Telugu Natajyosthna - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

__ డా.మగడ రామలింగ స్వామి స్ట టను... అజ య్‌ లే స.

జో కను శో శలోకోట్యున రష లన ఉహు నబ్రకజికొకట్య్యా న ప ర ఖ్‌ నా గో ] ( నా 6744004 ౧౯4౯౧౯6౦/2౧0౧ ౫డూ దిగిబాలిోణిడ /0 న 110/2 ౧2ంల్తూండోం _2720720000 ఆంగ్యూ (గ ం0/ 9. 993. ; ౯5౭ ౧6౯6 6 శీలోంాంల/ 644240 ఆగం గా 66 56౧/0 | ౧068 ౧ 46 ఉక 21ర్ట2)25 0/ ర5/గ4గ3గ౧గ౧2రంళ8ిగత/8'5 | (గాంగ్‌ ౪/20/2784 ఉతంలతగింగా. కోట్‌ 1080140407 ] నన టన న న. ౪64 లయల ౮ ఉల లింగగాంం4 తోనా 4040౧, రిగంగజ4౧ం060గ 2౧6౮ | 20 అలాల ఎం020 గం ఆంగటు 2౧4 ం0గగల౫46రీ/4 ౯౫ 16 400/0 0 6 ౦400004౧ 7౫౧౦ ౮౮7౯ 7 జం || 11440448 రి౭ండడండం జయ ఉఈలాబ్రి శింగం64 ల 4 శం! | 64045౧౧౭ ౮6౪౭౩/వ/8 | లం అటాగ్‌ సలా జలంలో గా గఈగలల గడ ఆంయుూ నా తీటా 400/ లంగంంబ్రల 204 ఉ0460400గ564/ అ ౧ గంగగి | ౧7౦౧౧౩ 44464 4 వ౦ట0/0/ ౧౯౧౧ వంగోం0ల 0౧ ] 1 (50న త్రటలాంరీండ్తు శు న, లగడ4 జడల జీల 260/0ట్‌ ౧/ | 4004 గోపు తమంంయ4/404 ౧౨౯ గంగ గగోలంా | | ౧ం౦గ౪4గ40గ లంజని 92 | 1 లంలంల ( లవనా లలో సీళలలరీల? నొాబాడేల .

భా) స్‌. ఎంలయిలి లెడ్డి గౌరి బహూకరణ చారిత్రిక పౌరాణికం సాంఘి9 ల్హణ ములు, గు జు దీశ్చుల న్‌ు ననళ్య అవా ల్నే శ్రునోలలు డర ర్య 6 నైణయటి రెడ్డి నజ్యలపు తా ద ఆశు నంత (ఆశాలు కోశంతూం ఆరాశాంలి ల్‌లశో న్‌ డామీగఢ రామలింగ సో (| న 3-| ౪ 17/4 ఎంఖ్బల నాలం వ్‌శా.మ 530013

ప్రధమ ముద్రణ : 1997 నం. ప్రతులు : 1000 గ 2 ఎల. : 25 వ. ఇరువదిఐదురూపాయలు. రర చా క ముఖచి(త్రం : శ్రీకృష్ణుడు : డా. మగడ రామలింగ స్వామి. తిమ్మరుసు : శ్రీ అట్లూరి బలరాం నిరక్షరాస్యుడు : శ్రీ, మరిపి తిరుపతి నాయుడు. ప్రతులు దొరుకుచోటు : శ్రీ బి.వి.ఎ.నాయుడు శ్రీ రావూజీ శ్రీసాయికళానికేతన్‌, (విశాఖ) అమ్మసంస్కృతీ సంస్ట్రాన్‌. (విశాఖ) శ్రీ ఎమ్‌.మవ్లికార్డున స్వామి 41 గ శ్రీ ఎమ. నిశ్యానంద స్వామి గ్రేడ్‌.! తెలుగు పండిట్‌ (శ్రీమల్లికా ర్జనాలయం సెయింట్‌ ఎలోషియస్‌ పైస్కూల్‌(10) ౩) రాజాం- 532127 విశాఖపట్నం -1 శ్రీకాకుళం జిల్లా సర్వహక్కులు గ్రంథకర్తవి

న/౧౧|౯౮ 2౧ దరి”? ఆగ్‌ ధాం వ వీ1151 " డగ 8604 9రిగషి ౦049౪థిోంట? నిగగకా--* ౪ 926020442౧ / లి ఇ 547600 ఉ! 692426 0 శ

వా న్‌

(| ( ॥ జ్‌లి కళా ప్రియాం . (| (1 (1) | - స క , | (| ఖీ లే స్ట్‌ . (1 ఒర (00), |. + (1) కో శ జ ॥ | | శ. క్షీ. |? | | ల సీ ఆ ళు. ఫి (0 న్య ల శ్‌ ం | (1) [| ్గ (. ల చడ జ ్టే? (1, . ే , (| (] . () (1) (| శీ ప. (1 “మా చ ల | (0) ఆ ఇ త్‌ తక | ] . ఇ (| . టసార్వభౌ | రకరామారా రితా . కీ. శే. నందమూ

| ; , షి కళాప్రియాంజలి ; 1 (1) /| శ్రీరామ పాత్రకు చెలువంలు తెచ్చిన . (7 అభినన నటరాజు! అంజలిదియె ! (,. +] గంభీరు రావణు ఘనతను వాటిన 1 ॥; అభినవ నటరాజు! అంబులీదియె ! (1; , (1 ,/] శ్రీ కృష్ణ పాత్రకు జీవంబు పోసిన (1 () అభిన వనటరాజు ! అంజలిదియె ! (వ గ ధార్త రాష్ట్రాగ్రజు దర్భంబు చూపిన ( (/ అభినవ నటరాజు! అంజలిదియె! (| .. ఆదియిదియననేల? ఏరికిన్‌ అలవికాని (0 (0) (2 (౧ వివిధ పాత్రల ధరియించి వింతజేసి, [ (| తెలుగు వెలుగుల జీలుగుల తేటపరువ, న

దివిజ నటులకు భయమంద దివికరిగిన (/' (1), (1 | రమ్య గుణరాయ! తారకరామరాయ! 1; 1 అందుకొనుడు, కళావ్రియవందనములు. (' .. 1 () (| . - డా మగీఉ రామలింగస్వామి
(1) (౮ (11 () _ (1! |

శివ సుతి అజాత సీ1 జపమేమి చేసెనో, జనయిత్రి లజ సామేను దాల్సిన సౌఖ్యమట్చె! నోమేమి నోచెనో, భామామణీ గంగ వతి శిరంబుననుండు భాగ్యమబ్బి! తవమేమి సల్పెనో, తారాపతింద్రుండు మూర్చంబునందిన మోనక్షమబ్బి! వ్రతమేమి సల్పెనో, ఫణిలోక నాథుండు కంరాన నెలవున్న, ఘనతయబట్చె! గీ! చిత్త శుద్ది గలిగి "శివ శివి యటన్న కోర్కెలను దీర్ప బంగారు కొండవీవు భక్తి ప్రార్తింతునయ్య! ఓ పార్వతిశ! కావరావయ్య! వరమేశ! కరుణభరిత! భరతమాత స్తుతి ఫి1 చేదముఖులతోడ వేదఘోషలతోడ విలసిల్లినట్టిదీ వేదభూమి రత్నాల రాసులన్‌ రమణీయశోభతో వ్రసవించినట్రిదీ రత్నభూమి మిన మిన లొడిన వసిడి వంటలతోడ భాసురంబైనదీ భరతభూమి విజయలక్ష్మిని గొన్న వీరులందరితోడ వెలుగొందినట్రిదీ వీరభూమి గి! వివిల విల్యాత కవులకు నిలయభూమి సకల విజ్ఞానధనులకు జన్మభూమి అట్టి సద్చూమిలో హృదయమ్ముపాంగ, మమ్ము వుట్రించితివి, తదృణమ్ముదీర్ప వందనమ్మును జేతుమో, భరతమాత! డా. మీగడ రామరింగస్వామి

మనమంతా... మసనసమంతా నటకులం మనదంతా నటకులం ఎర్లులేం. లేని కలం కల్లలే.. లేని కులం అదే. అదే. నటకులం అదే. అదే. భరతకులం అందరకూ అసందం అందించే నటకులం పండించే నటకులం నటనంలో నవ్యత్వం చూజంచే సటకులం నటనంలో దివ్యత్వం చూకుంచే నటకులం సంస్కృతీ రష్షకులం "సమతా 'సంగ్ల్రాపకులం 'సమరిని నంభాసప్రకులం బొతికి సందీపకులం

-డా. మీగడ కామలెంగ స్వామి

శీ ఉటయూరి బాలు గారి అ౦కిత౦ సీ సాంఘిక చిత్రాల, సంచలనము కేపి / వ్రజల మన్ననపొందు ప్రతిభ మీది! పౌరాణికాలలో ప్రధిత నటన చూపి శ (ట్‌ గొప్పను వడసిన మెప్పుమీదిి '" చారిత్రికమ్ముల, సద్యశోనటనను కొండంత చాటిన గొప్ప మీది! జానపదమ్ములన్‌, చక్కగా నతియించి, ఖ్యాతిని గొన్నట్టి ఘనతమీది! గీ నాలుగభినయరీతులు నవతదాల్బ, తండ్రిపేరుకు తగినట్టి తనయులగుచు, వివిధ పాత్రలు ధరియించి వినుతి కెక్కు భవ్య నటరత్న! '““యువరత్న' బాలకృష్ణ! నటులకుపయుక్తమగు దీని నందుకొనుచు మధురయశమును చేకొమ్ము మాన్య హృదయ!

నయ - కక్ష శ్రీ/ డి.సిహెచ్‌. తిరుపతిరాజు కృతజ్ఞతా కుసుమం జ సీ సాంఘిక నంఘాలు సభలు చేయించిన, రాజుగారచట, ప్రప్రథమ మూర్తి ! సందర్భశుద్రితో సలహాల నీయంగ్య రాజుగా రెవుడు, వ్రప్రథమమూర్తె। సాంస్కృతిక సమితుల్‌ సభలను తీర్చిన, రాజుగారచట ప్రవ్రథమమూర్తె! నాటకరంగాన నటుల కోర్కెల దీర్చ రాజుగా రెవుడు, వవ్రధమమూర్తె! సీ నకల సంస్కృతీ భరిత సౌజన్యమూరర్తి! నటులకువయోగవపడు దీని నచ్చు వేయు మార్గమును జూపిన మధుర మాన్యమూర్తి! రమ్యగుణవర్తి తిరువతిరాజమూర్తి! మీ రావులింగసా మి

వృతజ్ఞతాభివందన మందారమాలలు య! బన్మనిచ్చిన తలిదండులకు, ఖై సకల సమ్మాగాలకూ కారణభూకులైన సంగీకు సాహెక్య, నాటక గురువ్రలందరికే, ఖి కళాహృదయంతో అభిమానించి అంకితం తీసుకున్న ఫనీనట ఢుముఖులు శ్రీ నందమూరి బాలకృష్ణ గారికి, ఖు సోదర వాత్సల్యంతో సాదరంగా నన్ను (పోత్సహెస్టున్న మహానటులు శ్రుఅట్లూరి బలరాం గారికి , నిర్మాత మహానటులు ట్రీ అట్లూరి పండరీ వాక్షయ్య గారికి, ఖు ఉమరుడూ ఒరదిభరకుకడయా నిధ్వలరదరుుణాత్యయణా ” చిపముత్రుదయాములివవతమకుయి , ఖు చిన్ననాటినుండి నిన్నటి వరకూ నన్ను సమ్మానాదరాభిమానాలతో వెన్నుకట్టి ముంచుకు నడిపించిన పూబ్యమహానుభాష్రలందరికీ, సహచరులందరికీ, ఖీ నా నటజీవిక రజతోక్ర్సవాలను ఘనంగా నిర్వహించి స్వర్ణ (5జిక) కిరీటధారిని చన లలితరాగిణి శ్రీ సరస్వతుల రామశాస్త్రి దంపతులకు, డా. వి.ఎ్‌. కృష్ణ థుభుక్వకళాశాల గున్పిపాల్‌, మేజర్‌ సత్యనారాయణ గారికి, అధ్యాపక, ఆధ్యాపకేతర బృందానిక్షీ, ఖు ఇంగ్లండ్‌, అమెరికా దేశాలలో రెండు మాగాలు తిప్ప నా నటకజీవితానికి మహోన్నతిని కల్పించిన నిగర్యార్థకళాజీవనులు ఖీ గామితి గారికి, వొ దీర్ని సర్వాంగసుందరంగా మూబుచేమీ ముంచుకు తెచ్చిన స్వా ఆఫిసెట్‌ గ్రుంటర్స్‌ అధినేతలకూ సమస్సులతో వినయ విధేయళలతో డా మగీఉ రామీలిం/ స్వామి

ఇందులో నాంది 1 నాటం త దాట్యశా్యాం 1ఓ6 గీరంభేరితం 23 నాలుగు అబిఎంటాలు 33 ను శ్షీణా సౌధం ఆశ్‌ నాటిరీంగీ చీరిఆ్రీ 5్‌2 ఎద్వరాట%ం - బ్రధాఎఏరిశలనాంశాలు 7% 'ందేశాలు 85 చాయంం-పారిబోైిం పదాలు రష హఘకుతెలుసై? .... ర్రి5 ప్రతి ఎటుడు చీదీవాల్సి గ్రీంథాలు 98 ఉపయీిక్‌ గ్రంథి ౧రొచి డా హపగఉ రామలింగ స్వామి (గంక్లట్ల ఏరిచీయీం)

నాంది “వాగర్జ్ధా వివ సంపృక్తా వాగర్ధ (వ్రతివత్రయే జగతః పితరౌ వందే పార్వతీ పరమేశ్వరా" = కాళిదాసు సుమనన్నులైన వట నటీ సోదర సోదరీమణులకు, నుమనస్సుతో నా నునమస్సులు. చాలా విచిత్రమైన విషయం ఏమిటంటే, నాటకం మన మధ్యే వుట్టింది. తిరిగి మనం ఎలా నడుచుకోవాలో నేర్పుతుంది. ఎంత గడు 'పైందో చూడండీ నాటకం, ఎవరితో ఎలా మాటాడాలో, ఏ స్థాయిలో నూటాడాలో, నున మాట ఎంత సృష్టంగా ఉండాలో, ఎక్కడ, ఎప్పుడు ఎలా (ప్రవర్తించాలో, మనం ఏమిటో, ఎదుటి వారేమిటో తెలుసుకున్నప్పుడు ఎలా ఉండాలో?... ఇలా అనేకమైనవాటితోపాటు ఉత్తమనంస్కారం కొడా నేర్పుతుంది, నాటకమే! బాగానేఉంది కాని ఎవరికి నేర్పుతుంది? అని అడుగుతా శమో? ఇద్దరికి నేర్పుతుంది. అటు నటునికి, ఇటు (మే్షకువిక్కి ఎలా? అని అనిపిస్తుంది కదూ! నటుడు నొటకంలో నటిస్తే, (వేక్షకుడు (వతి మనిషీ ఎక్కడో ఓ చోట (గేక్షకుడే) నిజ జీవితంలో అనుభనిస్తాడు. నటుడు విభిన్న పాత్రలను ధరిస్తే, (వేక్షకుడైన ్రతిమనిషీ నిజ జీవితంలో అన్నగా, తమ్మునిగా, కొడుకుగా భర్తగా, తండ్రిగా, తాతగా విభిన్న పాత్రలభావాలను అనుభవి స్తాడు. నటుడు నాటకంలో సంభాషణలో సృన్టతను పాటిస్తే, ప్రతి నునిషీ నిజ జీవితంలో ఎదుటివారితో మూటాడేటవ్పుడు, స్పష్టతను పొటిస్తాడు.

లేకపోతే “అర్హం. లేకుండా ఏమిటీ మాటలోని అనిపించు కుంటాడు గదా! నటుడెలా పాత్రధర్మాన్ని బట్టి లౌచిత్యాన్ని పాటిస్తూ వ్రనర్తిస్తాడో, వ్రతి మనిషీ తల్లితో, చెల్లితో, భార్యతో చిన్నలతో, పెద్దలతో లౌచి త్యాన్ని పాటిస్తూ ప్రవర్తిస్తాడు. నటుడు వాటకంలో రస భావానుగుణంగా |

నటిస్తాడు. _పేక్షకుడు రపభావాలను అనుభవిప్తాడు. నటునికి నాటకంలో వ్రవేశాల్తూ నిష్క్రమణలు ఎలా ఉంటాయో, (వ్రతిమనవిషికీ నిజజీవితంలో ప్రవేశ విష్కరిమణలు ఉంటాయుగదొ! అందుకే వ్రఖ్యాత ఆంగ్రనాటక రచయిత షేక్స్‌పియర్‌, “వ్రవంచం అవేది ౬ రంగస్ట్రలం. అందులో ప్రతి వాళ్ళూ నటులే. ప్రతి వారికి ప్రవేశాలూ, విష్క్రంమణలూ, ఉంటాయి"ని అన్నాడు. కాబట్టి తన జీవితానుభవంలో ఇన్నీ చవి చూసిన (పేక్షకుళ్లి "ఈ రపభావాలన్నీ నీకెందుకు కలిగాయి? ఈ భావాలన్నీ నీవనుభవించినవే కదా! వాటి పేళ్లేమిటి? వాటిధర్మం వీమిటి? వాటిని గురించి కొంచెం వివరించగలవా?” అని ప్రశ్నిస్తే (పేక్షకుడు చెప్పలేకపోయినా. ఫరవాలేదు. కొని వాటిని నటిస్తున్న నటుడు చెప్పగలగాలి. అదేమిటో తెలుసుకోవాలి. వటవకు సంబంధించి, నాటకానికి సంబంధించి ఏదో కొంత ఉందని, ఆడదే మిటో కొంతైనా దాన్ని గురించి తెలుసుకోవాలనే బాధ్యత ్రతినటునిలో ఉండాలి. అందుకే ఈ వున్తకం; కొండను అద్దంలో చూపే ఈ ప్రయత్నం.

ఇలాంటి మహత్తరమైన నాటకం గురించి సుమారు రెండువేల సంవ త్సరాల వూర్వమేఉన్న భరతముని నాట్యశాస్త్రం వాస్తూ, తరువాతి తరం వారికి ఏమీ మిగల్బకుండానే అంతా తానే వాసేశాడు. ఆ నాట్యశాస్త్రం ఆధారం చేసుకుంటూ, రచించేవారి బుద్రికుశలత్య, అనుభవం కాలానుగు ణంగా వచ్చిన మార్పులను సనమన్వయించుకుంటూ, అనేకానేక గ్రంథాలు, అలంకారికులు, కవులు, విమర్శకులు రచించారు. అయితే నాటకం గురించి. ఎన్ని మహోద్గంథాలు ఆవిర్భవించివా ఎన్ని వ్యాపాలు వెలువడివా, ఎన్ని ఉవన్యాసాలు గగ్గోలు వెట్టినా, కారణాలు ఏమైనా, కొంతమంది నటులకు అవి చేరలేదనడం, అతిశయోక్తి కాదు. కొంతమంది. వటులు తెలునుకుం దొామన్నా, గ్రంథాలుకాని, వ్యాసాలుకాని దొరకటం లేదు. అందుకే అలాం టివారికోసం, ఇలాంటిది వ్రాయాలనిపించింది. వ్రాసింది ప్రామాణికంగా ఉండాలని, పాధ్యమైనంత ఎక్కువ విషయం నటసోదరులకు అందించాలనే తవనతో ఈ నటజ్యోత్న్న అవే నటకిక్షణను చిన్ని వున్తక రూపంలో మీ చేతుల్లో ఉంచుతున్నాను. వా ఇరవై ఐదేళ్ళ వటజీవితంలో వటు విగ్కా మేకప్‌ అర్టిపై్‌గా, వోర్మోవిమ్టుగా, దర్శకునిగా వాటక రచయితగా ఉన్న

వేను, కొంతకాలంవరకూ వాటకమంళటే ముఖానికి రంగు రాసుకొని పోర్షన్‌ మరిచిపోకుండా రంగస్థలం మీద అవ్పజెప్పడమే అనుకునే వాళ్ల నాలొ

కాబట్టి నాటకమంటే తెలునుకోవాలనుకున్న వారికోసం, నటునికి ప్రాథమికంగా, ఉవయోగవడడం కోసం, సాధ్యమైనంత నయక్షివ్తంగా, సాధ్య 'మైనంత సమగ్రంగా, చాలా పరళంగా దీనిని వ్రాయడం జరిగింది.

నాటకం గురించి ఎవరెన్ని గ్రంథాలు వ్రాసినా, అవి నటులకు చేరా లవే కోరికే అందరిదీ. నాఈ చిన్ని ప్రయత్నానికి కారణమూ అదే.

వటశిక్షణకు అవనరం అనుకున్నవన్నిటినీ ఈ వుస్తకంలో- పొందు వరిచాము. ఆసక్తి ఉన్న స్తోదరులు మరింత సమాచారం కోసం, దీని చివర వేను సూచించిన (గ్రంథాలను వరినీరించవచ్చునని మనవి చేస్తున్నాను. కేవలం దీన్ని చదివినంతమాత్రంచేత నటగిక్షణ వూర్తికాదు. శాసస్త్రవివ యాలు పెద్దలనుంచి తెలుపుకోవాలి, సాధనచేయాలి. ఇదండీ విషయం. ఏ కొద్దిమందైనా ఈ వుస్తకంవల్ల లాభవడాలని బోలెడంత ఆశతో ఉన్నాము.

ఇక్క చెన్పక తవ్పని మరొక్క విషయం. "నటులకు నటులే శావంగా మారి నాటకరంగ వురోగమవానికి ఆటంకంగా మౌరుతున్నారనే మాట మనకు తరచూ వినిపిస్తుంది. కాబట్టి నునం విశాల దృక్పథంతో సాంఘిక, పౌరాణిక, చారిత్రాత్మక నటులనే భేదాలు మరిచిపోయి, వరన్పరం ఈర్త్య, అహపూయ, ద్వేషాలు విడిచిపెట్టి, నమత్మ మమత, అనురాగాలు వండిం చుకొవి, విశ్వనటకుల ప్టాననకు నడుంకట్టిననాడే నాటకం నవ్యత్త (౦0తో దీవ్యత్ప్రంభా విభాసితం అవుతుందనే గాఢ విశ్వాసంతో, ఓ చిన్ని నినాదం మీ ముందుంచుతున్నాను.

“మనవుంతా నలటుకులం

మనదంతా వట కులం”

మీ రామలింగస్వామి తి

నాటకం

మనం ఏ మాట చెప్పినా దానికి శాస్త్రం ఆధారంగా ఉండాలి. అప్పుడే ఆ మాటక్తూ చెప్పిన వారికీ విలువ ఉంటుంది. కాబట్టి ఎక్కడి కక్కడ శాస్త్రాన్ని శ్లోక రూపంలో చూపించి, సులభంగా అర్హమయ్యేరీతిలో భావాన్ని కూడా ఇచ్చాను. కాబట్టి శ్లోకాల్ని చూసి భయవడాల్సిన అవసరం లేదు. మనం వ్రదర్శిస్తుంది, నాటకం కాబట్టి, నాటకం గురించి పరిశీలిద్దాం. నాట్యం, నృత్తం, నృత్యం?

ఈ మూడింటిని సాధారణంగా ఒకే అర్హం (డాన్స్‌) లో వాడు తుంటారు. కాని ఒకదానినుండి మరోదానికి తేడా ఉంది. నాట్యమంళకే నాటకమని నృత్తమంటే కేవలం ఆంగికాభినయమని, నృత్యమంటే గీతా ర్థాభినయ మని అభినయదర్పణం ఇలా చెప్తుంది.

“నాట్యం తన్నాటకంచైవ పూజ్యం వూర్వకథాయుతం 20

భావాభినయహీనంతు నృత్తమిత్యభిధియతే

రసభావ వ్యంజనాదియుక్తం నృత్యమితీర్యతే' (పూర్వరంగం 21)

వూర్వకథలతో కూడిన నాటకాన్నే నాట్యం అంటారని తేలింది. కాబట్టి ఎక్కడ “నాట్యమిని అన్నా, నాటకం గానే మనం భావించాలి. ఈ నాటకానికే రూపకం అని కూడ అంటారని గమనించాలి.(అందుకే నాటక సమౌజొలకునాట్యమండలి" అని అనడం జరుగుతుందని (గ్రహాంచాలి.) నాటకాలు ఎన్నివిధాలు ?

నంస్కృతాలంకారికులు నాటకాలను వది విధాలుగా విభజించారు.

నాటకం 2. వ్రకరణం 3. సమవాకొరం 4. ఈవోమ్బగం 5. డిముం 6. వ్యాయోగం 7. అంకం 8. ప్రహసనం 9. భాణం 10. వీధి.

డీ

వాటకమం టు?

నాటకమం1టీ ఏమిటో భరతముని నాట్యశాస్త్రంలో ఇలా చెప్పాడు.

"నానా భావోపనంవన్నం నానావస్థాంతర కృతమ్‌

లోక వృత్తానుకరణం నాట్యమేతన్మయా కృతమ్‌" (1-112)

"అనేక భావాలతో కూడుకున్నదీ, అనేక అవస్థలతో నిండి ఉన్నదీ, లోక వృత్తిని అనుకరించేదీ అయిన నాటకం నాచే రచింవబడిందిని భావం. అంతేకాకుండా,

యో౭యం స్వభావో లోకస్యసుఖదుఃఖ సమవ్వితః

సో2౦గాద్యభినయో పేతో నాట్యమిత్యళిధీయతే"

సుఖదుఃఖాలతో కూడుకున్నలోకన్వభావాన్ని, నాలుగు అభినయాలతో వ్రదర్శించడమే నాటకమౌతుందని భరతముని చెప్పాడు. వాటకాొనికి కావలసినవి?

నాటకానికి కావలసిన 11 అంశాలను పొందుపరచానని 6వ అధ్యా యంలో మహర్షుల వ్రశ్నకు భరతముని ఇలా సమాధానమిచ్చాడు.

“రసా భావ్యా హ్యాభినయా, ధర్మీ, వృత్తి, ప్రవృత్తయః

సిద్ది, స్ప్వరాః, తథాతోద్యం, గానం, రంగంచ్య సం[గ్రహః(610)

రపొలు (8) శృంగార్య పోన్య, కరుణ, రౌద్ర, వీరు భయానక, బీభత్స, అద్బుతాలు.
భావాలు (49) స్థాయీభావాలు (8) వ్యభిచారీ భావాలు (3) సాత్త్విక

భావాలు (8)

స్థాయీ భావాలు (8) రతి హాసం, శోకం, క్రోధం, ఉత్సాహం, భయం, జుగువ్స, విస్మయం.

వ్యళిచారి (సంచారి) భొవాలు : (3) నిర్వేదం, గాని శంకు

క్‌

అనసూయ, మదం, శ్రమం, ఆలస్యం, దైన్యం, చింత, మోహం, సృృతి, ధృతి, వ్రీడ, చవలత్క హర్షం, ఆవేగం, జడత, గర్వం, విషాదం, జౌత్సుక్యం, నిద్ర అపస్మారకం, సుప్తి, విబోధం, ఆమర్షం, అవహిత్హ్ర ఉగ్రత, మతి, వ్యాధి, ఉన్మాదం, తానం, వితర్భం, మరణం. పాత్త్వికభావాలు (8) స్వేదం, వృంభం, రోమాంచం, న్వరభంగం, వేవథువు, వై వర్ష్యం, అశ్రువు, ప్రళయం. (3) అభివయాలు (4) ఆంగిక్క వాచిక ఆహార్య, సాత్త్వికములు, (4 ధర్మి (2) లోకధర్మి, నాట్యధర్మి. (5) వృత్తి (4) భారతి, సాత్త్వతి, కైశికి ఆరభటి (6) వ్రవృత్తి (4 (దేశ, వేష, భాష్య ఆచారాదులు) అవంతి, దాక్షి ణాత్య, ఓర్రమాగధి, పాంచాలమధ్యమ. (7) పిద్ది (2) (నాటకం జయవ్రదం కావడానికి) దైవిక్కి మానుషి. (8) ఆతోద్యం (4 తతం(వీణమొ॥) అవనద్దం (మద్దెల మొ॥) ఘనం (తాళాలు మొ!) వంశం (వేణువు మొ!) (9) సప్తస్వరాలు (7 వషడ్డం, బుషభం, గాంధారం, మధ్యమం, వంచమం, రైవతం, నిషాదం, (10) గానం (5) ప్రవేశం, ప్రసాదం, ఆశ్షేవం, (రపాంతర), అంతర, నిష్కా౦మగానం. (11) రంగం (3) చతురశ్రం, వికృష్ణం, త్యశ్రం. 'వై వదకాండు భాగాల్లో కొన్నిటిని ఈ వుస్తకంలో విశదీకరించాను. మిగతావాటివివరణ కోసం నాట్యశాస్త్రం చూడవచ్చు. నాటకం గొప్పతనం? “నతత్‌ జ్ఞానం, నతచ్భిల్బం, వసావిద్యా, నసాకళా వపాయోగా, నతత్కర్మ నాహ్యే2 స్కిన్‌ యన్నదృశ్యతే" (1-116) 6

నాటకంలో లేని జ్ఞానం కానీ శిల్పం కాన్సీ విద్య కానీ కళ కానీ యోగం కానీ, వని కానీ మరెక్కడా లేదన్సి అన్నివిద్యలు, అన్నికళలు నౌటకంలోనే ఉన్నాయని భావం. దీన్ని బట్టి నాటకం ఎంత గొవ్పదో అర్హమౌతుంది. నాటక ప్రయోజనం ?

“దుఖార్తానాం, శ్రమార్తానాం, శోకార్తానాం, తవస్వినాం

విశ్రాంతి జనవం కాలే నాట్య మేతదృవిష్యతి"(1-114)

దుఃఖంచేత్క శ్రమచేత, శోకం చేత బాధవడేవారిక్రి తవస్వులకు (ఆనేక వనుల్లో మునిగి ఉన్నవారికి) నాటకం, విశ్రాంతిని సమకూరుస్తుందని భరతముని స్పష్ట్రం చేశాడు. నటుడం టే?

నృత్తరత్నావళిలో నటశబ్దానికి మంచి నిర్వచనం ఇచ్చాడు.

“స్పందవార్హతయాధాతోః న పటేస్పాత్సిక వూరితం

రసాశ్రయంచ, తత్‌ జ్లేయం, వాక్యార్దాధినయాత్మకమ్‌"(1-25)

నట్‌. ధాతువునకు న్నందించుట, అంతరంగౌలను స్పందించజేయుట అని అర్ధం. సాత్త్స్వికభావాలతో నిండి, రసాశ్రయమై, వాక్యార్హన్నభినయించి నదై నాట్యం ఉంటుందని భావం. ఇంతకీ నటుడని ఎవరిని అంటాం? అభినయించే వాళ్ల. అభినయమంళకే? “అభి అంటే ముందుకు, నీ నయతి అంటు తీసుకొని వచ్చుట. దేనిని ముందుకు తీసుకొని వచ్చుట?. ఒక కవి వ్రాసిన దాన్ని ముందుకు తీసుకొని వచ్చుట. ఎవరి ముందుకు? (వేక్షకుల ముందుకు అంటే? ఒక కవి రచించిన దాన్ని, (పేక్షకులకు ఎదురుగా నిలబడి అభినయించే వాళ్లీ నటుడంటారని పిండితార్హం. దీనికి ప్రమాణం, ఈ [క్రింది భరతుని శ్లోకం.

"అధివూర్వస్తుణీజ్‌ ధాతురాభిముఖ్యార్హ నిర్షయే.

యస్మాత్‌ ప్రయోగం వయతి తస్మాదభినయస్ప్స్మృతః'(87)

శ

నటలక్షణం “రూవవాన్‌, మధురభాషీ, కృతీ, వాగ్మీ వటుస్తథా? కులాంగవాసుతశ్వెవ, శా,స్త్రజ్లో, మధురస్వరః -45 గీతవాద్యాది వృత్యజ్లో, సెద్దకః, వ్రతిభానవాన్‌ వీతాదృశగుతై ర్యుక్షో నట ఇత్యుచ్యతే బుధైః” - 46 అభినయదర్నణకర్త నటుడు, 1. అందగాడు 2. వినసాంవుగా” మాటాడువాడు 3. పండితుడు 4. మాటకారి 5. నమర్హుడు 6. కులస్త్రీనుతుడు 7. శాస్త్రజ్ఞానం కలవాడు 8. మధురకంరం కలవాడు 9. గీతవాద్య నృత్యాదులు తెలిసినవాడు 10. ఆత్మవిశ్వానంకలవాడు 11 కల్పనాశక్తికలవాదు అయితండాలని నిర్రేశించాడు. నాయక లక్షణం నాటకంలో నాయకుని లక్షణాలను తెలివే దశరూపకంలోని శ్లోకాన్ని మల్లాది సూర్యనారాయణ శాస్త్రిగారు ఇలా ఆంధ్రీకరించారు. "చదివిన వాడు, సుస్టిరుడు, సత్కులుడున్‌, కుచి, వాగ్మి, దాత చ క్కదవము, బుద్ది జవ్వనము, కర్పము నేరువు గల్గువాడు, న త్య, దము, శమంబులున్‌, దయ, ప్రతాపము గల్గిన వాడు, ధైర్య సం వద, వినయంబు గల్లు గుణవంతుడు రూపకనాయకుండగున్‌" నవనాయక భేదాలు నంన్క ఎకొలంకారికులు నాయకులు వాలుగురకాలని విభాగించారు.

ధీరోదాత్తుడు : ధీర గంభీర, ఉదార, వినయసంవీన్నుడు. రానుడు, వారిశ్చంద్రుడు, మొ॥
ధీరలలితుడు : వరిపాలవాభారాన్ని మంత్రులవై ఉంచి, లలితకళలతో, శృంగార ప్రధానంగా జీవితం గడిపేవాడు. వత్సరాజు, అగ్నిమిత్రుడు 8

థీరోద్దతుడు: దర్పావాంకారాలతో చంచలంగా కవటంగా ఉండేవాడు. రావణుడు దుర్యోధనుడు మొ॥
ధీరశాంతుడు : వినయం, దయ, సత్యం మొదలగు సద్గుణ సంవ న్నుడు, చారుదత్తుడ్సు బిళ్వమంగళుడు మొ|| శృంగార నాయక భేదాలు
దక్షిణుడు : అవేక నాయికలందు సమానప్రీతి గలవాడు
అనుకూలుడు : ఒకతె యందే శ్రీతితో అనుకూలంగా ఉండేవాడు.
ధృమ్టడు : తప్పుచేసికూడా భయవడకుండా ఉండేవాడు. 4 శతుడు : ఇతరులకు తెలియకుండా ప్రియురాలికి మాత్రమే తెలిసి నట్టు తవ్పచే సేవాడు. నాయికా భేదాలు నాయికలను 3 రకాలుగా ప్రధానంగా విభాగించారు.
స్వీయ : అగ్నిసాక్షిగా వివావామాడిన స్త్రీ, వతివ్రత,
అవ్య : వరకీయ లేదా అన్యోఢ అనగా వరుని భార్య అని కన్య అని రెండు విధాలు. ౩ పామౌన్య : కళానైవుణ్యం గల వేశ్య. శృంగార నాయికా భేదాలు శృంగార నాయికలను 8 రకాలుగా ఆలంకారికులు విభజించారు.
స్వాధీన వతిక : అనుకూలుడైన భర్తలాలనతో ఆనందించేది.
వాసక సజ్జిక : భర్త వచ్చేసరికి, ముస్తాబై ఉండేది.
విరహోత్కంఠిత : భర్త ఆలస్యానికి బాధ వడేది.
వివ్రలబ్ధ : ప్రియుని మోసానికి వికలమనన్క అయ్యేది. క్రి
ఇండిత : వరస్త్రీతో కలిపిన గుర్తులున్న భర్తను చూవి అమా వడేది. 6౬ కలవోంతరిత : మొదట కోవ్పడి, అతడు వెళ్ళిన తరువాత వశ్చా తావ్సడేది.
ప్రోషోతభర్హృక : భర్త, దేశాంతరాల్లో ఉండేది. 8౬ అభిసారిక : ప్రియుని వద్దకు వెళ్ళడం గాని, ప్రియుని తనవద్దకు రప్పించుకోవడం నావి చేసేది. లోకధర్మి వాట్యధర్మి వాటకంలో లోకరర్శ్మి, వాట్యరర్మి ్రయోగించబడుతుంటాయి. లోకంలో వవాజమైవన అంశాలకు వెంబంధించిన ధర్మం, లోకధర్మి అవు తుంది. వాటక ధర్మాలను అమవరించి ఏర్పరచుకున్న ధర్మం, వాట్య రర్శ్మి అవుతుంది. ఇంకా వివరించాలంచు యథాతధానుకరణ లోకధర్మి; వాట్య వంజ్ఞా వరిభాష వ్రకారం చేపేది, వాట్యరర్మి. ఉదాహరణకు, వాటకంలో పంభాషణలు లోకధర్మికి సంబందించినవి. పాటలు పద్యాలు వాట్యరర్మికి వంబంధించినవి. విడవడం లోకధర్మి, ఏదువువమ్తున్నట్టు వటించడం వాట్య ధర్మి. లోకధర్మి, లోకంలోమూ. వాలకంలోమా. ఉంటుంది. వాట్యధర్మికి చెందిన వ్వగతం, (తనలో తామ అనుకునేవ). మొదలగునవి లోకంలో ప్రదర్శిస్తే, పిశ్చోడని అవిపించుకుంటాడు. ఇక లోకధర్మిని వాటకంలో ప్రద ర్శించడం వల్ల వాటకానికి జీవనం పోపినట్లవుతుంది. లోకధర్మిలో దేశ, కాల, వేష, భాషా సమయాలను బట్టి వటుడు, పాత్ర పవాజ స్వభావా లను అమకరించడమే కాక, నడక, వడక్క కూర్చోవడం, పడుకోవడం, లేవడం మొదలగునవి అమకరించడం చేత నాటకానికి వన్నె వమ్హంది. (ప్రేక్ష కుల వృాదయాల్లోనికి మాటిగా వాటుకోవడం అరుగుతుంది. ఈ విధంగా వాటక ముఖానికి లోక్క వాట్యధర్ములు రెండు వేత్రాల్లాంటివి. భరతముని వెలుకుల్లో వీటిని పరిశీలిద్దాం. 10

యదీదృశం భవేన్నాల్యం లోకధర్మీఈు పాప్టృతా”(13-72)

కవి కల్పవ లేకుండా, శుద్ధంగా ఉండి, తోకవ్రపిద్ద వ్యవవారాలతో కూడివదీీ వ్వళావాభివయంతో ఉన్నదీ త్త వేషం స్ర్రల్డు వురువృవేషం, వురువులు వేసివబ్లైతే అది. లోకధర్శ్మి అవుతుందని భావం.

“ప్వరాలంకార పంయుక్తృమశ్వ స్థ వురుషాశ్రయమ్‌

యదీదృశం భవేన్నాట్యం వాట్య ధర్మీతుపా వృతా" న.

కవికల్పిత వ్రకృతి, చిత్ర వృత్తి విశేషాలతో కూడివడీ, శోళా మనో వారాలైన వాటకలక్షణాలతో, అభివయాలతో కూడివదీ, ప్వర, అలంకార యోజనతో కూడివదీ, అశ్వమ్హల (స్త్రీ వేషం. వురువుడూూ, వురును వేషం స్త వేస్తే అది అశ్వప్టం) తోకూడివదీ వాట్యధర్మి అవుతుందని భావం. వొాటకం = పమౌాహార కళ

వాటకాన్ని వమావార కళ అని అంటారు. మనం కవిత్వాన్ని చది వినా, విన్నా, వంగీతాన్ని విన్నా, చిత్రాలను చూపివ్చా శిల్పాన్ని చూసినా లేదా తాకివా వృత్యాన్ని చూసివా, దేవికదే ఆనందాన్ని ఇన్తుంది. అయితే వై ఐదు కళలు (లలితకళలు) వాటకంలో ఉన్నాయి. అంతే కాకుండా వై ఐదింటిలో, ఒక్కొక్కరికి ఒక్కొక్కటి ఇష్టవడవచ్చు. కాని వాటకంలో ఐదు కళలు ఉన్నాయి కాబట్టి, ఇష్టాలు వేరైవవ్పటికి ఐదు అభిరుచులు కలి గిన వారికి ఆనందాన్ని వంచగలుగుతుంది. అందుకే మాళవికాన్నిమిత్రంలో కాళిదాసు "భిన్నరుచేర్చవవ్యబవాథా ప్యేకం వమారాధవమ్‌" అని వాటకాన్ని ప్రశంసించాడు.

రచన ద్వారా కవిత్వం పాటలు పాడడం, వద్యాలు చదవడం, నేవ థ్యసంగీతంవల్ల వంగీతం, ఆవోర్యం (మేకప్‌) వల్ల, సీనరీలవల్ల చిత్ర లేఖనం, రంగాలంకరణ వల్ల వాస్తుశిల్పం, అభినయంవల్ల నృత్యం తనలో ఇముడ్యు

కొని ధిన్న అభిరుచులుగల (ప్రేక్షకులను ఆనందింవచేన్తున్నది కాబట్టి వాటకం సమాహారకళ అని అనిపించుకుంది. నాటకం - సహకారకళ

మున గొవృతనం ఎదుటివారిమీదే ఆధారవడి ఉంటుందన్న విషయం నాటకానికి చెందుతుంది. ఎంత గొవ్పకళాకారుడై నా వక్కనటుని సహకారం లేకపోతే ఆ గొప్పతనం బూడిదలోపోసినవన్నీరౌతుంది. కాబట్టి నాటకంలో ఉన్న నటీనటుల సవాకారాలేకాకుండా రూపశిల్పి (మేకప్‌ మేన్‌), వాద్య నవా యకులు మొదలగువారి సహకారంలేకుండా (ప్రదర్శన సాగదు. నాటకం సిద్దిని పొందాలంటే ముఖ్యంగా (పేక్షక సహకారం అవసరం. కాబట్టి నాటకానికి బయల్లేరిన నుండి ప్రదర్శన ముగించుకొని తిరిగి గమ్య స్లానానికి చేరే వరకు ఎవరి సపాకారం ఎక్కడ ఎంత అవసరమో, అంతా సహకరించు కోవాలి. ఏ ఒక్కరు నవాకరించక పోయిన్సా రసాభాసం తవ్నదు. అది వ్రదర్శనలో కావచ్చు, మరోచోట కావచ్చు అందుకే సమాజంలో నటులు వరస్పరం అభిమానాలు వంచుకొని పెంచుకో గలిగితే, వరస్పర సహకా రాలతో నాటకప్రదర్శన మరింత _ ద్విగుణీకృతం అవుతుంది. వరస్పరం సహకరించుకోకుండా ఈర్ష్య, అసూయ, ద్వేషాలతో రంగస్టలంపైకి వ్రవే శించిన నటులు సన్నివేశాన్ని వండించలేకపోవడమేకాక వదిమంది దృష్టిలో వడి వరాభవానికి గురి అవుతారనే స్తానం వారి స్వీయానుభవాన్ని మనం ఇక్కడ. గుర్తుకు తెచ్చుకోవలసి ఉంటుంది. ఒకసారి స్థానం వారికి ఎదుటి నటుని వై ఈర్చ్యాదులవల్ల పాత్రగత రనభావాలు ఆటంకవడీ స్టానం వారి పాత్ర, ఎదుటి పాత్రముందు వెల వెల పోయిందట. (కళావని 37 పేజి) నాటకం = వ్రదర్శింపకూడనివి

“దూరాధ్వానం, వధం, యుద్దం, రాజ్యదేశ్యాది వివ్లవమ్‌

సంభోగం సురతం, స్నానం, (ప్రత్యక్షాణి వనిర్హి శేత్‌ "

దూరప్రయాణాలను, చంవుకోవడాలను, యుద్దాలను, వివ్లవాలను,

త్త వురుష నమాగమాన్ని, స్నానాలను రంగస్తలం మీద ్రత్యక్షంగా చూపీంచకూడదని ఆలంకారికులు నిర్రేశంచారు. వీటిని ప్రదర్శిస్తే అనర్హదా యకం అవుతుందని (ప్రావినులు భావించి చెప్పారు. అయితే, సినిమాల్లో వీటన్నిటిని చూపిస్తున్నారు. రంగస్త్టలం మీద కొన్నిటిని చూపిస్తున్నారు. కాబట్టి, కొలానుగుణంగా వచ్చిన కొన్నిమార్చులకు తల ఊవక తప్పదు. శు ప్రదర్శన అ వదినూత్రాలు ఒక నమౌాజంవారు కొత్తనాటకాన్ని ప్రదర్శించడానికి ఈ వది సూత్రా లను పాటిస్తే ప్రదర్శన _ విజయవంతం అవుతుందనడంలో సందేవాం లేదు.

నాటక వ్రతిని ఆమూలాగ్రంగా అందరూ ఉండగా ఒకే సారి చదవాలి. నాటకంలో కవి నిర్దేశించిన అంతరార్జాలను వరిశీలనం చేయాలి.
పాత్రలకు ఎనరు తగిఉన్నారో నిర్మొహమాటంగా నిర్షయించుకోవాలి.
నాటకవ్రతులు పాత్రధారులందరికీ వంచకంజరగాలి. పాత్ర స్వరూవ, న్వభావాలను వేరే కాగితొలవై వ్రాసుకోవాలి.
అంతా ఓ చోట కూర్చొని పాత్రానుగుణంగా వాచికాభ్యాసాలను, పాత్త్వికాభ్యాపాలము సాధన చేయాలి (51771406 ౧౯౫౬౧5౬3) క్‌ వ్రతి నన్నివేశంలో గల పాత్రల కదలికలను, శరీర అభినయాలను, చూవులను నిర్దేశించుకోవాలి (8౬001116 ౧౧౦౮౧4౫4౫4 ఉ వూర్వాభ్యానం (రిహార్సల్స్‌) లో వ్రతిపాతరసభావానుగుణంగా వవ ర్తిస్తుందో లేదోనని నిశిత వరిశీలన చేయాలి.(౧౬౬ 574%01%06 ౯4౯౬౧563)
ఆదినుండి అంత్యంవరకు ఏకబిగిన చివోర్చల్స్‌ జరపాలి. [౮|| 7420064 ౧౬౪౯౫౩౬)
1. వన్నివేశానుగుణంగా (8౧106౬ ౪౮5810 2. నంభాషణాను గుణంగా (౧037 ౮360) ౩ సంభాషణలకు, రంగాలకు మధ్య క్ర

సందర్భానుసారంగా (4000 ౪౮510) నేవనధ్య నంగీతాన్ని (ఈ4౦0గ 3౧౦౮౫0 ౫౮810) సమకూర్చుకోవాలి.

సాంకేతిక వర్గంతో (సంగీతం, లైటింగ్‌, మేకప్‌, దుస్తులు మొదలగు వాటితో రిహార్సల్స్‌ చేయాలి (౬౯011౫ ౧౯4౯౧౩౬౩)
వాటక రంగానికి సంబంధించిన అనుభవజ్ఞులైన సహృదయులను ముందు కూర్చోబెట్టి చివరిసారిగా వూర్వాభ్యాసం (౯141 ౧౬ 4౬౧౩౬౯౬5) చేయాలి. వారు నూచించిన చిన్న మార్చులను అవకాశం ఉంటే సర్దుకోవాలి.

ఈ విధంగా కొత్త నాటకాన్ని వ్రదర్శవకు తీసుకు వెళ్తే ప్రయోజనం సిదైిసుంది.

నానా.

కవిగొప్పవాడా? నటుడు గొప్పవాడా?

నాటకం రచించిన కవి, ఎంతగొప్పవాడైనా, దొనిని ప్రదర్శించి _షేక్ష కామోదాన్ని పొందజేసి, తద్వారా కవికి పేరు తెచ్చిపెట్టినవాదు, నటుడే. కాబట్టి నాటక కర్త కంట, నటుడే గొవ్పవాడని చెప్పక తప్పదు. అలాగని నటులకు కవి, ఆరాధ్యుడు కాకపోడు.

కవి ఎంతగొవ్పగా రచించినా, దానివి వ్రదర్శనలో మరింత సండించ గలవాడు నటుడు మాత్రమే. ఒక్కోసారి కవి రచన్మ వట్టుగా సాగకపో యినా నటుడు, తవ నటనాపాటవంతో గొప్పగా వ్రదర్శించిన పందర్భాలు చాలా ఉన్నాయి. అంతే కాకుండా, కవి ఈహంచని విధంగ్శా వదవిభాగా లతో, కాకుస్వరవ్యంజనాలతో (400౮064710%5) కొత్త అర్జాన్ని న్థురింవ జేస్తే యావత్సభనేాక్క కవులను కూడా ఆశ్చర్యానంద చకితుల్ని చేసిన సందర్భాలు కూడా ఉన్నాయి.

ఇవేగాక్క కది వ్రాసిన ఒకే ఒక వదానికి కాకున్వరభేదాలతో అనే కొర్తాలను స్తురించజేసే నటులూ ఉన్నారు. ఉదాహారణకు "అవును" అని మాత్రమే కవి వ్రాయగలడు. దాన్ని నమర్హుడైన నటుడు, అనేక రకాలుగా ఉచ్చరించ్చి అనేక భావాలు స్టురించచేయగలడు.

కథ

కాబట్టీ, (వదర్శనకు నోచుకోని నాటకం ఎంత గొవ్పది అయినా, ఫలితం శూన్యం. ప్రదర్శన జరగాలంటే నటులు ముఖ్యం కదా! వీటన్ని టిని పరిశీలించిన మీదట నటుని గొవ్చతనాన్ని ఒప్పుకోవాల్సిందే.

ఇలా అనడం వల్ల, కవికి ఏ లోనమూ లేదు సరికదా, నటుని పొగడ్తల్లో సగభాగం కవిగారికి * తవ్నక చెందుతాయనే విషయం మరిచిపోకూ డదు. దానికి కారణం, కవి వ్రాశాడు కాబట్టే నటుడు నటించి గొవ్చను పొందగలిగాడనే విషయం దాగని నత్యం. నటులు, _షేక్షకులు - బాధ్యత “౮17 1/౯ 40710% 70 741౯౪010"

ఆనందాన్ని వంచే నటులైన్నా ఆనందాన్ని పొందే (వేక్షకులైనా, కావల్సిన దానికన్నా ఎక్కువ చేసెనా, తక్కువ చేసినా నాటకం భంగవడు తుందనే విషయం గమనించాలి. ఎందుకంక1ు వాటకదప్రదర్శన వద్ద ఉండేది, నటులూ, (ేక్షకులే కాబట్టి.

అతిగా నటించే నటులవల్ల, ఏమీ నటించని నటులవల్ల నాటకం దెబ్బతింటుంది. వీటిని నిర్మొహమాటంగా సవరించుకోవాలి.

అలాగే అభిమానంతో గాని ఆనందంతో కాని మరేకొరణంచేతోని అతిగా చవ్పట్లు కొట్టి కేకలు వేసే '(పేక్షకులవల్ల, ఎన్నటికీ స్పందించని (వేక్షకులవల్ల నాటకానికి ముష్లూ వస్తుంది. ఈ విషయం పేక్షకులకు తెలియ జేయవలసిన బాధ్యత నటులదెే,

కేపి

నాట్యశాస్త్రం

యావనన్నటలోకానికి, వరను ప్రామాణికమైనది; వరమ వూజ్యమైనదీ భరతముని ప్రోక్త మైన నాట్యశాస్త్రం. అసలీ భరతముని ఎవ్పటివాడనే విషయంలో రాద్దాంతొలు జరిపిన మీదట, పెద్దలు [క్రీస్తు శకారంభం వాటి వాడని (అంటే ఇప్పటికి 2000నం॥ వూర్వం) సిద్దాంతి కరించారు.

నాట్యశాస్త్రంలో 358 అధ్యాయాలున్నాయి. మొత్తం 6 వేల శ్లోకాలున్నాయి... 1, 368 అధ్యాయాలలో నాట్యోత్పత్తి, అవతరణాలు, 2 అధ్యాయంలో నాట్యశాలల నిర్మాణం _4, 10, 11 అధ్యాయాలలో నృత్త లేక తాండవం, 6, 7 అధ్యాయాల్లో రనభావాలుు, 14, 15 అధ్యాయాల్లో నంస్కృృత ఛందోవ్యాకరణాలు, 16 అధ్యాయంలో లక్షణ, అలంకార, గుణ, దోషాలు, 17 అధ్యాయంలో ప్రాకృత వ్యాకరణం, సంబుద్ది, నామ విధాన, కాకున్వర వ్యంజనాలు, 18, 19 అధ్యాయాల్లో రూవక భేదాలు, రూవక రచనా విధానం, 26, 35 అధ్యాయాల్లో వ్రకృతి పొత్ర వివేచనం, 28, 29, 30, 31, 32, 3, 34 అధ్యాయాల్లో స్వర్క వాద్య, గానములు, మిగతొ 3,5, 8,9, 12, 13, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 27 అధ్యాయాల్లో చతుర్విధాభినయాలు సంవూర్షంగా వివరించ బడ్డాయి. నాట్యోత్పత్తి

దుఃఖార్తులకు, (శ్రమౌర్తులకు వినోదాన్ని కలిగించేది సర్వవర్ణాలకు అధికార యోగ్యమైనదీ, దృశ్య, శ్రవ్యమైన మరో వేదాన్ని సృష్టించమని, ఇంద్రుడు, లోకపాలురు బ్రహ్మను కోరగా, బుగ్వేదంనుండి పార్యం, సామ 'వేదంనుండి గీతం, యజు ర్వేదనుండి అభినయం, అధర్వణ వేదం నుండి రసాలు గ్రహించి లలితొత్మకమైన నాట్య వేదాన్ని బ్రహ్మా సృష్టించాడు. దీనికి ప్రమాణం, ఈ క్రింది శ్లోకం.

“బుగ్యజుస్సామ వేదేభ్యో వేదాచ్చా 2 ధర్వణః

పాఠ్యంచా2భినయం గీతం రసాన్‌ సంగృహ్య వద్మజు

వ్యరీరచచ్చా,స్త్రమిదం ధర్మ కామార్ధ మోశ్షదమ్‌" = (వూర్వరంగం అభివయదర్పణం 15, 16)

124 మంది నటీ నటులతో [వ్రథమ ప్రదర్శన :

ఇంద్రుని నూచన మేరకు బ్రహ్మా భరతునికి ఉవదేశించగా, అతను తన నూరుగురు శిష్యులకు (భరత వుత్రులు) బోధించాడు. పొత్రల నిర్ణయం చేసి వ్రయోగించగా అది రక్తికట్టలేదు.. భరతుడు. స్త్రీలను కోరగా బ్రహ్మ మంజుకేశి మొదలగు 24 మంది అవ్సరలను సృష్టించాడు. భరతుని శివ్యడైన స్వాతిని వాద్యాలకు, నారదొదులను గానానికి వియోగించి ఇంద్ర ధ్వజోత్స వంలో బ్రహ్మ రాసిన "అసుర వరాజయమినే నాటకొన్ని ప్రదర్శించారు. 124 మంది పేర్లను భరతముని నాట్యశాస్త్రంలో వ్రాశాడు. ఆరుబయలు రంగస్థలం - ఆదిలోనే హంసపాదు

అసురవరాజయం ఆరుబయల్ము రంగస్టలంలో ప్రదర్శిస్తుండగా (పేక్షకు లైన దేవదానవుల్లో దొనవులను కించవరచే విధంగా ఉందని విరూపాక్షాదులై వ రాక్షసులు (వ్రదర్శనలో గందరగోళం నృష్టించారు. ఇంద్రుడు కోపంతో తన ధ్వజంతో రాక్షసులను అంతమొందించాడు. మళ్ళి ప్రదర్శన ప్రారం భమైంది. చావకుండా మిగిలి ఉన్న మరికొందరు రాక్షసులు నటులను భయభ్రాంతుల్ని చేశారు. మళ్ళీ వ్రదర్శన ఆగిపోయింది. నాట్యగ్భహం సంసిద్హం

ఇది గమనించిన బ్రహ్మ విశ్వకర్మను రప్పించి ఒక నౌట్య గృహాన్ని సిద్ద వరచమని ఆజ్ఞాపించాడు. సంకల్పమాత్రంచేత సిద్దవరచిన నాట్యగృ హంలో పాఠ్యాలు, గేయాలు చక్కగొ వినవడేటట్టు ఏర్పాటు చేశాడు. వాట్య గృహంతో పొటు నాయికా నాయకులకు ఒక్కొక్కరికి ఒక్కొక్క దేవత అండగా నిలబడగా నటీనటులు వారిని వూజించారు.

నాట్య ప్రయోజనం

తిరిగి (వ్రదర్శనారంభానికి ముందు (బ్రహ్మ రాక్షనులను రప్పించి "ఎందుకు మీరు వ్రదర్శనకు భంగం కల్లిస్తున్నారిని శాంతంగా వ్రశ్నించగా, వారు, * మీరు వక్షపాత వైఖరితో ఈ నాటకాన్ని రచించివట్టుగా ఉంది. దేవతల ఆధిక్యతను నిరూపిస్తూ, మాకు అవమానాన్ని కలిగించే విధంగా ఉంది" అని సమాధానం చెప్పారు.

నాట్యం మూడు లోకాల్లో ఉన్న నర్వజనుల భావాలను వ్రదర్శి మ్తుందని బ్రహ్మ చెవ్లూ ఇది కేవలం దేవతలకు, రాక్షసులకు వరిమితం కాదవి నాట్యం ఓ చోట ధర్మం, మరో చోట అర్హం, మరో చోట కామం, వేరొక చోట వధ. ఇవే కాక అనేక విభిన్న న్వభావాలను పేక్ష కులకు తెలియ చేస్తుందని చెన్పడంతో విరూపాక్షాదులు శాంతించిన మీదట ప్రదర్శన జరిగింది. (పేక్షకులైన దేవతలు, రాక్షసులు నటులకు బవా మానాలు ఇవ్వడంతో సుఖాంతం అయింది. ఇది వాట్యశాస్త్రం మొదటి అధ్యాయంలోనిది. శివువి ముందు ప్రదర్శనలు

ఇదే సమాజంతో బ్రహ్మ కైలాసంలో హిమవత్పర్వతం వెనుకభాగంలో ప్రమథ గణ నహితుడైన శివుని ముందు "అమృతమథనం", "త్రివుర దావాం అనే నాటకాలు ప్రదర్శింవ జేయగా, శివుడానందించి తను చేస్తున్న నృత్తం కూడా దీనికి జత చేయుమని చెప్పి, భరతమునికి నేర్పుమని తండువు అనే మపార్షిని నియోగించాడు. తండువు వేర్పాడు. తండువు నేర్చినది కాబట్టి వృత్తానికి తాండవ మని షేరు వచ్చింది. ఇది నాట్యశాస్త్రం నాలుగో అధ్యాయంలోనిది. నటునికీ గర్వం నాశన హేతువు

వ్రదర్శనలను చూసీ భరత శిష్యులను, బాగుందని అందరూ పాగిడే నరికి వాళ్ళకు గర్వం ఎక్కువై ప్రహసనాలు వ్రదర్శిస్తూ అందరినీ బాధిం

చడం మొదలు పెట్టారు. వీళ్ళచే అవమానింవబడిన మునులు వీరిని శూద్రాచారులు, అధములు, వంక్తిభోజన రహితులు), శా,స్త్రాన్ని అమ్ముకొని జీవించేవారౌతారని శపించారు. శాన వ్రభావం వల్ల నాట్యానికి మాత్రం మువ్వ రాదని, మిగిలినవన్నీ జరుగుతాయని ఆ మునులే చెప్పారు. ఇది ఇలా ఉండగా నహుషుడు దేనరాడైనాడు. భరతముని ప్రదర్శనలను చూసి ఆనందించి భూలోకంలోకూడ భరతాన్ని విన్నరింవ జేయుమని కోరాడు, భర తుడంగీకరించి శిష్యులను పంపించాడు. భూలోకంలో భరతశిష్యులు (స్త్రీలతో కూడిన నాట్యాలు వ్రదర్శించి భూలోక స్త్రీల వట్ల అనురక్తులై, సంతాన వంతులై వాళ్ళ జీవనోపాధి నిమిత్తం అనేక వ్రయోగాలను నేర్పించి మునుల శానం తీరిన వెంటనే తిరిగి దేవలోకం చేరారు. ఇలా భూలోకంలో భరతవంశం ఆవిర్భవించింది. ఇది నాట్యశాస్త్రం చివరి అధ్యాయంలోని కథ.

(భరతుడు అనే వదానికి నటుడని వాట్య శాస్త్రం చెవ్తూూఉండగా కొందరు 'భి అంటే భావం, 'రి అంపే రాగం, 'త అంటే తాళం అని, భాన, రాగ, తాళ నమ్మేళనమే “భరతమ'ని అనడం కూడా జరుగుతుంది.) నటుడు = సీద

ళా

నటీ నటులెంతటి వ్రతిభావంతులై నవ్పటికి, వారు సిద్రిని పొందడా వికి ఒక్కోపారి ఆటంకం. కలుగుతుందని భరతుడు చెవ్లూ ఈ సిద్ది రెండు రకాలని, అవి 1. దైవీ సిద్ది 2. మానుషీసిద్ది అని పేర్కొన్నాడు.

దైవ బలం చేత ఆవదలే రాకపోవడం, లేదా రాబోతున్న ఆవద లేదా విఘ్నం, వురుష ప్రయత్నం చేత తప్పిపోవడం * దైవీ సిద్దిగా పేర్కొన్నాడు.

నహృదయులైన (పేక్షకుల సహకారంతో ప్రదర్శన విజయవంతం అయితే అది “మానుషీసిద్దిగా చెప్పాడు. వట విజయ సూచనలు

నటుడు నటనలో కృతకృత్యుడయ్యాడని తెలుసుకోవడానికి (యేక్షకుల

నుండి వచ్చిన స్పందనలు 1. వాచికంగాను. 2. శారీరకంగాను వ్యక్తం చేస్తారని అవి కూడా మానుషీ పిద్ది లోనికే వస్తాయని భరతుడు పేర్కొ న్నాడు.

వాచిక రూవంలో : (పేక్షకులు ప్రదర్శనలో లీనమై 1. చిన్నగా నవ్వడం. 2. మరి కొంచెం పెద్దగా నవ్వడం 3. వికటాట్టహాసం చేయడం 4. బాగుంది బాగుందనడం, 5. అయ్యో! ఎంత కష్టం అని అనడం.

శారీరకంగా తీసుకుంటే : 1. ఒళ్ళు జలదరించడం 2. గగుర్పాటు కలగడం 3. లేచి నిలబడ్డం 4. బవామానాలివ్వడం 5. అంగుళిక్షేపం లాంటి లక్షణాలు (ప్రేక్షకుడు ప్రదర్శిస్తే నటుడు, తన నటనలో విజయం సాధించి నస్టేనని నటనలో సిద్దిని ఫొందినట్టేనని భరతముని చెప్పాడు. నట సిద్దికి ఆటంకాలు

నటుడు తన నటనలో సిద్దిని పొందడానికి ఆటంకాలు 4 విధాలుగా ఉంటాయని భరతముని పేర్కొన్నాడు.

దైవసముత్రితాలు :- తుఫాను, అగ్ని వమాదాల్గాంటివి.
బొత్సాతికొాలు :- భూకంవం, ఉల్కాపాతం, పిడుగులు వడడం.
వర సముస్థితాలు :- మాత్సర్య ద్వేషాలతో ఇతరులు కల్పించేవి.
ఆత్మ సముత్హితాలు :- తనకు తాను చేసుకున్నవి.

సహజంగా నటించలేక ఫోనడం, పోర్షన్‌ మరచి పోవడం, ఒక దానికి ఒకటి చెవ్పడం, ఎదుటి పాత్రల తాలూకా సంభాషణలు తాను చెప్పడం ఒక చోట చెప్పాల్సింది మరో చోట చెవ్పడం, దుస్తులు ఒక చోట ధరించాల్సినవి, మరో చోట ధరించడం లేదా తలక్రిందులుగా ధరించడం, ధరించినవి మధ్యలో జారిపోవడం, ఒక నాటకంలోని సంభాషణలు, పద్యాలు, మరో నాటకంలో చెన్స్పడం, సమయానికీ రంగ(వ్ర వేశంచేయకపోవడం, అర్హ రహితంగా సంభాషించడం, లేదా అర్హరహితంగా వద్యం చదవడం, స్పష్టంగా ఉచ్చరించక పోవడం, (పేక్షకులకు వినబడకుండా సంభాషించడం, వాద్య

సవికారం సరిగా చూనుకోక పోవడం లాంటివి నటుడు తనకు తాను చేసికొన్న ఆటంకాలన్సి తద్వారా నటసిద్దికి లోవంజరుగుతుందని చాలా స్పష్టంగా భరతుడు వక్కాణించాడు. వాటకపోటీలు - న్యాయనిగ్లేతలు పోటీలు నిర్వహించినవుడు న్యాయనిర్లేతలు ఎంతమంది ఉండాలో, ఎవరెవరు ఉండాలో ఇలా స్పష్టీకరించాడు. న్యాయనిన్షేతలకు ప్రాశ్నికులని “పేరు పెటాడు. ళు

యజ్ఞవిదుడు 2. నర్తకుడు 3. ఛందోవిదుడు 4. శబ్దవిదుడు
అ,స్త్రవిదుడు 6. రాజు 7 చిత్రకారుడు 8. వేశ్య 9. గాంధర్వుడు
సేవకుడు. వీరేకాక నప్ఫీలురు, ఉత్తమకులంలో వుట్టినవార్కు శాంతస్వభావులు, యశస్సుకలవారు, ధర్మవరాయణుల్లు మధ్యస్టులు, వృద్దులు, చతుర్విధాధి నయములు తెలిసినవారు, శీత, వాద్యాలపాటవంకలవారు, సూక్ష్మ బుద్ది కలవారు బుద్దిమంతులు శుచిగాఉండేవారు, సమభావంకలవారు, తత్వజ్ఞానం కలవారు, అనేక భాషా వచిశేషాలు తెలిసినవారు, అనేక శాస్త్రాలు తెలిసినవారు, న్యాయని గ్లేతలుగా ఉండాలని భరతుని నిర్తయం. మ! ము! అయితే. ఇంతమందిని, ఇన్ని విషయాలు తెలిసన వారిని న్యాయ నిర్లేతలుగా నిర్ణయించడం, సాధ్యం కాదు కాబట్టి, సాధ్యమైనంత వరకు వై మ! మ. ళు మూ మ్‌ వాటిలో ఎక్కువ విషయాలు తెలిసినవాలిన్తి ఏ ప్రలోభాలకు చోటెవ్వని వారిని న్యాయనిర్లేతలుగౌ నిర్ణయించుకోవాలని వా అభిప్రాయం. (యేక్షకునిగా అర్హత కథ ఎంత వ్రసెద్ద్రమైన దైనా కవి నాటకాన్ని ఎంతగొవ్పగా రచి చినా నటులు రసభావానుగుణంగా ప్రదర్శించినా, చివరికి రసానందాన్ని పౌందేది, _పేక్షకుడే. ఎవరెన్ని విధాలుగా శ్రమించినా కునికి రసానందం గంభధా. ర ది ఏ ల “ధాం ద్ని ఛం క ల సి

అందించడం కోసమే. అవుడే కవి, నటులు, బ్రహ్మానందాన్ని పొందుతారు. కాబట్టి ఎలాంటి _ఫేక్షకుడు రసావందాన్ని పొందుతాడో భరతుడిలా చెప్పాడు.

= యస్తుష్టా తుష్టిమాప్పోతి, శోకే శోకమువైతిచ

క్రోధే క్రుద్ధం భయే ధ్థిరు, న్రేవ్నః (్రేక్షకన్మ్మృతః

రంగస్టలంపవై ఉన్ననటుడు, ఆనందాన్ని వ్రదర్శిస్తుంళు ఆనందాన్ని, శోకాన్ని అభినయిస్తుంకే శోకాన్ని, క్రోధాన్ని నటిస్తుంకు క్రోధాన్ని, భయాన్ని వ్రదర్శిస్తుంటు భయాన్ని, ఏ (ేక్షకుడైతే పొందుతాడో (అనుభవిస్తాడో) అతడే సహృదయ్య_షేక్షకుడని భావం,

ఇంకొ, రంగస్త్రలానికి సంబంధించిన -కాలతలు, వివిధరంగస్తల నిర్మా ణాలు, ముఖానికి వూనుకున్నరంగులు, ఏయె వాద్యాలు ఏ యీ దిక్కులకు అభిముఖులై కూర్చోవాల్కో నటులు ఏయే సందర్భంలో ఎలా కూర్చో వాలో, ఎలా నడవాలో ఇలా ఎన్నో...ఎన్నెన్నో ... నాట్యశాస్త్రం లో భరతుడు వ్రస్తావించాడు.

ఒక్కమాటలో చెప్పాలంకే, రంగస్తలానికి సంబంధించి ఏ చిన్న విషయాన్ని విడిచిపెట్టకుండా సమగ్రంగా, నర్వామోదయోగ్యంగా సర్వప్రా మాణికంగొ, నాట్య శాస్త్రాన్ని భరతుడు మనకు అందించాడు.

నవరస భరితం

రసానుగుణంగా, భావానుగుణంగా నటుడు నటించాలనే మూట వింటూఉంటాం. అవుడవుడూ మనమూ అంటూఉంటాం. ఇంతకీ రన మంట?... భావమంళు?..... అవేమిటో చూద్దాం.

రనం, నాటకంలో అత్యంత (వ్రధానపాత్ర వహిస్తుంది. కాబట్టి నైతి నటుడు, తన నటజీవితంలో రనవద్దట్టానికి చేరాలంటే ననరసభరితమైన ఈ మట్టాన్ని క్షణంగాతెలుసుకోవాల్సిందే. భరతముని రనసూత్రంవై చౌలా చర్చలు జరిగాయి. ముందు రసప్రాధాన్యతను చెప్పీ, తరువాత రన సూత్రాన్ని వివరిస్తాను.

"నహి రసాద్బతే కశ్చిదర్ధః ప్రవర్తతే. రనహీనమైన అర్ధం ఉండదని భరతుడు రనప్రాధాన్యతను చెప్పాడు. రసం ఎలా ఆవిర్భవిస్తుంది?

“విభావానుభాన వ్యభిచారి పంయోగాద్రస నిష్పత్తి” విభావ్య అను భావు వ్యభిచారిభావాల కలయికవల్ల రసం వుడుతుందని భరతమునే చెప్పాడు. రనసమంటేనే ఆర్హం కాకుండా ఉంళకు, ఈ విభావాలేమిటి? అనుభావా లేమిటి? వ్యళిచారీభావాలేమిటి? అనలింతకూ భావనుంటే ఏమిటి? అనే ప్రశ్నలు ముందుకు వస్తాయి. అయితే, కొంచెం నిదానంగా ఈ మట్టాన్ని చదవాలి. వై ప్రశ్నలకు సమాధానాలు చూసుకుంటూ వెళితే అంతా బోధ వడుతుంది. శారదాతవనయుడు రచించిన భావద్రకాశనంలోని, ప్రథమ, ద్వితీయాధికారాల్లో విషయాలను విశదీకరిస్తున్నాను. భావమంటే?

ఒక భావాన్ని చూసినవుడు సప్పాదయుని హృదయంలో కలిగే ప్రధమ చిత్తవికారం భావం అవుతుంది. "“భొవయతీతి భావ-” (1-30)భావింవచేసేదే భావనువి భావం.

భావాలు 5 విధాలు

"విభావాశ్చానుభావాశ్వ, స్టాయినో వ్యభిచారిణః

పాత్త్వికాశ్చేతి కథ్యంతే భావ భేదాశ్చ పంచథా"(1-31)

విభావాలు %॥. అనుభావాలు (. స్పాయీభావాలు గ/. వ్యభిచారి భావాలు ౪. సాత్త్వికభావాలని, భావాలు ఐదు విధాలు,
విభావమంటే?

దృశ్యాన్నిగాని, వ్యక్తినిగాని సంఘటనను గాన్కి విభావం అంటాం. దీనికే హేతువు, కారణనుని వర్యాయవదాలున్నాయి.

"వాగంగ నత్త్వాభినయో యేవైవ చ విభావ్వతే

స భావో నాట్యతత్త్వ కై ర్విభావ ఇతి దర్శితః:" (2-109)

వాచిక్క ఆంగిక సాత్త్వికాభినయాలు దేనిచే విశేషంగా భావించబడ తాయో ఆ భావమే విభావమునిపించుకుంటుందని భావం. విభావాలు 8 విధాలు

“లలితా, లలితాభాసః, ఫ్ట్‌రా శ్చిత్రాః, ఇరా ఇతి

రూక్షాశ్చ, వికృతాశ్ళ, నిందితాశ్చేతి క్రమాత్‌ "(1-36)

లలితాలు, లలితాభాసాలు, స్టిరాలు, చిత్రాలు, ఖరాలు, రూక్షాలు, వికృతాలు, నిందితాలు అనేవి 8 విధాలైన విభావాలు. ఇవ్పటికి విభావ మంటే ఏమిటో, ఎన్నివిధాలో తెలుసుకున్నాం. ॥. అనుభావముంట?

ప్పాదయంలో ఉదయించిన భావానికి అనుగుణంగా, శరీరంమీద వ్రయత్న వూర్వకంగా వ్యక్తం అయ్యే చూవులుు చేష్టలను అనుభావా లంటారు.

ర!

"వాగంగాభివయే నేహ యస్మాదర్గో2నుభావ్యతే

సర్వాంగోపాంగసహితఃసో2నుభావస్తత నృత" (2-113)

వాచిక, ఆంగికాభినయాలతో సర్వాంగ ఉపాంగములచేత అనుభూతిని పొందే ఏ అర్హం అయితే. భావింవబడుతుందో అది అనుభావం అనిపించు కుంటుంది. అనుభావాలు 4 విధాలు

“"అనుభావాశ్చతుర్థా స్యావ్మనో వాక్కాయ బుద్దిభిః"(1-58)

వాక్కు, మనన్సు, శరీరం్య బుద్ది అనేవి నాల్లు విధాలైన అనుభావాలు. 111 స్థాయాభావమంళే?

హృదయంలో ఉదయించే భానం, రసోదయవర్యంతం నిలిచి, స్థిరంగా ఉంళే అది స్థాయీభానం అవుతుంది.

"సీతా కొవ్యాదిషు నపైరభినీతా యధార్హఈ

రపాత్మనావతివృంతే సత్సు తే స్పాయినో2త్ర తే (2-116)

నటులు వారి నటనాకౌశలంతో, యథార్హంగా జరుగుతున్నట్టు నటిం చగలిగితే ఆయా సందర్చాల రసభావాలు సహృదయుడైన (యేక్షకుని మనసులో నాటబడి, (ప్రేక్షకుడు రసవరాకావృకు చేరతాడు. దానినే స్టాయీ భానం అన్నారు. ఈ ప్పాయీభానమే రసానుభూతికీ, లేదా రసానందానికి కారణం అవుతుంది. కాబట్టి ఈ స్థాయీభావం చాలా ప్రధానమైంది. స్థాయీాభావాలు 8 విధాలు

"రతిర్హాసశ్వ, శోకశ్చ, శోరధో, త్సాహౌ, భయం తథా

జుగుప్పా, విస్మయశ్చేతి స్థాయాభావాః వ్రకీర్తితా?"

రతి వాసం, శోకం, క్రోధం, ఉత్సాహం, భయం, జుగుప్స, విస్మయం అనేవి 8 విధాలైన స్థాయీభావాలు. ॥/. వ్యభిచారి (సంచారీ) భావముంటఓ?

హృదయంలో ఉదయించిన భానం చంచలం అయితే ఆది సంచారి, లేక వ్యభిచారి భావం అవుతుంది. ఇవి 33 విధాలు. (నాటకం” శీర్షికలో చూడవచ్చు)

సాత్త్విక భావమంట?

భావతీవ్రతవల్ల మనస్సులో కలిగే మార్పులు దేహాంమీద అవ్రయ త్నంగా వ్యక్తనువుతూ ఉంటాయి. అలా వ్యక్తమయిన రోమాంచాదులను సాౌత్వికభావాలంటారు. ఇవి 8 విధాలు. (నాలుగు అభినయాలు" వ్యానంలో చూడవచ్చు).

ఇవ్పటికి భావ భేదాలు ఐదింటినీ తెలుసుకున్నాం. రసానిర్భావ విషయంలో భరతుడు చెప్పిన విభావ, అనుభావ, వ్యభిచారీభావాలేకాక సాత్తికభావాలు కూడా కలపడం జరిగిందని, ఈక్రింది శ్లోకం చెవుతుంది.

“1. విభావై2రనుభావైశ్చ 3. సాత్త్వికై 4. ర్వ్యభిచారిభిః

తనీయమౌనః స్వాద్యత్వం స్థాయీభావో రస సతః" (2-91)

'వై నాల్లింటిచేత వరాకావృకు తీసుకు రాబడిన ప్పాయీభావమే రసా నందానికి లేదా రసానుభూతికి మూలాధారం అని శ్లోక భానం.

(వై భావాలు రసానుగుణంగా మారుతాయని గ్రహించాలి)

ణా ర 1 శీ సన న | శ స శ లక శ్రే సళ నై రి ళ్తి జు శీ ణ్‌ ఛి శ శ ర న శ్‌ నే వై ళ్‌ శి శ్‌ కిచి శ ప కేళి శి చ్‌ |శ్జీ / శే పి శీ 1 షే 1 గ్గ జై కి ప వ టై శి శట్లో గ ్ర న జ షస ణి భ్‌ ఖై గ ్ర జ . సళ క్‌ శ్‌ థ్‌ ఇంచి స క్‌ కీ శీత స. ష్‌ 4 (ని వాళ్ల టా. హై! ] శి, నే పచ కలై స చ్‌ | ౦ళీ వ చెశ్చి కళ శశీ వాటి ఫై స్ట్‌గీ బై చ్రిశ్తీ ర శి చి ల?! స 1. ర్న జి ం లి ప క 1 06 శే చ్తేశి (జ్‌ న్‌ ం ధే శే చై శై వే స స్‌ గ్తీ సనన చేర ళి సలి లి న. ] స? 4చిర్తి ర్‌ చళ్ల తళ్లౌ క్ష నస 1. స చ సశ? శే ళ్‌ఖై లల న్‌ ౪4 నీశే సాన రేల క. ్ట ఓ శీ శ్‌” గలి శ్తశ్చ కా న... న్‌ ర్‌ శ్ర శ... సళ క టా సంప ః న్‌ శై నెక్‌ ల్ఞో స శ త్‌ ఫ్‌ సల్‌ కటట

వ్‌ కని * ర్జె గ న... 7 వ ళీ ] శం సై క ళం వీ జ ॥ శ్ధ్‌ బలై సీకే చనల . 1 ౮ ఇల కైం క చపల లల క 1 / క చప డా చీ! ళీ శే శ హై స పై ఫి శీ మ్‌ స్‌ (క్రీ సగ 7 ల ] హ్‌ 1 న్న - స శా (గీ ల్సి శే శే కి వ్‌ || రళ్సే | | ళం రి _ క ఫీ తల్‌ చం ర్టిళ్లా ళె "క్తై వ్‌ . ఇ (గి ళ్‌ న! ర

రసాలు ఎన్ని? రసాలెన్ని? అనే విషయంలో సుదీర్షచర్చలు జరిగాయి. ఒకకేర సమని కొందరు, ఎనిమిదని కొందరు తొమ్మిదని కొందరు, వీటికి భక్తి, వాత్సల్యం, (ప్రేమరసాలు కలిపి లెక్క పెట్టినవారు మరికొందరు న్నారు. అయితే భరతముని చెప్పినవి 8 రసాలు. శృంగారం, హాస్యం, కరుణం, రౌద్రం, వీరం, భయానకం, భీభత్సం, అద్భుతం. వీటికి తరువాత, అలంకారికులు శొంతాన్ని జోడించారు. “శృంగార హాస్య, కరుణ, రౌద్ర, వీర భయానకాః భీభత్సా, దృుత, శాంతాశ్చ నవనాట్యు రసాస్ప్యృతాః" శాంతాన్ని కూడా తొమ్మిదవరసంగా అంగీరించడంచేత శాంతానికి స్థాయీభావంగా “శనుమిని శాస్త్రజ్ఞులు నిర్హయించారు. రసానందాన్ని పొందేదెవరు? విచిత్రం ఏమిటంళఓ, నటుడు నుగిక్షితుడై ఎంతోసాధన చేసి నటనలో ప్రావీణ్యాన్ని పొందినా, ఎంతోమంది పొగడ్తలందుకున్నా, ఎన్నో సమ్మానాలు పొందినా రసానందం పొందేది మొత్రం నటుడు కాదు; (పేక్షకుడే. రసానందాన్ని పొందేదెనరనే విషయంలో సంస్కృతాలంకారికుల్లో సుదీర్హ రాద్దాంత సిద్దాంతాలు జరిగాయి.

భట్టలోల్లటుడు, అనుకార్యులైన “సీతారామాదులి రసానందాన్ని పొందుతారన్నాడు.
(శ్రీశంకుకుడు *నటులౌ రసానందాన్ని పొందుతారన్నాడు.
భట్టనాయకుడు, "పేక్షకులో రసానందాన్ని పొందుతారన్నాడు.
అభినవగువ్తపాదుడు, కేవలం అనుభవపూర్వకంగా ఉన్నపేక్షకుడే, రంగస్థలం మీద వ్రదర్శిం బడుతున్న రస భావానుగుణ నటకౌశ లాన్ని చూస్తి అందులో లీనమై రసానందాన్ని పొందుతాడని చెప్పాడు. 28

దీన్నే బలవరున్తూ వానన (వూర్వానుభవం) లేని (వేక్షకుడు రసా నందం పొందలేడని ధర్మదత్తుడు ఇలా అన్నాడు.

“"సవాసవానాం సభ్యానాం రసప్యాస్వాదవం భవేత్‌

నిర్వవనాన్తు రంగాంతః కావృకుడ్యాశ్మ సన్నిభాళ

వూర్వజ్ఞానంతో ఉన్న (పేక్షకుడే రసానందాన్ని పొందగలడని అది లేని వాడు, రంగస్థలం దగ్గరున్న కర్రతోగాని, గోడతోగాని, రాయితోగాని సమానమవుతాడని స్పష్ట వరిచాడు.

కాబట్టి, నహృదయుడైన (్రేక్షకుడే రసాొనందాన్ని పొందగలడని సర్వా లంకారిక నమ్మతమైన సారాంశం. నటుడు తన్మయుడై తే?

నటుడు, (పేక్షకునికి రపానందాన్ని అందించే సాధనమని చెబుతూ అభినవ గున్తుడు, నటుణ్లి పాత్రతో పోల్చాడు. పాత్రలో ఉన్న మద్యము మొదలగు వానిని తాగి, తాగేవాడు ఆనందం పొందుతాడు. కాని పాత్రకు ఎటువంటి అనుభూతి ఉండదని వక్కాణించాడు. అయితే మరికొంచెం ముందుకు వెళ్ళి ఆలోచిస్తే పాత్ర, నిరం. నటుడైన మనిషి జీవం కలవాడు. నిర్రీవాలకు ఏ వికారం ఉండదు, జీవం కలవారికి సహజ చిత్త వికారాలు సహజం. కావున నటుడు వానిని అణచుకొని, ధరించబోయే పాత్రగత స్వభావాలు తనలో ఆవిష్కరింవజేసికొని బవా జాగ్రత్తగా రనభా వానుగుణంగా (పేక్షకుని రసానందసిద్దికి దోవాదకారుడు కావాలి. 1. సహజ న్వరూవ న్వభావాలు విడిచి పెట్టాలి. 2. పాత్రగత స్వరూవ న్వభావన రనభావాలు తనవైకి అవసరమైనంతవరకు ఆవాహన చేసుకోవాలి 3. పాత్ర న్వరూవంలో గానీ, స్వభావంలో కానీ రనభావాదులలోకానీ తన్మయుడవు తున్నప్లే అనిపించాలి. కానీ తన్మయుడు కాకూడదు. తన నటనా పాటవంతో (పేక్షకులను తన్మయులను చేయగలగాలి. అలాకాక నటుడే తన్మయుడై తే తరువాత రంగస్థలం మీద చేయాల్సిన వనిని మరిచిపోతాడు. వెంటనే నాటకం రసాభాసం అవుతుంది.

నటునికీి నిగ్రహం ప్రధానం

పాత్రగత రసభావాలు, నిజజీవిత రసభావాలు, సందర్భానుసారంగా వరస్పరం ఒక దానిపై ఒకటిపడినా నటునికి విగ్రహం అవసరం.

శృంగారాన్ని అభినయిస్తున్న నటుడు, నాయిక స్పర్మ్శాదులకు లోనై తన్మయుడు కాకూడదు. నిగ్రహశక్తితో అదువులో ఉండాలి.

అలాగే కరుణ రసాన్ని అభినయిస్తున్నవుడు నిజ జీవితంలోని కరు ణరనం కట్టులుతించుకొని పాత్ర స్వభావంపై వడుతున్నా నిగ్రవశక్తైితో అవసరమైనంతవరకు (గ్రహించి అదుపులో ఉండాకి.

అలాగే క్రోధాదులు నటిస్తున్నవుడు నటునికి నిగ్రహం చాలా ఆవ నరం. లేకపోతే అనేక అనర్దాలు జరుగుతాయి.

నటుడైనవాడు, ముందు తనను తాను నిగ్రహించుకోగలగాలి. నిగ హశక్తి లేని నటుడు వట్టాలు తప్పిన బండి లాంటివాడుకావడమే కాకుండా అతిగా నటిస్తున్నాడనే అవవాదుకు గురౌతాడు. మరి "అతి నర్వత్ర వర్ణ యేత్‌" కదా ! కాబట్టి నటునికి నిగ్రహశక్తి చాలా అవసరం. రసమంత ముఖ్యమైన మరోవిషయం

కొంతమంది ఆధునిక విమర్శకులు, “ఎంతగా నటుడు, నటిస్తున్నానని అనుకున్నా, పాత్రగత రనభావాలకు అతడు స్పందించి, తాదాత్మ్యాన్ని పొందకుండా ఎలా ఉంటాడని ప్రశ్నిస్తున్నారు.

శృంగారాది రసాభినయంలో వరస్పర స్పర్శనాదులనల్ల కొంత ఆనందం, కరుణ రసాదులను నటిస్తున్నవుడు కొంత వరితాపం, క్రోధాదులను వ్రదర్శిస్తు న్నవుడు కొంత రక్తవుటాటుపోటులు నటులు పొందుతారన్నది, కొంతవరకు నిజమే. అయితే కొన్ని రసాలు అభినయిస్తున్నవుడు ఆనందం, కొన్నిటి వల్ల శారీరక (శ్రమ కలగడం ఖాయం. కొని ఇవి కేవలం అంతర్లీనంగా వే ఉంటాయని,ఉండాలని గమనించాలి. (ేక్షకుని రసానందసెద్దికి సాధనమైన నటుడు తవ్పక _ ఇలాంటిస్టితి గతులను చవిచూడకొ తప్పదు. నిగ్రహం

తభ

పాటించకా తవ్పదు. అవి బహిర్గతం అయితే నటుడే రసానందాన్ని పొంది, తన్మయుడౌతాడు. వెంటనే నాటకం దెబ్బతింటుంది. వై ఆధునిక విమర్శ కుల అభిప్రాయాన్ని బలవరున్తున్నట్లుగా బళ్ళారి వారు, “నటుడు తాత్కాలిక తాదాత్మ్యాన్నెనా పొందాలిని అభిప్రాయ వడ్డారు. దానికి మరికాంత బలం చేకూర్చినట్లు పానుగంటివారు, రాధాకృష్ణ నాటక తృతీయాంకంలో "పొత్ర మునకంతరసో దయయుండునా?” అని ఓ పాొత్రచే పలికించారు. అంటే నటునికి తాత్కాలిక తాదాత్మ్యం కావాలని బళ్ళారి వారంకే కొంత ఈరపోదయ మైనా అవనరమని పానుగంటివారన్నారు. అయితే వీరిరువురి అభి ప్రాయాలకు ఖండనప్రాయంగా స్టానిస్తిన్‌ స్కీ" తనను తానుమరిస్తే నటన చెడిపోతుందొని అభిప్రాయవడ్డారు. దీనినే ఆధునికులైన తిరువతి వేంకటకవులు పాండవాశ్వమేధం ప్రథమూంకంలో "నాటకములో వేషధారులే యొకవుడు తన్మయులగుచు. దత్తత్కృతులకు సిద్రమగుదురిని నటుడు తాత్కాలికంగా చైనా తన్మయుడైతే జరిగే అనర్జాలగురించి చాటి చెప్పారు. ఆధునిక నట విమర్శకులైన మాధవపెద్ది వెంకట్రామయ్యగారు, డా. ర8.గ. అప్పారా వుగారు కూడా తిరువతికవులతో ఏకీభవించారు. (ోనందేశాలు”. శీర్షికలో చూడవచ్చును).

రసానందసాధనం -విశేషాంశాలు

అధినవగున్నడు రసానంద సాధనమైన నటుణ్ణి పాత్రతో పోల్బడంలో రెండు విశేషాలు ఉన్నట్లు నాకు అనిపిస్తుంది.

మద్యం తాగబడిన పాత్రకు కించిద్వానన, కించిత్‌ మద్యం అంటుకొని ఉంటాయికదా! నిరీవమైన పాత్రకే ఇవి అంటుకొని ఉంటే, సజీవమైన, నటుడైన మనిషికి సవాజరనభావాలు ఎలా పోతాయి? ఈ విషయం తెలిసే పాత్రకు అంటిన వూర్వ వానన లాగే నటునికి కూడా నిజజీవితంలో ఉండే రనభావాలు అవసరమైనంత గానే పాత్రపై ్రతిఫ లించాలని (అధికం కాకూడదని) అభినవగున్నుడు పొత్ర, మద్యం అనే వాటితోపోల్చాడని నాకు అనిపిస్తుంది.

అంతే కాకుండా పాత్ర అనే శబ్దం వాడడంలో మరో విశేషం ఏమిటంటే, పాత్ర నిర్టీనం కాబట్టి, పాత్ర (వేషం) లోనికి వెళ్ళబోయేనటుడు నిజ జీవితాన్ని విడిచి పెట్టి (అంటే నిర్రీవిని చేస) ధరించబోయే పాత్ర (వేషం) లోనికి వరకాయ వ్రవేశం చేయాలనే విషయాన్ని కూడా స్పురింవ చేస్తున్నాడేమో అనిపిస్తుంది. (పరకాయ (ప్రవేశం చేసినవానికి అంతర్లీనంగా తన వూర్వకాయం గురించి అంతా జ్ఞాపకం ఉంటుందని గమనించాలి)

ఇక అనుభవ పూర్వక ఉదాహరణ వరిశీలిద్దాం. రంగస్టలంపై ఉన్న నటునిక్సి తను ఎవరో, తను నటిస్తున్న పాత్ర ఏమిటో, నంభాషణలు ఏమిటో, ఏ నన్నినేశంలో ఎలా అభినయించాలో, (అలాగే ఎదుటి పాత్ర లను గురించి) అంతర్లీనంగా గుర్తుంచుకొని ఉంటాడు గదా! ఇవేవీ బయట వడకుండా పొత్రగత స్వభావ రసభావాలనే వ్రదర్శిస్తాడు కదా! అందుచేత వ్రతినటునికీ అంతర్లీనంగా ఉన్నవి, రెండవి నునకు తేలింది. 1.పాత్ర గత రనభావాలకు అవసరమైనంత వరకూ ఉవపయోగవడే నిజజీవితంలో ఉండే రసభావాలు. 2 పాత్ర గతంగా గుర్తుంచుకోదగ్గ సంభాషణాదులు. ఈ రెండింటిని నాణానికి బొరుసుగా భావిస్తే (షేక్షకులకు కనవడే వటుళణీ బొమ్మగా భావించ వచ్చు. ఇదండీ సంగతి.

ఇంత నేవథ్యం ఉన్న నటుడు తాదాత్మ్యం చెంది తన్ను తాను మరిస్తే ఏం జరుగుతుందో మనకు తెలిసిందే.

కాబట్టి ఏ నటుడు, రసానందసిద్దిని (పేక్షకులకు అందించ గలుగు తాడో), ఆ నటుడు, _షేక్షకాదరాభిమానాలచే బ్రహ్మనందసిద్దిని పాందుతాడ నేది నిర్వివాదాంశం.

త2

నాలుగు అధినయాలు (చతుర్విధాభినయాలు)

"ఆంగికం భువనం యన్య వాచికం సర్వ వాబ్మయం

ఆహార్యం చంద్రతారాది తం వందే సాత్త్వికం శివం”.

ఏ శివునకు భువనమంతా ఆంగికాభినయమో, వాబ్మయమంతా వాచి కాధినయమో, చందుడు నక్షత్రాలు ఆపహార్యాభినయమో, అటువంటి సాత్త్విక న్వరూవుడైన శివునకు నమన్కరిన్తున్నానని భావం. ఇలా నాలుకు అభినయాలతో నందికేశ్వరుడు అభినయదర్చణాన్ని ప్రారంభిస్తూ వై శ్లోకంలో ఇష్ట దేవతా ప్రార్ధన చేశాడు. నాలుగు అభినయాలైన 1. ఆంగిక 2. వాచిక 3. ఆవోర్య 4. సాత్స్వికాధినయాలు నాటకంలో అత్యంత వ్రధాన పాత్రను పోషిస్తున్నాయి. ఈ నాలుగు అభినయాల గురించి వ్రతి నటుడు తెలుసుకొని అవిశ్రాంతంగా సాధన చేస్తూనే ఉండాలి.

"వయో౭నురూవే వ్రథమస్తు వేష వేషానురూపేణ గతివ్రచార

గతి వ్రచారానుగతంచ పాఠ్యం, పొఠ్యామరూపో2భినయశ్వ కార్యం"

అనటంచేత వ్రదర్శననమయంలో ముందు కనిపించేది. వేషం (ఆవోర్యం), తరువాత అంగ విన్యాసాదులు (ఆంగికం), తరువాత మాటలు (వాచికం), తరువాత రసభావ వకటనం (సాత్త్వికం) కాబట్టీ, ఈ (క్రమంలో వాలుగు అభినయాలను వరిశీలిద్దాం.

ఆవోర్యం అంటే తెచ్చి 'పెలట్టుకున్నదని భావం. వయస్సుకు, పాత్రకు అనుగుణంగా వేషధారణచేయడాన్ని ఆహార్యం అంటారు. నేవథ్య గవాం (మేకప్‌ రూం / గ్రీన్‌ రూం). లో వేషం తయారుచేసుకుంటాం. రంగస్త్రలం మీదకు పాత్ర వ్రవేశించగానే (యేక్షకుల దృష్టివాకర్షించేది వేషమే. అలాంటి

ఆహార్యాభినయం ప్రధానంగా నాలుగువిధాలు,.

క్షే. వుప్తం : రంగస్థలాన్ని కావలసిన తెరల ద్వారా, సెట్టింగుల ద్వారా అమర్చుకోవడం.

అలంకారం : వ,స్త్రాభరణ విశేషాదులచే వయఃపాత్రానుగుణంగా తయా రుచేసుకోవడం.

తి. అంగ రచన : వీ ఏ రంగులు కలిపితే వీరంగు వస్తుందో, ఏయే దేశస్టులు (స్రీ; పురుషులు ఏ రంగు కలిగిన వారుంటారో, వారికే రంగులు వేయాలో, గెడ్డాలు, మీసాలు ఎలా అమర్చుకోవాలో తెలి యజేయడం.

పంజీవం : ప్రాణులు మూడు రకాలుగా ఉంటాయని చతుష్పద ములు (వశువులు), ద్విపదములు(మ్రనుషులు + వక్షులు), అపదములు (పాములు). వీటిని ఏ విధంగా రంగస్థలం మీదకు వయోగించాలో తెలియజేయడం. వై నాలుగింటిలో ఇంకా అవాంతర భేదాలున్నాయి. ఇవికాక నేవ

ఛారణాన్ని భరతముని మూడురకాలుగా విభజించాడు.

అనురూవం : స్త్రీలు స్త్రీ వేషాన్ని, పురుషులు వురువ వేషాన్ని ధరించడం.

॥. రూపానురూవం : వురుషుడు స్త్రీ వేషాన్ని, స్త్రీ వురును వేషాన్ని ధరించడం.

విరూవం : యువకుడు వృద్ద వేషాన్ని, వృద్దుడు యువకునివేషం ధరించడం. ఇనన్నీ ఆహార్యాభినయంలో చోటు చేనుకుంటాయి.

౩్రెశ్త

వేషం తరువాత (_పేక్షకులను ఆకర్షించేది, నటుని అవయవ విన్యాసం. శరీరంలో ఉండే అంగచలనములతో చేయబడిన అభినయం. కాబట్టి దీనిని ఆంగికాభినయం అన్నారు. మానవ శరీరంలో అభినయించవలసిన అంగాలను మూడు భాగాలుగా భరతముని విభాగించాడు. అందులో మళ్ళీ అవాంతర భేదాలను బ్రాకెట్లలో సూచించాను.

అంగములు : 1. శిరన్సు (13) 2. ఫాస్తములు (67) 3 కటి (నడుం) (5) 4. ఉరము (5) 5. పార్మ్యములు (5) 6. పాదములు (5)
ఉపాంగములు : 1. నేత్రాలు (దృమ్టలు) (36) 2.కనుబొమలు (7)
నాసిక (69 4. ఆధరం (6) 5. కపోలాలు (వెక్కిళ్ళు) (6) 6. చిబుకం (గడ్డం) (7
వ్రత్యంగాలు : 1. తారకలు (శ 2. దర్శనప్రకారాలు (8) 3. వుటలు (9) 4. ఆన్యం (నోరు) (6) 5. ముఖరాగాలు (4) 6. జఠరరం (పొట్టు) (3) 7. ఊరువులు (తొడలు) (5) 8. జంఘులు(పిక్కలు) (5)
గ్రీవం (మెడ) (9) వై భేదాలు వ్రధానమైనవి. వీటిలో ఇంకా ఒక్కొక్క. దానికి ప్రక్క

మన్న అవాంతర భేదాలన్నింటిని భరతముని విశదీకరించాడు. అయితే న్థూలంగా 3౩ భాగాలుగా భరతముని విభాగించాడు.

ముఖజుభినయం : శిరస్సులో ఉన్న "ఉపాంగాలి అభినయం ముఖ జాభినయం అవుతుంది
శరీరాభినయం : "అంగములి అభినయం దీనిలో చేరుతుంది.
చేష్టాక్సృతాధినయం : నటీనటులు రంగస్థల వ్రవేశం నుండి రసభావ పాఠత్రాచిత్యాన్ని బట్టి, కూర్చోవడం, నడవడం, వడుకోవడం, అంధ

కక్‌

కారంలో తిరగడం, రథాధిరోహణం, నీటిలో దిగడం, వర్వతారోహాణం

మొదలగు వాటి నెన్నో 12 వ అధ్యాయంలో చెప్పి, భరతముని

“నేను చెవ్పక విడిచిన వాటిని లోకంనుండి [గ్రహించాలిని చెప్పాడు.

మనస్సులోని భావాన్ని భాషావరమైన మాటల ద్వారా ఎదుటి వారికి తెలియజేసేదే వాచికాభినయం. ఇది నాటకానికి శరీరం లాంటిది. అత్యంత ప్రాధాన్యత కలిగినది. ఆంగిక్క సాత్త్విక, ఆహార్యాభినయాలు వా[గ్రూవం గానే వ్రతిఫలిస్తాయి. అందుకే "వాక్కే సమస్తమునకు మూలకారణం" అని భరతముని చెప్పాడు. వాచికాభినయాన్ని 11 విభాగాలుగా విభాగించాడు.

భాషా భేదాలు : నాటకాలలో వాడే భాష నాలుగు రకొలుగా

ఉంటుంది.

అతిభాష : వైదిక శబ్ద బహళమైనది అతిభాష. దీనిని దేవతలకు

వాడతారు.

ఆర్యాభాష నః వైదిక శబ్ద బాహుళ్యం కలది. ఇది రాజులకు వాడు

తారు.

యోన్యంతరీభాష : వాట్య ధర్మిననుపరించి వశుష్ష్యాదులకు వాడు

తారు.

జాతి భాష : లౌకిక సంస్కృతం, ప్రాకృతం అని రెండు రకాలు.

మళ్ళీ ప్రాకృతం రెండు రకాలు.

భావలు : (౧ 1. మాగధి 2. అవంతి 3. ప్రాచ్య 4. శౌరసేని

అర్హమాగధి 6. బాహ్లీక 7. దక్షిణాత్యభాషలు.

విభాషలు : (7) 1. శకారి 2. ఆఅభధీరి 3౩ ఛాండాలి 4. శాబరి

ద్రామిడి 6 ఆంధ్రి 7. వనౌకసి,

భాషల్లో వ్రతిదానికి తత్సమ, తద్భవ దేశ్వాలు ఉంటాయి.

విభాషల్లో తద్భవ, దేశ్యాలు ఉంటాయని గమనించాలి.

వ్యాకరణం : స్పష్టత కోనం, భాషా దోషాలు తెలుసుకోవటం కోసం ఏ ఇక్షరం ఎక్కడ వుట్టిందో తెలుసుకోవటంకోనం. వ్యాకరణం వౌటకానికీ చాలా అననరం. దీనిని రెండు విధాలుగా విభజించారు. (1) నంన్కృతం (2 ప్రాకృతం.
ఛందస్సు : మన తెలుగు నాటకానికి ప్రత్యేకతను సంతరించింది ఛందస్పే. వదాలు రెండు రకాలు 1. నిబద్ధం 2. అనిబద్హం. నిబద్దం అంపే వద్యం. అనిబద్దం అంటే గద్యం (వచనం). ఈ వద్యం నాలుగు పాదాలతో ఉంటుంది. అలాంటి నద్యాలు 1 నుండి 26 అక్షరాలు వరకూ ఒక పాదంలో ఉంటాయి. కాబట్టి 26 ఛంద స్సుల్లో 13 కోట్లు 42 లక్షల 17 వేల 726 వృత్తాలు వుడతాయి. ఇవి కొక దేశీయమైన ఛందస్సు ఉంది.
లక్షణములు : విభావాదులననుసరించి ఉన్న ఈ లక్షణాలు రసా నుగుణంగా ప్రయోగించాలని భరతుడు చెప్పాడు. ఇవి భూషణం, అక్షర నంహతి, శోభ, అభిమానం మొదలగునవి 36 ఉన్నాయి.
అలంకారములు : భాషకు అలంకారాన్ని తెచ్చేవే అలంకారములు, ఇవి శబ్ద, అర్హ ఉభయాలంకారములు అని మూడు విధాలు. భరత ముని చెప్పినవి నాలుగు అలంకారములు. ఉనను, దీవకం, రూవకం అనేవి అర్జాలంకారములు. యమకం అనే శబ్దాలంకారము. ఇవి క్రమేణా కువలయానందం నాటికి 124 అలంకారములుగా (ప్రత్యక్ష మయ్యాయి.

6 గుణములు : భాష గుణయుక్తంగా ఉండాలని, గుణాలను 10 విధా లుగా విభజించాడు.

న్‌ 2. వ్రసాదం 3. సమత శ. సమాధి 5. మాధుర్యం ఈ ఓజన్సు 7. పొకుమార్యం 8 అర్హన్యక్తి 9. ఉదారత 10. కాంతి. త్ర
దోషములు : భాష్య దోషరహితంగా ఉండాలని దోషాలు వదింటిని పేర్కొన్నాడు
గూఢార్హం 2. అర్హంతరం 3, అర్ధహీనం 4. భిన్నార్హం 5. ఏకార్హం 6. అభివ్లుతార్హం 7. న్యాయా పేతం 8. విషమం 9. విసంది 10. శబ్దచ్యుతం.
సంబుద్ది విధానం : ఉత్తమ, మధ్యమ, అధమ వ్రకృతుల విషయంలో ఎవరిని ఎలా వంబోధించాలో తెలుసుకునేదాన్ని సంబుద్ది విధాన మంటారు.
నామ విధానం : నాటకంలో ఎవరెవరికి ఏయే పేర్లు పెట్టాలో భరతుడు సూచించాడు. కల్పిత ఇతివృత్తాలతో కవులు నాటకాలు రచించినవుడు (వ్రస్తుతార్హ సూచకంగా పేర్లు వెట్టాలని భరతుడు నిర్తే శించాడు.
కాకు న్వర వ్యంజవం : ఇది నటునికి చాలా అనవసరం. కాకువంకు జివ్వా అని అర్ధం. జిప్వాతో స్వరం కలిసి ఉచ్చారణలో భేదాన్ని కల్పిస్తుంది. తక్కిన గుణాలు కలిసి సమగ్రతను సమకూరుస్తాయి.

1న్వరం: (7) స్కర్వి గు మ ప, దని

స్థానం : (3) ఉరము, కంరము, శిరము.
వర్షం (4) ఉదాత్తం, అనుదాత్తం, స్వరితం, కంపెతం.
అలంకారం * (6) ఉచ్చం, దీవ్తం, మంద్రం, నీచం, ద్రుతం, విలంఓితం.

5 అంగములు . (6) విచ్చేదం, అర్పణం, విసర్గం, అనుబంధం, దీపనం, ప్రశమనం.

6 కాకువు : (2) సాకాంక్ష, నిరాకాంక్ష.

11 విరామం : వదాల మధ్య నిలువుదలను విరామం అంటారు. భావా నుగుణంగా ఎంత అవనరమో, అంతే కాలం విరామం తిసుకోవాలి.

ఎక్కువైనా తప్పే. తక్కువైనా తప్పే. విరామం అవనరం లేని

చోట తీసుకోవడం కూడా తప్పే. సామాన్యాభినయం

వాచిక రూవమైన సామాన్యాభినయాన్ని 12 విధాలుగా భరతముని వచించాడు. 1. ఆలావం 2. వ్రలావం 3. విలాపం 4. అనులావం 5. సంలావం 6. అవలావం 7. సందేశం 8. అతిదేశం 9. నిర్దేశం 10. వ్యవదేశం 11. ఉవదేశం 12. అవదేశం. చిత్రాభినయం

ఆకాశగమనం, ఆత్మగతం, అవవారితకం, జనాంతికం, కర్గోక్తం, స్వాప్నాయితం, మదం, మూర్చ, మరణం వునరుక్తి,

వై వాటిలో వాచికాభినయం ఎలా ఉండాలో భరతముని విశదీకరిం చాడు. వురణాధినయం

ఈ మరణాభినయాన్ని' కూడా భరతముని న్పష్టీకరించాడు. కార్మ్యం, వేవధువు, దాహం, విలల్లిక, "ఫేనం, గ్రీవాభంగం, జడత్స మరణం ఇలా అత్యంత ప్రధానమైన వాచికాభినయాన్ని సోదాహరణంగా, సమగ్రంగా భరత ముని ్రవచించాడు. ఇన్నీ గ్రహించినాా వాచికంలో శ్రవ్యత్క ముగ్రాహ్యత ప్రధానాలు. వచనం చెప్పినా, పద్యం చదివినా, స్పష్టీచ్చారణ వాచికాభిన యానికి ఊపిరిగా భావించాలి. నాటకం పౌరాణికం కావచ్చు. సాంఘికం కావచ్చు. ఏదైనా కావచ్చు. వద్యంతోపాటు వచనానికీ శృతి ఉందని తి నటుడు గమనించాలి. శృతి లేని మాట మనకు కర్ణకతోరంగా వినబ డుతుంది. ఇంకో విచిత్రమేమిటంటే, వి శృతిలో ఆ వదాన్ని చెప్పాలో ఆ వదమే నిర్దేశిస్తుంది. దాన్ని మరోలా చెస్తే వినలేం. అదే శృతి. వాచికాభినయంలో స్పష్టేచ్చారణ పాధన కోనం కొంతసాధన సామగ్రిని ఇస్తు

న్నాను. వీటిని కంఠస్తం చేసి రోజూ సాధన చేయటంవల్ల నోరు తిరగని శబ్దం అంటూ ఉండదని నా భావన. వాచికాభినయ సాధన సామాగ్రి

'"అడిగెదనని కదు వడిజను, వడిగిన దనమగుడ నురుగడని నడయుడుగున్‌, వెడవెడ సిడిముడి తడబడ, వదుగిడు నడుగిడదు, జడిమనడుగిదునెడలన్‌" (పోతన - భాగవతం)
“మనమున ననుమానమునూ నము,నీ నామమ్మను మననమ్మును, వేము మ్మున మౌన నమ్న మన్నవ మనమను, నానా మునీన! మావానూవా 1 - (తిమ్మన - పారిజాతా వహరణం) ఏ, జయత్వదభ విభ్రమభ్రమ ద్చుజంగ విశ స్‌స ద్వివిర్గమత్కంమ న్గురత్కరాళఫాల వావ్యవాట్‌ ధిమిద్దిమిద్దిమి ధ్వన వదంగతుంగ మంగళ ధ్వని శ్రమ ్రవర్తిత ప్రచండ తాండవశ్శివః ॥ - (రావణ విరచిత శివ తాండన స్తోత్రం)
అశేషశేముషీ మూషం మానం అశ్నామి మౌతులా! (శ్రీ,హర్లుడు) 5, “శ. మచ్చతురానవ, నంచానన, షడానవ, నవా(స్రానన వజ్రాయుధ, వంచాయుధ, సిద్ద సాధ్య, యక్ష, గరుడ, గంధర్వ, కిన్నెర, కింవు రుష విద్యాధరాద్యభిల ఖేచర సమూవాంబులు తద్రక్షణార్హ మై ప్రతిమ చెంరి నిల్చిన నిల్తురు గాక | దైత్యరాద్గర్భ నిర్చేదక సుదర్శన మవో భిదార్హ మై, బృందారక కేంద్ర ట్రిదివ సామౌజ్యెక సంరక్షణ ధురంధ తం

రమై, ప్రళయ సమయ కృశానుశిఖా వ్రతిమావోజ్హ్యల మహా కీలికా

శోభితం బైయలరు నిర్వశక్రపరాశ్రమ స్తురిత చక్రాయుధంబుచే వద్దు

రాత్ము కృతాంతని శాంతంబునకతిథింగావించెద” - (చిలకమర్తి -

గయోపాఖ్యానం) ఈ * లుడ్చాాడ్బర్థియ వడొడ్డా డ్లా ద్లుంధ

సడొడ్తడాడ్సృహ విఖ్యాత సభ్యోదయా | (కాళిదాసు)

మౌానసికవరమైన నటశిక్షణే సాత్త్వికాధినయం. నాటకంలో సాత్వికా భినయ (వ్రదర్శనంచేసిననటుడు మహోన్నత స్థితికి చేరినక్ట్రేనని నిన్నందేహంగా చెవ్చవచ్చు. ఇంతకూ నత్త్వమంకే?

తన వశమందున్న మనస్సు వలన సిద్దించిన విశేషస్థితిని సత్త్వం అంటారు.

వరగత సుఖ దుఃఖ భావనచేత ప్రభావితమయ్యే అంతఃకరణ (మనస్సు) యొక్క ధర్మమే నత్త్వం అని శా,స్తైజ్ఞులు చెప్పారు.

అటువంటి సత్త్వం యొక్క నవాయంతో ్రదర్శించ బడేవి కాబట్టి, కన్నీళ్ళు, గగుర్పాటు మొదలగు వాటీని సాత్సికభావాలంటారు.

సాత్త్వికాభినయానికి మనస్సే ఆధారభూతమైందని దానిని వశం చేసుకుంటే సిద్దిని పొందవచ్చునని వతి నటుడు గమనించాలి. మనన్సు స్వాధీనం కాకపోతే సాత్త్వికభావ వ్రదర్శనం చేసే ప్రసక్తే లేదని గ్రహించాలి.

ఈ సత్త్వబలంచేతే కవి, రామాదుల సుఖ దుఃఖాదులను తనవిగా చేసుకొని రచిస్తున్నాడు.

ఈ సత్త్వబలంచేతే నటుడు, పొత్రల నుఖ దు,ఖాదులను తనవిగా చేసుకొని నటిస్తున్నాడు.

త

ఈ సత్త్వ్యబలంచేతే _పేక్షకుడు, నటులు వ్రదర్శించిన సుఖ దుఖా దులను తనవిగా చేసుకొని రసానందానుభూతిని పొందుతున్నాడు. కాబట్టి కవి (వ్రాసిన దానిని సత్స్వబలం చేత నటుడు (ేక్షకునికి అందిస్తున్నాడు. అందించడం వరకే నటుని వని. అందించిన దాన్ని (_పేక్షకుడు మరొక మెబ్టుక్కి అనుభవిస్తాడు. కాని నటుడు అందించటంలో (సాత్స్వికాభిన యంలో) లోపం జరిగితే పేక్షకుని ఆనందానుభూతికి భంగం కలిగించిన వాడౌతాడు.

కవి వ్రాసిన దాన్ని, పాత్ర ద్వారా నటుడు, యేక్షకునికి ఆనందా నుభూతిని పొందింవజేసే సాధనమని గమనించాలి.

ఏ నటుడైతే సాత్త్వికాలినయబలంతో (పేక్షకునికి ఆనందొనుభూతిని కలుగజేస్తాడోో ఆ నటుడు (పేక్ష కులచేత పూజింపబడతాడు. అలా కాక పోతే దూషింవబడతాడు. కాబట్టి నటునికి సాత్త్వికాభినయం అత్యంత వధానమెనదని గమనించవలసి ఉండ్శి దీనికి ప్రమాణంగాఉన్న భరతముని అర లలి సో 6 ప పలుకులివి.

"సాత్త్వికాభినయానికి ప్రాధాన్యత ఉన్న నాటకం, శ్రేష్టమని,

సాత్మ్వికాభినయం తక్కిన వాటితో సమానంగా ఉన్న నాటకం

మధ్యమమని, సొత్త్వికం స్వల్బంగా ఉంపే అధమమిని వేర్కొన్నాడు.

నాటకంలో సర్వోత్కష్ట్ర స్టానంలో నిలిచే ఈ సాత్త్వికభావాలు 8 విదాలు

"ప్తంభ స్ప్వేదో 2థ రోమాంచస్వ్వ్యరభేదశ్వ వేవథుః

వైవర్ష్య మతశ్రు ప్రళయ ఇత్యప్టై సాత్త్వికామతాః "

వీటి అర్జాలను బ్రాకెట్లలో సూచించాను. ఏయే సందర్భాల్లో ఇవి కలుగుతాయో వివరిస్తూ, ఎలా వీటిని అభినయించాలో కూడ వివరించాను.

స్తంభం : (నిశేమ్చడై జడాకృతి దాల్బడం)

మదం, రోగం, క్రోధం, భయం, ఆశ్చర్యం, గర్వం వల్ల స్తంభం కలుగుతుంది. శూన్యంగా ఉండటం, అంగనై ధిల్యం వల్ల దీన్ని అభినయించాలి, 2. స్వేదం : (చమట వట్టుడం) నంపీడనం (ఒత్తిడి), క్రోధం, శ్రమ, వ్యాయామం, భయం, ఉక్క బెట్టడం; సంతోషం, జ్వరం, దుఖం, సుఖం, సిగ్గు వల్ల స్వేదం కలుగుతుంది. విసనకర్రతో విసరడం, చెమటతుడుచు కొ నడంయ గాలిని కోరుకోవడంవల్ల దీన్ని అభినయించాలి. 3. రోమాంచం (గగుర్పాటు) క్రోధం, వ్యాధి, భయం, సంతోషం, చలివల్లేకాకుండా ఆనందంలో ఒకరి శరీరం ఒకరికి తగిలినవుడు కూడా ఒక్కోసారి రోమాంచం కలు గుతుంది. శరీరాన్ని సృశించటం వల్ల దీన్ని అభినయించాలి. 4. న్వరభేదం : (గద్గదము లేదా గొంతు బొంగురు పోవడం) రోగం, మదం, క్రోధం, ఆనందం భయం, అవమానం, వల్ల కలు గుతుంది. గద్దదన్వరంతో దీన్ని అభినయించాలి. 5. అశ్రువు : (కన్నీరు కార్చడం) ఆవులింత, భయం, క్రోధం, చలి, రోగం, శోకం, అధికమైన పాగ, కొటుక్క ఆనందం, రెప్పపాటు లేకపోవుట, కళ్ళు నులుము కోవడంవల్ల అశ్రువులు వస్తాయి. కళ్ళుతుడుచుకొనుట,, కన్నీళ్ళుపడుటచేత దీన్ని అధిన యించాలి. 6. వైవర్ష్యం : (రంగు మారడం) ఎండు క్రోధం, వ్యాధి, చలి భయం, శ్రమ, శరీరం, కృశించడం వల్ల రంగుమారడం సంభవిస్తుంది. ఇది చాలా కష్టం. అయినా నరాలు బిగబట్టుడంవల్ల దీన్ని కొంతవరకూ సాధించవచ్చు. ళు న! 7. కంపం : (వణీక్‌ పోవటం) 4

రోగం, భయం, తాకడం, ఆనందం, రోషం, ముసలితనం వల్ల కంవ 'మొస్తుంది. వణుకుటవల్ల దీన్ని అభినయించాలి.

ప్రళయం : (దుఖంతోకూడిన నిశ్చేతనత్వం)

మదం, నిద్ర వ్యాధి, దెబ్బలవల్ల కలుగుతుంది. చలనంలేకపోవడం, చేషస్టలులేకపోవనడం, నేలమీదపడడంవల్ల దిన్నిఅభినయించాలి. సాత్స్వికాభినయ సాధన - మార్తాలు :

ఈ సాత్త్వికాభినయ సాధనకు ఏకాగ్రత, పరిశీలనా శక్తి భావనా శక్తి జ్ఞాపక శక్తి పాత్ర గత న్వభావంలోకి ప్రవేశించగలగడం. ప్రధానంగా అలవరచు. కోవాలి. వీటి ద్వారా ఉత్తమాభినయమైన సాత్త్వికాభినయాన్ని పాధించవచ్చు.

చతుర్విధాభినయ రీతుల్ని సముచితంగా నమన్వయం చేసుకుంటూ, (వేక్షకునికి ఆనందాన్ని వంచి, (ప్రేక్షకుల మెవ్సును పొంది నటుడు మహ దానంద భరితుడై నటజీవనలక్ష్యాలను అధిగమించాలని, నటసిద్ధినిపొందాలని నా నదాకాంక్ష.

న!

నటగిక్షణా సౌధం

అన్ని జన్మల్లో మానవజన్మ ఉత్కృష్ట మైతే, అదీ నటునిగా అయితే మహోత్క్భృష్టమౌతుందని చెప్పడం, నిర్వివాదాంశం. ఎందుకంటే నువోను హలైన వారెందరో కిందకూచానిఉంటారు. ముఖానికి రంగు రాసుకొని నటుడు కావడంచేత రంగస్థలంపై ఉంటాడు. ఇది సాధారణాంశం. ఇక విశేషాంశం ఏమిటంటే? ప్రతి నటునిలో దైవత్వం ఉంటుంది. ఎలా నమ్మడం అంటారేమో? నీటిలో విద్యుత్తు ఉన్నట్టుగా, పాలల్లో వెన్న ఉన్నట్టుగా....అయితే ఇక్కడ ఒక చిక్కు ఉందండోయ్‌. ఆ దైవత్వాన్ని నిలుపుకొని, అహంకారాన్ని విడిచి వెట్టి, సమాజానికి దోహద వడుతూ తన వ్యక్తిత్వంతో మపోన్నతశిఖరాలందుకొని మవోనటులనిపించుకున్న, వాళ్ళు అందరికీ ఆరాధ్యులుగా ఉండడం చూస్తూనే ఉన్నాం. అదే దైవత్వం. వాళ్ళలో దైవత్వం వ్రస్తుటంగా కనిపిస్తూనే ఉంటుంది. అలా కాకుండా తాత్కాలికమైనదానితో పొంగిపోతూ, దుర్య్యసనాలకు దాసులై, ఆత్మస్తుతి, వరనిందలతో కాలం గడువుతూ, స్వార్హం మూర్తీభవించి వతన మైపోయినవా రిని చూస్తూ నేఉన్నాం. ఒక్క విషయం మాత్రం నిజం. నటన, అనంతం. ఆరంభం ఉంటుంది. గాని అంతం ఉండదు. ఈ సత్యం అందరికీ తెలుసు. నిరంతరం సాధన చేస్తూ వ్యక్తిత్వాన్ని నిలుపుకుంటూ తెలుసుకున్నది తక్కు వేఅయినా ఉన్నతస్తాయివి పొందినవారూఉన్నారు. వ్యక్తిత్వాన్ని కోల్పోయి, ఎంత తెలుసుకున్నా ఉన్న స్టాయినుండి ఒక్క అడు గు ముందుకు వేయ లేనివారూ ఉన్నారు. అన్నీ ఉండీకూడా అదృష్టం లేక, వదిమందిలోవడక "జీర్తమంగే సుభాషితన్‌" అన్నట్టు వారి విద్య వారిలోనే ఉండిపోయిన మపహానుభావులూ ఉన్నారు. ఏది ఏమైనా నట శిక్షణా సౌధానికి నిరం తర సాధన వ్యక్తిత్వం, వరిశీలనం, ఆత్మవిమర్శ అనేవి నాలుగు నుణి వృంభాలుగా. నిలుస్తాయి.

నటగిక్షణ అనేది వ్రతి నటునికీ అనసరం. దానివల్ల నటుల్లో గల సంస్కారం పెంపొందుతుంది. అపాంకారం తగ్గుతుంది. తనంతట తానుగా

తీస్‌

తన నటనలో నగిషీలు చెక్కుకుంటాడు. ఒక _ వద్దతి అతనినటనలో స్పస్ట్రంగా కనబడుతుంది.

ఆంధ్రదేశంలో 1924 లో మొదటిసారిగా బి.టి. రాఘవాచార్యులు “భరతమునిసంఘం" అన్న పేరుతో నాటక శక్షణాలయాన్ని స్టాపించారు. అందులో మహానటులైన పారువల్లి సుబ్బారావు, డి.వి. సుబ్బారావు, పంచాంగం రామానుజాచార్యులు అద్దంకి శ్రీరామమూర్తి మొదలగు వారు నటఃిక్షణ పొందారు.

అలాగే 196లో బందా కనకలింగేశ రరావు ఆంధ్ర నాటక కళాశాలను ఏర్పాటు చేసి, అనుభవజ్ఞాలద్వారా ఉవన్యాసాలు ఇప్పించారు. అభినయాలు, స్థాయీభావాలు వ్రయోగాత్మకంగా రెండు మాసాల పాలు శిక్షణ ఇప్పించి సర్టిఫి కేట్లను ఇప్పించారు.

కాబట్టి, అంతటి మహానటులే క్రమణిక్షణతో నటగిక్షణను పొందా రంట, వ్రతి నటునికి నటగిక్షణ ఎంత అవసరమో నేను చెప్పను.

నట శిక్షణలో భాగంగా 1. వ్యక్తిగతంగా 2. రివోర్సల్స్‌ రూమ్‌లో, 3. మేకప్‌ రూమ్‌లో 4. రంగస్టలం మీద నటుడెలా ఉండాలో ప్రధాన లక్షణాలుగా ఇక్కడ నరళంగా విశదీకరించాను. నటగిక్షణాసాధంలో ఈ నాలుగు మణీ మండపాలను సందర్శించండి. నాలుగు నటలక్షణ మణీమండపాలు క్షే వ్యక్తి గతంగా వటుడు :

శ్రమశిక్షణ కలిగి ఉండాలి. 2. అహంకారాన్ని విడిచివెట్టాలి.
సాటి నటుని పై సోదరభావం కలిగి ఉండాలి. 4, సాధ్యమైనన్ని నాటకాలు చూస్తూ ఉండాలి. (దాని వల్ల ఉత్తను నటనను (గ్రహించి మనదైన వద్రతిలో మలచుకోవచ్చు, లేదా నటులలోపాలు గమనించి మనం, ఆ లోపాలు చేయకుండా జాగ్రత్త వడవచ్చు, 5 దొరికినన్ని నాటకాలు చదువుతూ ఉండాలి. 6. వ్యక్తిగతవిమర్శ వూర్తిగా విడిచిపెట్టాలి. 7. ఎదుటినటునిలో లోపాలు గమనిస్తే దాన్ని అతనితోనే చెప్పాలి, లోపాన్ని

త్ర

చెప్పి ఎలా అయితే బొగుంటుందో కూడా చెచ్పగలగాలి. 8. మన నటనకు అన్నీ పొగడ్తలే రావాలని ఆశించకూడదు. తెగడ్తలను కూడ స్వీకరించి సరైనదైతే తప్పును సరిదిద్దు కొని ముందుకు వెళ్ళాలి. 9. వ్యాయా మంతో ఆరోగ్యాన్ని, ఉన్న అందాన్ని కాపాడు కోవాలి. 10 నటనవై అభిలాష ఉన్న వారు తెలుసుకోవాలని అడిగితే, వారికుపయోగవడే. విధంగొ సమాధానం చెప్పడానికి సరివడ జ్ఞానాన్ని సమకూర్చుకోవాలి. ఒకవేళ ఆ పందేహాం తనకు తెలియనిదై తే దాని కోసం తను కూడా ప్రయత్నం చేసి తెలుసుకోవాలి. 11. నటులంతా కలసినవుడు ఓ నాటకం గురించి గాని, ఓ నన్నివేశం గురించి గాని, లేదా నట సంబంధమైన దాని గురించి గౌని చర్చించుకోవాలి. 12. అనుభవజ్ఞులైన నటులు యువతరం నటులకు నటనలో ఉండే మెళుకువలు వనిగట్టు కొని చెప్పాలి. వారి అనుభవాలూ చెప్పాలి. 13. యువనటులు పైద్లలైన నటులను కలసి వారి అనుభ వాలు తెలుసుకొని అవకాశం ఉన్నంతమేర్య వారిని సమ్మానిస్తుండాలి. 14. కాలాన్ని బట్టి ఎవ్పటికవ్పుడు నాటకాలలో వచ్చిన మార్పులు గమని స్తుండాలి. 15. పేక్షకుల మధ్యకూర్చొని వారి స్పందనను గమనిస్తుండాలి (వేరే నాటకం చూస్తున్నవుడు) 16. వ్రతి నటునిలో భగవదంశఉంటుం దని ముందే చెప్పుకున్నాం. కాబట్టి, దుర్వుసనాలకు దూరంగా ఉండాలి. అఆ అంశను కొపొడుకోవాలి. 17 నిత్యవ్యవపహారంలో అసభ్యపదాలను వాడ కూడదు. 18. నటుడు ఏ పాత్ర ధారి అయినప్పటికీ నాయక లక్షణాలతో ఆదర్శప్రాయంగా జీవనం గడపాలి. 19. నటుల్లో చిన్నా, పెద్దా ఉండ వచ్చు. కొని పాత్రకు చిన్నా వెద్దా లేదని ప్రతినటిడు గమనించాలి. 20. మనది *“నటకులం” అనేది వతి నటునిలో నాటుకు పోయేటట్టు చేయడం, ప్రతి నటుని విధిగా భావించాలి. 2. రిహార్సల్స్‌లో నటుడు :

పాత్ర ఎంపిక దర్శకుని ఇష్టం ఒక వేళ నటుడే పాత్రను ఎంచు కోవలసి వస్తే నిష్పాక్షికంగా ఎంచుకోవాలి. 2. వాటకం అంతా చదవాలి.

శా

( నాందినుండి భరతవాక్యం వరకు) 3. పోర్షన్‌ క్నుల్లంగా నేర్చుకున్న మీదట రిహార్సల్స్‌ రూమ్‌ (పూర్వాభ్యాసమందిరం) లోనికి అడుగు పెట్టాలి.

రిహార్సల్స్‌ గదిని వూజా మందిరంలొ ఉంచుకోవాలి. క5. (క్రమశి త్నణ అన్ని విషయాల్లోనూ పాటించాలి. 6. వరిహాసాలకు తావియ్యరాదు.
పొగ త్రాగకూడదు, అలాంటి వారిని లోనికి రానివ్వకూడదు. 8. ఒక్కో సన్నివేశాన్ని తీసుకొని దర్శకుని సూచన మేరకు సాధన చేయాలి.
పాత్ర గతమైన ప్రతిపదాన్ని అర్హం చేసుకోవాలి. 10. సంభాషణలు రన భావానుగుణంగా సాధన చేయాలి. 11. వద్యవరనం చేస్తున్నపుడు దగ్గరున్న వండితులను ముందుంచుకొని వాచికదోషాలను వదవిభాగాలను సరిదిద్దుకోవాలి.
పద్య నాటక నటులు పద్యాలతో పాటు వచనాన్ని కూడా సాధన చేస్తూ రసన భాన ప్రకటనలతో పాటు కదలికలను కూడా సాధన చేయాలి. 13. నటనకు సంబంధంలేని చేతులు ఊపడం, అనవసరమైన కదలికలు, అనసవర మైన చూపులు మౌనుకొన్సి వీటిని దర్శకుని నహాయంతోగాని స్వతస్పిద్దంగా గాని సాధన ఐయాలి. తోటి నటుల ఉత్తమ సలహాలను పాటించాలి. 14. పాత్రకు అవసరంలేని చూవునుకాని, కదలికనుకాని, భావ వ్రకటననుకొని సాధన లోనే గమనించి అరికట్టాలి. 15. పాత్రకు సంబంధించిన చేతి సామౌగ్రి (106 ౧/008) (గద్య మురళి, బాణం, చేతి కర్ర మొ) తో సాధన చెయ్యాలి. 16. పాత్రకు సంబంధించిన నిలబడడం, కూర్చోవడం, వడుకోవడంలొంటివి కూడా వపూర్వాభ్యాసవు గదిలోనే సాధన చేయాలి.
ఒక పాత్రను నటుడు ఎన్ని సార్లు ప్రదర్శించినా, వ్రదర్శన రోజున తన పాత్ర పోర్తనేకాక తనకు సంబంధించిన ఇతర పాత్రల పోర్షన్‌లను కూడా విధిగా చదవాలి. 18. ప్రార్హనకు ఎంపిక చేసిన, పాట గొని, శ్లోకం గాని, నద్యం గాని భాషాదోషాలు రాకుండా, అవశ్ళతులు రాకుండా రిహార్సల్స్‌ రూంలో (వ్రతిరోజూ సాధన చేయాలి.
నేపథ్య గృహం (4౫64౧౧00౫౯) లో నటుడు :
తనంతట తానుగా మేకప్‌ చేసుకోవడం వ్రతి నటుడూ నేర్చు

కోవాలి. 2. ఇష్టదైన ప్రార్హనతో ముఖానికి రంగు వడగానే మరే ఇతర ల!

ఆలోచనలు లేకుండా పాొత్రధర్మా న్ని తన వైకి అనహింవ చేసుకోవాలి. నున స్వభావాన్ని విడిచి పాత్ర వ్వభావం లోనిక్సి వరకాయ ప్రవేశం చేయాలి. 3. దైవ ప్రార్హన అయిన నుండి మళ్ళీ పాత్రను విడిచే వరకూ పాధ్యమైనంత వరకూ ఎవరితోనూ ఏ విధమైన సంభాషణ చేయకూడదు. 4. మేకప్‌రూం లోకి బంధువులను గాని, స్నేహితులను గాని సాధ్యమైనంత వరకు రానివ్వకూడదు. 4. రంగసలంపె నటుడు :

సన యూ

రంగస్థలంపై ్రవేశానికి ముందు నటుడు ఏ ఆందోళనకు తావీయకుండా నిశ్చలంగా ఉండాలి. 2. పొత్ర స్వభావాన్ని గుండెనిండా నింపుకోవాలి. 3. ప్రార్ధన భక్తి వూర్వకంగ్యా శృత వక్వంగ్యా తప్పులు లేకుండా చేయాలి. ఇది చాలా ప్రధానాంశం. 4. దర్శకుని సూచనను అను సరించి ప్రవేశ విష్కరమణలను ఖచ్చితంగా తెలుసుకొని ఉండాలి. 5 వేసిన ప్రతి అడుగు, కదలిక, చూవు, వూర్వాభ్యానవు గదిలో ఖాయ వరచుకు న్నవే అయి ఉండాలి. అవ్పటికవుడు వీటిని మార్చకూడదు. 6. కళ్ళను రసభావామగుణంగా జాగ్రత్తగా నటుడు వాడుకోవాలి. ఒడువు తప్పితే, ఆ కళ్ళే నటుళ్లి అసమర్దుణ్లి చేస్తాయని గమనించాలి. ఇది చాలా వ్రధానాంశం.
మైక్‌ (దూరశ్రవణ యంత్రం) ను వాడుకోనడం వ్రధానంగా ్రతినటుడు తెలుసుకోవాలి. ఎక్కు వైనొ, తక్కువైనా (షేక్షకులు భరించలేరు. 8. పలికిన వ్రతివదమూ (పేక్షకులకు స్పష్టంగా వినబడేటట్టు వలకాలి. 9. నాటకంలో న్వంత వదాలను గాని వాక్యాలను గాని అవ్పటికవుడు వాడరాదు. 10. సంభాషణలో ్రక్క నటుల మాటలకు, ్రతిస్పందన ఉండాలి. అక్కడ తనకు నంబంధం లేనట్టు ఉండకూడదు. 11. రంగస్త్రలం పై ఉన్న నటుడు, ఎట్టి వరిస్టితుల్లోనూ సాంకేతిక నివుణులను గాని, తెలిసిన వారిని గాని, మురే ఇతరులను గాని చూడ కూడదు. అలా చూస్తే పాత్రలో నుండి నటుడు, బయటవడినట్బ్టాతుంది. తద్వారా నాటకం దెబ్బ తింటుంది. 12. మరో నటునికి అడ్డంగా నిలబడ కూడదు. దాని నళ్ల (ేక్షకులకు ఆ నటుడు. కనిపించక పోనడం జరుగుతుంది. తద్వారా అతని నటన, (వతి

శం

స్పందన మరుగవుతుంది. 13. తన పాత్ర గొన్పతనం, వక్క పాత్రవై ఆధారవడి ఉంటుందని గమనించాలి. 14. వ్రక్క నటుడు తనకన్న చిన్న వాడైనా, ప్రదర్శనలో అది బయట బడేటట్టు వ్యవహరించ కూడదు. 15. ఏ ఒక్కరూ పాత్ర ధర్మం విడిచి తన వ్రత్యేకతను వ్రదర్శించరాదు. 16. ఉత్సాహంతోనో, లేదా ఆనందంతోనో, లేక మరే ఇతర కారణాలవల్లనో (యేక్షకులు చేసిన అలజడి లేదా చవ్పట్లుకు నటుడు వ్రతిన్పందించరాదు. నటుడు - నాలుగు వేదాలు

ఈ నట శిక్షణా పౌధంలో ఉన్న నటుడు, నాలుగు వేదాలుగా భావించి నాలుగు అభినయరితులను పాధన చేస్తూనే ఉండాలి.

ఆంగికాధినయం 2. వొచికాభినయం 3. ఆహార్యాభినయం 4. సాత్త్వికాధినయం (వీటిని గురించి వివులంగా విశదీకరించానునాలుగు అభిన యాలు శీర్షికలో చూడండీ)

వీటిని ఎలా వ్రదర్శించాలో భరతముని నాలుగు ముక్కల్లో చెప్పాడు.

*వయో2నురూపః వ్రథమస్తు వేష, వేషానురూపవేణ గతి ప్రచార

గతి వ్రచారాను గతంచ పాఠ్యం, పాళ్యానురూపో 2భినయశ్చకార్యః"

వనయస్సుకు తగ్గ వేషం, వేషానికి తగిన కదలికలు, కదలికలకు తగిన మాటలు మొటలకు తగిన అభినయం ఉండాలని అతని ఉద్దేశ్యం. (ప్రతి నటుడు వీటిని వేదనమ్మితంగా భావించాలి.

ఇక్కడ ,శ్రీహర్దుని శ్లోకం గుర్తుకు వస్తుంది.

“క్తి,వార్లో నివుణఃకవి, వరిషద ప్యేషాగుణ గ్రాహిణ

లోకే హారిచ వత్సరాజ చరితమ్స్‌ నా ట్యేదక్షవయమ్‌"

శ్రీ,హర్లుడు నివుణుడైన కవి అని, (మేక్షకులు గుణగ్రాహాలని, వత్స రాజుకథ నవైసిద్దమైనదని నాటకం వ్రదర్శించడంలో నటులు దక్షత కల వారని భావం. దీన్ని బట్టి గొవ్ప వాడైన కవి, నవ్పాదయులైన (షేక్షకులు, అందరికీ తెలిసిన కథ, సుగిక్షితులైన నటులు కలిస్తే నాటకం రపానంద

కం

సిద్దిని పొందుతుందని స్పష్ట వరిచినట్టు అయ్యింది. మరోనిశేషం ఏమిటంటే కవి ఎంత గొవ్చ వాడైనా, (పేక్షకులు ఎంత నహృదయులైనా, కథ ఎంత వ్రసిద్దమైనదైనా నటులు, నుశిక్షితులు కాకపోతే వై మూడూ వ్యర్హమని అంతరార్ధం. కవిని, కథను, యేక్షకుల ముందుకు తెచ్చి, (గేక్షకులకు రసా నంద సిద్దిని కలిగించి వారి హృదయాల్లో చెరగని ముద్ర వేయగలిగినవాడు, నటుడు మొత్రమే, అందుకే ఆ వనిని నటగిక్షణపాం దిన “దక్షుడైన నటుడే చేయగలడని ,శ్రీవార్లుడు, ధ్వనింవతేశాడని నాకు అనిపిస్తుంది. కాబట్టి ప్రతి నటుడు, సుగిక్షితుడు కావాలన్నది పిండితార్ధం. రం భాయ శ సన ఖా జం అల్‌ ౮ ప ౮ 6402కి ఉగ లో ళ్న్జ ఆలో గ న్ను పైట చద $్‌1

నసొటకరంగ చరిత్ర నంస్క్పృత నాటకరంగచరిత్ర

బుగ్వేదంలో ఇంద్ర, మరుత్‌, విశ్వామిత్ర ఊర్వశి మొ వారి సంభాషణలు ఉన్నాయి. దిన్నిబట్టి వేదకాలంలో నే నాటకానికి వీజం వడిం దని భావించవచ్చు. శ్రీశ! పూ ॥ 5 వ. శతాబ్దికి చెందినవాడైన పాణిని సంస్కృత వ్యాకరణంలో (అష్టాధ్యాయి) లో నటసూత్రాలు, అంతకుముందే ఉన్నట్టు. ప్రస్తావించాడు. (పారాశర్య శిలాలిభ్యామ్‌ నట సూత్రయోః) అయితే ఆ నటసూత్రాలు దొరకలేదు. వతంజలి (క్రీకవూః 150). కూడా "కంనవధ, బలిబంధని మున్నగు నాటకాలు పేర్కొన్నాడు. కాన్సీ అవేవీ దొరకలేదు.

నంస్కృత వ్రసిద్ద నాటక కర్తలను 10 మందిని గూర్చి వివరిస్తున్నాను.

కవుల కాలాలు వివాదాస్పదం కొబట్టి ఈయలేదు.

భాసుడు : సంస్కృత సాహిత్య చరిత్ర (ఫీసెస్‌) ఆధారంగా భానుడే మొదటి నాటకకర్త. ఇతడు రచించినవి 13 నాటకాలు. దీనినే భాసనాటకచక్రం అంటారు.
దూతవాక్యం 2. కర్ష్ణభారం 3. దూతఘటోత్కచం 4, ఊరు భంగం 5. మధ్యమవ్యాయోగం 6. పొంచరాత్రం 7. అభిషేకం 8. బాల భారతం 9 అవిమూరకం 10. వ్రతిను 11. ప్రతిజ్ఞ యౌగంధరోయణం 12 స్యవ్నవాసవదత్తం 13. చారుదత్తం.
కాళిదాసు : 1. మౌళవికాగ్నిమిత్రం 2 విక్రమార్వశయం 3. అధి జ్ఞానశాకుంతలం.
అశ్వఘోషుడు : శారివుత్ర.
శూద్రకుడు . మృచ్చకటికం.
విశాఖదత్తుడు : ముద్రారాక్షసం.
భట్టనారాయణుడు : వేణీ సంహారం.
శ్రీవార్లుడు : 1. ప్రియదర్శిక 2. రత్నానళి 3. నాగానందం.
భవభూతి : 1. మహావీరచరితం 2. మాలతీమాధవం. 3. ఉత్తర రామచరితం.

క్‌2ై.

మురారి - అనర్హరాఘవం (01084 -0/గ౧౩) (కావ్యత్వం ఎక్కువఉ న్నది)
రాజశేఖరుడు : 1 బాలరామాయణం 2. బాల భారతం 3. కర్ఫూర మంజరి 4. విద్ద సాలభంజిక. పాశ్చాత్య నాటక రంగ చరిత్ర

పాశ్చాత్య నాటక రంగ ప్రభావం, మన నాటకరంగంవై చాలా ఉంది. కాబట్టి మనం నంక్షివ్వంగానైనా తెలుసుకోవాలనే అభిప్రాయంతో వ్రాస్తున్నాను... గ్రీసు (యవన) దేశంలో క్రీఃవూ॥ 5 వ. శాతాద్రిలో నాటకాలు కనిపిస్తున్నాయి. అయితే అవి ట్రాజెడీలు (విషాదరూవకాలు) 1 ఎస్కిలన్‌ 2 సోఫోక్లిస్‌ 3. యురిపిడస్‌ ఈ ముగ్గురూ నాటక రచయితల్లో ఆద్యులు.

ఎస్కిలన్‌ (4౬650109) (క్రీవూ. 524456) ఇతడు 90 నాట కాలు వ్రాసాడు. అయితే అందులో 7 మాత్రమే దొరుకుతున్నాయి. ఇతని మొదటి రచన శ్రీ! వూ॥490 లో ప్రదర్శించబడింది. నాటకంలో రెండవ నటుని వ్రవేశ పెట్టిన ఘనత ఈయనిదే.
పోఫోక్షిస్‌ (60౧4001౬౬3) శ్రీవూ. 496409) ఇతడు 100 వాట కాలు వాసాడు. ఇతనిది ., 7 నాటకాలే దొరుకుతున్నాయి. మూడవ నటుని వ్రవేశిం జేసిన ఘనత ఈతనిదే.
యుపిరిడస్‌ (౬6౮81910౬5 శ్రీ॥ వూ॥ 484 - 406) ఇతడు సాంఘిక సమస్యలను తీసుకొని నాటకాలను రచించాడు. (వైనాటక కర్తలు దేవతలకు ప్రాధాన్యత యిచ్చారు.) (_పేమలో వడిన 'స్తీలగురించి నాటకొలు రచించి విమర్శకు గురైన యితడు 92 నొటకొలు రచించాడు. అందులో 18 నాటకాలే దొరుకుతున్నాయి. పాశ్చాత్య నాటక భేదాలు
7246౬0౪ (విషాద నాటకం), 2 0084౬0 ( అవ్లోద వాటకం, 3. [4గిం౬ (ప్రవాననం), 4. 1౧4౦01౬ ౧౬4౫ (దివ్యరీలా వాటకం), 5. 4157౬౧౫ ౯64౪ (అద్భుత నాటకం), 6. 948౫70 1114౬ (మూకాభినయ వాటకం), 7. వనన (మొప్స్‌లు), 8. ౬౬0 0౧414 (గేయనాటకం), 9. 84.౬౯ (నృత్యనాటకం), 10. 0౧౯౧4 (సంగీతనా టకం)

ర్‌3

ఆంధనాటక రంగ చరిత్ర

తెలుగు సాహిత్య చరిత్ర 11వ. శతాద్దిలో నన్నయ నుండి ప్రారంభం అయినా తిక్కనలో నాటకీయశైలి వ్రస్తుటంగా కనబడినా, ఆదినుండి ప్రతి కవిలో నాటకానికి ప్రాణమైనసంభాషణలు, నాటకం యొక్క ఉనికిని అంతర్లీనంగా చాటుతున్నా, నాటకాలకు వూర్వ రూవమైన యక్షగానాలు దక్షిణాంధ్రయుగంలో (16వ.శతాబ్రిలో) కోకొల్లలుగా అవతరించిన్సో 19 వ. శతాబ్ది వరకూ తెలుగు నాటకం నాంది నలక లేదు. చరిత్రకందిన ఆధా రాలను బట్టి మంజరీమధుకరీయం తొలి తెలుగు నాటకంగా చెప్పబడింది. దీనిని రచించిన వారు కోరాడ రామచంద్ర శా,స్తిగారు. నువోేన్నత చరిత్ర గలిగిన వాటకరంగానికి ఘననీయంగ్వా గణనీయంగా విశేష సేవలందించి న నాటకకర్తలు, వారి నాటకొలు కొన్నిటిని నామమాత్రంగా వైనా (వ్రతినటుడు తెలుసుకోవాలి.

నాటక రచనకు నాంది కవి - కాలం - విశేషం నాటకం - కాలం

కోరాడ రామచంద్రశాస్త్రి (1816 - 1900) (1860) వ్రథమాంధ్రనాటక కర్త మంజరీ మధుకరీయం
కొక్కొండ వేనికటరత్నం వంతులు నరకామెర్‌ విజయవ్యాయోగం (182 - 1915) (1872) భక్తుడు, నంగీతజ్ఞ డు,కవి, పౌండరీకము (1862-63) ఏత్రికా సంపాదకుడు, విమర్శకుడు, శీ.మతీ మాధవం (1862 - 6) మపోనముహోపాధ్యాయులు, ధనంజయ విజయ వ్యాయోగం (1894 వీరగ్రాంధిక వాది ఆంధ్ర శవ్రసన్న రాఘవం (1897) 3 పరవస్తు వేంకట రంగాచార్యులు శాకుంతలం (1822 - 1900) (1875) తొలిశాకుంతల ఆంధ్రీకరణకర్త రశ
వావిలాల వాసుదేవ శాస్త్ర సీజరు చరిత్రము 1జ్‌1 - 197 (1874-76) వ్రతము ఆంగ్లవాటకాం ధ్రీకరణకర్త (తొలి విషాదాంత వాటకం) (శొలి ఆంగ్ల అనువాదం) వ్రథమ విషాదాంత వాటకకర్త వందక రాజ్యం (1860) తొరి తెలుగు సాంఘిక నాటక కర్త (తొలి సాంఘిక నాటకం) ఉత్తరరామచరిత అనువాదం (18681) మృచ్ళకటికాంధ్రీకరణ (19091) ఇవేనీ ప్రదర్శనకు వోతుకోలేదు. ప్రథమ ప్రదర్శనకు ప్రస్థాన
కందుకూరి వీరేశలింగం వంతులు వ్యవహారధర్మబోధిని (164-1846 10 27-5-1919) (1880) కార్వాడ నాటక సమాజంవల్ల అభిజ్ఞాన శాకుంతలం (1875) ఉత్తేడితులైన వంతులుగారు. వెంటనే బ్రహ్మావివాహం (1860) 1880 చివరలో తొలి తెలుగు నాటక తమత్కార రత్నావళి (1860) నమాజాన్ని స్థాపించి ధార్వాడవారు వివేక దీపిక (1860) విడిచిన పాకలో నే “రత్నావళి మాళవికాగ్నిమిత్రము (1885) “*నమత్కార రత్నానళలొ అనే రెండు శ్రహ్లాద (1885) వాటకాలు ప్రదర్శించారు. ఇది హరిశ్చంద్ర (1886) రాజనుండ్రిలో జరిగింది. 6 గురజాడ ,శ్రీ,రామమూర్తి సుహృత్సుభాషితం (1880) (ఆంగ్లానువాదం)
కొందుళట్లు సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి, గయోపాఖ్యానం (1553-1897) హగిశ్చంద్రోపాళ్యానం హిందూనాటక వమాజ స్టావకులు శశి రేజాపరిణయం శివే నాటకాలు వ్రాశారు. ఏ ఒక్కటీ శివాజీ ముద్రింఎబడలేదు.. ఈనాడు ఇశ్రీ,రానుజననం, సేతానహరణం (ప్రదర్శింపబదుతున్న నాటకాలను గ్రౌపదీవ,స్త్రైనహరణం మొ|| 1881-84లోనే రచించిన ఘమలు. స్‌క్‌

వాటకం - రనవరద్హట్టం 8. ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు చిత్రనలీయం (1853, 30-11-1912 కోర్టులో మొదటే వ్రదర్శన 29-1-1887 వాదిస్తూ. కాలుజారి ప్రాణాలు వదిలారు " చిత్రనలీయం - 1894 ప్రథమ ముద్రణ ఆంధధనాటక పితామహులు. విషాదసారంగధర 1889 ప్రదర్శన ప్రముఖ న్యాయవాది. పాదుకావట్టాభి షేకం 1886లో సరవసవినోదిని నాటక వ్రమీలార్డునీయం (26-12-1905) పమాజాన్ని స్టాపించారు. వీరు (స్తీ, విద్యను గురించి చర్చవచేశారు) వలుడు మొదలగు నాయకపాత్రలను హరిశ్చంద్ర ధరించడంతోపాటు, పద్యానికి సంగీతాన్ని నమకూర్చి క్రమశ్ష్షణతో రిహార్సల్స్‌ చేయిస్తూ, అభినయానికి ప్రాధాన్యత నిస్తూ, నృవ్టోచ్చారణను నటులకు క్షణ నిచ్చేవారట. తప్పులు దొర్లితే మందలించడమే కాకుండా. కొట్ట వారం. ఇలా వారు నాటక రచయిత దర్శకులు, నటులు, సంగీతజ్ఞులు, కావడం విశేషం, ప్రావీనుల్లో భవభూతి పాశ్చాత్యుల్లో ఎస్కిలన్‌ సోఫోక్షీస్‌, 'షేక్సియర్‌ అట్టేవారు. ఆధునికుల్లో వీరే అగ్రగణ్యులు. తన సమాజంలోని నటులను దృష్టిలో నుంచుకొని నాటక రచన చేసే అలవాటు ఆచార్యుల వారిది. డ్రై వాటక్షాలు రచించారు. ఇంగ్లీష్‌లో హరిశ్చంద్రను కూడా రచించారు. 9 చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం శ. కీఆకనర. ప్రదర్శన 15-6-1889 (2693-1867 70 17-6-1946) 2. ద్రౌపదీ పరాజయం 10 నాటకాలు వ్రాశారు. హిందూ 1889 పే వైంబర్‌ వాటక సమాజ స్టావకుడు. 8. గయోపొళ్యానం హనుమంతరావు = వ్రథమవ్రదర్శన 1890 ఏస్రిల్‌ వాయుడుతో కలిసి శ.. .శ్రీరామబననం

ర్‌క్‌

"పెంకుటింటిలో నాటక = ప్రథమవ్రదర్శన 1890 జనవరి శాలను వర్మించుకొన్నారు. త్‌. పొరిజాతావహరణం 1890. టంగుటూరి ప్రకాశం వంతులు గారు 6. నలనాటకం 1893. గయోపాఖ్యానంలో ముందు చిత్రరేణ 7. పీతా కళ్యాణం 1890 మార్చి పాత్రము ధరించి, తరువాత అర్జున 8. పార్వతీవరిణయం 1899. పాత్రము ధరించి అద్భుతంగా నటించే 9. వ్రవన్న యాదనం 1905-06. వారట. వైఊళ్లలో కూడా 10. ప్రహ్లాద చరిత్రం 1927. వాటకాలు వ్రదర్శిస్తుండేవారట. 10. వేదం వేంకటరాయశా స్ట ప్రతాపరుద్రీయం 1896 (1853-1929) శా (ళొలి తెలుగు చారిత్రిక నాటకమని మహామహోపాధ్యాయులు డా. ర్‌న్‌గి గారి అభిప్రాయం) మహాపండితులు. 10 వాటకాలు బొబ్బిలియుర్దం 1916. రచించారు. అనేకానేక గ్రంధకర్తలు. 11. ఆచంట వేంకట సాంఖ్యాయన శర్మ మనోరమ 1895 (1864-1933) (ఒక్క రాత్రిలో ఈ నాటకాన్ని త్రముఖ న్యాయవాది. మవావండితులు, రచించి స్వీయ దర్శకత్వంతో ఆంధ్రనాటక కళావరినత్తులో శర్మగారిపొత్ర మేరంగి గ్రామంలో వ్రదర్శించారు) అద్వితీయం. 1929లో మూడు రోజుల పరిషత్‌ నభలకు మొదటిరోజు అధ్యక్షత కూడా వహించారు. 12. గురజాడ వేంకట అప్పారావు 1. కన్యాశుల్భం తొలి వ్రత 1892 (30-11-181 10 30-11-1915) జూలై. వ్రధము్రదర్శన 1892 ఆగస్ట్‌.

ఆగన్నాథ విలాపినీ నాటక సమాజం

(విజయనగరం)

కొండుభట్టేయం 1906

చిర్చిణీయం 1910 13. కోలాచలం ,శ్రీ,నివానరొవు రామరాజు చరిత్ర (ఛారిశ్రాత్మకం) (1జ్‌4-1919) న్యాయవాది. వత్యవారిశ్చంద్ర సంప్క్పృతాంధ్రాంగ్ల్గ భా షాకోవిదులు. (ద్రౌపదీ వ,స్త్రావహరణం, ప్రనంచ వాటకచరిత్ర వ్రాశారు శ్రీ/రామజననం - (పొరాణీకాలు) “0౦౧2౧౫౦ 141150౧/ ౮ 16 భంగరొ మానవ పీశాచము - (సాంఘకం) పౌొరాణ్‌క, చారిత్రిక, పాంఘీక నాటకాలు

ర్‌?

మొత్తం 30 వ్రాశారు బళ్ళారి “నుమనోరమనభ” కు అధ్యక్షులు 14. పానుగంటి ఇక్ష్మీనరసింవోరావు రాధాకృష్మ 1909 (1-2-1865 10 1-1-1940) వివనారాయణ 1909 80 నాటకాలు రచించారు కంఠాభరణం 1917 పారంగధర 19035 పాదుక 1909 విజయరాఘవం 1909 వనవాపరాఘనం 1910 - రామాయణ కళ్యాణరామఘవం 1915 - వాటకాలు వాటకం = రసనిష్యందం 15. ,శ్రీపాద కృష్ణమూర్తి శాస్త్ర, (1866) బొబ్బిలియుద్ధం 1908 భారత, భాగవత, రామాయణాలను ఆంధ్రీకరించిన మహాసండితులు. చెళ్ళపీళ్ళ వేంకటశా స్తిగారి గురువుగారు. 32 వాటకాలు వ్రాశారు. అనేక బిరుదులు, అనేక సమ్మానాలు అందుకున్న మహామహోపాధ్యాయులు. - 16. తిరుపతి వేంకట కవులు దివాకర్ల తిరువతి శాస్తి (26-3-1872 10 7-12-1920) ఫాండవజననం (1908) చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటశా స్త్రి పాండవ (వ్రవానం (1907) (881970 10 15-2-1950) పొండరాజసూయం (1921) శతాధిక (గ్రంధకర్తలు. పాండవోద్యోగం (1911) ఆశుకవిత్వాన్ని, అవధానాన్ని పాండవవిజయం (1903) వాటకరచనను అందల మెక్కించి పాండవాశ్వమేధం (1903) అ శేషాంధ్రావనిలో వండిత పామర రంజకత్వాన్ని కలిగించిన మేటి సత్తువులు. త్‌కి

17 బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంత కవి. 1. హరిశ్చంద్ర (1912) (23-12-1881 10 30-6-1953) (గుంటూరు ఫస్ట్‌ కంపెనీ నారి ప్రదర్శన) కవులు, సంగీతజ్ఞులు, నాటకరచయిళలు, 2. ఉత్తర రాఘవం - (1910) నటులు. ప్రముఖపా త్రలను తె. బుద్దిమతీ విలాసం (1905) వేసేవారు. వీరికి అభిమావ 4. సాల్రాజితీ విజయం పాత్ర నక్షశ్రకుడు. 18. ధర్మవరం గోపాలాచార్యులు. ఆంధధ్రనాటక పితామహలతమ్ములు రామదాను 12 నాటకాలు వ్రాశారు హరిశ్చంద్ర 1912లో అధినన సరవవినోదినీ వభ స్థాపించారు. కృష్మమాచార్య నభతో దేశమంతా. ప్రదర్శన లిచ్చారు. బళ్ళారి రాఘవాచార్యుల మేన మామగారు. 19. కాళ్ళకూరి నారాయణరావు, లిత్రాభ్యుదయం (1909) ఇంకా కొన్ని ప్రహననాలు వ్రాసారు. వద్మవ్య్యూహం (1919) చింతామణి (1921) వరవిక్రయం (1922) మధుపేవ (1906) కాలేజీ గర్‌ 20. ముత్తరాజు సుబ్బరాజు శ్రీ/కృష్ణతులాభారం (1920-22) భ్తైోమార్శందేయ (1940) 21. మల్లాది అచ్యుతరామళా స్త్ర చంద్రగుప్త -( 1932) (1872-1943) ద్రౌవదీ వృస్త్రావహరణం (1903) 22. దువ్వూరి రామిరెడ్డి సీతాననవానం కుంభరాణా 2. విశ్వనాథ సత్యనారాయణ నర్తనశాల, అవార్కతి శొకి తెలుగు జ్ఞానషీక్‌ అవార్డ్‌ గ్రహీత వేనరాజు (1934) త్రీశూలము, కావ్య వేదహరిశ్ళంద్రీయం. 24. త్రివురవేని రామస్వామి చౌదరి కురుశ్నేత్ర సంగ్రామం (1911) 59

శంబూకవధ (1920) ఖూనీ 1-ఈ1935 25. ముద్దుకృష్ణ 7-2-1899 అశోకం193ెజీ సినిమాలలో వ్యవహారభాష, మొదలు పెట్టిన ప్రథములు. 25. గుడిపాటి వేంకటచలం చిత్రాంగి (1921) (1865-1996) శశాంక (1926) మంగమ్మ (1930) త్యాగం ౧1935) విడాకులు (1938) 27. కొప్పరపు సుబ్బారావు. ఠోషవార (1921) (29-4-1890 10 3౩5-1959) రాతావ్రతాప్‌ (1923) స్తీ సామ్రాజ్యం (౧932) తారాశశాంకం (1944) 28. పింగళి నాగేంద్రరావు (రాజాం) మే వాడ రాజ్యపతనం (1922) (1901) డి.వి. సుబ్బారావుగారి కీ ప్రాషాతి (1923) ఇండియన్‌ దద్రమెటిక్‌ కంపెనీకి తేబున్నీసా (1923) సెక్రటరీ. వింధ్యరాణి ౧928) మాధవ పెద్ది, స్తానం, సూరిబాబు వారాజు (1929) రాజేశ్వరి మొ వారు వీరి నాటకాలు ఒకే కుటుంబం (1956) వ్రదర్శించిరి. తొతహిండు (1957) మవ్రసిద్ధ సినీరచయిత. నుప్రసిద్దులై న కొందరు నాటికా రచయితలు చామ

విశ్వవాథ కవిరాజు దొంగాటకం, డొంకలో షరాబు గయ - 1947 వైవాహికం, సరాగం, కిర్రుగానుగ రాజా వేవథ్యం.
పి.వి. రాజమన్నారు తప్పెవరిది? (1930), ఏమి మగవాళ్ళు (19-5-1901) నివ్వృలం, మాతృప్రేమ, నాగుపాము, వివ
భమిడిపాటి కామేశ్వరరావు బాగుబాగు, ఎవ్వడూ. ఇంతే 60

(ఏపిల్‌ 18297 - 19508) కచటతవలు, శ0 వాటికలు వ్రాశారు. 4. ఆచార్య ఆత్రేయ. వరివర్తన (1947)

౫430 (1949) 5. అనిసెట్టి సుబ్బారావు. గాలిమేదడలు (1953)

మావూరు (1954) 6. పినిశెట్టి ,శ్ర,రామమూర్తి ఆదర్శజ్యోతి (1945)

కులం లేని పిల్ల (1951)

వల్లెనడుచు (1955)

అన్నావెళ్లెల్లు (1955)

కన్న కొడుకు (1956) 7. లోయి భీమన్న పాలేరు (1942)

కూలిరాజు (1951)

ఆంధ్రనాటక కళావరిషత్‌ ఆంధ్రవాటక కళాపరిషత్‌ ఆవిర్భానం నాటకరంగానికి ఒక న్వర్శయు గంగా భావించవచ్చు. 1919లో రాజా విశ్రమదేవవర్మ గౌరి ఆధ్వర్యంలో విశాఖనట్నంలో “విశాఖవట్టుణాంధ్ర నాటక వరిషత్‌” ప్రారంభించబడింది. దానికి మారేవల్లి రామచంద్రకవిగారు కార్యదర్శి. తరువాత విశ్వనాథకవి గౌరు ఆధ్వర్యంలో నరనన్నపేట దరి పోలాకిలో 1923 జనవరిలో “గంజాం మండల ఆంధ్రనాటకకళొవరి షదుత్మవాలు" జరిగాయి. వనారస గోవిందరావు గౌరు, లక్ష్మయ్యల సహాయాలతో 1929లో తెనాలి లో “ఆంధధ్రనాటక కళా వరివత్‌ ” ఆవిర్భవించింది. దానికి విశ్వనాథ కవిరాజే ఆహ్వానసంఘాధ్యక్షులు. 19-6-1929 తేదీన తెనాలి గోవిందరాయ నాట్యమందిరంలో జరి గివ మూడు రోజుల వరివత్‌ సభలకు మహానటులు, మవోకవులు హాజరైనారు. 61

అనాటకరచన” అనే అంశంవై మొదటి రోజు చర్య జరిగింది. దానికి మహామహోపాధ్యాయ ఆచంట వేంకట సాంఖ్యాయన శర్మ అధ్యక్షులు.

అన్నని అనే అంశంనై 'రెండనరోజు చర్చ జరిగింది. దానికి చట్టి చిన వూర్మయ్య పంతులు అధ్యక్షులు.

తరువాత *వాటక ప్రయోగం” గురించి చర్చ జరిగింది. దానికి దేశే ద్దారక కాశీనాధుని నాగేశ్వరరావు వంతులు అధ్యక్షులు. వరిషత్‌ రిజిస్ట్రే షన్‌ అదే నంవత్సరంలో జరిగింది. ఈ వరిషత్‌ ఫలితంగా వినోదవువన్ను రద్దు వేశారు.

1944 నుండి భొత్సాహిక నాటకరంగాన్ని అభివృద్ది చేసే నిమిత్తం ఆంధధ్రనాటక కళావరిషత్‌ పోటీలు నిర్వహించడం జరిగింది. దీనివల్ల అనేక కొత్త నాటకాలు నాటికలు, కొత్త సమాజాలు, కవులు, నటీనటులు ఎందరో వెలుగులోవికి వచ్చారు,

ఆంధ్రనాటక కళావరిషత్‌, పోటీలను వివిధ ప్రాంతాలలో జరిపింది. ప్రారంభం నుండి పోటీల్లో గెలుపొందిన నాటకాలను మౌొత్రమే ఇక్కడ మోచిస్తున్నాను. పోటీజరిగిన నాటకం సమాజం ప్రదేశం వేరు రతన యొక్కతఊరు

గుడివాడ ఎదురీత కొండముది వెంకటగిరి

గోపాలరాయశర్మ 2. విజయవాడ ఈనాడు ఆత్రేయ వెంకటగిరి శి. ఏలూరు ౫60 ఆశ్రేయ వెంకటగిరి త కాకినాడ వల్లెపడుచు పినిశెట్టి _శ్ర,రామమూర్తి. పాలకొల్లు 5్‌. తెవాలి నాటకం డి.వి. నరపరాజు విజయవాడ 6. మచిలీపట్నం ఆసామి నాజర్‌ విజయవాడ గా హైదరాబాద్‌ కాళరాత్రి ్రళ్య,శ్రీ,రొమమూర్తి చశ్రీశాకుకం 62

హైదరాబాద్‌ శస్మాత్‌ జాగ్రత్త కొర్రపాటి గంగాధరరావు బావట్లు
గుడివాడ దొంగవీరడు కాడాలిగోపాలరావు విజయవాడ కేల. గుడివాడ రంగస్టలం కోడూరుపాటి రామారావు ఏలూరు
తణుకు కీర్తి శేషులు భమిడిపాటి రాధాక్ళన్న విజయవాడ కడై. హైదరాబాద్‌ అరణి సగ నంది హైదరాబాద్‌ కేశ. అనంతవురం మాటళప్పకు గో లం జంషడ్‌వూర్‌ కేశ. హైదరాబాద్‌ పట్టాలు తప్పిన బండి రావికొండలరావు మద్రాస్‌

ఇలావుంఖానువుంఖంగా ఆంధ్రనాటక కళావరిషత్‌ వల్ల కొత్త వాట కాలు వెలుగుచూశాయి. నాటకపోటీలు - న్యాయనిక్షయం

8 భాషల్లోని నాటకాలను తెనిగించిన శ్రీపాద కామేశ్వరరావుగొరు వాటక పోటీల్లో మార్కులు వేసే పద్దతిని ఇలా సూచించారు. క వేషం = ర్‌ మార్కులు

తీవ అ 10 మార్కులు కేర్‌ మార్కులు |. ఉచ్చారణ, నిర్జుష్టత అ శ మార్కులు

వృష్టత - 4; ధార అ కి మార్కులు 40 మౌర్కులు

ఊతం - 10; ఆవులు జ కథ మార్కులు

కంఠద్వవి అ త్త ణల సంగీతం, కంఠం అ న్‌

శాస్తం అ శ్రి 10 మార్కులు

వెంగీత వాచిక వమ్మేశనం అ ఠ్‌ గ అభినయం ఎ డక్ట్‌

మూకాభినయం ఆ కఫ తర్‌ మార్కులు

మొత్తం 100 మార్కులు (ఆంధ్రవత్రిక ఉగాది సంచిక 1917 - 18) న!

తొలి తెలుగు నాటకాలు

మంజరీ మధుకరీయం

తొలి తెలుగునాటకం అయిన దీనిని కోరాడ రామచంద్ర శాస్త రచించారు. ఇది నాలుగు అంకాల నాటకం. ఈ నాటకంలో నాయిక మంజరి. నాయకుడు మధుకరుడు. చండయోగిని అనే వ్రతినాయకు రాలి నలన నాయిక కష్టముల పాలై చివరకు కలియగా, అతని భార్య వివాహానికి అద్దు చెన్తుంది. చివరికి ముంజరి తన పినతల్లి కూతురని తెలుసుకొని, మధుకరుని భార్య, మంజరీమధుకరులకు వివాహం చేస్తుంది. ఇది కవిగారి న్వెతంత్ర నాటకం. నందకరాజ్యం ఫ్‌

తొలి సాంఘికనాటకం అయిన దీనిని వావిలాల వానుదేవశా,స్తి, రచించారు. ఇది ఐదంకాల నాటకం. బ్రాహ్మణులలో శాఖాభేదాల వల్ల ఐక్యత లేక ఒకరికొకరు అవకొరాలు తల పెట్టుకోవడం చూ సి, బాధతో నేనీ నాటకం నవ్రాస్తున్నానని శాస్తి గారు పీరికలో వ్రాసుకున్నారు. నందుడనే జమిందారురాజ్యంలో వనిచేసే శరభోజీరావు మొదలుగాగల నియోగి శాఖకు చెందిన మంత్రులు, వారికున్న అధికారబలంతో వైదికులను నానా హింనలు పెట్టి వారి భూములను ఆక్రమించుకోవడం, సుబ్బారావు అనే లౌక్యుని ద్వారా రాజైన నందుడు తెలుసుకొని, నియోగమంత్రు లను దేశ బహిష్కా రశిక్షకు గురిచేయడం ప్రధానాంశం. ఖైది కవి గారి న్వతంత్రనాటకం. తొలి తెలుగు సాంఘిక నాటకమైన నందకరాజ్యం, వూర్తిగా తేట గీతి వద్యాల్లో వ్రాయబడింది. ప్రతాపరుద్రీయం ;

ఆంధ్ర సాహితీ సాగరనములు, అభినవ మల్లినాథులని ప్రఖ్యాతి పొందిన వేదం వేంకటరాయ శాస్త్రిగారు వ్రతావరుద్రీియాన్ని రచించడం

వ!

విశేషం. సుశిక్షితులైన నటులవల్లే నాటకం ప్రఖ్యాత మౌతుందని, "ఆంధ్రా భిమాని' అనే సమాజాన్ని స్థాపించడం మరీ విశేషం. లభిస్తున్న, నమౌాచారం 'వ్రకారం వ్రతావరుట్రియమే తొలి తెలుగు చారిత్రక నాటకనుని (తెలుగు వాటక వికాసం (253) పే॥) డా॥ ౧.5.౧. అప్పారావు గారు వ్యక్తం చేశారు. ఇది వది అంకముల నాటకం. నాటకం చాలా పెద్దది. రెండు రాత్రులు ప్రదర్శించాలని శాస్త్రిగారే వ్రాశారు. 39 స్త్రీ పాత్రలు, 13 వురుషు పాత్రలు (173మంది నటీ నటులతో) నాటకం వ్రాయబడింది. అయితే, 25 మంది వురుషులు 11 మంది స్త్రీలతో నాటకం వ్రదర్శించ వచ్చని శాస్త్రిగారు. ధైర్యం చెప్పారు. ముందు, కేవలం గద్యంతోనే సొగిన నాటకంలో తరువాత 1897 లో వద్యాలు పాటలు పెట్టడం జరిగింది. నాటకంలో పొత్రోచితభాష వ్రవేశ పెట్టారు.

ఓరుగల్లును రాజధానిగా చేసుకొని (వ్రతొవరుద్రుడు రాజ్య వరిపాలనం చేస్తుండగా మంత్రి యుగంధరుడు గ్రామాంతరం పోగ్యా వల్లీఖాన్‌ (ప్రతావ రుద్రుని బంధించి తీసుకొని పోతాడు. ఈ విషయం. విథ్యానాథుడనే కని యుగంధరునికి చెప్తాడు. రాజు లేక పోనడంచే రాజు పోలికలు కల సేరిగా డిని రాజు వేషంలో యుగంధరుడుగా నిలబెట్టి, వల్లీఖాన్‌ తీసుకు వెళ్ళింది; చాకలి పేరిగాడినని వార్త వుట్టించి, రాజ్యం విద్యానాథులకు అన్న జెప్పి యుగంధరుడు రాజుకోసం వెళతాడు. యుగంధరుడు పిచ్చివాని వేషంతో ఢిల్లీలో తిరుగుతూ చెకుముఖి శాస్త్ర, నవాయంతో సుల్తాన్‌ను కలిసి, రాజను కొని చాకలి ేరిగాళ్లీ తెచ్చారని వారిని నమ్మించి, సుల్తాన్‌ చేతే వారందర్నీ చంపిస్తొడు.. ఇలా యుగంధరుడు, తన బుద్ది కౌశలంతో ్రతావరుద్రుణ్ణి తెచ్చి, రాజమాత కవ్పచెప్తాడు. తరువాత, విద్యానాథుడు (వ్రతావరుద్రియాన్ని రచించి వ్రతావరుద్రునికి సమర్పిస్తాడు. అందరికీ సత్కారాలతో సుఖాంతం అవుతుంది.

ఈ నాటకంలో సాయెబులు, చాకళ్ళు, మంగళ్ళు, పామరులు, విద్యావంతులు, బాలురు, స్త్రీలు అరనలు మొ! వారి గ్రామ్యభాషా తీరు తెన్నులను, యాసలను శాస్త్రిగారు అద్భుతంగా రచించారు.

వాటక సమాజాలు ధార్వాడ సమాజ ప్రదర్శనను చూసి ఉత్తేజితులైన కందుకూరి వీరే శలింగం వంతులు గారు వారు విడిచి వెళ్ళిన పాకలోనే "స్నేహితులతో, విద్యార్ద్హులతో 1880 డిసెంబరులో రాజమండ్రిలో ఒక నాటక సమాజాన్ని ప్టాపించి “రత్నావళి, *" చమత్కార రత్నావళి" అనే. నాటకాలను ప్రద ర్మింవజేసారు. అప్పటినుండి, ఎందరో నాటక రంగోద్దారకులు సమాజాలను స్తాపించారు. వాటిలో కొన్నిటిని నామ మాత్రంగా సూచిస్తున్నాను. సమాజం పేరు కాలం సంస్థావకులు 2. గుంటూరు హిందూ 1880-81 కొండుళట్ల సుబ్రహ్మణ్య వాటక సమాజం శాస్త 3. బందర్‌ నేషనల్‌ 1880-82 దేవరుసు వేంకటశివరావు, ధియేటికల్‌ సొసైటి బాల కృష్ణయ్య జ జగన్మిత్ర, సమాజం (విశాఖ) 1862 శీ రాజాఅంకితంజగ్గారావు క్‌. జగన్నాధ విలాసినీ వభ 1803 ఆనంద గజవతి (విజయనగరం) (వంప్క్పృత నాటకాలు) 6. హిందూ వాటకోజ్టీ సమాజం 1884 వడ్డాది సుబ్బారాయ కవి. (రాజమండ్రి) 7. బందర్‌ హిందూ ధియేటర్‌ 18864 దేనెరుసు సుబ్బారావు, తురగా పురుషోత్తం మొ! 0. ఏలూరు కంపెనీ 1884 జోషీ (ధార్వాడ నమాజంలో చీలిక) ర కాకినాడ హిందూ నాటక సమాజం 1885 దినవహి హనుమంతరావు. 10 బళ్ళారి సరన వినోదినీనభ 1886 ధర్మవరం రామకృష్ణనూ చార్యులు. 11. రాజమండ్రి హిందూ 1889 ఇచ్యూనేని హనుమంతరావు నాటక సమాజం సాయుర్సు. టంగుటూరి 656

ప్రకాశం సంతులు గారు 12. మద్రాస్‌ సుగుణ విలాన సభ 1891 ల, వంబందం మొదలియార్‌ 13. గుంటూరు శ్‌స్ట్‌ కం వెనీ 185 హరి ప్రసాదరావు, (హిందూవాటకనమాజం) బరిజేవల్లి మొ!1 14, కళాభిళాషక నాటక సమాజం 18695 మారేపల్లి రామచంద్ర కవి (విశాఖ) పెట్టి లక్ష్మీ నరసింహం 15. గుంటూర్‌ పెకెండ్‌ కంపెనీ 1895 షేక్‌ కనక రత్నం 16. సురభి నాటక వమాజం 1895 వనారస గోవింద రావు. 17, పర్గాకిముడి నాటక సమాజం 19897 గడుగు వేంకట సీతాపతి. 18. మానేవల్లి కంపెనీ 18968 ధరణీవ్రగడ సూరయ్య (నేషనల్‌ ధియేటర్‌) (రాజమండ్రి) 19. హిందూ ధియేటికల్‌ నాటకసమాజుం 1900 జమిందారితి రావు _ చెల్గొియమ్మ రాన్‌ (పిఠాపురం) 20. సంగీత మానినీ నమాజం 1902 మారేవల్లి రామచంద్ర కవి.

(వృత్తి మానిన వేశ్యల జీవనాధారం కోసం వెలసిన సమాజం ఇది. ఈ కాలంలోనే త్రీ సమాజాలు బళ్ళారి, బందర్‌ లలో కూడా ఆవిర్భ వించాయి. స్త్రీలే వురుషుల పొత్రలను వేసెడివారు.)

రమా విలాసినీ సమాజం 1906-07 చట్టి చినవూర్షయ్య పంతులు.

(శ్రీకాకుళం)

(పంతులుగారు వ్రథను ఆంధ్ర నాటక కళా వరిషత్‌ సభల రెండన నాటి సభకు అధ్యశ్షులు. 1928 లో ఫ్రెంచ్‌ విశ్వవిద్యాలయం వారు గంగ౧౦౮2౧/ న/౮19630 0 1౧612౧ 62గ౫0౧9)/గా నిర్తేశించుకున్నారు)

హిందూ వాటక సమాజం 1906 కృత్తివెంటి వాగేశ్యరరావు.

(రాజమండ్రి)

మైలవరం కంపెనీ 1913 రాజు మారానేని వేంకట

(బెజవాడ), (లాల భారతీనమాజం) పొపారాన్‌ బహద్దర్‌

(నాటకాలలో "సైడ్‌ వింగ్స్‌లో వున్న వాద్యాలు అయిన హార్మో నియం తబలా ఇత్యొదులను, స్టేజి ముందుకు మొదటి సారిగా తెచ్చిన కంపెనీ ఇది - కేకులు (ముఖానికి రాసుకునే రంగు ట్యూబ్‌లు) కీప్‌ పెయిర్‌ మొదట వాడిన వారు వీరే. మహా నటులైన యడవల్లి సూర్యనారాయణ, జొన్నవిత్తుల శేషగిరి రావు, దైతా గోపొలం, ఉవులూరి సంజీవ రావు పారుపల్లి సుబ్బారావు, అద్దంకి శ్రీరామ మూర్తి గోవింద రాజుల వెంకట రొమయ్య మొదలగు వారు ఈ కంపెనీ లోని వారే) 24, పికిందరాబాదు, హైదరాబాదు 1912-13 (07 మోహన రంగం పిళ్లే

నాటక సమాజాలు.

విజయ రొమా (డ్రమెటిక్‌ అకొారమీ 1919 రాజా విజయరాముగబవలి. (విజయనగరం)
మోతే వారి కంపెనీ 1920-21 మోతే నారాయణ రావు

(ఏలూరు) జమిందార్‌ 27. ఆంధ్రా యూనివర్సిటీ (డ్రమెటిక్‌ 1936

అసోసియేషన్‌ ,

ఎర్‌ స్కిన్‌ స్క్వేర్‌ 19657 క. గోపాలస్వామి.

(ఆరుబయలు రంగస్థలం)

(౮౮6౮ గ్రాంట్సుతో దిన్ని గ౪. గోపాల స్వామి గారు నిర్మించారు లక్షల విలువైన ఆధునిక రంగస్తల పరికరాలను సమకూర్చారు.) మనరొ,ష్ట్రంలో తిరిగిన ఇతర రాష్ట్ర సమాజాలు

ధార్వాడ కంపెనీ (మహారాష్ట్ర) 1880-84
వూనా సాంగ్గీ కంవేనీ (బలవంతరావు) 1893 ౩. బాలీవాలా (భారీ సీనరీ సెట్టింగులతో) (మవోర్యాష్ట్ర) 1897-1900
జంఖండీ కంవెనీ (మపోారాస్ట్ర) 1905-06 క. దాదా భాయి తూంతి కంపెనీ (పొరసీ) 1911-12 68

రివ్పన్‌ ధియేటర్‌ (ఇంర్టీష్‌ నాటకాలు) 1912
నర్వియా కంవెనీ (ఫారసీ 1912
దౌరాప్టీ కంపెనీ (ఫారసీ) 1917
షారాబ్‌ మోడీ కంపెనీ (బొంబాయి) 1918
ఇటావ్‌ కంపెనీ (బొంబాయి) 1918
కన్నయ్య కంపెనీ (బళ్ళారి) 1929
గుచ్చి వీరన్న కంపెనీ (కర్ణాటక) 1940
వృధ్వీ ధియేటర్స్‌ (బొంబాయి) 1952. ధారా డ నాటక సమాజం

ఆంధ్రదేశంలో అధునిక నాటక ప్రయోగానికి వునాదులు. వేసింది ధార్వాడ నాటక నమాజం. మవోర్గాష్ట నుండి మన రాష్ట్రానికి వచ్చి 1880లో గుంటూరులో పెద్ద పాక వేసి, అందులో రంగస్టలం ఏర్పాటు చేసి రంగురంగు తెరలను కట్టి హిందీ నాటకాలను ఒక అణా రెండు అణాల టిక్కెట్‌ వై (ప్రదర్శించేవారు. అలా మొదటిసారిగా నాటకాలకు టిక్కెట్టు పెట్టిన వారు వీరే. ఇందులో వామన భట్‌ జోషీ. సీతారామ్‌ బోషీ అనే వారు ప్రముఖులు, వారు చెప్పినట్టు మొత్తం సమాజం క్రమ॥క్షణతో నడుచుకోవాల్సిందే. ప్రదర్శన అనుకున్న సమయానికి సరిగ్గా మొదలు 'వెట్టుడం నీరి వ్రత్యేకత. వీరి ప్రభావం వల్ల అంతకు ముందున్న కాగ డొలు పోయి గాజు దీపాలు, గణియాలు పోయి నాజూకు హారాలు మనకు వచ్చాయి. నటుల్లో చక్కని వోన భావ శ్రకటనం, క్రమశిక్షణ, గొవ్ప వంస్కారం, నుగిక్షణ, గురువులపై భక్తి. మెండుగా ఉండేవి. సాధన (రివోర్సల్స్‌) నమయంలో ఇతరులను రౌనీయక పోవడం వారి విశేషం. వీళ్ళ కొత్త సీనరీలు, కొత్త వేషాలు, తెలుగు వారిని ఆశ్చర్య చకితుల్నే కాక ఆనందభరితుల్ని చేసాయనడం నిజం 69

నురభి నాటకనమాజం

మహారాష్ట్ర, సామ్రాజ్యం విచ్చిన్నం అయిన తరువాత అక్కడ సైని కులు, "అరె కావులు, ఆరె నురాటీలు" అనే వారు 1850 లో మన రాష్ట్రంలో కడన మండలంలో స్టీరవడ్డారు. వారిలో ననొరస సంజీవ రావు చనిపోగా అతని వది నుంది కొడుకుల్లో పెద్ద కొడుకు రామయ్య కుటుంబ పోష ణక్రి బొమ్మలాట ప్రారంభించాడు. అతని సోదరుడు వెంకోజీరావు దత్త వుత్రుడే గోవిందరావు. ఇతడు తోలు బొమ్మలాటలను మౌన్సించి వాళ్ళతో 1895లో “కీచకవధ'* నాటకాన్ని వవ్రదర్శించజేసాడు. అది చూసి ఆనందిం చిన రామిరెడ్డి, చెన్నారెడ్డి అనే సంపన్న గృహన్దులు వారిని సమాజాన్ని ప్టాపించమని ప్రోత్సహించారు. వీరికి రాప్తాటి నుబ్బదాను గారు నాటకాలు, పాటలు రరించడమే కాక్క దర్శకత్వవు బాధ్యతలతో పాటు నాటకాలలో నటించి సురభి సంస్థను మహోన్నత స్లితికి తెచ్చారు.

కడవ జిల్లా రాయచోటి తాలూక "సురభి" గ్రామంలో వీరివూర్వులు స్రీరవడడంచేత వీరికి సురభి వారని పేరు వచ్చింది. నటులంతా ఒకే కుటుంబం వారు అవడంచేత స్రీ పాత్రలను ్తీలే నటించేవారు, అలా కులస్త్రీలను రంగస్థలం వైకి ఎక్కించిన ఘనత వీరిదే... భారీ సెట్టింగులతో దేశమంతా తిరిగి ప్రదర్శనలు ఇచ్చారు, ఇస్తున్నారు. 1910లో అన్నదమ్ములు విడీపోయి చెల్లాచెదురై 40 నమాజాలుగా విడిపోయి చేశంలో తిరిగినా ప్రసిద్ధ మైనవి వది మాత్రమే. వీరందరికీ ఆద్యులు వూజ్యాలు ఆంధ్ర వాటక రంగోద్దారకులు వనారనస గోవిందరావు గారే.

పద్యనాటకం -ప్రధాన పరిశీలనాంశాలు

ప్రవంచంలోనే ఓ వ్రత్యేకస్టానాన్ని మన వద్య నాటకం నంతరిం చుకుంది, ఏ ప్రాంతానికి ఏ భాషకీలేని ప్రత్యేకత మన వద్యనాటకానికి ఉంది. కాబట్టే వద్యనాటక నటులు ప్రత్యేక శిక్షితులై దీన్ని వరిరక్షించుకో వలసిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది.

వద్యనాటకం అని ఎందుకంటున్నానంటే, పౌరాణికం, చారిత్రికం, సాంఘికం అనే ఈ మూడిటిలో వద్యాలు ఉన్న నాటకాలు ఉన్నాయి కాబట్టి ఈ మొత్తాన్ని వద్యనాటకం అంళే బాగుంటుంది. కొబట్టి అలా అంటున్నాను. అందుకే ఇక్కడ వద్యాన్ని చదివే వారు ముఖ్యంగా తీసుకోవ లసిన జాగ్రత్తలను ప్రత్యేకంగా వ్రస్తావిస్తున్నాను. ఇంతకుముందు అంశాల్లో వ్రస్తావించినవ్తి నటులందరికీ సంబంధించినవని చెవ్చనక్కరలేదు.

వద్యనాటకం బాగా అభధివృద్రి చెందిన రోజుల్లో వరిశిలిస్తే నటులు, విద్యావేత్తలు, మహాకవులు, మహామహోపాధ్యాయులు, నంగీత శాస్త్రాన్ని, నాట్యశా,స్త్రాన్ని పాహిత్యాన్ని మథించిన వారు, లేదా వారి గిక్షణలో తర్తీదు పొందివ వారే, కనబధుతున్నారు. అంతకన్నా ముఖ్యమైన దేమంటే, నమూ జొలు కట్టుదిట్టమైన క్రమశిక్షణతో ఉండేవి కొబట్టి నాటక వ్రయోజనం నూటికి నూరుపాళ్ళూ సఫలీకృతం అయ్యేది. కనుకనే అనేక ప్రయోగాలు చేశారు.

ఈనాడు వద్య నొటక రంగం కొన్ని చోట్లు కొనఊపిరితో ఉందనిఅ నిపించుకోవడానికీ కారణం, వారు ఏర్పరిచిన మార్గాల్లో కొంత మందైన నటులు వయనిస్తున్నారు కాబట్టి అని చెవ్నక తవ్పదు. ఒక్క విషయం వ్రతి వద్యనాటక నటుడు. గుర్తించు కోక తవ్పదు. తెలియక పోవడం తప్పుకాదు. తెలునుకోక పోవడం తప్పు,

"వదినాటకాలు వ్రదర్శిస్తున్నాం కదా, వదిముంది మెచ్చుకుంటున్నారు కదా వది డబ్బులు వస్తున్నాయి కదా" అని ఎవరికి వారు సంతృప్తి వడితే ఆ సంతృప్తి కేవలం వారికి మాత్రమే. వరిమితనుని చెవ్చక తప్పదు. తనను

పోషించిన, పోషిస్తున్న, లేదా కీర్తి తెచ్చి పెట్టి, వదిమందిలో (ప్రత్యేకస్తానాన్ని కల్పించిన గొప్పదైన నాటకరంగానికి స్వయంగా సేవ చేయలేకపోయినా తను పోషిస్తున్న పాత్ర, స్వరూవ, స్వభావాలను, నాటకం గురించి, నాటకరంగం గురించి కొంచెమైనా తెలుసుకుంటే నాటక రంగొనికి ఎంతో సేవచేసిన వారౌతారు. ఈ మాటలు ప్రతినటుడు చాలా సహృదయంతో అర్హం చేసు కోవాలి. వద్యవాటక ప్రాభవాన్ని వదినుందికీ చాటొలనే తవన తప్ప ఏ ఒక్క నటుని గురించి వ్రస్తావించడం లేదు. ఆ అననరమూ నాకు లేదు. నాటి వద్యనాటక ్రాభావాన్ని న్మరిస్తూ, నేటి వద్యనాటక స్టితిని తలుస్తూ, రేవటి నద్యనాటక దుస్టితికి కలవరిస్తూ అంటున్న మాటలివి. వద్యనాటకం గురించి కొందరు చేసిన నద్విమర్శలతో ఏకీభవించి, నేనూ వద్యనాటకం వాడినే కాబట్టి కొంతైనా మార్పు తీసుకురావాలనే భావంతో వా ప్రయత్నం నేను చేస్తున్నాను. వ్రతి నటుడూ నాటకాన్ని, ఉన్నస్థితి నుండి ఉన్నతస్థితికి తీసుకురావడానికి పాటువడాల్సిన సమయం వచ్చిందని గుర్తుచేస్తున్నాను. మనం _వ్రదర్శిస్తున్న నాటకాలను వ్రజలు ఆదరిస్తున్నా రుగదా అని అనుకోకుండా వారిస్తున్న పార్థితోషికొనికి మరింత మెరుగులు శాస్త్ర, రీత్యా తెలుసుకొని, ప్రజలను మరింత సంతోష వరచవచ్చని ఎక్కు ననుంది నటులు గుర్తించాలని కోరుతూ, దయచేసి ఈ విషయమై నన్ను అపొర్ధం చేసుకోవద్దని వివయవపూర్వకంగా అభ్యర్తిస్తున్నాను.

అనేక పద్యాలతో కూడుకొని ఉన్నదికాబట్టి దిన్ని వద్యనాటకం అంటున్నాం. అయితే, వద్యం చదవడానికి కొన్ని ప్రధానమైన అంశాలను మనం తవ్పక గుర్తించాలి. సాహిత్యపరంగా

ఛందన్సు 2. వ్యాకరణం 3. శబ్లోచ్చారణ 4. భావం. ఇవి (వ్రధానాలు.

అయితే ఇనన్నీ కష్టం అని భయవడనవసరం లేదు. మనకు దగ్గరలో, ప్రైస్కూల్‌లోగానిి యు. పి, స్కూల్‌లో గాని ఉన్న తెలుగు వండితుని గాని, భాష తెలిసిన వారిని గాని రిహార్సల్స్‌ రూంకు తీసుకొని వచ్చి వద్యాలు

చదివి అతనికీ వినిపించి, వద్యాల్లో దోషాలను నరిదిద్దు కోవాలి. భానం తెలుసుకోవాలి. అలా చేయక పోతే ఒకతరం వారు చేసిన పొరపాటు, తరతరాల వరకు వ్యాసించే వ్రమాదం ఉంది, తెలియకో, పొరపాటునో, వరంవరాయాతంగా వస్తున్న ఛందో, వ్యాకరణ, శబ్ద, భావన దోషాలను మీ ముందుంచుతున్నాను.

ఛందస్సు : పద్యానికి ఛందస్సు ముఖ్యం. ఛందస్సులో గణాలు, యతులు ప్రానలు ఉంటాయి. ఈ మూడింటిలో ఏది సడలినా అది దోషమే అవుతుంది. అందరికీతెలిసిన పొండవోద్యోగంలో అర్జునుని వద్యం. "దృవదునివపంవునన్‌" అనే వద్యంలో "తవ్పదాల వుబని అని చదవాలి. ఎందుకంకు ఇది చంపకమాలవద్యం. కాని ఇలా చదవడం లేదు. “తవ్పదాలవుంబని" అనే చదువుతున్నారు. ఇది గణ దోషం అలాగే హరిశ్చంద్రలో నక్షత్రకుని వద్యం. "ఏలీలన్‌ నవరింతు' వద్యంలో "కొంపే? గోడియే?” అని చదవాలి, కానీ "కొంపా! గోడియా"” అని చదువుతున్నారు. ఇలొ చదివితే యతి దోషం, ఇదే హరిశ్చంద్రలో కాటి సీనులో జొషువా గారి వద్యం. “ఇచ్చోటనే' అనే వద్యంలో "ఇచ్చోట నెట్టి పేరెన్నికన్‌ గనుగొన్న" అని చదవాలి. కాన్సీ "పేరెన్నికన్‌ గొన్న, అని చదువుతున్నారు. ఇది పాదదోషం. ఇంకా వద్యాలు చదువుతున్నవుడు కొంతమందినటులు ముందున్న

వదాలను వెనుకకు పెట్టడం, మధ్యలో వదాలను ముందుకు తేవడం రెండూ కాక కొత్త వదాలు చేర్చడం చేస్తుంటారు.

హరిశ్చంద్ర నాటకంలో హరిశ్చంద్రుని వద్యం.

"అరయన్‌ వంశమునిల్పనే కద” అనే పద్యాన్ని అలాగే చదవకుండా *వంశమునిల్పనే కద వివాహంబుి అని చదివి తరువాత “"అరయన్‌" అని చదువుతుంటారు.

అందులోనే నక్ష్యత్రకుని వద్యం. "టినై నేననరాదు కొని నిను

అనే సద్యాన్ని అలాగే చదవకుండా '"నీసత్యంబె నీ కొంవకింతకు చేటౌటకు మూలము అని చదువుతారు.

అలాగే పాండవోద్యోగంలో , శ్రీ,కృమ్ణునిపద్యం. “ఆలము సేయనేనని అనే వద్యంలో " బాలుడవైతి నక్కటా" అనే దానికి "అయ్యో" అనిగాని నీవో.:” అని గౌని వదాలను చేర్చి చదువుతుంటారు. కని మనకన్నా చాలా తెలివై నవాడు. ఈ మాత్రం అతనికి తెలియక కాదు. కాని పద్యం ఛందన్సుతో కూడుకుంటుంది. కాబట్టి అది ఆలా కవివ్రాస్తాడు. అది అలాగే చదవాలి. చదవడంలో వద్యంలో ఎక్కడ ఏ వదానికి, ఏ పాదానికి ప్రాధాన్యత కవి నిర్తేశించాడో తెలుసుకుని దాన్ని మనవ్రతిభతో, కవిభావాన్ని వ్యక్తం చేయగలగాలి. అంతే గాని మనం మార్చకూడదు. మారిస్తే వద్యంలో పాదాలు దెబ్బతింటాయి. ఇవన్నీ ఛందో దోషాల క్రిందికి వస్తాయి. ఇలాంటి వేన్నో?.....

వ్యాకరణం : వ్యాకరణంలో ్రధానంగా సంధులు, సమౌసాలు ఉంటాయి. వీటిల్లో దొర్లిన దోషాలను, వ్యాకరణ దోషాలుగా వరిగణించవచ్చు; నంధి అంటే కలయిక. అచ్చులతో జరిగేవి, హల్లులతో జరిగేవి అని ఈ నంధి వ్రధానంగా రెండు రకాలు. పద్యం చదివేటవ్వుడు సంధితోకూడుకొనిఉంటే ఒకలా చదవాల్సి ఉంటుంది. నంధి విడదీస్తే నురొకలా చదవాల్సి ఉంటుంది. ఇది తెలియక పోనడం వల్ల కొన్ని దోషాలు దొర్హుతుంటాయి. గయోపాఖ్యానంలో అర్జునుని వద్యం. '"గజ్టైలందియలు ఘల్లు ఫఘల్ల

న్నిమోయనహిమౌళి తాండవంబాడె నెద్ది" లో "మోయనహిమౌళి అని కలి పిచదివితే ఇబ్బంది ఉండదు. ఒకవేళ "మోయి దగ్గర ఆపితే తవ్పక “అహిమౌళి అని నూత్రమే చదవాలి. కొని “నహి మౌళి అని కొందరు చదువుతుంటారు, అందులోనే “వ్రభవ కారణమౌచు బరగె నెద్ది?” అని కలిపి చదివితే బాధ లేదు, "వ్రభవకారణమౌచుి అని ఆపితే 74

"వరగెనెద్ది అని చదవాలి. అలా కాకుండొబరగెనెద్ది' అని చదువుతు న్నారు. ఇలాంటివి కోకొల్లాలు దొర్లుతున్నాయి.

పదవిభాగం : అందుకే పద్యాన్ని చదివేముందు వదవిభాగం చేసు కొని చదవడం ముందు తెలుసుకోవాలి.

“ప్రభవకారణము +లాచు +వర గె+ఎద్ది"

వంధులన్ని చదవకపోయినా ఇలా చూనుకుంఓే ఫలితం ఉంటుంది. క్‌ నమౌసుం : రెండుకానీ అంతకంటె ఎక్కువ వదాలుగాని కలిసి ఉండ టమే సమాసం, అనిపించు కుంటుంది. సమౌసాన్ని మధ్యలో ఆవకూడదని నియమం ఉంది. దానివల్ల అర్హం భంగంఅ వుతుంది. చిన్న నమానం అయితే ఫరవాలేదు. పెద్ద సమాసం (దర్ప మాసం) అయితే చాలా సాధన కావాలి హరిశ్చంద్రలో హరిశ్చంద్ర పద్యం.

"బంధుర గంధాచల గంధవాహ విచలోత్తుంగోర్మిజాలేత రేతర సంమఘట్టున జొయమాన తతురో దక్రాంత ఘోరార్భటిన్‌" అనే దీర్చ సమాసాన్ని ఒకే గుక్కలో చదవాలి. అలాచదవాలంట నటుడు ఎంతో సొధన చేయాలి. ఈ సమాసంలో వాడిన వదాల అర్జాలను నటుడు తప్పక తెలుసుకోవాలి. అవుడే అది ఆర్హవంతం అవుతుంది. ఇలాంటివి వద్యనాటకాల్లో ముఖ్యంగా వృత్తాలైన ఉత్పలమాల, చంపకమాల శార్దూలం, మత్తేభాదుల్లోనే కాక, సీస వద్యాల్లో కూడా _ దీర్ససమాసాలను కవులు ప్రయోగించారు.

హరిశ్చం(ద్రునిదేమరోసీసవద్యంలో క్రిందనున్న గీతంలో వాడిన దీర్ప సమానం చూడండీ.

స “కటకటా1యెన్న దెరిగితుత్కటది వేశ

ఇఖరకిరణదొల తప్త కర్కశ శిలాద్రి

కటకగమవ (శ్రమొద్భూత చటులచింత

నను వరించుట చేసి యీనాడె కొని!"

శబ్లోచ్చారణ : ఇది చాలొ ప్రధానమైంది. శబ్దాన్ని ఉచ్చరించగా నే

ఆ నటుని సామర్హ్యం ఎదుటి వారికీ అర్ధమైపోతుంది. తెలుగు

చాలా. కష్టమని తిరువతి వేంకటకవుల్లాంటి వాళ్ళే ఇలా అన్నారు.

“తెలుగుతెలుగని యద్దాన దిగుమెగాని

సంస్క ఎతంబున కంల కష్ట్రంబు 'పొచ్చు" అని.

ఒక చోట ఒత్తు వెడితే ఒక అర్ధం, ఒత్తువలుకక పోతే మరో అర్హం లేదా అపార్ధం. ఇలా తెలుగుభాషలో చాలా విచిత్రాలు ఉన్నాయి. “షష్టి అంట్‌ ఆరు అని అర్హం. “షష్టీ అంటే అరవై అని అర్హం. ఇలాంటి వెన్నో....

హరిశ్చంద్ర వద్యం “"చతురంభోధిలో ఈకరమే అనడానికి బదులు పారపాటునైనా "ఈ ఇరమో అని జత్రి పలికితే, "గాడిది గా మారాల్సిందే.

అలాగే "అంబుశబ్ర్దం మీద "ధి చేరి “అంబుధి అయినపుడు "బు అనే అక్షరానికి ఒత్తు ఉండదు. "అంభస్‌" అనే శబ్దం మీద 'ధి చేరి “అంభోధి" అయినపుడు “భోధి అనే రెండక్షరాలకు ఒత్తులు ఉంటాయి. రెండింటికీ సముద్రమనే అర్హం. "అంబుధి, అంభోధి"అని నాటకాల్లో ఎక్కువ ప్రయోగాలున్నాయి. కాబట్టి నటులు జాగ్రత్త వహించాలి. ముఖ్యంగా శృష్కన లు వలికేటప్పుడు నటునికి ప్రత్యేక శ్రద్ద అవసరం. అలాగే “భేదము” "బోధి "బాధి అని మాత్రమే వలకాలి. ఇలాంటివి చాలా ఉన్నాయి. నటుడే స్టితిలో ఉన్నా, శబ్త్రగత దోషాలు పోవాలంకే సాధన చేయాలి.

పద్యనాటకాల నటులే కాక ఏ నటులైన్సా వదాలను ఉచ్చరించేట వుడు చాలా జాగ్రత్త తీసుకోవాలి.

భావం : ఇది అత్యంత ప్రధానం. వద్యం చదివే వారికి ముందు అర్హం కావాలి. అవ్పుడే నటునిలోనుండి సరైన స్పందన అవ్రయ త్నంగా వస్తుంది. వద్యం అర్హంకాకపోతే శుద్ద దండుగ అవుతుంది. కాబట్టి వద్యభావాన్ని క్షుణ్ణంగా తెలునుకుంటే ఎదుటివారి పొగడ్తలకు పొత్రుడౌతాడు. లేదా తెగడ్తలకు పాత్రుడాతాడు. గయోపాఖ్యానంలో వద్య భావం తెలియని ఓ అర్జునుడు "అనుగుంచెల్లెలివై ముకుందు నక్కు నాకర్దాంగివై" అని సుభద్రతో అన్న సందర్భంలో, "అనుగుం

వెళల్లెలివై; ముకుందునకునాకర్ణాంగి వై. అన్న నందర్భం లేకపోలేదు. కాబట్టి భావం లేని వద్యం చదవడం, ప్రాణంలేని మనిషి మనుగ డతో సమానమని భావించాలి. సాహిత్యపరంగా వై జాగ్రత్తలన్నీ ఒక ఎత్తైతే, వద్యం నంగీతంతో కలిసే నరికి మరిన్ని జాగ్రత్తలవసరం. మీద్‌ చెప్పిన జాగ్రత్తలన్నీ తీనుకున్నా నంగీతంతో వద్యం కలిసే నరికి కొన్ని చోట్ల అర్జాలు మారే నందర్భాలు కూడా ఉన్నాయి. హరిశ్చందద్రలో, "రావలసియున్నతవునే చావు" అన్నవద్యంలో “చావు అన్న దగ్గర "చా" అని రెండదునంగతులు వేస్తి "వు" అనేసరికి చావు కాస్తా “ఆవుగా మారుతుంది. ఇలాంటి దోషాలను వరిహరించాలి. వద్యాన్ని సంగీ తంలో ఇమిడ్చేటవుడు వద్యభావాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని నంగీతం (రాగం) సమకూర్చుకోవాలి. సంగీతం సమకూర్చేవారికి భావం తెలియజేయాల్సిన బాధ్యత నటునివై నే ఉంటుంది. వద్యాన్ని నటుడు చదువుతున్నవుడు వాయిద్యం (వోర్మోనియం) ఎట్టి వరిస్టితుల్లోనూ నటుని గాత్రాన్నిమించి ఉండకూడదు. ఇది చాలా ప్రధానాంశం, ఇది పాటించక పోతే (ప్రేక్షకునికి వినబడక నటుడు చేసేన సాధన అంతా వృధా అవుతుంది. అంతటితో ఆగకుండా ఆ నటుడు ఎంతటి సమర్హుడైనా (షేక్షకుల దృష్టిలో అసమర్ద్హుడౌతాడు. రసాలు = రాగాలు ఇక ఏ పద్యాలకు వీ రాగాలను సమకూర్చుకోవాలనే విషయానికి వస్తే, ఏ వద్యం అయినా, ఏదో ఒక రసానికి చెంది ఉంటుంది. కాబట్టి ఏయే రసాల్లో ఏయే రాగాలు వాడాలో, ఇంకొ ఏ సందర్భంలో ఏ రాగం వాడాలో మన పెద్దలు చెప్పి ఉన్న విషయం ఇక్కడ ప్రస్తావిస్తున్నాను. శృంగారానికి, ముఖారి, ఫరజు; వీరానికి, ఆరాణ, బిలహరి; కరు తానికి ఆహిర్కి గౌళివంతు; రౌద్రరసానికి, ఆరభి కన్నడ; హాస్యానికి, కాంభోజి, గరుడధ్వని; భయానక రసానికి, గంట ; భీభత్సానిక్కీ వరాళి, లలిత; అద్బుత రసానికి హిందుస్తానీ బేహాగ్‌; శాంతరసొనికి సామ; భక్తి క్రి 77

కేదారగౌళ భైరవి; సంతోషానికి బిలహరి, మోహన; వాత్సల్యానికి నీలాం బరి; పరిహాసానికి, సావేరి వశ్చాత్తాపానిక్సి యదకులకాంభోజి; అసావేరి; గర్వానికిి దేవగాంధారి; అహంకారానికి, సురటి; మనవి చేసుకునే సంద రృంలో రితిగౌళ వూరీకళ్యాణి; స్టిరాభిప్రాయాన్ని తెలిపే నందర్భంలో మోహాన; ప్రావంచిక సుఖాలనుండి విముక్తి, లేదా ఏకాంత సందర్భంలో, వనంత; అసూయకు కళ్యాణి రాగాలు వాడమన్నారు.

అయితే ఇందులో ఇచ్చిన రాగాలు కొన్ని తెలియ వచ్చు, కొన్ని తెలి యక పోవచ్చు, మనకు నచ్చవచ్చు, నచ్చకపోవచ్చు. కాబట్టి వద్యభావాన్ని బట్టి ఏ రాగం నరివడుతుందో చూసుకొని మీద చెప్పిన సాహిత్య సంగీత దోషాలు రాకుండా వద్యానికి రాగాలు సమకూర్చుకోవాలని, అలా సమ కూర్చుకున్న వద్యం, రోజుకొకవిధంగా చదవకుండా ఎవుడూ ఒకేవిధంగా నటుడు చదవగలగాలని నా అభిప్రాయం.

వద్యానికి, గీతానికి వాద్యాలు చాలా అవసరం. అలాగని సాహిత్యాన్ని సంగీతం మించేయకూడదనే (వ్రధానాంశాన్ని వ్రతీనటుడు గుర్తుంచుకోవాలి.

దీన్ని బలవరుస్తున్న భరతుని వాక్యం ఇది

“వాద్యేతు యత్నః వ్రధమంతు కార్య

శయ్యాం హి వాట్యస్య వదంతి వాద్యం

వాద్యే చగీతే ర హి సుప్రయుక్తే

వాట్యవ్రయోనో న వివత్తి మేతి" (34-270)

“మొదట వాద్య విషయంలో (శ్రద్ద కనబరచాలి. నాటకానికి వాద్యమే ప్రధానం. వాద్యగీతాలు చక్కగా ప్రయోగించబడకపోతే నాటకం భంగం అవుతుందిని భావం, గౌత్రసాధన

గాత్రం అంచఓే రెండు అర్దాలు. ఒకటి; గొంతుధ్వవి అని; రెండు; శరీరమని. కాబట్టి వద్యనాటక నటులు గౌత్రానికి ఉన్న రెండు అర్జాల్లోనూ

చాలా 78

సాధన చేస్తూనే ఉండాలి.

శరీరవరంగా మితాహారం, వ్యాయామం తప్పనిసరి. అవి చెయ్యకపోతే వేషం దెబ్బతింటుంది. ఇక గాత్రవరంగా సాధన చేయకపోతే వద్యం చదవలేక గొంతు బొంగురుపోయి న్పష్టత కోల్పోయి పొత్రకే మువ్సు వస్తుంది. కాబట్టి రెందూ అవసరమే. శరీర వ్యాయామానికి ఎలా ఉదయం, సాయంత్రం అనువైన వేళలో గాత్ర సాధనకు కూడా ఉదయం, సాయంకాలాలే అనువైన వేళలు. 1. ఈ వేళల్లో ఎనరి వద్యాలు వారు హార్మోనియం వై వచనాలతో సహా భావయుక్తంగా సాధన చేయాలి. 2. పాధన చేస్తున్నవుడు, ముఖంలో గాని చేతులు తివృడంలో గాని చూస్తున్నవారికి యిబ్బంది కలుగకుండా ఉండేటట్టు చూసుకోవాలి. 3. దీనితో పాటు తను పాడుతున్న శృతికి, మంద్ర స్థాయి వంచమం నుండి తారస్తాయి వంచమం నరకు సా; పా; సా; లు సులభంగా గొంతులో వలికించగలగాలి. 4. వీటితో పాటు సరళి స్వరాలు, జంట స్వరాలు తన శృతిలో సాధన చేస్తే, గొంతు మంచి శృతి వక్వంగా ఉంటుందనడానికి సందేహం లేదు.5. ఎంత శృతిలో పాడు తున్నామనేది ముఖ్యం కాదన్సి నుస్పష్టతతో పాటు విన్నవాడు నుఖంగా వినగలగాలని, పాడేవాడు సుఖంగా పొడగలగాలని ప్రతినటుడూ గమనించా ల్సిన వ్రధానాంశం. 6. అతి సున్నితమైన మైకులు వుష్కలంగా ఉన్న ఈ రోజుల్లో, గొంతు చించుకొని అరవాల్సిన అవసరం లేదని, రసభావ యుక్తంగా గొంతు వలికించగలగా లని ప్రతి నటుడూ గుర్తించాలి. అనుకరణ

వద్యనాటకాల్లో అనుకరణ ఎక్కువ చోటు చేసుకుంటుంది. ఇది చాలా తవ్పవే చెప్పాలి. ్రతిముఖం లో కళ్ళు, ముక్కు, నోరు చెవులు, కనుబొమలు ఉన్నా, మనిషికీ, మనిషికీ రూవంలో తేడా ఉన్నట్లే, ప్రతి నటునికీ ఒక (వ్రత్యేకమైన లి ఉంటుంది. దాన్నే ఇంగ్లీష్‌లో “సైల్‌ క అంటారు. ఆ శైలి ఒకరికంట ఒకరికి భిన్నంగా ఉండి, ఓ ప్రత్యేకతను సంతరించుకుంటుంది. ఆ _ వవ్రత్యేకత, గాత్రంలో కావచ్చు, నడకలో కావచ్చు మాటతీరులో కావచ్చు, అనయవ విన్యాసంలో కావచ్చు. అలాంటి

తన దైన ప్రత్యేకతను విడిచిపెట్టి మరొకరిలా ఉండాలనిఅనుకొన్ని అతనినే అనుకరించాలని నానాయాతనవడడం చాలా తవ్చని, అనుకరణకు లోనైన నటులు గమనించాలి. అనుకరణవలన నష్టాలు

తన ప్రత్యేకత కోల్పోవడం,
స్వయంగా ఆలోచించేశక్తిని కోల్పోవడం,
ఎంత గొప్పగా అనుకరించినా అనలు వాడిలా పొడలేక పోయాడని అనిపించుకోవడం,
నూతన వ్రక్రియను చేవట్టులేక పోవడం,
నటనలో ఒక్కళడదుగైనా ముందుకు వేయలేకపోవడం, 6 తన శక్తిని తానే కోల్పోవడం, ఖాయం. కాబట్టి వూర్వ నటులను అనుకరణ చేస్తున్న నటులు తక్షణమే మౌనుకొని తమ ్రత్యేకతను నిలువుకోవడానికి వ్రయత్నించాలి. అనుకరణలో పుట్టిన నటుడు, కొంతకాలం అయ్యేసరికి ఆ అనుకరణ వలయంలోనుండి బయటవడీ, తన ప్రత్యేకతను నిలబెట్టు కొని మహానటుడు కొవాలి. "వ్రతీ కళ _అనుకరణతో ప్రారంభమై వ్రత్యేకతను నృష్టించు కోవడంతో అంతమవుతుంది" అనే ఆర్యోక్తిని వ్రతి నటుడు మననం చేను కోవాలి. సంప్రదాయమా? ఆధునీకరణమా? కొంతమంది, పొరాణికనాటకొాలను ఆధునీకరించాలని, మరి కొంత మంది సంప్రదాయ బద్దంగానే ఉంచాలని అభిప్రాయాలు వ్యక్తం చేస్తున్నారు. ఆధునీకరణంలో భాగంగా కొందరు దర్శకులు, ఏ నన్ని వేశంలోనైనా నర్వే (దర్భారు, లేదా ఆడని మొ) ఒకేరంగుతెర (నీలం) ను వాడి, సింహాననాలు వేసే వన్నివేశంలో "న్దూల్సు"కు నీలం రంగు గుడ్డలు చుట్టి, 80

వ్రయోగించారు. మరికొందరు. దర్శకులు, అడవి సన్నివేశాన్ని సూచించడా వికి చెట్లున్న కేలండరును ఒక ప్రక్కన (వేలాడగట్టి ప్రయోగాలు చేశారు. అయితే ఇవి ప్రజాదరణ గాని వరిషదాదరణగాని పొందలేదు. కాబట్టి నంవ్రదాయాన్ని విడిచి పెట్టుకుండా నన్ని వేశకల్చనల్లో, వాచిక దోషరహి తంగా (న్వరభేదాల వరంగా) కదలికల (140౪6౧౧6౧౪) విషయంలో (ఒకేదగ్గర విలబడి పాడకుండా) ఆధునీకరించాలని వా అభిప్రాయం. వ్రస్తుత ప్రదర్శ నల్గో కొన్ని చోట్లు అశ్రద్ధ కారణంగానో పారపాటు వల్లనో, లేదా తెలియకో చిన్న పొరపాట్లు జరుగుతున్నాయి. వాటిని సవరించుకుంటు చాలా వరకు ఆధునీకరించిన వాళ్ళం అవుతాం.

ఈ విషయంలో ప్రదర్శనల స్థాయిని మరింత "ఫెంచేందుకు అనువైన వది సవరణలను సూచిస్తున్నాను. ప్రదర్శన లో - పది సవరణలు కే. ప్రార్థన

సంవ్రదాయవరంగా ప్రార్ధన ఎంత చక్కగా ఉంటే ప్రదర్శన అంత బాగుంటుందని పెద్దల అభిప్రాయం. అలాంటి ప్రార్ధన విషయంలో కొన్ని చోట్ల భిన్న స్వరాలు, ఒక్కోసారి అవన్వరాలు, అవలయలు, కేకలు అరు వులు, గొంతుల్ని సవరించుకోవడాలు మొ॥ చోటుచేసుకుంటున్న విషయం దాగని సత్యం. ఇల భక్తి తవ్ప మిగతా వై అవలక్షణాలను చోటు. చేసుకో వడాన్ని మనం సులభంగా వరిపారించ వచ్చు. అవశ్చతి, అవలయ ఉన్నవారిని వెనుక నిలబెట్టి కళ్ళుమూసుకొని ప్రార్హించమని, చెప్పి గొంతు శృతిలో ఉన్నవారు ముగ్గురు, నలుగురైనా ప్రొర్తన చేస్తే, విన్నవారికి మనకు ఉభ యతారకంగా ఉంటుంది. వ్రదర్శన, విజయవంతనౌతుంది.

సాధారణంగా ప్రార్ధన "శుక్సాంబరధరంి శ్లోకం తో చాలా మంది ప్రారంభిస్తారు. కొంతమంది సంగీతం కోసం “శుక్లాం” అని ఆప్సీ "బరధరం" అంటారు. ఇలా చదన కూడదు. ఎందుకంటే శుక్ష = తెల్లనైన) అంబర ధరం = వృస్త్రముమ ధరించిన వానిని, అనిఅర్హం. అక్కడ సవర్లదీర్హనంధి

జరిగి "శుక్సాంబరధరం” అని అవుతుంది. కాబట్టి దీన్ని మీద చెప్పినట్లు విడదడీయ కూడదు. “శుక్రాంబరధరం* అని కలిపే చదవాలి.

తరువాత "అనేక దంతం" అని కలిపి చదవకూడదు. అనేక దం = అనేక మైన వాటిని యిచ్చిన వానిని తం=అట్టి విఘ్నేశ్వరుని అని అర్ధం. ఇది. కలిపి చదివితే అర్హం మారుతుంది. కాబట్టి *“అనేకదం" అని ఆపి, "తం" అని చదవాలి.

అలాగే “ధ్యాయే అని చదువుతౌరు. అదీ తప్పే "ధ్యాయేత్‌" అని చదవాలి. ఇలా చదువుకుంటే ఆదిలోనే వచ్చిన పొరపాట్లును సరిదిద్దు కోవచ్చు.

గ ప్రదర్శనల్లో కొంతమంది నటులు నూమూలు చెవులతో రంగ స్థలం మీదికి వస్తారు. విమర్శకుల కళ్లల్లో వడతారు. దీనికి బదులు వారి పొత చెవుల వట్టీలకు "మెరువులగుడ్డ లను" అతికిస్తే సరిపోతుంది.

కొంతమంది ముఖానికి రంగువేసుకొని శరీరభాగానికి రంగువే యరు. అంతే కాకుండా చేతులకు, కాళ్ళకు రంగు వేయని సందర్భాలుకూడా లేక పోలేదు. దాని వల్ల నటుడు "లెట్లి కాంతిలో రెండు రకాలుగా కనబడి హాస్యాస్పదం కావడం జరుగుతుంది. వీటిని నటులు "మేకప్‌ మేన్‌" వై ఆధారపడకుండా వ్యక్తిగతంగా సర్దుకోవచ్చు.

శీ. రంగస్థలం మీద రాజదర్చారు సన్నివేశంలో ఇనవకుర్చీలు, కర్ర కుర్చీలు వాడడం నినుర్శలకు గురి అవుతున్నాయి. కనీసం వాటిపై ఏదో మెరిసే వస్త్రాలు కవ్పడంలాంటిని చేయడంచేత కొంతవరకు ఆ విమర్శలను దూరం చేయవచ్చు.

త. రంగస్త్రలంవై జరుగుతున్న సన్నివేశం ఒకటి, వెనుక సీనరీఒకటి ఉంటుంది. ఇలాంటివి కూడా యిబ్బందికరమే. అందుకే (నతినటుడు రంగస్థలం మీదకు వెళ్ళబోయేముందు “నునసన్నివేశానికి సంబంధించిన తెర ఉందా? లేదా? అని చూసుకోవడం వల్ల ఆ విమర్శను అధిగమించవచ్చు.

సీనరీలు తెచ్చే "మేకప్‌ నేన్‌" లేదా (డైస్‌ కంపెనీవారు "గన్‌ రూం" లో ఉండటం చేత, మరెవరూ బాధ్యత తీనుకోక పోవడం చేత, ఇలాంటి

పారపాట్లు దొర్జుతుంటాయి. కాబట్టి ఒకర్ని వీటి బాధ్యత విషయమై ఉంచితే బాగుంటుంది. పాధారణంగా ఇలాంటి పొరపాట్లు సమాజ నాట కాల్గో జరగకపోవచ్చు. పెద్దనాటకాల్లో (ఎంత ఎక్కువడబ్బు వెడితే అది అంత పెదనాటకం అని నాటకరంగంలో వాడుక) జరగడానికి అవకాశాలు.

"ఇవన్నీ (డ్రస్‌ కంవెనీ వారే చూసుకుంటారు, చూసుకోవాలి. మాకు సంబంధం లేదొని ఏ వెద్దనటుడైనా అనడానికీ వీల్లేదు. ప్రదర్శనకు సంబంధించి ఎక్కడ ఏ చిన్ని పొరపాటు దొర్లినా అది అందరి నటులబా ధ్యతగా గుర్తించాలి. ముఖ్యంగా ఈ అవవాదు వైధాన పాత్రధారుల పైనే నడుతుందనడంలో నందేహం లేదు.

రంగానికీ రంగానికీ మధ్యలో ఏమాత్రం జొవ్యం జరగకుండా ఉండేటట్లు నటులు శ్రద్ద _తీనుకోవాలి.

(| నాటకాన్ని సాధ్యమైనంత తొందరగా ప్రారంభించి, సాధ్యమైనంత వేగంగా (సమయం వృధా చేయకుండా) ముగించడం నటులే అలవాటు చేయాలి. రాత్రి 11గ0.లు 12 గం. లకు ప్రారంభించిన వద్యనాటకాల వై ప్రజలు ఇవ్పటికే విసుగు చెందుతున్నారు. వట్టణాలలో అయితే, చెప్పనక్క రలేదు. వద్యనాటకాలవై పట్టణ ప్రాంతాల్లో మక్కువ తగ్గడానికి ఇదొక కారణమని నటులు గమనించాలి.

"ఒన్స్‌ మోర్‌" సంస్కృతికి, నటులు "నోమోర్‌” అని చెప్పాలి. ఇది క్రమంగా ఎగతాళిగా తయారౌతోంది. నిజంగా ఆ వద్యం వినాలనే ఆసక్తి " ఒన్స్‌ మోర్‌" కొట్టిన (పేక్షకునికి ఉంటే మరో నాటకం పెట్టించు కుంటాడు. లేదా మరోనాటకానికి వస్తాడు. మళ్ళీ వద్యం చదవకపోవడం వల్ల నటుని గొవ్పతనం మరింత పెరుగుతుంది.
వాటకం చివర మరో నాటకంలోని వద్యాలు చదవడం కూడా నటులు మానివేయాలి. మరో వేషంలో (ప్రధానమైన వద్యాలు వినాలనే కోరిక (మేక్షకులకు ఉంకే, అ నాటకం వ్రదర్శింవచేసుకుంటారు. ఆ కోరికను అవ్పుడే తీర్చివేస్తే నష్టపోయేది, నటుడే. అనే విషయం గమనించాలి.

వద్యానికి రాగం అవసరమా?

వద్యనాటక రంగానికి ఇదొక తెగని వెద్ద సమస్య. మొదటి నుండి వాటకరంగాన్ని వరిశీలిస్తే వద్యాలకు రాగాలు తీసే నటులున్నారు. రసభావ యుక్తంగా నటించేవారూ ఉన్నారు. అయితే రాగాలావన చేసిన నటులు వారి కాలంలోనే పేరు పొందారు. అది వేళ్ళమీద లెక్కటబెట్టగలిగిన వారే. నాట్న కాన్ని నటించి, నాటకం అంటే ఇలాఉండాలని నిరూపించిన నటులు ఇవ్పటి వరకే కాదు, ఎవ్పటి వరక్రైన యశఃకాయులై ఉంటారనేది సత్యసమ్మతం. ఎందుకంళు. "నటకస్యభావమితి నాటకం” కావడంచేత నటించడమే నాటక ధర్మం. కాని గాయక ధర్మం కాదు. కాబట్టి నటించిన వారికి శాశ్వతత్వం ఉండడం, సహజం.

పాత్రానుగుణంగా, నన్నివేశానుగుణంగ్యా పముచిత రాగాలాపన తప్పు కాదు. ఈ మూడింటిని రాగం మింగేస్తే ఆది నాటకానికి ముప్పే. అనేది నా అభిప్రాయం. ఈ విషయంలో 'వెద్దల అభిప్రాయాలను కొన్నింటిని "పందేశాలు శీర్షికలో ఇవ్వడం జరిగింది వాటిని చూడండి. దేక్షక దేవుళ్ళు

నిజంగా ఆంధ్రదేశంలో (పేక్షకులకు సప్పాదయులు అనే పదం చాల బేమోనని అనిపించి దేవుళ్లని అంటున్నాను. పాడిన వారినీ నటించిన వారినీ ఒకేవిధంగా పోషించారు, పోషిస్తున్నారు.

“యేక్షకులు పొడమంటేనే పొడుతున్నాం.” అని ఒక వక్క నటగా యకులంటున్నారు.

"చేత్తాడులాంటి రాగాలేంటండీ బాబూ! ఆందుకే వద్యనాటకాలంటే వెళ్ళలేకపోతున్నాం*. అని (షేక్షకుల్లో కొందరంటున్నారు.

ఏది ఏమైనా దీన్ని కాలమే నిగృయిస్తుంది. ఒకటి మాత్రం నిజం. ప్రవంచంలో మరెక్కడాలేని వద్యనాటకం నున ఆంధ్రుల సొత్తు. దాన్ని వది కాలాల పాటు మన గలిగే వ్రయత్నం. మనమే చేయ్యాలి. అది మనందరి బాధ్యత. మన వద్యాన్ని మనం రక్షించుకుంటు ఆ పద్యమే మనల్ని రక్షిస్తుందనేవరివూర్మ విశ్వాసం నాకుంది.

సందేశాలు నాటకరంగంలో ఎంతో వరిశ్రమించి, వరిభ్రమించి, ఎంతో అభిమా నంతో తమ జీవితాలను నాటకరంగానికి త్రికరణశుద్దిగా అంకితం చేసిన మహానుభావుల అనుభవాలను స్వీకరించి సందేశాలుగా మీ ముందుంచుతు న్నాను. తమ అనుభవాలను వండించుకొని, నాటకరంగాన్ని విభిన్నకోణా ల్లోనుండి వరిశీలించ్తి వరిశోధించి, నిగ్గు తేల్చి వెనుక తరాలవారు, ముందు తరాలవారికి అందిస్తున్న నాటకరంగ వెన్నిధులే ఈ సందేశాలు. వీ విషయాన్నెనాా మనం ఎంతగొవ్పగా చెప్పినా మనం చెవ్చక ముందు ఎవరో ఒకర, ఎక్కడో ఓ దగ్గర దాన్ని చెప్పే ఉంటారు. ఆ వెప్పేదేదో మనకంలు గొవ్చగానే చెప్పి ఉంటారు. కాబట్టి నేను మౌనంగా ఉండి, అనేక సందర్భాల్లో అనేకమంది నాటకరంగ కవి గాయక, నట, విమర్శకా(గేసరుల సుభాషితాలను సందేశాలుగా మీకందిస్తున్నాను. ఇని నిత్య పారాయణం చేసి. ఆచరిస్తే వ్రతినటుడు, మహోన్నత నటశిఖరాలకు వేరగలడని నా విశ్వాసం.

"అంతలోనె నవ్వి అంతలో నేడ్వని చెనటి నటుడు రంగు చేటుకొరకె = పానుగంటి
"ప్రాచ్యులకును పాశ్చాత్యులకును నాటకరచనలో, తత్త్యమునందం తగా భేదములేదు. ఇరువురును ముఖ్యముగా రసోపానకులే అ రాళ్ళవల్లి అనంతకృష్ణ శర్మ.
"నాటకంలో. వేషం ధరించినంత మౌత్రాన వ్రతివ్యక్తీ నటుడు కాలేడు" ఎ వద్మ,శ్రీ/ స్టానం వరసించారావు.
"నాటక వ్రదర్శకులలో బాహళ్యంగా శీల నంరక్షణ మృగ్యం. వారికీ తాగుడు ఎక్కడో తప్ప ఉండి తీరుతుంది.”. -చెళ్ళ పిళ్ళ వేంకటశాస్త్రి,
"నటులు నాటకమే తను జీవిత సర్వస్వమనునంత (శ్రద్ద చూవుచుం డెడి వారట. వ్రతిపాత్రధారియు వేదాధ్యయనము చేయు విద్యార్హి 85

వలె సుిక్షితుడయ్యెడివాడట. ఆ భక్తి శ్రద్దలే వారి నాట్యము (నాటకం) నకు జీవమైనవి. అవి లేకపోబట్టియే ఇవ్పటి స్థితి ఇంత కోచనీయముగా. నున్నది" = ఆచార్య పింగళి లక్ష్మీకాంతం 6. "నలుగురు పొగిడినంత మౌత్రాన నటీనటులు తబ్బి తబ్చిల్బె చాలం జీలకు దిగరాదు. నేర్చుకోవాల్సిందింకా ఎంతో ఉందనే గాఢ విశ్వా సాన్ని ముందు పెట్టుకోవాలి. ఆ విశాల దృక్పథం లేక అంతా తనకే

తెలుసు ననుకుంటే దుష్పలితాలు తవ్పవు. డా॥ మిక్కిలినేని రాధా కృష్ణమూర్తి. 7. గి? ౯౧0౧ 1౫79 34% - ౪10708 ౧౦౮౩1 8. "తగిన 'గురువులచే విద్యార్హులకు సంగీత, సాహిత్య నాట్య విద్యా విధానము చేయింతురు గొకి = ఆచార్య పింగళి 9. "దర్శకుడు నాటకానికి సంరక్షకుడు. ప్రయోగానికి సారథి, నటీన టులకు అధినేత. రచయితకు (వ్రధాన భాష్యకారుడు. (ప్రేక్షకులకు మిత్రుడు. కొగాా రచయిత భావోద్దేశాలను శాస్త్రీయంగా సమగ్రంగా వరిశీలించి, సాంకేతికమైన విలువలను చేర్చి పుస్తకంగా ఉన్న నాటకాన్ని సజీవమైన ప్రదర్శనగా వునస్స్పృష్ట చేయగల సృజనాత్మక

కళాకారుడే దర్శకుడు.”.

రంగస్థల శాస్త్రం (ప్రథమ)

- ఏ రసమునకు ఏవీ వద్యమునకు ఏరాగము ఎంతవరకు తగునో తెలుసుకొని నటుడు పొడుటయూ జరుగ వలెను. కాని వద్యము లనే తుడిచి వేయుట వాంఛనీయమైన నంస్కారము కాదు.” - ఆచార్య పింగళి
"ఎంతగా బీడీలు సిగరెట్లు త్రాగడానికి అలవాటు వడిన వారైనా, నాటకం రోజున మొత్రం త్రాగకూడదు. వారిని చూడటానికి అసహ్యం మాటలా వున్నా, ఆ పొగ పీల్చడం వలన వారి గాత్రంలో బొంగురు శబ్దం ఏర్పడుతుంది." = పద్మశ్రీ, స్టానం. 86

12, "సంగీతము న్వర వ్రధానమైనది, అందుసాహిత్యమునకు న్వరదవ్రధా నము లేదు. రంగములందు సాహిత్యమునకే ప్రాధాన్యము. గాన సంగీతము దానిననుసరించ వలయును.” - బళ్ళారి రాఘవాచారి.

"కళాకారునిగా నువ్వు ఎవుడూ ఊరికే వని చెయ్యకు. అలా వేస్తే నీ కళకీ వీ సాటి కళాకారులకీ ద్రోహం చేసిన వాడనౌతావు. ఒకవేళ నీకు ఉచితంగానో, దాన రూపేణాలో నీ (వ్రజ్ఞలని ఇవ్వా లనుకుంళే నీ ఫీజూ ఎంతోముందు చెప్పి ఆ మొత్తం తీసుకో. అది మళ్ళి ఆ నంస్థకు దానం చెయ్యి. ఆ విధంగా నీ శ్రమకి విలువుందని, నువ్వుదానం చేశావని అందరికీ తెలుస్తుంది” -

బెర్నార్డ్‌షా

"అభినయ సమయములో నటుడు తన్మయుడు లేదా వరవశుడు అయి నట్లు కన్చట్టవలయునే కాన్సి నిజముగా కారాదని శాస్త, కారుల యభిప్రాయము" = డా॥ ౧.5.8 అప్పారావు.
5061 7౯ 4౮0% 70 74౯౬ ౪0౧౦, 7/4౯ ౪౦౧౦ 70 74౯4౦ 710%, ౪౧11 74౯ 5౯6014౬ ౦83౬౧౪4౫౦౬, 7447 ౪00 ౦౪౯|- 357౯ ౫౦7 7/౬ ౫౦00౦౯౩౧ ౦౯ 40౧౯ ఈ4గకంంిలగి౬

16 "నటనకు రసానుభూతి లేదు. నవ్వినట్లుగా ఉండి నవ్వించాలి. ఏడ్చి నట్లుగా ఉండీ వీడ్చించాలి. అంతే అయితే అది న్వభావ సిద్ధంగా ఉండాలొ. = మాధవపెద్ది వెంకటామయ్యం

17 "నాకీ ఖేలనము కొంతకాలము విలాసార్థముగ నుండెడిది. అయ్యది మరికొంతకాలమునకు (ప్రతిష్టా సంపాదవైక ప్రయోజనముగ వరిణమిం చినది. ఇవ్పుడది గురుపాదముల సాక్షిగ యోగమునకు సహాయవడినది"

= బళ్ళారి రాఘవాచారి

“హస్త నేత్రాద్యవయవవిన్యాసాభినయములచే సమర్హముగ భావ ప్రక టన రసపోషణాదులను గావింపగలనటుడే (పేక్షక మనోరంజనము గావింవగలడు" = గద్దె రంగయ్యనాయుడు

19, “ప్రజల భావనాశక్తి కి నటుడు ముందుండాలని మరువకూడదు. వారిని ఆశ్చర్య చకితులను చేయడానికి నర్వదా సిద్దంగా ఉండాలి.”

ప్టానిస్లివ్‌ స్కీ 20 "నటుడి ముఖం అతను చెప్పినట్టు చరించ గలగాలి. అదీ సొధన. ఫాల భాగం, కనుబొమలు, భృకుటి అన్నిటికన్న మిన్నగా కన్నుల వెలుగు ద్వారా వివిధభాన్తాలను శూలాల్లాగ దూసి (యేక్షకులు తప్పించుకోలేని రీతిని సంధించి వదల గలిగేవాడు నటుల్లో మొన గాడనిపించుకుంటాడు.” = బసవరాజు సుబ్బారావు.

"ఎవరు ప్రదర్శించినా రక్తి కట్టు నాటకాల కంళ్షే, దేన్నిప్రదర్శించినా రక్తి కట్టించే నటీనటులే తెలుగుదేశంలో ఎక్కువమంది ఉన్నట్టుగా నాకు తోస్తోంది" అ శీ తీ
"ఆదర్శం కోసం శ్రమించినంతకాలం నటుడు, కళాకారుడు. కాని ఆదర్శాన్ని చేరుకోగానే శిల్చిగా మారిపోతాడు - స్టానిస్టివ్‌ స్కీ
*741647౧౬ 15 7118౬ 04౬౪ ౧౦55186౬ ౧4౮౩౬ 1౫ 4 ఆ4గ 3 1౯౯
"ఈ దశలో రాదగిన నైచ్యమంతయు వచ్చినది. అతుకులమారి ప్రద రృనము. వాంగులేని హడావిడి. అనిన మాటచెల్లని కాంట్రాక్టు. అది ఇది అననేల “భష్ట్రస్యకావాగతిః* అనిపించినది. -ఆచార్య పింగళి.
“ఒక కవి, విద్యావిజ్ఞానం లేకుండా ఒక నాటకొన్ని ఎలా వ్రాయలేడో, అలొగే ఒక నటుడు విద్యావిజ్ఞానం లేకుండా తీసుకున్న పాత్రకు జీవం పోయలేడు.* = డా॥1మిక్కిలినేని.
"నాటక ప్రదర్శనకు ముందు అందలి పాత్రధారులు తమ న్వభా వాలను విస్మరించి, పాత్ర భావాలను ఒక గురువు వద్ద వినయ విధేయతలతో అభ్యసించాలి.” - పద్మశ్రీ, స్థానం.
"అనేకమంది నటీనటులు తొగుడుకు, వ్యభిచారానికి దానులైనారు. 8కి

నీతి మాత్రాల వాద్దులను వూర్తిగా దాటారనే చెవ్పవచ్చు. ఇది అందరి నటులను ఉద్దేశించినది కాదు. కొద్దిమంది బుద్రిమంతులు, కళాశీలురు లేకపోలేదు.” = డా॥ మిక్కిలినేని. 28. "నాట్యము (నాటకం) మిశ్రమకళ. దానికి అంగభూతములైన కళలలో సంగీతము ఒకటి. ఆ సంగీతము నమయోచితముగా ప్రయోగించ బడి యధాస్తానమున ఉన్నంత వరకు దాని వలన కలుగు కీడేమియు లేదు. రసోచితమైన రాగమును, పాడవలసినమితిని ఎరుగని నటుని వలన నాట్యము (వాటకం) చెడిపోవుచున్నది. కొని వద్యములయుని కివలన కాదు = ఆచార్య పింగళి. 29. "౯/౬౧ తగి? 816113 ౪/71 1౧47104 8౮67 ౯౦౩ ౪474 0౧౬ 4101౫ 30. " ఆహారవివోరాలలో ఆరోగ్య నియమాలను పాటిస్తేతప్ప నటుని ఆరో గ్యము, రూవుగేఖలు వెంపొందవు. అంతే గొక, అభినయశక్తి కూడా వెరగదు. ఎన్ని అవాంతరాలు వచ్చినా ఎన్ని కష్టాలు ప్రాప్తించినా ఎన్ని కొత్త ఆకర్షణలూ, అవకాశాలూ కనిపించినా లెక్కచేయకుండ్పా లొంగిపోకుండా నాటక కార్యక్రమము నక్రమంగా ఎల్ల వేళలా. జరిగేటట్లు చూడటం ్రతినటునికి వ్రధానవిధి = రంగస్థల శాస్తం (ద్వితీయ) 31. “వ్రస్తుతం నాట్యం (నాటకం) నందలి సంగీతము ఏవము గొల్పుటకు ఇంకొక హేతువు ఉన్నది. నటుల గౌత్రములు సుశిక్షితములుకొవు. పంప్రదాయకమైన గానసాధన వారికి లేదు. పాధన లేని గాలి పాట, స్వాధీనము కొని గొంతుతో పాడుచుండగ రసోచితమెట్లు కలుగును? ఆ కగిక్షణమే మొదలిడుదురేని హార్మోనియమువము మును ముందే విసర్దింంవలయును. సనుశిక్షితమైన గాత్రములు వద్యములు చదువుటకే కాక వచనము చెపుటకూ ఆవశ్యకమే. ఇట్టి అభ్యా నములు చేయుటకు నునస్సుగొన్సి చేయదగిన యోచనగాని లేక, తోచినట్లు నాటకములాడు లోనము నటులయందుండగా పద్యమును, 89

సంగితమును శపించుట (తిట్టుట) వలన ఏమి లాభము ఆచార్య పింగలి. +

“రంగమువ నటుడు తాత్కాలిక తాదాత్మ్యాన్నెన నాందజాలడని నేన నజాలను.. కొని ఉత్తమ నటునకయ్యదియధీనమై యుండునని తల చెదను. అట్టివారొకవై వున హాస్యమును, మరొకవైవున దుఃఖమును వ్రదర్శింపజాలియుందురు. అట్టి నటులు మొదటి తరగతికి చేరిన వారినిగా నెంచనగును.. రెండవ తరగతిలో నెన్నదగిన నటులు అవ్పటికవ్పుడు తన్మయులగు చుందురనియే భావించెదను. వచారు వర్యాయముగ రసమును పోషింవజొలరని నాయుద్దేశ్యము."* బళ్ళారి రాఘవాచారి.
అంతరజ్జ్డానం (ఇంట్యూషన్‌' ) వ్రతి నటుడికి ఆదర్శప్రాయమైన మార్గ దర్శిగాదు. ఉదాహరణకు నన్ను నేను మరచినపవుడు నటన చెడిపో తుంది. అతిగా మాటాడతాను. అర్హం లేని అభినయం చేస్తాను. ముఖం వికృతం అవుతుంది. అంతా ఛిన్నాభిన్నమౌ తుంది." స్టానిస్లిన్‌ స్కీ
"ష[ఓ741౯౪/0%౬0 15 974066 ౧౫౦ ఉట 711౯ ౪౬ 4౫౦ ౪/01/1౯౬౫ ౬౧౬ ౧4 ౧౦. 7/౯/ ౧4/౬ 7461౧ ల౮75 4౫0 7౧౬౧ 64 ౧4౫౦౯౬5 4౫0 0౫౯౬ ౪4% 11 ౫18 71౪4౬ ౧4౪5 114117 ౧౧73." = 514144౬3 ౧౬|౧౬

య

() "వరాబ్రహ్మ వరమేశ్వర" అనే వ్రసిద్ద పౌరాణిక ప్రార్హనా "గేయ రచన్య న్వర కల్పన పావట్లు కాంతయ్య గారు చేశారు. మైల వరం కంపెనీకి ఆయన కవి దర్శకుడు, సంగీత దర్శకుడు. అంతే కొక లయటబ్రహ్మ బిరుదాంకితుడు, మహానటుడు. కాగ్యా వై గేయ రచన, రాప్తాటి సుబ్బదాసని కొందరు, చందాలకేశవదాసని కూడా వురికొందరు అంటున్నారు.

నాటకం - పొరిభాషికపదాలు 1 శరి50[0 0గ౧4ి4గి = అవిబద్ద రూపకం 20 0౫౬౪44 = వరాకొవ్న 2 4౦0% = నటుడు 21 ౦౦0౫౦౯౫౪౧౧4110|%| = ఏకాగ్రత 3 శ౦/1%03 = అభినయం 22. ౦01౯౬107 = సంఘర్షణ 4. గీక[[4001/15 = ప్రతినాయకుడు 23 0014౬౯0౪ = వోన్యం 5 గినింష౮కక = (ష్షకోత్సాహ ప్రకటన 2క ౦౦057015 = వేష, భాషలు 6 గగి౬ి॥% = వృత్త రంగప్టలం 25 ౦0011౯081110% = నంరచన 7 శవ్న/15[౬6 = కళాకారుడు 26 00౪౬౧1౫ = మరుగువరచడం 8 4౮౦1౯౫౦౬ = (ప్రేక్షకులు 27 0|౧౯౬4గ౧7157౬ = సృజనాత్మక కళా 9 గం౦|70%1౮11 = _మేక్షకాగారం కారుడు 10 &ం01816గ/ = శ్రవ్యత 28 0౧౦0౪4 = కిరీటం 11 4౮౦1౪౦౬ 1గ౬5” =. గ్రేక్షకానకక్తి 2౨ 0గ6౯6 గ4గి =. గెడ్డాల,. మీసాలకు 12 84౬౫ [161175 = దండ దీపాలు (వై వాడేది నుండి. వెలుగు. నిచ్చే లైట్లు) 30 0౧౦531౫165 = అడ్డదాటులు 13 800% ౪$౦౪54౯గ = శరీర కదలిక 31 00౮7418 = తెర 14 8600516 74౬ ౧41 = దృశ్య విభ 32 0౪010గికతగ = గగవిక జన వదతి. 3 014౬060౬ = సంభాషణ 15 80016౪ ఉంగ౧౫౦%౫ = శరీరాధినయం 34 0107108 = నృప్ట్రాచ్చారణ 16 8౧100౬ ౪౮516 = వన్నివేశానుగుణంగా 35. 0414౬౧5 = మందకాలు (క్రమంగా కావ చేవథ్య వాయిద్య సంగీతం లసినంత. వెలుగు నిచ్చే లైట్లు) 17 044%2400గ = పాత్ర 36 రగెనకిగీషీ = నాటకం 18 ౦౫౦౦9౫6 ౧౫౯ ౧45 ౨ పాత్ర 37 0౧444౧5 = నాటకములు వ్రాయు నిర్ణయం వాడు 19 0గణ4గ౧ఉం౦701 11౧౯౧౯౧ ౯|4౧౫౦౫ = 36. 0౧444౧0 10144 ౨ నాటకీయ పాత్రల అంతరార్థ విశదీకరణ వ్యంగ్యం య!

39 ద౬4గ11/ = వరాను భూతి 60 1౯= అయితే 40 6%40710%44. జజ4౦0గిళ = ఉద్వేగ 61 1[.౮510% = భ్రాంతి స్మృతి, నిజ జీవితంలో జరిగిన వాటీని 62. ॥46౧0౪15%110$ = అప్పటికప్పుడు గుర్తుకు తెచ్చు కోవడం. న్వంతమాటలు వాటకంలో ప్రయోగించడం 41 ౬1౧4౫0౬ = ప్రవేశం 63. 1417471011 = అనుకరణ 42 ద((= విష్కంమలణం - 64. 1౯6౬008 = కాకువ్వరం 43 దల౯౧౬8310113841 = అధివ్యక్తి వాదం 85 ౨౬.౦౮5౪ = అసూయ 44 దిగ౬ి4౧౦గ౬ = అప్పటికప్పుడు 66 ౮౦౪ = సంతోషం కర్‌, [గగ ౦౬ = (ప్రహసనం 67 ౮5౧౯౦47101 = నమర్హనీయత 48 గగ౦14ఓ ష4ఉగ0144 = ముఖాంగరచన క8. ఓీం0౮గ0డ = భాష 47 కగిగిగగవళ = వికృత నాటకీ కరణ (కల్ప 69 [13010 = ఇక్షరంపై అక్షరం పలకడం వాత్మకం) 70 6౯౫౮ = ఎత్తడం 48 (౬౬౯౬11౦3 = భావాలు 71 జకగగషట = యుద్ధ సంబంధమైన 49 ౯0౮౫౦4౧౦ = మొదట వేసిన రంగు 72. షశ(౬ - ౮౧ = వేను శిల్పం 50 [౧007 [160473 = పాద వ్రదీపాలు 7. సనక - ౮౧ 1448 = వేష శల్చి 51 ౯౫౦౫ 0౮౧౫4౫ = ముఖళ యనవిక 74 14౬040గ౪ = జ్ఞాపక శక్తి (ముందు తెర) 75 జోరిగష. ౦00౫౦౯౯౧౦1 = మానసిక 52 36370౧౬5 = అంగ విన్యాసాలు భావన 53 ౧౯౬౫ ౧౦౦14 = వేషములు వేసుకునే 78 ॥40007)1635 = మూస పద్దతి గది 77 ఆంగం = గత విన్యాసాలు 54 గ౦౮|0 [16475 = అధో దీపాలు ౫. ౫00053 = భావ దశలు 55 ఆగ౦౮౫1౫౮ = పాత్ర సమ్మేశనం 7. జుగిషల5ో4 = యథార్హవాదం 56 ౫౫0 ౯౫౦౧5 = వాస్త సామాగ్రి 8. 11౬01 = చిన్న తువ్వాలు 57 ౧౬౧౦ = కధానాయకుడు 81 ౫౦౫ ౧౬౬168౧0 97/1౬ = అవాస్తవిక 58 గ౯గి౦1%౬ = కధానాయిక తెలి 59 104134 = వాట్య ధర్మి 82. ౦896౧౪4౧౦౫ = పరిశీలనా శక్తీ 02

8 0౧ఆ1౫1౦4గాబగ౦0॥ = ఆంగికాన 106. ౬8౧౦౫౨౬ = ప్రతిన్సందన

ధానం 107 గి౬ష.19$4 = వాప్తవికతా స్యభావ వాదం 8 0౮౪౬౫ జం7౧0%15 = అధిక ఉద్వేగాలు (లోకధర్మి) 685 గగ౮5౬ = విరానుం 106 గ౬౬1:3870 9౧/౬౬ * వాస్తవిక లి 86 [40౬ = గతివేగం 109 ౫౬౯ఉుట౧0% = కండర సారళ్యత 87 గగ - ౦గగక్‌ = ముఖానికి రాసిన రంగు 110. గ౧౬౯౫4౬4గింక.3 = వూర్వాభ్యాసాలు 8 ౬౧౯౦౧4480౬ = ప్రదర్శన 111. (0౪44గ1౦ 8/1౬ = కాల్పనిక శైలి 89 ౧౬4౪ గగిగ౬15153 = వాటక విశ్లేషణ 112 3471౧6౬ = వ్యంగ్యం 90 ౧|౦/= స్వర మానం 113 54712104 = వరిహాీన వూరిత మైన 91 ౧౬౦౫ = కథ 114. 50౬౫4౬ = రంగం, దృశ్యం, తెర 92 ద౬4౪ = నాటకం 1156 390౧౬౯౯ = తెర 93 [౬4౪ 4౧10647 = నాటకములు వ్రాయు 118 508౬410 06౬913౫౬5౬ = దృశ్య వరికల్ప

వాడు కుచు 94 [14౪/ ౧౬౦1౫౮ = నాటకం చదవటం 117 30[1౯ = నాటక వతి 95 ౧౫౧౦౦౮౮౦1|10% * ప్రయోగం 118. 808౬1410 015108౫ * దృశ్య కల్పనం 96 ౧౦0570౮౬ = స్టానకం 119 56%36౬ 'జ40౧౪ = పంచేంద్రియాల 97 ౧౧4౦1౦౬ = పాధన ద్వారా వృృతి 98 ౧౧౫1౦౬ = గర్వం 120. 35681005 ౧౬4౪ = గంధీర వాటకం 99 ౧౫౬415౬ = ప్రధానలక్ష్యం 121 5866౬07 = ఎంపిక 100 ౯౫౦౮16౬ = కృతకం (అవహజం) 122 358 = దృశ్య బంధ సామాగ్రి 101 గగ౬౯౧౬%4 = వంచన 123. 9800౯40౬ = సన్నివేశం 102 కొగిం4ద% = వెనుక మండి సంభాషణ 124 317౮4110 = పన్ని వేశం

లను. గుర్తు చేసేవాడు 125 910౬ 0౮॥141%45 = వక్క తెరలు 103 ౧౦౦౮౦౫౦౫ ౩011౯ = ప్రయోగ ప్రత 1268 51530౧39 = కత్తెర (మీసాలు, నెడ్డాలు 104 ౧౧4౦7౦|%ఓ౬5 = అభ్యాసాలు కత్తిరిం చుకోవడానికి) 105 గ౫౦7%46014157 = ముఖ్యపాత్ర 127 30.౬1.000౬ = స్వగతం ర

35911/ 0౮14 = మీపాలు గడ్డాలు అంటిం 151. ౪130౬58410 0౯ ౧౫4౫4౦౮౬| = చుకొ నేది మనో రూన కల్పన
59౯౬0141 = వాచికం 152. ౪౦041 = గాత్ర సాధన (కంఠ ధ్వని)
39807 [11117 = పుంజదీవం 153. ౪010౬ = గాత్రం, వాచికం
5౫౬95 = ఒత్తి పలుకుట, ఊనిక 154. ౪0౬౮11౬ = వ్రబలత, వాచిక్క న్వరవ్రబం
97%06 ౯౬|| = సభా పిరికి తలు
97466 ౯౫౦౧౩ = రంగస్టల సామాగ్రి 155. ౪౯౧౩౬3 = పద్యాలు
5/1౬= వైరి | 156. *గఓఓ గరిక ౯౬4 = అంతకు ముందే!
9743౬ ౦౧4౯ = రంగ శిల్పం గ్రసీద్ధ వాటకం
8087౬ = అర్జాంతరం
5148011584 = ప్రతీక వాదం
9145414 = సానుభూతి
7౬014100౮౬ = శిల్పం, రంగస్థలం
7514౯0 = గతివేగం
7౬044104. జలగం = సాంకేతిక వద్ద తులు
7౪4౯4౬ = కథా వస్తువు
గ4లటౌగికి =. కవి, దర్శకుడు, నటుడు, సాంకేతికవర్గం, (పేక్షకులు.
72114 ర౫౦౧$ = అలంకరణ సామాగ్రి
7౧౫40౬0౪ = విషాదం
౧౫7 0౮౧3 * పాత్రల ఎంపిక
౪౦౯ 54%0481గ/ = సుగ్రాహ్యత
౮౫౦౯ అశ4౦70%5 = అల్బ ఉద్వేగాలు
౪గష[|౬/ * వైవిధ్యం
౪4/౧౧ = అహంకారం న!

మీకు తెలుసా?. ..

మొదటిసారిగా నాటకరంగంలో వద్మ,శ్రీ, బిరుదును పొందినవారు, ్రీ/ స్టానం నరసింహారావు,
బ్రిటిషు ప్రభుత్వం వారిచె రావు బహాదర్‌ బిరుదు పొందిన వారు ఈీ/ బళ్ళారి రాఘవాచార్యులు.
ధర్మవరం కృష్ణమాచార్యుల వారు మొదటి రెండు నాటకాలు కన్న డంలో రచించారు. 1. ఉపేంద్ర విజయం 2. న్వస్నానిరుద్ధం. తెలుగులో 28 నాటకాలు వ్రాశారు. 14 ముద్రితమయ్యాయి. పారి శృంద్ర నాటకం ఇంగ్లీషులో వ్రాశారు.
ఆంధ్రా యూనివర్సిటీలో 1943 నుండి 1963 వరకు 167 నాటికా, నాటకాల (ప్రయోక్తగా ఖ్యాతి పొందిన ఘనత శీ కెవి. గోపా లస్వామి గారికే దక్కింది.
ప్రభుత్వ నిషేధాన్ని పొందిన నాటకాలు. 1. కోలాచలం శ్రీ/నివాన రావుగారి రామరాజ్యవతనం.
పింగళి నాగేంద్ర రావు గౌరి జేబున్నీసా
కొవ్పరవు సుబ్బారొవు గారి రోషనార
ఎన్‌.టి. రామారావు గారిని లావు, పొడుగని .శ్రీ/కృమ్ణని వేషా నికి మొదట వనికి రాడన్నారట. అక్కి నేని నాగేశ్వర రావు గౌరి కంఠధ్వని. స్త్రీ కంరంలా ఉందని నాయక పాత్రకు వనికి రాడని అన్నారట. అమితాబచ్చన్‌ పొడుగుమొహం చూసి నటునిగొనే వని కీరాడని అన్నారట. ఘంటసాల గాత్రం పాటలకు వనికి రాదని అన్నారట. దానికి ఘంటసాల వారం రోజులు నిద్రాహారాలు మౌని కుమిలి పోయారట. జేసుదాసు గాత్రం రేడియో అడీషన్‌ వారు వనికిరాదన్నారట.

(వై ఐదుగురు ఎంతటి మహోన్నత స్థానం అధిరోహించారో ఆంద 95

రికీ తెలిసిందే: ఈ ఐదు సంఘటనల వల్ల వ్రతి నటుడు, ప్రతి గాయకుడు. ఎన్ని ఎదురు దెబ్బలు తగిలినా లక్ష్యాలను అధిగమించేన రకూ అవిశ్రాంతంగా కృషి చేయాలన్నది స్పష్టమౌతోంది.)

7, రాప్తాటి సుబ్బదాసు గారు సురభి సంస్థకు కవి, దర్శకుడు.

"వరాబ్రహ్మ వరమేశ్వరి అనే ప్రసిద్ద పౌరాణిక ప్రార్హనా గేయ రచన స్వర కల్పన పొవట్లు కాంతయ్య గౌరు చేశారు... మైల వరం కంపెనీకి ఆయన కవి, దర్శకుడు, సంగీత దర్శకుడు. అంతే కొక లయ(బ్రహ్మా బిరుదాంకితుడు; మహానటుడు. కాగా వై "గేయ రచన, రాప్తాటి సుబ్బదొసనని కొందరు, చందాల కేశవదాసని కూడా మరికొందరు అంటున్నారు.
"అచూవిచి అనే సూత్రాన్ని వ్రతి నటుడు గుర్తుంచుకొని ఆచరణలో పెట్టాలి. అ = అనుభవం, చూ= చూడడం; వి=వినడం, చ= చదవడం.
డవి. సుబ్బారావు గారు తన సమాజంలో నటులకు నెలజీతం ఇచ్చే వారట. 54 విభిన్న పాత్రలు పోషించిన మహా నటులు. (ఈయన ఈ తరం డి.వి. సుబ్బారావుకాదని గమనించాలి)
ప్టానం నరసింపారావు గారు బర్మాలో కూడా ప్రదర్శించి. మెను పొందారు. +
ప్టానిస్లిన్‌ష్క్‌ (రష్యా) అవేక నాటకాలు చూసి పెద్ద నటులెలా అయ్యారని వరిశీలించి నటులకోసం ఓ (వ్రమాణ గ్రంథం రచించాడు.

దానిపేరు "౫౬ 4౯౫౦0"

"0/౬౪/8 వ్రతి నటుడు గుర్తుంచుకోవాలని పాశ్చాత్యుల మతం. ఇ/00 =ఎవర్సు ఈ1౧8౧ = ఎవ్పుడు, ₹/0618 = ఎక్కడ, 121 = ఏమిటి, ౪౧ = ఎందుకు, ఈ (ప్రశ్నలు పాత్ర గతంగా 'వ్రశ్నించుకుంటే పాత్ర స్వభావాన్ని అర్ధం చేసుకోవచ్చని అభిప్రాయం.
బందా కనక లింగేశ్వరరావు గారు సోవియట్‌. రష్యా వర్యటించి నాటకకళ పై ఉవన్యాసాలిచ్చారు.

15... (64%5740471% 7404503600 స్టానిస్లిన్‌స్కీ సిద్దాంతీకరించిన 1౯ (అయితే) అనేది, నటునికి వ్రమాణ సూత్రం - నటుడు ఏ పాత్ర ధరించినా, “నేనే (ఆ పాత్ర) అయితే” అనుకోవాలంటాడు.

అమెరికాలో మేకప్‌ కోర్చులో డిగ్రీ పొందడానికి 5 సంవత్సరాలు వడుతుంది.

17 ఒక్క “హరిశ్చంద్ర” కథను 30 మంది నాటకాలుగా వ్రాశారు.

18 వ్రవంచ రంగస్తల దినం మార్చి 27,

ళా

19 చూసేవాళ్లీ (ప్రేక్షకుడనీ, (ప్రేక్షక సమూహాన్ని “వరిషత్‌ స అనీ, (గేక్షకులను పారిషదులని అంటారు.

వ్రయోక్త అంటే నటుడనీ, అలాంటి వ్రయోక్తల బృందాన్ని సమాజం అనీ, ఆ సమాజ సభ్యులను సామౌజికులనీ భావప్రకాశనం చెన్నంది.
ఎవరైతే నాటకం చూస్తున్నప్పుడు బాహ్యప్రవంచాన్ని విడిచి, హృదయం అద్దంలా ఉంచుకొని దానిపై నాటకంలో విభావాదులు వ్రతిఫలింవచేసుకొని తాదాత్మ్యాన్ని పొందుతారో, వారే సహృదయు- లని అభినవ గున్నుని అభిభాషణ.

ప్రతీ నటుడు చదవాల్సిన (గ్రంథాలు 1 తెలుగు నాటక వికాసం : డా! గ.5.గ. అప్పారావు 2. రంగస్టల శ్వాస్త్రం (ప్రథమ, ద్వితీయ భాగాలు) తెలుగు అకాడమీ 3. ఆంధ్రనాటక రంగ చరిత్ర డా!మిక్కిలి నేని రాధాకృష్ణమూర్తి ఉపయుక్త (గ్రంథ సూచి (ఈవుస్తకం కోసం నేను చదివిన (గ్రంథాలు)

వాట్యశా,స్త్రం - భరతుడు - వ్యాఖ్యాత : డొ! ౧.౩౧. అప్పారావు
నాట్యశాస్త్రం - విశ్లేషణాత్మక అధ్యయనం : డా| ౧.5.౧. అప్పా రావు
భావవ్రకాశనం - శారదాతనయుడు వ్యాఖ్యాత : జమ్మలమడక మాధవరాయశర్మ
అభినయదర్చణం - నందికిశ్వరుడు : డా॥ 5.5.౧. అప్పారావు
నృత్త రత్నావళి - జాయసేనావతి : రాళ్ళవల్లి అనంతకృష్ణ శర్మ
ఉత్తమాంగాభినయం : డా॥ ౩.౧. అప్పారావు
తెలుగు నాటక వికానం : తెలుగు అకాడమీ
రంగస్థల శాస్త్రం (ప్రథమ) : తెలుగు అకాడమీ
రంగస్థల శాస్త్రం (ద్వితియ) ఏ తెలుగు అకొడమీ
సంస్కృత సాహిత్య చరిత్ర : డా॥ ముదిగంటి గోపాలరెడ్డి, డా॥ సుజాతా రెడ్డి
ఆంధ్రనాటకరంగ చరిత్ర : డా॥! మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి,
దశిరూవక సందర్శనం (వది నాటకాలు = వదిమంది పెద్దల వ్యాసాలు)
నటస్టానం (స్థానం నరసింహారావు) 14, కావ్యాలంకార సంగ్రహం ; రామరాజ భూషణుడు
సాహిత్య సోపానములు : ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధాని 08

16 శ్రీ కళ గోపాలస్వామి నాటకకళావరిషత్‌ . ప్రత్యేక సంచిక 17. కథలు -. గొథలు : చెళ్ళ పిళ్ళ వేంకటశాస్త్రి, 18. కళొవని (మవోమహులు నాటకరంగంవై విభిన్న కోణాల్లో. నుండి వ్రాసిన 72 వ్యాసాలు. 19. తెలుగు సాహిత్య వ్యానములు (ఆచార్య పింగళి లక్ష్మీకాంతం) (వ్యానం) 20. కావ్యాలంకార నంగ్రహం : రామరాజభూషణుడు : వ్యాఖ్యానం. వన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి 21. రాధాకృష్ణ : పానుగంటి 22. పాండవాశ్వమేధం : తిరువతి నేంకటకవులు (వై మహోగ్గంధాలు సంస్కృతాంధ్రాం్లాల్లో అనేకానేక [గ్రంధాలను వరిశోధించి నాటకరంగానికి వరమ. వ్రమాణికమైనవిగా రచించినవని నటులు గమనించప్రార్థన) రర

ల్‌ విశాఖ విశిష్ట కళాసేవా ధురంధరులు శ | శ్రీరావూజీ ట్ట అమ్మ సంస్కృతీ సంస్థాన్‌ స్థాఫించి, విశాఖలో (ప్రతినెలా / ఓ నాటకం పెట్టీ, ఇప్పటికీ 43 నెలలు పూర్తి చేసి, పతినెలా 2 కళారంగ నిష్టాతులను నమ్మానిన్తూ, (ప్రేక్షకాదరణతో పెద్దల సహకారంతో మాన (ప్రదర్శనలను దిగ్విజయంగా 1పదర్శింపజేస్తున్న ఘనత, శ్రీరావుజీగారిది. (ప్రేక్షకులకు కూడా పాత్ర కల్పిస్తూ, వారి ప్రశ్నలకు వారిముందే దర్శకులచేత నమాధానాలు చెప్పించడం, ఓ ప్రత్యేకత నాటకం కోసం అహోరాత్రులు నిర్విరామకృషిచేస్తూన్న శ్రీ రావూజీగారికి, వారి కుటుంబ నభ్యులకు, సంస్థాన్‌ సభ్యులకు, కళా పో షకులకు, ప్రేక్షక దేవుళ్ళకు కళా నమస్సులు లై విశాఖ విశిష్ట కళా సీవాధురంధరులు ఛా " శ్రీ బివి.ఎ. నాయుడు స శ్ర శ్రీ సాయికళానికేతస్‌ స్థాపించి, విశాఖలో (ప్రతినెలా, స్ట ఉచితంగా ఓ పద్యవాటకం ప్రదర్శింపచేన్తూ ఇప్పటికీ 28 మాసాల (ప్రదర్శనల నధిగమించి ముందుకు వె ళ్ళన్న ఘనత నాయుడుగారిది. చెలకొక కళాకారుని నమ్మానించడం ముదావహం. స్థాయి తగ్గని పౌరాణీక నాటకాలను ప్రదర్శింపచేయడం కోసం, వాటి అర్థిక భారనిర్యహణకోసం అవిశ్రాంతంగా కృషి చేస్తున్నారు, నాయుడుగారు. ఈ యజ్ఞాన్ని నడిపిస్తున్న శ్రీ డి.పిహెచ్‌. తిరుపతిరాజుగారు. చౌదరి అప్పారావుగారు మొ॥ బహుధ్యాపశంసనీయులు. నాటకంకోసం ఫదా పరిశ్రమిన్తూ, పరిభ్రమిన్తు న్న నాయుడుగారికీ, వారికుటుంబ నభ్యులకు, నికేతన్‌ సభ్యులకు, కళాపోషకులకు, (ప్రేక్షక దేవుళ్ళకు కళ్ళాపజూమాలు. 100

డా. మీగడ రామఠింగసా మి (సంక్షిప్త పరిచయం)

జీవన రంగం

జననం : 1-2-1955. తల్లిదండ్రులు : శ్రీమతి అవృలనరనమ్మ, దాలయ్యళింగం దేవర. భార్య : శ్రీమతి విజయలక్ష్మి. పిల్లలు *" చంద్ర జ్యోత్స్న, దుర్గాశివ వ్రదీప్‌, సిద్దార్హ రవికాంత్‌. శాశ్వత చిరునాకూ : +శ్రీ/,మల్లికార్జునూలయం, రాజాం - 532127 శ్రీకాకుళం జిల్లా. (వ్రస్తుతచి రునామూ : తెలుగు లెక్చరర్‌, వ్రభుత్వడిగ్రీ కళాశాల, పాడేరు విశాఖ జిల్లా. విద్యారంగం వెదవతరగతి వరకు : ప్రాధమిక, ప్రాథమికోన్నత పారశాలలు, రాజాం. భాషావ్రవీణ : పి.ఓ.ఎల్‌. (1979) ప్రభుత్వ మవోరాజ సంస్కృత కళాశాల, విజయనగరం. ఎం.ఏ.) (1981) (వర్వోత్తమ ద్వితీయ (శ్రేణి) ఆంధ్రవిశ్వకళా వరిషత్‌, విశాఖ. ఎం.ఫిల్‌, (1984) పాండవోద్యోగం - వరిశీలనం (ఆ॥వి॥వ) విశాణవట్నం. పిపాచ్‌.డి (1992) పాొండన నాటకాలు - వరిశీలనం (ఆ వి వ) విశాల. ఉద్యోగరంగం డొ! ౬ బుల్లయ్య కళాశాల (విశాఖ) డా॥ ౪.5. కృష్ణ వ్రభుత్వకళాశాల, విశాఖ. వ్రైభుత్వడిగ్రీ కళాశాల పాడేరు. రచనారంగం

ఆీ.వైలమల్లికార్డున స్వామి భక్తిగేయాలు (1982). క్ట
పౌరాణిక నాటకాలు : తీ,కాళహాస్తీ శ్వరమాహాత్మ్యం (1984),4,4వ చంద్రుల యుద్దం (1985) శ్రీ, సంతోషిమాతమహిమ (1986) శ్రీ, కృష్ణ సత్య (నాటిక) (1993) ీ/కృషే కుచేల (నాటిక) (199).
సాంఘికనాటకాలు : "పితృదేవోభవ" (1994) “బాలాదపిసుభాషితమ్‌"* (1995).
నాటికలు : "విద్యార్డులొూ - వినండి ? (1984) త్రీ (1986) "సంభవామిక్ష గేక్ష టే” (1990) స్పందన (1991) అక్షరబ్రహ్మ (వయో గాత్మక నాటిక) (1992) డా ॥ ఆయాసం (హాస్యవాటిక) (1996) ఆశా3ెరటం (రేడియోనాటిక) (1966).

క్‌ ఏకపాత్రలు ; కురుసార్వభౌమ (1983) నత్యహారిశ్చంద్ర (1983) "టర్నింగ్‌ పోయింట్‌” (1994) పాచ్చరిక (1995) శ్రీ/కృమ్ణుడు (1995) అల్లసాని పెద్దన (1995).

పరిశోధనలు : భారతంలో లెక్కలు (1966)పాహితీమధుకుల్య (1989) పాండవోద్యోగం - పరిశీలనం (1984) తిరువతి వేంకటకవుల పాండ వనాటక చక్రం - వరిశిలనం (1992).

7... ట్రబంధనాటికలు (13) కావ్యసుగంధాలు (1991), భక్తకవినత్కీర (1992).

సంగీత రూవకాలు : సుభద్రాకళ్యాణం (1984) ీ/కృష్ణ సత్య (1993).
ఆకాశవాణి వ్రసంగ వ్యాసాలు : నాయకరాజుల సంగీత సాహత్యరస పోషణ (17-12-93). (విశాల) అయ్యలరాజు రామభద్రుడు - రామాభ్యుదయం (28-4-94). (విశాఖ) పింగళికాటూరులు - సౌొందరనందం (27-8-94). (విశాఖ) దువ్వూరి రామిరెడ్డి శృంగారం - వేదాంతం (18-2-95). (విశాఖ) ీ,నాథుని వదప్రాఢాచిత్య రన నిర్వహణ (25-1-96). (విశాఖ)

గ్‌

పొండనోద్యోగం (2-11-95) నౌటకోత [వాలనందర్భంగా గయోపాఖ్యానం (9-11-95) 5్‌ నాటకాల నమ్మీక్షలు తారాశశాంకం (16-11-95) విజయవాడ కేం ద్రంవారు ీ,/కృష్ణ తులాభారం (23-11-95) బ్రాయుమని కోరగా సత్యహరిశ్చంద్ర (30-11-956) వ్రాసినవి.

లలితభావతరంగిణి లలిత గేయాలు, (1993); నా ఇంగ్లండ్‌ , ఆమెరికా వర్యటన (1996); నేను - నా కళాజీవనం (1996) ఓం నమశ్శివ ీ/సాయిరాం (వద్యాస్ట్రకం) (1993)

సద్యోగరంగం

పాతికేళ్ళనట జీవితం - ప్రధానఘట్టాలు

1970 రంగవ్ర వేశం

1976 సంస్కృత నాటకంలో జయదేవునిపాత్రకు పి.వి.జి. రాజొవొల వ్రశం సలు. విజయనగరం

1979 వద్మ,శ్రీ, 1౫.7 రామారావుగారి వుట్టినరోజు సందర్భంగా వ్రాసెన వద్యానికి వారి అభినందనలు. అరుకు

1981 శ్ర, కూర్మా వేణుగోపాలస్వామి (వూర్వరిజ్నిష్ట్రార్‌ (4౮) డా॥బెజ వాడ గోపాల రెడ్డి (పూర్వ ముఖ్యమంత్రి,గ9, గవర్నర్‌ ౮) గార్ల అభినందనలు, (4ీ/కృష్ణపాత్రకు). విశాఖ

1984 గవర్నర్‌ శ్ర, శంకర దయాళ్‌ శర్మగారిచే ఎం.ఫిల్‌ వట్టా స్వీకారం ఎ విశాఖ

1966 శ్రీ/చౌడేశ్వరీ సమితి వారు (నత్కీరపాత్రకు) పట్టు వస్త్రాలతో సమ్మానం చేసారు. బరంపురం

1968 ఉత్తమవ్రదర్శనకు (70నాటకాల్లో) తెలుగు విశ (విద్యాలయం (4000/- అవార్డ్‌ ) స్వీయరచన, దర్శకత్వం, నాయకపాొత్ర ,శ్రీకాళపహాస్తీశ్వర మాహాత్మ్యం. ల విశాఖ

1992 (179 నాటకాల్లో) సర్వోత్తమ ద్వితీయ ్రదర్శనకు (20.000/0) అవార్డ్‌ ముఖ్యమంత్రి గౌ॥ ౫. జనార్హనరెడ్డి గారిచే సమ్మానం. "హైదరాబాద్‌

1992 గవర్నర్‌ శ్రీ, కృష్ణకాంత్‌ గారిచే సిహెచ్‌.డి ఎట్టా వ్రదానం. విశాఖ

1993 (ఉగాది) ముఖ్యమంత్రి గౌ కోట్లు విజయభాస్కర రెడ్తిగారిచే నమ్మానం (రొాష్టుస్తాయి. కవి నమ్మేళనంలో కవిగా). ప్రాదరాబాద్‌

1993 తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం, ఆంధ్రరా,స్ట్ర ప్రభుత్వం ఆధ్యర్యంలో 80 రోజులు పొటు వద్యనాటక శిక్షణా శిబిరానికి ఎంపికై, క్షణ పొందడం జరిగింది. హైదరాబాద్‌

1994 మధ్యవ్రదేశ్‌ తెలుగు మవానభల్లో ప్రదర్శనకు ఘనసమ్మానం. భిలాయ్‌.

1994 (ఉగాది) మద్రాస్‌ తెలుగు అకాడమీవారు ప్రదర్శన ఏర్పాటు చేసి డొ॥ క విశ్వనాథ్‌ గారిచే నమ్మానింన చేశారు. మద్రాస్‌

1995 (ఉగాది) లలితరాగిణి & డొ॥ ౪.5. కృష్ణవ్రభుత్వకళొశాల నంయు క్త్రంగొ నటజీవిత రజితోత్సనం జరిపి, న్వర్ష (రజిత) కిరీటప్రదానం చేశారు. విశాఖ

1995 (౮% ౮.5.4. లలో రెండు మాసాల వర్యటన) ఇంగ్లండ్‌ : లండన్‌, బర్మింగ్‌ హామ్‌ (6 రోజులు) అమెరికా : (7వారాలు) చికాగో, శఫశివాన్సీ అట్లాంటా, హండ్స్‌విళ్లే, నేష్‌విల్లే, డేటాన్‌, కొలంబస్‌, పిట్స్‌బర్ల్‌, సైంట్‌ లూయీస్‌, డెట్రాయిట్‌, ఓక్లహోమా, డేలస్‌, ప్యాస్టన్‌, లాస్‌ ఏంజిల్స్‌, ఫినిక్స్స్‌ శాన్‌ ఫ్రాన్సిస్కో, శాండియాగో, బోస్టన్‌ , న్యూయార్క్‌ లలో ప్రదర్శనలు.

1995 ౦౦౧7 న్యూఢిల్లీ ర్మాస్ట్ర ప్రభుత్వం చేవట్టిన వద్యనాటక శిక్షణా శిచిరానికి డై రెక్టర్‌గా ఎంపిక్తై 100 మంది నటులకు గిక్షణ ఇవ్వడం జరిగింది. విజయవాడ

1 1/

1996 ర్నాష్ట్ర వద్యనాటక నంశ్తేమ నంఘానికి ఉపాధ్యక్షునిగా ఎన్నుకు న్నారు. విజయవాడ 1996 (ఉగాది) న్కూల్‌ ఆఫ్‌ థియేటర్‌ ఆర్ట్స్‌ మాతృదేవత కళానమితి వారు * విశిస్టకళా సేవావరాయణ" అవార్డ్‌ ప్రదానం చేశారు. విశాఖ 1996 ర్నాష్ట్రస్తాయి వద్యవఠనం పోటీల్లో వ్రథమ బహానుతి 1000/- రాస స్తాయి ఏకపొత్రాభినయపోటీల్లో (ప్రథమ బహామతి 1200/- పొందడం జరిగింది. హైదరాబాద్‌ 1970 నుండి 1996 వరకు 33 విభిన్నపాత్రలనుధరించడం జరిగింది. (అనేకానేక సాహితి, సాంస్కృతిక కళాసంస్తలు, చేసిన సమ్మానా లతో పాటు, అనేక [గ్రామాల్లో ప్రదర్శనలకు పౌర నమ్మూనాలందుకోవడం జరిగింది.) నమ్మానాలు చేసిన కళారంగ నిష్ణాతులు జ్ఞాన్‌ పీఠ్‌ అవార్డ్‌ గ్రహీత డా॥ సి. నారాయణరెడ్డీ. - హైదరాబాద్‌ జా ళా ఈ కళావ్రవూర్మ నండూరి రామకృష్ణమాచార్య _ విశాఖ కళా పవూర్ష వనల నూర్యచంద్రరావు = విశాఖ కళా ప్రవూర్మ ఫీనపాటి నరసింహమూర్తి = రాముడువలన కళావ్రవూర్మ గణవలిరాజు అచ్యుతరామరాజు = విశాఖ ప్రొఫెసర్‌ కొర్లపాటి శ్రీరామ మూర్తి = విశాఖ ీ/ ఆతీ.౪. సోమయాజులు = విశాఖ శ్రీ,నుతి జనమున(సినీనటి - హైదరాబాద్‌ శ్రీ/ షణ్ముఖి ఆంజనేయరాజు = విశాఖ ఖ్‌

పలు సందర్భాలు - ప్రముఖుల అభిభాషణలు గ్‌ పంటు పొంగి పొంగి మేలి కడ కట్టు ఏంత ముళ్హ బైన టంట పేళు -సొక్టృత మ్శు గాళ-సొపాతక్టమిసల్బు సజుడ | రాదుతంగ! స థ్యజుంద్రు! లా నండూరి రామక్ట్రళ్ళదూ బాక్ళ్య స ర్తకరిటధారి వలా షరయ వారన ననన రదర్మ నత శోవురొతన హో ర దాత ఉం ఇ 2 కళటడరి అ ఠా యన్‌ శో తుల అయిన రోయతంగ స్వత క్రోశివ లలన తొంద షసొహోతని త, నుశేది, త్వత్తతు గృీవో న్యు, చక్చృగ్వో: ఉట ం వ్‌? సంక &40ంఢంతరపబ్యుతి శొంసయుగో ఆ ని స రోచయుయూో

జంధ్యాల వొవయ్యకాథ్ర కఠ్యాణథాళథీ = కనీఖ్యకనెగిల్‌ కటంఛ్రీ” గంజాత-! త్ర ఇ. 9॥ శ్ర ్షూగీచ కావ/నింగ స్వామి గారికి అవేవీ భుజావిచ్యా జనులు. &ం లే శ99 “పన్నవిలా నవా” లాస్యం చూస్పన్కకి. పింకు కలిసినా కణ వేసి (క వళ స్పృతిని అల ౩స్తా రని ఉష స్తు న. నం అకక పెహన్ను నో. ఆత సం మాంథాత్తి . కు కరక ౪ శ్రీ ర 4 యశంసావప్రమం కరనగలోటి వతి. ఓీర్యవం డం (ప్రద కృ నయుడం అయిన రంల వంగ రశామభు గస్యైమి అ. ములద్గన్య( చవి, రైతసు రం౦0చి (మ్మ ద నిం ౧౨న (క్ర కందాయ శ్యలం మకోత్యర ఆను కత్కరకవా య?(్ర్రి గాలు వంయంఖ స్ట డ--8 తు డీసైలగా. ఫ్రం ఈ సన్నావయం సు తో భూ ఎ మోత ఫం పాంశి ్తశట(క్రైమయతలగడింళ్ళ ల్ట్‌ జ శ్చ్రీసో వృతం (ట్రయఖోలకఈతినోద వి వ్నాగ (౮ జగ రాణా గాట్‌ కం రంింయోడం సంలడొ భమై గలిషయాంక్రాదా.ఎంఅో ట్రీ తిన ప్రంక్ములు ఈ ౨1 పె వల కయుం 0న గం తష్టో నా యా సము బు ప్ర దాశతుని “వయ తరం. +ఆ/11

"మిత్రులు ీ/ మీగడ రామలింగస్వామిగారు నాటకం వట్లు 'శేవలా భిరుచేకాక ప్రతిభా సంవన్నమైన అభినయ గానవైశారద్యం కూడా ఉన్నవారు. పాండనోద్యోగంలో శ్రీకృష్ణ పాత్రను, భక్తకవి నత్క్‌ర నాటకంలో నాయక పాత్రను ధరించి (షేక్షకుల హృదయాలను రస ప్టావితం చేసి రంజింవ చేయడం నేను ప్రత్యక్షంగా చూచాను; అనుభవించాను. వర్తమాన గాయక నటకులలో ఈయనకు ఒక విశిష్టమైన ప్లానం ఉంది. అని నాకు అనిపెంచింది.".

జ కళాప్రపూర్ష్మ గణపతిరాజు అచ్యుతరామరాజు

చక్కని భాష్య భావము వ్రసన్నములై వరవళ్లు దొక్కుచున్‌ నెక్కాన, రాగ సంవదల నేర్పులు కూర్పులు కంచుగంటకున్‌ దక్కువ కాని కంఠనినదన్ము రసొచితి పొంగి పొర్లగా మక్కువ గూర్చు నీ నటన మాకు నహో! అన్ఫుత వ్రవాహమై

సంస్కృతాంధ్రకవి వండితులు శ్రీ, పండి ఢిల్లేశు

7.ఉ. కర్ణములందు. నాటక జగన్మధు మాధురి నిండకేసి మో దార్షవ వీచికోతిత విహారము చేసి నటత్‌ ముఖాగ్రమున్‌ వర్ష విశిష్ట కృష్ణ శుభవందిత దివ్యశిరమ్ము వైన ఈ స్వర్త కీరిట మంచిత రసమ్మున కాకరమౌ కవీశ్వరా!"

అవధాని జొనదురామల్లి కార్డునరావు ళీ న! న్‌! ఆ 11

"౫15 [గ౦|౧౬|౦౧ 2౧౮ ౮౧౮6౯ 514౧61౧0 ౦ 16 0౧4౧4016 ౪88 80౧/ *61| (616086 1౧ 6 ౧౦గ౧2౪2| గ18 604100 ౧౧౦౧౮గ- 6౬110౧ &ఇగ౧6 614%10/ ౪676 90601411 ౧౦16 ౦గ౧౪ 2౧6 00గ౧౧గా౭గిర&0!6 ౧ ౧1౩ 619౧14౫ ౦01 1౧8 0%8/2018 1౧ & 506౧6 ౧ ౪౧౦౧ ఉండగ! ౧౬౦౦4గిగి ౪88 06109 ౧౦౧౦౧8౮ 0౪ 16 5% గగి15/1%114 ౦౬౯/4[గఉళన - 9౧౧65566 4గిరగ/2 580౧0101 సీషం/1౪/11..౬(౮ 54)

శ్‌ ల్లో''కవిం, నటం, కావ్యకళారసజ్రం అభ్ధంచ, సంగీత కళావిధిజ్ఞం ఓక్షపురీ విఘ్న గణాధి రాజుః పాయాదిమం మీగడరామలింగం”

“కవిగా యక నటశిరోమణి'' '“నటావతంసి” బీరుదుల ప్రదానం = ఓక్ష హోమా (064౫0144) (౮54) వ్రళంసించిన వత్రికలు

“చక్కటి హావభావాలు, శ్రావ్యమైనగొంతు, సంగీతజ్ఞానం, మంచిఉచ్చారణ, ఆయనసాొత్తు, మూడు గంటలపాటు సాగిన ఈ నాటకం ఒకే ఒక నటుడీ సహాయంతో సాగడం రామలింగస్వామి గారి ప్రతిభకు తార్కాణం ఆయన అభినందనీయులు””

ఆం[ధబజ్యోతి (౩౦-12-88) విజయవాడ

“* అంతరిస్తున్న సంప్రదాయానికి ఆశాకిరణం రామలింగస్వామి?”

= ఈనాడు (15-6-89) వళాఖ. 3. “కళారసబగత్తుకే ''మీగడ'*తరకి” (కళాంజలి) ఈనాడు (14-2-93) (శ్రీకాకుళం,

తీ, “౪416 5 &౧ 2౮10! ౧4౯-౬౫06116౧0౦6 0౧ ₹6 514006 1౧ ౧౦110 6[4గ౧96 0 54*2గ/ ౪ ౧18 516౧10గ4&౧ ౪0106 112౪6౧51౧0 ఆ291)/ ౧40 &౧౮6 ౧1 0014౪769 6౧౧4166 1౧6 తీంర।6006 180- 681౧9 1౧6 9460౫౪2౧౫5 1౧ ౦౧2516 6 259102 2025"

76 గ/౧౮౮ (4-4-95) ౪652408. (1%

“గంభీరగళంతో రామలింగస్వామి గానం చేసిన పెద్దన సుద్యిర్ణ ఉత్పలమాల బలిజేపల్లి హరిశ్చం(ద్రలోని కొన్ని పద్యాలకు మూలం ఆనదగిన మృచ్చకటికం శ్లోకాలు ఆహూతులకెంతగానో ఆహ్లాదం కల్లించాయి?

ఆం(ధవ్రథ (23- 89-95) ఎజియవాడ

6 “ఆదరణ కోల్పోతున్న పౌరాణిక నాటకానికి విశేషప్రాచుర్యాన్నిస్తూ ఇతొధికంగా పద్యనాటకానికి సేవలందిస్తున్న డాక్టర్‌ మీగడ రామలింగస్వామి కళాసాహితీ రంగాల్లో భావితరాలవారికి స్పూర్తినిస్తూ ఆదర్శంకాగలరని ఆశిద్దాం

ఆం(ధ్రభూమి (15-21-95) విశాఖ

7 “దశమ తానా మాసభల అనంతరం ''తెలుగు సంప్రదాయకళాకదంబం లో భాగంగా అమెరికా నలుమూలలా ప్రదర్శనలలో “అల్లసాని పెద్దన” పాత్రకే వన్నెతెచ్చిన ఈ పద్యం (వేదముఖులతోడ) నటుడు, కవి శ్రీ మీగడ రామలింగస్వామి చదివిన ప్రతిచోటా చప్పట్లతో అభినందించబడింది

-నంపొదకుడు, తానా వ(ిక () జనవరి 96

8 ““కవిత్వ్యం నటన పరిశోధన, గేయ నాటకరచన గానం సంగీతదర్శకత్వం ఇవన్ని వివిధ కళావిభాగాలు ఈ విభాగాల వైవిధ్యాలన్నీ ఒకే వ్యక్తిలో మూర్తీభవించడం అరుదైన విషయం ఈ బహుముఖ ప్రజ్ఞల్ని ఏకోన్ముఖం చేసిన అపురూప కళాకారుడు డాక్టర్‌ మీగడ రామలింగస్వాని ?

=వార్త (9-6-96) రాజాం (ప్రముఖుల పత్రికల సౌజన్యంతో) ల్వగీతం గీ కవిగ నటువిగా వక్తగా గాయాకునిగ దర్శకువిగ గదువిగా వివుర్శకునిగ రవ్యూ వాద్య విదావిగ అర్పకునిగాగ చేసి పతఠత్కీర్తివిచ్చిన ఓ శివయ్య! ఎన్నివేవను వారింటంక ఎంతయ్వైన వాయలాల-వీద్రం లెంకనే విజవిది వీలకం౦ంఠల! దం” లీల్‌ ధా మీ రామలింగస్వామి భా న్‌ వ జ్జ ౮ ట్‌ రే ౯ ల యళ ఈ వ. లో శే షా వాట్‌ రం ఏపికి

టి స ళల క్షసః గ్‌ కాం శ శక్రం. ళు 4 ళ్‌ ఓ రక ఇ ల క కే లం. ఆజ ప్ర క క వన్నస్తే ల వా (క సతీ చ న జం న - ఎన మాజా చాటున ఖ్‌ సత్తీ న ( నా ర్‌ క్‌ సమా ట్‌ జా ర పగి = క నన శ్‌! జి ్లే తన్నో ళా న (గం ర్‌ షక. వల? న పా 1 ల 1. న | 2 నో శ = షి ఫో ళ్‌ న జీ ళా హ్‌ త్తే , పు న పీ పల బే

ల్‌ ట్‌ శ్ర జ్‌ య; ఖే ఈ ట్ర పే పా "జ లు శ శ నా. ౬ ॥ శా ఇస్టం జ మే ( ల ల ఇ లీ ను ల లల గలు. | మ ళు స్ట నన. శ ఈ కలై పూ హు = సయ్య ; ్ట క | పో గా ఆ స! స్ట కాం మా ఆ క్‌ | న | ల మ న. టి బైట. కం 7 స త్తే ట్ల | వ స జో నో మనో నం వ్యా స గ్‌ ౫ ప్న చేల = న 1 / లె ళ్‌ ప్రా ల్‌ పం మనీ వ న | వ్‌ రం శీ గ త్తే న్‌ ల టీ వ్యా వం తశ | (౫ రం కెా-

పళ య ట్‌ 'ఖేళ్లా ర్‌ బే ప క్‌ శ న్‌ య. టి క న వీ! ర అస్య శ మ భి | నన చ కా న్‌ కనన టా ఆ 5 ” జ బు

చే ళ్‌ వ్‌! వక ౮

ల్‌ లా 1. ల య 1 1టీ టన. న న. , లో కే జు ళ్‌ శా . శ త | క్‌ శ

తట్‌ ఫై గరా న,

క వై, ॥ స... క సు గ వ న