Telugu Narthana bala - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

=నరనబాల=

గా ॥

వల జా శాపము.

నరనబాల అవత రబ నో శనథీరాది రామకత్యష్ల బి(తాలు. బి రామకృష్ల విశాలాంధ వపచురణాలయం, వ హా విజయవాడ,

)రణ నెం. 8 ;మమ(్యద్రఖ ౧ ర్‌ ర/॥ | గ్‌ 1 (౮ న. గ (న పల? ( యం స వ్యనాతరాండి = ౪ క నావలా వెల; రూ. 5.01

వీఠిర

వొలలూ.

మీలో ఛాలామందికి నృత్యం (డాన్సు) అంటే ఎంతో యిష్టం. (గామఫోనులోగాని, రేడియోలోగాని మీకు_ఏదేనా నినిమాపాట వినిపి స్తే అది విని చప్పున చేతులు త్రిప్పుకుంటూ నృత్యం ప్రారంభిస్తారు. 'పెద్దవాస్త సినిమాలలోనూ, స్టేజిమీద చేసే నృత్యాలనుచూచి ఆలాగే తిరిగి మీరుకూడా నృత్యం అనుకరిస్తున్నారు. మీలో చాలామందికి నృత్యం నేర్చుకోవాలని వుంది; కౌని నేర్చేవారే అరుదు. ఒకవేళ ఎవరేనా నేర్పేవారు దొరికినా, వారు పెద్దవాళ్లకు నేర్చేవన్నీ మీకు నేర్పిస్తున్నారు. మీకు అర్ధంకాని మాటలనూ, భావాలనూ మీచేత వలికించి, ఆడిస్తున్నారు.

అసలు నాట్యశాస్త్రం అంటే ఏమిటి? ఈ నాట్యశాస్త్రం ఎలా పుట్టింది ౪ ఎన్నెన్ని రకాలుగా పెరిగింది ? దాని కథ ఏమిటి? మీరు నేర్చుకోవలసిన తొలిపాఠాలు ఏమిటి? మీకోసం చాలామంది కథల పుస్తకాలూ, పాటల పుస్తకాలూ, గేయాలూ, గేయ కథలూ, నాటికలూ గ్రాన్‌ ప్రచురించారు. కౌని, నాట్యశాష్త్రంమీద ఎవరూ ఇంతవరకూ మీకోసం వ్రాయలేదు.

నాట్యశాస్త్రంమీద పుస్తకం వ్రాయడం సామాన్యమైన పనికాదు. దానికి నాట్యశాస్త్రంలో బాగా అనుభవం వుండాలి; బాలల మనస్తత్వం బాగా తెలియాలి; బాలల భాష తెలియాలి -- ఇవన్నీ తెలిపినవారే యీ వుస్తకం వ్రాయగలరు. ఇవన్నీ తెలిసినవారు (క్రీ నటరాజ

రామకృష్ణగారు. వారి 'పేరు మీరు వినేవుంటారు. వారు మీ వూరికికూడా వచ్చివుంటారు. వారితో మీరు ఎప్పుడైనా మాట్లాడారా? నోరు విప్పకుండానే, కళ్లతోనూ, చేతులతోనూ వారు మీతో మాట్లాడగలరు. పెద్ద పెద్ద వేదికలమీద నాట్యశాస్త్రంమీద ఎంత బాగా ఉపన్యసించగలరో, అంత బాగా అందాల నర్తనబాలలతో ఆడుకోగలరు.

వాలలూ.

రామకృష్ణగారు మీ కొక అందాల బొమ్మల “నర్తనబాల” ను ఇచ్చారు. ఈ నర్తనబాలకి నాట్యశాస్త్రం గురించి ఎన్నో కథలు వచ్చును. చదవండి. ఈ న_ర్తనబాలకి రకరకాల నృత్యాలు వచ్చును. నేర్చుకోండి. నృత్యకథలను తెలిపే యీ న్నర్హనదాలను బాల ్రపంచానికిచ్చి మార్గదర్శి అయిన (శ్రీ నటరాజ రామకృష్ణగారికి జోతలు చెప్పండి.

ఈ పుస్తకం ఒక్క తెలుగు బాలలకే కొకుండా మన భారతదేశం లోని బాల లందరికీ పనికివస్తుంది. అంచేత ఈ పుస్తకాన్ని ఇతర భాషలలోకూడ వారు ప్రచురిస్తే బావుంటుంది కదూ ?

మీ బాలన్నయ్య, న్ధాయవతిరాళువరాథు.

మనవి

పువ్వు పుట్టగానే పరిమళిన్తుంది. అలాగే కళలమీద ఆసక్తికూడా చిన్ననాడే కనిపిస్తుంది. చిన్నారి బాలలు ఏ వూనుచెప్పినా చిట్టి చిట్టిచేతు లూపుతూ కనుబొమ లెగర వేస్తూ అభినయించనిదే వుండరు. _ ఆ లేేప్రాయంలోనే వారిలోని కళావీజానికి తలిదం[డ్రులు వచోహదంచేయాలి.

అందుకు సహజంగా ఆడనేర్చిన బాలల నాట్యోత్సు కతను [క్రమబద్ధం చేయడం అవసరం. ఈ అవసరాన్ని తీర్చడానికి (శ్రీ నటరాజ ఠామకృష్ణగారు ఈ (గ్రంథాన్ని రచించారు.

తమ బిడ్డలలో కానవచ్చే నాట్యకళాసక్తిని పెంపొం దించగోరు తలిదండ్రులకు మే మీ ప్వ్వకాన్ని అందించ గలుగు తున్నందుకు సంతోషిన్తున్నాం.

బాలలకు ఈ పుస్తకంమీద మక్కువ కలిగించడం కోసం, నటరాజ రామకృష్ణగారి భావాలకు రూపకల్పనచేస్తూ అనేక చిత్రాలు రచించారు (శ్రీ వి. రామకృష్ణగారు.

ఈ పుస్తక ప్రచురణావకౌళాన్ని మాకు కలిగించిన శ్రీ నటరాజ రామకృష్ణగారికి, చిత్రకారులు శ్రీబి. రానుకృష్ణ గారికీ మా అభివందనాలు.

అ ట్‌ చభురణత్‌ ల్స్‌ లు,

నర్తనబాలఅ

10 వర్తవవాల 2ిళ్హలేమాటీ చెల్లాయిలూ, తమ్ముళ్లూ ఈ చిన్ని పుస్తకంలో మీకు మన దేళంలోని రకరకాల నాట్యాలను గురించి చెప్తాను. మన దేశంలో నివసించేవారు, ఒక్కొక్క ప్రాంతంలో ఒక్కొక్క భాష మాట్లాడతారు. అలాగేవారు సంగీతాన్ని, నృత్యాన్నిగూడా వృద్ధిపరుచు కున్నారు. ఆ విధంగా వృద్ధిజెందిన నృత్యాలే : ఆంధ్ర దేశంలో * కూచిపూడి " నృత్యమని-- అస్సాములో * అంకియానట్‌ *” అని. ఒరిస్సాలో * ఒడిస్సీ" నృత్యమని.__- తమిళ దేశంలో ' భరతనాట్య * మని.-- మలయాళ దేశంలో *' కళకళ” యని-- మణిపుర (ప్రాంతంలో * మణిపుర " నృత్యమని--- ఉత్తర హిందూస్థానములో “ కథక్‌ * నృత్యమని._ సిరై కేళా సంస్థానంలో “ఛా ' నృత్యమని __ పిలువబడుతున్నాయి. వీటిలో పురుషులు మాత్రమే చేసే నృత్యాలు కొన్ని వున్నాయి. కొన్ని నృత్యాలు స్త్రీలు మాత్రం చేస్తారు. కొన్నింటిలో యెక్కువమంది పాల్గొంటారు. మరి కొన్నింటిలో ఒక్కరు మాత్రం ఆడతారు. ఇన్ని విధాలైన నృత్యా లన్నింటిని గురించి ఈ పుస్తకంలో చదువుతారు. ఇందులోని ' ముద్దులొలికే చక్కని బొమ్మలు చిన్నన్నయ్య చిరంజీవి రామకృష్ణ వేశాడు. ఆతడు నా వద్ద నాట్యం అభ్యసిస్తున్నాడు, అడిగినంతనే అంగీకరించి, కోరినవిధంగా ముచ్చటగొల్సే, ముద్దుల వాలగా న_ర్తనబాలను రూపొందించి బాల లోకానికి అందించిన విశాలాంధ్ర (ప్రచురణాలయంవారికి, శ్రీ డి. వి. నుబ్బారావుగారికి మనం ధన్యవాదా లర్బించాలి, --నవరా రామక్ళృష్ణ

నర్హ్శనవాల శ జో టు, స్‌ో న లా యూ ౯. క్ష పాతు ౬ వ్‌ యా ఏ | నే (న్ని మ ను తశ్చా (కిం అనాస మా జీ ఈనన చనా. ల (య శ్‌ మే.

• (క లం యమా క్‌ క్‌ య |. ఇ యాతే (శం క్‌ గ $! త్త స్మ ఇక (గ న || శే ఆ స ల న (0 ఇ శాకళ ళ్ళ టు ల ల లో రన! స గ్‌ ర రట గ కహ... ం న వ ర ఇ న స! జు. నకి నివ

కక నర్తవవాల సృత్యమువూవి =దోవదాని

(ప్రక్కనున్న బొమ్మ చూచారుగదూ ! అది దేవాలయంలో నృత్యం చేస్తున్న ఒక అమ్మాయి చిత్రము.

ప్రస్తుత కాలంలో మనము ఆలయానికి వెళ్ళితే పూజారి దేవుని పువ్వులు, పండ్లతో మాత్రం పూజజేసి, హారతి యివ్వడం చూస్తాము. పూర్వము అలాగ కాదు. ప్రతిదినము ప్రొద్దున్న భగవంతుని * మేలుకొలుపు ' మొదలు మరల రాత్రి * సవింపు' వరకూ అనేక సమయాల్లో సంగీతము పాడేవారు. నాట్యం జేసేవారు. ఉదయం సన్నాయి, డోలు వాయిద్యకులు మేల్కొలుపు పాటలు వాయించేవారు. స్త్రీలు చక్కని పాటలు పాడి స్వామిని నిద్ర లేపేవారు. మరల సాయంత్రం పూజ ముగియగానే స్వామిని సంతోషపెట్టడానికి సంగీతము పాడేవారు. వివిధ రకాల నృత్యాలు జేసేవారు. రాత్రి స్వామిని ఊయల్లో పండుకోబెట్టి వూపుతూ, “ఏల” పాటలు -- “జోల” పాటలు పాడి నిద్ర బుచ్చేవారు,

దేవాలయాన్ని శుభ్రంగా వుంచడానికి, అందమైన ముగ్గులతో ఆలయ ప్రదేశాన్నంతా కనులపండువుగా అలంకరించడానికి, రంగురంగుల రకరకాల పువ్వులతో స్వామిని అలంకరించుటకు దండలు కట్టడానికి, దేవునికి కమ్మని సంగీతం వినిపించుటకూ, నృత్యంతో ఆనందపరుచుటకూ, ఈ పనులన్నీ చేయడానికి ఆలయాల్లో స్త్రీ లుండేవారు. వారు గొప్ప దైవభక్తి గలవారు. ఎప్పుడూ దేవుని సేవలో కొలం గడిపేవారు. వీరిని దేవదాసీ లంటారు. అంపే దేవుని సేవకు లన్నమాట.

దేవేంద్రునికి నృతము, సంగీకమంటపే యెంతో ప్రీతి. ఆతవి దర్బారులో యెందరో సంగీతము పాడేవారూ, నాట్యం జేసేవారూ వుండేవారు. వారిలో “ ఊర్వశి" అనే న్తకి వుండేది. ఆమె సంతతివారె దేసదాసీలు, దేవుని నృత్యం, సంగీతములతో పూజించడమే వీరి ముఖ్య వృత్తి.

వర్తనవాల 18 దానాల కా అల దులా ఉం ఉండా ఇవా చం ఉం డు వు ఆజా ఆ ర్‌! హాకా కక-₹ళ ఇన్‌ ₹5 ఇళ ఇగ ఇ” ₹ ఇగఇ7 7 కళా ₹౯ ₹ ₹ 1 సను మ! తర చహనాుళ ను అ నననులనననలననిననా కాళ కనా హా లోతన ట్ర. ం. ఫా రాంర్యాగా ల 5 లీ ల్ల ల మద్యా న | | దందా ము శ ఆ! క మ్య య కుంకుడు జ్జ ఖీ ఖ్‌ ఖీ / చూ ” య శ్రే. [రా.రా క యాయ శీ * + + | చన . . | దట సర... లీ త / ఫే ర్‌ ఢు/5! 1 ని || వీ హో ళం ళీ ,శమో సై; ఇహీచ్ళ చు శీ | ముది త మనా కనతో = మ ర్న న్‌ు. | 11 ర ర (రమ క = | వస్తా లి స్మ [| ం (' స్లో 0 యా చాలీ య్‌ ఖ్లీ ల 033 యా నం. ఖ్‌ “జ్‌ సాల ాణ్యాలీ టి | సక ై వళి తలి ల ల ళ్‌ అలాల ననన కావాలా ముం... త మూల ర ్యమాాోోాన్ను || నారా తి

14 నర్తనబాఠఅ ముగుడు మూద్తలు టా వాత “ విష్ణు ఈశ్వర బిహ్మ ముగ్గురు అన్నదమ్ములంటా వారి మహిమతో జేసిన నే నొక మట్టి బొమ్మనంటా ” బాలలూ।: మన భారతదేశం చాలా పురాతనదేశము; పుణ్యభూమి. ఎందరో దేవుళ్లు, బుషులు, గొప్ప గొప్ప మహాత్ములు పుట్టిన ప్రదేశం. ఈ దేశంలోని (ప్రజలు అనేకమంది దేవతల్ని పూజ చేస్తారు. అందరిలో విష్ణు, ఈశ్వర, బ్రహ్మ -- ఈ ముగ్గురు మూర్తులు చాలా ముఖ్యమైనవారు. వీరినే త్రిమూర్తు లంటారు. విష్ణుదేవుడు _ వైకుంరములో వుంటాడు. ఈశ్వరుని నివాసం - క్రై లాసంలోః (బ్రహ్మదేవునిది వ నత్యలోకం. (బ్రహ్మదేవుడు ఈ ప్రపంచాన్ని సృష్టి జేస్తాడు. అన్ని విద్యలు, కళలు తెలిసిన గొప్ప దేవుడు. ప్రపంచములోని మానవు లందరి వుసయోగముకొణకు “నా ట్బ్రవే దము వ్రాశాడు. ఇతనికి నాలుగు ముఖము లుంటవి. కనుకనే చతుర్ముఖుడని గూడా పిలుస్తారు. బ్రహ్మ సృష్టిజేసిన వ్రపంచాన్ని కాపాడే మహాపురుషుడు విష్ణువు. ఇతడు గొప్ప నాట్యం చేస్తాడు. ఇతనికి నాల్గు చేతు లుంటాయి. నాల్లు బేతుల్లో--- శంఖము, చక్రము, గద, పద్మము పట్టుకొంటాడు. ప్రపంచాన్ని కౌపాడాలి. కనుక అనేక అవతారాలు యెొత్తాడు. అవే దశావతారములు. ఆ ఆఅవతారములను గురించి వేరుగా చెప్పాను. ఈశ్వరుడు సృష్టిని అంతముజేసేవాడు. కనుకనే ఈతనిని రుద్రుడని గూడా అంటారు. ఈతనికి నొసట మూడో కన్నుగూడా వుంది. అందుకే త్రినేత్రుడని గూడా భక్తులు పిలుస్తారు. ఈ ముగ్గురు మూర్తులు బాగా నాట్యం తెలిసినవారు. వీరినిగూర్చి ముందు ముందు యింకౌ వివరంగా చెప్పుతాను,

నర్తవబాల ॥ ఓ/ జో భ్‌ ల్త్‌ య రా డో గా నా గళ ॥ మా ఆతా తో

శకి వర్తనచాల మణ్రడమూడ్తల దేవేడులు

లక్ష్మీదేవి - మహావిష్ణు భార్య. బొమ్మలో తామరపువ్వు పట్టుకొనివుందే ఆమే లక్ష్మీదేవి, ఆమెను పూజచేస్తే మనము కోరినవన్నీ యిస్తుంది.

ఆమె (ప్రక్కనున్న అమ్మయే పార్వతి, జగన్మాత. ఈశ్వరుని భార్య. ఈమె నాట్యంలో గొప్ప పండితురాలు.

చేతిలో వీణ పట్టుకొనివున్న దేవి - సరస్వతి. చదువుల తల్లి. ఈ అమ్మను భక్తి, తో పూజచే స్తే, అన్ని విద్యలు అబ్బుతాయి. వీణ వాయించడమంకే సరస్వతికి యెంతో యిష్టము. సంగీతములో గొప్ప విద్వాంసురాలు. ఈమె బ్రహ్మదేవుని భార్య.

11 నర్తనబాల గౌ (గ టి వ్‌ మ ఛం 6./ ర య్‌ (షాకి ళ్‌? నక కాళ ఆఅ 10. మ తం ్లో చా + ణీ లో న్నే

|కీ నర్తనబాల లవుడు, వొ రతి నాజ్బుండేవాడు

శవ పార్వతులే మన దేశములో శాస్త్రీయ నృత్యం వృద్దిజేసిన దేవతా మూర్తులు. న

వీరిని పురాణ దంపతులని భ కులు పిలుస్తారు. శివుని కి.

ఉమాపతి, శంకర, మహాదేవ, పళుసతి, హర, దక్షిణామూర్తి, నటరాజు మొదలైన పేర్లు. అలాగే పా ర్వతి ని--

అంద, ఉమ, గౌరి, కౌత్యాయని, భైరవి, కొళి, త్రిపురసుందరి మొదలై న పేర్లతో పిలుస్తారు.

వారు పామాలయ పర్వతాల్లో నివసించేవారు. నందివారి వాహనము, వినాయకుడు, కుమారస్వామి వారి పుత్రులు. ఎలుక వినాయకుని వాహనము నెమలి కుమారస్వామి వాహనము.

శివుడు తాండవ నృత్యం జేసేవాడు.

తాండన మంటే మగవారుజేసే గంభీర నృత్యము.

పార్వతి లాస్య నృత్యములో గొప్ప పండితురాలు,

లాస్య మంచే స్త్రీలు జేనే అందమైన నృత్యము,

ఈ రెండు పద్ధతుల నృత్యాలను ఉమా - మహేశ్వరులు భరతదేశంలో (ప్రచారం జేశారు.

నర్తనవాల 10 (ల | శు | ాా సై ము ను కాం న నమ నలా కాం జ త మ్యట. (కగు

ణ నర్తవబాల సంధ్వాతాండవము

• అవధరింతువు (ప్రతి దివసాంతమందు నిత్య నూతన తాండవ నృత్య కేళి ఓయి నటరాజ । తలలై న నూపలేక భువనములు దుర్శరానందమును నడంగ (ప్రతిదినము సూర్యుడు అస్తమించే సమయంలో శివుడు నాట్యం జేసేవాడు. సాయంశ్రంవేళ జేసే నాట్యానికి “ నంధ్వాతాండవ * మని పేరు. పార్వతి రత్నాలు తాపిన సింహాసనముమీద కూర్చొని ఆ నృత్యాన్ని చూచేది. దేవతలందరూ అక్కడ కూడేవారు. బ్రహ్మ తాళము వేసేవాడు. విష్ణువు మృదంగం వాయించేవాడు. ఇంద్రుడు మురళి నూదేవాడు, సరస్వతి వీణ పలికించేది. లక్ష్మీదేవి పాట, నారద, తుంబురులు వంత పాడేవారు. గంధర్వులు, యకులు, కిన్నెరలు, కింపురుషులు మొదల్టై నవారు ఆ నాట్యం జూచి తరించేవారు.

లో ర్‌ 4 న ॥ | (7 లా లో న. ష్‌ మ కే | ను ్ష చ్‌ / వో న హా టం. |మ| ఓ లో ట్రా ్కా గ్గ [ (2 స్నో ని శే న లే (1 న్‌ ర దవన జఛోతా క్షే గ్‌ నా! స్‌ శతం? 1 లి నో త? కాట లన్‌ నో వ్ర 1 1 7 1 ఈ రైం గ్‌ / (౧ ఖ్‌

జి వర్తనవాల నాట్య వేదము (బ్రహ్మ “ నాట్య వేదము ' వ్రాశాడు. భారతీయులకు పవిత్రమైన (గ్రంథాలు నాలుగు. వానికే వేదములని పేరు. అవే బుగ్వేదము, యజుర్వేదము, సామ వేదము, అధర్వణ వేదము. ఈ నాలు వేదములు అందరూ చదువుటకు, గానముచేయుటకు వీలుండేది గాదు. కనుక బ్రహ్మదేవుడు పూర్వకాలంలో ప్రపంచంలోని ప్రజలందరి ఉపయోగముకొఅకు ఒక (కొత్త (గ్రంథం వ్రాశాడు. బుగ్వేదమునుండి. -- వాయిద్యాలను వాయించే విధమున్సు, యజుర్వేదమునుండి -- రకరకాలుగా శరీరముయొక్క కదలికద్వారా మాటలకు అర్థముచెప్పే విధమును, సామవేదమునుండి -- తియ్యగాపాడే పద్ధతిని, అధర్వణ వేదమునుండి -- అనేక విధాలుగా భావాలు : అంపే దుఃఖము, సంతోషము, కోపము, భయము మొదలై నవానిని ప్రదర్శించే తీరులు. వీటి నన్నిటిని పైన జెప్పిన నాల్లు వేదములనుండి [గ్రహించి ఒక క్రొల్స (గంథం వ్రాశాడు అదే నాజ్టువేదము. నాల్లు వేదాల సారమే నాట్యశాస్త్రము* గనుకనే భారతీయులు నృత్యాన్ని చాలా పవిత్రంగా చూస్తారు.

కం - చయలు ఆజ

రశ నర్తనబాల లకీ దో బి నాజ్బమాజీనద న్‌

పూర్వం దేవతలు, రాక్షనులు అమృతము కొకు పాల సముద్రము తరిచారు.

మందరగిరిని కవ్వముగానూ, వాసుకి సర్పము తాడుగానూ ఉపయోగించారు. అప్పుడు లక్ష్మీ పాలసము[ద్రముతలో పుట్టినది. ఆమె ఆనందంతో నాట్యమాడినది.

నర్తనబాల శ మానో ద్‌ మా టా టి లైటి అజా బా పాలనను నా అన్నమా డా యాం. కక మా లా ల తాల. లా ఓ ట్రైళ్ణ సగ న నయ లా మా చ యనానామాతానాలా ఆజా (క్‌ ర నం లోననననాు అన్యాయ ొనమూ. పా ళ్‌ ఈ నతావూా అ (11 రా న గీ అననన డా ననా ను... యేలు ల డల

26 నరర్త నబాల ఎట్లు నాట్టూం చేలాడు ణు

సముద్రము చిలకగా చిలకగా అమృతము పుట్టింది. ఆ అమృతంకొఅకు దేవతలు, రాక్షసులు తగువులాడు కున్నారు. వారి తగువుతీర్చాలి. అమృతము పంచిపెట్టాలి. అందుకు (శ్రీ మహావిష్ణువు పూనుకొన్నాడు. మోహినీ రూపము ధరించి, నృత్యము చేశాడు.

నర్తనబాల 27 వ ా | మెకము నాక రేస హా నో జ్‌ సక. వ టాల్‌ -4

28 నర్తనబాల న్భ్ర త క.

చాలా చాలా కౌలం [క్రిదట మన పూర్వులు పంచభూతములను పూజించేవారు.

అప్పుడు హోమము చేసేవారు. సంస్కృతములో ఆ దేవతలను ప్రార్ధన జేసేవారు.

తరువాత స్తోత్రముజేస్తూ వారిని సంతోష'పెట్టుటకు పాటలు పాడుతూ, నాట్యం జేసేవారు. ఆ కాలానికే వేదయుగమని పేరు.

ఆ కాలులో బుషులు వ్రాసిన మహా (గ్రంథాలే - బుగ్వేదము, యజు 'ర్వేదము, సామవేదము, అధర్వణ వేదము - అనే నాలుగు వేదాలు.

ఇవి భారతీయులకు చాలా పవిత్రమైన (గంధములు.

ఇవి సంస్కృతములో వున్నవి.

సంస్కృతము “వేదభాష"* యని మరియొక పేరుతో గూడా పిలువబడుతుంది.

నర్తవబాల లలి స్త ఆ ఫ్‌ ల షం 1, (మూ ళ్‌ య లే క్ష్‌ న సలా సన ల్త మం క్‌

తి నర్త నవబాల ళక ల కాలీయ మడుణులో తౌండవకృృష్ణుడు అడుగో అడుగో అడుగణుగొ” (వ్రేపల్లైకు దగ్గరలో ఒక మడుగు వుండేది. అందులో కాశఖీయుడనే [క్రూర సర్బరాజు వుండేవాడు. (ప్రజలను అనేక విధాలుగా బొధ "పెప్టేవాడు. చిన్నికృష్ణుడు ఆ పాము పొగరు అణిచి అతని తలపై నిల్చి చిత్ర విచిత్రంగా నృత్యం డేశాడు.

నరనబాల ! అన హ్‌ జ్‌ సట ఉనే బి; ర లలో జ న నే ర స్‌ ల్‌ న పే హ్‌ ల్‌ న్న క న్‌ జే సే నో సై | క్‌ శీ స్ట మనో. స స ] ్ర శ 3 శ్‌ ల స శు శ 1. చ జ్జ చే శః ఖు జ జ్‌ జే + సై క క ల్‌ అం అనాం నా “స్తుటారనో

శి నర్తనబాల కృష్ణుడు మలి నూదిలే గోవీఠలు నృత్యం డోలాడు కృష్ణుడు దేవకీ వనుదేవుల కుమారుడు. చిన్న తనంలో వేపళ్లైలో నందుని యింటిలో పెరిగాడు. బాల్యంలోనే మురళి చక్కగా నూదేవాడు. ఆ వేణునాదం ఎంత తియ్యగా ఉండేదంపే (వేపళ్లైలో వున్నవారు - స్త్రీలు పురుషులు - తమ శరీరాల్నిమరిచి ఆనందంతో నృత్యం జేసేవారు. అలా చేసే నాట్యానికే *రాసలీల' అని పేరు.

వరవబాల 88 వాన్‌ య స! (| టి ప టం నే మ స! న సస బో గత. ఏ కతలు: ష్ణ అ న స్తో నారును తలం చల ట్‌ 1 గ + గ ఖు. లీటీ టమ క్ష హ్‌ = 'కెగ్షై ళు ( న మాట న సే యా లా క్ల , ఒప క క నాం. 4 ప్రయా. తాం ౭ న వో లట నం,

థి వనర్తనవాల వోవో = వూవూ

హాహాహూహోలు అన్నదమ్ములు, గంధ ర్వులు, వారు సత్యలోకంలో బ్రహ్మదేవుని వద్ద నాట్యం జేసేవారు.

బ్రహ్మదేవుడు సృష్టికర్త, అంపే ఈ ్రసం చాన్ని సృష్టించినవాడు. అతడు నాట్యాన్నిగూర్చి గొప్ప (గ్రంథం నవ్రాశాడని యిదివరకే జెప్పానుగదూ,. బ్రహ్మ అర్ధాంగి సరస్వతి. ఆమె చదువుల తల్లి. అందుకే మనం చదువు బాగా రావాలని ఆ అమ్మను పూజీ స్తాము. ఆమె వీణా వాద్యంలో గొప్ప పండితురాలు, గనుకనే మన చిత్రకారులు యెప్పుడూ ఆమెను వీణ వాయిస్తున్నట్లు చిత్రిస్తారు. అట్టి పూజ్యదంపతులు, గొప్ప విద్వాంసులై నవారి సత్యలోకంలో నాట్యంజేసే హాహా హూహూ లు యెంతగొప్ప కళాకారుల యుంటారో వేరే చెప్పాలా?

వ ర్హవవాల జ న్‌ గ తి కరస. న్యు షమ

గ | నర్తనవాల ఉస్థ బ్రవ్యా భరతునికి నాబ్బుం నోర్పాడు భరతుడు గొప్ప బుషి. (బ్రహ్మదేవుని వద్ద చక్కగా నాట్యం నేర్చుకొని, తనుగూడా నాట్యంపై ఒక (గంథము వ్రాశాడు. అదే మన దేశంలో యీ నాటికీ గూడా (ప్రచారంలో వుంది. ఇది చాలా ముఖ్య మైన (గ్రంథము. ఈ (గ్రంథము పేరు నాట్యశాస్త్రము. నాట్యకళను గూర్చిన సమస్త విషయాలు యిందులో వివరంగా చర్చించ బడ్డాయి,

నర్తనవాల $? 1(41/ గ “న సాలంజ. 5 న2ికకళతాా ఎ షా [ ళు. 6

టా! నర్తనబాల

ఇగ జ

కశైలానంలో భరతునినాట్టు ప్రదర్శనం భరతుడు తన శిష్యులతో క్రైలాసం వెళ్ళి శవ పార్వ

తుల ముందు నాట్యం (ప్రదర్శించాడు. శివుడు చాలా సంతోషిం

చాడు. తన సేవకుల్లో ఒకడైన తండునిచేత భరతునికి తాండ

వము చెస్పించినాడు.

నర్తనబాల జి (య. టు క్‌ డడ గ లూ గ జ 0 భయా రం / గి / గ 2 ౮ / న్‌ ళో ళో ను. // 7 జీ కం లో హ// 2 4 ళ్‌. గ టా శ స (4 లో ఇం లా / | టా పా. రో భే ల్ని కట ల న అ టా క జాయ నా - ణే నాం భే క న్‌్‌ రా చా 1 ర తు యత యు. ంలకాణాకా...

అర్జనుడు ఉత్తరవ నాట్యం నోర్పాడు గ అవ

ధృతరాష్త్రడు, పాండురాజు అన్నదమ్ములు,

దుర్యోధనుడు, దుళ్ళాసనుడు మొదలై నవారు ధృతరాస్త్రని కుమారులు - వీరే కౌరవులు.

ధర్మరాజు, భీముడు, అర్జనుడు, నకులుడు, సహదేవుడు - పాండురాజు కుమారులు. వీరే పంచపాండవులు,

జూదంలో ఓడిపోయిన పాొండపులు పదమూడేళ్ళు వనవాసం చేశారు.

తమరాజ్యాన్ని కౌరవులకు అప్పగించి పన్నెండు సంవత్సరాలు అరణ్యంలోనూ, ఒక సంవత్సరము అజ్ఞాతంగానూ గడపాలి. అదీ వారి నియమం,

ఎవరూ గుర్తు పట్టకుండా వుండే విధంగా మారువేషాలు వేసుకొని జీవించుట, అజ్ఞాతవాసము.

పాండవులు విరాటరాజు కొలువులో ఒక సంవత్సరం అజ్ఞాతంగా గడిపారు,

అర్జనుడు బృహన్నల అనే మారుపేరుతో విరాటరాజు కూతురు ఉత్తరకు నాట్యం నేర్పాడు.

అర్జనుడు విలు విద్యలో గొప్ప వీరుడేగాకః సంగీతము, నాట్యము లలో గూడా గొప్ప విద్వాంసుడు.

నర్తనవాల శీ! శ్న రి క గప క! ఛు? అబు... | వ వ నరస యనే ని చక తోం లాం స అ” +

శీ వనర్తనబాల ఫొర్వాత్తి ఉవవ నాట్టాం నేర్చింది

ఉష బాణాసురుని కుమార్తె.

బాణాసురుడు గొప్ప శివభక్తుడు.

అతడు మొన్నో సంవత్సరాలు శివుని అనుగ్రహము సంపాదించడానికి గొప్ప తపస్సు చేశాడు.

శివుడు అతని తపస్సుకు మెచ్చి = “ఏమి వరము కావాలో కోరుకో మన్నాడు.

పరమశివుడు యెప్పుడూ తనవద్దనే వుండేటట్టు వరమివ్వమని బాణా సురుడు ప్రార్థించాడు.

శివుడు అతని ప్రార్ధనను మన్నించి; తన అర్ధాంగి పార్వతితో కలిసి బాణాసురుని మందిరంలో నివసించాడు. ఉష గుణవతి. గొప్పభ క్రురాలు, శివపార్వతులకు అనేక విధములుగా సేనజేసి వారిని నంతోష పెట్టింది. పార్వతి ఉష భక్తికి మెచ్చి, తనకు తెలిసిన లాస్య నృత్యం ఉషకు నేర్చింది.

నర్తనబాల శకి న 1 ఈక ల. ర

శీథీ నర్తనవాల ఉష ద్వారతలోని రాజతన్యాలవ నాణ్యం నోర్చింది

ఉష పార్వతివద్ద నాట్యం అభ్యసించిందని చెప్పాను గదూ, ఆమె చాలా కొద్ది కాలంలో గొప్ప నర్తకి అయింది. నాట్యం చేయడమే గాకుండా, నాట్యకళమీద ఒక గొప్ప (గంథం వ్రాసింది. ఆ (గంథముపేరు * ఉషా భరతము '. ఆమెను శ్రీకృష్ణుని మనుమడు అనిరుద్ధుడు వివాహము చేను కున్నాడు. పెండి అయిన తరువాత భర్తతో కలిసి అత్తవారింటికి ద్వారకకు వెళ్ళింది. అప్పుడు ద్వారకలోని యితర రాజకన్యలకు నాట్యం నేర్చింది. ఇలా శాస్త్రీయ నాట్యకళ ప్రపంచంలోకి వచ్చిందని "పెద్దలు చెప్పుతారు.

నర్తవబాల శ్‌ న్‌ షం కీల! నామ్నా నా “శాతము [ లేగ) ఖై టు! [1జీ సర , “1

ల! నర్తవబాల ఇంద్రుని దర్భాడలో నాట్యం ఇంద్రునికి నృత్యం, సంగీతం అంజే యెంతో ప్రీతి. ఇంద్రసభలో నాట్యంజేసే ప్రముఖ నర్తకినులు. రంభా, ఊర్వశి, మేనక. బ్రహ్మదేవుడు, భరతుడు గాక నంది కేశ్వరుడు అను మరొక గొప్ప నాట్యకళావే త్త “ భరతార్ణవ "మనే పేరుతో నాట్యానికి సంబంధించిన ఒక (గ్రంథం వ్రాశాడు. అదిగూడా చాలా పెద్ద (గ్రంథము. అంత “పెద్ద (గంఠం అందరూ చదివి అభ్యాసం చేయడానికి వీలుండేదిగాదు. గనుక ఇంద్రుడు, అందరూ సులభంగా చదువుకోడానికి ఉపయోగపడేటట్టు ఒక చిన్న (గ్రంథం వ్రాయమని నందికేశ్వరుని కోరాడు. ఇంద్రుని కోర్కె మన్నించి భరకార్హ వాన్ని సంకిప్తపరిచి * అభినయ దర్పణం " అనే (గంథం వ్రాశాడు. అది చాలా చిన్న (గ్రంథం. చాలా ఉసయోగమైంది. ప్రస్తుతం భారతదేశంలో నాట్యం జేసే వారందరూ ఆ (గ్రంథాన్నే పఠిస్తారు.

నర్తనబాలి ల! (గ్ర శ క్స్‌) / కాక రు 1 లే సై స్‌] క్‌ న్‌ న్‌ బైన న! క్యా, తమసా న్‌ స్తో న 1 వా | లమ న స + ఈనన 11

48 నర్తనబాల దేవాలయ గోడల తఖీద బొమ్మలు నాట్టాం చేన్తాయి పూర్వకాలంలో మన దేవాలయాలు కట్టిన శిల్పులు అన్ని శాస్త్రాలు బాగా చదివినవారు. వారికి సంగీతము, నృత్యము గూడా చక్కగా తెలియును. వారు ఆలయం గోడలమీద అందమైన బొమ్మలు చెక్కారు. అ బొమ్మల్లో కొన్ని నాట్యం జేస్తుంటాయి. కొన్ని పాడుతాయి. కొన్ని వాయిద్యాలు వాయిస్తాయి. ఆ చక్కని శిల్పాలే నేటి కాలములో మనకు పూర్వపు నృత్యము. గురించి తెలుసుకోడానికి యెంతగానో వుపయోగ పడుతున్నాయి.

నర్తనబాల 4కి "చూ (స్ట తి (ని న. త్‌ షల ॥ పోగ! న ణా ళ్‌ షమాంచ్చ న్‌ా ఉక స్యా. క/ కా)గై

50 నర్తనబాల ఆఅయాలు నరోన్హుతీ నిలయాలు పూర్వము ఆలయాలే మన విద్యాలయాలు. అక్కడ పండితులు సంస్కృతం, సంగీతం, నాట్యం, చిత్రలేఖనం (బొమ్మలు వ్రాయుట), శిల్చం (బొమ్మలు చెక్కుట) నేర్చేవారు. నమస్కార హస్తము =; రెండుచేతుల అరచేతులు ఒకదానితో ఒకటి తగిలేటట్టు పట్టికే నమస్కార హస్తము (అంజలి) అవుతుంది.

1. _ దేవతలకు నమస్కారము చేయుటకు చేతులు తలపైనుంచాలి.
2. విద్య చెప్పే గురువుకు నమస్కారము జేసేటప్పుడు చేతులు ముఖానికి యెదురుగా పెట్టాలి.
3. _ పెద్దలకు నమస్కరించు నప్పుడు గుండె కెదురుగా. చేతుల నుంచవలెను.

అం న్న అత ౨ సోడా వగ మమమ ఏ భనననానననమళ్త టా మొ పా ఖ్‌” న.

కి న ర్త నబాల వాయి దా లు

చర్మ వాయిద్యా లన్నింటిలో మొదటిది శంకరుని చేతి లోని ' డమరు".

ఆ డమరును మధ్యలో రెండుగొజేసి త్రిప్పి అతికితే మృదంగ మయింది.

ఆ మృదంగమును మరల రెండుగా చేసి 65-వ బొమ్మలో లాగున వుంచితే తబలా అయింది.

68 = బొమ్మ నగారా.

7 = జల తరంగము == ; గిన్నెల్లోగాని, కప్పుల్లో గాని నీరుపోసి చిన్న పుల్లలతో వాయించే వాయిద్యానికి జల తరంగము అని పేరు.

నర్తనబాల కా ౮ ఆ.అ ఆ.౪౯”* 8 అనానాాాడాలతడాయంంంలాా

తథ నర్తవబాల నాట్యాని తీ కౌొనలనీన వాయిద్యాలు

1... గజ్జెలు - గజ్జెలు కాళ్ళకు కట్టుకొని నాట్యమాడే టప్పుడు భూమిమీద

న! వ! తట్టుతూ పలికిస్తారు.

2. కంచు తాళాలు - నాట్యంలో పాటకు తగినట్టుగా తాళాలు ఆడించే గురువు తట్టుతాడు. న ర్తి ఆ శబ్దాలకు తగినట్టుగా ఆడుతుంది.

3. మురళి - నృత్యములోని వాయిద్యాలలో మురళిగూడా ఒక ముఖ్య వాయిద్యము. పూర్వము శ్రీకృష్ణుడు ఈ వేణవుమీద తియ్యని పాటలుపాడి (వ్రేపళ్లైలోని వారందరినీ సంతోష పెట్టాడు.

శ. వీణ - నాట్యానికి వీణగూడా ముఖ్యమైన వాయిద్యం. పురాతనకొలంలో సరస్వతీదేవి (చదువుల తల్లి) వీణ వాయించేవారు.

5. తంబుర - నంగీతము పాడే టప్పుడు తంబుర నాదంలో కంరం చేర్చి పాడుతారు.

నర్తనబాల ర్‌క్‌ త్‌ లాానా) / గా శయనో | శరమ ననన ననన లలత. అంంంంంంంలం ల్లో జ

న! నె ర్తనటాల మయారేఢువ త్రి న అమ్మ ఆలయానికి వెళ్ళేటప్పుడు మారేడు ఆకులు తీసు కుని వెళ్ళారు. ఈ ఆకుల గురించి కొంచెము. చెప్తాను. మారేడు పండ్లు, మారేడు పత్రి అంటే శివునికి యెంతో ప్రీతి. దీనినే విల్వపత్రి అనిగూడా అంటారు. ఇవి మూడేసి ఆకులుగల చిన్నరెమ్మలుగా "పెరుగుతాయి. ఈ పత్రితో పూజచేస్తే శివుడు కోరిన వరాలు యిస్తాడని భక్తులు నమ్ముతారు. మరొక తమాషా అయిన సంగతి చూడండి --- శివునికి _ నేత్రాలు మూడు -- శ్రినేత్రుడు శివునికి జా ఆయుధం అ= (త్రిశూలం శివునికి -_. ఇష్టమైన పత్రి == త్రిషత్రము విల్వపత్రి

(| నమా. ర న / | 9/1 క లో. క. _ . | క్‌. (2 ఇ! నా] ॥ నాం /

ర్‌ నర్తనవాల తులనీమపొమ

విష్ణువునకు ప్రీతికరమైంది తులసి. విష్ణు ఆలయాల్లోకి వెళ్ళితే తులసి ఆకు వేసిన తీర్ధము మనకు యిస్తారు. పెరట్లో తులసికోటలోని తులసిచెట్టును ప్రతిరోజూ తెల్లవారే వేళ అమ్మ పూజచేయడం పిల్లలందరూ చూచే వుంటారు.

తులసికి పూజజే స్తే విష్ణుదేవుడు యెంతో సంతోషిస్తాడు. అందుకే మన యింట్లో పెద్దవారు తులసికి పూజచేస్తారు.

పారిజాత పువ్వు (శ్రీకృష్ణనియొక్క జీఏతచరిత్రలో ముఖ్యమైంది. ఈ పువ్వుకు సంబంధించిన కథయే పారిజాత నాటకముగా యోగి నా “కువ్రాసి కూచిపూడి వారికి నేర్చించారు. పారిజాత నాటకము కథ యేమిటంటే ---

(శ్రీకృష్ణుని భార్యలందరిలోనూ రుక్మిణి "పెద్దది. సత్యభామ మ్షూల భార్య. ఓక రోజున నారదుడు దేవలోకంనుండి ఒక పారిజాత పువ్వులదెచ్చి కృష్ణ భగవానుల కిస్తాడ్డు, అతడు ఆ పువ్వును రుక్మిణీ కిసాడు. అది తెలి కొని సత్యభామ అలుగుతుంది. (శ్రీకృష్ణుడు దేవలోకంనుండి పారిజాత చెట్టును తెచ్చి సత్యభామ "పెరటిలో నాటి ఆమె అలుక తీరుస్తాడు.

ఈ కథను సిద్ధేంద్రయోగి ముచ్చమైన నాటకంగా వ్రాశాడు,

7 క న రా [ నపుడు యియికాయియా తై టి చనానివినిని టైవాశనన మొల నమిలాడు నోమనానని”. / న కక వానా కంక కాటా వార్ల || | జ ॥ 1 మ యా 4 ఇష బక కటి ఉన ఉగ. న ని ' / అవని 4 య | ౪౨ లా ర్యా లాల | శ ల" / స ఆ న జ వేళ్ళ అప ము. ( ల గు

ణి నర్తనబాల నెమలి నాజ్టుమాడుతుంది వర్షాకాలంలో ఆకొళశమంతా నల్లని మేఘాలతో కప్పబడి వుంటుంది. మేఘాలు భయంకరంగా * ఫళ ఫళ ఫళ " మని ఉరుముకాయి. మధ్య మధ్య “ధళ ధళ"మని మెటుపులు మెలుస్తాయి.. ఆసమయంలో ఆనందాన్ని పట్టలేక నెమళ్లు తమ రంగురంగుల పురులు విప్పి నాట్యం చేస్తాయి. నెమలి నెలతలు చూచి ఆనందిస్తాయి. అధ అర చే అ వాంన్‌ నృత్యం బెన్తుంది అమి మెల్ల మెల్లగా అడుగులో అడుగు వేస్తూ హంసవయ్యారంగా నడుస్తుంది. అప్పుడు మనం చూ స్తే అది అందంగా నృత్యమాడుతుందనిపిస్తుంది. తోయిల తియ్యగా పొఢుతుంది మనకు సంవత్సరానికి బుతువులు ఆరు. అందులో వసంతము ఒకటి. ఇది చాలా సంతోషమైన కౌలము. ఎక్కడ చూచినా చెట్లు చిగిర్చి, పచ్చ పచ్చని ఆకులతో, రంగురంగుల పువ్వులతో, కమ్మ కమ్మని వాసనలతో నిండి వుంటాయి. అప్పుడు మామిడిచెట్లుగూడా యెక్కువగా పువ్వులు, కాయలతో మనకు చూడ్డానికి ఆనందం కలిగిస్తూంటాయి. మామిడి వువ్వుల్ని, పువ్వుల్లోని తేనెను, లేత చిగుళ్ళను కడుపునిండా విందారగించి, మత్తెక్కిన కోకిలమ్మ తియ్యగా కూస్తుంది. ఆపాట హాయిగా వుంటుంది.

11 ళ్‌ న. న. ని | 1 స గి | 1 క (స (7 కా ఏ4... లాం. వ (1 క / లా 6 భా

8 వన ర్త నబాల నతాతయు (ఉండా) అన్ని వేట్లా చేర్చి వుంచితే పతాక మవుతుంది. ఈ చేతితో మన జాతీయజండా చూపవచ్చును. ఉవ్హ త్తవోయి జండా । ఎగరెయి జండా మూడు రంగుల కౌంతి । వాడవాడల నిండా" బిలుర్‌

• వేళ్లని రెండో బొమ్మలోలాగ పట్టితే చిలు కవుతుంది. “పచ్చపచ్చని పండ్లు పగడాల ముక్కుతో పట్టి వొల్చితింటూ | పలుకౌడనే లేవు జామిచెట్టుమీద । ఓ చిలుకా ఏమి కులుకే నీకు । రామచిలుక వొయు చేతి వేళ్ల సన్నీ చేర్చి దొన్నెలా పట్టితే పాము. “నాగుల చవితికి । నాగేంద్ర నీకు పొట్టనిండా పాలు । పోసేము తండ్రి ౯

న! నర్తనబాల (5 (కా (1 | చా శ ర్న | భ్‌ హా

64 వనర్తనబాల మువళమ-మెగ్గ వేళ్లన్ని చేర్చి పట్టితే మొగ్గ అవుతుంది. ఈ బొమ్మలోలాగ విప్పితే పువ్వు అవుతుంది. పువ్వులో తేనె త్రాగడానికి వస్తోంది భ్రమరము.

ఇ క్‌ ణా ర్త '్ర

ళీ నర్తనవాల అరవతాళము * (తతి) ౮ అలన చిటికెన (వేలు, ఉంగరము వేలు వంచి మిగిలిన (వేళ్లన్నీ చాచిన కత్తిని చూపవచ్చును. తివాలము శంకరునియొక్క. ఆయుధము. చిటికెన (వేలు, బొటన (వేలు చేర్చి మిగిలిన (వేళ్లు విప్పితే త్రిశూల మవుతుంది, నూబి అన్ని వేళ్లూ ముడిచి చూపుడువేలు తెరవాలి. సీవు, ఒకటిని సూచిస్తుంది.

ఖీ

48 సర్తనబాల పలి ఖరము =తెండళలిఖరయము ద్వారపాలనము । మనకై జేయుచు 'దేశరత్షణము । మనకై జేయుచు శిఖర్యాగమున । గగనము నంజకే అత్యున్నతగిరి । హిమాద్రి మనదే | చేవ చేయిమీద రెండవ చేతినుండి బొటన్నవేష్త చాచిన చేస అవుతుంది.

నర్తనబాల 68 లో శ సా: సి % హై ళా స్సు! | | న్న్న జ్‌ [గై ( | | స | య ట్ర శ రాడా నే చా యం రా గ్రా (4. వ్ప్పు సి టే కే0

భి న రనవబాల చం ట్ర కఠీఫ=ఎబం ట్ర ణు వెండికొండను బుట్టి ॥ వెలుగును మాకిస్తూ పదికోట్ల చుక్కలతో ॥ పదిలముగ పెరిగేవు చసక్రరూపము నీదె ।! చందమామా చీకటికి యముడ వోయి । చందమామా : తీ0డ్‌ కుండను చూపుటకు రెండు చేతులను బొమ్మలో లాగున తలమీద పెట్టాలి. 4 నీళ్ల శేబోతుంపె | నీ తోడెవో లమ్మి నావెనుక యెవరోను నవ్వినట్టుంటాది ” అ౦ఊమలి రెండు చేతులు . ప్రక్కప్రక్కగావుంచి పట్టితె అంజలి హస్త మవుతుంది. దేవునికి పువ్వులను సమర్పించుటకు: ఉపయోగపడుతుంది.

నర్తనవజాల 71 ల్‌ లే హోః అ లి ళ్‌ లై శాలు ఈ టి స్ట్‌ వన్‌ న అల ఘూ వంద్య కక కత ం ప 44 * // స్స ఏ వ ఇ? ఇంథ కై న్య

లే వర్త్శనవాల అథ (వేళ్లని బొమ్మలోలాగ పట్టితే ఆవు అవుతుంది. అవు - దాని కొమ్ములు - ముఖము.

• గోవ మా లచ్చిమికి కోటి దణ్ణాలు.” లేఢీ సీన్స త్రాగుతూంది. “* లేతగడ్డి చిగుళ్లు మెసవి చెట్లనీడల నిద్రపోయే లేడిపిల్ల లేచి యిటు రావే” వనుగు తొండము, దంతములు,

నర్తనబాల 18 ఈ క కె = /తా ం/ (లీ క్త గో (లో నా క గ చకా యా క ననా సై ఓ

శశ నర్తనబాల మంచము దోమతెర కొట్టోన చుంచము కత్తెర ౧రుడవళ్తీ (శొళో మహావిష్ణు వాహనము

నర్తవలాల 75 | | | యమునా. నమ/ ॥ | (| 1 య్‌ కళ హ్‌ బా్వాణాణా పనో ఇ -ీ య ళ్‌ ల న! లం జ న ళ్‌ జం శక్‌ 2 హా ॥ వా నన మ గ రా మైన ల సహస్రము హా వ క్ష శ క ఫ్ర! జ ౧ న యన ను కీ " స స న వ్యష! నక హో (| ఇ స్ట ప టు (నో నై యి జీ

సథ నర్తనవబాల ౨)తు౦బభిత ఒకరోజు ఉమా శంకరులు తగువులాడుకున్నారు. ఎందుకు ? పార్వతి తను బాగా నాట్యం చేయగలనని పలికింది. శివుడు తనే గొప్ప నర్హకుడ నన్నాడు. ఈ తగువు దీర్చడానికి క్రైలాసపర్వతముమీద దేవతలందరూ చేరారు. ఇద్దరూ నాట్యం మొదలుపెట్టారు. ఈశ్వరుడు ఒక కౌలునెెత్తి తలపైనుంచి నృత్యం జేశాడు, అంబ అలాగ చేయనొల్లక నాట్యం మానింది. శివుడే గెలిచాడు. ఈ భంగిమ. పేరు " నిశుంవిత *. ఇది శివునికి చాలా యిష్టమైనది.

నర్తనవాల స్తో ష్‌ చ్‌! హా! లం! 11

18 స్‌ర్తనబాల అర భుదుంగ్‌ త్ర

దేవాలయాల్లో దేవదాసీలు భగవంతుని సంతోషపెట్టుటకు నాట్యం

చేస్తారని చెప్పానుగదూ ? పీరు రకరకాల నాట్యాలు జేస్తారు.

• శివాలయాల్లో ఒక మాదిరిగా, విష్ణు ఆలయాల్లో మరొక మాదిరిగా, అమ్మవారు (పార్వతి) ముందు యింకొక మాదిరిగా, వేరువేరు దేవతలముందు, ఆయా దేవతలకు ప్రీతిగల్లించు. నాట్యాలు చేస్తారు.

ఇవన్నీ పూజానృత్యాలు.

అంపే భక్తితో చేయబడుతవి.

సాయంత్రం పూజ ముగియగానే కొన్ని నాట్యాలు డేస్తారు.

స్వామిని రాత్రి నిద్రబుచ్చేటప్పుడు సంగీతముపాడి, నృత్యమాడి సంతోష పెట్టి పవ్వళింపుసేవ ముగిస్తారు.

అలాంటి నాట్యాల్లో ' భుజంగళత్రాస " ఒకటి.

ఇది శివాలయాల్లో చేసే నాట్యం. సాయంత్ర సమయంలో శివాలయంలో ఈ నాట్యం చేస్తే శివుడు చాలా సంతోషిస్తాడు.

నర్తనవాల | శి ర లో హాస

80 నర్తనవాల తలతశ్రువ్చత్రుట

ఈశ్వరుడు చాలా గొప్ప నాట్యాచార్యుడని చెప్పాను. జ్ఞాపకముంది గదూ 1 అతడు తాండవనృత్య మాడేవాడు.

అలా ఆడినప్పుడు అనేక భావాలు ప్రదర్శిస్తూ, అనేక విధములైన భంగిమలు (ప్రదర్శించాడు,

ఆ భంగిమలు మొత్తం 1086.

వీటినే * కరణములు” అంటారు,

ఈ కరణములు నాట్యంలో చాలా ముఖ్యము గనుక ళొస్త్రీయనాట్యం చేసే ప్రతి ఒక్కరూ వీటిని తప్పక అభ్యాసం చేయాలి.

అందులో మొదటిది * తలపుస్పపుట

ఈ భంగిమ భక్తితో దేవతలపై పువ్వులువేసే టప్పుడు ఉపయోగిస్తాము.

ఈ భంగిమతో ప్రారంభమయ్యే నృత్యం అంబముందు ప్రదర్శిస్తే ఆమె చాలా ఆనందిస్తుంది.

రెండుచేతులు దగ్గరగాచేర్చి పట్టి, దోసిట్లో పువ్వులు పట్టుకొని, దేవిని ప్రార్జిస్తూ శ్లోకాలు చదివి, ఆమెకౌ పుష్పాలు సమర్పించి, తరువాత నాట్యం చేస్తారు.

నర్తనవబాల ః తీ. "క్‌! శ్ర టై లో / ు “ ల్‌ భ్‌ బ్యాన గ / ర? గా ్‌ా నొ అ్లాక్తార్గా వ. స (ా ర వ. న్‌ - 11 $2

82 నర్తనబాల కాళలిదాను

మహాకవి కొళిదోసు సంస్కృతములో అనేక నాటకొలు, కొవ్యాలు (బ్రాాడు, ఇకడు విక్రమాదిత్యుని అస్తానంలో రెండువేల సంవశ్సరాల [కిందట వున్నాడు. విక్రమాదిత్యుని ఆస్టానములో తొమ్మిదిమంది (ప్రఖ్యాత పండితు లుందేవారు. వారినే నవరత్నము అనేవారు. వారిల్తో_మ్రుఖ్యూడు కాళిదాసు.

కాళిదాసు అనేక నాటకౌలు, కావ్యాలు (వ్రాళాడన్నానుగదూ. అందులో కథకుంతలినాటకం౦ం ప్రపంచ (వక్యాతిగాంచిన నాటకం.నాట్యక భయొక గ్రా అనేక వర్ణ న అతో గూడిన నాటకములు వి[క్రమోర్వశీయము, మాళవిక అగ్నిమిత్ర. మాళవిక అగ్నిమి(త నాటకంలోని కథానాయిక మాళవిక, అమె చక్కగా నాట్యమునేర్చిన విద్వాంసురాలు. రాజుగారి నాట్యమందిరంలో “ఛవిక నృత్యం చేసి రాజును 'మెప్పించుతుంది. రాజు ఆమె విద్యకు మెచ్చి ఆమెను వివాహం చేసుకుంటాడు.

బొమ్మలో కథ ఫా

కొళిదాసు “మాళవిక” నాటకం వ్రాస్తున్నాడు. అప్పుడు “మాళవికి అతని కనులముందు అనేకవిధాల నాట్యమాడుతూ (ప్రత్యక్షమవుతుం. ఆ దృశ్యాలను జూచి అతడు ఆమె నాట్యాన్ని వర్షి సాడు. అదే *మాళవిక అగ్నిమిత్రి అనే గొప్ప నాటక మైనది.

గ్ర స. జ్జ చ నా జం జ్దా 2 క్ట స్ట ॥ అం. కస ష్‌ యీ. న హ్‌ గ డా ్ట య్‌. గ్ర సో _ వనన సం లా క ్యం ౯ సహ చణా వో చా ల పహ మా గ క్‌ గ

న! వర్తనబవాల శిలవ్వాదికారయు

తమిళదేశములో (ప్రచారములో నున్న నృత్యమును గూర్చి అనేక విషయాలు తెల్పే చాలా పురాతన (గంధము “ిలప్పాదికారంి సుమారు రెండు వేల సంవత్సరాల [క్రిందట ద్రవిడదేశంలో (తమిళ దేశం) ఆరాధించబడిన నృత్యాలు యిందులో చక్కగా వర్ణించబడ్డాయి.

నర్శకులు సభల్లో యెలా నాట్యం చేయాలి, ఆచార్యుడు నాట్యం యెలా నేర్పాలి నాట్యంలో యెలాగు పాడాలి, యెలా నర్తకిని ఆడించాలి, దేవాలయాల్లో నాట్యమాడే విధము, రాజసభల్లో నాట్నముజేపే తీరులు, అన్నీ ముచ్చటగొల్పేలా వర్షి ంచదిడ్డాయి.

ఆ వివరాలన్నీ ఒక ముద్దులొలికే భాషాలో ఒక కథారూపంలో చెప్ప బడింది. అదే “ఆరంుగే తిల్‌* కధ. మాధవి అనే రాజన్నర్తకి నాట్యంలో, సంగీత ములో, వీణావాద్యంలో గురువులవద్ద శిక్షణ పొందుతుంది. ఆ శిక్షణ (క్రమమే పూర్వము తమిళదేశంలో వున్నది. మాధవి కథ చదివితే ఆనాటి నాట్యం గూర్చి తెలిపికోవచ్చును.

“మాధవి” నాట్యసభ జేసి మేనాలో గూర్చొవి యింటికేగుచున్నది.

వరవబాల త్‌ వానో శ్ర యప ళాల ర్స వడుర్తో నవు టం దస నానా కం మ య నా రా శో ళ్‌ గ్త్‌ గ్లాని = న టు టో న్‌ ౧ స్మ లో గక మా ్సీ సమ యట నళ సక =

(నక్ష ల ౮ గగ డో దె రై |

// హా దోర ల్‌ ఓ ఇ క వాసు

కకత ర్‌ ము ఆల! ఎం

88 నర్తనబాల దేవనర్తకి కఖ్యా లీ

తంజావూరు చాలా [పథ్యాతి చెందిన పట్టణం, ఎన్నో చక్కని ఆలయాలు, మేడలు, రాజుల కోటలు అక గ్రాడ ఉన్నాయి. అక్కడ సంగీతము, నాట్యం చాలా వృద్ధి చెందింది. ప్రస్తుతం “భరతనాట్యం” అని ప్రచారంలో వున్న నాట్యాన్ని “తంజావూరు భరతంి అని గూడా పిలిచేవారు. అక్కడి బృహదీశ్వ రాలయం చాలా పేరు గాంచింది. ఆ దేవాలయ నిర్మాణం గూర్చి ఒక కథ వుందిః ఆ గుడిని రాజరాజ చోళుడు కట్టించాడు. అంత పెద్ద, సుందరవంతమైన ఆలయం కట్టడానికి ఒక దేవడాసి కారణమట ఆమె పేరు కళ్యాణి. ఆమె తండ్రి గోవిందాచారి, గొప్ప శిల్పి. తల్లి చిన్నప్పుడే చనిపోయింది. కళ్యాణికి నాట్యం నేర్పించి, ఆమెను దేవదాసీ చేయాలని గోవిందాచారి ఆశించాడు. రాజరాజు మారువేషంలో సంచారం చేస్తూ ఒక రోజున వారున్న వల్లైకు వెళ్లాడు. గోవిందాచారిని, కళ్యాణ్‌ని కలుసుకొన్నాడు. కళ్యాణి నాట్యం చూడాలని కోరాడు. ఆచారి ఆమె దేవదాసీ అవుతుందని, దేవుని ముందు తప్ప, మానవుల ముందు నాట్యమాడదని మనవి జేళాడు. రాజు అప్పుడు తంజావూరులో బృహదేశ్వ రాలయం కట్టించాడు. ఆలయంలో దేవుని ప్రతిష్ట జరిగిన రోజున కళ్యాణి మొదటిసారిగా నాట్యమాడింది. రాజు ఆమె నాట్యం జూచి తరించాడు. నాటి నుండీ ఆమె జీవితాంతం వరకూ ఆ దేవుణ్ణి పూజచేస్తూ జీవితం గడిపి భగవంతునిలో కలిసిపోయింది. కళ్యాణి పవిత్రాశయమే తంజావూరులోని ప్రసిద్ధ ఆలయం కట్టడానికి కారణ మైంది; ఆమెపేరు శాశ్వతంగా దేశ చరిత్రలో నిలిచి పోయింది.

వర్తనబాల 8 కే ష్‌ న న వన ళ్‌ సే సళ ల సాన న -. యా టే న్‌ స! వ్య తో న! లే ఠి క యా త్‌ బీ ఖం పుటి /లిదకాణన్నా ఓ గ్గే గ్‌ మ టు పం " శా శూరో స్‌ జ్‌ వ. నే రన్‌ మ్‌ హా వ. స వ న మ. ల్‌ మ ఇం ల కు బకం బా తీ

88 నర్తనవబాల నంగీతరత్సాకరయు

ఈ (గ్రంథమును సంస్కృతములో సాంగదేవ లేక సారంగదేవుడు రచించాడు. ఇతడు కాళ్ళ్మీర్‌ దేశానికి జెందిన పండితుడు. దేవగిరిని, సింగన (ప్రభువు పాలించినప్పుడు (1210-1247 అతని అఆస్టానానికి వచ్చాడు. ఆ దేవ గిరినే (ప్రస్తుతం దౌలతాబాద్‌ అంటారు. దౌలతాబాద్‌ జొరంగాబాదుకు చాలా సమీపంలో వుంది. జొరంగాబాదుకు దగ్గరలోనే అజంతా, ఎల్లోరా గుహలున్నవి. 1పపంచంలో కల్లా (పథ్యాతి గొంచిన చ్మితకళ అజంతాగుహల్లో వుంది. ఆచిత్ర ములు ఎన్నో వందల సంవత్సరాల [కింద చిత్రించబడినా, నేటికీ చెక్కు. చెదర కుండా చక్కగా అందాలు చిందుతూ అనందం గొల్పుతూ వుంటాయి. అవి బుద్ధ దేవుని జీవిత కథలకు సంబంధించినట్టివి. ఎల్లోరా గుహలు శిల్పానికి ప్రసిద్ధి జెందినట్టివి. ఇందులో పరమ శివుని నృత్యానికి జెందిన భంగిమలు చాలా వున్నాయి. అవి నృత్యమాడేవారికి యెంతగానో వుషయోగపడతాయిం

సాంగదేవుడు ఉత్తర దేళశంనుండి వచ్చుటచే ఆ దేశంలోని సంగీతమును చక్కంగా తెలిసి కొన్నాడు. దక్షిణదేశంలోని సంగీతమును గూడా చక్కగా దెలిసికొని ఈ రెండు పద్ధతుల సంగీత నాట్యముల మేళవించి *సంగీత రత్నాకరము రచించెను. ఈ (గంధము నర్తకులకు యెంతో ఉపయోగపడు తుంది. భరతుని నాట్య శాస్త్రము తరువాత అంతటి గొప్ప (గంధము “సంగీత రత్నాకరము ఒక్కటి మాత్రమే. దీన్ని మించిన నాట్య [గంథము రచించిన వారు మరొక్కరు నేటివరకూ లేరు.

వనర్తవనవాల తి షా ల స చ న న టి ట్ర జా ష్‌ ట్‌ భా లి టు స శ్ర ర స నీ భ్‌ రత్తైురరాషై ఎ ఖీ గ న గ్‌ య్‌ ల లా సో ఫ్‌ | మేన స టీ నర తధా వసు సష/ గ (త పష ప స్థ జే | చో శ ణి న జ రసన ళ్‌ ల్సి | శ నో ళా వ యం పై న నట పే గ ఖే ళీ క్‌ శ్‌ కీళ్లోన! | స ప ప .“ పా నే గ్గ వ్‌! స్టా. టీ గన ల స గస యీ స స్సు శ వం గ్ల గో స్య క్ష బి మ్‌ డక ఈ స్ట స్ట్‌ టీ. పం క క భి క. ఖో త సు నా ళు. ॥ బో” కా ఖు అ స వ స. ఇజం జళ్లా తా ఆ ే ల టే ళ్‌ ఎల్‌ సీ. య షభ. [కుం వో! నం (1 జడా మమాడామడత 13

ణి వర్తనబాల నృత్తయు

ఒక రోజు సాయంత్రం నాన్నగారితో మన యింటిదగ్గరలో నున్న వాణీ మహల్‌లో నాట్య (ప్రదర్శనం చూడ్డానికి వెళ్లాము. హాలులో అందరం కూర్చుంటాము. స్టేజిమీద తెరవేసి వుంటుంది. లోపల మద్దెల (మోగుతూ వుంటుంది. తాళాల శబ్దము, గజ్జెల చప్పుడు, పాట వినిపిస్తుంది. గోడమీది గడియారం సరిగ్గా ఆరగంటలు కొడుతుంది.

తిర రెండుగా విడిపోతుంది. స్టేజి మధ్యలో ఒక అమ్మాయి నిలబడి వుంది. తెల్లని చీరె కట్టుకుంది. వంటినిండా ధగధగ మెటిసే తాళ్ళ నగలు వేసుకుంది. కదలక 'మెదలక వూసిరిగూడా పీల్చకుండా అలాగే నిలబడివుంది. ఒక నిమిషము గడుస్తుంది. “ఆలయంళోని విగ్రహమా అని మనం ఆశ్చర్య పోతాము. అంతలో మృదంగం (మోగుతుంది. వీణ చక్కగా పలుకుతుంది “ఖణ్‌ మని తాళము ధ్వనిస్తుంది. ఆ సంగీతంలో గొంతు కలిపి ఒక స్తీ కద్రాంత్రైై తాంత్రై" అని పాడుతుంది. నాట్యం నేర్పిన గురువు తన చేతిలోతాళాలు పట్టుకుని రకరకాలుగా వాటిని తట్టుతూ ధ్వనులు చేస్తాడు. అప్పుడు ఆ విగ్రహం లోకి (ప్రాణం వస్తుంది. నేత్రాలు ఆ (పక్కకి, ఈ (పక్కకి పైక్కి క్రిందకి, గుండముగా కదిలిస్తుంది. చల్లగా నవ్వుతుంది. తరువాత తలను [పక్కలకు ఆకిస్తుంది, “తాంతై-తాంతై; తకతై -తాంతై" పాటను పాడుతున్నా నిలసకుండా అలాగ పాడుతూనే వుంది. నాట్యంచేసే అమ్మాయి. చేతులను రకరకాలుగా కదిలిస్తుంది. అటుపై తన కాళ్ళ గజ్జెలు *యుణ రుణి మని పలికే లాగున భూమిమీద కాళ్ళను తట్టుతూ, ముందుకు నడుస్తూ, వెనక్కి అడుగులువేస్తూ, (ప్రక్కలకు వయ్యారంగా వెళ్ళుతూ, గుండ్రంగా తిరుగుతూ, గాలిలో యెగురుతూ, ఒక్కొక్కసారి తొందరగా, మరొక్కసారి మెల్లగా ఆడీ ముగించి నిలబడు తుంది. ఏ మాడుతుందో, యెందుకలా ఆడుతుందో మనకు తెలియకపోయినా,

నర్తనబాల కి! నో గాలా 'పైమాా హి సి క్‌ నో ్‌ క పీక! [| లో య తా మా. మైన నలోయ్‌ లా ఆ చేతులు కదిలించడం, కాళ్ళతో గజ్జెలు పలికించడం, మెడ నాడించడం, అంతా చూస్తుంపే చాలా ముచ్చటగా వుంటుంది. మనకు సంకోషం కలిగిస్తుంది. అలా ఆడడానినే నృత్త మంటారు. ఇందులో పాట లుండవు. “తాంతై -తకతై" అనో లేక *సరిగమ-రిగమపి అనో స్వరములతో గూడిన పాట పొడితే దానికి తగినట్టుగా కౌళ్ల, చేతులు, తలు కండ్లు రకరకాలుగా కదిలిస్తూ ఆడితే నృత్త మంటారు. అతి అయి

క్‌ వర్తనబాల నృత్యమయంటే యేమిటి? పాటపాడే స్త్రీ

• సరసిజొతులు జలకమాడే సమయమున నీ వచ్చటకు జని సరిగె చీరెలు మెల్ల జేకొని పరుగులెత్తుట న్యాయమా " యిలా పొడుతూవుంది. నాట్యంజేసే అమ్మాయి ఆ పాటలోని మాటలకు సరిఫోయేలాగ, ఆ మాటల అర్థమును మనకు తెల్పడానికి, చేతులను చాచుతూ, ముడుస్తూ, ప్రక్క లకు, ముందుకు (వ్రేళ్ళను కదిలిస్తూ, మధ్య మధ్య కాళ్ళను భూమిమీద తట్టుతూ గడ్జెలను పలికిస్తూ ఆడుతుంది. ఇలాగ ఆడుటను నృత్యం అంటాము. నృత్య ములో రాముడు, కృష్ణుడు మొదలైన దేవుళ్ళను పొగుడుతూ పాటలుపాడతారు. భంగిమలో భావము--*సరనీజాతులు జలకమాడే” పాటలోని భంగిమ. ఎక్కువ మంది స్రీలు ఒకచోట గూడి స్నానం చేస్తూ వుంటారు. అప్పుడు వారు హాస్యానికి ఒకరిపై ఒకరు సీళ్లు జల్లుకుంటారు. ఈమె, తన కుడిచేతితో మరొక భామినిపై సీళ్ళు జల్లి తిరిగి ఆమె జల్లిన నీరు తన ముఖంపై పడకుండా ఎడమచేయి ముఖానికి అడ్డుగా పెట్టింది.

నర్తనబాల థి న" 4 లీ ా / . రస్తు మ న క ఫ్‌ గా న ను వ ల న యము టై పల లో ఏలీ

నాత్యుయు

తరువాత పది పదిహేనుమంది అమ్మాయిలూ, అబ్బాయిలూ కలిసి, రామాయణము నాటకము వేస్తారు. ఇందులో వేసే వారందరూ రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు మొదలై నవారిలా ధగధగ 'మెటిసే చమ్మీీ. దుస్తులు కట్టుకొని, బంగారు కిరీటాలు పెట్టుకొని, ముత్యాలహారాలు వేసికొని స్టేజిమీదకు వచ్చిం చక్కగా పాడతారు. మాట్లాడతారు. ఆ పాడే పాటలకు అర్దము మనకు తెలిసే విధంగా చేతులను కదిలిస్తారు. చేతుల (వేళ్ళతో సంజ్ఞలు చేస్తారు. వీటినే ము[ద లంటాము. కాళ్ళతో గజ్జెలు పలికిస్తారు. ఇలా ఆడుతూ, పాడుతూ ఒక కథను యెక్కువమంది (ప్రదర్శించడం నాట్య మంటాము, అంతలో గడియారం తొమ్మిది కొడుతుంది. ఆట ముగుస్తుంది. మనంయింటికి వస్తాము, ఇప్పుడు తెలిసిందిగదూ - నృ _త్తము, నృత్యము నాట్యము అంపేయేమిటో---

మళ్ళీ యింకొకసారి చెప్తాను. జ్యాగత్తగా జ్ఞాపకముంచుకోండి---

“కాం-తై, తకంత్రై% “సరిగమంరిగమప” అనే శబ్దాలు పాడుతూవుంటే వాటికి తగినట్లుగా కౌళ్లూ చేతులూ కదిలిస్తూ ఆడడం నృ త్తము,

రాముడు, కృష్ణుడు మొదలై న దేవతలను స్తోత్రం జేస్తూ పాడుతూ, ఆపాట అర్ధాన్ని చేతులతో చూపుతూ ఆడుట నృత్యము.

ఎక్కువమంది మనుష్యులు, రకరకాల వేషాలు వేసుకొని ఒక కథను (పదర్శించుట నాట్యము,

బొమ్మలోని కథ:

ఈ బొమ్మ రామాయణ కథలోనిది, దశరధుని ఆజ్ఞ చెల్లించుటకు సీతా, లక్మణులకో కలిపి (శ్రీరాముడు 14 సం$లు ఆరణ్యములో గడిపొడు. ఆ కాలంలో మారీచుడు అనువాడు అందమైన బంగారులేడి రూపములో వారుండే స్థలానికి వచ్చి సీతాదేవికి కనబడేటట్టు తిరుగుతాడు. ఆమె ఆ లేడిని చూచి తనకు కావాలని కోరుతుంది. (అదే యీ భంగిమ) రాముడు, తరువాత లక్మణుడు ఆ లేడి కొకు వెళ్ళగా, ఒంటరిగా నున్న సీతమ్మను లంకాధీశుడు రావణుడు యెత్తు కొనిపోయి చెజలో పెట్టాడు. రాముడు యుద్దంలో రావణుని సంహరించి సీతతో అయోధ్య చేరి, సుఖంగా రాజ్యపాలనం చేస్తాడు.

రై నల. గక/త,. వెంత | గో శ న షా 6 | 1. |. | సా ళు ళో భి సాకే రసా. ఈడ చం కాలా యాల...

తి నర్తనబభాల రూబివ్రూడిభాగబతయు

కూచిపూడి ఆం[ధదేశంలో చాలా పేరున్న అగ్రహారము. కొన్ని వందల సంవత్సరములనుండి ఈ వూరిలోని బ్రాహ్మణులు (పురుషులుమాత్ర మే) నృత్యం జేస్తూవున్నారు. వీరు వూరూరా, వాడవాడా తిరుగుతూ రామాయణము, మహా భారతము మొదలైన కథల్ని పల్లెల్లో వుండే చదువురానివారికిగూడా అర్ధమయ్యే లాగున పాడుతూ, ఆడుతారు. వీరెప్పుడూ భగవంతుని కథలనే నృత్యమాడుతూ జీవితాలను గడిపేవారు. గనుకనే వీరికి భాగవతులని "పేరు వచ్చింది. హిందువు లకు ముఖ్యమైన పురాణములు మూడు-రామాయణము, మహాభారతము, భాగ వతము, శ్రీరాముని జీవిత చరిత్ర రామాయణము, మహాభారతం కౌరవులు, పాండవుల కథను తెల్పుతుంది. (శ్రీకృష్ణ చర్మితము, భాగవతము. (ప్రపంచంలో దుర్మార్గుల శిక్షించి వారిని రక్షించుటకు మహావిష్ణువు పది ఆవతారములనుయెత్తాడు. అవే మత్యం కూర్మ, వరాహ, నరసింహ, వామన్క పరశురామ, రామ, కృష్ణ, బుద్ధ కల్కా్యావతారములు, అందులోని యెనిమిదవ అవతారమే కృష్ణావతారము. కృష్ణ జీవితగాథకు సంబంధించిన [గంథమే భాగవతము. ఆ కథనే యెప్పుడూ గానంజేస్తూ, నాట్యమాడుతారు. గనుక వీరికి భాగవతులని 'పేరు వచ్చింది. వీరు ఈ నాటకాలు వీధుల్లో ఆడుతారు. అందువల్ల ఈ నాటకాలకి వీధి భాగవతాలనీ, వీరిని వీధి భాగవతులని గూడా పిలుస్తారు.

ఇలాంటి నాటకౌలు వేసేవారు తమిళదేశంలోనూ, మలబారులోనూ, అస్సాంలోనూ వంగదేశంలోనూ వుత్తరదేశంలోనూ, ఒరిస్సాలోనూ గూడా వున్నారు.

వీరు నాట్యమాడుతారు. నాట్యమం'పే యేమిటో చెప్పానుగదూ |

యోగి సి ద్దేంద్రులవారు కూచిపూడివారికి నాట్యం నేర్పిన పూజ్య గురువులు,

వదర్తవవాల 8? లాట న్న 'ీ₹ 0 ఇ ఆ ఇ ననాైలాచేప్పా క జన క్త /' ము మహా పంటి! ంాోం హస్తం 4 . నే నం డ్డ శో 4 6 6 టీ లీ కీ ఓ త 6౪ ఓ త్ర (; గాథా ణీ క్ష త యం 4 ఈ టం నాం వ!

08 నర్తనవబాల భరతనాత్యుయు

దేవాలయాల్లో దేవదాసీలు దేవునిముందు నాట్యం చేస్తారని చెప్పానుగదూ. వారే దేవుని ఊరేగింపుల్లో గూడా స్వామివెంట వెళ్ళి నృత్యం జేస్తారు రాజుల దర్చారుల్లో, గొప్ప ధనవంతుల యిండ్లలో పెండ్లి మొదలైన శుభసమయాల్లో నాట్య మాడతారు. గుడిలో భగవంతునిమీద భక్తి గీతాలు పాడతారు. సభల్లో అక్కడ కూడినవారిని సంతోషపెట్టడానికి అనేక రకాల పాటలుపాడి నాట్యం చేస్తారు. ఆ నాట్యానికే “భరతనాట్య"మనీ “కేళిక” అనీపేర్లు. ఈనాట్యం (ప్రత్యే కంగా స్త్రీలు మాత్రమే చేస్తారు. పురుషులు తాళంవేస్తూ వాయిద్యాలు వాయిస్తూ సహాయపడతారు ఈనాట్యం భారతదేశంలోని అన్ని నాట్యాలలోనూ చాలా గొప్ప దని పండితుల అభిప్రాయం. ఈ నాట్యాన్ని మనదేశంలోని యితర (ప్రాంతా ల్లోనివారేగాక ఇంగ్లండు, రష్యా, అమెరికా మొదలై న దేశాలవారుగూడా వచ్చి నేర్చుకుంటున్నారు. ఈనాట్యం ఆంధ్ర దేశంలోనూ, తమిళదేశంలోనూ యక్కుు వగా వ్యాపించివుంది. మరొక విశేష మేమిటంటే ఈనాట్యం బాగా చేయాలంపే తెలుగుభాష రావాలి. ఇందలోపాడే పాటలన్నీ తెలుగులో వుంటాయి.

ఈ నాట్యంలో సాధారణంగా ఒక న్నర్తకిమాత్రమే పాల్గొంటుంది,

ఈ (ప్రదర్శనంలో అలరింపు, జతిస్వరం, శబ్దం, వర్ణం, పదం, తిల్లాన 'మొదల్లైనవి ఆడుతారు,

“అలరింపు తో మొదలు పెట్తారు. ఇది (ప్రారన నృత్యంగా చెప వచ్చును చై ల్‌ ల్లో ఎ

జతిస్వరం, తిల్లాన ఈ రెండింటిలో “సరిగమ - గమపా మొదలైన స్వరాలు, “తా జం = తక జం” మొదలైన మృదంగ శబ్దాలకు తగినట్లుగా నృత్త -మాడుతారు, (నృత్తమంటే యిదివర కే వ్రాశాను, తెలుసుమగదూ.)

క; 0$ 0 గ (| క్ర , గ్‌

100 నర్తనవాల ళబ్లయు యు

ఇందులో రాముడు, కృష్ణుడు మొదలైన దేవుళ్ళను పొగిడే పాటలతో నృత్యమాడుతారు. (నృత్యమంటే గూడా యేమిటో యిదివరకే తెల్పాను) పదవర్ణము :---

ఇందులో నృత్తము, నృత్యము రెండూ చేస్తారు పదము - పదాలకు అభినయం చేస్తారు,

(అభినయమంటే దుఃఖాన్ని, సంతోషాన్ని, కోపాన్ని* భయాన్ని, ఆక చిమి నిద్రను ఇలాంటివాటిని ముఖంలో చూపడం అభినయ మంటారు.)

మ్యోళ్ల షష్ట షి ( గారా

102 నర్తనబాల యతకగానయు

ఆంధ్రదేశములో యత్తులనే ఒక ప్రత్యేక తెగవారున్నారు. వారినే జక్కుల వారనిగూడా పిలుస్తారు. వీరు సంగీతము పాడుతారు, నాట్యము చేస్తారు. వీరి నాట్యానికి యక్షగానమని, జక్కుల భాగవతమని పేరు, వీరువేసే నాటకాల్లో ఆడ వారుగూడా పాల్గొంటారు. వీరుగూడా వీధి భాగవతులవలె రామాయణము, మహా భారత కథల్న్మ, వూరూరా తిరుగుతూ పల్లెల్లో, పట్టణాల్లో, ప్రదర్శనాలిస్తారు. వీరి నాట్యము యెంకగొప్పదంపే పెద్దపెద్ద రాజాస్థానములచే ఆహ్వానింపబడి_ వీరు దర్చారుల్లో (పదర్శనా లిచ్చేవారు. రాజులుగూడా యక్షగానములు అనేకం ప్రాశారు.

కన్నడ దేశములో వేపే నాటకాలకు గూడా యక్షగానములని పేరు

(హు స | ఇస్‌ * వం గ ఎ ఐఇ | న ఉత అ 9 గ టైననకరర ల నో క్ష బలీ మం! న్న క్ష ళా ట్ర భం ల! నా ఆ | ( ॥ బ్‌ (| క

104 నర్తవవాల కథక్‌ నృత్యయు

మనదేశాన్ని పాలించిన మహమ్మదీయ (ప్రభువులు మనకు మూడు వెల

లేని రత్నాలు అర్పించారు.

(1) తాజ్‌ మహల్‌ (2) హిందూస్టావీ సంగీతము (8) కథక్‌ నృత్యము*

తాజ్‌మహల్‌ --- పాలరాతితో నిర్మించబడిన చాలా గొప్ప కట్టడం. షాజహాన్‌ యీ అపూర్వకట్టడం తనభార్య సమాధిపై నిర్మించాడు. దీనికి కొన్ని కోట్ల రూపాయలు ఖర్చుపెట్టాడు

హిందూస్థానీ సంగీతము-- మహమ్మదీయులు మనదేశం రాక పూర్వం భారతదేశమంతటా సంగీతం ఒక్రేమాదిరిగా వుందేది. తురుష్కులు ఢిల్లీ ని ముఖ్యపట్టణంగా జేసుకొని మనదేశాన్ని పాలించిన కాలంలో ఆ పాదుషాల దర్చా రుల్లో ప్రస్తుతం ఉత్తరదేశంలో పాడే సంగీతం (క్రమేణా పెరిగి దక్షిణాది సంగీతంనుండి వేరుబడి రూపొందినది.

కథక్‌ నృత్యము, ఈ నృత్యముగూడా నవాబుల దర్పారులలో వారి నినో దార్ధం "పెరిగింది. ఈ పద్ధతి నాట్యం పూర్తిగా ఉ త్త రదిశం, పంజాబు, రాజ పురాను బొంబాయి మొదలై న (ప్రాంతాల్లో (పచారంలో వుంది. ఈనాట్యం తెలి సిన గొప్ప విద్వాంసులు లక్నోలో వుంటారు. ఆదిలో ఈ నాట్యాన్ని (పచారం చేసినవారు హరిదాన యోగులవారు,

“కథక్‌ *లో నృత్యము చాలా గొప్పగా వుంటుంది. వీరు గంటలకొలది, నోటికో (నృ త్తములో) పలికే శబ్దాలు చెప్పుతూ నృత్త మాడుతారు. కొన్ని సమ యాల్లో పదున్వైన కత్తులమీద నిలబడి నాట్యం జేస్తారు. ఒక్కొక్కప్పుడు నాట్య మాడే స్థలంలో రంగురంగుల ముగ్గు పరుస్తారు. నర్తకులు దానిమీద నాట్యం చేస్తూ కొళ్ళతో వివిధ విధములైన దొమ్మలు చిత్రిస్తారు. వీరు తొందర తొంద రగా, గిరగిర తిరుగుతూ నృత్యం చేస్తుంటే, మనుష్యులుగూడా కనబడరు, భూమి మీద వారి పాదాలు కనిపించవు, వారు గాలిలో నాట్యం చేస్తున్నట్టుంటుంది.

ము! శ క్‌ యఖ నేల టై జ ్‌. న్నా

106 నర్తనవబాల అంకియానట్‌ మనము అస్సాము వెళ్ళితే, అక్కడ దేవాలయాల్లో నర్తకులు దేవుడ్ని నృత్యము, సంగీతముతో పూజచేయడం చూస్తాము, (ప్రతి ఆలయాన్ని ఆనుకొని ఒక నృత్యమందిరం వుంటుంది. అక్కడ భక్తులందరూ చేరి (శ్రీకృష్ణుని జీవిత గాథలను పాడుతూ, నాట్యం జేస్తారు! అస్సాములో (ప్రచారంలోనున్న నాట్యమే “ఆఅంక్రియానట్‌) ఈ నాట్యాన్ని, సుమారు ఐదువందల సంవత్సరాల [కిందట అస్సాం నివాసి, గొప్ప వై స్టవాచార్యుడు (శ్రీ శంకరదేవ (ప్రచారంలోకి తెచ్చారు పీరు ఉత్తర దక్షిణ దేశాలలో అనేక సంవత్సరాలు తిరిగి ఆయా (ప్రాంతాల్లోని నృత్యసంగీతాలను తెలిసికొని అస్సాములో నృత్యపూజకు అనుకూలమైనట్టి సాంప్ర దాయసిద్ధ నాట్యపద్ధతిని రూపొందించారు. వారే అనేక నాటకౌలు (వ్రాశారు. భక్తు లకు నేర్చి నాట్యమాడించారు. అంతేగాకుండా తన తర్వాత తన పీఠానికి వచ్చే ప్రతి ఆచార్యుడు కనీసం ఒక నాటకొన్న్నైనా న్రా స్తేగాని, ఆచార్య పీఠానికి అర్హుడు గాడని శాసించాడు. ఇలా వారు ఆదేళశంలోని నాట్య కళాభివృద్ధికి యెంతో సేవ జేశారు. ఆంధ్రదేశంలో సిద్దే్యద్రయోగివారు వ్రాసినట్టి “పారిజాత” కథనే వారు గూడా నాటకముగా (వాశారు. ఈ దేశంలోని శాస్త్రీయ నృత్యముగూడా మన దేశము లోని కళని చాలా వరకూ పోలి వుంటుంది.

[| 187 షై స నెం! భు స్‌ో సూ సే గళ్ళ 1 గ! కనా వాల కత షా.

108 వర్తనబాల ఒడీన్వ్సీ నృత్యయు ఒరిస్సా దేశంలో ప్రచారంలోనున్న పురాతన నృత్యానికి “ఒడిస్సీ అని "పేరు. ఈ సృత్యము ఆలయాల్లో దేవదాపీలు చేస్తారు సళల్లోగూడా న ర్తకినులు నాట్యమాడుతారు. ప్రథ్యాత జగన్నాథస్వామి ఆలయం (పూరి జగన్నాథుడు ఒరిస్సాలో వుంది. ఆ ఆలయం నాట్య, సంగీతాలకు నిలయం- కొన్ని వందల మంది దేవదాసీలు ఆ స్వామి కొలువులో వున్నారు. వారు జగన్నాథుని నృత్యం సంగీతములతో ఆరాధిస్తారు. ఒరిస్సాదేశం ఆంధ్రదేశాన్ని ఆనుకొని వుంది. గనుక ఈరెండు. దేశా ల్లోని నృత్యకళ చాలావరకు పోలి వుంటుంది, సంగీతం ఉత్తరాది వారి పద్ధతిని పోలి వుంటుంది. “దక్కి=ని' అనే నాట్యము ఆం[ధదేశానికి ప్రక్కనే వున్న (ప్రాంతాల్లో వుంది. ఈ నాట్యాలు గాక మన దేశములో లాగ భాగవతాలు గూడా ఆడుతారు. వాటికే “సొక్కినాటి అనిపేరు అందులో పురుషులు మాతం పాల్గొం టారు

00 వర్తనబాఅ యం ఆకా [1 నీ లా భ్‌. సంర ఎ జ క్‌ క్‌ ఇ లీ నో శ న్‌ సో //- ః ఠి ా క్ష సన ఖా బ్బ! కో (క్షు టో ల 0) ్‌ ట్ర సీ షర షం నయ లా జ టా నయా స

$10 నర్తనబాళల యతివురనృత్యయు

మణిపురము, వంగదేశములలో [పచారములోనున్న నాట్యానికి మణిపుర నృత్యమని పేరు. మణిపుర సంస్టానాధిపతులు ఈ పద్దతి నృత్యాన్ని పోషించి, వృద్ధిలోనికి తెచ్చారు. ఈ దేశంలో గూడా శాస్త్రీయ నృత్య కళను అర్జునుడే (ప్రవేశ పెట్టాడు. చిత్రాంగద అనే రాజ కన్యకు అర్జునుడు భరత శాస్త్రము నేర్పాడు. ఆమె ద్వారా నృత్యకళ మణిపుర |1పాంతంలో ,_పచారంలోకి వచ్చిందని పెద్దల అభి,పాయం-

పంగదేశము చైతన్యమహా(పభువు యొక్క జన్మ భూమి. ఆయన గొప్ప వైష్ణవ భక్తుడు. శ్రీకృష్ణుని లీలలు పాడుతూ భక్తితో నృత్యము జేసేవాడు. ఆయన భక్రిమార్గం ఆదేశం వారందరిని ఆకర్షించింది. అందరూ దేవునిసంగీత నాట్యాలతో పూజచేయుట అవలంబించారు. ఈ దేశాలకు చెందినవారే జయదేవు డను మరొక గొప్ప భక్తుడు. ఈతడు కృష్ణ భక్తుడేగాక గొప్ప కవి. సంస్కృ తంలో రాధా కృష్ణులను గూర్చి చక్కని పాటలు వ్రాశారు ఆపాటలకు అష్ట పదులని పేరు, ఈ ప్రాంతపు ప్రజలు అష్టపదులను పాడుతూ భర్తతో దేవాల యాల్లో నృత్యం జేస్తారు.

వీరి నాట్యంలో కాళ్లు చేతుల కదలికలు చాలా సున్నితంగా వుండి చూడ్డా నికి యెంతో హాయిగా వుంటుంది. ఈ నాట్యంలో ఖోల్‌” అనే వాయిద్యం వాయి స్తారు. పురుషులందరూ ఖోల్‌ వాయిద్యాలు వాయిస్తూ వుంకేః స్త్రీలు అద్దాలు కుట్టిన రంగు రంగుల దుస్తులు ధరించి తన్మయత్వంలో నృత్యం చేస్తూవుంటే యెంతో ఆనందంగా వుంటుంది. మన శరీరాన్ని మజచి మనకు కూడా నాట్యమా డాలని బుద్ది పుడుతుంది. దేవుడు (ప్రత్యక్షమైనప్లే అనిపిస్తుంది. వీరు చేసే నృత్యా ల్లో “రాసలీలి ముఖ్యమైంది. ఇది రాధాకృష్ణుల పవిిత _పేమను తెల్ప్చే నృత్యము

నర్తనబాల 141 గా లో క్షటము ర్మ | సట | ల హో రో “టల సహా. వ్‌ గ్గ శ గ "2 ఆ! మ శ్‌ ప స్ట ఫ్‌ త న్‌ లం జ్‌ ల్‌ో లో గ్గే మా ర. వయ్యారం శల ఛు వం అ ననన

112 వర్తనబాల కథకళి

మలయా+ీల నృత్యానికి కథకళి అనిపేరు ఆంధ్రలో కూచిపూడివారి వలే "కథకళి" నాట్యాన్ని నంబూద్రి [బాహ్మణులు వృద్ధిలోనికి తెచ్చారు. కథకళి గూడా కూచిపూడివలే నాటకమే అయినా రెండింటిలో ఒక ముఖ్యమైన భేద ముంది. కూచిపూడివారు నాట్యం చేస్తూ పాడతారు. కథకళిన్నర్తకులు పాటలు పాడరు. మాట్లాడరు. రాక్షనులు మొదలైన దుష్టపొత్రలు మాత్రం అప్పుడప్పుడు చూచే వారికి భయం కల్లేలాగున కేకలు పెట్తారు. ఈనర్తకులు వారికి వెనుక నిలబడి పాడేవారి పాటకు తగినట్టుగా, పాటలోని అర్ధం చూచేవారికీ తెలిసే విధంగా ఆడతారు.

భయం కల్లించే దృశ్యాలు, యుద్ధము మొదలైన ఉత్సాహం కల్లించే దృశ్యాలు వేయడంలో వీరు చాలా పేరు పొందారు. వీరు నాట్యం చేసేటప్పుడు ముథాన్ని రకరకాల రంగులతో అలంకరణ చేసుకుంటారు. అది చూడ్డానికి వింతగా అందంగా ఉంటుంది. రావణాసురుడు మొదలై న రాక్షసపాత్రలు. వేసు కొనే రంగులు మరీ భయంకరంగా వుండి, వారు చేసే నృత్యము, అప్పుడు వాయించే వాయిద్యాలు, నిజంగా మనకు హడలు పుట్టిస్తాయి. ఇంకొక ముఖ్య మైన విషయం.

పూర్వకాలంతో మలయాళదేశాన్ని (ప్రమీల అనే రాణి పాలించింది. ఆమెను అర్జునుడు వివాహం చేసుకున్నాడు అర్జునుడు గొప్ప నాట్యకళావేత్తగా యిదినరకే చెప్పాను గదూ ॥ అందువల్ల ఆ కాలంనుండీ మలయాళ దేశంలో చక్కని నాట్యం వృద్ధిచెంది వ్యాపించిందని పెద్దల అభ్మిపాయం.

షష్ట [11% 1) రాం యా త్స వ, (౮ || రల గ్‌ టల్‌ జ త్రూ (కీ ాంటో | కూట” మటు వా షా, కరడ 415 'భ్త క ర ూా [| య కో క్‌ చో ర్ట 6 శనగ గతా. .అనానాలాననానాణాణానాననానాననానానా ననన తీ నినన (టా కడ రడ వావాణా పనానిననన యర 1(

శేకేథీ నర్తనజవాఠల నీరైకేళలా నాత్యమయు

సిరై కేళా సంస్థానం వీహారు రాష్ట్రంలో వుంది ఈ సంస్థానాధీశులు ఆరాధించే నాట్యానికి “చొ” నృత్యమని పేరు,

“స్పిరై క్రేభాి లో వృద్ధి జెందిన నాట్యం గొన దీనిని పిరై కేళా నృత్యమని గూడా పిలుస్తారు. అన్ది నృత్యము చూడ్డానికి చాలా వింతగా ముచ్చటగా వుంటుందిం

ఈ నాట్యము చేసేటప్పుడు నర్తకులు ముఖాలకు తొడుగులు ధరిస్తారు. నాట్యంలో భావాలు చూపించే ముఖాలు తొడుగులకో కప్పబడి వుంటాయి. కనుక నర్తకులు నాట్యంలో భావాలను-కౌళ్లూ, చేతులయొక్కు కదలికలతో, మృదం గము మొదలైన వాయిద్యాల సహాయంతో (ప్రదర్శించుతారు. ఈ నాట్యం చాలా గంభఖీరంగా వుంటుంది. ఇందులో స్త్రీలు పొల్గ్లొనరు, పురుషులు మాత్రం నాట్యం చేసారుం

అనో

[1 115 ఉం కమల సూ

తోలుబొమ్ముల భాగబతయు “బూరెలు వండేదా. పిల్లోడా గారెలు వండేదా పిల్లోడా గారెలు వండేదా - తకత తకత తై-తక తక తక తకి తెరమీద బుగారక్కు బొమ్మ పాడుతూ, కొళ్ళూ. చేతులూ తిప్పుతూ “తై య్‌ి అని ఆడేస్తుంది, అంతలో తెజి చివర దూరంగా వున్న కేతిగాడు బొమ్మ గబగబా" పరు గెత్తుకొని ముందుకు వచ్చి ఒక్క మొగ్గవాలి, రెండు పల్టీలు కొట్టి నాలుగు బస్కీలు తీసి--- “బూరెలు వండి తెంబురబురమంటయి గారెలు వండితె-గరగర మంటయి అరిసెలు వండత్తో-ఓ యదత్తమ్మా అరిసెలు వుడత్తో_ దింతక దింతక దిగిదిగితై* కేతిగాడు గెొతుట మొదలు పెట్టుతాడు. అక్కడ చేరినవారందరూ పొట్ట చెక్క అయ్యేటట్టు నవ్వుతారు ఇది తోలుబొమ్మలాటలోని ఒక హాస్యఘట్టం. మనము వేసంగి సెలవుల్లో పల్లెటూర్లకు వెళ్ళితే యిలాంటి దృశ్యాలు చాలా చూస్తాము. తోలుబొమ్మలాట అతి పురాతనమైన విద్య. ఆంధ్రలో రెండువేల సంవత్సరాలనుండి ఈ ఆట (ప్రచారంలో వుంది. ఇప్పుడు మనంచూచే పినీమా లకు యిదే మాతృకగా చెప్పవచ్చును. తెల్లని తెరగట్టి దాని వెనుక నిలబడి బొమ్మల నాడించడం చాలా పురాతనకాలంనుండి మనదేశంలో (ప్రచారంలో వుంది. ఈ బొమ్మలాటవారుగూడా), భాగవతులవలే వూరూరా తిరిగి రామాయణం మహాభారతం కథల నాొడుతారు. ఆవు, జింక మొదలై న జంతువుల చర్మాలతో చేసిన బొమ్మలతో భాగవ తాల నాడుతారు గాన వీరికి తోలుబొమ్మల భాగవతులని పేరు వచ్చింది. ఈ భాగవతం చూడ్డానికి చాలా తమాషాగా వుంటుంది.

వర్తనవాల 117 వ ఈ ఉన్తా్యా యూర త... ల ఆరి యగ

118 నర్తనజాల జబొయ్యాలా ఉట

తోలుబొమ్మల భాగవతము గురించి యిదివరకే చెప్పాను. తోలుబొమ్మలాట ఆంధ్రదేశములో (పచారములోవుంది. తోలుతో చేసిన బొమ్మలు గాక కజ్దతో చేసిన బొమ్మలను తెజవెనుక మనుష్యులు నిలబడి పాడుతూ ఆడించే విద్యగూడా మనదేశంలో చాలా పూర్వకొలంనుండి వృద్ది జెందినది, ఈ ఆటగాండ్రుగూడా రామాయణం, మహాభారతం మొదలైన పురాణ గాథలను (పద ర్మిస్తారు వీరు ఆడించే విధముగూడా తోలుబొమ్మలాటలాగే వుంటుంది.

ొతికఏళ్ళక్రితంవరకు “పెళ్ళాడే బొమ్మ” *కీలుబొమ్మి లనే పేరుతో ఈ ఆట ానన ల్వెల్లుగ్గునాట విరివిగా ఉండేవి, ఈనాటికీ. బందరువాః “౯ ప సన్సున్నారు. ఇతరదేశాల్లో ఈ ఆట చాల అభివృద్ది చెందింది.

[వస్తుతకొలంలో ఈ విద్య రాజపురావ, రాళ క చూచే పి దేశాల్లో విరివిగా (ప్రచారంలో వుంది.

నర్తవబాల ॥10

స్ట్‌ ప్ట్‌లే త్రం. న ల సా న్‌్‌ (౧ న్య | శే క వా న ళా 1 న్ని (జ ఓ జ! ఫసలీ న, | గ క ణంల న

గో స్ట న. బస! స | క “ పి ళీ (ఫా నైటీ [గ న! శ లం న శం. క్ట చాలట 0. గ గత ర ల య ( /

18 వనర్తనబాల అరనారళ్వురుడు యి వగఖభివేవాలు

పాపలూ---

మీరెప్పుడైనా పగటి వేషాలు చూచారా ?.౮ాత్రిపూట నాటకొల్లో. వేషాలు వేసినక్లే కొందరు పగలుకూడా ఆనేక రకాలుగా వేషాలు ధరింజ్ని యింటింటికీ తిరుగుతూ నాట్యంచేస్కి హాస్యం చెప్పి, మనలను ఆనందపరచి, పొట్ట చెక్క అయ్యేటట్టు నవ్వించి డబ్బు సంపాదించుకుంటారు. వారినేసగటి వేషాలవారంటారు.

వీరి వేషా అన్నింటిలో అర్ధనారీశ్వరుడు చాలా ముఖ్యమైంది. చాలా గొప్పది. శరీరంలో ఎడమ భాగము పార్వతిగొను, కుడివై పు భాగము శివునిగాను అలంకరించుకొని రెంటికి మధ్య తెరగట్టి-పార్వతిని అభినయించేటప్పుడు _ శివుని భాగం తెలకో కప్పివుంచి ఆడుతాడు. శివుని నాట్యం చేయాలనుకున్నప్పుడు మనకు తెలుసుకోలేనంత త్వరగా తెరమార్చి నాట్యం చేస్తాడు. ఇలా ఆడవారు జీవే లాస్యము, పురుషులుచేసే తాండవము; వెంటవెంటనే చేని మనలను ఆనంద పరుస్తాడు. అతడు యంత గొప్ప నర్తకుడో ఊహించండి.

ఈ పగటి వేషాలు ఆంధ్రలో ఎక్కువగా వున్నాయి.

అర్థనారీశ్వర నాట్యం గుజరాత్‌లోగూడా జేస్తారు.

(త 16.

• ॥ 4 హ్‌ [1 1౯1

2 నర్తనవాల కేత్రయ్య (ఆం ఇతడు గొప్ప వైష్ణవ భక్తుడు. కూచిపూడి దగ్గరలో వున్న మువ్వ అనే (గ్రామంలో పుట్టాడు. మువ్వలో గోపాలస్వామి ఆలయం వుంది. ఆ దేవుడంటే యితని కెంతో పీతి, మువ్వ లోని గోపాలునిమీద యితడు 400 ప్తాటటూావాళగు.. వాటినే పదాలని అంటారు. నాట్యంజే సేవారు మువ్వగోపాల పాలని పాడుతారే అవి ఈతడు వ్రాసినవే. సేతయ్య పుణ్యక్షేశ్రాలన్నీ తిరిగి అక్కడి దేవుళ్ళమీద పాటలు వ్రాసి, పాడి, నృత్య మాడుతూ తరించాడు. ఈతడు గొప్ప భక్తుడేగాకః సంగీత నాట్యాల్లో నిధి. దక్షిణదేశంలో అశని పదాలు రాని నర్తకు లుండరు. పదములు--- ఎంత చక్కనివాడే నా సామి యెంత చక్కనివాడే ఇంతి మువ్వ గోపాలుడు సంతతము నా మడికి సంతసము గూర్చునే."

నర్తనబాల 1జి షే 7 శ్ర త్‌న్నె/ ల్‌ న్‌ న! శ స్‌ ర ళా ల | మ!

124 వర్తనబాల నారాయణ తీ రులు ఈయనగూడా గొప్ప వైష్ణవ భక్తుడు. నృత్యము, సంగీతం బాగుగా తెలిసినవాడు. క్షేత్రయ్య _ తెలుగులో పదాలు వాస్తే, తీర్థులవారు సంస్కృతంలో (వాళాడు, ఆ పాటలకు తరంగములని పేరు. (శ్రీకృష్ణుం బాల్య(క్రీడలు మొదలు, రుక్మిణీ దేవిని 'పెండ్లాడేవరకు జరిగే కథను, ఈయన నాటకరూపంలో (వాశౌరు. ఈ పాటలు కృష్ణుని లీలల వర్ణనలతొ గూడివుండి నృత్యమాడడానికి యెంతో బాగుంటాయి. తరంగము--- *నీలమేఘ శరీర నిత్యానందం దేపా బాలగోపాల కృష్ణ పాహి పాహి.” కీలభ నుందర గమన కస్తూరి శోభితానన న?నదళయత నయన నందనందన మిళితగోపవధూజన మీనాంక కోటిమోహన దళిత సంసార బంధన దారుణవైరి నాశన ॥

నర్తనబాల 125

య! నర్తనబాల గదేందయోా గి య య ఈగ ఈతడు కూచిపూడి భాగవతులకు నాట్యకళ నేర్చిన

యోగిపుంగవుడు, వేణుగోపాల భక్తుడు, పారిజాత నాటకము (వాస్‌ కూచిపూడివారికి నేర్పించి వారు వాట్స్వకళన్ను చారం చేయడానికి గోలుకొండ తానీషావద్దనుయ కూచిపూడి ఆ(గ్రపోర్షం వారికి యిప్పించాడు, ఆంధలో భాగదతకళ ఇలా అభివృద్ది చెందడానికి ఈ యోగీంద్రులే ముఖ్యుఐ, ఆంధ్ర నాట్యకళారాధకు లకు ఈయన పూజ్యనీయుడు.

అభ్రామ్లన్తే సత్యభామనే

(ప్రేమతో శ్రీ కూచిపూడి

ధాముడైన వేణుగోపాలు

లేమలందరు జూడ జడతో

లేమరో గొట్టజాలిన॥

వర్తనబాలి 127 హస న త ట్ర సనహాటె భష గ క్రో నలా జ ల్ల న. / ణి నో య 1 క్య్‌రు ం తు ( భా సడే [టాం న నకం క కం ట్లో శాత! | (ై జ సై నో? ఇస్తో (స | 7/17 ళ్‌ ఖ్‌ /ల ర గ శా 2 క్‌ టి | జ్‌ గ హూ.

కైక నర్తనవబాల జయదేవ్రడు ఓ(్రదేశానికి చెందిన గొప్ప వైష్ణవ భక్తుడు. సంస్క తంలో రాధాకృస్ణులగూర్చి నాట్యానికి చాలా ఉపయోగపడే పాటలు వాళొడు. ఈయన సంగీత నాట్యాలు చక్కగా నెరిగిన వాడు. జయదేవుని భార్య పద్మావతి. నాట్యంలో గొప్ప విద్వాంసు రాలు. జయదేవుడు పాడుతూవుంటే, ఆ పాటలకు పద్మావతి నాట్యంచే సేది. ఈవిధంగా ఆ పుణ్యదంపతులు నృత్యగీతాలకో భగవంతు నారాధించి తరించారు, అష్టపది---

“,పళయ పయోధి జలే

ధృత వా నసి వేదం

విహిత వపి(త చరిత్ర మ ఖేదం

కేశవ ! ధృతమీన శరీర

జయజగదీశహరే.

వర్తవవాల 129 రల. లా | టా మ ఖాజా (4 న; ఇ న్‌్‌ ణీ వం ఇణన్నలు // “ఇ లత మట |

100 నర్తవబాల లయరాదేవి రాజపుత్రస్టానమునకు చెందిన కృష్ణభ క్తురాలు మీరాబాయి ఈమె బొల్యంనుండీ కృష్ణుని పూజిస్తూ వుండేది. అనేకవందల పాటలు కృష్ణునిమీద వ్రాసి పాడుతూ నృత్యంచేస్తూ భగవంతుని పూజించేది. ఈ పాటలను *మీరా భజనలు అంటారు. ఈమె రాజవంశానికి చెందినా రాజ్యాన్ని, రాజభోగాల్ని అన్నింటిని త్యాగంజేసి జీవితం కృష్ణ సేవలో గడిపిన మహాభక్తురాలు భజనాలా తప్పగ గృంగురు బాందుకరునాచిరే మీరా నాచిరే లోగ్‌ కహే మీరా ఒయి బావరే వాపు కహే కులనాశిరేణి

నర్తవబాల 181 శ ?. || వం మళ. కహ ఈ తా

కర్రిల్లీ నర్తనబాల వాందానయాోాలణి మో అర్య

హిలిగాస్టాన్‌ పద్దతి (కథక్‌) నృత్యకళకు మూల్పరు షుడు ఈ మహానుభావుడు. ఈతడు గొప్ప యోగీశ్వరుడు. మహమ్మచీయ' పరిపాలనలో మన నృత్యకళ నళించకుండా వుండుఒకు; ఆ కళకు ఒక నూతన స్వరూపమిచ్చి అభివృద్ధి పరిచామి. తాన్‌సేను, దై జు మొదలైన [పథ్యాతి జెందిన ఉత్తర పొందు స్టాపు గాయకరత్నాలు వీరియొక్కు శిష్యులే, వీరు అక్కరు చక్రవర్తి కాలములో నున్నారు.

నర్తవబాల 188 హు. శ్‌ (/ (/ గ్ల | | శ. [ [గ /

184 నర్తవబాల ఆ ఆ బైతన్యయమావ్రభుఖ్ర వంగదేశానికి చెందిన యోగీశ్వరుడు. కృష్ణభ క్తుడు. ఈతడు కృష్ణుని పొగడుతూ క్షీర్తనలు వ్రాసి భక్తులతో కలిపి పాడుతూ, నృత్యమాడేవాడు. *రాధాబాయి శ్యామసుందర నాచే సంగరే ఆనంద (శ్రీ చైతన్యపభూ తాలీ బాజరేి

వ్‌

186 నర్తనబాల జాయవసేనుడు

ఈతడు కాకతీయ రాజులకాలంలో 'సేనాపతిగా వున్నాడు. సంగీత నాట్యాలను బాగుగా తెలిసినవాడు. ఈయన “నృత్త రత్నా వ అనే (గ్రంథము నాట్యకళపై వ కాడు అందులో ఆంధ్ర దేశంలోని యెన్నోవిధాల నాట్య సంపదాయాల గూర్చి వ్రాశాడు. ఈ (గంధాన్ననుసరించే వరంగల్లుకు దగ్గరగానున్న పాలంపేట లోని రామప్ప గుళ్ళలోని నృత్య భంగిమలు చెక్కారని పెద్దలు అంటారు.

ధన (5౯1 కా!

కకక నర్తనవబాల వతావరుద్రుడు ఆం నక

ఓరుగల్లును రాజధానిగా ఆంధ్రదేశం ఏలిన చ[కవర్తి, ఈయనకు సంగీతము, నాట్యము, శిల్పము అంపే యెంతో ప్రీతి వీరి కాలంలో యెన్నో సుందరమైన ఆలయాలు కట్టించారు! వీరి దర్బారులో మాచల్‌'దేవి అనే గొప్ప నర్తకి వుండేది. ఆమె రాజ దర్బారులో శివగీతాలు పాడుతూ నాట్యండేసేది, మజియు ఆమె జీవితగాథనే రసవంతమైన ఘట్టాలతో గూడిన యక్షగానంగా రచింపజేసి (పదర్శించెడిదట,

(ప్రతాపరుద్ర మహారాజు కౌాగంలో గొప్ప అలంకార (గ్రంథమును విద్యానాధుడు అనే కవి'శేఖరుడు వ్రాశాడు ఈ (గ్రంథము పేరు “ప్రతాప రుద్రీ యము.” ఇది సంస్కృతములో వ్రాయబడ్‌నది. ఇది చాలా గొప్ప (గ్రంథము. “ప్రతాప రుద్రీయాన్ని మించిన అలంకార శాస్త్రం మరొకటి (ప్రపంచంలో లేదు. కావ్యాలు చదవడానికి యింపుగా, వినడానికి సొంపుగా, తేనె లొలుకునట్లు చక్కని భావా లుట్టిపడేటట్లు [వాసే విధానాలను గూర్చి తెల్ప్చే (గ్రంథము, అలంకార శాస్త్రము.

నరవనవపవాల 109 అటో న! స్ట కలల పాక ర షు న ష్‌ నే న. ళ్‌ ప గ్‌ కో తు హు = శ ళ్‌ సా! "శత ళ్‌ జ ఎపీ నై గ క స్త ఉం నా. న్‌ స ళ్‌ ఇ ర మం వ ట్‌. స తా ౫ గ్‌ ॥ € టు యో మ హం వ శ లభ ల లీ /( ణి మన కన టా చ ల చా చ | 1|| ఎ న్యా! యు న్‌ స! ఎ శీ ల గగ ష్టం స. ల గ్‌

14 నర్తవవబాల కృద్తదేవరాయలు కథ

ఈయన సంగీత నాట్యాలను ఆరాధించిన [పభువు. వీరి రాజమహల్‌లో నృత్యభంగిమలన్నీ చెక్కివున్నట్టి ఒక (ప్రత్యేక నర్తన గృహం వుండేది. అక్కడ రాణివాసంవారు నాట్య మభ్యసించేవారు- వారు అభ్యసించే విద్యలో యేమైన లోటుపాటు లుండీన, ఆ శిల్చ భంగిమలను జూచి సరిదిద్దుకొనేవారు.

వీరి కాలంలో [పతి సంవత్సరము వసంకోత్సవాలు జేసే వారు, అప్పుడు తమ ఆస్థానములోనే గాక తమ సామంతుల దర్చారుల్లోని నాట్యాచార్యులను, న్నర్తకులను, నంగీత విద్వాంను లను, కవులను, పండితులను ఆహ్వానించేవారు. వారి విద్యలను పరీక్షించి, వారిని సత్కరించేవారు. ఈవిధంగా కళలను ప్రోత్స హించారు,

వ్తనరాం కే! +గ్‌ సతమ షో! 11 ర్‌ కం మై షి ద్ని (ళం రాం ఇ వట హా న న్న న వండి అ టా య్‌ గ గోరా డు [్ర // ఓ ఫ్రై ే గై మరవ చక నో శ్‌ | శ్‌ స్‌ 0 6 గి న్‌ షర 7 రు 4 టై”... యల్‌ న్‌క జ్‌/ ', (యనాాణో /

142 నర్తనబాల ఆ కొయరగిరవభుథ్ర

కొండవీటిని రాజణా గా ఆంధ్రదేశాన్ని పాలించిన రెడ్డి రాజులుగూడా గొప్ప (లీ స్థికళాపోషకులు, కొమరగిరి. ప్రభువు నాట్యకళను పోషించు'ఎగాక *వసంతరాజీయి మనే గొప్ప నాట్య (గ్రంథాన్ని (వ్రాశాడు. లకుమాదేవి అనే (ప్రఖ్యాత నర్తకి ఆయన దర్చారులో వుండేది.

“వసంత రాజీయము'లో ఆకొలంలో నున్న ఆంధ దేశంలోని అనేక రకాలైన నాట్యములగూర్చి చక్కంగా (వ్రాశారు.

వీరి బావమరిది 'పెదవోమటి (ప్రభువు కౌళిదాను నాటకా లను రంగస్థలానికిపనికి వచ్చేవిధంగా సంక్షిస్తపరిచి, లకుమాదేవిచే ('ప్రదర్శింపజేసేవారు.

షన 5 న టా (౮ షా ర యడాగో ల్ని య్‌ ర గ్‌ త్తే క 1 నాయం మాగా చరంులుటి రం... టక శారా ర ఆహా నా “కన్య హా ముటగ్ల్లైనై న్‌ టం మా ఆ గం ర గ కాపర్‌. (౮ తత ఫా గ సల్లా గ (1 ర్‌ సు |! 4 క్‌ హో /క చా ( న! | (స క “వె.వచచై న. నం ఖు క వై ( కై "వ ప. వచండ. పడా. విచా వనం: క ప గదదదదదదం్తా వాయ ఏవరు 4/1 [బాగా రాయాలా సో నీ [71 | 1 య] దహ. మ యాయగ నన. ॥ హ్హ ్రా్త 1 అ. “దమ ఉచ జు (అణం౧౧౮౦6౧ యళ లే (ల హతో

144 నర్తవవబాల ఎజయరామవ్రడు

విజయరాఘవ నాయకుడు తంజాపూరు నేలిన ఆంధ రాజుల్లో ముఖ్యుడు, ఈయన నేటికాలంలో [పచారంలోనున్న భరతనాట్యమును, యక్షగానములను యెంతో వృద్ధిలోనికి తెచ్చారు. స్వయంగా యెన్నో యక్షగానములు [వాశారు. ఈతని దర్బారులో రంగాజమ్మ అనే మహాపండితురాలు వుండేది. ఆమె సంగీతము, నాట్యము దెలిసిన కవయిత్రి. ఆమె గూడా యెన్నో యక్షగానములు వ్రాసింది,

వేలాదిగా నాట్యంలో అభినయానికి ఉపయోగపడే పద ములు వ్రాసిన క్షేతయ్య వీరి ఆస్థానానికి వెళ్లి తమ వదములు పాడీ రాజుగారికి అచ్చటి పండితులకు వినిపించి వారిచే అనేక విధములుగా సన్మానాలను పొందారు. ఆనాటినుండి దక్షిణ దేశంలో క్షేత్రయ్య పదాలు మెక్కువగా [పచారంలోకి వచ్చాయి. నాట్యం జేసే పతి ఒక్కరూ ఈ పదాలను అభ్యాసండేసి అభినయిస్తారుం

వర్తవవాల 1ట రి రం శో క్‌:

1. జై న గన న క /. ఇగ న పనన ౧. లలు ల బే జా జో న! స నం శే స (గ శే సగ గ గ వ్‌ | స ( స్తా న = వ్య భం గ్‌? టి వ ఇ 4 సస. క నప లీ బళ్ళ ప (న్లో కాల ల లని లగ స్‌ టో ష్‌ శ ల ర = ఉజేలి ను ననా జా కరప నం. త స్‌ లల్ల అం ల్‌ సు ణే (తే క గ లై క్ష కా టు. న పన / స కా. మస్ట్‌ న? న జ్జ థ గ్ర నె ॥' గ హా యొ ల జే. హ్‌ నల 1కే గ టాయి త య య డైరి

1468 వనర్తనవబాఠఅ కుంభరాణా

కుంభరాణా మేవాడు సంస్థానానికి రాజు మీరాదేవి గొప్ప కృష్ణ భక్తురాలని యిదివరకే చెప్పాను. ఆమె భర్త కుంభరాణా ఇతడు సంగీతము, నృత్యములను చక్కంగా నెటిగిన పండితుడు విద్వాంసుడు, రచయిత. *సంగీతరాజి అను గొప్ప [గ్రంథము వ్రాశాడు. జయదేవమస!కవి వ్రాసిన అష్టపదులను గూర్చి అనేక వివరములతో “రసికప్రియ'అను పేరుతో వ్యాఖ్యానం వాళాడు. జయదేవుని పాటలు నాట్యం జేసేవారికి కుంభరాణా వ్రాసిన వివరణ యంతగానో ఉపయోగ పడుతుంది.

నవర్తనవాల [41 అమ లమ స్మ కర హు! ర్‌ లా ఇ కవిలో గ క గూ భ్‌ ర్ట యు కళ్‌ గ లో ఖర లా ఎస స్స | ష్య లల స న హన. ర షష ఖు వో 1! య. క ”- ల వాటం ఏ నీ

148 సనర్తనవాల అయుల్‌ కుమా సకనో, ఉత్తరదేశ సంగీత కళను రూపొందించిన వారిలో ముఖ్యుడు అమీర్‌కుష్రూ. అతడు ఆ సంగీతానికి ఒక నూతన రూపమిచ్చినాడు. సితార, తబలా మొదలై న వాయిద్యాలు చాలా వరకు వారి కాలంలోనే కనిపెట్ట బడినవి ఇతడు తరాని అను ఒక నూతన సంగీత రచన సృష్టించినాడు. ఈ పాటకు సాహిత్యముండదు. 'నాదిర్‌ దిర్‌ దిర్‌'ఎతొందిర్‌, దిర్‌దిర్‌ ది _త్తరాను తరాని మొదలైన అక్షరా లతో గూడిన పాటలు *తరానిలు, ఈ నూతన రచనలనే, దక్షిణ దేశ సంగీత రచయితలు ఆధారంగా జేసుకొని “తిల్లానిలు వ్రాశారు. తిల్లాన భరత నాట్యంలో చాల ముఖ్యమైన సంగీత రచన దీనికి నృత్తమాడుతారు. ఈ రచనలో తాళము, లయ యెక్కువగా (పాముఖ్యత గల్లివుంటుంది. ఈ నూతన సంగీత రచనకు సృష్టికర్త ఆమీర్‌ కుష్రూ,

నర్తవవబాల 149 రగ శై కక కా గాణ నా గ్ర | బో య ర భో సే రయా”/ = వ్‌ (ఉం వయా? 7 ( 4 ళీ ష్‌ న గూ శే ఖే. ఇ సగ | వ్‌! న 1...

160 నర్తనబాల నూరదాను ఉత్తరదేశానికి చెందిన ఈతడు గూడా గొప్ప విష్ణ భక్తుడు. ఇతడు కృష్ణదేవుని జూచిన తన న్నేతాలతో ప్రపంచాన్ని చూడ నొల్లక, కన్నుగ్రుడ్డను పెరికి వేసి ఆంధుడై, అనేక వందల కీర్తనలు రచించి కృష్ణుని కీ రిస్తూ పాడుతూ జీవితమంతా గడి పాడు, మరొక తమాషా జూచారూ-ా ఇకర భక్తులు కృష్ణుని పొగుడుతూ, పాడుతూ, నృత్యం జేస్తే ఈ అంధభక్తుడు భక్తితో పాడుతుంటే శ్రీ కృష్ణుడే స్వర్గమునుండి దిగివచ్చి అతనిముందు తన కౌళ్ల్ళ బంగారు మువ్వలు "ఘల్లు ఘల్లు” మని ధ్వనింపజేస్తూ నాట్యమాడి, భక్తుల్ని సంతోష పెప్టేవాడట ! “'హాతోంసే హాకేలిబాజే పెరోంసే కదమకీ జయ్యా సూరదాస సంగీత లిఖే జబు భాజత మృదంగ్‌ తబు నాచత కనయ్యా కనయ్యా కనయ్యా కనయ్యా । కనయ్యా కనయ్యా॥ి

వ్‌ హా జారద?

162 వనర్తనవాల వాజహాన

మనదేశాన్ని పాలించిన మొగల్‌ పాదుషాలు - బాబరు, హుమయూన్‌, అక్సరు, జహంగీర్రు షాజహాన్‌, జొరంగజీబు మొదలైన వారిలో = షాజహోన్‌ చక్కని భవనాలను కట్టుటలో, సంగీతము మొదలైన కళల్ని పోషించడంలో చాలా పేరు గాంచినాడు. ఇతడు చనిపోయిన తన భార్య గోరీపై కొన్ని కోట్ల రూపాయలు ఖర్చు జేసి పాలరాతితో పెద్ద కట్టడం కట్టించాడు. అదే తాజ్‌మహల్‌, (ప్రపంచంలోని వింతల్లో ఒకటి. ఇంతేగాక యితడు సంస్కృత భాషను, కవులను, పండితులను యెందరినో పోషించాడు. మన ఆంధ్రదేశమునుండి వెళ్ళిన జగన్నాధ పండితరాయలు యితని ఆస్థానములో వుండేవాడు, పండితరాయలు సంస్కృతంలో గొప్ప పండితుడు. *నవరస గంగాధరమఃు” అనే గొప్ప (గ్రంథము వ్రాశాడు. ఆ[గంథము నాట్యానికి అభినయ విద్యకు చాలా వుపయోగ పడుతుంది.

తెనుగు దేశం నుండి వెళ్లిన ఒక మహో పండితుని మొగల్‌ పాదుషాలు గొప్పగా గౌరవించడం మనకు యెంతో గర్వ కారణం గదూ!

|. శ58 ల క |

154 వనర్తనవాల గన్యూతి తిరునాళ్లు ల

ఇతడు తిరువాన్కూరు మహారాజు, చాలా చిన్నతనంలోనే సంగీత నాట్యాల్లో చక్కని పాండిత్యం సంపాదించాడు. ఇతనికి తెనుగు, తమిళము, సంస్కృతము, మలయాళ భాషల్లో చక్కని పాండిత్య మేగాక, ఆ భాషల్లో యెన్నో పాటలు (వ్రాశాడు.

ఉత్తర దక్షిణ దేశములకు జెందిన రెండు పద్దతుల సంగీతాన్ని పోషించాడు. భారతదేశం అన్ని ప్రాంతాల నుండి యెందరో సంగీత విద్వాంసులు అతని సంస్థానానికి వచ్చేవారు. వారి సంగీతమును విని, నాట్యములను జూచి ఆ కళాకారులను తగు విధముగ సత్కరించి పంపేవాడు. నాట్యానికి వుపయోగ పడే యెన్నో రచనలు జేశాడు.

నర్తనవాల జ క్‌ శ గ గి | జ ను (ట్‌ | ఆం క న్న / ఆ వ శ ఫశ సీ, (| [7 ల సహ ,] స ॥ లీ జ 1 | (| | ర్న

156 నర్తనవాఠ బలిద్వావయు

తూర్పుదీవు లన్నిటిలోనూ చాలా అందమైనది బలిద్వీపము. ఇది నిజంగా ప్రపంచానికి దిగివచ్చిన స్వర్షంలా ముచ్చట గొల్పుతూ వుంటుంది. అజంతా గుహల్లోని అందమైన బొమ్మల్ని పోలిన స్త్రీలు, పురుషులు, వారు వేనుకొనే చిత్ర విచితమైన దుస్తులు, నగలు, వారి నాట్యాలు, సంగీతము, వారి పూజా విధానాలు, వారి ఆచారములు అన్నీ చూస్తుంపే ఈ లోకంలో వున్నట్లు మరిచి పోయి స్వర్గంలో వున్నామనుకుంటాము. ఈ దేశములోని ఆడవారు, మగవారు, చిన్నవారు, పెద్దవారు అందరూ నాట్యం చేస్తారు. పాడతారు. దేవుణ్ణి సంగీతము, నాట్యములకో పూజ చేస్తారు

మరొక్క ముఖ్య విషయమేమిటంటే వీరందరూ హిందువులే.

ఈ దేశ పజలు గూడా రామాయణ, మహాభారత కథలను నాట్య మాడతారు మన దేశంలో లాగునే. ఈ దేశంలో దేవదాసీలున్నారు. వారు దేవుని పూజల్లో నాట్యం చేస్తారు. ఆ నాట్యానికి 'సాంగ్‌యాంగ్‌” అని పేరు. చితంలో భంగిమ:

దేవదాసీ నృత్య భంగిమ.

వర్తనబాల 157 శ న్న. | (7 7 ్‌ సం? ఖై క మా లా ్‌ ఇ డ్‌ వు

158 చర్తనబాల జావాద్వూవం లో నృత్వయు

జావా తూర్పు దీవులలోని ఒక నుందరమైన ద్వీపము, దీనినే పూర్వము యవ ద్వీప మనేవారు,

ఈ ద్వీపానికి కొన్ని వందల సంవత్సరాల క్రీందట భారతదేశం నుండి చాలా మంది మత [పచారకులు, న ర్త కులు, సంగీత విద్వాంసులు, శిల్పులు వెళ్లీ హిందూమతము, బౌద్ధమతము (ప్రచారము చేశారు. ఆ దేశంలో అనేక గుడులు, గోపురాలు క టారు, అవి నేటికీ వున్నాయి. అందులో (ప్రథ్యాతి గాంచినది “దోరోబుదూర్‌ో దేవాలయం, అక్కడ (పచారంలో వున్న నాట్యం గూడా మన దేశానికి చెందినదే. నేటికీ మనదేశ పద్ధతి ననుసరించే నాట్యం చేస్తారు. రామా యణ, మహా భారత కథల్నే నాట్యమాడుతారు. మహా భారతములోని అడ్డనుడు వారికి ఆదర్శ పురుషుడు,

ఈ ద్వీపంలోనివారు నేటికీ మన కళల్ని అభ్యసించి, గౌరవిస్తున్నందుకు మనం పారిని అభినందించాలి.

నర్తనబాల 159 గ్ల డో గి ఈ జి గో | (0 సు 1 // | మన శ న మ్‌ ల | గోర హ్హ / 4 స గ్య పయ (ష్‌ | లో ఫస అక గ్గు సమము] రో లే ఖై క. గ గ సస గోచో త్ర మి నే కా మం న కా సు తం న్నా “రసం జ్‌ కే | 1 ట్‌ స

180 వర్షనవాల నయాందేళంలోని నృత్యయు సయాం దేశాన్నే ప్రస్తుతం తాయిలాండు అని పిలుస్తు న్నారు. ఈ 'దేశానికిగూడా మన పూర్వులు చాలా కౌలం [క్రిందట వెళ్ల మన మతము, కళలు, (పచారము జేశారు. ఈ దేశంలోని వారు పొందూ మతము, బౌద్ధమతములను 'రెండింటినీ అవలం వించారు. కనుక పొందూ దేవతలను, బుద్ధునిగూడా పూజిస్తారు వీరు రామాయణము, మహాభారత కధలను నాట్యమాడుతారు ఈ దేశంలో నాట్యకళకు, నర్తకులకు మరే దేశంలో లేనంత యెక్కువ రాజపోషణ, ఆదరణ వుంది. చ్నితంలోని భంగిమ--- “రామాయణము లోని ఒక నృత్య భంగిమ

| న! కం ర్‌ స మానా తమక ! ళన ట' సన ల | సు జా మాన్‌ లో పం స టీల ఇం వ) - శ్‌ ల్‌ ఇ టై (క్ర "మా మ మ యి బం. శ (ళ్‌ నిష క్ల స ర సట జ ము ్టై గ యం! 6 చు టు మి శ హర చ గా. టం | ఘన స థో ధనే షా స్‌ పం గు రి

182 నర్తనబాల కంబజోడయా నృత్యకణ

కొన్ని వందల సంవత్సరాల [కిందట భారతదేశంనుండి చాలా మంది కళాకారులు, నర్తకులు, నాట్యాచార్యులు, శిల్పులు, సంగీత విద్వాంసులు, మత (ప్రచారకులు ఈ దేశం తరలి వెళ్లారు. శిల్పులు అనేక దేవాలయాలు, రాజ మందిరాలు నిర్మించారు. మత ప్రచారకులు మతమును బోధించారు. నర్తకులు ఆ దేశంలో నాట్యంజేసి మన నాట్యకళ యొక్క గొప్పతనం వారికి తెలియ బరిచారు. మన నాట్యం సంగీతం అభ్యసించాలనే వుత్సాహం గలవారికి మన నాట్యాచార్యులు సంగీతం, నాట్యం నేర్పారు. *“అంకోరువాటోొలోని ఆలయాలు [పపంచంలోకల్లా చాలా పేరు గాంచినవి. అవి మన పూర్వ శిల్పులు నిర్మించి నట్టివే, గనుకనే ఈ దేశములోని శిల్పము, సంగీతము, నృత్యము మన దేశము లోని కళలను చాలావరకు పోలివుంటవి. ఈ దేశ నర్తకులు గూడా రామాయణము మహో భారత గాధలనే నాట్యమాడతారు.

ఈ దేశానికి కొంభోజ దేశమని మరియొక'పేరు, చిత్రంలోని నాట్య భంగిమ---

కిన్నెర నృత్యంలోని ఒక భంగిమ,

గ మ్‌ కప నలో మ సై జు నే తరైల [క్షే కు; ౪ ల్‌ వ. ( వ్యు టమ...

164 నర్తనబాల నీంవాళయులోనా నృత్య కలో

సింహళ ద్వీపాన్నే లంక అనిగూడా పిలుస్తారు. లంకను చాలాకాలము (క్రిందట రావణుడు పాలించేవాడు. అతడు గొప్ప శివభ క్తుడు. కాని మహా పతివ్రత అయిన సీతాదేవిని లంకకు యెొత్తుకుని పోయి. ఆమెను నిర్భంధించాడు. అప్పుడు రామునికి రావణునికి గొప్ప యుద్ధం జరిగింది. రాముడు రావణుని జంపి సీతను చెజు విడిపించాడు. అదే రామాయణ కధ.

లంకకు మన దేశానికి చాలా పురాతన కాలం నుండీ సంబంధం వుంది. ఆ దేశంలోని నృత్యం సంగీతం మన కళలను చాలవరకు పోలి వుంటుంది,

సింహళదేశ నృత్యానికి కండియన్‌ నృత్యమని పేరు. “కండి' అనే పట్టణంలో, నాట్యకళ యెక్కువగా వృద్ధి పొందింది. గనుక ఆ పేరుతో పిలువ బడుతుంది ఇది తాండన పద్ధతికి జెందిన నృత్యము, ఇందులో పురుషులు మాత్రం నాట్యం జేస్తారు.

గ గ క్ష .2 గో (11 ళ్‌ (గ క. హం. గ్‌ ఫ.. క ఆటేాో ణ్తీ య్‌ న్న పాడ

1% వర్తనవాళల వాళటకున్నృ త్యయు రోజురోజుకు నీవు నాజూకు గాపెరిగి పద్నాల్లు రోజులకు పండులాగొతావు ఆందమంతా నీదే చందమామా చందమంతా నీదే చందమామ.

వర్తనవాల 10? మాను తశ ఉన న్‌! శశ,

గ్‌ కోజు లజ టు ॥ 1 ఏలీ లూ కాజామీగా ||| క! ట్‌

168 వరృనవాల మా బిడ్డ నిను జూచి (1) మారాము మానేసి చిన్ని చేతులతోటి నిన్ను రమ్మంటుంటే బుజ్జి చేతుల తోటి నిన్ను రమ్మంటుంటే (1) ఉప్పొంగి పోతావే చందమామా ఉల్లాస పడతావే చందమామ

[షు కసి ణీ అంటిని ల్‌ గే మ ప్‌: శ (1 గ / ్‌ స్తో య | ట్ర శి | అత్మ జవ్యు / (1 ఉఎండుఖాగ ు క ఎంటీ క్త రా జ. కవ. . 200 గె న్‌ / / గ అండతో లౌ క్ధ్‌. భా జంంపుంఆలా = ప్లేపై చండతూాతం జీ . నా లూ తై

170 నర్తనబాల (1) జూచిలాదీనికి రెండు విధములైన హస్తములు పట్టపడినవి.

గ క. ష్ట్ర: స్ప (2 (4! “ర్‌ త్‌ పం ష్‌ న్‌ న. ణ్‌ లి లం క జ వ లా ఇష న /్త. ల జీల / ల్‌ ల్‌ లో మూ ట్లో 4 ఫూ లీ = ళ్‌ శ 1 క 7 క = వి | న. యల న నల ఖ్‌ ఇ గ క 4 తూ నిం హో ల! ణో న ఈ క. స చూోళరి చూ "0 మ ఇ ష్‌. ర్‌ సస తా నల్‌ .. తమని చభూరాొ శు

$72 నర్తనబాల (1) బుజ్జి--అను మాటకు వేరుగా హస్తము పట్టబడినది, “చేతులతోటి నిన్ను రమ్మంటుం పే ఈ మాటలకు పైన పట్టిన హ స్తము వి ట అవాలి లనే పట్టవలెను.

ఆక ఖీ 5 ట్ర్‌ ర్త ఎకి ఎన్త్య్య్సాలఆాి టి | (లా. | ఆ సన్నం

$74 నర్తవబాల చఎఅియ౮ర౮యాథఠు

తమ్ముళ్లూ, చెల్లాఖులూ,

మీరు ఈ పృస్తకమంతా చదివారుగదూ ! ఇందులో మన దేశంలోని కొన్ని నాట్య రీతులను గురించి నాట్యం జేసినయోగులగురించీ, నాట్యన్ని పోషించిన రాజుల గురించీ చదివారు. ఇంకా యెన్నో నాట్యానికి సంబంధించిన వివరాలున్నాయి. అవన్నీ మీరు 'పెద్దవారయ్యాక తెలునుకోవచ్చును,

ఒక్క ముఖ్య విషయం చెప్పి ముగిస్తాను. మన పూర్వులు నాట్యకళను కేవలం వినోదం కొజకేగాకుండా దేవు; పూజించడానికి, విజ్ఞానము కొజకు వుపయోగించేవారు. కనుక కళలు చాలా పవిత్రంగా చూడబడ్డాయి, మీరు పెద్దవా రయ్యాక మన దేశములోని వివిధ కళల్ని అభ్యసించి, వాటి పవిత్రతను కాపాడి, భారతదేశ కీర్తిని యితర దేశాల్లోగూడా వ్యాపింప జెయ్యాలి.

'వెదకవా జ