపళకం” బాగుగా దీపింప జేయునది సంపదీపక మగును. "అవాంతర వాక్యముతో నుండక అఖండైక వాక్యముతో నుండుట దీపకధర్మము. దీష్యప్రకృతి కలదకుటచే దీపక మయినది. దీప మటునిటు (పనరించి తన కాంతి యావరణనులో నున్న వాని నన్నిటి నేకనలయమున గూర్చును. అశ్హై సాకాంత్ష ములుగా వేరు వేరుగా నానాధికర ణార్ధములుగా నుండువానికి ఆకాంమోూ పూరకములయిన (కియాగుణజా త్యాదు లేక వాక్యత నంపాదించునవి యవును గావున సిదియు దీపక మయినది. ఉదా :- నరాంసి హంస్కైః కుసుమైశ్చు వృమాః గోస్టాభిరుద్యాన వనాని వైన తస్మిన్న ళూన్యాని సదా శ్రీయంతే హాంనలచే నరస్సులు కసుమములచే నృశ్నములు తుమ్మెదలచే పద్మములు గోష్టులచే నుద్యానవనములు నిత్యము సంగతములైై యున్నవి. ఇందు క్రియ పై వాక్యముల కన్ని ఏ! నాకాంమోపూరకమై "యేక వాక్యత నంపొదించినది. ఇది దీపకో మయినది,

౫౯౮ నాళఖ్యవేదయు రూపకొాలంకార లక్షణ మి[్లున్నది. ౮౩౭. న్వవికల్పేన రచితం తుల్యావయవలక్షణం కించి తృొాదృశ్యసంపన్నం య్శదూపం రూపకం తు తత్‌ "జేనిరూపమ: స్వవికల్పమున రచితమగునో యది రూపక మగును. ఈ రూపకము తుల్యావయవ లత్షణమని కించి త్సాదృశ్య సంపన్నమని రెండు విధములు. “రూూపయతీతి రూపకం” రూపింప "జేయునది కావున రూపకమని పేగు. వదనమునకు కల రూపమును స్వవిశల్పరచితమయిన చందాత్మకరూపము రూవీంప జేయును. “మ్ప్రఖము చందుడు" అనునది రూపకోదాహరణము. ముఖచంద్రుల కిచట అభేదము గోచరిందును. వాస్తవముగా ముఖము చందుడు "రెండును భిన్నములు, అయినను స్వవికల్పరచితమయిన చందరూప ముచే ముఖరూపమునకు రంజనము కలుగును గావున ముఖము చందా భిన్నముగా భాసించును. ఈ రూపకమునకు ఆెండు ఖేదములు, తుల్యా వయవలత్సణ మనునది యొకటి. ఉపమేయమునకు నంబంధించిన సర్యావయవములును ఉపమానావయవతుల్యము లయినందున న్య రూవీక్సతము లగును. ఇట్లు తుల్వ్యావయవ యుక్త నుగునది యొక రూపకము. ఇది సర్వ్యావయవ నమారోపము కల రూపకము, మరి యొకటి కించి తృాదృశ్య నంపన్నము. ఉపమేయమునకు నంబంధించిన యీకోవయవమనమునం బె రూపణ నున్నందున తన్నాతసాదృశ్యయు కృ మగునది త్యదూపమునె రూపిత మొనరించును.. కించిదంశముననె రూపణముండుట కించిదంశమున రూపణము లేకుండుట యీ గూపక చూపము అయినను ఇందును రూపసాదృశ్యము "లేని యంశమును రూపాంతర రూూవీత మగును. అందుననె యిది యీకచేశవివర్తి, ఒక యంశమునంటెి సవిేశేవముూగా వర్తించునది, యయినది. ఉదా:- పద్మాననాస్తాః కుముద(ప్ర ఫాసాః వికోశనీలోత్పల చారు న్మేతాః వాపీశ్తీయో హాంసకులైః స్వనద్శిః వికేజు రన్యోన్య మిహాలపంత్యః ఈ పద్యమున పద్నానన కుముదపభాన నిలోత్పలవారు నేత వావీ్ర్రీ గతముగా సావయవము. స్పష్పము. హంసకులములకు నర్మ

కావ్యాల౦కార మః నెలా సచివత్వము రూవీతము కాకున్నను గోచరించును గావున నీ యంశము ద్వితీయమున కుదాహరణము, ఇందు *ళవి శబ్బమున్న చో నుపమకాని యృుత్చేతు కాని యాశంకింప వచ్చును. ఉపమానాంశము. స్ఫురింప కుండునట్టి యభిమానాఖ్య కావ్యలక్షణమును అలంకార కాకు లలంకా రముగా పరిగణించిరి. అట్టి స్థలములందు భూమ్యభూమకములు "వేరుగా చుండు నేని యుపమో ్భేదమున నలంకారత యు క్తమగును. అలం "కార్యము "లేనప్పు డలంకారమున కలంకారత యుండదు. అలంకార్యా “లంకారములకు పృథగవస్థితి యుండ బేని కావ్యలక్షణ మె యగును. కొందరీ రూవకలశత్షణము నీ విధముగ పఠించిరి. నానాద్రవ్యానురాగాద్యైః యదౌాపమ్యుగుణా శయం రూపనిర ర్త నాయుక్త 0 త(దూపకమితి న స్జ్ర్రతం ఈ యన్య పాఠము నన్యులిట్లు వ్యాఖ్యానించిరి, ఈ లశతుణము రూపకపదమున కన్వన్ధాఖ్యాయకము, నానాదవ్యానురాగాదులబే నౌపమ్యగుణాశ్రయమయిన రూప నిర్వర్శ సము రూపకమని సామా న్యార్ధము. ఉపమేయ రూపమున కుపమాన రూపనిర్యర్ల నముండుట నానావిధముగా పృధగ్భూతముగా నున్న (దవ్యముచే నయిన యను రాగాదులచే సీ రూపసిద్ధి యుండును, స్ఫటిక నన్నిధిలో జపావుప్పు ముంచినచవో సృటికము కన్న పృధగ్భ్భూతీమయిన యా వున్నవు రకమ నృటికమున నంగక్రమించి తన కాగరూపముచే చూపము కలుగ జేయును. అళ్లై (పకృతమును. “జౌవన్యుగుణా శయం” ఉపమానోప మేయములకు నంబంధించిన యొపమృము గణము అప్రఛానము ఈ రూపనిర్యరక్ష నము నందా యౌాపమ్యగుణము ప్రధానముగా నాళ్రిత ముగా నుండును. జ "పమ్యాశయణమున (ప్రకృతయహాపము నన్యరూప ముగా నిశ్చయించి నిర్వర్శ న మొనరించుట యిందుండును. ఈ సనిశ్చి యము కలుగుటలో నాన్నాదవ్యానురాగాదులు హీతువుగానుండును. లాషఘాశాగము సృటికముసకు రూపనంపద నిచ్చుట గుర్తించునది. అదిపదమున (భాంతి గాణము లాత్సణికము మొదలయిన భేదముల గుర్శించునది.

ఒంం నాకళ్యువేదయు శన్దాలంకారము _- యమకము. ౮౩౮ శహాఖ్యానస్తు యమకం పాదాదిషు వికల్నితం ఏతద్ధశవిధం క్లేయం యమకం నాటకాశయం

ఇంతేవజకీ విధముగా కావ్యలక్షణముల యర్ధ ప్రసంగమున- నస్ధాలంకారముల ప్రదర్శించుట యయినది. ఆ (పనక్తి ననుసరించి శర్దాలంకారముల స్య్థరూపము గుర్తింప వలస్‌ యున్నది, యమకము శళ్చాలంకారము. శారికలోని *తు ఫబ్ద మర్థాలంకారముల కన్న వ్యతి లేకము నిరూషిం మను. శస్దాఖ్యాసము యమకవమని యనక లక్షణము. ఈ శబ్ద శబ్బమున వర్గము పదము త బేకచేశము సర్వము సంగృహీత మగును. కావున అనుప్రాసము లాటాన్ముపాసము 'ఛేకాన్ముపానము మొదలగుననియు. గ్రాహ్యాములు, యమకపదమున కిట్లర్ణము గు ర్తింపదగును. నమజాతములగు "అిండిటికి యమ మను సంశెతము కలదు. యమ (పకృతిక మయినందు వలన నిది యమకము, కావున నొక యతురమును. గాని పదమునకు గాని దింతీయావర మయిసనను ద్వితీయపద మయినను నిరంతతముగా నుండి లీని సాంతర నుగా నుండియీని శోభాజనకమయినచో యమకాలంకార మగును, ముకాఫలమునకు సముచిత వముకాఫలయోజనము శో బావహము. పద్మ గాగాది సంబంధవ్యవభాన మున్నను శోభథాజనకను, నత్పురుషు నకు సముచిత నవోసీన సత్చుషుమమధ్యలో నున్నచో శోభకలుగు "విధమున ముక్తాఫలమునకు నముచితముక్తాఫలాంతర పద్మరాగోపా శయ విజీవము విశేవ శోభావవావె యగును. ఈ యమకము వాదముయొక్క_ యాది భాగమున గాని మధ్య భాగమున గాని యంత భాగమున గాని వికల్పితమై యుండును. విశల్చిత మనుటచే స్థాపన నియమము లేదని భావము. నియతముగా నున్నచో ఆదియమకమని చముధ్యయమకమని యంతయమకమని వ్యవహరింతురు. ఆదిమధ్యాంతమూ లందు నియతేసితితో లేకపోయినను యమశవ్యవహార ముండును. ఉ ద్లేశలక్షణములకు నంబంధించిన విశేషము లన్నుపాసరూపమున లాటీయరూపమువ నున్నవి, వానిం గూడ నిందు నంగహించుట నమూచితము. ఇ్లశీయమకము నాటకానయమున శోభాజనకమై పది వీధముల నున్నది. ఈ దశవిధయనుకముల లతుణము లిట్టున్నవి.

లి౬ | కావ్యాల౦ంకారయు ఒంది లా3క్‌. చతుర్దాం యత్ర పాదానామన్తేస్వాతృమమక్షరం తద్వై పాదాంతయమకం విజ్టేయం నామతో యథా ౮౪౦, పాదస్యాదౌ తధాంతే చ యత స్యాతాం పదేనమే తత్మాంచీయమకం నామ విజ్ఞేయం నూరిభిర్యధా ౮౪౧. అర్థేవైకేన యద్వుత్తం నర్వమేవ నమాప్యతే నముగయమకం తత్తు విజ్ఞేయం నామతో యధా లా౪౨ి. వికైకంపాదమ్ముత్క్మమ్య ద్వౌ పాదౌ నదృశా యధా వికాంతయమకం నామ విజ్టేయం నామతో యధా లాళ3, పూర్వస్యాంతేన పాదన్య పరస్యాదిర్యదా నమః చక్రవత్‌ చకవాలం తద్విజ్టేయం నామతో యధా ౮౪౪. ఆదౌ ద్వే యత పాదే తు భవేశామకరే నమే నందస్తయమకం నామ విజ్హేయం నామతీ యథా ౮౪౫. పాదస్యాంత్యం పదం యత ద్విర్ధ్యిరేకమి హోచ్యతే జ్లేయమామేడితం నామ యమకం తత్తు కూరిభిః ౮౪౬. నర్వే పాదాః నమా య్మత భవంతి నియళాక్షరాః చతుర్వ్యవసితం నామ తద్విజైయం బువైర్యధా ౮౪8. నానారూపైః న్వరై ర్యుక్తం యత్రైకం వ్యంజనం భవేత్‌ తన్మాలాయమకం నామ విజ్ఞేయం కావ్యకోవివైః ఏభిర్టకియాస్పేకైః కావ్యం కుర్యాత్తు లక్షళైః

ఈ పదివిధములయిన యమకనుల లక్షణన్వరూప మోావిధముగ మున్నది.

౧. పాదాంతయమకము. నాలుగుపాదముల యంతమున నున్న యతరము సమముగా నుండునేని పాదాంతయమక మగును, ఇచట అతురమనుట సక్రర మునేకాతరము నంవ్భాత మగును,

దినష్షయాత [ఏంపహృతరశి మండలం దివీవన లగ్నం తపనీయమండలం విభాతి కామం దినీ సూర్యమండలం యధా తరుణ్యాః _స్తన ఫభారమండలం

ఇందు పాదాంతనములందున్న మండల పదము నమానముగా

నుండుటచే ల్వణము నంగతము,

ఓ౬ం౨ నాత్యుటేదయు

౨. కాలచీయమకము, పాదాదియందును పాదాంతమందును

పదములు ఆరెండు నమానములుగా నుండు నేని కాంచీయవమక మగును, యామం యామం చందవతీనాం [దవతీనాం వ్యకావుకా సారజనీనాం రజనీనాం సక టకా ఫుల్లే ఫులే నసభమళశీ వా భమళే వా శామారామా వినయ తే చ సృ్యయతే చ

ఇందు పాదాది పదద్వయము పాదాంతపదద్వయము నమాన విన్యాసమున నున్నది.

3. సముద్దయమకము. పద్యమునందలి యేకార్ధముతో నమౌాన ముగా నన్యార్ధము (నర్వనృ త్తీమనుట) కూర్పుపొందు నేని నముద్ల్గ యమక మగును, ఇట్టివాని యం దర్ధ భేదమును మునియాదరింప లేదని కొందరందురు కాని యది ప్రసిద్ధము కాదని యభినవ భారతి యనును, “వ్యుత్స త్యాదినా పరహృదయం వేదితమస్తాభిః?” యని యనుట కభినవ్చడె యధికారి,

"శీతకీ కుసుమ పాండురదంతః శోభతే ప్రవరకానన వాస్తీ శేతకీ కసువు పాండుర దంతః శోభతే పప్రవరకానన వాస్త

ఇందు వూ ర్వార్ధప రార్థము 'లేకరూపమ్ములైే నముద్దయమళము నకు స్వరూప మిచ్చినవి,

ర. వికాంతయమకము, ఒళ్కౌకపాద మతి[క్రమించి. రెండు పాదములు నమానముగానున్న _ విశాంతయమక మగును, లెండవ నాల్గవ పాదములు నమానముగా నుండుట లత్సణమని గు _త్తింపవచ్చును.

న పూర్వం వారణో దాతా ద్విశ్చంగ ఇవ పర్వతః

అభవద్దంత చైశల్యాద్యి సంగ ఇవ పర్వతః

ఇందు రెండు నాలుగు పాదములు నమాన రూపములు,

౫. చశ్రవాలము. పూర్వ పాచాంతిమ భాగముతో పరపాచాదిను భాగము నమానముగా నుండునేని యది చశ్రమువఅె నుండును గావున చకవాలమను యమక మగును.

కావ్యాల౦కారయు ౬౦౩ శిలా నసధా శత్రుభిరాహతా వాతా హాతాశ్చ బూయ_న్వ్వనువుంఖగైః ఖగై? ఖగశ్చ సరై ర్యుధి నంచితాశ్చి తా శ్నితాధి రూఢా నివాతాన్తలై న్తలైః పాదాంతమున పరిత్యక్తమగు పదము తరువాతి పాదమున స్వీళృత మయినది.

౬. నందప్ప్రయమకము, పాదపాదమునందు మొదటి ెండత్షర

ములు సమానముగా నున్నచో సందవ్షుయమక మగును, పళ్య | పశ్య |! రణమస్య మే గుణాన్‌ యేన యీన వశగాం కరోతి నూం యేన యేన హిమమెతి ద్‌ గనం తేన తేన వశగాం కరోతి మాం

దీనిలో పాదాద్యక్షరద్యయము నమానముగా నుండుట స్పష్టము, రెండు నాలుగు పొదములలో “*వశగాం కరోతి మాం” అను నది యావృ_త్త మగుట సందష్ట్రయమకరూపము కాదు, ఒళ లశ్ష్యుమున న నేకలక్షణముల నంక్రాంతి నంభవసుందర మె అయినను చమత్కార ముఖమయిన వ్యప దేశము పకృళా 'పివీత వ్యవహారము (పతిపద్యము: నందును గుర్తింప వలెను.

2. పాదాదియమకము.. (పధమపాదముయొక్క. (పారంభను నందున్న యత్స్షరవిన్యానము నర్వపాదములందును నమౌానముగనుండు. నేని వాదాదియమక మగును. " పొదాదినమావేశ నమా్యరత దీని స్వరూపము,

విష్ణుః సృజతి భూతాని విన్ణుః సంహరతే [పజాః విన్హుః (పసాతే డె )లోక్యం విష్ణుర్లోకాధిదై వతం

తా, ఆ_మేడితము. పాదమునందున్న చినరిపదము శెండుఅిండు పర్యాయము లానృ త్తిమై యొ'ెనిధమున నుండు నేని యా_మేడితమను యమక మగును.

విదృంభితం నిశ్వసితం ముహుర్ముహుః కధం విభేయన (శరణం పటే పటే

౬౦౪ నాత్యవేదయు యధాచ తే థ్యానమిదం వునః ఫునః (భువం గతా తే రజనీ వినా వినా సమన్వయమ్మున్పష్టము. నొ చతుర్వ్యవసికము, పద్యమునందలి సర్యపాదములు నీయ "కాశరమ్తులైె నమానముగా నున్నచో చతుర్వ్యువసిత యమక మగును. పపధమపాదమువలెనె సర్వపాదములుండుట యని భావము. నియ తాత రనమా వేశమునందును అర్ధ భేదముండుట యావళ్యక మె, చవారణానామంయ మేవ కాలో చారణానామయ మేన కాలః వారణానానమయ మేవ కాలో వారణానామయ మేవ కాలః ౧౦. మొాలాయమకము, వ్యంజనవర్ణ మొుకటియే నానారూప స్వరములతో కూడుకొనినచో మాలాయమకమని కావ్య కోవిదులు నిర్గ యించిరి, వాలీ బలీ వాలీ మాలీ ఖలీ మూలీ సలీ జలీ ఖలో బలో బలో నూలో మునలీ త్వభిరతుతు అసౌ హీ మా రతి విగవా (వీయా రహః (పగ ల్భా రమణం మనోగతం రకేన రాత రమయీర్పే€ీణ వా న చేదు "బీవ్యత్యరుణః వురో రివుః సత్పుమ్మ_ రాతుః తృతజో వీ తాషమః తరత్‌ శ లేభ షో తృతజం దురీక్షం త్నృలెరవామైరివ నంవృ తాంగః సాతమూ తృహసాతు ఇవావభాతి మొదటి పద్యములో ల కారమునకు ఈ ఓ సంబంధమున్నదిః "రెండవ పద్యములో శేఫకు అఆ ఉవఓ సమావేశ మున్నది మూడవదానిలో శతకారనునకు అ ఆ౪ఇఐ సమావేశ మున్నది ఇట్టివి కేమమె కాక పదాంత వర్శమునకు స్వరసమా వేశము పదాది

కావ్యదోవయు ౬౦& వర్షమునకు స్వరసమా వేశము ఉభయసమావేశము లమ్యముఇం చభ్యూహ్యాము, ఇట్లు దశధాపరిగణన మె శాక జెచిత్యాను సారమున నితరభేదములను గూడ నభ్యూహింపవచ్చును. కావ్యలతు ణాళినంబంధ ముననె యుపమా రూపక దీపకయమకములకు స్వరయాప నంపద శలిగినది,

యు_కృయోగము

కావ్యములందు కావ్యలక్షణములకె పాధాన్యము కలదు. ఈ యంశము నిరూపితపూర్వ మయిన నర్థ్మక్రియాయు_కృము లయిన కావ్య లవమణముల భఘటనమున కావ్యమున కసాధారణశోభఛ కలుగుననుట నిరూపణీయము. లక్షణము లర్థియాయు_కృములు. “అర్ధ్మక్రియాయాం శసచర్యణాయాం యు కః యోగః యేపాం” అర్ధము ప్రయోజనము, అర్ధక్రియ రసచర్వణము. ఇట్టి రసచర్వణలో లతణములకు యుక్త యోగమున్నది. వర్శ్యమానములన్నియు వీభావాదిగూపములై రన చర్వణాయోగము కలవగును,. గుణాలంకారనులన్నియు కావ్యలత్ను ణములకు స్వరూపాఖ్యానములు,

కావ్యటోషములు

అలంకారముల నంగూపవివేచనానంతరము గుణముల నిరూ చీంపవలసిన బే కాని దాశ్వనిరూపణానంతరము గుణనిరూపణమాత్మ గాహి యగును గావున (ప్రకృతము దోమనిరూపణ మౌవశ్యక ము, గుణ ములు దోషవిపర్యయ రూసములు, గుణపతిపతునములు దోవమము లగునా? గుణములకు స్వతస్ప_త్త్వము కలదా! ఇట్టి నమిత కీది యదనుకాదు, కావ్యదోమము లిట్లున్నవి. అవి పదిః

౧ గూభార్థము య! అర్ధహీనము

౨ అన్ధాంతరము ఈ భిన్నార్ధము

౫ వకారము ౮ వీషమమము

ఓ అభిబ్లేతార్థము ౯ా విసంధి

రి న్యాయా పేతము ౧౦ శబ్బచ్యుతము దశవిధ దోమనిరూపణ(గంధ మనంతర (గంధముగా కొన్నిట కన్పడునుం శానియా కొన్నివు _స్తకముల మాట యటుంచి "బాహుల్యమున నిది

౬౦౬ నాక్యువేదయు 'మొదట'నే యురండుటను ౫ ర్తించినచవో నిచట నే నిగూపణ మావశ్య కము, వీని లక్షణము లీ విధముగ నున్నవి. ౮౪౮. పరా్యాయశబాభిహితం గూఢార్టమితి సంజ్జితం అవ్యర్థం వర్షతే యి తదర్ధాంతరమిష్యతే ౮౪౯. అృహనం త్వనంబస్థం సావశేషార్హమేవ చ భీన్నాామభివిజ్హేయ మనభ్యం (గామ్యమేవ చ ౮౫౦. వివక్షితో౭న్య ఏవార్డో యళత్రాన్యార్దే న విద్యతే భిన్నా0 తదపి 'ప్రాహుః కావ్యం కావ్థువిచక్షణూః ర౮గిగ, అవిశేషాభిధానం యత్రదేక్సామితి న్బృతం అభిప్టత్యాం విఖ్హేయం యత్పదేన నమాప్యతే న. న్యాయాదపతం విజ్టియం (పమాణపరివర్ణితం వృళ్తభేదో భవేద్యత విషమం నామ తద్భవేత్‌ ౮౫౩. అనుపన్లిష్టశపైం తద్వినంధితి కీర్ధితం శద్దచ్యుతం చ విజ్ఞెయమవర్దన్వరయోజనాత్‌

ఈ పదియు కాన్యదోషములు, కావ్యలతుణములు రనచర్వణా యు క్షి కలవి కాగా నీ దోషములు రనచర్వణా యోగ భంజకము లని శాపము భాసించును, ఈ దోవములు పదగతము లగును. వాక్య గతము లగును. తదర్ధగతములు నగును, గూఢాగ్ధారా న్వరాది దోమ నామములు స్వనం కెతిత స్వరూపమును నిరూపించుటకు సమర్థములె. ఆవ్‌ సాభి.పాయము లయిన సనంకెతములె. అయినను పరిమితముగా తత్స్వకూపాభిధానము యుక్తము.

౧. గూభార్థము. వర్యాయశ స్టైభిపితము గూధార్ధము, చెప్ప దలచిన యంశమును చెప్పవలసిన శబ్దముచే జెప్పక తత్పర్యాయ శబ్దము చే జెప్పుట గూథార్థము. దళశరధుడని చెప్పవలసి యుండగా" బలాత్సరి కల్చితి మయిన పర్యాయశబ్దమున_ జెప్పుట గూఢార్థము. అధికనవ వీమానుడు అనుట గూథఢార్షము, అధికనద = నవాధికమయిస దశనంఖ్య విమానముజు రధము- ఇద్లు గుర్తించినగాని దశరభార్థము తెలియదు. *న హి యదృచ్చాశబ్దైః పర్యాయభాజఃి యదృచ్ళ్భా కల్పతము లయిన శబ్దము లస్నియు పర్యాయ పదములు శా నేరవు అట్రివాని వలన నర్థ్య్మపత్యేయము తగిన విధమున శలుగదు. కావున నిది గూఢథార్థము,

కావ్యుదోవయము ౬౦8 క అర్భాంతరము,. అవర్ష్మ శ్రమును వర్శించినచో నది యర్జ్భాంతర మగును. ఉదా: “చింతామోహమనంగమంగ తనుతే విజీశీతం సుభృువఃో సుభూదృష్టి చింతామోహోాత స్రకమయిన యనంగభావమును గలుగ జేయుచున్నది. ఇట్లనుటలో నీ దోషమమున్నది. ఇందు కామ రాగము కలిగినదనుట స్వీకృతము. కాగా చింతాది శబ్బమున ననర్ణ నీయమును వర్మితమయినది. (పనక్తాను ప్రన గా బహుతరాపకృత వర్ష నము కొన్ని కావ్యములందు కన్సడును. అది (ప్రబంధ దోషరూప మగును. అట్టిది సంధి తదంగవిధానమున పరాళ్ళత మయినది. అది యిచట నిరూపణార్హ్హము కాదు. = అసంబద్ధ మయినను సావ శేపార్థ మయినను అర్ధ్థహీనమను కావ్యదోమ మగును. అద్యాపి న్సరతి రసాలనం మనో మే ముగ్ధాయాః న్మరచతురాణి (చేస్టి తాని) “రసాలనమగు నా మనమిప్పటికిని ఆ ముగ్ధయొక్క- స్మరచతుర ములగు చేష్టితములను స్మృరించుచున్నది.” ఇట్లనుటలో పూళ్వావర వ్యాఘాతమున్నది. న్మరించునది రసాలనమనుట రసాలనము స్మరించు ననుట ముగ్ధ వధువునకు న ్రరచతుర చేష్టీతము లనుట సర్వము పూశర్వాపర సంబంధ విరుదము, కావున నిది యసంబద్ధ రూపమగు నర్ధహీన దోవము. సావకేషార్థ రూపదోవ మిట్లుండును. ళల సమహాత్మా భాగ్యవశాన్న ్రహాపధము పాగత ౪ ఆ మహోత్నుడు భాగ్యవశ మున మపహాీపధము పొందినాడను వాళ్య మర్ధహీన వోషదుష్టము. దీనిలో వస్తునిశృయము సావశేమ ముగా నున్నది. ప్రకరణాపేక్షముగా నున్నది. ఇంతమాత్రమున నంపూన్హార్ధవ్య కి కలుగదు. “మహాత్మా భాగ్యవశాత్‌ త్‌ అనుస్థల మున “అభాగ్యవశాత్‌ * అనియు నంభావ్యము కావచ్చును, అందు ననె నిశ్చితార్రము లేదు, అగహీన మయినది థి ధి ౮, భిన్నార్ధము. ఈనదోషము మూడువ్‌ధములు, ౧, (పధమభిన్నార్థము. దూరనంబంధము వలని వ్యవధానమూ చలన నర్థము మ్ఫృుమ్యము = వెిదుకదగినది యయినచో వెంటనే యర్థ్‌

౬౦౮ నాక్యువేదయు న్ఫురణము కలుగదుకావున భిన్నార్థము. కర్శక _ర్భృక్రియాసా వేకు మంఖన యన్వయమార్ష మనుకూలముగా నుండక్‌ అటునిటు. వ్యాీర్ణ మయినచో (పధమభిన్నార్థమగును. ” జ్యురం భుంజీత నసంజాతమలపాళం చిరస్థితం అజాదుగ్గోదనం హన్యాత్‌. తిదోషోతోో-పసంభవం దీనిలో కర గ్రైక ర్త అకీయాసంబంధము. సంబంధింపని సంబంధ మున వ్యవహితే మయినది. ఇందన్వయరీతి ఇట్లు _పరిగ్రాహ్యము. *ిగసితం సంజాతమలపాకం అజాదుగ్భోదనం భుంజీత. (తత్‌ ) తిదో పోతో్క్కో పసంభవం జ్వరం హన్యాత్‌ .” చిరస్థితమయిన దోషము పోవు నట్లుగా పాళ మొనర్పబడిన మేకపాలతో వండిన యన్నమును భుజింప వలెను. ఆ యజాదుగ్ధోదనము త్రిదోషృపకోపము వలన గలిగిన జ్వర మును పోగొట్టగలదు. ఇట్టి యర్థ మిా శ్లోకమువలన వెంటనే కలుగదు. మధ్య మధ్యలో పదాంతర ములు (ప వేశించినవి, మలపాశము భుజింపనలెంను విపరీ తార్థమును గలుగును, అన్వయభబాధ కలుగ కుండునట్లు పదయోజన మావశ్యకము. ఇందట్టిది "లేదు. కావున దోవము.

_౨. లెండవభిన్నార్థము [గ్రామ్యము. అనభ్యమగు నర మున్నచో (గ్రామ్య మయిన యర్థ మున్నచో నీ రెండవదోమ మగును. ల్నప్టీ పిల్లా! నన్ను పొందుము. నీకు దీని నిచ్చిదను” అని యనుట (గ్రామ్యముః (వేమవ్యవహారము నందిట్టి వచనవ్యవహారము (గామ్యము.

౩, మూడనభిన్నార్ధము. వివవీ. తార్థము వేరుగను నిరూపీ 'తార్ధము వేరుగను ఉన్నచో నీ భిన్నార్రమగును, చెప్పదలచిన యర్థ మన్యార్థ ముతో కూడియుండుట, ఇట్లి దోషము కల కావ్యము భిన్నార్థ మణి కావ్యవిచక్షణులు పలికిరి. ఉచా:- “స్యాచ్చే దేష న రావణ! కళ కత్రడ్తు రావణుడు కాకున్న చో” అని రావణుడు పలికి గ్‌క్వను వ్రునకి సర్వత్ర సర్వే గుణాఖో సర్వత్ర సర్వగుణము లుండునా + యనుట భిన్నార్ధము. ఇందు మొదట రావణుని యనుపా-దేయల ముద్దిష్ట ఇయినదధి, ఆ ఊతుంళకము తరువాతి నిరూపణమున నన్వధీ ఖే చుయి చెందున ేదిత నుయినది,

తిరి] కావ్యదోవయు ఒ౦౯ా గ వశార్థము. అవి శేపాభిధాన మేశార్థము. ఎంతచెప్పిన నాకీ యర్థముండుట. *'కుంజేందుహోరహర పోససీతం” కుందమువ లె చంనుని వలె హోరమువలె హరహాసమువలె తెల్లనిది అని యనుటలో వి శేపార్ష 'మేమియు లేదు. సర్వ 'మేక్కపయోడనముగా నున్నది. “న హీ కావ ఛి శాన్ర్రృవదుప బేశ్యం కళ్చిత్కించిజ్ఞానీయాదితి (ప్రవ ర్త ఎపటేనీ జన 'తెలిసికొనుగావుతమని కావ్యము ప్రవర్తించునే కాని యది శాస్ర్రమువ లె నుప బేశ్యముకాదు. శాస్త్రము నుప బేశించిన విధమున శావ్యము నుపబేశింప నక్క_అ లేదు. శాన్తృము నుపబేశించిన విధ మున కావ్యము నుప బేశింప రాదు. ఒకడ శటాని గుర్తించునని మరి యొకడు మరియొక దాని గుర్తించునని కావ్యము ప్రనర్శింపదు. శాస్త్ర మట్లభీహ్రైోపజేశమున మౌానవుని (ప్రవర్శింప జేయునది కావచ్చును. ౬, అభివ్లు కార్థము. ఒకపదమున నె సమా వీ పొందునట్టి యర్థము, ఒక్కపదమున నె యభిప్లుతమై తేలిపోవునట్టి యర్థము అది యేకవాక్య ముగా నిమజ్జనము పొందక అభివ్లుతమగును. న రాజూ సీతి కశలః నరః కుముదశోభితం సర్వవ్రియా వసంతశ్రీగ్ల్రీ'ష్మే మాలతి కాగమః ఆ రాజు సీతికుశలుడు. సరస్సు కుముదశోభితము. వసంతశోభ సర్యప్రియము, (గీవ్మమునందు మాలతి వచ్చును. ఇందు (పతిపాద మర్ధము పరిసమా_ప్ప మయినది. వకవాక్యరూపముగా న ర్వార్థములకు నిమజ్జనము "లేదు, వయర్థమున కాయర్ధము విడివిడిగా నుండుటచే నభివ్లు తార్థ నుయినది. ₹. న్యాయా పేతము. ప్రమాణపరివర్టిత మగునది న్యాయా పేత మను దోషమగును. ఇది "దేశవిరుద్ధము కాలవీరుద్ధము కలావిరుద్ధము శాస్త్రవిరద్ధము ప్రభ్యృతిగా న నేకవిధములు., సువీ శేష స్తి నగరీ మధురా నామ విశుతా అశ్షోటనాలి కేరాథ్యా యస్యాః పర్యంతభూమయః సువీర బేశములందు మధుర యను పప్రఖ్యాతనగరి కలదు. అచటి పర్యంత భూములం దత్షోటనాలి శేరము అధికముగా నున్నవి.” ఇట్లనుట

౬౧౦ నాటఖ్యవేదయమయు "జీశవికుదము, మధుర సువీరములలో లేదు. మధురాపరినరభూము లం దశ్లోటనారిశేళము లధికముగను లేవు,

౮ విమమము. వృ త్తభేద మున్న చో విషమమను దోషమగును.

అయి పశ్యసి సౌధమాశితా మవిరల సుమనోమాల భారిణీమ్‌

దీనిలో మొదటిపాదమున న నజ గొ లు కలవు, లెండవపాద మునీోీననతరొ” లు కలను ఇట్టిది విషమము. విషమవృ త్తము లుండవచ్చును గాని యవి యస్థానప వేశముళలవి కారాదు,

నా వినంధి, అను పళ్లిష్టశబ్దము వినసంధి యగును. అనుపన్షివ్హ మె యనుపారూఢము. నంధి యోగ్యములగు పదములు సంధి లేకపోయినచో పరస్పరము కూర్పులేక శోభ సీయవు. వినంధి దోమగ స్తము. ఈ విసంధి దోషమింక నితరములను సం్గగహించును. పద పదములకు నంధానమనునది "రెండువర్ష ములకు చైరంతిర్యము. ఇట్టి న్వైరంతర్యము వలన వర్ష ముల కన్యోన్యవలయము కలుగును, అట్టి వర్ణనమా వేశ "మొకప్పు డయుక్రముగ నుండును. పారుష్యు ముత్సాదించి దుఃశ్రవ ముగ నుండును,

౧౦. శబ్దచ్యుతేము. వర్షస్వర యోజనము తగినవిధమున నుండ జీని శబ్ద్చచ్యుతమను దోమమశను. శబ్బచ్యుతము వ్యాకరణ దుష్టము, ఇది యసాధుశబ్బ్దము, ఇది యపశబ్దను. అర్థవ్యు శ్చాదకము కాదు, మునిత్రయ మపశబ్ద నిర్ణయమున న్వ్టివిశేవము సూచించినది, ఇట్లివి చశవిధములయిన 'కావ్యదోషములు.

కావ్యదో మనిర్మయమున కొందరిమత మి విధముగ నున్నది ఈ వోషములలో గొన్ని నిత్యదోషములు, అపశబ్దము నిత్యదోమము. శొన్ని యనిత్యదోమములు కలవు అవి యొకప్పుడు దోవములుకావు, (ామ్యము హోస్యాదులలో దోవముకాదు. అచట (గ్రామ్యపయోగ మిష్టతమము. ఈ నికూపితము లయిన దోషము అన్నియు స్టూల స్యరూపములు, సూత్ముముగా నాలోచించిన యందలి విశేషము లింకను విశదము కాగలవు. గూఢార్థమును శూఢ లేఖ (పహేలికాది పతా కాస్థానకాదులందు [పయోగింపవచ్చును. అన్ధాంతరము ననువాద

కావ్యుగుణయ' ౬౧౧ రూపార్థమున నిరూపింపవచ్చును. అర్ధ్థహీనాదికమును హోస్యమున వినియోగించునది. (శో,తియాదులు వక్తలుగా నుందులేని భిన్నార్ధ ప్రయోగ ముచితీ మగును, పర (ప త్యాయనము జ నంచనమునం బేశార్థ (ప్రయోగము యుక్తము. అభిన్లు తార్థము నున్మాదాదులలో వినియోగింప వచ్చును. భిన్నవృ త్తము వినంధి యనువానిని వాని వాని విషయాచిత్యమున విసియోగించునది. సామాన్యముగా నీ దోవమము లన్నియు నాపాత విషయములు. ఎశ్లుని వీనివలన నగ్మపతీతి యున్నది. కావున వీని నంతగా దోవము లన నక్క_అ లేదు. 'అవకబ్ద మెల్ల ప్తుడు దోషమె యగును. దానివలన నే యర్ధ పతీతియు గలుగ నేరదు. శబ్దన,కియా సామర్ధ్య మపశబ్దమున లేదు. అపశబ్ద మెట్టి భాహమననునరించియు నర్ధ్థకిియాకారి శానేందు. అపశబ్దమున శి యర్థమునందును నంశేతీ ముండదు. నంశేతము లేనందున నెట్టి యర్థ మును అపశబ్దము నిరూపింప నేరదు, ఇప్పటి కీ విధముగా కావ్యదోమ ములు నిరూపితము లయినవీ. ఈ దోమనిపర్యయ రూపమున గుణము లను గుర్తింప వలసి యున్నది.

కావ్యగుణములు కావ్వగుణములు పది కలవు. లక్షణాలంకారగుణముల స్వరూప వివేకము నిరూపిత(పాయము, దోవమముల విపర్యయమున గుణము లుండుసని యిచట నిగ్రేశమున్నది. ఈ దోవవిఘాత మె గుణమగునని భావము, గుణములన్నియు నిట్టివే యగునా 1 కొన్నిగుణములం -బేమేని విశేషము కలదా? అవిశేవషముగా గుణములన్నియు దోవవిపరసయ రూపములె యనుట సునంగతముగ నున్నదా 1 ఇట్టి ప్రశ్న భాగపరీమో సమిాతిల్నె యా రూపవి వేక మావశ్యకము.

౮ాణ౪, వితే దోషాహి కావ్యన్య మయా నమ్మ కృకీర్తితాః

గుణా విపర్యయాదేషాం మాధుర్యౌదార్యలక్షలూ£ దోపషుగుణస్వరూపవి వేచనమున భరతుని నంవేదన మిందు సంక్షు ప్తమై యున్నది. ఈ శావ్యదోవములు సమ్యాశ్రకీ ర్హితము లయిన వని యనుటలో నొక యభిసంధి యుండును. గుణము లన్నియు దోషా భావస్వయాపములే యనిశాదు. అవి మాధుక్యౌదార్యసంపత్సహిత

౬ఒ ౧౨ నాట్యవేదయు ములు నగును, ఈ సంపద యున్నందున గుణములు నస్వకూపనంపద కలనగుచున్నది. మాధుర్యౌడార్యాంకము లయిన గుణములు కావ్య గుణములని సారార్రము, వతదు క్షం భవతి,” ఇట్టి దోమరహీతమయిన శావ్యము (శ్రుతిసుఖీము దీ ప్తరసము నగు నేని గుణాంతరములు లేకున్నను 'కావ్యాలంకారములు లేకున్నను లక్షణ యోగావ్యభిచారియె కావున రమ్యుముగ నుండును. కావ్యమునం దవశ్యముగా కావ్యలషమణము లుండితీర వలయును. కావ్యలతుణములె యున్నచో దోషములు. లేక పోయినచో గుణాలంకారము లేవియు లేకున్నను (గ్రుతిసుఖము దీప్త రనమయిన కాన్యము కావ్యమగునని భావము. మాధుర్యా మౌొాదా ర్యము స్వరూపముగా గలవియె గుణములు, ఈ నూభుర్యౌడార్య చులు వత్యుమాణగుణములలోని మాధుర్యౌదార్యము లె యగునా 1 యంతశన్న వ్‌లక్షుణములా? యనునది తత్సమయమున మిమాంస్యము. ధ్వనికారాదులు ఓజజ్వపసాదమాధుర్యము లను గుణముల నంగీకరించి యవి రనధర్మములని పరిగణించిరి. ధ్వని భామ్యలోచననిరళ్ళాత యయిన యభినవ భారతీబ్రహ శె మాధుక్యాజః (ప్రసాదముల నె గుణదృష్షిపమున నభిమానిం చెను. మాధుర్యౌజః,_పసాదములు నాట్య వేదసమ్మితములు, భరతసమ్మాతములు నని యభినవభారతి నిరూపించుట యుక్తము, శకావుననె “మాధుర్యా దార్యలత ణా” యనుళారి కాఖండమున గుణ తీయాంగీకారసూచనావిష్క-రణ మభినననూచనము కానలెను, శుతిసుఖమనగు మాధుర్యము దీప్తరసమగు ఓజన్సు వివృతిలో నిరూవిత మగుట (ప్రసాదగుణమునకు నుపలవణము. మాధుర్యాజః (ప్రసాద నంపత్తి కావ్యలతుణసంప త్రి సుందరము, ఈ గుణములె కాక గుణములు కలవని (ప్రదర్శించుట కీ కార కావలయును, లాగిగ, శ్లేషః (వ్రసాదః నమతా నమాధి ర్మాధుర్యమోజః పదసౌకుమార్యం అరన్య చ వ్య క్తిరుదారతా చ కాంతిశ్చ కావ్యన్య గుణా దైతే " ఈపదియు కాన్సగుణములు, ఇవి శావ్యమానకు నంబంథించిన గుణములు, “కాన్యమునకు నంబంధించిన యసి యనుటచే పదమునకు

కావ్యుగుషుయు ౬ం3 వాళ్యమునకు తీదుభయగ ఆార్థమునకును సంబంధించిన గుణములని భావము, ౧ శ్లేష ౬ ఓజస్సు ౨. (పసాదము ఒ సౌకమార్మము 3, నమత ౮ అర్ధవ్య క్తి ఈ, నమాధి గా ఉదారత స్కో మాధుర్యము ౧౦, కాంతి క్రమముగా వీని లక్షముల నిట్లు గుర్తింపవ లెను, ౧. శ్షేమ లగి౬, ఈప్పితేనార్టజాతేన నంబర్జానాం పరన్ప్సరం శష్టజా యా పదానాం న శ్లేష ఇత్యభిధియతే అభీస్టార్థములతో గూడుకొనిన పదముల పరస్పరము న్లీవ్లత శేషమయను గుణమగును. అర్ధభాగములకు కవినము, ల్పేశీతముగా పరన్సర సంబద్ధమయిన యోజనా విశేషముందును. అట్టియోజనముచే నర్ధజాత మిప్పిత మగును. తదుపలవీతమయిన యుపపద్యమానార్థ మున కా యర్హముతో నుపపద్యమానత యుండుట శ్రేమగుణ మగును. పహ్కొకయర్ధమున. కొళ్కొక యర్ధముతో నుపపత్తి యుండును. ఉపపత్తి కల యర్ధ ముపప్తి కల యర్ధముతో గూడి యుండుట యుపపన్నము, ఇదియె యర్ధజూత సంబద్ధము లయిన ఎదముల శ్ల్‌నత. వామనుడీవిధముగా ేషగుణ ముదాహారించెను. దృ స్ట్వేకాసనసంక్టి రే (ప్రియక మే పళ్చాదు పేత్యాదరా బేకస్యా నయనే నిమాల్య విహిత (శ్రీడానుబంధశత్ళృలః ఈషద్వ[కత _ కంధర స్స్పఫులక (పేమోల్లసన్మావసా మనన్మర్దాస లసత్క_పోల ఫలకాం ధూర్తోఒపరాం చుంబతి వప్రీయురాం[జేకాననమున నుండుట చూచి వీయుడు వెనుకగా వచ్చి యాదరముగా నొక ప్రియురాలి కన్నులను మూసెను. విలాస శ్రీడావ్యాజముగా. . నొకింత మెడను (తిప్పి _పేమసంపుల్ల చిత్త హాన లఅనక్క_పోల యయిన వేరొకత నా ధూ ర్తుడు చుంబించెను. (వియు "డెంతటి ప్రియుడయిన నొశేసమయమున నిద్దరి [పియురాండ్రకే (వ్రియు

౬౧౪ నాళఖ్యవేదము డగుట యనునది మనోరధాతీత మయినను (పకృతపద్యమున నుపపా దితేమయినది. దీని భావించిన నిడి యసంభావనీయముగ నుండదు. శావుననె యీ [క్రమము కుటిలమయిన నెవని హృదయమునందు నుల్బణత్వము వహించుట లేదు. సర్వనహృదయ హృదయములందును మగ్నమెై యాస్వాద్య మగుచున్నది. వీయతమా దర్శనము పశ్చా దుపాగమనము నయననిమోలనము కంధరావలనము చుంబనము నను నాయక క్రియలు, అసననంస్థితి ఉల్లసన్నాననత పోనలనత్కవోలత యను నాయికా [కియలు పరస్పరము సంబ్లిష్టమ్ములై యుండుటయు నిందు నంబావనీయము.

పదముల శ్‌ష్టత శబ్బగమూముగ గూడ కలదు. నంధిబంధనము. నిమిత్తిముగా ననేకపదము లేకపదముగ నవభాసించుట ేషగుణము. ఇట్టి 'యవభాసములో పదముల పరన్పర సంబంధము మోస, అనేకపద మేకసదముగ ఫాసించుటను మాసృణ్య మందురు. అదియే మన్ఫణకత, ఒక పదమునకు పదాంత రా వేక్ష స్నిగధమనణముగా నుండుటచే నట్టి సంబంధము కలుగును. *సూతం (చాహ్ముమురస్థ లే” అను స్థలమున పరసవర్ష మున్నను పరుషాతురమున్నందున శ్లేషకాదు, “ఛావ్మాం సూత్రమురఃస్థ లే” యని పదాంతరపాఠ మవ శ్యా వేక్షమగు నేని మస్ఫ ణత యుండుటచే క్షేమ యగును. అళ్లై నానాపదములు మాసృణ్యమున "నేకపదముగా భఫాసించుట శబ్ద్బగత మయిన ేషగుణమయినది. ఈ యంశము ఛందన్సందర్భమున స్పష్టము, తధా నంధీయమానములకు తధానంధిలో నొక విశిష్తమగు సాజాత్య ముండును. విశిష్టమగు సావర్ల ఫ్ట్‌ ముండును. ఇట్టి సాడాత్య సావర్ల్య సంప త్తి సూతనంబంధ మున వనశ్రాఖండిములపను గలుఏపను, ఈ యంత మిట్లుడాహరణమున' ను ర్వి 0౦ప వచ్చును.

అస్తు త్తరస్యాం దిశి బేవతాత్మా హిమాలయో నామ నగాధిరాజః

అను కమారసంభ వశ్లోకములో నీ విధముగా భావింపవలెను. “అ స్త శబ్దమునకు “ఉత్తర” శబ్దముతో యణా బేశసంధికలుగ గా “అస్స్యు _త్తర”” యయినది. మొదటిపదములోని *త” కారమునకు రెండవ పదములోని “తి కారమునకు కొంతవ్యవధానమున్నను సాజాత్య

కావ్య గుణము ౬౧౫ మున్నది. “ఉత్తర” సదమున “త” కారమునకు “త” కారమున కవ్యవ భానమున సాజాత్యమున్నది. తరువాత “స్యాన్టిశి” అను సలమున “స్యాం దిశి” అనువానికి నంధివలన “స్యాస్టిశ్‌” రూప మేర్చీడినది. ఇచట *ని కారమునకు తద్వగ్గగతీ్‌ మయిన “ది శారముతో సావర్ష్యను కలదు, “దిశి చేవతా” యను సలమున “శి లోని *ఇి శారమునకు *బే లోని *వి కారమునకు *శాలవ్యాంశము లసుట సాదృశ్య మున్నది. “దేవతా త్మ” యను స్థలమున “త్ర” శారమునకు “అ” కారవ్యవధానమున “తి శారముతో సంబంధమును సాజూత్యే ముతో నున్నది. ఇట్లుండుట శేకల మనుప్రాస మొత్రమని యనరాదు. ఒకపదమునందున్న యన్ముపాసలో కూడ (పామా్యాము లభింప గలదు. “ఇస్టిన్లి రాణాం లలితో నినాద” యను స్థలమున మధుపార్థ మున నున్న ఇన్టిన్టిరపదమున గని న్షి వగ్తావృ త్తిరూపమయిన యను పాన మున్నది, ఇట్టి యమ్మపాలమునందును సావక్ష్య ముపయూోగి యగును, ఈ శేమగుణరూపనిరూపణవ బన ఫొందరిట్లు లక్షణము విరూపీంచిరి,

విచారగహనం య త్య్యాచ్చ్యుటం చైవ స్వభావతః స్వతః సుప్రతిబద్ధం చ న్లీప్తం తత్పరికీ ర్మితం స్యభావసహజముగా విచారగహనము స్ఫుటము. నగునది శ్తేస గుణ మగును, ఇంతవరకిది యగేేష లషమణము, వగక్రమయినను ఘట వమానమగు రీతి యిందున్నదిః వ్యేతఃసుప్రతిబద్ధముగా నుండుట శ్తేమ యనుట పదజేషగుణలతుణము. ఈగుణవ-ల విషయమున నొక వివేక మావశ్యకము. కొన్ని గుణణములకు పాగ దైవిధ్యమున్నది. కొన్నిటికి ్ర)విధ్యమున్నది. అర్వాచీనాలండకారికులు స్వీకరించిన లక్షణ చంవాదము (గ్రావ్యూము, న ప్రసాదము, ౮౫౭. అప్యనుక్తో బువైర్టుత శల్టోఒర్లో వా 'ప్రతీయతే నుఖశాస నంయోగాత్రసాదః నతు కీ్వతే బుధులు వ్యాఖ్యానించి నిరూపింపకున్నను శబ్దమర్థము న్బష్ష ముగా నవభాసించు నేని (పసాదగుణ మగును. సుఖశ స్టౌర్ధ సంయోగ

౬౧౬ నాకళ్యువేదము మున (ప్రసాదము కలుగును, ఈ యర్‌ మోావిధముగా నిట్లు నోచరించు. నని బుధులు చెప్పవలసిన యవసరము లేకుండగనే ప్రయోజన రూపార్ధము న్వయముగా భాసించుట [పసాదము, అర్ధవై మల్యము. (పసాదమని యని నట్లయినది. అర్ధమునందు వమల్య ముండుట యుప చారవళమున నని గుర్తింపవలెను. కావ్యమునం దనుపయోగి విషయ. ముల వర్టనమున వైమల్యము కలుగును, జలము ప్‌మలముగా నున్న దని యందుము. జలమునం చా వెమల్యము పాంసునంపర్క ము లేనందున కలుగును. అక్లై యనుపయోగి పరిహారమున నర్థమునకు. ఉవైమల్యము కలుగును. ప్రయోజకమాత్ర పదపర్శిిగహము వలన నీ విమలత కలుగును. వివథీ.తార్థము సమర్పింపగల పదములనె ప్రయో గించినచో వై మల్యము లభించును, “నవర్హా కన్యకా రూప యావనా రంభ శాలినీ” యనునది లత్యుము. ఇచట నిట్టి (పసన్న పదా యోజనము వలన తత్క_-న్యాగత విశేషము లవభాసించుచున్నవి. వివాహ్యత భాసించు చున్నది. (పాపణీయత గోచరించు. చున్నది. వృాద్యత స్ఫురించుచున్నది. సంభోగ యోగ్యత గృహస్థ నహధర శ్ర బారిణీత్వ మవగతమగుచున్నది. సాభ్ళిపాయత్వ మర్ధవి మల్యము. రెండును (ప్రసాదమున వ ర్యాలోచనీయములు, వై మల్యమున్నను సాభిప్రాయత "లేకపోయినచో, సాభిపాయత యున్న నర్ధవై మల్యము "లేకున్నచో (వసాదమనుట సమ్ముతము కాదు. ప్రసాద విపర్యయ మయిన యప్ర సాద మిట్టుండును. “ఉపాస్తాం హస్తో మే విమలమణికాంచీ పదమిదం” నా హ_న్తము విమలమణికాంచీ పదము నువాసించు గావుత. ఇందు శాంచీపద పద్యప యోగమున నె నితంబము (జఘసము) లథ్నీత మగును. వినులమణివిశేవణ మ్యపయోజళ మయివది. ఇట్లన్యధోవ యోగము- వలన సీటిలో బురదవలె నప్రనన్నత నాపాదించినది. సుఖళ్ణూర్ధ సంయోగము ప్రసాదమునకు ప్రాణము, శళార్ధనంకొదాగము సుఖముగా నుండవలెను. సుఖ మనుట ప్రయత్నము నది యేమ్మాత మవేశీంపదు. శడ్చార్ధముకాని శటార్ధనంయోగముకాని శబ్దవిషయ మేదియేనికాసి (వయత్నా పేశుము కాదు,

వ్రసాదగుణము శబ్దగతముగ గూడ కలదు. బంధ_ె ధిల్యము (పసాదము, గాఢబంధము లేకవోవుటయె బంధృకె ధిల్యము, గాఢ

శిరా కావ్యగుడజుము ఓ ౧8 బంధముండుట యోజోగుణము కాగా బంధ ధిల్య మున్నచో ఓజోగుణము లేకపోవుట యగును గాని [పసాదగుణముండుట యగునా! ఓవోవిపర్యయాత్మకమగు. నిది దోషమెకాని గుణమగునా? యని యాశంకింప వచ్చును. కాని నంప్తవముండును గావున (ప్రసాదము గుణ మగును. సంప్లృవ మనునది మేలనము. పప్రనాదమోజోగుణముతో సంప్ల వము కలది కావున గుణమె యగును. ఓజోమిశణము లేని కేవల శేధిల్య మయినచవో దోవమగును. గాఢత్వృతె ధిల్యరూపము లయిన ధర్మములు పరస్పరము విరుద్ధము లయినను శార్యవశమున గలిని యుండవచ్చును. ఇట్టి నంప్తవము నచేతసుల కనుభ వసిద్ధమె. కరు గాత్మేకము లయిన _పేశతణీయములందు సుఖదుఃఖములు పరిన్నరిము విరుద్ధము లయినను సంప్ల వముతో నున్నట్లు గాథత్విశిధిలత్వము లొళచో సంప్ల వముతో నుండుట యనుభ వసిద్ధమె. కారుణ్యావహము లగు వస్తువులను మసోజ్ఞములగు వస్తువులను యుగపదనుభవమున గుర్తించితి మేని సుఖదుఃఖములు సమనమయ నముత్పిన్నము లగుట వలన వాని సంప్లవ మనుభవమున స్వనం వేదన సిద్ధ మె యగుచున్నది. అశ్షు యోజఃప్రసాదముల నంప్ల వముకూడ స్వనంవిత్సం వేదనసిద్ధ మె. బంధనంబంధ మిందు కలామాత్రముగ నుండును. పదముల స్ఫుటత లతణీయవిభాగత గాఢత్వము శిధిలత్యము సంప్ల వము పొందినప్పుడు గాఢత్వ మధిక మగుట శిధిలత్వ మథధిక మగుట లెండును సమ మగు టయు ననుభవమున నె 'తెలియదగి యున్నది. అధస విషయవ్యావృర్తా తా శ యధావిధి నూనవే నృపణిక కుదం దత్వా యూనే సీతాతపవారణం ఆతడు విషయములనుండి మపసును మరలించుకొని యువకు

డయిన కుమూారువకు రాజలాంఛనమగు ధవలాతప మిచ్చి” న ఆను దీనిలో గాఢత్వశిధిలత్వములకు సామ్యమున్నది. ఈపద్య భాగ మున నిరంతరత యున్నది, అది వినా యన్యోన్యలయము "లేదు, అన్యోన్యాప _త్తిరూపమగు సంధియు. లేదు. సముచితమయిన శిధిలత యాస్వాద్యమగును. గుణ మొకటియె యాస్వాద్య మగుననుట సవా దయస్వానుభవసిద్ధము. కావున “వ్యావృ తాళ శై” వజకు గాఢతీయు

౬౧౮ నాఠళ్యవేదయు “యధావిధి సూన వో శిధిలతయు నున్నది. కకుదం దత్వా వర్ణ్యసావర్ష్య కృత శోభయు కలదు, 3 నమత లాగిలా నాతిచూ్యళ్గపదైర్యుక్తా న చ వ్యగన్ధాభిధాయిభిః దుర్చోధనైశ్చ న కృతా నమత్వాత్సమతా మళొ అతిచూర్ష్మ పదము లుండ రాదు, వ్యర్ధపదము లుండ రాదు. చుర్చోధపదములతో కూడుకొన రాదు. ఇట్టి నియమము కల శబ్దముల నమత్వ మున్నచో సమత యను గుణనుగు నని సామాన్యార్థము. చభూర్మ పదములు అ= అనమానరచనలో నుండునవి, నమతాగుణము చూర్ణపదములతో సాతిశయముగ నుండరాదు. అతిశయమనునది 'పతియోగిసాపేక్షను, వ వస్తువున కా వస్తు వెన్నడు సాతిశయము కాదు. వేరొక వ స్తువునమోపమున నున్నప్పుజే వస్తువు సాతిశయమో నిరుతిశయమో _ నిరూపింపవచ్చును. దీర్ధ నమానముండుట కాని యత్యంత మనమానరీతి యుండుట కాని విషమత యగును, సమత విషమ తావిపర్యయము, [పథమమున నుప్యకాంతమయిన మార్గమును విడనాడకుండుట యని యనినట్లగును. అవైమవ్యుము సమతయని భావము. అవై షమ్యుమనగా (పక్రమాభేదము. సుగమత్వమును (పశ్రమా భీదమగును. అవై. మమ్యముగా నుండుట మానా భేదమున నుంకుట యగును. ఎట్టి మార్గ్షముననుప[కమముండునో యట్లిమార్ల్గమున నె నిర్వ హణ ముండనలయును, ప్రకాంతమౌార్లమును విడువరాదు. శ్లోకమున గాని (ప్రబంధమునగాని మానా భేద ముచితము. ఉదా- గావాంతాం మహిహా నిపానసలిలం శృం ర్ముహు స్తాడితం ఇాయాబద్ధకదంబకం మృగకులం నోమంధమభ్యస్యతు వి ధ్ధైః (ియతాం వరావాశతిభిద్మస్తాక్షతిః పల్వలే వి[శాంతిం లభతామిదం ఈ శిధిలజ్యాబంధమస్మ ద్ధమ॥ దీనిభావ మో విధముగ (గ్రాహ్యము, అడవిదున్నలు తటాకోద కమును కొమ్ములతో "పెడగొట్లి ప్రవేశించుగావుత. లేళ్ళు ఇెట్లనీడలలో గుంవులుగా నుండి నెమరు వేయుగావుత, పందులగుంవు స్వేచ్ళగా సీటిగుంటలలో తుంగము ప్పైలను కొజుకుగావుత, జ్యాబంధను విడ

కావ్యోగుముయు ఒ౧౯ా దీసీస నొ యీ ధనువు వ్విశాంతిని పొందుగావుత. ఈ పద్యమున నవాంతర వాక్‌ స్టమున "రెండు రెండు పదములు మాత్ర మె నమసించినవి, సమాసవృ త్రి యతిదీర్ధ ముగ లేదు. ఈపద్యమిట్లుండుట “నాతిచూర్ణ పదైర్యుక్తా *” యను లతణమునకు తగినవిధము, పపీద చండి త్యజ మన్యుమంజసా జన్ననవాయం వురత।ః కృతాంజలిః కిమిత్ధే ముత్క-ంవీత వీవర _న్తన ద్వ యోన్నిమ త్సుప్త విలాస మాన్య తే ఓ! కోపనా ! (పనన్నవు కమ్ము ! కోపము వెంటనే విడ నాడుము, ఈజనుడు నీయెదుట దోసిలిపట్టి యున్నాడు. విలాన మేమియు లేళ కుచకంపముతో నేలయుంజెదవు ! ఈపద్యమున చూర్షపదము లతో నుష్కమమున్నది. వాక్యాంతర మసమౌ_ప్తముగ నుండగనే సుదీర్ధ్య నమానము యోజిత మయినది, “గావాంతాం” అను పూర్వ పద్యములో నవాంత రార్థము నమా_ప్పమయిన పిమ్మట నే యన్ధాంత రోపక్రముమునం బె “ఛాయా బద్ధకదంబకం” అని నమాసోప కమ మున్నది. “చై త్యాత్కూ పపతనమివో వైత్యమునుండి. బావిలోపడిన విధమున వెంటనే చూర్శపదము (పయోగింప లేదు. “మృగకులంో అని నమ _స్తద్విపదరచన యున్నది, ఇట్లిందలి సమత శబ్దగుణముగా నున్నది, అర్థమునండును సమత్వ ముండుట యావశ్యకము, అ యంశమెోన చ వ్యన్ధాభిధాయిభికో అనుట చే సూచిత మయినది. శబ్దములు నివృ్ర్రయోజనార్ధము సిరూపించునవి యగునేని గుణగార వము కలుగదు. శజ్టైర్ధము సప్రయోజనముగ నుండ బేని యర్థవైమ ల్యము కలుగదని _పసాదనిరూపణమున నిరూపితేమె,. అయిన సిందలి రీతి యిట్టిది కాదు. ఇం'జేదో యర్థముండును. సర్వథాయిది నిష్ప)యో జనము కాదు. [పపయోజనమున్న నది దుర్చోధమగును, సమత దుర్చో ఛసపదములతో నుండ రాదని యిందలి నియమము. “అభిధీయతే= మ్మై ఇత్యభిధానం ప్రయోజనం” బేనివ్నై యది నిరూవితమగునో యట్‌ యభీధానము. అది ప్రయోజనము. (పశ్రమూభేద న్నువెపమ్యుము. 1పశ్రమాభేద మనుట ,పశ్రమమునకు భేదాభావము, ్రశ్రమభేదపరి

౬.0 నాఖ్యవేదయు జ్ఞైనమున్ననె (పకమా భేదపరిజ్ఞానను కలుగును. పక్రమభేదపతి పత్తికై. (పత్యుదాహరణమావశ్యక ము,

చ్యుతసుమనన$ కుందాః పుష్మ్వోద్గ మేహ్వలసా (దుమాః

మలయమరుతస్పర్చంతీమే వియుక్త ధృతిచ్చిదః

అధ చ సవితుశ్నీతోల్లాసం లునంతి మరీచయో

న చ జరఠ తామాలంబంతే క్ష మోూదయదాయినీమ్‌

ఈపద్యము శిశిర వనంతబుతునంధి సతిపాదనపరము, కుందములు పూలను రాల్చినవి. వృత్తములు ఫుస్పావి ర్భావమున మందశద్ధతో చున్నవి. వియోగిజన ఢ్రై ర్యహారులై యామలయవాయువులు (ససరించు చున్నవి. సూర్యుని శీతోల్లాసమును కిరణములు పోగొట్టుచున్నవి. కాని శమసంపాదక మయిన జరఠలత్వము నింతే నవలంబెంచుట "లేదు, ఇందు (పశ్రమ భేదమున్నది. బుతునంధి వర్గ నృపకము మారంభమున నుండగా మలయమారుతగతి (ప్మక్రమ భేదమున నున్నది మలయనూరప తము లసాధారణములు. వనంలెక ధర్మములు, బినిర వనంతనంధిన ముచిత ములు కావు. అయినను మారుతోల్లాసనిబంధనము సర్వథా నిరర్ధము కాదు. విప్రలంభోద్దీపనపరమై యది రమ్యుమగును, (ప్రక్రమమును స్ఫుటముగా పోవీంచునది కానందున విషమత కల్గినది, ఈ యుదా హరణమె సమతకు తగినది కావలయు నన్న "రండవవాదమును చూర్చవలయును.

“వ్వనసి చ గిరం బధ్నంతీమే కిరంతి న కోకిలా?

ఈ కోకిలలు మనిసులంబే కుహూకూతలు చాచినవి. పైకీ చిమ్ముట లేదు” అని రెండవపాదమును మార్చినచో (పకమాభేద రూపమయిన సమత కుదురుకొనును, (ప్రక్రమభేదము మార్గ భేదము పూర్యపద్యములందును గలదు. “ప్రసీద! చండి!” పద్యములో “ప్రసీద! త్యజ!” యని క_రృృవాచిపదములతో (పశ్రమముండగా చతుర్ధ పాద ములో “త్యయా అన్వ తే” యనుచోట ఆ శక్రమములేదు. అది త్యక్త చుయినది. *ీ గావాంతొం మహిపా[” పద్యములో “ మహీిపొ గావాంతాం, మృాగకులమభ్యస్యతు, ధనుర్గభ తాంొ అని పూర్వో

కావ గులటయు ౬౨౩౧

_త్తరములందుండగా మూడవ పాదమున “వరాహతలతిభిః కీియతాం” అని యుండుట (పక్రమభేదమె క _ర్తృవాచిపదమధ్యమున కర్ణవాచిపద ప్రవేశము మాన్తాభేదము సూచింపదు. అట్లాయా విపర్యయము లున్నను చమత్కార మలు_ప్తముగా నున్నందున నవి రమణీయము లె.

అన్య లతణపార మిట్టున్నది.

అలంకారా గుణ్శాక్చ్చెవ నమాః స్యుస్పృమతా మతాః

శాన్యముసందున్న గుణము లలంకారము లన్యోన్యసదృళశము లన్యోన్యభూషణములు నై సమముగానున్న వో నమ తాగుణసమ్మతేము లగును. అలంకారమున కలంకారము గుణమునకు గుణము గుణంమున శలంకారము అలంకారమునకు గుణము సముచితనంబంధవి శేషము కలదై యుండుట యా నమతయగును.

ఈ, సమాధి లాగ౯ా. అభియుక్రైర్వీశేషస్తు యోఒర్ధస్యేహోసలక్ష్యతే తేన చార్జేన నంపన్నః నమాధిః పరికీ ర్తితః

అభియుక్తు లర్థమునకు విశేష ముపలవీ.,౦తు శేని యది నమాధి గుణ మగును. సమాధిపదవ్యుత్చ _త్యర్ధముతో గూడినదియు. సమాధి యగును, (ప్రతిభాతిశయము కల సహృదయ లభియు క్రియుక్తులై శావ్యమున నవ బౌసించునర్థమున కొక యపూర్వవి కేషమును స్యోల్లి ఖతముగ సంభావింతురు. అది యుపపత్తి యుకృముగ నుండును. సహృదయుల సమాహిత మనస్పంపాద్యమగు నర్ధవి'శేమ ముండుటచే నిది సమాధి యయినది, కవియు నమాహితమనస్కు- డై యా యర్థోల్లే ఖము కాపీంచును. కవికి సంబంధించిన తత్ప్చూర్వకో ల్లేఖము సర్వమిచట గుర్మింపదగి యున్నది. నమాధినంపభధారణమున కిదియు నంభౌవ సీయము. అర్షద్యవ్లీ సమాధి. అర్ధదర్శనమె యర్థదృష్టి. సమాధి

ధిఅపి థి ల

యనునది యవధానము. దర్శనము డ్ఞాననిశేమము. అయినను సమాధి కారణ మగుటచే నర్థదర్శనము సమౌధి యయినది, అవహితచి త్త చమర్ధదర్శన “మొనరింపగలదు,

౬౨౨ నాత్యవేదయమయు

ఆశ్వ పేహి ! మమ శీధు భాజనా

ద్యాన ద్యగదశనై ర్న దశ్యసే

చంద్ర! మద్దశన మండలాంకిశః

ఖం న యాస్యసిహి రోహిణీభయాత్‌

చంద్రా! నా మునిపన్నులతో కొజుకక పూర్వమె నా మద

ప్యాత్రనుండి శీ[్రుముగా తొలగిపొమ్ము ! నా దళనాంకితుడ వయినచో రోహీణీభయమున నీ వాకాశమువకు పోజూలవు సుమా! కవి కవితలలో నుండునట్టి యర్థము "శెండువిధములు. ఒకటి అయోని, మరియొకటి ఇాయాయోని, అయోని యనుట కారణమేమియు నాయర్ణమున నుండదని భావము. కారణ మేమియు లేకుండగనె కార్యముత్పన్న మగునా &! కారణము లేదనుట యన్య కారణము 'లేదనుట., ఇది యవధాన మాతకారణముగ నుండును, కవిత్యబీజమయిన ప్రతిభో న్మేమము నుద్ద్యోతింప జేయు ననధాన మె యించు కారణము. సారస్వత (వచుడగు వానిక్‌ త దేకజ్ఞూన మె విషయముగా నుండును. ఇతర మనేక 'మేమియు నందు వీివయిము "కాదు. అభియుక్షి యు క్రుడగు వానికి సర్వార్థ మనిమి_త్తముగ నె యవభాసించును. “ఆశ్వ పేహి” పద్యము లోని యర్ధ మయోని, పూర్వభావి కవి నిరూపించిన యా యర్థ మట్టిది" ఆ యర్థవి శేష మభియు క్తులకు (గావ్యూము. "ెండవ యర్థము ఛాయా యోని, ఈ భాయాయోాని యగు నర్థము వ్య కృమని సూశ్ష్మమని ద్యివిధము. సూతూ శ్రికేమును భావ్యమని వానసీయమని ద్యివిధము, ఇల్లీ భేద్యపపంచ మంతయు కవిహృదయగత ప్రతిభాతిశయ తార తమ్యము వలన గలుగును, పతిఖాగత విశేమమున నిందును విశేష ముదయించును, కావున నిది యనవస్థిత మై యుండును, భావుకుల భావనాగమ్యుము భావ్యము. భావుకుల యవధాన మొతమున నె దాని విమర్శించి గుర్తింపవ లెను. వాసనీయార్థము నహృదయుల సద్వ్యవ హోర సముల్ల సిత నంస్కాార నంపన్న మయిన యవధానాతిశయమున నభిగమ్యము. ఇట్లు వ్యకృభావ్యవాన్యము లయిన యర్థముల విశేపాను నంధానము నమాధిగుణమునకు న్వరూష నంపాదన మొనరింప గలదు..

నమాధి శబ్బగుణము నగును, ఈ యర్ధ భానమును కారికలోసి యు త్తరార్థము చెప్పును. సమాధిశడ్హార్ధ్థముతో సంపన్నమగునదినమాధి యని పరికీ రితము. సమౌాధిశడ్హైర్ధము పరిహారరూపము. పరిహారలత్షణా ర్ధమున పరికీ ర్హితమగునది నమ, “పరితః సమం తాదాశ్రాంత్యా ఉచ్చార ణేసంపన్నళొ అంతటవ్యాపించి యుచ్చారణమున సంపన్నమయి -నచో నమాధి యగును. అ,కాంతితో నుచ్చారణముండగా నారోహావ రోహ్మక్రమ ముండును. గతితుల్యమయిన విధాన మేర్చడును, కాగా ఆరో పహోవరోహాక్రమము నమాధియని యనినట్లయినది. ఆరోహావరోహూముల శమమారోహోనరోహ[కమము. ఇది నమాధి. ఇది పరిహోరలత్షుణము. పాణవాయుగతి యుచ్చరూపముగా నూస్త్వ్యగ మనమున నుండు స్థితి యారోహ మనదగును. తద్విపర్యయమయిస యప[క్రమణ మవ రోహము. ప్రాణవాయావున కూర్ధ్వ్యగతీ ఫ్టానవశమున గలుగును. శరణవశమున గలుసను. చావ్యుప్రయత్నవశమున గలుగును. అభ్యం తర్మపయత్నవశమునను గల్టును. అవరోవహాము (పవ ర్తించునపుడు (వృ త్రారోహమునకు పరిత్యాగ గూపమయిన వరిహాోరము. కలుగును, ఆరోహము (ప్రవర్మించునవుడు (పవృత్తావరోహమునకు పరిత్యాగరూప మయిన. పరిహారము. కలుగును. అరోహసమయము నందవరోవా ముండదు. అవరోహసమయము నందారోవాముండదు. ఆరోహోావ రోహములు విరుద్ధములు. వానికి యాగపద్యము కుదురచు, ద్‌ర్హాది గుర్వతర్యపాచుర్యమున్నచో నారోహము, లఘ్వాదిశిధిలప్రాయాత్షు రము లున్నచవో నవరోహము కలుగును. కొవున నమాధిగుణము ఆరోవాపూర్వ కావరోహమని, అవరోనహాపూర్వ కారోహమని శండు విధముల నగును. నిరానందః శ్రాంచే మధుని పరిభుకోక్షితర సే న సాలే సాలంబో లవమవి లవంో! న రమతే వీయంగా నానంగం రచయతి నభూలేఒపిచరతి న (రంల్లక్క్కీ లీలాకమల మధుపానం మధుకరః శీలఖ్నీ తవ లిలాకమలమునందలి మధుపొనము స్నృరించుచు మధుకరము. కుందమధు వనుభవించినదే కౌవున నిరానందముగ

౬ఒశవి౪ నాత్యవేదయు

నున్నది. సాలమున సాలంబముగ లేదు. లవంగమున అవమేని రమిం చుట లేదు. ప్రీయంగుమధువుపై సంగము వహించుట లేదు. చూత మునను చరించుట లేదు. ఈ సద్యముసం ఉజరోహపూర్వక మయిన. యవరోహమున్నది. “నిరానందః కాంజే గుర్వత్తర బాహుల్యము వలన నారోహము “మధుని పరో లఫ్యుక్షర _పాచుర్యము వలన నవరోవాము కలదు. ఇంక నీ నెశీషమవధారణీయము. “నిరానందః కాంచే” స్థలమున మొదట దంత్యమగు నకారమునకు పరముగా మూర్థన్యమగు ఫ్‌ ముచ్చస్థానస్థిత మై యున్నది, రేఫానంతరమున దంత్యముస్నను తత్పూర్యము నిరంతర (పయ త్నాధిక్యము కల ద్వివార పయత్నముతో కూడుకొనిన వివృతతమ మయిన “అ” కారముండుట, పదాంతమున దంత్య “ది కారము జిహ్వామూలీయఫఘటితమై యుచ్చ త్వమున నుండుట, అఆరోహణమును స్ఫుట మొ; రించుచున్నది. మధ్యలో న” త్దు మవరోహణమున నున్నట్లున్న నది యున్నట్లు కాదు. “సంపన్నమహ్యసంపన్నశల్పం.” ఆరోహణ సౌకర్యమున క యది యట్టున్నది. కాకున్న పదమధ్యమున చానిశమి వ్మశాంతి యున్నది! అది యట్లు లేకున్నచో సమున్నతినంకలనము కల సోపానముల యధి రోహము వలని ఖేదము కలుగును. “నిరాస్యాద్యః కాంచే” యను నప్పటీ యనాస్వాద్యత యిచట "లేదు. “నిరానన్లక” స్థలమున మహో ప్రాణము జిహ్వామూలీయము. ద్వివార ప్రయుకృమయిన క్యాసానూ (పదానమును సముచితారోహము సంపాదించును. “కొంటే” సలమున “ల్చైె* కారము “నిరానక్ష లోని “ఆ” కారము కన్నను రూపవీవృత మై యారోహణ మిచ్చును. “కానా “కె” కారముకన్నను *ని కాఠమారో బోనుకూల మయినది. అనంతరము *మధునిి సలమున "లఅి శారము నంవృత మగుట యవరోహమున్నది. అచటనే “జి కారము “ఉఊ కారము. కించిద్వివృతములె కావున యవకోహము స్పష్టము మధ్యలో జెౌెశార మవరోహ సౌశర్యమున కుపయోగి. దూరారో వామునుండి దూరావరోహాణము వూలిక కుండుట కూపపతన కల్పమె' శావచ్చును, కేవలమిట్టి కూప పతనము శ్రుతిసుభగము కాదు. “కుర్యాణాః పరమం మవహాచ్చ మనని యను రచనలో ణ కారా

త] కావ్యుగుణయము ౬వితె శారోపధ్మా సీయములకు పరముగా వెంటనే సంవృతమయిన *“అ” శారమున పాతమున్నది. ఇది సుఖదాయి కాదు. అవరోవహపూర్వ శారోవా మో విధముగ నుండును. *నరాః శీల్వభప్టాః వ్యసన ఇవ మజ్జంతి తరవణో వ్యసనములందు మునిగిన శీలభప్టు లయిన మానవుల వలె వృతుములు (పవాహమున మునిగిపోవుచున్నవి. దీనిలో “నరాః” శైధిల్య మున్నందున నవరోహము, “శీలభష్టాశో గుర్వక్షర ప్రచుర మయినందున నాగోహము కలదు. ఆరోహావరోపహా క్రమ పదమున కన్యు లన్యవిధమున నర్థము చెప్పిరి. “ఆరోవాస్య [కమః, అవరోవాస్య శమః ఆరోహావరోవా క్రమఃొ అరోహ్మకమము అవరోవా[క్రమము: శ్రమముగా నుండుట నమాధి యని కొందరి భావము, “నివేశః స్వః సింధోస్తుపినగిరివీధీవు జయతి” స్వర్గంగా నన్ని వేళము పామవద్వీధు లలో రమ్యుముగ నున్నది. ఇందు కోని-వేశం స్వఃసింధో?ొ అనుచోట నిశేశణికాథశ్రమమున నారోహమున్నది. “తుహీనగిరోలో నవరోహ మున్నది. ఇందు ఇ కారము వివృతములయిన ఉ శారాదులనుండి సంవృ తా కారద్వ్య్వయమున పాఠము కలదగుటచే సముచిత విశాంతి స్థానము "లేనందున నారోహము లేదు, తగిన యవరోవా మున్నది న్న శేణికారోహావరోవాన్యాయమున_ (కమముగా నారోహణమం' శ్రమముగా నవరోహణ ముండుట సమ్ముతము. శకాసనిది నిర్గలితార్గము. స్వభావ సహజమయిన (ప్రతి భాదర్శనమున ననువిద్ధ మయిన నరన్వతి స్వరన్మపసరము కలదై న్వరసంభార 'ప్రభానమున నారోవోవరోవా (శ్రిమ మనుసరించును. అంధుడు పతిభాదృష్టి ఈూన్యుడయినందున పదన్యాస మొనరింప జాలనట్లు ఆరోపహోదికము గుర్తింప నేరడు. ఇంతింతగా నిరూపింపగా పాఠసోక ర్యమె కలుగును గాని (శోత శేమి విశేషము కల్తునని యొకడు తలచ వచ్చును. ఆతడు “అనభిజ్ఞో 'ేవానాం ప్రియః కర్కుక శర్క_ రానిక రళంటకిత మయిన దుస్పంచ రచేశమున నంచరించు జనుని చూచు సుకుమారహృదయ యయిన ప్రమద తదాత్మానుటప్ర వేశమున వలె నత్యంతము ఖేదమనుభ ఏంచును. అల్లు (వహారపాతాదులందును విషాద మనుభవించును. అశ్షై సహృద యునశె యామార్షము రుచిర మసను. వైచుల్యాపరపగ్యాయ

కమ౨౬ నాక్యువేఐబ యు మయిన సుకుమారత కల సహృదయుని హృదయమునకు కవిస్ఫాదయ కాదా తాప త్తి యోగ్యత కలుగుచో నుత్కర్ష సిద్ధమగును. అట్టి వానికె యా మౌర్ష మిస్ట్రమగును, కావుననె ధ్వన్యాలోకమున నిట్లు చిరూపితమయినది. “కళ్రారవాసనజ్ఞానమాగలేతైవ న వేద్యతే వేదులేస పీ పకా రత త్త జేలేవ కేవ మ్‌” [1 నబా వ్యార్థ _శ్వజ్ష ల

పరమ రమణీయమయిన ధ్వన్యమానార్థము శక్షూర్థ కానన జ్ఞానమ్మాతమున గోచరముకాదు. కవలమది కావ్యార్థ త_త్త్యజ్ఞులకు మూత మె గోచరించును. విశిష్తసహృదయ 'వేద్యమగునది సర్వపాఠ॥ సుక్టేయను కాదు. అభిధానకోశము పఠించిన వారలకు సు _ప్తిజ్యీ భక్త లను గుర్తించిన విద్వాంసులకును కావ్య త త్త్యావబోధము కలుగదు, శావున వర్ణోచ్చారణ (పయత్నమున పరుపు కఠిన పఠన స్పర్శిజనితే మయిన ఖేద ముచ్చారణ మొనరించు వానికి గలుగునట్లు శోతకు నది పారువ్యు మాపాదించును, “నీరస్థ్యధ్యవధూనిబంధ్యనుగత 1పావైకబన్థశ్రమలో అనుటలో కవిశోతలకు పారుమ్య మె భాసించును, చర్శగతము లయిన లాలిత్యపారుప్యాదులను గీత వాద్యరీత్యనుసారమున నియతేముగ గుర్తింప వచ్చును. ధ్వనికారుడును _ ౧తేన వర్షా రస చ్యుతఒో అని నిరూపించెను. నియత కారణమున వర్షములు రనస్మపసర "మునరింప జాలవన్మి సియతకారణమున వర్షములు రసచ్యుతి నాపొ చించునవీ యగునని తద్భావము, కొన్ని వర్శి ములు కొన్ని రనములను *పకాశింప జేయగలవు. ఆ కొన్ని వర్శములే తద్భిన్న రనములను పరిచ్యుతము లొనరింప గలవు, స్వభావసహజముగ కొన్ని వర్ణములు నంతాపము కలుగ 'జేయునవిగ నుండును. కొన్ని వర్ణములు. భేదించు నవిగ నుండును. పరుమవృ త్తి పూర్వకము లయిన అేఫ కకారాదు లట్టివి. కొన్ని వర్ణములు స్వథావసముచితముగ నాప్యాయన మొన తించు నవిగ నిర్వాపణ మొనరించునవిగ పరమాహ్లాద మాపాదించు నపిగ నుండును. అట్టి వన్నియు నుపనాగ రికోచితములు, *లోకగోచర వవాయమర్థః స్యనం వేదో్యోఒి” ఈ యర్థము లోక గోచరము స్స "వేద్యమును. కావున నధికముగా వి_స్తరించుట లేదు “ఆస్తాం తావత్‌ .”

కావ్య ంమామయు ఒ౨ిరి పాఠాంతగ ల్యణ మో వీధముగ నున్నది. ఉపమాద్యుపదిష్టానామ ర్థానాం యత్నతస్తధా (పాప్తానాం వాపి నం త్నేపాత్సమాధిర్నిర్ల యో యతః ఉపమాద్యలంకారములలో సముపదిష్టములయిన యర్థ ములకు (పయత్న్యపా_ పృ్వములయిన యర్థములకును సం త్నేపముగా నిర్మయముం డుట నమాధి యను గుణ మగును, ౮౬౦. బహుశోయచ్చృతం వాళ్య ముక్తంవాపి పునః పునః నోద్వేజయతి యస్మాద్ధి తన్మాధుర్య మితిన్ఫృతం బహుప ర్యాయములు నినినను--*వునః ఫునఃొ పలికినను భావు కుల కుబ్వేగము కలుగ జేయని వాక్యమున్నచో మాధుర్యమను గుణ: మగును. ఒక్కొక వాక్య మొక్క-సారి వినినను నంశయాస్పదమగును, విపర్య యూస్పద మేని యగును, అట్లు కాకున్న చో మాధుర్యమగును. దీర్చ నమానమున్న నట్టి నంశయ విపర్యయము లవశ్యము కలుగును. అవి లేకున్న నే చూభుర్యము శబ్దగుణమగును. పద్యబంధము పృథధక్పద ములతో నుండుట మౌాధుర్యము. సమానదైర్ధ్యముండ రాదనుట దీస్‌ భావము, *“గాహంతాం నుహిపా నిపొన నలిలంొ ఉదావహరణము: కాగలదు. ఇందు దీర్తృసమానములు లేవు. అల్పనమొసము లుండుట నిషిద్ధము కాదు. సమ్‌ స్త ద్విపద రచన నంశయ విజర్యయాస్పదము శాదు. మాధుర్యమర్థగుణము నశును. ఉక్షివై చిత్యము మాధుర్యము. వర్ణ్యమానార్లమునకు ప్రకర్ష నిరూపింపవలసియున్నవుడు భంగ్యం తీ కియూీకి వె చిత్యమగును ఒజేయర్లము న నేకపర్యాయములు వక థి నిరూపించినను నముచితావగాహనమున వై రన్యము కలుగజీయదు. అది వచన వై. చి_త్యాత్మకమయిన మాధుర్యమను నర్థగుణము, అచే యర్థము వచనాంతరాభి భేయమగుచో విచ్యితముగ నుండును. రనవదమృతం కః సంటేహో మధూన్యపి నాన్యధా వమధురమధకిం! చూతస్యాపీ ప్రనన్నరసం ఫలం నకృదపి వునర్మధ్యస్థస్సన్‌ - రసొంతరవిజ్ఞనో వదతు యదివోన్య ఆ స్వదుస్యా త్ఫియాదళనచ్చరాల్‌ అమృతము రసనహిత మె, నందేహా మేమి! లేనెలు నట్టివె. (ప్రసన్నరసము కల మామిడి పండుకూడ మధురమె, కాని రసాంతరో

ఈఓ ౨౮ా నాఖ్యవేదము ములను తెలిసిన జను డొకపర్యాయ మేని మధ్యస్థుడె పలుశవలెను, (పియాధరముళన్న స్వాదువగునది యేదియేని కలదా రసజ్ఞుడు పశ పాతము లేనివాడె యగునేని స్వాదువగునది యితరము కలదని యననే యనడు, అధరమాధుర్యము నానా వఫోపమానాతిశాయి యని చెస్ప చలచి భంగ్యంతరముగా 'జెపష్పటవలన మాధుర్యము నంగత మగును, అమృతము గనవ_త్తనుట యనుటయె సంబేవామేమి 1! అది రనవ శ్తే యగును” అని యనుట విచితోక్షి. పరి నిశ్చయము కల 'స్టేర్యము నా విచ్చితో క్షి విరూవించును. అట్లది నిశ్చ్వయీ కృత మయినది. “నాన్యథా” వచనమున గూడ విషయనిరాశరణ నంభావనా నిరాన "మొనరించి నిశ్చయ స్థ్య్యమె విచి[శ్రీకృత మయిసది కావున సీయర్థము మధురము, ౬. ఓజస్సు లౌఒ౧ి నమానవద్భిర్భహుభిర్విచితై భే పద్దైర్యుతం సానురాగైరుదారైశన్న _తదోజః పరికిర్య్యతే సుదీర్ధములగు సమాసములతో చిత్రవీచ్శితములగు పదములతో

ఉదారసానురాగ విశీషములతో నుండుట నోజోగుణమందురు. వక సమాస సంజ్ఞాయు_క్రములయిన పదములతో నుండుటయు విచ్శితము లగు యమకములు కల పదములతో నుండుటయు నోజోబంధమగును.

మన్దాయస్తార్థ వాంభ శిప్లుతికుహరవలన శ్రందర ఛ్యానధీరః

కోణాఘా తేఘ గర్జత్ప్రలయ ఘనఘటాన్యోనృనంఘట్టచండః

కృష్ణాకోధాగ్రదూతః కురుకుల నిధనో త్పాతనిర్హాత వాతః

శేాన్మత్సింవానాద ప్రతిరసిత నభోదుందుభిస్తాడితో2 సౌ

మధనశనమయమున సుళ్ళు తిరిగి ప్రైశెగురు సాగరజలములు

మందరపర్వత కుహరములలో జొరగా వెలువడు ధ్వనివలె ధీరము; వాద్యములు (మోగగా పలయనమయమున గర్జించు మేఘననమూవా ముల సంఘట్టము వలె పచండము, ్రౌపదీక్రోధ్యాగ దూతరూపమ్యు కురుకుల వినాశమున కుత్ప్చాతవాతము నై నా సింవానాద (ప్రతిధ్వనిగా సీనభోదుందుఖి నెవగు (మోగించిరి *ొ దీనిలో దీర నమాన నంబంధము స్పవ్టము. ఉదారసానురాగ పదములతో నీండుట యిట్లు పరి (గ్రావ్యాము, ఎచటనేని వర్ణము వర్ణాంతరము నపేథీంచునేని సాను

కావ్య గుటాయు ౬త౨ిళ్‌ రాగ త్వముండును. ఇట్టుండుటయె బంధగాఢత. పదరచన బంధము, పదరచనగాఢముగా నుండుట యనగా కనకశలాశకావయవఘటనము వలె నివిడముగానుండుట యనిఫావము, రచన నివిడముగా నుండుట శ్రీ చెప్పునవి హేతువులు, అక్షరములు సంయు_క్తములై యుండుట, వర్గ్షమునందలి ప్రధమ ద్వితీయములు ల్భేతీయదతుర్థములును నిరంతరము శీఫశిరన్కములై (పధమవర్శ ముల తృతీయవర్శములతో నంయో గము కలవగును, విసర్జనీయ జిహ్వాోమూలీ యోపధ్యా నీయములుండుట, గుర్వతురములు పాదచాంతము లందుండుట్కు నమానములుండుట, మొద లగు నవి యన్నియు తరతమ భావమున హేతువు లగును. “విలులిత మక్‌ రా మంజరీర స్న_్రర్తయంతి” "తేనెలు జూలువారు గుత్తులను నర్తింప 'జేయుచున్నారు. అను నీ వాకళ్యమున “ర” శబ్దము గురువగుటకైై “ని శబ్దము న పేవీంచును. *ని శబ్దము “యి శబ్దమును స్వగురుత్వమునకై_ (పక్కనున్న శబ్దము నపేషీందుచున్నవి. తుదినున్న “తి శబ్దము స్వవిశ్రాంతిజనితే కాలోపచయలభ్యమయిన గురుత్వము కలదియె పూర్వవర్ష్మ ములవలె స్వగురుత్వేమున కితరవర్థ్యము న్యాశ్రయించుట -కేదుో కాని వెంట నే చేండన పాదపాఠము నపేవీ,0చును, ఇట్లుండు టయె బంధగాఢత. ఇదియె నిబిడావయవత “విలులిత మధుధారా చంజరకీక్లోలయంత8” అని పాఠము మార్చినచో ప్రత్యుదాహరణ మగును, ఇందు “ధా శబ్దము “లో” శబ్దము స్వగురుత్వమునకు పర వర్గము న్యాశయింప నక్క_జ లేదు. కావున పదములు సానురాగ చములుకావు, ఓజన ఎర్ధగుణముగ గూడ నున్నది. అభి ధేయార్ధమునకు ప్రొఢత్వ ముండుట ఓజస్సు, (పెౌఢత్వ మ నేకవిధములనుండును. పదార్థమున వాక్యరచన మొకవిధము, ఒక్‌పదముచే జెప్పదగిన యర్ధమును నిరూ పించుటకు వాక్యమును _పయోగించుట యొకవిధమగు (పొఢి, ఒకటియే వ స్తువుదారములగు బహుపదములచే. నిరూపితమగుట విస్తారాత్మక మగు నోజస్సుం అధనయన _ సముత్ధేం జ్యోతిరతేరివద్యాః సుర సరిదివ తేజో వహ్ని నిష్ట్యూత మైశమ్‌

అకితె నాళట్యవేదయు నరపతి కులభ్యూత్యైగర్భు మాధత్తరాజ్ఞ్మీ గురుఖిర భినివిష్టం లోక పాలానుభా.వైః! ఆకాశమతిన్మేత సముత్పన్నమయిన జ్యోతివలె గంగానది. యగ్నివిడనాడిన యీశ్వర తేజమునువ లె రాజకులవిభూతికై సుదశ్నీణా- -బేవి మహానీయములగు"లోకపాలానుభావములతో గూడిన గర్భమును ధరించెను, ఇందు చందుడని చెప్పుటకు “నయనసముత్ధంజ్యోతిర లే?” యనువాశ్య ముపయు_క్తమయినది. ఇశ్తు వాశ్యార్థమును. జెప్పుటకు. పచాభిధానమోబోగుణమగును. సనంత్షేపయు_క్తములయిన పదము లర్షవిశేషమర్పింపగలవి కాగానట్లు నంత్నేపముగా. నిరూపించుట. యాజసు = శే'హిమాలయ మామంతత్య ఫునః (వేత్య చ ళూలినం సిద్ధంచ్నాసై శ్రి ని వేద్యార్థం తద్వినృషప్తాః ఖముద్యయుః అఆ న ప్తబుషులు హిమవాను నెచ్చరించి మజుల శివుని జూచి సిదార్లమాతనికి నివేదించి యాతని ఏడో్కో_లు పొంది యాకాశము- శరీ ఇందు బహునివేద్యము సంఖీ, ప్తముగా నిరూపిత మయినది. టఓజోగుణ పాఠాంతర మిట్లున్నది. అవీగీతో=వీ హీనో2-పి స్యాదుదా త్తౌవ ఫానకః య్యత్రశశ్దార్థ _సంపత్త్యా తవోజః పరికీర్మితమ్‌ నింద్యమయినను హీనమయినను శడూర్ధ సంవత్తిచే నుదాత్తా భానకమగు నేని యోజన్పగును. ౮౬వ. సుఖ పయోజ్వైర్యచ్భబ్లెర్యు కం నున్లిష్ట నంధిభిః నుకుమారార్థ నంయుక్తం సౌకుమార్యంతదుచ్యతే సుఖ (పయోజ్యములు సున్లి స్టసంధులు నయిన శబ్బములచే నిరూపితమగునది సుకుమూరార నంయు క్రము కాగా సౌకుమార్య గుణమగును. బంధ మజరఠముకా నుండుట సౌకుమార్యము. అజర ఠత్వము= అపారుష్యము కోమలత్వము శ్రులిసుఖత్వమని భావము. ఒకొ్కొ-కచో పదమునకు న్వయంపాపవ్య ముండును, (దాఢథా, అజడ్థ నిన్వైతం సదృ్భృ క్వ వ్యవసితి? ఒకచో సంధికృతముగా పారుమవ్యము కలుగును. “ద ర్వ్యాఖ్యోర్వీ” తదుభయ రహితత్వము 'సౌకుమార్యము:

కావ్యగుణమయమయు ౬3౧ శబ్దగుణముం “ాపహూంతాం మహిషాఃొ ఇ త్యాదిక ముదాహరణము, ఇందు వ _క్తవ్య మంతయు నమాధిలత్షుణమున వ త మయినది, అపా రువ్యము సౌకుమార్య మనుట యర్థగుణము, పరుపార్థము వర్గ నయ మయినను సుకుమా రార్థమున గలుగు సంపత్తి యర్థగుణము. ఇకై “-యమంగలాతంక చాయ్యర్థ ము చెప్పవలసి యుండగా నపరుమనుగా నిరూపించుటయు సౌకుమార్యము. ఏకాకి యగు వానిని బచేవతా సహాయుడని, మృతుని 'యశః కేషుడని జడుని ేవానాం వ్రీయుడని యనుట సౌకమార్య మగును,

ళా అ ర వ్య క్తి బకువ నుపనిద్ధాభిధానాతు లోకకర్మాద్యవప్టతా య్మాకియా (క్రీయకేకావ్యే స్యావ్యక్తిః పకీ_;ళే కావ్య[కియలో సుప్రసిద్ధమగు అభిభావ్యాపారమున్న చో రుటి త్యర్థ (ప్రతిపత్తి కలుగును గావున నట్టుండుట యర్ధవ్యక్రీయరు. శబ్ద గుణము, *గావాన్తాం మహిషపా” యనునది యుదావారణము, దూర మా రార్థటప్రతిప త్తి కలుగ జేయునవి ప్రత్యుదాహరణములు, లోకళర్మ వ్యవస్థితముగా నుండునది యర్థగుణము, కిరాతాదుల స్వభావనిదర్శన ముగానుండు లోక(పసిద్ధార్థనిబంధన మర్థవ్య _క్రియగును, దీనినే వస్తు క్యథావస్ఫుటత్వే మనవచ్చును. ఆయా పదార్థముల స్వభావము పస్ఫుటముగ నుండునట్లు నిరూపించుట. నానాపిశేషములచే వర్ణిం పగా వురఃపతిభానమాన మగునట్లర్థము స్ఫుటమగుట, పృ్రేష శంఖకక లచ్భ్చవిమ చృదానాం శాజీఖి రంకతమల క్ష లోహీనీభిః నోరోచనా హరిత బభు బహిఃపలాశ మామోదలే. కముదమంభసి పల్వలన్య శంఖశకలకాంతి కల కుముదపత్ర పృష్టములందు లత్తుకవలె నెజ్సనయిన పం క్తులు కలవు, పలాశము గోరోచనావారిత్‌ బభ్రువై యున్నది ఇట్టి కుముదము పల్వల జలములో పరిమలను (పకటము వేయుచున్నది. దీనిలో భావస్వభావము స్ఫుటముగా నున్నది. పాఠా న్త రార్థగుణ మిట్లున్నది. యస్యార్థాను ప్రవేశేన మనసా పరికల్ప్యతే అనంతర (పయోగస్తు సార్ధవ్య కి రుదాహృతొా

౬3౨ నాటఖ్యావేదయు వ యనాను (ప్రవేశమున నన్దాంతర ప్రయోగము మనఃపరి కల్పితమగునో “యది యర్థవ్య క్షి యను గుణమగును, నాఉదడారత ౮౬౪ దివ్యభావపరీతం యచ్చృం గారాద్భుతయోజితం అనేకభావనంయు క్ర ముదారత్వం (ప్రకీర్తితం॥ దివ్య భావపరీతము శృంగారాద్భుతయోజితము నానాభావ సంయుక్త మగునది యుడారత్‌ యనగునని సామాన్యార్థము, మాను షోచిత మయినను దివ్య భావోచితముగా నిరూపితమయినను, కఠరుణాది యు_క్రమయినను శ్చంగా రనముచితముగా నిరూవీిత మయినను, విస్తయ స్టాన మయిన నద్భుతయు_క్తముగా వర్షిత మయినచో తద్దతములయిన విభావానుభావాదులచే నా యర్థ ముద్ద్యోతిత మయినచో నౌదార్య మను నర్ధగుణమగును. అ(గామ్యత్వ ముదారత యసి యన్యులనిరి. గ్రామ్యముగా పలుకవలసిన (వ్రనంగమున నగ్రామ్యత్వ ముదారత యయినది. “ఓసీ |! కన్యా! కామించు కాంతుడ నయిన నన్ను కామిం వుము అని గ్రామ్యార్థము వ_కృవ్యముకాగా నముచితముగా. (పతి పొదించుట యౌాదార్యము, (గ్రామ్యమగునది యధాస్థితముగ నుండును రచనావిశేపు మేమియు నందాయోజితము కాదు, అది (పసిద్ధిమాత్ర ఉఇపమాణముగ నె యుండును, తదన్య మ(గ్రామ్యము, త్వ మేవంసౌంద ర్యా న చ రుచిరతాయాః పరిచితః కలానాం సీమానం పరమిహ యువామేవ భజతః అయి. “ద్వద్వం దిహ్ష్యూ తదితి సుభ శే” సంవదతి వా మతః శేషం చే త్భ్యాజ్టితమివా తదానీం గుణితయా నీవిట్లు వర్ణనాపధ సము త్రీ యగుటచే ననుభూయమాన సౌందర్యము కలదానవు. ఆ మాధవుడును సౌందర్యవిమయమున సుపరిచితుడు. నీవు నాత డిద్దరె కలల యవధిని పొంది యున్నారు. ఓపీ! సుభగా! మాలతీ! మూ యిద్దర కీ ద్యంద్వము ఖాగ్యవశమున నంగతమయినది. ఇక మిగిలిన పాణిగవాణరూపముయిన మంగల మహాస్సు జకిగినచో గుణవ _త్తేము జయించినిశ్షై యగును, మీ గుణ సంపద విశ్యాతిశాయిని యగును దీనిలో మొదటనీవు నాతడని వేరుగా జెప్పి మిరని మిశీకరణమున వెప్పుట పేమ్ముట ద్వంద్వ మనుట ఇక

లాం] కావ్యగుమితము *ఒరితె -శీమమని యనుట వివటీ, తార్ధమును వ్యంగ్య మొనరించుచున్నది. క"చిత్యయుతమయిన శ్రమమున ఫలపర ్రవసాయిత్వము స్పవ్యమలినది, విపర టయ మిట్లుండును. బ న్వవితి యావదయం నికే జనః స్వవిమి శావదవాం కిమమైతి తే ఇతి నిగద్య ఛై రనుమేఖలం మమ కరం న్వక రేణ రురోధ సా ఈ దగ్గరలో జనము న్మిదపోవు వణకు నేను న్నిదింతును. సీశేమి లోటు. అని పలికి మేఖల దగ్గరనున్న నా కరమును మెల్లగా తన చేతితో నడ్డుపజుచినది. న్మిదపోవు వకు నిిదింతును. ఇంతమాత్రపు కాల వీలంబమున నీ కేమిహోని ! ఇట్లనుటలో [గ్రామ్యత్వము స్పష్టము నగనె యున్నది. అద్భుతకృ తార్థ వునేకభావ సంయుక్త మగుట శబ్దగుణ లము ణము, వకభాషపా గతముగ గూడ నిది యనేకవిధము లగును. ఒక పదము చిత్రముగా నుండుట అనేక పదములు చ్చితముగా నుండుట, అక్షర సంఖ్యా వైచిత్యము, సంధానసాజూత్యము, విండీబంధ నృత్త సాజాత్యముతో నుండుట భరత విధిలో నిర్ణయించిన విధముగా గుల్మ జాత శృంఖలికాది నంబంధములతో నుండుట యీ యుబారతకు స్వరూప విశేషము నంపాదించును. వికటల్య ముదారత యని కొంద రుపలశ్షీంచిరి. పదములు నృత్య మొనరించు నట్లున్నవని జనులు వర్మ భావన మొనరించురు. ఇదియే పదముల నరీనృత్వమానత్వ్య మనదగునుం లీలాయమౌానత యుండుటయు నిదియే ఆమగును. (క్రమశః వర్ధృమానా తర పదత్వము పదములోని ప్రధమాద్యతురములకు పదాంతరమందలి ప్రధమాద్యవిరములతో సాదృశ్య ముండుట వికటత్వమునకు కూన నంపాదకములు, స్వచరణ వినివిసైర్నూఫునై ర్న రృకీనాం రుటితి రణితమాసీ త్తత చితంకలంచ నర్తకీమణుల పాదము లందున్న నూఫ్తరములచే చి,తశలధ్వని పంటనె వెలువడినది, ఇచట నున్న అెండుపాదములలో (ప్రధమపాద మున దరునగా వకాతరపదము త్ర్యయరపదము చతురతరపదము నని

౬3౪ నాత్యవేదయు పదములు విచ్చితముగ నున్నవి. ేపాక్షరము రెండనసధము నాక మించుటవలన వ్యావ్హీ యున్నది. “ఆశీ త్తత చిత్రం తకారముల నంధానము వలన నంధిసాజాత్యమున్నది. తశకారనకారములకు సంస్థాన నై కట్యమును కలదు. ఇట్రిందుదారతకలదు. దీని విపర్యయము. “చరణకమల లగ్న్యైర్నూఫపురైర్న _ర్తకీనాం రుటితి రణితమాసీన్నక్హు చ్మితం చ తత్ర” ఇందు వర్ధమానాశ్షర పదత్వము "లేదు. మొదటి శెండుపదములు- మూడు మూడతురముల నున్నవి. అవి మాత్రమె యిందు భామీత విచిత్రత్వమును సంపాదించినవి. ఇశ్లు “అధ యది తవవన _కృం చండి భూయోఒపి నామ” అను రెండచకరములు కల పదముల సన్ని వేశము కూడ రమ్థము శాదు. “రణితమాసీన్న ఫాచిత్రం చ తతో యను స్టుమున “తోకార మికారముల కసాజాత్యము పహృద్యముగ "లేదు. నకార మకారములకు సంస్థాన ముండుటయు పహృద్యము కాదు. పాళాంతరమున నౌాదార్య లత్సణ మిట్లున్నది. అనేశార్ధ వి'శేషెర్యత్చూక్తై 8 సౌష్టవ సంయ్యులైేః జీ కీ రంతే ఉపేత మతిచి తా శ్ర ్దార్యం తచ్చ _ర్త్య సౌష్టువము నానార్థవిశేమము కల సూ క్తులతో నుండుట, అతి: చ్వితార్థములతో నుండుట యాదార్య గుణ మగును. ౧౦. కాంతి. లాఒ౫ి, యన్మనః శోత విషయ మాహ్ల్హాదయతి హీందువత్‌ లీలాద్యర్లోపవన్నాం వాతాం కాంతిం కవయో విదుః మనః (శో్కోత విషయముగానుండి చందునివలె నాస్త్లోదము- కలుగ జేయునది లీలాద్యర్హోపపన్న మగునది కాంతిగుణ మనని కవులు నిరూపించిరి, మనోపీషయాహది యగ్షగుణము, (శోత విమ యాషహ్హాది శబ్దగుణము, శృంగార 'వీఛావ రోపముగా లీలాది చేష్టా లంకార సుందరముగా నుండు కావ్యార్థ రూపము మనోవిషయ నూస్లాద పెట్టునది యగును. గావున నది కాండిసణ యుక్త మన చగును అది యే దీ ప్తరనముగా నుండుట యనీ యన్యులనిరి. దీప్త రసత్య మనుట విభావాదులు దీ_ప్తముగా నుండుట యని భావము.

కావ్యగుణయు శరన (యాన్సాయనమ పాక్ళతః సళపధం పాదానతః కాంతయా ద్వి(తాణ్యేవ పదాని వాసభవనాద్యావన్న యాత్యార్మ న్యా ఆావ(్పచ్యుక పాణిసంపుట అన్నీ వీనిబంధం ధృతో ఛావిత్వైవ కృత(ప్రణామకమ సో గేహో విచితా గతిః సాయంసమయముశ * వ్రయుడింటికి వచ్చి పాదములపై. పడినను 1వియురా లాొట్టుపెట్టి నిఠాకరింననది. నివానభవనమునుండి యాతడు "శండుమూడుపదములు వేసీవేయగ నే యామె యూడీన నీవీబంధమును శరములతో పట్టి పరుగెత్తి నమస్కార మొనరించి ప్రియుని పట్టుకొని నది. (ప్రేమగతి విచ్చితము కదా! దీనిలో నీర్యానుభావము, రత్యను భావము, జెత్చుక్యాను భావమును నముచితవి భావానుభావనంపద లతో గూడుకొని దీ ప్తములుగా నున్నవి. శ్రోత్రవిమయీభూతమై కావ్య మాహ్లాది యయినచో. శాంతి కబ్బ్ద'పణము. ఇదియే బంధగతమయిన యౌజ్జ స్రల్యము. ఈ యౌజ్జ్వ ల్యము 'లేశపోయినచో ఫపురాణచ్భాయ యందురు. ప్యత్ర మనుటకు కిసలయమని, జలధి యందనుట కధిజలధి యని యనుట శాంతి, సంస్కృత భాహానియమానుసారమున నిట్టి విశేషము ల నేకములు గలవు, “కురంగ న్మేతాలి _స్తబకితవనాలీ పరిసర,” దీనిలో రచన సమాసనం యుత మయినను శ్రో(తేందియెకతానమై హృదయతర్పకముగా నున్నది. ఇట్టిది లోకమున మధుర కావ్యమని ప్రసిద్ధి. ఇది యిట్లుండుట కాంతి, పదములభ్య స్తములగుట మాధుర్యము. కొందరాదార్య కాంతుల లత్షణద్యయమును విపర్యానమున షఠింతురు. పదన్యాసము గాఢముగా నుండుట యోజోగుణమని కవీశ్వరు -లందురు. ఓజోగుణాధిప్టితము లయిన శబ్దములు సామాన్యముగా (శో(తరసాయనములుగా నుండును. ఓజోమిశ్రమయిన బంధకె ధిల్యము వ్రసాదగుణము. ఇది లేకున్న శావ్యపద్ధతి రరాస్వాద్యము శాదనుట నత్ఫేము, వవము లనేకములు సంధి క్‌లవయినను లేని విధమున నేక పదవద్భావముతో నుండుట ్షేమగుణము. ్రతిపొదము ప్రతిశ్లోక మేక మార్ల్గపరి గహముతో నుందుట సమతాగుణము, ఇది దుర్చంధమని చుర్విభావమని యందురు. శ్రమముగా నారోహోనరోవహాము లున్నచో నమాధిగుణమగును. దీనిచే సరస్వతి ఫూత యగును, బంధమున పృథ శ్సదత్వ ముండుట మాధుర్యమను గుణము మాధుర్య మున్నచో

౬ 3షి శాత్యువేద ము పదన్యాసములు భఛాళశామధును నర్షి చును. అజరబంధ ముండుట సౌకుమార్యము, సౌకువూార్యరహితములు రూతములై (శుతిత్షమ ములు కావు బంధము వికటముగానుండుట యుదార తాగుణము. కొదార్యముతేని సదగ్రమము వై చిత్యము కలది శాదు. స్ఫుటముగా వర్ధ్యప్రతిప త్తి యుండుట యర యను గుణము జె "జ్ఞ్వల్యముండుట నొంతియను గుణము... ఇది లేకున్నచో కవి కావ్యము ఫురాణ చిత ఫ్రానీయ మనుము సర్వగుణశుంభిత మయిన వాక్కు (పాజ్ఞులప మనో హారమై విశిష్టముగ ఛాసించును. రననంశ్రయ (ప్రయోగము, ఇప్పటికీ వధముగా దోవగుణాలం కారనులు నిరూవీతము లయి నవి. ఇక వీనికి రస సంశ్రయ (సయోగమును నిరూకింపనలసి యున్నది, ఛందోనృ త్త జాతులకును ప్రయోగ వినియోగ మున్నది. రసాశ్రయ విధాన మున్నది. దోమములం దనిత్య దోషములును వినియు_క్తములు శానచ్చుననుట నిరూపిత మె, లజ. లఅమ్వుక్షర (ప్రాయకృత ముపనూ రూపకా[శయం కావ్యం కాఠ్యం తు నాట్యజైర్వీర రౌద్రాద్భుక్మాశయం లొఒకి. గుర్వక్షర 'ప్రాయకృతం “'బీభత్సే కరుజే తధా కదాచిద్వీర రౌద్రాభ్యాం యదాధర్షణజం భవేత్‌ లౌజలొః రూపదీపక నంయుక్త మార్యావృత్త నమాశ్రయం శృంగారే తు రసే కార్యం మృదువృత్తం తధైవచ లొజక్‌, ఉత్తరో త్తర నంయుక్తం వీరే పాఠ్యం తు యదృవేత్‌ జగత్యాతిజగత్వా తు నంకృత్యా చైవ యోజయేత్‌ వీర రౌ(దాద్భుతా శ్రయ మయిన కావ్యము బహములముగా లభ్యుక్షరములతో గూడియుండుట యుపమా రూపకాలంకారముల కాశ్రయముగా నుండుట యుక్తము. నాట్యవిదులక్లు యొనర్చ వలెను. వీళాది రసములలో చిత్తవృత్తి పరిన్న్సంద మతను వాహిగా నుండును గావ్లన సచట లఘ్వతుర - ప్రధానమయిన వృత్తము నిబంధించుట యుక్తము, ఉపమా రూపకముల నచట ఫఘార్చుటయా యుక్తము. శగుణారి రసములలో వృాదయస్పందము మనృణ వాహ్‌ యగునుం శావున నట "ర్వతుర (పాయ వృ తృనిబంధన ముచితము. ఇట్టి రీతి రొకప్పుకు కొ ధాదమలలో గూడ నుండును, పరులొనరించిన ఖలీకార

కావ్య గుణము ఓ.38 మును న్నరించి సరించి విలంబముగా షలుకునప్పుడు మసృణవాహిత యే పహృాదయపరిన్పందమున షనుభవ సిద్ధము శావున నచట గుర్వతుర (పాయవృత్త సిబంధవమె కవిసమాదృతముగా గోచరించు చున్నది, 'వేణీనంహార నాటకము నందలి, గోరా ద్యూతచ్చలానాం జతుమయభ వనోద్దీపనః నసో2.భిమానీ” *యో యః శస్త్రం బిఛర్తి ప్వభుభగురషుమదః సాండవీనాం చమూనాం”

పద్యములలో నిది విశదము కావుననే భయానకమునందు "వోన్యమునందు శాంతమునందును యధాయోగముగా వృత్త విభాగ మును పరిశీలింష వలెను. ఇట్టి విభాగ మంతయు సం వేదనము ననున రించియు హృదయ న్పందగతి వనుసరించియు చర్య్యమాణత ననున లెంచియు స్వాద్యత ననునరించియు నుండును. ఖు వృత్తేచిత్యము పరిశీలన సుందరము, బీభత్స కరుణములో వీరఠౌద్ర రనముల వలన నాధర్హ ణజన్య మయిన విశేమముండు నేసి యొకప్పుడు గుర్వ$్షిర ప్రాయ శృతమయిన వృ తృనిబంధన ముచితము. శృంగార రనమునందు మృదు వృత్తము యుక్తము. రూపక దీపకాలంకారయోగ ముచితము, ఆర్యావృ త్స నమాశ్రయణ మౌానళ్యకము. వీరరసము ప్రతిపాద్య మగునవుడు పాఠ్య ముత్తరో_త్సర సంయుక్త మగు నేని జగతి అతిజగతి "నంక తి చృందములందలి వృత్తముల ప్రుయోగించుట యావశ్యకము. యుద్ధసంఫేటముల ప్రన క్షియుండు నేని యుత్కృతిచ్చందము యు కము, శరుణ రనమునందు శక్వరి యతిధృథతి యుక్తముగా నుండును. ౮8౦, యద్వీరే కీర్తితం ఛంద న్నదౌ(దేపి (పయోజయేత్‌ కేషాణామస్టయోగేన ఛందః కార్యం వయోతృభిః ల8౦. యచ్చ్భందః పూర్వమేవోక్తం విషమ్మానమే నమం ఉదారమధురైః శబ్ధి; తత్కార్యం తు రసానుగం పీరఠనమునం దుండదగిన దని నిరూపించిన ఛందమునే రౌద్రను నందును ప్రయోగించునది. ఇక మిగిలిన వానికన్నిటికి నర్ధ యోగాను సౌరమున ప్రయోశక్తలు ఛందః (ప్రయోగ మొసరింపవ లెను, ఛందః +పకరణనిరూపితము లయిన నమవృ త్తములనుగాని విషమవృ _త్తములను గాని యర్థసమవృ త్తములనుగాని యుదారమధుర ములగు శబ్లములతో రసానుగతముగా వినియోగించుట యుక్తము, కొ దార్యమను శబ్ద శుణము దీ_ప్తళసములలో (పధానముగా నుండుట థోభ, మాధుర్య

ఒపభా నాక్యువేదమయు గుణము తదనుయాయిగా నుండుటయు రమ్యము. మధుర గుణనంధాా నము మనృణరనము ననునరించి యుండుట సముచితము, యభాయోగ ముగా నర్ష్గగుణముల నంతట నుప యోగింప, దగును, అర. శజ్దా నుదారమధురాన్‌ _ (ప్రమదాభిధేయాన్‌ నాటాక్ట్షశయాను కృతిమ (ప్రయతేత కర్తుం తైర్భాషతా భువి విభాంతి హి కావ్యబంధాః పద్మాకరా వికనితా 9వ రాజహంసైః (ప్రమడము.= హర్ష ము. అభి ధేయము = అర్ధము. గుణసాకల్య ముండుటచే హర్ష జనకమయిన యర్థము. నిరూపించు కబ్బములను ఉడారమధురముగా నుండువానిని నాట్యాశయములయిన కృతులలో నిరూపించుటకు యత్నింపవ లెను. అల్లు భఛావితములయిన కావ్యబంధ ములు వికసితములయిన పద్నాశరములు రాజవాంసలచే వలె విశేన ముగా విభాసింపగలవుం అర్ధ్థవ శామగ ము లయిన మధురశబ్దముల- (పయోగను నాట్యసమా(శయకృతులలో నావశ్లక మయినందున తన్నియతపర్గ వి వేకము" నావశ్యక మగును. ౮8కే. (త్రివిధం హ్యక్షరం కార్యం కవిభిర్నాటకాశయం హన్వం ద్భీం ఫప్లతం చైవ పదబంధనమ్మాశయం ౮౭౪. న్మృతే చాసూయితే చైవ తధా చ పరిదేవితే పరళాం (బాహ్మణానాం చ ఫ్లతమక్షర మిష్యతే లాతీగ. అ కారపు నృృతే కార్యం ఊ కారశ్చాభ్యనూయితే పరిదేవితే చ హా కార ఓం కారోఒధ్యయనే తధా ౮౭౬. [హన్వద్వీ ప్తుతానిహా యధాభావం యధారనం కావ్యబంధేప్వ శేషేసు హ్యక్షరాణి (పయోజయేత్‌ కవులు నాటక్మాశయముగా నకుర (ప్రయోగమును (తివిధముగా- ఛావంపవలసి యున్నది. పదబంధ సమ్మాశయమయిన వర్షము (హాన్యము- దీర్ధ ము వ్లుతము నని మూడుపిధములు. (హస్వ మేళమ్యాతము. దీర్ధ్స ము- ద్విమతము. న్లుతము ,తిమాత్రము: .చర్షసంశ్రయ మయిన యీ వివే కము ప్రసిద్ధము. హృదయగత మయిన యభిప్రాయమును క్రీయావి శేవ.. మును సూచించునపష్వుడు విధివి వేళములు కలవు. స సరణసమానీత మయిన యర్ధమును నిరూపించునవుడు, అసూయిత భావము ని వేదించునపుడు పరిదేవతమునందును వ్లుతముగు. నమరమును (పయోగింపవలెను, మేడా ధ్యయన మొనరించు (బాహ్మణుల వర్షప్రయోగమునందు ఫ్లుతవిని యోగ మావశళ్యకము, 'న్మరణమున ఖతి శార (ప్రయోగము. అభ్యసూయితము:

కావ్యగుణుము ఒరి "నందు *“ఊ కోర (ప్రయోగము పరిబేవితమునందు *హి కారమూ "అధ్యయనమునందు *ఓంి కారము వినియోగించుచు నందు వ్లుతధర శి మును కూర్చవలెను. భావానుకూలముగా రసానుకూలనుగా నేవ కావ్యబంధములందు (హస్వదీర్చ వ్లుతయూపములయిన అతరములను శప యోగింపవలని యున్నది.

౮౭8. చేకిడితపభృతిభిః వికృతైశ్చ శబ్దెః

యుకాన భాంతి లలిళా భరతప్రయోగాః

యజ్ఞకియేవ రురుచర్మధరై ర్భృతావైః

వేశ్యా ద్విజైరిన కమండలుదండహసైః

౮౭౮, మృదు లలిత పదార్ధం గూఢశబ్ఞార్థ హీనం

జనపదనుఖభోగ్య్థం యు క్రిమన్నృ త్తయోజ్యం

బహుకృతరనమాంం నంధినంధానయుక్రం

భవతి జగతి యోగ్యం నాటకం (పేక్షకాణాం లలితము లయిన భరత (ప్రయోగము లందు వ్యాకరణ శాత్ర 'నియతము లయిన యజంత ణ్యంత సన్నంత ప్రయోగములు చేక్రీడ్‌త (వభృతులు యుక్తముగా నుండవు, విక్సతములగు శబ్దములును “యు కృములు కావు, రురుచర ము, కమండలువు దండము ధరించిన భృుతాక్త (ావ్మాణులు సంచరించు చుండగా యజ్ఞ శ్రియలు శోభిం చును గాసి వేశ్యలు శోభింపరు. ఆ యా నటులు చే[ీడితాది (ప్రయోగ "సమధ్ధలె కావచ్చును. లలిత [పయోగము నందవి యు కములు కావు. “శోత్రియు లయిన [బావా శ్రణులు వేశ్యా పరిగ్రహ మొనరింతు లేని -మృగాజిన దండ కమండలు ఘృ తాభ్యంగాదులు తగిన విధమున నున్నను యజ్ఞ శ్రీయ శోభింపదు. అని వె వాక్యమునకు భఛావార్థమును భఛావించినచో నొకింత వె రుద్ధ్యము. కలుగును. కౌగధ్రాది విషయ -ముయిన ప్రయోగమున కతపయవ్య కులకు వక, లశ ప్రాభ్యనుజ్ఞాన చున్నది, అఆ భావము వియుక్తము కాకూడదు. కావున నిట్లు భావా రము నిరూపీించుట యుక్తము కావచ్చును. లలిత సుకుమార (ఉపయోగములు పరువపదము లున్నచో భాసింపవు, “వికేవు నిశేధః "శీసాభ్యనుణ్ఞాపకజో ఒక విశేషమును నిపే.ధించుట మిగిలిన యంశ మున కభ సనుక్లాన మిచ్చునసి న్యాయనియమము కలదు. ఆ న్యాయ మున నన్యస్థలములం దట్టివాని ప్రయోగము యు-క్తమని సూచిత

౪9 నాక్యువేదమూ మగును. కావున “వయోద్వితీయాః సరిత సగేశ్చన” “ఆభఖ్యాతా- మర్ష తర్జ్య్శ” అను సిట్టి ప్రయోగములను గూడ విధిగా ప్రయోగింప వచ్చును. ఈ యంశ మె సాథర్మ్య చెథర్భ్యు ద్వారమున నిట్లుపపాదింప దగును. వేశ్య మృగ చర్చ ఘృతాభ టే చంజాదులు కల శోతియు లచే శోభింపదు. ఇందు వె ధర్మ్యమున దృష్రాంత మిట్లున్నది. అట్టి శో తియులచే యజ్ఞిక్రియ శోభించును. వేశ్య శోభింపదు. యజ్ఞ [కియా పదము బహువ్రీహి యని భావించిన యజ్ఞమునకు నంబంధించిన (కియలు కల యజమానపల్ని యజ్ఞ్యక్రియ యగును, కృృష్తాజిన దండ కమండలు భృుళాభ్యంగాదులు కల శోతియుడు పత్ని కభీష్టుడగును. వేశ్య కిష్పుడు గాడు. పత్ని శోభించును. వేశ్య శోభింపదు. అశు చేేకీడి "శాదులు వీశొదులలో శోభించును. లలిత ప్రయోగములందు శోభిం పవు. కాగా రసోచిత ఫొవోచిత పదపయోగ ముచితముం

ఈ జగతిలో ేవమకనహృదయులకు 'యోగ్యమగు నాటక మిట్టుండును గావున నది యట్లుండవలయునని హితోపటేశ జనన మయిన వచనముగా దీనిని భావింపవలేను, ఇందారు స్వరూప సం వేదన మిచ్చు వీశేషములు కలవు. మృదులలిత పచార్థ సంబంధము మొదటిది.. పడార్థగత మయిన మౌార్షవము లాలిత్యము "ముదట నం([గ్రాహ్యము గూఢ శద్దార్ధహీనమగుట శిండవది, అర్థగత మయిన గూఢత నంశయం. విపర్యయముల కవకాళమిచ్చును. ఇది యట్లు కాకుండుట యిచట వివనీతము, జనపద సుఖభోగ్య మగుట మూడవది. నాట్యము సర్యోప "చేశజననము కావలయును కావున జనపదములును గుర్తింప దగు ననుభవింపదగు వ స్తుచమ త్కా_ రాదులతో గూడి యుంటుట యావ సంబంభము కల నృత్త మాయోజిత మయినచో హృదయ నంచాద మార్గ మనుకూల మగును. బహుకృతిరసమార్గ మగుట ఆకుయిదవడది నానావీధములుగా విఖావానుఖావాది సిరూపణమున రనవౌాగ్షము- మనృణ మొసనర్చుట యావశ్యకము. నంధి నంధాన యుక్త చుగుట- యారవది, ఇతివృత్త ఖండలకములతో నాటక మాయాజితము- కావలెను, ఆ ఖండలకము లన్నియు ముఖ్య (పళయోజననుతో సంబం ఖించునవి శావలెను. ఇట్టివి స్మ్షక యోగము,

౮౧] కాకున్వరవికల్పనయు ౬౪ ౧ శాకుస్వరవిశల్చనము

వాచికాభిన యోపగక్రమములో పాఠ స్ట్‌ము నంన్క_ ఎప! స్‌ తాత శై కముగా రెండువిధముల నుండునని నిరూపితమయినది. అందు సంస్కృత పాఠ్య్మ్యపసంగమున ఛందోవృ_త్తలక్షణాదికము ప్రతిపాదితము. ప్రకృతము (పాళ్ళత పాళ్యన్వరూపనిరూపణ మావశ్యకము. నంస్కృత పాఠ్యము శాశ్రుపసిద్ధము. (పాకృత్వపనంగము తద్విపరీతము, (పాళ్ళత పాఠ్యము: నందలి నామభాగాదు లన్నియు శాన్ర్రవిహితములక న్న విపరీత రూప ములె. అట్టివాని రూపరూపణ మావశ్యక మయినది. ఫావపారిషద మారిపాదినామసమూవాము నాట్యసమయానుపారమున (ప్రసరము కలదై వసిద్ధముగానున్నది. పఠనధర్శుములును సంస్కృతి పాఠళ్యమున నియతవిహితమ్నులై యున్నవి. ఇట్టివస్నయు (పాక్ళత పాఠ ్రమునందు "వేరుగా నుండునా + యశ్షయుండునా ! యను విచారణము పసక్తము కాగా చనంగవశమున కార్యస్వ్యరూపము నిరూపిత మయినది. అలం శారవిరామాదులు సంస్కృత పాఠ్యము నందున్నవిధమున (శ్రీ పాఠ్య మగు సంస్కృతమునందు నుండదగునని నిరూపీతము కానున్నది. (వాక్ళత పాఠ్య్యపనంగ మి ప్రఘట్టమున నిరూపణా ర్ర్రము. “(పాక్ఫతస్య తు పాఠళ్యస్య సంప్రవమ్యోమి లతుణమ్‌” ప్రాకృతపాఠ్యమునకు లక్షణము నిరూవింతుననుట ్రకృతోపక్రమవచనము, పాఠ్గపదార్థము. నీవిధ ముగా గుర్తింప వచ్చును.

“*పారవిశేమమర్మతి యల్నేన వా పఠనీయం విశిజ్హేన రూపేణ ఎవా పఠన్శార్హం ఆ న్నరచిత్తవృ ర్తివశా చేవ వా తధాపళతుం. శక్యం అచార్యయ ల్నేన వా పఠనీయం పాళ్యమ్‌”

అయిదవిధముల పాఠ్యపదార్థము నిశృయింపదగియున్నది.

౧ ఉన్నవర్ణ ము నున్నవిధమున బల్కుుట శాక శాకున్వర యోజనవిశీషమున సవిశేమనుగాబల్కుట యావళ్యకము. అట్లు పాఠవి'శేసార్ట్హమగునది పాఠ్యము,

తి సామాన్యముగా బలుకుట కాక యత్నవికేమమున బలు కుట యిందుండును. ఉచ్చావచవి వేళఫురస్సరముగా స్వరసంధానము

గా నాటఖ్యవేదయమయు గు_ర్తించుకొనుచు యత్న సహకృతముగా పలుకుటలో పఠన యోగ్య మగునది పాఠ్యము,

3 వర్ణ పదవాక్యోచ్చారణమాత్రమున _ గుదురునవి కాక్క వామాన్యజనులు పలుకువిధమున గాక విశిష్తరూపమున పలుకుట యిందుండును. అట్టు విశిష్టరూపము పఠనార్హ్శ్మము కావున పాఠ్యము,

ఈ కేవలము వర్గో త్బాదకావయవములుగా (ప్రసిద్ధములయినకంఠ తాల్వాదుల యభిఘాతమ్యాత్రమున_ పలుకుట పలుకుటయే కాదు. అఆంతరచి త్తవృ త్రివశమున నె యట్లుపలుకుట శక్య్యమగును. కాని యన్య చిధమున నది యట్లు కానేరదు. చి త్తవృ త్తిధర్మానుసారమున బలుక శక్యమయినందున నది పాఠ్యము,

క! నాట్యాచార్యుడు వాగభినయకోవిదుడు నన్ని ధిలోనుండి శిశూవురస్పరముగ పలుకుట నేర్చగా నారీతి ననునరించి నటుడు పఠింప చగిన దయినందున పాఠ్యమయినది.

ల్లు పాఠ్యపదార్థమును పండితులు పరిష్క_రించిరి. నంస్కృత పాఠ్యగతములయిన విశేవములను (పాకృతపాఠ్యమున నెట్లు విని "యోగింపదగునో గుర్తించుట యావశ్యకము,.

౮8౯. వీతదేవ విపర్యన్తం నంస్కారగుణవర్ణితం

విజ్హేయం ప్రాకృతం పాఠ్యం నానావస్థానరాత్మకం +పాకృతపార్యమునకిది సామాన్య లశ్షణము, సంన్క్య్బృుత మె సంస్కార గుణరహితమైనచో (_పాళ్ఫ్సతమగును. పరిరయమోూరూపమయిన యత్నము సంస్కృతమున సంస్కార గుణము. తద్వర్దితము ప్రాకృతము. “ప్రకృతే రనంస్కా_రరూపాయా ఆగతమో సంప్కారరహిత స్వరూపమయిన (పకృతినుండి సిద్ధమయినది కావున (పాకృతము. ఈ పాకృత పాఠ్యము నానావస్థాంతే రాత్మకము"గా నుండును. అసభంశరూపములగువానికిని వ్‌ దేని నియమనూవశ్యకము. ఈ నానావస్థాంత రాత్మకత యే తన్నియ మము నానావస్థాంతరము లనదగిన బేళవిజశీషమములందు నియతస్వభావ మనదగిన వీని యాత్మ యుండును. ఆయా -దేశవిశేవమములందు (పసిద్ధిననుసరించి యారూపము నియమిత మగును, ్నపాళ్ఫ్సతపదములకు

కాకున్వూారవికల్పన మః? ౬౪ సంస్కృతపదము లి వాచకములు, అనుమానమున నవియె వాచకము లని నిశ్చిత మగును, అయిన నవి యన్యములని (వసిద్ధము లయినమి. 'దేశవి'శేషవ్యవస్థితమయిన అన్యత్వ ప్రసిద్ధికలవై (ప్రాక్సతపదము లను వ్యవహారముకలవయినవి. “ అవతివృం తే 2 న్యస్మిన్ని త్యవ స్థాః 'జీళ నిశేషా౭” వీని యందివి యవస్థితము లై యున్నందున “అవస్తోలనదగిన వయినవి. అవస్థలన "బీళవిశేవములు. సంస్కృృతమునందు “పాతిపదిక సమానమయినను విభక్తి యుండుటయి నావశళ్యకము, నముచిత స్వరసంపదయు_ సంస్కృతే పదమునం దుండును. శేవలము స్వర వ్రేయోగావసరమున నే చేశీపదప్రయోగము గోచరించుచున్నది. స్వర విశేష నంయోజనమునకే సంన్కృతపదము (వయు_క్తమయినచో నదియు (పాక్ళత మేయగును. అవు త్పాదిత (పళ్యృతి ననుసరించి _పాకృత జనులు పయోగించుటచే (పాకృ్ళృతమయినదని కొందరందురు.

౮౮౦. (త్రివిధం తచ్చ విజ్హేయం నాట్యయోగే నమానళఈః

నమానశబ్దం విభుష్టం దేశగతమధాపి చ నాట్యయోగము నందీ ప్రాళ్ళతము నంత్నేపముగా మూడు విధముల నుండును. సనమౌానశబ్దరూపముగా నుండుట యొకటి. కమలామల లోలనలిలాదిపదములు నమానళబ్దములు, ఇందును విభ క్రిలింగఇఖీద మావశ్యకము. పాకృతమునం దీయంశమున నొళ స్వాతంత్యమున్నది. కమలాదిపదిములకే లింగవిభ క్తియోజన 'మొనరించినచో నన్యా కారము కలుగును. అవుడాపదములకును భేద మవళ్యంభావి. వాళ్యము నందు శబ్దము నమాననంపన్నమయినచో నొకవిధముననె యుండును గావున నమానశబ్దవమనుట నంగత మయినది, తిట్టి నంస్కృృ్రతీనమాన శబ్దము (ప్రాకృతబంధములలో (పయోగా క్ర్రమగును. భాషాశ్తేమ యవనరమయినఫుడు పతాకాస్థానకాదులందిట్టివాని ప్రయోగ మావళ్య కము. ఈ పరిజ్ఞానమున కీదియే [పయోజనము, ఒకొకషప్పుడు (వాక్ళత (పయోగమున సమౌాసమునందును సంస్కృత పదసమత్వముండ దు. “కమల అమల ఇందు” రూపమున వ్యస్తముగనె యుండును గాని సంధినంబంధము పొంది యుండవు. “(పాకృతబం భేప్వేనం సంస్కృత మవపీ యూగముపయాతిి _పాళ్ళతబంధములందు నంస్కృృతమును

కు౪౪ నాత్యవేవము "యోగము పొందుననుటలో “అవి శబ్దము (ప్రయుక్త్రపదముల కసంధి యుండును గాన్సున నంస్కృతనమతయుండదని సూచించును.

లాలాం. యే వర్దాః నంయోగప్వరవన్షాన్యత్వమూనళాం చాపి

యాన్త్యపదాదౌ పాయో _ విభష్టాంస్తాన్విర్చుధాః ఇది విభష్ట్రప్రాక్సోతమునకు లత్షణము, సంన్కృృృతగతము లయిన వర్ణ ములు నంయోగమున నన్యత్యము పొందినను స్వరపరిణామమున నన్య త్వమును పొందినను వర్ష వ్య త్యాసమున నన్యత్యము పొందినను వర్ష లోపమున నన్యత్వము పొందినను వ్మీభషప్టపదములగును. సామాన్య ముగా నపదాదిలో నవి యట్లగుట కలదు, నియతములగు కొన్ని వర్ణ ములు వర్శగతము లయిన స్వరములు నంయు_క్రవర్ణములందున్న స్వరి ములు (ప్రాకృతయుక్షి ననుసరించి తెలియదగి యున్నవి, భరతుడు నాట్య వేదమున _ [ప్రాళృతము_ నుగ్రేశించి దిక్స్రదర్శనమే చేసెను. విస్తారవిజిజ్ఞాసువులు (పాకృతదీపికాదికమును పరిశీలించుట సముచిత మని, ఉత్పలవిరచితమయిన సూూతనవృ త్తిలో పద్ధతిలో స్ఫుటముగా పూర్ణ్శముగా కలదని యందాదరము వహింపవలసినదని యభినవుడు శుశదము చేసెను, అయినను ఫొంతగా నావిషయను సూచించుట యు_క్రమె యగును, సంస్కృృతమున నున్న వర్ణములు (పాకృతమున "లేవు, ప్రాకళ్సతమున- బు బూ 4% జూ ఐ జె అఃజఇఖిన శమ అను చ్యాదశవర ములు లేవు కగతదయవలు లోపించినను వాని స్వరము లుండును ఖఘథధభలు హత్వము పొందును శమ లకు నత్వము వచ్చును. అంతట న ణ యగును. “నర్వ(త చ (పయోే భవతి నశారోవీ చ ణకారజో _పాకళృతనమ్మాశయము లయిన యపర స్పరనిష్పృన్నములగు వర్గము. లీవిధముగ నున్నవి. అన్యోన్య మాశే మము పొందక అసంయోగరూపమున నున్న వర్ష్శముల వ్యవహారము నందింకను సామాన్యవిధులు విశేమవిధులు గలవు. సంయు క్తవర్షము లకు సంబంధించిన పరివృత్తి నంయోగమును గూడ సవిశేషముగ "దెలియుట యు_కృము. "బేశ భాపావిక ల్పనము

సంస్కృత ,పాకృ్ళృతరూపమయిన భామయీ వక్తృభీదమున నాలుగు విధనులగును

కాకున్వారవఎికల్పనయమయు బుళగ లాలావి. భాషా చచతుర్విధా జ్టేయా దశరూపే (వపయోగతః నంన్కృతం ప్రాకృతం చైవ యత పాఠ్యం (ప్రయుజ్యతే లాలా, అతిభాషార్యభాషా చ జొతిభాషాతవైవ చ తధా యోన్యంళలీ చైవ భాషా నాట్యే పకిర్తితా। దశరూప ప్రయోగానుసారమున భావ నాలుఏ వీధములగును, నంస్థ్టృత పాఠ్యము (పాకృత పాఠ్యము దశరూపషపయోగమున నుండును గావున భావ అతిఫెపయని అర్య భామయని నాల్లువిధము లయినది. సంస్కృత భామయే స్వర భేదాది పూర్షసంస్కారములతో గూడిన దై “ఆఅవతిభాషమ” యను వ్యవహారము పొందును. వై దికళబ్దబాహుల్య ముండును గావున ఆర్య భామ కన్న నిది విలక్షణ ఫామ యగునని కొంద రనిరి. ఇందలి ఫామ యార్య భాష "శెండును సంస్కృత పాఠ్యమున సంగతము లగును. జాతిభామ 'యోన్యంతర భామ యను రెండును +పాక్చత పాఠ్యమున సంగతము లగును, ఇట్లీ నాలుగు భామలు నాట్య మున నుండదగినవని పరి[గావ్యూము. ౮౮౪. అతిభిపా తు దేవానామార్యభాషా తు భూభుజాం నంస్కారపాఠ్యనంయుక్తా నమ్యజ్‌ న్యాయ్య పతిష్టతా॥ లాల౫. ద్వివిధా జొతిభషా చ ప్రయోగే నముదాహృతా మ్రేచ్చశబ్టోపచారా చ భారతం వర్తమ్మాశితా॥ లా౮ంఒ. అధ యోన్యంతరీ భాషా (గామ్యారణ్యపకూద్భవా నానావిహంగజా చైవ వాట్యధర్శ్మీ (పతిష్టికా॥ 'జీవతల కతిభావ, రాజుల శార్యఫామ వ్యావహోార యోగ్యము నాట్య (ఫయోగమునందుండు జూతి భాష ెండువిధములు. సంస్కా-ర పార్య నంయు క్రమము చక్కగా న్యాయ్యపతిస్టితమగు భామ యొకటి, భారత చర్షము నాశ్రయించి యున్న మ్రేచ్చశస్లోపచారమున నుండం భాష మరియొకటి. 'యోన్యంతర భామ గామ్యుభామ ఆటవీక భావ పశు "సముద్భృవమగు భామ నానావిధవిహంగమనముత్పన్నమగు భామ యని నంశేతమున నున్నది. పశుపథీప్రభృతులప సంబంధించిన ధ్వనిని నాట్య ప్ర యోగమునం 'జెప్పుడేని యెచ్చట నేని (పయోగింపవలసి “యుండును గావున వాని రుతము కూడ భావగా వ్యవహృతేమయినది,

ళీ నాళ్యువేదయు అట్టిది నాట్యధర్మిగా వ్యవహార సం శేతమున్నది. నాట్యధర్మిసం కేతము పూర్వము నిరూవీతమయినది,

జూతి భాష్మాశయమయిన పాఠ స్ట్‌ము (పాకృతమని సంస్కృృతమని. "శెండువిధములు. ఈ ద్మవిధ పాఠ్యము చాతుర్వర్ష ఫ్రసమాశ్రయముగా నుండును. భారత బేశగతులయిన (చావ్మాణత(తియ వై శ్యళూద్రులు సంస్కృతవ్యవహారమునను తజ్జన్య(పాక్ఫృతవ్యవహారమునను సముచ్చా రణాదిలోపము 'లేషండునట్టు వ్యపహరింప గలరు, ధీరోద్ధత ధీరలలిత ధీరోదాత్త ధీర్వపశాంతులను నాయకుల వ్యవహారమున సంస్కృత పార్యము వనియోగింప వలెను. ఈ ధీర పూర్వనాయకులకును కారణ వ్యప దేశము ననుసరించి 1పయోగరీత్యనునారమున_ (ప్రాకృతపాఠ్యము వినియోగింపవచ్చును. కారణవ్యప దేశ మనుట యవస్థాదివిశేమమున నని భావము, అర్జునుడు బృహాన్నలారూపమున (పచ్చన్నుడైై యున్న ఫుడు తన్నిమి_త్తముగా (పాళ్ళత భాషాపాళ్యవ్యవహార మె సముచిత మగును, చాకిద్యమున నుండువారలకు సంస్కృృుతప ఊరాగము- తగదు. ఆ నసనుయమున వారలకు భాపావ్యవహారాస క్రి యుండదు, చదువులేని వారలకు యాదృచ్చికముగా నుండు వారలకును నంస్కృృత ముచితము కాదు, కొందరై. శ్వర్య(పమత్తులుందురు. శ్రుతాధ్యయన మయినను వారలకుండిదు. విద్యావీమయము వారు విననో చుకొనరుం వారలకు నంస్కృృృతమక్క_జ లేదు. చార్మిద్యల్లు ఆాత్మకులకు సంస్కృత (పయోగము వలదు. కొందరు త్త్రమవంశసంజాతు లయినను విద్యా గంధరహితులుగా నుందురు. వాశేమియు చదివీ యుండరు. అంగ రంగభోగములంచే వారిజీవితము లగ్నమగును, అట్టివారలకు సంస్కృత పాఠ్యముండదు, పాఠ్యానర్హ్ము ల పరిగణన మిట్లున్నదిం ఇది శేవలము సూచనము. దీని యనుసారమున నంస్కృృత పాఠక్యానర్హ్యుల నభ్యాహింపవచ్చును. ఈ పప్రసక్తియంబే పాఠార్ధుల పరిగణనమును సనముచితమగును,

౮ాల8ం వ్యాజలింగ ప్రవిష్టానాం (తఈమణూనాం తపస్వినాం

భికుచకచరణాం చ ప్రాకృతం నర్యపసయోజయేత్‌ ౮ాలాలా. భాగవత తాపసోన్మత్త బాల నీచ్యగహోపనృష్టమ స్రీనిచజాతిషు తధా నపుంనకే (ప్రాకృతం యోజ్యం

కాకున్వరవికల్పనయము ౬౪8 జీవికానిర్వహణ మునక యతిధర్ము మవలంచించిన కపట యతులకు (పాక్ళృత పాఠ్యమె వినియోగింప వలెను. శమణులనదగిన బౌద్ధ నన్ఫాసులకును (పాకృత మె. కీ్ససజీవన మవలంబించు దయనీయులకు ఛిక్షక్యపాణులకు చశచరులకు (పాకృతమె (పయోద్యము. గయీ చశ్రీణ జీవంతి తే చక్రచరాకశి సమూహము ననునరించి జీవించువారు చక్రచరులు, అశ్షు "జీవలకులు పూజారులనదగు భాగవతులపు తాపసు లకు ఉన్ళత్తులకు నీచగ్రహము. పట్టిన వారలకు (పాళ్ళతమునే (వ్ర యోగింపవలెను, మానవులు ేవగంధర్వాద్యు త్తమ (గహోవిష్షు లయినచో సంస్కృత భాపషాపయోగమె యుక్తము, నీచగపహో విష్టులకు (పాకృ్ళత మె. పిశాదాదులకు సీచగపహాములని పేరు. పీిశాచా 'వేశమున్నచో (పాక్సృతము యుక్తము, (స్రీలకు (పాక్ఫతమె, నీచజాతు లనదగు చండాలాదులకు పాకృత మె, సఫుంసకులకును (పాకృతె మె, అయావ్యక్తుల న్వభావాది భేదము ననునరించి (పాళ్ళతభామలలో "నముచితమయిన భావ నె యుపయూగించుట యుచితము, నంన్క్య్భృతే 'ప్రయోగవిధి యిట్లున్నది.

౮౮౯. పర్శివాణ్య్మునిశాక్యేము చోక్షేషము (కోతియేము చ

శిష్టా యచైవ లింగస్టాః నంన్కృతం తేమ యోజయేత్‌

౮క౯ొం. రాజ్ఞ్యాశ్చ గణికాయాశ్ళ శిల్చకార్యాన్త చైవ చ

కలావస్టాంతరకృతం యోజ్యం పాఠ్యం తు నంన్భృతం పర్యివాజకులు మునులు బౌద్ధసన్యాసులు శోత్రియులు నగువారలక్తు సంస్కృత పాఠ్యప్రయోగ ము నంగతము, చోములనదగు భాగవత విశేషులకు సంస్కృత మె. వీరు వకాయనులని (పసిద్ధులు. ఏకాయను లా యా నంప్రదాయములందు దీమోస్వీశారముచెేసి యుందురు. శిస్తు లకు యతులకు సంస్కృత మె, మహో రాజ్ఞి గణిక శిల్పకారి యగు (శ్రీల సంస్కృతము సందర్భనముచితముగ నుపయోగింపవచ్చును. చిల్చ కారికలు కలావై దగ్ధ్భ్యముకల వనితలు, మహారాజ్ఞి మహారాజ పల్ని. మహో'దేవి యని యందురు, రాజునకు రాణి (పతిశరీరకల్చ్ప ఆయయినందున నంధివిగ్రహనసంబంధము కల పాడ్డుణ్యాదులను తెలియ “వలయును. [గహనత్షతచరిత ములను గు ర్థింపవ లెను. శుభాశుభరూప నుయిన పముల రుతములను దెలియవలయును. శుభాశుభరూషము

౬౪లో నాభథ్యవేదయు లయిన సర్వవిశేషములను రాణి తెలియవలసియున్నది కావున తత్త “తృమయమునం దామె నంస్కృత(పయోగ మొనరించుట విహితము. కావ్య బంధములండిట్టివిధి రమణీయము. వేళ్యకు సంస్కృత పాఠ్యము నిన్రేశించుటలో నొక విశేమముకలదు. వేశ్యలు సర్వలోక క్రీడార్థమె యుండువారలు గావున సుఖా(శయమయిన సంస్కృృతవ్యవహాం ము యుక్తము. అశ్లు లా భ్యాసాశ్రయమయిన సంస్కృత పాఠ్యముచి తము, ఇక్‌ శిల్చ్పకారిశా విషయము, కలాపరిజ్ఞానమున కుపచారపరి జ్ఞానమునకు నానా శ్రీడారచనకును రాజుల సమతమున నుండు శిల్ప “కారి!లకు నాటకమునందు సంస్కృత పాఠ్య మె యుక్తము,

౮౯౧ అమ్నాయనసిస్టం నర్వాసాం శుభమప్పరసాం వచ

నంనర్గాద్దపతానాం చ తడ్ధి లొకోనుపర్తతే లా౯౨, ఛందతః ప్రాకృతం పాఠ్యం నృతమప్పరసాం భువి మానుషాణాం చ కర్తవ్యం కారణాస్టవ్యపేక్షయా

అప్పరసల వచనము శుభము. అది వులాణాదిసిద్ధము. అప్పరసల- యందరివచన మావమ్నాయసిద్ధమె. ేవతాసంసర్లము వలన వారల కట్టి యోగ్యత కలిగినది. లోకమాయంశ మనుమోదించును. భూమి కవతరించిన యప్పరనలకు వారి యభిలాసానుసారముగా వారలకు (పాకృతప్రతోాగ ముచిత మె, (పశకజటాజనావసరము ననునరించి మానవు లకును (ప్రాకృత పాఠ్య ముపయోగించునది, బర్చరకిరాతాంధ్రద్రవిడాది జాతులలో కార ణార్థవ్య పేశ్ష ననునరించియు (ప్రాకృత పాఠ్య ముపయో గింపరాదు. నాట్యప్రయోగావసరమున వారలకు భఛాసపానమాశయ మయిన పాఠ్యవ్యవహోర మె నముచితము, అనులోమవిధానమున నంస్కారముకల శుద్ధజాతులగు వారల కందరకును శౌరసేని ఫాము ననునరించిన పాఠ్యమునే శావ్యములందా యోజన మొనర్చునది. ఇందు పతాోంతరము కలదు,

లా౯3. అధవా ఛందతః కార్యా దేశభాషా పయోతకృృభిః

నానాదేశనముత్టం హి కాన్యం భవతి నాటకే

అం,ధ(దవిజాది బేశములందు భాహానంస్కా రమ్మునముచితీముగా నుండు నేని త_త్తదిచ్భానుసారముగ పయోక్త లాయా బేశభాను నుపయో గింపవచ్చును. నాటకపక్రియననుసరించి భావించినచో కావ్యము

లావి] కాకున్వారవికల్పనయుి బ౪దా నానా దేశసముత్ధమై యుండుట (వసిదము, అయా (పసిద్ధ్యనురోధమున నాయా కావ్యన్యవహారముండుట అటుచితము, సంస్కృ తాపభంశ మునకు భాషమయని వ్యవహారము, భాషాప్య(భభంశమునకు విభావ యని నంశేతము. ఆయా ేళశములందు ఫొండగుహాలలో నివసించువారును పాకృతపరినరములలో నంచరించువారును భాహాపభంశము వ్యవవా రింతురు. ఇట్టివానిని మాతమె నాట్యమున పయోగింపజనును, కొందరిట్లందరు. “ఈ భాషా భేదసం కేతములన్నియు నిదర్శనార్థము నిరూవితములు కావున పె శాభ్యాదిభామలనుకూడ వ్యవహరింప వచ్చును.” అని, ేశభీదమున భాపాభేదము కలుగుట చే నిట్టిభొమ "లేడు భామలు ప్రసిద్ధము లయినవి,

౧ మాగధి ౨ అవంతి

ల్‌! ప్రాచ్య ఈత కౌరసేని

క! అర్థమాగధి ౬ ల!

౭ దాథీ,ణాత్యభామ శా రాభీర చండాలశబర(ద్రవిడాం ధజములయిన భాషలు వనేచకుల కీనభావమలు వి భాహాసం శేతమున వ్యవహోార్యములు. రాజుల యంతః వురములందు నివసించువాఠరలకు మాగధీభామ నుపయోగింపవ లెను. శేటులకు రాజవ్యుతులకు (శేస్థిజనులకు నర్థమాగధీ వ్యవహారముచి తము. విదూమశాదులకు (పాచ్యభామ ధూర్తల కావంతిధాపు నాయికలకు నఖీజనమునకు నవిరోధియగు *శౌరసేనిఫావ యుచితము. యోధనాగరకులకు జూదములాడు. కితవులకు దావీణాత్యధామ తగి యుండును. ఉదీచ్యులకు బాహ్హీశ భామ ఖ స వాసులకు తమ "బేశజ భావ, ఫపుల్క్మంసాదులకు ఛాండాల భావ (పయోజ్యము. శకారు లన దగినవారు కొందరు కలరు. వాక నీచాఖిజనులు, ఎట్లో (ద్రవ్యము నంపాదించిన వారు, దర్భముతో వ్యవహరింతురు. వారికి శకారభామ నుపయోగింపవ లెను. శకారబసహుళ మయిన భాషకు శకార భావు యని వేరు, ఘోమకులు గొల్ల పల్లెలలో నుండు నోజీవనులు, వారలకు తత్స భావముననుండు "మేక గొక్లె మందల పెంచు వారలకును కకార భామయె యుక్తము, పఫుల్క-నులు డోమ్బ మృతప పదముల వ్యవహ

జఒనగ్క౦ నాళ్యవేదయు రింపదగినవారు. ఈవిధముగ నె యంగారకారకులకు బొగ్గుపని చేయు వారలకు వ్యాధులకు కొయ్యపనులతో కొయ్యయంతములతో జీవించు చారలకును శకారభావయు, తదుచితముగా వ నేకన భాషయు (ప్రయో గింపవ లెను. గజ-అశ్వ-అజావిక-ఉస్ట్రాది జీవనులకు ఘో వస్థాననీవా సులప అభిర భాపావాఠళ్యము శాబర భాహాపాఠ్యము ప్రయోగింపవలెను. చనచారులకు (దవిడఫామ యుక్తము, సురంగఖనకులు సౌరంగములు (తవ్వునారు దొంగతనమునకై_ కన్నములు వేయువారును అశ్వపాలకు లును మాగధి వ్యవవారింతురు. “వ్యననే నాయకానాం చాప్యా త్త రమాసు మాగధ్‌ నాటకమున నాయకుడగు వాని కొళవు డాపద కలుగవచ్చును. అవుడాతడు ేశాంతరగతుడగును. ఆ సమయమున ఈన నెవలేని గుర్తింతురను భావమున నాత్మరతుణమున కన్య భామా వ్యవహారమున నుండును. అవుడాతడు మాగధీభాపు ప్రయోగించుట యుక్తము, పర్యంతనివాన మొనరించు [_దవిడాదులకు బర్చరాంధ భాంగేల చేశాదిగతులకును వారి వారి విశిష్టత ననునరించిన భాషా వ్యవహార ముచితము. ౮౯౪. గంగాసాగరమధ్యే తుయే దేశాః నంప్రకీర్తితాః వీకారబహులాం భిషాం తేసు తద్దః (ప్రయోజయేత్‌। ౮౯౫. వింధ్యసాగరమధ్యే తుయే దేశాః శ్రుతిమాగళతాః నకారబహులాం భాషా తేమ తద్దః (పయోజయేత్‌ ౮౯౬. నురాషస్ట్రావంతిదేశేసు వేత్తవత్యు త్రరేసు చ య్‌ దేశాస్తేు కుర్వీత చకార్మహియనంశయాం లాక8. హిమవత్సింధుసౌవీరాన్యే జనాః నముపాశ్రితాః ఉకారబహులాం తద్దః తేమ భాషాం (పయోజయేత్‌ ౮ాకొ౮ా. చర్మణ్వతీనదీతీరే యే చార్పుదనమా[శ్రయాః ఓకారబహులాం నిత్యం తేమ భాషాం (పయోజయేత్‌ గంగాసాగళమధ్య భాగమునందున్న ప్రసిద్ధ బేశ భాగము లందంతటను *వికారబహులయిన భామను, విస్ధ సాగ రమధ్యభాగములందు శ్రవణ నోచరములయిన 'ేళములలో "*నికారబహులమయిన ఫావను, సురాస్త్రావంతి చేశములందు వేత వతీవద్యు _త్తర భాగములందున్న దేశము లందును *చిశారప్రాయమయిన భాపనుహిమవల్స్పింధుసౌవీరప బేశ

కాకున్వరవఎవికల్పనమతు" ఒగం ముల నాశ్రయించియున్న జనులకు “ఉఊశారబహుల మయిన. భామను, చర శ్ర్వ్వాతీనదీతీరమునందు అర్భుదసమాశ్రయము లయిన భాగము లందును “టికారబవులమయిన భామను (పయోగింపవలెను. ఇట్లు థయోగించు పయోక్తలు ఆయా భాపావిభాహాస్వరూపములను గుర్తించి ప్రయోగ మొనర్చ వలెను. చర్మణ్వతీతీర వాసులకు నిత్యము: క్పచ్రారబహులఫావయీ యుండవలయునన్న నియమమున నితరుల శాయా భాపాపాఠ్య్ళపయోగ మంతేగా నియమితము శాదని యభ్యూూ హింపవచ్చును. ఇందు భొపాగతముగా నుచ్చారణవి భాగవికేష ము లను ఫురన్మ-రించుకొని యయిదు భేదములు నిరూపీతములయినవి. ౧ వకారబహులభాహ ౨ నకార 3 ౪౫ ౩ చకార 3, 9? ఈ ఉశార 3 9 శ పకార 99 9 జూతిఫాపా విభాపా ధరనియమము ననుసరించి యీ నవీన భాది భాషలవ్యవహోార మనేకవిధముల మార్చుపొందును. ఇట్టి మార్చును కూడ నాట్యవిదుడు గు ర్తి ౦పవలసి యున్నది. ఇట్లు నాటకాశ్రయముగా భాపావీధానము కూర్చువలసియున్నది. ఇంశనిందు నిరూపింపవలసిన విషయము ల నేకములుండును. అన్నిటి నిరూపణము శక ఫ్రశ్రీయకాదు. భాపాబుధులు లోకానుసారమున వానిని గుర్తించునది. లోకభాపూ వ్యవహారని సైశము నియతరూపమున నుండదు. ఎప్పటి కప్పుడట్టివానిని లోకమున ని గు ర్తింపవలెను. కావుననే “అత్ర నోక్కం మయా యత్తు లోకా్రావ్యాం బుర్రైస్తు తత్‌” అని యనుట సంగతముగా నున్నది ఇట్లు భాపావిధానము నిరూవితమయినది. వాక విధానము ఇక లౌకికమగు వాక్యవిధానమును నిరూపించుట యనసరా చీమీతము, ఇచట వాక్యవిథాన మనుట పదపిధానమె యగును, పద -మొకటియయినను నసకలవాళ్యవిధానము స్ఫుటము శావచ్చును.

ఒ౬ఒగతి నాటఖ్యవేవము

౮భాళా ఊ త్తమెైర్మధ్యమైర్నీచెర్యే సంభాష్యా యధా నరాః

నమానోత్కృస్టహీనాశ్చ నాటకే తాన్నిబోధత

ఈ _త్తమమధ్యమాధము లు _త్తమమధ్యమాధముల నెట్లాభావి.పదగునో నాటకనియమానుసారమున గుర్హ్మింపవలెను. ఉ_త్తమమధ్యమాధములు సమానోత్కృష్టహీనులను వ్యవహరించు విభానము గు ర్మింపవలె నను టచే సంకలనలభ్యము లయిన నానావిశేషములను గుర్తింపగలము. నాటక భాపాపదములుగా కొన్ని పారిభామీకపదము లున్నవి, వారి వారి నుశ్లేశించి వాని వాని నట్లు పలుకుట యుచితము, ప్రతివారి చిత్యమున వ్యవహార యోగ్యము లయిన వీనిని యధాతధముగ (ప్రయోగించుట యుక్తము, వాని యర్థము వానిలో వివవ్సీత మయి నను అర్థానునారమున వాని పర్యాయపదములను పయోగించుట యుచిత ముకాదు.నాట్యపారిభామీక ములగు నివి నానావిధములనుండును, శతిపయసం కేత మన్యములకు నుపలశ్షణ మనుట మజల ప్రతిపాద్యము శాదు, ఆ పదముల స్వరూపసం శేతము లిట్లున్నవి. రూపై క్యమున్నను వివిధార్థములం దివి పయుకృములగుట నిగూవితము కాగలదు, ఇఛగవన్‌ అర్య మహారాజ ఉపాధ్యాయ కాత అమాత్య సచివ మార్ష భావ మార్షక, వయస్య వాండ ౧౨ కుమార భరృృడారళ సోమ్యా భ[దముఖ._౨0౧ వత్స వ్యతక ఛభదంత "జీవ భట్ల శాజన్‌ అఆర్యవుత వువోారాజ కామ్య రాజవ్లుత భగవతి భవతి భద అమృ భట్టిని స్వామిని "జీవి భర్చృదాణక స్వస వత్స ౪ఈం అర్య (వావ్నాణి నాలా హాళ్లు అజ్జుక ఆత్త (ప్రియ భాపూవన్‌ భాసర్వజ్ఞ కనా. -

కాకున్వారవికల్పనయు ౬౫3 ౯ంం దేవానామపియే దేవా మహాత్మానో మహర్షయః భగవళకా! ఇతి తేవాచ్యా యాస్తెషాం యోషితన్తధా ౯ంగి దేవాశ్చ లింగినత్చ్రైవ నానాశ్రుతధరాశ్చ యే భగవన్నితి తే. వాచ్యాః వురుపైః స్త్రీభిరేవ చ -మహోాత్ములగు మహర్డులు బేవులకును "జీవులు. చేవతలకును జేవతలు. మవాష్టలు "జీవతలకును స్తుత్యులు, వారలను నాటకములందు భగవన్‌ ! అని నంబోధింప వలెను. వారి (శ్రీలనుగూడ భగవతి ! అని నంబోధింపవలెను, ఫురుషులయినను (స్ర్రీలయినను "బేవులను యతులను బహు[క్రుతులగు పండితులను భగవన్‌ ! అనవలయిను. భగ వత్పదమున నె వారలను వ్యవవారించుట యుక్తము, (చావ్మాణుని ఆర్య! యనవలెను. పార్థివుని మహారాజ ! యనపలెను, ఆచార్యుని ఉపాధ్యాయ ! యనవ లెను. వృద్ధుని శాత! యనదగును. నాటక వ్యవహారములందు వారి నిట్లు నంబోధించుటలో నమధికగారవ మవ భాసించును. ౯౦౨. నాన్నా రాజేతితే వాచ్యా (బాహ్మశైన్తు నరాధిపాః తల్దామ్యం హి హిమపాలై ర్యస్మాత్పూజ్యా ద్విజాః నృళాః “ావ్మాణులు న రాధివులను నామసంశేతమున పీలున వచ్చును. రాజ పదమున నయినను పీలువ నచ్చును. ఇట్టి వ్యవహార మును నరాధివు లంగీకరింపవ లెను, “మూమ్యమిత్యంగీక _రృవ్యం మహీపాలకు లయినను వూజ్యులగు (బావ్మాణులొనరించు వ్యవహారము నంగీకరించి సహింప వలసినబె. *యసా ల్‌ పూజ్యా ద్విజాః సృ తాః (యౌవ్మాణులు పూజ్యులని సృ ము[దారాక్షునమున చాణక్యుడు చంద్రగు వుని వృషల! యనియే యంతట వ్యవహరించెను. దానిని రాజు సంపూర్ణ ముగ నంగీకరించెను. ఎన్నడును వ్యాకోవము పొందలేదు. చాణక్యు డట్లు పూజ్యపీఠ మధిరోహీం చెను. (గాహ్మణులు మంత్రిని సచివ పద మున అమాత్య పదమున వ్యవహరింపదగును. ఇతరజనులు కాని హీన -వర్షజనులు కాని రాజమంధతిని అర్య! అనియే యనవలయును. నిత్యము "వారినక్షై వ్యవహరింపదగును. ౯౦3. నమైః నంభాషణం కార్యం యేన నామ్నా న నంజ్జితఈః హీనైః నపరివారం ఈ నామ్నా నంభాస్య ఉత్తమః

౬ఒగ౪ నాత్యువేదయు "'రాజమంటతి సమానులగు వ్యక్తులు నమానులను వ్యవవారించునపుడు. వారెట్టి నామనంశేతమున నుందురో యా నామనంశేతముననె నంభా మణ మొనరింపవచ్చును. స్వభావహీనులగు వ్య కులు తమకన్న నుత్తములను వ్యవహారిం చున ప్పుడు నపరివారముగా నుత్తముని నామ నం కేతమున భౌమీంప దగును, హీనజను లుత్తము డయిన రాజును సం శేతించునవుడు “వత్సరాజ! సోమవంశవకా_కికమణీ్‌” యనవచ్చును. కారికలో “*నపరివారి మను స్థలమున కనపరిహోనో మని పాఠ మున్నది. పరిహాసమనునది యెగ తాళికాదు. అది పరితోపోపలక్ష ణము. ఇవాటుకారాదిపరితోపూావనరమున హీనులయినను రాజును బీపతో వ్యవవరింపచ్చును. “ఉదయ'నే మహీం నాసతి కో విపదా మవకాశః ఉదయనుడు భూమిని పాలించుచుండగా విపత్తుల కవకాళ మేమి కలదు! ఇట్లనుటలో నుదయననామకీ_ర్తనము పరితోమజన్యము. ఇదియె యిచటి పరిసోనము,

అధికారపదవిలో నియు_క్తులయిన వ్యక్తులను వారి (్ర్రీలను అట్టి స్ర్రీలను స్తూపనిర్మాణ మొనరించు కారుకళర్శకరులను శిల్పులను చిత్రకారాదులను వారినామమున నె వ్యవహరింపవచ్చును. పార్శ్వ చరుడగు వానిని మార్ష మారిమ భావ యనవచ్చును. మార్షకు డంతకన్న కొంత న్య్యూనస్వ్య భావుడు. నమానుని వయస్య యనవ లెను. భాస వయన్య పదములు సంబోధనాత్మక ములుగ నె యుండవ లెనన్న నియమము లేదు. అవననరానుకూలవిభ క్త ఫ్టాలేములుగ గూడ నుండ దగును. అధముని హండ! హం హో! హండ! యనుట యున్నది.

౯౦౪. అయుప్మన్నితి వాచ్యస్తు రధీ నూతేన సర్వదా

తపస్వీతి ప్రశాంత సాధో! ఇతి చ శబ్యతే

రధికుని సూతుడు నిత్యము ఆయుష శ్‌! యనవలెను. (పశాంతుడగు మునిని తపస్వి యని “సాధి యని పలుకుట యున్నది, ఆయువ్మన్‌ క్‌ సాథో! యని యామంతణరూపమున నున్నను సంభాషమణక్రమాను సారమున_ సర్వవిభ క్తులతో వ్యవహరించుట యుక్తసంగతిముగ నె. యున్నమి యువరాజును స్వామి యనుట రాజకుమారుని భర్మృ దారకు డనుట, హే సోమ్య! హే భద్రముఖ! యని తక్కువవాని.

కాకున్వారవఎవికల్పనయు హఒగ్పగ్న ననుట యుక్తము, అధమునకు సమాను డధనముడజె. అధము డధముని వొండ యన వచ్చును. హే హండ ! యనియు ననవచ్చును. ౯౦౫, యద్యన్య కర్మ శిల్బం వా విద్యా వా జుతిరేవ వా స తేన నామ్నా భాష్యా హి నాటకాదౌ పయోకక్షృభిః ఎవని'శే కర్మ యే శిల్పము వవిద్య యే నోత మే జేశము (జాతి కలదో యాతడానామనం శేతమున న్యవహరింప దగును, (ప్రయోక్షలు నాట కాదులలో నావిధముగ వ్యవహరింపన లెను, ఇందు కర శ్రి యను నడి పాకాదికము. విద్య (తయి మొదలగునది. జాతి = న్యోతము "బీశము. తండికాసి గురున్సకాని శిష్యుని కుమారుని చెప్పవలసి యున్నఫుకు *వత్ప, వుత్రైకు తాతి యని నామ సంశేతముతో గాని నో తసంశేతముతోగాని చెప్పవలయును. 1పయో కలు ఇాక్యనిగ్లంథు లను “భదన్న యని యననలెను, ఇాక్యులు సౌగతులు, సుగత మతానుయాయులు, నిర్ణ్రంధులు తపణకులు, ఇంకను మిగిలిన పామండపాశువళాదులను స్వసమయాశ్రితము లయిన యామంతణ లతో విలువదగును, స్వసమయ మో విధము. పొాశుపతులు భాపూ మన్‌! భానర్వజ్ఞ ' యని నంభామణీయులు.

'రాజవీషయమున నామంత్రణవిధానము వేరుగానున్నది. _పళృతి జనులు కాని భృత్యజనులు గాని రాజును “దేవి యనవలెను, సార భౌముని పరిజసము నిత్యము “భట్టో యనవనలెను. బువులు *రాజన్‌ అనవలెను. అపత్య(పత్యయాంతమున కొరవ! మహారాజ '” యనియు ననవచ్చును. విదూవమకుడు రాజును వయనస్య! యని రాజన్‌! అని పలుకదగును. రాణీని *'ఛవతి!” యని చేటికనుగూడ “భవతి! యని పలుకదగును. రాజు విదూమకుని వ్యవహరించు నవుడు 'పరుతో నన వచ్చును. వయస్య! యన వచ్చును. (్ర్రీలందరును రాజును ఆర్య వృత! యనవలెను. రాజు కృంగారోచితమయిన యొవనమున నున్నఫుడె యిట్లన దగును. ఈ యౌవనము గడచినను శ్వశురుడు ఆర్యపవ్యుత యనదగును. యౌవనము గడచినచో “ఆర్య మహారాజ యనుట యుక్తము, అన్నగారిని “అర్య” యసి, తమ్ముని కుమారు ననినవిధమున “వత్స ఫుత్రక తాత మ్యవహారమున చిలువ దగును. శ్రీలు 'శామ్య” యనుట యోధనులు "“రాజవుత్ర'యనుట యుకృము.

ఓఒగె౬ నాట్యవేదము నాట్యమునందు (ప్రయో శృ లనునరింపదగు వురుపాథావణ మి విధ మున నున్నది. (శ్రీ భాపావిధి నిరూపింపవలెను, ఒకటి రెండు స్థలము లందు (శ్రీనంభామణము కూడ నిరూపీిత మయినది కాని యది కేవ లము తపస్వినీ(క్ర్రీవిమయమని యిది యతపస్వినీవిమయమును గావచ్చు నని విభాగము గుర్మించునది. కావుననె వునరుక్తి రాదు, ౯౦౬. తపస్విన్యో దేవతాశ్చ వాచ్యా భగవతీతి చ గురుభార్యా తు వక్తవ్యా స్థానియా భవతీతి చ శాపస(్ర్రీలను 'జీవతలను భగవతి యనవలెను. గురుభార్యను గాని మాన్యయగు నన్యను గాని స్థానీయవనితను గాని పూజ్యను గాని ఈమ ద్వృద్ధయగు వనితనుగాని 'ఛభపతి యనుట యుక్తము, నాటకమున గమ్యను భద యనుట వృద్ధ నంబ యనుట యుక్తము. ౯౦48. రాజపత్న్యన్తు నంభాష్యాః నర్వాః పరిజనేన వై భట్టిని స్వామినీ దేవీ త్యేవం వె నాటకే బుధైః కాం౮ దేవీతి మహిషీ వాచ్యా రాజ్ఞా పరిజనేన వా భోగిన్యః పరిశిష్టాస్తు స్వామిన్య ఇతి వా వునః పరిజనులందరు రాజ భార్యలను భట్టిని స్వామిని "బేవి యని నాటకమున వ్యవహరింప వలెను, పట్టమహిమీ యయిన రాజభార్యను ద్రేని యని పదిజనులందరు పలుకకీ లెను. పట్టమహిమీపట్టము లేని భార్యలను భోగిీనీనామమున స్యామినీనామమున పవిలువదగును. రాజకుమూరిక లను జాసీజబనము 'భ ర్చృదారిక యందురు. అక్కను “భగిని యనుట చెల్లెలిని “వత్స యనుట యుక్తము, ఇది రాజకులమ ర్యాద. ఇంక నితరవ్యవహారము మరి కొంత యున్నది. ౯౦౯. బాహ్మణ్యార్యేతి వక్తవ్యా లింగస్టా వతినీ చ యా పల్చి చార్యేతి నంభాష్యాపితృనామ్నానుతన్య వా చాహవ్మాణవనితను సన్యాసదీషీతను వ్ర తాసక్షమ “అర్య" యనవ లెను. సవాధర్థ చారిణి యగు భార్యను “ఆర్య” యనవలెము, కావున నె నటిని నాట్య దమహోానత్రదీఖ్సీతు డియిన సూఢతధారుడు “అర్య” యని యామంర్శతణము చేయాను. సహధర్మచారిణిని ఆమె తంగడి పేరుతో “లశ్ర్మీశాంతవుతి ! మాఠరవుతి ! 'యనిగాని కుమూరుని పేరులో

౮౩] కాకున్వరబవికల్పనము ఒ౫8 “సోమశర్మ జననీ! భవభూతి జననీ! యనిగాని విలువవలెను. ఇటను టచే భార్యను “కామావి., | కా మేళ్యరి ! మైమవతి ౯” యని చీరతో పిలుచుటకాని *నా భార్యా! మాధవపల్నీ ! యనుట కాని రమ్యము కాదు. రమ్యము కాదనుటచే నది పరిహోనమునకు కావచ్చును. సఖులు: పరస్పరము పలుకరించు కొనునప్పుడు వారందరు నమౌొన లె కావున “హలా యనుట బాగుండును. ఉ _త్తమ్ర్రీ తిన దాసిని *వాంజి యన వచ్చును. వేశ్యను పరిజనులు “అజ్జక” యందురు, గణికా మాతను “అత్తి యనవచ్చును. రాజులు కాని యితరులు కాని శృంగారమున భార్యను ప్రియ యందురు. వురోధసుని భార్యను సార్ధ వాహూని భార్యను “ఆర వో” యందురు, ఫురోహీ తాదులు యౌావనమున భార్యను “ఆర్య” యని యనవ లెను. ౯ఇంం, తల్లింగార్జాని నామాని కార్యాణి కవిభిః నదా జౌత్సత్తికాని యానిస్యురప్రఖ్యాతాని _నాటకే ౯ంగి. _బహ్మక్షతన్య నామాని గోతకర్మానురూపతః కావ్యే కార్యాణి కవిఖిః శర్మవర్మకృతొని హ్‌ ౯ాం౨. దత్త్మప్రాయాణి నామాని వణిజాం నంపయోజయేత్‌ శార్యోదాత్తాని నామాని తధా శూరేసు యోజయేత్‌ తద్ధర ళద్విశేనములను సూచించువేరులను. కవులు కూర్చుటకు నిత్యము యత్నింపవ లెను. నాటకమునందు కొన్ని య$పఖ్యాతము లయిన నామములు నుండును, అవి యొత్ప త్తికములు. కవి స్వయ ముగా నందర్భశముచితీముగా కల్పించు పదము లట్టివి, ఇవి య(పఖ్యా తములయిన నాఖ్యాతము లగును, తల్లింగార్థములు నగును. (పకృ ఆార సూచకములగు నరవిశేషములం దనుగతములై యుండును, అట్టి ఖ థి య ల యభ్‌భేయయు క్తృనులయిన శార్యములతో సామకల్పన మొనరింప వచ్చును. ఇట్టి నిదర్శనమున వీని నిట్లు తెలియదగును. (బవ్మాతత్‌ జాతులకు నంబంధించిన గో తకరా శ్రనురూపముగా (బవా శ్రత్‌(త్రవర్షముల వారలకు తర్థ వర్శు యుక్తృములయిన నామములను శావ్యములందు కవులు కూర్చదగును. వణిజులకు ద త్తపాయను లయిన నామములను (వయోగింపనలెను. శూరవురువులందు శౌర్యోదా_త్తములయిన నామములను కూర్చవ లెను, భీమపరా[కము డనుట శకౌర్యోదా త్త

ఉఒగ౮ా నాళఖ్యవేదయు నామము, ఇన్సై యితరములను నిస్రేశించునది. శృ శానసంచారులగు శాపాలికులకు ఘళ్లా_ న్న్వనామముచితేము. అఘోరఘళ్ట కాపాలికుడు మాలలీమాధవమున గలడు. రాజ స్రీలకు నిత్యము విజయార్థనామ నిరూపణము యుక్తము. శుభలకత్షణ విజయవతి మొదలగు నామము లట్లివి, వేశ్యలకు దత్త మిత్ర చశీన పదములను ఆయూజనవముచేయవల యాను. ేవదత్త వనన్నసేన విదగ్ధమిత్ర మొదలగు నామములు వేశ్య లకు బాగుగానుండును. నాటకములందు దూతికలకు నానాకుసుమ నామము. లుంచుట రమ్యుము. మాలతీమల్లి కాది నామములిట్టివి, నానాకునుమ్యగహణము నానామంజ ర్యాదులకు నుపలత.ణము. రాగ మజళ్షారి శామమత్షారి యిట్టివి, చదూతలతి కాదినామములును కన్చడు చున్నవి. మంగలార్థనామములను "చేటులకును కూర్చదగును. సిద్ధార్ధక భషదముఖ (పభృతి నామములు మంగ లార్ధములు, ౯ం3. గంభీరార్జాని నామాని హ్యుత్తమానాం [పయోజయేత్‌ యస్మాన్నామానునదృశం కర్మ తేషాం భవిష్యతి ౯౧౪ జాతిచేస్టానురూపాణి శేషాణామపి యోజయేజ్‌ నామానిపురుషాణాం తు స్త్రీణాం చోక్తాని తత్త్వతః ౯ం౫. ఏవం నానావిధానాం తు కర్తవ్యం కవిభిన్సదా ఏవం భాషావిధానం తు జ్ఞాత్వా కర్మాణ్యశేషతః తతః పాఠ్యం (ప్రయుంజీత షడలంకారనంయుతం గంభీరార్టములయిన నామముల నుత్తములకు కూర్చుట యుచితము. అక్షోభశ్థీనామము గంభీర వామము. నా స్తిసం కేతకో భారలి పేరు భారము కాదు. నామానురూపమగు కర యుండుట ముఖ్యము. మానవునకు నామనం శేత మిోశ్వ'లేచ్చావశమున స్వరూప[కోడీ కారము నని కలుగును, నామాక్షరము (గ్రహోభిచారయ నశ ర్మాదివీడిత మయి నచో శాంతికపౌపష్టి కాద్యుపచారములను జరువుట యయావశ్యకము. అప్పుడే మానవునకు ఫలముకల్లును. ఇది యంతయు ను త్తముల వ్యవ హోరము. ఇతరులయిన ఫురుషులకు (శ్రీలకు జాతి చేసప్రైానురూపము లయిన నామములు ని న్టేశింపదగును. కవులంతట నిశ్లు నామవిధానము గుర్తింపవ లెను, తదనుసారము కూర్చవ లెను, కవిత్యయుక్స్కుడ యిన నటుడు ఫాపావిధానమును బాగుగా తెలిసి తత్పరిజ్ఞాన పూర్వక ముగా

కాకున్వారవికల్పనమయమయు ఒగలా కావ్యమును రచించి [పయోగమునందు పాఠ్యమును విని యూగంప వలెను. కవియె నటుడయినచవో నీవిధి యనుసరణీయము. న శేతిరుడు కవి యయినచో పాఠ్యమునకు సంజ్ఞ మూలభూత మయినందున చక్ట్తని సముచితప యో క్షృత్వమును భావించుకొని పరిశీలింపవ లెను. స్వభావ సంభవమయిన యీ (కృత భాపావిధాన వి వేశమావశళ్యకము,. దీని యనునరణమున వమడలంకారనంయుత మయిన పాఠ్యమును ప్రయోగింపవలసియున్నది. స్ట్‌ నవ కాక గలంకారాంగ ము లారును ఇచట అలం కారశబ్దమున వివవ్హీతిములయినవి. ఈ యలంకారభూవీత మయిన కావ్యము పాఠ్యమన దగును, పాఠ శి గుణములు పార్యగుణానిదానీం వక్ష్యామః తద్యధా నప్తన్వరాః తత్రీణీస్టానాని. చళత్వారో వర్హాః ద్వివిధా కాకుః, షడలంకారాః, షడంగానీతి ఉద్దిషాంశమును నిరూవీం చుట యావశ్యక ము కాగా పఠన్నార్మ మయిన పాఠ్యము నకలవివయావిషయమయిన యర్థము (తిపాదించు నది యని నిశ్చిత మయినది. ఆ పాఠ్యము నర్వము స్వరాద్యాయ త్త మనియు నూచిత(పాయ మయినది. కావున పాఠ్యగుణములను (పకృత ముపపాదింపవిలసి యున్నది, పాఠ్యగుణములు పాఠ్యమున కుపకారక ములు, ఉపకార పణోపకృత మయిన కావ్యము పాఠ్యమగునని భావము, పాఠ్యగుణము లారు కలవు, న్వర స్టాన వర్మ శాక్వలంకా రాంగములు పాఠ్యగుణములు, నప్తన్వరములు మూడుస్ట్థానములు నాలుగు వర్శములు ద్వివిధ కాకువు మడలంకారములు వషడంగములు అనునవి పాఠళ్యోపకారకగపణములు,. పషామిదానిం లక్షణ మభివ్యాఖ్యాస్యామః ఉ ధ్ధేశ శ్రమానుసారముగా ఏని లక్షణము సిరూపించుట యావనశ్యక ము, అందు స ప్తస్వరము లనగా మడ్డిర్ష భగాద్ధారమధ్యమ;ై పతనిషాదములు, ఈ ఏతే రసేమాపపాద్యాః ఈ నపృన్నరములు రనములం చుపపాదింపదగి యున్నవి, స్వరగత మయిన విషయము విసరముగా "గేయాధికారనున నిరూపణా ర్హ్యము,

౬ఒఖం౦ నాట్యవేదయు ఈ (పభట్టకమహార్థము సీ విధముగావిభావనము చేయవలసి యున్నది. శాకువులందు ముఖ్యముగా స్వరములె యుపకారక ములు. స్థానవర్తా చులు తత్పరిశరభూతములు, ప్రకృతిరూపముగా నున్న స్వరములందు కాకురూపత కల్లును. ఇందు స్థానమను పదమున నీ స్వర ముల స్వరూప నిప్ప తికి తగిన యాశ్రయము నిగూపిత మయినది. వర్షము లుదాత్తా నుదా _త్తస్వరితకమ్చితరూపములు”* నుండును, కావున స్వరములు ఈ కిపథానము లనుట విశదము, అనురణనస్య ఫావము లనుటయు స్పష్టము ఈ విషయ మట్లుండగా నుచ్చనీచమధ్యమస్థానస్పర్శిత్వము మ్య మె పాళ్యోపయోగి యగుననుట నిదర్శితమయినది. స్వరగత మయిన రకిని పాఠ్యమునందు ప్రధానముగా నవలంబించినచో నప్పు డది గానక్రియయే యగును గాని పాళము కానేరదు. సంపూర్మస్వరత్వే ముండనందువలన త త్తదంగ ములకు భీదముండు ననుటయు యుక్తము కాదు. స్వరసంపద పూర్మముగా లేకున్నను గానమగుట యంగీకృత మె, (తిచతురస్వర సంధాన మున్నను పాడబౌాడవధర్శయుతము లగువానికి గానమను 'ప్రతీతి యుండనే యున్నది. స్వర్య్వత్రయనంపదకల కృతిమ వంశీకలో గానప్రతీతి యున్నది. భిన్నవడ్డభామ కల కాలిందియందు నాలుగుస్వరముల సంపద యున్నను గానప్రతీతి యున్నది, కావున పాఠ్యమునకు గానమునకన్న వై లక్షణ్యము నంపాదించుటకై రక్తి లవ్షణధర్మము తగదు. అఆ ధర్మము నటుంచి యుచ్చనీచాది స్థానస్పర్శ సంబంధ మె యిందు (ప్రధానమని నిరూపీంచుట యుక్తము, ఈ యంశము స్పష్టజణచుటకె యిచట వర్ణ ములను నికూపింపవలసి వచ్చినది. "కాక పోయినచో స్వరన ప్త కాతిరి కృముగా నుదాత్తానుదాత్తాదులకు స్వరూప సద్భానము లేనందున వేరుగా వర్ణముల యుపాదాన మనర్థకమగును. కొందరీవిధముగా నుదాత్తాదిధర్శములకు (ప్రయోజనము నిరూ పెంచిరి. ఆ యా స్వరముల సముచ్చారణనమయమున నుచాత్తాదు నున్నచో గ్యాతనిగ్రహము కల్లును. కంఠవివరమునకు వీశ్రూపఠరితము లయిన సంవృ తాదిధర విశేషములు సంప్రాప్తము లగును. ఉచ్చదీ_ప్త మం, దాదివక్ష్యమాణాలంకారములందును ఉదాత్తాదిధర శ్రప్రనక్తి యుం డును, ఇట్లుండుట తత్ప్రయోజనము. ఈ విధముగా (ప్రయోజననున్న

కాకున్వరవిళల్పనము? ౬ఒ౬ఒ౧ -దనువారును మేమంగీకరించి నిరూపించిన ప్రయోజనము నంగీకరింప నవిచో తద్ధర్మమ్రా_ప్రిచే గలుగు కృత్య మేమియుండునో "మేము తెలియ జాలను, వర్ష్మ్యగహణము వలని ప్రయోజనమ్విిన్న చొ స్వరముల నిరూ పణము వలన గలుగు పయోబన మేమి కలదని శంక కలుగ వచ్చును. ఇందిది నమాధానము, ప్రయోగమునకు ధువాగానము (పాణభూతము (ధువాగానమున్న గాని ప్రయోగము రమ్యాముగ నుండదు, అందు జాత్యంశకమునకు వనియోగముంకును, ఆ [ధువాగానము నీ పాఠావ సరమున సర్వథా విడనాడ వలెనా? యని శలుగు శంకాశమనమున క్రై న్వరములనిరూపణ మావశ్యకము. ప్రధానముగ స్థాయిన్వరముల నాశ్రయుంచియె పాఠము [ప్రయోగింప వలెను. అందుననె స్వరాభిధాన మునకు (ప్రయోజనము కలదు. శాకుపధానత ఇట్లుపగాన్నవై లత్ష్మ్యుము సంపన్న మయినచో బాహ్యార్థనుంతయు సమర్పితమగును. నచేతసులకు చి త్తవృ త్రినమర్చణము కలుగును, ఈ వీధానమున కాకు వుదయించును. అభినయానుఫావ మవభాసిం పగా కాకు వర్ధరన భేదమున నిరూవిత మగుట యుక్తము. చాభ్యోర్థ "నమర్చణమున నర్థరూప కాకువునందు చి త్తవృ త్రినమర్చణమున రస రూపకొకువును కలుగుననుట విశదము కాగలదు. ఇట్లు ముఖ్యమయిన 'ాకురూపమె యంతట ననుయాయిగా నతిశాయిగా నుండును, తదుప యోగమె.. పభానమగును. ఇట్లు కాకువె సర్వముఖ్యమగుట చే మున్ముందుచ్చదీపాద్యలంకారములందును కాకుశబ్బమున ని ముని వ్యన హోరము నిశ్రేశించుటయు నముచితముగును, “ళాళో శీవోపకారసంపా దకాః పరిపూర్ణ తానుయాయినోఒలంకారాకో అరలంకారములును కాకువునకి యుపకారనంపాదక ములు పరిపూర్మ తానుయాయులు నగును. అలంకారములనుట పర్యా ప్రిసూచకములని యర్థము, ఇచట “భూమణమనీ యర్థము కాదు. “అలమితి పర్యా ప్యర్థః, ఇవా న భూవ అార్థక” విచ్చేదార్చణాద్యంగములును రసమును అర్ధిమును తోభాదిక "మును కర్మను పోషీంచుట్టక్తై ఇాకువునకి యుప కారకము. లగును.

౬౬౨ నాత్యవేదయు కావున పరమార్థముగా సీ కాకువే యయిదు రూపాంతరములతో' పూర్ణమగుచున్నది, కాకుఖిన్నములుగా గన్పడునవి శాకువున శే రూపాంతిరమునలై కాకువును పూర్ణీకరించునవి యగును. _ అభినయ పదార్థమునకును కాకువె సార్ధక్యము కలిగించును. “అభితో సీయతే ఇత్యభినయః” అంతేట నయనిము (ప్రాపణము కలుగ జేయునది యఖి నయము, కాకుస్వరసంధానమున పఠ్య్గమానమగు నది స్వోచితములగు చిజ్ఞ్జడరూపార్థముల యాభిముఖ్య మున ననునయనమున నంతట స్వాద నంచారము కలుగజేయును. కావున కాకువె యిచట ప్రధానము. భరతమునియు చెప్పవలసినది చెప్పి చెప్పి “ఉక్తం కాకువిధానం” కాకువిధానము చెప్పితినస యుపనంహరించుటయు కాక్కుపాధాన్యమునె సూచించును. కాకపోయినవో సంగ మట్క_మధ్యపతితమయిన కాకు వున కుపసంహారకధనము సంగతముకాదు. మక్క్కైైతరముగా నన్యాంగ ముపనంహరించి నాడన్న యర్థ మేని కలుగగా సర్వ మనమంజన మగును. శావున కాకువె యిందు (పధాననుని సంశేతి తార్థము నవ్యధా కారమున నుపాధ్యాయులు నమర్థించిరి. (వత్వత్ష(శు తార్థమును అనాదరమున విడనాడి కాకువన్యార్థము సెట్టు నిరూపింపగలదని శంకించి నమాధాన ముగ కొందరిట్లనిరి. “వ స్తున్వభావోఒత ద్రప్టవ్యః న హి దృశ్షే=-ను పపన్నం నామ” ఇచటి వ స్తున్వ భావరమణీయతయె యట్టిది. శ్రుతార్థ మును విడనాడగా ను తార్థము నవ భాసింప జేయ సామర్థ్య మా+* కాకుస్వథభావమునందె యున్నది. న్పష్టదృష్టానుభూ తార్థమునం దనుప సన్న మేమియు నుండదు. అని,

వయం తు బూమః- [పథమనంపవిత్చ్పందము ననుసరించి (పాణో ల్లాసనమువే వర్షాదిరూపవి-కేషరహితెమయిన వాక్కు. జీనించును. అది నాదరూపముగా నుండి హర్షశో కాదిచి_త్తవృత్తిని నోచరింప జేయును.. విధినిపేధాద్యభిప్రాయమును బోధించును, ఇట్టి నిరూపణమున తశ్రార్య లింగరూపముగా గాని 'శాదాత్మ్యముగా గాని వాక్కు-ండుననుట పసిద్ధముగా నున్నది. ('పాణ్యంతరము లయిన మృగసారమేయాదుల- నాదముల వినియు మానవుడు ఛయరోపశోకాదుల పొందుట కలదు. కావున నాదమువలన చి _త్తీవృ త్య్యాదు లనగతము లగుననుట యను

కాకున్వరవఎవకల్పనయు ౬౬) మౌానమున నిశ్చయింప నచ్చును, ఇచటి వర్షవిశేమము లనునవి యా నాదరూపసామాన్యాత్మక పదములకు తంతుగంధిరూపములుగా నుండీ 'వథమప్రయత్నాతిరికృముగా. నిమిశ్రాంతరము న పేఖీంచునవిగా చుండును, కావున నె యనభ్శిపేతమయిన యితరసలమునను _(ఏయో గింప శక్యము లగుచున్నవి. నియతవిధముశ గాక 'న్యవిధమున గూడ 'పయోగింపదగి యున్నవి, ఇట్లివి నియతములు కానందున వ్యభిచరి శతములగుట న్పష్టముగ నె యున్నది. నాద మిట్లుకాదు. నాద ముదయ నమనంతరమున నె సముద్భిన్న నుయిన ముఖ రాగఫపులకస్థానీయ మై యుండును. అది యన్యధాసిద్ధము కాదు, అస్యా సిద్ధమగునది శళ్రార్థ మును బాధించును. “భీరు న మే భయం” ఓసీ భయస్వ భావా! నాశ మమియు భయములేదు” అని యనుచునే యా వాకో్యోచ్చారణమునందలి నాదమున నె మానవుడు భయమును నళింపజేయిచున్నాడు. వాక్యా ర్థమున కన్యవిధానమును విశేపార్చ్వణమున నికూపించుచున్నాడు, ఈ యంశమునింకను వి స్తరించెదము “ఆసాం తావత్‌”

పాఠ్యోప కారకములలో శాకువే(పధానము, 'కాకువులలోన్వరము లుపకారకములు. స్థానములు స్వరములకు పరికరములు, ఉదాత్తాను చాత్తాదివర్షములు న్ఞానస్పర్శధర్మములు, సర్వత్ర శాకువె యను యాయి, అలంకారములు కాకువునకు పూర్ణ తాపాదకములు, అంగము లస విచ్చేదాదులును రసార్థపోషమణమున శాకూపవారకములు, కాకు వయిదు రూపాంరములచే పూర్ణీ కృత మగును. నంవిత్స ఎ౦దమున వెలువడు వాక్కు. నాదరూపము, నాదము వలన చిత్తవృత్తి యవగత మగును నర్వధా పొఠ్యమునందు కాకువు పభానము, అని యిచటి (పఘట్టనారార్థము, కాకు ప్రయోగము కంబ. హాన్యశృంగారయోః కార్వా న్వరౌ మధ్యమపంచమౌ షడ్డర్థభౌ తధా చైవ వీర రౌదాద్భుతేస్వథ ౯ం౭ణ గాంధారశ్చ నిషాదశ్చ కన్యా కరుణే రసే వైవతకత్సైవ కర్తవ్యో బీభల్సే. నభయానకే

ఉఒ౬౪ి నాటఖ్యవేదయు స్థాయిస్వరూపానుసారమున శాక్కుఏయోగముండుట నిరూవితము కాగలదు. వయీ స్వర మే విధమున రనవిషయముగా నియమిత మగునో యదియు జాత్యంశకవిని యూాగముగా నిరూపితమగును. ఆయా వీివమయసూచనము గా రనములందు స్వరములకు గల వినియాగ నూచన మావశ్యకము, హోస్యశ్చంగారర సములందు మధ్యమపంచమ స్వరములను కూర్చవ లెను. పడ్డర్థభన్వరములను వీరశ్యాద్రాద్భుతము లందు కూర్చవలెను. గాంధారము నిపాదము కరుణరనమున నుచిత ము, వీధత్సము భయానకములందు 'ధైవతము నిరూవీంపవ లెను, ఇందు శాంతిమున నుండదగిన స్వరము నిర్జస్టము కాలేదు. న్వరనందోహము నకు సర్వమూలమయిన నంవిత్చందరూపసాదము ఇాంత(పకృతి యని (గాన్యూము. సర్వస్నరసమాహోర రూప మగునడియు శాంత(పకృతి యని నిగాహ్యము, ఒకొళాక శాన్వరము యొక్క స్వరూపానుసంధాన మున పర్యంతమున గలుగు స్వరానుభూతి శాంతీమున కను్నుగాహక మగును, కాకు (పవృత్హి _ భీదను - వినియోగము, తబ స్టానాని - ఉరః కరః శిరః ఇతి ౯౧౮. కారీర్యామధ వీణాయాం (త్రిభ్యః స్టానేభ్య వివచ ఉరనః శిరనః కంరాత్స్వరః కాకుః (ప్రవ్వతే కంక. ఆభాషణం చ దూర శిరసా నం్రయోజయేత్‌ నాతిదూరే చ కంరేన హ్యురసా చైవ పార్శ్వతః ౯౨౦. ఉరసోదాహృతం వాక్యం శిరసా దీపయేద్భుధః కంరేన శమనం కుర్యాళ్చాళ్యయోగేతు సర్వదా ఈ నిరూపించిన న_ప్తస్వరముల కాశయములు కలవు, అవి మూడు- స్థానములు, ఉరము కంఠము శిరము మూడును సర్థరాశయములు. వర్గ ముల పాఠావసరమున కొన్ని వర్గములు మూర్థన్యము లన్ని వ్యవ- హోరమున్నది, “బుటురషపాణాం మూన్దా ఎ అచట ఉరఃస్థాన స్వర నివ్చ త్తి యున్నదనుట సెంగతమగునా? ఇకై యితరస్థలములందును జిజ్ఞాసింపవ లెను. మంద్రనాదాత్మకమయిన వాక్కునకు స్వరన _పకము- రూపముగా నున్నది. ఆ వాక్కు-రఃస్థానమున నుదయించిన దై మూర

౮౪] కాకున్వరవికల్చ్పినయు హకాగే స్థలాభిఘభాతమున మూర్ధన్యవర్మ ముగా నభివ్య శకృమగును. మంద స్వ రానువిద్ధమై తద్రూపమును దర్శింపజేయిను. అప్పుడు మూర్ధద్థానత్వ ము్న్నను ఆ వాక్కు ఉచ్చ తాకృత మయిన తారత్వమును పొందదు. వర్శనివ్చ _త్తిస్థానము వేరు. మూస్ధాన్నర్వ ర్మిస్ట్థానాంతరము వేరు ఆ స్టానాంతర మనువివరమాతత మె. మూర్థశాయము వితతవితతము కాగా స్వరనిన్న త్తి కలుగును. అట్లు నివృన్నమగునది శారత్వము సంపా దించును, స్థాన భేదమున సంపాద్యమానశరీరము కల సర్వసవర్ష్శ స్వరము లకును ఈ తారమందమధ్యత కలుగును, ఆయా న్యరముల గవా ణము నలననె స్టానభేద మావీ_ప్తము కాగలదు, సర్వన్యరము లేక స్ధాననివృన్నములు కానందున వాని వాని ఫ్టైనము చరించునుం అయినను మజుల స్థానోవాదాన మొనర్బ్చుటలో నొక భావమున్నది, అది యిట్లు [గావ్వూము. ఉరః స్థానమునందు ద్వావింశతిస్థానములు ౨.౨ శలవు. అచటనే శుతులు స్వరములు డనించును, ఇక్షై కంఠమునం దిరునదిరెండుస్థానము లున్నవి, మూర్థప్ర చేశమునందును ద్వావింళ తి స్థానము లున్నవి. ఇవి యన్నియు మట్‌ మష్టీ ౬౬ స్థానములు, ఇట్టి మట్‌మవ్టీ స్థాన భేదనివృ త్తిగొజశే మజలస్థానోపాదాన మావళ్యక మయినది. స్వరములకు సర్వస్థానస్పర్శయున్నచో స్ఫుటమగు గాన మే యగును గాని యది పాఠ్యము శా 'నీరదని యిది వరలో సిరూపితమె యయినది. కావున పాఠ్గగుణ మను పదమున గుణశబ్దము ధర్శవచ నము కాదు అది ముపకరణ వచనము. ఎయ్యది యుపకరణమగునో యదియె పార్యగుణమనును. శారీరవీణయం దురఃశిరఃకంఠము లనెడు: మూడు స్టానములనాండియె స్వర కాకువు (ప్రవర్మించునని భరతకారి "కార్థము, కాగా కొందరిట్లు వ్యాఖ్యాసించిరి. కాకువు ₹ంచుసెధములు, అర్థ కాపవు, స్వర కాకువు నసి, ఈ కారికలో నొక స్వం కాకువున కే నంశేతిమున్నది. అక్థకాకువు విధి నిపేధాద్యర్థముల నవగమింపజేయగలదు. న్వరకాకువు చి త్తవృత్త్తి సూచకము” ఈ కారికలలో నిన్తేశించు స్వర కాకువునందీ వ్యాపార ద్యయము లేదు. ఇందు విధిరూపాన్ధావగమన ముండదు. నిపేధరూపా ఫ్రావగమన ముండదు, చి_త్తవృ త్తిసూచ నాల్మక మయిన వ్యాపారను:

పట౬ నాకత్యవేదము నుండదు. నేపథ్యపాఠము వై తాలీయపాఠళ మి స్వరకాకువిమయము, దూరసాఖామణము దీని విమయము శోభాసంపాదనము దూరశవ ణాదికము (వయోజనము, ఇట్టి స్వరకాకువే యిచట నిక్షిస్టము అని ఇట్లనువారి నిట్లడుగ వలయును. ఇచటి స్యరకాకువునకు నిశ్రేశించిన వివయము కించిదభిధేయమగు నర్ధరూప మె యగు నేని యీ స్వర కాకువు అర్థ కాకువు కన్న పృధ(గ్రూపము కలది యని యవళ్య మన వలసి యుండును. చూడుడు! నేపథ్యపాఠమునందును కంచుకి యిట్లనును, “ర్చ్ర*2_యమంగదః పఠతి యాగంధరాయణః పఠతి ఈ ఏరు డంగదు డనుచున్నాడుి యాగంధరాయణుడు పలుకుచున్నాడు అని, ఇచటి పాఠ మిట్టి (ప్రవృత్తి కల చి త్తవృల్తిని ప్రతిపాదిందు నడిగ నె యుండవలయును, సముచితావసరా వేదన పధానమయిన వై తాలీయపాఠమునందును అవశ్యముగా నర్థము స్వీకార్యమె కావలెను. ఇది యుక్తము నిరుకృమును. అకశ్రానపేశముగా నన్య చింతతో నభినయన ముంకునా! వు న్తకవాచకపోరముకూడ అన్ముకియ మూణమగు నేని యభినయస్వ భావ మవలంబించునదియె యగును. ఇట్లు వాక అభినయరూపత లేకున్నచో తదుపకరణధరా ్యదివ్యతిరి కయి నచో తతృలరసాదివ్యతిరి క్త మయినచో స్వరాతోద్యగానాది మై ల తుణ్య మున్నచో తద్విచారణమున గలుగు (పయోజనమేమి గలదు! కాగా నిది కాకుసామాన్యలతుణ మె కాకపోవును. కాన దీనిచే. నేమి భటితమగును! ఇట్లు నగుననుట సమర్ధనము కాదు. పూర్యప్ర(శాంత వ స్తుసమర్థమున ప్రయుక్తమగు ననుటయె ముని శెలి. కావున పూర్వము నిరూవీంచిన స్థానత్రయమును సమర్థించుటకె యీ శ్లోకము విరూవీత మయిన దని (గహీంపవలెను, శరీరపవీణలో నురఃశిరశ$కంఠళము లను మూడుస్థానములనుండియె కాకుభూతమయిన సూచకరూప మయిన స్వరము సముదయము పొందును. ఇంతియీకాని యరువది యారు స్వరములచే నభివ్యక్త మయిన రంజనాత (క్‌ గానమునకు కాకు

ఛవుపయోగించు వ్యాపారమనుట యుక్తము కాదు.

ఛారీరవీశయంబే యీ కాకు వుదయించును. బాహ్యూవీణలో చిది యుదయింపదు, "'బావ్యావీణ శారీరవీణకు ప్రతిబింబక ల్పము, అట్టి

కాకున్వరవికల్పనయు హఓకటడ్‌ +పతిబించబిత చావ్యావీణజయందు రంజనాత్మకన్వరముల స్వరాపనంపద యుండు నే గాని తదరిక్త్రముగా శాకుసంప తి యుండదు, శారీరవీణ యనుట శరీరగతవివృతిమధ్యా కాశ బేశము పర్మిగహించుటకె. అచటి యాకాశ చేశ మ వీణశాపదవాచ్యము, కేవలశరీరమతిమున స్వర నివృత్తి యుండదు. శరీరమధ్యాకాశబేశమందే స్వరనివృత్తి యుందును. శారీరమధ్యా కాశ "జేళమునందె చావ్యావీణాదండస్థానీయ మగు స్థాన మున్నది. అది యుత్తరో _త్తీర స్థానపరంప రావిష్ట్రముగా నుందను, ఆ స్థానసోపానపం క్షియె స్యరనిమృ త్రిగ్దానము, , ఉరః కంఠశిర (ప చేశములనుండి స్వరము వెలువడుననుట వివవీత మయినను కాకుస్వరమును లథఖీతి మయినది, “శక్ర లౌల్యే, లౌల్యం చ సాకాంక్షతే యధా న్వరవెచ్చిత్యం లక్ష్యతే ఈపషత్‌ యతో వాచ్యభూమిః వంపద్యతే సా కాకుః, ఈపదర్థే కుశర్దన్య _కాదేశః, కాకుర్వా జిహ్వా తద్వాపార నంపాద్యత్వాత్కాకుఃళో కాశుపదార్థమిట్లు లవీత మయినది. కకధాతువు లౌల్యార్థమున నున్నది. స్వరగతమయిన సాకాంక్రతిప_త్తియే యిచటి లౌల్యము. ఇది స్వరవె చిత్యుమునకు సూచకము, ఈ స్వర్నవె చిత్యు మాీష,దూపష మున వాచ్వనుగును. కావున కాకువయినది. ఈపషదర్థమున కు శబ్బము నకు కాబేశిము రాగా కాకు నయినది. కాకు ననుట జిహ్యా యసి యరము,. జిపోవ్వ్నాపార నంపాద్వవుయినందున శొాకువవహారము థి వనీ త్రీ శ్రీ వచ్చినది. ఇట్లుగా మొదటి శ్లోకమున స్థానస్వరూపవిభజనము. విశద మయినది. ఇక విషయ భేదనిదర్శనమునకు రెండవ శ్లోకమావళ్యక ము, శిరోనిషృన్నవయిన ఆతాంనాదమున దూరమునందున్న వాని నా భాషించుట నంగతము, దూరస్థా భామణమును శరఃస్థానసంపన్న తార నాదమున ప్రయోగింపవలెనని భావము, నాతిదూర భామణమును కంఠ స్థాననివ న్నమధ్యస్వరమునను, పార్య్వ్వ(ప్ర దేశ స్థితాభామణమును అనగా నమీాపా భాషమణము నురఃస్థాననిషృవ్న మంద్రన్వరమును ప్రయోగింప వలెను, ఇదియంతయు స్థాన్మిత్రేయమునకు పృధగుపయోగ _ (పతిపాద

ఉ౬ఒలళ నాథఖ్యవేదయు నము, ఇట్లు పృధగుపయోగ మె కాళ యుగసదుపయోగమును కల దని సూచించుటకు “ఉరసోదాహృతం” ఆవశ్యకము. పాఠ్య యోగము లందు నిత్యము ఉరఉదాహృతమును శిరమున దీపింస చేయుటయు శంఠమున శమింపజేయుటయు యా_క్తమని సామాన్యార్థము. మంద్ర స్వరమున పాఠమారంభించి [కమముగా తారస్థాయి కలుగచేసి మధ్యమ న్యరమున పరిసమౌా_ప్త మొనరింపవ లెనని శ్లో కార్థము. పాఠకుడు దీప్త మగు ్రోధాదికమున నావిష్టహృదయుడుకాడేని మంద్రరూపమున శోకాదులచేగూడ నావిష్టహృదయుడు కాజేని యా నమయమున వక్త వ్యవ స్తువిషయముగా నుత్సాహవిస్సారణము కలుగును, ఆతని స్వర మఫుడు తారా_న్తము (పనరించును. ఉపసంహరమునందు మధ్య స్దాయిలో విశమించును. అనునిది సామాన్యముగా నంపూర్ణ్జమయిన పాఠధర శము. కావున నే శాంతమునందు వ్యభిచారి భావబలా వేశళూన్యా వస్థలో నిదియే పాఠధర్మము. వై తాలీయపాఠమునందును' ఇదియె సామాన్యధర శ్రము కావలెను, శాని యా విషయమున స్వర కాకు వుండు ననరాదు,

అయినచో స్వర కాకువునకు వీిషమయమేమి+ యని (వశ్న యుద యింపవచ్చును. ఉచ్యతే, ధర్మవుక్షువాచ్యమగు నర్థమునకు ధర్మాంత రశాధానము కాకువనదగి యుండునని యొకప్పుకును, న్వరజనకచి ల్త్‌ వృ త్త్వీర్పణ మొనరించునది కాకువగునని వేరొకప్పుడును కాక్వర్థమం నిశ్చయింపవచ్చును, నాదాత 'శ్రకముయిన సనలినూ ల మునందు సుగు మ్ళితమయిన స్వగ ంధిరూపమగు వర్ష రాశి దూర(శవణముకాని కించిచ్చ)వణము కాని య(శనవణముకాని యుండును గావున 3న కాకువ్యవహార మొకప్పు డా యగమున 1పనరించునది యగును, నాదాత్మకమయిన తత్త స్టము * సకలవర్ష రాశ్యావిర్భావమునకు మూలము. ఆ నాధమునందు సూత్రమునందునలె వన్మము లన్నియు కూర్పుపొంది యుండును. సూతమును మెలివట్టి _తిప్తూ (గంధివ లె నాదమువలన వ_ర్తనమున వర్మ రాశి థౌసించును. ఇట్లవభాసించు వర్మ "రాళి రన కాకువ్యవహారబలమున నొకప్పుడు దూరశవణముగా మటి యొకప్పుడు కించిచ్చ)వణముగా వేరొకవుడు (శనణగోచరము కానీ యట్లుగను నుండును. కావున శ్రవణాశ్రవణదూర (శ్రనణార్థములలో రన

కాకున్వరవిళకల్పనమయః' ౬జబదొ 'కాకువు (ప్రసరించుననుట యు క్తము. ఇట్టి స్ధలమునందును స్వర కాకు న్యవహారము కలదు. “ఆ భాషణం దూర స్టే” శ్లోకమున సూచించిన విధముగా కాకువు మూడు విధములు,

౧. శిరోనిష్పన్న తార నాదమున వ్యవహరింప దగినది యొకటి 'వేరుగాన్ను విషయమున తత్ర్రసారమునకై. వ్యాపారముక ల కాకువుగా దీనిని భావించునది.

త కంఠస్థాననివ్పన్న మధ్యమస్వర మున వ్యవహరింపదగినది "శిండవది. 'వేరుగానున్న విషయము: దడ చిజ్భేదము ననుసరించి వేరు "వేరుగా 'పనరణవ్యాపారము కలది లెండవకాకువని (గంహించునది.

3 ఉరస్పముత్పన్న మంద్రనాదమున వ్యవవారింపదగిసది మూడవది. ఇందు తదర్థరస భేదముని కాకువు (పనరించును.

వై తాలీయాదివాఠమునందు నామాని పాఠిధర్మమున నె నర్వసిద్ధి యగును గావున నచట స్వర కాకు వ పేవ్సీతము కాదు. నిరూపించిన విధమున నె శాకు వినియోగ మున్నది.

వర్గ స్వరూపము

ఇట్లు స్థాన భేదకధన మయినది. క్రమ_పా_స్తమయిన వర్గస్వరూ పము నిరూపింపవ లెను.

కొ౨ం. ఉదా త్తశ్చానుదాత్తశ్చ న్వరితః కమ్చిత న్తధా

వర్లాశ్చత్వార ఏవ స్యుః పార్యయోగే తపోధనాః

పాఠ్య యోగమునందు వర్షములు ఉదా త్తమనుదా త్తము స్వరితము కంవీతిమని నాలుగువిధములు, తపోధనాః! ఈ వివయమును మిరు పర్యాలోచన సమునరింప వలెనని కారికాసామాన్యార్థము. ఉచ్చత సీ్‌చత మధ్యమత ఉచ్చనీచోభయడోలావలంబనమని స్వరధర్మ్శములు నాలుగు. ఇవియె వర్షములు, వర్షములనుట గుణములని భావము, పాఠక్రియావిస్తారకములయిన ధర్థములె వర్షములనియు భావము. ““వివృణ్యతే ప్రకటయంతి స్వార్థవి'శ్రేమం ఇతి వశ్షాఃో తమ యర్థవి-శేసు మును (పకటము చేయునవి కావున వర్ణములనదగి యున్నవి,

కావ్యము పాఠ్యయోగము కలది కాగా న్వరమునకు సంబం ధించిన ర_క్రి భాగమును విడనాడి వర్ణ ములవే వర్మింపవలయును, ళక్రి ఇభాగాభిని వేశమున్నచో గానయోగ మెకాని వాఠళ్యయోగము. కలుగ

౬౭౦ నాఠక్యువేదమయు దని నిరూవిత మె యయినడది. న్యరమునకు సంబంధించిన ర_క్రిభాగము నందు నుదాత్తాడినర్గ భాగము కాదివర్ణ భాగమును స్ఫుట్లాస్ఫుటరూప ముతోనుండును. న్వరర_క్రిలో నుదాత్తాదివర్ష భాగములు స్ఫుటమయి నంతగా కాదులయిన వర్ష భాగములు స్ఫుటములు కావ అనురణన వధానమయిన తంశ్రీవిధిలో నొకధర శ్రైము పృధక్కుగా గోచరమగును గాయకు డర క్తకంకు డయినచో నేదోవిధమున సనునఫపుడు హుడుక్ట్హ మురజాది వాద్య ప్రవృ _త్సియందు నాధర శ్రము "వేరుగా లవ్నీతమగును. ఇళ్లు ధ ర్మాంతరములు నచట (ప్రధానముగా మగ్నములై యుండు టయు పరిశీలన యోగ్యము. కావుననె తపోధనులు సూక్ష్మ వేదులు ఇట్టివిషయమున నధిశృతులు కావున 'దీని నవశ్యముగా విచారదృష్టితో సమిథీ,0ప వలెను. తపోబలము కలవారు మాత్రమె యిట్టి తపన్సం వేదృవిషయముల 'దెలియగలరని యాశయము.

ఉదాత్తాదివర్ష ములకు సనియమితమయిన ఏవయ మీ వీధమున నున్నది. హాస్యశృంగారములలో న్యరితోదా _తృవర్షములచే పాఠ్యము. నుపపాదింపవ లెను. వీరర్శాదాద్భుతములం దుదా త్తకంవితవర్ణ ములచే పాఠ్యము యుక్తము, కరుణబీఛభత్సభయానకములందు అనుదాత్త స్వరితకంపితవర్ణములచే పాఠ్య్యపయోగ ముచితము. మధ్యమపంచమ నస్గరములు హోస్యశ్చంగార ములందు నిరూపింపదగినవను పూర్వ(ప్రకరణ మున యభాసంఖ్యము వివక్నీతిము కాదు. కావున హోన్యమునందు మధ్యమజాతికి స్థాయిస్వరత్వము గుర్తించి యయినను పంచమజాతికి స్థాయిస్వరత్వము గుర్తించి యయినను ఆ (గహించిన స్థాయిస్వరము నింబదె యుచ్చమధ్యమస్థానస్పర్శమున పాఠ్యమును పఠింపవ లెను. ఇళ్లై వీర రౌాదాద్భుతిరనములందు మూడిటియందును సాడ్డజాతి ననుసరించి గాని అర్హ భజాతిననుసరించిగాని స్వాంశమును స్వీకరించి యచట నే యుదా త్మకంపితములతో పాఠ మొనరించుట యుకృము. కరుణరసము నందు నిపాదవతీజాతిస్థాయిస్వరము ననునరించిగాని గాంధారీడాతి స్థాయిస్యరము నవలంబించిగాని యనుదా త్త వర్ణమున పాఠ మొవరింస నలెను. బీభత్సెంసమునందు ధైవ త్సాంశన్వరాశ్రయమున స్వరితకృత మగు పాఠము యుక్తము, భయానకమునందును థై. వ తాంశస్వరావ

కాకున్వారబవికల్పనయు ఒ8ిం "లంబనమున నె కంపిత్యపధానమయిన_ పాఠ మొనరింపవలయును. ఇటీ విషమయమంతయు జూలతివినియోగానునారిస్వ గానువాదమున భావనా యోగ్యము. ఇదియంతయు నుదాత్తాదివర్ణ ములందలి తాత్పర్య మె "కాని స్వరములందలి "ాత్పర్గము కాదనీ % ర్రింపద పను. స్వర వర్మ ములను వేరు వేరుగా నిన్రేశించుటలోని ప్రయోజన మంత రాలాప 'పర్శిగ హోత్మకమని నిరూవీత్య పాయ మయినను నమయానుసారమున మజల నిరూవీంపగలము. ఇట్లు కాకువు న్వరూపోత్ప త్తి భేదవినియోగ రీతి పతిపాదిత మయినది. కాకువికేవములు అర్థవిమయమున 'కాకువునకు గల వ్యాపారమును (పదర్శింప వలయును, ఉ్ధేశక్రమము ననునరింప వలయును, ద్వివిధా కాకుః సాకాండా నిరాకాంకా చేతి వాక్యన్య సౌకాంక్షనిరాకాంక్షత్వాత్‌ అనియుక్తార్టకం వాక్యం సాకాంక్షమితి నంజ్హితం నియుక్ష్యాం ళు యద్వాక్యం నిరాకాంక్షం తదుచ్యతే ాకువు రెండు విధములు, సాకాంతుకాకువు నిరాకాంతు కాకువు "అసి, వాక్యము సాశాంవుముగా నిరాశాంతముగా. నుండును గావున శాకువు నట్లయినది, అనియు క్రార్ధక్‌ వాళ్ళము సానాంతమని, నియువ్రైర్ధ మగు వాక్యము నిరాకాంశక్షమని వ్యవహరింప దగియున్నది. వాక్య మెచట సాకాంతుముగా నుండునో యచట సొాకాంత్ష కాకువని సంజ్ఞ క వాక్య మూాకాంయోనహీతముగ నుండుటయు కొక వక +ఖగతే మయిన యాకొంక్షయు వాక్యమున నుపచరిత మగును. అట్టి యా యాకాంథ (పకరణాదుల బలమున నిశ్చయింపదగి యున్నది, అకాంతు విశిష్ట విషయముగా నుండుటయు (పకరణాదిబలమున నే గోచరించును. ఇట్లి యంశ మె “అనియుకారళంో కారికలో విశదము. వాక్యమువలన నంశేతబలానుసారముగో సెట్టి యర్థము గోచరించునో, అట్టి యర్థ మె న్యూనాధికముగా (పమాణబలమున నిర్ణయింప శక్య మయినచో నా వాక్యము నిరాకాంశ్రమగును. తద్యిపరీతమగునది నాకాం్ష వాక్యము,

ఒరి నాత్యవేదయు ఇట్టిది వాళ్యస్వరూపము, ఇణకువు వాక గ్టినిప్పముగా నుండుట (తిపా- దింపవలసి యున్నది.

తృత సాకాంక్షం నామ తారాది మంద్రాన్తమనియుక్తార్థ మనిర్యా తితవర్లా అంకారం కంరోరఃస్టానగతం. నిరాకాంక్షం నామ నియుక్తార్థం నిర్యాతితవర్దాలంకారం శిరఃస్థాన గతం మందాది తారాంతమితి. ఇందు మొదట సాకాంత్సలకత్షుణ మున్నది. అని యుక్రార్థమగు సాకాం- వము మందముగా నుపడ్థ్రాంతమగుట తారన్య్వరముగా నమౌాప్త వుగుట కాక తారాదికముగా మందా_న్తముగా నుండును. ఇందు పఠనీయమగు పార్యమి శ్షే యుండును. ఈ లత్షణవచనములోని పదము లన్నియు [కియావి కేషణములు, తారాదిమంద్రాంతముగా ననియుక్తా ర ముగా నని ర్యాతిత వగ్గాలంకారముగా శంఠోరఃస్థానగతముగా సాకాంక్షవాక శ్రముండును. అని యన్వయము. ఉదా త్తాదివర్ష ములు "కాని ఉచ్చనీచదీప్తాద్యలంకారములు కాని యపరినమా_ప్తములై యుండును, అర్ధస్ప ఖఫవ్లముగ నేయుండి యవి త్య క్రములగును. ఇట్టి పాఠ్యవాక్యము నందర్థము నియుక్రము కాదు. ఇట్లు వాక్యము పఠించు నఫు డుండు ధ్వనిధర్శవి శేష మె ౪*క్రువు కైనున్న విశేషణములను (క్రియావి'శేషణములుగ 'భావించినచో పాఠ్యపరనమందలి వి”కేషము. భాసించును. వీనిని సామానాధిక రణ్యమున నన్వయించి వ్యాఖ్యా నించుటయు యుక్తమె. “ధర్మో హ్‌న న్వతంత్రో భాత్యపి తు ధరి నిష్ట వవ” ధర్మము ధర్భినిష్టముగ నే భాసించునుగాని న్యతం్యతముగ ధర్మము భౌాసింసదు కావున ధర ్రైవిశేషమమగు కాకువు ధర్మిసమాశ్రయ ముగన భాసేంచుము. శోభించును. ఆకాంయోనహితము సాకాంతము. కావున నీ యాకాంతీ యగ్షాంతెమునగాని, తదర్షగతముగగాన్ని తదర్ష నిశేషమునగాని, తదన్ధా భావాత్మకమునందుగాబ్‌ నోచరించుచుండునే. ఈ కారువిశీేవముల 'సెట్టుదాహరీణములందు గు_ర్తించునది.

“య(దామే ణకృతం తేన కురుతో (దోణాత్మజః (కోధన8ో

(కోధనుడయిస సరశ్శురాము జేమియొనరించినాడో [కోధనుడయిన దోణకుమాగరుడకు నచియె యొకరించును. ఇట్టిభావము కల పై శ్లోక భాగమున *కృ3ం - కురుతి పదములందు కాకువు కలదు. “కృతింి

౮౫] కాకున్వారబవికల్పనయు ౬83 పదమున _ఉదాత్తకంపితవర్ణమునకు ఉచ్చదీప్తాలంకారమునకు సరి యగు నమౌా ప్పి లేనందున నీ కాకువు సాకాంతము, అంతకన్న నధిక ముగా “కురులే పదమునందలి కాకుప్రభావమున నర్తాంతరమందు గతి గోచరించును. ఖ

న విష దశకందధదరం కృతవతోప్‌ కక్షాంతరే

గతః స్ఫృుటమవంధ్యతామధిపయోధి సాంధ్యో విధిః

తదాత్మజ ఇహాంగదః 'వ్రహిత విష సౌమితిణా

క్వృనక్వన దశాననో నను నివేద్యతాం రాక్షసాః దశకంధరుని కమతైంతరమున చేర్చినను సముదసమిపమున సాంధ్యవిధి నఫల మయినది అఆ వాలి కుమారు డయిన యీయంగదుని లత్మణుడు పంవీనాడు, అ దశాననను జెక్క_డ నున్నాడు. +! ఎచ్చట నున్నాడు! రాతసులారా ! నాకు తెలియజేయుడు. ఈ శ్లోశమునందు “త దాత్మజ ఇహాంగదోొ యను స్థలమున గల సాకాంతుకాకువు అంగదవృాదయ గతము లయిస వాలివృుతోచిత విశేషముల నర్పించుచున్నది. కావున సన్ధాభిపాయసమర్చకమగు నభినయరుూ పార్ధ కాకువు సాకాంతయమై యుండుట స్పష్టము, నిరాకాంతుకాకు 'వేతద్విపరీతము, నియుక్రార్ధ ముగ నిర్యాతితవ క్రాలంకారముగ శిరఃన్థానగతముగ మం(చాది ఆతా రాంతముగ నిరా కాంత, నాక్య ముండును. ఇందు పాఠ్యాలంకార ములు నిర్యాతితము లగుటయ్యు, నిది శిరఃస్థానమునందు మం(దముగా నుండి తార భావముపొందుటయు కలదు. ఉత్తరో _త్తర తారత్వ మధ 'రాధర మందత్వమును మున్ఫుందు నిరూవింతుము,

వమడలంకారములు ఇక [కముపా_ప్తములగు వడలంకారముల నిరూపీింపవలను, అలం కారపదవ్యుత్ప త్తి నిచట నిట్లు గుర్తింపవ లెను. “అలం పర్యాప్తం కాక్యే8 సంరూపం యీన సంపద్యతే సోఒలంకార౪ో శాకుస్వరూ పము జ్యే పర్యా _ప్తముగా సంపన్నమగునో యది యలంకారము,. ఈ యలంకారము పడ్విధము. ౯౨౪. ఉచ్చో దీష్తశ్చీ మందశ్చ నీచో దుతవిలంవితా పార్యస్యాతే హ్యలంకారా లక్షణం చ నిబోధత

౬రి ౮ నాఖ్యవేదయు పాఠ్యమునకు సంబంధించిన యలంకారము లీవిధముగ నున్నవి, ౧ ఉచ్చము ఈ సీచము ఠి దీప్తము ణీ [దుతము 3 మందము ౬ పఏలంచితము వీని లత్షణమును వినియోగమును వివేకపురన్పరముగా గు ర్తింపవలెను. ౧ ఉచ్చొనామ శిరస్ప్రానగతస్తారన్వరః ౨ దీప్తో నామ శిరస్ప్రానగతస్తారతరః తె మందో నామ ఉరస్థ్రానగతః ౪ నీచో నామ ఉరఃస్థానస్థో మం[దతరః ౫ [దుతో నామ కంఠగతః నచ త్వరితః ౬ విలంబితో నామ కంఠస్థానగత న్తనుమం[దః శీరఉరఃకంఠము లనెడు సానతయము ననుసరించి యా యలంకారము లుండును, ఉచ్చదీ ప్తమీలు శిరళస్థానమున మందనీచము లురఃస్థాన మున (ద్రుతవిలంబితములు కంఠ స్థానమున నుండును, శిరమూర్థ వాన మని యుర మధఃస్థానమని కంఠము మధ్యస్థానమని విర అదిస్థాన్యతేయ మున కుదాతానుడా _త్తస్వరితకంపితని ర్య్వాహాము కలదు. అనావేశ రూపముగా మధ్యభాగ ముండును. ఊర సఫ్టానముకాని యధరస్థానము కాని యా వేశరూపమున నుండును, ఊన్వాధరస్థానముల కా వేశస్థితి ననునరించి కండు శెండలం కొరములును మధ్య భాగమున కనా వేశస్థితి ననునరించి శెండలంకారములును పరి_గ్రాహ్యములు, కాగా. నిట్లు వమడలంకారములు సిద్ధము లయినవి, శిరఃస్థానగతమయిన "తార స్యరము ఉచ్చమనునలంస్థారము. శిరమునం దధో భాగమున తారమను వ్యవహోర మున్నది, దూరస్థాభామణమునందు విస్స్వయమునందు ఉత్త రో తృరసంజల్పమునందు దూ రాహ్వోనమునందు (తాననమునందు బాభాదులందును దీని వినియోగముచితముగా నుండును. దూరస్థా ఛామణాదికము స్వర కాకువుసకు విషయమని ఫావము. విన్మయాన గతిలో స్వర కాకు వుండితీరవలయును, ఇతిరుని (తానపెట్టుటకై విభావకాకు వావళ్యకము, పర(తాననాభ్యిపాయముండునేని విభావ కాకువె యుపయోగి. న్వరకాకువె (శుతిశాకువు ఆత్నేపాదుల 1పనక్తిలో నీకాకువు తారతిరము తారతమము నగును. ఇచట తార

కాకున్వురవికల్పనమి ప! పదము (పకర్షోపలతణను, స్వరకాకువు (పకర్షకలది కాగా తార తారతర తారతమ వ్యవహారము కలుగును. శిరఃస్థానగతమయిన స్వర కాకువు తారతీరము కాగా దీ ప్తమను నసలంకారమగును. ఈ ఆారత్‌ర మగు. దీ ప్తకొకువును ఆశేప-కలహ-వివాద-అమర్ష కృష్ణ-ఆధర్హ ణ - (కోధ-జెర్య-దర ఏ-తీళ్త-రూమోళిధాన-నిర్భ ర్త ఎన=ఆ(శ్రంది తాదులలో వినియోగింపవలెను. త త్తదవస్తానుసారముగా (శ్రుతికాకువు విభాన శాకువు రసశాకు వను భేదత్రయేము విభజనీయము.

ఉరఃస్థానగతమయిన మందస్యరము మం[దమను నలంకార మగును. అది నిళ్వేద గ్లాని చింతౌత్సుక్య దైన్య వ్యాధి శ్రీడా గాఢ శనశ్ర్రక్షత మూర్చా మద గుహ్యార్థవచనాదులలో వ్యవహరింపదగి యున్నది. ఉరమునం దూూర్థ స్రళగమున శలుగునది మంద్రన్వరము. దీనికే మంద్రాలంకారమని సంజ్ఞ, ఉరమునంబే కింది భాగమున గలుగు స్వరము మంద్రతమము. దీనిశే' నీవాలంకార మనిపేరు. ఈనీచమును స్యభావాభామణ వ్యాధిశమ శమా_ర్త త్త పతిత మూర్శ్చితాదు లందు [పప్రయోగమున విని యోగింపవ లెను, టై న్యమునందుండు కాకువు 'లెండురూపములు పొందును, న్వచి_త్తవృ లీ రనకాకు వని పరచి త్తమునకు రూపము త్పాదించిన విభావకాకువని నంశే తము కలదు, దై న్యవ్యవహారములో సీ యుభయ కాకువునకును పధాన మాగా నాదరముకలదు. ఇతరసలములం దీ రనవిభావకాకసమాదర మావశ్యకము కాదు. కావున స్వోరశాకువను (వధానాంశమున నె వ్యప "బేశ ముచితము. దుతమనునది కంఠగతమయిన త్వరితస్వరము. ద్రుతము లల్లన మన్నన భయ శీతజ్వర (శాసాయస్తాత్యయిళ కార్యా వేదనాదులందు వినియుక్త మగును. విలంచిత మనునది కంఠస్థానగతమయిన తను మం్యదన్వరము, అది శృంగార కరుణ వితర్ధిత విచారామన్రాసూయి తా వంకార్‌[పవాద లజ్లా చింతా తర్షన విస్మయ దోహానుకీ ర్తన దీర స్టకొథి వ్‌ జ్ర 8 జ ఘ రోగనివీడనాదులలో (వయు_క్తమగును, స్వభావాభాషణమున్నపు డొహ్కొకవ కృ యాన్ఫ _త్తశంఠస్వర మున నుండును. (తొననమునందు కంఠన్వంము పొాతపసారము కలదగునుం త_స్తపతితమునగును.

౬౭౬ నాళట్యవేదయు (తాసావనరమునందు కొకువు దీప్తమె యగును. లశ్షణసూత్రములో కంఠగతమనుట కంఠస్థానమునం దూర్ధ రాగ మున సివ్పన్నమని భావము, కావున స్థాన భేదమే త_త్తదలంకార(ప్రయాజకముగా నున్నది, లల్ల నము లడనము నవిలానముగ నుండుట “లల్ల ౦ నవిలానం, లడం విలాసం లాతీతిలో మన్నన మవ్య కము. “అవహామేవ మనోమన్తా యత” నేనే నా మాటలను మననము చేయువాడనను భావమున మనన మవ్య_క్తము. మన్నన మశూయమాణమై యనునాసికోప లమీతముగ నుండునని కొందరందురు. “లల్ల మన్నన" నాయికాగతౌె "చాలవికోదనసాంత్వనాజా, ముంచే త్యేపం పాయ పరాభియోగా నంగీకరణాదా చ “లల్ల మన్మనవిధానములు నాయికాగతములయిన విశేషములు, 'బాలవినోదనమున సాంత్వనమున నుండును. “ముంచ” నన్నువిడువుము - అను నిట్టి పరాభియోగమునందును, అంగీశక్రరణాదు అందును (పసరించును, అని అభినవగు వ్లుని యుపాధ్యాయులు నిరూపిం చిరి. ఇందు మంద్రకాకువును ప్రవ_ర్హించును. ఆత్యయిక కార్య మనుట శ్నీఘనసం పాద్యమగు కార్యమని భావము. ఆయ_్తమనుట యావేగమని యర్థము. కంఠస్థానమునం దే నీచభాగమున నివ్చన్న మగునది విలం చితము. ఈ వడలంకారవినిియోగవిధానమున నానువంశ్యముగా విశేషములుండ నె యున్నవి,

నానారససమ్మాశయ మయిన యుచ్చదీ ప్షదుతకాకువు నుత్త ఈశో_త్తరసంజల్పాదులందు (పయోక్తలు వినియోగింపవలెను. నాట్య ప్రయోక్షలు మంద్రనీచ కాకున్వరూపముగు _ర్వించి వ్యాధిత జ్య రా ర్తాదు లందును చింతాతపోవిధానములందును వినియోగింపవలెను, లల్ల మన్మాదులందు మంద దుతములకు వినియోగమును నాట్యవిదులు గుర్తింతురు, విలంబితదీ ప్తమం,దకాకువును దృష్టనస్టానునర ణ-ఇష్టా నిష్టశ్రుత యు ఇప్రార్ధఖ్యాపన య చింతాధ్యాన ఎ ఉన్నాదాయితొ వాలంభ అవ్య కార్ధ్యపవాద - కథాయోగ _ పభృతులందు [ప్రయోగింపవ లెను, ఇందవ్య క్రార్ధ్యప వాద మనుట అంతరంగస్వ ఫావాత్మకము. “*ఇతగులు 'తెలిసికొననీ తెలిసికొనకపోసో అనియె వ శ్రుళిపాయముండును.. ఇది స్వగతము కాదు, పరగతమును గాదు. ఈ యలంకారములలో ఉచ్చ దీ ప్తదుతరీకి యధా యోగముగా స్థానత్రయానుబంధి యని న్పష్ట్రము.

కాకున్వరవికల్పునయమయు ౬౭8

౯౨౫. లమ్వక్షరపాయకృతే గుర్వక్షరకృతే తధా

ఉచ్చా దీప్తా చ కర్తవ్యా కాకున్నత (_పయోక్షృఖిః

కొ౨ిఒ, యాని సొమ్యాస్టయుక్తాని నుఖాభావకృళాని చచ

మంధద్రా విలంవితా చైవ త్మత _ కాకుర్విధీయతే

౯౨౭. యాని న్యుస్తీక్టరూక్షాణి దీప్తా చోచ్చా చ తేప్వపి

ఏవం నాన్నాశయో పేతం పాఠ్యం యోజ్యం (పయోక్షృభిః “ఇదివరలో నిరూపించిన వినియోగవిధానములు కాళ (పయోక్ష్తలు ప్రయోగవిజ్ఞానము ననుసరించి సమయసముచితము లయిన విశేషము “లను గుర్తిపగలరు. అవియు శిష్ణసమ్మతమ్ములై (ప యోూగరమ్యుత నాపా దింపగలనవు, లఘ్వాతురపాయముగా నుండు పాఠ్యపన కిలో నుచ్చా లంకారధర్మము కల శాకవును [పయోగింపవలెను, గుర్వతురక భత మయిన పాఠ్యపప్రసంగమున దీ ప్తకాకువు (పయోగించుట యుక్తము, ఇది రసథావనియతమయిన ప్రయోగవై చిత్య్యము శాదు. 'అత్షరరమ్య 'తానుసార్సివె చిత్యము. ఇనై సర్యనంగ్ర హోర్థములయిన ప్రయోగ విశేషములు కలవు, సౌమ్యార్థయు కములు సుఖభావళ్ళతములు నయిన పాఠృముల విషయమున మం[దకాకువు విలంబితకాకువు (పయోగించుట రమ్యుము, “సోమ ఇవ స్లోదకః సౌమ్యఃో సోముడు -చం[దుడు, సోమునివలె ప్రోదపెట్టునది సౌమ్యాము, సుఖ భావకృతము లనుట సుఖ హేతువులు భావళృతఎ.లు నని భానము, సుఖ హేతువు లగుటయు కాక సుఖకార్యములు సని సమాస భేదసంగృహీ తార్థమును భావింపవలేను. తీళ్టరూతము లయిన పాఠ్యములందును దీ ప్తకాకువు నుచ్చకాకువును ప్రయోగించునది. నాన్నాశ్ర యో పేత మయిన పాఠ్య మును నానాస్థాననివిష్ట మొనరించి ప్రయోక్తలు [పయోగింపవలసి యున్నది స్థాన భేదమె శాకువునకు పర్యాష్త తాసంపాదకమని నిగూ వీత మయినది, ఇటు కాకువె (పధానమగుటచే తత్ర్రయోగవిస్తర మును సావభానముగ గుర్తింప వలెను, హోన్యశృంగారకరుణములందు విలంబితకాకుప్రయోగ మిష్టము, వీర రాదాద్భుతములం దుచ్చకాకువు దీ ప్తకాకువు (పఖ్యాతెము ,పశస్తము. భయానికమునందు బీభత్సిము నందు (దుతకాకువు నీచకాకు వుండుటను నాట్యవిదులు శీ ర్రంచిరి ఇట్లు “భావరసోపేతా కాకుః కార్యా ప్రయోక్త భి భావరసో పేత

౬ళి౮ నాఖ్యవేదయు మయిన కాక్కపయోగమును ప్రయోగమున ప్రయోక్రలు పరిశీలింప వలెను, అతరరవమ్యు తాకృతమయిన స్థలములందును భావరసనిరానము- "లేదు, కాని యచట గురులఘువర్షకృత చమశ్కారానుసారి కాకు విషము, లు వడంగములు ఆధాంగాని షట్‌ = విచ్చేదోఒర్పణం వినర్గోఒ నుబంధో దీపనం 'పశమనమితి రి విచ్చేవో నామ విరామకృతః ౨. అర్పణం నామ లీలాయమానమధురవన్లునా న్వరేణ పూరయతేవ రంగం యత్పర్యతే 3, వినకో నామ వాక్యన్వానః ళం పదాంతరేష్వపి విచ్చేదః అనుచ్చ వననం వాఒనుబంధః ౫. (తిస్టానశోభి వర్టమానన్వరం దీపనం ౬. రారగతొనాం న్వరాణాం (వశామ్యతాం ఆవైన్వర్యేణావకారణం (పశమనం శాకూపసంహారమున కంగాభిధాన మావశళ్యకము. ఉన్రేళకమాను సారమున నంగము లాకు కలవు. విచ్చేదము అర్పణము వినర్షము: అనుబంధము దీపనము (పశమనము నని వాని నానుములు, వర్ణో చ్చారణసమయమునందు. వర్మ ధ్వనిళూన్యమగు నే కాలము కలదో యా కాలము నాశ్రయించి యంగవ్యవహార ముండునని నృద్ధులనిరి.. వారి భావవుత మి విధముగ నుండును. వృ దమతము అధ్ధి అంగాశయమగు కాల మారువిధములు, వాని స్వరూపరీతి యా వీధముగ నున్నది. గిం తతశ్చ “భూయాన్‌ పునరాదిమధ్యా” భూయాన్‌ పునరిత్యయం హ్‌ విచ్చేదః. వి ఆదౌ మధ్యః న్వల్పో మధ్యాన్తే చార్చణం. త్ర వాక్యే పూర్వం భూయాన్మధ్యే (దుతశ్చ విపరీతకో యః న వినస్గః,

కాకున్వరవికల్పనయు ఒరి౯ా ౪ బఐహుమ (దుతోఒధ మధ్యో మనాక్‌ దుళాఒన్తేఒనుబంధః స్యాత్‌.

౫ (తిస్టానే (దుతమధ్యవిలంబితయుక్‌ దీపనం.

౬. నమారోహి విపరీతం (ప్రశమనం. అభినవానమ్మాత మయిన యీ వృద్ధభావనంగ వాము నిట్లు గుర్రింప వచ్చును. పదాదియందు గాని పదమధ్య భాగమున గాని యధికమగు శాలవిలంబ ముండుట విచ్చేదము. పదమున కౌాదిమధ్యమ భాగము "లందు మధ్యమాంతిమ భాగ ములందును ఒకింత న్యర కాలవీలంబ ముండుట యర్చణము., వాక్యమునందు మొదట ఫొంత కాలవిలంబము మధ్యలో (దుతకాలరీతి వీమ శ్ర తద్విపరీత మగు విలంబితవిధాన ముండుట వినర్లము. అఆరంభమున (దుతబంధము మధ్యలో మనాస్ట్ర్రత 'నంబంధము చినర మజుల ద్రుతరీతి యుండుట యనుబంధము, ఉచ్చా రణమునందడు స్థాన్యత్రయానుగుణ (దుతిమధ్యవిలంబితరీతి యుండుట దీపనము, అంతట నారోహ్యపళలోహా ముండుట (పశమన నుగును. చకరూపనిర్యావామున లయ(్రయసంబంధము సంగతము కాదగునని "సం్గగహకారుల యాశయము, ఇట్లిది వృద్ధమతము. ఈ మతానుసార మున నె లతుణములను కొందరు వ్యాక రించిరి,

ఇది యుక్తము కాదు. (దుతమధ్యాదిలయనసంబంధము చెప్పుట వలన త _త్త త్య్వానుసారమున జూచివచో నర్ధమునకు కాలమునకు “నియమకారణము లేదు. లయవ్యవహార సామ్యమున్నను కాలసియ మము గోచరముకాదు. వాళ్య వై త న్యానుసారముగా పరిశీలించినచో భాగ్యత్రయకల్పనాకృతములుగా నున్న లయ్య్మవె మవ్యు భేదములు భాసింపవు, కొన్ని స్థలములందు అనంత భాగనం భావన; మవశ్యం భావి “యగుటచే భాగ్యత్రయకల్పనమె యుక్త మనివింపము. అంగీకరించిన భాగ తయమునందును ద్వి శేదత్య త భేదత్వరంకలనమున సానంత్యము -శలుగ వచును గావున నీ మటృంఖ్యానియమమునకు విపవమె సీద మగును, బ ర ౦ లీ గా ఇ "కా శార్యం! కళలత్భణః క్వ చ కులం! భూయో2ఒవీ దృ ్యేత సా? -అను కాళిదాసీయన్లోకమున మొదటిభాగములందు మధ్యమలయ మున్నది. “భూయోఒవీ దృ శ్వేత సా” యను పాశ్చాత్యఖండము

జఒ౮ా౦ నాట్యుటేవయు లలో విలంబితలయ మున్నది ఈ పశ్చిమ భాగములు తత్స్మరణజనిత: సుఖప్మశాంతి నిచ్చునవి యనుట నష్టము. కాగా నీ శ్లోకమున పూర్వ పశ్చిమఖండములందు మధ్యమవిలంబితలయరీతు లుండుటచే ద్విలయ భేదము కల ప్రయోగమున్నదనవలెను. భాగ్యతయకలన మున్నను సామ్యమున వైవమమ్యమున ననంత్మపకారత కలుగుననుట యెట్లు నంగతమగును ! ఈ సర్వము లయాభిదానమున సె నంగృహీత మయిన దనుటయు నెట్లు యుక్తియుక్ష్రము కాగలదు ?

సూతమునందు రత్నిములవలె వాక్యమునందు పదములు (గధితిములయి యున్నవి కావున వారకాలమునందుండు ధర్మషట్ట మె యంగ పట్క_ముగా నిరుక్త మయినది మధ్యలో (త్రుటితత్వ మ్మత్రుటి తత్వము గాని యుండవచ్చును గావున - విచ్చెదానుబంధములు కలు గును పీవరత్య మవీవరత్వ ముండు నేని యర్చణవినర్గములు కలుగును. ఆరోహణావరోహణము లుండు నేని యదియే దీపన(ప్రశమన ము లగును. కాగా నాదము భావాభావముల నలన ఉపచయాపచయముల వలన అరోహణావరోహణముల వలన నారు శేదములు కలదగును.

విరామకృతముగా గలుగు విచ్ళేదము మొదటేయంగము, లీలాయమానముగానుండి మధురముగా మనోజ్ఞ ముగా రంగము పూరించునటు లుండు న్వరమున పరించుట యర్చణము. వాక్యన్యాస మునకు వ్‌సర్ల మగును, అనుబంధ మనునది పదాంతరము లందును అవిచ్చేద ముండుట. పదపదములకు సంబంధమున్నటుల భాసించుట పదా న్నరములం దనుచ్చ్వసనరీతి యుండుటయు ననుబంధమె. దీపన మనునది యురకఃిశిర 8కఠ్రంర ముల నెడు త్రిస్టా నములందు శోభించు రీతి. వద్ధృమానస్వరసంపదతో నుండుట పశమనమనునది యిట్లుండును. ఆారస్థాయిలో నున్న స్వరములు (ప్రశామ్యదనస్థలో నుంగడున పుడు. చైన్వర్యము "లేక సముచితిమయిన యవతరణము కలవి కావఅిను. స్వరస్వరూపములతో నున్న సువిపాతములగు నంత రాలుతివిశేషము లందు ధ్వనివినంవాదమునలన ెస్వర్యము కలుగు చుండును, పూర్వా పరధ్వనులకు నరియగు సంవాదమున్న చో స్యరసంపద యు౦డును. అట్ట స్వరసంపద లోపీంచి ధ్వని వినంవాదము కల దయినవుడు వెన్వర్యము

౮౬] కాకున్వరఎవిళకల్పనయి ౬ఒ౮లి జనించుట యంతట ప్రసిద్ధమె. ఇట్టి వైగ్వర్యము లేకుండుసట్లు న్వరావ తరణ ముండుటయె ప్రశమనము, రనగతపయోగము ఈ విచ్చేదాదులకు రనగతమయిన(,పపయోగ మా వీధముగ నుండును. పహోన్యశృంగారరి సములందు కాకుస్వ రా కాంత్షు యున్నప్పుడు పార్యి మర్చ్పణవి చృేదదీపన్మపశమనయు కృముగానుండునట్లు ప్రయోగింప వలెను హోస్యశ్చంగా రాదిబోధకములయిన శబ్దములు త్‌ తృద్య్యభిచారి భావములను గూడ స్వీకరించునవి యగును అట్టి వ్యభిచార భావ ములు నవ్యరిసముల పరిగ్రహించును. ఆయా వ్యభిచారి భావాశ్రయ. మయిన రసాంతరమందును కాకువట్లుప కారి యగుట పరిగాహ్యము- కరుణరసమునందు దీపనప్రశమనయు_కృముగా పార్యముండుట యావళ్య కము వీం కరౌద్రాద్భుతరసములలో విచ్చేద పశమనదీపనానుబస్థబహు లముగా_ పార్యమును [పయోగింప వలెను బీభత్సభయానకములందు. విసర్లివిచ్చేదయు కృముగా. పాఠ్య ముండనలెమ. ఇటీ విచ్చేదాది. స ర్వాంగములకు మం(దమధ్య థారకృతేమయిన ప్రయోగము [తిస్థాన గతముగా నుండును. ఇట్లు మూలభూతవమయిన స్థాన భేదమును గుర్తిడ చియే సార్గప్ర యోగ మొసరింపవ లెను వకవాక గ్‌ త

ఈంత _ దూరళాభాసణే కారం 1రసా

నాతిమూరే మధ్యం కంఠేన, పార్శ్వతో

మందమురసా (పయోజయేళ్చా త్యమితి

మందద్రాత్తారం న గచ్చేత్‌, తారాద్వా నుస్ట్రమితి పైన నిరూపితములయిన వినియోగ వాక్యముల శేకవాక్య తావదర్శన మానశ్యకము, ఆది యిందున్నది. ఇదివఠలో శృంగారమునందుదా త్త స్వరితిధర్మిము నిరూవీత మయినది. అర్పణవిచ్చేవాదులయిన యంగ ములు నిరూవీతీములయినవి. విలంచిత మలంకారమును రూపీతము. కావున దూరస్థా భామణ మొనరింపవలసి యున్నప్పుడు శిరశిన్ధానము. నందు వమడ్డ్దపంచమన్వరముణం దన్యతరస్థాయిస్వ రాశ్రయణనున నంక న్వరవిధాగమున.దు చతుశ్చతుమ్క.-సమి శ్రీ రీతి నాయోజన మొనరించి

న నాకఠ్యు వేదము 'తారముగా పాఠ్య మొనరింపవలెను, అను నీవిధమగు తాత్పర్యమున సేపంక్తుల భావము గుర్తింపవలసి యున్నది. ఇంతకన్న నస్యధా భాషణ ముచితము కాదు. ఇక్షై నాతిదూరమున నున్నవానితో నాభెౌమణ మొనరింపవలసి యుండగా కంరస్థానమున సముచితేస్థాయిస్వ రాశ్రయణ మున మధ్యముగా పార్య ముచ్చరింపవ లెను. పార్శ్య్వగతుని పలుక వలసి యుండగా ఉరన ఎముచిత స్థాయిస్వర సమా(శ్రయపమున మంద్రముగా పార్థ వ యాగ మొనరింపవ లెను. దీపన(ప్రశమనాంశములందును నక్ష న్య షము కొంత యున్నది. మంద్రస్వరమునుండి 'తారస్యరమును వెంటనె యనునరింపరాదు తారస్వరమునుండి మం దస్వరమును వెంటనె యనుసరింపరాదు. ఇశ్వై మంద్రతరమునుండి తారమునుగాని తఆతారతరమునుండి మందమునుగాని యన్యవధానమున నందుకొన రా చనియు ఫావము, లయవిరామరీతులు పార్యప్రయోగమునందు కొన్ని లయరీతులు కొన్నివిరామరీతు లావశ్యకములు (దుతమధ్యవిలంబితములను మూడు లయవిధానము లను రనముల వివమయమున నుపపాదింపవలెను. పోస్యశ్చంగారము లందు మధ్యలయపయోగము, కరుణమునందు విలంవీతలయ[పయో' గము, వీరరౌ(ద్రాద్భుతబీ ధత్సృభయానకములందు (ద్రుతలయరీత నుప పాదింపవ లెను. భరతుని యు్రేశగంథముననె యీ లయ రీతులను శూర్చుట యుచితము, కొందరిల్లు ఫావింతురు. ఏ కాలమయిన నెవ్వనికయిన చక్కగా పరిభావ్యమానము కాజాలదు, ఉ క్రైశ్యగంథము ననె యిట్టివి యుండుట వలని [పయోజనమును నుతిమంతు లభ్యూ హీంపరు, విచ్చేదమను విరామము నిరూవించుట వలననె లయరీతి సంగృహీతము కాగలదు. ఏరామమనునది విచ్చేదాత్మకము. అది కొంత కాలవ్యాపియై యుండును, అదియె లయవిధాననును సూచింప గలదు. విరామ మనగ నె లయ(్రక్రియయు సంగృహీత మె యగును అయినను లయరీతి నిట్లు చెప్పుట విచ్చేద పరీ్షయ్షయె యగును, విచ్చేద విభాగపరిలీలనమున వోస్యశృంగా రాదులందు మధ్యలయాదుల నుప యోగించుట యనునంశమును గుర్మింపవచ్చును, విరామ మనునది

కాకున్వరవఎవికల్పనయు ౬౮కి

విచ్చేద మంటిమి. అర్థనమా వ్వీనిమి_త్తీముగా విరామముండును. విరామ: ముండుట యూవళ్యకము, అర్ధసమా వీలో కార్యవళశమున విరామ: మాపాదింపవలెనె గాని ఛందోవశమున డాని ననునరింపరాదు ఇందర సమా పవియనుటలోని యర్థ మవాంతరవా క్యార్ధము, అచాంతలీ వా క్యార్ధపరిసమా ప్తిలో విరామ మావశ్యకమని భావము. (ప్రయోగ పరతంత్రుడై. కవి రచన యొనర్చవలెను. త_త్తదవనరనముచితము లయిన విరామములు కల వృ_తముల గహణమున నాతని ప్రయత్న మావశ్యకము కావుననె ఛందోవశమున విరామస్వీకార ముచితము: కాదనుట యుచితము. ప్రయోగప్రయోకృయు కవిపరతంటత్రుడు. కావలసిన యవనరములేదు కవి యనవధానమున గలిగిన వ్యత్యాస మును గూడ నివుణపయోక్త నవరింప గలడు, కావున నవాంతర వాక్యార్థ కార్యవళమున విరామప్రయోగమును ప్రయోక్త సావధాస. ముగా గుర్తింపవలెను, సరదాల చతుర మరస్థాననియతముగా వ్‌రా మములు ప్రయోగములందు గ్‌ ్చచరించుచునె యున్నని

ళోక్తిం గచ్చ మా విశ సుదుర్దన వారితో2.సి

కార్యం త్వయా న మమ సర్వజనోపభు_ కమ్‌”. ఈ యుదాహరణమున తగిన విరామములు నముచి తావాంతర వా క్యా ర్థములలో విచ్చేదరూపమున నున్నవి. ఈ విధముగా నవాంతర వా క్యాస్థములకు విచ్చే దాత్మకవీరామమున్న చో నేక వాక్యత్యముండదు. కడా ఏకచాక్యత "లేకుండుట దూవణమనగును గచా! అని యాశంక కలుగును కాని యిది దూవణముకాదు భూవణమె యగును దీని: యుపవాదనమున కిది య పేశ్సీతము:

౯౨8. నూచాను చాంకురగతే చ తభేపచారే

స్వల్పాక్షరాణి హి పదాని భవంతి కావ్యే

సూఇచాభినయ మంకురాభినయ ముపచారాభినయమః (పనక్త్ర మయి సచో శావ్యమునందల్పాత్షర ము లయిన పదము లుండుట శోభా వహము బహుప్రకారములగు సూచాభినయములతో గూడిన కావ్యము. బహొపకారములగు నంకుర(ప్రకారములతో గూడిన కావ్యము స్వల్పాతమరములయిన పదములతో ససమస్తాశ్షరపదములతో

జఒ౮౪ నాత్యూవేదమయు గూడీ యుండునని కారికాన్వయము; బవ్వూతరపదములతో రచన యుండు నేని మధ్థలా సూజాంకురాభినయముల కుపప త్తి యుండదు, శామోపదార వేశోపచార విధాఖినయములందు నిట్టి నీతిని సంగత హమొనర్బ వలెను,

తస్యా న్తన్ముఖమ స్తి సౌమ్యసుభగం కిం పార్వశణే నేంయనా

సౌందర్యన్య పదం దృశౌ చ యది తే కిం నామ నీలోత్పలైః

కిం వా కోమలకాంతిభిః కినలమొః నల్యేవ త_తాధశే

పీ ! ఛాతుః ఫపునరు క్ష వ స్తు చనారం భేవ్యపూర్యో గహాః, సౌమ్యాసుభగమయిన యామె ముఖమున్నది. ఇళ పూర్మిమాచందు జేలః సౌందర్యస్థాన మయిన దృక్కులుండగా సీలోత్పలములేల? యధరముండగా కోమలకాంతికల కినలయములేల? ఇహీ! (బ్రవ్మా స్‌ వునను_క్షవ స్తురచనారంభములలో నపూర్వాఖిని వేశ మున్నది కదా! ఈ పద్యమున మొదట గ"తస్యాశోయని విమ్ముట “తత్‌ * యని యుండుట సూభాభినయానుకూలము. అసాధారణవి శేషన్న అతి దీన గలుగును. అనుభూతిసారపరమజలయన నానానీశేషములు స్మాత్మ స్ఫురితములై చమ త్కా_ర సౌందర్యము కూర్చును. తభధావలోకనమున తధాకర్ణ నమున వచ్చన్నముగా నున్న నాయికయొక్క_ నివృ | విం కుర వై చితస్యమవఫథాసించును. ఇంకను పరిచుంబనాభిలామకు తగిన నూచోాయోగ పూర్వకముగా ముఖవాఠ ముండుటయు సాయికయొక్కం_ శణరణకాదరము నికూపీంచును అప్పటి నివృ _త్త్యంకురాభినయమును వెచిత్య్యమున లగ్నమై భాసించును: లతణ కారికలో నున్న “అంకుర?” పద మనర్వచనీయ వెం కావున నిచట నివృత్త్యంకురాభినయమనియె భావించుట యుక్తము, అంకు ఠాభినయము కల స్థలమున న్‌ తద్విమ యముగా నిది యన్వయింపదగు ననుట నమంజనము కాదు. అళ్లు యయయినచో ఫుష్పాపచయనాటనమునందు తదుచితపరి కముణాదులలో పూర్వ భావిన్వల్పాతురపద యోగమున వైచ్యత్రముండదు. కాగా కావ్యమునందు స్వల్పామరపదరచనలో నిట్టి రమ్యార్థిసంభావన మౌావశ్యకమని విరామకృతముగా నీ వైచిత్యము సుఘటమగునని

కాకున్వూారవికల్పనయు ౬రాగ భావింమనది. పార్వప్రరవూగమునం_ దీవిధముగా (ప్రయత్నమును శద్ధగా స్వీకరింపన లెను ఈ విచ్చేదాత క విరామాంగమునకు తగిన [పాధాన్యమును శలదు. “కస్మాత్‌ + విరామో హ్యూర్థానుదర్శక $ ఈ విరామమున శిందటి పాధాన్య మేల! ఆయీ విరామ మర్ధానుదర్శశము, ఈ విరామ మనునది యున్నచో నభిస్‌యస్థిత మయిన విశేషమంతయు తత్త ద్విమ యానుసారముగా ప్రయోగించి పదర్శించుట థక్యమగును, ఆ యఖి నయథావ నుంతయు పిరామము వలననె గమ్య మగును విరామ మున్ననె యర్ధదర్శనము కలుగును. తిత్తదభిన యర్థము నోచరమగును, అన్యథా, అభినయార్థము నోచరము కానందున సర్వమునమందసముగా నుండును “*అభినయో విరామే స్థితః” అభినయము ఏిరామమునం దె యున్నది. అభినయము విరామాశంయముగ నుండును అభినయ గ రము విరామమె వహింపగలదనసి శాత్ప్చర్యము ఈ యంశమున సీ శనొకములు గలవు, లొాతి౮ా విరాచమేమ వ్రయత్నో హి నిత్యం కార్యః వయోక్షృభిః కస్మాత్‌? అభినయో్యోహన్నిన్న ర్హా పేక్షి యతః నృృతః కొ౨౯. యత వ్యగావుభౌ హళ్తా తత దృష్టినమన్వితః వాచికాభినయః కార్యో విరాహషైర్యదర్శకై £ ఉపయోక్ష్తలు నిత్యము విరామములందు (ప్రయత్న మొనరింపవ లెను వలననగా + అభినయమర్ధా పేతుముగా నుంగునని యభిజ్ఞలు నిశ్చ -యించిరి కదా పహాన్నములు లెండును వ్యగములుగా నుండగా నర దర క్‌ ముతఆయిన విరామములతో దృష్టిసమస్వితీమయిన వాచికాఖీ సయ మొసర్చ్పవ లెను, పూర్వనిర్లివ్న మయిన యభినయము దృష్టి. (పాధాన్యమున నిర్షిష్ట మయినది ఇచటి యభిశయము విరామ్మపాధా న్యమున నిర్షిష్తమని గుర్మి ౦చునది. విరామానుకూలముగా నుండు వా స్తవిన్యాసము వ్యాపకముగ నున్నది వీరళ్శాదరసములందు సామావ్యముగ వాస్తములు పహరణాకులములై యుండును బీభత్స మునందు సంకుచితములై యుంకును. వీభత్పము. కుత్సితమగుటచే శరములు కుంచితములగును, హోస్యమునందు ట్రే శానుసార మున హస్క వాలనముంకును కరుణమునందు 'బౌహువులు (పలంబితమ్ములైె

౬౮౬ నాట్యవేదయమయు యుండును. అద్భుతమునందు విస '్రాయమువలన _న్తద్ధము లగును. భయానకమునందు భఛయమువలనను _స్తబ్ధము లగును. వ్శెధము లగును... జూరిపోయిన విధమున నుండును. ఇళై యన్యవిధానములందును నాన్న ముల సంచరణవిధొనమును వివేచించుట యుక్తము హ_స్తసంచారము విరామానుకూలముగ నుండుటయు విరామము ననుసరించి వాన్న నంభారముండుటయు సావధానముగ సమిీతణీయము, ౯౩౧. ఆలంకారవిరామాఖ్యాం సాధ్యతే " హ్యస్టనిశ్చయః యే విరామాః సృతా వృత్తే తేస్వలంకార అఇమ్యతే ౯౩౨ నమాప్తేఒర్టే పదే వాపి తధా ప్రాణవశేన వా పదవన్షనమాసే చ దుకే బహ్వర్థనంకటే ౯౩౩ కార్యో విరామః పొదాంతే తధా [ప్రాణవశేన వా శేసమసవశేనై వ విరామం నం వయోజయేత్‌ పార్యప్ర మూగ మునం దుచ్చదీప్తాద్నల.౦కారములు పిరామములు నర్థ సీశ్చయమును నముచితము సాధింసగ లవు నృ _త్తమునందు విరామము లుగా నుండునవి యలంకారములకు స్టానములుగ నుండును విరా మనులున్న స్థలములం దలంకారములు నుండును “యో యః శస్త్రం చెఛర్తి స్వభుజగురుమదణో యను. వేణీ పద్యమునందు వృ త్తగత మయిన ఏిరామము నముచితముగ నున్నది అఆ విరామస్థలములం దె ఉచ్చదీ_ప్తకాశు వనుగతె మాగ నున్నది. ఏర శౌదములను (పతిపాదించు నప్పుడు (సర్ధ రాదివృ త్తి పదోూూగమున పాదముల నగము నగము వాగములందు విరామ మొనరింపరాటు పాదాంతిమునందు విరా మానునరణము యుక్తము పొర్యయి పథించువాని (గుక్క బలము ననునరించి (ప్రాణశ క్షి ననుసరించి పాదాంతమున విగామభావా భావము: లను సాధకుడనునరింపవలసి యుండునని నృద్ధులండురు ఇది యుక్త ముగ లేదు “శితూవశేన ఆహరణీయో హి త_తావిచ్చేదః” అట్టి స్థలములందుశి తూ వశ మున నవి చ్చేదము ననుగత మొశరింపన లెను. వాధకునకు (సుక్క వాలుట చాలకపవోవట యనునది పర్యాలోచ సీయము కాదు శిత భ్యాసవశ మున సర్యము నంగతము కాగలదు, వృ త్రపార్యమునం దుండదగిన విరామముల నిట్లు గుర్మించునది. అనాం తరార్థవా క్యార్ధము పరిసమా_ప్త మయిననో విరామ మనుసరింప

కాకున్వురవఎికల్పునమ ౬౮8 చగును. పదాంతమందును విచ్చేద మొనరింపదగును. (_పాణనళము "నను విచ్చేద మొనరింపవచ్చును. “ప్రాణా రసభావాద్యాః తజౌచి 'త్యేన ఛేదళొ పాణవశమున నిను స్థలమున (పాణము లనగా రన భావాదులని యర్థము. రన భావాక్యాచి త్యానుసారముగా విచ్చేద మనునరింపవగియున్నది, పాదారంభమునందును రినభావాశ్రయాను బంధయిన వి చ్చేదమనునరించుబ నమయోచితముగా నుపయోగి కాగలదు రస భావా ద్యాచిస్యేము ననుకరించి ఎదవర్షనమాశములం దును పాదాఎతమందును వనిశాను మొశరింపదగును. (దుతవిధాన మున్నను బహ్వర్థసంకటమున్నను వాణవశమున పాదాంతవిరామ ముచిత మె యగును మిగిలి స్థము లందర్థవళమున విరామమును పార్యమున వ్రయోగింపవలెను _్రైవృ _త్స్యంశమునకు (ప్రాధాన్యము "లేనప్పుడు రస ఖావసంపద స్పష్టనంగతి మై యుండదు. అట్టి స్థలములందు విభావాదులకె (పాధాన్య ముండును అచట నర్ధవశమున విరామ చునుళరణీయమగును. ఎచట విరామము సుఖకరమో యర్ధ మను కూల మొ తత్పరిశీలనమున విరామ మంగీకరింపదగును.

కృష్యా కరములు ఇక భావగతములు రనగతము లయిన కృష్యాతురములను 'జెలియవలసియున్నది ళ్లు వీనిని 'చెలియుట కవిభావక్కపయోక్రల కందర కానక్యకము అభిజ్ఞు లగువారు రచనములో భావనములో పయోగములో పొవధాను లగుదురు వారి వ్యాపారము భావ్య మానమనోసనార మగును. “*కృవతీతి కృవమఃజు వీలమ్బతో లయః త్యత సాధూని కృష్యాణి = సంధ్యత రాణి విలంచితమగు లయరీతికి శృషమని పేరు అట్టి లయరీతిలో యుక్తము లగునవి కృష్యములు, సంధ్యక్షరములను కృహ్యము లందురు ఆఈ ఊ అను దీర్స ములు కృష్యములు, కృప్యాతురముల వి వేకవినియోగముల నసీవిధముగ గు రింప వలెను, సై గ. అకోరై కారసంయు క్రసుకారౌకారశంయుతం

వ్యంజనం యవృవ్చే్సం కృష్యం తత్తువిధియతే

కాగ. విషాదే చ వితచ్నె చ పశ్నేఒధామ్ను వవ చ

కలాకాల్నపమానేన పొర్యం కార్యం వమోక్షృలిః

౬౮౮ నాత్యుటేదయు క3౬. శేషపాణామ్యయోగేన విరామే విరమేదిషూ వికద్వితిచతుఃపంచషట్కలం చ విలంబితం ౯38. విలమ్బితే విరామే హి నదా గుర్వక్షరం భవేత్‌ షజ్జూ౦ కలొవాం పరతో విలంబో న విధీయతే ఆఅ ఐ ఓ జౌ స్వరముల కూడుకొనిన వ్యంజనము దీర్చ స్వరసహితము: కృమ్యమను నతుఠర మసగు. విషాద వితర్క_ (పశ్నామర్షములం దీ కృమ్యవినియోగ ము యుక్తము పయో_క్తలు కలాకాలపమాణాను నొరమున పార్యమును నిరూశింపవ లను, కలాలతుణమగు కాలము (పసిద్ధము. తత్చిమాణము. విలంబితముగ నుండును ఆ విలంబితరీతి ననుసరించి పౌర్యము విర్ణయింపవలె ననుట విచ్చేదమె ప్రమాణ మని నట్లయినది. దీర్దాక్షరముల వినియోగ మిట్లున్నది. ఇక మిగిలిన హస్వాతమరముల విరామమునం దర్ధ యోణానునారమున వీరామ ముండుట యు_క్రము అర్ధయోగానుసారమున నని యనుటశే. ప్రతీతి స్ఫుట మగునట్లు విచ్చేద మొనర్చ్పవలె నని భావము కాని యతి వఏిలంచికముగ పఠింపరాడు, (వాస్వవర్ష వారమునందు స్ఫుటపతిప త్తి యావళ్యకము ఇట్టి స్ఫుటతి విలంబితవిభానమున కలుగును, వక్‌ _. ద్వి- (8 - చతుః _ పంచ - మట్‌ - కలాకాల [పమాణమున విలం బితరీతిని గు_క్తించునది. త_త్సదరనముచితముగ నొకళల కాని కలా ద్వికము కాసి (త్రికము కాని విలీంబితరీతి కనుసరింపవచ్చును. ఇట్లారు కలాకాలముల వకు విలంఛితవిధాసనము యు _కృము, విలంబితవిరామ మునం దెప్పుడేని నిత్యము గుర్యశ్షర ముండవలెను. మట్కలాతిరి క్త ముగా ఫిలంబీతవిధానము యు_క్తము కాదు తదథికవిలంణలిము రక్రి భంజకము, ఏదాంతమున కృృష్య్యూశ్షరము నమనరించి న్యరనంచార మున విలంబితవిరామ మనుసరిందుటలో మట్కలాపలిమితియె యుక్త వమనముట ాహ్యాము. ౯౩౮ అధవా కారణోపేతం వయోగం కార్యమేవ చ నమిక్ష్య వృత్తే కర్లవ్యో విఠామో రనభావతః ౯౩౯. యే విరామాః నృృతాః పార్యే వృ శ్రపాదనముధృవాః ఉత్మమ్యాపి కమం తస్థః కార్యాస్తేఒర్జవశానుగాః

ల౮ా౭ి] కాకున్వరవికల్పనయు ౬౮ాళా ఈ నిరూపించిన యంశమునకు పమోంతరమును గలదు, నిరూవితాంళ మున కధికముగా నిదియు నంగీ కార్యము. ఛిన్నపయోగమును గూడ శారణోపేతముగా స్వీకరింపవచ్చును. మట్కలాతిరి క్రమముగా స్వీ రింపవచ్చును, షట్క_లాతిరి కృ ముగా విలంచితవీశామ మనునరించు. టలో గొన్ని కారణము లుండవచ్చును. దీర్చ కాలస్టరణము దీర్చకాల చింతనము మొదలగునవీ యిందు కారణములు, ఇట్టి శారణము లుండగా తదనునారమున పాఠ్య్యపయోగ 'మొనరింపవచ్చును. వ్యాధ్యప సా శ్రర ములును కారణము లగును, న్పష్టముగా నుండుట యస్పష్ట ముగా నుండుటయు కారణమసనని పొందరసిరి, ఎన్ని విధముల శార ఇములున్నను రన భావనిర్ల యానుసారముగా నమిోాతు యొనర్చి వృత్త మునందు విరామము నంపాదింపవలెను. “వృ _త్తవిరామాదర్ధవి రామః పథమం” వృ త్తవిరామము కన్న నర్థవిరామమె ప్రధమమని సూజి యున్నది. కావున పాఠ్యమునందు కల వృ _త్తపాదనముద్భృవములయిన ఏరామములను రనభావవశానుగములు కానఫుడు తద్విదు లావీరామ (శ్రమముల నత్మికమించి వేరుగా నరవశానుగము లయిన [క్రమవిరామ ములను స్వీళరింపవచ్చును. అతిశమీంచి యనుట వి'శేషోపకమ మయి నను సామాన్యోపసంహారము కలది యగుట యిట్టిస్థలములందు నమ్మ తమె యగును, ౯౪౦. నాపశబ్దం పఠే త్తజ్ఞో భిన్నవృత్తం తధెవహీ విశ్రమేన్నావిరామేమ దైన్యే కాకుం నదీపయేత్‌

అర్రవశానుగములు కాని విరామములను పఠింపరాదు, అర్థ వశములు: శని వానిని వఏరామమున పఠింప శాదని భావము, అపశబ్దము పఠింప రాదు. తద్విదుడు భిన్నవృ_త్తముగ పఠింపరాదు. అతద్విదు డట్లు పఠించుటను నహింపరాదు. విరామము లేని ఏీభాగమున పాఠమునకు విశాంఓి కూర్చురాదు, చ్రైన్యము గోచరింప వలసి యుండగా కాకు స్వరమును దీపింపచేయ రాదు. వివథ్సీతముగు శబ్దము న్పష్టముగ గోచ రించునట్లు పలుక న లెను. *౯వరదం ధ్యాయతి” యను స్థలమున “వర” వటకు విచ్చేద ముండు నేని (శోత “దంధ్యా” ప్‌ని “మధ్య” యని భఛావింపవచ్చును. అవు డర్ధ'ప్రతీతి యుండదు. “వరదం” పలికీ విచ్చే

అళ౯ాం నాటఖ్యవేదము దము స్ఫురింప జేసి నవిరామముగ పారముచ్చరించినచో మధ్యలో శశ్లా నరపతి భానునంధా నమున “ధ్యాయతి శబ్దము ెలిసిషొనును, పార్యముగ నున్న వృ_త్తమును భిన్నవృ _త్తముగ నొనర్చి పలుక రాదు పార్యపయో_క్త నరియగు విచ్చేదము (ప్రదర్శింప డేని శోత కన్యవృ త్త భాంతి కలుగును. భూడుడు |! “భవ శంకర భాజనం యీ జగతీహా భవ న్తి శీచనో అను పద్య భాగమున “భవ శంకర భాజనం యే” వజకు పరించినచో అనగా, “యే శబ్దమును పూర్వపాదముతో ర్చి పలికినచో వేరొక వృ తృమగును గాని తరువాతి పాదమున వృ త్తభంగము కలుగును భిన్నివృ_త్తము పరింపరాదనుట భిన్నవృ_త్తము పరింపరాదని భావము కాదు. పాదమున కొక వృత్తముగా పరింపరాదని భావము. విచ్చేద ప్రాధాన్యజ్ఞాపకమునశె యిది యంతయు చెప్పుట యయినది. శబ్ద చ్యుత దోషము స్పవ్టము చేయుట కే యయినచో నపశబ్దము పఠింపవ చచ్చును, ఛిన్నవృ త్తదోపాభిధానమున కయినచో భిన్నవృత్తముగను పరింప వచ్చును. వస్తుతః శబ్బచ్యుత భిన్నవృత్త దోషపాభిధానము (పకృతము వివశీతము కాకపోయినను విచ్న్చ్నేదవశమున నట్టిభావ ముదయింప వచ్చును. ఈ యంళ మిట్లు 'తాత్పర్యసంగతముగా నున్నది. కనిక 'మేన్నావి రా మేమో ఇట్లు వి చ్చేదము బూ యోవమయవ్యాపక మై యున్నది. దీ ప్ల్తకాకువున కంతటి భూయో విమయవ్యాా ప్రీ లేదు. శోకా చికములందు మగ్న చి త్తవృ త్తులగు వారలకు కాకుదీపన మావశ్యకము కాదు ద్రైన్యమునందు దీ ప్తకాకువు శోభావహము కాదు. ఇతెర విషయములందు కాకువునకు దీపనము సర్వత శోభావహమగును. ఇట్లీవిధముగా నిచట స్యరనులు (కమము మర్యాద స్టానత్ర యము ఆశ్రయము ఉదాత్తాదులు స్వరూపము స్వరూపపరిపూరకము లయిన యలంకారములు ఇంకనింక నితిక_ర్తవ్య తారూపములయిన యంగములు నిరూపవితము లయినవి స్వర భేదమువలన గలుప కాకు స్వరవిశేషుము (పతిపాదిత మయినది. విశిష్టమగు కాకువు వివఖీత మయినచవో నందలి స్వర భేదము రసభావాదిద్యోతన మొనరించుటయు (లిపాదిత మయినది, స్వరముల స్థాన భేదమువలన ధరా 'శ్రంతీరోదయ

కాకున్వారవఎవికల్పనయు ౬కి మున్నను తదంగకృతమయిన శో భావిజశేవము కలుగదనుటయు నిరూ పితినుయినది. కావున (పయోక్తలు పార్యపారమున (శద్ధాళువు లై యుండుట యూావశ్యక మని ముహుస్సూచన మొనరించుటయు: యుక్తము. ౯౪౧. వర్దితం కావ్యదోపన్తు లక్షణాఢ్యం గుణాన్వితం న్వరాలంకారనంయుక్తం పరేతశ్చార్యం యధావిధి ౯౪౨. అలంకారా విరామాశ్చ యే పార్యే నంన్కృతే నృృతాః త పవ నర్వే కర్తవ్యాః స్త్రీణాం పార్యే త్వనంన్కృతే ౯౪౩, వివమేతత్స్వరకృతం కలాకాలలయాన్వితం దశరూపవిధానే తు పాఠ్యం యోజ్యం (పయోకృభిః ఉక్తం కాకువిధానం తు యధావదనుపూర్వశః (పయోగమునందుండు పార్యస్వరూపలక్షణ మిందున్నది. కావ్యదోమ రహితచు కాన్యలతుణపరిపూర్ణ్మ ము గుణంనహితము న్వరాలంకార సంయు కము పార్యము ఇట్టి పార్యస్వరూపకథభనము [పా_క్తనవిశేష ములతో సంగతి కలది. శావ్యదోమము 'లేవియు నుండ రాదని “వర్జితం కావ్యటో పె” వ్య _స్తకధనమున సూచితము, శాన్యలకణము లన్నియు నుండవలెనని “ఆఢ్యం” పదమున సూచితము. లతుణము లుండగా గుణములు కూడి యుండుట శో భాహేతువు శ్హార్ధగుణసంధానము న్వరాలంకారసం యోజన మున కవళాశమిచ్చును. ఇట్టి పార్యమును యధావిధిగా నిరూపింపవలెను. నంస్క ఎతీ పార్యమునందున్న యలం కారములు విరామము లన్నియు శ్రీల పార్యమగు సనంన్కృతమున యోజనము చేయవతెను. నంస్కృతేమునందు నిరూపిత మయిన యీ 'కాకువిధానము (పాక్ళ తాధ్యాయ(ప్రమేయభూత మయిన (ప్రాకళృతము నందు నతిదిష్టు మగుటయె యుక్తము, కలాకాల లయాన్వితీమయిన యా స్వరకృతమగు పార్యమును (పయో_క్రలు దశరూపవిధానమున (పయోగింపవ లెను. దశరూపవిధానమునం దీ లతణళో భాన్సదమయిన పార్యమును కూర్చవ లెను, ఇట్లీ కాకువిధాన మానుపూర్వీసుందరముగా శనీరూవిత మయినది. ఈ _పఘట్టసమారంభమునందు సర్వము కాకు (ాధాన్యసూచక మని (పతివాదిత మయినది. ఈ యుసనంహారమున కాకువిళిష్టత సూచిత మయినది,

సళ ౨ నాట్యవేవము (వకృతివిచారము

ఇక్‌ పక ఏతిలశ్షణపరికీలన మౌావశ్యకము. నంవ్నేపముగా (పకృతి మూడు విధముల నున్నది. ఫురుషుల (పకృతి మూడువిధములు, (శ్రీల (పక ్రతియు మూడువిధములు, ఉ _త్తీమాధమమధ్యమ ప్రక, ఖతి వారికీ పేరికి నున్నది.

ఉ_త్తమపకృతి ౯౪౪ జితేందియా జ్ఞానవతి నానాశల్పవిచకణా దక్షణాధ భగాలక్యు దీనానాం పరిసాంత్వనీ ౯౪౫. నానాశాస్త్రారనంపన్నా గాంభీర్యాదార్యశాలినీ వైర్యత్యాగగుణో పేతా జ్ఞేయా (పకృతిరుత్తమాం

ఉ_త్తమపృళృతిస్వరూవ మి విధమున నుండును. జిలేంది యత్వము డ్ఞైానవ_త్త్వ ముత్ర్తమ,పకృతి (పధనుస్వరూపము. ఇదియున్న నితరములు కోభింపగ లవు.దీనివలన నితిరములకు స్వరూపసము న్మేషము శలుగును, నానావిధములయిన శిల్చవిశేషములందు విచ్న ణాత్మక మయిన బుద్దివృ ల్సి యీ (ప్రళృతియందుండును. దీననె యుక్తాయుక్త నమిోతణము నంగతమగును. ఈ (పకృతికల వ్యక్తి దథతీణుడగును. ఉచ్చావచము లం దుచ్చత్వనీచత్వ్యముల ననునంధింపక దతీణుడు నమికృత సమంజన భావమున సమరసుడైై (ప్రనర్హించును. దావీణ్య ఛావ ముత్తమత్వమునకు యోగ్యమగు నిదర్శనము. మహనీయమహో భావులం దవభాసించు భగశబ్దవాచ్యములయిన మైశ్యర్య వీర్య యశళ్శీ)జ్ఞాన వె రాగ్యముల సంపద యు_త్తమప్రకృతి నభిన్య క్తము వేయున దై గోచరించును. దీనవ్య కుల పరిసాంత్వన మి ప్రళృతియం దనుగతముగ నుండును. నానాశాశ్ర్రముల పరమార్థసంప_త్తి కలదై గాంభీర్య మాదార్యము ₹ై ర్యము త్యాగము మొదలగు గుణముల నంబంధమున శోభాసహీత మై యు _త్తమ్మపకృతి యుండుటను గుర్తింప చలెను. స్వభావసవాజమయిన ప్రళృతియే (పకృతిపదవాచ్యము. (పకృతి యనదగిన (ప్రకృతి యిశ్షు యుండును. ఈ (వకృతిస్వరూపలతుణ న్యూనత యుండు'నేని _వైపరీత్య ముండు నేని యట్టి (పకృతులకన్న

(వకృతిఎిచారాయు ఒళ3 ఫేనిక్రి వె లతణ్య ముద్చోధించుట శివి యు త్తమ(పకృతి యని వ్యవ చారించుట నంగత మగుచున్నడి,

మధ్యమ ప్రకృతి

౯౪౬. లోకోపచారచతురా శిల్ఫకాస్త్రవిశారదా

విజ్ఞానమాధుర్యయుళా మధ్యమా (పకృతిః న్మృళా.

ఈ (పకృతియందు లోకోపచార చాతుర్య మున్నది, శిల్చశాన్ర్ర వై శారద్య మున్నది ఆనుభవికమయిన విజ్ఞానమాధుర్య మున్నది ఇట్టి యా స్వరూపనంపద యిందను క్రము లయిన యితరములకు నుపలక్షణము వవంప్రాయము లయిన గుణముల నంబంధమె యిందు ముఖ్యవివఖీ,తము కాదు. అధమ్మపకృతియందుండు విపరీతధర్ముపవృ ! యిందుండమియు వివశ్షీతము. గుణ బాహుల్య ముండుటకన్న దోవ "రాహిళ్యముండుట యభినంద్యము.

కొళ౭8. రూక్షా వచని దుశ్శీలాః కునత్తాః న్వల్పబుద్దికాః క్రోధనా ఘాతకాశ్రేవ మితఘ్నాశ్చితఘాతకాః ఇా౪౮ా. పిశునా ఉరగ్ధతా వా కేరకృళాబ్ధా న్త్గధాలసాః మాన్యామాన్యావిశేషజ్జాః బ్రలోలాః కలహపియాః జాళళా. నూచకాః పొపకర్మాణః వర్మదవ్వాపహారిణః ఏబిర్దోషైస్తు నంబంధ్దా భవంతి హ్యధమా నరాః,

మొదట ప్రకృతినహజన్వరూపము నిరూపిత మయినది. పిమృట వైపరీ త్యానుదయాల్మకముయిన స్వరూపము క్రీ ర్హితమయినది ఇందు విపరీత(పవృ త్తి కలవారి స్వరూపము (పతిపాదిత్‌ మయినది. అచట (ఫకృతివిశేషముల 'జెప్పుట ఇచట పకృతి. కలవారి చెప్తాట సాభి (పాయము. ఆయా వ్యక్య్యై(శే యమున (పకృతి యట్లిదై. గోచరించు టను భావింపవలెను, అథమ పకృతి శలవారిట్లుందురు. ఇట్లుండువారి

(ప్రకృతి యథమ్యప్రళృతి యని స్ప స్టార్థము. అధమనరు లిట్టి దోసుములు కలిగి యుందురు. వారు కవల మట్టివి కలవారగుటయ కాదు. అట్టి దోమములతో వారు సంబద్ధు లై. యుందురు అట్టు దోమసంబద్ధు లై_ వారు నిత్యదుష్టు లగుదురు కొవున న్వభావదోషనును విడనాడ

మ! నాఖ్యవేదము జాలమ కావుననె (వకృతియన్న ప్రకృతి వారిలో నుండదు వారధ ములు అధములందుండు (పకృతి యధమ్మపక, ఖతి అధము "లెట్లుందురు? ఇట్టుందురు

అధములు వచోవ్యాపారమున రూత్షముగా నుందురు, కటు వుగా పరువముగా భావీ.0తురు, మాట కటువుగా నుండుటయె కాదు, వారి శీలము దుష్టము. వారి స తము. కుత్సితము. వారి బుద్ధి స్వల్పము, వారు (కోధన్నులై ఘూతకులై మిత్రఘ్నులై చిత్రఘాతకులై యుందురు. వారు విశునన్వ భావులు. లోభదూమీతులు వారి వాళ్య ప్రయోగ ముద్ధతను. కృతము గు_ర్తింపరు. అలసులు. మౌన్యామాన్య విశేష మేమియు వారు గుర్తింపజాలరు. మాన్యు నమాన్యు చేయు దురు. నిమాన్యుని మాన్యు నొనర్తురు. (శ్ర్రీలోలునై. (్ర్రీనిమిలత్త ముగా కలహముపడువారైై వారిపై వీరిపై కొంజెములు చెప్పుచు (పవర్హింతురు పాపకు పరద్రవ్య మపహారించు వారగుదురు. అధము లీ దోషము నుందురు. ఈ దోపములు మాత్రమె నారి యందుండుననుట కాదు. ఇట్టి దోమములతో నుందురు ఈ చెప్పిన దోషములు సర్వవిధదోవవిశేవములకు సూచకములు (పకృతిపద వాచ్యమయిన (పకృతి నవాజములగు విశేవములు అధములందుండ వని భావము అవి యుండనందున వీరధములయినారనియు గుర్తిం చుట యుక్తము ఈదృశన్వభావులయిన యధముల కవీదృశ మయిన నాట్యముతో 'జేమి సంబంధము * ఇట్టి వారయినను వఏరికి నాట్యముతో సంబంధమున్నది, “తె లోక్యభావానుకీ_ర్హనం నాట్యం” కదా నాట్యము_త్తోములకు మాత్రమే యాదర్శము కాదు. నాట్యాదర్శమున నందరి రూపములు గోచరించును.

శ్రీ (పకృతి

శీలధ ర్మానుసారమున మానవుల (పకృతి యిట్లు (తివిధముగా నున్నది. ఇట్టి వీశేమమున నె (స్ర్రీలఫపకృతియు మువ్విధము. ఇచటనె వరుసవరుసగా (శ్రీల (పకృతియు నిరూపితిమగుట యు_క్తము. ఇదిగో ! యిందు_త్తమ ప్రకృతి ప్రమద యున్నది

" (వకృ్ళతివఎవిచారయు ఓలా ఉ_ర్గమ,పకృతి

కణం. మృదుభావా త్వచపలా స్మితభాషణ్యనిమురా

గుణానాం వచనే దక్షా నలజ్ఞా వినయాన్వికా

౯గం, రూపాభిజనమాధుర్యా గున్లైః స్వాభావికి నృృళా

గాంభీర్యదైర్యనంపన్నా సా జ్లేయా (ప్రనుదోత్తమా ఉ_త్తమ్యపకృతి కల (ప్రమద మృదుభావ చాపల్యరహిత స్మి భఛామీణి యనిమ్టరయగును. ఈమె గుణనిరూపణమున నిత్యమాస క్‌ యగును.” సమర్ధయు నగును. ఈ యుత్తమ సముచితనల్ల జ్ఞాస్వ భావ "సుందర, ఈమె లజ్జ ఈ మెకు భూప. ఈ యమ్మ వినయాన్విత. రూప మధుర, అభిజనమధుర,. వంశ గౌరవమ ర్యాదామధుర. ఈమె గుణము లీమెకు న్వభావసహాజములుగా గోచరించును. ఆహార్యములు కృతిమ ములుగా నుండవు, కపటనాటితకములుగా నుండవు, గాంభీర్య థై ర్య

'సంపన్నమై యుత్తమ ప్రమద ేవీభావమున నుండును,

మధ్యమ(పక, ఖతి

౯౫౨. నాత్యుతృృష్టేరశిధిలైరేభిరేవ వృతా గుళైః

అల్బదోషానువిద్ధా చ మధ్యమా [పకృతిః నృృతా శ్రీల మధ్యమప్రకృతి యిట్లుండును.. సామాన్యముగా నుత్తమ “'పక్ఫతిగతము లయిన గుణము లీ ప్రకృతి యందునుండును, కాని యవి। యత్కృష్టము లుదా _త్తములుగా నుండవు. శిధిల్య్వపాయములు గను నుండవు. నాత్యుచ్చములు నాతిసనీచములుగా నుండును, నాతి రమ్యుములు నాతిహీనములుగా నుండును. అల్పగోపానువిద్ధము లై యుండును, దోమనంబంధమున్నను ఆ దోవము లల్బము లయినందున గుణములు తదధికములుగా నుండును గావున దోషములంతగా పతిభా సింపవు,. కావుననె గుణము లనిధిలములుగా నుండుననుట యుక్తము, ఈ మధ్యమ ప్రకృతి యల్పదో పానువిద్ధ మనుటచే ను త్తమ్మపళ్ళతి యందు దోషనంబంధముండ దనుట సూచితము, వప్రకృతియేని యత్యంతము దోషరహీతముగా నుండునా? అత్యంతికదోపాభావ మసులభమె. అయినను (పతిభాసించుదోవము లుండవనుట 1గ్రాహ్యము, “8మప్రతీయమాన మేవ దోవమారోపయామఃొ గోచ

ఇలకు నారక్యువేదడదయు రింపకున్నను ఇచోమమున్నదని యనవలెనా ?! ఇందొక యు క్రియున్నది. దోవమసాహిత్యము దోషరాహిత్యము నిరూపించుట యిచటి తాత ర్యము కాదు నాట్యశిఖీతధీవృత్తులయిన నాట్యవిన్నటులు తా మున నట్టివారి నభినయింపవలసి యున్నది. ఉన్న తాదర్శసము పే తృమప్రకృతి(ప్రదర్శనమున దోషగంధము కూర్చరాదు. దోషమేచేని సంభావించి తిత్కృతమయిన విశేషమును నిబంధింపరాదు. ఇట్టి యి విచారధా రానుసారమున సర్వము సంభావింపదగును.

వురువులకు నిరూవితమయిన యధమ్యప్రకృతి యథధమ ్ర్రీలకు నై యుండునని గుర్తింపవలెను, అధమస్యభావమునందు (స్రీశత మని యశస్ర్రీకృతమని విశేమముండదు._ ్ర్రీఫ్రుంస్యపకృతి నిరూపణ 'ప్రసంగమున నవుంనకపకృతియు. నిరూపణీయమగును. నవుంసకుడు సంకీ గ్రాధమరూపమున 'కెండువిధముల నుండును, సంకీర్ణునందు శ్రీ భావమొ ఫురుమభావమొ. వ్యామ్మిశ మై యుండును. నవుంస కాధము డింకనధముడై యుండును వాని చేష్టావిశేషములు శామసూ, తాదు లందు నిరూపితములయినవి చేటి మొదలగువారి (ప్రకృతియు సంకీర్ణ ముగ గూడ నుండును. ఇట్లీ విశేషములను లోళన్వ భావానుసారమున గు_ర్తింపవచ్చును, వానిని విన్నరించుట యావశ్యకము కాదు.

నర శ్రనచివులు

విదూవపకుడు శకారుడు మొదలగు వారు నాటకములందు గలరు వారివంటి వారు నింకన నేకులున్నారు. వారందరు నాటకమున సంకీర్షస్వఖావమున నుందురు, ఒకష్పు డు త్తమభావమున నుందురు. మతజీయొకప్పు డన్యధా యుందురు. ఆ భామీంపదగిన వ్యక్తుల ననున రించి యుందురు. అందుననె వారు సంకీర్ణముగ నుందురని నాట్య బుధు లభ్యూహీంచుట యుక్తము, ఈ నిరూవితములు వురువ శ్రీ నవుంసక ప్రకృతులు, ఈ ప్రకృతులకన్నిటికి శీలనం్రయమగు విధానము శలదు. దాని నిటుపై నిరూపించుట యుక్తము మధ్యమో _త్తమ(ప్రకృతి ననుసరించిన నాయకులు నాలుగువిధముల నున్నారు ఏరందరు నానా

లాలా] (ళృ్ళతిఎచారయమయు ౬౯ారి లత్షణలవీతులు. ధీరోద్ధతులు, ధీరలలితులు, ధీరోదాత్తులు ధీర (పశాంతులు నని నాయకులు నాలుగువిధముల నున్నారు. "బేవపకృ తులు ధీరోద్ధతులు. శాజులు ధీరలలితులు, మంతిసేనాపతులు ధీరో చాళ్తులు బౌహ్మణులు వణిజులు ధీర్వపశాంతులని లోశవ్యవహారము కలదు. ఈ నిరూపించిన బేనాదులకు ధీరోదతాదులకు నాల్లువిధము లుగా నలుగురు విదూపకు లుందురు, ఏీరునర్మనచివులు. "బేవవ్య కు లకు రాజవ్య క్తులకు విదూమకులనదగిన వారు నర్మసచివులుగా నుండుట నాటకములందు గోచరించుచునె యున్నది. యాగంధరాయణునివంటి మవోమాత్యులకు తత 3 భావయోగ్యులగువారె సచివులుగ నుందురు. (పతిజ్ఞానాటక మునం దిది విశదము. (చావ్మాణుడగ ధీర్మపశాంతునకు. శిష్ట చావ్నాణుడె విదూవక కార్యధూర్వహుడగును, ఇారుట్‌ _త్తములో మృచ్ళకటికములో నిది స్పష్టము. గాజుల విపలంభసమయమున నొక విశేషమున్నది. విపలంభమునందు సుహృద్ధర్మిమును చాసి నిర్వహిం: చును. దానీ సఖీ చేటీ దూతీ (ప్రభృతులు సనాయికాసంభాన బాతు ర్యము కలవారుగ నె మాలవికాదిరూపక ములందు గోచరించుచున్నారు. ఇట్లు జాత్వము నిర్వహించువారు నంకధాలాప పేశలముగా నుందురు.. 'వ్యసనసమయములందు పొప్పదుఃఖలు నుందురు. అఆంతఃవురిక పారి చారికజనులలో నిట్టి వారి పరిగణనమున్నది. నాయకుడు ౯౫౨. తధా పురుషబాహుల్టపధానో నాయకః న్మృతః తశానేకన్య భవతో వననాబ్యుదయౌ పునః ౯౫౩. (ప్రకృష్పాయ్యత తౌ స్యాళాం న భవేత్త్యత నాయకః వితే తు నాయకా జ్లేయా నానాపకృతిలక్షణాః

రూపకములందుండదగిన నాయ: స్వరూప్యసవృ _త్పీలకుణము: లీవిధముగ నున్నవి. నాటకనాయక - -.. పురుష బాహుల్యముండును. అభ్యంతరోప చారదత్షులు చాహం. “ఏ దషులయిన పురుషు లనే కులు రాటనాయకు ననునరించి యిం రు. అట్లు ఫురుష బాహుల్య ముండుట నాయకుసకు (పథానన్వరూ"స.... అల్ను పరీవారపరీవృతు డై యుండు నాయకునకు వ్యననొభ్యుదయిము.*ఎ పౌసపున్యమున గలుగు

*ఒలా౮ా నాళ్యవేవయు చుండుటయు నుందును, పొలనానక్తుడయిన (ప్రభువునకు రాజ్యోప (దవములు నంభవించును. సంధివిగ్రహాదులు సంఘటిల్లును. పాద్దుణ్య (వయోగ మవశ్యంభావి యసను. కలిగిన వ్యసనము దూరీకరించుట కునవై యభియోగ (పత్యభియోగ ములు నావశ్యకము లగును, అఫు డభ్యుదయము కలుగుట యున్నది. నతీపశ క్తుల ప్రాబల్యమున మజల వ్యసనమును గలుగును వునరభ్యుదయము నం్తాప్తమగును, ఇట్లు (పకృష్ణము లయిన వ్యసనాభ్యుదయములు వునఃఫునస్సంభూతము లగు టను నాయకున కభివర్శింపవలెను వకాంతసుఖము కాని యీకాంత దుఃఖము కొని రూసకమున నుండదు. సుఖదుఃఖమిశమయిన రూపక థర ్రనియతముగ వ్యసనాభ్యుదయము లుండుట యావశ ఖ్‌ ము, నాయకు నిట్లు నిబంధించుట యావశ్యకము, నాన్యాపకృతిలతమణో వేతుల్రై ఇట్లు నాయకు లుందురు వారి నట్లు నిబంధింపవ లెను. నానాప్రకృతిలతుణ లక్షీత లయిన. స్ర్రీలును ధీర-లలిత-ఉచా త్త-నిభృతస్వరూపమున నుందుగు. నాయిక లిట్లు గుణసము పేత లై దివ్యజాతిననిత లనదగి యుందురు, కులాంగన నిత్యముదా త్తనిభృత యే యగును. ఆమెయందు ధీరోదా త్తఫావము ధీర శాంతస్వభావము నంగతమై యుండును. సంప చాపదలలో నామె కులినస్వభావమును విడనాడదు. నారీగౌరవమునకు భంగము రానీయదు. గణికావనిత లలిత యగును, ఉచా_త్తయు నగును. లలితపకృతి శృంగార ప్రకృతి జౌదాత్త ఖ్ట్‌ము కలదయినను గణిక లాలిత్యము వీడదు. శిల్చకారికయు గణికవలెని లలితోదా_త్త (పకృతి యగును, రాజోపచారము (కృతుల కన్నిటికి నుపచారము రెండువీధముల నుండును, "చాహ్యోపచార మాభ్యంతరోపచార మని యా యుపచారముల నామసం కైతము, ౯౫౪ తత రాజోపచారన్తు యో భవకళ్యాంతరన్తు నః తతో బాహ్యోపచారస్తు యః న బాహ్యక ఉచ్యతే. సామాన్యాభినయ(ప్రసంగమునందు నిరూవితమయిన రాజోప

ఇార మాంతరోపచారముగా పరిగణసీయము. అందలి చాహో్యోప

(6వకృతిఎిచారమయు ఒకటా చారమునకు చావ్యామని సంశేతము. వాహ్యు మె బాహ్యకము. ఆభ్యంతరమయిన రాజోపచారమంతయు నంతఃవురనమాశయముగ నుండును. అంతెఃవురా శయమయిన రాజోపచారవిశీవమము సామా న్యాభినయ్మపఘట్టమున (వతిపాదితమయినది. ఆంతఃవుర నమాశశయ మయిన శ్రీవ భాగ మిందు నిరూవితమగును.

మహాజేవి _- బేవి - స్వామిని _ స్థాపిత - భోగిని _ నిల్పశారిణి - నాటకీయ - న ర్తిక వ అనువారిక పరిచారిక - సంఛారిక _- (పేమణచారికో - మవాత్తరిక = పతీహారి _- కుమూరి _ స్థవిర ఆయు క్రిక-_నవుంసక అను వీరంతఃవురపరివారజనము, వీరి రూపన్వ భావము లీరీతి నున్నవి. అందు మహాబేవీరీతి, ౯౫౫. ఈత మూర్చాభిషిక్తా యా కులశీలనమన్విళా గుక్రైర్యుక్తా నయనా చ మధ్యశ్థాకి(కోధనా తథా ౯గజ. ముత్తేర్యా నృపశీలజ్ఞా నుఖదుఃఖనహా నమం శాంతిన్వ స్త్యయనే భర్తుః నతతం మంగలైషిణీ. కొగ8. శాంతా పతియుతా ధీరా అంతపురహితే రతా విభిగ్గుైస్తు నంపృక్తా మహాదేవ్య ఉదాహృళాః. మహా బేవీనామసం శేతమున నున్న యంతఃవురవనిత మూర్ధాభి మీ క్త పట్టాభిమీ_క్త మహోారాజ్ఞ్మి యయి యుండును, ఆమె సర్వాంతః ఫుర(పథాన కులశీలసమన్విత, నముచితములయిన యు త్తమగుణము లతో కూడియుండును. వయనులో నుండును. నడివయసులో నుండును. మహాదేవి కోోధన కాదు. ఈర్భ్యాగ స్త శాదు. ము క్తేర్య, నృపశీలా భిజ్జ మై ప్రవర్హించును. నమముగా సుఖదుఃఖములను నహించునది యగును. తన భ_ర్తయగు (పభువునకు శాంతిన్వ _న్వయనసముల నావా దించు శుభకర ్రములం జాన క్తురాలై యుండును, “సతతం మంగ లెవీణీో నిరంతరము తన (ప్రభువునకు మంగల మాళించునదిగ నుండును. శాంతయొ నిత్యము పతినంగతమొ ధీరచి _త్తమయె యంతఃవుర పాతరతమై యుండును. ఇట్టి గుణనంపృృ _క్టలగు శా మహా ేసీ పదమున నాభౌమీంపదగియున్నారు, ఈ చెప్పిన విశేసములు సామా

శిం0 నాటఖ్యవేదయు స్తు నిర్షిప్టములు భానదాసవాన్షాదుల రూపకములందు మహ ఏవిశేమములు న్పప్టనిర్షిష్టము లయినవి తదనుసారమున నింక నభ్యూహింప వచ్చును. ఇక ేవీరీతి; కొగిళా విభిరేవ గున్రైర్యుక్తాః నతృంస్కార్తేన్తు వర్ణిఠాః గర్విళాస్హ్వపి సౌభా గ్యాత్పీతినంభో గతత్పరాః ౯౫౯. శుచినిత్యోప్ట్రైలాకారాః (పతిపక్షాభ్యమూయికాః వయోరూపగుఖాఢ్యాన్తు యాస్తౌ దేవ్యః (పకీ ర్తితాః. "జేవీపద(పతిపాద్యలయిన 'రాజవనితలును మహాబేవీగుణగణ యు క్ర లె యగుదురు. అయిన నంతటి యాదా _త్త్యము వీరిలో నుండదు. వారలకు గల నత్పంస్కారములు వీరలకుండవు అట్టి నంస్కారవర్జి తలు కావుననే వీరు గర్వితలగుదురు. సౌభాగ్యగర్వ్యమున నుందురు. ఆత్మసౌభాగ్యాఖిమానమున సితరి వనితల లత్యూపెట్టరు. నిత్యము నీతి నంభోగతత్పర_లై యుందురు నీరి యాకారము భుచిరుచి గలదిగా నిత్యముజ్జ ృలముగా నుండును. సపత్నీజనమును (ప్రతిపక్షముగ భావిం తురు గావున వారలకు సంబంధించిన వారలను ((పతిపత్యులను) నిత్య మభ్యసూయింతురు ఈర్టపడుదురు వయోరూపగుణాథ్య ల యుందురు ఇట్టి లక్షణములు కలవారు 'దేవీపదమున పకీర్తితలై (గ్రంధములందు గోచరించుచున్నారు. అశు వీరి నిబంధనముచితేను, ఇక స్వామీని ; ళ౬ం. సేనాపతేరమాత్యానాం భృత్యానామధవా వునః భవేయు స్తనయాస్తన్తు (ప్రతినమ్మానవర్ధితాః ౯౬౧ శీలరూపగునైర్యాస్తు నంపన్నా నృపవల్లభాః స్వగువైర్లభబ్రమాహాత్న్యాః స్వామిన్యఇతి తాః న్మృఠాః శాడవనితలలో కొందరు స్వామినీపదమున 'జెప్పదగిన వారం దురు, స్వామిని "సీనాపతి కువమూరిక, అమాత్యుని కూతురు, ఇంక నితరోదోోగుల విల్లలయినను స్వామినీపదమున జెప్పదగినవారె యగు దురు, సేనాపతిమంతిభృత్యపమారికలయిన కన్యలు రాజకాంవూను సారమున రాజవల్లభ లగుదురు, సేనాపతినచివాదుల సనంకల్పమున గాని రాజవల్ల భలగుదురు. జనకుల యార్చిక ప యోజనముల కేని యా తభయలు రాజవల్లభ లగుదురు. అపరిహార్యేస్వసంకల్పబల్యపేరణమున

(వకృతిఎిచారయు తింం జీని వారు రాజవల్లచ లగుదురు, వీరందరు (ప్రీతిసమ్మాన వర్ధితిలు, జననీజనకుల యాదరాభిమాన ములతో "పెదిగసవిల్ల లు. ఏరిట్టివారు శావలెననియు తజ్టనకు లాదరాభివమూనములతో "ెంచియుందురు. అంతటి (వ్రీతిసమ్మూనపర్థితలయిన వీరు స్వభావసముచితెముగా శీలరూప గుణనంపన్న లగుదురు. స్వగుణవి శేషములచే నట్టి మనాత్వము కలవా రిగుదురు శీలగుణ సౌందర్యమున రాజవల్లభలై. వీరు స్వామినీపద గొరవము పొందుదురు. ఇటుపై స్థాపితి-భోగిని ,

౯జి, రూపయౌవనశాలిన్యః కర్కుశా విభమాన్వితొః అతినంభోగకుశలాః పతివక్యాభ్యహాయికా ॥ త్తందు స్థావిత భోగిని యను కశాజవనితల స్వరూపమున్నదని భావించుట నమంజనము ఏరిద్దర స్యమాపలత్షుణ మేకవిఫముగనున్నను 'రాజస్వీకారమునందలి విశేషమున వ్‌ఠియుందును ఏవజశేషముదయించినదిె, రాజూదరమున స్వీకరించి యుంచిన వనిత స్థాపిత యగును భోగార్థము సమాపమున చమెొరలయిన వనితలు భోగిను లయినారని భావింప వచ్చును పూర్వవనితలు ధర్మార్థశ్ళంగారసంగృహీతలు వీరు కామ కృంగారసంగృహీతలనియు భావంపవచ్చును ఇట్టి వీరు రూపయావన సంపదలచే (ప్రగల్భలగుదురు శాలీనమతి కల వనిత లగుదురు కర్మ_శ స్వభావ లససదురు విభమవనిశేషములు కల వారగుదురు. అత్యంతేయి నసంభోగకుళలతను ప్రదర్శింతురు చాహ్యనంభోగ 'వ్రశ్రియాప్రవీణలు, ఆభ్యంతరనంభోగ సంస్కియాచతురలు బంధసంఖోగనంబంధమున నమరలు ఎదురెత్తు లిచ్చువారలగు వీపు వలచి వలవింపగలరు, ఇటెట్లీ వారగుటచే (పతిపక్షమునారి నసూయించువారగుదురు. తెమ శ్రీయ[వీయలు నంభోగనరనలు కారని నంయోగసుఖ మిడాలరని చెప్పీ చెప్పి కొండెములు. పలుకుదురు సవతుల సట్టీర్యపడి తమ నంగతినబంధము చక్క_జూదుకొందురు. శిల్చ్పకారిక, ౯౬3౩, దకా భర్తశ్చ చిప్తజా లేఖ్యాలేఖ్యవిచక్షణాః శయనాననభో గబ్డా మధురాశ్చతురా న్తధా దకాః సొమ్యాః ఘృృటాః స్పా నిభృతాః శిల్చకారికాః ఇందు శిబ్బ కారికలన్న శ్రీల న్వభౌవమున్నది. ఏరు దాక్ష్య్వము కలవారు పరుల వంచనములకు లొంగరు భ రిచి త్రద్ఞలై_ (పవ ర్మిం

లిం౨ నాట్యవేదయు రురు, 'లేఖ్యములం దా లేఖ్యములందును విచతుణలై యుందురు. శయనవిధుల నాసనవిధులను భోగవిధులను చక్కగా గుర్తించి (వవర్షింతురు, మధుర భావి.ణులు, చతురన్వభావలు, భోగనంభోగ దతలు, సౌమ్యపక, తిక లవార్రై యుందురు. స్ఫుటాకృతి కలిగి యుందురు శ్లత్మన్వభావలై యుందురు ఇట్టి యీ శిల్చ్పకారికలు నిభృతస్వథావలు శాంత భావలు., ఈర్రాసూయలను పెంచుకొనరు. సుందరశిల్బ్పము నిర్మాణింపగ లరు, శిల్చ్పసౌందర్యమున నుండగలరు ౯౬౪. న్వరతాలయతిజ్ఞాశ్చ తధా _ చార్యోపసేవికాః చతురా నాట్యకుశలాశ్చోహాపోహ విచక్షణాః రూపయేవననంపన్నా నాటకీయాశ్చ నర్తకాః, నాటక్రీయవనితలు కలరు, వారలకు స్వర తాలలయజ్ఞాన ముండును, యతిపరిజ్ఞానముండును నాట్యాఛార్యుని వారు శీవింలురు శిశతణము ైకొందురు. నాట్యగాంధర్వచతుర లగుదురు, నాట్య కౌాశలము కలవనార లగుదురు ఉఊహాపోహ్నవై చమణ్యము కలిగి యుందురు. రూపయేవనసంపన్నలై. యుందురు. ఇట్టి ఏరు నాటకీయ వనితలు, రాజూంతఃపురములందుండు రంగశాలలందు నాటకీయవనితల నాట్యపప్రయోగము లుండును. అందు వీరు నియుక్తలె స్వకార్య కాశలము (పకటింతురు త _త్తన్నియత కార్యశిత్షణనియతి కలవారా యా కార్యకరణమున సమర్థ లగుదురనుట ప్రసిద్ధము. నాటక్రీయవని తలు నర్తికలు నగుదురు న_ర్షికాప్రసంగమున న_ర్తకీ స్వథావనిరూ పణమావశ్యక మగును. అయినను, కొజగ, హేలాభావవిశేషజ్డాః నత్త్వేనాభినయేన చ మాధుర్యేణ చ నంపన్నా హ్యాతోద్యకుశలా న్రధా ౯౬౬. అంగప్రత్యంగ నంపన్నాశ్చతుస్తషి కలాన్వితాః చతురాః ప్యశ్రయోపేతాస్తిదో షశ్చ వివర్షితాః. ఒ౬8ి. నమాః ప్రాగల్భ్యయుక్తాశ్చ త్యక్రాలస్యా జితశమాః నానాశిల్చ్బపయోగజ్ఞా నృత్తగితవిచక్షణా॥. నాటకీయవనితల సర్వ్యనంగతస్వరూపవిశేమము లింక నిట్లున్నవి. సాటకీయవనితలందరు న _రృశీపదవాచ్యలు కారు. నాటకీయ వనితలందు నదర్హకి ప్రత్యేకముగా విలతుణస్యరూప నర్తకి నాటక్రీయవనితయు

_(వక్ళతవిచారయు 803 నగును నాటకీయననితల స్వరూపలక్షణములు న _ర్తకీగణమునందు నుండును. అట్టుండవలయు లత్సణములు కొన్ని యిందున్నవి హేలా భావవి శేషాభిద్ధ త నాటకీయవనితలందుండును హే*ల భావము నని కెండుశృ్చంగార ఫావములను పేర్కొనుట తత్చాయములయిన యితర శృంగార భావములకు నుపలతణము భావహాన హేలాదుల స్వరూప మిదినరలో నిరూపితము. ఈ ననితలు న _త్యసంపన్న లై యుందురు ళ్‌ ్వే నాట్యం ప్రతిప్థితం” కావున సల్వనంపత్తి యీ వనితల సభా వంపి వాగంగస _త్ర్య్యములందలి సత్త్వమిందు నత్త్యము

వనాగసత్తాదులు సిందు స _త్వపదమున పరిగ్రాహ్యాము. లగును నాటకీయ వనితలు సర్వ్రకృత్యభినయ _మొనరింపనలసి యుండును గావున నర్వన _త్వేన్వ భావముల గుర్తించుట యూావశ్యకము ఇశ్లై యభినయసంబంధమును వీరలకు గలదు, మాధుర్యసంప _త్తియుండును' భూషణము లేకున్నను రవ్యుతే యుండును అతోద్యషశలత్వము వీఠరల కున్నది. ఆతోద్యముల ననుసరింపగలరు. వాని ననువ_ర్తిపగలరు. స్వయముగా నాతో ద్యముల (పవ ర్హింప చేయగ లరుం అంగ్యపత్యంగ ముల సౌస్టువము వీరి సామ్య నాటక్రీయననితలు చతుష్ట్టికలాన్విత లై యుందురనుట యిచట (ప బ్టముగా పరిగణనార్హ్హముం ఈప్రన కిలో చతుష్టష్టికలల నామసము శ్లఖనము యుక్తము, కలల నంశేతమునం దభ్శిపాయ వైవిధ్యము కలదు, ఇట్లు కొందలు సం శేతించిరి, గ్‌త _ వాద్య - నృత్య - అ లేఖ్య య విశేష చ్చేద్య ఎ తండుల కుసుమబలివికార - వుష్పాన్తరణ - మణిభూమికాకర్శ = శయన రచన _ దశనవసనాంగరాగ _ ఉదక వాద్య _ ఉదకాఘాత - చిత రచన - మాల్య్యగధన - శేఖరావీడయోజన -- కర్షపత్రరచన - గరధయు క్రి _. భూషమణయోబజన - ఇందజాల - నేపధ్యప్రయోజన = హూ_న్తలాఘవ - విచిత్ర శాకయూమభత్యు విశారకియ - పానకర సరాగానవయోజన - సూచీవాన[కియ - సూత్రశ్రీడ - వీశాడమరు కవాద్య - (ప్రహేళిక - తిమాల - దుర్వాచకయోగ ఫ్రున్తక వొాచన - నాట కాఖ్యాయికాదర్శన జూ కావ్యనమస్యాపూరణ ఎ పట్టి శకావేతవానవికల్ప - తర్కు-క ర్మ = తక్షణ - వా స్తువిద్య అ రూపష్య

80౪ నాళట్యవేదము రత్నపరీతు - ధాతు.వాద _ మణిరాగాకరజ్ఞాన - వృమయోయు ల్వేద యోగ _ మేష క్కు_టలావకయుద్ధవిధి _ శుకచారికాపలాపన -_ ఉత్పాదనసంవాహ = కేశమర్టిన కొశిల - అత్షరముప్టీ కాకధన - మ్రేచ్భ్చిత వికల్ప -_ 'జేశ ఫాపావిజ్ఞాన - వుష్మశకటిక _ నిమి_త్తజ్ఞాన = యంత్ర మాతృక -_ ధాగ"--మాతృక _ సంపాద్య ఆ మానన కావ్యక్రీయ _ అభి భానకోశ _ ఛందో షన - క్రియాకల్ప - ఛలితకయోగ _ వ్ర గోపన - ద్యూతెఏ శేషు - ఆకర్ష శ్రీవ _ చాల్రీడనక - వైనయిక్‌ వ్‌ద్య ఆ హైదియిక్‌ పిద్య య వ్యాయామములు- లలితవిన్రరయి, కామసూ(ము, శుగక్రనీతిసారము,. ప్రబంధ కోకను. లను (గగంధిములు కలావీవేక మాపాదించుచున్నవి, కామ శాన్ర్రసరూపితములయిన కళలలో నొకవర్షవిభాగము నోచరించును. ౧ గీతాదులు క ర్మాశ యములు ౨౮ _౨ దూ తెశయములు ౨౦ నిర్షివాశ్రయములు ౧౫ సజీవాశయములు ౫ 8 శయనోపవారికకళలు ౧౬ ఈ, ఉత్తంకళలు 'ర జ౬రీ నాటక్రీయవనిత ఎ. వా త్సాయనీయతంత'ప_ప్త్ప కలావిజ్ఞానము కలనారనుట యుక్తము. కావున నే ఏరుచతురలు, వినయసము పేతలు, దోష్మతయవర్డితిలు . దాషీణ్యనముపేతలై నమచిత్తస్వ భావమున నుంగరు గాని ఎాగల్బ్యము కలవారై యృపధృష్యలుగ నుందురు అభిగన్యుత య ప్రధృష్యత శ్ర్రీవుంస పకృతుల యభిరమ్యు తానిదానము కార్యకరణమున వీరాలసింపరు. అలనలు కారు జిత్మ్యశమలు నృత్త గీతవిచకమణలె నానాశిల్ప_ప యోగ విజ్ఞాననము పేతలుగా నుందురు వీరి చతెష్టవికలావిసకమె నృత్తోవశిల్పవిచక్షణతి సూచింపగలదు. అయినను మజల నాయంశ ముళ్లేఖం " ట త త్పాండిత్యపా చుర్యని స్తే? మున కగును నాటకీయవనితల విశేషము లన్నియు న్తకలో నుండును, ఆ వనితలలో నా న ర్తకి యొకవిధముగ పిళిష్ట, ఆమె సం న్న రూపక గ” దోర్యశోభితి. ధైర్భవీరృ సా భాగ్యసంకో బిత

లజ] (వళ్ళతిఎచారము 80% వీళశల భావ మధురస్నిద్ధవృదయ చిత్రకర్మకుశలయు నగును. ఎట్టి నమయమునగాని వికల గాదు, ఇంక న్నర్తక;

కాల౮. నమాగతాసు నారీమ రూపయౌవనకాంతిభిః

న దృశ్యతే గుశ్రేప్తుల్యా యస్యాస్ఫా న్వకి నృృతా రూపయావనకాంతినముపేతలయిన నారీమణు లొకచో నమాగతలె యుండగా నే యొకవనిగయు నర్తకీరూపయావన కాంతిగుణసనమాన గా నుండదు వారి రూపము వేరు నర్తకీరూపము వేరు ఈమె యావనము వేరు కాంతియు వేరు రూపాదు లవియె యజట్రివె యయినను న_ర్తకీగతమ్నులై యవి విశిష్ట తావి రాజమానములగునుః పరిచారికలు

ప్రభువులకు పరిచారిక లనేకవిధముల నుందురు. వారిలో కొంద ేే నమయమున గాని (పభువునకు దూరముగా నుండరు, నిత్య నన్నిహితలై (పభురతృణపరాయణలై యుందురు. వారు రతైదవ్నీ ణలు, శిచూదతులు, శయ్య్యాపాలీరచనమున రసవ్యంజనధారణమున గంధాభరణమాలాయోజనమున నాపరిచారికలు నిత్యము సావన భఛాన్నలై యుందురు,

శయ్యాపాలి _- ఛారిణి _- సనంవాహిని - గంధయో క్రి య ఆభ రణయో_క్ర్రి _ మాలాసంయోజిక కాంబూలకరందవాహిని మొదలగు పరిచారికలు వారి వారి కరుపరాయం నై యుందురు, అయా సుకమారక ర్యాచరణము కలాచతుర లయిన చతురవనితల యధీనమున నున్ననె కోభావిశేవము కలుగును ఆ యా సమయమున నాయా సేవాసౌ భాగ్యము పొందు వారలును నిర్యారచమత్కా- రము కలవారు కాగలరు. అనందననమాధి మగ్నస్వభావులు శాగల రనుట పూర్వని వేదిత మయినను ఫవునర్నిరూవితము. ఏరిందరు భోగ చవారితలు,

ప్రభువుల యంతఃపురములందు నంచరించు వనిత లింకనుగలరు. వారును పరివారికలె సంచారిక _ (పేషణీయ -_ మహదత్తరి _- యు_క్రిక యనువారలీవర్గమున 'జేరుదురు వీరలకు నియతము లయిన రూపలక్షు ణఅములు కలవు. నాట్యవిదులగు పయోక్షలు స్వరూపనముచి తా కార

శం నాళఖ్యవేవము వైభవముకల వీరలను యధానంభవముగ నిరూపషింపవ లెను, నూన్యుల (పసిద్ధరూపకములందును కాదంబరీదళశరూప కాది గద్యనిబంధనము లందును ఏరి వైశిష్ట్యము గోచరించుచునే యున్నది. ఏరి నామసంశే తములె సంశేతి తార్థమును విశద మొనరీంపగలవు. స్వరూపసం భావన మున నవృాదయు లధికారులయినను భరతసం కేతి తార్థము సీ విధ ముగ గు_ర్షింప వలెను. సంచారిళ

ఈ నంఛారికాదు లంతఃపురచారచాలిణులు, నానాక త్యూవిచా శిణులు, (శ్ర్రీసంచార యోగ వ్‌ త్యలంబదే కాక వురువ యోగ్యకమ్యూ భాగములందును నంచరించురు, 5 కవ్యభ వత లలో కారాశన్ర్ర శాలాభాగములో కవిపండితసహృదయగోస్టీసన్ని వేశములలో విలాస వినోద శాలాభ్యంతర ములలో నితరములలో సంచరించు దుందురు, అశు యుసవనసంచారములందును చతురలు, ఇట్లనుట వనీవిపోర వుష్పాప చయ జల్యదోణీపరిసర ధారాగృహ సముద్రగ్భృవా వృతదోహద జల శ్రీడాదులలో సంచారసమర్థ లగుదురని భావము. ేవాయతన శ్రీడ పేరలకు పరిచితములు, కామ చేవాయతనములందు పూజలు చేయుదురు. చేయింతురు. ఇట్రుండు ఏక (పాసాదపరిచారికలు, జామున నొక సకియగా వీరు సంార కార్యమున నుందురు. అందున నె “యామకిన్యఖో ఇట్లే లతుణలవీతలగు (స్రీలు నంఛారిక లనదగుదురు. ఇంతగా వీరటు సనిు సంచరించు వారయినను *భోగచవారితాఖి శయ్యాభోగములకు చూరముగ నుందురు, రాజభోగములందు వీరలకు భాగములేదు. వయస్పహజమయిన భోగానక్షి యుండును కాని వీరు వారిత లగు దురు. అట్లుండుటయె వీరి యోగ్యత. భోగసామగ్రీసంభారములను కూర్తురు. చేర్తురు కాని భోగవారితాః ఇక్సై నాట్యజ్ఞుల విజ్ఞాన మున్నది.

పేమణీయ

కొందరు పరివారికలు (_వీతణీయలుగా నుందురు. కాము సంయు_క్షవేషణములతో నుందురు రవాస్పంభూతవిశేవములతో చుందురు. రాజులపై వలపు తలవు కలిగి రాజులు తమ్ము మూచునట్లు

(వ కృతివఎవచా రయు 80తీ భూచెదరు. రాజులకును వీరు దర్శనీయలగుదురుం ఇట్టి వీరు వీత ణీయపరిచారికలు మాలవికాగ్నివిత్రమునందు మాలవిక పరిచారికా చధ్యగత కామనంయు క, పేక్షణయు కు అమె రహఃపపణయమందు విశదము, ఆమెయు శలాజకువూరిక కార్యాంతరమున నట్లయినది. కార్యవశమున 'రాజవల్లభ యయినది. ర త్నావళిలోని సాగరికయు నిట్లిది, ఏరు 1పేవశణీయలు.

మవాత్తరి

మహతి మహ త్తరి మహత్తరిక నామమున పరి చారికలు కొంద రుందురు. వీరు సర్వాంతిఃపురర యోధిక్ఫత్నలై యుందురు. న్తుతిస్వ స్వ యనములలో నాన క్ర్తలై యుందురు నిత్య మంతఃఫురాభివృద్ధి ని నందించువారుగా నుంద.రు ఇట్టివీరు మహ త్తరికలు, “సర్వాంతఃపుర రతోధిక్సతా కులవర్ధనా నామ మవా త్తరికా”ో శాదంబరీగంథమున నోచరించును. వీరివలె గారవేోయలగు వృద్ధలు కొందరంతఃవురి పరి ఇారికావర్షమున నుందురు* ఏకు రాజమర్యాదల నన్నిటిని "తెలిసి యుందురు. పూర్యపూర్వ మంతఃవురరంగములందలి నయనీతిరీతులను వృద్ధలు భాగుగా "దెలిసి యుందురు, వీరందరు పూర్వరాజుభిపూజి తలు, సర్వానుసరణీయములయిన చరితవిశేమములను వృద్ధలు "తెలిసి కొని పవ_రింతురు, నయాభిజ్ఞ త రాజపూజనము సర్వానుచరితజ్ఞత యీ వృద్ధల గారవనిదానము. మాలలీమాధనమునందు వృద్ధరమ్మీత యున్నది, అంతఃవుర గారవము వృద్ధాధీనముగ నుండును,

యు కిక

అంతఃఫురములందు నియు_క్తలయిన వనితలు యు _క్థీకలు, నీతి నియమ (ప్రవృత్తులను పరిశీలించి యోగ్యతకలదని వీరి నంతఃపురపరి చారికావర్షమున నియమింతురు వీరు భాండాగారములం దధికృత లగుదురు, భాండాగారము కోశాగారము, (గంథ థాండాగారమును భాండాగార మగును. అందువీరు సాయుధలై యధికృతలై రతుణ కార్యపరతంత్రలె యుందురు. విశ్ళుత్నలై యుందురు. ఆకార సౌష్టవమున నుండరు. ఫలమూలౌవధపరీశ్షలు చేయుదురు. అట్లు నిశితముగ పరీ శ్నీంచివ గాని యంతఃపురమున (పవేశింపనీయరు, అశ్లు యిన్నపీశ్ర

తిం౮ా నాక్యువేదయు ఇలు నగుదురు, నిర్జోమముగ నున్నట్లు నిశ్చయము కలిగినగాని వారు సంతుష్టలు శారు. గంధాభర అణమాల్యాదులను వ(స్ర్రములను పరిశీలించి యాలోచన మొనరించి పరిష్క య కందించుట కామోదింతురు. బహుజనులు వీరిన్యాశయింతురు. కాని వీరు యుక్రప్రవృ త్తితో నుందురు ఇట్లి వీరు యుక్షిక లనదగుదురు. ఇట్లు వీరందరంతఃవుర నంవారిణీవనితలు, శతిపయ న్ర్రీలకె యిచట సంశేతము లత్షణము స్వరూపము నిరూవిత మయినది. ఇదియంతయు నమానసంఖ్యానము. అంతఃవురనియోగ మనునది సావధాననమిోత కార్యము, అందంద రకు పవేశము సుకరము కాదు కొంతగా వీశిష్టాధి కారము కల వార లప మాత్రమె యంతశ౭పురములందు స్థానములభిం చును. వారివారి యోగ్యతను బాగసగ భావించి నియమింసవ లెను, కొఒ౯ా. యా నియుక్తా నియోగేము. పయోగేమ న చోదృటాః న చొద్భాంతా న లుబ్ధాశ్చ నాతినిఘ్టురమానసాః ౯౭౦. కాంళాః శాంళాః (పనన్నాళశ్చ జితకోధా జితేందియాః ఆఅకామాశ్చాప్‌ వపూజ్యాశ్చ స్రీదోపైశ్చ వివర్పితాః, ౯౭8౧. అనురక్రాశ్చ భకాశ్చ నానొపార్శ్వనముక్రితాః కానియోగమ యోక్తవ్యాః నర్వదోషవివర్ణితాః. "రాజూంతపురములం చాయా కార్యములలో నియు_క్షలయిన స్రీ కొన్ని లతీణములు కలవు, అట్టిలవ్షణములు కలవారలను మాత్రమే యాయా కార్యములందు నియోగింపవలెను. నియోగ నీయు క్త లగువారు న్వనియత ములయిన కార్యముల యాదచరణము నందు నావధాన లె యుండవలెను, నియు _కృకార్య(పయోగములందు నత్త పగముపేత లై యుండవఅెనె గాని యుద్భుటలు కారాదు. ధూర్త ముగ ప్రవ_ర్తింపరాదు. వారు ద్భా్రాంతచి_తృలును కారాదు లోభ దూవితలు కారాదు. నిష్టరమాననలు కారాదు. క్రూరచిత్తలు కారాదు. శాంతలైై మోంతలై ప్రసన్నలై యుండవలెను, శమక్షనూది గుణసంపన్నలు కావలెను. జిత ల్రోధలుజిం లేం్యదియలు కావలెను కామ గంధము లేని వారు కావలెను. వయోధర మున నకామలగుట కాళ నిగ్రహధర శ్రమున సీతిధర్మమున నట్టివారు కావలెను, అట్టివార లె

ఉచనక్ళతవిచారయు 80౯ పూజ్యలగుదురు. పూబ్యలె నియోగార్హలు, వారు (శ్రీసహజదోమ ములు లేనివారై యుందురు. వారనుర క్షలు కాగలరు ఇ కలు కాగలరు. సర్వదో వవివర్డి తలగు వారలే యిట్లు నియోగనియో క్ష వ్యలు కాగలరు ఇట్టివా రొక్కప చేశమున లభింపరు కావున “నానా పార్వ సముద్ధితాః” 'దేశపరినరముల పరిశీలించి యట్టివారిని రవ్చించి చారిని నియత కార్యములందు నియమింపవ లను సామాన్యముగా నివి యన్నియు నర్వపరిచారికలకు సంభావనవాజముగ నుండవలసిన విశేవములు పరిచారికానన్లమున విశేషముగా నుండనలసిన వానిని గుర్తించి నియమించుట యుక్తము,

తృతీయ (పకృతి ఇజ౭త. యాసాొ నపుంనకా నామ తృతీయా (పకృతినృ $ఎలౌం సాప్యంతఃపురనంచారే యోజ్యూ పాస్థవవేశ్ముని.

వురుమపకృతి శ్రీ ప్రకృతి యను ెండుపకృతులె కాక మూడవ పకృతియు నొకటి కలదు. అఆ (పకృతి నవుంనక ప్రకృతి, నవుంసకానామమున తృతీయ్యపకళ్ళతి యున్నదని (పకృతి విదులనిరి శాజభవనములం దా తృలీయ్యపకృతియు నంతఈవురసంచారమున నాయోజనీయయె యగును, అంతఃవుర వధూపరిశరసంచార మున నఫుం సక్కపజ్ఞలుండుట సముచితేము (్ర్రీదోమవర్టితలు రాగదోవదూవీతలు భోగవారితలయిన వనిత లుండవచ్చుశరు, వారుండువిధమున వీకు నుండవచ్చును వురువపకృతు లట నుండరాదు, వారెంతటి శివీత (పకృతు లయినను వయః పకృత్యవస్థాప్రకోపమున నంతఃవుర గొరవాను కూలముగ నుండకపోవచ్చును. ఎశ్లుని వారట్లున్నను వారిని నిరం శరము చూచు నంతఃవురమునాళరె (శ్ర్రీచాపలము కలవారు కాన చ్చును. కావున తృతీయప్రకృతికల వారుండుట యుక్తము, ఇట్టివారు చుండవచ్చునన్న అభ్యనుజ్ఞ యిందు గ్రావ్యాము, తన ద్వితీయ (పకృతి లభింపనవుడు తృతీయప్రకృతి యుండవ ద్చును.

అంతఃపఫురవనితలకు సంబంధించిన వార్తా కేవ గాదికర్మకరణ మున కింకనుండదగినవారు కలరు కా5కులు, కంచుక్రీయులు, వర్ష వరులు, కపస్థాయికనిర్ముండులు నుండదగుదురు. కుమూరీరతణమున బాలికా

౭ిం6 నాక్యనేదమయు నంరషతణమున. వీరి నియమింపనలెను "రాజ భార్యానువ రృనమున వీకుందురు ఈ యనువర్తనమె వీరి యంతఃపురాధికారము. ఇందు. కారకులు కర్శుశరులు శిల్చచి.తాదికర్శకరులు, కంచుకిజను లంతట (పసిద్ధులు కంచుకులంతఃపుర దాన దాసీగణమున నధికార్డులె యుందురు. అంతవుర ప్ర వేశనిర్లి మన ములలో దాసీదాసులందరు కంచుకి యభ్యనుజ్ఞ పొందియె ప్రవ ర్తింపనలసియుండును, వవర్ష వరులు షండ ప్రకృతులు, జాపస్థాయికులు నిత్యెముపస్థికిలో నుందురు నిర్ముండులు వ్‌రాగ ధర్ములు క్లీబ మండ వర్ష వరి నవుంసకులు సామాన్యముగా నొకవిధ మున నుందురు స్వభావనవడముగా నొకింత భీదముండును క్ర్‌బులు వని తాన త్త్వముని నుందురు, స్వల్చన త్త ముతో నుందురు, శ్రీ స్వభావమున ప్రవ ర్మింతురు. వర్ష వరులు ఫుం లవమ్షణములతో నుందురు ఫౌని మాటలాడరు ఫురుషులజూచి సిగ్గుపడుదురు. ఏరును (శ్రీస్వళా వులు, ఇట్టి వారందతిశవురనంచార 'యోగ్యులు నర్వపృత్తాంతయోగజ్ఞం నాట్యాగారే నివేశయేత్‌ అంత?పుకముసందలి కత్ష్వ్యూవిభాగ ములలో నాట్యాగాఠము నుండును. అఆనాట్యాగారమునందు సర్వవ్య త్లాంతముల దెలిసిన యభిజ్ఞుని నాట్య ఈఊోగవిదుని ప్రయోగాభిజ్ఞని అధికృతు నొనరింపవ లెనుం ౯౯౩ బ్మాద్మాణాః కుశలా వృద్ధాః కలాదోషవివర్దితాః వయోజనేషు దేవీనాం నియోక్తవ్వా నృ పైన్సదా అంతఃవురములందలి ేవీప్రయోజనములకై. పాలకప్రభువులు విశిష్టుణనంపన్నులయిన (చావ్మాణులను నియమింపవలెను, రాజ సదనములందు చేవీపదవాచ్యలగు వారల నేకలుందురు. మహా దేవీ "జేపీ స్వామినీ భట్టినీ భోగినీ పదవాచ్యలగువారు. నిచట "జీవీపద గృహీతలు, నారి విద్యా - ధర్మ _ కర్మ _ పూజా - నీతి-పురాణ- నాట్య-గాన-కలాత్మశము లయిన సాన్మాపయోబనములందు కుశల వృద్ధ_బాహ్మాణులను నియమింపవలెను, ఈ నియోజ్య,బాహ్న్మణులు కలాదోషరహీతులుగా నుండవలయును. ఇట్టి విశిష్ట్రబాహ్ముణుల వల ననె యంతఃవురవధూప్రయోఎనసీద్గి. కలుగును. ఈ స్‌రూవించిన బెధమున నంతపుర మసష్టాదశవిధముసే నున్నది. శేవల మష్టాదశేవిధ

(న కృొతివిచా రయు తిం౧ి ముననె యుండవలయునన్న యనురోధము లేదు అననరా పేవీ తాస్స పరివారనహీతిముగ గూడ నంతఃపురముండుటను యధావనరముగ పరిశీలింపన లెను.

బాహ్యపూరువ నంచఛచారము ఈ నిరూపించినదంతయు. శాజుల యాభ్యంతరోప చారవిథి ఇట్లు చాహాో్య్యోసచారవిధాననును కలదో 'చావ్యారంగమున నంచ రింపయోగ్యులయిన ఫురుములనసం శకేత మిట్టున్నది. కాజు సేనాపతి వురోహితుడు మంతులు నచివులు పాడ్వివాకులు కువమూ'రాధిక్సృతులు మొదలగు మాన్యుల నేకులు రాజులకుందురు వీఠందరు నముచిత గౌర వాష్ట్ర్రలు, ఏ8 విశేషము లక్ష్‌ణము నావధానముగా గుర్తింపదగి యున్నది. ౯౭8౪. బలవాన్‌ బుస్టనంపన్నః నత్యవాదీ జితేంద్రియః దక్షః పగల్ఫో మతిమాన్‌ విక్రాంతో ద్యుతిమాన్‌ గుచిః ౯౭౫ ద్వీదర్శీ మహెోళ్సాహః కృతజ్ఞః ప్రయవాళ్చటుః లోకపాల్గ్వవతదరః కర్మమాగ విశారదః ౯౭౬. ఉత్చితగ్బాపమ త్తశ్చ వృద్ద న్మ ఎక్పర్పశాస్త్రవిత్‌ పరదోషేంగితాభిప్టః శూరః రక్షానమన్వితః. ౯౭8౭. ఊహాపోహవిచారీ చ నానాశిల్బపవ శకః నీతిశస్త్ర చ కుశలో గుభైరేభిర్భవేన్సృపః. చాహా్యోపచారవిధి పర్య వ్మేణమునకగు రాజు నానాలతణ -లషీగుడు కావలెను, ఇందు నిరూవితములయిన సప్తవింశతి విశేష ములు కలవాడు రాజుగానుండుట కర్షుడని యిందు సూచితము ఇవ్‌ యేవంపాయములయిన యితీరములకు నుపలకుణరూపములు, వాల్మీకి శామాయణమునందు [పారంభమునను _త్తమపభులశ్రణములను ని శించినాడు. కాళిదాసు రఘవంశమునందు నాజధర 'శ్రములను వధ మమున నంశేతించినాడు. వీనికి వాని సంవాదనంపాదనము యుక్త మగును. బలయు క్ర్తుడగుట (పథమలశ్రణము, రాజులబలము లనేక విధములు. సర్వవిధబలము రాజునకుండుట యావళ్శ్యర్‌ ము బలియగు వాసికీ బుద్ధిసంపద యావశ్యకము. సత్యవాదిత జి టేందియతే స్వభావ గౌరవము సరిపాదిరిచు ను _త్తమగుణములు. దతుడు సమర్ధ్థడు కార్య

తింతి నాత్యటవేదయు

కుశలుడు, ఇట్టివాసికీ (పగల్భత యవేవ్సీతము, అదీ యప్రధృస్య తా రూపము. తా త్కా-లికవి వేక సాహిత్యము సూచించు. మతియు ముఖ్యము, అట్టివావికి వికాంతిద్యుతి యు_త్తమగతి శుచి సర్వము నంగతమగును అప్పుడాతిడు దీర్హదర్శి మహో త్చాహి కాగలడు. ఈ దృశుడు కృతిమును మమవడు ప్రియవచనుడగును. సమర్థుడు సగున్సు, లోశపాల్యవతిధరుడు కర్మ్శిమార్షవిశారదుడు నగుట సరపాలకుని విశిష్ట విశేషము. లోక వాలురగు నించాదుల నారాధించు వాడగునేని సర్వ నిక్క_మగు విజయము లభించును. లోకపాలుర [వతను లోకపాల నము, రాడు లోకపాలుర [వ్రతము ధరింపవలెను. నిఘహైపరుడయి తాకికవై దికక ర్నాస క్రుడై. యుండుట యుక్తము, ధర్మకర్శర క్తుడై యుండు రాజు (పజారంజనపరాయణుడు కాగలడు, ఉదీయమాను డగును ఉర్ధితుడగును. వర్థమానుదైై యభ్యుదయగామి యగును, అట్టివా డృపమత్తుడు. సావధానుడగు వానికి ప్రమాద మేదియు రాదు ఇంతటి విజ్ఞాననంపద్వి చేకములు కలవాడు వృద్ధుడై యుండును, అను భవమున పండి వృద్ధుడగు నాతజె పాలనధర్శా (పవీణుడగును, వృద్ధత్య మ నేకవిధముల నుండును అందు జ్ఞాననృద్ధత్వము వివత్నీతము, న స్రుతి శాత్త్రునులు ధర ఉొత్రునులు బాగుగ తెలిసిన వాడ గుట చాణ క్యాదులు నిరూవించిన యర్థ శాస్త్రార్థముల గ్రహించిన వాడగుటయు. ముఖ్యము ఇట్టి యాతడు వరుల దోవమముల నింగి. తాదులచే గహింపనమర్థుడగును. శూరుడగును, రమైోనమన్వితు డగును. ఊహముల నపోహముల గుర్తించువాడగుటయు ముఖ్యము. రాజు నానాశిల్న్బ్మపవ_ర్తకుడు కావలెను నీతిశాస్ర్రములందు కుశల బుద్ధియు కావలెను నాటకములు నిబంధించువారు నరపాలకు డిట్టి లక్షణములు కలవాడుగ నుండునట్లు నమివ్మీంపవలెను, నరపాలక భూమికాపరిగహూమున నభినయించు నటులు నిట్టి లవణ మాల్ళగత ముగ నంభావించి నటించుట యుక్తము. అప్పుడే నవృాదయ (వేమకలోకమున (పాశ_న్యవఖ్యాతులు (ప్రనరించును. కవి నిరూపింప 'నటు డభినయింప సహృదయు డభినందింప నమున్నత భొవసందోహము శ్టరసలోకమున వనరింపగలదు.

౯౦] (ోకృ్ళతివిచారమయు ఇం3 ఇట్టి ప్రభువు తన చాహ్యపరివారమును తగిన విధమున నియ మింపగలడు, భూమిపాలకు లమాత్యుల నిట్టివారిని నియమింవ ఖెను, ౯౭౮. బుస్థమాన్నితినంపన్నో విక్రాంతః స్యాత్పియంనదః అర్థశాస్త్ర చ కుశలో హ్యనురక్తః (పజాను చ అమాత్యుడుగా నుండువాడు నిశ్చయాత్మక మగు బుద్ధిపవృ త్తి కలవాడు కావలెను. శా్ర్రీయమగు రాజనీతిసంపన్ను డ్రై వికమో "చీతుడు (వీయంవదుడుకాన లెను. అర్ధ శా్త కుశలుడు ప్రజలందనుర క్ర్తుడు ధార్మికుడు కావలెను, ప్రభువమాక్యు సిట్టివానిగ జూచి నియమింప వలెను. (పజ్ఞావిక మభ క్రీ శాలిగా మంతియుండుట రాజ్యమున కావళ్య కము విశాఖదత్తుని ము(్రారాతసమున రాతునమహామంత్రి యిట్టే గుణగణములు కలిగి నోచరించును. శక్రియుక్తి భక్తి కల మంతియె మంతి. శ్రి కలిగిసమరద్ధుడగును యుక్తి కలిగిపరులకులొంగడు. భక్తి కలిగిరాజ్యము రటీ.0చును. (పాడ్వివాకులు ౯8౯, వ్యవహారార్థతత్త్వజ్ఞా బుద్ధిమంతో బహ్ముశుళాః మధ్యస్థా ధార్మికధియః కార్యాకార్యవిచక్షణా॥. ౯౮౦. ఖొన్తా దాన్తా 'జీత్మకోధాః నర్వ్యత నమదర్శినః ఈద్భృశాః (ప్రాడ్వివాకాశ్చ స్టాఫప్యా ధర్మపరైర్నృనైః నరపాలకులు ధర్మపాలకులై వ్యవహారనిర్వహణ మొనరింపహ వలెను. ధర్మపరాయణ్యులై యాయా భర్థ నార్యదర్థ నియా చుకులను నియమింపవ లెను. (ప్రొడ్వివాకులు న్యాయా సులు, వారి వియనునమున రాజు సావధానుడు కావలెను. ధర శ్రపరుడై ధర నిక్షాయకుల నిర్గ యింపవ లెను, (పౌడ్వివాకు 'జెట్లుండవ లెను 1 ఇ్లుండవ లెను, వ్యవ హోరార్థత_త్వజ్ఞత. ఎవరీని యభియోగ మావేదించినప్పు డందలి మూలకారణమొను తత్ప్రయోభనమును తదీయత _త్తమును స్పష్టముగ న్యాయాధీశుడు గుర్తింపవలెను. నిక్పయాత్శకబుద్ధిప భావము కల వాడును కానలెను. బహు(శుతుడై యుండవలెను. అంగోపాంగ నహితముగా న నేశఠశవిషయముల నధ్యయన మొనరించిన మేధావి

శింళ్ళ “నాళఖ్యవేదయము శావ లెను, మోంతి చాంతి కలవాడగుట ఆత '్రగుణసంపద కలవాగుట యని ,భావము, (కోధ'జేతమై సర్వత సమదర్శియై (పాడ్వినాకుడుంట సర్వముఖ్యము, ఇట్టి లతణములు కలవారలె పాడ్వివాకులుగా నుండుట క్షు లు, ధర్మాయణులయిన శాజులిట్టివారి నే యా స్టాన మున నియమింపదగును. ఈ. నిరూపించిన విషయము లమాత్యులకను "నమానములు, (పొడ్వివాకు లింక నిట్లుండదగుదురు. చారు నిత్య సముర్ధిత్సులై యభ్యుదయ కాంతమ్సులై యుండుట య(పమత్తులై జిత (శములై స్నిద్ధలె శత్రాంతులై వినీతులై మధ్యస్థులె నివుణులై నయ వినయవిదులై యూహాపోహవిశారదు లై యలసత లేనివారై యుండుట , పరమావశ్యకము, ఇళ్తై' సర్య శాస్తా?ర్ధసంపన్నత కామాద్యవికృత స్వభావత ముఖ్యము. బృహస్పతిమతానుసారమున ఏరి గుణవిశేష ములను గు_ర్తింపవ లెను, ఇట్లిది యంతయు ప్రకృతివిచారము, ఇందలి యంకము కొంతకొంత నిరుక్రార్ధమయినను ముఖ్యమగుటవలన వున శభిభధేయ మయినది, _ . భూమిశొపాత్రవిక ల్పము భూమికాభూభాగ మిటుపై నిరూపణార్హ్హ ము, అందరన్ని భూమి శల ధరింప నరులు కాజూలరు, కొందఆీ కొన్నిటి కర్ష్ము లు, ఏ వురుము "లే భూమికానిర్వసాణమునకు యోగ్యత కలవారగుదురో పరిశీలిం చుట యావశ్యకము, ఈ పరిశీలనము సర్వము గతివాగంగ చేష్టాను సారమున స_త్వశీలసంపదనుసారమున నుండును. అట్టి భూమికావికల్ప మిక నిరూపింపన లెను, , కలాం. మంధరం వామనం కుబ్దం వికృతం వికృతాననం ॥ వినృష్ట నే(తకోర్యాణాం స్థూలం విహనునానికం కొ౮విం దుర్వేషీ చున్స వశొవపం చ విళృతాకారమేవ చ ' వానభూమౌ (పయుంజీత బుధో దాసొంగనంయుత౦, నాట్యబుధుడగు నాతండు దచాసభూమియం దిట్టి వానిని నియమింప చలిను. చాసుడుగా నుండవలయునాడు. దాసోచితొంగనంగమున నుండువాడు కొనవలయును. మొానవాంగములలో రాజూంగములసి నచివాంగములని దాసాంగములని వేరు వేరుగా (పతినియతములయిన

భూమికావా/(తవఎికల్పము 8౧౫ రూపవిశేవము లుండకపోవచ్చును, కాని కొన్ని కొన్ని యవయన సంస్థానవి శేషములు సొన్ని కొన్ని శోధావిశేషములను వ్యాఖ్యానింప గలవు పాశధ్వజాది లేఖాసమంచిత శరీరిస్వ భావలక్షణము లన్యాదృశ ములుగ నె యుండును. సమవీభవానయవుడయిన వాని విశేసము వేరు అట్లుండని వాని విశేషములు వేరు. ఇట్టి విశేషము లన్నియు “గతివా గంగచేష్టాభిః సత్త్వశీలనమాసతః” నిరూపింపదగి యున్నవి. దాసాంగ సంయుతుడు చానభూమిలో నుండవలెను. వాని లతణము లిట్లుండును మంధరగమనముకలవాడు. గమనమందలి మాంధర్యము “శీవలము వేగా భావకృతము కాదు, పంగుగమనము వ్యత్య న్తపదసంచారకృత ము నగును, గతిమాంధర్యము మంధరగమనకు సుందరము, అట్టిదిట్రి స్థలము లందు వివమీతము కాదు. మందగుది నడక, ఎగుకు దిగుడు నడక కొంకి కాళుల నడక యిందు (గాహ్యాము, దాసుడు వామనుడు కుబ్జ రూపుడు వికృ ఆలా కారుడుగా నుండవలెను అననము విశళృతముగా నుండవలెను. స్వభావసహజముగ నే కొందరియాననము వికృతముగ నుండును. వారి కళన్నుముక్కుమూతుల కదలిక లలో గ్రీవాలేచన ములలో వికృతి యకృతకముగ నె నోచరిం చును. కొందరు కృతక వికృతి: (పకటింతురు. వికృతమన్న పర్యా_ప్తమయినను విక్సృతానన మనుటలో నిట్టి యర్ధమునె (గహింపవ లెను, సమయోచిత భావోచిత బేశోచిత ప్రకృత్యుచిత నేత్రశార్యము లేవీేయు వారలకుండవు. వారి కన్నులు గవ్వకన్నులు, కర్చుర నేత్రములు. గచ్చకాయ కన్నులు. అట్టి కన్ను లలో నెట్టి విచితవిలానము నుదయింపదు దాసుడు స్థూలకాయుడు శావున మంధరగమనుడగును. వాని దవడలు నరిగానుండవు. లొట్ట+ సొట్ట వీకిళొనిపోయి యుండును నుక్కు-ను వికృతము. బుజ్ఞముక్కు- చట్రిముక్కు. వంశరముక్కు- చవ్చిడిముక్కు- నగును. వాడు దుర్వేవి. దుఃన్వభావుడు నగును. ఇట్లనుట సముదాత్రాచారము లుండవనుట. యగును. వాని యాకారము సనికృతాశారము, భూషావేషము లెట్లు ధరించినను వాడట్టివాడె యగును. ఇట్టివానినె చాసభూమియందు నియమింపవ లెను. చానభూమిలో నుండదగినవారును, భిన్నభిన్న స్వభావులుగ నుందురు. (శాంతులుందురు. అ(శ్రాంతులుందురు. తగి.

౭0౬ నాఖ్యావేద యము నంతగా పనిలేని వోరుందురు (శాంతులను నియమింపనలసీి యుండు నేని (పకృతినపాజముగ శైమవ క్త్రులను కృళ దేహులను నియమింప దగును, నీరోగ(పయోూగ మె యగునేని స్థూలకాయుడగు వురుముని నియమంపదగును దానభూనియాక్తులగుట కిట్టివారు లభింప శేసి ఆచార్యబుద్ధిననుసరించి భావచేష్టా న్వభావానునారమున నెవరినేని నియమింపదగును. వీడు దాసోచితముగ ప్రయోగము నిర్వహింపగల డన్న భావ మాచార్యున కుదయించు నేని వాని నందు నియమింప వచ్చును. ౯౮3. యా చాన నద్భశీ చేస్తా న్వభావః కర్మ వా తథా యా చాన్య నదృశీ చేస్టా ఉత్తమాధమమధ్యమా. ౯౮ళ. సా తథా చాన్యయోగేన నియమ్యా భావభావిన్హీ వివమన్యేప్వపి తథా నాట్యధర్మీ [పశన్వతే, కా౮ాగ. దేశవేషానురూ పేణ పాతం యోజ్యం హి భూమిషు ఆచోర్యబుడ్ద్యా యోటక్తవ్యా భావచేష్టాన్వభావతః నాట్యప్రయోగమునందు నాట్యాచార్య'ప్రయోల_కృకు సర్వాధికారిము కలదు. గురువగు నౌటా్థనార్యుడు నర్వనటుల కారాధ్యుడు, ఆతని యానతి యందరకు శిరోధార్యము, అటి యాచార్య బేవుడును త్‌న పాతిస్వికబుద్ధి భావములకు (పాధాన్యమిాయడు, వారి వారి భావము లను చేష్టలను న్వభావములను పరిశీలించి భూమికాధారణము సూచిం చును, లోకవ్య క్రి ప్రయోగవ్య క్రి భూమికాధారణమునకు తగి యుండునా 1! యను పరిశీలనమాభార్యునకు ముఖ్యము. పాజ్టుసదృశ మయిన చేష్ట స్వభావము కర యెల్లుండునో చక్కగా నాలోచించి సనియమించును," ఆ నియమనమునందు ను _త్త్రమాధమమధ్యమ(పక। ఫలత్యేను గుణమగు చేస్తాదిపర్యాలోచన మావశళ్యకము. లోకవ్య క్రియందు భూమికాసాదృశ్యమును "పరిశీలించి భూమికానుమోగము. భావించి సర్వము భావభావనముతోనుందునట్లు సంభావింపవలెను. ఇట్లు భావ భావినీపనృ్తి యుక్తము, ఇట్లాచార్యబుద్ధ్యా నియమనము నాట్య ధరి. నాట్యధర్షీ సం యోజన మంతట "మ్యుత నాధానించును లాకానుసాకీ (పవృ త్రీయున్నను నాట్యానుసారి ధర్మిసం యోజన మావశ్యకము. సర్వభూమికలందును "బీళ వేపూనురూపముగా పవొటతత

భూమికావాాతవికల్పుము 80౧8 చూజన మావ సోము అదియు నాట్యధర్మీస్వ భావమున నుండుట యు క్రము, బహుచాహువులు కలనారి నభినయింపవలవియున్నఫుడు బహుముఖములు కలవారి నభినయించునపుడు విక్ళతాననుల యి నయమున నాట్యధర్మ్యృనుసరణ మౌావశ్యకము. పశు శ్వాపదసింహఖరో ప్రైగజాదుల యభినయము _పనక్రమయినఫుడును నాట్యధర్మి నను సరించుట యున్నది. “వవమ న్యే చ బహవో నానారూపాళి ఇట్టి 'వెన్నియో నానారూపములు కలవు. వానియందన్నిట నాట్యధర్షి 5! ననునరించుటను నాట్యాచార్యు డభ్య్యూహించును, ఇవీయన్నియు నాట్యధర ఫ్ర్రనుగతేము లగుటకు నాట్యాచార్యుడు మృ త్కౌా-స్టాజిన చర శైవ శేవముల ననునరించుట యున్నది. కావున నాట్యాచార్యుని బుద్ధ్యనుసారమున భావస్వభావ చేష్టాక ర్యానుసారమున భూమికాసిర్రే శనము సముచితమగును.

౯౮౬. స్వాభొవికేన భావేన పవిశేదంగమండలం

ఆఅత్మరూపమవచ్చాద్య వర్ణకే ర్బూషలైరపి.

కా౮8. యాదృశ్యం యన్య యృద్రూపం (పకృళ్యా తన్య కాదృశలి

వయోవేషానురూపేణ ('పయుత్తం _నాట్యకర్మణి. "స్వాకారనముచితభూమికాధారణ మొనరించిన నటుడు స్వాభోవిళ భావము ననుసరించి రంగమండలము వవేశించుటలో నొక కొంత యనుసరణీయ విధివిశేవమున్నది నానావిధములగు వర్షి కావ_ర్సనముల ననుసరింపవలెను. భూమణధారణ మొనర్చవలెను. వర్ష్శకములనే స్వాత్శన్వరూప మవచ్చాదించుకొనవ లెను. ఆత్మరూపావచ్భాదన మిందు ముఖ్యము. రంగ వవిస్తనుు 'జెఫుటేని లోకమానవుడన్న భావము కలుగరాదు. లోళకజనుడను భావము కలుగునేని రనభావ (ప్రత్యయము కలుగదు, వీతవిఘ్నమయిన రనపతీతి యుండదు. బేశ కాలన్న _క్తి ప్రతిభానమున రసప్రతి భానభంగము కలుగును, కావున భూమణవర్ష కాదులచే నాత్మరూపావచ్చాదన మావశ్యకము. స్యాత్మ రూపావచ్భాదనముతో రరగమండ లము 'పవేశించిన నటుడే సముచిత వాగంగస_త్వీముల పదర్శింపగలడు. భూమికాపరిగహఃశమున పాత్ర యొక్క రూహెదివేసము లెట్లుండునో నటుడు (పళృత్యుచితముగా

రిం౮ా నాట్యవేదమయు

నాట్యకర్థులో వయో వేషానురూపముగ నుండవలెను, అహార్యనవి శే. పాదులచే ననుకార్యరూపానుకారమున నటుడు సమర్థుడు కావలెను. అ రూపమున కీ రూస మనురూప మగునట్లుగా నాతడు (పవర్షింప వలెను, ఒకప్పుడోక దేహముతో నున్న (పాణి జన్నాంతరమున 'జేహాం తరము పొంది యప్పటి ేహానుళూలముగ నె నంచరించును గాని పూర్వ చేహానుకూలరీతి (పదర్శింపడు. అవ్య చేహగతమయిన స్వభావ మును విడనాడి _పాస్తచేహానుపారముగ నె ప్రవర్హించును, పరభావ మునె ప్రకటించును. అక్షై నటుడును పర భావమును పొంది “సోఒస్మి” ఆతడు నేనే యనుభావమున _ నేను శివుడను. నేను రాముడను జీను దుమ్యంతుడనను భానమున నటింప వలెను. వాగంగగతిలీలా చేస్తాదుల న్షై (పదర్శింపన లెను, అప్పుడు సముచిత మయిన నటసిద్ధి సిద్ధమగును సహృదయాస్వాదము కలుగును.

మొనవ (ప్రకృతి నాట్యక రా శ్రనుగుణ మయిన మాననపక్ష ఆతి అనురూపమని

వీరూపమని రూపానుసారి యని తిప్రకారము, వీనిలో నన్నిటను భూమికాదికృతము లయిన నానావస్థావ ోవికేమము లుండును. నాట్యోచితము లయిన స్వభావకరణములు నుండును, వీని యనుసార మున (ప్రకృతిపరిశీలన మావశ్యకము, శ్రీలు (శ్రీగత భావమును వ్రు మలు ఫురుషవగత భావబును వయోరూపానుసారమున ననుకరింతు ₹ేని యది యనురూపమగును. చౌలుడు ముసలివాని భూమిక పతి[గహించు సీని వృద్ధుడు చాలభూమికాస్వీకార 'మొనరించు నేని యది విరూపాను కృతి యగును. ఫురుషుడు (్ర్రీగత భావమును తద్భావమున ననుకరిం చినచో నది రూవానుసారి ప్రకృతి యగునని నాట్యవిమలందురు. వనిత తాను భావానుసారమున (ప్రయోగమునందు ఫురువమభూమికాధారణ మొసరింపవచ్చును. అదియు రూపానుసారి ప్రకృతి యగును. ఇట్లు త త్రత్పరిశీలనమున భూమికావ్యాన మొనద్పుట యుక్తము. విరూ పానుకరణమునగాని రూపానుసారి యనుకరణమునగాని పరన్బర చేష్టా సాంకర్యము కూర్చుట యుక్తము కాదు,

భూమికాపా/(తవికల్పము లింకా సుకువూర(పయోగము

కొ౮౮ా. భూమికం నుకుమారం చ నిత్యం స్రిభిరన్వుతం

అత్యం మానుషణాం తు దివ్యమానుషయో న్తధా,

కా౮౯ా. రంభోర్వశపభృతిమ న్వర్గే నాట్యం పతిష్టితం

తదేవ మానుషే లోకే రాజ్ఞామంతఃపురేస్వపి.

ఇ౯౯ాం. ఉపదేష్టవ్యమార్వైస్తు శాస్త్రబుద్యాంగనాను చ

నుకుమారప్రయోగోయం రాజ్ఞామామోదకారక;ః, (గ్రీలనుసరించు భూమికానిర్వహణ మల్యంతము సుకమారమై యుండును. మానుష. శ్రీల (పయోగమశ్లై సమధికమనోజ్ఞ మ *సను, దివ్యమానుషప్రయోగమునందు నిడి సుకుమారముగ స్ప ఖవాణీయ ముగ నుండును, స్వర్ల్ణలోక మున రింభోర్వశీపభృత్యెప్పరోవని ణాలోక మునసీ నాట్యము ప్రతిష్టితమై (ప్రఖ్యాతి కలదయినది. అప్పరః ప్రయోగ మాళర్షకమె నిర్వారచమ త్కా-ర మాపాదించినది, నాక మున నాకొకసుల కది యటు కాగా నీ లోకమున రాజల యంత! వురములందును వనితా(ప్రతీప్టీతమై వనితానుష్టితమయిన (పయోగము సుకుమార మై నహృదయనంతర్చక మయినది. కావున భావుకభవ్య మయిన యూ నాట్యము నార్యమనీమ లంగనాలోకమున సో బుద్ధ్యనుగృహీతులై యుపబేశించుట సముచితము, అర్యచరితు లుప "బేశకులగుట అంతఃవుర యోగ్యాంగ నాజన ముప దేష్టవ్యజన మగుట, స్థలము 'రాజూంతశపుర మగుట సర్యము సంగతముగ నున్నది, ఈ సుకు మూర(పప్రయోగము రాజుల కామోదశారఠళము. ప్రయోగరహన్య విదులయిన ప్రయో_క్రపోమకులను రాజులు సర్వ(,ప యోగనమిమా “సంప్తొస్త పామర్ధ్య యోగమున నిట్టి సుకుమార ప్రయోగ స్వారన్య మును (గహించి యభినందింపగ లదు, అట్టివారి యామోదమా మోదము. స్వభావనముపనతమయిన (పయోగవిలానము (శ్రీలయందు సమధికముగ నుండును, వారియందది నిత్యమవ భాసించుచుండును. కావున శృంగారరసావలంబః మున నుకుమార(ప్ర యోగమును శ్రీలలో వినూపించుట యు క్రము స్వభ' వమధురమయిన యంగనంపద సులభ సౌవ్టవముళల రమ్యత శ్రీల యందున్నది. తదనుసారమున ప్రయోగ

8౨0 నాత్యవేదయు మును రమ్యమగును. స్రీలయందున్న వపెౌనుుపాశ్రయ(పశక్రియయు లలిత ముగ నుండుము. అది యంతయు నలంకాగమై మనోహరమగును, కొకాం౧. న్వయం తు భూమికాన్యానం బుధః స్త్రీణాం పయోజయేళత్‌ తులోపి స్టాపశోపేతో భూమికాన్యాన అష్యతే. ౯౯, స్రీము యోజ్యః (ప్రయత్నేన ప్రయోగః పురుష్మాశయః నంగతకపరివ్రేశో నిత్యం (ప్రమదాజనన్య గుణ వవ, ౯౯౩. (ప్రమదా _నాట్యవిలాసైన్షతేవ _ కునుమైర్విచితలోవణ్యాః కామోపచారకుశలా భవంతి కామ్యే విశేషజ్ఞాః. ౯౯౪. యోగ్యాను చ పయత్నః క_వ్యః నతతమ్మప్రమాదేన నహి యోగ్యాం వినా భవతి భావరనసాష్టవం కించిత్‌, భూమికాన్యాసమనునది బుధులొనరింపదగిన నాట్య_పక్రియ, నాట్య బుధుడు (ఫ్ర్రీలకు స్వయముగ భూమికాన్యాస "మొసరించి నాట్య ప్రయీగ మొనరింపవ లెను. అవుడె యది సహృదయావర్టకముగును, ఎవ కేని చేయిచేయి కలిపీ భూమికాన్యాస మొనరింపదగునని తలంప శాదు. భూమికాన్యాసములు నమొనములుగ నున్నట్లు గోచరించినను స్తాపకబుధనన్ని ధాపితమయున భూమికాన్యాన మె నవజేషముగ నుండును. కావున సర్వమాలోచించి స్య్వపయత్నముగ వురుపష్మాశయ (పయోగమును (స్ర్రీలయందాయోబన మొనర్చి 'ప్రదర్శించుట- యుక్తము, (శ్ర్రీలకు సంగీతక మపరిన్షేశమున సంపా_ప్తమగును. నిత్య మెట్లు సంగీ తా భ్యాసము (ప్రమదాజనమునకు గుణము, నాట్య[పయోగ మున మధురకర్క_శత వారియం దవభాసించును. నాట్యవిలానసంప దలచే (ప్రమదలకు విచిత్రలావణ్యసంప త్తి కలుగును. కుసుమసంపదలచే లతలకు వచత్రలావణ్యనంప త్తి కలుగును, నాట్యవిలాసలలితీలయిన లలితలలనలు కామోపచారకుశలలగుదురు. చక్కగ 'కామ్యవి శేపాభి జ్ఞానము క్లలవారగుదురు. శజ్టాసావధానులై య(పమాదమున యాగ్య(్ర్రీలయం దిట్లు నాట్యభూమికావిన్యాన మాపాదింపవ లెను. ఇట్టి (పయత్న మధికముగ నొనరింపవ లెను, 'యోగ్యవనిత "లేకవోయి. నపో ఖోవరనసౌోష్ట్రవ మేమియు నుండదు. భావరససీద్ధి నాట్యహృద. యము. తదుపాయము 'ూగ్యవనిత,

ఇం] (ళ్ళతిఎచారయు లి౨ం (ప్రయోగ భేదములు

నాట్సనమన్వితీమయిన (ప్రయోగము రెండువిధములు. మొద టిది సుకుమారము, ఆెండవది యావిదము, ఈ రెండును నానాభావ రసాశయములు. సుకుమారమె సమధికమని యావిద్లమె యట్లిదని: యాభిమౌనిక భావా వేశము యుకము కాదు. వదియీయినను ఫాన రననం,శయ మయినచో నముచితము నమధికము నమంచితము నగును. రనభావములందు న్యూనాధిక భావ మేమి యున్నది! రనముల భావ ముల పర్యం తాస్వాదమున 'నేకఘనమగు స్వసంవిదాజ్యమె కలదు. రనభావ్యాశయమయిన (ప్రయోగము సర్వము సుందరము. మానుపా శితములయిన నాటకము ప్రకరణము భాణము వీధి అంకము అను: నయిదు సుకుమార(పపయోగ ములని గు_ర్రింపవ లెను. యుద్ధోద్ధతములు: 'వేగకృతములు నంరంభబహుళములయిన (సయోగము లాపిద్ధములు. అట్లివానిని శ్రీలు పయోగింపరాదు. వారు ప్రయోగించుటకు శక్తలు: శారు. శక్షలుగా గోచరించినను రమ్యముగ నుండదు. కాని పరా కమోా'పేతలయిన శ్రీల యుద్ధ మొనరింపవలసిన స్థితులలో త్రీ ప్రయోగము యుక్ర్తమగును. శీ చేవీప్రభావసూచకమయిన లలితొ పాఖ్యానము మహిషాసురమర్షన మువంటి వానిలో శ్రీప్రయోగ మె: యావశ్యకము కావున నట్టివాని నిది యనదు, అవిద్ధములయిన యుద్ధత (పయూోగములను పురుషుల ప్రయోగింపవ లెను అవిద్ధపయోగ మా విధముగ నుండును.

డిమము సమవ కారము 'వ్యాయోగము ఈహామృగము. అను రూపకము లావిద్గసంజ్త తో నున్నవి. (పమో_క్తలు వానినక్లై గుర్మించిరె. -జేవదానవరాక్రసులో ఏనిని (ప్రయోగింపవ లెను. కౌర్యవీర్యనమన్నితు లయిన యుద్గతవురువులు వీని (పయోగింపదగుదురు. వురువు లె బహుళ ముగా నిందో సంచరింతురు. (శ్రీలల్పముగ నుందురు. ఈ యావిద్ధ సంజ తమగు నాట్యపపయోగము ఛేద్య భేద్యాహవాత్మక మై యుండును, మాయేంద్రజాలబహుళముగా నుండును, ఫున్తనై పధ్యవిధానములచే దీపనము పొంధియుండును. సా _త్వ త్యారభటీయు కృమగు నిది యావిద్ధ నంక్ఞ తమై యుండునని నాట్యవీదులు గు ర్తించిరి. ఉద్ధతసుకుమార

శివివి నాళట్యవేదయమయు నాట్యవిశేషరూప మిదివరలో నూచితమయినను న్పష్టప్రతిప ల్తికై మజల నిరూపవితమయినవి, ఖభూమికావికల్పపస క్తిలొ నీ రీతికధన మావళ్యకమని యిచట గుర్తింపవచ్చును. భూమికాధారణమునందలి వికల్పనపిశేషముల గుర్తించుచు నీ నాటష్యప్రయోగ మొసరింపవలె ననుట యిచటి భానసారము, నాట్యానుసారమున నాహార్యగుణ ముండును, సుకుమారనాట్యమగు నేని యాహోార్య సౌకుమార్యగుణ సంపద యావశ్యకము, నాట్య మావిద్ధమగు నేని తదుచితసముద్ధ తా హోర్యనంభవ మావశ్యకము, “యభానాట్యమాహోర్యగుణసంభ వః, నాట్యానుసారమున నాహార్యగుణ ముండును, నాట్యధర్మిపవృ త్తి పరమఫెావమె యిట్టిది. శాన్చననె సంపద్వి శేషములు కల రాజుల గుణములు నల్పపరిచ్చదములు కల నటు "లెట్లభినయింతురను ప్రశ్నయు నిచట జనింపదు. *యధా లోకే నాట్యధర్మిప్రవ త్తి తా” లోకము నందు నాట్యధర్మిప్రవృ్తి యున్నది. స్వతస్పంభవి యగునదియి శల్చనాసంగత మై సహృదయనసంభావనాభాజనమగుట కవిభావుకలోళ (పసిద్ధము, ఇట్లీవిధముగా నాట్యమంతయ సర్వనంపన్నమగును. నాట్యము సర్వనంపన్నమగునట్లు నిరూపిత మయినది క౯్గం వర్షకై శ్ళాదితశ్చాత భూషశైశ్చాలంకృళతః గాంభీర్యాహార్యసంపన్నో రాజచిహో భవేన్నరః ౯౯౬. నప్తద్వీపాశయశ్ర్రేవ మధవైకో భవేన్నరః వర్షక్రైర్యాతి తేనేహ కార్యం త్వంగవిచేస్టతం కొళ8. ఆచార్యబుద్ధ్యా కర్తవ్యం సౌష్టవాంగపురనృతం రాజవదృరళ న్తస్మాద్రాజాపి నటవదృ్భవేత్‌ కా౯ా౮ం. యధా నటన్తధా రాజూ యధా రాజూ తధా నటః నాటకే నంప్రయోక్తవ్యో దేశభాషావయోఒన్వితః రాజభూమికాస్వీశారమునకై.. యాచార్యబుద్ధిసంగృహీతుడయిన నటుడు నాట్యధర్నిప్రవృ త్తు డగ నేని రాజ'ుణానుకార మొనర్చగలడు, నాట్యధర్మి తాస్ఫురణమున కై నటుడు వర్ష కములచే భాదితుడు కావలెను, భూమణములచే నలంకృతుడు కావలెను. ఇట్లు సముచితొ హోర్యకోభితుడు కాగా తద్దర్శనమున ావుకులు చేశ కాలాతీత మయిన యల కిక స్యురణము కలవారగుదురుం సాభారణ్యసంవిన్నార్ల పధికులు

(వకృతివిచారము 8౨3 నగుదురు,. నటున కిట్లాహార్యము నిశ్రేశించుట యిత్‌ రాభినయ సామర్ధ్య ఊచూగమును సూచించును. గాంభీర్యము సూచించు నాహార్యము కల నటుడు రాజచిహ్నము కలవాడునగును. సమర్థసంప_ల్రియుండు నేని: నటుడొక్క_డు స _ప్తద్వీపాశ్రయుడగును. వర్ణకసంయోజనమున నటు జెట్టివాడయిన కాగలడు, తదనుకూలముగా నముచిళాంగవి చేష్టితము నాతడు (పదర్శింపవలెను. కావుననె నాట్యాచార్యబుద్ధ్యనుసారమున నటుడు సౌష్టవాంగనంభృతుడై (ప్రవర్తింపవలసి యున్నది. ఇట్లు నర్వసౌష్టవము కలవాడు కాగా భరతవిచ్యాప్రయో క్కయగు నటుడు. శరాజువలె నగును, రాజును నటునివలె నగును, రాజు నటునివంటి. వాడగును. నటుడు రాజువంటి వాడగనును, నటుడు రాజు, రాజు నటుడు, అహార్యాద్యనుకారమున నటుడు రాజూభిన్న భావముకలవా డగును, తద్చావభానితి చేతస్కు_డగును. నటు జే రాజు ననుకరించునో యా గాజు బేశ్రవిఛానమును ఆతనిబేశభామను ఆతని వయస్సు ననుక రించి తచ్చావసంగతుడు కావలెను. రాజునకు సంబంధించిన యభ్యం: తరపరివారము బావ్యాపరివారము 'జీశ భాషావయో2ఒన్వితముగా నాటకమునందు' నముచితముగా సంభానింపవ లెను. ఇట్లు శాబోపచార విధిలో ఫురఘువనంశ్రయనును శ్రద్ధగా నాయోజన మొనరింపవలెను. ఇదియంతయు నిట్లుపపాదితము కాగా నిటుపె పయో క్షృణగసుణములను. నిరూపించుట యవనరా పేవీతమగు చున్నది.

సూత్రధారుడు ఇక సూ(తధారుని గుణములను _నిరూవీింపవలసి యున్నది. ఆతని వుణ్యాభిధాన మె తల్ల ష్షీణము, అభిమత వాక్యంస్కారము శాల విధానజ్ఞ త స్వరవాదిత్రతి _ల్యే వేదనము సూతధారుని స్వరూపలతుణము: ఇంకనాతని లతణవినేచన మిట్లున్నది ౯౯్ల౯, చతురాతోద్యకుశలః కాస్తకర్మను శిక్ష తః నానాపాషపండకార్యష్టో నితిశాస్త్రారత త్త్వవిత్‌ ౧౦౦౦. వేశోపచారనిపుణుః శామశాన్త్ర విచక్షణః నానాగీత వచారణ్జో రనఖావవిశారదః. ౧౦౦౧. నాట్టపయోగకుశలో నానాశిల్ప నమస్వితఈః పాదచ్చందోవిధానజ్ఞుః నర్వశాన్త్ర విచక్షణః.

లీ౨౪ నాత్యవేవము ౧౦౦౮౨. (గ్రహనక్షతత్వజ్ఞో దేహవ్యాపార పండీతః పృథధివీద్వీపవర్హాణాం పర్వతానాం జనన్య చం ౧౦౦3. (పమాణచరితజ్ఞశ్ళ రాజవంశ (ప్రనూతిమాన్‌ శోతా శాస్త్రాస్టకారాణాం (ఫళ్వా చైవావధారకః. ౧౦౦౪. అవధారర్థ (పవక్తా చ శక్తనై 'శ్చెవోపదర్శనే

• వీవంగుణ న్తధాచార్యః న్యూతధారో విధీయతే, సూత్రధారునకుండవలసిన వింశతి గుణవికేమములిందు నిర్షిష్టము లయి నవి. వీనిలో గొన్ని ప్రాగ్ధన్మసంగతములు, కొన్ని వంశ(ప్రా ప్త్రములు, శొన్ని జనున్సహూజములు. ళొన్ని విద్యాసంగతములు, మరికొన్ని యానుభవికములు, ఇవి పరిసంఖ్యాతన్వరూపమ్యాతము లె కావు, వీని స్వరూపవివేకమున నింక నేతాదృశములను గుర్తింపవచ్చును.. ఇందు నిరూవితవిశేమము లన్నియు ప్రసిద్ధములు. నానావిధముల (ప్రసిద్ధము లయిన యాతో ద్యముల (ఫయోగమునందు (పయు క్తటోవగుణవి వేచ నముసందును సూత్రధారుడు సమర్ధుడు కావలెను. కాకున్న చో. నాతోద్యచోదకుల చోదనమున సమర్థుడు కొడు. విస్వరవి.శుతివిధాన ముల వలన గలుగు రాగర క్రిభంగ మాపాదించుటలో నచింతిత ముగ: నాతడు హేతువగును, ఇంకను సూత్రధారుడు శాన్ర్రకర లలో సుశివీతుడగుట ముఖ్యము, నటు లనుభవము కలదని తమ పరిమి శానుభవమును సన్నిహీతపరిచితు లభినందించినారని తతోధికనము పార్టనమున మందశ్రద్ధులై పదర్శించినబే ప్రదర్శింతురు, అవుడు (పయోగపతిష్టంఛము కలుగును, సూతధారుడు శాత్ర్శర లలో సుశివీతుడయినచో ననుభవము కలదని యనుకొను నటుల యనుభవ మును శా(స్ర్రీయముగ పరిష్కరింపగలడు. నాట్యప్రయోగమునందు కొందరు నాట్యపాఖండు లుందురు, రస్యమగు నాట్య వేదరహస్యమును వొరభిమానింపరు. విశ్వసింపరు. (పధానవిరుద్ధముగ నంచరింతురుః వారి దుర్విధానములను సూత్రధారుడు గుర్తింపకలవాడు కావలెను, నటీనటుల నమా వేశమున్న నాట్యప్రయోగమున సటీనటు లొకప్పుడు శాగదోమవర్జితులు కాకపోవచ్చును. సూత్రధారుడు నీతి కాస్ట్రార్థవిదు డయినచో నిట్టి మాూదము రాదు.

(వకృతిఎిచారయము తివగ వేశళ్య్వోపచార నివుణః వేశోపచారము. వెశికోపచారము ిరూపితము, వేశ్యలనుపచరించుటలో నివుణుడన్న భావ మిందనంగ తము, పూర్వవిరుద్ధమును. కేళ్యల యుపఛారములను పూర్వోక్త వేశికోపచారములను గురించిన వాడగుటయె యిందు వివఖీ,.తెము. కామశాన్ర్రవిచక్షణతి యిందనుబంధి విశేషము. గీతప్రచారవిదుడు రసభావవిశారదుడు నాట్యప యోగ కుశలుడు నానాశిల్పసమన్వితుడు ఛందోవిదుడు శాస్ర్రువిచకుణుడు కావలయాననుట సహృదయార్చ ణము, నాట్య,ప యోగమున వలయు సర్వార్థములు కలవాడు శావలె నని సర్వభోవము, గ్రసానత్షతత _త్త్విజ్ఞతయు పూతఛారున కచేథ్నీ తము ము(దారాశ్తసమున సూ_తధారునకీ యభిజ్ధతే నిరూవిత మయి నది, ఇట్టివావశ్యశములని నిగ్దేశించుట కవి కివి వలయునని నిరూ పీంచుటయు నగును. 'చేళోన్యాపారపండితః. అంనోపాంగసహీ తాంగి శాభినయ,పయోాగమున నానాగతివిధానములందును, శిరో ేచక బ్రీవాశేచక కటీ లేచ కాదులందను, చిరోభూ నేత్రచిబుకాదికర శ్రలందును (వకోూగనై పుణ్యము కలిగి యుండుట పరమావశ్యక ము, ఇది నర్వ "నటుల కాచార్యళ మై శోభింపగలదు, అందరు గారవింపగలరు, వినే యులు కాగలరు, భూద్వీ వవర్ష పర్వ తాదుల (పమాణములను చరితేములను సూతధారుడు గు _రించినవావయినని ప్రయోగము నరాణించును. ఇట్టి సూత్రధారుడు రాజవంశప్రసూతి యగుట యుక్తము, రాజపరి పాలనమునందు రాజవంశజుని వచననును లోకులాదరింతురు. కాజ వంశనహూజము లయిన లక్షణములు కలిగి యాలేడు శోభించును. ఇాస్త్రార్ధ కారుల వచనముల నాతడు సావధానముగ వినవలెను. అల్లు విని శద్ధగా నవధారింప నలిను. అవధారించి (వవచన మొనసరింప వలెను, అట్లు నాట్య ప్రదర్శన మొనర్చుటలో శ క్తుడును కావలెను, 'తానొకడె సర్వజ్ఞుడు కాడు. తనవంటి వారి ఇాస్త్రానుభ వవిజ్ఞానముల నాతడు.గు రించి పప్రయోగింప సమగ్ధడయిన నె ప్రయోగము సుప “"యోగమగును.

చి౨౯ం నాళజట్యవేదయు సూ(తధారు డిట్టి గుణములు కలవాడగుట నాట్యవిదులకు. సమ్మతము, సూత్రధారుడు నాట్యాచార్యుడు. ఆశరడిట్టి వాడుగా నుండుట నాట్య విడ్విధి, సూ(తధారునకింకను స్వాభావికములగు గుణ ములు కలవు అవియు గుర్రింపదగు గుణములు, సృ మతి కల యాతడు ధీరుడు ఉదారుడు స్థిర వాక్కు. కవి సీరోగుడు మధురుడు మోంతి దాంతి కలవాడు ప్రీయంవదుడు మన్యుదోమం హితుడు సత్య వాక్కు. దశీణుడు శుచి యగును. లోభము లేని యోగ్య పతి పత్తితో నాతడు (పర_ర్హించును. ఇట్టి వన్నియు. నాతని స్వాభావిక గుణములు, ఇట్టి గుణములు కలవారి యాతిని యఎటయఎయాయులుగ నుందురు. పారిపార్శ్యకుడు సూత్రధారానుయాయి.. ఈతడు మధ్యమ (పకృతి. సూతిధాపని గుణములు కొన్ని యీతనిలో నుండును. అన్నియు నుండవు ౧౦౦౫. ఉప్వ్వైలో రూపవాంత్స్చైవ దృష్ట్వ్రపకరణ్యక్రియః మేధావీ చ విధానజ్ఞః న్వకర్మకుశలో నరః పొరిపార శ్వ డుజ్ఞ్వలా కారమున నుండును. సుందరరూపమున నుండును. బూచినమ్మాతమున నుపకరణ[కియాచతుపు డగును. మేధావి విధా నజ్ఞుడు స్వక ర్శికుళ లుడు నగును, కతిపయసాత్రిభారగుణములు కల వాడయిన నీ నిరూపితగుణములు కలవాడగుట ముఖ్యము. సూత్ర ధారునం దీ గుణములుండుట నిరూపితము కాకపోయినను వీని సాహిత్య మభ్య్యూహ్యము, “సూ(తధారగురై ర్యుశ్రాః సర్వ వవ _(పయోగిణః 1పయోగమున పాల్లొనువారందరును సూ[త్రధారగుణములు కలిగి యుందురు. అందరిగుణములు సూ తథారునందుండును. కొన్ని కార్య ముల యాచరణమునకు కొందరి నాతడు నియమించును. ఎవశేని. "కాకున్న నందరి పనుల నాతజే నిర్వహింపగ లడు. ౧౦౦౬. వేశ్యోపచారకుశలో మధురో దక్షిణః కవిః ఉహాపోహక్షమో. వాగ్మీ చతురశ్చ విటో భవేత్‌ ౧౦౦8౭. ఉజ్వ్వ్రలవస్తాభరణః (కుద్ధ్యత్యనిమిత్త తః ప్రసీదతి చ అధమో మాగధభాషీ భవతి శకారో బహువికారః ౧౦౦౮, వామనీ దంతురః। కుబ్టో ద్విజిహ్మో వికృళాననః ఖలతిః సింగలాక్షశ్చ న విధేయో విదూషకః

(“వకృతివివారయు తి౨తి ౧౦౦౯, కలహాపియో బహుకధో విరూపో గంధసేవకః మాన్యామాన్యవి శేషజ్ఞశ్చేటోజ ప్యేవంవిథః న్మృతః సూతభారానుయాయులగు విట చేటవిదూవకులిందున్నారు. కారుడు బహూవికారుడు నున్నాడు. వీరి స్వరూపవికేమము లిడివరలో నిరూ వీతము లయినను సూతధారప్రనంగమున మరల నిరూపిందుట యుచి తమె యగును. విటుడు వేశ్ళోపచారములందును వైశికోపచారము లందును కుళలుడు మధురభావి. దశ్నీణుడు కవి వాగ్శి ఊహోపోనా సమద్ధుడు చతురుడు నగును. మృచ్చ్భకటికమునం "'జీవంలతణుడయిన విటుడున్నాడు. ధూ_ర్తవిటపహసనములో చతుర్భాణిలో విటవికేవ ములు గోచరించును, భాణములందు విటవిలాసము సుందరముగ నున్నది, కకారుడు బహువికారుడు, ఉజ్జ్యలవస్తాభరణములు ధరించి యాడంబరముగ నంచరిందును, అకారణముగ న్వు 'తెచ్చిళానును. అనిమి_త్తముగ నవ్వును. స్వభానమున నధమ్మ పకృతి, మాన్యామాన్య మాన్య తామాన్యతలు పరిశీలింపడు. మాగధ భాషాభాపీ. యగును విదూవకుడు వామనుడు దంతురుడు వికృతాననుడుగ నుండును, విదూవకుడు ెండునాలుకలవాడు, వారితో నొకటి వీతయో నొకటి పలుకును. బట్టతలవాడు పింగళాక్షుడు, సోన్యకారితాభోజన్మవీయ ఆాది విశ్తేమముల నీతనియందు పూర్వోక్తానుసారమున గుర్తించి నిరూపింపవ లెను. విదూమకుని నిట్టివానిగ నిరూపించుట యావళ్యకము, మహాకవులు నాటకములందు విదూవమకనిబంధమున (శద్ధాళువులై విశే వమములను ఖఘటించినారు. చేటుడు కలవ్యావీయుడు వీని గురించి య నేక వా_ర్తలుండును, వీడ నేకనములు చెప్పును. చేటుడు విరూఫవుడై యుండును, గంధసేవకుడగును మాన్యామాన్యవి శేమముల గుర్తించియె పవర్తిం చును. చేటు నిబ్లు నిబంధించుట యావశ్యకము, మృచ్చకటిక మున వేటుడు కలడు. నాట్యయోగవిచతీణుడు పూర్యోకోదా_త్త సణసహితుడు శావ లెను, కళ్ళాపయోగమునందు నాట్యనిత్యహృదయులకు సమ్మో దము సంధానించువాడు కావలయును. భొవుకాచార్యసంతోషమా వశ్యకము, సంతుష్టులయిన భావుకులు నాట్యపీదు నభినందింతురు. అట్టి యభినందన భాజను డయిన నె యాతని సిద్ధి విశదమగును,

రీ౨౮ా నాత్యవేదయమయు గణీిక నాట్యయోగమున గణి కానాహాయ్య మౌావశ్యకము, నణికలు- కలావిశారదలు, హోన భావలీలానంయుతలు, స _త్వీవినయనము పేతలు,. మాధుర్యసంయు క్తలు, చతుప్పస్టిక లాన్వితలు, "గాజోపబారకుకలలు, అయినను (శ్రీదోమవివర్డితీలు, గణిక వీయవాదిని (వియకథ (వీయ దత జితశ్రమ యగును. గణిక యిట్టి గుణములతో నుండుట శోభ, నాట్యనాయిక నాట్యమున నాటక (పయోగమున నాయికగా నుండెదగిన వనితానగరూపవిశేషము లీ విధముగ నుండవలెను. ౧౦౧౦. రూప గుణ శీల యౌవన మాధుర్య శక్తి నంపన్నా విశదా న్నిగ్ధా మధురా పేశలవచనాభిరక్తకంరీ చ ౧౦౧౧. యోగ్యా 'యామక్షుభితొ లయళాలజ్జా రసైస్తు నంయుక్తా వివంవిధగుళ్లేర్యుక్తా. కర్తవ్యా నాయికా త్దెః నాట్యనాయికకు నలయు గుణవిశేషము లీ కారికలలో కలవు, నాట్య విదులు నాట్యనాయిక యిట్టుండునట్టు (పసమిోథీ,0పవ లెను. రూపము గుణము కీలము యావనము మాధుర్యము శక్తి నాయిక శావళ్యకము ఆమ విశదభావ స్నిద్ధస్వభావ, మభధురహాోవు వేశలవచన, ర కృకంకి 'యోగ్యప్రకృతి యామత్రుభిత 1 లయ తాలవి'కేషజ్ఞ్య ॥ రనసంయుక్త య్శున్వై యుండవలెను, అభిజ్ఞులు వాయికసిట్లు కూర్చవ లెను, ఠనభేదము ననుసరించి భావభేదము ననుసరించియు నాయికా స్వభావములందు భేదమపరివోర్యమగును. రోమణ భీమణ యయిన నాయికో నిబంధసీయ యగునేస్‌ యామె స్వ భావమిట్లుండవ లెను. అసానమున రూతు భావము కలదియగుట యావిదగతి యుద్దతే చేవ్నితము కలీదగుట దీర్ధరోమము శలది యయ్యు దీనముగా నుండునేది యట యుద్భటన్వ భౌనయగుట త ద్భావానుసారమున నీశీలము. ఆమె సర్వాభరణసంయు_క్షయు గంధమాల్యోపళశోభితయు నగును. ఇట్లు నాట్యప యో_క్రలు (పకృతినిబంధన మొనర్చవ లెను, నాట్యవిదులిట్లు నిబంధించుటయె శాదు, అఆ యా భూమిశా ధారణ "మొనర్ఫువారు

₹౨|] భూమికాపా/_తవఎకల్పమయు 8౨౯ త _త్తద్భూమి కాన్వ భావమును బాగుగా గుర్తించి తదనుకూలముగ రంగమున వ్యవహరించుట యు_క్రము, ఇట్టిదియంతే యు నటశియోర్ధమైన యుప ేశము, భరతవిశల్చనము ఇటుపై విరతవికల్పన మావశ్యకము. భరతవిద్యానుకూలా (పవృ త్తి కలవారందరు భరతులు. నాట్యవిద్యాపదర్శనమునక గు నాట్య శాలలో సర్వవిధ కార్యక రలు భరతులు, భరతు ల నేకవిధముల' నున్నారు అ నేక ల్యణములతో నున్నారు, ఇటుపై వారిన్య్వరూప వివేక మావశ్యకము. విదూవక-తౌరక-నట-సూ(త్రఛార-నాట్య కార -. ముకుట కార _అఆభరణ కార-మాలాకార-చి(త కార-ర జక *కారుక్‌ _ కులీ లవులు భరతులు, వారి స్వరూపమిట్లున్న ది. భరతుల నేకభూమికా థారణసమర్థు లగుదురు. నాట్యగృహోపక రణముల భాండముల యుపయోగేము. అెలిసి యుందురు. తానొకజేని శార్యభారను. పహింపగలవాడుగ నుండును. విదూవకుడు విభూపీ.తనచనుడు. ఎప్పటికప్పుడు సముత్పన్న పతిభుడై ప్రకాశించును. ఇట్టివారిని (పత్యుత్సన్నమతికలవారని యందురు. లోకమునందు సర్వ(పకృతిపచారముపాొందిన యంశము- పేలుకును, వృాదాశ్రయము. సిరూవీంపడు. నానాశయమను నార్యా శయము నిరూపించును. నిత్యము నర్మ కారి యగును, నర్శగ ర్భాంళే ములను పూ్క_ను, ఇట్టి విదూహషకవిషయములను పూర్వనిరూపితముల మేళనముతో భావింపవలెను. ఒక్కొక్క-నిషయమున నొళ్కొక యంశమునకు (ప్రాధాన్యముండును. ౧౦౧౨. శూరపతిస్తూర్యపతిః నర్వాతోద్య_పవాదవే కుశలః తూర్యపరి[గహయు్తో విజ్ఞేయస్తారీకో నామ ౧౦౧౩ నాటయతి ధాత్వర్టోఒయం భూయో నాటయతి చ లోకవృత్తాంతం రనభావనత్త్వయు'క్తం యస్మా ళ్తస్మాన్నటో భవతి ౧౦౧౪. గానన్య చచ వాద్యన్య పార్యస్యా స్యేకభావభావవిహతన్య ఇాస్త్రోపదేశయోగొత్‌ నూ(తజ్ఞః నూ(త్రథారస్తు

830 నాళఖ్యవెదము ౧౦౧౫. యస్మాద్యధోపదిస్టాకా కాంశ్చ భావాంశ్చ నత్త్వ్వనంయుక్రాఖా భూమివికల్పో నయతి చ నాట్యకా రనంజ్ఞిత న్తస్మాత్‌ ౧౦౧౬. చతురాతోద్యవిధాన 'ప్రయోగశాస్త్రార్థ హేతువిహితన్య నాట్యన యః (పయోళ్తా న నటో నామ విజ్హేయః ఈ కారికలలో తౌరక నట సూతధార నాట్యకార స్వరూపగతము లయిన విశేషములు కలవు, నాట్టమునందలి వాచికాభినయ నిధా నాంగములయిన వాద్యగతులను శా స్ర్రీయముగ ర_క్రిసుందరముగ (పసరింప జేయుట యానశ్యకము, తూర్యపతియగు తౌరిపడు ళూరపతి, సర్వవిధాతోద్యవాదనములం దీతడు కుశలుడు, తంత్రీవాద్యవాదన నిఫుణు లన్య వాదననిఫుణులు కారు. ఈతడట్లు కాక సర్వవాద్యనివుణు డగును, కాన నీతేడు సర్వపతియు నగును, తూర్యపర్మిగహమున నియు క్తుడగు నీతడు తౌరికపదవ్యప బేశ్యుడు. నటపదమునకు ఆరెండు విధముల వ్యుత్పెత్తులు కలవు. “నాటయతీతి నట$ః” *నటయతీతి వనటః ” నటింప జేయువాడు నటించువాడును నటుడగును. నటధాత్వర్థ మా యర్థ మర్చించినది. లోకవృ త్ర్తాంతమును రనభావస_త్త్యయు క్ర ముగ నటించునాతడు శటుడు, నటింపజేయువాడు నటుడు, లోక వృత్తాంతము నటింపజేయుట రనభావన త్వయు _కృముగ నటించుట యను విభాగపరమయిన యర్థకధనము నాట్యసంప్రదాయవిరుద్ధము. లోకానుగత నులోకగతమై యీలోకపరీగత మగుటయె సమ్ముతము. అందున నె లోకవృత్తాంతము రసభథావన _త్వీసంయు క్ర మొనరించు నాతడు నటుడనుట యుక్తము. ఈ లతణకారికలలోని చతురా తోద్య కారికయు నట వైశిష్ట్యము. నిరూపించును. నాల్లువిధములయిన యాతోద్యముల విధాసమునందును (ప్రయోగమునందును (ప్రయో జనమునందును సముచితపరిజ్ఞూనము కలవాడై నటుడుండుట యావళ్య శము, నాట్యమంతయు. నట్టి యాతోద్యశాస్తార్ధ హేతువిపాతము కావున నట్టి నాట్యమును చక్క_గ (పయోగింప గలవాడయిన నె సటు డగును, నటుడు నాట్యారంభమున రంగప్రవేశ మొనర్చి యాశీ ర్వాదన ('ప్రయు_క్తము లయిన మధురవాక్యములతో తగిన మంగళాచారము లతో లోకము నభినందించును. స్తుతించును. అట్లాతడు సర్వలోకము స్తుతించును. గావున ఆ స్తుతి నాందియగును. నాట్యప్రయోగ మునం

భూమెకాపా/(తవికల్పము తింది దితీడు డిట్లు పలుకజూలడు. సూతధారునకు సూూతజ్ఞ్య డనియు, నామవు.. ఏకభావవిహితము లయిన గాన వాద్య పార్యముల' త్‌ _త్త్యెము గుర్తించి ఇాస్తోప దేశ యోగ సంబంధమున (వవ_ర్తించును. నాట్య కారసంజ్ఞ తో నుండు భరతుడు కలదు, న _త్త్యృనంయు_క్రము లయిన యధోపదిష్ట భావార్ధములను భూమికావికల్పనము నిర్రేశించును. నాట్యోప చే శానుకూలమయిన స _త్వసంపద నాచేశించి యథోచిత ముగా పాత్రసంయోజనము వేయును, ఇట్టి యాతడు నాట్యకార నంజ్ల్హితు డగును, ళా నాట్యమువ భరతవిద్యావవృ త్రి సవాకారమునకైై యింకను కొందరు నాటకీయవనితలునుందురు నాటకీయవననితాలషమణము. నిరూ పిత మె. ఇంక నీ యంశ మాయోజనీయము. నాటకీయవనిత భాండ వాద్యజ్ఞ లయ తాలవిధానవిజ్ఞానయై ర సానువిద్దయు నగును, సర్వాంగసుందరిగా నుండు నాటక్రీయవనిత పూర్యోక్రలక్షణవతి యగు: నట్రు సిబంధింవవ లెను. పరిమ్కీ. యా కారులు ౧౦౧౭. నాన్మావపకృతినముక్టం కరోతి శకం ముకుటయోగ్రేః వివిచ్వైర్వేషవిశేపషై! న ముకుటకారస్తు విజ్టేయః. ౧౦౧౮. వప్తైాభరణం కుర్యాదృహువిధనహితం న చాభరణకృత్వ్యాత్‌ యశ్చోపకరణయోగ్యః న తేన నామ్నా నమభిభాష్యః. ౧౦౧౯. యో వై మాల్యం కురుతే పంచవిధం న మాల్యళ్ళద్విజ్టేయః యశ్చాపి వేపయోగం వ చ వేషకరస్తు విజ్ఞేయః, ౧౦౨౦. చ్యితజ్ఞశ్చితకరో వస్తన్య చ రంజనాద్భృవేదజకః జత్వశ్యలోహ కా పైర్టవ్యకరః శారుకశ్ర్చేవ ౧౦౨౧. నానాతోద్యవిధానే (ప్రయోగయుక్తః (పవాదనే కుశీలః కుశలవదాదాతవ్యో యస్మా త్రస్మాత్కుశ+ీలనః స్యాత్‌ ౧౦౨౨. యద్యతృమాశ్రయతే శిల్పం వా కర్మ వా పయోగం వా తత్తనాత్మగతగుణో విజ్టేయో నామతః పురుషః. ఈ శోకములలో ముకుటకార _ అభరణకృత్‌ ఎ మాల్యకృత్‌ యు ఛం వేమకర _ చిత్రకర - రజక - (దవ్యకర _ కారుక - కుకీలన లక్షణ ములు కలవు. శీర్ష శ్రమనునది శిరోభూవణము, దీనినే ముకుటమని

శవ నాట్యవేదయమయు మకుటమని వ్యవహరించుట కలదు. తగినస్థానవిభాగక ల్పనములు కూడి యుండునట్లుగా శీర్ష కము నిర్శాణింతురు. ఈ_ నిర్మాణవిధానము ముకట యోగము. నానాప్రకృతి యోగ్యమయున శీర్షకమును నముకుట “"ఊూోగవిభానములతొ నిర్మించునాతడు ముకుటకారుడగును,. నానా 'ప్రకృతులకు నంబంధించిన నానావిధ వేషవిశేషములతో సంబంధము కలిగిన శీర్షకనిర్మాణము ముకుటకర్శు వురుమకర్ము. బహువిధావిశిష్ట మయిన వస్తాభరణసంపదను నిర్మించు వాడాభరణకారి. ఎనడే యుపకరణ యోగ్యుడగునో పరిశీలించి వాని నావిధముగ వ్యప టేశిం చుట యు క్షను, మాల్యము లొనరించువాడు మాల్యకరుడు. మాల్యము లయిదువిధములు, అవి పూర్వము నిరూపితనులు, (సకృత్యనుసారమున మాల్యవి'శేషము లుండుటయు నంపదచాయ ప్రసిద్ధము. సౌందర్య శాస్రం ములందున్న విహితను, వషమయోూగము నిర్శాణించువాడు వమకరుడు, చిత్రజ్ఞడగువాడు చితశరుడు, వశ్ర్ర ములకు రంజన మౌాపొడించునాతిడు రజకుడు లక్క. - రాయి - లోహము = కొయ్య మొదలగు వానితో పరికర(ద్రవ్యముల నిర్మించు వాడు శారుకపదమున వ్యవహరింపదగును. నానావిధములయిన యాతోద్యముల విధానమునందును (పయూగమునందును సమర్థుడగు శుకీలవుడు వానిప్రవాదనమునందును సమర్తుడగును,. కుకీలవుడు కుశ లుడు. నివుణుడు, “కుశాన్‌ లాతీతి కుశలీఃొ కుశములను (శద్దగా స్వీకరించునాడు కుశలుడు, అక్ష (శద్ధాసాహిత్యమున చాద్యవోదన 'మొనరించువాడును కుళలుడు, కార్యక ర్శకరణ మునకు కుశలు డావళ్య శ్రము, కుశీలవు డళ్లై స్వీకార్యుడు. వయీ వురుషవు జేయీ శిల్ప శర్గప్ర ూగములను సమాదరమున సమౌాశ్రయించునో వాని నావి ముగ నాత్మగతగుణమున వ్యప బేశించుట నముచితము, ఇనక్షై లెలి యుటయు యుక్తము, నాటకవిధానమునందు నటజూతి యీ విధముగ నున్నది. ఇట్లుగా చుండవలయుటను నాట్యబుధులు గుర్తించుట యావళ్యక ము, (పధను మున నీ విధానము నిట్లు గు రించినచో వలయు వివేశవ ర్హనులె య వేవీ, తాన్యాంశముల నూహింపగలరు. . నాటకవికల్చ,ప యోగము

నాట్యా ఎజతారయు గ! నందు నానోపకరణసంయు కృముగా నీ వర్గముండును. ఒక నాటకోప శరణములు మఠ8యొక నాటకమున నుప ొొోగింపవు. అందలివి వేరొక నాటకమున తగవు. పతినాటకమున భిన్న భిన్నోపకరణనంపాదన మావశ్యకము. ఇందీవిధముగా భూమికాన్యాసము తదో్యోగమున (పయోక్ష్రల విశేషము సర్వము నిర్జిష్టమయినది. ఇంక నీ విమయ ముస జెప్పదగినది యేమి కలదు? ఏమి యేని యున్నచో నది నాట్యా చతారమునకు నంబంధించినది కావలయును. ఇటుపై నాట్యావ లా రము నిరూపింతుము.

నాట్యావ తారము

భరతుడు సర్వజ్ఞుడు. నాట్యమునకు నంబంధించిని సర్వవిమయ ములను సావధానముగ నిరూపించినాడు, నాట్యసర్వన్వమె నివేదించి నాడు, (పతిపాదనమునందలి విశిప్టతి య నేకవిధముల నుండును, ప్రతి పాద్యగ్‌"ర వమున (పతిపాదనము శోభించును. ప్రతివాదళవిశిష్తతయు (ప్రతిపాదన వై శిష్యామునకు హేతువు. ఇంకను బోద్ధవ్యవి శేమమున గూడ ప్రతిపాదనము శోభించును,

౧ (పతిపాదకుడు సర్వజ్థృభ రతుడు

=కొం (పతిపాద్యము నాట్యసర్వస్వము

పె బోద్ధవ్యులభిజ్ఞలయిన మునులు ఇల్లీ (తితయసంగతి యంతేయు 'ప్రతిపాదనమహత్తాఖ్యాపకము. అభిజ్ఞు లయిన మునులు బోద్ధవ్యులు కాగా పలతిపాద్య ముదా త్త భావసంభరిత మని స్పప్టమగును. లట్టి (పతిపాద్య మట్టి బోద్ధవ్యులుందు లేని పతి పాదకుడు శ్రద్ధావధానవిశివ్షత కలనాడగును, భరతునందట్టి విశిష్టత యున్నదని విశిష్టులయిన మునులు గు ర్రించిరి, (పతిపాద్వ ప్రతిపాదన మున ్రతిపాదకుని పాండిత్యము (ప్రతిభ ముసికల్పుల కవగతమయినది.

౧౦౨౩. వివం తే మునయః ఏకాః నర్వజ్ఞం భరతం తధా

పునరూచురిదం వాక్యం కుతూహలవురోగనుం

యునులందరు సం[వ్రీతువై సర్వజ్ఞుడయిన శ్రీభరతుని పరివేష్టించి యుండి శుతూహలవురోగమమయిన బి వాక్యము పలికిరి భరతసర్వజ్ఞని పతి

ర3౪ నాళతఖ్యవేద యము పాదనమంతియు మునులకు కుతూహలమాపాదించినది. ఇంకనాత జే మేని ప్రతిపాదింపవలెనని యది విసవలెనని మునుల కభిలాషము కలిగి నది, సంవవ్రీతులయిన మునులందరు స్వవిషయధన్యులయిన మహో భావులు, వారి నామనంకీ రృనమును ప్రతి పాద్యనాట్యాతిశ యదొో్యోతకము. అ(శ్రేయ - వశిష్ట - ఫుల న్య - వులహ - క్రతు - అంగిరా - గాతమ - అగ_న్త్య - మను - ఆయు - అగువాన్‌ = విశ్వామిత్ర - స్థూల శిరాః _- నంవర్త - (ప్రతిమగర్షవ - ఉశనా; _ బృహస్పతి - వత్సం-చ్యవన- కాశ్యప - (భువ - దుర్వాస్తా: - జమదగ్ని - మార్క-0జేయ - గాలవ- భరద్వాజ - నైభ్య - ఎాల్మీకి _ స్థూ లావ - శంకులాతయ - కణ్వ - మేధాతిథి - కుళ - నాంద _ పర్వత - సుశర్మ - వకధన్వి - నిష్ట్యూలి- భవన - ధౌమ్య-శ తానంద _ అక్కత్యవణ - జామదగ్న్య రామ _ వామ నాదులు బుషులు భరతవచో భావితుబు నంప్రీతహృదయ్యులై యీ విధముగా భగతు సడిగిరి, ౧౧౨౪. యన్త్వ్వయా కధితో హ్యేష నాటవేదః పురాతనః ఏకచిత్తైః నహాస్మాభి నృమ్యకృముపథారిత। ౧౧౨౫. భగవకా! నంశయో యత్తన్న వ్యాఖ్యాతుమృతి కో హ్యన్యో నాట్యవేదన్య నిశ్చయం వక్తుమర్హతి ౧౧౨౬, న వయం పరిభావేన న విరోధేన నేర్త్ష్యయా పృచ్చామో భగవకా! నాట్య_ఇపదేశాభివూర్వకం ౧౧౨8. అస్మాభిశ్చ తదా నోక్తం తదాచ్చేదో భవేదీతి తత్సర్వం నిఖిలేనేదం నాట్యం గుహ్యం విదర్శ్మయ ౧౧౨౮. లోకన్య చరితం నాట్యమిత్యవోచ స్త్వమిదృశం తేషాం నో లోకగుహ్యానాం నిశ్చయం వక్తుమ్బసి సావధానముగా మునులు గుర్తించుట భరతవిద్యా.ప యోగ(ప్రశ సి సర్వజ్ఞ భరతా! ఫురాతననాట్య వేదము. నీవింతగా పతిపాదించితివి.. సమ్యగముగా నిరూవించితివి. మేమందర మేకచిత్తులమై సీవ్రప బేశించిన దంతయు [గహించి ఛారణమొనరించితిమి. అందర 'మేకవిధమున గు ర్వించితిమి. మాగుక్తించుటలో నేకచి_త్తత యున్నది. సావధానత యున్నది. భఛావభీేదరహితముగ సర్వము గుర్తించితిమి. మాకు నంథయమొకటి. కలిగినది. నిన్సంశయముగ గుర్తించుట (గేయము...

నౌ జ్యా ఎతొరయు 83% ఈ సంశయమును నీవే తీర వలయును. సంశయవ్యాకులహృదయు లందు నిరూపితవిమయము స్థిరముగా నుండదు. నంళశయపరాహతమై నవ్హమగును, కావున నంశయితనవిషయమును వ్యాఖ్యానించి నిరూ శించుటకు నీవే యర్హుడవు. నాట్య వేదనిశ్చయమును చెప్పుటకు నీవే "నమస్థడవు. నీకన్న నన్యుడీ వేదనిశ యము నిర్వచింప సమర్ధుడు కాడు, శరూప ేశపురస్పరముగా గుర్తింపనలసిన నాట్యమును దాని తత్త్వ మును నిస్పంశయముగా 'దెలియదలచితిమి, మేమిది తిరప్కారమున కడుగుట లేదు, విరోధ భావమున నడుగుటకాదు,. ఈర్ష వచే నడుగు టయు కాదు. భగవన్‌! తత్త బ్ర వేదనమునక్రై యడుగుచున్నాము, సంశయ స్తులగు కతిపయవ్య క్తులు పరిభవమున కడుగుదురు, వా రుపచేశించిన విషయాంశమును కాదనుట కేమేని యడుగుదురు. మరి శొందరు తమ నిశ్చితమార్గ్షమున కిది విరుద్ధమని, దీనిని వాదమున ఖండింప వలెనని తలచి విరోధఖావమున నంశయించి (పశ్నింతురు, వారి వాదమువలన తమభావమునకు న్యూనత కలుగునని విరుద్ధసంధా వన మొసరింతురు, కొందరీర్ణ్యపడి యన్యధా ప్రశ్నింతురు. పరిభావ విరోభేర్య్యాఫావములతో ప్రశ్నించుట యుకృముకాదని మునుల వచన భావము. భగవన్‌! మోరాయావిమయముల నువపాదించునమయము ననె కొన్ని యాశంకలుదయించినపి కాని భఛారావాహీకమయిన (పతి పాదనమునకు విచ్చేదము కలుగ జేయరాదని యా సమయములందు మాసంశయములనీ నిరూవీంపలేదు. _శోతలు (పవాహవిచ్చేదము కలుగకుండుటకై. యత్నింపవలెను. అప్పుడు మేముడుగ లేదు, ఇప్పు డడుసుచుంటిమి. మా నంశయము తీరునట్లు నంపూర్మముగా నాట్య రహస్యము నిదర్శింపుడు. నాట్సము లోకచరితమని మీాలె [ప్రధమ మున నిగ్రేశించితిరి. ళ్‌ శ్రేలోక్యభావానుకీ ర్త నం నాట్యం త్‌ అని యంటిరి. లోకగుహ్యాములయిన నాట్యగుహవ్యుములను నిన్రేశింపుడు. లోక గున్యాములగు వాని స్వరాపరహాన్యములను వ్యాఖ్యానించినిరూ చింవుడు. వాని నిశృయము నివేదింవుడు, పూర్వరంగమునం "జీ బేవుని చరితము ముఖ్యనిరూప్యము 1 అ బేవునకళ్లుల పూజింపవలెను 1 అ -జీవచరితమట్ట్లు (పయు క్తముకాగా

శిరటు నాత్యువేదయు నా "జేవుడానాట్యమున కేమి విశేషమాపాదించును ! అ బేవుడా- పూజావిశీేషమున నాచరితానుకరణమున వ్రీతుడగునా 1 (ప్రీతుడు స్నువ్రీతుడై యా చేవుడెట్టిప్రీతి నాభాదించును. పూజారంభకార్యా రంభుడయిన సూ తభారుడు శాచకియారంభుడగుటలో నభ్మిపాయ మెమి 1 ఇట్టి సంశయము లీవిధముగ గలుగు చున్నవి. ౧౦౨౯. కధముర్వీతలే నాట్యం న్వనాన్నిపతితం విభో! కధం తవాయంవంశశ్చ నటనంజ్ఞః ప్రకీర్తితః? ఈనాట్యము స్వర్గమున సంక్రమించినది కద! స్వర్షమునుండి యుర్వీతల మునకిది యెట్లు ప్రసరించినది. మివంశము నటవంశముని (ప్రఖ్యాత వమయినదికదా ! ఆ నిటసంజ్ఞ్ఞ యెట్లు కలిగినది! ఈ సంశయములనన్ని టిని నివారింపవలపినదని యీ(తేయాదిమునుల (ప్రశ్నల ఫావము. ఇుుపై సర్వవిద్భరతుని నమాధానఫాన వూలోచనీయము, ౧౦౩౦. బ్రవీమి వో హ్యయం విప్రాః! యన్మాం పృచృతను వకాః పూర్వరంగవిధౌ తన్య తచ్చ నమ్యజబ్నిబోధత వివులు న్మువతులు నయిన మునులగు మిరు ప్రశ్నించుట యుక్తృము.. ఆట్లడిగినది యంతెయు నిరూపింతును. పూర్వరంగవిధానమున నంక్షుప్త మంతేయు నివేదింతును. మిరు సావధానముగ నిభాలనము చేయుడని భరతుడు తానుపపాదించుట కుపశమించెను. పూర్వము రంగవిఘ్న నిబర్ద్ల ణశోపాయను నిరూపిత మయినది, తదనుబంధముగ నె పూర్వ రంగము ,ప్రకీర్మితమయినది. శాస్త్రముల పరిమ్మి9యాసంపాదనము నకు శరీ రాచరణమావశ్యకము. పూర్వరంగాచరణ మశ్లై యావళ్య కము, సర్వగతపాపము సృరణమువలన నె నళింపగలడు, ఇనక్షై జన్య ములు హోమములు "బేవతాభ్యర్చనము పాపము నశింపజేయగలవు, స్తుళ్యాశీర్వచని సంయు_క్తమయిన పూర్వరంగము కర్శభావాను శీ ర్తనమున సుసంగత మై స ర్వాతోద్యనినాదసంళలిత మై వాపనిబర్హ్యణ -మొనరించును, స్వర ,శుతిరాగ దోమరహితములయిన, ర_క్షిం౦జిత ముగా న్వరమధురముగా ప్రగీతములయిన గీతస్వనములకు నెట్టి శక్తి యున్నది. పూర్వరంగమున నిట్టివన్నియు పాపహరణసమర్ధములు. విఘ్ననిబర్హ జనియు_క్రము లయినవి,

౯౩|| నాట్యానతారతము &38 ౧౦౩౧ స్తుతిగీళాదినంహృష్టా యేనాధ (హ్రాయతే వుమాన్‌ తస్మాదధ్యపయోగన్తు నాన్టీ నామ భవిష్యతి. ౧౦౩౨. గీతవాద్యానునాదీ చ యత కాకున్వరః శుభః తన్మిన్షేశే తు పావఘ్నో మాంగల్యశ్చ భవిష్యతి. ౧౮౩3౩. యావన్తం వూరయేద్దేశం ధ్వనిరాతోద్యనంశయః కావంతమశుభం కించిన్న చ విమ్నవినాయకాః, ౧౦౩౪. అవాహే చ వివాహే చ యజ్దే నృపతిమంగళె నాందీశబముషశ్రుత్య హిం ప్రా నశ్యంతి నర్వధా. ౧౦౩౫. వాద్యం శ్రుత్వా తథా చైవ గానంవాదిక్రమేణ చ వేదమం(క్రాస్టవచన్రేనమం హ్యేతత్తచైవ చచ పూర్వరంగమునందలి నాందీప్రయోగమునందు విశిష్ణమయిన నాట్య విద్యావె ఛభవమున్నది. శోతృప్రయో కృమానవులందరు రంగమున పూర్వరంగప్రయు కృములయిన స్పు తగ తాదులను స్వసంవాదసౌథాగ్య మున నాస్వాదించి తుష్టులు వృాష్టులు నగుదురు. స్పుతిగ్‌ తాదిహియ. మాణమానసులగుదురు. పాఠ్య[ప యోగమున (ధువాప్రసారమున రంగ మండలమంతట రనమాపూరిలేముగును. శ్రుతివ్యూహము స్వరసందో వాము నిర్నిరోధప్రసారమున వ్యాపించును. సర రుతు లవలసములు వ_ర్తనములు చావ్యాపరిధులను పూరించి నచే సృాదయరంగ ముల రంజింప జేయును. ఈయంళశమున నభియు క్తులిట్లు నిర్దేశించిరి. పాఠక్యాదథ ధ్రువ గాన్నాత్తతః సంపూరితే రసే త దాస్వాదభనై శాగో వృామ్యత్యంతర్ముఖః త్సణాల్‌ తతో = నిర్విషయస్యాన్య స్వరూపావస్థతౌ నిజః వ్యజ్యతే హ్లోదనిమ్యందో యేన తుష్యంతి యోగినః పాఠ్యమువలన భువాగానమువలన నంనట రనము సంపూరితము కాగా సామాజికడు తదాస్వాదభరై కాగుడగును. అంతర్ముఖుడగును. వ్యృాప్టచిత్తుడ'పను. అఫుడాతేడు స్వరూపావస్థానమున నె యుండును. కావున స్వసంవాదసుందరమయిన హ్లోదనిమ్యందమున నె నిర్వికల్ప నమాధిమగ్ను లగు యోగు లాళ్మతుప్రి.వహింతురు. ఇట్లు స్తుతి గీ తాద్మిపభావ మసాధారణమై రంగమున (ప్రనరించును. నిరతిశయ సుఖాస్వాదస్వరూపసంప త్రి నాందీపయోగమున నున్నది. స్వరర క్తి

శి 3౮ నాఖ్యవేదయమయు ముఖ్యవాద్యగానాదిసంపద యట్టి విశేష మాపాదించుట ప్రసిద్ధము. నాట్యరంగ మున పూర్వరంగ వపయోగనంగతి నముచితముగ నుండు నేని నాందీపయోగము రమ్యమగును. అందునస గీతవాద్యాను నాదిమై కాకుస్వరమును టప మాధానించునది కాగలదనుట స్పష్టము, కావున నీ ప్రయోగము నాంది యయినది. “నందయతీతి నాందీ” స్వస్పందసుందపలయిన స్వాతీ (సంవాదసంవాదిహృదయుల నందరి నది యానందపెట్టును. అందువలన నది నాంది యయినది. గీత వా ద్యానునాదియగు శుభంకరకాకుస్వర మే "దేశమున (పసరించునో యాబేశమున నా శాకువు పాపఘ్నుము కాగలదు, మాంగల్యకర మును కాగలదు. ఆతోద్యసంగ్రయమయిన ధ్వని యెంతటి (ప'ేశ మాపూరణ మొనరించునో యా ్రచేశమున నశుభ మేమియు నుండదు. విఖ్ను వినాయకు లా షరినరమున నంచరింపరు, నాట్యపప్రయోగము విఘ్న దూమీతముకాదు. ఆవాహ వివాహ నమయములం దీ పయో తనము నముచితము., యద్ధ్య మునం దుచితము, నృపతిమంగ శనమయము నందు నుచితము. ఆ సమయములం దా నాందీశబ్బమును విని హింస ములు హిం(సాధర శ్రమును విడనాడునవి కాగలవు, హింగనములు నష్టములగును. వాద్యమును విని గానమును విని సంవాది శమమున నుండువానిని విని హింన్రములు దరిచేరవు. వేదమంతార్ధవచన ములు (పసరించుప్ర చేశమున హిర్థిసములకు (పసరముండదు, నాట్యటప్రయో గాంగములయిన నాందీశబ్ద గానళబ్ద వాద్యశబ్దములు వేదమంతార్థ వచనసద్యృశములె కావున నెట్టి హింన్రపవృత్తియు నుండదు. దేవ "దేవుడు మహాబేవుడు నాట్యమును ప్రవ ర్తింప జేసెను. మహా బేవు నన్నిధినుండి యిది నచ్చెను. ౧౦౬. స్థానజప్యనహ్మ్యసేభ్యః (శ్రేష్టం మే గీతవాదితం యస్మిన్నాతోద్యనాట్యస్టో గీతవాద్యశ్చనిశ్చృయః ౧౦౩8. భవిష్యత్యశుభం తన్న్మిన్రేశే నైతి కదాచన వివం పూజాధికారార్టం పూర్వరంగః కృతో మయా గీతము వాదితము సముచితముగ నాట్యమున నుండు నేని యదీ (కేస్టము. ఫల పదము. పవిత్రతీర్థస్నానసవాసఫల మిందున్నది. జప్యమంత జపఫల మించున్నది, వానికన్న నిది (కశేస్టమనుట యిందలి (పో సస్తికి

నాటల్యావతాళరయు దింకొ

సిబర్శ్గనము, “త వాద్యనిక్సయ మా యాతో ద్యనాట్యగత మై రాణిం. చును. వయీ ప ఫమున గీతవా ద్యాతోద్య నాట్యవిశేమములు (పసరించునో యా దేశమున నెప్పుడు నశుభమేమియు కలుగదు. ఇటు ఫల,పదమయిన _ పూజాధికార్య్వపయోజనమునకై_ పూరగరంగము (పన ర్రితమయినది. పూర్వరంగమునందు స్తుతులతో మంత్రములతో "జేవతాభ్యర్చన 'మొనరింపవ లెను, రంగమండలమునం దభివాదన విధాన మత్యింతము ల్లి ప్టము, వీధిసమాపన్నము వేమా(తము విని గూవాన మొనరింపరాదు. “విధిసమాపన్నం న శక్యం వినినూహితుంో భఛరతుడీవిధముగా నాట్యావ తాం వృ త్తాంతము నిరూపించినాడు,

భరతప్పుతులంద రొకప్పుడు నాట్య వేదమదాన్వితు లయినారు. హోస్యనంశ్రయములయిన సర్వలోక ప్రహననములతో నందరిని బాధిం చుట కుపనకమించినారు. ఇక కొంతకాలము గడచినది. అపూర్వ ముగా పనకించిన నాట్య వేద్య భావమున లోక మొకింతకాలము పరీహానప్రహానములను నహీంచినది. పరిహానవీయుల యొ త్తిడివలన గనూడ నహింపవిలసి వచ్చినది. (వతికియాచరణ మశక్యమయినది. పరిహాస మధిశ్నేప మధికము కాగా సవానము తేగ్గినది. శాలమట్లు గడచినది, ఒకప్పుడు భరతవ్వుతు లవాంభావో వేతులై మునులకు. (పకోపమాపాదించు దురాచార మొనరించిరి. నాట్యోపకరణాంగము లయిన భాండాదుల శిల్పకర్శకరు లీ యంశము విశద మొనర్చిరి. భరత ఫవ్యుతు లనాదరణమున నిట్లానరించిరి.

౧౦౩౮, అగాహ్యం సుదురాచారం గామ్యధర్మస్రవ ర్తనం

నిఘ్టరం చ్యాప్రశన్తం చ కావ్యం సంవది యోజీళతం

స_త్త్య్యశంపదకల బుషుల నంనత్సమా వేశమునందు హేస్యాశ్రయనాట్యి కావ్య మాయోజనముచేసిరి.. అ కావ్య మయిదు దోషముల దూమీత్‌ మయినది, అది య(గ్రావ్యాను. (గ్రాహ్యవువపార్ధ మేమియు నందు లేదు. వదియేనియున్న నది య(గాహ్యామయినది, కావున నంటే వ్యుత్ప _త్తీడనకతయు లేదు. ్రీతివ్యుల్సత్తీజనకముగా నుండ వలసిన నాట్యక్రావ్య మట్లు శా లేదు, వ్యుత్చ _త్తివిదూర నుయినందున వది దురాచారబహులమయినది, అది “సుదురాబారం . అందు

శాం నాత్యవేదము (పదర్శి తాచారము లుపబేశపరములు కావు, అది (గ్రామ్యధర్శమునె (పవ ర్వింప జేయునది యయినది. (గ్రామ్యాధర్మమనునది ఆాశ్చాలి కావార ధర్మము. అది యాపశ్రాలికధర శ్రము. నంప్రదాయాగత నదాచార నముదాచారముల నది యనుసరింపనీయదు, వానియం దనాదర మాపాదించునది యగును. (గామ్యుధర్శ్మము నంపదాయవి ద్వేష ముచ్చును, వారట్లు నంప్రదాయదూపకము ప్రయూగించినారు,. ఆ సాట్య కావ్యను నిష్ణ్టురము నయినది. పరువ భాసాబహులమె మౌన్య దూపణ పరమయినది. దూమ్యదూషక మగుట యుక్త మె. అదూహ్య దూమకమగుట య్యపశ_న్త్వము. అట్ల పళ_స్తమయిన నాట్య కావ్యమును వారు ప్రయోగించిరి. అది విని మునులు భీమరోము లయినారు, (పకువీతమతులయినారు. వ్య క్విిపకోపము వ్యాకోప మాూయదు, ధర్మ ప్రకోపము. వ్యాకోపహేతు వగును, మునులకు కోనము కలిగినది, వారు నిన్తాహ మొనరించునగ్ను బవలె నయినారు. వాకు భరతుల చందరి నిట్లనిరి. ౧౦౩౯. మా తావద్భో ద్విజా యుక్తమన్మద్విడంబనం కో నామాయం పరిభవః? కిం వా నాన్నూభినమ్మతం ౧౦౪౦, తస్మాత్‌ జ్ఞానమదోన్మత్తా భవతావినయా[శయాః , తస్మాదేతద్ది. భవళాం కుజ్ఞానం. నాశమేసష్యతి ౧౦౪౧. బుషీణాం (బాహ్మణునాం చ నమవాయేధ నంగమే నిరృ్వహ్మాచరణా భూత్వా శూదాచారా భవిష్యథ . ౧౦౪౨. శూదాస్తే కేవలం భూత్వా తత్కర్మ నమవాప్ప్య్రథ యశ్చ వో భవతాం నంశఃన చ శూద్రో భవిష్యతి ౧౦౪౩. యేజఒ(శాపి వంశజాళాస్తేఒపి భవిష్యంత్యధ న్య్తకాః తధోపస్థానవంళశ్చ నస్తీబాలకుమారకాః భరతవుతులాశా ! మిరు ద్విజులు... ద్విజులగు మికీ విడంబనము తగదు, అన్మద్వంచనము పరిబోనము యుక్తము శాదు. మాకపూర్వ ముగా నీ పరభవమేమి! ఇది యేమిరీతి 1 దీని నేమనవలెను ? కావున క్రైనమదోన '్రల్తులయిన మీ రవినయాళశితులు కండు, మాయీ కుజ్ఞానము నళించుగావుత, బుమలందకు వేరిన స్థలమున (యోవ్మాణులు కూడినస్థలమున మ్‌ారు నిర్భ్రవ్మీచరణు లై శూదాబారము కలవా

వాఖ్యానతాళరము 8౪౧ రయ్యెదరు గావుత, వేదాధ్యయనము లేనివారగుట యాగాచరణము లేనివారగుట _వాహ్ముణాచారము లేనివారగుట నిర్భ్రహ్మాచరణము, -అట్టిరీతి దుఃఖ్యపదము, మిారందరు ళూదులై కేవలము శూద్రకర గ్‌ నాచరించు వారయ్యెదరు గావుత, మివంశముమ ఛూ ద్రవంశమయ్యెడు గావుత. మిమీ వంశనంజాతులందరును నర్తకులగుదురు,. వారు నిట్టివారగుదురు, మిని నన్నిధిలో నుపస్థితులగు (్రీ బౌలకుమార సహితులందరిట్టివారలె యగుదురు గావుత. మునులిట్లు భరతప్తుతు లను శవించిరి. భరతవ్వుతుల కిట్లు శాపము కలిగినదని 'జేవతలు తెలిసి శొనరి, అందరు నిమనస్కులయిరి. దుఃఖపడిరి. అనంతరము బేవతలు జుమల సన్నిథి శీతెంచిరి, ఇందుడు మొదలయిన వారందరట జేరి సర్వము భావించి దుఃఖవిము క్షిని నోరిరి శాపవిమోచన మభిలమీంచిరి, భంతవుత్రులకు శాషపావ్ని నాట్యవిద్యాతేమను కాదు. నాట్యవిజ్ఞా నము సవాపవాతులలో నళింపవచ్చును. అపూర్వముగా నావిష్టారము పొందిన నాట్య విజ్ఞానము నశింప రాదని థావించి ేవతలు దుఃఖ ముక్షిని గోరిరి, అది యాలించి బుములిట్ల నిరి, ళ్‌ వైళద్ధి వినశ్యతి” ఈ విజ్ఞానము నశింపదు, కాని మేమనినది మొత మనశ్యం భావి, “నర్వ మేతద్భనిమ్యతి” అనినది యంతయు జరిగితీరుఎ, ఉగ తేజసు లయిన మునుల యీ వచనమును విని బేవతలందరు పిమబ్ఞులయిరి. అత్నరతుణ మె వారల కప్పు డుపాయమయినది. నునులు (కుద్ధులె యేమో యనిరి. బహుధానాట్యమును నాశ మొనరించిరి కదా! భరత వ్యుతులీనాట్యదోమమున ళొదాచార(వ్రీయు లయిరి. భరతుడును కుమారులను సాంత్వన మొనరించి “వ్వ శోశం [వజత” దుఃఖపడ వలదని యెచ్చరిం చెను, ఇదియంతయు దైవనిహితమని (పబోధించెను, “కృ తాంతవిహితో విధికో

౧౦౪౪. మునీనాం న మృషా వాక్యం భవిష్యతి కదాచన నిధనే తు మనో మా భూద్యుష్మాకమితి సాంత్విళాః. మునుల వాక్య మెన్నడు మృ కాదు, సత్యమె యగును. శౌపగస్తు లయిన మిరు మరణింపవలెనని మనసులో భావింపవలదు. మి "శెన్నడు నిధనమున మనమును కూూర్చకుడని భరతవుతులందరు సాంత్వితులయినారు. భరతుడిట్ల నిను,

లళి౪౨ి నాటఖ్యవేదము ౧౦౪౫. జొనీధ్వం తు తధా నాట్యం (_బహ్మణా నం,పకిర్తితం శిష్యేభ్యశ్చ తదన్యేభ్యః (1పయచ్చధ్వం (పయోగతః. ౧౦౪౬. మావై (పణశ్యతామేతన్నాట్యం దుఃఖాత్ప్రవ ర్తితం మహాశయం మహాపుణ్యం వేదాంగోపాంగనంభవం. ౧౦౪౭. ఆప్పరోఒభ్యుదయశ్చేవ యధోక్ష్తం న మయా శ్రుతః నాట్యం దత్త్వా తతః నర్వే ప్రాయశ్చిత్తం చరిష్యథ ఈ నాట్య మసాధారణము. దీనిని (బహ్ము (పవ _ర్తింప జేసినాడు. ఇట్టి వైభవ మంతట నుండదు. (బహ్మ్‌ నంప్రవర్తితమని మోరవళ్య ముగా గు_ర్థింపవలెను అట్రయినందున నిది యవశ్యరత్షణీయను. ట్రవ్మానాట్య మగు దీనిని శిష్యులకు స్వపయోగముగా నమర్పింవుడు, శిష్యులు కాని నారలకును యధోచితముగా నర్చింపుడు దీని సర్వ (పయోగవిధాన మవగత మొనరింఫుడు. ఈ నాట్యము మహాశయము- స్వనం వేదనాత సక్‌ మయిన రసము నిది యాశయించి యున్నది. రనమాత్ళ అదె సరశివభావాప త్తి ఇంతటి మహాశ్రయ మభ్శిపణాశము వాందరాదు. ఇది మహావుణ్యము, ఇందు యోగ మున్నది. విద్యలు కలవు. ఇందు సర్వ మున్నది. "వేదవేదాంగనంభూత మయిన ఈ నాట్యము వుణ్యము. పుణ్యపప్రదము, నటులకు ని క్యారచమ క్కార సంపాదిక లయిన యప్పరనసల యభ్యుదయ మితఃపూర్వ మాసూతి తమె కాని యది విశదము కాలేదు. అట్లు విశ్రుతము కాలేదు. ఇక విశుత మవుగావుత. మిరీనాట్య మర్చించి (పాయశ్చిత్త మాచరిం వుడు. అది శాపపాపప్రణాశకము. కొంతకాలము గడచినది. మటి కొంతకాలమునకు నయబుద్ధి పరా కమసహితుడయిన నహుము డను మహారాజు నయబుద్గిపశా[క మములు హేతువుగా "దేవ రాజ్యము పొందినాడు. దై వీసంవేద కల వాడై చేవరాజ్యమును రమ్యముగ పరిపాలించినాడు. "బేవగాంధర్వము వినినాడు. "బేననాట్యమును మూచినాడు, చేవతల కవీ యున్నవి, మానవులకవి లేవు, మానవుడయిన నహుషుడు టదేనవైెభవము భావించి చింత వంత పొందినాడు. అట్లాతడు మనసా చింతించి యీ నాట్యప్రయోగ మిటుపై తనకెట్లు కలుగునో యని యున్మునసు డయి నాడు. నాట్యప యోగము తనకును లభింపవలెనని నర్య్య్గభమము కల

నాప్యావతార య త్ర వాడయ్యెను. అంజలిపట్టి నాట్య ప యోగమునక్వై యమకుల నందరిని "నహుము డ భ్యర్థించెను.

“ఇదమప్సర సామిత్ధం నాట్యం భవతు నో గృహే” ఈ యప్పరో నాట్యము నా ఛవనమున జిరుగు గావుత. బృవాన్పతి మొదలగువారిది యాలోచించి నాట్యపయోగ మనుసరింప జేసిరి, మానుషవ్య క్తులతో నిట్లు సంగమము. కలుగునని సుఠరాంగనలశెవరును సూచింపలేదు, గోపిాతం పథ్యం చ కర్తవ్యం” హిళమాచరింపవలెను, ఆ హితము పధ్యముగ నుండవలెను. హితపథ్యాచారమును వారనుసరించిరి, నాట్యాచార్యులు నహుషభవనమున కెగి నాట్యప్రయోగ మొన రింపుడు” అని నిబేశించిరి. అనంతర మూ నహుషనృపతి కృ తాంజ “లియె భరతు నిట్లభ్యర్థనము చేసెను.

ఇదమిచ్చామి భగవన్‌! నాట్యముర్య్యాం పతిష్టితం భగవన్‌! భరతా! ఈ నాట్యము భువియందు (పతివ్టీతము కావలెనని యభిలపి.ంచుచున్నాను. పూర్వమిది వ్యాకులిత మయినదని తెలిసినది. మో నన్నిధినుండి వ్యక్కృభావాశయ మయిన నాట్య వి వేకమును నంపా దించి బ్రహ్ముభ వనము నందంతఃవురజనమున నిది నంప్రయుక్ష్త మయినది. ఆనాడప్పురనలలో నూర్వశి వీతామహక్రీయా.పయు క్ర ముగ నీ నాట్యమును గహించినది. సంప్రదాయనంకీ ర్మిత మయిన నాట్యము నూర్వశి ప్రదర్శించినది. ఊర్వశికి ఉన్నాదవిప్ల నములు కలుగగా శోకపణాళశము వలన నంతఃవురసఖీజనము విషక్షామయినది. విపన్న మయినది. నాట్యప్రయోగ ము నాళశను పొందినది, నాట్య విజ్ఞాన మున్నది కాని నాట్య,ప యోగము నష్టకల్ప మయినది. ఇది భూతలమందు [పకాశము పొందవలెను. భువిలో నిది సంపధారితము కావలెను. సంట్రకీర్తితము కావలెను. తిధియజ్ఞ[కియలలో నాట్య (ప్రయోగము మంగళకరము శుభంకరమ%పనటు లొనర్చవలెను. కావున నా భవనమునం దీ నానా ప్రకృతిసంభవ మయిన నాట్య,పపయో గము ప్రసారితమగుగావుత శ్రీల లలితవిన్యాసములచే నిది ప్రకా శితమై మీ యశఃపతాక మగుగావుత, ఇట్లు నహుషుడు (ప్రార్థించెను,

న! నాక్యువేదయు భరతుడు “తధాస్తు” అనెను, ఫ్యుతుల నందరిని పిలిచి సామపూర్వక ౧౦౪౮, అయం తు నహుషో రాజా యాచతీ నః కృతాంజలిః గమ్యతాం నహితైర్ఫూమిం (ప్రయోక్తుం నాట్యమేవ చ ౧౦౪౯. కరిష్యామి చ గాపాంతం అస్మిన్‌ నమ్యకృయోజితే (బాహ్మణానాం నృపాణాం చ న భవిష్యంతి కుత్చితాః ౧౦౫౦. తత గత్వా (పయుంజధ్వం ప్రయోగం వసుధాతలే న శక్యం చాన్యధా కర్తుం వచనం పార్ధివన్య హి ౧౦౫౧. యుష్మాకం చైవ నంక్షేపాత్‌ నహుషన్య మహాత్మనః అపహ్తోపదేశనిద్ధిశ్చ నాట్యే ప్రోళ్తా న్వయంభువా ఈ నహుషపభువు కృతాంజలియై మనల నభ్యర్థించు చున్నాడు. రాజ్రార్థన మవశ్యమంగీ కార్యము. సాభిలాషు లయిన పాలకుల కాంక్ష (సజల విజ్ఞానాభ్యుదయములకు మార్గము కాగలదు. మిరందరు కూడుకొని భువి ౩గుడు. నాట్యము ప్రయోగించి పద ర్మించుట శెగుడు. మో రా భూరంగములో నాట్యమును చక్కగా సంపయోగ మొనరించినవో శాపాంత మొనరింతును. దుష్ట్రపయో గము వలన ననర్థము కలిగినవి, శిష్ట్రపయోగము వలన అర్ధసిద్ధి యగును, (చావ్మాణులలో రాజులలో కుల్సితులు పాపకర్చుు లురడరు. ఆటబ్లుండ రాదు. భూతలమందు కుత్పితులు "లేని జనుల సమూహమున ౯ ప్రయోగం (పయుంజధ్వం” నాట్య(ప యోగ మును చకగా (పయో గింపుడు. అధితేేపము పరిహానము తిరసా్యారము లేకుండునట్టు సము చీతముగా నాట్యగౌరముతో ప యోగింపుడు, రాజవచన. మన్యధీ కరించుట యుక్తము కాదు. స్యయంభూ బేవు డాప్తోప బేశసిద్ధి నాట్య మున నుండునని నిరూపీంచినాడు. మికు మహవోత్ముడయిన నహువమ (వభువునకు సముచితమయిన యా పోప బేశసిద్ధి కలుగును. స్వయంభూ" ప్రోక్ర్తమయిన సిద్ధి కలుగుగావుత. నాట్యోప్రయోగసిస్థి రససిద్ధి, సంవిన 'స్రాయమయిన రససిద్ధాయె ఆత సిద్ధి" నాట్యవ్‌మయమున నిరూపితాధిక మింకను నుండును. అట్టి “శీపాంశము. నుత్తరతెంత్రసహితముగా కోవాలుడు నిరూపింపగలడు.

వై! నాట్యానతారయు కోన (పయోగశారికానిరుక్తముల నాతజె నిరూవీంచును. ఒళయరము నొక డె ప్రషివాదింపజూలడు, మరియొకడును పూరణ మొనర్పజాలీడు అ నేకు లా యనంతార్థము నుపషాదింప వలసి యుండును. శ్రీడసీయక 'హేతుక మయిన యీ శాస్త్రము నీ నాట్యతంత్రము నప్పరస లా యించి (ప యోగరవి 'వెఖనరించిరి, అప్పరః[ష్రయోగమున శ్రీతి యానందము కలిగినది, తద్విమయవిజ్ఞానమున _వ్యుత్స త్తియు నుడ యించినది, శ్రీతివ్యుత్స్చ త్తి పరమముగానున్న యి క్రీడనియక ము (గామ్యు ధర్మమును పరావర్షింప బేసి స్వరూపషసం వేదన మాపాదింపగలదు. దీని భరతు డనుసరించి సమాశలయింఛి యీ నాట్య వేదతం,తమును (పవ_ర్షింషజేపినాడు, స్వ_స్తినారదులును ఇందలి యంశాంశెములమ విశద మొనరింఛచినారు. భరతశిష్యులందరు సముచితపరివారసమేతు.లై వనుభాతలమున శేగినారు. నాట్టవిద్యను సృపయోగముగ (ప్రసరింప జేసినారు. నహుమః నర పాలుసి. ఛభహవనమున నాట్యవిద్య నాశరాధింప జేసినారుం “స్ర్రీణాం. వపయోగం. బజుధా సృష్టువంతశై యథా[శ్రమం” శ్రమక్రమముగా- ('శ్రీప్రళూూగమును వారు బముభా.. సృనించిరి రూపానురూపవిరూపప్రియాఖేదములతో (శ్రీలు. నాట్య వేదసమ్ముత ముగ ప్రయోగింపగలుగునట్లు నాట్యవిచ్యావిళవము ని న్తరింప జేస్‌రిః సర్వరససర్వ భావ నర పావిషా, రగమర్ధముగ నంప యోగసామా ర్గము కలుగునట్లు *, భరతవ్యుతులు వనుధాతలమున మానవ ౧౦౫౨. తత్ర చోశ్సాద్య తే వుళాన్మానుసిభోో మమాత్మజాః బద్ధవంతోధికం నళ్లం తేషాం చ" వివిధ్యాశయం. ౧౦౫౩. పుక్రానుత్పాద్య బధ్వా చ వపభయోశం తే యధ్య్మాకనుం (బ్రహ్మణా నమునుజ్ఞాతాః ప్రాప్తాః న్వనగ్గం వునస్తదాం ౧౦౫౪. వివముర్వీతలే నాట్యం శాఫాత్సమవధారితం భరళానాం చ వంశోయం భవిష్యచ్చ ,(పకిర్తితం. ఆల్మని[గ్రహము కళాకొశలము కల. భరతవ్వుతులను మానుమీశన్య లనుసరించి. యారాథించి తదనుగ్రవానున వుత్రులను బడసిరి, సమర్థు లయిన నటుల జన్మ్యపకార వికానిధముగ నున్నది. వితృవంశమున

తిళా౬ నాళ్యవేదము మాతృవంశమున నిట్టి పామర్ధ్య యోగ మావశ్యకము, భరతవుతులు జనునృహజముగ బుమీ పజ్ఞావిలాసులు, ఆత ్రనిరహధర్ములు, నమయ (పకోపమున నవాంమతులై శాప్యస్తు లయినారు కాని నిగ్రహ భర శ్రైమున నితివ_ర్తనులై నాట్యము నారాధించిరి, వారు వసుధాతల మునకు విచ్చేసి మానుషీపరిచయమున నాట్యవిద్యాప్రయోగ ప్రసార మొనరించిరి. మానవ(శ్ర్రీలు భరతవుతాన్ముగవహామున సంతానము బడయనోరి వారిని వరించరి, వరులనుగా స్వీకరించిరి. అభీష్టగుణవిశిప్షత శల ఫ్యుతులను పొందిరి. భరతపుత్రులు తమ వుత్రులయిన అవుతు. లకు నాట్యవిద్య నుపటబేశించిరి. భ రతవుత్రప్కుతులట్లు నాట్యవీద్యా నిపుణులయిన నటు లయినారు, నటునకును మాతృమ _ల్వేము పితృ మత్త్వ్వము అఆచార్యన త్త మావశ్యకమని యీ సన్ని వేశము నూచింప గలదు, నటుడైై బన్మించుటయు నటవిద్య నుప బేశపరంపరాసం(ప్రాప్త ముగా స్వీళరించి యారాధించుటయు. పరమానశ్యకమనుట యిచటి పరమార్ధము. వారట్లు సంతానము కనిరి. వారలకు నాట్యముప 'జళిం చిర. వారందరు నటుఇయిరి. అది నటవంశ మయినది. ఆ నటసర్లము నందు వివిధాశయమయిన నాట్యము (పసరించినది. నమధిక మయిన నాట్యసర్ల మానిర్భవించినది. భరతప్వుతులు వ్యుతులను కని యధా (శ్రమముగ నాట్యవిద్యను వారలలో నంకమింపజేసిరి. వీమ్మట (బ్రహ్మానుజ్ఞాతులై స్వర్గము చేరిరి, ఉర్వీతలమున నాట్యవీద్య (వతిప్టీత మయినది, ఇాపనందష్టమయిన నాట్య మిట్లు వసుధాతలమున నం(ప ఛారిత మయినది. భరతవంశ మి విధముగా నాట్యావ తార హేతు వయినది. భరతవిద్యాభ్యుదయ మిట్లు నిరూపితముయినది, కోవా లాదులు వాత్చ్య శాండిల్య ధూ_ర్రిలులు మొదలగు మునులు మర ఛర్శమున నుండి కొంతకాల మా సన్ని వేళము నవధానమున గుర్తించి నిరూపింపదగు నాట్య శేషము నిరూపీంచుట తమ విశేషమని భావిం చిరి, ఇది యంతయు నాట్యవిద్యాతం్యతము.

౧౦౫౫. వితచ్చాస్తం (ప్రయుక్తుం తు నరాణాం బుద్ధివర్సనం

త్రైలోక్య [కియయోపేతం నర్వశాస్త్ర నిదర్శనం ౧౦౫౬. మాంగల్యం లలితం చైవ బహ్మణో వదనోద్భృవం నువుణ్యం చ పవిత్రం చ శుభం పాపవినాశనం

నాట్యావతారయు శీ౪తి

౧౦౫8. య ఇదం కశ్రుబుయాత్‌ [పో కం నాట్యమేతత్‌ స్వయంభువా

(ప్రయోగం యశ్చ కుర్వీత (పేక్షతే చావధానవాన్‌

౧౦౫౮. యా గతిర్వేదవిదషాం యా గతిర్యజ్ఞయాజినః

యా గతిన్థానశలానాం కాం గతిం ప్రాపష్నయాన్నర। ఇది నాట్య వేదము. ఇది నాట్య కాన్హ్రము. ఇది నాట్య వేదనను నంపా దించునదై నాట్య వేదమయినది. నాట్యం వేదయతిో, ఇట్టి నాట్య మును శాసించి నిరూపించును గావున నాట్యశాన్ర్ర్యమయినది. ఈ వేద మో శాస్త్రము యధావిధిగా ప్రయు క్వమె నరులకు బుద్ధివర్ధన మగును నిశ్చయాత్మక ము వ్యవ సాయాలర్థుకమ గు బుద్దిపవృ త్తి నిది వర్ధమాన మొనరించును,. ఇందు తే క్యక్రియావి శ్రేమములు సంగతములై యుండును. సర్యక్రియాప్రకియలలో సర్యుసాధారగామయిన సనమానీ కృత ధర్మము నిది యందించి స్వాత్శసం దనసముల్లాసమునకు పేతు వగును. సర్వశాశ్ర్రసిదర్శన మిందున్నది. నానోవీధములయిన దర్శన శాస్ర్రముల యధ్యాత విద్యావిశేవము లిందున్న వి. అందలి సాధన తత్త్యము లిందు సంక్లు పృమ్ములై యున్నవి ఇది మాంగల్యము, మంగళ (ప్రదము. లలితము. బహ్మవదనసముద్భూతమణగు సీ నాట్య వేదము సువుణ్యము పవ్విత్రము శుభము పాపవినాళశ నము, స్వయంభూ పో నే మయిన యీానాట్య మే వుణ్యశాలి వినునో, విని ధారణ మొన ర80చునో, ఎవడు ప్రయోగ మొనరించునో, ఎవడు సావధానముగ నా నాట్య(పయోగము దర్శించునో నాట్యభావభావితవృాదయుడై_ న్వస్పంద సౌందర్యము సంపాదించునో ఆతడు విశివ్రగతి కలవా డగును. ప్వైవిదుల గతి నాతడు పొందును, యాగయాజిగతి నాతడు పొందును, చానశీలుర గతి నాతిడు పొందును, వేదవిదుని గతి సోమయాజి గతి చానశీలగతి నాట్యవిదుని గతి సర్వగతి యొశే గతి యని నిస్హేశించుట యిందలి తాత్పర్యము శాదు. అమూవురు మూడు వేరు "వేరు గతులు శలచారు కాగా నాట్యవీదు జామూడు కలవాడగుననుటయు నిందలి భావార్ధము కాదు. స్వసంవిదుల్లానము సర్వదర్శనగతిం నాట్సగతి సంవిదుల్లాసస్వరూప మగుట వూర్వము నిరూవితము, అది యిందవశ్య సిద మగునని'సూచించుటకై_ వేదవీదాదుల వికేమమిచట (పశంసాత్థ -తీర్ధవాదరూపముగా నిర్జి వ్రనుయినది. తగిన యర శానసంపద కల

తి౪౮ా నాత్యావేద తు వ్య క్రి సాథ్యనిశృయనున సౌథభన మొనరించుట పరమావశ్యకము, రాజూచరింపదగిన ధర్మవిధు ల'నేకములు కలవు. దానము లనేకములు కలవు, రాజధర్శములలో (వేతణీయపదానము మహాఫలము. సర్వ చానములలో సిది ప్రశంసాప్యాాతము. పూజార్హ్మము, నాట్యపయో గము పుణ్యపద మిష్ట్యప్రదము. గంగళొ, న తధా గంధమాల్యేన దేవాస్తుష్యంతి వూజితాః యధా నాట్యపయోగజ్జై న్తుష్యంతి స్తుతిమంగళైః ౧౦౬౦. గాంధర్వం చైవ నాట్యం చ యన్పమ్యగనుపశ్యతి లభతే సద్గతిం పుణ్యాం నమం (బ్రహ్మర్షిభిన్నరః. గంధమాల్యాదులచే జెంతగా పూజించినను చేవతల కంతగా సంతోవమము కలుగదు, నాట్యప్రయోగవిదులగువారు. స్తురిమంగళ విభానములతో ేవతలను పూజించి సంతోవము కలుగ చేయగలరు. అంతటి సంతోపుమును గంధమాల్యాది పూజావిభానములచే సంపొ దిఆస చేయుట శక్యము కాదు. నాట్యపయోగానుకూలము. లయిన స్తుశిమంగళవిధానములు వాగంగ చేష్టా స్వరూపము లై సత్వసంప వితోనుండును. కౌవున స్వసంచేదనపర్యంతము నాట్యమునందివి నచాకాగరమొనరించుచు చేవత్యాీతి నాపాదింపగలవు, వాగంగవేష్టా నముల్లానము కలవారిలో స్తుతిమంగళవిభానములు విశిష్టస్వఫావ ముళోే నుండును. వాని వె: శిస్ట్యానుసంధోనమున త _త్తదధిష్టాన దేవత లకు నంచుష్టికల్లును, స్తుతివీర్యము, మంగళవీర్యము, ఆయా యధి స్టాన చేవతలకు స్యకీయవీర్యోల్లాసము నంపొదించి అన్ముగవోధీన చేత సులను శావించును. లాస్య యోగమున ేవీపీతియు. తాండవయోగ మున ేవవ్రీతియు నాట్యసిద్ధమై నిశ్చప్రచకుగా నున్నది. నముచిత ముగా సర్వ చేవ తాసంతర్పక మయిన నాట్యప్రయోగము సర్వ నంభావన్నార్థముగా నున్నది. గాంధర్యమును నాట్యమును నమ్యగను సంధాన మొశరించు నచేతసుడు బహ్మర్హులతొో వుణ్యపదమగు సద్గతిన్‌ పొందును. ఇట్లీవిధముగా నాట్యఫల్మశ్రుత్‌ కీర్తనము నాట్యప్రాశ న్య మును నిరూవించును,

నాజ్యావతారమయు త్‌౯ా "౧౦౬౧. వీవం నాటక్టపయోగే బహు బహు విహితం కర్మ శాస్త్మపణితం న (ప్రోక్తం యచ్చ లోకా దనుకృతికరణం తచ్చ కార్యం విధిజ్ధైః కించాన్యత్సత్వపూర్వం భవతు వనుమతి శాశ్వతీ నష్టరోగా శాంతిర్గోబాహ్మణానాం నరపతిరవనిం పాతు చజేమాం నమ్మగాం శాన్ర్ర,వణీతమగు బహువిహితములయిన బహుకర్శవి కేషములు ఈ నాట్యప్రయోగ మునందు నంగతములుగా నున్నవి, లోకానుకార న్య్వరూపనులగునవియు కొన్ని కొన్ని నిరూపీతీము లయినవి. సర్య -లో కానుకరణము శక్యనిరూపణము కాదుకావున సర్వమిందు నిరూ వీతము కాలేదు. విధివిధానవీదులగు వివేకులట్టివానిని లోకానుకర ఇమున నొనరింపవచ్చును, శాస్ర్రప్రణీతము లన్నియు ప్రతిపాదితము లగుట కవకాశము పర్యా _ప్తము కాదు. అట్టివాని గుర్తించుటకును లోకానుకరణము శరణ్యము, విధిజ్హ కార్యము లోకానుకృతికరణ నుతో నున్నను శాత్రుపరిష్కారముతో నుండుట నంగతము. ఇంక్‌ నధికముగా నా శాచ్య మేమికలదు ? వసుమతీమండలమంతయు రోగాది బాధ లేనిదై శాశ్వతముగా వర్గిల్లుగావుత, గోర్రూవ్ముణులకు శాంతి శలుగుగావుత. నసరవాలకు డీ సమగ్రభూమిని పాలించుగావుత. ట్ల ళు ళు ఉపాచేయస్య సమ్బార నృదన్యస్య __ ప్రతీకనం స్ఫుట వ్యాఖ్యా విరోధానాం పరిహార! నుపూర్మ తా లమ్యైనుసరణం న్దిప వక్త వ్యాంశ్‌ వివేచనం నంగతిః పౌనరుక్ర్త్యానాం నమాధాననమాకులం౦ నంగ వా క్చేత్యయం వ్యాఖ్యాప్రకారోఒత్ర నమాశ్రితః నాట్న వేదవిన్ఫతి యయిన అభినవభారతి యిట్లు దళశదశా సందంశముతే నున్నట్లు బ్రీమదభిన వగువ్లు డె యనినాడుః యుక్త పారస్వీకారము _ అయా క్ష పరి త్యాగము న్ఫుటవ్యా ఖొా్థనము - విరోధపరిహారముసుసంపూ్య ర్ల త - లమ్యైానుసర ఇఅమువక్త వ్యవి వేచనము - సంగతిదర్శనము అఫునరు క్ష పక్రియ - నంగ్రవారీతి, ఇది యభినవవ్యాఖ్యాప్ర కారము, యధామతి అభినవపాదపదా రాధన మొనర్చితిని, ఇది నాట్య వేదము. ఇది అభినవ భామ్యము.

తిం నాళట్యవేద ము శ్‌ శే శే

విచిత్రం రూపకభువో లక్షణం భూవమణం భువః భాస్యతే యేన తంవంచే (పాచ్యధీసాధితం శివం రూపం య జేతదృహుధాచకాస్ని

త "జ్యే న భావీ భవితానజాతు రతచ్చయరర్కాత్మక మాశ్వరస్య వంచే వవుస్తైజస సార ధా మ్నః సమ స్తవృత్ర్తాని వినా నయేన పటూదృవ (శోత్రరసాయనాని ఛందాసి యస్మాత్‌. (ప్రభవంతి వంటే

తం వాబ్బయం రూపమింహాసష్టమూశ్తేః (శ్రుత్యంత ఎశ్రాంతవిధి ర్యాగతిః పరమాత్శనః తంమహానందసందోహతత (మూ ర్తింస్తుమఃనదా స్థాయీ వ్రబుద్ధవృాదయే వ్యభిచారిభూతః శామాకులాసు జన తాసు మహాను భా వః ఆంతర్వి భావవిమయోరసమాగ్రమూ గః (శ్రీమాన్‌ ప్రసన్నహృదమయొో=_స్తు మమ (తిగేత్రః వుంసామశక్తావిత చేక భావన మాదర్శయంతీ బహుభావపూగ్లా

"వేశాంముతిర్పి రతిధామ యతా

వాగంగ స్ట త్త ఖే ప్రాచిశాభినయ్యప యోగ రచనచణఃి సంసార నాట్య నాయకవురుపాకార॥ శినో జయతి

ఖ్‌ శ నే

నాట్యవేద ద్వితీయథఖాగ సూచిక

౧ సామాన్యాభినయము ఓ త (వకృతినిరూపణము ౧౮౯ 9, చి్మతకాభినయము ౨౦౫ ళం ప్రయోగ సిద్ధి ౨౬5 సన అంగికాభినయము ౨౯9 *ఒం గతిపచారము శగి.౩ ఓ వ్రవృ త్తిలక్షణము ఈ శా వాచిశాభినయము ళ౭?౬ నా ఛందోవిచితి ౫ీం౨ ౧౦. వృత్తవ_ర్తనము ణం౮ ౧౧, ల్య్షణాలంకారము సంస ౧౨ శాకున్వర విశల్పము ఒఇవం ౧9. (పకృతివిచారము టగా ౧౪. భూమిళాపాతవిశల్ప్వము 2౧౮ ౧౫ (ప్రకృతివిచారము ౭౨౧ శంటుం నాట్యావ తౌరము లి

నాట్య వెద -పరిశిష్ట సూచిక ణః అతోద్యవిధి న గాంధర్వము క స్వరవ ర్హాలంకాఠములు ళ్‌, సువీ. రాతోద్యవిధానము ఫో 'శాలవ్యంజనము ౬. (ధువానిధానము ర వాద్యవిధి తా అవనద్ధవాద్యము థి చొ, చాకీవిధానము ౧౦. మండలవిధానము బ్‌ హ్‌ నే ఎమీ” జ లశ గంఠొజయం /' ప [0 గీ అవ ర యల * క సౌంరాజారు.. 34 వ _ లినానలో