Telugu Nataka Visleshana - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

యాలు రాన్‌ స లా? | | | | 1 / ॥ 4 ॥| | | / 11 య. | శ ల ఇఒ | / | | ] " త 1 | / " | | ఒర న ఫస | | | స లః సస చే సా ॥ | ఖీ న. లు. తల క / . ॥ మ. ఎలో స! ఆ! వ. | సంలు . త న నం ల ల స న లో మా న. ఇ ః | నట న స స. ః | టమ టం న సం |

• టట ల ల ళా | న! స్‌ టా స్త య స ప న న... | "01 న న | ట్‌! ౯ | ఎగ. శీతవరవు రావుకొటిశా " బే ఎం లస

నాటక వి శే షణ "కేతవరపు రావంకోటిశాస్త్రి కూర్చు కాతాయనీ వీద్యు హే జీ జ్ఞా సషపచురణ

ఇ4రాత కత *151[11.3225144 (6గ6ంబ ఓ8882975 02 1202) ాశకక? [ఉం టమునకడకమ౦గా! ఏడవ చ శరర 280౦0202 సె మా" (పథమ మ్ముదణ : లా 28 అక్టోబరు 1993 ఇట [హ్‌ వెల : రూ. త0-.00 భదకళలి టం సాలల్స ఖ్‌ చ్‌ాలా లు ల్‌ మ! క్‌ ఖథి 0 జయుడు స న్‌ వతులకు : స (౮ క ॥ మైల్‌ “లా థ్‌ స్టార ఉక శ్రీమతి కేతపరపు ఇందిరాచేవి “వళ్యంతి' కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం రోడ్డు, వ్‌ విద్యారణ్యపురి, వర గల్లు _ 506 009 గే నవోదయా బుక్‌ హౌజ్‌ ం ఆర శనమాజు మందిరం ఎదురుగా, గ్ర కొబిగూడా [కాస్‌రోడ్స్‌, స్టైదరాబాదు - 500 027 మ్ముదణ ; పద్మావలీ ఆర్ట్‌ (ఫ్రంటక్స్‌ వేటీా5్‌1ే7/వి/1, న్యూ బాకారం, గాంధీనగర్‌, హైదరాబాద్‌ _ 500 380 ఫోన్స్‌ : 6£1413, 600547

విషయసూచిక

మామాట పే ళా

ఈ పుస్తకం గురించి ళన షే

మి్మితవాక్యం న

1. నాటకం అంటే 110
2. భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 11280

2కే (పవేశిక

2.1.1. వభవభూళి పుట్టుపూర్వో త్తరాలు

2.1.2. దేశకాలాలు

21.8. [పఖ్యాతేతివృత్తము

2.14. ఉత్తర రామకథా విషయములు

21.5. అనువాదము_విమర్శ_పరిమితులు

22. ఇతలివృ త్తగమనము

22.1. [వథమాంకము

2.2.2. ద్వితీయాంకము

223. తృతీయాంకము

2.2 &ీ. చతుర్ధాంకము

2 2,5. పంచమాంకము

2,2.6. షృష్టాంకము

2.27. సప్తమాంకము

2.3. నాటక నిర్వహణము

2 3.1. స్పర్శానుభవలక్షణము

శా

2.3.2. ప్మాతములు

23.3. సీతారాములు మనుష్యమ్మాతులు

234 సీతారాముల మనష్నపపంచ లక్షణము.

2.385... సీత సొాశీల్యము - రాముని రాజధర్మము

2.3.6. నాటక రసము

2.3.7. గుజదోష విచారణ

రెడ బుణ్మగ స్తత,

ఓటమే... భాసుడు - భవభూతి

2.4.2. కాళిదాసు . భవభూతి 3. _వికాఖదత్తుని ముదారాక్షసము 131160 4 షేక్‌స్పియర్‌ హొన్టైట్‌ 161.21 ర. చిలకమర్తివారి గయోహిఖ్యానము జ2.25 6. ధర్మవరమువారి విషాద సారంగధర 226.243

వూ వూట

నాటక సాపొత్యంపై మా నాన్న కేతవరపు రామకోటిళాస్త్రుగారు (ాసిన వ్యాసాల పుస్తకమిది. నాన్న మరణానంతరం “మళ్ళీ కన్యాశుల్క-ం గురించి" అనే పుస్తకాన్ని 1992 ఆగస్టులో మొదటి పుస్తకంగా వేశాము. ఆగస్టు 13 నాడు “స్త్రీ జనాభ్యుదయ అధ్యయన సంస్థ పషాన ఆ పుస్తకానికి ఆవిష్కరణ సభ జరిగింది. కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం వైస్‌భాన్సలర్‌ డా జయశంకర్‌ గారు పుస్తకాన్ని ఆవిష్కరించారు. ఆచార్య చేకూరి రామారావుగారు, ఆచార్య సంవ త్కుమారాచార్యగారు నాన్న 1వాసిన పుస్తకంలో విషయాలను గురించి మాట్లా డారు. కన్యాశుల్కంలో స్రీ సమస్యల గురించి రత్నమాల, డా జ్యోతీరాణి మాట్టాడారు. కన్యాశుల్కా-నికి వున్న సామాజిక సంబద్దతను గురించి ఆచార్య వాసిరెడ్డి భాస్కరరావుగారు మాట్టాడారు. మహిళల అభ్యుదయం పట్ట గాఢ మయిన అభినివేశం కల నాన్న అభ్మిపాయాలకు ఆచరణరూపమైన స్మృతిగా ఉండాలని భావించి మా అమ్మ ఇందిరాదేవి 59108 (స్కూల్‌ అఫ్‌ డి'స్టైంట్‌ బర్నింగ్‌ అండ్‌ కంటినూయింగ్‌ ఎడ్యుకేషన్‌్స్‌ నుండి తెలుగు ఎమ్మేలో అత్యధిక మార్కులు నంహపాదించుకొనే మహిళకు “గోల్డ్‌ మెడల్‌ *ను బహూకరించ మని కోరుతూ ఆ మేరకు ఇచ్చిన చెక్కును ఆనాటి సభావేదిక పైనుండి యూని వర్సిటీ అధికారులకు అందచేయటం జరిగింది. మళ్ళీ ఏడాదికి ఇప్పుడి పుస్తకం.

“మళ్శీ కన్యాశుల్క-౦ గురించి” పుస్తకం చరిత (వచురణగా వచ్చింది. ఇప్పుడీ పుస్తకం జిజ్ఞాస్తపచురణగా వస్తున్నది. జిజ్ఞాస నాన్న జీవితస్వభావం. తన సామాజిక జీవితానుభవం విస్తరించినకొద్దీ నాన్నలో జిజ్ఞాస పగాఢమవుతూ వచ్చింది. ఆ ,కమంలోనే 1991 ఆగస్టు 13వ తారీఖున గురజాడ కన్యాశుల్కం గురించిన జిజ్ఞాసువుల నమావేశాన్ని నిర్వహించి, సమాజ సాహిత్యాల గురించి తెలుసుకోవాలన్న ఇచ్చగల మ్యితులకోసం జిజ్ఞాస వేదికను (పారంభించారు. నాన్న సౌహిత్య సామాజిక ఆశయాల కొనసాగింపుకు ఈ వేదికను సజీవంగా నిలుపుకొని ఉపయోగించుకోవాలని మేమనుకొంటున్నాం.

ఖే 1992 అక్టోబరు 28 నాడు నాన్న [ప్రధమ వర్థంతి సమావేశాన్ని ఈ వేదిక పశున పశ్యంతి ఆవరణలో నిర్వహించాము. యాభై మందివరకు సాహిత్య సామాజిక విషయాలలో ఆస క్రిగల విద్యార్థులు, మ్మితులు పాల్గొన్న అ సమా వేశం (పతియేడు నాన్న పర్జంతి ఒక సాహిత్య నభగా జరగాలని అభ్మిపాయ పడింది. రామాయణ కల్పవృక్షం విషయంలో నాన్నకు జువ్వాడి గౌతమరావు గారితో సహపారనం చాలా యిష్టం. అనాటి వర్థంతి సమావేశానికి వచ్చిన జువ్వాడి గౌతమరావుగారు విశ్వనాథ వారి రామాయణ కల్పవృక్షం నుండి సీత అగ్ని | పవేశ ఘట్టాన్ని చదివి, దానిని సాహిత్య సభగానే చేశారు. ఆ తరువాత కాళీపట్నం రామారావుగారు వరంగల్లు వచ్చిన సంద ళా రృంలో 23993 నాడు జిజ్జాసవేదిక పగాన “నవల_కథ” అన్న అంళం మీద ఇిష్టాగోష్టిని నిర్వహించాము. యం. వె, యం. ఫిల్‌ పరిశోధక విద్యార్థులు, కవులు, విమర్శకులు, మేధావులు యాభైమంది ఆ సభలో పాల్లాని చర్చలలో భాగస్వాములయినారు. ౧ 199 అక్టోబరులో హరాత్తుగా మమ్మల్ని వదిలి వెళ +లోతూ అంతకు రెండు నెలల (క్రితమే జిజ్ఞాసవేదికను (పారంభిస్తూ నాన్న చెప్పీన మాట షు చివరిమాటలు ఆయినాయి. నాన్న సాహచర్యంలో నలఖై మూడేండ్లు న! వించిన మా అమ్మ ఇందిరాడేని నాన్న స్మృతిగా చివరకు మిగిలినవి శ్‌ నుకొ “డ్రీచ్తాగు అనుకొంటూ నాన్న అమ్ముదిత రచనలను ఏడాదికి ఒక పుస్తకంగొ న్లో రి జ $ జ, (వచురణిగ్గా తీసుకురావాలని సంకల్పించింది. ఆ సంకల్పాన్నీ విధంగా నిర్వలీ స్తున్నాం. కన్యాపల్కాన్ని గురించిన వ్యాసాల పుస్తకాన్ని మొదట (పచరించటం కన్యాకల్కం నాటక శతజయంతి సందర్భంగా ఒర చార్మితక అవసరం అయింది. ఆ వరుసలో నాటకాల గురించిన మిగిలిన వ్యాసాలను కలిపి రెండవ పుస్తకంగా శీసుకురావటం సముచితంగా ఉంటుందనిపించి ఈ పుస్తకం ళీ వేస్తున్నాం. దీనితో నాన్న తన ముప్పై అయిదు సంవత్సరాల అధ్యయన అధ్యాపన జీవితంతో సజ సాహిత్యం. గురించి చేసిన ఆలోచనలు, పతి పాదనలు అచ్చులోకి రావటం పూ రయినపే. వక

స!

ఈ పుస్తకం (పెస్సు కాపీ తయారు చేయటంలో ఆడగకముందే సహాయం చేయటానికి తమకున్న వని ఒత్తిడులను సైతం లక్యు పెట్టకుండా ముందుకు వచ్చారు డా. గంగాధర్‌, డి. సోమనాథ్‌. పుస్తక పచురణ వనిలో తోడ్పడ్డాడు మార్క యాదయ్య. వీళ్ళందరి అభిమానం ఎప్పటికీ మరచిపోలేనిది.

నాన్నతో తనకున్న చిరకాల స్నేహం గుర్తుగా ఈ పుస్తకానికి ముందుమాట (వ్రాయటానికి ఇష్టపడిన ఆచార్య ఫీమ'సేన్‌ నిర్మల్‌ గారి వాత్సల్యాభి మానాలు ఎప్పుడూ తలచుకొంటాం.

సకాలంలో పుస్తకాన్ని చక్కగా ముదించి ఇచ్చిన పద్మావతీ ఆర్ట్‌ (పింటర్స్‌ యాజమాన్యానికి, కార్మిక వర్గానికి కృతజ్ఞతలు.

ఈ పుస్తక (ప్రచురణలో మ్మిశులిచ్చిన _పోత్సాహం, అందించిన స్నేహ సహకారాలు చెవ్పకోదగ్గవి. ఆందరికీ కృతజ్ఞులం.

గి ళా “పశ్యంతి కాత్యాయనీ విద్మహే 83.10.1993 మైథిలీ ధీమహి శ్రీగౌరీ (వచోదయాత్‌

ఈ పుస్తకం గూరించి.... క్ష ఒక స్మకియగా నాటకం గురించిన సాధారణాంళాలతో కూడిన వ్యాసాన్ని కలుపుకొని రెండు సంస్కృత నాటకాల గురించి, ఒక ఇంగ్లీషు నాటకం గురించి శెండు తెలుగు నాటకాల గురించి - మొత్తం ఆరు విమర్శన వ్యాసాలున్నాయి ఈ ప్ప,స్తకంలో. 1955 మొదలుకొని 1980 వరకు పాతిక సంవత్సరాల కాలం స్సద వాసినపీ వ్యాసాలు, ఆర్వధా యూనివర్సిటి విద్యార్థిగా సిల్వర్‌ జూ్టీ 'సెల్మబేషన్స్‌లో భాగంగా శై _ 5౧౩ విద్యా సంవత్సరంలో కన్యాశుల్కం నాటకంలో అగ్ని హోతావధాన్లు ప్యాత వేయటం దగ్గర [ప్రారంభించి మా నాన్న కేతవరపు రాముకోటికాస్త్రిగారు నాటక సాహిత్య (ప్మకియ గురించి విమర్శనాత్మక అధ్యయన దృష్టిని పెంచుకోవటం కనబడుతుంది. 1955 నవంబరు భారతిలో కన్యాశుల్కం నాటకం 'మీద-వ్యాసం (పచురించారు. అదే సంవత్సరం ఆదే నెల సవంతిలో చెళకన్నుర్రి వారి 'గయోహపాఖ్యానంపై మరొక వ్యాసం (వచురించారు. ఆ సంవత్స రమే ఆంధ సాహిత్య పరిషత్పతికలో విషాద సారంగధర నాటకంపై ఇంకొక వ్యాసం (సచురించారు. ఆ విధంగా తెలుగు నాటకాలను గురించి సర్వ స్వతర్యత మైన ఆలోచనలతో, (వతిషాదనలతో నాటక విమర్శకుడిగా ఆయన పరిశోధన ఖీవితం (సారంభమైండి, కన్యాశుల్క౦ మీద వ్యాసాన్ని మినహాయించి గయో పాథ్యానం, విషాద సారంగధర వ్యాసాలను ఈ పుస్తకంతో చేర్చటం జరిగింది. కతివృత్తం, పాత చితణం, సంభాషణలు అనే మూడు అంళాలను [పధానంగొ చేసుకొని ఈ రెండు నాటకాలు విమర్శించబడినాయి. పద్య వాహుళ్యం శిల్పం దృష్ట్యా లోపమేనని రెండు నాటకాల విషయంలోనూ నిర్జ్యంద్వంగా చెప్పారు. ఇకపోతే భవభ్రూతి ఉత్తర రామచరిత, విశాఖదత్తుని మ్యుదారాక్షం, షేక్‌ స్పియర్‌ హాన్సైట్‌ _ శ్మ మూడు నాటకాలపైన (వాసీన వ్యాసాలున్నాయి. నిజానికి వీడిని వ్యాసాలనకూడదు. ఒక్కొక్కటి వ్యాస పరిధిని దాటిన విమర్శ రచనలు, అధ్యాపనకమంలోొ కొనసాగిన ఆలోచనలు, (ానుకొన్న నోట్సు

నే వాటికట్టా విస్తృత రూపాన్ని ఇచ్చాయి. మ్నుదారామసం సంగతి నాకంతగా తెలియదు. కానీ ఉత్తర రామచరిత, విమైటు నాటకాలు రెండూ నాన్న యూనివర్సిటీ విద్యార్థులకు పౌరం చెప్పారు. ఉత్తర రామచరిత పాఠం చెబు తున్న ప్పటి అనుభవాన్ని ఎన్నోసార్హు (వస్తావించారు కూడా. ఉత్తర రామచరిత సన్నివేశాలను పరన కౌళశలంచేత, భావనాళ క్తిచేత (వత్యశ్షీకరించుకొని తాను తన్మయులవటమేకాక పారం చెప్పే సద్దతివల్హ విద్యార్థలకు కూడా దృశ్యమానం చేయటం జరిగేది. ఫలితంగా నాటకాన్ని చూచిన అనుభూతితో సీఠారాముల వియోగ దుఃఖంతో సంవేదన పొంది, వాళ్ళు కూడా కళ్ళ నీళ్ళు పర్యంతం ఆయిన సందర్భాలున్నాయని చెప్పేవారు. ఉత్తర రామ చరితఫై నాన్న కృషి అంతా 60 వ దశకంలో జరిగింది. రెండువందల పేజీల ఎక్సరసయిజు నోటు పుస్తకం మొత్తం ఉత్తర రామ చరిత మీద నోట్సే. అదికాక (వణాళికాబద్ధంగా కూర్చి పెట్టిన మరొక రెండువందల "పేజీలకు పైగా వున్న వాత్మవతి వుంది. ఆది 1965, 70 ల మధ్య తయారు చేయబడింది. ఈ రెండింటిని సరిపోల్చుకుంటూ పస్తుతపు కాపీని తయారు చేయటం జరిగింది. కొంతవరకు (వణాశికాబద్ధంగా వున్న [వాత్యప్రతిని సమా ఇంగా తీసుకొని అందులో లేకుండా నోట్సులోనే వస్తావించబడిన విషయాలను శెచ్చి దానితో కలుపుకొంటూ ఈ వని చేయవలసి వచ్చింది. (వథ్యాతేతివృత్తము, అనువాదము - విమర్శ _ పరిమితులు, ప్మాతములు, సీతారాముల మనః [(వవంచ లశతణము, నాటక రసము మొదలైన అంకాలు నోట్సు నుంచి స్వీకరించినవే. చీటిని చేర్చటం వల్దనే ఉత్తర రామ చరిత విమర్శనకు సమ్మగత సమకూరుతుం దని థావించి ఆ రకంగా చేయటం జరిగింది. ఉత్తర రామ చరిత నాటక విమ రనళో శీర్షికలు, ఉపశీర్షికలు ఛాలా వరకు నాన్న ెట్టినవే. అట్లా శీర్షిక ఏదీ "పెట్టకుండా వూరికే విషయం గాసి వూరుకొన్న చోట్ల ఆ విషయాన్ని బట్టి సి కను తయారు చేయటం జరెగింది. సీతారాముల మనః (సవంచ లక్షణము, సీత సౌశిల్యము - రాముని రాజధర్మము మొదలై న శీర్షికలు ఆలా తయారై నవే. 'మ్యుదారాక్షననాటక వెమర్శనం కూడా 60వ దశకంలోనే సిదం చేసి వుంటారు. అది ఒకే ఒక శుద్ధ (పతే వుంది కనుక ప్రత్యేకించి దాని విషయమె చేయాల్సినది ఏమీ లేకపోయింది. న్‌

నే

ఇక హామ్హైట్‌ నాటక విమర్శ 70 వ దశకంలో తయారయింది. ఎమ్మే విద్యార్థులకది అప్పట్టో పాఠ్యగంథం. దానిపై సమ్మగమైన వ్యాసాన్నే (నాసి కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయపు తెలుగు విభాగపు పరిశోధన స్మతిక 'విమర్శిని లో 1980 లో అచ్చువేశారు హామైైట్‌ నాటక (పథమాంకం గురించి, హామ్హైట్‌ నాట కానికి భారతీయ రూపక మర్యాదలను అనువర్తింప చేయటం గురించి (వాసిని మరొక రెండు వ్యాస్మపాయాలై న (వాత్మపతి రచనలను *“విమర్శిని' లో అచ్చ యిన హామ్సెట్‌ నాటక విమర్శనతో కలిపి ఒక యూనిట్‌గా చేసి ఈ పుస్తకంలో చేర్చటం జరిగింది.

ఆ విధంగా (పసిడ్ది చెందిన రెండు సంస్కృత నాటకాలు, ఒక ఇంగ్లీషు నాటకం సమ్మగంగా విమర్శించబడి ఈ పుస్తకంలో అవే (వధాన బాగాన్ని ఆక పంచుకొన్నాయి. పీటిలోనూ ముదారాక్షస నాటక విమర్శ, హామ్లెట్‌ నొటో

• ఓక ఎత్తు, ఉత్తర రామ చరిత నాటక విమర్శన మొక్కటే ఒక ఎత్తు" 1||

చంక సంస్కృత _నాటకాలలో తప్పనిసరిగా చదువ వలసీనవి ఉత్తర రావ శేం్యద (దారాషసమని నాన్న అభ్మిపాయం. ఒకటి కుటుంబ సంబందాల

(దంగా చేసుకొని విస్తరిస్తే, మరొకటి రాజ్యపాలనా వ్యవవారాలనుః కో కీయపు 'ెత్తుగడలను శేం్యదంగా చేస న స త్య విద్యార్థులు అశెండు న్నాం ల గా చేసుకొని విస్తరించింది. సాహిత్య ఇైలిదుని మానవ స్తామ్షాక్ష వ కన చేసి అవగాహన చేసుకొంటే వాళకీక చి సమ కాలీన మార హా. జీవితమంటూ వుండటానికి వీల్లేదు. లర లిగించ గలిగిన శక్ర వ రాజకీయ జీవితావగాహనను సమ్మగంగొ వకియా ని శ ఆడ ర్ధ్యాలు ఆరెండు నాటకాల ఇతివృ త్తంలోనూ: ల “రొత్రిల శల్చ్పంలోను వున్నాయని ఆర్షం. సుసంపన్నమైన ప్రావీన చర్మితగలి సంస్కృత నాటక సాహిత్యానికి ఈ రెండు నాటకాలను పలినిధి రచనలుగౌ ఆయన భావించారన్న మాట, న్‌

అయితే తాన్స ఉత్తర రామచరితను విశ్లేషించినంత గాఢంగా, విస్త్రలంగొ మృుదారాక్షసమును విశ్హేషించలేదు. ఉత్తర రామచరిత ఆనుభవ త్మీవతకు సంబం

ధించిన దయితే మ్యుదారాకసం ఆలోఛనా త్మీనతకు సంబంధించినది కావటం

న!

అందుకు కారణం కావచ్చు. ఆంతకంటే ఎక్కువగా ఉత్తర రామచరిత ఇతి వృత్తాని కున్నంత విసృత నేవధ్యం ముదారాకసానికి లేకపోవటం కారణం కావచ్చు.

ఉత్తర రామచరిత సీతారాముల భార్యా భర సంబంధాల వద్ద వ్యకి సమస్యగా (ప్రారంభమై, కుటుంబ సమస్యగా, వంళ గౌరవ సమస్యగా పొట మరించి, రాజ్యసమస్యగా రాటుతేలిన దాని పరిణామ ఫలితమైన ఇతివృ త్తంతో వుంది. అందువలన దానిని వివిధ స్థాయులలో, వివిధ కోణాల నుండి విశ్లేషించ టానికి వీలయింది. మ్ముదారాక్షసము రాక్షసుడికి చాణుక్యుడికి సంబంధించిన వ్యక్తి సమస్యగా కాక రాజకీయ _పయోజనాలను సాధించే రాజకీయ సమస్యతో [పారంభమై కొనసాగిన ఇతివృ త్తంతో వుంది. అందువలన దాని విశ్చేషణా వరిధి కూడా పరిమితమైందే అవుతుంది. చాణక్యుడు ఏ ఎత్తుగడలతో రాకను డిని లొంగదీసుకొన్నాడన్న (వశ్నకు = దానికి రాక్షసుడెట్టా (వతిస్పందించి (వవర్తించాడన్న వివేచనకు.ఆసలాచర్యా [పతిచర్యలకు ఆస్కారం కల్పించిన రాజ్యాధికార స్వభావాన్ని గురించిన ఏకముఖ విశ్హేషణకే ఇందులో అవకాశం వుంది. అందువలన ఉత్తర రామ చర్మిత విమర్శనం బహుముఖాలుగా సాగినట్టు మ్ముదారాషకస విమర్శనం సాగలేకపోయింది.

111

“శ్రీ భగవద్గిత యందు విశ్వరూప సందర్శన యోగము వంటిది _ సాహి త్యమున నాటక (వ్మకియావిర్భా వము” అని (పతిషాదించి, ఆ వాక్యానికి వ్యాఖ్యాన రూపంగా “వఖ్యాతేతివృత్తము' అనే శీర్షికతో కొంత విషయం (వాళారు నాన్న. ఆ సందర్భంలో భగవద్గితా విషయాలకు నాటక తత్త్యానికి వున్న సంబంధాన్ని సృజనాత్మకంగా నిరూపించటం జరిగింది. (నత్యక్షంగా ఉత్తర రామచరితకు సంబంధించినదన్న సూచన ఆ వ్యాస విషయంలో లేకపోయినా అందులో (వతి పాదించివ నాటకము యొక్క అనేకాద్భుత దర్శన లక్షణం, నాట్య ధర్మము యొక్క- విలక్షణత, (టాజెడీ స్వభావము _ ఇవన్నీ ఉత్తర రామచరిత ఇతి వృత్తంతో అన్వయం కల అంళాలు. అందువలన “పఖ్యాతేతినృ త్తము? సీరకను ఇందులో చేర్చటం జరిగింది. న

ఇక ఈ నాటకములో వున్నది సీతారాముల సంబంధం. లోకానవాదుకు వెరచి రాముడు సీతను పరిత్యజించటం, సీతను పరిత్యజించానే అనే వ్యధతో

211 బోధపడటం, లవకుశులను తన కుమారులుగా గుర్రెరగటం, చివరకు సీతను పొందటం ఇందులోని విషయాలు. నిష్కరణంగా సీతను వదిలేశాడన్న నింద రామునికి రాకూడదు. బాధితురాలయిన సీత ఆట్లా భావించినా రాముని శీలానికి ఆది మచ్చే అవుతురది. అందువలన సీతను వదిలేకానే అని "చి త్తశజోళను “అనుభవించే వాడుగా రాముడిని, రాముడు తనకు చేసిన అపకారాన్ని గురించి మనసులోనైనా నిందా "సూచకంగా అనుకోని సీతను ప్మాతలుగా చేసి భవఖథూతె ఉత్తర రామచరిత-కథఠను నడిపాడు. పైగా రాముడి చిత్తక్షోభను సీతకు పత్యశ్షీ కరిరపచేసి'అమె మనస్సులో ఏ మూలనైనా అతని (ప్రవర్తన వట్ట వ్యతిరేకత వుంటే ఆది కరిగిపోయేటట్టు చేశాడు. ఆ రకంగా వాళ్ళిద్దరినీ మళ్ళీ కలిపాడు. ఈ విషయాన్ని విశ్తేషించి చెప్పటంలో సీతారాములను మనుష్య మ్మాతులుగా భావించి, ఆ పాతిపదికమీద వాళ్ళిద్దరిని కాసేపు సామాన్యులైన స్త్రీపురువులుగా, థార్యాభర్తలుగా సత్త రజస్తమో గుణాలతోడి సంఘర్షణాత్మక మైన జీవితం జీవించేవాళ్ళుగా, కాసేపు వజలకు, సామాజిక నీతికి విలువలకు బాధ్యతవహించే పాలకులుగా వ్యక్రి జీవితానికి, రాజ్య _పయోజనానికి మధ్య సంఘర్షణను ఎదురొ1-న్న వాళ్ళుగా, మరి కాసేపు (పకృతి పురుషులుగా (పత్యేకించి సీతను విభూతి కబ్దవాచ్యగా, రాముడిని స్మృతిమంతుడుగా వేరు వేరు కోజుల మండి ఆధ్యయనాంశాలుగా చేయటం జకగింది. నాన్న ఈ ఆధ్యయనంలో నాటక కర్త 'సీతాముఖముగా అనుభవముశు శ్రీరామ మూఖముగా వ్యక్తము చేసినట్టు చేయలేదు'__అని గుర్తించారు. ఆయితే సీత రాముడి అనుభవానికి విషయం కాగలిగినట్టు స్వయంగా అనుభవ విషయి ఎందుకు కాలేక పోయిందో విచారించే వని చేయలేదు. అట్టాగే పరిత్యజించ బడిన సీతయందు కంటే పరిత్యజించిన శ్రీరాముని యందు సహృదయ సానుభూతి లగ్న మయ్యేటట్టు నీర్మాణ శిల్పాన్ని భవభూతి నీర్వహించాడని గుర్తించటం. జరిగింది. కానీ ఆ సాహిత్య శిల్ప దృక్పథం ఏ సామాజిక సాంస్కృతిక (ప్రతిఫలన రూపమో విశేషించే వని చేయలేదు. ఆ విధమైన విచారణ, వి శ్రేషణ ఈ విమర్శ (ప్రాతిపదిక మీద (ప్రారంభిస్తే మహిళాజన ఆనుభవన కోణం సమాజంలో, సాహిత్యంలో ఎందుకు విస్మరించబడుతున్నదో అవగాహన అవుతుంది.

న.

సీతను త్యజించటానికి కారణాలు రాముని ఆంతరంగానికి సంబంధించి నవిగా చేసిన భవభూతి నాటక నిర్మాణ, శిల్పం వలన రాముడు సీతను పం౦ిత్య జించటానికి కారణమైన పితృస్వామిక సామాజిక విలువల వైపు మనసు కానీ, బుద్దికాసీ (వసరించవు. అందువలన ఉత్తర రామచరిత విమర్శనమంతా రాముని చుట్టుకొని సాగుతుంది.

రాముడు తనపట్ట చేసిన అపచారాన్ని గురించిన బాధ సీత మనసులో అణగి వుంది. 'రాజధర్మ నిర్వహణమఘు'న కొరత చేయని వాడుగా రాముని గురించి అనుకొన్న సందర్భాన్ని ఆంట్రి పెట్టుకొని థార్యపట్ట ఆతని (వవృత్తి లోని ధర్మ లక్షణాన్ని. గురించిన నిరసన ధ్యని వినబడుతుంది. అయితే అన్ని కష్టాల భారాన్ని తమమీదే వేసుకొని మోయటం సహజ స్వభావంగా చేయబడిన శ్రీ జాతికి వతినిధిగా సీతకూడా ఏ భర్తచేత తాను కరినంగా పరిత్యజించ బడిందో ఆ.భర్త కంటే-తానే కఠినురాలనన్ని భావిస్తుంది. రాముని- తప్పు ఎత్తి చూపటానికి అందుకే సీత ఇష్టపడలేదు.

కానీ సీత సఖి ఆయిన వనదేనత వాసంతి మ్మాతం కీర్రికాంణివరుడయి రాముడు సీతను వదిలేశాడని ఇరోపిస్తుంది. 'కమయకోనను. ఘోర మత వరం? అని, ఇంతకంటే ఘోరమైన కీర్తి ఎక్కడయినా వుంటుందా అని రాముడిని ముఖం వట్టుకొని అడుగుతుంది. రాముని పనర్తన పట్ల నిరసన ఈ ఒక్కచోట వ్య క్రమవుతుంగి. దీనిని చక్కగా గుర్తించి. నాన్న తన విమర్శలో భాగం చేళారు. ఇక్కడ వాసంతి చేనీన అరోపణ వంటి" ఇరోపణ రావణ వధానంతరం ఆగ్ని (పవేళ ఘట్టంల్లోనే సీళ,నస్వయంగా చేసినట్లు చలం. 'స్పిత్ర ఆద్న్నిపవేళం” నాటకంలో (వాకాడ్డు ఆ నాటకంలో తర్కూుయ్యుక్త మైన సీత వాగ్ర్వైఖరికి, రాముని (పవర్తనపట్ల ఆవమ్హానవరిత మైన నిరసన. పెల్లుబికి [పకటితమైన విధానానికి వాసంతి. వేసిన “అయి కఠోర యశః కింతే _షియం” (3.21) అన్న ప్రశ్న మూలంలాగా కనబడుతుంది.

ఉత్తరరామచరిత కథావస్తు స్వీకారంలో ఇతివృ త్త నిర్వహణలో కా? దాసుని శాకుంతలంతో చాలా విషయాలతో పోలివుందని చెప్పిన నాన్న ఎందు చేతనో ఒక విషయాన్ని అంతగా పట్టించుకోలేదు. అదేమిటంటే _ రాచర కం తప్పు చెయ్యదన్న భావన కాళిదానుది. దుష్యంతుడు లోక్రానిక. వెరచి. కణ్యా.

కళ (శ్రమంలో పెళ్ళాడి వచ్చిన శకుంతలను తన సకాస్థలిలో నీ వవరో నాకు తెలి యదు పొమ్మని బూకరించిన మూలకథను మార్చి దుష్యంతుడి ఉదాత్తత తగ్గ కుండా వుండేందుకు వీలుగా చూర్వాస శాపాన్ని కల్పించి, ఆ కారణంగా ఆయన శకుంతలను మరిచిపోయినట్టుగా కథను నడిపించాడు. ఆకాశవాణి చెప్పిందని కాక తన గుర్తుగా శకుంతల కిచ్చిన ఉంగరం తిరిగి దొరికినప్పుడు ఆమె స్మృళశులు వెన్నాడగా ఆమెను కనుక్కొాన్నాడు. ఈ (క్రమంలో మూల కథాంశంలోని దుష్యంతుడి దోషగుణం పరిహరించబడి అందరికి ఆమోద యోగ్యుడయ్యాడు. ఆదర్శనాయకు డయ్యాడు. భవభూతి ఉత్తర రామచరిత కఠానిర్వహణలో ఈ విధమైన కాళిదాస భావన (పబలంగానే వుంది. రామునిలో వున్న దోషగుణం సీతను త్యజించటం. సీత మనసులోకూడా అతనినేమీ అన్సకోలేదన్సి ఎందరన్నా, బుద్ధిమంతులెవరయినా రాముడిది తప్పనక మానరు. రామగత దోషాన్ని ఎంచకుండా వుండాలంటే రెండు పద్ధతులు. చెయ్యకుండా వదిలిన పెద తప్పును చూపించి దాని ముందర ఇది చాలా చిన్న తప్పని నిగ్రూపించటం,. “అందులో భాగంగానే రాజధర్మ నిర్వహణ నుండి వైదొలగటం అనే పెద్ద తప్పు చెయ్యకుండా రాముడు భార్యను వదిలేశాడన్న చిన్న తప్పు మాతమే దేశాడు ఇదంత పటించుకోవలసినది కాదని ఒక వైపు చెప్పటం ఇరగనే జరిగింది, శెండవ పద్ధతీ రాముడికి తాను చేసింది తప్పని తెలుసు. అనివార్యమైన పరిస్థితులలో ఆ తప్పు చేశాడు. చేసినందుకు అనుక్షణం వనపనానే వున్నాడు ఆని అతని పశ్చాత్తాప సుగుణం ముందర భార్యను అంత పట్టించుకోవలసిన అంశం కాదని చెప్పటం. ఆది కూడా జరిగింది. వెరసి పరిత్యక్త ఆయిన సీత యందు వుండవలసిన సహానుభూతి పరిత్యజించిన రామ్సని యందు అగ్నమవుతుంది. ఆరకంగా కాకుంతలంలోని దుష్యంకుడి వలెనే ఉత్తర రామచరిత రాముడు కూడా దోష రహితుడపుతాడు. అయినాడు. గర్భిణి అని కూడా చూడకుండా ఏ సీతను అయితే వదిలేకాడో ఆ సీతకే చివరికి ఆమోదయోగ్యుడయ్యాడు, ఆ రకంగా సామాజిక ఆమోదం పొందిన రాముడు ఆదర్శ పాయుడు కూడా అయినాడు. కనుక ఈ విషయంళ€ి దుష్యంతుడికి రాముడికి వున్నది (ప్రత్యేకించి పేర్కొన దగిన ఫోలిశే. దుష్యంత పాతో స్మీలనంలో కాళిదాసు హృదయం, రామప్మాతోస్మీలనంలో భవభూతి హృదయం ఒకేరకంగా ఆవిష్కృతమయినాయి.

షా

ఉ త్తర రామచరితలోను, మ్యుదారాక్షసంలోను హామైట్టులోను విషాదం, దుఃఖం ఇతివృత్త స్వభావాలుగా వున్నాయి. విషాద సారంగధర విషయం చెప్పనే అక్కరలేదు. భారతీయ నాటక సంప్రదాయానికి సహజం కాని విషాద స్వభావ లక్షణం ఆయా నాట కేతివృత్తాలలో ఏ విలక్షణ ప్యాతను నిర్వహించిందో (పత్యేకించి చర్చించాయి ఈ వ్యాసాలు, నాటక అధ్యయనం “లోనారసి చేయా అనుకొనే వాళ్ళకు ఈ వ్యాసాలు ఒక నమూనాను అందిస్తాయని విశ్వసిస్తున్నాను.

1955 లో విషాద సారంగధర నాటకం'పై విమర్శన వ్యాసం (పచురించి నప్పుడు___

“పొరింబొరి నొాప్ప సలాకల

నారసిన కుందనపు( బూందియును బోలె సభన్‌

సరసుల సంఘర్షణమున

వరకవి కావ్యంబు మిగుల వన్నెకునెక్కున్‌” అన్న *పబోధ చందోదయము' నందలి వద్యమే తనకు (పబోధమై ఈ విమర్శనా వ్యాసంగమునకుష్మకమింపజేసినది”_ అని చెప్పుకొన్నారు నాన్న. సంఘర్షణమే సాహిత్య (ప్రయోజనమని నమ్మి ఆలోచనల సంఘర్షణకు ఆహ్వానం పలికిన నాన్న కేతవరపు రామకోటిళాస్త్రిగారి స్మృతిగా ఈ నాటక సాహిత్య విమర్శన వ్యాసాల్సు స్కెప్రిక్రీ మితుల కోసం అందిస్తున్నాను. పళ్యంతి కాత్యాయనీ విద్మహే 10.1993.

మ్మితవాక్యం రామకోటి కాస్త్రిగారికి, నాకు ముఫ్పై సంవత్సరాల మ్మెతీబంధం. బద్ధ విరోధులం. కావలకోనవాళ్ళుం, వియ్యంకులమవడ౦ం- కేవలం భగవల్టీలయే. మో వియ్యబంధంకంపే మ్మైతీబంధమే [పగాఢమయినదని నా విశ్వాసం, అలాగే (పవ ర్తించాం కూడా. పోట్టాడుకున్నా, కాట్లాడుకున్నా (సాహిత్యం - సిద్దాంతం దృష్ట్యా కాస్త్రిగారు మ్మితుడుగానే ఉండిపోయేఐాడు - నాతోనేగాదు, చాలా మందితో. దానికి పూజ్యులు శ్రీ కాళోజీ నారాయణరావుగారు సాక్షులు. ఆ రోజుల్లో (1961-62) శాస్త్రిగారు పరమ ,(గాంథికవాదులు, నారాయణరావుగారు వ్యావహారిక భాషావాదులు. నక గ్రాలగుట్ట(జంబూక్కాది అని నామకరణం చేళాం)లో వాళ్ళిద్ధరూ 3.4 గంటలసేపు ఆతి త్మీవంగా వాదులాడుకొనేవారు. జుట్టూ- జుట్టూ పీక్కొని, ఒకరినొకరు రోక్కుకుంటారేమోనని నాకు భయం వేసేది. చివరకు ఓ కప్పు కాఫీ '(శాగి, హాయిగా నవ్వుకుంటూ వెళ్ళిపోయేవారు... వాన వెలిసినట్టయ్యేది, మనా కీ వారిని “మొండి బండా; వాడని అనేవాణ్ణి, ఆ మాటనే " కొంచెం న్‌ టీ? ఎంటే, మహ త్తరమయిన పట్టుదల గలవాడన్నమాట, నక్కల కాడు. రోజర్‌" స్థాద్ధన పూట కాఫీ .వాసన వస్తే గాని. మంచం దిగేవాడు వక్కపొడి. రోజుకు బ్‌ శాఫీ, కాఫీతో నీగరెట్టు, కాఫీ తరవాత ఇంత వలసీవచ్చి. రాక చో మార్కు సిగరెట్టు ష్యాకెట్టులు (ఏదో (వ్రాయ మాడు వ న్‌ ఎక్కువ సేపు మేల్కొని ఉండవలసివస్తే ఇంకో రెండు గరెట్టులు నెలకో కిలో వక్కపొడి - ఇవి తప్పని సరి. అయితే ఒక సారి మొండితనం వచ్చి, అమాంతంగా నూడూ మానివేసాడు. మళ్ళీ జీవితంలో వాటి జోలికిపోలేదు. అలాంటిది ఆయన పట్టుదల, అలాగే సాహిత్యరంగంలో కూడా.ఒక పట్టాన వ్‌ సిద్ధాంతాన్ని అంగీకరించేవాడుకాదు.కూలంకషంగా, అరం చేసుకొని, జీర్ణం చేసుకున్న తరవాత, అ సిద్ధాంతం ఆయనకు నచ్చిన దయితే, 1పాణవణంగా. దాన్ని సమర్థించేవాడు, మంచి వాక్పటిమ కలవాడు కూడా

ళీ!

టవ్రధ్యరత్రో, తన మాట నెగ్గించుకునేవాడు. 195క్‌లో “కన్యావల్క' నాటకాన్ని ఎత్తిత్త గట్టిగా చీల్చి చెండాడో, ఆంతే దృఢంగా 1985 తరవాత ఆ నాటకాన్ని సమర్థించాడు. ఎంతో మంది కమ్యూనిస్టు సిద్ధాంతాలకు తలజఒగ్గాడన్నా, ఇంట్లో ధావ? కట్టుకొని, అమ్మవారికి నిత్య నైవేద్యం "పెడితేగాని, బయటకు వచ్చేవాడు కాదు ఆయన. అలాంటిది ఆయన తత్త్వం,

అక్టోబరు 3. 19060 నాడు, ఒకే సమయంలో, మేమిద్దరం వరంగల్లు జర్ట్స్‌ అండ్‌ సైన్స్‌ కాలేజీ ్మపిన్సిప్రాలు గారి గచ్చిలో ఇడ్కగు పెట్టాం. అంతకు ముందు మ్నూకు ముఖ పరిచయం కూడా లేదు. (వీన్సిప్తాలుగారే పరిచయం చేశారు, అప్పటి నుండి నిరాఘాటంగా కొనసాగింది మామ్మైతి. అక్హోబరు 28, 1991 నాడు సి. క. ఎం. కాలేజీలో నా ఉపన్యాసం విందామని వస్తున్నవ్వాజ్ణి విధి క్రఖళించి వేయడం నాకు తీరని రంపపుకోత. నా మనమరాలు “వరంగల్లు తాతయ్య వస్తేనే, సివు హాయిగా నవ్వుతావు అని అనేది. నిజమే, అలా హృదయం విప్పిచెప్పి, చెప్పుకొని ఆనందించి, ఆనందింప చేయగలిగిన వ్యక్తి శాస్త్రిగారు. ఆయన ఆకాల మరణం వ్య క్తిగత్తంగా నాకు తీరని లోటు.

విమర్శలో కాస్త్రగారికి స్వపరలేదముండేది కాదు, క ష్టంనష్టాలను గురించిన ఆలోచన అసలే ఉండేదికాదు. “వాయడాానికి నర్సారావు పేట కుర్చీలో కూర్చుంటే, నాకు కనబడేది కృతి (పుస్తకం కాని కృతికర్త (రచయిత) కాదయ్యా" అని అనేవాడు. నిజమయిన విమర్శకుడికి ఉండాల్సిన షిసలైన గుణం “మై కహనా ఆఖిన్‌ దేఖీ' అని కవీర్‌దాసు అన్నట్లు, కాస గారు తనకు తోచిన విషయాన్ని, తోచిన తీరుగా, నిర్భయంగా చెప్పగలిగిన వ్యక్తి. అందుచేతనే ఆయన రచనా శైలిలో ఆయన ఆలోచనానరళిలో వచ్చిన మార్పులను ఆయన దాచుకోలేదు. ఎవరు ఎన్ని పేర్దు పెట్టి విమ రించినా, తన .దోవన తానే, అసహాయకఠూరుడిలా వెళ్ళిపోయాడు. తెలుగు విమర]నారంగంలో తనదైన మ్యుద ఒకటి వదలి మరీ వెళ్ళాడు.

శిజ్లైర్‌ ఆయిన ఛకవాత ఏమేమో చేయాలని కలలుగన్నాడు ఆయన, ఎన్నో 11498 వేసుకొని, వాటినల్నింటిని వివరిస్తూ ఉండేవాడు. ఆయన [(నాయడం మొదలుపెట్టి, పూ ర్రిచేసిన (వాత్మపతులను, ఆయన మరణానంతరం

2111 పృస్తక రూసంగా ముదించడం, ఆయన ఆత్మకు కాంతి కలిగించే ఉతమ (పయత్నరలా దానికి నడుం కట్టిన చి. ల.సౌ కాత్యాయని ద్మహే' అభినంద సీయురాలు . అందుకు సహకరిస్తున్న వారికి .కూడా- సా ఆశీస్సులు. ఆ (పయ త్నంలో ,బ్లది నెండో_.పు స్తకం. ఇహ ప్రస్తుతం “ఉ త్తర రామచర్శిత' ను, గురించి. కాస్త్రిగారు .(వాసిన వ్యాసం వారు | గాంథికవాదులుగా ఉన్నప్పటిది. భవభూతి నాటకాన్ని కూలం కషంగా, 120 పేజీలలో " వ్యాఖ్యానించడ మే కాకుండా, భవభూతి రచనలను (వభావితం చేసిన వూర్వు కవుల (నాటకక ర్రల) రచనాంకాలనో* కూడా వినరించారు. రాముడు, సీతల శీలంలోని వైశష్ట్యాలను మౌలికంగా చర్చించారు" రాజకీయ కుతంకాల కాలవాలమయిన “'ముదార్హాగసాన్ని' రామకోటి శాస్ర్రిగారు వివరించిన త్రీద చక్కగా ఉంది. మంద మొదటిది. క్రృట్టం సమస్యలను; అంతః సందేదలను మన కఐడ్డ మ 0చితే, రెండ్రోద్రి సామాజిక_.రాజకీయ జీసితపు.డారకతిరుగుళ్ళను 'కళ్ళకు ట్టినట్టుగా వివరించింది. ఈ రెండు నాటకాలు సంస్కృత నాటక సాహిత్యంలో తలమానికాలవంటివి. న్‌ వనన స్పియర్‌ “హామ్రైట్‌' మీద [వాసిన విమర్శ 5-6 ఏండ్ల కింద మ ఇఘౌజెడీ వై శష్ట్యాన్ని, హామ్టైట్‌. ప్మాతను వివరించిన ఈ ప్యాసంలో ఎంక సు త్రశీలానికి బాహ్య ప్రపంచంలో న్సి భౌతిక వస్తు స్థితిగతుల జత్తిడి క్రిగా వాక చే” వనిచేసందో సాహిత్యం బాధ్యత్తగా నిరూపిస్తురది.” అన్న (వవంచంళోన త ేమిర్యం లాంటిది. కాస్రిగారి, రర్లనాతై లిమై కూడా బాహ్యా తిక్ష వస్త స్య జ్య మయిన విషయం. స్తు స్థికిగతుల ఒత్రిడి ఆయన జప్తులకు బాగా అవగత చీలక ణ్‌ ధర! నాదాతచే వొత్తి గయోపాఖ్యానం), ధర్మవలఠం వారి *ఏషాద సారంగ వ ఇవి కాలేజీ జ్ర గురించి కాస్త్రిగారు షవాసిన వ్యాసాలు 1955 కు చెందినవే, సంభాషణలు గ నుండి బయటకు వచ్చిన రోజులలో (వాసీనవి. ఇతివృత్తం, పాయాలు ₹ సద్యో రచనా శిల్పం గరించి కాత్త్రిగారు వెలిబుచ్చిన అభి య లు వారి విమర్శక్ష దృష్టికి తొరాాణాలు,

మక

ఒక విచ్శితమయిన విషయం. కాస్త్రిగారు చర్చించిన ఐదు నాటకాలలోను “'టాజెడి' ప్రధానాంశం. అది ఐదు నాటకాలలోను వివిధ రూపాలతో మనలను ఆకట్టుకుంటుంది.

ఈ పుస్తకంలోని ఆరు వ్యాసాలలో, ఉత్తర రామ చరితను గురించిన వ్యాసం సర్వాంగ సంపూర్ణమయినది. ఇంత సర్వాంగ సంపుష్టంగా ఆ నాటకాన్ని గురించి మరెవరూ [వాయలేదేమో అనిపిస్తుంది.

నాటకమే కాదు, నాటక విమర్శకూడా “పంచాగ్నుల మధ్య ఉండీ వాసే టటువంటిదే? నన్నమాట, కాస్త్రిగారి విమర్శనా వ్యాసంగాన్ని చదివితే అర్థమయ్యే విషయం.

పరమ [గాంథికవాదులయిన రామకోటికాస్తిగారు, విశ్వనాథవారి గద్య రచనాశై లిని ప్రణికపచ్చుకొని, ఆ తరవాత వ్యావవరిక బాషను ఆకట్టుకొని, చివరకు త్రన్సద్రంటూ ఒక విశష్టముయిన శై లీరూపాన్ని సంతరించుకున్నారు. ఆయన గద్యర్రచనాశైలిలోను, ఆలోచనా దోరణులలోను వచ్చిన మార్పులు ఈ వ్యాస వరంవ్రర్రతో కొంతగాకపోతే కొంతఅయిన, గోచరించకపోవు. శాస్త్రిగారిని అర్థం చేసుక్రోవడ్రానికి ఈ రచనలు ఉపకరెంచగలవని ఆశిస్తున్నాను.

రామకోటి ఛాస్త్రిగారు సగం - సగం [వాసీ వదలి పెట్టిన వ్యాసాలు చాలా ఉన్నాయి. వాటిని కూడా పారకుల కందించే (వయత్నం చేస్తే బాగుంటుందని నా అభిమతం, గొందీనగర్‌, హైదరాబాదు.500360 థీమ"సేన్‌ నిర్మల్‌ 19.10.03.

1. నాటకం అంజే.... క్ష నాటకం (ాయటం, చదవటం, ఆడటం, చూడటం పెకి ఎంత సులవ స్మూతంగా కనిపిస్తుందో లోతుకు దిగికే అంత కష్టసాధ్యంగా తోస్తుంది. సద్యః పరనిర్వృతికి నాటకమంత శ క్రిసామర్ధ్యాలుగలిగిన సాషిత్య ,వ్మకియ మరొకటి లేదు. నాటక కళానుభూతి ఎదురుగా అప్పటికప్పుడు (పేషకుల కండ్డల్లో కని పిస్తుంది. ఇంత స్మీఘ ఫల్మపదం గనుకనే నాటకం విషయంలో వనిచేయట్లానికి రచయిత ఇంత, సంచాగ్నిమధ్యంలో తపస్సు చేస్తాడు. నాటక -.రచయితకన్నీ సర్తిమితులే. ప్యాతలు రంగస్థలం 1మీద మాట్టాడినదానికంటే, (వవ ర్తించినదాని కంటే కించిత్తు ఎక్కువ మాట్టాడటానికిగానీ, వవర్తించటానికిగానీ రచయితకు ఆవకాశం లేదు.? ఇంత రచయితా కూడా సామాజీకులతో తన తరపున ప్మాతల -చేత మాట్లాడించవలస్తిందే కానీ తానుగా మృుందుకు రావటానికి పీలుక్షాదు. ఆ పాత లందుకు ఒప్పుకోవు. రచయిత ఆలోచన్సలను, అవేదనలనూ రంగస్థలం మీది ప్మాతల.కదలికలవల్లా, మాటలవల్డా స్తామాజికు లూహింద్రుకొని, అవును కాబోలనుకోటం తప్ప మరొక మార్గం లేదు. ఆడటానికే _ఉద్దేశింపబడినా నాటకానికి చదువుడు కూడా ఉన్నది. దేశంలో చాలామంది చదవనేర్చిన నాగరకదళలో నాటకాలను కూడా నవలలకు లాగా చదువుతారు. ఆడితే జనం ఇష్టపడని (పాచీశ నాటకాలను అధ్యయన శీలురైన సాహిత్య విద్యార్థులు చదువుకారు.. నాటకాన్ని చూడటంలో ఎంత వనతి ఉన్నదో, చదవటంలో కూడా అంత వసతి ఉన్నది. సామాజికుల సంద డిలో మన దృష్టిని తప్పించుకొనిపోయే కదలికలు, మాటల లోతులు చదివే టప్పుడు తప్పించుకొనీపోలేవు. రంగస్థలంమీద "అభినయానికి రచయిత ఇచ్చిన సూచనలను ప్యాతధారులు గమనించకుండా చేస్తే సామాజికు లేమీ చేయలేరు. వాళ్ల కేమీ అర్థంకాదు. ఎవరికినాళ్టుగొ చదువుకొంటూ ఉంపే ఆ సూచనలనుబట్టి మ!

శ నాటక విశ్హేషణ ఆయా ప్యాతలను వారి మనోభావాలను మనం భావింపవచ్చు. ఆధునిక కాలంలో ఆడటానికి ఆసలు కానేకాదన్నట్లు (శవ్యనాటకాలు వస్తున్నాయి. అసలు విషయ మేమిటంటే య చృశ్యకావ్యాలు చూడటానికి పనికివస్తాయి, చదవటానికీ పనికి వస్తాయి. (శొవ్యకావ్యాలు ఒక్క చదువుకోటానికి మ్యాతమే వనికివస్తాయి. అందువల్ల చదివినా, చూచినా సద్యఃపర నిర్చృతికి నాటకమే దోహదకారి. ఆంపే నాటకాన్ని చూవీ ఆనందించవచ్చు, చదివీ ఆనందించవచ్చు. అర్జంచేను కోటానికి రెండూ రెండు రకాల తోడ్పడతాయి. | యూరోపియన్‌ నాటక వాబ్మయాభివృద్ధికి మూలం గీకు నాటకం. (క్రీస్తు వూర వ్రంి రవ శతాబ్దం నుండి, ఆక్కడ దేవతల ఉత్సవాలలో జరిగే ఐతిహాసిక మ్రఫిక్ర (పవచాసాలను, అందు వెంట ఉండే సంగీత దోరణులనూ నికీ నాటికం రూపు గట్టుకోటం మొదలు పెట్టింది. [కమంగా నృత్య _పదర్శ బట్టి దానికొక థొత్త వుందా రూపం సిద్ధించింది. ఆ కాలంలో అవన్నీ వ్‌యలు సొటకాలే.. నాటకాలన్నీ (వజల్లో బహుళ (ప్రచారంలో ఉన్న (ప్రాచీన ఏక్యాషాల్పూ (పాచీన పురాణగౌథలూ "మొదలయిన వాటితో ఉండటం వల్లి ష్టంకు అవన్నీ ఆకర్షకాలుగా ఉండటంతోపాటు సులభంగా అర్థమౌతూ ఇవవ ని మరిచి నాటకాలంటే మతతాత్విక భావాలను సాందంగా [పద నిర పొరక మొదటి [గికు నాటక (వదర్శనం అంతా ఒక్క నటునితో వగారపబిడ్తింద్రి ఆఆ నిర్వాహకుని పేరు థెస్‌పస్‌. అనే వలల ఇద్దరుగా ముగ్గరుగా నటులను పెట్టి ఆయిశ్చలస్‌, సోఫికిల్స్‌ ౧క్టరూ (గీకు నాటకం అభివృద్ధికి తోడ్పడ్డారు. సోఫికిల్స్‌ వచ్చినప్పటి నుండే నొటిక కర్ర క్రాక్ర పద్ధతి వచ్చింది. కఠను చెప్పటంలో ఆఖ్యానంగా చెప్పే పాత వద్దత్తిన్ని వర్ష అభినయంతో చూపించటం మొదలయింది. అదే (క్రమంగా నాటక (పాణంగా అరిస్టాటిల్‌. చేత చెప్పబడే అంత అభివృద్ధి అయింది ॥ బ్ర గా 609860౭ ౦8 1264606, 0౯ రం 1106... గం 2012 యలు 1 ౭ 60494] 020 ౧6 80%] 88 16 ఇటాం 0% రిరకలర్తూ. . కరంంలణ పెండ & మండల 2?ంరా 0808 ద్‌1020ా రం 3955, 2 ౩ 15, 16.

నాటకం అఆంటే.... త్రి (టాజెడీకి అనుకరజే [(వధానం - మనుష్యులను కాక వాళ్ళ జీవికాన్ని, జీవిత మంటే [క్రియాశీలతను - అనుకరించటమే టాజెడీ లక్షణం. [కియాశీలత అన్నది ఆనేక [కియా పరంపర యొక్క- సమష్టి. అదే జీవిత సమస్తం. ఆ సమస్తాన్ని చేస్తున్న చిన్న చిన్న [కియాభాగాలు జీవిత నాటకంలో రంగాలు. ఆ విధంగా నాటకం మానవ జీవితానికి వతిబింబంగా తయారైంది. అంటే మనుష్యులు తమతమ జీవితాలను బహు (కియాకలాపాల రూపంలో అనుకరిస్తున్నారు - అభి నయిస్తున్నారు - అన్నమాట. నిద లేచినప్పటినుండి వై య్య క్తికాలయిన కాల కృత్యాల వంటి జీవిత వాస్తవాలను తీసివేస్తే ఇంట్టోవాండ్లతో కానీ, బయట వాండ్హతో గానీ మన మాట్లాడటం - హోట్టాడటం - నవ్వటం _- ఏడ్వటం _ ఆవేళ పడటం - ఆవేదన వడటం - ఆలోచించటం _ ఏదో చెయ్యాలనుకోవటం - పది చోట్లకు తిరగటం _ తిండికోసరం తివ్పలు పడటం - ఒకడ్ని కాళ్ళు పట్టుకోటం- మరొకర్ని గొంశు కోయటం _- ఇంకొడ్ని మోసం చేయటం - తాగి తందనాలు తొక్కటం _ భోగ్యవస్తువుల వ్యసనంలో పడటం _ దురాళా దుష్ట స్వభావాలు "పెరగడం. కొన్నాష్ట వెలిగిపోతున్నట్లుండి చివరకు ఆరిపోవటం _- ఈ మొద లయిన (కియాకలాపాలన్నీ కలిస్తేనే జీపతమవుతుంది. కనీస మందులో కొన్నైనా కలవంది చెప్పుకోతగ్గ జీవితం కాదు.

చెప్పుకోతగ్గదాన్నే పదిమందికి (పదర్శించాలి గనుక గికులు నాటక మంటే [కియా జీవితాన్ని అనుసరించటమే ననుకొన్నారు. అరిస్టాటిల్‌ దాన్నే 1టాజెడీ లక్షణంగా చెప్పాడు. (టాజెడీ అంటే అదొక నాటక ఖేదంగా నాటక వాజ్మయం బాగా అభివృద్ధి అయిన దశలో వచ్చిందికానీ, మొదట మొదట [గికులకు నాటకమంటేనే (టాజెడీగా ఉండేది. జీవితంలోని (క్రియాకలాపాల వైలచణ్యాన్ని చూచి, నాటకంలో ఒకొక్క (కియను ఒక్కొక్క సీనుగా (పవేశ పెట్టడం జరిగింది. భిన్న భిన్న వ్యక్తుల యొక్క భిన్నభిన్న స్థలాల్లోని భిన్నభిన్న (కియా కలాపాలు జీవితంలోలాగే నాటకంలో కూడా వస్తుంటే ఆ వై లకణ్యాన్ని అంకంగానూ, దానికి సంబంధించిన వేరువేరు (క్రియలను వేరువేరు సీనులగానూ గీకు నాటక కర్తలు పెట్టుకొన్నారు. గీకు నాటకం జీవితానికి ఇంత దగ్గరగా (వతివింబంగా అభివృద్ధి చెందిందనటంచేత కేవలం వాష్ణు నిత్య జీవితంలోని కొన్ని (కియాకలాపాలను నాటకంగా (సదర్శించేవాళ్లని అనుకోకూడదు. మనుష్యులు తమతమ నిత్య జీవిళాల్టో కసీసం నూటికి ఒకడ్రైనా

శీ నాటకో విశ్హేషణ ఆలా ప్రవర్తించే అవకాశమున్న దనిపించేవి, మనం మ్మాతం ఇంతకంటే ఏం చేస్తాం - ఇదే చేస్తాం అనిపించేవి . అయిన [కియా కలాపాలను నాటక కర్తలు ఎన్నిక చేసి, సాహిత్య వాస్తవాలుగా చేయటంవల్ద మొత్తం యూరోపియను వాజ్మయానికి (గికులు గురు స్థానంలో నిలబడగలిగారు. రంగస్థలం మీద సాహిత్య వాస్తవికతను సంతరించుకొన్న (శక్రిళూ కూపాలు కొన్ని కలిసి నాటకంగా పరిణమించవలసిన అవసరం ఏర్పడేసరికి నాటక రచయితలు రంగాల దగ్గర _- అంకాల దగర జ్మాగత్తపడి పనిచేయ వలసి వచ్చింది. నాటక పరిణామానికి అవసరంలేని సమస్తైాన్నీ రంగస్థల (క్రియా క లాపంనుండి వేరుచేసి పక (ాకునెట్టి, అవసర మైనదాన్ని వెతుక్కుని,దాన్ని పట్టుకొని తీగమీద నడిచినట్టుగా ముందుకు పోవలసి వచ్చింది. తా నవసరమను కొన్నది సామాజిక అనవసీరమనుకోవచ్చు; తా నవసరమనుకొన్నదాన్ని వారు అవసరవమ్షని భావించవచ్చు, నాటకము యొక్క సిద్ధి రచయిత చేతిలోగాక సౌమాజికుల _ చ్రేత్తిగ్రో ఉన్నదని తెలిసిన (గికు నాటక రచయితలు అసహాయ కూరులుగా నిలబడి ఉష్మక్రమించవలసి వచ్చింది. మానవ స్వభావాన్ని ఎంత బాగా అర్థంచేసుకొంటూ పోతున్నాడో దాన్నిబట్టి నాటక రచయితయొక థా అసహాయ జ్లూర్రత్రా లక్షణాన్ని సామాజికులు (వశంసిస్తుంటారు. ఈ అగ్ని పరీక్షకు నిలబడ్డారు (గీకు నాటక క ర్తలు. 1111 (గీకు నాటక నిర్మాణ లక్షణాన్ని గురించిన విచారణలో రంగం. అంకం = నాటక సమయాలు ఈ మూడూ [ప్రాధాన్యం వహిస్తాయి. ఏదీ కూడా ఈ సృష్టిలో స్వయం (పతిప త్తి కలిగింది కాదు. అన్నీ కూడా ముందూ. వెనుకా, [కిందా ఫైనా ఉన్న వాటితో తెలిసినా తెలియకపోయినా కార్యకారణ (నభావాలకు లోనవుతూ ఉంటాయి. ఇక్కడ ఈ నాటకంలో ఈ రంగం ఇల్లా జరిగిందంటే రీనికంచె ముందు జరిగినడేదో దీనికి కారణమనీ,ఇది మళ్ళీ దీన్‌ తరువాత జరుగ బోయే జేనిక్రో క్రార్వమ్సవ్యతుందనీ నాటక రచయితలాగే సామాణికులు కూరా అనుకోవాలి, బుద్ధిమంతు లనుకొంటారు. (సతి రంగంలోనూ ఎవరో కొందరు మనుమలు ఎక్క్త ఒకచోట నిలబడి ఏదో ఒకటి మాట్లాడతారు. ఏదో ఒకటి చేస్తారు, జీవితంలోలాగే నాటకంలో కూడా ఆంద్రరు మనుష్యులూ జకేస్టాయి

నాటకిం అంటే.... ర్‌ వాళ్ళు కారు, కానీ జీవితంలో మనిపికి తనస్థాయి తనకు తెలియక అవకతవకలు చేయవచ్చు. నాటకంళో మ్మాతం (సతి ప్యాఠతకూ తన స్థాయి తనకు తెలిసి, తగి చట్టుగా [పవ ర్తించటం విశేషం. ఇదే జీవితానికి నాటకానికి లేడా. తన స్దాయి తనకు తెలిస్తే తన పాధాన్యం తనకు తెలుస్తుంది. తన [పాధాన్యం తెలిసిన వ్యక్తి తన స్థాయిని దాటి పక్కకుపోయి. అపవిస్యం పాలుకాడు. తన స్థాయిలో తన కర్తవ్యాన్ని తాను నిర్వహించటమొక్క_ టే లక్షంగా (పవర్తి స్తాడు. నాటకాలు రక్తి కట్టటానికీ, జీవితాలు రక్కి కట్టకపోవటానికీ అలా (పవర్తించటమూ, [పవ ర్తించక పోవటమే కారణం. ఆందువల్డ నాటకంలో స్థాయీ భేదాలతో ఉండే ప్యాతలుంటారు. నాటక రచయిత సామాజికులతో ఈ నానా గోతాలకు చెందిన ప్యాతలను పట్టుకొని ఆ పరిమిత కాలంలో ఆ పరిమిత స్థలంలో వ్యవహరించాలి. అందువల్ల (వతి రంగమూ సామాటికుల అవసరాన్ని ఏదో రకంగా తీర్చేదిగా ఉండాలి. అంటే (వస్తుత దృశ్యం జరగటానికి మూల మైన పరిస్థితులనూ సంఘటనలనూ సామాజికులకు పరిచయం చేయటం కోసరం, _ఎనాటక పరమార్థం దృష్ట్యా సామాజికులకు తెలియవలసిన, (పదర్శించవలసిన ఆవసరం లేక సాధ్యంకాని సన్నివేశ విషయాలను తెలియచేయటం కోసరం,- ఆనూహ్యములయిన పూర్తి భిన్నమైన దేశ కాల కియా మార్గాలలోకి నాటకేతి వృత్తం (పవేశింవబోతున్నప్పుడు ఆ విషయాన్ని సామాజికులకు నూచించి వారిని రాబోయే విశిష్ట ఘట్టాన్ని అనుసరించటానికి మానసికంగా సిద్ధం చేయటం కోసరం,. ఓక విషయాన్ని కియా రూపాన పరిపూర్ణంగా వరిణమింప జేయటా నికి. క్రియా సిద్ధిని పదర్శించటానికీ, = (పదర్శించిన యా సిద్ధుల సమష్టి ఫల యోగం నిరూపించటానికి, - రంగాలు నాటకాల్లో ఉపయోగ పడతాయి. ఆయా (సయోజనాల దృష్ట్యా నాటకంలోని (వతిరంగాన్నీ రచయిత కూరుస్తాడు. సామాజికులు అర్థం చేసుకొంటారు. ఈ అన్ని రంగాల్లోనూ [వవేశించే ప్యాతలూ వాళ్ళవాళ్ళ మాటలూ చేతలూ అన్నీ స్థాయిచ్యుతిని పొందకుండా అన్యోన్వ్యాళ యాలుగానూ ఫోషకులుగానూ ఉండి, ఏక వాక్యతకు సర్దుకొంటూ పరమార్తం వైపుగా ్నపగతిని సాధించటంవల్ద నాటకం నాటకంగా రూపుక ట్టుకొంటుంది” 1ష/ ీకులు నాటకంలో ఆంకాలయిదుండాలనటంలో వంచి పట్టున్నది. ఆ విషయంలో" తరువాత రోమన్లు, ఇంగ్రీషవాళ్ళు కూడా ఆ మార్గంలోనే

6 నాటక విస్చేషణ ఎక్కువగా పోయినారు. భారతీయులు అంకా లయిదనకుండా నాటకం పంచ సంధులతో కూడి ఉండాలనటం లోతుగా ఆలోచించవలసిన విషయం. అయిదు ఆంకాలలో అయిదు సంధులను "పెట్టవచ్చు. అంకా లెన్నైనా ఉండవచ్చు సంధులు మాతం ఆయిదే నన్నప్పుడు విచారణ మొదలవుతుంది. అంక విభజన పైకి కనిపిస్తుంది. సండి విభాగం పైకి కనిపించేది కాదు. అది ఇతివృత్తము యొక్క- అంతర విభాగాల్జోని ఆన్యోన్య సంబంధానికి పగతికీ సంబంధించిన సరమ సుకుమార విషయం. ఆంక విభజన ఆలాంటిది కాదు. [గీకుల అయిదు అంకాల పద్దతి కూడా అరిస్టాటిల్‌ తరువాతనే అమల్లోకి వచ్చింది. ఆయన కాలమంకా అది మధ్యాంతాల మీదా, దేశ కాల (కియాసమైక్యతా లక్షణం మీదా నడిచింది. ఆ పిమ్మట ,గీకుల నుండి ఇంగ్రీషువాళ్ళ వరకూ యూరోపియను నొటకం ఒక బాహ్య సంఘర్షణాన్నిగానీ, ఒక ఆంతర మథనాన్ని గానీ లేక దాహ్యాభ్యంతర సంఘర్షణనను చుట్టుకొని గానీ ఆయిదు౪ంకాల మీద పరమాభ్యు దయాన్ని ఫొందింది. సంఘర్షణను త్మీవతరం చేయటమో, లేక దాన్ని మంద గతికి తగ్గించటమో కాక దాన్ని వరిష్కారం చేయటమో ఏదో ఒక ఫల యోగాన్ని కనుక చేరుకోగలిగితే ఆ నాటకం అక్కడికి పరిసమా వ్రమైనట్టు. అర్వాచీనులయిన [గికుల ఇతివృత్త విభజనమూ, అంక విభజనమూ ఎలో కలీస్తిపోళున్నాయో విచారింపవచ్చు. [వధమాంక మంతా తరువాతి నాట పరిక. ఆయా ప్మాతలు, "ఆయా సన్నివేశాలు, ఆయా సంఘర్షణలు సూచనతో విని (కమంగా (గహించటానికి వీలుగా రకరకాల ఫీజంగో గ మాంకం ఉంటుంది. తరువాతిదంతా జరగటానికి ఇది పుష్టివర్ధన ళోని సంధు! మ669ది. రెండో అంకమంతా [ప్రథమాంకం (మక1వ8 ఉద ఇం పరిపుష్టమే ఉద్దాటిత మవుతుంది. ఈ ఉద్దాటన దళ క న 10%) వచ్చేటవ్పటికి ఏర్పడవలసీన నేపథ్య వాతావరణం ఏర్పడి, డ్‌ కు , వృత్తికి ఒక దీప్తి వస్తుంది. దాంతో (కియా వృత్తికి మరింత మ్పంళే స లుగుతుంది. క ఉద్దీపనం (మవెటేలిక్ష 0266) (క్రియా వృత్తిని మౌఠో అటి చేస్తుంది. దాంతో నాటకం రక్తి కట్టటం మొదలు పెడుతుంది* తను మరిక ౨ రెండో అంకంలోని [క్రియా వృత్తి (ఉంటంల) యొక్క సంక్లిష్ట మలుపు తిరగవల ది! ముందుకు తీసికొని పోతుంది. పరిస్థితి ఒక గట్టి అసిన దళక్ష చేరుకొంటుందీ అంకంలో. నాటకంలో నాయకు

నాటకం అంటే.... ళా డైనవాడు కాసీ, కాక [వధాన పురుషుడై నవాడు కానీ, ఇంతకు ముందెదుర్కొాన్న సమస్యలకంటె క్లిష్టతరమైన సమస్య నిక్కడ ఎదుర్కొనవలసి వస్తుంది. నాయ కుని [పయత్నమిక్కడ త్మీవతర మవుతుంది, నాల్గవ ఆంకంతో నాయకుని (పయత్న త్మీవత ఒక (వతిఘటనను ఎదుర్కొని తగ్గుముఖం పట్టినట్టుంటుంది.ఈ తగ్గుముఖం, పట్టటం (౫జమయుగ 26609) రాబోయే అయిదవ అంకంలోని పరమార్థ నిర్వహణకు ఒక విధంగా మరింత సన్నద్ధం కావటానికి వీలు కావటం. దానివల్ల నాయకుడు మరింత పుంజుకొని ఫలాభిముఖంగా పోవటానికి అక్కడ (కియా [పవృత్తి తగ్గముఖం పట్టటం ఆవసరం, _. ఈ విధంగా అంకాలూ ఇతి వృత్తమూ కలిసిపోతుంటాయి. శ

యూరోపియన్‌ నాటక వాజ్మయ చర్మితలో నాలుగు రకాల నాటక భేదాలు కనిపిస్తున్నాయి. ఒకటి టాజెడీ, రెండు కామెడి. మూడు (టాజీ కామెడీ. నాలుగు మెలోడామా. చివరి మూడింటినీ అలా ఉంచితే [వపంచ సాహిత్య చర్మితలో ఆతి [ప్రాచీనమైన (వ్యకియా విశేషం (టాజెడి. (క్రీస్తుకు 354 సంవత్సరాల ముందు పుట్టిన (గీకు తాత్వికుడు ఆరిస్టాటెలు టాజెడి నాటక అక్ష ణాల]ే గురించి ఒక (గంథం (వాశాడం టే ఆయా లక్ష్మ గంథాలంతకు ముందెంత కాలంగా ఆ దేశంలో రచించబడుతున్నవో ఊహించవచ్చు.

1 రౌంంకండూ, భుంఏ,.15 80 6910686400 01 80మ6 ఇ6ం6ం20 0026 18 10096890 6౧6౬, 196 ౦4 800 8క్రరయరయి6రేం - 99? 120- క్రణణక్రం, 6౫506109 పీ66. 206. న౭5రేల66 0162802016, స6 0 412ీటులుల మజం8 2 లుల? జం - 10 లుం ఇమ, ౨ం€ 01 28602 906 0% ఇం400 - 600౭6609 యుండి ౧10౮ 296 €ంగాం యం 6౧౦౧౫౭౦౧౦౨ 804 ౬1089606 0% 50% 04681003. కళా 1685628016 120క04క్ర6 1 2029 2 18980866 26 పేడ8 లం లబురిం1169ము౭౧€ 01 మాయు, మిం10ర్రూ 496 మలల. ఊం6ే 1 266, 5 6182ీ6బ0 మంజరి 10 యవీకీలంం69బ6, 0662056 19 5056 ౧౫౬5 మి6౭6 81026 18 నట 0 0లులుః, 9610. రూ _- తఈ1800616'8 069165 22 వ. గ్ల నై ₹చ0వటూ, న 1955. లి. టి కబలి 11, కైళందా

8 నాటక విశ్తేషణ _ అతిముఖ్యమైన లక్షణంగా (ట్రాజెడీని గురించి ఆరిస్టాటిలిచబ్చిన నిర్వచ సంలోని జాలా మాటలను ఆయనే తన (గంథంలో వివరించినా తరువాతి వాళ్లకు ఆంగ్భానువాదంలో దాన్ని అద్ధం చేసుకోవలసి రావటంవల్ల చాలా ఇబ్బందులు వచ్చాయి. ,(గికు మాటల ఆర్జాన్ని సమ స్తంగా చెవ్పగల ఆంగ్లపదాలు. దొరక నందున మార్చి మార్చి అర్జాలను విచారింపనలసి వచ్చింది. ఉఊదాహరణకు' - ముిట్రంల అన్న పదానికి బదులు 260౯69606460%2 అనీ మొంంగ400 అన్నవానికి బదులు న్‌జ0ం68 అనీ బుదఃఠి అనటానికి బదులు 00%91666 అనీ, 60షా]ల౬ 10 10టేవ్‌ అనీ, 2970065౯ 4క్ర0166 అనటానికి బదులు గ మి2శ్రర[ర06ే6 అనీ - 12016684 కలే ఆనీ, అజఠంం ఏక అన కలస న అనీ యదు అనీ, 06 6౨౭౭609 ఇండ. ౯61108 హొనిక్వొడ్డు ళ్‌ జి ఇంం0క్రషికషే సక ౭టేమాకక అనీ, 52851088 అన ఎ శయడంపు అనీ . ఈలో ఆంగ్ధానువోదాలు (టొజెడీ నిర్వచనము

యక్క బవ్వాష్మభ వ్యాఖ్యానోఫివృద్దీకి ఎంతో దోహదం చేశాయి. కడు ; మాట అలా ఉంచికే ఓక యోకన్ను, ఇమిటేట్‌ చేయమన్నాడు. శ్వ చే లీ చేయమన్నాడు. యాకన్నే కోడా అలా ఉంచుదోతి. ఇమి ఈ సద వలే మన భోష్షలో తసికరంచేటిం. ర్కిపజెంట్‌ చేయటమంచే ఉన్నాము 2 ఖీ నటించటం నాటకంలో పాత్రలు లోకంలో మనమంతా ఏలాగా నానే వళ అవి ఆలాగే ఉంటాయి. మన (బకుకు మనం బతికినట్లు నటన కన్నపుంజన్సి అవి (బశుకుతాయి. మన (బతుకులో అనుకరణ ఉన్నదా నటన ఉిన్దైటస్‌ ( షై టంటే అనుకరణ లేదనీ చెప్పనక్కరలేదు కానీ, పేరణి కో వా! . ఏరా ఆనుళరటకు "సరసిద్ధత కోహాలీ. నటనకు ఆంతర మిద్ధి వైభవ వా కావలసీన వాహ్యవస్తు సంభార సమ్యక్పరిశీలన నటనకు మూ న్‌ వ నటన ఆనుకరణతో నంబళదళలేని మరొక జీవకళ. లాతషేద ద న రాతి వ్రప్పుడు వెరదుకు మేల్కొని శరీరాంచ దీనీ షయంల న కమ్ముజళో మనక శలీయదు, మనకు తెలియని దన చేసి, భౌతిక్ష సత్గంకాని నాటక ప్యాతలను నటులు

నటిస్తున్నారు, _

నాటకం అంటే.... రి శ్రీరామచందుడూ, దుష్యంతుతూ, చాణక్కుడూ, సీజరు, వోమైట్‌ , ఒథెల్లో ఎ వీళ్చైవరూ కూడా నటులకు భౌతిక సత్యాలు కారు. అందువల్ల వాళ్లను అనుకరించటమనేది లేనేలేదు, ఉన్నదల్లా వాళ్ళను నటించటం. అంటే ఆకాస్త "సేవూ నటులు ఆయా ప్మాతలుగా మనకు అనిపించేటట్టు కనిపించటం. మనకు మ్మాతం తెలుసునా ఆయా ప్మాతల భౌతిక స్థితిగతులు? ఆ నటులు నటించినట్లే ఆయా ప్యాతలున్నట్టు మనమనుకోవాలి. కానీ అలా అఆనుకొంటున్నామా? “ఆ ప్యాతను వాడు చెడగొట్టాడు. ఈ ప్మాతకు వీడు తగినట్టుగా లేడు. వాని నటన మఠీ అతిగా ఉంది. వాడికసలు నటనే చేతకాదు. ఇవన్నీ మనమంటున్న మాటలే. దీని అర్జమేమిటం చే-.మనమంతా నటులమేనన్నమాట. మనలోని నటుడు ఆ (పదర్శన సందర్శన సందర్భంలో మేల్కౌాని ఆయా ప్యాతల్లోకి (వమేించి తన్మయత్వం చెందుతూ తనను తన ప్మాత ధరించినవాడు సరిగా 'తాను కనిపిం చాలనుకొన్నట్టు నటించకపోయేసరికి ఆ ప్యాతలోనుండి బయటికి వచ్చి, ఆ నటుడు చెడగొట్టాడనీ, తగినవాడుకాదనీ, అతి చేశాడనీ, అసలేమీ చేయలేక పోయినాడనీ ఇవన్నీ అంటున్నాడు. అందువల్ల నటులు ఆయా ప్మాతలు ఆయా సందర్భాల్లో ఆలా చేశారని చూచినట్లు అనుకరించటం కాదు చేస్తున్నది. ఆయా ప్మాతలలో తాము (పవేశించి తామే అపి అని అనుకొని ఆయా సందర్భాలలో అవియైన తామేకా పవర్థించటమో ఆంతర(పేరణవల్ల తెలిసికొని తమకు తెలిసినదాన్ని సామాజికులకు తెలియచెయ్యటం కొరకు ఆవార్య ఆంగిక వాచికాలతో (ప్రదర్శిస్తున్నారు. ఆ (వపదర్శన కళకే నటన అని పేరు. కాబట్టి నాటకం నటనవల్ల అవుతున్నది కానీ అనుకరణవల్ద కాదు] మరి నటన అంటే దేన్ని నటించాలి? అరిస్టాటిల్‌ చెప్పినట్లు యాక్షన్ను నటించాలి. యాక్షనం టే ఏమిటి? నటన కనుకూలంగా ఎన్నిక చేయబడ్డ సన్ని వేశాలతోనూ ఘట్టాలతోనూ ఉన్న మానవ జీవితమే యాక్షను. అప్పుడు నటన రీయాక్షనవుతుంది. మరి యాక్షనైన జీవిత మెలాంటిది కావాలి? చెప్పుకోదగ్గది 1 వెం 11 ౪6 00 06 ౧49 ఇప6 తదంంందం 641 మండ3 షేం*6 59 24004ళ5వవ, 0% ఇమం “ఇెలంం63ల46400' 13 & ]86లా లురేలయుక ర “ముదం హె ౬. పెంండక5, కగఉంకని (1953) లక్షం 15.

10 నాటక విశ్తేషణ కావాలి. సీరియసన్నా ఇంపార్డెంటన్నా అదే అర్థం. ఇంకా అది పరివూర్ణంగా కూడా ఉండాలి. అంపే ఒక అర్థ (పతీతికి కావలసిన అన్ని హంగులతోనూ ఉండాలి. ఆది మధ్యాంత సహితంగా నన్నమాట. నాటకం కాబట్టి ఆ యాషను కంటికి ఆనేటట్టుండాలి. ఒక (కమంలో ఉన్న సావయవి కంటికి అనినట్టుగా నిరవయవి ఆనదు, అలా కంటికి అనిండే హృదయానికి హత్తుకొంటుంది. ఇతి వృత్త రూపంలోని యాక్షను ఆ మ్మాతంగా ఉంటేనేగాని నాటకం రక్రిగట్టదు. న్యూనాతిశయాలు రెండూ దానికి పనికిరావు. నాటకంలో పరిపూర్ణత యొక్క పరిమితిని అలా అర్థం చేసుకోవాలి. ఇంతవరకూ (టాజెడీ నాటకం దేన్ని పద ర్శిస్తుందీ, ఆందు కేరూపాన్ని ఆశయిస్తుందీ అన్న విషయాల విచారణ అయ్యింది ఇక విచారింపవలసీనవి అభివ్యక్రి సాధనాల గురించీ ఆవి సాధించి పెళ్టే ప్రయోజనం గురించీ. సాధనాల విషయంలో మధురోదా త్త స్వర సంయ క్షమై ఛందోలంకారములతో అయానుబద్దమైన భాషను గురించి అరిస్టాటిలు శర్మ చెప్పినట్టు కనిసిస్తుంది. నాటకం హేధించవలనిన [యోజనం దృష్ట్యా మసం సాధన రూపమైన భాష్షను గురించి పద్దించుకోవలసి వస్తుంది. ఇంతకూ ఆ సొధించవలసిన (వయోజనమేమిటి? న క్‌ ఇదీ ఆసలు సమస్య.

2. భవభూతి ఉత్తర రావంచరిత జకం (పవేశిఠ శి.1.1. భవభూతి పుట్టుపూర్వోత్తరాలు 2 ఇప్పుడు మనకు లభించుచున్న భవభూతి కృతులు మూడు మాతమే.

1. మహావీర చర్మితము 2) మాలతీ మాధవము 3) ఉత్తర రామచర్శితము. మిగిలిన రెండు నాటకములలో కంచె మాలతీమాధవమున భవభూతి తనను గురించి చాల విషయములు చివ్వకొనిను. మహావీర చరితమున తన వంశము యొక్కయు తన యొక్కయు గొప్పతనమును (వకటించుకొన్న దాని వెంటబడి ఒక విషాదచ్చాయయు కలదు. ఆది ఆయన కృళులు (వజాభిమాన మును చూరగొనజాలక పోవుటను గూర్చినది. ఉత్తర రామచరితమున ఆత్మోత్కంర్ష చాల థాగము తగ్గిపోయినది. దక్షిణాపథమున పద్మపురమని ఒక పట్టణము కలదు. అందు ఉదుంబర [వాహ్మణులు కలరు. వారు కాళ్యపులు. కృష్ణ యజుర్వేద తైత్తిరీయ శాఖాను యాయులు. [బవ్మావిద్యాపారంగతులు. సోమ యజ్ఞములు చేసినవారు. ఉత్తమ గృహస్థులు. తప్మోవతులు. ఇట్టి ఈ ఉదుంబర (బావ్మణ కాఖలో వాజపేయ మహవాయాగమును చేసిన వాడొకడు కలడు. ఆయన మహికవి కూడ. ఆయన తరువాత ఆయిదవ తరమున ఆ వంశమున భవభూతి పుభైను. భట్టగోపాలుడు- సీలకంఠుడు - భవభూతి _ ఇది వరుస. భవభూతి తల్లి సేద జళుకర్ణి థవఖభూతి యన్నది బిరుదు నామము ఆయన ఆసలు పేరు శ్రీకంరుడు. కాని వీరుదు నామముచేతనే ఆయన పసిద్దికి వచ్చెను. మాలతీమాధవము రచించునాటికే ఆయనకా బిరుదునామము స్టిరపడిపోయెను. ఆ బిరుదము వచ్చిన తీరుతెన్నులంత బాగుగా తెలియవు. భవభూతి గురువుగారి పేరు జ్ఞాననిధి. భవభూతి పద- వాక (పమాణ-త త్త్వజ్ఞుడు. వ్యాకరణము. తర్కము మీమాంస. వేదాంతము తెలినినవో' డని యర్థము ఛందోవ్యాకరణముల యొక్కయు, తర్కమీమాంసల యొకగైయుః

వే నాటక విశ్లేషణ పెజోపసషక్తుల చమకన్య్మయు సరయు సెంఖ్యయోగముల యొక్కయు పరమార్థ లక్షణము నెరిగిన మవోవిద్యాంనుడాయన., మహాకవి ఆయన. మహానాటక కవి ఆయన. నాదకమలిను - రలించుటయందువలెనే ఆ నాటకముల నాడించుట యందును భవభూతికి శద్ద ఎక్కువ. “త్రస్యైవ కో౬ ప్పేక దేశ! సందర్భాంతరేణ ర సపహ-నభినేయార్థకృత్ర తంచ స్వహస్త లిఖితం భగవాన్‌ ముని ర్యాసృజ దృరతస్యమునేః తౌర్యతిక్ష స్యూతధారస్యో _ “సకిల భగవాన్‌ తం అప్పరోభిః (పయోజయిష్యతీతి" _ శ్వహక్రి పునరస్మికా సుగృహీత నామధేయస్య భగవతో వాల్మీ కేరాస్థా' ఆను సీ మెదలైన చతుర్లాంక్‌ము నందలి లవుని వాక్యములు సస్తమాంకమున రాబోవు అంతర్నాటకమును గూర్చినవియైనను ఆ వాక్యార్థములు భ్రవభ్రూతి నాటకరచనావటుబుర్ధి లక్షణమును 1వకటించునవిగా కూడ యున్నవి. రామాయణమున నొక భాగమైన ఈ ఉఊత్తర రామకథను రసోత్కట మును ఆభిసయార్ద ముగా భవళ్రూతి రచించినాడు. తా నింత (శద్దగా స్వమాస్త ముతో లీఖించీన నాటకములను నృత్త, గీత, వాద్య (వపయోగదకుడైన నూత ధారునకు [ పదర్శనార్థవ్వు పంపినాడు. ఆతడు దీనిని అప్పరనల వంటి నటనటి వర్గము చేత నాడించును భవళూతి కటు (వ్రదర్శింపబడుటయం దాస్థ్ర ఎక్కువ, కనుక దాని విషయమున తా నెంతల (శ్రద్ద తీసికొనును..ఈ శ్రద్ధ మొదటి నుండియు ఆయనకు కలదు. మాలతో మాధవ, మహావీర చరితము లందును స్పుటముగా కనిప్రంచ్చన్ను. ఇక్కడ మరొక విషయమును చెప్పవలయును. మాలతీమాథనన్సు కంచె ముందు కూడ భవభూతి కొవ్య నాటకములు రచించి యుండవచ్చున్ను. క్క మూడు నాటకములలోనివి కాని శ్లోకములు కొన్ని (12) సంకలన లంథమ్సల యందు భవభూతి కృతములుగా కానవచ్చుచున్నవి. అవి యే (గంఠములలోనివో మాతము తెలియదు. బహుశః ఆఅ శ్లోకము గల కవళూతి రచించిన కాన్య నాటకములు మనదాకా వచ్చియుండక పోవచ్చును. స్రై్టై కాంగర్భమున కలిసిపోయిన కృతులు (వశామోదమును పొందియుండ బ్‌ ూరితీమారవప్తు ఆ విషయమునే స్టైపించుచున్నది. మాలతీమాధవము అంధున వ (వజల నాక్షర్షి ంపలేదని మవోవీర చరితము చెప్పుచున్నది. నాటకరోచనా ఈర రామచర్శితము పూరియ 1పదర్శింపబడు వరకు భవభూతి టమోగమర యండు (పయోగశీలము కలిగి వ_గ్రించినాడనియే చెప్పవలయును, ౬

భనభూతి ఉత్తర రామచరిత క్ర మరియొక విశేషము. ఖభవభూతి రచించిన మూడు నాటకములందును కొన్ని సామాన్యాంళములున్నవి:ః

1. మూడు నాటకములఅందును భవభూతి తన బహుముఖ కాస్త విజ్ఞానమును [వకటించుచుండుట కలదు.

2. స్థలైక్యముగాని, కాలై క్యముగాని, దేశ్లైక్యముగాని ఈ మూడు నాటకము లలో ఏ ఒక్క దొనియందును పొటింపబడలేదు.

3. కథాగతి గృహ వాతావరణము నుండి _పారంభమగుటయే మూడింటను కలదు. ౯"

4. మాలతీ మాధవ కథ వదునైదేండ్దు సాగినట్టు సాగినది. మవో వీర చరితము అది ఇన్ని సంవత్సరముల కథ యని యనరానిది. రామాయణ కాలమే దాని కాలము. ఉత్తర రామ చరితము వన్నెండు సంవత్సరముల మీది కథ.

5. మూడు నాటకములందును నాయకు లేకపత్నీ [వశతులే. మూడు నాటకములందును ఆకాశ గమనాదులున్నవి, మూడును.సుఖాంతములుగా మలచబడినవి. మూడును మొదటిసారిగా తిరునాళ్ళలో (వదర్శింపబడినవి.

6, రసభావాద్యభివ్యకి విషయమున శబ్మపయోగము వద్దనుండియు సౌదృశ్యములు మూడు నాటకములందును కలవు.

7, వతి యంకమునకును తత్క-థా సందర్భ సూచకమైన ఒక చక్కని "పేరు పెట్టుట భవభూతి కలవాటు. మాలతీ మాధవమున చివరి యంకము నొక దానిని మినహాయించి మిగిలిన శామ్మిదింటికిని పెట్టబడిన "పీడ

జజ వరుసగా వకుళవీధి. ధవళ గృహము. శార్టూల విదావణము. శార్లూల మాలళ్యసహర్వణము.;సౌదామనీ “దర్శనము. ఆభ్హే ఉత్తర రామ చర్మిత నాటకాంకముఅక్షును పేర్చున్నవి. |ప్రథమాంకము చిత దర్శనము;

జ

ద్వితీయాంక్షము పంచవట్మీవవేళశము, తృతీయాంకము భాయ, చత్తురాంకము కౌసల్యా జనక సంథూగము, పంచమాంకము కుమార -,ఫ్మిక్రమము షష్టాంకము క్తుమార.(పత్యభిజ్ఞానము, సస్తమ్యాంకము సమ్మేళనము.

14 నాటక విశ్ణేషణ శి.1.8 'దేశకొోలములు దశ్షీణాపథమునందలి పద్మపురము భవభూతి జన్మస్థలముగా మాలతీ మాధవమున స్యూతధారుని వచనము. చెవ్పుచున్నది. కాని చార్మితకముగా ఆ నగరము ఉనికిని నిర్ధారణము చేయట అంత సులభముగా లేదు. ఈ నాటక్రములు (ప్రదర్శింపబడిన కాల్మపియనాథుని ఉత్సవము ఉజ్జయినీ నగరము లోనిది. అచట మహాకాశేశ్వరస్వామి గలడు. కాళిదాసు బాణుడు మొదలైనవా రాస్వామిని "పేర్కొనియన్నారు

భవభాతి బాణుని సమకాలము వాడు కానిచో బాణుని యనంతర

మనుసరించి పుట్టినవాడు కావలయును. బాణుడేడవ శతాబ్దము మొదటి సగములో పొడు. భవభూతి రెండవ సగములో వాడు కావచ్చును, మరియు కాళిదాసు . వృద్ధుడుగా నున్నప్పుడు భవభూతి యువకుడుగా నుండి యుండవచ్చును.

• ఆవిధముగా కాశీదాస్పు (పభావము భవభథూతిమీద కలదు. కాక కాళిదాసు కంటె రెండు శతాద్దముల తరవాతి వాడనియు చెప్పవచ్చును. కాళిదాసు కాలముకూడ సునిశ్చిఠము కొడు. (క్రీ. శ. అయిధవ శళాబ్దము మధ్యభాగమని అంగికరింవ వచ్చును. అ లెక్కను ఫీడవ శతాబ్దము త్రరార్థము నందలి భవభూతి రెండు వరదల + ల్మేండ్డివత్తలి వాడై, కాళిదాసును లెస్సగా అధ్యయనముచేసి ఆయన నన్తుసర్తించి యండవచ్చుననుటయే ఉచితముగా కనిపించుచున్నది.

నకే.కి, (పథ్యాతేతివృత్తము

ఉ త్తర రామచరితల్తో ఇతివృత్తము (సభ్యాతము. నాటకేతివృత్తాంతము [వఖ్యాతమై యుండుటను లక్షణముగా సర్మగహించుటలోని తాత్వికత థయేనునగా_

“సర్వభూత భవాప్యయములను, అవ్యయము, అచింత్యము ఆయిన భగ వన్మోహత్మ్యములను ఇతిహాస పురాణములు బహుముఖముల వి 'స్తరించి చెప్పినవి. అర్థిలోకహిత నిష్టగల మహార్డులచేత అట్లు చెప్పబడిన విషయ వరంపర మొత్తము ఆధ్యాత్మము, మరియు నది కొంత గుహ్యము కూడా, ఆత్మజ్ఞాన విషయ నిరంతర (శ్రవణము వలన మోహము తొలగించిన తొలగిపోగలంత

చులకనై నదిగా అనిపించును. ఒకచో నదితొలగును గూడ,

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత క్ష్‌

ఈ సృష్టి సమస్తము భగవన్మయము. (శవణము వలన ఈ నిశ్చయము కలిగినది. భగవన్మయమైన దీనిని తాదృశముగా చూడవలయును గదా! సరిగా ఇట్టి దశలోనే భగవంతుడు పార్టనకు విశ్వరూవ పదర్శనము చేసినది (భగవద్గిత 1 వ అధ్యాయము).

ఇతిహాస పురాణములయందు విస్తరించుకొనియున్న ఐబహువారములు (శవణము చేయబడియున్న ఆధ్యాత్మిముతోడి ఈళ్వర రూపమును (వదర్శిం చుటకు నాటక మవతరించినది. ఫ్రీ భగవద్గీత యందు విశ్వరూప సందర్శన యోగమువంటిది - సాహిత్యమున నాటక (ష్మకియావిర్భావము. తత్పూర్వము భగవంతుడు బహుధా విస్తరించి వినిపించినదే మరల [పదర్శించినవాడై నాడు (భగవద్గీత 1.23). వినిపించినదే ఆనగా తూచా తప్పక అని అర్థము కాదు. మరియు నర్జుకుడడిగినది.అవ్యయమైన ఈశ్వర రూపమును (భగవద్గిత 11.4). ఆది అవ్యయమన్న వివేకము కలదు కావుననే చూడనిచ్చ. లోకము శాశ్వతము గాక బుద్చుద్వపాయముగా కనిపించుచుండగా ఈశ పరుడు కాశ్యతుడ గుచున్నాడు- ఈ విశేషములను చూడవలయును. అందుకు అర్జును డడిగినాడు. ఇతిహాస పురాణముల [శవణముచేసిన (శోతలందఅకు (పతినిధిగా అర్జునిని థావించినచో నాటక (నవ్మకియ యొక్క తాత్త్వికత బోధవడగలదు. పరమేళ్వరుడస్థై చూడు మనినాడు. అ చూడబడునది శత సహ్మస రూపములుగా _ నానా (పకా రములుగా _ నానా వర్ణాకృతులుగా నుండి _ దివ్యముగా కనిపించును. (భగవద్గీత 1ష5్స్‌

ఈ దివ్యతయే అళ్చర్యకర మైనది. ఈశ్వరరూప దర్శనమున మొదట కలుగునది ఆశ్చర్యము. ఏమనగా, ఆది ఆశ్చర్యకారి. భగవంతుడన్నది కూడా “వళ్యాశ్చర్యాణి' మరియునవి “బహూన్యదృష్టపూర్వాణి"” అంతకు మునుపు చూడబడని అనేకాద్భుతముల నిపుడు చూడుచునినాడు. (భగవద్గిత కర)

అన్ని అద్భుతములు కూడా ఆ యున్న ఉపాధియందే సంభవించు చున్నవి. నాటకాత్మయైన రసము నాటక _ శరీరమునందే సంభవింప నలయను. నాటక శరీరము ఇతివృత్తము.. నాటక రసము అద్భుతము. ఈ పరమాద్భుతమును దర్శించుటకు చర్మచక్షువునక్సు శక్యము కాదు. సర్దు సపొ

శే నాటక విశ్షేషణ తమును _ సర్వ రహితమును అయిన ఈశ్వర రూపత త్త్వ దర్శనమునకు దివ్య నేత్రములు కావలయును. అనగా జ్ఞానాంజనము వలన ఉస్మీలితములయిన, ఆజ్ఞాన.తిమిరొాంధ స్పర్శ యేమాత్రము లేని న్మేతములన్నమాట. భగవంతుడు అర్జునుని న్మేతముల నష్దే యన్ముగహించినాడు. నాటకమును చూచుట కట్టి దృష్టి కావలయును. (భగవద్గిత మేషర) తోక ధర్మమునుండి నాట్య ధర్మము కొంత భిన్నమైనది. లోక ధర్మము వైపు చూచుటకి లౌకిక న్మేతములు ఛాలును, నాట్య ధర్మము ఆతిలోకము. అతిలోకము అతిమానుషము. అనగా దివ్యము. ఏది ఆతిమానుషమో అదియే అద్భుకావహము. నాట్యరసమైన ఉద్భుతము ననుభవించుటకుచిత మైన చి త్తవృత్తి రూవదృష్టి నాటకము చూచుట కవసరము,

ఏ పరమేశ్వర రూవము [వదర్శింపబడినదో అది “అనేకాద్భుత దర్శనము” ' సర్వాళ్చర్యమయం దేవం అనంతం విశ్వతోముఖం' (భగవద్గీత 1220, క్క. చర్మచత్షవులకు బవథా (ప్రవిభ క్రమట్టు తోచు ఈ సర్వమును ఒకచోట ఉన్నుదియై ఆ ఉపాధియందు దివ్యన్మేతముసకు కన్పించినది. అ, నాటక శరీరమైన ఇత్తివృత్తమున బవుకాలము పీద . బవ సన్ని వేళముల మీద - ఇప్పు ష్యాతముల మీద _ఐహు (పకారముల గందరగోళముగా కన్చించు జీవితము (ప్రాధాన్యము నెజిగి బసహుస్వల్ప క్రాలములో _ బహుస్వుల్బ సన్నివే కములిలో - ఇహ పరిమిత ప్యాతములతో - బవ స్వల్ప (ప్రకారముల పర మార్థ స్పూ్రి కలుగునట్లు సమకూర్చబడి (ప్రదర్శించబడును. అట్టు సమ స్త మును ఏకస్థము చేసి కణమ్సులో మిరుమిట్టు గొలిపెడు (పదర్శన “"మగటచేత నాటక్‌ రసము అద్భుతము.

అద్భుత దర్శనము వలని అనుభూతి చిస్మయావిశిష్టమై మృష్టరూపముగ

ఎనభిన్య క మగును. అద్భుతము - ఉ్యగమ్తగా గూడ ,న్యుండును. ఉృగమనగా 'ఘోరమనియు. ,ఈ దృళ దృళ్య. ధర్శనమున చిత్తము (ప్రవ్యధితవ్లగ్గును. అనగా ఆద్భుత వస్తు దర్శనమున గలుగు చి త్తవృత్తులు రెండు, శ్రే విసయము శ్ర)గప్రవ్యథ. ఈ రెండును ఏకవస్తు సందర్శన జన్యము (8నుట చేత వీకక్రాల జన్యము అనియు స్పిద్దించుళున్నది. ఏక వస్తు దర్శనమున _ ఏక కాలమున కలుగు చిత్తవృత్తి వఏకముగనే ఉండవలయును కదా! _.మం చిత్తవృత్తులు రెండగుట యెట్లు హిసగును? ఇచట ఇట్టు చెప్పమలయ్యును :

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 1

లోకాతిళాయి ఆగు కృత్యము వలన కలిగిన హర్షము. నుండి విన్మయము జనించును (నాట్యశాస్త్రము పు. 240). విషయము - సుఖరూపము, (వవ్యభ దుఃఖరూపము.. సుఖదుఃఖములు సాధారణముగా లోకమున ఒకదాని తరువాత ఇంకొకటిగా సంభవించును. లోకమున గూడ అవి యుగపదుర్థితమూ-లగుట లేకపోలేదు. కాని, ఆ స్టితి అంతగా గమనింపబడదు. నాట్యధర్మము లోకా తీశము కనుక ఆందు అసంభవములే సంభవములు, ఆగుచో సుఖదుఃఖముల యుగపత్య భావము విశేషము కాదు. సోర్యసహ్మసము యొక్క యుగపదుత్తి తత్వమును సంభావింవ గలిగినప్పుడు సుఖదుఃఖముల ఏకకాల సంజననత్వమును భావించవచ్చును.

_(వవ్యధితమును, విస్మయావిష్టమును అరున చిత్తవృత్తి కలిమిని అర్జునుడు విశ్వరూప (వదర్శనము నింకను _చూడజాలక పోయినాడు. దృష్ట పూర్వము కాన్‌ దానిని చూచి హృషితుడగుచునే భయకంపితమైన మనస్సునందు [వవ్యధితుడు అగుచున్నాడు. (భగవద్గీత కేషేశర్‌) ఆందువలననే దయయుంచి వూర్వరూపమునే చూపుమనినాడు “ఇచ్చామి త్వాంధష్ట మహంతదైవ” (భగవద్గిత 11.46). అప్పుడు వఠమేళ్వరు డనినాడు. “నీవు భయవడకుము- ఈ పరమాద్భుతమునకు విమూఢవభావుడవయితివి. అట్టు కారాదు నీవు నిర్భయు డవు. (ప్రీత మనన్కుడవు అయి ఇదిగో నాయీ మామూలు రూపమును చూడుము” ఆని (భగవద్గీత 11.49).

సర్వాళ్చర్యమయమును = ఉ్యగమును అబిున ఈశ్వర రూవమును బోలిన ఇతివృత్తమును దర్శించిన (పేషకులు, తత్క-థానాయికా నాయకు లట్టి స్థితి యందెక్కువ కాల ముండుటను చూడజాలరు. ఆందువలననే సీఠారాముల పునసృంయాగముతో నాటకము నువసంహరీంవవలనీ వచ్చినది. ఈ దృఢమైన తాత్త్విక దృష్టిగల భారతీయ వాజ్మయమున (టాజెడీ లున్నను - అవి (టాజెడి లనబడకుండ చేయబడినవి. శరీర పతనము జీవిశారతముగా భారతీయ తాత్వికత భావింపదు. (ప్రారబ్ధము నశించిన వెంటనే శరీరవతనమనివార్యము. అపరివార్యమైన శరీర పతనమును గూర్చి విచారింపరాదు, కనుక *నళోచిళు మర్లసి.-” నాటకము చూచి (గ్రవ్యథితాంతరాత్ముడుగా కారాదు _పేక్షకుడు, అనగా

హె-2

18 నాటక విస్త్హేషణ ఆట్టివాడు చేయబడి పునః సకాంత చిత్తుడుగా కాఏింపబడవలయును. దానినే ( ప త్తు (పేశకుడు కోరునని (ప్రాచీన భారతీయు లనుకొనిరి. వాజ్బయము అనుద్వేగ శరముగా నుండవలయుననుట, అది | పి్యయముగను పహితముగను నుండవలయు న్‌ ననుటను కగవధ్వాజి [పతిపాదించినది. ఆందువలన ,టాజెడీలు మనకు లేవు, ఇతిహాస పురాణ |శవణము వలన తెలియబడిన దాని తత్వమును చూచి 'వ్రత్యణనుభూతిని కలిగించుకానుట కువ్మకమింపబడిన నాటక రచనమున ఇతి వృత్తము [వఖ్యాతమైనదియే కావలయును. ఇతిహాస పురాణములందలి. పరో ఇనుభూతితైన విషయమే నాటకములందు పత్యఖునుభూతికి విషయము కావలయును. ఆగుచో ఇతివృ త్తము (వఖ్యాతమే ఆయి తీరవలయును. ఇది పర మూర్జ భూతమైన పధమ సిద్దాంతము. ర్స్‌ చి నొప్పుడిక _తవభథూతి ఈ నాటక విషయములను ఎక్కడనుండి _గహించి 'యున్నాడో విచారించి చూడనలసియున్నది. శిఓ ఓ ఉత్తర రామకథావిషయములు రచించి ణా ఉత్తర కాండమును వాల్మీకియే' రచించినాడా లేక మరి యెన్వరై నను అదిసమా నాయన "పేరుమీదనే పచారమునకు తెచ్చిరా అన్న (పశ్నయున్నది. ఇంకను రాసములకు తెగదు. అందువల దానిని వాల్మీకియే రచించినాడు. న్వ యణ చో దానిని రచించినవాడు రామాయజేతిహాస రహస్యము నెంగి 9పూర్ణము చేసి మరొక వాల్మీకీ యైనవాడు. , డ్డ , వన పం ఆరణ్య పర్వమున మహాభార్లతమున సం[గ్రహముగా రామోపాఖ్యాన రామాయణ కథ కలదు. ఉత్తర కాండ కథను భారతము చెప్పదు. ర [హైనంగి ప్రసుర్భాగవళమ నవమస్కంధమున శ్రీరామ చర్మిత మున్నది. ఉ తర కా వృత్రము గనుక కథ టూకీగా చెప్పబడినను విశేషమేమనగా శ్‌ కాండ కథాంశముల నిద స్పృళీించుచున్న ది, రాముడు క్ష అది (తేకాయ పట్టాభిషిక్తుడై రాజ్యపాలన ధర్మమును నిర్వహించుట చేత (కతాయుగమయినను కృతయుగ [వతిమమైనది. ఆయన. సలక్షణముగా

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత శం అశ్వమేధ యాగమును వెనుక రఘువు విశ్వజిత్‌ యాగమును చేసినట్టు చేసెను. ఆ తరువాత కొంత కాలమున కొకనాటి నడురేయిని మారు వేషమున లోక వార్తా విశేషములరయు తలపున రాముడు నగరమున తిరుగుచో సీతా శీల విష యికమైన నిందా వాక్యము వినబడెను. మరియు ముఖ్యముగా నా వాక్యమున రాముని లాల్యమె త్రిపొడువబడినది. రాముడు పామరజన వాక్యమునకు భయ పడినాడు చారులు కూడ ఆ మాట లోకములో వ్యాపించి యున్నదని చెప్పి నారు. దానిమీద న్మిదపోవుచున్న సీతను ఆమెకు తెలియరాకుండ' వాల్మీకి ఆ్మశమ [పాంతమున దిగవిడువబంచినాడు. ఆమె అప్పుడు గర్భిణి. వాల్మీకి ఆ్మశమము చేరి కన్నది. కవల పిల్టలు పుట్టినారు. వారికి జాత కర్మాదిక (కియా కలాపములను జరుపవలసిన వానిని వాల్మీకియే జరిపెను. వారి "పేర్ద కుశలవులు.

అట అయోధ్యలో లక్మణునకు అంగద చందకేతువులను కొడుకులిద్దరు పుట్టిరి. భరత శ్మశుఘ్నులకు కూడ ఇద్దరిద్దరు కొడుకులు పుట్టిరి. భరతుడు గంధర్వులను జయించి వారి సంపదలను శ్రీరామునకు తెచ్చి సమర్పించినాడు. శ్యతుఘ్నుడు లవణుని వధించి మధువనమును ఛేదించి మధురా పురమును నిర్మించెను.

వాల్మీకి ఖృాశమమున కుళలవులు వేదాది విద్యలయందు (పపీణుల్రై, వాల్మీకి కృత రామకథా శ్లోకములను గానము చేయుచు ఒకనాడు రాముని యజ్ఞ కాలలకు వచ్చిరి. రాముడు వారి మధుర గానమునకు ముగ్ధుడై వారినార్యాతి కచ టనే ఉంచుకొనెను. మరునాడు వాల్మీకి సీతను వెంటబెట్టుకొని రాముని వద్దకు వచ్చి సీతను స్వీకరింపవలసినదని చెప్పి యొప్పించుచో. సీత కుళలవులను వాల్మికి కప్పగించి నిరాశోవహతయైె భూవివరము సొచ్చి వెళ్ళిపోయెను. భగ వంతుడయ్యును రాముడు సీతను గూర్చి దుఃభించెను. ఆ పిమ్మట అగ్నిహోత్ర ములు చేసికొనుచు పదమూడువేల యేండ్డు రాజ్యము చేసి, శరీరము చాలించి తన మొదలి నెలవునకు పోయి ఆత్మగతిని పొందెను.

4. బవ్మాండపురాణము ఉపోద్దాతపాదమున రామాయణ కథాసం్యగవో మని పేరే కాని అందు రామాయణము లేదు. కథాసంగహమును బేదు

20 నాటక విశ్హేషణ

ర్‌. విష్ణుపురాణము చతుర్ధాంశ మున గల రామకథా సం్యగహమున_ పట్టాభిషేక సూచనయైన పిదవ భరతుడు గంధర్వుల వధించుట, శత్రుఘ్నుడు లవణుని చంపి మధురానగరమును నిర్మించుట, రామునకు కుళలవులు పుట్టుట. ఉ& త్తరకొండ కథాంశము లీ మూడు మ్యాతమే కలవు.

6. పద్మపురాణము పాతాళఖండమున దాదాప్పు ఉత్తర రామాయణ కథ మొత్తము కలదు, రామరాజ్యము సాగుచున్నది. సీత గర్భవతియైనది అయిదు నెలలు నిండినవి, ఒకనాడు రాము డడిగినాడు నీకు తీరని దోహదమేదైన యున్నచో చెప్పము, తప్పక తీర్చెదను” అని. ననములకు పోయి తాపసకాంత లను చూచి, వారి నర్చించి, రావలయునని యున్నదని ఆమె చెప్పినది. రాముడు సళే, కేపు పంపింతులెమ్మనినాడు.

ఆ ర్మాతి గూఢచారులు నగరమున తిరుగుచు రాజుని గూర్చిన (పళంసా వాక్యము లెన్నియేని వినివిని చిట్టచివర కొఠ రజకుడు రావణు నింటనుండి వచ్చిన సీతను రాము డేలుకొనుటను దూషించి పలుకుట విని వచ్చి తాము విన్న మంచిచెడ్డలు రెండును ఆ (పభువునకు విన్నవించిరి. అది విని రాముడు దుఃఖా గ్రాంతుడై వారిని పంపి భరతుని పిలిపించి జనాపవాదము నెరిగించి ఆమెను ళాను పరిత్యణింప నిశ్చయించుకొన్నట్లు చెప్పెను. శతమ స నరాకు విహ్వులుడై మూర్చపోయెను, అంత రాముడు

న న్న్న ఎంచి చెప్పినాడు. ఆతడెంతగా వలదని చెప్పినను రామునకు జనాపవాదలీతి వదలళేదు. సీతను పరిత్యజించి రాజాలని శతుఘ్నుడు మూర్చ మునిగెను. రాముడు లక్మయుని పిలిపించెను. లక్మణుడు మహాసాధ్వియైన సీత విషయమున నట్టు నోడు పారవేసికొన్న అ చాకలివాడు దండింపబడవలనిన వాడనియు, వానినివదలి, సీతను అడవులలో దిగవిడుతుననుట సముచితము కాదని చెప్పెను, రాముడు సీత విషయము తనకెరుకయే యనియు, జననిందా లీతివలనను, తన కీర్తి లోకమున తర్వుగుట తన కిష్టము కానందునను ఈ నిశ్చ యమునకు వచ్చినట్టు చెప్పి లక్మణుని అజాపించెను,

భ్సా క్షా లక్కణు జామెను, ఆమె కోరిన కోరికను తీర్చుట కన్నట్లు చెప్పి; న న. అడవులకు శీన్సిగా నిపోయి గంగానదీ (ప్రాంతమున రథము దింపి రాముని ఆజ్ఞి నరిగించి దిగవిడిచి అయోధ్యకు తిరిగివచ్చెను.

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 21

సీత చైతన్య హీనయై వడిపోయినది. వాల్మీకి వచ్చి చూచి యామెను తన ఇశమమునకు తీసికొని పోయినాడు. కొన్నాళ్ళకు సీత కుళలవులను కన్నది. ఆనాటి ర్యాతికే శ్యతుఘమ్నుడు లవణాసుర సంవోరము చేసి తిరిగి వచ్చుచు వాల్మీక్యాాశమమున ఆగినాడు. సీత (వసవించిన విషయము రామునకు చెప్పవద్దని వాల్మీకి శ్మతుఘ్నుని కానీంచెను. కుశలవులు + వేద వేదాంగాది విద్యలనెల్ల నేర్చిరి. వాల్మీకి వారికి రామాయణమును కూడ నేర్చినాడు.

రాము డగస్త్యాదులవలన రావణ వధవలన తనకు చుట్టుకొన్న (బ్రహ్మ హత్యా మహాపావము అశ్వమేధము చేసిన నశించునని తెలిసికొని యజ్ఞదీషితు డై అశ్వమును. విడిచెను. ఆ గుజ్జము వెంట శృతుఘ్నుని పంపించెను. (కతు హయము దేళదేళములు తిరిగి తిరిగి వాల్మీకి ఇ్యశనుము చేరవచ్చినది. లవుడు దానిని పట్టి కట్టివేసెను. హయ రకకులకు అవునితో పెద్ద యుద్ధము జరిగినది. శ్మతుఘ్నునకు 'లవ కుళులకు నడుము నడచిన మహా సంగామమున లవకుళులు జయించిరి. సీత కల్పించుకొని చెప్పిన మీదట అళ్వమును శ్యతుఘ్నునకు విడిచిపెట్టిరి. సీత రాముడు ఫలానా అని వారికి తెలియ చెప్పినదిం

యజ్ఞాశ్వము అయోధ్య చేరినది. (కచువునకందరు మహర్చలును వచ్చిరి. రాముడు కుశలవులను గురించి శ్యతుఘ్నూదులవలన విని వారి శ క్తి సామర్థ్య విశేషములను వాల్మీకిని ్మపళ్నించెను. ఆయన చెప్పెను. రాముడంతట సీతాదేవిని తోడ్కొనిరా లక్మణున కాజ్ఞాపించెను.. లక్ముణు డామెను కొనిరా పోయెను, ఆమె వానికి కుశలవుల నప్పగించి, తాను రావనియు, తాను శరీరము తొరగదలచియున్నానియు చెప్పెను రాముడు లక్మణుని మరల పంపించెను. కుశలవులు రామాయణమును గానము చేసిరి. ఈసారి సీత వచ్చినది. అంత దాక 1వక్కన పెట్టుకొన్న సీతా కాంచన వ్మ్యిగహమును శతాలగించి, సీతను యజ్ఞ దీకితను చేసి అగస్తుడు రాముని (వక్క కామెను చేర్చి నిలిపినాడు. ఆ విధముగా సీతా రాములు అశ్వుమేధమును పూ ర్షిచేసిరి,

పద్మ పురాణము ఉత్తర ఖండమున శంబూక వధ వృత్తాంత కథన మున్నది . బాహ్మణ బాలుడు మరణించినాడు. (వాహ్మణుడు మృతుని రాముని ముందు పెట్టి రాజకృత దొ షమం ్యల్డోగినదని యేర్షైన్నల్షమనకు తన

/ పంంంంరాంయ |! గ్‌! 0 గం. కంట ఫా న.

రం నాటక విశ్ణేషణ దోషమర్థము కాక మార్కండేయాది మహర్షులను రావించి యడుగగా, వారు శ్యూదు డొనర్చుచున్న తపస్సే అందుకు కారణమనియు వానిని వధించిన తండి యుండగా మరణించిన బాలుడు జీవించుననియు చెప్పీరి. ఆపుడు రాముడు పుష్పకమున బయలుదేరిపోయి వానిని చంపెను. అపుడు దేవేర్యచుడు పుష్ప వృష్టి గురిపించుచు దర్శనమిచ్చి రాముని వరము కోరుకొమ్మనును. ఆ (బాహ్మణ బాలుడు తిరిగి జీవించుటయే తనకు వరమని రాము డనెను ఆభఛ్లే (వాహ్మణ బాలుడు [బతికెను, రాము డిందదుని వద్ద "సెలవు తీసికొని ఆయోధ్యకు తిరిగి వచ్చి రాజ్యమేలెను.

7, జైమినీ భారతమున కుశలవోపాఖ్యానము పేర ఉత్తర రామకథ యున్నది: తండి పంపున అరణ్యవాసము శేసి రావణ కుంభక ర్డాది రాక్షసులను సంహరించి తిరిగి అయోధ్యకు వచ్చి పట్టాభిషిక్తుడై. చాలకాలము రాముడు భూమి నేలెను. సీత గర్భవతి మైనది. నాలుగు మాసములు గడచినవి. సీతను తాను గంగా కూలమున లమ్మబణునిచేత పరిత్యజంపించినట్లు రామునకు కలలు రావడం మొదలు పెట్టినవి, అ సంగతి వసిషునకు చెవ్పగా ఆయన జనకుని పిలిపించి

టబ లో టం పుంసవనముల నొనరించుట మంచిదని సలపి చెప్పెను. దాని ననుసరింఛి రాముడు (పవ ర్రించెను. జనక్కడా పుంసవన మహోత్సవమును జూచి సంతో షించి తన రాజ్యము నంతటిని శ్రీరామున కర్పించి తాను కౌళికునితో కలసి తపస్సులు వేసికొనుటకు వశములకు పోయెను. ఆ సిమ్మట ఒకనాడు తశకు గరగాతీరమన మునిపళ్నులతో కలిసి విహరింపను కోరిక పుట్టుచున్నదని సీత రామునితో అన్నది. రాము డందుకు సరే యనినాడు. అనాటీ నీకా మధ్యమున పౌర వృత్తాంతము నరసి వచ్చిన గూఢచారులు చెప్పిన విషయము లాలక్షించి తనను గురించి, తన తమ్ములను గురించి తన జానకిని గురించి గాని వేరాక రీతిగ నాడుట లేదుకదా పౌరులని వారిని (గుచ్చి యడిగినాడు రాముడు. దాని మీద వారు బాకలి దొకర్తుక మగనితో తగాదాపడి పుట్టింటికి లేచిపోయినది. (తోని తం్మడి దానికి బుద్ది చెప్పుకొనుచు తిరిగి అల్లునింటికి తోలుకొని వచ్చెను. దాని వుగని కింకను కోపము పోలేదు. పోక నాల్గుదినముల్మకితము లేచిపోయిన దానిన్‌ కాను తిరిగి స్వీకరింపనినియు, అట్లు 'స్వీకరించుటకు దనుజగృహీత యైన సీను తికిగ తెచ్చి యేలుకొనుచున్న "రామునివంటివాడు తాను కాననియు అని మరియు నిందా వాక్యములు పలికినాడు - అని చెప్పినారు. ఆ మాటకు రాముడు గుండె సీర్చగ నవిసినాడ్డు,

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 23

తెల్పవారినది. సీతకు వచ్చిన నిందా వాక్యము “విషయమును రాముడు తన తమ్ములకు వినిపించి 'ఆళని సంకాశమైన లోకాపవాద భయము డెందంబు (వక్కలింపంగ దొడగె సాధ్వియగు సీత విడిచెద "(అశ్వమేధ పర్వము ఆళ్వాత) ననినాడు. వరుసగా భరత లక్ష్మణులు వలదని వారించినను వినక రాముడు “అపవాద భీతుడగునాకు త్యజింపనగు” (ఆశ్వా. 5. పం శై నని లక్ష్మణుని చేరబిలిచి “విడిచిరమ్ము "సీతను గంగాతీరమున, విడువలేని ఆసిధారన్‌- నా శిరము దునుము” (ప కక) మని వానిని ఆజ్ఞాపించి ఇరకాటకమున బెట్టినాడు." లవ్మణుడు సీతను తీసికొనిపోయి. గంగాతీరమున విడిచి అచట రామాజ్ఞను' తెలిపి తిరిగి వచ్చినాడు. సీత విలపించి విలపించి మూర్చపోగో 'యాదృచ్చి కముగా నటకు వాల్మీకి వచ్చి ఆమెను 'సేదదీర్చెను. ఆమె -తన యవస్థను" వాల్మీకికి విన్నవించుకొన్నది. వాల్మీకి ఆమెను ఓదార్ని తన య్యాశమమునకు తోకొని పోయెను. కొన్నాళ్ల తరువాత ఆమె కవలను కన్నది. వారికి వాత్వ కర్మము తీర్చి వాల్మీకియే కుళలవులని పేర్లు 'పెప్టైను. పన్నెండేండ్డు నిండగా వారికామహరి మౌంజీబంధమును గూడ చేనెను. పురాణ కాస్త్రాగమాదుణను వారాయన బేర చదీవిరి. వారనామహర్షి అస్త్రవిద్యా విశారీదులనుగా కూడ చేసేను. మరియు తాను రచించిన రామాయణమును వారికి మహర్షి పొడనేర్పెను.

జనులాహ్ల్హాదమున (ప్రస్తుతింపగా రాముడయోధ్య నేలుచు రావణాసురుని సంహరించినందువలన వచ్చిన (బహ్మహత్యా మహాపాతకమును తొలగ్భదోస్టికొను టకు అశ్వమేధ (కళు వొనరింవ తలంచెను. [కతు హయము వెంట రాముడు, శ్యతుఘ్నుని పంపెను. త హయమన్ని భూములును తిరిగీ తిరిగి చివరకు వాల్మీకుల ఆశమ (ప్రాంతమునకు వచ్చినది. అపుడు వాల్మీకి ఆశమమునలేడు. సజ్జీకృతకార్ముకుడు లవుడు ఆ వనమును కాపాడు చుంథెను, 'లవుని స్నేహితులు వటువులా హయమును లవునకు చూపిరి. జదాని అలాట్న పట్టికాపట్టమునందలి (వాతచూచి కొంచె మహంకరించి లవుడు దానిని బంధించినాడు. దానిని రక్షించుకొనుచు వచ్చుచున్న 'సేనకును లవునకు యుద్ధమైన్‌ది. లవ శ్మతుఘ్నులు హోరాహోరి పోరిరి, లవుడు మూర్చపోయెను.

గుజ్జమును విడిపించుకొని మూర్చితుని లవుని చూచి శ్యతుఘ్నుడు అతని యందు రాఘవుని సాఇుత్కారమును చూచి వానిని తన రథము పైనిడుకొని రఘా ద్వహుని సమ్ముఖమునకు పోయెను, అట్టు పోవు వానిని కుశుడు వెంబడించిను. కుశుడు శృతుఘ్నుని వడవేసేను హతశేషమ లయోధ్యకుపోయి సంగతి చెప్పిరి

డ్ర్త నాటక విస్తేషణ అప్పుడు రాముడు లక్ష్మణుని యుద్దమునకు పంపెను. ఆతనికి లవకుశులతో పెద్ధ యుద్దమైనది. వారిచేత లత్ముణుడు నిహతుడయ్యెను. అ వార్త విని రాముడు భరశాదులను పంపెను. భరతుడు వారి ముందాగలేక వడిపోయెను. అప్పుడ్రు చాముడే స్వయముగా వచ్చెను. కళలవులు తనకాత్మ [వతిబింబము లుగా నుండుటను చూచి రాముడు వారి పుట్టుపూర్వో త్రరములు గూర్చి వళ్న చేసెను. ఇాగు తమ యుఠంతమును తెలిపిరి. యుద్ధమున రాముడు మూర్చితు డళ్యెొన్సు, రామనైన్యములోని హనుమంత జాంబనంతులను బంధించుకొనిపోయి లసకుశులు వారిని తను తల్లిముందు పెట్టి అంతయు తెలియజెపఫ్పిరి. వాల్మీకి వచ్చి శ్రీఠాముని స్తుతించగా అతడు మూర్చ తేరెను. వాల్మీకి రామునిముందు లకకుళుల చేత రామాయణమును గానము చేయించెను. వారి జనన విధానమును రామున కెరిగించెను. ఆ తరువాత సీతను వాల్మీకి అయోధ్యకు తీసికొనిపోయి శ్రీరామున కప్పగించెను. “స్తుత భార్యాయుతుడై రఘూద్వహడు బతృుః (పీతి సంధిల తత్కంతు శేషంబు సమ్మగ డక్షిణల పర్యా ప్తంబుగావించి' (ఆక్వా, 6. వ ఓరగా ఫ్రీ రాముడు సుఖమున్నాడు - ఇది జైమినీ భారత అళ్వుమేధ పర్వము నందున్న ఉ త్తర రామకథ. ఉత్తర కాండము నుండి భవభూతి (గపాంచిన కథాంశములు :

1. పట్టాథి షేశానంతరము జనకాదులను రాముడు వారివారి పురములకు పంపుట. 2 సీతాదేవి బుష్యాశమములను చూడబోవుట. 3. సీతా విషయక లోకాప వాదమును గూఢ్రచ్రార్రి రోమునక్షు తెలుపుట, 4. సీతను అడవుల విడిచిరా లక్ష్మ ణుని కామడాజ్ఞాసించుట. 5, శ్యతుఘ్నుడు అవణాసురుని వధించుట. 6. సీతా దేవి కుమారులను గనుట. 7. (బాహ్మణ బాలుడు మరణించుట 68. క్యూదముని విషయము రాముడెరుగుట 9. రాముడు పుష్పకమున బయలుదేరుట. 0. దక్నిణ దేశమున శంబూకుని తలశ్రిందుగా తపించుచున్న వానిని రాముడు సంహ రించుట. 11. (వాహ్మణ బాలుడు మృతుడు (టళుకుట. 122 రాము డగస్త్యుని చూడబోవుట. 13. కాంచన సీతా (పతిమతో శ్రీ రాము డళ్వమేధ యాగమారం భించుట. 14, వాల్మీకి కృశ్రలవ్యలక్షు రామాయణ గానము నేర్చుటు 15. సీత పాఠాళమునకు పోవుట,

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 25

పద్మపురాణము పొకాశ ఖండము నుండి వవభూతి (గహించిన కథాంళ ములు: క్ర రాముని విడిచిన యజ్ఞాశ్వము వాల్మీకి ఆ్మ్యశమము (పాంతమునకు పోవుట, ల అవుడు యజ్ఞాశ్వమును పట్టుట. తె యజ్ఞాశ్వరకకులు అవునితో తలపడి యోడుట. 4) యజ్ఞాశ్వు రక్షక మైన్యమునకు నాయకుడై న వానికిని లవునకును పోరు ఘోరమగుట. ఈ చివరి యంళమున భవభూతి కొద్దిగ మార్చు చేసినాడు. సైన్యనాయకుడు క్మతుఘ్నుడని పురాణము చెప్పుచున్న దానిని లక్మణుని కుమారుడు చం[దకేతువని మార్చినాడు. ఈ మార్పువలన పెద్దచిన్న అంతరమంతగాలేక దాదాపు సనమనయస్కు-లై న అన్నదమ్ముల మధ్య యుద్ధమై చూడముచ్చటగా నున్నది. కొ యజ్ఞాళ ౧మున౩ై జరుగుచున్న వారి పోరును సీత వచ్చి కల్పించుకొని చెప్పి ఆపినట్లు పురాణమున నున్నది. రాముడే జన స్టానమునుండి అయోధ్యకు పోవుచు మార్గమధ్యమున వాల్మీక్మాశమమున దిగువాడు పోరుచున్న కుమారుల మధ్య దిగి ఆ యుద్ధము నాపినట్టు భవభూతి కల్పించి నాడు. ఈ మార్పుచలనను నాటకమువ కధికమైన జిగ్గిబిగువులనే సంపాదించి నాడు,

జైమినీ భారతము నుండి భవభూతి _గహించిన అంశములు ;

శ్రే ముందుగా (తుహయమును వటువులు ఛూచి వచ్చి లవునకు చెవుుట. అపుడు లవుడు జానివద్దకు పోయి. దానిని గూర్చిన హెచ్చరికను సహింవక బంధించుట.

2. శ్యతుఘ్నుడు లవునియందు రఘురాముని సాజుత్యారమును చూచి నాడన్న దానినిబట్టియే చందకేతువు, సుమం్మతుడు లవునియందు రాఘవుల పోలికలు చూచినట్లు భవభూతి కల్పించియుండవచ్చును.

3. రాముడు కుశలవులు తనకాత్మ (పతిబింబములుగా నుండుటను చూచి నాడన్న చానినిబట్టియే భవభూతి కుమార (పత్యభిజ్ఞానమను షష్టాంకమును కల్పించియుండును.

4. చివరకు సీతారాముల సంయోగము నిచటినుండియే భవథూతి (గహించియుండును,

26 నాటక విశ్చేషణ శ.1.5. అనువాదము - విమర్శ _ పరిమితులు ఆఖ్యాయికను భాషాంతరీకరించుట అంత కష్టము కాదు. విషయ (పాధా న్యము గల కాస్త్రా9దిగంథముల ననువదించుటయు చేయవచ్చును. కావ్యాను వాదమది ఏలకణము, కావ్యములోని కథార్థమును భాషాంతరమున [పకటించుట ఆ కావ్యమును అనువదించుటకాదు, ఆ కావ్యము యొక్క కావ్యత్వమునకు 'హేశువా కథార్థము మ్మాతమే కారు. మ్మాతమే యన్న దానిని తొలగించి చెప్పి నను చెప్పవచ్చును ఒక్కొక్క. భాషలో. ఒక్కాక్కరకమైన శబ్బవిన్యాసము శోడి వాక్య రచనా విధానము నుండి (వతిబాసించు రమణీయత యుండును. దేశేయమును, (పాంతీయమును అయిన ఒక ఒడుపుగల పలుకుబడి (వతి భాష కును (వత్యేకముగా నుండును. ఉద్దిష్టార్ధమును వ్య కము చేయట కాయా వలుకు బడుల నువయోగించుటలొోని వెసులుబాటాయా భాషల వారికి సహజ సిద్దమై యుంకును. వీవం విధములయిన రామణీయకములు సహజాతములయిన ప్రత్యే కరణ ్రసాతరమున తమ తను పూర్వచ్భాయలను పోగొట్టుకొనకుండా (వక క లవు. ఇళ్లే అలంకార విషయమును. మరియు [వతి బాషయందును క నా. ఒదుగుతనమునుబట్టి ఛంద మొకటి యుండును. దానివలన లత గత్వము అన్యభాష యందట్టనుభవమునకు రాదు. పరిస్థితి యిట్టుం ఇ. 4. ౯ గాళీనువాదము నిజము చెప్పవలసి వచ్చినచో సాధ్యము కానిదనియే చెప్పవలయును. నుండి వ్త్మవడిన విషయము అసలు సంబంధము లేని ఏ జర్మనీ భాష మ య్యెడు అనువాదములందు నూటికి నూరుపాళ్ళు సత్యమైనట్టుగా గం రిల్రితాంధ విషయుల కాదు. అనగా సంస్కృతము నుండి తెనుగు చేయుట వళమ మాట ఏకనగా, సంస్కృతము దాదాపుగా దాని అన్ని హంగులతో 'వరతులక్తృ వ అం్మధ భాష దాని మర్యాద - దాని కావ్యరాశి మూడు వా లంస్కృత రూవమే ఆందమవలన. [గంకమ ల మ్యాతమున సంస్కృతము నుండి ఆనువదింపబడిన తెలుగు సోగొటక ఇభ మోడు వంతులకు పైగా సంస్కృతములో ని నౌగసును వం యను, క్‌ స్రోనకొనరాదు. అవకాశమున్నదని మ్యాతమే. భావింప సరిస్కృతముననున్న ఛంద్రోరీతి -యతి (ప్రానల్సు

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 27 తెలుగులో వలె లేనిది. అందుచేత సంస్కృత ఛందము తెలుగులో అని వార్యముగా తన రూపమును మార్చుకొనవలయను. ఈ రూనము మారుటలో సంస్కృతములోని చ్చాయ తెనుగులో లోపించినదగును./ మరియు నందువలన సంస్కృత శబ్బ్దములును అన్నియును ఆ్లే తెలుగులోకి రావు. వచ్చినవి రూపము మార్చుకొనియే వచ్చును. అందువలనను సంస్కృతమున పదముల పోహళింపు వలన ఏ యందము 'నాకవి స్థాపించినాడో ఆది తప్పనిసరిగా తెనుగులో తోపించుచున్నది. మరియు వాక్య నిర్మాణము నందలి పదముల కూర్చు విషయమునకు ఈ రెండు భాషలకు సహజసిద్ధమైన భేదమున్నది. అది హీతువుగా ఆంధ్రీకరణమున కూర్చు కూడ కొత్త పద్ధతి కలదిగా అగును. అన్ని సంస్కృత శబ్దములు ఆ సంస్కృతమునందలి యర్థముల తోడనే తెనుగున (_పవేశించుట లేదు. ఆర్ధ విపరిణామము కనిపించుచున్నది. ఆయీ 'హేతువులచేత అనువాదము _- ఏ భాషనుండి ఏ థాషర్తైనను కావ్య విషయమున యధాతథమని చెప్పుటకు వలను పడనిదనియే నిశ్చయము. బహు విషయ ములనన్యోన్యములుగా (వవ ర్తిల్లు సంస్కృతాం్యధములకే ఆట్టి ఆవకాశము మినుకు మినుకు మనుచున్నదనగా మరి ఏ సంబంధమును లేని భాషాకావ్యముల యధాతధ పరస్పరాను వాదము - అనూహ్యము అగును కదా.

ఉత్తర రామ చర్మిత నాటకమును వేదము వేంకటరాయకాస్త్రగారు అనువదించిరి. ఈ యనువాదము పైన చెప్పబడిన దానికి అవవాదము కాదు. ఇదే కాదు. ఏ యితర అనువాదమైనను కాజాలదు. వేంకటరాయశాస్త్రి గారి తెలుగు వచనము గూడా తెనుగుగా గాక చాలచోట్ల సంస్కృత మర్యాదన్హే అనుసరించి వికటముగా కనిపించును. వద్యములలో అది యెట్టును తప్పదు. తవభఖభూతి నాటకమున పందొమ్మిది రకముల భందముల నుపయోగించినాడు. ఎనిమిదినుండి పందొమ్మిది ఆక్షరముల వరకు గల పాదములతోడి ఛందము లవ్వి. భవభూతి ఆయా ఛందముల నాయాస్థలములను తన శక్తిని బడి తత్త తృంకరణానుకూల వైన రసథావముల ,(పతీతికి వీలుగా (హస్వరీర్ష పరుష సరళా ద్యక్షర ఘటిత వద పదబంధములతో, అలంకారములతో మాంసలము చేసినాడు. మరియ నాతని వచో విన్యాస వై ఖరిలోని సొగసు, అత డుపయోగించిన ఛందములయుక అవళ! |పయోజనాత్యకమెన ఆప అధారపడి యన్న నరీయ నాతని ల సయ ద ఎరు వగా

ద్ధి మది కావలయునని

28 నాటక విశ్హేషణ చేయబడినది. అండువలన ఒక్కొాక్కచో నది కృ్యతిమముగాగూడ నుండుట జరుగుచున్నది. మరియు భవభూతి తన శ్లోోములయందు [వధానార్థవాచకమును ముందుగా తోపనీయక దానిని విశషణములతో సాగదీసి చిట్టచివరకావాచమును వెళ +జెట్టును. లింగవచన "విభక్తులనుబట్టి పదములయందువచ్చు మూపఖభేదమును, అన్వయ (క్రమమును సంస్కృతమున నెక్కువ.

అందువలన ఆయా పదముల విపర్యాస విన్యస్త లక్షణముచేత (వతీయ మానార్థము విషయమున కొంత ఆతురతను కలిగించు విలంబనముకూడా సృష్టింంబడుచున్నది ఇదంతయు నా భాష అందుకనుకూలమైన దగుటవలన ఏర్పడుచున్నది యమకాను (పాసాది శబ్దాలంకార వినియోగముచేత భవభ్రూతి తన రచన యందొక దీప్తిని సాధించును. భావ త్మీవతను, భావసొకుమార్యమును బట్టి త త్తద్వాచకములయిన శబ్దములను వరుష సరళాక్షర బాహుళ్య్ళ్యముచేతను మరియు కఠాద్భృశ వర్ణ సంఘటన చేతను సమకూర్చును. ఇట్టివన్నియు అను వాదమున వచ్చుట చాల కష్టము. రావలయునని ఆశించుట పేరాశయగును.

(వకృతి వినియోగ విషయము. కూడా అటువంటిదే. ఇచట (పకృతి యనగా స్త్రీ పురుషాత్మకమైన మహ్మత్పవంచము కాని వృక్షలతా గుల్మాత్మ కమును, పశు పజ్యాత్మకమును, గిరి గహన నద నదీ రూపమును [గహ తారా త్మకమును అయిన ఆ సవ్మత్పపంచము సమస్తము. దీనిని ఉపమ్మోల్సేఇు ధికముగొ కవిత్వమున నువయోగించుకానుట అన్ని చోట్టను కలదు. అట్లు కాక ప్రకృతి విషయమును (పత్యేకమును వి స్తరించి పరమోశ్చేక మొనరించి చూపు టయు కొందరు కవులు చేసిరి. మరియు కొందరు చర్మ చక్షవుంకు గోచ రించిన పకృతి విశేషములను నిరూపించుచూ వరించి యుండిరి. (పకృతి స్వభావో కము నురియ కొందరు కవులయందు పురొజేతివాసముల యందళి ప్రకృతి విషయ వర్ణనమును బట్టి తానును (పకృతిని దర్శించిన వారు వలె వర్షించి వాయుటయు కనిపించును.

(వక్కతిని 'స్వతం్యతముగా దర్శించి దాని వ్యావహారిక పారమార్థిక సత్య స్వడూవ స్వథావముల వెలదయించుట అన్నది బుషి వంటి కవి చేయువని. బుషు లయిన వ్యాస వాళ్ళ్మీక్సల్రావన్సి చేస్పికారు. అందులోను చాల్మీకి మరియు. నెక్కు వగా చేసినాడు.

భవభూతి ఊత్తర రామచరిత 20

(పకృతి (తిగుణాత్మకము గనుక సుఖ దుఃఖాది ద్వంద్వములు దానికి బొమ్మ బొరుసు వంటివి. ఈ లక్షణము నెరిగిన మహి మనీమలు (వకృతిని దానికదిగా గాక ప్పరుష కారమునకుద్దీపన విభావముగా భావించిరి. పురుష కారమనగా మానవజాతి (పవృత్తి నివృత్తులు. బుద్ధిమంతులయిన మహాకవులం దరును (వక్సతి నిఫ్టై తమ తమ కావ్యముల యందు వినియోగించుకొనిరి. ఈ వినియోగ స్వరూపమే లక్షణ రూపమున పరిణమించి దాని పరమార్దభూత మైన తాత్పర్యమును పోగొట్టుకొని అజాగళ న్తన భూతమను ఈసడింపునకు నెలవై నది. ఇది యట్లుండె.

(పకృతి దర్శనము చేసిన (పపంచ భాషలలో గల మహాకవులలో వాల్మీకి, కాళిదాసు మొదట వత్తురు. వారి నట్టుంచినచో ఈనాడు (పపంచ వ్యాప్తమైన మషహ్తో వాజ్బయమైన అంగ్ల భాషయం దట్టి దర్శనము చేసిన కవు లలో వర్‌ నవ్‌ ర్త్‌ "ఆనిష్టికాధిష్టితుడు. ఆతడు [వకృతి యొక్క సుఖ ముఖములనే చూచెను. చూజెననుటకంటే చూడగోరెనన్నచో వివాదముండదు. భవభూతి సుఖ దుఃఖములను రెండింటిని చూచెను. చూపించెను గూడ, ఆ చూపించుటలో సుఖ దుఃఖములను వేరువేరుగా కాకుండా అవి యొకదాని కింకొకటి జనకస్థానము అన్నట్టు చూపెను. అనగా జీవిత పరమార్థము సుఖము కాదు, దుఃఖమును కాదు. ఆ రెంటిని మించిన ఒక సరమాద్భుత విషయము జీవితము, జీవితము యొక్క ఆ అద్భుతత్వమును (పదర్శించుటకయి ఉత్తర రామచర్మితము [వాయ బడినది,

దృశ్యకావ్యములలో ఇంతగా _పకృతిని వినియోగించుకొన్నవారు కొన రారు. [శ్రవ్య కావ్యముల యందు [పకృతి తన మహోత్తాలతను (సదర్శింప వీలు కలదు. కాని భవభూతి దృశ్యమున _దానికావీలు కల్పించెను. అది ఆయన యొక్క నాన్యతో దర్శనీ యమైన (టవకిభ.

విస్పష్ట మైన సూక్ష్మ సూష్మ విషయార్జ దర్శనము, తన్మయీ థావన్స యోగ్యమైన చిత్తవృత్తి గలవాడు. చేసినచో పకృతి హృదయావరకము కాగలదు. భవభూతి ఈ నాటకమున (పకృతిని అ్టే వర్జించి ఉపయోగించు కొనెను.

30 నాటక విశ్ణేషణ

మనిషి - సంఘము _- ధర్మము - స్వార్థము _ సుఖము _- దుఃఖము - ఆశ - నిరాశ _- (పకృతి _ విధి - ఇత్యాధి సమిష్టిరూపమైన ఈ మానవ నిత్య జీవితము యొక్క ఎగుడు దిగుళ్ళు వీలయినంత సత్యమునకు దగ్గరగా నిరూ పింప గలుగుట లశ్యముగా భవభూతి రచన చేసినాడు. ఈ నాటకమును చూచిన _ చదివిన సహృదయుల చీము, రక్తముతోడి కథా పురుషుల సహచర త్వమును భజించుచున్నవారుగా నెంచుకొను మనస్థితిని ఎడతెగక నిలబిడునట్లు చేయ సంకల్పించి కృతార్జుడ్రైనాడు భవభూతి. ఈ కృతార్ణతతకు దోహదము చేసిన బహు వస్తు సామ[గిలో ఆయన భాషారచన (ప్రముఖమైనది. ఆది ఆనువా దధములందాశింపరానిది. కనుక దాని యొక వంతు దానికే వదిలి మిగిలిన మూడు వంతులలోనే సీ విమర్శ కాళ్ళు ముడుచుకొననవలయును.

శి.శ. ఇతివృ త గమనము అతి క్ష

క. శ్రీ కాల్యప్రియనాథదేవుని తిరునాళ్ళు జరుగుచున్న (ప్రదేశమునం గొకచో ఈ నాటక [సదర్శనమున కేర్పాట్టు చేయబడినవి. ఇది ఉజ్జయిని యందు కావచ్చును.

నాందంత్యమున (ప్రవేశించిన స్మూతధారుడు భవభూతిని [_పళంసించి, ఈ (ప్రదర్శింపబడబో వుచున్న నాటక మాయన రచించిన దనియు, దీని పేరు ఊత్తర రామచరిత మనియు సామాజికులకు (పకటించును.

వెంటనే తాను “అయోధ్యావాసిని - అప్పటి వాడను” అయితినని చెప్పీ నాటకముయొక్క పూర్వ పీఠ్రకను 1ప్రారంభించును. అవ్పటివాడనగా, ఈ నాట శేకివృ త్త మారంభ మైనప్పటి కాలము వాడని యర్థము. మరి ఈ నాటక మెప్పు డార రవ మైనది?

2. శ్రీరామ పట్టాభిషేక మహోత్సవము ముగినీనప్పటి నుండి ఈ నాటక మారంభమగుచున్న ది, స్మూతధారు డప్పటివాడై నట్టుగా మారిపోయి ఉత్సవము

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 31 ముగియుటను పకటించుచున్నాడు. మరియు సీతడును నటుడును మాటాడు కొన్న దానిని బట్టి తెలియ వచ్చిన విషయములు ఎనిమిది:

క పట్టాభి షేకోత్సవమైన తరువాత కూడ కొన్ని దినాలు లంకా సమర సుహృదులు మహాత్ములు వానర రాక్షసులు, సీళారాముల నానందింపజేయుటకు నానాదిగంతముల నుండియు వచ్చిన (ఇహ్మర్షులును రాజర్జులును ఆయోధ్య యందుండిరి. వారున్నందున అది దారి యారాధనముగా ఆ మహోత్సపు వేడుక ల్టే నిన్నటి దాక సాగినవి. ఇప్పుడు వారెవ్వరును లేరు. అందరును నెమ్మదిగా ఒకరి తరువాత ఒకరుగా తమ తమ నెలవులకు పోయినారు.

2. బుళ్యశృంగుడు చేయ తలపెట్టిన ద్వాదళవర్షస్మృతమున కాహూతులై వసిష్టారుంధతులను తీసికొని కౌసల్యా సుమ్మితా కైకలు పోయినారు.

3. బుళ్యశృంగుడు కాంత మగడు. శాంత దళరథుని కూతురు. కాని ఆమె రోమపాదుని బిడ్డగా పెరిగినది. అందువలన అల్లుని మాటమీది ఆదరము చేత కౌసల్యాదులట్లు పోయినారు.

4. అప్పటికి సీత పూర్ణ గర్భిణి. ఈ స్థితిలో ఈమె నిట్లు దిగవిడిచి హపోన్సృటకా బుశ్యళ్చంగు డల్చుడగుటయే కారణము.

ర్‌, వహ్ని శుద్ధిని విశ్వసించని జనులు సీతరావణుని యింట నుండుటను బట్టి ఆమె శీలమును శంకించి పలుకుచున్నారు.

6 ఈ జనవాదము రాముని చెవి బడినచో మిగుల కష్తము కలుగును.

టబ్‌

7. కష్టములు కలుగుట తప్పదు. కాని చివర'కెల్స విధముల బుషలును దేవతలును మేలు చేయుదురు.

వ 8. ఆందరికం చెను చిట్టచివర జనకమహారాజు వట్టాభి'షేకోత్సవమునకు

గ వుట సితకు చాల కాధయ్రైనది, అట్టు వాధపడుచున్న దానిని హర్ట్‌ న వడ బనకుడు స్వగ్శహమునకు (పప్రయాణమైనాడు. మామ ని నో రటయ క్ష ను గాగనంపి రాముడు ఆస్థానమున నిలువక -సీతశ్లోదార్చుటకు అంతఃపుర (వసాదమున సీతా నివాసగృహమునకు వెళ్ళినాడు:

పర్తి నాటక విశ్హేషణ ఈ విధముగా నాటక [ప్రారంభమునకు పూర్వపీరికను సమకూర్చి స్మూత ధారుడును నటుడును నిష్కమింతురు. బుశ్యశృంగుని యజ్ఞ విషయము నిచట (ప్రస్తావించి ఎవరి మాటను రాముడు మన్నింపవలయ్యునో వారిని గురువుల నయోధ్యలో లేకుండజేసి సీతా పరిత్యాగము విషయమున నాతడు సొంత బుద్దితో (వ్రవర్తించుటకు కావలసిన పరిస్థితుల అనువును నాటకకర్త కల్పించినాడు. ఈ యుద్దేశ్యముతోడనే ఈ సన్నివేశము నిట్లు కల్పించినట్లు తరువాతి నాటకమునందు ద్వితీయాంక విష్కం భమునను, చతుర్దాంకమునను భవభూతి సూచించినాడు. జనవాదము రాముని చెవిని బడినది. కష్టము కలుగనే కలిగినది. ఆ కష్టనష్టములనుండి కాపాడి బుషలును దేవతలును, సీతారాములకు మేలుచేసి నారు. [పస్టైవనలోని నటస్మూతధారుల వాక్యములు రెండును తరువాతి నాటక ముగా పలించినవీ. అంత నోటకమును మనస్సున "పెట్టుకొని భవభూతి. ఇట్లు (పన్వావన చేసినాడు. ఇది తెలిసి చేనెడు నోక్మళల్పము. ఈ నాటకము సీలా రాముల పునస్సమాగమముతో సుఖాంతమగుటకు కొవలసీన ఆనుకూల్యమును సంపోడించుటకు నాటకకర్త శవస్తావననుండి పని: (హైరంభించినాడు. ('వథమాంకము కథ తరువాత పన్నెండేండ్డకు ద్వితీయాంకము నుండి కథ్ర ఆందుకోన్నది. ఇది ఈ నాటకమున ఒక (పధానమైన విషయము. దానిని కూడ కవి ఈ (ప్రస్తైవనముననే (సస్తావించినాడు. మరీయు. నిందుకు తగినటు ద్వితీయ (17 వ క్లోళం్స, తృతీయ (8వ క్లోకం), నవ్రమాంకములయందు కవి సూచనలు పెట్టినాడు. 11 || అభయోథ్య యంగు రాజ(పాసాదములలో సీకౌళాముల వాన గృహ మున ఒకటిన ఆంక మారంభమగుచున్నది. నాటక పారంభమును ఇచట నుండియే అగృచున్నద్సి, రాముడు సీత నోదార్చుచున్నాడు, కంచుకి వళ్ళి మొయ్యోళ్ళదగ్నాశమము. నుండి _వచ్చిన' అష్టైవ్యకుని రాకను శ్రీరామునకు చెప్పి అనుజ్ఞను పౌండ్ర పోవును. తదనుసారముగా నష్టావకుడు (ప్రవేశించి వసిష్టుడు, అరుంధడి, కాంతాలేవి బుళ్యళ్ళంగుడు సీతారాముల నుద్దేశించి

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత తిత్తి చేసీన ప్రశంసలను, హెచ్చరికలను, ఆశీర్వచనములను, ఆజ్ఞప్తలను వినిపించి కుమార లక్ష్మణుని ఆగమనమును (వకటించుచు న్మిష్కమించును. వచ్చిన లమ్మణుడు తాము చెప్పినట్టర్జును డను చ్మితకారు డార్య చరితము నా పక్క వీధిక (వసారాగోడ యందు సీత యొక్క వహ్నిశుద్ధి పర్యంతము చ్చితించినా డని చెప్పి దానిని చూడ అన్నగారి నావ్వోనించును.

2. ఆ (వక్క వీధికలోనికి సీతా రామ లక్ష్మణులు పోయినారు. లక్ష్మణుడు చిత గతార్థములను వివరించువాడు, ఆ చ్నితములను చూచిన మీదట సీఠాదేఎకి తిరిగి [పసన్న గంభఖీరములయిన ఆ వనములందు విహరింప వలయునని, పవ్మిత సౌమ్య శిశిర గంగా ఉలముల స్నానము చేయవలయునని కోరిక పుట్టినది. ఆ కోరిక నీడేర్చుటకుగా వంటనే రాముడు లమ్మబణుని అస్థలిత సుఖ సంపాత మైన రథమును ఆయత్ర్తము చేసికొనిరా నాజ్ఞాపించును. తదాజ్ఞా నిర్వహణార్థ మాతడు న్మిష్కమించును.

3. సీతా రాములు నెమ్మదిగా చిత వీధిక కివతలగా నున్న వరండా లోనికి వచ్చెదరు. చిత దర్శనానంతర మామెకు బడలిక యెొక్కువై న్నిద ముంచుకొనిరా రాముని హృదయమున కానుకోని వాని బావఎవు తలాపిగా న్మిదించును. (పతీహాతి వచ్చి శుద్దాంతచారియైన దుర్ముఖుడు, పౌర జానపదుల పై వేగు నెరపి వార్త లెరిగి రమ్మని శ్రీరామునిచేత నియోగింపబడినవాడు, వచ్చి నాడని విన్నవించి వాని _వవేశమున కనుమతి పొంది పోవును. దుర్ముఖుడు వవేశించి సీతా విషయికమై జానపదు లాడుకొను నించా వాక్యములను రాముని చెవిలో ఊడును. అఆ మాట రామునకు దుర్భరమైనది. సీత పావ్మితృ్వమాయనకు తేలియును. ఆయినను 1పజానురంజన (పాధాన్యము నెంచి ఏిసర్జించటకు నీళ్చ యించుకొ నినాడు.

తన యీ నిశ్చయమును లక్ముణునకు చెప్పుటకు చుర్ముఖుని రాముడు అగ ల! పంపించినాడు. ఇట్లు దుర్ముఖుడు న్మిష్క్రమించినాడు. దుఃఖాతిరేకమున రాముడు విలపించుచు, తన నానుకొని న్మిదించు సీతకు నిదాభంగము కానంత నిదానముగా తన బజాహువును లాగికొని ఆమెను నేల మీదకు జార్చి

3

ల! నాటక విశ్లేషణ నాడు. ఇంతలో లవణాసురుడు పెట్టు యాతనలను పడలేక యమునా తీర మహర్షులు శరణని వచ్చినారన్నమాట తెర వెనుకనుండి వినబడును. ఆవిన బడుటతో నిళ్చయింపబడిన భార్యా వియోగమువలని దుఃఖాకులత్వమునుండి తేరుకొని రాముడు రాజధర్మ నిర్వహణమునందు (నవృత్తుడై నాడు, అవణాసుర వధార్థము శ్మతుఘ్నుని పంప బయలుదేరినాడు. బయలుదేరి ఒకడుగు ముందుకు వేసియు వెనుకకువచ్చి నేలమీద పండియున్న సీతను జూచి, ఆమెను రక్షింప వలసినదిగా భూదేవిని (పార్టి ౦చి రాముడు న్నిష్క్టమించును సీత మేల్కాంచి నది. రాముడులేడు. ఇంతలో దుర్ముఖుడు వచ్చి రథము సిద్దముగా నున్నదన్న లక్ష్మణుని మాటను వినిపించును. రామునితో కలని గంగా పరిసర [పాంతము లకు పోవుటను భావించుచు సీత న్మిష్కమించును.

చిత వటముల రూవమునఉ తర రామచరితము నిండను వూర్వరామాయ ణమే వున్నది. వ

1 జృంభకాస్త్రములు విశ్వామ్మితునిచేత (పసాగింపబడి రాముని చేర వచ్చుట,

తాటకా సంవారమైన తరువాత వరమ (పీకుడైన విశ్వామ్మితుడు తానెరి గిన నర్వాస్త్రములను రామున కుపదేశించిననాడు. ఆయన ఎరిగిన సర్వాస్త్రము లనగా దశరథుని కొలువున వసిన్చుడు (వళంసించిన భృశాశ్వ దత్తములై. విశ్వా మికునివద్ద గల అన్ని ఆస్త్రములును అని యర్థము. ఆయన్ని - అస్త్రములను (వయోగోపసంహారాత్మకములగు ఆయా మంతేముల చేత విళ్వామ్మి తుడు రామునకుపదేశించినాడ్స ” ఆ మం్మతళ క్రి సభావముచేత నాయా అస్త్రములు తమ (క్రొత్త యజమాని ఆజ్ఞానుసారము. క్రంకరులుగా (పవర్రించుటకు తాము. సిద్ల ముగానున్నట్లొక [ప్రమాణమును పలుకుటకు వచ్చినవి. తాను మనసు ఏలో స్మరించినప్పుడు రావలనినదిగా ఆజ్ఞాపీంచి అప్పటికి సెలవిచ్చి వంపినాడు!.

ఈ దృశ్యమును చ్మిత _సదర్శనములో చేర్చి కవి యేల చూపీంచవల యును? లవకుశ్లలన్స గూర్చి వీరు బవృుళః సీతారాముల సంతానము కావచ్చు నన్న అనుమానమున్సు క్వృంద్వ సుమం్యతునకు కల్గించి, ఆ తరువాత రామునకే £. బాలకాండము, 272 సర్గలు. క

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత త్రిక ఆ యనుమావమును పుట్టించి _కమముగా వారు తన కుమారులే యగుదురన్న విశ్వానముతో వారిని వెంటనంటి రాముడు (సవర్హించి చివర కందరును ఒకరి నొకరెరిగి కలసికొనుట యను మహా (1వయోజనమును ఈ జృంభకాస్త్ర [(వమే యము సంపాదించి పెట్టినది. నాటకాంతమున కీ [ప్రయోజనము నాశించిన నాటకకర్త చ్యితదర్శ నాంకమునుండి దీనికి ప్రాతిపదిక సిద్ధము చేసినాడు. ఇక్కడ మరొక చమత్కారమున్నది మొదట అవి మేము నీ కింకరులమని వచ్చినప్పుడు రాము డేమనినాడు? "మానసా మే భవిష్యధ్వమ్‌' అనగా మన సంకల్ప పభావము లట్లు సీస్ధముగా నుండ పనిచినాడు, లవకుళులు పుట్టిన తరువాత రాముడు జృంభకములు వారిని 'సేవించుటను సంకల్పించినచో అవి అట్టు వరింపవలయును. సీతను వారు పుట్టకమును'సే పరిత్యజించుట వలన రామునట్టి సంకల్పము చేయు అవకాశము లేదు. ఆయన సంకల్పము చేయనిచో అవి వారిని చేరవు. అవి చేరనిచో నాటక కర్త కథ యొక్క- ఉ త్తరార్థమును నిర్వహించుటకు వేసికాన్న పథకము పని చేయదు. అందువల్ల జ్యాగ త్తపడీ వారు పుట్టకముందే రాముడా సంకల్పము చేసి యున్నట్లు నాటకకర్త కల్పించి నాడు, మరి దాని నాకచోట (వవేశ పెట్టి చూపవలయునుగదా! పూర్వరామాయణ కథా విశేషములను స్మరించెడు చిత దర్శనములో నొకటిగా చేసి చూపినాడు. సీతారాములు చూచిన మొదటి చిత్రమే యిది. రామునకు తనకు వానియందున్న గౌర వాధిక్యము చేత సీత చేతను నమస్కారము చేయించి 'తవ్పకుండ నివి సీ ప్రసూతిని సేవించును అని పలికినాడు. అనగా అప్పుడు రాముడవి తన సంతానమును 'సేవించుటను మనస్సులో భావించినాడు, ఇక రామునకెప్పుడు సంకానము కలిగిన అవ్పడు పోయి ఆ సంతానమును సేవించుట అయినది కదామరి! నాటక కర్త ఈ విధముగా కథ నల్లినాడు. 2. మిథిలావృత్తాంతము :

రాముడు శివధనుర్భుంగము చేయుట- వియ్యపు మర్యాదలు. రామలక్ష్మణ భరత శతుఘ్నులు నలువురును వివాహదీతీతులగుట. అజ్ధీ సీతా, ఊర్మిళ, మాండవి, (శుతకీర్రి పెండ్డికూతుండగుట- ఈ కథాభాగము కూడ బాలకాండము

ఈ దృశ్యము సీతారాములయందు పరస్పరాభిముఖమై (వణయగంధ ములు వీచిన వభ్రమవేశామహనీయ లక్షణము కలది. సీతారాములు నిరంతరము

కేర్రీ నాటక విశ్హేషణ చూడగోరెడు దృశ్యమది. మరియు తరువాతి నాటకేతివృ త్తమును సాం్యదము చేయు భావవై రుద్ధ్యమును వదర్శించు దృశ్యమది. 8. పరశురామ భట్టము : సీతను. వివాహము చేసికొని అయోధ్యకు విజయము చేయచున్నప్పుడు మార్గమధ్యమున రాముని పరశురాము డెదిరించిన ఈ కథాభాగము కూడ బాల కాండము చివర భాగములోనిది. ఈ దృశ్యము నెక్కువగా లక్మణుడు వర్జించుటను రాముడు విననొల్సడు. అది ఆయనకు పరశురాముని వట్టగల గౌరవభావ లక్షణము. ఉ అయోధ్యలో మంథర ; ఇది ఆయోధ్య కాండ కథాభాగము. మంథర విషయమును రాముడు పట్టించుకొనక ఆవలి బొమ్మలమీదికి దృష్టి మరల్బుట యాయనకు కైక విష యమున అమర్యాదకరమైన మాటను వినుట భరింపరానిదగుటవల్లనే. 5. జడలు ముడిచిన వృత్తాంతము : రాము డరణ్యమునకు పోవుచు వాన్నసమ్థాళ మోచితముగా జడలనుముడిచి అరణ్యకవతుడై పోయినాడు. ఆ ఘట్టము చితింపబడియున్నది. ఆయోధ్య కాండము కథావృత్తమే యిది. ర్క భాగీరథి ? గుహుడు. సీతారామ లక్ష్మణులను గంగను దాటించు సందర్భము చ్నితింపబడి యుండవచ్చును. ఇదియు అయోధ్యకాండ విషయమే. సీత గంగను పేర్కొన్నది. గంగ రఘు వంశ దేవత గనుక రాముడును నమస్కరించి నాడు. జృంభకాస్త్రముల విషయమున యాదృచ్చికముగా నన్నళ్షే రాముడు గంగ నుద్దేశించి 'నీవు కోడలు సీతయందు అరుంధతియుంబోలె శివమును అను ధ్యానింతువు గొక!” అని పలికినాడు, మామూలు మర్యాద మాటగా మైకి కని సించుచున్న ఈ వాక్యార్థమును కథాగతియందు మేళవించి నాటక కర్ర నాట కము ఉ త్తరార్థమును అపూర్వముగా నిర్వహించినాడు. (పసవ వేదన వడలేక సీత పోయి గంగలో వడినది. సీతను, ఆమె కన్న కవలను గంగ కాపాడినది.

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 87 కుశలవులను వాల్మీకి వద్దకు చేర్చినది రాముడు దండకారణ్యమునకు ళంబూక వధ నిమిత్తము పోవుట నెరిగి సీత నచటకు పంపి ఒక పరమాశ్చర్యకరమైన సమావేశమును సీతారాముల మధ్య యేర్పాటు చేసినది చివరకు సీతను అరుం ధతి కప్పగించి రాముడు చెప్పిన మాట నాయనకు తిరిగి జ్గాపకము చేసి, సీవు చెప్పినట్టు చేసినానని చెప్పిపోవును. ఈ విధముగా ఈ గంగా భవాని ఈ నాటకమున రాముడు వదలి పెట్టినప్పటి నుండి తిరిగి యాతడు (గహించు వరకు సీతను ఆమె సంతానమును కడుపులో పెట్టుకొని కాపాడినది. నాటకమున ఇంత _పముఖ ప్మాత నిర్వహించవలసిన ఆ గంగా భవానిని పూర్వ రామాయణ కథా భాగములోని దానిని అచటనే (పవేళ పెట్టి నడిపించుకొనివచ్చుట మంచి చమత్కా_రముగా నున్నది.

7, చ్మితకూట మార్గమున యమునా తీరమున శ్యామ - మళట్టివెట్టు ఫి

మ!

గుహునివల్ట గంగను దాటిన రెండు మూడు దినములకు భరద్వాజా (శమము మీదుగా చ్యితకూట పర్వతమును సీతారామ లన్మణులు చేరబోయిరి. ఆ మార్గ మధ్యమున యమునా తీరమున గల ఒక "పెద్ద మజ్జిచెట్టు చ్మితింపబడి యున్నది. ఇదియు నయోధ్యకాండ విషయమే.

ఈ చ్మితకూట పర్వుతము మీద ఉన్నప్పుడే కాకాసురుని రాముడు సంహ రించినది. రాక్షస సంహార మిచ్చట నుండియే మొదలు. లక్మణుడా మజ్జి చెట్టును చూపగా రామునకు కాకాసురుడు జ్ఞాపకము వచ్చినాడు. వచ్చినాట్లాయన సీతతో పలికిన నూటల వల్ల తెలియుచున్నది.

8. విరాధునితోడి యొరయిక :

ఇది ఆరణ్యకాండ 1పారంభ విషయము. రాక్షసులు సీతనపహరింప నుంకించుట విరాధునితో మొదలు. సీతనమాంతము చంక నిరికించుకొని రామ లక్ష్మణులతో పోరి రాముని చేతిలో చచ్చినాడు వాడు. ఈ దృశ్యము నచట చ్చితమున కూడ సీత చూడజాలక పోయినది. అంతగా ఆమె అనాడు భయ వడినది,

208 నాటక విశ్తేషణ 9 జన స్థానము ః్‌

వ్యసవణగిరి - పంచవటి - శూర్పణఖ - ఈ మొనలైన దృశ్యములతో నున్న చితమిది. ఇదియు అరణ్యకాండ కథాంశమే. మంయు రాముడు మాయ లేడిని చంపివచ్చి సీతలేని జన స్థానమును చూచి ఏష్చ్బుటయు చ్మితింపఐడినది. 10. జటాయువు ;

ఇదియు ఆర ణ్యకాండములోని సీతనపహరించుకొని పోవుచున్న రావణుని యెదుర్కొని పోరి నేల కొరిగిన దృశ్యము.

మరియు నచట చితింపబడిన చితములు :

11. దనుకబంధనివాసము.. 12. కుంజవంతము 13. బుశ్యమూక పర్వతమున మతంగముని యాశమము 14. శబరి 15. వంప 16. హను మంతుడు 17. మాల్యవంతము 18. వానర రాక్షసుల కర్మాద్భుతములు.

వసిష్ట భగవానుల సందేశమును అష్టైవ్యకుడు శ్ర్రీరామున కందించుట తరువాతి నాటకమ్సునకృ (వముఖమైన మూలభూత విషయము. ఆ సందేశమున గల “వీరపసవవ” అన్నమాట సీతకు కలుగబోవు సంతానము మగశిశువు లనుటను స్థాపించినది. సంఠానవట్లు మగపిల్లలగుట వలన పుట్టిన కథయే తరు వాతి నాటకమున మంచి కండపుష్టి గలది. మరియు రాముడు సీత గర్భము

కవలలన్స మోయుచున్న ట్రిచట గు థించినాడు. తరువాతి నాటకమున (వత్యభిజ్ఞ కును సీతారాముల పునస్సమాగమమునకును మిక్కిలిగా దోహదము. చేసిన [వముఖాంశ్షు లివియే

సీతను రాముడు అడవుల విడనాడ బంపుటకును, ఆ విషయమున రాముడు సంపూర్ణ నిశృయముతో [పవ ర్తించుటకును వసిస్టుని సందేశము పూరిగా సహాయవడినది సర్వా తని సందేశముళలోని (వజానురంజన విషయమున సీతారాముల మరయ న ది వా ధర్మనిర్వహణాస క్రికి [ప్రబల నిదర్శనముగా నున్నది.

లన మందు ముందు రాబోవు మహావదయొక్క_ ఘోరకలిని

ద్విగుణీకరించుట జరిగి నాట్రకక్ఞ అర్హ ఆశించిన నాటక (వయోజన మీడేరినది

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత వె9

జృంభకాస్త్రములు సీత సంతానమును సేవించునని రాముడు చెప్పుట, గంగానది చ్మితమును చూచి రాముడు భ క్రిపపత్తులతో నమస్కరించుట, సీతకు శివమునను ధ్యానింప వేడుకొనుట - ఈ రెండు సన్ని వేశములను ఇక్కడ సామాన్య విషయములుగా కనిపించి నాటకాంత నిర్వహణమున [పముఖప్మాత వహించి పరమాశ్చర్భకరములుగా నున్నవి. మరియు నిట్టిదే[పథమాంకాంతమున లవణ సంపహారమునకు శ్మృతుఘ్నుని బంవజోవుచు రాముడు వసుంధరను ప్రార్థించి నది. ఈ (పార్ధనము కూడ నాటకాంతమునకు సఫలీకృతము చేయబడినది.

[11

ఈ నాటకమును [పారంభము చేసిన (వథమాంకము నాటక వర్యవ సానమును సమీకించుచున్నది, తాదృశమైన రచనా శిల్పముచేత వరమాభి రామముగా నున్నది (వధాన విషయమైన సీకాపరిత్యాగ మీయంకముననే జరుగుచున్నడి. ఆదియొక విధి విలాసము. అరుంధతీ వసిష్టులును కౌసల్యా దులును (వతృకముగా లేనవ్పుడు సీతా పరిత్యాగము జరిగినది. దూరముగా నుండి శ్రీరాముని యందలి [ప్రీతిచేత ఆయన ధర్మము తప్పరాదని వసిన్లుడు రాజధర్మ మైన [వజానురంజన తత?ఇరతను ఆష్టైవ్యకుని ముఖముగా జ్ఞాపకము చేసినాడు. ఈ క్ష్లాపకమును నాటకకర్త ,పాణభూతమైన నాటక సమస్యను సృష్టించుటకువయోగించుకొన్నాడు. వనిస్టుని ఆజ్ఞప్తి ననుసరించి అప్పుడే రాముడు (పతిజ్ఞ చేసినాడు వ్యక్తి ధర్మములనన్నింటిని రాజధర్మము కారకు అనాయాసముగా త్యజించుటకు తాను సిద్ధముగా నున్నట్లు. రాముని ఈ (వతిజ్ఞ మాటవరుసక న్న టప్పుడు కనిపించును. కాని ఆంకము ముగియునప్పటి క దియే నిజమై, దానికే రాముడు కట్టుబడి (సవ ర్తింపవలసినట్టు చేసి భవభూతి గొప్ప అల్లిక పని చెసినాడు. రామునిచేత నావిధముగా (సతిజ్ఞ మాటలు వలికించుటచేత_ ఇక నాటకమంతయు నా విరుద్ధ ధర్మ సంఘర్షణమునుండి సముత్పన్నమగు చున్నదన్న యభ్మిపాయమును నాటకక ర స్పురింపజేయుచున్నాడు. నిజమ్సనక్తు నాటక మళ్ఞీ పుట్టినది. ఒకందుకు దాని నుపయోగింపదలచుకొని మరెందుక్షో అన్నట్టు పవ ర్రింపజేసి రచించుట కావ్యచతురుడు చేయును, కావ్య స్వరూపము మొత్తమును చిత్తము యొక్క ఏక్మాగమునకు తెచ్చుకొని వాచమరోనుధావతిగా ధచించుట పేరు చాతుర్యము. రి

40 నాటక విశ్హేషణ ఈ నాటకమునంతను భవభూతి అ్దే రచించినాడు. ఆ తాననుసరంచు వ్యాగచనా శిల్ప విషయమును గూడ ఈ (వథమాంకమున భంగ్యంతరముగా సూచించినాడ్డు. వసిష్ట భగవంతుడు సీతాదేవికి అష్టావక్ర మహర్షిముఖముగా చెఫ్పి పంపిన ఆీర గ్రచనము ఘీద రాముని వ్యాఖ్యానముగా నున్న శ్లోకార్థమును నిద్రానముగా చూచి భాపించినచో అది ఈ నాటకరచనా శిల్పమున కెట్లస్వయించు నధియు తెలియును. అందరును లౌకిక సాధువులయిన కవులు వారు కథకులు. కథనదకతయే వారి నముహసీయత కథలు సాధారణముగా భూతకాలికమ్ములె యుండును. అందువలన కవికి అది సిద్దమైయున్న యర్థము ఆ యర్థమునే అనుసరించుచు దాని నూరక వారు కథనము చేయుదురు. ఆద్యులైన బుషులు భవిష్యమును దర్శింపగలవారు. తాము దర్శించిన దానిని వారు పలుకుదురు వారి పలుకుల యర మప్పటికి ఆభివ్య క్రము కాలేదు. అది వారు పలికిన తరువాత ఎప్పుడో అగుచున్నది. ఆ యగుట యెట్టున్నది? ఆ పలుకును పట్టుకొని అది ఎక్కడనో యున్నది పరుగెత్తుకొని వచ్చినట్టున్నది. బుషలు శపించుట కలదు. ఆ కాప వాక్కుల యర్థము వారభివ్య క్రము కమ్మన్నపుడే యగును అపుడు కాకుండుటయులేదు__ ముందుగానగుటయులేదు. వాచమర్జోను ఛావతియనగా అది. భవభూతి బుషుల కోవరోనివాడు. (పస్తావనలో రెండు వాక్యములున్నవి : స్యూతధారుఢు ;: ఈ జనవాదము మహారాజునకు అందెనా. అంతట మిగుల కష్టము కలుగును నటుడు... : ఏల్జ విధముల బుషులును దేవతలును మేలు చేయుదురు. ఇక తర్పువాడి నాట్లక్రవుంతయ ఈ వాక్యముల యర్ణముగా విస్తరించి నదియే. జట్టు వి స్తరిల్లజేయటయే అర్లోనుధావతి శిల్పము, (పథమాంకము భవ భూతి. బ్నుషి వాక్కు. పన్నెండు సంవత్సరముల యనంతరపు తరువాతి ఇరంకముల నాటకమ్సున్తు జ వాక్కు వెంబడి సజచివచ్చిన మహార్దము బుషి వాక్కు వ్యర్థముగా పోదు, అందువల్లనే ఈ నాటకమున వ్యర్హవాక్కులు లేవు, ఈ సథవాంకమున అసకే లేవు, " న ఈ ఫంకమునక్సు భవభూతియే చ్మితదర్శనమని యొక పేరు పెట్టినాడు. ఇందు కథావృత్త సన్నివేశములు మూడు కనిసించుచున్నవి. ఒకటి గురు

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 41 జనాశీర్వాద పూర్వక సందేశము రెండు చ్నితదరనము. మూడు జన్మవవాద శ్రవణ ఫలముగా సీకా పరిత్యాగము మూడవది (పథాన (కియ. దానికి సర్వమును ఆయుత్తము చేసినది మొదటిది. స్థూలముగా చూచినచో చిత దర్శనమునకు (పధాన కథాసంబంధ మంతగా లేదు. లేదనగా అదిలేనిచో నాటకమే లేదనవలసి వచ్చునంత యన్నమాట, చ్మితదర్శన విషయ మంత యును వూర్వు రామాయణము బాలకాండము నుండి యుద్ధకాండ పర్యంతము గల దాదాపు ఇరువది సన్నివేశములందు చ్మితింపబడియున్నవి. ఈ చ్మితణము నందొక విచ్చిత్తి కలదు: దీనివలన కవి ర0డు మూడు (పధాన వయోజనము అను సాధించుకొనినాడు. మొదటిది గర్భదోహదము నెరవేర్చు నెపషమున వన వీధుల విహరింవను గంగాజలముల నాడను కోరిన సీత నందుకు పంపుటకు రాముడు సిద్ధమైనాడు. ఆ సంసిద్దత నుండియే సీతాపరిత్యాగమును నాటక కర్త నిర్వహించెను. రెండవది మయాదృచ్చికముగా వచ్చినట్టు జృంభకొస్త్ర (వసకిని దెచ్చి దాని చేత షష్టాంకమును నిర్వహించెను కుమార (వతభిజ్ఞా హేతువు లగు జృంభకాస్త్రముల పసక్తిని (ప్రథమాంకముననే తెచ్చి ఆరవ యంకమున దాని నుపయోగించుకొనుట నాటక కర్త నిర్మాణ కుశలతకు నిదర్శనముగా నున్నది ఈ రెండింటిని ఈ వరుసలో గాక తిరుగవేసి చూపుటయు చమత్కా రముగా నున్నది. ఒక విధముగా చిత దర్శనమునకీ రెండును ఆద్యంతముల యందున్నవి. తరువాతి నొాటకమునందును అవి ఆద్యతములయందే యున్నవి. ఈ యన్నింటిని చూడగా (పథమాంకమునకు తరువాతి నాటకమంతయు ప్పరి విష్పుటగా కనిపించుచున్నది. ఇక మూడవ [పయోజనము: సీతారాముల పర స్పరానురాగసాందతా పకటనము. మరియు వియోగభావముగా గూడ సహింప లేని పరమ ,(_పేమాభిరామ చిత్తవృత్తి లాలిత్య పకటనము. ఇవి రెండును రెండుకాదు,. ఒక దాని రెండు ముఖములు. శ్యామమను పేరి మట్టి చెట్టు చ్మితమును, (ష్మసవణ గిరి చితమును, జనస్థాన వృత్తాంత చితములును, పంపొ సరోవర చితమును, మాల్యవంత పర్వత చితమును _ ఈ నాలుగైదు చ్యితములు పైన చెప్పిన పరస్పరాభిముఖమైన ఒకరినిమించిన ఒకరి (-పేమాను రాగ వృత్తులను వివృతము చేసినవి, ఈ వివృతమగుట అంతయు నెక్కువగ్గా రాముని యందు నుండి. సీత విషయమున అంతయు నెక్కువగా ఆత్మగతము. సరిగా ఇట్టే తృతీయ సప్తమాంకములు నిర్వహింపబడినవి మొతము నాటకమునకీ (పధమాంకము సూక్మళరీరముగా కసిపించుచున్నది.

త్తం నాటక వ్దేషణ

అవసరమైన మరికాన్ని (పయోజనములను కూడ ఈ చిత (పదర్శన సన్నివేశము. తీర్చుచున్నది. అందు ముఖ్యముగా చెప్పదగినది శ్రీరాముని స్వరూపస్వభావ చ్యితణము. విల్లు విరిచినప్పటి శ్రీరాముడు నల్దక లువల చామన చాయవాడు కండలు తిరిగిన మంచి దేహయసష్టికలవాడు. సౌమ్యసౌందర్యలక్షి పురుషుడైనవాడు. వివాహాదీక్షితుడ్రైనవ్పటి రాముడు - సీతా పాణ్మిగహణము చేసినప్పటి రాముడు - జడలు ముడిచిన రాముడు - సీత నురమునజేర్చి న్మిద బుచ్చిన రాముడు _ లేడి మిషచే మోసపోయి సీతా వియోగమునకై విలపించిన రాముడు - పూర్వవ్మిసంభాలాపములను విస్మరించని రాముడు -_ సీతా వియోగ మెస్పుడో జరిగిన దాని మాటనుగూడ ఇప్పుడు సహించలేని రాముడు-ఆ మాటకు భయపడు రాముడు _ సీతను గూర్చిన అపవాద వాక్యములను విని కుప్పకూలిన రాముడు - లోకారాధనముకొరకు సీతను వరిత్యజింప నిశ్చయించుకొన్న రాముడు - నీతా పరిత్యాగమున బలవన్నియోజిశుడువలె (సవ ర్తించిన రాముడు- పౌర జానపదులయందు [పీతి సడలని రాముడు - సీత సౌశీల్యము విషయమ్వున అనుమానములేని రాముడు - సీత లేక తాను లేనని భావించు రాముడు - ఇట్లు జీఏత (వయోజనములేని రాముడు _ ఆత్మనిందాపరుడై న రాముడు ఎట్టుండునో చూడవలయునన్నచో ఈ _పథమాంకమున చూడవలయును. మరియు పూజృ వూజావవరమైన చి త్తవృత్తి కల రాముని, రాజధర్మ నిర్వహణమునకు తనను తానంకితము చేసికొన్న రాముని, సీతకు వచ్చిన జన్మపవాదమునకైై చింతించు రాముని, దురహంకారములేని రాముని వినయమాహాత్మ్యముకల రాముని, మందరావృత్తాంతమును మనసునకు పజ్టించుకొనని రాముని, జానకి వహ్నిజుద్దిని 'వత్యషముగా జరుగనిదానిని, అద్భుతోపాయముల నిర్వహింపబడినదానిని లోకులు విశ్వసింపకపోవుటతోని సామంజస్యము నంగీకరించిన రాముని, ఇటు (వజారంజసరూపమైన రాజధర్మము, అటు భర్భృధర్మము _ ఈ ర60డింటి నడుమపడి నలిగిన ర్ర్వ్యాని చూడవలయునన్నచో ఈ (పథమాంకమున చూడ నలయును.

భవభూతి ఊ త్తర రామచరిత త్తం 2.2.2 ద్వితీయాంఠము శ

(వథఠమాంకము కఠ ముగిసిన తరువాత పన్నెండు సంవత్సరములకు ద్వితీయాంకమున కథ అందుకొనుచున్నది. వన్నెండు సంవత్సరముల తరువాత మొదలయ్యెడు ద్వితీయాంక కథా గమనము ననుసరించి పోవుట కవసరమైన సమాచారము ముందుగా నీవిష్కంభము ద్వారా అందింపబడుచున్నది. ఒక విధ ముగా నీ వన్నెండేండ్ర కథయు నిట సం్యగహముగా సూచించబడుచున్నది.

అయోధ్య నుండి కథా (ప్రదేశము దండకారణ్యమునకు మారినది _ దండకారణ్య వనదేవత వాసంతి అతిథీ అభ్యాగతులకు తెరవెనుక నుండి స్వాగ తము చెప్పుచుండగ కావని ఆతేయి (వవేశించుచున్నది వాసంతియు (వవేశిం చును. పరస్పర పరిచయాదికములు ముగిసిన మీదట, తాను వాల్మీకి అృశమ మున ఎందువల్ల చదువు సాగక ఆగస్త్య ,పముఖులను వెదకికొనుచు వచ్చు చున్నదియు ఆతేయి వాసంతికి చెప్పును. ఆ చెప్పుటలో ఆమె తెలియజేసిన (వథా నాంశములు రెండు;

1. ఎవరో దేవత వాల్మీకి వద్ద కిద్దరు బాలురను తెచ్చి యిచ్చినది. వారి పేద్ద కుళశలవులని ఆమెయే చెప్పినది. వారినంత చిన్నతనము నుండియు వాల్మీ కియే స్వయముగా పెంచినాడు. చూడాకర శ గొవించినాడు పదకొండవ యేడు రాగానే ఇత కల్పమున వేదములను నేర్నినాడు.

2 వాల్మీకి రామాయణ మహి కావ్యమును రచించెను.

మరియు వారి మధ్య కొనసాగిన సంభాషణమున వెల్లడియైన అంశములు పది:

1. సీకాపవాద విషయము, ఆమెను రాముడు సరిత్యంజించుట, వాసంతికి తెలిసినవి, ర్డ శ్రీరాముడట్లా మెను పరిత్యజించుటక పుడు అరుంధతీ వసిష్టులు, కౌసల్యా దులు అయోధ్యయందు లేకపోవుటయే కారణమ్స జ్య ళో శ ఇప్పటికది జరిగి పన్నెండేండ్దయినది,

ల! నాటక విశ్లేషణ 4 _ సీతలేని అయోధ్యకు పోనొల్సని అరుంధతీ కౌసల్యాదులను వసిన్టుడు వాల్మీకి ఆశమమునకు చేర్చినాడు. 5 ఆయోధ్యళో శ్రీరాముడు బంగారపు సీతా (వతిమను పెట్టుకొని అళంమేధ యాగమునకు మొదలు. పెట్టినాడు. 6. మేధ్వాశ్వుము విడువబడినది. దాని రక్షక 'నెన్యమునము లక్ష్మణ ప్మతుడు చందకేతువు నాయకుడు గా అట్టి సమయమున (బాహ్మణ బాలుడు మరణించినాడు. తపము చేయు చున్న పహృదముని శంబూకుని వధించి (బాహ్మణ బాలుని (బతికింపు మని ఆకాశవాణి రాముని హెచ్చరించినది. 8 రానుడు శంబూకుని వెదకికొనుచు ఖడ్గపాణియైన పుష్పకమున బయలు దేరినాడు. 9. శంబూకుడు దండకారణ్యమున జనస్థానముననే తపస్సు చేయచున్నాడు. 10... వాసంతి ఊహించినట్టు శంబూకుని కొరకు రాముడు జనస్టానము కకు రానున్నాడు, ఇప్పటికి మధ్యాహ్నమైనది. వాసంతి - అతేయ ఎవరి దారిన వారు నిష్క౦మించిరి. | దండ కారుణ్యంలోని జనస్టానమున శంబూకుడు తపస్సుచేయు చోటికి రాముడు పుష్పకమున దిగివాడు. శ్మూదమునిని రాముడు చంపలేక చంపినాడు. హ్మదముని దివ్యపురుషుడై రాముని యెదుటపడి స్తుతించినాడు. ఆ స్తుతించు టలో రామునకు తాను దండకారుణ్యమునకు వచ్చినట్లర్థ మైనది. శంబూకుడది జనస్థానమని కూడ చెప్పినాడు, రామునకు వెనుక తాను సీతతో కలిసి వనవాసము చేసిన రోజులు స్మృతికి రాసాగినవి మరియ నప్పటి తనయొక్క సీతావియోగ దళవల్ది స్మృతి దుఃఖ భాజనమైనది శంబూకుని రాముడు నీవిక ఫోయిరమ్మని నాడు. శంబూకుడు అగస్త్యుని చూచి పోయెదనని చెప్పి పోయినాడు. ఒంటరిగా రాముడు నతీవియోగ దుఃఖ వివశీకృతచి త్తమువాడు, పంచవటీ 'స్నేహసంబద్ధుడు, ఆ వూర్వు మ్మితములయిన భూ పదేశములను విడువలేళ తిరుగుచున్నాడు.

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత శ్‌ , శంబూకుడు తిరిగివచ్చినాడు వచ్చి లోపామ్ముద నీ రాక కెదురుచూచు చున్నదనియు కాన మమ్ముచూచి పోవలసినదనియు అగస్త్యుడు కబురు పంపినాడని శంబూకుడు రామునకు వెప్పినాడు అగస్త్యుని ఆజ్ఞను శిరసావహించి రాముడు పుష్పకమున తద్మాశమాభిముఖుడై శంబూకునితో సహా బయలుదేరినాడు, ఆగస్త్యాశమము నుండి తిరిగి వచ్చి, ఆ యా (ప్రదేశములను కన్నుల తృప్తిగా చూడవలయునని రామున కున్నది. ఆ యుద్దేశముతోనే బయలుడేరినాడు. శి.శి.తి. తృతీయాంఠము క్ష

1. తమస . మురళ అను నదులు మానవాకృతులతో (వవేశించుచున్నవి. మురళ లోపామ్ముద్‌ పంపగా శ్రీరాముని విషయమై గోదావరినీ హెచ్చరించు టకు వచ్చినది. తమస భాగీరథీ భగవతి ఆజ్జునుసారము సీతాదేవిని తీసికొని గోదావరీ తీరమునకు వచ్చినది. రాముడా జనస్థాన [పాంతమునకు పోయినా డని సరయు వలన భాగిరథికి తెలిసినది. పంచవటి 1వదేశమును రాముడు తిరిగి దర్శింపక మానడనియు, అందువలన ఇప్పటి తన (పీయావిరహ దచశావస్థ యందు హృదయము శోకసంకుభితమై పాణము మీదకు వచ్చు (సమాదము రావచ్చుననియు, ఆ (_వమాదము నుండి వానిని రక్షించుట యందు [(వమత్తత లేక [వవర్థింపనలయుననియు. ఇటు లోపాము[ద, ఆటు భాగీరథీ భగవతి ఇరువురును తలంచిరి. ఆతడు వివళుడై మూర్చ చెందినప్పు డాతడు తిరిగి తేరుకొనునట్టు చేయుటయే వానిని (వమాదము నుండి తప్పించుట. అందుకు లోపామ్ముద గోదావరిని 'హెచ్చరించినది. భాగీరథీ భగవతి అంత సులభముగా ఆ పని కాదనియు, సాజత్తు సీతవల్టనేగాని అట్టి _పమాదము వై దొలగదనియు తెలిసినది కావున సీత నా సమయమున కా (పాంతమునకు పంపినది. ఈ. విధ ముగా తృతీయాంకమునకు సమకూర్చబడిన నేపథ్యకల్పమును ఈ విష్కంభము విశదీకరించుచున్నది. మరియు నీ తమసా - మురళల సంభాషణమువల్డ తెలియవచ్చు ముఖ్యాం శములు ఆరు:

తేద నాటక విశ్ణేషణ

1. లక్మణుడు సీత వడవిలో వదలిపెట్టి వెళ్ళిన తరువాత వెంటనే ఆమెకు (సవ వేదన మొదలైనది. ఆమె ఆ నొప్పుల బాధకు, తనకు పట్టిన దురవద్ధవలని బాధకు తట్టుకొనలేక పోయి గంగలో దూకినది అచటనే కుళలవులను కన్నది.
2. భూదేవి, గంగాదేవి సీత నన్ముగహించి పాతాళమునకు తీసికొనిపోయి సంరత్షించిరి.
3. _ పిల్పలు పాలుమరచిన తరువాత గంగాదేవి వారిని తీనికొనిపోయి వాల్మీకికి అప్పగించినది.
4. _కుళలవులకానాడే పం్యడెండవ యేటి సంఖ్యామంగళము ముడికట్టబడు దినము. 5... సీత భూమిమీద తిరుగుచున్నను ఒరులకు కానరాకుండ గంగాదేవి అను (గపొంచినది. 6 _ పాతాళమునుండి గోదావరి గర్భము చీల్చుకొని సీత భూమికి దిగినది. గంగా భవాని సీత నన్ముగహించి పంచవటి పాంతమునకు పంపించిన వైనమును లోపామ్ముదకు చెప్పవలయునని ముఠళ బయలుదేరినది భూమిమీద సీతకు తోడుగానుండుటకుగాను తాను ఆజ్ఞాపింపబడినది గదా తమస. సీత అవతరించుటకు ముందే తమస భూమికి వచ్చినది సీత గోదావరి జలముల నుండి లేచి భూమికి వచ్చుటను చూచినడ్డై ఆమెను కలసికొనుటకు తమన న్మిష్క మించినది. భూమికి వచ్చుచున్న సీతను చూచియే మురళ నిష్క్రిమించినరి. మరియు రాముడు లోపొమ్ముదాదులను చూచి తిరిగి జనష్టాన పంచవటీ (పదేళ మునకు వచ్చి యుండుటను మురళ భావించుట ద్వారా సూచించినది. 11
5. పుష్పావచయ వ్య్యగయగు నీత (పవేశించుచుండగా నీయంకము మొదలగుచున్నడి తెరవెనుకనుండి వనదేవత వాసంతి మాటలు వినబడు చక ఏనుగు గున్న మీదకిప్పుడు మదపుటేనుగొకటి వచ్చి వడుచున్నదని

భవభూతి ఉ త్తర రామచరిత త్త (పమాదమును శంకించిన వాసంతి 'పెట్టుచున్న కేకలవ్వి. ఆ కేకలు విన బడుటతో సీత సం్థభమురాలై తనగున్న యేనుగును కాపాడవలసినదని అలవాటు చొప్పున రామునకు విజ్ఞప్తి చేసినది. వెంటనే తన (వస్తుత స్ధితిని సంస్మరించినదైై ఆర్యప్యుతుని చేతకు దుఃభించును. ఆమె నోదార్చుటకు తమన వచ్చును. తెరవెనుకనుండి రాముడు విమానమునాపి దిగుట సూచింవబడినది. అనగా అగస్తాాశమమునుండి రాముడు తిరిగి పంచవటి (వదేశమునకు వచ్చి నాడని. సీత తమస మాటలవల్దకాక దూరమునుండి వినిపించిన రాముని మాటల వలన సమాళ్వసిల్లినది. అవి ఆర్యప్యుతుని మాటలని, ఒది ఆయన కంఠస్వరమే నని ఆయమ ఆ నవాలు పట్టినది. రాము డచ్చుటకు శూూదకముని వ్యవహార నిమి త్తమున వచ్చియుండుటను తమస జ్ఞాపకము చేసినది. ఇంతలో దూరము (తెరలోవల) నుండి సీతకు రాముడు కన్పించును. సీత మూర్చపోవును. తమన సమాశ్వసించుచుండును. సీతను న్మరించుచు రాముడు నేవథ్యమున మూర్చ బోవును. ఆది కండ్లముందు జూచిన సీత అందోళనపడి వానిని (బదికింపను తమసా హైదములమీదపడి వేడును. అమ్మా, రాముని నీ హ స్తస్పర్శమే (బదికింప గలదు. సీవే ఆయనకు జీవనాషధివి అని సీతనే అందుకు ,పేరేపించినట్లుగా తమస పలికినది. తమస మాట (పకారము సీత సాహసించి (పవ ర్తించును.

2 మూర్చ తేరుకొన్న రాముడు ఆ స్పర్శ సుఖమును భావించుచు, అది సీతపివలెనుండుట ననుమానించుచు రంగమున (వవేశించును సీత వాని ననుస రించియే యుండును. రాముడు సీతకొరకు పరికించును. తనను చూచి రాముడు కోపించునని భయవడి సీత ఆటనుండి త్వరగా వెళ్ళిపోగోడను. భాగీరథీ వర (ప్రభావమును తమస జ్హావకమునకు తెచ్చును. రాముని మీద అనురాగమున సీత పలవించును. రాముడు సీత కనిపింపమి మయు పిచ్చిగా వ్యథవడును. ఇంతలో వాసంతి వచ్చి ఏనుగుల పోట్టాటను గూర్చి చెప్పును వాసంతి రాముని వచ్చి ఆ గున్న యేనుగును రశ్నింపగోరును. ఆ మాటలు తమసా సీతలు కూడ విందురు. వాసంతికి సీత కనిపించదు. వానంతి మాట ననుసరించి గోదావ౦ం ఒడ్డుకు రాముడు చేరును అనుసరించి సీతా తమసలు కూడ చేరుదురు

రె ఆ యేనుగులు పోట్టాడుకొనుచున్న ఆ (పదేశము గోదావరి నడి జలములయందు. పంచవటితళో అది మరొక వక్క (పదేశము కొంచెము మారినదేగాని ప్యాతలందరును వారే.

48 నాటక విశ్తేషణ ఏనుగుల పోట్టాట సీత పెంపుడు కొడుకైన గున్న యేనుగు జయించుటగా ముగినీనది.. సీతారోములు పరస్పర _ప్రేమాభిమానములను స్వగతములుగా తమకైన తమసా వాసంతులతో చెప్పినట్లుగా పకటించుకొందురు. వాసంతి పంచవటిలోని సీఠళోారాములకు సంబంధించీన వనవాసమునాటి వివిధాంశములను యథాలాపమునందువలె స్పృశంచును. ఆమె కావలయు ననియే చేసినది. సీతపట్ట రాముని ఆంతర్య మెట్టున్నదో తెలిసికొనుట కామె ఆ పన్నాగము వన్నినది. రాముడు తన హృదయమును విప్పి వాసంతి ముందు పరచినాడు, వాని శోక సంవిగ్నతలు, వాని కష్ట భూయిష్టతలు, వాని హృదయాకాశపు టున్నళతులు _ ఇత్యాదులను గమనించి వాసంతి రెపరెపలాడి పోయినది, ఇదంతయు సీతకు వీనఐడునంత, కనబడునంత దూరములో జరుగుచున్నది. రామునకు వాసంతీకి ఇరువురకు నచటి సీత యునికి జాడ తెలియదు. ఇదంతయు పీన్నందున, కన్నందున సీత హృదయము జాలిగా కరగి రాముని మీదకు (నవహించును, రామునిపట్ట మొదట మొదట లీలా మ్మాతముగా కనిపించిన కాఠినృము కూడ ఇప్పుడు సీతెకు లేదు. పైపెచ్చు రాముడు ఏవిధమైన చిన్న తప్పుగాని చేసినాడనుటను ఆమె హృదయ మంగికరించుట లేదు. ఎదురు తిరుగు చున్నది. రాముడు అశ్వమేధమును కొనసాగింపవలనసియుండుట నెంచి అయో ధ్యకు బయలుదేరదలచి వాసంతికి చెప్పును. ఆమె అందు కంగీకరించి త్వగగా పొమ్మనును. రాముడు పుష్పకమున ఎక్కిపోయినట్టుగా నిష్క9మించినాడు. అంత ఆందరును నిష్క్ర్ఫిమీంకురు. 11 తృతీయాంకమున సీతారాములే ప్యాతలు. తమసా వాసంతులు వారికి సహాయకులు మ్మాతమే. సీతా తమస లాక మొత్తము. రాముడు వాసంతి వీరిరువురు నొక మొత్తము మొదటి మొ త్తమునకు రెండవ మొత్తము కని పెంచును. రెండవ మొత్తమునకు మొదటి మొత్తము కనిపించదు. అనగా సీతకు రాముడు, వాసంతి ఇరువ్చరును కనిపింతురు. వారి మాటలు కూడ ఆమెకు వినిపించును. సీతా తమసలు కనిపించకపోవుట మాతమే గాక వారి మాటలు కూడ వీరికీ వినీపించవు, గంగాదేవి యచ్చీన వరముతో సీత ఇతరులకు కనపడక పోవుటయే యున్నది. కాని సీత మాటి ఇతరులకు వినరాకపోవుట లేదు. కాని ఈ తృతీయాంకము నిర్వహింపబడిన తీరును బట్టి చూచినచో సీత

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత త్తి మాటలు కూడ వారికి వినవచ్చినట్టు చెప్పరాదు. వినవచ్చిన సీత దాని కుచితముగా తాను మాటాడుట బచులు చెప్పుట చమత్కా-రకారిగనశే యున్నది. కాని ఈ యంకమును భవభూతి మహాశిల్ప వినియోగము చేత రమణీయము చేసినాడు. సీత మాటలు వినరాకపోయినను రాముడు మాట్లాడు చూట లెప్పటి కప్పుడు సీత మాటల ననుసరించి వచ్చుచున్నప్లే _పేక్షకుల కనిపించునట్టుగా రచించినాడు. ఈ శాటక వైచ్చితి అంతయు నట్టు రచించుటలోనే కలదు.

(పథమాంకమున సీతారాముల వియోగము సంభవించినది. ఇక ద్వితీ యాంకము .నుండి సవ్త్రమాంక పర్యంతమును గల నాటక వరమార్థమంతయు సీఠారాముల పునస్పమాగమమును నంపాదించుటయే. అభిజ్ఞాన కశాకుంతలమునను షష్ట సప్తమాంకములు శకుంతలా దుష్యంతుల పునస్పమాగమ సంపాదనార్జమే 1పవర్రించినవి. ఇంతకుమించి కాళిదాస భవభూశుల నెక్కువగా నిచట పోల్చి మాటాడరాదు.

ఈ ఛాయాంకమున సీత సంస్పర్శనము శ్రీరాముని యందు విద్యత్‌ స్పందనమును కలిగించినది. పియా సంస్పర్శ్మనము వలని విద్యుత్‌ స్పందన మును కావ్య వస్తువుగా జేసి చేయటలో భవభూతి కభినివేళమధికముగా కలదు అది ఈ నాటకమున ఒక చోట కాదు - పలుచోట్ల తిరిగి తిరిగి దీప్తికి తేబడుచు వర్ణింపబడినది. ఈ నాటకమున కవిత్య్వమంతయు నా దీప్రియందే యున్నది. (పథమాంకమున 268. 34. 35. 38. తృతియాంకమున 10, కే 12, 14 39. 40. 41. 42. చతుర్ధాంకమున 4. 8. 13. 22. సవ్తమాంక మున 18 మొదలుగా గల శ్లోకములను చూడవచ్చును

ఈ తృతీయాంకమున (నదర్శన యోగ్యత దృష్ట్యా ఒక లోపమున్నదిం సీత రామునకు కనిపించదు. సీత “పాత రంగ స్టాము మీద తిరుగుచున్నపుడు రాము:డామెను చూచుట లేదన్నది పేకకులక ఆత సబబుగా కనిపించదు. ట్రపేనకులకు గూడ సీతను కానరాకుండజేసి, అనగా సీత నసలు రంగమువకు వ్రవేశ పెట్టకుండ నాటక మాడినచో ఊరక రాముడు సీతా స్పర్శ సుఖమును థావించి యేడ్చుటయు (పేకకులకుంత తృప్తికరముగా నుండదు స న్ని వేళము

స.

చ్‌గ్రి నాటక విశ్హేషణ యొక్క సీరియస్‌నెస్‌ పహాస్సము పాలగు (_వమాదమున్నది. ఈ తృతీయాంక రచనమున భవభూతి భావుకత ఎంత ఉదాత్తముగా నున్నదో (వదర్శన లక్ష్య మంత సుసంపన్నముగా లేదు, తృతీయాంకమున నాటక కర్తను మించి కవిది పైచేయి అయినది. కాని భవభూతి ఒక్కడే కాదీ పని చేసినది కాళిదాసు అభిజ్ఞాన శాకుంతలము షష్టాంకమునను, వ్మిక్ర మోర్వశీయము తృతీయాంకము నను, (పథమ ఠారతీయ నాటక క ర్ర భాసుడు అవిమారకమున తృతీయాంకము

నను చేసినదిదే. 2.2.4 చతుర్ధాంకము

క్షే

1. సహౌధాతకి, భాండాయనుడు అకు ఇరువురు తాపసులమధ్య సంభాషణ ముగా ఈ మ్మిశ విష్కంభము. నిర్వహింపబడుచున్నది. వారిద్ధరును. వాల్మీకి శిష్యకోటిలోనివారు. గంగానది ఓడ్డునగల వాల్మీకి అృశమము చుట్టు (పక్కల

(ప్రదేశమున ఇది జరుగుచున్నది. వారి మాటల వలస తెలియవచ్చు. విశేషములు

అయిదు:

క వాల్మీకి ఇశమమునకు అతిథులు వచ్చినారు. వారి సంతర్పణము ఏర్పాట్లు జరుగుచున్న వి.

2. అ వచ్చిన అతిథులు; ఆరుంధతి, కౌసల్య, సుమ్మిత, క్రైక, వసీవుడు.

న్‌ 90 వీరు బుళ్యళ్ళంగా శమము నుండి. నేరుగా వచ్చినవారు. ఏరు (కితము దిన

మున వచ్చినట్టున్నారు.

త, ఆనాడే మరొక అతిథి జనకుడు గూడ వచ్చినాడు. సీతకు రాముని వల్ద కలిగిన దై వదుర్విపాక మును విన్ననాటి నుండి జనకుడు వైఖానస్మవత నియమమువకొగిగ్గి గత్ర పన్నెండేండ్లుగా చం్మదద్వీపతపోవనము నందు శవస్సు చేయచుండి, చిరకాల (ప్రయ మ్మితుడైన వాల్మీకిని చూచుట కిప్పుడిచటకు వ్యూనాడు.

4. కౌసల్యాదులును, జనకుడును అప్పటి కింకను కలసికొనలేదు. ముందు స్వయముగా పోయి. జనకుని కలనికొనీ వలుకరంచవలసిందిగా కౌన ల్యకు అరుంధతి ద్వారా వసిన్టుడు కబురు చేసినాడు,

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత ర్‌1 5. వాల్మీకిని, వసిష్టుని ఉపాసించి ఇృశమము వెలుపలకు వచ్చి జనకుడొక

చెట్టుమొదలు నానుకొవి కూర్చున్నాడు.

ఆతిథులు "పెద్దలు వచ్చినందున అనధ్యయనము కనుక ఆటలాడుకొను టకు ఆ వటువులు సౌధాతకీ భాండా యనులు న్మిష్కమింతురు.

11

1. మ్మిశ విష్కంభమున భాండాయనుడు చెప్పినట్టు నిత్యానుష క్త సీతా కోక సంత ప్తచిత్తుడగు జనకుడు వాల్మీక్మాశమ బహిర్వుక్షమూలమున ఉప విష్హుడ్రెయండుటను చూపుచు ఈ యంకము మొదలగు చున్నది. ఆయన దుఃఖములో ఆయన యుండగా అరుంధతీ కౌసల్యల నిటువై పుగా దారిచూపుచు కంచుకి వెంటబెట్టుకొని వచ్చుట నేపథ్యము నుండి సూచింపబడుచున్నది. జనకుడా కంచుకి మాట వినబడగా నటుచూచి వారు వచ్చు చున్నారని తెలిసి కొనును. ఇంతలో వారును రంగము మీదకు వక్తురు. జనకుని యెదుట పడుటకు మొగము చెల్లక కౌసల్య ఈడ్వబడినట్టు నడచుచున్నది. ఆరుంధతి ఓదార్చు చన్నది. జనకు డెదురు వచ్చి అరుంధతికి నమస్కరించి, కౌసల్యను పలకరించ కుండ (పజాపాలుని మాతకు ఈమెకు షేమమా అని నర్మ గర్భముగా కంచుకి నడిగినాడు. సీత కష్టపాటును స్మరించి కౌసల్య మూర్చపోయి. తేరుకున్నది. కౌసల్యా జనకులు మొగములు చూచుకొన్నారే గాని వలుకరించుకొనలేదు. నేవథ్యము నుండి వాల్మీక్యాశమ వటువు లాశాడనధ్యయనము గనుక పెద్ద కోలాహలములతో ఆటలాడుకొనుట సూచింపబడుచున్నది. అట్లు కేరంతలాడు వటువులందరును రంగముమీది వారికి కనిపించుచునేయున్నారు. ఆ వటు సమూ హముళో నొకనియందు రామభ్మదుని పోలికలను చూచినది కౌసల్య. ఆ-కుళ లవుల విషయము భాగీరథీదేవి వలన అరుంధతి కప్పటికే తెలిసియున్నది. అందువల్ల అఆ వటుపు రాముని కుమవారద్య్వయములో నొకరై యుండునని ఆమె నిశ్చాయించుకొన్నది జనకునకును ఆ బాలుని వైఖరి కొంత ఆనుమానమును పుట్టించినది. జనకుడే ఆతని విషయమును వాల్మీకి వల్ట తెలిసికొని రమ్మని చెప్పి, ముందా వటువును తమ వద్దకు పంపి పొమ్మని, పంపును కంచుకి స్మిష్కమించును. ఆ బాలుడు వీరి వద్దకు వచ్చి నమస్కరించి మాటాడు

చుండగా నేపథ్యమున చందకేతువు మో నాజ్ఞాషితిచుకోంథ్రైనై వినిపించును / శ "స ౧. | (1 ౧. ౫౦ 2షాతడె4 గ | శి వ్‌

కీ నాటక విశ్తేషణ రాముడు వదలిన మేధ్భాశ్వమును రక్షీంచుచు తిరుగుచున్న నైన్యస మేతుడు చందకేకువచ్చటకు వచ్చినందుకు అరుంధతీ జనకులు కౌసల్య సంతోషింతురు. ఏరి ఈ మాటలు విన్న ఆఅ వటువు (లవుడు) చం్మదకేశు వెవరని యడుగును. జనకుడు చెప్పును. ఈ వీరి సంభాషణమున వెల్లడియైన _పధానాంశములు:

1... రామ లక్ష్మణ భరత శ్యతుఘ్నుల యొక్క సంతానములను గూర్చిన కథాంశములప్పటి కింకను [పకటములు కాలేదు. అంతకు ముందటి రామాయణ కథయే కుళలవులకు తెలియును.

2౬ రామాయణములోని ఒక సందర్భమును వాల్మీకియే అభినయార్హ ముగా చేసి రచించినాడు.

త. దానిని పయోగించుట కొరకని భరళుని వద్దకు కుళుని ద్వారా కబురు

య ద్ద స్‌ పంపినాడు, క. కుజుడు తన సోదరుడని లవుడు చెప్పినాడు. 5. సీతను లక్మణుడు అడవిలో వదలిపోవువరకే రామాయణము రచింప బడినట్టు లవుడెరుగును. లవుని మాటలకు కౌసల్యాజనకులు దు।భింతురు. వారెందు క బ్లిడ్బెదరని ఆరుంధకి నాతడడిగి ఫ తె క్‌

ర వారు ఫలానా అని తెలిసి గౌరవమును ఖేదకౌతుకములను

॥ వు ఇంతలో వటుతండము దూసికొని వచ్చి తాము చూచిన వింత

కత గోజ్టమను లవునకు వర్ణించి చెప్పుదురు లవుడు వారితో కలసిపోవును.

కన న జనకుని పళ్నకు వాల్మీకి సమాధానమియ్యలేదని చెప్పగా అందరును ల

ర్త వాల్మికి వద్దకు పోవుచున్నట్లుగా న్మిష్యమింతురు. అంత వటువులు ౦గము మీదికి వత్తురు. దాని నశ్వమేధ గుజ్జముగా లవుడు గుర్రించును.

నేపథ్యమునుండి చంద కేతువు వైన్యములోని వీరాలాపములు వినరా లవుడ్యుగు డె

జ యశ్వమును బంధింపనుంకించును, చందకేతువు రాకమును పే హిరిపొండని

మరియు సండలి య్పెకడు వటువులను హెచ్చరించును. వటువులు భయవడు

చున్నారు. లవుడు భయవడలేదు. ధనుష్పాణిటై గుజ్జమువెంటబడినాడు.. ఇది వసువుల న్మిష్కమణమ్షు.

థభవభూతి ఉత్తర రామచరిత డ్‌తె శి.శి.5, పంచమాంకఠకము 11

1. మేధ్యాశ్వరక్షక _నైన్యము లవునితో పోరుచున్నది. నేవథ్యముల నుండి చందకేతువు రాక (పకటింపబడినది. అంత సుమంతుడు తోలుచున్న రథము మీద చం్యదకేతువు (పవేశించును తన ైన్యమున కండగాపోవు తొందరలో నున్న చందశేతువు దృష్టిని లవుడాక ర్షించినాడు. ఇక సర్వవిధముల అవుని చూచి మెచ్చుకొనుటయే పనిమైనది వీనికి సుమంతుడును తదనుగుణముననే పలుకును లవుని చం్మదకేతువు ద్వంద యుద్ధమున కాహ్వానించును. అవుడిటు తిరుగగానే అంతకుముందు విరిగి పారిన ఆ సైన్యము విజృంభించి మీద కురికినది లవుడు ముందు వెనుకలుగా బాణ (వయోగ కౌశలమును చూపుచు జృంభకాస్త్రములచేత ఆ సైన్యములను _మానుపా టొనరించెను. జృంభకాన్హ్ర (వయోగమును బట్టి భృళాళ్వు గాధేయ రామభ్యదుల సంపదాయములను సుమంతుడు స్మరించును. లవ చంధ కేతువులకు పరస్పరాకర్షణ త్మీవమైనది. చందకేతువు లవునకు రథము నిప్పింపజూచెను. లవుడు తిరస్కరించెను. వారి యవ్వటి (పవృత్తులను రాముడు చూచియున్నచో (దవించి పోయెడివాడని సుమంతుడనును. దానితో లవ చందకేతువుల సంభాషణము రాముని మీదకు పోయినది. లవుడు వొంత దురుసుగానే పలుకుచున్నాడు. సుమంత చం్యద కేతువులు క్రీర్తించుచున్న కొలదియు లవుడు రామచర్శిత తెలిసినవాడు గనుక ఆయన తాటకను చంపుట, వాలిని కూల్చుట ఇత్యాదులను అవహేళనగా 'పేర్కొానుచున్నాడు. చం్మద కేతువునకు కోవమువచ్చినది. ఇరువురును ద్వంద యుద్ధమునకు సిద్దమైనట్లుగా న్మిష్క-మింకురు. శ ఈ యంకమున రంగమున కెకెక్కినది లవ చంద కేతువులు మరియు సుమం్మతుడు. చందకేతుని రాక చతుర్ధ్థాంకము చివరనే సూచింపబడినది. ఏ పురుషుడు చం్మదకేతుపు రాకమునుపే తొలగిపొండని వటువులను చతుర్ధాం కము చివర హెచ్చరించినాడో ఆ పురుషుడే ఈ పంచమాంకము మొదట నేపథ్యము నుండి చందకేతుని యాగమనమును (పకటించుచున్నాడు. ఆళ్లోవల లవుడు యజ్ఞాశ్వమును పట్టుకొ నినాడు, వటువుల మాట విని యాతడు పారి

వ్‌డ్తీ నాటక విశ్రేషణ పోలేదు. తనను హెచ్చరించిన అశ్వరక్షకులతో లవుడు తిరుగబడి పోరసాగి నాడు. వా రీతని దె వకు తట్టుకొనలేకున్నారు. అప్పుడు చందకేతువు (శ్రవేశించును. చళుర్జాంకము నకును దీనికిని కాలవ్యవధి యెక్కువ లేదు. ఒక గంట కూడ ఉండకపోవచ్చును. ఈ యంకము జరిగినదియు వాల్మీకి ఆశమ పరిసర (ప్రాంతమే. తన సైన్యమునకు లవునితో నయ్యెడు యుద్దమును గూర్చి విని చర్మద కెతువు పూర్వారణ్యము నుండి వచ్చినాడు సుమంతుడు చంద కేతువునకు రథసారథి. లవుని ఆకార పర్మాకమాముల యొక్క సౌమ్య కర్కశతలు చం[ద కేళువును మిక్కిలిగా నాకర్షించినవి తన అంతపాటి స్రూమును లవు డొక్కడు అడుగు కదలనీయక నిలవేసినాడనగా. అది నిజముగా వరమాశ్చర్యకరమైన విషయము. అందుకే లవునితో కాను పోరుట తగునని చం్మదకేతువు భావించెను. ల ఈ యంకమున చోటుచేసికొన్న (పముఖ విషయములలో మొదట బరొ్రానవలసినది జృంభకాస్త్ర యోగము. (పథమాంకమున చిత దర్శన సందర్భమున ఈ యస్ర్రముల సం్యపదాయము లక్ష్మణునిశేత (వస్తావింప విడినది. వీని యుత్సత్తి వైభవమును శ్రీరాముడు (పశంసించినాడు. మరియు సకా (వసూతిని ఆవి సేవించుట నాయన అక్కడ [వకటించినాడు. రెండవ యంకము మొదటగల విష్కాంభమున అలేయి కుశలవులు పుటుటయే జృంభ కొస్త్ర వయోగ రహస్య విజ్ఞానముతో పుట్టినారని వాసంతితో 'చెపి,నది. అటు క్ష నో ఏ ఆ జన్మ సిద్ధమైన జృంభకాస్త్రములను [పయోగించుటకు తగిన అవకాశము కథాగతి వెంటబడి దానంతటనది నెట్టకాని వచ్చినట్టుగా భవభూతి అతినహజముగా యంకమున కళ్పించినాడు. అంత నైన్మము తమ నాయకుని చూచుకొని మరియు విజృభించి మీద పడినప్పుడు ఒక్కడు లవుడు తన సతిలో ఊన్న మహాస్త్ర విద్యను వినియోగవరచుట సముచితముగా నున్నది. ఇంతకు వూర్వము నీని పన క్రి వచ్చిన (పతి తావునను అని క్రీర్థింపబడుటయే యున్నది ఇపుడు [పయోగింపటడినవి, (వయోగ దశ యందవి యెొటుండును? ఎట్లుండుగో సుమం్యకడుచంద్ర కేక్షన్బ వర్ణించినారు న గ

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 5్‌5్‌ జృంభకాస్త్రముగు (సయోగించి అశ్వ రక్షక సైన్యమును లవుడు (యాన్పడియుండునట్లు ఒనరించినాడు. నైన్యము యొక్క ఆ (మాన్నాటును శ్రీరాముడు వచ్చి చెప్పి తొలగింపజేయును ఆయస్త్రములు తమకు స్వతః [వకాశములని లవుడు చెప్పినవ్పటి నుండియు శ్రీరామునకు వారివట్ట స్నేహము సాయ్య్రదముకాజొచ్చినది వారు సీతా సంతానముకావలెనన్న నిశ్చయము వైపు మనస్సురుకులు పెట్టటయు మొదలైనది. సప్త మాంకమునందలి ఆంతర్నాట కమున లవకుళులు జన్మించినప్పుడు ఆ యస్త్రములెట్లు వచ్చి వారిని "సేవించిన దియు చూవబడినది ఈ విధముగా (పథమ -_ ద్వితీయ - పంచమ _ షష్ట ఎ సప్త్రమాంకములయందు ఈ జృంభకాస్త్రముల విషయము తిరిగి తిరిగి (పస్తై వింపబడి -' విడిపోయిన తల్లిదర్శడుల యొక్క, పిల్లల యొక్కయు కలయికకు అఖిజ్ఞానములట్లు చూపబడినవి. ఆ విధముగా నవి నాటక తాత్పర్యమును సాధించి పెట్టుచున్నవి. అందువల్లనే ఈ యంకమున ,(వముఖ విషయములలో జృంభకాస్త్ర విజృంభణము మొదటి దనుట. ఇక రెండవది. లోకమంతయు. రాగద్వేషమయము, అందుకు హేతు వుండి తీరవలయునని యేమియు లేచు. లోకము (పతి దానికి ఏదో హేతువు నపేక్షించును లోకము యొక్క ఈ స్వభావము నెరిగిన లోకజ్ఞులు దానిని హేతు మంతము చేయుచున్నారు. దానికి తారా మ్మైతియని "పేరు. అనగా (గహమైతతి మూలమనుట. అహేతుతకు (సకారాంతరము చెప్పినట్టయినది. ఇచట రాగా త్మకమైన జీవ ధర్మమే [గహింపబడుచున్నది సమాన ధర్మా త్తములైన హృద యముల ఏకరూవత నెలకొనుట ఏది కలదో అదియే తారామ్మైతి చక్షూరాగ మన్నను అదియే. ఆ యేః రూపత కన్నులలో పరస్పరము కనిపించును. కాముకులయందిది స్కుపసిద్ధ్దము. తాచ్చశమైన తారామ్మైతిని లవ చందకేతు వుల యందు దీప్తికి తెచ్చి చూపుటకు భవభూతి ఈ యంకమున పూనుకొనుట. లవ చంద కేతువు లన్నదమ్ముల పిల్లలు. రామాయణకథా పురుషుల సంతానము వారు. ఈ విధముగా వారు కొన్ని సాధారణ ధర్మములు కలవారు. యజ్ఞాశ్వము విషయమున వారు అగ్నిపర్వతములవలె పరస్పరము తాకి భగ్గ* మండవలసినది నాటక తాత్పర్యమున కది అనుకూలము కాదు. కథాగతి విశే షము నుండి యపయత్నముగానే తదనుకూల పరిస్థితి ఏర్పడినది, అనగా నది

క్‌ నాటక విశ్ణేషణ అనివార్యమై ఏర్పడివట్టు నాటకకర్త తన ఇాకచక్యము వేత దాని అనివార్యతను తొలగింపవలయును. ఇపుడున్న పరిస్థితి యిది. పరస్పరము పోరి అటో ఇటో రేళ్చుకొనవఆసిన ఇరువుకి విషయమున వారట్టు పోరకుండుటను సాథించినబ్‌ ఆ తొలగింపవలసినది తొలగింవబడిన్నద్రే. సాటిక తాత్పర్యమున కనుకూఅము కాని దాసిని భవభూతి ఆపే తాలగుచినాడు. లవ చంద కేతువుల యండు సాధారణ ధర్మము లుండుట కవకాశమున్నది కదా! ఆ యవకాళమును పూర్తిగా తన యవసరమునకు వాడుకొనినా డా మహాకవి. అ యవకాశమున అహ్మ క్తమధుర మైన బంథుభాన చి త్తవృత్తి నొకదానీని వారి యందు పుట్టించి గాడు నాటక శాశ్చర్యము తల్చిదర్యడులయు, పీల్లలయు సమ్మేళనము కదా! అవ చర్ళిద్రకేత్తువ లెదురుపడినారు. శతువుల వలె వెషేరుపడినారు. బహిఃపరిస్థితులు వా సస్టికురెదురుగా నిలిపినవి. వారీ వారి ఆంతఃకరణము లున్నవి కదా! క్‌ ఏచ్చురు తిరిగినవి నాటకమున ఏమి చేసినను భవభూతి పృాతల అంతః ము హ్తాకి మీదనే అధారపడి చేసినాడు సమానధర్ముల చి త్తవృత్తుల విశేష చవ్టాత్రి ధ్‌ లవ చందకేశువుల ముఖముగా వర్ణించినాడు. ఇక్కడ వ కలు ఇకక) మర్యాదలను తల్మకించులు చేసినాడు. అర్థము ఒకటి, మఖఘలు, ॥ క్‌ వ్య మొకటి భావ మొకటి. వ క్తలిద్ధరును పరస్పరమభి ముఅషఖనుండ్ర ఒకే భావము, ఒకే పద్యము. ఆ వద్యము. ఇరువుర కేషవుల. వరన ఒకేసార. వ్యక్తమగును. _పియవర్శనులు లవచం్యద చిత లస్పర దర్శ మ్మాతమున పరస్పరాకరకములగా చెలరేగిన వ్యతి విశేష ములవ్వి షె

పులిమి లనీ యంకము వలశ వీర రసద్ధతిని -స్నేహార్ద్రతను సీర _ స్నేహ భాషలు రసము మిశీభూతమగుట భవభూతి కిష్టము... ఇట్లు “ ఎయిల ఘగ్రణ మిందు పోషింపబడినది. వీరము | కమముగా

[దవించి పోయినది సేవా షె స క

స్నేహము జయించి ఇలచినది.

మాళవ మేక వీరము పావమాస్‌ పోయినదిగా చేయక దానిని నామ లవచర్మదకేత్చు ల్రికువురును ప్రాయము ఒక చిన్న చమత్కారము చేసినాడు, ల (వాయమువేత చిన్నవారె. లవుడు మరియు బాలుడు, బాల్యనవృ త్రియ నొకటున్నది, ఏది ఎందుకు మొదలు "పెట్టబడినదియ విస్మ

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 57 రించి చేయట యది. ఆసలు లవునకు చందకేతువునకు యుద్ధమేల వచ్చినది? మేధాశ్వము వల్హ వచ్చినది. కాని వారప్పుడు యుద్ధము చేసికొననేలేదు. ఒకరి కొకరు ఆకగర్షింపబడుటతోనే సరిపోయినది. మరి వారు ద్వంద యుద్ధమునకు సిద్ధమైన దెందుకనగా శ్రీరాముని పర్మాకమము విషయమున వచ్చిన అభ్మిపాయ భఖేదములతో. లవ చర్యదకేతుల మధ్య యుద్ధమునకు కారణ విషయము యజ్ఞా శ్వ్చముకాదు..- శ్రీరామచం్మదుని పర్మాక్షమ [వసకక్తి. శ్రీరాముని విషయమై నడచిన సంవాదములో వీరము తానున్నానిపించుచున్నది. అందువలన ఈ యంకము వీర - స్నేహ భావ ఘర్షణ యొక్క అద్భుత నిర్వహణము వల్ల రక్తిగట్టు చున్నది

ఇక ఈ యంకమున మూడవ (వధాన విషయము సుమం్మతుడు. సుమం

(ఈడు నాటకప్కాత కాదు. రథసారది. నిజమున కతడున్నను లేకపోయినను

ఒక్కూటియే. అట్టి వానిని తెచ్చి భవభూతి కీలకస్థానమున నిలిపి నాటకమును

రచించినాడు. ఈ కీలకస్థానము నాతనికిచ్చుటకే వానిని రథసారథిగా తెచ్చినది రథసారథిగా ఎవరిని పెట్టినను పని వెళ్ళిపోవును. కాని ఈ కిలకమున్నది కగా! దానికి సుమం్యతుడే కావలయును. అంచుకని సుమళ్మతుడే సారథియ్రైనాడు.

సుమంతుడు సారథి కాదు. అతడీ యంకమున పాత (వవృత్తి పరిశీల కుడు, మరియు (వత్యక్ష వ్యాఖ్యాత మరియు తానును ఒక నాటక ప్మాత. మహా ఖారతమున వ్యాసుడెట్లో ఈ యరకమున సుమర్మకశుడట్లు సుమంతుడు రఘువంశముతో పెనవేసీకొని యున్నవాడు. ఆ వంశ మంతయు ఆయనకు కరతలామకము. ఆయన ఈ యోగ్యతయే ఈ కీలకస్థానమున (వవర్తించుటకు హేతువు. ఈయన చేసిన పనులు:

1. లవుడు కాటకాసుర వధోద్యుక్షుడగు కాలమునాటి రాముని షపోలియున్నా డని పకటించెను.

2. లవుడు జృంథభకాస్త్రమును (నయోగించినాడని తెలిసికొన్న దియన. ఇది తెలిసినప్పటి నుండి అవి లవున కందివచ్చిన (వకారమును గూర్చిన విచికిత్స మొదలైనది. ఆ గురు పరంవరా సంప్రదాయము వానికి తెలియును.

ర్‌రి నాటక విశ్షేషణ 3. లవ చందకేతువులు పరస్పర దర్శన మ్మాతమున హృదయ తన్మయ త్వము భజించినప్పుడు _- అది జీవధర్మ విశేషమని వ్యాఖ్యానించిన దీయన ఇచట నాటక ర్రకు _పత్యామ్నా యముగా నున్నాడు. క. లవుడు సీతా తనయుడు కావచ్చు ననిపించుచుండగా సీతయే లేనప్పుడిక అమెకు కౌడుకేమిటని ఆ తన భావమును తోసి పుచ్చుకొన్న దీయన. 5... రాముడు కులట్యేస్టితుడు ఆవతిష్టితుడు కాగా దశరథకులమెట్లు స్కువ తిష్టితమగునని చం్మదకేళుననగా ఆ మాటలు ఈయన హృదయమునకు హృదయ మర్మ్శములను చేదించుచున్న వివలె ఉన్నవి. రాముడ్యపతిస్థితుడు కాడని లవుని చూచినప్పటినుండి సుమంతున కనిపించుట మొదలైనది. అందుకే ఆ మాటలు హృడయమర్మ దారుణములని వ్యాఖ్యానించినాడు. ధు శ్రీరామ చం్మదుని పర్మాకమ విశేషములను లవుడు తృణీకరించుటను సహించినవాడుకా డీయన. ఇంత 'పెద్దవాడున్నాడు గనుకనే శ్రీరామ విష యికమైన నిందా వాక్యము పలికిన వానిని వెంటనే “నైవఖలు జానాసి దేవ మైవ్వాకం తద్విరమ ఆతి (వసంగాత్‌” నోరు మూయుమని మంద లించీనాడు. సుమం్మతుడిట్లు మందలించుటచేతనే చం్యదకేతువు మరియు కొంత విజృంభించినాడు, _. మరియొక విషయము కూడ ఉన్నది తృతీయాంకమున వాసంతి యెటో ఈ యంకమున సుమం్యతుడట్టు, భవభూతి ఈ రెండు ప్మాతముల ముఖమునను ఈ రెండంకములయందును [ప్రత్యక వ్యాఖ్యాన రూపమైన రచనా రీతిని (వవేశ 'పెట్టిశాడు. 22 6 షష్టాంక ము శి

1. వాల్మీకి తశమమునకు మరికొంతదూరముగా లవ చందకేతుపులు యాద్ధము చేసికొనుచున్నారు.. వారి నె శ్రిమీది ఆకాశములో నొక విమానము- అందొక విద్యాధర మిదునము. వారు లవ చం్మదకేతువుల యుద్ధమును పర్జింతురు. చివరకు రామ్సుడువచ్చి వారి యుద్ధ వ్యాపారమును మాన్సించినాడని సూచించి వారు నిష్కర్సిమింతుర్య,

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 5

అశ్వమేధ నిర్వహణమునకని తృతీయాంకము చివరకు బయలుదేరిన రాముడు ఇంకను అయోధ్యకు పోలేదు మార్గమధ్యమున ఈ యుద్ధము నాప్పటకుగా నిట దిగినాడు._ ఈ విధముగా రాముడు అయోధ్యనుండి దండకారణ్యమునకు ౬ అటనుండి వాల్మీకి ఖృశమమునకు నడిపింపబడినాడు.

1

1. వాల్మీకి ఆశ్రమమునకు మరికొంత దూరమున లవ చం్మదకేతువులు ద్వంద యుద్ధమునకు దిగి చేయుచున్న స్థలమున- వారి యుద్ధమాపుచూ, విమాన ముతో వచ్చిన రాముడు దిగుచున్నాడు. చర్మద కేతువు రామునకు లవుని అద్భుత (క్రియని పరిచయము చేయుచు వానిని రాముడు తననుకంటె ఎక్కువ (గేమాఖి రామముగా చూడవలయునని చెప్పెను. అవునకు రామునకు పరస్పర దర్శనము చేత అన్యోన్యాకర్షణము కలిగినది. రాముని గురించి చంద కేతువును లవుడు విచారించును. రామాయణ కథా పురుషులలో రఘునాథుడే ఆయన అని తెలినీ లవుడు వినయ విధేయతలను భక్తి గౌొరవములను ఇనుమిక్కిలిగా _పకటించును. శాముడు లవుని దగ్గరకు వీలిచి కౌగిలించుకొని ఆ స్పర్శ సుఖము వలన అచ్చ మైన ఆనందమును పొందును.

లవుడు తన బాలిశతను.రాముని _పతావమును | పకటించిన అశ్వరకకుల మాటలను నిర్ణక్ష్యముచేసి, రాముని తగ్గించుచు పలుకుటను _- ఉమించవలసిదిగా రాముని కోరును. లవుని యా కతియ కులాలంకారమైన (ప్రవృత్తికి రాముడు సంతోషించును. దానిని మెచ్చుకొనును లఅవుని జృంభకాస్త్రముచేత తన "సైన్య మంతయు నిష్కంప స్తంభీళూతమై పడియుండుటను చం[దకేతువు రామునకు చెప్పును. ఆ యస్త్రముల నుపసంహరింపవలసినదిగా రాముడు లవునకు చెప్పును లవు డట్టు చేయటతో, ఇప్పుడు చైతన్యము వచ్చిన సైన్యము నోదార్చుటకు రాముడు చం్మదకేతువును పంపును, ఆతడు నిష్క్రమించును. ఆ జృంభకాస్త్ర ములు తనకే సర్యపదాయమున వచ్చినదియు వినగోరి రాముడు లవని (వశ్నించును. తమ యిద్ధరకు నవి స్వతః (పకాశమానములయినవని లవుడు చెప్పును. మరియా రెండవ వాడెవడని రాము డడుగును, ఇంతలో లపునకు రాజ "సెన్యములతో సంభవించిన యుద్ధమును గూర్చి భాండాయనుని అతురతళో [సళ్నించుచు తానును అవున కండగా యుద్ధరంగమ్సన కురుకుచున్నట్లాక

రు నాటక విస్తేషణ కంఠము నేపథ్యము నుండి వినిపించిసది. ఆతడు తన యన్నయైన కుశుడనియు భరత్యాళమము నుండి తిరిగి వచ్చుచున్నాడనియు లవుడు రామునకు తెలియ జెప్సును. రాముడు లవృనిచేత కుళుని పిలిపించును. ధనుస్సు నాస్పాలించుచు (పకటికృతాద్చుత హర్షదైర్చుడు కుశుడు (పవేశించును. రామని గూర్చి, అతడు ఫలానా అని లవుడు కువునకు చెప్పగా. నాత డొతసిని రొమాయణకథా పురుషుడుగా ఎరిగి సవినయముగా సమీపించి .అభి పాదనమ్లు చేయును. రామ్సడు కుకుని ఆలింగనము చేసికొనును. అవ్పటికి సూర్యుడు నడునె త్రికి వచ్చినాడు, అందరును ఒక చెట్టు సీడకు చేరుదురు. రామునకు వారిని గూర్చిన చింత ఎక్కువై నది. వారి యేందాయనకు రఘుకుల కుమారచ్బ్చాయలు కనిపించుచున్నవి, మరియు తన యొక్కయు సీతయొక్కయు ఫోలికలు వారియండాయనకు మెండుగా నగపడుచున్నవి. ఇక రాము డాలో చించుటకు మొదల్కు పెట్టినాడు ఇది వాల్మీకి నివాస సలము. సీత ఇక్కడనే వీడువబడినది సీత గర్భము కవలను మోయుచున్నట్లప్పేడు తనకు కనిపించెడిది ఈ పిలిలు శాము కవలమని చెప్పుచున్నారు ఈయన్నింటినిబట్లె వారు తన కొడుకులు కావచ్చునని రామున కంతరాత్మ బోధ ఎక్కువై, నది, జృంభకాస్త్రముల (పసక్తి కూడ రామునకు కలుగుచున్న (వబోధమును మరియు వటిస్టముచేయ్య వీజమై కూర్చున్నది. రాము డేడ్చును రామాయణ కఠ యెరిగినవారు గనుక తత్కడా పురుషుడు రాముడు దుఃఖించుటను ఆయనక్తు సత యందలి _ఫేమముతో వారు ముడి పెట్టుకొందురు. రాముడే రామాయణ కథాగానము చేయు మనగా వారు హఠాత్తుగా అప్పుడు త్రన్సక్ష స్పురించిన పద్యములను చదివిరి. అవి వినుటవల్ల రాముని దుఃఖము మరియ ఎక్కువై నది. అవి యట్టి మధుర స్మృతులను (పేరేపించినవీ. క పరిస్థితిత్రో లవ(కుళ్ల) చం్మదకేతుపులు యుద్ధమునకు దిగుటను విని ఉండబట్టలేక వన్సిష్పృజ, జనకుడు ఆరుంధతి, కౌసల్యాసుమ్మిత, త౩తైకలు బయలుదేరి వచ్చుచున్నారన్న మాట నేపత్యమునుండి వినబడును. వారందరు నచటనేయున్న వై నమప్పుడు రాఘ్సనకు కెలిసినద్‌ వాం యెదుటపడుటకు మొగముచెలక బాధపడియు కరుణాకాతర హృదయుడు రాముడు వారినెడురుదోయి సంభాపీంచుటకుగా న్మిష్కమించును. ఠాము ననుసరించి మ్లూర్థడ్రర్శక్షృల్పుగా లవకుకులును న్మిష్కమింతురు.

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత ర్క [21

శ్రీరాముడు అశ్వమేధ యజ్ఞమునకు తొడంగిన వైనము ద్వితీయాంక విష్కంథభమున వాసంతికి ఆతేయి చెప్పినది. దానితో శ్రీరాముడు సీక్యాపకృతిని హిరణ్మయిని పెట్టుకొన్న సంగతి దానినిబట్టి శ్రీరాముని సీతా పిషయ విశ్వా సము, (ప్రేమానురాగములు ఇత్యాదులు (_పేక్షకుల చిత్తముల హళ్తుకొనుటను [పయోజనమును భవభూతి సౌధించుకొనినాడు. ఆ సంస్కారముతోడనే పేక కుడు ముందుకుసాగి వచ్చుచున్నాడు. తృకీయాంకమున శ్రీరామునియొక్కయు, చాయా సీతయొక్కయు పతుకులు (వేవకుని సంస్కాారధార నవిచ్చిన్నముగా హెచ్చరికతో ముందుకు నడిపించును. కుమార (పత్యభిజ్ఞానమునకు ఆరవ యంకమున రంగమును సిద్ధము చేయు సన్నివేశమునకు పృనాది రెండు మూడు అంకములలోనే చేయబడినది, శ్రీరాముని యజ్ఞాశ్వమును లవుడు నాల్లవ యంక మున ఐంధించుటనుండి (పత్యభిజ్ఞ మొదలైనది. సుమంతుడు, చందకేతువు అవుని యుద్ధవీర రసాకృతిని దర్శించినప్పటినుండియు వారి అన్మక్త చైతన్యము నకు ముందు ముందు లవుని విషయ మదియేదో తెలియుట మొదలై నది. పంచ మాంకమునకు కుమార వ్మికమమని పేరేగాని నియునకందు చం్మదకేతువుగ్గాని లవుడుకాని పరస్నరము విజిగిషవులై వ్మికమించుట లేదు. చందకేతుని 'సైన్యములో కొంత విజ్బృంభించినవి. లవుడు జృంభకానస్త్రములను (పయోగ్‌ం చుటతో నవి అణగినవి. ఇక రంగముననున్న లవ, సుమంత, చంద కేతువులు అన్యోన్య (వశంసలతోనే ఆ యంకమును వెళ్ళదీసిరి.

ఆరవదైన (వ్రత్యభిజ్ఞానాంకము శ్రీరాము డవతరించుటతో మొదలగు చున్నది. నాల్గవ, అయిదవ అంకములయందు లవుడు చూపరులయందు (వత్య భిజ్ఞా చిత్తవృ త్రితరంగములను లేపును, శ్ర్రీరామునియందా చి త్తవృత్తి ఫలో న్ముఖమగుటకు నా ముందటి కథావిషయము పూర్వపీరిక , నాల్గవ యంకమున జనకుడు-.కౌసల్య ఈ మొదలైన బంధువర్గము చి త్తవృత్తులనే అవుని ఆకృతి విశేషము సమాకర్షించినది. అవుని ఆకృతి మహిమాతిరేకమ్సను విదగ్ధలే కను గొందురని జనకు డనుచున్నాడు. మరియు మోహమూరమైన తన చితమును ఇనుమును సూదంటురాయివలి తదాకృతి మహిమమాక్ష ఇంచుచున్న దనియ అయన చెప్పుచున్నాడు. కౌనల్య అవుని ఆలింగనప్సు చ్రసిక్రాన శ్రీరామచర్మిదుని

త నాటక విస్తేషణ అలింగనము చేసికొన్నవ్పటి యనుఖవాలను ఆనుభవించినది. మరియు వాని ముఖము పోలికలల్నియు సీతవిగా నున్నవనియు ఆమె చెప్పెను. రాముడు విదగ్జులలో అ్యగేసరుడు. మరియు మోహకలితచిత్తుడు. వాని మోవము తృతీయాంకమున ఉన్మాదస్థాయినందుకొన్నది. అట్టివాని చిత్తమును లవుడెట్టాకర్షింపవలమును? నిరంతరము సీతా విషయ వ్యవధి చి త్తవృత్తివాని తల్లిషోలికలు గల లవుడెంతగా అకర్షింపవలయును? ఈ అతిశయ సమాక ర్షణ లక్షణమున్నే ఆరవ యంకమున భవఘాతి విస్తరించి _పదర్శించినాడు. అనగా నాల్గెదు. ఆంకముల నతిశయించి ఆరవయంకము నిర్వహింపబడినది. ఇది తండి కొడుకుల నడువు నడచిన విషయము. ఆది బంధు (పేమ దృష్టి ఇది పితృవాత్సల్య దృష్టి వాత ఎల్యాఖివ్య కీని బంధు [యేమాభివ్య కి మీదుగా తెచ్చి సుదృఢమును సుందరతరమను చేసి వ్రవళూతి ఈ షసైంకమునకొక వైలక్షణ్యమును కూర్చినాడు, దీనిక్ష వ్లైలషణ్యమును కూర్చిన మరొక విషయము బాలుడైన అవుసి చి _త్తవృత్తులను శ్రీరాముని దర్శనము ఎట్టు (దేశేపించినదియు కవ సందర్శనము శ్రీరాముని చి శ్రవృత్తుల నెట్ట (వేతేపించినదియ భవభూతి ఇందు మెట్టుమెట్లుగా నిరూపించుట. 7 ముందు రామునక్షృ దుఃఖకాంతి మైనది. తృతీయాంకము నుండి గదా రాముడిచటక్కు వచ్చినది? కొడ్సుక్సును చూడగానే రామునకు భార్యా దుఃఖము నశించినది. రాముని ఆంతరంగమృ 'స్నేహమయ మైనది వాత్సల్యరసలీల వెల్లి విరిసినది. అవని మేని తాక్సడింకను కావలయునని పించుచున్నది- ఇది యొక్‌ దళం జృంభకాస్త్రముల వస క్తి వచ్చినది, కుమార (వత్యభిజానమున ఇదియొక (పరానమైన మెట్టు ఈ సందర్భముననే, యాదృచ్చికమున్సవలె, లఅవునకు మరొక సోదరుడున్నట్టును మరియు వారిరువురును కవలవారై నట్రును లవుని ముఖముగానే వ్య క్రీకరింపబడినది. కుని చేని తాకుడుగూడ స్రీరామునకు అమృతాభిషేకము వలెనేయన్నది. శ్రీరాముడు చిత దర్శన వేళఠాలావముల నుండి తవ్వుకొన్సి వచ్చివచ్చి 'నా చేసిన యస్తాాభ్యనుజ్ఞానము నెరవేరినదా?.. ఈ సుభొతికయమో. నా యాత్మను నమ్మించుచున్న ది, దేవేరి గర్భభారము రెండుగా నెలకొని యండుటను నేను పలుమాటులు కనియృంటిన్సి.. ఇత్యాదిగా నిళ్చయించుకోనును, వ్యాయ్రందు గల తల్చి పోలికలును శ్రీరాముని నిశ్చయ మునకు దోహదము చేస్పిస్ప, అ

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 63 రామాయణమును గానము చేయుడని శ్రీరాముడు కోరుటయు, కుశలవులు చేయటయును (వవేశ పెట్టి భవభూతి ఒక గొవ్ప (వయోజనమును సాధించినాడు. శ్రీరాముని అనుమానము న్టే బలవరచుచు కొనసాగించినచో లవ కుళులు తన కుమారులే యన్న నిశ్చయము కుదురును. ఆ నిశ్చయము సషప్తమాంకము చివరకు గాని కుదురరాదు. దానికి కావలసిన ఏర్పాట్లన్నియు నక్కడ జరిగినవి. ఆందువలన ఆది ముందుగా నిచట కారాదు. కనుకనే హఠాత్తుగా విషయమును మార్చివేసీనాడు. ఈ మార్చు నాటక నిర్వహణమున కనుకూలమగుటతోపాటు (_పేష్షకుల యందొక కౌత్పుకృ్కమును శల్గించుచున్నది. ఇదియు నాటక శిల్ప లషణమే. ఇది కుమార (సత్యభిజ్ఞానాంకమని పేరు పెట్ట బడినది కదా! అందువలన తాదృశమైన పతీతిని మ్మాతమే స్పురింవజేసి వదలుటయు చమత్కారకారిగా నున్నది (పత్యభిజ్ఞ బుద్ధి విషయము శ్రీరాముని బుద్ధి యందు తాదృక్పతీతి స్ఫురణమున్ను . మ్మాతము స్పష్టముగా చితించి అంతటితో ఆ విషయ మచట వదరివేయుబడినది. ఏ భావమును ఎంతవరకు కానసాగింపవలయునో, దేని నెచట ఆఅపుచేయవలయునో రెండును ఎరిగి చేయుటయే కదా కావ్య శిల్ప రహస్య వేతృత్వము! శా

షష్టాంకము ముగిసి సవ్తమాంకము మొదలగు లోపల జరిగిపోయిన నాటక క ర్త _పఠ్యేకముగా చెప్పని కథాంశములు రెండు,

1. రాముడు షష్టాంకము చివర చెప్పినట్టుగా అరుంధతీ వసి్సులను, కౌసల్యాదులను, జనకుని కలుసుకొనినాడు. అందరు తమ తమ దుఃఖములను వెళ్ళబోసికొన్నారు. కుశలవుల పుట్టుపూర్వో త్తరముల నెరుగవలయునని అంద రకును తొందరగనే యున్నది. వారు ఫలానా అని తెలిసినచో నాటక కఠ పూర్తియైనప్లే. అందువలన వాల్మీకి ద్వారా నాటక (పదర్శనము నొక దానిని ఏర్పాటు చేయించి కుశలవు లెవరో తెలియునట్లు చేసినాడు నాటకకర్త, వాల్మీకి తన మాహాత్మ్యముచేత ఆయోధ్యనుండి లక్ష్మణుని రప్పించినాడు రామలక్ష్మణులు కలసికొనినారు. తన ఆశమమునకు రాముడు వచ్చిన తరువాతనే వాల్మీకి ఈ [పదర్శనమును ఏర్పాటుచేయ నిశ్చయించుకొన్నాడు. ఉండి దానిని చూచి సోవలసినదిగా రాముని ఆహ్వానించినాడు. నాటక్టపడర "న నిర్వహణ థారమును

రక్త నాటక విశ్హేషణ రాముడు లక్ష్మణునకే అప్పగించినాడు. వాల్మీకి రామునే-ఆందుకే నియమించి యుండవచ్చును. కాక వాల్మీకి యందలి గౌరవముచేత ఆయన సంకల్పించినది న్మకమముగా ఈడేరుటను చూడవలసినదిగా రాముడు లక్ష్మణున కాదేశించి యుండను వచ్చును.

2. వాల్మీకి నభావము చేతనే ఆ నాటక (వదర్శనమును చూచుటకు కాంతా బుశ్యశ్చంగులును వచ్చినారు. వీరు వసిష్టుడు మొదలైన వాలితో కళిసి రాలేదు ఈ స వ్రమాంకమున అంతర్నాటకము ముగిసిన తరవాత ఒకసారి కాముడును, ఒకసారి సీతయును శాంతా బుళ్యశ్వంగుల చూచుచున్నట్లు మాటాడుటనుబట్టి వారి రాక ననుమానింషవలసి వచ్చుచున్నది.

శ.వి.7 సృప్పమాంకఘు , కే. వాల్మీకి శన ప్రభావముచేత జంగమ స్టావరమైన .భూత్మగామమునట సమకూర్చినాడు. ఆయన (వాసిన కృతిని అచ్చరలానాడభినయింతురు. దాని నన్ని యేర్పాట్టును లష్మణుని వర్యవేక్షణమున పూ ర్రియెనవి. వాల్మీకి. అవ్వా నము మీడ రాముడచటనే యున్నాడు. అచ్చరల అభినయ మారంభమైనది. అంతర్నాటిక - పస్తావన స్మూతధారుడు (పవేశించి పయోగమును వాల్మీకి కృతమని [పకటించును నేవథ్యము నుండి (వసవ వేదన పడుచున్న జానకి విలాప వాక్యములు వినఐడును ఆమె పావమా నొప్పులను భరించలేక గంగా నద్‌లో దుమికినదని చెప్పి స్నూతధారుడు నిష్క్రిమించును

2. -సీత మూర్భలో నున్నధి. అప్పటికే కవలలను కన్నది. ఆ పిల్లలను చెరియొక రెత్తుకొని మూర్చ మునిగిన సీతను పట్టుకొని విక్యంభరాదేవీయు, భాగీరథీదేవియ [వ్రవేశించుటతో అంతర్నాటిక మొదలగుచున్నది. రామునికా నాటికాదర్శనము మరియు తీవ్ర దుఃఖ హేశువగును. సీత మూర్చ ేరినచి. ఉూరడిర్జీసది, ఆమె కనలను కన్నట్టు ఆ దేవతామూర్తులు చెప్పిరి. అందులో ఒకామె నంగ య్యనియు .మరొకళు తన తల్లి వృధద్యి యనియు సీతవారి నడిగి తెలిసికొ నును." తల్చిని బిడ్డ, విడ్ధను తల్లి పేనవీసికొని మ్ఫూరమునుగగా గంగా దేవి వారిని శేర్చినది. పృ్వి 'శేదకాని రామభ్యచుడు చేసిన వని యుక్తము కాదని నిందించును. ఆమె కల్సుని మీద విపరీతమైన కోసము వచ్చినది.

భవభూతి ఊఈత్తర రామచరిత ర్‌క్‌ గంగ యామె నూరడించి పలికినది. పృధ్వి సమాధానపడినది.తనలో లీనముచేసి కొమ్మని సీత పృధ్వినడుగును కొడుకులను చూపించి గంగా వృథ్వులు ఆమెనా ఉద్య మమునుండి విరమింపజేతురు. ఇంతలో నేపథ్యమున కోలాహలము. అది జృంభకాస్త్రములు సీతా సంఠానమును సేవింపవచ్చుటగా గంగా పృథ్వులు (పక టింతురు. నేపథ్యము నుండి జృంభకాస్త్రములు తామందుకే వచ్చినట్టు (పక టించును. వరిభావన శేసినవ్పడు వచ్చి ఈ నిసుగులను సేవించవలసినదిగా చెప్పి పృథ్వీ భాగీరథులు ఆ యస్త్రములను పంపించును. అవి మరలిపోయినవి. ఇక ఈ కుమారులకు చేయవలనిన క్ష్మతియోచిత కర్మలవన్నియు చేయ వారె వరని సీత విచారించును. పాలు మరచిన పిదప వీరిని వాల్మీకి కప్పగింతునని థాగీరథీ చెప్పినది. క్షత కృత్యము లన్నియు వాల్మీకి నిర్వహంచునని సీత మరింత ఊరడిల్లినది అంతర్నాటక మింతటితో ముగిసినది. వాద్మితమును - రంగ పరికరములను - తొలగింపవలసినద న్న హెచ్చరిక నేపథ్యము నుండి వచ్చినది. ఇక ఈ తరువాతది అభినయము కాదు. పూర్తిగా వాస్తవ విషయము, ఇంతలో మరొక పరమాశ్చర్యము. - గంగా జలముల నుండి సీతను లేవదీసీ కొని గంగా వృధ్వులు పైకివచ్చి ఆమెను అరుంధతికి అప్పగించిపోదురు. ఆ పిమ్మట సీతను వెంట పట్టుకొని ఆరుంధతి రంగము మీదకు వచ్చును ఈ నాటకమును చూచుచు మూర్చపోయియున్న రాముని (బతికింప అరుంధతి సీతను తొందర పెట్టును. సీత రోముని స్పృశించును. ఆయన మేల్కాంచును

గంగా వృత్వులను. అరుంధతి రామునకు హెచ్చరించి జ్ఞాపకము చేయు - టగా చూపించును. వారు నేపథ్యమునుండి సీత విషయమున తమ్మేమిచేయు మని రాముడు పూర్వము చెప్పియుండెనో ఆ మాటల మేరకు తమ బాధ్యతను రాము నిర్వ ర్రించితిమని రామునకు చెప్పిపోవుదురు. అంత అరుంధతి అచట చేరిన పొర జానపదల 'నుద్ధేశించి ఇట్లు పప్మిళురాలైన సీతను రాముడు తిరిగి స్వీకరంచుటకు మీరే మందురని యడిగెను వారియంగీ కారపు నమస్కా-రాడిక మును లక్ష్మణుడు [పకటించినాడు. అరుంధతి మాట మీద రాముడు సీతను స్వీకరంచినోడు, ఆరుంధతి మాటమీద వాల్మీకి కుళలవులను తీసికొని వచ్చి వార్షికి వారి తల్టిదండులను, పినతండడిని లక్ష్మణుని, మాతామహృలని జనకుని చూపి చెప్పే వారిని వారికప్పగించును. అందరును (గుచ్చి కౌగలించుకొందురు. ఇంతలో

మక

ళ్‌ నాటక విశ్షేషణ (శమమునకు పోవుట నాటకమున కవసరము, దానిని రామునిచేత ముక్తుడైన శంబూకునిచేతనే సాధించుట ఉభయతారకముగా నున్నది.

సీత పాతాళమునకు పోవుట, చిట్టచివరకు యజ్ఞపదేశమునకు కొనిరాబడి తిరిగి తన పాత్మివత్యమును నిలబెట్టుకొనుటకు (వతిజ్ఞలు పలుకవలసివచ్చి నప్పుడు జరిగినది మూలమున. ఈ సన్ని వేళమే ఉత్రరరామచరిత నాటకమున (వసక్రించదు. గంగానదిలో దుమికి కవలను కన్నప్పుడు సీతను భూదేవియ, గంగా దేవియు అన్ముగహించి పాతాశమునకు గొనిపోయి. అచట ఆమెను సుర శీతముగా నుంచినట్టుగా నాటకకర్త సూచించెను.

ఉత్తర రామ చరిత నాటకమున భవభూతి స్వయముగా కల్పించి (ప్రవేశ పెట్టిన సన్నివేనములు : 1 రాముడు సీతా పెత్యాగము చేయువేళ కయోధ్యలో వసిష్టారుంధతులుగాని కౌసల్యాదులుగాని లేకుండ చేయుట. దాని కోరకు బుళ్యళ్ళంగృని ద్వాదశ వార్షిక సృతము కల్పనము వచ్చినది. 2. శ్రీరామ చరితాభిలేఖనము తండి తనను వదలి స్వదేశమునకు సోవ్లుట కారణముగా చుర్మనాయమానరైన సీతా దేవికి తద్దుఃఖ విస్మరణమును వినోద కాలక్షేషమును ఆగుటకోరక్ష చిత దర్శనము (పవేశపెట్టబడినట్టు రాముని మాటలద్వారా భవళూతి తెలియజేయుచున్నాడు. మరియు సీతకు (పసన్న గంఖీరములయిన వనపీథుల విహరింపవలయునన్న కోరిక పుట్టుటకును ఈ (వదర్శనమే. హేతువు. 3, సీత గంగ మడుగులో దూకుట. దీనిననుసరించి గంగా వృద్వులు సీత రక్షణ భారమును వహించుట. 4. ళంబూకుడు దండ కారణ్యమున జన స్థానమున త్రపస్సు చేయచున్నట్లు కల్పించుట, తాను నాటకమును నిర్వహించిన శిల్పమార్గమును ఈ కల్పనము మహోబ్ద్యలముగా

జ

వెలిగించినది, 5. వనదేవత వాసంతి, నదీదేవతలు తమసా మురళలు, తాపసి అత్రేయి, మునిపత్ని లోపామ్ముద, గంగా వృర్వులు - వీరందరిని భవభూతియే కల్పించినాడు. ర. ఛాయా సీత _ శ్రీరాముడు _ జీవనోపాయమైన స్పర్శ సుఖమును అనుభవించిన తృతీయాంకము (సథమాంకములనువలె, భవభూతి స్వోపజ్ఞము. 7. వాల్మీకి త్యశమమునకు అరుంధతీ వసిస్టులను కౌసల్యాదులను చేర్చుట. జనకునిగూడ తెచ్చి అచట నిలుపుట మొత్తముమీద చతురాంకమును తన బుద్ధినుండియే భవభూతి కల్సించినాడు. 8. స పమాంకమునందలి అంత ర్నాటక ము. స

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 69

అంతర్నాటకము ఉ& త్తరరామ చర్మితము సనప్తమాంకము నందు ఏలెనే నలవిలాస నాటకము (రామచం_దనూరి 1200 తలి సవ్లమాంకము నందు కలదు. హామ్హేట్‌ నాటకము (షేక్‌స్పియర్‌ 1564) తృతీయాంకమున రెండవ రంగమున కలదు.

భవభూతిని రామచందసూరి అనుకరించి యుండు ననుటలో ఆశ్చర్య పడవలసినది లేదు. ఒక దేళశమువారు, ఒక థాషలో నాటకములను రచించినారు. "షేకిస్పియరు భవభూతి సంగతి తెలిసినవాడు కాదు అది అతని ఉపజణ్ఞా లక్షణమే. కనుక అనుకరించిన రామచందసూరిని అటుంచినచో భవభూళి- షేక్‌స్పియర్‌ - ఈ యిరువురు తమ నాటకములలో అంతర్నాటకములను (ప్రవేశ పెట్టినవారు.

భవభూతి లోకముచేత నొక విషయమును నిరభ్యంతరముగా విశ్వసింప జేయుట కంతర్నాటకమును సాధనముగా భావించినాడు.

కథానాయకుడు తనకు తెలియవచ్చిన ఒక విషయమును సునిళశ్చితముగా చేసికొనుటక ని 'షేకొస్పియర్‌ అంతర్నాటకమును సాధనముగా భావించినాడు.

ఈ పందర్భమున గమనించవలసిన యంశమొకటి యున్నది భవభూతి ఈ అంతర్నాటకము (నయోజనమిట్టిదని అయన చెప్పలేదు. అనగా ఏ పాత చేతను చెప్పించలేదు. జరిగిన దానిని బట్టి దాని (ప్రయోజనము ఫలానా ఆని మన మనుకొనుట కవకాశము కల్పించినాడు. స్నేక్‌స్పియర్‌ . అంతర్నాటకము యొక్క పయోజనమును వోమేట్‌ చేతనే వెప్పించినాడు. అంతేకాదు - నాటక సాహిత్యము మీద త3 యభ్మిపాయములను కూడా షేక్‌స్పియర్‌ ప్మాతముల ముఖమున చెప్పించినాడు. అఏ మిశకక్కురలేదు గాని _ అంతర్నాటకమును ఇరువురును ఒక (వయోజనము నాశించియే (ప్రయోగించి యున్నందున _- షేక్‌ స్పియరు చెప్పిన (వయోజన విషయము భవభూతి వట్టను నిజము కావచ్చును.

అంతర్నాటకాంత సన్ని వేశమునకు శ్య్రుఘ్నడు కూడా - లవణాసురుని చంపి అచట రామరాజ్యమును నెలకొల్పినవాడు - కొనీరాబడినాడు అనగా వాల్మీకి ఖ్మశమ (పాంతమున సీతారాములు కుళలవులు, జనకుడు, కాసల్యాదులు కాంత, బుశ్యశృంగుడు అరుంధతి వశిష్టడు _ లక్ష్మణుడు శతుఘ్నడు

గ నాటక విసశ్హేషణ ఇందరును సమకూడినారు. భరతుని పేరెత్తలేదు భవభూతి. అందరిని ఆహ్వా నించినాడు గనుక లమ్మణునితో పాటతడును వచ్చి యుండవచ్చును అని అను కొనవచ్చును. కాని ఆయసకూడా వచ్చిశట్లొక సూచన భవభూతి చేసి యుండ వలసినది. చేసి యండినచో నాటకము వెలితిలేని వూర్ణాకృతిగా నుండెడిది. ఈ అంతర్నాటక _ పేషణకము ఏకాంకికవంటిది. అసలు నాటకము లోని ప్మాతముల వాచకములత్‌ ఈ నాటకము కలగా పులగను చేయబడినది. 2.8.1 స్పర్యానుభవ లతీణము ఈ నాటకమునందు మరొక వైచ్మితి కలదు పురుషుని అనుభవ వైభవ మొక కోణమునుండి సవ్యాఖ్యానముగా (పదర్శింవబడినది. పురుషుడేమి యక భవించినను షిర్వదియముల ద్వారా అనుభవింపవలయును. ఒక్కొక్క ఇం్యదియము వలన యనుభనమది ఒక్కొ-క్క_ రకముగా నుండును, అను ధవషనగా జ్ఞానము. చక్షరిరదియము రూపముతో సంబంధమును పొంది [దూప జ్ఞానమును జీశ్సృనకనుభవము చేయుచున్నది. శ్మోతము శబ్దముతోను. చూణజము గంధముతొను, జీహ్వురసముతోను సన్నికర్షము చెంది అనుభవజ్ఞాన ప దసగనన్నవి. త్వగిర్యద్రియముకూడ ఇఅట్టిదే. ఇది స్పర్శముతో సన్ని చ క టై శె ,సవరూప స్వభావ పరిజ్ఞానమును _పత్యాఇఖనుభవముగా కల్నిం త్వగిందియమును పట్టుకొన్నాడు. మా న పీ (మను _త్వగిర్యదియమును (ప్రమాణముచేసి పరమాళ్చర్యకర పొంచినాడో దానినంతలిని సనన మైనవి ఆదైరాసరవమును స్రీగాముడు స్ప్తర్శగుణ (వయోగము ద్వారానే భవభూతి సాధించి నాడు, నాటకమునక్తు (ప్రాణమట్టి శ్రీరాముని అనుభవవై భవమే. సీతాపరిత్యాగము నకు ముందునుండియు శ్రీరాముని యందాయనుభవ వ్యక్తిని నాటకకర్త జ్యాగత్తమై నిర్వహించుచున్నాడు. సీతారాముల పునస్సమాగమమును అభిల షించియే ఈ నాటకము వాయబడినది. ఈ [(వయోజనమునకు శ్రీరాముడనభి ముఖుడు కాకుండ వవభ్రూలి ఏతగ్‌ స్పర్శగుణ [పయోగము వల్లనే కాపాడినాడు ఈ (వయోగము వ్యాఖ్యానాత్మకముగా నిర్వహింవబడుట మరియు విశేషము,

వభూతి ఉత్తర రామచరిత గా

సీకాసంస్పర్శము శ్రీరామునకెట్టిదిగా నున్నది? ముందది యొక చిత్త వికారముగా నున్నది ఆ వికారము సుఖముకాదు. దుఃఖముకాదు; అది (వబోధ లష్షణముకాదు-_ న్మిదాలక్షణమునుకాదు; మరియు నది విషమెక్కుట వంటిదా? లేక ఏదైన ఒక కై పెక్కుట వంటిదా- ఏదిను తెలియటలేదు ఒకటి మ్మాతము తెలియుచున్నది. ఈ ఇం్యదియములు పరిమూఢములగుచున్నవి. మరియునా వికారము శ్రీరాముని చైతన్యము నటునిటుగా నూపి దానిని పెకలించివేయ జూచుచున్నదిగా నున్నది శ్రీరామునిట్టు తల్లకిందులు చేయగల పరమాద్భుతము సీతయొక్క- స్పర్శము నందున్నది. ఛాయాంకమని చెప్పబడు తృతీయాంకము నిండను ఈ యద్భుతమే పురివిప్పుట కనిపించును.

సీతారాముల ననుసరించి తమసా వాసంతులున్న ప్పటికిని తృతీయాంకమున సీతారాములే ప్యాతలు. రాము డక్కడ ఉన్నట్టు సీతకు తెలియును. సీత యునికి రామునకు తెలియదు. రాముని కొరకే సీత అక్కడికి తీసికొని రాబడివది. అప్పటికి రాముడు సీత స్పర్శము ననుభశించి పన్నెండు సంవత్స రములైనది. ఎన్ని సంవతృరములై నను ఆయన అఆ స్పర్శ గుణమును విస్మరింవడు. సీతా స్పరమును పొందిన శ్రీరాముడు స్వాత్మ చైతన్యము యొక్క కదలికను అనుభవించును. ఆ కదలిక సితయే. అనగా ఆ స్పర్శవల్ల శ్రీరాముడు. సీకా తత్వజ్ఞత్వముచేత వెలుగుచున్నాడు. సీత రామునకు కనిపించదు. రాముడు సీతకు కనిపించును సీత రాముని ద్వారా కనిపించ వలసినదే. ఆయనను కాదని ఆమె కనిపించదు. శ్రీరాముడు సీతాదేవిని పరి (గ్రహించుటకు ఆయన యందు (ప్రకాశించు సీతాతత్వజ్ఞత్వమే కారణము, కారణము లేకుండ కార్యము జరుగదు ఈ నాటకము 'వారి పునస్సమాగమ కార్యము నుద్ధేశించియే [(పారంభమైనది. కార్యము సదా బహిర్ముఖము కలది. కారణమంతర్ముఖముగా నుండును. మహా పురుషుల యందు కార్యసిద్ధి పిమ్మట గాని కారణ సామ్మగి పెకి" తోచదు కారణ సామిని కనిపించనీయకుండ కార్థుమును సాధించుటయే గొప్ప యగుచో శ్రీరాముడు సీతను పరిగ్రహించు ఫలమును సీతను కనబడనీయకుండగనే భవభూతి సాధించినాడు. సీతను పర్మిగహించుటకు కారణము శ్రీరాముని సీతాతత్వజ్ఞత్వమే, అది ఆయన యందనుభవ రూపము. అదియు మరొకరికి తెలియదు, ఆ విధముగా కారణ సౌమ్మగిని కప్పిపుచ్చి కార్యసిద్ధిని పదర్శింప నెంచిన భవభూతి భాయాంకమును లోకాతిశాయిగా కల్పించినాడు.

లాణె నాటకి విశ్లేషణ 1వథమాంకము చివర న్మిడించుచున్న సీతను వదలి పోవు రాముడు “కవ్యాద్భోో బలిమివ నీర్జణః &ిపామి అని పలికి పోయినాడు తృతీయాంక కము నడుమను [కవ్యా దృరంగరతికా నియతం వఏిలుప్తా అని వాపోయిన శ్రీరాముడు తృతీయాంకము చివరకు సీత యొక్క యనికికి తానే (పత్యక్ష (ప్రమాణముగా నిలబడినాడు. సీతాకరస్పర్శ వలని యనుభవజ్ఞాన మట్టిది. శ్రీచాముని యందు త్వగిందియ [పమాణమునకు ఫలము సీతా వస్తు తత్యజ్ఞానము. ఆది పమాణముకాగా, (గ్రహణ త్యాగ ఊపేను బుద్దులు పరమార్థము కావలయును తృతీయాంకమున (పదర్శింపబడిన శ్రీరాముని సీతా వస్తు తత్వజ్ఞానము ఆయనకది ృనత్యక్ష పమాణము గనుక సీతాపర్మిగహణ పరమార్థమున కాయన బుద్ధి నుముఖత్యమును భజించుటను కల్పించుచువ్నది. అయినచో సీత బతికియన్నదనియును. ఆమెను తాను తిరిగి పర్మిగహింప వలయుననియు శ్రీరామ డనుకొన్నాడా? అనుకొన్నట్టాయనకు కూడా తెలి యదు. తెలియకుండా అనుకొనినాడు. ఆ తెలివి ఎక్కడనో సంస్కార రూప మున నున్నది. ఆ సంస్కారమును కల్పించుటకే భవభూతి యింతపని చేసినది. నాయకుని చిత్తవృర్తల నెంతగా సంస్కంరింపకపోయిన _ ఆ విధముగా స్వయముగా సరితృ్కజించిన భార్యను తిరిగి స్వీకరించుట కానుకూల్యమేర్పడును? చాదృళ మైన అనుకూల్య కల్పన చేయకుండ పువస్సమాగ కార్యమును సిద్దింప జేయుట సముచీతముకాదు. ఆందుకే వవభాతి ఈ స్పర్శ గుణములను పట్టుకొని సాగదీసినాడు. శ్రీరామునకు సీతా వర్మిగహణము లోచినదా? తోచినది మరియు బొనలేదు. అది నిశ్చయించుటకు శక్యమైనది కాదు. ఏదో మరి కొంత లేక దు. సత్క్యబతికి యన్నట్టనిపించనిదో ఈ యంకము దండుగ అందుకే భవభూతి సీత యునికిని రామునిశేక నిశ్చయముగా వాసంలితో చెప్పించినాడు. మరి శ్రేరామునకామె. విషయమున (ప్రాష్ర్యాశ పుట్టినదా? ఆ విషయము నంత గువ్లముగా. నుంచుటకే నవభూతి శ్రీరామునియందీయిం్యదియార్థ సన్ని కర్షమును (పకటించినది. ఈ తృతీయాంకమున కుపోర్దాతముగా పధమాంకముకశసు ఉపసంహా రముగా షష్ట సస్తమ అంకములలో కూడ ఈ మహనీయమైన త్వగిర్యదియ శృర్మ్శానుభవ లక్షణము స్మ్వ్వయోగముగా నిరూపింపబడినది,

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత ౯ వి తీ.2ి. పాతములు

మొత్తము నాటకములో 29 మంది ప్మాత వహించినారు. నట న్యూత ధారులనుకూడా కలుపుకొన్నచో 32 మంది. వీరుకాక పదర్శనవేశ మరికొందరు కావలసి రావచ్చును.

ఇందులో _ సీతారామలక్మణ కుశ, లవ, చం్యదకేతు, కౌసల్య - పీరందరును ఒక కుటుంబంలోని వారేకదా!

ఇక ఒక్క జనకుడు బంధువు, మరొక (_బాహ్మణ వటువును.

కంచుకి, (వతీహరి _ దుర్ముఖ - గృృష్టి ఎ సుమంత _ పురుషులు పైవారి "సేవకులు.

సీతారాముల కలయికకు సహాయము చేసినవారు బుషులు, దేవత లుకదా!

1. బుషులు వాల్మీకి, అష్టైవ్మకుడు, శంబూకుడు, వాల్మీకి శిష్యులు ఇద్దరు. అతేయి - వీరితోపాటు అరుంధతికూడా.

2. దేవతలు విద్యాధరుడు, వాసంతి, తమస, మురళ, విద్యాధరి, పృధ్వి, భాగీరథి.

సీత ; చరచరాత్మకమైన వస్తు సంచయమంతయు. విభూతి శబ్ద వాచ్యము. (బహ్మమునందు మాయచేత విభూతుల కల్చన జరుగుచున్నది. సర్వ మునకు నదిష్టానము (బహ్మము. మాయావిపిత (బహ్మమునకు ఈశ్వరుడు అని సంకేతము. విభూశులన్నియు ఈశ్వర సంబంధములే. ఈ విభూతులయొక్క- విస్తారమున కంతము లేదని స్వయముగా భగవంతుడు చెప్పెను. (గీత 10.19). (వధానవిభూళులని చెప్పుచు శ్రీల విషయము చెప్పెను, స్త్రీలోయందుండు క్రిర్తిషశి వాక్‌స్కృతి-మేధా-ధృతి.కశమ ఇవన్నియు భగవద్విభూతులు. ఇవన్నియు కలిసినమూ ర్రి సీత అందులో ఆమె శ్రీరాముని భార్యయైనప్పుడు ఉత్తరో త్తరము బలీయముకదా! క్షమావభూతియే సీత. కమయనగా మానావమానములందు విక్షోభము పాలుగాకుండా చిత్తముయొక్క- స్థిమితత్వము. ఈ లక్షణము శ్రీమదాంమాయణమున వాల్మీకియే నిరూపించినాడు. భవభూతి ఈ నాటకమున సీతయొక్క తచ్ఫీలమునే పౌనఃపృన్యముగా (పకాశమునకు దెచ్చినాడు.

ళం! నాటకో విశేషణ రాముడు అగ్ని (ప్రవేశము చేయించి తన శీలమును పరీక్షించినందు కాయమ - అది అవమానమనుకొనలేదు. అప్పుడేమనుకొన్నదో భవభూతి నాటక మున కక్కరలేదు. నాటకమున, తన సౌశీల్యముమీద కలిగిన శంక లోకమున రూపాంతరములుగా వ్యాపింసగా తెలిసి, తన భర్తయు దానిని నమ్మినవాడువలే ఆ యపవాదు పోగొట్టుకొనుటకుగాను = నిర్భరగర్భభిన్నను తనను నిష్కారుణ ముగా తాను ముఖము తప్పించి అడవులపాలు చేయించినాడు. ఇప్పుడు సీతకు సంవవించిననవి 60డవమానములు. ఒకటి తన భర్త తనను శంకించుట, అది అంతకు పూర్వమే ఒకసారి అయినది గనుక కొ త్తకాదు.. మరియు. నిపుడు జనపదములయందును తన సౌశీల్యమును శంకించు లక్షణమే సాందముగా వ్యాపించినది. ఆది రెండవది, మన మంచితనమును మనకు కావలసిన వారు అపార్థము చేసికొనుటవలన దుఃఖము.మన సామర్థ్యమును నిందించు శ్యతువుల వలన దుఃఖము.మన గౌరవ మర్యాదలను బజారుపాలు చేయుచు వినబడుచున్న వదంతుల వలన దుఃఖము అనుభవించుటను మించిన దుఃఖములు. సీత తాదృళ దుఖభాజన. ఇట్టి స్థితిలో భవభూతి అమెను పెట్టి తదుపాధిని పట్టుకొనియన్న తమా విభూతిని శైకిలాన ఆ బిగువు సడలకుండ నాటకము వూ రిచేసినాడు. నాటక మున ఎక్కడకూడ ఆమె తనక్షిబ్ది అవమానము సంభవించినదని లోపల ఏమున్నదో గ్గాన్సి - వెలుపల కొక్కసార్‌ కూడ పొక్కలేదు. చిచ్చాడింగట్టు కొ నినట్టాయవమానమును చిత్రము వ్మిదుతిపాలు గాకుండా లోలోవలలోనే అణగ వెట్టినది. లోకమిట్టి అపవాదము సృష్టించినదే వృధాగ అని ఇంకను రామున కనిపించినదొక్రట రెండుసార్తు. అంతేగాని సీతకాస్మతియే లేదేమి అన్నట్లు భవభూతి నాటకమ్సన ఆమెస్సే నడిపించిళాడు. స్ట మూలమునందువలె అనగా వాల్మీకమునందువలె సీతారాముల వియో గముతోగాక సంయోగమ్షుత్రో భవభూతి నాటకమును సమాప్రము చేయుట కాయనక్షుగల బహృకారణములలో నిట్లు క్షమావిభూతిరూవముగా సీతను సంభా ససయొకటి. తన శేర్పడిన అవమాన దుఃఖము. పగులబడి దుఃఖించిన వ్‌ నే పోవునడి కాడని ఆమెకు తెలియును. మరియు నీ దుఃఖమును అడం, గ్రీకామణే సమర్థుడనియు ఆమెకు తెలియును. ఆ తెలివితోనే సగబడినపుడు శ్రీరాముని వద్దకామే చేరినది. ఆమెకా తెలివి

కలదని భవభూతి ఆమె స్వగత్రముగా మనకు సూచించినాడు. “ఎణుంగునార్య

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత ళ్‌ ప్యుతుడు సీత దుఃఖమును కడిగివై చుటకు (పే 92.)' ఇట్టి వివేకవతిని ఎలయ మొందించుటకు వీలుకాదు అనగా నాటకము 1టాజెడి కాలేదు. వివేక (వయోజనము పునస్పంయోగము. అదే భవభూతి చేసినాడు. ఆయన చేయదలచు కొన్నది సృకమముగా చేసినాడు. శ్రీరాముడు : రాముడు “స్మృతిమంతుడు.' అనుభూతపూర్వుములై న సుఖఃదుఃఖములను సూక్మ విషయముల వద్ద నుండి బావింపగల అంతఃకరణ సామర్థ్యము గల బుద్ధిమంతుడు స్మృతిమంతుడనబడును. భవభూతి ఈ నాట కమున శ్రీరాముని తాదృశ లక్ష్షణలక్షితునిగా చేసినాడు. ఈ స్మృతి యను నదియు భగవద్విభూతులలో నొకటి. ఇచట దీనిని పైకిలాగి విగించినాడు. ఇదియు మిగిలిన అన్నింటివలెనే సుఖదుఃఖములకు హేతువు. దుఃఖము కలిగి నపుడు గతించిన కాలమున పొందిన సుఖము స్మృతికి వచ్చినట్టుగా సుఖము కలిగినపుడు వెనకటి దుఃఖము స్మృతికాదు. ఇది లోకమున నున్నది. దినిమీద భవభూతి భావించినాడు సుఖస్మృతి దుఃఖహేతువగునా? అగును. ఆ యగుట ఎట్లో నిరూపించుటకొారకు శ్రీరాముని స్మృతిమంతునిగా చేసి నిలబెట్టినాడు. ఇది యొక్క సంచార భావము. దానిని నిలదొక్కి నాయకుని అత్మలవణము చేసినాడు. వినుట, చూచుట స్మృతి హేతువులు. జనస్థానమునకు శంబూకుని వధించుటకు వచ్చుటతో వినుకలి.కనుకలి మొదలయినవి. దుఃఖ సంవేదన సమర్థమైన చి త్తవృత్తిని పోష్రంచుటయే శ్రీరామప్మాత పోషణము. ఆ సంవేదనము కొరకే శ్రీరాముడు చైతన్యము కలవాడై నాడు భవభూతి మొదటి నుండియు ఈ పథకము నల్దుకొనియే వచ్చుచున్నాడు. ధర్మవఏిధి. ధర్మ కామముల ఒత్తిడిని బడి శ్రీరాముడు రెండింటిని సానుకూలములు చేసికొన్నాడు. సాధారణ విశేష ధర్మముల ఒఓత్తిడినిబడిన శ్రీరాముని సాధారణత్వము చేసిన ఆకందనమే ఊత్తర రామ చరిత నాటకము. రాజ ధర్మము విశేష ధర్మము, భర్పధర్మము సాధారణ ధర్మము. నాయకుడయిన శ్రీరామునకు సంబంధించినదిగా ఉత్కృష్టమైన ఏ ముఖ్య ఫలము యొక్క సంపాప్షిని భవ భూతి సంకల్పించినాడు? అట్టు సంకల్పించి పరికల్పించిన వస్తువుకదా అధికారిక

76 నాటక విశ్ణేషణ మనబడును? నాయకు డేపలము కొరకు నాటకమున పయత్నము. చేసినాడు? ఉత్తర రామచరిత నాటకమున కార్యావస్థం [కమమున్నదా? జ్ఞాన - ఇచ్చా - (వయత్న_కియాశీలమైన.ఒకానాక ఫలమును లఅకృముగా చేసికొన్న ఆరంభ కార్యము అట్టి కార్యము నాయకుని వృత్త రూపమున నిబంధింపబడి నొాటకేతి వృత్తమగుచున్నది. మరి భవభూతి అట్టి నిబంధనము గావించినాడా? కావించినా ఉన్నచో ఆయన సంకల్పించిన ఫల స్వరూపమెట్టిది? ఎట్టిదనగా _

కవి ఈ నాటకమందు సీతారాముల పునస్పంగమమును ఆదినుండియు పన్నుచునే [గంధము నల్లినాడు. నాటకము పునస్సంయోజన (పవణము. ఇట్టి నాటకము సీతారామ పువసృంగ మంగకార్థమే వాయబడినది _ అను ఈ మొద అయిన శ్రీ వెంక టరాయశాస్త్రిగారి వాక్యార్థమే నాటక ముఖ్య ఫలముగా కన్పించు చున్నది. అయినచో నాయకుడయిన శ్రీరాముడా ఫలము నెరిగి దానిని సాధిం చుటకే (పవృత్తుడు కావలెను, అనగా సీతాదేవిని తిరిగి క లిసికొని సుఖించుటను మనస్సున పెట్టుకొనియే ఆమెను ఆరణ్యమున వదిలి పెట్టించినాడా? అట్టివాడు ఆమెను కలిసికొనుటక్క తానుగా నేమి వయత్నించినాడు? 12 సంవత్సరములఛ్లే ఊరకుండినాడు. బంగారు సీతతో అశ్వమేధమును చేయబూనినాడు ఇట్టిచో పునస్సంగమ విషయము నాయక చి త్రగతము ఆగుటకు వీలులేదు. అది అసంద రృము కూడా. సాధారణముగా అన్ని నాటకములయందును కవిచేత పరికల్పింప బడిన ఫలముశందలి ఇచ్చ తత్సాధనభూతమైన వ్యాపారమున క్మాశయమైన నాయకునియందు నెలకొల్పబడును. అట్టిచో ప్రారంభ [ప్రయత్న (హాప్తి సంభవ నియత ఫల్మప్రాప్తి ఫలమయోగములను అయిదు కార్యావస్థలును ఒకదానినొకటి అనుసరించి నాయక ముఖమున (వకటీకృతములగును అనగా నాయకుడు ఫలార్థియగృచో వానివే [పారంభింపబడిన కార్భమునంది యవస్థలుండును. ఉతర రామచరితమున శ్రీరాముడు ఫలార్తికాదు భవళ్రూతి వైశిష్ట్రామంతయు సర్వనాటక్ర నాయక లక్షణమైన ఫలారిత్వమును తొలగించి శ్రీరాముని నాటక నాయకుడ్సుగ్గా చెన్సి చేయుటలోనే యన్నది. ఇచటి విశేషము నిటు భావంచవల యును. వేదమ్సవారు నుడివిసట్టు నాటక్‌ము పునసృంయోజన 'పవణమే కాస్‌ తత్సంయోజన (ప్రవణత నాయకుని యందుగాక _ కపి యందున్నది. కవి విధి స్థానమున నుర్నాడు విధి విధానములు అది జరుగు వరకు మనకు తెలియనే నాటకమున క్రవి సంవిధానమునట్టానగూర్చి సీశాదేవితోడి పునస్సమాగమ

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 77

మును సంఘటింప చేయువరకు ్రీరామునకును అది అట్టు జరుగునని తెలియదు.

తెలియదు కనుకనే వాని దుఃఖ త్మీవత అంత కరుణాత్మకముగానున్నదది. శి.తి.తి సీతారాములు మనుష్యమ్మాతులు

1 తమ పట్టాభి షేకోత్సవమునకు వచ్చిన జనకుడు కొన్నాళ్టుండి బయలు దేరిపోయినాడు అప్పటికి సీత కాపురమునకు వచ్చియు చాలకాలమైనది. కష్టసుఖముల ననుభవించినది. [కొత్తగా కాపురమునకు వచ్చినదానివలె తనను దిగవిడిచిపోవు తల్లిదర్భడులను గూర్చి తాను విచారించరాదనియు సీతకు తెలియును. తెలిసియు ఆమె విచారించును బంధుజన వ్మివయోగమది యెంత కాలము గడచినను తన సంతావకారి లకణమును పోగొట్టుకొనదు. ఆ ( పేమాఖి మానములంత త్మీవములు.

2. కాంతమ్మకు కుళలమా యని సీత అష్టావకుని యడిగినది. ఆమె తన కాడుబిడ్డ. తనకు మెట్టిన యుల్లా మెకు పుట్టినిల్లు. మెట్టినయింట పుట్టినవారి యోగ కేమములయందాస క్రి కలిమి ఆడదానికి సాభాగ్య లక్షణము. తన భర్తకు తోబుట్టువును తాను మన్నించుట తన భర్త యనురాగమును తానింకను అధిక ముగా పొందగలుగుట కనుకూలము. ఆత్తింటివారితో అరమరికలులేక మనసిచ్చి కలగలపుతనముతో [వవర్తించి చుట్టాల సురభి యనిపించుకొనుట ఆడదాని కభిలషణీయము కులసతులళ్లే సవ ర్రింతురు,

3 వసిస్టులవారి (వజారంజన సంబంధి యాదేశమును శిరసావహించుచు తన్నిర్వహణమున అవసరమగుచో సీతనై నను వదలుటకు తాను వెనుకాడనట్లు రాముడు వెస్పగా ఆ మూటను సీత కొద్దిగా వెటకారము చేసి పలికినది. పెకి చూచుటకది మిక్కిలి గౌరవముతోడి మాటగనే యుండును. కొంచెము నిదానించి విచారించుచో ఆలుమగల మధ్య అదొక ఒడుపుతోడి మెలపుగా కనిపించును. “నాకు _పజారంజనము కర్తవ్యము. దానికి సీత అడ్జువచ్చినచో ఆమెను వదలి యైనను క ర్తవ్యమును నిర్వహించెదను' - ఇదీ రాముడన్నది. దీనిమీద సీత అందుకొని దంతములు కనిపించీ కనిపించని మందస్మితముతో _ “అందువలనే ఆర్యప్ముతుడు రఘువంశ ధురంధరు'డన్నది. ఎందువల్ద రాముడు రఘువంశ మున జన్మ మె త్తినవారిలో (ేన్టుడు? (పజారంజన ధర్మమును తప్పక నిర్వ

78 నాటక విశ్చేషణ హింతునని (ప్రతిన చేయుట చేతనా? కావచ్చును. అగుచో రఘువంశజులందరును ఆ ధర్మమును నిర్వహించువారే తత్పూర్వులు నిర్వహించని ధర్మమును తానిప్పుడు నిర్వహించుటకు రాముడు (పతిన పలుకలేదు కదా? కనుక సీత అందువలనే అన్నదానిక ర్థమదికాదు. రఘువంశమువారందరును (వజారంజకము నొనరించిరి. వారొనరించిన (నజారంజనము వట్టి (వజారంజనము. వారు ఆందు నిమిత్తము భార్యలను విడనాడలేదు గదా! అందుకని ఇవ్వడు రాముడు భార్యను విడనాడి (ేష్టమైన (వజారంజనము చేయబోవుచున్నాడు. ఆందువల్ల రాముడు రఘువంశజులందరిలోను ధురంధరుడు, అవును నిజమే. ఈ విధముగా సీత తాత్పర్యమునందలి ఈషద్వ్మకతను భావించినచో సాంసారికమైన [పొాధయొక్క- ఆశిషీత బుద్ధిపాటనము సొగసు స్ఫురించును . 4 చ్మితదర్శనమువేళ ఆయాయి చ్మితములను చూచుచు లక్ష్మణుడు సీశామాండని (శుతకీర్తులను "పేర్కొని ఊర్మిళ విషయమును దాటవేసినాడు. దాటవేయుటను గమనించి సీత ఊర్మిళ చ్మిత్రమును చూపుచు ఈ యింకొకతె ఎవరు? అని లక్ష్మణుడు నాలుక కరచుకొను నట్టడిగినది. ఇరువుర (వవర్తనము లను సామాన్య సంసార పక్షమానవ హృదయ "మాధుర్యములను పృక్కిలించు చున్నవి. ని.తి.ఉ సీతారాముల మనఃళపపంచ లకణము మూడవ అంకమంతయు మూర్చలమయము. సీతమూర్చ క్షే ఆర్యప్ముతుని మాటను స్మరించి ఒకసారి. 2, ఆర్యవ్ముతుని చూచి మరొక్కసారి 3, అర్య ప్మతుడు రెండవసారి మూర్భమునుగుటచూచి మూడవసారి. తమన ఊరడిల్లుము బిడ్డా అని ఊరడించగా సీత మూర్చదేరును. శ్రీరాముని మూర్చ 1. సీతను స్మరించుచు నేవత్యమున ఒకసారి. 2. వాసంతి చేత (వశ్నింపబడి తన తప్పిదమునొప్పుకొన్నట్లుగా నిందించుకొన్న పిదప సీతను కన్నుల ఎదుటనున్న దానివలె దర్శించినష్టే రెండవసారి. సీత కర ఆధ స్పర్శమువళ్ల మూర్చ్భదేరును. వాసంతి మూర్చ కై శ్రీరాముని నిలువరించి పళ్నించుచు ఒకసారి, ్రీరాముడు ఊరడిల్గుమనుటచేత మూర్భదేరును.

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 79 ఈ మూడవ అంకమంతయు మనః (వవంచ లషణ నిరూపణము కలది, మే మనస్సనగానేమి ?వృత్తి రూపమున పరిణమించు మననాత్మక మైన అంతః కరణము, 2 ఆ అంతఃకరణము సత్వరజ స్తమోగుణ రూపమున (తివధము, 3. ఆ సత్వరజ స్తమో గుణములకు ,పతిదానికిని వికార లక్షణమున్నది. 4. ఆ వికారము సుఖదుఃఖమోహ ధర్మరూపమున మూడు విధములు కాబట్టి మనస్స నగా సుఖధుఃఖమోహరూప ఏకారవృత్రిగా పరిణమించు అంతఃకరణము. సీతా రాముల విషయమున ఈ ఆంకమున భవభూతి నిదూపించి చూపినది తాదృుశాంతః కరణస్వరూపమునే. సుఖచుఃఖములు రజ స్తమో గుణపరిణామములందురు.సత్వము. మోహము. ఆనందమువలని జడత మొహము, దుఃఖ త్మీవతవలని జడత పేరు మూర్చు- ఈ సత్వరజ స్తమోవృత్తులను నిరోధించుట యోగము. శ్రీరామునియిందు రజోగుణమే ఆతిశయించియున్నది. సత్వతమో గుణములను సంచారి భావమ్మాతములుగా వానియందు చూడబడినవి. రజోగుణా త్మకమైన వానినిగనే భవభూతి శ్రీరాముని శీలమును భావించినాడు. అందుకు తగిన కర్మసంగము చేతనే శ్రీరాముని [పవృత్తిని నిరూపించినాడు. తృష్టా సంగమ అకణమే రజస్సు. శ్రీరామునకుగల తృష్ణ రాజధర్మ నిర్వహణము నందు. ఆ విషయమును స్మరింప జేయునదియే అష్టావ్యకుని ద్వారా వచ్చిన వసిన్టుని సందేశము (1 య త్త “యు క్రళఖపజానమనుర ంజనేస్యాత్‌ తస్మాద్యశోయత్సరమంధనంవ' ఇందుకు రాముడనినాడు “యధాభవగాన్‌ మ్మైతావరుణి స్సమాదిళతి ' అని. మరియు. దానిని తరువాతి స్నేహం దయాం తధా సౌఖ్యం యదివా జానకీమపి ఆరోధనాయులోకస్స ముంచతోనా స్తిమే వ్యధా (15) అన్న దానితో కలుపుకొంటే ఏ యశస్సు ముఖ్యమని వశిన్హుడు చెప్పిపంపినాడో, వారి యాదేశానుసార మాయశస్సును సంపాదించుకొనుటనే చేసెదని యందువలనే లుబ్ధులుం వారినఫ్టే రంజింప జేయవలయును. రావణాప

80 నాటక విశ్లేషణ హృ త్తయైనదని వహ్నిశుద్ది చేసిగాని శ్రీరాముడు సీతను పర్మిగహింసక పోవు టకు హేశువును జనానురంజనమే. వహ్నిశుద్ది అద్భుతవిషయము గనుక లోకులు దానితో 'కులధన” ప్రీతి లకణమునిక ఏ త్తరనుకొనినాడు. కాని దైవ దుర్విపాకము వలన లోకులు తిరిగి ఆ విషయమునే ఎత్తి బాహాటముగా ముచ్చ టించుకొనినారు,. వారా విషయమున చాలా పట్టుదల కలవారు. వారి తాదృశము అయిన చిత్తవృత్తులింకను రేగకుండా నిరోధించి వారిని ఆనురంజనీయులుగా చేయవలయును. “సకాంకేనాపి కార్యేణ లోక స్యారాధనం [వతమ్‌” (1-3 లోకము సత్యమును అన్నమాటను నిలబెట్టుకొనుటను గొవ్ప్చగా చూచును. తమ (ప్రభువును అట్టివాడు కావలయునని ఆది కోరును. ఆందుకే కదా ఆ విషయ మెరిగియే కదా దశరథుడు క్రైకకిచ్చిన వరముల (ప్రకారము శ్రీరాముని అడవులకు పంపినది? అవ్వాకు వంశము లోకులకు నభిమతమైనది. ఆందు దైవగతిచేత నింద కలిగినది దానిని వారు సహింపరు. కనుక మునుముందు లోకమనురంజనీయము. దానివలన నగు క్రిర్తియే సంహాద్యము. ఇట్టాలోచించి రాముడు సీతను త్యజించినాడు; ఈ ఆలోచనలో సీతమీద ఆపనమ్మకము లేదు. 1నజలమీద [కోధము లేదు. ఉన్నదంతయు [(పజారంజనము వలన యశస్సం హైద్యమే ఈ విషయమును తృతీయాంకమున వాసంతి ముఖమున రాముని సమక్షమున అతడు నిరు త్తరు డగునట్టుగా భవభూతి _సకటించును. “అయికరోరయశఃకిలతే [పియం/కిమయళోనను "ఘోర మతఃపరం?'” రాముడు. దీనికి సమాధానము. చెప్పక దీని ఉత్తరార్థమునకు చెప్పినాడు. శ్రీరాముడంత దుఃఖములో కూడ ఈ యళము కొరకు చేసిన కడసారి (వపయత్నము (3.26) అది. తాను సత్చురుషడననియు రామునకు విశ్వాసము. తమ వంశమే అట్టిది, కనుక ఏ వని చేసిన లోకమారాధింప బడినదగునో తానావని చేయవలెను. సీతను కాను తన యింట పెట్టుకొని సంసారము చేయటయే కదా నిందా కాళ్యము? అది ప్రజలకు నసహ్యముగా నున్నది. వారికి నహ్యమగునట్లు కానామెను ఇంటినుండ్‌ వెడలగొట్టుటయే కార్యము. 'కేనోపికార్యేణ లోకస్సా రాథగం |వతమ్‌ి కవా _. ఆందువలన సీతను వరిత్యజించినాడు రాముడు, ఇదంతయు తృష్టా సంగమ లక్షణము చేతనయిన కర్మనం౮గము, కర్మ నంగ

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత రి మనగా నిచట ఇహవర సుఖవిషయములందలి ఆసక్తి. అదియే రజోగుణ లక్షణము.

మరియు రజసృనగా రాగత్మకత. అనగా దృశ్య విషయములందు వర్తించు (పీతి రూపికమైన ఓ త్తవృత్తి లక్షణము. సీత ఎదురుగా నున్నంత సేపు ఆమెయందు. పీతి కవధిలేదు. (వధమాంకమున ఈ విషయము [(పవపచించి నిరూపింవబడినది. ద్వితీయాంకమున దండకను చూచినవ్పటి నుండి తృతీ యాంకము ముగిసి వాల్మిక్నాశమము.నకు బయలుదేరువరకు శ్రీరాముని చిత్త వృత్తి తదృళ్య విషయముల యందలి (పీత్యతిశయరూపకమే కదా! వాల్మీ క్య్మాశమమున కుళలపులు దృశ్యవిషయము అప్పుడా రూపమైన (పీతి. అవె సీత దృళ్య విషయము తృతీయాంకమున రాముకు సీత మనోన్నేతమునక్కు త్వగిం్యదియము ద్వారా బుద్ధికి దృశ్య విషయమైనది. తద్విషయకమైన ,పీతి భావపు వెల్డువ తృతీయాంకమును ముంచె త్రినది.

శ్రీరాము డశ్వమేధమును ,పారంభించినాడు. అది కామ్యకర్మము. ఎందుకు (పారంభింపబడినదియు భవభూతి చెప్పలేదు. ఆయన చెప్పనప్పుడు వాల్మీకి ఏమి చెప్పిన అదియే పర్మిగాహృము. ఊత్తర కాండమున అశ్వమేధము ఫలితము అది (బహ్మహత్యాదోషమును కూడ నశింవచేయునని చెవ్వఐడిన పిమ్మట రాము డశ్వమేధమును చేసినాడు. అనగా రాముడును ఏదో చేసిన దోషము నపనయించుటకు అశ్వుమేధమును [ప్రారంభించినవాడు కావలయును. ఆయన చేసిన దోషమేమి? సీతా పరిత్యాగము కావలయును. ఆగుచో దోష పరిహారార్థము చేయు అశ్వమేధము కామ్యకర్మమే అగును. కామనకర్మ సనమారంభము కూడ రజోగుణలకణమే. ఇది అదృష్టఫలము గల కర్మ.

మరియు రజస్పనగా ఆశమస్పృహ అనగా శమించని స్పృహ. అనగా శమించని విషయస్పృహం. శబ్ద స్పర్శ రూవ రస గంధాదులు విషయములు. వానియందు సంగమ స్పృహ. విషయాస క్రి అని స్థూల తాత్పర్యము ఇంతకు మునుపు చెప్పబడిన రాగాత్మకతయొక్క. తగతెంపుగాని గతి విశేషమునకు అళశమ.- స్పృహయని పేరు ఈ నాటకమున భవభూతి శజ్జ స్పర్శ రూప

6

8డీ నాటక విస్తషణ విషయములందు వరించు శ్రీరాముని చి త్తవృత్తిని బాహుధా (వపంచించినాడు, అనగా రజోగుణాత్మకమైన విషయ స్పృహయొక్క- స్థితిగతులను నూవ్మ ముగా విశ్చధనము చేసి _పదర్శించినాడు. న! మరియు రజోగుణము మేళ్క్ళొాన్నందువలని ఫలము దుఃఖము. అచ్చమైన మనుష్యునియందు రజోగుణ మే మేల్కొన.ను 'మధ్యేతిష్టంతి రాజసాఖ (14 18). శ్రీరాముడు రాజసుడై మనుష్కులయందు బుట్టి మనుష్యులను ఎట్టయినను రంజించుటకు (పయత్నించి జీవితమంతయు దుఃఖమునే అనుభఏించినాడు. దుఃఖ సంవేదనాయైవ రామే చైతన్య మాహితమ్‌ (1-40). మరియు నీరజోగుణమునకు స్థిమితముగాని మాంవ్యముగాని ఉండవు, ఆపి సత్వ తమస్సుల అచణములు. అందువల్లనే రాముడు సీతా పరిత్యాగమును షణముల మీద నిశ్చాయించినాడు. దుఃఖము ననుభవించుటలో. కూడ స్థిమిత మును కోత్పోయి రోదనము చేసినాడు. శ్రీరాముడు చేసిన పని వానికి కీర్తిని కంటే ఆవకీర్రినే తెచ్చికదా ఏమి అన్నట్లుగా వాని దుఃఖము చ్మితించబడినది వాసంతి ఎదుట రాముడు తలవంచు కొనినాడు. ఇట్టు తన తప్పును తనముందు చూపి ఎత్తి పౌడిచికదనియే ఆ తరువాత ఆమె తనను దుఃఖము నోర్చుకొనుమని అనగా - ఆమె మీద విరుచు కొని పడీనాడు. నేను ఓడ్పుకోనుట లేదా అని. ద్వితీయాంకము 17వ పద్యము నుండి తెలియవచ్చు శ్రీరాముని అవశీక రింపబడుచున్న స్నేహ దుఃఖాకృతియైన చి త్తవృ త్తియే ఈ యంకమునను నిర్వ పహింవబడినది,. ఆ చిత్తవృత్తి మారినకదా ప్యాతోన్మీలనము (పశ్న. కనుక ద్వితీయాంకమున నొకదశకు చేర్చబడిన రాముడు అఆ దశయందే ఈ యంక మున కనబడుచున్నాడు తద్దశానుభూతి మరియు కొంత త్మీవతరముగా నిందు కనపరుపబడినది. సీతకు శ్రీరాముని మాట ఆశ్వాసము నొసగును. దర్శనము అవశీకృత ముగా జేయును. రాముడు (తిలోకనాథుడని ఆమె నమ్మకము. తన సన్నిధానము అంగీక్సతము కాకనే రాముడు తననట్టు తృజించినాడని అనుకొన్నది. నిష్కార

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత వ ణముగా తనను పరితృజించినాడన్న వ్యధతోపాటు వానిని చూడగలిగినందులకు హర్షమును ఆమెకు కలదు

రాముడు జనస్టానమునకు వచ్చినాడని వింటిమనగా సీత రాజధర్మ నిర్వ హణమున ఆ రాజు కొరత చేయనివాడనును ఆర్యప్ముతు డనలేదు. ఆమెకపు డంత ఆర్జ్భమైన చిత్తవృత్తి లేదు. ఎట్టి ఆమె కమముగా 1 ఆయన కిష్టము గాని పని చేయుటకు భయపడి వెనుకాడుట 2. తన కారిన్యమునకు - ఆయన మెత్తదనమునకు చింతించుట 3. నిష్కారణముగా పరిత్యజించినాడన్న భావము అ్టే నిలబడి యుండియు వాని యవస్థకు జాలివడుట. 4. ఆ జాలి నిష్కారణ వరిత్యాగ శల్యమును తొాలగింపలేకపోవుట 5. ఆయన తన వియోగము ననుభ వింప లేకపోవుటను సహింవకపోపుట. 6. వియోగ వ్యధను నస్మరించుట. 7. అందును ప్యుత విరహమును భావించుట 8 ఆ ప్వ్యుతులను తానింతకాలము చూడజాలకపోయినందుకం టే శ్రీరాముడు ముద్దుగౌను అవకాశము కలుగలేదనే విచారము 9. ప్రత స్మరణము చేత మాతృత్వము యొక్క పెకొనుట 10 అన్నింటి మధ్యను ఉండి ఆవి తన చుట్టును లెనివ్లై నప్పటి మనఃపరితాపము. 11. తామిరుపురు వరస్పరము విడిచి మనలేరను నిశ్చయము 12. త్రనివితీరని చూపులతో వానిని (శాగదలచుట 13 అర్యప్కుతుడు (పియార్హుడుగా కనిపించుట 14. సీతనేల పరిత్యజించినారని వాసంతి రాముని అడుగగా ఆ విషయము తెచ్చి ఆర్యప్వుతుని బాధింపకుండుటను అభిలషించుట 15 సీత నామము నష్ట మైనదియు రామనామము అట్టుకాక మిగిలినదనియు శ్రీరాముడు ఆత్మనిందా త్మకముగా శోషించినపుడు సీత స్నేహళిశిరములు శోకనిష్టురములు ఆయిన ఆ మాటలను భరింపజాలకుండుట. 16. అర్యప్వుతుని ఈ ఆయాసమునకు తానే కారణమని చింతించుట 17. ఆవరణము భగ్నము చేసుకవాని దుఃఖ సంజోభ మును ఆత్మాయ త్తము గావించుకొని తానును అట్లగుట. ఈ దశవరిణామములు రాముడు రెండవసారి మూర్చ మునుగులోపల అనగా 4వ పద్యం నుండి 31 వ పద్యము లోపల సంభవించినవి. మొదటిసారి రాముడు మూర్చ మునుగగా తమస తొందర పెట్టినగాని పోయి. సీత రాముని తాకలేదు. అ తాకుట కూడ ఆమె చెప్పినది కదా అని ఏమైనా అది ఆగునో అని. రెండవసారి మూర్చుమునిగిపోయి నపుడు తమస నోటినుండి మాట పూర్తిగాక మునుపే వడివడిగా పోయి వాని ఎడమ దవడను నొసలును తాకును. మొదటి తాకునకు శ్రీరాముడు తేరుకొని

ర నాటక విశ్ణేషణ నాడు. ఆయన శరీరము సీతకు తగిలినది కదా! దాని [పభావము సీతమీద ఏమియు లేదు రెండవసారి శ్రీరాముని శరీరమును తాకినప్పుడు విద్యుత్తు ఎదురు కొటినటామెకు అనుభూతి మొవలయినది. ఏవంవిధానుభూతి కలుగుటకు ఇంతకు ముందు చెప్పబడినట్టన్ని చిత్తవృత్తులు ఒకదాని వెంట నొకటిగా మారినవి. అవన్నియు ఈ విధముగా అంఈకరణమును పరిశుద్దము చేసి అనుభమునకు యోగ్యత కలదిగా నొనర్చిశవి. సాత్విక భావోదయము అయినది. ““అర్యపుత స్పర్శచేత నా హస్తంబు” (పే 44) అందవలన మోహితయై ఆమె చెతిని వాని నుండి తీయలేదు. అందువలన శ్రీరాముడు పట్టుకొన్నాడు. గపియ స్పర్శ హర్షమున "స్వేద రోమాంచ వేపధు స్వేత గాత యయ్యె - సీత (పే. శ్తీశ0 తాను కనిపించక రాముడు దుఃభించగా తా నాయనను వంచించినట్టను కొన్నది, రాముడు ఉన్మత్తుడని వాసంతి అన్నది సీత ఉన్మ త్తనని అనుకొన్నది. విరహము నిరవధి అనగా సహించలేకపోయినది. రాముడు తాను బంగారు [పతిమతో అశ్వమేధము వొనరించుచున్నా ననగా పరిత్యాగళల్య ముండిపోయిన దనుచున్నది. శ్రీరాముని చూచుచు అశ్లే ఉండిపోవ కోరినది. శ్రీరాముని చరణకమలములకు నమస్కరించి న్మిష్కమించినది. ఈ న్నిష్కమణము ప్రవమాంకము.. చివర సీతను త్యజింప నిశ్చయించుకొని లక్ష్మణున కాజ్ఞ ఇచ్చి నిదురించుచున్న సీతను వదలి పోవు శ్రీరాముడు ఆమె పాదములను శిరమున నుంచుకొని ఇదే కడసారి తాకుడు అని న్మిష్కమించుటను స్పురింంజేయచున్నది. సీత యొక్క ఇట్టి దశాసరిణామమును చ్మితించుట చేత ఈ అంకము చిత్తవృత్తి విశేషములను (ప్రదర్శించుచు లోకాతిశయ రమణీయముగా నైైనది. ఈ యంకము రాముడు స్వయముగా సీతకు తానానరించిన మహాపరాధ మునకు పళ్ళాత్తాపపూర్వకముగా క్షమాపణ చెప్పుకొనుటను చూప్పచున్నది. తానున్నట్టు తెలియకుండానే శ్రీరాముడు అట్టు పళ్చా త్తప్పుడై వ్యధ చెందుటను చూచిన సీతకు శ్రీరాముని యందు ఇంతకుపూర్వముకంబె గౌరవాభిమాపములు ఇనుమడించుట కవకాశము కలిగినది. సీతారాములు పునప్పుమాగమమునకు ఆమె కిట్టి చిత్తవృ త్రియున్ననే సాధ్యము. లేనిచో వాల్మీకములో వలె అగును.

భవభూతి ఊఉ త్తర రామచరిత లై అందువల్ల భవభూతి ఈ ఆంకమున సీత విషయకముగా అనిర్వచనీయమైన ఆనుకూల్యమును సాధించినాడు 2ఏర్స్‌ సిత సౌశీల్యము -_ రాముని రాజధర్యము సీతా సౌశీల్యము విషయమున లోక మన్యధా వృత్తియై (వవ ర్తించుటకు భవభూతి హేతువును భావించినాడు : “పరగృహవాస దూషణం (పళమిత మద్భుతైరూపహపెయైైః” (1-33) రావణుని చెజలో సీత కొంతకాల ముండుట ఆమె శీలము విషయిమున శంక లోకమునకు రావణ సంహార మైనప్పటినుండియే పుట్టినది. దానిని రాముడే అప్పుడు వ్యక్తము చేసినాడు. అట్టి అవవాచమును వడుట కిష్టపడకనే ఆమెను త్యజించుట కుద్ముక్తుడైనాడు. తాను" భ రృృభక్తి (నతనని నిరూపణము చేయుట కానాడు సీత అగ్నిలో [పవేశింపవలసివచ్చినది. “ఏషా తేరామః వైదేహీ పాపమస్యా నవిన్యతే! (యుద్ధ. 121.4), అగ్నిహ్కోతు డామె పాత్మివత్యమును (పకటించినాడు. “విశుద్దా తిషులోకేషు మైథిలీ జన కాత్మజా' (20) అని రాముడు సీతను (గహించినాడు. ఇదంతయు పితా మహుని ముఖముగా చేసికొని నిలబడిన మహేందాది దేవతల సమక్షమున జరిగి నెది. ఇంత జరిగిన తరువాత కూడ లోకులు రాముని కామాత్ముడని సీఠా శీలమును నిందించనే ిందించిరి. ఆనాడు లోకాపాలురు రామునకు సీతారాముల భగవ త్తత్వమును జ్ఞాపకము చేసి సీతా పర్మిగహణమునకు [పోత్సహించిరి. అట్టు జ్ఞాపకము చేయబడిన తరువాత కూడ రాముడు తననుతాను మరచిపోయి లోకమునకు సీత శీలము మీద (ప్రత్యయము కుదురలేదు గనుక ఆమెను త్యజిం చనే త్యజించినాడు ఇప్పుడు భవళూతి భావించిన హేతువును విచారింపవచ్చును. వరగృహనివాసమువలని నింద అద్భుతోపాయములచేత ఆనాడు అణగింపబడి నది. రూపుమాపఒడలేదు అది డైవదుర్విపాకముచేత మరల "సెల యేసినట్లు పైకి వచ్చినది. ఎట్టనగా_ పిచ్చికుక్క కరచివది. బౌషధముచేత తాత్కాలిక ముగా దాని విష్కపథధావ ముపళమిలచినది విషము విరిగిపోయినట్టనుకొనబడినది. కొంతకాలము గడచినది ఆ ఉపశళమించిన విషము హరాత్తుగా తిరుగబెట్టి శరీరమునంతకును వ్యాపించి [పాణముమీదకు తెచ్చినది.ఇట్టు. మరియు దీనినె భవభూతి తిప్పి మరొక విధముగా కూడ చెప్పెను (1-37) ఇఇ్వాకువంశమున విధి బలీయమగుటచేత నింద యేర్సడినది. అది వెంటనే శుద్ధి చేయబడినది కాని

86 నాటక విస్దేషణ ఆ శుద్ది చేయబడుటను లోకులు - అయోధ్భాజనము చూడలేదు. వారికి చాలా దూరమున ఆది జరిగినది లొకులు చూచనివానిని త్వరగా నమ్మరు. కనుకనే రాముడనుచున్నాడు : 'నకిల భవతాం దేవ్యాస్థ్రానం గృహో౬ భిమళం తత సృణమివవనే శూన్యే త్యక్రా” (3-26) అని" సీకఠా సౌాశీల్యమును పతి ద్లైవతముగా నిరూపించుటకు వాల్మీకి అద్భుతోపాయములను.వహ్నిశుద్దిని లోకపాలుర _పబోధ మును - |పవేశ పెట్టినాడు కాని అది కాలగలికి తట్టుకొని నిలువలేదు. ఏల నిలువలేదు? దాని నయోధ్యాజనిము పౌర జానపదులు (పత్యక్ష ముగా చూడలేదు (బహ్మ-లోకపాలురు-దేవతలు ఈ మొదలైన వారెన్ని సాక్ష్య ములు పలికినను పజ తన యనుభవమునకు రాని దాని విషయమున పషిముఖతనే చూపును. ఆ దేవతా గణము నెదుట లంకలో జంగిన వహ్ని శుద్ధి మొదలైన అద్భుతము లయోధ్యలో గనుక జరిగియున్నచో తిరిగి రాముడు సీతను పరిత్య జించుట కవసరమైన సరిస్థితియే యేర్పడియుండెడిబికాదు. పొర జానవదుల యెదుట సీత అగ్ని పవేశాదికము నిర్వహింపకబడకపోవుటయే జనాపవాదము పుట్టి వ్యాపించుటకును సీతా పరిత్యాగము జరుగుటకును హేతువుగా భవభూతి భావించినాడు తాను గనుక మరల సీత శీలమును శంకించుట కవకాశము పౌర జాన వదులకు కలుగసీయకుండ వారికి తృప్తి కలుగునటు వారి సమజమునే వీ తన్నిరూవణమును గావించినచో ఇక సీతా రాములకు వియోగ హేతువు పుట్టదను పత్యయ బుద్ధితో భవభూతి (వవ ర్రించినాడు. అందువలన ఈ ఉ తత్తర రామ చరిత నాటకమిట్లు నిర్వహింపబడినది. సవ్రమాంకము అంతర్నాటకము వద్ద చూడవలయును. లక్ష్మణుడు (వకటించుచున్నాడు: భోభోః అద్యఖలు భగవతా వాల్మీకి నా స్మ్వబహ్మ్షత పౌర ఉజానపదాః (వజాః సహాస్మాభి రాహాయ _ కృత్స్న ఏవ సదేవాసుర తిర్య గురగ నరనికాయః చరాచరో భూత (_గామళ్చ స్వ్మవభావేణ సన్నిధాపితః అని. రామాయణమున వాల్మీకిత ఏ పొరపాటు పొరపాటున చేయబడినదో దాని నాయన చేతనే తన నాటకమున భవభూతి సరిదిద్ధింపించినాడు కేవలము వాల్మీకిని సరుదిద్దుచున్నట్టు కనిపించుట భవభూతి యుద్ధేళ్యముకాదు, ఆందువల్లనే మొదటి నుండియు సీతా రాముల

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 87 పునస్సమాగమమును లక్షించిన దానివలెనే ఈ నాటకము నాయన నిర్వ హించినాడు. ఇప్పుడిక పొర జానపదులు పత్వక్షముగా తమ కండ్దతో తాము ఇంత దృశ్యమును చూచిన తరువాత, రాముడు వదలి పెట్టినప్పటినుండి సీత పడిన కష్టనిష్టురములు (వత్యక్ష కల్పముల్లై హృదయములు [దవించి కన్నుల నలు గులు పారిన తరువాత, పృథ్వీకాగీరథులు దివ్యమూర్తులు సీతా మవిదేవిని పువ్వులలో పెట్టి రక్షించి ఆమెవలన తాము పవ్మితులై నట్టు వారు (వకటించుటను విన్న తరువాత, సీతా విరహమున మూర్చిల్లిన రాముని సీతాకరస్పర్శ సమాళ్వ సిల్లజేయట నెదుట చూచిన తరువాత, ఆరుందతిచేత తాము తిరిగి సీతా పరి గ్రహణ విషయమున 'హెచ్చరింపబడిన తరువాత మరల ఆ హొల్టుమాటను జిహ్వకు తేరు మనసునకును తేరు సీతారాముల సంయోగమునే వారు కోరుదురు. చేసిన తప్పుకు చెంపలు వేసుకొందురు ఇప్సడిక సీతను తాను పరి (గహించుటయే శ్రీ రామునకు పజారంజనము వారు సీతను వర్మిగహించుటనే కోరుచున్నారు అరుంధతి చేసిన హెచ్చరికకు వచ్చిన సమాధానమును లక్ష్మణుడు వర్జించుచున్నాడు 'ఏవమంబయాఒరుంధత్కా నిర్భ ర్రితాః _పజాః కృత్సశ్చ భూత్మగామ ఆర్యాం నమస్కుర్వంతి. టోకపాలా స్సప్రర్షయళ్ళ్చ పుష్పవృష్టిభి రుపతిష్టన్తే”. పొర జానపదులు సందేహములన్నియు శొలగినవారై సీజా పరి [గహణమునకు తమ అనుకూల్యమును నమస్కార పూర్వకముగా తెలియ జేయుటకు సంతోషించినవార్రై లోకపాలురును స వ్రర్జులను పుష్పవృష్టిని కురి పించినారు. ఇక పొర జానపదులు సీతారాముల ఫిషయమున అన్యథా [వవర్షిం చరు. అందువలన వారికిక వియోగము లేదు. వియోగమున కెడమీయని సంయోగ సుఖమును సీతారాములకు కలిగించుటయే _పయోజనముగా ఈ నాటకము తీర్చెదిద్దబడినది. భవభూతికి ముందున్న మహా నాటక కర్త కాళిదాసు. ఆయనను ఆదర ముగా పెట్టుకొనియే తరువాతి తరువాతి సర్వ భారతీయ మహా కవులును కావ్య నాటకములను శిల్చాభిరామములుగా చేసి వెలయించిరి మహాభారతమును పట్టుకొని అభిజ్ఞాన శాకుంతలమును కాళిదాసు [వాసినాడు, ఈ తన మాతృ దేశ మునకు భారత దేశమని ఏ మహానుభావుని వల్ల సేగు వచ్చినదో ఆ మహసీఠో

88 నాటక విస్ణేషణ పురువుని జన్మ వృత్తాంతమును కేర్యదము నందుంచుకొని ఆయన తల్రిదర్శడుల గాథగా కాళిదాసు శాకుంతల నాటకమను (వాసెను భవభూతికి శ్రీమ్మదామా యణము మిగిలియున్నది ఈ భారతదేశము: రాజ్ఞుమనగా రామరాజ్యమన్న ఒక్‌ మహా దిగంత వర్యాప్రమెన కీర్తి కాంతి భవభూతికి కనిపించినది. ఈ దేశ మును రాజులు రామరాజ్యమువలె పరిపాలింపవలయును శ్రీరామచం[ ద. మహారాజు కీర్తి అంతటిదెబ్దెనది అని భవభూతి శ్రీమ్మదామాయణ త త్వ రహస్యములను (తవ్వుకొనుచు పోగా అందుకు హేతువులు శ్రీరామునియందు రెండు కనిపించి నవి. .కటి ఆయన మహా వీరుడు రెండు ధర్మజ్ఞుడు. ఈ రెండింటి వల్టనే ఆయన చరిత కలవాడై నాడు. మొదటి దానివలన శ్మతునిబర్హణము చేసినాడు. ఎవరికి శళ్యతువులు?లోకము యొక్క-_ (పవృత్తి లకణమునకు. [పవృత్తి లకణము యొక్క చైతన్యము ధర్మము నందున్నది అందువలన ధర్మ ఏరోధుతే విరో “దులు. శాద్భగ్విరోధినిరాసార్థమే దైవికమైన మహాశక్తి మానవాకృతి+నవత రించును. శ్రీరాముడట్టవతరించినాడు, ధర్మజ్ఞుడైనందువల్లనే అట్టు _పవర్తించి -నాడు ఇంకను అందువల్ల ఏమైనదనగా, (వజాహిత సమాచరణము నందలి రతి స్థాయి నందుకొన్నది శ్రీరాముని జీంతమునందా స్ట్థాయియే. కిరీటము. శ్రీరాముని మహావీర లక్షణముకు (దర్శించుటకు మవాపీర చరితమును ధర్మ క్ఞర్వలచణమును (పదర్శించుటకు ఉత్తర రామ చంతమును భవళూతి రచించి నాడు. ధర్మము సాధారణ ధర్మమని, విశేష ధర్మమని రెండు విధములు. విశేష ధర్మము సాధారణ ధర్మమును బాధించి తాను (ప్రవరించును. అకగా ధర్మతత్వజ్ఞత్వము వలన పురుషుడట్లు (పవ _్రింపవలయును. శ్రీరామచందుడు మాశవుడగుటతేత మానవ ధర్మమాయకకు సాధారణ ధర్మము. శ్రీరామ చం్మదుడు రాజు కూడ ఆగృటవేత రాజధర్మము విశేష ధర్మము అయినచో ఏది రాజ ధర్మము? రాజధర్మములు వాల గలవు. అయినను 'ఏ ధర్మము కలి మిని రాజు రాజైనాడో అడి చరానముగా రాజ ధర్మము. దానిని చుట్టుకొని మిగిలిన రాజ ధర్మ [(వపంచమంతయు. నుండును, రక్షారంజనములు సర్వ (వజలకును కలిగించుట చేతనే రాజు రాజనబడుచున్నాడు (ప్రజలకు నిక్యాను భవము నందు రంజనమునకున్న సన్నిహితత్వము రక్షణకు లేదు అందువల్ల (సజారంజనము (వధానమ్రైన రాజ ధర్మము,

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత రం

శ్రీరామునకు సీత యందు భర్పృధర్మమును పాటించి నెరవవలసిన బాధ్యత యున్నది. ఇది అందరు భ ర్తలకును, అందరు భార్యలయందును నెరప వలసియే యున్నది. కనుక ఇది సాధారణ ధర్మము సర్వ పజారంజనము నర్వ మానవుల యందును గల ధర్మము కాదు. అందువల్ల ఆది సాధారణ ధర్మము కాదు. (పజారంజనము రాజధర్మము. (వజలలో రాజు విశేష (వతిప త్తిగలవాడు. ఇందువలన వాని ధర్మము విశేషధర్మము. విశేషమైన రాజధర్మము సాధారణ మానవ ధర్మమును బాధించును. ఇట్టిచో రాజైనవాడెట్టు (పవ ర్థింపవలయునో శ్రీరాముడట్లు (వవర్తించినాడు. కనుకనే రాజనగా శ్రీరామచం్యద మహారాజే రాజు రాజధర్మము నవలంబించి, మానవ ధర్మమును త్యజింపక తవ్పక త్యజించినపవ్పడు పురువుడెట్లు గింజుకొనునో భవభూతి శ్రీరామునిలో చూడ గలిగినాడు. సాధారణ విశేష ధర్మములయిన మానవ రాజధర్మములకు వచ్చిన అనివార్యమైన సంఘర్షణమునుండి భవభ్రూతి ఊత్తర రామచర్మిత మహా నాటక మును పుట్టించినాడు.

రామరాజ్యమునకున్న మహా పసిద్ధినిబట్టి శ్రీరామునియందు రాజధర్మ నిర్వహణ లక్షణము సంభావ్యముగా నున్నది. మరి రాజట్టున్నప్పుడు (పజ లెట్టుందురు? ఎట్టుండవలయును? రాజు (పజలను రంజింపజేయును. (ప్రజలు రాజును అర్బింపవలయును రాజునకు (వజ శరీరము. రాజు (ప్రజకు నాత్మె= రాజును _పజయు అన్యోన్య విరాజితులుగా నుండవలయును. _ శ్రీరాముడు రావణాసురుని చెజలోనున్న 'సీతాదేవిని తెచ్చి భార్యగా ఏలుకొనుట (సజల కిష్టము కాలేదు. శీలము. విషయమున శంకాస్పదమైన పరిస్థితులు గల యామె తమకు రాణియగుట [పజల కిష్టము కాలేదు. పజాభి పాయమెరిగిన శ్రీరాముడు తదనుగుణముగా రాజధర్మము నవలందించి సీతాదేవిని పరిత్యజించినాడు. ఇంతవరకు భవభఖథూకికి నచ్చినది.

వాల్మీకి రామాణములో లవకుశులు శ్రీరాముని చేరిన తరువాత సీతాదేవి పాతాళమునకు పోయినది ఇది భవభూతికి సముచితముగా కనిపించలేదు. సీతాదేవి శీలము యొక్క నల్లకణము (సజల కెరుకపడలేదుగాని దేవతల కెరుకయే వారి సమక్షముననే అమె అగ్న్విపవేశము చేసినది ఆమె పావ్మిత్యము అగ్ని ముట్టుకొనుబకు వీలుకానంతగా నున్నది. అట్టి నిరూవణమైన మీదటనే

00 నాటక విశ్లేషణ ట్రీరాము డామెను పర్శిగహించినాడు. ఆ జరిగిన సంగతి (ప్రజలకు పత్యక్ష విషయము కాదు అందువల్లనే శంక బయలుదేరినది. శ్రీరామున కసలు విషయము తెలియును, ఆ మాట చెప్పినచో (ప్రజలు శ్రీరామునియందు తుచ్చమైన కాముక ప్రవృత్తిని కూడ ళంకింతురు. అందుకనియే శ్రీరాముగట్టి వృధా యత్నమును చేయలేదు (పజారంజనము నభిలషించి భార్యను పరిత్య జీంచినాడు. ఇక వారట్టు విడివడి పోవలసినదేనా? భవభూతి ఆలోచించినాడు. సీకాదేవి పవ్మితమైన శీల మహత్వము. [ప్రజలకు (ప్రతృషముగా [పకటికృత మైనో అప్పుడు వారామెను సగౌరవముగా స్వీకరింకురు.. రామ రాజ్యములో (ప్రజలు రాజునట్టుగా ననుసరింతురు. మరియు నర్చింశురు. రాజును సజయు అన్యోన్యము ఎరాజిశులై యుండ గలిగినందుననే రామరాజృమన్న పోసి యుగముల మీదుగా (వయాణము చేసి వచ్చుచున్నది. [వజలయందున్న ఈ ఉత్తమ సంస్కార లక్షణ మునకు (వబోధమ. కలిగించుటద్వారా సీతారాముల పువస్సంయోగమును భవభూతి భావించినాడు ఈ దృళమైన సర్వతంత స్వతం్యతమైన సమాలోచ ము మీద ఉత్తర రామచర్శిత నాటకమహాసొధమును భవభూతి నిర్మించినాడు ఇంత బుద్ధి వైభవము పనిచేసినది గనుకనే అంతర్నా టకము ద్వారా సప్తమాంకమున నిర్వహణము పరమాద్భుతముగా జరిగినది. నాటకేతివృ త్తమును పుట్టించుట యందును, దానిని ఆక్బ్చర్యకరముగా నిర్వహించుట యందును భవభూతి ఆద్వివియముగా వని చేసినాడు. శి.8ి.6. నాటకరసము శృంగారమును దాంపత్య ధర్మము నందలి భార్యా భర్తల లైంగిక సంబంధ బంధురతకు దాటిన పరస్పరాభిముఖమైన హృదయ సంవాదమునుగా భవభూతి భావించెను. ఈ విషయమున నింత నిశితముగా భారతీయ. కవులు సంస్కృత భాషనుగాని, తదితర భాషలయందుగాని రచనలు చేయలేదని చెప్పవచ్చును. సాధారణముగా శృంగారమును వర్షించుటలో సర్వబాషా కవు లకును ఒక వెనులువాటు చికు ను. ఆ మార్వము కొటిన పిండివలె వారి కను కూలముగా. నుండును దానికి జనామోదముకూడ “తాత్కాలికముగానై నను లభించును అందుకనియే కవిమ్మాతులందరును స్త్రీ పురుష విషయిక లైంగి

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 91 కాభిలాషమును శృంగారముగా వర్ణించురు, మహాకవులు కూడ ఈ మార్గము ననుసరించియే రచనలు చేయటయు కలదు. మిగిలిన విషయములలో నెట్లో ఈ విషయమునను అళ్లే భవభూతి స్వవర్మతుడుగా సవరించి, ఒక మహోన్నత మైన [వపంచభాషా మహవాకవులతో హోలికకు పోటీకి నిలువగల ఆదర్శమును సృష్టించెను మరియు తలితం్యడుల హృదయ ద్వయ సంవాదమున 'కేకా శయమై త త్తదంత:ఃకరణములకు ఆనంద (గంధిగా అపత్య మవతరించుటను (3-11) భావించుట ఆ సృష్టికి శే ఖరము. భవభూతి భావించిన ఆదరర్శ దాంపత్శ్మము లక్షణమిది - సుఖ దుఃఖముల యకుభవమునం దేౌాకారిత. సర్వ జీవితావస్థలయందును వర స్పరానుగమనము. ఉభయుల హృదయములకు నది మ్మిశామస్థానము. ముదిమి చేత రక్తి తరిగిపోదు. మరియు నెకు;,_వయగును. కాలము సాగిన కొలదియు ఆరమరికలు తొలగును. సరస్పరాముభిముఖముగా (పేమసారము పండబారును. అప్పుడు. దానిపేరు సుమానుషము. మానవ జీవితమున పరమోత్క్భృష్టమైన యదృష్టమదియే. అది కోరదగినది. పొందదగినది. ఈ ఆదర్శ దాంపత్య దృష్టి భవభూతికి మాలతీ మాధవమునాటికే కలదు _ అందలి కామందకి మాలతీ మాధవుల కనుసంధాన కర్ణం మ్మాతమే కాదు, భవభూతి ఆదర్శ ధర్మ (వచార కరణి కూడ. ఆ ఆదర్శ ధర్మ [వచారాన్ని ఊత్తర రామ చర్మితమున శృంగార మును కాక కరుణాద్భుతములను ,(ప్రాతివదికలుగా చేసుకొని చేయుట జరిగినది. ఏక ఏవ భవేదంగి శృంగారో పీర ఏవవా అంగమన్యే రసాః సర్వే కార్యో నిర్వహణేఒద్భుతః నాటకముల శృంగార మేగాని వీరమేాని ఒకపే రసము అంగి, కడమ రసములన్నియు అంగములు. కార్యనిర్వహణమునందు అద్భుత రసము (సాహిత్య దర్పణము.140 న్‌ సాహిత్య దర్పణకారుని ఈ నియమమును వ్యాఖ్యాతలు కొందరు సవ రించిరి. మహామహోపాధ్యాయ పండిత దుర్గాపసాద ద్వివేది ఉ త్తర రామ చరిత మున కరుణస్య “అంగిత్యమవ్యాహత' మనినాడు. ధ్వన్యాలోకమున కూడా నానా రస నిబంధవ బంధుర ములగు (పసిద్ధ (పబంధములందును ఏ రసము విషయ

92 నాటక విస్హేషణ మున.ఉత్కర్ష ఇచ్చింపబడునో అదియే అంగియగునని చెప్పబడియున్నది కాని ఫలానా ఫలానా రసములే అంగిత్వార్హ త కలవన్న నియతిని చేయలేదు. అట్టు చేయరాదని చేయలేదు మరొక సాపిత్య దర్పణ వ్యాఖ్యాత శివద త్తశర్మ కూడా ఉత్తర చరితే కరుణస్య (పాధాశ్యమును వక్కాణించినాడు. ఇట్టున్నను కొందరు లాక్షణికులు ముఖ్యముగా విశ్వనాథ విద్యానాత సర్వజ్ఞ సింగభూపాలాదులు, దళరూపకారుడు పవీరండరును ఆయా రూపకము లాయా యంగిరసములతో నుండుట నొక నియమముగా చెప్పినారు ఆ చెప్ప బడిన నియమముళో నాటకమునకు అంగిగా కరుణము చేదు. దశరూపకములలో నొకటియైన అంకముశందు ష్యూతమే కరుణముకకు అంగిత్వము. చెప్పబడినది. వారు చేసిన ఆ నియమమును చూచినచో పదింటిలో అయిదింటియందు శృంగార పీరములకు పట్టాభిషేకము చేయుట కన్చించును అగుచో నాటక, (పకరణ భాణ, సమవకార, వీధి అను ఈ యైదు రూపకములును రస విషయమున ఏక రూవములు. .అనగా నాటకమునందలి శృంగార వీరము లెట్లు పరిపోషింపబడి రసములగుచున్నవో మిగిలిన బానియందును ఆపే అగునన్నమాట. కాని అగుట లేదు ఆయా రూపకములకు నాయకుల విషయమున అనివార్యమైన భేద మున్నది. నాయకుని చి త్రవృత్తులనుబట్టి రస్మపతీతి. (పధానమైన ఆలంబనయే భిన్నముగా నున్నపుడు తాదృగ్విభావానుభావెసంచారీ భావ సంయోగము వలన నిష్పత్తిని పొందు రసమును భిన్న రూపముగలదిగనే యుండును. ఆగుచో ఆయా రూపకములన్నింటిలోను, ఆయా రసముల్లి యుండవు. ఉండుటకు పీలు కానివానిని నియమించి [వయోజనము లేదు అయినను లాక్షణికుడు నియమించి నాడు. ఆ నియమమును దాటుట కష్టము లేనివారు దాటినచో నది నియవమే కాకుండా పోవును గదా అని భయపడువారు పురియును ఆలోచన విషయమున ఆస్వతంకు్క అయినవారు ఉత్తర రామ చర్మితమున కరుణము యొక్క అంగి చ్వమును చూడనొల్దక చూడజాలకపోయిరి. మఏ నాటకమువ అంగిరనమని యొకటి ఉండవలయును కదా? ఉత్తమ రాసు చరితమ్సనందలిది కరుణమన్నచో అది నాటక ముకాక అంకవగును. అంత నాటకము కనిపించుచుండగా దానిని అంకమనుట యెట్లు? అనగూడనివో శృంగార వీరములయందొక్రటి ఆంగిరసముగా అనుభూతమగుటలేదు గనుక

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 03 దానిని నాటకమనియు అనరాదు. ఆఅనరానిచోనది దశరూసక్ర ములలో మఠేదియును కాదు. కాదని దానిని వదలరాదు. ఈ చిక్కును తాలగించుటకు విశ్వనాథ కఏిరాజు శృంగారము వద్దన (పయత్నము [పారంభించినాడు. సంభోగము, విపలంభము అని శృంగారము రెండు రకములు. వ్మిపలంభమనగా అభీష్ట మును పొందని (వకృష్టమైన రత్కివకర్ష. ఏవంవిధమైన వివలంభము -_ పూర్వ రాగమాన్నపవాసకరుణ పద పూర్వుకమై నాల్లు విధములు. ' కరుణ వ్మిపలంభ మనగా జంటయైన త్రీ పుకుషులందొకరు లోకాంతరముకుంబోయి వెండియు ధరకు వారై యుండ రెండవవారు దుఃఖసడుట కరుణ వ్మివలంభము.” ఇట్లు చెప్పి ఉత్తర రామ చర్మితము పేరెత్తకుండ ఉదాహరణము కాదంబరియందలి పుండరీక మహాశ్వేత వృత్తాంతమును న్మరించుట దర్నణకారుని చమత్కార దర్పము, ఈ యుదాహరణమును చెప్పి కరుణ వ్మిపలంభమును తట్టుకొనుటకు కరుణ రస (వనకక్రిని తెచ్చి మాటాడుటలో కొంత సం్య[భమము విశ్వనాథుని యందు కన్పించును.

మరి కరుణ మనగానేమి? లోకాంతర గతులైనవారు మరి దొరకని పక మునగాని, శరీరాంతరము చేత దొరకడు వపకమునగాని రెండవ వారి దుఃఖము కరుణ మగును. ఈ వాక్శమును దర్పణకారుడు వివరించలేదు. మరియు వంటనే సంగమ్మపత్యాశచే రతి జనించువరకే కరుణమనియు, అది జనించిన తరువాత శృంగారమే అని ెద్దలందురని చెప్పినాడు మరియు నా శృంగారమును విప లంభములోని (పవాసాఖ్యభేదమని కొందరందు రనినాడు. మరియు నితరులు కొందరు పవాసమున మరణ (వసక్తిలేదు కనుక, లోకాంతర ప్రాప్తి విషయ మున మరణము కలదు గనుక ఈ రెండవ రూపమైన వ్మివలంథభము [పవాస విపలంభముగాక కరుణ వ్యిపలంంభము ఆగుననియు అందురనినాడు ఇట్లు ససం్రముడై పలుకుట శృంగార భేదమన్నట్టుగా కరుణ వ్నివలంభము ఒక దానిని పేర్కానుటకు ధైర్యము చేయుటగా కనిపించుచున్నది.

ఇట్లు కరుణ వ్యిపలంభమును నెలకొల్పిన విశ్వనాథుడు దానికొక స్థాయిని చూపవలెను కదా, ఆ పనిని కరుణరస విషయ వివేచన సందర్భమున చేసినాడు, కరుణము కరుణ వ్మివలంభముకన్న భిన్నమనుటను ,పతిపాదించుచు మొదటిది శోకస్తాయికమనియు, రెండవది అనగా కరుణ వ్మివలంభము పునస్సంభోగ హేతు కము రతిస్థాయికమనియు చెప్పెను.

9 నాటక విశ్లేష

సాహిత్య దర్పణకారుడు చేసన ఈ వయత్నమంతయు నాటకమున శృంగార వీరములలో నొకటి ఆంగిగా నుండవయునన్న ఒక్క వాక్యార్థమును నిలబెట్టుటకు చేసినాడు.

సాహిత్యదర్చణకారుని మతముననుషరించి మహామహోపాధ్యాయ వేంకట రాయకాన్త్రిగారును వారి (పబోధమునందుకొన్న వారి. శిష్యులు శ్రీ నేలటూరి రామదాసయ్యంగారును ఉత్తర రామచరితమున ఆంగిరసము కరుణ విపలం భమే కాని కరుణ మేమ్మాతము కాదని (స్రమాణ (పతిపాదనము చేసిరి,

1. సీత లోకాంతరగతయును కాదు. ఆమె వివాసిత. అడవిలో ఆమె చనిపోయి యుండునని రాము డూహించుటయే గాని ఎరుకగలిగియనుటకాదు

2. జీవిత (వక్యాళ సహజసిద్ధము. దింపుడు కళ్ళముల నాసవపించుట (వత్యాళ లక్షణమే.మహాభారత కాంకి పర్వమునగల గృ ధజంబుకోపాఖ్యానమున ఈ (ప్రత్యాశయే నిరూపింపబడినది. పత్యాశ పోదగిన సమయముననే. తెగిపో రాదు. అట్టి సమయమును ఉత్తగ రామచరితమున శ్రీరాముడు (ప్రత్యక్షముగా చూడలేదు. అందువలన వానియండు సీకా సంబంధ (వత్యాశ లేదని చెప్పవలను పడదు.

3. తృతీయాంకమున రాముడు సీతను చర్మచక్షువులతో చూడలేదన్న మాటయేగాని ఆమె స్పర్శ సుఖమును అనుఖథవించినాడు గదా! అడుగున బడి యున్న (వత్యాశ తృతీయాంకము నుండి (కమముగా పెకి తోడబడుచున్నది, సీత చనిపోయియుండు ననుకొన్నపుడే ఆమెకై అట్టులు చొచెడు రాముడు అమె (టతికియన్నట్టునిపించుచుండగా అమెతోడి పునస్సమాగమమును కోరడా? అందు వలన ఆట్టికోరికతోడి దుఃఖమే రామునిది. కనుక ఆది కరుణవ్మిపలంభము. పృన స్పంభోగహేళుక రతియే స్టాయి.

త్తే ఇట్టి (పత్యాళతోడి వీడనీరతినే నాటకక ర్త పోషించినాడు, సీతారాము లది సడలని (_ప్రేమబంధము గనుక నిరంతరము మరల కలసికొనవలయుననెడ్తి (వత్యాళ ఉండనే ఉండును.

5. భోజదేవుడు తన శృంగార (పకాళ లక్షణ (గంథమున కరుణ విప లంభమును (పస్ప్రావించుచు ఉత్తర రామచరితమునుండి అనేకోదాహరణములను

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 95 చూపియున్నాడు. ఆంధ సాహిత్య దర్పణ ఉపోద్దాతమున అట్టివి పదకొండు

. న! చూపబడినవి.

ర తృతీయాంకమున దృఢవడ మొదలైన (వత్యాళ _ లవకుశ సందర్శ నమువల్ల సుదృఢ మైనది. అయి అంతర్నాటిక దారా మరియు బలపడి అనగా సీత సురక్షితముగా నున్నదను విషయము విశ్వసింప దగినదై చివరకు మహాద్భుతా పాదముగా సమాగము సంధింవబడినది. అందువలన ఈ నాటకమున కరుణము గాక కరుణవ్మివలంభము అంగిరసమై నిర్వహణమున అద్భుతమై నాటకము సలకణముగా నున్నది.

7. నాటకరన మెప్పుడు సుభగ సుకుమార తరముగా కుండవలయును. వినాశ మరణము వలన నిరవధి నైైరాశ్య (వబావ ముకకంర దగుఃఖ మను కొన్నను, (నత్కాళ దాగుడుమూతలాడు నీసావధ్శిగస్త ము కకంఠర దుఃఖము సుభగ సుకుమారము.' అందువలన ఉత్తర రాషచరితమున కరుణ వమ్మిపలంభమే అంగిరసము.

58 ఆధునికులు కొందరును ఉ త్తర రామచరితమున కరుణమును అంగి రసముగా నిలుపుటకు _పయత్నించుట టాజెడీ లక్షణములను భావించుట చేత. కొని అది ఉచితము కాదు అది వేరు సర్మ్మ్యపదాయము. హిందూ చిత సంస్కా రమున కది దూరము అది లేనిచోట దానికై వెదుకరాదు. అసలు ఆంగేయుల (టాజెడీలోనే వీరము అంగియని నిశ్చయముగా ఏప్పనగును. ఆచటనే కరుణము లేదు.

9, ఉత్తర రామచరితమున కరుణరసమున్నచో చివరకు సీతారాముల సమాగమమున్నది కనుక _- కరుణము - సంభోగ శృంగారము ఈ రెంటిని కలిపి కూర్చినట్ట “ను. ఇట్టి కూర్చు సలక్షణము కాదు. మరెచ్చటను కానరాదు. ఆందువలన మొత్తము కరుణ వ్మినలంభమే అన్న సరిపడును.

మం, అభీష్ట వస్తుసిద్ధితో నాటకము సమాప్తము చేయబడిశది. సిదింప నున్న వస్తువును గూర్చిన దుఃఖము గనుక కరుణ విపలంభమే అగును. “

లక్షణ సంప్రదాయము ననుసరించినవో నాటకమున అంగిరసము శృంగారమో వీరమో కావలయును. ఈ ఉత్తర రామచరితమున ఆ రెండును

వ ఇల్లే రర నాటక విశేషణ ఈ నాటకము నిండ కరణజవమను శద్ధార్థము రూపమున వచి వదిల్‌ినాడు ఆయన నాటకమున వాడిన మాటలను బట్టి ఆయనర్దైన రస సిద్దాంత మొకటి" యున్నట్టు వ్‌జ్ఞులు భాపించుట మొదలు పెట్టినారు. ఏకోరసః కరుణవీవ (3 త్త ఇది ఏవకరస వాదము. ఆది కరుణము. అగువో ఈ నాటకమున కూడ అదే ఉండవలయును. అగుచో లక్షణ మంగీక రింపదు అందువలన దానిని లశకణయు కృముగా చేయుటకు చాలాకాలము నుండి చాలామంది యధాళ క్రి కృషి చేసిరి, లక్షణక ర్రలలో శృంగార | పకాళకారుడుడు భోజుడు ఒకడు ఏక రసవాది' కలడు. అతనిది శృంగారము. ఊత్తర రామచరితమున మిగిలిన రన థావముల స్పర్శ ఆక్కుడక్కడ కలదు.

1. సంభోగ శృంగారము “4 కీమపీకి మపిమందం,.
2. వీరము __ దృష్టితృజీకృతం. తె. రౌదము ___ చూడాకుంతల బంధనం. శ వాస్యము ___ నాల్గవ అంక విష్కంభము, బాలబుమలున్న తీరు. కి అద్భుతము --- వీధాకల్పేన. ఇవన్నియు వట్టి భావమా_తములుగా తోచి మయమగునవియే అన్నియు కరుణమునం దంగభూత ములే. లక్షణబుద్దులు - పాదరసమువలతె వనిచేసి విప లంభమును పట్టి ఇందలి రసము వ్మివలంభ శృంగార మనియు కానిచో కరుణ వ్మిపలంభమనియు. పేరు పెట్టిరి. సీతారాముల కలయిక నాటకాంతమున నున్నది కనుక ఆ పేరు నప్పునని వారి వాదము. భవభూతి కావలయునని లక్షణ మర్యాద నత్మికమించి తన నాటకమున కరుణమునకు పట్టాభిషేకము. చేసినాడు. అంతర్నాటకము- కరుణాద్భుత సన్ని వేళశమయముగా నిర్వహింపబడినది, ఈ నాటకమున భవభూతి మరొక అభ్మిపాయమును గూడ (పకటించి నాడు అనవచ్చును. ఏ కావ్యమునను ఏదో ఒక రసము మరొకదానితో కలియక ఉండదు ఒకచో ఏకరస వాదమును మీరంగికరింపనిచో ఇందు కరుణము =

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత జ్ర అద్భుతము. రెండును మిశమముగా నున్నవి. అపుడు ఇరదలి రసము కరు జాద్భుతరసము. ఈ కరుణాద్భృుతములను “భవభూతి ఒక నాణముయొక్క “రెండు ముఖములన్నట్లు ఈ నాటకమున చ్యితించెను. కరుణము _ ఇహము అద్భుతము - వరము మానవత . కరుణాత్మకము .వర మేశ్వరతత్వము - ఆద్భుతాత్మకము రాముడు పరమేశ్వరుడు మానవుడుగా నున్నాడు. అద్భుతము కరు ణముగా కన్పించుచున్నదె. వ్యావహారిక సత్యమును క్నాదనుటకు వీలులేదు. కావున కరుణాద్భుత రసము అంగి. ఈ నాటకమున ఈ విధముగా రసము మ్మిశీ భూతముగా నున్నదని భవళూతికి తెలియును. ఆయన ఆ విషయమును ఒక ప్మాత ముఖమున చెప్పించినాడుకూడ.నాటక ము మొత్తము మీద 'సకరుణము" అన్నమాట నెన్నిసార్దు -వాడినాడో, -అనగా కరుణముతో కూడినది ఏదో అది దర్శింపబడవలయును. అది అద్భుతము అనగా సకళుణమైన అద్భుతము ఇందలి పరమార్థభూత మైన రసము. ఈ నాటకమునగల కరుణరసమునకు పూర్వజన్మ శృంగారము, ఉత్తర జన్మ అద్భుతము. [ఓ శృంగోరమునకు శరుణమునకు చుక్క ఎదురు. 2, కరుణమునకుమరిదేనితోడను పడదు, 3. అద్భుతమునకు ఉన్న సంబంధము కొంచెమైనను అది శృంగారముతో నున్నదిగాని'కరుణముతో "లేదు ఇట్లు యెడమొగము పెడమొగములుగానుండు రసములకు జన్యజన కత్వమునుసహవాసమును “సంఘటితపరచి వాటి ఆన్యోన్యమును (పదర్శించిన రచ్హైకబుద్ది చకువు భవభూతి అసంభవములను సంభవింపచేసి వాతావరణమును దివ్యవాసనావాసితముచేసి చరమాద్భుతమును సృష్టించిన మపషికవి ఆయన, 7

రగ నాటక విశేషణ శ్చృంగారమునుండి కరుణమును పుట్టించినాడు. ఈ నాటకమునందెల్ల డలను సీతారాముల శృంగారమే విచ్చలవిడిగా వర్ణింపబడినది. శృంగారరస 'పధానములైన నాటకములలోను ఇంతకంటె ఎక్కువగా కృంగారమును వర్ణిం చినవారు లేరనిపించునట్టుగా వర్ణించినాడు. (వధమాంక మును ముగించుచునప్పటికి సీతారాముల (తికరణాత్మక మైన రతిభావములను సహపృదయులకు నాటక కర్త ఆందించనే అందించినాడు. ద్వితీయాంకమున మొదలై తృతీయాంకమున వెల్లి విరిసిన కరుణమంతయు తిరుగబడిన శృంగార ముయొక్క పూర్వావస్థలోని అధో ముఖమే కదా! హర్ష శోకాత్మముగా కనిపించు ఈ జీవలోకము యొక్క. ఒక కణకాలపు దళ శృంగారము మరొక్క కణకాలపు దశ కరుణము. లోకమున హర్షము కాలాంతరమున శోకముగా పరిణమించుచున్నది. శృంగారము విరహ దళశయందు (ప్రాణాంతకమైన దుఃఖమగుచున్నది. అగుచున్నదన్నంతవర కే కావ్యములు చూపుచున్నవిగాని, అయినచో అది ఎటుండునో చూపుటలేదు. భవ భూతి ఆభారమును తాను నెత్తిన వేసికొనినాడు, గ నాయకునకు తాను తిరిగి నాయికను కలిసికొనుటకు పీలున్నదను విశ్వాసము లేదు. ఆమెను పరిత్యజించుటకు నిశ్చయించుకొన్న పుడే “సరిదదామి మృత్యవే (1.38) మృత్యుపునకిచ్చుచున్నాననియే అనుకొనినాడు. మరియు [కవ్యాద్భ్యో బలిమివ నిర్భృణః షిపామి (1.42) వచ్చి మాంసాహరులకు బలి యిచ్చుచున్నానియు చిట్టచివరకు వాపోయినాడు. మూడవ అంకమున మరల వాసంతితో [కవ్యాద్భిరంగలతికానియతం విలుప్తా (3.32) (కవ్యాదుల చేత ఆమె యెపుడో ముగిసిపోయినదనియు వాపోయినాడు. స వమాంకమున ఆంత ర్నాటక అంతమునను ' హోపియే లోకాంతర గతాసి” (ప్రియరాలు తోకాంతర గత అయినదనియే దుఃభించినాడు. సీత తదనంతరము ఆరుంధతిచే కొనిరా ఐడగా హర్షాద్చుతముల ననుభవించినాడని భవభూతి చెప్పుటనుబట్టి సీతతోటి తన కలయికను రాముడెప్పుడును ఆశింపనే లేదు అని స్పష్టమగుచున్నది. నాటకమంతయు నాయికానాయకులకు పునస్పంగమ [నత్యాశ లేనట్లే రచింపబడినది, జనస్థానమున వంచవటిని శ్రీరాముడు తనకు కనిపించుట “జన్మాంత దేసీ అసంభావిత దుర్గభదర ఛనస్యి''_ జన్మాంతర మందేని కలుగునని తలంపరాని దుర్ణభ దర్శసముగా సీత పేర్కొన్నది దానిని బట్టి ఆమెకు

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత రం నాయక సంగమ (పత్యాళ లేదనిమే కదా తెలుసు? మరియ నప్పుడచ్చట కనిపించుట కూడ అది కణము సేపేననియు . తన నాతడు గుర్రింపకుండగానే తాను వెళ్లిపోవలసినదనియు, ఈ కనిపించుట కూడా ఇది ఈ జన్మలో కనిపిం చుట కాక జన్మాంతరమున కనిపించుటగా నున్నదనియు ఆమె వాపోయిన దానిని బట్టియు ఆమెకు శ్రీరామ సంగమ ,వత్యాళ లేదనియే స్పష్టము. (జన్మాం తరో దివలబ్బ దర్శనం) మరియు శ్రీరాముడు పంచవటిని విడిచిపోవ ఉద్యుక్తుడు కాగా సీత “దుర్లభ జనం పళ్యామి” ఈయన దొరకడు, దొరికిన ఈ కణమైనను కన్నార చూచెదొననుకొనుళున్నది. చివరకు నిష్క్రిమించుచు.. “నమో పూర్వ పుణ్యజనిత దర్శనాభ్యాం ఆర్వ్యప్ముత చరణకమలాభ్యాం” _ పూర్వ పుణ్యముచేత దర్శనమిచ్చిన ఆర్యప్యుతుని చరణకమలములకు నమస్కార ములు అనినది అందువలన శ్రీరామ సమాగమ (పత్యాశ ఏ మ్మాతము సీతకు లేదు.

నాయికా నాయకులిరువుర కును పరస్పర సమాగ (పక్యాశ ఏ కోశమునను లేదు. లేదు కనుకనే అందు నిమిత్తమై ఇరువురు (వయత్నింపలేదు. ఇరువురు కాదనుకొని విడిచిన పని నాటకాంతమునకు అయినది. అనగా ఇరువురి ప్రమేయము లేకుండా బలవ త్తరమైన విధిచేత అట్టు నడువబడి చివరికొక చోటికి చేరిరి. వారట్టాకరితోనొక్షరు చేరువరకు వారికి తెలియదు అట్టు జరుగునని. నాటకమును తన నడకనుపట్టి పేవకులకట్లు జరుగునని తోచనియ్యదు. నాయికానాయకులకా సమ్మేశనమెట్టు హరాత్సంభవమో -_ టపేక్షకులను అ్టే, అందువల్లనే అద్భుత పరిణామము.

ఈ విధముగా నాయికా నాయకుల కుభయులకు పునస్సమాగమ (పతాాణ ఈషన్మాతమును లేని ఈ నాటికమున అంగిరసము (వ్మిపలంభమనియు) కరుణ వ్మిపలంభము అనుట కుదరదు. నాటకాంతమున నాయికా శాయికా సమ్మేశన మున్నది. అది అద్భుతపాదిగా నున్నది. ఈప్పితము నెర వేరినట్టుగా నయిన సమ్మేళనము కాదది ఈప్పితముగా (ప్రా ప్త్రించుటకు శక్యమనిపించింది. ఆ సమ్మే శనమట్టు జరుగువరకునది అట్టు జరుగుటకవకాళ మున్నదని అనిపించుటలేదు. మరి ఆ సమ్మేళన్న మెట్టిదనగా మనోరధసిద్ది వంటిది. మనోరధసిద్ధి ఎప్పుడును ఆద్భుతవహమే. అంతర్నాటకము ముగియుటతో మూర్చ మునిగిని శ్రీరాముడు అరుంధతీ సహితము సీతవచ్చి స్పృశింపగా తేరుకొని ఆ యిరువురను చూచి

100 నాటక విశ్లేషణ హర్షాద్భుతము లనువవించినాడు. ఈ విషయమును భవకఠూతియే నట సూచన రూపమున తెలియచేసినాడు. రూపకాంతము నందంతటను నద్భుత రసమును (పవ్రయోగింపవలెనని నియమమున్నది. (నాట్య వేదం పుట 20) అ నియమ మును వట్టి నియమముగా గాక నాటక నిర్మాణ కుళలత్వమును అట్టిదిగా (పక టించిన భవభూతి ఎంత తెలిని చేసెడు శిల్పతత్వజ్ఞుడో భావించవచ్చును. ఒక్క శ్రీరాముని విషయముననే కాదు, సీత విషయమునను వాల్మీకి వచ్చి, శిపవులారా కుశలవులారా ఈయన రఘుపతి, మీ నాయన, ఈయన లమ్మణుడు మీ చిన్నా యన ఈమె సీఠాదేవి మీ యమ్మ. ఈయన రాజర్షి జనకుడు మీ పితామహుడు ఆని అందంని వకము చేయుచో నటసూచన రూపముగా సహర్షక రుణాద్భుతముగా చూచినదని భవభూతి చెప్పినాడు. నాయికా నాయకులిరువురకును ఆ తుది సమ్మే శనము అద్భుతపాదకముగా నున్నది. అద్భుతమనగానేమో కూడ భవభూతి చెప్పినాడు. ఇదంతయు ననుభవించుచునే నమ్మలేకున్నాను అని అనిపించుట. భరత వాక్యమునకు పూర్వపు శ్రీ రాముని తుదివాక్యమది. ఆ వాక్యముతో నాట కము సమా వ్రమైనది.

ఈ విధముగా నాటకాంతమున నయిన నాయికా నాయకుల సమ్మేళనము ఈప్ప్సితఫలసిద్ధిగా కాక, మనోరధ సిద్ధియై అద్భుతాపాది యగుచున్నందున కరుణవ్మిపలంవమును అంగిగా పేర్కొనరాదు.

మరి కరుణము అంగి అనవచ్చునా? విభావానుభావముల స్థితిగతులను బట్టి విబారించినచో అభ్హే అఆనవలయును. ఆలంబనవిభావములై న నాయికా నాయకుల దుఃఖానుభరూపచ్చిత్తవృ త్త లక్షణమే ఎక్కువగా (వదర్శింపబడినది. పునస్స మాగమ (పత్యాళలేనివారగుటచేత వారు దుఃఖమునే అనుభవించిరి. తన జీవనము దుఃఖసంవేదనముకే యున్నదనుకొనవలసి వచ్చినంత దుఃఖము నాయకున కను భూతమగుచున్నది, పరిత్యాగరూవమున స్వయముగా శ్రీరాముడు. [పియను అడ

వులకునెట్టించి అమె (కవ్యాదుల వాతబడి రూపుమాయవలయునని అనుకొని అయి యుండునను భావమును భరింపలేక, స్వయముగా చేసినదానికి తనకు తానే నిందా స్టానమై పెకనుకొనుటకును వీలుగాని రాజధర్మనిర్వణవిషయ (పవృత్తుడై

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 101 వన్నెండు సంవత్సరములు గడిపి, కాలము గడచుకొలది దుఃఖము పెరుగుటయే గాక తరుగుట లేక, కార్యాంతరసాధన వ్యగత కలిమిని దండకకు వచ్చి ఆది దండక అని తెలియుటతో, పూర్వ పరిచితమైన ఆ స్ధల విశేషములు కంట బడుటతో (సియసఖి స్మృతికి తగులుటతో తట్టుకొనలేక విలపించినాడు.

ఆ పన్నెండు సంవత్సరములు శ్రీరాముడెట్టున్నాడన్న సందేహమునకు సమాధానములను భవభూతి మూడవ అంకము ముందరి విష్కంభము నుండి మొదలు పెట్టి లోపామ్ముద అన్నట్ల్టును, భాగీరథి ఊహించినట్టును మురళదేత చెప్పించినాడు, గుర్తు పట్టుటకు ఏీలులేనంతగా చిక్కిశల్యమయి యున్నాడని సీత ముఖమునను, శోకవిహ్వులతయే అందుకు కారణమని, వాసంతి ముఖమునను సీత విరహ దుఃఖము అలాతశల్యమును వలెను, పాముకాటును వలెను ఎట్టు ఇంతకాలము తనహృచదయమర్మములను గోరాడుచున్నదో అన్నిశీరాముని ముఖము నను మరియు ఇంత కాలము కంటికి న్మిదయేలేదన్నట్లును భవభూతి పలుకును. ఇట్టు దుఃఖాకారుడై న శ్రీరాముడు దండక (ప్రవేశించినప్పటినుండియు పరిదేవనము నకు దిగినాడు. ఇట్టి పరిదేవనమా పన్నెండేండ్డలోను లేదనియ అయోధ్యలో నిష్టేడ్చుటకు తగిన అవకాళమే లేదనియు కూడ మూడవ ఆంకమున భవభూతి స్పష్టము చేసినాడు. శ్రీరాముడే స్వయముగా తానిప్పుడేడ్చుచున్నందుకు క్షమించ వలసిదిగా పొారజానపదులను (షార్ధించును. పరచయబంధులయిన వస్తుచయము గల వంచవటి వాని మనస్సును కదిలించినది. దుఃఖమును (తవ్వినది. అచటి వాతావరణ మంతయు దుఃఖ సందీపనమే.

ఈ దుఃఖాలంబన విభావమైన శ్రీరామునకు పంచవటి దుఃఖ సందీపన రూపమైన ఉద్దీపనమైనది మరియు మోహవారకమును, మనోమోహకమును అయిన చిరపరిచితమైన సీతాదేవి యన్ముగహరూపమైన స్పర్శమువలని యను భవమును వాసి దుఃఖత్మీవత కుద్దీపనమైనది.

సీతాదేవియు నళ్లే. దుఃఖ స్వరూపురాలుగా నున్నది. ఆమెయు పాలి పోయినది, చిక్కినది. ఈ జన్మకిక కనబడడనుకొన్న శ్రీరాముడు కనబడినాడు. తాను వానికి కనబడదు. తన మాట వానికి వినబడదు వాని యవస తాను

ల న! చూడవలయును, ఆమె దఃఖ్తుగష్టుభవళ్ళూతి స్యచవటై కంచె ముఖ్యమైనదిగా లీ క ః శ ఇ. ల [4 0 గంవకకళై/. 0 || ళ్బ పత్లు,/

102 నాటక విశ్హేషణ శ్రీరాముని దుఃఖాభివ్య క్రిని నిలిపినాడు. దీవమునుండి దీసము వెలిగింపబడినట్టు శ్రీరాముని దుఃఖమునుండి సీతాదేవి హ్నద్గత దుఃఖము పెంచబడినది. ఈ విషయము సీత ముఖము”నే కవి చెప్పించినాడు. ఇట్టు నాయికానాయకుల దుఃఖచిత్తముల కుద్దీసనమును సిద్ధము చేసి అచట తత్పూర్వమెప్పటిదో అయిన శృంగారమును స్పర్శ్గమాణముగా వివక్షించి నాయికతో తొల్టింటి విలాస విస్రంభ విశేషమును నాయకుని ముఖముననే చెప్పించుచు అప్పటిదైన శోచనీయావస్థను లోకో త్తరముగా (వదర్శించుటచేత నచట కరుణమె అస్వాద్య మగుచున్నది. శ్రీరామునియందు 1పకటింపబడిన అనుభావములు చింత, దైన్యము, అసిము. ఇవి కరుణరసానుభావకములు. ద్వితీయాంకమున దండకను (వవేశిం చుటయే సదయోద్యతభర్డుడుగా అనిగా సీతవివాసదుఃఖఇజమైన అసహాయతతోడ నైరాళ్యము (వేలువాడును, ఉద్యతఖడ్గుడుగాను, సీతావివాసమును నిరంతర మననముచేయు మనస్సుయొక్క_ దీనత్వము ముఖమున (వేలాడువాడు అని. ఆ దైన్యము కరుణరసానుభావకము. ఆ తరువాత దాని త్మీవత అ్మసరూవమే కదా! ఆదియు (_పదర్శింపబడినది. తృతీయాంకమున సీతాస్పర్శ [_పభావమునకు శ్రీరాముడు లోనగుటలో వర్ణింపబడిన రోమాంచ విస్మయ ఆవేగ హర్ష మోహ ములు అద్భుత రసానుభావకములయిన సాత్తిక భావములు ఇవన్నియు కరుణ మునే వుష్టము చేసినవి. ఇట్టనుటకం చెను ఈ తృతీయాంకమున మ్మాతమే కాక నాటకము మొత్తము మీద కరుణమే అంగిరసమనియు అది. నిమి త్త భేదముల వలన ఒకచో అద్భుతముగను - మరొకచో కృంగారముగను, ఇత్యాదిగా కనిపించుచున్నదనియు అనుట భవభూతిక్రిని ఇష్టమైనది. ఇదీ ఎట్టనగా పరమాత్మ అనిభత్తమే అయినను భూతశాలమునయందు వీట క్రమైనదివలె నున్నది. ఆన్‌ ఊపాధి భేదములవలన సర్వమునకు అధిష్టానమైన పరమాత్మ బహు విధముల వేరువేరు నామరూవములతో (వపంచమున నిండియున్నది. నామరూపముల వెనుకనున్న శక్తి మ్మాతమొక్కటియే కదా! అ్టే రసమును అఖండము. కరుణ మన్నది దానిపేరు కాదు. రసము రసమునకు పేరుకాదు. జాపకము. కరుణము కూడ అట్టిదే. అనగా కావ్యరనమును జ్ఞావకము చేయునది కరుణము. శోకజమైన కరుణము రసమృునకు జ్ఞాపకమగుటతో రసీభావముగా పరిణమించి ఆస్వాద్య మగుచున్నది, ఆస్వాద్యమగు రసభావము హర్షవదమే. ఆదియే ఆనందము. అందువలన కావ్య రనమున్తు కరుణముగా భవభూతి పేర్కొానినాడు,

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 103 సీతారాములు కలసి సుఖించినపు డదియె శృంగార మనబడినది. వారి వియోగ విలాపము లవ్పుడు అదియే కరుణమైనది. వారి సమ్మేశనమునందు అద్భుత మైనది. ఆయినచో మరి ఆంగిరసము ఫలానా అని చెవ్వుట ఎట్లు అని!

అంగిరసము ఫలానా అని ఒక్కదానిని మ్మాతమే ఏల చెన్పవలయును? కెండు మూడు రసముల మ్మిశ్రీభూత స్థితి ఒక కావ్యమున నుండరాదా? అట్టున్న దే అందు [పధాన రసము కారాదా? ఈ విషయమునను భవభూతి ఒక అడుగు ముందుకే వేసీ కన్పించును. పంచమాంకమున లవునిచేతి రస్మకమము మిశ్రీభూతముగా నున్నది అనిపించును. రసధ్వని అసంలక్యకమము కదా? అగుచో శృంగార కరుణాద్భుతముల [కమము మిశ్రీభూతముగా చేయబడిన రసమిందు (పతీయమానమగుచున్నదనవచ్చునా? శృంగారమున కిందు స్థానము లేదు. (పధమాంకములో రేఖామ్మాతముగా చూవబడి (తోసి వేయబడినది. ఆ యంకము చివరకు పొటమరించిన కరుణమునకది దోహదము చేయుటకొరశే చూపబడినది. తృతీయాంకమునుండి శృంగారము స్పర్శమాణనే కదా? అందు వలన ఆది కరుణమున కంగభూత మేగాని అంగికాదు.

అప్పుడు కరుణాద్భుతములు రెండును మ్మిశ్రీభూతముగానై అంగిత్వమును భబించునుకదా? ఈ మాట కూడ భవభూతి కిష్టమే. ఈ నాటకమున అద్భుతము రండు (వప్రయోజనముల కుపయోగింపబడినది. మొదట కరుణమును పెంచుటకు చివరకు కరుణ కంపిత హృదయముల కాశ్వాసము కల్చించుటకు అనగా అద్భు తమును కరుణమున కంగిత్వమునే భజించుచున్నది. కనుక ఈ ఉత్తర రామ చరిత నాటకమున అంగిరసము కరుణము కాదన్నచో కరుణాద్భుతము.

శృంగారమును తిరుగవేసీ కరుణమును పుట్టించి దానిని అద్భుతముగా పెంచి పరమాద్భుతమున వషాళనము చేసినాడు,

మరియు సీ ఉత్తర రామచరిత నాటకము కరుణాద్భుతరసముగానే నిబంధింపబడినది. ఏమనగా, సవ్లమాంకము నందలి అంతర్నాటకమును (పయోగించు న్యూతధారుడు ఆ నాటక నిర్మాత దానిని కరుణాద్భుతరసముగానే నిబంధించినాడని చెప్పుచున్నాడు. ఆ నాటక నిర్మాత భవభూతియే కదా? ఈ నాటకమున తాను నంకల్ప్చించి చేసిన రసమ్మిళణనమునట్టుగా గు ర్తింపబడుటను

104 నాటక విశ్ణేషణ ఇచ్చించిన భవభూతి ఆ విషయమును అవకాశము వచ్చినప్పుడెల్లను మరెందు నిమిత్తమో చెప్పినట్టు చెప్పినాడు. ఇట్లమటకంటె ఈ విషయమును చెప్పుటకే అన్ని ఆవకాశముల నాయన కల్పింయకొనా ఎఉదన్నను ఆనవచ్చును. ఆందువలన ఈ ఊత్తర రామ చరితమున అంగిరసము కరుణాద్భుతము. దేవతలు, అగ్ని, బుషులు ఏ మహా పత్మివతయొక్క.. శీలమును. శంకించుట మహాపాపమన్నట్లు 'ప్రష్నల్సించినారో ఆమె నా విషయమున జానపదజనము తూలనాడుట ఆశ్చ ర్యము. ఆ. విషయము విని జనానురంజన ధర్మమును నె త్రినవేసికొని భార్యను. ఎవకెకొరకు రావణునితో "ఘోరయుద్ధము చేసి తిరిగి సంపాదించుకొనినాడో- ఆమెను, రాముడు తృణ్యపాయముగా వెనుకముందు లాలోచించకుండం త్యబిం చుట అళ్చర్యము. వన్నెండు సంవత్సరములు పైకి ఏమియు లేనచ్లే. రాజ కార్యములయందు (వవ్నర్రించుచు (పియా వియోగ దుఃఖములోన తుకతుక లాడించుకొన్సుచ్చు కాలమునుబుచ్చుట ఆశ్చర్యము. దండకకు వచ్చినపుడు జన్మ స్థాన పంచవటి (ప్రదేశకాననములు న్మృత్యుద్డిపనములుకాగా. రోదనము చేయుట ఆకర్యము. కుమారాభిజ్ఞానము. ఆశ్చర్యము. మరణించియండునన్న సీతను రాముడు తిరిగి పొంద్రుట ఆశ్చర్యము. సీత తనను త్యజించన రాముని పల్లెత్సి పలుకకుండుట ఆశ్చర్యము. ఆమె గంగలో వడి- పిల్పలను- స్‌ళ్ళలో కనుట ఆశ్చర్యము. గాంగాప్పద్వులు పౌతాశవపననుండుట ఆళ్చర్యము. పంచవటికి ఆమె గౌనిరాబడుట ఆశ్చర్యము. అంత దేవత్యాపసారము పీలువకుండగనే పలుకుట ఆశ్చర్యము అరుందతి థ్రీరామున కవ్చగింపగా సీత కిమ్మనకుండ ఆయనను. చేరుట ఆశ్చర్యము. ఈ విధముగా నాయికానాయకుల (పవృత్తు లాళ్చర్యకారణములు. కనుక అద్భుతము రసమైనద్రి, ఉత్తర రామచర్శితము విషాదము కాశోపోయిన విధము ఈ నాటక్రమ్సున సీత్రావియోగ సన్నివేశము సమకూరుటకు వూర్వము చిత విషయ దర్శనానంతరము అనగా ఆ షణమొ సేప్ప- అనగా చితములు చూచుట పూర్రిక్షై, లోకమ్సన వ్యాపించిన వార్తను మోనీక్రొన్సి దుర్చు శ్రఖుడు వచ్చుతోవల సీతారాముల పరస్నగాకర్షణ రూపమున ష్య క్రమగు ఉభయాత్మకమైన ఏకరూప చిత్తవృత్తిని అయిదు పద్మముల మేర శ్రీరాముని ముఖముగా (పకటించినాడు

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 105 భవభూతి. అందు అద్యంతముల యందు నిలుపబడిన థావములు (1.28, 1.32) సుఖ దుఃఖాలకందనివి. సుఖ దుఃఖముల యొక్క. భేదమును చూడనివి. ఆ సన్నివేశ మెట్టిది? శ్రీరాముని భుజము తలగడగా సీత అనుకొని విశ మించినది. న్నిదించినదని నాటక కర్త చెప్పును. న్మిదించుటయనగా నేమి? విషయాభిముఖమైన ఇంర్మదియ (వవ త్రియొక్క- నిరోధము ఇది మనము తెలిసి చేయునదికాదు. యోగులు తెలిసి. చేయుదురు. మనము తెలియకయే అత్యవసరమైన వాటిలో న్మిదయొకటి గనుక అదియే మనలను పైకొని లోగొను చున్నది. సీతకు యిర్యదియములు పనిచేయుటలేదు గనుక ఆమె విషయమున ఆనుభూతి చెప్పుటకు వీలులేదు. అందువలన శ్రీరాముని ముఖముగా అనుభూతి లక్షణము చెప్పబడినది. ఇచట మరొక రహస్యము కూడ ఉన్నట్టు తోచుచున్నది. సీత పకృతి. శ్రీరాముడు పురుషుడు... (పకృతి కార్యకారణములను (వవ ర్రింపచేయుట యందు హేతువు. పురుషుడు సుఖదుఃఖములయొక్క. అనుభవించుటయందు "హేతువు. ఇచట (పకృతి ఆనగా మాయ. పురుషుడనగా జీవుడు. మాయ కనుభవములేదు. జీవునకు కార్యకారణముల (పవర్తనయందు హేతుత్వము లేదు. అందువలన సీత జడమును వలె చైతన్యము లేక పడియుండగా సీతాస్పర్శవిషయానుభవము వలన త్మీవానుభూతిని రాముడా పద్యములయందు వ్య క్రికరించినాడు. ఆండు భావము శమస్థాయిగా రూపొందుచున్నది. సరిగా కాంతము రసముగా నాస్వా దం్హము కాదగిన పరిస్థితిని, త్మృదసానుభావకములయిన చిత్తవృత్తిని, నాయక ముఖాన నచట పరికల్పించినాడు,. “నయ్మత దుఃఖం న సుఖం నద్వేషో నాపి మత్సరః, సమస్పత్వేమ భూలేమ స కాంతః (పధితోరసః” (నా, తా 212) సుఖదుఃఖముల (వవృత్తి లేసి ఒకానొక సమత్వ లక్షణలక్షితమైన చైతన్యము శాంతము. అగుచో భవభూతి సరిగా ఈ నాట్యకాన్త్ర శ్ఞాకమును మనసున పెట్టు కొన్నవాడువలె “వినిశ్చేతుం శక్యోనసుఖమతివా దుఃఖమితివా” అని శ్రీరాముని చేత వలికించినాడు మరియు “అద్వైతం సుఖదుఃఖయోః అనుగతం సర్వా వస్తాను” - సర్వావస్టలయందును సుఖదుఃఖఖేదము లేని చి త్తవృ త్తియొక్క- అనుగమనము చెప్పబడుచున్నది. మూడవ అంకమునను ఇళ్లే సీతాస్పర్శము నిరూపించబడినది. అనగా. సీతా సన్నిధానమున సీతతోడి సమైక్యమున శ్రీరాముడు సుఖగుఃఖాతీత మైన ఆనందమును అనుభవించుచున్నాడు,

106 నాటక విశ్చేషణ

సుఖదుఃఖాత్మక మైన ప్రకృతి గుణములయనుభవము వలన స్ముపసన్న మైన స్టాయిశందుకొను శ్రీరాముని చిత్తవృత్తి యధాతధముగా సీతారాముల సమ్మేళనమును నాటక కర్ర చెప్పనేవలను.

ఈ [పకృతి పురుషదృష్టి నాయికా నాయకులపట్ల ఉండుటవల్దనే నాటక

కర్త సీతాముఖముగా అనుభవమును శ్రీరాను ముఖముగా వ్యక్తము చేసినట్టు చేయలేదు. సీత రెండుసార్లు శ్రీరాముని మూర్చితుని స్పృశించినది. రెండవసారి స్పృశించి నప్పుడొకసారిమ్మాతమే తత్సుఖానుభవ మామెనోట కొద్దిగా పలికించి నాడు. ఆ మాటయైనను ఆమె కనుభూతి కలిగినదా లేదా అన్న సందేహమును నివా రించుటకు మ్మాతమే. ఆమె ముఖముగా అనుభవము లేదు. ఆమె [వకృతి. 'ఏవమస్మ్‌ మందఠాగినీ పునరపి ఆయాసకాంణి ఆర్యప్ముతన్య* - ఆర్యప్వుతుని ఆయాసమునకు తాను కారణమనుశున్నది. నిజముగా నది అంతే. 'మైకి చూచుట కది మామూలు జాలివలెనున్నను అది పారమార్థికముగా గూడ సత్యమే. ఇట్లే మరియు తన కారణముగా ఆయనకీ దుఃఖానుభవము కలుగుచున్నదని ఆమె యనును. శ్రీరామునకు సుఖదుఃఖాతీతమైన ఆనందమును సమకూర్చుట క్లైన స్పర్శకును ఆమె హేతువు దాని అనుభవము మ్మాతమే ట్రీరామునిది. శ్రీరాముడామెతో సమ్మేశనమును వొందినప్పుడే అట్టుండును. లేనిచో దుఃఖము అనుభవించుచునే యుండును. పృురుషుడనాదికాదా? అ్లే (పకృతి. అందువలన "శ్రీరాముడు. సీతను పొందకుండగనే శరీరమును విడిచినట్లు చూపుట భారతీయతకు నిరుద్ధిము. అనగా భవభూతి సీతొరాములనట్లు థావించి యున్నచో ఇప్పుడు ఎసీనదే ఉచితమని చెప్పుట అనగా సీళారాముల సమ్మేళ నమును కూర్చి _- అందుకు తగిన సామ్మాగిని నాటక _పారంభమునుండి సమ కూర్చుకొనుచు నచ్చుటచేత ఆయన సీతారాములను నాయికా నాయకులుగా సంభావించించునప్పడు (పకృతి పురుష సంబంధము మహాకవి బుద్దిని తగిలి యుండునని చెప్పుట కవకాశమున్నదనియే ఈ (పతిపాదనము అందువలననే ఈ నాటకము ।టాజెడికాదు. కాలేదు. చేయబడలేదు,

మరియు ఈ నాటకమున నాయకుడు రెండు మహోన్నతములయిన ధర్మములలో నొకదానిని మ్మాతమే ఎన్నుకొనవలసిన అగ్ని పతీక్షకు గురిచేయ బడిననాడు. ఒక్కపక్క- (వజ, ఒక(వ్రక్క- పత్ని. ఒక్కనక్క- (వజానురంజన

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 107 ధర్మమును అవిచ్చిన్న ముగా పాలించిన పవ్మితమైన ఇజ్వుకువంళ (ప్రతిష్ట. ఒక (వక్క ఇంటికి లక్ష్మి కన్నులకు సుధాంజనము వంటికి చందన [దవము కంర మున ముత్యాలహారము అయిన (ప్రాణమునకు _పాణమగు భార్య. వంశ వతిష్ట భార్యానురాగమును తోసివేయమనుచున్నది. భార్యానురాగము బిక్క- మొగము వేసినద్దై అసహాయముగా నున్నది. _పజానురంజన మొనర్చి వంశ పతిష్టను నిలుపు టయే క ర్తవ్యముగా నాయకుడు నిశ్చయించి భార్యను త్యజించినాడు. రెండును ధర్మములే రెండును అనుసరణీయముతే కాని రెండింటిని అనుసరించుటకు వీలు లేని పరిస్తితి నాయకునిది. ఆ ధర్మములు ఒక దానిని తోసిరాజని గాని ఒకటి నిలువని వరిస్థితిలోనున్నవి. అప్పుడు నాయకుడాక దానిని తప్పనిసరిగా నెత్తిన వేసికొని రెండవ దానిని (తోసివేయవలెను. ఇచట ,[తోసివేసినదాని యందు నాయకునకు ఇష్టము లేదనుకొనుటకు వీలులేదు, గత్యంతరము లేదనుకొనవల యును. శ్రీరాముడు గత్యంతరము లేకనే సీతను పరిత్యబించినాడు.

(టాజెడీ అగుటకు నాయకుడెట్టివాడు కావలయును? విషాద నాయకుడిలో ఎంత ఉత్తముడైనా కాస్తో కూస్తో ఒక మూల లోటు _ శీలంలో చిన్నలోపం వుండాలి. ఆ లోపం వల్లనే అతను పతనమౌతాడు. ఏ లోపములేని మహాయోగి అయితే విషాద నాయకుడు కాడు. ఈ లక్షణము శ్రీరాముని యందేమున్నది ఈ నాటకము విషాదాంతము ఆగుటకు? రెండు విశిష్ట ధర్మములలో నొకదానిని మ్మాతమే అనుసరింపవలసి వచ్చినపుడు ఏది తనకు అనగా తన వ్యక్తికి సంబం ధించినదో దానిని విడనాడుటయే కదా ఉదాత్తత! మరియు తాను తన భార్యను త్యజించినచో తని శీలమును గొప్పగా భావించి జనము తృప్తి పడుదురు. లోకా రాధనము _. జనానురంజనము (పియానురంజనమును మించిన విశిష్ట ధర్మము. విశిష్ణ ధర్మము నాచరించుట శీలములోని లోపముగా చెప్పుట కుదరదు. రెండు విశిష్ట ధర్మములకు పరస్పరము ఢీకొనుట తటస్థింపగా తాను తన స్వార్ధమును బలియిచ్చి యొక ధర్మమును నిలబెట్టిన రాముడు విషాద నాయకుడు కాజాలడు. అతడు భార్యనుంచుకొని లోకారాధనమును నిర్ణక్ష్యము చేసి వంశప్రతిష్టను బలి చేసినచో రాజధర్మ నిర్వహణము నాతడు మానినట్లు. అట్టివాడు రాజుగా నుండు టకే తగడు, స్వార్థమునకు నిజధర్మమును బలి చేసినవాడు ఒక నాటకమున నాయకుడుగా నుండుటకే యోగ్యుడు కాడు. అందువలన శ్రీరాముడు చేసినపని అతని శీలము యొక్క కౌన్నత్వమును ఇంకొక మూరెడు పెంచి చూపుచున్నది

108 నాటక విశ్హేషణ గాని, ఉన్నదానిని తగ్గించుటలేదు. అట్టు లోవము లేని శీలలక్షణము గల నాయ కుడు గల నాటకము టాజెడీ కాదు. కాలేదు. చేయబడలేదు.

(టాజెడీ కానప్పుడు సీఠారాముల సమ్మేళన మనివార్యమేయగును. లేనిచో నాటకము నింక. ఎంత పొడిగించినను అసంపూర్ణముగనే యుండును* వూర్జాకృతి కల్పించుటకు సీతారాముల సమ్మేళనము జరిగినది.

ఈ నాటకము (టాజెడీ కాకపోయినను ఇందు విషాదచ్చాయలు ఆలము కొనియున్నవి. ఈ విషాదము శ్రీరాముడు చేసిన స్వార్ధ త్యాగము నుండి పుట్టి నది, ఆయన గతృంతరము లేక చేసిన పని ఆయనకే తృప్తి నీయదు. అందు వలన సీఠాపరిత్యాగము అలతాళల్యము వలె వాని హృదయమున గుచ్చుకొనియే యున్నది. అది అట్టుండుట చేసిన లోకారాధన క ఫత్యము పట్ల ద్వేషమును పుట్టించటకు హేశువు కాలేదు. ఆందువలసను సీతావరిత్యాగము వలని శ్రీరాముని వేదనము సహృదయుల సానుభూతిని చూరగొనగలడదై నది. (టాజెడీలలో హత్య చేయబడినవానియందుకం టే చేసినవానిపట సానుభూతి. కలిగించు శిల్పవిన్యాస లఅకణమొకటి యున్నది, ఆ దృష్టితో ఈ నాటకమును చూడగా పరిత్యజింపబడిన సీతయందుకంపే పరిత్యజించిన శ్రీరాముడు సహృదయసానుభూతిని చూరగొను చున్నాడు. తృతీయాంకంబున సీత కనిపించుచున్నను శ్రీరాముడే. సానుభూతికి హ్మాతమగుచున్నట్టుగా భవభూతి నిర్వహించినాడు. ఈ నాటకమున. బావో ద్వ్భృత్తి అంతయు రామునిదే. ఆనుభముంతయు. వానిదే. కనుకనే వానిపట్ల

సానుభూతి. ఈ శ్రీరాముని ఆనుభవాభివ్య క్తి వల్లనే కరుణ మాస్వాద్యమగు

చున్నది. ఈ సంగతి నెజిగియే భవభూతి చివరకు శ్రీరాముని చేత - “ఇప్పుడు రాముని జూచుట నఖులకు దుఃఖమునకే కావున ఎంత సేపు నిన్ను ఏడ్చింతురు? మటి నాకు పోవ ననుజ్ఞ ఇమ్ము" అని వాసంతితో అనిపించాడు. అనగా తృతీ యాంకమున శ్రీరామదర్శన (శవణ మననములు (పేకకులకు దుఃఖ కారణాలు. అనగా కరుణము నాస్వాదించునట్లు చేయునవి. (టాజెడీలలో కరుణమును, భయానకమును సముచిత స్థానమున రసములనట్లు కన్పించుచున్నవి కూడ ఆ విధముగా కూడ కరుణరసాత్మకతన ఈ నాటకమున విషాదచ్భాయ యున్నదని చబప్ఫవచ్చును.

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 409

మరియు (టాజెడిలలో నాయకుని మనోమయకోశమున చేసినదాని విషయ మైగాని, చేయవలసిన దాని విషయమైగాని దానియా గాముల బేరీజు రూపమున సంఘర్షణము. చెలరేగును. ఆ సంఘర్షణమే టాజెడీయొక్క- షపాణమనియ నందురు. అట్టు చూచినచో ఈ నాటకమున శ్రీరాముడు తను సీతను పరిత్యజించు "టకు నిశ్చయించి వెంటనే -పరిత్యజించినది మొదలు ఆ పనిచేయుట [కూర కృత్యమొనరించుటగా వానికి తొోచుట మొదలయినది. -దానికి సీతయందు తనకు గల రాగముతోడైై తచ్చింత త్రైలధారా వ్యవచ్చినమై సాగినది. ఆ అభ్యాసము ఆయన దండకకు వచ్చినపుడు దుఃఖము ఉప్పెనవలె ముంచెత్త్రినది.

సీత విషయమై గడచిన పన్నెం డేండ్డును తానట్లు చింతించినట్టు రాముడు మూడవ అంకమున రెండుమూడుసార్లు చెప్పినాడు. మరియు తమహె మురశలతో నైైన-విష్కంథధమున లోపామ్ముద _ బాగీరథి - రాముని ఆ చింతను గురించి చెప్పినట్టును గలదు మరియు రాముడు వాసంతితో తా నామెను గురించి ఎట్టు వ్యధ చెందుతున్నదియు చెప్పినాడు. ఇదంతయు నాటకమున (_పదర్శింపబడని శ్రీరాముని యందలి ఘర్ష ణ. (పదర్శింపకయే ఏవదర్శించినంత (పయోజనమును సాధించినాడు కవి. ఈ తృతీయాంకమున విలపించుటయు. 'శరణము లేక” ఆనగా గత్యంతరము లేక. ఎట్టు గత్యంతరము లేక సీతను పరిత్యజించినాడో అట్లే పరిచయబంరులయిన వస్తు విషయములు దృష్టిగోచరములు కాగా గత్యంతరములేమి రోదనముసల్పినాడు.

'వీలునుగాని గుండె” (3.24%, ఇదంతయు మనోమయకోళము నందలి చేసినదానిక్తైన ఆ ర్లియే. పౌరజానపదులు గూర్చి రాముడు చెప్పిన దానిని ఇట్టి అఆ పన్నెండేండ్దులోను ఆయన కేడ్వవలెనని యుండెననియు, ఏడ్చుటకు కూడ స్వతం్యతతాలేమి నూరకుండెననియు - అంతగా ఆమె వియోగమును భావించె ననియు తెలియదగును. అనగా ఆమెనట్టు ఆడవులకంపుట -ఆకార్యమనియే ఆయన కనిపించి ఆవేదనపడి నట్టూపింవనగును, నాటకాంతమున గంగాపృధ్వుల నుద్దేశించి శ్రీరాముడు మవోపరాధము కావించినవానిని నన్ను భగవంతు లిరు వురును కనికరించినారు అన్నదానిని బట్టియు సీత పరిత్యాగశల్యము శ్రీరాముని మనస్సును మహాపరాధము చేసినవానిని వలె అహోరాతములు వేరించియండుట ఈ నాటకము మొత్తము మీద స్ఫురింవచేయు మవోవిషయములలో నొకటి.

110 నాటక విశేషణ ఈ సంఘర్షణ చ్మితమగు విషాదనాయక అలక్షణములలో నొకటి. దాని సర్యవసాన మచట ఇంకొక విధముగా నుండును ఆది వేరు సంగతి. పర గ్థవసాన మింకను బహువిషయముల మీద ఆధారపడి యుండును. ఇట్టీ ఉత్తర రామచర్మిత పిషాదనాటకము కాదు కాని విషాదచ్చాయా లడణలక్షిత మై పరమాద్భుతముగా ముగిసీనది శ.8.7 గుణదోష విచారణ

1. భవభూతి దీర్చ దీర్మ వర్ణనాత్మక రచనా రీతియందును, వృ త్త్యను 'పాసాడి శద్దాలంకారములను గుప్పించుటయందును, మహి ౌఢధముగా సమాస ములను కల్పించుట యందును ,పీతిగలవాడు. ఈ లక్షణ మాయన కృతు అన్నింటి యందును కలదు. మాలకీిమాధవ మహావీర చరితములయందిలక్షణము (పధానమైన నాటక రసమును భంగపజిచినదని కొందరు విమర్శకులు. భావించు చున్నారు. ఆ లెక్కను చూచినచో ఈ ఉత్తర రామచరిత మునందట్టిస్థితిలేదు. ఆయా సందర్భములందు భవభూతి తన వర్ణనా వైళారద్యమును చాపలముగా (వదర్శికయు శబ్దాలంకార విసియోగమునందు తనను తా నదుపున "పెట్టుకొ నియు, సమాస కల్పమును సరసతర మొనరించియ ఈ నాటకమును లోకొ త్త రము చేసినాడు,

ఈ సందర్భమున భవభూతి కాలమును గమనింపవలెను. వాణునికంటె ఈయన కొంచె మినతలివాడు. బాణుని రచనా రీతి సంస్కృత కావ్యపపంచ మున వెలిగిపోవుచు పాలించుచున్న కాలమది. తప్పించుకొని పోదమన్నను పోసీయని ఆ రీతి కవులను సమాకర్షించుచున్న కాలమది. బాణుని వచన రచనా రీతి కవుల కవిత్వమున కొరవడియె నిల్చినది. భవభూతి యెందెందు పీతిగల వాడని ఇంతముం దిచట చెప్పబడెనో అవన్నియును బాణకవి రచనా రత్తి నసంబంధముతే. అట్టున్ననే కవిత్వమును కవిత్వమని అంగీకరించుట, ఆందు నల్దనే కవులు యధాళ క్తినిబడి బాణుని అనుసరించిరి. భవభథూతి వంటి సర్వతర్మత స్వతం్యతుడు కూడ ఏతత్‌ (పభావముల నుండి పూర్తిగా తప్పుకొన జాలక పోయినాడన్నచో ఇక ఆనాడు పెరకవులను గూర్చి యేమి చెప్ప వలయును?

భవభూతి ఊత్తర రామచరిత |

2. భవభూతి యందు మరొక లక్షణము కూడ కలదు. ఆయన తనను తా ననేక విధముల మహానీయ లషణ లక్షితుడుగా లభించిన యవకాశమును జారవిడువకుండ (పదర్శించుకొనును. ఇక్కడ మవినీయత యనగా ఆయన విజ్ఞానము, ఆయన వివేకము, ఆయన లోకజ్ఞత్వము, ఆయన మానవ మనో విశేష సూక్మ విశ్సధన వటువైన బుద్ధివైభవము,. ఆయన వేదాంత విద్యా వేతృత ,- ఆయన ఆనల్పకల్పనా విశిష్ట ధీశౌండిమ,- ఇత్యాదు లన్నియును.

ఏ. భవభూతి జీవితమును దాని దుఃఖమయాత్మకతతోడనే దర్శించెను. ఆయన స్వానుభవముకూడ ఆదే కావచ్చును. భిన్న దర్శనముతో రచించిన మొదటి రెండు నాటకములును ఆయనను మవిో కవిని చేయలేదు. ళృంగార పీరముల నవలంబించి వానిని అంగిరసములుగా [పతిపాదింపబోయి. రెండు పర్యాయములును గురితప్పి, బెడిసికొట్టబడి, కూలబడినాడు. తనకు లొంగక తనను వంచించిన ఆ రెండు రసభావములనే (తిప్పికొట్టి కరుణమును పరమాద్భు తముగా పుట్టించినాడు, ఇది ఆద్వితీయమైన పనితనము

4, ఈ నాటకమున హాస్యము లేదు. ఇందులోనే కాదు, మాలత్రీమాధవ మహావీరచరితము లందును తేదు. ఇదేమి దోషము కాదు. (పతి నాటకమునను హాస్యమనివార్యముగా నుండవలయునను సిద్దాంత మెచ్చటను లేదు. జీవితము నవ్వదగినట్లు లేదు. అది యేడ్వవలసినట్టున్నది. ఈ దృగ్దర్శనము చేసినవాడు పర మైక్మాగచి త్తమువాడు. భవభూతి యట్టివాడు. మరి వాని నాటకములయందు హాస్యముండుటకే వీలుకాదు, ఈ ఉత్తర రామచరితమున దానిని స్మరింపనేరాదు* అయినను ఆందు పూర్తిగా నది లేకపోలేదు ([ప్రథమాంకమున చిత దర్శనావసర మందు సీత లక్ష్మణునితో ఊర్మిళ నుద్దేశించి చమత్క-రించుటలోను, చతుర్థాంక మున పటుపులు యజ్ఞాశ్వమును లవునకు వ ర్హించి చెప్పుటలోమ కించిత్తు హాస్యము కలదు. ఊరక వట్టి అసందర్చపు మాటల నుండి హాస్యమను పుట్టించుట భవభూతి కిష్టము కాదు. అయినచో ఇందు శ్రీరాముని వెంట ఒక ఏదూషకుని సవేశ పెట్టి యుండెడివాడు. ఒక రసభావము యొక్క (పతీతికి ఎంత ఆనుకూల్యవుండి తీరవలయునో అంత అనుకూల్యమును భవఖథూతి సంఘ టితపరచును. అందువలన నన్ని వేశము నుండి మ్మాతమే ఉత్తర రామచరిత మున హాస్యము స్పురించును. ఇ్యపధానమైన దాని ఏషయమున ఇంతగా కల్పన

112 నాటక విశ్హేషణ చేసి చేయట నెవడు చేయను? జీవితమును తేలికగా చూచి తాలగ్నదోసికొని “పోవుట ఛవభూతికి చేతకాదు. ఆయన దాని సర్వభారమును నెత్తిన వేసికొని మోసినవాడు. ఆయన నవ్వినను ఆది యెంతో బరువుగా నావిష్కృతమగును.

5. భవభూతి పూర్వాపరములను విచారించకుండ ఏదో రీతిగా రచించిన వాక్యమొక్క-టికూడ ఈ ఉఊత్తరరామ చరితమునలేదు. (వాసిన |పతియషరమును ఆయన తెలిసి వాసెను. దాని పరమార్థ మెరిగి వాసెను. తానింత జ్యాగత్తగా ఈ కృతిని సుకృతిని చేయుచున్నట్టాయనకు -గట్టి విశ్వానముకూడ. తన చుక్సృతిని -కానుచూచి మురిసినట్లే సహృదయులును మురియ వలయునని "ఆయన అభీలాషము. ఆందుకాయన తన పనితనము లకణమును కానే ఏదో విధముగా బయటపెట్టి సహృదయులను తదభిముఖముగా హెచ్చరించును. తృతీయాంకము చివర *“ఆవో సంవిధానకం![1” అని తమస ముఖముగా ఆంత వరకు నిర వ్రపాంపబడిన నన్ని ధివిరవాసంవిధానకమును -భవభఖూతి స్వయముగా (పళంసించుచున్నాడు. “ఆయన ఆత్మ విశ్వాసమునకును, ఆయన "పునర్విచారణ శీలమునకును, ఆయన సహృదయతకును ఆ (పశంసావాక్యమునిదర్శనము.

6, భవభూతి కవిత్వము "అతిశయోక్తి మయమనుట కొంతకు:కొంత నిసన్సందేహాముగా బా స్తవము. ఈ దృష్టి వానియందు స్వభావ సిద్దముగా కనిపించుచున్నది. (పేషకుని అంతసులభముగా ఆయన వదలడు. ఏ విష యమున-వాని హృదయము హాత్తుకొనవలయునని ఆయన అనుకొనునో ఆ “విషయము నంత నిశితముగా నాలోచించి ఆంతలోతుగాను -వ్య క్తికరించును. సవృదయుని హృదయానుభావమెట్టిదిగా “కావలయునని తాననుకొనునో ఆంత పని చేయటకు నమర్థమైనదిగా ఆ విషయమును ఎంత విలకణముగా వ ర్దింప నలయునో అంత విలశణముగాను వర్జించును. ఈ దృగ్వి శేష్టమైన వర్జనాభి మానమున్నందుననే భవభూతి కవిత్వము అతిశయోక్తి నాక ర్షించుచున్నది. సహృదయుని మీద తన కవిత్వము తానాశించిన [సభావమును నెరప్పటకు వ్‌కిజ్ఞా పూర పకముగా నిర స్రహించుటను పెట్టుకొన్నందున అందుకు సాధనముగా భవభూతి అతిశయోక్రిని వాడుకొనెను ఆయన కని పెట్టి వాడుకొన్న అనేక సాధనములలో అతిశయో క్రియ నొకటి,

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 3 7. కవిత్వము ధ్య్వన్యాత్మకముగా నుండవలయును. నిజమే, ధ్వనికి వ్యంగ్యమొక్కటియే సాధనము కాదు. అభిదయు సాధనమే. మరియు. నిదియే ముఖ్యమైన సాధనమనియు చెప్పనగును. కావ్యాత్మగా వ్యవస్థితమైన సవృాదయ శ్ఞాఘ్యమైన యర్థము వాచ్యమని (పతీయమానమని రెండు విధములు. వాచ్యము నకు (గతీయమానార్థమును ఆత్నిప్తము చేయు గుణమున్నది. ఈ గుణమును పట్టుకొనియే భవభూతి వాచ్యవాచకముల సీ నాటకమున (వ్రయోగించెను. ఆయన పనితనమంతయు వాచ్యమును త్మీవతరముగను వాచకమును (పౌాఠతరముగను చేసి ఈ జోడెద్దుల నుసికొల్పుటయందే కనిపించును. వాచ్యవాచకముల్న విషయ మున ఈయన పడిన జ్మాగత్త వివరీతమైనదగుటదేత-అవి (పతీయమాసోర్జమృతో పాటు తామును సమానఫాయిదాలో నిలచి, ఆది తమకువలె పైకి కనిపించదు. గనుక, తామే ఆధికారము చేయుచున్నట్టుండును. దీనిని చూచినవారికి భవభూతి అభిదావృత్రివాడన్న దే స్పష్టముగా కనిపించును. చాలమంది ఆయన నజ్హే చూచిరి. నిజమునకు వ్యంజనావృ త్తి నతిశయించిన చారుత 8 మభిద యందాయన చూపించెను కూడా. వగంపరయా కావ్యార్థ వకీతికి భవభూతి వస్త్వలంకార నిర్వహణ ముపకరించినను ఏతన్నిర్వహణమున ఆయన వెలిగించిన దీప్రివలన ఆయన సర్వాత్మ (పతిబింబమును అందే చాలమంది చూచుచున్నారు.

8. ఈ నాటకమున పేర్కొనదగిన శాస్త్రీయమైన దోషమొకటి కలదు ఇతివృత్తము నడువదు. నిజమునకిది పెద్ద దోషమే. కాని అవ్యుత్పత్తి కృత దోషము శ్రి తిరస్సృతమగుట కలదుకదా! అఫ్లే ఖభవభథూతి తన మహ్మా్రతిభ చేత నిర్గతికముగా ఈ నాటకమున ముఖ్యముగా తృతీయాంకమును నిర్వహించి సర్వాశ్చర్యకరమైన వనిచేసినాడు. అవ్యుత్వ త్తికృత దోషము తత్కాలమున శక్తి తిరసృతమైనను నిదానించి చూచినప్పు డది యుండుట స్పురించును? ఈ నాటక మున మనమెంత నిదానించి చూచినను అది స్ఫురించదు. అనగా ఏడి సర్వసాధారణమైన దోషమో దానిని గుణముగా కల్పించి (పదర్శించినాజన్న మాట. గుణదోషములు పరిస్థితుల (పాబల్యము ననుసరించి పరస్పరము రూపము లను కూర్చుకొనునవి యెక్కువ. పరిస్థితులను సృష్టించటయందు థవళూతి చతుర్ముఖుడు, ఆయన సృష్టి ఆయన యిష్టము వచ్చినట్టుండును, అది అద్వైతం సుఖదుఃఖయోః, ళాస్త్రీయమైన గుణదోషముల కతీళుడు భ్రవభ్రూతి. కేవల శాస్త్ర

8

క్ష14 సాటక విశేషణ స్థితి సంపాదనేచ్చ కలవాడుకాదు. ఆయన యేమి చేసినను ఆది యధావసరముగా రసభావానుసంధానము చేయుటగా నుండును.

ఈ సందర్భమున మరొక విషయమును గూడ పేర్కొనవలయును. కరుణరస [పధానమైన ఈ నాటకమున సంఘటన మసమాసముగా నుండవలయు నని శాస్త్రము చెప్పుచున్నది. భవభూతి ససమాసముగానే నిర్వహించినాడు. రస 'పకితిని దీర్ష సమాస సంఘటన వ్యవధానించునది యగునను కాస్త్రవాక్యమును తన ఈ నాటకమున భవభూతి (తోనిరాజనినాడనియే చెపవలయును.

9. ఈ నాటకము రాజ ధర్మ నిర్వహణమెంత కత్తి వాదర మీది నడక వంటిదో (సత్యక్షము చేయటకు రచింపబడినది. భవభూతి న్మరణాలంకారము నొక్క-దానిని వాహికగా చేసి ఎడా'పెడగా ఇతివృ త్తమును తవ్వుచు నాటకము నెల్ట రచించినాడు. అలంకారమును అలంకారముగాక కావ్య వస్తూత్పత్తి సాధన ముగా ఉపయోగించుకొనుట ఆయనదైన విచ్శిత కౌళశలము, లక్షణము, మరియు సీ నాటకమున భవభూతి త్వగిం్యదియమును కేంద్రము చేసి ఇంద్రియ (ప్రపం _ చము యొక్క అనుభూతి సర్వస్వమును వాక్కు-లకందని దానిని వాక్కుల ద్వారా _పత్యక్షీకరించినాడు. అద్వితీయ పర్మబహ్మమును ఉపనిషదృషులు చేసినట్లు. మరియు ననుమానమును కూడ ఆయన ఇస్తే ఉపయోగించుకొనెను, ఒక విధముగా నాలుగై దారంకములయందు వస్తు (పవృత్తి ఈ అనుమానమును పట్టుకొనియే సాగినది. భూతభవిష్యదేతివృత్తములను (ప్రత్యక్ష కల్పము లుగా నొనరించుట వలననే ఈ నాటక మిఛ్లైనది. ఈ పనితనమంతయు భావికము.

10. నాటకమునకు (ప్రదర్శన యోగ్యతయు నొక పధానమైన గుణము. నిజమునకు (శవ్య కావ్యము నధికరించి దృశ్యమునంచున్న లక్షణమదియే. ఉత్తర రామ చరితమును (వదర్శించుట అంత సులభ సాధ్యము కాదు. ఆ కాకపోవుట రెండు మూడు రకములుగానున్న ది: క) భార్యాభర్తల నీకాంతవాస లీలా విలా సము వాక్కలావముగాను [క్రియా క్షలావముగాను కూడ ఇందు (ప్రవేశ పెట్టబడి నది. అట్టివి రంగస్థలమున (పయోగింవబడరాదను కాస్త్రము యొక్క నిషేధము కలదు, నటులు రంగస్థలమున అట్టి వాచికాభినయమును మరియు నట్టి ఆంగికాభి నయమును చేయుట వారికిని, చూచుట (పేషకులకును ఉభయులకు కష్టమే.

భవభూతి ఉత్రర_రామచరిత కర్‌ ఇంద్రియోద్విగ్నత నతిశయింపజేయ. _ వ్యాపారము నిషిద్ధమే కావలయును. శాస్త్రము, లోకము నిషేధించిన విషయమును, అది యే దళలో లోకముచేత అస్వాదింపబడునో చూచి, ఇది దోషమని శాస్త్రము వేలుపెట్టి చూపుటకు వీలు కానట్టు దాని నాదళలో సరిగా నిబంధించి భవభూతి తన లోకాతిళాయియైన (వతిభను (పదర్శించినాడు. శృంగారమును శృంగారముగా కాక కరుణమున కంగము చేని చేయటచేత భవభూతి నాటకమునకు కాస్త్ర నిషేధములు పట్టుట లేదు. నటులు అభినయమున ఆరికేరినవారైనచో ఈ నాటక (వయోగ మసాధ్యముకాదు.

2. నటుల అభినయమునకు కవి యిచ్చు సూచనలు చాల విలడణమైనవి. అవి కవిత్వ కథ్యలోనివి. వాస్తవ (పయోగమునకంత అనుకూలము కానివి. భవభూతి చెప్పిన [వకారము ఆయా పాత లాయా సందర్భములందభినయించ వలయునన్నచో వారును భవభూతి వంటి (పతిభా సంపన్నులు కావలయును. ఈ నాటకమునకు (వయోగ దశయందంత కష్టముండుటనుబట్టియే భవభూతి తానే తన నాటక [వయోగములకు దర్శకత్వము వహించినాడు. ఇప్పుడాయన లేడు గదా! అందువలన నట నాయకులందరకును ఉత్తర రామ చరితమును పదర్శిం చుట కుదురదు. (తతః (సవిళతి సదయోద్యత ఖడ్లో రామ భ్మదః.) దయా భావము సుఖములో కన్పించుచుండగా , శంబూకుని వధించవలయునన్న త్మీవాన్వేషణ తత్పరుడుగా రంగ స్థలమునకు రామ ప్మాతధారి (వవేశింప వలయును, దయాభావము - వరోద్యోగము రెండును పరస్పర వ్యతిరేకములు. అవి ఏక కాలమున ఏక వస్తాశయములుగా నుండజాలవు. ఉండనివానిని ఉన్నట్టభినయింపవలయును. మరియు (ఆశ్వన్య సాధ్వసోల్లాసం) _ పంచవటీ దర్శనమృుచేత తన్మయతను చెంది నేపథ్యము నుండి శ్రీరాముని మాట చెవిని పడగనే ఆ తన్మయత్వమునుండి తేరుకొని, రాముని కంటబడుదునో యేమో యన్న వయమును, ఆయనను చూతుగదా యన్న ఉల్లాసమును ఏక కాలమన సీత పాత నభినయించు నటి తన ముఖ లక్షణముచేత (_పదర్శింపవలయును. భయము-ఉల్దాసము రెండును పరస్పర భిన్నములు. భవభూతి సూచనలన్నియు దాదాపీస్రేయండును (సస్నేహ హాస కౌతుకం నిర్వర్ణ్య,) ౩న అంకమున తమసను గూర్చిన సూచన (సాద్భుతహర్ష సం్మభమః), 5వ అంకమున చర్మద కేతువును గూర్చిన సూచన, (సలజ్ఞాస్మిత స్నేహ కరుణం), 6వ యంక

116 నాటక విస్ణేషణ మున రాముని గూర్చిన సూచన. (సహర్ష కరుణాద్భుతం విలోక్య). 7వ అంకమున సీతను గూర్చిన సూచన. ఈ సూచనననుసరించి అభినయించుట ఆందరకును సాధ్యమగునది కాదు. అంతవరకే చెప్పవలయునుగాని దానిని పట్టుకొని దీనికి (వదద్శన యోగ్యతయే లేదని చెప్పరాదు.

3. ఈ శాటకమును సలక్షణముగా (పదర్శించుట నటులకెంత కష్టమో స్మకమముగా అవగాహన చేసికొనుట (_పేషకులకును ఆంత కష్టము. (శవ్యము నందు ఇర్ధ వఠీతి కలుగువరకు పాఠకుడు దానిని తిరిగి తిరిగి వరించుకొనుట కున్న వీలు దృళ్యమునందు అర్థ శవతీతి కలుగునరకు దానిని నిలువరించు కొను వీలు (ప్రయోగ దళశయందు (పేషకునకు లేదు, దానివెంటఐడి జ్యాగద్వి శిష్టమైన బుద్ధి లకణముతో పోవలయును. (పేక్షకుడు తన వెంటనంటి వచ్చు నట్టు కొంత [ప్రయత్నము కవికూడ చేయనలయును. అర్హ (ప్రతీతి సుగమముగా నుండుట కనువుగా రచన చేయవలయును. అట్లుండవలయుననియే భవభూతి యుద్దేశము కూడ. కాని వాచమర్థోనుధావతి శీల్చమునందభిమానమువలనను, తనకున్న మహోజ్వలమైన వ్యుత్పత్తి బలమువలనను, సహృదయ ల్లాఘ్యమైన (పతీయమానార్థమును సూవ్మ సూమ్మముగా విళ్లధనము చేసి'శేసి నిరుపించుట వలనను భవభూతి _పయోగ దళశయందర (ప్రకితిని సుగమము చేయజాలక పోయెననియే చెప్పవలయును. ఇది మామూలు లోకము తీరును ఐటి చెప్పుకొని పోవుమూట.భరత మహర్షి నిష్కర్షించిన యోగ్యతలుగల (వ్రేక్షకులున్నప్పుడును మశయు వారు భవభూతి విశ్వసించినట్టు ఇయనతో సమాన ధర్ములై యన్న ప్పుడు [ప్రయోగదశ యందర్థ (వకీతి వారికి సుగమమేయగును. అదిసుఖావహమే యగును. కాని లోకమట్టుండుట అరుదు. కనుకనే [ప్రయోగ దశయందు కొంత యిబ్బంది (పేక్షక పక్షము నుండియు ఈ నాటకమునకున్నదని చెప్పుట.

4. రామాయణము మొత్తముతో సన్నిహిత పరిచయమున్నగాని ఈనాటక మర్థముకాదు. సన్నిపాత పరిచయమనగా ఏ విషయము. నెప్పుడెత్తిన ముందు వెనుకల మీద సది స్పష్టముగా స్పురించునంత గాఢ పరిచయమని యర్జము. భవభూతి తన ఈ ఉత్తర రామచరిత నాటకమును మొత్తము పూర్వ రామాయణ ముళో నింపెను. ఆ నింపుటలో రామాయణ [క్రమము లేదు. తన నాటకము

(యొక్క (కమవికాసమున కవసరమైన వీలును బట్టి ముందు వెనుకలను గణిం

భవభూతి ఊత్తర రామచరిత 127 వని ఓక [క్రమముగాని [క్రమమున బింపెను. నాటక వయోగమును చూచు చున్న పేనకుడెక్కడికక్కడ ఇట్టి. గొథా విశేషముల పూర్వాపరములు గుర్తించి అన్వయించుకొనుచు _పదర్శనమును అర్థము చేసికొని అనుభవించుట వట్టి మాటలతో నయ్యెడు పనికాదు. అందువలన ఉత్తర రామచరితమున దృశ్య లక్షణముకంటె [శవ్య లకణమెక్కువగా నున్నది.

5, పథఠమాంకము ముగిసిన తరువాత వన్నెండేండ్డకు రెం6వయంకము మొదలగుచున్నది, రెండు మూడు అంకములు జరుగుచున్నప్పుడే నాలుగు, ఐదు అంకములు జరిగినవి. కాని (పదర్శనమున కట్టి కల్పనము ఏలుకాదు. కాలేదు కనుకనే రెండు మూడంకములు ముగిసిన తరువాత నాలుగైదంక ములను చూపవలసి వచ్చినది. అందువల్ల టసేష్షకులకు నాలుగైదంకములు రెండు మూడు తరువాతివనియే అనిపించును, అట్టనిపించుట వలన నాటక మర్థము. కాదు. అర్థము కాని దానిని [పేవకుడు సుఖముగా చూడలేడు, నాలుగ్లైదంకములు రంగమునకు (పవేశంచుటవలన మూడవ యంకము ననుసరించి యుండవలసిన యంకము ఆరవ ఆంక మైనది. నాలుగైైదంకములను చూచిన _పేక్షకుడు - ఆరవ యంకము మొదలుకాగానే దానిని తృతీయాంకము చివరతో ముడి పెట్టుకొని చూడవలయును. ఇదంతయు (ేచకులకంత సులభ సాధ్యముకాదు.

6. నాటకముగా [వాయబడినందున దీనిని దృశ్శమనుచున్నాముగాని, (పయోగింపబడుచున్న ప్పుడు (పేషకుడు చక్షురిర్యదియముద్వారా (గ్రహించి అనుభవించునది చాల తక్కువ. (శ్రవణముచేసి బుద్ధిబలముచేత అనుభవించ వలసినదే యెక్కువ, రంగస్థలముమీద అవిష్కరింపబడినప్పుడు గదా అది దృక్కుద్వారా (గహింపబడునది? దండకారణ్యమును _ జనస్థానమును పంచ వటిని గోదావరిని పసరణగిరిని యేనుగులను, నెమళ్ళను _ లేళ్ళను ఈ మొద లైన (ప్రకృతిని నాటక రంగమున కావిష్కరించుట యెట్లు? వట్టి మూటల చేత అంత దృశ్యమును మనస్సునకు తెచ్చుకొనవలయును. నాటకమంతయు నిస్తే యున్నప్పుడు చూచుటకు వచ్చిన (పేక్షకుడేమి చూడవలయును? నాటకమున కానందించుటకు జనము వత్తురుగాని యోగాభ్యాసము చేయుదమని రారు.భవభూతి నాటకము ననుభవించుట నిజముగా నది యోగముతో కూడిన. వని. సీత

1168 నాటక విశేషణ కనిపించదు కదా! మరి రంగస్థలమునకు సీత ప్రవేశంపవలయునా? వలదా? (చ్రవేశించినచో [పేషకునకు కనిపించుచుండును. పక గ్రావ్రకంలుగా తిరుగుచు స్పృశించుచున్నపుడు రాముడు సీతను చూడనట్లు రోదనముచేయుట ,_పేకకున కసహజముగా తోచును. తాదృశ్యమైన తోచుబడియున్నపుడిక నాటక రసమును దేనిని _పేకకు డాస్వాదించును? ఒకవేళ సీతను రంగస్థలమునకు (సవేశ పెట్టక నేపథ్యమునుండి ఆమె మాటలను వినిపించుచు నాటకము నాడినచో ఆమె స్పర్శ సుఖమును రాముడనుభవించుటయు అనహజముగానే యుండును. దానియందును ేషకునకు పత్యయ బుద్ధి యేర్చడదు. ఇట్టి పరిస్థితులలో ఉత్తర రామ చరితమును |పయోగ దశయం దాస్వాదింప గలుగుట అది యోగముతో కూడిన పనియే కావలయును.

7. ఊత్తర రామచరితములోని విష్కంభములు చాల విలక్షణమైనవి. రెండు మూడు నాలుగు ఆరు అంకముల మొదటగల నాలుగు విష్కంథముల లోను ఒక్క ఆరవ అంకము మొదటి విద్యాధర మిధునము వర్ణించిన లవచం[ద శేళుల యుద్ధ వర్ణనతోడి విష్కంభమే అంత రసవత్తరము కాదు. రెండు మూడంకముల తరువాతి శ్రీరాము డవతరించుటను పష్టాంకమున కుపోద్దాతము గాను, (పేకకులకు జ్ఞాపకముగాను (నకటించిన చివరి వాక్యములే ఈ విష్కంభ మున (పయోజనకారులు. ఇక మిగిరిన యుద వరనము వట్టి కుష్కవర్లనము. మరియు నీవిద్యాధర మిదున (ప్రవేశము అన్య విషయమును శెచ్చి అతికింయటగా నున్నది. మిగిలిన విష్కంభముల పరిస్థితి వేరు. ఆయా ప్మాతలు - తాపసి ఆ(త్రేయి, వనదేనత వాసంతి; తమసా మురశలు; సొధాతకీ భాండాయనులు _ కథా సందర్భము నుండి పుట్టుకొని వచ్చినవారు. ఈ మూడు జంటల వారును (కవ్విపోసిన కథాంశములు లెక్కకుమించియున్నవి. మరియు నా కథాంళము అవళ్యము |_పేకకులకు తెలియనలసినవి. తెలియనిచో నాటక మరముకాదు. ఆ విష్కుంభములంత ముఖ్యములు. మొదటి విష్కంభములను నిర్వహించిన ఇరువురలో వాసంతి, రెండవ విష్కంథమును నిర్వహించిన ఇరువురలో తమస తృతీయాంకమున శ్రీరామునకు సీతాదేవికి సహాయకులుగా (ప్రవర్తించి (పధాన నాటక ప్మాతలతో కలసిపోవుచున్నారు. మూడవ విష్కంభమును నిర్వహించిన తవన్వులిరువురును _(బహ్మచారులు ఆ నాల్గవ అంకము చివరకు (ప్రవేశించు

వటువులలో బవుళః చేరియండవచ్చును నూలకీ మాధవ మహావీర చరిళము

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 219 లందును విష్కంథభములున్న వి. (వవేశకములున్నవి, అవి యేదో యింత వట్టి సమాచారము నేకరువు పెట్టుచున్నట్టుండును. మరియు సుదీర్షములైన స్వగ తములుగా నుండును. మరియు నాయా ప్యాతలు తమను గూర్చి పేవకుల ఇరుకపరచు కొనుచున్నట్టుండును. మరి యీ ఊఉ త్త్రరరామచరితమునందలి విష్కంభముల తీరే వేరు. ఆయా ప్కాతలు మంచి వ్య క్తిత్వపు దీప్తి కలవి.తెలిసి (వవర్తించునవి. కథను పుట్టించుచున్నట్లు మాట్టాడగలవారు వారు. పేషకుల శేదో అవసరమైన యర్థమును అందించుటయే వరమార్థమన్నట్లు వారు (పవ రి ఆచరు. (పేనకుల మనఃప్రపంచకము పరిధులను పెంచు విషయములనెంచి వారు మాటాడుదురు. మిగిలిన బాహ్వంశములయందు వలెనే విష్కంంభాదిక రచన యందును మీక్కిలి చేయి. తిరుగుట భవభూతి విషయమున మనము చూడగలము, శి.4 బుణగ సత న! 2.ఉ.1. థొసుడు ; భవభూతి ఊత్తర రామ చరితమునకు స్వవ్న వాసవదత్త నాటకముతో కొన్ని పోలికలు స్పురించుట కనిపించుచున్నది.

1. పథమాంకమున వర్మివాజక అవంతికా వేషములతో తపోవన స్థలమును 1వవేశించిన యాగంధరాయణ వాసవద త్తల నుద్దేశించి కాంచుకియుడు పలికిన పలుకులకును, ఉ.౦*. చరితమున ద్వ్యితీయాంక పూర్వ విష్కంభమున అధ్వగ వేషయైన తాపసి నుద్దేశించి వనదేపత అర్హ్యముచల్లి పలికిన పలుకులకును పోలికలు గలవు, ణ

తీర్జోకాని సమిధః కుసుమాని ధర్భాన్‌

స్వైరం వనాదువనయంతు తపోధనాని - స్వప్నం 1.6,

యథేచ్చం భోగ్యం వో వనమిదం....... ....

తరుచ్భాయం తోయం యదపి తపసో యోగ్యమళశనం

ఫలంవా నూలంవా తదసి న సరాదీన మిహ వః. ఉరా. 1

(విషగ్రాంభము) క్ష

120 నాటక విశ్ణేషణ 2. పథమాంకమున (బహ్మచారీ యౌగంధరాయణుల సంభాషణము, ఉ.రా. చరితమున ద్వితీయాంకము మొదటి విష్కంభము నందలి ఆత్రేయా వనదేవతల సంభాషణమును పోరియున్నది. [బహ్మచారి లావణకమున వేదాధ్య యనార్థము నివసించెడువాడు. అది వూర్తి కాకుండగనే అచోటువీడి బయలు దేరినాడు. అందుకు కారణ మచట ఒక పెద్ద ఆవద సంభవించుట. అతేయి వేదాధ్యయనము చేయచునే వాల్మీకి యాాశమమున నుండినది, కాని అచ్చట ఆధ్యయనమునకు (ప్రత్యూహము కలిగినది. అందువలన ఆ విద్య పూర్తి గాకుండనే అమెయు బయలుడేరినది. (బహ్మచారి ఆ యాపదను వివరించుట చేతను, ఇతేయి తనయా (వత్యూవా స్వరూపమును వివరించుట చేతను నాట కావసర వస్తువెంతో బయటవడినది. ం [బహ్మచారి లవణకమును వీడివచ్చుట కంటె అ్మత్రేయి వాల్మీకి ఆళమ వదమును నీడివచ్చుట సలక్షణముగా నున్నది. చదువుకొరకని లవణకమునకు పోయినవాడు, ఆ నగరము రాజులేక. వెలవెల బోవుచున్నదని తిరిగివచ్చుట నాటకావసరములన్ను తీర్చుచున్నదిగాని అది రమణియముగా లేదు. వచ్చినవాడు వో న్న్న చదవు పూ ్రిచేసికొనుటకు మరొకచోటికి పోవుచున్నాననవచ్చును. రాడు.భానో మరనిగంనాడు కాదు. ఆ్మతేయిముందు వీడెందుకును వనికి ల భూతి తన నిర్వహణ శిల్ప నై వుణ్యము నిట్లు (పయోగించియండునా? స్త నవ వద రహా నవ వాసితమ్‌, ఇహ'తయాసహ కథితమ్‌, ఇవ తయా అని త గిత్రిగ్గా బహ తమ్‌, ఇహ తయాసహ కయితమ్‌._.- విరహ. విలావవ గ్‌ ర హ్‌ వ గిన ఉదయనుని వాసవదత్తా థ్రీ రాముని సీతావీరహఏలవమనకు న స ౦కము నుండి మొదలయ్యెడు (ప్రాయము కావచ్చును. మ్‌ బం ర నాటకమున నాయకుర్రై న ఉదయనుని నాయికా న గన్‌ అనన న లల ల్సి నాన్యతోదర్శనీయముగా చెప్పెను. తద్విర త థ నామన్యమని (ప్రకటించెను.

భవఖూతి ఉత్తర రామచరిత 121

నై వేదానీం భాదృశశ్చ[క్ర వాకా

నై వావ్యన్యే శ్రీవిశే షైర్వియుక్తాః

ధన్యాసా స్త్రీయాం తఠా వేత్తి భర్తా

భర స్నేహోత్‌ సాహి దగ్జా ప్యదగ్జా - (స్వప్న 123)

భవభూతి ఈ నాటకమును చూచియున్నచో వాసుని సంకల్పమును వమ్ముచేయటకే ఉత్తర రామచరితమును తానట్టు కల్పించి యుండుటను చెప్ప వచ్చును. రాముడు వడిన తపన ముందు ఉదయనార్తి ఏమూలకు? సీతాదేవి కృతార్థత్వము ముందు వాసవదదత్త కృళార్థత యెంత? ఈ పరమార్థ నిర్వహణ మున భవభూతి భాసుని తోసి రాజనినాడు

త. లావణము కాలి వాసవదత్తయు అందు దగ్దమైనదను (బహ్మచారి వాక్యము నాత్మ గతముగా కాదనుచు వాసవదతత్త పలికిన *బ్రల్రీక్షములీకం ఖల్వేతత్‌ జీవామి మందథాగా'' అను వాక్యము _- ఊ.రా. చరితమున తృతీ యాంకమున రాముడు సీతను గూర్చి *'క్రవ్యాద్భిరంగలతిగా నియతం విలుప్తై” (22) అని వాసంతితో అనగానే సీత “*ఆర్యప్మ్యుత। వష్మాధియె” అనియు మరియు నా తరువాత '“ఏవమస్మి మంద భాగినీ పునరప్యాయాసకారిణి ఆర్య ప్యతస్య"” అనియు ఈ మొదలుగా పలికిన పలుకులకు వెనుక ఎక్కడనో కని పించుచున్నది. మరియు వాసవదత్త తన వియోగమును సహింపజాలక ఉదయనుడాయగ్నిలో పడి పాణ త్యాగమున కుద్యుక్తుడై నాడన్న మాటను (ఐహ్మచారి ముఖముగా విని అత్మనుబ్బిపోవుచు అనుకొన్న “జానామి జానామ్యార్య ప్యుతస్యమయి సాన్ముకోళత్వమ్‌”” ఆను వాక్యము ఉ.రా. చరితము తృతీయాంకమున మొదటిసారి తాను రాముని స్పృశించి మూర్చ తీర్చిన పిమ్మట ఆయన వియోగ ఏవిలాపములను వినుచు శోకగద్గదయై సిత పలికిన “అహ మేతస్య హృదయం జూనామి మమ ఏషః ఇతి” అను వాక్యము - రెండును పరస్పరము పోలియున్నవి.

ర్‌, చతుర్ధాంకము నందలి విదూషకుని “శరత్కాల తో దుస్పహ ఆతప।. తదిమం తానన్మాధవీమండపం వవికావగి అను వాక్యము ఉత్తర రామ చరిత షష్టాంక మున లవుడు శ్రీరా మునుద్దేశించి పలికిన “కాత లళాట న్తపన్తపతి

1909 నాటక విశ్లేషణ భుర్మాంటే స్తద్యత సాలచ్భాయే ముహూర్తం ఆసనపర్మిగహం కరోతు తాతః" అను వాక్యమును స్మరింపజేయుచున్నది. మరియు చతుర్థాంకమున విదూషకుడు రాజు చెవిలో 'ఏవ మివ” యనుట ఉత్తర రామచరిత (పథమాంకమున దుర్ముఖుడు 'ళృణోతుదేవః _ కళ్హే ఏవ మేవమ్‌” అని పలుకుటకు మూలముగా నున్నది. భవభూతి స్వయముగా కల్పించినాడనుకొనుచున్న చ్మితపట దర్శనాంక విషయమునకును వాసవద త్తమే మూలముగా అనిపించుచున్నది. షష్టాంకమున పద్మావతి ఉదయనుని యొక్కయు వాసనద త్తయొక్కయు చిితఫలక ములను దగ్గర దగ్గరగా పెట్టి పరీక్షించి చూచినది. అప్పుడు “దేవి, చితదర్శన్మాత్పభృతి (వ్రహృష్టోద్విగ్నా మివ త్వం పశ్యామి కిమిదమ్‌?” అని ఉదయనుడడుగును చిత దర్శనానువవ మీ విధముగా సంతోషమునకును, ఉద్విగ్నతకును మూలభూత ముగా నుండుట నిట చూచి భవళ్రూతి చ్యితదర్శనాంక మును సృష్టించి ఆ సంతోష లక్షణమున్సు, ఆ ఉద్విగ్నతా లకణమును పరాంకోటికి లాగి (వదర్శించినాడని చెప్పవచ్చును, వాసవద త్ర మరణించిసదనియే ఉదయనచ్యకవర్తి భావము... సీత మరణించి యండుననియే శ్రీరామచందుని యూహ. వాసవదత్త ఉదయనుని స్మృతి వథమును విడనాడిపోలేదు. సీత రాముని స్మృతిని వీడలేదు. వాసవదత్త వంచ | పాణముల చేతను ఉదయనుని అభ్యుదయము నభిలషించి (వవర్షిం చినది. సీత శ్రీరాముని స్నేహాశీలము మీది నమ్మకము చేతనే (బతికినది, ఆయన (పాజసంరకణ నిమిత్తము (ప్రవర్రించినది. వాసవద త అవత్యక్షముగా నుండి ఉదయనుడు తన మీది (పేమ నొలుక బోయుటను మనషార క న్నది. విన్నది. సరిగా సీతయు నిష్ణే తాను శ్రీరామచం్యదునకు కనరాకుండ తనను గూర్చిన జాని విరహాలాసములను చెవులార విన్నది. నాని మూర్చుమునుగుటను (వత్యషముగా చూచి భయ విహ్వలయై వాని (క్రైళుకు నాశించి భగవతి తమస చెప్పినట్టు (వవర్తించినది. ఉజ్జయినీ స్మరణచేత ఉదయనునకు వాసవద శ స్మరణకు వచ్చినది. అది దండకయని తెలియటేతో శ్రీరామున కలనాది యభిల వృత్తాంతములును

భవభూతి ఉ త్రర రామచరిత 122 తిరిగి యనుతవమునకు మళ్ళినవి. రాను నాటకమే ఆడుచున్నను తన విరహమున ఆర్యప్యుతు డట్లు తపించుటను తాను సహించుట అది తన కరోరమైన (వవర్తనగా వానవదత్త భావించినది. నిష్కారణముగ్రా తనను పరిత్యజించిన శ్రీరాముడు తనను తలచుకొని శోకగద్గదముగా వాపోవు చుండుటను చూచిన సీత ఆర్యప్యుతుని విషయమున తాను కనికరము లేకుండ (వవ ర్రించుచున్నట్లు ఖావించినది. తమ తమ ఆర్యప్ముతులమీది పేమాలి మానముల విషయమున సీతా వాసవదత్తలు ఒకరి కొకరు తీసిపోరు. వాసవదత్త స్పర్శ వల్ల ఉదయనుడు పులకించినాడు- సీఠా స్పర్శము చేత రాముడు (పాణ సందేహ దారుణమైన దకావస్థనుండి తేరుకొని బయటపడినాడు. సీతా స్పర్శము శ్రీరామునకు జీవనోపాయము., సమ్యుద గృహకములో వకళశయ్యను వాసవదతత్త యొక్క స్పర్శ సుఖము ననుభవించి పలవరించి మేల్కాంచిన ఉదయనునకు వాసవదత్త (బతికియున్నదనిపించుట మొదలైనది. సీళా స్పర్శ సుఖాతిశయమును రకరకములుగా ఊహించిన శ్రీరాముడు చివరకు “నను ఖల్విదానీం దేవ్యా వత్సల యాభ్యుప పన్నో౭స్మి” అని యామెను గూర్చిన (పత్యాశను భావించుట మొదలు పెట్టినాడు. “అధ ఖలు దేవీ వియోగ విధుర హృదయస్య త్మత భవతో వత్సరాజస్య పద్మావతీ పాణ్మిగవాణ సమీరితస్యా త్యంతసుఖావహే మంగళోత్సవే మదనాగ్ని దావమోఒ౬ధికతరం వర్జతే” అని ఈ రీతిగా వాసవదత్త పంచమాంకమున గల విదూషకుని స్వగత వాక్యార్థమును వాస్తవముగా రంగస్థలముమీద (పత్యక్షకల్పమొనరించి చూపుటకు భవభూతి ఉత్తరరామచరితమున సంకల్పించినాడు. ఈ సంకల్పమే చ్చితపట (పదర్శనమునకు_ ద్వితీయ తృతీయాంకములకు మూలము. ఉదయనునకు ఉజ్జయినీ సంస్మరణముచే అలనాటి వాసవద త్త స్మృతికి తగిలినది. దండకా రణ్యమును చూచినప్పటినుండి రామునకు సీత న్మరణమునకు వచ్చినది. వాసవద త్త స్పర్శమును ఉదయను డనుభవించుటకు భాసుడు. చేసిన

కల్పనమునకంటె. సీతా స్పర్శమును శ్రీరాము డనుభవించుటకు భవభూతి కల్పించిన సన్నివేశము మహాపొఢముగా నున్నది. హి వానవదత్తే-ఆ అవంతి రాజవ్మతీ - హా (ప్రియే - వి ్యపియశిష్యే - దేహిమే ప్రతివచనం - కింకు సికానీ--” అని ఇత్యాదిగొ ఉదయనుడు విలసించుటయే భవభూతి ఉత్తర

1124 నాటక విశ్త్రేషణ రామచరితమే. తృతీయాంకమున శ్రీరాముడు “వి! దేవి దండకారణ్యవాస (పియసఖి! వో విదేహరాజప్ముతి” అని ఈ మొదలుగాగల వాక్యములను పలికి విలపించినట్టు రచించుటకు మూలము కావచ్చును. సమ్ముదగృవోకమున న్మిదిం చిన ఉదయనుడు కలవరించునప్పుడు మాటకుమాటగా వాసవదత్త సమాధానము చెప్పినట్టుగానున్న పంచమాంకము రచనావిధానమును మరియు లెస్సగా భావించి భవభూతి ఛాయాంకమును నిర్వహించియండును. మరియు సన్తమాంకము నందలి ఆంతర్నాటకమును కూడ కాద్భక్‌ శిల్పముతోడనే నిర్వహించినాడు* ఉదయనుని మాటలు వాసవద త్తకు వినవచ్చును. రాముని మాటలు సీతకు విన వచ్చును. ఉదయనుడు న్నిదించుచున్నాడు గనుక వాసవదత్త మాటల నాతడు వినడు. సీతకు శానితరులకు కనరాకుండ తన మాట యితరులకు వినరాకుండ వాగీరథీ వరమున్నడి గనుక రామున కామె కనిపించదు. ఆమె మాటలు విని సించవు. 'ఘోషవతీ దర్శనము వలన ఉదయనునకు వాసవద త్త మనసునకు శట్టినది. మరియు నామెతోడి తశ ఏకాంత (వణయానువవమును స్మరణమునకు వచ్చినది. పీణ మీద పెట్టి తనను తాను వెల్లడించుకొనుచున్నాడు.

ఖేదస్త నాంతర సుభాన్యుపగృహీతానీ

అఆహిళయ మాం చ విరహే పరిదేవిశాని

వధాంతరేవు కథితాని చ సస్మిలాని _ (స్వప్న, 692,)

మరియు ఉదయనుని ముఖముగానే భాసుడు చెస్పించుచున్నాడు.

చిర్టవసువ్రః కామోమే వీజయా (వతిబోధితః

తం శు దేపీం నపళ్యామి యస్యా "'ఘోషవత్మీసియా . (స్వవ్న. 6.38.)

ఉత్తర రామ చరితమున దండకారణ్య దర్శనముచేత శ్రీరామునియందు (వసువ్రమైయున్న సీఠా విషయక కామోప భోగము (పతిబోధితములై. నట్టు భవ ళూతి కేసిన కల్పనము విలషణముగా నుండవచ్చును దానినాయన నిర్వహిం చిన తీరు నాన్యతో దర్శనీయముగా నుండవచ్చును. కాని అందుకు మూల భూత మైన ,పేరణమును ఈ వాసవదత్త నుండియే భవభూతి పొందియండును. వాసవ దత్తా ఉదయనులు చివరకు కలసికొనినళ్లే సీతారాములును చివరకు కలసి కొన్నారు. “కథం సాన మయా. శక్యా స్కర్తుం దేవాంతరేష్వపి” (6.12)

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత చట్‌ ఈ తీతిగాగల వాసవద త్రలోని వాక్యార్థమును సీతారాముల విషయమున ఉత్తర రామచరితమున భవభూతి పండించి పోనీనాడు.

భాసుడు తన రచనా శిల్పమును తాను తిరిగి చూచుకొని దానిని ఒక పాతముఖముగా నాటక కథా వస్తు విషయ సంబంధియైనట్టున్న మాటవరుసలో ఎక్యడనో (పకటించును. చతుర్దాంకమున పద్మావతి ఇట్టన్నదిః “రమణీయ ణఖలు కథాయోగే నృళం సేన విసంవాదితః 'అని. ఇట్టి యలవాటు భవభూతికిని కలదు. “హృదయ మర్మచ్చిదఖలు అమీ క థోద్దాతాః"-ఇది తృతీయాంకమున రాముడు పలికినది. ఇంత కంటెను మరియు స్పష్టమైనది తృతీయాంకము ముగియు చున్నప్తుడు తమస వలికినది _- “ఆసో! సంవిధానకం' అని అది నన్నిధి విరహ సంవిధానకము. తృతీయాంకమంతయు ఆష్లే నిర్వహింపబడినది. దానిని తిరిగి చూచుకొన్న భవభూతి తమస ముఖముగా ఆ వ్రళంసా వాక్యమును పలికి నాడు. మరియు నిజ్లై పంచమాంకమున అవుని ముఖముగా “మిశ్రీభూతో రసో వర్తతే” అనియు భవభూతి పలికినాడు.

ఇట్టింకను లోతుకు దిగి సూక్మ సూమ్మముగా పరిశీలించుచు పోయినచో స్వప్న వాసవదత్త నాటకముతో ఉత్తర రామ చరితమునకు మరికొన్ని సాదృళ గథములు క నిపించవచ్చును. భాస మహాకవి మిక్కిలి విలకణమైనవాడు. ఆయన ఒక పలుకు పలుకును, తరువాత వచ్చిన మవికవులలో కొందరాయా పలుకులను పట్టుకొని అందుండి ఒక మహాఫలరూపమైన అర్థమును సృష్టింతురు. చతుర్ధాంకమున విదూష కుడు చమత్కారము కొరకు “అస్తి నగరం (ఉహ్మ దత్తం నామ, త్యత కిల రాజా కాంపిల్యోనామ” అని ఈ రీతిగా పలుకును, దీనిని పునాదిగాజేసి శ్యూదకుడు శకారుని సృష్టించి యుండవచ్చునా?

శి.*ఉ.2. కొళిదాను ; భవఖూతి

కాళిదాసు భవఖూతికి థాసునకంటె ఎక్కువ బాగుగా తెలియును. మాలతీ మాధవము ద్వితీయాంక మున శకుంతలా దుష్యంతులయొక్కయ ఊర్వశీ పురూరవులయొక్కయు వాసవదత్తావత్సరాజులయొక్కయు వరిణయ గాథా స్మరణముకు చేయటకు తప్పక భవభూతి మనస్సున కాళిదాస భాసులు

1క6 నాటక వీశ్తేషణ మెదఠలియే యుండవలయును. ఆ మూడు నాటకములలోను నాయికలు సాహసము చేసియే నాయకులను పొందినారు. అది అంత మంచి పద్ధతి కాదు. మరియు నది ఉఊపదేశయోగ్యమైన పద్దతి కాదు. కామందకిచేత భవభూతి ఈ మాటనే చెప్పించి నాడు. శకుంతలా దుష్య్యంతులకు మవి భారతమువలన ఇంత (ప్రసిద్ది కలుగ లేదు. కాళిదాసు నాటకము (వ్రాసిన తరువాతనే కలిగినది. అజ్హే ఊర్వశీ పుఠూరవుల (పసిద్ది కూడ విక మోర్వ్యశీయము తరువాతిదే. బుగ్వేదము మీద ఆధారపడినది మాత్రమేకాదు. అఖ్హే వాసవద త్తయును. భాసకాళిదాసులు తనక్షు ముందువారైై మహా (పసిద్ధికెక్కిన నాటక కర్తలగుటచేత వారితోడనే భవభూతికి పోటీ వారి నాటకేతివృ త్రములందు సదుపదేశ లక్షణము లేదని ఒక విసురు విసరినాడు కానును అట్టుపదేశించుట ఆది తనవంటి వానికి తగదను తాత్పర్య మును (పకటించినాడు. ఈ [(వకటనతో భవభూతి తనను భాస కాళిదాసుల తలల మీదుగా తీసికొని పోయినాడు. _- ఈ విదముగా భవభూతి భాసకాళిదాసుల (పభావజాలములో వడిపోయినాడు. కాళిదాసు నాటక రచనా శిల్పముల నెన్నిం టినో తాను తెలిసి కొన్ని తెలియక కొన్నిగా [గహించి ఆయన (వయోగించెను. ఈ ఉత్తర రామచర్మిత నాటకము బహుభంగుల అభిజ్ఞాన కాకుంతలమును కుడి మొగముగా పోలియన్నది. ముఖ్యముగా నాటకాంత నిర్వహణ శిల్పము కాళిదాసుని లవ్యము ననుసరించినది. మరియు కాళిదాసుని రసభావాభివ్యక్తి రహ స్యములను భవభూతి స్వాయ త్తము చేసికొని (పభువువలె (పయోగించినాడు. మాలతీ మాధవములోని నవమాంకమును వ్మిక మోర్వశీయములోని నాల యంక మును పోల్చిచూచినచో ఆ విషయమవగతమగును. మాలశీవియోగ దుఃఖ త్మీవుడు మాధవుడు. ఊర్వశీ విరహసంత పుడు పురూరవుడు _ ఆ యిరువుర (పవృత్తులను ఆ రెండంకములు (వదర్శించును. ఊత్తర రామచరితమున తృతీ యాంక మా రెండంకముల నిర్వహణ శిల్ప విశేషముల (ప్రత్యక్ష కల్పముగా నున్నది. మరియు మాధవుడు విరహోన్మాదమున మేఘుని ద్వారా తన |పియు రాలికి నూలతికి సందేశమంపుట పూర్తిగా మేఘసందేశమున కనుకరణమేగాని మరొకటికాదు. ఇంత మ్మాతమేకాదు _ శబ్దములచేతను ఛందము చేతను కూడ భవభూతి కాళిదాసుననుకరించినాడు. భవభూతి స్వభావ లక్షణమును బట్టి కాళి దాసు ననుకరించిన అన్ని తావులందును ఆయన నఠఃకరించి తాను పై చేయిగా వెలుగవలయునన్న సంకల్పముతో చేసినాడనియే చెప్పవలయును.

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత 127

భవభూతి ఉత్తర రామచరితమున ఏ సీతారాముల పునస్సమాగమును లక్ష్యముగా _ పెట్టుకొని వవ ర్తించినాడో అఆ లక్ష్యము కాళిదాసు. నిర్వహించిన శకుంతలా దుష్యంతుల పునస్పమాగమమును లక్షించుచున్నది.

భారతీయ వాబ్బయమున అనన్య సామాన్య (ప్రతిభా (సకాశ మహ సీయులు కాళిదాస భవభూతులు. ఇరువురును చెరి మూడు నాటకములు (వాసిరి. కాళిదాసుని నాటక రచనా శిల్ప మర్యాదకు ఆవధిభూతము అభిజ్ఞానకాకుం తలము కాగా ఉత్తర రామ చరితము భవభూతి యొక్క దృశ్యకావ్య నిర్మాణ వైధగ్ద్యమునకు వతాకయగుచున్నది. వారి ఆత్యుత్తమ రచనల అన్యోన్యభేద సౌదృశ్యములను సంభావించుటచే వారి అంతస్తుల నెలగవచ్చును.

1. కాకుంతలమున ఇతివృత్తము మహా భారతము నుండి (గపింప బడగా, ఉత్తర రామచరితమున రామాయణం నుండి గైకొనబడినది.

2. రెండింటియందును నాయికలు నాయకులచేత నరిత్యక్త్రలు, వారిరు వురును వరిత్యజింపబడిన తరువాత ఏమైనదియ నాయకులకు తెలియకుండ పోవుదురు.

3. నాయికలను త్యజించిన తరువాత రెండు నాటకములందును నాయకులు విరహమును అగ్గలముగనే అనుభవింతురు. ఇరువురును కృశింతురు. వెలతెల పోవుదురు. అట్టు వివర్జులయిన నాయకులవు _- నాయికలు చూచి - ఒకరు - అతడు నా (పియుని వలెలేడే అని, మరొకరు, తెల్లవారినప్పటి చం్యదుని

యు వలే నా [పియుడెంత కాంతి విహీనుడై తెల్లబడినాడు, ఆ ఠీవి ఆ హుందాతనము వాటినిబట్టి నేను గుుర్తించుచున్నాను గాని లేనిచో ఈయనను గుర్తించుట కష్టము అని అనుకొందురు,. (ఊరా,చ త్స

4 నాయికలయందును తాదృళ కృళత్వమున్నది. మారీచ్మాశమములో కన్పించిన శకుంతలనుచూచి దుష్యంతుడు ఈమె పట నేనెంత (కూరముగా (పవ్తించితిని అని అనుకొనును. ఉత్తర రామచరితమున గోదావరి ముడుగు నుండి వెలికివచ్చిన సీతను తమ ఇట్టు వర్ణించును.

ళల

128 నాటక విశేషణ 5. ర0డు నాటకములందును నాయికా నాయకులు బుష్వ్యాశమముల యండే తిరిగి ఏకము చేయబడిరి. శకుంతలా దుష్యంతులు మరీచాశమమున. సీతారాములు వాల్మీక్యాాశమమున. ఈ కలయిక కూడ రెండింటి యందును తమ కుమారుల ద్వారా, హరాత్తుగా ఆలియబడని కుమారుల ద్వారా నాయికా నాయకులు కలిసికొందురు. మరియు రెండు నాటకములందును నాయకుల యొక్కయు. నాయికల యొక్కయు పోలికలు ఆ సంతానమునందు అభి వర్షించినారు. మరియు నా ప్యతగ్యాత దర్శనస్పర్శనసౌఖ్య విశేషము వలని ఆనందమును ఇరువురు కవులును తమ రెండు నాటకములందును వర్ణించిరి.

6. ర0డు నాటకములందును నాయకులు చేసిన వనులు సముచితములు కావని మరి వేరు పాతములచేత కవులు చెప్పించినారు శాకుంతలమున కారంగ రవుడు, ఉత్తర రామచరితమున వాసంతి నాయకులను ముఖముమీద పట్టకొని అడుగుదురు.

గా రాజధర్మ నిర్వహణమున ఇరువురు నాయకులును రాజులు. నాయి కలలో శకుంతల దేవక్షాతి మేనక కూతురు. సీత భూదేవి కూతురు. ఈ రెండును లోకాతీత విషయములే. అట్టి ఈ యిరువృురును తమ భర్తలచేత వడలివేయఐడిరి. ఇరువురును ముష్యా[శమములందే యుండిరి. అందే ప్యుతులను కనిరి. ఆ కుమారుల ద్యారముననే తిరిగి వారు తమ నాయకులను ప్రొందిం. ఇంతవరకు సాద్యశ్యములు చూపబడివవి. _. ఇక భేదములు:

1. కాకుంతలమున నాయకుడు, ఉత్తర రామచరితమున నాయకుడు చాలా విషయములలో ఉత్తర దక్షిణ ధృవమువలె నుందురు. అందుకు హేతు వులలో ముఖ్యమైనది నాటకారంభమునకున్న వారి వయోభేదమే. శ్రీరాముడు వీకపత్మీవతమువాగ్రై ఆమెతో కలిసి కొన్ని సంవత్సరములహిటు కష్టసుఖము ననుభవించినవాడు, ఆమెను సాధించి తెచ్చుకొనుటకు ' రావణాసురునంతటి వానిని "ఘోర యుద్ధమున నెదుర్కొని హతము చేసినవాడు, దుష్యంతుడు శకుంతలతో కష్టసుఖముల రూపమైన కాపురము చేయలేదు. అందువలన వాని

4పేమ పొంగు; రాముని (పేమ అగాధము.

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత శం సీతను వడిలిన రామునకు నిరంతరము ఆమెయే స్మరణ. ఆళమములో విడిచిన తరువాత దుష్యంతుడు శకుంతలను గూర్చి ఆమె యంతట ఆమె వచ్చి పోవువరకు ఒక్కసా5 కూడ ఆనుమానపడలేదు. మెపెచ్చు మరచిపోయినాడు. దుష్యంతుడు శకుంతల లావణ్యమునకు (వమసినవాడు. రాముడు సీతా హృదయ సహ్మస వ్యత వాసనా వాసితమైన జీవనమువాడు.

లోకారాధన క ర్రవ్యమున శ్రీరాముడు చేసిన మహా త్యాగమును చుష్యం

తుడు చేయలేడు దుష్యంతుడు రాముడు ఎట్లో శకుంతల సీతయు నట్లే. సీత వవ్మిత స్వభావము కలది లలిత సుకుమారమైన శీలము కలది. రాముడే (పాణముగా గలది జీవితము రామమయముగా జీవించునది. లోకా రాధనమునకై సీతన్హైనను త్యజింతునని రాముకన్నపుడు ఆ మాటకామె కల వరము చెందకుండుటయేకాక అంత మాట అనగలిగిన మహా చృ్మకవలర్హి రఘు వంశీయునకు తాను భార్యను ఆయినానని, ఒక మూరెడు పెరిగిన దానివలె మాటాడును. ఛాయాంకమున బొమ్మలను చూపించుచు లక్మణుడు - సీతా వియోగమున శ్రీరాముడు ఏలపించుటను చూపగా ఆమె అయ్యో, నా కొరకు రఘుకుల తిలకుడిట్టనస్థపడుచుశ్నాడే ఆని బాధవడును. మరియు మూడవ ఆంకమున మూర్చితుడై న శ్రీరాముని చూచి సీత దుఃఖించిన విధము ఆమె కాయన అందలి ,పీతికి పరాకాష్ట. మొత్తము నాటక మున సీతరామమయజీవితగా నిరూపింపబడినది. రాణిగా-తల్లిగా-సీత సంగతి ఉత్తర రామ చరితమున లేదు, శకుంతల చిన్నదైనను - దానికి అసూయ కలదు. దుష్యంతుడు ఇతరులను వివాహమాడుటవలన సంతానముగన్నచో తన సంతానమునకు రాజ్యము రాదని ఆ విషయ మామె ముందుగా తెల్సుకొన్నది సీత కట్టి అనూయాద్వేషములు లేవు. భవభూతి ప్మాతచ్చితణా కుశలుడు కాడు అని కొందరందురు. రాముడు, జనకుడు, కౌసల్య, సిత చవ్వ మిగిలినవారి విషయము చెప్పనే అక్కరలేదు, కాళిదాసు పకృతి గత మధుర సౌందర్యమును సూక్మ సూకష్మముగా (వ్రపంచించినట్టు (పేమమును వ్రపంచింపలేదు. భవభూతి ఈ విషయమున

సం

136 నాటక విశ్హేషణ ఆతికాశిదాసుడు. సీతా రాముల పునస్సమాగమమునపుడు భవభూతి (పకటింప గలిగిన వారి మనోభావముల లోతుపాతుల తీరేవేరు. శకుంతలా దుష్యంతుల పునస్సంగమమునప్పుడు కాళిదాసు (సకటింపగలిగిన భావముల పద్దతి అతి సెధారణమైనది భవభూతి _ పేమ సిద్దాంతము మహోన్నత మైనది మహా ఉదార మెనది. పీభత్సములును భయానకములును అయిన వన్య జాతి సన్నివేశ దృశ్యములను, అతి మానుషములను దర్శించుటను, పొటమరించిన మనో భావనములను గౌడీరీతిని చ్యితముగా రచించు నాన్యతోదర్శనీయమైన (ప్రతిభ భవభూతి కవితాశక్రిలోని యొక ఆంశము. ఇది కారణముగా భవభూతి కవితను మధుర మనోజ్ఞతయు, ధ్వని లక్షణమును మృగ్యములైనవి ఆవి వైదర్భిరీతి రచనా ధురంధురుడైన కాళిదాసునందు కలవు. కాళిదాసునందు వినయముగా 'పైకి కనిపించు గుణము భవభూతియందులేదు. కాళిదాను లోపల ఏది అగును భవభూతి వెలికి అదియేయై కనిపించును

8. వీశాఖదత్తుని ము దారాక్షసము [పవేశిక విశాఖదత్తుని గూర్చి మ్యుదారాక్షస నాటకము నాందీ (పస్తావనలోనున్న విషయములు మూడు- ఒకటి : ఆయన పితామహుని పేరు వటేశ్వరదత్తు, తండిగారి పేరు భాస్కరదత్తు. రెండు * తాతగారు సామంత (వభుపు, తండి మహారాజపదము నందినవాడు మూడు : విశాఖదత్తుడు కవి. మ్ముదారాక్షస నామ నాటకమును రచించెను. విశాఖదత్తుడు కిస్తు పుట్టిన తరువాత నాల్గవ శతాబ్దము నాల్గవ పాదము నుండి తొమ్మిది పది శతాబ్దముల వరకు నడుమ గల కాలమునం దుండుటకు పీలుగా చార్మితకుల పరిశోధనలు కొనసాగియున్నవి. ఈ మహాభారతమునం దాయన ఏ [ప్రాంతము వాడన్నచియు సులభముగా తేలినది కాదు. కొందరు వంగదేశము వాడందురు. మరి కొందరు హిమాలయ పర్వత (పాంతమునందొక (సభువని యందురు. వికాఖదత్తుడు రచించిన కృతిగా ఈ మధ్యకాలమున దేవీ చం్యదగుప్త యను నాటకమొకటి [కొత్తగా బయటపడి వెలుగులోనికి వచ్చినది. మరియ నొక రామాయణ నాటకమును కూడ రచించినట్లు కొందరనుమానించుచున్నారు, ముదారాక్షసము నాటకము మీదనే విశాఖదత్తుని కీ ర్మిపతిష్టలు ఆధారపడి యున్నవి. సాధారణముగా శృంగార విషయ సంబంధము లేకుండా _పపంచమున సాహిత్యమే లేదని చెప్పవచ్చును. స్ర్రీపురుష ఏిషయాభిలాష స్పర్శము కూడ లేని కావ్యములను రచించిన మహాకవులు [వేళ్ళమీద లెక గ్రాబెట్టదగిన సంఖ్యలో కూడ నుండరు, భారతీయ నోటక సాహిత్యములో అందుకు తగిన ఏకైక మహాకవి విళాఖదత్తుడు కనిపించుచున్నాడు. ఆయన ముదారాకస నాటకము

132 నాటక నిన్హేషణ నట్లు రచించినాడు. మహామేధావులును కర్మయోగులును ఆయి తమ యజమానుల ఉనికి కొరకు పంచ్మపాణములతో పనిచేసిన ఒక (స్రధానమం్యతియ, నొక రాజ సీతి శాస్త్రవేత్రయు పరస్పరము ఎరిగి ఎదురు తిరిగి పనిచేసిన విషయమును ఇతివృత్తము చేసి రచించినాడు. ఆ యిరువృరును తమ యభిలషించిన రాజకీయ (వయోజనములను సాధించుకొనుటకు చేసిన ఆలోచనలతో వేసిన ఎత్తులతో నిండి నిబిడిక్సృతమైన నాటకముగా దానిని విశాఖదత్తుడు తీర్చిదిద్దినాడు, భారతీయ సాహిత్యములో ఇంత రాజకీయ నాటకము లేదు. ఈ విషయమును గమనింప నప్పుడు నాటకమున నైతికమైన విలువలను నిలబెట్టి చూపలేదని, గొప్ప కవిత్వమును [వాయతేదని విశాఖదత్తుని గూర్చి అనవలసివచ్చును. నైతిక ధర్మము సామాన్య ధర్మము రాజధర్మము విశేషధర్మము. విశాఖదత్తుడు విశేష ధర్మము మీద ఈ నాటకమును (వాసీనాడు విశేషధర్మ మెప్పుడును సామాన్య ధర్మము నతిళశయించియండును. ఈ దర్మసూక్మమ. తెలియవలయును. ముదారాక్షస నాటకము సామాన్యధర్మము పరిధిలోనిది కాడు. అట్టు తప్పించి (వాయుట చేతనే విశాఖదత్తుడు ఆ విషయమున వఏకెక మహాకవి యెనాడు. విశేషధర్మ విషయము కనుకనే ఆంత విస్పష్టముగాను, తీ వముగాను, 'నివిడము గాను ఆద్యంతములుగా వ్యాపించఛియుండునటును ఆస్పాదయోగ్యముగా నగు నట్టును అత్యంతమైన జ్యాగత్తతో [వాయబడీనది ఇంత శ కిమంతమయిన ఈ తరహా నాటకము విదేశ భాషల యందెందును కూడ కనిపించుటలేదు. క్షే పుక్కిటి పురాణ మనుటను (శోసిపుచ్చగల నిజముగా చార్మితక పురుషు లయిన చాణక్య చం్యదగుప్తులతో నడచిన వటి రాజకీయపు టెక్తుగడలతో నిండిన ఎక్క-డి కక్కడ పరమాద్భుతములను ' స్యష్టించుచు నిర్వహింపబడిన ము[దారాక్షసము భారతీయ నాటక సాహిత్యమునందు తన వంటిది మరొకటి లేనిది. ఇందలి ప్రధాన ప్మాతములు మూడు. చం్మదగుప్తుడు సచివాయత్త సిద్ధుడు గనుక ఆయనకు కర్మయు లేదు. కౌశలమును లేదు. ఇక చాణక్య రాకను లిద్దరు. ఇరువురకును కర్మ కలదు. కౌళలమును కలదు. కర్మకు (వదర్శనము లేదు. కౌశలమునకు ఫలరూపముగా కలదు. అందువలన ఈ నాటకమునందు కర్మను గాక కర్మఫలమును నాటీక కర్త ్మవదర్శన యోగ్యముగా ఇని చేసెను. ఇది రాజకీయ నాటక మగుటచేత దీనికీ మార్గము తప్ప

విశాఖదత్తుని మ్ముదారాక్షనము 133 మరొక్క-టి లేదు. రాజకీయ (ప్రారంభము లన్నియును ఫలానుమేయములు మ్మాతమే. చాణక్య రాక్షసు లిరువురు ఫలము నభిలషించి ([పదర్శనయోగ్యములు కాని కర్మలకును కడంగినారు. ఆయా కర్మలు లోకము యొక్క నడవడి కనుకూలము లయిన సాదారణ ధర్మములు కావు. మరియు నొక విధముగా విపరీత ధర్మములు. అందువల్ల వాటిని (వదర్శింపనే రాదు. అవి ఫలాను మేయము లగుట ఎట్లును తప్పదు. ఎట్టును తప్పని వాటిని, _పదర్శనమున కుచితములు కానివాటిని కావలయునని (పదర్శింపవలసిన అక్కరలేదు. కనుకనే విశాఖదత్తు డీ నాటకము నిట్టింత విలకణముగా రచించినాడు.

కర్మ [వదర్శన విషయమున ఈదృశములఅయిన నాటకములలో మరొక ఇబ్బందియును కలదు. రాజకీయ మనగానే నాయకత్వము కదా! నాయకత్వ మనగా పనులు చేయించుటయే కాని చేయుట కాదు. వని చేయించినవాడు (పేరకుడు. చేసినవాడు [వవ ర్రించినవాడు. (పవర్తించుటలో కనిపించెడు కర్మ లవణము (పేరకత్వమునందు కనిపించదు. కర్మములను | పదర్శింంవలయు ననగా (పవ ర్తించినవారిని (వవ ర్తించుచున్నట్లు [పదర్శింంవలయును. (వదర్శింప బడిన వారికే పాధాన్యము అనగా పేరకులయిన చాణక్య రాక్షసులు వెనుక బడి జీవసిద్ధి శకటదాసు మొదలయినవారు ముందుకు వత్తురు. వారి కొరకు కాదు నాటకము (వాయబడినది, వారి కొరకు ఈ నాటకమును సేవింపవలయు నని ఎవ్వరును అనుకొనరు. (వాసినవాడు, చూచినవాడు, చదివినవాడు అందరును చాణక్య రాక్షసుల నుద్దేశించియే ఆయా పనులు చేసినారు. రాజకీయ మంతయును తాను వెనుకనుండి నడిపించుటయే. ఆందువలన ఈ నాటకమున పరస్పరాభిముఖులై , స్మపయోజనముల నాశించి బహువిధము లయిన రహస్య (వయోగములకు (పేరకులయిన చాణక్య రాక్షసులు (వధాన పురుషు లగుటచేత వారిని వెనుకకు నెట్టి ముందుకు వచ్చెడు అఆవకాశముగల వారి వారి వరిజనముల యొక్క కర్మవవృత్తి లక్షణము (_పదర్శింపబడలేదు. కర్మపవృత్తి ఫలము మ్మాతమే విచారింపబడుటగా చాణక్య రాక్షసామాత్యుల (పాధాన్యమునకు వెలితి రాకుండ జఉ్యాగత్త తీసికొనబడినది ప్యాతములు కర్మ్మవవృ త్తములుగా కని పించవు పృాతముల యందు కర్మకౌశలము మ్మాతమే కనిపించును ఇతర వస్తుకము లయిన నాటకములందు ప్మాతములు కర్మ్మపవృత్తములుగా కని పించకపోవుట దోషము కావచ్చును. కాని ఈద్భృశ మైన రాజకీయ నాటకమున౦

య34 నాటక విశ్తేషణ దది దోషము కాకపోవుట మ్మాతమే కాదు గుణము కూడ. కర్మగతులు ధర్మ మార్గములు తప్పిపోవుటకే ఎక్కువ వలున్నందున అట్టివానిని (పదర్శింపక పోవుటయే సముచితము ఎంత జ్యాగత్త పడినను చులవ చందము చేతలు కొన్నియైనను జరుగక మానవు ప్రధాన పురుషులకవి యట్టివని తెలిసియు అనివార్యము లట్టాయా పరిస్థితులు తోపింవజేయును. ఆందువలన వారు పరిజనుల నా మార్గములందే (పేరేపింతురు. వారు విశేష పురుషులు కనుక వారికా విశేషధర్మము తగును. జన సామాన్యమున కది తగదు. తగని విషయములను వారికి చూపి చెప్పరాదు. కనుకనే రాజధర్మము మీద నిర్మింప బడిన ఈ దృశ్య నాటకముల యందు నాయక పురుషుల కర్మగతి విశేషము లను (పదర్శింపక పోవుటయే గుణము. దీనికి ఆపవాదముగా తృతీయాంకమున చాణక్య చందగుప్తుల మధ్య కృతక కలహము బాహాటముగా (ప్రదర్శింపబడినది. మరి నాటక కర్ర ఇబ్లెందుకు చేయవలసి వచ్చివది? విషకన్యను (పయోగించుటవలె కూటలేఖలను సృష్టించుట వలె కృతక కలహము దానంతట అది దోషము కాదు. ధర్మము కాదు. అధర్మము కాదు. అన్యోన్యము సమాకరితులయిన హృదయ సంవాది లక్షణ లక్షితులయిన ఇరువురుగా కనిపింవెడి వకాకృతుల విషయముననే కృతక కల హము సాధ్యము. చాణక చం్మదగు ప్ర లట్టివారని ఆ వదర్శనము ధ్వనింప జేయగ లుగుచున్నడి. మరియు నా (పదర్శనమునందు పాళ్తాన్నవారు. సాక్షాత్తు చాణక్య చం్మదగుప్తులే. వారు (ప్రదర్శించిన కర్మగతుల వలన వారే ఇంకను సముజ్వలముగా (ప్రకాశించెదరు. శ నాటకమున మిగిలిన అన్ని విషయము లందును చాణక్య చం్యదగృష్త్రల (సయోజనసిద్ధి కితరులే ప్రవ ర్తించిరి. ఈ యొక్క- చోటనే ఈ యిరువురును కావలయునని (ప్రవ ర్ధించినది. ఇతరచోట్ట అయా విషయములను [పదర్శించినచో ఈ (ప్రధాన ప్మాతములకు కలిగెడు నష్టమిక్కడ లేకపోవుటతో పాటు లాభము మిక్కిలిగా నున్నది. వారాడిన నాటకమంతయును వారి సొంత బాధ్యత మీద గనుక మిగిలిన అంకములలో జరిగిన, జరిగినట్లు చెప్పబడిన అనేకాంళములకు వివరణలు చెప్పగోరియు చెప్పియు ఆ యిరువురును తమతమ వ్య క్రిత్వములను తాల (ప్రమాణముగా నిలబెట్టుకొనిరి. అది వారికి లాభము కాదా?

విశాఖదత్తుని మ్ముదారాక్షసము 135 ఈదృశమైన (వదర్శనము కాక్షసామాత్యుని విషయమున ఇంతకంటెను మరికొంత ఎక్కువగా నున్నది. ముఖ్యముగా 'పిర్కానవలసినది పంచమాంక మున మలయశేతువునకు చేజిక్కిన బుజువులను కాదని (శోసిపుచ్చలేక రాక్ష సుడు నిందను నెత్తికెత్తుకొనుట యేమైనను దాని ప్రబలమైన పరిణామములుగా తరువాతి యంకములలో కూడ రాక్షసుని కార్యగతి విశేషములకు పదర్శన మున్నది. ఏమున్నను ఇక్కడ అంతయు రాకను డనుకొన్నది కాకపోవుటయే ఉన్నది. లోబడి పోవలనీన వాని కార్యగతులన్నియు నందు కనుకూలములుగానే (వదర్శింపబడును. గనుక ఇందువలన చాణక్య చందగుస్తులకు కలసివచ్చు నదియే యెక్కువ. నాటకముయొక్క_ ఉద్దేశ్యమే యది. మొత్తముమీద విశాఖదత్తుడు కార్యగతిని గాక ఫలగతిని (వదర్శంచుచు దీనిని రచించెను. కార్యానుగతి [పదర్శింపబడిన రెండుచోట్లను ఆయా ప్మాతముల నెంతగా నెత్తవలయునో అంతగా నెత్తుచు, ఎంతగా దింపవలయునో ఆంతగా దింపుచు వరమార్థము పట్టు సడలకుండను (వయోజనము కలసివచ్చునట్టును రచించెను. తృతీయాంకమున కృతక కలహము నెపమున చాణక్యచరృద గుప్తులు దైర్య ధుర్యోక్సాహములతో తొజికిసలాడునట్టుచేసి రచించుటలో విశాఖదత్తుడు తన బుద్దివ్షై భవము నంతను (పదర్శించినాడు. అశ్హే వంచమాంకమున తాను అనార్యుడు కాకపోయినను చుట్టుకొని వచ్చిన పరిస్థితులను బట్టి నేననార్యుడనని రాకను డంగీకరింపక తప్పనట్టు కల్పించటయు నది విశాఖదత్తుని చాకచక్యమే. రాకసుని కుంగుబాటంత యుచితముగా ్నపదర్శింపబడినది. 1 ఇట్టి నాటకములలో మరొక్క విషయమన్నది. (ప్రధాన పురుషుల కార్య కారిత అద్భశ్యముగా నుండి ఫలానుగతి (ప్రదర్శింవబడుటచేత అదృష్ట విష యమును విధిగా (పసంగించుకొనుట జరుగును. కార్యము కలసివచ్చిన వాడు కార్యగతి ధర్మమార్గము తప్పినప్పుడును, కలసిరానివాడు పౌరుషమును నిందించుటనంగీకరింపనప్పుడును ద్రైవఘటనగా విధివిలాసముగా చెప్పుదురు. ఇందు చ్మితమేమనగా, చాణక్యుడు శ్మృతుసన్నాహమును ఛేదించుటకు తన కార్య కారులను బహు మాయ్యాపకారముల వవ ర్తింపజేసినను, ఆయనను నీ విట్టు చేసితివి యన 1పశ్నించినవాడు లేడు గనుక, కృతక కలహములో చందగుప్తుని

2136 నాటక విశ్లేషణ (వశ్నలకు తన తెలివిమీద సమాధానములు చెప్పగలిగినాడు గనుక, ఆయనకు ద్రైవమును మాణము చేసి సమర్జించుకొనివలసిశ యవసరము లేకపోయినది. చాణక్యుని యవసరము కూడ పోయి రాక్షసుని మీదనే పడినది. రాష్షసుడు మొదట పూనిక చేయనప్పుడే ఫలసిద్ధి విషయమునకు విధి ఆడ్డువడక పోవుట నొక షరళతుగా విధించుకొనినాడు. ద్వితియాంకము స్వగతము చివరకు జరిగిన దధియే. కాని దానిని రాశకనసుడంతగా మనసునకు వట్టించుకొనలేదు. వంచ మాంకమున తన ముద్రగల లేఖను, సొమ్ముల పెట్టెను మలయకేతువు చూపి నిలవేసి అడుగునందాక అభ్హే నెట్టుకొని పోయినాడు. ఇక అప్పటినుండి తన పౌరుషము వనికిరాకపోవుట రాక్షసునకు [వత్యక్ష కల్పము కాజొచ్చినది. “విధి విలసితము"” “పురుష్షవయత్న విచ్చేదకారి కదా విపుల విధివిలసితము' ' దైవము నకతుగవలయును'” 'మందభాగ్యుడను” ఎంత సుస్థిర (పయత్నము అయినను శ్యళుత్వమును గొన్న దైవముచేత విఫలములు చేయటడు.చున్నవి” 'నందకుల మునకు దైవమే శృతువు' 'దై వోపహతుని బుద్ధి విపర్యయముగానే పనిచేయును" “సమ విషమదశా పరిణామములు పురుషులకు తెలిసిరావు. అవి అలక్షిత నిపాత ములో అని ఈ మొదలుగా రాక్షసుడు తాననుకొన్నది విధి విపాతము కాక పోవుటచేత చెడిపోయినదన్న సమాధానమునకు (క్రమముగా వచ్చినాడు, తనకు మించిన తన ఆఅసహాయతకు కారణభూత మైన ఒక షమహాళక్తిని సమ్మాశయింవక మానాభిమానముకలవాడు (బతుకలేడు రాషసుడు (ుతుకుట యవసరము గనుక విధి విలాస చక్రమునందు (తిప్పుచు చివరకు ఆత్మవిళ్వాసము సడలి ఎందుకును కొరగానివాడుగా నై పోకుండ వాని విధి విలాస పరిజ్ఞానమే వానిని కాపాడినటు నాటక కర్త పొదువుకొని వచ్చినాడు. రానిచో రాక్షసుడు మరణించి ౩ నాటకము వట్టి టాజెడీ అయ్యడిది. భారతీయ రూవకమటు శ క్రిసామర్హ్యము లను వృథా వ్యయము చెయుట శంగీకరింపదు కనుక విళాఫిదత్తుడు రాజీసుని పాతాళమంటినవానిని స్వర్ణ్మమున కెత్తి నిలబెట్టినాడు. రాక్షసుడు తన (కుంగుబాటుకు తాను కారణము కాదన్న విశ్వాసమును నిలబెట్టుకొన్నాడు. అనగా తన బుద్ధి పొటవము వనిచేయకపోవుట కాదనియు, తా న్మాళశయించిన మలయకేతువు తనకు తగినవాడు కాకపోవుట మ్మాతమే అనియును, దానికితోడు దైవము తనకు (వతికూలముగా దాణక్యున కనుకూల ముగా (వవర్రించుట యనియున్లు కాదృశమైన అత్మవిశ్వాసమును ఈదృశ

విశాఖదత్తుని మృుదారాక్షసము 137 మైన విచారశీలమును లేకపోయినచో శృతువంచనమునకు గురిలై మలయ కేతువు తనపట్ట అంత కృతఘ్నముగాను అఎత అమర్యాదగాను (వవరించి తనను (తోసి పారవేసినప్పుడు రావనుని తల వేయ్యివక్క-లు కాకుండుటకు కారణమే లేదు. తానంత (వనయోజనము నాళించి, నిజాయికీ కలిగి, స్వార్ధము లేక (వజ్ఞా భక్తి పరాకమములతో స్వామికార్యసిద్దికి సర్వనన్నా హములు చేసి వంట చేతి కందబోవుచున్నదనగా మూర్జుడును, పిరికివాడును, రాజధర్మ మెరుగనివాడును అయిన స్వామిచేత క్షణములో తన్నివేయబడి తన సన్నాహ మంతయు తన కన్నుల ముందు వమ్ము కాగా ఆప్పుడు రాక్షసునకు ఆది [టాజెడీ కాక మరి యేమి? ఇట్లు (టాజెడీలు కావలసిన వస్తువులెన్నో భారతీయ రూపకములందు (టాజెడీలు కాకుండ మళ్ళ్శింసబడినవి.

రాషసుని విషయమున మరొక్క. నంగతి. నందవంళము రాజుల మీద ఆయనకంత భ క్రిళద్దలుండుటకు తగిన హేతువులు నాటకమున కానవచ్చుట లేదు. ఆది వట్టిపభు భక్తి మ్మాతమే కావచ్చును ఆయినను నందులు బాణ క్యుసి చేతిలో పడకుండ అడ్జ్డుకొనుటలో సామంజస్య మున్నది. అందరు పోయిన తరువాత కూడ తానా [ప్రయత్నమును కొనసాగించుట యేల? సర్వార్థసిద్ధి ఇంకను తపోవనము వందున్నాడని రాక్షసుని యూహ కావచ్చును సర్వార్థ సిద్ధిని తాను చంపినట్లు చాణక్యుడు రాషసునకు తెలియునట్టు చేసినాడా? తెలిసిన తరువాత కూడ ఆ కోప్కోదేకములు చల్లారు వరకు రాక్షసుడు వెనుకాడుటకు లేదు కదా! అఫైన [కమ్మకమముగా. విచారశీలము. పెరుగుటయు, 'స్నేహసౌాశీ ల్యము మనస్సు నార్జ౦ము చేయటయు మరియు నది యొక మపిధర్మముగా కనిపించటయు రాక్షసుని జీవితము (టాజెడి కాకుండుటకు దోహదము చేసినవి,

అనగా రాక్షసుని వ్య క్రిగతమైన మహాపతనమును విళాఖదత్తుడు చాణ క్యుని కౌటిల్యము నుపయోగించి కొంత, నందవంశ నిర్మూలనమువల్ల కొంత, మలయ కేతువు యొక్క దూరాలోచనము లేనితనమువల్ల కొంత, విధివిలాస విజ్ఞానమువలని (పేరకత్వము వల్ద కొంత, "స్నేహధర్మ కర్మానుష్టానమున సడలని వట్టువర్ణ కొంతగా మొత్తముమీద నంతగా శొలగబెట్టినాడు.. రాక్షసుని. జీవితము టాజెడీ కాకుండుటకే ఈ నాటకము వాయబడినది.

136 నాటక విశేషణ [టాజెడీ కాలేదు.నిజమే కానప్పుడు రాక్షసుడు సాధించినదే మున్నది? వమియును లేదా? లేదని చెప్పుటకు వీలులేదు. ఆయన తిరిగి చందగుప్తునకు (వధానమంతి యెనాడు కదా! స్వార్ధమును చూచుకొని యైనాడా? చాణక్యుడు తన ఆంతర్యము నంతవరకు చం్యదగుస్తనకు కూడ చెప్పిన జాడలేదు. “రాక్ష సు? _పాణములను కాపాడనవలయునని ఆర్యు లాదేశించియున్నా రనియు” రాక్ష సుడు చాణక్యుడు తొలగిపోయిన తరువాత చందనదాసాది మ్మితులను రక్షించు కౌనవలయుననియు సమాధానవడి చం్మదగుప్తునితో సంధి చేసికొనుట అంత అసంభవము కాదనియు" భాగురాయణుడు అనుకొన్న దానిని బట్టియు మలయ కేతువుతో చెప్పిన దానిని బట్టియు ఒకవేళ చాణక్యుడు భాగురాయణునకు తన ఆంతర్యము చెప్పియండకపోయినను సూచించి యుండవచ్చునేమో అనిపించు చున్నది. అట్టి సూచన లేకుండ ఆ మ్యాతము మాట చెప్పిన దానిమీద భాగు రాయణుడు కొంత అల్లిక చేసియుండవచ్చును. కనుక రాక్షసుడు చందగుప్తు నితో సంధిని భావింవనే లేదు. నిజముగా రాక్షసుడు తన (ప్రధానమంత్రి పదవిని నిలుపుకొనుటయే అభిలషించియున్నచో ఆ కథ ఇంకొక విధముగా నుండెడిది. స్వార్ధమును చూచుకొనక్‌ తన కొర్రక్షుగా (పాణత్యాగము చేయుటకు సిద్దపడి ఉరికంబ మెక్కియున్న మితునకు బుణము త్రీర్చుకొనుటకు వాని [ప్రాణ్‌మును కాపాడు టకు ఠా నేపని ఎట్టి పరిస్థితులలో చేయజాలనని నిశ్చయించుకొన్నాడో ఆ పని చాణక్య చం్మవగప్తులకు లోబడిపోయి వారి మాటను పాటించి చేయటకు సిద్ధపడినాడు. అట్టు సిద్దవడునప్పటికి కూడ తాను చం్యదగుప్తునకు (పధానమంతి కాబోవుచున్నది రాక్షసు డూహింపలేని విషయము. అందువలన రాక్షసుడు [వధానమం్యతి పదవిని స్వీకరించినది చందనదాసును రక్షించుటకు మ్మాతమే. స్నేహము చేసినదాని యర్ధమును స్వానుభవము మీద విచారించుకొన గలిగిన పరిణత వయస్కు-డైన రాక్షసుడు స్వార్థమును చూచుకొన్నాడనుటకు నీలులేదు. చందనదాను యొక్క మంచితనము యొక్క బౌన్నత్యమును చూచియే రాక్షసుడు దానికి దీటుగా తానును చేయవలయు ననుకొనినాడు. రాక్షనసుడును చందన దాసుడును ఒకర నాక ౩0త గాఢముగా (పేమించుకొన్నారో వారు వరస్పరము చేసికొనుటకు సిద్ధపడిన త్యాగములే చెప్పుచున్నవి. అట్టంత జశ్యాగములకు సంసిద్ధమైనందున వారెంతెంత (వయోజ నములను పొందినారో ఆ తరువాతి వారి జీవితములే చెప్పుచున్నవి. స్నేహ

విశాఖదత్తుని మృుదారాశ్షసము కన మనగా బంధుర మానవధర్మ వథానురకక్తి, దానిని కాళ్ళ్వుతముగా చేయటకు ఒకానొక (పగాఢ 'శేముషీ చ్మితిత చిత్తవృత్తి కావలయును. మి్మితులనగా తాదృశములయిన చిత్తవృత్తులు కలవారు రాక్షసుడును చందనదానుడును ఆటువంటివారు. జీవితమున కేదో ఇంత సార్ధకత యుండవలయును కదా? తాను సేవ చేయ దలచుకొన్న నందులు తనకు లేకుండ పోయిన తరువాత, తాను నమ్మి "సేవించిన నులయకేతువుకు తాను కాకుండపోయిన తరువాత రాక్షసుని కిక ఏమి మిగిలినది? ఒకడ చందనదాసు మిగిలినాడు, వాని విషయమున కూడ తాను చేయ గలిగినది చేయనిచో తానేమి చేసినట్టు? జీవితమునకు |[పయోజనమున్న దన్న భారతీయ తాత్విక దృక్పథము కలవాడు రాక్షసుడు. నరే, గతమును విచారించి లాభము లేదు. వర్తమానమున మతి కనిపించుచున్నది. ఆది యొక మహనీయ మైన మానవ ధర్మము. విశేష ధర్మము లెంత చేసినను కలసిరాలేదు. హమాన్య ధర్మ మైనను కలిసివచ్చునట్టనుష్టింపవలయును కదా! అందుకనియే రాశసుడు చందనదాసు [పాణములను కాపాడుట కొరకుగా చర్మదగుప్తునకు [పధానమంతి నదవిని నిర్వహించుట కంగీకరించినాడు. జీవితముమీద విరక్రి పుట్టి [ప్రాణము తీసికొనక పోవుటకు రాక్షసునియందు మేల్కొనియున్న మానవతాధర్మము కారణము. మరియు రాక్షసుడు పిరికివాడు కాడు, అసమర్థుడు కాడు, ఆధర్మ పరుడు కాడు, ఆవేశపరుడు కాడు. ఆందువల్ల వాని జీవిత మెట్టును (టాజెడికాదు (పధానమంధి పదవి నంగికరింపకపోయినను రాక్షసుడు మరణింపడు. తపో వనమునకు పోయి మోతము నన్వేషించెడివాడు. అతడెప్పుడును న్మిష్కాయుడు కాడు. ఆందువలన వానికి జీవిత మెప్పుడును (టాజెడీ కాదు. రాకను డేమి సాధించినాడ న్న దిప్పుడు విచారించుకొనవచ్చును. 1114 రాక్షసామాళత్యుడు చార్మితక పురుషుడైన చానికం టే మిక్కిలిగా సంవ

దాయముచేత నిలబడినవాడు. మగధను పాలించిన నందవంశము రాజుల కాయన (ప్రధాశసమంతి. ఒక విధముగా ఆ నంళమునకు రాజ్యమును నిలబెట్టినది కూడ ఆయనయే నందవంశము నిర్మూలనమైన తరువాత కూడ ఆయన తన [పళ భద్రిచేళ శ్యతువుల నెదుర్కొనుటకుకూడ [(వయత్నించెను.

140 నాటక విస్ణేషణ రాక్షసుని ప్మాతను సంభావించుటలో విశాఖదత్తుని (పేరేపించినవి రెండు విషయములు కలవు. ఒకటి.నందుల నందరను చంపించిన చాణక్యుడు రాక్షసుని చంపించినట్టులేదు. రెండు-నందులను కూల్మదోసిన వారిమీద పగదీర్చుకొ నగోరి (వయత్నించినట్టు కలదు. ఈ (వయత్నమున రాక్షసుడు సాధింపగలిగిన దానిని చర్మిత చూపుటలేదు. ఇక్కడ ఏిళాఖ దత్తు డాలోచించినాడు. రాక్షసుని చంపక పోవుటకు చాణక్క్యువి మనస్సులో నున్న కారణము దేశహితము నభిలషించునదిగా నుండవలయును. అప్పుడుగాని చాణక్యుడు గొప్పవాడు కాడు. చంపబడక పోవుటలో రాక్షసునకు యోగ్యతకూడ ఉండవలయును. అప్పుడుగాని రాక్షసుడు (బతికియన్న దానికి [సయోజనము కనిపీంచదు. రాక్షసుడు (బాహ్మణుడు, నందవంశము (పభువులపట్ట నిరతిశయమైన భ క్రిగుణము కలవాడు, శోతియడు. మంతిగా బృహస్పతియైనవాడు. మరియు విశ్వాసప్నాతుడు. అందువల్దనే ఆయన ఇతరులనుకూడ సులభముగా నమ్మును. చాణక్యునకీ అన్ని విషయములును. తెలియను రాక్షసుని యుదేశించి చాణక్యుడు తనలో కా నిట్టనుకొనెను: “ప్రభువునకు (ప్రళయము సంభవించి నప్పుడు కూడ పూర్వుకృతోవకారస్మరణ స్నేహముచేత నిస్సంగళ క్రి కలిమిని వానికొరకు కార్యభారమును వపించు సీ వంటివారు పలువురుండుట అరుదు." మరియు *వశ్జావ్మికమభ క్రి లక్షణముచేత కష్టసుఖములయందు (వభువును కూడి యుండువాడే సేవకుడు. అందువల్లనే నీ విషయమున నేను నిదురపోవుటలేదు. రాక్షసుని మంచిచెడ్డలు చాణక్క్యునకు తెలియును. రాక్షసుని బలహీనతలు కొన్ని కలవు నిజమున కవి బలహీనతలు కావు. కానివి అగునట్లుగా చాణక్యుడు పథక ములు చేసినాడు మనిషిని మాటమీదను చేతమీదకు నమ్ముట దోషమా? వ్యవ హారము వచ్చినప్పుడు కాని అది దోషమగునో కాదో తెలియదు. మరియు నా వ్యవహారము తెలిసివచ్చుటయు రాకపోవుటయు మీద కూడ దోషము యొక్క దోష అక్షణమాధారపడి యున్నది. అందువల్ల గుణదోషములు నిత్యములని చెవ్వుట కష్టము అట్టయినచో రాకసుడు మాయావి కాడు. తాను చేసిన (పతి వనియు (తికరణశుద్ధిగా చేయువాడు. (తికరణజద్ధము కాని పనిని ఆయన చేయడు. శతృత్వ మ్మితత్వముల విషయమునను ఆ విషయమున ఆయనకు భేదబుద్ధిలేదు. నిజముగానదీ ఎంత మహానుభావ లక్షణము! దానిని వానికి కలిస్సి

విశాఖదత్తుని మ్ముదారాక్షసము క! రాకుండ చేయుటచేత అది వానియందలి దోషముగా చాణక్యుడు నిరూపవణము చేసినాడు. రాక్షసుడు తిన్న దెబ్బయే ఆది.

రాషసుడు విజయమును పొందలేదు నిజమే కానీ పతనము కూడ సపందలేదు. ఈ నాటకము యొక్క వై భవమంతయును రాక్షనుని పతనము మీదకాక చాణక్యుని గెలువున కభిముఖము చేసి చూపబడినది. చాణక్యుని గెలుపు నకు వాని బుడ్డి నై శిత్యమే కారణమనిపించినట్టుగా రాక్షసుని ఓటమికి వాని మందబుద్ది కారణముగా కనిపించదు. విళాఖదత్తుడు పనితనమంతయు నిక్కడ చేసినాడు. చాణక్యుని ఆట సాగినది రాక్షసుని ఆట సాగలేదు. సాగినప్పుడు లోకము అదంతయు తన తెలివితేట లనుకొనును. సాగనప్పుడు విధి యనును. విశాఖదత్తుడు చాణక్యుని సాగుదలను (పదర్శించినాడు కాని (పళంసింపలేదు. రాషసుని సాగుదల ,.లేకపోవుటను వదర్శించుటతోపాటు లోకము వెనుక తానున్నట్టుగా అన్యుల ముఖమున విధివిలాసమును | పసక్తికి తెచ్చుటయును చేసినాడు. చ్మితమేమనగా, తాను కాకపోయినను తనను విశ్సాసమాతుకుడుగా మలయకేతువు సమకమున పరిస్థితులు బుజువువరిచినమీదట రాక్షనునకు విధి విలాసము యొక్క జ్ఞానము అనుభవముమీద కలిగినది తత్పూర్వ మాతనికి దైవముయొక్క ఆనుకూల్యము తనకు లేదని లేదు. ఆది ఉండవలయునన్న ఆలో చనము కూడ ఉన్నట్లు లేదు తన ముదతోడ లేఖయు సౌమ్ముల పెథ్టైయ నుండుట చూచినప్పుడు రాక్షసునకు “విధివిలసితము” కనిపించినది. తన నంద మహారాజులు నాశనమగుటను.డి తన యప్పటివరకు మొత్తముమీద 'పురుష (సయత్నమును ఫలింపనీయని ఒకానాక పాపపు దైవము యొక్క చెలగాటము” కనిపించినది తనకు తోచినదానిని ఆయన మలయ కేతువునకు చెప్పినాడు కూడ. అసమయమగుటచేత అది వాని తలకెక్కలేదు. ఆ ఎక్కుకపోవుటయు కూడ ద్రైవమేననియు రాక్షసున కనిపించినది పాటలీప్పుతము జీర్జోద్యానమును (సవే శించుటకు ముందు రాక్షసుడు దాని నట్టనుకొన్నాడు: “ఆ మలయ కేతువెంత వివేకశూన్యుడు! ఆ మ్షుచ్చుని వట్టుకొని ఎంత గట్టి (వయత్నము చేసితిని! ఆంతా వృధాయైనది నాకు చూడగా మా నందకులమునకు శృతువు విధి కాని వ్మిపుడు కాడు. న్యాసయత్నములన్నింటిని దైవమే కృతువై విఫలముచేయుచున్నాడు.' మరియు రాక్షసు డనుకొనుచున్నాడు: ఆ మ్లేచ్చుడే దె వోపహతుడు. వాని బుద్ది విపర్యాసమువలన వాడే చెడిపోయినాడు. వానిని ముందుపెట్టుకొని తానేదో (తవ్వి

142 నాటకో విశ్తేషణ తలకెత్తుకొనవలయునని యనుకొనగా అది తనకు కాకుండ పోయినది. పోతే పోయినది. అది కాదు చింత. శ్యతు వంచన పరాభూతుడ నైతినేయని.”

ఈద్భశమైన అంతర్విచారణ బుద్ధియైన రాకనుడు కుసుమ పురోవకంర జీర్ణోద్యాన భూములను (ప్రవేశించినాడు. తన చేసిన శతు సంహార ప్రయత్నము అన్నియును వివఫలము లగుటకు తను అనాలోచిత (వవృత్తి కారణము కాదు. దైవముయొక్క 1పాతికూల్యమే కారణము = అని తన మనస్సు తనను మరియు తరిమి వేధించకుండ ఒక సమాధానము చెప్పికొన్నాడు ఆ పిమ్మట తన (కుంగుబాటు నంతటిని శతు వంచన పరాభూత లతణముగా చూచుకొనుటకు మొదలు పెట్టినాడు. ఇదొక విచ్శితమైన యవస్థ. తన సామర్థ్యమును తన శ్యతువు లెంత యిదిగా ఆనరానిమాటలని నిందించుచున్నారో కదాయని లోలోపల కపేనుకొని పోవుచున్న యవస్థ. పోవుచున్న కొద్ది దుఃఖము. దుఃఖాను భవము అగుచున్న కొద్ది మరియు 'పేనుకొనుచుపోవుట. పురుషునకాయవస్థ కంటె దుఃఖతరమైనది మరొకటి లేదు. ఈ దుఃఖ మంతయు తాను విఫలు డైనందుకు కాదు. తన వైఫల్యమును శ్మతువులు ఇట్టు భావించెదరు కదా అని అనుకొనుచున్నందుకు,

ఈద్భశమన మహా దుఃఖమును దిగ్మమింగుకొనుచు రాక్షసుడు ఉరికంబ మెక్క-బోవుచున్న చందనదాసుడున్న వధ్య స్థానమును (పవేశించినాడు. (వభువు యొక్క వంశ నాశనమును ఆపలేక పోయినను, (వతీకారము కూడ చేయజూలక పోయినను, మ్మితనాశనమయినను కాకుండ ఆవగలిగినచో ఆవవలయుననియే అక్క-డకు (పవేశించినాడు, ఆపగలుగుట నిజముగా నతని చేతితోన్సే యున్నది. అది విధి విలాసము. ఆతనికి తెలియదు. చందనదాసుకు బదులుగా తానే ఊఉరికంబ మెక్కుటకు సిద్దపడియున్న రాషసుడు చందనదాసు (బతుకుట నిచ్చించినచో చాణకు?నినుండి కస్త్రమును |గహింపవలసిన వాడైనాడు. (గహిం పనిచో చందనదాసుండడు. చందనదాసు కొరకు సర్వకార్య (పతిపత్తి హేతు వయిన సుహృత్న్నేహము కొరకు చిట్టచివరకు రాక్షసుడు చాణక్యుని నుండి శస్త్రమును (గహించినాడు.

రాక్షసుడు తన జీవితమునాద్యంతముగా నుహృత్నేహ ముఖముగానే జీవించినట్టున్నది. నంద మహారాజుల మీది స్నేహ త్మీవతవల్లనే కదా ఇంత చేసినది? ఇప్పుడీ శస్రమును ధరించునదియు చందన దాసు మీది

విళాఖదక్షుని మ్యుదారాక్షనము 143 స్నేహక్షీవత వల్లనే. మిత శరీర రక్షణము కొరకు ఈ ళత్ర వ్యాపారము నంగీకరింపనే వలయును” అని రాకసుడాక నిశ్సయమునకు వచ్చినాడు. శ్యతువులు. తన సామర్యమును ఎందించుచుందురన్న దుఃఖము వాని కొనిశళ్చయముతో తొలగినేది. చాణక్యుడు స్వయముగా తనకు శస్ర్రమును సమర్పించి చర్మదగుప్తునకు (పధానమంతిగా వనిచేయునట్టు చేయుచున్నాడవగా తన సామర్డ్యమును గురించి తన శ్యతువులు తనకంటెను ఎక్కువగా అనుకొను చున్నారనియే కదా ఆరము? అందువలన తాను శతు వంచన పరాభూతుడు కాలేదు. శ్యతువులు తనను వంచించినను అది తన సామర్థ్యమును చూచి భయ పడుచునే వంచించిరి. తాను నమర్షుడనుటలో తన శృ్యతువులకు కూడ సందేహము లేదు. చందగుప్తునకు రాక్షసుడు [వ్రధానమంతి యగునప్పటికి. దిగ్యమింగు కొన్న దుఃఖమును రూవుమాపుకొని తన సామర్ద్యము విషయమున పూర్వ మెంతగా తలయెత్తుకొని యుండెనో అప్పుడును అభ్లే యుండెను. ఎందుకును కొరగాకుండ పోవుచున్నట్టుగా పోయిన రాక్షసుని నెమ్మదిగా విధివిలాస విచారము మీదుగా శతు వంచన వరాభూత లక్షణ లక్షితమైన దుఃఖానుభవము మీదుగా తీసికొని వచ్చి “దృప్తారి దర్చచ్చిదమైన పొరుషమాహాత్మ్యము కలిగిన మహా మతిమంతుడు"”గా శ్యతువుల దృష్టిలో ఉన్న విషయమును చూపించి వానిని యథాపూర్వము (వధానమంతి స్థితికి తెచ్చి విశాఖదత్తుడు నాటకమును పరిసమాప్ర్త్రము చేసినాడు.

ఈ విధముగా రాకసామాళ్యుడు సర్వదుఃఖ కల్మషముల నుండి ఇుశితుడై చివరకు తిరిగి పధానమంతి యైనాడు.

|

ఈ తృతీయాంకమునకు బీజము ద్వితీయాంకాంత ముని విరాధగుప్తుని మలయకేతోరష్మకమణాత్‌ (వళృతి వాక్యము నందున్నది. అనగా అప్పటికే చాణక్యుడు కానాడబోవు తరువాతి నాటకమునకు రంగమును సిద్ధము చేసి, దాని వలన [వయోజనసిద్ది విషయమున కృతనిశ్చయుడై యున్నాడన్నమాట. అబింబ్దు మీదనే తానాడబోవు నాటకమును లోకము వాస్తముగా [గహించులాగున దానికి వ్యాప్తి కలిగించినాడు. ఒక చం్మదగుస్తనకు తప్ప అది నాటకము మ్యాతమే అని మరి యెవ్వరికిని తెలియదు. అది యట్టిదని స్వపక్షంవారికి తెలియనంత

1త్తీడీ నాటక విశ్లేషణ

రహస్యముగా చాణక్యుడు వ్యవహారము చేసినాడు. అందువల్ల విరాధగుప్తుడు కుసుమపురమునం దెక్కడకు పోయినను అది అట్టిదే యన్న ఒక్క మాటయే వినబడెను. ఇక వాడు నమ్మకపోవుట యెట్లు? కనుకనే రాకసామాత్యున కా విషయమును చెప్పినాడు సరిగా చాణక్యుడు పన్నిన వలలో రాక్షసుడు పడి నాడు. చాణక్యుడు చూపించిన మార్గమే తన కనుకూలముగా నున్నదని రాక్షసుడు అదంతయు చాణక్యుని తెలివిమాలినతనముగా భావించుచు అనుగ మించెను. అనుగమించె ననుటకు గుర్తు ఆ విషయమున వార్తలను త్వరగా అందించుటకు పత్యేక దూతగా కరభథకుని కుసుమపురమునకు పంపుటయే.

ఇక్కడ మరొక్క విషయమును కూడ విచారింవవలయును. చంద గుప్తుని వై తాళికులలో స్త్రవకలశు డనువాడు రాష్షస పశము వాడని చాణక్యు డంతకుముందే కని పెట్టినాడు. చం్మదగుప్తుని ఆవకాశమును బట్టి సాధించుటకు స్తవకలశుడు రాష్షసుని చేత నియుక్తుడై యున్నాడు. వే సందర్భ పడివచ్చిన యా పరిస్థితులలో వాడేమి చేయవలయునో రాష్షసుడు విరాధగుప్తుని చేత కబురు చేసినాడు.

తృతీయాంకము మొదలగునప్పటికే కృతక కలహము యొక్క స్వరూప మును చందగుస్తువకు చాణక్క్యు డుపదేశము చేసినాడు. తృతీయాంక మంతయును దాని _పదర్శము మ్యాతమే. వట్టి _పదర్శన మెంత వాస్తవమైనదిగా కొనసాగిన చనగా - అందొక ప్మాతయైన చం్యదగుప్తునకే ఆది నిజమనిపించి దిగులుపడునట్లు చేయగలిగినదిగా కొనసాగినది ఈ బూటకమైన నాటకమును చం్యదగప్తుడే [ప్రారంభించవలసి వచ్చినది. అది చాణక్యుని అజ్ఞ.

ఈ కృతక కలహము బహుళార్థసాధకముగా నున్నది. చాణక్యుడు గీచిన గిరిని దాటకుండా చం్మదగుప్తు డెంత వినయవిదే యతలతో (వవ ర్రించు చున్నాడన్న దొకటి. ఇది కృతక కలహమని సహచర ప్మాతములికు కూడ తెలియనీయకుండ చేయుట చేత చాణక్యుని తర్కత మెంత లోకోత్తర మైనదియు నిరూసించుట్‌ రెండు. (సయోజనము నుద్దేశింపక కలతలో కూడ తాను (పవర్తింప ననియు, అందువలన తనకు (పయోజననిద్ధి అనివార్య మనియు చాణక్క్యునకు గల అత్మవిశ్వాసమును [పకటించుట మూడు. కౌముదీ మహోత్సవమును తాను

విశాఖదత్తుని మృుదారా్షనము క4ర్‌ నిషేధించిన దానికి కారణములను _బాణక్కుడు చెప్పుటచేత మగధ సా్యామాఖ్య మునకప్పుడు రాక్షసుని పురస్కరించుకొని యున్న మలయకేతున వలన సంభవింపనున్న (వమాదమును హెచ్చరిక చేయుట నాలుగు. కుసుమపురము నుండి పారిపోయినట్టుగాపోయి మలయ కేతువు న్మాశయించిన భాగురాయణాదులు చాణక్యుడు పంపిన (పణిధిజనమని చం్యదగుప్తునకు కూడ తెలియనీయకపోవుట వలన స్ఫురించెడు చాణక్యుని సర్వతం్యత స్వతంతమైన మహారాజు నీతి లక ణము అయిదు. రాక్షసుడు, మలయ కేతువు మెదలై నవారు పారిపోవుచుండగా ఊపేషించి ఊరకొనుటలో గల చాణక్యుని బృహన్పతిమతి (పకటింపబడుట ఆరు, రాక్షసుడు నశించునట్లు మనము (వవర్తించుట మంచిది కాదనియు వానిని లొంగదీసికొనుటయు ముఖ్యమనియు ఈ మొదలైన మాటల చేత పర్యవసాన మున రాక్షసుడు _వధానమం్యతి యగుటను చం్మదగుప్తు డంగీకరించుటకు వీల యిన వథకమును . చాణక్యుడు వేయచున్నాడన్నదియు తెలియుట ఏడు. తమ యిరువుర మధ్య భేదబీజమును నాటి ఏదో సాధింపవలయునన్న రాక్షసుని.ఆలో చనమును మునగ చెట్టెక్కించి, వానికి తెలియకుండ. వాని క్మాశయమైన మలయక్షేతువునకు వాని యందలి విశ్వాశమును కరిగించి భేదమును సృష్టించి చాణక్యుడు వానిని తిరిగి కోలుకొనుటకు గూడ వీలుకానట్టు పడగొట్టట పర మార్థము ఎనిమిది. ఆద్యంతములయందిది కృతక కలహమని చం్మదగుప్పుడు చెప్పినను కలహము జరుగనప్పుడు | పేక్షకుల్లకది కృతక మన్న స్ఫూ రి కలుగ సీయక ఆశ్చర్యకరముగా నిర్వహించుట తొమ్మిది. మరొక్క -విషయ మున్నది. నందులను చాణక్యుడు సంహరించుచున్న ప్పుడు కాని ఆ తరువాత తాను కుసుమపురము నుండి రహస్యముగా పారిసోక మునుపుగాని రాక్షసుడేమి (పత్మికియ చేసినదియు ఈ నాటకమున మరెక్కడను లేదు. చందగుస్తుడు రాక్షసుని రాజనీతిని [పశంసించుటలో తమకు పట్టణ మంతయు వశమైనప్పటికిని తాము విజయోత్సవము చేసికొనుట కాయన అక్కడ ఉన్నంతవరకు పడలేదని చెప్పుచున్నాడు. మరియు శన పక్షములో నమ్మశమైన వారిని చం్చదగుప్పుని పక్షమువారితో కలగాపులగము చేసి వదలుట చేత ఎవరు తమవారు ఎవరుకాదు అన్న విషయము చాణక్యునకొక సమస్య అయినది. ఈ విషయ మిక్కడ తెలియుచున్నది రాక్షసుని వంచించుటకు తన దురహంకార 10

46 నాటక విళ్ణ్రేషణ మును (ప్రనర్శించివలసిరాగా చాణక్యుడు ద్లైవమును కూడ (తోసిరాజని మాట్టాడి నాడు. పట్టిన పట్టు సాధించుటకు పురుషకార మెంత చేయవలయునో అంతయును ఆవగింజంతా తక్కువ కాకుండ చేయువాడు చాణక్కుడు. అందువల్లనే ఆయనకు దైవము యొక్క సహాయము మీద ఆంత నమ్మకము. శ మ్ముదా రాష్షసమున కాస్తోం రక్తముగా చెప్పినచో నాయకుడు చంద గుప్తుడు. అతడు సచివాయత్త సిద్దుడగుట వలన ఫైకి చాణక్యుడు కనిపించును. (పవృత్తి అంతయు చాణక్యునిది. ఫలితమంతయు చర్మదగుప్తునిది. చాణక్యుని (పవృత్తికి మూలభూతమైన భావమేదో అదియే నాటకమున రసముగా పరిణమించి సహృదయుల కనుభూయమానమగును, “ఎవడురా వాడు _ నేనుండగనే చంద గుప్తుని బలాత్కారముగా న్మాకమింప దలచువాడు?” ఇది చాణక్యుని _సథమ వాక్యము మనిషి కనిపింపకుండగనే వాక్యము వినిపించును. కనిపించినప్పుడును వినిపించును. ఆ వాక్యము వ క్రయొక్క- ధైర్య శౌర్యములను (పకటించుచున్నది. అట్టు బాహాటముగా (సకటించుటకు తగిన శక్తి సామర్థ్యములు కలవాడును కావ లయను తానున్నను దైవము తన కెదురు తిరుగరాదా? అప్పుడు తన స్థితి యేమగునన్న విచారమును వానికిలేదు దైవము తన కనుకూలముగా నున్నదన్న విశ్వాసమే వానికున్నది. అందువలన విచారరూపమైన విషాద చిత్తవృత్తి లేదు. ఈదృశ్యమైన అవిషాద చి త్తవృత్తితోడి దైర్య కౌర్యాది శక్రిసమన్వితుడై వాడు ఉత్సాహవంతుడనియును ఉత్తమ (వకృతి యనియును చెప్పబడును. చాణక్యు డుత్తమ (పకృతి. ఉత్సాహవంతుడు. ఉత్సాహము వీర రసమునకు స్థాయీ భావము. చాణక్యుని చుట్టుకొని ఈ నాటకమున వీరము అంగిరసముగా ఆస్వాద్య మగుచుచున్నదని చెస్పవలయును. రాతనుడు మలయశకేతువును కూడి తమ మీదకు దండెత్తి రాబోవు చున్నాడన్న వార్త వినియు ఆ వానివచ్చుట నడంపళక్తుడను కానా యేమని నిర్వి కారముగా నిశ్చితార్థముల నుండీ విరమించుటలు లేక నిశ్చలహృదయముతో కార్యోన్ముఖుడై న చాణక్యుని ధైర్యమది ఈపాటిదని చెప్పుటకు వీలులేనిది తను నిలబెట్టిన చందగుప్తునకు అవదలు రాకుండుటకుగాను ఈ (తువులను కూకటి వేరుతో సహా కూల్యదోయగలిగిన మవారీబలళాలియ్రైన ఛాణక్యుని మించిన

వీళాఖదత్తుని మ్ముదారాక్షనము ్షేత్త? శార్యవంతుడన్న వాడెట్టుండును? చందగుప్తుని నిలబెట్టి, (పభుత్వమును చేబట్టి, కాను (పధానమంతియై తన కెదురు తిరిగిన వానిని తోబరచుకొననేవలయు నని ఉత్సహించి వలలు పన్ని కార్యమును చివరకు సాధించుకొనిగాని వదలని చాణక్యు డుత్చాహ (వకు మం్యతళశ క్రి మహిమాన్వితుడు కదా! ఆతడనుకొన్నది కాకపోవుట లేదు. ఆయన అనుకొన్నచో ఆది అయికీరును. అందువలన ఆయన యందు. విషాదము (ప్రసక్తి లేదు. ఇట్టుత్సాహ స్థాయియైన వీర రసమునకు విహితములయిన విభావములే చాణక్యుని యందున్నవి.

[వతిపక్షమునుండి చూచినను ఉత్సాహమే కనిపించుచున్నది. ద్వితీయాంక మున సా్మామాజ్యలష్మి నుద్దేశించి రాక్షసుడనుచున్నాడు : “*దుర్వినీతురాలా! నేను సమూలముగా నీ యాశయమును పెకలించి నీకోరికలను కూలగాట్టెదను” మరియు ' తక్షణ బుద్దిశరమును (వయోగించి చందగుప్తుని పులిపిల్లవలె నందుని చేత పెంచబడి వానివంశమును సర ప్రనాశ్‌ నము చేసినవానిని దుంపనాశనముచేయక మానను” అని యీ మొదలుగా నిశ్చయించుకొన్నవాని యందున్న అనుభావములు దైర్యశౌర్య శక్త్యుత్సాహములే కదా! ఆ యుత్సాహమే లేనిచో నందులు మరణిం చిన తరువాత ఆ (పభువులమీది భ క్రితాత్పర్యములతో దాణక్యచం్మదగుప్తులతో ఆంత వైరమును రాక్షసుడు కొనితెచ్చుకొనునా? తన తలచిన కార్యమును గథ్ధెక్కింపవలయునన్న ఇచ్చ, ఎక్కించగలుగుటకు వలసిన శక్తియుక్తులు, ఎక్కింపగలనన్న ఆత్మవిశ్వాసము - ఇవన్నియు రాక్షసుని యందును ఉన్నవిం అందువలన రాక్షసుని యందును ఉత్సాహమే స్థాయిభావముగా నున్నది. సరియైన ఆశయము లభింవకపోవుటచేత రాక్షసుడు దెబ్బతిన్నాడు కాని ఉండవలసీన ఉత్సాహము లేకపోవుటవల్ల చేతకాదు. నందులు సోయిన తరువాత మలయ కేతువును పట్టుకొని _పయత్నించుట అంతయును వెర్యటుకను వట్టుకొని కొండను [పాకవలయునన్న ఉత్సాహము తప్ప మరేమియును కాదు రాక్షసునకు దైవము కలిసిరాలేదు నందులు పోయినప్పటినుండియు వానికా స్ఫూర్తి కలిగినది మలయ కేతువు తనను ఏ దోషమును ఎరుగనివానిని దోషిగా నిరూపించి వెళ్ళగొట్టినప్పటి నుండియు ద్రైనము తనకు వ్యతిరేకముగా పనిచేయుట నిశ్చయమైనది. తాదృళ మైన విషాదచ్భాయ రాక్షసునియందు మొదటినుండియ. కలదు. చిట్టచివరకు రాక్షసుడు చందనదాసును రష్షించుటకుగాను వధ్యస్థానమునకుపోయి ఆత్మ సమర్పణమునకు నుత్సహించినాడు, ఆది స్నేహధర శ్రమును లోకాతిళాయిగా

28" నాటక 'విస్ణేషణ ననుష్టించి -చూపించుటకు, అట్టాత్మసమర్పణము వీలుకానప్పుడు పధానమంతి పదవిని స్వీకరించుట ఆనివార్యము కాగా చివర కందుకే రాక్షసామాత్యుడంగీ" కరించినాడు. అంగీకరించినాడనగా ఉత్సహించినాడనియే యర్ణము.

ఈ విధముగా చాణుక్యుని యందును రాక్షసుని యందును ఉత్సాహమే స్థాయిభావముచా ఉన్నను అందు కొంత భేదమున్నది. విషాదజ్భాయ యేని లేని ఉత్సాహము చాణుక్యునిది. విషాదము నణచి కనిపించిన ఉత్సాహము రాక్షసునిది. కనుకనే అతడు జయించుటయు ఇతడు లోబడుటయు జరిగినది.

రాజ ధర్మములోని శ్యశున్మిగహ లక్షణములను చుట్టుకొని ఈ నాటకము వాయజబడినది. శ్యతున్మిగహమునకు సామదాన భేదదండోపాయము లున్నవి. దండమనగా యుద్దము. మొదటి మూడుపాయములును ఫలింపనప్పుడు యుద్ధము. ఇది పర్యవసానము గనుక ఈ మూడును అందులో అంతర్భాగముకే. వీర శన భేదములలో యుద్దవీర మొకటి. ఒకటి కాదు - అసలు వీరమనగా నదియే. ఈ ముదారాకస నాటకమున చాణక్యుడు రాక్షసుని విషయమున భేదమును [వ్రయోగించుటయే (ప్రధానముగా నున్నది. సామదానములు లేవు, యుద్ధము లేదు. . భేదముతో పనియైనది కనుక, యుద్ధము లేదు నిజమే. మరి సౌమదాన ములు కూడ్‌ లేవే?-లేవు - నిజమే. నాటకమునందు అంతకుముందే ఆపి (పయో గింపబడి పనిచేయకపోయి యుండును అనగా రాక్షసుడు చాణుక్యునకు సామ దానములకు లౌంగిరాలేదు. అప్పుడు చాణక్యుడు భేదమును (వయోగించినాడు. ఇదే-విజయవంత మైనది. విశాఖదత్తు డందువల్ల, ఈ ఒక్క ఉపాయముననే ఈ. నాటకమునందు వర్యాప్తము చేసి రచించినాడు. రాక్షసుడు కూడ చాణక్య చర్మదగుప్పణ మధ్య భేదము తెచ్చుటకు పయత్నించినాడు. కాని అది ఫలింప లేదు. రాక్షసుడు చం్కదగుష్తుని'రూపుమాపుట కనేకోపోయములను [ప్రయోగించి నాడు. అందులో భేదము కూడ ఒకటి. చాణక్యుడు రాక్షసుని లొంగదీసికొ నుటకే

'చూచినాడు-శాన్ని వానిని రూపుమాపుటకు చూడలేదు. అందువల్ల చాణక్యుడు మొదటి నుండియు భేదోపాయమును విజయవంతంగా (పయోగించి రాక్షసుని తనవద్ధకు ళప్పించుకొనుటమీదనే దృష్టిని కేర్చడీకరించి పనిచేసి నాడు, ఈదృళ మైన లక్యసిద్ధి చాణక్యుని కున్నట్లు రాక్షసునకు లేదు. చాణక్యుని ఏక్మాగత రాజ్షస్తునకు లేడు. కనుక చాణక్యుడు గెలిచినట్టును రాక్షసుడు లొంగినట్టును

విశాఖదత్తుని మ్ముదారాక్షసము క అయినది. భేదోపాయమునందు రెండు వక్షముల వారును పనిచేయుటకేత, నాటకమునందు యుద్ధము లేకపోయినను వీరమును అంగిరసముగా చెన్పవల యును, దీనికి కావలసిన స్టాయి భావము రెండు పక్షములందును పుష్క-లముగా నున్నది.

చాణక్య రాకషసు లళ్యుత్సాహముళో స్వకార్యసాధన విషయమున (వవ ర్హించుటచేత ఈ నాటకమున అంగిరసము వీరము. మరియు ఈ నాటకమున వస్తువు శతున్మిగహోపాయ మైన యుద్దమునం దంతర్భాగమైన ఖేద్యవయోగము. గనుక రసము వీరమే. భేద్వపయోగ విషయమున ఉభయపక్షముల [వవృత్తియు ఉత్సాహస్థాయిగా నున్నది.

ఈ నాటకమున స్థాయిఖావము ఉత్సాహము రసము వీరము.

శ

మొదటి యంకమునకు ముదా లాభమని పేరు. చాణుక్యుని సుదీర్షమైన స్వగతమిందు పధానమైనది. ఒక విధముగా నాటకము [పాణమంతయునం దున్నది. నాటకముయొక్క_. పూర్వాపరము లన్నియును అందు నిషి ప్తములై యున్నవి. నందవంళ నిర్మూలనము మొదలుగా రాక్షసుడు మౌర్యచం(దగుప్తు నకు (పధానమంతి యగుట తుదిగా సర్వార్దములును చాణుక్యుని స్వగతము స్పృళించుచున్నది, ఈ నాటకము తాత్పర్యమంతయును చం్మదగుప్తుని మీద పగబట్టిన రాక్షసుని లొంగదీసికొని మనస్సు మార్చి చం్యదగుప్తునకు వానిని మంతి చేయవలయుననియే చాణక్యునకు తాను మంతిపదవికి రావలయునని లేదు. అందుకు తగినవాడు రాక్షసు డనియే చాణక్యుని ఆంతర్యము. తాదృశమైన సిద్ధిని సాధించుటకే చాణక్యు డినాటకమునాడినాడు. ఆడించినాడు కూడ.

చాణక్యుని వద్దకు వచ్చినవాడు నీపుణకుడు. "పేరుకు తగినవాడు. చారుడుగా వేషములు వేసికొని తిరిగి తమకు శ్యతువర్గమువారి పేర్లను తెలిసికొని మరియు నొక్కపయోజనమును సాధించుకొని వచ్చినాడు. కపణకుడు, జీవసిద్ధి, శకటదాసుడు, చందనదాసు - ఈ నలుగురలో జీవసిది యనువాడు త్రైన సన్యాసిగా మారువేషమున తిరుగుచున్న చాణక్యూని హరుడు: శకటదాను

150 నాటక విశేషణ నిజముగా రాక్షసమర్శితైకి చాత సన్నిహితుడైన ఉద్యోగి, చందనదాను రత్నోల వ్యాపారి. ధనవంతుడు. రాక్షసుని (పాణమ్మితుడు. పాటలీప్ముతమునుండి తాను తప్పించుకొని పారిపోవుచు తన భార్యాపిల్లలను రాక్షసుడు చందనదాసుని యింట నుంచి పోయినాడు. వారిదంతటి మ్మైతి. ఈ నిపుణకుడు అదృష్టము కలసి వచ్చుటచేత రాక్షసుని భార్య చేత్కివేలినుండి జారిపడిపోయిన రాక్షసుని ముదాధి కార యోగ్యమైన ఉంగరమును సంపాదించుకొని వచ్చినాడు. ఇంతవరకు పెద్దగా చాణక్యుని నాటకము జరిగినది అంతలేదు. ఆ యుంగరము దొరికినప్ప టినుండి “-చోణక్యుడు నాటకమును నడిపించినాడు. అందుకనియే ఈ నాటకము పేరు ముదా'రాక్షసము. అ మ్యుద దొరకనిచో ఈ నాటకము లేదు. అదృష్టము కలసివచ్చుట యనగా అర్థమది. చాణక్యుని గొవ్పతన మంతయు నదృష్టమును చూడగలుగుటలో నున్నది. శకటదాసుని యొద్ద అంతకు మునుపే గాణక్యుడు తనవానిని సిద్ధారకుని వానితో స్నేహము చేయించి పెట్టినాడు. ఇప్పుడు చాణక్యుడు సిద్ధారకునిద్వారా శకటదాసుచేత అదేమో కూడ వానికి తెలియకుండ ఒక లేఖ (వ్రాయించి తెప్పించి దానిమీద ఈ రాక్షసామాత్యుని ఉంగరముతో మ్యుద్ర వేయించినాడు. ఆ పిమ్మట జీవసీద్ధిని విషకన్యచేత పర్వతేశ్వరుని చంపించినా డను మిషమీద నగరము నుండి బహిష్కరించుటయు, శకటదాసుని మీదను అట్టిదే యగు నేరమును మోపి ఉరికంబ మెక్కించుటయ, అక్కడనుండి సీద్ధారకునిచేత ఉరి తప్పింవబడి వారిరువురును రాక్షసామాత్యుల వద్దకు చేరుటయు సంభవింపచేసి చాణక్యుడు చందనదాసును జైలులో పెట్టించినాడు. శకటదాసాదులకం టి ముందుగానే థాగురాయణుడు భ్యదభట, పురుషదత్త, డింగురాత, బలగువ్ర, రాజ'సేన, విజయవర్మ అనువారందరును తననుండి తప్పించుకొని షారిపోయినట్లుగా కని పించునట్లు చేసి చాణక్యుడు తన పరివారములోనివారికి కూడ తన చేసిన రవన్య కార్యముల విషయము తెలియకుండునట్లు చేసెను. ఈవిధముగా చాణక్యుడు తనవారిని తనవని చేయటకుగాను రాక్షనుని వద్దకు చేర్చుగలిగెను వీరందరును చాణక్యునితో వడక వచ్చినవారే యని రాక్షసునకు నమ్మకము కలుగుటకు శకటదానుడువయోగ పడినాడు,

విశాఖదత్తుని మ్యుదారాక్షసము 151

ఈ రెండవ యంకమునకు రాతస విచారమని పేరు, ఇంధు:. రాష్షసా మాత్యుని స్వగత మొకటి యున్నది. (పథమాంకములోని చాణక్యుని- స్వగత మంత సుదీర్షమైనది కాకపోయినను రాక్షనుని ఆంతర్యమును వ్యక్తము చేయుచు నాటక మునందాతని _వవృత్తి లగష్షణమును నిరూపించుచున్నది.

నంద వంశము వెనుకటికి యదు వంశమువలె నామ రూపములు లేకుండా అయిపోయినది. ఆ వంశమును తానే నిలబెట్టినవాడై నందున తన కన్నుల ముందది యట్లగుట రాకసునకు దుఃఖ హేతువై నది. తాను నిలబెట్టిన స్మామా జ్యము చర్మదగుప్తుని యనుభవమున కగుటకు వాని జీవు డంగీకరింపలేదు అందువల్ల చంద్రగుప్తుని సర్వ విధములను రూపుమాపుటకు అత డెన్నియేని (పయత్నములు చేసెను. కుసుమపురము నుండి తాను మ్మాతమే తప్పించుకొని, తన భార్యా పిల్పలను అక్కడనే ఉంచి వచ్చుట కూడ రాజకీయముగానే రాషసుడు చేసెను, అక్కడి తన పక మవలందించిన వారికి తన రాకయం చావిధముగా విశ్వాసము సడలిపోకుండ కాపాడబడుట నభిలషించి రా్షసామాళత్యు డాపని చేసెను, శకట దాసుని అక్కడనే ఉంచి వచ్చుటలో కూడ రాక్షసున కాంతర్యమున్నది. అవసరమైన ధనమును వెచ్చించియైనను శతు వషమును చేదించుట కొరకు వాడక్కడ నిలుపబడినాడు. వానికి సహాయవడువాడుగా టీవ సిద్ది. శకటదాసుడు విష్కపయోక్తలను చేపట్టి నియోగించి చందగుప్తుని అంతు చూచుట కుంచబడినాడు.

పర్వతేశ్వరుని కుమారుడు మలయకేతువు. ఆయన (ప్రభువుగా తాను మంతిగా రాక్షసుడు వ్యవహరించుచున్నాడు. మంతికి మలయ కేతువు తానొక కంరాభరణమును బహూకరించినాడు.

చిన్న యిసుడు పాములవాని వేషములో రాక్షసామాళ్యుని గూఢచారిగా (వవ ర్తించుచున్న విరాధగుప్తు డనువాడు, కుసుమపురమునుండి వచ్చినాడు.

నందులు సంహరింవబడిన మీదట రాష్షసుడు తప్పించుకొని పారిపోయి వచ్చినాడు, చం్యదసుప్తుడు చ్మకవర్తియై నంద సింహాసనమును, నంద భవనము లకు స్వాధీనము చేసికొను సందర్భములో ఆతనిని వధించుటకు రాక్షసుడు కొన్ని ఏర్పాట్లు చేసినాడు, నందసంవార సమయమున సర్వార్థసిద్ధి యను

152 నాటక విశ్లేషణ వోడు భయపడి మహారాజు పదమును వదలి రహస్య మార్గముల తపోవనమునకు పోయినాడు. హాని నక్కడనే చోణక్యుడు చంపించినాడు, అట్లు నర్వార్భస్‌ద్ధిని పంపిన తరువాతనే రాక్షసుడును పారిపోయినాడు.

చంద్రగుప్తుని చంపుటకు సిద్ధము చేయబడిన విషకన్యను చాణక్యుడు వర్వతేశ్వరునకు (వయోగము చేసి వానిని చంపించినాడు. దానితో వాని కుమారుడు మలయకేతువు భయపడి వాడును పారిపోయి వచ్చినాడు. పర్వలేశ్వ రుని సోదరుడు వైఠరోచకుడు కలడు. వానిని పారిపోనీయక చాణక్యుడు పర్వుడేశ్వరునకు తా మొప్పకొన్న ఒప్పందములను తూచా తవ్పక చెల్లించుటకు వాగ్దానము చేసి నిలబెట్టుకొనెను.

చందగుస్తని నంద భవన (ప్రవేశ మహోత్సవమునకేర్పాట్టు జరిగినవి. దారువర్మ యని ఒక శిల్పి కలడు. అతడు రాషకుడు కెట్టినవాడు కాడు కాని నందవంశమునందు భ కి విశ్వాసములు కలవాడు. ఆతడు చం్మదగుప్తుని మరణ సౌధన మగునట్టుగా పూర్వ ద్వారాలంకరణ రూపమున ఒక యంత తోరణము నమర్చెను. చాణక్యుడు పర్వతేశ్వరుని సోదరునకు వై రోచనకును కూడ అర్ధరాజ్యమునకు పట్టాభిషేకము చేసి చం్మదగుప్తు జెక్కవలసిన ఏనుగు నెక్కించి పరివార మంతయును వాని ననుసరించునట్టుగా చేసి నడిపించెను. దారువర్మ అత్రగ్తే చర్యదగుప్తుడనుకొని యం్యతతోరణమును వానిమీద పడదోసి వానిని చంపెను. నిజమున కుట్టు చంపలేదు. రాక్షసుని మనిషి యొక్కడు చరిదగ్యప్తునకు మావటివాడుగా నుండి యంతతోరణము పడబోవుచున్న దనగానే వాడు చం్మదగుస్తుని చంపుటకు. చురక త్రికొరకు చూచెను. ఆ తొందరలో ఆ థత్నేనుగు అటు ఇటుగా నడచినందున ఆ యం్మతతోరణము వాని మీదనే వడి వాడు చచ్చినాడు, అయ్యో చం్యదగుస్తుడు తప్పించుకొన్నాడే యని దారువర్మ వై రోచకుని షీద దూకి పొడిచి చంపినాడు, దారువర్మను కాల్బలము వార్‌ కొట్టి చంపినారు.

రాక్షనుకు తనవానిని మరొకనిని వైద్యునిగూడ చందగుప్తుని అంత మొందించుటక్షుగా నక్కడ' పెట్టి వచ్చెను. వానిపేరు అభ యదత్తుడు. జొషవధములో విషము కలిపి చర్మదగుప్తుని చంప ్కవయత్నించెను. చాణక్యు డది యెరిగి దానిని వానిచేళనే క్రాగించి వానిని చభసీవే నెను.

విశాఖదత్తుని మ్ముదారాక్షసము శే53

చంటదగుప్తున్‌ శయనాధికారి [వమోదకుడనువాడు రోకసుని మౌనిసీ కలడు. వాడు తన జీతముశనకు మించిన వ్యయము చేసి జీవించుటను చూచి అనుమానించి చాణక్యుడు వానిని చ్మితవధ చేయించెను.

రాక్షసుడు చం్యదగుప్తుని అంత మొందించుటకు మరొక వనికూడ చేసినాడు. చందగుప్తుని శయనాగారమునందు గోడలలో రహస్యముగా తన పరివారమునుంచి అర్హరా్యాతమున చందగుప్తుడు న్మిదించుచుండగా సంహ రించుటకు సిద్ధము చేసెను. అట్లు గోడలలో దాగినవారు భీభత్సుడు మొదలయిన వారు చాలమంది కలరు. చాణక్యు డాపడకటింటిని తానుగా వచ్చి ముందుగా పరీక్షించినాడు. చీమలు మెదుకు చిదుపలను, లాగికొని గోడల మూలలలో బొరియలలోనికి పోవుటయు వచ్చుటయు చూచి లోపల మనుష్యులు దాగి యుండుట నూహించి ఆ యింటిని తగులబెట్టించెను వీవత్సకాదు లావిధముగా మరణము పాలయిరి,

ఇదంతయు. చెప్పిన మీదట విరాధగుప్తుడు జీవసిద్దిని కుసుమపురము నుండి వెళ్ళగొట్టించినాడనియు, శకటదాసుని ఊరికంబ మెక్కించినాడనియు, చందనదానుని సకుటుంబముగా చెజసాలలో ెట్టించినాడనియు చాణక్యుడు చేసిన పనులను రాక్షనునకు వివరించి చెప్పెను.

ఉరికంబము వద్దనుండి తప్పింపబడిన శకటదాసుడును తప్పించిన సిద్దారకుడును రాక్షసుని వద్దకు వచ్చిరి. తనను రక్షించినది తన మ్మిళుడని శకటదాసుడు రాకసునకు సిద్ధారకుని చూపించెను. తనవాడైన శకటదాసున కంత సహాయము చేసి ప్రాణములు కాపాడినాడను సంతోషముతో రాక్షసా మాళ్యుడు ఆంతకు పూర్వము తనకు మలయకేతువు బహుమానముగా పంపిన కంఠాభరణమును సిద్దార్ధకునను బహుమతి గావించినాడు. సిద్ధారకుడు వచ్చుచు తనవెంట చాణక్యుల వారివద్దకు వచ్చిన రాషసామాత్యుల అంగుశీయకమును కూడ తెచ్చినాడు, అది తనకు చంచనదానుని ఇంటివద్ద దొరకినదని చెప్పినాడు. రాక్షసుడు తస్పించుకొని పారిపోయి వచ్చునప్పుడు వాని భార్య వాని యుంగళ మును ఉళ్కంకఠావినోదార్థము తీసికొన్నధి. ఆది ఈ విధముగా రాక్షసునివద్ధకు వచ్చినది. సిద్దార్థకుడు' తనకు" బహుమాశముగా వచ్చిన ఆ-వస్తువు కా యంగ

154 నాటక విళ్హేషణ రముతో "ముద, వేయించి రాక్షసుని అధీనములోనే దాచిపెట్టినాడు. అ యంగ రము రాక్షసున కీయబిడినది. ఆయన దానిని శకటదాసున కిచ్చి వెనుకటి యధి కారమునండే వ్యవహరింపు మనెను. సిద్ధారకుని రాశసామాత్యుడు తన. పరివార ములో చేర్చుకొనెను. విరాధగుప్తుడు మరొక (పధాన విషయమును దాణక్య చం దగుప్తులను "గురించి- రాక్షసునకు చెప్పినాడు. అదేమనగా, వా రిద్ధరకును ఈ మధ్య వడుట లేదని. అంతవరకు తాను చేసిన [పయత్నము లన్నియు విఫలములు కాగా రాక్ష సుడు, అప్పుడు తాను విన్న దానిని బట్టి భేదోపాయముచేత చాణక్యచందగుస్తు లను వేర్చజచి సాధించుటను గూర్చి యోచింప నారంభించెను. క కుసుమప్పరమున వైతాళిక వేషమున రాక్షసుని మనిషి చందగుప్తుని వద్ద లడు. చం్యదగుస్తని పొరుషమును రెచ్చగొట్టి దాణక్యునితో వైరమును పెంపు చేయట వాని పని. రాక్షసుని నద్దకు ఆసాదారణము లయిన సౌమ్ములు మూడు అమ్మకానికి వచ్చినవి. శకటదాసుచేత రాక్షసుడు వానిని కొనుగోలు చేయించినాడు. రాక్షసామాత్యుడు విరాధగుస్తుని తిరిగి కుసుమపురమునకు పంపించి, వై తాళికుని (యత్నసిద్ధి నెతిగి వచ్చుటకు కరభకుడనువాని నొకనినిగూడ వంపినాడు, మూడవ యంకమునకు కృతక కలహమని శ్పేరు చాణక్య చర్మదగుప్తుల మధ్య తీవాభిపాయ భేదములు వచ్చి, ఒకరి నొకరు లెక్కచేయక (తోసిపుచ్చు మాటలు మాటాడుకొనుటయు, ఇదంతయు ముఖ్యముగా కొముదీమహోత్సవ మును చందగుప్పుడు (వకటించుటయు, చాణక్యుడు నిష్నేధించటయు; (పణలు చాణక్యుని మాటను పాటించుటయు ఈ మొదలయిన వ్యవహారము మీద గోరం తలు కౌండంతలై చిట్టచివరకు చాణక్యుడు చం్యదగుప్పునిమీది కోసమున తాను శస్రమును త్యజించి వైదొలగుటగా, చం్యదగువ్తుడు న్వతంృతించి రాజ్యతం్యళ

విశాఖదత్తుని మ్ముదారాక్షసము 155 నిర్వహణమునకు పూనుకొనుటగా ఈ యంక మొక మహా విచ్చితమయిన మలు పును (పదర్శించి, రాకసునకు దైవ మనుకూలము కాబోవుచున్నదనిపించి, పేక కులకే కాక మిగిలిన సహచర ప్మాతములకు కూడ ద్మిగృమ కలఠిగించుచు ఆద్యం తములు మహాశ్చర్యజనకముగా నిర్వహింవబడినది.

నాల్గవ యంకమునకు రాక్షసోద్యోగమని పేరు. రాక్షసుని చేత పాటలీ ప్యుతమునకు వైతాళకుని పయత్ననిద్ధి వార్తలను తెలిసీకొని వచ్చుటకు సంప బడిన కరభకుడు వచ్చి ఆయన కక్కడి విశేషములను విన్నవించుచుండగా మలయ కేతువును భాగురాయణుడును వచ్చి చాటుగా నుండి ఆ మాటలు విందురు. అంతకు మునుపే భాగురాయణుడు మలయకేతువునకు రాక్షసునికి చాణక్యుని మీద పగనుగూర్చి చెప్పెను. కాలమట్టు కలిసివచ్చినచో రాషనసుడు' చం్యద గువ్తుని చేరి సంధి చేసికొని సేవించుట సంభవమే నన్న విశ్వాసమును - భాగు రాయణుడు తన మాటల చేత మలయకేతువునందు కలిగించినాడు. చాణక్యుని మనుష్యులు భ్యద్రభటాదులు భాగురాయబణునితో సహా మలయకేతువును చేరి "సేవించుచున్నది రాక్షసునితో అతడు భేదించునట్లు చేయటశే.

కరభకుడు కుసుమపుర వృత్తాంతము నిట్టు రాక్షసునకు విన్నవించినాడు. కౌముదీ మహోత్సవమును రాజు పకటింపగా చాణక్యుడు నిషేధించినాడు. ఆ సందర్భములో వై తాశికుడు స్తవకలళకుడు చందగుప్తుని స్తుతించుచు చాణక్యుని విషయమున భేదవీజములను నాటినాడు. ఆ తరువాత చాణక్య చం్మదగుప్తుల మధ్య మనస్పర్జలు పెరిగి, చివరకు చాణక్యుని మం్యతివదవి ఊడినది.

చాటుగా నుండి వినుచున్న మలయకేతువునకు బాగురాయణుడు తనతో నంతకుముందు చెప్పినమాట నిజమే అనిపించింది. మరియు ననిపించుచున్నది.

మరియు “చందగుప్తు డిక నా చేతిలోనివాడు” ఇత్యాదిగా గల రాక్షసుని మాటలను భాగురాయణుడు తన ఉద్దేశించిన తాత్పర్యమున కభిముఖముగా చేసి మలయకేతువునకు వ్యాఖ్యానించినాడు.

చం్యదగుప్తునకు సంభవించిన సచివ్య వ్యసన మొక్కటియే తమ విజ యమునకు మూలమనియు, నదియే చాలు ననియు రాక్షసుని యూహ. దండ య్యాత వెడలుట కది సమయ మనియు వాని ఆలోచన, తగిన ముహూర్తము కూడ పెట్టించినాడు, జీవసిద్దియే జ్యోతిషికుడు,

అయిదవ-అంశ మునకు కూట తేఖము అని "పేరు, రాక్షసుని పరివారములో నొకడుగా వచ్చి -చేరిన 'సిద్ధారకుడు. మ్ముదవేసీన లేఖను మరియు ముదవేసిన సొమ్ముల పెట్టెను తీసికొని పాటలీపష్తతమునకు (వయాణ మైనాడు. కపణకుడు జివసిద్ది ఎదురై నాడు. ఆత డౌకసంగతి చెప్పినాడు. మలయకేతువు కటకము నుండి వలుపలికి పోవుటకుగాని కటకములోనికి వచ్చుటకుగాని భాగురాయణుని అనుమతి ముుదావ్మత ముండి తీరవలయును. ఆది లేనిచో పోవుటకు వీలులేదు, వచ్చుటకు వీలులేదు.అని. మలయశకేతువు చాటుగా నుండి భాగురాయణునితో కపణకుడు చెప్పిన మాటను రాక్షసుడు విషకన్యను_వయోగించి పర్వతేశ్వర మహారాజును చంపించి -నాడనుటను విన్నాడు. మరియు చాణక్కు డాపని చేసినట్టు వ్యాపించిన వార్త అబద్ధ మనియు వారి మాటలవలన మలయకేతువు తెలిసికొనినాడు. ఆ విధముగా రాక్షసునియందు విశ్వాసముపోయి. మలయ కేతువునకు భేదబుద్ధి నిశ్చయ మైనది. దానిన్‌ భాగురాయణు డింకను సర్జుబాటు మాటలుగా చెప్పి స్టిరపరచినాడు. ఆఅ సందర్భములో సీద్దార్రకుని పట్టుకొని భటులు తీసికొనివచ్చి మలయ కేతు భాగురాయణుల ముందు పెట్టినారు. సిద్దారకుడు కాను రాశసామాత్యుల కొలువు మానిసిననియే చెప్పుకొనెను. వానివద గవ రాక్షసుని మ్ముదగల జాబును తీసి చూచినారు. అది ఎవరికో వాడు చెప్పలేదు. తన్నగా సొమ్ముల పెట్టె బయటపడినడది. దానిని కూడ కీసి చూచినారు. అందులో మలయకేతువు రాకసునకు బహుమానముగా నిచ్చిన అభరణమున్నది. మలయకేతువున కా లేఖ చం్యదగుప్తుని కొరకు (వాసినదే యనిపించినది. సిద్దార్ధకుడును అదే చెప్పినాడు మరియు సిద్ధారకుడు చం్మదగుప్తునకు రాకసామాళ్యుని సందేశముగా చెప్పిన మాటల వలన తన పక్షమున యుద్ధము చేయటకు సిద్దపడియున్న చ్మితవర్మ సింహనాథుడు, పృష్కరాక్షుడు - ఈ ముగ్భురును తన రాజ్యమునే కబశించుటకు చూచుచు రాక్షసునితో లాలూచీ పడి యున్నారనియు, మిగిలిన సింధు సేనుడు, మేఘాకుడు - ఇద్దరు కూడ స్వార్ట్మసయోజనాపేషయా వచ్చినవారేననియ మలయకేళువు (గహించినాడు, ఈ విధముగా చాణక్యుడు మలయక్షేతువును రాక్షసునకు ఎదురు తిప్పీనాడు,

విశాఖదత్తుని మ్ముదారాక్షసము కేక్‌?

అట్టాాగవోద్మగుడుగా నున్న. మలయ కేతువు 'పిలువనంవగా రోషనుడు వెనుక శకటదాసుచేత కొనుగోలు చేయించిన మూడావరణములలో నుండి ౨ఒక దానిని ధరించిపోయెను. ఆ యాభరణములు వర్వతేశ్వరునివి. జాటు _ ఆథరణ ముల పెట్టె - ముద - శకటదాసుని చేత్మివాలు _ ఇవన్నియు తాను నేరము చేయక పోయినను చేసినట్టొప్పుకొ నక రాక్షసామాత్యునకు తప్పనట్టు చేసినవి, అందువలన రాకసు డన్నియు నొప్పుకొనినాడు.

మలయకేతువు తన రాజ్యము నవహరింప గోరుచున్న ముగ్గురను సజీవ సమాధి చేయను, మిగిలిన ఇద్దరను ఏనుగులచేత (తొక్కిాంచి చంపను ఆజ్ఞ యిచ్చెను రాక్షసుని యదేచృముగా పొమ్మని విడిచిపుచ్చెను.

అరవ 'యంకమునకు కవట పాళ మని పేరు. మలయశేతువు కటకము నండి వచ్చిన సిద్ధారకుడు తన మ్మిశుని నమిద్దార్భ కుని.కలిసికౌనెను. వానితో ఇట్లు చెప్పెను: మలయకేతువు చేసిన పనికి యుద్ధములో సహాయము చేయ వచ్చిన మిగిలిన వా రందరును భయవడియు, రోనియు విడిచి వెళ్ళిపోయినారు. ఒంటరిగా చిక్కిన మలయ కేశువును భాగురాయణుడును, భృదభటుడు మొద ల్లైనవారు బంధించినారు. చాణక్య సేనలు పోయి. మలయకేతువుని, మ్హేచ్చ బలాలను లతోబరుచుకున్నవి.

ఆ గందరగోళములో రాక్షసామాత్యుడు పాటలీప్యుతమును గూర్చి వచ్చి నటు ఉదుంబరు డనే చారుడు చాణక్యునకు తెలిపినాడు, చందనదాసు కొరకు రాష్షసుడు తిరిగి వచ్చినాడు.

చందనదాసుని ఉరి తీయటకు ఆజ్ఞ పుట్టినది, సిద్దారక, సమిద్ధారకులకే ఆ యాజ్ఞ అమలు చేయవలసినదిగా చెప్పబడినది. వారే తలారి వేషములతో బయలుదేరినారు. (ఇది ఇంతవరకు [వవేశకము.)

కుసుమప్పుర పరిసర్మప్రాంత జీర్ణోద్యానమునందు రాక్షసుడు చందన దాసుని వృత్తాంతము తెలిసికొనవలయు ననీ చాటుదాటుగా తిరుగుచున్నాడు. సమీవముళతో నొక డురి బోసికొని చావ సిద్ధపడుచుండుటను చూచి, ఇదెందుకు చేయుచుస్నావని రాషసు డడిగెను వాని వఆన చందనహసునకు వచ్చిన ఇరకో

శే58 నాటక విళ్ణేషణ టమును వినినాడు. ఆది తన కుటుంబమును కాపాడుట వల్దనే వచ్చినది. తన కుటుంబమును చర్మదగుప్తునకప్పగించుట కంగీకరింపక మరణ దండనము ననువవించుటకు చందనదాసు సిన్ధపడినాడని విని రాక్షసుడు వానిని రక్షించు టకు తాను ముందుకు వచ్చి బయటపడుటను గూర్చి విచారించెను.

సప్తమాంకము నిర్వహణాంకము. చందనదాసును వధ్యస్థానమునకు తీసి కొని వచ్చినారు. ఆయన భార్య, కుమారుడు కూడ వచ్చినారు. చందనదాసును మరణము నుండి కాపాడి, తనకు పతిభిక నన్ముగహింప వలసినదిగా వాని థార్య కేకలు పెట్టినది. అప్పుడు రాక్షసామాత్యుడు (వవేశించినాడు. చందన దాసుకు బదులుగా తనను ఉరి శ్రీయ డనినాడు. మరియు బాణక్క్యునకు తాను వచ్చినట్టు కబురంపును ఎవని కొరకు చందనదాసును చంపింపనుంటివో వాడే వచ్చినాడని చెప్పంపినాడు. చాణక్యుడు నచ్చినాడు, రాక్షసామాత్యునకు చాణక్యు డభివాదము చేసినాడు, ఆంతట చరం్మదగుప్పుడు పవేశించినాడు,. చాణక్యుని మాట మీద అతడు రాక్షసునకు నమస్కరించినాడు, చందనదానుని (ప్రాణము. నిలువు టకు రాక్షసుడు శన్తమును ధరించి, చందగుస్తునకు మంతిపడవిని నిర్వహింప వలయుటయే షరతు. చందనదాసు కొరకు రాషసుడు శస్త్రమును ధరించినాడు.

భాగురాయణుడు మొదలై నవారు మలయకేతువును బంధించి తీసికొని వచ్చినారు. ఆ విషయము బాణక్కుడు ఆమాత్య రాక్షసులకు విన్న వింపజేసినాడు. రాక్షసుడు మలయకేతువును (ప్రాణములతో కాపాడదలబినాడు,

రాక్షసుని మాట మీద చం్యదగప్తుడు మలయకేతువు రాజ్యమును వానికే ఇచ్చినాడు చందనదాసును అన్ని పట్టణములకును పెద్ద సెట్టిగా చేసినాడు. రాషసుడు చం్యదగుస్తుని చేత రాజ్యము చేయించెను.

ఇ!

విశాఖదత్తుని మ్ముదారాకస నాటకమును (ప్రతినాయకముఖముగా అనగా మలయకేతు రాక్షసామాత్యుల దృష్టికోణము నుండి (పధానముగా చూచినచో, (బౌనింగు (వానీన స్టాఫర్టు నాటకముతో సామ్యము కలదిగా కనిపించును.

విళశాఖదత్తుని మ్ముదారాక్షసము 1159

1. నందరాజుల మీద రాక్షసున కెంతగా భక్తి విశ్వాసములు కలవో స్టాంఫర్జుకు ఛార్లెసు (వభువువట్టను అంతగా కలవు.

2. రాక్షసుడు నందుల కొరకు మలయకేతువు నాశ్రయించి ఎంత పూసి కొని ఎంత రాచికొని సర్వాత్మనా సేవించినాడో స్టాాఫర్జు ఛార్రెసు ్యపభువు నళ్హే "సేఏించినాడు.

3. రాక్షసుని మలయకేతువు నుండి తొలగతీయవలయునని చాణక్యు డెంత (పయత్నము చేసినాడో స్టాాఫర్జును ఛార్లెను నుండి తొలగతీయనలయునని పిమ్‌ అంతగా (వయత్నము చేసినాడు.

శ రాక్షసుని మీద చాణక్యుని కెంత గౌరవమర్యాద లున్నవో స్టాంఫర్జు మీద పిమ్‌కు కూడ అంతే యున్నవి,

5, రాక్షను డ్మాశయించిన నందవంశమునకు చాణక్యుడు వ్యతిరేకము. స్టాంపర్డు ఆ్మశయించిన ఛార్లెసుకు పిమ్‌ వ్యతిరేకము,

6. చాణక్యుడు చందగుప్తుని పక్షము, పిమ్‌ (పజల పవషము.

గా స్టాంవర్టును పిమ్‌ సామముచేత సాధింపవలయునని చూచి విఫలు డయ్యెను. రాక్షసుని సాధించుటకు భేదోపాయమే ఉపాయముగా (సయోగించి చాణక్యుడు సఫలుడయ్యెను,

85. రాకషసుడు నందరాజులపట్ల అంత వ _క్రీవిశ్వాసములు కలిగియుండుటకు (బహ్మాండమ్ములెన కారణములు కనిపించన్లై స్టాావర్జు ఛార్లెసుపట్ట అంతగా బద్దానురాగముతో [వవ ర్రించుటకును తగిన కారణము కనిపించదు.

వ్ధా ర్త

9. రా్షసుడు నందరాజులు మహానుభావులన్న విశ్వాసముతో (పవ ర్తిం చెను స్టాాఫర్జుకు ఛార్లెసుపట్ట అట్టి విశ్వాసము లేకుండ (వవ ర్తించెను. రాక్షసుడు మలయశకేశువుపట్ట కూడ పూర్ణవిశ్వాసముతోనే (వవ ర్రించెను.

160 నాటక విశ్తేషణ

10 రాక్షసుడు తాను నమ్మినదానీ విషయమున ఎంత సర్వాత్మనా (పవ ర్రించునో స్టారిఫర్టు కూడ అ్టే (పవర్రించును. మలయకేతువు తనను (తోసి షారవేసిన పిమ్మట కూడ “రాక్షసుడు శ్యతువుల చేజిక్కి చావన్తైనను జచ్చును గాని చర్మచగుప్తునితో సంధి చేసికొనడు” అన్న పట్టుదలతో నున్నాడు. స్టా9ిఫర్టు కూడ ఇంకా తనకు వ్యతిరేక మైనప్పుడు కూడ తాను చనిపోవుటకు సిద్ధముగా నున్నానన్న రైర్యముతో నున్నాడు, ఇరువురకును గల స్వళక్రిమీది మ్రెక్కం_వోని విశ్శాసము లక్షణమది.

11. రాక్షసుని.[వయత్నమంతయు వృధాయైనది. స్టాఫర్జు పయత్న మంతయు వృధాయైనది. రాక్షసుడు చావలేదు. స్టాఫర్జు చచ్చినాడు. రాక్షసుని యందు శర్ధ కలదు. స్టాఫర్జునందు మిధ్య కలదు. తర్ద చావదు. మిధ్య (బళ్తుకదు.

4. షేక్‌ స్పియర్‌ హో మైట్‌ య

(పవేశిక వోస్టుట్టు నాటకం ఆంగ్ల భాషా సాహిత్యంలో అవతరించి (1601) ఇప్పటికి మూడువందల తొంభై సంవత్సరాలు (1990). ఆ నాటకాన్ని గురించిన విచారణా విమర్శనా మనకు తెలిసినంతరవరకూ రెండువందల డెబ్రై సంవత్స రాల (1210) నుండి జరుగుతున్నది. ఏ సుముహూర్తాన (1736) థామస్‌ హాన్‌ మర్‌ (2000943 40060) హామైటు నాటకేతివృత్తాన్ని మొత్తంగా విమర్శకు పెట్టాడో కానీ, అప్పటినుండి అది మంచి చెడ్డల తుపాను దెబ్బలకు గురి అవుతూనే ఉన్నది. అనుకూల (వతికూల విమర్శన లన్నింటినీ దిగ కష 615 & 01882 296 సజిిజంటం రాయు - 0ంఓగొతీల. గౌ 06 0462800096 189 06 ₹టరా 801 వంంరేగ6ం66ే; - లం 6౩౭య89క్ర6 0 ఇ౭40025 18 868 22 6298౭606 0% ౧౭౦6551. 6022 2 862056 0 *6 - 54ఉసగలం2ఓ౬ 101౫501. 51690627౯6 ఇశకషీల6ి 60 19002688 ఇబం౨ ఇం 8 రాలి లడ6 &8ంచం0 19 ల౭ యల లురే 05 ం6౭20066 = భం 20 800165 02 066 స606 సెంళాం?ం 1896, 020 56 009916బా౭రే ₹210848016, 0౯ 16664 ౦యేంలా:6 యేడ0 &8 మసంశయియంల:ం, త చుట ₹10ు ౯877 185 మంయు 0£ ₹6౬0667 ౪8 ₹ల00క్రం296 60 266020, &లిరే 16864 05 900 యువక 26 10% 0 4012కి ౪001) చ (116 25 61209664 ఇకం0 ₹6 (64౨ రం ఇరూయేంక 600211 - 6౦౬౬210063. [6 18 2185 206 6? ₹సే66 2002860౪76 ఆ 5. ౬27715 - పెళ 54680626 ౧62166 16 8 మూ8€60ా 2064 ఉట౭ వీంం6 1 శం? 696 506క656ట+6, జరి ౧6౬౪ల ఇాషేంంట. 6204016 - పవి త [౨ ౨౦7088. జమ! 6 15 2 రేంయుడర6 6852 19 మ95€ల౮ా, చం 18 €0 98 161880 ౧౦06664 86 యేం 90౯6 1618 64091064 96 [౦2౬

రులు 19 60 6900725 - +. విం? ఇ01ఏం0సా

టం...

అధ

16కి నాటక విశ్ణేషణ (మింగుతూ తాను తానుగా నిలబడి (క్రొత్త విమర్శలకు తన అపూర్వత్వాన్ని (వదర్శిస్తూనే వుంచి.

వోమై టదొక సాహిత్య (ష్మకియగా ఒక నాటకంగా లేదు. దానిమీద

ష్‌ వచ్చిన వ్యాఖ్యానాలూ, తర్జనభర్జనలు, విమర్శనలూ, వరిశోధనలూ-వీటన్నింటినీ చూస్తే అదొక విజ్ఞాన విద్యా విషయంగా ఉన్నది, వామైటాలజీ ఒకటి చాలు ఒక జీవితంలో అధ్యయనానికి. ప ర్‌ (పథమాంఠం |!

మొదటి రంగం ఒక విధంగా మొత్తం నాటకేతివృత్తాన్ని సూక్మంగా (వవేళ పెట్టడానికి చూస్తున్నది. డెన్మార్కు. రాజుగారు చచ్చి భూతంగా తిరుగు తున్నాడు నార్వేరాజు డెన్మార్కుమీదికి దండె త్రి రాజొస్తున్నాడన్న పుకారు పుట్టటంవల్డ డెన్మార్కులో ఒక విధంగా ఆత్యవసరపరిస్థితి ఏర్పడినట్లు పనులు జరుగుతున్నాయి. భూతాలంచే నమ్మకం ఊండిలేని పరిస్థితి ఆది. హోరేషియో ముందు నమ్మడు, స్వయంగా చూచిన తరువాత నమ్ముతాడు. అతడు నమ్మి నందువల్ణనే హామైట్ట రంగంలోకి లాగబడాడు.

౧ టట 64

చచ్చిపోయిన రాజు దయ్యమై తిరుగుతూ ఉండటం, మనుష్యులతో మాట్టాడటానికి చూడటం, నాటకంలో ఒక కీలకమైన ప్యాతగా (పవేశించటం_ ఇదంతా సామాజికులకు అమానుషాలయిన గాలిశక్తుల దర్శనంవల్ల కొంత భయమూ, కొంత బౌత్సుక్యమూ కలగటానికి దోహదం చేస్తున్నది. దయ్యాన్ని చూచిన తరువాత హోరేషియో తమ రాజ్యానికేదో (వళయాన్ని ఊహించి యుద్ధ భయాన్ని గురించి మాట్టాడుతూ అపళకునాల విషయం ఎ త్తి జూలియస్‌ సీజరు మరణాన్ని న్మరిస్తాడు. అధి చనిపోయిన రాజు విషయం దగ్గరనుండి జరగ బోయే నాటకాన్ని మొత్తాన్ని స్పృశించి, ఒక విషాద వాకావరణ మేఘాన్ని వి స్తరింసజేసిందా అనిపిస్తున్న ది.

తాము చూచింది వోన్లెట్టుకు చెప్పాలనుకొంటారు మార్సెలస్‌, బెర్నార్టో, హోరేషియోలు ముగ్గురూ. ఆ విధంగా నాటకంలో (వధానప్యాత అతి సాధారణ

'షేక్సపియర్‌ వోమ్లైట్‌ 68 రీతిలో యథాలాపంగా ప్రవేశ ్పెట్టబడుళున్నది. అతనికి ఆ ముగ్గురూ మంచి సన్నిహిత మ్మితులుగా ఉన్నారని తప్ప అతన్ని గురించి మనకేమీ తెలియనీయ లేదు నాటక కర్త. సామాజికుల కతనిని గురించిన కౌత్పుక్యాన్ని అలా పెంచు తున్నాడు,

ఈ (వథమ రంగం అర్థర్మాతి గాఢాంధకారంలో మొదలై, తెల్టవారు జామున కోడి కూసిందాకా సాగి, తరువాత తెలతెల్లనారుతుండ గా సమావ్రమవు తుంది.

1

[(వథమరంగం ముగిసిన మర్నాడు పగలు దర్బారు సీను రెండవరంగం. (ప్రస్తుతం డెన్మార్కు రాజు, హామైట్టకు పినతర్మడి, వామ్లెట్టు తల్లికి ఇప్పుడు భర్త అయిన క్లాడియస్‌ సభ చేస్తున్నాడు. తన అన్నగారు మరణించిన తరువాత తాను వదినెగారిని వివాహం చేసుకొన్న తరువాత తననుతాను డెన్మార్కు రాజుగా _పకటించుకాన్న తరువాత క్ఞాడియస్‌ కౌలువు చేయటం ఇదే మొదటి సారి. వదినెగారిని వివాహం చేసుకోవటంలో దేశభ్యదత ఇమిడివున్నదన్న ఒక అభ్మిపాయం అంతకుముందే రాజబందువులకూ, రాజోద్యోగులకూ క్లాడియస్‌ కలిగించి వారి సలహా సం్మపదింపులను కాదనలేకనే తానామెను వివాహాం చేసు కొంటున్నట్లు చేసుకొన్నాడు. ఆ విషయాన్ని పదిమంది ముందూ అందరూ ఏక (గీవంగా అవునని ఆంగీకరించేటట్లు చేయటానికి ఈనాడు సభచేసి (సస్తై విస్తున్నాడు. పితృమరణ దుఃఖాన్ని నెమ్మదిగా మరచిపొమ్మని వామ్లెట్టును ఓదారుస్తున్నట్టు సలహా ఇయ్యటం కూడా ఈ నభలో ఒక విశేషం. తనతోపాటు తన రాణి వోమైట్టు తల్లి చేత కూడా ఆ సలహా ఇప్పిస్తాడు.

క్లాడియసుకు ముఖ్య సలహాదారుగా పొలోనియస్‌ కనిపిస్తాడు. అతని కొడుకు లేయర్జస్‌ చివరకు వోమైట్టును చంపి చచ్చిపోవలసినవాడు కూడా ఇక్కడ కనిపిస్తాడు. లేయర్జస్‌ షారిస్‌కు పోతాడు, ఇతడు పారిస్‌లో ఉన్నాడని చూపించటం వల్ల పొలోనియస్‌ రేనాల్లోను పంపి తన కుమారుని _పవర్తనను గురించి తెలుసుకోవటంలో అతని స్వభావం వ్యక్తమవుతుంది. ఇది రెండో అంకంలో జరుగుతుంది. ఇంతవరకు హామైట్టుకు తండి చనిపోయాడన్న దుఃఖం

164 నాటక విశ్లేషణ ఒకటి, తాను రాజు కావలసింది పోయి సీనతం్యడి ఆయినాడన్న దుఃఖమొకటి, ఇందుకు తన తల్లి అతన్ని వివాహం చేసుకొని తన కన్యాయం చేసిందన్న కచ్చతనం ఒకటి... ఈ భావాలున్నాయి.

క్లాడియస్‌ తెలివిగా రాజు కాకపోతినన్న హామ్బైట్‌ దుఃఖాన్ని తుడిచివే సే వ్రయత్నం చేస్తున్నాడు. అదే సీవు విటెన్‌ఐర్లుకు పోవద్దు మావద్ద కోర్టులో ఉండు - రాజకీయ వ్యవహారాలు తెలుస్తవి _ అన్నట్టు తన తరువాత అ రాజ్యం అతనికేనన్న స్పృహ కలిగిస్తూ మాట్టాడినాడు. రాణి కూడ అదే అన్నది. తల్లి మాటమీద హామ్లెట్‌ అక్కడే ఉండటానికి నిశ్చయించుకొన్నాడు. ఏంచెయ్యాలో అప్పటి కతని కింకా తెలియదు. వన్చైనా ఒకటి చెయ్యవలసింది ఉన్నదన్న ఆలోచన కూడా ఆతని కప్పటికున్నట్టు లేదు.

ఈ రంగంలో క్లాడియస్‌ మామూలుగా మంచివాడుగానే ఉన్నాడు. రాణి చాలా అమాయికంగా ఉన్నది. హామైట్‌ కాన్త యువకుడు కాబట్టి అన్నట్టు కరుగ్గా ఉన్నాడు,

క్లాడియస్‌ కొలువు చాలించిన తరువాత హామ్లెట్‌ ఒక్కడూ అక్కడ ఉంటాడు. అక్కడికే హోరేషియో, మెర్సెలస్‌, బెర్నార్లో అతన్ని కలును కోటానికి వస్తారు. వారు వచ్చే లోపల హామ్లెట్‌ స్వగత మొకటున్నది. ఈ నాట కంలో వోమ్హైట్‌ స్వగతాలు బాలా ముఖ్యమైనవి. అందులో ఇది మొదటిది.

తన తర్మడి అంటే వోమైట్టుకు అమితమైన గౌరవము. ఆలాగే పిన తర్మడి ఆంటే అంత అసహ్యం, తండి చనిపోయిన తరువాత నెలలోవల తల్లి తన పిన తర్మడిని చేసుకోటం అతని కసలు ఇష్టం లేదు, ఆమే తొందరపడ అతన్ని చేసుకుందన్న ఆనుమానం కూడా ఆతని కున్నది. ఇక్కడ విచారించ వలసీంది.. పీన తం్మడిమీద తనకున్న ఆసహ్యంవల్ల తన తల్లి ఆతన్ని చేసుకో కూడదనుకొంటున్నాడా? లేక ఆసలు శన తల్లి చేయగూడని. పని చేసిందని అనుకొంటున్నాడా? నైతికంగా తల్లి పతనమైందని అతనికి బాధా? లేక తన కన్యాయం తల పెట్టినందున ఆది ఆమె నైతిక పతనంగా అనుకొంటున్నాడా? న్యాయళాస్త్ర రీక్యాగానీ, సాంఘిక నీతికాస్త్ర తీత్యాగానీ ఆమె ఆలా వివాహర

నగుకోటం చట్ట నమ్మతం కాకపోతే. ఆ విషయాన్ని రాజబంధువులు మొద

షేక్స్‌పియర్‌ వామైట్‌ 165

లయిన వాళ్ళంతా ఏలా అంగీక రిస్తారు? సాంఘిక న్యాయళాస్తాంలు కూడా

అధికారానికి ఎదురుచెప్పలతేక మూగపోయినవని హోమ్లైట్టు స్వగతాళ్లో ఎక్కడైనా

రచయిత అనిపించలేదే! అందునల్ద ఆమె భర్త పోయిన తరువాత మశ పెళ్ళి

చేసుకోటం చట్టసమ్మత మే. ఆమె చేసుకొన్నందువల్ద రాజ్యం క్లాడియస్‌కు

చెందింది. క్లాడియస్‌ ఆమెను చేసుకొన్నది రాజ్యాధికారానికే. అన్నగారిని

చంపింది కూడా రాజ్యాధికారానికే. వదినె గారితో అతని కంతకు ముందే

సంబంధమున్నది. లేకపోతే భర్త చనిపోయిన తరువాత దేశభ దత కొరక్రయినా

అతనితో వివాహాన్ని ఎందుకంగీకరిస్తుంది? తన కొడుకును పెట్టుకొని తాను

పాలించేది. తన కొడుకు చిన్నవాడనుకొంపే తన తరపున తన మరిది రాజ్య

వ్యవహారాలు చూడటానికి అనుమతించేది. ఇదేదీకాకుండా క్రాడియస్‌తో. వివా

వొనికి సమ్మతించిందంటే ఆమె కతనితో అంతకుముందు నుండే సంబంధం

ఉన్నది. అయితే ఆమెకు తన భర్తమీద (పేమ లేకపోలేదు. ఆమెభర్త మీద

ఆమెకున్న ప్రేమ సంగతి కూడా క్రాడియస్‌కు తెలుసు. అందువల్ద రాజ్యాధి

కారాన్ని గనుక క్లాడియస్‌ కోరకపోతే అన్న గారిని చంపాల్సిన ఆవసరం లేదు.

ఆమెతో సంబంధం ఎటూ రహస్యంగా ఉండనే ఉన్నది గదా! ఆది కాదు,

అతనికి రాజ్యకాంకు కూడా ఉన్నది. దాన్ని రాణి సహించదు. అందువల్ల

అమెకు తెలియకుండా క్లాడియస్‌ అన్నను చంపినాడు సహజంగానే చచ్చి

పోయినాడని ఆమె. అనుకొన్నది. చచ్చిపోయిన భర్త దుఃఖంలో ఉండగా,

క్ఞాడియస్‌ దేశ భృదతకు మువ్పువస్తున్న దన్న భయానికి (ప్రాధాన్యమిచ్చి, రాజ బంధువు లందరికి ఆ అభిప్రాయాన్ని కలిగించి, సమర్థుర్రైన రాజు వెంటనే అధి కారాలను హస్తగతం చేసుకోవాలని పదిమందిచేత ఆమెకు చెప్పించి, తనను చేసుకుంటే తన రాణితనము తనకుండటంతో పాటు సమర్జుడయిన రాజు లభిపైడన్న ఊహ పుట్టించాడు. ఆ ఊహ మీద ఆమెను ఒత్తిడి చేళాడు, తన కంతకుముందే అతనితో సంబంధముండటంచేత కొడుకు సంగతి గురించి ఆఅలోచించుకొానే వ్యవధానం చిక్కక ఒత్తిడికి లోబడి ఇష్టపడటానికి అది సమయం కాదని తెలిసికూడా ఇష్టపడింది. ఆలా సమయానికి తగినట్టు తాను (పవ ర్రించకపోవటం గురించి ఆమెకు గట్టిగా తెలుసు. అదామెకు బాధగాకూడా ఉన్నది.

166 నాటక విస్హేషణ అందువల్ల హామ్హైట్టుకు తనతల్లి ఆ సమయంలో తన కన్యాయం చేసింది అనిపించింది. తన కన్యాయం ఎందుకు జరిగిందంటే ఆమె అతన్ని వివాహం చేసుకోవటంవల్ల, చేసుకోకపోతే జరిగేది కాదు. అది హామ్లెట్టుకు తల్లిమీద కోవం. క్లాడియస్‌ మీద అసహ్యం. ఈ పరిస్థితిలో వామైట్‌ తన తం్కడి భూతాన్ని కలుసుకోటానికి సిద్ధ పడతాడు. తండి భూత మనగానే ఆతనికేదో అనుమూనం తగులుతుంది, [11 లేయర్జస్‌ పారిస్‌కు బయలుడేరి పోతున్నాడు. తన చెల్లెలు ఒఫీలియాకు ఆతడు హెచ్చరికగా చెప్పినదాన్ని బట్టి వోమైట్టు ఆమెను (డేమిస్తున్నాడని, ఆమె ఆతనిని (-పేమిస్తున్నదసీ తెలుస్తున్నది హామైట్టు పేమను నమ్మరాదన్న ప్రాచ్చరికను ఒఫీలియా హాస్యంగా తీసివేస్తుంది. ఆమెకతనిమీద నమ్మక మున్నది. లేయర్టస్‌ అంత. బుద్ధిమంతుడు కాడు. కాకపోవటం వల్టనే అతని షే పాలోనియస్‌ అతని కీ రంగంలో పారిస్‌కు బయలుదేరేముందు. చేసిన జగ త్పసిద్ధమెంది. అతడలాంటి అల్ఫిరి చిల్టర వ్యవహారాలవాడు గనుకనే తనక్సు చెప్పెన సలహాను చేసిన బోధను ఒఫీలియా అతని మీదకు తిప్పి ట్టగలిగిండి. ఆప్పుడే పౌలోనియస్‌ వస్తాడు. కొడుకును పంపించి కూతురు (పేమ సంగతిని నిలవదిస్తాడు. - ఇక్కడ పొలోనియసును జ్యాగత్తగా అర్దం చేసుకోవాలి హావ్సైటు విషయంలో తన క్రూతురు. (పవ రంచటం నిజంగా పోలోనియస్‌క ల (పవక 0 నకు ష్టం లేదా? నిజంగా ఇష్టమున్నది. ఆతడేదీ సరళ మార్గంలో సాధిం

• వ్యతిరేకమార్గాన్ని అనుసరిస్తే ఆసలు సంగతి దాని ప్యనాదులను (తవ్వ కొని బయటికి వస్తుందని అతని నమ్మకం. హోమ్లైట్టును (పేమించ వద్దంటే ఒఫీ లియా ఆతన్ని ఇంకాస్త గట్టిగా (ప్రేమిస్తుంది. “తాసీట్లా అన్నాడని ఆమె హామై ఫ్‌ చెబుతుంది, చెపితే అతను తానామెను గాఢంగ (పేమిస్తున్నట్టు వకటి రాణి అనదు తనలు డెన్మార్కుకు రాజూ ఆ విధంగా తన కూళురు దాజుక్సు మాటాడలో ది కావాలి. అది పొలోనియస్‌ ఆలోచన. ైకి న్యతిరేకమన్నట్లు _“హ్టాడటం. వో క్రి నై పుణ్యంచేత పనులు సాధించుకోటమన్నమాట. నందర్భంగా ఒఫీలియాను గురించిన ఒక అమాయిక స్వభావాన్ని కూడా రచ యిత బయట పెట్టగలిగాడ్సు, అధింకొక (ప్రయోజనం, ఆమె చాలా మంచిది,

'షేక్సిపియర్‌ హామ్చైట్‌ 167 ఎంత మంచిదంటే. తండి _పేమించమం టే (గేమిస్తుంది, వద్దంపే మానేస్తుంది. పేమకు (పేరణ తన ఆంతరాత్మ (ప్రబోధం కానీ తన తండి కాదని ఆ అమ్మా యికి గట్టిగా తెలియదు. ఆ తరువాత తన తరం్మడి తనను వోమెట్టును కలుసు కొనేటట్టు చేస్తుంటే తన _పేమ తన తండి చెప్పినట్టు నడుస్తున్న దనుకొంటుంది ఆ ఒఫీలియా దొక విచ్శితమైైన (సకృతి. /

మళ్ళీ అర్జర్మాతి వీకటి సీను. తండి భూతాన్ని చూస్తానన్న వామైట్టు రాజభవనం కాపలావాళ్ళ వద్ధకు వస్తాడు భూతం వచ్చే సమయం ఆఅయినదాకా రాజాంతఃప్పుర వినోదాల సంగతి సంభాషణ సాగుతుంది. వోమ్లైట్టు ఆంతపురాల లోని (తాగుడును చాల నీచంగా మాట్లాడుతాడు. అతనికి మంచీ మర్యాదా కాదా లన్న అభ్మిపాయమున్నది. మనిషి (వవర్తన ఎంత ఉదా త్తంగా ఉండాలని అతని కున్నదో ఆ సంథాషణలో తెలుస్తుంది.

తండి భూతం కనిపిస్తుంది. వోమైట్టు ఆదిరిపోతాడు. దయ్యాన్ని చూస్తే దేవుడు జ్ఞాపకానికి వచ్చాడు. భయకంపనాన్నుండి తట్టుకొని తేరుకొని భూకాన్ని ఎదుర్కొన్నాడు. ఎందుకిలా కనిపించటమో చెప్పుమని భూతం వెంటపడ్డాడు. ఆ భూతం తనను దగ్గరకు రమ్మని పిలుస్తున్నట్లనిపించిందతనికి. సందేవోన్ని (తోసీరాజని భూతం వెంట పోయినాడు. మ్మితులు వద్దన్నారు. వినకుండా పోయినాడు. వహోరేషియోకనిపించింది ఈ భూతం వీడినేమి చేస్తుందోనని, భయవిహ్యలుడై మనస్సు పాడు చేసుకొంటాడేమో అని కూడా అనుకొన్నాడు. హామ్లెట్టు విధి బలవంతంగా నెట్టినట్లు భూతం వెంట వెళ్ళాడు.

స్‌

భూతంతో వామ్సైట్‌ ఏకాంత సమాలోచన మీ సీను. భూతం తాను హామ్లెట్‌ తర్మడి - భూతాన్నని, తనను తన తమ్ముడు చంపి తన భార్యను పెండ్డి చేసుకొని రాజ్యాన్ని కాజేసినాడని, అతనిమీద పగ తీర్చుకొనటానికి తన కొడుకు సిద్ధం కావాలని ఆ భూతం వోమ్లైట్టుకు చెప్పింది. హామెట్టుకు శక్‌ విషయం లెలిసింది. తన తండిని తన పినతర్మడి చెవులో విషం పోసి చంపాడని తెలిసింది. ఇక్కడ భూతం మాట్టాడినదాన్నిబ స్టే ఆది కూడా ఈ నాటకంలో

168 నాటక విశ్లేషణ ఒక పాత అని చెప్పటం. అంత ఉద్వేగంతో ఆ భూతం మాట్లాడింది. తండి ఉద్వేగం కొడుకులో ]పవేశించింది. పగదీర్చుకోవాలన్న నిశ్చయానికొచ్చాడు వోమైట్‌. తన తండి తనకు చెప్పిన రహస్యాన్ని రహస్యంగా ఉంచుకొని బుజువులు చూచుకొని (క్రియకు దిగాలని ఆతని ఉద్దేశ్యం. మి్మిళులకు చెప్పడు. పైగా తనకు తర్మడి - భూతం కనిపించి మాట్లాడిందన్న విషయం కూడా పరమ గోప్యంగా ఉంచాలని వాళ్ళను అందుకు (వమాణం చెయ్యమన్నాడు. ఇక్కడ కొడుక్కు. భూతం గూడా తోడ్పడింది. వారు ఆలా _సమాణం చేశారు.ఆ పిమ్మట వోమ్లెట్టు హోరేషియోను ఒక కోరిక కోరుతాడు, ఇకముందు తానెలా (ప్రవ ర్హించినా ఆ(స్రవర్తనకు మూల మదసీ, ఇదనీ ఏమీ అనకూడదు _ అని. ఈ కోరిక అతని భవిష్క్రత్కార్య్మకమానికి సూచన కావచ్చు. అంటే పిచ్చి తనాన్ని నెత్తిన వేసికోటోతున్నట్టప్పుడు హామైట్‌ అనుకొని ఉండాలి. తన (ప్రవర్తనను గురించి ఏమీ అనకుండా ఉండటానికి, అందువల్ల తాను డెన్మార్కుకు జరుగబోయే ఏదో గొప్ప (వమాదాన్ని తప్పింపబోతున్నానని చెప్పినాడు. అంటే హామ్సైట్‌ ఏలా ప్రవర్తించినా హోకేషియా అదంకా డెన్మార్కుకు రాబోయే కీడును తొలగ బెట్టటానికే గదా అని అనుకోవాలి. అనుకొని ఆ (వవర్తన అతని కార్యసాధనకు అవసరమని దాన్ని గురించి మరో రకంగా బావించకుండానూ, పదిమందితో అనకుండానూ ఉండాలని హోమ్లైట్టు అలా చేశాడు. సక! తోకంలో మనుష్యులు ఒకర్ని చూచి ఒకరు మనస్సుల్లో తిట్టుకొన్నట్టుగా, మెచ్చుకొన్నట్లుగా నాటకాల్లో కూడా ప్యాతలు ఒకర్నిగురించి ఒకరుగా, తనను గురించి తానుగా మనస్సులో మాట్టాడుకొంటున్నట్టు, తనళలోతాను పైకి ఆలో చించుకొంటున్నట్టూ (వన ద్షిస్తాయి. ఈలా పాతలు రంగస్థలం మీద తామొంట రిగా ఉండి పైకి పెద్దగా ఆలోచించుకోటాన్ని పరిభాషలో స్వగతమంటారు. మరొక మాట కూడా ఉన్నది ఆత్మగతమని రెండూ ఒకటిగా కనిపిస్తాయేగాని ఒకటి కాదు. రంగస్థలంమీద మిగతా ప్నాత లొకరో, ఇద్దరో ఉండి మాట్లాడు తున్నప్పుడు మూడో ప్మాతకు వాళ్ళ కనుకూలంగా గానీ, (వతికూలంగా కానీ లోవల తోచిన లేక అనిపించిన ఊహావాక్క్యాలు ఆత్మగతాలు. ఇవి ఒకటి రెండు చిన్న చిన్న వాక్యాల కంపే విస్తరించి ఉండటానికి వీలులేదు. ఎందుకంటే, ఇవి ఎక్కువైతే రంగ స్థలంమీది ఇతర ప్యాతల నాచకాల నివి (మింగి కూర్చుం

షేక్స్‌పియర్‌ వోమ్సైట్‌ 16 టాయి, అది నాటకానికి మంచిది కాదు. పాత ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు పెకి ఆలోచించుకోటం మొదలు పెడుతుంది. మరాక్కరున్నప్పు డావని చెయ్యదు. అంటే స్వగత్తాలన్నీ ప్మాతల ఒంటకితనంలోనే సాధ్యం. అందువల్ల స్వగతాలు ఎంత దీర్ణంగానైనా ఉండవచ్చు. ఆత్మగతా లలా ఉండటానికి వీలేకపోవటానికి కారణం అప్పు డా ప్మాతలు నలుగురితో కలిసి ఉండటమే. పక్కవాళ్ళ మాటల వల్ల హరాత్తుగా ('పేరేసింపబడి అనుకోకుండా బయటికి వచ్చినట్లు వచ్చేవి ఆత్మ గతాలు, చుట్టునక్కల ఎవరూ లేరు కదా అని బయటికి వచ్చే ఆలోచనలు స్వగతాలు,

స్వగతాలు [వాయటం వాస్తవానికి విరుద్ధమన్న ఒక వాదం చాలా కాలం (కెతమే *ఫెంచి రచయితలు మొదలు పెట్టారు కాసీ ఆదంత విజయవంతం కాలేదు. నాట్యధర్మియైన సాహీత్యవా స్తవికత నాటకాల్లో స్వగతాలను కోరింది. (గీకు నాటకాళ్లోనూ, గిర్వాణ నాటకాళ్లోనూ నస్వగతా లున్నాయి. వాళ్లవి అక్కరలేదనుకోలేరు. అయితే ర0డు చోట్లా ఉజకేరకంగా ఆవి (వాయబడ్డాయని చెప్పలేము. (గీకు నాటకాల్లో లాగానే ఇంగ్లీమ నాటకాల్లోనూ. స్వగతాల (పాముఖ్యం గురించి లోతుగా విచారించట మున్నది.

వక్త ఆలోచనలనూ, ఆవేదనలనూ బట్టి వ్యక్తిత్వాన్ని అవగాహన చేసు కొనేందుకూ, ఆందువల్ద ఆ వ్య క్రియొక్క- కార్యాచరణ విధానాలూ, అవి తిరిగే మలుపులూ గమనించి వాటి మంచి చెడ్డలను సంభావించేందుకూ, మొత్తం మీద నాటక పరమార్థమైన [కియావృ త్తిని ముందుకు నడిపించే వ్యక్తి ఏదో చాంతో తాదాత్మం చెందేందుకూ సామాజికులకు దోహదంగా పనిచేసే స్యగతాలే స్వగ తాలు. ఇంత కచ్చితంగా చెప్పదగిన స్వగతాలు షేక్‌స్సియరుకం టే ముందుగా మన దేశంలో విశాఖదత్తుని మ్ముదారాక్షసంలోనూ, కాళిదాసుని శాకుంతలంలోనూ, భవభూతి నాటకాల్లోనూ కాన్ని లేకపోలేదు. ఉన్నాయని ఎందుకనటం లేదంటే. శెండు కారణాలు : ఒకటి - ఆత్మగతం, స్వగతం అనే రెండు మాటలూ కలగా పులగంగా, పర్యాయ పదాలుగా వాడబడి ఉండటం; రెండు - ఒంటరిగా ఉండి స్వగతాలుగా పలికే ప్యాతలు కథాగతికి అంటే (క్రియావృత్తికి సహాయకాలూ అదీ కాకపోతే. కేవల విషయ విశదీకరణ [వయోజకాలూ మ్మాతమే కావటం,

జ్య ఆల

అంటే (వధానప్కాతలు స్వగతాలు ఫలకటం తక్కువన్నట్టు. దాన్నాలా ఉంచితే

170 నాటక విశ్తేషణ 'షేకిస్పియరు నాటకాల్లో స్వగతాల (వయోజన విచారణ అదొక పెద్ద విషయం. ముఖ్యంగా వోమ్హైట్టు నాటకంలో స్వగతాలకు జగ్మత్పసిద్ధి వచ్చింది. వోమైట్టు మనః్శపపంచాన్ని దర్శించటానికి నాటకంలోని అతని స్వగతాలు విమర్శకుల నింకా [కొత్త కోణాలనుండి (_పేరేపిస్తూనే ఉన్నాయి తన మనస్సు లోకి ఎక్కురే కళ్ళతో చూచుకొంటూ తనకు తననే (వదర్శించుకొన్నాడు హామైట్టుం

ఈ నాటకంలో ముఖ్యంగా పైన చెప్పినట్టు ఏకాంత సంభాషణలుగా ఉన్న హాన్లెట్టు స్వగతాలు,

మొదటిది (పథమాంకం ద్వితీయ రంగంలో రాజైన క్లాడియస్‌ కొలువు చాలించిన తరువాత హోరేషియో మొదలయిన వాళ్తు వచ్చి భూతం విషయం చెప్పేలోగా ఉన్నది. తం్మడి మరణ దుఃఖంతోనూ, తల్లి పువర్వివాహ విషాదంతోనూ, పినతండి మీద ద్వేషంతోనూ ఉన్న హామైట్టు మన స్పెంత కల్లోలితంగా ఉన్నదో ఆ న్వగతం వల మనకు తెలుస్తుంది. తం్మడి (పేకాత్మ భూతాన్ని తాను చూచి మాట్లాడిన తరువాత వోమైట్టలో ఏమి మార్పు నచ్చిందో ఆలియటానికి అంతకు ముందతడేలా ఉన్నాడో తెలియాలి గనుక ఈ స్వగ తానికి చాలా _పాముఖ్య మున్నది. ఈ స్వగత వచనాలవల్ల మనకు తెలిసే ఆంకాలు, , చచ్చిపోవలసీన పరిస్థితి వచ్చినా ఆత్మహత్య పాపం కాబట్టి చేసుకో కూడదసీ, చావక (బతికి ఈ దుర్మార్గ (ప్రపంచాన్ని భరించటమేలాగా అనీ వామెట్టాక విచికిత్సలో వడ్డాడు, చచ్చిపోవలసిన పరిస్థితిని తెచ్చి పెట్టిన ఈ (వవపంచము యొక్క దుర్మార్గమంతా తండి చచ్చి నిండా రెండు నెలలయినా తిరగకుండా తన తల్ది మళ్ళీ పెండి చేనుకోటంలో కనిపించింది హామైట్టుకు. తల్లి మళ్ళీ పెళ్ళిని భరించలేని హామైట్టుకు చచ్చిపోవడానికి వీలులేకుండా ఆత్మ హత్యా మహాపాప మొకటి ఎదురైంది. అందువల్ల చావలేడు, (బతుకలేడు. రెండింటికి అతనికున్న నైతిక పిజ్ఞానమే కారణం. చస్తే ఏమీ లేదు కాని, (బతికుంటే ఏదో ఒకటి చెయ్యాలి తాను చావడు. ఆది తనకు తెలుసు. మరి (బతికున్నందుకేమి చెయ్యాలో తెలియదు. మరొక సంగతేమిటం టే. హామ్దెట్టుకు తర్మడిపట్ట విపరీతమైన గౌరవాభిమానాలున్నాయి. పినతం్మడిపట్ట ద్వేషమున్నది. అతడంటే ఓక నీచఖావ మున్నది, తల్టీ పినతండీ చేసిన పనివల్హ హోమైట్ట్ఫకు

"షేక్స్‌పియర్‌ హామ్లెట్‌ 171 మానవజాతిమీద ఉన్న మహోన్నతమైన (వత్యయబుద్ధి సడలిపోయింది. ఈలాంటి 'పెండ్లిండ్ల విషయంలో స్త్రీల కాముకతయే చారవ తీసుకొంటుందని హామ్లెట్టుక నిపించింది. ఈ అనిపించటాన్ని తల్చుకొని తల్లిపట్ల అతని కనహ్యత ఏర్పడింది. శ[॥

అనుకూల | పతికూలములుగా (పవర్తించిన ఏడు ప్మాతల [కియాశీలాలు సమష్టిగా ఈ మవాభయానక విషాద నాటకాని కొక చక్కని రూపకల్పన చేశాయి. అందులో ఒక ష్మాత నాటకం మొదలు కావటానికి ముందే చచ్చి పోయింది. మూడవ అంకం చివరకు ఒకటి, నాట్లవ అంకం చివరకు మరొకటిగా మధ్యలో రెండు ప్మాతలు చచ్చిపోయినాయి. నాటకాంకానికి - ఐదవ అంకం చివరలో _ మిగిలిన నాలుగు ప్యాతలూ చచ్చిపొయ్యాయి. నాల్గవ అంకం చివరకు చచ్చిపోయిన ఒక్క ప్మాత తప్ప మిగిలిన ఆరు ప్మాతలూకూడా పరస్పరం చంపుకొన్నవే. ఈ చంపుకొనటాల్లో వై విధ్యం లేదు. అందరూ ఒకరి కొకరు విషం పెట్టుకొని చచ్చినవాశ్తే, నాటకానికంటె ముందు చచ్చినవాడు నాటకాన్ని నడిపించాడు. _పక్కవాజ్జి చంపి తాను (బతుకుదామని నాటక మాడటంలోనే మిగిలిన అందరూ చచ్చారు _- ఒక్క అత్మహత్య చేసుకొన్న ఒఫీలియా తప్ప. రాణి ఆత్మహత్య చేసుకోలేదు చేసుకొన్నది ఆది వేరే విషయం. చేసుకొన్నా చేసుకోకపోయినా ఆమె చచ్చిపోయింది మాతం విష (పయోగం వల్ల, ఆందువల్ల మొదటి నుండి చివరిదాకా ఇదొక విష్వపయోగ పరంపరాపా వ్ర విషాద నాటకం.

ఈలా అన్నప్పుడు హామైట్టుకూడా (ప్రక్కావాళణ్ణి చంపి తాను (బతకాలని నాటకమాడిన వాడేనా అన్న (వశ్న పుడుతుంది. అవుననే సమాధానం చెప్పాలి. తన పినతర్మడియైన క్లాడియస్‌ విషయంలో హామెట్టుకు ఆ అభ్మిపాయమున్నది. అయితే అనేక కారణాలవల్ద అతడా ఆభ్మిప్రాయాన్ని కార్యరూపాన పెట్టటంలో కాలయాపనకు గురి ఆయినాడు, అందువల్ల అతడూ చావవలసి వచ్చింది. క్రాడియసును చంవటానికి ఆనుకూలమైన ఒక చక్కని అవకాశ మతనికి వచ్చింది. కానీ విధివశాత్తుగా అంఠకంటే తన _పతీకారచర్య కనువైన సమయం

గం నాటక విశ్హేషణ ముందు రానున్నదన్న ఆలోచన! వచ్చి దాన్నీ జారవిడుచుకొన్నాడు హామ్లెట్ట. ఆసలీ నాటటకంలోని ఆళ్చర్యకరమెన విషయ మేమిటంటే తన తం్మడిని హత్య చేసిన వానిమీద పగ సాధించాలన్న ఊపుతో ఉన్న హామ్లెట్ట మరొకరి తంిని హత్యచేసి, ఆ కుమారుని ఇగవానికి గురియ్లైనట్టతని చేతిలోపడి చచ్చిపోవటం.

క్లాడియస్‌ నాటకానికంటే ముందే తన అన్నగారైన డెన్మార్కు. రాజును హామైట్టు తర్మడిని విష్కపయోగం చేత చంపాడు. చచ్చిన తండి దయ్యమై హామెట్టుకు కనిపించి తనను చంపిన తన తమ్ముళ్జీ చంపుమని [వబోధించాడు, క్రాడియస్‌ను ఎల్హా చంపటమా అని ఆలోచిస్తున్న కాలంలో హోమెట్టుకు పరిస్థితి అలా అనుకోకుండా హరాత్తుగా వచ్చి పడినందువల్ల పొలోనియసును హత్య చేశాడు, తన (పియడు తనకుకాకుండా పిచ్చిపట్టిపోయి, తన తండిని హత్య కూడా చేస్తే మతిస్థిమితం తప్పి నీళ్ళల్లోదూకి చచ్చిపోయింది ఓఫీలియా. తన చెల్లెలిని (పేమించి వంచించటమే కాకుండా తన తం్యడిని హత్య చేశాడని వోమైట్టుమీద వగబట్టాడు లేయర్టస్‌. తనకు [పాణాంతకమైన వోమైట్టు మీదికి లేయర్జసును ఉసికొలిపి విషళస్త్ర (వయోగంచేత చంపించాలనుకొన్నాడు క్లాడియస్‌. ఆ కస్త్రం చేతనే హామ్హైట్ట తాను చస్తూ లేయర్జసునూ క్రాడియసునూ పొడిచాడు. ఆ విధంగా ఆ ముగ్గురూ ఆ క త్తిపోట్టచేతనే చచ్చిపోయినారు. ఒక వేళ కత్తిపోటు తప్పినా చేసినా ఉంటుందని క్రాడియస్‌ హామైట్టకోసం సిద్ధం చేసిన విషం కలిసిన మద్యాన్ని వోమైెట్టు విజయాన్ని కోరుతూ తాగి రాణి మరణించింది. ఆమె చచ్చిపోతూ తాను (తాగినదాంట్లో విషం కలిపినట్టనటం వల్దనే వోమెట్టు క్లాడియస్‌ను పొడవటం సంభవించింది. ఆ విధంగా నాలుగు హత్యలు కణంలో జరిగి రంగస్థలం భయానక బీభత్సాన్ని పుక్కిలిస్తున్న మే. ంంట0652203 0060 60200088000400402, టీ26 800 1, ౧, ౯6769866.

0 ఈ%6 9 10 646 ౪౯క198 01 1198 8016,

ఇారీలం సేం 5 6 2064 86850064 కం 18 ౧255286?

సం

ఆ, వళందళే; 204 907 అంగ & 9086 25164 8606;

ఉం పేస్‌ వొంంం6 1. 55. 89,

"షేక్స్‌పియర్‌ వోమ్లైట్‌ 173 దశలో నాటకం సమాప్తమవుతున్నది. తుపాను వెలిసినప్పటి నిళ్శబ్ద వాతా వరణంలో సహృదయ సమాజాన్ని నిలబెట్టి ఇక ఆంతా ఇంతేనన్నట్టు] వదలి వేశాడు నాటక కర్త. చనిపోయిన ఏడు (వధాన ప్మాతలు _ పదకొండు పేద్ద చెప్పబడిన, కనీసం ఇరవై మూడు పేర్ద చెప్పబడని సవాయ పా్యాతలు - ఈ విధంగా మొత్తం నలభైకి పైగాగల ప్మాతలచర్యా [పతిచర్యల త్మీవతరాభినివేళ (వవృత్తిని నగ్నంగానూ, అనితర సాధ్యంగానూ, ర క్ర్తసి క్తంగానూ చేని వోమైట్‌ నాటకాన్ని పషేక్‌స్పియరు గొప్ప (టాజెడీ చేశాడు. ఆలోచనకు విషయమవుతూ ఇంకా కొనసాగి రాగలుగుతూ వుండటంవల్ల అమృతత్వాన్ని సంపాదించుకొన్న గొప్ప సాహిత్యం వామ్బైట్‌ నాటకం, ఇ₹111 షేక్‌స్స్పీయరు విషాద నాటకాలన్నింటిలోనూ ఎలాగైతే ఉన్నత

తరగతులకు చెందిన అంటే రాజులూ, యువరాజులూ, మంతులూ, "సేనావతులూ మొదలుగాగల ఉత్తమ (వకృతులు నాయకులై వారిని చుట్టు కొన్నవారి కథలుంటాయో, అలాగే ఈ వామెట్టు నాటకంలోనూ. ఇది డెన్మార్కు. యువరాజు కథ. ఇది ఈ నాటకానికి మరొక సపేరుకూడానూ,. ఉత్తమ (పకృతుల జీవితాలకు పట్టినంత విషాదాంతత మధ్యమాధమ (పకృ తులకు పట్టదేమో ననిపిస్తుంది షేక్‌స్పియరు టాజెడీలు చూస్తుంటే. ఎందువల్ల నంటే అనుథవ త్మీ్‌వత [వకృతినిబట్టి ఊంటుంది, ఉత్తమ (_వకృతులు పెంచు కొన్నంతగా అనుభవాన్ని తదితరులు 'పెంచుకోలేరు. ఏ అనుభవాన్ని పెంచు కోటం జీవితానికి ఆవసరమో ఇతరులకు మార్గదర్శకమో చెప్పటమొక వద్దతి,. వ్‌ అనుభవాన్ని పెంచుకోటంచేత జీవితం దుర్భరమవుతున్నదో దాన్ని చూపించి దానినుండి తప్పుకోవట మవసరమన్న హెచ్చరికతో వదలట మింకొక పద్ధతి. మొదటిది పాచ్యమనీ, రెండోది పాళ్చాత్యమనీ చెవృవచ్చు. అందువల్లనే థారత దేశంలో లేని (టాజెడీ యూరపులో వచ్చింది. రెండుచోట్ల కూడా [కియాధి ముఖమై (ప్రవర్షించే మనుష్య శక్తులకు దైవీశక్తుల అండదండలుండటం గమనింపవలసిన విషయం.

మే. ంఆంలంలంంంంలంంం కలం 20380 13 3116206. కీ6ంట 7. వంలం6 €, 343.

174 నాటక విశ్ణేషణ విషాద నాటకంలో కథానాయకు డంత మహనీయ పురుషుడే ఎందు

కుండాలంటే, మనిషి ఎంత గొప్పవాడో (ప్రదర్శించడానికి. ఒక మనిషి గొప్ప దనం ఆతనివల్ల (వభావితమయ్యే దేశ కాల పరిస్థితులను బట్టి ఉంటుంది ఒక యువరాజు జీవితం విషాదాంతమైనదంటపే, ఆ రాజ్యము యొక్క వ్యవస్థకే ఆ దళ పట్టినట్టు. ఆంటే, ఒక మహీ స్మామాజ్యము యొక్క న్టితిగతులు దాని ఏలికయైన మానిసి మీద ఆధారపడి ఉన్నాయని అర్థం. ఢెన్మార్కు. యువరాజు హాన్హైట్ట చచ్చిపోయినాడు. డెన్మార్యుు నార్వే యువరాజు ఫార్టిన్‌ (వాసు అధికారం (కిందికి పోయింది. వోమైట్టు చనిపోతూ అలా కావాలని చెప్పి పోయి నాడు.కే మామూలు మనిషి జీవితం ఎంత విషాదసంభరితమైనా దాని (పభావ మింత విసృతంగా ఉండదు. అసలు ఉన్నత వర్షాల ఉత్తమ (పవృతులలో ఉన్న లోతుపాతులు సాధారణులయం దుండవు. ఇదొక అభ్మిపాయము. వెను కటి కాలాన దీనికి బల మెక్కువ, అప్పటి వర్గవ్యవస్థలో దీనికి అధికార ముద ఉండేది. అందువల రచయిత లీరీతి ననుసరించి ఆలోచించరు. మిగిలిన అన్ని రంగాల్టోనూ ఇతరులకు ఈ ఉన్నళులూ ఉ త్తములే ఆదర్శపాయులు, అందు వల్ల ఆ కాలపు సాహిత్యంలో వాళ్ళదే (క్రియాశీలమైన పాత. (ప్రకృతిలో ఉత్త మళ్వమూ, సమాజంలో ఉన్నతీ రావటమెంత కష్టసాధ్యమో పోవటమంత సులభ సాధనమన్న ఒక విశ్వసత్యాన్ని పదర్శించటానికే [ట్రాజెడీ అవతరించింది. ఉన్నతులమీదా, ఊఉ త్తములమీదా అరిషడ్వర్గంలో ఏ ఒక్కటి విజృంభించిన వాళ్ళు పతనమెంత కోచనీయంగా ఉంటుందో [టాజెడీ వదర్శిస్తుంది. మరొకటి కూడా ఉన్నది. మనిషికి (టావెడీ సంభవించిందంపే కేవలం దైవం వికటించటం వలనే అది సంభవించిందని కాక, ప్పరుషకారం దానికి తెలిసి కొంతగా తెలియక కొంతగా ఏలా ఏలా దోహదం చేసే లక్షణం కలిగి ఉన్నదో సమాజానికి (టాజెడీ (వదర్శిస్తుంది. అసలీ (పదర నకుల త్యమేమిటం టే.[వకృతిని (వతివింబించటం- జే. 268006 1118 60 లూ ళం వంళాం ంయి 081406,

కెళఠ స 60 ౧౯౦04 6 బేంంష01 పేక్రసీంం

0౦ హౌంండ 252282 షే౭ డం మ9 ఠ99క ₹0166;

నం || మము... తల ౪. 50606 . 340.42.

షేక్‌ ఎపియర్‌ వోమ్లైట్‌ క్షేో5్‌ గుణానికి దాని లక్షణాన్నీ దోషానికి దాని నిజరూపాన్నీ తెలియ జెయ్యటం.] తెలుసుకొన్నందువల్ల ఏమిటి _పయోజనమంటే ఆ (పమాదంలో పడకుండా జ్మాగ త్తపడవచ్చు.! మనుష్యుల పవర్తన వల్డనే అంతా సంభవిస్తున్నట్లు చూపించటాన్ని సాహిత్యం ముఖ్యంగా ఎందుకనుసరిస్తుందంపె ఈ మనుష్యుల యొక్క అభ్యుదయాన్ని ఆకాంక్షిస్తున్నది కాబట్టి మనిషి (కియావృత్తి శీలానికి బాహ్య (వపంచంలోని భౌతిక వస్తు స్థితిగతుల ఒత్తిడి ఎంత (పేరణళక్రిగా పని చేస్తుందో సాహిత్యం బాధ్యతగా నిరూపిస్తుంది. మనిషిలోని ధాతుపుష్టికి నాటకం నికషోపలం. టాజెడీలో ప్మాత [కియావృత్తిని శీఘతరం చేసినకొక్టి అది పాతను తదనుగుణంగా ఉన్మీలనం చేస్తుంది. (పాతోన్మీలనం జరుగుతున్నకొద్ది (కియావృత్తి రూపం నిస్తరిస్తుంటుంది. అంటే కేరెక్టరూ యాక్షనూ రండూ అన్యోన్యంగా అభివృద్ధి అవుతూ ఉంటాయి.

షేక్‌స్పియరు (టాజెడీలో (క్రియాశీలమైన ప్మాతలు క్రిష్టపరిస్టితులలో చిక్కుకొని తెలిసీ తెలియని చేతల ఫలితాల అనుభవాలను తట్టుకోలేక ఇంకా ఇంకా తెలిసీ తెలియని చేతలకు పాల్పడి జీవితాలు కోల్పోవడం పధానంగా కనిపిస్తుంది. ఆ పరిస్థితులంత కష్టము లెందుకై నవంటే మనిషిలోఉన్న దైవాన్ని [మింగి కూర్చున్న రాక్షస స్వభావం వల్హ అని చూపిస్తాడు శ్నేకిస్పియరు. విధి అంటే ఏమీలేదు. మనం మార్చుకోలేని మన స్వభావమే మన విధి. మన స్వభా వాన్ని మనం మార్చుకోగలిగామంటే మన విధిని మనం మార్చుకొన్నామన్న మాట. "షేక్‌ స్పియరు తన (టాజెడీ (పదర్శనలచేత మానవ సమాజాన్ని ఆలాంటి మార్పుకు అభిముఖంగా తిప్పుతాడు. అందుకే అతని టాజెడిలు విశ్వ సాహి త్యంలో ఇప్పటికీ నవత్వాన్ని కోలుపోకుండా ఉన్నాయి. నవతా పరిమళం మే ల 40 సీం![6 810 16 ఇబాం, రడ మరం ౪0 00 8646;

€0 30౪ యుల కటు 09 6804౯6, 3005 షేల్‌ 079 1మ8క్రడ ఉం 111. వంల0౭ 1 20, 2.

2 హిరుంం జ 0849 60 యూ 6౦4069 866,

ఇయ 209117, వం[6 00ఇ710క్ర 929 87016.

తంల 1 వం6మ08 1, 133, 34

176 నాటక విస్తషణ పోయినప్పుడు అవి తిరిగి క్నేక్‌స్పియరు దగ్గరకే పోతాయి.! షేక్‌స్పియరు (టాజెడి నాయకులంతా ఆలాంటి విచ్శితమైన పరిస్థితులలో చిక్కుకొని బయట పడటానికి తన్నుకొని చస్టారు. ఆ పరిస్థితికి, ఆ నాయకుడికి, ఆ (టాజెడ్డికీ సరిపోతుంది. మరొక నాయకునకా పరిస్థితికాని, ఆ పరిస్థితి మరొక నాయకునకు కానీ టాజెడీని తెచ్చి పెట్టలేదు. అంత విలక్షణంగా ఉంటుంది షేక్‌స్పియరు నాటక సృష్టి, కరి హామైట్‌ నాటక కథ షేక్‌ స్పియరు కంటె నాలుగ్లై దు వందల సంవత్స రాల ముందు నుండి చర్మిత (పసిద్ధి కలిగి ఉన్నది. పన్నెండో శతాబ్దం చివరలో కాక్సో [వాసిన హిస్టోరియా డేనికా ఆనే పుస్తకంలో ఈ కథ ఉన్నది. అప్పటికే అది పురాణ కథగా ఉన్నది. స్కాండినేవియను ఆటవిక జాతులలో ఒకరైన డేనులు విజృంభించి చుట్టుపక్కలగల చిన్నచిన్న రాజ్యాలను కబళంచుకొంటూ సనమ్ముదం కూడా దాటి ఇంగ్బాండును (ఫాన్సును కూడా తమ ఆధీనంలోనికి పన్నెండో శతాబ్దానికి ముందే తెచ్చుకొన్నారు. ఆటవిక డేనిష్‌ రాజవంళంలోని కథ వహామెట్టును చుట్టుకొని ఆ కాలంలో ఏర్పడింది 8 దాన్ని కాక్సో అనే డేనిష్‌ చర్మితకారుడు (వాసి పెట్టిపోతే అది 1514 లతో అచ్చులోకి వచ్చింది. దాన్ని 1570 _- 76 (పాంతంలో (ఫాన్సిస్‌డే బెల్లేఫారెస్టు అన్న (ఫెంచి రచయిత లెస్‌ హిస్టరీస్‌ (టాబిక్సు అనే ఒక కథల పుస్తకంలో [ఫెంచి భాషలో చెప్పాడు. ఆ డేనిష్‌ భాషలోనూ, ఈ (_ఫెంచి భాషలోనూ ఉన్న ఆమైత్‌ కథావాజ్మయమే 'షేక్‌స్పియరు నాటకానికి మూలమైన ముడిపదార్థం, మరొకటి కూడా ఉన్నది. 1, తం6ే ఇటు రలు, 01565 05 80 3ళ౭66 క68యు ౧౦మ00364 తీవ మడరే6 లేక మిం16 యే: సీల్‌ ౧౭౫టమి6 1096 8౭ 686 28210. తం 2 రంం6 1 99. 101. 2. ఐస్‌లాండ్‌ జొనపద వాజ్మయంలో అమ్హైత్‌ కఠానందర్భమున్నది. అమ్హైత్తన పదమక్కుడ పీచ్చివాడన్న దానికి పర్యాయంగా కూడా ఉన్నది. ఐర్జాండు వాళ్ళల్లో కూడా ఈ కథకు వ్యాప్తి ఉన్నది.

'షేక్సొపియర్‌ హామ్లెట్‌ క్ష్‌? షేకిస్పియరు కంచే ముందే అతనితో ఒక విధంగా సమకాలికుడూ (పసిద్దుడూ అయిన థామస్‌ కిడ్‌ అనే నాటక రచయిత హామైట్ట కథను నాటకంగా (వాసి నట్టొక. బలమైన వదంతి ఉన్నది. ఈ వదంతి నిజమైతే ఈ కిడ్డు నాటకం కూడా షేక్‌స్పియరుకు తెలిసి ఉంటుంది. వామైట్‌ కథలో నాటక మున్నదని గోథే మవికవిలాగా గుర్తించి ఊరుకోకుండా షేక్‌స్పియరు ఆ నాటకాన్ని దర్శించి బయటికి తీసి వాసి చూపించాడు. ఈ నాలుగు పనులూ చేయట్టానికి ఆయన 1601 నుండి 1604 వరకూ నాలుగేళ్ళపాటు కష్టపడి వనిచేసి ఉంటాడు, తాను సృష్టించిన ఇతర నాయకుల కంటే షేక్‌ స్పియరుకు వోమైట్టంటే చాలా ఎక్కువ ఇష్టం. ఎందుకంటే నాటకాలు [వాసిన, నాటకాలు వేయించిన స్నేక్‌ స్పియరు వామైట్టులో ఉన్నాడు. ఆ విధంగా హామైట్టు ష్మాతలో తాసు మిగిలిన వాళ్ళ విషయంలో కంటె ఎక్కువగా పరకాయ (పవేశంచేసి చేశాడు. కాక్సో చెప్పిన హామ్లెట్టు కథః డెన్మార్కుకు సామంతులుగా జట్‌లాండును ఇద్ద రన్నదమ్ములు పాలిస్తున్నారు. పెద్దవాడికి డన్మార్కురాజు తన కూతుర్నిచ్చి 'పెండ్లిచేళాడు. ఆమె పేరు జెరూథా (ఆజులుజ). ఆమె కొడుకు పేరు ఆమ్లైత్‌, అన్నగారిని చంపి. తమ్ముడు జెరూఠాను 'పెండ్డి చేసుకొన్నాడు. ఆనమ్దైత్‌ పిచ్చివాడుగా తిరుగుతూ పినతం్మడి మీద వగసాధించటానికి చూస్తున్నాడు. ఆ పినతం్మడి ఆమ్హైత్తును అనేక రకాలుగా కని పెట్టి పరీక్షిస్తూనే ఉన్నాడు. అందులో ఒకటి ఆమ్లైత్తు అంతకు ముందునుండి (పేమీస్తున్న ఒక అందమైన అమ్మాయిని ఏకాంతంగా కలుసుకొనేటట్లు చేయటం దాన్ని గమనించిన ఆమ్లైత్తు అక్కడ

1. థామస్‌ కిడ్డు (వాసిన హామ్లెట్ట నాటకం లభించలేదు. ది స్పానిష్‌ (టాజెడీ అన్న కిడ్డుపసిద్ధ నాటకంలో పోమైట్టు ప్కాత పస క్తి ఉన్నది. 1594 జూను 9 వీ తేదీన తన డైరీలో ఫిలిన్పే హెన్స్‌లోవ్‌ (90319 కష60910ళ6) అనే షేక్‌స్పియరున్న లార్డు చాంబర్జి న్‌ కంపెనీకి చెందిన నటుడు క౭6టీఇ66ే &6 షమి166 అని వాసుకొన్నాడు. స్నానిష్‌ (టాజెడీకూడా (వకీకార [కియావృత్తి నాటకమే.

2. అమ్మాయిని చూపించి అమ్మైత్తును మోహంలో పడవేసి దారి తప్పించాలని పిన తండి వయత్నించాడని మ్మాతమే కాక్సో. (వాశాడు. (ఫెంచి రచయిత ఫారెస్టు ఆ అమ్మాయి అమ్లైత్తును ముందునుండి పేమిస్తున్న దని (వాకాడు, టై?

178 నాటక విస్ణేషణ కూడా పిచ్చివాడుగానే పవర్తించాడు. ఆ తరువాత ఒక బుద్ధిమంళుడైన మం్యతి తాను రహస్యంగా ఉండి కనిపెట్టటానికి వీలుగా ఆమ్మైళ్తు జెరూథాను -ఒంటరిగా కలుసుకొని మాట్టాడటానికి ఏర్పాటు చేశాడు. అమ్హైత్తు ఈ రవాస్యాన్ని కూడా తెలుసుకొని పిచ్చివాడుగా శకేకలు'పెిడుతూ తన సంగతి కని పెట్టటానికి దాక్కొని ఉన్న మంతతిని పొడిచి చంపాడు. తల్లిని దుర్భాషలాడి బయట పడ్డాడు. ఆ తరువాత ఆహమ్హైత్తు పినతం్మడి ఇద్దరు మనుష్యుల నిచ్చి ఇంగ్బాండు శ్తాజుకొక రహస్య సందేశ వ్యతంతో అన్లైత్తును ఇంగ్లాండుకు పంపించాడు. ఆ రహస్యాన్ని కూడా కని పెట్టి అమ్లైత్తు ఆ రహస్య్మపష్మ కాన్ని మార్చి ఆ యిద్దరు మనుష్యులను చంపుమని వాసిపెట్టి తాను తప్పించుకొని మారువేషంతో డెన్మార్కుకు వచ్చి 'సేవకుడుగా కోటలో (వవేశించి తన పినతం్మడి జరుపు తున్న తన మరణోత్సవంలో అందరికీ బాగా (తాగబోసి మ త్తెక్కించి అంతః పురానికి నిప్పు పెట్టి, పినతం్మడిని పొడిచి చంపి తాను డెన్మార్కు. సింహాసనం మీదంరాకై కూర్చున్నాడు. ఆ తరువాత కొంతకాలానికి ఏదో యుద్దంలో

అమ్హైళ్తు చచ్చిపోయినాడు. న్‌ ఈ విధంగా జగత్పరిసిద్ధమైన కథను పట్టుకొని షేక్‌స్పియరు వామైట్‌ వాస నాకాడు. అన్హైత్తుకూ హామెట్టుకూ జెరూఠాకు జెర్జూడ్‌కు పేర్ణలో చ్‌ గమున్నదో నాటకేతివృత్తానికీ మూలకథకూ కూడా అంతే సామ మున్నది. చో క ఫి

వ

వో వం కి హత్య చేయబడటం, తనకు తన రాజ్యం లేకుండా మూడుపక్కల మండి న్న ల ర్వాత వివాహం చేసుకోటం. ఈ మూడూ వగసాధించుకౌని బయటవడటా తన య _వియిటిక కు దక్కిన ఆ ఒకే ఒక నాల్గవ (పక్క

నుండి వోన్లెట్టు చేసిన [క్రియావృ త్తి వల్లనే ఈ నాటకం రూపు కకుకొన వాహ 11 వే న ౦ పు ్న్‌దిం చోమ్టైట్ట (పతీకారేచ్చా త్మీవతకు ఆ మూడింటిలో ఏది ఎంతవరకు కారణమో స భానవిచటాన్ని బట్టి,ఆవ్రగాహన ఉంటుంది, ఆ మూడింటిలో. రెండు - తండి మరణం, తల్టి వివాహం _ హామ్లైట్టుకు ఆధ్యాత్మిక దుఃఖ విషయాలు. తన రాజ్యం తనకు దక్కకపోవటం భౌతిక దుఃఖ విషయం. ఈ భౌతిక దుఃఖానికి

"షేక్సిపియర్‌ విమ్హైటో శత కారణమేది? తండి మరణమా? తల్రి వీవాహమా? అసలు సమన్య ఇక్క డున్నది. రాజ్యం కొరకు మ్మాతమే అన్నను హత్యచేస్తే ఆ తమ్ముడు అన్న థార్యను తాను వివాహం చేసుకోనక్కరలేదు. ఆమెను వివాహం చేసుకౌంటేనే గాని రాజ్యం తనకు రాదనుకొంటే, తండి మరణిస్తే ఆ రాజ్యం తల్లిది కాని కొడుకుది కాదన్న న్యాయమొకటుండాలి. అప్పుడు భర్త మరణానంతరం ఆ రాజ్యానికి వారసురాలు తానై, తన కొడుకును కాదని, తన [1పియుని తన రాజ్యానికి రాజును చెయ్యటం కొరకు ఆమె అతనిని వివాహం చేసుకొని ఉండాలి. తన తండిని హత్య చెయ్యటం తనతల్లి తనకు రాజ్యం లేకుండా చెయ్యటం. ఈ రెండింటికీ తన పినతం్శడియే కారణభూతుడుగా కనిపిస్తున్నందున హామ్వైట్టు (పతీ కారానికి ఆతడు గురియైనాడు. మరొకటికూడా ఉన్నది. భర్ర మరణానంతరం అతని ఆ స్రిపాస్తులన్నింటిమీదాహక్కు-భుక్తాలు కలిగిన స్త్రీతన ఇష్ట్టుపకార మింకొ కర్ని పెళ్ళాడి సంతానానికి హక్కు-లేకుండా చేయవచ్చునా? అన్నది కూడా విచా ర్యమే. ఎందువల్సనం టే తర్మడి హత్యకూ, తల్టి వివాహానికీ తనకు రాజ్యం రాక పోవటానికి అనివార్యమైన సంబంధమున్నది గనుకనే వోమ్మెట్రు తన జీవితాన్ని అందుకు ధారహోసినాడు, ఒకవేళ తండడిని హత్యచేసి తన తల్టిని లేవడిసుకొని తన పినతండి పోయి, తన రాజ్యానికి తన తండి తరువాత తానధికారియై ఉంటే హామ్మెట్టు కథ ఈలా ఉంటుందా? కాక ఇంకొకటి. తన పినతండి తన తంగిని హత్యచేసి, తనతల్లితో ఆ్మకమ సంబంధం. పెట్టుకొని, తననే డెన్మార్కు సింహాసనం మీద కూర్చోబెట్టి ఉంటే హామెట్రు కథ ఈలా ఉంటుందా?

అసలు విషయమేమిటంటే - వోమైట్టుకు రాజ్యాధికారాన్ని (పా ప్తింప జేసింది తర్మిడి మరణం. (పాన్తమును (తోసి రాజన్నది "తల్లి వివాహం. హామై ట్టుకు మిగిలింది రాజ్మనష్ట్ర దుఃఖం. ఇది బౌతికం దీనికి కారణం తన తర్మ్షినీ, తన తల్లినీ నయవంచన చేసి చేసిన తన పినతం్యడి. అతడే తన కేకళ్యతువు. తం్మడిని చంపి, తల్లిని వివాహం చేసుకుని రెండువిధాలా తనకు దుఃఖాన్ని 1పాప్రింపచేసినాడు. ఆ రెండు దుఃఖ్యపవాహాలు గంగా యమునలు. రాజ్య నష్ట "దుఃఖం సరస్వతి. అ విధంగా హామెట్టు జీవితం దుఃఖ్యతివేజీ సంగమం. అదొక రాష్యతయ సమరం. అంతర్వాహిని అంత బలమైంది గనుకనే. ఉపరితలంలోని ఆధ్యాత్మిక భావ సంఘర్ష ఇలో (కియావృత్తి భౌతికంగా మందగతిగా తయారైంది. భౌతిక హేతువునకు ఆధ్యాత్మికాచ్చాదన గనుక ' లేకుండా ఉండి ఉంటే ఆ

180 నాటక విశ్హ్రషణ నాటక మంతకాలం పట్టేది కాదు. మరొకటి కూడా ఉన్నది. వామైట్టుకు సంభవిం చిన భౌతిక అధ్యాత్మిక దుఃఖ్యతయానికి (ప్రధాన కారణమైన అతని పినతర్మడి చేసిన ర0డు పనులలో ఒకటి అందరికి తెలి'సేటట్టు చేయబడినదంటే దాన్ని నయాన్నో భయాన్నో అందరూ నోరుమూసుకొని ఆమోదించారన్న మాట! ఎంత తంటాలుపడినా వోమెట్టుకు తన తల్లి. వివాహ విషయంలో క్లాడియస్‌తో వివాదం పెట్టుకొందే జనమంతా ఎటూ తనకు వత్తాసుగా రారు. ఇష్టమై. చేసు కొన్న తల్టి విషయంలో మార్పును ఆశించటం వెట్టి. అందువల్ల వోమైెట్టు ఎవరికీ తెలియని తన తం్మడి మరణ రహస్యాన్ని బయట 'పెడికేకానీ ఆటు జనం కానీ, ఇటు తల్లికానీ తనకు మద్దతు రారు గనుక ఆ విషయంలో పనిచేయ వలసివచ్చింది. ఇదే వేక్కువ సమయం తీసుకొన్నది. నాటకంలో (కియావృ త్తి భౌతికంగా మందం కావటానికి ఇదే కారణం. అసలు హామ్హైట్టుకున్న రాజ్యపీఠము నధిష్టించే ఆధికారం గురించి మరింత విచారించాలేమో ననిపిస్తున్నది. అప్పుడు రాజ్యం వారసత్వంగా తండి నుండి కొడుకునకు లేదా తండి నుండి తల్లి ద్వారా కొడుకునకు సం్మకమించే అవకాళ మున్నదా అన్నది కాస్త అనుమానంగా ఉన్నది. ఎందువల్ల నంటే వామ్మైట్టు చచ్చి పొయ్యే ముందు డెన్మార్కుకు ఫార్టిన్న్‌వాస్‌ రాజవుతాడని.అతనీ ఎన్ని కే జరుగు శుందని _ అందుకు తన ఆంగీకారమున్నదని హౌరేష్షీయోతో చెప్పిన మాటల కర్ణమేమిటి? తాను ర్లాడియ సును చంపినాడు కనుక ఇప్పుడు తానే డెన్మార్కుకు రాజా, తాను చచ్చిపోబోతున్నాడు కనుక తన తరువాత రాజును ఫలానా అని వె ట్రై అధికారం తనకుండినందున ఫార్టీన్‌ (వాను పేరు చెన్పటం బాగానే న్నది. మరి ముందు ఫార్టిన్‌ (వాస్‌ ఎన్నిక గురించి జ్యోతిషం చెప్పినట్లు అనటం దేనికి? (పాసఫెస్తీ ఎలక్షను - ఈ రెండు మాటలూ ఎందుకన్నట్లు? రోమను రాజ్యంతోనే ఎన్నికలుపోయి.. సెనేటు పేరునకున్నా నైన్యాధిసతులు తామ్మే చ్మకవర్తులుగా చలాయించటం ఎప్పుడో క్రీస్తుకు పూర్వం సీజరుతోనే మొదలయింది. మరి ఆ తరవాత ఎన్ని సంవత్సరాలకో జరిగిన డెన్మార్కు యువరాజు కధలో ఎన్నికల [ప్రస్తావన రావటమేమిటి? నార్వేరాజు ఫార్లిన్‌ “దానును. వోన్మైట్టు (ప్రస్తావించటమేమిటి? నిజంగా చివరకు ఫార్టి న్మ్‌పొస్‌ డెన్మార్ము. రాజుగా తనను ఎన్నుకొన్నందుకు ఆ ఎన్నికను తాను శిరసావహి స్తాశననటం బ్మతంగా ఉన్నది. తననెవరెన్నుకొన్నారు? (న్రజలకు రాజు నెన్ను

"షేక్సొపియర్‌ హామ్లెట్‌ 1081 కొనే మర్యాదే నడుస్తున్నదా? డెన్మార్కు రాజ్యంలో కొంత భాగం తన తర్మడి మరణించి ధారాదత్తం చేసింది చేరి ఉన్నదనీ, అది నిజంగా ఆంతకు ముందు తమ నార్వే రాజ్యభాగమే గనుక, ఇప్పుడది డెన్మార్కు-లో ఉన్నందున మొత్తం డెన్మార్కు రాజ్యానికి తనకు హక్కు భుక్తాలు వచ్చినందుకు సంతోషించవచ్చు.1 చచ్చిపోళున్న హామైట్టు తనను గురించి చెప్పినందుకు తాను కృతజ్ఞతతో [పవ ర్రించవచ్చు. మరి రాజుగా ఎన్నిక కావటం గురించి ఏమిటి?

ఎన్నికను గురించి ఇంతగా ఆలోచించటం దేనికంటే _ ఇదేగనుక పద్ధతి అయితే క్ఞాడియస్‌ తన అన్నగారిని చంపటమే కాకుండా రాజ్యపీఠానికి తనను ఎన్నిక కూడా చేయించుకొని ఉండాలి. ఆ విధంగా హామ్లెట్టుకు ఆవకాశం లేకుండాచేసి ఉండాలి. ఎన్నికపద్ధతి కాబట్టి క్రాడియసును బహిరంగంగా తానెదు ర్కానటం నాయ విరుద్దం గనుక అది వీలులేదు. తల్లి ఇష్టపడి "పెండ్రిచేసు కొన్నది గనుక ఆ విషయంలోనూ తాను చేయగలిగిం దేమీలేదు. ఈ విధంగా క్రాడియస్‌ హామైట్టుకు ఇంత ఆవకారం చేయటమే కాకుండా అతనిని నిరాయు ధుణ్ణి చేశాడు. నిర్విజ్ఞుణి చేసి బజార్జో పడేశాడు. తనను యువరాజుగా గౌరవిస్తున్న (పజలముందు తనను తండి మరణదుఃఖంతో ఉన్నవానిని, తల్లిని వంచించి తన నవమానపరచి, తనను తన పినతర్మడి ఎంతో లాఘవపర చాడు. వోమ్దెట్టుకు తన శ క్రిసామర్థ్యాలను ఆలా ఒకరు చులకనగా తోసివేసి నిందపాలుచేయటం నిజంగా భరింపరాని దుఃఖమైంది. తాను ఎదురు తిరగ టానికి వీలులేకుండా అన్నివిధాలా అష్టదిగ్బంధంచేసి చేసిన క్రాడియస్‌ కిరాత కత్వానికి హామైెట్టు చకికుడై పోయినాడు. ఆ షాకునుండి బయటపడటానికి చాలా కాలం పట్టింది.

2. కొంద మిం, ఇల్‌ 3000౪ ప 6250184066 99 కంం06; ప పే2ళ6ల 5096 11865 0€ చ18 1106్ర4ేంయ, ఇసి1ంపే 0 €0 ంపేడ108 మూ ఇ2042క్ర6 ఉం 107166 మ. ౪. 2.373.75.

2, అవాచ్య వాదాంశ్చ బహూన్వదిష్యంతి తవాఒహిళతాః నిందంత స్తవ సామర్థ్యం తతో దుఃఖతరం ను కిమ్‌॥

థ్రీ భగవద్గిత 236,

162 నాటక విశ్లేషణ వెరి

-షేకొస్సియరు భూళాన్ని సృష్టించి మూలకథలో జన్హైత్తుకు అనుమా

నంగా జెలిసియున్న అతని తండి మరణ రహసాన్ని నాటకంటో విస్పష్టం చేళాడు. అయితే అఆదౌక్క హామ్సైట్టుకు మ్మాతమే విస్నష్టం చేయబడింది. ఏదో అకాళవాజఖి పలికిఐట్టు పదిమందీ వినేటట్లు పలికి ఉంచే అప్పుడు కథ ఇంకొక రకంగా ఉండేది. తనకు మ్మాతమే తెలిసిన: రహస్యాన్ని పదిమందీ కనీసం అను మాసంగానైనా నమ్మేటట్లు చేస్తేనేగానీ తాను తన పినతర్మడిని ఏమీ చేయలేని స్థితిలో ఉన్నట్టు హాన్లైట్టు గుర్తించాడు. ఖూతాన్ని సృష్టించుటవల్ల జరిగిన జీేమంపే. ఇంతకుముందు క్లాడియన్సు కొక్కనికే తెలిసిన హత్యా రహస్యం ఇప్పుడు హామ్హైట్టుకు తెలిసింది. మూడవ కంటికి తెలియకుండా ఉన్న రహస్యం మూడవ మనిషికి ఆలియకుండా ఊండేస్థితికివచ్చి ఆగిపోయింది. మూడవమనసిషికి తెలియదు-గనుక హామైట్టకు చేకూరిన సాష్షిబల మేమీలేదు. అయితే శ్రాడియస్సు నెదుర్కొనటానికి పేరణ నిచ్చినదా రహస్య జ్ఞానం. అది కర్తవ్యంగా జెలుసు కొని దాన్ని బాధ్యతగా నెరవేర్చటానికి వోమ్టైట్టు తనను కాను ఆయత్తం చేను కొన్నాడు. అంటే నాటకంలో హాన్సైట్టు స్వాత్మ చైతన్యంలో మేల్కొన్నాడు. అతని జీఏకానికొక ధ్యేయ మేర్చడింది. అది పితృ వాక్య పరిపాలనం. దాన్ని కర్తవ్యంగా స్వీకరించి తనను సర్వాత్మనా చాని నిర్వహణలో వినియోగించు కొన్నాడు. దీన్ని వధానం చేయటం చేతనే రాజ్యనష్ట దుఃఖాన్ని మెక్‌ రానీయ కుండో, హామ్హైట్టు స్వార్ధానికికాక క ర్తవ్యనిష్టలో ఆహుతియైనట్లు చేసి వోమైట్టును ఒక స్టైతిక నహావీరుడుగా! "షేక్‌స్పియరు (వదర్శింపగలిగాడు. రాజ్యకాంషతో క్ష 03 8640 60 మ2046సు 09ల౩ 16. 236, 19 ఇళయరం2 ఈళలరాం[8 పే8ం 280 2 61666 1901102800 €0 రం 80... ౧౦6

ంణటేలు 9226, 1 6676010 204 పేంంిం]655క 300007 పే ?6 60591666 20 ఇచట రుల 61188 శం షం; 4 భం ఇంశంంలయుం 86 006, 8దాయిక్ర 10 మహరే, 124ఉ4త0ట06 86 పే!19 మ166 ఇలు మ22 ఓ8800%40క 0౯ రలంయింకే ఇంప కం. రంల,

ఇమిడే ౮66 0౯8365968 013 116 ఇంటల 1097108 18 90610 ఫ2ట24800 0౯ ళా రరర శం 60౮ 68 16 మడ2మి. పేడ3

2 మిం[2! ఇందు. - కిడీిస0 0364406068] పరం 0165 0% లే 3460408316 02 వేడ్‌ంట19, 12 గమ. &రిలిం (6, 00064. 11

సయం 0? 60 పడా (3) పంటలే మ. 108. ౨2. 127,

షేక్సపియర్‌ హామ్రైట్‌ 1683 (వవ ర్రించాడన్న "పీరు రాకుండా హామైట్టును షేక్‌న్పీయరు జ్యాగత్తగా తీర్చి దిద్దినాడు. వామైట్టు [కియావృ శ్తికి అంతర్గతమైన ఒక విలువను నాటక కర్త అందువల్డ చూపగలిగాడు. ముగ్గరు మనుష్యులను బహిరంగంగా నిలువునా (పాజాలు తీసినా వామైట్టు నైలిక మహావీరుడుగా నిలబడిగలిగినాడు.1ే ఒక్కజ్జి రహస్యంగా చంపినాడనబడ్డ క్లాడియస్‌ సీతిమాలినవాడై నాడు. ఏమిటి రహస్య మంటే హామ్లెట్టుది తన కర్తవ్యమని మనసా వాచా కర్మణా (ప్రవర్తించాడు. క్రాడియస్‌ (వవర్తించటానికి మూలమైన అతని ఉద్దేశ్యంలో మంచితనం లేదు. అంతరంలో స్వార్ధమున్నది కానీ కర్తవ్యనిష్ట లేదు. క్షర్తవ్యనిష్టాగరిష్టమైన (పవృత్తిచెత హామైట్టు అంతర్యంలో ఉదాత్తత (పస్స్ఫుటమైంది నైతిక న్యాయ (వవృత్తి మానవుని అంత శ్రైతన్యంలో లీనమై ఉంటుంది. 'హీతువును వదలిన న్రైతిక న్యాయం లేదు. (పకృతే అన్నిటికి హేతువు. పకృతిని మించిన ఫలసాధన యోగ్యమైన పదార్థ మేమున్నది గనుక? నైతిక స్వభావము, కర్తవ్యనిష్ట_. ఈ రెండే మనిషిని విశ్వమానవుడుగా పరిణమింప జేసేవి, హామ్లెట్టతో షేకస్పియరు ఆ రెండు లక్షణాలనూ పేనిపెట్టినాడు. ఆ పేనుడు వల్లనే వోమ్లైట్‌ విలక్షణమైన (టాజెడీ నాయకుడై నాడు, తాదృశ మైన ఆదర్శమే” హామైట్టు జీవితంలో చోదకళ క్రిగా పనిచేసింది. అతడేమి సాధించాడన్నది కాదు ముఖ్యం. అతని పవృత్తిలోని (కియావృత్తి రాపిడివల్ల అతనెంత ఉజ్జ్వలంగా (పకాశించాడన్నది ముఖ్యం ఆ లెక్కలో షేక్‌స్పియరు విషాదనాయకులందరి లోనూ వోమైట్టు మిగిలి (వకాశిస్తున్నాడని చెప్పవచ్చు. తం్మడి వగ సాధించు మన్నాడు వాోమైైట్టు పగ సాధిస్తానన్నాడు.శ మాట అనటం ఆ (నకారం (సవ “1 వోమైట్టు క త్రిపోటుకు చచ్చిపోతూ లేయర్టస్‌ అంటున్నాడు: క₹ళయడ9క్ర6ల శీంక1?69658 ఇలు ౫6౭, 0316 వ2మ166 సెగ్‌!06 296 మా ఓజయేంక8 రే౭4ల ౧౦౫౬ 0€ ౪౧౦౨ 66 0౯ 69106 0౨ 6. = &ం6 ౪. పంంంం 11 314 _--316, 2 00:6 : మం?6౧క్ర6 19 శం! 2046 056 10026681 మళివరేల, జమ!166 : 336 06 €0 100౪ 1646 | ఇస సంక 23 3ళ1మం &ం మంరే4609 0౯ 6 యంళ8్ర0ం 0% 10౬. సగ27 59699 €0 మా, 7 ల)క్ష6. ఉం 1 506506 7 25, 2.31

164 నాటక విశ్హేషణ ర్రించటం- మనిషిలోని నిజాయితీలో కూడిన క ర్తవ్యనిష్టకు నిదర్శనం. అదొక మంచి కనీస మానవ ధర్మం. అదే హామైట్టుకు ఆదర్శం. ఆ నైతికతకు కట్టు బడటం వల్లనే ఆతని వ్యక్తిగత జీవితంలో ఓక చార్మితక పరిణామం వచ్చింది. ఆ వయస్సులో ఉన్న హామైట్టు తాను _పేమించిన; తనను (పేమించిన అంత యుక్తవయస్సులో ఉన్న ఆంత గుణవతియైన ఒఫీలియాను అంత సులభంగా (తోసివేయగలిగాడం టే అందుకు ఆదర్శంమీది పళ్లే కారణంగానీ మరొకటికాదు. "సెక్సును జయించగలిగిన ఆదర్శానికి నిలబడ్డాడు గనుకనే హామైట్టు కర్తవ్య నిర్వహణలో నిజాయితీ కలిగిన నై తికవీరుడుగా చర్మతను సృష్టించుకొన్నాడు. రి[1 మనిషిగా వోమైెట్ట సాధించింది ఏమీకేదు నిజమే కానీ (బతికినంత కాలమూ తన పాత్రను తాను నిజాయితీతో నిర్వహించాడు. హామైట్టులో ఈ నిర్వహణ లక్షణాన్ని దర్శించి (పదర్శింపగలిగినందువల్లనే ప్నేక్‌న్సియరు విశ్వ సాహిత్య వీధుల్లో నినిబడగల ఒక ప్యాతను స్పష్టించినవాడై నాడు. అయిదంకాల నాటకంలో వోమ్హైట్టు నినాయితీని ్మపదర్శించటానికి రెండు మూడంకాలను దాదాపు పూర్తిగా పినియోగించాడం టే నాటక క ర్ర దృష్టి ఎటువైపున్నదో గమనించవచ్చు. మకొళ సంగతికూడా ఏమిటంటే, వోమ్మైట్టు ఒట్టి గాలిమాటలను పట్టుకొని పొయ్యే వాడుగా కాక్క మానవ (వకృతికి ఒరిపిడి పెట్టి నిగ్గుతేల్చుకొని (క్రియావృ తికి దీగేవాడుగా నిరూపించాడు. నాటకకర్త హామెట్టు ప్మాత విషయంలో నాటక కర్త ఇంత జ్యాగత్తపడటం వల్దనే [క్రియ్యాపవృ త్తి మందగతి అయింది. మానవ పాయ ప సారం అలలు ౩౯ భం లుం ౦05 22 ంజా206 ౮౭866౮ 13 50206688 0 121106, 506 ఇసడ౬ & 922 18. కౌణక్రంరూ 0£ రం వరి 0౯రేజా మం? 10 60 66 8219 01 లం 0042 501546 2౨6 &౯ 6 లేం ఇ౬ 6000690126 రల 9808 01 2. ఎవని తఉకైవి పంకదికకి. డొ. లలా కళల క0026ీ6 ఫీశం[6 614676 80 ఓ3 : లేం ల18 15 టం ద198 70656 39 ల ఇ! 60608 రం 60050106 ౦:1 లం కిక తృీం8 112 వం౭96 1. 579.8].

"షిక్సొపియర్‌ వామైైట్‌ 185 (వకృతికి ఒరిపిడి పెట్టడమంటే సార్వజనీనమైన ఒక [వమాణంతో పరీక్షించటం. తాను (పదర్శించే నాటకం చూస్తున్నపుడు తన సినతం్మడి ముఖంలో రంగులు మారటాన్ని బట్టి తాను తరవాత చెయ్యబోయే పని ఉంటుదన్న నిశ్చయంతో హామ్వైము ప్మాతను1 పోషించడంతో 'షేకస్పియరు విశ్వజనీనమైన క [పాకృతిక సత్యనిష్టను వతిష్టిస్తున్నాడు.2 అందుకనే వోమైట్టుకంటె అతని ప్మాత చాలా గొప్పదనటం. ఇక్కడ పాత అంటే భగ్నావరణమైన చైతన్య వ్యక్తి. పినతం్మడి ముఖంలో రంగులు మారటమంటే సాక్షి చైతన్యమైన ఆంతరాత్మ పలికితీరుతుందన్న ఒక విశ్వవిజ్ఞాన సత్యాన్ని నమ్మి దిగటమే. చైతన్య వ్యక్తిగా పరిణమించిన పురుడు మ్మాతమే అలా దిగగలడు. వోమ్లైట్టు ప్మాతనుషేక్‌స్పియరు ఆ విధంగా తీర్చిదిద్దినాడు. వామ్లైట్టు పాత భావళబలం కాదు అది భావస్థిర మైనది భూతాన్ని చూపించి వామైట్టును పర్యాకుల పరచినట్టుగానే నాటకాన్ని చూపించి క్రాడియస్‌ను కూడా పర్యాకుల పరచినాడు షేక్‌స్పియరు. ఆది పర్యుత్సుకతగా హామెట్టును ఆవరించి కర్తవ్య నిష్ణునిగా చేసింది. క్రాడియస్సును కూడా ఒక విధంగా అదే పనిచేసింది. కానీ

1. త&ం6 11. ఏం606 1. 570.75.

2, శకుంతలగతే హామైట్టుకు పట్టింది. శకుంతలా దుష్యంతుల సంగతి శకుంతాలా దుష్యంతులకే తెలును. సభలొ దుష్యంతుడు తానెరుగ నన్నాడు. శకుంతల మాటకు భౌతికసాక్ష్యుం లేదు. అప్పుడామె అంత రాత్మ సొక్యం మీద నిలబడతావన్నది. ఆ మవోపదార్థము దృష్టినుండి మనిషి తప్పించుకొని రహస్యంగా (_పవర్తించలేడని ఆ సావ్యానికి జప్పుకోమన్నది. “విపరీత (పతిభాష అేమిటికి నుర్వినాథ ఈ ప్యుతగ్మాత పరిష్వంగ సుఖంబు సేకొనుము” అంతరాత్మ సాక్ష్యం చెప్పితీరుతుంది. జీవుడు తట్టుకోలేడు. భారతంలో దుష్యంతుడు కూడా తెలివికలవాడే కనుక ఆ సాక్యమున కంగీకరింపలేదు. క్లాడియసు కంత తెలివిలేదు గనుక నాటకాన్ని చూడటానికి ఒప్పుకొని వచ్చి బయటపడ్డాడు... అసలు సాకి అం పేనే అత్మ చై తన్యరూపమైన అంతరాత్మ. దానిసంగతి తెలియని లోకానికి బాహ్య భౌతిక సాఖ్యులు కావాలి, తప్పదు, ఎందు కంటే, అంతరాత్మ ఇతరులను వంచన చేయగళఆదు.నన్నయ్య ఛారతం- శకుంతలోపాఖ్యానం,

186 నాటక విశ్హషణ లోకానికి వోమైైద్టుది కర్తవ్యం గానూ, _క్ఞాడియన్సుది దుర్మార్గంగానూ అని పిస్తుంది. పరిస్థితులను అలా సృష్టించాడు నాటక కర్త. జననాంతర సౌహృదాల నట్టుంచిననో నాటక (పయోజనం గురించి కాళిదా సేమనుకొన్నాడో సరిగ్గా స్నీక్‌ స్పియరు కూడా ఆడదే అనుకొన్నాడు. విశ్వజసీయ మైన ఒక సత్యాన్ని ఇద్దరు మహాకవులు వేరువేరుగా దర్శించి ాశారు. రెరి[ 11 వొమెట్టు ప్మాతను ఉస్మీలనం చేసిన ఆంళాలు రెండు. ఒకటి భూతం, మరొకటి ఆతని మేల్కాన్న అంతరాత్మ. ఆతని మనస్సు మీద రెండూ సీవా నేనా అన్నట్లు ఒ త్తిడిచేళాయి. చేసినకొద్ది అతనికి వాటిమీద భయవథక్తు లెక్కు వైనాయి. అవి ఎక్కువవుతున్నకొద్దీ ఒత్తిడి ఎక్కువ కాజొచ్చింది. భూతం ఆతని అంతరాత్మ నుండీ పుట్టిందికాదు. చనిపోయిన తన తంగడికి సంబం ధించిన స్వర్ణనరక స్మామాజ్య శక్తుం రైవ్మీపేరణ తన కలా ,ప్రాస్తించిందను కొన్నాడు. దాన్నిబట్టి ఈశ అంతరాత్మలోని న్రైతికసాక్షి చైతన్యం ముందు బుజువు పరచుకొన్నాడు * అప్పుడు [వవ ర్తించాడు. నాటకానికి కావలసిన

(కియావృత్తి మూడవ ఆంకం చివర పోలోనియస్‌ను హామైట్టు రాణివాసంలో

పొడిచి చంపటంతో మొదలయింది. వెంటనే అతను ఇంగ్లాండుకు పంవబడ్డాడు.

క్షే రమ్యాణివీక్య మదురాంశ్చ నిశ మ్యశద్దాకా. పర్యుత్యుకోభవతి యళ్చు

ఖితోఒసి జన్తుః. తచ్చేత సాసన్మరతి నూనమబోధ పూర్వం. భావస్థిరాణి

_ జననాంతర సౌహృదాని-అభిజ్ఞాన శాకున్తలమ్‌ 5.2. 1 సే29౬ 62816,

ఈ46 ఈ11దా ౭౭౦౭9 300క 264014, మేష? 5 లం

ఇటా 6౧౮9910 ౦0£ 6 560606, కంటు దణ 30 (0 రే౭ 8041

ఓప&6 ౯69696౮ కౌనీలా 476 90ల210664 మ మడ1౬ క2ందం[5: &ం€ 11. తం696 |. 564.69.

2 గం 108 *1! 6 మ ౧6 ౪0 6960.06౪ 206 120౯౬29198 2రమి1౯2/100 296 2776 06 01662 804 06 1006టా ౪76 వ౭వ!౭66 2009 లమ: 06 9010 స?లు8 25076 196 ర౬ మిం! 117 ఇయులి. కరమ రా. ౧0066 హా కరం ౯06 కౌంరేజ7. వ; జ్‌

"శేక్సెపియర్‌ వామైట్‌ 187 అది తప్పించుకొని తిరిగివచ్చి ఆగిపోయిన [కియా వృత్తికి అనున్యూతి కల్పించ టానికి కొంతకాలం పట్టింది. నాల్గవ అంకం అయిపోయింది. అయిదవ అంకంలో ఆసలు కియావృత్తి అంతా జరిగిన ఆలస్యాన్ని జరగలేదనిపించేటట్ల్టు రెండవ రంగంలోనే - తారస్థ్టాయితో (పేలి నాటకాన్ని ముగించింది. వోమైట్టు (క్రియావృత్తి క్లాడియన్ను బలితీసుకొన్నది. ఈ నాటకంలో అదే ఆతని కర్తవ్యం, కర్తవ్య నిర్వహణలో అతడోడిపోయింది లేదు తలకుమించిన పనిని నెత్తిన పెట్టి షేక్‌స్పియరుకానీ, భూతంకానీ వోమ్లెట్టును గోథే చెప్పినట్లు ఇర" కాటంలో పెట్టిందేమీలేదు. హామైట్టు అంతరాత్మను నమ్ముకొని (వవ ర్తించాడు కానీ భూతాన్ని నమ్ముకొని కాదు. భూతం చెప్పినదాన్ని సాక్షి చైతన్యం ముందుకు లాగాడంటే హామైట్టు అంతా కెలినిచేస్తున్నాడని అర్థం. ఆతడు చాలా బుద్దిమంతుడు. న్వైతిక న్యాయ పబోధంతో స్వాత్మ చైతన్యం మేల్కొనే వరకు అతడున్మత్తుడుగా కనిపించటం అలవాటు చేసుకొన్నాడు. (కియా వృత్తిలోని ఆలస్యానికి అతని దిగులూ విచారం కారణం కాదు. (బాక్టి చెప్పినట్టు అతడు పిచ్చివాడు కాడు. పిచ్చివాడలా ఉండడు. ఆతని (వత్యక శతువు క్లాడియసుకే అతడు పిచ్చివాడనిపించలేదు. వామైట్టు స్వయంగా తన తల్లికి చెప్పాడు _ తనను పిచ్చివాడుగా అనుకోవద్దని 2 హామ్లెట్ట అంతరాత్మను నమ్ముకొన్నా డంపే అర్థం మనిషిలో నై కికతకు బద్దుడై (వవర్హించాడని. ఆ నైతికత స్వయం సత్తాకములయిన_ మూడు భావాలను పెంచుకొంటుంది, ఒకటి "స్వేచ్చ రెండు అమృతత్వం. మూడు కశ్వరుడు.. స్వేచ్చగా పవర్తిస్తే అమృతత్వం రావటానికి ఈశ్వరానుగ్రహం కావాలి. అమృతత్వాన్ని పొందటానికి యోగ్యమైన స్వేచ్చను ఈళ్వరు డన్ముగహించాలి. ఈళ్వర భావాఖినివేళం అమృతత్వానికి నడిపించే 'స్వేచ్చయందు. నిష్టను పెంచుతుంది. స్వేచ్చ కర్తవ్య రూపంగా ఉంటుంది. అంటే భౌతికములయిన ఓత్తిడులను తట్టుకొని నైతికత తనది పైచేయిగా (వవ ర్తింంగలగటం "పేర స్వేచ్చ. క్లాడియస్‌ విషయంలో తన అనుమానాన్ని మ ఉల 110 50లుం ₹ 16211065. యయైతి. 10 14064 సంయి & 6, ₹839 06 పకల మయం, చటం 19 906౭ యువిక్ర 1 1వ 60041 2. [టా కం01 [6 60 606 600 0% ఇ ౪606. స. 11. 362 1 ౧౦6 మిశరేంంం8. ఉంచి 211. 7 140146.

188 నాటక విశేషణ బుజువు చేసుకొనటానికి అతన్ని (ప్రోత్సహించిన న్టైతికత వల్దినే ఆతని "స్వేచ్చాభావం (వకీతికి వచ్చింది. అతనికి ఈశ్వర భావాభినివేశం చాలా త్మీవంగా ఉన్నది. ఆత్మవిస్వాసం గలవాడు గనుకనే ఆత్మ్మవాత్య కూడదంటు న్నాడు. ఈశ్వర భావమన్నా, ఆత్మభావమన్నా ఒక'పే. ఆత్మహత్య ఆంటే ఈశ్వరభావాన్ని వదలిపెట్టటం. ఇది వామైట్టుకు ఇష్టం లేదు. ఇందువల్లనే క ర్రవ్యనిష్థ అతనిలో. పెరిగింది. అదే అతనికి అమృతత్వాన్ని సంపాదించి పెట్టింది. అందువల్లనే హామ్లెట్టు ప్మాత చాలా గొప్పదనటిం. భగ్నావరణ చైతన్య వ్యక్తిని వ్యాఖ్యానించుకొన్నకొద్దీ ప్మాత అంపే ఏమిటో తెలుస్తుంది. 1 ౦౯ళుః: ౭?జ11969క ప2డే మం క264 న 40 09 2821086 5618. 5146802668; 0 6౦41

తం 1, 50006 5 1381 32.

౭2. 00జ1ం6లు 15 006 0ప64బుం6 60 896౯ 090188 02 & 6046; శస 2 ఇ4టా 0వ 1ళక్ర ఇ6!1, 6000 ౧0010126. 0౨౬8461౯

18 లం 53మి 6041 01 ౧౯8౦28 2ట€0రే68 20డే ౭9200865

కంటి పరింరల6ి 2డీ 06012664. గౌరిల6 ఉేంటంక్రయంరి & 920

వ్‌ంయి ష18 కం110ఇా5,. 002824006బా 18 2088 10 ౬ ౯06655

01 శం0క్ర మ26రేం 2964 9 వరల 00మిన16€6. తః ౪87 0% కళంక 8064 0 0౯88512008 మే85145, రేకం0916009, 854 ౪81

౪68, యజంల 19 లం ంవ్యజ!266020 ౧ దల ఇనీం16 961 ంయే[వక 6136 ౨ పేల 18 026 19945826 గలీల మిం ౦వ 6పీజడం602 ౧6265 948502%టా 296 ౨౦6 తనలా ల 19 006.

ఇులం 18 8893676 €0 1రేం818 204 ₹21665, 86 2168 భయం

ఓ60 ౯౭666 1009 లులరయి 23 మేలా 6మిలిక్ర6 19 రుల 166 ౦1

వే?8 8 060౪048609 చమ 1ా, 866208 21ళాడటాం 0౧ ౧6

౧౬౬ 26 సంళిలా మ౭8న8 02 6612 ఇ£0గ్రక65క9196 2621122.

లంగ 9 6 56 0% 946066 660మీమగ663 204 ౦౫ 6 ంటేజు, ల 00960410 ంయంంటడలంమ 0వ ఇాసిషళ సేం 615- ౧౦ఇల5 296 0£ ఛాషీ&6 మ6 ౧9౦6౧6౭5, 19 8006 80% ౦1 వమ!10. య? 0£ 16" ెలంం00 గ. గలం, కెయుుం పంద రౌండేట?.

2, 8౭,

ేక్సిపియర్‌ వోమ్టైట్‌ క్షం మనుష్యులు వ్యక్తులుగా పరిణమించటాన్నిబట్టి వాళ్ళ వాళ్ళు ప్యాత లుంటాయి. 'షేక్సిపీయఠు హామ్లెట్టును అలా పరిణమింపజేశాడు. ఈ నాటకంలో అన్నింటినీ మించి ప్మాత వకాశించటాని కదే కారణం, ప భూతం వామెట్టను పగసాథించే విషయంలో [క్రియావృత్తికి సంసిద్దంగా [ప్రోత్సహిస్తూనే ఏమైనా మనస్సును ఇందుకోసరమని చెడగొట్టుకోవద్దని. చెబు తుంది. ఈ మాట ఎందుకంటే, మనస్సు స్థిమితం తప్పిన దళలో తల్లి నేమైనా చెయ్యవచ్చును కాబట్టిం అందుకే వెంటనే ఆ మాట చెబుతుంది. వోమైెట్టు సరిగ్గా తండి భూతం చెప్పినవన్నీ తన ఉదా త్తతకు భంగం లేకుండా చెయ్యటానికే నిశ్చయించుకొన్నాడు, తన ఉదాత్తత అంటే ఏమిటి? తనలో ఉన్న డేనిష్‌ రాజు లతణం.* దాన్ని విలబెట్టటమే తన జీవితానికి లక్ష్యుంం5

ఓ రడ లుం 2196 దండే రట1బూ 5ంటేరేంం రుంం౬ 5086 8% అంంంంంంఆం,ఆ/01ర56 609 206 569 10 లు.

2. 36 సషేంళం0ం8?లటు భం9 98౯80698 18 ఇం +2100 06 టా మంగే.

3. జరం టా 39041 ౧౦ట0?6, తీఠ81086౬ భూ మంటలు 10856; 16296 షల 60 పేం8960 కం€ క్‌ కంటం 7. 31.34; 91.86.

త కమి ఓ ప 2య!66 6 01086. ఇది ఒఫీలియా సమాధి దగ్గర హామ్హైట్టు లేయర్జ్‌ సోతో అన్నది. ఇంతకువూర్వుం అంతర్నాటకమైన తరువాత రాఖిగారు రమ్మంటున్నారని చెప్పటానికి వచ్చిన రోజెస్మ్‌కొన్స్‌ వామ్బైట్టు వ్‌ | 1201 2692006 ఇతరు అన్నప్పుడు, 0 022 26 06 ఇాసీలమ 306 సే2?6 8 0166౬ 01 భు ే[0కత మముంంేే *ం[ 90౪౯ 5066౭88100 10 విలమమిజుి? అని అనగా, మూ, ఏ, 016 “ఇని116 య కజ58 భాంళ'ం . 6 రం? 19 50%6, యొ9క్ర ముందా అని హామెట్టన్నప్పుడుడతని మనస్సులో తన డేనిష్‌ రాజ లక్షణాన్ని స్మరిస్తున్నాడనే చెప్పాలి.

5. 210 ౧600802020 60 మూ లళూరయం88.

1080 నాటక విశేషణ తన రాజవంశ మర్యాదను భగ్నం చెయ్యటానికి తల దూర్చిన వాశ్ళెవర్రైనా సరే సర్వనాశనం కావలసిందే.! ఈ ఉదాత్తత మీద విశ్వాసం పెట్టుకొని, తన తండి అంగు? ముదికను భృదంగా కాపాడుకొంటూ తిరుగుతున్నాడు హామ్లైట్టుం ఇందువల్లనే కదా ఇంగ్బాండుకు పోయి చావవలసినవాడు (బతికి బయటపడి, తిరిగి వచ్చాడు! ఆ ఉదాత్తత వల్లనే తాను తొందర వడుతున్నట్లు బయటికి కనిపించకూడదనే కనిపించడు * అందుకే పిచ్చిగా జాప్యం చేస్తున్నట్టు కని పిస్తూ తన ఉద్దేశాని కనుగుణంగా ఉద్యమాన్ని నడిపించాడు.

“ప్టేక్సొపియరు. విషాద నాయకుడిలో _ ఎంత ఉత్తముడైనా, కాస్తో కూస్తో ఒక మూల లోటు - శీలంలో చిన్న లోపం ఉండాలి. ఆ లోపంవల్లనే అతను వతనమౌతాడు.' అయితే హామెట్టు శీలంలో ఉన్న అ చిన్న లోప మేమిటి? నిజంగా హామైట్టు పతనమైనాడని చెప్పవచ్చునా? చచ్చిపోవటమే వతనమా? కింగ్‌ లేర్‌ చచ్చిపోయినాడు ఒథెల్లో చచ్చిపోయినాడు. అందరిదీ ఒకే రకమైన.పతనమా? చచ్చిపోవటమనలు పతనానికి నిదర్శనం కాడు. అందరూ ఎప్పుడో ఒకప్పుడు. _ఏలాగో ఒకలాగా చచ్చిపోకతప్పదు. కానీ అందరూ పతనమైనట్టనం. మేక్‌ బెత్తులోని రాజ్యకాంక్ష - అతిసంచయనేన్స అతని పతనానికి కారణమంటే అర్థముంది. లేర్‌కు వండ్డు వచ్చాయేకానీ జ్ఞానం రాలేదు. అ మాటను విదూషకుడు అననే అన్నాడు కూడా.* భార్య శీలాన్ని అంత సులభంగా అనుమానించి పీకె పిసికి చంపి పిచ్చెక్కి అత్మహత్య చేసు క. ౨ లలీజ? రేయ46 0065 09 ఉల 0ఇ5 1001004002 భాంళు 2, 01 భుంటక 1280 2౧00 5019 టళ6 2064 [200 ల పేడ298

1 9006య[0క్ర 12 96 రజ9869045, ఇలయ 166 లా ₹1860699

3జి, ఉం ౪7. వంం౧6 1. 23, ఉత 1 187; 58, 59;

1 248.50.

క... బుచ్చివాబు? సేక్సొిపియర్‌ సాహికతీపరామర్శ, పుట 156. ఈ మాట ఒథెల్లో నాటకం గురించిన సందర్భంలోదై నా హామ్హైట్టుకు వ శ్రించదని లేదు.

శీ రోగం ఏసీ0డ1636 06 9276 $58660 016 61 భుంళ సండే 5862 ఇ₹88. క1గఆ పకకన ఉం 1 560౬06 ₹7,

"షేక్సపీయర్‌ వోమ్సైట్‌ 191 కొన్నాడంటే ఒథెల్లో పతనమైనాడని చెప్పవచ్చు. వోమైెట్టు శీలం విషయంలో ఏమిటితోపం చెప్పగలం? తండి భూతం చెప్పినమాటమీద వెంటనే క్రాడియస్‌కు చంపక పోవటాన్ని గురించేకదా అందరూ హామ్మైట్టును విమర్శిస్తున్నారు! వెంటనే చంపకపోవటం అతని శీలంలోని లోపమా? ఆసలు మనిషిని చంవటమన్న దొక గుణమా? కానప్పుడది లేకపోవటం దోషమేలా అవుతుంది? “దేనివల్బ" (పధాన వ్యక్తి హళుడౌతాడో, దానికి అ వ్యక్తే బాధ్యుడు”. వారు చేసిన పనులు చెయ్యని పనులు కూడా - చెయ్యకపోవడం వారి శీలానికి వతివింబం. శీలా న్నుండి జనించిన చర్య నాటకానికి విన్నెముక....మనుషులు చే సేవనులు ఆ మను షల వతనానికి కారణమవాలి,. ఆ పనులు వారి శీలంయపైన ఆధారపడాలి. వారి వారి శీలమే వారి వారి కర్మ.1 మనుషులు చేసేపనులే వారి పతనానికి, ఉన్నతికి కూడా కారణాలు. అని అంటే బుచ్చిబాలు చెప్పినదంతా ఆంగీకారయోగ్యమే.

ఈ నాటకంలో వోమ్మెటు (వధానవ్యక్తి. అతడు హతుడై నాడు.- అతడు చేసిన పనులు 1 తర్మడి మరణానికి, తల్లి "పెండ్లి చేసుకోటానికి - సంతోషింపక పోవటం. 2. మ్యిళుడు చెప్పిన మాటమీద ర్యాతి తం్మడి భూతాన్ని చూచి, తానా క్కడే ఆ భూతంలో మాట్లాడటం 3. ఆ భూతం తనకు చెప్పిన రహస్యాన్ని తన మ్మితులకు కూడా వెల్ల డించకపోవటం. 4. అప్పటినుండి మరికాస్త దిగాలు పడి పిచ్చినాడుగా తిరుగుతూ ఉండటం. 5. తర్మడి చెప్పిన మాటలను యథా తథంగా విశ్వసింపక తాను తన తంగడిని పరిక చేయటానికి 'పెద్దయత్నం చెయ్యటం. 6. ఆ బుజువు దొరికిన తరువాత తల్లిని దుర్భాషలాడటం, పిన తండే అయ్యి ఉంటాడని తెరచాటున ఉన్న పోలోనియస్‌ను చంపటం. 7. కాడి యస్‌ ఇగ్గాండుకు పంపించి అక్కడ చంపించాలనుకొంటే, ఆ యత్నాన్ని భగ్నంచేసి డెన్మార్కుకు తిరిగిరావటం. 8, ఒఫీలియా మరణానికి తనను కార ణంగా భావిస్తున్న లేయర్థస్‌తో క త్రియుద్దానికి సిద్ధం. కావటం. 9. విషపుసారా తాగించినందువల్ల నే తాను చస్తున్నానని తల్లి అనగానే. |దోహాన్ని తెలుసుకొని లేయర్టస్‌ మరణ వాబజ్మూలం (పమాణం మీద క్లాడియస్‌ను ఆ విషపు క త్తితోనే పొడిచి చంపటం,తాను చావటం, - ఈ పనులన్నీ సహజంగానే ఉన్నాయి.ఇందులో ఏీది_అతని శీలంలోని లోపానికి నిదర్శనంగా చెప్పవచ్చు? చెప్పాలంటే మూడు

1.-. బుచ్చివాబు ; షేక్సిసియర్‌ సాపితీ పరామర్శ, పుట 129,

192 నాటక విశ్హేషణ నాలుగైదు పనుల గుంచి చెప్పవచ్చు. మ్మిళశులకు వెప్పివుంటే వారు వోమ్హెట్టకు అండగా నిలబడి సలహాలిచ్చి నాలుగో పనికి అవకాశం లేకుండా చేసివుండే వారనుకోవచ్చు. అప్పుడు అయిదవ పని జరిగి ఉండేదే కాదు. అందువల్ల ఒక్క- మూడవ పనే వోమైట్టు చేసివుండకుండా వుండవలసింది. అంటే తనకూ ఖభూకానికీ జరిగిన ఏకాంత రహస్య సంభాషణ సారాంశం వొరోషియోకు చెప్పక పోవటమే కాక* తానసలు భూరాన్ని చూచిన విషయమే ఎన్నడూ బయట పెట్టవద్దని షొరేషియోచేత మార్సెలస్‌ చేత (ప్రమాణం చేయించుకోటంలో నాటకంలోని కీలకం ఇమిడి వుందనిపిస్తుంది. తన తర్మడి భూతం తనకు చెప్పినదాంట్లో ఏది మరొకరికి తెలిస్తే తనకు నష్టం? తన పినతం్మడిని తనతల్లి "పెండ్లివేసుకొన్న విషయం భూతం చెప్ప నక్కరలేదు. తన తండ్రిని తన పినతర్మడి హత్యచేళాడన్న దొక్కటే తాను భూతంవల్ల తెలుసుకొన్నది. మరి ఈ మాట వదిమందికి లెలిస్తే ఆందరూ తనకు వత్రాసిగా క్రాడియస్‌ను నిందిస్తారు గదా? అది తనకు క్షేమంకాదా? ఠానెటూ వానిని చంపవల సే వుండె.వాడు నలుగురుచేత నిందవడటం కూడా మంచిదేకదా? మరెందుకు హోమైట్టు ఆ విషయాన్ని రహస్యంగా వుంచాడు? 1. పొరేషియో మార్సెలస్సులను కూడ గట్టుకొని సింహాసనం కొరకు వోమైట్లు ఈ భూతం కని పించి చెప్పిందని ఒక నాటకం కల్పించాడని క్లాడియసంటే జనానికి నమ్మటానికి నానన నన వే మయము 3 జ పేం[656 &[౦86, 526 166 96 6611 ౫04; కొం! ౮౦ రేజం18 60 190ఇ 26 15 ంా౭లు 15, 0౪ ౫1566 16 2 ౫06 మజా ఉనికే [0ఇ7, శ్రం౦॥4ే వేగలురేం, తీవిరే ౮06 జల కగలుర, 8600185, 204 3014ేటం, 176 [6 006 900౯ ఇ౭6య650. కంల 7016 18 10, మూ 1096? ఇం ౪11 వ మిం 00ళా ఇసి ౮06 0878 8662 60. కంల. వక, 1% కేంరే, ౪౭ ఇ 006. బక తంళ 1 5ంజుం ₹ 138.145.

'షేక్సిపియర్‌ హామ్హైట్‌ 193 వీలుండటం. అది అంటే జవం తనను గురించి అలా రాజ్యాధికారం కోసం కపట నాటకమాడుతున్నాడనుకోటం తన ఉదా త్తతకు భంగం, ఏ పరిస్థితులలోను (వజలాలా అనుకోటానికి తానాస్కార మియ్యకూడదు. రాజ్యాధికారాన్ని తాను త్యాగం చేసినట్టే ఉండాలి. దాన్నసలు త్రానాళించినళ్లై ఉండకూడదు. ఆ సింహా సనం తనకే వచ్చేయోగముంటే తనతర్మడి _అలా హత్యచేయబడినా తనతల్లి పెండ్రిచేసుకొని వుండేదికాదు. ఆమె 'పెండ్రి చేసుకోవటం వల్లనే తనకా హక్కు పోయింది. ఆమె వస్తుతపు భర్త గురించి తనకు తెలిసిన నిజం చెప్పినా తల్లితో సవా అందరూ సింహాసనం కొరకు తానాడుతున్న అబద్ధమనే అనుకొంటారు. ఆలాంటి అవకాశం తానియ్యనేకూడదు. ఇయ్యకుండా తం్మడికి వాగ్దానం చేసిన (పకారం సిశతం్యడి మీద పగ సాధించాలి. పితృవాక్యాన్ని గనుక వరిపాలిస్తే అంటే క్లాడియస్‌ను చంపితే తనరాజ్య సింహాసనమెటూ తనకు వస్తుంది. అందు వల్ల తాను దానికొరకు ముందుగా బయటవడనక్క_రలేదు. అయితే క్లాడియస్‌ను చంపటమెలాగా అన్నదే (పళ్న. మరొకటి కూడా చెప్పింది భూతం. తల్లిని ఏమీ చెయ్యవద్ధని. అంటే అమెకు రాజ్యానికీ, పెండ్రి చేసుకోటానికి చట్టరీత్యా హక్కున్న దన్నమాట! హోమెట్టు రాజు భూతం తనను తన తమ్ముడు క్రాడియస్‌ చంవటమే తవ్పంటున్నది. అక్కడే పగ సాధించా" లంటున్నది. తన రాణిమీద మందులూ మంతాలూ (ప్రయోగించి ఆమెను వళం చేసుకొన్నాడంటున్నది. ఆమె శీలాన్ని గురించి ఆ ఖభూత్తానికి అనుమానం అేదు.! అందుకనే అమెనేమీ చెయ్య వద్దంటుంది. నై తికంగా తాను పతనమైనట్టు తెలుసుకొంటే తానే ఆ బాధ నను విస్తుందంటుంది తరువాత కొన్నాళ్ళకు రాణి వివేకం లోపల మేల్కొన్నదేమా నని కూడా ఆమె మాటలను బట్టి అనిపిస్తుంది. ఈ దృష్టితో కాస్త చివరదాకా 1 84 286 200ట0ష0టఉ5, 46 &6ేష[ంల466 06256, ఇమ యె. 62486 01 15 10 1609013 886, 7700 60 113 32మి6. ళు! ఉం గనం ఇ11! 0£ మ 9056 566మ0క. * 10018 6౭6౭1. ఉం 1. 56ల006 ₹. ఉ1.45. 2. 160006 16 138 ౧0 0౧06? 946 ల 91210;

క 668, 226 04౯ 06గ0230ా మి221286

తం 1. వంల8 11, 56.5. సం

164 నాటక విశ్హేషణ పోతే తేయర్జస్‌తో ద్వంద్వ యుద్దానికి అంతా సీద్ధం చేసిన తరవాత హామ్హైట్ట వద్దకు వచ్చిన లార్డు రాణి చెప్పుమన్నట్టుగా చెప్పినమాట! కూడా ఆమె మేల్కొన్న వివేకానికే నిదర్శనంగా భావించవచ్చు ఏలాగంటపే_ తన తర్మడిని చంపాడసీ, తన చెల్లెలి ఆత్యహత్యకు కారకుడై నాడని లేయర్షస్‌కు హామైట్టు మీద కసిగా ఉన్నది. దాన్ని క్లాడియస్‌ బాగా పెంవాడు. ఆ విధంగా పగ సాధించటానికి సిద్ధమైన లేయర్జస్‌ మనస్సు ఉ్యగంగా ఉంటుంది. దాన్ని తగ్గించ టానికి హామైట్టు మర్యాద మాటల సాత్విక ధోరణి సహాయపడవచ్చు. అందుకే రాణి ఆ లార్జుచేత వోమైట్టుకు ఆ సందేశం వంపించింది. దాన్ని వోన్టెట్టు కూడా సరిగానే అర్థం చేసుకొని ఆలాగే వవర్తించాడు.! దానికి తగినట్టుగానే లేయర్షస్‌ వగ సాధింపు విషయంతో సడలిపోయినాడు.3 అందుకనే అతన్ని గాయపరచిన వెంటనే తన కత్తి నతనికి వదలి వాని కత్తిని తాను తీసుకొన్నాడు లేయర్టస్‌. ఆ విధంగ హోమైెట్టు విజయానికి రాణి కారణభూతురాలయిందని చెప్పవచ్చు. మందులూ మాకులూ, మం్యతాలూ తం్యతాలూ (ప్రయోగించి క్లాడియస్‌ గేర్‌ (టూడ్‌కు పట్ధించిన మైకం దయ్యం (క్రమంగా ఇప్పటికిగానీ వదలలేదు దయ్యం వదలటంతో పొటు ఆమె (1పాణాలు కూడా వదలింది కళ గేర్‌ టూడ్‌ ప్యాత దయ్యం వట్టిన ప్మాత. అదొక కోమా దశ, ఆమె నాదళలోకి తెచ్చిన తరువాతనే క్లాడియస్‌ రాజును హత్యచేశాడు. ఆ మైకంలో భర్త మరణం గురించి ఆమెకు పట్టలేదు. కొడుకు భవిష్యత్తును గురించిన ఆలోచనే లేదు. ఒక్క క్లాడియస్‌ మీదనే ఆమె పంచ్యపాణాలూ నిలబడ్డాయి. ఆ మందులూ ఆ మంతాలూ ఆమె మనస్సును ఆమె స్వాధీశంలో లేకుండా మ. 206 0౮౭౭1 66516 ౮00 ౬0 $026 క్రఠ౧612 ఆ96౯|212మ696 ఓ€0 126163 కిటం[6 900 1211 60 ౧1. 2, 506 ఇల! లయ: ఇల . 6176 16 ౦౪ ౧ఖాేం9 55; 2 సేడళ8 రేంగ8 వాంచ ఇగ0ం9క్ర 86. త 1 20 58650166 10 ౧80౯6, ఇసంంం కంటం మ (18 6186 580010 36 8౭ 0056, “౦ 9 672086. ఉంట ౪. వంచ08 11 1902, 99, 94, 211, 22.32.

'షేక్సపియర్‌ వోమైట్‌ ]ేర్రిక్‌

చేశాయి. తాను రెండో పెండ్డి చేసుకొన్నట్టు తెలుసునుగానీ, చేసుకోకూడదన్న

తెలివి అమె స్వాధీనంలో లేదు. అంతర్నాటకం చూస్తున్నప్పుడు నాటకమెలా ఉన్నదని వామ్హైట్టుచేత అడిగించి ఆమెచేత ఆ సమాధానం! చెప్పించటంలో

షేక్‌స్పియరు మనకు తెలియజేయదలచుకొన్న సంగతి అదే. మొత్తానికి ఆ

అంతర్జాటకం ఆమెకు పట్టిక మదపు దయ్యాన్ని కదిలించింది. తన రహస్య

చర్యలను చూపించి తనను అవమానవరుస్తున్నట్ల క్లాడియస్‌ భయపడటమేకాదు బయటవడ్డాడుకూడా.వి ఆ దయ్యం కదిళిందిక నుకనే గేర్మ్‌టూడ్‌ ఆ నాటకమైన తరువాత వడుకోబొయ్యే ముందు తన గదికి వచ్చిపొమ్మని వోమ్లైట్టుకు రోజెన్‌

(కాన్ట్‌ ద్వారా కబురు పెట్టింది. ఒక దెబ్బతో దయ్యాన్ని కదిలించాడు వోమ్లైద్టు.

ఇక అది వదలిపాయ్యేటట్టు మంతం వెయ్యాలి. అందుకే ఆ అర్జర్మాతి తల్లి

నివాసానికి పోయినాడు. కదలిన దయ్యం తనమీదికి తిరుగబడటానికి పిలిచింది, తాను దానికి మం్యతంవేసి లొంగచియటానికి బయలుదేరాడు. మూడవ అంకం నాలుగవ రంగంలో వోమైట్టు రాణిని నిలువునా నిలబెట్టి ముఖం మీదికన్న మాటలు సృష్టిలో ఏ కొడుకూ, ఏ తల్లితోనూ, ఏ పరిస్థితిలోనూ అనలేని మాటలు. అంత త్మీవమైన వాగ్భ్బాణాలకు కుండపోతగా ఎందుకు వర్షించాడు హామ్లెట్‌? దయ్యం పట్టినవాళ్ళకు భూతవైద్యం ఏలా చేయించాలో షేక్‌స్సి యరుకు తెలుసు. హామ్లెట్టుచేత ఆ పనే చేయించాడు. అక్కడ కొడుకైన హామ్లెట్‌ తల్లి ఆయిన గేర్ళోటూడ్డును ఏమీ అనలేదు. గేర్మ్‌టూడ్డుకు పట్టిన దయ్యాన్ని వదలగొట్టటానికి హామ్బెటులోని భూతవై ద్యుడు 'పెకివచ్చి మంతో చ్చాటన చేశాడు. ఒక దళలో దయ్యం వదలింది. అప్పుడన్నది'* రాణి తాను

1 కషం 136 ౧౦66863 €00 63%, మ౭దువ[ు.

2. 27604 122064 06 జిక్రైమిలు[? 15 లుల6 ౨౦ 010066 12167 తం 10 వంంం6 11 217; 219.

3. 0150611 ౧0 19098 1006 0656 గ9౬ టాం 120 మూ ₹25 8041; ఊ&ంతి 0676 1 38౬ 840% 0140 226 క8296రే 30065, 85 ₹111 విం 16676 లం దగంల . 01 50681 €౦ 96 0 మం6 ర౭56 ఇం 11106 రేడకకలం 606౮ 19 మూ 619; సెం మం!6, 97666 89166... సిం మం! ఈం 11. కం606 1] 89.103.

166 నాటక విశ్తేషణ తప్పుచేసినట్టు. ఆ వెంటనే భూతం _పవేశించింది. భూతవై ద్యుడింకా పిశాచ ఉండాలని. కాడియస్‌ను చంప (గస్తను రాణిని తన భార్యను బాధించకుండా డా న్ధా టానికి ముందుగా రాణికి ఈ మదపిశాచాన్ని వదలించాలి. అందుకే ఇన్నాళ్లూ కనిపించని భూతం సరిగ్గా ఇప్పడే కనిపించి అసలు లక్ష్యం అదికదా, ఇదిక చాలు అన్నట్టు వోమ్మెట్టును హెచ్చరించింది. అప్పటినుండి రాణి దయ్యం వదలి చాలావరకు మామూలుస్థితికి వచ్చింది వచ్చిందనటానికి నిదర్శనమే ఆమె కొడుక్కు. మద్దత్తుగా నిలబడటం ఓ నిలబడి ఏం చేసిందయ్యా అంటే పోలోనియస్‌ మరణాన్నీ, ఖభూతంతో హాన్నైటు మాట్టాడటాన్నీ పైకి పొక్క సీయలేదు. ఆ చావును గురించి కాడియస్‌కే కొడుకుమీద విరుచుకొని పడకుండా కప్పిపుచ్చి చెప్పింది. ఒఫీలియ్‌ సమాధిదగ్గర రగడలో తన కొడుకు పిచ్చి వాడనీ వాని చర్భలకు పగ పెట్టుకోరాదన్నట్లు మాట్టాడింది. ద్వంద్వ యుద్ధానికి ముందు లేయర్జనును గురించి కొడుకును హెచ్చరించింది. అతడు తల్లిమాట (పకారం తాను పిచ్చివాణ్ణనీ తన చర్యలను మనస్సులో పెట్టుకోవద్దనీ లేయర్జస్‌ను పిచ్చిగా కోరినట్టు కోరి పట్టు సడలించాడు. లేయర్టస్‌తో కత్తి యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు క్రాడియస్‌ హామ్మైటుకు మధుప్మాతను ఇదుగో అని అందించేటప్పుడు రాణి చకొచింది.2 అందుకే హామ్నైట్టు ఇప్పుడు కాదన్న ఆ గట పే రెం రం ఇ85ల26రే, 16 ఇంక68 56 మడ6ల 0 0౯౭860, తం 02680 01 16, 1476 ౨0 షం 60 50౯62దు, ఇసి మంట మ286 5416 60 ఇల, కంల 17. వంజం 2 197109. 2 8; వండ, కళల మల రర 8066 యః 062801 18 మంటల కలం 15 00 ధలటా ౭1. 6176 మ లం 6030, యు ; 11 212 [3 5006 ఈం 560 68 & ఇమ1ల ౮౦56 (3మలా 11వ) డీ000ీలా 16 7016 38 ౩౦౪? వ €ం4ం5, & €066%, 0001060 ముక : 01 301 5ష&11 ౪10. (౧౭౭౦: ౭ 1 6 206 30806 01 5౯620, 1606 టు!166, (26 మూ 92019. 49 లలా 090౪3 06 పర660 ౧8206368 60 అటా శంంల06, 4మ1ల. మి. : 6004 మడి64టము! మక్‌ 6బలాడా్యేం, 60 106 రక, (౭60: 1 ఇట! ూ 10౯64; 1 0027 ౫00, 2601 6.

"షేక్స్‌పియర్‌ వోమైట్‌ 197 పాతను ఎక్కువ ఆలస్యం చేయకుండా క్లాడియస్‌ విషం కలిషాడని, కాస్త ఆగితే హోమ్మైటు తెలియక కావాలని అందుకొని (తాగుతాడేమోనన్న భయంతోనే ఆమె ముందుగా తాగింది. ఆమె చచ్చిపోతూ తనకు తెలిసిన విషయాన్ని 'మైకిచెప్పి చచ్చిపోయింది. ఆ విధంగా క్రాడియస్‌ దుర్మార్గం బట్టబయలైంది వెంటనే లేయర్టస్‌ కూడా మరణ వాజ్మూలాలిచ్చాడు. క్రాడియస్‌ దుర్మార్గాన్ని గురించి ర0డు బుజువులు పదిమంది ముందు బయపడ్డ తరువాత హోమ్లెట్టు తన తండి భూఠానికి వాగ్దానం చేసినట్లు అంత వేగంగానూ మీదవడి క్హాడి యస్‌ను పౌడిచి విషం నోట్లోపోసి చంపేశాడు, ఇప్పుడు తనది తప్పని ఎవరూ ఆనటానికి వీలులేదు. కత్తికి విషంపూసి పొడిపించి, అది పనిచేయకపోతే విషం కలిపిన సారా (తాగించి ఏల్టాగైైనా తనను చంవటానికి క్లాడియస్‌ క్ముటచేశాడన్నది తెలిసి పదిమందీ తప్పంతా అతసిమీదనే పెడతారు.! లోకం దృష్టిలో తానింకొక మూరెడు పెరుగుతాడు. తం్మడికిచ్చిన వాగ్దానాన్ని చెల్లించుకొన్న వాడై నాడు. తన తల్లిని కూడా క్రాడియసే చంపినట్టయింది. తల్చిచావు తనకు దుఃఖహేతువు కావచ్చు. తం్మడిచావు కాలేదా? అనుభవించటానికి ఆయుర్దాయం లేదుకానీ తన రాజ్యం తనకు రానే వచ్చింది. తనది కనుకనే తన రాజ్యానికి ఫౌర్టిన్‌ 1వాస్‌ను ఉ త్తరాధికారిగా ఎన్నుకోమన్నాడు ఆ విధంగా జెర్మ్‌టూడ్‌లో మార్పును తెచ్చి తన _వయోజనాన్ని సాధించుకొన్నాడు. అంతవరకూ జరిగిన ఆలస్యమే ఆలస్యం. 1

వోమైట్టు సిద్ధాంతాలు, కాలగతులను సరిచేయటానికి మనువులు కృషి చెయ్యాలనీ కృషికి ఫలితాన్నిచ్చే ద్లైవళక్తి ఒకటున్నదనీ8 బుజువై నాయి చిట్టచివరకు. ॥

శ... ధర్మరాజును గురించి సంజయుడు ధృతరాష్ట్రనకు చెప్పిన మాటలు జ్ఞాపక మొస్తున్నాయి.. 'వశీకృత చిత్తుడు ధర్మసూతి మెత్తని పులి. యొల్దవార లు నధర్మము సీపయి 'పెట్టునంతకు. న్వినడును గానడుం విదప నీకును నాకు మరల్చవచ్చునే.” భారతం, ఉద్యోగం, 2. 14.

2. ౬౭ 606 19 006 ౦1 30126 అయ5:8664 80146,

016 ళల పే ఇ28 క250 60 866 16 ఈకమ01 జూ 6౧౦96, 166 ౮9 కం €0క్రలపేం: .... &ం6 [. 50606 * 189.19. 3. శమలంం 18 2 థం 6020 308069 0 ౬౫8. డలం 7, రంల స 7-11.

206 నాటక విస్ణేషణ కృషికి ఫలితానికీ స్పష్టమైన సంబంధం కనిపించినప్పుడు సౌమాజికులు సంశయ్యగ్రస్తు లౌతారు. ఉద్దేశ్యాన్ని - ఉద్యమాన్నీ జ్యాగ త్రగా తెలుసుకొన్న కొద్ది యథార్థం తెలుస్తుంది. తన వామైెట్టు నాటకం గురించి షేక్‌స్పియరు సౌమాజికులమైన మనలను సరిగ్గా ఆవిధంగానే హెచ్చరిస్తున్నాడు. హామెట్టు ఉద్దేశ్యమూ, ఉద్యమమూ రెండూ కూడా స్వార్ధచింతన లేనివీ, ధర్మమార్గము తప్పనివీ, కర్తవృనిష్ట నుండి చెదరనివీ . అందువల్లనే హామైట్టు అత్మార్పణతో విజయాన్ని సెధించాడు. అంత ఊదా త్త్రపురుషుడు అంత ఆత్మనసంవేదనము ననుభవించి ఆ అఆనుభవంలోనే అహుతి అయిపోవటంవల్ల నాటకం. (టాజెడి అయిందికానీ, శీలంతో ఏదో లోపముండి వోమెట్టు చచ్చిపోవటంవల్ల మాతం కాదు. హామ్లైట్టు మరణించటం ఆతను పతనం చెందడం కాదు. ఆందరూ చివరకు మరణింప వలసినవారే అయినా సాహిత్యంలో వతితులు తప్పకుండా మరణించాలని కాసీ, ఉదాత్తులు ఎటువంటి పరిస్థితులలోనూ మరణించరాదని కాసీ నియమాలు లేక, ఒకవిధంగా ఉదా త్త (ప్రకృతులు మరణిస్తేనే ఎక్కువ (టాజెడీ అవుతుంది. మ1 11 దాహ్మాభ్యంతరాల నుండి విజృంభించి హామ్లెట్టు యొక్క భౌతిక ఆధ్యా త్మిక శక్తులను [కుంగడీసి అసమర్థతాభివ్య క్తికి అవకాశం కల్పించిన తాదృశ మైన దుఃఖతర చకితస్థితినే విమర్శకులు మెలాంకలీ అన్నారు. నిజంగా మెలాంకలీ అంటే అదే, అదొకమానసిక మైన అనారోగ్యం. అమితమైన అంతర్ము ఖత్వం, తనను గురించి తన ఆలోచనల గురించి, తన అనుభవాల గురించి, తన ఉద్వేగాల గురించి, తన కర్రవ్యాల గరించి తనలో తానే (కిందుమీదులవుతూ ఉండటం, (కియాభివరణ శక్తిని కోల్పోయిన సంకల్పములతో సతమతమవుతూ ఉండే ఒకానొక మానసిక అళ క్త ధుర్జనత్వం, మందులేని మనోవ్యాధికి ఆవిధంగా

షేక్స్‌పియర్‌ వోమైట్‌ 199 గురిచేయబడ్డాడు హోమైట్టు. చ్మిత మేమిటంటే, తానాలాంటి మనోవ్యాధికి గురి చేయబడ్డట్ధతడు తెలుసుకొని దానికి తానే చికిత్స చేసుకోవాలని తెలిసి చేసు కొనటంలో నిమగ్నుడు కావటంవల్లనే (కియాశీలతకు గతి మందగించినట్టుగా అసిపించటం.

అయితే ఇక్కడ ఒక్క పిషయం ఆలోచించాలి. కొంతమంది విమర్శకు లంటారు గదా . ఆ మెలాంకలీ అన్నదా ఎలిజబెత్తుకాలంలో యువకులలో జాడ్యంగా వ్యాపించింది, దాన్నాక ఫాషనుగా వాళ్ళవలంబించారూ, షేక్‌ స్పియరుకంటె ముందే ఆయన సమకాలం నాటక రచయితలు థామస్‌ కిడ్డు, బెన్‌ జాన్సన్‌ మొదలయినవారు తమ నాటకాల్లో ఎలాంటి మెలాంకలిక్‌ పాాతలను కల్పించారు. అలాగే షేక్‌స్పియరువో మైట్టనుక ల్పించాడూ అని.! ఆది నిజమే కావచ్చు. అయితే ఆ మెలాంకలీ ఆ కాలంలో ఆందరికీ వలా ఏర్పడింది అని? రినై జాన్సు యుగ్యపభావమని గట్టిగా చెప్పగలమా అని? ఆ కాలంలో ఒక (విక్ఞాన) తృష్ణ ఎక్కువై ౦ది కనుక అది ఈడేరకపోయినప్పుడల్డా ఆ మెలాంకలీ ఆవరించేది కావచ్చు. అంతకంటే ఆత్యశక్తులు తృణ్మపాయంగా తీసివయ బడటంవల్ల జీవుడు తట్టుకోలేక గందరగోళ పడటం నుండి బయలుదేరిన మనో వ్యాధిలాంటిదా మెలాంకలీ అంటేనే సముచితంగా ఉంటుందికదా?

ఆలాంటి విషాదదై న్యాన్ని, పొందిన వ్యక్తి, రెండు రకాలుగా పోగొట్టు కొనే (వయత్నం చెయ్యాలి. ఒకటి.ఎదురుతిరిగి తననాలా నయవంచనతో చిత వధకు గుఏచేసిన వాని నెనుర్కొాని నాశనం చేయటంవల్ల; రెండు - తననాలా వంచించి తనకంత విషాదద్దైన్యాన్ని సమకూరుస్తూ తనదాన్ని దేన్ని ఎదుటి వ్యక్తి కాజేళాడో దానియందు తృణీకార భావనచేత వైరాగ్యాన్ని (వదర్శించటం వల్ల. ఈ రెండు విధాల (వలికియకు కూడా (పాప్రించిన విషాదదైై న్యాన్ని ఓదార్బ్చేవాళ్ళు కాదు కావలసింది _ విశ్హీషించటం ద్వారా దేనికో ఒక దానికి ఢేకే

1. బెన్‌ జాన్సను [వాసివ కళలూ వెశ్‌28 0౪6 08 119 లరుంఇల "అన్న

నాటకంలోని అస్నర్‌ (డంలం షేకస్పియరు డీ ్రాంయ 106 14

లోని జాక్తీస్‌ (౮40469) ప్మాతలకు వోమ్దెట్టుతో మెలాంకలీలో కాస్త

పోలికలున్నాయని గోవల్‌ విల్సన్‌ మొదలయిన సమర్శకు లంటారు.

200 నాటక విశ్చేషణ పించేవాళ్ళు కావాలి. వామ్మెటుయొక్క- పరిస్థితి ఏలా వచ్చిందంటే అతన్ని ఓదార్చే వాళ్ళా లేరు. (గేకేపించేవాహ్మ లేడు ఏమిచేసినా హామ్లైట్టు తనను తానే చేసుకోవలసిన ఒక అసాధారణ విచ్మిత పరిస్థితిలో చిక్కుకొన్నాడు. తన మనోవ్యాధికి తానే మండును నిర్ణయించుకొని కానే దాన్ని సేవించి తన ఆరోగ్యాన్ని తానే "పెంపొందించుకోవలసిన వాడ్రై నాడు. ఆ పని వోమ్లైట్టు చాలా విజయవంతంగా చేసుకొన్నాడు, తనను చిగజార్చేవీ ఎగ్మడో సేవి అయిన నిరుద్ధభావాల సంఘర్షణ లోపల జరుగుతూ ఉంటే ఒక పద్ధతి సకారం సర్జుబాటు చేసుకోవలసిన అవసరాన్ని అతను గుర్తిం చాడు. దేన్ని తానణగ్మదొక్కినా, దేన్ని 'మెకి తీసినా తన ప్రయోజనం ఈడేర టానికి ఇబ్బందే అవుతుంది. అందుకని రెండింటినీ సమస్థాయికిదించే (వ్రయత్నం చేయటమే నాటకంలో ర0డు మూడు అంకాల్లో వోమ్హైట్టు చేసింది. ఆ సమస్థాయి తోనే మూడవ అంకం నాల్లన రంగంలో వోమ్మైటు తల్లిని ఎదుర్కొని మాట్టా డింది.సమస్టోయి చెదిరిపోకుండా ఆదుపు చెయ్యటానికి భూతం (ప్రవేశ పెట్ట బడింది. మనిషి తననుతోనే ఉద్దరించుకోవాలి తవ్ప మరొకరు చేయగలిగిం దేమీలేదంటూ కాలస్వరాపంగా ఉన్న తాను మనిషిని ఆ దశకు సరిణమింప చేస్తుంటానన్న భగవద్వచనం! ఆంతర్యాన్ని ఇక్కడ భావించాలనిపిస్తున్నది. భూతం నే ష్యాతగా (వవేశపెట్టటంలో కవి దర్శనం ఆలాగే ఉండి ఉండాలి. భగవద్గీత విషయం సషేక్‌స్పియరుకు తెలియనంత మ్మాతంచేత దర్శనం ఏలా అవుతుందన టానికి వీలులేదు. విశ్వసత్యాలను మనిషికి బంధువైైనా శ్యతువైనా షనిషే నని ఆనుభవం నుండి మనీవలయిన వారు స్వయంగానే దర్శిస్తారు. అలా వామ్లెట్టు మానసికోద్విగ్న తల విషయంలో సమస్థాయిని సాధనచేసి అదుపులో పెట్టుకొన్నాడు. ఆ స్థితి హామెట్టు కెప్పుడు వచ్చినదంటే నాటకం చూస్తున్న క్లాడియస్‌ లేచి దీపాలవాళ్ళను కేకవేసి తాను బయలు దేరినప్పుడు! వచ్చింది. గతులు తప్పిన కాల (వవాహాన్ని అదుపు చెయ్యటానికి కతానవతరించానన్న వథ క ఉద్ద రేదాత శ్ర నాత్మానం నాత్మాన మవసాదచయేత్‌, అక్కైన హ్యాత్మనో బంధురాతైై రిపురాత్మనః 6 _ 5 కాలోఒస్మిలోకమయ క ఫత్సవ్చద్దో: లోకాన్‌ సమావార్తు మిహ (ప్రవృత్తః _ భగవర్గీత 1132, 2 617౭ ౫౭ 9098౭ 1126 జాడ స 2 25%

"షేక్స్‌పియర్‌ హాస్టుట్‌ 201 మాంకం చిట్టచివర వాక్యాన్ని స్మరిస్తున్నట్టుగా అందరూ న్మిదపోతుంటే మేల్కొని ఉండేవాళ్ళు కూడా కొందరుండాలివే అన్నాడు. వ్యవసాయాత్మికమైన బుద్ధి లక్షణమది.? ఇదే ఈ రంగం చివర ఆతని ప్రగతంలో వాచ్యం చేయబడింది 8 కామ్యకోధోదృవమైన తన మనోవేగాన్ని ఆలా తల్లి విషయంళో ఆదుపులో వుంచుకొటానికి నిశ్చయించుకొన్నాడంటే క్రాడియస్‌ విషయంలో ఆ వేగాన్ని ఏలా నడిపించాలో కూడా ఆప్పుడే నిశ్చయించుకొన్నాడన్నమాట. ఆనిశ్సయమే వెంటనే తరువాతి రంగంలో రాణి నివాస భవనంలో తెరవెనుక నుంచి వచ్చిన శద్దాన్ని రాజు క్రాడియసుదై ఉంటుందని తెరలోకి పొడిచింది. ఆ పొడుపు తిన్నది పోలోనియస్‌ కావటం అతని దురదృష్టం. క్రాడియస్‌ విషయంలో అలాగా నిశ్చయం చేసుకొన్నాడన్నమాట హామ్టుట్రు. అందుకే రాణి ఎంతపని చేశావురా అంవే ఏమీ. అతను రాజేనా అన్నాడు వామైట్టు _

ఇంతకూ చెప్పవచ్చేదేమంటే _- ఆవిధంగా హోమైట్టు తన పినతర్మడి తనకు తెచ్చి పెట్టిన విషాదశోక సమ్మూఢ చేతస్కత నుండి తనను తానుద్ధరించుకొని, బహుశాఖా చం్యకమణ బుద్ధిలక్షణాలను ఏకనిశ్చయాని కొదిగించుకొని, ఆత్మ విశ్వాసంతో మాటలూ చేతలూ అనే జోడు గుణాలను ఇష్టమైనట్లు నడిపించు కొంటూ పగ సాధించటానికి కియావృ త్రికాభిముఖ్యాన్ని భజించి రంగంలోకి దిగాడు. 1 కొంం 3006 90056 ౪2600, ₹స16 9006 9456 91860.

50 12009 60 ఇంకేరే జజ. 12 2, 558, 59

పోల్చిచూడు వ యానికా సర్వభూతానాం తస్యాం జాగరిసంయమీ

యస్యాం జ్మాగతిభూతాని సానికావళ్యతోముసః. 2.69. భగవద్గీత

2. వ్యవసాయాత్మికాబుద్ధిరేకేహ కురునందన.

బహుశాఖాహ్యనంతాశ్చ బుద్దయోఒవ్యవసాయినామ్‌ ౭ త్తు భగవద్గిత, 3. 506 : ౧౦౪ 60 9 ణంల.

0 1644౯01 1096౬ ౧06 టా 92యుం 166 ౬06 676౬8

06 5041 0€ గటుం. 6౧౦లా 13 మమ ర080మి;

స 1 9066 61౭6 60 ఓజా, 0066596 ౧096. 1. 2 369.73.

202 నాటక విశ్రషణ

ఇదంతా చేసుకోవటానికి ఎంత తక్కువకాలం కావాలో అంత తక్కువ కాలం తీసుకొన్నాడు వోమైట్టు,

చీకటిపడింది. అంటే క్రాడియస్‌ చేసిన అన్యాయం బయటపడింది. ఇక తాను మేల్కో.వాలి. ఇంతవరకూ తాను సంయమియా? కావచ్చును. తల్చి దు రకు పోతూ (ప్రార్థన చేసుకొంటూ కనిపించిన క్లాడియసును సులభంగా చంప టానికి తనకు వీలుండి తానెందుకు అది సమయం కాదనుకున్నాడు? రాణి.తన తల్లి. చూస్తుండగా అతనిని పొడిచెయ్యాలని హామెట్టుకు కసి అంత ఉండటంచేత అప్పటికి వదలివేశాడా? రాణిముందే ఎందుకు చంపుదామనుకోవాలి? తన కండ్డ ముందు తన భర్తను చంపుతుంటే చూచిన నేరానికి తన కండ్దముందు తన (సియుణ్ణి చంపుతుంటే కూడా ఆమె చూడాలని హామెటనుకొన్నాడా? అదే ఆమె కొక శిక్షగా అనుకొన్నాడా? న్‌

అన్యాయం దానంతట ఆది బయటపడడానికి కూడా మనుషమ్యులేదో కొంత చెయ్యాలి కాబట్టి హామైట్టు ఆ నాటకాన్ని ఆడించాడు క్రాడియను ముందు. తానను కువ్నట్లుగా! అతడు బయటవడ్డాడు. అతడాలా బయటనడేవరకూ పగసాధించే విషయంలో [కియావృత్తికి దిగక నిజంగా నోరుమూసుకున్న ప్రే కూర్చున్నాడు

నాటకంలోని (శీయావృత్తి గతి శీలానికి సంబంధించిన జాప్యానికి ఇదొక రకమైన హేశువిచారణ. జాప్యం జరుగుతున్న కాలంలో హామైట్టుకు స్వగతాలు ఎక్కువ. నిశ్చయబుద్ధి ఏర్పడిన తరువాత ఇంగ్లాండుకు వీంపబడుతూన్న హామైట్టు ,తోవలో పోలండుమీదికి పోతున్న ఫార్టిన్‌ (వాసు నార్వే వైన్యాలను చూచినప్పటి సీనులో ఉన్న ఒక్క న్వగతం తప్ప ఇక స్వగతాలు లేవు. అదెం చుకు వచ్చిందంటే తన నిశ్చయ పవృత్తికి మళీ ఆటంకంగా ఈ [(పయాణం వచ్చింది కాబట్టి. అవ్యవసాయాత్మిక మైన బుద్ధితో అనంతమైన ఆలోచనలు చేసిన కాలంలోనే అన్నీ స్వగతాలు. మెలాంకలీకి స్వగతాలు ఒక, లక్షణం, కేం ల్‌ ల6 11 19 6 108

ఇలీలంం క్‌ ౪11 ఉం 16 ౧00861౬066 0 ఈల 119క 11 2. 50-60]

షేక్స్‌పియర్‌ హామ్సైట్‌ 203 మెలాంకలీని అతడు స్వయంగా పోగొట్టుకాన్నాడు. స్వగతాలు వాటంతట అవి ఆగిపోయినవి, [11 క్రాడియస్‌ తన అన్నగారిని వ్‌లా హత్య చేశాడన్నది మొదటిసారి భూతం ద్వారా వింటున్నాం. ఆంతర్నాటకంలో చూచేదానికి ముందు మళ్ళీ ఆ నటుల నాందీ ముందు మాటల్లో వింటున్నాం. క్లాడియస్‌ దుర్మార్గం మీద సామాజికుల దృష్టిని కేర్మదీకరించటానికి అలా ఒకటికి రెండు సార్ధావిష యం చెప్పించి ఉండాలి. దాన్నాలా ఉంచుదాం. అన్నగారిని క్లాడియస్‌ ఎందుకు హత్య చేసి నట్టనగా రాజ్యం కొరకన్న తన అభ్మిపాయాన్ని హామైెట్టు అంతర్జ్నాటకం చూస్తూ లూసియానస్‌ నిదబోతున్నవాని చెవులో విషం పోసినట్టభినయించగానే, ఒఫీలి యాతో అన్నాడు. రాజ్యం కొరకు తం్మడిని హత్యచేసిన క్రాడియస్‌ ఆ తం్మడికి కొడుకైన హామైట్టు విషయంలో ఏమనుకొన్నాడన్నది |పశ్న. కానీ దాన్నాక (వళ్నగా షేక్సిపియరు మనకు తెలిసేటట్టు బయట పెట్టలేదు. వోమైట్టు విష యంలో క్లాడియస్‌ చేసినపనులు నాలుగున్నాయి 11. హామెట్టును విటిన్‌ బర్గుకు పోనీయకుండా అతని చదువు మాన్పించటం 2. అతన్ని ఇంగ్లాండుకు వంపిం చటం. 8. లేయర్జసును హామ్లైట్టుతో క త్రియుద్దానికి సిద్ధం చేయటం. 1. కత్తి యుద్ధం చేసేటప్పుడు వోమైట్టుకు దాహమియ్యటానికని విషం కలిపిన మద్యాన్ని సిద్ధం చేయటం. రెండూ మూడూ నాలుగు పనులు కచ్చితంగా క్లాడియస్‌ వ్యమై ట్టును అంతం చేయటానికి సంకల్పించి చేసిన వనులనటంలో సందేహ మేమీలేదు. ఇంగ్బాండుకు పంపుదామని రాణితో అన్నాడు కానీ, తానక్కడ అతన్ని చంపిద్దా మనుకొన్న విషయాన్ని మాతం ఆమెకు తెలియకుండా రహస్యంగానే ఉంచాడు హామైట్టు ఇంగ్బాండు పోకుండా తిరిగి వచ్చేలోగా, హామైట్టు పోలోనియసును చంపాడనీ, అంతేకాక తనను (క్రాడియస్‌ను) కూడా చంవటానికి ప్రయత్నించా డనీ తేయర్టసుకు వినబడేటట్లూ నమక్మం కలిగేటట్టూ చేళాడు మరి ఆతనిని ఎందుకు వదలి పెట్టావని లేయర్టస్‌ అడిగితే రాణికోసరమని ఒక కారణం, (పజల కోసరమని మరొక కారణం చెప్పాడు అంటే ఇంగ్లాండుకు పంపటానికి అవి

1. కం 0018005 పు 10 8 ఈయ? 00 మ9 (106. " తం 11 ఏంం96 11. 246,

20% నాటక విశ్హేషణ రెండూ కారణాలన్నమాట. లేకపోతే ఇంగ్లాండులో చేయించ దలచుకొన్న వని డెన్మార్కులోనే చేయించే వాడన్నమాట. హామైట్టును ఏలాగో ఒకలాగా చంపిం చాలని క్లాడియస్‌కు మొదటినుండి ఉన్నాది అందుకే విటెన్‌బర్గుకు పంపించక తనవద్దనే ఉండుమన్నాడు. తన ఆంతర్యాన్ని బయట పెట్టకుండా రాణిచేత కూడా హోమైట్టుకు చెప్పించాడు విటెన్‌బర్గుకు పోకుండా. వామైట్ట తన గుప్పిటిలో నుండి బయటపడితే తనకు _స్రమాదమని క్లాడియసు గుర్తించే (పవర్తిస్తున్నాడు మొదటినుండీ. అయితే ఆతని చంపటానికి ముఖ్యంగా డెన్మార్కు (పజలను చూచి క్లాడియస్‌ భయపడ్డాడు. రాణి సంగతి సరేసరి. విమర్శకులందరూ వోమైట్టు వెంటనే క్రాడియసును చంపే [పయత్నం చెయ్యక మీనమేషాలు లెక్క పెశుతూ ఎందుకు జాప్యం చేశాడని ఆలో చనళలో పడ్డారుకానీ, హాస్సైట్టును వెంటనే చంపక క్లాడియస్‌ ఎందుకు ఆలస్యం చేశాడనీ ఆలోచించటాన్ని పెద్దపనిగా పెట్టుకోలేదు. ఒకరి విష యంళలో ఒకరు జాప్యంచేస్తూ పోవటానికి ఇద్దరికీ కారణం ఒకటే. అది (పజాభి (ప్రాయం, వోమ్లెట్టుమీద (ప్రజలకు సదభ్శిప్రాయమున్నది. గనుక అతన్ని ఏమివేస్తే వమవుతుందో అని క్లాడియనూ, తనమీద (ప్రజలకున్న సద్భావాన్ని పోగొట్టుకొనే (వయత్నం కాను చెయ్యకూడదని, క్రాడియస్‌ తనకు చెయ్య కూడని అన్యాయం చేస్తున్నాడని [(వజలనుకోకుండా తాను అతనిమీద పడితే తనను బలహీనుడుగా (వజలనుకొంటారనీ, అందువల్ద పదిమందీ ముందు ఆతని తప్పును బయట పెట్టిందాకా తానేమీ మాట్టాడకూడదనీ హామైట్టు ఆనుకొనటం వల్ల జాప్యం జరిగింది. పోలోనియస్‌ను హామైట్టు చంపిన తరువాత ఇక (వ్రమాదం సన్నిహిత మౌతున్నదని క్లాడియస్‌ అతన్ని ఇంగ్లాండు పంపించ టానికి ఒక వన్నాగం వన్ని రాణిని ఒప్పించాడు ఇప్పుడుకూడా తన కొడుకు భ(ద్రతకొరకే క్లాడియసావని చెస్తున్నాడని రాణి నమ్మింది. హోమ్లెట్టు తప్పించు కొని తిరిగి వచ్చాడు. అంతకు ముందే తన వ్యూహంలో సిద్ధం చేసి పెట్టుకొన్న క త్రియుద్దాన్ని లేయర్టస్‌కు చెప్పి అందుకు హామ్లైట్టును అంగీకరింపటేస్తాడు. క త్రియుద్ధానికి సిలిస్తే రాననటం రాచమర్యాదకాదు కత్తికి విషం వూయటాన్ని లేయర్ధసే (వకిపాదిస్తాడు ఒకవేళ ఆది పనిచేయకపోతే విషం కలిసిన సారాను సిద్ధంచేసి

షేక్స్‌పియర్‌ వామ్లైట్‌ 205 వుంచుతానని క్లాడియస్‌ చెప్పాడు. అంటే ఇదంతా హామ్హైట్టును చంపటానికి క్లాడియస్‌ మొదటి నుండి చూస్తున్నాడన్నది సత్యం. అవకాశం ఎల్లా వస్తుందా అని చూడటంలో కాలం గడిచింది ఇక డెన్మార్కులో కాదని ఇంగ్ధాండుకు పంపిజే తప్పించుకొని తిరిగివస్తే కత్తి యుద్దాన్ని యేర్పాటు చేశాడు. విషపు సౌరాను ఎందుకైనా మంచిదని చేసిన అతి జ్మాగత్త పని రాణి [పాణాలను బలి గొన్నది వామెట్టు విషయంలో తాను నిజంగా ఏమీ చేయదలచుకొన్నదీ చెప్పి నందువల్ల తెలిసికొన్న లేయర్టస్‌, చెస్పనందువల్ల తెలుసుకోని రాణీ.ఇద్దరూకూడా క్లాడియస్‌ దుర్మార్గాన్ని -బయట పెట్టి, హామెట్టుకు అనుకూల బుద్ధితో చచ్చిపోయి వారు, క్రాడియసు విషయంలో సానుభూతి చూపటానికి నాటకం మొత్తంలో ఒక్కరు కూడా లేరు. క ఓ

రాజ్యకాంక్ష మూలంగా తొమ్మిది శవాలు మూడు రంగస్టలాని కి అవతలా, ఆరు రంగస్థలం-మీదా లేచిన ఈ మహాకరుణ భయానక నాటకంలో గతి శీల | మంతా ప్నాతలు -పరస్పరం అనుమానించుకొంటూ [నవర్షించటం మీద ఆధార పడి ఉన్నది. క్లాడియస్‌ హామైట్టును నమ్మడు, ఆమె కొడుకు పకమెన్పటికైనా, అయ్యే అవకాశముంటుంది కదా అని. ఆ మాట లేయర్దస్‌ అన్నాడు కూడా. రాణీ క్లాడియనును నమ్మదు భూతం కనిపించిన సంగతి అతన్ని నమ్మితే ఆమె ఎందుకు చెప్పకుండా దాస్తుంది? పోలోనియస్‌ క్లాడియస్‌నూ నమ్మడు, రాణినీ నమ్మడు. అందుకే తెరవెనుక ఉండి తల్లీ కొడుకుల మాటలు తాను వింటానం టాడు.8 అసలు తల్చీ కొడుకుల రక్తసంబంధం గురించి మాట్లాడి పోళోనియ సే క్లాడియస్‌ కు రాణి విషయంలో అపనమ్మకం పుట్టించి ఉంటాడు ఆంతకు ముందే. దాన్నే సమయానికి గుర్తు చేశాడు. పోలోనియస్‌ తన కొడుకును నమ్మడు. 1 6 04౭౭9 99 మండలా

సబ &81మ0506 9 మ 100155; 26 శయ మూం6]1మ.. -..

60౬16 06 0 పేట స 2 యర 2. 50010064 మ6 21858 1 30211 60౧769 మూం611£

"౦ పేంటు రు౭ వి06655; 11 3. 28.29. 3 1618 మంం మడ 80096 మ[ం76౭ 2061006 19 & మంటల

10606 ౨౭0౯౬ మితిణ శల 26421, 3సేం014 06౯ 1622

గం 06600, 05 7206186 మ 9 31.33.

రీ్‌06 నాటక విశ్హేషణ ఆతను ,ఫాన్నులో ఏల (పవ రిస్తున్నాడో దొంగచాటుగా తెలుసుకొని రావటానికి రేనాళ్టోను పని గట్టుకొని ఫొన్సుకు పంపించాడు. తన కూతురు ఒఫీలియా హామ్మైట్రును (పేమించటం క్లాడియస్‌కు ఇష్టం కాదేమోనన్న అనుమానంతోనే ఆ విషయాన్ని గురించి అతనితోమాట్టాడతాడు పోలోనియస్‌ను లేయర్టస్‌నుపూ ర్రిగా నమ్మకనే క్రాడియస్‌ ఎందుక్రై నామంచిదని హామైట్టునుచంపటానికి విషవుసారాను సిద్దం చేశాడు. హామైట్టు తనను పేమిస్తున్న ఒఫీలియాను కూడా ఒక దళలో నమ్మడు. విమైట్టు తనకతృంత మ్మితుడు పొరేషియోనే వూర్తిగా నమ్మలేదు. భూతం తనకు చెస్పిన మరణ రహస్యం వెంటనే హౌరేషియోకు కూడా హామైట్టు చెప్పలేదు. మా నాన్న దయ్యంగా కవచం ధరించి యుద్దానికి సిద్ధమైనట్లు తిరుగు

తున్నాడా! చూడబోతే అంతా మంచిగా ఉన్నట్టులేదు. నాకనుమానమే - ఏదో ఆన్యాయం జరిగింది. తొందరగా చీకటివడితే బాగుండును. అంతవరకు నోరుమూసుకొని కూర్చోవాలి - తప్పదు. ఎంత దాచి పెట్టినా ఎవ్పుడో ఒకప్పుడు బయటపడుతుంది.

అసలు నాటకఘీంకా మొదలుకాలేదు. మొదలుకాని ఈ నాటకం గతి శీలం ఎలా ఉంటుందో వామ్లైట్టు స్వగతం నుండి (గగహించటానికి పీలుగా షేక్‌ స్పియరు రచన చేశాడు. దయ్యం భౌతిక [దవ్యంకాదు కాబట్టి అతని వఖున ఈ నాటకంలో ఒకరు ఒకరితో యుద్ధం చేస్తారన్నదొక సూచన. చేయవలసిన వాడంటున్నాడు నాకనుమానమేనని, అది తీరితేగాని అతడు రంగంలోకి దిగడు, అన్యాయం బయటపడటానికి కాస్త కాలవ్యవధి పడుతుంది. మనకు తొందరగా బయటపడితే బాగుండునని ఉంటుంది." అది సహజం కూడా. ఆయినా కాస్త నోరుమూసుక్‌ ని ఓపికవట్టాలి. ఆన్యాయం బయటవడుతుంది, అంటే దానంతట క్ష. శూ దులా 500516 1 జయిం! 2] 19) 106 ఇంట్‌. న్‌

శ రంష56 50096 పంల! ౨1౬౮: ఇంజ!6 6 కమం ఇ626 6౦౧౭;

11 దలు 8108611, మూ 8041: వం! 6౭668 ఇ011 586,

10008 2 దుం 62౯6 07బ796ిు దులు, €0 మరిక బాం8

1. 2. 2254-57,

"షేక్స్‌పియర్‌ హామెట్‌ 207 అదే పడుతుందా? మనమేమన్నా అందుకు చెయ్యాలా? మనం చెయ్యకపోయినా అదే దానంతట అది బయటపడుతుంది. అలాగని మనమూరుకొంటే ఆది బయట పడదు. మనమేదో చెయ్యాలి దానికి బయటపడే శకి రేకపోతే అనే (పశ్నలేదు _ కానీ ఆశకి (కియాశీలం కావటానికి మనమేదో చెయ్యాలి _ ఇదే వామ్హైట్‌ గుంజూటన. ఏదో చెయ్యాలన్న అస్పష్ట మ్మీవతను ,పదర్శించటం ద్వారా చెయ్యవల సింది ఆలస్యంగానైనా చేయబడిన ్లే. ఆ గుంజాటన ఒక గొవ్ప (టాజెడీ నాట కంగా తయారైంది. న భారతీయ రూపక మర్యాదలనుబట్టి కూడా హామైట్టును విబారింపవచ్చును. ఈ విచారణ ఎట్టా ఉండాలంటే మన నాటక మర్యాదను ,వతిదానిని తీసికొని పోయి హామైట్టుకు వడుళున్నదడా లేదా అన్నట్టుండకుండా, వోమైట్టును చూస్తూ ఆయన జీవిత వృత్తంలోని విపిధాంకాలను గు ర్తించుకుంటూ, ఆయా అంకాంళా లలో ఏది ఏ భారతీయ నాటక మర్యాద కిందికి వస్తుందో చూద్దామన్నట్లుగా ఉండాలి, హామైట్టు డెన్మార్కు. యువరాజు, తండి చచ్చిపోయినాడు గనుక తల్లి నాలా పెట్టుకొని ఆమె తరపున తాను రాజ్యం చెయ్యాలి. ఆవిధంగా కానే డెన్మార్కుకు రాజు కానీ కాదు. ఎందువల్లనంటే తన తం్మడి మామూలుగా చావలేదు. పినతం్భడి విష్కపయోగం చేసి చంపాడు. ఆందులో తన తల్లికీ భాగముందో లేదో గాని, ఆమె ఆ తరువాత ఆతన్ని పెండ్ది చేసుకొన్నది. ఇప్పుడు తల్లివల్ల తనకు తం్మడియ్రైన పిశతర్మడి రాజు. తాను యువరాజు, తం్మడి మరణం హామ్హెట్టుకు ఇష్టజనవియోగం. ఆది అతనికి నిర్వేదకారణం. తన తర్మడిని తన తల్లీ తండి కలిని చంపారనటంవల్ద తనకు ర క్త సంబంధము చేత సన్నిహితులయి“ వారు ఆలాంటి దుళ్చర్యకు పాల్పడటం ఆతని కోపానికి కారణం. నిజానికి తాను రాజు కాబట్టి మిగిలిన వాళ్శందరితో పాటు పిశతర్మడి మొదలయినవాళ్ళు కూడా పరిజనం కిందనే లెక్క. అందువల్దనే వారిపట్ట హామ్టైట్‌ ప్రవర్తన తర్జన భర్జన తృణీకారరూసంగా ఉన్నది. తన తర్మడిని

208 నాటకో విశ్తేషణ చంపిన పినత౦్యడి విషయంలో (పతీకారం చేసి తీరాలని అంతర్గతంగా ఉన్న త్మీవాభిలాష పీరానికవసరమైన ఆధ్యవసానం. ఈ పట్టుదలను చడగొ ట్రే వాటిల్లో ఇం్యదియ లౌల్యం పధానమైంది హామైెట్టు విషయంలో ఆది లేకపోవటం కూడా అతన్ని ఏరుణ్ఞి చేసింద ఒఫీలియా' తెలిసి (వవర్తించిందా తెలియక (ప్రవర్షించిందా అన్న దాన్నాలా ఊంచిజే అమెను హామ్లెట్టు మీదికి ఎదుటిపకం ఆందుకోసరమే [ప్రయోగించిందని చెప్పాలి కానీ అతడు చాలా మతిమంతుడు. అఆంపే ఆ పిషయంలో ఆతడు ఉద్వేగానికి లోను కాకుండా తట్టుకోగలిగాడు. అతని వితర్క బుద్ధి కూడా అతని అనుద్వేగానికి నిదర్శనం. అతడు వేసిన (పతి అడుగూ నేర్చుతోనే వేశాడు, ఆ విషయంలో అతని వైశారద్యం గణ సియంగా ఉన్నది. వోమైట్టును చూచి పినతం్మడి పక్షం ఎప్పుడూ సంతాపపడు తూనే ఉన్నది. అది అతి (పతావ లక్షణం. రాజు కావలసి యువరాజై ఉన్నాడు కనుక అతని మందీ మార్చలం అతని కున్నది. అతని అర్థిక స్వాతం్యత్య మాతని కున్నది. ఆ రకమైన (ప్రాభవానికి ఆస్పదుడై నందువల్ణనే విమ్లైట్ట ఈ నాటకాన్ని నడిపించగలిగాడు. ఇలా ఒక పట్టుదల, ఒక న్మిగహం, ఒక విలక్షణ మైన వైళారద్యం, ఆందు కనువుగా వభావ లక్షణ ముండటం. ఈ అన్నింటితో (పతాపుడుగా నిలబడ్డ వాణ్ణి వీరు డనవచ్చు. వీర రస నాయకుడి కివన్నీ లక్ష ణాలు. వీర రస భేదాలలో హామైట్టుది ధర్మ వీరం కావచ్చును. ధర్మ వీరంలోనూ యుద్ధవీరంలోనూ మొదటిది ఏక పక్షంగా ఉంటుంది. రెండో పశ మున్నదంటే ఘర్షణ తప్పదు, హామైట్టుకు రెండో వక్షమున్నది. అందువల్ల యుద్ధవీర మనాలి, కానీ అదీ కాదు. "పెద్ద యద్ధం జరిగిం దేమీ లేదు. యుద్ధానికి మూలం (ప్రతీకారం. యుద్ధం యుద్ధంగా జరుగకపోయినా (పతీకారం మరికొన్ని రూపాలలో (వవర్రింపవచ్చు. వోమ్లెట్టులో అదే జరిగింది. అందువల్ల (పళీకార వీరం _వధానంగా ఈ నాటక మున్నదని చెప్పవచ్చు. అయితే ఈ వీఠం వీరంగా కనిపించకపోవటానికి కుటుంబ కలహం కావటం కారణం అందులోనూ తల్టీ పినతండీ శ్మృతుపక్షం కావటం, వీరుడు వితర్క్మమూ వైళారద్యమూ కల మతిమంతుడు కావటం [పథాన కారణం. ఈ మకిమంతుని తనంలోని ఆ రెండు లకణాలూకూడా అనుద్విగ్న స్వభావాలు (696మ060104! 166108) కలవి. వోమ్హైట్‌ జీవితనాటకంకో ఎక్కువ భాగం అవ్వే ఆకమించాయి. ఇవికొాక మొదట వెప్పిన నిర్వేదం,

షేక్స్‌పియర్‌ హామెల్‌ 209 కోవంవల్ల వచ్చే ఉ్మగత, ఇం్యడ్రియ న్మిగహం అవన్నీ మనఃపసంచపుటావర్తాలు. ఇర్మదియ న్మిగహం ఒక్కటి చాలు మనిషి భౌతికంగా తాను (క్రిదూపర భం్మతుడు కాకపోవటానికి. ఈ విధమైన అనుద్విగ్నస్వభావంతో కార్యసాధనను గురించిన అన్వేషణ, ఉపాయచింతన _పయోజనకారులుగా ఎటూ అంత త్వరగా పరిణ మించవు అందువల్ల నాయకుని జీవితమంతా ఏిషాదమే. ఇష్టజనవియోగంతో హెటు బంధుజనవంచనతోపాటు ఈ విషాదం చాలు నాయకునకు పిచ్చిపట్టటానికి. వోమ్సెట్టుకు పిచ్చిపట్టిందంటారు. నిజమే. అదెప్పుడు నిజమైనదంటే అతని జీవితంలో విషాదం ఎక్కువ అవుతున్నకొద్ది, మొదట అతను దాన్ని మతి మంతుడు కాపటంచేత ఒక (_పయోజనాన్ని ఉద్దేశించి నటించాడు. ఉద్దేశ్యం ఈడేరటం ఆలస్యమవుతున్న కొద్దీ నటనను పొడిగించవలసి వచ్చింది. నటన "పెరుగుతున్న కొద్దీ - అది అలవాటుగా మారి చివర కదే స్వభావమైంది. ఆ విధంగా హామైట్‌ పిచ్చివాడైనాడు ఆ ఉన్మాదమే అతవి మరణానికి కారణ మైన వ్యాధి. కేవలం ఉన్మాదంతో మనిషి చావడు గనుక లేయర్టస్‌ చేతిలోని విషం పూసిన క త్తిపోటువల్ల హామైట్‌ మరణించాడంటాం. అలా జరుగక పోయినా తల్లి ఎటూ, సినతం్మడి తన కోసరమని విషం కలిపి ఉంచిన మద్యం (శాగి ఎటూ చచ్చిపోయింది గనుక, పినతండిని తాను పొడిచి చంపీివేసీన తరువాత, ఆ విషం కత్తి దెబ్బ తనకు తగలకున్నా హామ్హైట్‌ అత్మహత్య చేసు కొని వుండేవాడు.

ఎందుకంటే, తనెవరికోసరం (బతకాలో వాళ్ళెవరూ లేరు. ఒఫీలియా ముందే పోయింది. తల్లి పోర్లుుంది పినతం్మడిని తాను పంపించాడు. ఇక తన కెవ్వరూలేరు. అలా అని అత్మహత్య చేసుకొని ఉండేవాడు. ఆలా పరిగివుంటే అదంతా ఆతని ఉన్మాదంలోని భాగంగానే అనిపించి అతని జీవిత విషాదస్తాయికి తగిన సానుభూతి సామాజికులనుండి _పవహించదని నాటక కర్త అతని ఉన్మాదానికీ మరణానికీ మధ్య విషపు క త్రిపోటును (పవేశ పెట్టి దాన్ని కారణంగా చూపించాడు. ఆందువల్ల మరొక (వయోజనాన్ని కూడా సాధించాడు. ఆ కత్తితోనే హామ్లెట్‌ తన పినతం్శడివట్ట ఉన్న (పతీకారవాంఛను ఈడేర్చు కొన్నాడు, మరొకటి కూడా ఉన్నది. వోమ్లెట్‌ పిచ్చి స్వభావంగానే పరిణ మించిందని అందరూ అనుకొనేవరకు తెచ్చి, అలా కాదు అదంతా నటనే- ఎంత నటన అంటే.అదే స్వభావమని చూచిన వాళ్శనుకోక తప్పనంత నటన అని ఒక అద్భుతాన్ని నాటకాంతంలో విస్ఫోటనం చేశాడు నాటక కర్తం

సట...

చర నాటక వి శ్తషణ ఈలా నాటకాన్ని విశ్ణేషణం చేసీ చూస్తే స్థూలంగా వీరర సాను పాణితము లయిన సంచారీ భావ సంచార మెక్కువగా కనిపిస్తున్నది. అప్పుడు ఇదింకొక పఏరరసభేదముని చెప్పాలి వీరరసము పొలిమేరలు దాటితే రాదే భయానక ఏీభత్సృములను స్పృశించే 'వ్రమాదం ఉన్నది. దాన్నికూడా ఈ నాటకంలో అక్క డక్కడ చూడవచ్చు. ఇక హామ్లెట్‌ నిర్వేదము, చింత, దైన్యము, మరణము- ఇవన్నీ కరుణాన్ని కదలించేపి. [టాజెడీయొక్క పర్యవసాన (పయోజనంగా చెప్పబడుతున్న శోక భయజళనానికి భారతీయ రూపకపద్ధతి విచారణలో కని పించిన లవణాలు ఏలా అనుకూలంగా దోహదం చేస్తున్నవన్నది కూడా ఆలో చించుకోవటం మంచిది.

మరొక్క విషయం కూడా ఉన్నది. భారతీయుల లెక్కపకారం నాయ కుడైనవాడు నాటకాంకానికి దుఃఖవ్యసనాలను అత్మికమించి అభ్యుదయాన్ని సౌందాలి. ఎవడు పొందితే వాడే నాయకుడు ఆ లెక్కలో ఇక్కడ హోమైట్‌ నాయకుడు కాడు. ఆతను కాకపోతే ఎవరూ కారిక. అత్మిక్రమించి అనే మాటను తొలగించుకొని దుఃఖవ్యసనాల అభ్యుదయానికి నాటకంలో ఎవరు అృశయమనవుతారో వారికి నాయకత్వం పడుతుందం టే హామైట్‌ నాయకుడవు లాడు. అయితే అతనేవిధమైన నాయకు డవుతాడు? రీరలలితుడు కావచ్చు ముందతడు రాజు కదా! అందుకని అతడు త్తమ [పకృతి కూడా. మంచి జ్జాని. 'న్మిగహవంతుడు. కళావిదురుడు. జీవితానికొక లక్ష్యం కలవాడు. పరిస్థితులాలా వచ్చినవి గనుక అ లక్ష్యసాధనలో ఆతడాహుతి కావలసి వచ్చింది. అది వేరే విషయం. ఆతని న్మిగహళ క్రికి తార్కాణంగా నాటకంలో (పవర్హింపజేయబడిన శృంగార నాయిక ఒఫీలియా కూడా తదనుగుణంగానే లజ్జా వినయాన్వితయై ఊత్తను పకృతికమైన విరహోత్క_ంరితగా ఆయినా కాకపోయినా అభిసారికా గుణం కలిగి ఉన్నది. కాని ఈలాంటి విచారణవల్ల పెద్దపయోజనం కనిపించదు. అయితే హామ్లెట్టను అర్థం చేసుకోటానికి పాళ్చాత్యుల (టాజెడీ పద్ధతికి, ముఖ్యంగా మ... అపరాధం చేసిన క్లాడియస్‌, రాణి ఈ నాటకంలో ఆలంబన ఉద్దీపన విభావాలు హోమెట్టుకు. అతని (పవృ త్తి ఆంతా తదనుభావము. అమర్షము వేగము, ఉఊ్యగత, చపలము _ అవన్నీ సంచారీ భావములు, అందువల్ల

ర్మౌదర సభావక్పర్శనే ఎక్కునగా చూడవచ్చునేమో!

"షేక్స్‌పియర్‌ హామ్లెట్‌ 211 ఎలిజబెత్తు కాలపు ఆంగ్లేయల సాహిత్య సంస్కృత సంప్రదాయ పద్ద్ధతికీ ఈ భార తీయ పద్దతి విచారణ కాస్త దోహదం చెయ్యవచ్చు. భారతీయులకూ పాళ్చాత్యు లకూ ఒక గొప్ప తేడా ఉన్నది. వీరికి లక్షణం (వధానం. వాళ్ళకు "లక్ష్యం (వధానం. లవణ పధానమైన విమర్శ స్వాతం్యత్యమును సహించదు. లక్ష్య (వధానమైన విమర్శ విమర్శకుల అనుభవం మీదా మేధాశ కి మీదా పెరుగుతుంది గనుక దానికి వైలకష్షణ్యమూ, నవత్వమూ, వైశిష్ట్రమూ ఇవన్నీ ఉంటాయి. లక్ష ణంతో సమన్వయించటం "పెట్టుకొంటే కావ్యనాటక సాహిత్యానికి సంకుచితత్వం ఏర్పడుతుంది. లఖ్యున్ని పట్టుకొని ఆలోచిస్తుంటే ధ్వన్మిపపంచ ద్వారాలు తెరుచుకొంటాయి.

క. చిలకవుర్తివారి గయోపాఖ్యానవలు చిలకమర్తి వారి మూడవ నాటకము గయోపాఖ్యానము. దీని రచనా కాలము 1889. వారి నాటకములలో కెల్ల అధిక [ప్రచారము దీనికి గలదు.

“క్కు కథ "భారతమున లేదు. కల్పితము, దీనిని [ప్రత్యేకముగా రచించిన వారు 1. నాదెండ్ల గోపమంతి (ద్విపద) 2. వలిచేరు వెంకటరామ (ధాని (వద్య) 3. రామనామాత్యుడు (పద్య) శ. కస్తూరి రంగకవి (పద్య) 5, వెల్పంటి సుబ్బయార్యుడు (పద్య) 6. ధేనువకొండ తిమ్మకవి (ఆంగం కథ). సాధుపల్లి చంద శేఖరకాస్త్రి యను నతడు కన్నడమున దినిని ాసినట్టు వినుకలి. ఓఐయామాత్యుడు, పోచిరాజు వీరన గూడ రచించిరి, *

“ఈ కథ కొంతవరకు మరు త్తరాట్బర్మితము నందలి యొక కథను బోలియున్న' దని జయంతి రామయ్యగారు ఆ కథను (వాసియున్నారు. (చూ. ఆధునికార్థధ వాజ్మయ వికాస వై ఖరి. పుటలు 78, 79) చ్చిత భారతమున ఈ గయోపాఖ్యాన కథకు ఛాయ గలదు. మన్మథ సంవత్సరాది సంచిక _ ఆంధప్మతికతో దివాక ర వేంకటావధానిగారు '“చ్మిత భారతమున నిటువంటి కథ యొకటి యన్నది. కాని దానికిని నాటక కథకును చాల భేదమున్నది. గయుడు కృష్ణుని చేతిలోగాక గాలవుడను నాక బుషి చేతిలో నుమిసియుండి నట్టును, అతడు కృష్ణునితో చెప్పకొనగా కృష్ణుడు కుపితుడ్తై గయుని సంహ రింప (వతిన చేసినట్టును, గయు డర్జునుని శరణు జొచ్చుటచే గృష్టార్థునులకు యుద్దము జరిగినట్లును అందు వర్ణింపబడియున్నది '* అని వాసిసారు. కాని చిత భారతముననున్న కథ యిదిగాదు. ఈ కథ అందు లేదు. అందున్న కథ ఇది; తుల్యుడనువాడు తవస్సు చేయుచుండెను. ఇం్యదుడు తపమును భంగము చేయటకు రంభను వంపెను దానిని తుల్యుడు శపించెను అశ్వమగునట్టుగా

శ చూ. ఖర భారతి పుష్యము పుట, 55, న్‌ జ చూ, స్వీయ చర్మిత పుట 72.

చిలకమద్తివారి గయోహిఖ్యానము క్కడ శపించెను, అ అశ్చము. వేడుకొనెను. కుండిన నగరాధీశుడైన చతుర్ధనుడను రాజునకు వాహనమవై లోకములు చూపించి వచ్చిన తరువాత తొల్లింటి రూపము వచ్చుననియెను ముని. రంభ అశ్వమాయెను. కుండిన నగరము. చేరెను. రాజు దానిని జూచెను, అధిరోహంచుట కుత్సుకడాయెను అధిరోహించెను

ఆది గగన మార్గమున కెగసెను. లోకములు తిరిగి కుండిన నగరము నకు వచ్చుచుండిరి. యమునా నదీ. పులిన స్థ్టంమున భానుని గూర్చి కృష్ణుడు అర్హ్యమిచ్చుచుండెను. ఆ సమయముననే ఆకనమునవచ్చుచున్న ఆ అశ్వము యొక్క- ముఖసేన కణము. గాలికి జారి కృష్ణుస్‌ అంజలి యందున ఐడెను. కృష్ణుడు కోపించి 'వైకిచూచి, ఆ ఆశ్వముమీద 'పోవువానిని ముప్పది. నాళ్ళలో చంపుదునని ప్రతిన చేనెను. చతుర్ధనుడు నగరముచేరి సుఖముగ నుండెను. నారదుడు వచ్చి కృష్ణుని విషయము చెప్పెను. దిక్కుతోచక చతుర్దనుడు కావ మౌష వేళ రంభ తన కిచ్చిన నారాయణ మం్యతమును ఇందుని గూర్చి పఠిం చెను. అతడు వచ్చెను. చళుర్దనుడు విషయము చెప్పెను. ఇందుడు వారించుట తనచేత గాదనెను. శంకరుని (ప్రార్ధించినాడు రాజు. అతడు గూడ (వత్యక్షమై ఇర్మదుని మాటయ్యే చెప్పిపోయెను. అంత నాతడు (బ్రహ్మ నారాధించెను. అతడు పచ్చి గూడ తన అశ క్తతనే వెలిబుచ్చెను. చతుర్దనుడు నిస్సవాయ స్థితిలో నుండెను. భిల్సుడొకడు వచ్చి 'మన పొలముల కర్టునుడు మృగయ సమితితో నరుగు దెంచినవా” డని విన్నవించెను. రాజు కొంత అలోచించి “శౌరిపేరు నుడు వక శరణు వేడెదొనని బయలుదేరి. కిరీటికాళ్ళు పట్టుకొనెను. అర్జును డభయ మిచ్చెను. తరువాత అసలు విషయము తెలినెను. తర్జనుడు విచారించెను. చతు ర్షనుని రక్షించుకొనుటకు నిర్ణయించు కొనెను. ధర్మరాజుడులు గూడి నరే యనిరి. హస్తినాషురమున యుద్ధ సన్నాహములు జరుగుచుండెను. కృష్ణుడు చారుల వలన ఈ విషయ మెరిగి అక్రూరుని బంెను. అక్రూరుడు తిరిగివచ్చి విషయము చెప్పెను. ధర్మరాజాదులు సహదేవుని కృష్ణుని యొద్దకు రాయబార మంపిరి. కాంతికి మార్గము లేకపోయెను. యుదము నిశ్చయమాయెను.. కురు. క్షేతమున' ఇరు ఐలములును చేరెను. సంకులి సమర మాయెను. ధర్మరాజు తక్క- మిగిలిన వారందరును మడిసిరి, తరువాత కృష్ణుడు ధర్మరాజు నను నయించి ఆందరను (టతికించెను. అర్జునుని గౌరవించి చతుర్ధనుని మన్నించెను. ఇది చరికొండ ధర్మన్న [వ్రాసిన కథ ఈ వురాజ (గ్రంథము. ఇనిమివాశ్వాస

24 నాటక విశ్తేషణ ములు. గాలవుని వృత్తాంతమీ (గంథమునలేదు. అది యెందున్నదో (వాయవలసి నదిగా దివాకర్ల వారిని కోరుచున్నాను. గయోపాఖ్యాన కథకు ఇందు భాయ గలదని నేను వాసితిని. అశ్వమునకు బదులు గయుడన్న చోగయోపాఖ్యాన మగును. పరిశోధన సం. 1. సంచిక 5 లో బి. రామరాజుగారు “చరిగొండ ధర్మన్న ,వాసిన చ్మితభారతమున నీకథాచ్బాయయున్నది. ఆది యూతగా నాదెండ్హ గోపమంధతి శ్రీ క ఎహ్టార్టున సంవాదమను ద్విపద కావ్యమును (నానెను అని [వాసిరి. భాయ యున్నమాట సత్యమేగాని, చ్యితభారతమును నూతగాగొని గోవమం్శతి ద్విపద వాసీనాడనుట విచార్యము. గోపమంతి కి. శ. 1525 (పాంతమువాడు. ధర్మన్న వదునేడవ శతాద్ది (పారంభనున నున్నవాడు. కనుక గొపమంతి ధర్మన్న (గంథము చూచి [వాయట పొసగదు ధర్మన్న [వథమాళక్వాసమున కథా [పారంభమునకు ముందు (బహ్మాండ పురాణమును పేర్కొనియన్నాడు. బహుళః చతుర్దనుని కథ అందున్న దేమొ? దానిని చూచి పేరు మార్చి గోపమం్యతి రచించినాడేమొ? ఇదియొక యూహ మ్మాతమే. స్మపమాణ మైనపుడే దీనికి విలువ. జయంతి రామయ్య పంతులుగారు 20 పటల విమర్శ వాయుచు గయోపాఖ్యానమును గూర్చి చితభారతము 'పేరెత్తలేదు. అప్పటికి చ్మితవారతము మొదటి మారుగా అచ్చుపడినది,. 1898 సం. న వీరేశలింగముగారు (వకటించిరి. రామయ్యగారి [గంథ రచన 193% సంవత్సరముస, కొని వారు గయోపాఖ్యానమునకు చ్మితభారతమునకు గల సంబందము పసికట్టలేదు. మరు త్రరాట్బర్మిత విషయమే చెప్పినారు. ఇన్ని. కథ లాధారముగాగాని లత్ష్మీనరసింహముగారీనాటకమును రచించిరి, చాల విషయముల ద్విసద (గంథమును, రామనామాత్యుని పద్య (గంథమును ౪ ఆధారముగా చేసికొని ఈ నాటక రచన సాగినది. ఈ నాటకము నాధారముగా చేసికొని 1908 సం, న వల్లభనేని రామకృష్ణ కవి యనునతడు నీధినాటకముగా గయోపాఖ్యానము రచించినాడు, అందు విశేషమేమియులేదు. శ" చూ, స్వీయ చర్చిత పుట, 72

చిలకమర్తివారి గయోపాఖ్యానము రక

రామనామాత్యుని గయోపాఖ్యాన కథ అంతయు గోవమంతి కృతివలెనే యున్నది. కొద్ది మార్పును గలదు. నాటక వరిశీలనమున వానిని వరామర్శింతును.

ఈ నాటకమున కథ రెండు దినములలో జరిగినది. తృతీయాంకాంతము వరకు నొక దినమున: తరువాతి రెండంకములు నొక దినమున. ఇతివృత్తము పూర్వ (గంథముల నుండి స్వీకరించబడినను కొన్ని మార్పులు గలవు. అవి నాటక కర్త చేసినవి, అందువలన కౌచిత్య నిర్వహణము జరిగినది. దాని వలన నాటకమునకు రామణీయకము వచ్చినది. పూర్వ కృతులలో ద్వారకానగర సమీపస్థ కాసారమున కృష్ణుడు అర్హ్యమిచ్చుచున్నట్టున్నది. నాటకమున బృందావన తీరమున కాళిందిలో కృష్ణుడున్నట్లున్నది. చ్మితభారతమునను యమునా నదీ పులిన స్థలమున అర్హ మిచ్చుచున్నట్లున్న ది. నాటకము నందలి ఈ మార్పునకొక బౌచితిని రామయ్య వంతులుగా రూహించిరి. *ఉ తర రాషచరితము నందువలె. బూర్వ పరిచిత (ప్రదేశములంజూచునప్పుడు గలుగు భావములను వర్ణించుట కనువై యుండునని లశ్ష్మీనరసింహముగా రిమార్పును చేసియుందురు.! ఇది సమంజసముగనే యున్నది. నిష్టీవన మొనరించిన వాని కొరకు గగనమంతయు వెదకి, వాని పొడగానలేలేక విస్మయమందియున్న సమయమున కృన్ణునకు జల దేవత గయుని వృత్తాంతము చెప్పినట్టు వెనుకటి రెండు [గంథములందునున్నది. కృష్ణుడు వ్యర్థ (వయళత్నుడుగను, జలదేవత గాంలీర్గము లేనిదిగను, వె వాక్యము వలన ద్యోతకమగుచున్నది. ఈ సన్నివేశము ఇరువుర విషయమునను తక్కువదనముననే నిరూపించుచున్నది. కనుక నాటకమున మునుముందు నిష్టీవన మొనరించిన ఖలుని సంహరింపక మాననని శపథము చేసి కృష్ణుడు, ఆ్యగహాయ త్తచిత్తుడై 'ఎవరాతడు?"” అని (సశ్నించినట్లు మార్చబడినది.

ఇందు నిజమునకు కృష్ణుడు నిష్టీవన మొనరించిన వాని కొరకు వెతకలేదు. వ్యర్థ వయళశ్చ్నుడు కానులేదు. తన నడిగిన యనంతరమే సమాధానము చెప్పుట వలన జల దేవత గాంభీర్యము నిలుపబడినది. కనుక నాటకము నందలి యీ మార్చు శిల్పానుగుణమై యుచితముగా నున్నది. ఏమియు నెరుగక మహి'వేగ మున పోవు గయునకు తాను స్వయముగ కల్పించుకొని ఆకాళవాణి శ్రీకృష్ణుని (వ్రతిన చెప్పి, కమలాసనుని శరణు వేడుకొనుమని చెప్పినట్టు గోపన మం్యతియు; రామనయు వాసిరి, ఇది సమంజసముగ లేదు, గయుడు (బహ్మలోకమ్యు నుండి

లం నాటక విశేషణ తిరిగి వచ్చి మణిపురమున, సభార్యుడై పుష్పదంతునితో సంభాషించుచు వైరాగ్య చిళ్తుకై “మరణ మెపుడైన నున్నదె మనకు నెల్ల” అని యనగనే గగనవాణి “నిజము గంధర్వా' అని శ్రీకృష్ణుని (వతిన చెప్పినట్టు నాటకమున మార్చబడినది+ ఇందును కొంత లోపము లేకపోలేదుగాని పూర్వ కృతులకం టె మేలని మాతము ఇప్పవచ్చును. పూర్వ కృతులు రెండింటిలోను శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుని యొద్దకు గరుడుని రాయబార మంపినట్టున్నది. నాటకమున వక్షిరాయజార మెదులకని కాబోలు తీసివేయ బడినది. ఈ తీసివేయుటలో ప్రదర్శన యోగ్యత యను వీషయము నాటక కర్త దృష్టిలో నున్నది వేగవంతుని రాయబారము తరువాత వరుసగా అ్మకూరుని సుభద్రను పంపినట్లు వూరు లిరువురును (వాసీరి. ఇన్ని రాయబారములును సాధించిన [పయోజనమేదియును లేదు కనుక నాటకమున కేగవంతుని తొలగించి అక్రూరుని సుభ్యదను నొక్షేమారు శ్రీకృష్ణుడు రాయబార మంపినట్టుగా మార్చబడీనది. ఒక కార్యమును సాధించుటకు నొకరి తరువాత నాకరు పోవుటలోకంచె ఇరువురును నొకసారి పోవుటలో విశేషమున్నది. అది సులభ సాధ్యమగుట కవకాళముండుటయే ఆ వీశేషము. యు క్రి య క్రమైన నాటక మందలి ఈ మార్పు శక్రిమంతమే గాక రక్రిమంతము గూడను. నాటక ము నకార్యము సాధంచ బడలేదు గనుక కాలము కొంత కలసి వచ్చినది. పూర్వ కృతులందు. నారదుడు హస్రినాపురికరిగి, కృష్ణారునుల వైర వషయేము. ధార్హరాష్ట్రలకు తెలిపినట్టును, అందుమూలమున ' దుర్యోధనుడు: ముందు శ్రీకృష్ణుని సంహరించినచో, తరువాత పాండవుల నతిసులభముగా వత మోళ్చ వచ్చేనని తలచి, సనైన్యుడై, పాండవుల పక్షమున యదము చేయటకు దైైతవనమునకు వచ్చినట్టు |నాయబడి యన్నది. ఇది శ్రేవలము. ఆవాంతర విషయమగుట నాటక కర్ర ఈ విషయమును సూక్మముగ సూచించి వదలెను. "వై విషయమునకు [పారోన్య మిచ్చినచో రూపకేతివృ త్తగమన మాగును. ఆగ రాదు, ఆపరాదు కనుకనే చిలకమర్షీ అట్టు చేసెను. నాదెండ్లవారి ద్విపదలో సీశ్వోరుడు తనను గయుడు శరణు చొచ్చినపుడు చేకొని “కృష్ణుండు చేసిన (పతిన, నాకుందీర్పగయాన న్యాయంబుగాదు' అని కృష్టారునుల యుద్ధసందర్య మున (ప్రత్యక్షమై 'నీవన నేనన నేది భేదంబు, నాకును, నీకును, నరుడాక రూపు” అని 1 ప్‌! గా పు” అని శ్రీకృష్ణునితో చెప్పి 'గంధర్య, నిన్ను నే గాచితి నమ్ము' ఆని గయునీతో చెప్పినట్టున్నది.

చలకమదర్తివారి గయోపాఖ్యానము 7

గయుచు పాదముల మీదబడి వేడుకొనినపుడు చేయటకు న్యాయముగాని. పని యుద్ధము వచ్చినపుడు చేయటకు న్యాయముగా ఆది ఎట్టు మారగలదు? మారలేదు _ ఈ లోపమున్నది ద్విపద (గందమువ. రామానామాత్యుడు. దీనిని కొంత మార్చినాడు. “ఏమి 'సేయువాడ నితనినెవ్వింధిగాతు" ఆని మనమున విత ర్కించుకొని శంకరుడు “ఆ యదువంశ శేఖరుని యద్భుతమైన్మపతిజ్ఞ మాన్సగా న్యాయముగాదు నాకు' అని గయునితో చెప్పినాడు. ఇది గోవనమం్యతి (వాసిన విధమే పోరు ఘోగమైన సమయమున శివుడు వచ్చి “నీవు నేనను వేదంబు నెన్నలేదు, సమము మనకేంచి చూడగ సవ్యసాచి" అని శ్రీకృష్ణునితో చెప్పి అర్జునుని జూచి “వారిజనాభుడు మేమును శూరుండనని మెచ్చినాము సురవత్‌ తనయా, కోరిన వరమడుగుము"' అనినాడు. అర్జునుడు “గయునిగాచుట వర మింజె గరళకంఠ” యనినాడు. అంత సీశ్వరుండు పౌర్ధునితో హరిని శరణము కోరుమనినాడు, అర్జును డట్లు చేసినాడు. “నమ్ము గయ! నిన్నుగాచితి నరునిం చూచి" అనినాడు శ్రీకృష్ణుడు. ఇది రామనామాత్యుని మార్పు. నాదెండ్ల వారి దానికంటె యిది మేలు. దీనికంటెను నాటకమున చేయబడిన మార్పు మేల్రరము. నర నారాయణుల యుద్దము వఠన జగత్సంక్షోభము వాటిల్లినది. దానిని ఈశ్వరుడు వారించవలయునుగాన (వత్యక్షమైనాడు.

యుద్ధమునకు సిద్దపడిన వారియందును, హేతుభూతుడై న వానియరందును తవ్పులున్నవి, వానిని ఈశ్వరుడే చెప్పగలడు. నిర్ణక్ష్యముగా నిష్టీవన మొన రంచుట గయుని తవ్వ. ఉద్ధేశపూర్వకముగాని స్వల్ప దోషమునకంత త్మీవమైన (వకినబూనుట శ్రీకృష్ణుని తప్పు వీషయ విచారము లేకుండ అభయ మొనగుటి అర్జునుని తప్పు. కనుక సంధి చేసికొనుట యుత్తమ పషతము. ఇంతతో నాటకము ముగోసినను శ్రీకృష్ణుని (ప్రతిన చెల్లలేదు. శ్రీకృష్ణునకు (వతిజ్ఞాభంగము గలుగరాదు-. ఆ (తిన విషయమై శంకరుడు ఊక్తి చమత్కృతి నుపయో గించినాడు. స్వయంభువుడైన శ్రీకృష్ణుడు నిజమునకు దేవకి వసుదేవుల తనయుడు గాడు “అద్దురాత్ము వధియింపక పోవుడునేని దేవకీ పుణ్యమూర్తి పనుదేవునకున్‌ తనయుండగానికన్‌' అని శ్రీకృష్ణుని సపతిన. గయుని వధి యించినను వధించక పోయినను గూడ దేవకీ వసుదేవుల కతడు కుమారుడు గాడు, ఆట్టిచో వధించవలసిన యవసర మేమున్నది? ఇడి శంకరుని వాదము, శ్రీకృష్ణుడంగీకరించినాడు. ఇది నాటకోచితమై.అనౌ చిత్యము పొంతబోక మనో

216 నాటక విస్తేషణ హరముగ నున్నది. పూర్వ కృతులయందలి ఆనౌచిత్యములను సూక్క్మదృష్టిని వఠీలించి పకహరించి, నాటక రూపమున |పాతకథనే పోతపోసినాడు చిలకమర్తి గీర్వాణ రూపక మర్యాద ననుసరించి ఈ నాటకము నందలి నాయకుడు ధీరోదాత్తుడు. వఖ్యాతుడు. ఈ నాటకమున శ్రీకృష్ణుని దృఢ్మవతత్వము నిరూపించబడినది ఆంగిరసము వీరమగుటచేత నా విషయ నిరూపణ మావశ్యక మైనది. శ్రీకృష్ణుని దృథ్మవత (_పవచనమునకు కల్పించబడిన హేతువు స్వల్ప మైనది. అనగా దానికిది హేతువగుటకు శక్తము గాదు. ఈ లోపము మూల కథలోనే యున్నది. మార్చుటకు నాటక కర్త కవకాళము లేదు దీనిని వదలి నచో మిగిలిన నాటకేతివృ త్తము నివిడబంధముగలదై యున్నది. (పథమాంక మున నాయకుని వూనికయు, ద్వితీయమున గయుని ఆరాటమును, తృతీయ మున ప్రతినాయకుని ఆవిర్భావమును, చతుర్దాంకమున నాయకుని పూనిక నుపసంహరించు ప్రయత్నమును, పంచమమున యుద్ధమును తతృలితమును - ఒక [కమము ననుసరించి నిరూపించబడినవి. సామాజికులకు జరుగబోవు విష యము తెలియనీకుండ అనుమాన చి త్తప్రవృత్తిని కలుగజేసి, హరాత్పరిణామ మును చూపించుచు నాటకము ర క్రిగట్టునట్టు నిర్వహించబడినది. [1ప్రథమాంక మున నాయకుని 'ఇంక నాఖలు గయు నుత్తమాంగమును ఖండన చేసెడ చృ్యకధారలన్‌” అను వాక్యమును 'ఈ విధినద్దురాత్ము వధింపకపోవుదునేని దేవకీదేవికి పుణ్యమ్వూర్థి వసుదేవునకున్‌ తనయుండ గానికన్‌” అను (వతినయ సామాజికులకు తత్తరహేటు కలిగించును. యమునానదిని బృందావనమును దర్శించుటకు వచ్చుటలోని శ్రీకృష్ణుని యుద్దేశ మొకటి. అటకు చేరిన తరువాత అర్హ్య్థము విడుచు సమయమున జరిగిన దింకొకటి. దానికి (ప్రతీకారము చేయు టకు కృష్ణుడు చేసినది ఘోరమైన (ప్రతిన. ఇది యెట్టు నెరవేరునో అను విషయమున (పేక్షకుల హృదయములు సందేహడోలలో నూగును. గయనని గతికి ఆయ్యో పాపమని ఒక సిట్టార్పు విడచును. సృష్టించవలసిన వైచ్చితిని నాటక కర్త సృష్టించినాడు. ద్వితీయాంకమున గయుడు తన [పాణమును రక్షించుకొనుటకు (యత్నము చేయను. ఆ వ్రయత్నమున నతడు దర్శించిన (వతివారును నభయము చెస్పగలవారని సామాజికులు తలపోయుచుండగా, నందుకు భిన్నముగ సన్నివేశము నిర్వహించబడుటయు, (పేషకు లూహింవని (వతినాయకుడు. నారదునిచేత సూచింపబడుటయు, సామూఖికులనద్భుతా

చిలకమృర్తివారి గయోపాఖ్యానము 219 య త్రచిత్తులను చేయుచున్నది. తృతీయాంకమున నర్జునుడు “ఈ (నభాకర నిశాకరాద్శిగహంబులు, భూమ్యాకాళాది వంచభూతములు సాక్షులుగా సీకభయ దానము చేసితి" ననియు, '*ఎవరు వచ్చి నిన్ను విడువమన్న విడువ” నని గయునితో చెప్పుట. సామాజికులకు ముందు జరుగబోవు విషయము నూహించు శక్తిని మభ్యపరచి స్థబ్ధులను గావించును. నాయక (వతినాయకు లిరువురును కావలసినవారు. జీవికా జీవుల వంటి వారు. పరస్పర విరుద్దముగ ,భ యంకరము లైన పతినలు చేసిరి. ఇరువురును (సతిజ్ఞాపాలము చేయుటయందు నిశ్చయము గలవారే. ఇక కథ నడుచు విధమేది? ఎవరు వీగుదురు? ఏమగును గయుడు? వీని మూలమున రాగూడని వారికి వైరము వచ్చినది. అది ఎట్టు వరిణమించునో? సామాబికులలో నింత థావసంఘర్షణము కలుగజేసి తృతీయాంకము స్టాయి నందుకొనినది. చతుర్ధాంకమున అ్మకూరాదుల రాయబార (పయత్నమును చూచి అర్జును డొక వేళ కృష్ణుని మాటల నాలకించునేమోనని సామాఖికు లూహించు చుండ, తద్విరుద్ధముగ షార్టుడు నిరాకరించుట అద్భుతావహ మగుచున్నది.

యుద్ధము తప్పనిసరియైనది. దేవకీదేవి, సత్య, రుక్మిణి మొదలైన వారి యుద్దవిరమణ (వయత్నములు వ్యర్థమగుటతో కృష్ణార్జనులకు పోరు నిశ్చయ మైనది. కాని సామాజికులు దాని పర్యవసానము నూహించలేరు. పంచమాం కమున యుద్దసమయమున శంకరుడు (వక్యకమై వారిని వారించి శ్రీకృష్ణుని చేతనే గయుని రక్షింవజేయుట, శ్రీకృష్ణుని పతినను చమక్కారముగ సమర్థించుట, ఆనంద (పతిపాదకమగు నువసంహార మై సామాజిక మనోరంజక మైనది. నాటకమును క మోన్మీలనమును చేయుటలో చిలకమ ర్తి ఇతివృ త్తమును చక్కగా దిద్దుకొనినాడు.

ఇతివృత్తమును నెంత చక్కగ దిద్దుకొనినను తన ప్కాతములచేత' దానిని నిర్వహింప జేయలేనిచో కవి అళక్రత బయట పడును. చిలకమర్తి ఈ విషయమునను చాలవరకు కృతకృళ్యుడు కాలేదు. కాని గుణములు లేక పోలేదు. ఈ విషయములను నాటకప్మాత సృష్టిలో లీనమొనరించి విమర్శిం చెదను. నాటకములందు ప్మాత చ్మితణమునకే ఆవకాశమున్నదిగాని వర్ణనకు లేదు. ఈ చితణము స్థూలముగా మూడు విధములు. (1౨) పాత వాచికము, (2) పాత చేత, (3) ఒక పాతను గూర్చి మరొక ప్మాత భావము, అనగా

కం! నాటక విసేషణ హ్మైతగతమైన వాచికము నందలి యుదాత్తతవలనను, ఆయా సన్ని వేళములలో స్వభావానుగుణముగ ఆ పాత చేయు చేష్టల వలనను, ఆ ప్మాతను గూర్చి మరొకో పాత చెప్పిన అభ్మిపాయము వలనను, అప్మాత చ్మితణము జరుగును+ ఇది నాటకీయ శిల్పమున ఆంతర్భాగము. ఈ నాటకమున (వధాన ప్యాతలైన కృష్ణార్జునులు (ప్రసిద్ధులు. అనగా వారి పాత వర్ణనముగాని, చ్మితణముగాని వెనుకనే చేయబడి యున్నది. మహర్షలే ఆవని చేసిరి ఆ దృష్టితో చూచినపుడు చిలకమ ర్హి ఆగజాలడు. కాని వారు మనకు పూర్వపరిచితులై న కృష్ణారునులు కారని చూడవలయును. ఎట్టు చూచినను వారు కాకపోరు. కృష్ణారునులకు యుద్ధము (_ప్రారంభమగు వరకును ఆ రెండు ప్మాతములను సహజముగ నుదా త్తతను. కోలుఫోలేదని చెప్పవచ్చును. [వథమాంకమున తన బాల్య కీడలను కృష్ణుడే వర్ణించి చెప్పును. అందు కొన్ని ముఖ్యముగా వినవలసినవని చెప్పును. ఇది ఆంత సమంజసముగ లేదు. నిష్టివనము పడగానే య్యుగుడై పలికిన భావము వీరోచితముగా నున్నది. ఇది ఎంత వీరోచితముగా నున్నదో "ప్రతిన బాలింతు లోకముల్‌ (వస్తుతింపొ అనుట అంత పేలవముగా నున్నది. చళుర్ధాంకమున ద్రైతవనమునకు పోయి తిరిగి వచ్చిన అకూరుని, ధర్మరాజాదుల క్షేమ సమా చోరము లడుగుటలోని కృష్ణుని జౌత్సుక్యము. వాని బంధు (పేమను వెల్లడి చేయుచున్నది. అక్రూరుడు షార్టుని నిశ్చయము చెప్పిన వెనువెంటనే మామూలు: మానవునివలె (కుద్దుతై తాను చేసిన మేలు చేతలను స్మరించుకొనుట, ఆ విష యమును విని ఖిన్నయైన సుభ్మదతో విరసోక్తులాడుట సామము చెప్పవచ్చిన రుక్మిణీ, సత్యభామలతో కటువుగా మాటాడుట శ్రీకృష్ణుని అథఃవతితునిగా చేసినవి. కృష్ణుని యదా త్తత అంతయు భగ్న మైనది. యుద్ద సమయమున కృష్ణార్జునుల వాగ్యాదము ఆ ప్మాతముల వతనా వస్టను సూచించుచున్నది. ఇతివృత్తమును నంత నివిడముగా నేర్చ్పాటు చేసి కొనినవాడు నిర్వహణమున ఇట్టు పాడు చేయట తృేలన నాటక క ర్తకు ష్మాత సృష్టి విషయమున దృష్టి లేదు. సుళ్మదతో అర్జునుని సంభాషణ కూడ చాల తక్కువ స్థాయిలో నున్నది. ఢీరోదాత్తులైన కృష్టారునులు సామాన్య మానవుల వలె నున్నారు నాటకమున, ఇక గయుడు : అతడార్తుడు. [ప్రాణము కాపాడుకొన వలయునన్న వాంఛయే అతనిది. ఆతనా దీనొలాపములు కరుణ (పధానములు, మజణిపురాధీశ్వరుడని చెప్పట మూలమున తేలియుటయే

బీలకమదర్తివారి గయోపాఖ్యానము 222 గాని, ఆ అధీశ్వరత్వము వాని నరమునకు పట్టలేదు. చిత థారతము నందలి చళుర్ణనుడు చాల నయము. అర్జునుని శరణు వేడినను చతురంగ బలములతో కూడి హా స్తినా పట్టణమునకు వచ్చినాడు. అర్జునుడు సహాయ మున్నను తాను గూడ తన బలముతో కృష్ణునితో పోరుటకు వచ్చినాడు. “అది ఒక నగరమునకు అధీశ్వురత్వము గలవాని లక్షణము. ఆది గయునిలో లేదు. మిగిలినవారు సామాన్యముగనే యున్నారు. శ్రీకృష్ణుని వేడుక చెలికాడు బహు అసందర్భమైైన వ్యక్తి. ఇటువంటి విదూషకప్మాతను నాటకములందు (నవేశ పెట్టుట గీర్వాణమునను, ఆంగ్లమునను గూడ గలదు. ఈ రెండింటికిని కొద్ది భేదమున్నది. నాటకమున (ప్రవేశించిన ప్యాత ఒక వరమ (పయోజనమును సౌధించవలయును. అది లేనిచో ఆ ప్మాత ,వవేశ మనవసరము. విస్యస్వాదన మనునది నాటక పరమ (వయోజనము గాదు. విదూషకుడు హాస్యముతోబాటు నాటకేతి వృత్తమునకు సంబంధించిన మరొక (వయోజనమును సాధించవలెను. స్వవ్నవాసవద త్త మందలి 'విదూషకు డగట్టివాడు. మాళవికాగ్నిమ్మితము నందలి గౌతము డట్టివాడు. వసంతకుడు లేనిచో భాస నాటకమునకు పుష్టి యుండెడిది గాదు. గౌతముడు లేనిచో కాళిదాసుని రూపకముండి యుండెడిదిగాదు. ప్యాతము లనగా ఆట్టుండవలయును. గయోపాఖ్యానము నందలి విదూషకుడు కేవల మ్మృవయోజకుడు. హాస్యసాధకు డగుటయే వాని (పయోజనమందురా? అది యుదాత్తముగాదు. సహృదయ హృదయంగమము గాదు. రుక్మిణి, సత్య, (దేవకీదేవి ఒకరి తరువాత నొకరు వచ్చి కృష్ణుని అర్జునునితో సంధి గావించు “కొమ్మని ప్రాస్టించుట కొంత పునరుక్తి దోషమునకు గురియగుచున్నదను దివాకర్లవారి యభ్మిపాయము సవిమర్శకము. వసుదేవుని [పస క్రి లేదు. పునరుక్తి యటులుండ (వధాన కథాగతి కుంటుపడినది. సందర్భమున, సన్ని వేళమంత యసందర్భముగా నున్నను [ప్రవేశించిన ప్యాతములు తమ యుదాత్తతను “నిలుపుకొనినసవా యనిన ఆదియును లేదు ఈ త్రీ జనమంతయు మగవారిని నమ్మరాదను విషయమున నేకకంరులు. పీరికా నందర్భమున సమాధానమిచ్చిన కృష్ణు డతికరినుడు. ఒకరికొకరు తీసిపోలేదు, పంచమాంకమున యుద్దా నంతరము శ్రీకృష్ణుడు చదువు "“కుటిలాచారులు” ఆను పద్యముతో నాటక మంతయు చెడిపోయినది.

జేసే నాటక విర్దేషణ

ధార్తరాష్ట్రులను గెలుచుటకు తగిన పటు శస్త్రములు పాండవులు సంపాదించిరో లేదో అని తెలుసుకొనగోరి యుద్ధము చేసినాడట కృష్ణుడు. ఇంత కంటె అసందర్భమైన వాక్యము ఈ నాటకమున మరియొకటి లేదు. నాటక్మపాణ మునే హరించినది. పాఠే నీళ్ళుగా నున్నవనుకొనుచుండ విషవిందు వందుబడి నట్టునది. అమృతపు మెరుపుగల ఇతివృ త్తమును ప్మాతముల విషలివ హస్త ములు పోతబోసినవి. ప్మాతముల విషయమున నాటక కర్త కొంచెము జ్యాగత్త వహించి యుండిసచో ఈ గయోపాఖ్యాన ముత్తమ నాటక మయ్యెడిది. [పస్తుత మీ నాటకమున యుదాత్తత లేక పోవుటయే పెద్ద లోపము. లవ్మపతులు ఆంధ్ర దేశమున నమ్ముడు బోవుట నాటకముయొక్క గొప్పతనమునుబట్టిగాదు. ఆది నాటకము లేని కాలమగుటనుఐట్టి. నేటికిని జనాదరణ ప్యాతమయియే యున్నది గదా యనిన, ఆ నాటకమును ఆదరించుటకు, ఆనందించుటకు మ్మాాతమే తగిన సంస్కారము జనతలో నున్నదన్నమాట! జనస్తామాన్యము యొక్క అదరాభి మానములను బట్టి వాబ్మయ (గంథముల (శేష్టత్వమును నిర్ణయించరాదు. మన దేళమింకను ఆ సతికి రాలేదు గనుక నిర్ణయించరాదు.

ఇక ౩లి విషయము కొద్దిగా వాయుదును. (బహ్మపదార్థము వంటి ఆ ఏషయమును చర్చించుట ఇట అవస్తుతము. చిలకమర్తి ఆలిని గురించి కురు గంటి సీఠకారామయ్యగారు “నవ్యాంధ్ర సాహిత్య వీరులు” పుట 42 లో “వీల శైలి చక్కని వైదర్శ్భి రీతిగలది. అ్యపయత్నలబ్దమై రసవంతముగా వుంటుంది. ఈయన సీసపద్యాలు శ్రీనాథుని పాటళ్టే చాలావరకూ సమత కలిగి రనవంతంగా వుంటై. వీరేశలింగం గాం శ్రైలల్లే వీరిది గూడా సౌలభ్యంతో గూడి వుంటుంది” ఆని (వాసినారు. ఈ యభిప్రాయము చాలావరకు సత్య దూరము కాదు. నాటకమున శళైలిని గూర్చి చర్చించునపుడు వచనము, పద్యము అను రెండు విషయములను దృష్టిలో నుంచుకొనవలయును. కాంత మైన మనః పవృ త్తిని, వివరణాత్మకమైన భావమును వ్య క్తీకరించవలసి వచ్చి నపుడు నాటకమున వచనమును వాడవలయును అందుకది శక్రము. ఆవేగము గల మనః (ప్రవృత్తిని ఉదాత్తమైన భావమును వ్య క్రికరించవలస్లి వచ్చినపుడు పద్యమును [వాయవలయును. ఇట్టన్నందున [వతిచోట ఒకే పద్యమును (వాయ రాదు. ఆనగా ఒకే ఛందమును. వృత్తాచిత్యమును పొటించుట ఒక శిల్పధర్మము. సంస్కృత వాజ్మయకర్తలు దృళ్యకావ్యముల విషయమున నీ దృష్టి కలిగి

చిలకమ ర్రివారి గయోపాఖ్యానము 203 యుండిరి. శవ్య కావ్యముల విషయమున చాలమంది శద్ధ వహింపలేదు. రెండింటి లోను ఇది యవసరమే. దృళ్యకావ్యము లందు ముఖ్యము. రసానుగుణమైన రాగము వలనే వృత్తము గూడ నుండవలయును స్ఫుత్త తిలకమను [గంథఠ మున కేమేంుడీ వృత్తాచిత్యమును చర్చించెను.

“కావ్యే రసానుసారేణ వర్జనానుగుణి నచ

కుర్వీతస్పర్వ వృత్తానాం వినియోగం విభాగవిట్‌

సువర్దార్ల [(వబంధేష యథా స్థాననివేశినామ్‌

రణ్నానా మివ వృత్తానాం భవత్యభ్యధికా రుచిః”

అని ఆతని అభ్మిపాయము. రసానుగుణముగను, వర్దనానుగుణముగను వృత్తమును (వాయవలయును. ఉచిత ఘట్టమున నుచిత వృత్తమును వాడవిల యును. అప్పుడు దాని రుచి యుండును.

గయోపాఖ్యాన నాటకమున, నాందీ భరత వాక్యములతో కలుపుకొని 208 పద్యములున్నవి. ఇన్ని పద్యములు పాడుటకు రాక్షస శక్తిగల నటకులు గావలెనని కొంద రనవచ్చును. నేడది యమానుషమనిగూడ అనవచ్చును. అనగా నేటి మానవుడు కేనల మల్పశక్తుడు, అసమర్జుడు అని మరికొంద రన వచ్చును. ఎవరేమన్నను ఈ నాటకమున 208 పద్యములున్నవి. ఇవన్నియు, నాటకమున కుచితముగా నున్నావా? లేవా? అనునదే మవకు సంబంధించిన _పళ్న. ఇందు కవిరాజ విరాజితము 3. లయ్యగాహి 1. ఉత్సాహ 1. మాలిక 2 పద్య ములు, మహ్మాసగ్ధర 1. మిగిలినవి సామాన్య వృత్తములు. ఈ వృత్తాచిత్యమును విమర్శించునపుడు “శ్రీకృష్ణుని ప్మాతము ధరించుటకై యుద్దేశింవబడిన వారు పద్యములు చదువగలవారగుటచే నేనా ప్మాతమునకు పద్యములు (వాసితిని* అను చిలకమర్తి వారి అభ్మిపాయ రహస్యమును (గహించ వలయును. నాటకా వసరమునుబట్టికాక నటకులనుబట్టి పద్య రచన చేసినాడట! ఇందువలన నుచి తముగాని పలుచోట్ల పద్యములు (వాయబడినట్టు సష్టము, శిల్పదృష్టికి ఇదియొక లోపము. చిలకమృర్ధి యీ లోపమును గమనించినాడు. కాని నటకులనుబట్టి

శ చూ, స్వీయచర్శిత వుట. 72

జ నాటక విస్త్రేషణ (వాయవలసి వచ్చిన దినములన్వి. కనుకనే వారి నాటకములలో అస్థానపతితము వైన వద్యములు గలవు. ఈ నాటకమున సముచితస్థానమున (వాయబడిన ఉచిత వృషత్తములను గమనించిన చాలును. మునుముందు విశేషవృ త్రము లుచిత స్థాన మున నున్నవేమో పరిశీలించ వలయును, మొదటి కవిరాజ విరాజితము (పస్తానన లోనిది. వసంతమును గూర్చి నటి పాడినది. గానానుగుణమైన ఆరోహవరోహో ణములా ఛందమున నున్నవి. ఒక వేగమును ఆ ఛందమువనున్న ది. కనుక *నవ నవ మంజు కిసాలయ పుంజము ...” అను పద్య ముచిత స్థలముననే యన్నది. నాటక మాడుటయందు స్మూతధారున కెంత యౌొత్సుక్య మున్నదో నటికిని అంత యున్నది. తదౌత్సుక్యానుగుణముగను ఆ పద్యమున్నది. మిగిలిన రెండును యుద్ద |ప్రారంభమున కృష్ణార్టునులు చదివినవి. పంచమాంకమునందలి యా "వద్యద్వయము వీరోచితముగా లేవు, అర్జునుని బెదిరించుట కృష్ణుని యుద్ధేశ్యము. తన నిశ్చయమును విడనాడనని చెప్పుట పార్షుని యుద్లేశము. యుద్దసమయ ౪ థి చి ఛం మాసన్నమైనది గనుక ఇరువ్వరకును ఆవేగమున్నది. దానిని మ్మాతమే ఆ పద్య ములు వ్య క్రీకరించును. అంతవరకే అట వాని యౌచిత్యము. ఉత్సాహమాలిక [(వఠనూంకమును కౌళికుని నూర్యస్తవ ఘట్టమున్నవాయ బడీనది.ఆ విదూషకుడు నిరంతర ముత్సాహియే. అతని భావములును కౌంటె కోనంగి భావముఠే, అట్టి యత్సాహము, ఆట్టి భావములు గలవాని నోటినుండి జ మాలికను పలికించట ఆత్యంత ముచితముగా నున్నది. ప్మాతకు తగిన భావము; భావమునకు తగిన ఛందము ఆట నిరూపించ “వన ల ' పించబడినది. మహాసగ్గర సంచమాంకమున నున్నది. దుర్యోధనుడు సగైన్యుడై వచ్చుళున్నాడని అటు డెరింగినచిన వెంటనే [కుద్దుడై పీముడు .శ్రీకృష్ణునితోకలసి తమ్ము వీధింపవచ్య చున్నాడని తలచి .ముందు దుర్యోధనాదులను చంప నుద్యుక్తుడగును. ఆ ఘు మున భీముని నోట ఆ నుహ్మసగ్గరావృత్తమును పలికించినాడు. చిలకమ ౮ శనగ్జర వీరమున కుచితమైనదే. ఛందమునకుతోడు భాష్షగూడ తగినటుండపం యను. ఇట పటిష్టమును, పరుషమును ఐన కబ్దజాలము న్నృపయోగించవల యును. చిలకమర్తి ఆ పని చేయలేదు. సౌప్తికపర్వమున జరిగిన ఆ | వళయ సందర్భమున తిక్కన మహాసగ్జరలు [వాసినాడు, అవి పటిష్షమలును “పడవ ములును. ఈ నొటకమున లయగ్రాహి యెక్కడున్నదంటిని? (ప్రథమాళా స మున [సవేశించిన శ్రీకృష్ణుడు బృందావన రామణియకమును వర్ణించు పద్యమ.

చిలకమర్తివారి గయోపాఖ్యానము 225 వసంతర్తువలెనున్నది సమయము. సమయోచితముగనే యున్నది. ఆదిపర్వమున చేసిన వసంతవర్ణన. సందర్భమున నన్నయ లయ్యగాహివృ త్తమ్లలనే వాడెను, ఇవ్‌గోక . (నాటకమున నన్ని వేశానుగుణముగనున్న వద్యములు కొన్ని కలవు) వీని నన్నింటిని వివవంచుట యనవసరము-. (వథమాంకము 1. “జఇబ్రనిధులింకు గాక”. 2, “ఈ విధినద్దురాళ్ము”. ద్వితీయాంకము. 1. “మందిరములు విజ్ఞాన మయ్రృములచట”. 2 "బలి యెగ్గేమొనరించో. 3. “చెలివై చుట్టమవై ”. 4. నా మనోహరు గాచి నన్ను రక్షింపరే”. తృతీయాంకమున 1. "నిటలాక్షుం డిపుడెత్తి వచ్చినను ' 2. “నలినగర్భునికన్న నారాయణుడు తాను.” చతుర్దాంకమున

1. “ఉన్నాడా గయుడిఫ్థ.! 2, కలనైనం దలపోయలేదు.” పంచమాంకమున
2. “తొలుదొల్తన్‌ రాజరాజు." 2 “నేనే శ్రీహరివంళ సంభవుడనేనీ.” 3. “నేనే సర్వజగన్నియామక.” త్త, “పాడియు పంటయు గలిగి.” ఇట్టివి మరికొన్ని యుండవచ్చును, ఎట్లైనను అస్థానపతితములై న వద్యములు చొలయున్నవి. వానికలన నాటకోమునకు గౌరవవిషయమున లముత్వమే వచ్చినది. ఈ నాట కమునందలి పద్యములందు (వసన్నతయున్ని. గాంభీర్యములేదు భావుకతయు తక్కువ. ఉన్న పద్యములున్నను అవి పూర్వ కృతులనుండి (గహింపబడినవే, క్లురుగంటివార్డు చెప్పినట్టు ఈ నాటకముననున్న పద్యశైలి వై దర్శ్భీరీతిగలదియే. ఈ. నాటకమునందలి వచనశ్రై లియు ఆరీశికి సంబంధించిన దే. దీర్షమైన వాక్య రచన, [ప్రామాణిక (గాంథిక రఛన నేడు కొందరక్సు క్లిష్టముగా నుండవచ్చును. ఐనను ఆ వచనము సార్వుతికముగా నొక చమత్కారమును నిముడ్చుకొనినది గాని, ఉదాత్తత పొంత్సపోలేదు. ఈ విషయ్రమును నేను ప్మాతచ్మితణము నిరూ పించు సందర్భమున చెప్పినాను,

చిలకి మర్తివారి నాటకములలో నిది యుత్తమముగాదు. నాటకముల రచన [పారంభించబడిన కొత్తలో (వాయబడిన బృహన్నాటకమిది. ఆంధ నాటక వాజ్మయ నిర్మాతలలో చిలకమృర్తికి యుత్తమస్థానమున్నడి. ఆ యుత్ర మత్వము నాతడు పొందుటకు ఈ నాటకమ్నొక పెద్ద మెట్టు. కనుక దీని నింతగా విమర్శింపవలసీవచ్చినది. “నా నాటకములలో గయోపాఖ్యానము (తేష్టమని (పజ అభ్మిపాయపడుదురు. (పసన్నయాదవము (్రేష్టమని నా యభ్మిపాయము"”* అని చిలక్షను ర్తియే (వాసికొనెను.

• చూ స్వీయచర్శిత, పుట. 256, మై 15

6. ధర్మవరవువారి విషాద సారంగధర అంధ నాటక పితామహులును, కీర్తిశేషులును ఐన శ్రీ ధర్మవరము రామకృష్ణమాచార్యులవారిచే నీ నాటకము (వాయంబడినది. ఇందైదంకము లున్నవి. ఈ కిందిది కథ: రాజనరేం్యదుండు మాళవరాజు. అతని భార్య రత్నాంగి. తత్ప్నుుతుండు సారంగధరుండు. తదుద్వాహముశక్తై కన్యల నన్వేషించుకొణకు దేశ దేశములకు (వాహ్మణుల నంపినాండు రాజనరేంద్రుండు. వారు దెచ్చిన కన్యల చ్చితపటము లలో విదర్భరాజప్ముతి చంద్రకళ, భోజరాజ కుమారి చితాంగియును సొందర్య వతులను నిర్ణయము జరిగినది. ఆందు చ్మితాంగి ద్యగ తాంబూలము. సారంగ ధరుని జితపటమున దర్శించిన నాటటనుండియు జ్మిలాంగి వానిపై వలపుగొని యుండెను. కాని రాజనరేర్మడు. డామె సొందర్యమునకు ముగ్ధుడై. చ్చితాంగిని దాను వివాహమాడి, కుమారు(డై న సౌరంగధరునకుః జర్మదకళను బరిణయము గావీంచెను. చ్మితాంగి మనసు మ్మాతము సౌరంగధరుని నుండి మరలలేదు. కాలము గడచుచున్నది. రాజు మృగయావినోదిలై బయలు వెడలెను, సారంగధరునకు. వావురముల యాట యనిన 1బాణము. అత డొకనా(డట్లు పావురముల నెగురవేసి యాడుచుండగా నా పావురము పోయి చ్మితాంగి నగరున (వాలెను. ఆమె దానిని బంధించెను సారంగధరుః జామె 1పాఫాదమున కరిగి హపావుర మిమ్మనెను ఆమె యదను జూచుకొని, సరససల్దాపములు మొదలిడెను, అతండు చకితుడై నాండు. నీతులు పెక్కు పేర్కొనిశాడు ఆమె కవి వినిపించ లేరు... మరులు రేకెత్తి సర్వమును ద్యజించి వానిని కౌగలించుకొనుటకు యత్నము చేసినది. న్మిగహిందయకొని సారంగధరుండు వెడలిపోయినాండు, అది యామె క్మాగహ హేళువై నది. మృగయ ముగించుకొని రాజరుదెంచినాండు. దుఃఖాతిరేక మున( జ్మితాంగి, సారంగధరుండు కాముక శేశీ కుతూహలమున దన మందిరమున కరుదెంచినా( డనియు, బలిమి యొనర్చీనా( డనియు( జెప్పి రాజనరేర్మదుని మామ' అని సంబోధించినది. రాజా నమ్మినాడు. సారంగధరుని

ధర్మవరమువారి విషాద సారంగధర రో బంధించి, న్యాయము విబారించి, కాలు సేతులు ఖండించవలసినదిగా నాజ్ఞ యిచ్చి నాండు. తలవరులు రాజాజ్ఞ ననుసరించిరి.

రాజనరేర్యదుండును, చ్చికాంగియు శయనించిరి. న్మిదలో జ్మితాంగి కలవరించినది. రాజునకు సత్య మెటుకవడినది. ఆమెను న్మిద నుండి మేల్కొలిపి విషయము గద్దించి యడిగినాండు. ఆమె నోరెత్తలేదు. కుమారుని కొజకు నడవికి పరుగె త్రినాండు రాజు, కడవటి చూపు చూచుకొనినాండు. సారంగధరుండు మరణించినాడు. పురోన్ముఖు:రై నాండు రాజు. ఈడున గాని పరిణయమువలన యనర్థములను బేర్కొని *ఈడుగాని వివాహ మెందును దగదు" అని దుఃఖ్యాశువులతో రాజు న్నిష్క్మమించినాండు _- ఇది నాటకేతి వృ త్త ము,

ఈ కథ యితఃపూర్వుమే పలువురచే (వాయంబడియున్నది. శీ5క్‌వ శతాబ్ద మునకు. బూర్వమందున్న గౌరన [వళముఃడు. అతండు (వాసీన “నవనాథ చర్మిత'మునః (బథ మాళ్వాసారితమునను, ద్వితీయము మొదలును నీ కథ కలదు- 1/ వ శతాబ్దపు బూర్వార్థమున నున్న చేమకూర వేంకట కవి ద్వితీ యుడు. ఇతడు “సారంగధర చర్మితము” (వబంధముగా (వాసినాడు. తరు వాత బాణాల శంభుదాసుండను వాండీ కథనే ద్విపదగా (వాసినాండు. కూచిమంచి తిమ్మ కవియు నీ కథను (వాసినట్టు శ్రీ దీపాల పిచ్చయ్యకాత్త్రిగారు. పేర్కొని యున్నారు.

శ్రీ కోరాడ రామకృష్ణయ్యగారు తమ 'నవనాథ చర్మిత పీరికలో సారం గధరుని చర్మితమును బోలిక కఠల కొన్నింటిని జేర్కొనిరి. ఆవి పరస్పరము సామ్యము గలవియే. మహారాష్ట్ర భాషలలోనున్న 'కృష్ణాగరుడిని చర్మిత నామ లేదముతో మన సారంగరుని కథను బోలియున్నది. శ్రీ వేదము వేంకటరాయ శాస్త్రిగారు తమ సారంగధర చర్మిత పీరికలో నుదాహరించిన భువేశ్వ రుండను రాజునకు( . కలిగిన సంతానము _ చందావతి, కోభొవతి అనువాని భార్యల చర్మితము చాలవజకు సారంగధరుని కఠయే. కన్నడ భాషలలోనున్న కుమారరాముని కథ గూడ నించుమించుగ - సారంగుని కథవలెనే యున్నది. ఈ కథ అన్నిటియందును వొఠరాజు ఇరువురు భార్యలు, పెద్ద భార్యకు గుమా

22 నాటక విశేషణ రుడు. రాజు లేని సమయమున కారణాంతరములచే నాకుమారు(డు రాజు చిన్న భార్య యంతఃపురమున కరుగుట, ఆమె వలచుట, ఇత్వడు నిరాకరించి- నిరసిం చుట, ఆమె భర్తతో గల్పించి చెప్పుట, రాజకుమారుని కాలు సేతులు ఖండిం పించి చంపించుట, తప్పక యున్నది.

తెనుంగున సీకథ ఇార తార్కధీకరణమునకు గారణ భూతుండైన రాజ రాఖనరేం్యదున కంట(గట్టఖడినది. గౌరన [వానీన కథయందు స్టాము మాళవ దేశము రాజధాని మాంధాతపురము, చేమకూర వేంకట కవి నంశయాన్పద ముగ (వాసీనాండు. రాజనరేర్మదు. డని ముండు పేర్కొనినాండు. తరువాత

మహిని రాజనరేందుండు మాళవపతి

రాజరాజనరేం్యదుండు రాజరాజు

ననఃగం బేరెన్నికకు నెక్కి యతిశయిల్లు

నిం్ధద విభవుండు రాజమహేందద విభుండు, ఆని (వాసీవాండు. మ్తాళవపతి యని పేర్కొనుచు రాజమహేంద విభు(డచి చెవ్వుట, వానినే రాజరాజ. నరేర్యదుండనియు రాజరాజనియు. చేరెన్నిక గన్న వానిగా నిరూషించుట్లను బట్టి చేంకటకవికే యా విషయమున నిశ్చితమైన యఖి [ప్రాయములేదని చెప్పవచ్చును. కథను నాంధదేశమునకు సంబంధించినద్షింగా జితించుటకు(దగిన యత్నము కొంత వేంకట కవిలో నున్నది. వీనికి, కౌంచమ్లు తరువాత వా(డైన కాకునూరి అప్పకవి తన లక్షణ్మగంథమునకు( వీఠిక (ాయచు “గంథ (పభావ ముగ్గడించు సమయమున 'రాజరాజనరేం్యదు తనూజుం డార్య సఖుండు సారంగధరుండు' అని పేర్కొనినాడు. ఈ రాజరాజనరేంద్రుడు లార తాం ధీకరణమునకు నన్న య్యను నథ్యర్థించినవాంఢు గాక నమరొకండు గాండుం అవ్పకవి మతము. ననుసరించి వానికుమారుండే సారంగథఢరు, డనవలయును, ఇంతకు బూర్వమే బాలభాగవత కర్త దోనేరు కోనేరునాథకవి కృతిపతి వంళ్లావ తారవర్ణనాసందర్భమున 'విమలాదిత్యుండు భానుమతి యందు రాజరాజనరేయ్యదుని గనె ననియు, అతడు రాజన హేర్యఢవర మను ఫర నొక పట్టణము గట్టించి యదియే రాజధానిగా వేంగి దేశమును బాలించెననియు, వాని కుమారుండే సారంగధరుః డనియు అతడు “ఆసక్తి బినతల్చిదైన చ్చితాంగి, చేసిన యావద్భ

ధర్మవరమువారి విషాద సారంగధర లం జెచ్చెర గడచి, యనఘు(డై చౌరంగి యను సిద్దుండయ్యె” అని వాసియున్నాడు. కూచిమంచి తిమ్మకవి యీ సారంగదరుని కథ గోదావరి యొడ్డున రాజమహేం (దవరముననే జరిగినట్టు స్పష్టముగా (వాసి యున్నాడంట. క నుక నీకథ కార దేశముతో నవినాభావ సంబంధ మేర్చాటు చేయవలయునన్న (వయత్నం మందరిళోనను గలదు.

ఈ కథ యొక్క పుట్టు పూర్వోత్తరము లాలోచించెదము. ఈ కథ కల్పితమే గాని యధార్థముగాదు. యధార్థమే యైనచోం బైన నిరూపింపబడిన సందిగ్ధత యుండదు, కల్పనకును నాక కారణ ముండవలయును. (దావిడులలో మేనమామ కూతు నుద్వాహమరుట విధి. ఇది యనాధి సిద్ధము. వరుండు బాలు(డై యున్నప్పుడు యుక్త వయస్సు వచ్చిన యా వధువును నా బాలుని తం్మడి వివాహమాడి యామెతో సంసారము చేసి సంతానమును గనును. తన కుమారునకు యుక్తవయస్సు రాంగనే యామెను(. నామె సంతానమును గుమారున కప్పగించును. నాటినుండి యామె యితని భార్య, ఆ సంతానము వారి సంతానము. ఇందుకు! (బోదృలక ముగా [బౌను దొర తన నిఘంటువున “కోడలు” అను శబ్దమునకు “చిన్న భాఠ్యి (కోడి=చిన్న; ఆలు =భార్భ్ర) యనియు, మామ యను శబ్దమునకు భర్త యనునది యర్థ మసియు (ాసెను. తమిళ, కన్నడ, కాషలలో 'మగన్‌' అనంగా( గొడుకని యర్థము. మనకు మగండనగా6 భర్తయని యర్థము, కొంతకాలము కుమారుడుగా నుండి తరువాత యతండే భర్తయగు నాచారమున్న యీ మన దావిడులలో 'మగ' శబ్దమును భర్త యను నర్జ్దమున( గొందజు కుమారు. డను నర్జమునను వాడుచున్నారు. ఈ సంప దాయ మౌత్తరాహులైన యార్యులకు నచ్చిది కాదు, వోరి నాగరికళా సిద్ధాం తములకు నిది నింద్యము, న్యూనము. “మాతుల కన్యోద్వాహః సింద్యః' అని వారి ప్రచారము. ఇట్టి (దావిడుల యాచారమును నిర్మూలించుట కార్యులు కొన్ని గాథల నల్చి యుందురు.”

అట్టి కథలలో నీ సారంగధరుని కథ యొకటై యుండును. ఈ కధయం చార్య సద్యపదాయము చెప్పి (దావిడులను సంస్కరించు (ప్రయత్న మున్నది. బహు భార్యలను గలిగి యుండుట దొసంగు కాదు. తండి భార్య లందలణును గుమారునకు దల్లివంటివారే- వారియందు( గామేచ్ళ బొడమరాదు అసలు పర

16

20 నాటక విశ్తేషణ స్త్రీ జనమందే యట్టి దృష్టి కలుగరాదు. ఆ దృష్టి తక్షణము శిక్షింంబడ వల యును. ఈ కథ యందదే జరిగినది. సారంగధరుని పినతల్రియే యతనిని గామించినది. అత(డు న్మిగహించు కొనినాడు. అమె తన భర్తతో గల్పించి చెప్పినది. అతండు సహించలేక కుమారుని కాలుసేతులు ఖండింపించినాండు. ఛార్మిక పవృత్తిగల సారంగధరుండు శిక్షింపం బడినచో ధర శ్రమే శిష్షెంపంబడి నట్టు. ఆర్యమతమునకది ఏరుద్ధము. కనుక సారంగధరునకు దిరిగి కాలు "సేతులు వచ్చినట్టు చ్మితించుట జరిగినది. ఈ కథా నిర్మాణము నందలి భావము (చావిడ సంస్క్రరణమున కుపస్కారకముగా( గల్చింపం బడినది. ఈ కథను నుత్తరదేశ సంబంధిగానే వారు చ్మితించి యందురు. 'మవిత్ముల కథలను, మహే పురునుల జీవితములను దమ తమ యభిజనములకు ననువగుచో నన్వయము లకు నళుకు పెట్టుకొని యానందించుట మానవ స్వభావ" (శ్రీ దీపాల పిచ్చయ్య శాస్త్రి మగుట మన యాం్యధ కవులు దానిని రాజరాజ నరేం్యదున కంటగట్టి యుందురని తలంచుట సమంజసము. నవనాథ చర్మితము నందలి కథ. _ రాజు రాజమహేంద విభుడు. అత డ నపళ్యుడు, శివుని గూర్చి సేవించెను. స్వవ్నమున శివుడు (వత్యక్షమై పట్టపు దేవియైన రత్నాంగికి సుతు డుద్భవించు ననెను ఆమె గర్భలాలస యైనది. కుమారుని గన్నది, ఆతని "పేరు సారంగధరుండు. యౌవన్నపా ప్రియెన దాతనికి. ఘూర్ణర రాజప్యుతి మైన మంగళాంగితోం బరిణయ మైనది. ఒకనాడు రాజ మహేం్మదుండు వేటాడుట కడవికిం బోయెను. సారంగధరుండు పొవురముల యాట యాడుచుండెను. ఆతం డెగురవేసిన పావురము రాజమహేందదుని భోగ సతి చ్మికాంగి యంత(పురమున (వాలినది. దానిని దెచ్చుకొనుట కాతండుద్యుక్తుః డాయెను. సుబుద్ధి వారించెను. ఇత6 డాతని మిత్రుడు. సారంగధరుండు వినకి వెళ్ళెను, చ్మితాంగి వానిని శృంగార (క్రీడకు దించుటను యత్నించెను. అతడు తిరన్క-రించెను. ఆమె బెదరించినది. లాథములేదు. తరువాత రా జరుదెంచెను. చ్మితాంగి సారంగధరునిపై నేరారోవణ చేసి చూపినది. రా జ్యాగహించినాండు. సారంగధరుని బంధించి నజుకుట కాజ్ఞ యిచ్చినాండు, మర్యతి మతిమంతు( డాలోచించవలసినదిగా( గోరినాండు రాజును, కాని లాభము లేకపోయినది. సారంగధరుండు శిక్షింపం బడినాడు. శిక్షనుబొండి

ధర్మవరమువారి విషాద సారంగధర 23] విలపించు సారంగధరునకు నాకాశవాణి వాని పూర్వ కథను జెప్పినది. ఆంత మత్స్యేందు(డను సీద్దుం డా రాకుమారు నార్తనాదము విని వచ్చి తన మహిమ వలన గాలు సేతులిచ్చి నిద్దులలో గలుపుకొనెను. చేమకూర వేంకటకవియు నీ కథనే (గ్రహించెను. చ్చితాంగి రాజుగారి “భోగ కుటిల శిరోజా తిలకము” అనియే (వా సెను. సారంగధరుని భార్య "పేరు మంజువాణి యని మార్చెను. కాని *“మూర్ణ రాధిప్పు గారాబు. గొమా_ర్రౌ గానే యుంచెను. బాణాల శంభు దాసుడు మ్మాతము కొద్ది మార్పు చేసినాడు. సారంగధరునకు వివాహము చేయు టకు( గన్యల నన్వేషించుచుండగ, చిత్రాంగి చితపటము రాజు చేంతం బడినది. రాజామెయందు బద్దానురాగుండ్రై ఖడ్గమును బంపి వివాహకార్యము నెజవేర్చి చ్మితాంగిని తన భార్యగా జేసికొనినాండు. చ్మితాంగి తాను చూచిన చ్మితము నందలి వాః డీ రాజమహేందుడు కా కునికి సందేహించి చెలిక త్తెలవలన సత్య మెటింగ్‌ సమయమునత్రై నిరీక్షించుచుండెను అని వాసి, తరువాత వెనుకటి కథలవలెనె కలిపెను. కూచిమంచి తిమ్మకవియు జిశ్రాంగి రాజు రెండవ భార్యగనే చితించెనంట.

ఇంక (బక బతము. థ్రీ రామకృష్ణమాచార్యులవారు నవనాథ చర్మిత, సౌరంగధర చర్మితము అందలి కథనె (గహించిరి. కొన్ని మార్పులున్నషి చిత్రాంగిని రాజుగారి చిన్నభార్య యనిరి. ఆమె భోజరాజ ప్యుతికయని "పేర్కొనిరి. సారంగధరుని భార్యపేరు చం్యదకళ యనిరి ఆమె విదర్భరాజ వ్యుతికయట, రాజాజ్ఞచేతం గాలు సేతులు నజకంబడిన సారంగధరుండు పూర్వ (గంథములందువతె నిందు! దిరిగి (బతుకలేదు. కనుకనే ఇది విషాద సారంగ ధర య్రైనది విషాద సారంగధర యనునది విషాదాంతమైన సారంగధరుని చర్మిత యనుట. ఈ విషాదాంతమను శబ్దము 'టాజెడి" అను నాంగ్గ శబ్దార ముగా నుపయు క్తము. “టాజెడీ యనునది (గీకులనుండి యాంగ్లేయల శెక్కినది (గీకు వాబ్క్బయమున టాజెడి చర్మిత విచ్శిత గతులలో గమ నించినది. ఆంగ్లమునను నది భిన్నగతుల బురోగమించినది. షేక్టియరు కాలమున దానికొక స్టిరత్వ మేర్చడినది, వాజ్కయము మానవ జీవిత (పతి బింబము. హైందవ మానవ జీవితమునకును బాళ్చాత్యుల జీవిత విధానమునకును జాల యంతర మున్నది. అదే వాజ్యయమునను [బతిబింబించినది. హైందవ వాజ్మయము ధర్మప్రతిష్టాపనమున కేర్పడినది. ధర్మమునకు విషాదాంతత్వము

జ్‌్తీ నాటక విశ్తేషణ పట్టదు. కనుకనే యార్యవాజ్క్మయమున నదిలేదు. సాంఘికములైన నీతి నియమములే ధర్మమునందలి యంశములు, ధర్మస్థావన కావ్యమనిన యొక విధి. అది కావ్య _పయోజనములందొకటి', ఎట్టి క్హిష్టపరిస్థితులయందై నను ధర్మమునకే విజయమని మానవ విశ్వాసము. అది భంగింపంబడంగూడదు. ఇది భారతీయుల నరమున కంటుకొనిన భావము ధర్మ వ్యత్మిక్రమమును వారు సహించరు. అధర్మ విజయము వారికి నరక తుల్యము. కావ్యమునకు నాయకుండు కాందగినవా౬ డుదా త్తత గలిగి యుండవలెను. అట్టి వానిగాథ (ట్రాజెడీ కారాదు. ఇది సిద్ధాంతము, పాళ్చాత్య వద్ధతి వేటు. అన(ంగా జీవన పద్ధతిగాదు, దానిని చర్శించు పద్దతి.

మానవుడు పరివూర్ణ జ్ఞానము కలవాండు గావలెను. ఎంత వరిపూర్ణుం డైనను నౌక లోపముండక తప్పదు. దాని వలన వాని పరిపూర్ణత యంతయు నశించును. చివరకు వాండును నశించును. కనుక జనులు జాగరూకులై దానిని గూడ సవరించు కొనవలెను, లేనిచో బతనము తప్పదు. ఈ నగ్నసత్య నిరూ పణమునకే వారు (టాజెడీలను సృష్టించినది. సత్య మే వాజ్క్యయమునందై నను నిరూపింపం బడవచ్చును. ఆంగ్ల వాబ్బయ పరిచయ మేర్ప్చడు వటకు నిట్టి పద్దతి మనకు లేదు. నేం డేర్చడినది. దీనికి హేతుభూతులు (శ్రీ రామకృష్ణమా చార్యుల వారే. వీరితో పాటు థ్రీ శ్రీనివాసరావుగారు గూడ,

[టాజెడీ యన(బడు నీ నాటకమునకు సీది పాళ్చాత్య విమర్శకుల దృష్టిని, కలుగునో కలుగదో పరిశీలించవలయును, 6 శళక16ం బం 15 & [060302 యట అయింలందూ భ4ం48 0౬ శ096 107 ౨66 0701766 మి యమః రూ కేం1ఏలజం68 ఇం602 18407 946 53 30006 ౯౭28802 02 మయ29 ఈలా. (ఉవాా౦39) ఇది యొక నిర్వచనం అంగీక రించక తప్పదు. నాయకుండుదాత్రత కలిగియుండి మానవ సహజమైన యొక దౌర్బల్యముచేత దోషనిర్వహణమునకు మొగవలెను. దీనిని నిర్వహించుటలో నిరు తెజ(గులున్నవి. నాటకములోని ష్యాతలలో నాకదానితో నాయకునకు విరోధము కల్పించుట మొదటిది. నాయకుని మనస్సు నందు విరుద్ద భావద్వయ సన్నిపాత సంఘర్షణ (నతిపాదనము ద్వితీయము. ఇది యు త్తమము, షి ఎయరు (టాజెడీలయం దిదియే యనుసృతము. నాయకుడి నాటకమున

ధర్మవరమువారి విషాద సారంగధర 233 సామాజికుల సానుభూతికిం బ్యాతమై నాటకసిద్ధికి గారకుండు. కావలెను. అందుకు. దగిన యుదాత్తత _ చిత్త సంషోభము (వదర్శింపబడవలెను. (టాజెడికి నంబంధించిన మూలసిద్ధాంతము. (వక్సృతము విమర్శనీయమైన “విషాద సారంగధర'*' నాటకమున నాయకు డెవరు? . *ఈ నాటకము శందలి ముఖ్య ప్మాతలు" అనుచోట “రాజనరేర్మదుండు - కథానాయకుడు" అని [వాయ బడియున్నది. నాటకమున కుంచిన నామమును బట్టి సారంగధరుండు నాయకు డనవలెను. ఇతనిలో నాయకుని లక్షణములు లేవు చైతన్యములేని రాతి బొమ్మ వలె నున్నాండతండు. అతనిలో నాక యుదాత్తత లేదు. చిత్త సంకోభము లేదు. (వధానాంశములే లోపించినవి. ఆ పావురము లాట - చిత్రాంగి విషయ మన్యులకు జెప్పకుండుట _ సంభవించిన దాని ననుభవించుటకు సిద్దవడుట ఎ సారంగధరుని నాయకునిగా జేయుట లేదు. కేవలము మనో న్మిగహము గల వాండుగా గనిపించుచున్నాడు. మనోన్మిగహము మానవ సహజమైన యొక బలహీనత గాదు. ఆంగ్లము నందలి టాజెడిలలో నిట్టి నాయకుండు కానరాండు

నాయకుని మరణమే టాజెడి కాజాలదు గనుక నాటకమున సారంగ ధరుండు మరణించినను, ఈ నాటకమునకు (టాజెడీతనము పట్టదు. కనుక నీ నాటకము టాజెడీ కాదు. సామాజికుల సానుఖూతికి సారంగధరుండు ప్మాతుండు కాండు. యఠార్థమును వాకొన నేరక పోవుట సారంగధరుని వతనమునకు 'హేతువై నది. సామాజికులకు నాయకుని యందలి యా బలహీనత యుదా త్త ముగా గనుపించుటలేదు. కనుక, నాయకుని యందు సామాజికులకు. గరుణ బొడముటలేదు. అన(గా, నతనిలో (టాజెడికి. దగిన నాయకుని తనము లేదు. నాయకునిళోనే యా తనము లేనపుడు నాటకమునం దుండకుండుటయును సహజము. ఈ నాటకము (టాజెడీ కాదు. ఒకవేశ సారంగధరుండే నాయకు డనియు, మరణించినాండు గనుక [టాజెడీి యనియు ననుకొనినచో, నీ నాట కము పంచమాంకము 53 అనుబంధమున ''మురారి దానవ విరామ కేళశవ*' అను గేయము పాడి సారంగధరుఃడు మరణించుటతో సమాప్తము కావలయును కాని నాటక మట్టుగాక కొంత ముందునకు సాగినది. ఆందు రాజనరేందుని పళ్చాత్తన్త హృదయాంతర్గత భావ వ్య క్తికరణము జరిగినది.

ల్‌! నాటక వి శ్రీషణ కథానాయకు(ండు రాజనరేం్యదుడంను పక్ష మొకటున్నది. పూర్వరంగము నందలి విభావసు. డను (శాహ్మణుండు “మఅల నీవు విదర్భ్శకు, నే భోజ పురికిం బోయి చం్యదకళను సారంగధరునకు., జ్మితాంగిని దనకు (రాజనరేం (దనకు) నిశ్శయించి రావలయునంట”” అని హిరణ్యు( డను వానితో( జెప్పుట వలన రాజనరేం(దునిలో మోహళశ్ళంగార ,సకోపన మను బలహీనత స్థాపించ బడినది. ఇ6క నాటక మంతయు దీని నాధారముగ( జేసికొని [కమవికాసము నందవలయును. ఈతని (వవయస్కం-తలోని స్త్రీ [సలోభము చ్చితాంగిని బలి తీసికొనినది. వ్యక్తి నిష్టమైన వవృత్తులలో దైహికమున కంటె మానసీకము శక్రము చితాంగి కారీరక (ప్రవృత్తి రాజనరేర్యద మనోనుకూలమైనను మానసీ కము మ్మాతము సారంగధరునిలో బర్యవసించు టనివార్యమైనది. ధర్మాధర్మ విచషణ మందులేదు. నారంగధరుని (వవృత్తులు రెండును ధర్మబద్ధములు. కనుకనే సారంగధరుని లోంబఆఅచుకొనవలయునను చ్మితాంగి యత్నము వృథ మైనది. ఆనం్గా, ధర్మము మీంద విజృంభించిన యధర్మము మొక్కవోయినది. వెంటనే ్మపతీకార దృష్టి కలిగినది ధర్మమునకు. అన(గా, చ్మితాంగికి ద్యత్చతీ కార్‌ నిర వ్రహణ బాధ్యత తనను (వలమృపణచిన రాజనరేందుని'పైననే పుట్టినది. ఈ పుట్టటలో రాజనరేం్యదునిలోంగల మోహశ్ళంగార [పలోభచేతస్కత కను కూలముగ సారంగధరునిలోని రాశసమైన కాముకచిత్తవృత్తి తన యందు స్థాయి నందుకొనినదని నిరూపించి, తకణము రాజనరేణ్యదుని యున్మత్తుని గావించి, కార్యోన్ముఖమునకు( (బేర ణ మొనర్చి, చ్మికాంగి చి(త్రాంగిగా నిలిచి పోయినది శ్రీ విషయలౌల్యము గల రాజు వెంటనే దౌష్ట్రమునకు. బూనుకొన వలయును. ఆప్పుడే (టాజెడీ ర క్రిమంతము. కాని, రాజట్లు చేయక న్యాయస్థాన మున విచారణ చేయించి, నేరము బుజువై నదని సారంగధరుని శిక్షించినాడు. ఇందు రాజనరేం్యదుండు (టాజెడీ నాయకుండుగా. గాక న్యాయమును బాలించు చ్మక్రవ ర్రిగా దర్శన మిచ్చుచున్నాండు. కనుక, నాటక మిచట ([టాజెడీతనము కోల్పోయినది ఆ న్యాయ విచారణమైనను జాల యసందర్భ ముగ నున్నది. చితాంగి నిదురలో, గలవరించిన దానిని ఐటి సత్యమును (గహీంచిన రాజు చిత్త సంక్ష్షోభమునకు( దగిన పృష్షి యా న్యాయ విచారణ మున్నందున కలుగలేదు. అయినను సీడుగాని వివాహము దుఃఖ హేతువను నాయకుని వాక్యము లందొక న్లైరాళ్యము గోచరించు చున్నది రాజ నరేర్యదుడు

ధర్మవరమువారి విషాద సారంగధర 235 తన వళ్చాత్తాపము న్మిష్పయోజనమని జీవితమును రోనీ మృత్యువు నావ్వానించు కొనినచో వానిలో (టాజెడీకి. దగిన నాయకుని తనము [పదర్శితమయ్యెడిది. కాని అట్టుగాక “యీడు కాని వివాహమెందుకు? దగదిని “దుఃఖముతో న్మిష్కపుంచు”ట నాటక సిద్దికి భంజకమైనదనియే చెప్పవలసి వచ్చుచున్నది. వెట్రయిన నీ నాటకమునకు నాయకుండు సారంగధరుండనుట కంటే రాజ నశేయ్యదుండనుటయే యుచితమని దోంచుచున్నది. అప్పుడే ఇది (టాజెడీయని చెప్పుటకు వీలుగలుగును.

ఇంక నిర్వహణ శిల్పము అన్ని యితివృత్తములును నాటకమునకు బనికిరావు. బనికివచ్చిన యితివృ త్తమును నాటక మర్యాదల ననుసరించి నాటక సిద్దికిం గారణభూతములగునట్లు విభజించుకొని రసవర్యవసితము పరమావధిగా నాద్యంతమును నడిపించుటయే నిర్వహణ శిల్పము. దీనికి వారతీయాలం కారికుల నిర్వహణ సంధితో బస క్తిలేదు. ఇట్లని నిర్వహణ శిల్పమున జెప్ప బడిన యంళములందు. జేరకపోవు. పౌళ్చాత్యులు "పేర్కొనిన యమైక్యోతయము నందును వన్వైక్యము ముఖ్యము. దేశ కాలైక్యములు తరువాతవి. ఈ సారంగ ధర నాటకమున వ స్వైక్యము పాటింపంబడిన దనవచ్చును. అనంగాం గఠతకు సంబంధించని యితివృత్త పసి యంతగా లేదనుట. (వథమాంకమున రాజ నఠేర్యదుడు సారంగధరుని బిలిపించి *రాజనీతియు. (వభుత్వభంగియు నలవజవప వలెనని నిన్ను బిలిపించితి. ఎట్టును నీవింక. గాన్ని దినములలో నీ భద పీఠము నారోహింపమన్నాండవు గదా” అనుటవలననే నిరంతరము పావురము లాటలాడుకొను సారంగధరుడు తండి వేటకు. బోయింయయుండంగా దిరిగి వచ్చిన వెంటనే రాజ్యాభిషేకము చేయననియు నంత నీయాటలకు వీలుండ దనియు, రాజు రాక పూర్వమే నా యాట లాడుట కుష్మకమించినాడు. వింధ్యా టవినుండి వచ్చిన ఎలుకసాని యాహ్వాన మంగీకరించి రాజు వేటకు. బోవుట వలననే సారంగధరున కా యవకాశము చిక్కినది. రాజూరలేు గనుకనే తన నగరున (వాలిన పావురమును బంధించి, దాని కొఅకు వచ్చిన సారంగ ధరునితో. దన మనోభావముల వెల్లడించినడి చితాంగి. ద్వితీయాంకమునం (పతమరంగ మంతయు( జ్మితాంగి మనోభివములకును సారంగధరుని చిత్త స్థయిర్యమునకును సంఘర్షణ. ఇంత సంఘర్షణము జరిగినను సారంగధరుండు టోంబడమి, చ్మితాంగిలోని పాశఫిక (వకృతి విజృంభించి రాక్షసముగా మారి,

236 నాటక విశ్హషణ (పశీకార దృష్టిని బేరే/చినది. కనుకనే ద్వితీయ రంగమున వేటనుండి వచ్చిన రాజనరేంద్రుని యెదుట దుఃఖాతిశయ మభినయించి రాజునకు నమ్మిక కలిగించి చృితారగి రాజుచేత-

“వాని దండింతు ఖండింతు( బజతు6 జెలుతు!

గడగి చంపుదు నాంపుదుం గలంతు నలంతు

దెరల నడంతును బొడుతు వధింతు. దుంతు" అని యున్మత్తునిజేసి పలికించి కార్యరంగమునకు( దింపినది. రాజ్యుదిక్తు డైనాంయ.. కాని మతిమంతుని (పేరణమున సారంగధరుని | పత్యుత్తరమును బట్టి, రాజు చ్మితాంగిని ళంకించినవాండునలె నామెతో ఎట్లు జరిగినదియు( (ఐమాణ పూర్వకము. జెచ్పవలయునని - సౌరంగధరుడు నిన్నే మఅల నడుగుచున్నా' డనంగనే యామె “రాజేందా! నన్నేల యడిగెదు? సారంగ ధరుండు నిరపరాధి. నే నపరాధిని నన్ను( శిక్షింపుము” అని జాణతనము నెజిపుటతో రాజు చిశత్రాంగినీ బూ ర్రిగ విశ్వసించి సారంగధరుని బంధించుట కాజ్ఞ యిచ్చినాండు. దీనితో తృతీయరంగము పూద్త సారంగధరుని నేరము విచారింపం బడినది. తృకీయాంకమున నీ న్యాయవిచారణ మట్టితరుణమున నుబితము గాదనియు నందువలననే రాజనరేం్యదుండు ,టాజెడీ నాయకుండుగో గాక చృకవ ర్తివలెనె దర్శనమిచ్చుచున్నాండనియు. వెనుక చెప్పియుంటిని.

ఈ న్యాయవిచారణ మంతయు6 బాళ్చాత్య పద్దతి ననుసరించినదై జిగిగాని బిగిగాని లేని డైనడి. ఈ నాటకమున వ'స్వైక్య మనుభంజించిన దీ విదారణయే. నాటకకర్త న్యాయవాది గనుక సీ యంశమును జాల పెంచినాండు. కానిరకి మంతము గాలేదు. న్యాయవాదులైన 'ఉద్దండ, సదయుల” వాదములు అళక్తములు, ఉవన్యాసములు మాత మతి 'దేర్ల్వములు, అందు సగ ముపోర్తా తములు, “పావురమునకు. బోయినవాండు కవ చాదేలం దీయంగారణ మేమి అనే (ప్రశ్నించి నేరము. స్థాపించిన యుద్దండునకుంగాని పతిపక్షికింగాని యాకవ చాదులను న్యాయస్థానమునకు: దెప్పించవలయు నను భావమే కలుగలేదు. ఆపావుఠరము నాతండు తీసికొని పోయినాండా లేదా యను (చళ్నతే తేవు వారికి. చివరకు నేరము బుజువైన దనిరి. తృతీయాంకము సమాప్తము. నాటకమున నేర్పడవలనిన కరుణ సంతాసములకీ యంకము కేనలము భంజకముగా

ధర్మపరమువారి విషాద సారంగధర 237 సృష్టింపం బడినది. శిజార్డుండైన సారంగథరుని తలవరులు కొని పోవుచుండగా రత్నాంగి (వవేశించి విలపించుటతో జతుర్దాంకము (పారంభము. ఈ విలావము వస్త్వ్వంతర్భాగమేగాని ర్తిగట్టుటలేడు. దానికి గారణము రచనా “శిల్పము” నందలి వాచిక లోవము. తరువాత రత్నాంగి రాజనరేం్యదునితో సోరంగధరుని షమించ వలసినదిగా. జప్పుట, రాజు చిత్త సంక్షోభమునం జ్మితాంగిని దూషించుట (టాజెడిక పుష్టిం నిచ్చినవి.

వంచమాంకమున జ్మితాంగి కలవరింతల మూలమున విషయము విశద మైనప్పుడు రాజు కలగుండువడుట -_ చితాంగిని ననుమానించి దూషించి _ కుమారుని రషించుకొను నుద్దేశమున నడవికి పరుగుదియుట చేతులు కాలిన తరువాత యాకులు కొజకు వెతకినట్టయి, సామాజికుల సానుళూతికి రాజనరేం[దుండు ప్మాతుండ్రైనాండు. కార్యము మేరంమీటిన మీంచట వూర్వావర ములను దలంచుకొనిన రాజునకు. జిత్త సంషోభము మధిక మైనది. దానితో నతండు నిరాశా నిస్పృహలతో జీవితమును రోయవలసి యుండెను. మరణించు టయే మేలనుస్థితికి రావలసియుండెను. కాని యట్టుగాక 73 ద్విపద పంక్తులలో “: కృడుగాని వివాహమెందునుగా ' దని నీతిని బౌరులకు బోధించుట యుచిత ముగా నేదు. నాటకమున మొదటనున్న బిగి తరువాత తరువాత లేదు.

నాటక మాందత్యము రసపర్యవసితమగుటకు నిర్వహణ శిల్పమునం దంతర్భాగమైన రచనాశిల్పము సహాయకారి యగును. ఇది దేశకాలముల ననుస రించి మాజుచుండును. శ్రీరామకృష్ణమా చార్యుఅవారి కాలమునను నేటికిని చాల భేదమున్నది. వారిచే సీ నాటకము 1887 వ సంవత్సరమునకు ముందు [వాయ బడినది. ఆ సంవత్సరముననే [షృ్రవథమమున బళ్ళారిలో! (బదర్శింవబడినదట. నాటి సామాజికులకు _ నాంటి నాటక క ర్తలకు (బాబంధికొ రచనా శిల్పముపా బేయము-, నేటివారి కది కంటగింపు. కనుక యీ నాటకమందలి రచనా శిల్ప మును నాంటి దృష్టితో విమర్శించ వలయును. నాంటి నాటకములలో పద్యములు తఅచుండెడివి. వానికి దోడు పాటలు గూడ, నాంటి వచనము నేండు (గ్రాంథిక మనునది. కేవల వ్యావహారిక వచనా రచనా సమ్మిశితముతైన నేంటి నాటకములు పరిచయము గలిగిన మనకా కాలపు నాటకములందలి (గాంథిక నచనమను కొంత వింతగా గనిసించక మానదు. ఆ వింతందనము కేవలము

238 నాటక విశ్తేషణ భాషాగతముగాక నటకుల వాచికముమీందను నాధారపడి యుండును. కనుక యీ నాటకమునందలి వచనమును గూర్చి యంతగా (వాయవలనినదిలేదు. కాని యొక విషయము ఈ నాటకమున వచనము శ బ్దాలంకారములతో నంత్య్మప్రాస లతో నిండి సుదీర్ణముల్తె రససిద్ధి కంతగా నహాయకారులగుట లేదు. ఆసలు నాటకములందు సంభాషణము మాటమీ(దమాట పెరిగినట్లుగా నుండవలయును. ఈ సంభాషణ తీసివేసినను నాటకము నడుచును కదా యని యనిపించరాదు. అందును (టాజెడీలయందునిబిడబంధ మత్యధిక ముగా నుండవలయును. ఆది యీ నాటకమున లేదు. సారంగధరుని యందు వలపు నింపుకొనిన చ్చికాంగి తద్య్వ క్రీరణమున కుద్యమించుచు హృదయాంతర్గతాం దోళము నిట్టు వ్యక్తము చేయును: “'చెల్లిదంపు(ద గులంపుందమిచే నేభయమును వాసియెట్టయిన నీ మనోహరాకారు లో(బఅచుకొన నుద్యమింతును. తమ కింతును. యోచింతును ఆయో! నేనెంత పేరేపించినను మాతృసమాన వనితా గమనమునకీ సుందరు(డొడ( బడునా యని చింతింతును. సంకింతును, పల వింతును. మవాదోహమే, ఘోర పాపమే, యని విలపింతును. మజియు నుంకింతును, తలంతును, వెతగాంతును. ఏమిసేయుదును” ఈ నాటకమున వచనమంతయు నీపద్ధతిలోననే యున్నది. తృతీయాంకమున న్యాయవిచారణ సందర్భమున న్యాయవాదుల వాదనలన్నియు కొన్ని పుటల కున్నవి. (వతి ప్యాతయు పుటల నిండునట్టు భాషించుట ఈ నాటకమున నధికము. ఇంక పద్యముల విషయము. (టాజెడీలలో లయాన్వితమైన ఛందో గమనము భావరంజకత్వమున కత్యవసరము. ఈ విషయము. పాళ్చాత్య వొమర్శక సమ్మతమే. ఈ నాటకమున మొత్తము 62 పద్యములు. 73 ద్విపద పాదములున్నవి పద్యములలో 21 సీసములు. ఇవిగాక, రాగతాళ నిరూవణ ముతో 56 పాటల్సన్నవి. ఇందలి పద్యములందు సామాన్య దోష మొకంటున్నది. వచనములో జెప్పిన భావమునే పద్యములో. జెప్పుట. పావురమునకై వచ్చిన నారంగధరుని జ్మితాంగి ఫలహారము గ్లైకొనుమన(గా నతడు నిరాకరించినాడు ఆంత జ్మితాంగి ఊరక కాకేమున్నది? వచ్చి యొక్కింత ఫలహారము గైకొని మనసు రంజింపండేయుమన్న వలదని నిరాదరణ మొనర్భువానితో నేటిమాట ' యని, వెంటనే ఖు

ధర్మవరమువారి విషాద సారంగధర 239

“ఎన్నండును రాక వచ్చి మ

హోన్నతి నాకోర్కెాదీర నుపహారముగై

కొన్నన్‌ బాగను మనవిని

మన్నింపని వానితోడ మాటలింకేలా?” అనును! ఇ్రై సారంగధరుండు “అమ్మా! పొరబడితివి. ఈ సమయమున నా మాట లెందుకని యంటి(గాక మజియొక్క_టిగాదు” అని, వెంటనే.

“అమ్మా యదిగా దీ సమ

యమ్మున నామాట లేటికంటిని గాదే,

సమ్మతి వడితినె యెజటుంగవు

పౌమ్మా నానుడుల నిందు. బొరవడితివిగా” ఆనీ యనును. ఇవి ద్వితీయాంకమున. ఇట్టంతటను గలవు, పంచమాంకమున సారంగధరుని శికానంతరము రత్నాంగి విలాపము వచనమునను బద్యమునను నాకే విధముగా జరుగును. ఇట్టివి రసభంజకములని వేలుగా. జెప్పనక్కర యుండదు. కనుక రచనా శిల్ప విషయమున సీినాటక కర్త కంత శక్తి యున్నట్లు గానరాదు,

ఈ పద్య రచనా విషయమున యీ నాటకమున మరొక లోపమున్నది. అనుకరణ్యహైాయమైన పద్య రచన యది. వేట నుండి తిరిగి వచ్చిన రాజ నరేందుండు చ్మితాంగి దుఃఖాభినయము విశ్వుసించుచు.

“నిండు చందురు. బోలు నీ ముద్దుమోము

వనిత యే కరినుండు వాడగా జేసె” అను సీస పద్యము కంకంటివాని యుత్తర రామాయణము చతుర్థాశ్వాసము నందలి (227)

“వెల లేని కళలతో వెలయ సీ నెమ్మోము

వనిశ యే వికలుండు వాడుపజిచె"

240 నాటక విస్షేషణ అను పద్యమున కనుకరణమేకదా_? పాొవురమును వదలి యాకసమున బోవు పావురమును సారంగధరుండు వర్షించు. 'గగనేందిరారానుకయి సేయుగవలచే బొలుపారుపావటబొట్టనంగ ॥ అను పద్యము చేమకూరవారి సారంగధరచర్మి తము వఠథమాళశ్వాసము నందలి (127). 'నవవహారసంఘట్టన్మగ స్రపతయాళ గగనలమవ్మి మౌక్తికంబనంగ' అను పద్యమున కనుకరణము. కారాగారాబద్ధుండై న సారంగధరుండు తన చేత “పారావతములాట పనిబూని నాకునే డెలమి నాడెడు బుద్ది యేల గలిగె' అనువద్యము చేమకూరవారి ద్వితీయాశ్వాసములోని (145) “పట్టు పాణునటంచు బారావతంబును వెకిలినై నేనేల విడువ బోతి వను పద్యమునకు సాలంకారానుకరణము. ఇట్టి వింకను పెక్కులు గలవు, ఉదా ణము లనినర్లో గంథమంతయు నగును చేమకూర వాని థానములే యీ న్రాటికమున గద్యపద్యములం డధికముగా నున్నవి. నాటకక ర్త గద్యపద్యములు ఇడింటియందును శబ్దాలంకారములు, అంత్య [ప్రాసములు విరివిగా నుపయోగెంచి నాండు. అవి నాటకసిద్ధికి బుష్టి కలుగ చేయలేదు. ఇందలి పద్యములు కేవలము పద్యములుగా నుండిపోయినవి గాని కవిత్వ మిముడ్చుకొనినవి గావు. అనంగా యా నాటకమున మేధాళ క్రిచేత సంయతమును సంభావితమునున్న్హై తం్యతీలయ సమన్విత భాషలో వ్య క్రీకరించంబడిన మనోహరమును నుత్క్భృష్టమునునై నః

ధర్మవరమువారి విషాద సారంగధర 241 భావోద్వ్భృ త్రి కానరాదు. అనుకరణము నిజమునకు దోషము గాకపోయినను రన నిష్ప త్రికి. గారణ భూతములు కాకపోవుటచేత లోపముగా భాసించుచున్నది

నిర్వహణ శిల్పమున మూండవ ముఖ్యవిష యము ప్మాతోన్మీలన శిల్పము. కావ్యజగత్తున నీ శిల్ప (పతిష్ట ద్వివిధము. ప్యాతచ్శితణ మొకటి, ప్యాతవర్జనము రెండవది. దృశ్యకావ్యములందుం జ్మితణమే యుపాదేయము. ఈ నాటకమునం (బముఖ ప్యాతలు మువ్వురు. రాజనరేందుండు _ చ్యితాంగి _- సారంగధరుండు. రాజనరేం్యదుండు కథానాయకుడు. నిజమున కీతనిప్మాత (టాజెడీ నాయకునకు. దగినదే ర్షైనను చ్మితణ మంత పరిపూర్ణముగ లేదు. అది రచనా శిల్పమువలన గలిగిన లోవము. 1ష్మపథమున రాచ ఠీవి కొంత పదర్శింపం బడినది. అటు తరువాత (టాజెడీ నాయకు(డ్రై, చకవర్తిగా. గొంత కార్యము నిర్వహించుట రనస్పోరకముగా లేదు.

రాజోజితమైన యుదాత్తత వీనికున్నదని సారంగథధరుని వాక్యములను బటి యూపొంచుకొనవలయును. ఆంతియగాని వాని చేతలలో గానరాదు. వాని వోచకమునం. బొడసూవదు. స్త్రీ (వలోళమే యీతని జీవితము. కుమారుని యందలి వాత్సల్యమునకంటె నది యధికముగా ముందు కన్పట్టును, తుదకు వాత్సల్య మధికమగును. కాని కార్యము మించిపోయినది. చ్మితాంగి. చేతిలోం గిలుబొమ్మ' రాజనరేందుండు ముండువెనుక లాలోచించు తత్త్యమున్నను కామాంధకారము కనుగప్పుట వలన దుదవరకు నాతనికి కనువివ్వు కలుగ లేదు. తరువాతం గలిగియు. |బయోజనము లేకపోయినది. చ్మెకాంగి పట్టినపట్టు నెగ్గించుకొను తత్త్వము గలది. నేగ్గకపోయినచో. రాష్షస ధృత్యమునకై నను దిగి యామె (_పతీకార మొనర్పక యుండలేదు. ఆమెలో న్నుదిక్త్రత యధికము. మాహమను నంతళ్శతువునకు మనస్సు. సదుపదేశము చేయును. కాని యీమె యందలి యంతళ్ళ్శతువే బలవంతము. కనుక నాశ్యతువునకు లోంబడి యొట్ల -ఘోరమునకైనను నీమె దిగును. ఆ కార్యము నెజవేజనిచో మోహంతళ్నళువు (పతీకారాంత శ్మ్మతువుగా మాజి యామెను మరల బురికొల్చును. తన్నిర్వహణ మువకామె యశక్తులను శక్తులనుజేసి నిలుపును. సారంగధరుని పైంగల య్మాగవామున వానిని శికష్షించుటకు సహజముగ నశక్తుండైన రాజనరేం్యదుని శక్తునిగాందేసి రంగమున దింపినది. విషయమునందలి యదార్థ్యము. రాజ

ర2 నాటక విళ్ణేషణ నరేర్యదు( డెజి(గినవెంటనే వతితలైనది. ఆచట నామె వీ(గినది. ఈమె ప్యాత ఈ నాటకమునం బరిప్పష్టముగనే పోషింపంబడినది. కాని రచనాళిల్పమందును దోహద మంతగా సీయలేదు. సారంగధరుండు [(వతినాయకుండనవలయును. కాని వానితో నా లక్షణములు లేవు. రాజకుమారుండు గదా _ తదనుగుణముగా నైనను బ్యాతచ్చితణము జరుగలేదు. పట్టాభిషేకము చేయనుంకించిన తర్మిడితో “నీవు మనినంతకాల మాడుకొను చుందు' నని సమాధానము చెవ్వట రాజకులో చితము గాదు. స్రీవిషయ లౌక్యము లేకపోవుటయే వీని యుదా త్తతకు హేతువు, ఇతర గృణ విశేషములా యుదాత్తతను భజించుచున్నవి. చ్చితాంగి విషయ మన్యులకు జెప్పకుండ దాంచి, మరణమును గోరి తెచ్చుకొనినాండు. ఈతని తల్లి రత్నాంగి పరిడేవనమును బట్టి యాతండొక యమాయకునివలె - పసివాని వలెం గనిపించుచున్నాండు గాని మరొకటిగాదు. ఇట్టివానికి స్త్రీ విషయ లౌల్యము లేకపోవుట సహజమైన బలహినతవలె నున్నదిగాని యుదాత్తతగా లేదు. ఆమాయకతను మించిన గుణవిశేషమీ సారంగధరునిలో లేదు. సామాజికుల హృదయ [గంధిని గదలించం గల భావనావ్యాపొర మతనిలో లేదు. మిగిలిన హతలు కొన్నియున్నవి. [వముఖప్మాతలే యిట్టుండ పెరల విషయము తడవనేల? ఆఅ కాలమున నీ నాటకమునకు బేర్ముపఖ్యాతు లుండెడివి ఆయ్భధమున నాటకరచన నాండే (ప్రారంభము. ఆత:ఃపూర్వము నాటకములు లేకపోలేదు. సంస్కృతానువాదము లుండినవి, కాని తెనుళున స్వతర్మతరచన లంతగా లేవు. కొత్తగాం గల్చింప బడిన యితివృ త్తముతో స్వతంతముగా రచింపబడిన తెనుంగు నాటకము వావిలాల వాసుదేవళాస్త్రిగారి “నందక రాజ్య” మనియు, అది 1880లో (పకటిత మైన దనియు జయంతి రామయ్య వంతులుగారు (వాసిరి. దానినిబట్టి, యవ్పడస్పుడే తెనుళన స్వతర్మతనాటక రచన [ప్రారంభ మైనదని యూహించ వచ్చున్న. ఆజార్యులవాే [వా నాటకము 1887 లో గనుక (పాథఠమికావస్థలోనే యున్నదనుట నిర్వివాదము:? దీనికితోడు రామకృష్ణమా చార్యులవారు పురాణములనుండి కథను (గహించి పాళ్ళాత్య పద్దతిని వాయట కాళనాడే యుష్మకమించ్నీరి. కనుకనే దీనిస్టీతి యిట్టున్న ది. ఆం్భధనాటక రచనా వికాసమును నూచించుట కీ సారంగధర నాటక్‌ ముషకరించును. అయినచో యీ నాటకమున నిర్వహణ శిబ్పము మొక్కవోయినట్లు నిరూ సించుట సత్యదూరము కాజాలదు, అన్నీంటను బక్వదళ యొకనాండే రాదు.

ధర్మవరమువారి విషాద సారంగధర 243 కొంతకాలము వట్టును. నాటి పరిస్థితులలో నాటక మంతకంటే [వాయబడదు, నాంటివండితులను మెప్పించుటకు4 (వాబంధిక శైలి (గహించక తప్పినదిగాదు. పామరుల నుద్దేశించి పాటలు |వాయుట యనివార్యమైనది. తాను బాళ్చాత్య పద్ధతి ననుసరించవలయు ననుకొనుచుండుటచేత |గహించిన యితివృత్తమును (టాజెడిగా నిరూపించుటకు యత్నము చేసినాడు. అన్ని. విషయములందును గాంతుకుంగాంత కృతకృళత్యుః డైనాడు. ఆ కృషిని సహృదయముతో బరామర్శించి. తగవరితనము నెజపవలసిన గురుతర బాధ్యత మనమీద నున్నది, _పజోధ చం్యదోదయమునందలి. “పొరింబొరి నొప్పసలాకల నొరసిన కుందనపు. బూదియును బోలె నథన్‌ సరసుల సంఘర్షణమున వరకవి కావ్యంబు మిగుల వన్నెకునెక్కున్‌” అను పద్యము నాకు పబోధమై నన్నీ విమర్శనా వ్యాసంగమున కుష్మకమింపం జేసినది. నా మేధ కందినంత వణకు దో(చిన విషయము మీముందుంచితిసి. గుణాగుణములు వరిశీలింప(బడును గాక! నే నవు. స్ట్‌ తక ిభాలల్పు సంకల రా (౧ 0. ౫ం2కఠలల,... ) స బో ప న! వో గ. పట్‌ “కాడ్‌ 1%

: కేతవరపు రామకోటి?ాన్రి గారు 1931 డెనెంబరు 26వ తేదీన ఇప్పటి ఒంగోలు జిలాలోని రంగశాయప్పుర అగహారంలో జన్మించారు. వినుకొండలో హైస్కూలుచదువు, గుంటూరులో ఇంటర్మీడియట్‌ పూర్తి చేసుకొని ఆం్భధ ౭ విశ్వవిద్యాలయం తెలుగు విభాగం వివ్యార్డి ఆయి ఆనర్స్‌ డ్మిగీ సంపాదించారు. | /| గుడివాడ కాలేజీలో రెండు మూడేప్ణ ఆవ్యావకుడుగా పనిచేసి 1957. , న. నాటికి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో పరిశోధనపై హైదరాదాదు చేరు లో కొన్నారు. ఆచార్య విరుదురాజు రామరాజు గారి వస్ద “తిక్కన రావ్యశిలము- త త్తృదర్శనము" అనే అంకంటై పరిశోధన చేసి 1960లో పిహెచ్‌.డి. పట్టా పొందారు. 1960 అక్టోబరు 3న వరంగల్లు ఆర్ట్స్‌ & సెస్సు కాలేజీలో లెకచి . రరుగా చేతి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ ఆధ్యాపకవర్గంలో ఒకరయినారు. _ 1968 నుండి పి.జి. సెంటరుగా (పారంభమై 2976 నాటికి కాకతీయ విశ్వో " విద్యాలయమైన వరంగల్లు విద్యాసంస్థలో తెలుగు విభాగం అభిప్ఫృద్ధికి ర్భృషి చేశారు. విశ్వనాథ సత్యనారాయణ సాహిత్య పీఠాన్ని (ప్రారంభించి, తెలుగు విభాగం పక్షాన విశ్వనాథ వాజ్మయ సూచిశను పచరించి పరిశోధనలో రచయితల వాజ్మయ జీవిత సూచికల తయారికి ఒక ఒరవదెని ఏర్పరిచారు. . విమర్శిని అనే పరిశోధనా ష్మతికకు రూపకల్పన చేశారు. తెలుగు థాషా సాహిత్య అధ్యయన ఆధ్యాపన సదస్సును నిర్వహించారు. 1981లో రాష్ట్ర్యపభుత్వ ఉత్తమ అధ్యాపక అవార్డును అందుకొన్నారు. " 1983 లో ఆచార్య పదవిని పొందారు. ““సాంస్క్య్బూతిక - పునరుజ్జీవనోద్యమ సాహిత్యం””, *వరిశోధనా విధాన పద్ధతులు" అనే అంశాల మీద జాతీయ స్టాయి సదస్సులు నిర్వహించారు. 1956.87 విద్యాసంవత్సరానికి యూనివర్సిటీ . గొంట్స్‌ కమీషన్‌ వారి జాతీయ ఉపన్యాసక గారవ పదవిని పొంది, ఆంధ (| + దేశంలోనూ, బయటా వున్న తెలుగు విభాగాలన్నింటికి వెళ్ళి సమాజ సాహిత్య 1 సంబంధాల గరించి విసృతంగా ఉపన్యాసాలిచ్చి వచ్చారు. రామకోటి కాస్త్రిగారి ఇతర రచనలు : ఉ

1. పద్యకావ్యాలు : ఆనందచేతన (1958) ఆనంగ హేల, శ్యతుంజయము (| | (1963).
2. వ్యాస సంపుటాలు £' నైమిళం (1961), సమీక్షణ (1963... . 3... సాహిత్య విమర్శ _గంథాలు : తిక్కన కావ్యశిల్పము (1973), మహా స భారత తత్త్వదర్శనము (1976), తిక్కన హరిహరనాథ తత్త్వము . ౧. (3976), పోతన్నగారి వైచిత్ర(1987, మీ కన్యాశుల్కం గరించి = . శ అమ్మదిత రచనలు : కొన్ని పద్య రచనలు, మరెన్నో పరికోధన .