Telugu Nannya Bharathi Vol 1 - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

నన్నలల౨ భారతి ( వ్యాస సంకలనం ్రి పథవు సంపుటం గారవ సంపాదకులు ఆవదార్య పేర్వారం జగన్నాథం ఎహే అంగ్వ ఆఅ సె [1 ౨. = చేతకోటులమ[గ్థహ్మం ఇ _ త పం శాాుల్తో స్కరరావు (ఏ చుతణ తలుగు విశ్చవిద్యాలయుం

నస్నయ భారతి "(వ్యాససంకలనరో ఉండ అంకిత !51! (౧౦౧1601100 0 092373) "తెలుగు విశ్వ విద్యాలయం (ప్రచురణల సంఖ్య : 186 (థమ ము దణ : 1998 4 ర స య్ర్‌ ల్‌ పో

శాపీక్లేటు : "కలుగు విశ్వవిద్యాలయం, 'సహిదరాబాదుం పతులు 1000 వల: రూ ₹0/ యము.

శం రా అ

/ 4 వటి నిరిం. =

శం న్‌ ళ్‌ (పశతులక . షీ నతన కై ర్క్బర్‌, (పచురణల విభాగం, - తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం, పల్లి క్‌ గాశ్తెన్స్‌, మైదరాహాదు = ఓ న! ౮ న్‌్‌

గ్‌

( ము[దణ);, మహేశ్వరి (ఫంటింగ్‌ అండ్‌ 2ైడింగు వర్కు సీతంచీట, రాభమం్నడి ౨ ఓ

పొ9॥ "పేర్వారం జగన్నాథం లలిత కళావేతం వైన్‌-చాన్సలర్‌ పన్లి క్‌ గాన్టైన్స్‌ పాదళాబాదుంర00 004 (ఆం (్ర) (పస్తుతి

"తెలుగుభారతం ఆం(ధుల అదృష్టంగా అవతరించింది. కవి(తయం చాన్ని తెనిగించి "తెలుగు వారికేెంతో మహోపకారం చేసింది, "తెలుగు సాహిత్య చరి(తలో అది ఆది కావ్యంగా నిలిచింది, ఆం[ధమహోభారతం కాన్ని సందర్భాల్లో మూలానికి వన్నె చేకూర్చింది. మహాకావ్య మర్యాదలను పాటించి రస సమంచితంగా విరచింపబడింది. అందు కే అడి తెలుగు (సజల జీవన నర్వన్వ6గా (పజా జీవితాన్ని పెన వేసు కున్నదిం సంస్కృత ఫారళానికి అనువాదమే. అయినా ెలుగు భారతంలో కెలుగస (వజల మనోభావాలూ, జీవనతత్త సమూ, అలోచన వీధానమూ; మానవ మన స్తత్త్వ చితుణమూ జరిగిందిః అందుశే దాని అధ్యయనం ఆనివార శ మవుతున్నది, అన్ని కోణాల నుండి, అన్ని దృక్పధాలనుండీ అఆం(ధనుహాభార తాన్ని అనుశీలించడం అవసరమనుతున్నది, .

"తెలుగు భారతం గురించి ఎందరో పండీతులు, పరిశోధకులు వీమర శకులు ఆయా సందర్భాల్లో ఎంతో విలువైన వ్యాసాలను (పకటించినాపు, అవి అందరికి అందు బాటులో లేకుండా వునా యిం కనుక వాటిని (కోడీకరించి ఒకచోట కూర్చి (పచురి స్తే ెలుగు పాఠకులకూ, సారస్వ తాభిమానులకూ ఉనయోగంగా ఉంటుందని భావించినాము, ఆ (ప్రయత్నంలో భాగంగా ముందు నన్నయ గురించీ, నన్నయ రచించిన భారత భాగం గురించి విరచించిన వ్యాసాలను ఈ నంపుటంలో వర్చి కూర్చడమైంది. కొన్ని వ్యాసాలు ఇటీవల

కళ

రచించినపికూడా ఇందులో 'చేరినాయి. వాటిని ఒక (క్రమబద్ధంగా అంశ అవళారశకు సంబంధించినఏ, కవిళారీశులపక సంబంధించినఏ, అనువాద విధానానికి సంబంధించిన అయిన వ్యాసాలను ఈ సంపుటంలో ఎంపిక చేసినారు. ఇప్పుడప మిముందున్నవి,

ఇట్లాగే తిక్కన గురించీ, ఎజ్జన గురించీ ఇబేపద్ధతిలో త్వరలోనే వ్యాస సంకలనాలను వెలువరించాలని మా యోచన, అంతేకాళ ఆంధ సాహిత్యంలో యుగక్ర ర్త బూ సాహిత్యగతిని మార్చిన (పవర్తపలూ అయిన మహాకవుల గురించికూడ ముందు ముందు విలురైన వ్యాస నంపవుటాలను (పళటించాలన్నది మా (పణాళిక త్వరలో ఒకటొకటిగా వాటిని "కెలుగు పాఠపలకు, సాహి త్యాభి మానులకూ అందిస్తామని మనవి చేస్తున్నాను. ఈ సంవుటాలగురించి సాహీత్య్యాభిమానులూ, పాఠకులూ వమైనా సూచనలు చేస్తే వాటిని సాదరంగా పరిశీలిస్తాం అందుకు అవ్వోని స్తున్నాం ఈ సందర్భంలో ఎంతో (శ్రమకోర్చి ఈ నంపుటాన్ని నంకలితం చేసిన సంపాదకులు అచార్య "బేతవోలు రామ(వ్మాంగారిన్తీ డా! గొల్లకోట సూర్య భాన్కర రావ్రుగారినీ అభినంది స్తున్నాను, ది 14.1.1006 శ్రీ అంగీరస మకర సం(శాంతి "పేర్వారం జగన్నాథం

సంపాదకీయం

యుగక ర్తలెన మహాకవులమిదా, మన సాహిత్యాన్ని పభా వీతం చేసిన ఉద్యమా-లమిో దా "'కెలుగులో ఇంతవరకూ వెలువడిన విలువైన వ్యాసాలనన్ని ంటిసీ ఒకచోటికి సేకరించి సంపుటాలుగాసాహితీ (వియులకు అందించాలనే సంకల్పంతో “విమర్శన, పరికోధన - సమిా క్చత (పచురణ” అనే (పాజష్టను "తెలుగు విశ్వవిద్యాలయ సాహిత్య కీళం చేపట్టింది. ఇందులో భాగంగా తొల్టిపయత్నింగా ఆదికవి నన్నయ మిద వెలువడుతున్న వాన సంకలనంలో (పథమ సంవుటం ఇది

ఒక కవిమోద వెలువడిన వ్యాసాల సంకలనం కాబట్టి ఇందులో వ్యాసాలను కాలకమాన్ని బట్టకాకుండా విషయపకంగా వింగడించి పాందుపరి వాము, అవతారిక, కవిళతారీతులు, అనువాదవిధానం అశజే అంళొలకు చెందిన వ్యాసాలు ఈ (ప్రథమ సంవుటంలో చోటుచేసు కున్నాయి, ఉపాఖ్యానాలు, తులనాత్మ కాలు, 'భావ-భందస్సు, సరిశిషప్టాలు అనే అంశాలకు చెందిన వ్యాసాలు అనంతర సంపుటంలో "వెలువడతాయి,

పాత పతిశలలో "వెలువడిన అమూల్యమైన వ్యాసాలు కాలా మటుకు నేటి పాఠషకలకూ పరికోధకులకూ అందడంలేదు, ఆ లోటు తీరిస్తే అవగాహనల పరిధులు వి_స్తరిస్తాయనీ, పరిశోధనల స్థాయి "పెరుగు తుందనీ విశ్వాసం. ఈ (పాజక్టకు ఇదే పరమ (ప్రయోజనం,

అయితే ఈ నన్నయ భారతి సర్వనమ్మగం అని మేము వకోళానా అనుకోవడం లేదు, మాదృష్టికిళాని వ్యాసాలు విలువైనవి బాలా ఉండి ఉండవచ్చు. విపులాచ సృ్యీ. మన్నించండి. మ్హీదృష్టికి వచ్చినవి

ఛే

సూచించండి, ద్వితీయ ముద్రణకు ఇది నోచుకుంశేు అప్పటికి మరి కొంత నమ్యగ్యతను సంతరించగలుగుతాం. సహకరించమని. సాకితీ వరులను సవినయంణా ఆభ వి స్తున్నాను.

ఇటువంటి వ్యాస సంకలనాలు (నన్నయమిద) చిన్నచిన్నవి కాన్ని ఇస్పటిశే (ప్రచురితమయ్యాయి. అవి విసృతంగా దొరుకు తుక్నాయి, ఆందుచేత ఆ వ్యాసాలను ఈ సంకలనంలో చేర్చలేదు. ఆలాగే సంసృృ్భృ తాంగ్లాలలో వెలువడిన వ్యాసాలనుకూడా మినపహో యించాము, వీటిని, ఇంకా (పల్యేక విమర్శ (గంథాలుగా, ముదితా ముదిత సీదాంత నిబంధనలుగా నన్నయ భారతభాగం మిద జరిగిన ళ్ళషినంతటినీ (కోడికరించి బిన్లి యోగగఫీగా అనంతర సంపుటానికి చివళ పొందుపరు స్తున్నాము,

వ్యాస రచయితలలో నూటికి ఎనన్హైమంది నుంచి (ప్రచురణా మమతి పొందగలిగాం.వారందరి సౌహళ+గ్షానికీ కృతజ్ఞతలు. కొంతమంది చరునామాలు లెలియ కేదు. కొంతమందికి వారసులు తెలియరాలేదు, వారంళా నూ ఫరిమితులనూ నూ (శనునూ మా నిజాయితీని గమ నించి పెద్దమనసుతో మన్నిస్తారని ఆశిస్తున్నాను,

• వ్యాసాలు సేకరించడం మొదలుకొని పూఫులు దిద్దటంవరకూ అన్నింటా శత్రశాతమూా శ్రవృపడిన సవావతుడు డా| జి యన్‌ భాస్మకరావుగారిని మనసారా అభినంది స్తున్నాను మంచి పరిశోధ కుగుగా కాట్లు తేల్తాడని ఆవంధి స్తున్నాను,

గ్రాంధిక -వ్యావవోరిక భాషోద్యమం మిద ఇటువంటి వ్యాస సంకలనం నురొళటి తయారై సిద్ధంగాఉంది, అదికూడా త్వరలోనే పాఠకలోకానికి అందుతుంది,

ఇ

మహీమనున్‌ వాగనుశొాసనుండు సృజియింపన్‌ = అన్నట్టు ఈ (పాజప్టను ఆధిలో ఆశీర్వదించిన తె వి.వి, (పఏథమోపాథ్యములు ఆచార్య తూమాటి దొణప్ప గారిక్సీ ఆమోదించి కొనసాగించిన ద్వితీ యోపాధ్యములు ఆచార్య సి, నారాయణరెడ్డిగారిక్కీ “ప స్తుతించి” పరిపోమీ స్తున్న (ప స్తుకోపాధ్యములు ఆచార్య పేర్వారం జగన్నాథం గారికి కృృతద్ధ తా పూర్వకంగా నమన్కరి స్తున్నాము,

ఈ కృషిలో సర్వాత నా సవాకరించిన సాహిత్యవీఠ సహ (వతులకూ, వివిధ 'ఆంథాలయాధిపతులకూూ ఆచార్య ఎన్‌, శివరావు మ్యూర్తిగారిక్కీ. ఆచార్య బి, శామకృష్ణా రెడ్డిగారికీ ఆచార్య ఆక్‌, తిరుమలరావుగారికీ (జై రెక్టర్‌, చురణల విభాగం) డా॥ టి. వెంకట 'శెడ్డిగారకీ (ఇప్పటి రిజిష్ట్రారు) కృతజ్ఞ తలు. సాధ్యమైనంత తక్కువ ముచ్రారాతసొాలతో ముదించి ఇచ్చిన మహేశ్వరీ వింటింగ్‌ పన్‌ వారికి ధన్యవాదాలు, బొమ్మూరు బేతవోలు రామబ౦హ్మా౦ ఆంగీరసంఠథస_ప్తమి ₹0-1-1999

విషయసూచి ఆం(ధ్ర మహా భారతము = అవతరణ

ఆం(ధభారతము - అవతారిక కే (శ్రీ ఆలమూరి రాజనోవాలరావు

అం(ధ మహాభారతావశారిక త (శ్రీ మల్లాది సూర్యనారాయణకా (శ్రి

అంధ మహభార తెవళారికా మిమాంస శి (శ్రీ చింతలపూడి వెంక శేశ్వర్లు

అంధ వాజ్మయ వికానతే త్వము-ళం[(ధభారత కావ్యోల్ప త్తి క్‌0 (శ్రీ పందూశి ఈశ్వరదత్తు

నన్నయ అవళఠారిక , 66 (శ్రీ నంకూరి బంగారయ్య

నన్నయ అవఠారిక 8కి (శ్రీ దివాకర్ల వేంళటావధాని

నన్నయకు పూర్వము పద ములు కలనా 1 శ01

నన్నయకు పూర్వము పద్యములు కలవా? శేశల (శ్రీ చిలుకూరి నారాయణరావు

నన్నయ చి, నించిన రాజ రాజు 153 (శ్రీ నండూకి బంగారఖయ [

నన్నయ చి8ి-చిన రాజ రాజు 169 (శ్రీ దివాకర్ల "ేంళటావధాని

నన్నయ దృష్టిలో రాజరాజ నశ౭ేర్యదుడు 13 (శ్రీ గురజాల వానునుంతశావు

నన్నయనాటి సాంఘిక రాజకీయ పరిస్థితలు 197 (తీ) ఖండవ ల్లి లశీ్మీరంజనం

శ నన యభట్టు-ఆం(ధ్రభారతర చన రాజళాజు అనతికి నన్నయ రంగమును సిద్ధము చేసిన వైనము వల? (క్రీ శే. యన్‌, కోదండమమయ్య నన్నయభట్టు యుగము 200 శ్రీ శిష్టా రామకృష్ణ శా(స్త్రి నన్నయభట్టు శాజన శేం్యద్ర స్థాపనాచార్యుడు వక్‌ (శ్రీ! వేదము వేంళటరాయశా (స్రీ నారాయణభట్టు 809 (శ్రీ కొల్లూరు సూర బనారాయణ పంపయుగం మాద నన్నయ తిరుగుబాటు వ్ర ఆచార్య జివి, సుబహ్మ ణ్యం రాజరాజు నశేం్యదుడు లివ6 శ్రీ మల్లంపల్లి సోమ కేఖరశర్మ "రాజరాజు (ప్తి వివరణము న! (శు బు_రా శేమగిరిరావు రాజరాజే భారతాంసధ్రీకరణము (బోత్సహించెను 52 (శ్రీ 5. వి. పర(బవా టా కవితారీతులు ఆం(ధమబాభారతము వచనోప(కమము $66 (శ్రీ మధునాపంతుల సత్యనారాయణశా(స్త్రీ శవివృపుభులు మహాకావ్యమనియు ర72 (శ్రీ) శేతవరపు రామకోటికా(్త్రి తెలుగున గద్యకవితను (పవేశపెట్టుటలో నన్నయ నిర్వహించిన భూమిక $77 (శ్రీ భమిడిపాటి విశ్వనాఫ్‌

క

నన్నయ అత్తర రమ్యత జ! (శ్రీ వి, వి, ఎల్‌, నరశింహారావు

నన్నయ అపూర్వ సభార చవల 897 (శ్రీ ముదిగొండ వీరభ(దశా (స్రీ

నన్నయ బుతు వర్గనము ఉ్షే0 డాః। కొక్కొండ సత్యవతి

నన్నయ కవిళారీతి 490 (శ్రీ విపదు వేంకట శేషయ్య

నన్నయ కనితారీతులు వేదాలవారి వ్యాఖ్యానము క్షర్వీఖ

నన్నయ కవితా శిల్పము 4$9 (శ్రీ నండూరి రామకృష్ణమాచార్యులు

నన్నయ కవిత్వము 466 (శ్రీ భూపతి లశ్మీ నారాయణరావు

నన్నయగారి శావ్యదృష్టి = (పకృతి వర్ష నలు శీర

ఆ గంగి శెట్టి లశ్ర్మీనారాయణ

నన్నయగారి శేమసరణి క02

నన్నయగారి సాహీత్య సూశవృత్రి క్‌్షేలి (శీ కోవెల సంపత్కుమారాచార్య

నన్నయ నాటకీయత ఫక3ి (శ్రీ ఎస్వీ, భుజంగరాయశర గ్‌

నన్నయ నాద సౌన్టవము కరవ (శ్రీ నండూరి బంగారయ్య

నన్నయ నానాకుచిరార్థ సూక్తి నిధిత్వతి రం! డా! ఎన్‌ గంగప్ప

ర!

నన్నయ నానారుచిళార్ట సూక్తి నిధిత్వము 60% (శ్రీ ఖండవల్లి లమీ, శ్రరంబినం

నన్నయ - (వసన్నక థా వివిదార్థయు క్షీ 6109 (శ్రీ పరిమి సాంబయ్య

నన్నయ భారతంలోని శె శవలీలలు 603 (శ్రీ శామడుగు వెంక కేక్వ కశర్శ

నన్నయ భారతము = వేద (పతిపత్తి ఛ40 డాకి బొన్నలగ ణే మృత్యుంజయరావు

నన్నయ మహాభారతము నాటక లమ్యలతుణ

సమన్వయము ల!

(శ్రీ బుజ్టై శేమగిరిశావు పంతులు

నన్నయ రచనలో నాటకీయత 652 అచార్య జ్మివ్‌, సుటహ్మాణ్యం

నన్నయ వచనము 6% (శ్రీ కొర్లపాటి (శ్రీరామమూర్తి

నన్నయ వచన రచన 688 (శ్రీ (ొవ్విడి "రామం

నన్నయ - సూక్తి నిధి 435 (శ్రీ పోలేపెద్ది రాఛాకృన్నమూర్తి

నన్నయ్య ఉభయవాక్సా ఢీ 'గక్తి శ్రీ యడవల్లి అదినాళాయణ

నన్నయ్య గద్యగతులు 9 (శ్రీ వి సత్యనాశాయణ

నానా రుచిరార్థ సూ క్రినిధి నన్నయ 726 (శ్రీ పరిమి సాంబయ్య

పద్య విద్వ-సన్నయ భారచావళారిక క. ఆచార్య తుము పూడి కో శేశ్వరరావు

ఇటే

(వసన్న కవిత 747 (శ్రీ వె. మల్లీ కార్టునరావు

భట్టారక హృదయము (వసన్నకథ-అర్థయు క్షీ 708 ఆచార్య సాళ్యే కృష్ణమూర్తి

భారత భారతి-నన్న పార్యుని నాటకీయత 7ఈ స్ఫూర్తి(శ్రీ) (౧ తోశో జావ టి

(శ్రీవాణీ గిలిజాశ్చ్‌రాయ 786 శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ

సూక్రీనిధి నన్నయ 91 అచార్య "బేతవోలు శామ(బవ్మాం

అవానుద విధానము

నన్నయ యాం(ధ్రీకరణ పద్ధతి 800 (శ్రీ జటావల్ల భుల పుగుషోత్తము

నన్నయగాలి ఛార తాం కరణము 609 శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ

నన్నయ : తెలుగుఫెఠతం : అనువాదంకాదు : వునస్సృష్టీ వు! వాశరధి

భట్టారపని భారతానువాదము తర (శ్రీ! చిలుకూరి పాపయ్య శా (క్ర

భార శాం(థీకరణము = సన్నయ 8963 అచార్య శలాక రఘునాథశర్మ

మతే

ఆం ధభారతవు - అవతారిక (శ్రీ ఆలమూరి రాజగోపాలరావు ణి మతపరిస్థితులు = ఆంధ భారతావళ్యకత

బోద్ధలు మత్సరగగస్తులై, (పభువ్దలు సృయదూవితులై, నుభాపి.తాలు జీర్మించి, ధర శ్ర ంనడలి, అదర్శాలు సనళించిి లోకం (భష్ట ముయినాడ్డు వురుపోత్తములు నహీంపరు, ప్రజలు భరింపరు, విలయం విళటాట్టవోసం చేస్తుంది. కవులు ఘంటంచేబూని విజృంభిస్తారు,

అలనాడు "ాలిదాసు తననాటి రాజలోక లాఘవజీవితాన్ని, విషయ్‌లాలనతను గుర్తించి 'ధర 0 (భష్టమవుతున్నట్లు లటహించి, శాన్యాలు (వాస్‌ సంస్కా_శానికి పూనుకొన్నాడు.

పార్వతీశివులవలె ధర్మం తదాశ్రయమైన ఆచరణ విభిన్నము శాక సంపృృ_కృముగా వుండాలి, " మో స్వన్లాభిలామ విషయవాంఛా పరితృ్షికి దాన్యమైసోరాదు. అయినచో ఊర్వశి తిరోగమింపకలదు, (విక మోర్వశీయం ) నారీగమనం కాస్తోోపదిష్ట మయిననూ అది (పజామోదము(దను పొందాలి. శానినాడు అది ఫునీతముకానేరదు, (శకుంతలా వివావాం మిరుమిోి కామతృషస్లాయుత నారీవాంఛను విడవండి, “పజామై గృవహామేధులుకండిో”ి సుధరా నీక సంరతణార్థ మయి మిమిోరథాలను స్వర్గోకపథానికి మళ్ళించండి, _కెశమందు విద్య, యౌావనమందు గ వా_స్తధర శం: వార్ధ్థకమందు యోగము(ద అపైన యిచ్భామరణం మిాకుతగినపని అని తననాటి (వభువులను, (పజలనుకూడ శాలిదాసు తన కావ్యాలద్వారా పహాచ రించాడు

సంస్కృతంలో అడికవి వాలీ కీ అతడు రచియించిన రామా యణాధారంచేత నాటిచర్మిత మనం 'తెలుసుకోగలుగుతున్నా ము,

వి నన్నయ భారతి

నంస్కృృలకీవులపా ళన శావ్యాలలో అవతారికలు (ొసే ఆచారం

"లేదు. అయినా వారి కాన్యాలలోని నాందీపిస్తావనల ఆధారంచేతే

కవి శాలాదులను నాటి చరితను మనం కొంత (గహింపకలుగు

తున్నాము, తమిళ, కన్నడ, అంధ కవులు తమ కావ్యాలలో అవళా

కళలు అశ్వాసౌంతపడ్యాలూ (వాశారు. వాటివలన మనకు అనాటి

చలిత ఎంతో లభ్యం అవుతోంది. తెనుగులో ఆదికవి నన్నయభట్టు

అశడాం(ధమహళధారత కర్మ, తత్కృతిభ_ర్త రాజవొజన రేం్యదుడుం

"కెనుగులో మహాభారతం వుండడం అవసరమని నన్నయకపి, రాజ

శాజనశేం(దుడు గుర్తించారు. రాజు వరమధర్శ విదుధు, (పజాను

రంజనముగ పరిపాలించు. పాలకుడు. తనక్కు (ప్రజకు విశ్వజనీనమైన

శావ్యం అవసరమని ఉవ్విళ్ళూరాడు, (ప్రజలలోని విిన్నత త్త్యాలను

నెట్టి సంఘశక్తులను వకముఖంచేసి ధర్మం అచరణ యీ శిండూ

విభిన్న పథగాము లె భష్టంశాకండా కాపాడ కలిగింది మహాభారత మే

అని రాజరాజు నిర్గ యించుకొన్నాడు, అఆ రాజు పరమధర శ్రఏదుడుః

విమలమతిన్‌ అనేకమైన వురాణాలు విన్నాడు, రసవత్తర కావ్య

నాటక్యక్రమములు పెక్కు. చూశాడు, జగత రి పూజ్యములై న ఈశ్వరా

గమములయందు అత్యంత భక్తితో హృదయం నిలిపినటివాడుి

ఆయినా మహాభారత మే వినాలని తనకు అభిలావ "పెద్దమైయుందునని

గట్టిగా శెప్పాడు. భారతకథలుు బహువిధముల, బహుభామలలో

అతడు విన్నాడు, అవి బహుయాగముల ఫలం యివ్వకలవ నేమాట యదార్థమే, శాని అవి “కృష్ణదై్యైపాయన ముని వృషధాభిహిణ్‌ మహాభారత బద్ధ నిరూపితార్థం లోపించివున్నాయి. కనుక తన అధిక ధీయు_క్రీసాయంళో అట్టి మహాభారశాన్ని 'కెనుగున రచియింపుమని, నన్నయభట్టును అ రాజరాజు కోరాడు, నన్నయకవి అభి పాయం కూడా అట్టి దే,

ఆం[ధమహాభారతము - అవతరణ శి

ఇట్టి కోరిక కలగడానికి అనాటి మతపరిస్థితులుకూడా కొంత జారణమయాయి. రాజరాజునాటిశే శేవల యాగకళా భిలామ, శుద్ధ బౌద్ధం, శుద్ధవై నం, అన్నీ దిగజారాయి. భక్షి వుణ్యలోక వాంఛ, మూూత్తి ఆరాధనమాత్రం బలంగానే పెరిగాయి.

అనాటికే “లపరోశపాశుపతో (పభావంచేత శైనం వంగా మారిపోయింది. బొద్ధులు, బ్రైనులు అంతవరకు . ఆరాధిళ్తూవచ్చిన క_క్సిస్వరూపాలు పొనవట్టాలుగా మారాయి." శైనుల వృమభ ఆరా ధన నందిపూజగా మారింది. కాగా పశుపతినాథుడు పార్వతీనాథు మటైనాడు, అది ఉభయమతస్తులను వకోను గ్రఘీలుగా చేసింది. బౌద్ధా 'రామాలలోని అయక_స్తంభాలు శివలింగాలుగా మాళాయిః. గుళ్ళు గోపురాలు జేచాయి, బౌద్ధం వైనం జేవం నమి (శిత మయాయిః అయినా అయా గరువులూ ఆయా మళతెలూ, అన్ని వశ్తాలలోనూ వుండి వర్ల విచత్‌ణ వుంటూ నేవుంది, జైనబావా ్రణులు, వై నరాజులు థై నవైశ్యులు (గనోమ కేశ్వఠ ఆరాధకులే కోమట్లు, గోమకులు కోమ ట్ల్రయారుం) వేదవి_పులు వవన్షానికి ఆవర్ష ంవారు ఆయా వేర్ణతోనే పల (కమౌాగతంగా వుంటూవచ్చారు పార్వతీఛ్యానాన్ని అంగీకరించారు, విమలాదిత్యుడు, అతనికొడుకు రాజరాజు కూడ దివిడాధిపత్నులై న చోళరాజక న్యలను వివావామాడారు- అనాడు ఎందరో విఫులు, తదితరులు (దవిడబేశాన్నుండి “వేంగికి వచ్చారు వారి ఆగమన కారణంగా వేంగినాటే వి_ఫులలో ఇాస్ర్రాధ్యయనం ద్విగుణించిందిం సండితలోకం ఫునరుజ్జీవితమయింది.

దవథీణ"దేశంలో ఆళ్వారులు, శఠనోవుడు నాథముని (పళ్ళ తులు భ_క్రిమాన్లాన్ని (పబోధించారు.. నయనార్లుకూడా - శ్రైవానికి భక్రిని జోడించి (పచారంచేశారు- ఈ రెండువూర్లాలు (పజాజీవితంతో తీవిమైన భ_క్తిమార్లాన్ని లేక్నత్తించి తమ (ప్రభావాన్ని ముద్రించు

జీ నన్నయ భారతి కొన్నాయి. శంకరుని అదైైతమతం, "శం 'న్టులను తృ_ప్రిపరచక పోయినా వ కొందరిని మా_తమో వళపరచుకొన్నా అది _(పజామతం శాలేకసోయింది.. అతడు యజ్ఞాదిళర శ్రైలను నిరసించాడు. బౌద్ధధర్శా లను చాలావరకు అంగీకరించాడు. ఇట్టి పరిస్థితులలో తను ప్రజలకు శినలైన ధర మార్షం చూూపకలిగింది అఆం(ధమహాభారత మే కాగలదని రాజరాజనరేంద్రుడు అతని కవి నన్నయ ఉభయులు నిర్ణయించారు కాగా అంధభార తావతరణకు పూనుకొన్నాడు. భగవద్గీత భారతంలో నిచేకదా!

లిక్క-ననాటి స్టితి = -మహాభారత విశిష్టతను గూర్చి లోగడ వ్రాయబడింది. 'రాజరాజన లేందుడు పార $లీపతి ఛ్యానాని'కే అంకితు డయాడు, అయినా (తిమూ _ర్హులను రాజరాజు నన్నయగూడ ఉగ్గ డీంచి సమన్క-రించాప. శాని తిక్క ననాటికి పరిస్థితులు మారాయి. నన్నయ (కీ, శ, 1వ, శతాబ్దివాడు. తిక్కన (క్రీశ 28వ శతాబ్ది వాడు ఈ మధ్యకాలంలో "జేశంలో వచి ఏన మతావేశాలు (ప్రజలలో ఎన్నో మొప్పలు అెచా ఏయి, మళ్ళీ ఖాష్టన పండి తారాధ్యులు శివ భక్తిని అందరికీచాటి పిజామతంగా మార్చారు. రామానుకాదులే వైష్ణవం అన్ని వర్షాలకు ముక్తి దాయకం అని (పచారెంచారు. మధ్యా చార్యుల దై గలే సిదాంతం వ్యా _వ్రీచెందింది. శంకరుని అద్యైతం పండిత లోకానికే పరిమితమయింది. అందుచేత భక్తి భావమే బహుళంగా పబలింది ఆయా మతావలంబక్కులె న శైవ, టైస్ణవ వన్దాలలోన్వు (వభువులలోను తమ'చేవుడే అధికుడనే అవేళ కావేశాలుపెరిగీ "ముతో న్మాదంహెచి, ఏ రగడలు, యుద్ధాలుగూడవచ్చాయి. ఇట్టి పరినితులలో తిక్కన భారతరచనకు పూనుకొన్నాడు, ఖ

త్క్కన. వేదవ్యివుడు, రాజసీరిజ్ఞడు, మూగి యాజి శీవ ేశవ్చల కళేద్యమును కల్పించి, భక్తిని అేకెళ్తించ పరతత్వ్వమున (యలోధింపకలిగిన ధీశాలి,

అం(ధమహాభారతము - అవతరణ క్‌ “ఉ|| వైదిక మార్గ నీప్టనగు వర్తనమున్‌ దగనిర్వహించుచు

'న్ఫేదము లేకభ_క్రీ మది నిర్శలవృ_త్తిగం 'చేయుచుండ మ

"త్చాద నిరంతరస రణ తత్పరభావము కలి ్రనాత గ్‌ న

మో శ్రదముంబొందంగావ థ్‌ నముంగొనియాడుచునుందు నప్పుడున్‌ (నీ వఖండితభ కిన్‌" భారతాన్ని. తెనుగువాస వినిరి శ్రంపబూనుట భవ్యపురుపార్థ తరుపక్వఫలముకా దె, దీని కదనియ్యకొని -వేడ్క_నూని “కృతిపతిత్వమర్థించి వచ్చితి దిక్క_శర న అని పర మేశ్వరుడు తనతో అన్నాడని తిక్కన చెప్పుకొన్నాడు. ఎందుచేత ! “అప్పర మేశ్వరుం డాశితులకు అత్యంత సులభుండు గానో పర మేశ్వరుడే తన్నడుగ వచ్చాడని తిక్కూ-న వచించాడు, ఎంత గర్వంగా అన్నా ఆ పర మేశ్వ రుండు భక్తులకు అత్యంత సులభుండనిగూడా వచించాడు,. కనుక తిక్కన తలతిక్కకంకై అతని భక్సిభావమే యానిమయంలో (పళ టిత మవుతున్నదనక తప్పదు. అబే అతడు వెప్పదలచుకొన్నదిం మిరు భక్తులుకండు. మికడశే భగవంతుడు వసొడు, అతడు మో వాడే అని చాటిన తత్త వ్రవేదిం పర మేశ్వరుడు భక్తులకు సులభలభ్యుడు సుమూ అనీ, అయితే ఆ భగవంతుడు కేవలం శివుడునూ కాదు విష్ణువూ కాదు అనీ శివశేశవు లేకరూపులన్సీ భక్రిమార్ల్షంచేత పరమార్ధాన్ని సాధింపనగుననీ అతడు తననాటి(పభువ్రులక్కు పామరులకు పండితులకు. గూడ మహ_త్తరసం బేశమిచ్చాడు. తద్వారా వేదవిప్రులను, శై వులను వైష్ణవులనుగూడ తృ వ్తిపరచకలిగాడనక తప్పదు, భగవర్లీతాస్థాన్ని యీ విధంగా అర్థం చేసుకొని అతడు (పజలకు తనభావాన్ని తన భారత రూపంలో అందించాడనవచ్చును.

భారతగమ్యం వారిహర “ధరా '+చ్వైతభావమే” అనీ అది అందరి కసీ ఆమాదయోగ స్ట్‌మని నిర్ణ యించాడు తిక్కన, అందుచేత నే

6 శన్నయ-భారతి “త్త (శ్రీయన గౌరినాయిరగు చ్విత్సముపల్లవింపళ (దౌయిలేమూ మై వారిహారంబగు రూపముదాల్ని విమ్షురూ పాయ నమశ్శివాయ యనిపల్కె.డు భ_క్తజనంబు వైదిక ధ్యాయిత కిచ్చమెచ్చు పరత _త్త్వము గొళల్చెద నిష్ట నిద్ధికిన్‌ 1 మరియు కం! "వేదములకు నఖలన తి వాదములకు బహువురాణవర్షంబులకున్‌ వాదైన చోటులను దా మూదల ధరా (స శామ మోత్తస్థితికిన్‌ 1” అని (వాశాడు, తద్వారా భారతముమొక్క- “ధర్శాడ్వ్వైత స్టిక్‌ ని 'పస్ఫుటం చేశాడు, అందుచేతనే తన భార తొన్ని నరాంకితం చేయక్ర భగవంతునికే ఆంకితమి చ్చాడుం తన వహరిహరనాథుని కన్నారచూడకలిగాదు, “కినుస్థిమాలా కిముకొ స్తుభంవా పరిమ్కీ)యా యాం బవుమన శ్ర్‌ేత్వం కింతాలకూటం కిమువాయళో దా స్తన్యం తవస్వాదు వద(పభోయమేో అని (పాస్థింపకల పరమభక్తుడు తిక్కన, కర సై భక్షి జానం మేళ వింపకల పరమార్థేత్త అతడు. " ॥ టీ పిపక్వదృల్టికి రిక్కన్నను తీర్చి దిద్దినవి నాటి మతసాంఘిక పరిస్థితులే అనక తప్పదు. క్రవి మైనతన శాల(పభావమును తేన సంఘముపై కవి (ప్రభావమును ఉండక మానదనడంలో అళ ఏర్యం లేదు. ఇంతవరకు కవ్మితయం రచియించిన అవతారికల ఆధారంగా అయా శాలముశాటి మత పరిస్థితులు, సంఘమువై తేమ్మపభావమును

అం్భధమహో భారతము = అవతరణ జ చూపగా ఆయా పరిస్థితుల కవసరమైనతీరున అం్యధభారత రచన కావ్య కత కలిగిందని కెలుసుకొన్నాము,

ఇక అయా కవులనుగురించిి అయా కాలమునాటి చరితను గురించీ అవతారిక, అశ్వాసాంత పద్యముల సాయంతో నిరి శ్థంచు శోవలనీన అవనరంవుంది. యెక్ర్షా(పగ్గడ (వాసిన అవతారి కాంశాలలో అలేడు శివభ క్తడనిమా(తం మనకు "లెలుస్తోందిం

అవి

ఇంతవరకు ఆం ధభారత రచనావశ్యతకు కారణాలను గురించి

“తెలుసుకొన్నాము, ఇక రాజరాజనళలేం్యదుని యొక్కయు తూర్పు

చాళుక్యుల యొక్కయు మ తాభిమానమెట్టిదో కొంత "తెలియవలసీన

అవసరముంది. 'రాజరా జన రేం్యదుడు యిలా అన్నాడు :

“మక! ఇృవియేనున్‌ నతతంబు నాయెడ కరంబిష్టంబులై యుండు జా యవు ఘా ేవకులాభితర్పణ మహీయః (కీతియున్‌ భారత (శవణాశక్తియుం బార్వతీపతి పదాజ్ఞధ్యానపూజామహో తవమున్‌ సంతత డానశీలతీేయు శక్యత్చాధుసౌంగత్య మున్‌ [౯ భూ ేవకులాఖితర్పణం, పార్వతీపతినిగూరి సన ధ్యానం, పూజ

చానశీలం తనకు చాలా (వీయమన్నాడు. [అయితే యిది రాజరాజుశే

(వధాన లమీణమా?1 లేకపోతే అతని పూర్వీకులు కందరకును వున్న దా?

అనేది 'తెలుసుకొనడం అవసరం, అతనికే యిట్టి అనీ అనగా, విప

భ్‌ పార్వతీపతి చింతా వుంశు అది అతని (పత్యేక విశిష్టత అన వచ్చును. అలాకాక ఆతని పూర్వీకులకుగూడావుం ళు అది వారి వంశ

(కమానుగతమైన సామాన్యగుణం. అనకతప్పదుం 'రాజనంేందుజే

శాదు అతని వంశీకుల కందరకుగూడ యిట్టిగుణాలున్నట్టున్నాయి..

8 నన్నయ భారతి వాళ్ళశాననాలే చాటుతున్నాయి, తూప్ప రాసక్టల మూల వురుషుడైన కుబ్బవిష్ణువర్ధనుడు (కీ. ఈ 616-688) భీమరధీ తీరమందున్న కొండొక (గామాన్ని లిమా పురం, చీఫురుపల్లి శ చిజ్జ్ఞరాల, కలవకొండ (ౌామాలను (చబావ్మాణులకు చానమిచి నట్టు అయా శాననాలు "తెలుపుతున్నాయి. ఈతని ఫొడుకయిన జయసింహుడు (శ వ 676-700) నిడుంబరు%. ఫులింబూరు. వెణకశ్రప్యరు పెనాకప్యర్కు కొంబ్యరు, విష్పర్తి(గొమూలను వేదవిప్రులకు దానాలిచ్చారు. వీరు వైనులుః

మంగియువరాజు : ((కీ. శ 676-700) ఇతడు అ(గహారాలు దానమిచ్చాడంు, బొండ'డన్నొర్షి, చెందలూరు, తిమ్మాపురం, వడువాడ పాలెం నూతులపషరు, లమ్మీపురం వగయి రాలు.

"5ండవవిస్ణువర్ధనుడు, అతని తంథడియైన ఇద భట్టారకుడును చానాలిచ్చారు.

రెండవ విన్లువర్ధనుడు (కీ, శ, 667-675) ఎన్నో (గామదాన ములు బావా శ్రైణులకు యిచ్చాడు

మూడవ విష్ణువర్ధనుడు (క్రీ శ 14.750) విప్రులకు శైనా లయాలకు దానాలుచేశాడు, అది ఇతని కాలంలో వైనం బహుళ వ్యావ్హీని చెందింది. పు గో, జిల్లా పెన్సంచిలిలో డ్రైన వ్మిగహో లున్నాయి కదా + ఇతని శాసనాలు : పసువుంబరు, మావిండిపల్లి ముసినికుండ, జలమూడ్సు, పెర శ్ర చిలి, "రెండుబళ్లి మొదలయినవి,

'కెండన విజయాదిత్యుడు : ((కీ శ 804-848) బతడు 108 శివాలయాలను కట్టించాడుం తులాభారమునుతూగి వెండి బంగారా లను పేదలకు దానమిచ్బాడుం చం(ద(గవాణకాలమున 'వేదవివ్రులకు (గౌమదాన మిచా ఏడు

అం(ధమహాభారతము = అవతరణ (8) “వ

గుణగ విజయాదిత్యుడు, (కీ. ఈ, 850-898) మొదటి చాళుక్య భీముడు యితడూ (బాహా 'శణులకు దానాలుచేశొడు. ఇందులో కొన్ని రాజకీయ కారణాలవల్ల గూడ జరిగినట్టు తోస్తుంది. అమ, శ్రరౌజు తన మెన్యాధిపతిమైన భండనాదిత్యునకు గొంటూరు (గామం చాన మిచ్చాడు, రెండవ భీముని పేర చాళుక్యభీమవరం నిర్మింపబడింది పానారవంశ (వభువును -వేగిబేళ 'రాజ్యరతుకుడును అగు “వజ్టియ'అను వానికోర్కెవైై కంమపాఠరియగు. కొము నకు “కండేరువాడి విషయం లోని *కోడతల్లి * అను (గామాన్ని దానమిచ్చాడుం “అపకలమన్నా డూ విద్దదమయ్య అనే (గూవా డికి ఉత్తరాయణ నం(కాంతి వుణ్యకాల మందు అ(గహారంగా యిచ్చాడు,

ఇక రెండవ అమ ,) రాబవిజయాదిత్యుడు : (ఈ శ, 945_970 (1) ఇతడు తన కుల(చాహ్మాణుడును, కౌండిన్య గో(తుడగు నొక (ఛౌవ్మాణునకు (పా_క్తన వేతమును తిరిగి యిచ్చాడుం

(2) చం(ద(గవాణ "కాలమందు ఒక (దావ్నాణునికి “పడక లూరుి (గామంలోని భూమినిదానమిచ్చాడు,

(8) పాంబ్యరు గామంలోని కొంత భూమిని పట్టనర్థని వనంశజు టైన “బల్లాల 'దేవవేలాభట్టుకషి దాసమిచ్చాడు. పటవర్థన వంశజులు కబ్దవిష్ణువర్ధను నాటినుంచి మంతిద్వాది పదవులలో వునా రుం

(ఉ) యొలవర (గామాన్ని ఉత్తరాయణ సం(కాంతి శాల మున (బావ్మాణులకు దానంచేశాడ్డు.

(5) “గుండుగొలను" ఆామంలో కొంత భూదానం విప్రులకు

(6 అడ్డశావిగచ్చకుచెందిన వలహరిగణములో చేరిన వైన టౌవీయగు వామెకాంబ- గుర్మువైన అక్హ్హూనందిని అను టైనాచార్యు

10 నన్నయ భారతీ నకు సర్వలో కాళియ వై నభవనార్థమయిన భోజనకాలకొరకు అత్తిలి నాండు విమయనులోని “శంచుబజ్ఞు (కంచుమ్మరు) (గామోన్ని చానం చేశాడు,

(7) ఈరాజకడ ఉద్యోగిగావున్న దుగ్గరాజు విజయవాటికలోని వైనాలయానికి అ త్తిలివద్దవ్రన్న _ మల్లియంపూడి. (మల్లి పూడి) ఉామాన్ని దానం చేశాడు.

($ పప్పనామాత్యుడ నేవానికి దానధర్ధుములు చేసినట్టు “వాండి శాసనం తెలుపుతున్నది.

(9) తనగురువ్చు విక్వేశ్వరపండితుడు కొడుకు ముమ డీ (భూత శాశిపండితుడు ఆతనికి యీ శాజ్ఞు అఫ శ్రైలపూడి. మొదలగు (టగౌమాలు చానమిచ్చినట్లును ఇతడు శ్రైవుడని కాడిొండ శాసనం నలన లెలు స్తున్నదిః

శాగా యిీారాజు క్రైవ్రలకున్వు జైనులకును వివ్రులపను, రాజకీ యోద్యోగులకును దానాలు యిచ్చాడు

విమలాదిత్యుడు : తన మం(క8ిమైన “వజ్జియ్యపగ్గ డక రణస్థ్ర పూడి (గామాన్ని దానమిచ్చాడు, వజ్జీయ(పగ్గడ యజ్ఞయాగాది (్రతువుల నాచకించిన కరి స్టా తిరవయ్య్యూరులోని పంచనా భేశ్వత స్వామికి దానమిచా ఏడు విమలాదిత్యుడు, కాని ఈ విజయాదిత్యుడు టైనమళావలంబకుడు, (తిశాలయోగి సిద్ధాంత "దేవుడను తై నాచాష్య డితని గురువు,

రాటిరాజు: (1) కోదమిల్లి (గామాన్ని చీదమార్యుడను (ూవ్మాణున కిచ్చాడుం (8) *మండి (మండపేట) అనే (గ్రామాన్ని (గూవా ్రగుడును, భారద్వాజ గో్రకును అపస్తంబ స్యూతుడును శివపమారభట్టుని

ఆం[ధమహాభారతము - అవతరణ శ పౌషతుండును, రామభబేవుని తనయుండును అగు అక్కయ్య అను (బావ్మాణునప సూర్యగహణ కాలమందు చానమిచ్చినట్లున్నది.ఇతనికి సమస్త భువనాశంయ (ౌవా ్రనుహారాజు అనే విరదుంది. ఈ సానన 'కావ్యక ర నన్నయభట్టు,

పావులూరి మల్లన్నకు వితామహుగైైన పావులూరి మల్లన్నకు “నవఖండవాడి (గామాన్ని దానమిచ్చాడు,

ఈతడు కలిదిండి మొదలగు (గామాలను శివాలయాల నిమిత్తం దానమిచ్చాడు. నందం పూడిని నారాయణభట్టుకిచ్చాడు, నారాయణ భట్టు వంశంవారు అమాత్యులు, యజ్ఞాలు చేశారు

ఈ పరిశోధనవలన ేలిన సారాంశం దానశీలత్య భూదేవ కులాఖి తర్పణం. పార తీపతి పదధ్యానం, తనకును పూర్వ వంశీకలందరకును వంక (క్రమానుగతంగా వ స్తున్నదనీ, అది రాజరాజు (పత్యేక లతణం కాదనీ తెలియకలదు. ఇంటేశాక పూర్వ చాళుక్యులు వైనమత పరిపోసకులును, పశుపతీ ఛ్యానపరులును అయినట్టు కూడ బుజువు కాగలదు. తూర్పుచాళుక్యులు కేవలం వైదికమత ( పతిషఘ్రైపనావార్యు అని అందుచేత తమ 'వేంగినుండి పంపాది శై నకవులును, శైనులును యితర(పాంతాలకు పారిపోయారనే మాట యడార్ధం కాదని రూఢిగా ెప్పవచ్చును. (కీ, క, 10వ శతాబ్బమువారు పంపు రన్న, పొన్న నాగవర్శులను కవులు, తము వేంగినాటీ తూర్చుచాళుక్యులు జైన విరోధు లై నందునను తాము వైనులయినందున యిక్క_డ ఆదరణలేక్ర శై నమ తాభిమానులయిన పశ్చిమ చాళుక్యులకడకు పోయారనే వాదం శేవలం (పచారమ్మాత్రమూ, ప్లల్చితమూ,

(శ్రీ ఈ 10111118) వరకు పాలించిన రాజరాజుతండి విమ లాదిత్యుడును; (కీ, శ, 718752 శాలంలో పాలించిన మూడవ విష్ణు వర్థనుడును టై నముతేవ్యా శ్రీకి సాయపడినట్లు వారిచరిత్ర)ల్రు శాసనాలు

కతి నన్నయ భారతి ఇబుతున్నాయి. లట్టిపరి స్థితులలో 'కేంగినాటి కవులు జ్లైనులై నందున, తూర్పుచాళుప్యులు వైదిశాభినూనులె; శ్రైనమళఠౌన్ని నీరసించి నందును ఆయా కవులు వేంగినివిడిచి పశ్చిమచాళుక్యుల న్యాశయింప బోయారనడం, చరి(తవిప్థాము.

మురొకవివయం : తూ, చాళుక్యులు "తాము స్వయం యజ్ఞ యాగాది(కతువుల నాచరించినట్టుకాని, యజ్ఞ యాగాదికములు చేసినం దుకు లేదా చేయనున్నందుకుకాని వవి(ఫులకు దానాలిచ్చినట్టు కన్పిం చదు, అనాటి మంతులు (గైగ్గడలు, భట్టులు, శర్మలు, వగ్ర

ప లు చేసే వగైరాలు ఎట్టివారై నను వేదాధ్యయనం) య్జ కర శైలు చేసేవారని శాననాలవలన బుజవన్రకాగందు. తూ, చాళుక్యులు "కామిచ్చిన చానా లెన్నో సూర్య చం(ద్యగవాణ కాలంలో యిచ్చారు. దీనివలన ఫవుణ్యలోకం రాగలదనేవాంఛ [పకటించుకొన్నా రు. కనుక రాజరాజు స్ట్‌ (| షె

వరకు తూప్పచాళుక్యులు “సర్వలో శా్యశితులై నొ జైనులు, “పరమ మహేశ్వరులై న” నైవులు, “పరమ (బవా శ ్యలైన”. వేదాభిమా నులు వీటి నన్నిటిసీమించి భ _క్రీిమార్గగాములు,

కనుక తూ. చాళుక్యును శైనమత విరోధులనరాదు. - శేవలం కర్శమార్గపోషకు లవడానికినీ వీలనబడదు. వారిది పౌశాణిక భక్తి మా(శమే అనవలసి వుంటుంది.

కేభాగం వేంగి

గత వ్యాసంలో అఆంధభారత రచనావశళ్యకతల గురించి కొంత చర్చింహుడింది.. కప్పుడు ఆవ ఆౌరికాంతర్షత విషయాలుకొన్ని చర్చిం చడం అవనరం, రాజరాజన కేందు)ని కాజ్యం వేంగ్‌బేశానికి పరిమిత మయి వృందస్కీ “అవేంగీ చేశం అఖిలజలధివేలావలయితమసీ ద్వానికి

అం[ధమహాభారతము - అవతరణ న! సాయకరత్నంబునుం బోనిది రాజమహేం (దవురంబు అనీ అవతారికలో (వాయబడివ్చంది. "వేంగీసా(మాజ్యాన్ని గురించి, వేంగినిగురించి పలువురు లోగడ (వ్రాశారు. అయినా ఒకటి రెందు విషయాలు .ఇక్కడ (ాయడం అవసరము,

"వేంగీ పశ్చిమగోదావరిలో వలూరుకు నమిపముంది. ఆదిలో అది ఒకనగరం, తర్వాత అది నాడుగా అయింది. అ తర్యాత అది విషయంగా వి_స్తరిల్సింది. ఆ వీమ శు సా(మాజ్యంగా విబృంభించింది కనుకనే అం(ధభారతంలో అది వేంగీజేశంగా వర్శింపబడిరది, ఈ “వేంగి (శ్రీ పూర్వం నుంచీ (పసిద్ధికెక్కి-ంది.

(& పూ, కి28 పాంతంలో కళింగ "జేశాన్ని గూర్చి (సిన మెగన్టనీసు తన “ఇండికా అనే (గంథంలో ఆం ధులనుగురించి (వాళాడు, అంధ రాజులకు 860 నగ రాలునా షయన్సీ ఆరాజులు పాటలీ ఫుత్రరాశై న చంద్రగుప్తుని తర్వాత చెప్పుకోతగ్గ మహాబలపరా కమ సంపన్నులనీ "పేర్కొన్నాడు, వారి 80 నగరాలలోను 'జేంగి ఒకటి అయితే యీ అంధ)ళాజులెవరు ! వీరు శాతవాహన రాజులు అని కొందరు చరి (తశాదల అభిప్రాయం. అలాకాదని నా మనవి, (కీ పూ. 220 మొదలు. (క్రీ శ. 9285 వరకు శాతవావానులు అంధి "రాజ్యాన్ని వలారు. వారి కాలంలో మొదట వేగి రాజధానిగా వేసు కొని తర్వాత కృష్ణానది తీరానికి మార్చారు. (శ్రీ పూ. 822 నాటి వాడు. మెగస్తనీసు కాన శాతవాహనులకు పూర్వమే 'జేంగి గొప్ప నగరమనక తప్పదుః

ఇకపోతే (కీ శ 810 నుంచి 850 వరకు పొటలీఫపుతాాన్ని సముదిగువ్హుడు రాజ్య మేలాడు, అతడు పొటలీప్టుతంనుంచి 'దవీణాన శాంచీపురం వరకు దండయాత) సాగించాడు. అతడు జయించిన

14 నవ్నయ భారతి ఛాజులను, రాజ్యాలనుగురించి అలహాబాధులో శిలాశాసనం (వాయిం వాదు, అందులో

“కాబలక మ కేంద మపహాోకాంతారక వ్యాఘ్రరాజు వేల్‌ మంటరాజ్బ ఫై వ్ఫపురకమ హేంది గిరిక త్తూరకస్వామిద, తృ ఐరండ ఫల్లశదమనకు శాంచేయక విస్ణునోప, అవమ్నుక్షకనీలరాజ, వై సేయక ఫాస్తివర్ము వాలక్కకట్యగసేన డ్రైవరాష్ట్రకకుబేరు. కాష్థలపురక ధనంజయ” మొదలయినవారిని జయించినట్టుంది. అయితే యీవ్మ్నాస్తి వర్మ ఎవప* దీనిని "తెలుసుకొనేందుకు యీ (కింద (వాయబడిన శాసనం అవసరం. ఈశాసనం (కీ. క 440లో శాలంకాయనవంశీకు డును వా స్తివర్శ _పపొతుడును అయిన నందవర (వాయించాదుం

“విజయ వేగీపురా నేక సమాశావ్నాప్త విజయినో వాస్సి నర్మ శాజన్య (పపౌ్యత। | వివిధధర్శ్శపఛా వన్య సందివర్థు మహోరాజస్య ప్యాతః పతాపోపనత సానున్నస్య చజ్ఞవర్శమనోరాజస్య పుతో శ్యేస్టళ భగవచ్చితి రథస్వామి పాడానుధ్యాతో బప్పభట్టారక పావ న కః పరమభాగవత ఇ్య్ళాలంకాయన మహారాజ (లీ నందివర్శ” అని వుంది

దీనివఎన 'తేలినవిషయం సమ్ముదగుప్లుని దండథ్య తనాటికి (శ్రీ ఈ, 840-850 హస్థివర్శ వేంగికి (వైజ్టేయక) రాజుగా వున్నాడుం అ తర్వాత అతని (పపౌట్రుడైన నందివర మహారాజనాటికి అ వేంగీ రాజ్యం మహారాజ్యంగా మారింది, కనుక వాస్పివర శ్రరాజ్యు నందివర మహారాజు అయారు. వేంగిమండలంగా మారింది. అదీగాక ఇ(శ్రరీ వా ఆలయంకూడా వేక్కొ-నబడింది. అట్టి ఆలయం వేంగిల+ (పనిద్ధి గాన్‌ కండు న స. వైనం యజ్ఞకర్మ సమానం

అలావున్నాయి. పూరీ జగన్నాథం,

అం(ధమహాభారతము = అవతరణ కేఫ్‌ సమిోపంలోని “కోణార్క ో లోను, జేంగీలోను శాలిహుండా శిథి లాలలోను, (అట్టి చే అరసవిల్లి లోవుందిఎ) సూ ర్యాలయాలుండడం గమనింపదగ్గవిమయ 6. ఈ మూడుకూడా (వనిద్ధణాద్ధ వెతలు: బాద్ధు లకు అఆరాధనీయుకై న మైతావరుణుడే యీ విగ్రహాల అదిరూపం* యీ అఆలయమూ ర్హులకు ఆదిమూ ర్తి,

ఖర'చేలుడు జైనుడు అయినప్పటికీనీ (యావన్మాణుల "జ్వేమింప "లేదు. అతని హతిగుంఫాశొసనంలో 9వ పంక్తిలో “అకులతోకూడిన కల్పవృతుమును, గుజ్జములు వనుగులు, రథములు గృవాములు "మొదలగువాటిని (బావా శాఎులచే స్వీకరింప జేయుటక్షై వారికి బహు తృప్పిగా భోజనము లిడెనూ అనివుంది, (కళింగేశ చరిత (9 2 008140 ౨. 42)

కనుక బౌద్ధమతము, శై నము,సంథ్యావందన౦ పరస్పర విరోధము శలవనుటకు అస్కా_రములేదు సరికజా యీూమూడు ఒకే (పాతి(పదిక కలవనకతప్పదు, య దార్ధాన్ని గుర్తింపలేని విదేశ చరిత కారులు 'ఛ్రావా శ్రామతం, జాద్ధమతం, వైనమతం యీమూడూ పరస్పర విరుద్ధములు అని వాయడం ఉార్ళాగ గ్ట్‌మేం యక్థి యాణ్గాది ప్రధాన మతమే (బావా 'శ్రామతం అనడం మరీజౌర్భాగ నం తత్రియులు యాగాలు వేయళేదా? కనుక వేంగలో యీ మూడువముతాలూ వుందేవిం

వై భాగంలో పా_స్తివర, శ్రనుగురించి "తేలుసుకొన్నోము ఇతని 'ీరనే అత్షిలి గాంమం దుర్గం నిర్షి ంపబడినాయి, తర్వాత “అత్సిలి సొందంో అయింది. 'వేంగీతోసపో యింకా వుంటున్న యితర దుగ్హాలు కూడా (పముఖస్థానాన్ని వహీంచాయి.. అయినా పేరుదూత?ం “వేంగీ ీశం అని వుంటున్నా ఆయారాజులు 'వేంగిరాబ్య పాలకులనునే చెప్పు

16 నన్నయ భారతి కొన్నారు. బహుశః నందమూరు నందివర వేర కట్టబడీ వుండాలి. ఇది (నిడదవోలుకు సమిపగాామం. ప్రసిద్ధ దున్తాలలో వీఠాపురం ఒకటి ఇది సము_దగువ్హునినాటికే వున్నట్టు మనం అతనిశాసనంవలన తెలుసు ఛొన్నాము, 7న శతాబ్దినాటికి వేంగీ కళింగ దేశాల ెంటికినీ యిటి ముఖ్యనగ రిగావుందిం

౧. మైన సూచించిన సముదిగున్తుని శాసనంలో “దై వరాష్ట్రక కుబేర” అనివుంది. బై వరాష్ట్రమం శు విశాఖపట్నం జిల్లాకు ఆరోజులలో 'పేరంటున్నాప, వేంగిలోవున్న నిడదనోలులో టేవేశ్వరుడు ఆనే యిశ్వరునికి శివాలయం పూర్వంఉన్నట్టు శాననాధారాలున్నాయి, ఈ వేరుకి అవేరుకీ ఏదయినా సంబంధం వున్న 'బేమో ఇెప్పలేము,

ఈ విధంగా వేంగీరాజ్యాన్ని ఏలుతున్న చాళుక్యులకు "వేంగీ లేక తూర్పు చాళుక్యులన్సీ వాతావి రాజధానిగా వేసుకొని యేలుతున్న బాళుక్యులను వాఠాసి చాళుక్యులు "లేక పశ్చిమచాళుక్యులు అనీ చరి[తికారులు పేరుపెట్టారు. ఆయితే ఒకవిషయం పశ్చిమచాళుక్యు లలో కొందరు తాము వేంగీ దేశాధిపతులమని వాసుకొన్నారు, _ రాజమ హేం (ద్రపురము :

కే.గబేశానికి రాజమహేందివురం నాయకమణిగా వుందని నన్నయ వేర్కొన్నాడు. తూరు ఏ నాళుక్యరాశైన మొదటి అమ్మ 'ాజో (శ్రి న 918-925) కు 'రాజమ హేందుడు అనే విరుదుందిం అశడే మొదటి రాజమ హేందిఫురాన్ని నిర్మించాడంటున్నారు. కాని నిన్నవోట పెద్దన తన కావ్యాలంకార చూడామణిలో “రాజమహేంది స్థాత రాజనళేం దుడు” అని (ాగౌడు, తర్వాత రాజరాజన రేందు)డు. శాలంలో యిది అత్యంత (పిద్ధిచెందింది “ోపవహి-చు నేపీటి పళ్ళి [| పాకార మొరసి గంగమ్మ సొగరపుంగొమ్మ ప్రావుద్భవించినాడే నీటి

అంధమహాభారతము = అవతరణ (8) క వోటలో బలభేది మదనగోపాలమూ ర్తి” అని (శీనాథుడు పేర్కొన్న పా్రాశారమూ కోట్కా రాజరాజనే దుడు కట్టించినవికావు, అవి "ెడ్డిరాజుల కాలంలో కట్టబడ్డాయి. అసలు రాజరాజుయే రాజమహేం దవురాన్ని కట్టించాడు. అంతకుపూర సం యి తూర్పు చాళుక్యులు “నిరవద్యవురం, పిఠావురం, బిక్కవోలు” వంటి కోటలను తమ సైనిక శేందా?లుగొను, ముఖ్యనగరులుగాను. వుంచుకొంటూ వుండేవారు. రాజరాజు 'రాజమంద్సీని అత్యుత్తమ విద్యా శేంద్రంగాను; ముఖ్య సగరిగాను చేసుకొన్నాడు,

నిరవద్యపురం (నిడదవోలు)

నిరవద్యపురం అనేది నిడదవోలుకు పూర్వం పేరు, ఈ నిరవద్య పురం అతిపురాతనమైనదనీ దీనిని గాష్ట్రకూటులు ఒకప్పుడు యేలివుండ వచ్చుననీ అనుకొంటున్నాను. అసలుదుర్షంకాక అమయాకాలాలలో యితరదున్తాలు కొన్ని యిక్కడ కట్టబడ్డాయి. పశ్చిమ ఇాళుక్య 'రాశైన రెండవ విజయాదిత్యునకు “నిరవద్య” అనే బిరుదుంది అనాటి అవసరాన్ని గుర్తించి అతడే యీ దుర్గాన్ని కట్టంచడమో జయించ డమో జరిగివుండాలి. ఈ విజయాదిత్యుడు. (క్రి, శ 699729) వరకు 'రాజ్యంచేశాదు. ఇతనిని గురించి 50261 10612 8018499) శుం0021 కలం [01 1941 9280 84 ౨42౯28౯408 6 లి వుంది.

“ల స[869?2 725 (06 02016 05 & ₹000608 ౧8818102 మట ౪0346108 (1) [డీ 0. 69-729” కనుక తూర్పు వాళుక్యులు “వేంగిని ఆక్రమించి ననాటి"క నిరవద్యవురం కాని లేదా చాళుక్యులు సైనిక "శేందింగా వుండడంకోసం దుర్తాన్నిక్కడ నిర్మించడంకాని జరిగివ్సం డాలి. (పస్తు తం మైస్కూలున్న ప్రాంతం మొదటి కోట, ఆతదనం తరం అది నాశనమయిపోగా యిష్వుడు దిబ్బల ఆకారంతో వున్న కోటను చాళుక్యవంశీకుడై న మహాజేవుని పూర్వీకులు. కట్టివుండ

18 నన్నయ భారతి వచ్చును. నిడుదపోలుదుర్గం ఎప్పుడుకూడా కీలక శేంద)యే కనుకనే యిక్కడ యుద్ధాలుకూడా ఇాలా జరిగాయి. ఆటు గోదావరిదాటి శావాలన్నా, దాటడానికి పోవాలన్నా శతు)రాజులకు యీదుగ్గం వాలా ఆటంకంగావుండేది.. ఇక్కడ బయలుపడిన శాసనాలెన్నోో వున్నాయి. విగహోాలు శిమకమంగా బయలుపడుతున్నాయి. దీనిని గురించిన చర్మిత శాసనాధారంవేత, నిడదవోలు వా! స్తవ్యులు (శ్రీ గోపరాజు కెంకటానందంగారు నిడడవోలు చరిత అనే పేరుళో చిన్న ఫుస్తం _పకటించారు, మరికొన్నివిపయాలు (ప స్తుతం యిక్కడ పేర్కొంటున్నాను.. తూ, చాళుక్యులకాలంలో యిక్కడ మల్లీక్వ రుడు, "జేవేళ్వరుడు వగైరా శినాలయాలూ తూ, చాళుక్యులకు అరాధ్యదైవనుయిన కుమారస్వామి ఆలయమును యింకా యితరా అయాలు ప్రసిద్ధిలో వుండేఏ, కుమారస్వామి తూ, చాళుక్యులకు (పథాన దైవం,

నిడదవోలు రాజమండి)కి పడమటగా. 10 మైళ్ళలో వుంది విజయేశ్వరం మిదుగా గోదావరి చాటి ధవశేశ్వరంచేరి ఆపైకి పోయేందుకు పూర్వం ఒకప్పుడు 'బాటడిండేది. గోదావరికి తూర్పు గట్టున కూడ ఓక ముఖ్యమైన, బలమైన దుర్గం అవసరమని గుర్తించి యిష్పటి “వేమగిరో అనేచోట పూర్వందుర్గం ఒకటి నిర్మింపబడింది కనుకనే ఆదిగూడా ఒక కూడలి అని చెప్పుపోవాలి. తూర్పు ఇండియా కంపెనీ రోళలలోగూడ ధవ 'లేశ్వరం వాళ్ళ పై న్యాలకుస్థానం. డ్డి రాజులు నేటి 'రాజమండిని చాగానృద్ధిచేసి పెద్దపెద్ద కోటలుకట్టారు ఇటు నిడదవోలు అటు 'రాజమండి "వేమగిరి గోదావరికి నాడు కంచు కోటలు. నిడరవోలు సముద?మట్టానికి పైన 11 అడుగులు మాత్రమే వుండడం చేతను అదిగాశ గనోడావరి వరులు పొంగినప్పుడు ఆామానికి ముంపు బాధ కలుగుతుంది కనుక్క దున్తాలు చాలాఎత్తుగన్సు బలంగాను

ఆం (ధమవాభారతము = అవతరణ గి కట్టవలసివచ్చినందున యీ నిడందపోఛలు దుర్తాల నిరా గారం వలసిన మట్టియావత్తూ మెట్ల ప్రాంతాలను: చి తెచ్చారు. అలా తీసుకువచ్చిన భాగాలే నేడు బహా్రండమైన కొలనుగావుండి వాటికి “ ాడిమళ్ళ అవో అనీ “వాజంపూడి అవ” అనీ అంటున్నాము.

చాననాలు పరికోధి స్తేద హిం. శా, * నం, 1268 కలశాన నంలో “చక్రవర్తి (శ్రీవిజయాదిత్య నిరెవద్య(పోలివీట విజయంచేసి యుణ్లే మళ్లేశ్వర మహాదేవ (పట్ట) నమున వేంగీమండలమున (ప్రజకు “రాజరాజమ ర్యాద నిచ్చిన పత్ర _వ్ర గాసనస్థితి “ఆల. అని వుంద్వి దీని అర్థం ;

ఉభయ కులోత్తుంగచోళుని కొడుకయిన రాజరాజు కాలంలో విజయాడిత్య దేవుడు (6వ) నిరవద్యపోలువచ్చి "వేంగి ముండల (ప్రజలకు శాసనవిషయం చాటించాడు,. దీనివలన 'వేంగీవిషయ పిజకు నిరవద్య పోలు ముఖ్యనగరమనకతప్పదు* అది పరిపాలనా విధాన శేంద)ం, నాటి జననాథఫురం యిజే కాదుగదా.

ఇది కానిచో నిడదవోలుకు సుమూరు మూడు మైళ్ళ్గలోనూ "తా డేపల్లి గూడెం సమిపంలోని అపగొలను కోటదిబ్బలకు మైలు లోఫునపున్న జగన్నాథవురం అయి వుండాలి, ఆ (గామంలో మన్లీశ్వ రాలయం వుంది. అదీగాక అరుగొలనుకోట చాళుక్యులదనే (పతీ వుంది. జననాథఫురం క9మంగా జగన్నాథపురంగా మారింది,

తీ20021 మలింగ 0౯౨9188009 [0% €ం 688 1921-22 &1 9886 97 లో యిలాప్పుందిం

“గౌసోం 00006౯ 01466 ౯6001౯64 హైం. కీ 10100067 4& $058€ +€0 900 0 ౨171510041 ౦గ౦౪ 316%, 18862 వే4 18 2 8291 0 టం 1166 ప25068 0౬41216422 9208 కెష్టడ 22 11 802

01 కెం)00642 000644 12 21128 మం1060084 0642 1. [013 1 భం [54 0029ల 91246 1030191089 100ఇ9 50 117 139866 09 (10 క08 ఎఎం. 90 11083 0000461090 1001 011206 081 1076 ]21 270. ౬6 ౧౪౧౦96 01 06 1/20 ₹83 ౧106 81801 ౪౪౦176 ₹21ష8639 10 340౮342440! 921044 0౧ (౦ 80101 1006... .. తిమె తీ 3 9216 (0 276 0000 00288 ౪0 0 113 88064 ౪0016 02926102 711. శకుం॥8 6 కం0610163 817ల 2 6 7600763 000౧౪౧౫ (0 12006 0 ప డ7260/20008.

కనుక పై రాతెళాననంలో వుదహరించినదానికీని యీ తామ)

శాసనంలో ఉదవరించినదానికినీ సరిపోతున్నది, కాగా ఉఛభయకులో త్తుంగచోకుని కొడుకయిన రాజ రాజుయొక్క మర్యాదను అనగా కట్టడిని లేక ఆజ్ఞతో అని మొదటిశాసనం. విజయూదిత్యునిచే పెంపబడిన ముమ్మడి భీముడనేనా డికి 12 [_గామములు దానమిచ్చినబ్లు శండవ దాని అర్థం నిరవద్యపఫుకం రెందు శాననాలలోను వృంది ఈ శాననం (శ్రీ శ. 1076 పా్రంతంనాటిది. (శ, 918 మొదటి చాళుక్యభీమునికాలంలో రాష్ట్రకూట రావ్రైన రెండవ కృష్ణుడు దండెక్తిరాగా నిరవద్యవురంవద్దనూ పద వంగూరుకడను జరిగిన యుద్ధాలలో అ రాష్ట్రకూటరాజు సేనానిమైన దండెన గుండయను జయించినట్టు శాసనాలున్నాయి.

(శ్రీ శ. 848-892 వరకు వలిన గుణగ విజయాదిత్యుని సేనాని మైన పంకరంగనిగూరి స్బేన కందుకూరు శాసనంలో “శీనిరవదు గ్‌ న ర్క-నబడింది. ఈ నిరవద్యశబ్దప్రయో గం “నిర వద్యపుర న్‌టకు అధిపతి అనే అర్థంతో వాాయబడిందని శే ననుకొంటున్నాను

వ్‌ చ భండరంగని వంళంవారే నేటి పశ్చిమగోదావరి భీమవరంవగై రా పరంలో శ్‌ పండంగి యింటిపేపగా చాలామంద వున్నారు ఈ రంగ నాముధేయులు శాసనాలలో "పెదపండరింగు “కరణము

అం[ధమహాభారతము - అవతరణ | .పండరంగు” అని యిద్దరున్నారు. య్యిదరు సమకాలీనులు, తాతా మనుమలు:

మరొక కొంతకాలం వెనుకకుపోతే (కీ, శ, 714.51) నాటిది! “అపహూదనకర*ి శాశనంవుంది. దీనిఅర్హం "తెలియడంలేదు. అందులో లి7వ పరక్షిలో “నెరవద్యమహనద్ధన్‌ దళ్‌ ” అనివుంది. దీనిఅర్థము “అనింద్యమైన సార్ధవాహులు” అని (వాశారు. అది సరియైనదికాదు ఎందుకంశే 80 పంక్తిలో “నిరవద్య వి?ధివికనదిరజుల్‌ ” అని వుంది దీని కర్థము నిరవద్యశురానికి చెందిన ప్రిధివీకనాడి రాజులు అని తోస్తుంది. ఈ కన్నాడిరాజు రాష్ట్రకూట రాజయిన కృష్ణుడేమో భూడవలసివుంది. కిన సంక్షిలో “రమిశ్వర (విధివిమవానద్ధన్‌ వళ్‌ ” అని వుంది, దీనిఅగ్ధం "రా మేశ్వరసార్థవాహులు అని వా?ళారు, కనుక రమిశ్వరవలె “నిరవద్య” కూడ (గామనామమయి వుండాలిం

కాగా పిధివి అంగు పృథ్వి అనీ, మహానద్ధవళ్‌ అంశ సార్ధ చాహులనీ అర్ధం అయివుండదని నే ననుకొంటున్నాను. కనుక “నిర వద్య” అంశే నిరవద్య పోలు అనే అర్ధం. అది గాంమనామ మేకాని అన్యంకాదు.

ఉఛయకులోత్తుంగచోళుని కొడుకులఅనంతరం 'వేంగీసామా? జ్యం చీలిపోయి చిన్న భాగాలుగా అయింది. కొంతకాలానికి చాళుక్యు డును, సర్వలోకాశ్యయ విరదాంకితుడును అయిన నిడుదపోలి వముహా "దేవుడు (పభృతులు నిడదనోలు పిభువులుగా 18 శళాబ్ది వరకును వున్నారు. వీరికిని చోడరాజులతోను అటు కాకతీయులతోడను సంబంధ 'బాంభవ్యములున్నాయి. శాకరీయనంశము కకుత్పవంశముః కళుత్సపదం శాకల్‌ , కాకతీగామారిందని నా మితు?లు కొండేపూడి నూర్యనారాయణగారన్నారు. “టి చాడా

; ఆ

వంశ స్తులు. (క్రీ/రాముని అనంతరం. అతన్ని ర భత! నకుటొనిల

ఈ భారతి లి నన్నయ భా (జగదల్బూళు). ప్రాంతాలకు రాజులుగాపోయినట్టు రామాయాక థం వరంగల్‌ రాజైన కాకతీయ (పతాపరుదుడు నిడదవోలువాడు, నిడదవోలును పాలించిన ఛాళుక్యరాజులకు మంతి శేఖరులు ఇందులూరివారుం “అనూకన (పెగ్గడకును సూనుండ్రై బల్ల (పెగడసుధి యొప్పాలెన్‌ వీ దీనిధి నిరవ ద్యాపుత మానవనాధులకుం దాన మాత్యుండగుచున్‌ “= అతనినుతుడు వరశివాచార రతుడం జననుతుండు భర్య సౌ స్రయుతుడు జగతీ నిడుదనోలి చక9వ ర్త రాజ్య మహిమందాల్బె నాగమం (తి య న త్‌ (శివథెకాగసారం) అసలువివయ౦: నన్నయకని రాజరాజన రేందు)ని *నిరవ

• ద్యన రేశ్యర్శ “నిరవద్యరవి(పభి “నిరవద్యయువతీమదని అని తన అశ్వాసాంతాలలో నంబోధించాడు. కనుక రాజఠాజనలేం(దుఢు నిడదవోలురాజు, అతని తర్వాత 1ేలివ శళాచ్టవరకు యీ నగరాన్ని ఇాల్టోక్ర ఫ్రైాజులే 'యేలాప. ఇంతకాలం అనగా వ శతాన్ద్టీనుంచి 18వ శతాస్టివరకు ఒకే దుర్గాన్ని ఒశే వంశీకులు పాలించడం అసా ధారణం,

ఈ సందర్భంలో 'మెశంజీ [వాయించినకై ఫియజ్‌ లలో నిడద వోలును గురించి వున్న విశయం తెలునుఫానడంకూడ అవసరం.

&ీ రెటజం!100176 ౧113103806 0 (6 కౌం1004 0402- 5021003 70170౪ 701084 100231 ఉంట 19 110 150 286 10 14. 42.

(1646427010 01103 210 4. “43 &0004281 01 116464అ1న్న సన్మంల 10 8206 3రరేంగాం01 ౧140865

అం ధమహాఖభారతము - అవతరణ హా చం 671006 0 16 7111286 21008 ౪ కం అింళ8622163 2౯6 మం0610206. శీ 16800645 ౦0౯8౦8 0 10 16000]163 10 6 ₹111280 15 ఢం30౯1006. కసం 1ల౫ 0% 6 61)290%461ఆ 2౯6 మంగట0106.. 4 2000220 0 ఓం 6601341252 8020605 పీ 2190 [0206

వ86 49. కసుబె నిడదవోలు సర్కారు యేలూరుతాలూకా కైఫియతు

“కృతయుగ మందున అనెనవోలు

"త్రేతాయుగమందున బెడదనవోలు

ద్వాపర యుగమందున నిడుమధ్యాపురి

కలియుగమందున నిడదవోలు. నదరుహీ నాల్లుయుగాలకు. నాలుగు సాతులుకలవు, నిడదవోలు ఛొమానకు తూద్చుణావున్న సంగలమ్ము మడుగు ఉర్చల్సి రాజ మహేర్షాదవరం జిల్లా శాలూశా 'కాళ్ళపూడి గూటాలమధ్య వూర్వం వూడ్తువెట్లు విస్తారం వున్నందున అఖండగోదావరికి పడమట నెక్కు?ా వుండి యీ వూడుగువెట్లు అరణ్యమందు కాలవ (పవహిందినందున అ శాలవకు వూడుగుకాలువ అనేపేరు (సిద్ధి అయి అఆక్క_డనుంచి పడమర 'రాజమ హేంద్రవరంజిల్లా 'శాలూసు. .. అని వగైరావుంది. దీనిని పూ_్రిగా సంపాదించి చదవాలి.

ఇే (గ్‌ ంధంలో వుట క్షీశ-15 లో వేత, 58 లో ప01105 48.65 లో రాజమండీని గురించి యిలా వ్రంది.

కర 2000216 0 16 13460510 ౧1” 0 కెఉ్ర4మముం86 ౧7. తీ0 1000216 0 16 [056 0 7908281 296 00 4600101302- 002 206619 ంకిడం2064498 16 81708. "060 (0%% 0 అెగయడ?019, ఓం 0811664 29 91౧ మ40క4 008020 2906 143 3200683170 01603 01 కంర్పిడ *7100021 7260204, ₹స2- ౭62 2౯6 ఈం121106. శసేంం 20068 1106 0£ ౧1693 26

నా నన్నయ ఫారతి అం: 46 1౧ 00040604. పంచా 7103786104 2671504 $ 2 82600164 00 09320166 ఓం [01 0£ 7088171 19 తేంంగరంరు.. (86 10751 19 శంం010664 118 6001112] ౪1 811 16 ఇలం000)65. తీ 18000 11083 8864 684408 ౦ ఆయ్‌ ణు] 11] గెడ08 4)2 2700612 900 0 *710908146102 13 86020= ఈంఠే శ10 1086064 0 521208260288 19 90010066. గం 1100 0% 100689 10% 068 4808806 €0 కెం661089- మ0000066. 40 1000081 01 40090163 8760-71297261- 28, 6005౯00164 108 (6020169 204 6603000166 12010. తీర[1015024109 01 ]వడ0166ఇ202 ౮4)104641 18 [0040164 ఈ కై ఫీయత్తు పూర్తిగా చదివితే చరిత)నిర్మాణానికి కొంత ఆధారం అవుతుంది. ఇందులో చిక్కవోలుకు “ఏరుడాంకరాయసురం” అనే విషయం చరితకు వాలా అవనరం, గోదావరి : శఠోరదండ కారణ్య గమన(శమనుడిగి గోదావరీ తీరాన సుఖోపవి న్తులిన తేన సీకారాములను చూచుకొని మైమర ఇాడు. అయన భార్య గద్దదనదద్లోడావరీ సైకతసీమల విహరించు హంన మిధునములమూాచి తస రామునే మజుచింది దండకారణ్యవాస (వీయసఖ సీత. వేంగిని రాజమ హీం (ది యొనశ్చి అమ నారొజవిజయుడు. అలనాడు తన అంధ్ర)ధారతి నెన్నాసట కస్తూరితిలకముంచి తీరి దిద్ది రాజరాజన రేం్యదుడు వులకించినది యీ నోదావర్‌ తీరమంటె, కాని నన్నయశవీ భారత అవళారికయందు కాని అశ్యాసాంతమందుకాని జ్‌ యీ గోదావరివేరైన ఎ _శలేజేమి! అవతారిక అతని స్వతం(తర చన రా! లే గోదావరి నిరుగడా 1 "తాను వాాసిస నందంపూడి సనంలోకూడ “(శ్రీ రాజరాజజేవో శెండేజటుల నడిమినివాసినో రాష్ట్రకూట (పముఖాన్‌ కుటుంబితః సమాహూయో అని (వాసి ష్‌ సవేశాచేశాని గోదావరిని పేర్కొన లేజీ అయికే యీ శెంజే లు గొ దాపరవిశకావా! అయితేఆ రెండును ఎజ్జకాలువ, గో న్తసీ

అం(ధమహాభారతము - అవతరణ (4 న్‌్‌ నది'కావాలి. తీర్థయాఆా వర్ష న నందర్భంలోకూడ నన్నయ పే్కొన్న అర్జునుడు, - సీః “దమీణగంగనా దద్దయునొప్పిన గోదావరిని చూచినవాడై “(శ్రపర్వతంబునకు” దద్దయు లంఘించాడు అన్నాడు,

ఈ విధంగా గోదావరిని నన్నయ విన ్రంచడం చిత్రంగానే కనిపిస్తు న్నదిం నన్నయెకాదు. పూర్వ చాళుక్యుల ఉఊాననాలలో పగుణ వారంలోని గుజ్లున్తని (గోన్తనీనది) కిచ్చినంత (పాముఖ్యం గోదావరి కి స్పనట్లు కన్చింపదు, దీనికి కారణమూ "తెలియరాదు,

ఇంతవరకు యీభాగంలో “గోదావరో ్షేరు నన్నయ ఎత్తువో "లేదస్కీ నేటి నిడదవోలు నాటి నిరవద్య వురమనీ జననాథపురం, నిడద వోలు సమిపమందున్న అరుగొల్లుకడ జగన్నాథవురం అనీ నేటి బిక్కవోలుకు పూర్వకాలంలో “బిర్రచాంక రాయఫురం” అనే జేరుం దనీ "తెలుసుకొన్నాము.

[భాగం రాజరాజనరేం (దుడు

రాజరాజనేయ్యదుడు ((క్రీ. ఈ 10221009)

రాజరాజనశేం(దునిగురించి ఇాలామంది (వాశాపు, కనుక కొన్నివిషయాలు మా(తమే యిక్క_డ (వాస్తాను.

(శ్రీశ 1029 ఆగస్టు 16వ తేదీని యితడు పట్టాభివీ క్రడయాడుం వ చోట అయినదీ "తెలియదు, నన్నయ యీ రాజును “రాజూ అనే పదాలతో నంబోధించాడు, * ఆదితతచరిత”* అని ఒకచోట మామే పేర్కొన్నాడు, కనుక చాళుక్యులు తతియులేనా 1? అనే నంశయం కలుగకమానదు.

'రాజురాజు చాళుక న. ఇాళుక్యులు “అగ్నిషయ్యతియులు” అని కగ్నల్‌టాడ్‌ రాజప్యుతస్థాన చరిత్రులోవుంది. అగ్నితత్రియులే

న్‌ా నన్నయ 'భెరతి (బహ్మామ(శ్రియులు ఈ (హా శయలోయులనునూరి. ఏ. అన్నావా ణంలోవుంది. (దూ, అగ్నిత్షత్రియులు ౫ (శ్రీ కోట వేంకటాచలంి వీరిలో కొందరు రాజవంశీకులుగను మరికొందరు. కస్తోపజీవులయిన (వావ్మాణుళుగను విడిపోయారట. (మైల. ఉాభుక్యులచర్విత౮రాజరాటి వశేంద పట్టాళిపేకసంచిక ) రాజరాజుయొక్క. “తన కుల్మబావ్మా వుడు యిట్టి (బన్నామ్మతియుడే -ఆానే ఆభిప్రాయంవుంది. (ుహ్మాం చాది సూనావురాణ- నిరతు జేణా నన్నయ, హీమకమరదొట్టి = తన వంశం చందివంశం అని శాజరాజ న్నాడు, విమలాదిత్యుని రణస్థిపూడి వాననంవరకు తూర్పుచాళుక్యులు కాము చందువంకజులమని యొక్క_డా చెప్పుకోలేదు, సూర శ్రవళశస్థు వైన చోడులతో విమలాదిత్యుని వివాహసంబంధమే దీనికి కారణం" కాగా బేతనభట్టు చాళుక్యులను చంద్రువంశజులన్నా.డు, నన్నయ అతని విమ టు శాననకావ్యక _ర్తలుర ణస్థిపూడి శానన కావ్యక _రృఅయిన బేతనభట్టుమాటనే పలికారు, మానవ్యసగో(త్రం :- "శాజరాబన రేందు)నిది మానవ్యస గోతం అని నన్నయ (వాకాడు, (అశ్వాసాంతం), ఫాననాలలో మానవ్యసహోరీత ద్విపతనో_తీకులు చాళుక్యులనివుంది. ఈ ఆెండు గో(శాలు కలవారు చాళుష్యలొక్ష "శేశాదు, కదంబులుకూడ యీ ెండునో తాలు మాపన్నాయని వ్రానుకాన్నా ర, ఈ కదంబులు (బహ్మతతియులు. _ కుల బ్రాహ్మణుడు ;ు. అంశ వురోహితుడన్నారు, నన్నయ తన అం(ధధారతంలో కానీ తాను కావ్యక_ర్తగావున్న శాసనాలలో కాని “కల ఛావ్నాణో పదం వురోహితఅర్థ ౦లో వాడీతే ఫృరోహి తుడు అనే అర్ధం అంగీకరింపకతిప్పదు. అట్టిది వదీ వాసినట్లు లేదు, ఫురోహితుడు అనవలసినచోట వురోపాతుడు అచ (వాశొడు (ల నందంపూడి శాసనం)

ఆఅం(ధముజూ భారతము -_ అవతరణ రన

నన్నయభట్టు :- కతడు ఉభయ కావ్యరచనాఖభి శోధిచుడుం అనగా "తెనుగున సంస్కృతమున కమి కన్నడకవికాదుం ఇతడు అది కవి. పద్యాలువ్రాయడం ఇతనికి పూర్వం వుండవచ్చు. అంతవూలతౌన అవి ఉ_త్తమకావ్యాలు శానేరవ్సు అమరనిఘంటువు, అంధ)నామ నంగ)వాం కావ్యాలు కాగలవా. ఆ దృన్టితోచూ స్తే నన్నయ అది కవి అనకతప్పదు.

ఇంతవరకు జనసామాన్యం సాధారణంగా చదువుతూవచ్చినవి కథాసరిత్పాగరం, బేతాళవింశతి. కనుకనే 'కాసటబేసకే. చదివి" అనే చానికర్థమయిందని (శ్రీ నిడదదోలు వెంకటరావుగారు (వాశారుం కనుకనే నన్నయ ఆంధ )భారతంళతో శిర్వలెన అంధ్ర కావ్యవాబ్బయం (టపారంభ మయింది,

నారాయణభట్టు వ. ఈతడు. "వాణస వంశ ధరామరుండు” “వాణసో అనే మాటకుబదులు, అర్థంపొసగక “వాసీగోో అస్‌ “తానును అనీ వరివృ_ రృలు మార్చారు. “వాణస వంశం” అనేది ఉన్నట్టు బాలాశాసనాలలోవుంది. సంస్కృృృతకన్షాట ప్రకృతమై శాచి కాం(ధభాషా సుకవి రాజేేఖరుడు హరితగ్మోతుడు కాంచనసోమ యాజి ్రపొతుడు, అకలంకాశాంళనామాత్యుని (శౌచాంజనేయుడు) పుటతుడు నారాయణభట్టు, “వాణస” అంశే “వాజసనేయ"కు. విళృతి శావచ్చునని _ (శ్రీ సారంగు లకీ శ్రైనరసింపోరావుగారు.. (తణుపు) అన్నారుం అబే. అయితే నాణసవారు యా్థ్మ ల్కుష్ధలు అవుతారు.

రాజరాజును “వైరివీరరస్మవ్తై ద్య” అని నన్నయ సంబోధిం ఇూడు. అంశ మ రిపీరులకు రాజరాజు రనవై ద్యుడన్న నూట-1 "లేదా వైరవీఠరసానికి వైద్యుకై వుండాలి. ఆవీశాకపోతే 'వైరుల వీఠరరనం పొంగి పొరలి విబృంభి స్తే డానిని గ్యారంటీగా అాసచేయకల గాజు వైద్యుడనాలి,

జ నన్నయ భారతి భాగం మత (ప టోధం

రాజరాజు మహోన్నత మతసందేళశం :

శాజరాజు కోరిన మతవిధానమెట్టిది అని లోగడ కొంత చర్చిం చడమైంది. ఆంధలో భారతరచనావళ్యకత యెట్టిదోకూడ చూడడ మైనది, అతకు నమి శన మత మెట్టిదో, పజకిచ్చిన (పబోధమెట్టిదో యిప్పుడు తెలియనగును, నన్నయ స్వ్యంతరచన అనగా అనువాద రూపము శానట్టిది అతని అవతారిక భాగమేకదా. రాజరాజు నన్నయతో ఇలా అన్నాడు, చ అమలసువర్ష శృంగ. ఖురమై కవీలంబగు గోశతంయు ను

_త్తీమ బహు వేదవిప్రులకు దాసముచేసినం దతృలంటు త థ్యమసమకూరు భారత కథా(శవణాల్సిర లిన్‌,

పై పద్యములో కింద గీటుంచిన అరసున్నాదులు (పవీప్తాలనక తప్పదు. “దానము చేసిన తతృలంబు”ో అంటే సరియైనఅర్థం పొనగు తుంది. ఇక తర్వాత భాగంలో “భారతబద్ద సృ సులగువారికి నెప్పుడు బహుయాగంబులఫలంబు పరమార్థమగున్‌” అనీ అంతకముందు భాగంలో “పార్వలీపతి పదాబ్ద్యాన ఫపూజామహోత్సవమున్‌” అని రాజరాజు సలా అన్న ట్టుందిం

ఎంత్‌ మంది "వేదవి(పఫ్రలకు వందలాది కవిలనోవులను దానంచెే స్తే వద్చేఫలం యావత్తూ భారతకథ విన్న మ్మా తాన వినినవారందరికీ వస్తుంది శాగా భారతబద్ధస్పృహులగువారందరికి యాగాలువేయ కుండానే ఎట్టిపరిస్థితిలో లై నాస కే బహుయాగలముల ఫలం పరమార్థ మవుతుందినుమూ ! అని రాజరాజు (పలోధించాడు,. కనుక భారత కవణం వుంపేచాలు యాగాల్కు నోదానాలు అతిశయో కి (పాయా లవుతాయ'ే అతని (ప్రబోధం, రాజరాజిచ్చిన గోచానములు శాని, చేసిన లేక చేయించిన యాగాలుకానిేశ్టు అతడు (వబోధించినది.

అం[ధమపహోభారతము - అవతరణ లం “ఛ్యానం, పూజామహోత్సవం, భక్షి మూతమే, అబే పరమార్థము కాగలదు” అని అతని విశ్వాసం కనుక భారతక్రథ ను వినండి పరమా ర్థ్‌మును తద్వారా సాధించండి అని భక్తిని తద్వారా పరమార్థ ఆస్నవ్టిని అతడు అన్ని వర్హాలవారికి (ప్రబోధించాడు. పాండిత్యంక ౦కు

భారతం పూర్తిగా అనువదించనందున నన్నయ శవి మనకా సందేశాన్ని పూర్తిగా అందించ లేకపోయాదు. తుదకు ఆ కీ ర్కి తిక్కనకు దక్కింది. భగవద్దీతను అనువదించకుండా విడువడంలోకూడ తిక్కన విశిష్టతను గుర్తింపనగును,

ఈ విధంగా బౌన్ధవ్రైనమతాల అహింసాథ'రా సన్నం గ్‌తా(పబో ధిత పరమార్థ పా_ప్రిమాన్లాన్నీ సమన్వయించి. తన తెలుగు.పజ కందించిన నరపాలుడు రాజరాజు,

మతేం మానవుని జన వాక్కు అది యినుప "తెరతో బంధింప పదేదికాదు. అది వాడవాడలా గడపగడపకూ నివాళు లెక్తుకుంటూ పరుగిడాలి, వర్ష విచతణారహితంగా అందరూ పరమౌాగ్ధాన్ని సాధిం చుకోగలగాలి, (పజామతం అవసరం అని గుర్తించాడం రాజనశేం (దుడు. నాడు రామాయణం విన్నట్టుగా నేడు అందరూ భారతకథలు విని ఫవునీతులు కావాలని ఆకాంవీచాడు. కనుకనే అతడు సమ స్త వసర్థాశామ ధర ్రపరిరత్షుకుడు, లోకరంజకుడు కాగలరాజు

అంతటితో ఆరాజు పరితృ_ప్రినొందలేదు. పరమాత్మ పా్రప్మి సాధనకు అక్షరజ్ఞానం కూడా అవనరం ేదుసుమా అని నందేశ మిచ్చాడుం “భక్తితో” “విని “చూచి” “వృాదయము నిలిపి” “ధ్యానం, పూజ” అలవరుచుకొంళే. పరమాత్మపొ్ని లభిస్తుందనే మహోజ్జ్ఞల నంబేశమిచ్చిన విమలమతి, రాజరాజన రేందుడు, అట్టి "ఆరాజు అంతర్యాన్ని గుర్ర్తింపగల లోకజ్ఞ డు నన్నయకవిం

గలా

ఆం [ధవమహాభారతావతారిళ 'బ్రహ్మా(శ్రీ మల్లాది సూర్యనారాయణశాస్త్రి గారు చః తెలంగ కవిత్యళ న్యకనుదీరిచి దిద్ది యలంకరించి యా ర్యుల మదికింపునింపం జవులూలరెడుపల్కు-ల థొారతంబజునా దొలుబలట్కు-ల్‌ వభించి దయతో నతండాకవికారతీశు- ది | ద్యలనిధి సన్న పార్యుంగొనియాజెద శాజన చేయ దవందితున్‌ ॥: శ్లో; భొవ్యపదంచవైచితీ దర్శనాదర్శరూపిణే నమో2లిశ్రాంతవృ త్తాంత సావీణే కవి కర్శలో॥

కోవితయనునది సహజము, స్వభావమధురము. పండిత పామర శోంజకంబునగు నొకక్టలా విశేషము, జగంజున బలువితంటులం 'బర్విన చతుష్షష్టి కలలలో గవిత్వము సంగీతము చిత్రక్రియ యనుమూండును బిముఖములు, అందును దత్కాలంబున నా పాతమధురమై వీనుల వింధ్రై స్వాంతమలరించు నంగీతముకం కొను అప్పటికవుడు దృష్టీ నాక గర్జించి చి_త్తమలంకరించు చిత్రుక్రియకన్నను సర్వశాల సర్వావస్థ+ను (శవణహృదయానంద నంధాయకంళై వాగ మృతంబగు కవిత్వ ము త్తమో_త్తమమని తత్త వ్ర్‌లెల్లి రు నేక్చగీవముగా నంగీకరింతురుం ఇది తరష్కుంగల కలల స్వరూప స్వభావములిట్టివని 'తెలియం బరవమ్య సాథనంబగుటయేకాక జగంబునంతను గరతలామలకంబుం. గావింప నాధారమగచున్నదది,

శ వఠ్యవిశ్వంభ రోకుండలంబునకు మేండదాయమాన్సు౭ ఆొల దజో మహోనుభావ్ర లవతరించి చికిలీచితింబులు జగదుపకారళంబులు నగు ఘన కార్యంబు లెన్నో యొనరించీ' తవామపి+మల వి (శమి ంచిరన్‌ యిపుడు మనము జెలిసిఫొనుచున్నా రముగజూ |" వారి రూూపంబు-ను మనహృదయఫలకంబు _6 జితించున చేది 1 వారిచిత)కభలన్లు మనకు

ఆం(ధమవోభారతము = అవతరణ చ వినివించునచేది + పెక్కీల? ఆకడచినకాలమును మన కన్నులకం గట్టాన'జేది 8 కచిత్వకలాజేవతయే, -ఇదియేలేనిచో వారును భూతలం ఖునం బుట్టిన 'య'నేక విపీలికాడులకీకై నామరూపషములులేని వాీ మైయుందురూని వారిపలిగణమెట్లు వచ్చును! కావునం గవిత్వము లోకంబునకు నిత్యప్రళాశంబగు దివ్య నేతమని చెప్పవచ్చును “వేదములకుం దరువాత నూతసమగు ఛందస్సు నవతరింపంజేయ సంకల్పించి మేళతాదృశంబగు కవిళాసృష్టి నిగావించిన సత్యసంకల్పుండు వాల్మీకి మహార్షియనియు సీశవిబ్వవ్మా సృష్టిని మెంచి పోమించిన స్థితిపరాయణులడగు నారాయణుండు బాదనారాయణుం డనియుం బాాచీనుల పొగడ్తలు చాటుచున్నవి, కంచెవరు ముంటెవరు వెినుకయని యినవుడునంశయింపక వీరు రచించిన శామాయణ ముహాభారతములనెడి కవిళాకల్బ్పలతాశాఖలే బహువిధగతుల భరత ఖండంబు నలులడల నెగం(బాకి యధికారి వర్ల్ణంబునకులాక యున్యుులకు సులభసుగమంబులుగాని వేదపాసాదంబుల పొంతం బోనలవప్‌గాక్ల యజ్ఞానాతపంబున మలమలమాడు. (పాక ఖే లోకం బును జల్లని విద్యాచ్చాయ నొతంగి తాపశాంతినలివి (తివర్ష ఫలం బులందనిపి కాపాడినవగుటం చేసి సళలలోకంబునకుం (దిశాల న్నర ణీయులగు ఏీరిరున్చరుంగూడం గార్యవశంబున వేజయి కానవచ్చు నేకా కృతి యయిన దివ్యజ్ఞాన కవిత్వతత్త్యమని భావింతము. వీరి (గంథ సంతొన భూరువహాంబులకుం బిదప చానియంటుంగొవము లును విన శె యాంకుర శక్తి గలవాని బీజంబుల 'మొలకలునై భానకాళిదాన భవ భూత్యాదిమహకవుల బాగ్వల్లరు లత్రివిచితు పత్రపుష్పు ఫలపరిశోభితం బులె విద్యల్లోకంబున కమందానందపిదములయినవనుట మన కనుభవ సిద్ధంబ, ఇబ్లువెలసి మెజసి లోకంబున కిహపరముల మౌార్గముంజూపి జూర్లకవితయని పొగడొందిన సంస్కృత కవితకం బ్రోయవు(ిక్ష యనయరలగి వెనుకల బుట్టినదయ్యు. దక్కు_ంగల ేశికవితలలోన న్లి

ణి నన్నయ భారతి జీనమై వాసిగాంచినది యాంధికవిత.. ఇది యెపుడో. పుట్టియండు ననుట శేీవోకొన్ని శారణనులున్నను జీవకళయుట్టిపడ దీని మనో నన్నయభట్టారకుండేయని ప్రశంసింపందగియున్నది. అట్టి సత్కవిత్వ మునకు (శ్రీణారమై వివిధ నీతిజ్ఞాన ధర్మంబులకగనిమైన పంచమ "వేదమున కాంధ్రిమయిన మహాభారతము &)లింగ' దేశమును బవితీక రించినందులకు మూలకారణుండు (శ్రీ రాజరాజనరేం(దుడు :

ఇతడు వేంగీ'బేశపాలనంబునకు నాం(ధకవిళా సా్యామూజ్య పరి పాలనంబునకు నొక్క_మూ రఖిపీ_ క్తుడయిన నిమలాదిళ్యాంకే నంభూ తుండు, సంస్కృృతకవితా పోమణంబున నిరపమానయశస్సు నార్షించిన భోజమవోరాజున కీడయినవాడు, ఆతని నాశ్రయించి సంసన్కృతభారతి యత్యుచ్చస్థితి నానందించునమయమున దానివుతికయగు నాంధ సరస్వతి యీశని యను. గవాంబువడసి సర్యలత్షణ సంపన్నమగు సత్కే-వితృభాగ్యము గాంచెనో యనునట్లుగా నియ్యిరువురు నేక కాలం బున ననగాం (గీస్తు శకము పదునొకండవ శతాచ్ది పూర్వభాగములోని వారగుట నెంంయు మజువరానీ యభయభాషపా చర్మి తొంకమగు చున్నది,

ఈ రాజన్యుండొక్కనాండు. కవిపండిత గాయకవై ణికమంతి) సామంతులు పరివేష్టించి ఫొలున నిండుకొలువుండి యాం[ధ్రలోక మజ్జానాంధశారమునుండి తొలంఏ సమయమరు బెంచెనో యస్య మహో భారతమును సతతము నాదరించు వాండగుటం జేసి చాని నాంధ9ముం గావింపం గుతూపూలా యృత్తచిత్తుండై, రన కలబ్రవ్మాణు వేద వేదాంగ నానాపురాణ వీదుని లోకజ్ఞ నిత్యసత్యవచను మత్యమ రాధిపాచార్యు నన్నయార్యుంజూచి,

ఆంధమహాభారతము - అవతరణ (్ర్ర) రికి క. జననుత 1! కృష్ణద్విపా

యనముని వృషభాభిహిత మవాభారత బ

ద్ధనిరూపితార్థ మేర్పడ

"తెనుంగన రచియింవు నుధికధీయు క్రి మెయిన్‌

అనుచు (కౌర్టించెను, వకాలమందై న నేదేశమంద్రైన నేధామ మైన రాజుల యవలుబనంబున వన్నెశష్కట నైజముగడా! తప శ్యాలియు వేదవేదాంగ వే_త్తయునైన యే 'వైదికో తముండు ధర్ధు (బువ్మాజజ్ఞాలసనే తన జీవితము గడపువాండయ్యు. దసఅేని వోరికచే నాం(ధకావ్యరచనకు సంకల్పించి సవనవో న్నేష భాసమాన (పతిఫా విశేషంబున సురుచిర సుధామయసూ క్తుల మృదుముధురశ్తై లిని నలత్ష ణంబుగ సరనంబుగ భారత మాంధధీకరింప నారంభించెనో యట్టి విద్వ త్క_వి పితామహుండగు నన్నయభట్టారకుడు :

"తెనుంగు భామను నిలువబెట్టిన మహనీయుడని ప్రశంసనీయు డయ్యెను. ఇతనికి ముందటికవ్రుల వ్రాతలు నిలువకపోయినంత్‌ మాత మున నితనికావ్యమే "తెలుగుల్హైతకు మొదటిదియవి చెప్పనయిశ్రి గాదుగాని తన నాంటికి వర్ధమాన దశలోనున్న భామను జక్క_ంజే భావికవులకుం దాను బెట్టినది భితుగాం బావనంబు శాళ్వతంబు నగు భారతరచన నుపయోగించిన నాడగుటంజేసి యితేం డాంధిమహో కవ్ర్చలప మొదటివాడనుటకు మాత్రము నంశయముగలుగబోదు, మజియు గ“నతికుడ్యేచ్నితో మన్నట్టుగా దరువాతికవుల కవిత్వచి్యిత కలా న్వైపుణికెల్ల సీతని కవిత్వభి _తియే (పధానాధార మగుటంబట్టి వారికిని వారి గురువులపూర్వ పూర్వపరంపరకునుగూడ సీకవికుల సార్వభాముండే యాద్యకవితా గురువనుటకును నీతని పర్వతయ మే (పత్యమపుమాణ మగుచున్నది. ఇంతయేల + పరగుణగంవాణ పారీ

నా నన్నయ భారతి ణుండు యథార్థవాదియునగు నీకని(బవ్మా శాజనరీం(దునిసభలో మహాకవులు గలరనియ్యు సంస్కృ తొదినాబ్బాయ ధురంధరుండగు నారాయణభట్టు తనకుం దోడయ్యుననియు వ్రాయుచు బూర్వకవులను స్మరించు సందర్శమున “గురుపద్య విద్యకు నాద్యునంబారువా గర్భ నిభ” ననుచు వాల్మీకిని దలంచి “సూరిచేతో పచిరాబ్టోధన రతుం డగు డివ్యపరాళ రాళ్ళ జాం భోరువామి(తుూో ననుచు వేదవ్యాసుని గొలిచినవాండు తన కవిత్వమునకుదోవల జూపునంతటి. సరసము లయిన యాంధిగంంథములే తనకంటబడినచో వానినిగాని తత్కర్త అనుగాని పిశంసింషక “మహాోమనోవార సుచరితపావన పయః పరి పూర్ణములైన సత్సభాంతరసరసీవనంబుల ముదంబొవరంగొనియాడి” యనుచు సమూహావాచక్రంబుగా విద్వజ్ఞన స్వవంబొనరించి యుండ డనుట నమ్ముందగినదగుట చేతను సీతని తరవాతివారిలో వగంగణ్య్యుం డగు తిక్క_న సోమయాజిగూడం బూర్యమహోకవిగా సీతని నొక్కనినే పొగడియుండుటచేతను దిలింగ 'దేశీయులకెల్ల నాంధిదుహణారత సంహిత నుపచేశించిన యీ 'వేదమ్నూ_ర్తియీ యాంధి మహణవి సభ శగస్థానమళలంక రించిన లోక జ్ఞానమూ శ్కి యయ్యుననుట నిర్వివా ఉజాంళము.

ఈ కనివంశ మూలఫురుషుండు భారతము దెలింగింప రాజ మహేందు)నిచే ననుజ్ఞాతుండ్రై యా పంచమ వేదము నొక్క మాలు స్టరి:చి “అహః జేనక్క_డ విద్య ద్రాజమనోరంజక ంబుగ నిమ హో శ్రార్యము నిర్వహించుట యెక్కడ” అని మనంబున వితర్కించి

బుద్ధి బాహు వశ9మమున దుర్గమార్థజలగారవ భారతభౌరతీ సము (దముం దజియంగనీందను విధాతృనవై నను నేరంబోలునేలో అనుచు వహంశార నిరసనముంజూవీ “అయినను "దేవా! సీయనుమతంబున విద్వ డ్ల్షనుల యను(గవూంబునరకేసి నా శప స్పవిధంజున నిశ్క్యావ ష్టంబు రచి

అం(ధనుహాభారతము -అవతరణ కక యించెదో” నని రాజుతో నాత నిశ ఏయంబు వెప్సీ భారతాంధీకర ణంబునకుం దొడం” కాని యప్పటి కాంధకవిత్వమునకుం "పెద్దరాచ బాట లేపన్నమానె నేవొయొకవిధమయిన దారియీర్బడియుండును, గడా! సంస్కృతక్లోకములను జూచి "తెలులం బడ్రైములల్లుట కితండింత యతిశయోక్తిగా వితర్కింపనేలొ యని యడిగినచో నితండారంభించిన పని యంత సులువయినదిగాదనియే బదులువచ్చును, లోకములో "నీదయిన నొక కష్టసాధ్య "కార్యంబు నిర్వహించు నెడంబడిన మహవోగ్తే శంబును 'ెల్చ్బుతతిని “అబ్బా! యిష్పటికిం గ ఎ త్యాద్యవస్థ మొన” దని ెద్దలనుట సహజము, ఈ వాడుక మన నన్నయ కఠవత్వారంభము .నాండు వుట్టినదన్న ననవచ్చునుం వమన? భారతకథయ నెడి కల్చలత సంస్కృృతమ నెడి నందనంబునయిుట్టి స్వేచ సగా6 'బెద్దపొదవ లెల రిల నది. బహుగాథలనెడి. చిన్న చిన్న రెమ్మ లెన్నో యల్లి బిల్లి గ నల్లికాని చానిమొదలావరించి యున్నవి. వానిసెల్ల యజక్కల విడందీసీ మొద లేర్చరిచి దాని మొదటిళొమ్ము యంటుదొ)క్కుట యొకశ్షేశము దానిం "దెచ్చి తెలుళబొలముననాటి యు ద్యానారంభము చేయవలయునన్న నందులకు ముందుగా మంచి దుక్కి. లేక బీడువడియున్న యీ పొల మును మెత్తగదున్ని యద్దమువలె నరిచేసి చుట్టు గట్లువేసి పూల తొటకు దగినట్లుగా చాగుపజచుట యింకొకశ్లేశము,. వీదప నయ్యం టునంటియున్న చిన్న రెమ్మల కొజమాలిన నీరన భాగంబుల నంతం తకు మొదటికి మోపాది రాకుండ గత్తిరించి డానిని వేళ్ళతో మెల్ల గం బెల్లగించి తెచ్చి యిందు. బాతి వాడివోకుండం జల్లని తియ్య ని నీటి భారల నా మూలా(గంబు దడువుచు. జీవింపంజచేయుట నముజీయొక న్లేశము. వతాదృశ మహో న్షేశ పరంపర నీత డనుభవీించుటగధథా యాంధ్ర భారతకల్చ్పలత లోళమున కభీష్టఫల(పదాయిని యయినది * తరువాత వారి కవితారంభముల కీతని కృషి యాభారమైనదిగ్గాని

జ్‌ నన్నయ ఫారతి యితని యభినవకవి తో సద్యమంబునకు "రాజరాజు సంక్రల్బశుద్ధియు నితని యుత్సావశ క్తి యుగాక "పేరొండుదగిన యాభార మేమున్నదో యర యుథు. అట్టియెడ నసాధారణ (పత్మిలైకసాధనంబున నితదు లేలుంగు6 వైతకు ఘంటాపథ మేర్చజచుట వార్ష విస్మయజనకంబగునుశాని దీన్నికై పై రీతిని వితర్కి చుట యాశ్చర్యకరముగాదు* ఇకనో యేదయిన నొక ఘనకార్యమునకు నడుముగట్టికొనిన వాండెంతటి బుద్ధిశాలియెనను దగినసహాయుండు లేక అశానొక్కండే దానిని గ్టెక్కింపంజూలండను టకుం దార్కాణముగా నీతని యీశడింది కర్ణమునకు నారాయణభట్టు:

తోడ్పడుట దై వికముగా సమకూడెనని "తెలియుచు నేయున్నదిం కవిరాజ శేఖర క్రవీభ (వంద) వ్యజాకంశాది బిరదములంది రాజ నలేందునివలన నందంపూడి య్యగహోారముగాం బడసిన యీ విద్వ త్కవి యాంధ భారతరచనకం గావించిన తోడ్చాజబట్టిదో నిరూవింపం బ)మౌాణ మేదియు6 శగానరాదు, దీనింగూరి ఏ యెొందజెన్ని చెప్పిన నవియిల్ల నూహ లేయగునుగాని సిద్ధాంతములు గౌయజాలవు, మన మెజింగిన జంటకవుల (ాతలలోః నూడసీ పద్యమితని దాపద్యమత నిదని వివరించుట యసాధ్యమైయుండ6 దొమ్మిదివందల యేండ్లనాంటి వారు నుభయకవిత్వ సంపదను (బత్రిధావిశేషంబునను సమానులైన నన్నయ నారాయణ ల రచనలను విభజించుట నెవ్యరితరము 1 అట్ల గుటం గవిత్వపక్కీ. య భేదముగా నుండుటతో బని లేదని వీరికువురును జెజీయొకపద్యమో 'చెలునా॥ యాశ్వాసమో (వ్రాసికొనుచుంబోయి యుందురని చెప స్పవచ్చు. ఏనుగాని. నిజముగ నారాయణుని కవిత్వమే కొంత పర్వ. తీయముననున్న -వో భారతమియ్యిరువుర వేర నేల వెలసి యుండక పోవునని యొకనం'జేవాము పొడమక్రపోదు,

కొందలు పూర్వక వుల కులగో (తనామాదులంబట్టి వారియెడను వారికవిత్వము శెడను విశేషించి యభీమానమునో యవమొానమునో

ఆం ధమహాధార తము-- అవతరణ శ్ర? మభూఫుట మనము గనుచున్నారము, నిజమరయఈం?ా వారి నిరర్థకస్తు తి నిందలు తమ నృాదయదోషమును 'బాఠకుల కెజెంగింపం దోడ్చడు ఎనమోళశాని యా (పాచీనక వులక విత్వ గుణదోషములను దాజబుమూాజు నీయ నిసుమంతయు( బనికిరావు. మనకు జ్ఞునానందముల నొనంగు చున్నదిః పూర్వుల గ౦ంథసామ్మాలగికాని వారివంచఛావతారికాదు, శావున శేవలాసూయతోడి విమర్శనము కలనై నం దలంపరాదనుట సత్యము, మనకివుడు నన్నయ దుట్టమై నారాయణుండుగాక పో లేదు భారత క_ర్షృత్యమున నతనిపేపగూాడ నున్నచో మజింత నంతసింయము గాని యట్లు సంభవించునదిగా చేయని విచారము, ఇట్టియెడ “నన్నయ పఠోత్క_ర్జ ము సహింపజాబని దున్వ్వభావము గలవాడ” ని యొకా నొక రూహంచుటకు వారి ధర్శమాయని యేవో నమ శ్రరొని కట్టు కథ బే కారణములయినపిగాన్తి యళతం డా శ్యాసాంత గద్యము౫ దన "పేరుతో నారాయణభట్టుకే రుగూడం 'దేర్చకపోవుటగూడ నొక హే-తువు గాలేదని విజారములో సంతోవము. అట్లు గాకపోవుటకు భైరతావ -తారికలోని యే పద్యము లడ్డుపడునో యవి భారతక_రృత్వమున నారాయణళభట్టు'పేరు సేరకపోవుటకు గతంబేమి 'తెలుఫునో పరిశీలింతము. నన్న పార్యుడు తన సహాధ్యాయు!డుచేసిన సాహాయ్యముం బ్రశంసిం చుచు (వాసిన యాపద్యము లివి, ఉం. పాయక పాకశాననికి భారత ఘోర రణంబునందునా

రాయణునట్లు వాసిగ ధరామరవంశ విభూసషణుండు నా

రాయణ భట్టు వాబ్బయ ధురంధరుండుం దన కిష్ణుడున్‌' నా

ధ్యాయుండున్వైన వాడభిమతస్థితి దోడయి సిర్వహింపంగన్‌॥ ఉ. సారమతింగవీం్య దులు (పనన్నక థాకలితార్థయు కిలో

నారసి మేలునా నితరులకథరరమ్యుత నాదరింప నా

నారుచిరార్థ సూక్షినిధి నన్నయభట్టు తెనుంగునన్‌ నుహా

భారత సంహితారచన. బంధురుడయ్యె జగద్ధితంబుగన్‌ ॥

83 నన్నయ భౌరలి

ఇందు మొదటిపద్యమందతి యుపమానము సామసామ్యుంబున నుచితమై నారాయణభ ప్తి నిజముగాంజేసిన పసాయమును గన్నులకు: గట్టునట్టు లతరమతుర మన్వర్థమై యొప్వుచున్నది. అక్కడ భారత రణరంగమున నిలిచినవాండు. నరుడు; ఇక్కడ భారతాంధీకరణ రంగమున నిలిచినవాండు నన్నయ. అతనికి సబిహ వారియు మి(తుం దడునయిన నారాయణుండు నహాయుండు;ు ఇతనికి సహాధ్యాయుండు నిష్టుడునయిన నారాయణభట్టు సహాయు+డు. అతనియ ట్లాతంయడ శస్తాన్ర విద్యాపారీణుండు; ఇతేనియ | శండు సంస్కృృతాంధ వాబ్బయభధురంధరుండు. కావుననే వారికి ఏరికి నుద్దితద్ద్యయుందగుటయు సీ రండుజ్జ్ఞలప నుపమానోపమేయభావము నౌచిత్య పారముం గాంచి సది ఇత సహాయ్య విషయము నూళరము, తొ లిపద్యమందలి పడముల యొచిలినిబట్టి కృన్ణుండు గావించిన సాయము కేవలరథ చోదన నూ(తముగాక సర్వంకషమయి సద 'నెడీ కావము "తెలియు చున్న ప్లే నారాయణకవి చేసినదిగూడం గేవల కావ్యరచన (పేరణము గాఠ సనమగ్రమమయినదనెడి యాశయము 'తేలుచున్నది, బంధు నమ్ముద మధనంబున నరుడు సెందినభీతి నతడు వావీన క్ల భారత సముద) తరణంబున నన్నయ పొందిన భయము నితండు తొలంగించియుండును, సంగ్రామవ్య్యూహంబుల 'భేదించు సాధమతండు బోధించిన క్లే వ్యాన ఘట్టంబుల 'ఛ్చేదించు నుపాయమితండు తెల్ప్చియుంగును, మొ త్తముగా శ(తుచాహుళ్యంబు సనంహరించు మార్గము లతండుప జేశించిన క్షే (గంథ చాహుళ్యంబును సంయ్యగహించు పద్ధతుల నితండు వెప్పీియండును, అంతకుంగాక యొశానొక గట్టిపట్టున నతండు వీరా వేశింబునం జక ము చేతయబూనినళ్లు యితఃడును గవిశ్వావేశంబున గంటము “చేతలట్టి యుండునేమో 1 శాని యందులకు నరునిమాడ్కి నన్న పార్యుండును సమ్మతించి యుంకడండని యూహీంపందగును కాబేని వపైయపనూనము

ఆం(ధమహాభారతము - అవతరణ కక పరిపూర్ణ మై సారన్యపార మేవెందదు. అపుడు నిజముగా శతరు్రబలము లను బరిమార్చి నహాయులై న భీమాదులే యుపమానార్హతం జెంది యుందురు, పోనిండు ఉపమానమునకుం గొంత్‌ కొజంత వెట్టి నత్యముగా నితండు కొంత (గంథరచనము ఇావించియుండునని యూహింత మన్నను, నిత్యసత్యవచనుండయిస నన్నయ నారాయణభట్టు తనకు6 దోడయి నిర్వహించెనని మైనివ్రొసి చాని[కిందనే “నన్నయభట్టు "తెనుంగునన్‌ మహాభారతసంహితా రచన బంధురుండయ్యె” ననుచుం దానొక్క_ండే భారత మాం(ధ్రీకరించినట్లుగా వా్రాసికొని మిత్ర (దోహిమై కృతఘ్ను డై యసత్యమున కొడిగట్టినవాడయ్యెనని వెప్ప వలసివచ్చును, అదియుంగాక్రు “మసీపాలవ దుర్విదగ్ధుల గర్వ్శొమణంచి కవీభవజాింకుకాది. బిగుదము లార్టింప నెంళో పాటుపడిన యశ శాముండగు నారాయణకవి శాశ్వతనుయిన భారతరచన క్షీర్తికి నీళ్ళు వదలికొనిన నిష్కాముండయ్యెననియు; “మనీషీవిద్యా(శమత_త్త్య విత్త్వమునలొ బొగ_డ్ద కెక్కిన 'రాజురాజు తన నంకల్చ్బము 'నిజువేర్చం దోడ్చడినవా(డని యొజటి/గియు నతండుకట్టికొనిన యింటిలోం గాఫపురము "సేయ లేకుండుటజూచి నహించిన యధర పాలనుడయ్యె ననియు దలంవ వలసి వచ్చును. ఇట్లు ము_త్తెజంగులం దోచుడానికన్న నసంగతమయిన తలంవు వేజొండుగల్టునా 1 అట్లుగాక “గ్షినికింతయేల + ఘలగురుండగు. టచే నన్నయ పేరొక్కటియీ భారతముననుండుటకు రాజనారాయణు లిరువ్టరు నంగీకరించి యుందు”రని భావింతమన్నను లోక మేముయినది! అది సహించునా * ఫుట్టనిబిక్తలకు. బేర్లుపెక్టైడీ పుక్కిటి పురాణము 'లెన్ని యో శాళ్లులేకయే. 'జేశనంచార మొనరించుచుండ నిజముయిన భారతోదంతము గంటలుగట్టికొని నలుఃగడలః బరువు లెత్తక మజు,గు వడి మణంిపోవునా +! లోళము మూయు మూకుడుండునా? శావున నిన్సైెంతయుం బ8ిశీలింప నాశాయణభట్టు ఫారతరచనమున నెంతయేని

| నన్నయ భారతి యుపాయము చెల్పియుండునుగాని పద్యగద్యరచన మాళిముగావించి యుండండని తోంచుచున్నది, ఈ యూహయందలి యాచిత్యమునకు విడ్వల్లోక జీ (పమొణము,

ఇట్లు నిరహంకారుండు నిత్య సత్య వచనుండునని ిలియుచన్ను మనకవిబిహ్మయగు విపుల శబ్దశాననుడు ఉానారంభించిన యువ గంధము నిర్విఘ షముగాం బరిసమా వీ నొందుటనై (బహు విష్ణు మహేశ్వర స్మరణ పూర్వకముగా భారతకథా (శవణ పఠనతత్చ్పరుల నాశీర్వదించుచు 'బేనభామ. నిట్లు మంగళాచరణ గావించియున్నాండుం శా (శ్రీవాణీ గిరిశా న్చిరాయదధతో పమిీముఖాంగేము యే

లోశానాం స్థితమావహ_న్య్యవివాతాం (స్రీశుంస యోగోద్యవాం తే వేదతోయ మూర్తయ స్రీ పురుపాస్పంపూజితావస్సునై ర్య్ఫూయాసుః పుడుపో త్తమౌంబుజ భవలీ గకంధ రా (గ్నేయసే కి అశీర్వాదముగాని "దేవతా నమస్కారముగాని వస్తు ని న్లేశము గాని కావ్యము మొదలనుండవలయు ననిడి లత్‌ణమున కనుగుణముణా బేదయిన నెక దానిని సంస్కృత కవులందజు తమకృృతుల మొదల కేప్పట యాచారమేకాని యాశీర్వాద రూపమయిన మంగళాచరణ మును వొరయి'న రూపకముల మొదలనేక్రాక యిట్లు (శౌవ్యపాళ క్‌ శావ్యంబుల యారంభంబునం గొవించినట్టు గానరాదు. మజీయు దృళర్థకావ్యములయందలి నాంది కనీవచనముగొ నుండక సూత భార కీగా నున్న క్షే యిందును టైళ్లోకము కృతినాయక కర్శృృకము గాను డుటయు నూతనవిషయ మే. కావున దీనింబట్టి “నేనొక యం౦ంశము నీ కిందివిధముగాం జమత్క ఫలికై యూహించుచున్నా ను,

“ అర్థతశ్శబ్దత శా ఎవీ మనాక్కా వ్యార్థసూచన” మ ను లమ ణము ననుసరించి రూపకములయందలి నాందిక్లోకము రచింపంబోవు శావ్యార్థము నించుక సూచింపవలయునని యున్నది. దీనికిం దగినటుగా నిమ్ముహా భారత నాందియందులహూడ _ ట్టికియించుక. గానవచ్చు

ఆం(ధమహాభారతము - అవతరణ (6 4కే చున్నది ఇది రాజన౭ేందుని వచనముగదా ! ఆం(ధలోశాభ్యుద యము నభిలమీంచు నమ్ముహారాజు వేదమూూలర్తులయి. (_బపహ్మూవిష్ణు మహేశ్వరులనెడి (తివురుషులు విరా శ్రేయస్సునక య్యెదరుగాశ యని యాళీర్వదించుటలో “ఓ యాంధ'బేశీయులారా ! వేదమూర్తులయిన (నన్నయ తికళాన యొజ్జనార్యులనెడి) (తివునములు మోకు భారతాం (ధీకరణరూపమైన శ్రేయంబు నొసంగెదరుగాశో యనెడి యర్థము ఖైవికముగా సూచింపయిడినట్లున్న ది

ఇందులకు నాంధ్రసత్క_వితా సృష్టిక_రృమై వాగనుశాననుం మైన నన్నయార్యునందు _బహ్మోంశమును, కవిత్విస్థితపరాయణుండై వైదిక మార్షనిష్టుండ్సై సోమయాజిమయైన తిక్కనార్యునందు విష్ణ్వంశ మును భారతసవమౌొ_ప్రికారుండె. (పబంధపర మేళ్వరుండై స యజ్జన ర్యునందు మ హేశ్వరాంశమునుండుట యార్యసమ స్తత మేకచా! కావున మై క్లోకమునం చాం్టధ భారతరచన విషయకనుయిన సూబ్యార్థ మిట్లుండుటంబట్టియే 'శాంబోలు భారతమును మువ్వురు అెలింగింపవలసి వచి నది ||

మజియు నాంద్య న్తమున - అని... స్తుతియించి ాజన కేం దు)ందు. * వేగీచేశంబునకు నాయకరత్నంభఖుంబోని రాజమహేంద) ఫురంబునందు. .. విద్వజ్జనంబులుగొలువ. ఇం సుఖోపవిష్టుండ్రై యొక్క నాండు. ,. నన్న పార్యుజూచి, =. మహాభారతబద్ధ నిరూవితార్థ మేర్ప్చుడం 'జెనుయన రచియింపుము. .. అని యానతిచ్చినవిని యక్క-వివరుండు నుహాభారత నంహితారచన బంధురుండయ్యె. =. తత్క_థా పాంరంభం బెట్టిదనిన అనుచు (గంథావతారిక లు బెడదయులేక యత్యంత సహజముగా నుండదుటయు నూతన విషయమే, ఇట్లు పూర్యంబు సాజంబు నగు పద్ధతిని గావ్యారంభము గాపించిన యమ్ముహోనుభావు నన్నయార్వ్యునిి _ (తిలింగచేశమున నభీస్టార్ధ కల్పలత యనందగిన యాంధమహాభారత సంహితను నిలిపిన మహోయశస్సు నార్జించిన 'రాజరాజన రేందుని మనసార ధ్యానించి యూ వ్యాసము ముగించు చున్నాడం న

అర్య (ఫ్రీ చింతలపూడి వెంక పేశ్వర్లు, ఆంధ మహాధారతావ'ారకను జూడ సహజముగ నొక సంది యము వాడమును, అది యవఠారికా క _ర్తుళ్వమును గుజించినదిః నన్నయ తానై యీ యవఠతాంకను రచింవెనా + లేక తరువాతి కాలమున మరొక లెవళేని రచియించిరా 1 నన్నయ స్యయముగ రచియించి యున్నచో నది (ప్రథమ పుగుమయం' చేల యుండవలయును ! అట్లు రచియించుటకు కారణ మేమి! పూర్వశవి సం్యవదాయమా? లేదే! నన్నయ విరచిత మహాభారత భాగమునకు కృతిపతి రాజరాజ సేం దుడనునది నిర్వివాదము, మరి యవతారికయందు కృతి సమ రృణ ముండి తీరవలయునుకదా! ఎందుచేత నన్నయ్య అట్లు గావింప లేదు! ఈ వినమయమున (క్రీయుతులు జొన్నలగడ్డ మృత్యుంజయ రావుగారి యభి_పాయ మిది “రాజరాజు నన్నయతో. “మహాభారత బద్ధ నిరూవిళార్థ మేర్పడం దెను౮సన రచియింవు మధిక ధీయు కీ మెయిన్‌” అని మూతకు యనెను. కాని రచియించి చానిని నా కంకితమిమ్మ ిన్సి యతండు నన్నయను అడిగినట్లులేదు. "రాజరాజు 'కేలలేదు కాని యతసిలో6 కృతిపతి త్వా కాంక్ష యుండి యుండదా ? రాజరాజున కంకిత మిచ్చికినని యెచ్చటను నన్నయయుం బైకిం జీలలేదు, కాని కృతిపతికి. దక్కవలసిన మరియాదలన్నియు నతని కతండు ఆంథధమునం జెల్లింపనే చెల్లించెను అశ్వాసాఠళంభములందును, నాశ్వాసాంతము

ఆం[ధమహవో భారతము = అవతరణ శక్ర లందును, రాజరాజ _పశంసాస్పదములగు పద్యములను రచించియే యుండెను, కృతి రచనకుం గృతి స్వీశారమునకు నదియే మొదలుగచా! స్పవ్టముగాం గృతి నిమ్మనుటయు, నిచ్చుటయు€ తరువాతి కాలమున 'ేర్చడియుండునుగాని యా శాలమునం గ ఎత్యభ్యర్థనా తపదానముల స్వరూపము యిటు లే యుండెననుకొన వలయునులో

మృత్యుంజయరావుగారు తమ యనుమూనమునకు తేగిన నమా ధఛానము దొరుకనందున నట్టు 'తేల్చివై చితిరిగాని యట్లు'కాదు, అవతారికయందలి _వథమ వురుషకు వారి యనుమూనమునకు సంబం ధము కలదు

ఈ (పథమ వురపు (ప్రయోగము మున్ను సంన్క్బృత సాహిత్య మున కాసన్కి తరువాతి "తెలుప సాహిత్యమునందుకాని కానము, కవి జనా్యాశయమునందు కలదు, కాని దాని విషయము వేరు. దాని క_ర్భృత్యమును గూర్చి యనేక వివాదములున్నవి, ఆ విషయమును “వేములవాడ భీమకవి" పూర్వా(శమములో మల్లియ ేచనా!” అను నా వ్యానమున విఫ్రులముగచర్చించితిని. ఇరువురును నొాకశేయని నా యభిప్రాయము, మల్లియ లేచనకు నమకాలిపదైన నన్నెచోడుడు నన్నయ కొకింత పూర్వుడనియు నా యభిపాయము, నన్నె చోడుం చసలు కమారనంభవమును (వాయ లేదనియును; అది మానవల్లి "రామకృష్ణకవిగారి కల్చ్పనమనియును, (పకటించిన డాం కొర్గ పాటి (శ్రీశామమూక్తిగారి యభి(పాయముతో నే నేకభవించను. వారు మాపిన యుపపత్తులన్నింటను అనుమాన (పమాణమే ఎక్కుడగుట అందుకు శారణము. అందువలన కృతి రచనకుం గృతి స్వీకారమునకు అదిచీ మొదలు గదాయను మృత్యు జయరావుగారి సమాధానము స్వీకార యోగ్య మనిపించుట లేదు,

గా నన్నయ భారతి అవశారికను. సూక్మముగ_ పరిశీలించిన యొడల “శ్రీ! వాణీ గిరిజాశ్చిరాయ. = ౨ అను మంగళశ్లోకానంతరం “అని సకల భువన రతణ (ప్రభువులై యాద్యులైన వారిహర హీరణ్యగర్భ పద్మోమా వాణీపతుల స్తుతియించి త్యత్పసాద నసమాసాదిత నిత్య (సవర్థమాన మహామహీ రాజ్యవిభవుండును. =. అని కృతిక_ర్తయగు. రాజరాజ నరేం్యదుని వర్ణనము నడచును, మంగళ శ్లోకముందలి విషయము వచనమున ఫునరావృతమైనది. అంతియేగాశ (తిమూర్తులు [క్రమము మారినది, ఏ _పయోజనము నాశించి యట్లు మారియుండును 1 ఇటీవలి అవార వ్‌ పె త్స "వెళ (టాజుగారి పరిశోధనమునుబట్టి వై మంగళ న్లోకమున. (శ్రీ! చ్యకార్చనము గలదు. , ఛాళుక్యులు (శ్రీ విద్యోపానకులు, అవనర మనుకొనినచో గు_ఫ్తముగానున్న ఆ శ్లోశార్థమును వచనమున స్పష్టము చేయవలయును కాని యట్లు జరుగ లేదు, తిక్కన గావించిన కృతి నిర్మాణ _పస్తావనము జూడండుం “శ్రీయనగారి నాం బరంగు. , అను (పార్థనా పద్యానంతరము “అని సశ్రల (బహ్మ(పార్థనంబుసేసి. . అనుచు వెంటనే _పస్తావనా విషయ మునకు సాగును,

అవతారికశయం దట్లుగాక (పారంభమందు నుతింపబడిన వారి హర హిరణ్య గర్యాదులు మరల ముగింపులో వారిహరాజ గజా ననాదులందు (సార్థింపలుడిరి. అలోచింప నీ "రె. డు (పార్థనా భాగము లకు నడుమనున్న భాగమంతేయును (య్‌వీ _ప్రముగనే తోచుచున్నది

'రాజరా జను గూర్చి యెడనెడ నన్నయవెప్పిన కొన్ని పదముల ట్‌ ఠి దు

పొదగబడి యుండవచ్చును గాక, ఇ ఎ ఇ ్రైములం వ ళిదాసుు భవభూతి మాఘుండు మున్నగు సంస్కృతే కవుల

యా

రమ నారమున్నది, మంగళన్లోకానంతరమో లే తదర్థానంత గా కథలోనికి వళ్ళుదురుు క ఖతి సమర్చణాదులుండవు.

అం(ధమహో భౌరతము = అవతరణ శ్‌ నన్నయగారి మంగళశ్లోశమును జూచినపుడశ్లు యనిపించును, అతడా యవళారికను(వాసియుండలేదా 1 కాని అళ్వాసాది, అగ్వాసాంత పద్యములను జూడ 'తెలుగుకవి నన్నెచోడుఢు అనుసరింపబడి యుండ వచ్చు ననివించును,

నన్నె చోడుని యందొక విశేవముకలదు, కృతిపతి కథానాయ కుల య భేదకత్వమువలన ఆశ్వాసాద్యంఠతముల యందలి పద్యములు (ప త్యెకించి _వాయలుడి సట్లుండవు, (పతి అశ్వ్యాసమునకును మొదలు తుదలందు కథానాయకుడైన పరమశివుని (పస్తావనము వచ్చును, కథానాయకుండే కృతిపతి. కథానాయకుని వరించు నెపమున కృతి పతిని వర్షించి ఆశ్వాస నంధి పద్యములనేక విభక్తికమ'ల గావించి ఒక విలత్షణమైన పద్ధతిని యనునరించెను. పంపాది కన్నడ కవులీ విమయ మున నీతనికి మార్లదర్శక్కుల్తై యుండవచ్చును. లేదా మతకలహము ఎందు నశించిన పూర్వాం(ధ సాహిత్యమున నిది సామాన్యము కావచ్చును

వ్‌ది యెటులున్నను నన్నయ తన (గంథమునందు అశ్వాసా ద్యంతీముల కృతి పతిని పొగడి యున్నందున అనతారికను కూడ (ాసియే యుండనగును, కాని మన ముందున్న యవతారిక మాత మతండు (వాసినదికాదు. అట్లనుటకు మరికొన్ని యాధారములను పరిశీలింతము,

ఆ శ్వాసాద్యంతములం దెక్క-డను నన్నయ 'రాజురాజనశేందుని రాజమ హేం(దవర పాలకునిగ 'వేర్కొ నలేదు, అదిపర్వ (ప్రథమా శ్వాసాంతమందు “నిరవద్య న లేశ్వరి అనియు, ఆదిపర్వ పంచమా శ్వాసాంతమందు “నిరవద్యయువతీ మదని అనియు, అదిపర్వాంత మందు “నిరవద్య రవిప్రభి అనియు రాజరాజ నళేం్యదుడు వర్ణ్మింపం

ట్‌ నన్నయ భారతి బకెను. ఆదిపర్వ ద్వితీయాశ్వాసాంతమందు మ్యూతము. “రాజి మహేంగద్ర శవీంద నమాజి సురమ్మాజి అని కలదు. కాని రాజరాజ నశేర్యదుని 'రాజమహేంది యని సంలోధించుటకలదు, అట్టి సంబో ధనము అదివర్య న_్తమాశ్వాసాంతమునందు శాననుపను, కావున వై వక్ష నమును “రాజము హేం(ద! కవీంద) సమాజ సురతాగజ' అని చదువనగును, అవ్వడు అశ్వాసాద్యంతము లందెచ్చటను రాజరాజ నళేందుడు రాజము హేంద)వర. పాలకుడుగా ేర్కొనబడనటులే, అనగా నన్నయ తన అర్గధ మహాభారతమును రచించు సమయము నకు రాటరాజనలేంయ)డు. రాజమ హేందివరమును చేరియుండడు, బహుశః అప్పటికి వేంగీ రాజధాని బెజవావనుడి నిరవద్యపురము (నిడదనోలు)నకు మారియుండును. నాటి చరి శమంతయు నేటి చరిత) కారుల యూహానిర్మిత మే... గావున రాజరాబన లేందయుిడు తేన రాజ భానిని రాజము హేంద9వరయునకు మార్చుటకు ముందు భొన్ని సంవ శరములు నిరవన్యపుకమునుండి యిండుననుకొన వచ్చును,

అతడు రాజము హేందంనరమును నిరించెనని కదా చరిత) శారల అంచనా! "కాని అది పూర్తిగా అబవమని కొందరు పరిశీలక్రల

ఆకా ధి

యభిప్రాయము (శ్రీ సారంగ లస్మీ నరసింహారావు గాళు తవు “నన్నయి అను (గయమందు నన్నయ తలకువాడనియు. నాటి చాళుక్య శాజధానీ నగరము నిరవద్యవురమనియు ధృవీకరించిరి* నిరవద్యవుర విషయమున వారిచ్చిన వివరణమును పరికీలింవుడు.

"రాబనచేంచుని రాజధాని యిష్వుడు నిడదవోలు అఆనియున్న నిరవవ్యవునము.. అతని స్థిరనివానము అక్క_డ'నే. ఆశనికూడు, పూర్వచాళుక్యులలో మొదటి. చాళుక్యభీముని. చుండి వచ్చిన వార లందనన్ను నిరవచ్యపునముననే తమండూచున్నట్లు ఇాసననిదర్శనము లున్నమి కాని వారికి అధిశాక రాజధాని కేంగయ్‌! అక్కడనే

ఆర్య ధమవోభారతము - అవతరణ ట్‌ చి్యతకథస్వామి నన్నిధినే పూర్వసాంపదాయానుసారము వారి పట్టాపేకములు జరుగుచుండెను, దవీ.ణ చేశవువారైన కులోత్తుంగని కుమారులు తమ రాజధానిని జసనాథపురమునకు మార్చువరకు 'వేంగియే వాకి రాజధాని. నివానము నిరవద్యవురము, జననాథవుర మును నిరవద్యవురము దగ్గరనే యున్నది

అందువలన 'రాజమహేందువరమును స్‌రి 'శ్రంచినదెవరో ఖచ్చిత ముగ చెప్పుటకు వీలులేదు ఇంతవరకు సరిమెన నిర్ణయము జరుగ లేదు. కీర్తిశేషులు కాశీభట్ల (బవ్మయ్యగారు తమ “నన్నయ భట్టా రక చరితకముొనందు తొల్లి మ్యోఢ "ేశాధీకుండగు గౌతమబేవుండు నోదావరీ తీరమందుగల భూమినంతను న్నాకమీంచెననియు, అతని వ్యుతుండగు మహేందిజేవుడు. రాజమహేర్యదవరమును కట్టించె ననియు యీ ేశమున (పతీకికలదు' అని (వాసియుండెను. అదియే సిజమెనచో రాజరాజ గేం్యద్రునకు వజెనిమిది వందల సంవత్సరములకు పూర్వమే రాజమహేంద్రవరము నిరి సంపయుడి యుండవలయును.అంతే గాక కనింగ్‌ వామ్‌గారు తమ భారత ఫౌనోలో చరితయందుదహరిం చిన “దంతవురము రాబజముహే[దవరమేయని (గ్రీయాతగిరి రామ సరసింహోరావుగాకి యభ్గిపాయము మూడవ గోచావరి వంతెనకు దగ్గరలో నోడావకీ. తీరమున కనిపించు. పెద్ద దిబ్బను (రేవ్వివ యీ విమయము బజయటవడునని వారకి నమ్ముకముం* అది బుద్దుని దంత ములను భద్రపరచిన జ "ధ్ధస్టూపమని అఆనుమానముం (తెవ్వకములు బిగి వై విమయము. తేలిన యొడల రాజమహేం్గదవర చరిత యింకను ఆగలేడు వందల సంవత్సరముల వెనుకకు నడచును. కాబట్టి 'రాజకాజన రేం డునక్కు రాజమ'హేర్యదవరమునమ నెట్టి సంబంధమును నట్లు స్పష్టమ౫్గసచున్నదిం

నిరవద్యవురమును ేంద)ిముగ.. చేసినొని దక్కిన చేయ్‌

కం నన్నయ ఫారతి స్యామాజ్యమును సరిపాలించుకొను నాటికి రాజరాజన రేందుని యాస్థానమున సోమేశ్వేరుని రాయహోరి నారాయణభట్టు (వవేశించి యుండెను. అతడు కావించిన సంధిఫలిళతముగ పూర చాళుక్య పశ్చిమ జాళుక్య చోళ రాజ్యములమధ్య యుద్ధములు ముగిసి కొంత శాంతి సెుకొన్నది, అట్టి తపణమున నన్నయ తణుపలో యజ్ఞము గావించి ైదికధర్మ 1పబోధనా లత్యు లఖీ.తుడై రాజరాజన లేంద్రని వోవశను ఫురస్కరించుకొన్సి నారాయణభట్టు అండనుంచుకొని అంధ) మహాభారత నిర్మాణమున కుద్యు క్తడాయను. కనుకనే నన్నయ 'రాజరాజనేందని నిరవద్య వురాధీశ్య్వరుడుగా పర్కొనెనుం

వాస్తవిక మిట్లు-డ నవతారికయందు సన్నయ ముహాభారత రచనా కాలమునకు రాజరాజన శేందుడు రాజమహేర్యదవరమును పాలించుచుండిన యట్లు స్పష్టముగాకలదు. మను మార్లుండగు విష్ణు నర్థనుండు అఖిల జలధి "వేలా వలయ వలయిత వఏసుమతీ వనితా విభూ మణంమైన వేంగీ దేశంబునకు నాయకరత్న ౦బునుంబోని రాజమహేంద) వురంబు.0దు మహేంద) మహిమతో. బరమానందంబున నవరత మహామహీ రాజ్య సుఖంబు అనముభవీంచుచుండోనని యవళతారిక యందున్న నిషయము, అళ్వాసాద్యంతముల పద్యముల బట్టి మన మూహించిన చానికిని పూర్తి వ్యతిరేకము, ఇంటేదియో ఒకటి నన్నయ కృళేము శానిదై యుండవలయును, అట్లుకానిది అశ్వానత యము కాదు కడా!

దీనిని బట్టి అవతారిక నన్నయ కాలమునగాక ఆ తపవాత ఎప్పుడో (వాయబడి యుండవలయును.

కస్పాస్తా కచిరార్థ సూక్తి నిధి నన్నయభట్టు. అని తన్ను చాను పొగగుకొనిన నన్నయ తన వంశమును గురించి [పస్తావింపక పోవుటయు. అతడా యవతారికను (వాయళలేదనియే అెలియ జెప్పు చున్నది, అంకియేగాక్ర..

ఈంగ్రమవాభారతము - అవతరణ (1) శే

“ఆదరణీయ సార వివిధార్ధ గవి స్ఫుళణంబు: గల్లియ .

ప్రాదశ పర (నిర్వహణ సంభ ఫ్రతమై *పెనుపొందియుండ నం

చాదిం దొడంగి మూండుక ఎతు లాంధ కవిత్వ:విశారదుండం వి.

జ్యూాదయితుం డొనర్చె మషితాత్ముండం నన్నయభళ్టు

దత్షతన్‌”.

అను. అక్కున నోమయాజి రచనమును బట్టే నన్నయ మూండు పర్యముఅను..పూ ర్విచేసియే "యుండును, “వదియో. ఆటుల 'వెష్బినాడని తీసివేయుట యొక 'సోమయాజి సత్యశీలతన్వు అవధానమున్న శంకించి నక్లై శౌగలము, అతని కాలమునకు పూర్తిగ లభించిన నన్న యకృత- పర్వతీయ ల్‌ ౧ంథము ముందు వెనుకోలు శారణాంతరమున తదనంతర కాలమున కొంత శిధిలము.లే యుండవచ్చును, “వెనుక భాగమును. యెజ్రైపెగ్గడ-పూరెంచిన విషయ. - మెల్ల రకును విదితమే. అందుల ాధారములు న్పష్టములు, కాని ముందుభొగమగు అవతారిశో:] భాగము విషయము అస్పష్టము,

నన్నయ _ భారత. భాగమట్లు. శిధిలమగుటకు- గల కారణములు కొంత చర్చింపవలసి యున్నది, వెనుక భాగము శిధిలమగుటకు కీటక- ములు కారణమని కొందరు పిమర్శకుల యభిపాయము.. అట్లు కాద నను కాని యొజ్జన పద్యమందలి ధ్వనిని .యాధారముగ భేసికాని యూహించిన ప్రై కారణమున కంక మిన్నమైన శారణమింకొకటి కలదు. నన్నయ -(గంథ రచన .మాగిపోవుటకును, (వాసినది శిథిల. మగుటకును గల ముఖ్యకారణ మానాటి మతకలహమ్ములై యుండ వచు నుం

గుణ కర లను శాలదన్ని శేవలము పుట్టుకను అధారముచేసి. కొన్నందువలన నిర్వీర్యమైన. వర్శ వ్యవస్థ, దానిమై నిర ౦పబడిన ఎవైచిశ సం్యపదాయనములు ప్రుజాదరణమును గోల్బ్పోవు సమయమున-

50 నన్నయ భారతి జాద్ధ మావిర్శనించినది, శాలగమనమున చిరిగి యంబేర్చడిన కలవా ముల కారణమున చై నము విజృంభించినది. దవీణ భారతమున కది పరాయిదివలె కన్చించుట వలన యిచ్చటి వైదిక సం(పదాయములకు వ్యతిలేశముగ శా శ్హీయము, వీర శ్రే నములలో తిరుగువాటు ధోరణులు శలయెత్తినవి ఆ.[ధ చేశమెప్పుడు వై మతముల సంఘర్షి ణములకు రంగ భూమిమైనది, అట్టి సమయమున వైదిక మాన్గాను యాయులైన ఇాళుక్య (వభనల మిగిలిన మఠములను అణచలూనిరి, వైదిక స్మ్యప జాయ ప్రచారమున.ై ఉత్తమ సాహిత్యమును సృస్టింపవలసినదిగ తమ యాస్థాన కవులగు నన్నయాదులను (ప్రోళ్సహించిరి. ప్రజలను తమహప వ్యతిశేశముగ లేయిరుచేయుచున్న యితిర మఠేముల (పచా రకులన్సు వారి సాసిళ్యమును నాశనము చేయించికి అనాటి పరిస్థితుల శటువంటి లీవచర్యలు తప్పనిసరికానోవు నూతన రాజ్య నిర్మాణ ములందున్నుఉన్న నాటి నిర్మూలనము నందును మళాధివతులు (పధాన భూమికలను నిర్వహించిన రోజులవీం

చాళుక్య ప్రభువుల పనువున నన్నయ గావించిన పరమత దమన కాండలో అధికముగ నష్టపోయిన మళేము చై నము, అప్పటికీ వీరైవులనుండి త్మీవ ప్రతిఘటనము నెదుక్కొనుచున్న మైనము సన్నయారులవేత పూర్తిగ జెబ్బతిన్నదిం సామాన్యుల కొజుకు వారు నిర్మించిన వెలుగు సాహిత్యము తుడిచిపెట్టుకు పోయినది. వైదికాచా రములను హేతువాద దృష్టితో విమర్శించిన వీరవై వాదులకు నహి తము చాదావు యిట్టి గతియే వట్టినది.. ఆవి మొదట హేతువాద దృష్టితో బయలు చేరినప్పటికి రానురాను వానియందు మూర్ధత్వము బలసినందున. పజలుకూ+వ అ మతములను "జ్వేషించిరి అయ్‌వలన నన్నయానుల (వయత్నములు కొంతవరక్సు వలించినవి. ఇది యంతయు

ఆం[ధమహాభారతము = ఆవతరణ ర్‌కీ నన్నయ రచనమున కనిపించు (వావ్మాణోత్కర్ష యే పై విషయము లను మనము నమ స్మైవలసి వచు టకు గల పెద్ద యాధారముం ఈ అావ్నాణోత్కంర్న విమయమై. శేగిన దుమారమునకు (శ్రీయుతులు ఇంద్రగంటి వానుమచ్చాస్తిగాకు సమాధాన మిచ్చు చు న! వా భూనుతకీ ర్తి! బ్రావ్మాణుండు వుట్టిన తోడనే వుట్టు న్తుత్తమ జ్ఞానము అను అమూలకమైన నన్నయ బావ్నాణ పంసకు అనువాననిక్ర పర్వము నుండి ఆధారముచూవి సమక్థి ౦దిరి. మూాళు మూ+౭లనుండి తసయుట్టేశమున. కనువగు విషయముల నేరుకొనిన నన్నయ అజే యనుశాసనిక పర్యమునుండి (చావ్మాణుని నిజత_త్త్యమును వివరించు. “న్వభావః కర్శుచ శుభం, యత శూ చేఒవి తిష్టతి | నమో నిర్హాఒవి సంస్కారో న్మశుతం నచనస_న్తతః | కారణాని ద్వి బ్వన్య వృ_త్త్సమేవతు కారణమ్‌ ॥$ (వః న్వభావః నుళోణి నమః సర్వ్య్యలే మే మతిః | మున్నగు వివరణములను యెందులకు నృశింపనట్లు * నన్నయ జన ను ఆధారముగ చేసికొనిన వర్ష వ్యవస్థను సమ న్థించుచు (వాసిన శావ్యములు అందుకు వ్యతి రేకించు యితర మలేము- చారికి "ాధాశరములై నవి. అంకియాాక వారివైనము వరి వారి పాహీత్యము వైనను నన్నయ గావించిన ఆార్టన్య కాండ సహింపలేని ౬_నదా అప్పటి. ఇెనులయ్యు వీరకైవులయు. [పతాపములందళెరిగి వవియ్‌ కదా! శాపాన్నుగవా నమర్షులగు కొంద్త వ్ర వ] న్‌ ననా భట్టు కాయువు ఇెల్లియుందుననినము వచ శ వకవ శే స స న [. జ మై ఎ అల ల్‌ స్పై రల” నడ ఇక? శో

“అంతియేశాదు. వారు జరిపిన (పత్యికియలో నన్నయాదులు నిర్మిఉచిన సాహిత్యమంతయు నశించి యుండును, రాజరతణ ము౦ండుట వలన, అరథ మహాభారత భాగమైనను "ఓక (పతి మిగిలినది. ఆదియైనను పై ఘర్షణముల ఫలితముగ భ(దముగ నుండుటకు వీలులేదు. శతు వులవేత గావచ్చును, శతుగవులనుండి రవీంచు ' ప్రయత్నములందు అతి భళ(దముగ దాచుట వలన కొన్ని "సంవత్సరముల శరజడి కదప "కుండ యుంచినంచున ఫురుగుల పిభావము శావచ్చును = మొ _లత్తోము మాద అద్యంతములు "'జబ్బతిన్న వి, రాజాదరణము చ్రావా శా పత _మందుందుట వలన జీర్ల వైదిక ధర్మరతో దీషీతులగు (బావ్మాణులు తమ సాహిత్యము శొంత శిధిలమైనను పునర్నిర్మించుకొన గలిగిరి, స్ట సాహిత్యులగు యితర మతములనారు కొందటు 'కాలగమనమున 'లెరమరుగ్రైరి. కొలడిమంది 'ప్రబలమధ్య కొంతకాలము జీవించియున్న ప్పటికి చరిత? వారిని గమనింపలేదు.. క0మకమాఖివృద్ధి నందిన వ్రావ్ళాణ పషపాత ఫలితముగ జీర్ణమైన నన్నయ కృత మహాభారత భాగము ఫునరుద్ధరింపబడినది, (ఛావ్మాణేతకుల (గంథములణగ (దొక్కాబడినవి, నన్నయ అదికవిమైనాడు..

చరితమున' కందినంతవరకు నన్నయకు మూదున్న కవి నన్నెచోడుడు. శాగా అతడు, అరని గ్రంథము కుమూరసంభవము మొన్న మొన్నటి వరకును వెలుగు చూడలేక ఫోయినది అందుకు కారణము అతడు (బావ్మాగేతరడగుటయే. మల్లి యరేచన (ావ్మా కావతారమె క్రినందున కొంతవజకు నిలబడ _గలిగినాడు. కమ్మరి మొల్ల చామకూర వెంకటకవి మున్నగు (భాహ 'శగేతరు 'లఅెంతటి గడ్డు పర్మిశుల నెదుర్కొనిరో మనకు ెలిసిన విషయమే,

:ీత్రీషమ్రందున్న దంతయు అంధకారమేనని ఒక్రచువానీ ఇడా నుడివిశట్లునస్నాల్మరకు పూర్వమనల్ను తెలుగున -సాహీత్యచే

ఆరధమవాభారతము = అవతరణ కక "లేడనీ-వాకమ్ర)చు ఏ పుబుద్ధులు కలరు. కాని విజ్ఞులట్లు భావింపతో శముఖ భాపాశా ప్రజలు చరితుకాకులునై న ఎన్‌, క ఛటర్టీగాడ యూ విషయమును (పస్తావిచుచూ. సింధులోయ నాగరికతకు సరినమానమైన తుంగభిదిలోయ నాగరికతను కలిగిన శెలుగుజాతి నిన్న మొన్నటి నన్నయ 'జెలుగున "దేవథోపును మేళవించి కవిత్వము ైస్పు వజకును - తన, స్వంత * సాహిత్యముమ నిరి ్రంచుకొన లేదనుట వోస్యోస్పదమనిరి, * "తెలుగు సాహిత్య చరితుమును రచించిన జి, వి. శీతాపతిగారు నఫితము "తెలుగుబేశమున నన్నయకు ముండు ైనులు కొగన్ని (గంధములు రచించిరనియును, ఇవారితోపాటు వారి గంధములు నాశనము వేయబడిన వనియును, వాటి నహాయనంపత్తులు లేనిజే నన్నయ ఒక్కసారిగ అంతటిమహాశవి- కాగలి”డివాడు కాడనియును ్యాసియుండిరి, ఎజ్జన తన నృసింహపురాణమున .నన్నయకముందున్న సాహీళత్యమును సూచన్నపాయముగ జెలియ జేసెను, నన్నెచోడుడం _తనకు, ముందుగల సాహ్తిత్యమున్తు, మిక్కలి. ధృక్షతళ్లో విముల్శింఛి యుండెను శాబట్టి నన్నయను అదిశవిని చేయుట, _బావ్మాణాధిక్యమును "కాపాడుట, జీర్ణధాగమును ఫూరించుట యను సీమూడు ముఖ్య (చయోజనముల -శాళించియే భారతావతారక మార్చాబడినదనీ నా దోళ్ళిప్తాయన్లు. ఇంతటి వివాడాన్సదమైన అంధ మహో థకారతావతాజును మార్చి, 'ేఠ. కలి సంచి. (వాసిన - వాళెవర్రై “యాందురనోనది కూడ పరిశీలింప వతసిన విమయమే.. త్మ్యడచనయకా 'పర్లించు"కొరిగినవాడు కనుక ళమొజ్ఞన "మొదటీముణ్దూయిం - అవళాశికయందు కాన్సించు ణృన్నయశ్రైలి యీ యనుమానమునకు బలము నిచ్చుచున్న టి శోని పూరణమునకు వెనుకనున్న యొక్షాయపెగ్గడను గుజించిన వక్టినేము

కీ నన్నయ భారతి కూడా పిభమవుపషయం చే కలదు. ఇది రొుక విధముగ స్పై నిషయ మును బలపరచుచున్నది. నా యుజ్హేశమున పూరించినకవి తనను గుటించి చెప్పకొనుటకు యిష్టపడక విన్నకుండ (వాయసవాడో, "లేక యీ విషయ మెటింగిన తిరువాతివారో యొజ్జనను వర్లోంచి తద్విమయ మును భెప్పియుండవచ్చును* అతడే అవతారక విషయమున కూడ కొంత పరిశమించి యుండనగును, కాని అవతారికయందు విష్ణు పర మేశ్యరులమ వర్ణించ వలసినయెడెల యుపయోగింపలుడిన *“వారివారి శబ్దము లిక్కనను జ్ఞ_ప్తికి తెచ్చుచున్నదిం వీదియేమైనను యీ విష, యము యిదమిత్ధమని "కేల్చ వీలుగానిది, అందుకు (పత్యేక పరిశోధన మవసరము, _

ఇక్‌ పోగా యెంతటి మహాకవిమైనను అందులో అతడాదికవి మైనచో తన నూతన (ప్రయోగము విషయమున తీవ (పలిజ్ఞలు చేయడు, అది వాచాలత్వమగును, కాళ్ళిదానంతటివాడు విజ్ఞంగు పాఠకులు మెచ్చునంతవరకు తన (ప్రయోగము సాధువని భావింపనను అభ్గిపాయమును వెలిబుచి యున్నాడు. అట్టియెడ అంధ మహాభార శఆావతారికను నన్నయ స్వయముగ (వాసియుంజెనని నమ 'శ్రవచు. నా! అట్లు నమ్మినచో నందలి నన్నయను. గుటించిన విశేషణములు 'రాజరాజన రేర్యదున కుపయోగింపబడిన విశేషాములతో కలిసిపోవునే!

కృతిభ ర్త యెడల యవతారికః యందుపయోగింప బడిన విశేష ఇము లెంతవరకు సమర్ధసీయములో రాజరాజ న లేందుని చరితము జూడ ెలియుచున్నది. అఖిల జలధి వేలా వలయ వలయిత వసుమతీ వనితౌ విభామణంటబా వేంగీ బేశము |! నిజభుజ విక్రమ విరాజితారాతి 'రాజనివహుండా రాజరాజ నశేం (దుడు $1 నానా రుచిశార్థ సూ క్తి నీధి యనునదియు నిట్టిదేనా శి నిత్య సత్య వచను డిట్టి యుద్ధములను పర్శింప గలడా 1

ఆం,ధమహోారతము = అవతరణ కర్‌ “శాబట్టి మంగళ శ్లోకము, మరికొన్ని నన్నయభట్టు యభి,పా యములు వ్య కృములగు కొన్ని పద్యములు మినవోయించి మిగిలిన యవతారిక యంతయును నన్నయకు తరువాయి (వాయనగాం[డొ, లేక మరెవరో (వాసి యుండవలయును ఇంకను యీ విషయమై విజ్ఞాలగు విమర్శకులు నన్నయ మిద తమకున్న భక్తిని కొంత (పక్కకు నెట్టి ఇారి(తక, హేతువాద దృష్టులతో పరామర్శింతురుగాక ! మూచిన (గంథములు న కేం వ్యాస భారతము నన్నయ పరిప్కారము - డా, జొన్నలగడ్డ ల మృత్యుంజయరావు ఏ, నన్నయ - (శ్రీ సారంగు లభ్మీనరనింపోరావు ! నన్నయ భట్టారక చరి(తము జా (శ్రీ కాశీభట్ల (ైవ్మాయ్య ఉ. నన్నచోడుని కమారసంభవము (ప్రాచీన కావ్యము - డా, కొర్లపాటి (శ్రీరామమూర్తి 5. హిస్టరీ ఆఫ్‌ తెలుగు లిటశేచర్‌ - (శ్రీ జి. వి. సీతాపతి ౦ ద్వితీయ తెలుగు మహాసభల (పత్యేక సంచిక

• స్‌ జం ఆం(ధవాబ్మయు వికౌస త్‌ త్వ అం ధథభారత కొవ్యాత్ప త్తి ట్రీ కందుకూరి ఈళ్వ రదత్తు వ మానవుంక్రైనను దన న్వీయ చరితను (వాయబూనుకొ ని నచోం దన కష్టసుఖముల్క.: శలిమిలేనుల్ల గుణావగుణముల నెట్లు పూస (గుచ్చినట్లు వశ్కా_ణించునోః యారీతినే సారస్వతమును అయాయుగముల రాజకీయ పరిస్థితుల మతావలంబనముల, సాంఘీకా చారముల,- మానవ మనొ వృత్తుల నన్నింటిని బరిస్సుటము గావిరచునుం తయా కాలముల సారస్వతము అయా కాలనుల స్వియ చరిత్రమవి ఒక జాతి వాజ్మయ స్యరూప పగణామ- త _త్వనిరూపషమున' శా దేశజుల రాజకీయమత సాంఘి క్రార్థిక పరిస్థితులను నాగరిశాళ్ళినృద్ధిని,. ఫ్రవ్యనిర్శ్భాణ నమయములను బక్కగా పరిశీలింపవ లెను, అట్టి స్థితిగతు లెప్పు డొకరీతిగా నుండ నేరవ్లు, కృతికి విచ్చేదములేదు సా(మాజ్యములు సమసిపోవచ్చును, మత నిర్మూ లసము సం స్క_ర్పలు గావింపవచ్చును, సాంఘీక విప్తవములు సంభవింపవచ్చును, కాని కవి లేఖనికడ్డు లేదు కవీయులం గృతియుం గల్పాంతము వజకు నివసించూవారె, ఈ విషయమై పీన వీర్య దకవి ైమిసీ భారతము (పథమాశ్వాసములో మనోవారముగా నిట్లభివర్షించెను, ఉ. “ఆదట సప్త సంతతులయందును నొక్కొక కాలమందు వి చ్చేదము గల్లు నాటీంటికింజెప్ప విపర్యయ మేయుగంబున న్దేదు కవిత్వసంతతికి నిక్కము తత్క_వితా విలానముల్‌ జూదులు నిష్టదైవము _పసాదము నౌ వారికీ ర్తనంబునన్‌”

అం[ధమహాభారతము = అవతరణ (6) క్‌

ఇంకోక విశేషము : ఒక మాసనుని రూపశీలములు తన జాతి కుబమతముల ననుసరించియు, విద్యను జట్టియునుగాక, అన ఫ్ర్‌తి ముత కుల సంపర్కముల వల్ల ను; మనము నిర యింపవలసియున్నదిః

అక్ష 'చేశము యొక్క సారస్వతము ఆ “దేశ చరిత) ననున రించియేగాక, విషయానంతర "దేశ సంపర్క_ముచేం గల్లిన మంచి వెడ్డల నాశ్రయించి యుండును,

పె కారణముల నాదర్శముగ నుంచుకొని (పథమకావ్యమైన భారతో త్చ్తికి గారణమ్ములైన పరిస్థితులను సమగముగా బరిశీలిం లము, అ కాలము నాంటి రాజకీయ మత సాంఘిక పరిస్థితు లేమి ళ్గి

కృతికర్త నన్నయ శృతిభర్త చాళుక్య భూపాలుండై న రాజ రాజు ఆంధ్ర) రాజ్యలమ్మీ పూర్వ చాళుక్య 'రాజేయదుల భుజముల నాశ్రయించి యుండెను, (కీ, శ, 978 సంవత్సర ప్రాంతముల రెండవ అమ్మురాజ విజయాదిత్యుని తోసిరాజని చాదప మహారాజు వేంగీ రాజ్యము నా(శమించుకొని, యిరువది ఇండేండ్లు పరిపాలించెను. అమ్మారాజ సోదరుడైన చానార్హ వుండు 'బాదపుని కడనుండి. వేంగీ 'రాజ్యముం గ్లైవసము 'జేసికొనం బియత్నించెను, గాని విఫల మనో రథుండయ్యెను, డానార్ష వున కిరువురు నందనులు. అందు పఖముండు మొదటి శక్రివర్మ్య ఆరెండవవాండు విమలాదిత్యుండుం శ క్షివర్మ పశ్చిమ ఇాళ్ళుక్య నృపాలుండైన ఆై లపచేవుని కుమూరుండగు నత్యా(శ్రయుని నవోయముతో నిజదేశముపై (శ్రీశ 999 నంవత్సర పాాంతముల దండు వెడలి, ాదపుని నంవారించి స్వ'రాజ్యమును దన భుజబలదర ఎమువే సంపాదించుకొనెను శొని శక్షి వర య్‌ (కు కష్ట పరంపరకోరి ఏ సంపాదించుకొనిన పై తృక రాజ్యమును నిలువం బెట్టుకొనుటకు6 దలపాాణము తోశకు వచ్చెను. సామంత నాయకులు రాజ (దోహుల్రై చెలనేంగుటచే శక్షివర్ము తన దండనాయకుడైన దాడి

ళు (8) అరతడఅ - ఆతరథటుక కరతి ధయునితు పతతయిేతోలు విర్లువనాతులంమా చిమైదిక్‌ రో శ సుగ్రాజక ము బకుళోల్థ అలి ఫెమాచనక్తీ స్తర్మయ్మడకా మంతం క. టకేయంత త్సర పా)ిత్త ముది లి కర్టర్లర్థనడు గ్రషా ఆడాంయతవిగన్లోధ పంప రలు క్ష్యులు గ్రఆ్రర్యాశవాపుడ మత్రం

కా పట్లేగాయ్యాణాధాకర ఆ్యృణకతైల శో రాజంతడిర్తు ఇతండు తన మంతి శిఖామణియైన వ జి(శదంబనహాయద్యుతోలే చాబ్యయుథ్కు ర తంటాల్సిచేగ్తశతల అద్తుగ్రాకతేండ్లు పరిపా లి9చెరు.౧ఇకుడు నుర్నుడి ఫేస్థిత్సరు క్లాపహరయొడలి మైవత్యుతా వలళాశుటంర్య క్తృర్వాచేంద్యై నమవముము-ల్వీకదింనెకుంంతలతి బర్తకి ఇామెకాంబ శ్రైనమతసురాలు,. అ కా'మున వివొఖపటణములోని రామలిగమేు__ చ్రైన్లనుత్‌ నిలయము, క్రచట విమలొచినర్థని డైన గురైన శ్షైళోక [1 ఆూగి కిజాంతచేవ్రం. డీదివసింయచుం డెను. భజేన మఠళమునక్త మహారాజు యాతిగాపించి ఆ మకమునకు భూరద్యానముం 'జేసెమ. _పీమలాదల్యురడు రాజరాజ 'డుని కుమూ ర్త మ్మైఫ్ట షందమూంబీను. బెండా వెను, -విమలాదితుస్థ్రడగ 15 శ, ర్ష022 షృవరృర్థమునగ్మీర్తి ఇవ్వు డయ్యెన్తు.

ఫర్వశియచ ణానంళకము “*రాజకాజు. పియసీవనసు. డమయొద్థునుం ఇఫంతు: విచలాడదల్యన్షకు ఎకఘుందనూంబు యందు = జనించిన సుతుండు. చిములాధిత్యున్రి వాజ్యారంళ్లుమున న్వెపూంర్వుచ్వాళ్యుల్స కష్టములు దై కంల మి కందు లి వైటంల్పో డుట్లనే పళల్వసాఖ్యువఖన్ను గాంచు చ్యుిర్కి రాకినాణ-తవ శేనమామయన్ను బజేర్యద్యవోడుని. యమూ శెయగు అమ్మనా టేషని విశ్తావామాణేను, వస్‌ ల్హాళ్టుక్య చొంధశ్యము వమన పూత్వ య్తాన్షత్యు ర్రజ్యచుకనకు దవీఅదిక నుయిల్యయే చూతము తన్వెటిడి కోమటి క్యైతాక్సు స్ట వాప్తుంరక్రావాతుక్యు శాఖ

త్రశువాతోరతము - అవతరణ క్ట (వశాంతికి కారణభూత మగుచుంటెను. యప్రజశాపష్ట్య్షక్రటి" త్రిక గ ణాంగవంశజు(డగు వరహ రాకతో భక న మహానటి త్తర మున నున్న క లింగ రాజ్యమును హార నో రు నము క తండిడ ఉగ క్యుల మళతమేది+? ఆ తాల్సమ్సున్న వ ౭(ధ్గుహేమునంం (హల ట్రడిన మతమేది + ఆం(ధ్ర'బేశవ్చుజ క్త వయ్లాద్ధ ఖ్వ కాల్రగ్యాఖమై? బౌద్ధమళా లయముఅతోను; త ధయుళలిన్కుయాద్తు దే మున అమరావతి, విజయ్రబ్రాోశ్పడ్తానులష్థచ్య్యంతగవతము లకు "కేంద స్థానములు, పూర్వుచాళుక్య వ్యదైదయయి్యైన సుశాత అజులైన జైన గురువుల నాదరించి, వైన మఠమ్యూఖక్తు *శ్రాక్రముకనోపిలకో చై న మతోద్ధారక్షులైరి. విమ్ణుగ్రాదిళ్యుల్లు త్రైవ మకా మిష్ణంన వలకీవ జిశదలెలిపి యుంటిమి, పూర్వ చాళుక్య రాజ్యుర౭భ్యన్థు శండా ంజ్టంట్రైదూ మత (ౌబజ్యనుబోక్తానార్టుకుతతా ఎటోంచింంతెనికకులేకడం లభ భూమ్రగ్రజయుక్ష వ్రజ కంఛిపవుక్టిన య్య రెక్రథులడోట్రిజీలేకు నుమా భట్టు వై నమకృ్లిజ్బృంచ్దవ్నాష్ర్యూన్షణ్యచి వేస్తే వై కతత దర్షణన్షుకుచడ్యోంచెను. ర క క. న ఆ ఉల వటమ్యూత్యా.ీ ందెను, చాళుక్యులు మొదటి నుండియ్యు (త్రయత్తరంశప్రలుల నుండిరి. వీరి శాసనములలో' పరభ్రుత్రమ్ష్మహేక్రర్థప్రబ్ర్రవుపిచ్లుక్ర పరమ ఛట్టారకల మనియు. (బహ్ముణ్యుల మ్రన్రింం ఉక మనిసి ఈ

• రాజరాజు (బైహ్య్రణ్మయత్తారిమళుము యయ డ౯7 నన్నయభట్టు రాజరాజునుగూరి ఎనోం సోప్రన్థకంబేధలటేరుదా వళిలో నీ రాపీనూస్థైక (కూతల్దాలు మైళాఇిమోనయ్రనకోంగానణను.

ఖ॥ వన్నయ భారతి శు విమలాదిత్య తనూజ

విమల విఛాధుండుం గుమూర విద్యాధరుండు

_త్తమ చాశుష్యుడ. వివిధా

గను విహిత (శ్రముండు చుషానకరుం దురుకాంలిన్‌ వ.

ఇభిమిసీయని భూమివలయ సతుల నక్కడం గించుచు. దిక్కుల దనయాజ్ఞ్య లోచచు శరణన్న : గాచుచు భీతుల సగ ఇన్ము అకు నను్యగహమున

అం. జారు ఈరా(గ్రవాగము. తిచ్చుయు

'షలోగమణు మనో విభూతి

దనరుంకేయు. చిట్లు మను నూర్తుండగు విన్లు షు. “ఇపియేనున్‌ సతతంజం నాయెమం గరం చిష్టంబుతైంయయండుం బె

యచ్పు కూటేష కజాఖితర్పణ వహీయః (పీతియిన్‌ భారత

త్సవముక్‌ నంచత కానశీతధు శశ్య క్నాధు సౌంగత్యమున్‌ో క. అడి మ్యతచర్మిత ఢ

కాసేవాసీ. పరంషరా: వ్తర్టిత సి

ఛోస్టదయ నత్యోదిత విను. ఇ

లాదిత్య తనూజ విక్రమాదిత ని్లా! శ (శ్రీనావమూలర్తి మిధ ని

థా వదవాన తర్చిత ద్విజషర న్న

గ్‌ నాథ పార నిజ యభి

నూన వుహార్షమృ మహేంద్ర మహిమూాత్తి. శంకా [|

అంటధమనో భారతము: = అవతరజ ఓ వర్షా మోద్దరణము. అట్టి (వావ్యాణ (వియుయను, వావ్మాణ మత్రాభిమానియ్యు వన్షా,శ మోధద్ధారణ తత్పరుండాటకు లేశమైనను నంబేవాము ేదు గదా! అందువల్ల క్‌! రాజ రాజిట్లఖి వర్షింపలు డెను ఉ లఅశిత పోమూంబున ననంత విలాసమునక్‌ మనీవి వి ద్యా(శమ తత్వ విత్వమున చానగుణాభిరతిన్‌ నమస్త వ న్లౌయేమ ధర్మరక్షణ మవోమహామన్‌ మహినొప్పు నర్యలో "కాాశయుండాది గాబనిభోు డత్యకలంక చరిత నంవదన్లొం థారత కావ్యోత్చ త్తి (క్రమము వైదిక మళొోద్ధరణమును. వర్షాశమ థర్మపరిరత్షుణము కెట్లు (వ్రవర్థమానములగును ! శైనమత (వవిన్టులగు (పబలకు (వబోధ మెట్లుదయించున్న *? ఆ కాలమున చైనముతాచార్యులు (వాక త్తే థామజో (పబలకు మతమును భోధించుచుండిరి. అన్యమత మన్యభామ యందు బోధించినచో మతేవ్యాప్తి ఇొనసాగుకెట్లు ! ఈ మత (దచా రము నరిక ట్ట వతిమఘటించు మార్గము రాజరాజు గహించెను. న్వమతమును న్యభామయందే బోభెంపసవ లెను, రాజురాజు అభినముతేము భారకాం్ళధీకరణ మూలముననే యగును వలనన - భారతవశ స్త్‌ నన్నయభట్టు వర్శించిన విధమును జూడుదు..

“వేదవ్యానుండు నిజతపోమవా_త్త్యంబునం దేసి (బమ్మాచేత ననుడ్డా లుమ్కు. జతుర్వన్లానుబంధ బంధుళ కగేతొనోనంబులును, జతుర్వర్ల మవార్లే రాజవంశ చరితంబులును, జతుర్వర్హాశగమ ధర్మక7మంబులును ఇతుర్ముఖ (వముఖ నిఖిల నుర ముని గణ వూజతుండ్రైన (శ్రీకృమ్ణుని చువూ _త్వ్వంబును షాంచవాది భారతఏీరుల మనోగణంయిులును, దన చిమలజ్ఞాన మయంగైన వాద్దర్పణంబునందేర్ప్చడ 'వెలు:గుచుండ,.

గ! నన్నయ బారత షి ధర్మ తక్త్వజ్ఞలు ధక్మశో ప్రయో చ కవి వృ మరులు చుహాశాన్నమనియూ లామణకులే సకతన్లావం గవానున్‌ బరమయపారత్తుపల్‌ పహ వ్రశాను వమా వ్ప చ న వన మైషచ చ్చు తాయ స్త్ర జంటల క క ౯. వివిధ వేడ తావడం "మే.వ్వానో అట్ట కొళతాం, కకళణమ” సజాలా - మనొళన్టయు-డెక్బను. అచయును.నాకే వాంళల్నా+వణాన కాాదలానుతపు మస సృషై రాజులా చె -విమలమకంబ్రాకారముల్లు ఫ్‌ంటై వనకము లర దంచనా -వుచుని కేజంసిటేంిచి మవా_తె రసాన్నిత్ల శొవ్మడ్తాబక 'శ్రమముల మష్కున్వూమిక్‌ యవ మాధ్యమమైన హక, శా పుములయందునిచ్చిపి. ఇ వాశముగూ వ్యాదుంబో ఢ_కితొన్‌” అకుట్‌వా /శటపరా-విస'పథిరాను 'వెద్దమి యథందుభారతన. యి వం ఇవ మేవ్‌వ్‌"నకకదుం నాయ ాగార- ల్షంబూవాళువండ్యూ కన్‌ "సరౌమంబఖ నా ముస గాక౮- ల్టాంచ్యూకైరుముండ్యు భర్రైన ర్రైవనావకయిం లాల వవాభ్యనవం తకళన్నాక్‌ ఆటు

ఆల్యధ్రమహాభారతము = అవతరణ య చ్రంఅవ్వుల్తానువత క్నంగ జార మషలరిలుప-గోకతంట్రు వ్య త్తమ బహు వేధ నిప్పుకు జాషముచేషివం దత్సలంబు త థ్య్ధుము పభకవూరు భార తక్షణ్లూ (స్వవకాభిరభివ్‌ మదీయ చి తము ననిశింబు భారత కథో _శ్రవభి (ప్రవణంపు గాన్చునన్‌వ వుంశకరృల మహిీమాతిశయము మున మండబముమ 'బోబిల్పవిన పామ్బాళుకస్టు. (పభ్యళ్లు లెవ చాము శీతాంశు వంశియుబమని వేర్కొనకున్నను. కా నుండి వూంర్వ చాతుకద్హ నరపతులు తమ తాననముల. దు చంద్రవంక్ష జులమని నాయించుకొనిరి. “ మధ్యువై ఫ్టవునకు నామములు పెద్దోయసు నటు ఈనూతన సాం[పదాయమును నిలువ బెటువొనం దలచిన పీ8కి ఛద్వంక్షక్షర్హ్త లున్ను చం ధవంళోవ్భన్తులునగు పాందుభూపరులుయుదం తమ నెజిగించు. భారతము లెరవ ఛాజవమయ్మెను, అందుచే గాబోలుం రాజరోహ నన్న యళ్దట్టు ను డ్జేశించి యిటుపలి కెన్సు, చ హినుకరుందొట్టి పూరు భర లేళ కరుప్థుభు పాండ్రుభాపతుల్త్‌ (శమమున వంశక _ర్తఐనలా _.మహినొప్పిన యస శ్రదీయ వం శమునం (బసిద్ధులై విమళ సద్గుణ శోభితీరలె న పొండవో త్తముల చక్కొత నాక్‌ సతతరబు వినంగో సఫిష్ట మెంత యన్‌, అట్టి భారళారథోకరణము--శు (భారశో వంకోద్దితే చాభుకర్ధకుల నంజ్ఞాతరం్రై ససరపకికి వోర్ష్‌ చాయక్‌ముగదా క అఈొోలమున బభాఢతపురాణ (పళస్తి శ్వశురగ ఎ్రహభోమానాయాదమూాత్తలన్‌ (క్రమ్యూర్తత్‌శే భంజొ ననగ నాహోన్యులను ఉమూానవులన కండె. కన్మ్యునో? చస్బుర యేల 1 ఫంకరు,డూ శశ్రమాలర్లుమున వసిలవైను, విస్టుమూ్న్నర్తి 'పాలనముు ద మున నిల్లూ కజ్ఞునావమం చాభుక్యన శేందులు/ చత భూపాలరతో చాంధవ్యమును: =గభఖ్బుకన్న ఈర్వాాతే ఇాళుకష్యుజకు...ట _త్తంంం4ై వారనిన గౌరవము మెండయ్యెను, విమాలాదిత్యుండ కఘుండవాంయబను

04 నన్నయ భౌరలి వివానానూడి, తన కుదూరుండును, భారత కృతిపలియునై న రాజ రాజునకు మూమణావై న "రాజరాజు చీరిడెను. రాజరాజు తన మేన నూమమైన శరాజేం్ళద చోడుని కునూ్రైను పరిణయమై తన కుమారు వకు మాతామహుండై న 'రాజేం(దచోడుని నామమిడెను రాజరాజు వకు మేనమామల సాం(పదాయమబ్బెను. అతని కాలమున చోళ మండలమున నుండెడి వేదపాఠశాలలో మహారతమయొక పఠనీయ భంథముగ నుండెడిదటః అదియు౧గాక చాళుక్యాన్వయులె మహో భారత గంంథమునం దధికాదరణము కలవారై నట్లు చరిత్రవల్ల "శెలియుచున్నదొ. తల్లి యగు అవు గ చేవికి భారతకథా [శవణమనిన నిష్టమై యుండనోవు. అపై వుట్టినింటినారి రాజ్యమున నభిమౌనింప బడిన (గంథరాజనుగుటనే - అరవ సంపర్క_మువల్ల రాజురాజు మాతృభొనను మజుచిపోక మాతృ బేశోద్ధారకుండై,అంధ) సారన్వతా భ్యుదయమునకుం గారణభూతుండ య్యెను, మన మెల్లరము ధన్యులము ఎందులకా * (_దావిడ నంపర్క_మువే వెతనొందుచున్న యిప్పటి 'ెల్టంగువారికి తెలియదా 1? ప్రజల మనోఖీష్టము సంస్కృత మవాభారతమును. జదిమి బోధపజచు కొనలేని

పామాన్య జమలకు మాతృభావయెన యాంధ)ము నందా మవ కావ్యము నన్నయ లిక్క-నలు తెనుంగు చేస్తి ప్రజలను గృ కార్థులం గావించిరని మడికి సింగన్నయు. నెక్షా(పెగ్గడయు (వాసిరి ఓ భారత జేదవాశ్యరసభారము లజ్ఞ్మ లెటుంగలేక ని

స్నార మనస్కుులై తిరుగు చందముం జూచి తెనుంపనాన పెం

పార రచించి యందజం గ అకాఫ్టలంచేసిన వుణ్యమూ. ర్తులన్‌

సౌరమతిన్‌ భజింతు ననిశంబును నన్నయ లిక్క-నాదులన్‌. ఊఉ భానుర భారశార్థముల ఛంగుల నిక్క_మెజుంగ నేరమిన్‌

గానట చీనీ చదివి గాధల త)వ్వు "తెనుంగు వారికిన్‌

అం(ధమహాభారతము = అవతరణ గ్రా 65 వ్యాసముని (ణీత పరమార్థము లెల్ల (గ జేసినట్టి య ఫ్ఞైనన కల్చులన్‌ దలఃతు నార్యుల నన్నయ తిక్కనార్యులన్‌. చాళుక్య నృపాలుర కావ్యగితి (పియత్వము "రాజరాజునకుం బూర్వము "వేంగీ దేశమును బాలించిన ఇవాళ్లుక న్‌ మను జూధీశుల తమ శాననము-ందు విద్యా కల్చ్పతరులనియు, కవ గాయక కల్చ్పతరులనియు వక్కా_ణి: పంబడిరి. నన్న యభట్టు 'రాజనేం దు)ని విద్యాపోవకత్వమును: మై శద్యమును వివిధరీతుల వర్ణించెను కం “(శ్రీ వనితా వల్గభ వేం గీ విమయాధీశ కావ్య గీతి వియనా నావని నాథ కిరటత టీ విలన (దత్న సంఘటిత పద కమలా!” కం “రాజమహేంద కవం(ద న మూట నురమ్మో జ రాజమాన్తాండ ధరి తీ జననుత చారి(త వి రాజిత గుణ రత్న రాజరాజనేం( చా గొ అన్య భాషలలో భారతానువాదము నంన్కృత భారతము ఇది వటకె కన్నడభావమలో భాషాంతరీక్ష రెంపబడెను. 'రాబన రేం(దునకుం బూర ము "వేగ మండల నాయకూడగు అరి కెసరిన్సృ పాలుండు వికంమాష్టన విజయమను పేర కన్నడ భారత (గంథమును గృతి వంబెను. తత్కృతి కర్త యరికేనరి ేనానియగు వంపాక యనువాడు ఈ వమయమెజంగిన వాండగుటవే గాబోలు క, “*బదవుుభామల బహవాువిధముల బహూజనముల వలవ వినుచు ఛారతబద్ధ స్పృహులగు వారికి నెప్పుడు బహు యాగంబుల ఫలంబు పరమార్థ మగున్‌ ” అని రాజరాజు మవాభారతమున వక్కా.ణించెను మైని వివరింపలుడిన కారణముల ననునరించి అంధ్రిమవోజను లకు (వథమాంధ) శావ్యమైన మవోభారతము లభించెను.

న న్న య అవతారి క్‌ (శ్రీ నండూరి బంగారయ్య

భారతమును దివ్యనదిని అం్యధభూమిని (బ్రవహింపజేయుటకు సంకల్పించి తపించిన భగీరథుడు రాజరాజు. దానిని జటాజూటము నందు చాల్చిన కనిధూర్జటి నన్నయ. భారతముఖమున కస్తూరి తిలక మువలెనలరు నతని యవారిక గంగావతరణమువలె నతి పవిితమయి నది. మనోహర నుయినది- ఎన్ని సొరులు చదివినను ఇంకను చదువ వలెననియే. యుండును నైసర్జికములయిన గమన భంగిమములతో చదువరుల హృదయములలో నమృతబిందువులుచిందు నన్నయ కవి 'శామశల్లి (పథమమూరర్తి యిందు | బత్యశ్షమగు చున్నది

శాజరాజును గూర్చియు ఇతర నమకాలికకవులను గూర్చియు అనాటి సాంన్కల్భృతిక జీవనముగూరి ఎయు తన్ను గూర్చియు భారతాం (థీకరణమున తానుచేసికొన్న (పలిజ్ఞ నుగూర్చియు నన్నయ రచించిన ధ్వనివ్రభానములగు చిితణములీ యవతారికయందున్నవి. పై విషయ ములన్నియు మనకు మిక్కిలి యభిమానాస్పదములగుటవే వానిని గూర్చి ఎంక 'తెలిసికొన్నను తనివిదీరని యాసక్షి మనకుండుట నవా జము. కాని మనయాస కీ పూర్మముగ కృ'ళార్ణమగు ఖాగ్యము చరిత పరిళోధకు లెంతకృషిచేసినను నేటికిగూడ పట్టలేదు. అయితే మన నోరూరింపజాలిన గోరుముద్దలు కొన్ని యిందుండుటచే నవికూడ ఈ యనతారికయందము నినుమడింప జేయుచున్న వి,

నన్నయకవితాకుమూరిచే స్వయ౦వరమున పూలదండ వేయిం చుకొన్న రాజరాజు ఎంతటి లోకో _త్తరపుుుషుడో. ఈనాడు నిర్గ యించుకొనుట కష్టసాధ్యము, శాని ఒక్క_ట్‌మాత)ము స్పష్టముగా

అఆంధమహాభారతము - అవతరణ 6? గోచరించుచున్నది. శరీరలావణ్యము భుజవి_క్రమము మున్నగు స్థూల గుణములు మాత్రమేగాక ఆత నలరింపజాలిన శీలసౌందర ఫ్రముకూడ ఆతని నాశయిం చెననుటకు నిత్యసత్యవచనుడగు నన్నయ వర్మ నముళలే (ధాన సాత్యుములు. అశితపోమణంబున ననంతవిలానమునన్‌ మనీషి. వి ద్యా(శమ తత్త సవి _త్వీమున దానగుణాభికతిన్‌' సమన్త వ న్లౌశమధర్శరత్స్షణ మహామహీమన్‌ మహినొప్పు సర్వ లో కాశ్వయు డాదిరాజనిభు డత్యక లంక చరిితనంపదన్‌' మంగళళ్లోకము ముగిసినవెంటనే రాజరాజు గుణవర్షనమునే ప్రారంభించుటలో తను పోషించుప)భువు మనసు నంతోషపెట్టవలె వను నాశితలకణ మే (పత్యతమగుట లేదు, భారత *“పాండవో_త్తముల చరిత గాన్చన దానికి తిలకాయమానముగ వారివంశమున'కే భెందిన "రాజ రాజును వర్శించుటలో నన్నయ యౌచిత్యమును నిర హీంచుకొను కొన్నాడు, రాజరాజు నిజముగ పాండవ వంశాంకుర మగునా కదా యను (పశ్నతో మసకిచ్చటపని లేదు, అట్టి విశ్వాసము రాజరాజు నన్నయకుగూడ నున్న దనునంతవజకే _పసక్షి, ఒకవిధముగ జూచినచో వన్నయకంకెను రాజరాజే మసకారా ధ్యుడేమో యనివీంచును. అనాడు రాజరాజనాస్థానమున మవాోకవు లకు కొదువలేదు. అతనిసభను వర్ణించుచు నవతారికలో “మృదు మధుర రనభావభాసుర నవార్థవచనరచనా విెశారదులయినో మహా కవులుండిరని వేర్కొనుటయీగాక రాజరాజును నంబోధించు పద్య ములో నొకదానిలో “*రాజమ హ్‌ంద కవీంద) సమాజ సుర య్యూజో యను విశేమణమును నన్నయ యుపయోగించినాడు. ఇళ్లే తన గద్యలో “(క్రీ? సకల సుకవిజనవినుత” యను విశేషణము నుపయో గించుకొన్నాదడు, ఏనినన్నిటినిబట్టి అనాడు మహాకవులెందరో యుండి

68 నన్నయ ఖారతి రనుట స్పష్టము, శాననములనుబట్టికూడ భీమనభట్టు బేతనభట్టు నారాయణభట్టు మున్నగు మహాకవులకు రాజరాజు నాస్థ్రానము రత్నా కరమువలె నలరారుచుండెనని "తెలియుచున్నది. అనాటి విద్యత్సభలను గూడ నన్నయవర్ణించిననాడు. సభలనుకొనియాడు నాచారను "తెలుగు శావ్యముల యవతారికలలో నన్నయ అవతారకయంచే గానవచ్చు చున్నది

పరమవి'వేకసౌరభవిభాసిత సద్దుణవుంజ వారిజో

త్క_రరుచిరంబ్నులై సక్రలగమ్యసుతీర్థము లె మహామనో

వార సుచర్మిత పావన పయః పరిపూర్ణ్మమునై సత్సభాం

తర శరసీవనంబుల ముదం బొనరం గొనియాడీ వేడుకన్‌.

ఈ సభలలోగూడిన విద్వడ్డనులకు వివేకము ముఖ్యగుణమట, శావ్య (పాశ_న్త్యమును నిర్ణయించుటకు వి వేకమెంచటి యమూల్య సాధనమో "వేరుగ వివరింపవలసిన పనిలేదు. అయితే వివేకమున్నను అసూయమున్నగు దుగ్గుణములున్న చో నానివేశము | పయోజనకారి శానేరదు. అందుచే నా సభలు “*సద్దుణపుంజవారిజోత్కరరుచిరము లని 'మహామనోవార నుచరిిత పావనపయః పూరితములని నన్నయ వర్శించుచున్నాడు, ఇంకొక విశేషము, అవి సకలగమ్యాములట ! ఎవ్వరుపోయినను పోయి. అందు పాల్లొానవచ్చునట, సభలింతమంచి స్థితిలో నుండుటకు 'రాజురాజే (హంసా పాతుడు *“యథారాజూ తథా (వవ యనిగచా! అతడు “*వివేశచతురాననుి డగుటచే ఊఉ త్తమ వద్వాంసులను అఆవ్వానించి తనయాస్థానమున సుస్థోముగ నిలుచునట్లు వారిని సవీనయముగ నాదరించి యారాధించుచుండు వా డనుట నిర్వివా దము, ఇందజు మహోకవులాతని యాస్థానము నలంకరించుచుండగ నందజిలోను నన్నయనే భారతరచనమునకయి రొఫ్టిచుట ఆతని వి వేళ గుణమునకు మరింత నిదర్శనముగ నెన్నదగియున్నది. వవ్యక్తిచే

ఆం[భధమహాభారతము = అవతరణ (09 ెట్టిపని 'చేయించుకొనవలెనో తెలియవలయుటయే పాలకుల ముఖ్య ధర్మము. అట్టిధర్శము పొలకులలో లు_ప్తమయినచో నెన్ని మైపరీత్య ములు తటస్థించునో “వేరుగ వివరింపవలెనా ! అందుచే నన్నయ (పాగల్భ్యమును (గహించి ఆతనిచే నాక యత్యుత్తమ రచన చేయించి ఆంఫిజగత్తునకు (ప్రసాదించిన రసజ్ఞ "కేఖరుడగు రాజరాజు "లేకున్న నన్నయ వ్‌ మసిపాతిలో నడగియుండవలసినదో ! నన్నయ భారతము నారంభించినాడు కావున తిక్కనాదులు పూరించినారుగాని "లేకున్నవారికి భారతరచనా సంకల్ప మే కలిగియుండకపోవ్ర నేమో ఎవరు ఇప్పగలరు 1 ఇవన్నియుచూడగ భారత మాంధ్రజాతికి రాజరాజు "పెట్టిన భితీ మే యవిపించును. ॥

ఈ యవతారికమూలమున తనకాలమునాటి విద్యావిలాసగోష్టు లును సాహిత్య వ్యాసంగములును సాంస్కృ్బృతికజీవనమును నన్నయ ఎంతో చక్కగ చితించినాడు. ఈనాడు మనలో నన్నయ అసూయా (గస్తుడని కొన్ని కట్టుకథలు వ్యావించియున్నవి, నన్నయయెొడ మనము చేయదగిన ఘోరమైన యసపచారము ఇంతకంకె మశేముం దును 1 నిజముగ ససూయాగుిస్తు డే మెనచో నాతడు “సకల సుకవి జన వినుతు” డగుట కవశాశముండునా!+ తనకు భారతరచవనమున దోడ్చడిన తనతో'చాటు వక రాజ్యాశితుడగు నారాయణభట్టును తన కంక గొప్పువానిగ కొనియాడినాడే |!

పాయకపాక శాననికి భారత ఘోరరణంబునందు నా 'రాయణునట్లు వాాణసధరామరవంశ విభామణుండు నా

వ “నన్నయ చి(తించిన శాజరాజూో అను శీర్షిక తో నింకొక వ్యాసము సంకల్పించుటచే నీ యంశము. నింతతో విరమించు చున్నాము,

70 నన్నయ భారతి రాయణభట్టు వాజి ్రాయ దురంధురుడున్‌ దసకిష్టుడున్‌ సహా ధ్యాయుడునై నవా డభిమతంబుగ దోడయినిర్వహీంపగన్‌ *

ఇది యసూయాళగ స్తుడు చేయజాలిన పనియేనా 1

నారాయణభట్టును గూర్చిన ఈ స్తుతి స్థూలదృష్టి కి అలిశ ఇూక్షిగ గౌనివించును. కాని నందమపూడి శాసనము తిలకించిన "వెనుక నిదియెంతటి స్వభావోక్తి యో స్పష్టమగును,

యశసంస్కృృత కర్హాట ప్రకృత వై శాచికాంధ) భాపాసు కవిరాజశేఖర ఇతి పధతః సుకవిత్వవిభ'వేన

శ వేర్శనీసాలవదుర్విధద్ధాన్‌ మనోహాశాళిర్ని జనూ క్రి భిర్యః కుర్వన్న గర్వపటుభిర్చిభ ర్తి కవీభవ(జాంకశవామసార్థం తమ్మై సకలజగదభినుతకీ ర్తి శాలినే సరస్వతీకన్హావతంసా యా ప్రాదళావధారణ చకవర్తినే...

శతావధానము లప్పుడున్ననో లేనో కాని అషస్టావఛానములు దశావధా ములు నున్నవట |!

ఈ యవఆారికయందు నన్నయ యాత్మమూ ర్తి కొంత నోచ రించుచున్నది. భారతమును లెస్పగ బకించినవారికి వ్యక్షీగతముగ సన్నయ పొదుగువాడా 1 పొట్టివాడా? ఎ్యరగనుండునా? నల్లగ నుండునా ? ఆతని శన్ను ముక్క. నుదురు ఎట్టుండును 1 మున్నగు (పశ్నలకు సమాధానము బడయవ లెనను కతూహలము సాందృముగ నుండును, ఈయంశము?"ను గూర్చి కెలిసిొనుటకు అనాడు ఫొటోలు లేకపోయెను. చి(తళశేఖనమున్నను నన్నయ చి(తమెవ్వరును (వాసి నట్టులేదు. సమశాలికుల వర్ణ నలుగూడ లభ్యములగుట లేదు. ఇక్ష నీ యవశారక్షలో నయినను ఆతని ఫ్టూలవిగ వాచి(తణము లేదు, కాని అదారామరముయిన అత్మమా(తము నువర్శ చిత౦ణమునుగొంచినది.చాని ఎవితస్యరాషమునకు నాటికిని శేటికిని ఆఅం(భులు జోపోరు లరి ఏంప

ఆం([ధమహాభారతము - అవతరణ ఖ్‌ తనకుల్టబాహ్ముణు ననునరక్తు నవిరళజపహోమ తత్పరు నివులశట్ద కాసను సంహితా భ్యాను (బహ్మ్ళుండాది నానావురాణవిజ్ఞాననిరతుం బాతు నాపన్తంబసూ (తు ముద్గలనోతిజాతు సద్వినుతావదాతచరితు లోకజ్ఞ నుభయభాషాకావ్య రచనాభిశోభితు సరృతిభాభియోగ్యు నిత్యసత్యవచను మత్యమరాధిపాబార్యు సుజను నన్న పార్యు ఇంతే స్వల్బ్యగ్రంథమున _ నెట్టియుజ్జ గల చిత్రము. లభించు చున్నది ! కొందరు విమర్శకులు దీనిని స్వసో[త పరాయణతగా 'లెక్కఒవేసినారు ! అట్లయినచో _ప్రపంచముననున్న మహశవులలో నించుమించుగ నివ్వరును ఈ నిందకు గురిగానివారుండ శే ? (పత్య తముగనో పరోత్తముగనో తినవిశిష్టోను బికటించుకొనిన మహాకవి లేనేలేడే ! ఎవరినిగూర్చి వారు తెలుపుళొనకున్న చో ఇత రుల కాంతరంగికవికేవములు తెలియుట కవకాశమెట్లుండును ? తన్ను గూర్చితాను చెప్పుకొన్నచో దానిని న్వస్తో(తపరాయణతగా నిరసిం తుమూ 1 వమియు వెప్పుకొనని శ్రవులను బేర్కొని “అయ్యో వీని గూర్చి వీరి [గంథధములలోనై న వనమియు కెలియ రాకుండ నున్న బేల అని పరితవీంపమూ! ఇంతకంకొ విపరీత విమర్శన మేమియుండును? సన్నయవంటి విసయపరులు అంధవాబ్బయమున నరుదుగా గన వచ్చుచున్నారు. ఆతని భారతభాగ మే ఇ-దులకు _(పబలనిదర శవము. భారతఫల్మశుతిని విపులీకరించుచు “వినయాఢ్థులకు మహా వినయ మతియు” అని వినయమును (పత్యేకముగ కొనిదూడుటయేగాక ఆ వినయగుణమును తనర చనలో నంత ర్వాహినిగా 'జేసికొనియున్నా డు, ఈ యవళఠతారిశకను (యళ మఫుసుషలో (వాయుట కూడ అతని వినయ గుణమునే నిరూపించుచున్నది. “అమలిన తౌారకానముదయంబుల నెన్నను...” అను పద్యముగూడ అతని నిరహంభావ _త్వీమునకు

గా నన్నయ భారతి సాశ్యుము. తనకుతాను సాశీభూతుడయి తన విశిష్టతను వక్కా-ణిం చుట ఆం్యధలోకమునెడ నన్యుగహూమునశే నిదర్శనమగుచున్నదిగాని యాత ($సోత్రపరాయణతకు గానేరదు.

ఇక నీ విశేషణములలో గొన్నిటిని సవిమర్శనముగ బరిశీలింప వలసియున్నది ఇందు “కుల బావా క పదమున కర్థనిర్ణ యము సుక రముగాదు భొందరు ఫురోహితుడని వెప్పినారు గాని *మంతి పుోహిత సేనాపతి దండనాయక. *, . అని పురోహితుని వేరుగ 'బేర్కొనుటబే నది సరిపడకున్నది. అంతమాతిముచే నాతనికి పద్ధతి నియోగమివ్చింప జూచుటకూడ సాహసమే- వ్యాసంగములను బట్టి చారితోమును బట్టి ఆతడు వైదికశిఖామణియనుట స్పష్టముం (హో నం డాది నానాఫ్టురౌణ నిరతుడును సంహి తాభ్యాసుడును అవిరళజపహోమ తర్పరుడును అగు బుపికల్చుని వేరొళకనిధమున (గహీంచుట యకంగతము,

ఇది యదనుగా దీసికొని ఆతనికి లోకజ్ఞానము పూజ్యమనియు నాతని కావ్యమున ఇాందనము రసహీనత (పబలముగ గనవచ్చు చున్నవనియు కొందరు వాదింపజూతురు. “లోజబు * అను విశేషణము ఈ వాదమున కీళ్వర వేరు, కవిగానో కల(బావా స్రైబుడుగానో రాజ సభలలో 'మెలగిన వాడగుటచే నాతని (సాపంచిక్ష జ్థానము వీయితర మహోకవి [(పాపంచిక జ్థానమునపను దీసిపోవ్టట లేదు సరిగదా అసద్భృశముగ (బకాశించుచున్నది, అదిగాక అంత శ్నేేతము విక సించిన మహాకవికి లోకజ్ఞ తలోవీంచునా 1

అంధ) వాబ్బయము ఫుట్టినది మొదలు నేటివరకు “న నిన్నడు నబద్ధమాడి యెపగను” అని గుండెమాద చేయివై చికొని చెప్పగలం చెప్పిన- మహామహుడు ఒక్క నన్నయ్యయే కనవచ్చుచున్నాడుం

ఆం([ధమహా భారతము = అవతరణ (10 7 "పెద్దలు కలియుగమున సత్య_వతమునే మహాతపస్సుగా బేర్కొను చున్నావు, అయినచో నన్నయ్య ఎంతటి దుర్శరతవోవిభవాధికుడో!

“న్యత్పతిభాభి యోగ్యు మత్యమరాధిపాచాప్య” అను విశేష ణములను ప్రల్యేకముగ గమనింపవలసి యున్నది. అగాధమయిన నన్నయమతి విభవమునకు ఆతని భారత భాగమే లమయ్యము, ఎంతటి ప్రతిభాశాలిగాపన్న విద్యాదయితుండని కవిస్వయంభువు స్తుతించునా!

నన్నయక నంన్కృృత కవ్రలయం బెవరియెడ మిక్కిలి పూజ్యు భావమో నిర్ణయించుళొనుటకుగూడ ఈ యవతారికః తోడ్పడు చున్నది, అతడు పూరించు పూర్వకవులను బట్టి అతని కవితాదర్శ ములను నిర్శ యించుకొనుట సుకరముగచా ! శకాళ్ళిదాసాదులను ఆతడు 'లస్ప్బగ బఠించెననుటకు ఆతని భారతభాగమున నిదర నములున్నను వా శన వాల్శీకుంను మ్యూతమే ఇచ ఏట నారాధించుచున్నాడు* భారతము నాం(ధ్రీకరించు సందర్భమున వ్యాన స్తుతికి వింతపడనక్క_ర "లేదు, కాని వాల్మీకినిగూడ స్తుతించుట (పల్యేకవిశేషము, ఇటీవలి వరకు సంస్కృతములో వాలీ శకివలెనే. "తెనుగులో నన్నయకూడ “గురుపద్య విద్యకు” నాద్యుడనుకొనుచుండిరిగాని ఇప్పుడా మతము నిలువజూలదు. ఆద్యతలోని వోలికమాట యొట్లున్నను త _త్త్వేతః వాల్మీకికి నన్నయకు కొంత సన్నిహిత "ాంధవ్యమున్నది. ఆర్ష "తేజము వాలీ శకి కవితకు వ్యాసుని కవితకు సమానలశణమే యనుకొనుడు అది వారిరువురిలో నున్నంత సాంటదముగ లేకున్నను నన్నయలో గూడ కొంతవరకు గనవచ్చు చున్నదిం అదిగాక మార్చవము మాధు ర్యము సారళ్యము అనుగుణములలో నన్నయ వాలీ 'శకికి మానసిక వుతుడగుచున్నా డు, ఈ గుణములలో నాతడు వాల్నీకితో నమాను డని వాదించుట కవ్వరును సావాసింపరు. కాని నన్నయను పఠించు చున్నవుడు వాల్మీకి జ్ఞ_ికి వచ్చితీరును.

గ” నన్నయ భారతి ఇక వ్యాసునిగూర్చి ముచ్చటింవ వలసి వచ్చినవుడు కవిత్ర యమువారి యుత్సాహమునకు మేరళేదు. అవకారకయం బేగాో గ౦ంథమున వాయాసందర్శములలోగూడ నలిమనోజ్ఞ్మ ముభలయివ వ్యాస _న్వవములు గానవచ్చుచున్నవి. నన్నయాదులు వ్యాసుని ఇష్మదైవముగ నారాధించిరా యనివించునుం సీలగినీంద శృంగమున నిర్మలమైన నువర్ష వల్లరీ జాలమువోని పింగళ విశాలజటాచయ మొప్పగా వచ (శ్మీలలిశుంకు వచ్చినిలిచెన్‌ వారినీలవినీల విగవో 'రాళరుచుల్‌ వెలుంగక పరాశరనూనుడు శల్మి ముందటన్‌ ఇశ్లున్నో వద్యముల నుదాహోరింపవచ్చును. ఈ యవకారిక యందలి పద్యముకూడ మిక్కిలి మనోహరమైనది, భారతభారతీకుభగభ_స్తి చయంబులజేసి ఘఫోరనం సారవికారనంతమనజాల విజ్బృంభము వాపి సూరిచే తోరుచిరాబ్దబోధనరంతుడగు దివ్యపరాశ రాత్శజూం భోరువామి[(తు గొల్చి మునిపూజితు భూరియశోవిరాజితున్‌.

ఈ భక్షి కేవలము _స్తవములతో నాగక (కియారూపమును దాల్చుచున్నది. వ్యాసుని గాంభీర్యము. పాత్రీకరణము లోకద్డ్యత పచిరార్థమాకక్రి _త్త్వేము మున్నగు మహాగుణములు నన్నయలో యి బెంబించుచున్నవి. ఆంధ్ర)వాజ స్రాయమున ఇవ్యానవాలీ కుల దివ్యాంశము లను అ౭ండింటిని సమన్వయించుకొనజాలిన మహాకవి భారతమునకు (శ్రీకారము చుట్టుటలో నాంధుల భాగ్యాతిశయము (పత్యతీమగు చున్నది

ఇక భారకాం(ధీకరణమువ నన్నయ వేసిొన్న (పతిజ్ఞకు నత్తిము, ఇ

ఆం(ధమవాభారతము- అవతరణ గ్‌

సారమతిన్‌ గవీందు)లు ప్రనన్న కథాళలిార్థయు కిలో

నారసి మేలునా నితరు రతురమ్యుత నాదరింప నా

నారుచిరార్థ సూ _క్రినిధి నన్నయభట్టు 'తెలుంగునన్‌ మహా

భారగతనంహి తార చనబంధురు డయ్యు జగ ద్ధితంబుగ న్‌.

“జగద్ధితంబుగన్‌” అనుటవలన ఇది నిష్కా_మకర్శమని "తేలు చున్నది (పోత్సహించినవాడు రాబరాజే మైనను కృతియిచ్చు చున్నది రాజరాజునకే మైనను నన్నయ లోకహితమునే దృష్టిలో నుంచుకొన్నాడుగాని మరియొక (ప్రయోజనము నాశి. చినట్లు కనబడదు, ఒక్కొక్క ఖుట్టమును జదువుచున్నవ్వూడు రాజురాజు దీనికి నమ శళించి యుండునా యనిపింవకమానదు. నన్నయ మిక్కిలి స్వాతం్యత్య (వియుడయినట్లుగ భారతములోని కొన్నిఘబట్టములు ఫోషించు చున్నమి “నింుమనంబు నవ్యనవనీతనమానము” ఇత్యాది వద్గయు లలో రాజులను నన్నయ నిర్భయముగో నిరసించినాడూ. రాజూశంయ మాతని స్వాతంత్యము నెక్క-డను అరికట్టుచున్నట్లా శానరాదు, ఇధి మనస్సులో నుంచుకొనియే ఎజ్జపెగడ నన్నయ “నిరంఠకో క్రిగతి”న (గశంసించినాడు.. నిరంకళో క్తిగతి యనుటలో నవ్యావాతమైన ధాళ మాత మేగాక భఫావస్వాతంత్యముకూడ నూహించుకొనవలనియున్నదది భారతమును నంహీితయని పేర్కొానుటవే తాను నిర పాంచవలసిన యుద్యమ మెంత ాధ్య శౌయుతేమైనదియు నాతడు గుర్తించినాడనుట స్పష్టముః ఇక విశిష్టములుగా జెప్పుకొన్న కవి కాగుణదముఅగార్చి కొంత

వివులీకరింపవలనియున్నది* “రుచిరార్థనూ క్రినిధి యను విశేమణము వలన మానవన్వభావ మథనమునిేలిన యపూర్వ రవాన్యములను (కటించుచు. వినినంతనే వృాదయమున బట్టను సీత్రిపద్యము లుద్దిస్టములయిన వనుకొననచ్చును

కర్ర నన్నయ భారతి ఎజుకగలవారి చరితలు గజచుచు సజ్జనులగోప్టి గదలక్ర ధర్మం 'బెజుగుచునెతేగిన చానిని మటన కనున్యించునది నమంజిసబుద్ధిన్‌ ఇట్టి పద్యములకు నన్నయ నిధి. వాని సర్వబనసుబోధక_త్త్వము జాతీయత అర్థపుష్టి మున్నగు గుణములు “విదురనీతో మున్నగు భట్ట ములలో తలిక్క-నపగూడ నుపాస్యము లయినట్లు కనబడుచున్నదిం “అక్షర రమ్యత” యనగా శబ్బస్వారస్యమనియే చెప్పుకొన వలెను. దీనికిని (పనన్నకథా కలిత్యాయు.క్తికిని వ్యత్యాసముచెప్పి (పనన్నకథా కలిళార్థయు కిని సారమత్నులైన కవీం్యదులుగాని అస్వా చింపజాలరనియు దీనినెవ్వరయినను అస్వాడించుట కధికారులనియు నుండుటబట్టి అట్లర్థముచెప్పళొగుట సమంజసమని తోచుచున్నది. "లెనుగు సహజముగ మధురమైనభాపష. దీనికతోడు తెనుగుకవులలో నెన్వరో యొకరిద్దరతప్ప తక్కినవారందఠరు నాపాతమాధుర్యమునే దృష్టిలో నుంచుకొని కవిత్వము చెప్పాచువచ్చిరి, అయినను ఎవ్వరును ఈ గుణమున నన్నయతో సరిపోల్బదగినవారు నాటికిని నేటికిని గాన రారు, నన్నయ అశ్షరరమ్యతలోనున్న రహస్యములను విశదీక్ర రించుచు వేరుగ చర్చించు కొనవలసి యున్నది. (ప్రకృత మొకటి రెండు సూచనలుమూత) మావశ్యకము, జలధివిలోలవీచి విలసత్కలకాంచి సమంచితావ , తలవహనతమంబయిన దవీ,ణహ_స్తముసన్‌ దదున్నమ దభ దురుఘర శ్ర వారికణకమక రాబ్బము వట్టి నూతిలో వెలువడ కోమలిన్‌ దిగ్‌చె విభుతశ్నీర్హి యయాత్రి (భీకితోన్‌ ఈ సద్యమున *“లి యను నత్తరమువలన సిద్ధించినరమ్యతను గూడ గుర్వించునది, ఇళ్లు

అం(ధమపహాభారతము = అవతరణ /77

క్యణదణు కింకిణీ కలిత కాంచన కాంచికలాపనున్‌ రణ

న ్రణీకలనూఫురంబులు సమధ్య్వని నొప్పంగ భక్తి బొోదచా

రిణియయి కన్య కాపరీత సుభద తద(ది పూజన

(వణతులుసేసె... అనుపద్యమున “ణి వలన సిద్ధించిన రమ్యతయు (గాహ్యము,

'రాజకులైక భూమణుడు రాజమనోవారు డన్య రాజతే

జోజయకాలి శౌర్యుడు విశుద్ధయశశ్శర దిందు చందికా

రాజితసర్వలోకు డపరాజిత భూరిభుజాకృపాణధా

రాజలళాంత కా_తవ పరాగుడు రాజమహేం్యదు డున్నతిన్‌.

అనుపద్యములో రాజశబ్దము వునఃపునక(పయోగించి ఎంత మాధుర్యమును సంపాదించుకొనుచున్నాడో భూచుకొనవచ్చును (సళ్ళతకవుల అతుర రమ్యుతవలి నిది కేవలము ెవుపండువుగ నుండుటయేగాక భావానుగుణ్యముగను సన్ని వేశానుగుణ్యముగను కూడ ఉండుట నిది వ్యాదయము నలరింపజాలిన ఉ _త్తమసిద్ధిగ గణింప దగియున్నది. అత రాను, పానము లుపయోగింపకుండ కూడ నన్నయ దీనిని సాధించుట గాననగును. ఆ మూలాగొముగ. దీని మర శ్ర్రము లభ్యసీంచిన ఆ మహోకవిత్వములో శారదా బేవి నృత్యముచేయు నప్పటి కింకణీధ్వనులు (శుతినోచరమగుచున్న వి, ఇక “పసన్నకభాకలిళార్థయు క్షీ అనగానేమి! ఇది కవీం

దుళేగాని ఆ కవీందు) లయినను సారమతినుప యోగించిగాని మెచ్చు కొన లేనంతటి మహ+?పణముగ నన్నయ "పేర్కొనుచున్నాడు, ఇక్కడ “నర్ధ్థ” శబ్దమునకు “శగ్లార్థము” లను నప్పటి యర్ధిము 'చెప్పుకొనుట పొసగదు, నన్నయ త్రిష్కనలయెడ నపారభక్రీగలిగిన ఎజ్జన,

భాసుర భారతార్థముల భంగుల నిక్క-మెటుంగ 'ేరమిన్‌

గాసట బీసశే చదివి గాథల (ద్రవ్వు కెనుంగువారికిన్‌

?ప్ర నన్నయ భారతి వ్యాసముని _వణీతవరవార్థము లెల్ల ము జేసినట్టి య ఫ్రైసనకల్చులన్‌ దలతు నాద్యుల నన్నయ తిక్క-సార్యులన్‌.

అనుటలో భారతము నందలి పరమార్థమును బ్రకటించుట లోనే నన్నయళిక్క-నల (పత్యేక మైశిష్టమున్నడని ఘోమించు చున్నాడు. (పక్ఫతము విచారించు “నర్థ” శబ్దమునకు పరమార్థ

మనియే అర్థము చెప్తుకొనవలసియున్నదిః .

సంస్కృతము సుహృత్సమ్మితము. దానిలో హృాద్యమయిన కథాభాగ మెంత యున్నదో పరమార్థమును (పత్యక్షముగ బోధించు శాశ్రుభాగము కూడ అంతయున్నది. అంతకంళక నెక్కుడుగ నున్న దనినను అనవచ్చును. సనత్సుజాతీయము భగవద్గీత ఉత్తరగీత మున్నగు పరమ (పామాణికములయిన శాస్త్రములు మూలమున భారతమునిండ విచ్చలవిడిగ పెచ్చు పెరిగిపోయినవి, ఇవి ప్రమీ స్తము లుగ గణింతమన్నను కవితయమువారి కాలమునకు పూర్వమే (పతీ.

_ప్తములయినవీగాని తరువాత నయినవిగావ్లు నవీనులవలె దీనిని

(పల్నీష్పముగ గణించి కని(తయము నిరాకరించియుండదు. శాని వారు

“విత్వత త్తే నిరతిశయానుభావానంద భరితాంతః కరణు” లగుటచే

కావ్య_పపంచమున 'నొళ యద్భుతిమును దలపెట్టిరి, మూలములో

తీగ్ధమునకు. తీర్థము (ప్రసాదమునకు (పసాదముగ_ నున్నకథను పరమార్థమును నమన్యయించి కథలోనే పరమార్థ్‌ము నిబిడీక రీంచి తెనుగు భొరీతమున కొంత సమ్మిత _త్వమును సంస్కృత భారతము నందుకంశకు వేయి రెట్లధికముగ ప్రతిపాదించిరి. ఇది వారి స్వతంతుపితిభ్ధక్ప 'కార్కాణము ఈ (పతిభకు (ప్రథమా చార్యుడు నన్నయ మహాకవియే, తిక్ళనాదు లాతడుచూపిన మార్గమునే య నుసరించిరి

ఆం(ధమవోభార తము = అవతరణ భి నన్నయ యవతారికను సూత్షుముగ బరిశీలించినచో పై యంశము స్పష్ట మగుచున్నది, రాజరాజు నన్నయను కోరిన బేమి అనినపుడు “నా హృూాదయంబున ననవరతంబును (క్రీ, మహాధారతమునందలి యభిప్రాయంబు విన నభిలావ. పెద్దమైయుండు” ననుటలోను జననుళకృష్ణు (్యైపాయనమునివృషభాభిహిత మహాభారత బ ద్ధనిరూవితార్థ మేర్ప్చడం 'దెనులస నరచియింవు మధికథీయు క్రీ మెయిన్‌ అనుటలోను భారత తాత్పర్యము (అజే భారతము నందలి రసభ్యని) ప్రత్యత్ష మగునట్లుగు సనగా కారతమునందలి పరమార్థము (పకటమగునట్లుగ వా్రాయవలసినదని ళఫోరినాడనుట నువిదితము, ఇక నన్నలయ దీనికి సమాధానము వపప్తటలోగూడ అమలళలినతారరా నముదయంబులలెన్నను సర్వవేద ఛా (న్రుముల య శేసపారము ముదంబునబొందను బుద్ధిబాహు వి క9మమున దుర్గమార్థజల గౌరవ భారతభారతీ సము దము దరియంగ నీదను వధాతృనకై నను నేరబోలునే అని అర్థశబ్బమును వాడిన సందర్భమునుబక్టి “పపనన్న కథాకలి 'తార్థయు క్రి” లోని అర్ధశబ్బమునకు పరమార్థమని ఇెప్పుకొనుటయే నమంజనముగ గనవచ్చుచున్నది, నేను కథను పరవార్థమును భిన్నముచేసి పతిపాదింపక రెండింటికి “యు క్రి” అనగా పొత్తుకుదిర్చి వా్రాయుదును. ఇది సారమతితో పరీతీంచి కవీందు)లు 'మెచ్చుకొం దురుగాక” యని నన్నయ (పలిజ్థ చేయుచున్నాడు, ఇది యిక్కడి క నము, . థాకలి తార్థయు కిక శ్థ్‌ము సన్ని వేళమును శైలిలో ప్రతిబింబింప జేయుట నన్నయ కాబా రము. ఇృందులక్రొక్య యుదాహాతి.

80 నన్నయ భారతి ఒశే యుపఖ్యాసములోని అకతపతమారుతరయ(పవికంపిత ఘూర్గ్లి తాచల (వాతమహోర్డ వుండు బలవన్నిజదేవా సముజ్జలల్పభా ధూతపతంగ లేజు డుదితుండయి తార్జ్యుడు తల్లి కిన్‌ మనః (శ్రీశియొనర్పుచున్‌ నగసె భీమజవంబున నభవీధికిన్‌ అను నప్పటినైలికిని శదువ కొడుకులకడ శేగి యేను మిమ శ్థాదర వేంజెద నన్నలార నాపంవుసేయుండు నన్ను రతీ.0వుడు కానముచారులకు దువ్క- రముగలదె యుల్ల "తెల్ల నితురగో_త్తము వాలంబు నల్ల చీసితిళేని నాకు దాసి యగు మన వినత మోీరట్టుసేయనినాడు దానికి మఠి యేను చాసినగుదుం అనునప్పటి శెలికని భేదము జూచికొననగును, లెండవ పద్య భాగమున వినత బితిమూలు కొనుచున్నది, ఈ (బతిమాలుకొనుట అర్థమును బట్టియేగాక తదనుగుణమైన శయ్యనుబట్టికూడ నిరూపిత మగుచున్నదిః వాక్యములు కుజబుచగా నుండుట శబ్దములు సుబోధక ముగను సరళముగను నుండుట దీనిలతయణము, ఇక మొదటిపద్యములో గరుత్మంతుని యదయము వర్షితమగుచున్నది. ఆ నన్ని వేశ గౌరవము నకు తగినట్లుగనే నమాసకల్చనము మున్నగు శయ్యాప్రక్రియలున్న వి. ఇట్టి (పక్సియ'నే ఆతడు ప్రినన్న కథకత్వముగ 'జేర్కొనుచున్నాదుః నిర్శలమైన నదీతోయములలో నడుగున నేమున్నదియు (పర్యతమగు నట్లు శేయ్యలో సన్నివేశము పితిబింబించునట్లు కథ వెప్పుట (పసన్న కథకత్వ మగచున్నదిం అట్టికథపను పరమార్థమునకును సంయోగము సాధించుట *ీ్యప్రసన్న కథాళలి తార్థయు క్షీ” యగుచున్నదిం నన్నయ్యను వ్యాక రుణాచార్యునిగనే భావించుట ఇటీవల నొక యాచారమయినది, అతడు కజ్టళా శ్రుమునం దపార ప్రజ్ఞాధురీణు

అంధమవహాభారతము = అవతరణ ౧0 81 డనుటకు సంచేహూము లేదు. "కాని ఆతని కవితావిభూతిని కళాగాంభీర్య మును ద్వితీయపతుముచేసి ఇతర గుణముల నెంతకొనియాడినను అది యాతేని పట్ల ఘోరమైన యపరాధమె యగుచున్నది. (పనన్న కథా కలితార్థయు క్షి పాత్రీకరణ(పాగల్భ్యుము. సన్ని వేశానుగుణమయిన శయ్య మున్నగు నద్భుతగుణములలో నాతని భారతభాగము కవి బ్రవ్మాకు మైతము వరవడియైనదనుటకు జంకవలసిన పని లేదుం

శావ్యశిల్పదృష్టిమై జూచినచో ఆంయ్యధమప+భారతము మూలము కంకెను మహోజ్జ్యలముగ _బకాశించుచున్న దని కొందరు రసజ్ఞ "శ్రీ రుల మతము ఇదియెంతవరకు సత్యసమ్మ మో నిర్ణయించుటకు ఇప్పటి వరకు జరిగినకృవీ. చాలదు కథాఘట్టములు వేదాంతసత ఖ్ట్‌ములు పాతీకరణ రహస్యములు మున్నగు నమూల్యనిధులను స్వీకరించుట వలననేగాక అలంకారము శైలి మున్నగు ఫ్రూలగుణములలోగూడ మహోపకృతినందుటచే కవిితయమువాప మూలమునకగాధముగా బుణ్యగ స్తులగుచున్నారు. అరగ "తేజము మూలములో నున్నంత సాం(దముగ "తెనుగులో నున్నట్లు కనబడదు.

కావ్యవిమర్శనమున నభినూనములకు 'తావులేదుకాని ఎంత నిష్పామీకముగ జూచినను స్వతంటతవై తన్యముతో నలరారుచుండు టచే కవితయ కృతిభారతమును స్వతం[త కావ్యముగనే గణుతింప వలసియుండును, అదిగాక జెచిత్యపోమూమునను స్యరు+పసౌవ్ఫవము నను పా(తీకరణగాంభీర్యమునను కవితయమువారు మూలమునకు వేసినసేవ య పారము, ఇట్టి యనవద్యసుందరమందిర నిర్వా షమునకు పునాదివై చుటతో నాగళ కొంతవరకు సాగించిన దివ్యశిల్చి నన్నయ మహాకవియే,

జక్కన రచించిన యీ (కింది పద్యము ఇతర మహోాకవులను న్య్యూనతపరుపకుండ నన్నయ యాధిక్యమును (టోటించుచుండుటయే గాక నన్నయ వ్యాకరణ పాండిత్యముకంమె కవితా సౌందర్యమే పభఛానస్థానము నాక్రిమింపదగియున్న దని ధ్వనింప చేయుచున్నది,

8 నన్నయ భారతి

జీయివిధంబులందు పదిజేవుకు పెద్దలు నుప్రిబంధముల్‌

పాయక చెప్పికట్లు రనబంధుర భావభచాభిరానుఫ"

శీయులు కబ్దకాసన వ శేణ్యులు నాగ్‌ (బళ స్తిక్కె లే

ుయెడ నన్నపార్యుగతి నిద్ధర నట్టిమహాత్ను గొల్బెదన్‌ 1

నన్నయ కవితాకళకు స్వాగతమిచి ఏన సహృదయులలో నే

నరుడు తిక్క-నయే, ఉభయ కపిత్య త_త్వవిభవోజ్ట గలుడగు న్‌తడం ఎంతో (పస్తుతీముగ నన్నయను అం(ధకవిత్వవిశారదు డనుట యొక విశేషము, ఇటీవలి వారు నన్నయకు 'తెలుగుకవిత్వ సంప్రదాయములు "కెలియవనీ వాదించుట సత్యమున కెంతదూరమో ఈ నశేవనును బట్టి నిర్ణ యింపనగును. “మహితాత్ను డనుటలో నిత్య సత్యవచనుడు సంతతస్వాధ్యాయపరుడు అవిరళ జపహోమతత్పరుడు ననుట ధ్వని పిధానముగ జి(తితము “విద్యాదయితు” డనినప్పుడు విద్యాశబ్బము నకు సరన్వతియని యర్థము చెప్పుకొనవలెను. వ్యాన వాల్మీకులను (బ్రవ్మాశబ్బముచే నన్నయ పూజించినశ్తు నన్నయను విద్యాదయితుం డని తిక్కన కొనియాడుచున్నాదు, తానేగాక తన కా(శితులును శిష్యులును అయిన శీతన మారనాదులచే నన్నయ యశోగానమును ఆతడు 'చేయించినాడు. మారనరచించిన ఈ (కిందిపద్యము “విద్యా రమణీయు” ననుటలో తిక్కన ననుసరించుటయేగాక “సారకథా సుధారస మనుటలో నన్నయ _ (ససన్నకథాకలిళార్థ యుకక్తికి ప్రాముఖ్య మీచ్చుచున్నది అన్నిటికంకెను ముఖ్యమయినది “అంధ కవిళాగురుూ డని నన్నయకు సార్థకమయిన ఇాళ్వతబిరుద మిందు (వతిపాదితమైనదిః ః

సారకథాసుధారన మజ(నము నాగళపూరితంబుగా

నారగ (గోలుచున్‌ జనులు వార్ష రసాంబుధిం "దేలునట్లుగా

భారతసంహితన్‌ మును (దిపర్యము లెవ్వడొనర్చె నట్టి వి

ద్యారమణీయు నం(ధ కవితాగురు నన్నయభట్టు గొ ల్బెదన్‌,

న న్న య అవతారిక (ఫ్రీ దివాకర్ల వేంకటావధాని. పూర గలాతణికు లాళీర మ(స్కాయా వ స్తు నిస్దేళోవాపి ల్‌ను (| ఖమ్మ ని కావ్యారంభమున నాశీర్వాదము కాని నమస్కారముకాని వస్తు నిన్రేశము కాని యుండవలెనని శాసించియుండిరి. నంస్కృృత కావ ములలోం బెక్కిట నీ మూండింటిలో నేదోయొక పికియ కానవచ్చు చునే యుండును, కొందజు కవులు మై చూశీరాదులలో నొకచానిని సూచించుబతో మాత) మూరకుండక 'కావ్యరచనా ప్రేరకములైన సందర్భములను, ద(దచనమున౬ దమకులగల యర్హ్శ ఆ నర్హ్వతలనుకూడ శానవ్యారంభ ములం దించుక నూచించుచుందురు,. "కాళిదాసుని రఘు వంశ మహా కావ్యమునంగల యారంభళశ్లోశము లిందు పదాహరణము సంస్కృత కావ్యక_రృలకుం బూర్వులైన వ్యాన వాల్మీకులు రచించిన భారత కామాయణములలోం గూడ నారంభములం దిట్టి యవతౌరిక లున్నవి, ఈ సంస్కృత మహాకవుల నొజ్జబలతులుగ గైకొని నన్నయ భార తేరిహోనము నాంధ్రీకరింపయీని తదారంభమున నెశ యవతారిక రచించినాడు, నన్నయను గురిచికాని యాతండు భారతమును రచింపంబూనిన పరిస్థితులను గుజించిశాని యత్కి_ంచి _త్తయిన నెజుం గుట కీ యవతారికయే ప్రధానమైన యాధారము. నన్నయకు పూర్వ మాంధ్రదేశమునం గవిత్వమున్నను ఆతని కాదర్శము కాదగిన కావ్య మేవియ "లేకుండెను. అందువే నాతనికీ సంస్కృత శావ్య నాటకాదులును (బతి “వేళ 'చేశమునం దంతకుముం'బే రచింపంబడిన కన్నడ శావ్యములును నొంతవజకు మేలు బంతులయ్యెను సంస్కృత నాటకముల యారంభములందు నాందీ (దస్తావనలను ప్రక్రియలు కానవచ్చును, అందు నాంది పూర్వరంగము నందలి

8కీ నన్నయ భారతి భాగము, ఇది యాశీర్వాదముతో డనో, నమస్కా-రముతో డనో కూడి యుండి శబ్దముచేతనో యర్థముచేతనో 'శావ్యవస్తు వులను సూచించుచు జంద) నామాంకితేమై యుండవలెనను నియమమున్నదిః అందలి పద ముల సంఖ్యను గూర్చి కూడ లాత్షణికులు కొంత నియమము 'నేర్పర చిరి. కాని సంస్కృత నాటకములం'దే యడి పెక్కుచోట్ల పాటింపబడి యుండ లేదు. నాంద్యంతమున సూత్రిధా రుండు ప్రవేశించి నటీవిదూపక పారి పార్య్వ్వకులతో నొక్కరితోం జితిమైన సంధామణ కావించునుం దీనికి బస్తావన యనివేరుు ఇందు గవి గో త నామాది కథనము (పరోచన మనయడు నున్నుఖక రణము, బుతువర్ష నము కా వ్యార్ధ నూచనము, పాత)ప) వేశ సూచనము అనయడు నైదంగములుండునుం ఈ (ప్రస్తావన పరివర్తింపంజేసి సూత్రధారుండు ని(్కమించిన పిమ్మట నాటక మారంభింపంబడును.

భారళారంభమున నన్నయ రచించిన యవళఠతారిక యుక విధ ముగా సంస్కృత నాటకముల మొదలను-దు నాందీ (పస్తావనలను బోలియున్నది. ఇందలి యారంభఛ మంగళ శ్లోకము సంగా నాందీ శ్లోకమును దలపించుచున్నది. ఫురుపో_త్తేమాంబుజభవ (శ్రీకంధరులు మికు (శేయోదాయకులగుదురుగాక యను నాళీర్వాద మిందున్నదిం దీనిని. గావించిన వాడు భారతాం(ధీకరణ నాటక సూతిధారుం డనందగు 'రాజరాజన రేం్యదుండు. ఇందుం గావ్యార్థ సూచనాద్నులై న యితర నా, దీలయణము'లేవియు లేవు గాని బుషితుల్యు(డైన నన్నయ నోట నాంధివాబ్బయ (ప్రపంచమునకు (తిమూ ర్తులనందగు మువ్వురు శవివుంగవులి భారతాంధికరణమును పూర్తిచేయుదురను సూచన య(ప్రయత్నేముగా వెలవడి యుండెనని చెప్పదురు, నన్నయ శబ్దము నారాయణ శబ్ద భవ మనుటకు ఏలుండుటయు6 తిక్కన ఎక్షాపెగడ లకుం గవి(బహ్మ్‌ యనియ్యు శంభుదాసుడనియు. బిరుదములుండు

అం ధమహణారతము - అవతరణ 8 టయు సీ యూహకవకాశ మొసంగుచున్నవి. ప్రకృతి స్వరూవిణు లగు (క్రీ! వాణీ గిరిజలను వమోముఖాంగములందు ధరించి ఫవురుపో త్త మాంబుజ భవ (ర్రీకంధరులు (శ్రీ పుసయోగనోద్భవమైన లోకముల స్ధితి నా వహించునట్లు (తిమూ్హి న్వరూపులగు నారాయణ (నన్నయ) కవి(బహా (5 శకంభుదాసు లాంధ్ర) భఛారతమను (వపంచముయొక్కం స్టితిని నిర్వహింతురను భావము నారంభ మంగళళ్లోకము నుండి స్‌ు వచ్చును. నన్నయ యిందు సాధారణముగా లోకమున వాడుకలో నున్న (బవ్మా విష్ణు మహేశ్వరులను (శ్రమమును శెప్పక ఫురువో_త్త మాంబుజ భవ శ్రీ కంధరులను[కమమును సూచించెను, దీనికి నన్నయ నారాయణ శబ్దమునకుంగల సన్నిహిత నంబంధమే కారణమై యుండ వచ్చును. తొలుత భార తాంధీకరణమను సృష్టి శారంభించినవాండు నన్నయ యగుటచే నాతనియందు మహీమన్‌ వాగనుశాననుండు అను పద్యమున భట్టుమూ ర్తివలె (బహ్మాశ్వమునుగూడ నారోపింపవచ్చును గాని అప్పుడు తిక్కనయందు విష్ణుత్వ కల్చ్పనమునకు. గొంత దూరా "నేయమైన పద్ధతి నవలంబింపవలసి వచ్చును. అందుశేతనే నన్నయ నోట లోకవ్యవహోరమున కించుక విరుద్ధమే మైనను బురుపోత్త మాంబుజ భవ (శీక ౦ధరులను (కమమే 'వెల్వడి యుండును, కాలమును బట్టి నన్నయ మొదటివాడు; లిక్క-న ద్వితీయుండు; ఎజ్జన తృతీయుండు. పై సమాసమునందలి వరుసగూడ దీని కనుగుణ ముగనే యున్నది. క విత్వాయమువాస నివసించిన కాలమును బట్టియు సీ కమ ముచితముగానే యున్నది, కాని భారత (గంథభాగముల యూానుపూర్విని బట్టి చు+చినచో నది యించుక వరుద్ధముగాం గాని పించును, వలయిన నాది నభాపర్వములను నారణ్య పూర్వ భాగము నైన వీమ్మట ద్వితీయుండ్రైన తిక్కన రచించిన భాగముకాక తృతీయుం మైన యొక్డన రచించిన యారణ్యపర్వ శేషు మున్నది ఈ గ్రంథ

జ నన్నయ భారతి భాగళంమమునుబట్టి చూచినచో ముందు నన్నయను దరువాత నెజ్జ సను చిమ స్థం దికథా-నను చెప్పవలసి యుండును, ఈలోపమును బరిహూ రించుటకే మంగళక్లోకమునకు వెంటనే (వాయంబడిన వచనమున నన్నయ పై శ్లోకము నందలి [కమమును విడిచి “అని సకల భువన రమణ (పభువువై యాద్యువైన వారిహర హిరణ్యగర్భ పదోోమా వాణీ పతుల స్తుతియించో యనుచోట హరిహర హీరణ్యగ ర్ఫులను (శ్రమమునుం జెప్పినాండనియు 'ేనిచో నాతండు “వినునెంటనే యా (శిమూదర్తల (శ్రమమును మార్చి చెప్పవలసిన యక్క-జులేదనియు (శ్రీమాన్‌ వేదాల తిపవెంగళాచాప్యల వారొక యుసన్యాసమున వక్కౌ_ణించియున్నారు.. శాలరచన్యాశమములను బట్టి మూచిననో 'మొదటిదియు. శగంథ భాగకంమమునుబట్టి చూచినచో. రెండవదియు నమంజనములుగా నుండును, అందుచే లెండు విధములుగా జెక్బి నన్నయ క్రమవై రుద్ధ్యమును బరిహరించుటకు యత్నించినాండు.

పై శ్లోకమున నన్నయ యయత్నముగనైన భారతాంధ్రీకర ఇమును మువ్వురు కవులు పూర్చిచేయుదురని సూచించుట యథా ర్ధమా లేక యది విమర్శకుల బుద్ధి చాతుర్యమా యను సంచేవా ముదయింపవచ్చును. "కాని "వై శ్లోశము నందలి క్రమమును పై యూహాక్రుః దావీయక పోన్చటలేదు. అదియుంగగాక మహాకనియు నవిరళ జపహోమ తత్ప్సరుండును బువీశల్పుండునగు నన్నయనోట నట్టి సూచన వచ్చుటయు ననవాజము కానేరదు,

శావ్యాదిమైన శ్లోకమునో పద్యమునో (శ్రీశారముతో నారం భించుట మంగళ సూచకము ఈ యాదిమ పద్మమున శన్దార్ధిములం దెచ్చటను నమంగళస్ఫూర్తి కలుగకుండం జూచుట మంచిది. అట్టి యొడ నన్నయ శిశువునకు మాంగళ్య సూచకములైన నామములనే కములుండగా. విషము కంఠమునం గలవాండను (గ్రీశంధర శబ్దము

అం(ధమహాభారతము _ అవకరణ 67 నేల వాడవలయునని శంక కలుగ వచ్చును, విషము భయంకర మును _ విధ్వంసకరమునైన వస్తువేమైనను శివుడు (క్రీ) కంధరుం డైన పరిస్థితి మాత్రము జగద్ధిత (పయోజనమైనట్టిదే. అమృత మధన నమయమున పోలావాల ముదయించి సర్యజగదుప_దవము కలిగింపం బోగా రుదుండు దానిని (మింగి కంఠమున నిల్చి దివిజ మనుజ లోక ముట్టి యిక్క-ట్టును గలుగకుండం గాపాడెనుం గినిని బట్టి శివుని (శ్రీకంధరత్వమతని లోకరక్షణ సరాయణలేకు ఫలిత మైనేకాని యమంగళ స్ఫోరకమైనదికాదు. అందుచేతనే నన్నయ నిశ్శంఠముగా 'మొదటిళ్లోకమున నా శబ్దమును వాడియుందును, తనకుల 'చొహ్మూణు నిత్యాది పద్యము "నన్నయ కులనోత సూతాదికమును, విద్యా విజ్ఞాన వెేేషములను, అఆభార స్వభావము లను సూచించుచున్నది. నన్నయ విషయమును గొంచెముగనో గొప్పదిగనో మనకుం బెల్పు నాభార మో పద్యమొక్క-_ శే ఇందు గానవచ్చు. విశేషములను పరికరములనే యొండొంటితోల౮హార్చి మనము నన్నయ జీవితచరిత యను సౌధమును నిరి శ్రాచుళొనవల యును. అతండు 'రాజరాజు కుల బావా 'శైసుండుం అతని కనుర క్తుండుం నిరంతర జపహోమ పరాయణుండు. వివుల శబ్దశాననుండు. 'బీదసంహి తల నభ్యసించినవాండు. బ్రిహూండపు రాణము మున్నుగాంగల వివిధ ఫురాణముల. బఠించి యందలి విజ్ఞానమును జూజగొన్న వాండు, పాత్రులు, ఆపస్తంబ సూతు9ండు, ముద్దలగోతు)ండు, సజ్జన సోత్ర పాతుమును న్యచ ఏమునైన చరిత) నంపద కలవాడు, లోకజ్ఞండు, నంస్కృతాంధ) భాషలు రెండింటల గావ్యరచన చేయంగలవా(డం, న్యత్చతిభాభి యోగ్యుండు. సత్యవచనుండు. సుజనుండు, బుద్ధి బృహ స్పతి, ఇందుం గుంబా్రావా మడు అనుర క్షుడు అనునవి రాజరాజు నకును నన్నయకునుగల సంబంధమును బెలుపు విశేషణములు,ఆస_స్తంబ

89 నన్నయ భారతి నూతు9:దు; ముద్గల గోత్రండు అనునది నన్నయ సూత్రమును గో (త మును సూచి చున్టైవి, సద్వినుతావదాత చరితు,దు, పాత్రుడు నిత్యసత్య వచనుండు; సుజనుండు అను విశేషూము లాతేని స్వభావ మును బివృ్తిని సూచించుచున్నవి. సంహి తాభ్యాసుండనుసది యతని వైదిక విదా జీ నిష్టాతృత్వమునకు; అవిరళ జపహోమ తత్పరు౬ డనునది యతని నైస్టికతకును నూచకములుగా నున్నవి మిగిలిన విశేషణము లాతేని పాండిత్య ప్రతిభలను, కవితా కళా దతతను వెల్ల డీంచుచున్నవిః పై విశేసణములను బట్టి చూడ నన్నయ పరస్పర విరుద్ధ గుణ స్వభావములొక్క- చో. గలసిన నమగమూ త్తినోలెం. గాననగు చున్నాండు,. వైదికులకు ఛాందసులను పేరున్నది. (_బవ్మాబేవుని వేదాభ్యాస జడుండని కొందరు కవు లాతేవించియున్నారు. అల్లసాని పెద్దన “బుద్ధి జాడ్య జనితోన్నాదుల్‌ గదా (_శో(త్రియుల్‌” అని (శో (త్రియత్యమునకు బుద్ధిజాడ్యమును సవాభారి గుణముగాం "బీర్కా నుట ఎల్ల రెజింగిన బే. నన్నయ మై దికండయ్యును బుద్ధి జాడ్యముతోం సూడినకాండుకాండుం లోక జ్ఞండు, మళ్యేమరాధిపాచార్యుండు; కవితా కళా పారగులై నవారు కర్శకులై యుండుట యరుదు. తిరుపతి వెంకట కవులు (శవణానందములోం గవిత్వమును నంధ్యావందనమునకు బావ గారని వర్మించియున్నారు. కాని ఈ విషయమున కపవాదములెన వారు కొందలు లేకపోలేదు, నన్నయ తిక్క_నలందుం (ప్రథమగణ్యులుం నన్నయ యవిరభ జపహోవు తత్పరుండు; తిక్కన వై దికమార్ష నిస్టు మగు వర్తనమును నిర (హించి సోమయాజిమైనవాందు. నన్నయకూడం దనుకనకుం దూర్చున నొక్క_చో యజ్ఞ మొనరించెనని "ఆెల్బ పద్య 'మొక్క-టున్నది. కాని యది యెంతవరకు యథార్థమో "కెలియరాదుం లోకమున కవితా కర్మిస్టరలకును (కో[8ియతాసుధీ సంపదలకును

అంధమహాభారతము - అవతరణ (19) 89 వైరధ్యము చెప్పం బడుచున్నను, గవి కన్నియు నుండవలెనని లాతు ణికులు చెప్పుచునా రుం

అప్పకవి యప్పకవీయ (పథమాశ్వాసమున సత్క-వి లక్షణము లను జెప్ప్తుచు, .

“ఇమ్మహిని మునులచే వెల

సెమ్మును కావ్యములు వాన్ఫమి.! కురుతే కా

వ్యమ్మును వచనార్థం బే

నమ సతి గలి వేళ సుకవి జనులే మానుల్‌” _శీలీ.

“భరణీసుకుండు (పశాంతుండు

గురుభ క్తుండు శుచియుం గల్చకుండు పూర్వశవీ

శర వాక్సైనూగ దముండు

గరుణామతి యొవ్వం డతండు కవియనం బరగున్‌” ఎడీజీ

“ళ్ళి శాస్త్రాంగ ఫురాణ

(పతతియు నితిహోాన కావ్య భారళాగమము

స్పృతి సంగీత రతికళా

గతుల నలంకృతుల నెజటుంగలాందగుం గవికిన్‌ో కీర్‌ అని చెప్పియున్నాడు. ఈతండు చెప్పిన లత్షణములన్ని(టికి గుదురైన కవులు నన్నయ వంటివాలే మొక్క రిర్వురో తప్ప 'నెందలో యుండరు.

“పల పవ్వితః పురోహితః” అని వాచస్పత్యమునందలి నిర్వచ నము నూతంగ్లాని, వ్నిిప్మ బావా శ్ర” శట్దములు శెందును బర్యాయపద ములగుటచే/గుఐ టూవా ౯మండనంా€ బురోహితుంనియు, నందుచే నన్నయ రాజరాజునకుం బురోహితుండుగా నుండెననియు, బురోహీ తులు సాధారణముగా వైదిక (చావా శగులే యగుటచే నన్నయకూడ

త్రిధా. నన్నయ భారతి వైదిక (బావ్మాణ శాఖకే 'వెందియుండుననియుః జెప్తువారు పలుపు రున్నారు. శాని యీ యభిప్రాయము (భాంతి మూలకము, కుల (ాస్మాణుడవలాం. బురోహితుండు కాదనుటకు కొన్ని నిదర్శనము లున్నవి. చాళుక్య రాజ్యాంగమున మం్ళలి పుోహిత సేనాపతి యువ శాజుల పంచ్యపధాను లన(ంబదుచుండిరి. ఈ పంచ ప్రభానులలో శిండవవాండు పుోోహీతుండు, కావున బురోహితత్యముకూడ నప్పుడు న్య్యూనతావహమైనది కాదు. అవతారికయంగదలి 8వ వచనమున రాజరాజు మంత్రి పుూోహిత సేనాపతి దండనాయక దౌవారిక మహో (ప్రధాన సామంత విలాసినీ పరివృతుండై యుండెనని వర్శింపంబడి యున్నది, వెనువెంటనే నన్నయను వర్శ్మించు. సీసపద్యమున గుల (ౌవ్మాణ శబ్దము వాడంబడినది. రెండు శబ్దముల నొకే స్థలమున 'వేటు'వేటుగా _పయోగింపండి యుండుటచే. వీని యర్ధమునంగూడ పార్థ్‌్యమున్న దని యూహీించుబ కచకాశమున్నది, గుల బావా శం పదమునకు€ బూోహిత పదము పర్యాయముగాం జాళుక్య హౌననము లలో(ాని, కర్దాటరాజు సాననములోోంగాని ఎచ టను న్యవహరింహః బడి యుండలేదనియు. బంచ (పధానులను జెప్పునోట! జూళుక్యు శానన ములలో. బుకోహితశబ్ద మే వినవచ్చును గాని కల బాహ్మణశబ్దము వినరాదనియు” సాహిత్య ప(లికలో కీ. కే. బ్యురా కేమగిరి రావుగారు టాసియున్నారు. అదిగా నన్నయయమే (వాసిన నందమపూడి శాననములోను తళ్ళూర్య శజశాననములందును జాళుక్యులకు మూల పురునుడై న విజయాదిత్యుడు జిగీమచే దత్నీణాపథమున కరుబెంచి 2)లోచన పల్ల వునితోడి యుద్ధమున దివంగతురై న సిన్ముట నాతని మహాదేవి, యంతర్వత్ని మొసది. వురోహితునితోగూడ (పుకోహిలేన నార్థర్స ముడివేము నామకమైన అ(గహోరమున కరిగి తద్వా శవ్యు టై.న విస్ణుభట్ట సోమయాజిచే దుహితృ నిర్విశేషముగా నళిరచీంపబడి విష్షువర్ధనుని పనవనించెనని చెప్పబడి యున్నది _ఈ సందర్భమున గుల

అం,ధమహఖారతము = అవతరణ ర చ్రావ్మూణేనసవపా యనక నన్నయాదులు వురోహితేన సార్థమని వాయుబ గమనింపదగి యున్నదిం దీనినిబట్టి నన్నయ యుద్దేశమున బురోహిత కలబా9వా శ” పదములు పర్యాయరూపములు కావని నట్లు తోచును. కాని కుల బహ శ్రుడును బురోహితుడును గూడ నాకాల మున నతి గారవార్డులయిన రాజోదో్యోగులే యనుటలో నంచేహము "లేదు. ఇప్పటి వురోహితులకు నంఘముననున్న శారవమునుబట్టి యప్పటి పురోహితులుకూడా నిట్టివా రే మైయుందురని యనుకొనుట పారవాటుం . 'రాజరాజన శేందు?ని "కాతమైన ండవ అమ శ్ర రౌజు. రాజ మి హేందు)ని శాసనమున నొక్క-చో *, వ ంరస్టణః ఫుతాాయ, కౌండిన్య గోతాాయః:.. ...రా ్రఖిధానాయ ముత్కుుల (చావా గాయ” యను భాగము శానవచ్చుచున్నది ఈ శాసనము చాలవరకు శిథిలమై పోయినది. కాని య$్థసందర్భమునుబట్టి యెన్వరోయొక శర్మ కమా రుడం, కౌండిన్యగోతు)డు మరియొక శర శ యా నుహా రాజవపగల బావా సుర యుండినట్లు స్పష్టమగుచున్నది. ఈ శాసనము చిధిలము "కాకుండ నుండినచో బంచపిధానుల పేర్కొనుచోట బురోహిత శబ్ద మును గనబటిచి నన్నయ వర్గ నమును దృఢపజిచి . యుందుననియు, బురోహిత కలమా?హ సా శబ్దముల శ0ండింటిని జూవీన భారతనచనవితా శాసనము నక్రుసరించి (వాయబడి యుండుననియు.. 4ల్తీ! శేషగిరిరావు పంతులుగారు చెప్పియున్నారు. (రా, సంచిక వుట 98) "రాజరాజనేందుని కాలమున నన్నయ కానన శాన్యక_ర్తగా నుంజెననుటకు నసందమపూడి చుండ "శామిశాననములు ఇ్రార్కాణ దులు, సాధారణముగా శానన లేఖాధికార ములు నంధివి(గవులు శహాన్యకులు, మహామంతు)లు అనువారి కెనంగబడుచుండెను. కుల చాావ్మాణులుకూడ -విరితో సమాన ప్రలిప_త్తి కలవార్వై యుందురు.

శ్రి నన్నయ భారతి ఇంతవజకు లభ్యమైన కాసనములలో బురోహితుడను నుద్యోగి వ్రాసిన కాసన మొక్క-టియు గానరాదు. సంధివిగ్రూహు. లోక్కొ క్క-ప్వుడు తమకు సన్నిహితులై నవారిచే శాసనములు (వాయించు నాబార ముందెను, (కీ. క, 1084వ సంవత్సరమున రాజరాజు జ్ఞాతి యగు పాశ్చాత్య త్రిభువనమల్ల బేవుని యాజ్ఞాపత)ము నాతని సంధి విగ్శివా యల్లుడు వా?సినట్లు తెలియుచున్నది. కాని వురోహీత రచన మైన కానన మెచ్చటను గానవచ్చుటలేదు. ఇదికూడ బురోహీత కులబావా 'శ్రైులను నుద్యోగులు భిన్నభిన్న ధర ్రనిర్వాహకలుగా నుండిరని యూహించుటకు తోడ్చడుచున్నది. పల(చావ్నాణులనగా తన్తోవేత 'వ్రవ్మాణులనియు వారు 'రాజాస్థ్రానములందు బలుకుబడి కల్లి తమవారి కుపాధులు కల్పించిరనుట కేశ దృష్టాంతము లున్న వనియు (శ్రీ "శేవగిరిరావు పంతులుగారు వ్రాసియున్నారు.. (వుట. 9£) కులపుతికులవ లె కులవాొహా శాలు కూడ 'రాజాంత!పురములలో యుందురని వారూహించి యుండిరి. 'రాబరాజనకేందు్రడను గ౦ంథధము నందలి నస్తమ పికరణమున (వుట 144) (శ్రీ భావరాజు వేంకట కృష్ణారావు పంతులుగారు “రాజ 'రాజచాళుక్య కులమున నరపాలురకు కులచావా శులుండుట చాళుక్య వంశాబారము, ఇమ డీ అమ్మ రాజ విజయాదిత్యునికి "తాడిపజ్లు వా_స్తవ్యుడును, అప_స్తంబ సూతు?డును, కౌండిన్యగోతు)డునగు కుల చ్రాహ్మాణుడొకడుండెను వంశమవిచ్చిన్నముగ వర్ధిల్లుటకు మతిధర ల్‌ "మొకటి భారత కాలమునాటినుండి అఆచరణలోనుండెను, అన్నయాభి వృద్ధికి భూసురో త్తములు రాజఫు(తికలందు థర శనిథి సంతతి నిలువు చుండిరి, అట్టి భూసురో_త్తములు. .. కులబాహ ఫుల నియమించి వారికి అడుబిడ్డలనిచ్చి వివాహముచేయు. నాభారము కాకతీయ _ యుగాంతము వజకు అంధ్ర) దేశమున వగ్గిల్లెను. . కల్టచాహ్మాణులు

ఆం ధమహాభారతము - అవతరణ 98 చయ పత్నులతోపాటు స్వపూతగనలనుగూడ "పెండ్లి యాడిరి. కులబాిమ్మాణులు సాధారణముగా నున్నత రాజకీయ పదవులందూళడిరి. అట్టి కులబావా సులు వెచికలు కారు లోక ఖలు కచులు అపూ డప్పుడు కార ఛ్రఖడ్దముల నడివీన దయులుం” అని కులబ్రావ్మాణులను గూర్చి వివరించియున్నారు.. పరశురాముడు సర్వతత) సంహారము "కావించిన వీమ్ముటను; జితలాంంగద వి చితిపర్యుల మరణానంతరమును భారతమున 'చ్రాబ్నాణులు మత్రియకాంతలందు సంతానమును బతసిన చృత్తాంతములు వెప్పబడినమాట నత్యమే- అట్టిది సాధారణముణా సంళాన రాహిత్యముచే చంశవిచ్చేదము చేకూరు నుపదివము కలిగి నప్పుడే జరుగుచురౌను ఇాళుక్యవంశమున _ నిట్టి యుష్యదవ మెప్పు జైన సంభవించినట్లుగాని కుల్య బాహ్నాణులు దయతలచి ఊచూవంళకము నవిచ్చిన్న మొనరించినట్లు కాని తెల్పు సందర్భ మొక్కటియు గాన టకు చెప్పిన పియోజనము సంచేహస్పదమై యున్నది, వారు 'రాజులకచ నుడ్యోగులుగ నుండి శాసన లేఖనాద్యన్య శార్యముల నొనరించుచుండిరనుటలో నా నేపము లేదు,

భారత సభాపర్వమున నారదణడు ధర్జుజ్ఞనికడ శరుచెంచి యాతని రాజ్యపరిపాలన పరిస్థితులను గురించి య'నేశ (_పశ్నలు వేసి యుండెను, అందులో,

“కచ్చిదాత + సమాబుద్ధ్యా సకసుచయో జీవితకమవమూ+శి

కులీనా శ్చానురక్ష్తాశళ్చ కృళా స్తే వీర మం్యతిణలో

(నభాం వంక్‌-16 ౩ విలిడ0రేంయడ? ౦0౧60121 686౧01 0960416 86441018)

అనునదొళటి “కులీనాశ్చాను రక్తాశ్చ్స” అనుపదములకు తన

కలవాహా ణు ననురదక్త ననుపదములు సరియైన యనువాదముళని

9డీ నన్నయ భారతి (శ్రీ శేమగిరిరావు పంతులుగా రభిప్రాయపడి యుండిరి, దీనినిబట్టి నన్నయనుగూర్చిన కుల 'బ్రావ్మాణ (ప్రయోగము వీరమంతికిం దగి యున్నదనియు. బురోహితుని గూర్చినది కాదనియు నూహింప” వలెనని వారు సిద్ధాంతీకరించి యుండిరి, వై శ్లోకమునందలి కులీన శబ్ద మునకును గులబావా సొ శబ్బమునకును సంబంధమున్నట్లు నోచళిం పదు. పైగా నందలి “వీర” శబ్దము ధర్మజునికి సంబోధసము,. పంతులు ణారు చానిని మంతికి విశేహాముగా(జేసి వీరమంగలత్రియని (వాసి యుండిరి. ఆందుచే నా శ్లోకమునకును సన్నయను వర్శ్మించు పద్యము సందలి పదములకును ముడి పెట్టుట యంతసమంజసముగాదు, అనుర క్త పదమున్నది గదా యని పంతులుగారు కలబ్రాహ్మణ శబ్దమును కులీన శబ్బమున బర్యాయముగొ (గ హించి యుందురు. కులీన త్వా నరు కృత్యము లోక్క-_ కులవ్రావ్మాణుల కే శాక రాజోద్యోగు లంద టికిని నుండవలసిన లతణములు, నారదుండు సేనాపతిని గూర్చి యడుగు వందర్భ్శమునంహూడ _ “కులీనాక్సానుర కృశ్చ దతుస్సీనా పతి_స్త్రవ” యనుట యిందుకు దృష్టాంతము. సాధారణముణా నారోజు లలో వివు?లే మంత్రి త్వాదులకు నున్న తోదో్యోగములందు "నియమింప బడుచుండిరి. అమ్నుకృమాల్యదలో రాయలు ఇెప్పిన రాజనీతిని బరించి నచో నిది వ్య_్తమగును, పై సధాపర్వమునందలి శ్లోకము ననువ దించుచు నన్నయ

“*అనఘుల కా స్ర్రవిధిళ్లాల

ననుర క్తులం బితృ పితామహ [కమమున వ

చ్చిన వృిపుు మంతులఃగా

నొనరించి'తె కార్యసం(ప్రయోగము పొంటెన్‌” (నభా క్షే-26)

అని వాాసియుండెను, ఇందు ననురక్త పదము తప్ప మిగిలిన వన్నియు నన్నయ కల్పించిసవే, “పితృపితామహన్‌” అని మటి

అం[భమహాభారతము = అవతరణ 9కు) యెక్కడ నెచ్చటనో యున్న విశేషమును దీసికొనివచ్చి యాతం డిక్కుడ నిమిడించెనుం దీనినిబట్టి నన్నయ యుస్షేశమున మం(తాలకు ననుర_కృతతోపాటు అనఘత్వము, శా న్ర్రవిధిజ్ఞత్వ్యము పీతృవితా మవ్యాకమమున 'రాశ్ర యను లత్షణములుకూడ నుండవలెనన్నట్లు వ్య_క్రమగుచున్నదా కల్గబావ్మాణుండనగా బితృవితామహు [కమ మున వచ్చిన విఫుడైన మంత్రియని యగ్థము వెప్పవచ్చును, "రాజు తండి "'శాతలు రాజ్యము పాలించుచుండగా, మంతి తంగడి 'కాతలు మంతి పదవి నధస్టి ౦చి యుండవలయును, అట్టి మంతులు 'రాజున కితర మంతులక ౦కు సన్నిహితులు ననుర క్తులునై. కలవా్రావా 'శబులనం బడుచుండిరని నిశ్చయింపవచ్చును, నన్నయ తండి శాత లెవ్వరో మనక తెలియదు కావున నీ విషయమును దృష్టాంత పూర్వకముగా నిరూపించుటకు వీలులేకున్నది. అంధికవి తరంగిణీశారులు బేతన భీమన భట్టుంను నన్నయ తండి తాఠలుగా నిర్ధారణ చేసియున్నారు. ఇది సత్యమేయైనచోం బై యభిప్రాయము మటింత బలవంతమగు చున్నది. వలయన బేతన భీమన భట్టులు రాజరాజ విమలాదిత్యుల యాస్థానముల నుండి సంధివి(గ హువ్రై శాసనములను రచించియుండిరి, (వోరుమిల్లి రణస్థిపూడి)

కుల్యబాహ్ముణుడనంగాం బురోహితుండను నర్థము నిర_స్తమగు చున్నది. కావున దీనినిబట్టి నన్నయ _వైదికశాఖకుం జెందిన (బావ్మా ణుండే యనుటకూడ నిరస్తమై పోవుచున్నది. ఆకాలమున _వావ్నాణ వర్షమున నియోగి వైదిక శాఖలు విస్పష్టముగా నేర్చడెనని చెప్పట కాధారములు లేవు, అందుచేత నన్నయ వేదవేదాంగ విదుండైన (గావ్మాణుండనియే తప్ప నాతని (చాహ్మాణత్వమును గూర్చిన యితర వివరములను దెలుపుట యశక్యముం

శాతవాహనుల శాలమున _నాంధిబేళశమున బొద్ధమతము

06 నన్నయ భారతి మూండుపూవు లాజుకాయలుగా విరాజిల్లైను, తపవాత చానితోపాొటు దైన నై దిక మతములుకూడ నించుక తలటె త్తసా గెనుం పూర్వచాళు కుల శాలమున వైదికమతమున కథిక (పావు చేకూరెను. కుమూారిలు భట్టు బౌద్ధ శ్రైన మత సిద్ధాంతములను త్మీవముగా ఖంకించి పూర్వ మామాంసా పద్ధతిని బలిస్టావించెను. 'వేదాభ్యానమును; వైదిక “శర్శాచరణమును ఆ పద్ధతికి జీవాతునవులు, ఆ మతము నవలంబించి యాదరించెడిచారి నమగున్వరూపము మనకు నన్నయలో బ్రిత్యతు మగు చుండుమ, అతని సంహి తాభ్యానతయు, నవిరళ జపహోమ తత్ప రత్వమును నిందుకు. దార్కాణములు

న -స్కృతీమున నస్టాదశపురాణము లున్నవి వానిలో

(గుహ ండ పురాణ మొకటి. పురాణము నందుండవలసిన పంచలక్ష ణము లన్ని ఫురాణములందు. గోచరించుమూట నిజమేమయైనను (బహవో (శండ వురాణమున నవి మజథింత విపులముగా నుండును నర్హ (పతిసర్గ మన్వంతరముల వృ శ్రాళతము నెజుంగుటకది చాలం దోడ్చ, దును, మజీయు€ బురాణముల పౌర్య్వాపర శ్ర్‌ము నిర్ణయించుట క ష్టమే యయ్యూ. "బద్దలు (న్నా ండపురాణమునకుం (బాచీనత చెప్పుచుం దురు. అందుచే బురాణములలో దానికొక విశిష్టత యున్నది నన్నయ 45 (వో 'శ్రంచుది నానాఫవురాణ విజ్ఞాన నీరతులో డని (బహ్మాండమనే పేరుపెట్టి 'పేర్కొనుట యీ కారణముచేతనే, (శ్రీనాథుండు కూడ శాశీఖండమున (బహ్మీ దత్త వరపుసాదుండ నిత్యాది పద్యమందభ క్‌ ర్చిత (బవ్మండాది వురాణచయ శాత్పర్యార్థ నిర్రారిత (బహ శకున కళానిధానమవని యా ఫురాణమునే బిఫమముగా 'బీర్కొనుటకూడ

నిదియే కారణమైయుండునుః

కళింగ చేశమందలి భారత _పతులలో నొండు 'లెండుచోట్లం చాళ్రవను మాటపం (భా్యతు (తృ అను పాఠళాంతముండిన కారణ

అం(ధమహాభారతీము = అవతరణ (18) 07 మున నదియే నరిమైన పాఠమై యుండంననియుల దిక్కనను మనుమ సిద్ధి మామా యని వీలుచుచుండిన క్ల రాజరాజు నన్నయను అన్నా (శాతు యని వీల్చి యళ్షు భావించుచుండ వచ్చుననియుం (గారవడి వ(టుసుడులకు "వేయంబడిన ప్రానయలిని సాధించుటకు భారతేముననే (పయోగమున్న దనియు. మై సాహిత్య పత్సికలోనే శేషగిరిరావు పంతులుగారు వ్రాసియుండిరి. (భాతృ శబ్దమునకు 'దెనుంగున ద్వితీ మైకవచనాంకము (థాతనుఅని యేయుండునుగాని (భ్యాతుక((భాతృన్‌) అని యుండదు ఈ రూపము వ్యాకరణసాధ్యముకాదు. అందుచేం టై కళింగబేశ భారత _పతులందలి పాఠము లేఖక పంొమాద జనిత మైనే కాని సరియెనదికాదు. ఒకవేళ పాత) శబ్దమే సరియెనదగుచో నదె నాయకల్వము (1.646 5010) ను సూచించుననివా లే అభిప్రాయ పడీ యయాతి చరితము: (_బజలు యదుని వర్షించు సందర్భము. బ్రజలు యదుని వరించు సందర్భము నందలి బద్యమును * దానికి నిదర్శనముగాం జూవిరి. నిఘంటువులలో. వాత) కబ్దమునకు 'యోగ్యుండ జాన (గహాణార్హుండు అను నర్ణములున్నవి. కానీ నాయకు,డను నర్థము లేదు. ఆ యోగ్యత సందర్భమును బట్టి పలువిధ ముల వ్యక్తము కావచ్చును, యదుని వర్శించు సందర్భమున దానికి నాయకత్వ స్ఫూర్తి కలుగుట కవకాశమున్నది* శాని నన్నయ విషయ మున నట్టి యవకాశమువేదు. దానికిచ సట గుణ పాండి త్యాభి జూత్య బుద్ధి వై భవములచే నర్వథా యోగ్యుండనునదే యర్థము కాందగి యున్నదిం భవుండత్యున్నత శక్తియు క్తుడు మహీభార (సగల్ఫుండు భౌ రన చౌాహితుుండు పాతుంండు లోక ఖ్యాతుం దుండంగ స్తీ ఆ (ఆది, 8-196)

$2. _వధ్నళ భారతి

ఈ పద్యమున నన్నయ యుభయ భొపాకావ్య రచనాభి, శోళితుడని వర్మింపంబడి యున్నాండు. ఉభయభాసునలా. సంస్కృ తొం(భములు. ఆ రెండింట నన్నయ కపారమైన పాండిత్యముతో పాటు శ్రాన్యరచనా దత్తతయు నున్నటి విశేషామూ సూచించుచున్నది నన్నయ యాం్యధమున భారతము కాక మటి యే కృతులైన రచించి జీమోచెప్తుటకు బలమైన యాధారములు బేవు. భారతమొక్క కూ చాలు నాతని యాంధ భాషా శావ్యరచనాభి శోభితత్యమును చాటు టకు. సంస్కృతమున నాతండు రచించిన కావ్యము. 'లేవియు లభ్య ములు కాలేదు, కాని భారతాదినగల మంగళన్లోకమును నంద .పూడీి శాసనము నందిల్తీ శ్లోకములును సంస్కృత భాషయం దాతినికిగల- శాన్య రచనా పాటవమును వేయినోళ్ళ వక్కాణించుచున్నవి.

ఈ విధముగా సీసపద్య మేక మేయయ్యు నిస్టాగరిస్టుండుము పాం డిత్య పాథోధియు గుణర త్నాకరుందును గవితా కళానిధియు ధీరధి మణావధీరిత దివిజాచార్యు' కు నగు నన్నయను గూర్చి యున్న విష, యమును వ్య కృము చేయుచు నాతని పవితమూ రిని మనకనుల యెదుట సాకోత్క_రింప 'జేయుచున్నది. ఇందలి విషయము లాత్షణి కులు _పస్తావనలో ను-డవలెనని చెప్పు కవిగోతి నామూది కథనమను నంగమును స్ఫురింపం జేయుచున్నది.

శావ్యార్థ సనూచనము (నస్తావనయందలి మరియొక యంగము అదియు నీ యవళారికలో సూచ్య మా(తముగం గానవచ్చుచున్న ది రాజరాజు నన్నయతో “నే ననేక వురాణములు వింటిని, అర్థ ధర్శు శాశ్ర్రృముల (కమమెజింగతిని, ఉదాత్త రసాన్విత శావ్య నాటక (కమములు పెక్కు. చూచితిని, జగతృరిపూజ్యమ్ములై న యిశ్వ శరా గమములందు భక్షితో హృదయము నిల్చితిొ” నని చెప్పిన వీమ్ముట “అయినను నాకు ననవతరంబును (శ్రీ మహో భారతము నందలి యి (గాయంబువిన నభిలాష ెద్దమై యుండునని ఆ మహాభారతోదంత

అం(ఫమహా భారతము - అవతరణ ర్త మును వచించెను, తతువాతందనకు మిక్కిలి యిష్టము_లే యుండు నైదు విషయములలో మహాభారత (శవణాస_క్రి యొక్కఒటని స్పష్ట పజిచెను+ అనంతరము చందుందొట్టిపూరు భారత చేశ కడుపభు పాండు భూప తులు [కమముగా వంశకర్తన్రై యొవ్చీన తన వంశమునం (సిద్ధు లై విమల సద్గుణ శోభితుతై న పాండనో_త్తముల చరితవినుట తన కంతో యభీష్టమని వ్య క్తీశరించెను. భార తేతిపోసము సందలి (వధాన వస్తువు పాండవో త్తముల చర్వితయేశదా ! అండుచే నీవై విమయములు సూయ్మముగదనై నను జక్కులాం గథాంశ సూచనము చనొనరించు చున్నవి

దశరూపశాదులు రత్నావళి నాటకమునందలి “శ్రీ, హ్లో నిపుణః కవిః” ఇత్యాది శ్లోశ్ర మున్మిఫీకరణమను (_పస్తావనాంగమునకు నుదాహరణనుగా సూచించియున్నవి, ఇందుం గవిశావ్య వస్తు నట సభ్యాదుల గుణ విశేషములు వర్షితములైనవి. ఇట్లి సూచన సభ్యు లను నాటక దర్శనమున నత్యంతోన్ను శ్ర ఖముగా నొనరించుట నహూజమేం ఇన్లు నన్నయయు నీయవతాణలో భారత మహ_త్త్యము నించుక (పశంసించినాండు.. అది జననుకుండె న కృొస్మద్వైపాయన మునివృషహ భుండు సంస్కృతమున రచించినట్టిది భారతకథా (శవణాభిరతిచే ను_త్తమములును సువర్ష్శ శృంగ ఖురములును వగు కపిలగోవుల నూఖతీింటిని సర్వథా పాతులైన యుత్తమ “వేదవిపఫులకు చాన మొన 60చిన మహాఫలము చేకూరును మణియు భెరతమును బహుభాస, లలో బహుపవిధములుగా బహుజనులపలన వినుచు దానియెడ బస్టధా శులై యుండువారికి బహుయాగముల ఫలము లభించును. బహువిధము లన౮లాగా ఉశవ్యశావ్యముంగాని, దృశ్య శావ్యముంగాని యని యర్థము సంన్కృతము అఈం(ధ కన్షాట తమిళములు మున్నగునవి బహుభావలుం బహుజనములను శబ్దము వ్యాఖ్యానముతులను, గావ్యముగాంచెప్పు కవులను; బురాణముగా నుడువు పారాణిచేయు. పండితులను దృశ్య

100 వన్నయ భారతి శావ్యములుగా నభినయించు నటకులను చేోయముగా. 'బౌడు గాయను లను సూచించుచున్నది, ఈ మై పద్యము లోకవిధమైన ఫల్మశుతి పద్యములుగా గోచరించినను గవి చెప్పంబోవు భారత మహో కావ్యము యొక్క. మహనీయతను (బకటించుచుః ఒలితలను దచ ఎవ పళనాదు లందున్నుఖులనుగా నొనరించుచున్నవ్‌ం

ఈ యవకతారికలో (బత్యత్షమైన బుతువర్ల న మేదియు "లేదను మాట సత్యమే, కాని ఘన దురితానుబం భేత్యాది పద్యమున వనం తర్తు వర్ణనము సూచ్యమాన మగుచున్నది. వసంతము తుషార సంహతిని దవ్వుగం జోవి ఫుష్పపల వ విభూతితో విరాజల్లును. అప్పుడు మన్నధుండు *ధర శ” నిబద్ధ బుర్ధియై విజృంభించును. ఈ పద్యమునం గవి యలంకార మిషచే బుతువర్శనమను నంగమును గూడం జొనిపి నట్లు కానయుడు చున్నది

ఇంకం (బస్తావనలో6 జివరనుండు నంగము పాత) ప్రజేశ సూచన భారతాం(ధీకరణము. నొక నాటకముతో. బోల్చినచో చానికి సూతిభారుయ రాజరాజు నన్నయ యందలి _పభధాన పాత, నారాయణ భట్టాతనికి సహాయుఃడు,. అవతారకయందలి తుది రెండు పద్యములలో. (ుధానపాత) సూచింపంబడుచున్నది, “నన్నయ భట్టు '₹ెనుంగునన్‌ మహాభారత నంహి తారచన బంధురండయ్యె జగద్ధితంబు గన్‌” అను వాక్యములో నా సూచన స్పష్టముగా గోదరించుచునే యున్నది. ఈ విధమునా నీ యవతారిక లత్షణ సామ్యుముచే సంస్కృ తము నందలి నాందీ (పస్తావనల దృష్టియం దిడుకొని రచింపం బడిన 'జేమోయను సళిప్రాయమునకు దోహదము చేళూర్చుచున్నది.

నన్నయకం పూర్వము పద్యములు కలవా? (శ్రీ కాశీభట్ల (దిహ్మయ్యకాస్త్ర శ్రీ లయ ఖగొనగొరు నన్నయంగూర్చి యొక యుపన్య్యా ఫము (వాసి యందు నన్నయయే యాదికవి యగుచో నంతకు పూర్వము "తెనుగున సుబంత తిజంళాదులు లేవాయని 1 పశ్నించిహి నన్నయ భట్టోపాధ్యాయుం డాం కవితాజసకుడన నాం[ధ భాష యందలి శబ్దముల బుట్టించినవాడని యర్థము కాగలచా 1 కవిత్వమన కబ్బముల బుట్టించుట యగునా శ కవిలోకమునందు వాడశలో నున్న శబ్దముల దీసికొని వానితో గవిత్వమళల్లును. అంలియేకాని శబ్దముల నాతడు పుట్టింపడ-అదికవి యగుచో వానిని సంస్కరించి వాడకొనునుం , భామ యదివరశీ నంస్కరింపబడి యున్నయెడల సంస్కరింపబడిన భామను వాడునుం శాసన విమర్శనము కవితా చర్నితాదుల టెల్పునది సారస్వతము._ దానిని పరిశీ లింపగ నన్నయయే అఆదికవియని 'కేలుచున్నది మన సారస్వత చూతడు (తిలింగ భాషా కవి ళాజనకుడని కంలో క్రిగా నొక్కి వక్కాా ణించుచున్నది. అయినను మన (శ్రీ లక్మణరావుగారు దాని నింీయు "గాటింపక యంతకు పూర్వపు కవిత్వమునుగుర్చి "ఆలిసికొనుటశైై లాశాననముల బరిశీలింప మొదలిడిరి, శిలాశాసనము లనుసవి సారళి స్వత (పక్రియ దెల్చునవి'కావు శీవల లోకవ్యవహారబోధనక్తై బుట్టినవి శాన కవితా చరితుముం 'దెలుపుటకు నయ్యవి సొరస్వతమును మించిన (పమాణములు శానేరచు, శాసనములంగూర్నిిస్రీఆమ్యఅతన్షనా ౨ తమ యథభ్యత్‌ పన్యానములోనే యిట్లు స్ట్‌ చుఫ్త 'గంశాలల్వ థ్‌ పే శి (4౦0 గోలి... *- ఇ ]

10 నన్నయ భారతి “పూర్వకాలము నందును శోసనములను, సనదులను జాగ త్తే “ జోసియుండిరి. కాని వోరి యుక్షేశమువేరు. "తమ తము “వాక్కులన్సు; ఈనాములను, అ_గహారములను కాపాడుట వారి యుజ్రేశమున పూర్వులయు్లేశ _ మటుండుటకుం. గారణము. శాసనాదులు హక్కు-లు మున్నగువానిని స్థరహచుటశే వుట్టియండుటు -. అయినను సారస్వత బోధితమైన విషయమును. (దోసివేయు టకం దగినంత (పమాణకాసనము వలన లభించుచో వనద్దానిని నుహో భాగ్యముగ మనము దీసికొనవలసీ యుండుననుటకు సందియ మూవం ఛయులేదు. కాని ఈ శిలాశౌసన (సమాణముల నిచ్చుటలో గూడ మన (శ్రీ లత థాగాతగార మున్న గువాప దమ వాదములను నిలువ6 'బెట్టకొనం (బ్రయల్నించుచున్నారుం "మన (క్రీ లమ్మణరావుగారు (ప్యపథమమున. (బమాణముగం దీసికొనివచ్చినది (శ్రీ, రానముయ్యపంతులవారిచేం (బచురింపబడిన యుద్ధ , మల్ల శాసన నామక శిలాశానన రాజము. న్యాయముచే సత్యరతు 'లెవరును నీ శాసనమును (బమాణముగం దీసికొన వలసినది కాదు వమన యుద్ధమల్ల శాసన (పళంస ఈ శాసనము [వాయబడిన సంవత్సరాదిక మిందు సీబడియుండ లేదు. అది యసంపూర్షము. ఈ శాసనక_ర్త యువ్వరో నిశ్శంకముగ 'జలియవచ్చుట లేదు. నాసనములో నుండు “రాజనల్కి * భూవల్ల భం వనునది రాజు పేరనియు, యుద్ధ మల్లుడనది వి శేషణమనియు శీనడింపల్లి జగనాథరావుగాడు మున్నగువారు వెప్పుచున్నారు. ఇది _పతివాదు లకు లాళించు వాదముకాదు, మన లతమ్మణ రావుగౌరు మున్న గువారు, “యుద్ధమల్లు' డనునది 'రాజుకేరనియ్యు రాజనల్కి. భూవల్ల భుండనునది విశేమమనియు ' నుడ్ను్రచున్నారు కాని ఈ వాద మంగీకరించినను సీ యుద్ధమల్డు డెవరో కేలిల్చువచ్చుట లేదు. వమన

అం[ధమపాభారతము = అవతరణ టి యుదమల్లుడు __ మల పరాజు అ ౧ లం

"ఇందు గుడిక ట్రించినరాజు "వేజనియు, "'మొగమాడువు కట్టించిన రొజు. వేజనియుం గొందజి తలంవు, శ్రీ రామయ్యపంతుల వారీ తలంవువా కే, వీరు గుడికట్టించినవారు రాజనశేం. దుని పూర్వ్యూలలోని మొదటి యుద్ధమల్లు దేవో యనియు€౬ (బథమున నూహించి మొదటి యుద్ధమల్లుండు రాజ్యము చేసినట్లు 'కాన్చించుట-లేదు ణావునను శాననస్థ రాజు రాజ్యము వేసినట్లు "తెలియవచ్చు. చున్నదిగాం బట్టియును "మొధటియూహా సరిపడకుండిన శెండవ యుద్ధమల్లుంజీ గుడి కట్టించిన వొండనియును వాని మనుమండగు మతియొక యుద్ధమల్లుడు మొగ వమూతువు కట్టించినవాడేమో యనియు. (శ్రీ రామయ్య పంతులువారు (వాస్‌6, అన్నియును వారి యిహ్ఞైనుసారమగు నూహూల మిాదనే యా భారపడి యుండినపి. (శ్రీ లక్ష్మ ణరావు పంతులవారు గుడి కట్టిం చినవాడును 'మొగమాడువు కట్టించినవాడును నొక్క_టే యనియు నాతడం శెండన యూద్ధదుల్లుండనియు నూహీంచుచున్నా రు. బాదము నిమి_త్తేము వీనిని గట్టించిన చాడొక్క. యుద్ధమల్లుండేయని తలంఠము= అయినను నిది నరిపడుటలేదు. వమన కొనన యుగ్ధమల్లుడు మల్ల పరాజు మనుమడని తెల్పశడియున్న ది, కాని యుద్ధమల్లునికి మనుమడని 'తెల్చ బడి యుండ లేదు. రాజరాజనరేందుని పూర్వులలో మల్ల పరాజుమనుము డగు యాద్ధమల్లు డెవ్వడును' కానరాడు, (వథమ యుద్ధమల్లుని లాత విజయాదిత్యుండు రెండవయుద్ధమల్లుని శాత యుద్ధమల్లుడు, అంతియే కాని మల్లపరాజుకాండు, ఈ (పథమయుద్ధ మలునశే మల్ల ప రాజను మాతు'పేరు గలజేమోయని యసూహింతుమని (క్రీ, రామయ్యపంతుల వారు పెలవిచ్చిరి. -ఇట్లన్నియును మన యిస్టానుసార మూహింప వచ్చునా ? (థమ యుద్ధమల్లునకు మల్లు పరాజును మూరుపేరు గల దనుటకు దగిన యాథార ముండవలదా1 తప్పక యుండవలెను, నామైక'దే శే నామ[గవాణ మను న్యాయముచే యుద్ధమల్లునే మొదట

క0కీ నన్నయ భారతి మల్లయ్య యని అయ్య, అప్ప అనునవి నమానార్ధకములుగాన మట్లోయ్యను మళ్లిప్ప యని యీవైన కల్యకమముగబట్టి రాజము కట్ట మును చేరి ఏ మల్ల పరాజలందుమని (శ్రీ లత టి గౌనగారు "సెలవీచ్చిరిం సమానార్థమిచ్చు. పదములు లోకములో శెండుండినను వానిని మన యిచ వచ్చినట్ల ౧తటను వాడరాదు, అఆవాన మనినను యుద్ధమనినను నొక్క-టియి యర్థము, అందు మూలముచే యుద్ధమల్లునే యాహావ మల్లుడనవచ్చునా 1 (శ్రీ లక శ్ర రావుగాత భీమసల్కియన చాళుక్య భీముడనిరి. అట్లయిన నత్తిలి తామ శాననము వేయించిన (ప్రథమా చాళుక్య భీముని ఖీమనల్కి. యనవచ్చునా + అిలి కా్యమశాసన ములో భీమనల్కి. వేపగను చాళుక్య భీముడు వేరుగను బెల్బ్పబడిరిం మరి యెచటనుగూడ _ నీ చాళుక్య భీమసల్కి. యమ'వేప వాడుట శానము. న్‌ శొసనము వెప్పీవను గాంగుల పత్‌పువానికే భీమసల్కి_ నామను కాన్చించుచున్నది. వ్యవహారములో రెండు వేళ్ళుండు: నెడల రెండును స్పష్టముగా పేర్కొ నబడునుం మల్లప్పయని మల్ల యు యని ప్యతములు మున్నగువానిలో (వాయుదురు మయొందులకు + ముందు సందేహము కలుగకుండుటకు వీళేశలింగము పంతుల చాళు నామాది. సామ్యముంబట్టి చేయు నూహాల సందేహములో బెట్టిరి కనుడు-.

“అయినను కాల సామ్యామునుః నామ సామ్యమును బట్టి చూడగా నా (తిభువన బల్లి చోడమహోరాజను నీ కిభువన మల్ల చోడ మహారాజును నొక్క- మై యుండవచ్చు నేమోయని సంచేహము: కలుగుచున్న ది”

వీశేశలింగము గారిట్లు సం'జేహించుచుండగా మన క్రీ ల్య్టుణ 'రావుగారిట్టి దుర్చలాధారములతోజే విషయ నిర్ధారణము చేయబోవు చున్నారు. మరియును వీేశలింగముగాప “ఒక్క యవరమైనను 'పెచ్చుకస్టులేక! మూడుకాసనములలోను బిరుదాలి యొక్కటిగానే యున్నదిోో గాన నట్టు సం బేహించుటమైన నొన ర్తుమనగా మన

అం(ధమపహాభారతము - అవతరణ (14) క03 లత ్రొరాను గారుభయుల చిరుదావశులలోను నొక్క యక్క-రమైన సరిపోకయాండినను నాతదే యీఠడని సిద్ధాంతీకరింతుమనిరి. ఈ శాసన (ప్రభు వంశము

ఈ కానన (పభు వంశమైన సరిగ బెలియవచ్చినబేవోయన నదియు సందిగ్ధ మే మైనది. చాళుక్య వంశజులు వ్రాయించిన శాస నములం దెల్లం దరచుగ చాడయడుచు వచ్చిన ఇాళుక నకల (చాళు శ్యానాంక. 0) పదమిందు గానరాదు, వంశ విషయమై మే మనేకాం సముల చర్చించి యీతడు పూర్వ ఇాళుక్యరాజు కాడని "ఇల్చి యున్నాము మేము చేసిన (ప్రధాన శంకలకు వేనికిని సమాధాన _మోయకయె ఓక యల్పాంశమగు సల్కి. కబ్దవిచారము మాతను . బహ్వాడంబరముళో గావించి దానితో మావాద మంతయు నెగిరి పోయినట్లుగ శ్రీ లవమ్మణ రావుగారు విజయధ్వబమె తిరి సల్కిశబ్దను ఇాళుక్య కబ్బమగుట యసంభమని నేను (నాసియుండ లేదు. అయిన గావచ్చుననియీ (వ్రాసితిని, కావున గొన్ని తొవుల నెచ్చటనో నల్కిై శబ్దము చాభ్ళుక /! వంశజులతో నంబంధి చి యుండినను మన శాననము లందలి సల్క్హియను నత్సరములు ఇాల్టుక్‌ థి వంశముల 'బెల్పునని తలచుట కవకాశము కాన్చించుట ేదని నేను వాసితిన్మి వలయన మన నాననమున కుల పశంసార్థక మై సల్కి- శబ్దము వాడలయిడి యుండ "లేము, రాజకల్కై. భూవల్ల భుండను సమ_్తపదములో నల్కియను నక్క-రములు కాన్చించుచున్నవి, ఈ నల్కి- పదము (పతివాదులు వెష్పునట్లుగా చాళుక్యపద వికార కేమై యాసమస్త పదము ఇాభుక ఖీ 'రాజను నర్ధమిచ్చుటక్షై వాడయిడీన దగుచో రాజనల్కి భూవల్ల భుండని యెన్న డును వ్రాయబడి యుండలేదు. నమౌానార్ధక ములగు 'రాజశబ్బ భూవల్ల భ శబ్దములను దెచ్చి వాని నడుమ నల్కి. శబ్దమును బిగించి యొక సమ్మస్తపదమే కవియును జేయడు. రాజనల్కి. యని

10% నన్నయ భవతి మైన (వాయును, సల్కి. భూవల్ల భుండని (వాయునుగాని మూటికి ముడి వెట్టడుం శాజసల్కి. భూవల్ల భుండన నర్థము న్యర్థముః "రాజరాజ నళేంద) శబ్బములో మూండేకార్థక పదములు (1. రాజ్య £ రాజ్య 8. నంేం[ద) లేవాయని శ్రీ లక్మణరావుగారు శంకించిరి. ఇది నరి శాదు. 'రాజరాజననేం్యద శబ్బమందలి రాజరాజ శబ్దమొక వురుముని పీరు కొవున రాజరాజన రేందుడస వచ్చును. రాజరాజను పేరు గల నరేం(దుడని యర్థము రాజసల్క్‌. భూవల్లంభుడనునది కూడా నట్టిది యగుచో రాజసల్కియను వేరుగల భూవల్ల భుండని యన్థ్‌ మును, అంలియెకాని, చాళుక్య వంశజుండగు (వభువను నర్ధమియం జాలదు, రాబనల్కి యనునది 'పేరగుచో సీరాజసల్కి యువరో "తెలియవచ్చుటి "లేదు, పూర్వ చాళుక్యులలో రాజను పేరుగల న శేందుడొక+డు కలండుం భీమసల్కి. యనినశ్లే యతనిని 'రాజనల్కి_ యనవచ్చును కాని యారాజసల్కి. భూవల్లభుండు భారత కృతిపతి యగు రాజరాజన రేం్యదువ. అ శబ్బ మాతనినే 'తెల్పును కాని యితరాంశము లేవియు సంబంధించుటలేదు కాన సీశాసనము రాజ న ేందుని దనుటకును నవకాశమంతగాం గాన్పించుటలేదు.. ఒక్క శావన లేం దుడననేల పూర్వ చాళుక్య శాననమనుటశే, వలనుపడుట లేదు. అందులకీ (కింది యంశములు (పధానములు బాగుగ చర్చించి సంశయ నివారణము చేయవలసినవియు నివియెం వీరుదములు

శ్ర యుద్ధమల్ల వాననములోం బూర్వ చాళుక్యుల బిఠభుకము "లేవియు గానరావు, చాళుక శి గౌసనములలో నెంత చిన్న శాసనము నంద్రైన వారి (ప్రధాన చిరుదము లొకటి ెండ్రయిన( గాన్పించు చున్నవి, అవి యిందొక గ్రాటియైన! గానరావు, ఈ శాననములలో బిపదములు వాడ లేదనుకొందుమని యనునదియును సరిశాదు, ఇంద

అం ధమహాభారతము = అవతరణ క్షే07 ేకములగు బిపదులు వాడబడియున్ని. అవియేవియు బూర్వచాళు క్యులు బిరుదములు తెలియుటకు మన కనేకాధారములు కలవు,

1. శాననములు, 2- (శ్రీమడాంధ భారతము, 8, శావ్యాలంకారి. మాడామ.ి మున్నగునవి. ఇవి కెల్చు బిరదములేవియు నీ శానన మున గానరావు చదువరుల యుపయోగార్థమై శాననస్థ్ర బిరుదము లను, బూర్వ చాళుక్య బిపదములను సీక్రింద "వేలు వేటుగ నిచ్చు చున్నాను ఉం యుద్ధమల్లి శాసనస్థ బిరుదములు ___

క... నృపాంకుశుడు

వి సత్య ఆఅిన్నేతుడు

ఠి రాజా(శ్రయుండు

ఈ (తిభువనాభరణుండు

=== పూర్వచాళుక్య శాసనస్థ బిరుదములు ...

నే విహ్ణువర్ధనుండు

క, (తిభువనాంకుగుండు

క, నర లో శాశ్రయు!డు సర [సన

శీ విమమసిద్ధి

ర విజయసిద్ధి

6. వికమరాముండు

గ నరేంద) మృగరాజు

8. సమస్త భువనాశంయుండు

టి చాభుశ్యార్టునుండు

10. రాజమార్తాండుండు

కశ. పండరంగ ఎరవుడు

కేవ, సత్యాశయుయ

108 నన్నయ భారతి

చాళుక్యులు సర్వసాధారణముగా చవాడుకొను బిరుదములు కూడ యుద్ధమల్ల శాసనములో. "లేవు. యుద్ధమల్ల శాసనములో నున్న 'వేనియును చాళుక్య బిరుదములలో కానరావుం

శీ. ఇందలి రాజులు

ఇందలి రాజు శాజనల్కి. భూవల్ల భుండని యింద "దెల్బయిడి యున్నది. ఈ రాజసల్కి. యెవ్వరో లెలియవచ్చుట లేదు. యుద్ధ మల్లుడను వేరొకటి పూర్వ బాళుశ్య వామములలోని మయొకదాని వంటిది కలదు "కాని ఇతని శాత మల్ల పరాజని తెల్పబడినది. ద్వితీయ యుద్ధమల్లుని కొారయగు యుద్ధమల్లునకు మల్ల పరాజను 'పేరున్నదనుట శాధారము మృగ్యముః, కావున నిందున్న రాజనామములు నసందిగ్ధ ముగ పూర్వ చాళుక్యుల పూర్వుల నామములతో సరిగ సరిపోలేదుం

5. దీని కాలము

శాలవివమయములో మాకేకాకో (శ్రీ రామయ్య పంతులుగారికి కూడ సంబేహము కలదని వారు వ్రాసిన వాత "తెల్నుచున్నది. శౌననము నందలి విషయముంబట్టి చూడ చేబోలను గాామమునందలి కుమారస్వామి బెజవాడరాగా సచట నీ ఇాసనస్థ భూవల్డభుందడు గుడి కట్టించెననియు ననగా చేబోలు నందలి కుమారస్వామ్యూల యము పడిపోయి యందలి కుమారస్వామి విగగంహాము పూజా ఫుర స్వరములు లేక పడియుండగా దాని సీశాననము వేయించిన యాలేడు బెజవాడ తీసికొనివచ్చి యచ్చట గుడి కట్టించి యందు ఫ్థాపించెనని భావమనియు. (శ్రీ జయంతి రామయ్య వంతులువారు (వాసిన దానివల్ల అతెలియవచ్చుచున్నయది, కావున యుద్ధమల్ల చిన దనుట కవకాశము గొనరాదుం

ఆంధమపోభారతము _- అవతరణ శ09 0. శాసనస్థ రాజి మతము.

యుద్ధమల్ల శాసనము "వేయించిన రాజు వీరశ్రే వుండు. "తాను కట్టించిన మఠములో ,ెవులు మాత్రమే బసచేయవలెననియు _శ్రెవే తపలు బనచేసిషొనిన కాశిలో విశ్వేశ్వరుని లింగము పగులగొట్టినంత పాషము పొందుదురనియు నొట్టు పెట్టినాడు. ఎంత ఏరా వేశమి రాజునకు గలదో బోధపడగలదు. రాజనళేం్యదుని పూర్వులు వీర చేవులు కారు నారాయణ వర పసాద లబ్ధరాజ్యులు, వరాహ లాంఛనులు కాన యొట్టు "పెట్టినవారు ఏీరుకారు. శైవము రామాను జని వైష్ణవము వచ్చిన తరువాత ముదిరి వీరశై వమైనదిం

7. శాసన [కమము "

సాననము పూర్వ చాళుక్యులు చెక్కించు (కమనున లేదు? ఈ యుద్ధమళల్లు శాసనము 46 పంక్తులు గలిగి రాతికి నించుమించుగ నాల్లువెపుు వ్రాయబడియున్న పెద్ద శాసనమైనను చాళుక్యుల మాన వ్యసన గో_తము కాని, మాతృగణ (పశంసకాని హరియిత కౌళికాది (హపోంసగాని యిందులేదు.. కావున ఇది పూర్వచాళుక్యు శాసన మగునా కాదా! యను శంకకు లోనై ర. కాకతి గణపతిబేవుని కాల ములో 1185 వ శక సంవత్పరమందు వేబోలునందు శా_ర్రిశేయా లయ మున్నట్టు శాసనముల వన 'జెలియవచ్చు చున్నదనికూడ వారు వ్రాసిరి. దీనింబట్టి శాలివావాన శకము 185 తరువాత గుడి కట్టించుట రాజనలేందు్రనకు తరువాగనై నది కాని పూర్వమైనది శానేరదు. (శ్రీ! రామయ్య పంతులుగారు యుద్ధమల్లుని కాలమునంటె చేబోలు నందలి కుమారస్వామి వ్యిగహము బెజవాడ తీసుకొని పోబడి యుండుచో కాకతి గణపతిబేవుని కాలములో మరల చేబో? లులో నెట్టుండ కలిగినదని శంకించుకొని పిన్ని సమాధానముల 'నేమేమో చెప్పిరి వానిం జూచినంత యని యసంగళములని చదు

180 నన్నయ భారతి వరులకు బోధపడగలదు. ఈ శారణములచే నస్మ దాదులము యుద్ధ మల్ల శెసన మనయిడునది చాళుక్య శాసనము శాజూలదనియు రాజ న లేందు?నికు పూర్వము వుట్టిన దనరానిదనియు (వాసియున్నాము,

ఈ శంకలకు వేనికిని (శ్రీ! లక్ష్మ ఇరావుగారు సమాధాన మిచ్చి యుండలేదు ఈ శాసనము పదియవ శితౌబ్రమునకు పూర్వము పుట్టి నిదని "తెల్పుట కోభ్యంతర మింకొకటి గలదు. బహుశాసన పరిశోధకు లగు (క్రి) మల్లంపల్లి సోమ'కేఖరశర్శగారు రాజ రాజ నేర్యద పట్టాభి పేక సంచికయందు (సాచీనాంథ భాహాస్వరూపమను తమ వ్యాస నులో నిట్లు _వాసిరి

“వారణాసిన్షచ్చువార” “గంగ కఠుతో = వీనిలోని “వార ణాసో “గంగ కజుతొ ఇయ్యనవి క్రీస్తుశకము పదునొకండన శతాబ్ది నుండి కాసనములందు గాన నచ్చునన్న పదములు” వీరు శాసనముల నన్నిటిని బాగుగ పరిశీలించి ఈ నాక్యరత్నముల వ్రాసిరి. ఇది సత్య మగుచో మన శాననము పదునొకండవ శశతాచ్దీకి పూర్వము పుట్టినది గాళూడదు. వమన నిందు “న చ్చారణాసి వచ్చిన పాపంబు గొం(డు అని వారణాసి యుదావారింపబడి యున్నది, మరియు సిది యావ నో మళేన్నత్యమును బోధించుచున్నది.

యుద్ధమల్ల శాసనము నందలి యుద్ధమల్ల శబ్దము దప్ప తక్కిన "వేవియు (పతివాదుల కనుకూలించినవిగా లేవు, నామ సాదృశ్య మున్నంత మాతుమున దక్కి.న యంశములు (తికూలముగా నుండి ననూ దీనిని శాజన రేందు)ని పూర్వుడగు యుద్ధమల్లుని కారనముగా గంహించుట మహో సాహసమగును, కవుల చరితములు వ్రాయు టలో మనవాప నాము సాదృశ్యము సాధారముగా. తీసికొని బహు థైలములందు స్థాలిత్యములకు లోనగుచున్నారు, (1) ఇొమ శన శివ లీలా విలాస మొనరించి నట్టుండగా నామ సాదృశ్యముం బట్టి తిక్కన

ఆం(ధమజహో భారతము = అవతరణ క్షై1 సోమయాజి తండ్రియగు కొమ్మన్న యే శివలీలా విలాసము వాసినట్లు పీశేశలింగముగారు లిఖంచిరి, శివలీలా విలాసము (వాసన కొమ్మన్న వీరు. అది రచించిన కొమ్మున్న (శ్రీనాథుని శాలములో నుండిన నిశ్శంశ కొమ్మన్న (ఏ) ఛాస్కరనామ సాదృశ్యముం బట్టి భాస్కర రామాయణము రచియించిన కవి తిక్కన తాతయగు మంతి భొన్కు రుడని వీళేశలింగంగాప (వాసివేసిరి అ గంధము వాొసినవాడు లిక్క-న శిష్యుని కాలములోనున్న హుళక్కి. భాస్కరుడు, కాని మంత్రి భాస్కరుడు శాడు. నామ సాదృశ్యముం బట్టి 'బాలచిత్తాను రంజని యను శావ్య్యపశాశ వ్యాఖ్యను విరచించిన నరసింవాశాస్తీ తండిియగు మల్లి నాథునకు పంచ కావ్యవ్యాఖ్యాతృత్వమును గట్టి పెట్టిరి. పంచ 'కావ్యములకు వ్యాఖ్యలు (టవాసిన మల్లి నాథుడు “వేటు, అతడి నోోతము వేటు, ఇంచుక నామసాదృశ్యముంగని వీన్నకోట పెద్దన్న (_పద్యుమ్న చరి,తమును విరచించెనని (శ్రీ! మానవల్లి రామ కృష్ణు కవిగారు చాాసిరి. అఆ గ౦ంథము వ్రాసినవాడు పొన్నాడ పెద్ది రాజుగాని విన్నకోట "పెద్దన్న కాడు, నాము సాదృశ్యముం బట్టియే పౌఢళవి మల్ల న్నను బమ్మెర పోతన వుతుడని మనవారు _(భమపడు చున్నారు. అతని తండ్రియగు వోతన "వేజుం గో(తాదులంటే భీదము కలదు. మల్ల న్న'నే తీసికొందము. నామ సాదృశ్యముచే భ్రమపడి గణితము వాాసిన పావులూరి మల్ల నయే భటదా(ది రామళతకమును వీరచించినట్లు మనవారు తలంచిరి, గణితక_ర్రయగు మల్లన తండిపేరు శివన్న. శతకకర్త్ప తంటడిపేరు రామన్న. ఇద్దరును "వేటు, నామ సాదృళ్యముం బట్టి చి(తాంగి వలచిన సారంగధరుని జపించినవాడు భారతకృతిపతియని 'రాజనశేందుడని మనవారు సావాసించి వ్రాయు చున్నారు, ఆ పని యొనరించినవాడు మాళవ బేశాధీనుడగు మరిమొక్ష 'రాజనరేందుడు, ఇట్టి వనేకములు గలవు, అకు యుద్ధమల్ల నామ సాదృశ్యముం దీసికొని ఈశాననము 'వేయించినవాడు 'రాజనరేందుని

119 నన్నయ భారతి వూవ్వడగు యుద్ధమల్లు డనుట తగదు, అందులో ననేశ (పధానాంశ ములు వ్యతిరేకముగా నుండగాకూడ నీవాదము నల్చుటు మహే సాహసము. శాౌననములో నిద్ధణు యుద్దమల్లులు వేరు, (శ్రీరామయ్య పంతులుగారు మున్నగువారిద్దప కలరని (భమపడిరి. శాసనమందలి యుద్ధమల్ల శబ్దము బిరుదమై వి'శేషణమై యుండవచ్చును ఎ శౌసన లిపి __-

శాసనము నందలి లిపినిబట్టీ యయ్యది రాజన రేర్యదుని కంక బొచీనమని భాయ బితివాదులు సావానించిరి.. ఇదియును దగదుం వీనున నీ యుద్ధమల్లుని శాసనమునందు గల లిపి రాజనరేయ్యదుని ఛాననను లందుగూత గాన్బించుచున్నది. అదిగాశ యుద్ధమల్ల శాన నము నందలి పూర్వలివికి గల వ్మర్టేదో యెవ్వరును కెప్పలేకన్నారు. ఈ లిపిగల శాననము లనేకముల కాలము మనకు కెలియవచ్చుట "లేదు, అవీ రాజన ర్మేదునికి దరువాతి వేమో1! శావనుట శెవరి కధి శౌలము గలదు! యుద్ధమల్ల ఇాసనలిపి పూశ్వలివి పూర్వ్యలిపి యని ఘోవించి మనవారు కొంత లోక పితారణము వేయుచున్నారుం ఈ పూర్వ లివికిని దాని తరువాత లిసియనబడు దానికిని వీరు చెప్పు సంతరము సత్యమే యగునెడల నవి యెంత నూక శ్రముగ మన్నదో కనుగొనుడు. రాజన లేందుని పెద్ద తండ్రియగు శక్సివర శౌలములో యుద్ధమల్ల శాననలిసియే వాడుకలో నుండెడినని ప్రళిపతులే యంగీక రించి యున్నారు. అనగా రాజనశేందుని శాలము వటుకు నదిరేం వాదుకేలో నున్నది. ఇక రాజనశేర్యదుని కాలములో నన్ననో రాజ నేందుకు వాయించిన నందంపూడి శానవముం బట్టిమాడ నాతని 'శాలములో గూడ నీ లివి వాడుకలో నున్నట్టు నుష్పష్టమగుచుహ్ష్మని.

ళం ట్‌ క

మనవారు లెచ్చిన ముషాయిచావాదము మృషావాదమైనది. ళోకి నరేం్యదుని కాలమునే మజియొక లికి పాొరంభమైన దనుకొందము

ఆం[భమహాభారతము - అవతరణ (15) కె]8 ఐనను నయ్యది (పారంభమైనది నాడు మొదలు ేఖకులెల్లరు రెండవ కత్తునే వ్రాయ మొదలిడిరనుట యనంభవము కొందలు కొత్త ళత్తు వా్రాాయుచుండ వచ్చును వమజికొందజు (పాతకత్తు టనాయు చుండవచ్చునూ కొంతకాలమిట్లు నడచిన తరువాత (బాతకత్తుపోయి (ొంత్తకత్తు వాడుకలోబడి యుండవచ్చును, 'రాజనకేందుని తరువాత గూత గొంత కాలము వజకు గొన్నిట (బాతకశ్తే నిలిచియుండుట యనంభవము గణానేరదు. కాన లిఫినిబట్టి యుద్ధమల్ల శాసనము నన్న యకు పూర్వమని చెప్పళబోవుట యనుచితము. కావున లివి నాధా రము చేసికొని యీ శాసనము రాజన రేంగచునిక్‌ పూర్వమే పుట్టిన చనుటప కఎనువడుట లేదు

మజేయును సీశాననము నందలి కథమబట్టి చూచినను నియ్యది ప్రొచీవమనుటకు సందర్భపడుట లేదు. వమన. (శ్రీ రామయ్యపంతుల వారు చేబోలు నందలి కుమారస్వామి యాలయము పౌడుబడిపోగా నందలి స్వామి విగివాము బెజవాశ దెచ్చి యచట నాలయముకట్టి యందు దానిని స్థాపించుటను గూర్చి శాననము ముచ ఏటించు చున్న దని కేల్చిరి. ఇంకను చేబోలునందలి యాలయము కాకతీయ గణ పతిరాజు కాలములో ననగా 1185 వ శళ సంవత్సరమున 'బాసుగనే యున్నట్లు ేల్చిరి. అటువిము శ్ర కుమారస్వామి విగ్గవాము బెజవాడ వచ్చివది. కావున బెజవాడ యందలి కుమారస్వాన్యూలయము రాజ న ₹ేందు)ని తరువాత వెలసినదిగాని పూర్యము "వెలసినది జాదుం

ఇట్లు (వధానాంశము లన్నియు. యాద్ధమల్ల శాసనము రాజ వేం మూడి నాం చ్వలగు యుద్ధమల్లులతో సంబంధము లేనివగుచున్న వి. ష్‌ ౧---ఉఅచాదులు తమ సావాసాతిశయము నాధారముగా గీసిొని 6౫ నిరర్ధక శావనము నంధలి పద్యముల వన్నయకు బూర్వవు వానినిశా కేయ విచిత) పోయత్నములు చేయుచున్నారు ఈ కానన

గ! నన్నయ భారతి మెప్తుడు వ్రాయబడినది, యెవ్వరు చాాయించినదో యను నంశములు సంచేహములో బడినవి, పలువురు పండితులిది చాళుక్య శాసనము శాదనియు నన్నయకు పూర్వము వ్రాయబడినది కాదనియు వాదిం చుచున్నారు. నేనును నీ విమయమై యొక వ్యానమును వ్రాసి ఇవి యన్నియు బరిషత్ప్చతి)క్ష, యార్మధపతి?క, చాలభారత్సి, యార్యప్రభ లోనగు పతిశలలో ప్రచురింపబడుచున్నది.. (క్రీ నడింపల్లి జగనాథ శావుగారు. కార్చర్ల (శ్రీనివాసరావుగారు. చిలకమ్నర్తి నరసింహా చార్యులుగారు బిఏ, చంచాభ ట్ల రానముమూ _ర్రిగారు మున్నగు పెండితులీ విమకుమై విశేషచర్చ గావించి లత, ఖ్రైశావుగారి యఖి ప్రాయమును. ఖండించి 'వేయుచున్నారు.. ఇంతప పూర్వమే శీ వేటూరి ప్రభాకర శాస్త్రిగారు. మున్నగువారు యుద్ధమల్ల శాసన పరిశోధనము గావించి దాసి నన్నయ క్రీవల బెట్టియుండిరిశ ఏీరికి సరి యగు నమాధావముల (క్రీ లక్ష ట్రై రౌవుగారీయలేదు. మజీయును నింత వివాదములోనున్న సిర్టీవ కౌననమునకు జీవము పోయనెంచి (శ్రీ లక త్రొగౌవుగారు. రెండు సంజీవనీ గులిక్రలను సిద్ధిముచేసిరి. అవి యేపయన బై శాసనమందలి యక్క_రమొక్క_ండు వింతవిలువతో నొప్పారి శౌననము నన్నయకంకైు బూర్వము పడునట్లు చేసిన దనుట మొదటి గుళిక, అఆ యశ్సర 'రాజమే దన నరవమునందు వింత యక్క రమై విరాజిల్లుచున్న నొక నొకనక్కరమంట, దీనింబట్టి వీరు శాసనము పొచీనమని రూఢచేయుదురట, మన పూర్వులకు శబ్బ శాశ్ర్రజ్ఞ త విచేషునముగ గలదు, వారాం(ధమునంగల యక్షరముల నన్నిటిని బాగుగ పరిశీలించి వానిలో సంస్కృ తాతరముతేవో, చేశభాపాడ రములేవో విభజించి చూపి యున్నారు. మన లత్షణశారులు ఎ, ఒ, చృజి అల యను నీ యారత్షరములును 'జేశీయూయరములని నుడివి యుండిరి శాని (1) యను వింత యక్కరమును, దదుచ్చారణమును మన భాషలో ను-డినట్టు 'తెల్చలేదు. అప్పటివారికి 'జెలియనిది నేంటి

అం(ధమహాభారతము = అవతరణ కేక్‌ వారికి చెలియననుటలో సందర్భము లేదు. అయినను (శ్రీ లక్మణ "రావుగారు కామి వింతయక్క_రమును (గొ_త్తగనిపెట్టితిమని నిదివర 'కివరును గనిపెట్టలేదనియు వాసిరి. ఏరి (వాతపై నేనార్చిన పెద్ద విమర్శనమును బరిషత్చతికలో (పచురించితిని. చానికి. (శ్రీ లత. ఖొ రావుగారు మరల నమాధానమోయ లేదు. సమాధానమాయదగిన వ్యాసము'కాదు శాన సమాధాన మాయ లేదని (పచురింించిరి, అంత టితో నూరకు-డక మరల తమ యింటీలోలహాడు గుడిచి విద్యగరచు చున్న మహారాజ రాజ్యశ్రీ (శ్రీ కానూరి వీరభ జేేశ్వరరావుగారి ద్వారమున నొళ (కోధసంజనిత బహువిధదూవమణాంచితి సమాధాన మిప్పించిరి, దానికి నేను (పతి సమాధానము వ్రాయుచున్నాను అదియంతేయు నిచట నె_త్తదగినది కాదు. అట్లు చేసినచో గ్రంథ విస్తరమగును కాన (శ్రి లత. ఖ్రొగావుగారి వాద్నవైఖరి బోధపడుట్మకై. యొక్కయంశము 'దెళ్చెదను, ం

(శ్రి జయంతి రామయ్యపంతులనారు యద్ధమల్ల శాసనములో నెచ్చటను నరవము నందలి వింతయక్క_రమును కనిపెట్టియుండ లేదు. వారు “డోణా జదివిన వానిలో నివికొన్ని వింతయక్క_రములని (శ్రీ లత్మణ రావుగారు ెలవిచ్చిరి. అఆ వింత యశ్కరముయొక్క_ రూపము. శళట *ేఫమునందలి అడ్డగీటును దీసివేయగా మిగిలిన రూపము వంటిది. (9 ఈరూపము గలవానిని “డోలుగ (శీరామయ్య పంతులవారు చదివిరి, (శ్రీ రామయ్య పంతులవారు “డోలుగ జదివిన చోటు లన్నిటిని (శ్రీ లక్ష్మణరావుగారు బహూ వివరముగా బరిశీలించిరి కాని యొక్క-దానిని మాత)మే విడిచిపెట్టిర. అది యేడియన '“బెడగు” అనుపదము, ఇందలి *డి శాననమందు (క్రీ) ల్‌ శ్ర" రావుగారు చెప్పిన యడ్డ్హగీటు లేని శళటలేఫముగ (4) నీబడియున్నది. కావున (శ్రీలక్మణ రావుగారు దీని నరవమునందలి వింతధ్వనితో “లెగు అని చదువ

116 నన్నయ భారతి వంసీనది. అట్లు చదువలేదు. (*) అదియేమి చిత్రమో గాని దీని నొాళదానిని మా్యఠేము చల్లగ జారవి!ిచిరి. నేను నా వ్యాసములో సీ పదముపైకి (శ్రీ) లష శ్రణరావుగారి దృష్టి పోలేదనియు చానికి కారణ మేమనియు నడిగితిన, అయినను (శ్రి వీరభ్య జేశ్వరరావుగారి. ద్వార ముగా నిప్పించిన వివుల సమాధాన రాజనులో గూడ నిదిమెల్లగ జూరవిడ్రువబడినది, ఇది యశ్రేల (శ్రీ గే ఫ్రైగాశగారి కటాతుమునకు 'చాతము కాలేదననీ 'బెడంగు శబ్దము కన్నడమునందును నరవము నందును “శ” కార యుతముగనే యున్నది. కాని “” కార యుతముగ లేదు. అవగ (ర్రీ/ లత్మణరావుగారి వాదమునకు భంగ కరముగ నున్నది. దీని మూలముగ ౮ లక్ముణరావుగారి చాద మంతయు బడిపోయినదిం (క్రీ! లక్ష్మణరావుగారు కాని చారి వీరభ దే) శ్వగరావుగారు గాని సమాధానమియ లేని స్థితిలోకి వచ్చిరి. ఇది () కారవాదఫలను

ఇక డన గుభికం గూర్చి ముచ్చటించుకొందము. మనవారు శారనము నందలి 'తెనుగున లేని వింతయక్ష్క_ర యొకండు తమకు శాసన శొలము చెలియ జేయునని త ౦చిన దాని కంశును మిగుల వింతను బుట్టించు మరియొక యాభారాభాసమును నీరు 1928 నంవత్పరఫు టుగాది సంచికలో పచురించిరి. ఏీరికి సీసారి శాసన శింయే యా శాసనము రాజరాజన రేందునికం కె బాచీనమని "కెల్పుచున్నదంట, ఈ శాననస్థ శద్ధార్థములు చెప్పనట్టియు. నందలి రాజుల నామములు చెప్పునట్టియు వారి వంశమును 'జెప్పునట్టియ శాననకథ వెప స నట్టియు విశేషమును ఇాసనమేఠాలిపై జెక్కబడియున్నదో యాకజాయి వారికి తెల్బ్పపొచ్చినదట. ఇది వింతేకాడా 1? అయినను ఆ గిల 'తెల్చిన (రమమునుకూడ బరిశీలింళము. “శొననవు కాతిని అడుగుడూ" అని (శ్రీ “త్మణరావ్రగారు వాయించిరి, మేమి సమాధానము చెప్పిసది,

అం[(భధమవో భారతము = అవతరణ క17 ఇట్లు 'జెల్చినది జాతికి నాలుగు పలకలు గలవు, ఎదుటి పలకవై, శాసనము పారంభింపబడినది. దానికి నెడమవైవునున్న పలకపై గూడ శాసనము (కిందనుండి మిదకు జేక్కబడినది. మిగిలిన శాసన భాగము. కుడిపిక్కనున్న పలకపై 9 పంక్ష్తకుళై గా చెక్క బడి యున్నట్లు. (శ్రి లత్మణరావుగాశే యంగీకరించిరి. మూడవ పల్నక్తి సనగా గుడ్మివై ఫు పలకమై దొమ్మిది పంక్తులను బదియవ పంక్రిలో మూడత్షరము='ను జెక్కబడినవి ఇంళను తాయి విశేషముగ మిగిలి యున్నది. ఆ మిగిలినధాగ మలిఖతమగుచో చానిమాదనే మిగిలిన శాసనభాగము (వాయక 4వ పిక్క- గొన్ని యీతీరొములను వాయు టకు గారణ మేమి? శారణమిడిమై యు-డ-ను, ఎదుట్ళివై వు అంతయు (వాయుటమొన తరువాత దాని ఎడమ (పక్కా నంతటను ల్‌ౌసి లివి కారుండు కుడివ)క్క- శొసనము వ్రాయుచుండగా సీశ్వరభట్టు శానన మడ్డువచ్చినడి. ఆ కీతువుచే మిగిలిన పంక్తులకై లివికారుడు ఉట వైఫునకు లోయినాడు, ఈశ్వరభట్టు శాననమంతకు బూర్వయమే వ్రాయబడియున్నది, వీవు సట యుద్ధమల్ల శాసనము లిఖంపబడినది, ఆ హేతువుచే లివికారుడం మన శెదుటిి పక్కట నంతటను; దానియెడమ (పక్క_నంతటను గుడివై పున నుపరిభాగమున సీశ్వరభట్ట శానన మడ్డు వచ్చు వజకును శాననము పాసి తరువాత నీశ్వరభట్ట కానన మడ్డు వచ్చుటచే జేషించిన భాగమును లిఖంచుటకై నావలనై వుపబోయెను ఇది ఆయి అెల్పుచున్న రహన్యము నాల్లవెపుల జెక్కీనను కానన మసంపూర్షమైనదని లెల్చుచున్నది, బిరుదావళులు మున్నగునవి చాళుక్య బిపదావళులక్రం'కు భిన్నములని భోవీ.0చు చున్నవి. ఈ శాసనము వాయునప్వుడు కొంతభాగము వ్రాసిన తరువాత నీశ్వర భట్టు శాసనమడ్డురాగా నాల్గవ (పక్కకు మరల్చవలసి వచ్చినదని 'లెల్చుచున్నది. అనగా నన్నయకు దరువాత సీ కౌననము (నాయ

శేశ8 నన్నయ భారతి బడెనని 'తెల్పుచున్నది. చదువరులకీ విశేషములు విశదమగుటనకై శాననకమము 'దెల్ప్బెడు పటము నిందిచ్చియున్నాను. యి చెప్పు చానిని (శ్రీ లక్మణరావు శారా వేశపూరిత్యుల్తై యుండుటచే. సరిగ "తెలినికొన లేకపోయిరి. శాననములో గాలము లేకయుండగాా కాసనస్థ వురుము లేవంశస్థులో "తెలుపుటకు సరియగునవకాశము లేక యుండునందలి యుద్గమల్ల శాసన పటము,. అ ౧)

'జాలిమొక్క నాల్లుపక్కలలోను మొదటి (యపక్కకుం గుడి ొడమలనున్న (పక్కలుచీల్చి మొదటి (పక్క_యున్న ెడకు మడిచి "పెట్టబడినవనియనుకొనుడం. " మొదటి (పక్క_కు వెనుక వై పునున్న నాల్లవ[పక్క-ను చీల్చి మొదటి పక్కమిోదికీ మడచితి మను”నుడు ఈ విధముగా జాత్రియొక్క నాల్గు పెళ్కలును చదువరుల యెదుట పెట్టబడినవని యనుకొని శాసన రవాస్యము (గహించు కొనవలయును,

రాజేం(దచోడ దేవుని శాసనము యుదమల శాసనము, థి ౧౧ (మొదటి(పక్క_ అనగా శాసనము (పారంభమైన (పక్క)

శ్రి స్వస్తి ఖ్‌ పాంకు ఇాత్య _న్త్వవత్స

కీ ల సర్య్యరిణేత్ర | విస్తర (శ్రీయుద్ధ

8 నల్లులు సవద్య విఖ్యాతకీ ర్తి

శీ ప్రస్తుత రాజ్యశయుడ్డు (దిభు

క వనాభర నుణ్ణు సికల | వస్తుస

€ మే తులు రాజనల్కి. భూవల్ల భు

7 బ్ఞక్లిల 1 పరగంగ బెజనాడం గౌొమ

రి రస్వామికి భక్తుల గుడియు [ని

9 రుపమ మతి నృపథా ముగ్హైత్తిచ్చె

అం, ధమహ+ాిభొరతము _ అవతరణ శ19 కే0 చెగి దమ్బెళ మళఠంబు | గొర [౧] ల్లా 11 లిన్షు విడిసి బృన్నంబు గొనియు 19 జు వారు | (౨) రిగాః యబ్బార 18 నాసి వచ్చిన పాపంబు గొ శశీ ణ్తు॥ 'వెలయంగ నియ్యొట్టుడస్సి 15 మలినురై విడిసిన బో 16 ల$ గల తాను పతులనురా క్షేాజు పట్టంబు గట్టిన పథి యుద్ధమల్ల శాసనము (30డవపిక్క_ అనగా జాతియొక్క_. యెడమట(పక్క- (కిందినుండి మోదికి జదువనా) 86 బుగాగ క్‌5 తిదవ్నీ యడి వుటవా శిశ రదీని నారు నిల్చినవారు శకి యి_స్తి సేకొణి కాచు లిజీ ను బెట్టి “వేరుగనుబ శి! రాడ్లు సోటి గోరగ 80 లుయీ వెడు రతిర బేలు రిం నుంగా_ర్షి కేయునకు 28 _త్తించె గుడియు మఠంబు లి బయన్న నిచ్చ | గని మల్లత్లె లిం ణ్జుసేకొని యిన్లు ప్రత్యత్ష ౨5 చ్చక తివిణియిన్నెలవ | యనఘ వత్త యనుసుతణ్ఞాల్థు సోటు మె ౨8 వాడ జాత్రకువచ్చి | 89

120 నన్నయ భారతి

22 (న) నుతచే స్టోలనుణ్తే బెబ

ఏ1 డిసిన పాపయు దనుకు | జ

౨0 ఫలంబు పేశీంచి నాలింగ బ

19 వెళ్వటించిన నశ్వ యేధంబు

18 యు $ నవియం బయ్యారల

యుద్గమల శాసనము అ ౧౧ (మూడవ పక్క- అనగా అాతిరమొక్క. కడీప్రక్క-)

87 రమనతో బెజవాడ క్ల

93 బెడుంగును రతయుంగాను

88 స్షమతత మల్లపరాజువే (౧)

40 రడుదానుం గట్టించె 10టగమ

క]. 0బున దానిక కలకబిడ్డ

శల ట్లునాగ మొగమాడు | వమ

శకి రంగ(శ్రీయుద్ధ మల్లుగ్జె త్తి

_తీ ౦చె నమిత 'లేజుండ్డు 1తన

శీఠ్‌ ధము ్‌ వొడంబడి కాచునృవు

4 -లపన్ట

(ఈశ్వరభట్టు శాసనము) యుద్ధమల్లు శఇఫాననము

(నాల్లవపి్క-_ అనగా 'మొదటిప్రక్క_కు నెనుకవై పునున్న బిక్క

జీ? బుడ్జు “రాజసల్కి- భూవల్ల భుండి ను పదము కొరక కొని దైయుండ్‌ జాళు 7 బిపదములందు "లేక యన్యుల చికుదములందుండ సీ (వథానాంగ సుతల కన్ని టికి సమాధానము చెప్పక యే శాసన శిలయే సమాభాన మాయ

అం ధమజాభారతము--అవ తరణ (1) గల్లికి గలదనియు, నొక్క- యక్క-రమే కాలము బెల్బగలదని వ్రాయుట సావాస యుక్తమైన దుర్చులవు(వాతకాదా 1 ఇట్టి దుర్చలవువాాత వాసి బహుపండితులచే శంకింపబడిన ' తమ దుర్చలవాదనును నిలువు కొన విశ్వప్రయత్నముచేసిన (శ్రీవేంకట లత ్రొ గాను పంతులువారు తమ యధ్యతీపన్యాసములో యుద్ధమల్ల శాసన వాదముల గూర్చి 'యీమి వాసిరో గనుడు.

“నన్నయభట్టునకు బూర్వము 'కెలుంగునం బద్యరచన లేనే "లేదనియు నది నన్నయచే నూతనముగం బుట్టింపం బడెననియుం దలం కు పండితులు కొందజు మన బేశమునందు. గలరని మోరెజుంగు దురు పూర్వ లివి శోధన శాఖ వారికి బెజవాడలో యుద్ధమల్లుని శాననము దొరకినప్పటి నుండియు నీ వాదము ప్తూద్తిగ ఖండిత మైనది”

“అయినను నిందుకు నొప్పుకొనని వారు గొందరు కలరు, ల్రంగ్గండులో నింకను భూమి గుండుముగలేదు. బల్ల పరువువలెనే యున్నదని వాదించువారు కూడ గలరు, వారికి సమాధానము చెప్పట యెవరి తరములో

(శ్రీలక్మణశావుగాలి వైర్యము కొనియాడ దగినదియే. వమన యుద్ధమల్ల శాసనము సంచేహములమూట, శాసన మొకట్టా రెండా మూం.డా యను సంజేహను పండితులకు గలదు, 1) శాసనకాల మేది యనునది సంశయాస్పదము. 2) శాసనము (వాయించిన రా జెవరనునది ఫేంచేపోన్స్పదము. ఇాని వంశ మేదనునది శంకనీయము, వారి బిరుదు

నునది చింత్యము, వావి పూర్వులెవరనునది తర్కము, ఇది -యనంపూర్మ మనునది యాలోచనీయము. శానస లిసియొక్క్ల (పాలీనత పరిశోధసీయము,. ఇందు “ అను వ్విితాైనో శ్ర మువ్నదా లేదా యనునది పరిశీలసీయము. ల వి తొల్న.[తఫ్‌న

£9 నన్నయ కరతి వాక్యముల యర్థము దురూవ్యాము* ఇట్టి శానన రాజము (ప్రాచీన మగునా గాదాయని శంకించుట భూమి గు డముగా నున్న దా బల్ల పరుపుగానున్న దా యని శంకించుట వంటిదని మన లత్ముణరావుగారు "శెవిచ్చిర్‌ ఇది పెద్దనింత. ఇట్టి థై ర్యోక్తులు పలికిన లక్ష్మణ రావుగారు కూడ దుదకు నీ శాసము (ప్రాచీనమగునో శాదోయని భయంపడి తమవాదమును నిల్చుకొనుట కయి శాసనాంతర సాహాయ్యముంగొన విశ్వమునంతను గాలించిచూచిి రెండు శెొననరాజముల నంపాదించి తను యధ్యటోపన్యాసములో వానిని నేర్పుమోర నెక్కింంచిరి, మొదట నీనూతిన శాసన రాజములం బీంకావురములో జరిగిన యాంధ్ర సాహిత్య పరిమత్సళ్ళలో జకువుటకు నిశ్చయించిరిశాని యే హేతువు చేతనో యట్లు చేయలేదు, అయినను చిరకాలములోనే జరిగిన చితాడ సభలో వానిని (టోటించి నందులకు వారలకు మన మెల్ల రము గృతజ్ఞ లమై యు౦డవలసియున్నది. కాని వీవి (పశటనమైనను భారాళముగ జరిగియుండిన బాగుగ నుండి యుందును కాసనిండుం ఆశాసనములం (గమముగాం బరిశీలించి చూచుకొందము.

వీరు మొదట నిచ్చిన శాననము నెల్లూరు ఇన్‌(స్కివ్ట్‌న్‌ అను గంథముయొక్క_ ండవ సంపుటములో కకక వ పుటలో సీయంబడిన దంట, ఈ శాసనమున సీసపద్యము కలదట, దీనిని మన లక్ష త్రరావు గారు (పకటించుటలోగూడ గొంత చమత్క ఎతి గలను నెల్లూరి శాసనములను (గంథభములను (బచురించిన కానన పరశోధకా(గ గణ్యులా శాసనము పద్యమయమని (వాయలేదు. వారిచ్చిన పాఠ మువకున్తు నాగంథములోనిదని మన లత ఖ్రొగౌవు గారిచ్చిన దానికి భీదదు కలదుం ఆ(గంథములో నున్న చానిని చాను కము యిచ్చ జద్చొనట్లు "దిద్ది ఇమట్లు దిద్దీన గూపముతోనే (గంథస్థ పాఠముగా మదారల[ శ నప్టాషద్యదు చేయుటకై మజుల మజులం దమః

ఆం(ధమజబో ఫభారతము-అవతరణ శం దము యిచ్చవచ్చినట్టు దిద్ది మూడవ రూపమును ₹కటించిరి, కాము సంస్కరించి సంస్కరించి (ప్రచురించిన యీ మూడవ రూషము నీస పద్యముగా నున్నదటం ఇట్లు రెండు బట్టీలు. పెట్టి తుదకు సీసపద్య సారమును మనవారు దింపిరి. చదువరుల యుపయోణగార్థమై యా మూడు గూపముల నీ(కింది నిచు చున్నాను నెల్లూరు శాసనముల (గంథములో నున్న రూపము 'మొదటివైవు (1518146) క (శ్రీ) నిర వద్యుణ్ధు 2 స్పిత్త... సముడ్డు శివ ఉ. ఖలుడ్జా నృత రివుబ క్స్‌ లుడ్ణా వా వరాద్యుణ్ణ (రామణ్ఞ) 7. గణిత దాన మాన్యుగ్జు గజ ండవనకైవు (284 8140) కీ లయుణ్ధ. ం త్వసజ్ఞ త. సపణ్డరగుం వ్వ చృణీయుగాని శ. వోలడివేని కోట్ట బుం ల్యోడి (ఛి) 4 నోణ శేనల్లా తని పత్వపాత ఫ్‌, నలవిత. .. పదగ €, ఇళ న ఇ ళ్‌ “ఖై శి వ మూడవ వైఫు (34 జం) "ళాళాన్ను విధభ గోకవ (గంభథస్థ రూపమని శీల స్రారావుగాన తమ యభ్యతమకోప న్యాసములో నిచ్చినదీ ,కిందిది.

కకక నన్నయ భారతి "మొదటి ప్రక్క తీ (శ్రీనిరవద్యుణ్ణు వి స్పిత్త,.. సముడ్డు శివ $. పదవరా... 'సేవితుణ్డు శీ భిలుడ్డు నృతరిపుబ ర లుక్ణా వావ రాన రావ రణ్ణ 6 యోధ్యా న్‌ఘాస నుణ్ణ 7 గణిత దాన మాన్యుణ్ణ గజ (+) "ండవ (పకా 8 లయుడ్ణ = .వావణ్ణా 9. నపణ్జ్ణరంగు, ద్వి. . .చ్చణి యుగాన్థి 10. కోలడిలేని కొట్టంబు గ్యాడిచి 11. గొణకెనల్లా తని పక్షపాతి శ£. నలలిత. ..పగద మూడవ (పక్క 14 తాశాన్ను విభ గార వెష్ట్ర దీనిని లత్మణరావుగారు. సీస పద్యముచేసి యిచ్చిన రూప మీ క్ర9ందిది, “సీన్ల పద్యము” సీ (శ్రీనిరవద్యుణ్ణు | స్పిత్త జాత సముడ్డు శివపద వ (ర) రాజ్య | సేవితుణ్జు £ీ. ఖలుడు నన్ఫత రివు | బలుడు నావా వశావ రజ్జ యోధ్య సిఘాస | నుణ్ణగణిత లి చానమాన్యుడ్ణు (దయాని) లయడ్డు (మ (భజ్ఞ్ణన) సజ్జన రణ్జ రంగు

అంధమహాారతము-అవతరణ క్షేఖీ5్‌

చీ 44 696 ౨ కొలడి లేని

కొట్టము ర్బోడచి | గొణకనల్ల

క్‌ తని పతపాతి

౮,

8 ౪. **. === విభవ | గౌర వేంద

ఈ విధముగ మన లక్ష్మణరావుగారు రెండు బట్టిలపెట్టి సార మును దింపి తుదకు శాసన వాక్యముల నొక సీసప ద్యాభాసము గావిం చిరి. మొదటి రూపమును దిద్దిన క్రమము మొదటి ఊఠములో మొదటి పం_క్రీలో (గ్రీ/నిరవద్యుణు అను

పదము తరువాత ఆరెండు చుక్కలు శాసన లివిజ్ఞలచే "పెట్టబడియున్నవి. అచట కెండతరములు లోవీంచినవని భావము నెల్లూరు శాసనము లను (గంథములో సీయడిన కాననపటముంజూడ నచట శెండతరములు పట్టగలిగినంత చోటుల యలిఖతమగు భాగమున్నట్లు గాన్పించు చున్నది, 0డతురములు లోవీంచి యుండునని లివిశా క్రజ్ఞ లు తలంచి నిది సరిగనేయున్నదీ. అయినను మన (క్రీ లక్మణరావుగాడు దానిని "బాటింపక స్ట్‌ నిరవద్యుడ్ణు సి _త్తజాతసముణ్ణు” ఆని (వాసివేవిరి, అట్లు (వాయకున్న పద్యము కుదరదు. లివీ శాశ్రుష్థైలు తలంచినట్లుగా (శ్రీనిరవద్యుడ్ణు స్తిత్త జాతనముడ్డు అను పదములకు నడుమనున్న 'రెండత్‌రములు పట్టతగిన యెడమును బ్నూర్తిచేసి “(శ్రీ/నిరవద్యుణ్ణు ద్యుతి స్పిత్త జాత సముడ్డు అని లిఖంచిన సీసపద్యము చెడును- పద్యము ఇెడినను శాసనములో “(శ్రీ/నిరవద్యుడ్డు అనుదానికిని “సిత్తజాత సముడ్డు” అను దానికిని నడుమ 'రెండతరములు పట్టదగిన 'యొడమున్న మూట నత్యము- దొరతనము వారిచే నెన్నికం గన్న పూర్వలివిజ్ఞై లచట రెండమీరములో లోనించి యున్నవని (నాసిరి, ఈ లిపి శాస్ర

12౫6 నన్నయ భారతి జలు ఇాల(వౌథులని మన లమ్మణ రావుగారి వీరభబేశ్వరరావ్లుగారు (వాసియుండిరి.. ఇట్టి ప్రౌఢులగు పండితశిరోమణులు వా)సిన దానిని శాసనమును స్పష్టముగా నవ కాశము కలిగియున్న దానిని మనవారు పాటింపక యొకైట్లో మొదటి పంక్తుల నొక సిసవపద్యపాదార్థము చేయ (బయర్నించిరి. ఆది యసంగతము, నడుమద్యుతి (న్‌) అనియో మతి యేదియో శెండత్తరముుమాూట యుండవలయును. అది యుండిన సీసపద్యము యొక్క_ మొదటి యర్థభాగము కానేరదు. _రెండవ యర్ధ్థభాగమును, గూర్చి-

మొదటి పాదము యొక్క_ రెండవ యర్థ భాగమని మన లత్ష్యుణ రావుగారు తలంచినది, శాసనముల గంథములో శివపదవర-పవి (తుణ్ణి అని యున్నది. ఈ రెండవ యర్థము ఫూర్తిచేయుటలో శాసనములో నెడముళేకున్నను “రా యను (ొ_త్తయక్కరము నొళ దానిని వార లననసరముగా (వాసియుండిరిం (వౌఢులగు దొరతనమువారి లిపి శాశ్ర్రజ్ఞలు వ్రాసిన *పవి(తుణ్ణ్లూ” అను పదమును దీసివేస్పి “సేవితుణ్తూ” అని పెట్టిరి న్యాయముచే శాసనములో నొక్క_ యక్క_రము లోపించి నట్లున్నది. దానిని (శ్రీపవి_తుడ్డు అనిన మంచి యర్థము కలిగియుం దును, అయినను మన లక్ష్మణ రావుగారు దానిని సీసపాదో త్తరభాగము చేయుటక్షై “శివపద వరరాజ్య సేవితుణ్జు” అని వాసివేసిర,

ఇళ రండవ పాదమును గూర్చి విబారించిళొందము, మూల ములో దరువాతి సం క్తులిట్లున్నవి.

ళీ ॥ ఖిలుడ్ణా నృతరిపు బలుణ్ణా పావరాద్యుణ్ణ (రాముణ్ణి) యోభ్యా సింహాసనుగ్దెటిత వీనిని బద్యముచేయుటక్రై వారలిచ్చిన మొదటి పాళముం గనుడంం

“అలుండనృత రిపుబలుండా హవరావణ్ణ్ల” దీనిని సీసపాదము కేయుటలో,

అం[ధమజబోభారతము-అవతరణ శి? “”ఈట్రల్రడం ననృత రిఫుబలుడు నాహవరావరణ్ణ ఆూధ్యసిఘా సరుణ్ణి గణిత” అని దిద్దిరిః శ్ర దిద్దుటలో ఖలుణ్లు మున్నగు వానిని ఖలుడులో నగు రీతిగా దిద్దుట నందరు: జేయుచున్న దే యనుకొన్నను అహాన రావ రావ వరణ్ణ యను దానిని యావావరావ వరజణ్జయని దిద్దుటలో స్వారస్యము కాన్చించుటలేదు, ఆహవరా వరుండనినను అర్ధము లేదు. అఆహవరా వరా వరుండనినను సర్భము లేదు, అట్టి స్థిలో మూలములో నున్న యతరములు తీసివేయుట యెందులకు! పనిపట్టి పద్యముచేయు టక్రై చేసిన దిద్దుపాటు అర్ధ శూన్యము, కాసవ (గంథములో ఆహవ 'రాముండని యున్నదిం అందర్థ ము కలదు, కొని పద్యపాదముచెడునుః మరియును మూలమువో ఖిలుండా నృతరిఫు బలుండని యున్న చానీని ఖలుదు వన్ఫత రిపుబలుడని వీప్ర దిద్దిరి శాసన లేఖపనిచే నడా గమము వేయవలసినవోట. నుత్వ సంధి చేయబడినదని వారలు సల విచ్చిరి ఇచ్చట నదడాగమమేల యు=ండవలయునో "జెలియుట లేదు, ఖలుడు నన్ఫత రివుబలుండునను దానిలో నున్న “ని (ను) సము చృయ మగును గాని యాగదు “నట్టు గాదు ఖలుడును అనృతరిపు బలుడునని పదవిభాగమువారి మూలయులోని ఖలు డన్ఫత రిపు బలు డనునది న్యాయమగు రూపమే, నడాగమ మీట నవసరములేదు, అది యటుండ మూలములో అన్ఫత రిపుబలుండని యుండగా పేర నృత రివు బలుడని దిద్దిరి, అర్ధ మేమో, ఇదియు వ్యర్థమగు దిద్దుబాశే, "రెడు పదములకు నడంమ సము చ్చయమగునుం ఉండుచో నచట మూలములో నుత్వనంధి లేకయే యుండియుండును. పద్యముచేయు టకై మనవారు నడాగమమును 'జెచ్చిపెట్టిం. మూడవ పాద వివారముం ఇది మూలములో “జాన మూన్యుణ్జుగ జలయుడ్డ త్వషడ్డ నపణ్ణ రగుం” దీనిని, బాము మొదట దిద్దిన పాఠములో నిట్లువాసిరి,

198 నన్నయ భారతి

దాన మాన్యుణ్ణుగ జలయ్డం =. వావణ్ణ నపడ్డు రంగు”

దీనిని సీసపద్యపాదముల చేయుటలో విశేషములగు మార్పులు జేసిరి. ఉన్నపదములతీసి పారవైచిరి. లేనిపదముల స్వేచ్చగా దెచ్చి పెట్టిరి మూలములో గజ్క అని యుండగా దానిని తీసి పాఠరవై చిరి. ఎందులకు తీసి పారవేయవలసి వచ్చెనో తెలియ వచ్చుటలేదు, మూల ములో గజలయుళ్లు అని యున్నదానిని గజూాలయుళ్లు అనీ దిద్దిన సర్ట్‌ వంళమై యుండును. అట్టి దానిలోని గజయను రెండత్సరములను తీసి పారనైచి యూతావున దయాని యని మూడతరములం బెట్టిరి.. ఇట్లు పెట్టుటకుగల కారణము యతిని గల్చించుటకు ఇాక వుచెందునకును ణాదు, అదిగాక స్ణునయను నొక యద్భులేపదమును మూలములో శేనిదానిని తెచ్చియతికిర, ఇట్టి పెదమార్చులచేయగా. నది యర్థము "లేని సీసపాదమైనది.

నాల్గవ పాద విచారము

మూలములో నాల్లవ పాదనము[కింద రాందగినవి (కింది పదజాల ములై యున్నవి

వ్వచ ఎకీ యుగాస్థి కోలడి లేవి కొట్టం బుల్యొడిచి గౌణ కెనల్లా,

ఏకు మొదట నిచ్చిన పాఠము.

వ్వ్‌, *-చ్చణి యుగాన్థి కో లడిలేవి కొట్టంబుల్యొడిచి గొణ నల్లా, .

ఇవి నాల్లన పాదము కాందగిన పళలక్తులు, మన (శ్రీలత తన గార పద్యము చేయుటలో వ్వచ్చణీ యుగాన్థి (వ్విచ్చణి యుగ స్థి) అను పదములను లాగి పాఠరవై చి పాదములో. గొంతభాగమే పద్య రూపములో నిచ్చిరి, దీనిని సీస పాదము చేయవలయునన్న నవకా శనము చిక్కి-నది శాదుంశ్రాబోలు, పోనిండదు యీ పాదములో 'మొదటి యగ్ధభాగము కుదిరినదికాదు. ద్వితీయార్ధథాగమైనను శాసవములో

అం(ధమవోభారతము - అవతరణ (17) శం్రి నున్నట్లు తామిచ్చిన రూపముం౦ బట్టి చూచిన లక్షణయు క్రమముగా "లేదు. శాననస్థ రూపమని వీరిచ్చిన దీ (కిందిది.

“కొట్టంబు ల్వడిచి గొణకే నల్లా”

సున్నను దీసి వేసిన “కొట్ట ము ల్యొడి చి గొణ నల్లా” ఇట్లు నరిగ నుంచినం కాదము వెడినది. ఆ హే+తువు చేసి చే, వల్లాను, నల్ల చేసి యీ యర్థభాగము కుదిరినట్లు నంతసించిరి. వవుయిన నాల్లవ పాదము కుదర లేదు.

శ్రీ లత తిగానణార్‌ యర్థము సీ (కింది రీతి నిచ్చిరి

“ఇొట్టుము ల్బోడీచి గొణకె నల్ల”

ఇది యర్థళూన్యముం కొట్టుము ల్యొడిచి అని 'మొదటున్న రూపమే అర్థవంతముగా నున్నది కాని ఛందస్సు ెడినది, ఆహేకఠు వుచే వొడుచు ధాతువుయొక్క-_ కారక రూపమై యర్థవంతమైయుండు వొడిచి యను దానిని బోడిచి అను నర్థళూన్యమగు నతషరపం క్రీగా నొనర్చి ఛందస్సును సరిపెట్టిరి. ఇన్తైన్ని చిక్కులు వచ్చిపడినను దుదకు "బాదములో నొక కొంత భాగమే కదిరినదిగాని యంతయును గుదిరి నదిశాదు.

(శ్రీ లత ్ర*రావుగారు మూడవ పాదమును నాల్లవ పాదమును గుదుర లేదనియు మొదటి "రెండు పాదములు మాతే కుదిరినవనియు విన్సష్టనముగా నంగీకరించి యీ (క్రింది వాక్యములను (వాసియున్నారు,

శక్ర పద్యమందలి ఇందు చరణములు స్పష్టముగ నున్నవి. అందుపోయిన మూడు నాలశ్షరములును మన యూవాచే బూర్తిచేసి 'కెండుతావుల ఉత్వసంధిని విడదీసిన యెడల యతులతోగాడ నీన పాదము లేర్చడుచున్నవి. మూడవపాదములో సగమును నాల్లవ పాద మున నుత్తరార్థమును యిశ్షు స్పష్టపడుచున్నవిం

దీనిం బట్టి ఎన్ని మార్చులుచేసి పద్య మొనరింప నెన్ని (పయత్న

180 నన్నయ కారతి ములు చేసినను దానికుండవలసిన ఎనిమిది పాదములలో (సీనపాదము నాలుగు. గీత పాదములు నాలుగు) మొదటి 50దు పాదములు మా(తమే దిద్దగా దిద్దగా నెక్తైట్లో కుదిరినవి గీరము లేనేలేదు. దాని మొదలే గీతపద్య లతుణ విరుద్ధముగా నున్నది. సీసముమొక్క._ తొది శంకు పాదములును సరిగ కుదుగకుండుటకు గారణమేమి* శౌనన ములో మధ్యపాదము 'లేవియును లోవీంచి యుండలేదు, ఐనను నివి పద్యపాదమునైన కావు. ఇట్టి దానిని సీస పద్యలక్షణములో నున్న దన నచ్చునా 1 గితపద శ్రివిచారము

ఇంక నెత్సు గీత పద్యముం గూర్చి విచారింతము, గీతమును వీప మూడు పాళ్ళు తీసి పారవైచి యక్క-డక్కడ గొన్నిపదముల జెట్టి. వీరిచ్చిన పద్యములో గీతము తని పత్షపాతి" అని (పారంభ మైనది. గీత్‌ మెప్పుడు నిట్లుండదు. ఇది యాట వెందియుగాదు. తేట గీతయు శానేరదు. గీత పద్యములో చేరిన పదములు సలలిత... పదగ... నతాకానున్నది భవ గోకవ అని యుండగా దీనినుండి గీత పద్యముచేయ [పయత్సి౦పక పాద్ను పాదములన్స్నిటిని గీతలు పటి వైవీ ఠంవద్యపునేన సిభవం గాలవ క! యిచ్చవచ్చి నట్లు దిద్దిరి ఈ విధముగా మన శీీలత్ష ఉొగౌవుగారు (పతిపాదస్థలన "బాళ్యమును కలిపయపాద లోపమునుగల యొక లతణ విరుద్ధ “మగు సీసాభానమును నేర్చుమోజ గల్పించిరి. ఇది సీసపద్యమనుటకు సత్యరతులెవరును సావహాసింపజూలరు. గీతము లేనేలేదు, ఎన్ని దిద్దినను సీసపాదములై న సరిగ లేవు. దిద్దగా దిద్దగా కుదిరినవి శ0డు పాదములు ఇంత మాతముచే యీ శాసనము సీసపద్య మనుటుచితము కాదు, సీసము; సీసము వంటిదని 'వేత్తలగునారు చెప్పుదురు అనగా నెట్లు సాగడియ్యవలెనని నట్టు సాగవియ్య వచ్చునని ఫావము, బహువిధ

అంధమపహిభారతము = అవతరణ 1ఖి1 ముల దిద్ది యర్ధళూన్యములగు. రెండు సీసపాదాభానముల నొనరించి శాసనము సీసపద్యమయమనుట ధర్మ మెన్నటి!ని కానేరదు. వీస దిద్దిన రీతిగా దిద్దిన వచనములనన్నిటిని ఏరుశేసినరీతి నీసపద్యముల ఇందలి యళి (ప్రాసములు

ఏరు శానన వాక్యముల నిచ వచ్చినట్లు దిద్ది బలవంతముగా నొక కొన్నిచోట్ల యత్నిపాసముల గల్పించి యిందు నయ్యవి పొడ గట్టుచున్నవని ాసికి. బలవంఠతముగ నిచ్చవచ్చినట్టు దిద్దిన యొడల యిత్సిపాసము లెచ్చట నుండవు? అయినను ఏరు కల్పించిన సీసము నందయినను నున్నవజ్యకై నను యథాన్యాయముగాలేదు. నన్నయ నాటి సీసములను కన్నడ సీసములను గన నాదిశాలపు సీసములు యతి (పాసనీయముల హెచ్చుగా గలిగియన్నట్లు స్పష్టముగా తెలియ వచ్చుచున్నది 1వన్తుత సీసపద్యాభాసమట్టి కట్టునకు లోవై యతి (పానముల వాద్దు పూర్వ్యవు రీలి సందియున్నట్లు కాస్పించుట లేదు, కాన నీయది (_పాచీన కాలవు సీనపడ్యా భానమైనను శానేరదుం

మతేయును శీిలత్ష త్రొరావుగారు మూలమునందలి యత్షరము లను, పదములను వాక్యములను, పద్య పాదములను దమ యిచ్చ వచ్చినట్లు పూర్తిగ తీసియు లేనివి వేసియు "పెద్దపెద్ద మార్పులు పెట్టి యుండిన నారయ్యును చానముతి స్వబ్బమైన మార్పులు చేసినట్లుగా సావాసించి లిఖంచిరి. వీరి సావహానము మొదటినుండి తుదివరకు నాక్క_ విధముగ నడచుచున్నది. ఇంక ఏరు దిద్టిన పద్యఖాగమును గూర్చి యొకింత ముచ్చుటించుకొందము, ఈ కాసనము (వాయించి నతడు = అనగా పాండురంగడు = శివపద వర రాజ్యసేవితుందు అని ఏరు కా9_త్తగ జేసిన సీసపాదము లెలియ జేయాచున్నది, శివపద వర రాజ్య 'సేవితుండన గ్రైలాసమందున్న వాడని యర్థము, అనగా శీర శేషుడని

182 నన్నయ భారతి భావము. ఎప్పుడో కీర్తి శేషుడై యున్న పాండురంగుని గూర్చి తరువాతి వారు (వ్రాసిన శాననములివి. ఇట్టి శాసనమును నన్నయకుం బూర్వను పుట్టిన చానినిగా దలంచు మెట్లు శి నవళశాసన విచారము

శాననమునందలి. లిపిని బరిశీగంచి చూచిన సత్యరతులు నమ్మ శ్ర రాని యశీక శాసనమని తేలగలదు. ఈ శానన లిపిం గూర్చి దొర తనను వారి కౌనన లిపిజ్ఞల బటర్‌ వర్ష, వేణుగోపాలచెట్టి గార్మ చే నెట్లారు శాసనములను (గంథమునంచే యిట్లు _(వాయబడి యున్నదిం “00 8010008 1908 0౯66 రేల 00 ఓం 910806. 180 10ం00- 0818 18 06 ఆల 0%21260/2 00216066. 08 4 0016౯ 8166 *06 10 0౯ ₹1108 99600163 280 66 0 ంలటులా ౧66 శటసై0088 08 1ఏం 0టలా గాం 891663 276 0౯ 290000౯ 84/16 &96ే 01 01 ఈ&16 ” శాననఫు లివి మొదటివైపునను మూడవ వైపున నున్నది, యొకవిధము, ె0డన వైపున నున్నది మజియొక విధమును నవీనమునున్వై యున్నది. ఇది యొక కాలమందు (వాయబడిన సత్య మగు శాసనమెట్లు కాగలదు, ఈ శాసనమును అసంపూర్ష మే, దీనిం గూర్చి గూడ మై కానన పరిశోధకు లిట్లు (వాసిరి.

“1 సం 201 90) 10ఇ96 ౧0891016 10 1180911216 10 శ98011బై ౪09 28 13 0090101”

మనవారి కెక్కడ దొరికినను నిట్టి యసంపూర్ణ్మ సంధిగ్ధ శాసన ములే లభిందచున్నవి, ఇట్టి శానన లేశములు (పమాణము లెట్లు శాగలవు, ఇవి నమ్మదగిన శాననములుకావు ఇంక (శ్రీలత్యుణరావు గారు తమ యధ్యవ్‌ పన్యాసములో నన్నయకు బూర్వపు పద్యముల జూవుట క్రై. యిచ్చిన తృతీయ శాసనముల గూర్చి ముచ్చటించు కొందము, ఈ కాసనముం గూర్చి యిదివరశే శీ చిలుకూరి వీరభ(ద

ఆం[భధమవళభారతము - అవతరణ 188 రావ్రరు, (శ్రీ వంగూరి సుబ్బారావుగారు, (శ్రీమానవిల్లి "'రామక అప్స్‌ కవిగారును, గొంత (వాసియున్నాప చాని'నేవీరు మజల నెక్తుకొనిరి గాని ఏరు (కొత్తగ ెల్పిన బెద్దియులేదు. ఇది తరునోజయని గూడ నిదివజకే (వాయబడియున్నది. ఈ శాసనము చచ్చి స్వర్గములో నన్నట్లు "తెల్బబడిన పాండురంగునిది గాన నిటీవల (వాయబడినద్వై యుండవచ్చును. ఇందులకొక పెద్ద నిదర్శనము గూడ కలదు. (శ్రీ లక్ష్మణరావు పంతులుగారు శీ) కానూరి వీరభ్య జేశ రావుగారి జ్వార మున (వాయించిన (డ) యను వింత (దావిడాతముం గూర్చిన వింత వ్యానము (డ) పదనొకండవ శశాబ్దము మొదలుకొని మామే డకారోచ్చారణము. 'దెల్బునదిమై శాసనముల (డ) నున్నట్లు వా యించి యున్నారు. ఆ వ్యాస మాంధ) సాహిత్య పరివత (తికయందు ము(దింపబడియున్నది. మన లమ, ఖ్రొగౌవుగా కదహరించిన యీ తరురకోజ (ద)నసీ డకారధ్వనిని ల్చునీ డ కలదు, శొననము నందలి 'మైదవ పంకక్రీ (డు గళొండల్దము” అను పదమున నీ యత్ష్సరము కలదు. దీనిని డ యనియీ ళీ) లక్ష ఖొగౌవుగారు చదివి యుండిరి, ఇట్టి (డ) కారమి శాననమందు గలదు. కావున ళీ లమ్మణరావు గారి వాదముం బట్టియే యీ శాసనము తప్పక నన్నయ్య తిరువాతి దగుచున్నది. అంతియకాళ లీ లక్ష్మణరావుగారు పూర్వము కన్న డము నందునలెనే తెలుగునను _బానము మాఠమే యుండెడిదిగాని యతి యుండెడిదిగాదని కనుగొనిరి. ఇందు యతి (పానములు "రెండునుగూడ గలవు గాన నిది నన్నయకుం బూర్వము ఫుట్టినది కాజాలదు. ఇంకను విమర్శనాంశము లనేకములున్నను (గంథ విస్తర భీతిచే ఈ పద్య ఏమర్శనము నింతటితో గట్టిపెట్టుచున్నాను. నీ కాననమునను నసంపూర్ణ్మ శాననమేయని లిపి శాస్రైజ్ఞలు కెలువు చున్నారు.

184 వన్నయ భారతి _- సీసాదులు కేవలాం(ధ్ర పద్యములా ---

సీసము కేవలొంధ్ర)పద్యమని మన లక్ష్మణరావుగారు వా9సిరిం ఇది సరిగాదు. కన్నడములో సీసపద్యము కలదని ప్రతివారును నంగ శరించుచునే యున్నారు. వమన నీ సీసలశ్షణము నాగవర నాసిన ఛందోంబుధియను కశ్హాటక ఛందత్శా న్రాములో కలవని (పతిపయులే యంగీకరించుచున్నారు గదా ! నాగవర్శ యాం(ధుడు కాన నాంధ) ఛందస్సులోని యాంధ్ర) పద్యలత్షణమును గర్తాటో ఛంధళ్యాస్ర్ర ములో జెప్పినాడనుట యుచితముగాదు, కనర్తాటళములోని పద్యలత్షు ణమును నాగవర్శు క ర్లాటక చృందస్సులోం జెవ్వుటకు సిగ్టుపడడా 1 తాను చెప్పినది యా-ధ్రపద్య లత్షణము కాచే! కర్ణాటక పద్యలత. ఇమే, అట్టు నియమము శలవాడు కన్తాటకములోని యాంఫి పద్య లక్షణమును ేవల కన్దాటక ఛందస్సులో జేలయిచ్చును. ఆంధ్రుల కాన నిచ్చెనందురా? అట్లయిన చోవలాం్యధ పద్యమని. (క్రీ! ల క్షణ రావుగారు, జెప్పెడు తరునోజయొక్క లతుణమునుగూడ ఛందోం బుధిలో నేల వ్రాయలేదు, దీనికి సరియగు నుత్తరము రాజూలదు గాన సీసము శేవలాం[ధ వృ_త్తమనుట యసంగతము. తెలుగు లక్షణ మునే నాగవర్శ కన్తాటక ఛందస్సులో జెప్పెననుట కిక నొక యభ్యం తిరము గలదు. నాగవర శి వొసీన సీసపద్య లశ్షణము. ెలుగు సీన పద్యముల కంక కొంత భిన్నముగా నున్నది. అందున్న గణములు సంస్కృత 'గణములు గొవు, లెలుగు నీనము నందున్నవి సంస్కృత గణములు శావున క గ్లాటక "దేశీయ సీసమును నాంధు)లు సాంస్కృృ తిక గణబద్ధము జేసిరి. కావున కర్తాటకములోనిది మొదటి దనియు దానిని సాంస్కృృలిక మిటీవల చేయగానై నది తెలుగు సీసమనియుం దలంచుట యుచితము. అర్యావృ _త్సముం గందముచేసినశ్హుం ద్విపదలు సంస్కృతమునను గన్నడమునను గూడ గలవని మొప్పుళొనియు నివి

ఆంగధమవ+ారతము - అవతరణ కక

శీవలాంధ) పద్యములనుటయు సావాసమే. భరతలు కేవల సంస్కృత

గణములే కదా, నలము నగణము లఘువ్రువికలది (నలఘు) నగణము

గురువు గలది నగము, ఇవియు సంస్కృత ఫక్కికి సందింధిం చినవి ల _- కన్నడములో సీసములు లేవా ---

నాగవర్శ వ్రాసిన ఛందోంబుధిలో సీసపద్య మొకటి యుదవా రింపబడియున్నది ఆ పద్యము నాగవర శైచే విరచింపబడినదిగా గాన్బింపదు, అందు శ్రీ సంబోధనములు గానరావు, ఆ పద్య మెవరో పూర్వకవి వేసినదై యుండవలయును. దాని సీకిింద నిచు ఎచున్నానుం

కన్నడ సీసపద్యము సీ. తింగళంత భీదిత్తరంగ మంగళ కత్తతుంగ సూర్య సుభర్తత మ సనాథ

మంగళం మనవాంత మథురతా కరుణాత శ్ర

భంగని[గహి వాతభీవిహారణ

సంగీత రసలోల సౌహీత్య దానం పొంగువర్క_ గొ

పోలెపమల కిరణ

కంగళం ముగియద కరంగళుం దిగువిడద వీంగ

"జె నపోాయమంపడి పకరణ ఆగి. విగత దుష్కు తాంగ విమల సుస్థిరచి_త్త

గగన వీతవాన న(మమీత

నగ కులాధి ఛాతముని సురాసుర వంద్య

జగపరి నుతరాజ శీవల దాత!

ఈ సీస పద్యము నాల్లవ చరణమునను గీతముయొక్క_ తుది భాగము నందును మున లత్షణముతో సరిపోవు గణములు లేవు, కన్నడములోని యితర వృత్తమునందు నలెనే యీ సీస పాదము లందును _పొసములు గాన్పించుచున్నవి. మన లెలుగు లత్రణమెన్న

156 నన్నయ భారతి డును నీ విధముగ లేదు. కన్నడ సీసములం జూచి మన కవిరాగురుడదు నడకను సరిగ సవరించుకొని (ప్రాస సీసాదులు వ్రాసియుండును" ఆఅక్కంరలు.

అక్క-రలు కన్నడము నుండి అెలుగులోనికి దీసిళొనబడిన వను మూట స్పష్టము, వాని కాయా భాషలందీయడీన నామములే దీనిని స్పష్టము చేయుచున్నవి. కన్నడములో “జీశీయ పదములతోనున్న నడువ నక్క-రం కీిరియక్క_.ర మున్నగునవి "తెనుగులో సంస్కృృతపద భుటితనులై మధ్యాక్క-ర అల్బాక్క_ర మున్నగు నామముల నొందు చున్నవి. కావున నీయవి కన్నడములో సహజముగా బుట్టినవనియు తెలుగులోనికి టై నుండి తెచ్చిసెట్టకొనిన వనియునై_యున్నవ్‌ః

ద్విపదలు.

వీనిని మన 'దేశవుటాది కవులు నన్నయభట్టు, నన్ని-చోడుడు, తిక్కన సోమయాజి మున్నగువారు చాడియుండ లేదు, తరువోజనుం బట్టి పుట్టిన వేమో? చతుష్పాత్తులనుండి ద్విపాత్తులు పుట్టుట శాన్ర్ర సిద్ధమే ఏంతకాదు. ద్విపదులు వాొయవలయునను సూపహ సంస్కృ తము నుండియు గన్నడము నుండియు దీసికొనబడినదే. 'ఈసుడ్భేద ముండినను ద్విపదలా రెండు భామలందును గూడ గలవు, (కన్నడ ములో దువయి) వవిధమున జూచినను బెలుగులో నున్న ఛందన్నం తయును నితరసారన్వతములనుండి తీసికొనబడినదిగా గాని-చుచున్నది,

మొ_్తముమోద వాదమంతయు దుర్చంమై సత్యరతులు గహీంపరానిద్రై యున్నది, వీరు నన్నయకు బూర్వవు పద్యముల సత్యములగు వానిని జూప లేకపోయిరి.

ఇప్పట్టున. (శ్రీ లమ, ఖ్రగానగానే. గాక గట్టిపట్టుతోదిట్టలగు పండిత రాట్టులు పల్వురు నన్నయభట్టునకు పూర్వము పుట్టిన సారస్వత ముంగనుగొన ప్రయత్నించు చున్నారని చెప్పుట కెంతయు సంతో

అ_ధమహాభౌరతము - అవతరణ (18 187 షముగా నున్నది. (శ్ర వేటూరి ప్రభాకరశాత్తి గారు గూడ నీ విమ యమై చాల కృషిసల్పిరి, వీరు తమ పరిశోధన ఫలమును రాజరాజ నరేం్యద పట్టాభిషేక నంచికలో నన్నయకు పూర్వవు ఛందన్సులను శీర్ష క(కింద వెలువరించిరి, అందు నన్నయకుం బూర్వపు ఛందస్సా కటియు జూపంబడి యుండ లేదు, నన్నయకుం బూర్వ్యవు “వే మోయని కొన్న యనుమానములను మాతము గావించిరి. ఇట్టి యనుమాన ములు బుజువు లగునా! అగునేమో యనుదానిక్తి గాబేవోూయనునది నరియగు నమాభానము గాకసోదు,. (1) పాల్కురికి సోమనాథుజ “*అనియతగ తై ” *“పాసోవాో “యతిర్వా” అని వాడియున్నాడట. క్ర సంస్కృత పదములు నన్నయకు బూర్వఫు ఛందస్సులో వేమో యని మన శాశ్త్రిగారు నంచేహించుచున్నారు. సోమనాథుడు నన్న యకు దరువాతవాడు, ఉళఛభయులకు గల యంతరము 150 వండ్త్‌ కు తక్కువ లేదు, కావున ఛందోనియమము నన్నయ తరువాత నా 150 వండ్తలో నెప్పుడు వుట్టినదై నను గావచ్చును. యతి(పానలై చ్చి కముగా సంన్కృ్భృ తాదులందును గ-వు. కావున నిది కేవలాం[ధమును జతగూర్చినజే యన నవనరములేదు “ఆ నంస్క్నృత గ9ంథము నన్నయకు నంతగా నర్వాచీనము గణాకహూడదు. పాచీనమేమోగో అని (శ్రీ శాశ్రుగారు వాొసిరి కొంతిమైనను నర్వాచీనము గావచ్చును గదా? గాన మావాదమునకు హోని యేమున్నది! పూరగ్గమనుటకు నాధార మేమున్నది. (ఏ) దా?విడ భాషలో “యావ్చిరంగలమ్‌” అను ద్రావిడ చ్చృందో (గంథము కలదట. ఈ గ9ంథములొ 'దెను౮ంప ఛంద స్పులమాట కలదంట, "తెనుంగు ఛందస్సును (వాసినవాడు *వాంచి యార్‌” అనువాడట. ఈ (గంధము నన్నయకుం బూర్వ మేమోయని (శ్రీ శాస్రిగా రనుమానించుచున్నారు. వల యట్లనుమానింపవ లెను? అ యజవ (గంథక_ర్త నన్నయకు దరువాతివాడు కాకళూడదా!+ నమ కాలికుండైనను హానిలేబే! నన్నయ ఛందస్సును వాాయుటగని

188 నన్నయ భారతి విమ్మట వాంచియార్‌ జానొక ఛందస్సు వ్రాయకూడడా! (శ్ర శాస్ర గారు “ఆ (ధవిడ గొంథరచనా కాలము పూర్య్వమో పరమో నాకు 'దెలియరా లేదు. అతడు నన్నయకం కె (పాచీనుడగునేమో” యని (వాసిరి.. అట్లననేల? నవీనుడనుకొనరాదా! వాంచియాే నేచన యగునట, అట్లయిన దర్వాతి వాడగును. రేచన వేరనున్న ఛందస్సు శ్రవిజనాశఏయము. అది రేచనపెరుపెట్టి భీమకవి వాసినట్టు వాడుక గలదు. వాడుకయేగాదు ఫొన్ని కనిజనాశంయ పితులలో నిట్టి ఫావ మిచ్చు పద్యములే గలవు, ేచనకృత కవిజనాశ్యయములో కావ్యా లంకారమూడామణి (పశంసకలదు. కావున నయ్యది నన్నయకు దరు వాతిది యనకితప్పదు. ($) ముః విభక్రి యతింబట్టి నన్నయకుం బూర్వమున ఛందస్సులు కలవని మన (పభాకరశాస్రిగారు తలంతు రట, ము కారమునకు ఫు, ఫు, బు, భు లకును యలిమై_ తి యుండు టయు నయ్యది ము విభక్తి యతి యని పేరుతో నుండదుటయుంగల దనియు బూర్వము ము వర్షకస్థానమున “బీ యుండెడిదనియు, నా హేశువుచే నీ యలి వచ్చినదనియుు నన్నయ నాటికున్న వర్తకము “మూ కాని *బుి కాదనియు(గాని యీయతింగూరి న విధులు నన్న యకుం బూర్వ్య మే యుండి యుండవలయుననియు, మన [(పభాకరశాత్త్రి గారూవాల నల్లుచున్నారు. ఇది సరికాదు, *ము “బు లకు యతి మై(శీ మువిభ క్తి మాతమువేతనే కలుగ లేదు. ౬

“ముత్తెఫు రుల్లరులతోడి బుజ్జట కొము శల ముందు మోరెజింగిన భూతలాధీశు” మున్నగు (పయోగములు ధారాశముగం గలవు, “ము *బుి ఆగుచుండును ముంబాయి-బొంబాయి, పాంబు- పాము మున్నగు రూపములు చూచుకొనవలసినదిం “పుణ్యుండు "రాఘవుడు ముని ముఖ్యులతో ననరాదని (శ్రీ నాత్రీగాశ టాసిరి, అట్లు నిరావేపముగా ననవచు ఎను, ము బు ౦కు ధ్వనియందు విశే సంబంధ ముండుటచేతనే లోకములో బ్యు ముగ మౌాజుట భాషా వైచి(ల్యమైయున్నది

ఆం(ధమహాభార తము = అవతరణ 1శి9

“ష్టం వం[228 0౦ క, ం[ం[0368 0%808ఆ4 1010 గ” అని కాల్లు వెల్‌ దొరవారు వ్రాసిరి, ఆది యటులుండ “ము విభక్తీపూర్వ ము “బు గా నుండెడిదనుటయు నసంగతమే. (శ్రీ లక్ష టొగౌనుగా రుదసారించిన తరువోజలో *కొట్టముల్‌ "అని *ము గాన్పించుచున్నదిం “పట్టంబు అని *ంబి శాన్పించుచున్నది, ఫలమ్‌ అను నంస్కృృతే పదము *ఫలమూో అగుట యొుక్కువ నవాజమూా! *“ఫలబుి అగుట యొక్క.వ నవహాజనూ! మన నవ నాగరికులు *ఫలంబీ అనుటయీ “మొదటి రూపమనియు, *ఫలము శెండవ రూపమనియు దలంచుట వింత. అది యటులుండనిందు. విభ క్తి (పత్యయమగు “బు” తరువాత “జి ఆయిన దనుశొందముం అట్లుయిన తర్వాతగదా యతి పుట్ట వలయును, తొ, ల్లి ౦టి *బుి రూపకాలములో నీయతి కవకాశమేులేదు. కావున వు, ఫు బు, భులకను ము వర్శమునకును యతి యటీవలిది శాని మనవారు తలంచు _పాచీనకాలము నాంటిదికాదు, ముబుల కుచ్చారణయందు సంబంధ మే లేకున్న “బు స్థానమున వచ్చిన ము కును “బి యతినంబంధ 'మెవ్వరతుకుదురు? యతి మైై్యతికి ధ్వని సాదృశ్యమా ముఖ్యము విభక్రి (ప్రత్యయ త్వాదికమా! పిథమా విభక్తి పుత్యయములకు “వు డు” లకు యతి మైత్రికలదా! 2. ెండ వది; సందర్భళూన్యము, ము, బు లకు ధ్వనియందు విశేష సాజాత్యము కలదు, కావున యతిమై(తి పాటింపబడుచున్నది ము, విభక్రియతి యను విధాన మిటీవలి వారిచే జేయబడినదిగాని (పాచీనులచే చేయ బడలేదు. సులత్షణసారకారుడు ముశారయతిన్తి పోలికయతిని బా్రాపేనేశాని “మూ విభక్తి యతి యనలేదు. అనంతుని భందము నందును నిశ్లుకలదు. కాని ము విభక్షియకియని లేదు, పోలకయతి యని శకింద రీతిని 'ెల్పంబడియున్నది. కవిజనాాశయ మందును నిస్తే పోలకయతెియని జెల్చంబడియున్న ది

శ40 నన్నయ భారతి కం! పోలున్‌ వు ఫు, బు భు లకు మటి

పోలిక యతి, శీబముల్ల | మున్న కనయసనంగొ

శీలం బుల్లం బనగా

భూలోకం బమరలోక | మున కెనయనంగన్‌ |

శాన. (క్రీ) ప్రభాకరశాత్రిగారు వ్రాసినదాని యందును సత్యముకంయె సాహసమే హోచ్చుగు నాధారముగా నున్నది, అయి నను నుభయల మళమునకును భేదము చాల గలదు, ప?ధాకర కాని గారు పూర్వుల వా్రాతలయందుంగాంతే (పమాణబుద్ధి కలవారు, పూర్వ లెల్లరు నన్నయ్యుయే యాం_ధకవిత్వముల బుట్టించినట్లు (వాసి రనియు నా హేతువుచే నాం(ధకవిత్వముం గనిపెట్టుటలో నన్నయ్యకు గొంతయైన భాగమియ వలయునని దలంచి మాత్రాగణములచే నయిన సీసాదులు పూర్వం'దే గలవనియు నత్షర గణములచేనయినం జంపశాదులు నన్నయ్య నుండియే యాంధిమున వెలకిసవనియు ఏరు తలంచుచున్నారు. (శ్రీ లత శ్రిరావుగారన్ననో 'యేదియు నన్నయ్య కల్పింపలేదని _వాయనిచ్చశలవారు. కావుననే వీరు సంస్కృత భామలో నున్నయొక చం వకముంగని దానింబట్టి యాం్యధమున జంప కము లదివరశీ కలవని యూహీంచు నంతటి సావాసమునకు 'ాల్పడిరి,

(శ్రీ కొమక్రాజ వెంకట లక్ష్మణరావు పంతులుగారు తమ జీవి తమున౦ంతను నాంధసారస్వతము నిమి_త్తమై ఛారపోసిరి. వీరు పరి శోధనములకైై విశేషముగా శిమ తీసికొనిరి, (శ్రీయుతులగు జయంతి

_స్తి/గారు, భదరావుగారు, వి.వి. సుచ్చారావుగార్కు బరా శేమగిరిరావ్రు పంతులుగారు నడింపల్లి జగ న్నాథరావు పంతులుగాక్కుచం దాభొట్ల రామమూర్తిగారు కాల్చెర్ల (శ్రీనివాసకావుగారు వంగూరి సుబ్చారాన్చగారు మాసవల్ని రామ

ఆంధమవోభారతము - అవతరణ క్షేడ్ష కృష్ణక్రవిగారుు మల్లంవల్లి సొమశేఖరశర గారు, కానూరి ఏరభే) శ్యరరావుగారు మున్నగు మహావీరులు చేయుచున్న చాజ శయ పరి శోధినము మిక్కిలి వర్శనీయముగను సారనతోపకారకముగ నున్నది. నత్యములగు సూతనాంశముల బయల్బడు గాక సత్యము నకు జయము గలుగుగాక,

• ఇది సంధికాలమని పల్వురు వాయుచున్నారు. రాజరాజ పట్టాభి పేక సంచిక కూడా నిది సంధి కాలమని వాహొనుచున్నది సంధిశాలములో ధర్మములు కూడ పూర్వపువియే వాడుకలో నుండునని శాస్త్రములు చెప్పుచున్నవి. అట్టి స్థితిలో సంధి శాలములో నే పూర్వలివి "బేళశమునందుండుటను నొక్క_సారిగ లోపీించుననుట యుచితముగాదు. గా

• ఇట్టి చోటుల నొక్రవింత యక్క_రము బహుశః అరవమనుకొనె దము (వాతపితిలో (శ్రీశా స్త్రలవారు యిచ్చి యున్నారు. దానిని ముది)ంచుటకు వీలుగామిచే విదువబడిసది.

1. శానన మొక్క_టియని గురజాడ అప్పారావు పంతులుగారును, "రెండని (శ్రీజయంతి రామయ్యపంతులుగారును మూడని దొర తనమువారి శాననల్‌విజ్ఞ లగు కృస్ణశా స్త్రులు వారును విసి యుండిరి,

) ఆది పదియవ క్రీస్తుశతాబ్బములో 9987 మొదలు 984 నజక్రుం గలకాలములో వాాయబడినదని శ్రీజయంతి రామయ్యపంతులు వారు వా్రాసియండంగా, పదునొకండవ శతాస్టాంతమున ననగా (1080) ప్రాంతమున వా్రాయయుడినదని శీ నడింపల్లి జగనాథరావుగారు లిఖంచిరి. బ్రివా శ్రీ వేటూరి ప్రభాకర శొతీగారు 18వ శతాబ్దములో నీ శాసనము పుట్టినట్లు లిఖంచి యుండిరి,

నన్నయక ౦ పూర్వము పద్యములు కలవా” చిలుకూరి నారాయణరావుగారు.

“శారద” డిసెంబరు. సంచికలో (బహ్మాయ్య శాస్త్రులుగారు లక్ష్మణరావుగారి (వాతను ఖండించుచు పై శీర్షిక (్రింద నొక ఖండ నమును (వ్రాసికి అందు (0 లక్ష్మణరావుగారు ఫీ-శేశలింగముగారి పతమువారు, పతుపాతముతో విపరీత సిద్ధాంతములను చేసిరి. అనియు; (9) (పస్తుత విషమయమగు నన్నయకు పూర్వము పద్యములుకలవుః అని చెప్పుటలో పొరపడిరనియ్యు 0డా జేపణలు కనబడుచున్నవిః

'మొదటి అవేపణకు సమాధానము చెప్పుట కష్టము. “మాకు పతపాతము లేదు, సత్యాన్వేషణమే మాకు ముఖ్యము, ఊహలతో మాకు పనిలేదు. ఎదురుగా కనబడు విషయములే మాకాధార ములు” అని లవ్‌ శ్రిగావుగారు పలుసాప్ల వెప్పియుండిరి. వారి (వాలు నశ్తు పలువురకు గోచరించినవి. మాబోటివారికి శాస్తు )లవారి వాత లే పత పాతనులుగా కాన్పించినవి. గనుక ఒకరినొకరు పతపాతులనియు ఆవేశము కలవారనియు నిందించుకొనుట వలన లాభములేదు, ఇక "రండవ యావేపణను విచారించవ అను _

శా స్తుువారి వాదపద్ధతిని గూర్చి లశ్ష తొలౌవుగారు ఒక్కా (పాస చంపళమూాలా వృత్తము మూత ముదావారించి యూరుకొన లేదు, అయొక్క వృ _త్తీమును బట్టియే వారు తమ పత్షమును సమ ర్థింప నెంచిన యెడల వారివాదము దుర్చలమైయే యుండును, వారా వృత్తీమును తమ వాదమునకు (పభానాధారముగా నైనను చూపి యుండలేదు. దానిని వారు ఉపబలముగా మా(తము స్వీకరించి యుండిరి, చానిని పడగొట్టుటశే ఇాస్తులవారి (పయత్నము. వారి వాదము నందెంత బలమున్నదో తొలుత కనుగొందము.

ఆం[ధమవోాభారతము - అవతరణ 1కి

(ఏ) నంన్క్మ్యృతమున చంపకమాలకు ప్రాచుర్యము కలదు, ఇందుకు సాములు మోేశ్వర పండితుడు, ఒక నిఘంటుకారుడం అ వే, ఏరు సంస్కషృతే వృ త్తములతో చంపకమాల పిధానమైనదనిరి. అందు చేత దానికి సంస్కష్పతమున (పాచుర్యము కలడు. ఇచ్చట పశ్న- గ?ంథము లేమని చెప్తూచున్నవి! వానియందు చంపకమాలా వృత్తము భారాశముగా కనబడుచున్న దా! అని తమ వాదమును వదలజాలని పండితులకు తప్ప నంన్క ఖే వాజ '్ర్రయమును పరిశీలించినవారికి చంపక వనూల వెేేవ (ప్రచారము గలదిగా కనృట్టజాలదు,

(ఏ) “నంస్కృతములోని చంపకమాలల కుదాహరణముల నిచ్చుచున్నాము*, ఇవి పాాచీనములు, మాఘములో కూడ నుచా వారణములు కలవు (పన్న - ఇవి ఎక్కడివి! ఎంతటి పాచీనములు! "శేవలము (పాచీనములనినంత మాత్రమున లాభము లేదు, గుణగ విజయాదిత్యునికి పూర్వవు సంస్కృత కావ్యములనుండి శాస్తు9ల వారు నుదాహారణముల నీయగలరా? మాఘకవి మనకు (పాచీనుడుం కాని ఆ కాలమునకు (పాచీనుడు కాడని చరితువలన తెలియనగును, శిశుపాల వధలో చంపకమాల లెన్నియున్నవి, ఒక్క- నర్షలో మా(తమే కాదా మాఘుడు వివిధ వృత్తముల నుపయోగించి యుండుట? అందు చంపకమాల నుపయోగించెను, గాని అంతమా(త మున దానికి విశేష (పచారమున్నదని చెప్ప ఏలులేదు.

(8) “సంస్కృతమున గూడ ప్రాసము కలదో కాని అది ఆంధ కన్షాటాది భాషలకు విశిష్టమైన ప్రొొనయేనా?. అది శీవలను అలంకారము. కొరకు వాడబడిన అనుపాొస ప్రాయము శాదా? శా స్త్రులవాప మావీన యుదాహరణము లన్నియు అనుపాాసమునకు గాని లత్మణరావుగారు భూవినట్టి పాఇనమునకు కావు వారు కాన నమునుండి యెొ_త్తిచూవీిన చంపక మాలయందలి (పాస అనుపా్రాసము

14 నన్నయ భారతి కొలకు గాక అం(ధాది భాషా సంపిదాయను ననునరించినదని తద్దు లప గోచరింపక పోదు, ఇాస్తు9లవారు సంస్కృతమున యతియు, చాన యతియుు యతి పొొసలునుగల శ్లోకములుగూడ నున్నవని భూప మదావారించిన క్లోకములును కేవల శసాలంకార విశిష్టము లే.

(4 “నన్నయ్య, మల్లన, తిక్కన, విన్నకోట ెద్దన్నలు తమ గ్రంధముల మొదట వ్రాసిన శ్లోకములందు ప్రసలేదే. అంతకు పూర్యవు శాసనము నందలి చంపకమాలలోని పొాసమును జూచి. తెలుగునుండి సంస్కృత కవులు ప్రాసమునూ వాడుచుండిరని వెప్పుట యొట్లుశో సమాధానము లత్మణ రావుగారట్లు చెప్పుట లేదు, ఒళ శాసనములో నంస్కృృత భామయందు పాానయు _కృమగు చంపక మాలో వృత్రమున్న ఆ పానము అం(ధా కర్తాట సంప్రదాయము ననుసరించి యున్నది, ఆ కాలమునందు అెనుగు కవులను జూచి సంస్కబృత్‌ శవులును ప్రాసము నుపయోగించి యుందురు అని మాత్రము వారిభానము- తక్కిన సంస్కృత కవ్చలమాట యెట్లు న్నను; లత్మణరావుగారు చూపిన వృత్తమును రచియించిన శవి అర్మధ కర్తాట సంప్రదాయము ననుసరించి యుండెనని చెప్పకతప్పదు ఆఅంశమాత్రముచేత తక్కిన కవులును నామార్లము ననుసరించి యుండి రనిగాని అనుసరించి యుండవలెనని గాని లక్ష. శొగౌనుగాన చెప్పు నట్లూహింప ఏలు లేదు.

(5) శాస్త్రులవారు వ్రాసిన అపిస్తుతొంశము గూర్చి యొక్కుమాట శుక్రునకు కవియను పేరున్న దని లక్ష త్రగొను గొరనిరిం “పి యనిన పండితుడు, విద్వాంసుడు అనియే యర్థము కాని, కావ్య క_ర్తయని కాదని కాస్తు )లవారు, వీరికి సాములు ఆపరు దొరగారు అ దొరగారై నను శుకునీతి సారమునుగూర్చి ముచ్చటించిరి గాని శుక సీతిని గూర్చిశాబే, రావమాయణమునకు పూర్వము. కవులు

అంధ్ర)మహాభారతము = అవతరణ (19) కేశ్‌ "లేరని శాస్త్రులవారి యాశయము, శాబట్టివారు చానినిగూగ్చి యింతగా ముచ ఏటించిశేగాని మరియొకటి గాదు, శుకుడు కవియా శాదొ యను వివాదము వ్యర్థముం లమ్మ ణరావుగాను చెప్పినదియొక్ష చాగ్వి శేషముకాని "వేరు కాదని గ0హీంపనగును,

ఇంతవరకును లత్స ఫ్రొళావుగారు ఇెస్పిన దేమి! నన్నయకు పూర్వము 'కెనుగు పద్యములున్నవని గచా! దానికి వారు దూవీన ప్రధానాధారములు- నన్నయకు పూర్వముండిన శఇాననములలోని "అనుగు పద్యములు గదా! అందుచేత లత్ష శ్రొగావుగారి వాదమును పడగొట్టుటకు [1] అ శాసనములో ఆ పద్యములు లేవనిగాని [8] అ శాసనములు నన్నయకు పూర్వమందలివి 'కావనిగాని సిద్ధాంతము వేయవలసియున్నది, అట్లు చేయక పట్టుదలకొరకు అముఖ్య విషయ ములను చర్చించుటవలన లాభముండదుం

నన్నయకు పూర్వము పద్యములు గలవా!

శా న్తు్రులుగారు తుదకు అనుకున్న 0త మాటయు అనివేసినారుం రామయ్య పంతులుగారు ప్రకటించిన యుద్ధమల్లుని శాననము నన్న యకు తరువాతది లత. శ్రైగావుగాప బూవీన సీసపద్యమును, తరువోజయు పద్యములు కావు, అని వీరు చూప పాయత్నించిరి, ఈ వాదమునకు ఇంతకు పూర్వమే నమాధానములు చెప్పబడినవి (స్తుత వ్యాసమున కు _త్తీరముగా కొంచెము. చెప్పవలసియున్నదిం మొదట శాస్తు9లవారి యావ్షేషణము; తరువాత దానికి సమాధా నము వరునగ వాొయుచున్నాను

యుద్ధమల్లి శాసనము.

ఇాస్తు 9లువారు రామయ్య పంతులుగారు వాసిన చానిని

"బాగుగ చదివినట్లు కనబడదు, రామయ్య పంతులుగారు *శానన

146 నన్నయ భారతి యెప్పుడు. ఫుట్టినదియు. నిర్ణయించుటకు ముఖ్యాధారములు. రెండు గలవు, అత్షరముల పోలికయొకటి, శాసనము నందు పేర్కొనబడిన యుద్ధమల్లు లెవ్వనై_నడియు నిరూవించుట యొకటి. ముందుగా సీయుద్ధ మల్లులెవ్వరో చూతము, మొదటి శాసనములోని యుద్ధమల్లుడు ఇాళుక్య రాజని (రాజనల్కి. భూవల్ల భుండు”] చెప్పబడినది చాళుక్య రాజ్టైన యెడల పూర్వ చాళుక్య 'రాజవంశములోని వాడు కానల యును, ఈ వంశములో నిద్దరు యుద్ధమల్లులున్నట్లు పూర్వ శాసన ముల నలన గన్నట్టుచున్నది. 766 శక సంవత్సరము మొదలు 810వ సంవత్సరము వరక రాజ్యము చేసిన గుణగ విజయాదిత్యుని తమ్ము డగు యుగ్ధమల్లు డొకడు కలదు, ఈతని కొడుకు తౌడరాజు, ఈ శాడరాజు కొడుకు యుద్ధమల్లుడు. చాళుక్య వంశములో తాత మనుమలిద్దజు యుద్ధమల్లులు వీరగపడుచున్నారు, ఏకే శాసనములో 'జెప్పబడిన యుద్ధమల్లులని నామతము” అని చెప్పి కొన్ని యావేపణ లను కల్ప్చించికొని “శావున మొదటి శాసనము (ప్రథమ యుద్ధమల్లుని కాలము నందును [గుణగ విజయాదిత్యుని తము దు] "రెండవది [అతని మనువడగు] ద్వితీయ యుద్ధమల్లుని కాలము నందును బుట్టియుండు ననుటయే సిద్ధాంతముగా గనపడుచున్న దిశో అని వ్రాసిరి. ఇట్లుండగా ఇాస్తు)9లువారు. రామయ శ్రి పంతులుగారు. చేసికొనిన అ శంకయీ వారి సిద్ధాంతేమయినట్లుగా సెలవిచ్చి యేమేమో "పెంచి వాసికి యుద్ధ మల్లునకు వొల్లపరాజను ేరుండుట కాధారమేమి? అని ఏరి పిశ్న. దీనికి సమాధానము శొసనమునం బే యున్నది. యుద్ధమల్లుడు, మల్లుడు, మల్లపరాజు అను వేళ్ళు సమానార్థకములుగా _ వక పురుషు వాచకములుగా నంచే వాడబడియున్నవి, సాననములు అ₹ెండని రామయ్య పంతులుగారు శంకించినది తప్పనియు నొక్కుడు (మనుమ మైన యుద్ధమల్లుడు) .(వాయించినడే యనియు లత్మణ'రావుగారు

అంధ్ర)ిమహాభారతము - అవతరణ క్షే4? ఇెప్పిరిగాని శాస్త్రంలుగాన వెప్పినట్లు గుడి కట్టించినవాడును మొగ మౌాడువు కట్టించినవాడును ఒక్క_డేయని వ్రాయలేదు, నా ట్రయముగ జూచిన యెడల శాసనము జెక్కించిన వాడొక్కడే యని “తెలియక పోదుం

సల్కిా శబ్దము చాళుక్య కబ్బభవమగునని తాస్తు్ర9లవాలే యొప్వుకొనిరి. కాని “రాజనల్కి. భూవల్ల భుండు అను సమాసము నకు తప్పుపట్టిరి సల్క్మయనునది రూఢిపదమనియు, తరువాతి కాలము నందుడి చాళుక్య శబ్దమును ఫుట్టించిరనియు అంగీకరించినచో ఈ యాశపముండి యుండకపోవచ్చును “సల్కి.” పూర్వరూషము కాదను భ9మకు లోనిగుట చేతనే శాస్తు )లచారింకను "పెనలాడంచున్నా రు* (యుద్ధమల్లుడనునది బిరుదమై “రాజసల్కి" యనునది పేర్తై యుండు నని యూహించి; ఆయూహా సరికాకపోవుటచే, యుద్ధమల్లుడు అనునది బిరుదనామ మేయని నిర్ణయించుట వింతగ దోపకపోదు,

ఇాళుక్యుల ఇతర శాననములలోని బిరుదములకును ఈ శానన నములోని బిరువములకును సరిసో లేదట కాని మజియే రెండు చాళుక్య ఇాననములలోని బిరుదములైనను నరిగ సరిపోవుచున్న వాయని యడుగవలసి యున్నది. ఒక శొననము నందలి దానికిని మజియొక దానికిని భేదము కాన్చించుచునే యున్నది శాస్త్రుల వారిచ్చిన పండ్రెండు బిరుదములును వేల్వేరు శాననములలోని గు_త్తడముకాని మజియొకటి కాదు, ప్రస్తుత యుద్ధమల్లుని శాననములలోని బెరుదము లను పైవానికి కలిపి యవి యన్నియును ఇాళుక్యుల వికుదము లనుటయే యుచితము, శాసనములో చాళుక్య కబ్బమునకు పికృతి మైన సల్కి-శబ్బము ప్రయోగింపబడినది. చాళుక్యుల లోనివారగు నిద్దజు యుద్ధమల్లులు దాహరింపంబడియున్నారు, అట్టియెడ నీశాననము లోని బిరదములును చాళుక్యుల వేయని యొప్వుకొనక తప్పదు,

148 నన్నయ భారతి “శ బోలులోని విగగివామునె యుద్ధమల్లుడు శాజవాడలో (బతిస్టించె ననియు చేళలోలు నివాసులు దానిని మఆికొంత కాలము నకు దిరిగి తము గాామమునకు గొనిపోయిరనియు జెప్పవచ్చును. లేదా యుద్ధమల్లుకు పితిష్టించినది నూతన విగవామనియు చానియందు జనులకు భ క్రి పాచ్చుటకై. స్యుపసిద్ధమైన చేబ్రోలు. శేవుని సత్వమే యీ నూతన వి[గహమందు (పవేశించెనని ఇప్తుటయే. శాననో ధైశ మనియు కెప్పవచ్చును* ఇదియే సత్యమని తోచుచున్నది. “తిరుపతి "వేంఠ కేశ్యరస్వామిని బట్టి య'నేకులు వేంక కేశ్వరులు "బేశమందు "వెలసినాపు” అని రామయ్య పంతులుగాన వ్రాయగా. లెండవ భాగ మున చల్లగ విడిచిపెట్టి మన శాస్త్రులవారు శాసనము నందలి విషయముంబట్టి చూడ చే(బోలను గాామమునందలి కుమారస్వామి చెజవాడరాగా నచట నీ శాసనస్థ భూవల్ల భుండు గుడి కట్టించెననియు సనగా చేలో9లు నందలి కుమార స్వామ్యాలయము పడిపోయియందలి కుమారస్వామి విగగ?వాము పూజా వురస్కా-రములు 'లేక పడియుండగా చాని సీ శాసనము చేయించిన యాలేడు బెజవాడ తీసుకుని వచ్చి యిచ్చట గుడ్‌ కట్టి:చి యందు స్థాపించెనని భావమనియు (శీ జయంతి రామయ్య పంతులుగారు వ్రాసిన దానివల్ల 'ఇెలియవచ్చు చున్నది అని [వాసిరి, శాసనస్థ 'రాజమతము. వీరశైవమనియు, ఈ ఏర-కైవము రామానుజుని తరమవాలతిదనియు, చాళుక్యులు వైన్లవులనియు అందు చేత చాళుక్యరాజు వీరా వులకు మఠము కట్టించి యుండడనియు, శాస్తు9లవారి మతేము. శైవము రామానుజుని తరువాతి దనుటకు శాస్తు9లవారి శాధార మేమో? నన్నయక్ష పూర్వవువాడగు కన్లాటక ద్ధమల్లుడు శ్రైవుడనుటకు చారిశేమి యాతే. పమో1- రాజు చైప్లవువైనను వ్లైవులకు మకము కట్టించకూడదను

అంధ)మహా భారతము - అవతరణ 1శ్ర3 ఏరి నిపేధమెందునో, కొందరు పూర్వరాజులు మతే బ్వేషము కలిగి పరిపాలించక అన్ని మతముల యొుడలను సమానాదరము కలిగియుండిరి యుద్ధమల్లు డట్టివాడని 'వెస్పిన నేమిదోమను?

శానన(కమమును గూర్చి దీనియందు తరువాతి చాళుక్యుల గోళాదులు వివరింపణుడ లేదని యాకేవము, తప్పక యుండవలెనను నియమ మెక్క-డ నున్నదో 1 గో తాదికములు వివరింపబడిన చాళుక్య శాసనములు సంన్కృృతమునం దున్నవి. ఈ శాసనము కెలుగునం దున్నది. గో(తాదికము సంస్కృృతిమున గద్యలో "చెప్పబడియున్నది ఈ శాసనము పద్యమయము, పద్యములో గో(తాదిక మిముడనప్పుడు చానిని వదలిపెట్టుట యుచితము కానేరదు. ఇక కార్తి కయాలయముం గూర్చి యింతకు పూర్వమే ముచ్చటించి యుంటిమి. వారణాసిన్షచ్చు వారు *గంగకరుతి అను మాటలు (క్రీశ. 11వ శతాబ్బమునుండియు వచ్చుచున్న పదములని సోమ కేఖరళర్శగా రన్నారటం అవి ఈ కానన ములో నున్నవి గనుక ఈ శాసనమును తిరువాతిదేనట. సోమశేఖర శర్శుగారు బెజవాడ యుద్ధమల్లుని శాసనము నన్నయకు పూర్వవుదన్న చాదమునకు చేరినవారు, ఈ సంగతి వారి వ్యాసమువలననే “కలియ గలదు. అందుచేత వై పదములు నన్నయకు పూర్వముకూడ నున్న వనియే (వాయవలెనని శర ఖగారి నావేపింపవలసియుండగ్కా వారన్న యీ మాటను పట్టుకొని తమ వాదమునకు సరిపోయినదిగదా యని యుదావారించి యుండగూడదు, ఇతరు లెవ్వరో యితర విషయముల గూర్చి (భమపడిరని (వస్తు శాననము విషయమునగూడ (భమ కవకాశము వలదని వెప్పుట తగదు,

(ఫే యుద్ధమల్ల శాసన లిపియు, నందంపూడి శాసన లిపియు నొక్క తీపగా నున్నవి. (పత్య్యుత్తరము, లేవు "వేర్వేరుగా నున్నవి సాననములం జూచిన తెలియగలదు,

150 నన్నయ భారతి

() శాజరాజనేందుని తరువాతకూడ (వాక శ్రే నిలిచి యుండుట నంభవము కానేరదు. (పత్యుత్తరము. "రాజరాజు కాలము నశే కల్తు మారినది, తరువాత ది నిలిచియుండుట యనంభవము, సంభవమే యని చెప్పుటకు శా స్త్రలవారొక్క_ శాననమును తరువాత చానిని చబూపవలసి యుండును

(శ) కెండమృత గుళికలు : (1) 'టికారము, ఈ యతరమును లక్ష్మణరావుగారు పరిషత్పత్త్రికలో _(వాయుటకు పూర్వము “డికా రముగనే శాసన లిపిజ్ఞలు చదువుచుండిరి. కాని “టిశారమును “డిశారము రెండత్సరముల ను కాసనములం డగపడుచునే యున్నవి, ₹0డు 'వేజత్షరము లుండుటవలన నీ ెండింటికిని వేర్వేరగ నుచ్చారణ యుండి యుండవలెను, యుద్ధమల్ల ఇొననములో నట్టి యువా ఎగణ భేద ముండెనని లక్ష్మణరావుగారి తలంపు, భేదము లేదని చెప్పుట కెవరి కధికారమున్నది. *అన్ని చోట్లను *టొను చదివి *బెడగు అను దాని లోని *డికారమును “టిగా నెందుకు చదువలేదని శా స్త్రులవా రాకేపించి, విస్తరించి (వాసిరి. శాస్తులవారు సెలవిచ్చినట్లు శానన ములో బెడగులో “డి యున్నదిగాని *టి లేదు. శాసనము చూడక (వాసీన కా స్త్రూలవారి సెవకేమనగలరు 1

(1) శాసనశిల : వీరు చూవీన శాసన శిలాశమము తొము కల్పించినది. అనలు శిలను చూడక (నాసినది ఈ కల్పితశిలమై. యుద్ధ మల్ల శాసనము నాలుగు (పకగాలను (టాయబడియున్నది. “కానీ, 'రామయ్యపంతులుగారు శిలను స్వయముగా భూచి యేమి (వ్రాసిరో చూడుడు, “ఇటీవల "నేను శాసన_స్తంభమును (బత్యతముగాం జూచి నాడను. శాసన_స్తంభముయొక్క_ యెదుటి (పక్కను ఎడమ (వక్కను, పడ్నిపక్కను గొంతవఠకును జెక్కబడియున్నదో అనగా శాసనము మూడు (_పక్కలనే యున్నదిగాన్సి నాలుగు (పక్కల లేదు. నేనును శాసన స్తంభమును చూచఛిలిని, మూడు (ప్క్కాలనే క్రనబడినడిం

అంధఎమహాభారతము - అవతరణ ఏ!

(ఈ) ₹ెండు బట్టీల సారము :- లత్ముణరావుగారు బట్టీలు పెట్టి _సాఠరము దింపనేదుం వేణుగోపాల కెట్టి బటర్‌ వర్తుగాస్త నిపుణులే మైనను, సీసపద్యమున్న శాసనమును సరిగ చదువజాలకపోయిరి, లక్ష్మణరావుగారా శాసనమును తిరిగి సరిగా చదివికొనిరి, అందు సీస పద్యము కనబడుచున్నది. అసంపూర్షమైన నగుగాక. అది సీసపద్యము శాదనుటకు వీలులేదు. నెల్లూరు శాసనములలోని ఈ శాననవు (పతిని "నేనును చూచితిని. లక్ష్మణరావుగారు. చదివినది సరియైన సారము, అందుచేత ఈ విషయమై శా స్త్రులవారు వ్రాసినదంతయు "కేవల శమ కాని వేరుకాదు. ఇక నన్నయ్యభట్టు సీసపద్యములోని యతిప్రాన నియమము లిందులో లేపట, అందుచేత నది నన్నయ్యకు తరుఐతిదట కాని తత్త్వము నాలోచింపగా నీ సీసపద్యము లొక్క నన్నయయంటే కాన్చించునుగాన్తి అంతకు పూర ్వముగాని, తరువాతగాని కాన్చించవ్చం దీర్ధాసి శాసనములో నొక నీసపద్యమున్నది. అది నన్న యకాలము నాటిది. దానిలో నన్నయ నియమములు లేవు

[5] సీసపద్యమును. తరువోజయు గల గుణగ విజయాదిత్యుని గూర్చిన ఇ₹ననము లారాజునకు సంబంధించినవి కాననియు, అతడు చనిపోయిన తరువాత నెవ్వరో వాని నాతని పేఠ వాయించి యుందు రనియు శా స్తులుగారు వాిసిరి. శానన మనంపూర్మముగ నుండుట ఇేత నిట్టి సంచేహామున కవకాశము లేకపోలేదు. అట్లాతని యనంతరమే యవి పుట్టి యుండునని యొప్సకొన్నను, నన్నయ్యకు తరువాతివని వెప్పుట నిట్టి సంచేవామున కవకాళము లేకపో లేదు. అట్లాతని యనంత రయే యవి వుట్టి యుండునని యొప్వుకొన్నను, నన్నయకు తరువాతి వని ఇెప్తుట యొప్పదు. గుణగ విజయాదిత్యునికీని నన్నయ్యకును సుమారు రెండువందల 'యేంక్లు యెడమున్నది. గుణగ విజయాదిత్యుని తరువాత 'నెంతయో కాలమున కెవ్వడును నిట్టి శాసనమును వ్రాయించి

12 నన్నయ భారతి యుండడు. అట్లు వ్రాయించుట కవసరముండదు, ఎట్లయినను ఈ శాసనములు నన్నయ్యాకు పూర్వపువే యని యూహింపవలసియున్నది. సీనము జీవల మాంధి పద్యమని లత ్రాగావుగారన్నారని శా న్త్రులుగారు వాసిరి. లత్మ ట్రై గౌనగారట్లన లేదు, చారన్నది సీసము నకు అెలుగునం 'బెక్కున ప్రిచారమున్నదని; ఇశ్తే చంపశమాలకు: నంస్కృృలేములో నెక్కువ ప్రచారము "లేదనియు, 'తెనుణయు కన్నడము లలో నున్నదనియు నారు వా)సీరి: ఇది కాదని యెవర 0దురు. శాస్త్రుల వారనినట్లు 'తెనుంగువారు సీనమును కన్నడమునుండియే 'యొరువు "తెచ్చుకొని యుందురనియః మాతా్రాగణబద్ధమై యున్నదానిని సంస్కృతే గణబద్ధముగా చేసుకొని యుందురనియు (బాసిరి. కానిండు? చానివలన "బాధ యేమున్నది, అంతమాతేముచేత నన్నయ్యయే అట్లు సంస్కలరించినవాడని సిద్ధాంత మెట్లు చేయగలము [0

• కాని ఈ “టి అను నతరము పి త్యేకముణా 14 శలంము వల కును కానస్పించుచున్నదిం దాని యుచ్చారణము “డిశారోవా రణ ముగ ఇప్పుడు మూరిపోయెనో కెలియళాదు.

(280)

నన్నయ చితించిన రాజరాజు

(శ్రీ నండూరి బంగారయ్య

అదిగో ! రాజరాజు కొలువుకూటము. వసుమతీ వనితకు విభా మణము వేంగీ'బేశము. 'వేంగీబేశమునకు నాయకరత్నము రాజమహేం (దము, రాజమ హేంద్రిమున నొక రమ్య భర్శ హర్మ్యతలము. దానిని సకలభువన లన్మీవిలాసం బని పేర్కొన దగును. అందు బరమానంద మున మహేంద మహిమతో కొలువుదీర్చి యున్నాడు ాళుక్య మన శ్రభుడయిన రాజరాజు, మం(తిపురోహిత సీనాపతి ధండనాయక జాచారిక మవోా్యప్రధానులు (పక్క-నే యుచితాననముల నలంకరించి నారు, వారికి తరువాత ననంతమయిన సామంతగణము, ఇంచుక తొలగి రాజాజ్హ కయి ఎదురుచూచుచు నిలుచున్న వారవిలాసినులుః ఇక పీద్వాంనులు (క్రికిశాజిసిపోయి యున్నారు వ్‌లన నది రాజకార్య నిర్వహణమున శేర్చడిన సభశాదు. విద్యావిలాసగోస్టి. అపారశబ్ద శాశ్ర్రుపారగులయిన వైయాకరణులు ! భారత రామాయణాద్యనేక ఫురాణ (పవీణులయిన పౌరాణికులు ! మృదు మధుర రసభావ భాసుర. నవార్థ వచ్చన రచనా విశారదులయిన మహాకవులు! వివిధతర్క_ విగా హిత సమస్త శాస్ర్రసాగర సారగరీయః (పతిభులయిన తార్కి_కులు వైణిక శణాయ కాది విద్వజంబులు! క్ర విద్వద్దణమున సూర్యచంద్రుల వలె--- నన్నయభట్టు ! నారాయణభట్టు !

నంజీవకరణి నొక్క_దానిని చెచ్చుటక మారుగ పర్వతమునం తను బెకలించుకొని వచ్చిన మూరుతివలే నన్నయ రాజరాజు నొక్క నినేగాక అనాటి రాజమ హేం(దవర సాహిత్య జీవితము నంతను భారత ముఖమున - (త్యతపరచినాడు, ఇదిగాక ఆతని భారత్‌ భాగములో (వత్యాశ్వానమున నాద్యంతములలోను, వన్నయయే రభించిన నందము

54 నన్నయ భారతి వూండి శాసనము మున్నగు శాసననములలోను రాజరౌజు పజబేపచే (వత్యతమగుచన్నాడు. ఇట్టి వర్ష నములబో పునరుక్త లనివార్యములు గడా! ఇవిగాక అత్యు క్తులుగూడ ఫుమ్మ-ఇముగ్‌ గనవచ్చుచున్నవిం వ కవిగాని తన్ను పోమించు. (పభువునుగూర్చి అత్యుక్షి వబ డకుండ నుండగలడా + అయితే నిత్యసత్య వచనుడగు నన్నయ కూడ ఒక మానవమా(తుని “విష్ణుమూలర్తోో యనియు “నారాయణమూ ర్న యనియు సంబోధింపవలసినాదేనా! ఇందులకు *నా విష్ణుః పృథివీపతిః యను నమ్మాక మొక్క-'కేగాక అనాటి పరిస్థితులును “బహవో దుర్గ భాన్టైవి యను సూక్తికి లత్ష్యము కాదగిన రాజరౌజు గుణగణ మును గూడ శారణమై యుండవలెను ఈనాటి మనము అనాటి పరిస్థితులను పూర్ణముగ నర్థముచేసికొనుట దుష్కరము, ధర గాని నుండి చేళకము నుద్ధరించుటకయి. కంకణము గట్టుకొనిన మహాఫురు షుని అవతారమూ_ర్తిగ నంబోధించుటలో నాశ ర్య మేమున్నది! ఈనాడు గాంధీని మనము ఫురుషో_త్తమునిగ నెంచి పూజించుట లేదా! శేవలను తన్ను పోమీంచు (ప్రభువుపట్ల చూపదగిన కృరజ్ఞతమా(ల మే గాక అర్ష ధర్మములు సమూలములుగ నశించిపోవు నేమో యని సనాతన ధర శటద్రియులు గజగజ లాడుచున్న యా కాలమున వైన బొద్ధమత ముల బౌరిన బడకుండ వైదికమతము నుద్ధరించుటకయి యజిదయించిన కారణ జన్నునివలె గనవచ్చిన రాజరాజు మహోజ్జ్వ్యలశీలముపట్లనున్న గారవముకూడ గుణలుబ్దుడగు సన్నయ వర్శసములలో సత్యుక్తీని (వేళసెట్టి యుండవచు ఏను

ఈ అత్యుక్తులును వునరుక్తులును పూర్షముగ పరివారించి ఛభూచినను స్ఫుటమయిన వి(గహము. మనకు లభ స్రమగుచున్నదిం నన్నయవర్శ నలలోనున్న చైతన్య సంపద అద్భుతావహాము, రాజరాజు పవ్మితశీలమునప శాశ్వతమైన మందిరము నిర్మింపవలెనని ఆతని సంక

అంధిమసహ+భారతము - అవతరణ కేకక్‌ ల్పముః, ఈ సంకల్పము పూర్ష ముగ గృతార్థమయినది. కృతిపతుల గుణగణమును వర్మించిన కవులెందరో యున్నారు. కాని నన్నయ లేఖని సాధించిన . వాక్సిద్ధి అనవ్యసాధ్య మనియే వెప్పవలసియున్నది. అతని నమాన కల్పనములోనున్న మార్ల్షవము, మాధుర్యము నవురూప ములు, (పతి సంబోధకమువను సంబోధితుని (ుత్యమపరుపగలశ క్రి చదువరిని చకితుని చేయజోలియున్న దిః ॥ స్థూలమునుండి నూతు శ్రమునకు బోవుట యొక (క్రమముగ నేర ఎరచుకొన్నచో నన్నయ చితుణమున కాజరాజు శరీర సౌష్టవము "మొదట విచారణకు వచ్చు చున్నది, అకార పరిమాణముగాని “బ్‌వా చ్చాయగాని అవయవముల ప త్యెకలతణములు గాని నిర్ణయించు కొనుటకు తగిన సామగి? నన్నయవర్ష నలో లభ్యము కాకపోయినను మొ_శ్తముమోిద రాజరాజు సుందర వి,గహుకై_ై యుండవలెననుట నిశృయము* శేవలము కురూవిని చీ!కొనిపోయి “ళాజమనోహరుడు” “చాళుక్య మన భుడుో అను నిట్టి విచశేషణములకు గురిచేసినచో నవి యపపవోస్యమునకు తావలములగును. రాజునకు కోప కారణములగును గాని (ప్రసాద భౌజనము లెన్నడును కాజాలవు గదా! రాజళాజు శరీర మున రూపనంపద మాత్రమే గాక లావణ్యనంపద కూడ అమరి యుండె ననుటకు “తుహినకరుడంరు శాంతినో అను నిట్టి వర్ణనము లాధారములు పరాశ్రమము, దయా వితరణమునను మూడు గుణములును రాజురాజుకీలము నలంశరించుచుండెననుట స్పష్టము, దయయున్న చోట “పతరణముండుట యాశ్చర్యజనకము గానేరదు గాని. పరా(శ్రమము దయయు నొక్క-చోట నుండుట అరుదు. “అన్యరాజ్యు "లేచోజయ శాలి “అపరాజిత భూరి భుజూక్ళపాణ ఛారాజల శాంత శా్యతవ పరాగుడు ఇత్యాది వి శేషణములును “తోదండపార్థ!” “వి(కమాదిళ్య!” “మృగ

18 నన్నయ భౌరతి శాజ పరా(శను!” ఇత్యాది సంబోధనములును పరాక్రమమును వర్ణ్మిం చుచు గొనవచ్చుచున్నవి* దేశ మల్ల కల్లోలముగ నున్న యా కాల మున (ప్రభువులు పరిపాలనాదములయి యుండిన జాలదు పరా(కమ వంతులు సొాధారణముగ _ (కూరులయి యుందురు. రాబరాజట్లుగాక “దయార్డ్‌ బుద్ధి యట. అందుచేతనే యాతని పాలనము “జగజ్జనాను రంజనముగ” నుండెడీది. “అఆశితపోపణము అతనికి వై జివిలానము, ఈ యాశ్రితులలో "బాంధవులు మితు?లు విద్వాంసులు ముఖ్యులు “చాంధవాంభోజమణీ”మిత )విద్వదంభోజవన పయోజ మిత "ఇత్యా గీసంబోధనము లీ యంశమును స్థావించుచున్నవి. దానమనునది అతని శొక నినోదము, ఆతని డానళానములు ఇప్పటికిని గనవచ్చుచున్నవి, కోపమిల్లి శాసనము, కలిదిండి శాసనము, నందమపూండి శాళనము మండశౌసనము మున్నగువాని నుదావారింప వచ్చును. ఇవిగాక కాల గర్భమున లీనమైపోయిన వెన్నో యెవరు చెప్పగలరు! ఈ దానము లలో “'ెక్కు-లు కవులకు విద్వాంసులకు చేసినవే, ఇవి వ్య క్తులకుచేసిన చానములుగ నెంచుటకు వీలులేదు. ఆనాటి విద్వాంసులు -వేనకు వేల విద్యా్థల కా(శ్రయ మొసంగి 'వేదాదివిద్యలను వారి కుచితీముగ బోధించుటయే గాక చారి శన్నపానాది సౌకర్యములనుగూడ ఉచిత ముగ నేర్చరవెడివారు. రాజరాజు కోరుమిల్లి ఉఇాననము తిలకించినచో ఈ యంశము నృష్టమగును, చీదమార్యుడను మహోవిద్యాంనునకు కోరుమిల్లి దానముచేయుచు జన్మ (పభృతిగ గీతవేదార్థ త_త్త్వ వేత్త యగు నా మహామహుని పాండిత్యమును మతమే గాక ఇతరపండితు "లప భాత్రులకు కల్చ్పదు9మముగ నుండిన యాతని (పవచ నౌదార్య మును గూడ రాజరాజుగ్గడించినాదం : అందుచే నా కాలమున నొక్కొక్క విద్వాంసు డొళ్కొక్క విడ్యోపీఠము (యూనివర్సిటీ) గ నెన్నదగి యున్నాడు.రాజరాజు పండితప్రకాండుడనుట కూడ నన్నయ రచనల (టబస్ఫుట మగుచున్నద్సి

అంధ)మహాభారతము - అవతరణ 157

వీిమలమళలిన్‌' బురాణములు

వింటి ననేశము లర్థ్‌ ధర శౌ (శ్రముల "తెజిం 7టింగితి

నుదా _త్తరసాన్విత కావ్యనాటక (శ్రమములు సెక్కుచూచితి

జగత్పరిపూజ్యమ్ములె న యిీశ్యరా గమములయందు నిల్పితి

(టగకౌశముగా వృాదయంబు భ_క్తితోన్‌.

ఈ పద్యమేగాక “వివిధాగమ విహిత్యేశముడు”. “నిఖలరాజ విద్యానిధి ఇత్యాది విశేషూములున్నవి. శావ్యనాటకములనుగూర్చి చెప్పునప్పుడు అవియుద్నాత్ల రసాన్నితములుగా నున్నప్వుడే అతనికి రుచించుననుట అతని సహృదయత యొంత నిశితమైనదో వెల్లడించు చున్నది, ఇదిగాక *మనీపి. విద్యా,శమ త_త్వ వేత్తి యని నన్నయ -జరొకచొో వాడిన విశేషణమును బరిశీలించినచో రాజరాజు పాండిత్య మెంత గంభీరమైనదో సువ్యక్రమగును. మహాపండితులు చేసిన విద్యా [శమమునందలి తత్త్వమును మధించుటకు మంధరనగము గావ లెనన్న "రాజరాజు పాండిత ట్ర్‌మెంలే కూలంకపషుమయినది గొనవలయును 1

తక్కి-న (గంథములపై నున్న గారవమంతయు. నొక యుక్తు (పళ్యేకము భారతముపై రాజరాజునకున్న భకక్రీ ఒకయెత్తు. “భారత (శవణాన క్షి నాతని శీలములో నొక విశిష్టలతముణముగ నన్నయ నిరూ ఫించుచున్నా డు,

ఇవియేనున్‌ సతతంబు నాయెడ *

గరం బిష్టంబులై యుండు బా యను ఖభూజేవకులాభి తర్చణ నుహీయః (వీతియున్‌ ఫారత

158 నన్నయ భొరతి

(శ్రవణాసక్రీయు పార్వతీపతి

పదాబ్దధ్యాన పూజాముహో త్సవమున్‌ సంతత దానశీలతయు కశ్వత్పాధు సాంగత్యమున్‌ *

ఈ యాస క్కికి పెక్కు. శారణములను నన్నయ పేర్కొన్నాడు. శేవల కథా(శవణ కుతూవాల మొకటి. తన వంశక_ర్తల చరి(త మను నభిమానము. రెండు, గోశతదాన ఫల్మపదమను నాముషీ. థో చింత మూడు, కాని; అన్నిటికంకును (పధానమయినది భారత పరమార్థము ననుసంధింపవ లెనను కుతూహల మతిసాం[దముగ నుండుటయీే. పండిత చక్రవర్తుల ముఖమున మూలము నాత జెన్ని పర్యాయములు విని యుండునో ! ఎంత గాఢమయిన కృషీ లేకున్న “భారతబద్ధ నిరూవిళార్థ మేర్చడి తెనుగు గావింపుమని నన్నయ మహాకవి కాలేడు సూచింప గలడు 1

"'అెనుగున నన్నయ రచించిన భారత భాగమునందలి (పో _స్త్య మునప నన్నయ నారాయణభట్టుల కవితావైభవము మాత మేగాక రాజరాజు రసక్మతకూడ మూలకారణము, భారతమునందు పరమాస్కక్రి యున్న రాజరాజు ఎప్పటికప్పుడు నన్నయ రచించిన భాగములను వినుచు దానిపయి తన ఏీమర శ్ఞనమును (శకటించుచుండునేగాని యూర కుండడుగదా ! భారత (శవణాసక్తిని రాజరాజు శీలసంపదలో నొక పిశిష్టలక్షణముగ బెర్కొనుటలోని రహస్యమును గొంత వివులీకరింప వలసియున్నది, “రాజరాజు నంతటి వి వేకభూడానుణిని మెప్పీించ గలనా 1 లేదా” యనిన సంశయము నన్నయను 'కౌధించె ననుట భారతావతారకలోనే వ్యక్కమగుచున్న ది

అమలిన తారకా సముదయంబుల నెన్నను నర్వ వేద భా

(శ్ర్ర్వముల య'శేషపారము ముకంబున బొందను బుద్ధివాహు వి

అంధ)మహభారతేము - అవతరణ 159

(క్రమమున దుర్గ్షమార్థిజల గారవభారత భారతీ సము

(దము దరియంగ నీదను విభాతృన.ై.నను నేరబోలునే 1

అను నన్నయ సమాధానసములో వినయము మా(తమే గాక వి వేశముకూడ నిబిడముగ నున్నది. భారతవర్ష మునందలి నిజ్ఞానరాసుల శల్లు భారతము ఖజానా. యుగయుగములుగ నుపనిమన్నంత) ద్రష్ట లార్జించిన “వీచాంత నత్యములును అధ్యాత శ్రి విద్యలును 'రాజక్టులు సీకరించిన లోకానుభవమును అర్థ ధర ( నీతిశాశ్ర్రముల పారమును కవి వృషభులు ప్రదర్శించిన అద్భుళశావవామైన కల్గావై దగ్ధ్యమును ఈ భారతమున నేకీభవించి కొలువు దీర్చినవి. ఇందులో (_పజాహిత నిర్మాణము పివంచమున'నే యితర వాబ్బయమునం దయిన దుర్లభ మేమో యని సంకయింపదగిన అద్వితీయ గ్రంభరాజ మది. (_పజా 'బాహుళ్యమును దృష్టిలో నుంచుకొని చూచినచో 'చేదములకంకెను భారతీయ వాజ శ్రాయమున భారతమే పా?ముఖ్యమును బడయదగి యున్నది. అట్టి మవావాబ్బయమునందున్న పరమాన కి “రాజరాజు రసజ్ఞ తాపరిణతికిని వివేచనా గాంభీర్యమునకును నిదర్శనము గాదగి యున్న జేగాని రుచిభేదమువలన నుదయించు పతపాతమును నిరూ- వించుటలేదు. అంతటి భావుకుడు భారత రచనమునకు మార్షదర్శకుడుగ నుండుట అంధులు చేసికొన్న సుకృతఫలితము.

భారతాన కితోబాటు మరి నాలుగు గుణములు రాజరాజుకు నిత్యసవాచరములు : [1] విప్రభక్రి [2] సంతత దానశీలత (8] సాధు సాంగత్యము. [4] పార్వతీవతి పదాబ్బధ్యాన వూజామహోత్సవము, ఇందు వి్య(పభక్షినినూర్చి శివభక్తినిగూర్చి కొంత విశదీకరింపవలసి యున్నది, ఈనాటి యాశయములనుబట్టి అనాటి యాశయములను విమర్శించుట యనసంగతముం ఈనాడు ఎన్వరును “నేను (_బావ్నాణ భష్తుడనుో అని యొక నెశేషముగ జెపస్పకొనువాలే యుండరు, ఉండి

160 నన్నయ ఖారతీ నను ఇతదలు చాని నొక భనతగ భావింపరు. వర్హాశుమ ధర్మమునకు (సాబల్యమున్న ఆ శాలమున నది యొక గొప్పగ నుండెడీదిం బహుశః అనాటి వి(వ్రులలో పెక్క-౦డు అవిరళ జప హోమ తత్పరులును నిత్యె సత్య వచనులును త్యాగశీలురును అయియుండిలేమో ! ఉద్యోగ స్వీక రణమునకు పూర్వము శాం(ను నాయకులలో పెళ్ళండు త్యాగ ఫీలురయి "దేశమునకు ఖ్యాతిని నంపాదింపలేదా + అట్టి వెనుకటి తా పే మునుబట్టి ఇప్పటికిని (పజలు వారిని గొరవించుచుండుట లేదా. ఇళ్లు అనాటి రాజరాజు (చావా ంభక్తీని కూడ సమర్థింపవచ్చు నేమో! భీమేశ్వర కృతకృత్య(పసాదో అను సంబోధనమును జూచినచో ఆశని యిష్ట్రదైవము శివు డనుటతో నాగక భీమేశ్వగుడనికూడ (పత్యే కముగ నిరూవితమగుచున్నది,. అప్పు డొర్యధ దేశమున రెండుమూడు స్థలములలో భీమేశ్వరాలయము లున గ వి, అన్ని టికం కొను ప్రాముఖ్యము వహించి చిరకాలము (పసిద్ధిగన్నది దామోశామ భీమేశ్వరుడు. ఈ దామరామమునందలి భీమేశ్వరుడుగాని (పకృతము సామర్శకోటకు సమిసమునందలి భీమేశ్వరస్వామిగాని అతని యిష్ట్రదైవమై యుండ వలెను. భఛీమేశ్వరమునుగూర్చి అమూలళముగ సన్నయ భారతశథలో గూడ (బసక్రీ తెచ్చినాడు- అర్జునుని తీర్థయా(తలను వర్మించుచు “దతీణ గంగనా దద్దయు నొప్పిన గోదడావరియు జగచాదిమైన ఛీమేశ్వరంబును 'బెడగగుచున్న (శ్రీపర్వతంబును జూచి యుర్విలోన సనఘమై శిష్టా(గహార భూయిస్థ్యమై ధరణీ సురోత్తమా ధ్వరవిధాన వుణ్యసమృద్ధమై పొలుచు “వేంగీ చేశ విభవంబు జూచుచు | అని అడ్జునుని నాటికున్నను లేకున్నను భీమేశ్వరమునకును -వ్‌గ్నీ "జేశమునకును 'మూలకథతో నవినాభావ సంబంధము గల్పించి తన బేశాభిమానమును (బకటించుకొన్నాడు, ఇందు. (శ్రీపర్వతముతో ఛీ మేశ్వరమును జోడించుటచే సు(పనిద్ధ (తిలింగ వే్యత్రములలో నొక్కా

ఆంధఎమహాభారతము - అవతరణ [21] న! టగు దామోరామమునందలి భీమేశ్యరుడే రాజరాజు నిష్ట్రదైవమని నిస్ధారణ చేయుట--దీనికి విరుద్ధముగ _పబలాధారములు లేనంతవరకు సాహసము గానేరదు

వెని పేర్కొన్న మహో గుణములేగాః మరికొన్ని నూత్ళు గుణములు కూడ నన్నయ చితణమున (బత్యతీమగు చున్నవిం “అభిమాన మహార్షవి అని యొకచో సంబోధనమున్నది దీనినిబట్టి రాజరాజు వృ్యాదయము మిక్కిలి గకోమలమయినదని చెప్పవచ్చును అయితే ఈ యభిమానము కొందరు (పజా పాలకులలోవలె దురఖి మానముగ (పకోపించి చీటికి మాటికి కోపము లెచ్చుకొను స్వభావ ముగలదై యుండదు. అట్టయినచో నాతనిని *“సంతతతమాభరణుి డనుటకు వీలు లేదుకదా. మైగ “నిరంతరానందమతి యను సంబోధన మొకటి మియొకచో గనవచ్చుచున్నది. ఎప్పుడును సుప్రసన్న మనస్కు_. (6౦౦౯౪1 2196) డనుట నీ నంళోధనమున కర్థముగ జెప్పుకొనవచ్చును. చీటికి మాటికి గోపము వచ్చువారికి నిరంతరా నంద మనస్క_-త యసాధ్యము గదా, ఇంక మన “అనంత ఏిలాని మను గుణ మొకటి విచార్యము, ఈ విలాసమున కిస్పటి భావలో “దన్ష్హా' యని అర్థము చెప్పకొనవచ్చునేమో. రాజులకు కొంత భోగము కూడ వలయునుగదడా ధరించు దుస్తులయందు భవనాలం కరణమునందు, మాట్లాడు ఫక్కియందు. వితరణమునందు ఒక విధ మయిన (85206) సరసత (పత్యత్షమగుటచే దాని ననంత విలాసముగ నన్నయ వర్షించి యుండవచ్చును

నన్నయ భారతమునందు శాసనములందు కూడ "రాజరాజు పవిత)తను పేపబే ప్రశంసించును, “వ్యసన వివర్శితిఅని సంబోధించూ టచే నై శ్వర్యవంతులకు సాధారణముగ సవాజములగు (స్రీ ద్యూత ములు పరిహృతములని యూహీంపవచ్చునుం

రతి

109 నన్నయ భో

ఘన దురితానుబంధ కలి కాలజ దోపతుషార సంవాతిన్‌

దన యుదయ (పభావమున దవ్వుగజోవి. ..

అని భారతమునందు మాత మేగాక

సంరతతి ఖీ.తితలం తవితారివన్లే

మాన్లేణ యత నయశాలిని మాన వేన

(వ్రీశాః (ప్రజా నిజపవిత్ర చరితతోమైొః

పవమోలయంతి కలిశాల కలంక పంకం.

అని నందమపూండి శౌాననములో గూడ రాజరాజు పవ్వ్నితత ప్రొముఖ్యమును బడయుచున్నది. “అదిరాజవిభుడని “మనుమార్దుడని మాటిమాటికి గ్పర్హించుట చూడగ “ఎంతే గాఢముగ హృదయమున శ్కాకున్న నన్నయ పవి(తతయను నీ సమష్టి భావమున కింత నిరతి శయ ప్రాథాన్య మిచ్చియుండును?” అను ప్రశ్నయు రాకనూసదు.

రాజరాజను నన్నయయు అనోోన్యాశయులు, “రాజరాజు పోమణము (_'వేరణము లేకున్న నన్నయ భారతమే లేదు. భారతమే 'లేపన్న నానాటి *ఎందరో మహానుభావులివ లె నన్నయకూడ కాల గర్భమున జీర్మించిపోయి యుండును. ఇంక తన పవ్మితవాణిచే నన్నయ రాజశాజునకు నిర్మించిన యకోభవనము అజరామరమయినది. రాజ రాజు కట్టుకొన్న రమ్యభర శ్రవార్మ శ్టము లన్నియు ఊరును వేరును "లేకుండ వనాడో శిధిలమయిపోయినవి, కాని మహోకవి నిరి చిన యీ మందిరము మాత్రము నేటికిని రాజరాజును మనకు కన్నుల కరవు దీరునట్లు బత్యతయపరచుచు నిత్యనూతన శోభతో జోజోరు లందు కొనుచున్నది!

అవా (యానా

నన్నయ చి (తించిన రాజరాజు (ఫ్రీ దివాకర్ల వేంకటావధాని

రాజరాజు నలువది సంవత్సరములకు. మైగా జూళుక్య సామా జ్యమును పరిపాలించి యిండెను, ఆ పరిపాలన కాలమున జగద్ధితము నై యాతండొనరించిన మహాశార్యములెన్నో యుండవచ్చును "'్రానీ యవి యన్నియు నొక యుళ్తు అం_ధవాబ్బయమున శాతేడుంం గావించిన సేవా వెశేమమొక యత్తు, కావ్యగీత (వియు'చ్తైన యా మహారాజు (వేరణ (పోత్సాహములే లేకుండినవో నా కాలమున నాం్యధ భారతమవత౭౦0చుట కవకాశ మే లేకయుందును. ఈ విధముగ నాతండాం(ధులక్కు నాం(ధభామకు, నాంధ9బేశమునకు.. గలిగించిన మలింతింతన రానిదిం స్వార్థరహీతమైన యీసేవ కారణముగా నాతండు గావించిన ఫలితమును నపారమైనజే. వలయన నాంధ్ర భారత రచనా రంభ మాతని క్షీర్తిచందిిక కనవరత శరత్కా_లమై యపరిమితొజ్జ్య ల్యము నావహించుచున్నది

“రాజరాజు నన్నయ నార్యధమున భారతము ర చియింపుమని కోలెనేగాని చానిని తవ కంకితము వేయుమని కోరియుండ లేదు. నన్నయయు నొ మహాకావ్యము నతని కంకితము చేసినను 'జేయక పోయినను, అవ తారికారంభమున నతని గుణగణముంను వర్గి ౦చుళశ గాక యాశ్యాసాదంతములం దర్ధవంతములై న యనేక వెేేషణము లచే నతని సంబోధించి శౌర్య త్యాగ నసయతమా వివేకాదులగు నతని గుణములకును, నిర్మలమైన క్షీర్తి!ని అమరగూపమైన మూర్తి తీర్చిదిడ్డ నాడు, ఆ తిలింగభాసు నా దివ్యమూర్తి యాంధజనుల మో్లా సామోత్క-రించుచునే యుండును.

శాసన కావ్యక_ర్తలు శాసనములలో నాయా 'రాజేందు్రలను గూర్చి పలు విధములుగాం (బశప్తి వాక్యములను రచించుచుందురు. ఈ పిశస్తులతో సాధారణముగా గులాచార్య యశః శౌర్య "త్యాగ శీలాడుల వర్శనమును “కీర్హిపజూరాగ, ప్రతాపాజ్ఞు; నయ, తమా,

16% నన్నయ థారలి వివేకారిపునవిదావా, ధర సంగ్రామ” ప్రభ ఛతులగు విశేషగుణముల పిశంసయుం గనవచ్చుచుండును. ఒక్కొక్కప్తు డందా రాజునకు విరుద్ధులెన శతు"వుల గుణ గణములను విస్తరించి; యట్టివారి నవ లీలగా జయించుటచే నతసికిం గలుగు నుత్కర్జ్హ ను పైతము (పదర్శింప వచ్చును! రాజరాజు న లేందుని కోరుమిల్లి దాన తా్యమశానన మిందుకు దృష్టాంతము. భారతమున నన్నయ కావించిన రాజరాజ వర్మి నముకూడం బయి నిధముల శాసనములందలి ప్రశస్తి వర్మ నమును దలవించుచున్నది ఇందు యధార్ధ గుణగణ వర్షనముతో పాటను స్యూతముగాం దద్వంశీయులు వహించుచు వచ్చిన బిరుదులును;లాతుశే కులు నాయకుని కుండవలెనని చెప్పిన సాంపిడాయిక లత.ణములును, గొన్ని గోచరింపవచ్చును, కవితావశమున నిం దచ్చటచ్చట నతి శయోక్తలు చొచ్చుటకును నవకాశము లేకపోలేదు, ఇట్లని యందలి విషయమంతయు నభూత కబ్చనగాః బరిగణించుట మాతి) ముచితము కాదు. అలంకారాస క్రిచే నరుబెంచునట్టి యతిశయోక్స్తుల నెజుంగుట కంత కష్టపడ నవసరము లేదు. అట్టివానిని గొన్నిటిని దొలంతించి చమాచినచో నన్నయ నిరి శ్రంచిన రాజరాజు నిర్శలమూ రి మనకు సుస్పష్ట అేఖలతో సామోత్కగించి తీగను. నన్నయ నిత్య సత్య వచనుయను. మితభాపియు నగుటచే నాతని వర నము లందటు వరి నీయులై న విమకుములంతగా గోచరింపవు, “”* గర

నన్నయ వర్శి 0చిన రాజరాజు గుణగణములలో నెల్ల 6 ముఖ ములైన నాతని 'తేజఃకౌర్య (పతాపములు. అతయ వక మాదిత్వ విభుండు, విభాకర తేజుడు. ఏీరావతారుండు. మృగరాజ పర్యాక ముండు. అన్యరాజ "లేబ్లో జయశాలిమైన యాతని శౌర్య మ(తిమాన మైనది. నిజభుజ విశంమముచే నాతండరాతి రాజ నివపాముల నోడించి యపరాజిత భూరి భుజాకృ పాణ ఛారాజల నౌంత శాత్రవ పరాగుండై యొప్పారెను. “ని_స్టజతవై రివీర్క దండితాహీత వీరు పరంతప, కవు (పలయ పత్రాప్క వికుమో ద్వేజితాహిత, జితారి, విరోధి (పళయాం

ఆంధ్రమహాభారతము - అవతరణ 165 తక్క భూరిప్రతాప పరిభూతే విరోధివన్లా” మున్నగు సంబోధన లాతందు, వైరిలీరుల నిర్జించుటయందు. జూవీన సామర్ధ్యమును వేయి విధముల వక్కా-ణించుచున్న వి. నన్నయ రాజగాజు శర్యపరా్యశమ ముల నింత యధికముగా వర్ణించుట కేనల స్తోతప్రియత్వము చేాదు* ఆ మహారాజు తాను రాజ్యమును బరిపాలించిన నాల్లు దశాబ్దుల శాలయములో మూండు నాలుగు సారులైన వైరి వీరుల నిర్టించి నష్ట పాొయమైన సింబోసనమును మరల సంపాదించుకోవలసి వచ్చెనుం విమలాదిత్యుండు క్ర క, 1019లో మరణింపంగా చనువెంటనే రాజ “రాజు బాళుక ని సించోననము నధిష్టింపవలసియుండెను. శాని యాలతండు తరువాత మూందేడ్త వజకును దాయాదులయు. శతు)వులయు విరోధ ముచేం బట్టాభిపేకము నిర్వ_క్రించుకొనం జాలకపోయెనుం ఈ దాయాదు 'లెవ్వరను విషయమున భిన్నాిప్రాయము లున్నవి. రాజరాజు సవతి తమ్ముడై న విజయాదిత్యుండే తండి) మరణానంతరము చాళుక్య సింటో సనము నాక)మించి శాజరాజున కాటంకము కల్లించెనని శీంజీలటూరి వేంకట రమణయ్యగా. రభిప్రాయ పడుచున్నారు. (శ్రీ, భావరాజు "వేంకట కృష్ణారావు గారప్పటికి విజయాదిత్యుండు లాలుంకైై యుండె ననియు, వైశవము నందే యాతని వృాదయ మే[తమున రాజ్య కాంత మొలక శ్లైనని తరువాతి కాలపు శాసనము లేనియు సూచించుట లేద నియుం. దెల్పి; యిమ్ముడి చాళుక్య భీముని దాయాదురైన రాజ మార్తాండ కంఠిక విజయాదిత్యుల సంతతివారై న నిరవద్యపుర వీకాపుర జాళుష్యలేకాక కళింగములోని సర్వసిద్ధి చాళుక్యులు గూడ "వేంగీ సామా)జ్యమున కై రాజరాజుతళో. బోరాడి యుందురనియు్యుునాయదను మూచుకొని కళింగ రాజైన మధుకామార్శవుడు మె తము రాజరాజు 'నెదిరించి యుండుననియును రచించియున్నారు, * వీరిలో నెవ్వరు విరోధించినను వారి నోడించి పాజందోలు వజకు రాజరాజు పట్టాభి వీక్తుండగుట కానుకూల్య మొదవియుండ లేదు, ఆతండు * వైరి 'వేదండ

168 నన్నయ భారతి గండ విదారి ఘోర తరాసి భాసి భుజార్లళుంతై ” ఫఘోరాజి ముఖమున విజయ పిమదా సమాలింగన సౌఖ్యము ననుభవించుటకు మూడేండ్లు పర్టైను. ఈ విషయమునే కోరుమిల్లి తా్యమశాసనమున బేతనభట్టు “రాజదాబన్య * సేవ్యయెన పృథివీ రాజ్యలమ్మీని రాజరాజు భుజబల ముచే భరించె నని చెప్పియున్నాండు. కోదండ పార్థుండును బరా (శమ (వియధాము+దును నగుటచేతనే రాజరాజు సింహానసమునకు వచ్చియు రాకముంచే సంఘటిల్లి న యీ వైరి విరోధమును నిరసించి జగద్వఎయ భాసుర సముద్య శ్రేజండును, వీర (శ్రీ వనితాశ్సిత భూరి స్థిర చాహుదండుడునైై విజయవై భవము నొందజా లెను.

ఇట్లాతండు. “నిత్యలమ్మీ జయాభిరాముండై”. (కీ శ. 1022వ సంవత్సేరమున బట్టాభి పేక మహోత్ప్సవమును నిర $-కొచుకొనజాలెనుం తరువాత నాతండు సుమారెనిమిది సంవత్సరముల కాలము” నానావని నాథ కిరీట తటీ విల న(దత్న సంఘటిత పదకమలుండై” సామాజ్య మును సర్వజనాను రంజనముగాం బరిపాలించెను, ఇంతలో నాతని యదృష్ట చ్యము నేమి మజల నథోగామి కావలసి వప్పెను. చాళుక్య సింపోసనా కఇమణమునకుందగిన సమయ మెప్పు డరుబెంచునా యని యెదురు చూచుచున్న విజయాదిత్యు, డొక విప్త్లవమును లేన దీసి, రాజరాజును సింహాసన (భష్టు నొనరించి, 1081 జూన్‌ 27వ లేదీన వి్దువర్ధన విజయాదిత్యుండను "పేరం బట్టాభిమి _క్తుడయ్యెను. ఈ సందర్భ మున నాతసికిం బక్చిమ చాళుక్య చ(కవ_ర్తియెన రెండవ జయసింహుని సావోయ్య సంపద చేకూరియుంకును. కొంచె మించు మించుగా నీ శాలమునకే వెందియుండు. కలిదిండి కామిశాసనము పశ్చిమ చాళుక్యులు వేంగిపైం గావించిన దండయాతను సూచించుచుండుట యిందుకు. దార్కా_ణముగా నున్నది. రాజరాజు శై ర్యామర ధరణీ ధరుండయ్యును. బిబలమైన శతుధాటి కాగ లేక సాయమర్థి ౦చుటకైై చోళ రాజధానిమైన గంగాఫురి కరిగెను, శాజేంద) చోళుండాతని

అంధ్రిమహాభారతము - అవతిరణ శం? (ప్రార్థన నంగీకరించి రాజరాజ బ్రివ్నా మహారాజు ఉత్తమ చోడ చోడకోన్‌ , ఉత్తమ చోడ మిలాడ్‌ , ఉడై ఎలాన్‌ అను మువ్వురు 'సేనానాయకుల యాధిపత్యమున బెద్ద మైన్యమును 'వేంగీ'చేశమునకుం 'బంపెను, ఆ సేన వచ్చి పశ్చిమ చాళుక్య మై న్యమును కలిదిండియొద్దం దాకెను. ఈ యుద్ధమున నేపతమునకు విజయము చేకూరెనో చెప్పం జాలము. వలయన నందిరుపతీములందలి సేనానాయకులును వీరస్వర్ల ముసలంకరించిరి. కాని తరువాత రాజరాజు యుద్ధ నివాతులైన యా చోళ సేనాపతుల మువ్వురికిని స్మారక చివ్నాములుగా మూండు "చేవాలయములు నిరి స్రచి యుండుటచేం జోళుు తో డ్చాటుచే నాతండు సింహాసనమున బునః్నపతిస్టావితుండై న ట్లూహించుట కవకాశము కలుగుచున్నది. ఇట్లు వీరో(గ్రాజి విజయుండ్తై యూతయ పోయిన .సింోసనమును మరల సంపాదించి యేడెనిమి దేండ్డ కాలము. రాజ్య మొసరింపం జూలెను. ఈ సమయనమునంగాడ నాతని కప్పుడప్పుడు పశ్చిమ చాళుక్యుల వలన నలజుడి కలుగుచునే యుండెను,

(శ్రీ శ. 1042లో రెండవ జయసింహుడును దరువాత ెండేం డ్త కు శాజేం్యద వోళుండును. దివంగతు లగుటచే అై?లోక్యమల్ల అవావమల్ల సో మేశ్వరుండును రాజూధిరాజును గ౧మముగాం బశ్చిమ చాళుక్యచోళ సింహాసనముల నధిస్టీంచిరి. వేంగీవిషయము కారణముగా వారిరువురికిని మరల యుద్ధ మారంభమాయెను. ఈ సారి చోళులు నిర్విరామముగా దండయాత+?లు నల్చుచుండినను "లెక్కచేయక పశ్చిమ 'వాళుక్యులు వేంగీ రాజ్యమునందలి చాల భాగము నాక మింపం జూలిరి. రాజరాజు పూర్తిగ రాజ్య (భష్టుడు కాక న్వల్ప భాగమును మాతి మేలుచుండినట్లు (శ్రీ శ, 1047 లో వేయబడిన దా్రాతమారామ భీమేశ్వరాలయము నందలి యొక శాననమువలనం 'జెలియుచున్నది. (42 183 10 13893) వేంగీ చేశ మట్లు పరాధీనమై పోవుటకు నహింపంజూలళ చోళచక్రవ_ర్తియైన "రాజాధిరాజు పశ్చిమ

168 నన్నయ భారతి భాళుక్యుల 'శెదిరించుటకై. నాలుగ్రై దుసార్లు "పెద్దసేనలను బంపెను అసేనలు పశ్చిమ బాళుక ఖ్టేనల నోడింపజాలినను వేంగీ చేశమును మాలిము. వారి బారి నుండి తప్పింపలేశ పోయెను. చోళసేనలు కూడం దన శేవిధముగను దోడ్చడలేకపోవుట చూచి పశ్చిమ ఇాళుక్యులతో నింనుం బోరు సల్చుచుండుచో నున్న రాజ్యము కూడం బోవునేమో యను భయముచే రాజరాజు కీ.శ, 1051 లో వారితో సంధిచేసికొానెను ఈ సంధి వలన రాజరాజు తన రాజ్య మును దాను సంపాదించినను బశ్చిమ చాళుక్య చక్రవర్తి సార్వభౌామత్వము నంగీకరింపవలసి వచ్చెను ఈ సందర్భమున'నే యాహవమల్ల సోమేశ్వరుని (వధానులలో నొకండును, నన్నయ భట్టారకుని సబోధ్యాయుండునై న నారాయణభట్టు,పశ్చిమ చాళుక్యుల (పతినిధిగా రాజరాజు కొలువున కరుచెంచుట సంభవించెను. (కీ. ఈం 1051-52లో రాజురాజూతనికి నసందమపూడి (గామము న్యగపహోరముగా నొసనంగెను. అతండు భారతరచనమున నన్నయకు వలెనే రాజకీయ వ్యనహోారములలో రాజరాజునకు గొంత తోడ్చడి యుండవచ్చును.

వేంగీ బేశమును పళ్ళి ను చాళుప్యల "చారినుండి కాపాడుటక్రి చో చక్రవర్తి ప్రయత్నము లొనరించుచునే యుండెను. ఆ (పయ త్నము వలన నేమియు లాభము కలుగకుందుటయీ కాక కొప్పం యుద్ధరంగమునం గలిగిన పరాజయమునకు ఫలముగా జోళులు గంగ వాడి రాష్ట్రమును గూడ గోల్చోవలసి వచ్చెను. చానితో రాజ రాజునకు. చోళుల సాయముమై. నాశ సన్నగిల్లెను, అందుచే నాతండు (శ్రీశ. 1051 లో మరణించు వజక్రును పశ్చిమ చాళుక్యుల స్మామాబ్య ములకు లోబడియే యుండవలసి వచ్చెను, అతని మరణానంతరము విజయాదిత్యుండు బలవంతముణా నాకఏమించి తన కమారు- జై. నశ కి వర్శనందు (పత్సిస్టించెను* పశ్చిమ చాళుక్యులతో సంధి కావీించుకొన్న

ఆంధమహోభారతము - అవతరణ (99) 169 వీవు శ్రటనే రాజరాజు కొంత ప్రళొంకముగా 'రాజ్యమేలం జూలుటయు నాతని (వేరణమున నన్న య భారతాం(ధీకరణమునకు: బూనుటయు సంభవించి యుండును.

ఈ విధముగా 'రాజశొాజు పరిపాలించిన కాలమంతయు యుద్ధ ములతో-ే కడచిపోయిను. అతండు చోళుల సాహాయ్యమర్థి-చినమాట నిజమేమైనను దాను చేవలము వారివై నాధారపడి యూరకుండ లేదు, సమయము చిక్కి.నఫుడెల్ల నాతం డరాతుల నపారధైర్య సావాసము లతో నెదిరించి పోరాదుచునే యుండెను. ఆయుద్ధములో నాతండు పిద ర్మించిన ైర్య శౌర్య పరాకిమముల నెటింగినవాండు కావుననే నన్నయ వాని నాశ్వాసాంత పద్యములలో నంత విస్ఫృతముగ విసుగు "లేక వర్మించియున్నాడు. రాజరాజు రణరంగముల వీర రసావతార మోయన విహరించి “పరమండలంబుల ధరణిపతుల నదిమి కప్పంబుల ముదముతోంగొనుచును, బలిమినీయని భూమివలయ పతుల నుక్క డించుచు, దిక్కు-ల దనయాబ్ఞ్హ 'వెలిగించుచు, భీతులశరణన్న లగాచుచుం బలరివు లలనాసన కమల హారిలాంఛనమూ ర్హిమై. నిర్వక పరాక్రమ మున” వ్నర్షిల్మిన వాంజే శాని సామాన్యుండుకా.డు, అతని పరా క9మమును వర్ణించుచు నన్నయవాడిన విశేషణము లన్నియు నీ విమ యమునకు సాత్యుములై యున్నవి, నందమపూడి శాసనమున నన్నయ రచించిన-

“యన్యస్ఫాద భుజాకృపాణ ది శారతీభ కుంభస్థల

(పోన్నుక్తామల నృ _త్తమౌక్షిీకశచయ స్పంగాామ రంగాంత శే

ధ క్తేవీరరస [కియాభి నయన పిస్తావనా లమ్మీతాం

ఏర (శ్రీ రచితాంజలి (పవిసర వుష్క్సోపహార(శియఃో అను శ్లోకము కూడ నాలంకారికమైన యతిశయో క్రితోగూడి యున్నను నన్నయకు రాజరాజు భుజబలమునంగల (పత్యయమును జక్కాంాగాం (బతిపాదించుచున్నది,

170 నన్నయ భారతి ఆాజురాజు వీర్య వికమాది తీవిగుణముల కే కాక దాన దయా సౌజన్యాది నృుదు గుణములకు కూడ( గూడలిమై వ్యసన వివర్జి తమైన యశలంక చరిత) నంపదచే నఖిల జగ జ్హేయమౌాన..ర్తై విరాజిల్లు చుండెను. “అఖిల జగశ్జేగేయమాన నానాగుణరత్న రత్నాకరుండు, గుణధాముండు బుధనుత సుగుణధారుండు, గుణరాజితుండు, భూరిగుణ రత్నభూవమ(తుండుణుడు, రాజసూరి నభాంతర _ (భాజిత సద్దుణుడు” మున్నగు విశేషణము లిందుకు. దార్కారణములు, అతనికిం గరం చిష్టంబులై యుండు నను వస్తువులలో సంతత దాన భీలతయు, వశ్వ 'క్సాధు సాంగత్యమును 'బేర్కొనబడి యున్నవి. “అగ ౧జను శ్రలకు ననుగిహమునం జారుతర మహాగిహాోరంబు లిచ్చుచు, బేవభోగ ముల మహోవిభూతి. దనర జేయుచు” నాతండు దాన వినోదియె తన 'రాపచుందెను, అతండు కరుణారనపూర్లు(డు, కృపారన బంధురుండు, దయాలాప చతురాన్యుండు, థర ్రదయార్ష్ర నిబద్ధబుద్ధి అతని సౌజన్య మింతింతనరానిది. నంతతమైన శ్రమయు నకల జనానందకరమైన సౌజన్యమును నాతనికి బెట్టని యాభర*+ములు. వినయ మానికి వెన్నతో బెట్టిన విద్య. సత్యధర శ్రైము లాతనికి స.త తా రాధ్యనులు, ని సత్యధన ధనుండనియు, వినయ సత్య నిత్యోదయుండనియు? సత ్య్యదితుడినియు, నిత్యనిరంతర ధర్మ మతియనియు. నన్నయ యాతని. బలుసార్లు వర్శించియున్నా (డు. నిరవద్యుండైై విమల విచార ముల పనికివర్తై, జగ 'శ్చావన ళుభచరితచే నిఖల ధరాేవస్తు త్యుండై మూతేండు ధరణీ తలమున కపూర్వ్యమండనమై భౌసిల్లెను, ఇన్ని గుణ ముల శాలవాలమై యుండిన కతముననే నన్నయ "2 మె య యాతని నాదిరాజ విభుఃడని [పశంసించియుండెను, వైదిశధర ము "నెడను దదను బంధులగు యజ యాగాదుల యెడను రాజరాజునకుంగల (పీతియ పారమైనది. “పరమ భర్మ విదుండం,

అంధ)మహాభారలేము - అవతరణ క్ష] ధర్మవిశారదుండు, ధర శ్రనిత్యయపారంభ విభాస్తి ధర ్రవిచారో ద్రాముండు మున్నగు విశేషణములందు నన్నయవాడిన ధర్మపదముసకుం (బధాన ముగా మై దిశధర్మ మనియే యభిప్రాయము. 'వేదపో_కృములగు ధర్మ ములలో వన్హాశంను ధ ర్మానుసరణమును, యాగాది కర్మా చరణమును [బధానములైవవి. రాజరాజు సమస్త వ్థా(శను ధర రమణ మహో మహిమ నొప్పారి నలన్ఫగ భీరథ, రామచర్శి ఆ భి రామును పిశ_స్తి వహించిమించెను. అదితు(తె చరిితుండను విశేషణము కూడ నీ యర్థమునే సూచించుచున్నది, “బహుభావమల బహువిధముల బహు జనముల వలన వినుచు భారతబద్ధ స్పృహులగువారికీ బహు య-గ ఫలంబు పరమార్థ”మగునని యాతండు వెప్తుటలో నాతనికి యాగాది ధరా చరణమునెడ యిని వేళము తేట కెల్ల మగుచున్నది. యాగా చరణమున కగ)జన్ముల తోడ్చాటవసరము. ” 'వేదసంరతుణము. వారి యథీనమైయున్నది. అందుచేతనే “బావ్నాణా వేదపాలకా౭ో అను నానుడి యేర్చడినది. వేదరత్షణ వైదిక కర్మాచరణములతో "విపవ "శీశ్యులకున్న నంబంధమును బురస్కరించుకొని రాజరాజు వారియెడ భ క్సి,పపత్తులు కలిగి మెలంగపచుండెను. ధరణీసురవర సురభూజురాజుమైం వి(పకులము నెల్ల న్‌ బోంచుచు వారొసంగు నాశీఃపరంపరలు నిత్యవివృద్ధి వేకూర్చుచుండ (భరాజేవాశీః పరంపరా వస్థిత నిత్యోదయుండం) నాతండు సంత తాభ్యుదియుండై చెన్నా రుచుండెనో, "వేదముల తగువాత బిమాణభూ తములై నవి న గ! ఖ్‌ లుం గతి చోదితమువై న ధ ర్శములనే, న్మ తులు స్పష్టముగా బోధించుచుండును. అట్టి స్మృతిక_ర్తలలో మనువు పధాను+డుం అతండు వైదిక ధర శ్రములను క ఫతిరూపమున నిబంధించుటయీ కాక యట్లాచరించి తరువాతి రాజుల కందజికి నాదర్శ చరితు?ండై యొప్పారిననుట యాతని ైైదిక నూగ్దానుసరణ తరి రతశే దృష్టాంతము చతుర్యుగములందును ధర్మము _త్తరోత్తర పరి

క. నన్నయ భారతి హీణమై సన్న గిల్లు చుండును. వానుమంతుండు. భీముసకుం జతుర్యుగా చార వర్తనములంజెప్తూ సందర్భమున “కలియుగంబునందు ధర త్రము బలనుటి వ్షిలు 'నేకపాదంబున” నని కలియుగ స్వరూపమును దెల్చి యుండెను, కలియుగము దురితముల క్రాలవాలము చాళుక్య మన "టు తెైన రాజరాజు *ఘన దురితానుబంధ కలికాలజదోవ తుపార సంహతిం దన యుదయ (పభావమున దవ్వుగ(జోవి, జగ డ్ఞనానురంజన మగు రాజ్యసంతతి నితాంత విభాతోతో ధర ్రదయార్ష) నిబద్ధబుద్ధి యయి వర్షిలైను సన్న య యాతని “క్రలికాలభరతో యని సంబో ధించెను, దుష్యంత కుమూరుండైన భరతుండు ద్వాపర యుగమునం దుండినవాండుం నన్నయ యాదిపర్వ చతున్థాశ్వాసమున (109) నాతని “భరతుండశేవు భూ భువన భార దురంధరుంతై. వసుంధరం బరంగి యనేక దూగముల 'ాయక భాస్కర జహ్నుకన్య కా సురుచిర తీరబేశముల నూ(వతుండ్రై యొనరించి భూరి భూ సురులక నిచ్చెదతీ.ణలు భూరి సువర్ష గవాశ్వహస్తు లన్‌” అని నర్మించియుండెను, ఈ పద్యమాతని వైదిక ధర్మాచరణ (పవణ త్వమును బహువిధముల వ్యక్తము చేయుచున్నది. రాజరాజు కలి కాల భరతుండనుటలో యుగ భేదమున్నను అతండు యాగాది మె దిక కర్మాచరణ తత్పరు(డై భరతునివలె వ _క్రించెనను నర్థము న్ఫురించు చున్నది. నందమపూడి శాసనములో నన్నయ నయకాలిమైన రాజరాజు మను మార్గమున వీలితలమును సంరతథీ,.0చుచుండం (భీతుళై ప్రజలు నిజచర్శిత సవిత తోయములభేం గలికాల కలంక వంశమును (టమోళించుచుండిరని (వానీయుండెను, దీనివలన రాజరాజు కలియుగమున వ _శించినను అ(పఠతిమానమైన ధరా శ్రభిలావచే లోక మున యుగాంతధర్మముల (బతిస్టించి క్‌ అతకృత్యుండయ్యునని 'ఇలియుచున్నది.

అంధఫమహాభారతము - అవతరణ కఠి

రాజరాజు వీద్యావి వేళములకు నిధానము. పివేక విభాజిత వివేక చతురానన, విద్యావిలాస మున్నగు విశేషణము లిందుకు నిదర్శనములు, విమలధీరమణీయు౯కై న యా మహారాజు సాహిత్యము నం చేశాక కాన్ర్రములందును నిస్ణాతుండ్రై వాణీలీలాస్పదుండు సరస్వతీ విలసన్ముఖాంభోజుండు నని (పశ్నస్తి కెక్కియుండెను.. అతం డనేక పురాణముల వినెను ఉదా_త్తరసాన్విత్‌ కావ్య నాటక (కమములు "పెక్కు. చూచెను అర్థ ధర్మ శాస్త్రముల 'తెజంగెటిగెను. జగత్పరి పూజ్యమ్ములై న యీశ్వరాగమములందు భక్షిమై ప్యాదయము నిల్చెను మహాభారత (శవణమన్న నాతని కెంతో యాసక్తి. ఇట్లు ఇ శ్రుసాహిత్యములం చాటి బేటి కావ్యగీత (వియుండై యలరారుటయే కాక యా రాజేర్యదుడు రాజనీతియందును, నిఖల 'రాజవిద్యలయం దును, నిఫవుణుండై గంధసింధుర పహాయళశిమోరూఢదముండైై,. రాజలోక మున కొజ్దబంతియై రాజల్లుచుండెను, నయబంధుర్శ నిఖల 'రాజనిద్యా నిధి, నృపవిద్యాపాలక్ర, వార్థివ విద్యాఫరా మున్నగు విశేవమణము లీ విషయమును వెల్లడించుచున్నవి,

రాజరాజు స్వయముగా విడ్చాంసుండ్రై యుండుటచే మనీషి విద్యా[శమ త_త్త్వవి_త్తమున 'నేర్పరియై కవిపండితుల నుచితవిధమున సత్క-_రించుచుండెనుం “విద్చా నేవ విజానాతి విద్వజ్ఞన పర్మిశమిమ నాను నానుడి యున్నదియే కదా 1 శిష్టజన బృందమును; గవిపండిత సమాజ మును, బంధుమి_తవర్లమును నాతనిచే బహువిధములైన మన్ననల బడసి యాతని సౌజన్యమును రసజ్ఞ తను గొనియాదుచుండిరి. కవీం్య్యద సమాజ సురయ్మోజు సూరినిధాను బుధజన చింతామణి, శిష్టపరిపాలన న్క్త విశిష్టాంభోజమి(త, సుహృూన్ని ధాన మ్మిత విద్వదంభోజ వన పయోజమి(త్యు 'బాంధవాంభోజవనద్యుమణి యను విశేషణము లాతని విద్వత్క_వి పోమణమును? ఒంధు (కీతిని విశదము చేయుచున్నపి*

174 నన్నయ భారతి

విద్యావి వేకములకు నిధియై యాంతర సౌందర్యమున నలరాన టయేగాక్క రాజరాజు శాంతిదీప్పు లకు నిధానమై యా పూర్వ దేహ సౌందర్య విశేషముచే సపరమన్మ భుండన నొప్పారుచుండెను. “రాజ మనోహరుండు, తుహినకరుండు కాంతిన్‌” అను విశేషణము లాతని సౌమ్యమైన యాశృతిని కాంతినిధి, దీప్పీనిధి యను సంబోధన లాతేని శరీరకాంతి సంపదను వెల్ల డించుచున్నవి. యువతీ మదనుండు, భువనైక సుందరుండు ఫావ భవ నిభశుభంగుడు, మన ఖా కారుడు, తరుణావ 'తారు.డు మున్నగు విశేషము లనన్యసామాన్యమైన యాతని రూప వై భవమును జెప్పక చెప్పుచున్నవి. ఇట్లు రూపగుణో పేతుండై న యా చాళుక్య మన్నథుండు “భూరినంపదం దలపూవు వాడని భోగిమై నిరంతరానందమున6 గాలము బుచ్చుచుం డెను “పూర్వదిక్స్రభువిలాస్క వానవమూర్తి, హరినిభ విభవ విభాసమాన, నిరంతి రానందమతీ” యను విశేసుణము లీ విషయమును వ్య_కృము చేయుచున్నవి, రాజ రాజు పార్వతీపతి పదాబ్బధ్యాన పూజామహోత్సవమునం దధికమైన నీవిక లవాండు. "మ ఫ్రడ (వి యుండు మఖారి దయాలస్ధ సుస్థిరై శ్వర్యండు” మున్నగు విశేషణము లీ విషయమును స్థరపరచుచున్నవి. వేంగీ వాళ్ళుక్య లందతికివలె నాతనికిని దతువాటే భీమేశ్వర “దేవుడు కుల చైవము. భీమేశ్వరకృత నిత్యపసాదుండని నన్నయ యాతని వర్ణించి యుండెను, “జగత ఏరిపూజ్యమ్ములై న యీిశ్వరాగ మములం దాతండు భక్షిమై హృదయము నిలిపి “ఫురారాతి పుజనాస కృమతిమయై కాలము పుచ్చియుండెను, ఇట్లని యాతండు వీర శ్రైవ్రడని మసము భొవింపనక్కఅ లేదు. వైదికధర్శుమన్నను; వర్షాశమాచారనులన్నను, వైదిక కర్గా చరణ మన్నను అతని కింతింతనరాని (పీతి. వేదవివు లతనికి. బరమ పూజ్యులు. 'వేదళాన్త్రముల యఖభివృద్ధికై యాతం డనేశ దానము లొసంగి యుండెను, వేంగీ సించోసనన మధించిన "రాజు లందలును బరమ (బావ్మాణుల్ను పరమ భట్టారపలు; పరమ మహేశ్వరులు;

అంధఫమహాభారతము = అవతరణ 275 “కుబ్జ విస్ణునర్థనాదులు కొందబు పరమ భాగవతుతాదురుగాకో అంత మాత్రమున వారు వైదికాచారపరాయణులు కాకపోలేదు. అది ఇ్రాభ్టుక్ర ఫ్ట్‌వశే మర్యాద. “వేంగీశ్వరులు బౌద్ధ ధరో శపానకులమై; టై.నమునులవై (కావకులప్పై అదరాభిమానములు చూవీ యాయా ధర్ధుములను బోవీంతురుగాక. చానధర ్రములను "జేయుదురుణాక, పరమ (_బాహ్మణ్యులును, బరమ మా హేశ్వరులును నై తీరవలయును. యావ్యణధర్మ మవలంబించి పరమ (బహ్మణ్యుండు కానినాండు ఈశ్వ 'రాగమములందు మనను నిలివీ పరమ మాహేశ్వరాచారపరుండు కాని వాండు, రాజచాళుక్య వంశజుండు వేంగీసించోసనముమై 6 గూర్చుండ రాదు. అనర్హుడతండుం (రాజరాజనళేం(దుడు, ఫుట, 99)

ధరణీ రతుణమున రాజరాజు కడుంగడు దముండు, రత్నాకర పరివృత సకల ధరాకాంతు.డైన యాతండు నిఖల మహీవలయోద్వవా చాహుమండలుండును నిఖలమహీ రయోమణియునై నిజవంశ లాంఛ నము నందలి వరాహమూ ర్తివలె భువనోద్ధరణ యొనర్చుచుండెను. నన్నయయు విష్ణుమూర్తి, విన్షుసన్నిభ నారాయణమూర్తి నారాయ ణాఖ్య యని సంబోధించి యాతని భువనోద్ధరణ దతుతను విష్ణ్వంశ సంభూత _త్వమును ధ్వనింపం జేసి యుండెను,

రాజశాజన నేం దుండు “విలసచ్చాళుక్యాన్వయ పయోధి కో ఉత్తమ చాళుక్యుండు, వరచాళుక్యాన్నయాభరణుండు (శీమచ్చళుక్య వంశ శిఖామణి, విలనచ ృళుక్యవంశ తిలకుండు చళుక శమన '్రభుండుో అని నన్నయ పలుచాట నాతని వర్ణించియున్నా.(డు, ఈ చాళుక్యులు నైవులయిన (వాహ్మాణోవేత క్షత్రియులని కీ. కే. చిలుకూరి వీరభ(ద రావుగారు రాజరాజన లేంద సంచికలో నిరూపించియున్నారు. (ఫుట 7) ఏవ మానవ్యస గో(త్రీయులని, వారీతీ వు_తులనియు, మాతృగణ పరిపాలితులనియు, స్వామి మహోాసేన పాదానుధ్భాతులనియు, కానన

17 నన్నయ భారతి ములు వర్శించుచున్న వి. నన్నయకూడ రాజరాజన లేందు) నొక్కచో మానవ్యస గో(త పవ్మిత యని నంబోధించియున్నాడు. నిమలాదిత్యుని రణస్థిపూడి శాసనమునందును, దరువాతి రాజరాజననేర్యదుని శాస నములందును విజయాదిత్యుందు (తిలోచనపల్ల వునితోడి యుద్ధమున మరణించిన వీమ్ముట నంతర్వత్ని మైన యాతని శుహాబేవి పురోహితు నితో గూడ ముడివేము నామక్షాగహోరనున కరిగి దద్వా_స్తవ్యుం డైన విళ్తుభట్ట సోమయాజిచే దుహితృ నిర్విశేవముగా నభిరవీతమై విష్ణువర్థనుని గణనింనియ్యు నామె యా కుమారునికి మానవ్యసగో (త, వారీతీపు(తాది ద్విపత్షుగ్యోత (కమోచితములైన కర్మలు చేయించి యాతని పెంచి పెద్దం గావి.చెననియు( జెప్పబడియున్నది. విష్ణువర్థనుని శాపేరును హారీలిప్యుతగోత) నంజ్ఞయు, మాళాౌమహసమానుండై న విన్దుభట్ట సోమయాజివలనం గలిగెనని యూహింపదగియున్న దని క్ట్‌జ్సే జయంతి రామయ్య పః తులుగారు వ్రాసియున్నారు. (రాజునసం. 76) దీనినిబట్టి చాళుక్యులు వితృపరంపరను బట్టి మూనవ్యసగో తమునకును, మాకామహాశల్పుడై న విష్ణుభట్టసోమయాజినిబట్టి వారీతీవుత)గనోత0ము నకు జెందినవారని "తెలియుచున్నది. కాని యిట్లనుకానుట కొర యాటంకము గోచరించుచున్నది, 'చాళుక్ష్యులకుం బూర్వువైన కదంబుల శాసనములలోంగూడ వారు మానవ్యసగో_తులనియు హారీతీఫవుతు లనియు స్వామి మహాసేన మాతృగణాధ్యా తాభినీ. _క్తులనియు (వాయః బడి యున్నది. (మృ శేశ గగవర ఇ కదజక్రభని ఆతా (మశాసనము) అందుచే శీ శే. చిలుకూరి వీరభ(దరావుగారు “బహుశః చాళుక్యులు మాన వ్యస గో (తులును హరీతీవ్పుతులు నైన కదంబులను జయించుటచేత వారివలెనే ఏరును మానవ్యస నోోతుల మనియు, వరీతీ వు(త్రుల మనియు€ జెప్వుకొనియుండిరేమో” యని సంశయమును వెలిబుచ్చి యున్నారు, (రాజ న, సం, 76) వారికా గో(తసంజ్హ కలిగిన "తెజుం గున కీ యాూహ తక్క "వేతడాధారములు శానవచ్చుపేలేదు. చాళుకస

అంధమహాభారతము = అవతరణ (28) [177 'రాజులలో6 బలువురికి విష్ణువర్ధన చిరద నామము కలదు, నన్నయయు 'రాజరాజును విమ్ణువ్ధున నృపతి, విష్ణువర్ధన భూపతి యని రెండు మూడు చోట్ల సంబోధించి యున్నాండు* విస్ణుభట్ట సోమయాజిచే వ్థినుండ్రై చాళుక్యవంశ వర్ధనుండై. విన్హువర్థనుని బట్టి యా వంశమువారీ నామ మును దాల్చియుందురు.

రాజరాజు నన్నయను భారతము నాం(ధీకరింపుమని కోడు సందర్భమున “హిమకరుల దొట్టి పూరు భరళేశ కరు[పభు పాండు భూపతుల్‌. క్రమమున వంశళ_ర్త లనగా మహినొప్పిన యస్శదీయ వంశ” మని ెప్పి తమది చం్యదవంగమని సూచించియున్నాండు విమలాదిత్యుని రణస్థిపూడి శాననమున భీమనభట్టు చాళుక్యవంశ [కమ మును జందుని నుండియు. వర్శించియుండెను. దానినింట్టి "చేతన నన్నయభట్టులుకూడ చాళుక్యులను చం(దవంశ నంభూళులుగానే 'సీర్కొని యుండిరి, రాజరాజన కేం(దుని మనుమండగు ఏరచోండుని ఇెల్లూరి శాసనమున(గాడ నక్షు వ్రాయబడియున్నది. “కానీ వేంగీ "బీశమును పాలించిన కుబ్బవిష్ణువర్ధనుండు మొదలు విమలాదిత్యుని వజకును 26 చాభు(క్యులు)క్యరాజులు పరిపాలనము చేస్తి శాసనములు (నాయించినను, వానియం 'దెచ్చటను ఇవాళుక బ్టవంశ ము చందవంశాం తర్గతమని 'చెప్పబడియుండ లేదు. పళ్చిమ చాళుక్యుల శాసనములలో. గూడ నీరీజి వంశవర్హనము కానరాదు. పదునొకండన శతాబ్దిలో విమలాదిత్యుడు సూర్యవంశీయుండని వ్యవవారింపండెడి రాజరాజ చోడమహీపతి కూతురగు కుందవాంటబాబేవిని వివాహమాడిన వీమ్ముటం ఇాళుక్యవంశము చం(దవంశాంతర్షతమైనదిగ భీమనభట్టుచేం దొలు దొ_ల్తం వర్మింపండెో నని వ్రాసి (రాజ, నం సం, 75) కీ.కే. వీరభ్యద రావుగారు “ఈ 'రాజవంశములవారును వారి బంధువులును చ్రావ్మాణు లలోం గలసిపోయిన వీమ్ముట వారికడ భృత్యులుగా నుండువారు తమ

గా నన్నయ భారతి తమ వు(తుకుల శావేరను- అనగా చొ “డరాజ. చాళుక్యరాజు వల్ల భరాజు గంగరాజు మొదలగు నామమూ'ను బెట్టుటచే వారి సంతతివారు చానిం దెలిసికొనక వారిని సూర్యవంశఫు రాజులని, చంద్రవంశవు రాజులని వ్యవవారింప నారంభించిరి. కొంతకాలమునకు వ్‌శ్ర లున్నత పదవులను బొందినళోడనే యిటీవలి కవివర్యులు కొందజణు పఏీరినినూడ సూర్యవంశఫు “రాజులని, చంద్రవంశపు రాజులని తమ కృతు లలో స్తోతిపాఠములు వినివించిరి. వీనిని సత్యమని తత్పంతతులవారును అజ్ఞానులై న పజలును విశ్వసింప నారంభించి* రని తెలిపీియుండిరి, (వుట 108) దీనినిబట్టి చాళుక్యులు చందా్రావం శాంతర్గతులగుట 'బేతన భట్టాదులచే. గల్పితిమైన కథ యేశాని సత్యము శాదని వారు తలంచి నట్టవగళమగుచున్నది* ఇందలి యా దార్ధ్యమును నిరూపించి తెలుపుట శవకాశము లేదు. కాని యొక్క విషయము మాతిము వారి యూహను బలపజచునట్లుగాం గానయిడుచున్నది. నన్నయ సెక్కు చోట "రాజరాజు కులమును గూర్చి ప్రస్తావించియున్నాండు. అది పర | వష్టాశ్వాసాంఠమున నొక్క_చోట మాత) మాతడు "“శీతాంతు వంశ ప్రకాశ” అను నంబోధనము వాడి, తక్కి-నచవోట్ల నెల్ల 6 జందూపర్యాయ మైన రాజశబ్బమునే ప్రయోగించియున్నా(దు. “*రాజకులైక భూము ణుండు, రాజపలాగ్రగణ్యుండు "'రాజకులశేఖరుండు, 'రాజాన్వయతిల కుడు, రాజకులో _త్తీముండు, 'రాజవంశవార్థి చందు?డు, రాజవంశ రత్నము మున్నగు విశేషణము లిందుకు( దార్కా_ణములుం న్నష్ట్ర ముగా జంద)శబ్దమునో తత్పర్యాయమైన మతే శబ్బమునో వాడక నిన్ని చోట్ల నాతండు రెండవ యర్థమునకు గూడ దావిచు ఏ రాజశబ్ద మునే వాడియండుట కీ. జే, వీరభదొరావ్రగారి యూవా సత్యమేమో యను సంటజేహమును కలిగించుచున్న ది,

= చాళుక్యుుసలు త[తియులగుదురా కాదా యను విషయము కూడా సందేహాసృదముగనే యున్నది. బిర్హిణకవి వికిమాంగ దేవ

ఆంధిమహాభారతము - అవతరణ 70 చరి(తమున నొక్క_-చోటం జాళుక్య వంశమును విష్ణుపాద నసంజాతమైన సుఠశాపగతోం బోలి ఏయుండుటచే నందు6 జాళుక్యులు పాదజులనెడి విషయము ధ్వనించుచున్న దని కొందజభి ప్రాయ పడుచున్నారు. * చిల్హణుండీ యుపమానమున నింత యంతరార్థము. నిమిడ్చెనో "లేదో చెప్పంజూలము, అదీకాక (క శు 7వ శతాబ్చికి పూర్వమే చాళుక్యులు త్యతియ్యుల్తై యుండి రనుటకు విశ్వసనీయము.లె న నిదర్శనములు లభించుచున్నవి. కీ. క. 54కి శాంటి చాదామిదుర్గ శాసవములోం జూళుక్య వల్ల భేశ్వరు!డు (పులశేశి 1) తాను (శౌత విధానముచే నశ్వే మేధాది యజ్ఞముల నాచరించి యున్నట్లు చెప్పుకొని యున్నాండు. ” "నేరూరు తమిళాననమున నాతని కుమారుండైన మంగళేశుండా తం డశ్వ మీధమునేగాక యగ్నిష్టోము వాజపేయ; పౌండరీక బహు సువర్ష్మ యాగములను గూడ నిర్వ ్రించినట్లు (వాయించియున్నారుః క యాగములను, ద్విజులు - అందును (చావ్నాణ; త్పత్రియులు తప్పు నితర లాచరించుటకు వీలులేదు. ఇది యిట్లుండ (కీ, శ. 7వ శతాబ్చి పూర్వార్థమున మన'చేశమున కరుదెంచిన చైనాదూటిప(డైన హ్య్యూన్‌ త్పాంగ్‌ "రండవ పులి త్షతియుండని న ష్టముగా! చెల్చి యున్నాండు

(03160 830279 ౯27616 ఇ210ల 701 1 9486 239 0 ₹7818 కంపీ2ట2 0 91700 2946 ౨13 ౨2906 ₹&8 ౧౪-10-11-386) దీనిని బట్టి క్‌ క 7వ శతాచ్చిలోం జాళుక్యులు తుత్రియులుగా బరిగణింపం బడు చుండిరని నిశళ్చితముగాం 'దెలియుచున్న దిః

రాజరాజు నిమలాదిత్య తనూజుం డనియు విమలాదిత్యాగ ర తనూజుండనియుు కులదీపకుం డనియు, వంశవర్ధనుండనియు నన్నయ "రందుమూడుచచోట్ట వర్షించి యున్నాండు, వినులాదిత్యుని కుమారుల న “రాజరాజ విజయాదిత్యులలో "రాజ రా జే 'జ్యీస్థుడనుట నిర్వివాదమే

180 నన్నయ భారతి మైనను సోదరులకు వయో'భేదమంతగా 'శేకపోవుటచేతను; విజయాది త్యుండ కూడ తండి) యనంతరము రాజగుటప యల్నించుట నహజ మగుట చేతను అ్యగతనూ జడగుటచే సర్వధా రాజరాశజే రాజ్యార్హుండని వెప్సటకోయన విమలాదిత్య యగతనూజయను సంబోధనము ను ద్రైళే పూర్వకముగా వాడినట్లు త్‌ో చుచున్నది. చతుస్ధాశ్వాసాంత పద్యము లలో రాజరాజును “సమ_స్ట భువనాశ9య సత్యాశ్ర్యయ కులేేఖర” యని సంబోధి చియున్నా(డు. నమస్త భువనాశ్ర్వయ బిరుదము మండ దానశాననమున( బితిగంహీత మైన అంకయకుం. గూడ వాడ బడీయున్నది.(నమ_స్త భువనాశంయ బ్రహ మహారాజ ఇతి ప్ర)ిద్ధాయ). అంక యను బిహ్మామహారాజు పదవీ భాజితు నొనర్చునప్పూడే రాజ శాజతనికి సమస్త భువనాశలియ విరుదమును గూడ నొసంగియుండును. సమస్త భువనాశయ బిరుదము కళ్యాణీ చాళుక్యుల తాసనములలో నే శానిి తూర్పు ఇాభుక్యుల శాసనములలో! దజచుగాలానరాదు. అది వారు సాధారణముగా వహీంచు బిరుద పరంపర లోనిదిగాదు. రె. డవ అమ రాజ విజయాదిత్యుడొక ఇాననములో (శ. షి, 5-11 24) (శ్రీ సమస్త భువనాశయ (శ్రీ) విజయాదిత్య మహారాజ పరమేశ్వరః) అని యా బిరుదమును వాడుకొని యుండెను, అతని తరువాత మరల నెవ్వరు నా బిరుదమును ధరించి యుండలేదు. సత్యాశ్వయ కులేేఖర బికదము కూడ నిట్టిదే. అది కళ్ళాణి చాళుక్యులు తజుచుగా ధరించు చుండు సతాశయ కులతిలక్ర చిపదమునకు రూపాంతరము. ఈ బిరు దమును ధరించుటకు గళ్యాణీ చాళుక్యుల కెంత యధికారము గలదో 'రాజురాజునకుగూడ నంతే యధికారమున్నది. వీలయన వారివలె సీతండునుగూడ 'ాదామిచాళుక ఫ్ర్‌గౌజ్య స్థాపకుండైన (పథమ సత్యా (శేయ ఫులశేశి ఫంతతిలోనివాందే. శాని యీ వై కెండుబిరుదములను గలిపి వాడుకొన్న వారు తూర్చుచాళుక ఫ్రరాజులలో నొక్క రాజరాజు తక్క నింకెవ్వరును గానరారు, (శ్రీశ, 1058 వజకు నాతండు చోళు

అంధ)మహోభారతిము - అవతరణ 181 లతో గలసి పశ్చిమ చాళభుక్యులతో బోరాడుచుండినను దరువాత తన 'రాజ్యముసందలి వాల భాగమును వార్యాకమించుకొనుటవే నింక లాభము లేదని నిశ్చయించి పన్చిమచాళుక్యరాజు సార్వభామత్వము నంగీకరించుచు నాతనితో సంధి గావించుకొనెను. నూత్నసిద్ధమైన ఈ 'న్నీహామునకు దార్కాణముగా నతండు. పశ్చిమ చాళుక్యులకు సర్య సామాన్యమైన యీ పై ₹ెందు బిరుదములను ధరించియుండును, దీనిని బట్టి భారత రచనము. శ్రీ, శ. 1058 తరువాతనే జరిగియుందుసని భావింపవచ్చును, నిజవంశీయు లెవ్వరును ధరింపని యా బిరుదముల నాతం డట్లు చవాడుకొనుటకు6. గారణాంతరము కానంబడదు

ఈ వీధముగా నన్నయ రాజరాజు పీతృవంశమును నూచించు విపదముల భార ళా శ్వాసాద్యంత పద్యములతో నెడనెడ 'వాడియుండి నను మాతృీవంశమునకు సంబంధించిన దొక్క_-టియును నెచ్చటను వాడి యుండలేదు. ఆతని మాతామహునింగాన్వి మేనమూమనుగాస్వి తల్లిని గాని భార్యనుగాని యాతండెచ, టను పేర్కొనక పోవుటకుం గారణము "తెలియదు. “కందవాంబాకుమూర 1! అమ్మంగ "జేవ్మ్‌వియ[” మొద లుగాం గొన్ని సంబోధనల నాతండు వాడుట కవకాశము లేకపోలేదు, (శ్రీ భావరాజు వేంకట కృష్ణారావుగారు సూచించినట్లు” ఆ చివరి రోజులలో చోళభూపతుల రాజనీతి బాళుళ న్‌ భూడామణికి హీతవు గాకుండెం గాబోలును.” (పభుచిత్తవృత్సి కనుగుణముగా నన్నయయు నందుచేతనే యాశ్యాసాద్యంత పద ఛ్థములలో నెచ్చటను వారి _పసక్రి 'తెచ్చినవాండు కాండుం

నన్నయ రాజరాజునకు వాడిన సంబుద్ధ్యంతములో. గొన్ని సర్వరాజ సామాన్యములైై నవి కలవు. “రాజమౌరూండ! రాజకంశీరవ! పరగండన్హైరవ! వైరి ఏర రనవై ద్య! (తిభువనాంకశ! రాజనారాయణ! పరగండ భేరుండక! బవిపచాంక భీమ! రాజసర్వజ్ఞ! మున్నగునవిట్టి మే.

189 నన్నయ భారతి నన్నయ తనకు పూర్వము చాళుక్య రాజులచే 'వేయింపయబడిన శాస నము లనింటితో బరిచయముం గలవాండగుటచే నందలి కొన్ని విశేష అణములను రాజరాజునకు గూడ వాడియుండెను, మొదటి వజయా దిత్యుండు చాల్చిన "బిరదముఅతో “వి (శ్రమరామ![” యను నదొకటి, చానిని ననునరించియే నన య రాజరాజును “బరాక్రమ 'రాఘవోయని సుబోధించెను_ అయిదవ విజయాదిత్యుండు వహించిన “నిరవద్య” యను చిరుదము రాజరాజునకు/౧హాడ వాండబడినది, శ క్రివర గై చాళుక్య చం్యదుండను బచిరుదము వహింపంగా నన్నయ దానినించుక పొడిగించి "రాజ రాజును “విలసచ్చాళు క్య్యాన్వయాంబోధి నంపూర్మ శకి యని సంలోధించెను రాజనా రాయణ, నారాయణాఖ్యయను చికుదములు "ెండవయమ రొజు చాల్చీిన రాజనారాయణ _ బచికదమునకును, 'రాజసర్వజ్ఞ బికషదము పాశ్చాత్య చాళుక్య చవ రమైన యాజవ వి[6మాదిత్యుండు వహీంచిన రాయసర్వడ్ఞ చిపదమునకును రూపాంత ళములే ఇళ్లు బిరుదంఠభీము, (శిభువనాంకుశ బచిపదములుకూడ రాజ "రాజు [కొత్తగా ధరించునవి కావు. విమలాదిత్యుండు మైళము వానిని వహించి యుండెననుటకు శానన నిదర శనములున్న వి, (రణస్థిపూడి కేశ కలిదిండి కౌసనమున "రాజరాజు “పరగండ న్షైరవ విభుండోని కీర్హింం బడినాండు, నన్నయ భారతమున దానినేకాక దానితో సమానార్థక మైన పరగండభేరుండక బచిుదమునుగూడ రాజరాజునకు వాడీ యున్నా(డు, ఈ బిరుదులన్నియు రాజరాజు పరా కమమును, అభి జాత్యేమును, అరినిరనన దత్నతను వెల్ల డి చేయుచున్నవి. నన్నయ వాడిన విశేషణమువలన రాజరాజు శరీరసౌవ్టవమును, బర్మాకమస్ఫూ ర్తియు, హృదయ సంపదయు, జక్కులాా వ్య కము చేయంబడుచున్నవి, ఉత్తముడైన భూపతికుండవలసిన గుణవిశేషము లన్నియు నాతనియందు. బుంజీకృతము 2. యున్నవి, అందుచేతనే

ఆంధ్రమహాభారతము = అవతరణ 188 యాతని పాలనమున( (బజ లత్యంత ఫీతుల్లై యతనికి నిరంతర మహా భ్యుదయమును వనాంభించచుండిరి. *ోభువినుత వుణ్యవ కేణ్య ! న నమ్ముద ము(దితాఖల వసుభాజన గతక్‌ ర్వి! భూజన పూజ్యమాన ! లోకజనన్తుత్య ! ధర్వితీ జనమతచారి(త ! మున్నగు విశేషణములు జనులకు రాజురాజునెడ గల భక్షివీతులను సూచించుచున్నవి చోడేశుం డైన మధురాంతకుండు కూడ నాతని గుణగణములను వంశగౌరవ మును విని సంతోషించి తన కూంతురై న యమ్ముంగబేవి నతని క మహిపి.గా నొసంగెనని కలిదిండి తా_మశాసనము చెప్పుచున్నది. “న్మశుత్వా పరితువ్యవంశ వినయ త్యాగాభిమానోన్న తిం (పజ్ఞువికమ సత్యశె”చ పటుతా సూర్యతమాదీన్య సా చోజేశో మధురాంతకస్య తసయా మమ్మంగనామాం సతీం చాళుక్యాభ రణస్య వాఒ(గ మహివీం న్నేహేన యస్యాకరోత్‌. లకీ దీనినిబట్టి యా చోడరాజు మేనల్లునికి6 గూతు నిచ్చుట శీవల బంధు (వీతిచేంగాక గుణగౌరవముచేత'నే యని "తెలియుచున్నది, అతం డెంత గొప్పవాంరై నను ఆత్మగారవమునకు వోనికరమని తోంచినచో. రాజ "రాజూ సంబంధము నంగీశరించియ్‌ యుండకపోవును. ఆత. డభిమాన మహోర్షవుండ, నన్నయ వాడిన విశేషణములలోనెల్ల నిది రాజరాజు వ్యక్షిత్వ మెంతో సూటిగా విశదముగాం (బకటము చేయుచున్నది రాజరాజు గుణసంపద కలరి, 'త్యాగగరిమకు మెచ్చి పండితు లును, కవులును నతని బహువిధములం ుస్తుతించుచుండిరి, అందు చేం దుఫార సుధాహారహీర నన్నిభమైన యాతని నిర్శలకీ రి సర్వజగత్సరి పూరితమై జననేేతచకోరములకు శారద చందికవలె ననూన,వీతి సంధించుచుండెను. నన్నయ యాతని కీర్పిని బలుచోట్ల మహో త్సాహ ముతో వర్ణించియున్నాండు. విశుద్ధ యశళ్ళరదిందు చం దికా రాజిత సర్వలోక ! విష్రాజిత శుభళీ రి పరిపాండుర సర్వదిగంత రాళ 1 చుభ

184 నన్నయ భారతి యశః పరిశోళ్గిత ! శతద్యుతి విశదయశః (శ్రసరజ్యోతిత సర్వలోక |! నుహీ యశో రాజహంస పయోజనీవనరమ్య దిబ్బుఖ 1! శారద సీరద సీపార హోర నిభ శుభకర! వోరాహీ రాబనరవాంస తుషారకుంద స్ఫారయశః ప్రసర పాండురిత |_తిలోక 1” యను (శులిశుభమ్యులై న సమాసనములలో రాజరాజు కీర్తివలె నన్నయ యుత్సాహమును దోోతితమగుచున్న ది

తమ (వభువులను గావ్యనాయకులతో నభేదాద్యవసాయము కల్పించి వర్శించు నాచారము శన్నడ కవులలో విరివిగా నున్నదిం పంపడు వి[క్రమార్జున విజయములో( బెక్కు-చోట్ల సరి కేసరిని అర్జున కును నభేదము పాటించియుండెను, తెలుంగు కవు- లో నన్నె చోడుందుః కన్నడ కావ్యమునందలి పెక్కితర సం్యప్రదాయములవలెనే యీ సంప 'దాయమునుకూడ ననుకరించియుండెను, కుమారనంఛభవమున నాతండు శివునకు మల్లి కాద్డనకును నభేదము కల్పించిన బాల నున్నవి, నన్నయ యట్ల భేద కల్చనము చేసిన చోట్లు లేవుకాని యు_త్తములైన చంద వంశపు రాజుల వర్మించుపట్ల నాతండు 'రాజరాజును దృష్టియందిడుకొని వర్శించెనేమో యని నం చేహింపలజేయు పద్యము లనేకములున్నపి* భరతునింగూర్చి యాతండు వర్శించిన పద్య మింతకుముంచే యుదాహ రింపణుడినది. జనమేజయుండు (శుత్యశవసు ననుమతంబున సోమ శవసు. దనకు. బురోహితుని గావించుకొన్ని వాని నభీష్ట నత్కారం బుల నంతుష్టుని. జేసి తదుపబేశమున యాగము లొసరించుచు రాజ్యము చేయుచుండెను, అను సందర్భమున నన్నయ (వ్రాసిన పద్యము సరిగా రాజరాజును వర్శించుచున్నట్లున్నది. దీనికి సంస్కృత భారతేమున నాధారము "లేకుండుట యీ విషయమును మజింత బల పజచుచున్నది. పరీవీతుండు తత్షక విహాగ్ని దగ్ధుండై పరలోకగతుండై న వీమ్మట బులోహిత పురస్సరా'నేక భూసురవరులు యథావిధి. బరలోక (యలు నిర్వ_ర్తించిరని చెవ్చీ మంతులు జన మేజయునితో

అఈధమహో భారతను - అవతరణ (క) శ85. “అఆయుష్మం తు-డవై అ నీ ప్రయాత "బాల్యంబునంద మ్‌ా యన్వయ రా జ్యాయ త్త మహీభారం ఛాయత భుజ నీవు దాల్చి తఫ్గివిక్తుడవైలో (ఆది, 2౨౪. 901) “పంచితి ధర్దమార్లమునం (బీతి మొనర్చుచు ధారుణీ (పజన్‌ మంచి. తనేక్ర యాగముల మానుగ దతీణ లిచ్చి విప్రులనా నించితి సజ్జన స్తుతుల నిర మైన యశంబు దిక్కులన్‌ సంచిత పుణ్య సర్వగుణ సంపద నెవ్వరు నీ సమానులే (అది. £ఏఅ, 209) యని పలికిరి, ఈ పద్యము లక్థభావముల పరిపాటి ననుసరించి చూడ నన్నయ రాజరాజుతో6 జెప్పూదున్నట్లున్న వి. సర్పయాగమును నివా రించు నుజ్రైేశముతో నాస్తీకుండు జనమేజేయ సర్పసదనమున కరిగి యాతని స్తుతించిన రూ (కింది పద్యములు వీమలాదిత్యుని మరణానం తరము తన సింహాననాధిరోహూణమున కాటంకము కలిగించిన కాయా దులను శ (లొవులను నిర్చించి; వైభవమున పట్టాభివ్నీక్తవై న రాజరాజును గూర్చి నన్నయ పలికి నట్లున్నవిః రజనీనాథ కున్రైక భూపణుండశై శాజర్జ్మినై ఛారుణీ (పజనెల్లన్‌ దయతోడ ధర శ్రచరితం టెలించుచుం దొంటి ధ ర్మజు నాభాగు భగీరథున్‌ దశరథున్‌ మాంధాతృ రామున్‌ రఘున్‌ విజయుం బోలిటి సద్దుణంబుల జగద్విఖ్యాత పారీవీ. తా |! (అది. ప, జి అ, వివిశ్త “కవల యంబునవారి కోరిన కోర్కి_కిం దగ నీవు పాం డవ కులంబు వెలుంగం బుట్టి దృఢంబుగా నృపలఖ్నీతో నతని రాజ్య భరంబు దాల్చిన యంత నుండి మఖంబులన్ల్‌ దివ్‌రి యిష్టధనంబు లిచ్చుటః దృప్తులెం మహోద్విజుల్‌ న (తివిక

1జి నన్నయ భారతి నూ నృగభగీరథ రామచరి (₹భికామాగొ అని నన్నయ శాజరాజు నరణ్యపర్వ తృతీయాశ్వాసాదిని సంబోధించిన విశేమణ ముతో నిందలి మొదటి పద్యమును బోల్చి మాచినచోం మైని చెప్పం నన్నయ దుష్యంతుని, నహునుని వరించిన ( అది, 8-9కి ఆది, ఉ-8) పద్యములు కూడ 'రాజరౌజును స్ఫురణకు 'చెచ్చుచున్నవిం నన్నయ యాక్య్వాసాంత పద్యములలో వాడిన విశేమణ పరం పరబే రాజరాజు రూప గుణ వి[క్రమాదుల కతరమైన రమ్యమూ ర్తి తీర్చి దిద్దినాయం. వాని నన్నిటిని కలిపి చదివినచో నిరవద్యమైన, సర్వ రాజ లోశాదర్శమైను రాజరాజు పవిత చరి(త్రయు, రూప సౌష్టవ మును, బరా(క్రమౌది గుణసంపదయుం (త్యతములై లీరునుం అం(ధ భారతరచనకు నన్నయను _బేళశేచి యా రాజచందుండు కాంచిన మహాఫలమిదియే.. ఆంధవాణి చాల్చిన యాద్య కావ్యమూ_క్రిో నాతని యుద్ద్యల కీర్తి మ్యూర్తియు నాం(ధలోశమున నజరామరమై నిలిచిపోయినది.

1. అథవా తద్విరుద్ధస్య వర్గ యిత్యా బహూన్‌ గుణాన్‌ తద్హయా నాయకోత్క_ర్జ చ వర్ణనం మతం క్విచిత్‌. 2 ౧౬౦ 22910702 02101018 ౦ *ల౦8 (0. 218 219) ర రాజశాజన రేం(దుడు, పు 100 స తోని చేనార మళ్ళక భజుగ్రా అన్య లకీ ర షతో ర్వంశగురూ బభూవు రతులా యస్య స్ఫురశ్తే జసౌ సూర్యా చం్యదమసా నిర_స్తతమసీ. ,.జగచ ముసీ-కోరుమిల్లి శాసనము, యస్సోమవంశ తిలక? శకవత్స రేషు--నందమపూడి శాసనము,

అంధమవహాభారతము - అవతరణ 187 6. 228660 ౧౨41010723 08 7ల1 (386 9) £్‌ అశ్వ మేధాది యజ్ఞానాం యజ్వా (కౌత విధానతః 8, కత 7! 920809 161. అగ్ని హ్టోమ వాజపేయ పొండరీక బహు నువర్ణాశ్వ మేఛావబ్బధస్నాన పవి తీక ఫతే శరీర వల్ల భో వల్ల భి $. ఆయతకీర్తితో వివధయాగములన్ల్‌ నురధారుణీ సుఠా వమ్నాయము నాహి తాహుతి సమంచిత దఖతీణలిచ్చి తన్ప్చుచుం "జేయుచు నుండె రాజ్యము విశిష్ట జనస్తుత వర్ధమాన ల త్మీయుతుం డు_త్తముండు బన మేజేయుండాది సేద మాస్టండె (అది. 1-89)

నన్నయ దృష్టిలో రాజరాణన రెం దుండు భీ గురజాల హనుమంతరావు తూర్పు చాళుక్యలలో విఖ్యాత వుపషుండు 'రాజరాజన రేం (ద్రుండు. ఈతడు (క్రీశ 1022 సంకన పట్టాభిమిష్తండై రాజమహేం(ద మున నుండి పాలించెననియు, ఈయన ఈ స్థానమున నన్నయ భట్టార శులు (పముఖవిద్యత్క-వి తల్ల జలే కాక, రాజునకు కులవిపు్రడన్న సత్యమును; సందజెటిగినదే. ఇమ్ముహా (పభువు (వరణ చేతనే యాంధు లకు భారతము స్వథామలోం జదువుకొను భాగ్య మచబ్చినదిం నన్నయ నిత్యనత్య వచను డనియు, బుషితుల్యు6 డనియు విమర్శకు లంగీకరించిన సత్యమే. అట్టి యామహామహానని వాక్కు నవ్యశము నమ్మిశీరవలయును. భారళావతారిక యందును, పిమ్ముట ఆళ్యాాసాంతపద్యగ ద్యాదులందును, త (త తత వర్శించిన 'రాజుర జ న కేర్యదుని శౌర్య .ై ర్యపరాకంమ సౌందర్యములను పరిశీలించిన యెడల నా రాజశేఖరుని యూాహామూ_ర్తి నొకింత (పస్ఫుటముగొ మనము దర్శింపగలము. ॥ పీఠ యందలి ఈ పద్యమును గమని౦పుడుం రాజకునైక భూషణుడు రాజమనోహరుం డన్యరాజతే జోజయ శాలిశ"ర్యుండు విశుద్ధయశ్శ రదిందు చంది కా రాజిత సర్వలోకు డపరాజిత భూరిభూజాకృ్ళ పాణధా” రాజల శాంతశా్యాతవ పరాగుండు రాజమ హేం(దు/డున్నతిన్‌ (అది 1-8) ఈ పద్యమున రాజరాజ నేందుని అభిజాత్యమును, (రాజ కులైక భూవణుండు. అనగా చం్యదవంశ(శేస్టుండు రాజమనో

ఆం(ధమహాభారతము - అవతరణ కి8$ హరుండు (చందునివలె మనన్సునకాప్లోదము గొల్పువాడు) రాజు అందతిలో సుందరుడు) అనుమాట'చే అభిరూప్యమును అన్య రాజ తేజో జయశాలి (పరరాజుల పరాకిమమును జయించుటచే (_సకాశీంచు చాడు) అను వాక్యమువేత పరాకిమమును స్వచృమైన కీర్మియను 'వెన్నెలచే (పకాశింపంజేయలుడిన సర్య (పపంచము గలవాండనుటచే అఖండ కీ రియును, కృపాణభార్‌ యనెడు జలధారచేత శతువ్రు లనెడి పరాగమును శమింపంజేయు చాడనుటచే -సీరాజు ఏర శ్రమును వెప్పం బడినవి, కావ్రన ఈ వర్షనమును బి ఉ _త్తమ తు(తియున 'కుండవల సిన లడణము లన్నియు ఆ సభువున కున్న నన్నమాట అంతియే వాదు అదిశాజెసభూండు, మను మార్షుండు, “రాజరాజ న రేం శ బ్దము సంబోభనగా గాన్ని విడిగాగాని విన్నప్పుడు అది మొుకవింత తీరుగా నుండును, వరునగా శెండు రాజి శబ్బ్దములున్న బి,

' పోనిం డిందొకటి (శేష్ట వాచకమను కొందమన్న “నశేం( ద” కబ్బముకూడ “రాజూ అను అర్థము నిచ్చునజే కదా!', లేదా “ఇందా శబ్దమును లేక వాచకము?ణా గొన్నయెడల “న క్రుఎల్రోో టేష్టుండు అనునర్థము + భించును. రాజ శబ్లము ద్విరావృ త్తమను కొనుచుండగా *న'లేం్టద” శబ్బముకూడ "రాజి శబ్బమేయయి వరునగా మూడు రాజ శబ్బములగు చున్నవి.

ఇట్లు పున రావృత్తము. గావింపవలసి వచ్చుననియే. 'కాంబోలు నన్నపార్యులు “రాజమహేంేద శబ్దమును గూడ వాడిరి. “రాజులకు చుహేం[దుండు. శాజులలో మహేం(దుండు ఇ లాదిగాం ఇెప్పనగుం క్రాని యిట్లు. సరిష్ట్టైకొనుటకు పిల్పు అంతగా వేదు, ఏలన. =.

“రాజితగుణరత్న రాజరాజ నశేందా (ఆది 2-28) అక్షే-= శ “రాజూన్వయ తిలక శాజరాజన"లేయ్యదా!... (గ్ర=రీ-1) ఇంకను “రాజ 'శాజన్ఫపి అనియు 'వేజొకచోట వాడినాప. అసలు నామధేయము

190 నన్నయ భారతి శాజరాజు అయి యుండనోవు, పభువునకు చివర రాజశబ్దమును శాన, తత్పర్యాయ శబ్దమును శాన్వి ఘటించుట వునరుక్రీకాదనియే భట్టారకాదులు భావించిరి, నన్న పార్యుడు ఈయనను పరమ సుందరమూ_ర్రిగా చి తించెనుం మొదటి పద్యముననే “రాజమనోవారుండు” అను విశేషణము గలదు, =. “తుహినకరు. దురుశాంతిన్‌ (ఆది=14) ఇత్యాదులచే "కేవలము వంశము చేతనేకాదు వపుక్ళోభచేలహాడ ఈ రాజు అమృతాంశు తుల్యుడే, (శ్రీజయవిభాసి వినమః (దాజన్య, కిరీట మణివిరాజిత పాదాం భోజ *“భువవైకసుందర), 'రాజాన్వయళిలక 'రాజరాజనగేోం[దాం (అఆది-6-1 (శ్రీరమణీ (నీయ ధర వి? శారద “ఏరావతార, సౌజన్యగుణా భార్య భువనైక సుందర, ఏర (శ్రీరమ్య బుధవి'వేకనిధానా, (నభా, 2-1) నన్నయ కంతో క్కిగా భువనైక సుందరుండని పల్కుచుండ "నెట్టి శంకకును కాన్రలేదు గదా !! భువనైక నుందరుండనణా ఈ భువనమందు ముఖ్యమైన (గణ సీయమైన) సుందరుడని 'వెప్పుళొనవలెను. భువనమంతటికిని ఏైైక సుంవరు డని వెప్పీన అతిశయోక్తి యగును, ఇంకను పలుతావులందు సౌందర్యదో్యోతళ మగు పద్యములు రచించెను. నన్నయభట్టు (వాసిన భారత భాగమందలి కభఛానాయకులందును, ఫీరోద _త్సనాయకులగు రాజస్టు లందునుగల యు_త్తమగుణములు రాజరాజ న రేందునియందు ధ్వనించుసట్లు వర్శించెను, తొల్లిటి రాజష్టలు, మవోపురుషుల యట్టి తత్తదుత్తమ గుణ భామితుతై 'ప్రవ_ిల్లిననే శాని ధర్మము కాపాడబడదనియ కాంతా

అం; ధమవ+ళభారతము = అవతరణ శ91 సమి శతోప "బేశముకూడ గావించుచున్నట్లును నన్నపాగ్యుని కథనము కొనసాగుచుండును. వదియేమైనను రాజరాజ న కేం[దుండు నిరుపమాన సుందరుండనుటలో వి(పతిప_త్తి యుండంబని లేదు. అనిరళజపహోమతత్ప రండును, నిత్యనత్యవచనుడును, సంహీ కాభ్యాసుండునగు నన్నయ యిన్ని చోట్ల "లేని యాభిరూప్యమును దెచ్చిపెట్టినాడాః శీవలల ముఖ స్తుతికి మృషపావాక సములు 'ాయునా! ఉన్నవిమయమును అతి కయో,క్షిగా జెప్పట మన కవిపండిత సంపదాయముగాని బొ_ల్సిగా "లేని విషయమును దెచ్చిపెట్టుట యోదు. రాజరాజును మన్నుథవిభః డన్నది యొక్క_చోటనా! ెండుచోట్లనా+

“వ్రేగ్ష్స్‌ , -భూవల్ల భనిఖల జగ'్చావన కశుభచరిత భావ భవ నిభసుభగా!! (అది-8-1) భావభవుంయ మన్మథుండు. వానితో సాటి వచ్చు సుందరతరమూూ_ర్షి రాజరాజు అంతియేకాదు, అవధరింపుడు

“భునదురితాను బంధ కలికాలజదోవతుపార నంవాలిం

దనయుదయ ప్రభావమున దవ్వుగ6 జోవిజగజ్జనా నురం

జననుగు రాజ్యసంతత వసంతనితాంత విభూతి నెంతేయురి

దనరు€ జకుక్య మన్యథుయ థర శ్రనిబద్ధదయార్ష) బుద్ధియై

(అది 1-5)

ఎంత పవి్యత సుందర భావ మాకవీశ్వరునకు అధీశ్వరుని మాద! ఇంతకు ముందు చూపబడిన “భువనైక సుందరి అనుదానికంయమె. “చళుక్య మన థి” పదము విలతుణమైనది, ఈరాజు బాళుక స్టవంశ మంతటిలోను చకచ్చశాయ మానమగు సందము గలవాడు కాబోలు, రాజరాజ న రేం[దుని యంతటి సౌందర్య నిధులు ఛాళుక్యవంకమున నరుదని కాని లేరనికాని యూ మాటలకర్థము, దీనితోంపాటు రాజరాజు పవి(_తమూ_ర్తిగా గొనియాడబడినాడు. ఇది కలిశాలము, సర్వత దో షుచాహుళ్యము సహజము, అది మంచువంటిది. కప్పివేయ గలదుం

1299 నన్నయ భారతి వాపము వంటి'దేం సూర్యోదయముచెే. నా మంచుకెరలు మటుమవమూయ మగును, రాజరాజు జన్మించుటచే కలి_ప్రభావము శగ్గినవి కారణము శేదముతము నుద్ధరించెను, ధర్మము నిలిచినది. అవగా ఆయన అంతటి ధర్మబద్ధమైన పరిపాలన చేయువాడు. ఉపరి దయార్ష్ర్యహృ్యదయుండుః రాజమనో జతుల్యుడుః రాజమనోహరుడు, యునతీజన మదనుండు ఇట్టి చాక్యములు విని రాజరాజ న రేందుని కొందఖు. (వబుద్ధులు భోగి యనుకొందునే మో! అట్టి వారికొక నమస్కా-రము*

“య(శౌక్ళతి _న్త్యతగుణా:? అన్నది. ఈ ప్రభువు నెడల మిక్కిలి. సార్థకమైనది,

గుణగణములు :

"రాజులకు ముఖ్యాతిముఖ్యమగు గుణము జర ్‌ముః ఈ శౌౌర ఖ్‌ మునకు జీవనాడి ధైర్యము. ఇవి యుండిన రెండు నుండవలెను. లేనిచో 'నేదియు లేసన్లు,. 'మొదటి పద్యమం టే “శౌర్యుండు... అనియున్న దానీని కనబజుచిజిమి. భూరి భుజాకృపాణథారాజల సాంతశా(త్రవ పరాగుడు రాజమహేం(దుడున్నలిన్‌ ఈ పద్యపాదము “రాజరాజు సత్తానంతను పట్టి యిచ్చుచున్నట్లు కన్నట్టును. తమ గొప్ప బాహువు నందున్న ఖడ్గధార య'నెడు జలధార చేత శతుమై స్యమందు. లేచిన పరాగమంతయు శమించును. అనగా అ పమేయ ఖడ్గవిద్యావి శారదు6 డన్నమాట!

“(శ్రీరమ్య ధరనిత్య, ారంభ విభాసిరాజపర మేశ్వర ఫో

'రారిమదకుంభి కుంభవి, దారణ దాశుణ క పాణ దవీణణవాస్తా

(ఆరణ్య-2-1) శ్చకుపై న్యమందలి మదగజ శుంభస్థలములను చీల్చెడు భయద మగు ఖడ్గమును దథీ.ణహ_స్తమందుం గలవాడు రణరంగమున వైరి వీఏులను- వారి గజ బలాదులను మిక్కిలి వెండాడంగలడు,

ఆంధిమహాోభారతము = అవతరణ [25] 19 “బిఠక్రబాంక భీమ భీ మీ, శ్వరక, భత కృత్య_పసాదసౌజన్యగుణా భరణ పరగండ మన్ష్లైరవు పరనృపమణి మకుట భుటితపద బుధ

వినుతా

'పై పద్యము చివరిపాదమును బట్టి ఈయన సామంతరాజులు మిక్కిలి

అడకువ గల్లి (పభుభ క్రి పరాయణ్యుల్తై యుండెడివారని "తెలియు

చున్నది “బుధవినుతా” అనుటను బట్టి కవిపండితులు రాజరాజ నశేం

(దునిస్తుతించుచుండెడివారని 'లెలియుచున్నదిం పండితులు ఉ _త్తముల'ే

కదా ఫొనియాడునది! ఇంక “పరగండన్షైరవి *“రాజపరమేశ్వరి '“రాజనారాయణి”

"మొదలగునవి రాజరాజన శేం్యదుని బిరుదము లని తెలియుచున్నది వములపహారినాథ విలను చ ళుక్య కులతిలక రాజనర |! రివ (వలయ (ప్రతాప వర నృప, లలనాననకమల వారింలాంఛన మూూశ్తీ, (ఆది-6-821) ఈ పద్యమును బట్టికాూడ శ్యతురాజులను వాడల గొట్టగల కొర్య శోళిరుండని "తెలియుచున్నది. “హరిణలాంఛనమూరక్తి అనగా చందుండు, చందుడు 'యపకాళించు "'రా(తినమయమున పద్ధుములు ముకుళించుకొనును- కావున పద్మములకు చం్యదుని శుతువుగాం జెప్పుట కవిసమయమనుః,_ శత్రువుల భార్యల ముఖపద 'శ్రములకు చం[ద్రునివంటి వాడట రాజరాజు అనగా తమ భర్తలు పరాజితులగుటచే త(క్పా భవమును గోల్పడిన యా యంగనలకు రాజరాజు వి వియకరుడైై కన్పట్టుట సహజమే కదా! గోగంధసింధుర వాయ శియారూఢి దక్షు, ,.! అని మళొకచోట సంబోధించెను పరమండలంబుల ధరణిపతుల నదిమికుప్పంబుల ముదముతోంగొనుచును బలిమినీయని ఖభూమివలయపతుల నుక్క_-డంగించుచు దిక్కుులందన యాజ్ఞ 'వెలుంగించుచును. =.

క9క సన్నయా కూరతి ఇట్లు మనుమార్షుండగు, విన్దువర్ధనునిడు -వళిేన డ్థన్యూడుంం" (1 (అది-1-7) దీనినిబట్టి ఈయనకు- పెక్కురు సామంత శాఖులుకస్పమా గ స్పైడివారని నెలియుచున్నది.. *...ఘోరాజి ముఖోపలబ్ధి విజయ_పమదా (శిత ఛ్రాహుదండం-” వి(క్రమాధిత్యనిభా!..[మొధలగు _ మూటలుగూడ శ్రీతని విశ్రమ ద్యోతికము లే శాని వ్రీనిని ఫిన్న .చర్వితశాభలు.. ముఖము చిట్లించుచ్లున్నారు.

కారణమేమన రాజరాజనరేర్నదుడు.. క్యతుజేతయని- కాని, చ్యక్రవర్తియనికాని వీరంగీకరింపరు అట్లాడంిబడందగిన 'ఆభారమ్సులు శేవనివారి వక్క. నన్న పార్యులవాష్మ--వారి. ద్వవ్వీలో.. ముఖ స్తుత్మి ఏర విషయ మటుండన్ని త్తము,

అన్నిటికన్న. ఈ ధాజు మహో శివభక్తుడు... 'వేదనోషకుడుం (ఛావ్నాణులన్ను విద్యావంచ్తులనుః .ఆదరించి.పోపీంచెడివాడు. అష్టా దళ ఫపురాణముల్వు- ఉదాత్త రసాన్విత 'కావ్యనాటక (శమములు? తెలిసినవాడు. అంతియే'శ్లాక రాజలక్తు వలసిన , అర్థం ధర్మ. రాజనీతి, శాస్ర్రములన్నియు నీయన యెొఅుగును. ఈశ్యరాగ మము లెన్ని యో యెజుగును. అయినను “అనవధతంబును (క్రీ మహఖ్గారతంబునందున యభి(పాయంబు సెద్దమైయ్యుండు

నన్న య్యభట్టుతో రాజ కాజన రేర్యనుందున్యంయముగా. బల్కిన వమూటలివిః “ఇని. యేనున్‌ .నకతంబు నాయెడుంగరం విష్టంబ్యులై యుండు ళా యువుభూ బేవ-కలాలి తర్పణ. మషీఃయః 1(పీతియున్‌ భారత... కవణాసక్తియుం బార్వతీ పతి పదాజ్జధ్యాన పూజా చహో తృవమున్ల్‌ సంతతి దానశీలతీయు శశ్వశ్సాధు సాంగత్యమున్‌- మహేశ్వరభ క్‌ తాహ శ్ర భక్తి- ఛభారతాన క్తి. సాధుభభయు క్క్‌ా డాఫర,క్షి- ఇనిమైదును రాజురాజు న రేంగదుని కష్టవిమయములు, వీనినే

ఆంధ్రమహాభారతము - అవతరణ 195 ఉత్తమ గుణములుగా కవిపరడితులు సన్నుతించిరి. మితహిత- సత్య వాక్కు. రాజళ్లైపణ నిత శ్‌ సత్ర సరస్వతీ వీలసన్నుఖాం “భోజ రాజమనోజ భూజన పూజ్య మౌన మహాయళో రాజవాంన పయోజసీవన రమ్య దిబ్బుఖ వి్యక్రమో 'జ్వేజితాహిక విష్ణు సన్నిభ విష్ణు వర్ధన భూపతీ' ' ఈ పద్యము పూర్వము వెప్పిన రాజరాజ గుణము లన్నిటిని వ్య_కృము_ చీయునదిగా నున్నది. ఈయన 'రాజభూమణుడే కాదు; రాజర్షి విష్ణు సన్ని భుడు, “నా౭-విస్ణుః పృథీవీపతిః అనుసూక్షికి పట్టుంగొమ్మ స్తా వమి జరిగినో యేమో నన్నయ్య ఘంటనము పహశాల్విగ్నా అన్ధాంతరముగా నిలిచి పోయినది. ఈ (పభువున శీమి విపత్తువచ్చి నదో, నన్న పార్యునశేమి సంకటముగల్లినదో "తెలియరాదు చరితలు నణుగుచున్నపి, 'శానీ జవాబు చెప్పవు రాజరాజ న ౭ేందునికి మహాభారతమునందున్న భక్తి గౌరవ ములును, ఆంధ భాషయందున్న మమకారమును పెట్టిన భిషయే మనకు భారతము లభించుటకు కారణములు, కౌరవ పాండవులు నిజ వంశీయులగుటయు. రాజరాజ నశేర్యదూని భారత శ్రవణాసక్షికి కారణము శాససములలో నున్నను వారు ముఖతః పల్కి-నట్లు భారతమున గన్పట్టుచున్న ను అప్పటి మహవోవిద్యాంసుడగు నన్న పార్యుడా మోదించి ం తదచన కుషోమించినను మన చర్మింకారులకీ నార్తలెక్కడ లేని కలవరము తెచ్చును. ఈ కాలమున రాజులందజు, సూర్యవంశమునో చందివంశమునో గొప్ప కాపాదించుకొనిరని చరితికారుల దృఢ నిశ్చయము. వీరికి శౌసనములును పూ_క్తిగా పుమాణములు గక పోయె, కవిత్వము నసలే గణింపరు. కాని చరిత వా్రాయుదురుం

క్షం నన్నయ భారతి చరితుయను వేరున వ్రాయబడినదంతయు చరిత్రకాదని విజ్ఞలకు వేలుగాం జెప్పయిని'లేదు, మన చరిత అనలే అతుకుల బొంత ! ఇది నారి మాటయీ. (026120 1910 పేడ8 మడ00/ 0158108 10189) ఇారితకులకేమిగ్రాన్తి ఈ (ప్రభువునకు కవికి అనర్వచనీయమైన మృదు సౌవోర్చ బంధమున్నది. అట్లని విస్ణ్వ్రంశ సంభూతునిగ భావించి సన్న పార్యులు (ప్రభువునకు నమస్క-రింపక మానదు, అ రాజశేఖరుడే (చాహ్మాణ్మకేస్టుడు వచ్చిన అననముడిగి యభ్శివాద మొనర్చకయు ఉండడు. అట్టివారి మృదు మధుర స్నేహోనుబంధము నుండి 'వెల్వడీన వాష్క-లు సత్యదూరములు శాననియు, సాహితీ పాఠకుల మగు మనము మనస్ఫూ _రిగా భావించి అమ్మాహోనుఖావు లిరువ్చరకు సదా జోహారు లర్బింతుము గాళ్‌ !! యునానీ ఆలు

నన్నయానాటి సాంఘిక రాజకీయ పరిస్థితులు ఆచార్య ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనం

శావ్యములు తాము పుట్టిన కాలముమయొక్క-_ పరిస్థితుల ననుసరించును :

(పథమాంగధ కావ్యమని (పసిద్ధి కెక్కిన అం(ధనుహబధారతమును విమర్శించుటలో తదితర పురాణవిమర, ఛనాపర్ధతినే యవలంబింపవలసి యుండును. మహాపురుషులు తరచు గొప్ప వ్య క్తలయ్యు పమకాలీను లగు సోదరమానవు లెట్టి యభి_పాయములు, రుచులు గల్లియుందురో అట్టి రుచులును; అభి_పవాయములును గల్లియుందురు, అకు శావ్యములు గూడ తాము వుట్టిన “జీళకాల పరిస్థితుల బురస్క-రించుకొనియుండును వ్యాస(పో_కృములని చెప్పబడు పురాణము లాయుగమునాటి సాంఘిక రాజకీయ వాతౌవరణమునం దుద్భవించినవేగదా! పురాణములన్నియు మన వారనుకొన్నట్లు ఒక మహనీయునిచే సం్యగహింపబడినచో వాటిలో పరస్పర విరుద్ధమ్ములై న సాంఘీక రాజకీయాభి(పాయములు, సందర్భశుద్ధికూడ "లేకుండ వల గుదిగుచ్చబడును 1 వేదకాలములో నార్యలలోగల సాంఘిక వ్యవస్థలు తూతయుగములో లేవు తమొూత యుగములోనున్న యభి(పాయములు, విశాలదృష్టియు తపవాత యుగములలో సంకుచితమువై పోవుట చూచినోము, పురాణయుగమని చెప్పబడు ళీ స్తు తరువాత శకములలో మ్లైందవుల సొంఘీక రాజకీ యాభి_పాయములు మజియు బిజ్జబెగిసిపోయి చాపయుగమని ెపష్ప దగిన ఫ్థితికివచ్చి ఇప్పటికిని మన మీాదారుయుగ ములోనే ఉన్నాము, అఆం,ధమబవోభారతము న్వతంగత (గ్రంథము గాదు :

ఆంధమప+ళభారతమును రచియింపీంచు కాలమునాటి పరిస్థితు 'లెవ్వి 1 నాటి రాజకీయాభ్ళిపాయము లెట్టివి ! సాంఘి కాద్వర్శము లెన్వి 1

198 నన్నయ భారతి మళతాభినివేశము లెట్లుం డెన్వు? (పజరధాభుఖ్యీముయొక్క- దృష్టి వ్‌ యుద్యమములపై. _ కేందీకరించియుండెను1 అను. (పశ్నబకు మన క_త్తరములు 'ఫారతములోనుండియీ దొరకవలెను, అం(ధమహో భార తము స్వతం[త (గంథముగాక' అం(ధీకరణమగటచే నన్నయనాటి సమన్యుభన్నియు. నిందు 'పతిబించించుట కవకాశము. లెక్కుచు లేవూ" కాని అదృష్టవశమున భారతక_ర్తలం “తు” “చో తప్పకుండ అంటధీక రింపవలెనను సం కలలో దగుల్కొనక చాలవరకు స్వతం(త్రమౌార్షమున పోవుటచే అం[ధమహాధారతము మూలముక న్న రసన_త్తరమైన కాన్య మ॥షటయేగాక అక్క_డక్య_డ మనకు గావలసిన విషయములను గల్లి యున్నగి, నన్నయనమా[తము తన కాలమునాటీవారి యభి_పాయాను సారముగా నాం(ధీకరించినాడనుటలో అసత్యమాుండదమం అం[ధ్రభొరత కోళమునోటి శంక":

నన్నయనాటిక్‌ తూర్చుబాభ్రీక్యుల యాధిపత్యము సుస్థిరమై పర రాజుల దాడులను తుపానులనుండి విముక్తి గాఎవెను,*” రాజరాజనేం దుడు అంతఃకలపాములుగాని, పెరవారి- ఛభయామ.గానిలేక నలుబది సంవత్సరములు శాంతముగ రాజ్యమేలెను అం్యధ'చేశ ఫాసార్‌మువై ప్రశాంతత రాజిల్లుచుండుటచేతనే 'సత్యేణారయ్యధ సారస్వతిమును సృష్టించవ లెనను కోరిక్ర 'సజలలోను, రాజు లోనుగూడ జనింవెను, అన్మభాపాచరి[త్రలను' దిలకించినచో మన కిట్టిపరస్థితు.లే గోచరించును. ఆంగ్ల! సౌరస్వతము ఎలిజిబెక్తురాణి కాలములో బేశము స్వాస్థ్య్రమొందిన తరువాత వికసించెను. విజయనగరసా[మాజ్యము కనుదురగ్ణయమై కారీ నెలలొన్నప్పుడే ఆంధపబంధసారస్వతము కుసుమించెను. అశ్లు చాళుక్యుల యధికారము _కేళ్లుబాక. 'చేశిము శోంతముగోనున్న దినమూలేలో నన్నయ తస యద్వితీయారరభముసకు జారళొజినుం అంతవఠకు'నాంస్రులు రాజ రాజునేయ్యదుకు చెప్పినట్లు కారతమునూ

“అంధ్రిముళోధారతము - అవతరణ 0౦ల్త99 బహుభామల, బహువిధముల్క బహుకనకుల్న చలన వినుచు' తృప్తి నందకపోయిరి,. కావుననే *"ెనుగున రచియింవు మధికధీయు క్తి మెయిన్‌ అన్నాడు తఈం1ధ చేశ భాపాభిమానము :

అష్వుడే. అంధులకు వాం ధభాషయందును, ఆంధ్రభూమి యందును నూతనాభిమానము పుట్టుచుండెను,_ నన్నయ ఉభయణాషా కాన్యర చనాభిశోభితు డయ్యు సంన్కృృతమును గాదని శెనుగులో రచియించుట్‌ ఆతని యాాంధభాపాభిమానమునకు తార్కాణము, అ్లు అంధ'జేశము అందలి పర్వతములు నదులు నన్నయభట్టారకు నకును ఆతని సమ కాలీనులకును అత్యంత కీయ దర్శనము లై “ఆరవ 'బేశవుమట్టి అది మవాత్కేనకము | అంగ ధ్రదేశవునీరు అది మాకు నమృతము” అని పాడుభండిరి.. నన్నయ తన (శోతలహృదయమును జూరకొను టక మూలములో లేకున్నను అద్టనతీర్థాయా[తా ఘట్టమునందు వేగి "దేశ ససశంసను జొవ్చించినాడు అడ్జకుడు పూర్వసము,దతీరంబున ము హేం్యిదపర్వతంబు వభూచుచు మ క రతిణగంనగ దద్దయునొప్పిన గోదావరియు జగ దాదియెన భీవేశంరంబును బెడగగుచున్న (శ్రీ! పర గతేంబునుజూచి యుర్విలోన వనఘ్మమె శిస్టాసగబపోరభూయిష్టమై ధరణీసుకో_త్తమాధ్యరవిధాన పుణ్యసమృ్ధిమై పొలుచు వేగీబేశ విభవంబు జూచుచు? లో దత,ణమునకు బోయెనని నర్జ్మించినాడు

900 " నన్నయ భారతి హిందూమత వునరుద్ధరణము :

అం[నభారత రచనముం బేశేవించిన నిగూఢ కారణ మింకొకటి కలదు. అదియే ముఖ్యముగ మనము గమనింపదగినది పదునొక౦ండవ శశాబ్దములో వై దికమతేమును ఫునరుద్ధరించుటకు చేయబడిన యత్నము లలో సారస్వత సహాయము హాగుగా గుద్తింపబడెను, శంకరుని యనం తరము బౌద్ధశ్రైనమతములు ని_స్తేజస్కములై 'సజాభిమానమును గోల్పోయెను. (సజాసామాన్యములో మతీవ్యా ్తిమై వ్యావహారిక భాషల యుసళయోూగమును మొదట గుర్తించినవాడు బుద్ధుడుం బాదు లును శై నులును అకాలవు 1(పాకృత భామలలో ప్రచార మొనరించి మళఠ[(గంథములను వాసి వైదికమతావలంబులను 'పెక్క_.0[(డను తమ తము మలతిములలో గలుపుకొనుచుండగా ఈ రవాస థ్రమును గు్రైరుంగని వైదిళమతాచార్యులు ఊరిశే దిక్కులు చూచుచుండిరి.. తమ కాలి (క్రిందనున్న మెట్లు బౌద్ధాడులు 'తవ్విరో తెలుసుకోలేక మిన్న కుండిరి. తత్కారణమున ఉన్నతజాతులలో 'చావ్ముణమ ఆ"వలంబులు పెష్కరున్న ను పామరజనులు సామాన న్ట్‌ముగ బౌద్ధడైన నం[సదాయా భిమానులుగ నుండిరి. ఆం[ధ'బేశములో వై దిశమతము నామమా తావ శిష్టమై యుండెను. "మొదట బౌద్ధులు తరువాత శైనులును ఆం(ధ్ర'దేశ మును తమతమ మత(గంధములతోను, సంస్థలతోను, శిల్పనై పుణ్యము జూపీంచు కట్టడములతోను నింవీవేసిరి, చాళుక్యులకుముందు ఆం ధ్రబేశ మును పాలించిన రాజవంశములలో పెక్కురు బౌద్ధ వైన మతాన లంబపలు, అం[ధేశమన్నమౌాశేమి ! దఖీణహిందూసానములో గొప్ప భాగమునందు బౌద్ధ టై నమతములు పాతుకాబీయుండగా కమారిలభట్టు, శంకరుడు మున్నగువారు తము నిశితపాండిత్యముచే బౌద్ధ డై ససిద్ధాంతములను నిరంతరాయముగ ఖండించుటచే 'జాఖి 'పాయము తిరిగి వై దిశమతమునంకకు మరలెన్సు, కాని కంకరుడుకూడ

అంధ)మహాభారతము - అవతరణ (ఏ6) 01 "జీశ భాపామూలముగ (చార మొనర్చుటచే వైదిక మతవ్యాపనము కుంటువడి మెల్లగ జరిగెను చార్ధ జైన వినాశము-దాని నష్టములు £

వ్యావహారిక భాపామూలమున వై దికమతమును (వజూంగీకశార మును పొందించిన మహానుభావుడు నన్నయ. అం(ధ మహాభారతము రచియింపబడీన ఛోడనే అర్యధర్మ సాం్యసదాయములు _పజలకు సులళ్ళ ముగ నర్థము కావొచ్చెను. అం[(ధ మహాభారత మారంభింపబడిన తోడనే బౌద్ధ, వైన సాంపదాయములు అం(ధభూమినుండి పారిపో వలసి వచ్చెను. నన్నయ మహాధారతమువలన నాం[ధ'బేశమునుండి తరిమి జేయబడిన బౌద్ధజై న మతములు కొంత వెలితిని గల్లించకపో లేదు బౌద్ధ జైన మతముల నిర్యానమువలన సాంఘికముగ గొప్ప నష్టము గలైను బౌద్ధులు, జె నులుగూడ సర్వజన సమత్వము, విశ్వసా (ళ్ళ త్వమును అదర్శములుగ గల్లియుండిరి, వారిలో రాజునకు, భిముకునకు శేదము లేదు, వర్ల శమధర శ్రములను వారు పాటించరు. వారు మౌ త మును మవహాదర్శముగ జేకొనలేదు. శాంతి(పియులు, రాజులు కేవ లము నిరంకుళశులుగ నుండక 'సజాభి([ప్రాయ బలీయముగ నుండెను, కాని హీందూమత వునరుద్ధారణముతో ఈ సంస్థలన్నియు తలకింద్రై నవి. వర్హా్యశమధర్శములు బహుసంకుచితదృక్పధముతో నవలంబింప బడెనుం ముగ్గాభిపీక్తుల యండనుగాని నూత్నహిందూమతము సత్వర వ్యాప్తి శొందదని గుర్తించుటచే విద్యాధికులై న (ావ్నాణులు తస్యతియకులమున కెక్కు.వ (ప్రాముఖ్యత నిచ్చి వారిద్వారా వర్ష్హా(శ మములు నంరత్నీంప జేయుచుండిరి. నన్నయ రాజరాజనరేం[దుని 'య్రశంసించుచు “రమ స్త వర్హా(శ్రమ ధర రత్‌ణ మహామహీవొన్‌ మహీ నొప్తో అన్నాడు ఉ_త్తమ తత్రియ ధర్మమని ర్హ్య్యాజనః ప్‌ తిరిగి తలయు లెను గంట త టికాలజ్ళ

శన ం / న్న సాళలమవ పళ _డ

కం నన్నయ భారత పరమండలంబుల ధరణిపతుల

నదిమి కప్పంబుల ముదముతోం. గొనుచును

బలిమి నీయని భూమివలయపతుల

నుక్కూడంగించుచు. *.,..0000. ఎ

తతియులు శాలముం బుచ్చుచుండిరి.

(చావ్మాణులు త్యులతీయుల కెక్కువ (పాముఖ్యమిచ్చిన ళ్లు రాజన్యులు (చాౌహ్మణులకు సర్వస్వతం్శతత నిచ్చి (పత్యేక సౌకర్య ములు కల్లించుచుండిరి. 'రాజాధికారమును పొగడి “నా విష్ణుః పృధ్వీ పతే? అను సూత్రమును గల్పించినందులకై కృతజ్ఞ వై నరాజులు వ్నిపకులమునెల్ల (బోచుచు అగజన్నులకు నను(గవామున జూరుతర మహా[గహోరంబులిచ్చుచు పోమీంచిరి. రాజరాజన రే్య్యదుడు మున్నగు వాళుక్యులట్టివాపు. 'రాజురాజనశేం(దుడు “ఇవియేనున్‌ సతతంబు నాయెడగరం బిప్టంబ్నులై యుండు బాయవు భూజేవకలాభితర్పణ మహీయ! (వీతియున్‌” అని చెప్పినాడు. ఇట్లు (చావ్మాణ త్యత్రియు లొండొపల సనా శ్రనములో (పజాచాహుళ్యమును ను _ర్హించ లేదు* నారి మాటయే వినబడదు. నారిభావములేమో; వారి యభి_పాయము 'లేమో వర్మించుట కన్చల పనిగాదుం హిందూమత పునరుద్ధారణమున లాభనులు

ఇట్లు జౌద్ధజై న మళవినాశనము. (సజల నథోగతి పాలుజేసి సను అంసభారతముచే. (పేళేపిందబడిన మోత లేజము వ్యర్థముగా ఫోలేదుం 'మొడట ఈ మౌ(త్రము అంథ చేళశము నన్యోన్యకలవాము లలో మాంచివై చిన. ఏవో కొన్ని కాలూకశ్రాలకు ఒక్క యుద్ధ ప్ర్రయాకలాంామస్షై రగు రోజలకుగానీ.. తనకుగాాని కాంచిలేకుండ

ఖా. సిద్దమగు చుంజెడివాదు. ( త 4 ఎంలిటి ఏ4 శ

ఇ య

టు టం ఎఇ౬ర్తు |

అంధిమహాభారతము - అవతరణ 208 ఓరుగల్లున కాకతీయులు తమ సా్యమాజ్యమును స్థావించువరకు బేళ మికు యుండెడిది. నన్నయశాలము ఖుండి తిక్కనవరకు నాం భారతమును పూర్తిచేయ _పయత్నములు చేయబడకుండంటకు చేశ మందలి యశాంల్షియే కారణ మననలెను, "జేశమునందిట్లు రగులు చున్న శౌర్యాగ్ని యే పిందూమతమును, హీందూజాతిని సంకథీంప గను నూతన హిందూమతము వ్యాపించుచుండగ నే మవామ్ముదీ దీయుల దండు జేశముపై నశనిఘైాతమువలె పజెను, ళూరులై న మవా మ్ముదీయులను మించిన యుద్ధ(ప్రియులును, మో తవంతులునై న యమ్శితియ వంశస్థులే వారి నెదుర్కొనుటకు సమర్థులు, అం్యధ్రమహాభారతము కారణముగ “ఓరుగల్లున రాజవీరలాంఛనముగ పలుశ త్ర శాలలు” నిల్చినవి. కనుక నే హీిందూమతముద్ధరింపబడెన్లు. ఈ షాందూ మతి నివేశమే యూంగ్టధుఇను వురియొశళ సాాజ్యస్థాపనమునకు (_సేలేవిం ఇను. స్మామాబ్య నిర్మాణము అంధులకు ఉగ్గపాంొో వబ్బినవిద్యం ఆంధ్రజాతి తొలుదొ_ల్తనే గొప్ప సాామాజ్యుమును నిర్మించి 1(కస్తు తరువాత నాల్లు శ తాబ్బములు జగద్విఖ్యాతి నొందినది, తరువాత

శాళతీయ స్నామూబజ్యము అం(ధుల రెండన మహా సయళ్నముం

మూడవదగు విజయనగర సానూబజ్యమును సృజించిన యాం ధ్రులు

తమ స్మానూజ్య నిర్మాణశక్షిని తామే మించిపోయిరి. నన్నయ

ఆంధత్వము, ఆంగధభావమ, ఆం[ధశౌర్యము అను తేశాగ్నుల కల

(చావ్మాగుడై. నిత్యము 'ేల్చినాడు గావుననే “విద్యానగర రాజ

ఏథుల కవితకు పెళ్ళి పందిళ్ళు కవ్పీంచు” సమయము సిద్ధించినది ఫైన బద్ధ వాద సాయ నాశనమువక్తు తెలుగు భొదతముమొక్కుు. పాశ స్తే కారణమూ :

“అం ధ మహాభారతమును వన్న య లెలుగువారికి (సపాదించిన తోడనే దాని “ప్రసన్న తథా కనిశార్థయు _క్రియు' “అత్‌ రృరమ్యతీయు"

904 నన్నయ భారతి 'నజలను నుగ్ధుల 'జేసివై చుటచే నితరభారతముల జెండా పడిపోయెను. అధర్వణునిచే (వాయబడినవని చెప్పబడు శ్రైన భార లౌదులు (ప్రజా దరణము లేకవోవుటచే నశించినవి, నన్నయకు కొంచెము ముందుగను తరువాత కొన్ని శతాబ్బములవరకు అంధ దేశములో గిన ైన హైందవ(పలిసన్పర్థలలో అం(ధబాద్ధ వైన వాబ్బయము నశించియు6 డును, ఈ వినాదములతో నిండియుండుటచే నాం్యధ దేశమునందు నన్నయ తరునాత రండు శ తాభ్ధములవరకు గొప్ప సారస్వ ఆభివృద్ధి శాస్ని శిల్చ_పాగల్భ్యముగాని కనబడదు, జాద్ధదై నులు ముఖ్యముగ శిల్చ[వీయులుగన్ను సారన్వ తాభిమానులుగను, ఇా శ్రువిమర్శకులు గను 'పేరుగాంచిరి. “అమరావతీ పట్టణమున బౌద్ధులు విశ్వవిద్యాలయ ములు” స్థాపించిన స్థలములు బీడులై పోయెను. బౌద్ధులు విద్యాభి వృద్ధిక్షే మహా_పయత్నము ల్గొనర్చిరనుటకు “నలంధా” విశ్వవిద్యా లయను మరువరాని చిహ్నము (పజాసామాన్యనులో విద్యా గంధము వ్యాపింప 'జేయుటక్షి బౌద్ధజై న చిమవ్చలు పాటుపడెడివార నియు, [పాథమిక విద 3కే వారు చేసిన యత్నములు (పశంసార్హ ము లన్నియు పండితు లభి(వాయపడుచున్నారు. నూతవ హిందూ మత (ాబబ్యమున చావా ొ త (వ్రియులక్షు 'సాముఖృ్యమును తదితర జనసామాన్నమున క ఫాముఖ్వతయును గలుటచే | పాథమికవిద నళించెనని సడ శ్యామ లీ గా యో క్‌ వేద వాబ్బియము లెనిగించిననో :

నూతన హిందూమతోద్ధారకులగు నన్నయ; రాజరాజ నేం 'దుడు మున్నగువారు పురాణముల నాం ధీకరించుటతో నారంభింపక వేదవాబ్బయమునే పరిశోధించి కెనిగించినచో 'బేళచర్యిత కేవలము మారిపోయి యుండునుం రాజరాజన కేంగ[దుడు స్వయముగ “వివిధా గమనిహిత్మకము' డట! సన్నయ “సంహితాభ్యాసుడు” ఇట్టి వీరు

అంధిమహాభారతము = అవతరణ ౨05 'ాచీన వేదవాజ యము నాం[ధభామలోనికి దీసికొనవచి స? నన్ని 'యోమడుగు లధికోప కారము చేసినవారయి యుందురు, వేదవాజ శ యము నాటికి ఆర్యులలో గన్నట్టు సాంఘిక రాజకీయసంస్థలు విశాల ములై (ప్రజాస్వామ్యసంబంధము2లై యుండెను చాతుర్వర్ష్య విభా గము నాడు నేటివలె సంకుచిశమై ఉన్నత వర్షముల యాధిక్యమునే బోధించునదిగ లేకుండెను. అళ్లు శ్రీల క్కువ స్వాతంత్యమును గౌరవమును వేదము లొసనంగినవి. వురాణకాలమునాటికి 'చావ్మాణా దుల యాధిక్యత నిరూఢముగ పాతుకొనిపోయెను, శ్ర్రీలయొక్క వాక్కులును, ధర్మములును '_పాతమాటలై పోయెను. విజయనగర నిరా రలు వై దికవాబ్బయమును వునరుద్ధరింపగోరి మాఫవ విద్యా రణ్యులచే 'వేదభాన్యమును 'న్రాయించిరిగాని. ఆప్పటికి వైదిక వాజ శ యము నందలి రాజకీయ సంస్థలు భామ్యకారులశే యర్ధమయి యుం డవు, వలన చిరకాలమునుండి నిరంకుశపాలన కలవాటుపడిన (నజలకు (నజాస్వామిక సంస్థలు రూచించవు; అర్థమును కావు,

సంస్కృత భారతమునకును అం ధభారతమునకును దల్లి వీల్లల సంబంధమున్న ను మూల(గంథము రచించునాటికిగల యభి(పాయము లును నంస్థలును ఆం[ధ్రమునందు మరియు సంకుచితములై పోయినవి ఇది నన్నయభట్టు "లేఖనియొక్క. పొరపాటుకాదు,. నన్నయ తనకాల ములో (_వసజలయందును, విద్యాధికలయందును గల యభి(పాయ ముల (పకారము ఆయాఘట్టములందు 'ాసినాడు, ఇట్టి మార్పులను మనము జ్యూగత్తతతో పరిశీలించిన మనకు నన్నయనాటి సాంఘిక రాజకీయాభి(పాయములు వెల్లడియగును, అం[(ధభారతము భాషాంత రీకరణ మగుటభచే నిందులో (గంథక_ర్త యభివాయము 'లెవ్వియో "తెలిసినానుట పొంత కష్టసాధ్యముం అయినను నివి గమనింపదగినపిం

అం(ధమబోభారత కాలమునాటికి పజాభ్యివా యము (పాముఖ్య

206 నన్నయ భౌరతి మును గోల్పోయి రాజుల యాధిక్యత సుస్థాపిత మయ్యెను, సంస్కృత భారతములో రాజుల వంశనామములుగాన్తి బారి పేళ్లగాని: తరచు చీర్కొనబడవు తరచుగా (పజానామములు వినబడుచుండును. కుయ వులు పాంచాలురు; మాగధులు, యదువృష్టిభోజులు;) వంగ కలింగ, శాల రః కాంభోజ, గౌదాంగధులు- ఇట్లు రాజులు శౌము పాలించు (పజానామములచే పేర్కొనబడుచుండిరి రాజరాజనశేందుని ఉత్తమ ఇాళుక్యుడు; వీమలాదిత్య తనూజుడు భాజమహేం్యడుడు లని నన్నయ సంబోధించునేగాని ఆం్యధుల "వీరుళో విలువడంం రాజసూయాధ్వర మహుడు ధర్మరాజునకు శానుకలు వెల్లించినారని. చెప్పిన చారిలో "పెక్కురు రాజులు బజేనివారుగా ఉన్నారు. “ద్వ్యమోన్‌ శ్ర్యువాన్‌ లలాటాతాన్‌ నానాదిగ్య్యుః నమాగళతాన్‌ జౌన్షీశానంతవాసాంశ్చ రోమకాన్‌ వురుపాదకోన్‌ వశ్రపాదాంశ్ళ తత వా మవశ్యం చ్వారి వారితౌన్‌ చీనాన్‌ శకాంస్తథా చో(ధాన్‌ బర్బరాన్‌ వనవాసినః వాన్రేయాన్‌ జోరహూణాంళ గ్‌ కృస్ణాన్‌ మామవళతాం_స్తథాం స నన్నయ వీరంద రముఖ్యులనిమైన విడిచియుండవ లెను. "లేదా ఏీప రాజూధికారములో లేనివారగుటచేతను ఆతని కాలమునాటికి 'రాజులేని (పజాసమూహములు లేకసోవుటనే నతనికి వింతగా క్లన్ఫడి విడిచియుండవ లను, నన్నయ మూలములో పౌఠుల కియ్యబడిన (పాముఖ్యత నియ్య కుండుట జూడ నాతీనికాలములో (పజాభిపాయమున కెంత విలువ యుండెడిదిదో మన మెరుంగ గలము, “సమానీయజహూన్‌ విషపాన్‌ భీవ్మం విదురచేవ చ అన్యాంశ్చ సువ్ఫూదో రాజన్‌ కురూన్‌ సర్వాంస్తశైన చం నన్నయ పౌరులకు 'తౌముఖ్యతే నివ్వడు:

ఆంధంిమనోఖారతము - అవతరణ క్‌్ర్రశి

అనుదానిని నన్నయ ఇట్లు (వాసినాదుం “ఇ పైకో త్తర కత పు_తులం బడసియున్న ధృత రాష్ట్రాకడకు భీష స్త్రవిదు రాది బంధుజనులను పురోహిత (ముఖ (శూవా ఇావరులును వచ్చి* (సజలమాట యొ"త్తజీ "జీదు. ఇంకొక వెేేవము, మూలములో ధృత రాముుడందర నాహ్వో నీంచెనని యుండ "రాబకీవికి లోపమని భీస్మాదులు రాజక్షడకు స్వయ ముగ 'వెళ్ళినారని "చెప్పినాడంం

పాండంరాజు మునిశాపమున నరణ్యములో నుండ నిశ్చయంచిి తవ నిశ్చృయమును థృతర్యాస్టాాదులకు వార్త నంవుచు ఇట్లు చెప్పినాడు “కాసల్యా విదురూతత్తా రాజూ చ సవహాబంధుఖిః పౌరవృద్ధాశ్చయే తృత నివసంత్య స్మ కా(శ్రయాకి

నన్నయ “వాప్తిపురంబునకుం జని నా తపోవృత్తినునికి రాజు నకు, సత్యవతీ దేవికి ఛీషు శ్రనకు, విదురునకు, వృద్ధపురోహిత (ఛాన్నా ణులకుం జెప్పి” అని రచించెను.

పౌర వృద్ధులకును, భ్‌ గత్యులపను రాజు కబురుపెట్టుట శాట్‌ గారవమునకు విరుద్ధమనియే నన్నయ వారిని విడిచిప్పైను.

ధర రాజును యువరాజుగా చేయగోరి ధ ప్రలేరాష్ట్ర?డు (వళ యొక్క కోళ్కెలుగూడ నునంబునం దుంచుకొనెను, ధర శ్రా" సద్దు ణములను బట్టియ్‌ యాతని యువరాజును చేసెను, “ధృతి ఫైెళ్యసహిస్ణుత్వా దాన్ఫశం స్యా త్తధార్దవాత్‌ భృళ్యానా మనుకంపార్థం.” "

నన్నయ ధృతరాష్ట్రడు యుధిష్టురు రాజ్యభార ధురంధరునిగా నెతింగి భీమ్మవిదురులతో నాలోచించి యావశాజ్యాభిపి_క్తుం 'దేసినలో

సద్గుణములు గలవాడనిగాని, (పజలను సంతోషషెట్టుటనై చేసె ననిగాని చెప్పకపోవుటచే నన్నయ యావ రాజ్యమునకు వయస్సాకటియే (పధానమైనట్లు సూచించినాదు. అతని కాలములో యువరాజును "జేయుటకు (పజాభి(ప్రాయ మక్క-ర లేదు. రాజకుమారుడై నంత

౨08 నన్నయ భారతి మాశముచేత యువరాజగుట సహజమని యాతని యభిప్రాయము, మరియు “విదితం మే మహా్యపాబ్ధ భో జేస్వేవ సమంజనమ్‌ , వుం సంత్య క్త వాన్‌పూర్వం వొారాణాం హీత శాన్యుయా,

ఇట్టి శ్లోకమును నన్నయ పూర్తిగా విడిచిపెట్టినాడు పౌరులను సంతోమపెట్టుట్నకై రాజకుమారుని విడిచిపెట్టుట తత్కాలాభిప్రాయము లకు కేవలము విరుద్ధము, ఇట్టి భావము లాం[ధభారతములో నున్న (పజాసామాన్యమని చడివి రాజూధికారమును (క్నింతురని భయ పడియుండన లెను, పౌరుల వాక్కులు ౫

పౌరులు, సంస్కృృతిభారతము (వ్రాయబడ్డ దినములలో తమ యధికారమును గు_శ్తెరిగి సభలలోను;, చతువృ్చథములందును తమ యభిపాయములను నిస్పం'దేహాముగ వెలిబుచ్చుచుండిరి, రాజులను వేయుటకున్సు వారిని సింహాసన భష్టుల చేయుటకును వారి కథధికారము కలదని వారిపగుదురు. రాజు ధ తే రాష్ట్రుడై నను ఆతని కుమూరుడైన దుక్యోధనుని గాదని యుధిష్టిరుని రాజుగా చేయగోరుచున్నారు. *గులైై స్పముదితాన్‌ దృష్ట్వా పొఠాః పాండుసుతొం సా కథయాం చ,కిరే కేపాం గుణాన్‌ సంసత్సు భారత 'రాజ్యపాప్కీం చ సం[పాపం 'జ్యేష్టం పాండుసుతం తథా కథయంతి స్మ సంభాయ చత్వ శేషు సభాసు చ శే వయం పాండవ 'జ్యేష్టం తరుణం యుద్ధశీలినమ్‌ అభిప0ంచాము సాధ్వద్య సత్యకారుణ్య వెదసమ్‌ి

మూలములో నింత విస ఎప్టంగా నున్నను నన్నయ పౌరసభ లను గురించియు, చత్యరముల గురించియు నేమియు చెప్పడు అ సభ 'లెట్టివో ప్రజలే మరచిపోయిరి. నన్నయ కాలమునాడు. 1 సజలు శీవలము ధనకనక వ స్తువావానములవలె ఒక రాజునుండి మరియొక

అం(ధమహాభారతము = అవతరణ (2౧) 209 రాజున కివ్వబడువా రే కాని వారు రాజుల సింహాసన మెక్కించుట్ట పద 'ష్టు చేయుట తమ హక్కులని యెరుగరు, సౌరానురాగములేని రాజ్యము సాగదని లిసియే దుర్యోధనుడు లోలోపల (సజలదిట్టుచు దాన నన్నా నంబుల 'శుకృతి జనంబులకు సంతోషకు 'సేయుచుండు “శృత్వా తాని వాక్యాని

యుధిస్టి రానుర శ్రానాం పర్యతప్యత దుర ఈ”

*“పౌరానురాగనంత_ప్పఃకి అని ఉన్నది సంకృతభారతములో.

'పచాభి్న(పాయమునకు వ్యతి శేకముగాపోవుట ఆ దినము* లో మహాపద యని రాజు లెరుంగుదురు. దుర్యోధను డిట్లు బీరములు వెప్పగా “ఈ 'రాద్యంబు మొదలింటగోలె భవదీయం బయినం, కృతి జనులు వశ్యలు గాకున్నను, గమాగతంబయి మాకు న్నసయత్న లభ్య్శ0ంభగు”, ధృతరాషముిడు వృదుడగుటచే తన యనుభవము నిట్లు స ష్‌.

“జే ఫురా సత్కృ తా స్తాత పసాండునా నాగరా జనాకి

కథం యుధివ్ఫీరస్యా న్టేననో వాన్యు నృబాంధవాన్‌.”

(పజలను దిరస్కరించినచో వారు మనలను బంధుమి(శులతో నహా చంపకుందురా అని అడుగుచున్నాడు. ఈ యభి పాయము నన్నయ బొత్తిగా విడిచి పెట్టుటచే (వజలు రాజును నంహారించు టాతడు నోటగూడ ఉచ్చరించడని మనమనుకొనవలసి వచ్చుచున్న ది నన్నయ మూలములో లేని కొన్ని అర్థవంతమగు పదములు దుర్యో ధనుని కొసంగి తనకాలపఫు యఖ్ళి (పాయుమును వెల్యరించుచున్నా డు, “శమాగతంబయి. మాకు న్యపయత్నలభ్యంబగుి నిజముగా కురు వాండవుల కొలములో రాజ్యము (శమాగతమైనంతమా_తమున న(పయత్నముగా దొరకక _పజాభిిపాయముపైై నాధారపడి గుణ వంతునకు మాసము దొరకుచుండెను.. (పకృతి జనులు వశ్యులు గాకున్న నేమియని ఆకాలపురాజు లనలేరు, వారు (సజాభి_పాయము

910 నన్నయ భారతి వకు విరుద్ధముగా జేసిన కంసునివలె దుర్శరణము నొందుచుండిరి దుష్టులగు. రాజులను చంవుటకు దారిజూవీననాడు మహాత్ముడగు (శ్రీశృన్ణభగవాను డే, 'ప్రజలు 'వభవుల విమర్శించుచుండిరి : రాజులను _పతిష్టించి తీసివేయు శ క్రిగలవారు గనుకనే ఆకాలపు (ప్రజలు రాజులను త్మోవముగ విమర్శించుచుండిరి,. వక చక్రపురవాసి యగు నొళ వేద్శబాహా 'శ్రుడు బకానురునికి అహారము పంవుటకు తేన వంతు వచ్చినప్పుడు శోకించుచు రాజును యిట్లు నిందించినాడుః “వేేశకీయే గృహే రాజా నాయం నయమిహోస్థితః ఉపాయం తం న కురుతే యత్నాదవి స మందధీః | అనామయం జనస్యాస్య యేన స్యాదద్య శాశ్యతమ్‌ | వతదర్హా వయం నూనం వసామో దుర్చలస్య య్‌” శావుననే “రాజానం (సథమం వించేత్‌ ” అనుచున్నా డుం రాజు తన యింట గూర్చుని ఇవి జూడడు. అ మందబుద్ధి యుపాయీంతరమునై న నాలోచింపడు. ఈ జనపద మిట్లు విజనమై పోవుచున్నది. దుర్చలుడై.న రాజు (కింద నున్న మేము ఇట్టి వనుభ వించుట సహజమే, కావున మొదట రాజును ఎన్ను కోవలెను, అం్యధీకరణములో నింతియే ఉన్నది. “ఈనాటి రాజును దలప డసుర నోర్వ బలిమి లేమి 'రాజు ఉపేమోపరుడై నను (పజలకాతని నిమర్శించు నధికారము లేదని తలచియే నన్నయ ఇంత సంవేపముగ నాయంశమును ముగిం చెను, వకచక్రవురవాసియైన (వాహ్మాణుడట్లు నోరు కట్టి వేయతగ్గ వాడుకాడు. దుర్చలుడైనందుకు రాజును నిందించుటయే గాక తమ తప్పుకూడ అేశపో లేదని యెరుంగును.. దుర్శలుడును, ఉపేయూపరుడు

అం[ధమహాభారతము = అవతరణ ల] వైన రాజును రాజ్యముసేయ నిచ్చుట వారిది తప్నే. కావుననే *వత దన్హావయం నూనం” ఇవి యన్నియు మేము అనుభవింపతగిన వే అను చున్నాడుం అక్రాలములో పౌరుల మొదటి క _ర్తవ్యము “రాజానం పిథమం వింబేత్‌ ” యోగ్యుడైన రాజు నభివీక్సుం జేయుటయీ, తతో ఛార్యం తతోధనమ్‌” తరువాత వివాహము చేసుకొని ధన మార్చింప వలెను, 2. సాంఘికాచార భేదములు నన్నయ శాలములో వన్హాాశమ ధర్మ ములు పూర్తిగా నెల కొల్పబడి యీ+ సంస్థయందు వై దిక పెరాణిక కాలములందున్న విశా లత్వము చెడి చాతుర్వర్ష్యముల నడుమ విభాగములు పెరిగిపోయి "పెద్దగోడలు ె్రైనట్లుండెనని చెప్పియున్నాను ఈ కాలములో (ాముఖ్యత నందినది ముఖ్యముగ (ావ్మాణ త్యుతియులు, మోత వంశములను ఏ సూర్య చందులకో కలిపి వంశావళులు నిర్మించిన యు_త్తేమ సేవశై మెచ్చి రాజులు (బావ్మాణుల నితర వర్ష ములకన్న మర్యాదతో జూచుచుండిరి. వారిపై గల పన్నులభారమును తీసిచేసిరి బకాసురవధ ఘట్టములో మూలమందు లేని పద్యమొండు జొప్పించి నన్నయ నాడు (_వావ్మాణులనుండి పన్నులు గొనుట "లేదని చెప్తూ చున్నాడు “అరియని వి(వులచేతను ధరణీశులు రూకయును మొదలుగా గొన రె వ్వరు నిప్పాఫుడు మానిసి నరి గొనియెడు భతణార్థిమై వి(ప్రులచేస్‌=” కాని కురుపాండవుల కాలములో (ాహణులుకూడ "రాజులకు కప్పములు, కాన్క-లు నిచ్చుచుండిరనుటకు ఈ (కింది శ్లోకములు ఈార్కా.ణము,ం

వ9 నన్నయ భారతి

“ోవాసనా (బావ శ్చ చాననీయాశ్చ సర్వశః

(తిఖర్వం బలి మాదాయ ద్వారి తిష్టంతి వారి ఆ"॥

(చావా గా వాటధానాశ్చ నోమంత శ ఎతరసంభశః

కమండలూ నుపాదాయ జాతరూపమయాన్‌ శుభాన్‌

వవం బలిం నమాదాయ (ప్రవేశం లేభిేేన చొ

యుధివ్ఫీరుని రాజఘహూాయయాగ సందర్భమున గోవానను-ను (చౌవ్మాణులు మూడుగాకి బెల బరువు బంగారము కాన్క-గా లెచ్చియు చ్యారమువద్ద నావీ వేయబడిరి, అశు వాటధానులను (బావాలు బంగాడరమయమైన రమ్యుములగు కమండలువులం బెచ్చి లోపలికి వోజూలకపోయిరి. అని దుర్యోధనుడు తండితో చెప్పచున్నాడు. నన్న యకాలపు రాజులు విశేపాగంవోరములు "బావా ఫల కిచి ఏ? 'చ్రావ్ళాణ మానములపై ఒక్కరూక నేనియు పన్ను గొనకున్న నో వారి బొక్కూనము లెట్లు నిండియుండెను? తదితర వర్ణ ములపై నంతకు "రండు రెట్లు పన్ను ఏధించినగాని రాజ్యము లెట్లు సాగుచుండెడివి?! శాన పన్నులభారము ప్రిజావళిపై మిక్కుటముగ నుండెనని మన మూహిం చవలెను. .్ర)స్తవ 'బేశములలో కూడ నిశ్లు రాజులు పురోహితు (6౮16౯8) లనబడు వారి మాన్యము”పై పన్నులు "వేయక పజలను వీడించుచుండుట చేతనే (ఫెంచి విప్లవము గళ్లెనని చర్మితకారులు వెప్పదురు. మన చబేశములోకూడ నిట్టి విప్ణవములు రావలసిన'బే కాని (ప్రజలు లమ పహాక్కుల నెరుంగకుండుట చేతను, విద్యావంతులు గాకందుటచేతను రాలేదు.

మరియు నారాజసూాయంబు చూచుటకై యిధిస్టిరుడు వాతు ర్వర్ష్యముల వారిని పిలువనం'పెనని మూలములో నుండగా తానేమి చెప్పెనో మకూపడంం

సవాటేవుడు :=

అం(ధమహో భారతము = అవతరణ రం

“ఉపశ్ళత్య వచో రాజ్ఞ సృ్పదూళతాన్‌ వాహిణో త్తణా

అమం(తయధ్వం ర్యాస్ట్రేషు (ఛావ్నాణాన్‌ భూమిపా నథ

విశశ్చ మాన్యాన్‌ ఛూ(దాంశ్చ సర్వా నానయ "తేలి చ”

నన్నయ యిట్లు వా్రాయుచున్నాడు ! “నిఖలమహపీతలంబునం గల (బాహ సా త్యతియాదుల నెల్ల రాబనువు మనిపంచినో” వైశ్య ళూదుల నెన్నుట అనావళ్యకమనియే విడిచెను.

ఆ యాధిస్టిరుని యజ్ఞ శాలయందు అన్ని జాతులును, అన్ని వర్ష ములవారు నుండిరట,

“వీత్యర్థ స్ట (దావ్నాణాశ్రే చన తు(తియాశ ఏ వినిర్హి ఆః

ఉపాజ్య హు ర్విశశే, ఎవ ఛూ దాః శుుళూపషవ స్తథా । టాహ్మణ తు డియ వెశ్యళ్యూదు లెల్ల కానుక లిచ్చిరిం

“వీత్యాచ బహుమానా చ్చావ్యు పాగచ్చన్‌ యుధిస్టిరం

సశ్వేన్హుచ్భా సర్వవగ్షా ఆదిమధ్యాంతజా స్తథా”

'ఘేచ్చులందరును ఉ_త్తమమధ్యమాధమ జాతులలో బుట్టిన సకల జనులును ,(పీతితో గానుకలు తెచ్చిరి

“నానాదేశసము ఛైశ్చ నానాజాతిి రేవచ

పర్య _స్త ఇవ లోకోఒయం యుధిస్టిర నివేశ నే

ఆ యుధిస్టి రుని యజ్ఞ శాలలో సకల 'బేశములవారును, సర్వ వర్మములు నిండియుండుటచే (బపంచమెల్ల నచ్చట నున్నట్లుండె. "రాజా(శ్రయము; ఆావ్ముణుల వ్య _క్రీత్వ లోపము :

ఇట్లు 'రాజా్యాశయమునే నమ్ముకొని జీవించువారుగనుక నే నన్నయ నాటికి (ావ్మాణులు తమ శౌ-ర్యాదిగుణముల చాలవరకు నగోల్పోయిరి. కృప్యదోణాశ్వష్టైామలవలె వారు యుద్ధ విశారద్వుల్తె యుండలేదు, రాజులు వారిని రవీంపగలరు్యు లేపన్న నాతృరతణో

లేడీ నన్నయ భారతి పాయములేదు వారికి. (చౌపదీ స్వయంవర నందర్భమున నా కాలఫు (వా లుల యుద్ధాభినివేశము స్వాతంత్యభావము నోచరించును. రాజు లందరు కోపగించి _బాహ గున శీమి+ రాజన్య నిచ్చు కేమి! (దుపదుడు వృథావమానంబు గల్పించెనని నాతని జంప నుద్యుక్తులు శాగా “శరణాగతుండయిన దృపదు నోడకుండుమని 1_బావ్నాణులు దమ తమ దండాజినము లెత్తికొని (పతిబలంబుల్వపై వీవో రట, ఆ శాలమున (వాహ న వీపలు త్యతియ వీరులకు “వెనుదీ సెడివారుగారని దీన మనకు బెలియును. (స్రీలప సమాన వాక్కులు :

స్రీలు వారి స్వాతం[త్యయము ;- కురుపాండవులవాడు నంఘ ములో శ్రీ శైక్కున (పాముఖ్యతీయు వ్య క్కీత్యము నుండెను, వార లించుమించు. ఫుగుషులకు గల వాక్కులను గల్గియుండిరి. (శ్రీల పునర్వివాహ 'వశంస నాటివారికి వింతగా గన్నించుటలేదు, అది యప్పటికింను ఆచరణలోనున్న విషయమే. స్రీ లెప్పుడును పతి కన్న న్య్యూనరై యాతని పంపు సేయుటయే ఆదర్శముగా గలవారు శారు. సంతానవృద్ధి ఆ కాలములో నొక గొప్ప యాదర్శముగ నుండెను, సంళానార్థమై చారు అన్యపతుల గొనుటగలదు. ధృత శాష్ట్ర పాండురాజుల జననము, పాండవుల జన సము దీనికి దృష్టాంత ములు, నన్నయ నాటికి సంఘమునందు. శ్రీల యెడగల భావము లెట్లుమూరెనో గమనించదగినది. మూలములో స్త్రీల ప్రశంస వచ్చిన చోట సన్నయ ఉఊరకుండును, పాండురాజు మరణానంతరిము పాండ వులు హస్తినావురమునకు వచ్చిన సందర్భమున కవి యిట్లు వర్షించినాడుం

“స్రీ సంఘాః మ్యతసంఘా శ్చ యానసంఘసమాస్థితాః

(చావ్మాతై సృవా నిర్ణగ్ము(ర్భాహ్మణానాం చ యోషిఈం”

అంధ్ర9మహాభారతేము - అవతరణ వ15 నన్నయ యిట్లు (వాసినాడు, “*సురలవర్యపసాదమున జూవె సుపుతుల బాండురాజు భాసురముగ గాంచె తత్పుతుల జూతము రండని పౌరులెల్ల ల్‌ 'శ్రీలిటి ఉత్సవముల మి నంఘములుగ బయటికిపోవుట అందులో (బావా ల ప్రైలుపోవుట విరుద్ధమనియే నన్నయ వారిమాట నెత్తలేదుం (శ్రీలు అనావృతలు :? పాండురాజు కుంతిని సంతానపా_ప్లిక్తై నియోగించినప్పుడు పూర్యశాలమున౦ందు స్తీ వివాహా విమయమయి ఎట్టి యాచారము లుండెనో సూచించుచు శ్వేత కేతువు అతని తల్లి కథను చెప్పినాడు, (స్రీలు ఆ కాలములో అనావృతృలై నియతౌ నియత పురుషులయి 'పవర్తిల్లుచుండిరి. ఇట్లుండ ఉద్దాలపని భార్యను అతిథియైవచి న వ్‌_ఫుండొకడు వు త్రార్థంబు కామించెనట. అంత నా మునికమారు డైన 'శ్వేతశేతు డలిగి యాధర్శము పనికిరాదని శాసించెనట, నన్నయ యీ విమయమంయి ఇట్లు నిస్పం'చేహముగ వా్రాయుచున్నా డు, నీ॥ ఉం 62 2266604824. = .అన్యపురుమ సంగమంబున. జేసి నకలపాతకములు నగు బరి గవాభూతలయినసతుల కిట్టిది మర్యాద యిమ్మునుష్యుల కెల్ల 6 జేసితి లోక (పసిద్ధిగాగ నని ధర్మ్య్యమైన మర్యాద మాొనవులప దద్దయు హితముగా ధర్ముమూ_క్రి ఆ. వె. యబ్దభవనమానుండగు శ్వీతశేతుండు నిలిపి నదియు ధారుణీజనంబు

216 నన్నయ థారతి

నందు లొళపూజ్యమై ప్రవ్షిల్లుచు

నుండె శిష్టసర్టపయ్యు క్తి ంజేసి

మూలములో పాండురాజు ఇట్లు చెప్పుచున్నాడు,

“అసి ఛంస్తులో కేన చిరాన ర్యా చేయం గుచిసి ఛే

“రతి "నేన వురా భీరు మర్యాదా స్థావీతా బలాత్‌ లో

బలవంతముగ మునికువూరుడి మర్యాద చేసెనని కురుపాండ వుంనాడను కొనుచుండగా నన్నయ ఈ మర్యాద బివ్మాతో సమా నుకైన శ్వేతశేతు లోక హితార్థము. చేసెనని రూఢిగా చెప్పు చున్నాడు. ఆ సందర్భములో 'నే పతి నతిక్రమించిన సతికి మహాపాతక మగు నని చెప్పుచు సతి నతి(కమించిన పతికినట్టి పాతక మే కల్లునను చానిని చెప్పక విడచినాడు,

“వ్యుచ్చరంత్యాః పతిః నార్యా అద్య (పభృ్ళతి పాతకమ్‌

భార్యాం తథావ్యుచ్చరతః కౌమార(బవా ఛవారిణీమ్‌

పతివితా మేత దేవ భవితా పాతకం భువి”

వుపమలయెడ శ్రీల కెట్టి "బాధ్యత లుండెనో.. న్ర్రీలయెడ ఫురుషునకట్టి 'బాధ్యతలున్నవని నన్నయకాలపువారు గు _ర్తించరు (పజాభి(పాయముసందిట్టి మార్చులు గల్లుట యాళ రము,

ఇళ్లు. బకాసురవధ భట్టమునందు వకచకివురవాసిమైన (చౌవ్మాణునకు నాతని భార్యకును గల్లిన వివాదమును బట్టి క్రీ ఫురు మల సంబంధము లాదినంబులలో ఎట్లుండెనో విమర్శించుట లాభ జనకము, (చావ లి బకాసురునికి తానాహారముగ నేగెదననిచెప్పి, అందులకు ముఖ్య కారణము నిట్లు చెప్పెను. “నేను నీఫ్టు తుని ప్యతి కను నీవు'లేక పోషీంపజాలను. నీవు పోయినతర్వాత అనాథన్వైన నన్ను జనులు బలవంతము చేసి పెండ్లికి (పోత్చహింతురుతి

అం(ధమహాభారతము = అవతరణ (28) వే?

నన్నయ భాగత_పకారము ఆమెకు దోచిన ముఖ్య కారణ మిదిం

“ఫురుషుకంళకై మున్ను పరలోక మేంగిన

నతియ నో.చినదియు సతులలోన

బురుషహీనమైన బరమపతి(వత

యయ్యు జగముచేతం (బన్యులడదె”

మూలములో ఇట్లున్నది

“వ్యుష్టి లేపా పరా స్రీణాం పూర్వం భర్తుః హరాంగలతిమ్‌

గంతుం (వ్మా౯ సప్పుతాణా మితి ధర్భవిదో విదుకో

సంతానవతులైన (శ్రీలు పతికన్న ముందు మరణించుట మహో భాగ్యమని ధర్మవిదులు చెప్పుదురు, శ్రీల శూరత్వము న

నన్నయ (ాసినట్లు నంతానము ఉన్నా "లేకున్నా శ్రీలు పతికన్న ముందు జనిపోవుటయే మవాదాదర్శమని యాకాలవు జను లనుకో లేదు. పతిహీనమైనంత మాతమున బతివతమునుగూడ చు్క్కనగా జూచు దౌర్భాగ్యము పూర్వకాలములో "లేదు. నన్నయ పతివిహీనమైన సతిని లోకులు వునన్దారగా స్వీకరించుట శాకాల ములో నంజేవాము లేదు,

“”ఉత్సృష్టమామిషం భూమౌ (పార్థయంతి యథా ఖగాః

(పార్థయంతి జనా స్స్వే పతిహీనాం తథా (క్రియమ్‌”

సన్నయ ఇట్లాం1 ధీకరించినాడుః

“పడినయామిషంబు పములచేవీ,0చు

నట్లు ఫుగుషహీనయయిన యునతిః

జూచి యొల్ల వారుం జులుక నపేవీంతు

రిదియు బాపమనకళ హీనమతులు”

918 నన్నయ భారతి

సంస్కృత భారతమునాటికి పలిహీనమైన_ (శ్రీని భార్యగా గోరట జనసామా న్యమునకు తప్పుగా దోచళేదు. కాని నన్నయ శాలములో హీనమతులు మాత్గము చాపమనక యట్టికోరిక గోరు చున్నారని వ్రాయబడుటచే శ్ర, ఫునర్వివావా విషయములో నెట్టి త్మీవాభిపొాయ భేదము గ ళెనో గమనించ దగినది స్త్రీ ఫునర్వివాహము : ు

కరుపాంచాలుర కాలములో ,క్తీలు యుద్ధకీలుగ కూడ నుండి రని మనకు ెలియవచున్నది. (గ్రీశృష్ణును ద్వారవతిలో నిర్మించిన దుగ్గ్షమందు.

“స్ర్రీయోఒవి యస్యాం యు భ్యేయుః కిము వృస్లీ మహారథాః

(శ్రీ లే యుద్ధము జేయగలరు. వృన్లి యోధులమాట చెప్పనేల ఆని అన్నాడం. నన్నయ యీ విషయము నాం(ీకరించక్‌ పోవుటకు శారణము, అతని నాటికి (శ్రీలు తమ వ్య క్షిత్వమును గోల్పోయి వుసుసాధీనులగుటయే యని గు_ర్తించదగినది.

ఆం(ధ్రభారతము రసవత్తరమైన కావ్యము

ఇట్లు ఆం(ధమహాభారతము సాంఘిక రాజకీయాభి.పాయము లలో మూలముకన్న సంకుచితముగనున్నను కావ్యదృష్టితో చూచి నచో సంస్కృత భారతముకన్న మిక్కిలి రసవ_త్తీరమయినదని "తెలుగు భారతములోని (పతి వుటయు "తెల్చుచుండును. భారతమును బలువురు బలుదృష్టుుతో చూచిరట,

సీ ధర శ్రశ్వజ్ఞులు ధర్హుశాన్ర్రంబని

యధ్యాత్మనిదులు "వేడాంతమనియు సీతివిచతుణుల్‌ సీతిశాశ్ర్రంబని శవివృషుభులు మహాశావ్యమనియు లాత్షణిక్రలు సర్వలత్య్‌ సం్యగహమని”

చంధ్రిమహాభారతము - అవతరణ 219

నన్నయ కవివృమభుడు గాన నీతడు భారతమును మహా శావ్యమువలె నృష్టింపగ ఖైను

“అం(ధ మహాభారతెము సంస్కృతే మహాభారతమునుండి కథ మా(ఠము (గహించి చానికంకు 'వేయిరెట్లు అధిక మనోవహారముగ రచియించిన స్యతంత వముహోకావ ఫ్టిమని "చెప్పకతప్పదు, మూలములో "లేని అభ్థాలంకారములు రసభావములును మాసవన్వభావ వర్ష నలును 'బెలుగు భారతమునం బెచ్చట జూచినను విళ్చాలవిడిగా గానవచ్చునుం మూూలములోని విసుగు ఫుట్టించెడి యేక దీర్ధకభానకములును, వర్ణన లును 'వేదాంతఘట్టములును 'తెలుగునందు అేనేలేవ్రు, ఇట్లు చేయక నంన్కృృతములోని “చికు బెనుగునం *నుి పడ్డదా లేచా యని ఇప్పటి కొందరు కవుఎవలె జూచుకొనుచు తెనిించినచో తిక్కన శావ్యము పృథివిలోని యు _త్తీమకావ్యములలో నొక్క_టియైయుండదు.

అని లత శొరావు పంతులుగారు '(వ్రాసిరి. నన్నయకూడ ఈ యుత్తేమ పద్ధతినే యవలంబిం చెను,

పాండురాజు అరణ్యములో తపోవృ త్తినుండ నిశ్చయించి కుంతీ మాదుల వా_స్తినావురమునకు పొమ్మనగా వారు ఒడంబడక నీతోనే యుందెదమని చెప్పిరి ఈ నందర్భములో వరాలమందు లేని కొన్ని మాటలు మా[లోము జేర్చి రనవిహీనమై మనుష్య స్వభావమును పూర్తిగా 'వెల్వరించని వర్ష నమును నన్నయ రసవంతముగ చేసినాడుం

“వా_స్టివ్రురంబునకుం జని యందుండుం డనిన వారలు బావ్చ పూరిత నయన్నలే

చాష్పపూరిత నయనలైరను రవంత జేర్చుటతో నావర్ష నకు జీవము కల్లినదిం

ఇను పాండురాజు మృగమిథునమును జంపుఘట్టములో బాండు నకు మృగమునకును జంతువుల జంపవచ్చునా లేదా యని దీర్ధమును,

890 నన్నయ భారతి నిస్పారమును నైన వివాదము జరుగుచుండ నన్నయ ఈ ఘట్టమును ఎట్లు సొంపుగ 'జేసినాడో మూాడుడుం “పజవనోపక్రయున్న మైమజుచి పెంటి బెనగియున్నను (బనవింప మొనసియున్న6 'దెవ్ట్చలుకొనియున్న మృగముల దిపిరి యీయ శఆఅది యాహారముగ మను నెబుకులయినో ఇట్లు తన దయార్ష్రతను భూపీనాడు, రాజసూయవర్ష్ల న సందర్భమున మూలమునందు రనవంతేమైన కనిత్వము బొ_ల్సిగా లేదు. కవి ఎంతసేపఫును రాజసూయమును జూడ వచ్చిన రాజులు వారు తెచ్చిన కానుశలయొక్కయు జావితాలనిచ్చు టతో తృప్షిబొందెను, నన్నయ ఈ జాబితా లన్నిటిని ఓరకుపెట్టి వడెనిమిది రసము చిప్పిలు పద్యములతో అదే విషయమును పూర్తి వేసి తన కవిత్వ మహీమను జూవీనాడుం ఉ। సాగరసారవారిరుహశౌ” కిక మా క్షిక వి[దుమ(దుమై లాగురుచందనంబులు (వ్రీయంబున నిచ్చిరి తెచ్చి యున్నత (శ్రీగుణయు క్రిమై బరగు సింపాళ కేరళచోళపాండ్య బే కాగతరాజపు తులు మహాగుణశాలి కజాతవైరికిన్‌. ఉః మందిత సూర్యరళ్శిరుచిమన ్రణీహోార చయంబుతో గట స్యందిసుగంధిదానజలనసంపద నొప్పెడువాని దేవకీ నందను డిచ్చెం య బదునాలుగు వేలు గజంబులన్‌ జనా నందసకీ రమైన యమనాథతేనూజున కిష్టమితుండైలో హౌచిత్యపోమణము ; జ్‌'చిత్యము ననుసరించి ఆయా పా(తచేత మాట్లాడించుటలో నన్నయ తన నేర్చు నెట్లు మూపెనో గనుడు. హిడింబి భీముని యె

ఆం[ధమహాభారతము = అవతరణ లిల్న తనకుగల మోవామును యుధ్ధిస్టిరుని సమతమున కుంతితో చెప్పెనని చయూలములో నున్నది. ఎంత రాతనశ్ర్రీ యయ్యును తన మనోవీకార మును పరవురుషుని యెదుట వెప్పునంత సిగ్గులేకండ నుండునా కావు ననే యిది యనుచితమని యెంచి కుంతీదేవితో రహస్యమందు తన మనోవికారమును తెల్బెనని నన్నయ (వ్రాసినాడు మూలములో యుధిస్టిరుడే హిడించిని శుభవ్ర్రధారివై, భూమణాలంకృత వె భీముని “నేవింప్రమని వెప్పెనని (వాయగా, ఇది చాల మోటుగా నున్న దని అవే మూటలు కుంతినోట నుంచెను. నన్నయ వర్ష ననుబట్టి హిడింబి "రాతసివలె కనబడనే కనబడదు. శేవలము సౌందర్యవతిమయైన మాన వాంగనణె నున్నది

“వితత బవాురత్నరుచి, నోభితభూవణంబులు వెలుంగ బెడగగు నవపుష్పిత జంగములత_కియ” ఉన్నదట హిడింబి, పా(శపోమణము ఇ

పాాతపోషణమందు నన్నయవేసిన మాస్పులు చాల (పశంసార్హ ములు, ముఖ్యముగ ధృతరాష్ట్ర దుర్యోధనుల పాముల నెట్లు నిర | హేంచెనో చూతము, మూలమునందు ధృతరాష్ట్రాడు కూడ దుర్‌ ఛనుని వలెనే దుర్వువసాయిచిత్తుడై యుండెను. కొన్నిచోట్ల దుర్దను డగు దుర్యోధనుడుకూడ (ప్రశంసార్హముగ మౌాట్లాడినాడు నన్నయ వీరిర్వురిని ఒకే రంగుతో చ్వితింపక ధృతరాష్ట్రాని కొంత సౌమ్యుని గను, దుర్యోధనుడే దుష్టచింతనలశిల్ల నిలయమనియు దోచునట్లు ాసెనుం ధృతరాష్ట్రాని వీశై నంతవరకు దోపషరహితునిగా చేయుట శదా నన్నయయొక్క. అభి(పాయము, అందుకొరకై. మొదటశనే మూలములో లేని పద్యము (వాసినౌడు, పాండువు[తులు తండి మరణానంతరము వాస్తినకు రాగా---

ధృతరాష్ట్రుడును

లిం నన్నయ భారతి శః తనసుతులు పాండునుతులని

మనమున భేదింప కతినమంజనభావం

బున నొక్కురూప కాం జే

ఫొనియుండె పొండంరాజుకొడుకులం '(బీతిన్‌.”

యధిష్టిరుడు (పా_ప్తయావను టైనంతమా[ఠత్రమున యౌవ చాజ్బాఖిప్‌. క్తుని జేసెనని స'యుటలో నన్నయ అభి(పాయ మేమి 1 ధృతరాష్ట్రుడు శేవలము నిష్పతు పాతబుద్ధి యని సూచించుటయే, సిజముగా (ప్రజలకు వెరచియు, పొండురాజుయొక్క- (పజారంజకత్యము తమ కెట్టి యపాయము గల్లించునో యని భయపడియు, ధ లే రాస్త్రడు యుధిషస్టుగునకు యావ రాబజ్యమిచ్చెనుం యౌొనరాజ్య[పాప్పి చేతను, ళమ్ముుం బలదర్పముచేతను శోళించు ధర గాజును జూచి దుర్యోధనుడు మత్సర్శగ స్తుడయ్యునని నన్నయ 'వాసినాడు. కొని మూలమునుబట్టి చూడ ఈ దుశ్చింత మొదట ధృతరాష్ట్రునశే కళ్ళెను.

“దూపషితన్సవహసా భావోధ ఖల రాష్ట్రన్య పొాండుము

స చింతాపరమో రాజూ న ని(రధామలభ న్నిశిోో

పాండవులయెడ ధృతరాష్ట్రని యనుబంధము విరిగిఫోయను, అతడు చింతాపరు డగుటచే నిద నెరుంగడు,

ఈ వివారముతోనీ యతడు కణికు డనువానిని బిలివించి కర్తవ్య మేమని యడుగగా నాతడు చాణక్యనీతినంటి సితిని ధృత 'రాష్ట్రున కపళేశించెనని మూలములో కలదు. నన్నయ ఇది మార్చి 'వే* కణిక్షడు తన దుష్టనీతిని దుర్యోధనునకు వెస్పినట్లు వాయుటచే చదువరులకు ధృత రాష్ట్రానందు సద్భావమున్ను దురోళ్చధనునియందు అనహ్యుమును కల్లుచున్నవి.

తరువాత తండికుమూరు లికవురును సం(పదించుకొని న మోదట ధృతరాష్ట్రుడు పాండవుల నిర్వాసితుల జేయుట కొప్పుకొని మంతుల

అంధ9మహాఖారతము _ అవతరణ రి విలివించీ వారణావతమును పాండవుల యెదుట పొగడుడని బంచెన్ను నన్నయ ఈ కార్యము దుర్వ్యోధనునిచే 'జేయించి ధృతరామ్ట్రని నిందా రహీశతునిగ జేసెను, దురో బ్టైధనుం డప్పుడు

క॥। వలనుగల మంగతివరులం

బిలిచి పృథానందనులకుం (వీయముగ మోరి

మమ్ముల వారణావతంబును

'పలయంగ బాగడుండు వారు విని తగుల నెడన్‌.ో

అప్పుడు ధృతరాష్ట్రాడు పాండవుల రౌొవనించి వారణావతంబునకు బోయి కొన్ని దివనంబులుండి రండని బుజువుగ శాసించినట్టు నన్నయ (నాసినాడు కాని మూలములో నట్లులేదుం ధృత రాన్ట్రూడుకూడ వృద్ధ బంబుకమువంటి మాయగలవాడుగా గన్నట్టును ధృతరాష్ట్ర) డిట్లు చెప్పెను,

“వాతావరణను వాల నుందరమని (పజలు పొగదుచున్నారు, మారును దానినిజాడ కుతూవాల పడుచున్నారని విందును, కాని మోకు నిష్టమైనచో కొన్ని దినంబు లందుండి రావచ్చు ను”

అని వారి హోరికలను ఎదు ₹ేగి పూర్తి చేయునట్లు నటించినాడుం కావుననే మూలములో ఈ శ్లోక మున్నది.

“ధృత ళాష్ట్రన్య తం కామ మనుబుద్ధ్వా యుధిస్టిర$

అత్మన శా ఎనహాయళత్వాల్‌. తభేతి (పత్యువాచతమ్‌”

వారణావతమందు పాండవులు లక్క్‌_యింట దహింపబడినవారని వినీ ధృతరాష్ట్రాడు---

“వినాశం పాండుపు(తాణాం విలలాప సుదుఃఖత౭”

మిక్కి-లి విచారించెను, నన్నయ అంతటితో తృ వ్తినొందక

*_ _ దుఃఖఠతాతు షతె. యాధృతరామ్ట్రండా వజచినట్లజచెన్‌

వివిధ (పలావుండైో

224 నన్నయ భారతి

అని (వాసెను, దుర్యోధనుని చిశ్తవృ తిని గూర్చి మూల ములో వమియు చెప్పబడకున్నను నన్నయ ఇట్లు (వాసినాడు,

“*క॥ మతిం చాండుకువమూరుల పం

చత విని దుర్యోధనుండు సంతనపడి యెన్‌

హీరతు(రైన ఫురోచనుపం

చత శంతయు జూతదుఃఖచంచలుం డయ్యెన్‌.”

ద్యూతఘట్టమునందు ధృతరాష్ట్రూని మాయాశీలత్వ మింకను కనబడును, ద్యూతమువలన మహానష్టము గల్లునని యొలిగియు పిదురు నితో నిట్లనుచున్నాడుం

“ధ్రైవమేవం పరం మన్యే యే న్వై తదుపపద్య తేల

వడి రాగలదో అది రాశమానదు, ఎందుచేతనంకే దైవమే బలవ_త్తరము, కాన నాయాడ్డ కొనసాగించి ధర్మజుని జూదమునశైై తీసికొని మ్ము.

నన్నయ తన భారతములో ధృతరాష్ట్రాడు రానున్న ముప్పును పూర్తిగా నెటుగనట్లు వర్ణించెను,

“ఉ। వుతుల కేల భేదమగు భూనుత యేనును నీవు జావ్నాపీ ఫుతుండు నుండగా నహితమున్‌ భయమున్‌ దొరకొన్నెళ

జూదము జరుగుచుండగా విదురుడు ధృతశా ష్ట్రనితో నిట్లను చున్నాడు,

“దుర్యోఢనో నృవహాతే పాండవేన

(వీయాయసే త్యం జయతీతి తం చి

జూదనున దుర్యోధనుడు పాండవుల ధవ మపహరింపగోరు చున్నాడు. నీవును దానికి సంతసించుచున్నావు.

నన్నయ ధృత రాస్ట్రనికి విరుద్ధమైనట్టి ఇట్టి శ్లోకముల విడిచి "పెక్టైును, మరియు మూలములో

అంధిమహాభారతము - అవతరణ (వ) 2లిక్‌ “ధృళరాష్ట్రన్తు నంవ్యాష్టః పర్యపృచ్చ త్పుసివునఃి శిం జితం కిం జితమితి “ధృత రాన్ట్రుడు సంతసించి ఇంశేమి జయించినారు ఇంేమి జయించినారని అడుగుచున్నాడు* నన్నయ ధృతరాష్ట్రం జేమియు నట్లు వర్లించెన్లు: ధృత రాష్ట్రిడు “నిదియేమి సభామీభం శవ్వ 'రెన్వ్‌ శేవస్తువు లొడ్డిో” రని విదురు నడుగుచుందె మూలములో ' డుర్యోధనుడు నన్నయభారతములో గనబడు నంత దురా '?రుడుగా లేడు. అతడు మత్సరాన్వితు డనుట నిశ్చయము, అయినను త[తియులు పరనసంపద నహింపజూలరను నాశ్రాలపుధర శ్రముల కనుగుణముగ నడుచుకొన్నట్టు మూలములో చెప్పబడినది, “తతియస్య మహారాజ జయే వృత్తి నృమాహితా పూగ్వావా_ప్తం వారంత్యన్యే కాజధర 0 హితం విదుః” మో్యతముచేనేమి తదితరోపాయముచేతనేమి యాతడు పర సంపద పవహారించదలచినాడు ళ్‌న్సాూ (సాప్య పాండవై. శ్వర్యం నంగయో చీ భవివ్యతి అవాప్యే వా(ియం తాం హి శిష్య వా నివాతో యుధి పాండవుల నంపద కేవొనవల లేదా యుద్ధమదు చావవలె నన్నాదడుం నన్నయ దుర్యోధనుడు పిరికిపందమైనట్లును, అతనికి హీనపద్ధ తులు తప్ప గొప్ప తలంపులు "లేనట్లును చి(తించినాడుం “॥ పరమసుఖోపాయంబుస పరనంపద సేకొనంగల బడెజీని నే శ్వర యంతకంయె మిక్కిలి వురుషార్థం బెడ్దయొండు ఘభానాథులకున్‌ ల

లిలథి నన్నయ భారతి

ఇందులో కూ తభావములు "లేవు,

దుర్యోధనుడు కూడ యధిస్టిరునివ లె "జేదశాశ్ర్య,విహిత (శము డై నను నన్నయ పాండవుల యుపనయనాదుల గురించియు. వేదా భ్యానముం గూర్చియు. పలుమారు వెప్పియు దుర్యోధనుని గూర్చి చెప్పడు, తో

“అధీతవాన్‌ కృతీ శాస్త్రే”

నన్నయ పాండవపతపాతి యగుటచే. కొరవుల దోషమును తగ్గించు ఘట్టముల వర్మించేడు. వికర్ణుడు ఛా_ర్తరో స్టే గియుడటం అప్పు సోమదత్త 'బాహ్తాక వికర్ణులు పునర్ద్యూతిము వలచని వారించిరటః గాంధారి దుష్టుడెన దుళ్యోధనుని త్యజింపుమని 'చెప్పినదట.

శకునిపా[త

సంస్కృత భారతములో శకునికూడ దుర్యోధనుని కపటద్య్యూత విముఖుని గావింప (పయత్నించునట్లు గలదు, కాని నన్నయ దానిని మార్చి వేసెను శకునియే దుర్యోధనుని ద్యూతముద్వారా ధర్మరాజు సంపత్తిని భొల్లగొవ (పేరేపించునట్లు (నాసి శకునిని సకల దుష్టుణము లకు గనిగా చఛి(విం చెను, ఎట్టి దుర్మాస్టలలోకూడ కొన్ని సద్దుణము లుండవచ్చునని చెప్పిన సంస్కృతభారత కృతికర్త పద్ధతికి నన్నయ మెరుగు పెస్టైనో లేదో సహృదయులు నిర్టయింతురుగాక !

ట్‌ శం

నన్నయథభట్టు-ఆంధ భారత రచన రాజరాజు ఆనతికి నన్నయ రంగమును సిద్ధము చేసిన వైనము శ్రీ శ్చ, యన్‌, కోదండరామయ్య

తొమి తది శ తాశ్రాలకు బూళ్వము అనగా ఆ యారంభ దివము లలో నన్నయ అం(ధభావ కొనరించిస జీవ యింతింత యనరానిదసన్ని ఆచార్య (శ్రీ) దివాకర్ల -వీంకటావభానిగారు చెప్పియుండునది అమేరశః సత్యము

నన్నయసారమళి. విపుల శబ్దశానసనుడు: నంహి తాభ్యాసుడు. (బవ్మండాది నానాపురాణ విజ్ఞాననిరతుడు. ఉళభయభాపా శావ్య రచనాభిళోభితుడు. లోకజ్ఞడు.. 9ట్టి సర్వతోముఖమైన పాండిత్య మొందినవాణై. నందువనే రాజుళాఖు తెనుగులో భారత ర చనా కార్యము శతనికీ 'యొప్పగించెను. ఆ మహోకార్యఘున కతడన్నివిధముల

అ శాలమున లుగు ఖావలో నెవ్వరును మహాభారతమును '(వాసియుండ లేదు. అందువలన .బంస్కృుళభాను తెలియని "తెనుగు వారికి భారతకథ నమగ)ముగా “'దెలిసియండ లేదు. అంతా శానట వీరట ఇదువులే. - ఆ (గంభము. అెలుగులో. కావలయునను ఆశ నర్వళాా ప్రజలలో శాఢముగా.నుండెను ఈ విషయము సన్నయకు బాగుగా దెలియణను. ఠాజరాజానకీ విషయము 'దెలియు నట్లాతడు జేసెను. ఈ యిగువురి అభిప్రాయముయొక్కణ. ఫలిత మే “తెనుగులో ఖఫారతముం

.ఇంతేశాక; -జుప్పటికీ భారతళథ ఖరవములోను;, కన్నడము లోను వాకుబడి ఆయా 'జేశములలో ముంచి (పచారమందుండెనుం అరవభయలో భార శమున్న ధమట ,సన్నయకు శజభలియును, కాని ఆ

కర సెన్నయ భారతి ఛాసాహిచయ మతనికులజెనో. లేనో శెలియమా. లేననియే. జెప్ప చచ్చునూ శన్నతభావ అతనికి శ 'సగా ఇలియను. అశకన్నడ ఛారతిమునతతు. చదివియుంవెను... అరకు మైసూను పొణెమును బాల్యమంను 'చేదపాశళాలలో విద్యాభ్యాసము గావించెను. ఆ నమయ యమున సా బా్రంతముబాజే ఆమయిన నొరాయణఛట్టు. అనునరెడు చిన్నయ కిమ్లుకె నదాభధ్యాయుతుగ చుంచు అ నమయమున వారిక ఛ్రను చంప చముదశది కన్నచములో (బాసియుండీన భారతమును జదిపి యుండికి రం ఫావలోగసాత నట్టి శిధములచవుయునను అలోచన సన్నయ ఇానాలే యేర్చడిను. ఆ సణశల్చ మాతని వ్యృాదయములో ఇాయయముగా పెలకొ నెను నారాయణళభట్టారేని ఆయమును బల బర ఫెను

'వంపనువేకని అం్యధము ఆతని జన్నభాయి చేయి చమంనలము- ఇాల్సి అరకు 2 నముతము. 'వలరవించి తిపుంచెను,. 'ఆంటధ చేశమున బౌ కాలమున ైనముతరమున కంత (వచారను (పోళ్ళ్చాన్యయుంత లేసు. అందువల్ల నీ యారము. కైనుతఆంన మేపులినాశ భాుక్య శాణను ఈ శేనరిని ఆ కయించ్చి ఆతని యాస్థానకవి యమ్మను. ౨ చృపాళుని. వేళ ననుసరించి కన్నమములో. ఫెరతరము (వాసెను, అ(గంఫను శన్నత భామలో నున్నను) నూత్ముముగ నా (గంథమును చంిీలించిన సంహాని కలు వ్యావతకునము. సోఛకెంయును, భలిహోచి శనప ముయున్న కొన్న త కవులను న్నరించతేసూ

బంపను తన పోనకురకైన ఆంిశీనరని భారత ఇంటాటేకుననను అర్జునునితో ళోల్చి అతని వరాకినమును గొన్న వర్షించి శాన్నాయ. శెనునన కపిమయెనకు. శాలకాంతుుకు చలన పంహవి భొరరమును శన్నడములో. (వాతకువళని చప్పున. చరద శని తన భారతములో నృష్ట్రిరచన క్యా రుమాళి చరొల్నరనానకు వికుస్టముగ

అంఫ్థమపోభారలయు - ఆపలిరళి విం .నున్నషి మరియు నాతని భారతయూో గాఢమైన బనమువి యున్నా విది నన్నయకు సరిషన లేదు అతడు వ్యాన భాంకయున కమ్గ౫ససంమొగ సనసన ఫభెంచమును వాగంయదలమెను- శు వినయమును 7వదింధి శ్రీ) వుట్రైవ శి నారాశనకాచార్యులవారెట్లా వెప్పియున్నా కు తావక బంిచారమయు చేసినది జనధర్మ రు. వ్యానధారలెమునైై వరషకు వేసిన అనన్ను భహ్ఞీరపని మునన్నునవ శరాలమై కాఫంచినదా-- (యూ కిన్నాకు 3958 వు కొ శన్న ఊహాలికి సెలునధావవిరాచ చుక్కు.న మొక్కును. కెఆు గులో భారతమును వాసి అ వ్యూకఫను శమన (బంక వెలియ లము చూతడు కాయ ఆంయల కవసరమైన పాలడిల్యస్టముశవేళము చయరియు పట్టువల కూత నారనికుం చెడు. కానన కౌరత వానకు మయ చువుని రాజామత్రిని జొంవినన్లు వెను (వ్రాయుటకు ఆమ్‌ వాను రాజానుమవిని బొలచవలయునను కోర్‌ నన్నయాలి కుందెదు ఆంయవల్ల నే అట్టి మంచి అవశాశముననై. ఓపికట్‌” టే దియుంవెమ్‌. ఆశాలమున. గ ంభరచననుు శాజాశయమయుం,. పావాయమలి బుక్కిలి అవశ్యకయున్‌ చలివెను.. శాబానునువి లేక (వాయుుడిన శగయయులకంత "న్నివ, (ప్రాశ_స్తయు మిము చగదాధియు గలు ఇంచు. శావమూయు శదా అనా ల త₹కివ్నద్ధికి మూల "కాధముగ ననెను. ఆందువల్ల సే ఆనాటి కపుఖు వాజబావయమును "చేకుచుంయొ.. 'ఆర్భష్టవకమున. చన్ను మేంగి వాల్లుక్యు రాజులకు శులావావైణాకు కాశకల ముచు శపకాశయు అభించెను.. అ వామును వాన్లాదాం న జికములయభ్యు వెళట్యములలసి ముంచ సెక్సు... బృత్తైల వాను) కవులు భంగిమలు, కళావానులు, కూపము మొదలకువాకు ఫార్లాటనబేశమునుంని అంఫౌటయమునకువన్వుచుండిమి.. పాట్లు ఛారుగ్‌

280 నన్నయ భారతి పట్టణ (పాంతమునుండి “వేంగి "బేశమునకు వచ్చి న వెదక యావా 'శోకొడు నన్నయభట్టు, ఇతడు లౌజరాజు శం(డియైన విమలాదిత్యుని శాల మందో, లేశ అతని అన్నమైన శేక్తివర్శు కాలమందో ఆ రాజుల అశ్శియమును సంపాదించి, వారికి కులబ్రావ్యాకుడాయనని సొప్ప వచ్చును. ఉదాహరణమునకు ఛీమనభట్టు అనునతడు విమలాదిత్యుని అస్థాన విగ నుండెను. రణ స్తిపూడి శౌననము నతజే రచియించెను, అధిముగ'నే నన్నయభట్టు కూడ ఆ రాజునొద్ద కుల (బావ్మాణుడుగ నుంచెను, ఈ విషయమును గురించి (శ్రీ! వేంకటావధానిగారిట్లు వాసి యున్నారు 66 కుల్లబాహ్మాణ విశేమణమునుబట్టి నన్నయ 'రాజురాజు వకు బిలృవీతామువా 1కమమున వచ్చిన (మావా 'ఛొటైన మంతి యనియు; వేద వేదాంగవిదుడైన విసోశ్తముడనియు మాతుము శ్వాన్పవచు ్చనుోో

విమలాదిత్యుడు ెద్దకాలము రాజ్యమును పాలించలేము, ఆ శాలమున వేంగి 'చేశమందుండిన రాజకీయ కల్లోలము కారణముగా నాతడు 'పెక్కేండ్లు తంజావురములో నుండవలసి వచ్చెను, చోళిచక్ర వర్తిమైన మొదటి. “రాబారాజు "కమా ర్వైయెన కుందబాంబను పెండ్లి యాడవలసి వచ్చెను ఆ శమిళరాజుల సహాయమున నాతడు (&ీ గే 1011వ సంవత్సరమున టేంగి "దేశమునకు పాలకుడాయెను, అయినను; ఆతనికి చిత్తశాంతి యుండలేదు. అతడంత నమర్థుడగు రాజు కూడ శోదు. సుమూశీడెనివిది నలివత్సరములెట్లో పాలించి, కీ.శ, 1018లో రాజ్యమును కుమూరు]కైన 'రాజరాజునకు అప్పగించి కాను-తప్పు సళాసెను, 'వినులొదిర్యుడు మొదట. శ్రైవుడు.. శాని,"కచపటి శంవత్సర ములలో శైనదీకును' బుచ్చుకొని శాజగ్థమును శ్యాగబు చేసను.

విమలాదిత్యుడు పనజకీయ కారణముల చలన “నవుడపుడు వోళజీశమున నుండవలసి వవ నుం చపెద్దకోలమూ 'కేమీక వ్చాం్రావరణ

ఆం(ధమవో భార తము = అవతరణ క్ర మందే యుండెను. గృహములో భార్య తమిళ శ్రీ ఆందునలన నతడు త్‌న మారృభాషమిోద అంతగ తద్ధ గనబర చ లేదు, నిలక్రడగ శాజ్య భారము చేయలేదు, అందువలన నన్నయ; విమలాదిత్యునకు కుల (యావ్యాణు దేయయ్యును, భారతమును [వాయవలయునను తీవిమైన ఆకాంతు గలవ్యాడ్నైయుండినను పెన చెప్పియుండు అననుకూల పరిస్థితు లలో తన సంకల్పమును నెరవేర్చుకొవ లేక్షపోయెను, అందును, విమ లాదిత్యుడు డైన మతము నవబంబించి విరక్తుడై _జెనగురువుల (పభావమునకు ళేనై నందున తన హృదయములో భారత రచనా నంక్రళ్చ్బము పరవళ్ళు (దొష్కూచుండినను, కాల మన్గుకూలించనందున తన ఛోరికను మవస్ఫులోనే యణచుకొని మరికొంతకాలము మిన్న కుండనలసి వచ్చెను. తంగడి రాజ్య మేలుచుండినవుడు పసివారైై నను 'రాభరాజు యువరాజుగ నుండెను, తండిమైన విమలాదిత్యుడు చన మళ మవలంబించినను _ తల్శి కుందవాంబ శైన మతమును చేరక తన వుట్టింటివారి మతమైన స్మా ర్మశివమంబే యుండెను, ఇది రాజరాజు చైనమళము. నవలంబించుటకు అవకాశము లేక చేసెను, ఈ పరిస్థితి నవ్నయ భట్టారకువ తో మేలు చేసెను

(క్రీ శ. 101819వ సంవక్సరమున రాజరాజు ఛాళుక్య రాజ్యా ధిశారమును జేపక్షైను. మఫ్య నుభ్య యెన్ని రాజకీయములగు ఆటంక ములు వచ్చినను తుదకాతడు (క్రీశ, &1050న నంవత్సరముమండి స్థిక మాగా .శాజ్యమును .: ాలించసాగెను, అనాటినుండి సన్నయగారి చిరశాల సంశల్చ్బము: కార బ్రగొపమునకు రాదొడగెను, పెక్కేంండ్ల నుండి (యోడుపడియున్న అతని ఆశాలత నసిగా పెరుగజొచ్చెనుం ఆం(ధ థారత రచనకు మంచి యవకాశము లభించెనుం

భారత రచనకు నన్నయ రెండు ఏవీధములగు రంగములను సిద్ధ పగచభఖొనవలసి వచ్చెను

యం నన్నయ భారతి

భారత రచనకు రాజానుముతెము మిక్కి-లి ఆవశ్యకము. ఆ యనుమతి ఎక్కడరో అంతఃవురమునకాదు, ఆ రాజేర్గదుని నిండు కొలువున. ఆ కొలువు కూటమును నన్నయ యిట్లు వర్షించి యున్నాడు అది సాధారణమైన నభ కాదు. “.....అపార కబ్దశా్ర్య పారగు వైన వై యాశరణులును, భారత రామాయణాద్య నేక పురాణ (పవీణు లైన వారాణికులును, మృదుమధుర రసభావ భొౌసుర నవార్థ నచన రచనా విశారదువైన మహాకనులును నుండీవట్టి మహోవిద్వత్సభం ఇట్టి సభలో విద్వజ్ఞనుల నమతమున్య ఈ చాళుక్యరాజు భారత గంథ మును “అెనుగులో రచియింవు మధికధీయు క్రీ మెయిన్‌” అని తనకు (ప్రత్యేకముగా నాసతీయ వలయును. అట్లు కవిపండిత సభలో ఆజ్ఞ లేక 'శాను వాసుకొన్న యొడల అఆ (గంథమునకు గుర్తింపు రాదు ॥ సాముఖ్యముండదు, (వచారమునకు రాదు. పండితులట్టి గ9ంథమును పురస్కరించరు. మిదుమిక్కి-లి తిరస్క-రింతురు. బోద్దారులు నుత్సర గ్రస్తులు కచా+ ఆ శాలమున పండితులకు సంన్క_. ఛలేముపై నుండిన గౌరవము మోజు 'తెనుగుమోద నుండ లేదు. ఈ 'కారణముఐనుబక్ట్రి "తెనుగులో గగంథరచన జరుగ లేదు, అందును మహాభారతము వంటి పవ్మితము, మహాయు పంచమ వేదమని పరిగణింపబడియున్న (గంధము 'ఇెనుగులో (వాసినయెడల విద్వద్దనుల యాదేపణములక్కు హేళనము లకు మేరయుండదు, అందువల్ల నే లోకజ్ఞుడై న నన్నయ రాజరాజు నిండుకొలువులో పండితుల యెదుట 'రాజాజ్ఞను గడింపవలయునని నిశ ఏయించుకొనను

నన్నయ భారత రచనకు దసకుగల అర్హతను; పాండిత్యమును గురించి చెప్పళొనియున్నాడు, అతడు లన పాండిత్యమును గొప్పగా 'జేష్పకళొనక సామాన్యముగ నే 'జెప్పియున్నాడు ఈ విషయమును కీ. శే, కట్టమంచి రామలింగారెడ్డిగారట్లు చక్కగ 'జెన్బియున్నారు.

ఆం[ధమహాభారతము - అవతరణ (80 $83 “జీన్సు నేను” అని ఉ_త్తమవురువుగా,అత్సవర్గ నము చేసిళొనక, పిథమ వురుషణా నెన్వడో (తోవలో బోవువానిని గురించి చెప్పునట్లు (వాసి యున్నాడు. * ఎ" (చూ, పట్టాభిషేక సంచిక, పుటం వ[శ్త్ర

ఎంత వినయముగ, యొంత అడరువగ దన్నుగురించి జెప్పుకొని యున్నాడుం

అట్లుకాక,; నన్నయ తీన్నుగురించి డంబముగ జిప్పుొని యుండిన యొడల్క పండితుల కాతనియడ అఆమాయ గలిగియుండును, అసూయ (కోధమునకు దారితీయును. దానినుండి కష్టములు గలిగి యుండును వారు కుతంత)ములు పన్ని రాజు ఆనతి శాకుండునట్లు గూడ జేసియుందులేమో 1 అందువలన రాజు విద్వత్పభలో కవిపండి తుల అనుగిహాము కూడ అవసరమైయుండెను. అందువల్ల జీ మానవ స్వభావము నెటిగియుండిన నన్నయ భట్టారకుడు యొట్టి అననుకూల పరిస్థితుల శెడమాయకో జేవా! నీ యనుమతంబున విద్వజ్ఞనుల యను (గవాంబునం'జేసి నానేర్చు వీధంబున నికాచవ్యంబు రచియించెదొనని ఇప్పి ఒకవైవు శాజను మరియొకవెఫు పండిత బృందమును దృప్నీ పరచెనుం

తన వంశమున (బసిద్ధులె విమల సద్గుణ కోభిత్యులైన పాండ వోత్తముల చరిత్రను, తెలుగున వినవలయునను అభీష్టము. రాజు రాజునకు మిక్కుటటముగ ' నుండెను. తౌనీకాక్కు తన (ప్రజలు సయితమా భారతకథను స్యయముగ జదువుకొనవలయునను అకాంచతు గూడ యాలతనికండెను. తెనుగులో (వొసిన తన పజలెల్లరు సంతో మీంతురు. (పజల తృ్ప్లీ మరియు సంతోషము పాలకులకు మంచి వరమునంటివి, అట్టి భారతమును మహో విద్వాంసుడు; తనయందపార మైన అనుర క్షి గలవాడు అభిమానము గలవాడు మరియు దన

విక్‌ నన్నయ భారతి కలబా)వ్మాణుకై న నన్నయ వా)సినయెడల ఆ రాజునకెంతో ఆనం దము. నన్నయకూడ సామాన్యుడుకాడు. జాల చతురుడు దూర దృష్టిగలవాడు. రాజుకోరినట్లు “కృవ్నదై్వైపాయన ముని నృషభాభి పాత మవో భారత భద్ధ నిరూవితార్థ మేర్పడ 'దెనుగున” రచియించు టప నంస్కృ్రృతమునందును , "కేనుగుభామయందును మంచి పాండిత్య ముండవలయును, అ భెమలోనుండిన చాలదు. అ రాజనళ్ళ లో నుండిన దక్కిన బండితు లెవ్వరికివి యీ రెందు భామలలో సమానమైన పాండీ త్యము న్నట్లు 'జెలియదు, అ పండితుల మరియు అకవుల పాండిత్య కవిళాశ కీని మాత్రము వర్శించెనే కాని, వారికి యభయ భాషల యందును సమమగు పాండిత్య ముండెనని చెప ఎలేదు. కాని, తన్ను గురించి చెప్పునపుడు మాతి)ము "తాను “ఉభయభాషా శావ్యరచనాళి శోళితుడోని చెవషొనియున్నాడు, తనుకెన్వరికిని తెనుగులో(వాయు శక్తి లేనందున ఇష్టము ేనంధున ఆ పండితులకు నన్నయపట్ల అనూయ గలుగ లేదు ఈ కానగణమునుబట్లి ఆ చాళుక్య నరపాలుడు భారత రచనాకార్యమునకు శన్నయగారినే నియోగించెనని చెప్ప నచ్చును* దీనినుండి నన్నయభట్టారపని లోకద్ధ తు మరియు రాజు యొక్క- విచతుణ చక్కగా దెలియుచున్నదిం

భారతమును దెనుగులో వ్రాయుమని నన్నయ భట్టారకునకు చెప్పుటకు కాజరాజునకు గల్గిన సంకల్పము అనాటి నిండునభలో హతా మత్తుగ గల్లినడని చెప్పుటకు వీలగాదు. అఆ కొలువుకూటమునాటికా సంకల్పము ఆతని మభనస్పులో బరిపక్యదశ వందుకొని యుండెనని జెప్ప వచ్చును, ఆ సణశల్చము, ఆ యాస్కక్సి గలుగుటకు వెన నెంతో గ్యయత్నేము, 1సోళ్చాహము, కృషి జరిగియుండెననుట నిజము,

తండొయైన 'విమలాదిత్యుడు వై నమతము నవలంటంచినను రాజరాజూ మతనుజోలికి పోక వైవమతము నవుంచిం చెను, ఇందులకు

ఆం[థమపహోభారతము = అవతరణ 285 ప్రబలమైన కారణము. లేకపోలేదు. ఆతని బూతామసాడు;, మేన మాము మరియు తక్కిన తల్లివైపు బంధువు అందరూ శై వులు శాత మైన మొదటి రాజరాజు పరమశివ భక జేశాశక తన రాజధాని నగర మగు తంజాపురములో బ)వళ్ముండమైన శీవాలయమును గట్టించెను ఆ “'బేవబాలయమా "రాజ్యములో ముఖ్యమగు శిసభ కిని ప్రజలలో లీక త్తించెనుం “రాజరాజా హోడ్‌' సిన్సియర్‌ అంజ్‌ డీప్‌ రూయెడ్‌ డీవియేషన్‌ ఇన్‌ శ్రేవా _ఫైక్‌. ది గ్రోసెక్ట్‌ మూవ్‌ మెంట్‌ ఆఫ్‌ హిజీరీస్‌ వాజ్‌ ది జ్యూటివుల్‌ మెంవుల్‌ ఆఫ్‌ రాజ రా జీశ్యర; హి కాస్ట్‌ టు జ్యుల్ట్‌ ఆట్‌ టాయజూర్‌. దిన్‌ (గ్రాండ్‌ అండర్‌ శుకింగీ్‌ మస్‌ బోవ్‌ (్రియే "బడ్‌ యాన్‌ అడ్మిరేషన్‌ ఫార్‌ హిమ్‌ ఇన్‌ ది మైండ్స్‌ అఫ్‌ హజ్‌ చడ్టైక్ట్స్‌, ల (వైడ్‌ మైనూర్‌ ఇిజటీయర్‌, పాల్య్యూం ఏ. పీవి, 19714) చోళ చకివర్తుల పిఖావ మెక్కువగ నుండినందుసనే;. రాజ శాజునకు బాల్యమునుండియే శివభక్తి యలవడినదని చెప్పవచ్చును దీనిని తల్లి క్రేవమతాభిమానము ధృవపరచినది. రాజరాజు యీ శ్రేవమతాభిమానమునే నన్నయ “జగత్ప్సరి పూజ్యములైన శా గమములయందు నిల్చితి (బకాశముగా హృదయంబు భక్తీతోనో అని చెప్పెను ఈ న్రైవము వీరే నము కాదు. (వైదికక్తైవముం శాజనలేందు9ని యీ వైదిక మ్రైవ మనస్తత్వము నన్నయగారి కెంతో తోడ్చ డెను, శాబరాట నశేం్యదునకు భారత కశ్రవణాస క్రీ భారతమును “తెనుగులో వ్రాయిర చవలయునను గాఢమైన యభిలొసు మనుహౌర్ల ప్రవ_ర్తనము మొందలగు గుణము లెట్లు గలిగెనో, యెవరాలని హృవ యమున నీ బీజములువై చి, పెంచి పవిపక్వ దశప బెచ్చిరో తెలిసి

388 నన్నయ భారతి కొనవలసియున్నది... దీనికి రాజరాజు. జీవిత చరిత్రమును సంగ్రవా ముగా నైనను "దెలిసికొనవలయునుః శాజరాజూ బిన్సు కాలము య

శాజరాజు |కీ.శఐ 1006వ సంవత్సగమున జన్మించియుం డెననియు, నిటు చెప్పుటకు కారణములు పెష్క_గలవనియు కీ శే (శ్రీ భావరాజు -పేంకట క స్టైగావుగారు 'వాసియున్నారు. |

• (చూ, రాజరాజ నరేంద్రుడు వుట 9కీ)

శాస, (శ్రీ నేలటూరి 'వేంకటరమణయ్యగారు,. అతడు. (క్రీశ 995వ సంవత్సరమున బుట్టియుండవలయుననియు; విమలాదిత్యుని పట్టాభి సేకము. (శ్రీశ 1011లో జరిగెననియు,. రాజరాజ యువరాజ్యాభి చకము, అతని తండి పట్టాభి పేకముతో చాటు (క్రీ.శ, 101]లో నడివె ననియు నప్పటికి రాజిన రేం(దుడు పదునా ేండ్ల (పాయము గలవాడై యుంజెననియు (దొసియున్నాపం [భూం. చాళభుష్యలు- చోళులు పు, 861].

ఇళ్లు యిరువురు సు(పసిద్ధ చరిత్రకారుల అభి(ప్రాయములు భిన్నముగ నున్నవి కావున, ఏనిలో "దేనిని సమంజస మనవచ్చునో, మాయు నమ్మవచ్చునో కనుగొనవలయును. "మొదట (శీ రమణయ్య తాం అభి(వాయమును గురించి ఆలోచింతము. వీరి (వాత(పకారను రాజరాజు తంజాపురమునుఏీడి తల్లితో 'రాజమహేం_దవరము వచ్చు వప్పటికి నతడు నవయావనమున నడుగిడియుండెను, దీనీకితోడుగ నతడు యువరాజుగ చేయబడెను. ఇం లేకాక, అతని తంగడీమైన విమ లాదిత్యుడు రాజ్యపాలనా కార వ్రిములందంత (గద్ధ గలిగియుండ లేదనీ “కెలియుచున్నది, అతని యీ గుణమును గురించి. (శ్రీంచేంకటరమ ణయ్యాగారిబ్లూస్నవాసియున్నారు. “విమలాదిర్య అప్పియర్‌ టు హాజ్‌ బీన్‌ ఎ కలగ్‌లెన్‌ (పిన్స్‌, కట్‌ సాటిన్‌ వైడ్‌ విత్‌ ది కండేపన్వ అఫ్‌ లైఫ్‌ హీ ఫొండ్‌ దెమ్‌...

ఆంధమహోభారతము - అవతరణ 587 [వైజ్‌ ది ఈస్టర్న్‌ చాళుక్యాన్‌ అఫ్‌ వేంగి.పు, 216] ఒకవైవు తండి యీ అనానక్రి స్వభావ మిట్లుండ మరియొక వైపు దాయూచులు రాజ్య దావానుతో అలజడులు గలిగించుచుండిరి. శావున యునకుర్తైన రాజరాజు రాజకీయ వ్యవహారములలో గూడ దగినంత జోక శ్రము కలిగించుకొనుచుండెనని తెలియుచున్నది. ఆ పిదప కొన్ని సంవత్సరములలో నే మేనమామ కుమాత్తైతో వివాహ మాయెనుం తల్లీ తమిళాంగన. భార్య అంతకంకు తమిళాంగనసం, ఆమె వెంట వచ్చియు)డిన పరివారమంతా తమిళులే. రాణివానమున చోళ రాజ్య కన్యకలజే _పాముఖ్యము, మరియు (_పాబల్యము, విమలాదిత్యుని శాలమునుండి రాజాంతఃపురమంతా తమిళమయమగుచున్నదిం ఇట్టి పరిస్థితిలో యావనమందు విషయాసకృడుగ, రాజకార్య మగ్నుడుగనుండిన రాజరాజెప్పుడు తెలుగును అభ బైసచుట, సంస్కృ శముశు నేరు ఎకొనుట, నంన్కృతములో నుండిన పురాణములను, అఆగమామలను జదునవుట, ఆ కాలములో ెలుగులో భారతములేనం చున, సంక్కృతములో రచించిన భారతమునే చదువవలసియుం డెను, 'చాల్యమంతయు. తమిళ దేశమం'దే గడచిపోయెను తెిమిళమునే నేర్చెను, అ భాపా(గంథములనే చదివెను, దానికి తోడుగ ఆ తమిళ చక వర్తుల అంతఃఫురము "లో సుఖభోగాలమధ్య అల్లారుముద్దుగ 'బెరిగి పెద్దవాడాయెను, కావున) రాజరాజుకు మాళ్ళభాపమోద అంతగా అభిమాన మేర్పడియుండదు, భౌరళమును అెనుగులో (నాయించ వలయునను అభ్గిలావ అతీనికి గలిగియుండదు ఉదాహరణమునకు | గాళ్వాజు కుమారుడైన మొదటి కులోత్తుంగుని విషయమును జెప్ప చచ్చునుః “ఉ-స్తలోత్పంగుడు మాతామహుని యింట (తంజాఫురనులో) -ఇస్రైచ్వగకచ్చుటవే బెం గెచు. పెద్దవాదాయెను. తమిళధాపునే యభ్య

ల! సన్నయ భారతి సించెను. పెద్దవారైన వీదపగూడ అతనికి వెలుగుభోమమిోద, లెలుగు “జీళముమోద, ఆెలుగు (పజలమోద అభిమానము గలుగ లేదు. తుద శతడు తన స్వంత రాజ్యమును ఏడి, అలష్యపరచి, చోళరాబ్యకునశే పాలకురై. తంజావూరియం'జే యుండెను. తుదకు 'వేంగిరోబ్యము నకించి పోవుటకు గారణభూతుడాయెను.. ఈ చాళుక్య చోళన మ్మేళనమును గురించి (శ్రీ భావరాజుగారిట్లు వీశదపరచియున్నార, 1. “రాకేం[ద చోడుడు చోళలాంఛనసములతో సింహాసనము నధిష్టించి, కులోత్తుంగ చోళ జేవుడను నూతిన నామమును కొనెను. తొను చాళుక్యుంవంక సంజాసుడని, సత్యా్యశ్రయ కుఅజుడని మజువెను. తాను చోళుడ నయితీ నని గర్వించెను. .. అం(ధ'జేశ చరి తయందు కుబ్జ విష్ణువర్ధ్థనునితో (ప్రారంభమైన. వేంగి చాభశ్యయుగము. శాజకాజుతో పరిసమాప్తి నొంఠెను జాళుక్యయుగ మంతరించెనులొ [చూ రాజరాజనరేందుడు. వుట 1186] శ్రీ భావరాజుగాకే మరయొకచోట సీ విషయమును గురించీ యిట్లు నాసియున్నారు. ఇసూజరాజు కుపూరుడు రాజేంద చోళుడు ఈం(ధుదేయయినను మాతృభామను, నూత్సభూమిని వీడనాడి ఆంధ 'జీశముపై అభిమానము లేక తేమిళబేశమునకు రాద్యకాంత:చే వలస పోయినాడు... ఈ బాళుక్య చోళనమే శ్రీ నము వోబ్టుట కర్యంతో ల శారియు, వేంగ్‌శులు అనతికాలమున శీ.ణించుటకు శారణమునై. పరణ మించెను- రాజరాజు మరణానంతరము (క్రమముగా “ేంగిబేళ ముస చాళుష్యల (పాళభవము సన్న గిలివోయను, [చూ, భారతి 1981 నం. 8 వు, ఉ6_ఉ65] ఈ కులోత్తుంగ చోళుని గురించి, కీ.శే. మల్తంపల్సి సోమ కేఖర శర ఖ్రైరు ఇలా ఉెప్పియస్నూ రు. ”.. .హెళుక సశాటరాజు కుమారుడగు శాచేం్రదచోళుడు మూసను కమిళమునకు బూ ర్తిగ లోరగిపోయెనుం

భం[ధమహాభారతము - అవతరణ ౨89 మేనవశామల పలుకుబడి యాతనివై చెలాయించెను, అతడు లెలునస చారినుండి 'వేజయి తిమిళుడయ్యెను, చోళవంశము. నుద్ధరించువాడని బీరు వచ్చు కులోత్తుంగ చోళ చిరదమును వహీంచెను.. ,.... కులో త్తుంగచోళుడు తమిళభావ నాదరించి తమిళ కవులను పోషించి యుంటెను, ... [భూ, రాజరాజన కేంద పట్టాభిపేక నంచిక వుట.20] (శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనా రాయణగారిట్లు చెప్పియున్నారు. “రాజరాజ నలేం[దుడు చోళుల యల్లుడు, అతని యంతఃఫురము అరవ సంప చాయము, =” [భారతి 1949 నవంబరు. ]

ఈ నిమమును గురించి కీ.శే, (శ్రీ వేలూరు వేంళటరమణయ్య గార్లు 'వాసియున్నారు.. *,.,రాజరాజున లేం్టదుని నిర్యాణాంతర "వేంగీ రాజ్యము చోళరాజ్యమున లయమై (పశ్యేక తను గోల్పోయినదిం శాజరాజన రేం్యదుని ఫ్యుతుడైన కుళోత్తుంగ చోళ బేవుడు ఉభయ "రాఖ్యముఐ కధిపతిమైనను నతడరవలలో గలసిపోయెను.అతని అవ్వయ్యు డిల్లియు( జోళుల యింటి యాడబడుచులు: 'చాళుక్యర_కృముకంయె చోళర క్త మే యాతని 'చేవామున. నెక్కువగ (_బవహించుచుండిసదిం అతడు సెరిగి పెద్దవాడై విద్యాబుద్ధులు గజచినది చోళచ్యకవర్తి యాస్థానముననే పెండ్లాడిసది మేనమానుయగు చోళచకవ ర్మి ఇమ్మడి శాశేం్యదబేవుని వుుతికయగు మధురాంతక బేవినే. కావున నతడు చాళుక్యవంశమునకును శాజేం(ద బేవుడను బన్ననామమునకును స్వస్తి ఇప్పి యరవల గలిసి కులోత్తుంగు డను నామమును థరించుట సహ జమే. ఇతని వంశీయులు సంపూర్మ (దావిడులగుటలో వింతలేదు..”

[చూ పల్లవులు, ఛాళ్తుక్యులు, పుట 80]

ఈ విషయమునే క. శే. (శ్రీ క. నీలకళంకకాత్ర్రీగారిట్లు చెన్పి యున్నారు. “యాజ్‌ ఎ రిజల్టాఫ్‌ సెనరల్‌ ఇంటర్‌ మేరేజన్‌, ఫర్‌ వమ్‌మైమ్‌ ది మెంబర్స్‌ అఫ్‌ ది ఈస్టరన్‌ చాళభుక్యా డైనాస్టీ వాజ్‌

వక0 నన్నయ భారతి చికమ్‌ చోళాన్‌ యట్‌ వోర్ట్స్‌ ఫార్‌ మోర్‌ దాన్‌ ఇాళుక్యాస్‌ (వైడ్‌ ది చోళాన్‌. పు 205] అదృష్టవశమున రాజరాజున కిట్టి దుర్గతి 1 ట్టలేదు,. తిల్లివంళ వారి తమిళభాపు రాజరాజు చిత్తమును గరగింపదయ్యె, (మల్ల ంపల్లి సోమశేఖరళర శాస] ఇక్షు వీమయములనుబట్టి యాలోచించినయెడల యువశాజు పట్టాభి మేకమునాటికి అతడు యావనదశయందుండ లేదని చెప్పవలసియున్న ది. అందువలన (శ్రీ! వేంకట రమణయ్యగారి అభి ఆటాయము నరిగాదని చెప్పవలసీయున్నది (శ్రీ భావరాజువానే యా విషయమును చర్చించి; యువరాజుగా పట్టాభిషీ. కృడగునాటికి రాజ శాజునకు సుమారు అరు సంవత్సరములని కేల్చియున్నారు-. అతడు శక 998 కి సరియైన ((కీ.శ, 1006వ సంవత్సరమున జన్మించియుండు నని చెప్పియున్నారు. [చూ, రాజరాజనశేం్యమడుం వుట 94]. (శ్రీశ 1011వ సంవత్సరమున నతడు వొలుడుగ నుండెను భావరాజుగారి అభ్నిపాయము సమంబసముగను, నమ్ముదగినదిగను నున్నదని వెప్ప వచ్చును, " = 'చాల్యమందే రాజరాజు తన నిజరాబ్యమునకు వచ్చి, రాజ మహేం్యదవరములో నివసించసాగెను. ఆందువలన తమిళ వాతావరణ _మదృశ్యమాయొనుం "తెలుగు బేశములో "తెలుగురాజధానిలో తెలుగు ప్రబలమధ్య "పెరిగి పెద్దవాడగుటకు మంచి యవకాశ మేర్చుడెను. పసి 'శనమున నాతడు లెలుగువిల్ల లతో అటలాడుకొనగలిగెను నోరారా "తెలుగును మాట్లాడగలిగెను, - కరక. 1011 నుండి 1019.వరకు అతడు రాజమహే౦(దవం ములో నుండియే విద్యాభ్యాసము గావించెనని చెప్పవచ్చును. ఆతని నిద్యాగురు వెన్వరో మనకు 'దెలియదు. నన్నయగారు చెప్పలేదు, కాని అ విషయమును గురించి ఊహీంచుటకు అవకాశమున్నదని

అంధ్రిమవధారతము = అవతరణ (91) వైడకే నానమ్మాశము. ఈ విషయమును ఊహించుటకు నన్నయభారతమున చెస్చియుండు అవతారిక, అశ్వాసాది, అశ్వాసాంత పద్య గద్యములను పరిశలించవలసియున్నడి. రాజరాజు విద్యావిషయమును గురించి నన్నయ; అతడు కుమూారవిద్యాధరుడనియు, వివిధాగమ విహిత కర్చు డనియు, విద్యాశమత త్త స్రవిదుడనియు, కావ బిసీ రప్రియుడనియు, నిద్యావిలాస _ పార్థివుడనియు సరస్వతీ విలసన్మ్గుఖాంభోజుడనియు వర్షించియున్నాడు. ఇక యతని వైదికమతాసక్సిని గురించి, యతడు 'దేవాశీః పరంపరావర్ధితుడనియు, మనుమార్ష్మపవ_ర్తకుడనియు, వర్షా శఛమధర శ్రి రతుకుడనియు వర్శ్మించియున్నాడు, రాబజరాజుకు భారతము పట్ల నుండిన శ్ఫద్ధను గౌరవమును, శ్రపణానక్షిని పలుమాక్షు వర్ణించి యున్నాడు, రాజరాజు సద్గుణ గణముల నెన్నిసాన్ల వర్మించినను నన్నయకు దృ_ప్తియుండదు. రాజరాజు తన విద్యావిషయమును గురించి యిట్లు వెప్పుొని యున్నాడు. చం[ విమల మతింబురాణముల-వింటి ననేకము లర్ట్‌ ధర గౌ (స్రుముల తెజంగెతింగితి ను-దా_త్త రసాన్విత కావ్య నాటక్ష (కమములు బెక్కు సూచితి జ-గత్పరి పూజ్యమ్ములై న యీాశ్యరా గమములయ: దు నిల్చితి బి-కాశముగా వ్యృాదయంబు భక్తితోన్‌ [చూం. ఆంధ) మహాభౌరతేము. అ,1. ప, 10] రాజరాజు పురాణములు వినెను అర్థ ధర్మశాన్ర్ర్యముల కెజం గెజింగెను, ఉదాత్త రసాన్విత కావ్యనాటకములు "పెక్కు చదివెను, ఈశ్వ రాగమములయందు భక్తి గలిగియుండెను, ఈ ప్రసిద్ధ విద్యావిధాసము, గుణములు అదర, స్థ పాలకుడ్యు

విక్తణి నన్నయ భారతి ప్ర)జాహితచింతకుడు, విద్యాపోషుకుడు, భగవద్భు కృడగు రాజరాజునకు యవన: మై యుండెను,

విమలాదిత్యుడు తన కువూరుని విద్యాభ్యాస విషయమును తన కులబాహ్మణుడై న నన్నయగారికి అప్పగించియుండెను.. అతడు మరణించిన పీదప, త్స కుందవాంబ వైదిక శి వమతావలంబి శావున అ యేర్చాటు నక్షు కొనసాగించెనని దృఢముగ జెప్పవచ్చును. కుల 'బొహ్మాణుడు రాచనగరిలో మత కార్యములనే కాక రాచకుమారుల విద్యాభ్యాసము. మొమొుదలగు శార్యములను హాడ "'జేయించవలసి యుండెను, రాజరాజు సహజముగ మంచి నంస్కారము, సూతు శ్రబుద్ధి సౌజన్యము గలవాడు, అందువలన నన్నయగారా బాలుని తన పర్య 'వీమణకి9ంద నుంచుకొని, అతని విద్యాఖ్యాసమునకు దగిన ఆీర్చా ట్లను గావించియుండెను. సూత్తుముగా టరిశీలించిన పత్స్తమున రాజ రాజు విద్యాభ్యాసము నన్నపార్యునీ పర్యవేతణక్రిందనే జరిగినదని థర్యముగా జెప్పవచు. ఏను, ఆ బాలునకు దగిన విద్యా భ్యాసమును 'జేయించుటయేకాక, అతడు తన తండి మార్గము ననుసరించి జైన మఠతావుంబికాక, వై దకమళకాభిమానిగ "జేసెను. ఇంతేకాక, నన్నయ 'రాజరాజును తన అఆశయమునకు ఆలోచనకు అనుగుణముగా నుండు నట్లు తీర్చిదిద్ది సిద్ధపరచుకొనియుండెనని చెప్పవచ్చును.

నన్నయభట్టారకుడు 'రాజరాజును సంస్కృృ'తాం్యధములందు బండితునిగా జేసెను, అతనిని “సరస్వతీ విలనను ఖొాంభోజుడుగా తీర్చిదిధైనుం రాజరాజు విద్యాభ్యాసము రాజమ హేందివరమునం'ే జరిగినదనుటకు మరియొక నిదర శనము థి _

'రాజరాజనశేం(దుడు 'బాల్యమునుండియు తన శాజధానీనగర మంజే యుండి నన్నయగారి పర బ్రైవేమణక్రిందనే విద్యాభ్యాసము

అంధిమహాభారతము = అవతరణ వి4ర గావించెనని వెనుకటి పుటలలో జెప్పియున్నాను, ఇది య దార్థమనుటకీ కింది శాసనస్థ విషయము తోడ్చడుచున్నది. ఇది రాజరాజు 'వేయిం చిన కలిదిండి తామికాసనము, ఈ శాననము క్రీశ. 1045వ సంవత్స రమున 'వేయబడినదని చరిత) పరిశోధకులు నిశ్చయించియున్నారు. తండి)మ్రైన విమలాదిత్యుడు కీ). 1011వ సంవత్సరమున 'వేంగి సింహాసనము నధిష్టించెను, "చాలుడుగ నుండిన రాజరాజు వెనునెంటనే తల్లి తో రాజము హేందివరమునకు వచ్చెను, అనాటినుండి కీ) క.1018వ నంవత్పరమున దండి మరణించువరకు యువరాజుగ గూడ నుండెను తండి) మరణానంతరము కీ.శ, 1018-19లో నాతడు రాజ్యపాలన మును 'జేపన్షైను. కాని పట్టాభిషేకము చేసికొన లేకపోయెను. కొంత కాము మాతకు పాలించెను- కాని, బలవంతుడై న అతని వినతండి) విజయాదిత్యుడు ఆతనిని వెడలగొట్టి "రాజ్యము నాక్ఫమిం వెను, పన్చిమ చాళుక్య చక9వర్మి విజయాదిత్యునకు దోడ్వాటుగా నుండెనని చెలియు చున్నది. వీకు చోళుఎకు. పరమ శ్యతువులు, నిజరాజ్యము చేజారి పోయినందున మార్షాంతరము లేక రాజరాజు తనకు సహాయము చేయు మని తన మేనమామమైన రాజేంద్రచోళునకు వర్తమానమంసెను, అతడును వెంటనే తన సేనాధిపతులై న చోజియవరసు మొదలగువారిని మై న్యయుకృముగా అంధ్ర)దేశమున కంవినట్లు శాసవ పరిశోధకులు నిర్ణయించినారు. చోళమై న్యముల సహాయముతో, రాజరాజు విజయా దిత్యుని మరియు నతనికి సహాయము చేయటనకై యేతెంచియుండిన శతు)రాజులను నిర్జించి జయము గాంచెననియు. లెలియుచున్నది- విజయాదిత్యుడు (పాణభయముతో రణరంగమునుండి పాజిపోయెనని కూడ తెలియుచున్నది. ఇట్లని శాననాఛారములనుండి శెలియు చున్నది. “అనెదర్‌ అన్‌ డేశెడ్‌ ఇన్చి(కిష్ణన్‌ రికార్డ్స్‌ ది నైల్‌ ఆఫ్‌ది కేంగి కింగ్‌, వెన్‌ హీ హెర్డ్‌ ది అడ్వాన్స్‌ అఫ్‌ దిన్‌ జనరల్‌ అర్జర్‌

తికీకీ నన్నయ భారతి టై దిచోళా మోనార్కొ. ది కింగ్‌ హు స్హైడ్‌ మక్ట్‌ వోవ్‌ బీన్‌ నీదయాదిత్య, ల [వైడ్‌. ది చోళాన. మై. క.ఎ. నీలకంకశాత్రి పుట.208]

రాజరాజు దాయాది వర్గమును నిశ్శేపముగా జయించగ ైనని అతని కోరుమిల్లి కాసనమునుండి తెలియుచున్నది. రాజరాజవై దండెల్తి వచ్చియుండిన శతు)వ్రలు గజమై న్యముతోగూడ వచ్చియుండీ రని కలిదిండి ₹'సనమునుండి "తెలియుచున్నది. రాజరాజుతో బోలిన ముఖ్యశ (తువ్చలలో కళింగరా2ై న మధుకామార్షవు డొకడని "తెలియు చున్నది, కళింగ చేశము యేనుగులకు (బనిద్ధి. కళింగరాజులయొద్ద గొప్ప గజమై న్యముండెను. అందువల్ల నే ఎరికి గజపతులను వేరు గలిగి నది. రాజరాజూ గజవై న్యములనుగూడ జీల్చీ చెండాడెననీ తెలియు చున్నది

కలిదిండి ఆ మళాననమును (నానిన శుతనభట్టు, "'రాజరాకు సైన్యమును వర్ష్మీంచుచు;, “యన్యపగగణ్ణ జ్లైరవ విభో, . లోయని వ్లెప్పి యున్నాడు, [చూ పంక్రీ 68)

నన్నయ భట్టారకుడు, పై పదమునే తన భారతమున బేర్కొని, 'రాజరాజును పొగడియున్నా డు.

పరగండ భైరవ వైరి వేదండ గండ విదారి ఘోర తరాసి భాసి భుజార్గళా” (దూ, ఆ. పర్వము-ఆశ్యానము రప. ఓ08.]

నన్నయగారు టె పద్యమును వెప్పుటయేకాదు. రాజరాజు విరోధుల గజపై న్యమునుగూడ ధ్వంఠ మొనర్సెనని వెప్పి కలిదిండి యుద్ధమును, "రాజరాజు విజయమును గడుచాతుర్యముగ ధ్వనింప జేసి యున్నాడని పెష్పవచ్చును, చోళ దండాధిపతియగు చొటీయవరసు 'వేంగిరాజ్యమును మరల రాజురాజు వశ మొన ర్చెను, ఆవల నాతడు విజయాదిత్యునకు సహాయము చేయుటకై వచి [ఏయూండిన 'రాజులను

అంధఛిమహాభారగము _ అవతరణ శి చివీంచుట్నకై ఉత్తరమునైవు దండయాత్ర సాగించి, గంగాతీరము వరకు బోయి, అ నదీజలములతో వెనుదిరిగి గోదావరిగట్టు చేరెనటం ఈ సమయమున శే చోళచ(క్రవర్శి తన రాజధానినుండి బయలు బేటి చోదావరీకీరమును జేరి. తన దండనాయకుని గలిసికొ నెను

పశ్చిమ చాళుక్యులు చోళులకు ప్‌ిబల కతు)వులు చారు వేంగిని చశయమొనర్చుకొనుటకై నిరంతరము పయత్నించుచుండినందున రాజు "రాజు పట్టాఖి జైక్రమ్సింకను దగుగకుండిన దువల్లను; రాశేందు్రచోళు డాలస్య మొనర్చక తన మేనల్లునకు పట్టాభి పేక మొనరె ఎను“రాజేంద చోళ్ళా అస్టర్‌ హి మెట్‌ హిన్‌ విక ఏన్‌ జెనరల్‌ అన్‌ హిన్‌ రిటర్న్‌ ఫ్రమ్‌ ది శేమ్బ్‌ ఎజీబుల్డ్‌ హ్‌స్‌ నళ్యా 'రాజరాజన లేంచ ము ఫర్‌ ఫార్మ్‌ హిన్‌ లాంగ్‌ డిలే డి" శారొనేవన్‌ ఆన్‌ స్‌్టీ ఎన్‌ ఆగస్టు 1022 అండ్‌. పరీవోహప్స్‌ ఆల్ఫో కీన్‌ పామ్‌ హీన్‌ డాటర్‌ అమ్ముంగం ఇన్‌ మేరేజ్‌ అట్‌ ది సేమ్‌మైమ్‌...”

[వె డ్‌, ది చోళాన్‌, వుట. 210]

రాజరాజు పట్టాభిపే.కము కీ). 1088వ సంవత్సరము. అగస్టు జెల 16వ తేదీ గుకువారమునాడు జరిగినదని కలిదిండి శాసనమునుండి "తెలియుచున్నది. అప్పటికతడు యుక్తవయస్సులో నుండెను. పట్టాభి "పేకము జరిగిన వెనుక రాజేంద)చోళుడు రాజమ హేంద)వరములో గొన్ని దినములుండెనట, అపుడు తన మేనల్లుని సద్దుణ గణము :'ను? శీర్విని విని, సంతసించి, తన కుమార్సెఅయిన అమ్మంగ జేవిని యొసంగి పెండ్లి గావిరిచెనని తెలియుచున్నది. ఈ విషయమును శీ శే (శ్రీ జీల టూరి "నేంకటరమణయ్యగారిట్లు చెప్పియున్నారు. “* రాజరాజ నలేం చు)ని నుగుణసంప త్తిని విని, సంలేసించి రా జేందుచోళుడు తన కుమా రక నిచ్చి యాతని కుద్వాహము జేసిన వాననమున చెప్పబడి యున్నది, [చూ- భారతి, 1948 మేం పుట 481]

కట నన్నయ భారలి ఇందు ఇంకను యిట్లు చెప్పబడియున్నది.

“హీనింగ్‌ వార్డ్‌ అఫ్‌ ది గోట్‌నెస్‌ ఆఫ్‌ హీన్‌ ఫామిలీ, కోర్టస్కీ లిబరలిటీ అండ్‌ ఛోనర్‌. ఆఫ్‌ రాజరాజా అండ్‌ బీయింగ్‌ కంప్లీ టీ సాటిన్న్‌ఫెజ్‌ దిన్‌ కింగ్‌ ఆఫ్‌ చోళాన్‌, మధురాంతక. మేడ్‌ విత్‌ అఫక్టృన్‌ హీన్‌ చేస్ట్‌ డాటర్‌ నేక్ట్‌ అమ్ముంగ, ది చీఫ్‌ క్వీన్‌ ఆఫ్‌ ది చాళుక్య శేమిలీ,” (వైడ్‌. ది ఈస్టర్న్‌ చాళుక్యాన్‌ ఆఫ్‌ వేంగి వుట, 8, కలిదిండి ₹సనమున నీవిషయ మిట్లు చెప్పబడియున్నది. పంక్షి, 62. “...నకు్రత్వా పరితుష్యవంశ వినయం”

68 'త్యాగాలి మానోన్నతిం (పజ్ఞా విక్రమ సత్యశ "చ పటుతా సఫౌయన్‌ శషమా ధీన్యసౌచాడేశో మధురా_న్తం

64 ఈస్వ్యతనయా మమ్మ శ్రంగనామాం సతీం చాలు క్యాభరణస్య భాగ మహివీ.0 న్నహేన యస్యాకరోత్‌ లీ

రాజరాజు పట్టాభి పేశ్రమును, మరియు వివాహమును గురించి కశ (క్రీ భావరాజుగారిట్లు వెప్పియున్నారు. “అట్టి క్యతువును దాయాదులను జయించిన పిమ్మటగా ని రాజరాజు పట్టాభి పేశమును చేసికొన లేదు, పట్టాభిపేకమునాటికి రాజరాజన రేందు?డు పదునా కేం ర్త వొడు, పట్టాభి పేశానంతర మే "రాజరాజు అమ్మంగ దేవి నుద్వావా మయ్యెను. అమె మధురాంతక 'జేవుడని ప్రనిద్ధనా మముగల రాజేంద)

• చోళ దేవుని వియతనయ. ..” [చూ, కాజరాజన రేందుడు. వు.108.]

'బేతవళట్టు కలిదిండి *ఇౌసనములో శాబరాజు గుణములను వర్మించియుందున క్షు నన్నయభట్టుకూడ _నతనిన్తి “ఏర-.వతారా” నిస్తేజిత మైరిఏీరా, ఏీరోగాంజి విజయ చాళ్ళుక శ్‌ కులలిలక, విమలవితీ, కృపారసబంథుర” అని యెంతో చక్కగ తనివితీర రాజరాజు గుణ గణములను -భారతీమున వర్మించియున్నా డు. 'అలోచించి చూచిన పత్తేమున నతని కట్టి గణము లుండెననియు, అందువల్ల నే ఆకవీ._దుడు

అంధ్శిమహాభారతము - అవతరణ ఏడ? అంతగా వర్శించియున్నాడనియ్యు ఆ 'రాజన్యునకు "నేని "'ఏణములను నన్నయ చెప్ప లేదనియు తలంచవలసియున్నది.

ఇచ్చట ముఖ్యముగ గమనింపవలసినదియు, [పస్తుత కథనమున కుపకరించునదియునగు నొక్ర విషయమున్నది, అది క లిదిండి తాననము లోని వైన పేర్కొనబడిన “న(శుత్వా” అనగా “విని అను పదము, అనగా రా జేంయిడు రాజరాజన శేందు)ని గుణములను విని తృప్షి జెంది తన కుమారై నతని కొనగి బెండ్లి గావిుచెనని యర్థము ఇట్లాతడు విన్నది రాజరాజుకు పట్టాభికేకమయిన వీదప అనగా కళ 1022 ఆగస్టు 16వ "తేదీకి వీదపనే యనియు, అంగకుముందా రాజరాజు గుణనంప త్హి యతనికి దెలియదనియు విశదమగుచున్నది. తల్లి అక్క గావైన కుందవాంబకు మగ వీల్ల చాడు జని 'శ్ఞంచినను యాత్‌నికి బెలియునుం ఆతడు తంజాఫురమం'దే జన్మి-చెను. ఆ బాలుడు సుమారెదా శేంక్లు నయస్పుగలవాడుగ నుండినవుడే చోళ బేశమును వదలి రాజమ హేం ద వరము చేరెను. ఆవఎ గాతని విషయవాాను గురించి 'రాజేం (దచోళునకు 'చెలియలేదు. అందువల్ల "నే పట్టాభి పేకమును గురించి రాజమహేంద) వరములో గొన్ని దినములుండివనపుడా చోళరాజూ రాకుమారుని సుగుణ సంప ్రిని వినెనుం 'బేతనభట్టు నన్నయభట్టు మొదలగువారు యువకుని గురించి ఇెప్పియుంటారు. ఇంతేకాక కుందవాంబ పాత చుట్టరికమును వదలవద్దని 'చెప్పియుంటుంది. రాజరాజును గురించి యితరులనుండి వినుటయీ కాక, రాజేందు)డు స్వయముగ _ నవయావన విలసితుడు, సుగుణాభిరాముడు వగు తన మేనల్లుని కనులార గాంచెను. కావ్రున తన కమా శ్తె నెసంగి వివావా మొనర్చెను. రాజేందుడీ వివాహా మును నిశ్చయించుటకు మరియొక ప్రబలమైన కారణముగూడ గలదుం ఈ విషుడుమును. కీ.శే. (క్రీ నేలటూరి వేంకట రమణయ్యగారిట్లు విశదపరచియున్నారు, అన్నిటికం3ును ముఖ్యమైన కారణము రాజేంద్ర

లకీ నన్నయ భారతి చోళుని సారూ)బ్యు కొంత్ష, పూర్వ్యచాళుక్యులను పాశ్చాత్య వాళ్ళు క్యులవంకకు 'మొగ్గనీయక దన పత్తముననే నిల్చుకొనుట. *.” [చూం. భారతి, పై నంచిక. ఇదియొక రాజకీయ వివాహము, ఫు, 882.)

శారణ మేదియైనప్పటికిని 'రాజేందుచోళుడు తన మేనల్లుని" గుణసంప త్తిని విన్నది, మరియు నాతని కన్నది రాజమహేంద్రవరము నకు వచ్చిన వీదపనే, ఈ చోళచక)వర్సి క్ర,శ, 10[2స సంవత్సరము జూలై వడవలేది చోళసింహాననమునకు వచ్చెను. ఆవల మొట్ట మొదట సారిగ క్రీ.శ. 1092వ సంవత్సరము అగస్టు 16వ తేదీన రాజమ హేంద) వరమునకు వచ్చి తన మేనల్లుని గురించి వినెను. చూపెను. దీనినిబట్టి శాజేందిచోళుడు సుమూరు 10-11 నంవశ్చ్సరముల శకాాములో తన 'మేనల్లుని చూడ లేదని తెలియుచున్నది.ఈ పదునొకండు సంవత్సరముల శాలములో రాజరాజు తెలుగు రాజధానియం'బే యుండి విద్యనేరె స్పేనని స్పష్టముగా తెలియుచున్నది. ఒక వేళ రాజురాజన శేంయ)డు తన మేన మామయింటికి మధ్య కాలములో నొకటి "లేశ ఆ0కుసారులు పోయి వచ్చియుండిన పతీమున కలిదిండి కొననక ర్త “నళృ త్వా” యని కళ. 1082వ సంవత్సరమున 'చెస్పవలసియున్నది. ॥ రాజేందచోళుడు రాజరాజును చూడకుండుటకు కారణము :

రా చేంద)చోళుడు సించోసనమునకు వచ్చినప్పటినుండి యెడ “తెగని యుద్ధ కార్యములం దే నిమగ్ను డై యుండెనని తెలియుచున్నది ఈ విషయమును $. శే. (శ్రీ శే వ, నీలకంఠ శాడ్రిగారిట్లు విశదపరచి యున్నారు, గ

“విలెర్న్‌ అప్‌ టు ది థర్డ్‌ ఇయర్‌ ఆఫ్‌ హీజ్‌ రీయన్‌ హీ హాడ్‌ శాంక్వర్డ్‌ ఇడితురై నాడు, బనవాసె (వనవాసి). . .కొ త్తిప్పాక్కె అండ్‌ మన్నై క్కృడక్కన్‌. ది కాన్‌ క్వెస్ట్‌ ఆఫ్‌ ది హోల్‌ ఆఫ్‌ ఇలమండేమ్‌ (సిలోన్‌) ఈజ్‌ ది నెక్ట్స్‌ అచ్చీవ్‌మెంట్‌... వియేచి. ష్యూర్‌ జెట్‌ ది వాల్‌. అగెన్ట్స్‌ ది సిలోన్‌ వాజ్‌ అండర్‌ కుక్రన్‌ ఇన్‌

అం(ధమవోభారతము = అవతరణ (82) విశ్ష్రి ద్‌ ఫిఫ్ట్‌ ఇయర్‌ వ, డి, 1017-18... ఇది సీక్స్స్‌ ఇయర్‌ వ.డి, 1018 'రాచేం(ద సీజ్డ్‌ ది హేరొలూమ్‌ ఆఫ్‌ ది శేరళా మానార్క్‌.. [వెడ్‌, ది చోళాన్‌. వివి. 199 200]

ఇట్లు రాజేందచోళుడు సింహాసనమునకు వచ్చినప్పటినుండి 1018-19 వరకు యుద్ధములు చేయటయం చే గడిపెను. క్రీ.శ. 1920లో రాజరాజు రాజ్యమును పోగొట్టుకొని తన్ను సహాయము "వేడగ్యా తన దండనాథుకై న చోతేయవటజసును వేంగి రాజ్యమునకు బంపెను, వీదప క్రీ.శ 1028వ సంవత్సరమున రాజరాజు స్వయముగా రాజము హేం్యద వరమునకు వచ్చి అల్లునకు పట్టాభిపేకము చేయుటయీకాక్ష వీల్ల నిచ్చి పెంగ్లి చేసెను, ఇట్లు రాజేంద్రుడు యీ సెద్దకాలము తన యల్లుని చూడలేదని తెలియుచున్నదిం

కావున 'రాజరాజన లేందుడు కశ, 1011వ సంసత్సరమునుండి శ022 వరకు తన తెలుగు రాజధానియం'దే యుండి, నన్నయగారి పర్య వేషణక్రింద విద్యాబుద్ధులు నేర్చెనని దృఢముగా చెప్పవచ్చును మరియు నమ్మువచ్చు నుం

"రాజరాజు పట్టాభిషేకము శ 944 సింహ భాదిపద ౨ గురు వారము (క్రి.శ. 16-8.1028) నాడు రాజమ హేందువరములో చోళ స్మామాబ్య చక్రవర్తి సమశమున_ నెంళో వైభవనుగ జరిగెను, 'రాజురాజు పట్టాభిషేకము సంప్రిదాయానుసారముగ జరుగవలసిన వైదిక క్రియలన్నింటిని బేతనభట్టు సపోయముతో నన్నయభట్టార కుడు కులబాొవా శగుడు గావున ఇాసో కృముగాను, జక్క-ణాను వైభ వముగాను జరివించెనని వెప్పవచ్చును, చోళ దండనాథుడు దెచ్చి యుండిన పవిత్ర) గంగాసలిలముతోను; గోదావరి. తెలుగు జలముల తోను నన్నయ రాజరాజును అభికేకించి, రత్నాభరణభూమీతుని జేసి (ష్య వేంగీ చాళుక ! వ్య సింహాసనముపై గూర్చుండ బెట్టి చోళ

250 సన్నయ భారతి సార్వభౌముడం రాజరాజు మ_స్తకమున కిరటమునలంకరించగా నన్నయ పట్టాభిసేకో త్సవమును విజృంభణముగా జరివించెనని ఇప్పవచ్చును తన ప్రీయశిష్యుడుు తనయం దనన్యమైన భ కి తాత్పరములు గల వాడు, చాళుక్యవంశ శిఖామణి; 'రాజమనోహరుడు, సరన్వతీ విలసన్ను ఖాంభోజుడు, నవయాొవన విలసిరుడగు రాజరాజు సింహాసనము నలంక రించియుండగా జూచి నన్నయ యొనలేని నంతోవమును బొంది యుంటాడు. ఇట్లు నన్నయ 'రోజరాజును విద్యావినయ సంపన్ను నిగను 'జేయుటయేశాక పట్టాభి _క్తునిగగూడ "జేసెనుం

రాజరాజు కడు "బాల్యమునుండియు "కెలుగు'చేశమున ేలుగు ొజధానిలో, తేలుగు పిల్లవా-డ)తో నాటలాడీ పెరిగి పెద్దవాడై "తేలుగు "పెద్దల పరిచయమును గడించి, "తెలుగు మరియు సంస్కృత పండితుల కవుల మధ్య మెలగ్వి తెలుగు సాహిత్యపు లోతుపాతులను సోపించ, తెలుగు పలుకుల నినర్గ మాధుర్యమును (గోలి ఆనందించి బందునే తేన కొజకు, తన ప్రిజలకొరకు పంచమ వేదమనబడిన వ్యాస భారతమును, నన్నయగారిచే టెనుగున వా్రాయించెను, నన్నయనంటి రసజ్ఞుడు, సమయస్థ్రాడగు మహ*కవి రాజరాజునకు గురువుగా, రతుకు డుగా లభించుట, మహానంస్కా_ర వంతుడు, గుణవంతుడు, చతురుడు నగు రాజరాజువంటీ రాకుమూరుడు శిష్యుడుగా నన్నయగ్గారికి లభించుట వైవవిలాసమ్యు. లెలుగు ప్రజల తరతరాల ఫుణ్యముల పంట,

ఇచ్చట ఒళ ముఖ్యవిమయమును గురించి వెపస్పవలసియున్నది. అది కాజరాజు పట్టాభిపేశమును గురించినది. అ పట్టాభిపేక మెవ్వశు కేసిరను విషయమున చరిత9కారులలో అభిప్రాయ భేదము లున్నవిః కీ.శే (శ్రీ నీలకంఠ శ్యాస్రిగారు రాజేంద)చోళుడు స్వయముగా రాజ చు హేందివరమందులడి పట్టాభిపేశము "జేయింగెనని చెప్పియున్నారు, ఈ విషయము నిచిదర శే వెనుకటి వుటలలో ఇెస్పియున్నాను,. కశ (శ్రీ నేంటూరి కేళట రమణయ్య గారు సయితవిణా యభి ౌాయమునే

ఆంధమహాభారతము - అవతరణ లప్‌ గలిగియున్నారు. ఏరిట్లు చెన్పియున్నా రు. “విమలాదిత్యుని మరణా నంతరము 'రాజరాజన రేందుని వశ్యమైన సింహాసనము నధిష్టింపనీయక నడ్డుపడిన (సతిపతీ. యెవ్వడో రాజ్యము నా(కమించుకొన్నది నిశ్చ యము. చోళమై న్యములు వచ్చి వాని నోడించి తజుమువరకు రాజ రాజన శేం్యదునకు రాజ్యము స్వాధీనము గాదాయెను. ..చోరియ వరసు 'జేశమును వశపరచుకొనిన వీమ్మాట రాజేం్యదచోళ చ్మక్రవద్షి స్యయముగ రాజను హేందవరము ననుసరించి శ, 9కక. సింహ, బ, కీ గురువారమునాడు రాజరాజన రేంసదుని పట్టాభిపేక మహోత్సవమును జావించెను, రాజరాజు సుగుణసంప త్తిని విని, సంతసించి 'రాకేంది చోళుడు, తన కుమారిత నిచ్చి; యాతని కుద్వాహము జీసెను. .. [చూ, పల్ల వులు- చాళుక్యులు. ఫు, 881] ఇంత (వాసి, (శ్రీ రమణ-య్యగారు తమ పై యభి(పాయమును మరల నిట్లు చెప్పియున్నారు, “తమ మేనల్లుడగు రాజరాజన లేం దుని "వేంగీ 'రాజ్యమున బునఃపలిష్ట సీయుటకు రాజేంచో భుడు అకకిలో నొక పై న్యమును చోతియవరనుని యాధిపత్యము [కింద పంపియుండుట చేతను, రాజరాజన రేందుని పట్టాభి పేకము రాజేందచోళుని గోదా వర్యాగమన కాలమున సడచియుండుటచేతను, రా జేందచోళభుడం రాజురాజును వేంగీరాజ్యమున కభివిక్తునిగ జేయుట*ీ నోదావరీతీరము నక, అనగా రాజమ హేీంద్రపురమునకు బయనము 'జేసెననుట యొప్పను. =. 2 [చూ. పై(గంథము-అథోబ్ట పిక)

శాని (శ్రీ భావరాజు వేంకట కృష్లారావుగారీ విషయము భిన్నాలి[పాయమును గలిగియున్నారుం వారు అెందు అభి పాయము లను వ్యకృపర చియున్నారు, కే) రాజరాజు శ్యతువులను తానొక ఫాటీ జయించెననియు బిమ్ముట పట్టాభి పేకము 'జేసికొనెననియు, రాజేంద చోళుడు వచ్చి వట్టాభిపేకము చేయలే జకం తో

శ తీ€ గటి... .. శి , కక

కం! నన్నయ భారతి జరిగిన వీదప రాజరాజు నుగుణనంప త్రిని “విని రా జేందచోళుడు అతనికి గుమూ న్తేనిచ్చి బెండ్లి గావించెను. వారిస్టు చెప్పియున్నారు, “డాయాదులను జయించిన వీమ్మటగాని, రాజరాజు పట్టాభి శేకమును వేసిఫొన లేదు. ,. పట్టాభి పే కానంతర మే రాజరాజు అమ్ముంగ జేవి నుద్వాహ మయ్యెను, ఆమె మధురాంతక దేవుడని (పసిద్ధనామముగల శాజేందచోళ దేవుని (వియతనయ _ అ వివాహము శ్రీశ 94డీవ సంవత్సర మాఘఫాల్లుణములందు [కీ.శ 1028 ఫి(బవరి] జగిరినట్లూ హీంపవచ్చును. 'బేతనభట్టు తన యీలిక వివాహమును అర్థగాంభీ రము గల మాటలతో "తెలిపియున్నా డుం రాజరాజు 'రాక్యాఖిమ్‌క్తు డయినాడని విని యాతని ఉన్నతవంశ వినయ త్య్యాగాది గుణము లను గాంచి, సువ్చృష్టుడయి, 'స్నహముతో నా చాళుక్యాభ రణునకు తన కమా నె అమ్మంగ బేవి నిచ్చి బెండ్లి జేసి ఆఅ గమహిషీ.ని జేసెనని 'బేతనభట్టు (నాసిన దానియందు. రాజేందచోళుకు స్వయముగా నేతెంచి, తవ మేనల్లుని దుర్భలునొకనిని, నిన్సృహాయుని వేంగీ సింహో సనముపై గూర్చుండ బెట్టినట్లు స్ఫురించుటలేదు. రాజేందచోళుడు రాజరాజు సహాయముళొటజకు "సేనలు పంవీనట్లు చోళశాననములందు ధ్వనిగూడ "లేదు. కాని, 'సేనాసహాయము జేసియుండుననుట నం యింపనక్క_ర లేదు, కాన్ని వేంగి స్మామాజ్యమును సమారాంగణమున రాజరాజు పలు విీకమ శౌర్య నహాయములతో, స్వబలముతో జయించికొనినాడనుట నిస్పంశయము. .. రా జేందచోళుడు అమ్ముంగ "జీవి నుద్వాహము గావించు తలంపుతో 'రాజమ హేం[ద్రవరమున నిలిచియుండును. ఆ వివాహము జగుగునాటికి చోళదండనాథులు కులూ తొత్క_ల కళ్ళింగాధిపతులను జయించి భాగీరథీ జలములను గొని వచి సరి =.

[చూ, రాజరాజనశేందుడు, వు ]

ఆం ధమబోభారతము = అవతరణ న! కొంత బరిశీలించవలసియున్నది. ముందు మొదటి యభిి పాయమును బరిశీలింతము, రాజరాజును సింహాసనమునుండి వెడలుగొట్టి చానీ నాకమించు కొన్న వాడాతని దాయాదిమైన విజయాదిత్యుడు, ఇతనికి బశ్చిమ చాళుక్యులు, ఉత్కుల మరియు కళింగజీశవు రాజులు దమ దమ మై న్యములతో దోడ్చడిరి. అంతటి గొప్ప శ_తుమై న్యములను యువకుడైన 'రాజరాబొక్క_ డే యొదిరించి ఓడించె ననుట యెంత మాతము విశ్వాసార్హ మైనది కాదు. అంతటి బలపరాశమములే 'రాజరాజున కుండినయెడల నాతడు చోళుల నపాయమును కోరవలసిన అవసర మేర్చడియుండదు.

కావున చోళపై న్యముల సపోయముతోనే యాతడు శ(తువు లను నిర్జించెననుటను అంగీకరింపళ తప్పదువ తమ కెంత యిష్టము లేకున్నను (శ్రీ భావరాజుగాలే తుదకు “రాచేం(దచోళుడు రాజ రాజు సహాయముఫొజకు 'సేనలనంపినట్లు చోళశాననములందు ధ్వని గూడ లేదు. కాని సీనాసహాయము జేశేయుండె ననుటను నంశయింప బనిలేదు” అని వెప్పియున్నారు. శావున (బహ్మాండమైన చోళపైన్య ముల సనహీయముతో రాజరాజు క్యత్రువులను జయించినది నిజమనుట బుజువగుచున్న ది.

ఈ విషయమును గురించి కీ, కేం మల్లం :ల్లి సోమ శేఖరశర శ్రగొ రిట్లు (వాసియున్నారు. “రాజరాజు పట్టాభి పేకమునకు బూర్వము "్కా వైపలతో యుద్ధములు జేసినట్లును, అ యుద్ధములందు రాజి రాజే జయ మొందినట్లు భారతము నధ్యయనము జేసిన గాననగునుం

వలయన నన్నయభట్లు (బయోగిలచిన నంబోధనముల వలన 'డెలియగలదు. వీనినిబట్టి రాజళాజునకు విరోధులై న భూనాథులు "పెక్కుమంది యుండిరనియు వారి నెల్లర సీతడు జయించెననియు 'జీట పడగలదు కాని, ఇందులకు శాసన (సమాణము గానరాదులో

(ళూం. పట్టాభిపేక సంచిక, పుట, ౨1]

కంతి నన్నయ భారతి శావువు రాజరాకా “చోళ పైన్యములి దోచ్చాటుతోనే శ్రువు లను జయించెనని స్పష్టముగా 'దేలినది, చోశమై న్భాధిపతిమైన చోటియ పరసు తోడ్చాటుతో రాజరాజు పట్టాభిపేశము గావంచుకొనినని నిస్సంజేహాముగా జెప్పవచ్చును. ఇట్లు మొదటి విషయము లెలిసినదిం ఇళ భౌావరాజూారి. రెండవ యభి(ప్రాయమును బరిశీలింఠము. వాజేయదచోళుడు దానే సరయముగా రాజమహేం (దవరమునకు వచ్చి 'రాజురాజునకు పట్టాభి పేకము చేసినది నిజము కాదనుట. ఇంత వరకు పెపంక్తులలో విశదపజచిన అంశములనుండి, చోళభదండనాయకుని సహాయముతో నే రాజరాజు పట్టాభికేకము జరిగినదని కేలినందున, ఆది ాజేందచోళుడు వచ్చి స్వయముగా జేసినదికాదని విశదమై నది. ఆ ననమయమున నాతడు తన రాజధానిమైన తంజావురమునంబే యుండెను. ఈ విషయమును గురించి. (క్రీ భావరాజుగారు మరియొక సారి యిటనిట్లు 'జిప్పినారు. “తిరువాలంగాడు, తిపమల శాసనముల కృత పరిశీలించినను, రాజేం్టదచోళుడు తన 'మేనల్లునక్సు రాజ మ్‌ హేం[దవరమున స్వయముగా పట్టాభి పేకము జరిపించుటకు బోయి యుండినట్లూహించుటకు యనకాశము గానిపింపదు. తన దండనాయ కుని వరక ల్యమును రాజేం్యదచోళుడు తన కృత్యములుగా ౮ టించుకొని యుండును, అందసంగత మేమియును లేదు, [చూ. భారతి, 1969 అక్టోబరు] శావున కీ.శే. (ర్రీీ నీలకంఠ శాస్త్రిగారు మరియు (శ్రీ! నేలటూరి చేంకట రమణయ్యగార్ల యభ్శిపాయములకంకెను భావరాజుగారి యభిపాయ మే పమంజసముగాను విశ్వాసార్ధృముగాను. నున్నదని జెప్పవచ్చును రాజురాజన రేయ్యదుని పట్టాభిపేశము ముగిసిన చిదవన ఇవోతియ వరసు తయింవుకనున శే మరలిపోయెను. ఆ నగరమున జేరిన పిదప

అంధ)మహాభారతము - అవతరణ లకక రాజేం్యదచోళ చ్మళ్లవర్తిని సందర్శించి, రాజరాజు పట్టాభి'పేకమును గురించియు, అతని సద్దుణగణములను. గురించియు. జెప్పియుంటాడుం అతడు చెప్పగా “విని ఆ చోళచ్యకవర్తి సంతసించి రాజరాజునక్ష కమా శ్తె నిచ్చుటకు నిశ్చయించుకొనియుంటాడుం, అది యిట్లు జరిగి ఆయుండుటయీ నమంజసముగ చున్నది, అట్లుకాక; రా జేందచోళుడు సస్యయముగా రాజమ హీంటదనరమునకు వచ్చి శాజరాజునకు బట్టాఖి ేకము జేసియుండిన పతీమున రాజరాజును గురించి చోతియవరసు చెప్పవలసిన యవసర ముండియుండదు. నమ_న్తమును నాతడు స్వయ ముగా గాంచి తెలిసికొని యుంటాదడు. ఇట్టయియుండిన యొడల కలి చిండీ శాసన రచయిత “సళృ్ళత్వాాయని వెస్పియుండడు. చెప్ని యుండినను నది యర్ధరహీతమై, చారి తక సంభవమునకు విరుద్ధముగా చుండును, కాసి, ఆ పండితుడు రాజరాజు పట్టాభి పేక మును అనాటి పరిస్థితులను స్వయముగా. జూచినవాడు గావున, యున్నదున్నట్లు జప్పీయున్నాడు, దీనినుండి రాజరాజుయొక్క_. ముఖ్య జీవిత ఘట్ట మును బెలిసి కొనుటకు ఏీలై నదీ. ఇట్లు యదార్థ విషయమును జెప్పి 'జేతనభట్టు మనకు మహోవకార మొసర్భినాడు. “

వోతియవరను రాజము హేం[(ద్రవరము నుండి తంజూవురమును 'జీరుటకు చోళ చక్రవర్తీ పెండ్లిని నిశ్చృయించుకొనుటకు తన కుటుం బముతోనూూ పరీవొారముతోనూ, తగిన వస్తు వాహనములతోనూ తన రాజాని నుండి బయలుజేరి రాజమ'హీం[ద్రవరమును జేరుటకు 'రా'జేందునకు గొన్ని పెలలు పట్టియుంటుందిం (శ్రీ భావరాజుగారు ఆన్ముంగ బేవి వివావోమ్యూ క, $కీడీవన సరవత్సరవట మాఘ ఫాల్గుణము లందు. (కీ, శ 1028, ఫిటైవరి యందు) 'జరిగియుండునని చెప్పి భఘున్నారు. (క్రీశ 1092 ఆగస్టు 16వ ేదీ-రాజఖరాజు పట్టాభి పేకము బిరిగినది. ఆవల యుంభుమిరిచుగ ఆరు నెలకు అమ్మంగ దేవి వివాహము ఇరిగినది.. ఇట్లు పరిగియాంథుట సమంక్రనమషగానే యున్నదిం

56 నన్నయ భారతి

పై. కలిదిండి శాసనములోని “సళ్ళత్వా" అను పదము నుండీ శాజేం్యదచోళుడు సింహోసనాసనీనుడై న (క, ఈ 1012వ సంవత్సరము నుండి (కక, 1028 వరప తన మేనల్లుని మూడ లేదనియు? యాతడును తన మేనమామను జూచియుండ లేదనియు స్పష్టముగా నిరూపితమైనదిం ఈ 10-11 సంవత్సరముల కాలములో) రాజరాజ నలేం్యదుడు తన శాజధానియంబే యుండి నన్నయగారి పర్యవేత్‌ణ '్రింద విద్యా భ్యానము గావించి, "తెలు రాజుగా రూపొం'బెననుట నిక్కము,

ఇది మొక కడు సూత్గుమైన విషయము. పాఠళ మహాశయులు కొంత ఓపికతోనూూ భావనా బలముతోనూ జదివిన పత్సమున విషయము ాగుగా (గాహ్యమ గును, మరియు నెంళో నంతోవము గూడ గలుగునుం

రాజరాజు పట్టభ(దుకై నను, నెమ్మదిగా నుండుటకు వీలుగాదు, చాయాదియగు విజయా దిత్యుడు బక్చిమ చాళుక్యులు కలింగరాజులు మొదలగువారి తోడ్చాటుతో తజుచుగా అలజడులు గలిగించు చుండెను. అందువలన రాజ్యాధికార మెప్పుడు చేజారిపోవునో యను భీతి యాతని మనస్సును కలనర బెట్టుచుండెను మాటమాటికిని చోళుల తోడ్పాటును గోరుచుండుట, వారిపై యాభారపడి యుంకుట మొదలగు కారణముల నలన నాతడు నిర్భ్వయముగ, రాజధానిలో నుండి పరిపాలనా కార్యములను నిర్వహించుటకును, తనకతి (వియమైన విద్వత్సభా శార్యములందు (పొద్దుపుట్బటకును యవశాశము లభించ "లేదు, రాజరాజు పట్టాభికే శానంతర పరిస్థితిని శ్రీ నీలకంఠ శా్తి గారిట్లు చెప్పియున్నారు, |

“బట్‌ శాజరాజా వాజ్‌ సెలదమ్‌ (ఫీ (గమ్‌ (టబుల్‌... హోన్‌ హిఫ్‌ (బ్రదర్‌ విజయాదిత్య దో వాంక్వివ్‌ డ్‌ ఇన్‌ మైట్‌, నెవర్‌ గేప్‌ అంజ్‌ హిజ్‌ డిర్లైన్స్‌ అపాన్‌ ది (తోన్‌ అండ్‌ వాజ్‌ అన్‌-

అంభ్ర)మపహాధారతము - అవతరణ (09) లిఫ్ట్‌? సీజింగ్‌ ఇన్‌ హిన్‌ ఎఫర్ట్‌ టు (బింగ్‌ అజాట్‌ హిజ్‌ డొన ఫాల్‌ విల్‌ దిఎయిజ్‌ ఆఫ్‌ది వెస్టర్న్‌ దాకుక్యాన్‌..,

(చైజ్‌. ది చోళాన్‌ వుట 210)

"'రాజరాజట్టి దుర్భర పరిస్థితులలో నుండీనందున, నన్నయభట్టు మరికొంత కాలము మిన్నకుండవలసి వచ్చెను- "జేనికిని కాలము కలసి రావలయను గచా]

తుదకు రాజరాజు చోళులతోడి రాజకీయ సంబంధమును పఏీడి పశ్చిమ చాళుక్యుల న్యాశయించి, వారికి సామంతుడుగ నేర్పడెను, అ చక్రవర్తుల కొన్ని విరదములను గూడ శానుంచుకొనను, ఆ నమయమున చాళుక్యులు చొళులకంబను బలళొలురగను, (పహతాప చంతులుగను నుండిరని అనాటి శాననముల నుండి తెలియుచున్నది, ఈ నీషయము చోళుల చరితము నుండి కూడ ెలియుచున్నవి.

ళ్‌ .ల్లక్‌ ఫ్యాక్ట్‌ ఇట్‌ ఫుడ్‌ పీకు బెట్‌ వెరిసూస్‌ రాజరాజ బోడ్‌ టు గివ్‌ అఫ్‌ హిజ్‌ డిపెందెన్స్‌ అన్‌ చొళొ నవోర్ట్‌ అంట్‌ రీచ్‌ యాన్‌ అండర్‌ స్టాండింగ్‌ విత్‌ సోమేశ్వర...

(వైజ్‌. ఇబిడ్‌,

ఈ విషయమును. (శ్రీమాన్‌ ఎన్‌, వేంకట రమణయ్యగారిట్లు విశదసరచియున్నారు. “ది 85కుడ్‌ బ్యర్స్‌ ఆఫ్‌ డి చొళా ఎంపరర్‌ టు (ఫీ వేంగీ (ఫమ్‌ ది వెస్టరన్‌ చాళుక్యన్‌ యోక్స్‌ నీమ్స్‌ టు హోవ్‌ దిన్‌ ఇల్య్యూషన్‌డ్‌ రాజరాజ, హీజ్‌ ఓన్‌ హెల్చొలెన్‌ నెన్‌ అండ్‌ ది ఇన్‌ ఎబిలిటీ ఆఫ్‌ ది చొళా ఎంపరర్‌ టు ఓవర్‌ (తో హీన్‌ ఎనిమిన్‌ సిమ్‌ టు వోవ్‌. (బాట్‌ అబాట్‌ ఎ చేంజ్‌ ఇన్‌హీజ్‌ ఆటిం ట్య్యూడ్‌, హ్‌సా క్స్‌యర్లి 'దెడ్‌ అండర్‌ ది నర్క-మ్‌కున్సన్‌ ఇట్‌ వాజ్‌ వ్యుమైల్‌ టు ఫెర్‌ సిస్ట్‌ ఇన్‌ హీన్‌ అపోజిషన్‌ .టు ది వేస్ట్నూ చాళుశ్యాన్‌, హీ మైట్‌ బ్లై హీన్‌ పెర్‌ సిస్టెంట్‌ వోస్టలిటీ లూన్‌

158 నన్నయ కాంతి హిజ్‌ కింగ్‌డమ్‌ కంప్లీ ట్లీ అండ్‌ ది చాన్సన్‌ అఫ్‌ రీరై నింగ్‌ ఇట్‌ వాజ్‌ వెరి రిమోట్‌ ఇన్‌డిడ్‌, హీ కన్‌సిడగ్జ్‌ ఇట్‌ ఎక్స్‌వీడియంట్‌ టు కన్సిలియేట్‌ డి ఎనిమి అండ్‌ అమైడ్‌ హీజ్‌' మైమ్‌ అంటిల్‌ సర్క-మ్‌- "బబ్బన్‌ బిశేమ్‌ శేవరబుల్‌ టు తో జొట్‌ం రాభరాజూ. బేర్‌ పోర్‌ ఓపస్ట్‌ నెగోషసియన్‌న విత్‌ సోమేశ్వర ఐ అండ్‌ కన్గ్యూం డెడ్‌ విత్‌ హిమ్‌ ఎ (టీటి, అకారింగ్‌ టు విచ్‌ హీ వాజ్‌ అలోడ్‌ టు రూల్‌ హీన్‌ కింగ్‌డమ్‌ అన్‌ ఎ కండివన్‌ గెట్‌ హీ అక్నాలెజ్‌ డ్‌ విత్‌ రాన్‌ సు(ప్రీమసీ అండ్‌ ఆక్సెస్టైడ్‌. హీమ్‌ యాజ్‌ హిజ్‌ ఓవరాల్స్‌ రాజరాజూ అష్య్యూమ్హ్‌ నమ్‌ ఆఫ్‌ ది క్యారెక్టీ స్టిక్‌ వెస్టర్‌, త చాళుశ్యా పైటిల్‌ న టు వీ శేకన్‌ హిన్‌ ( ఫెండ్‌ వీప్‌, (వైడ్‌, ది ఈస్టర్న్‌ చాళుక్యాన్‌ వుట 286) పశ్చిమ చాళుక్యులతోడి సమాథానము రాజరాజునపు బెక్కు ముళ్ళను సమకూర్చెను. అతనికి ఆరవలతోటి. రాజకీయ సంబ ధ మూశెరించెను. రాజ్యములో శాంతిభషదతలు స్‌ ముగా నెలళొనెను పెద్ద కాలము నుండి రాజకీయ క ల్లోలాలతో సతమతమై యుండిన అశని మనస్సుకు ఫ్రై ర్యము, నెమ ది మరియు నిలకడ గలిగను. అందు వలన నతడు తన మనస్సును యుద్ధ క్రార్యములనుండి సాహీత్యరంగము వైపు మఠ ల్పెసు.

ఈ వీమయమును పూజ్యులు (శ్రీ డివాకళ్ళ వేంకటావధాని: గొరిట్లు పశదపరచియున్నా రు, “అతకు (పశాంతముగొ రాజ్య- పాలనము కావించినప్పటి నుండియే ఈ సమయమున'నీ యతడు స్వస్థ చ్చిత్తముళో కావ్యగీత(పియుతై. యానందమున కాలము బుచ్చుభో నన్నయవే భార తొంసఫీకరూ 'వేయించియుండెనని బలువుగు విమర్శ* కుల అభి_(పాయముం

(చూ విశాస లహరి)

అం(ధమహో భారతము = అవతరణ శకం ఈ కారణమువనలబ ఆనాటినుండి శాజిరాజు జీవీరము శేజోవం తను కాజొచ్చెను, నన్నయగారికి కాలము కలిసి రాసాగౌను,. అం్యభ- క-ర్నాటకముల పరన్పర సంబంధము బలపడ్‌ సాగెను, "తెలుగు సాహిత్య నందనో ద్యానవనమున మధుమాసము అనన్నము కశాజొచ్చెను లెను గులో భారతమును _వాయవలసియుండు యననరమును, అవశ్యకతను నన్నయ రాజరాజునకు దక్కగా విశదపజచియుండెను. అతడును నా విషయమును గహించియుండెను, భారతకథ ఆతని వంశకర్తలెన పొండుభూపతులది. చానిని . వినుటయన్న యాతినికంతో యాశక్తి, ఆకథను, జదివినను విన్నను బుణ్యము గలుగును, అప్పటిశే అది యరవభామలోనూ, కన్నడమందును (వాయబడి అయా "బేశములందు వ్యావ్నీ బెందియుండెను, శౌని, ఆ మహా(గంథము తన మాతృభౌప, మరియు తనజేశభామయగు బెనుగున (్రాయబడియుండ లేదు. ఫారత కథ విశదముగ 'చెనుగు (బజలకు బెలియదు. అంతా గానట్క బీనటగా గల్లిన విషయ పరిచయ మీ. తన ప్రజలకు ఫభౌరతకథ చెలియవలయునుం అది వేదవ్యాస మునీం[దుడు' రచించియుండిన భారతమున కనుగుణ ముగ నుండవలయును, ఇంతేగాక ఇమ్ముది యరిశేసరి బంప నుహోశవిచేత కన్న డమున భారతమును రచింప 'జేసియుండెను. అందువలననతనికి మంచి, కీర్హి పతి ప్టలు గలిగియుండెను, అరికేసరి వేములవాడ చాళుశ ని వంశమునకు జెందినవాదు, రాజరాజువలెనే ఆతడును చాళుక్యుడే. కాన యా వంశ మునకు జెందిన తాను గూడ భారతమును తెనుగున (వాయించి ఆ రాజుకంయె ఎక్కువ కీర్తిని గడించవలయునను యాకాంతు యాతని కుండెను. అందుల కవసరమైన పట్టుదల గూడ రాజరాజు మనసున స్థిరముగా సనెలకొనియుందెను ఈ వ్రమయమును. గరీంచి (క్రీ) వుట్టప ర్మి నారాయణాచార్యుల 'జాళరిట్లు జెన్స్‌యుస్నా రు. శాజురాజ నలేంనుడు శైవుడు, భారత (శవ

ల నన్నయ భారత ాసక్సి యెంత యున్నను, పంపభారతమందు పార్వతీపతి పదాబ్బధ్యా నము” లేబేయన్న కొజుత 'రాజరాజునకు దస్పక యుండును, కావున భారతమును (నాయిలచి తన కీర్తికి ఆయువు బోసికొనెనము. మరియు “దుర్గమార్థజలగారవ భారత భారతీ సముందము”ను మథించి శీర్ష్య మృత కలశమును బొలదవలెనను దాయాదులకు నహబనుగు భావమూ గూడ యాతనికండ 'లేదనుకొందుము గదా! దీనికో రాజరాజ నశంసదుడు భట్టారకుని భారత రచనకు బురికాల్పెను. = లో (చూ. కిన్నెర, 1958. పుట. 895)

నన్నయ భన్చే ఈ విషయముల నన్నిటీని ఆయా సందర్శము: లందతనికి జెప్పి, యాతని మనస్సును సిద్ధపరచి యుండవచ్చును, ఈ నువోకార్యము రాజరాజాన కత్యంత (వీయమైనది. ఆ గ?9ంధరచన కన్ని విధములందును నన్నయభట్టారకుడే దగినవవాడని అ రాజు “శేల్చుకోనియుండునుం

ఇట్లుండగా నారాజొక్కనాడు నిండుకొలువు దీర్చి, విద్వజ్ఞనులు బరి వేస్టించియుండ, విద్యా విలాసగోష్టిలో సుఖోప విష్టుడె ఇష్టకథా వినోదంబులనుండి, తన కరుణారసపూరిత చూన్కుులను నన్నయగారి వై ఫు ేసరింపకేస్కి యాలతనితో “ళం! జననుత కృష్ణు ద్రైపా

యనముని వృషభాభిహిత మవ+ళధారతజు

ద్ధనిరూవిఆార్థ మేర్వడ

'దెనుగున రచియింపు మధికధీయు క్రి మయిస్‌* అసి యానతిచ్చెను.

దీనినిబట్టి సంస్కృత భారతమును 'తెనుగులో నెట్లు (వాయవ లయుననుటను వారిరువులు నుంభే ఇక్యగా యాలోచించుకొనియుఇడి

అంధఫమహాభారతము - అవతరణ విగ్ర రనియు, ఒకనాటి నిండుసభలో రాజరాజు నన్న యగారికిచ్చిన యను మతి యాతని తుది యనుమతి యని జెప్పవచ్చును, (ఇట్‌ వాజ్‌ ది వఫైవల్‌ పర్మివన్‌ గివెన్‌ ఇన్‌ ది ఓపన్‌ లిటరరీ కోర్ట్‌) అని అర్థము. వీరిరువురు అసాధ్యులే, గురువ్చను మించిన శిష్యుడు శిష్యుని మించిన గురువుం నన్నయ 'రాజరాజునకు తన యంగీకారమును వెప్పుచు '“విద్వజ్ఞనంబుల యను[గంబున” అని కూడ వెప్పినాయ, అనగా రాజానుమతితోను, విద్వడ్జ్ఞనుల దయతోను నేను 1[వాసెదనని వ్రాప్పెను, “విద్వద్దనుల యనుగవామున” _అనుమాట అఆ సాహిత్య సభలోని పండితులను సంతోమపెట్టుటకు చెప్పిన మూళు కాని, వేరొ కటి కాదు, తన కుల బావా 'ఫ్రైనుడు, గురువు. ఉఛభయభాషా కావ్యరచ నాభి కోభిరుడగు నన్నయకు చాళుక్య కులాభరణుండు సరస్వతీ విలస న్నుఖాంభోజుడునగు రాజు భారతమున దెనుగున (వాయుమని అజ్ఞ యిచ్చుచుండగ్యా సభలోని పండితులెట్లు యామేపింపంగలుగుదురుం రాజాజ్ఞ్యను గాదనునంతటి శేగ్యము రాజ్యశితులైన యా పండితుల శెట్లుందును, ఆనమయమున నా రాయణభట్టిం ను 'రాజమ హే(దవరము నకు వచ్చి యుండలేదు. +] ఇట్లు నన్నయ తుట్టతుదప భారతరచనకు 'రాజూనుమతిని నంపా దించెను, అతేడు సిద్ధపరచియుండవలసిన ₹ండు రంగములలో ముఖ్య మైన మొదటి రంగము చక్కగా కపదిరినది, ఇచ్చట నొక విషయమును చెప్పనలసియున్న ది. భారతమును శెనుగున వ్రాసెదనని నన్నయ అంగీకరించిన సమయమున అ నభ యందుండిన బండితులు కొందతాతనిని తీవిముగా నాశ్నేవించియుందు రనియు నాసమయమున నారాయణభట్టు నన్నయ తోడ్పడి వారిని

కి నన్నయ భారతి సమాఫానపరచి, (పసన్నుల గావించి, వారి యామోదముదిను గడించి యిచ్చెనని కొందరు బండితులు తలంచియున్నా రు. కాని యిది విశ్వసింపదగినది శాదు. ఏలయన, భారతమును తెనుగున వాంయుమని వెప్పినది రాజు, కావున దానిని యా నేపించుటకు పండితులకు సాధ్యము శాదు, అంలేశాకు నిండుకొలువులో 'రాజరాజ్యు ఫండితులను, కవులను నున్లేశించి వెప్పక, ఒక్క_ నన్నయ్యగారినే చూచి, అతనితోనే తన వీద్యానిషయములను, తన సాహి త్యాభిరుచులను చెప్పెను, తక్కిన పండితులందరూరక వినుచుండిరి. రాజరాజ్యూ సన్న పార్యుని జూచి యిట్లు ఇెప్పెను. చం! విమలమతిం బురాణములు నింటి ననేకము లర్థ ధర శై శా త్రుముల 'ఇజంగెతింగితి నుడా త్త రసాన్విత కావ్యనాటక (శ్రమములు "సెక్కు. సూచితి జగత్పరిపూజ్యమ్ములె న యీశ్వేరా గమములయండదు నిల్పితి (బకాళశంబుగా వృాదయంబు భశితోన్‌ా శ్ర పద్యమునందును, అ వీదపగల గొన్ని పద్యములందును "రాజరాజు తన గుణగణములను గొప్పణా జెప్పుకొనియున్నాడు, నన్నయగారితో శాక ఆతడు సభానదులను జూచి 'చెప్పియుండినయెడల అంత గొప్పగా జెప్పియుండుట చాలా సమంజసముగా నుండెడిదని తోచుచున్నది. వారికి తన విషయములను ఇచెప్పినట్లుండును, ఇట్లు చెప్పి తుదకు భారత రచనకు నన్నయకు యాసతి నిచ్చెనని వెప్పియుండిన పత్షమున నింకను చక్కగా నుంజెడిది. కాని అట్లు జపగ'లేదు. అతడు నన్నపార్యుని తోనే తన్ను గురించి, అన్ని విషయములను 'వెప్పీయుండుటను గురించి యాలోచ్వించిన పషమున రాజరాజు డంబనుగ నాత (| నుతి చేసుకొనె నను భావము స్ఫుకించుచున్నది. "ఈ విషయమున నాకొకటి దోచు చువ్నదా నన్నయ భట్టారకుడు, ' విద్యానిషయమున తనకు సల్పిన శవోయమ్లునకు కృతజ్ఞతలు 'డెలియశేస్తి శడపట భారతమును 'దెని

అంధమపహాభారతము = అవతరణ కంక గింపుడని చెప్పియుండిన మాటలుగా గ90హించుట సమంజనముగా నుండు నని నాకు దోచుచున్నది. అప్పుడిట్లుండును. ఓ మహనీయమూ ర్రీ! మా దయవలన బురాణములు పింటిని. అర్థ ధర్శుళాస్ర్రృముల "తెజుం ెజింగితిని... నాకు ఫభారతమునందలి అభిప్రాయము విన అభిలామ యున్నది, కాన భారతమును 'బెనుగున రచియింపుడని శెప్పియుందు నని ఏనయముతో వెప్చిన మాటలని దలంచుట సమంజసముగా నుండు నని జెప్పవచ్చును గదా! ఇట్లు రాజారాజు వాక్యములను క్థ్టతజ్ఞ తా నూచకములని దలంచకపోతే సమంజనముకాని యొక విషయము స్ఫురించునుం నన్నయగారికా నిండుకొలువు నాటివర కు "రాజరాజు యొక్క గుణము లొక్క_టియు. బెలియవనియు, అనాదే రాజు ఇవెప్పణా వినెననియు దెలియుచున్నది. ఇది నిజమని నమ్మినయెడల నన్నపార్యుడా రాజు కులబా?వా '్రగుతనియు మరియు ననుర క్తుడనియు "ఇప్ప మాటల కర్థము లేకపోవును, అనుర_క్తుడై న కలిబ్రాహ్మాణునకు 'రాబారాజు గుణగణాలు అతని విద్యా ధ్యానము, అతని సాహి త్యాఖి ఈువి మొదలగు విషయములు 'తెలియకపోవునా!' తెలిసియుండిన పత మున రాజరాజూతనికి దన్నుగూర్చి యంత గొప్పగా చెప్పవలసినది, యేల1 పొగడకొనవలసినది యేల! ఇాను రాజరాజు తన్నుగూర్చి చెప్పిన వాక్యములన్నియు నతడు నన్నయకు 'జెలియ జేసిన కృతద్ద తా సూచకములే కాని? 'వేరుగావని వెప్పవలసియున్నది. ఇం లెకాక నన్నయణారి విద్యావిషమయములు, ఆతనీ ఉన్నత గుణములు, ఉభయ భాషా కావ్యరచనాక కి మొదలగునవి రాజరాజునకు దెలినియుండె నని భారతమునుండి తెలియుచున్నది. నన్నయను గురించి యిన్ని విషయములు రాజరాజునళ్తు జెలిసియున్నఫుడు 'రాజురాజు విద్యావివే శాడ్‌ గుణములు నన్నయ భట్టునకు చజలియపండునా ! కావున రాజ రాజు తన్నుగురించి చెప్పిన గుణములను, కృతడ్డ తను తెలియ జేయు నవిణా గ౦హించుట లెస్స, భారత రచనావిధానమును గురించి. నన్న

ఇిర్రిఢీ నన్నయ భారతి ] ఫార్యుడు ముంచే యాలోచించి శేల్చుొనియుండెనని పెక్కుమంది ండితులు సూచించియున్నారు. కీ.శే. (శ్రీ మల్లాది సూర్యనారాయణ కౌతగారిటు వెప్పీయున్నారు. “ఇశ్కా-వ్యంబు రచియించెదనని రాజరాజతో నాళ శి నిశ్చ మంబు జెప్పి భార తాంధ్రీకరణమును దొడం”. . [చూం పట్టాభిపేక సంచిక పు, 85] ఆచార్య (శీ దివాకర్ల వారిట్లు చెప్పియున్నా రు.-“ఇక్కా.వ్యంబు ననుటనుబట్టి తాను సంస్కృతేములోనున్న దానిని "బెనుగున శావ్య ముగా సంతరించెనను భావము వ్య కృమగుచున్నది [చూ, వికానలహరి] (శ్రీ జొన్నలగడ్డ మృత్యుంజయరావుగారు కూడ యిశ్తే ెన్చి యున్నారుః “అతడు ప్రదరి గంచిన యనువాద స్వాతంత్యుమును; వినిషించిన సొంత గొంతును బరిశీలించినచో నాతడాక మహాకావ్యమును సృష్టి జేయుటకు సమగ౦మగు సామగ్రి గలవాడనుట లెల్ల ము [చూ. వ్యాసభారతము-నన్నయ పరిపష్కా-_రము[ ఇట్లు భారతము నొక రమణీయమైన కావ్యనుగ వ్రాయుట కతడు సంసిద్ధుడుగ నుంజెనుం నన్నయభట్టు భారతమును దెనుగున నాాయుటకముందు చాముండికావిలాసము, చా జేశ్వరీవిలాసము, ఇంది)విజయుము. మరియు రాఘవాభ్యుదయమను గ్రంథములను దెనుగున వ్రాసియుండెనని "కెలియుచున్నది--"ఉభయ భాషా శావ్యరచనాభిశోభితుడొనని యాతడు చెప్పియుండుటనుబట్టి నన్నయ సంస్కృతభాషయందుహాడ ' నొకటి? "రెండు గంధములు వొసియుండెనని తోచుచున్నది రాజరాజు నన్నయగారి. తెనుగు గంంథములనుగూడ చదివి? యవి వృాదయ'

అఆంధమహాభారతము - అవతరణ (శక లిో5్‌ 'రంజకములై. యుండినందున'న్వే యాతని తెనుగుకవి తా సామర్థ్యమును గ?హించియుండును, అందువల్ల నే అశడు తెనుగున భారతిమును వ్రాయుటకు నన్నయ తగినవాడని నిశ్చయించుకొని యుండెనని చెప్ప వచ్చును, ఈ కారణమునుబట్టియే రాజరాజు విద్వత్సభలో నన్నయ గారికి తన కృతజ్ఞ్మ్య తను చెప్తూచు. లెనుగున భారతమును వా్రాయుడని పా+ర్ధించెను, సాహితీసమరాంగణ సార్వభౌముడై.న కృష్ణరాయలుగూడ్క కం! భువన విజయాఖ్య సంస

దవన స్థితసింవా పీఠ చ్రాజ్ఞల గోస్టిన్‌ ణి

గవితా మధురిమ డెందము

దన్సు*న్‌ గొలువుండి నదయతన్‌ ననుబల్కెన్‌, హితుడవు, చతుర వచోనిధివి అరకుల వురాణాగమేతిహాోన క థార్థ స్ఫృతియుతుడవు. కావున భవచ్చతుర రచన కనుకూలంబుగ స్వరోచి “'పమను నంభవనమురయ నమంచితముగ వినివింపుమని చెప్పెను, సంన్కృృ గ మార్క_ండేయ ఫురాణములోని కథను యథాతథముగ బెనుగున (వాయుమని రాయలు సపెద్దనకు చెప్పలేము, స్వారోచిషమను నంభవకథ వినుట కింపుగా నుండును, నరనమగు నీకావ్యరచన కను కూలముగ నుండును, కావున నట్టి రనవంతమైన కథను రచియింపుముని ఆంధ్ర కవితాపితామహుడు అల్ల సాని పెద్దనక్కు కవితా (్ర్రీలోలుడైోన ఆ రాయ లానతి్పెను, ఆ కవియు శిరీష కుసుమ 'ేశల సుధామయోహక్త లతో మనుచరి[తనును రచించెను. ఇచ్చటగూడ మనుచర్శితము (వాయవలసిన విధానమును గురించి వారిరువురు అంతకుముందే చర్చించి నిశ్చయించుకొని యుండిరనియు, తుది యనుమతిని రాయలు భువనవిజయ నభాభవనమున పండితుల సమత్షమున "పెద్దన కొనసాగ ననియు బెలియుచున్నటి,

966 నన్నయ భారతి

శాజరాజన నేం్యదుడు కూడ భారత రచనను గురించి నన్నయ గారితో ముంజే యాలోచించుకొనియుండి ఒకనాటి విద్వత్సభలో యా కచీందున శానతి యొసంగెను, నన్నపార్యుడు భారతమును రచించి పద్యవిద్య కాద్యుడయ్యెను. అఆ యిరువురు రాజులు మరియు నా యిరువురు కవులు మనకు జిరస శ్రరణీయు లే,

ఆ కాలమున కృతులను రచియింప జేసి అంకితముగొని యానం దించదలచిన రసజ్ఞలగు రాజులు తమకు నచ్చిన కవులు నిన్లే తమ యాస్థానములలో కవిపండితుల సమతమున 'పాక్థించి వారికి గర్ప్బూర "తాంబూలంబుల నొనగి గాౌరవించుటయు పెద్దన మనుచరి(తమును రచించి (పబంధవిద్య కాద్యుడయ్యెను. ఆ మహాశకవులుగూడ మహో 'పసాదంబని సంతోషముతో నంగీకరించి కావ్యరచన సల్బుటయు జరుగుచుం డెను,

భారత రచనావిధానము గురించి వారిరుపురు మొదటనే చర్చించి తీర్మానించుకొనకయుండిన పతమున రాజరాజు తన నభలోని కవి, పండితుల నందరిని యు[ేశించి తన కోరికను జెప్పియుండును. వారును తమతమ యభి పాయములను 'జెప్పియుందురు, తుదకా కార్య మున కద్దు డెవ్వ్యడనుట నిర్ణయమై యుంకును, కాని అట్టిదేదియు జరుగలేదు, తేన యాస్థానమందుండిన కవులు, సపండితులు " మొదలగు వారి నమత్తమున భారతమును తెనుగున రచియింపుమని నన్నయగారి తోనే చెప్పవలయునని రాదరాజు నిశ 'ఏయించుకొనియుండెను అటుతే వేసెనుం

'రాజానుమతి లభించిన పిదప నన్నయ తన కిష్టుడును, నహాధ్యా యుడున్నై యుండిన నారాయణభట్టు సహాయముతో భారతమును రచించెనని తెలియుచున్నది, ఈ నారాయణభట్టును గురించి యింకను బరికోధించవలసియున్నదిః కావున నావిషయమును “నన్నయ భట్టు- నారాయణభట్టుో యను వేరొళ్త వ్యెనమున (వాయగలను,

ఆం ధమహాభారతము - అవతరణ ల 'చాల్యమునందు విద్యాభ్యాస శాలమునం దే ెనుగున భారత మును (వాయవలయునను సంకల్పము నన్నయగారికి తోచినది. అది (శమముగా వృద్ధిగాంచి తుదకు స్థిరరూపమును గాంచెను (వాయ వలయునను కుతూవాలము 1 క మ(క్రమముగా వృద్ధిగాంచుతూ వచ్చెను, ఎంత గాఫమైన యభిలాపు యున్నను, శొాలము కలిసిరావి్నయును గదా ? కలసిరానందున నతడు ఓపికతో తగిన నమయమునకై వేచి యుండి పట్టుదలతో కృవీ.చేస్తి ఆ రోజుననే తన సంకల్పమును కను కూలునిగా దిద్దితర్చియు౦చుకొని శార్యసిద్ధి గాంచెను, తెనుగులో భారత రచన యాతని వకైక లక్ష్యము ఆ లక్ష్యము నాతడు సాగించు కొనెను నన్నయభట్టు 'రాజరాజును తెనుగురాజుగా రూపొండగించి, (పాచీనమైను భవ్యమైన, కేంగ్‌ చాళుక్య రాజ్యమునకు (కొత్త ఊపిరి పోసి అది మరల నుమూ శకేబది యేళ్ళపాటు స్వతం్యత "తెలుగు రాజ్య ముగా మనగలుగునట్లు చేసెను. మరియు ఖలమైపోవుచుండిన లెలుగు భామకు గట్టి వునాదులు వై చి తిక్కనాది మహాకవులకు మార్గదర్శకు డాయెను, నన్నయగారి వ్య క్రి త్వము అద్భుతము. నిరుపళరూనము, అత డాంట(ధభాప కొనర్చిన మవాత్తీరమైన యుపకారమును గురించి, కీ శే. కశతఘంటము. వేంకటరంగ కాత్రిగారిట్లు చెప్పియున్నారు. “నన్నయభట్టు లాత్షణికమై, రసవంతమై, భావానుగమమై, యర్థగంఖీ రమై, '(శవణధుర్యమై, సమస్త విద్య దాదరణీయ మై యొప్వు గవి త్యంబు ర చియించి, యాం(ధలోకమునకు మహోపకారమును గావిం. వెను. అఆతడెంతటి పొగ_డ్మకన యర్హ్ము జే అట్టి య్‌పర్షళ కవిత్వరచన యాతని కే జెల్లు [చూం ఉగాది సంచిక, 19 1- వుట, 839] క్‌ శే కట్టమంచి 'రామలింగారెడ్డిగారిట్లు చెప్పి యున్నారు, నన్నయగారి (ప్రతిభ యసాధారణము, దానివంటి మూర్తిని నృష్టింప

288 నన్నయ భారతి వేరికిని తరముగాదు. అతని శైలి మిక్కిలి మనోహరము, అనన్య తుల్యము. దానివంటీది 'వేరొండులేదు. (చూ, పట్టాభి పేక సంచిక) శీ! శే! నండూరి బంగారయ్యగారిట్లు చెప్పియున్నారు. కొందరు మహాకవులు శబ్బసిద్ధులు, మరికొందరు అర్థసిద్ధులుః ఉభయసిద్ధులు యత్యల్బ సంఖ్యాకులు. అందులో నన్నయ యొకడు, (పనన్నకథా కవి కార్థయు కిలో అర్థనిద్ధిని అతర రమ్యతలో శబ్బసిద్ధిని పతిజ్ఞ చేసు కొని ఉ్తీర్టుడై నాడు. నాద మాధుర్యమును ిద్ధించుటలో నాతనిది నిరంకుశ (పది. (చూ, భారతి, ]958 జూలై) కీ శే (శ్రీ గడియారము. వేంకట శేమశా్తిగారిట్లు (వాసి యున్నారుః

“భారతమువంటి ఉత్తమమైన సాహిత్యమును నా తెలుగు వారీకి తంగేటిజన్ను చేసి, బంతివిందులయ 'బెక్టైదనని నడుము గట్టిన అ వాగనుశాసనుడు మనకు (పథమారాధ్యుడు, అఆమహా భాగుని కుభారంభముచేత నే తెనుగునకు భారతవర్షీ య భాషలలో భారతమును (పభమముగా నవతిరింప'జేసుకొన్న గౌరవము దక్కినది. భారతమును శాన్యముగా జదువు భాగ్యము "తెనుగునాడు నోచినది,

[చూ. భారతి 1947. నంవుటి. 24, సంచిక శీ క్రీ శ ఆచార్య (శ్రీ రాయ పోలు సుచ్చారావుగారు. ఈ విధ ముగా జప్పియున్నారు.

“నన్నయభట్టాగకుడు వాగను శాసనుడే కాక అంధుల యావన్నహోదయ మునకు స్టాపనాచార్యుడు. 'వేంగిచేశమున బుట్టిన పంపనివంటి మహాకవులు కన్నడములో తమ (పతిభను దాచుకోవలసి వచ్చెను. బౌద్ధులయిన అఆంగ్ధులెందరో తమ విజ్ఞాన దీపములను వీ న! త విద్యాలయములలోనో వెలిగించియుందురు. ఈ జాతీయ

ఆఅం(ధమహాభార తము - అవతరణ 609 విపత్తు నజికట్టిన దిట్ట నన్నయ భట్టారకుడు, అంధుల జాతీయ సౌభా గ్యమును నిలువరించుటకు ఆదియందు సువర్షవు ఖజానాను గట్టిన అతీర రమ్యశిల్చి నన్నయ భట్టారకుడు. సూత్ముముగా బరిశీలించిన ఈ (పనన్న ధారాజీవమే ఆంధ కవుల రచనలయం దెల్ల దోగతక మగును (చూ. భారతి, 1984, సంవుటి-11, సంచిక-9) శీ జీ! (శ్రీ వాయతదన రావుగారిట్లు చెప్పియున్నారు. “నన్నయభట్టు రెచ్కూ్యూడ్‌ అండి" రిస_రెన్చెడ్‌ ది వన్షియంటొ్‌ "పెలుగు లాంగ్వేజ్‌ అండ్‌ లిటశేచర్‌ (ఫమ్‌ ది డెద్త్స్‌ ఆఫ్‌ ఒబిలివి యన్‌ అంజ్‌ గేవ్‌ ఇట్‌ ఎలాస్టింగ్‌ అండ్‌ కలర్‌ ఫుల్‌ లైఫ్‌” మహాోకవి తిక్కననుండి చిన్నయసూరి వరకు ఆ పిదప అంధ సాహిత్యరంగములో మహో కీర్తి పతిష్టలు గడించిన మహాకవులు మరియు పండితులు అందరు నన్నయగారి రమణీయమైన కవి తాళ కిని పహృాదయపూ-ర్వకముగా తనివితీరళ స్తుతించి యున్నారుః పూజ్యులు డా! దివాకర్ల చారొక్క_ మాటలో “అయా శుభదినములలో నన్నయ ఆంభభాపు కొనరించిన సేవ యింతింతనరానిది. అని యెంతో నముచి తముగా జెప్పి యున్నా రు నన్న యగారిని గురించిన కొందజు పండితుల విడ్డూరపు (వ్రాతలు : నన్న సార్యుడు "తెనుగుఫభాషకు చేసిన మహోపకారనమును న్నరించి, నంతసించి, తమ కృతజ్ఞతను స్కుతుఅద్వారా, (వశంసల ద్యారా యొందరో మజోశవులు, పండితులు, తరతరాలముండి-కెలియ "జేనియుండగా నొకరిద్దరా మహావిపట్ల పరమ కాశిన్య్నమును వహించి, 'జ్వేషించి దూవీంచియుండుట యాతడు తెలుగునాడు కాడని హేళన 'చేసియుండుట, అతని కవిత్వమును హీనపరచి చెక్పియుండుట శోచ సీయ మేకాక దురదృష్టకరము.,

క్పా0 నన్నయ భారతి

అట్టివారిలో క్రీ శే శ్రీ ఉమాశాంత విద్యా శేఖపలు ముఖ్యులు నన్నయగురించి యెందుకంత పీంనముగా వారు (నీరో అక చర వ్ట్‌ముగ నున్నది. ఇందుకు కారణము వారు నన్నయ అరవవాడై్లై యుండునని అనుకొనుట. 'పెష్కచోట్ల నన్నయ అరవవాడని చెప్పినను, ఒకచోట నన్నయ కల్యాణనగర ాంతాలనుండి వచ్చిన కర్ణాటుడై యుంటా డని చెప్పియున్నారు. (శ్రీనాథభట్టుక్చత పల్నాటి వీరచరిత్యకు వాసిన నిఫ్రులమైన పీఠికలో ఏరు నన్నయను "పెక్కు చోట్ల పెక్కు-విధములుగా దూపి.చియున్నారుః

నన్నయ యరవవాడను యఖభి(పాయమెవుడీ బండితునకు గలి నో అపఫుడే యాతనివై అసూయ జనించినది. అసూయ ట్వేపానికి చారితీసినది, "ద్వేపము దూసుణప కారణభూతమైనది. నన్నయపట్ల అసహ్యము, అతని సంస్కృృ'తాం్యధ పాండిత్యముపట్ల నంచేహము, అసంతృప్తి, అతనికి తెలుగు కవిత్వము రాదను మన_స్టత్వ్యము, ఆతని వద(ప్రయోగములమిద్య వాక్యరచన మిద త్మీవమగునట్టి ఖండనము ఏకుచేశారు. నన్నయ భారత రచన అనుచికానువాదమని, విశారా లతో కలుషితముగా నున్నదని, ఆతని ఫారతము అధముై న యధికా రులకు మూత మే యుపయు_క్రమని, అతని పద్యములు మ. రికిలతణాలు గలిగియున్నవని యింకా యశుచమేమో చెప్పియున్నారు.

ఈ దోషములు ముహోకవీ త్రీక్కనకు (పబంధ పర మేశ్వరునకు గనబడలేణా * నన్నయగారినిి అతని అంధ భారతమును గురించి ర8క్కనగారు?

ఉ॥ ఆదరణీయసార వివిఛార్థగతి స్ఫురణంబు గల్లీ య స్టాదశ పర్వనిర్వవాణ సంభృతమై పెనుపొందియుండ నం చాది దొడంగి మూడు కృతులాం(ధ కవిత్వ విశారదుండు వి ద్యాదయితుం డొనర్చె మహీ తాత్ముడు నన్నయభట్టు దత్షతన్‌,

ఆంధ్శమహాభారతము = అవతరణ లి71 అని యెంతో చక్కగా పొగడియున్నారు, ఈ మహవులకు నన్నయ భారతములో మంచి గుణములు గనబడెనే తప్ప దుర్గుణములు గనజడ లేదు. ఈ యిరువురు కవులే కాక శేతన. (శ్రీనాథుడు, పోతన, పెద్దన సూరన మొదలగు కవులందరు నన్నయను తమ కృతులందు స్సుతిం చియేయున్నారు. వీరందరు "శెలిలికేటలు, విద్యావి వేకములు, భాషా పాండిత్యము "లేనివారని వెప్పనగునా * శాని ఉమాకాంతముగారి అభి_పాయములు విజయమని నమి 'శ్రనయెడల మై కవులందరు లెలివి 'లేనివారని, విద్యాపరిణితి "లేనివారని ఇెప్పవలసివచు ఎను, ఈ పండి తుడు తుదకు తిక్క-నను (శ్రీనాథళవిని, కృన్ణరాయలను కూడ వదల "లేదు. వారినికూడ నిర్ణయగ విమర్శించియున్నారు. వీరు నన్నయ గారిని గుజించి శెప్పియుండు నిషయములకు పరిశీలించి చూతము,

1 నన్నయ అరవవారైై తంజాపూరియందో లేక శాంచీవుర మందో యుండీన పత్స్వమున ఆతనికి నన్నయ యనుపేరు గలుగుటకు ఏలు-లేదు. ఈ పేరు గలవారా యరవబేశమున యా శకాలమందుండ "లేదు, ఈ కాలమందు కూడ అరవవారు తమ వీల్లలకా “వీరు పెట్టరు, నన్నయ యనునది క న్ధాటక "దేశమునకు సంబంధించినది, కాన, విద్యా "శేఖరుల పై యభి(ప్రాయము సరిగాదని "తెలియుచున్నదిం

£. నన్నయ అరనవాగై కాంచీవురమందుండిన యెడల నారా యణభట్టు ఆతనికి నహాధ్యాయుడు మరియు నిష్టుడునగుటకు సాధ్యము గాదు. అట్లు కావలసిన పతీమున నా రాయణభట్టును గూడ అరవ వాడని చెప్పవలసి వచ్చును. కశ్తాటక "దేశమందు కూడ. అక్కడక్కడ "వేదపాఠశా-ల్పు పెద్ద పెద్ద ఘటికాస్థానము లుండినవి, నారాయణభట్టు విద్యాభ్యానమున కంతదూరము పోవలసిన యవనరముండ లేదు, కావున నతడు అరవవాడు కాడు,

క) నారాయణభట్టు అరవవాడు కాడని "కెలినందున యాళేడు

లి నన్నయ భారతి రాజమ హేందవరమునకు వచ్చి, భారత రచనయందు అరవవాడై న నన్నయకు దోడ్చడియుండడుం

4 నారాయణాభట్టు యరవవాడని యనుటను వాదముకొటజుకు యంగీకరించిన పత్షమువు, అతడు పశ్చిమ చాళుక్యరాజుల (పతినిధిగ శాజనమహేందివరమున నుండుటకు వీలుండదు. ఇందులకు గారణము పశ్చీమ చాళుక్యులు చోళులకు (ప్రబల విరోధులు, కావున క ర్లాటక చక్రవ ర్తి ఒకు అరవ (రావ్మాణుని తన (పకినిధిగ రాజరాజు నాస్థాన మునకు బంపీియుండడు, పంపడు కూడ,

క) నన్నయ అరవవాడ్రైయుండిన పతీమున రాజరాజు చోళుల తోడి రాజకీయ సంబంధమును విడనాడి వారి శత్రువులతో రాజీ చేనుకొనుటయు, వారికి సాముతుడుగ నుండుటయు. వారి వరుదము లను తాను వహించుటయు జరిగియుండదు-

6. నన్నయ అరవవాకై యుండినయెడల రాజరాజు లెలుగు శాజుగ రూపొందియుండడు, అతనికి తెలుగువై మక్కువ యీర్చడి యుండదు, మరియు నాతడు ెనుగున భారతమును నన్నయచే (వాయించి అ భామను పోవీంచియుండడుం

గా ఇళ్లు విధముగ జూచినను, నన్నయ అరన వాడనుటకు పీలుకాదు కాని నన్నయ మున్మూూటికి "లెనుగువాదే.

ఇక; (శ్రీ ఉమాకాంత విద్యాశేఖరులు విషయముల సరిగా గహించక నన్నయ అర వవాడని (మించి తూలనాడియుండుట శోచసీయ మేకాక 'కెలుగువారి దురదృష్టమని ేష్పవలనీయున్నదిం ఇది అతని యొకవిధమక బుద్ధిజాడ్యజనితోనా శ్రదమే.

ఇంతేకాక ఒక తమిళ విద్యావంతుడు (శ్రీ ఉమాశాంతముగారి అభిప్రాయము నాధారముగా కొని కాబోలు నన్నయ అరవ కవి యనియు నతనికి "తెలుగులో గూడ పాండిత్యముండి నదనియు, నతడు

అంధ్ర)మహాభారతము - అవతరణ (85) వి$ి చోళ రాజాంతఃఫురమునుండి అమ్ముంగబేవితో రాజమ హేందవరము నకు అరణఫు కవిగా వచ్చెననియు (ౌసినట్లు తెలియుచున్నది, ఇది "వేలు చూపిన హస్తము (మింగెనను సౌమెతవలె నున్నది. ఉమూ శకాంతముగారు నన్నయ అరనవాడుగ నుండునని మాత మే చెప్పగా, ఖై. పండితుడు మరియొక మెట్టు వై కెక్కి. అతడు అరవ యరణఫు కవి యనుచు నుడివెను

నన్నయ "చీళశే యాతడరవవాడు కాడని నూచి ,:చుచుండణా, నతనిని యరవవాడని గట్టిగా జెప్పటయు, సతిని చోళరాజుల _యాస్థానకవి యనుటయును, ఆతనిని అరణవు కవిగా రాజమ'హేం(ద వరమునకు వచ్చెననుటయు వింత, విద్యా శేఖకులు చెప్పీనది మొదటి వింతయగుచుండగ్యా నీ కెండవవారు వెస్పియుండునది రెండవ వింత యగును

ఇంలేకాకః తంజావూరునుండి వచ్చిన కవిని, తెలుగు సరిగా రానీ కవిని, రాజరాజు "తెనుగున భారతమును (టాయుమని యెట్లు చెప్పును మరియు ఆ నన్నయ రాజరాజు కుల(బాహ్మూణు డెట్లగును! "తాను ఉభయభాపా కావ్యర చనాభి శొభితుడని యొట్లు జెప్పుళొనును! అట్లయిన, ఆ యరవకవి (వాసిన "లెనుస గంధము 'లేవేవి? ఒక వేళ ఆ కవి తాను అంతటి గొప్పవాడని (పగల్భములు చెప్పకొనియున్నన్కు "తాను లెనుగున భారతము రచించెదనని రాజుతో చెన్పియున్ననుః అ యాస్థానములోని కవులు, పండితులు సమ్మ తించియుందురా? అమ వీించియే యుందురు.

నన్నయ లెనుగు కవిత్వము 'జెలిసిన అరవకవిమయై యుండీన పత్నమున లండు" పర్వములను, అరణ్యపర్వములో కొంత భాగమును మా_తమే (వాసి యంతటితో నావీవేయనలసిన బనియేమి+ రాజరాజు మరణించిన చిదపగూడ అరవ భాపాభిమానిమయైన కులోత్తుంగుని

విడ నన్నయ భారతి యా-సొనమందుండి భారతమును సంపూర్షముగా బెనిగించి యుండ వమ్దీనుగదాః అ్లుదియు జరుగలేదు కాన నన్నయ అరవవాడు శాతేసియు, అతేడు అరణపు కవిగా రాజరాజు అంతఃవురమునకు రాలే దనియు గట్టిగ నిశ ఏయింప వచ్చును*

సన్నయగారిని గురించి మై రెండు విధములగు ఏంత యభ్ళి (పాయములేకాక, నసుపసిద్ధాం[ధ పండితులు కొందరు నన్నయ బాల్యమున అరవ 'దేశమందుండు కాంచీవురమున కేగి యచ్చట విద్యా భ్యాసము 'జేసెనని దలంచియున్నారు. తలంచుటయే గాదు, మిదు మిక్కి-లి నమ్మియున్నారు కూడ, నమ్ముటయేగాదు గ౮ంధథస్థము నొనర్చియున్నారు,. ఇట్లు చెప్పుటకు వమి కారణ ముండవచ్చును! శాంచీపురము భారత చేశములోని స్యుపసిద్ధ (పాచీన మహానగరము లలో నొకటి, ఆచట వేదాది విద్యల నభ్యసించుటకు _బహ్మాండమైన వనసతులుండెను,

ఈ విషయమును గురించి కీ, శే. (శ్రీ చిలుకూరి వీరభద)శరావు గారిట్లు "చెప్పియున్నారు.

“ఆ శాలమున కాంచీఫవురను బౌద్ధులకు మాతమే కాశ (ూవ్మాణులకును మాఖ్యస్థానముగా నుండెను, వేదవేదాంగ విదులు యిన (బావా లో తము లనేకులు కాంచీఫురమును జేరి బల్ల వరాజుల పోవక త్వమున బరిషత్తులను, "వేద విద్యాలయములను నెలఫొల్చిః మతవ్యాప్తివై కృృషీచేయుచు కృ తార్థులగుచుండిరి. 0

(చూ. అంధుల చరిత్రము - పూర్యయుగము]

(శ్రీశ. మూడవ శశాబ్బమునుండి 9వ శతాబ్దము వరకు పల్లవ చ_కవర్వులకు కాంచీనగరము రాజఛానిగా నుండెను. వారు వేదాది నిద్యలను బోషించి సంస్కృతభాషను చాలా యభివృద్ధి గావించిరి? తొమి శ్రదవ శతాబ్బమున వారి "రాజ్యము జితికిపోయెను, అరవరాజలా

ఆంధ్రమహాభారతము -- అవతెరణ వ్‌ రాజ్యమును యా్య(కమించిరి, ఈ రాజులలో గొందరు కొంతకాలము కాంచీపురమునుండి పాలించిరి, వారికి (వధాన నగరము తంజూపురము, ఈ కాలమున కాంచీపురములో 'వేదపాఠ లలు పల్లవుల కాలములో వలెనే (ప్రసిద్ధి గాంచియుండె నేమో లెలియదు.

అ శాలమున సుదూర (_పాంతమందు. (శ్రీరంగ పట్టణ రాజ్య ములోనుండిన నంజనగుడి (పాంతమువార్సైన నన్నయ స్వస్థలమును వీడి కాంచీవురమునశేగి ఆ యరవసీమలో విద్యాభ్యాసము. చేసెను టను నిశ్వసించుటకు సాధ్యముకాదు, అ కాలమున నంజనగుడియం జే యొక వేద పాఠశాల యుండెను మరియు నా నమోపమందుండిన నగర్హయను [గ్రామమందు గూడ నొక వేద పాళషొల యుండెను, ఆ పాఠ శాలలో నన్నయ మరియ నారాయణభ్టు సహాధ్యాయులుగ జదువ్రోొనియుంటారు. ఇది సవాజమే కూడ,

కాని కీ.శే, (శ్రీ నోర నరసింశాంత్తిగారు నన్నయ మరియు నారాయణభట్టు చాల్యమందు శాంచీపురములో జదివియుండిరని తమ “నారాయణభట్టు” అను (గంథమున మరల మరల జెప్పియున్నారు వాళే అబే (గ్రంథమందు నారాయణభట్టు కర్తాటక -జేళశీయుడని కూడ వెప్పియున్నారు. అతడు కర్షాటక 'బేశీయుడై న పతీమున నతని నజో ధ్యాయుడైన నన్నయకూడ ఆ 'దేళమునకు జెందిసవాదేయనుటా సూచితమగుచున్నది కదా? ఇట్లు వీరిరువురు కర్తాటక 'చేశమునుండి, అంత దూరమందున్న కాంచీపురమున కెందులకు బోయిరో తెలియదు, దీనినిబట్టికూడ 'వారిరువు రొక (పాంతవునారని తెలియచున్నే ది గదా?

(శ్రీ కాగా నేశాక వూజ్యులు “నరస్వలీపుత” చిరుదాంకితు లగు (శ్రి పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులనారుకూడ నన్నయ భట్టార కుని విద్యాభ్యాసము కాంచీనగరమంజే జరిగియుందునను అభిపా యము గల్లియున్నట్లు "తెలియుచున్నదిం శ్ర ఆ దార్యులజారికా యఖ్గి

వి76 నన్నయ భౌరతి (పాయము గలుగుటకు రెండు కారణములున్నట్లు తోచుచున్నది. ఒకటి పూతలపట్టు క్రీరాములుగారా అభిప్రాయమును అచార్యులతో బలుమాప్లు నొక్కి. చెప్పియుండుట, రెండవది అళంనో అడిగళ్‌ అను తమిళ మహాకవి ఆ భామలో “శిలప్పధికారము” అను గంథమును వా? సెను, ఈ మహాకావ శ్రములోని కొన్ని భావాలు నన్నయభట్టు భారతములో నున్నట్లు అఆచార్యులవాకరికి దోచుట, నన్నయగారికి శిల ప్పథధికారమును గురించి లేలిియుండెనో లేదో ఈనాడు అ నిషయ నును గురించి మనము చెప్పలేము. ఒకవేళ రాజరాజు యాస్థానమున శేశెంచుచుండిన తమిళ పండితులా (గంథధములోని రమణీయ ఫావము లను సన్నయగారితో జెప్పియుండవచ్చును. భావములు రమణీయముగ నుండి యవి వచ్చినయెడల తరువాతి కవులుగూడ ఆ౯టి భావములను తమ తమ రచనలలో జొవ్బించి రచించియుందురు ఇట్టగుట నవాజమే,

శిలప్పధికారములోని రెండవ పదము “అధికారము” అనునది సంస్కృృృతపద మే. ఈ (గంథమును (వాసిన మహాకవి వాలీ కీ రామా యణమును చదివి, అందలి పురాణ దంపతులు, ఆదర్శ దంపతులయిన సీతారాముల దివ్యగాథ న్‌! (వభావితుడయి, తన కాలమునకు గొంత ముందు జరిగినదని 'చెప్పబడుచుండిన కోవ='న్‌, క్ణకి దంపతుల సాధార ణమైన యొక చిన్న కథను (బహవో ండరుగా బెంచి (వాసియున్నట్లు తమిళ పండితులు నిశ్చయించి యున్నారు. కావున వాలీ శ్రికి మహో ముని కవితా (పథావము ళీలప్పధికారములో నుండునటు అనుకొని యాశ్చర్యము 'జెందవలసిన పనిలేదు లా

ఇంతేకాక, యెంత దూరమందున్నను, యే కాలమందున్నను మహ+కవులు వ్యక్తపర చెడు భావములలో సమానత్వము గోచరించు ననుట ఎల్ల "రెరింగిన దే, అందువలన వై కారణములను గొప్పు యాధా రముగ దలచి నన్నయ కాంచీపురములో విద్య నభ్యశించెనని తలం చుట సనముచితేము కాదని మనవి చేయుచున్నాను,

ఆ:ధ)మహాభారతము - అవతరణ లా?

"తెలుగు పెద్దలకొక మనవి. (పాచీన కాలమున శాతవావా నాం్యధ సార్వభౌములు మిక్కిలి సమస్థతతో దవీణాపథము నంతటను శతాభ్ధాలకొలది పాలించఛినారు. ఆ రాజులు మగధ సా(మాజ్యమును గూడ జయించి కొంతకాలము పాలించినాళు. తమ యధికారము నంత టితో పరిమిత మొనర్చక నేపాళము వరకు కూడ వ్యాపింపశేసి పాలిం చినారు శాతవావాన వంశమునకు జెందిన యొకరాజు పంజూబులో గూడ పరిపాలనము సాగించెనని యా ేశచరి్యతమునుండి దెలియు చున్నది. ఆంధ రాజులు, “దవీ.ణశాపథమును” "పెద్ద కాలము పాలించి నందున నది “ఆం(థాపథో మామొను, అఆ కాలమునుండి, ఆంధ్ర దేశము నుండీ ఈ కవులు, పండితులు, గణకారులు పలు పాం తాలకుబోయి తమ యాం(ధ్రత్వమును నిలుపుళొని వస్తున్నారు, కాన, అంధములో (గంథములు (వాసిన వారక్కడక్కడ నుండిరి, (పస్తుతమును యున్నారు. కవులు మరియు పండితులు కేటి సంకుచిశమైన ఆంధ "దేశమున శే పరిమితమై యుండవఅయునని తలంచరాదు, ఎప్పుడో యొకష్తుడు ఆంధ'దేశమునుండి వలనపోయి, కర్తాటక రాజ్యములో ఫ్ట్‌రముగ నెలకొన్న తెలుగు కుటుంబాలానాదేకాదు. నేడు కూడ లక్షలకొలదిగ నున్నవి. ఏరిలో నన్ని జాతులవారు కూడ నున్నారు, అట్లా (పాంతొలపపోయి స్థిరపడిన వైదిక (బాహ్మణ కుటుంబమునకు జెందినవారిలో నన్నయ భట్టారకుడొకడు. భాషా బ్వేపాలు '(వబలి; భాము నుద్ధరిం చకున్న ను; విరోధములు పెంచుకొనుచుండు నేటివలె కాక అ కాలమున వేదాధ్యయనము చేసిన పెక్కు శాస్ర్రములు 'జెలిసిన "తెనుగువారు మిక్కి-లి గౌరవింపబడుచుండి*, ఉదాహరణము నకు (క్రీ క, 1600 నుండి 1840 వరకు మైసూరు 'జీకమును కీర్తి (పతిష్టుతో పాలించిన “అరసులొను రాజపటుంబమువాలి ఫురోహి తులు, వైదికమత కార్యములను నిర్వహించు చుండినవారు అంధ వైదిక (ూవ్మాణుళే,. కావున, “మత్యమరాధిపాచార్యుడు” అని

భాం నన్నయ భారతి రాజరాజుచే పొగడబడి ఉభయభాపా శావ్యరచనాఖి శోభితుడై న నన్నయభట్టు "లెనుగు కవెశఖరు డనుటలో నంచేవా మిసునుం తరయులేదు,

నన్న పార్యుని భారతమందల్కి యవళఠోరికా భాగమును, అశ్వా సొది అంతమందుగల పద్య గద్యములను, మరియు నాకాలవు చోళ, "దేంగ చాళుక స్ట్‌ పశ్చిమ చాళుక స్టరాజుల చరి్యతములను నన్నయ గారిని గురించియు, అతని భారతమును గురించియు గల గ౦ంథధములను జదువగా అ మహాకవి జీవిత చర్మితకు సంబంధించిన విషయములను నొకు దోచినచానిని సావాసీంచి, ఆం(ధ విద్యల్లోకము ముందుంచు చున్నాను, ఇందేవైనా మంచి విమయములు కొన్ని మైనా యున్నవని నవ్భాదయులగు పాఠకులు దలంచిన నా (వపయత్నము సార్థక మైనదని శృ్తి నొందెదనుం

నన్నయగారికి సంబంధించిన రెండు విషయములను గురించిన పరిశోధన వలన 'ేలిన యంశములను మనవి 'జేయవలసియున్న ది ఒకటి నన్నయ రాజరాజునకు కుల్టబావా 1 సుడనుట శొండవది నారా యణభట్టును గురించినది. ఈ 'కెండంటిని గురించి త్వరలో వ్యాస రూసమున (వాయగ లను, ఆధార గ9ంథభములు వలా ఖే (శ్రీమదాంధ భారతము (నన్నయగా రది) కీ రాజరాజ పట్టాభిపేశ సంచిక, 8) రాజరాజు నశేర్యదుడు - (శ్రి చి, వి, కృష్ణారావు. కు వారాయణభట్టు - కీ శే, నోరి నరసింాకాత్రి,. క్‌ ఆంధ వాజ శన చరి(ల-డా! దివాకర్ల దేంళటావధానిగారు. 6 వ్యాసభారతము = నన్న య పరిప్కారము - జొన్న లగడ్డ

మృత్యుంయరావుగారు,

అంధమహోాభారతము = అవరరణ వి/0 7) భారతి = పాత సంచికలు. తి పల్ల వులు-చాళుక్యులు-డా॥ ఎన్‌. వేళ టరమణయ్యగారు, 9) అంగధుల చరిత్రము - కే, చిలుకూరి వీరభ(దరావుగారు, 10 ది హిస్టరీ ఆఫ్‌ ఈస్టర్న్‌ చాళుక్ష్యాన్‌ ఎన్‌, వెంట రనమణయ్యగారు. 11) మైనూప గెజిటీర్స్‌-వాలూ్య్యూం-౨ పార్ట్‌ -వి ఎన్‌, వాయవదనరావు 12) పల్నాటి వీరచర్మిత - పాఠనిన్హేత - క. శే, (క్రీ ఉమాకాంత విద్యా శేఖరులు, 18) కిన్నెర - (మాసపతిక్ర) 19 1కి ది చోళాన్‌ - శే. న, సీలక్రంక శా ని. 15) రాజశాజు కలిదిండి (గౌమశాననము, ఇంకను మరికొన్ని (గంథ ములు, ప్యతికలు, అ ేలాలాం

నన్నయభట్టు యుగము ఇష్టా రామకృష్ణశాస్త్రిగారు. బియే.

రాజ్యాంగ పరిస్థితులు ఫలా

శ్రీః పూ! 78 సం మొదలు (ీ తు సుమారు 240 వరకు శాతవాహను లాం[ధ్రబేశము ేలిరి. ఆం్యధు లుత్తర దేశమునుండి వచ్చిన వారగుటచే నీశాలమందలి వారు ప్రొక్ళతభాషునే మౌట్లాడు చుండిరి. వీరి తర్వాత్‌ పల్లవులు (శ్ర1శ। సుమారు ఏఉ0-600కు రాజ్య 'మొసర్చిరి.. వీమ్మట కీ శ, 600-1158 కు చాళుక్య లాం దేశ మును శాసించిరి, వీరి కాలముననే ేశభాపు లుచ్చదశకు వచ్చినవి. ఈ విషయమునే నన్నిచోడుడు తన కుమార సంభవమున నిట్లు నుడివెను, క॥ _నునువూర్షకవిత జీశం

బున వెెయంగ చేశిక వితయిట్టించి "ఆనుం

గును నిలిపి రంధ)విషయం

బుసయజన. జూళుక్యరాజు మొదలుగ బలువుర్‌.

రాజరాజన కేందుడు శ్రీ శ, 10228 నం జూసైై 19వ "లేదిన సింపోననమెక్కి. 1066 వరకు రాజమ హేం[ద్రవరము ముఖ్యపట్టణముగ 'వేంగిజేధమును పాలనము చేసను, ఇతడు చోళరాజుల యాడపడంచు కుమారుడై తన మేనమామ కుమర్హైను వివాహమాడుటవే రాజ్య మునకు బలమధిక మాయెను, రాజురాజు స్వతస్సిద్ధముగా బలపరా క్రమ శాలి, అందువఎన శతురాజు లీకనిని తలయె త్తి చూడ లేకపోవుటచే "దేశమున శౌంతియు. సీతనికి మనస్సాస్థ్యము 'నేర్పడెను. ఉత్తర హీందూ'ేశము నేలిన భోజరాజున కీతడు సమకాలీనుడు, రాజరాజు తన కాలమంతను పరరాజ్యముల జయించుట్ట్కక్షై వినియోగింపక

ఆంధమహాభారతము - అవతరణ (86) వ81 సంతృప్తిజెంది భోజరాజువలె శావ్యగీత (వియుడ్సై. సుఖతరంబుగ శాలమును గదుపుటచే భోజరాజుకంయె నదృషస్టవంతుడని చెప్పవల యును శాన నీ కాలపరిస్థితులు మళ(్రచారమునకును సారస్వ తాభి వృద్ధికి ననుకూలముగా నుండెను,

మతజీియు రాజన రేం్యదుడు సంస్కృత కన్హాట పె శాచికాం్యధ భాపాకవిరాజశేఖరుడైన నారాయణభట్టునకు నండమపూడి (గామ మును, గణితశాన్ర్ర్యమును రచించిన మహాకవియగు పావులూరి మల్ల నామాత్యునకు నవఖండవాడ యను [గ్రామమును దానముచేసి భారద్వాజ గోనుడగు చీదమార్యుడను (చావ్నాణునకు కోరుమల్లి నామ (గామము చం(ద్మగవాణ వుణ్య కాలమున నొనంగెను.. ఇట్టి కవులను పండితుల నాదరించి యగహోరములిచ్చి భాపాపోమణము వేసినవా డగుటచే రాజును నన్నయభట్టు భారతమున నిట్లు స్తుతిం చెనుం

“అ(గజన్ములకు ననుగవామునం అల జారుతరమజక+* (గ్రవోరంబు లిచ్చుచు

"బేవభోగముల మహావిభూతిం

దనరంజేయుచిట్లు మనుమార్షుండగు విష్ణు

వర్థనుండు వంశవర్థనుండంం మతపరిస్థితులు వలా

అమరావతి; జగ్గయ్య పేట, భట్టిప్రోలు మొదలగు ప్రదేశము లందు బయలుదేరిన శాతవావానులనాఃటి స్థూషములు కాననములపట్టి యాకాలమం చాం[ధ'బేశము బాద్ధమళతా కాాంతమై యుండెనని నృష్ట మగుచున్నది. ఆ కాలవువారు గాఢమగు బొద్ధమళాభిమానులు. బౌద్ధమత నిద్ధాంతములు :- -

దీనికి కర్త బుద్ధుండుం "జీదములు పౌరు పేయములనియు, కాన (ఏమాణములు కావనియు; నంసారమంతయు దుఃఖమయమనియు,

సర్వము శీణయు_క్రృమనియు, సర (ము ళూన్యమనియు: జిన్నరాహీత్య మునకు కర్శసన్యాసము మూలమనియు? అహింసయ్‌ పరమధర ణ్‌ మనియు వీరి యభిపాయముః

పల్లవుల కాలములో వైనమత మీ టేశమున వ్యాపించినది, జై వమత సిద్ధాంతములు వలా

ఈ మతమును జిన దేవుడు సృష్టీంచెను. వేదములు పౌరుకేయ ములు గాన (సమాణములు గావనియు, సదాచారదురాచారముళలే జీవుల రక్షణ శిశ్సణ 'జేయునుగాని ఈశ్వరుడు లేడనియ, అహింసయే పరమ ధర్మమనియు, సృష్టియు, జీవులు అనాదులు గాన వినాశము "లేదనియు ఏరి భావము.

పో లి

బా్ర్రహ్మణమతాభివృద్ధి ఫలా

ఈ కాలమున డైైనులు మతపుచారము చేసిన (సతి స్థఎమున కునుభబోయి (గావ్మాణ మళస్థులు కూడ తము మతమును బోధించిరి. అ శాలఫురాజులు శ్రైనులను (యూవా స్రమతస్థులనుగూడ నమానముగ గౌరవించిరి. డై నభిమువులకు చేవాబయములను గృహములను నిరి సంచి లతో ఎమగార్థమై 'గామముఐను, భూములను నిచ్చుట వేగాక, యశ్వ 'మేధాది యజ్ఞృముల నొనర్చి. దావా శ్రైగాలకు భూరిదథీణలనిచ్చి యాదరొంచిరి గాన, (వాహ్మాణ కై సమతములు విరోధములులేక దేని చారి నది యీ ేశము పబలుచుండెను. పల్లవులలో గొందజు భారద్వాజులు పరమ(బవ్నాణ్యులు, ఏరిలో ఫొందటు బేవులు మటి కొందలు వైవ్యవులు, మహేం్యద్రవర్శ్మయను నాతడు మొదట నైైను కైయుండి శైవుల బాధించి, తర్వాత ఎశ.వుడై జైనుల నిర్మ్శూలము చేసినట్లు కనిపించుచున్నది*. మొత్తముమోద కాంచీపురము. నేలిన పల్ల వరాజులందలణు (గూవా శ౯మతమునే (పోత్సహించిరి. కానీ వాళు

ఆంధఫఎమహాభారతము - అవతరణ 288 క్యులు రాజ్యమునకు వచ్చినత ర్వాళ బౌద్ధమళమునకు ప్రాబల్యమును గలిగెనుం -్‌

కన్నడ 'బేశముస పళ్చిమ చాళుక్యులు శైననుతము నాదరించు టచే కన్నడభావమలో నెక్కువ వై నవాబ్మ యము బయలు బేరి నది. దవీణ మహారాష్ట్ర చేశములలో గూడ వై నమకము వ్యా్రిలో గలమ. కాని (_బావ్మాణ మతమునకు (పోశ్సాహము గలుగగానే శత్చ్రతిపాదక నిబంధన (గంథములు బయలుబేరినవి, ఈ కాలనున భాగవతము 'రామాయణముకంకె తీమిళమున ముందుగా ఖభాషాంతత్‌ కరింపబడెను,

పరినరబేశములం దిట్లుండు నాం[ధబేశమున చాళుక్యులు రాజ్యమునకు వచ్చిన స్వల్బకాలమున కే; యనగా ?వ శతాబ్బమునం'బే మహాపండితుడై న కమారిలభట్టు శ్రైమిని సూతములలోని పూర్వ మూమూంస పరముగ కర్మ్యపధానమైన వైదికమతమును శోధించి పామండ మతముల నడుగంట (_తొక్కివై చెను. ఇతనికి భట్టుపాదు డను నామాంతరము గలదు. శై మినినూ(తముల కీతడు భాస్యము వ్రాసెను, దీనిని భాట్టమత మందురు, ఇత డాంధుడు, తె త్తిగీయ వాఖవాము లండి యశ్ఞేళ్యరభట్టు, తల్లి చంసదగుణ- , ప్రస్తుతము నగంజూాము' జిల్లాలోని జయమందిరమను (గామనమందు జని స్ఞంచెనని జినఫవిజయమునందు సవాయబడినది. ఈతదు జైనవేసము థరింఛి రవాస్యమ్ములై న చైనమత(గంథభముల శై నరురువులయొద్ల నభ్యసించి, తర్వాత టెనమత ఖండనము -చేసెనుం

కుమారింభట్టుసకు చాళుక్యులు పూర్తైన యూతనిచ్చుటచే వ్రైనమతనాశనమును. వైదిక మఠమునక గట్టి ఫునాదియు నొతడు 'వేయగల్లినాడు. ఈతని తర్వాత నొఠ శత్రాబ్బమునకు శంక ఛాచార్యుల వా రుదవించి యుపనిషద్భుగవద్లీతా 'ావ్మాణను- (తములకు భాష్య

లిం6 నన్నయ భారతి తము వి శ్వాసార్టముగాం గ నృట్టుట'లేదుం లిక్కున భారళాంటధ్రీక ర ణము నా(టికి నన్నయ మూండు పర్వములను సమ[గముగా నుండి ను "తెలియుచున్నది “ఆదరణీయసార వివిధార్థగతి విస్ఫ్సురణంబు గల్గియ ప్టాదశ పర్వనిర్వహణ నంభృతమై పెనుపొంది యు+డ నం చాది దొడంగి మూండు కతు లాం ధ కవిత్వ విశారదుండు వి చ్యాదయితుం డొనర్బె మహి తాత్ముుండు నన్నయభట్టు దతతన్‌” (తిక్కన, అం, భార, విరాట, ౧.౬) కావున నన్నయ భట్టారపండు అం(ధ మహాభారతమునందు మూండు పర్వములే రచించుటకు నాండు అవకాశ మేర్చడినదనియు, నాతేయ సమ్యగముగా “నిర్వహింపి "లేకపోవ్రటకు కారణము కవి యొక్క వార్థక్య మో, మరణమోా,, లేక రాజయొక్క మరణమో, రాజ్యవిస్త వమో అయి యుండవచ్చుననియు తలంపవలసి యున్నదిం నన్నయట్టు తానే “అం(ధకవిత్వ విశారదుండ్రైో యుండ, తన సహో ఛ్యాయి *“అఖిమతంబుగ తోడయి నిర్వహించుటి శీల యొప్పుకొనెనో క్‌ ఈ నారాయణభఛట్టు చరిత మేమో, అతనికి రాజస కేందుని యాస్థాన మున ఎట్టి స్థానమో- ఈ విషయములన్నియు నన్నయభట్టు రాజరాజ నరేందు9ల 'చరిితములు పరిశోధించిన విశదమగును. ఆంధ కర్షాట (చావిడ ఫాననముల మూలమున నాంటి రాజకీయ చరిత కొంత ఈ (కింది విధమున తెలియవచ్చుచున్నది, శ్‌ క్రివర్మ నిమలాదిత్యులు : “రాజురాజన "లేం దుడు గోనిమలాదితా ఖల్‌ తీళూ జుండుో(భారతం ధది, ఈ ఆశ్యాః ౨౭౩) విమలాదిత్యుండును, ఆశని యన్నమైన శక్తి పర్శయు (చావిడాధీశులైన చోళరాజులతో సంబంధ ాంధవ్యముల

ఆం[ధమహాభారతము - అవతరణ విర? నంది నిరంతరము వారి సాయమును పొందుచుండిరి, ఇందుల కారణము నాంటి రాజకీయ కల్గోలములే వాని నిచ్చట పరికించుట యుక్తము,

( శ నా౮౫ వజక్రను చోళ రాజ్యమును పరాంతకుండను రాజు పరిపాలించుచుండెను. ఈతని కాలమున వోళుల బలము కొంత నన్న గిల్లి యుండినది. కర్షాకబేశమును పరిపాలించుచుండిన రాష్ట్రకూట చ్యకవర్తులలో (పసిద్ధండైన ముమ డీ క న్తరాజు వోభులమిందికీ దండెత్తివచ్చి తొండై మండలమును సన్ముగముగొ తన పరిపాలన లోనికి "తేచ్చుకొనను, అనంగా నతని రాజ్యము జేంటి మదరాసు వెంగల్బట్టు జెల్లా౧వజుకు వ్యాపించి యుండెను, (411612౯ £8380174- శ0125 ); పరోంతక చోళుని కాలమున ఈ భాగమును చోళులు మరల స్వోధీనము చేసికొన లేక పోయిరి. కర్నాటక ేశమునందు మున్నుడి కృస్షుని యనంతరము (8 కళ, జా౬౮ా (పాంతమున వొట్టి గుండోను వాని వెమక (కీ, క. ౯౭౨లో కక్కలుండును చ(శవర్తు వైనను వారు చాల బలహీనులైనంకున తొంటి పశ్చీమ చాళుక్య వంశీయుడైన ఇమ్మడి ర్రైలవుండు.. (క, శ, ౯౨౩లో యుద్ధమున కక్క_లుని జయించి కర్నాటక చ వర్తి యాయునుం

నరిగా నీ కాలమునకు అఆంభ్రజేశమున విప్లవ మొకటి సంభ వించెను, జబాచోడ భీము(డను 'ెను(గు చోడండు బేంగ వభువైన చానార్ల వుని యుద్ధ రంగమున వధించి వేంగీ సాదూజ్యమును (కీ, శ, గా౭౩ నం. లోనే త్య కమించెను దానార్ల వుని కుమారులు కక్రీవర ] విములాదిక్యులు. "దేశమును త్యజించి పాజిపోయిరి. (“38120506 అడి 0 ౧౯ స. 7081262 2002024002 కేం6122 138102 6౮౦8౭035, 19339. ₹. 603)

తతణయమే - ఈ యార(ధరాబి సోదరులకు శరణ మేమి లభించెనో "ఇెలియరాదు. (శీ శ, ౯౮౫ నాంటికి రాజరాజ చోడు(డు (దవిడా

ఫింకి నన్నయ భారతి ధీకుండాయెను. (080125 1. 9. 198) ఈతండు రాజ్యమునకు వచ్చిన తత్సణయమే చొళ రాజ్యమును వి_స్తరించుటకు పూనుకొ నెను, కర్నాటకు లపవారించిన రాజ్యములను మరల సనంపొదించుటకు పూనుకొనెనుం ముహాబలవంగుండును, ఆపార రాజ్య కాంయ గలపాండు. ననుటచే సింటోసనమునకు వచ్చిన యచిరకాలముననే చాలవరకు ఉత్తమ చొళుని స్వాధీనమైన శుండీర'బేశమును మరల స్వాధీనము చేసికొనెను

ఈ కాలమున నాంధ సోదరులు చోళరాజు నా్యాశయించినట్లు అనంతర చర్మితచే తెలియవచ్చుచున్నది. వీరు (దావిడచేశ మేల _(ప వేశింపవలసి వచి ఏనదో, (దావిడుల యా[శయ మేల యుచేషీంస వలసి వచ్చినదో అనంతర చరిత చూచినలాని బోధపడదు. కర్నాట కులు చోళులకు నిరంతర శత్రువులు, కన్హాటక లైలఫునికిన్సి కెనుంు చోళ భీమునికిని సఖ్యముండినదో "లేదో తెలియదుగాని, పరాంతకుఖి మరణానంతర విషయములచేత వారు మి(తులేమో యని తలంచుట కశవశాశము కలుదుచున్న ది, మై/౫ా _తె లవుండును, భీము/(డును తమ (ొత్త రాజ్యములలో నప్పుడే కుదురుకొను చుండిరి అట్టి సందర్భ మున నాంధులకు అజవ'ేశ మే గలియాయునుం

రాజరాజచోళుడు వేంగిని జయించుటకు ముందుగానే కర్నా టక చేశముపై దండెత్తి త్తైలపునితో యుద్ధమొనరించుటచేతను, ఈర్వాత 'రాజకీయరంగమున. వేగీవిషమయమున చొళులు (పజేశించి నపుడెల్ల పశ్చిమ చాళుక్యులు తామును ఆంధ (_డావిడ కర్ణాటకముల సడిమి ఎల్లలలో పోరొసగుటచేతలు ఈ కాలమున చొళులును, శక్తీ వర్గ విమలాదిత్యులను కర్నాటాం[ధ జటాచొడ నమే ్రశనమునకు జంకచుండీరని కంకింపవలనియున్నది. వ్‌ది ఎట్లున్న ను పట్టా ఛిపేకమైన అటు ఏడు సంవత్సరములలోపల గంగపాడీ (అనల్లూ నేంటి మైసూరు శాజ్యముు నొళంబ పాడి (అనగా నేటి అనంతపురము, బళ్ళారి

అంధ మహాభారతము - అవతరణ (87) 2089 కదువుారు జిల్లాలు) రాబ్యము"'ను జయించుటకు రాజరాజు దండెల్నెనుం (610129, 1 9. 207)

(కీ క ౯౯౨ సం కు కొంతముందు అనంతపురము జిల్లాలోని నల్లగొండ తాలూకాకు చేరిన రొడ్డమను (గామముకడ జరిగిన మహా సం_గామమున చాళుక్య అెలపుడు రాజరాజును ఓడించి నూట యేది యేనుంగులను యుద్ధ వే.(నమునుండి వారించెనుం (వ్‌. 1. 1 1౫0 1-77) ఇందు వలన అవనోట చోళుల పురోగమనము భంగ మొంది నను నొలంబపాడిలోని దథీ.ణభాగము మ్యాతము వారి స్వాధీనమం జే నిలిచెను, ఇందుచే వారికి వేంగి మిద దాడియెత్తుట కనుకూలములు కలిగినట్లున్నది వలయన కర్నాటకులు వేంగి వారికి సాయపడవలయు నని వారు బళ్ళారి మార్గముగా వచ్చి కృన్ణ కుత్తరముగా దాంటి క్రొండపీటి సీమ మార్గమున పోవలయును, ఇప్పుడం అఆ మధ్యభాగము చొళుు స్వాధీన మాయునుం

ఈ విధముగా సమకూర్చుకొని చొళులును, శ_క్రీవర్శ నిచములా దిత్యులును జటాచోడ భీముని ఎదుర్కొని (శీ శ. ౯గా౯ా-౧ంంం (సాంతమున కంచికి సమిపమున జరిగిన యొక యుద్ధమందు ఆతనిని చంపిరి. అనంతరము. చొళబలముతో శ క్రివర్శ "వేంగీ స్యామాజ్యము నకు వట్టాభిమి కుండాయెను, (000128 1. 9. 217, 218 219) బహుకః ఈ కాలమం జే విమలాదిత్యుడు చొళాధిపుండై న రాజరాజు కుమా శై కుండా'జేపిని వివావా మాడియుండునుం

వదిఎట్లున్న ను. అంధ రాజకుటుంబమునకు అరవపొత్తు తప్ప డామయెను. ఇందువలన దాదావు డెబ్బది సంవత్సరములు ఆంధ?భూమి (దావడ కర్నాట మై న్యముల సంకుల సమరములకు రంగభూమి యాయొను, ఆంధ భ_ర్త పలుమారు తన స్థానమును వదలి 'దేశా౦తర. గతుండు శావలసివచ్చెను, కొని తుదకు ఆంధ్ర (దౌవిడములు అెండును

ల్‌ం0 నన్నయ భారతి పొళరాబ జాహి(తుల్తైన యాం(ధళాజన్యు పాలనకు వచ్చుటచే నాంధ) బేశమునకు శాంతి చేకూరినది.

విచులాదిత్య కశ్రీవర్శల కష్టసరంపరలు (శ్రీ, ఈ ౧౦౦౦ లోనీ ఈ దిజయముతో నూతన పరిణామము నందినవి. శ,క్తివర్శ విమలా చిత్యులు చేయ్‌ సామా?జ్యమును లైళొన్న వెంటట'సీ వతి మచాళుక్యులు చొళులతో ఉఊానిరి, (శీ శ. ౧౦౦౩ నంవత్సరభు చొళళౌసననములు ఈ వినయమును, (పస్తావించుచున్నవి. (3330 1927610118 14 లి. 210) (శ్రీ శ ౯౯౭ సం, తెలపండు గలింటి నత్యా్యశయుంయడు, థరని ఘుమారుండు కర్నాటశ చ్యకవ ర్హియాయిును. ఈళనికిన్తి చొళు లకును జరిగిన సం[్రానమము గంగపాడి నాకంబపొడి 'రాబ్బముల కాజకగునో కాదో గాని (క్రీశ ౧౦౦౬లో సీతడు వేంగిపై దండెత్తి వచ్చెను దన్నాడయన్మదల యను (పచేశములోని కోట్ల లను ఈతని సేనాధిపిమయెన బయలవంబచి యనునొ!డు నాతండు తగులంగొట్టి గొన్ని దినములు చేలోలునందు నిడిసీయుండెను. (5 1. 1. ౪01 ౪7[-102) ఈ దండయ్యాత ీంగిని స్వోధీన పజుచు ఫొనుట కన్న నక్కాలమున కర్నాటజేకమును పివేశించన టోకు లను పాట్యదోలుటకే యగును వీలన ౧6౦౮౨౩ సం[మునను, తతర్వాత చోళులు చాళుక్య రాజ్యమున (వవేశించి చీజావ్రరో. జిల్లాలోని ఉటోనూలు వజకును వ్యావీంబీ జ్‌శమును కాల లబెట్టేం, 6. 1. ఈ].

?4

క్ష క! రాజ్యమును శక్రీవర్మ శీ శ ౧౦౧౧ వజకు చేరిపాలిం వెను, అతండు గతించిన వెనుక నాతని సోదరుండు విమలాదిత్యు/డు శాజాయొను. కాని వకారణము చేతనో వెంటనే పట్టాఫీవీ క్తండుగాక కొంతశాలము చొళే-ేశమున మామగారి యింట తీరునయ్య్యూపులోజే యుంటెను. ఈతని కానవమొకటే (శీ, క, టంగర లో తిరువయ్య్యూ రులో కలదు. (215 0£ 139కి ఈ కాలమున కశ్నోటకులు. వేంగీ రాజ్యము నాశ్రమించి యుండీ రనుటకు (పబల' నిదర్శనములు గలవు

అంధ)మహాధారతము - అవతరణ విఫ1

౧ంంంయి|లో రాజేంద్ర) చూళుండు. "జీంగి మూందుగా- కర్నాటక. ముప్పై దండెత్తివచ్చి జయపింహూసి. జయించి. మరల వేంగి ంకందు. విమలాదిత్యుని (పతిస్టించెన్ను

నిమలాదిత్యుండ ౧౦౧౮ వణకును వేంగిని పాలించి చని: పోయెను రాజరాజనరేందుని యవస్థలు :

(శీ శ్క్త ౧౦౧౮ తర్వాత, మరల 'వేంగీరాజ్యమున కలతలు (పారంభమెనవి, విమలాదిత్యుని మరణానంతరము తతణ మే రాజురాబొ' నరేం్యదుడు రాజ్యమునకూ రాలేదు. ఆతని (సవలి) తమ్ముడైన విళ్లు వర్ధన విజయాదిత్యు(డూ పశ ఎమచాళుక్యుల సాయమువ అన్నను తమిజి వైచి వేంగీ సామా)జ్యమును నపహారిం'చెను, రాజరాజ న వేందు౦డు వేయునటి లేశ చొళబేశమునకు మామ శళడకు పాటిపోయెను. (ధారతి స్వభాను వైశాఖ, వు, ఈ3). చొళ దేశమున రాజరాజు గతించి అతని కువూరుండు 'రాజేందుచొళుండు చక్ర గన _ర్హి యాయెను, ఈతండును తండ్రివలెనే పరాక్రమశాలి. (కీ శ, ౧౦.౨౧. ప్రంతమున రెండు మై న్యములను- ఒకటి కర్నాటకమునకును, ముజియొకటి వేంగికిని పంవీ చాళుక్య జయసింహుని ఓడించి వేంగిని మరల (గహించి,' తాను కొంత్‌ కాలము 'వేంగియందుండ్ని స్వయముగా రాజరాజనరేందునికి పట్టాభికేశమొనరించి (దవిడ దేశమునకు మరలిపోయెను,. (రా కేంద) చొళ చళ్రవ ర్మి--వేంగి భారతి. స్వభాను, అశ్వయుజ) రాజరాజనరేం (చుండు (శ, శ. ౧౦౩౦ వజపను నిరాఘాటముగా, రాజ్యమును, పరిపా లించుచుండెను,

మరల చిక్కులు _పారంభమైనవి. (క, ఈ ౧౦౩౧లో విజయా దిత్యుండు పశ్చిమ చాళుక్యుల సాయమునంది.:. కాబోలు, .. మరల. అస్నృన్గు పాజళ్ళదోలి” వేం్రీ సా్వామాజ్యమునకుు మనోనైభవమున,

లిం నన్నయ భారతి పట్టాభిపేకము 'జీయించుకొనెను (ే.డీయ...5. 11. వ. 277).-రాజ సళేందు/దు ఇంకొకమూజు చోళబేశమునకు పోయి తిరుగ అరవ మైన్యనును చేకూర్చుకొని (క్రీశ, ౧౦౭౫ (పాంఠమున తిరుగ రాబ్య మును నంపాదించుకొ నెను. ఈ కాలమున నీతనికి పశ్చిమ 'వాళుక్యులు (వబల విరోధులై ప్రతిభటించిరి. ఈతని పై న్యము వచ్చుసరికి వేంగీ యందు చాళుక్యుల బలముండినట్లును ఇారప్పటిశే బెజవాడ కోటను సాధించియుండినట్లును నిదర్శనములు గలవు, పశ్చిమ చాళుక్యుల సైన్యమును (పలిఘటించిన (దవిడ నీనాపతి (బాహ ట్రయనుః ఆతని కింది సీనాపతులును కలిదిండియను. (గ్రామమున బరిగిన రణ రంగమున మగిసిరి, వీరికాజుక్తై రాజరాజ న౭ేందుండు నివాలయము లను నిర్మించి వానికే. భూదాననులు గావించెను. (కలిదిండి శాసన మున తోరీఖు పోయినది. అది బహుశః ౧౦౩౫, లేక ౧౦౩౭ (దాంక 'మేగాని ౧౦౪౫ కాజాలదని తో ౧చుచున్నది.)

ఈ విషయానంతరము కొంతకాలము మరల శొంతిచేకూరిను, గాని యది కొంతకాలమే.. క్రీశ, ౧౦౪౨ (ప్రాంతమున పశ్చిమ వాళుక్య చకవర్సి జయసింహుండు మరణించెను, వాని కుమూరుండు చై్రలోక శ మాల్లాహవమల్ల చిరచాంకితుండు, పరా కమాాలి మొదటి సోమేళ్వరుండు రాజ్యాధిరోవహాణ యొనరించెను. ఈతండు (క్రీశ, ౧౦౪రీ కు ముందే వేంగిపై దండెత్సివచ్చి, 'వేంగిని జయించి, తన సేనానాయ కుంరై న శోభనరసు అను నాతనికి “వేంగీ ఫురవ రేశ్వరు-డిను బిరుదును, *యుపరాజి లాంఛనములను ఒనంగి నమా నించెను. (10021 ఇ₹600౯68 *01. 25 ౨. 90. తతమణకు రా జేందచోళుని కొమారుం దైన రాజాధిరాజు దండువెడలి వేంగీ చేశమందలి దన్నాడయను (పచేశమున చాళుక్యుల బలములను ఢికొనెను. ఈ దన్నాడ యను నది కృష్ణకు దవీ.ణ 'తీరమునందలి దన్నాడ; చరిత (పసిద్ధమైన ధాన్య వాటి, దన్నాళకోట, కడపజిల్లా జమ్ములమడుగు "ళాలూకాలో. నొక

అ.ధృమహాభారతము - అవతరణ వ! దన్నాడ కలదుగాని ఇది అది కాదనుబకు్కుు ఎప్పుడు చోళ వాళుక్య యుద్ధ మేర్చడినను ఇరువుంకును ఛాన్యవాటికడ వోరు పొనగుటయేీ నిదర్శనము, ఈ యుద్ధమునందు చాళుక్యుల దండనాయకులు గండ పయ్య గంగాధరులను వారు రంగమున మడిసిరి. విక్కి, విజయా. దిత్యుండు; నంగమయ్య అనువారు పాటీపోయిరి. ఈ విక్కి. యను వాండు సోమేశ్వరుండు రెండవ కుమూరుండైైన వి(క్రమాదిత్యుడని చరి(తకారుల యళ్ళిపాయముః నిజయాదిత్యుంయు రాజన రేందుని సోదరుండయ విస్తువర్ధన విజయాదిత్యుడేగాని యన్య్యుండు.. - కా నేరండం సంగమయ్య ఇాళ్ళుక్య దండనాయకులలో (పసిద్ధుండు ఆ వెనుక చోళుల చైన్యములు ఇాళుక్యులను విన్నాాడీ కొల్లి పాఠ నగరము వజక వచ్చి దానిని తగులగుక్ట్రిరని చోళశాసనములు చుడువుచున్న పి, (5.1.1 17. ౩29)

కాని ఈ యుస్థమునందు చోళుల శెంతమూ[నేమును విజయము కలుగ లేదనుటకు (ప్రబల సెదర బ్థనము “చేని వారి స్వాధీనము శకార్ర పోవుటయే. వలయన, దన్నాడ కడనుండి వారు కృష్ణనుదాంటి వేంగీ నగరమునకు పోలేక పశ్చిమమునకు దారితీసిరి. బహుశః వాశి యుభే కము కొల్లిపాకఠ కడనుండి అటు కృష్ణకు ఉ_త్తరతీరము మిందుగా నడచి జేంగిని (ప్ర వేశింపనలయునని శావలరయమ. కాని కొల్లి పాకళడ పై తము ఏంని పెకి పోసియక చాళుక్య దండనాయకుం డొళండు అద్ద పడి అ నగరమును కాపాడి వారి వుకోగమనమును సిరోధించెన్కు సింగణ "దేవర నినునర్‌ండు, బహుకః సింధువంగజుండు) “*థ్రాల్లి పొాకఠ్రయె 'కాపం . దతీణదిశౌకవాటంి అను బిరుదులను ౧౦౪౫ యీ శలో వహించి యుండుటవే. నీ విషయము. తెలియుచున్నది. (1 0. ౪11 ఏ. ౬ 3.8)

ఈ దండయా[త యీ విధముగా నిషృలమై నంతట క్రీ.శ ౧౦౪౭ (పొంతమున మరల చోళులు దండెత్తి వచ్చిరి. మరల మున్స

లిం నన్నయ భారతి పటిపలెనే దన్నాడకడ యాద్ధమైనది. “౫0డ్రర్‌ దినకరన్‌, నారణన్‌ గణవతి, మదుసూదనన్‌” అనువారిని తా మెదిరించి ఓడించి తర్వాత కంపిలి నగరము (సవేళించి అచ్చట రాజభవనమును లేగులం బెట్టినట్లు చోళులు వెప్పళొనియున్నారు. (5.11.%. 978). కాని ఎచ్చటను శాము వేంగిని (పవేశించినట్లు వెప్తకొనలేదు. గావున వేంగి వీరికి స్వాధీనము కాలేదని తెలియుచున్నది; పైంగా _ వేంగిని (ప్రవేశించుట కవశాశము సె త, మేర్పడులేదని స్పష్టపడుచున్నది షె నుదవారింపల బడిన గండర్‌ దినకరన్‌ అను నాతండు' చాళుక్య దండినాయకు€డై న గండరావత్యుండు. ఈతడు ౧౦౪౭ (ఈక లో సింధవాడినాడును పరి పాలి, చుచుండెను, మహామండ లేశ్వరుండు. '“ముండలంగావ, నాళ్లిం మున్నిజీనియను బిరుదము లీతని కుండుటచే నీతండు ఆమండలమును శాపొడుటక్రై చోళుల 'నెదిర్చినట్లు నృష్టముః (ఏ.ఓ1. 001 105) నారణన్‌' అనునత(డు _ బావా సొ మంతి, మవో (వచండ దండనాయ కండు నారాయణయ్య యనునాత(డు, మజియొక్ష (ూావ్మణ దండ నాయకుడు; తర్వాతే మహానుంనియెన వాండుు మాణస వంశస్థుడు, పూర్వము జయసిరహా చృకవర్తిని కాపాడిన కాళిదాస మంతి) కుమూరుడు, |

ఈ దండయా[తనే తేమ్ముపయుతే ములే మాత్రమును ఫలించక పోలా చ్లోళులు ఆ మజు సంవల్సేరము తుంగ భ్మదనుధాంటి పుందూరు (ప్రవేశించి పేరారను నడీతీకమున చాళుక్షులకును,. చోళులకును గొప్ప సం్యగామమాయెను,. పలువురు చాళుక్య 'దండనాయకులు వెజంగొనిపోయిడిరనియు, ఫుందూరు నగరమును పాడుంగెట్టి, “మన్నెం దిబ్బి అను నగరమును - నాశమొనర్చి అచ్చట జయస్తంభమును నాటినట్లు చోళులు చెప్పుళొనియున్నారు. (601 1890 3.1.1-17.329) ఈ వుందూరనుసది మైదరాబాదు రాజ్యములోని మహాబూబునగరు జిల్లాలో_కృష్ణానడీ తీరమున నున్నది. ఈ నగరమును ఫుం[డవురమనసి

అం,ధమబహోభారతము = అవతరణ లిరిక్‌ సంస్కృతమున న్యవహరించుచుండిరని ఆరవ చాళుక ఏ! బ్‌ )మాదిత్యుని ౧-౨-వ సంవత్సరపు (సభవ) శాసనముచే తెలియుచున్నది. ఒకా నాక మజో మండ లేశ్వరుండు హాల్ల కరసు అను నాతండు వుందూరులో 'భీమసమ్ముదమను చెణువు(కింద ఒక శైైన బసదికి భీదాసముచేయుచు ఆయూరిని ఫుందూరనియు, ఫుం[డపురమనియు వేర్కొని యున్నాడు, (శెలింగానా శాసనములు చాళుక్య, ౨౮) మన్నెం దిబ్బ యను నది మాన్యఖేట నగరము గాక మరి యీగరైనను సమిప (పబేశము శావలయునుం

కాని చోళు వేమి వెప్పకొన్నను వేంగి కర్నాటకుల స్వాధీనము తప్పలేదు ; చోళుల స్వాధీనము శాలేదు, పైగా పచ్చిమచాళుక్యుల పట్టు గట్టిపడు చుండెను. చోళులను జయించనందుచేతనో; "లేక వేంగిని భషనువులకు లోచిక్కుసీయక శాపాడినందుచేతనో తెలియదుగాని చాళుక్య సోమేశ్వేరుని "పెద్దపమారుండు రెండవ సో మేశ్వరుండు ఈకాల మునకు నరిగా వేంగీఫుర వరేశ్వరుండని _ శాననములలో వ్యవహరిం పండి యన్నాండు (1-1 84. (శ్రీశ ౧౦౮౬) వేంగిని మరల నంవొదించి రాజన కేందు?ని వునస్థావితునిం జేయిటకు చోళులు చేసిన ఈ మూడవ టఊయత్నము ఈ విధముగా భంగమైనది పైగా చోపల బలము [కమముగా తగ్గుట కారంభమైనదిం చాళుక్య చక్రవర్తి సోమేశ్వరుని కుమారులును, సామంతులును, మంన్రులును, దండనాయ కులును మహా బలవంలేలుండిరి. సోమేశ్వరుడు అటువై వు కొంకణ మాళవ దాహళములను జయించి, ఇటుమైవు వేంగీ రాజ్యము మింద పట్టు వదలక్ర యుండెను. రాజరాజ నశేం(దునకును అతని అనుయా యులకును చోళ 'బేశమునందలీ తిరువయ్య్యూరు నగరమే గలిగా నుండెను. (కీ.శ ౧౦౫౦లో సీతంయ తీరువయ్యూరులోని శివాలయము నకు మూడువందల శాపారాజ మాడలను చానమిచి, స శాసనము (నాయించీ యున్నాడు, (5.1.[.౪7.520) అవో! ఆంధభొషకు తొలి

లంగ్‌ నన్నయ భారతి పోవకుండని (ప్రసిద్ధినందిన మహా రా జేన్ని ఇడుమలనను భవించెనోగ దా! జీండు (దావిజల పాత్తు మనకింత దున్సపహాముగా నుండగా నాండు అ మహరాజు (దవిడజేశము నుండి ఎంత చింతించినో. తల్లి అజవ శాజు కమార్తి ; భార్యయు అజవతయేం ఎందరు అయ్యస్తు వీ ళ్ళెలు 'మొదలియార్లు కృస్తాగో దావరీ నదీతీరముల నా(క్రమించిరో గదా, పోనిండు రాజన శేందునికి మరల నాజ్యము చేకళూరిన చాలును మరల చోళులు (క్రీ. శం ౧౦౫౧. _- శాజాధిరాజు యొక్క శాజ్యనంవత్యరములు లీ్క%ీ లో చాళుక్యుల మిాందికి గొప్పదండయా (లను సాగించిరి. [3 11.౪711 1048.1049,2.0.1% 9 76] శాజాధి శాజు మరల దన్నాడ కడకువచ్చి, పరణియను శ్రావ్యము నంకితమంది. రట్ట పాడి మిందికి నడచి పుందూరుకడ “నిడంవాడి కెలంగ విచ్చ య్య న్‌” అనునతని జయించి ఆతని తల్సి దండ్రులను చెజంగొని, అవవ మల్ల ని 'వేగులను అవమానపజచి తతేమి శిరు తుర్రై, పెషందుళకై, దైవ భీమకాశియను నదులను చాంటిి వతగిరిలో విటియస్తంభము నాటి తనకు శరణన్న రాజులతో చెండాడి, నొళంబన్‌ శాళిదానన్‌, ఇాముండన్‌, కొమ్మాయ్యన్‌, విల్ల వరాయన్‌ అనువారు కయ్యమిా యంగా జయించి, ఉత్పల గూర్ట్‌రుని వంశీయుండు తన సాయ మపే మీంపంా - నభయమిచ్చి, పూర్వము శ్రైలఫపుంయ. ఉత్పలుని జయించి ఆశని శీరటము నపవారించి తన యుద్ధ భేరికి కట్టి యుంచిన దానిని మరల ఉత్పలుని మనుమనికిచి స రట్టపాడి సప్తార్థలత్షమును జయించెనస్‌ శాసన విషయము, " ఇదెంత మాతము నిజమో తెలియదు, కాని “వేంగి మాతము " స్వాధీనము శాేదు. రాజళాజన"రేంయ్యదునకు ఈ మాటు (గవిడ బలమునందు నమ్మకము సడలిపోయును. ఇశను అజవవారు కర్నాట కలను జయింపలేరు, తన తమ్ముడు "కెనులపరాజు కాళ తప్పదు. ఈ మాటు యుద్ధమున కన్న నశేర్యదునకు నీలియీ అ్యశ్రయణీయమైసదిం

ఆంధఏమహాభారతము ౨ అవతరణ (889) వ్ర” ఇట్టి విమమపరిస్థితులలో రాజునకు “కుల (_బావ్నాణుండైైన నన్నయ భ్థక్టు సాయము గొవించినట్లు 'బెలియుచున్నది. ఆానన్నయ నీశ్రి... నన్నయ భట్టారకుడు రాజళాజనళేందునకు కుల్టవాహ్మ ణుండు, అనురక్తుండు; కాని *“అనిరళజపహోము తత్పరుడి గుటచే రాజకీయముల యందాతనికి (పనకక్రి లేదని తలంపరాదు: ఏలయన “లోశజ్ఞ డి సని చెప్పుకళొనుచున్నాండు. *“నత్పతిభాభి యోగ్యుండును నిత్యసత్యపచనుండు?” నగుటచే మరల తిన రాజునకు 'రాబ్యము చేకూర్చు పనికి పూనుకొనెను, నాంటి కికను మహాకవి భారత నంహీతా రచన బంధురు(డు కాలేదు. రా'జేనిలకడ లేక 'జేశత్యాగిగా తిరుగుచుండ కవికి. అందును '“అనురక్కు”నికి (గ్రంథము (వాయునంతటి ఓవీకయు, వ్యవధియు'నెట్లు కలుగును.

ఆ కాలమున కర్నాటక "జీోశము నందువాణసవంళస్థులెనని యోగి ావ్మాణులు గొప్పు పదవుల యందుండిరి. వాణస వంశస్థుండై న మధు సూదనయ్య “కుంతల రాజ్యలక్షీలకా వసంతుడు, దుర శంతి మంత నిరతరిఫు నృపాల లఖ్మీ సమాకర్షరైళ మంగతము, సకలరాజ్య కంట ళో త్పాటన (పచంవ దోర్షండం'డు). 3666668 “ఇాళుక్య "రాజ్యభార ధౌ-శేయ!/డు సార్వభామరాజనియోగ రాజాధ్యముండు, ఇాలట్టుక గ్‌ చ(శేశ్వర (పసాచాసాదిత యువరాజ పదవీ విరాజితుండుో ఇతని వంగడము వారెల్ల గొప్ప పదవులలో నుండిరి. కర్నాటక చ్మక్రవర్శి యొక్క రాజ్యంత్యతమెల్ల ఏీరిచేతనే యుండెను నన్నయభట్టు యొక్క నుక్ళతమో లేశ 'రాజన శేం(దుని సుకృతమో ఈ వంశము నకు చేరిన నారాయణభట్టు నన్నయ్యక సహాధ్యాయి. వ్‌ విశ్వవిద్యా లయ మందుండగానో ఈ యిరువురకును సవోభధ్యాయ సౌఖ్య యీర్చడి యుండవలెను, ఆ స్వాతంస్యముచే నన్నయ నారాయణ భట్టును

$08 నన్నయ భారతి చూచి అతని సహాయముబే నుధుసూదనయ్యను దర్శించి మరల తమ రాజుకే వేంగీ సా(మాజ్య మిప్పించి యుండవలయును, మధు నూదసయ్య సోద్బలముచే కర్నాటాధీశుంండు సోకుశ్యరుండు వెంటనే అంగీకరించి యుండును; చోళరాజును రణరంగమందు జయించుటయీ గాక అతని బంధువును, యుద్ధమున శే శారణ భూతు.2ై న వేంగీ శుండు శాజురాన ేందుండు న్యయముగానే తనకు వళు,డగుటకు చాల నంత సీంచి యుండును, ఈయూహా కెల్ల నాధారము ఈ (కింది పద్యము :ఒ “పాయక పాక శాననికి భారత ఘొరరణంబు నందునా *' రాయణునట్లు వాణసధరా మర వంశీ విభూమాండు నా రాయణ భట్టు వాబ్శయ దురంధరుండం దన కిష్టు/డున్‌ సవా భ్యాయుండునై న వా(డఖిమతంబుగందోడయి నిర్వహింపంగక్‌ కం నారాయాభట్టు నంతటివా(డు “ఉభయ భాషా శావ్యరోచనాఖభి శోభితుండుి భార ఆాంధీకరణమునకు వరుల సాయ ముపేశించుటక శారణము పలువురు ఫలు తెగలుగా నభిపాయ పడి ఇండు సువ శ్రృమగు నట్టి విషయ మేభనలా నారాయణభట్టు” వాజ్బయమురంధ రుండే గాక “దన కిన్లుండున్‌ నహాభ్యాయియు నైవ వాండు! అందుచే నిరవురషు పరస్పర స్నేహాతిశేక స్వాతం(శృము. లుండియుండునుః పైంగా వీతండు వాణసధ రామర వంశవిభూమూుండు. వాణసయ నునది అతవి యింటిపేరు, ఇందుకు పాశాంతములు *ఛాసిగి అనియు, ఏదానునుి అవియు గలవు, కాని (శ్రీ ధండి గుంట సూర్యనారాయణ కాస్త జాపన్తు ఛదలవాడ సుందరరాళు శవా గాళును కలిసీ ముంచిన (పతి యందు '“వాణన” యను, ఘాగమునే. ఇచ్చినాగూ “వాణసా యను పాఠ మే సాధువుగాలనబడు చున్న &ఓ వలయన,నాళాణ భట్టు అంధుడు. కాయ. కర్నాటషంయుం. ఈతని. బలిధువుంంచరున్లు శర్చాటక చేశమువష గలరు మెగానీశండ అంధ చేశమున జ్రలో్య మల్ల "దేవర _సథానిోా వచ్చి యుండెజీ: గాని కాజనగేంగగువి ఆతి

ఆంధ)మవో భారతము - అవతరణ 209 తుండు కాడు, ఈ వివయను దొతొరావమనున నారాయణ భట్ట కహాతుకు కుప్పమ్ము ౧౦౫౧1 లో చేయించిన చానశాననముచే 'తెలియం చున్నది, [హక 1.17.1010) ఖై్రలోక్య మల్ల 'జేవర (ప్రధాని యనంగాగా చాళుక్య చ(కవర్తి తై ?లోక్య మల్గాహవమల్ల సోమేశ్వరుంజ పంపిన 'లెసిజెంట్‌ ఆఫీసరు, ఇందుచే మతీయొక విషయము అెలియుచున్నదిః శాజరాజనేం[దు/డు కర్నాట సోకీశ్వరునికి వశుంరై అతేనీ (పభఛావి నొకనిని తనకడ నుంచుకొనెను అనునది

ఇ దెల్ల శ్రీశ, ౧౦౫౧ నాంటికి జిగియుండవలయును, ఆ సంవ త్సరము జరిగిన యుద్ధమున చోళులు వరాజయ మందంగానే రాజురాజ న రేందుండు నన్నయ మూలముగా సంధి్న(సయత్నములు గావించి ఆ సంవత్సర మే మరల తన సింహాసనమును నంపాదించుకొసి నారో యణభట్టు తనకడ నుండుట కంగికరించను. వలయన కీ.శ, ౧౦౫౦లో త8రువయ్యూరులో నుండ్‌న రాజళాజన లేయ్యదుండు లయంలో నారా యణభట్టునకు శెంజేరుల నడీమీ విషయమున నందంపూడి యను [(గామమును దానముగా ' నోనంగుచు చానీలో సంస్కృ తౌంట (పొక్ళోశ పె శాచీ కర్నాటాది భామలలో మహాపండీతునిగా వర్మి వెను. ఈ శోసనమునకు దాత రాజరాజనశేందుండు; (పతి(హీత నారాయణభట్టు; రచలిత్‌ నన్నయభళ్టు, (అంధ సాహీత్య పశిషత్చ శక వు రగు ౨ 1 7. లి 800 ఈ దానమునకు కారణవక పాండిత్యము మాత జే కాదనియు. “కై)లోక్యమల్ల దేవ (వఛాని యను వాక్యముచే న్పష్టము, కావున నారాయణభట్టుెజుక్కా _ పాండీ త్యము మూ(తమేగాక అధికారము అతనికీ గారవములను సంపాదించిన దని తలంపవలయునుం

ఆం(ధ మహాభారత రచనాకాలము తన “పల్టబాన్నాణుండు చయోగించిన ఈ నీలిచే రాజరాజి

800 నన్నయ భారతి నరేం[దుండు మరల తన రాజ్యమును సంపాదించుకొనుటయీ గాక సోదరునివలని బాధను తప్పించుకా నెను, విష్ణువర్థన విజయాదిత్యుని కర్నాటకులు శాంతిపటచి నొలంబపాడి "బీశమునకు ఆతనిని సామంతు నిగ నేర్చాటు వేసిరి.

ఈ 'బెబ్బచే చోళులకు యుద్ధమునకు మొగమే లీేకపోయినది శాని వారేమో యుద్ధ్యపయత్నములను మాని లేదు, రౌజన రేం దునికి మాళము తన జీనితముసందలి తుది పదిసంవత్సరములు ,(క.శ,౧ం౫౧ మొదలు ౧౦౬౧ వజకు శాంతి చేకూరినది. ౧౦౫౧ నాఃంటికి రాజ నరేం్యదుండు వబడియేండ్ల వృద్ధుండుగా నుండును. తంగడి గతించు నాటికి (౧౦ంని౮) ఇరువదియేండ్ల చాయగా నుండినను నేంటికి వంబది యేండ్ల పైమాట, కాని నాంటికే యీతనిం దజుమగల్లిన బలిస్టుండు తము ఫ్టాడుండినందున ఇంకను "ెద్దవాండుగ నుండును,

మరల రాజ్యమందు కదురుకొనిన వెంటనే మొదటిపనిగా సీత,డు తన రాజధానిని వేంగీపురమునుండి రాజమ హేం[ద్రవరముసకు మార్చుకొనియుండవలయును, వేంగీవురము అనునది అంతవరకు వేంగీ "జేశమునకు 'రాజధానియని కర్నాటకుల బిరుదులచేతను ఇతర ప్రసా వముఎచేతను తెలియుచున్నది. ఇంతవరకు జరిగిన సం[గామములచే శత్రువులకు అందుబాటులో నుండినది. కృషస్తాగోదావరుల నడిమి (ప చేశమున నుండుటకన్న కొంత దూరమున నుండదలంచి, యాతండు గోదావరికి తూర్చ్పుతీరమున తన నామభేయముననే నూతన పురమును 'రాజమ హేం[దవరమును నిర్మించుకొనెననుట స్పష్టము. ఈ విషయ మునే విన్నకోట "పెద్దన శావ్యాలంకార చూడానుణిలో నిట్లు చెప్పి నాంయ) రాజమ హేందవురస్థాత రాబన ౭ేం్యదు. డెక్కువతాత యే విభునకి

కీ పైగా శాజిరాజన కేంనునికే రాజము హేందుండనియు. వేరు గలదు

ఆం[ధమహా భారతము = అవతరణ శి0

“రాజ పలైక భూముుందడు, 40044640 =+

ఇం 46626 6=-రాజమ హేంసదుం డున్న €నో (భారత, ఆది. 8)

అటనే ముందు వచనమున *“రాబరాబనశేందుండుి. అనియు కలదు

ఇట్లుశాంతి యేర్చడిన యనంతరము తనతోపాటు కీష్టము ననుభవించిన 'యనుర_క్తునకు తన కాతడొనర్చిన సాయమునకును అతనియందు కృతద్ఞ త చూవువాంగడై. భార కారథీకరణమునకు అనుజ్ఞ నిచ్చియుండును, నన్నయ నారాయణళట్టు 'రాజరాజనలేంసడ్రులు మువ్వురును నసుఖంబుండిన ౧౦౫౧-౧౦౫౫ సంవత్సరముల నడిమి శాలమున “విద్యావిలాసగోస్టి సుఖోపవిముండయి. యిష్టక థావినోదం బుల నుండి మొక్క-నాండు” “నన్న పార్యుం జూచి “వర చళుశ్యాన్వయా భరణు'డు” 'కృష్ణదై్యపాయన మునివృషథాభిపాత మహాభారత బద్ధ నిరూపితార్థ మేర్చడల చెనుంగున రిచియింపు మని అనతిచ్చియుండును, కష్టములన్నియు6 గడచిపోయినవి గావ్సుననే “ వేంగీ బేశంబునకు నాయక రత్నంబునుం బోని రాజను హేం్యదవురంబునందు మహిమతో€ బరమా నందంబున నవవరతమచోమహీ 'రాజ్యసుఖంబు లనుభనించుూ”చుండెను. ౧౦౫౫ సం, తిర్వాత నారాయణభస్టుండెనో లేవో చెప్పట కాధార ములు లేవ ౧౦౧౫౧ లోనో, లేశ ఖొంత తర్వాతనో (ప్రారంభించి భారతమునందలి తొళి మూడు పర్వముల నాంటధీకరించి నన్నయళ్ళ ట్ట_న్తమించియుందడును. లేనిచో ౧౦౬౧ లోపల (గరథమును పూర్తి చేసియుండలేండా 1 లేక లోళజ్ఞరడు గావున రాచకార్యముల నడుమ అమా(రమే అవకాశము దొరికినది జగావలయు. వైగా నీతండు నారా యణభట్టు నంతటినాని సాయమును ఎంతవజకు పొంచెనో వెలియదు గాని తనకు ఇసవోధ్యాయియు), “ఇష్టుడు న్ను శ్‌ ్‌ స్‌ లో వాండు చెంతనుండి, *అభిమతంబుగ ళో ర నలయలాన మాయు స్ట

శ ఉం గోళం . ర చలన టో రతో నతన అత

$04 నన్నయ భారతీ మిక్కిలి అత(డు వేంగ్‌సోమూజ్యమును తన రాజున కిప్పించియుండగా తనికీతమా(లేము క అలేక్టి త చూఛ్రుటలో నాశ్చర్య మేమి 1 " అంతవజు కను భారళాది (గంథములు కన్నడమున రచితములై యుండినను అవియన్నియు జై నసంపదాయానుసారులు, వై దికమత (పవర్హవ శాదర్శమైన భార తము కావలసియుండెను, ఆయా లాతిభాపా[(గంథార్థ ముల నెటింగిన నారాయణభఛట్టు నారాయణునట్లు నిరంతరము ఉత్సాహ యుసంగుచుండియుండును, అ కాలమున ఇై నమతమును సిరూ లింది "శే సమతము తలయక్తుచుండెను. శోజరాజన రే- నుండు _దావిడ సవా చాసముచేత, గాలోలు సన్నయతో “జగత్పరిపూజ్యములై న యీశ్వ “రాగమముఎయళందు నిల్చితిం (టాశేముగా వృాదయంబు భక్తితళోన్‌ అనియు 'ఇవియేనున్‌* అను పద్యమున “పార్వతీపల పదాబ్ద్బధ్యాన పూజానుపోత్సవమున్‌* అనియు, తన శివపూజానిరతిని 'వెవ్వకొని యున్నాండు.. ఇట్టి పరిస్థితు లేర్చడంగా “నానారుచిరార్థ నూక్రీనిఫి నన్నయభట్టు "“పనుంగునన్‌ పొహాభారత నంపాకారచన బంధురు€ డయ్యె జగద్ధితంబుగాన్‌” భారతళణమున పాకశాొనసికి నారాయణుడు సారథ్య మొనర్ని క్లిష్టసందర ములలో నుపాయములజీర్చి విజయము వేకూర్చినట్లు నన్నయకు నారాయణభట్టు (పోత్సావాకారకుండ్తై 'గంథధరచనను నిర్వహింపించెను. సారధి నారాయాుండు. పోరాడిన వాండు పాళశాసన్కి నారాయణభట్టు (పోత్సాహకుండు,. సన్నయభట్టు రచయిత, ఇక్షు (వథమాంధ(గంథము అంధులకు 'దావిడదాస్య విము_క్తకళా సూచకధ్యజమై యొప్వారచున్నది అ ధిల

నారాయణభట్టు (థ్రీ కొల్లారు సూర్యనారాయణ

"తెనుగు కవిత్వము గుణగ ' విజయాదిత్యుని శోలమున కే పొడనసూపియున్నను, నన్నయ కవీ మహాభారత రచనాబంధురుడగు వరకు జగద్విదితము కాలేదని భావించుట అనాచిత్యముకాదుం. విధా తృనవైన శక్యము కాని దుర్గమార్థజల గౌరన భారత భోరతీ సము (దాన్ని దజీచి నీదుటలో నివ సహా మహునికి తోడ్చడిన వాబ్బయ భురంధరుడు నారాయణభట్టు, భాళళావళాంకయంబేే!ే యా విమ యము పేక్కొనూదు నన్నయ--

“పాయక పాక శాననికి భారత ఘోళ రణంబునందు నా

'రాయగుంనట్టు వాసిగ ధరామర వంశ విభూసుణుండు నా

'రోయణళభట్టు వాజ సారు ధురంధశు(.దడంం దన కిష్ణుండున్‌నవా

ఛ్యాయు+డంనై న వాంతశిమళస్థితిందోడయి సిర (హీంపలానం అని వేర్కొనియున్నాడు, ఇది తప్ప భారతమున నా రాయణభట్టును గూర్చి మరెచ్చటను (పస్థావింపబడ లేము, దీనినిబట్టి యాతన టావా య! ణుండు నాబ్బయ ధుళంభరుడు నన్నయకు (వీయస్నేహితుడు, నహ ధ్యాయుడునని తెలియుచున్నది. తోడయి నిర్వహించెననుట తప్ప సారాయణభట్టు తనశెట్టి సహాయము చేసెనో స్పష్టముగా. చెప్పి యుండని హేతుఖ్చన తత్సహాయమునుగూర్చి. ఇక్కు. అభిపాయ శఛీదము లేర్పడిననిం అవి (వసుత మిట తయనంగతయుం ఆ ళోడ్చాటు బహుభంగుల నొవ్బియుంశవాద్బునం, ౨ * భార ళావకాకినుబట్టి. మనకు నరిచితుకై న నారాయణభట్టు వివరచు లింతవర కేం

నాఠరారయపయణభట్టును గూర్చి మనక తెల్పుళత్తున్న మరియొక భార్వితుకాధాతిం నందనుపూడి తా్యమశానవం* ఈ శాసన కావ్య కర్త నన్నయభట్టు, ఇది రాజరాజ నేం్యద్రుడు నసందమపూడి యగ

లిన నన్నయ భారతి హోరమును నోరాయణభట్టుకు భఛారవోసిన దానళొసనమగుటచే దాన గహీతగా నారాయణభట్టు వర్మింపబడినాడుం అందిట్లున్నది--

లల ల6 606 0 66 ల 666 050506 94600950

వారీతగో[ తే హరిమూర్తి రాప_స్తంబ ద్వొజ్నకేష్టు విభుర్వినీతక

సదాపురోడాశపవి(తవ క్రీం విద్వ్యాన భూత్క-ంచెన సోమయాజీ-

తస్య (శ్రీమాన్‌ హిమకర కర (పస్ఫురత్కీ__ర్రి శాశే

శాసీ త్భూను! సకల విదుషామంచితః కంచెనార్యః

యం మన్యంతే యమ మరిగణాః కామ భేనుం కవీం దాః

(శ్రీడారామం పరమ సువ్భూదో జీవితం బంధువర్లా 8

తస్యాత స జో మహ త్మ్భాసమజని కౌచాంజబనేయ ఇవి విదిలెః

(పజ్ఞాజిత వాచస్పతి రకలంకో శంకనామాత్యః॥

తన్యచ సుధర్శ పత్న్యాగుణ ఇాలిన్యాశ్చ సామె కాంచాయా!

ఆళవ దనుద్దిత జగదుపకరణో నారాయణ_స్తనయణీ

యః సంస్కృత కర్దాట పాకృత పై శాచికాంధ భాపాసు?!

కవి రాజ గేఖర ఇతి (పథితః సుళవిత్య విభ వేన।

శవీన్మ సీసాలవ దుర్విదగ్ధాన్‌ మనొవారాభిర్ని జ సూక్రీభిర్యః

పర్వన్న గర్వాన్సటు భిర్పి భర్తిన్‌ కవీళ వ(౯ ౦కుళ నామ

సార్థమ్‌!

ళమైై సకల జగదభిగుణశాలినే। సరస్వతీ కళ్లావతంసా అష్టా

వశావ ధారణ చ్యకవర్తిన। నన్నినారాయణాయ. . ,

ఇట 66 అ 66 6 60 టీ 6థ రి 6 లి 66 606006 8466 6

జాచిందు నారాయణభట్టు నామము “నన్ని నారాయణుడిని ెప్పబడినది. “నన్ని శబ్దము కన్తాటక భావలోనిదనియు, చానికి “సుందరము లేశ (వియమూ ఆగు నర్థమున్నదని పండితాభి(పాయము. * సౌధారణముగో లిుటువంటి చాన శౌసనములందు జానగ)హీత

ఆం ధమజహాభారతము-- అవతరణ 805 వంశమును మూడుతరముల ముందునుండి చెప్పుట నంయపదడాయముం జోరీతనో_త సంభవుడు, ఆపస్తంబసూ తుడు, విద్వాంసుడు ద్విజి (ేస్టుడు నైన కంచెన సోమయాజి యాతని ముత్తాత, శత్రువులకు శాలయముడై, కవీం(దులకు శామభేనువై. వాసిక్కెన కంచనార్యు డీతని ీతామహుడు, మచవోతు శ్రడుం సౌచాంజనేయుడు, (వజ్ఞాజిత వాచన్చతియైన యకలంక శంకనామాత్యు డీతని తండి, ఈ కంకనా మాత్యునకు గుణశాలినమైన సామెకాంబవలన కల్గిన వు్యుతుడే యీ చానగహీత నారాయకాభట్టు, ఈ శాసనమందలి వర్ష నలనుబట్టి *జగ దుషకరణుడ”ని చెప్పబడిన యీ నారాయణభట్టు సంస్కృత, ప్రాకృత, కర్ణాట మై శాచిశాంధ భాషలందు కవిత్వము వెప్పగల కవి రాజ "కేఖరుడనియు, సుక్రవిత్వ విభవముతో సామాన్య కవుల గర్వము నణచెడి కవీభ వృజాంకుకుడనియు, సరస్యతీ కర్తావతంసుడనియు, అస్టా దశావధారణ చ (5 వర్తియనియు తెలుస్తోంది. గోదావరి పాయలైన వాళిష్టు వైన శేయల మధ్యనున్న “ళండేరుల నజిమి వివషయముని నందమపూడి య (గహోారము సర్యకరపరియారువుగా నొక చం(ద హణ సమయమున నీతనికి ఛారాపూర్వకముగా నొసగబడినదిం.

నారాయణభట్టును గూర్చి (పస్తావించిన మరియొక శాసనం చావారామమునందలి కపసమ శాననముీ ఇది శరవరువంబులు. 977వ సంవత్సరమున తై లోక్యమల్ల దేవర “ప్రధానిగా ఇెప్పబడిన నారాయణభట్టు కమా_శ్తయెన 'కపమి దాతమోరామ భీమేళ ర బేవరకు అఖండదీప మొసగినట్లు "తెల్పెడి శాసనము,

“. _.శశవర్ష 977 గునేంట భీమే

శ్వర జేవరకుం జ(కవర్తి తై లోక్యమల్ల 'దేపర (పఛాని నా

'రాయణభట్టు కుంతుజు పపమపెట్టిన అఖన్లవ ర లోవాపు దివి

(39)

ఖర నన్నయ భారతి

ఈ వ్యాసమునందు చర్చింపబడునది యా చెప్పబడిన నారా: యణభట్టు మువ్వురు నొక్క_రగుదురా లేక వేళ్వేరు న్య క్తులా యను నంకము, ముగ్గురును ఒేశాబలమున ఒశే (పాంతమున నివసించిన వారైనను గతములో నేర్పడిన వాదముల ననుసరించి యీ విషయ మననరము కానేరదు,

మొదట భారతావ తారికయందలి నారాయణభట్టును పరిశీలిం తము ఈయ్యన అం(ధమహాభారత క_ర్తయైన నన్నయభట్టునకు సహో ఛ్యాయుడు, భారత రచనను తోడయి నిర్వహించిన వాబ్బయధురంధ గుడు. ఈతదన్న నన్నయ కినలేని గౌరవాభిమానములున్నట్లు అవతా రికయందలి పద్యము న ఏప్రపజచుచున్న ది

ఈతని గృవానామము *వానసి యని వెప్పటం జరుగుతోంది, పై పద్యమునందలి ₹ండవ పంక్తిలో *వాసిగ ధరామరవంశ, విభూ వణుండు” అని వావిళ్ళవారి (పతిలో నున్నది. ఆం[ధకవి తరంగిణిలో నుదాహరించిన పద్యమున *వాసిగికు బదులుగా “డానునుి యను పద మున్నది, అంధ సాహిత్య పరిమత్కార్యాలయమున నుండెడి యొక (పఠిలో "మానని అని యున్నదట, *“వానని యనుటకు బదులు లేఖకుడు పొరపాటున “జూననొ” అని (వాసియుండుననియు “వానసో పాఠ మే సమంజనమనియు వాగంటి శేషయ శిగారి అభ్మిపా యంగ దీనినిబట్టి యీాతని గృవానామం “వానసొగా భావించటం జరుగుతోంది, పై పద్యంలోని ముఖ్యమైన “పదంో యిన్ని మార్చు లక్కు పాఠాంతరాలకు గురికావటం గమనించదగిన నిషయం, కొన్ని భారత (వతుల్లో యీ పద్యం 'లేనేలేదు. అనలిది అప్పకవి “కల్పితం కూడా కావచ్చునని కొందరి వాదం. కాని అలా భావించ టాన్మ్కి- అస్కారంలేదు, నన్నయ కాలమున, నన్నయకు నన్నిహితుడై, సంస్కృత (పోత కర్ణాట టై శాచికాంధ భౌవలయందు కవి రాజ

అం[ధమహళభార తము-అవతరణ క్‌0? శేఖరుకైన నారాయణభట్టాక రుండినట్లు నందమపూడి శాననము ఇపాటుచుండ యీ పద్యమును కల్చితమని 'మించుటక్ష న్న వా_న్త్వవ ముగా (గహించుటయే యుక్తము, ఈ యిర్వరి నారాయణభట్టుల వర్ష నలును సరిపోయినవీ కనుక యిరువురును నన్నయకు సన్నిహితుళే కనుకు యీ భారతావతారికయందలి నారాయణభట్టును, నందమ పూడి చాన్యిగహీత నారాయణభట్టును ఒక్కలేయని గుర్తించుట కెట్టి యభ ట్రంలేరమును "లేదు,

ఇళ “కుసను శాసనమున చెప్పబడిన నా రాయభట్టీతడగునో శాడో విచారించపలసియున్న ది, ఈ శాసనమునందలి నారాయణభట్టు కి ?లోక్యమల్లుని మంగత్రియని శాసనమున- స్పష్టముగా యున్నది ఎై?ళోక్యమల్ల, అహనమ్మ్ల్లు చిరుదాంకితుడై న యీ పశ్చిమ చాళుక్య చక్రవర్తి కల్యాణి నగరము రాజధానిగా తత్కాలమున పాలించు చున్న సోమేశ్వరుడు. అతని మంనికుమూ_క్తైయెన ేకుపమి వేంగ్‌ "ేళాంతర్గతమైన దామోరామమున భీమేశ్వరుని 'సేవించుటడ్రి _ (్రీ॥శ॥ 1055లో వచ్చినట్లు తెలుస్తోంది. ఇదితప్ప నారాయణభట్టు వంగో త్రా దులుగాని, పూర్వుల 'యపోంసలుగాని (పస్థావింపబడ లేదు, ఈతడు మై నారాయణభట్టగునో కాదో గమనింపవ లసియున్న ది*

ఒశే కాలమున జే (పాంతమున అబే నామముతో కన్పడు చున్నప్వుడు యీ యిర్వురు నారాయణభట్లుము ఓకరుగ గుర్తించు టలో పోరపాటులేదు. కాని అనుమానించుటకు కారరాములు బలముగ నుండవలెను. కేవల నామ సాదృశ్యము చాలదు.

కొమజ్రైజు వేంకటలమ శ్రొరావుగాకీ విషయము చర్చించుచు* అంతటి చకవర్శి (పధానిమైన నారాయణభట్టు కేంగీశుని యా్యశ్రయ ఘున కెట్టు వచ్చి నందమపూడివంటి కగామము నెందుకు దానము పట్టవలసివచ్చినదో పరిశీలించుచు, నీతడు ముందుగా పక్చిమ చాళుక్య

శ08 నన్నయ భారతి సాామాబజ్యమున మంశలిగానుండి యుందుననియు, తర్వాత యీ కార ఇమువలననో దానిని వదిలి వైచి వేంగీ చాళుక్య (పభువైన రాజరాజు నాశయించెననియు భావించినారు. మతవిషయమున కల భిన్నాఖి 'వాయమో్తో రాజకీయ కారణమో యీతినిని క న్నడసీమనుండి "తెలుగునాటికి మరలి చియుండును.ే*

జీలటూరి వేంకటరమణయ్యగారీ విషయమును _మరియొక విధ ముగా నూహించిరి. మారుచున్న రాజకీయ పరిస్థితులలో పశ్చిమ చాళుక్యుల నెదిరించుటకు భీతిల్లిన రాజరాజు రంగము తన కనుకూల మగువరకును కల్యాణి చాళుక్యులకు లొంగియుండుటక న్న మారాంత రము లేశ, కహనమల్ల సోమేశ్వరనితో నంధిచేసుకొనెననియు, దీనితో వారిమధ్య సువ్భొ ద్భావము వెలసెననియు; తన్నిదర్శనముగా అఆహవ మల్లుని [పధానులలో నొకరై న నారాయణభట్టు 'వేంగినాటికి రాజ కీయ ప్రతినిధిగా పంపబడి యుండుననియు భావించిరి.

భావరాజు వేంకట కృష్ణారావుగారి యభిిపాయ మింకొక విధ ముగా నున్నది.” నందమపూడి శాననమున నన్నయ నారాయణభఛట్టు 'వైదువీ కవితాపాటవములనేగాని, యతని తరతరములనుండి యనుభ వించుచున్న మంతిక్వమును (పశంసించియుండకపోవుటకు కారణము లున్నవనియు;, కొప్పం యుద్ధానంతరము నారాయణభట్టు కన్హాటక "జేశమున నుండ నిచ్చగించక 'రాజరాజన ేం(దుని వెంట యాం(ధా వనికి వచ్చియుండెననియు, నన్నయభట్టు (_పేరణముకూడ దీనికి కార ఇమైై యుండుననియు. వీరి అభిిపాయం. ఈయ'నే మరియొక సందర్భ ముస,*ి నారాయణభట్టు పరిపాలనా మకాధ్యతలనుండి వైదొలగి (ప్రశాంతతతో కవిగా, పండితునిగా తన స్నేహితుకై న నన్నయతో కాలము గడపదలచి సౌజన్యుడు, రసజ్ఞడునై_న "రాజరాజు కొలువు చేరియుందునని (వాసీరి,

ఆం[ధమహాభారతము = అవతరణ ఘం ఏరి యభ్శి పాయములనుబట్టి నాశాయణభట్టు తన చిన్ననాటి

నన్నయకు నహాధ్యాయుడైై మెలగి విద్యానంతరము తన 'తాత

తండులు నిర్వహించుచున్న పశ్చిమ 'చాళుక బ్రమం(తి పదవీ బాధ విత్‌ లను చేబూని కాల్మక్రమమున-

(అ) తనకు మారిన పరిస్థితులలో కల్యాణి నగరము విడిచిపెట్టి రాజ రాజు కొలువుచేరి నందమపూడి య(గహోోము గైకొని, తన సహాధ్యాయుడైై న నన్నయకు భారతరచనలో నహాయపడి యుండుననిగానిి

(అ) రాజరాజనశేందుడు రాజకీయముగా నిల్టదొక్కుకొనుటకు పశ్చిమ చాళుక్యులతో నంధి చేసుళాన్నప్పుకు అఆ షరతులలో నొక భాగముగా సోమేశ్వరుడు తన మం,లియైన నారాయణ భట్టును వేంగీశునియొద్ద తన “స్టానాపతిగా రాజమహేంద్ర) వరముననుంచి యు౦డుననిగాని=

చెప్పుకొనవలసియుందును* అన్షైను నారాయణభట్టు కల్యాణి పాలకు

లతో నరిపడక పదవి పరిత్యజించీగాని, కల్యాణి పాలకుని యాద్ద్మ నౌదల

చాల్చి 'వేంగీశుని చర వలు కనిపెట్టుటకుగావి. "దేంగి నేలకు తరలివచ్చి యుండును, ఈ రెండంశములలో నేది సరిపడినను నన్నయ 'స్నేహితు జైన నందమపూడి[గహీత నారాయణఛట్టును: కుపమ తం[డియు పశ్చిమ ఇాళుక్య (పధానియునె న నారాయణభట్టును మొక్క శేయని భావించవలసి యుండును, ఈ నిషయములు వివరముగా పరిశీలింతము.

భారతావతారకయందలి నారాయణభట్టు తన కిమ్టుడని పండితు చని నన్నయ వేర్కొన్నాడు. అదే నన్నయ (వాసిన నందమపూడి శాననమున నారాయణభట్టు పాండిత్య ఏిభవాన్ని మరింత చక్కగా విపులంగా (ప్రశంసించాడు, కనుక యీ నారాయణభట్టిరవురు నొక్ట లే యని నిస్సంచేహాంగా గుర్తించటం జరిగింది. కాని కుసమ తండిగా

810 నన్నయ భారతి దామోశామపు శాసనంలో వేర్కొనబడ్డ (పధాని నారాయణభట్టును యీ పండితునిగా గుర్తించటాసన్కి అవకాశాలు తక్కు_వ, *వల నామసాదృశ్య మే అధారం, దీనినిబ్ట్షు చరితశాపలు వే శ్వేరుకోణాల్లో వూహించవలసి వచ్చింది. కాని యీ పశ్చిమ చాళుక్య పధానియీ నన్నయకు భారత రచనా కార్యమున తోడయియుండుననుటకు నిర్చా ధకమైన అధారము లేదు, ఎటువంటి ఆధారమును తేని బే వీరిరువురి నొక్కరుగ భావించుటకు వీలులేదు. ఎవరో అనామకుని విషయమున నెళ్లైన భావించుకొనవచ్చును గాని, యొక సాహితీవేత్తమైన నారా యణభట్టును, మరియొక రాజనీతి ధురంధరుడ్తై న నారాయణభట్టును ఒక్క-ూరుగ భావించి యటు కల్యాణి చాళుక్య చరి(తయందును; యిటు వేంగీ చాళుక్య చరి్యత్రయందును ముఖ్యమైన మార్చు నాపాదించు యంశమును యింత చిన్నసాత్యూధారముతో నిరూవీంపబూనుట సమంజసముకాదు. ఇది ఒప్పదగిన నిరూపణ కాదని *“ఆం(ధ కనితరం తిణొ కర్తకూడ యభ్గిప్రాయపడిరి,

ఈ విషయము చర్చించు సందర్భమున నందనముపూడి, దాతూ 'రామఫు శాననముల కాలములు, తత్సమయమున వేంగీ-పశ్చిమ చాళు ళ్యుల మధ్య నెలకొనియున్న రాజకీయ పరిస్థితులం "పేర్కొనటం చాలా ముఖ్యం, నందమపూడి శాసనం (శ్రీఃశ॥ 1058 సం॥నను, కపమ దాతా రామవు కాననం (శీ!ళ॥ 1055 సం[నను యీయబడీనవి. ఈ సంవత్స రములకు ముందు వెనుకలలో శాజకీయ పరిస్థితులు, వాటి. పరిణామ ములుగ మసింపవలసియున్న ధి

దతీణ హిందూజేశ చరితలో 'ేర్కొన దగినవీ రాజకీయ ముగా వేంగి పొరకు, భానోభికముగా రట్టపాడి కొజకు చోళ. పశ్చిమ చాళుప్యల మధ్య నడచిన పోరాట పరంపర. ఇచి ఒక్కసారిగ ఆహవ మల్ల సోమేశ్వరుని నాటినుందే పుట్టినవి కావు, శాటికి అర్ధ శతొబ్సి

ఆంధ్భమ'నోభారతము = అవతరణ య. ముందట ఇరివిబెదంగ సత్యా్య(శయుడు కల్యాణిని రాజశేసరి వర [్‌ "మొదటి రాజరాజు కాంచిని పాలించునపుడు 'మొద్మ్నలై న పోరాటములు తదూ్య్భహర-చన*యందు చోళుల ఎత్తైగడయీ- "వేంగీ 'రాజ్యముతో నంబంధ 'బాంధవ్యములు పెందుకొన్మి వంశ తత్వము బలపడకుండ కల్యాణీ చాళుక్యులనుండి వేంగి (పభువులను విడగొట్టి తమ కనుసన్నల యందుంచుకొనుట, పే వేంగీ చాళుక్య _ చోళుల సంఘటిత శక్తి 'యీర్పడని'జే పశ్చిమ చాళుక్యులను నిలువరించి నిలదొక్కుకొనలేని పరిస్థితి చోళ స్నానూట్టులది; చోళ సహాయములేని'బే వెలేగుచున్న అంతఃక౯ వూములను, కళింగగా గ్యపశ్చిమ చాళుక్యులను తట్టుకొన లేని పరిస్థితి 'వేంగీశ్వరులది. అందువలన పరస్పర (పయోజనములు వారి ఐక్యతకు చారి కల్పించినవి పట్టాభిపేకమైనది మొదలు రాజరాజున కిక్క-ట్లు సంభవించు నవుడెల్ల అదుకొనుటయన్నది చోళరాజులకొక్త 'బాధ్యతగ పరిణమించిన దనుట పొరపాటుకాదు. (శ్రీ! ళ॥ 1081 నం1న 'రాజ్య(భష్ట్రుడైనవుడు యా చోళ బంధువుల సహాయ మింతింతని చెప్ప "లేము, ఈ అతదుకొనుటలో చోభులకు 'వేంగి రాజుపై నఖిమాన మెంత కలదో, తమ రాజకీయ (పయోజనముకూడ నంతేయున్నది. ఇటువంటి నహాయములలో గణసీయమైనది కలిదిండి యుద్ధము. “కన్తాటక బలా రణ్యం దగ్జు కామమశేమతః, దణ్ణనాథ (తయం దృష్టమగ్ని_తయమివో జ్వలమ్‌” ఓ ఆని. వర్శింపబడినడి. 'జేంగి వారికీ సాయము చేయవల్సిన యూ అవసరమున చోళులు తమ (పముఖ సేనానులైన రాజరాజ 'న్ఫామవోరాజు, ఉత్తమ చోడ చోడకాన్‌, ఉత్తమ చోడ మిలాన్‌ లను-పశ్చిమ చాళుక్య ఏరులకు బలిపెట్టవలసి వచ్చినది.

'శ్రీళః 1049లో పశ్చిమ చాళుక్య, రాజైన రెండవ జయ సింహుడు దివంగతుడగుటతో _లైలోక్యమల్ల , ఆహావమల్ల బిరుదాం కితుడ్పైన సోమేశ్వరుడు కల్యాణి చాళుక్య సింహాసనమును, (క్రీ!క

812 నన్నయ భారతి 10ీక లో రాజేందచోళుడు మరణీంచుటతో రాజాధిరాజు చోళ సింహాసనమును నధిష్టించి పాత పగలను ్రజ్వలింప జేసి పరస్పరము కోటలను తగులబెట్టుకొనుచుండిరి. * రట్టపాడికి తోడు. వేంగి రాజ శీయము వీరి యాంతరంగిక్‌ విషయముగా పరిణవింంచినది,

ఇచే కాలమున 'వేంగి రాజ్యమునశ్షై రాజరాజుతో తలపడు చున్న విజయాదిత్య విష్ణువర్ధనుడు తన పంతము సెగ్గించుకొను పూని కతో కల్యాణి చాళుక్యుల యండ జేరినాడు. రట్టపాడివై ర_క్తృము భఛారపోయుకేగాని యిరు పతీముల వారును రణఫలితము "లేలనీయ కుండిరి. ఒక రంగమున అధిపత్యము కల్యాణి వారికి దక్కినచొః మరొక రంగమున చి[తమున చోళ పరాక్రముమునకు చిక్కెడిదిం (శళ॥ 1046 నాటి ఒక చోళ శాసనమున రాజాధిరాజు లెండు ఘోర సం్యగామములొనరించి రట్టపాడి నాక్రమించినట్లు అెల్పినాడు, * ధరణికోట యుద్ధమున అహవనమల్లుని తరిమివైచి అతని సేనానులైన గండపయ్య, గంగాధరులను యుద్ధరంగమున కూల్చి ఇొల్లి పాఠ దుర్గ మును దగ్ధ మొనరించెనట, 1 మరియొక రణమును పశ్చిమ చాళుక్య ఉేనానులైన గండరాదిత్య, నారాయణా గణపతి మధుసూదనులను కూల్చి; కంపిలి దుర్గమును శేలనుట్ట మొనరించెను ఈ పరా[కము మును తట్టుకొన లేక నుళుంబ్య శకాళిదాను కొము శయ, వాముండాది చాళుక్య దండనాథులు పలాయనము చిత్తీగించిరి, 1 ఈ యుద్ధము లన్నియు. దశీ.ణ'జేశ రాజకీయములలో పశ్చిమ చాళుక్య యుద్ధతి నణగించుటకు వారి రాజకీయ (పాబల్యము నమాధి చేయుటకును నిస్దేశించినవే, ఈ విజయ పరంపరలతో చోళుల యుత్సావా మధిగ మంచిసది, మత దురభిమానము తొంగిచూచినది. మత చెసమ్యుము రాజకీయ వ్రైమమ్యుముగా పరిణమించునశ్తే రాజకీయ పరిస్థితులు మతముపై 'పసరించును, శైవమతావలంబక్షలైన చోళ నామా

ఆం[ధమహాభారతినము - అవతరణ 818 ట్టులు కన్నడనాట ఉజ్జ్వల చరిత నృస్టించుకొన్న జైైనమును సహిం చ'లేక పోయిరి, కొప్పం యుద్ధమున యీ విషయమున బెలికివచ్చినదిం నిలదొక్కు.కొనుచున్న అపహవమల్లుని మరల జెబ్బతీయుటకై. తన సోదరుడైన లాజేద్ర బేవుని నాయకత్వమున చోళ రాజైన రాజాధి శాజు కృష్ణానదీ తీరమున నున్న కొప్పం యొద్ద జరిపిన సమరమే కొప్పం యుద్ధము, చోళ పర్మాశమాగ్నికి లాళక అపహావముల్లుడు యుద్ధ భూమినుండి పారిపోగా 'రా జేం[ద్రచేవుడు విజయ సూచకముగా నచట జయ స్తంభము నాటి ఆహవమల్లుని కొల్హావురము వరకు వెంట తరిమెను, ఆ నమయముననే చోళసేన “పెక్కు. వ్రైనాలయములను శాల్చివైచి యా (పాంతములను పాడుచేసినట్లు శాసనముల మూలం గా తెలుస్తోంది. వీని యన్నింటికి పతిగా 'చశ్చిము చాళుక్యుల నుండి (పతిఘటనలు సాగక పోలేదు గాని అవియంత బలమైనవి కావు, ఇన్ని యుద్ధములు జరిగినను స్వల్ప (సయోజనములే తప్ప చోళులకు తిరుగు కీని అధికారము ేజిక్క. లేదు. వేంగపై పూర్తి అధిపళ్యము ఎవరికిని దక్క- లేదు. ఆహవమల్లు సోమేశ్వరుని సామంతుకై న సింగణ "జేవరుసు కొల్ల పాకను కాపాడినట్లు శాననమున "సీర్కొనెను,. ఇవి అన్నియు (శీ!శ॥ 1058 (పాంఠమున జరుగుచున్న రాజకీయ విశేసములు. వీనిని బట్టి ఒక్క-టి మూలము న ఎప్టముం ఈ సమయమునకు పశ్చిమ చాళుక్యులు తాత్కాలిక నిస్తేజమునందిరి. అపజయ పరంపరలో తీవ పరాభవమునమగ్గి యదనుక్రే ఎదురు చూచుచుండిరి.

"లిండవ కొప్పం యుద్ధము యీ పరిస్థితులను మార్చివై చినదిం మపనటి సంవత్సరమునకు బలము, ఫుంజకొని కల్యాణి వీరులు విజ్బం ఛించిరి, మగటిమి నిల్చ్పుళొని ఆహావమల్లుడు వ్‌ రంగమున "తాను త్మీవముగా భంగపడెనో అ కొప్పం రంగముననే చొళసీనా వాహినిపై చావుదెబ్బ తీసెను జయంగొండ చొళుని వంటి యోధులు యుద్ధ

(4)

శి)4 నన్నయ. భారతి. మున పాల్గొనిరి. దతీణ హీందూ'ేశ చరి్యితలో నీయుస్ధ (నాధాన్యత మరువరానిదిః చొళు-పై నున్న పశ్చిమ. చాళుక్యుల కతు .యీ యుద్ధములో తీరినది. దడిగ "బేవుని. వంటి. సామంతులు, సామాన్య (్రజలుకూడ విజృంభించి చొళ మై స్యముల- మగ్గుగా వించిరి.. రాజాధి, శాజ జయంనొండ చొళుడు ఆవావమల్లుని.. చేతిలో హతమయ్యును. శా కేంద బేవుడు నెన్నిచ్చి పారిపోయెను, శాశ్వతముగా కాకపోయి, నను చాలకాలమువరకు చొళులు యీ పరాజయమునుండి కోలుకొన్న లేనంత వష్టపోయిరి, - దీనితో “గత యుద్ధములలో. తౌము. కోల్చో, యన "వాతేములు నామదూ[((తావ శేపముగా. అధిపత్యమున్న టాంశనులు కూడ మురల కళ్యాణి ఇాళుక్యు) స్వాధీనమెనవి. ఈ విధముగా తేమకు రత్సకులు, బంధువ్లులు, రణఫలితములలో కాగ స్వాములు. అయిత చోళ స్వానూట్టుల (పథావ ముడుగంటుటతో 'వేంన్‌ చాళుక్యులకు కూడ రాజకీయ శక్తి నీరు కారినడి.. వేంగి. 'బేశ ముస. కల్యాణి (ప్రభువులు యాధ్గిపత్యము, వెలాయింపబడెను, ॥

ఇట-వంటి రాజకీయ రంగముసు దృస్టిలో నుంచుకొని మనము నారాయణభట్టు వీషయము గమనింపవ లెను.

నారాయణభట్టును వరించిన. నందమపూడి శాసనం. (శీ! క్య, 1058 నాటిది. ఈతనిని పశ్చిమ చాళుక్య (షథానిగా కొందరు చరిత) శారులు (పతిపాదించుటతప్ప నందమపూడి శాసనమున. లేని వీమయను స్పష్టమే ఒకవేళ పశ్చిమ చాళుక్య (పథానియే అయినచో కల్యాణి (ప్రభువులు (శ శః 1058 నాటికి మొదటి కొప్పం యుద్ధమున జరిగిన చారుణ పరాభవమునకు (పతిగా చోళులమై నను తద్యాశిత “జేంగ్‌ చాళు శ్యాదులపై నను తీవ (పతీకారమునరై ఎదురు భూచుచుండిరిం ఇటువంటి క్ట పరిస్థితులలో పశ్చిమ ఇాళుక్య (పథధానిమయైన నాళా యణళభట్టు ఈమ ప్రత్యర్థుల (పావున నిల్చిన వేంగీశ్వరుని మారుమూల

అం(థమహాఫెరతము - అవతరణ 815 (సాంతియమున య(గహోరమున్రే చేయి సావెననుట నమంజనముశాటు? ఇట్లుకాక 'రాజకీయముల 'నేవగించుకొని, పదవి పరిత్యజించి ్నపళౌంత త్రై సన్నయ సాన్నిహిత్యమునకు నందమపూడి చేశెననుటకును వీలు "లేదు. కుప్పం యుద్ధానంతరము నారాయణభట్టు క క్లాటకమున నుండే నిచ్చగించక రాజరాజు వెంట అంధ 'బేశమునకు వచ్చియుండుననియు నన్నయ 1వేరణ కూడ దీనికి కారణము కావచ్చునని భావరాజు వేంకట కృషస్తారావుగారు. పేర్కొన్నారు” ' శాని లుట్లనుటక్‌ ఆభారములు లేవు. పదవి పరిత్యజించి అయిన్టతతో వచ్చిననాడు మరిరెండు సంవత్సరముల కీయబడిన శాననమున. “పక్చిము బాళుక్య 'ఛానిగా చెష్పబడడు. నారాయణభట్టును సతీడు పశ్చిమ బాళుక్య (పధానియని | క! ఈ 1055 నాటి కపమ కానినం నొక్కి. *ప్తోంటి! కనుక నుస్పష్టముగా నందమపూడి చానగహీతమైన నోరాయణభట్టో పశ్చిమ చాళుక్య 'పభానిగా ఇెప్పబడిన నారాయణాధట్టు ఒక్కరు శారని, వేర్వేరు వ్యక్తులని తెలుస్తోంది. ఇట్లుకాళ కొప్పం యుద్ధము నకు ముందునుండియే నా రాయణభట్టు పశ్చిమ జోళుక్య (పలినిధిగా "వేంగి యందు నిల్చ్బబడి యుండెననుట కూడ పొసగదు, సహాయమడు గుటకో. లేక సహాయముచేయుటకో,. 'రోజలాజా. | శీ॥ శః 1050 (పాంతేమున చోళ ేకమున సంచరించుచున్నా డు? &, శతు వర్షవు (పతినిధి (బహాశః కొంత మైన్యముతోవని కూడ వేదము వేట రాయ శౌత్మిణారి అభి(పాయముం) *. తన రాజధానియందుండి తన నడవడికలను 'వేయికన్నుల కనిపెట్టుచుండ రాజరాజిట్లు చేయగల్లుట అసంభవము, కనుక యీ పరిస్థితులకు ముంచే నాశాయణభట్టు వేంగి నాటయుం డెననుట కుదురధు.

“నామసొదృళ్య (భమలిబే యీ లురువురీ నొక్కుడగో కోవీళ మట జక్రిగినది.గాని యిదొ వ్కస్తవము. కాదనీ _సై చాగ్మితక విేష

1! నన్నయ భారతి ములు వెల్లడించుచున్ను వి. శాసననమునందలి నారాయణభట్టు వర్ష్మన లకు మార్చుచేర్చులు సాధ్యపడకపోవుటచే భారత (పతులందలి యవ శాకంక యందున్న “పాయక పాక శాననికి,... పద్యమున రెండవ పంక్షిలో- చానును, వాసిగ, మానను. ,.పదములు వరునగా కూర్చు నందినవి “జగదుపకరణః” అను విశేషణమునకు విశేపార్ధము కల్పిం చుట హడ నిట్టిదే ఇవి కొంత వరకు నారాయణభట్టును పశ్చిమ ఇాళుక్య (ప్రభానిగా నూహించి సరిదిద్దిన వే కావచ్చును. పశ్చిమ చాళుక్యుల యొద్ద మం[నులుగా, దండనాథులుణా వాణన మధు సూదనయ్య, వాణస గోవింద రాజూదులు వుండుటచేతను, నారాయణ భట్టు వీతామపబడ్వైవ కంచెనను “యంమన్యంతే యమరిగ ణా౭”యని వర్మించుటచే. కంచెన మంగలిత్వమునో, .. తత్తుల్యమగు మరియొకరి దసియో నిర్వహించి యుండునని భావించుటవేతను యిట్లు వూహీం చుట జరిగినది, కొని యిది సత్యము కాదు. శాసనములను, సమశొా లీన చారితక సన్ని వేశమును దృష్టిలో నిడుకొని చూచినచో యీ యిళ్వురు నారాయణభట్టుకో సమానులుగా భావించుటయే సమం జసము,

ఈ విషయము మరియొక చిన్న అంశము మూలముగ కూడ చెప్పవచ్చును. నాశాయణభట్టు సహాయముచే నన్నయ భారతార్మరీ శరణ' జరిగినది. నన్నయ విరచిత భాగమైన *“సభాపర్వ్యము'నం +

“భీమ 'సేనుండును. .. పూర్వదిక్కు-న .కరిగి. . .గర్తాట దవీ.ణ మెల్లాలను మరి 0చి వారిచేత నపరిమిత ధనంబులు గొనియె!... అని యుద్ధ వర్శన కలదు, (నభా, 1-246)

ఎ ఇందు పేర్కొనబడిన “కర్షాటి "చేశము పేరు నంస్కృృత భారత చేశమున లేదు. తెలుగు భారతమున కల్పింపబడినది. ఇట్టి కల్పన “కన్తాట కల్యాణి చాభుక్యమల్లులో బిరుదు చర్మిత వ్యంజకము

అంధ్రమహాభారతము = అవతరణ 817 చవేయటే యని పండికాభి_పాయముం ౩ కవిమై నన్నయకు చోడ్చ డీన నారాయణభ్షు పశ్చిమ ాళుక్య _పధానిమయైనచొ నిట్లు కించ పరచు రచనల కవకాశముండదు కదా!

నన్నయ మిద్రుడైన కవి నారాయణభట్టు కర్దాట భామలో భారతము 'వాసినట్లును; అందలి పద్యములకును నన్నయ భారతము నందలి పద్యములకును పలులె'వుల పోలికయున్న దని కొందరి అభి టాయంో. కాని యింతవరకు లభ్యమైన గంథాలో అం(ధ్రమున గాని, కన్నడమునణాని యీతేని రచనలేవియు లభ్యము శకాలేదుం పద్యములు పోలిక కన్నది కన్నడమున పంప భారతమునుండియే నారా యణభట్టు భారతము నుండి కాకపోవచ్చు. వేణీ సంహార కర్త మైన భట్టనారాయణుడి నారాయణభ క్లే యగునని కొందరి అభ్యిపాయం, కక్ష అయ్యల భాస్కర కవి రచించిన రెట్టమత శాస్త్రమున “చుదిత శ్‌్య్యా ఖ్యచే నొనరు నారాయణభట్టు మతంబును” పొగ్నడ్డనందిన నారా యణభట్టీతడే యగునేమో ! వమైనను రచనల విషయమై యింకనూ పూర్తి పరిశీలన జరుగవలసి యున్నది

అధో క్లాపిరలు

1. “త్రీ మచాం(ధ మహాభారతము)” ఆదిపర్వము, 25వ పద్యము

8, “అంధ వాబ్మయారంభ దశ” -- (నన్నయ భారతము) (శ్రీగదివాకర్ల వేంళటావధానిగారు, క. 698

శ. ౧లి,2ం0. 50 ఎవ్విగాఫియా ఇండికా? వాల్యూం క అంధ . సాహిత్య పరిషత్ప్యతిక; వాల్యూం కే (1919) ౫. 45.

క్త “అంధ కవితరంగిణి, వాల్యూం క్ష

క, ఎ, ఆర్‌-* ఇ, 185 ఆఫ్‌ 1898; యస్‌, ఐ= మి వాల్యూం ఇ నెం [00 గ యర్డీ "తెలుగు ఇన్‌ (సిణష్షన్‌న” పైచి, “రాధాక్ళన్ల

0 అ

816 నన్నయ కారతి

6 “ఆం(ధ శనితరంగిణి” వాల్యూం

7 భారతి, 1906, అగష్టు; వీ 28

8. భారతి, 1868, వ(వియల్‌, వే, €9

ఛ్ధి “శాజరాజన లేం్యద పట్టాభి పేక సంచిక వే. 104

10. ఛారతి, 1980, పి. 424, క. నరసింగశావుగారి వ్యాసము,

11 “ది ఈస్టరన్‌ వాలుక్యాన్‌ ఆఫ్‌ "వేంగోఎా జీలటూరి జ్షేక్రట రమణయ్య -

12. డి హిస్టరీ ఆఫ్‌ ది ఈస్టరన్‌ చాలుక్యాన్‌ ఆఫ్‌ “వేంగో._ భావరాజు "వేంకటకృస్తా రావు

18 “*రాజరాజన కేం(దుడు”- భావరాజు "వేంకటకృష్ణారావు,

14, పల్లవులు - ఇాభుక్యులు” నేలటూరి వేంకటరమణయ్య, శ 850, 881...

15. ఫె. నెం, 5. ఎ, ఆర్‌, 9, 1987, ఎనీ గాఫియా ఇండికా వాల్యూం 20 ఉ, 65,

16, “పల్ల వులు-చాళుక్యులు” వీ 598

కే యన్‌. ఐవి 11 నెం 28

15, యన్‌, ఐ, వ శే/. నెం, ౪6207

19, “పల్లవులు = చాళుక్యులు” వీ 895

20. *శాజరాజ నందుడు” ీ, 129

వశే యన్‌, ఐ, ఐ ఫొ నం 520

ఏఏ, అంధపతిక (ఉగాది సంచిక) 190 _ 1, చీ? 18

లకి. భారతి 1973, డిసెంబరు, పే, 6. కి. వ్లీం కృష్ణా'రెడ్డీ గారి వ్యాసము,

డిశ “ఆంధ కొవితరంగితో వోల్య్యూం శ్రే

బక భారతి 1951, చ. జ0. చి. 'వేంక శేశ్వల్లు గారి బ్యా సము

పంపయుగం మోద నన్నయ తిరుగుబాటు ఆచార్య టీ, విం ను[బహ్మణ్యం

నన్నయకు ముందు కవిత్వం ఉన్న 'దేమోాళాని కవిత్వోద్యమం ఉన్నట్లు లేదు. మరి నన్నయది యుగయుగాలను (వభొవితం చేసిన శనిత్వోద్యము. కవిత్వం (వాయటంలో చూపే ఉత్సాహాంమా(తమే కాదు ఉద్యమం, కోవిళ్వానికి లే కళాస్థాయి నందించి శతయోగంగా సాగించటం. ఉద్యమం

నన్నయకు ముందు వెప్పకోతగిన సాహిత్యయుగం "తెలుగులో లేదు. కాని కన్నడ సాహిర్యంలో (శ్రీశ 940 నాటికి మొదసైైన చంపయుగం స్వర్ణ శాంతు (పకాళి స్తున్నదిం నన్నయ కలంషన్హ నాటికి. అంశు జాదాపు (కీశ, 1050 నాటికి. పంపయుగం బాగా పసండబారింది ళ₹ఈ త్న (త్రయ రచనళు కన్నడసాహిళ్యాన్ని పాలిస్తు న్నాయి. వారి (పయోగాలకూ, (వ(్రియలకూ. ఎనలేని (పామాణి శత్యం వర్చడింది. వారి బాణీలు యుగరిమాద' హౌగా నీడలు పరచు కొన్నాయి. రత్న్యతయ రచనలతోవాబు చాముండరాయ సురాణం, నాగచర్శు కాదయిరి- చంభువు, దుర్షసింహుని పంచళేం్య్యతం, రెండవ సనాగవర శ వర్థమాన పురాణం, మొదలేన కావ్యాలు మ! స్తీ కెక్కి ఉన్నాయి, అంశా పంపయుగ పూ ర్వార్థంలో (వవరక్రిల్లిన సాహి తోద్యమాణు' నన్నయకు ఫూర్వరంగాన్ని సూచి స్తున్నా యన్న మూట పంపయుగాన్ని నన్నయ పట్టించుకో లేదని ఖావంచటం చారి చక వా_స్తవాన్ని విస్మరించటం. తెలుగులో” నన్నయ కవిత్వోద్య మాన్ని రూపొందించటానికి ఆయన ముందున్న పంపయుగ కవితో ద్యమంలోని వైశన్యానికి ఆయన స్పందించిన వైఖరి కాని, తిదగ'చాటు

570 నన్నయ భారతి జేసిన వైఖరికాన్‌ (పాతిపదిక కాకతప్పదు, దాన్ని గమనించే ముందు సంపయుగంలో కానవచ్చే సాపాత్యవృ తిని సమావీంచాలి.

1. మతదృష్టితో సాహిత్యాన్ని నిర్మించటం.

ఏ ముత్యపచారం కోసం (ప్రవక్తల చర్వితలను వురాణాలుగా వినిరి శ0చటం,

8. మఠదృష్టితో శామాయణ భారతాది కథలను మార్చి (ప్రబంధ లతణాలతో కావ్యాలను రచించటం

ఈ. కృతిపతికీ శావ్యనాయకునికీ అభేదాన్ని పొటించి, తదను గుణంగా శావ్యవస్తువును మెలికలు తిప్పి వస్తువుకు క్డిష్టత నాపాదించటం,

ర్స్‌ (పతి కవీ ఒక భారి ఫ్ర కావ్యాన్నీ, ఒక లౌకిక కావ్యాన్నీ తప్పక టాయూలన్న మర్యాద ఒకటి వర్చడటం.

6. ధార్మిక శావ్యమైన ఫురాణంలో. శావ్వ కళాశిల్చాన్నీ ల్‌కీశ్ర 'శావ్యంలో పబంధ లత్రణాలనూ సంపదించటం నియతంగా ఉండటం, [ప్రయోగాలలో మార్గ దేశి సంస చాయాల మేలికలయిక గోచరించటంం

పంశయుగంలాంటి మహోజ్జ గల సాహిత్యయుగంలో నివసిస్తున్న

సన్నయ తెలుగులో అ యుగవైతన్యాన్ని అవతరింపచేయటానికీ ఎంతో అవకాశమున్నది. పంపాదులు శ_నమళా భినివేశం (పదర్శి_స్తే నన్నయ వై దిశమళా వేశాన్ని (పకటించవలసింది రత్న (శయంలోని మతలత్షణాలను మ్యుదించుకొన్న ఒక పురాణాన్నీ ఒక శావ్యాన్నీ (ధార్మిక లాకీక్ష శావ్యాలను) నన్నయ ని5్‌ నంచి ఉండవలసింది. - శాల్యపభావం, కాని, నన్నయ ఆ పని చేయలేదు. ఆ శాలానికి ఎదు రీడాడు, మళ (ప్రధానంగా సాహిత్యాన్ని సృష్టించే (చవృత్తిని వ్యతి -ేకించాడుం

అంధఛమహాభారలిము = అవతరణ ఫలి] నిజానికి పంపకవియుగ మ తౌ వేశలతుణాన్ని తెలుగులోకి మోను కొని వచ్చినవారు సన్నయ తరువాతి శివకవులు, నన్ని చోడుడు కన్నడ లౌకిక కాన్యనం(పదాయాన్న్ని కుమవూరనంభవ కావ ్రరచనద్వారా "కెలుగులోకి తెచ్చాడు. పాల్కురికి సోమనాథుడు బనవఫురాణాన్నీ పండితారాధ్య చర్మితకూ రచించి భారి పురాణ కాన్యసర్యపదాయా లను తెలుగులోకి దింపాడు, నన్నయ మళకవిత్యోద్యమానికి వ్యతిరేకి 'కావ్యకళాదృష్టి పథానమైన సాహిత్య (స్యకియా నిరా శశోద్యమానికి అనుకూలుడు. - అంశ నన్నయ పంపయుగ సం(పదాయాల ననుసరించి ఆలు గులో కవిత్వోద్యమాన్ని (పారంభించలేదన్నమాట ! మతానికి సాహిత్యాన్ని వాహికగా భావించి (ప్యకియలను “ాపొందించే రత్న (తయ ధోరణిని వ్యతి రేకించాడన్నమాట ! మతాచార్య జీవితచర్శితగా 'మలచిన వురాణాన్ని థారి ఖ్‌ కావ్యంగా మన్నించే పద్ధతిని కాదన్నా డన్నమాట 1! భారతకథను మతదృన్టితో అన్యధాకరించటానికి అంగీక రించ లేదన్నమాట! అన్నివిధాలా నన్నయ మళంతో ముడిపడిన పంపయుగ (ప్రక్రియలను వ్యతిరేకించాడు. పంపయుగ పివృ_త్తిమోిద తిరుగుబాటు ప్రకటించాడు పరోత్షంగా,. తెలుగులో దానికి పతిగా మరో సాహితో్యద్యమానికి (శ్రీకారం చుట్టాడు. నన్నయ కా వ్యేతిహోస ప్రక్రియను. చేపట్టటంలో ఈ తిరుగు లష్షణంన ఏష్టమాతుంది. పంపయుగ౦ మన్నించిన ప్రక్రియలు; పురాణం, దికాన్యం, క్‌ థా కావ్యం 'మొద్నలైనవి, అవి మతదృక్పథంతో ముడిపడి ఉండడంచేత, మతప్రుయోజనంకోనం ఉపయోగింపబడిటంచేత, అది నన్నయకు అంగీకారం కాకపోవటంచేత, వాటిని నన్నయ విడిచి అ శెంగింటికంకు భిన్నమైనది. ఆ ెండింటికివలెనే బలమైనదీ అయిన (41)

822 నన్నయ భారతి ఇతివోస పికియను చేపట్టటం జరిగింది. ఇతిహాసానికి మూలలమతణం సత్యనిష్థ

ఇతిహోస కథను మూలానికి వ్యతిేకంగా మార్చటానికి వీలుం డదు. అందువలన కృష్ణ ద్రైపాయన వృమభాభిహిత మహాభారత బబ్ధ నిరూపితార్థ మేర్ప్చడ "తెనుగున ధీయుక్రీ తో రచించటానికి పూను కొన్నాడు నన్నయ,

మానవుడు చతుర్విధ వుపషాన్థాలను సమగంగా సాధించిన విజయగాథ ఉదా _త్తనాయ కాశి?తంగా చితింపబడాలి ఇతిహాసంలో, ఈ లత్షణం ధర్శజనాయకమైన మహాభారతానికి దండిగా నమన్వ యిస్తుంది. ఒక వేళ నన్నయ చేపట్టిన రచన మతాచార్యనాయకమై'తే కన్నడంలోని జై నపురాశానికి పుతికగానో, పాల్కు-రికి సోమనాభుని బసవవురాణానికి మాకృకగానే తయారై ఉండేది. అందుకే నన్నయ దాన్ని తిరస్కరించి ఇతిహానమైన భారతాన్ని ఎన్నుకెన్నది,

జైన రామయశణాల్లోని కథలను వింశ “రాముడికి సీత వమా తుంది!” అనే అనుమానం (శోతలకు కలుగవచ్చు. అలాగే వైన భారత కావ్యకథలను చదివితే పాంవాలి భ _రృృప౦ంచక విచారం పంచ బంగాళమాతుంది. పంపథారరంలో నాయకుడు అర్జునుడు, రన్నకవి గదాయుద్ధ కావ్యంలో “నాయకుడు భీముడు. వీటిల్లో (చాపది పంచ పాండవులందరికీ పత్ని కాదు, పాండవమధ్యమపత్ని ; భీమపత్ని, కథ లౌకిక (పయోజనంకోనం (రాజుగారిని = కృృలిభ_ర్తను నాయకునిగా 'రాణింపచేయటం కోసం) ఎన్నో వొంవులు లికుగుతుంది. ఒక్కొక్క సారి లతమ్యం లేని నడక నడుస్తుంది. పఠితలను గందుగోళంలో ముంచె త్తుతుంది.. వ్యానభారతకథకూ, ఖై న భారతకథకూ అంతరం అనం తంగా పెరిగింది. టైనకవులు భారత రామాయణ కథలను మతపరంగా మలచి కల్పించిన అస్టావకతలను శైనేతర సమాజంతో పాటు

ఆం_ధమప+ళభారతము-అవతరణ 898 నన్న యకూడా గర్సించి ఉంటాడు. క్లిష్టతరంచేసి చెప్పే టైనకావ్య కథా పద్ధతిని వదలి _పనన్న కథా కలితమైన కవి తాపద్ధతిని నన్నయ చేపట్టి ఉంటాడు, ఇది (_ప(కియాపరంగ్యా వస్తుపరంగా, కథకధన శిల్చపరంగా నన్నయ సనంపయుగం మాద 'లెలివిగా సాగించిన తిరుగు బాటు,

మత (పచారంకోసం పూర 3(సీద్ధ (ప(కియనూూ వస్తువునూ ఇష్టం వచ్చినట్లు మార్చి వాడుకొనే విధానాన్ని గరించినా, స్వీయ శవితా వ్య క్పిత్వం కొట్టనచ్చేటట్లు కావ్యశిలిని పద్యరుచిని నిర్మించే వైఖరిని రత్న్యతయం నుండి నన్నయ (గ్రహించాడు. తన శైలిని తాను నిర్మించుకొన్నాడు, తన కవితారుచిని తాను వ్య క్రీకరించు కొన్నాడు

నన్నయ (పధానంగా గుణవాది. క్ద గుణనం యోజన శిబ్బం తో కవితలో సౌందర్యాన్ని, అస్వాదనీయతసూ కల్పించటంలో అయన సిద్ధహస్తుడు, అతని కవితలోని రుచి నర్శన్వమూ కవితా సామ గిని గుణపోవకంగా నంవదించుకోవటంలో నివీ_ప్తమై ఉన్నుదిః నన్నయ వాగ రాతికి (వసాదగుణం (పొాణంభూకం, (పసాదగుణం సత్వగుణసంయోజనానికి సమర్థవంతమైనది. ఓజోగుణయు_క్రృమైన శిధిలబంధం శబ్బ్దగుణమైన (వసాదలతణం, నన్నయ వాక్యానికి ఇటువంటి (సవృ త్తి సహజం, ప్రసాదగుణం చేత డై దర్భీరీతి రూఫు కట్టుతుందిం

“అన్నృప్టా దోపుమా( ఆాభిః

సమ్మగ గుణగుంఫితా

విపంచీ స్వర నౌభాగ్యా

మైదర్భీరీతీ రమ్య తే”

8లక నన్నయ భారతి అని వామనుడు వక్కా_ణించాడు, నన్నయ కవితలో పదరచాన విపంచీ స్వరవై భవాన్ని వెలారుస్తుంది. రీతి గతిని సూచిస్తుంది. కాబట్టి నన్నయ పద్యం కుంటుపడకుండా మొదటినుండి చివరిదాకా (పవావా గతిని భజ్‌స్తు ౦ది. హృద్యమైన గతిని పచ్యానికి "నేర్చిన ఆచార్యుడు నన్నయభట్టుం

గుణవ్యంజక్యాలై నవి వరాలు, (పసాదగుణవ్యంజక్షాలై న వర్థా లను అతరాలను రచనలో కూర్చి రమ్యతను కల్పించటం నన్నయ రచనా శిల్చం, “రమ్యతి అంచే రమింపదగిన భావం, అంళకేేు అస్వాద సీయత్యం సర్వసాధారణంగా సహృదయ పవృాదయాలక అందే గుణం, “ఇతరు లషమరరమ్యుత నాదరింపి అని నన్నయ అనటంలోని 'శాత్సర్య మచే 'నానారుచి రార్థ సూక్తి నిధిత్వం” ఆయన వాగ్వ్యృత్తి లతణం రసధర్మాలై న గుణాలచేత విశిష్ట పదాలను పరమసార్థకంగా వాడ టంలో అఆ లతమణం విశ్వరూపం 'తాలుస్తుంది.

ఇక కథ నాటక శరీరం. రమణీయార్థ (పతిపాదక శబ్దం కావ్య శరీరం నన్నయ (గవ్య శావ్య శరీర వివేచనానికి ఒక్ష సమన్వయం పాధించాడు, అదే ఆయన పేర్కొన్న "(ప్రసన్న కథాకలితార్థయు క్షీ (పసాదగుణ (పధానంగా 'కావ్యవస్తువు వ్యంగ్య మందరంగా వ్య క్తం కావటానికి రమణీయాగ్థాన్ని పోషకంగా నిలిపే కవితా శిల్పం నన్న య్యలో (పత్యతమాతుంది. ఈ అభివృద్ధి ఆంధకవిత కొక అపూర్వ శక్తిని ప్రసాదించింది. తరువాత కవులు ఎన్ని (ప్రయోగాలు చేసినా నన్నయ కవితారుచి వాటికి జీవధాతువుగా నిలిచింది.

మళత ప్రబోధం కోసం విలువైన కవితా కళను వినియోగించు కొన్న పంపయుగ వైతన్యాన్ని (పతిభఘటించి నన్నయ లెలుగులో కవిత్వ కళాదృష్టి (పధానంగాగల 'కావ్యేతిచోసరచన చేపట్టాడు. నన్నయ నూర్గంలో నడిచిన వతెలుగు కవీ మతావేశానికి కవిత్వాన్ని

ఆం[ధమహా భారతము-అవతరణ 85 డాస్యం చేయించలేదు. వ (ప్మకియను చేపట్టినా దానికి కావ్య గుణాన్ని కల్పించే స్వభావాన్ని విసరించ లేదు కన్నడంలోని అమిత దృష్టి "తెలుగులో మితహితదృష్టీగా మారింది కన్నడ తౌకికకావ్యం లోని (పబంధక ళ తెలుగులో శాన్యకవితా నృవాగా జాలువారిందిం పంపయుగం మోద “తెచ్చిన తిరుగు బాకీ నన్నయ సాహిత్య దృక్పథం పంపయుగం మిద నన్నయ ఇచ్చిన తీర్చే శా వ్యేతిహోసరచనం; పంపయుగ మార్గం నుండి తెచ్చిన మార్చే నన్నయగారి కవితలోని (పసాదగుణరువి మయి టీనా యయా

రాణజరాజన రేం[దుండు (శ్రీ మల్లంపల్లి సోమ శేఖరళర్మ

అది పదవశశొబ్బము : శాలిశావానకకము (పారంభమయి యపస్పటికి వేయిసంవత్సరములు కావచ్చుచుండెను, భకక రయయిన వాలివాపాన వంశేజుండు బెలు(గుదొర పరిపొాలనము లెలుగాణము వారికి మజపునకు వచ్చెను. కృషస్తాతటమున అనల్బశీల్చకళా కొశల మును బోషీంచిన లెలుంగుదొరలపేకు మాసిపోయెను, ' తెలులయు జోదులమగటిమి భఛావనావ శిష్టమయ్యెను. "జేశమునం గల్లోలములు పొడసూపెను. రాజులుపై తాజులు, సోదరులనై సోదరులు కత్తులు దూసిన కాలమది. "రాజ్యములు లేచినవి. సాానూజ్యములు కూలినవి, అవాంతరము లవేశ్రములు సంభవించెరు. దవీణాపథము నంతను గూకటి( వేళ్ళతోం బెరికి వేయనట్లు ఏంచిన తుపాను లెన్ని యోకలవు. జడివానల "లెక్క యేల 1 "'కాలక్రమముప వీరచందనమును మేనంబూసి ఏిల్లమ్ము లం కేలయబూని "ెనుంగురాయ రాహుత్తులెందలో యీవేంి నాంటిని రాజ్యమునుకట్టి 'తెలులపపడుచును సౌభాగ్యవతిం'జేసి కరి చంది్రికలను దిశలనించిరి, అలజడికాలయంతయు ఆం ధ'బేశమునకుం చ్రణరక్త్రమునావచించు. అఆపరాలుకాలమేయైనను తన నై సర్గిక (పయాణమున బుతురాజ మేతెంచెను. వసంతము జెలుగొణముతో వియ్యమం దెను. ఒరుగాలి చల్లారెను, సంస్థానములు కుదురుకొనియెను*

'తెలుగుజోదులక్ష త్తి మలసి నర్తించె

'తెలుయజోదులలేజి లలిజెకళించె

"తెలుంగుదొరలసేన దెసలాక 9మించె

"లెలుగురాచటికంబు దెనలరాణించె

అంధమహోభారతము = అవతరణ 1 పరదుర్గములుకూ లె పగ రాజ్యములువ్ర లె

"తెలుంగు వారలధాటి వెలుగొందునవుడు

అల్లన నెలుగెత్తి కవికోకిలములు. రాజ రసాలాశ్ర్వయమునంది ముకువువాకువులునించు భరతగీతములను బాడందొడంగెను.

"వేంగినాటి కానాండు రాజమహేంద) నరము కడుగూర్చు రాజ ధాని; చివురులుతీవలు ననలు తొడిగెను. 'మొగ్గతొడిగిన మోవాన వల్లి కలువిరిమొ_త్తములను 'వెదచిమ్ముచుం డెను, రాజమ హేం(దవరము నందనవనమయ్యును. రాజమ హేందివర 'త్యాగసింహిసనము భారతికి బ్రిణవపీఠ మయ్యెను, తెలుంగునాట మానవ్యసగో (త్యులై న బూర్వ చాళుక్యుల పరిపొాలనము నిరాఘుటముగ సాగుచుండెను, రాజమహేం దు)యు రాజరాజ్యు వేగీజేశమునకు పట్టభదుడు. 'రాజరాజవిద్యా మండపముననిరంతరము భారత 'దేవిప్ర)ిశంసయే. ని_స్టేజత చైరివీరకఘుల దీపకుం డాతంయ. ఘోర సంగాామములను జయించి విజయలవీ ఖని 'జేషన్తైును, మహత్తర వైభవమున నోలలాడెను, కాని యాతనికిం దృ ప్రికలుగ లేదు. సామంత రాజచందు)ల రత్నకిరీట రోచులు ఆతని పదికమలములపై బ్ర)నరించెను.. కాని యాతని మసస్సునకు స్థిమితము "లేదు. పరగండస్షై రవు. డయ్యెను. చిరుదాంకభీముడయ్యెను. కాని యాతని హృదయమునకు శాంతి చేకూరలేదు. కాసై తే ఆతండు సర్వ లోకాశ9యుండే! సత్యాశ్రయు దే! వమికార్యము ! ఇన్ని యుండియు నాతనికి సౌఖ్యము నొడగూర్చుంజూలక పోయెను ఆతని దృష్టియంతయు అంధభారతిపై- దిరిగెను. “సర్వమును భకామతోనున్న ది. జాతి జీవించి యున్నదనుటకు ఫావు ఆార్కా-ణము- రాజ్యములను స్థావింపవచు ను. రాజ్యములను గూల్చవచ్చును కాని యవియన్నియు నశాక్యతములు, భఛామయే శాశ్వతమైనది అవతరమతుర మే. జాతీయజీవనము భాషలో

998 నన్నయ భారతి నున్నది. జాతీయవై తన్యము భావలోనున్నది. జారీయవీరుల ర_క్తము భాపలోనున్నది. మతము భాషలోనున్నదిః "జీశభామ రెండువైపుల నాడీగల ఖడ్లమువంటిది. దానిని సరిగనుపయోగించితిమా, యదియే మసలనుద్ధరింపంగలదు._ జగ _త్తంతయు భాపా్యప్రణవమున నిమిడి యున్నది...” అతంిట్ల ని దీర్చ ముగ నాలోఛించెనునముందహాన (పభా భాసమానమైన ఫారలీకటాతవీత ణనందర్శనము అతని మన శ్మాంతి (పవర్థకము : గుణసంపన్ను(దు, విద్యానిధి, కవివాణి యెందటీనో యమరులంజేసనని యాతండెజుంగునుం శామచం[దుండేలిన సామా) జ్యము కాలమను నంధ కారగర్భమునం గరంగిపోయును ! ఆలోకము మాతజెను. అప్పటి పరిస్థితులు మాను. అప్పటివన్ని యుల గాలవురు మని యద్భుత సంస్పర్శకు లొంగిపోయినవి. కాని యా ధీరోదాల్తుండు పీతృవాక్యపరిపాలనా మహో (వతుండు, రావణాసురగర్వ నిర్వాపకుండు, సీలమేఘశ్యాముండు, అ రాముడు ఇంకను అ వాలీ శీ "రామాయణ మున జీవకళతో నున్నాండు. అయోధ్య యింకను రామాయణమున నయోధ్యగనే యున్నది. ఇదియంతీయు నా రాజచం (దుం 'డెజటుంగును, 'చాహ్న్మణమళలేము నుద్ధరించినవాండు; మృడ వియుండుం మళ్ల పాదానుధ్యాతుండు, వ్యసనవివర్డి తుడు పరముభట్టారకుడు, పర " మా హీశ్వరండు, పరమ_బహ్మణ్యుండుం అట్టివాండు తన కుల్మచ్నా

ణుండ్రైన నన్నయభట్టువైపు తన (శేగంటిచూంపు ప్రసరింపండే స్మె, విద్యామండమున మంగతులుండిరి. పురోహితులుండిరి. సేనాపతి. దం నాయక చౌవారికులుండిరి. మోడ్చుశేలతో జయ వెట్టుచు సామంత నృపాలు రెందలో యుండిరి. విలాసిసీజనమునకుం బరిమితి యచ్చట 1 ఒకవైపు వైయాశకరణులు, ఒకవైపు పౌరాణికులు, ఒకవైవు తార్కి= కులు- మద్యామండపమంతయు మ హేం_దసభాభవనమువలె నుండెను. రాజరాజు (కగంటిచూవు - అది సాధారణమైనదా।! ఆ చూవు (వాలిన నన్నయభట్టు- విద్యాదయతుం డాతండు సామాన్యుడా!

ఆంధ్రమహాభారతము = అవతరణ ఫం ఎల్ల రును రాజరాజేమవి వచియించుకో యని కడునా[(రముతో నుండిరి. యువతీ మన ్రభుడైన యా రాజరాజు మధురస్వరము అంతలో వినవచ్చెనుం క జననుతకృష్ణ్మద్వైపా యనముని వృషభాభిహితమ € హోభారతబ ద్ధనియూవితార్థ మేర్పుడం 'బెనుంగున రచియింపు మధిక్రధీయు క్రి మెయిన్‌ "తెనుంగస నుడికారము రాజరాజును నమో ్రపాతునిం 'జేసెనుం "తెనుంగు బాన 'కాలంబము దొర కెనని విద్యాదయితుండు నసంతనమం 'బెను, తెనుంగునా.టికి మంచిదినములు నసం[పా_ఫ్తమైనవని విద్వజ్జ్ఞనం బులు (పవ్యాసష్టాంతరంగు లై రి. తల్లి వంకవారి తమిళభావ రాజచిత్త మును గరంగింపందయ్యె; నిది యెక్కువమాటో అని 'జేశీయులు సంతృ వ్హీ వహీంచిరిం “తెలుగు నిలిపినయట్టి మహోనుభానుండు మన చళుక్యాన్వ్నయా అకరణుం2డైన రాజరాజన నేందుండం సంస్కృతమున శేగాని గౌరవము చే యా దినములలోం బెలుంగునకు సరిమైన లడణమైనం గుదురు శక యా దినములలో సవావ్మాణ మతోద్ధారకులలో నొక్క-రై.న గర ాజన శేంసదుండు అప్పటికింళను దల్లి చాటువిల్ల వలె నుండిన అెలుంగుకన్నెను దరికిందీసి యాదరించి చానికి దీర్చుతీరువలం దిద్ది తీరు లీయములు గ లదానిగం జేసెను, అట్టివాండు రాజరాజు సామాన్యుండా యాతండు పూర్వ'చాళుక్యులలోని యా రాజురాజును చరిత్రలో మొదటి రాజరొజందురు. ఈతండు విమలాదిత్యునకు కుందవా'దేవికిని జనించిన వాండు. కుందవ చోళరాజరాజు కూతరు, బాళుక్క్యులకును జోళులకును (42)

890 నన్నయ భారతి చోళరాజరాజు కాలమునుండియే సంబంధములు కలిసెను.. చాళుక్య రాజరాజు మజల జోళరాజరాజు కుమూారుండగు "రా జేందచోళుని కూతురగు అమ్మంగ బేవిని వివాహమాడెను. రాజరాజన నేం(దునికిని అను శ్థుగ చేవి!ిని జనియించినవాడు బాళుక ఫరా చేందచోళుడు. పదియన కతాబ్దినాంటికిం జోళులదళ యత్యుచ్చగ నుండెను, చోళులలో రాజ శాజు రాజేందచోళుండు అనువారలు సుప్రసిద్ధులు. ఏీరలతో బూర్వ్య చాళుక్యులు నంబంధములుచేసే_ గారవముకొజుకై యుండవచ్చును- ాళ్ళుక్యులనా మములనే ధరియించుచు వచ్చిరి. అంతియీగాక పూర్వ గాభుక్యులు చోళులత్రో సంబంధములు చేసిననాంటినుండియు (గమ (శమముగ నా యాం(ధ_దావిడ స మ్మేళ₹నమువలనం 'చెలుంగువారి యాచార వ్యవహార సాం(పదాయములన్నిటిలోను మార్చు కన్పట్టం జొచ్చెను. కాని (_దావిడ భామ కాని (దావిడాచారముకాని, (దావీడ సాం(పదాయముకాని. చాళుక శ్రరాదరాజును వశపజచుకొన లేదు. అందువలన నాతండు 'తెలుగభామనే యాదరించి తెలుంగు సాంప) చాయమనులనే పోషించి లేలుగునకే యొక్కుడు ఘనతం గూర్చిను. ఇూాభుక్ష ట్టరాజరాజు కుమూరుండగు 'రాజేంద వోళుండు మాతము తమిళమునకు బూ ర్హిగ లొంగిపోయెను. మేనమామల పలుకుబడి యాతనిప్పై చెలాయిం చెను, ఆతండు "తెలుగువారినుండి "వేజయి దమిళు డయ్యెను. చోళవంశము నుద్ధరించినవాండని వేపవచ్చు కులోత్తుంగ చోళ వికదమును వహించెను. "తాను మాతామహరాజ్యమైన చోళ రాజ్యమునుగూడ వశపరచుకొని చోళసింహోననము సధిస్టించి చాళుక్య చోడరాజ్యములను "ఆెంటినిగూడ. బరిపాలించెను. తెలు(గుబేశమునకు 'దావిడవంశములు విరివిగ వచి ఏన దీకులోకుంగచోడుని కాలముననే, ఆకాలమునాంటి ఏరచోడు!(డు, విషకమచోడుండు- ఈ 'మొదలగువారి శాననముఎను బీఖీంచినచో సీ యంశము విశదపడంగలదు. ఈ యాంథధ చాళుక్య స మ్మేళనమువలన నాం్యధసాంఘిక రాజకీయ వ్యన

ఆం ధమహాభారతము = అవతరణ న! పోరములలో మార్పులు గలిగినశ్లు భామలోను మార్పులు గలిగెనూం శమిళపదము లెన్ని యో తెలుంసలోనికి వచ్చి తెలుంగు వేషము వేసి కొనినపి. కులోత్తుంగచోడుండు తమిళభావమ నాదరించి దమిళ కవులను జోపవీ.0చియుండెను. అందువలన చాళుక్య రాజరాజు శకొలమున (రం భమైన యాం. ధభాహాభివృద్ధికి మజల 'బెలుాగచోడులలోని వాంరైన తిక్కన కుమారుండగు మనుమసిద్ధికాలము వజకుం గొంత యభ, శ్రిత రము కలిగెను. దానం జేసిమైయుండనోవు నన్నయభట్టు తరువాత ండువందల సంవత్పరములవణకు మన కాం_ధ(గంథము లంతగః గానరావు, ఈ నడిమి కాలము చాళుక్య చోళులకాలము. చాళుక్య చోళ రాజులు కులోత్తుంగుని నాటినుండియు, జోళసింహాననము'నే యధిన్యీం చుచు, చితృపితామవా'ేశమైన చాళుక్య రాజ్యమును గొంత యపే తతోంజూచుచు వచ్చిరి, తెలుంగువారికిని, 'దెలుగ వాసకును (పథ మమున నా(శయమిచ్చిన మహారాజు గావున నామహనీయుండు “తెలుగువారి కంటికి. జూల గొప్పవాండు,. చాల గొప్పవాడైన కులో త్తుంగచోళుని కంచెను గొప్పవాండు.

ఈ చాభుక ఫ్ర రాబరౌజుకాలము అత్యంత (పాముఖ్యమైనది, ఒక్క_ మనచేశమునశే గాదు. హిందూ దేశముసకంతకుం టాముఖ్య మైన కాలము. అందు దమీణాపథమునకు మజీయుం (బాముఖ్యమైనది,

అఆశాలముననే యు త్తీరపిందూస్థానమువై (బతిసంవత్సరము దండయా[తలు సలువుచుండిన మవామ దు గజనీవి ద్యామండపమున "బారసీకభాషావల్లి క పువ్వులు పూసెను. ఆ కాలముననే ధారానగర మును రాజధానిగ మాళవదేశము నేలుచుండిన విద్యానిధియైన భోజ మహారాజుండెను. ఆతని యాస్థానమునందలి నవరత్నములవలె నుండిన కవిఫప్రంగవులు భారతీయులకు (గ్రతపూప్వ లే, ఆ శాలముననే పశ్చిమ చాళుక్యలలో సు(పసిద్ధులైన జయసింహ అఆహవమల్ల సోమేశ్వరు

లిలిలి నన్నయ భారతి లుండిరి, అవాలముననే కలచుర్మి పభువులళో స్కుపసిద్ధులెన గాంగయ "దేవ కర్ణచేవులు చేదిదేశమును 'బాలించుచుండిరి. ఆ కాలముననే తూద్పు గాంగవంశజులలోం (బసిద్ధుడును, సమర్థుడునై న వ జహా స్తుండు కళింగమను బరిపాలించుచుండెను, ఆకాలముననే పువరుద్ధరింపబడిన పొరాణిక్రమతము (క్రమశమముగం (బ్రజలను వశపబు చుకొనుచుందెను అదియె కాలము, ఆఅ కాలముననే రామానుజుని వైప్టవమత (పబోధము నకు బీజములు నిగూఢముగ వెదచల్ల బడుచుండెను. ఈవిధముగ నది యత్యంత (సాముఖ్యమైన "కాలము, అ కాలమున నమర్ధులెన రాజ చం(దులు ఎవరికి వారు (వత్యేకముగ "రాజ్యములను సిరి (0చుకొని భాపాభిమానులును; మతాభిమానులునై రాణకెక్కిరి.

ఇట్టి కాలమున శతాలివాహనశకము గొారర వ సంవత్పరమున రవి సింహలగ్నమున నుండగా ((శావణ ఏ బహుళ ద్వితీయా. గురు వారమున ను _త్తరాభా్యాదా నతీ(తమున వణిజలగ్నమునందు. రాజ రాజనరేం్య్యదుండు పూర్వ ణాళుక్ష ఫ్‌ రాబ్యమున కళ్ళిపి స్తండయ్యెను,

రాజరాజు పట్టాభిపేకమునకుం బూర్వము పెక్కు. వై రులతో యుద్ధములు చేసినట్లును ఆఅ యుద్ధములందు 'రాజరాజే జయముకొంది నట్లును థారతము ననుసరించి గాననగును. వీలయన, నాశ్వాసమున కాదని అంతేముననుండు పద్యములందు నన్నయభట్టు (ప్రయోగించిన “ఘో రాజిముఖోపలబ్ధ విజయ్యపమద్యాశిత్క బాహుదండ, ని_స్తేజిత వెరి వీరకులదీప, పరనృపలలనానన, కమలహరిణలాంఛనమూ ర్తి, రిపు[పళయ(పతాప, _వై రివీరరన వై ద్య, జితారి, వీరో (గాజిజయ, పరి భూతవిరోధివర, ఘోరారిమదకుంభి కుంభవిదారణ దారుణకృ పా“దమీణ హస్త యిట్టి సంబోధనములవలన దెలియంగలదు.. వీనినిబట్టి రాజ "రాజునకు విరోధువైన భూనాథులు పెక్కురుండిరనియు, వారినెల్ల ర సీత:డు జయించెననియుం 'చేంటపడంగలదు, ఇందులకు శాసన పమా

అంధమహాభధారలేను - అవతరణ 188 ళాము కానరాదు, కాసనియీ చాభుక్యరాజ రాజు "పెదతండీ నాంటి వజుకుల జూళుక సైకుటుంబనమున నంతఃక లహములుండినట్లును చినతండి, పెదతం(డిబిడ్డ లొండొరులతోం గలహించుకొనుచు; నొక్కొక్క- దొక్కొక్క- కాలమున రాజ్యాధి కారమును వహించుచు వచ్చినట్లును చెలిశకొనుటకు శాసనాధారములు కలవు, పెదతండడిబడ్డలకు. బెద్ద చంశము వారనియు( బినతండి బిడ్డలకుం జిన్నవంశము వారనియు మన మంకీతము సేయనచ్చును. రాజరాజనరలేం్యచుని తం్యడ్రంలును తొతరలును, "ెద్దవంశమువారు. ఈతని పెదతం(డియైన శక్తివర్శ చిన్న వంశమువారైన బాదప, ఆాలపులను జయించి రాజ్యమునకు వచ్చి నట్లు శాసనాధారమునం "'దెలియుచున్నది, అటుతపవాత చిన్నవంశము వారిని గుతంచి యేవియు శాసనాభారములు. కానరావు. కాని బాదపు "శాలపులసంతతివా "కెవ్వరో కొందలుండియుందురనియు, వారుకూడ చమ వీతృవీితామహులవలెనే రాజ్య మా(శమించుకొన (బయత్నించి యుందురనియు, యట్టివారిని రాజరాజు జయించియురిడుననియు నన్నయభట్టు _పయోగించిన సంబోధనా పదములవలన౬ బెలిసికొన నగును, రాజరాజును గుజించిన విశేపాంశములను బెలిసికొనుటకు నన్నయభస్హు రచియించిన భారత మే యాధారముగ నున్నదిం అదియే యూ వ్యాసర చనకః (టభఛావాధాకముం

నన్నయభట్టు రాజరాజును వరించిన విధమును జూండంగా రాజరాజుత్తమోలటత్తము'డైన రాజ శేస్టు వైన యట్లు కానవచ్చు చున్నయది. అతండు తల్లి దం్యడులయందు భకినిలిపి వారి ననవరతము పూజింపుచుండెను, వ్యసనములం దగుల్కోనక తన వంశగారవమ'ను సీల్చుకొనుచు ధర. శ మతియె, శిష్టపరిపాలనాసకృండును నిత్యధర [ (సారంభుడునునై ధరాజేవా[ీపరంపరలచే వృద్ధిబొలదుచుం వచ్చెను, ఆ మహనీయుని గుణములెన్నని వర్ణ్మింపవచ్చును? ఆతండు ఫురారాతి,

కి$ీకీ నన్నయ భారతి పదాబ్దపూజ నాస_క్తమతి ! కృపారసబంధురు(డు, దానవినోది దయా వర్ధిత ఛారుణీసురా న్వయుడు. అతందు రాజవిద్యనంతను పారముం జూచినవాందు. గంధసింధుర వాయారూఢ కౌాశలమున నాతేనిమించిన వాండొకాలనున లేడనవచ్చును. అతండు ధనుర్విద్యయం దనమాన పాండీతృమును సంపాదించి కో దండపార్థుండను బిరుదు పేరుబడసి వసుధాజననీతకీ ర యయ్యెను. అతడు పెక్కుయుద్ధములను జయించి సామంతరాజులనుండి కప్పములంగొనుచుం దన వై భవమునంతను ధరణీ సురులపాలును, కవిజనంబులపాలును సేయుచు, సత్యా(శయు!డైై సర్వలోకా[(శయుం డై వన్నె కెక్కిన శాండు, రాజరాజు తన్ను గుఠించి "కానే యిట్లు వచియించి యుండెనని (శ్రీమదాం(ధనుహా భారతము నందలి ఇవియే-నున్‌ నతతంబునాయొడం గరంచిష్టంబునై యుండు చా యవు భూటేవ కులాభితర్పణమహీయః (పీతియున్‌ భారత | (శవణాన_కియు6 'ార్వతీపతి పదాబ్ద ధ్యానపూజామహో త్సవమున్‌ సంతత 'దానళీలతయు శశ్వత్సాధుసాంగత్యమున్‌

అను పద్యమువలన ేలుచున్నది. ఆతనికి _చాయోరాను భీమే శ్వరుండు (ఫఛాన దైవముగ నుండెను. భీ మేశ్వరకృత నిత్యససాద మున సుస్థిరై శ్వర్యపదమునంది వర్ధిల్లేను. అతనికి *బిరుదాంకభీము డనియు౦ బరగండ ఖై రవుండనియు, “రాజపర మేశ్యరులి డనియుం “బర గండ భేరుండకులి డనియ్యుు *రాజనాశాయణులి డనియుం “(దిభువ నాంకుశుల డనియు బిరుదునామములు గలవు, ఆ రాజమహేందుని నన్నయభట్టు తన మహాభారతమున నిట్లభివర్ణి ంచియున్నాండుం “సి! నిజమహీమండల (_పజం బీతింబెంచుచుం

బరమండళలంబుల ధరణిపతుల

అంధ)మహాభారతము = అవతరణ కక్‌ నదిమి కప్పంబులముదముతో, గొనుచును బలిమినీయని భూమివలయపతుల నుశ్యండయగించుచు దిక్కూ లందనయాజ్ఞ 'శోచుచు శరణన్న6 గాచుచు భీతుల న్యగజన్ము లప నను(గవామునలో “ఆ|| జారుతరమహ్శగ బోరంబులిచ్చుచు "జీవభోగముల మహాోవిఖూతిం దనరంజేయుచిట్లు మనుమూరుండగు వి్షు వర్ధనుండు వంశవర్థనుండు.ో “ఉ॥ రాజకులై కభూవణుందు రాజమనోవారు( డన్య రాజు శ్ర జోజయ తాలి శౌర్యు(డు విశుద్ధయశశ్శరదిందు చం(దిశా | రాజిత సర్వలోకుం డపరాజితభూరిభుజా క ఫపాణఛా | 'రాజల శాంతశా తవపరాగుండు 'రాజమ హేం(దుం డున్నతిన్‌.” “చ॥ ఘనదురితానుబంధ కలికాలజదోవతుపా రనంవాలిం | దన యుదయ్యపభావమున దవ్వుగంజోవి జగజ్జనానురం | జనమగు రాజ్యనంతతన నంతనిలాంతవిభూతి నెంతయు. | దనరుంజళుక్య మన ధుండు. ౯ “ఉ! అ(శితపోషణంబున ననంతవిలాసమునన్‌ మనీమీవి | ద్యా(శమత _త్వవి_త్తమున దానగుణాభిరలిన్‌ నమ_స్తవ | వర్హాాశమధర శ్రి రతణనుపహోమహిమన్‌ మహినొప్పు నర [లో | కా(శయు డాదిరాజనిభుండత్య కలంక చర్మిత నంపదన్‌.” రాజరాజు పరిపాలనాకాలము. అం(ధభాషకు వసంత కాలమని నుడువవచ్చును, ఆతని కాలముత( బెక్కురు కనిపుంగవులుండి0. “శావ్య

096 నన్నయ భారతి గీతిపియుడై "న యామహారాజు నాస్థానమున భీమవభట్టు నన్నయ భట్టు నారాయణభట్టు ననువారలు (పముఖులుగ నుండిరి. వీకు బహు భాషలలో. బాండిత్యమును సంపాదించి నంన్క్య్భృ ఆల్క ధములందు జక్క-ని కవిత్యము జెప్పంగలిగియుండిరె అందువలననే నన్న పార్యు(డు మహాభారలీమున “'నుభయభాపా కావ శ్రర చనాభికోభితులోడని చీర్కొ సంబడియెను నారాయణభట్టు “వాబ్బయధురంధరులొడని కీ ర్తింపయిడి 'యొను, రాజరౌజు కవిపుంగవుల క_గహారములను దానము సేయుచు. జిజుతకూకటినాంటి యా-౦[ధకవి ఆక న్యకకు మువ్వలం దెలం బెట్టి, ముద్దుమురుపులు భూచినవాండు. అ మహారాజు నారాయణభట్టునకు నందమపూండి యను నగహారమును దానము చేసెను. వతర్గాన శాసననమున “వాబ్బయ ధురంధరు:డుంో ఇట్లభివర్థ్మి ంపబడియున్నాడు,

“తస్యాత్మజోమహా ఆ శ్రసమజని కౌచాంబనేయ ఇదివిదితః | 'ప్రజ్ఞాజిత వాచస్బతిరకలంకా శంకనామాత్యః క్‌

“తస్యచ సుధర్మపత్న్య్యాగుణశాలినా శీ సామెశోంచాయాః | అభవదనుస్టిత జగదుపకరణో నారాయణ_స్తనయః ॥

“యం సంస్కృృతక గ్రాట (పాక్ళతమై కాచి శాంఘధభాపాను | కవిరాజ శేఖర ఇతి (పథితః సుకనిత్వవిభ వేన 1”

కళ,

క్రఏన శ్రనీసాలవ దుర్విదగ్ధాన్‌

మనోహరాభిర్నిజ సూక్రిభిర గ

కుర్యన్న గర్వాన్‌ పటుఖిర్చిభ రి

కవీభ వజాంకుశనామ సాగరమ్‌ కో

థ్‌

“తమైై సకలజగదభినుత గుణశాలినే సరస్వ | తీకన్దావతంసొ

యాష్టాదశావధారణ చ(శవదర్తినే నన్ని నారాయణణాయ. =

ఆం[ధమహో భారతము - అవతరణ శ్రి?

యత్యంతసహబముగా నుండుటయు నూతన విషయ మే ఇట్లు పూర్వంబు సాజంబునగు పద్ధతిని గావ్యారంభము గావించిన యమ్మ హోనుభావు నన్న యార్యుని, (తిలింగదేశమున నభీష్టార్థ కల్పలత యసం దగిన యాం[ధ్రమహో భారత సంహితను నిలిపిన మహాయశస్సు నార్జ్మించిన రాజరాజిన శేం్యనుని మనసార ఛ్యానించి యీ వ్యానము ముగించుచున్నా (డ.

అజజా0 (43)

రాజరొజు పశస్తీ వివరణము (శ్రీ బు(రా శేషగిరిరావు క విశ్వ కేయోభాసిని ॥ విశ్వజనీనాఖ్యగావ్య విశ్వవీధాయిన్‌ ! వశ్వేశ్వరీససాదిత | విశ్వవిభుండెంచె నాం ధవి ద్వాంసులకైై ॥

ఉ _త్తృమసభానేవ్యం టై, లో కాగమన్యాయై కాంతగృహంమహై, ఇతిహోసవస్తు సముదాయం, నానా వేదవేదాంత విద్యాయు ర్‌ం టైన (శ్రీమన వో ఫారతిము “విశ్వజనీనము”, “విశ్వ(కేయో భాస, “శావ్యవిశ్వవిధాయి” యన దగియున్నది. మన హిందూ బేశమున “విశ్వజనీన” మను 1(గంథమదియే, అక్చరుపాదుషా. కాలమున నది పారసిభౌమలోని కనువదింపబడీయు, నీ నవవయుగమున నాం, కరింప బడియు హీంమారాజ్య రమౌావల్ల భులగు పర రాజులనుగూడ ఉయింస గలిగినది. నిశ్చలశాంతితత్వము మూార్తీభవించెనో యనదగిన వురా తన డిల్లీ పురమున సరోన్నతమై యాకసమునంటి తన విభవాతిశయ ముుచే తారకల సర్చించుచున్నదో యనునట్లున్న కుతుబుమినారు స్థంభరాజము నధిస్టించి చూడ్కు_లను నలుదిక్కులం బ)నరించినచో మనయార్యావ_ర్తమున పుణ్యభూమియ నదగు (పాంతమంతయు నొక్క సారిగా దృగ్గ్లోచరమై. స్వ్యాంత ముప్పొంగును. అడుగడుగునకు నార్య నాగరికతా సూ వకములగు చిహ్నములు కాళ్ళపెనగొను నావ శాల (పచేశమున నించుక 'పాగ్భాగమున విమర్శించినవో నచట వురాతన ఖిల్లా జూడలగపదును, అదియే భారతవీపల రాజధానియగు నింద) (పస్థము, దానికిస్పటికిని నియ్యదపత్తేనిపేరు,. చానివిషయమునమై నచే భారతశథమైనను, కాలక్రమమున నా వీరగాథ ను విశదపరచు *జయ” మను వ్యాస_పోక్త కావ్యము మహాభారత సంహితమై “విశ్వజనీన””మై అర్యనాగరికతను దతీణమునకు బెచ్చిన త్యతియాన్వయా భగణశ్తలకెల్ల

అంభృుమహాధారతము - అవతరణ శై నన్వూదరణీయమై. వారి్యపోత్సాహమున ేశభాములోని కనువదింప_ బడి చేశభామలక్రు గుణ గౌరవములు సంపాదించ వాటియందును వేటికి “వర్వజనీన” మగుచున్నదిం

ఇట్లే కావ్యరాజము నాం(ధములోనికి జెచ్చినవారిలో న్మగ గణ్యుడు రాజమ హేందం వరము కాజధానిగా. 'వేంగ్‌బేశము- నేలిన "ఛాజరాజనరేందుడను సాక్‌ భాళుక్య వంశ్యుడగు (ప్రభువు. ఇాళు క్స్యల కటుంబమున మహాభారత గంంథమం చాదరణమును; పాండిత్య మును వాతావీనగనరమున బాకు రాజ్యాధికార 'మేర్పరచుకొనినప్పటి చుండియు ననుశు్ర్రతముగ వచ్చుచు౨డెనుం (4 ౪10 ఠాజరాజ న లేందు)ని కాలమున నాతని తల్లివంక వారగు శోళరాజులు ఫారత (గంధమును తామేర్చరచిన వేదపాఠశాలలో. బఠకనీయనుగ జేసిరి, ౧4 50 కె 1919) రాజరాజునకు పూవ్వము 'వేంగీమండ లేశ్వరుడగు నర శేసరి విశ్శమార్థన ఏజయమను పేర మసహాభారతమును కన్నడ కావ్యముగ తన సేనానియగు ఫంపకవి రచింప గృతినొందెను.. ఇట్లు తన కుటుంబమందలి పాండిత్యవి శేషములవే. వికసిత స్వాంతుడగుట శేతనే తన తంగ్యడివంక వారికిని శల్లివంక వారికిని సమాదరణీయమై “విశ్వజనీన” మైన భఛారతమంబే బద్ధస్బృహుడై” రాజరాజన రేయ్యదుడు భార తాం(ధ్రీకరణ (పయతశ్ను డ్రై

బహుభాషల బహువిధముల

బహుజనములవలన పనుచు భారతబద్ధ

సృ ఎపహాులగువారికి నెప్పుడు

బవుయాగంబుల ఫలంబు పరమార్థమగున్‌. +

అని (శ్రీమహాభారత కావ్య “విశ్వజనీన” త్వమును స్థిరపర చెను,

ఈతడు (కీ శం 1022 సం[న పట్టాభిప్న ప్త డ్రైనటుల నాపట్టాఖి "ీశానంతరము కొలది దినముఐలో రచింపబడిన కోరుమిల్లి శాననము

860 నన్నయ భారతి వలన ెలియుచున్నది అది రాజరాజన శేందు? డుడ్జ ్యలదశయందుండి నపుడు నన్నయచే రచింపబడిన నందమపూడి శాననమందలి వాక్య ములవల్ల సిద్దాంతితమగుచున్నది. కృతిసంకల్పుడును, కృతిభ_ర్తయు నగు నీ రాజరాజనరేంద్రుని (పశ_స్తి యాం్యధమహాభారత మందలి యంకితాణ పద్యములందు కొంత గలదు. అదియిచ్చో విమర్శనీ యము ఇట్టి ప) క్షీ వాక్యములను రచించుటను గూర్చి యాలంకారికు 'శేర్చరచిన నియమములుగలవు. వాటిననునరించియే నన్నయకుపూర్వ మాంధ)ిమునగాకున్నను గీర్వాణ, కన్థాటకభాపలయందు ప్రశస్తి శాన్యములు రచించిన వేంగీ మండలశవులు విఖ్యాతులై, 58. ఈనియ మము లనునరణీయము లై నచో ప్రశ స్తియందు రాజునుగూర్చి “కులా చారయకః కౌర్యళ్యాగ శీలాదిొ” వర్గ నములును “కీర్తి, పజారాగ ప)తాపాజ్ఞా, నయ, తమా, వివేక్క అరఫురీడాహూ ధర శ్రంగ్రామ” పూర్వకములగు విశేషగుణములును చెప్పదగియుండును, “అథవా తద్విరుద్ధస్య వర్ష యిత్యా బహూన్‌ గుణాన్‌! తజ్జయన్నాయకోత్క_ర్న వర్ష నంచమతం క్వచిత్‌ ” అనియు నియమముగలదు. (ఉదాహరణము? రాబరాజన రేందు)ని కోరుమిల్లి శాసనము.)

కృతిపతికులమునుగూర్చి రాజకులాగంగణ్య (ఆ1161) రాజ కులశేఖర (అ. &. $8'.) (శ్రీమచ్చళుక్య వంశశిఖామణి (అ. 8, 1.) విలసచ్చాళుక్యాన్వయప యోధి సంపూర్ణ శశీ (ఆ. క, 1) సత్యాశ్రయ కులశేఖర (ఆ. 4,272) విమలాదిత్యాగ్ర) తనూజ (ఆ. 4, 273) మాణ వ్యసనోత) (ఆ. $.260) రాజపలశేఖర (ఆ. క్‌ 261) 'రాజాన్వయతిలక (ఆ, 6. 1) విలసచ్చళుక్యకులతిలక (ఆ. 6.808) శీంతాశువంశ (పకాశి (ఆ. 6. శ09) రాజకులదీప (ఆ. 7. 888) విమలాదితా శైలజ (న 1ఏ "'రాజకులో_త్తమ (స. 1.294, రాజవంశ వార్థిచంద) ,స, ౨, 421) రాజవంశరత్న (అర. 1. 40 భూపకులతిలక (అర, 8, 898) అను

అం(ధమజోభారతము - అవతరణ 41 సంబుధ్యంతము అందు విశేషాంకములు 'తెలియుచున్నవి, వీనిలో "రాజ శాజన నేందు్రడు. తుత్తియుడని సమర్ధ్థించుటకు 8 బికదములును పాశ్చాత్య బాళుక్యులతో సంబంధము చూఫుటకు క్‌ బిరుదములును, సీతనికి పూర్వము రాజ్యాధిపత్యము 'జేసిన గ జతో నీతని సంబంధము జూవుబిరదములు 2 ను, భారతవీరులతో నీతనికి నంబంధముచూవు బిపద *మొక్క_టి" యు గలవు, ఇాళుక్యవంశజుల శాననములలో మాణవ్యసగోతులనియు ఇాళుక్యవంశాభరణులనియు రాజుల (వం నలు గలవు ఇవి పూర్వపాశా త్య వంశ్యులకు సామాన్యములు వులశేశి సత్యాాశయుని నాటినుండి పూర్వపాశ్చాత్య ఇాళ్ళుక్యవంశ ముకు భేద మేర్చడి రాజ్యములు విభ_క్రములైనను “న త్యాశుయకుల "శేఖరు” లమని వెప్పళొనుటలో పొరస్త్య చాళుక్య రాజులు పాశ్చాత్య ఇాళుక్యులతో గల సంబంధమును 'ెలుపవుదురు, ఆ బిరుదములనే కుల వర్ణ నమునుగూర్చిన వాళక్యములలో నన్నయ యధికముగ జెప్పుట తన (ప్రభువునకు రాజ్యాధి కారమందుగల వాక్కుల యుడు విద్యాధికులకు (పమాణబుద్ధికల్చించుట కె యుండవచ్చును. శాజరాజన నేందు)ని విమ లాదిత్యుని యగ తనూజునిగా నన్నయ విశేషీంచివర్గి, 0చి రాజ్యాధి 'కారమందాతనికిగల పారసత్వమును స్థరపరుచుచున్నా దు. "రాజరాజ నరేం్యదుడే యగగతనూజుడో విజయాదిత్యుడే యగతనూజుడొ చెప్పుటకష్టము. ఏీరిద్దరును విమలాదిత్యుసకు "వేరు వేగు భార్యలయందు కలిగినవారు. రాజరాజు నవసానదశయం దీవిజయాదిత్యుడు రాజ్యము నా(్రమించుకొని తన కుమూరుని యావ రాజ్యాధిపత్యమున పితిస్టిం జెను. (శశ 29, 229. 1914) 'రాజరాజునకు రాజ్యమందు స్యుపతిష్ట వేకూడ్చుటశే నన్న య యిట్టి విరదవాక్యములు రచించియుండవ లెను. “న్టీచ్రాంచువంక ప్రశాళి” యను సంభోధనముతక్క. రాజరాజనేం దు)డు చందివంశవు 'రాతై నట్లీ యంకితాంక పద్యములందు. వేరొక సంభోధనము కానరాదు. దీనికి సూచన శ్రీః శ 6920 నం! రాజ్యము

42 వవ్నయ. గారల నన షశ్ళితు ధాళుత్యు వంశ్యుడగు వినయాదిత్య మవాళాల శాసన షుదలి “ోహమకర విచులకుల- సదిఛభవ విలయ పేతు. ఫల్లువపలి పదా షమ్లానంతథ ఫరిగ్భుహీతు. 'కాంచివురన్య”. యమ వర్ష సమువ గలదని కను షితోవముబాళభి ప్రాయము. అముషచో నిద్తయు. విడివోయిన ఫ్రాళ్చాత్య నాళువ్యంవో నంబంవును స్థరపరచ వున్లేశముత్న కాజ రాజు వస పౌసనములందు. విశథపశపించిళయుండువు. దీనినిబట్టి రాజరాజ ప్రవేష్చనుని చందం వంత మాజుధమును నన్నయ సాదానుచుతముూనా మూత ము, గ్రిపూంచి ఫభారతమున నూఛించె వనవలసివన్నుము ఆప్లై శారాను చెట్టనభట్టునే కోఠుఖుల్లి శాననమున (వ్రాలింఛిన పెదా భగ. వునన క్రముణిక నందున్నరీఖినే నన్నంక శామరచించిను నందము ఫ్లూడి కౌననమున. బేర్కొని యుండెను. రాజానుర ప్తడుషు. తోకా గ్గున్షు షల భావ్మాణుడునను వన్న య: చాళ్తుక్ళవంత 'వనిస్టములగు థాధ లస్గసిగిను నూనాటి. కల కవూగవాధి కారులు రాజము హేద్యన థవిందగబృందంబులలఖు. నవుతముభ రాజాడ్ఞనే చెప్తూచున్న భారత ముళ రాజరాజనేేందునికి భారతివీదులతో. సంబంధములు కల్పించు శాళ్వుము లింతకుమించి. యొటబ్టుంచింగజడు వ్యంగ మునకుగల ఇఆ వ్రుతివ్మునముకు.. సాజారణమయుగ.. గులుగభోధను అామేణత్షనూక్తి “శానారువిరార్థ నూక్రివిన యగు నన్నయాస్టై. భ్ల క్షైసగవివాఢు

కాజకాళతన కర్న ధుని "యూాచారోే వర్శనముయు సౌఖ్య ైయ మఘులై. యున్నవి మృశ్శపయ (ఆ 11601) మధమార్ష (అశియే మవ న్లైనితర్నంధ్యజవగ (అ సప) వస్థననవిష్ణి త (ఆ ఉతర. కశనుఖారి దపా అస్థమెస్థిచై శ్వర్యపడా. (74. శీయేన్వగక్కతు. నిత్య్యవ్రషాద (క ముక యనుఖాటివో ముఖ్యముగా వష్ళడ్యుపియూ.. దయమఖారి వుకాలస్థ్రమస్థినై శ్వరృుపడ్తా. ఫీమేశ్వర కృతనితస మషాదూ యనునని క్రాజరాళన నేరమని ఇానవమూు-ళో చెన్నబనిన పరమమాహేశ్వరత్ని

ఆంధ మవిారళి ము - అవతేరణ జ్జ మును స్థిరపరచుటయేణాక “జగత్చరిపూబ్బుములలిన ంవాశ్వనాగొమే ములయందు నిల్సికి _బకాశముగా వృాదయంలూ భ్‌ కృితోనో” అను 'చాజరాజనేర్తన వాళ్య్ళమును దృఛవరచుచున్నవి, శాజరాజన రేం గయని శాతయగు రొందవ యమ్మరాజి రాదమహేం్చినుని కాలమున కాలాముఖ ముకానవరులంు. ్రైభావార్యులకు. వదయవాడలో ఇాళుక్యరాబ్యమందప వనీతేఏ తేర్పోమెయుం మన రూ కెళ్ళి 191% ఆయి నను రాజరాదన రేం్యనుని తర్యడియగు విమలాదిత్యూుకు చాళుక్య వేం? కాజ్యాాధివతుల ఈావారమునకు విఠుద్ధములా కళంగమండలి- (రామ ఫ్‌ మే తయున అేశికగణానుచతువగు.. (కశాఅయాగ్‌.. స్టాంతామేనక యను వై నగురువును నిలిపి ఆతనికి. వనక తర్పరచిన్లు. కన్నడ భావను శిలాశాననము (వాలుించవము )క్రా. కటు. కక ఇట్లు శార్చు చశాక్యులారాబ్యుముంచువ్పటు (శం అంబదను శ తమునుండు. వచ్పు వొకంచన శజాబ్బమునడకు వై నమతస్థులకు నమాదు అము. కలుగూచు వచ్చినను మొ త్తిముమై ని తదాశ్చు చళుక్థవతోవు రాజని సాధాళలా ముగు వేదమత్యనవాస్థూవనమునందాను.. క మావాతివదాయూాత్యుమవి నందును కృతడియివై. యుండెడి. కనున నర్వమతెనమత్యమూ గఅఇార్రై నను వేదవుత (వసిస్టైదనమంన మదెనిల్చెినవాడగూనే. కాజుదాణున లేల (దుని శ్రైవావారొపరత్యమూ వున వకటితమూ కాషంసిన వచ్చెను విశే పించి స్యైనభట్టు విం చితెముగ శోరుమిల్లి శౌననమున “ననర్య లోకా (శయ శ్ర స్షైవర్దన వనోరాజాధారాడవం మేశ్చర వరమాధట్టారక్ష వరమ బవ్మా ఆస్ట మొ జాపర్ళ పాదామన్యాి ఆ్థాగేషహోాననాపనక్‌ చండికా పసాదవగిల్ధ సౌం్టగాజ్య చిన్నాని అని కాజుదాజన తనని చైవధర శ్రైమూ కే ర్త ంశబజానదిె.. రాజాధిరాజువక మేశ్వేరు వరచయాధట్టాకర్ను వంమమా హేశ్వర వరమ్యబవ్యాల్యు? యను చకకరులుూ రాదచాణు నెేన్నాదుని దతం యగు. సక్సినర్య చ్భుకవ రమై. దాళ్చినన వీటితో వరమమాూా హాశ్వర యనుదానికి బదుఅవో నంతెశన్న నెమ్ను.త్వ

లిశీశ నన్నయ భారతి సాభిపాయమగు “చండికా (పసాద పరిలబ్ధ సాం_బాజ్యచివ్నాఃళో యను బిుదమును చ్యెనభట్టువాడగా నది యంత స్పష్టరచుట కిష్టము "లేకనో యనువట్లు దానిని నన్నయ తస నందమపూడి శాననమున “పరవు మాహేశ్వర* యను 'వేంగీసా(మాజ్యాధిపతుల సామాన్య సామాజ్య చివ్నాముగా మార్చి, అట్టి పరమమా హేశ్వరత్వమును “ఈశ్య రాగమములయందు నిల్చితొనను రాజ రాజన నేంద వాక వము వలన సమర్ధించెను.

'రాజరాజనలేర్యదుడు తన పెదతండి శక్తి వర్శు సంతతిరాజు లుండగా రాజ్యాధిపతియగు విమలాదిత్యుని తరువాత పట్టాభిషి. క్త డాయెను. కాని శక్షివర ్రపతయమువారు 'రాజ్యమున 'లేకవో లేదు. వారు రాజరాజున కహితులనవచ్చును. శ క్తివర శ్రనంతతివారు దాయాదులు, వైరివీదలు, ఇట్టి యహితులవలనను, వైరివీపలవలనను పట్టాభిపేకా నంతరము 'రాజరాజునకు పలువిధములగు తొందరలు కలిగియుండ వలెను, పట్టాభిపే కానంతరము కొలదిదినములలో రచి" పబడీన కోరు మిల్లి శౌననమున విమలాదిత్యుని (పతాపాలరిశయము లుగ్గడింపబడి నవిగాని 'రాజరాజన రేం(దుని (పతాపవర్ష నము లంతగ్గా లేవు.

“శార్యా చార్యాి మానాద్యగణో 'లేత్యాదిక్లోకమున “రాజ రాజన ేర్యదుని గుణములన్నియు గుత్తలముగా జెప్పబడినవి, ఈరచన జరిగిననాటీకి రాజరాజన రేందునికి తన (పతాపాలిశయములను వెల్ల డించుట కవనసరము లేక యుండును, తదనంతర మట్టియవసరము తటస్థిం చుటచేతనే ఆంధమహాభారతమందలి (పశస్తి పద్యములందు నన్నయ రాజరాజన రేందుని ప్రతాపము నమితేముగ, ఫునరు క్షిగ నజేపనిగ, విసుగు లేక వర్శ్మించియున్నాడు, ఈ వర్ష్శనమునందు కొన్ని భాగములు సర్వరాజ పిశ _సిప్రసిద్ధములగు “పరగండతై రవో (ఆ$.227 నకి౨19, అ] 898), పరగండభేరుండక” (అర 9,85ళ, “వై 0వీరరసవై ద్య

అంధిమహాభారతము = అవతరణ లర్‌ (1 2219). “వై రభయంకరశౌర్య” (ఆ 8.899). “న్ఫపపూజిత పాదాంభోజి” (ఆ 1.288) అను బిరుదములు, కాని కొన్ని కులకవూ గతముగ వచ్చిన బిరుదములును గలవు, సమ_స్తభువనాశంయ(ఆక 278 ఆ 2.855) యనునది చాళుక ఫ్రవంశవురాజుల సకాననములలో వంశ పారంపర్యముగ వచ్చుచున్న “నర్వలోకా(శయొ” బిరుదము, విష్ణు వర్ధన; పరమభట్టాకర బిరుదము లీచళుక్యుల మూలవురువుడగు విష్ణు భట్టసోమయాజిచే నర్ధితులగుటవలన కులకమాగతమయినవి, పరా కఛమరాఘవ (స 1 2908) యనునది మొదటి విజయాదిత్యుడు దాల్చిన “వ్మికమరామ" యను చిరుదమే, నిరవద్య (ఆ 5,801 ఆ 1.168) యను నది కీ.శ, 699 సం[న అయిదవ విజయాదిత్యుడు దాల్చిన బిరుదము, “విలసచ్చాళుక్యాన్వయ పయోధీ సంపూర్షశళీ (ఆ 4,1 యనునది శక్షివర్శ దాల్చినది “చళుక్య చందూ” యను బిపదముం “రాజనారా యణ నారాయణాఖ్య (ఆ ౨.౨89 ఆ 6,809 స 1.804 యనునవి _ లెండవ యమ్మ్శరాజు చాల్చిన “రాజనారాయణి” పర్యాయములు “రాజసర్వజ్ఞ ౨ (ఆ 6.808 యనునది పాళ్చాత్య చళుక్యులలో నారవ విక 9మాదిత్యుడు డాల్చిన “రాయసర్వడ్ఞ బిరుదముశాని సామాజ్యాధ్ధి పత్యము సంపాదించుటను సూచించు “నృపపూజిత పాదాంభోజ” యను చికషదమునకు పర్యాయముగ “నానావనినాథ కిరీట మణివిరా జిత పాదాంభోజో (అర 6.1) యనియు “పణమధఖిలధ్యాశీ పాలకా లోల భూడామణి గణకిరణశీమండి తాం(ఘీ” (ఆ 6.809) యనియు “పరనృపమణిమకుట ఘటిదపద” (ఆర 1.899) యనియు “నమన్నృప కిరటచు౨వి చరణద్య్యయా” (ఆర 2.856) యనియు 'రాజరాజన రేం దు న చేపనిగ “లోకజ్ఞ “డగు నన్నయ స్తుతించుట చూడగా నీభారత "కొవ శ్రరచన్యాపన క్కి కలుగునాటికి రాజరాజన శేందుని కీడాయాద సామంతులతో గల్లిన పోరాటములందు సర్వతోముఖమగు విజయమును కలిగియుండవలెనని తోచుచున్నది. ఇవి నిరర్ధక ములగు శుష్క- స్తుతులు క!

కికర్‌ నన్నయ భారతి శావనుట కాధారముగా రాజరాజనరేం్యదునికి యుద్ధములు తటస్థించి నట్లును తెలియుచున్నది. దండితాహీతవీర (ఆ 8.228) విశ్రమో ద్వేజి శాహిత (ఆ 8.828) విరోధి 'పలయాంతక (ఆర 2,854 భూర్మిపతాప పరిభూతవిరోధి వర్గా (ఆర 8.898) యను సంభోధములవలన తేననాటి యహితుల (శక్షివర శ్రసతోవలంబులు ప్రై "రాజరాజు వ్మీశకమము జూపళ తస్పినదికాదని లేలుచున్నది. “ఘోరాజిముఖోపలబ్ధి విజయ(ప్రమ దా(ిత బాహుదండో” (ఆ 1.161) మైరివేదండగండవిదారి ఘోర తరాసిభాసిభుజార్లళా” (అ 8.287) “ఏరో[(గ్రాజివిజయాో” (ఆ $.800) *రిపు[ప్రలయ (ప తాప (ఆ 6.808) “పరనృపలలనాన నకమల హరిణ లాంఛసమూలర్తి (ఆ 6.808) రణదర్ప (స 2.819 జితారి (ఆర 1 ఫఘోరారిమదకుంభ కుంభివిదారణచారుణ కృ పాణదవీ.ణహస్తా(ఆర£.1) యను సంభోధనలుబట్టి దాయాదులవలన ఫరోరసం[గామములు రాజ 'రాజన కేం దునకు సంఘటిల్లి నట్లు స్పష్టమగుచున్నది ఇందు కనుగు ముగా నన్నయ రచించిన సందమనూడి శాననమును,

“యస్యస్ఫార భుజాకృ పాణదళితా రాతీభకంభస్థల | (పోన్ను శ్రామలవృ _త్తమౌ కిక చయన్సం[గామరంగాంత శే | ధ_శ్తేవరరస్య కియా భినయన ప్రస్తావనాలమ్మీళాం | వీరశ్సీర దితాంజలి పవిసరత్పుష్పోప వోరశ్రీయ॥ 1”

అని రాజరాజన కేంద) ప్ర తొపవిబృంభణావర్షనము గలదు. ఉదా _త్తీరసాన్విత 'కావ్యనాటక (క మములు పెక్కుుచూచితొనని రాజి శాజనరేందుడు భారశాంధ్రీకరణావనరమున. 'వెప్పిన వాక్యము లారాజపుర మేశ్వరుని జీవితమున “లోకజ్ఞడంనుో *అన్సుర క్తుడును” నగు నన్నయ ఇట్లు సమస్థించెను, ఈ నందమపూడి శాసనము కీ.శ. 1068 నం1న (ాయబడి యుండునని శాసనపరిశోధకుల యఖభి[పా యము, ఇట్టి వర్ష నము మై నుదాహరించిన చిపదములలో “ఫఘోరారి

ఆంధ్రమహాభారతము - అవతరణ లిడ? మదకుంభకుంభివిదారణ జారుణకృపాణదవీణవాస్తా” యను నారణ్య పర్వమందలి ద్వితీయాశ్వాసారంభమున గానవచ్చుట భూడగా నన్నయ నందమపూడి శాననము రచించుటయు, మహాభార లౌరణ్య పర్వమందలి ద్వితీయాశ్వాసము రచించుటయు నించుమించుగా నమ శాలికములని పొడగట్టుచున్నది.

(ప్రతాపము (ప్రశంసనీయ మే కావచ్చును. అది ధర ్రనిరతత్వము తోను, సత్యపాలనముతోను; వినులవ_ర్రనముతోను, కూడియుండి సౌమ్యుగుణముకు స్టాయినొనంగుచో రాణించునుగాని లేకున్న లోక మున కహితము కల్చించును, రాజరాజన లేం[దునియందు (పతౌప శారుణిక త్వములు "రెండును నన్నయక వీత్వమున నంస్కృృ తౌంయ్యధము లట్లు యథోచితముగ పని వినుచుండినట్లీ ప్రశంసాపద్యములందు జూడలు గలవు, శానవున *చాయాదుల నిర్జించి యహితుల నడంచి వినమ(కాజస్య మకుటుండగు రణదరి ఎరు చేడ, భార-తాంధీకరణ ప్రయత్న మేది! ఇది నన్నయ తన హిభుభక్తియు తన (గంధ పాశ స్మ్యమును సూచించుటకు చేసిన విశేషకల్చ్పన కానోవు” నను సంశయ మున కవకాశములేదు,

రణదర్చితుడైనను కాజురాజు భూరిగుణరత్న భూమణ (న 1.292) గుూధామ (ఆ 1.168) విరాజతగుణరత్న (ఆ 9,285) సుగుణాభార (ఆ 8.226) కలియుగపవి్నిత (ఆ 8.225) విమలధీరమణీయా (ఆ4.272) వ్యసనవివర్డిత (ఆ 5,259) విమలమతీ (ఆ 6.80%) రాజసూరి నభాంతర భాాజితసద్దుణ (స 129%) యనియు నిత్యనిరంతరధర్శమతీ (ఆ 1.168) నిత్యధర్శ (పారంభ (ఆ ౨,986) ధర్మనిరత (ఆ లక్షీ ధర్భభురంధర (ఆ 127/8) ధర విశారద (న£పే ధర శ్రమిళ? (ఆర 1.400) ధర నిత్య ప్రారంభ (ఆ 21) ధర్మవిచారోచ్దామ (ఆర 81) ధర్శవ్యాపారవిభాసి (అర 8,898) యనియు నిత్యసత్య (ఆ 6,828) కరుణావతార (సవి.శ20)

లీ48ి నన్నయ భారతి కృపారనబంధుర (ఆ 4.28) యనియు విశేపించి సౌమ్యుడగు ప్రభు వుగా పొగడబడెను. రాజ్యాంగధర్మ వ్యవస్థలనుబట్టి విక్రమము చూప వలసినవాడై నను, రాజరాజు సౌమ్యుడును ధర్మానువ ర్కియు ధర్మ పితిష్టాపకుడు నగు ప్రభువని యానాటి విద్వాంసులకు (ప్రజల మనస్సు లను తారుమారుచేయగల కవివతంసులకు) నమ్ముకము. కలుగుట కీని శేమవాక్యములు రచింపబడియుండవలను, ఈ (పీ సి పద్యము లందు సాభారణముగ ప్రతాపవర్ష నములందు సౌమ్యగుణవర్ష్మ నములు కలిసియుండవు, అటుగాక నన్నయ రచించిన కొన్ని పద్యములందు రాజరాజనశేందుని ప్రూతాపవిశేపములును సౌమ్యగుణవి శేషములును నొాకచానికొకటి పిలిగా చెప్పబడినవి ఇట్టి రచనలు ప్రభువు పరాక్రి మము వూపి విజయముగాంచిన తరువాత ప్రభువు ననుగ9హమున కును ఆగంహమునకును పాత్రులగువారలకు ప్ర ల్యేకించి కలుగు లాభ నష్టములను సూచించుటకు (వాయబడియుండవ లెను. ఎట్లనిన:-

ఏరావతార కరణారసపూర్మ (ఆ 242860) ధర నిత్య (ప్రారంభ ఘోరారి. ..దథీ,ణవాస్తా (ఆర 8.1) దండితావీర సూరినిధాన (ఆకి,20) బుధజనచింతామణి కోదండపార్థ (ఆర 8.1) వీరావతార సౌజన్యగుణా ధార (స ఏ. సౌజన్యగుణాభరణ పరగండభైరవ (అర 1.89%),

ఇంతేకాదు. రాజరాజన శేందు?డు విద్వాంసులకును మిత్రుల కును సులభుడు; పార్థసన్ని చుడు (ఆ 5,1 న 1298, నయబంధురుడు స 2.5౦ నృప (రాజ విద్యాపారగుడు. అర 8.898, 41. నిభలరాజ విద్యానిధి ఆ 7.237 కో దండపార్థుడు అ౭22?. సక ఆరక] అర ఉ1 గంధసింధురహూయశిమోరూఢదముడు ఆ"... కనుకనే నన్నయ భారతమును “*లోకాగ మన్యాయెకాంతగ, ఎవాంబు అని తన ప్రభువు నెదుట స్తుతించెను,

విశేమించి, కావ్యగీతపియ ఆ 2,1 వాణిలీలాస్పద ఆ 1

అ ధ)ిమహోభారతము - అవతరణ లి9ి విద్యావిలాస ఆ 7.289 సరస్వతీసలనన్ను స్రభాంభోజ ఆ $.ళవ8ి యనియు 'రాజరాజనలేందు)ని నన్నయ కవిగా పొగజెను. వీటికనుగుణముగా రాజనుహేంద) కవీంద) సమాజ సురమో శ్రజు ఆ 2.238 చాంధవాంభో పజనద్యుమణీ న 1.295 మిత్రవిద్వదంభోజవన ప్రయోజమిత) స 2,898 ఆర 1.400 అనియు సంబోధనలు కలవు. ఇట్లు మితు?లను, చాంధవు లను విద్వాంసులను పోపీంచుటకును వారీ రాజరాజన చేందుని యను గంహమున పెద్దలు గనుటకును నవకాశములు నమర విజయానంతరమున కలిగియుండవలెనుగచా |! ఇట్టి విజయములు కలుగునాటికి నన్నయ యాగిపర్వము మొద లారణ్యపర్వమందలి 'రెండాశ్వ్యానముల వరకు రచించియుండును, అదిపర్వర చన పూర్తి యగువరకు శ్యతునిర్లూ ్రలమై యుండవలయును. తదనందరము బౌంధవులయెడ రాజరాజన శేందు?డు ప్రనన్నుడై. యుండును, “విద్యావిలాస”గోష్టికి కొంత యవకాళశము శలిగియుండును. కావుననే మహాభారతాంధీ+కరణము కవియగు.. రాజ 'రాజన లేందు9 నుజ్రేశ సంకల్పముల కనుగుణముగ 'వేంగ్‌రాజ్యమం చాతనికి విమలాదిత్యునివలన "కలిగిన యధికారము సనమరరంగ ముందు సమర్థింపబడిన విజయోత్సవ సందరృమునను, పొండ వేయులవలె ఖడ్గ వాదమున జాయాదుల యుక్క_డంచి చాజ్యప)తిప్టి తుడగు ప్రభువునకు గల ధర్శనిరతతయందును;, సౌమ్యుత్వమునందును, విద్యానమాదర అమునందును, మిత) బాంధవ పోషకత్వమునందును ప్రజలకు దృష్టి విశ్వానము కలిగించుటకోను, లరిశేసరి విమలాదిళ్యాది చాళుక్య పభు సమాదరణముచే రేకెత్తి “సర్వజనీనమి”గు కావ్యరత్న మును ఏర గాథగా మార్చి కావ్యసామాన్యముగ 'జీసిన 2. నమత పోత్రాహము గల పండితుల మనస్సుల నా కావ్యరాజము నాంధ్‌కరించు 'సయత్న ముచే నందలి సంహి తాత్వగారవమును (గహించునట్లు'జేసి లోకనం (గవామునక్రై వినియోగపరచుటకును (పౌరంభింపబడె ననవలయును గాని యొక వాగనుశానన ఫక్కి-కి లమ్యముగన్నో పవ్వితచరితుడును

ల50 నన్నయ భారతి పమారుడునునగు సారంగధరునియెడ రాజరాజొనరించిన పాతకము నకు (పాయశ్చి_త్తీముగనో రచింపబడెననుటతగ దు, కావ్యాది పద్యము మనలం జెప్పిన కరి (పతిమండల మేలునని పూర్వ లాత్షణికులమతము, దీనికనుగుణముణగా “శ్రీ వాణీ గిరిజాశ్చి రా” "మేతి మంగళన్లోక మాం ధ)మహాభార తాదిని “నిత్య_పవర్థమాస మహామహీ రాజ్యవిభవో పాక్రిసాధనమగు రాజరాజు నుపాననావిధావనము సూచించుచున్నది. నన్నయ పితియాశ్యాసారంభమున జెప్పిన స్తుతియును మంగళప్రద మగు (శ్రీశారముతో విధిగా (పారంభింపబడియున్న ది

“విశ్వశేయః కావ్యం” అనియు “శావ్యం యశళసేర్ధకృ తే” యనియు నన్నయ నాటికి "కావ్యవిషయమున శెండు మతములుండెను, “పాయళశ్చిత్త విధాకావ్యం” అను సూత్రము నేడు రూపకాలంకార (ాయమగుచున్న ది. (పసిద్ధములగు నానాటి మళములలో నన్నయ యాదరించెనని యాం(ధులు విశ్వసించునది “విశ్వ శేయః ఇాన్యం” అను నియమము. (_పబంధపర మేశ్యరుడు “నిచిత్రాలం కారోజ్జ్యల కవితాకలాపొ (ఆర-6-1) మహాశాన్యరస 'పయోజనారూఢమతి (అర-౭ి-$కీ యను సంబోధనలచే కవియని సమర్థించిన రాజరాజ నలేంగదు డాదరించిన మతమును నిదియే, దీని ననుసరించియే భార 'తాం్రీకరణము జరిగియుండవ లెను,

రా

రొజరాజే భారతాం (ధీకరణము (బో త్స హించిను (ఫ్రీ పి. వి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి

(శ్రీ వరూరు వీతారామశర శ్ర యం, వ, చి, ఇడి. గారు (రాఘ 'వేం్య్యదస్వామి మఠం, బర్కత్‌ వురాా హైదరాబాదు - 27) ఒక (గ్రంథమును రచించిక. ఈ వ్యానము దానిని గూర్చిన సం్యగవా సమిత్స. సంథము పేర. నన్నయ భారత రచన - రాజరాజు (పోత్సా వాము!

నన్నయ భారతాన్ని గూర్చి. (క్రీ శర్మగారు ఆ(గంథమున "50దు (వధానాంశములను చర్చించిరి. మొదటిది భారత రచనలో నన్నయను రాజరాజు (ఫపోశ్సహించ లేదు; అట్లు (పోశ్సావామిచ్చిన వారు పశ్చిమ చాళుక్య (కళ్యాణి) చ(వ_ర్రిమైన మొదటి సోమేశ్వ రుడును, అతనికి సామంతుడుగ వేంగ్‌ రాజ్యము నేలుచున్న రాజరాజు సోదరుడైన విజయాదిత్యుడును దీనిని గూర్చిన చర్చ 140 పుటలున్న అంథ భాగము,

"50డవ అంశము నన్నయ సారాయణభట్టునకు సపోధ్యాయుడు గనుక నా రాయణభట్టువలె కర్తాటకుడు అయియుండునుః "లేదా మహా రాష్ట్రుడు కాదగును. ఇది 118 వుటలున్న (గంథ ద్వితీయభాగము,. తుదిలో కొన్ని శాననములు అనుబంధించబడెను, శర గారి ల్‌ ౦థము నంతను నం్యగపహముగానైన చర్చించుటకు ఇచ్చట తావ్రచాలదు, "తెలుగు వాజ్ఞయ చరి్యతలో ముఖ్యమైన విషయము గనుక దీనినొక వ్యాసరూపమున [వాయుచుంటిని, (శ్రీ శర్శగ్తార్హి॥ కొన్ని అంశమును (శ్రీ పాటిబండ మాధవ పీ

న న

శి5లి నన్నయ భారతి వెంకట క అస్తా రెడ్డిగారు మరికొందరు లోగడ చర్చించి తమ అనమ తిని "తెలిపినట్లు (గంథములో ఇెప్పబడెను. (శ్రీ శర్మగారికి గుఠువ్వులైన (శ్రీ పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులుగారు.. దీనిని గూర్చి సమిోత్ష (వాసిరి.. అదికూడా ంఖాదిలో యఖాతథముగా చేర్చబడెను సమితుకు తుదిలో ఫుట్టపర్తివారు తమ (వాతేకు సౌారాంశముగా ఇట్లు సిరి,

కన్ధక్ర శై 'రాజరాజనశేం్యదుడు భారతానికి (పోత్సాహకుడు కాడని నిరూపించిన కారణాలు ఎక్కువ బలవ_త్తరములు కావు. శీవల సారహీనములు కూడ కావు. వాలా సంవత్సరాలు పట్టుదలతో విషయం సేకరించినాడు. ఆయనపైన నాకు సానుభూతి యందుకుం డదు 1 కానీ యిదే సిద్ధాంతమని నమ్మతించే ధైర్యం నాకులేదు. వదో ఒక్ర బాంబు వినరినాడు. దీనిపెన థొవిపరిశోధనలు జరుప వలసిన అవ సరం వుంది

మరియొకచోట శీ నారాయణాచార్యులుగాే యిట్లు (వాసిరి

“మ!కొన్ని చ్మితమైన వాదాలు శర శ్రైవి వున్నవి, నన్నయ మహారాష్ట్ర ,చాహ్మ ణుడని నాక వాదం. అది ఇంకా చి(తంగావుండి. ఎందుకంశు “భట్టు” శహ్లాన్ని వాడుకొన్నాడట. నాదృష్టికిది నవ్వుల పాలుగావుంది” (శ్రీ నారాయణాచార్యులుగారి సమివతో చాలా మంది యేకీభవించుదురనుకొన వచ్చును. (స్తుత (గంథము ెండు భాగములుగా నున్నదనుకొంటిమి, మొదటి భాగములో భారత రచ నకు 'సోత్సాహ మిచ్చినవాడు 'రాజరాజన ేం(దుడు శాదు పశ్చిమ చాళుక్య చ(కవర్తియెన లై )లోక్యమల్ల బిరుదు వహించిన మొదటి సోమేశ్వరుడు. అతని (కింద సానుంతుడుగ వేంగి రాజ్యమేలిన సప్తమ విజయాదిత్యుడు, దీనికి ఉపప త్తిగా (గంథక ర్వ యీ దిగువ పద్యాన్ని

ఆం। ధమవోభారతము - అవతరణ 858

పీఠశావతార సుకవిస్తుత నిత్యధర్మ

(టారంభ శిష్టపరిపాలాస కృ "రాజా

నారాయణాఖ్య కరుణా రసపూర్ష వీర

(శ్రీరమ్య రాజకుల శేఖర విష్ణుమూర్రీ

(గ్రంథ కర్త మైన శర్శుగారు ప్రయోగించిన గొప్ప (సవ్మో శ్ర ఇది అంటూ నా రాయణా ఛార్యులుగాప చక్కగా సమాధానం 'వాళారు. ఈ వసంత తిలక వృ తంలో రెండవపాదం తుదిలో గురువే వుండవలెనని కర గారు సాగదీసి నారట, పద్యంలో అట్లాగే ఉన్నది కదా, అందువల్ల “రాజనారాయణాఖ్యి” అని రాజరాజన లేర్యదునకు వ ర్హింపజేయు నట్టి బిరుదు కాదు గనుక “రాజా” అని ఒక సంబోధన, “నారాయణాఖ్య” అని మరియొక సంబోథన అయితీరునని (గంధక ర్వ వాదము దీనిథో వారికి ఒకానెక రాజును ఒకానొక నారాయణు డను పేరుగల వ్య క్రిని చొప్పించి అన్వయం కుదర్చటానికి అవకాశం దొరికింది. దాని మోద (శ్రీ నారాయణాచార్యులుగారు. పాదాంత ములో నుండు లఘువుకూడ ఒక్కొక్కసారి గురువే అవుతుంది. కనుక అక్క-.డ “రాజూ అని దీన్హాంతంగానే ఉండవలసిన అవసరం లేదన్నారు ఆంశే దాన్ని “నారాయణాఖ్యి అని చదివినప్పటికి వచ్చే ఛందో భంగ దోవం “ఉండదన్నారు. ఇంకా “నారాయణాఖ్య" అనేది బిరుదు జాజాలదుం వ్యక్తిగత నామమే యగును, అనే శర్శుగారి వాదాన్ని కూడ సోదాహరణముగా నారాయణాచార్యులుగారు (తోసిపుచ్చిరి, కనుక “నారాయణాఖ్య” అనేది 'రాజరాజనరేం(దుడికి చిరుదుగా చెప్పు కొనుటలో ఆగేపణ లేదని సిద్ధాంతీకరించిరి.

ఈ సందర్భమున (గంథక।ర్త బాళుక్యుల చరిత, రాబరాజ న ేం్యదుని అసమర్ధత _ అతడు పశ్చిమ దాళుక్య చక్రవర్తి యయిన మొదటి సో మేశ్వరునికి సామంతుడగుట ఇత్యాది వి శేషములనేకము

డన్‌

కక్‌ నన్నయ కారతి వివరించిరి. ఆ వివరణమంతయు అనుషంగికము గనుక దానిని అంగీక రించుటగాని ఖండించుటగాని యిచట అంతే అవసరమని తోచదు. శాగా (శ్రీ శర్మగారు. ఇంత చరిత తిరుగతోడినవారు. ఒక్క కానన మును మూచినట్లుగ తోచదు. అది (శ్రీకాకుళం మండలంలో నున్న (శ్రీకూర నాభుని ఆలయములో గలదు, ఆ శొననము సౌత్‌ ఇండియన్‌ ఇన్‌ (కిష్ణన్సు “గొవ నంపుటములో 108కవ సంఖ్యగాను, ఎపి గ్రాఫియా ఇండియా 5ి్‌వ సంపుటం కవ సంఖ్య (81వ పుట) గాను (ప్రచురింప బడినది. వాని తేది శక వర్షము 1195కు నరియగు 1278 (క్రీస్తు కకా బ్లైము అందు వాళ్ళుక్య వంశమువాడైన విజమాదిత్యుడనువాడు (శ్రీ కూర శనాభునికి దీపము కొరకై 25 ఆవులను చానమొనగినట్టు చెప్ప బజెను. అందు ఆ విజయాదిత్యుడు తన వంశమును, తన పూర్వులను కొంత (పశంసించుకొనును. ఆశాసనములనుండి 1 సోస్తుత మవనరమైన భాగము చూపబడు చున్నది.

1. న్వ్తి। (శ్రీమా న భూత్వరా కశ్చి త్పోము వంశే మహా యశాః బాలు ఏ, క్య విమలాదిత్య గ్మకవ త్తీన్‌ నృపా్యాగణీః ॥ (1) వళ వవ నభోబేశే క. యథాచం్యద (9) (శియాయుతః నమయజ్బ(తు పదాని
2. తథా నవీతి మండలే! (24) తస్నాదభూత్‌ &ీలిపతి పణళతాం క. (ఘి పద్నః (లీరాజరాజ నృపతిః (పవిశాలకీ త్తిన్‌ యస్స్ఫూరి
3. భిః నవాకిల స్మ్యృతిజాల సార మంధీ చకార వర భా ' రత వంశ వృత్తం! (84) సేవాగత నృపాక్‌ ణ్నేస్‌ రాజమహేం 8 (ద పట్టనే స్థితోవి లేజసాళ్టకాం త్తే రరాజ వసుధా

అం(ధమపహా భారతము = అవతరణ శక్‌

9 తశే!! (ఉ*)

18. తద్వంశే విజయాదిత్య

19. ఇతిఖ్యాతో నృపో భవత్‌ | మానవస్య సుగో[త్రీయో

20. విజయశ్రీ? నికేతనః | (6 ౨ తస్నాజ్జా తశ్చ రాజేన్లూ

రాజరాజ

16. ఇతిస్సృతః । మంతీ ఏర నృసింహన్య వాచస్పతి మ

క్షే? హోమతిః॥ (74) తస్యసూను స్పురాధీశ తుితోద్దామ

వ్మికమః ॥

18, జానాతి విదుషాం మోళ్ధన్‌ గుతై రత్నాకరోపమం (8 ౪)

£9. స్వస్తిశ్రీ శకవపేన్‌ శరనిధిశశి ఫూసమ్మితే క్కేన

౨0, హే సౌమ్యవాశే సిరయుజ మవాతః కూమ్మున్‌ నాథస్య

నిత్యం ౮ ల దాద్దీపాయ పంచో_త్తర దశయుగణాక వాళ్ళా 'ళాళ్థన్‌ ఏ2. యం చాళుక్య వంశాంబుథి శి విజయాదిత్య చ(కవ_్తీన్‌ (సచ్చక్రవ త్రీన్‌) (9 *)

ఈ శాసనాన్ని (శ్రీ సీతారామ శర్మగారు మూచినట్లులేదు వారి షగంథములో అనవసరమైన కొన్ని శౌసనధాగము లీయబడి యున్నవి, కాని అవసరమైన ఈ శాసన భాగము ఈయబడ లేదు. కనుక వారు దీనిని చూడలేదని తలంచి యీ ముఖ్య శకాననాన్ని పరిశోధకుల దృష్టికి తీసుకొని వచ్చుచుంటిని,

కిక56 నన్నయ భారతి

ఈ శాసనాన్ని రెండు భాగాలుగా విభజించ వచ్చు. 9వ పంక్రీ వరకు ఒకటి. దానిలో సోమవంశములో పూర్వము మహో యశ శ్శాలియగు చాళుక్య విమలొదిత్య చకవ_ర్హియుండెను. అతడు కు నంఘమును పరిమార్చుచు ఆకాశమున చం(దుడువ లె "రాజిల్లు చుండెను. అతని యనంతము (శ్రీరాజరాజ నృపతియుండెను ఎవడు సమస్త స్మృతులకు సారభూతమైన భారతపంశ వృత్తమును విద్వాంసు లతో గూడి ఆంధీకరించెనో అట్టి మహా క్రీ ర్హిమంతుడతడు, సామంత శాజులచేత సీవించబడుతూ. రాజమహేంద) పట్టన మందు అతడు 'కేజస్సుతో వ్యా_ప్తమై భూనుండలమున శోభిల్లెను. ఇత్యాది వర్తనం శండవ భాగము :

ఈ భాగములో దాతయొక్క_ వీతృ్ళవితామహులు 'ీర్హింపబడి అతని దానము చెప్పబడెను. మొదటి భాగములో చెప్పబడిన రాజ రాజు వ వంశములో కీర్హిమంగుడై. విరాజిల్లెనో అ వంశములో మాన వ్యస నో(తీయుడు విజయాదిత్యుడను రాజు ఖ్యాతిగాంచెను. అతడికి రాజరాజు అను ఒక కొడుకు గలకు, అతడు బుద్ధియందు వాచస్పతి సముకై. వీరనృసింవా రాజునకు మంగతిగా నుండెను. ఆ రాజరాజు కొడుకు మరల విజయాదిత్యుడను రాజు శకాబ్బము 11056 గులమాన ములో శుక్లపత్తమున వ'కాదశి బుధవారమునాదు. (శ్రీశూర్మునాథునికి దీపము వెలిగించుటకుగాను 25 నోవులను చానమొన”ౌను. ఈ యంకము శాసనము రెండవ ఫాగములో చెప్పబడెను. (ఇందు "బేర్కొనబడిన యిద్దరు విజయాదిత్యులలో ఒక్కరిని గూడ [గంధ క_ర్తమయెన సీతారామశర గారు కథానాయకుడుగా మలిచిన సష్టమ విజయాదిత్యుడుగా 'హించరాదు. కాలభేదము, “జీశ భేదము అడ్డు నచ్చును. శర్మగారి సప్తమ విజయాదిత్యుడు (క్రీ, శ, 1020-1070 (పాంతమున రాదమహేం(ద్ర వరములో నున్నవాడు, ఈ శాసనము

అం థధమహాభారతము - అవతరణ రక? లోని విజయాదిత్యులు. [కీ శ 1200125 (ప్రాంతమున. కళింగ ములో నున్నవారు)

శాననముయొక్క. మొదటి భాగములో 'ీర్కొన బడినవారు,

1. విమలాదిత్యుడు అతని కొడుకు రాజరాజు (శ్ర శ 1013 _ 1061 వరకు వేంగి సింపచోనన మధిస్టించిన వారిలోని రాజులు. ఈ రాజరాజే 'రాజమ హేంటద పట్టణమున విద్వాంసులతో గూడి సమస్త న శ్రఎతిసార భూతమైన భరత వంశ వృ_త్తమును ఆంధధీకరించెను ఇచట 'ఆంధ్రీ వకారి అని యున్న (కియాపదమునకు విద్వాంసులచేత ఆం(ధీకరింప చేసెను. అని అర్ధము చెప్పదగును. కాని యిచట *నూరి భిస్సహా అని విద్వాంసులతో గూడీన తనకే అం(ధీకరణ కర్షృత్వము వెప్ప బడెను, దీనిని మరియొక సమస్యగా తీసికొానక (న స్తుతానికి విద్వాం నుల సపోయమున ఆం (ధీకరణ మనెడి (పణాళికను నిర్వహించుట యందే రాజరాజు యొక్క క _శృళ్వేము వచెప్పుకొనుట యుక్తమ్ము అట్టి నిర్వవహణాధిపతి మా(తముగానే యుండుటనుబట్టి రాజరాజు (గంథమునకు తన క రృత్యమునుగాన్ని కృతి పతిత్వము గాని కోరి యుండలేదు, ఒక వేళ (సభువు గాబట్టి అఆ నన్నయాది విద్వాంసుల ్‌ే అతిపతిత్వమును స్వీకరించుమని అభ శఖీంచినను "రాజరాజు వమా_తము అంగీకరించి యుండ లేదని వెప్వుళోవ లెను, ఆయినప్పటికి అశ్వాసాద్యం శములలో ఆ రాజును కీర్తించుచు నన్నయ తృ్రినొందెను. అదియే అంకితమి చ్చినంతటి (ప్రయోజనకారి యయ్యెను, విమర్శనల యందు అరికేరిన పరిశోధకులను విడిస్తే సామాన్య పాఠకుల హృదయాల్లో 'రాజురాజు అంధ మహాభారతములోని నన్నయ భాగానికీ కృతిభ_ర్త గానే నోచరిస్తూ ఉంటాడు. రాజరాజుకగాని, నన్నయగాని కావల సింది అదియే కడా, ఇంక విమర్శకులంటారు వారి వారి (వజ్ఞావిశే పాన్ని (పదర్శిస్తూ రకరకాలుగా అనేక వాదాలు చేసుకొంటారు ఆ (గ౦థమును జదివి భారతకథను కేలుసుకొనే సామాన్యుడు వానిలో

838 నన్నయ భారతి మసష్ట్యంతాదికములై న లాంఛనాలలో కృతిసమర్చణ సమంగా జరి శిందా లేదా చర 'ఎలోకి పోడు అశ్వాసాదిలోను; అశ్వాసాంతంలోను “రాజరాజు క్‌ ర్వింప బడటం మాతం (గహించును. "రాజరాజు పో+త్స హీంచెను; ఒకరో, ఇద్దరో మజియీ కొందళతో తొడ్చడగా నన్నయ చాన్ని రచించెను అని విశ్వసించును. ఇక్క-డ దూలవించిన శాననంలో వీమలాదిత్య తనూజుకై న 'రాజరాజునప భారతాం ధీకరణములో అట్టి నిర్వవహణాధిపత్యము తెలుపుమూ “ఆంధీచశారి అను (కియ వాడ బడింది. రచించినవారు *“సూరిభిః అను బసువచనాంత పదమును బట్టి యిద్దరో, యింకా ఎక్కువమందో "తెలియదు. నన్నయ, నారాయణ భట్టు అనే యిద్దరున్నట్లు అందరికి తెలిసిన విషయయేం అ యిద్దరిశ పూజూర్థమున బహువచన (పయోగము చేయబజెనా లేక యింకా యెక్కువ మంది విద్వాంసులుకూడ ఈ బృవాత్కార్యమున తోడ్ప డిరా అను సంశయము కలుగుచున్నది. ఇటీవల సూర్య రాయాం(ధ నిఘంటు నిర్శాణములో అనేక విద్వాంసులు పనిచేసినట్లుగా అనాడు “తెలుగులో. గొప్ప (గంథరచన జరువుటకు రాజరాజు మరికొందరు విద్వాంసుల తోడ్చాటును గూడ నమికరించెనేమో, ఈ చర్చ నటుంచి కూర శ్రనాథస్వామి గుడిలోనున్న యీ శాసనాన్ని బట్టి క్రాభ్ళుక్ర న్‌ విమ లాదిత్య తనూజుడైవ రాజరాజే నన్నయ భారతమునకు (పోత్చాహకు డని నిస్పంశయముగ అర్థమగుచున్నది.

సీశ్రారామశర శ్రగారు కూడ “రాజరాజనృప, విమలాది త్యాగ తనూజి (భారం అది. చ, £79) అనే సంబోధనను వివరిస్తూ “ధనం జయుని (పవరళరము” అనే సమాసంలో రాళ్ళపల్లి వారు “్యశేస్టునై న ధనంజయుని కరము (చేయి) అని చెప్పినళ్లు (శేస్టుడ్పైన విమలాదిత్య తనూజుడని సరిపెట్టిం, దాన్ని బట్టి చారు విమలాదిత్యుని ఇద్దరు కొడుకులలో ఒకరు భారతకచనకు (సోత్సహించారను అంశాన్ని ఆంగ్‌

ఆం[ధమహాభారతము = అవతరణ తి59 కరించింది. ఆ యిద్దరు రాజరాజు స్వష్పమ విజయాదిత్యుడు రాజరాజు చేతకాని వాడైన కారణమున భార'తాం[ధీకరణము వంటి బృవా 'త్కార్య నిర్వహణము చేసనియుండడు అని సిద్ధాంతీకరించుట కై శర్మ గారు 140 వుటల (గంథభాగము రచించి సప్తమ విజయాదిత్యు డే లే 'తానాశ్రయించిన పళ్చితము వాళుక్య చ[క్రవర్సి మొదటి సోమేళ్వరుడి సిఫార్పుమోద నన్నయ, నాశాయణభట్టులను "రావించి భారతాం(ధీకరణ కార శశ మమును (లోత్సహించెను, అని నిశ్చితార్థ మును (పకటించుట్నక్తై బహూువిథముల పాటుపడిరి, శర గారి తలం వులో కన్తాటక చ్యకవర్తి సోమేశ్వరుడే (ప్రధాన (సోత్సాహకదు. చానిక్రై “రాజూానా రాయ ణాఖర్టో అనే సంబోభనను ఫుట్టపర్తివారు చెప్పినట్లు సాగదీశారు. ఇక్కడ అవాదమంళౌ చర్చించ దలచలేదు, అంతకంశు ముఖ్యమైన శ్రి కూర నాభాలయంలోని శాననం వివులొ దిత్య తనూజుడైన రాజరాజ భార తాం ధీకరణము చేసెనని న ఏష్షంగా "'రాజరాజునే (పోత్సాహకుడుగా =వుతుంళు యితర విషయాలతో ఈ సమిాతును పొడిగించటం ఆఅనవనరము, శీర గారి 140 వుటల మొదటి భాగము ఈ శానన (పమాణంతో పరా_స్తమగుచున్నది. శర్మగారు ఇంటో వాదం లేవదీయవచచ్చును. ఈ శానన కాలం శశ్రాబ్బము. 1195 కదా. అనగా (కీ ఈ, 1278 అగును. అప్పటికి నన్నయ భారతము రచించుట సుమారు ెండునంద "లేండ్ల' క్ర పూర్వము జరిగను, ఈ వ్యవధిలోనే సప్తమ విజయాదిత్యుడికి చెందవలసినఘనత రాజరాజుకునకు అంటగట్టటబం అనే ఘోరమైన అన్యాయం జరిగి యుండ కూడడా! మన విమర్శ ఆ అన్యాయాన్ని బయటపెట్టకూడడా! ఈ (పశ్నలకు సమాధానం. (శ్రీ కూర ్రగాననం "వేయించినవాడు చాళుక్య వంశానికి చందిన యెలమంచిలి, లేక కూర బాళుష్యలనబడే శాఖకు చెందిన ఒకానొక విజయాదిత్యుడ నే సామంతరాజు ఈ వాళు

88 నన్నయా భారతి కులం ీంగిలో' సించోసన మధిస్టించిన వారిలోనే - కొంతకాలమునకు వంశములో ఉత్పన్న మైన "అంతః కలహములు కారణముగా "వేంగిని విడిచి ఎలమంచిలి నగరముగా చేసుకొని అచట సానుంత రాజ్యమా 'చేర్చరచుకొనిరి. కొంతకాలమునకు వాళు తమ (పక్క-నున్న తూర్చు శొంగరాజుల కళింగరాజ్యములో బారి[కింద సామంచులయి వారిథో చాంధవ్యములు కూడ కలుపుకొనిరి. ఇబే శౌననములో మొదటి విజయాదిత్యుడి కొడుకు రాజరాజు -గాంగ రాజగు నరసింవాబేవునికి మం్యతిగా నున్నట్లు చెప్పబడెను, అనక్లు యీ శాఖకు చెందిన చాళు ప్యలు అనేశ విధములుగా గాంగరాజుతో సన్నిహిత సంబంధము శేర్చరచుకొనిరి. (పస్తుతము పరిశీలించుచున్న (క్రీశూర్ను శాసనము లోని చాత రెండవ విజయాదిత్యుదుగాని తండి తాతలుగాని విమలా దిత్యుని కొడుకులై న రాజరాజన ేం్యదునితోను, సప్రమ విజయాది త్యునితోను చెప్పుకోదగిన దాయాద సన్నిహీతులు కారు. విమలాది త్యుడ్‌కి పూర్వవు పరుపాంతములలో నే కళింగ చాళుక్య శాఖవారు ఫిడిపోయిరి. ఏమలాదిత్యునికి గాన్సి రాజరాజ నరేం్యదుడికిగాని గల సంతానమెవ్వరో. వారెట్లుండితో మనకు భాగా. తెలిసిన విషయమే. వీరి తరములో 'వెళ్ళినవారుకారు కళింగ శాఖవారు, మరి భారతాంధీ? శరణ (ప్రసక్రి వారిశేల వచ్చెను? తమ చాళుక్య వంళములో అట్టి గొప్పవాడొకడున్నట్లు (పోంసించుకొనుటయే ముఖ్యోధైశము. అట్టి (గ్రశస్తి రాజరాజ నశేం్యదుని గూర్చి వెప్ప్తుకొన్నా అతని సవతి సోదరుడైన సప్తమ విజయాదిత్యుని గూర్చి పొగడు కొన్నవారికి శీదమేమియు లేదు. ఇద్దరు వారికి సమానమైన వంశ 'బాంధవ్యము గలవా”ే. శనుక రాజరాజనశేం[దుని మాత్రమే (పశంసించుకొను పనిలేదు, అతడు నిజానికి రాజకీయముగ కొన్ని ఇక్కట్లు అనుభ వీంచినవాడు. ఒకవిధంగా చూస్తే స్తష్టమ విజయాదిత్యుదే రాజరాజ నరేందుని పట్టాభి శుకం "మొదలు తరచుగా కళింగ రాజుల సహాయ

ఆం[(ధమహాభారతము - అవతరణ 861 ముతో అతనిని అధికారమునుండీ తొలగించుటకై యత్నించువాడు, విజయాదిత్యుడికి కళింగములో తగినంత పలుకుబడి గలదు, అట్టి పరిస్థి తిలో భార తాం(ద్రీకరణములో విజయాదిత్యు డే నిజముగా (పోత్సావా కడై యున్నచొ కళింగ చాళుక్యులు ఆతనిని పొగడడం మాని కల్గిం గులతో కొంతమొన వ్యతి రేక రాజకీయ సంబంధమున్న రాజరాజ న రేందుని _పశంసించుటకు పూనుకొనరుకచా, అట్టి పొగ_డ్తకూడ "లేని ఘనతను అంటగట్టుచు పెప్పుట జరుగునా! తమ వంశము వాడైన రాజరాజ నరేందుడే నిజముగా ఆ ఘనకార్యం చేయించెను గనుక నిజమును కవ్పిపుచ్చకుండ "రెండువంద లేంగ్లు గడచినా _పశంసించుకొ న్నారు. ఇ'బేనిజము, అప్పటికే విజయాదిర్యుడికి చెందకుండ ఆభనతను అన్యాయంగా రాజరాజ నేం దుడికి అంటగట్టి యుందురను అప వాదును (క్రీ) శర్మగారు లేవ నెత్తిరని విశ్వసించెద.

'రాజరా'జే భార ళం ధీకరణము, (భోత్సహీంచెను, (శ్రీ శ్ర శై గారు ఈ సత్యమును (శ్రీ! కూర్మ శాసనము నుండిమైన గ్రహించి పేలవమైన తమ యితరచవాదములను సహృదయులుగా ఉపనంపహారించు కొందురని అఆళించెదను. “రాజూ నారాయగాఖ్య” ఇత్యాది _పతిబంధక ములు బలవత్తశమైనవి కాజూలవని విద్వాంసులు పుట్టప్డి నారా యణా చార్యులు వంటివారు ముంచే వెవ్పీయున్నారు. అం లేగాక (శ్రీ శర్శగారు చుట్టు (పాణాయామంచేస్తూ వాడుకలో లేనట్టి బిరుదును ఒక రాజుకు ఒక నారాయణుడనే శక్రికి సమన్యయంచేన్తూ వాఖ్యా నించంటం అంగీ కారయోగ్యంగా లేదు, వారి సమన్వయం వదో ఒక అభిమానాన్ని వురస్క_రించుకొని చేసిన _(పయత్నంగా కనివిస్తుందిం ఉదాహరణకు '*నాగాయిఘటిక యే అనాడు అందరికి వి ద్యాస్థానం కావచు న భట్టుశబ్దం మహారాష్ట్రాలలోను, కర్తాటకులలో నే వాడుకలో నుండెను; ఇత్యాది ఊహలు సిద్ధాంతాలు కాజూలవు, అప్పుడు కుమూ

4జీ

ఖత నన్నయ భారళ్‌ రిలభట్టు భట్టోజీదీతీతులు, నాగేశభిట్టు, కాళీభట్టుః మున్నగు (ముఖి విద్వాంసుల గతియేమిటి 1

నన్నయభట్టు కన్హాటకుడు "భక వుహారాష్ట్రాడు అనేవాదం పకల ఊహా మాల మేనని (శ్రీ శర్యగా రే తమ (గంథాంతమున ముగింపు అనే శ్‌ర్ణి క్మకింద (శాసిన ముగింవు వాశ్యము లిట్లున్నవి.

“బక్కమాట, నాశాయణభట్టు, నన్నయగారలు నాణాయి ఘటికలో .సళోధ్యాయులని వెస్పీయున్నాను. . శాని సోవప_త్తికముగా స్థిరీకరింప లేళ యున్నాను, వలనన తదనుగుణమైన ఖబలవ_త్తరాధార ములు తకయుసవి, మొవటి సోమేశ్వరుని ౫ సనములంధు గలవు, అది పశ్చిమ. బాళుష్వులు" నిర్మించిన ఘటిక.-నన్నయ యచ్చట విద్యా భ్యాసము చేసియుండునని యూహీించినాను”

ఈయూవాతో 1 సగంథమును 142వ ఫుటనుండి 2$8వ పుటలో ముగింవు. అగువరకు సుమారు 118 ఫుటలున్న రెండవభాగ సగంథము రంచించి నన్నయ కన్హాటకుడయి. యుంటాడను విషయం మరికొందరు పరిశోధకులు కూడ వెలిబుచ్చిరి కాని యీ* యూహను (_భువపరచ గల ఆధారములు గనువించుట లేదు.. కనుపించి నఫుడు అంగీశరించుటలో గల వ్యతి శేకతగాని, అసంభావ్యతగాని ఉండదు, ఇంతకు ఆకాలములో ఇప్పటి తెలుగుంకన్నడ భాపా(పయు_క్రమైన అభిమానము (_పజలలో గాన్ని విడ్వాంసులల్లో గాని "లేదనియే "చెప్పవశాను. వివాహాది భాంధ న్యముబు కలిగి .పజలుకూడా అతి .సన్నిహితులుగా ఉండువారుః చరిత్రలో “శ్రీపూ, ఆజోకుని కాలంలో అంధకులనువారు తన రాజ్యాం తర్గతులై యున్నట్లు చెప్పబడెను. ఆ రాజయొక్క శాననాలు బల్లారి- కర్నూలు మండలనులలోను;. అమరావతిలోను గనుపించుచున్ను విః ధుత్తికి దగ్గలో (ఎజ్జగుడి శాననాలున్న -తావున జొన్న గిరియను (గ్రామము కలదు. అదియే అశోకుని స్మానూజ్యములో దతీణ

అంధ్ర)ిమహాభారతము = అవతరణ లగి (పాంతపు రాజధానిగ "చెప్పబడిన సువర్డగిరి శాదగునని పలువురు గ్లైపరి శోధకులు తలంచుచున్నారు. ఆ కాలములో _అంధకులుగ వేక్కొన బడిన జాతివారు ఇప్పటి కర్నాటకములోగూాడ నుండెడువారు. కర్నా టకులను (పత్యేకించి చెప్పలేదు. కనుక అప్పుడు ఉభయ'దేశములు పృథక్క-రిరిచబడి లేవు. అంధళ రట్టమని ఒకటిగానే యుండెనని చెప్ప వలెను. ఆ తరువాత చరిత్రలో కుంతల రాష్ట్రము విడిగా పేర్కొన టడుచున్నను, క ర్నూలు-బళ్ళారి మండలములు విశేషీంచి కర్దాటమని 'పీర్కొనబడెడిది. “కర్ణి పదాంత నామములు గల శాతకర్ణి రాజుల పాలనలలో 'జేరియుండుటనుబట్టి తొలిరోజులలో ఆ మండలమునకా పేరు వచ్చియుండునని నేలటూరి 'వేఠటరమణయ్యగారు. వాసికి, కర్నూలు జిల్లాలోని నందికొట్కూరు, నంద్యాల, ఆత ్రకూరు 'తాలూ కాలు ఇంచుమించు (శ్రీవై లమువరకుగల (పాంశము 15వ శతాబ్దము వరకు కర్నాడు, కొర్నాటకము అని శాసనములఅందు 'పేర్కొనబడు చున్నది. ఈ (ప్రాంతములో సాతానికోట లేక సాతవావానకోట యను 1పాచీన సాతవావానులనాటి ఒక దుర్గమున్నట్లు గు_ర్తించబడెను; కర్నూలు నగరముగుండా (సవహించు హం(దినది “అం(ధి పదము తో వేర్కొనబడదెనని కూడ నేలటూరివాగు చెప్పియున్నారు. ఆదోని లేక అదవాని అన్ను నగరనామము *అం(ధి పదజన్యమై యుండునని కూడ కొందరు తలంచెదరు. ఇట్టి స్థ్‌తినో అంధ-కర్నా టకములమధ్య (ౌంలముల మయొక్క_గాని (పజలయొక్క గాని భేదము చిరకాలము "లేకండెనని స్పష్టముగ ెలియుచున్నదిం ఉభయ పా్రాంతములవారు ఒశే విధమగు అషమరములు, ఒకే విధముగా భాం దమానము వాడుట మునకు తెలిసిన విషయ మే,

రాష్ట్రకూటుల పాలనలో 8-10 శళొబ్బులలో వారి చై నమతా దరణము వలన అనేక ట్తైన విద్వాంసులు వారి రాజ్యమందంతట స్ట్‌ వాసము లేర్చర చుకొనిరి, అట్టివారిల్లో ఉ _త్తరదేశమునుండి వచ్చిన

కీర నన్నయ భారతి వారజేకులు గలరు. వారి సహవానమున పలువురు ఆంధ - కర్తాట విద్వాంసులు మున్ను నంస్కృృత పదముల ననేకము తేదృవ, తత్ప్సమ రూపములలో మార్చుకొన విధానమును వ్యాకరణబద్ధను గావించు కొనిరి, వాటితో 'బేశిమార్గవృ_త్తములలో పద్యరచన చేయు నుత్సా పహాపడువారు పంప, పొన్న మొదలగువారు ముందు కన్నడములో ఆ రచనలు సాగించిరి, వాంనిచూచి మల్లి య జేచనవంటి శైనళవులు "కెలుగులోకూడ లత్షణ్యగంథములు రచించియుందురు. విద్యాంసు "లెప్పుకూ తమ మాతృభూమిని భాషను అంటిపెట్టుకొని యుండరను వీషయము సర్వవిదితము. వారి విద్వత్తకు ఆదరమెక్క-డ లభించునో అక్క_డికి పోవుదురు. అక్క_జేవారి విద్వ్యత్పకర్ష ను ప్రదర్శించుదురు. శీను .క్లక్తైటకమ్యువాడను,. నేను లెలుగువాడను, నేను కాళ్ళీరము వాని అని అనుకోడు. శంకరాచార్యుడు తను శేరళవాడిననే అభిమా నాన్ని (ప్రదర్శించెనా! వారికి అట్టి అవధుును కల్పించి మనమిప్పుడు పరిశోధనలు సాగించాము, నన్నయ క్తాటకుడనని అనుకోలేదు. పంప మహాకవి "ెలుగువాడినని అనుకోలేదు. ఆ భావాలతో. వారు గ్రంథాలు రచించలేదు. తము వైదువ్యమును 'సదర్శించుటై. వ్‌ భాష. అనువుగతోన్నే దాంట్లో (వాసేవారు? పంపని సోదరురై న జిన వల్లభుడు (నౌసిన కర్క్యాల శీలానాననము నంస్కృృత, కన్నడ, "తెలుగు భాషలో గలదు. అ భామల అభివృద్ధి నుచేశించి ఆ విద్వాం సులు పాటుపడి తపవాతవాంికి మార్గదర +కుఖైనారు. అనాటి రాజులు కూడ రాజకీయముగా తమ రాజ్య విస్తర విషయంలోనే (సాంతీయా భఛిమానాన్ని భూవేవారుం విద్వాంసులను ఆదరించే విషయంలో వారి విద్వత్తుమా(త మే మాఖ్యమైన అర్హతగా ఉందేది. దేశ జేశాలనుండి విద్వాంసులు వివిధ (పాంతాలలో రాజాశయము పొందలేదాం పరి శోధనలో కుతూహలంకొద్దీ అట్టి ప్రాంతీయ సూచనలు చేసినప్పటికి విద్వాంసులైన పరిశోధకులు అవిషయాలు నంతశా చర్చించనవసరము

అంధ)మవాభారతము - అవతరణ తక్‌ "లేదు. అంచు “రాజానారాయణాఖ్యి అనే (పయోగాన్ని గాని, భట్ట పదాన్నిగాని సాగదీసి నాగాయిఘటికలో ముడిపెట్టి యిట్లాంటి (గంథాలు అల్లటం మన నంకుచితభావాన్ని వ్య _కృంచేయునుగాని “వసుధైవ కుటుంబకం” అను సూక్రికి ఆదర్శ ఫురువులనదగిన ఆ మహానుభావుల విశాల దృక్పథాన్ని (పాంతీయావధులతో నంకుచిత పరచలేవు.

నన్నయవంటి విద్వాంసునకు అసమర్థుడు; చేతకానివాడైన "రాజురాజ నేం్యదుని ఆశ్రయించుట గొడ్డుటావునకు పాలకొరతై బంధము వేయుట వంటిజేనని అట్టి నిష్ప్రయోజనకరమైన పనిని చేయు నట్టి కెలివిమాలినవాడు కాదు నన్నయ అనికూడ ఒకచోట శర శ్ర గారు రాజరాజును గూర్చిన తమ 'యేవగింపును నెళ్ళకక్కుకొనిం. దీనినిబట్టి చాళుక్య సోమేశ్వర చశవర్షి వైన తమకెంతటి యభిమా నమో న్పష్టమగుచున్నది. అతనికి భారతాం(ధీకరణ (పోత్సాహ రూపమైన కీర్తిని తద్వారా అంధవాబ్మయమున కతడొనర్భిన మహాసేవను వెలువరించపలెనని వారి (గ్రంథ రచనలో ముఖ్యోచ్రెశ మని తోచుదున్నది. అందు. డొంక తిరుగుడు [తోవలు (తొక్కిరి ఒక్కొ-క్క-_ సందర్భములో అట్టి విమర్శకులకు సమాధానములు వెతు కుటకూడ కష్ట్రమగనుం అంతమా( తాన వారి వాదాలే సిజ్ధాంతాలని భావించరాదు. రావూయణాది ఆర్ష (గంథాల్లో యున్ని అపాణినీయ (వయోగాలు మనం చూడటంలేదు. ఆ తావులలో భావరమ్యత, పద రమ్యత, యితఠ్యాది గుణములనే (గహించవలె కాని అట్టి (పయాణా లకు విపరీతార్థములు చెప్పి “వినాయకం (పకర్వాణో రచయామాన వానరం" అనే పామెతకు నిమర్శపలు లత్ష్యం కాకూడదని మనవి చేయుచుంటిని,

అాజా(ియలా

ఆం ధవుహాభారతవము వచనో పషృకవువహు (శ్రీ మధునాపంతుల సత్యనారాయణశౌస్త్రి

ఈ 1(ప్రస్తావము థౌవుకులకు సఏీనము కాకపోనచ్చును- నన్నయ భట్టారపల సారస్వతమున మహాభారతావతారిక మనము చూచు చున్న చే, ఆయన సర్వసిద్ధాంతముల కా యవతౌరికః అయువుషట్టు- లత్షణ్యగంథ భట్టముగానున్న యాభాగములో వ్యాఖ్యానతేః విశే (పతిప త్తి గోచరించుచునే యుందును, “నహీ నంబేహో దలతణమ్‌”

అవతారికలో రాజరాజనకేందుని కొలువు నభివర్ణించుచు (నాయణుడిన యొక వచన మున్నది ఆ కొల్వున గూర్చుండిన విద్వడ్జనులు అయిదు టేణులుగా నున్నారు, (పథమటేణివైయాశ ర ణులది. శెండవది భారత రామాయణాద్యనేః పురాణ 'ప్రఏణులై న పౌరాణికులది. మూండవ_కేణిం దీర్చియున్న వారు మహాకవులు, నాల్లవ మైదవ (కేణులకుం చార్కి-కులు వైశీకగాయకాదులు వచ్చిరి. ఇది సన్నయ్య భట్టారపలు సామోత్తుగాచూచి చెప్పిన రాజన శేందునినభా భవన(పాంగణములోని ఆనన (గే పరిష్క_రణము, ఇక్క_డనొక చిక్కు:

ఒళనాయ సులతాను కొలువులో పాజీవురుడై న శివాజీకి అయిదువేల సరదారులు కూడ్పున్న పం క్రిలోంబీఠము చదూపయిడెనంట మనస్వియగు శివాజీకి అది భరింపరాని పరాభవ మైనది. అ మహా రాష్ట్రనాయకుడు వారు చూపిన యాసన(ేణికంకై సమున్నతమైన యాసనముపైై అధిష్టింపదగినవా: డనన్న అత్మ(పత్యయము కలవాండు. పీఠోన్నతియన్న ది యుత్తు పొడవు వెడల్పులనుబట్టి నిర్ణయింపందగినది శాదు, తేన పీఠము(పక్క_- మథతి యెవరి పీఠము లున్నని ! ఆ పీఠము లందాసీను లగువా శెట్టి తరజోవారు 1! ఇదికదూా 'పశ్నం మాటలతో వేచే తుటారింప నక్కజలేదు. తన దృష్టికి వాండు విశిష్టుండు కాని, తుల్యుండుకాని కానిచో నట్టివానివెంతం దనకు. బీటవేసిన 'పెద్దమాని

సపతా రీళులు 887 సితోం దగవుతప్పదు: ఇదియొక యవమానముగా నొకండు. పట్టించు హొనండు. బకండు పట్టించుకొనును. పట్టించుకొన్న వాయఆత గౌర వము కలవాండుగా విద్దలోకమున. నభినందితుండగు చున్నాండు మొదటి వాండు అమాయికుందేని, 'చూగియేని కావలయునుం

లోకజ్ఞ య సద్వినుశావదాత చరి్యశుండున్నైన నన్నయ రాజ 'రాజుకొలువులో నేగైేణికిం జెందిన వీకమున నమాసీనుం డాయెనో! యన్నది యొక వివిదివ. ఆ రాజరాజానురప్తం డెచ్చటం గూర్చుండు6 గాక ! ఫురస్కారమున శేమికొదవ! ఇంతకు భట్టారకవీకము అఖభివర్ష్మిత (ేణులక భిన్నమైన యొక (పత్యేకస్థానమున నుండవలయును. ఆ స్థానము 'రాజమనోవారుని యంతరంగముకంయె నన్యముకాదు.

ఈ (ేజణీ కల్చ్పనమువలన మనము గుజులింపవలసినది భట్టార కుల పవ్యృాదయము, ఆయనకుం 1(బథమాభిమానశా న్రుముశాబ్బము.తరు వాత, మహోకవిత్వము. పదపడ్కి పక్కి-నవి. ఈ(క మములో. బూర్వ పూర్వ మాయనకు గాడాభిమాన వివమయములు "కాను వివుల శబ్ద శఇాననుండు. “(పథమే హి విద్వాంనోవై. యాకరణాశొ కనుక. నభలో వైయాకరణ( కేశిని ముందుంచుట జరిగినది. నన్నయ తాను (ైవ్మేం డాది నానావురాణ విజ్ఞాన నిరతుండు. రెండవ (శేణిలోం బౌరాణికు లను గూర్చుండం జేసినది యీవిజ్ఞాననిరతి, నన్నయ తానుకవి, మృధు మధుర రసభావభాసుర నవార్థ వచనరచనా విశారదుడైన మహాకవి యగునుగ దా! ఈక నిత్వమునకు స్థానమును మూ(డవదిగా జీల చేసి కొనెను ! అహంకార నిఠరాసార్థమా ! ఆయన దృష్టిలో చాని కదియే స్థానము శావలయునాశ. ..

_ “ధర్మాత_త్వజ్ఞులుధర ఛశొసలేంబనియధ్యాత విదులు వేదాంతమనియు సిరివిచతుణుల్‌ సీతిశాన్త్రరబని కవివృపుభులు మహో కావ్యమనియు ఇత్యాడిగానున్న పద్యములో స్మీకమము మటీయు. స్పష్టపజచి భట్టార్‌

869 నన్నయ కథారతి కలు "చెప్పియున్నారు. ఇంతకం కె అక్క_జముగా “తనకుల(బావ్నాణు ననురప్త నవిరళజపహోమతత్సరు విపుల శబ్బశాసను సంహితాభ్యాసు” ఇత్యాతి సీసములో నీ(క్రమము సువ్య_కృపడుచున్నది వివుల శబ్దశాస నత్వము తపవాతం బురాణవిజ్ఞానము. తరువాత ఉభయ భాపా ఛావ్య రచనము ముమ్మాఅు ఈరీతిగా శా స్ర్ర-పురాణ-కవిత్వకళలయొక కా 'శ్రమత పూర్వపూర్వవిషయములపైై తనకుంగల తత్పరత భట్టారకులు వెళ్చినట్లయివదిః రాజ శేఖరుండు శావ్యమామాంసలో శాన్ర) కావ్య ములు-కావ్య కౌ శ్రృములు- శీవల కావ్యములు- కేవల జా శ్రుములు- ఈరకముగా విభజనము చేసెను. ఫురస్సరద్ధర్థానుశాసనమైన మహో శావ్యముగా ఆం(ధభారతము నుప(క్రమించుటలో భటారకులమెలయవ "తెలు సరస్వతి యలికమున విశేషక రచన యగుచున్నది+

(పాచీనశా శ్రమము లన్నియు 'నేశబ్దముతో నుప(కాంతము లగు చున్నవి! అందుల గొన్ని మంగళార్థకమైన *అథితో నారంభమైనవి “అథాతో ధర బిక్షాసా” ఎ “అథాతో (శవా ఆటిజ్షా సా” ఇట్లు పూర్వో త్తర మిమాంసాసూ(తములు (ప్రవ ర్రిల్లినవి, “అథ శజ్టాను ఫాననమ్‌ శేషాం క ఫ్రానాంోొఇట్లు పాతంజల మహాభామ్యము -_ ఓంకార మునకు అథ శబ్దము నహోదరము. ఈ లెండు మాంగభికములు,

కంఠం భిత్యా వినిర్యాతా తస్తాన్థాంగళికా వుభాః

త _త్తచ్చాస్తా్రొదియందు[[(బయు_క్షమైన యీ అథో అవ్యయమై మంగ ళార్థక మే'కాక అధికార దో్యోతకముకూడ సగుచున్నది. నామ లింగానుశాననము దీనిక్రయిదు అర్థములు చెప్పినది. మంగళము - అనంతరము- ఆరంభము-(పశ్నము- కృత్స్నత- లవికాక “* మేదిని?” దీనికి సంశయ మను నర్థము కలదనెను, నన్నయ అవతారికోప[ కమణ మునకు అథ శస్టార్థ విచారమునకు వమిసంబంధ మందురు ! “అథ”

కవితా రీశులు 869 శశ్చూర్థమునకు సరియగు "అనుంగు అని యన్నది, అథ వర్గ ద్వ్యయాత్మక మైనది. “అని” యు నట్టిదే. అందును ఇందును ఆకారమే ముందున్నదిం *ళ ఆ లోని థకారము తెనుంగులో “ని వర్ణ్యముగా దిగినది, ఈ తదృవతలో మనము సంతోమపడవలసినది తవర్షును దాంటకుండ జరుగు టయే. ఒకానొక ముచ్చటకగాని యిందు మనకుం దద్భృవళా (_పసక్షి యక్క-జలేదు, అథ అనంత ర్యార్థకము, “అని” యన్నదియు నట్టి టే. కః సంస్కృ తౌం్యధావ్యయములు శింటికీ ఇంత బలిష్ట్వమెన 'బాంధవ మున్నది

నన్నయభట్టారకుల ేశభాపాకృతి రచనము జేవభాపాశాన్ర్ర సం్యపచాయానుగతమైనది. అం(ధమహాభారతము “అని సకలభువన రత్షణ (పభువులైై యాద్యులై న వారిహార హిరణ్యగర్భ పదోమా వాణీపతుల స్పుతియించి తత్పసాద సమాసాదిత నిత్వ(పవర్ధ్థమాన మహామహీ రాజ్య విభవుండును నిజభుజ వి[కమ విజితారాతిరాజ నివహుండంను నఖిల జగ జ్ఞేగేయమాన నానాగుణ రళ్నర'త్నాకరుండునైై పరగుచున్న రాజరాజన ేందుండుో

అను వచనముతో నుప కమింపయుడుట చూడంగాం బూర్యోత్తర మిమాంసాది ఇానస్ర్రములవలె. అథ కబ్బసహోదరమైన “అసో ము మ్మొదటం (యుక్త మయ్యునని విజ్ఞలు "తెలిసికొనియుందురు, అఆం[ధమపహాభారత మిటులు భట్టారపల యుప([కమణ నం(పదాయ ముళో శాన్ర్రమై కవివృమభులకు మవ+కావ్యమగుచున్నది. మహో కావ్యమైనపుడు శాన్య(ప్రయోజసము అదియందు నూచింపండవల యునుగడా ! ఆశీర్నమస్కి. ౨యావ స్తునిన్రేశములలో నేయొకటియేని యుండవలెను, ఒకటికాదు; మూంింటికి ముడియగు గద్య మే అద్య (పయుక్తమైన దన్నచో నన్నయగారి వృాదయము నారాధించుట యగును,

47

ఏ0 నన్నయ భారతి తొలివచనమున హరిహర హీరణ్యగర్భులకు నమస్థారము చేయ బడుట-త(త్పసాద సమాసాదిత...అనుటవలన రాజన రేం దునకుఆశ్‌స్సు లొసంగబడుట గోచరమగుచున్నది. మటి వస్తు నిస్హేశము ! ఎక్క-డో శాక (స్రథమతః (ఉపయుక్తమైన శటబములోనేయున్న దని నాచేయుచున్న మనవి, నన్నయ తాను పాకశాసన్హి భారత ఘోరరణమున నుద్య తుంర్సై దుష్టశిక్షణ సాధుభువన రత్సణములు జరుపవలసినవాంయడం నారాయణ సహాయుండై న యీ నరునితో ధర్మము మహాభారతమునం '్రుతిస్టితమైనది. దుప్టన్మిగవామునకు సంగ్రామము వలసియున్న ది? భారతసంగరము జరిగినవోటు కరుతే[తము ధర చేతనము. “భారం సంగ్రామం తనోతి విస్తారయతి” అని భారతముశకు వ్యుత్ప్హి చెప్పూ దుర, ఇంతకు అేలినది భారతవస్తువు నంగామము, నన్న యగణగారు అయోధనార్థకమైన అని శబ్దము నాదిలో6 (బయోగించి వస్తు నిచ్దేశము నెంత గుష్తము గావించినారో యివుడు విచారింపవచ్చును. “యథాయుధానాం కులిళ మిం[ద్రియాణాం యథామనః | తథేవహా సర్వశాస్తాాణాం మహాభారత ముత్తమమ్‌ ॥ ॥ మార్కండేయపురాణం, మంగళార్థకమైన అథ శబ్బమువంటి బే యగు “అని” తో మహా భారతారంభమగుట = అదిశాక వస్తు నిస్హేశకరణోశ్రేశమున నంగా నూర్థకమగు “అని”-ఫో సమారంభ మగుట-చూడంగా "కెనుంగుభారత మును శాత్ర్రముగా మవహోకావ్యముగా నాం్యధులకు అను[గహించెడి తలంపు నన్నయమహర్షి కుండెను. “అక్షరాణా మకారోసి తః అని కదా భగవద్యచనము, అం[ధమహాభారతమువంటి సారస్వత (పథమావ తొరము ఛందో బంధేతరమైన్య అని నకలభువన రత్షణేత్యాది వచనముతో నారంభింప( బడెనా + మతే _

కవితా రీళులు ల! (శ్రీవాణీ గరజాశ్చిరాయ దధతో వమీముఖాంగేవు ఆయే లోకానాం స్థితి మావవాంత్యవిహితాం శ్రీ వుంన కూగోదృవామ్‌ "తే వేద్యతయ మూర్తయ ఊఈ పుపపా సృంపూజితానస్సునైై రర్య్ళూయాసుః ఫురుపోత్తమాంబుజ భవ (శ్రీ కంధరా(క్ళేయసే

మూర్తితయ _స్తవాత్మకమైన యీ శ్లోకము మాట యేమైనదిం ఇది యాం[ధము కాలేదుం ఆంతరంగళ్ళతమైన కవి(పార్థనము శిష్య బిక్షళ్ళు (౦థాది నుంచుట యూచారము కదా ! ెను/స ఫొరతము అచ్చముగా ఎచ టనుండి యుప (కాంత మయిన దనంగా నాయొద్ద నుండియే యని 'చెప్పవచ్చినట్లు _గంథారంభ సర్వస్వము దాచార గుంఫితమైన తొలి వచనమే చెప్పుచున్నది, పంచమశేదము నాంధీక రించునవుడు ఛందః సురస్కారము. విధిగా జరుగవలసి యుండగా గద్యారంభము సా న్రృనంటనదాయ సుందరమైన భట్టారపల వృాదయ మును పట్టి చూపఫుచున్నది. ఆయన గద్యపద్యములకు తుల్య (సతిప్తి నిచ్చిన మహాకవి, వనాటికిని ఛంధః (పనన్నమయిన "తెనుంగు పద్య గద్యములకు నన్న యగారి'జే అధ్యస్థానము = తెలుంగు భారత సరస్వతి గద్య పద్య న్వరూపిణం ”

యా వర్షపద వాక్యార్థ గద్యపద్య స్వరూవిణీ

వాచి నర్తయతువ్నీపం మేధా జేవీ సరస్వతీ 1

కవివృషభులు వహాకావ్యవునియు (భీ కేతవరపు రామకోటిళాస్త్రి

కవివృషభులు మహాకావ్యమంటారు భారతాన్ని. 'వేదవ్యాసుణ్ణి గురించి చెప్పేటప్పుడు కూడ ఆయన్ను ముని వృషభుడని "పేర్కొ న్నాడు నన్నయభట్టు, మామూలుగా అయితే అది టేస్టవాచకమే అవుతుంది. నన్నయ అఆమాశానికే ఆవృమభ శద్దాన్ని తెచ్చి అటుమునితోనూ, ఇటు కవితోనూ సమాసంచేసి వుండడా అనిపిస్తుంది. వృషభం ధర్ముబేవతకు (ప్రతీక, భూమికి గోవు (పలీక. ధర్మం ప్రవ _ర్హించవలసింది భూమి మోిదనే. అందువల్ల భూమికీ ధర్మానికీ లంకే వుంది. భాగవతంలో కవిపురుషుడు నోవృపుభరూపాల్లో ఉన్న భూమి మిచ్యా ధర శం మిోద'నే మొదట దండయాా త (పారంభించాడు, భూవిం మిద ధర్మ (సవ_ర్తకులు కవులు, ధర్మస్వరూప స్వభావ నిరూపకులు (పబోధకులు కవులు, ధర్మ్మపబోధక్నులై న కవులే కవివృమభులు ధర్మ ఇాన్ర్ర మన్నప్పుడు ధర శ్రమం వమిటొ వివారించా౦, ధర్మాన్ని భూ్యసజల అనుస్టానానికీి (ప్రబోధించట మే అనలు కవులపని. వారినే కవి వృమభులంటారు. జనం వం "చెద్యూలో వం వెయ్యహడదో వ్‌ం చేస్టే వమనవుతుందో కెబుతూ. ఉండటజీ కవులపని. చెయ్యవలసిన పని చెయ్యకుండా మేదో చేస్తూ అజే కవిత్వమనీ తామే కవులమని పౌం(డక వాసుజేవుడు వాసుబేవుడని తిరిగినట్లు తి87ే క్రవులనుండీ అసలు కవులను వేరుగా చూవించటం కొరకు నన్నయభట్టు శవిశబ్లానికి వృషభశగ్రాన్ని కలిపి ఉంటాడు. ధర్మ్యపతీకళా వృషభం ఆయన తేన దృష్టిలో లేకుండానే "వేదవ్యాసుణ్ణి కూడా మునివృషభుడని చెప్పి వుంటాడని అనివించటంలేదు,. మునివృవభులను క వివృషభులను, సమిస్థాయికి "శేవటంచేత నాన్ఫపీకురుతే శాన బ్రమన్నదాని తాత్చర శి భావన కూడా అనుమానించవలసిందిగానే ఉంది. మరొకటికూడాటింది.

కవితా రీతులు టి! భాపాస్యరూపమైన శబ్దబహ్మమును వృవమభంగా చెప్పటాన్ని గమ నించవచ్చు. భారతంలోనే (ువ్మాము శబ్ద_బహ్మమనీ పర్యబవ్మామనీ పబుతనూ శబ్ద(బవ్మా భజననరుడు, పర్టవ్మా మహిత పదమును పొందునని వెప్పబడివుంది. (శాంతి, 571,882). కవివృమభులు అంశేే శబ్బ్యబహ్మో పాసకులు అని చెప్పవచ్చు. శబ్బ్దస(న్మామును ఎందు కుపాసించాలి కవులు! వాళ్ళ పనిముట్లు శళ్చాన్ధాలు గచుక-అన్ని "వేళలా అన్ని పనులకూ సాధనలుగా పనికిరావు తొమాసించిన (ప్రయోజనాల నీడేర్చడానికిగాను పనికి వచ్చే శర్టాన్ధాలే కవుల (కుండాలి కావాలి, అఆ విధంగా కావలసిన శ శౌఖాలు, ఉపాసకులయిన కవులకు ఎప్పుడు సన్నిధిలో వుంటాయి, శబ్ద(బవ్మా అంచ భామ యొక్క_ బృవా్శ_నూపం, అలాంటి భాపా(పపంచానికి కవులు సన్నిహి తులుగా ఉండాలి. ఉపానన అంశు అబే, నిరంతరాను నంధానమన్న మాట, దీనినే (పత్యభిజ్ఞానమని కూడా అంటారు, వమిటి విశే మంశే- భాహాళాపాలయిన శబ్దాన్థాలు అందరికీ ఎంతో, కవులకూ అంతే. అయితే కవులు శట్టార్ధాలను ఉత్పత్తి చేసేవాళ్ళుకాదు, మామూలు (వజల్లాగ, వాళ్ళుత్స _్రిచేసిన శబ్దార్ధాలను శామాశించిన (యోజన సాధనాలు కావటానికి వీలుగా వాటిని అనుసంధించి వాక్య రచన చేస్తారు. (పజలలో కవులు చేరుతారుగనుక తమకు సాధారణం గాను సామాన్యంగాను. కెలింన భాషను కవులు విశేమీంచి "తెలుసు కోవటానికి (పయన్ని స్తారు. సామాన్య బనానికిలేని భాహావిషయమైన విశేష[పయత్నంచేసి భాషాతత్త్వాన్ని సామోత్క-రింప 'జేసుకొంటారుం ఆలా చేసుకోవటానికి (పత్యళిజ్ఞానమని పేరు. ఈ (పత్యభిజ్ఞాన విేేను సామర్థ్యంచేతనే కవులు మహో కవిత్వసిద్ధిని పొందుతున్నారు. వాచ్య నాచకరచనా సామస్థ్యం లోక సామాన్య వ్యవహార విషయం, అందు వల్ల కవిత్వసిద్ధి కలిగి లే ఒకవేళ కలుగవచ్చు వ్యంగ్య వ్యంజకరచనా సామర్థ శ్‌ రూపకమైన మహోకవిత్వసిద్ధి మాత్రం కలుగదు, కనుక

తి?డీ నన్నయ భారతి మహశవిత్వసిద్ధిని పొందిన వాళ్ళే మహాకవులు, (పత్యభిజ్ఞాన విశిష్టులే మపవోకవులు (పత్యభిజ్ఞాన విశిష్షులే మహాకవులు, (పత్యభిజ్ఞాన మెశి ప్ర్యానికి శబ్బబహో స్రపానమే కారణం, అటువంటి శజబ్ద[ైహో శసానకులే కనివృపభులు, “మృదుమధుర రనభావ భాసుర నవార్థ వచన రచనా విశారదులయిన మహోకనవులో ని నన్నయభట్టు చెస్పినప్పుడాయన మనస్సులో ఈ (వత్యభిజ్ఞాన విషయం కూడ ఉండవచ్చు.

మరి మహాకావ్యమంకేే నన్నయగా రేమని అనుకొని ఉంటారు? నన్నయ్యగారికంచు ముందున్న భారతీయాలం కారికులలో సర్గబంధమైన కాన్యమే మహాకావ్యమన్నా డు భామసాుడు, ఆయననే కదా మన “మొదటి ఆలంకాికూడ |! అభి నేయార్థమైన కావ్యాన్ని సర్ణబంధంకం కు భిన్నమైన కావ్య భేదంగా ెప్పినందువల్ల మహాకావ్యము 'వ్యకావ్య విశేషమే అర్థమవుతున్నది. కావ్యమహాత్యము నాయకుని మహో వురుసులతణం చేతనూ నిర్ల యింప బడటం భామహునకు ఇష్టం. మహో శావ్యానికి లమణం సర్దబంధమనటం కంక మహతాంచ మవహాచ్చ అనటమే సలవణంగా కనిపిస్తుంది. ఈ దృష్ట్యా మహాభారతాన్ని మహాకావ్యమనవచు ఎ భామహాచార్యుడు చెప్పిన లతుణాలన్నీ లు ముం(తదూత (_పయాణాజి నాయ కాభ్యుదయములు; నాయకుని వంకే వీర్య _శుళాదులు వుగుషార్థ్ధ చతుష్టయ (పబోధమునందు అర్థ ధర్మ (పాధాన్యము, లోక్‌ స్వభావ నిరూపణము, సక్రలరసాన్నితత్వము - మహాోభార తానికి పడుకూ నే ఉన్నా. కనుకనే నన్నయ్యగారు మహా భారతాన్ని మహాకావ్యమన్నా రు,

నన్నయగారి కంక ౭ండువందల సంవత్ప్స'రాలకు పూర్వం మహాభారత కావ్యత్వనిరూపణం గురించి విశేషమైన (శద్ధదూపించిన ఆలంకారికుడు అనందవర్థనుడునా, దుం కావ్యాత ధ్వని అనీ అది రానూయణ మహాభారతముల యంబే ఉన్నదనీ - ఉన్న విషయాన్నే ఎవరూ గుర్తుపట్టి చెప్పసందున 'తానుచెప్పవలసి వచ్చిందంటూ” ఆయన

కవితా రీళులు 876 ధ్వన్యాలోకం (నాశాడు, అందులో ఆయన మహేకవులూ - మహా శావ్యములూ అంటూచెేసిన చర్చలను గమని స్తే మనకు మహాకవి = మహాకావ థి శబ్దార్థములు ల తల్ల తణములు - కొంశ తెలిసే అనశాళం ఉందిం

వాచ్యార్థంకం మ భిన్నంగా దాంతోపాటే (పతీయమానాగ్ధాన్ని అంశ ధభ్వన్యార్ధాన్ని ఎవరు తమ శావ్యాన్లో నివీప్తం చేయగలరో వాళ్ళే మహోకవులని, అలాంటి వాళ్ళు కాళిదాస (పభృ్ళతులు ఎంతో మంది ఉండరనీ అందువల్ల మొ_త్తంమిద అయిదారుగురుకంయె మహా కవులుండరన్నట్లు "తేల్చాడు అనంద వర్ధనుడు. మహాకవి శబ్దానికి అర్థంగా చూవపించదగిన 'మొదటికవి కాల్టిదాను, అయితే మరి వ్యాస్య వాల్మీకుల నంగతి యేమిటి? వాళ్ళు మహాళవులు కాచా! అట్లా అనటానికి ఏలు లేదు. వ్యాన వాలీ ) ఈల భారత రామాయణాల మోద గల (ప్రమాణబుద్ధితోజీ గదా అనందవర్థనుడు థ్వని కావ్యాత్మ అని (పళిపాదించింది * అయితే వ్యాసుణ్ణి మవార్షి అనీ కవి వేధసుడనీ అంటాడు. వాలీ కిని ఆదికవి అంటాడుం ఇద్దర్నీ కవీశ్వరులనీ, కవి ముఖ్యులనీ కూడా అంటాడు, అంళకే అఆ యిద్దర్నీ మహోకవులనీ అన "లేదు, వాళ్ళ కృతులను మహోకావ్యాలనీ అనలేదు, అనందవర్ధనుడు. చి(తమేమిటంకే ఆయన తన అడ్జనచరితమనే కావ్యాన్ని మహా కావ్యంగా చెప్పకొన్నాడు.

మహాకావ్యం ఆంశు (శవ్య కావ్యం మాత మేనని కూడా అనందవర్థను డనుకొంటున్నట్టనిపి స్తుంది.

శాన్య మహాకావ్య 'ప్రబంధశబ్ష్దాల నన్నింటినీ కూడా పర్యాయ పదాలుగానే వాడుకొన్నాడాయన, మహాోకావ్యానికి (వబంధశ్రాన్ని విశేషణంగా కూడా చేసి చెప్పాడు

ల. నన్నయ భారతి

మహశవి శబ్టొన్ని కాసీ మహా కాన్యశబ్లొన్ని గానీ ఆనందవర్ధ నాభార్యులవారి దృశ్పథం నుండి నన్నయ్యగారు వాడలేదు, రాజ రాజు ఆ స్థానాన్ని అ(శయించుకొని ఉన్న కవులను మవహోకవులనాడుం వాళ్ళు వ మహావురుషు నాయకములయిన ఎంత మహో (ఆంథాలను రచించాతో "తెలియదు. వ్యాసుణ్తి మహాకవి అని నన్నయ్య అనలేదు, మహాకాన్యం అని మాతం భారతాన్ని అనుకొంటున్నారని ఇచెప్పాదుః కవి సృషభులు అంశ శబ్ద బహ పాసకులయిన శవ్చలూ, కావ్యార్థ త _త్వజ్ఞులయిన కవులూ అని అర్థిం, వీళ్ళనే కవి పండితులనీ - కవి సహృదయులనీ అంటారు. నన్నయ్యగారు మవాభారతాన్ని భామ హాుడు చెప్పినట్లు సర్ణబంధమైన మహాశ్రావ్య లశ్షణ లవీతంగా తెలుసు కొన్నాడు, అలాగే అనుకొని వుంటాడుం ధ్యన్యాలోకపు టాలోచనా వీధానానిక్‌ మహ+భారత స్వరూప న్వభావాలు అంతగా అనుకూల మైనవి కావు, నన స య్యృగారి విశ్వ్యపపంచ అవగావాన మోిమాంసా దర్శనాన్నీ, కావ్యప్రపంచ అవగావాన భామహోాలంకార మాన్గాన్నీ అనుసరించినట్టు కనిపిస్తుంది.

తెలుంగున గద్యకవితను (పవేశపెట్టుటలో నన్నయా నిర్వహించిన భూమిక (శ్రీ భమిడిపాటి విశ్వనాథ్‌

"తెలుగు సాహిత్యంలో పద్యం, కతక౦ం దండకం, 'మొదలుగా గల (వకియ లన్నిటితోపాటు వచనానికి అంకే గచ్యానికి కూడ (శ్రీశారం చుట్టి అది పురుమండయ్యాడు నన్నయ, ఆంధ సాహిత్యం లో ఈతని గద్యకొక 'పక్ళవ్ల స్థానం వుంది. (పస్తుతం ఈవ్యాసంలో “ెనుయ గద్య కవితకు (పారంభదశలో నే నన్నయ రూపొందించిన స్థానం అతని విశ్‌ష్టత, వి్తేవించబడుతుంది.

సంస్కృతంలో ముఖ్యంగా వైదిక వాజ్బయంలో గ్‌ ద్యకు (నముఖమైన స్థానం ఉంది. “గద్యం కవీనాం నికమం వదంతో అనెడి ఉ క్కికూడా (పసిద్ధమైన దే. "తెనుగు సాహిత్యంలో గద్యకు శాన్యత్వ స్థానం కల్పించడంలో నన్నయ్య నిర్వహించిన భూమిక మరువలేనిది. అదికవి తన భారత కావ్యంలో పద్యంతోపాటు గద్యానికి కూడా సమౌాన (ప్రతిపత్తిని కల్పించాడు. లెలుగులో గద్య రచనలు విశే స్థానాన్ని సంపాదించటానికి మూలహేతువులు పరిశీలిస్తే నన్నయ గద్య రచనా అరంభము, వై వీధ్యముళలే "కాక, గుణము పరిమాణము లలో అతడు చూపీన వెపుణ్యమే ముఖ్య కారణముగా. నిర్యయింప వచ్చు, నన్నయ గ ద్యం వి_సృృతితో పాటు ఫుమ్మ-లత్వంకూడా గలిగి ఉంది. కెలుంగు గద్య వికాసానికి నన్నయ అరంభదళలోనే వేసిన పునాదులు ఎన్నో. అపై వచ్చిన కట్టడాలన్నీ ఆఫునాదులపై నిలిచినవే

వచన మన్నది మృదు మధురంగా ఉండి తన భావములకు ఆకరమై, కవితకు, కథకు పరిపుషిని చేగూ-ర్చాలని నన్నయ ఆశయం,

(48)

కి78 నన్నయ భారతి అందుచేతనే ఈ మృదుమధుర శష్దాన్ని నన్నయ భారతంలో పలు మాటులు ఉపయోగించాడు, ఉదా![కు దుష్యుంతుండు కణ్వా(శమంలో ట్రచేశించి కకుంతలతో నంభామీంచెడీ నసందర్భములోని వచనమిదిం “వారు వచ్చునంతకు నొక్క. ముహూర్తం బుండునదీ యనిన విని యక్క్కో-మలి నినయంబునకు మృదు మధుర వచఛనంబులకు సంతసీల్లి చాని౦ కస్యకగా సెటింగి” “సారమతిం కఏీం(దులు” అనే పద్యంలో నన్నయ తన శవితా లతుణాలను గూర్చి చేస్పుకున్నాడు నాద సౌందర స్టయులమైన ఈతని అతర। రమ్యత సందర్భానుకూలమై అలరారు శోంది. వై విశేషాలన్నీ ఈతడు ప్రవేశ పెట్టిన గద్య కవితలోకూడ మనకు గృగ్గోచరమవుతాయి.. పరశురాముండు త్యలియరాజులను వధించెడి సందర్భంలో నన్నయ వచనమిదిం

“అప్పరశురాముండు నిజనిశిత కుఠకారధారా విదళిత సకలతు _త్త్య్‌ పథిరాపూర్మంబులుగా నేడు మడుగులు గావించి త (దధిర జలంబుల పితృతిర్చణంబు చేసి ల్ప్చితృగణ ప్రార్థన నుపళమిత (కోధుండయ్య” పరుపాతరాలతో కూడిన ఈసమాసరచన సందర్భానికి అనుగుణమైన రమ్యములై న అతరములతో కూడిఉింది.

నన్నయ గద్యాన్ని (శ్రీ(ఘగతికి కథాసంవీ_ప్తకు ఒక ఉత్తమ సాధనంగా సాహిత్యంలో (ప్రవేశపెట్టాడు. ఆతడు ఉ_త్తమజాతి కథకుడు. కభాకధన పద్ధతికి (పాముఖ్యము నిచ్చి ఉపాఖ్యాన త _త్వమును వాటించినవాడుం శకుంతలో పాఖ్యానములోని ఈకింది వచనాన్ని గమనిస్తే మనకీ విషయం స్పష్టమవుతుంది

"అనిన విని శకుంతల శంతయు సంతోవంబుగా దాని ఫోరిన వరంబిచ్చి గాంధర 3 వివాహాంబున నభిమత సుఖంబు లనుభవించి యకో[ఒమలి ఏీడ్కొ-ని నిన్ను దోడ్కొ-ని రా నన్న(త్పథాన వర్గంబు

కవిళారీతులు $103 గణ్వమహోముని పాలికిం బుత్తెంచెదనని. .. దుష్యంతుండు నిజపురం బునకు జనియె” ఇచ్చట నన్నయ శకుంతలా దుష్యంతుల సంగమసన్ని చేశాన్ని క్షు ప్రీకరించి, ఎక్కు-న వర్శించకూడని అ సందర్భాల్ని, ఆలతి అలతి పదములతో; గద్యంలో రచించాడు. సంఫామణనిమైతం నన్నయ ఈ వచనంలో చొప్పించాడు, ఉదంకో పాఖ్యానంలో ఉదంకుండు పౌమ్యుడు శాప (ప్రతిశాపాలు ఇచ్చుకునే కథని అతి క్షప్తంగా వచనంలో నన్నయ వర్ణించాడు

• డాదంకుడుం అట్లు చేయుదునని యశ్హేవి పఏద్కొ-ని పొష్యుపాలికిం బోయిన నతండయ్యాా। వీవలిధిఏ. ..అన్నంబు శేళదుష్టంచైన రోసి కరంబలిగి. . .అంధుడవగుమని శాపంబిచ్చిన నల్లి ఉదంకుండు. నేనన పత్యుండుగా నోప దీని[గము శృరింపుమనిన” ఈ నచనం తరువాత "నిండు మనంబు నవ్యనీత సమానము” అనే పద్యాన్ని గచించాడుం పద్యముల నధికముగా రచించి పాఠకులకు విసువు జనించకుండ పద్య ముల నడుమ గద్యమును రచించుట నన్నయకు పరిపాటి, శీవలం కథా కథనాని*ీ కాదు, సంవాదరూపమునకు, విషయ (వతిపాదమునమునకు వైదిక వన్తా్యాశమ ధర్మముల నుగ్గడించుటక్కు నన్నయ వచనం ప్రసిద్ధమైంది. నన్నయ తన సమకాలీన వచన రచనా విశారదులను మెప్పించిన మేటి వచన రచనా విశారదుడు, రాజరాజు నరేం్యదుడు సభను వర్ణించే ఈకింది వచనంలో అతండీ విషయాన్ని స్ప్దం చేసాడు, “అఖిల జలధి వేలా వలయిక వసుమతీ వనితా భూహాూంబయిన వేంగి "దేశంబునకు మంతి వురోహిత సేనాపతి దండనాయక కావారిక మహా '(వధాన సామంత విలాసినీ పరివృతుండయి. అపార శబ్దశా_స్త్ర పారగు లైన వైయాకరణులును. , .మృదు మధుర రసభావ భాసుర నవార్థ

880 నన్నయ భారతి వచన రచనా విశారదులయిన మహణవులును. , . విద్యజ్ఞనంబులు పరి వేస్టించి ఫొలుచుచుండో” ఇక్కడ నన్నయ వచన రచనకు చక్కటి విశేషణాన్ని ఉపయోగించాడు. రాజరాజ నరేంిదుని ఆస్థానంలో వచనా రచనా విశారదులైన మహాకవులుండేవారు ఆనాటికి తెలు గులో మహాకావ్యాన్ని రచించిన నన్నయ అఆ కవ్చలందరినీ మెప్పించే విధంగా భారత రచన చేసాడు. అంతేకాదు మహాకవుల కావ్యము లకు ఎటువంటి వచన రచన అవసరమో! అలంకారము, అత్షర రమ్యతాయుతమైన వై వచనంలో నన్నయ సృన్టీకరించాడు. అశ్యా సాంత గద్యను సంథధాషణలలో వచన రచనను నన్నయ 'వవేశ "పెట్టాడు పాతను వర్షించే సందర్భంలో సమయోచితమైన వ చనాన్ని నన్నయ ఉపయోగించాడు

"తెలుగు సాహితీ గద్యను నన్నయ 'పారంభంలోనే విసృత రూపమును, (సణాళికా బద్ధంగా (పయోజనకారిగా (పవేశ పెట్టాడు ఈశని గద్యను తరువాత కవులందరూ ముఖ్యంగా లిక్కను ఎజ్జున పోతన, (శ్రీనాథుడు మొదలగువారు సం(సదాయాను సారముగా పొందికన్నంతలో అనుసరించి కొనసాగించిరి.

నన్నయ పద్య గద్యముల రెండింట సవ్యసాచి అతని భారతం రత్నాలతోకూడిన ఒక మవోదధి, మధించిన కొలది రత్నములు వెలికి వచ్చుచునే యుండును

అజ (0.

నన్నయ అశతరరమ్యత ఫ్రీ వి, వి. ఎల్‌. నరసింహారావు 2 నన్నయ కవితాగుణములు :_ సారమత్తిం గవీం్యదులు (పసన్నకథాకలి తార్థాయుక్తీలో నారసి మేలు నా నితరు లతుర రమ్యత నాదరింప నానా రుచిరార్థసూ క్కి నిధినన్నయళట్టు 'దెనుంగునన్‌ మహాభారతసంహితా రచన బంధురుండయ్యె జగద్ధితంబుగన్‌ ఈ పద్య అం్యధమహాభారతములో భారత శథా (ప్రస్తావనకు ముందు అవఠతారికాఫాగములో నన్నయ్యగారు రచించినది. ఇందు తన కవితా గుణములను గూర్చి యూయన కొన్ని నసూచనలనుశేసి నాడు, వానిలో మొదటిది (పసన్న కథా కలితార్థయు క్షి, ఇది సారమతిలో, కోనారసి కవీందులు మాత్రిమే మేలని మెచ్చుకో దగినది. లెండవది. అతుర రమ్యత, ఇది ఇందులకంయె. ఇతరు లాదరించు గుణము, మూడవది యోయన కవితకు జీనలత్షణ నునదగును “నానాకచి రార్థసూ క్రి నిధిత్వము”* ఆ (గంధము మహాభారత సంహిత. తత్సంహితారచన బంధురుడు నన్నయ అ రచన జగద్ధితంగా సాగిన కల్యాణమయమైన రచన, ఎజ్‌ తష వళుక్య 'రరాజమ హీందుడు అజ్ఞారూపముగ ననయ్యను అర్థించిన రీతి ఇది జననుత కృష్ణదై గపాయనముని వృవమభాభిహిత మహాభారత బద్ధని, రూవితార్థ మేర్చడం 'దెనుగున రచియింపు మధికధీయు క్రిమెయిన్‌ 1 మహోనుభౌవుడగు వ్యాసుడు జననుతుండు, ఆయన రచించిన సంస్కృత భారతమందు నిరూపితమైన అర్థము స్పష్టమగునట్లుగా అధిళ

882 నన్నయ భారతి ధీయుక్రితో నన్నయ ెనుగున రచనచేయ నలసియున్న ది అధికమగు నీ ధీయుక్రీ? (పసన్న మగు నాయన _ కథాయోచన, లోనారసి తెలిసికొన్న సారమతులగు కవీందులు మెచ్చుళొన్న దే. 2. ఆక్షర రమ్యత

ఇక రెండవగుణమైన అత్సరరమ్యత ఎట్టిది! దీనిసోదరించు నాయితర లెవ్వరు! భారతే మనేపల నాకర్షించిన “విశ్వబని మగు (గంథము., ధర్గుతల్వ్వేజ్ఞలు, అధ్యాత్మివిదులు, సీతివిచతణులు, కవి వృషభులు? లాతణికులు, ఐలివోసికులు, పౌరాణికులు - ఒకరననేల సర్వులను రంజించిన మహోకావ్యమిది. “ఇతరులమేరరమ్యత నాదరింపి అనుచో కవివృమభులుగాక తక్కిన యొల్ల రునని యర్థమా! అట్లగుచో కవీందులు అత్షరరమ్యత నాదరింపర నియా! ఎన్నో సంచబేహములు,

లోకములో కావ్యము. నొ్కొక రొక్కక దృష్టితో పరిశీలింతురు, కొందజు కథాకథన మందలి యొడుఫవున కానందింతురు, కొందలు శబ్బసంయోజన కుజ్జూతలూగిపోవుదురు. కొందజుతత్త్వ వివే చనమున తన్నయులగుదురు. కొందజు రసపారవశ్వమున రకినందు దురు అతరరమ్యత యన్నది, (పధానముగా కబ్బసం యోజనకు నంబంధించిన గుణము, కలీర్యదుడు కేవల శబ్దసంయోజనకు మోహి తుడుకాదు, భౌతికమైన శబ్ద్నస్రపంచము నధిగమించి అర్ధ యోజనమూ లమున రసజగత్తును దర్శింపగలడు. ఈరసగజద్దర్శ నమునకుశబ్బసంయో జనకు నుపయోగమని యర్థముగాదు, 'చధానమైనది అర్థ్ధయోజనయని అర్ధము. కనుక కవీందుని దృష్టిక థా పసన్నతిమై నుండునని నన్నయ "'తాత్సర్యము

కవికంయటి నితరుడగు సామాన్య రసజ్జుడు (శ్రవణ సుఖదమగు సలలితశబ్ద్బ మాధుర్యముచే సులభముగ (దవించి పోవును. గండుకో యిల కుహూరావమున కర్థములు తీసి యానందింతువూ! ఆనందించిన

శవితారీతులు శ్‌ంఫి విమ్మట అస క్షికలిగినచో పరామర్శ చేయుదుము, ఈ పరామర్శ (పల్యేకమగు మతియొక కాశ్ర్రముం

నిర సచనము ఏ అత్షరములు ధ్వనుల నంశేతములుం వివిధ భ్వలుగల అతరములచే శబ్దము లేర్చడుచున్నవి, ధ్వని మాటాడిన పిమ్మట నశించిపోవును అతురమట్లుగాదు. ఎన్నడు నళింపని పర మేశ్వరు డత్సరపద వాచ్యుడు- అతురమగు రమ్యతగల కవిత లోళోత్తర మైనది

ఈ అతుర రమ్యత నన్నయ కవితలో సంగీత సాహిత్యముల సాహచర్యముచే సం యోజితమైనది. సంగీతములో అచ్చుల _పాముఖ్య మెష్క-_వం సాహిత్యములో వాల్లుల (వొముఖ్య 'మెక్కు-వం. కాని అచ్చుల సాహాయ్యము లేనిచోశబ్బమునకు వ్యక్షీత్వము లేదు, సంగీత ములో స్వరం యోజనకు వాల్లుల సహాయ్యము లేకున్నను (ప్రమాదము "లేదు, నిజయరసిన అఖండనాద వ్యక్తికి మవో(పాణ సంయున్తాక్షర ములు కొంత (పతిబంధకములే! అంత మాల్రమున హోల్లులు సహాయ్య ములేకుండ న్యరముండుటయు కష్టమే ఒక అచ్చునుండి మజియొక్ర అచ్చునకు దూకవలెననిన హల్లు ఊతగానుండవలసినజే ! వీనినిబట్టి బూడ వాల్లునకు అచు ఎసహాయ్య మెంత అవనరమో అచు నకు హాల్లు సహాయ్యము కూడ అంతే అవసరము. అశ్లు సాహిత్యసంగీత ములును, *అతుర రమ్యత యను నీ కవిలౌగుణము ఈ సంగీత సాహిత్యములు సముచిత సావాచర్యము నా(శ్రయించి యుండును అంతేకాదు. సంగీత (పభావము సాహిత్యమునకు రమ్యత నాపాదించు నప్పుడు డుదయించు కవితాగుణములలో అతురరమ్యుత అతి సధాన మైనది. ఈ అభి[ప్రాయమునే (క్రీరాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్శగారిట్లు వివరించిరి.

గసంగీత సాహిత్యములో సంగీతము సాహిత్యమునకు పై

క8కీ నన్నయ భారతి శేయిగా నిలిచి నప్పుడు కలుగు సవాజ పరిణామములలో అఆత్షర అక్షర (ప్రయోగ రమ్యత 8.

అమరము లేయేధ్వనులప సంశేతిలమ్ములై యున్నవో ఆయా ధ్వనులు ఉచ్చారణమునందు వాగిం[ద్రియములలో భిన్నభిన్న స్థాన ముల నుండి యుదయింలచునుం నవర్ష్మ సంజ్థృకములై సమౌానగ్థాన పయ త్నమున జనించెడు అశ్షరములు కూడ భాహ్యాభ్యంతర పయత్న ముల వలన అనేక విధములుగా కన్చించుచున్నవి. అభ స్టంతర య్‌ శ్నమునందు స్పృష్ట[(పయేత్నముచే స్పర్శములు, ఈహత్స్ప్రష్టమ్నులె అంతస్థములు వివృతస్వరము_లై ఉప్మ ములు (వాస్వాకార పయో గమునందు సంవృతములై కొన్ని జనించుచున్నపిం అశు బాహ్య 'వ్రయత్నముచే, వివృత, శ్వాసను నాద ఘోవు అఘోపహ, అల్ప్బ(పా ఇ, మహాపాణ్య ఉదాత్త, అనుదాత్త, స్వరిత భీదములచే వకాదశ విధములైన అతరములు గలవు, ఇవిగాక కంఠ, మూర్థ కంఠోస్ట్క దందోస్ట్రు నాసీకాది స్థానములలో జయనించుటచే మటికొన్ని భేదములు గలవు, ఆత్ష్సరము లుచ్చరించు నపుడు వాని ఉత్ప ల్మి స్థానము "తెలిసి యుచ్చరించినను, తెలియక యుచ్చరించినను ఆయాధ్వనులతో ఆల శతుణములు (శవగణేందియమునకు అనుభూతముకాక తప్పదు, మహో కవులు శబ్ద్నసయోగము నందు అతరథ్వని లక్షణములు, (శ్రవగేంది) యయముకై వాని (చభావముతనూ 'శలమున గలుగు అంతరమైన సృాదయ[దవీశరణ యున్నగువానిని విస ్రరింపరు. కవిత (నాయన వుడు (పత్యత్షరము నిట్లు పరిశీలించి (వాయుదురని అర్థముగాదు. అయాసన్ని వేశములందు రసోచితములై న యాయాశబ్దములు అయా అవీరములు, వానియంతటఅ'వే కుదురుకొని అమహాకవి జీవలత్షణ మైన మొకానొక రచనా మూర్షమును స్పష్టము చేయును, నన్న య్యగారి

కవిళతోరీతులు తంక రచనలో - ఈ అతర నంళూోజనము పృాదయాహ్లాద జసకముగా (శవణేందియ తర్పణముగా సాగినది, అ లక్షణము తన కవితలో నిండారి యున్నదని గుర్తించిన జ్ఞాని నన్నయ సనా కవితయందలి “అతర రమ్యతి పరమూాదరణీయమని యాయన విశ్వసించెను* శ. నాదము, రసము, రాగము

సంగీతము (శవ గేంద్రియానందము కలిగించి అంతరతృ ప్తినొదవిం చుమనోవారమైన యొక కళ. వివిధస్వర సంయోజనచే వివిధరాగము లుత్పన్నమగును. వివిధ చృందస్సు లెట్లుత్సన్న మైనవో వివిధరాగము లశ్లు యుత, ఎన్నము లై నవి. మలయమారుత రాగము వాదయము_పె మలయ మారుతమును (ప్రసరింప 'జేసియానందము కలిగించును. అశు బృందావన సారంగాది రాగములును. కదనకుతూ హల రాగము కదన కుతూవహాలము జనింప జేయును. మహా కావ్యములలో కనిపించు భిన్న ే ఎిదస్సులు, ఆయాఛభందస్సులలో లయాన్వితముగా కుదురుకొని భిన్న భిన్నమ్ములై న అతీరముల ధ్వనులు రసోచితమైన అఖండనాదమ+ నుర్చన్నము చేయును. ఈ నాదవ్య కీ ఎచ్చట (పాధాన్యము నహి చునో అచ్చట సాహిత్యముపై _ సంగీతముపై చేయిగా. కదలును నన్నయ రచనలో ఈగుణ ముండుటచే ఆయన కవిత అతుర రమ్య మగుచున్నది. దీనికాయన కవిత నుండి యెన్నియో యుదాహరణ ములు మూస వచ్చును

అఆ యుదంకుడు గురుహిత కార్యధురంధరుడు. గురుపత్నీ నితో గమున శ్చామ్య మవోజేవి కుండలములు. గైకొని సంతోషముతో తిరిగి వచ్చుచున్నాడు, ఒక్క జలాశయము దగ్గ అచమనార్థమాగి కుండలముయి అచ్చట పెట్టగా నగ స వేషధరురైన తయ్‌కుడు అకుండల ములను తీసికొని పాటిపోయెను, ఉదంకుడు వఐాని వెంటబడి పట్టు

(49)

2% నన్నయ భారతి ఫాగను. నాడు దిగంబర వేనము విడిచి, నుణికుండలములు మాతము విడువక నిజరూపముతో నాగలోకమునకు పరుగ_ల్తెను, ఉదంకుడు కూడ వానివెంట బోయి నాగపతులనెల్ల (పసన్నులు గండని (ౌఫ్థిప "మొదలు "పెక్టును. “బహు వనపాదపాబ్టి కులపర్వత పూర్ణ సరస్సరస్వతీ సహీతమహామహీభర మజ[(ననహనఫణాలిం దాల్చి దు స్పహాతరమూ_ర్రికిన్‌ జలధిశాయికి పాయక శేయ వ్టమెన య య్యహేపలి దుష్కృ తాంతకు డనంతుడు మాకు '(పసన్నుడయ్యెడున్‌” ఇళ్లు వాసుకిని విరావత పఫణిరాజులను, తుదకు కుండలములు వారిం చిన తత్షకుని స్తుతించెను. ఇచ్చట నన్నయగారు నాలుగు వృత్తములు (వయోగించను. గెండు చంపకములు, లెండుత్పలములు, ఈ నాలుగు వృ _త్తములకు మకుటము “మాకు 'సనన్ను డయ్యుడున్‌” చంపకోత్సల ములు శార్టూల మశ్మేభములకంకె సౌమ్య స్వభావముగలవి, కార్యా స్థమైన ఉదంకుడు నాగపతులను ]సనన్ను లను గావించుకొనుటక్రై పలికెడు పలుకులలో త్మీ వతయ్యు పారువ్యమును కన్పట్టరాదు. ముందు చంపళములతో (పారంభించినాడు. ఉత్చిలముకంయు చంపకము లఘు గమనముతో (_పారంభమగును, ఇట్టి లాఘవవృ త్తితో ముందు స్పుతిం చినాడు. అనాగపతులు (పసన్నము కాలేదు, అంతట గౌరవవృ్తి నందుకొని ఉత్పల మాలలతో స్తుతిపూజ చేసినాడు ఈస్తు తి పద్యము లన్నిటిలో నంధింపబడిన శష్టైతురముల నాదధార పరిశీలింపగా ఐరా వతకోటిఘారఫణిరాజులు పరమ పారవశ్యముతొ నాట్యము చేయ వలసినదిగా నున్నవి. -పాములు సంగీతమునకు పడగలువివ్చి నాట్య మాడును. అట్టి సంగీతమును అనుసంధించి ఉదంకుడు నాగస్సుతిని చేయుటలో జౌచిత శ్రమున్నది.

ఈ సందర్శమువ సంస్కృత భారతమున నాగస్తుతి తోమి గది

శకవితారీతులు 85 శ్లోకములలో సాగినది. ఇందనేక నాగమం్యిక రవాస్యములు గలవట, అందు ఐరావత సర్పములశే (_పాముఖ్యము, పండలాపహ్నర్త యగు తశ్షకుని స్తుతించుటయు జరిగినది. మటికొందటు నాగపతుల స్తుతియు గలదు, “య వఐరావతరాజాన స్ప్సర్పా స్ప మితి ళోభనాః తరంత ఇవ జీమూ'తా సృవిద్యు తవ నేరిళాశో అను శ్లోకము మొదలుగా. =... “అవసద్యో మహదుమ్ని (పార్థయన్నాగ ముఖ్యతామ్‌ కరవాణి సదాచాహం సమ్యస్త పై గ్మైమహాత్మనే” అను శ్లోకముతో నాగస్తుతి ముగియుచున్నది. మూలముతో పోల్చి మూడగా నన్నయగారు సంఘటేంచిన “బహువనపాది. ..;..నమాస "ఘటన స్వతం(తతా రమణీయ మనక తప్పదు. (పథమ పాదములో చాలవరకు ఓష్ట్యుములై న వన్దాతరములతో పదములు [పారంభమగు ను. ద్వితీయ పాదము ఊప్మాషరములతో 'మొదలగును. ఆ ఉదంకుని స్తుతితో పాములు వడగలు విస్పి పూత్క్బృతి చేసి ఊష్మలత వెలి (గకీగానట్లు అతరనంయోజన చేయబడినది. అజ(స-పవా(సఫణాళి చాల్చిన ఫణీపతిమూూర్తి కన్నులు గట్టినట్టు అతరములు కూర్చె బడినవి, అ అనంరుండు దుష్కు అౌంతేకుడు. జలధికాయికి. పాయక శయ్యుమైనవాడు. శపాయకి* అను పదము లేశ్రయు అర్థము నరిపోవు చున్న సందర్భమున జలధి శాయికి, పాయక” అనుటలో అనంతత్వ లతణ స్ఫూర్సి, అను పాసమవాత్వము = అమర రమ్యత నాపాదించు చున్నవి. ఇట్టి అత్సర నంయోజనవలవ కలుగు నాదవ్యక్షి విశేషము "తెలిసిన మనీపీ. నన్నయ మవార్షి వ్యాసుడు ఉదంకునిచే నాగస్తూత్యంతమున మామే “నమస్త పై స్టమవోతే శై నే అని అనిపించి యూరకొనగా నన్నయ,

838 నన్నయ భారతి నాలుగు వృ_త్తముల యంతమునకు “మాకు (పసన్ను డయ్యెడున్‌ క్ష అను మకుటమును నంధించినాదు, భక్రిభౌవ పారవశ్యమును వ్య క్రీ రించుటలో దొరలు - శతశ్రపద్యముల మకుటము వంటిదీ అషహ్టాతరీ మకుటము* మజీయొక విధముగా చెప్పిన తేలుగు శతకములకీ యొరవడి పెట్టిన దమలలో నన్నయగారుగూడ నొకరనవచ్చును* అది (పత్యేక ముగా పరిశీలింపవలసిన విషయము, 6. ఛందోరమ్యత

అతీర రమ్యత యనగా అతర చృందో, రమ్యతయని అర్థము చెప్పవచ్చును. సంస్కృత చృందస్సులలో అతర చృందస్సుకూడ నొకటి, ఒకటి గణ చృందస్సు, ఇండవది మాల వ్‌ ఎందస్సు; మూడవది అతుర చృందస్సుః ల్‌కిక్ష సాహిత్యమునందు అలకతిగానున్న ఛందో[గంథములకు పింగళనాగుని ఛందళ్శాన్ర్రమే ఒక విధముగా మూలాధారము. పింగళనాగుడు 'వేదములనుండి లత్షణరూప చృందస్సు నుద్ధరించెనందురు. వింగళనాగక ఖలేమైన ఛందశ్శాస్త్రమునకు జోలా యుధభట్టు మృతసంజీవనీటీకయు; నమితా చ(కవర్మి మధుసూదన విద్యావాచస్పతులు ఛందోనిరుక్రియు రచించినారు.. వీంగళనాగుని అతర చృందోలశక్రణము ననుసరించియే వృత్త (పసార మార్గము 'లేర్చడినవీ. సన్నయగారా మార్గములన్నియు అవగతము చేసికొన్న వై దికుడగు మహాకవి. అందువలననే ఆంధ మహారతమున నాయా మార్గములలో వృత్తైచిత్య పాలనము వేసి అమరచ్చందో రామణీయ కము నుద్ధరించినాడు.

అంధ భామయందలి వృత్తము లన్నియు అతురగణబద్ధము లన వచ్చును. ఏీనినే నిసర్షగణములనియు నందురు.సాధారణముగ చంప కోత్సల శార్దూల మశ్తేభములనే (ప్రయోగించు కవి వజే నొక ఛందో టైచి(తి సాధించుటక తప్ప వృ_త్తమును మార్చు చేయడు, ముఖ్యముగ

కవితారీతులు తిం9 నన్న యగారు రసౌచిత్యమునక,ు భావెచిత్యమునకు మాము భిన్న వృత్తనములను (పయోగించు చుండును,

(పమద్వర మేనకా విశ్వావశులకు పుట్టినది మహాసౌందర్యవతి. శురుడామెను మోహించినాడు. ఆ (పమద్వర తోడి కన్ని యలతో నాడుచుండ అమె శాల్మికింద బడిన సామొకటి యామెను గఅవెను, ఆమె నేలపై కొరిగను. ఒళ 'బేవదూత యాబేశమున రురుడు తన యాయుష్యమునం దర్ధభాగ మిచ్చి (ప్రమద్వరను (బదికించుకొనెను తన సతి శపకారము చేసిన పొములవై అతనికి విపరీతమగు పగ వుట్టలు పొదలు తిపగాడుచు దీర్ధదండధరుడై పాముల నెల్లపొరి యించు చుండెను. .డుండుళ మనునాక పామెదురుపడి ఛయ,పకంవీతమై ఆతని నిట్లు (పార్థించెను మత్త కోకిల

*వ్‌మిక్రారణమయ శి పొములీల యుల్లికి నీవు తే

జోమయుండవు (గూవా 'శ్రణుండవు సువతుండవు” నావుడున్‌

“చఛాము లెగ్గానరించె మత్చియభామ శేనురురుండను

ద్రామ సత్తుుడ నిన్ను నిప్తుడ దండతాడితు జేసెదనో ఇందలి భావమంతయు మూలవిభేయమే.

“నాపరాధ్యామి తే కించి దహమద్య తపోధన

సంరభాచ్చ కిమర్థం మామభిహంసి రుషాన్వితమ్‌” రురు రువాద మా

“మవ (సాణసమాభార్యా దష్టాసీ ద్ఫుజగోన వొ

త్యతమే సమయో ఘోర అత్మనోరగ వైక్ళతః భుజంగ వై సదావాన్యాం యం యంప శ్యేయ మిత్యుత తతో2.వహం త్వాం జిఘంసోమి జీవితే నాద్య మోత్యుసే

శ్రీ నన్నయ భారతి

ఈ భొవము ననుసరించిన నన్నయ ఇచ్చట నొక చి్శితము చేసినాడు. అంతవణకు చంపక వృత్తము నడిపి వాఠకాత్తుగా రురు డుండుభ సంవాదమును మత్తకోకిల వృత్తమున సంధించినాడు. ఈమ త్తకోకిల అక్షరగణ చృందస్సులలో నొకటి. ఒక గురువు లఘువు, ఒక గురువు ఆండు లఘువులుగా సాగిపోవు ఛందస్పిది. వొడవైన దండముచేత బట్టుొని *“వారిహరి” కుయ్యి వెట్టు డుండుభ మహాహ్న్‌పై రుళిపించుచు రుడు సంభాపి౦చుచున్నా డు, మూలములో “డుండుభ౦ం వయసాన్వితమ్‌” అని యున్నది. నారివారి అనుకూయిలేదు. ముసలి దడుంకుభమును తాడించుటయు రురుపౌరుష మేమియని “దుండంభ మవోహి' అని నన్నయ యూరుకొన్నాడాా ఆ దీర్ధృదండ మెత్తి అతడు మిోదనుంకించుట ఈ పాము మెలికలు తిరిగి అటునిటు గురులఘు గమనముతో తప్పుకొనుట మొదలుగా నొక దృశ్యము ఛందో భీద ముచే నన్నయ సూచించినాడనివించును. మత్తకోకిల ఛందన్సునందలి అమేరసంయోజన మట్టిది. నన్నయ నూతన వృత్తము లెచ్చట (వయోగించినను నీ దృష్టి స్పష్టముగా గనివించును.

దుష్యంతుడు "వేటకై వచి స్‌ అల్ల ౦త దూరమున మున్యా(శ మము గాంచెను. మున్యాశమ పరినరారణ్యము (శువ్నానృష్టిలో గల సహజ సౌందర్యమంతయు నింపుకొనియున్నది. వ్యాసమహర్షి వులకితాత్నుకై యీ భట్టముమ మహాకవితాశేదారముగా మలచి నాడు, భువన మోవానమైన యాసన్ని వేశమును 'తెనుగున రూఫవు కట్టించుటకు వ్యాసునంతటి మహాకవి కావలయును, ఈకష్ట్ర మెటు వంటిదో నన్నయకు తెలియును, ఉన్న భావములున్న ట్లు వెలయించుచు ఛందోరామణీయళ మా(శయించి ఆతరళిల్పము వెలయించినాడు.

మ్భృుగములను వేటాడి "వేటాడి యలసీయున్న దువ్యంతునివై పరిసర సదీపవసములు చల్లగా వీదినవి. కావున సౌందర్యమంతయు

కవితారీతులు ప! కనులార గాంచి ఫులకితుడై నాడు, ఈ ఫవులకాంకుకము-కు కారణమైన సుందర (పకృతిని సాధారణ వృ త్త్మగీతులలో కాక విలక్షణవృత్త ఛందస్సులో వెలయించినాడు. “వచి తనర్చిన కోవుల నిమ్ముగు కావుల బొంపములన్‌. =... పూచిన మంచియశోకము: న్‌ సురపొన్నలం భొన్నలలోదగులన్‌. . ఇది మానినీ వృత్తము : మానినీవృత్తపాదము యొక్క. (సథమాతర మెన గురువ్సును విరిచి రెండు లఘువులుగా చేసిన కవిరాజవిరాజితి మగును. కాన నీ సౌందర్యపరవశుడై న దువ్యంతుడు ముందు మంద మందముగా వడచి, పిమ్మట "వేగచేగముగా. ఆడుగులిడుటగూడ సూచించినాడు నన్నయ, క విరాజవిరాజ్‌తము ; చనిచనిముందట నాజ్య వావిర్ధృత సౌరభ ధూమ లకతాతతులన్‌. 'ెనగిన ([మాయలకొమ్ములమిాద నేత లతాంతములై నను "బా యని మథుప(పకరంబులం జూచి జనాధిఫవుడంత నెటింగెం దపో వనమిది యల్ల టె దివ్యమునీం(ద నివానము డానగునంచు నెదన్‌॥ దుష్యంతుడు "వేగముగా నడచుటకు కారణము; అచ్చటి (పకృతి చితముగా నున్నది. ఆ తుమ్మెదలు పూవులులేని శాఖలనే ఆ్మశయించి యున్నవి, అందుచే అది నిర్వ్యాజమైన మువ్యా[శమమైయుండునని 'తెలిసికొ నెను, నిజమునకిది నన్నయ అమూలకముగా సృష్టించిన మనోహర భావమే. వ్యా సుడు:

“రువంతి రావా నృధురాన్‌ సుట్పదా మధులిప్పవః

తత (వచేశాంశ ఎ బహూన్‌ కుసుమో త్కరమండితాన్‌.” పూవులున్న చోట తు మ్మెదలుండుటలో విశేషము లేదు. పూవులు లేకేయు తుము శ్రైదలుండుట తపోవనపభానము. ఇది దుష్యంతునకు

832 నన్నయ భారతి ఆశ్చర్యము కలిగించినది. అప్పటీ యాదుమ్యంతుని గమనవై భవము కవిరాజవిరాజిత వృ_త్తములో అతర గణబద్ధముగ్గా ఛంద స్సౌందర్య నుహితముగా నన్న య సనంతరించెను. మానినీవృత్తము వెంట (కవి) రాజవిరాజితవృ _త్తము వింధించుట శకుంతలా దుష్యంతుల వృ తము

లను వ్యంగ శృముగా ధ్వనింప'జేయు శే, అతర గణబద్ధమైన ఛందో రామణీయకము.. విషయమున నొక్కుమాట చెప్పవలసియున్నదిః ఒక్కొక(ా ఛందస్పునందలి గణ ములలోని అతమీరములనుకూర్చు ఒక్కొక్యపవ్‌ధముగా నుండును, అ యవరముల యుచ్చారణముచే కలుగు నాదవ్యక్షి ఒళ్కొ-క్క- తీ[ుగా నుండును. ఆ నాదము సంగీతాసుగుణముగా నుండవ లెనన్న అసంయు క్త పరుషసరళమయమైన అతురములు కూర్చుబడవలెను, శాని యీ అతరముల కూర్చు రసానుగుణముగా నుండవలెనన్న విషయము మజువరాదు. ఛందస్సు నేరికొనుటలో కూడ కవియగు వాడీవిమయము గుణుతుంచుకొనవలయునుం యుద్ధవర్మ నసందర్భము లలో ఉత్పలచంపకములు పడి నలిగిపోఫుట ఛందస్సాందర్యమును భంగించును. అంతఃవురసన్ని వేశములలో తుండములె ల్హి మక్షేభములు ఘీంకరించుట, పంజావిప్పి శార్టూలములు ఘుర్హర ధ్వనులు చేయుట కొంత అనుచితమనక తప్పదు, ఛందస్సును (ప యోగించుటలో నన్నయగారీ యాచితీపాలనము చాలవజకు నిర్వహించినారు అంతే శాశ ఆయన మార్షరీతులు నచ్చినను నచ్చకున్న ను వృత్వేచిత్యవిషయ మున నన్నె చోడుడుకూడ ఒకటిరెండు సందర్భములలో నిట్టి జాగరూకత

(పదర్శించెను. మశ్తేభముల |కీడను నన్నెచోడుడు మ_శ్రేభవి్యకీడిత వృత్తము లోనె వర్మించుట గమనింపవలసియున్న ది,

కీ శ్రరాతారక్వీతత లు కక మో వ్యాదథాక్లోదయతోడ'పోయక చదానేకవకారంబాలన్‌ “ఆంయక్రుదసోనా క్త. ఆనలగకడున్ను" వీలసన్న సభ 'వి(కీడితం యద్‌ “బది/చామోకకుడో చూచి శ"తుక'ర 22 శాలీన భిలా భావో

-యల్లళ్ళ సొరిత్రోజ్ట్యల దిధితుల్‌. వట లై.సళాసాననాట్టంబుమై 1.

6. కోన్గగుణములు._.అక్షరరమ్యత

క ఆయర-నచ ఏరదోనియలియ్‌' శాక -శేవలాఅవర నరయోజినమును శ్యూర్చి-పర్దానుర్భించినవుడు. అలంశ్రారికుల్లు, .ప్రవచించిన్వ -శ్రావ్యగుణ: మ్లుల్న(షస్మక్తీయు- షచ్చున్తు. శావ్యేందిరకు ...శబ్రార్ధ్థములు తనుతై, ల్పలర్యకియ్యూన్లి తె? నధుఖు సొమ్ములై?: కెశికి మొధలైవ. వృత్తుల శాత్తువై: .మూధుర్య్యాదిగుణములు. .గూణము - లగచున్నవి: - భరత భామహా వామన భోజర్తాశ్యా విధ్యానాథఖాదుల మభతములఅ- ననుసకించి ఈ గుణము, సఖ్య ఎంతే యను పహ మఘట్లుంచి మాధుఠ్యాది గుణ ముల్లు, ల్పికమ్షరముల కూర్చువే కలుగు భిన్నముభిన్నమున్తైన ,_ కావ్య గుల్గాములన్న _ విషయము మరవరాదు ఖిశష్టవర్శవిన్యానరూపమైన (క్రత్యన్కుపాసమ్న్ము రిస్తోవవామన్గిన్తారు. ,ఫరసమైైన , వాళ్యము మధు రమ్ము, క్రనుక_సీమూధుర్యగుణమ్లు అశ్రరకంయోజనక్తు సంబంధించిన దే, కందు పర్లాన్ళ తి (ప్రధానము. _ సౌకునూర్య మన్నధి పదలాలిత సంపద్లోపలాలితమై క్యావ్యమున (ప కాశించును.సరుషవర్శభుటిత మైన్‌” సౌకుమార్యవీపర్యమైన ద్వీప్తత మొదని. సుకుమ్లూరత కొణివడును, ఇక నమతయున్న గుణము. పరుషకో మల వర్గి మి(శమ మనోహర ర్‌చనామూలక్ష మై మృదుబంధ, న్ఫుటబంధ మి(శబంధమునై శావ్య మమల _నాప్పారును' -ఆయా "యీ కావ్యగుణములల్లో గల్బ అక్షర సరయౌాజీన రవాన్యములెజిగిన (పోడ నన్నయ

(5౮).

శ0క నన్నయ భారతి:

భీష్ముడు శాళీరాజ దుహితలలో అంబను సాల్యరాజున కిచ్చి ఫుచ్చి అంబికాంబాలిక లను విచితఏీర్యునకిచి ఏ మహోత్పవముతో వివావాము చేసెను. విచ్వితవీర్యుడు ఆ విలాసినులతో కామలీలలదేలు సన్ని వేశమును నన్నయ ొట్టి అత్షళములతో గూర్చినో వినుడు

లాభితరూప యావనవిలాన విఖాసీనులై న యంవిశాం

బాలికలన్‌ వివాహమయి భారతవంశకరుండు గామలీ

లాలలి కానుభోగ రనలాలసుడైై నిజరాజ్యభార చిం

తాలసుడయ్యెలామికి నయంబున నొండు తలంపంబోలునే. పద్యమెర్తుగడ మొదలు తుదివజకు మధుర సుకుమారసమవర్శ్మ సంయో జనచే రచన యంతయు అతుర రమ్యతనే వెలయించుచున్న ది.నంస్కృృత కవులలో జయ బేవుని సరస కోమల కాంత పదానళి యిట్టిదే, నన్నయ కవితలో సీ యవ్‌ీర రమ్యత చేయి వేసినచోట నెల్ల, చెవియొగ్గి వినిన చోటనెల్లి అపాతమభురముగా అనుభూతమగును,

నిజమున కీమాధుర్యము వర్హావృ త్తివలన కూడ కొంత కలు గును, అనగా అను(పాసాది శషటైలంకారముల కూర్పువలనకూడ కలుగు నని యర్థము, నన్నయ కవితయందలి వన్ష్హావృ త్రిమూలక మైన అక్షర రమ్యతకును (పబంధకవుల శశ్రైాలం కారములకును ఇవాల భేదము గలదు, నన్నయగారి అతర నంయోజనలో (పసన్న తాగుణ మెచ్చటను కొజ వడదు. (ప్రబంధ కవుల అనుపాసములో అ గుణము తక్కువ, వీరి అను _పాస మధురిమ వెనిలో మాతమే గిరికీలుకొట్టి వ్యృాదయానధులు శాపటకు బాలకాలము పట్టునుం

“అలికాంత నలతాంత లకిక్రాంతర నితాంత రదికాత రణ 'ఆాంతసుతను. కాంతమున్న” దనుకొనుడు. 'చుతగతిలో సాడు నిందలి మృదంగ ధ్వనుల నతికమించి “రతికేళిలో అలసిన దంపతులు" సకితలకు స్ఫురించుటకు చాల యెడము పట్టును, “కామలీలా లలిళాను

కవిశళారీతులు $9క భోగరన లాలస, (పకృతి చి్యితణమున నన్నయగారు వ్య క్షీకరింపెడి అర్థ్నపసన్నత ఇందుేదు, అంబేకాదు అర్వాచీనులగు పలువురిలో న్మీపసన్నత ేదన్నచో తప్పులేదు. నన్నయగారి అతుర రమ్యుతలో మందమంద మందాకినీ తరంగములపయి రాయంచ తూగి యాడెడి తీకుగలదు. అర్వాచీనుల శశ్టాలంకారములలో నిమ్నోన్నత వే శములలో దూకిపడెడి కొండవాగులో కొట్టుకొనిపోవు కలుపపూ మొగ్గల వడిదుడుకు గలదు 7. పూర్వ మీమాంసమతము._అక్షరరమ్యత

నన్నయగారి అతరరమ్యత శేవల శబ్బసంయోజనకు సంబం ధించినది మాత మేకాదు, అత్షరపదవాచ్యు!డై న పరమాత్మ రమ్యుతకు నంబంధించినది కూడ. “లతరు లత్షరరమ్యతి నాదజతురనగా” ఆ యిత రులు ఈ పరమాత్మ రవమ్యుళకు మురియువాలే “సహా_సశీర్ష మైన బైవము; విశ్వాతము, విశ్వశంభువము, విశ్వమయము, నా రాయణము నైన దైవము. అది అతరమైనది. పరమపదమైవది. అట్టి అతురమై పరమపదమైన త_త్స్వముయొక్క_ రమ్యత అత్షరరమ్యతయే. ఈ అత్షర రమ్యుతకు ధర శ్‌ _త్వేష్టైలు అధ్యాత విదులు; నీలివిచతుణులుు మొద లుగా నితరులెందరో ముగ్ధులగుదురు. ఆ రమ్యత నాదరింతురు, నన్నయ భావించిన యితరులనగా ఏీకేకాని సామాన్యులని యర్థము గాదు, నన్నయ కవితలో అతరసంయోజన చేయకయందు నంత శాన్ర్ర (వసిద్ధములై న రహస్యము లనేశములున్నవి* అందు కొన్ని మూలవి'ఛేయకములు, కొన్ని అమూలకములు, ఉదంకుని నాగ_స్త్రవ ములో వ్యాసుడు “ననుస్తపై (, మహాత్మనే యని అస్టావీరితో ముగించినాడు. నన్నయ “మాకు (పసన్నులయ్యెడు” మని అష్టైతరీ మపటము'నే నాల్లువృ _త్తములందును అనునంధిం చెను. ఇట్టి మంత ఇాశ్రు రహస్యము లాశవితలో నెన్నియో అత్సర సం యోజితను లై

డక 6౮౮ యశయన్నయః ఛారలి వయున్నవీ/ -ఈ దూర్షములో.. సువ్లి _సృృతమైన:..ఫరిశీలన - జకుగవలసి

“ఇంతక వర శ్రవసానము అతర- రమ్యతే యనగా వర్ష సంయోజన -వలన/గలుగు నాదవ్య క్రియాలక్రమైనూ రమ్యతే మొకటి. ' అత్షరపద వ్వాచ్యమైన పరమాత్మ 'రామణీయకము రెండవది. ,ఈ “రెంటిని భావిం చియే. :నన్నయ అమర రమ్యాతను 'యోజించినాడు.. దీనిసిగూర్చి (ప్రత్యేకమైన అంతరపరిశోధన జరుగవలసియున్న దిం

ఈ పరిశోధనకు అంకురార ఎల ఈ అఖిలభారత ఆంధరచయితల ద్వితీయ మహానభలో జరుగునని యాళించుచుంటిని. ఈ వ్యాసములో "నేను ఉన్టేశించిన పలునిషయములను సూచనగా మ-్యతమే. 1 ప్రస్తా పంచిలీని, ఈ (పారంభ (వఫస్తావములు ఫలావహములగచో ధన్యుడను.

క్షే నన్నయ కవితాగుణములు (మూండు)

£. అతర రమ్యత ? నిర్వచనము నిర్వచనములు

8, అతర్శసయోగ రమ్యత

శీ, నాదము :-కాగరీసములు సంగీతము

శ అతురచ్చందోరమ్యత ఛందన్సు

“ర్‌ కావ్యగుణములు ; అతుర రమ్యత గుళాదులు

గ పూర్వమిమాంసాత _త్వముః : అశత్షరరమ్యత త_త్త్వదృష్టి

8 [మం[తశాన్ర్ర) _పశస్తి] _- రసోచి తాతీరబంధము

. ధ్వన్య్యాచిత్యము. [లా

నాక కతల

“నంగీతసాహి త్యాలు ౩ అతురరమ్యుత* (శ్రీ రాళ్ళపల్లి అనంత కృష్ణశర్శణారు ౨ భారతి._పార్థివ , అశ్వయు జను)... ఈ వ్యాసము అతిం డియా "రేడియో మడాను కేర్యదమునుండి -్య్రసారితమై భారతిలో (పచుశింపబడినది.

202 జో వా నన్నయ్య అపూర్వ సభా రచనలు శ్రీ ముదిగొంఢ వీఠథ (దళాస్త్రి

మయుడో ధర్మరాజునకు నీర్మించి యిచ్చిన నభను' గూళ్చి శం్మడికి వెబుతు+ దుర్యోధనుడు "ధారుణి నట్టి యపూర్వనభోర చనలు విసగ జూడ బడ వెవ్వరిచేన్‌"” అని తన చుదితీర్చు వినివీంచాడు. నన్న య గడునువాడు కాకపోలేదు ? కాను తన పథకంలో వీవో భారత సభాపర్వాన్ని శీర్చీదిద్దిన తీరుశేన్నుల గూర్చి నంతృశ్చీసే కూడా ఇందులో ధ్వనించ లేదనీ అనుళోవచ్చునా 1

సంస్కృత భార తాన్ని ఆం(ధ మహాభారతాన్ని పోల్చీచూస్తూ నిర్ణయాలకు రావడానికి ఒక ఆభ గ్లంతరం ఉన్న ది. అనాడు కని్య(తేయం వారికి లభించిన మూలపాఠం వదో మనకు తెలియదు గనుక, అయినా కవ్మ్శితయంవారు ఇతిహాసరూపంలో ఉన్న మూలభార కాన్ని "కెలుగులో కా వ్యేతివోసంగా మలచటంలో మూలపాఠంలోని కొన్ని అంశాలను పూర్తిగా వదలి వేయడం, కొన్నింటెని నంవీ_ప్తం చేయడం _జరిగిందని ఖొలంగా (గహించడానికి అది అడ్డురాదు,

ఇక్కడ ససక్త్కభకాతున్నది నన్నయ రచనారీతికి” అందునా సభాపర్వానికి పరిమితంగా కొన్ని అంశాలు మూ(తమే. విడిచి పెశ్తేది విడిచిపెడుతూ.. సంతీప్తం 'బేసేది చేస్తూ నన్నయ్య సథానాంశాలను (వన్ఫుటేకశించిన విధానం గమనిస్తే, వివులమైన మూలభార ఆ్రాన్ధికి అన క్రికరమైన ఒక సంగ్యగవా(పతిని ఆయన “పరిష్కరించి. దాన్ని తన మూలంగా (గహించినట్లు కనబడుతుంది. వ్యాసభారత సాఠాలెక్సు "తెలుగసనాట బహుశః భారత బేశమంతటానేమో, తొలి *పరిష్క_ క్తి నన్నయ్య అనే మాట. భువపడుతుంది.

ఖాండవ వనదవానం తరవాత పాండవులతో, _కలిసిఉశ్న

808 నన్నయ భారతి శకృష్ణుడు పీతృదర్శన లాలసుడై చా్థరకకు మరలిపోవాలని బయలు "చేరడం, పాండవులు వీడ్కొలవడం, కృష్ణుడు ద్యారకకు చేరి తన వారిని అందరనూ కలుసుకోవడం మూలభారతంలో ఓ అధ్యాయ మైంది. దాదాపు ఏక శ్లోకాలు, తన కథనానికి అత్యవసరం కాని ఈ భాగమంతా “ఇట నారాయణుండును. బాండవుల వీడ్కొని పితృ దర్శన లొలసుండై. ద్వారవతీ వురంబున కరిగి అని సూత్తుంలో 'కేల్చి వేశాడు. అదేవిధంగా రాజసూయయాగ సమయంలో కృన్ణునకు అగపూజ చేయడాన్ని నిరసిన్తూ శిశుపాలుడు ఆవేపించగా, అతనిని శాంతపరచడానికి ధర్మరాజు మృదువుగా మాట్లాడుతున్న ప్పుడు భీష్మ డతనిని వారించి కృష్ణుని మవాత్త్యాన్నిగూర్చి కొంత దీర్ధంగా నే వివ రిస్తాడు, అది ఇాలదన్నట్లు ధర రాజు “వి స్తరంగా వినాలని ఉంది కనుక కృష్ణుని మహామహిమకు సంబంధించి నాకు చెప్తూ అని భీమ్మణ్ణి అడగటం, భీష్ముడు చెప్పటం సంస్కృృతభారతంలో ఉన్నది. ఖీషు శని ఈ వివరణ దాదాపు అయిదారు వందల శ్లోకాలకు విస్తరించింది. అక్కడ రచయిత దృక్పథం వేరు. ఆం(ధమహాభారతం కావ్య నిర్గాణ దృష్టితో దీనిని పరివారించింది.

శిశుపాలుని వధ తరువాత రాజసూయ యాగం సర్వనమృద్ధిగా సాగిన రీతిని సంస్కృృతళవి దాడావు 50 శ్లోకాలలో వర్శ్మించాడు, నన్నయ “అట్లు (ప్రశాంత విఘ్న ంబయి సుఖారంభంబయి (పభూత భవ్యూన్న థన దాన సనాథంబయి జగన్నాథ రవీతంబయి రాజనూయ మహా ధ్వరంబు సమా_ప్త నసం్యసయోగంబయినో అని అక్కడకు పూర్తి చేశాడు పాండవుల భాగ్యాతిశయానికి ఈర్ష ఫ్టైచెందిన దుర్యోధనుడు శకునివద్ద, తన తండివద్ద ఈ యాగవై. భవాన్ని వర్శించటం మూలం లోను, తెలుగు భారతంలోను కూడా ఉన్నది. ఉన్నా, కవి వర్ణనలో శాశ ఈర్ష్యా పజ్బ్వలనం పొందిన దుర్యోధనుని నోటివెంట మాకమే

కవిళాలీతులు 899 తెలుగు భారతంలో రాజసనూయయాగ ఖటైళవం కెలియజేయటం అధిక రసస్ఫూ క్తిని సంచతరించుకొన్నది.

ఇటువంటి విశీపాలు చాలా ఉన్నాయి అయితే పీటికంకు ముఖ్యమైనది ఒక పాతను గూర్చిగాన్సి ఒక నన్ని వేశాన్ని గూర్చి గాని నిష్కర్ష చేయడానికి అనువుగా మూలంలో సాధారణ ధోరణిలో ఉన్న దానిని వెలికితీసి పదను పెట్టడం,

చిశఘుపాలుడు కృష్ణునికి అ(గపూజ ఇవ్వడాన్ని అతేవిస్తూ వరు మంగా మాట్లాడాదు; సభాస్థలి విడిచి పోవడానికి ఉద్యుక్తుడై నాడు.

“ఇత్యుక్యా చిఘుపాల స్టానుణాయ పరమాననాల్‌

నిర్యయా సదస_స్తస్మాత్‌ సహితో రాజ భిస్తదా”

ధర్మ రాజు మథురంగా, సాంత్వన పూర్వశంగా “నజీదం యు_క్రంి అని అంటూ “పాఠమ్యంచ నికర్థకమ్‌” అని బోధించాడు అదే తెలుగున ధర్మరాజు మూర్తిని మూర్తి మక్త్యాన్ని (పన్ఫుటీకరించే విధంగాను నన్నయ రుచిరార్థ సూక్తి నిధిత్వం భాసించే విధంగాను రూపుదిద్దు

“భూరి గుణోన్నతు లసదగు

వారికి, ధీరులక్తు ధరణి నల్లభులకు వా

క్చారుష్యము చన్నె + మహో

దారుణ మది విషము కంకు దహనము ళం కున్‌.”

ధర రాజు భీమ సైడు కలిసి ళిశుపాలునివంటి ఒక అల్పుని సౌంఠ్వేన పరచడం చిన్నవాడు నవా జేవునికి నచ్చలేదు. ఉ వ్వెత్తుగా లేచి విరుచుకుపడ్డాడు, *ఎడపక అర్హ్యమచ్యుతన । కిచ్చితిమి. ఇచ్చిన దీని । కిం దొడం బడమని దుర్జ్దనత్వమున బక్కెదు వీరుల మ_స్తకంబ్నుపె నిడీయెది అని నోటిమాటగా అంటూ ఇడ దలుచుకన్న చరణాన్ని

ఎత్హి కవ అఖేశాన్ని ప్రకటించాడు. మూలంల్నోనై "తే సహజేశ్రతా ఇంత ఉద్విగ్నుడు కాలేదు, “సవ్వేపాం బలినోయమ్మూర్థ్ని 1 మళలేదలి నిపాతు పదం” అని వాచ్యం వేజాదుం "లేటుగుళో ఎంత మెరుగు వచ్చిందో శనబదుతున్న ది కచా! “ఇచ్చితిమి! అనటంలో నిన్చితత్యంః సంస్కృతంలోని బలినాం అన్నదానికి నిరసన శాషవుతో వీరులు అన్న (పయోగం ఎంత వ్యవహార సన్నిహితత్వాన్ని కనబరుస్తు న్నా యో! తిక్కన రాణింపునకు తెచ్చిన *“నాటకీయతి సభాపర్వంలో ఎన్ని చోట్ల అవిష్కృృతమైందో పొఠకలోక్రం పెద్దగా పట్టించుకో 'లేచేమా

నాటకీయత అంశేే దుర్యోధనుడు మయభలో తాను పొందిన భంగపాటును వివరించిన వచన ఖండికను స్మరించాలి, చాచకాలి నయరలో ఆరితేరిన నటుడు పఠీనస్తు న్నట్లు ఊహించి చూడండే,

నీర శు న్‌ సిక శిలా నిరి శతంటై; కని (సకాశంచై, వివిధ(సభా భాసురంటైన-ఆ నభొ విభవంబు చూచు వేడుకీ-సందు-[గుము ను చాడ-హరినీలబద్ధ మణి స్థలంబునందు-జల బుద్ధిం జేసి పరిధానోత్క- ర ణంబు సేస్తి విమల శిలా తల బుద్ధి నుదక పరిపూర్మంబయిన వాసినాచ్చి కట్టిన పుట్టంబు దడియం _దెళ్ళిన-నన్నుం జూచి వృకోదరుండు నగియె దాని సంతయు 'నెటింగి ధర్భరాజ 'జోదితులయిన్‌ కింకరులూ నాపం బరిధానంబులు తెచ్చి యిచ్చిరి. మజియు-నీవృత జ్యారంబు గవాట ఘటితంబని చఠనాల్ల క్క కవాకు ఘటితంబు పీవృతంబుగా వగచి చఛొగంోయి-తత్యవాట స్ఫటిక తిలా ఘట్టిత లలాటుండనై న నన్నుం ఖష్యాచి-అనేక సహా విలాసినీ షరివృతయయియున్న (దె "భది ,నగియెః అంత- నకుల. .నవాచేేవ్లులు పర జెంచి-ఇదెనాకిలి.ఇట నచ్చు నది నన్ను దొడ్కొగన్సి.పోయిరి. అట్టి సథా. శపలంబభ్యంబు. నాకు ఫరిచయ శిల్యరియి యున్నది

కవిళారీతులు శ01

"తెలుగు వారికి నహజమైన పలుకుబడులు వెబుతున్న అంశా నికి తగినట్లు వమూటబఐ నమాసాల దీర్ధత్క (వాస్వత; నంభావమణలో ఆవేశాన్ని ఉద్వేగాన్ని బట్టి పలికే కాకువులు-ఈ గుణాలు నన్నయ తీర్చిన నాటకీయతలో ఉపకరణాలు,

ఈ సభాపర్వంలోని శిుఘుపాల వధ ఘట్టాన్ని ఎంత చమత్కార యుక్తంగా తిర్చిదజ్రావో నన్నయ ! మూల భారతంలో ఈ నంఘర్ష ణలో, వాగ్యుద్ధంలో పాల్గోన్న లిశుపాలుడుగాన్మి భీవు స్రదుగాని, కృష్ణుడుగొని చేసినంత సుదీర్ధ్య వాదోపవాదాలు తెలుగులో లేవు, వా౨ివారి భావావేళాఎను రూవుకట్టించగలపాటి (పసంగాలశే కెలుగు భారత కథనం పరిమితమైంది,

భీష్ముని వచనానుసారణంగా ధర్మజుడు సహాబేశోపనీతమైన అన్హ్యాన్ని వాసు టేవునికి శాన్ర్రు దృష్ట విఛానాన ఇచ్చిన తరువాత గాని శీకుపాలుడు అశ్షేసణకు దిగలేదు. స్నాతకుడు, బుల్విజుడ్యు నద్దురుడు ఇష్టుడు; భూత లేఘడు, నంయుజుడు- ఈ అరుగురూ పూజనీ యు లే, ఇట్లా లభించే వారిలో సద్దుణములకు పెద్దమైన మహాత్ముని పూజించాలి అని ముందు భీష్ముడు చెప్పాడు; అట్టివాదెవ్వడో షెప్ప వలసిందని ధర్మరాజు కోరగా కృష్ణుకుకాక మరెవరు అని నివ్రేశించాడు నళభలో శిళఘుపాలుడుగాని, మరెవ్వరుగాని శాదనలేదు-అప్పటికి.

తన తొలి _పసంగంలో శిఘుపాలుడు-కృష్ణుడం కష్టచరితుడు, వాస్థియుడు, ఉాశార్చుడు, పూజార్హుడు కాదు అనీ నభలో ఇంకా అంతకంశేు అర్హులైన వారున్నారనీ అన్నాదు. భీమ డు మతిచలించీ చేసిన ఉపదేశాన్ని శిరసావహించి, ధర్మ రాజంకే మంచీ మర్యాద "కెలిసిన వురువ విశేవ విత్తముడు అనుని వచ్చిన వారందరకూ అవ చేశావుగచా అన్నాడు, మీరంతా కలిసి ఇస్తామం కే మాతం గోవిందుడికి తగుదునా లేదా అనే బుద్ధి ఉండవద్దా అన్నాడుం

(51)

శ0ల నన్నయ భారతి శిశుపాలుని శాంత పరచడానికి ధర్మరాజు (పయత్నిస్తు ౦కే, "బాలుడు, పాలిత దుర్నయుడు వాడితో నీ కెందుకని అతనిని వారించిన భీష్ముడు తాను మొదలుపెట్టాడు శిభుపాలునికి నమాభానం చెప్పడం! చివరకు చిన్నవాడైన సహదేవుడు తీవపడబంతో ముందుశిశుపాలుని పతంవారిని చూచి యదు వృష్టి భోజ కుకు రాంధక వాహీని దారుణ తయకాల సౌగరాల తీరు వహించినాయి. నహజంగానే ధర్ధురాజు భయసం(భమం పొందాడు, “తాతా వీరి కిచ్చట చిత్తశాంతి మొన ర్పవే అంటూ తత్తరపడ్డాడు, భీమ్ముడు శ్రైర్యం చెప్పాడు; కృన్లుని పరాకమం గూర్చి వివరించాడు. అది శిశుపాలునికి మరీ కోపహేశతు 'వైంది. కృష్ణుని భీషు శని నిందించాడు. అందుకు. భీముడు అంతక్‌ రూపుడైనాడుః భీముని శాంతపర చడానికి భీష్ముడు విశుపాలుని జన్నవృ త్తాంతం

చెప్పి అతని చావు కృష్ణుని చేతిలోనే ఉన్నదని వివరించాడు. అబేదో భూద్దాము రమ్మని శిశుపాలుడు కృష్ణుని సంగామానికి ఆహ్యానిం చాడు కృష్ణుడు శిగుపాలుడు చేసిన అపరాధాలు చెబుతూ వచ్చి తుదకు *బ్యభు భార్య తనకు భార్య జేసో అని నొక్కి పలకటంలో శెచ్చిపోయిన శిశుపాలుడు అసలు కోపం బయటసెట్టాడు-

*సీ క్రూర్రి శ్ట్రయు నీ యలుకీయు

నాకవి యేమిటికి? దుర్గుణపీయ్య మొదంన్‌

నాకిచ్చిన యక్కంన్యక

శేఫాని సీకిట్లు పలుక సిగ్గును లేబే అని ప్రశ్నించాడు శిశుపాలుడు, అతని నిజస్వరూపం బయట పెట్టించి కృష్ణుడు అతణ్ని సంహరించాడు, ఇంతకుముం బే చెప్పినట్లుగా ఈ కథ లోన్ని ఉద్విగ్న ఘట్టాలను యథ్యాకమంగా అవివృరిస్తూ నన్నయ ఈ కథవు తీర్చిదిజ్టాడు*

కవనిళారీతులు 408 కథావిష్క్లరణ సందర్భంగా వెష్పకోదగినవి మరో శెంకు మూడు అంశాలు ఉన్నాయి, శిశుపాలుని వృత్తాంతం చెబుతూ ఆశరీర వాణి వమన్నదో భీమ్ముడు ఇట్లా చెప్పినట్లు నన్నయ (నాశాదూ “వీని నెరులు చంపగా నోప 'కెవ్వప నివ్వ రేని వీని నెత్తికొనుడు మిగిలియున్న బాహు యుగభంబు గన్నును నడగు ఏని కతడ యంతకుడు” సంస్కృతంలో అశరీరవాష్క_- “వవ తే నృపతే ఫపుతః (శ్రీ మాం జాతో బలాధికశి అన్నట్లు ఉన్నది. అది నిజమైతే కావచ్చు గాని ఒక దుర్శారుని కథలో అఆ మాట పనిగట్టుకుని చెప్పించక పోవ డమే "బాగుంది క్ట "తెలుగు భారతంలో కృష్ణుడు అనకుండా విడిచిపెట్టిన మాటలు సంస్కృతంలో ఉన్నాయి, *రుకి (1 భ్యామస్య మూఢస్య (పార్థనాఒఒ సీన్గుమూర్ష తశ వచతాన్‌ (పాఫ్తవాన్‌ మూఢః ళూ(దో -వేద(శుతీ మివ అక్క_-డ కృష్ణుడు అట్లా అంచు, “మత్పూర్వం రుక్నిణీం కృష్ణ సంసత్సు పరికీర్తయన్‌, విశేషతః పార్థి వేము. వీడా30 నకురు పే. కథంి అని శిశుపాలుడు అవేపించాదు. అెలుగులో రొకి ౪ ఉదంతానికి సంబం ధించిప సూచన శిశుపాలుని నోటి వెంట చేయించటం అదే శిశుపాలుని మృతికి దారితీయటం ఎంత పదిలంగా అలోచించి నన్నయ కథనం చేశాడో తెలుపుతుంది. ఇక శిశుపాలుని సంహారం దగ్గ కూడా క్షుడు సంస్కృత భారతంలో “యుణ్వంతు కు మహీపాలా యీ నైశల్‌ తమిళం మయా అపరాధ శతం శొమ్యుం మాతురమ్యైన యా+చనే

శీ0ఉీ నన్నయ భారతి దత్తం మయా యాచితం చ తాని పూర్ణాని పాస్థివాః

అధునా నధయిస్కామి పశ్యతాం వో మహీథీ, తాం” అని పలికి చం (నయోగించాడు,

"వేగం ఫుంజుకుంటూ సాగిన నన్నయ కథనంలో దానికి పరా కాష్టూూ “సిగ్గును లేదే!? అన్న శితుపాలుని వాక్కు పూ ర్విఅవుతూ ఉండగానే. అని శిశుపాలు డొండొకట న్యవియముల్‌ వారి బల్కుచున్ననో ననల శిఖాతి దూల దనుజూంతక్ర చ(కము రాజచ(క "మె ల్లను భయమంద మూర్ధ వికలంబుగ నప్పుడు జేసె జేది నం దను తనువున్‌ బృవ్మదుధిర భఛారలు భోరన మిది కొల్కగాన్‌.

ఇందులో క్తుని (పస్తావన, మాట లేవు వాడట్లా మాట్లాడు తున్నాడు. చం వచ్చింది, శిరసు ఖండించింది. హకాతృ్సంజనితమైన అద్భుతంతో కథ ముగింపు ! ,

ఈ కథనంలో నన్నయ అనేక పర్యాయపడాలను సాభిపా యంగా (ప్రయోగించి కథగోని లోతులను మనో “గా (పకటించాడు. ఈ పర్యాయ పదాలు కొన్ని మూలంలో ఉనా షా అకాడ సాభ్యపా యత నోచరించదు,

శిశుపాలుడు మొట్టమొదట ధర రాజును ఆమేవిప్తూ “కృమ్లం గష్టచరితున్‌. వా్రేయుం బూజించి నీ యవివేశకం బెటేగించితి అన్నాడు.

లం బు కృష్ణుడు కష్టచరితుడు, అంశ పాపచర్నితుడు, అతడు వాన్రేయడు ఆ అన్నాడు. వృష్టివంశంచాడు కనుక వాస్టేయుడు. కాని ఇక్కడ మరో (నస్తావనకూడా ఉన్నది. వృష్టి అంశ “శేతస్సును వర్షించునది, గొజ్లో అని సర్యపదాయార్థం, కృష్ణుని నిండిం చటంలో అబ్లా నిందించేవారికీ ముందు కనబడే దోషం అతని బహుకాంతా వల్ల భత్వమేకదా!

శవిళతారీశులు జ్‌05 కళ, గ

మూలంలోకూడో నాయ మర్హతి వాస్ధేయ స్త్‌ _స్వీవా మహోత్మసు మహీపతిషు” అని ఉన్నా కష్టచరితుడు వాచ్దేయుడు అని గుదిగుచ్చడంవల్ల కెలుగులో ఈ విశేవం గమనించడానికి వీల తున్నది

“నిశుపాలుం డుపాలంభన పరుండయి యధోతజు నావేపించుచు ధర్గురాజున కిట్టనియో” అని నన్నయ (పారంభించాడు. అధోతుజుడు అంశే ఇందియని_గహం కలవారికి మా(తమే (పళ్యకమయ్యీవాడని అర్థం. అట్టివానిని ఆమేపించేవాడెట్టివాడు ! నన్నయ కృష్ణునికి వాడిన పర్యాయపదం శిశుపాలునిగూర్చి కూడా వ్యాఖ్యాని స్తున్నది.

అఆ శిశుపాలుడు ఎట్టివాడో నన్నయ భీమ్మనిచేత స్పష్టంగా వైవ్బీంచాడు,

“పాలిత దుర్నయుండు శిశుపాలుడు కోలుడు; వీని నేల ఖూ

పాలక నీక బబు వజుపన్‌ + మత్‌ ధర్న శై వెజుంగ ఏీనికిం

బోలునె 'రాగకోప పరిభూత మనస్కుున కల్ప 'రాజ్యల

శీ శి లలనాంథ బుద్ధి కనిమి_త్త మహత్చరివాద ఫీల్రికై్ల”

ఇంకా వమి దుర్గతణాలు ఉండాలి కనుక + పరపదాసహిన్లునైన శైలిలో నన్నయ చేసిన ఈ వర్షనంతా మాలిక మే, మూలంలో లేదు- “నా పై చే యో వ్యానునయో నాయ మర్హతి సాంత్వని అని తప్ప

“ఎందుకూ కొరగాని కృష్ణుని చేష్టలను మహిమల కింద తెగ వర్షి స్తున్నావుిం. “కథం భీపష్ణున తే జిహ్వా శత'కేయం విదేర్యతే అన్నాడు లిశుుపాలుడుం

ఈ మాటలకు నన్నయ ఇంళా ఫురిపెట్టాడు. "కృష్ణు బీరమ్ములు పాగడుచునున్న నీ నాలుక యొక్కడయ్యు (వయ్యవలయు నూలు

తీ06 నన్నయ భారతి (వయ్యలు గాగ) నట్లియినగాని చాల వతని బొగడ నెల్లదాని "నేన యెటుగుదుు. నెందు వాడర్ధ్య ్రౌన యోగ్యుడయ్యె జెప్రమ[ి అని వీంచాడు శిశుపాలునితో.

“బలసంపదతో ఉవేం్యదు డవని పాలురను గెలిచాడన్నా వే! “నా యెజుగని యదియె జనార్ధను బలంబు సత్యున్న తియున్‌ 7? అని (ప్రశ్నించాడు శిశుపాలుడు. జనా ర్థనుడు అంశే జనులు అనే రాతీసులను ₹ెలిచినవాడు ! ఎక్క-డివారు ఈ జనులు ! ఎక్కడో సము దమధ్యం లోనివారు. ఎవరు చూసిన పరాక్రమ మది నమ్మడానికి 1 ఎరిగిన బేదో ఎదశే ఉన్నది కదా? వమిటిది ?

“సకల తత భయంకరునకు 'బార్జ(దథికి నని మొనన్‌ మార్టాన నోపక వలియం బాజడె యీ ముకుందుడు ఛభమయాఃతి కేకమున బది మాటుల్‌ +

పైగా జాలిపడి. శికుపాలుకు. భీహ్మడికి ఒక మంచి ఉపచేశం చేశాడు. *పొగడంగ వలయునేని సుగుణవంతుల్రై న కర్ణ శల్యు లాదిగా గల వీపల బొగడుచుండరాబె (పొద్దువోవ!” “కర్ణ శల్యులను" పొగడ మని ! నన్నయ వోస్య (వీయత్వం దరహాస పీమీతేం. మూల భారతంలో శిశుపాలుడు పొగడ దగిన వారి పట్టిక చాలా పెద్దది ఇచ్చాడు.

కృన్ణుడెత్తుకోగానే తన కుమారుని వికృత రూపం ఫోవడం మాచీన సాత్వతి “శిసు పాల స్యాపరాధాన్‌ త మేథాధా_స్త్వం మహాబలి అని క్యష్లుని కోరింది. అయితే అంతకు ముంచే కృష్ణుడు ఆమెకు “శక్యం, వా యది వాశక్యం కరిష్యామి వచ_స్తవి అని మాట ఇచ్చాడు. కాని అపరాభాలు ఉీమి”చమన్న తరువాత “అపరాధ శతం మోమ్యుం మయాహ్యాస్య” అని వరమిచ్చాడు, ఈ ఘట్టాన్ని నన్నయ ఇంకో రకంగా తీర్చాడు. సాత్వతి 'మురనైరి” వలన తన ప్యుగునికి మరణం

కవిళారీతులు శ07 కలుగుతుందని "తెలుసుపన్న ది, తన కొడుకు ఎట్టివాడు కాబోతున్నాడొ అమెకు అర్థమైంది.

“కు పథ (భవృత్తుడయి వి

డప నయమున నీ కనిష్టు డయినను గరుణా

నిఫపుశుడవై నీ మజదికి

నపరాధ శతంబు వైపుమయ్య యుపేందా!ి అని ప్రార్థించి వరం పొందింది. తల్లి మనసు! ఎంత దురా, '+స్సడెనా, వంద తప్పులు చేయడానికి సుదీర్ధ జీవితకాలం పట్టక పోతుందా అను కున్నట్లుంది 1

శిఘుపాల వధ జరిగింది సతక్కారపూర్వకంగా. అతని శరీర్రాని! నంస్కారం చేయించవలసిందిగా ధర రాజు తన సోదరులకు కెలిజాడని మూలభారతం పేర్కొన్న ది. "జెలుగులో నన్నయ కొంచెం మూరి ఏ “అంత ననంత శయనుండు శిళుపాలు సంస్క_80పం బంచినట్ట్లు చెప్పాడు, మృతక శేబరాన్ని తీసుకొానిపోయీ వావాకాన్ని “అనంత శయనరి అనడం ఒక సంప్రదాయం కనుక ఈ పని అనంత శయనునిచేత వేయించినట్లున్నాడు, “జగన్నాథ” రమీతంబయి” రాజసూయ మహో ధ్యరం సమ్తా_ప్త నం(ప్రయోగమైనదని నన్నయ ముగించాడు.

మరొక్క- విశేషం చెప్పుళొని, స్థాలీఫులాకంగా పరామర్శించిన నన్నయ “అపూర్వ సభారచన"కు అంజలి ఘటిధ్ధాము,

అటు శిశకుపాలాదులు, ఇటు యాదవ పైన్యం “దాపణ తయ శాల సాగరములట్లు కలగటంచూసి ధర గ ౫ కలవరపడ్డడు; నసం(భ ముడైనాడు. ఊగి శూగి నడిచే తరలంలో ధర్మ జుని ఆతురతను సన్నయ చక్కగా పలికించాడు

శ08 నన్నయ భారతి

తతః సాగర నంకాశం దృష్ట్వా నృపతి మండలమ్‌

సంవర్త వాతాభిహతం భీనుం ముబ్ధ మివార్ధవమ్‌” అని మాత కు మూలభారత వర్షన, “చయకాలి (పసావన నన్నయ చేసినదే.

అంతగా విచలితుడైన ధర్మ రాజుకు భీష్ముడు వైర్యం చెబుతూ వమన్నాడు 1

“నీ యజ్ఞిమునకు విఘ్నము

శీయగ నోపుదురె యొరులు - జితదై తుడు నా

రాయణుడు యజ్డ పురుషు

డజేయ పరాకముడు దీని జేళొని కావన్‌ *

కృష్ణుడు జితదై త్యుడు. మహారాతసులను జయించినవాడు, ఈ శిశుపాలాదులు ఒక లెక్కా + ఆయన యజ్ఞ ఫురుషుడు కనుక యజ్ఞ సాఫల్యం అయన బాధ్యత; మధ్య సీఇదుకు ఆందోళన? మైగా “అజేయి పరా[కముడం ఈమాతమే సరిపోతుందా ధర రాజును ఊరటపెట్టడానికి! అ మిగిలిన వెేశేషుణం = “నారాయణుడు అన్నది "లేదూ సాంపడాయిశంగా. ఈ నూటకు రెండు రీతుల అగ్ధాలు, నారం అంశే నర సంబంధమైనది. కనుక నారాయగణుడంక1ు అవతార నమయాలలో నరశరీరం ధరించేవాడు, ఈ కృష్ణుని మానవమా(తునిగా భావించవద్దు, మానవరూపంలో ఉన్న భగవంతుడు అని భీమ్ముని వివరణ, అంలేశాదు, ఇంకా ఉన్నది. 'తయకాలి సాగరాలన్నావు కదా! నిజమే (సళయకాలంలో అమిత భయావహంగానే ఉంటాయి సాగరాలు, వాటి వరన ఇాలాచోట్ల ఉన్నది. ఎంత తయకాల సాగరానై తే నేమయ్యా! నారం అంళే సీర, ఆ సీటిపై శయనించే

కవితారీతులు శ్త౦09 నాడు నారాయణుడు, నీవు చెప్పిన ఆ సంముబ్ద తయకాల సాగరాల జలాలపై మజ్హి మూకున సుఖంగా పవ్యభళించే దివ్యబాలకుడు ఈ నారా యణుడే, వటప్మలేకాయి, ఆయన లీల్మాపకటనానికి కావలసిన అను వైన వాతావరణమే సుమా! నీవు ఇంతగా భయపడే దారుణ తయ కాల సాగరాల విజృంభణ అని భీష్ముడు అశ్యానించాడు. మూలంలో వారిని సీంవాంగానుు ఆ సింహ) విజృంభించక నిదానంగా ఉన్నంత శాలమే మొరేే కుక్కలతో శిశుపాలాదులను వర్మించటం మాత్రమే ఉన్నది.

కానలెనని నన్నయ తయకాలం అన్నమాట చేప్చకొని దానికి సమాధానాన్ని నారాయణ శబ్దంలో లోకో _త్తరంగా ధ్వనింప జేశాడు ధ్వనికి నిధానం నన్నయ్యం

(52)

నన్నయ-బుతువర్ష్సనవులు డా. కొక్కొండ సత్యవతి "తెలుగుసాహిత్యమునకు మహాధారతముతో_ (క్రీ/కారము చుట్టంబడినడి. నన్నయ అఆదికవిమై విలనినినాండు, అం(ధమహాభా రత మాం_ధవాజ్ఞయమున నాదిశావ్యమై వరలినది, ఇది అనువాద శావ్యము, సంస్కృత ఛారతమందలి పరమార్థ్రమును మహాభార తబద్ధ నిరూపిళార్థమును లేటపరుచుటయే నన్నయ ఆశయము, అంతియగాని నూలనును యథాతథముణగా అనువదించుట ఆయన సనంకల్చ్పమెంత నూ(తమును గాదు. అందుచే నన్నయ మూలాతి (క్రమణమునకు 'వెదువక రనవద్ధృ ట్టములను పెంచియు కభావేగను నరికట్టు రనభంజక్ల ములగు ఘట్టములను కుదించియు, రనసమృధద్ధికారకు నూతనభావము లను జొన్చించియు, మూలగతభావములకు వన్నె బెట్టియు, అనుచితా స్లీలభావస్పోరకములగు నంగములను పరిహరించియు, తన కృతిని స్వతంత్ర కావ్యముగ'నే రూపొందించెను. వేదవ్యాసవిరచితమగు భారతనంహిత బహు ళార్ధబోధకమగు మహేతివోనము, ఆందు ధర ము నిన్దేశింపబడినది. అధ్యాత్మవిద్య 'చదిపాడింపలడినది; నీతు లుప చేశింపంబడినవి. లక్ష్య లత్షణ నమన్వ యము గొవింపంబగినవి; బహువురాణ 'సిద్ధములగు విషయము లనేశములు వివరింపయిడినవి. అందులకే మహాభారతమునుగూర్చి నన్నయభట్టారకుండిటు చెప్పియున్నాడు, ధర్మతతే ్వజ్ఞులు ధరుళొశ్ర్రంబని అభ్యాత విదులు 'వేదాంతమనియు సీలివిచమణుల్‌ నీతిశాన్ర్రంబని కవివృషభులు మహా శావ్యమనియు

శవిళారీతులు ఉక]

లాతణిపలు సర సలయ్య సంగ వామని

మొతిహోసికు లితిబోనమనియు6 బరమపొౌరాణికల్‌ బహువురాణనముచ ఏ యంబని మహీం గొనియాడుచుండ

వివిధ వేదత త్తగ'వేది "వేదవ్యాసుం

డాదిముని పరాశరాత (బాండు

విన్షుసన్ని భుండు విశ్వజనీనమై

పకగుచుండం 'జేసె భారతంబు.

ఇట్టిదాని నాం(ధ్రీకరింప గడంగిన నన్నయ భట్టారకుండును మూలగారవమును సర సవిధముల నిలువుచునే మూలాతిశౌయి యగు శావ్యసౌందర్యమును తన (గంథమున నివేవించెను. సందర్భానుసార ముగ వివిధ వర్ష సము౯౭ గావించి. తన కృతికి మహాకావ్యల్వే గౌరవ మును సిద్ధింపం జేస్కి వినష్టమగు కావ్యమార్లమును నిస్దేశించి, “మార్షదర్శీ మవహార్షిఃశొ అను మన్ననకు పా(తుండాయెను,

వర్ష నల నొనరించుటలో నన్నయకు గల (వజ్ఞ ఆద్వితీయము. ఇక్క-వీం[దుని భావనాపటిమకు (పబలనదర్శనములు వర్షనలు, నన్నయ వాస్త మునంబడిన వర్మ బ్ట్‌ము = (పక్‌ తి సిద్ధము గానిండు, సౌాం్యవదాయ కమైనదిగానిండు - ఒక వై చ్కిత్యమును గల్లియుండి అత్యం తాకర్ష ణీ యమై యెప్వును. ఈ వ్యానము నన్నయ యొనర్చిన వర్మ న లన్న్నింటి ముక్క నమ్మ గపరిశీలనము. గాదు. శేవలము బుతువర్షనలకు మామే (పస్తుతమిది పరిమితము,

నన్నయకృత భారతమందలి బుతువర్ల నముల పరిశీలనమునకు బూనుకొనుటకు ముందుగా. బుతువులను సూర్చియు దల్ల క్షుణములను గూర్చియు౬ బెలిసికొనుట అవళ్యకము

శ్తేలి నన్నయ భారతి

మన 'పాచీనులు కాలమును, చాని స్వభావమును నిశితముగాం బరిశీలించి, సంవత్సరము నారు బుతువ్ఫలుగా విభక్త మొసనరించిరి అవి (క్రమముగా వసంత (గీష్మ వర్షా శర దైమంత శినిరయము లనంబడు చున్నవి

(వొచీన కాలమందలి కవులు తాము (పకృతియం దవలోకించిన సుందర దృశ్యములను తమ కవి కన్చి-చిన తీరున కొకింత భావుకతను చేర్చి వర్శింపగా నవియే తరువాతవారికని మార్షదర్శకము లె నవి, అందుచే వారు (పకృతిసౌందర్యమును. షడృతుతోభను వర్ణింపవలసి వచ్చినప్పుడు (పాచీనుల వర్ణ నపద్ధతినే స్వీకరించి వర్మించుట యొక పరిపాటి మొనది. అదియే శాల[్యకమమున కవిసమయముగ రూపొంది నది, అలం కారికులును, కవులను ఈ (పాచీన వర్గ నానం[్యపదాయమునే ఆదరించిరి శావ్యములందు నదులలో పంకజ సీలోత్చలాదు లున్నట్లు వర్మించుటయు, కీర్మి పుణ్యము), హోనము, మున్నగువానిని 'తెల్లవి గను, పాపమును, అపకీర్హి మున్నగు వానిని నల్లవిగను వర్ణించుటయు కవినిమయము+*: కుదాహరణములుగా టై కొనవచ్చునుః బుతువర్షన నీమయమున గూడ నిట్టి కవిసమయములు కలవు, కవులు ఏ బుతువును వర్షీంపవలసివచ్చినను "తామున్న కా” మునను, తాము వగించు (పబదేశ మునను అ పరిస్థిశులు "లేకున్న ను తాము పఠించిన (గంథముః యందలి వర్ష నల ననుసరించి ఆయా బుతువులను కవినమయానుగుణముగనే వర్ణించి కావ్య సౌందర కి సంపాదనమున్మ్నక్తె యత్ని ంచిరి. అఫ్లు, అలంకా రికులుగూడ “యీ బుతువ్రునందు దీని: వర్శింపవలెను. దీనిని వర్ణింప రాదు” అనువిధి నికేధముల “నేర్చరచిరి, బుతువర్ష మునకు వృతలళా కసుమాదులును, శీతాతపవ్వూ దులును. తదనుగుణముైై న జీవుల (కీయాశలాపములును పుష్టిని చేకూర్చును, వ యే బుతువున నేయే పుష్పములు వుష్చించునో, (పకృతి 'యొట్లుండునో, వస్పష్టముగ చెప్పీ యున్నారు. విన్నకోట "పెద్దన పేర్కొనిన విధము :

శవిచారీతులు శేరి కే వనంత వర్ణనము -- అంకుర పల్లవ పత్ర న మాంకిత ముకుళ 'య్రమూాన వరి ఫలములన్‌ బొంకము-'గు వనములు ని శృంకముగ నుతింపంబడు వనంతమునందున్‌. నృరవాణంబులు వాండుఎయ్యె, గుణవిస్ఫారంబు ఘోరంబుణా సెరసెం గీరము లంగజాతబిరుదానీకంబు గీ ర్హించ్వె మిం చె రసాలా?స్నలు? పల్ల వార్చులు దలిర్చెన్‌' విశ్యనాథావనీ వషతో నలుట వెలునే యనతమయెొ చామావీ, కీ పటునన్‌, ళు ళా రు లు వ గ్రిమ్మవర్ష ము - " థారాగ్భుహముల సవ ఘన సారాదుఖ గంధసార నరనపటీ రో ఖీ వ్యజనాదుల నిం పారగ వర్శింపందగు నిదాఘాగమమున్‌, జ్త పావృ డ్డ నము = తటిదటన మేఘపటలీ ఘటితాంబరళ(కచాపకరశా[(వాత స్ఫుటభా రాసారాది వి కటత నుతింపగవలయు ఫఘనకాలమునన్‌. ఉ కర ద్వర్ష నము = మ్‌! 'వెన్నెలసొంపును, జక్కుల ఇన్నును, చెలుపారుబెనల వెలువంయబులుు వి చ్చిన ్‌్ములగు జలదంబుల నన్ను తిసేయంగవలయు శారద వేన్‌,

శీ![4ీ నన్నయ భారతి గ్‌ హేమంత వర్ణ నము - బలవ త్కా-లీయక కం బళ ఫఘనకొజశేయ పట్ట పట మాంజిస్టుం బుల జనదు సితు, యువతుల వలిచన్నులందక్క- ననుచు వలయుం బొగడసన్‌,

6 శిశిర వర్షము -

నే ఎగీవిచ్చిన్నంబగు ది

గృశకంబును గమలరువావితానముం 'యాతః (పళిథిలర విశరమును గా

నిశిరముం బొగడంగందగు వి శేషకిియల౯ా,

వ యే బుతుస్వభావ మే య్‌ తీపన నుండునో, వ య్‌ బుతు వులం చేయేవస్తువులు ఫుష్కుములుగా నుండునో వవి లోపించునో మిోదిపద్యములందు వివరింపంబడి యున్నది. బుతువులనుగూర్చిన ఈ పరిజ్ఞానము నాళళించుకొనిన పిమ్మట (పస్తు తాంశమునకు వచ్చి నన్నయ కృతములగు బుతువర్ష నల తీరు తెన్నులం బరిశీలింతముగాక!

వన్నయ రచించిన భారతభాగమును పరిశీలించి చూచినచో అంకన బుతువర్ల నములను చాల తక్కువచోట్ల = అదియును మిగుల క్షప్తముగ = 'ేశినట్లును చేసిన (పతిసణమునందును సందర్భశుద్ధిని తప్పనిసరిగా పొటించినట్లును నృష్టముగా "ఆలియును, సన్నయ పాండు రాజమరణమునకుం బూర్వము వసంతమును, ఖాండవదపహానమునకుం బూర్వము గ్రీన్మమును, సర్చాకృతినున్న నహుషుని (ప్రశ్నలకు నుత్త రము నొనంగి ధర్మరాజు భీమునితోం గూడి నిజాశమమును చేరుకొ నిన పిమ్మట వర్షాగమమును, పిదప శరత్కాల శోభను వర్శించెను,

ఇమ్మువశవి భారతావతారిశయందలి ఆరంభపద్యమునంజే

కవితారీతులు జఫ

బుతువర్ణ్మ నావిషయమగు నొక చమళ్కాతరమును (దర్శించి తన

కావ్యావ తారక ఫెళ వైళీష్ట్రమును గల్చించెను, ఫఘనదురిళానుబంధకలికాలజదో పతుపారనంపహాతిం

దన యుదయ (పభావమున దవ్వుగం జోపీ జగబ్జనానురం

జనమగు "రాజ్య సంతత వనంత నితాంత విభూతి నెంతయుం

దనరు జళుక్యమనథుండు; ధర్గనిబద్ధదయార్షబుద్ధిమొ, = భారతము, ఆ, ప, అవతా౦క, ఇందు “వసంతర్హు వర్గ సము నూచ్యమానమగుచున్నది. వసం తము తుపారసంహతిని దవ్వుగం జోవి పుష్ప పల్లవ విభూతితో విరాజిల్లును. అప్వుడు మన్మథుండు “ధర శ నిబద్ధబుద్ధియె విజృంభిం చును, ఈ పద్యమునంగవి యాంకారమిపషచే బుతువర్షన మను నంగ మునుగూడ జొనిపినట్లు శానంబడుచున్న దిలో (ఆం(ధవాబజ్మయా రంభ దశ. ద్వి, నం. నన్నయభారతము - అవతారిక. పుట 681, దివాకర్ల వేంకటావధాని గారుం)

“నంతత వనంత నితాంత విభూతి”అని యిందు వసంత శబ్దము (పయు_క్రమగుటయే కాదు --- వసంతర్హుస్వ భావమును లెన్సణా వెలా ర్పంబడి యున్నది. నన్న పార్యుని అసాధారణ (పలిభావిశేషమున కిది యొక మచ్చుతునక,

మూలమునకు నన్నయ (కొత్తగా చేర్చిన అద్భుత కల్పన లును అపూర్వ భావరత్నములును ఆం[(ధభారతమున పెక్కులు గలవు. అందొక్కొ-క్క-టి. కనిపతిభ కొక్కొక్క విజయపతాక, ఇందులకు దృష్టాంతము ; పాండురాజు మరణమనున కొక్కి.ంతముం దొనర్పంబడిన వసంఠ ర్తువర్శ నము. వర్ష నకౌర కనిసట్లుగాక (పథాన కథలోని కిది చొచ్చుకొని పోయినది, ఇది నన్నయ విశిష్టత, ఉదా :

శీ16 నన్నయ భారతి కమ ని లతాంతములకు "మ్మొ నసివచ్చు మధు పము న సుగీతనినిదమ్ము లెస గం జూ తమ్ముల లసత్కి-సలయమ్ముల సుగంధిముకు ళమ్ములనునానుచు ముద మొ్మొొనర చావా లమ్ములగు కోకిలకులమ్ముల రవమ్ము మధు రమ్మగుచు విన్చె ననిశమ్ము సుమనో భౌ రమ్ముల నకోకనిక రమ్ములును జంపక చ యమ్ములును గింకుకవనము శ్రలును నొప్పెన్‌* చందన తమాల తరులందు నగరుుదుమము లందు. గదళీ వనము-౦దు లవలీ మా కంద తరువండములయందున నిమోల దర వింద సరసీవనములందు వనరాజీ కందళిత ఫుష్సనుకరంద రనముం దగులు చుం దనువు సౌరభము నొంది జనచితై

నందముగం (బోమీతుల డెందములలం దురంగ

మందమలయానిల మమందగతి వీవెన్‌,

ఈ పద్యములు వసంతకోభను సామోత్కరింప "జేయుచుం దనకు గిందముం డిచి ఏన శొపము 'జింగియుం. వాండురాజు మదన సమ్మో వాననూర్లణవివశీకృత మానసుండగుటకు పూర్వ రంగమును సిద్ధము చేయుచున్నవి. ఎంతటి విరక్తునినై నను రక్తునిగాయచేయ సమర్థమగున దీ వాసంత శోభ, ఇద్దాని మాదక [(సభావముచేతనే వాన్నపస్థమును స్వీకరించిన పాండురాజు పృాదయమున రాగోదయమైనది. అంతియ గాని యది అతని లాలసత్యముగాదు. ఈ వనంత ర్హు వర్డ్‌ నమువలన పొండురాజు శీలము విషయలాలనతా రూపమగు నిందనుండి రథీ.0పం బడినది. (పకృతియొక్క._. విందజాలిక్య ప్రభావమునకు వశుండైన పాండు

కఏతకతారీతులు శే? భూవరుండు, తన మరణమును తానే కోరిలెచ్చుకొనినాండు, పాండు భూపతి మరణమునకు కారణభూతమైన ఈ వసంతవిలాసమును నన్నయ పద్యద్వ్యయములో వర్మించుటయందు స్వారస్యమున్న ది,

వనంతుని విజ్బృంభణమును కన్నులకు. గ ట్రినట్లు వర్మించుటక్రై నన్నయ లయ[గాహివృ త్తీము నుపయోగించుకొ నెను.

పద్యమునకు చక్కని గతిస్ఫురణమును కల్పించుట వానిని 'గుతిపేయములగు అను పానముల మలచెను. ఈ పద్యములయందలి రచన థారాశుద్ధి గల్లినదై, నిరర్లళమైన గమన వేగమున నొప్పారినదిం ఈ నిరర్లళ థారాధోరణిని గాంచి యేకాబోలు ఎజ్జన,

ఉన్నతగోతుసంభవము నూర్జి తనత్వము భ(దజాతినం

పన్నము నుద్ధ తాన్యపరిభావమదోత్క_టమున్‌్‌ నకేం్యదపూ

జోన్నయనోచితంబునయి మొప్పెడు నన్న యభట్టకుంజరం

'బెన్న నిరంకుళో క్సిగతి నెంతయుం (గాలుట€ (బస్తుతించెదన్‌. అని నన్నయను [పశంసించియున్నా 6డు*

“లతాంతములకున్‌ + మొనసి అనునప్పుడు “చుతమునకు సరళ స్థిరములు పరంబు లగునపుడు లోప సంగ్లేషంబులు విభాషనగు అను నూరి సూ[తేము (పవ్నర్సింప వలసియున్నది, కాని అట్లు జరుగ లేదు. “బిందుం (పవదంతితం క్వచిత్‌ కేచిత్‌ ” అను చింతామణి సూ(తానుపారముగా నిందలి నకారమున క నుస్వారమ్ము రాణా, “శమ్మని లతాంతములకుం -1- మొనసి" అను రూప మేర్చడినదిం మకార పరత్వమున నిట్టి బిందు'లేఖనము నేడు గానరాదు, ఇట్టి రూప మును [వాయు నభ్యానమును "లేదు. జేండు “కమ్మని లతాంతము లకు మొనసి*ీ అనియే వా్రాయుచున్నా రు. ఇట్టి (పాసవిధానమును సంరమీంప ఇివ్యులగు ఐబ్యాకర్హలు “| పానంబున మకారంబు పరం

(53)

జం గన్నయ భారతి బగుళో, (డ్రుతంబునకు మళారాజేశంబగు”. (పె వ్యా సంధి. 29. అని స్యాతించి యున్నారుం ఇది మరొళ వయాగవై చితి. పాండురాజు సంగజ రామర్తోని శావింన నూట సెలాసమును ప్ళీంచుటలో నన్నయ ఒక మెళకువను శ1మ్రదళ్ళించి వాసంతవిబృంభణ మును నూచఛించెను, చారుసువర్గహాసి చవచంపకఖభూ మయు సింధువార యు శ్రారమణీయయున్‌ వకుఖభదామవతంసంయు నై యవూర్వశృం గారవిలాసలీల యెసంగ దన ముందట నున్న మాది సం భోరుహూనేేతం జూచి కురుఫుంగవుం డంగజరాగముత్తుండై. మాది వసంత నుమూలంకార శోళితమై యవరముధులక్మీ, ఖ్రైవలె నపూర్వకృంగారవిలానలీల విరాజిల్లి నదంట. వనవాసిని యగు బూది వసంతదర్తు సమయమందు నవచంపక భూమయ్య, సీందువారముక్తారమెణీయయు.. వకుళదచామ వతంసనయు వైనట్లు వర్ణి ంచుటలో నొక సొగనున్నదిం వసంలకోలమందు మిక్కు-ట ముగా లభించు ఫుష్పములనే ఆమె ధరించినది తనూ శ్రామున వనంత వీబ్బంభణము సూచిత మగుచున్నదిః ఉపతరదావ పావకళి ఫోత్కలితశ్వసనంబులున్‌, సిజే 'తరగతితీ వతిగ్శకరధామనహసములున్‌ , బహ్ముపవా వారహీతనిమ్ను గాతతులు వై శడుదీర్ధ్య ములై నిదాఘవా సరములు సర గజేవుల కనహ్యాము లయ్యెను చాపడణంబులై. _- ఆంధ మహాభారతము. అ ప, అశ్వా ఉప థక0 పాండవు లిందపస్థపురంబున సుతవంతులయి సుఖమున్నంత; సర్వజీవులను తపింపంజేయు. దారుణ ఘర్శనమయ మానసన్న మైనట్లు

కపిళారీతులు శ]9 వర్ష్మింపంబడినది ఇట్టి ఘర ్రదివనంబులు సహింపనోపక: అస్టనుండు కృష్ణునితో “రమ్యుగిరిసాను వనంబుల 'వేటలాడుచు నీ నిదా ఘదివనం బులను గడవుదో మని చెప్పి, యాతనితో వనముల*శేగి “యథారుచి (పదేశంబుల వివారించుచు నొక్కనాండు ఖాండవవనపమిాపంబున నొక్క చందనలతాభస చంగదకాంత వేదికయందు మంద శీతల సురభి మాపతం బనుభవించుచు. నిష్టళథావినోదంబుల నుండునంత్క” అసిత, పభుండు. వి(ప్రవేషభారియె వచ్చి ఇందగతమీతంబగు ఖాండవనును శనకు నాహారముగా నొనంగం (ాక్టించును. అంత పాష్టడయను పార్థసారధియు, “ఖాండవగృ్భహము నఖండాఖండలభ్లార లకుం దూజుల గాపండం” జేస్తి ఖాండవదహానమునకు దోడ్చడిి అగ్ని బేవునికో ర్కె సీడేర్చిరి. ఇట్లు ఖాండవ దహనమునకు హేతుభూతువై న కృష్ణాస్టను లను తెద్వనసమిపషమున 'కేగునట్లు చేసిన (గీపా ్రలేసమును నన్నయ వరగ్శించుట యెంతయు నముచితమై యున్నది ఈ గీవ్మవర్ణ న మత్యంతక్లు_ప్తమయ్యుః సందర్శోచితమును, నవ్భ్భాదయ వ్యాదయంగమము వైయున్నది అమరావతికి బోయిన అడ్డునుం డెంతష 'రాకుండుటచే సంశయా

కలిత హృదయులైైన పాండవులు పాంచాలీ సహితులై, వావ్మాణ, పగివృత్నులై, గంధమాదన పర్వతమును సమిపింతురు. అత్తరిని,. ఆకస్నికముగాం గురిసిన (ప్రచండ వృష్టిని నన్నయ ఈ (క్రింది విధముగా వర్షించియున్నాండు,

వారలు గంధమాదన మవార శ్రబలాభ్యులు సాచ్చుశచో మవ

మారుతమన్లు వీపె నహిమమ్యుతిమార్లము దిబ్బుఖంయిలప్‌

భూరుహాస్మతమి[శమయి భూరిపరాగము గప్పంలా ధరి

(శీదవాశాఖలన్‌ విజిగి తళ్ళంగ గుల్ములకాళి సాల్పవవ్‌ం

శం౦0 నన్నయ భారతి కదడువడి గాడ్పుచే విజబుంగాంబడి ( లెళ్ళు మహీరువోలి చ ప్పుడు విని యందణుం జెదరి భూమిపయిన్‌ గగనం బుదగ)తన్‌ బడియెనొ_కే లశృంగములు భగ్నములయ్యునొ యంచు ధూల్ళి నె క్క-డం జననేర కొండురులం గానక యుండిరి సంచలాత్ను.లై. ఇట్లు మహాజేేణుపటలం బంధకారంబునుంబోలె సీరం్యధంబై శప్పిసం దరు విటప లతా గుల్మంబులు కరతలంబులు చాయం, దోచుచు, విశాల దృఢ తరుమూలంబు ల్యాశయించి యగ్ని హో(తంబులతో భౌమ్యు ధర్మజ నవాదేవు లొక్క_చోట, నుదృద్దదా కారు రుండై న భీమసేనుండును (చాపదియు నొక్క_-చోట, రోమశుండును నకులుం డును (బావ్నాణులు నొక్క_చోటనుగా నందటు 'జేజువేజ యుండిరంత కురిసె. (బచండవృష్టీ ఘనఘోవమము లెల్ల కెలంకులన్‌ భయం శరములు గాంగ 'రాలె కరకాతతు లొప్పం దటిల్ల తాలి వి స్ఫురితముగాం 'శపూర్ష జలపూగరము ల గ్లిరి కంజ భూరిని వ్భ్‌శేటినీ వ్‌శాలకటసాలచయంబు విమూలితంబుగన్‌, వ భారళారణ్యపర్వము. తృ,అ. వం ౨౦్తీ_2097. వర్గనల నొనర్చుటయందు నన్నయకు గల 'వజ్ఞ అనితరసాధా రణ మైనదనుటలో సందియ మిసుమంతయునులేదు, పాయికముగా నన్నయ గావించిన వర్ష న లన్నియు నుదా_త్తమ్ములే. వర్ష్య్యవస్తు వును పశితల కుదుట సామోత్కరింపందేయు శక్తి గలిగి యుండును, అద్జునుం డమరావతినుండి వచి స్పేనవిమ శ్ర పాండవులు పదిమా నములు గంధమాదన పర్వత పాంతములనే గడపిరి. తరువాత వారు బదరీవనమున "కేగి యం దొక్క ర్యాత్రి వసించిరి. పిమ్మట నుబాహు ఫురమున శీగి యందు తమ పరివారమును గలిసికొని యందరును హీమవత్సర్వత(_పాంత సౌందర్యమును తిలకించుచు, 'జేవర్షి సైవ్మార్షి యజ్ఞ ప దేశముల ననేక విధ యూపంబులు వీపీంచుచు నొక్క వర్ష

కవితారీరులు త్తి] ముండిరి. అంత నొక్క-నాండు భీమసేనుండు మృగయార్థ మడవి కేగి, యట నొక్క మపహానరృమువాతం బడలా, ధర శం డాతనిని వెదకి కొనుచు వచ్చి, సర్పాక్ళృతి నున్న నహుషుని (పశ్నలకు సదు_త్తర ముల నొనంగ్వి అతనికి శాపవిము క్రిం గలిగించి యనుజు విడిపించుకొని నిజాశంమమునకు మరలెను, అట్టి తరిని నర్షర్తువు (ప్రవేశించినది అర్హాని వర్షి నము :-

ఖరకిరణతాపమున నురు

శరదవదాపామున శోమీతమునై న వనాం

శతరతకపళతతి శాపస్యాయన

కరమై వక్షాగమంబు గడు బెశ్రంగయ్యెన్‌,

నాలుగు వలకుల నవఘన

జూలంబులు వ్రాలి కరిసె యుంరూనిలవే

గాలోలములై బహుల

ఫఘ్టూలపయోధార లోలిం చుములంబులుగాన్‌

ఖభునతరవై శతమంబొకొ

యనంగ ఘనాగమతమి్మి స మవికలమై క

ప్పిన జనులకు వస్తువిఖొ

వన 'మొక్కొ-కయెడల గలిన వైద్యుతపచులన్‌ ం

ఈ పద్యము ప్తూరిగా నమూలకమును; (కవి) స్వకపోల కల్పితము నైనదిః అరదగు తత్పయోదనమయంబున నొక్కాట విన్తరిల్లె నం టరమున నంబుదధ్వనియు బల్వ్యలభూములు భూరిదర్దురో త్కృరరవముల్‌ మహీరుహాశిఖాంతములందు శిఖండితాండవాం. శరమదమంజులస్వనము చా నతిరమ్యమున్తై వనంబునన్‌.

శన9 నన్నయ భార౭ి. దళితన వీనళందళకదంబక శేత కీర జో మిళితసుగంధబంధురనమిరణుండన్‌ నఖుం డదూచుచుండగా నులియుచు 'మొల్ల గుత్తు లను నుయ్యెల లొప్పుగ నెక్కి. యూంగెను ల్లసదళినీకలంబు మృదులధ్వని గీతేము వి_స్తరించుచున్‌ ఎ!

నుర బాపచి[(తగగన

స్ఫురణ బురుణించునట్లు భూవనిత నిరం

తరచి[తితమై యొప్పెను

సురుచిర సవతృణ శిలీం(ధ సురగోపములస్‌* ఈ 'రెండుపద్యములు నమూ౭కములే,

ఖరకరుని [(పచండతాషముచేతను, వనాంతర దావాగ్ని జన్య మైన మహాతాపముచేతను శోమిల్లి న తరుతతి కాప్యాయనముగా వర్షా గమ మైనది. కాలమేఘముల గర్జనలు, మింటిమెరువుల తళతళల్రు గగనంబున నిందధనుశ్చితేములు, ఆ చి(తవర్షములకు (ప్రతిబింబ ములో యన భూమిమై బొడమిన సవరృణ శిలీయధ సుఠరగోషములు- ఈ దృశ్యములతో (ఛచమముగా వానకా రవతరించినదంట,

నన్నయ యొనరించిన యీ వర్డ్‌ న మత్యద్భుతమును అతి మనోవారము నైయున్నది. సన్నయ 'జేనిని వరించినను దానికి సంబం ధించిన వ స్తుసముదాయమును సమృన్తమును స స్టాతిన్పష్టముగా వివ రించి యందలి ఉదా_త్తతను, గరిమను 'యశటీకృత మొనర్చును* అందువలన వర్మ వ్ట్‌ముల నమ్మ్యుగరూపము సున ఏప్టేేఖలతో సాతాత్క రించి భావుకుల డెందములను పరితోవడోలికల నూగులాడించును, వర్ష ర్తువ్చను వర్షించునప్పుడు జలదధ్వానములను, దక్హురన్వరములను, శిఖండి తౌండవాంతరమదమంజులారవములన్యు నవతృణ శిలీర్యధ సుర నగోపములను ేర్కొనుట యిందులక్రు పరమ నిదర నము.

క*విశారీరులు శంక వర్ష రృవునమా_ప్తముకాగాన్కే శరత్కాలశోభ లవతరించినవిం వతద్యర్థ నము:

భూనలికిం దివంబునకుః బొ ల్బెనగంగ శరత్సృమాగమం

బా సకలపిమోదకరమై విలసిల్లె మహర్షి మండలో

పాసిక రాజవాంనగతి భాసి సప్రసన్నసరన్వతీక ము

ఫ్రైసనకోభితం బగుచు నబ్బజయాన ముతో సమానమై,

శారదర్శాతు లుడ్జల లస లేర "కారకహార పంక్తులం జారుతరంబు లయ్య వికసన్న వక్తైరవగంధబంధురో

చారనమిర సౌరభము బాల్చి సుభాంశువిశీర్యమాళాక

ర్చూరపరాగపాండు రుచిపూరములం బరివపూరితంబునై

--భారతము. అర, ప, అల్వా. కీ, వ 141), 148 ఎంతటి స్వభావో ' క్థిమధురమైన వర్ష నము ! ఇవి నన్నయ భార తములోని చిట్టచివరిపద్యములు. ఇయ్యది నన్నయ కచవితాశ క్షి పరా శాస్టను ముట్టిన సన్నివేశము. సంస్కృతభారతమునుండి "లేశమైన సూచన గైకొనకుండ, నన్న పార్యుండు స్వకీయములకు జ్యోతిర్విజ్ఞాన (పతిభా విశేషములు మెరయ సర (ళం (శన్వళేం్యతమ.గా రచించిన పద్య రత్నము లివి. నన్నయభట్టారకుని సంహిళాభ్యాసమహినును, ఉప నిషద్విజ్ఞానమునుః (హో ండాది నానాఫురాణవిజ్ఞూననిరతిని, మహా ద్యుతజ్యాతిళా త్రుటై దువ్యమును ఈ పద్యశాజము లతీరమ్యముగా (పకాశింపం జేయుచున్న వి,

“సారమతిం గవీం (యలు (పనన్నకధాక లితార్థ యు క్రీలోనారసి "కులున్నా. నితరు లతురరమ్యుత నాదరింప” కవిత్వము రచింతునని నన్నయ స్వయముగా ఇప్పుోొనియున్నాడు, ఆ వఏధముగనే నూటికి నూరుపాళ్ళును చేసియున్నా. డనుటకు శరద్యర్దనావసరమున చెప్పం బడిన ఈపద్యములే సాత్యుములు, “ల్రోీనారసిమేలు” నాందగిన పద్య

శీరికీ నన్నయ భారతి ములు; అతరరమ్యతక చక్కని యుదాహరణములు; రమ్యాతిరమ్య ములగు భావముల కాటపట్టులు. వీనినిగూర్చి విడివిడిగా (పస్తావించు కొనుట మేలు. తొలుతగా, “భూసతికిం దివంబునకో అను పద్య మునుగూర్చి ముచ్చటింతముగాక్ర.

ఈ పద్యము రచించంబడిన సందర్శమిది, చతుస్థాశ్వ్యానమున అజగరోపాఖ్యాన మంతమైైనది. వర్షాకాలానంతరము, శరళ్కా_లో దయ మైనది ఆ శరచ్చోభలు భూసనతికిన్‌ అను పద్యమున వర్ణి

ఈ ఘట్టమున _సంస్కృృతభారతమం దీ క్రింది శ్లోకములు (వాయంబజీయున్న వి,

(కొంచహంసమాళీన్తా, శర(త్పముదితాభవళత్‌

రూఢకత్షవనపస్థా (వసన్నజలనిన్నుగా

విమలాకాశనమ తా శర శత్తేషాం శివా భవల్‌.

మృగద్విజనమాకీర్షా పౌండవానాం మవోత్శునాం

దృశ్యంతే శాంతరజనః త్సపాః జలదళీతలాః,

(గవానత(తనంమైళ (ఏ సోమేన చ విరాజితాః

కుముగైై8 ఫుండరీకై శృ సీతవారిధరాః శివాః

నదీ! ఫుష్కరిణ్‌్ట్పైవ ద్మదుకుః సమలంకృ ఈాః

ఆకాశనీకాశతటాం శీరవాసీరసంకులాం

బభూవ చరితాం వార్ష 8; వుణ్యతీర్థాం నరన్వశీమ్‌.

కే ముముదిే వీర్రాః (పనన్న నలీలాం శివాం

పశ్యంతో దృఢధన్వానః పరిపూర్తాం సరస్వతీమ్‌,

"తేషాం పుణ్యతమా రా,్రిః సర్వసంధో స్త (| శారజీ

త్యతైవ వసతా మాసీల్‌ శార్డిక్‌ జనమేజయ

కవితారీతులు 4౨5

ఇందు భూమ్యాా కాశదాంపత్యవిషయ పశంస యే లేదు. శర 'త్కాలమందలి ద్యావాపృధివీమిథధుసముయొక్కు. శోభా విశేషముల ప్రిశంసయు స్పృశింపయిడ లేదు. వాణీహిరణ్యగ ర్భుల చాంపత్వ(పశంన యును బేదు. వారి వాహనమగు రాయంచ సంగతియును లేదుం రాజవాంసపవై నుపవిష్టులెన వాణిహిరణ్వగర్భుల వివోరమునుగూర్చి కించిన్మా(తముగ నోనను నుడువంబడ లేడు, శరచ్చం(దుని శోభతో 'రాజహంనకు ఉపమానము నిట గానరాదు, ఈ సమ_స్తభావములును, నన్నయ విరచితమగు పద్యమున (పతీయమానము లగుచున్నవి అయన ఈ విశిష్ణభావముల నన్నింటిని పలు తావ్ఫలనుండి పరి్యగ హించి తన పద్యమున నివేవించి యున్నాడు,

భూనభములను ద్యావాప్ఫథధివీదంపతులని 'నళంసిండెడి మంత ములు బుగేద్వమున మిక్కుటముగా(గలవు, ఉపనిషత్తులయందును ఈ ద్యావాష్యథివీసంబంధము వర్శితమై యున్నది నానాపురాణవిజ్ఞాన సిరతుండగు నన్నయ లై త్రిరీయోపనిమక్తు నెరింగియుండు ననుటలో సందియ ముండదు. ఉపనిషద్విజ్ఞునముతో బుగ్వోదపరిజ్ఞానమును మేళవించి “భూసతికిం దివంబునకుం బొల్పెసగంగ సమాగమం బయ్యె” నని నన్నయ శ్రి కడులెన్సయగు వర్ష నము నొనరించి యున్నాందు

నకల(ప్రమోదకరముగా విఐసిల్లి న ఈ సమాగమము; శరలత్స వమూగమము, వర్ష ర్తువు తరువాత వచ్చునది శరతు. శరిత్కా లఫు వెన్నెలలను తిలకించి ముద్ధముకాని మనోమధుపము లుండవు, అద్దానిని వర్గింపని కవిఫుంగవుండు నుండడు. కాళిదాసంతటి మహోశఏం(దుండు, కేజౌపెరుగును వర్మించుట క్రై. “మాహిమం చ శరచ్చం_ద చంది?కా ఫవళం దధి” అని, చిక్కని "కెల్లని శరత్కా_లపు వెన్నెలల నుపవమా 5ముగాం గొని తెచ్చుకొనినంగాని నంతుస్టాంతరంగుండు శాలేదుు శర క్యోత్సన్న కుగల వింతచెలువము (పకృతిసౌందర్య విశేషములలో

వ్‌త

శీలి నన్నయ భారతి మిక్కీ-ల) పశంసాపాత?మైనదిం కావుననే వేదకాంలమునుండియు భార తీయ కవివరులచే నియ్యది కొనియాడలుడుచు వచ్చినది, కాగా చ్యావాషృథివీదంపతుల శరత్సమాగమము 'కేజోవిశిష్టమై సకల్యిపమో దకరమై విలసిల్లిన దనుట యొంతయు నొప్ఫి యున్న 'పకృతిసత్యముః

ఇణ శాజహాంసము --- ఇది సమస్త కావ్యముఅ యందును మనకు సామొరించును. నీరతీరవిభాగము నొనరించుశ క్రి ఈ వాంస సొత్తనునది సు(ప్రసిద్ధమైన శ్రావ్యసత్యము. “బీర్ధత్యూనాం సంయుజం హంన నూహూ రపాం దివ్యానాం మధ్యే చరంతమ్‌ో మిక్కి-లి కలత జెంది బీభత్సముగానున్న దివ్యాపగాజలములకు. నెమ్మది. కల్లి-చుచు చ౭౦ంచుచు నుండు ఖగరాజము వాంగ, ఇది (బహ శనాహనముగా (పసిద్ధము.. నభోమండలమున (న్నా (పసన్నవదనయు, ప్రసన్న ఫ్యాదయియు నగు సరస్వతి 'వెంటనంటి యుండగా బాహనరాజమనుగు రాయంచ శధిరోహించి స్వేచ్చమెయిం విహరించుచుండును. అట్టి బ)హ్మాయొక్క_ శరీరవరము న్వచ్చముగు. తెలుపు, ఆతని 'ేచేరి సరస్వతి మరింత తెల్లనిది, వారి వాహనమణగు వాంనయు మిక్కీ-లో కెల్లని చే, వాహనమైన రాయంచ స్నిద్ధధావళ్యముకతమున నద్దాని సధిష్టించియున్న సరస్వతీ చతుర్ముఖుల దాంపత్య కోభ యంతయు నతి శయించుచున్న దట! అశ్లే భూమ్యాకాశముల సమాగమస్థానమున శర చ్చందుడు శుభ)జోత్స న్న లను వెల్లి విరియింప జేయుచు, వాణీహిరణ్య గర్భుల దాంపత్యశోఛభను హంస విశేషముగా సతిశయింప జేయుచున్న టులనే తానును ద్యావాష్ఫృథిపీ దాంపత్యశోభను విశేషముళా నతిశ య్నుంప జేయుచుం డెను, ఇవ్విధముగ బరిశీలించినచో నీ పద్యమున పెక్కువి శే పార్థములు '్రతీయమానములగును,

“నత తో9దయ కాలవిమండును, జోతిర్విజ్ఞానవిలసితుండునునై. ని నన్న యళభట్టు మూలభారతమున లేకున్నను వేదములను; ఫురాణము

శవిళారీరులు శ్రీ? లను; ఉపనివగ్తులను దోర్చి, దివ్యాంశీముల పరిగ)హించి, స్వీయ జోోతిర్విర్ణ నముతో మేళవించి, స్వతం_తముగా నీపద్యమును రచించీ "తెలగు(ప్రజల కిచ్చి ఇాశ్వతయశో చేహముతో మెరయుచున్నాడు, కిపినూర్‌, కలినాన్‌ వజ)ములకంయె ఈపద్యరత్న మే (సళ _స్తమైనదిం అంతకంకు యొక్కువవిలువ గలదని నా యభి_పాయము.” అని (శ్రీ గొజ్బూూరి 'వేంకటానంద రాఘవరావుగారు వాకుంచ్చియున్నారు.

“ఈ పద్యమునందలి విశేషణములు నేషమహిమచే. నుపమా నోపచమేయములు. రెండింటితో నన్వయమును గల్లియున్నవి” అని చాక్టర్‌ దివాకర్ణ -వేంళటావధానిగారు వక్కా-ణించియున్న్నా రు.

ఇట్లు శరద్వర్శ్మ నమునక్రై (వాసిన యీ పద్యములలో నన్నయ తన నానాపురాణవిజ్ఞాననిరతిని; జోతిక్శా స్ర్రుపాండిత్య(పకర్ష ను లెస్సగా 'వెలార్చి నిజవ్య క్రిత్వ నై శిష్ట్రములను (పదర్శించుచు, బుతువర్షనాపర ములగు తన పద్యములకును నొక విశిష్టతను నంతరించి పెళ్టును.

ఈ పద్యనందు నన్నయ (ప్రదర్శించిన యుభయఖభాషా (పయోగపఫునై ణీనరణి మెచ్చదగినది, ఇట్టి పద్యములను గాంచియే శాబోలు (శ్రీనాథమహాకవీం[దుండు “భాపింతు నన్నయభట్టు మార్లం బున నుభయవా(క్పొఢి నొహ్కొక్కమాపి అని సగర్వముగా వాకొనియున్నాండుం

శరద్వర్షనాపరమగు రెండవ పద్యముతో నన్నయ గంట మాగి పోయినచి. మహాధారతర్వురికి అడ్డకట్టబడినది*

శర చా తులయందు నమయత్రహారపంక్పులు అతిశయించిన "త్రేజ ముతో మహోజ్ఞ్వ్యలముగా ప్రకాశించుచు మనోజ్ఞృతమమ్యుల్తై నయ నాభిరామము లగుచున్నవట, చందోదయమును గాంచి సమోోద మునంది సువికసితమువైైన ెల్లకలువల సువాసనలను ఎల్లకడలకు

408 నన్నయ భారతి గొనిపోవుచు: గంధవహుండగు సమోిరకుమూరుడు స్వేచ్చ్భావిహార మును గావించుచుంజెనట. తాపవారుండగు సుభాంశుడు చల్లగా వెద జల్లుచున్న కర్చూర పరాగపాండురుచిపూరములతో నవక్షైరవసౌరభ ములు లీనములై కడుంగడు ముదమును చేకూర్ముచున్నవట 1! ఎంత చక్కటి వర్ణనము 1

ఇంచుమించుణగ్రా నీ పద్యమును ఆమూాలకమనియే చెప్చికొన వచ్చును, ఇప్పట్టున సన్నయ అనువాదబైఖరిని ప)శంసించుచు (శ్రీమాన్‌ వేదాల తిరు వేంగళాచార్యులుగారు “మూలగతములగు భావములను వివవీ.శములగు విశిష్ట భావాంతరములచే వ్యంగ్యసరలిని బోమీంచి రనపరిణతముగా నాస్వాదింప 'జేయునట్టి మహోజ్యలానువాద వైఖరి యికి, తెనుంగు స్వ భావ ఫుతీరునందలి యోదరమిట (ప్రస్ఫుటిత మైనది, ైశికీవృ త్తి సుందకతరమగు మైదర్శీరీతి (చాతోపాకము పద్యమునకు మనోవహరాక్ళతి నొసంగినవి-” అని నుడివియున్నాపు మరియు “నన్నయ కవితలో నొక వైశిష్ట్రమున్నది. కూర్చునందు చక్క-ని అవిషమమైనబిగి, సంస్కృత పదములనుగాని, నమానములను గాని లోకమునందు ను_పసిద్ధము'లైె న పద్ధలిలోని వానినే వాడుట, అను(ప్రాసవాసనా లలితవిశదమైన వచనరచన్య సామాన్యముగా నేపద్యమే కానిమ్ము మూండు నాలుగు పాదములకు కూర్చునందు డిడిపోవదు” అనికూడా వక్కా_ణించియుండిరి.

ఈ శరద్వర్షనము కేవలము వర్ష నకొర శేయన్నట్లుగాళ; ప్రధాన కభాగమనమునకును, సబ+యకారి యయినది, దుర్యోధనాధుల మాన సమున ఘఫోషయా(తో ద్దెశమును శేకత్తించి బయలు దేరదీసినది.

నన్నయ (పధానముగా కథాకథన శేలినే అలంబనముగా గొని అంధ)మపహాభారతరచనమును కొనసాగించియుండినను, వర్షనాశైలి యెడలను నముచితమగు నాదరమును బ్రిదరి సంచి చానికి దగిన పాము

కవితారీతులు తలం ఖ్యమును దాని ఫొనంగియుం డెను, ఆయన బుతువర్షనమునకై। వాసన పద్యములందీ వర్ష నాశ్రైలియే ప్రస్ఫుటితమగును, వసంత (గీవ్మ వర్షా శరద్వర్శ నాది పద్యములన్ని యు వర్షన్నాశ్తై లి పిచురములుగనే నడచిన వనుట నిజము. ఈ వసంత వర్దాది బుతువర్ల నలు ఇంచుమించుగా నన్నియు నతినంశేపముగా శేవల మొకటి శెండు పద్యములకు పరిమి తములుగా నుండియుండుట గమనింపదగిన విశేమరు, అతిక్లుప్తము లయ్యును ఈ వర్థ్శనము లాయా బుతువ్రలయందలి (పకృతిశోభను యథాతథముగా వెల్యరించుటలో నద్వితీయములై మహోదా_త్తమ్ములె యలరారుచున్నవి. ఇవి అలంకారిక రచనతో గూడియుండి తపవాతి కవుల (సబంధములోని వర్షనములకును మార్గదర్శకమ్ముల్రై నెగడినవి, కావుననే నన్నయ పెట్టినాండుక డా తిక్క.నాది కవుల కాదిభిథయి” అని నుడివిరి విజ్ఞల్తె న విమర్శకులాకరు, ఎర

న న్న య కవితారీతి ఎ థ్రీ విదుర వేంకట శేషయ్య, ఆం|(ధమహాభారతమునకుం (బథమ కవి నన్న యభట్టారకుండు, అయన (క్రీ! రాజరాజన రేం్యదుని “విద్యా విలాస గోస్టికి భూషన్నాపా యుండగు *శవివరుండుి! ఆయాస్థానమునందలి మృదు మధుర రసభావ భాసుర నవార్థ వచన. రచనా విశారదులగు మహా కవులచే (సకల సుకవిజవ) వినుతుండు !” నన్నయ భట్టారకుడు బుమీతుల్యుండు! ఆయన తన్ను గూర్చి (ప్రథమ వురుషములో6. జెప్పుకొన్న పద్యమునందలి “మత్యను రాదిపా చార్యు - నిత్యసత్యవచను - ఆవిరళ జప హోమ తత్పరు - సద్విను శావదాతచరితు” నను విశేషణములే మనోవాక్కాయ కర్మాచరణ సంభృతమైన బుపీత్వమునుజాటుచున్న వి ; ఆయన “నిత్య సత్యవచ నులి డగుటచే నీ విషయమును మనము నందేహపడనక్క_జేేదు; పడం౧హాడదు గూడ: నాన్ఫవి.3 కురు లేకావ్య” మృనుతౌతభట్టునూ నన్నయభట్టారకుని విషయమునం (బత్యసత్యతురముగా సన్వయిం చును, కావుననే “అశీర్న మస్కి.)యావస్తు నిేశోవాఒవీి యను శావ్యశాశ్ర్ర సమమయానుసారముగా ఆయన (గంథాదియం దాశీళ్వాద (ప్రియను నిబంధించుచు, వః... భూయాసః పురుపోత్త మాంబుజభవ (శ్రీంధరాః (శేయసేశి యని మధ్యమపురుషమునం దే స్వాగంథ కారక (ోతృ) లోకము నుశ్లేశించి, వారి (ేయస్సు నాకాంథీంచు టలో శాపాను(గవా సమస్ధమగు బుషీత్వము లెల్ల మగచున్నదిః అంధ మహాభారత రచనా నిర్వహకణమున నన్నయ భజ్దారకుండు “బుషి. తుల్యుండగుటయు. లిక్కనసోమయాజి. (జేదాంత) “జని యగుటయు ఎజక్టాపగడ (నృశింవా) "భక్తులే డగుటయు, నిజముగా

కవితాశీతులు శల నాంిధుల వుణ్య విశేషుమేనని ఇెప్పవొవ్వను. తత్త ద్య్భావకళా విశేను ములచే నాయా భాగములలో ఆం(ధ మనసా భారతము నునంపన్న మై యున్నది గనుక ;

ఇట్టి నన్న యభట్టారకుని సంబోధించి, (ర్రీ, రాజరాజన శేందుం డొక్క-నాండు "కవి పృమభులు మహాకావ్య” మని సంభావించు “జన నుత కృష్ణద్వ్యైపాయన ముని వృవభాలిహిత” మగు మహాధారతమున నిబద్ధమై నిరూపితమైన యన్ధమును అధిక ధీయుక్రి మెయిన్‌ లెనుంసన రచియింవుి మని యాబేశింపంగా మన కవివరుడుి మొదటంగొ "వెను జంకియు *“నీయనుమతంబున విద్వద్దనంబుల యను[గవాంబునం "జేసి నా జేప్ప నిధంబున నిక్కా వ్యంబు రచియింజెదీ నని యందుల కుంబూనుకొని "ఆదరణీయ సార వివిధార్థ గతిన్ఫురణంబుగల్లి యష్టై న! వర్వ నిర్వహణ నంభృతమై. "పెనుపొంది యుండ, నం చాదిందొ డంగి మూండు కృతులు (సర్వములు)” మామే రచింపంగ ను.

సంస్కృతమున మహాభారతము “నత్యవాక్చ్రబంధి (ఆది.తృతీ అద్వా.9) రూపమగు నితిహానము ; మటియు “భారత సంహి తారచని యను వోట వేద *“నంహితా రూపమై దాని '“పంచమ వేది త్వము "తెలియయిడుచున్న వి. మహా భారతేమునకు “వేదత్వము సంస్క్య్యత మున నిబద్ధమైనను, "తెను/సఏన దానిని “కావ్యముగా నిబంధించిన ట్లాయన మాటలలోనే వ్యక్షమైనదిగదా ! శావువ నాంధభారత వీిమర కు లెల్ల రును దానిని “కావ్య” దృష్టితో విమర్శించి సంభావిం చుట యభిలమణీయమని యేర్చడుచున్న దిః

మటీయు. (శ్రీరాజరాజన లేర దుడు నన్నయభట్టారకుని బలు రించుచు (ప్రభుసమ్మితములగు “అర్థధర్శ ౌత్రుచుల "తెజంగెటింగీలి”. (మి(తసమ్మితములగు) “విమలమతిం బు రాణములు వింటిన నేకములు"- (కాంతాసమ్మితములగు) “నుదాత్త్మరసాన్విత కావ్యనాటక (కమములు

ఉతి$ నన్నయ భ₹5తి "పెక్కు-సూచితి” నని చెప్పిన సందర్భ్శమునుబళ్టి, ఆయన మహాభారత మును 'శావ్యముగా రూపొందిం చుటచే, “శావృనాటక (కమములు” “ఉదాత్తరసాన్వితము” లగునుగొవును “నానారుచి రార్థసూ క్రినిధి యగు తన కావ్యముగూడ నుదాత్తరసాన్వితముగా నిర్మించినాండనియే వెప్పందగియున్నది. మణియు “మహాకవి” మైనవాం డాయన దృష్టిలో “మృదుమధుర రసభావభాసురనవార్థ వచనరచనావిశారదు:డు” గడా! శావున నాయన నిర్భించిన మహాభాంత కావ్యము “మృదుమదురరస భావభాసురి మని చెప్పుట సత్య దూరము కాదు.

శావ్యర చనా (పవృత్ర్తుండగు కవీ “పాతిభ"-వ్యుత్పత్వ్యభ్యాసివ ంతు.డై యుండవలయునని యాలంకారికులు (శావ్య శా స్ర్రజ్ఞల) నియ మము ! ఆ దృష్టితోం జూచినను నన్న యభట్టారకునియందు. బయి (పకిభొద్యితయమును సుసంపన్న మై యున్నట్లు “నిత్యసత్యవచను౮డగు అయన పలుకుంను బట్టియే "తెలియంగలము ! “స్మత్పతిభాభి యోగ్యు” ననుటచేం (ప్రతిభయు నందునను “న్మత్పతిభ' యు; “వివుల శబ్బశా సను _ సంహిత్యాభ్యాసు - (బహ్మాండాది నానావురాణ విజ్ఞాననిరతు జ లోకజ్ఞ-” ననుటచే లోకా స్త్ర కావ్యాద్య వేకుణరూపమగు వ్యుత్సక్కియు' ఉభయభాసాశావ్య రచనాభిళోళితు”.. ననుటచేం గా వ్యాభ్యాసమును, ఆయనయందు. బువ్క-లముగాంబండీ నిండారినట్లు _నిరుపద్ధువముగాం జెప్పవచ్చును; అంతేగాక “అం(ధా వళి మోదము౦ బొరయ = మహాకవిత్వదీమోవిధిం ఆాఫైలొని కడమ పదునైదుపర్వములను 'దెనుంగించి యాం ఛావనిలోం దనవంటి మహో కనినభూతోన భవివ్యతి యనిపించుకొన్న తిక్క.నసోమయాజి నన్నయభట్టారకునికి ఆం(ధకవిత్వ విశారదుండు - విద్యాదయితుండు అని బిరుదులొసంగినట్లు స్లాఘించుటయేగాక తత్పదములలోనే ఆయన (పతిాది గ్రయమును గూడ వ్యంగ్యముగ౬ జెల్చినట్లు. *మహిఠౌ తు ్రోడు - అం(ధకవిత్వవిశారదుండు" అను పదములవే నాతని (తి

శవితారీరులు క! భను, “విద్యాదయితుండు ఆను పదముచే నావని బహువ్య్యుత్పతి ని, “ఒనర్చెదతీతన్‌” అను పదములనే నాతని రచనాభ్యాసకాశలమును, వ్యక్షీకరించెను: ఇట్టి నన్నయ భట్టారకుని “వితారీతొని గూర్చి - అల్బజ్ఞండనై_ నను = లెండుమూటలు (వాయ సావాసించుచున్న ౦దు లకు విద్వల్లోక ము నన్ను మన్నించుగాళ. “సారమతిం గపీం దులు (వనన్నకథా € లిళార్థయుక్షి లో నారసీ జులునా; నితరు లతరరమ్యాత నాదరింప; నా నారుచిరార్థనూ క్రినిధి నన్నయభట్టు 'తెనుంగునన్‌ మహో భారతనంహితారచనబఎధుకుడయె శ్‌ జగద్ధితంబుగన్‌.” (అం, భా, మొదటి ఆశ్వాఎ అనంగా (కేస్టముగా (అత్యుతృమముగా) మననము. (విమర్శ నము) చేయంగల్లు మనస్సుతోంగవీందులై నవారు “(పనన్న కథా కలితార్థయుక్షి "ని దన కావ్యము లోపలం (బయత్న పూర్వకముగా గుర్శించి (టగ్‌హించి “జులు! మే !' లని ఫ్లాఘించు నట్లును, తదితరులు అందలి “అక్షర రమ్యత” చే నావర్టితులయి తన శావ్యమునం (బవృ త్తులగునట్లును. జక్క-ని “రచన బంధురతి శావ్య ఎనలీ గుణమయి శోభిల్లునట్లును, నన్నయభట్టు భారత సంహిత (వేదము) ను జగద్ధి 'ళార్థమై తెనుంగు చేసెనని భావము, పయి విచారమునుబట్టి నన్న యభట్టారకుండు భారతమును *సంహితి గాలాని, పురాణముగాంగాని తెనింగింపలేదనియు,. శేవలము “శావ్య "ము గానే యాం ధీకరించెసనియుం 'జలియంగలము, కావుననే కఏం (దులు తేన శావ్యమునందలి “నన్న కథా కలితార్థయు క్రి” కిందల లూపి చేలు మే ! లనంగల్‌ రెనితన దృఢ విశ్వాసమును మృదూ కీతో వెలార్చను! సంస్కృత భారతమే “సత్యవ్యాక్సబంధి రూపమై వ్‌5్‌

శీలికీ నన్నయ భారతి నప్పుడు, అంధ భారతముగూడ నిట్టి “ప్రబంధము శాకపోవుటకు వీలు లేదుకదా! తిక్క.న సోమయాజి “అమ్మహాకాన్యమి. (వివిధ 1సబంధ ములుగల్లి నట్టిద) వను సంధానము” చేసివట్లు చెప్పి తన భౌరత భాగము గూఢ “మహాకావ్యమే” నని వేర్కొన్నప్వుడుు వన్న యభట్టారకుం మను “నిక్కావ్యంబు నని పేర్నొన్నప్వును, అంగ్ల వవోభారతము “మహాశావ్య” మనియే నిస్హేశించుట యుకృము అందుచే మహాకావ్య మగు భారతము, సంస్కృతమున అధ్యాయ. (సర్ష) బంధ మేమైననుః నుంగన “ఆశ్వాసబంధ” రూపమై యొప్వూభున్నది. ఇచ్చట దాని యందలి నన్నయ కవిత్రారీతి విణారణీయము

“సాఠ్రమతింి అను పయి పద్యంలో “కఏందులు అను పదము నందలి “యిం[ది పదము, “శ్రేష్ట వాచక మేగాక విశిష్టార్థబోధకమై యున్నదని నాభావము, ఇందుండు (తిలోకపాలకు!డు; అవంగా తలోక్య విషయవిచార సంపన్నుండని స్పష్టము. లోకోత్తర వర్ణనా నిఫుణులగు కళ్చులలో నిం(దసదృశులు *కవీందులు అనంగా “తై )లో క్యస్యాస్య నర్వనస్య నాట్యం (శావ్యం) భావానుకీర్తని మ్థును భర 'తానుశౌాననమున్నుబట్టి భారతీయదృష్టి లోం గావ్యము తె 9లోక్ష్య భావానుకీర్తన కూపముగదా ! అప్పుడు కవి శాన్ర్రృచమువై సంద ర్మించిన (తిలోకస్థ విషయములను దన కాన్యమున వర్ష్మి ౦చువాండని 'యేర్చడును; అట్టి *శషీందులు” _. ఆని పయి పదమున కర్థము ! అట్టి కఏీం(దులు “సాళమతి తో€ దనకావ్యమునం బసన్న కథా ళలిళార్థ యుక్తిని 'లోనారసి న్లాఘింపంగలరని ఆయన భావము. ఈ దృష్టితో నన్నయ శవితారీత్రికి రూవుదిద్దునట్టివి = సపనన్నకథ. తత్క_లితమగు అర్థయుక్షి, అత్షర రమ్యత, రచనాబంధురత - యను నట్టివి వీనిని గూర్చి సర్మగహముగాం బరామరి శంతునుం

శ్రవిశారీతులు శీర్‌ (ఆఅ) (ప్రసన్నకథ

సాధారణముగా. దీనిని మొత్తీముగా “(ససన్న కథాకలిళార్థ యుక్తి" యని (గహించుట పరిపాటి. కాని యిందు రెండంశములు -- (పనన్నకథం అర్థయు_క్షీ యనునవి- (పస్ఫుటముగా గో చరించుచునే, అర్ధయ్యుక్తీ (పసన్న క థాకళ్‌తమై యున్నట్లు తెలియుచున్నది. కావున గవహాణ సౌశార్యార్థము ెండింటిని విడందీయుట యుక్తమని భావించి యట్లు చేసితిని, శావ్యరీతికిల- గవిశారీతికిం (బసన్న కథ ముఖ్యమని చన్నయభట్టారకుని యభి_(పాయము “ఇతివృత్తం హీ నాట్యస్య (శావ్యన్య) శరీరం పరిక్సీర్తితి మ్మని భరతుండు : కథ కావ్యశరీరము గనుక, నది (పనన్నమై, నిర ్రలమెనిప్త్పష్టమై యుండందగునవి నన్నయ భట్టారకుడు.

జగద్ధితార్థమై కావ్యము (పవర్తించుసప్పుడు. అట్టి విశ్వ (ేయస్సునకు భంగము గూర్చునదెల్ల దోవమే యగునుగదా |! (టేయస్సును గూర్చి వివరించుచు నది *“ఐపాకాముమ్మీక (_శేయ! (పావ్మి” (ఆడాకి ఈ 11పు) యని నిగ్దేశించెను అట్టి (శేయః (పాని “ఇత్రిబోర వస్తసముదాయంమై'న (అది. 8 అ 11 పం) కథ చేం గల్లునని ఆయన భావము. లట్టికథ *“(పసన్నమై” (అనగా నిర్దుష్టమై విశ్వ (ేమోభంగశారి. శానిదై) యుండదగునని యుపపన్నమగును మటియు నాలంశారిక సం్యపడాయమునుబట్టి “పసన్నకథ” యనిన ప్వుడం *పిసాద గుణభరితమైన కథి యని యర్థము చెప్పవచ్చును గనుక (పత్యే రసోచితములగు నోజోమాధుర్యము లటనట సన్ని “వేశ సుందరములయి యున్నను, మొత్తముమోంద సర్వరస స్ఫోరక 'పసాద గుణసంపన్నమగు కథ యని యేర్చడును. "అప్పుడా కావ్యమా సర్వరస భరితమనియు, సందలి యితివృత్తము తదుచిత నన్ని వేళ నంభఛృతమనియుం జెప్పనగునుం అట్టి 'వనన్నకథ యందు గూర్చంబడి

శల( నన్నయ భారతి నది “అర్థయు క్షీ.” “తింళే గారెలు తినవలె: ఏింే భారతము వినవలె!” నను నా నుడికి హేతువగు భారతము నందలి కథా _వైచి(తిని గూర్చి 'వేజే చెప్పవలయునా ? (ఆ అఆర్థయు క్తి

ఈ యర్థయుక్షిపయి ప్రసన్న కథలో. గలితమై (చేరి యున్న ట్టిదిగనుకనే యది. “లోనారసి చూడ దగియున్న ట్లు నన్నయభట్టార కుని యభిపాయము, అప్పుడే కావ్యానుభూలికల్లి “మేలు!” అని న్ఞాఘింహగలరని యాయన భావించినట్లు నృష్టముం “అర్థయు కి యనలాా అర్థములతోడి యోగము; ఇచ్చట నర్థములనంగాం “గావ్యా ర్‌ు లని (గ్రహించుట న్యాయము. వస్తు - నేతృ - రనఫలౌచిత్యా దులు కావ్యార్థములు, అందు వస్తువు _పసన్నకథలో నంతర్భూత మైనది; కడమ 'నేతృ-ర సౌ చిత్యాదులు. “అర్థయు క్షి” లో నంతర్భూత మగునని చెప్పందగును, "ఆనందవర్థనుండు “రసాది రర్థః' అని చెప్పి, స్వ పికరణోచితముగా రసభావ తదాభానముును థావించియున్న ను రసాదిక “మర్ధి రూపమని యాయన వచనముచే (గహింప నగుచున్నది భరతుండు “శావ్యార్థము లను ని నైశించియుండుటవల్ల + నానందవర్థనుని రసాద్యర్థములు భరతుని కావ్యార్ధములలోం 'జేరునని చెప్పవచ్చును. “అస గావ్యమునకుం గావ్యత్వము నొానలు నర్థములన్నియుం గావ్యార్థములే యగుటవల్ల నవి (పసన్నకథలో నంతర్భవించి, కథార్థ ములగుటలో విపతిపటత్తిలేదు ! కఏం[ద్రులు (వయత్న పూర్వకముగా “సారమతితో *లో నారసి చూడందగిన (పసన్నకథలోం దేశా శారత్వమును పొంది యేర ఎజుపరాకున్న శావ్యార్థములే యని చెప్పక తప్పదుగడా ! అట్టి యర్ధయుక్తితోనే గదా తన కావ్యమునకు గావ్యత్వ్య మబ్బునద్యి ఈ యర్థయు క్తి (పనన్నకథా కలితమైయుండును గనుకనే నన్నయభట్టార కండు చానిని 'వేజబుపజుప నొ నః వ!

శవితారీతులు క్షీ? సమాస నీబద్ధము గావించి యున్నా ండనవచ్చును* శకంతలోపాఖ్యా నాదు లిందులకు. జక్క-ని యుదాహరణము లెన్ని యేని నన్నయ భారతమున గలవు,

(ఇ) అక్షర రమ్యత

“ఇతరు లతుర రమ్యాత నాదరింతు రని నన్నయభట్టారకుండు విశ్వసించుబలో దన కవితారీతి 'కత్షర రమ్యతి యు స్వరూప (ప్రచా నము చేయుచున్న దని చెప్పవచ్చును.

“అక్షర రమ్యతి యనా, నత్వరముల “రమ్యత - రామణీయ కము-సౌందర మూ అని భావము, ఇచ్చట *“అతురము లనంగాం "శీను మత్ష్సరముఅనియే (గ్రహించినయెడల, “సముచిత వర్షవిన్యాన సౌందర్య” మాపొాత మధురమై యాస్లాద శారియగుట యతని కవితా రీత్రియని యేర్చడును, నన్నయభట్టారకుని కవితయందీ లక్షణము పుష్కలముగా నున్నట్టు లాంధఫాకత పాఠకులకు. బెలియనిదికాదు; “అతరరమ్యతి యందలి *అతరి పదమును “పద - పాద _ వాక్య - వాకశ్యాంశములకులి గూడ నుపలత్తణముగా (గహించినయెడల, నా యతుర సౌందర్య పరిధి విస్త్సృతమయి నన్నయ కవిఠారీలికిం జక్కో-ని "జీఖ దిద్దినట్లుగూడం గాంగలదు; 'అతరి రమ్యతను వర్గ విన్యాస దృష్టితోం జెప్పినయెడల, నన్య పాస-యమశాది. శళ్లాలంకార జాత మందు గ "అర్థము 'కాంగలదు; పద-వావ్యాదులను గూడంజేరి ఏ టగహీం చిన యెడల సనమూసన - వా యా వాశ్యాంక విని వేశన సౌందర ము గోచరించుటయేగాక, పుష్పాపీక్ష రీలితోనుండు వాచక లత్షక వ్యంజ॥ పదరమ్యుత్య ఆలంకారికు లంగీకరించిన వృత్తి పాఠరమ్యుత, గూడం బ)కాళితమై పహ్యృాదయావర్జశము గాంగలదని చెప్పవచ్చును.

ననయభట్టారకుని నసమానరచన యసమాన సౌందర్యధుర్య మని విమర్శకు లెల్ల గు నంగీకరించినట్టి టే ! అతరరమ్యతయం'దే చేరం

శకి నన్నయ భారతి దగిన నృత్తౌచిత్యమునం శణాడ నాయన సిద్ధహ స్తే ! ఉదడావారణా ర్ధ్‌ము _ ఆయన నీనములను నడఫవు పిధానమునణగల “అతరరమ్యత'ను బరిశీలింతము, ఎంత రమ్యముగానుండునో |

1. సాభారణముగాః గథాకథ న చేగానుకూలమగు ఛారాశుద్ధితో నొపూచు [(శవణ తౌడితమైనంత నే మనోమోదము గల్లించుట ఆయన ర్‌ం నా సీసములకు:గల ప్రధాన ప్రత్యేక లతుణము. కృట్లు = స్తీ “అంత 'జేవాహీతు లమృతేంబుగానకే యంతయు నలిగి బలీందు)ంగూడి మంతనంబాడి యమ ద్య్యలతోడి పొ్తింతియచాలు నింజేలయనుచు నంతనకటి”.. ఇకే పరుగులిడుచుండును ! టబ ణు లి తర్వాతి కవులకు భిమపెట్టినాడా యన్నట్లు వపాదమున శాపాదమును విడంగొట్టి మయొకవిధమగు (161161) విరామ మొసంగిి యాహాదముకల్సించును ! ఇటు న్‌ ౧ ఉం స్కీ “కమనీయ ధక్మార్థ శాము మోత ములకు నతస్టింతసాధనం బయినదాని "శీక్కతోం దనివి తన్‌ వినుచున్ననారల కళిమత శుభకరం బయినదాని రాజుల కఖిల భూ రాజ్యాభివృద్ధి నిత్యాభ్యుదయ 'పదం బయినదాని చాజ ్రనికాయ ప్రవ _ర్తితానేక జన్న్మాభు నిబర్బ్మణం బయినదాన్ని.-(లది. కీ అ.9ఎో

శవికా రీతులు వరికి $. మొదటి మూఃండుపాదముల నొశ్రవిధముగా విజిచి వాసి నాల్గవ పొమును గథావేగములో. గలుపుకొని నడవీంచి యింపుపుట్టిం చును! ఇట్లా --- కళ, ఇ! స్స ధర్మత_త్వేజ్ఞలు ధర్జుశాన్ర్రంబని యధ్యాల విదులు "వేదాంతమనియు కోవివృపభులు మహోకావ్యమనియు లాతణికులు సర్వలత్యునంగ్రహమని మొతిచోసీకు లికిహానమనియుం బరమపౌరాణికుల్‌ బనుుఫురాణ సము-చ్చయంబని మహిం గొనియాడుచుండ.-- ఇట్టి (ప్యకియతో సాగిపోవుచుండును : శీ యతి-(ప్రాసయతి నియమబద్ధమై (శుతిరమ్యతను సంతరించు కొనిపోవు సీసపద్యము లకు మహాభారతము ఫుట్టినిల్ల నందగును విస్తర భీతిచే నుదాహరణము లీజాలనై తిని, ఇట్టి పరిశీలనతో నక్షరరమ్యత యను నాతని కవితారీతి యశ రమై విరాజిల్లు ననవచ్చుును ॥ (ఈ) రచనాబంధురత నన్నయభట్టారకని వర్షపదాది విన్యానవుం జక్క-(దనము తర్వాత చాని చిక్కందనము కొజుకు “రచనాబంధురతి తత్క_వితా రీతిగాం బరిగణిపం దగియున్నది. కాని “వెన్పుంగునన్‌ మహాభారత సంహితొ రచన బంధురుం డయ్యె” ననునది “నన్నయభట్టు నకు విశే మణంమే మొనను, చాని న్షే (గహీంచినందువల్ల, 6 గల్లు సారన్యము కంక్కు దానినుండి యాయన యీ శైలీలయాూమును సంపాదించుటవేం

శ40 నన్నయ భారతి గల్లునట్టి బే యెక్కువ యని నా విభేయ విజ్ఞాపనము | ఒక విధముగా నాం(ధ భొమలో నాదికాన్యమగు మహాభారతమున నన్నయభట్టు “రచనా బంధురతి యను కవితారీతిని ప్యంగ్యముగావై నను బతిపా దించినట్లు సాధింపంబడినయెడల్క నది తదితర కవులకు ివో(_ప్రధానము చేసిన ళ్లుకాదా! వెనుకటి “అక్షర రమ్యత (కిందం చెప్పంబడిన వర్మ్యప చాది విన్యాసరమ్యుత రసౌచిత్యాది సాహిత్యదృష్టితో సంభావింపల బడినట్టిది. ఈ “రచనాబంధురతి భాపాదృష్టి నాశ్రయించి సాధింప దగినట్టిదియని ద్వివిధముగా వివేచింపవచ్చును గూడ ।! రమ్యతాభావ మక్క-డ; బంధురతాభావ మిక్క_డ। ఈ రెండింటికిని “సారమతితోం జూడ(గలవారికి భేదము పొడగట్టక పోవదు। “మపహ+భారత సంహితిను “"తెనుంగునన్‌ రచనాబంధురుండయ్యె!” నన్నప్వుడు, “బంధురతి గల రచనారీతిలో. బెనుంగున (వాసెనని సాధించుటయు నసాం[ప్రదాయి కము కొంబోదు |! నాభావమున “విశిష్టమగు పదరచని గల వై ద్భా ఫ్టిదిరతియుం “బరివృ _త్తేనహిష్లు పదర చనాకరూపమగు “శయ్య'యు సపహాజముగొ సీ 'రచనా బంధురతిలోం 'జేర్చణడం దగియున్నవి. అఫ్టు లుగలుక్స మొసరచనయు, మసృణతౌా మధురమైన సంధిబంధ సందర్భమును గూడ నీ కవితారీలియంబే చేరుననవచు నుం అం లేగాశ పద్యరచనా ర్థమై (గహింపయిడిన (ప్రియను గద్యరచనయందును 'బాటించి దాని స్వరూపము నున్నతపటిచి యిచ్చుటయందును నన్నయభట్ట్థారకుండు “రచనాబంధురతిను బాటించి యున్నాండనుట నత్యదూరముగాదు గడా! పైనం జెప్ప(డినరీతి శయ్య్యాది *రచనాబంధురతి” _ప్మ్యకియలక్రు నన్నయ భారత భాగమంతయు నుదాహరణ[పాయమవె యనవచ్చును ఆయన యొరవడిపెట్టీస యీ “ర చనాబంధురత" నే తర్వాతి కవులతోం గొందటు “తు-చి” తప్పకుండ ననుసరించియుం గొందజు స్యోపద్డ

కళవితారీతులు శ్తీశ్త1ే మైన యలయతి మాప్పులు (పవేశపె్టుకొని నిర్వహీ*ంచియుః దదనుయా యిల్వమును (బదర్శించియున్నారు. ఈ “రచనాబంధురతియే రసౌ చిత్యాదిసాహిత్యిక 'పయోజనవంతముణా నిర్వహింపయుడుచో,'అత్షర రమ్యుతి (కిందికిల 'జేరును; అట్లుగాక సాధారణముగాం గథానిర్వా హకదృన్టితో బోమింపయడుచో, స్వస్వరూపముతో నిన్దేశింపయిడును !

ఇట్లు విభాగదృష్టితో నన్నయభటారకుని కావ్యమున నోచ శ0చు “కవితారీతులు నాల్గు-(పసన్న కథ; తత్క-లితమైన యస్థయు క్కి అతరరమ్యత; రచనా బంధురత యని- కాని యివి యన్నియు గలి సియే యఖండాకారమై కావ్యగూషమును ధరించి; సహృదయులకు రపానంద విజ్ఞానాసంద (పద మగుచున్నవని చెప్పవచ్చును.

అజా 0ఎా క్‌ర్‌

నన్నయ కవితా రీతులు - 'వేదాలవారి వాాథాశ్రనము (థ్రీ దీపాల పిచ్చయ్యశాస్రి

శిరోమణి. (శ్రీ, వేదాల తిరువేంగళాచార్యులుగారు. “అరణ్య పర్వశేషముగూటాొ నన్నయ రచనయేనస్సీ ఆరచనలో అక్కడక్కడ శిధిలమైన కొన్ని వదములను - పాఠములను పూరించి, ఎకో పెగడ అ భాగనుంతయు. తానే రచించినట్లు చెప్పికొన్నాడనీీ అందువల్ల అశడు [గంథచోరుడనీ- ఒక నాదము లేవదీసినారు.. తమ వాదము నకు తౌార్కాణగాం ఇదిగో ఇది నన్నయ రచన ఇది యెజ్జన పూర ణము-- అని "నేర్చరచి, కొన్ని పద్యములనుగూడా ఎత్తి మూవించి నారు. కాని, అది యంతయు నన్నయ యొజ్జనల కవితారీతుల నెరిగిన వా రంగీకరింప వీలులేని దుర్ప్చులంవాదము,

నన్నయ కవితలో వాక్య మధ్యమున నంబోధ నముండదనియు, అట్టి సంవోధనలుగలతావులు ఎజ్జున పూరణము లనియు; నన్నయ సీన వరణములలోను- అశ్షు- ఆటవెలది గీత వాదములలోను యతినో, (గాన యకినో నియతముగా వాడునుగాని, ఒకచోట యతిని- ఇంకొక చోట (పాసయతిని వాడ డనియు, అట్టి నియతికి తప్పిన పట్టులు ఎజ్టన పూరణము లనియు అచార్యులుగారి తీరానము. పరిశీలన లోపము ఆ తీరా 'శ్రనమునకు మూలము,

వాశక్యమధ్య నంబోధనలును, అచార్యులుగాప పేర్కొన్న నియతికి తప్పిన యతి (ప్రయోగములును నన్నయగా రి ఆది సభాపర్వ పర్వములలోను ఆయన రచనమైన అరణ్యభారత పద్యములలోను గలవనియు-= (శ్రీవారి తీర్మానము స[మొనది కాదనియు స్మపమాణ

కవితారీతులు శీ48ి ముగా లెలిప్తి *ఎజ్జన (గంథ చోరిడను వాదము నిరాధారమని నేను నిరూవించాను. (1958-ఆగస్టు 21_అం(ధప౭ళ; 1969 జూలై -భారతి)

అందువై. నాచార్యులుగా రుగులై, నన్ను అతిమా[తముగా నిందించుచ్యు వికట వాదములతో “నన్నయ ఎజ్జన కవితారీశులు” అను పేర, అతిదీర్థమైన “ప్రతివిమర్శ” వ్యాసమొకటి (25-12-1860) “అం(ధభూమిలో (వచురించినారు. అందువారు; విమర్శ మరాద్యకు వెలియైన వెలితి (పసంగములను చేయుటయీగాక, ఈ (క్రిందివిధముగా సవాల్‌ కూడా చేసినారు.

“శాశ్రువే _త్తలకు మాతమే (పవేశింప వీళైన యీ తెనుగు మహాభారతం వంటి విషయంలోకి ఫాహా సేవకులు -రాబోవడం అనధి 'శారక త్యం అని ఇంకొకసారి క్గాపకం చేస్తున్నాం.. =. నావంటివాడి మోదకు ఇట్లా కాలుదువ్యడం మహా_పమాదం అని కనువిప్పు కల్లిస్తు న్నాం- ఉదాహరణాలు అనుచితాలని సిద్ధాంతపరిచాం- నావాదంకాని నా సిద్ధాంతంఛానీ నా *ఆంతరంగ సాత్యం” శానీ వారిబోంట్ల కెవరికి గూడా అ(పదిస్టయే (ఏ ననీ శేరిచూడడానికి శక్యమైంది కాదనీ స్పష్టంగా చెప్తున్నాం- గుండెల్లో భర శ్ధంవుంశు మిావూళో ళ్‌ నభ చేయించి నాకు కబురువేయండి నేను వసౌాను, లేదా వస్తానంశే నేను సభ యేశ్చాటుచేస్తాను. రండి శ్రైర్యంవుంటు.. లేకపోతే “నో చే ద్దుష్క్యృుత మాత్మనా కృత మిన స్వాన్తా దృహి క్యా కృథాం(1” అని పండితరా జన్నట్లు చేయండి. ఇక నెప్పుడు ఇట్టి అప్యసంగం చేయకండిలొ

ఇదీ వారి సవాలువాాత, ఇట్టి వాతేలు నహింపదగినజేనా! నిజమైన పండితునత్తైనను ఆంత దురుద్ధతి యుండదగునా! వాదములో సార ముండవలెగాని వట్టి సవాళ్ళతో ప్రయోజన మేమి! అసలు సారస్వత చర్చలలో నవాళ్లు పనికివచు సనా! కొ్‌ము లు తిరిగిన శాస్ర పండితుడై నను సత్యమునకు తలవంపక తప్పదుగ దా! సర్వజ్ఞ 'డెవడు!

జీడకీ నన్నయ భారతి

మావాద (పతివనాదములు ఇ-తవరకును వై విధముగా నడచినవి ఇఫుడిక-డ నామనవి మేమనగాాా ఈ చర్చ భారత కనిత్వమునకు సంబంధించినదిగానిి అచ్చము ఆచార్యులుగారికి నాకును- మూతమే సంబంధించినది కాదు. కావున, ఇందలి మంచి స్వెబలను విచారించ వలసిన బాధ్యత భాషపారాధకుల కందరికిని ఉన్నది నన్నయ కవితా ర్‌తు లెట్టివి! ఎజ్జన గ్రంథ చోరుడగునా! అన్న యంశములు విచత్స్న ణులు నిస్ధారింపవలసినవి. మా యిరువురి వాదములను తలస్పర్శముగా పరిశీలించి సత్యమును పత్రికా ముఖమున వెల్ల డింపవలసినదని పండితు లకు నా మనవి

అచార్యులగారి అత్మేపవు (వ్రాత కడుంగడు పొడుగైైనది,. అది యంళలయు నొక్క-మాళే విమర్శించినచో నా వ్యాస మంతకంిను పొడుగై పాఠకులకు విసుగుపుట్టించునన్న తలంవుతో “వాక్య మధ్య సంబోధన*ోమన్న ఒక్క. విషయమును మోూ్యతమే యిఫవుడు పుస్తా వస్తున్నాను.

“రాజ్యంబు కంకును రాజే | ధర్ధుంబ

యిష్టమై పరంగు నీ కెల్లనాంయో. (ఆర. క,15)

ఈ సీసపాదము నన్నయ రచన కాదని ఆచార్యులుగారి తీర్ళా నము, దానికి కారణము లిట్లు "తెల్చినారు.

“ఇది యొజ్హన పూరణమై యుండును, వాక్యమునకు 'మొదట గాని వాశ్యావసానమునగాని నన్నయ సామాన్యముగా సంబోధన ముంచును. (కియనడును నుంచడు. అది కూర్చునకు బిగి తగ్గించును. కనుక, “రాజ్యంబుకంును రాజేం ద!ోఅనునది నన్నయది కాదంటిమి, ళః 0ంబుక వ కో | న | న నా న గా. స్స కన

రురు ణా అనిశాని నన్నయరచన యుండును.” అన్నారు వారుం

కవితారీతులు ఉకథ్‌

“నేను, వాక్యమధ్య నంబోధనలు గల నన్నయ పద్యములను పదింటి నుదవారించి, (శ్రీవారి తీర్శానమొప్ప దన్నాను. వారు ఆ పదింటిలో కొన్నిటి నాశేపించి, వాటిలో సంబోధనలు వాక్యమధ్య మున నున్నట్లు నేను భావించుట అర్థజ్ఞానము లేక నన్నాప, ఆపద్య ములను 'నేను భౌవించిన అర్థములను, వారి ఆవేపములను వరుసగా "తెలుపుతున్నాను. కం[ “గురులకు శిష్యులు ఫుుతులు

పరమార్థము లోకధర ్రపథమిది దీనిం

బరికింపక యీపలుకులు

తరుణీ! గురువుతి! నీపందగునే పలుకన్‌”

(అది, 8.181)

“బద్రి బ్రోక్రధర పథము; దీనిస్‌ పరికింపక_ ఈపలుకులు పలకన్‌_ తరుణీ! గురువు(తి! నీకు తగునే” అని యన్వయ మనియు, పద్యమున నంబోధనలు వాక వమధ శ్రిమున నున్నదనియు నా చాదము, ఆచార్యలుగారి

ఇది వాశ్యము మధ్యలో సంబోధన అన్నారు శాశ్రిగార, ఇక్క-డి అర్థమిది. ధర్మ మార్గాన్ని పరిశీలింపక ఈ మాటలా తరణీ | “గురుపుతీ నాకు గురుని కూతురవై నీవిట్లు మాటలొడదగునా అని ఇప్పుడు నంబోధన లెక్క _డున్నా యో బోధపరచుకోండి శా.క్రిగారూ, “పలుకులు పలుశన్‌” అని మా అర్థము చవేయదగదు. వమంశు *నీకు దిగునే పలుకన్‌” అనే ఒక వాక్యంతోనే పని తీరిపోతుంది. కాగా "వెనుకటి వాక్యం “క పలుకుల తరుణీ అనేది న్యర్థమవుతుందిం మాట స్వరూపంలో స్పష్టత లేనపుడు “పలుకులు పలకని అని పునరుక్తి, వామనాచార్యుడు వెప్పినట్లు “వకార్థం) అనే దోమంలో వస్తుంది, 'మాటలు తగునే అంశ1ుు '“పలుకన్‌” అనేది అన్వయం లేక

446 నన్నయ భారవి వ్యర్థమవుతుంది. వకార్థము వస్తుంది, కనుక తమ అన్వయమూ, అర్థమూ తప్పు సరిగా పద్యం బోధపడక, సాహిత్యమార్షం "లేళశంకూడా "ఇెలియక ఇటువంటి రాత లేర ఏడుతవి, ఈ చోట శెండు కావ్యాలని వ్య _కృం చేయడానిక్కి పలుకుల (పాధాన్నం ద్యోతన క్రావడానికిగానే "రెండు సంబోధనలు, =. ఇట్లా ఆరెండు సంబోధనలు కూర్చుడంలో భట్టా రకుని పిశిష్టథావాన్ని బోధపర్చునోగల్లడం సామాన్యుల కలవిగాని పని, ఇక్కడ నంబోధనల చిక్కు. తీరిపోయిందికదా మాకు వ్ర గారూ [౮

వారి ఈ [వాతలోని అనవహేళవ (ప్రసంగము వదలి వారు వేలన అర్థనిర్ణయములోని అనుపపత్తులను మూత మే సం(గహముగా వివరిస్తానుం

(1) “ఈ పలుకుల తరుణీ ౯ అని ఒక వాక్యమట “గురుపుటీ నీకు దగునే పలుకన్‌” అని మరియొక వాక్యమట ! రెండు వాక్యము లకును రెండు నంబోధనలట,

ఇది నసంబోధనలు వాక్యమ ఫ్యమున "లేవనిపించుటకు శ్రల్చించిన అపార్థముగాని, సాహిత్య సంససధాయానుగుణమైన అర్థము శాదు, భట్టారకుడు రెండం సంబోధనలు కూర్చినాడనుటయు, అందులో విశిష్ట భావమేదో ఉన్న దనుటయు; అది తమకుతప్ప ఇతరులఅ "కెలియదను టయు ఉత్త దంభ(పసంగముం

(2) “ఈ పలుకులు పలుకదగుజ” అని అన్వయి_స్తే పునరుక్తియై 'వకార్థామనే దోవంలోకి వస్తుందట, అచార్యులుగారికి ఈ విషయ మును వామనాచార్యుడు చెప్పినాడట.

వామనా'చార్యుడు "వేదాల ఆచార్యులుగారికి అట్లు ఇెప్పీనా జేమాగాని నన్నయభట్టుకు అవిధముగా చెప్పినబ్లులేదుం నన్నయ

కవితారీతులు డ్తీశ్త/ ఇంకొకమూరుగూడా అక్తే (సయోగించి యున్నాడు “కొలంది 'యొజుంగ కిట్టిపలుకల్‌ పలుకందసుం గాదునాక” (అది 5-28089)

వామను డావిధముగా చెప్పియుం కు నన్నయ “ఈ పలుకులు పలుకన్‌” అనియు? “ఇట్టి పలుకులు పలుకన్‌” అనియు ఒకటికి కండు మార్లు చాడియుండునాో + నన్న యకు విమ ట్‌ కవులును అట్లు (ప్రయో గించియున్నారు. ఈ (కిందిది జక్కన (ప యోగము,

“లలి దొక్కు-6 బల్కు_లు పలుక నేర్చిననాండెో (విక 1-49)

విన్తర మెందుకు ఆచాప్యలుగారు వామనుని వాక్యమును, నన్నయ (పయోగమును సరిగా అర్థము చేసికొనక తప్పుదారిన పడ్డారు చూడండి ! వామనుడు చెప్పిన చేమని ? “మూట స్వరూపంలో విశిష్టత లేకపోతే వకార్థమను దోషం వస్తుందో అనిగదా |! “ఈ పలుకులో అనుటలో పలుకులకు విశిష్టత లేదా? లేకపోతే “ఈ” అనుట యొందుకు*+ ఈ పలుకు లనగా “ధర ్రసమర్థములై న పలుకుూలని భావము, “ఈ” విశేషణము పలుకు విశిష్టతను తెల్పునటే. కనుక ఈ పలుకుల్‌ పలుకన్‌ అనుటలో వునరు క్రి లేదుం హశ్రార్థమను దోసషమూ "లేదు. ఉన్న దనుట అజ్ఞానము.

అది యట్లుండోనిండు. ఇంకొక విశేషము, అదియేమనగా పలుకు లకు విశిష్టకయు "లేకపోయినను అనగ, ఊరక “పలుకులు పలుకన్‌” అనినఫుడు ఫునరు క్షి కాదు,

“దోంచినట్లు “పలుకు పలుక”నై న చందమయ్యె” (విశాట, 1-29) అని కిక్క.న (పమోగము వమండీ ! ఈ (పయోగమునకును పునర్వుక్షి వకోర్థదోమమును పట్టునేమోా. ఆచార్యసార్వఖభొములు నామనాచార్యునడిగి "తెలుసుకొని మావంటి శీవల భాపషా'సీవపలకు 'లెల్బుదుషగాక నః

శ4ం నన్నయ భారతి

వారు “ఈ పలుకులు తరుణి ఈ పలుకుల - ఈ మాటలా అని అర్థమన్నారు. అ చేమి యర్థము 1 “పలుకుల అంక “పలుకులా? అని (పశ్నించుట యగునా ? అస లది మూలవిరుద్ధంగడా 1 విరుద్ధార్థ ములతోనా వాదమును నెగ్గించుకొన (పయత్నించుట !

(4) “తమ అన్వయము అర్థమూ తప్పూ నరిగా పద్యం బోధ పడక సాహిత్యమార్ల్గం "లేశంకూడా తెలియక ఇటువంటి రాత 'ేర్చడు తపిో అని వారి అధివేపవు (వాతం

వారి “రాతియీ తప్పుగాని, వేను చెప్పిన అర్థము తప్వుకాదుం "జీనేశాదు, అన్వయజ్ఞానము; అర్థజ్ఞానము గలవా రెవరైై నను అ్లు అన్వయించి, అశ్లు అర్థము వెప్పదురు. ఈ పద్యమునకు చదలువాడ సుందరరామశాక్రిగారు; దండిగుంట సూర శారాయణకాత్త్రిగాద టీక్రా 'తాత్సర్యములు (నాసియున్నారు. వారెట్లు (ఇౌసినారో మాడండి.

అర్థము :- “తరుణీ ! "చేవయాని సంబోధనము. దీనిస్‌, పరికింపకం అలోచింపక; ఈ పలుకులు పలుశన్‌, గురుపు(తి - గురువు కూతుర వైన సనీపన - తగసనే ఫో

"శా. - *ోగురున్చులకు శిమ్యులు కువూరులవంటివారు. ఇది పర మౌర్థము. దీని నాలోచింపళ గురుప్యుతివైన నీవు ఇట్టిమాటలు చెప్ప రాదు

ఈ యధ్ధ తాత్సర్యములు నేను చెప్పినట్లున్న వా! అచార్యులు గారు ెప్పినట్లున్నవా ? పద్యం సరిగా బోధపడనిది నాకా 1 చారికా! సాహిత్యమార్లం 'లేళంకూడా "తెలియని “రాతి వారిదా! నాదా! సంబొోధనలు నేనన్నట్లు వాక్యము నడుము నున్నవా! వా రన్నట్లు డు వాక్యముకు శెండుగా విభ క్ర్తమై యున్ననా!

కవితారీతులు శీశ్త0 కం! “వను గచుం డనుచవాండ మ

నళ నియమ సమన్వితుయ బృవహస్బృతి సుతుండన్‌

మానుగ వచ్చితి నీకును.

భానునిభా ! శిష్యవృ త్తి బనిసేయంగన్‌ోో

(అది. 8-108)

ఈ పద్యమున “భానునిభా యను సంబోధన వాక్యమధ్యమున నున్న దన్నాను-= నేను

అచార్యులుగా రిట్లా వేవించినారు-

“బ్వక్ర్యడ “నీకు శిమ్యవృ తితో పనిచేయడానికి ఓ శు్రా చార్యా! "నేను వచ్చాను” అని అర్థం అనుకొని వాక్యమధ్యలో నంబోధన అన్నారు శా్రిగారు. ఒక (భమ మరొళ (భమను కల్నిం చినది. ఇక్కడ పద్యం సరిగా అర్థంకాక తప్పు(తోవన పడ్డారు. వారను కొన్న అర్థం తప్పు, వమంశు *మానుగి; “నీకును; “పని ఈ మూడు మాటలు కూడా వ్యర్ధాలవుతవి ఇక్కడి ాత్సర్యం ఇది. నేను బృవా నృతి కొడుకును. నీవు బృవాన్పతి నారాధించేవాడన్చు కనుక్క సీకు- మానుగ-ఆదరింపదగునట్టుగా- వచ్చితిని. “భానునిభా-అనగా ! (పాతః కాల పూజ్యపాదుడా! నాకిక్కడ చేయుటకుపని శిష్యవ్యల్ని. నేనిక్కడ కర్వవ్యము శిష్యవృ త్తి గా నేర్చరచుకొని వచ్చితిని -- అన్నాడు, అంతేగాని శిమ్య వృత్తితో పనిచేయుటకు వచ్చినాను అనే అర్థంరాదుం (పథమాంతార్థం (పధానం కడా! అందువల్ల శిష్యవృత్ని'పని అనియే "తెలుకుంది. “భానునిభా” (పాశః పూజ్య పాడుడనే అర్ధాన్ని అజవాల్ల తణతో అర్ధాంతర సం(కమితవ్వాచ్యధనిమొ వ్యంగ, ష్టం చేస్తుంది, ఇక్క_-డ మూలం ఇలా ఉంది అనుమన్యస్వమాం(బహ్మాన్‌ో ఇక్కడి అనుమన్యస్వ అనేజే *'మానుగ” అయింది. నరి ఇక్కడ సంభోధన చిక్కు- తీరించా శాశ్త్రిగారూ! వాక్యమధ్యంలో లేదు కదా బదిం

(57)

450 నన్నయ భారతి ఇక్కడ వారి సవాతే యింకా బాలో వున్నది. ఆ గొడవ అంతా యొందుకని, అందలి సొారాంగమును మ్మాతమే ఉదాహరించి నాను, వారు నాకు పద్యం నరిగా అర్థంకా లేదన్నారు. వారికయిన అర్థ మెట్టిదో పరికింతము (1) “బృహానృతి సుతుడున్‌ మానుగ వచ్చితి నీ కునుో ఒక ఇాకనున్నారుం ఇదేమి వాక్యము! “వచ్చితినీకును” అంశే, అర్థ మెమి, "స్పీకు వచ్చితిని ; నాడు రమ్ము” అని తెనుగు వాడనదే: నన్నయ్య అట్లు అనియుండునో! వట్టిది. అది ఆచార్యులుగారి భామని; నన్నయ శాదుం (ఖీ “భానునిభా ! శిష్యవృత్సిపని శీయంగన్‌”. ఇది కెండవ పాక్యముః శంభోధన యూ వాఠక్యమునకు మొదట నున్నదిగానిః వాక్య మధ్యమున "శేదూ అన్నారు. వారిట్లు వాక్యమును "తెంచుట యేఅనుచితము. అది యట్లుండగా, మరియొక ఘన కార్యమును చేసినారు శీిష్యవృత్నిన్‌ పనిసేయంగన్‌ -_వచ్చితో నన్న పాఠము తప్పని, “శిష్యవృత్సిపని _ సీయంగన్‌” అని మార్చి, ఇట్లాక (వాలే (వాసినారుం “శివ్యవృ క్రి - థమా_న్న పదముం (వపథమాంతౌర్థం (పధా నం కదా ! అందువల్ల శిమ్యవృత్సి “పని” అనియే శేలుతుంది. అంలే శాని శిష్యవృత్తితో పనిచేయుటకు వచ్చినాను” అనే అర్థిం రాదు. “వృళ్ని” అనే పదం వ్యర్థం అపుకుందిలొ ఈ (వాత ఒప్పదగినాబేనా * కవి రచనను మార్చుట నికృ 'ార్థము చెప్పట తప్వుగాచా! తవృదారిని బడ్డవారికి తోచీ భావాలు తప్పులుగాళ-ఒప్పులగునా!

శకవితారీశులు శక]

(8) “మానుగ” అంశ అదరింపదగినట్టుగా" అని అస్థమట | “అనుమన్యస్వ అను' సంస్కృత [కియయే “మానుగగొ అయిందట !

వారు “శిరొమణి గావున ఎట్ట్లన్నను అనవచ్చును. కాని “దూన్తుగ” అను పదానికి, పద్యంలో ఒక (పత్యేగమైన అర్థము లేదు. కవులు ఆ పదమును వా కః కారముగా (వయోగించుదురు,ు భాషా శావ శ్ర్‌ముల ముక్కు _ మొగ మెరుగని వారికి ఈ నం[పదాయము "తెలియదు “అనుమన్యస్వ” ఆశు *మానుగి అయినదనుట కాధార మేమో అచార్యులు గాలే నెలఏయవలె,

(4) “భానునిభా _- “అంచ (_పాతః పూజ్య పాదుడా అని యర్థమట! అనుగుక, అఆసంబోధన వాఠక్యమధ్యముననున్న దో; అంతము ననున్నదో తేల్చి ఇెప్పవలసినచోట అర్థము చెప్పుట యెందుకు! అవవ నరముకాదా |!

(5) “భానుని భా అను సంభోధనలో, వీదో ధ్వని; వదో వ ఖ్రిం గ్యార్థం వున్నదంటూ అ ఇ*ాత్రు పనంగము 'శచేసిసారుం ఎందుకు 1 అజహల్ల తణం ధ్వని వ్యంగ, టొ అను మాటలు తనుకువచ్చునని (పక టించుకోవడ మేగాని, ఆ (పసంగముతో (పకృత బాదమునకు సంబంధ మేమి

ఇయ్రైంతని విమర్శింపను! చారి అన్వయము, అర్థము-వ (కములు, కళష్ట్ర శిమ్యవృతితో - జబనిచేయడానికి ఒ శుకాచార్యా ! "నేను “వచ్చాను” అన్న బే సరిమెన అర్థము పూర్యో కటీశాకర్వ లిద్దరును అఫ్రే ఇెప్పినారు, ౯౯

అర్థము-”లవాస్పతి సుతుడన్‌, భామనిభా= సూర్యునితో నమా నుడా! శుకుని సంబోధనముః నీకును, శిష్యవృత్సి న్‌-శిష్యధర్మ ము చేతు పనిచేయంగన్‌, మానుగన్‌, వచ్చితిన్‌”

శీ$ల నన్నయ భారతి

"'లా=- “కచుం డను పేరుగల జాండవు శుకుడా |! సిక్ట శిష్యు డన్వై శు(ళూమచేయగోరి యిట వచి ఎనాంతనులో

అని వారు చెప్పిన అర్థతాత్సర్యములు. వీటిలో "భానునిభా అనునంబోధన॥ నాక శ్రమునడుమ నున్న ప్లే స్పష్టపడినదిగదా! అచాప్య లుగారు చేసినది అపార్థ మనుటకును వారిది కూటవాద మనుటకును ఈ సాతమ్యము వాలదా?

ఊఉ.“ న న్నేలిన 'జేవయానికి నేశ్వర! భర్తవుగాన నాకునుం బోలంగ భర్తవీవ” (అది. 8 74)

నీవు న న్నేలిన దేవయానికి భర్తవుగావున. నేశ్వర-రాజూ!, నాకును నీవేభర్హవు" అని యర్థమనియు; “వేశ్వర” అను సంబోధన వాక వ్రమధ్యమున నున్నదనియు నేనన్నాను,

ఆచార్యులుగా రిట్లా తే.వించినారు,

“ంక్కాడ “నలేశ్వర” అజేది సంబోధన అనుకోవడం పద్యం సరిగా అర్థంకాక నే “న లేశ్వరభర్త “” అనేది వశపదం-అది. రాజనైన మగడవు (భరించువాడవు) అని చానియర్థం. ఈ పద్యంలో ఇంకను జాలమంచి. సారస వంది. కాని భాపామా-త సేవకులకు "తెలియ రాదులో

1. చిత్తగించారా (శ్రీవారి వ్యాఖ్యాన వె ఖర! యయాతి 'దేవ యానికి “రాజై. నమగోడట! అంజు *రాజుగాని మగడు మరియొక దున్ననూశకే గదా! ఉన్నాడా? వమో అచాద్యులు గారే చెప్పవలె

వి, నరేశ్వరురై నభర్న న న శేశ్వరభర్వ” అన్నా ₹ే! మంతి మైన భర్త-మంతిభర్హ. ఛటుకై నభర్హీ భటభర్త: కూలివాదై నభర్త కూలిభర్త - అనుట కలదా + నన్నయ అవిధముగా ఎక్క డై నను వొడి యున్నాడా!

శవితారీిశుళలు కథ

క. యయాతి 'దేవయానికి. *ర్ళాజె నభర్హి అన్నది పద్యంలో గల మంచి సారస్యమట! త్ర సారస్యము ఇాశ్ర్రు పండితులైన ఆభా ళ్యుల వారిశే గాని-మావంటి భాపామాశసేవకులకు తెలియరాదట 1]

నిజమే ఇట్టిసారస్యములు చారి వంటి శాస్ర పండితులేగాని, చమూవంటి భాపాసీవకులకు తెలియరావు మావంటినారికీ కాదు; భాపాతత్న్యము నెరిగినవారి శెవ్వరికినీపొడకట్టవు, టికాకర్హలు “నన్ను -వలినజేవయానికిన్‌ న రేశ్వర-రాజా! భర్త్మవు అని అర్థము "చెప్పి “రాజూ నీవు నాప నేలికమయెన చేవయానికి భర్మవుకావున నాకును నీ వే భర్తవు అనియే 'తార్సర్యమునను చెప్పినారు. ఆచార్యులు గారికి "తెలసిన సారన్యము వారికిని "తెలియరాలేదు, పద్యములో నున్న గదా 'తెలియవచ్చుట 1

“న శేశ్వరభర్తృవు” అని పదచ్చేదముచేయుట తప్పు “న రేశ్వ "రా? అని నంబోధనగా చెప్పుటయీ ఒప్పు అ నంబోధన మూలమున చునరించి వచ్చిన దే.-

“జ్రీవయాన్యాభుజిప్యాస్థి వశ్యాచ తవ భార్లపీ!!

సా చాహం చ త్వయా రాజన్‌ భజనీయే భజస్వ మామ్‌”

(అది, 898. 98)

అని మూలము, వ్యాసుడు “రాన్‌ అంశే, నన్నయ “నీ శ్వర” అన్నాడు. అంతేగాని “న శేశ్వరభర్చ వు” అనలేదు ఆచార్యులు గారి (వాత ముమ్మాటికిని తప్పూ నంబోభన వాక్యమధ్యమున లేవ చనుట వీడివాదము,

ఎలి లోకచిరుద్ధంవు వరము వడయ నమరవరద ] యొల్లగో

(ఆది 7. క6ప్సి

ఢీర్‌డీ నన్నయ భారతి

ఇక్కడ, “అమరవరదో”్‌ ఇట్టిలోకవిరుద్ధంపు వరము పడయ నాలను అని యన్వయ[(కమ మనియు? ““అవమృర్రవరద”-అను నంబో

మట్‌

ధన వాక్యమధ్యమున-(క్రియక ముందు-ఉన్నదనియు నే నన్నాను

అచార్యులుగారు ఇందులోను 'రెండువాక్యములున్న వన్నారు, చారిది ఓకశుపాటకచా ! వారి వాత యించుమించు పదిపుటలుదాకా ఉన్నది. ముఖ్యాంశములు మ్మాతమే నేను చూపుచున్నాను*

“పడయనొల్లన్‌-అని అన్వయించుకొని మధ్యలో సంబోధన భాన్సి పడ్డారు శాన్రిగారు. అది భట్టారకుని శ్రైలి కాదూ” అని ఆవేేపము తెల్పి, వారు రెండురకాల అర్థములు ఛెప్పినారు,

. మొదటి అర్థము

“ఇట్టి లోకవిరుద్ధంపురవము. వడయ౯-నేనుపొందను*ఇది యొక వాక్య మన్నారు. “*అమరవరదా! ఒల్లన్‌-ఇష్టపడను” ఇది రెండవ వాక్య మన్నారు. సంబోధన ఈ వాక్యము మొడటనున్న దని వారి సిదాంతము,

ధి

'పడయనొల్లన్‌-పడయుట కిష్టపడను"-అని చెప్పుట సం(పదా యము గాసి, “పడయను"-'ఒల్ల ను అని విరిచి రెండుక్సియలుగా చెప్పట నంపదాయము కాదు.

వారు, “విరిచిచెప్తుటయే నన్నయపద్ధతి” యన్నారు; అందుకీ కింది పయోగము చూవినారు,

“బర'త్కా_రుండు దారఫరి(గవాంబు 'సేయను, నంతానంబు వడయను నొల్ల కున్న వాడు (అది. 2. 140)

మ్‌

ఇందు “దారపరి(గవాంబు చేయుటకును, నంఠతౌనంబు పడయుట కును.-బల్ల కున్నా దు'-అన్న యర్థ మేగాని; "అచార్యలుగార చెప్పిన యర్థము లేదు. "అది కుదరదు,

కనిళారీతులు శీలి మరియు వారు “ఒల్లన్‌-అనుదానికి వరముపడయుటి కర్శ గామి స్పష్టములి అని (వాసి అందుకీక్రింది (ప్రయోగము చూపినారుం సీయొద్ధ నుండ నొల్ల” (2 1౯) “నేను నీయొద్ద ఉండను" నేనొల్ల ను అని యర్థము. వానిం జూచికాని కుడువ నొల్లవు అని వారి యర్థము ఈ యర్థములు నమంజనము'లే, నేనూ పండితులు వివారింప వలెను, “రెండవ. అర్థము “ఇట్టి లోక వి పద్ధంపువరము. వడయవమరన్‌-సొందుటకు తగి యుండను ఇది యొక వాళ్యమట ! “వరద! ఒల్లన్‌” ఇది మరియొక వాక్యమట | వారు “అమర వరదిలోని “అమరిను [కీయాపదము చేసినారు, “అమరు అను [కియయునున్న “నేను పడయ నమరుదును = “నేను అమరను'-వాడు పొంద నమరుచున్నాడు వంటి వ్యవహారము లేదు. కవుల (పయోగములును నాకు కనబడలేదు, విమర్శ వి_స్తర మెందుకు? అచార్యులుగారివలె అర్థములు వెప్పినవా రిప్పటికి లేరు. అది పెడ (తోవ. అది [మొక వీడివాదను అమరవరద- "జేవతలకు వరము లిచ్చువాండా | రు(దుని నంబో ధనము అట్టి లోక విరుద్ధపు వరము, పడయన్‌ _- పొందుటకు, ఒల్లన్‌ = ఇష్టపడను అని టీకాక_ర్తల అర్థము, ఈ యర్థము సరిమైనదో, (శ్రీవారి యర్థములు సరిమైనవో ఖలు విచారించి పరివృ_రించవ లె, కః “నా వచనంబుననీక య్యేవ్రురు పతులందు ధర్ము 'వెడపక యుండుం

ఉ5థ్‌ నన్నయ భారతి గావున నిట్టివరం బ్య దీవరదళ'న్నేత ! యిచ్చితిని దయళతోడన్‌” (ఆది. 7-266) ఇందులో “*ఇందీవర దళ'నే్యత" అనునంబోధన, వాక్యమునకు నడునునేశాక; [క్రియకు ముందుకూడా ఉన్నది. ఉంశేవమి! ఆయన గారు తమ బూమూలు పాటనే పాడినారుం “ఇట్టివరంబు” అను (పథమా _నపదంతో జక వాక్యమూ- ఇందీ. -. తోడన్‌ ర0డవ వాక్యమూం సంబోధన రెండవ వాళ్యమునకు మొదట నున్నది” అన్నారు ఈరీతిగా తమ వాదముకొరకు నా యుదాహరణల కన్నిటికిసీ అపార్థములు చేసి; నన్న ధిజే.పించి తుద కిట్లన్నాళుం “క నిరూపణవల్హ నన్నయ కవితా సామాన్య లత్షుణర వాకస్ట మధ్య సంబోధన కాదని “శేలింది. ఇక మిగిలినవాని విషయంలోగాడా సంస్కృతం సూచనలతో సమన్వయిలచుకొని భట్టారకుని కవితా సామర్జ్య లత్రణాన్ని జగ _శృగా గమనించుకొని బోధపరుచుకోవలెం తీరకలేక నేను అన్నింటికి సమన్వయం (వాయలేదు. అపుకు భాషా శృవకఘలకు వందలలో కన్పడ్డ వాటికి "వేలల్లో నమూాధానం ఇెప్తాల” ఎట్లును 'ఇప్పదలచుకొనియే యున్నారు గనుక్క, కొంచెం తీరిక చేసుకొని ఈ (కింది పద్యములలోని సంబోధనలపును సమన్వయా మెట్ల క్‌ (నాసి త్వరలో (యకటింపవలసినదిగా భాషా'సేవకుడనై న నను (శ్రీవారిని కోరుచున్నా నుం

1. “అమృతాశనంబు 'సీయకయును జీవ! నా కజరామరత్వంబు నందుటయును, **.గోరికిం గరణతో దయసేయుము ఆదిం 2.106

వీతారీతులు శీర్‌! ల్సి “నాకు ననఘు |! వొవానంబ్నృవై మహాధ్యజమవై

యు౦డుమనిన” (=) లి, “మాయన్వయరా, జ్యాయత్తే మహీభారం

'బాయతభుజ ! నీవు దాల్చి తభిష. కడవై”ో (9-2-209) ఉ, “దివిజకన్యలతో నెనమైనవారు నీ

కున్నతిం (వీశసేయంగ నృపో తవు ! వానవుబోలి

లీలతో, ని న్నరలోకభోగము లవేకము లందుము

(జ-లీ-కే6క్రే

క్‌, “స్స కండు పంచిన నలఘుభుజూ 1

నను వివావామగుజే యనినన్‌” (9-కి-కే09) జీ. *మో, వచ్చు "తింగళేని జనపల్ల ళ్‌

వారును వత్తు రింతకున్‌ో” (౫-కవోగి

ఈ,కిందివి తిక్కన పద్యములు ;

1. “కొడుకులు బహువిధులని యొ

ప్పుడు విందును వారి తెజ/(గు ఫురువవరా ! యే

ర్పడం జప్పవలయు నా కని

యడిగినో (అను 2-8ఉపొ ౨. “నద్య్రతము నూనితవృ _త్తిం జరించువా(డనై

జనవర ! నచ్చినాండి” (9-వింల9క) &. “-శేపకడ నీరు దావక

మేవుగొనక మున్న గోవు మిక్కిలి భకీన్‌

భూపాల! యిచ్తు నది" (39-కి-కేక) 4ఉ “దైవిక కృత్యంబులకును

భూవర ! భూసుకుల సూత్మముగ ళోధింపం

గా వలదు” (9-8-171)

వ్‌రి

శీ58 నన్నయ భారతి ముగింపు:

నన్నయ, లిక్క-న, వారివలెనే- ఎజ్జన వాక్యముల నడును సంబోధనలు వాడియున్నారు, ఆచావ్యలుగా రదియెరుగక తప్పు వాదమునకు దిగినారు. అ వాదమును నిలబెట్టుషొనుటపక తప్పర్థము ఇెన్పినారు. తమ తప్పులను విస్పి చెప్పినందుకు నామై కనవికారు లరచి నారు, ఇది యంతయు అనాత్మజ్ఞ తవల్ల శకానదగిన దొనగు మరియు వాకు “వాక్యమధ్య నంబోధన కూర్పునకు బిగి తగ్గించోనన్నారు, అది *కూర్పు” అనగానేవో, “బిగి యనగానేమో బొత్తిగా తెలియని ఉత్త్యప్రనంగము, ఇవి నాకు తోచిన మాటలు,

మా రెండు వాదములను విచారించి తప్పాప్వులను ఇవెప్పవలసి నదగా విజ లకు మరియొకమారు నా విజ వీ

అణా (0లాానా

న న్నయ కవితాళి ల్ప వుం (శ్రీ నండూరి రామకృ ష్టమాచార్యులు.

అంధ) వాబ్దయ (చపంచంలో అదికవిగా, అంధ )కవితాలోక ములో త్రిమూర్చు లుగా విలవిల్లి న కవితయములో (పథముడుగా 'వెసినకవి 'నన్నయకవీ “మూ ర్తిసో భావుకలోకము. చిరకాలము మనః ఫలకములో చి_తించుకొని సొమొత్కరింప జేసుకొనుచున్నదిం నేడు రసజ్ఞడై న చి_తకారుడు ఈ మహాకవిమూ ర్తికి రూపకల్చన జేయుటకు (పయత్నింస వచ్చును. చితుళేఖనములోని వర్ణన మ్మేళ నము వలన వెలుగు నీడల వలన, కీఖావిన్యాసమువలన నన్నయ కవి భాతిక రూపమును చి(శించి దిజా శలముగా ప్రదర్శింపవచు ఏను, కాని నన్నయకవి అత్మీ యతను, అంతరాత్మను. చి(కించి చూపవు శక్తి వ్‌ చిత్ర కారుని కుంచెకులేదు.

కవీ అంత రాత గ్‌ కావ్యములో 'వతిఫలించును. కవి అత ము కాన్యమునకు బింబ (పతిబింబ భావము గలదు, అనిన వొకిక (ప్రపంచ ములోని కవి భౌతిక స్వరూపముగాని, వా_స్త్రవిశ జగత్తులోని కవి అక్మీయకగాని కాన్యమున ద్యోలకముగాదు. శావ్యములో గన్చించు నది కవి అంతరాత్మ. అతని దివ్యస్వరూపము. నన్నయ కవి “దివ్య మూర్తిని సామోత్క_రింప జేసికొనదలచు భావుకుడు ఆ మూర్తిని నన్నయ భారతములో'నే దర్శింపగలడుం

నన్నయ వివుల శబ్దశాసనుకు. నన్నయ భారతము అంధ్ర వాబ్బయమున అదికావ్యము. అనాడు 'జేశీయమునైన శబ్దములను, సంస్కృత శబ్ధములను వర్చి కూర్చి నుడికారపు సొంపులు తీర దిద్దిన శబ్ద శాననుడు? నన్నయకు పూర్వము “కెలుగులో శిలాశాననములు శానవచ్చుచున్నవి. ఆం(ధభామలో సాహితీవ్యవసాయము నన్నయకు

శ౮0 నన్నయ భారతి పూర్వమే ఆరంభించినది, వ్యవహారములో, లిలాసాననములలో అవ్యవ స్థిలముగ నున్న విష్టులశబ్దజాలమును తీర్చిదిద్ది నియతిగల్పించి శాసిం చిన కవి నన్నయ భట్టారకుడు. తెలుగు పదములక్కు సంస్కృత శబ్ద ములకు అెలుగు ఛందస్పునకు నంస్కృృత ఛందస్సునకు తీరుతీయ ములు దిద్ది పద్యములు చెక్కిన శిల్చి నన్నయకస్‌,

నన్నయ అవిరళ జపవోమ తత్పరుడు, సంహి తాభ్యాసుడు, “కెలుంగునవ్‌ మహాభారత సంహితారచన బంధురుడు.” (బహ్మాాండాది నానావురాణ విజ్ఞాన నిరతుడు. లోకజ్ఞడు. నన్నయకు అర్ధముమోద, అంతకంటె శబ్బముమిోద నిష్టుగలదు. దీనికి కారణము నన్నయ శబ్ద శాసనుడగుటకాదు. నన్నయకవి నిష్ట శబ్బముమిద మోత మేగాదుం రమణీయార్థమును పితిపాదించు శజ్ఞములు, వాని కూర్చు; గురులఘు వుల అనుపూర్వి మాత్రమేకాక వతదుచ్చారణమిద మెండు. దీనినే “అతీర రమ్యళత' అని నన్న యకవి చెప్పికొన్నాదు. ఈ అత్ష్వర రమ్యత శబ్దముల కూర్చులో అక్షరముల అనుపూర్విళో, వతదుచ్చారణవల్ల అభివ్యక్రృమగు నాదములోనున్నది,నన్న య నాద బహో పాసి. లలిత లలితమ్ములై న సంస్కృృతపదములు, కమ శని నుడికారవు సాంవులనీను "తెనుగుపదముల నన్నయ పద్యములలో _ ఆగుపలఘువుల అను పూర్విలో అతరరమ్యతగా వెల్లీ విరిసినది,

“నండుమనుంబు నవ్యనవసీత సమానము” అన్న పద్యములోని రమణీయార్థమును అటుంచ 'తెలుగుపదముల కూర్చు; సంస్కృత పదముల నమాసనము రెంటిని మేళవించిన పద్యమునడళ , అఆనడక్రలో జనించు *నాదము అతర రమ్యతగా పరిణమించుచున్న ది. ఈ అతుర రమ్యత సర్వజనై క వేద్యము. శష్టార్థములకు అతీతము, విశిష్టము, అనగా తెలుగు రానివారుగూడ విని అనందింపవచ్చును,

అత్షర స మ్మేళనములన జనించు నాదమువై వన్నయకుగల నిష్ట

కసిళారీతులు నే! కచేవయాని ఘట్టములో నన్నయ కవితాహృదయమును చీల్చుకొని స్వయం వ్య కృముగు చున్నది కచుడు శుకుడు ఉదరమును చీల్చి కొని వచ్చినాడు, అ సందర్భమున --- “విగత జీవుడై. పడియున్న వేదమూర్తి అతనిచేత సంజీవితుడై. వెలింగ దనుజమంగ తి యుచ్చారణ దయుచేత అభిహితంబగు శబ్దంబు నట్లపోలె” మృతుడైన "వేదమూ ర్తి శుకుడు ఉచ్చారణ దముచేత అల్ళి హీళమైన శబ్బమువలె తిరిగి సంజీవితుడై నాడు భంగ్యంతరమున జెప్ప వలసి వచ్చిన ఉచ్చారణ దముడు కానివాడు ఉచ్చరించు శబ్దము మృత్శపాయము, ఉచ్చారణ దముడు వేరు; సంగీత విద్వాంసుడు వేరు సంవృత మహాభారతములో "లేని ఈ ఉపమూనము నన్నయ కవితా హృదయము మండి పెల్లి ఏరిసినది, నన్నయ కవితా శిల్పములో అతరరమ్యుతకు శోడుపడిసదిం “పసన్నకథా కవి తార్థయు క్తి నానారుచిరార్థ సూక్తి నిధి నన్నయ కవి కాన్యములో నీ అశర రమ్యతయు;, 'స్రసన్న కధా కవిళార్థ యుక్రియు నల్లి బిల్లి గ పడుగు పేకవలె నల్లుకొని యున్నవి పూర్వోక్త "కులైన నూతిములకు నన్నయ మహాభారలేమంతరయు. నిదర్శన పాయమే, అర్థ (వపంచార్థమై కొన్ని పద్యములను ఉచావారింస వచ్చును “వాడిమయూఖముల్‌ గలుగువాడ పరాంబుధి (గం కే "భీనువుల్‌ శీడిటవ చ్చె నేశతను నిష్టుమెయిన్‌ భవదగ్ని సళో_తముల్‌, ,. ఇవి జేవయాని కచునిరాకకు నిరీమీంచుచు తండితో పల్కిన పల్కు-లు; ఈ పద్యములో “సూర్యుడు అను అర్థములో “*వాడిమ యూఖముల్‌. గలుగువాడు” అన్ని నన్నయ _ (పయోగించినాడు.

శీర నన్నయ భారతి సూర్యుని చండ(ప్రచండ కిరణములు “౯వాడిమయూఖములతో”” గనిపిం పదు. ఈ దీర్ధ సమాసనమును, ఈ దీర్హాతురములను ఉచ్చరించునవుడు వుట్టు నాదము సుకుమార (శ్రీ కంఠస్వరము, "శ్రేజవరాలు, శుకుని ఇారాబుపట్టి అ(శమ వాటికలోని తాపనకన్యక "బేవయాని నోటిలో “రీక్టసచండ కిరణ డువాడి మయూఖములు గలుగువాడై నాడు. 9శ్లే ఈ పద్యమునంతయు. పఠించినచో గుగులఘువుల అనుపూర్విః ద్‌ర్తూ తరములు వ్లుతములుగా నినదించుట, వాడి... మయూఖ .. మృగ రాతసం... ఈ తూర్పు కన్యకా కంఠస్వరమును మాతమే స్ఫురింప జేయును, నన్నయ అతుర (ప్రపంచమున మేటి శిల్పి

దుక్శానుడు (బౌపదిని సభలోని కీడ్చి తెచ్చినాడుం

“ఆవన జాననన్‌ గురుకులాపశదుండు గడంగి రాజసూ

యావబ్బథంబునందు వసుధామర మంత పవి(తవారి ఛా

'రావళ్ళి'జేసి పావనము లైన శిరోజములన్‌ 'దెమల్బి పా

పావహు డీడ్చి తెచ్చె......

ఈ పద్యములో రమణీయార్థ ప్రతిపాదముల్తైన శబ్దములు మాత్రమే నన్నయ కవితా శిల్పమునకు తార్కాణములు కాజాలవుః నన్నయవాడిన ఆ శబ్బముల'నే వాడి ఈ పద్యమును గద్యముగా 'జెప్పీన తొల్లిటి రసన్ఫూర్తి గల్లదు, 'లేతగులాబిపువ్వును “ేకలు కేకలుగా విడదీసి అర చేతిలో పెట్టి చూపినట్లు ఆఅందము మటుమాయమైవోవును, తిక్క-నమహాకవి కూడ నన్నయ కవితా శిల్చ్పముపై పూజ్య భావము గలవాడనుటకు ఈ పద్యము ధ్యజప్రాయమైన నిదర్శనము, తిక్క-న గూడ చంపకమాలన్తే ఆ వి "కార (పాసతోజే *రాజకూయావ బృథంబునందుి అను ఆ మాటలనే వాడి (శీకృమనితో జొపది తన పడిన భంగ పాటును చెప్పించినాడు.- లకి గో

కవితారీశులు తక (శ్రీకృష్ణుడు ధర్మ రాజునకు పదునాలుగువేల మక్తేభములను రాజసూయ యాగమున బహుమానగా నిచ్చును “మందిత సూర్యరళ్ళ్శిరుచి మన్మణివోర చయంబుతో గట స్యంది సుగంధి చాన జలసంపద నొప్పెడువాని "జీవకీ నందను డిచ్చె (బీతి పదునాలుగు వేల గజంబులన్‌ో పదునాలుగు'వేల మశ్తేభములు, కనుచూనవు మేరకు అందకుండ కదలివచ్చుచున్నవి. అఆమశ్తేభములు సాలంకృతములు, మణిబోరము లలో (పలిఫలించు సూర్యరశ్ని శ్‌ సూర ౌంతిని లిరస్క-రించుచున్నది, ఈ రమణీయార్థములను వబ్బములచే (పతిపాదించినాడు “మందిత సూర్యరశ్శి రుచి న ్రలీహార చయంబుతో, గటస్యంది సుగంధి చానజల సంపద నొప్పెదువాని జేవకీనందనుడిచ్చె.... ఈ దీర్ధ నమాసములు, వతదుచ్చారణ వలన పుట్టునాదము, పొసనమైన “ది శారముల పొనఃపున్యము మశ్తేభయూధముల గంభీర మంద గమనమును స్ఫురింప జేయుచున్నవి, విశ్వసాహిత్య 'చపంచములో శబ్దార్థములకు ఛందస్సునకు భిన్నమైన నాదముచే కవితాశిల్బ్పమును నిర్మి-చిన మహోకవులను గేమె "లెక్కింపవచ్చును. ఈ మహోకవులలో నన్నయ మేరుపూసం దుశ్శాసనుడు (డౌ"పది వలునలొలిచినప్తూడు భీముని (పతిద్ధృన్ను చెప్పు పద్యము; “కురువృద్ధుల్‌ కురువృద్ధ జాంధవులనేకల్‌ చూచుచుండన్‌ మదో ద్ధరుకై _దౌపదినిట్లు “జేకినఖలున్‌ దుశ్శొననున్‌ లోకఖీ శరలీలన్‌ వధియించి తద్విపుల వతైనల రక్తము ని ర్ధృర ముర్వీపతి చూచుచుండ నని నాస్వాదింతు నుగాకృరిన్‌*

[6కీ నన్నయ భారతీ

ఈ పద్యములో కురువృద్ధులొ గురువృద్ధ. . .మదోద్ధరుడై --- త్యాది సమాసములు, “ద్దికార ప్రయోగ పౌసుపున్యము. భీముని రొ(దాళృతిని, భీమసేనుడు తన గదాదండమును పలుమారు నేలపై షుళ్ళిపించి (ప్రతిజ్ఞను సల్పుటను చెప్పక వెప్పాచున్నది. “తద్ద్విపుల వతుశ్యైల. . నిర్భర” మను దీర్ధసమాసము నుచ్చరించుచున్న ఫుడు భీముడు పండ్లు పటపట కొరికినట్లు, “ఉ,గాకృతిన్‌ అని (_కేన్చినట్లును స్ఫురించుచున్నది. పద్యములోనున్న వ పదమును ఈ అర్థము చెప్పకు న్నను అక్షరముల అనుపూర్వి; వతదుచ్చారణలో- జనించు నాదము వలన నిదియంతయు స్వయంవ్యక్త మగుచున్నది.

ఇ క్షే రాజనూయయాగమున శిశుపాలుని నించోచాక స్టములును ధర్మ రాజును అధితేపించుచు. శిళుపాలుడు “అవన్సీనాధులానేకులుండగ విశిష్టారాధఢ్యులార్యుల్‌ మహీదివిజుల్‌ పూజ్యులు పల్వురుండగ ధరిత్రీ నాథ... అనుచు సభనుండి లేచిపోయినాడు, అవసీనాథులనునపుడు “సి గురువు మాత్రమే గాదు. వ్లతము, అీనుడై న శిశుపాలుడు "కండు. చేతులను నీలమచైమోవి లేచుటను స్ఫురింప జేయుచున్నదిః “విశిష్టారాధ్యులు”- అరాధ్యులు అని - ఆకాలను న్లుతముగా నుచ్చ రించి గిజ్జున తిరిగినాడు. “ధ8ితీనాథి అను గంజోధసమున “రి(తీ నెందు గురువులు, ేఫము, “రితి అనునప్పుడం జూరి ఇండడంగులు ముందునకు వైచినాడు. “దాశార్హుండు ఫూజార్హుడో అని వకార ముతో తల పలుమారు పంకించి (పశ్నించినాడు. ఇది నన్నయ కవితా శిల్బములోని విశిష్టత, ఇ

ఛందన్సుతో, ఛందస్సుకం'కొ అతీతమైన విశిష్టమైన నాదముతో గురులఘువుల ఆనుపూర్వితో వతదుచ్చారణచే నుదృవించు నాదముచే నన్నయ రసప్లుతము గావించుచున్నాడు. కవి ఉపపాదిందు అర్థము అని ర్వాచ్యమనిి ' వాచామగోచరమని; వర్షనాతీతమని ఆలంశారికులు

కవితా రీతులు శీరఫ్‌ వర్మించుచున్నారు. కవి అలీం్టదియములైన సత్యమును, సాందర్య మును దివ్య చమువుచే దర్శించి 'కావ్యమున (పదర్శించును వ్యవహా రములోని శబ్బమునకీ శ కి లేదనుట “వర్గనాలీతమనుటలో గతార్థము" నన్నయ కవితాశిృబ్బృమును సమోమీంచినచో “రమణీయార్థ (పతిపాదక శబ్దః శావ్యమోఅన్న (శ్రీ జగన్నాథ పండితరాయలు కావ్య నిర్వచనమెంత అలివ్యా _ప్రిదోపమునకు పాల్చడుచున్న దా “యని పించును.. కావ్యము రసాత్మకమనుట్య, రసానందము సద్యఃపర నిర్వృతి అనుట బుపిశల్చులైన భారలీయాలంకారికుల (ప్రాచీన సిదాంతముం నే 459)

నన్వయ కవిత్వము (శ్రీ భూపతి లక్ష్మీనారాయణరావు

కవితా స్వరూప న్వభొవాదులను గూర్చి పండిత విమర్శకు లొనేకులు వివరించియున్నా రు. భారతీయులునూ, పాశ్చాత్యులునూ (పతిపాడించిన నిర్వచనములనూ, వానివై తరువాతి కాలమున రచిత మ్నులైన వ్యాఖ్యానములనూ పరిశీలింపగా, =క్‌విత ఉచా _త్తమూ, వ్యృాద్యమూ, ఇం(దియోక్తేజకమూ అని మూడు వర్గములుగా నేర్ప డుచు్నట్లు 'లెలియుచున్నడి, 89 వంంటా సేం! 000 న్‌086005 0610” అనెడి నీధాగముకూడా వపైవిభజనతో సమ నయ మగుచున్నదిం

భామహుని నిర్వచనము మొదలుగా జగన్నాథ పండితుడు ప్రతిపాదించిన నిర్వచనము వరకూ, ఆలంకారికులు నిర్వచించి వివరిం చుదూ వచ్చిన కావ్యలతుణము లన్నియూ వాలవరకు హృద్యమ నెడి కవిళావిభాగనున కే ఎక్కువగా వర్తించుచున్న వనీ చెప్పవచ్చును. రమణీయార్థ (పతిపాదకమైన శబ్దము కావ్యమనెడి జగన్నాథుని నిర్వ చనము. ఈహృద్యకవిత వివిధనిర్వచసములకునూ సారభూంతమైనదిగా గోచరించుచున్నది. ఉద్వాల్తమైన కవిత్వము సర్వ(తా వృాద్యమైన దిగా నుండక పోవచ్చును. హృద్యమైనదంతయుూ ఉదా_త్తముగా నుండ నవసరమునూ'లేదు, ఐనను ఉదాత్తమైన కవిత హృద్యమైనది కూడా శానచ్చుమ. వాల్మీకీ రామాయణ కవిత్వముతోపోల్చి చూచినపుడు భారత కవిత్వము హృద్యమైనదిగా తోపకపోవచ్చును. అంత మాత మున భారతకవిత్వ ముదాత్తమైనది కాకపోదుగచా! 1602845, 50119 కవల రచనలందు కాననగు వృాద్యత 11126, ౨1౪116 ౦0౧669 కెజ60స30 1091 వటి మహో కావ్యములలో గోచరింపళ పోవచ్చును. వినను ఈ యుద్దుంథముల యుదా_త్తతకు భంగము కాదుక దా!

కవితారీతులు ఉం? ఈ దృష్టళో పరిశీలించి భూడగా, శావ్యమునకు ఉదాత్తత నాపాదించెడి లక్షణములు -- విశిష్టమైనవి - వవియో శ్రల వనియూా, వానిని బట్టియే శావ్యమున కొన్నత్య మేర్చడుచున్నదనియూ నిర్ణయమగుచున్న ది. ఈ లమణములను పాశ్చాత్యులు 010 వెంట లక్షణముగా వరిగణించినారు, 2010 కింంటు' లమణము'ను నిర్ణయి ౦చుటలో చాలవరకు ఇతలివృత్న మునే ఎక్కువ (పాధాన్య 'మేర్చడీ నది. ఇళివృతృముయొక్క- విన్నృతిన్సీ వై శిష్టమునూ, అది నిర్వహిం చబడిన విధానమునూ బట్టి - ఈ యుదాత్తృత - సిద్ధించునని విమర్శ కుల అభిప్రాయము, మానవుని భావ్యోంతర జీవితములకు (పతివింబ మగుచుండుటకీ కాక ధ్వని (పభానమైన వాఖ్యానమగుచూూ గంఘ జీవిత సర్వన్వమునకునూ 'పలిక్ళతియగు మూ, మానవుని జీవిత సపవ్య తికి మార్గదర్శక మగుభూ, భావి! మానవజాతి కుపాదేయమైన నంక్కృతిగా నిలిచి, విశ్వ(శేయమును పరమ ధ్యేయముగా నిడికొన్న శచన ఉదాత్తేశావ్య మని చెప్పవచ్చును. ఈ లత్షణము లన్నియు మన భారతి రామాయణములకు సమ్ముగముగ వర్తించుచున్న వి, ఇట్టి ఉదాత్త శావ్యనృష్టి జరుగుటకు కవిజీవితము కూడ ఉదాత్త మె యుండుట వనరము* సామాన్యమైన జీవిళివధులను చొట నివ్యక్షికి ఇట్టి కావ్యరచన సాధ్యముకాదు, మౌానవజీవిత మందలి 'బావ్యూ సంఘటనలను మా(తమే చూడగలిగిన కవి అలంకార కోభిత మైన, వృాద్యమైన, ఇం(దియో త్తే జకమైన వర నలను, సన్ని వేశములను. చితింప సమర్థుడు కావచ్చును. పంతలకు నొక విమగు చిత్తవికా సమునో కలిగింపవచ్చును, కాని, ఈ సంఘటనలపను హీతుళూతము లె నిగూఢనమురైయన్న, 'బా'హ్యేం్యదియముల “ కగోచరదు వై యున్న 'చశ్ళతితత్త ప్రమాలను ఆగహింపనివాడు, మానవ జీవిత తత్వమును చిత్రింపనూ లేడు వ్యాఖ్యానింపనూ లేదు శావున్వు (వకృతలికి భాష్య

గవ నన్నయ భారతి (పణేత కావలసిన కవి పుట్టుక చేతను, శిక్షణ చేతను, ధ్యేయము చేతను, సంస్కారము చేతను కూడ అసాధరణ వ్యకియై యుండవ లెసు, కను కనే - “నాన్ఫపికురు లే శావ్యం” అని (పాచీను లభిిపాయపడియు న్నారు, ఆత్మసంయమనము (ప్రధాన లమషణముగా, బా హ్మేర్యదియాంత "శేం్యద్రియములను స్వాధీనమునం దుంచుకొని, ద్యంద్వముల కతీత్పుడె విశ్వ(శేయమును పరమ ధ్యేయముగణా నిడికొన్న బుమితుల్యులు మాత్రమే (పకృతి భాప్యు కారులు శాంగలరు, అయినను బుమషు లెల్లరును కావ్యకర్తలు కా లేదనెడి విషయము కూడ గమనింపదగినది శాగా బుపికి గల లత్షణములతో'ాటు, కావ్యదృష్టి యూ రచనాశ క్రీ యూ కూడ అనసరములుం, వీనినే నున అలంకారికులు (పతిభః వ్యుత్పత్తి; అభ్యాసము-ఇత్యాదిగా కనిలషణములను పేర్కొనియు న్నాపు తొలుత పేర్కొన్న బుపీలకణములనూ, ఆలంకారికలు వివరించిన కవిలతణములను కూడ నొక వ్యక్తిలో నెలకొన్ననాడు ఉదాత్త కావ్యన్సషి, సాధ్గమగును, బాస వాల్నీకులు 9ట్లి మహా కవులు వారి ల కవిర్రయటు వారు గబ నన్నయాదుల జీవితములు, భారతమును రచించుటయందు వారికి గల ఆశయములు, భార లేతి వృతృముపై వారికి గల గౌరవాద రములు - వీనిని బట్టి చూడగా ఉదాత్త కావ్యరచనకు వీరెట్లు సమా స్థలో, వస్వము కాగలదు* భారతభారతీ శుభగఛస్తి చయంబులచే ఘోరసంబోర వికార సంతమనసజాలము యొక్క. విజృంభణమును తొలగించి సూరి చేతోరుచి రాబ్బ బోధవరతుకైైన పరాశరాత్శ జూం భోరువా మిశ్రుడు కవిత్రయము వారికి భారత రచనయందు. గురుడ్రై నాడు ధర గౌత్రుము "వేదాంతము, సీలిశాన్త్రము, ఇతిహాసము, ఫురాణము ఇత్యాదిగా పశంసింపబడుచున్న భారతామ్నూయమును విశ్యజసీనముగా రచించుట వీరి ఆశయము, భారత రచనచే వ్యాసు డు ద్లైశించిన లక్ష్యమే కవిత్వయము వారికిని లథ్యమై నదిం

కవితారీతులు ఉ09

అమితాఖ్యానక శాఖలతో, వేదాన్థామలచ్భాయతోనొప్పూచు, సుమహోవర్గ చతుష్క_ ఫువృవితతితో శోఛిల్లుచు, కృష్ణార్టునోత్తమ నానాగుణ కీర్తనార్థ ఫలమగుచు, ధా(త్రీసుర(పార్థ్యిమగుచు, భారత పారిజాతము దై్వపాయనోద్యానజాతయె యొన్ఫినదిం వివిధాఖ్యా నములు వేచార్థములు కలవు గనుకనే తద్దంథము ఛా(తీసుర (పాక్థ్యమై విలసిల్లి నది. విన, ఛాతీసురపార్ధ్య మెద్ది?

(త్రిలోక రతుకులై నవారు సురులు, మానవలోక కల్యాణము నుస్తేశించువారు. ధ్యాతీసురులు. *గో (వావ్నాగేభ్య శ్క్ళుభమస్తు నిత్యమ్‌, లోకాస్సమస్తా స్ఫుఖినోభవన్తు”.. అనునది వీరి భ్యేయము. ఇందు “గో” శబ్బమునకును “టావ్నాణో శబ్బమునకును అర్థము సరియగు విధమున వివరించుకొన వలసియున్నది, మానవుని ్రాపం చిక జీవయా[తకు ఆధారభూతమయిన భౌతికనంపద యంతయు గోళ్హ మువేతరను, ఆధ్యాత్మిక జ్‌విత సర్వన్వమును ళ (గావ్నాణి శబ్దము చేతను ఇందువ్య కృము చేయబడియున్నవి. గోశబ్బముసకు భూమి యనియు, (బవ్మా కబ్బమునకు పరత_త్త్వ్రమనియు. నర్ధములు, భౌతిక జీవితమున కంతకును ఆధారమైన భూమియు, పారమార్థిక జీవితమునకు ఆధారమైన _బావా శ్రణత త్వములు రథీతము లయినచో సర 3(పజా (యన్సు నిద్ధించునని ఈ వాళ్యద్వయముయొక్క భానమైయున్నది. మానవజీవితము లోకకల్యాణ (వదమై ఫలించుటకు భౌతిశ సంపదయు, ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానమును కూడ నవసరములు, అదియే జీవితము తరిల- చుట, ఈ భావమునే “అవిద్యయా మృత్యుం తీరా? విద్యయా అమృత మశ్ను లే” అనియు వివరింనారు. అట్టి సమ్మిగమైన జ్ఞానము నకు విజ్ఞానమునకు అఆళరమై యుండుటబే భారతమున కంఠటి గార వము కల్లిన డిం న్యాసునియొక్క్‌యా, తదనుయాయుల యొక్కయు వా_స్తములలో ఉదాశ్తేతిహోసముగ. విజ్ఞానభాండారముగ సిద్ధి-చిన

శ70 నన్నయ భారతి మహాభారతము అంధమున కవి(తయమువారి వాస్తములలో మహో శావ్య స్వరూపమును లగొ్న్నది, _

వ్యాసుడు _పధానముగ _ ఇతిహాస రచయిత, రసవంతమగు శావ్యరచన అతని యుచ్లేశము కాదుం నత్యధర శ్రములక అపద కలిగి సంఘము పాపావిష్టమైయున్న సందర్భమున సారన్యతము ఉజ్వారా సత్యధర శ్రములను పునరుద్ధరించి సంఘమునకు స్వస్థత చేళకూర్చుదలచిన వాడు వ్యాసుడు. "కావున, వ్యాసుడు నంఘమునకు గుకస్థానమున నీలిచియున్నాడు, పాండవ ' కొరవుల వంశ చరి తయే (పథానమైన అఆభధారముగ, లోకవృ త్తీము నంతటిని (ప్రజలకు వివరించి పాపపుణ్య చుల స్వరూపమును వారికి అర్థమగునట్లు జేసి చారిని సత్యధరో న్కు ఖులుగ నొనర్చుట వ్యాసుని ఆశయము, కావున) ఇతిహాస నూర్ల మున కథను నడిపించుటయే యతడు భ్యేయముగా నిడికొన్నాడుం భారత రచనా విషయమున కవిత్రియమువారి 'భ్యేయమంను వ్యాసుని 'భ్యేయమును నొక్క శు! అయినను, రచనావిధానమున బీ రవలంబిం చిన మార్గములు వేరు. భారతకథను ఆకర్ష శీయముగ రనవంతమయిన విధమున కావ్యముగా తీర్చిదిద్ది ప్రజల మనస్సులను చూరగొనుట వీరి యాశేయము. శేవలము ఫవురాణ విధానము కని[తయము వారికి నచ్చలేదు, కావున వ్యాసుని రచనకు కావ్యత్వము నాపాదింపజేసిన' వారు కెలుగు కవులు,

ఇముగ సర్వలోకజను లెవ్వనియేని ముఖామృ తాంకుబిం

బము శన నుదృవం బయిన భారతవాగ మృతంబు క్రర్షరం

(థ మృను నంబలిం దవిలి _-కావుదు రట్టి మునీందిలోకవం

“ద్యు మ్ముని నప్పరాశరసుతుం బిణమిల్లి కరమ్మ్లు భక్రితోన్‌

అని నన్నయ భారతము వ్యాసుని వాగమృత మనియు దానిని లోకులు కర్ణ రంధ్రమ్మను నంజలిం దనిలి తావుదు రనియు వర్షింం

కవిశారీతులు శ నాడు, ఈ భావమునే తిక్కన “భార తామృతము కర్ణవుటంబుల నాఠ్ర (గోలి యాం(భావలి మోదముం బొరయునట్లుగ.” "తాను భారతము రచింతు నన్నాడు, ఫౌరత విషయమున నన్నయ తిక్కన లిరువురకును ఇట్లు భావై క్యము కలదు, థొారలమును వర్శించుచు వీన్‌ వాడిన యమృతశబ్దము గు_ర్తింపదగినది. అమృతళబ్దముచే బోధ్యమైనది ఆత్మ [! 'సాయోత్కారమునకు సాధనమైన విద్య, ఉపనిషత్తుల యందున్యు ఉత్తర మిమాంసయందును బోధింపబడిన ఈ విశిష్ట విద్యయే అమ్మ తత్వము నొనంగునది. అట్టి విద్యను బోధించునది గనుకనే భారతము అమృతమని 'వేర్కొ-నబడినది. అట్టి భ రళార్థమును లోకులు అన క్షితో కర్లవుటంబుల నార (గోలి యూనందమును బొందుదు రనుటలో ఆంధ భారత రచన లోకులనాకర్షించునట్టి కమనీయ విధమున ' నడచినదని స్ఫురించుచున్న ది.

ఇట్టి కావ్యరచనా విభానమున కనీ[(తయమునకు ఒరవడి యయిన ఇశాడం వాలీ జీ" భారత 'రావమాయణములు ఆెండును ఇతిసోనములు? మహాకావృములు అయినను, రచనా విధానమున నీ ెంటికిని భేద మెంతయో కలదు, వశ్యవాక్కఒగు వ్యాసుని రచన (వకృతి సిద్ధముగా స్వేచ న. అర్థభావములను అనుసరించి సిద్ధించినది. కావున స్వేచ్చగా (పక్యోతియందు పెరిగి. అనేక ముఖముల వ్యాపించి గంభీర న్వరూస మును గైకొన్న మహారిణ్యమువలె భారతి రచన గోచరించుచున్న టి ఇందలి గాంఛీర్యము, గౌరవము నిసర్షమగు హా లకి సౌందర్యము భగవత్సృష్టివలె. ఆమృతావవామైనది. కావుననే. “బుద్ధి బాహు 'చిశమమున_ దుర్లమార్థ్ధ జలగౌరవ ఖొరత భారతీ నము(చము దకి యంగం నీదను విఛా్యాతునవైనను నేరబోలునే”- అని నన్నయ ెప్పి యున్నాడు వాల్మీకి కశామాయణ రచనా విధానము వేరు. వ్యాసుని రచన (పకృతియందలి మహారణ్యమును పోలుచుండ, వాల్మీకి రచన తీర్చిదిద్దిన మహోద్య్యానము వంటిదిగా గ నబడుచున్నది, శబ్దముల

శతి నన్నయ భారతి కూర్చు, అర్థమును (పసన్నముగ వ్య _కృము చేయుట, భావములను మనోవారమగు విధమున గూర్పుట్క వర్ష నలచే సన్ని వేశములను రమ ణీయముగ నొనర్బుట మున్నగు (పధానకాన్య లషమణములు వాలీ ఖీ రామాయణమునందు కాననగు విధమున వ్యాస భారత్‌ రచనయందు గోచరించుట లేదు. ఇందులకు ఈ మహద్టల ఛిన్న దృక్పథముళలే హేతువులు, వాలీ శ్ర్రీయందలి యా కావ్యవిధానమే "కలుగు కవిత యము వాగికి బోవడి యయినది్వి " “దుర్భర తపోవిభవాధికున్‌ గురుపద్య విద్గకు నాద్యు సం బురుహగర్భవిభున్‌ (చేశసువ్వుతు భక్తి దలంచుచున్‌”- అని నన్నయ వాల్మీకిని మొదట (ప్రశంసించి తరువాతి పద్యమున వ్యాసుని తలచబియుండుట గమనింపదగినది, అందును, గురుపద్య విద్యకు నాద్యుడు వాల్నీీయట. ఇారి(తక దృష్ట్యా భారత రచనకు తరువాతనే రామాయణ రచన జరిగినదని యభిపాయము కలదు కదా! అట్లుండ గురుపద్య విద్యకు వాల్మీకి ఆద్యుడని నన్నయ నుడువుటలో నభిపాాయ 'మేమైయుండును ! భారతమందలి కవితయందు కంశున్కు రామాయణ రచనలో విశిష్టమైన రామణీయక్షత నన్నయకు గోచరించియుండుటచే పద్య విద్యయందు వాల్మీకయే _పథముదు. అనగా మొదట పేర్కొన దగిన వాడు అని యభి(పాయపడి యుండునని యూహింపవలసియు౦ దును, కావుననే వాలీ కీ రచనను ఒరవడిగా "పెట్టుకొని సన్నయ లన పద్యరచనను సాగిందినాడని "చెప్పవచ్చును, ఈ “పద్యవిద్య” యను (వయోగమును బి చూడ నన్నయ నాటికీ పద్యరచన ఒక కళగా యుండెనని తలంపవలసి యున్నది. అలంకార (గంథములు కావ్య (స్థానములు అప్పటిశే (పచా రమువకు వచ్చినవి కావుస “కావ్య సౌందర్యము"ను పోమీంచు నాస క్రి లిగినది.

కవితారీతులు శకి

మరియు (పనన్న కథా కలిళార్థయు క్షి, అతురరమ్యత, నానా రుచిరార్థస్తూ క్ని మున్నగు కాన్యరచనా విశిష్ట లక్షణములను నన్నయ ీర్కొని యుండుట కూడ ఈ యభిప్రాయమును బలపరచుచున్నదదిం కావున నన్నయ నాటికే పద్య విద్య తెనుగున బాగుగ నభివృద్ధిగాంచి యుండినదని యంగీకరింపక తప్పుదు, అట్టి పద్య విద్యకు భారత రచనచే స్థిరత్వము కల్పించ్చి చాని నొక కళగా తీర ఎగద్లి ఆదికవి యను గౌరవ మును పొందినాడు. భారత రచన నన్నయ యొక్క మొదటి కావ్య మని కూడ నంగీకరింప వీలులేదు - చూడుడు,

విపరీత పతి భావ లేమిటికి నుర్వీనాథ యీ ఫ్వుతగా

(త్రపరిమ్యంగ సుఖంబు సీకొనుము ముక్ష్తాహార కర్పూర సాం

(దపరాగ (పసరంబు చందనము చంద్రజ్యోత్స్నయున్‌ వ్యుతగా

(త పరిన్వంగమునట్టు జీవ్రలకు వృాద్కంబే కడున్‌ శీతమే !

అని మాధుర్య (పసాదములుగా శయ్యా సౌభాగ్యముదే నొప్పూచు;, రమణీయార్థమును లలితములగు పలుకులచే (పతిపాదించుచు వై సర్లికములు నర్ధపోషకములు నగు నలంకారములచే శోభిల్లుచు నుం డెడి యిట్టి పద్యరచన నన్నయ (పథమ (పయత్నమని తలంచుట యెట్లు 1 (పాక్కనబన్థువిద్య యంతయు నన్నయ శ్రీ జన్మమున సిద్ధించి యుండవచ్చును. అయినను అభ్యాసము 'లేనిజే యెట్టి విద్యయు పరి ణలస్థితిని అందుకొనదనుటలో వి్యపలిప_త్తి యుండదు. భారత రచనా రంభమునకు పూర్వమే నన్నయ పద్య విద్యను సాధించిన వాడనియు, మహాకావ్యములు కాకున్నను వవో కొన్ని శావ్యములనైన రచియించి యుండుననియు నా నమ ననే ముం

ళ్‌ జ ల!

“దమూనిషాద (సతిస్టాంత్యమగమ శ్రా శాశ్వతీ సృమాః అను విధముగ వాలీ శీ నోటినుండి వెలువడిన సరస్వతీవలెనే నన్నయ

(60)

జ్‌?ఖీ నన్నయ భారత్తి నోటినుండి ఒక్క_సారిగా ఇట్టి భారతరచన ఉడి పడిన దనువారితో నేను వాదింస జూలను. నా యభఛభి[పాయ మిీదియని చెప్పి నమస్క జచుబయే నేను చేయగలిగిన పని.

ఫరచు వివేక సౌరభ విఖాసిత సద్గుణ పుంజవారి జోత్కర రుబిరములు నకలగ మ్యసుతీర్థములు* మజోమనోహర. సుచరిత) సావన పయః పరీపూర్మ ముల్చు నయిన కత్సధోంతర సరసివనములను ముదం జొనర శొనియాడినవాడు నన్నయ, ఈ సధొంతఠ నరసీవనములలో శానశ్ర్రృు చర నే కాని కావ్యాలాపములు శావ్యసకనములు ఉండ లేదని యూహించుట యెట్లు 1! ఉభయభాషా కావ్యరచనాభి శోభితుడు స్మతృతిభాభియోగ్వ్యుడు అని నన్నయను రాజన గేందుడు నిరాధార యుగ (పశంసించినాడని మయొట్లు చెప్పగలము. మరియు తనకు సహా ధ్యాయుకయిన వారాయ౭భట్టు వాబ్బథయ చురంధరుడు అనియు సంస్కృత కర్లాట (_పాళ్ళ తాంధభాషలలో కవిరాజశేఖరు డనియు వర్షింపబడుట శేవలము లాంఛనమని వెప్పలేముకదా! వీని నన్నిటిని బట్టి చూడగా భారతరచనా కాలమునకే నన్నయ సంస్కృతాం(ధ కవితా రొచనయందు సిద్ధహస్తుడయి యుండెననియు; ఆ అత శ వ్యాస మును అధారముగ గొనియీ మహాభారత సము[ద్రమును దరియంగ నీదుటకు పూనుళొనెననియు విశ్వసింపక తప్పదు; శశాంక 'ఆద్రజ్ఞాకు 'తొరకానముదయములను 'లెక్కించుట, సర్వవేద లశాన్రాముల యశేహసపారమును బొండుటయు నిట్టిడో ఛారత రచన సౌావించుట 'యట్టిదని ఇెప్పికోనిన నన్నయ 'జోసికి వలయు క క్రిసొడు ర్థ్యములు అర్హతలు శిక్ష ణాభ్యాసములు లేనిజేత న్శవోకార్యమునకు పూనునట్టివాడు కాడు, అవిరళ జపహోవుతత్పరుడు, సద్వినుళ'వ దాత చరితుగునిత్య సత్యవచనుడు - అను విశేషణములు కూడ గమ నింపదగినవి. పంచమ కేద మని గారవింపబడుచున్న మజహోభారతమును

కవితారీతులు శక న్సృళించుటకు మూ(తమే కాక అనువదించుటకు పఫూనుకొనవలసీన వ్యక్తీ యెట్టి యోగ్యతలు కలవాడ్రై యుండవలెనో యిందు వ్యక్తము చేయుచున్నాడు, అవిరళభజపహోమతత్పగుడు కనుక (పాపంచిశ న నయ ములయందును ధనకనకపదవీ వ్యావోహమనములందును ఆ స క్షి 'యీర్చడ 'శీదనుట గమ్యుమాన మగుచున్నది. అట్టి (ప్రాపంచిక విమయాతీతు డయి నప్వుడే భారత పో_క్తములగు వేదాంతార్థాదులను ధర్మసూత్ము మును తాను ధర్శించి యితరులకు జోధింపగలడు, అశ్లు తద్య్యక్షి యొక్క_ జీవితచరి్మి తెయు నిష్క-ళ0కము; లోకహితమును శాంటీ,ంచు నదియు కూడ సయియుండవలెను. లేనినాడు వ్యాసు డంగ్లేశించిన విశ్వ(శేయమును తిన రచన వలన సిద్ధింపచేయ లేడు. అందుననే సద్వి నుతావదాతచరితుడని తన జీవితభరిత) యొట్టిదో, భారత రచనకు గల యర్హత యుట్టిదో సూచించినాడు, అక్షు తాను నిత్య సత్యవచదను డనియు వెప్పుొనవలసిది.ఫారతాన్నూయముపై లోళమువకుఅందును పండితులకు నా డండిన గౌర వమట్టిది. అట్టి పంచమ 'వేధముము అను వదింప బూనువొన్న వష క్రీ విషయమున పెదవి నీరుపులు సంజేవా ములు పండితులలో కలుగకపోవు, కావుననే నన్నయ తేన యర్హ్శత లను కొంతకు కొంతే ముందుగా నివేదింయకొనవలసి వచ్చినదిం ఈ వధముగా (పతిభా వుల స్‌ _త్తృభ్యానములప అకళంకము, నుదాత్తము నగు జీవితము తోడగుచుండ భారత రచనచే విశ్వ_శేయ మునకు పూనుకొన్నవాడు నన్నయ; భారతము నార ధీకరించుటలో నన్నయ యవలంబించిన వీధానమును న్వతంతమైన దే. వ్యాసుని కభో (పగాళికకు వ-మ్మాతమును భంగము కలుగనీయక తత్తత్క_ధాంగ ములను శావో్యచిత మగు రీతిగా చిితించుచు, కథార్ధ్థమును పాఠకు నకు _వసన్న మగునట్లు వేయుట నన్నయ యవలంటేంచిన పద్ధకి, మూలమున వి సృతముగ తనకు తోచిన భాగములను కథా సౌష్టవము "నకు అనుకూలిం్రదునట్లుగా-కుదించుట మూలమున వర్మనీయమైన సన్ని

శ?6 నన్నయ భారతి 'వేశము ఈ మత్స్పృష్టము మా్యతమే అయియున్నచో దానిని పెంచి వర్శించుట, తన కాలపు రూఢినిబట్టియు సాంఘ్‌క వ్యవస్థను బట్టియు అనుచితములని తోచిన వానిని తొలగించియో "లేక కాచిళత్యాను గుణముగ మార్చియో కథను నడిపించుట ఇతడవలంబించిన విధానము లలో కొన్ని, సత్యవతీ పరాశర సమాగమమును వర్షించు ఘట్టమును పరికిం తము. యమునయందు ఓడ నడవుచున్న మత్స్య్యగంధిని తీర్ధ యాతా పరుడగు పరాశరమహార్షి గాంచినాడు. “అతీవ చూపసంపన్నామ్‌, సిద్ధానా మపి కాంవీ.ళామ్‌,

• ఇారుపవ+సిసీమ్‌, రంభోరూమ్‌, దివ్యామ్‌, శామ్‌ చాసవీమ్‌ కన్యామ్‌.”-- తొలి భూవుననే మవార్షి కామించినాడు. “గంగమమ్‌ మమ కళ్యాణి కురు్యే త్యభ క సరాశరుదు మనార్షి తవపోధనుడు, లౌకిక వ్యాపారాదులను లమీంపనివాడు; 'తాత్కొ-లికముగ విధిపాబల్యమున కామమునకు లోనై. “కళ్యాణి? మమనంగ మమ్‌ కురుష్వ” అని సూటిగా వమాత మును వకోశ్రాదుల కవకాశము లేక, జంకు బిడియము భయము అనువాని పన క్షీ లేక, దప్బీగొన్నవాడు జలము నక్థి చినట్లు, ఇంద్రియ తృ్తి నాళించినాడు. ఇది ఆ మహర్షి జీనితమునకును ఆ (పకృతి సన్ని "వేశమునకును సరిపోయిన వర్ష న, వవి చెప్పుటకును నోరాడని సత్యవతి (శ్రీ (హృత8ికిని (పకృ ్తికిని సహజమైన విధమున - “సా (బవీత్‌. పశ్య భగవన్‌ పారావారే స్థితాన్‌ బుమీన్ల్‌ అవయోర్షృష్టయో రీఇిః కథంతు స్యాత్‌ సమాగమఃో అని (పశ్నించి తప్పించుకొన జూచినది. మహర్షి యయిన వానిని అధిమే వీంచుటకగాని, నిరసించుటకుగాని. ఇష్టడక స్లిష్టపరిస్థితినుండి చల్లగా

శవిళారీతులు శ? తప్పించుకొను న్ర్రీీపయత్న మందు వ్య కృమయియున్నది. నత్యవతికి గల ఆత వి శ్వాసముకూడ ఆోటితమే.. కాని, మహర్షి రన తపః (ప్రభావముచే సకలదృష్టికోధకమైన సీబోరత్రిమిరమును. తత్తణమే కల్చింప జేసినాడు. తద్బ?భావదర, నముచే సత్యవతి విసీ శరురాలై నదిం

“విస్టితా సా భవత్‌ కన్యా (వీడిశా చ తపస్వినీ”

సిగ్గును విన 'స్రయమును ఆమెను లోగొన్నవి, పాపము, అయి నను అత్మ _పత్యయమును గోల్పోకఎ “విద్ది మూమ్‌ భగవన్‌ కన్యామ్‌ సదా వితృవశానుగామ్‌ త్వత్సం యోగాచ్చ దు '్యేత కన్యాభావో మవమానఫ కన్యాత్వే దూపి. తేవావి కథమ్‌ శశ్న్యే ద్విజోత్తమ గృహమ్‌ గన్తుమ్‌ బుపే. చావామ్‌ధీమన్‌ నస్థాతుదుత్స హే చతత్పంచి _న్య భగవన్‌ విధత్వ్వయదన _నరమ్‌” అని పలికినది. తాను కన్య, శం్యడి యధీనమునం దుండునద్వి తేన కన్యా త్వము దూవమితము కాగలదు, అట్లగుచో ళా నెట్లు నిలువగలదు _ అను విషయముల 'నేకరువ పెట్టి, ఇవన్నియు. బాగుగ యో చింపుము ద్వెజో_త్తమా అని పౌచ్చరించినది. ఈ పలుకులచే మహర్షికి (పీతి జనింప,ు తన సంగమముచే నామెష కన్యాత్వము దూవమీతము కాదని చెప్పి, యోజనగంధి త్వాది వరము లిచ్చి, అమె జన్మ 'శ్రవృ త్రాంతమును తెలిప, తన తపశ్శక్షిచే నామె యొదు రాడకుండునట్లు చేసినాడు బుషి. అట్లు లబ్ఞవరయాూ, (వీతయు, (్రీళౌవ గణభూమీతయు. అయిన యామె మహాద్భుత శర శ్రలను 'పదర్శించిన బుష్‌ సంసర్గమును పొంది నది, ఇది మూలమందలి కథన విధానము

పరాశరుని గూర్చిన వర్ణన 'యేమా[తమును మూలమునందు "లేదు. కాని నన్నయ--

శ8 నన్నయ భారతి గతమదమత్సరుండు _తిజగద్వినుతుండు వసిస్టపౌ(తు డు న్నతమతి శక్షిపు[తు డఖునాశన ఘోరతపోధనుండు సు (నతుడయి తీర్థయా_త చనువాగు పరాశరుడ న్నునీం దు డ ,య్యతిన తలోదరిన్‌ గనియె న య్యమునానది యోడ కేవ్చనన్‌. అని యొక పద్యమున సీ సన్ని వేశమునప ఆరంభముగా పరాశర మహర్షి ని వర్మించినాడు. తేపోధనుడైై, బుపి.యైయుండిన పరాశరుడు ఇంద్రియనిజేత యగుటకు బదులుగ ఇందియములక లోనై సత్యవతి యందు 'వవర్తించినాడు. ఈ కార్యమును సమక్థించుకొనుటకు పరా శరువి వర్ణన అవనరమైయున్నది. మదమత్సరము=ను జయించినవాడు,

• (విజగద్వినుతుడ ఇమ్య్యూకుల కులగురువగు వసిష్టుని మనుమడు. ఇంతియ శాక పాపమును సశింప చేయునట్టి ఘోరతిసోధనుండం- అట్టివాడు సుువతుడరు శీర్థయాసత.చనుచు కర్మ్శపరిపాఠముచే ఇం్యదియవకంవదు డయినాడు. ఈ పరాశర. సత్యవతీ సమాగమ వృత్తాంతము సామాన్య శాముక వృత్తాంతము కాదనియు లోకాలీతమైన వీషయమనియు "తెలుఫ్రట నన్నయ యుజ్హైశము, కావుననే పరాశరు జెట్టిమహర్షి యో, ఎట్టి అఘనాశన ఘోరతపోధనుడో నివరింపవలసి వచ్చినది. అతని విషయమున ఇది పాపమును కాదు; అతనినిదిన 'ఎ్రశీంపను న ఏ్రశింపదు. ఇట్టి మహార్దుల _పవ త్తిలో తాత్కాలికముగనై నను జరిగిన యిట్టి సంఘటనలు తామరపాకు నంటని నీటిబిందువులవంటివని సూచించుట వన్మ్మయ యుగ్దేశము. లోకాతీతు- గు మహావురుషులయెడ భ క్రివిశ్వా సము లుండిన వాస్టసుని కాలమున ఇట్టి వివరణ కవనరము లేకపోయి నది, కావున వ్యాసుడు “తీర్థయాటన్‌ పరిస్యకానమన్‌ అపశ్యత్‌ వై పరాశర?టో అని ఒక వాకస్యమున సామాన్యముగ చెవ్చి విడిచినదానికి నన్నయ శాలమున వివరణ కావలసివచ్చినది. మరియు “మునివరుండు తన యభి(పాయం బక్క-న్యక కెరిగించిన నదియును దీనికొడంబడనినాడు నాకలిగియి మ్ముని శాపంబిచ్చునో యని వెజచియిట్లనియె :

కవితారీతులు 4/9 తరల ॥ “తనువు మాన్చొలపల్చు జాలరిదాన నట్లును గాక యే

ననఘ కన్యక గన్యకా(వత మంతర6ంచిన సెట్లు చు

జ్ఞనకు నింటికిం బోవనేర్తుం (్రైసాదబుద్ధి యొనర్చు న

న్నునిగణో త్తమ నాకు దోవవిము క్రి యెట్లగు నట్టుగాన్‌.” అని పలికినది చేపవాసనతోడి తనువ్రగలదాన ననియు, జాలరిదాన ననియు వర్మ నలు నన్నయనవి. వఏీనిచే పఠాశరునకు జుగుప్ప కలిగించి అతనిని వమయ విముఖునిగ నొనరించుట నత్యవతి ,పయత్నమ్ము అతడు ద్విజో _త్సృముడు; లౌను జాలరిది- అనియు పేర్కొన్నది. పరా శరుని కాలమున వర్ష విషయకమగు నిర్బంధములు తక్కువ కావున వ్యాసు డాస్యప్రసక్రిని లేలేదు, నన్నయనా డది (ప్రధానమయిన విషయము, కావున తాను జూలరిదాన నని చెప్పియు సత్యవతి అతనిని మరల్చ జూచినది, అయినను సత్యవతి కన్యాళ్యము దచూవీ.తము కాదనియు ఆమె వసురాజ సంతతి యనియు నచ్చజెప్పి యోజన గంధి త్వమును నిద్ధింప జేసి బుపి. యామె నొడంబదునట్లు చేయజూచినాడుం అప్పటికిని వెనుదీయుచున్న సత్యవతి.

“ఎల్లవారును జూడంగ నిట్టి బయల నెట్లగు శఉమాగమం” బని మరియొక యడ్డు చెప్వినది మూలమునందువలెనే యిందును (్ర్రీన్వభా వోచితమగు (పవృ_శ్రియు వయోనురూపమగు - ముగ్ధత్వమును చక్కగ సపవర్శితముఐయి యున్నవి. పైన వెప్పిన విధమున పరాశర మహోముని వర్ష నను చేర్చుటచే (పకరణమున క"చిత్యము సిద్ధించినడ్ని సత్యవతికి సిద్ధించిన యోజనగంధ్రిత్వముము గూర్చి పెంపుడుతండ్‌ యగు దాశరాజు (వశ్నించినట్లును, పరాశరముని దయవలన కలిగిన దని యామె బదులుచెప్ప నెల్లవారును వార్షి ంచినట్లును మరాలమున గలదు. లేండి కూతుల మభ్య జరిగిన ఈ నంఘటన- కావ్యదృష్ట్వ్యా అనుచిశమని శాబోలు నన్నయ విసర్జించినాడు, ఇది నన్నయ పాటిం

480 నన్నయ భారతి చిన విధానము, అనువాదమున గల యీ (కింది పద్యమునుగూరి స్స్‌ యొకమాూాట వెపష్పవలసియున్నది.

“ఇ శ్తేకతంబ యేక వ(్ర్రమయి 'యూడ నెక-వచ్చువారి నిరీవంచుచున్న సత్యవతిం జూచి యా మునివరుండు దానియందు మదసపరవశుంత్రై దాని జన (ఫంబు తన దివ్యాక్ఞానంబున నెతీగి యయ్యూడ యెక్కి. దానితో నొక్క-టం బని చని-

వపలావీ. చూపులచాడ్చున కడ మెచ్చుం

జక్క-ని చనుంగవం జీజంగోరు సన్ను వ కౌందీగ యందంబు మది నిల్చు జఘనచ (క్రంబువై: జలుఫవు దృష్టి

యభిలాను మేర ఎడు నట్లుండగాం బల్కు- ॥

“వేడతో మజుమాట వినంగం దివురు సలిఘనలజ్ఞావనత యగు నక్క-న్య మై బడి లజ్టియు6 బాపలడంగు

నెంత శాంతులయ్యు నెంత జిలేం్యదియు

లయ్యు. గడు వివికృమయినచోట సతుల గోప్టి 6 జిత్తచలన "మొందుదు రెందు గాముశక్షి నోర్వంగలరి జనులు”

ఈ వర్ష్శన మూలమున నందును లేదు. నన్నయ (వాయను లేదనినా దృఢవిశ్వాసము. ఈ సీసపద్యమున వర్శితమయినది చిర శాలాభ్య_న్తనముయిన శాముక చిత్తవృత్తి. జీవితమున మొదటిసారిగా, బలవద్విధికారణముగా... మహర్షికి గలిగిన ఇంథదియేచ్చశాదు. అఘ నాశన ఫఘోరతపోధనుడు, 'విజగద్వినుతుడు నైన పరాశరునివంటి మవార్షియొక్క. తాత్కాలిక చిత్తవికృతియొక్క పర్ష్మన కా దిదిం ఈ వర్మ న కొంతవరకు కీచకుని విమయమున అన్వయించు నేమో కాని,

కవితారీతులు శరి1 లో కాతీతులగు మహష్టల విషయమున నన్వయింపదు. కామి పవృ త్తికి లోనుగానివాడు పరాశరమహార్చి, అట్టి అనుభపళూన్యుడై. నవాని యిం(ద్రియవికారము; (పవృత్తియు, తమణికమును, చ" హ్యేయ్యదియ 'చచోదితము వూనసీక (పవృ తిరహితము నయియుండునే కాని యిందు _ వర్శితమైనట్లు కౌముకభావనా(పాబళ్యమునకు లోనై నటి శాదు, కీచకుని (పవృ్తిని వర్మించుపట్ల తిక్కనయు. నీట్టే జుగుప్పావ హముీలగు వర్ష నలు గావింపలేదు. కవిితశతయమువారు పాటించిన కెచిత్యము, నంయమనము సట్టివి, కావున ఈ పద్యము ఈర్వ్యాతికాల మున మహాోన్సుభావు 'లెవ్వరో శం ఎయుందురని నమ్ముచున్నాను, భాపావిషయమున నీ పద్యమును పరిశీలించినను నా యూవాయీ బలపడునట్లున్నది. మరియు 'ేశమందున్న (వాత్శికతులలో కొన్నింట సీ పద్యము కానరాకుండుటయు గమనింతురని నా ఆశం

మరియొక సందర్భమును గమనింపుడు, పాండురాజునకు ముని శాపము కలుగ, కుంతి భ_ర్చృ్య పాణ రత్సణాన్థమై నిరంతరమును జూగ రూకత వహించి యుండినది. కాని విధి బలీయమెనది, వనంతబుతు విజ్బంభణసమయము, కుంతి (బావ్మాాభోజనమున నిమగ యె మాదీరతణంబునం "చేమరియున్నది. యువతి, లావణ్యవతి, యగు మ్యాదితో పాండురాజు వనమున (కుమ్మరుచుండి, మనసిజరాగ మర్తుకై, శాపభయమునుకూడ విన రించి, మ్మా్యది వారించుచున్నను మానక- అనర్థమునకు గురియైనాడు, కావ్యదృష్ట్యా గమనించుచో '(పధానములై న యంశములు- మ్యూ(దీ దేవి కారుణ్య లావణ్య సంపద, 'రాగోద్దీపక మగు వసంతవిజృంభణము, మా, దీ పాండురాజుల యేశాం తమునకు నవకాశము. ఇందులో మూడవది మూలమునను నను వాదముననుకూడ సభూనమేః దూది సౌందర్యము మఠరాలముసన వర్మి తమైన విధము--

(61)

శీరిలి నన్నయ భారతి కాం వయః సాం తనువానసామ్‌్‌ రాజీవలోచనామ్‌- దృష్ట్వా కామవశీకృతః సః తం కామం నియంతుం న శశాక్ష శామపరీతాళౌ శ్రి నః మూదీం మైథునధ శే ళో బలాద్‌. అన్వగ చ ఛల్‌ త “వయః స్థాం తనువాససామ్‌ రాజీవలోచనామ్‌ అను మూడు నిశేషణములును సాభ పాయగర్భితములు గంభీరములు= ఇతిహాస దృష్ట్యా మానవ (ప్ఫృతిదృష్వా చాలు కాని, శావ్యదృష్ట్యా- వ్రాలి నవికావు కావున నన్న్మయం-- “చారుసువర్థ్య పోసి నవచంపక భూషయు సిందువారము శ్రారమణీయయున్‌ వకళదామవతంసయునై. యపూర్వశృం గారవిలాసలీల యెసంగం దన ముందట నున్న మాది నం భోరువానే్యతం జూచి కురువుంగవుం డంగజరాగమిత్తుడై అని మాది శృంగారమూ ర్కిని చి(తించినాడు. పాండురాజు అంగజబ 'రాగమత్తు డగుట కిట్టి అపూర్వ సౌందర శనూర్తిని అందును నతని (వీయపల్ని ని, వసంతావిర్శ్ళావముచే విశసించియున్న (పకృతిమధ్య మున= 'ప్రత్యతీముగ నిలుపవలసివచ్చినది, ఈ పద్యమందలి,- కతన ముందట నున్న అను (పయోగమును, “*కరుపుంగవుడూోో అను (పయోగమును గమనింవుడు,. వీనిచే గమ్యమానమగు అ(పకృత వీషయము సహృదమైక 'వేద్యము. ఈ (ప్రయోగములు (ప్రయత్న సిద్ధములు "కావు, అ(పయత్నముగ వచ్చిపడినవి- యని యొవరైైన నావేపించుచో. నింకను మంచిది. 0000301025 [+ లో రామ ణీయకే మెక్కువ ఇక- మూలమందలి వసంతవర్ష వ- “సువుష్పితవనేకాలే కదాచి న్మ ధుమాధ వే భూతనమ్మోవానే "రాజూ సభార్యా వ్యచరద్‌ వనమ్‌,

కవితారీశులు శ9$8 పల్గాశ్రై స్తిలకై ళ్చూ లై శృంపకై॥ పారిభ(దకై॥

అన్వ్య్యైశ్చ బహుభిర్వృమైః ఫలవువ్చసమృద్ధిలిః

జలస్థానై శృవివిైై॥ పద్నినీభిశ్చ శోభితమ్‌

పాండోర గనం తత్‌ సం పేక్యు (వజక్థై హృది మన్మథః ఈ వస్తువ్చనే నన్నయ చి(తించిన విధము-

1 మ్ముని లకతాంతములకు మ్మొనసివచ్చు మధు-

సము నల నుగీతనినిదమ్ము 'లెనలాం జూ

తమ్ము ల లసత్కి-నలయమ్ముల నుగంధిముకు

₹ిమ్ము లను నానుచు ముద మొ్యొనర వాచా

లమ్మ్గ లగు కోకిలకులమ్ముల రవమ్ము మధు

ర మ్మూుగుచు విన్నె ననిశమ్ము సుమనోభా

రమ్ముుల నకోళనికరమ్ములును జంసకచ

యమ్ములును గింగుక వనమ్ములును నొప్పెన్‌.

“చందన తమాల తరులందు నగరు[దుమము

లందు. గదళీవనము లందు లవలీమా

కందతరువండములయందు ననిమోలదర

వింద సరసీవనములందు వనరాజీ

కందభిత పుష్పమకరంద రనముం దగులు

చుం దనువు సౌరభము నొంది జనచిత్తా

నందముగం ఆలోషీతుల 'డెందములలందురంగ

మందమలయానిల మ మందగతి ఏవెన్‌.””

వ న్తుభావములు ెండింటను సమానమే కాని, మూలమందలి రభన థావగర్భితము; మితపదపరిమితేము, గంభీరము అనువాదమందలి రచన భావోద్దీపకము మధుర శబ్దవిన్యాసపోవీతము, రమణీయార్థస్ఫోర కమునై రసికచిత్తస్పందక మై యున్నదిః కావుననే రచనకు కావ్యత్వ మవ్బినదిం

శరడీ నన్నయ భారతి | 13 ౧౦1 ఇసిజి 13 924164 02 పేంళ 11 19 9816 - 1 ౨0214603 102 వం6ట్రా”' అని యొక విమర్శకుడు, అనగా- రచనకు శావ్యత్యమును సిద్ధింప జేయునది ““చ్వైప్పెడితీరుో. అని భావము, ఈ భావచి(తణముమొక్క_ తీకునే-దండి 'మార్లమని పేర్కొనియున్నాడు. దీనినే వామనుడు- కొంత మెరుగు పెట్టి “రీల్రో యని వ్యవహరించినాడు, 'కావ్యలత్షణములుగా _ దండికి గోఛరించినవి, ఓజో (పసాద మాధు 'ర్యాదిగుణములు-పది. [నేమ - (సాద - నమత - మాధుర్య జూ ఘకుమారత-అర్థవ్య క్షి ఉదారత్వ - ఓజస్సు - కాంతి - సమాధి] దండి కావ్యాదర్శ 'సథమ పరిచ్చేదమున నెక్కువ భాగము- వైదర్ళీ గౌడీ మార్గముల విభేదమును (పతిపాదించుటశే వినియుక్త మైనది. అందును సై దర్భోనూర్లమునం దే దండికి అధికాదరము, కేమ 'వసాచాది దశగుణముే వైదర్భో మారళ్లముయొక్క_ (పాణముం గౌడ మార్గమున నివి విపర్యయమునరైై. కనిపించును. “ఇతి వైదర్భ మార్ల్షస్య (పాణా దళగుణాః స్ఫృతాః "శేపాం విపర్యయః (పాయో దృశ్యతే గౌడవ_ర్హ ఖని” దండి గుణముల కీ విధమున నిచ్చిన స్థానమును వామను డింళను దృఢముగ నొనర్చినాడుః “శావ్యశోభాయాః కరారో ధరా శ్రగుణాః త దతిశయ హేతువస్తు అలంకారాః పూర్వే నిత్యా కావ్యసౌందర్య హేతువ్చులై న ధర్మములు గుణములు, సౌంద ర్యమున కత్రికయము కలిగించునవి మాఠశము అలంకారములు, గుణ ములం శావ్యమున తవ్నక ఉండదగినవి యని నుడివి. ఆ దశగుణముల నొళ్కొక్కదానినీ శబ్బ్వమునకూ, అర్థమునకూ వేర్వేరుగా అన్వయిం చుహూ, వివరించినాడు, ఈ _ ఇరువది విధమురైన గుణములన్ని యూ

శవితారీతులు శంఫ్‌ కలిగి యొప్వునది మై దర్శరీతి, దీనిని మ్యూళమే వానను డంగీకరించి- యిడియే కావ్యమునకు అత త- యని నిర్ణయించినాడు, ోర్రీవ్రి రాతా శ్రి కావ్యస్య” ఇట్లు కావ్యల్వెసిద్ధి క త్యావశ్యశమైన గుణమునంబే రనమున కును వామను డవకాశమును, ఉన్నతి స్థానమును కల్పించి కన. రసత్వం శాంతిశ” ఆని వివరించినాడు.. వివిధములగు గుణములతో కూడిన శష్టైర్థముల సంయోగము “రీతి. యను భావమున్ము- 866 అను ఆంస్తపద భావముతో సరిపోల్బవచ్చును, ఈ “61206 చేక్ష “ర్రీల్రి_ యనునది చి _త్తవికాన హేతువైన దనుటలో వి(ప్రతిప తి లేదు. ఈ రీతియే నన్నయ రచనయందు _పధానముగ భాసించునదిం ర్‌తికి (పాధాన్య మేర్చడినంతనే- శహ్లైర్థయుల పొందిక నాద విద్యాసము, నడక, శయ్య- అన్నుగవి తప్పనిసరి యగుచున్నవి. వీనిలో నీది లోపించినను. “కీని సిద్ధింపడు. ఒక ఫంక్షిలో 9510 ఉన్న దనినంత'నే- అంగాంగ భావసౌష్టవ సామరన్యములు లావణ్య "కారళ్య ములు, కాంతివిలాసములు, చి త్తహేతువగు భావమాధుర్యము-ఉండక తప్పవు. కవిత్వమునకు నను రీతికినీ? తన్రేతువు లగు వై జెప్పిన గుణము లకును సమవాయ నంబంధము కలదు. ఆ కీతియే నన్నయ సాధించి నాడు, మచ్చున కొకటి రెండు పద్యముల నుదవారించి విరమింతును

1. వివిధోత్తుంగ తరంగ భట్టనచల 'జ్వేలావనై లావలీ లవలీలుంగ లపంగ నంగ తలాలాస్యంబు లీవీంచుచున్‌ ధవళాముల్‌ సని కాంచి రంత నెదురం దీర 'బేశంబునం దవదాతంబుబజ ఫేనపుంజనిభు నయ్యశో స్‌ _త్సమున్‌ దవ్వులన్‌, మాధుర్యము
2. నిండుమనంబు నవ్యనవనీత నమానము పల్కు. దారుణా ఖండల కన్ర్రతుల్యము జగన్నులే వి్శప్రలయందు నిక్క మో

శరర నన్నయ భారతి శండును రాజులందు విపరీతము గావున వి(పుడోఫు నో పండతిపాంతుం శయ్యు నరపాలుండు శాపము 1గన్ను శరింపగన్‌, (వసాదగుాము) కీ, నరచాప (సఏీముక్ర దారుణ బృవాన్నా రాచధారల్‌ భయం కరమై లేయని కాయ కాయములపై6 గప్పెన్‌ దిశల్‌ నిండ బం ధురధాతీధరతుంగ శృంగతటసందోహంబువై. గప దు ర్ధ ఛారాధరము క్త సంతతపయో ధారావళిం బోలుచున్‌ , (పజోగుణము) 4, పలుకుల ముద్దునుగ లికి (కాల్లన్నుల 'తెలివ్చను వలందచన్నుల బెడంగు నలఘు కాంచీపద స్థలముల యొప్పును లలితాన నేందు మండలము రుచియు నభినీలపటిల కుంతలముల కాంతియు నెలబవ్వనంబున విలసనమును నలసభథావంబునం బొలువును వెలుపునుగలుగు నగ్గిరికన్య తలంచి తలచి, (అతుర రమ, త్ర స్ట్‌ అకిమానాని. ఖీ అానానానన

నన్నయగారి కావ్యదృష్టి. పకృతి వర్షనలు ళు న! (శ్రీ గంగిశెట్టి లక్ష్మీనారాయణ

9.12 శతాబ్దుల నడిమి కాలాన్ని ఫ్టూలంగా కావ్యలయణశా్ర్ర వికాసయుగంగా గుర్తించవచ్చు. భారతబేశం మొత్తంమిద కావ్య లాక్షణికతకు సంబంధించి ఆ నడిమికాలంలో పరిళోధన్నా పర్మిశమా మిన్ను ముట్టాయి. కావ్యంపట్ల ఒక విసృష్ట్రమెన లాశణిక అవగావాన చర్చడింది, (ప్ళోష్టమైన శావ్యబంఛానికి సంబంధించిన శిల్చరీతి సంపూ రంగా వికసించింది. ఇతిచోనంపురాణ-శా శ్ర ంథావంకశు కావ్య బంధం ఎలా విఎత్షణమైంది అన్న అంగం గురించి తదాత మైన కాంతాసమి ఫో యపబోభ సౌందర్యం గురించీ, త్మదూప విలాసకారక మైన నిర్మాణ రామణీయకాన్ని గురించీ, నర్వలతుణ నంపన్నళత గురించీ సమ్మ్యగమైన చర్చ జరిగింది,

ఈ యుగం తొలి గును శ్రంవద్ద నలి న "వేంగిపంపడు ఫారాన్ని "చేశభామ అయిన కన్నడంలోకి తెస్తా, “విశమాద్దున విజయి అనే పదునాలుగు ఆశ్వాసాల రమణీయ కావ్యబంధంగా అవళరింపచేశౌడు సమకాలీన వైతన్యస్ఫూర్తి అయిన కావ్య్యప్రజ్ఞను నిరూపించినాడు. అయితే అజే యుగం మలిగుమ్మానికి ఒకడుగు ముందు నిల్చిన వేంగి నన్నయ కావ్యరీతిని ఎంతవరకు సమాదరించినాడు 1 అనేది (పన్న.

ధర్త తతంజు లు ధర్గ్శశాన్తంబని, అధ్యాత్శవిదులు "వేదాంత మనియు. +. ర శవివ్యమభులు ౦ మద్‌గచ్యమనియ విశ్వజనీనమై పరగుచుండ” మహాభారతాన్ని వేదవ్యాసుడు నిరి శంబాడని నన్నయ్య గారు పేర్కొన్నారు, ఇది మహాభారతంపల్ల నన్న య్యగారు చేసిన వ్యాఖ్యానం, అయన దృష్టిలో భారతం ఒక బృవాదర్థ్‌ గంథం “విశ్వజనీనత-బృవా_త్తత అనేవి భారత రచనలోని మూలసూ(తాలు=

488 నన్నయ భారవి శావ్యర్యం అనేడికళూడా. ఆ బృపహాత్తతలో ఒకి భాగమే. అయితే అన్నిటికి సమానమైన (పాభాన్యం వృందిః భారతర-చయితకు అన్నిటినీ జమంగా నిర్వహించాల్సిన ఆవశ్యకం ఛ్రుంది.

పాతల మనోధర్శ చి_తణలోనూ, మూలంలో లేని కొత్త మదవులను శంతరించడంలోనూ (ప్రభావవంతమైన పలుకులతీరుతో దంసర్భదీ ప్తిని కలిగించడంలోనూ నన్న య పాటించిన కావ్యశిల్పాన్ని (పగాభంగా పకిశోధకులు. ఇదివరకూ పకిశీలించీనారు. కాని శావ్య 'తజ్జను అరయ్‌గల విశేపాలన్నిటిగుండో సంపూర్మ్మ పరిశీలన ఇంకో చేయ లేదనవచ్చు. అలాటి విశేపాలలో (ప్రకృతి వర్ణ నలుకూడా ఒక టనడం సోహాసం కాదు,

కావ్యాన్ని నపహూజ సుందరంగా తీరు స్తున్న ప్పుడు నవహాజతనూ, సౌందర్యాన్నీ ఇనుమడింప చేయడానికీ (పకృతి వర్ష నలు ఉపళరిస్తాయి. శావ్యశిల సంలో ఒక భాగంగా అనుకూలిస్తాయి. రానురాను లాతణికత 'వరివేపాలు వేసి కవి సమయాల గోడాలో కవులు ఊనాల కుస్తీ పట్లకు ఉపక్రమించినప్పుడు (పకృతి వర్ణ నలకున్న (పాణవంత స్థానం పర్వాన్షమైంది కాని మొదట మొదట అలాకాదు. శేవలం వస్తు పరంగా సాగిపోతున్న రచనలో అత్మీయమైన భావనలను రమ్యుమైన తన (పతిగా చమత్కా_రాలనూ (పవేశపెట్టడానిక్సీ సహజ సౌందర్య శోభను సమధికం చేయడానికీ (ప్రధానమైన శిల్పావకాశంగా భావించి వర్షనలు చేసేవారు శావ్యశోభలో వీట (పాధాన్యం గుర్తించే, లాక్ష ణికులు అస్టాదశ్‌ వర్ష నలలో (పకృతిపరమైన వర్ష నలకు పెద్ద వీట వేసి సాప. (పకృతిని వర్ణిస్తున్నప్పుడు కవీ (వదర్శించిన థావవైఖరి వాటిని కథకు అనువుగా చాడుకొన్న పద్ధకి, కథాంశాలకు పోషకంగా వాటిని స్వీకరించీన తీరూ, అందులో (ప్రదర్శించిన థొవుకళా, స్ఫూ ర్తీ-ఇవన్నీ ఆ కవియొక్క శావ్యదృస్ట్రిని గణించడంలో "బాణా ఉపకరిసాయిం

కవితారీతులు 409

శావ్యతా శకారకలమణాలలో వర్ణనలు ఒక్ష ముఖ్య విభాగమనీ, ఉత్తమ కావ్యం అష్టాదళవర్ష నా భరితమైందని లాతణికులు భావించ్చి అఆ వర్ష నలను లెక్క_గట్టడానికి (పయత్నించాప. అసష్టాదశసంఖ్య కొంత మంది చేతుల్లో ఇంకో మూడొ భాగం శలువుకున్నదికూడాను. ఆ సంఖ్యల వివరాలు ఎలాగున్నా. లాశ్రణికలు శావ్యంలో ఉండతగ్గ

• వర్శనలంటూ సూచించిన వాటిల్లో నన్నయ భారతానువాదంలోపల ఈ (కింది వర్ష నలు మనకు కనివిస్తాయి. అవి సముద్ర సంధ్యా, వను తపో, యుద్ధ పుతోదయ, బుతు, వురు సరోవర, ఉద్వాహ, గిరి, శృంగ పుష్పాపచయ, జలశేళీ సూరా్యోదయ, సూర్యాస్తమయ, చం(దోదయ, రత వీతి మధు, విరహ దూత్య్క మంతగతులు, వీటిలో (పతికి సంబంధించిన వర్గ నలను మొతము అశయించి, నన్నయగారి 'కావదృష్టిని అవగావాన చేసికొనడాని కొక పామీళ ప్రయత్నం ఈ వ్యాసంలో జరుగుతుంది.

నన్నయ చాలా మితంగా మాత్రమే (పకృతి వర్శసలను వసి నారు. సందర్భానికి శోభను తెస్తాయన్న సందర్భంలోనే చాలా నం. పంగా మూస్యతం చేసి ఊరుళొన్నాడు. కావ్యరమణీయతను సంతరించే కొన్ని నన్ని వేశాల్లో (వకృతి వర్ష నలక చక్కటి అవకాశ మున్నప్ప టికీ చేయ లేదు, శిల్పజ్ఞ్మ త కలిగిన మరి వ ఇతర సొమూన్యశవి అయినా వేసిడంచేవాదేమో అన్న అనుమానంకూడా వస్తుంది చేసిన సంద ర్యాల్లోకూడా, కేవలం దృశ్యమాన (పకృతినే రమ్యమైన శద్దాలంకారా తోలవనర్జ్మించినాడు, కవిలోని భాన్సకళకూ, ఊవ+చమగ్చా రానికి ఎక్టువ అవకాశమిచ్చే ఫావ్య(పకృతి పర్ష న చాలా తక్కువ మనోహరమైన ఉపమలుకాస్సీ రూపకాలుకాని (పదర్శించినపట్లు, మొ _త్తంమిోద లెక్కగట్టి చూస్తే చాలా తక్కువగా కనివిస్తాయి. అయితే ఆ రెండు మూడు పళ్లు తర్వాతి (పబంధరీతికి మేలు బంతుల్లాగా ఛాసిస్తాయి.

6౮2

శం0 నన్నయ భారతి ఆయన స్వాభావికతా్యవీయుడే శాన కాల్బ్చనికళా(పియుడు కాడు, (ప్రకృతి వర్ణన సందర్భాల్లో కేవలం నిసర్లసౌంద ర్యాన్ని ఛాయాచ్విత సదృశంగా పద(గస్థం చేయడం కాకుండా, తన జ్నీశంతో దర్శించి స్వ(పతిధాచోదిత కల్పనారమ్యతను అహ్హాదకరంగా మేళవించి, దృశ్య జగత్తుకం చె ఊర్వ్యగతమైన థావ్యజగత్తును అత్షరబద్ధం చేయుట కవి లోకంలోని సామాన్య మ క్యాదం అలాటి దానిని నన్నయ ఎక్కువగా పాటించ లేదు. చాలా మితంగా మా(్యతమే, స్వాభావిక క (పధానంగా మామే సాగినాడు. మూలంలో అధిక భాగం ఈ వర్శనలు స్వాభొ వికపరంగా వుండడంతో ఆ మో_స్తెేే అనువాదంలోకూడా అవలం బించాజేమో అని అనుమూనించే అవశాశం వుంది. అక్కడ కొద్ది విఫ్రలంగా ఉన్నవాటిని కూడా సంతీ_ప్పపరిచాడు, అయితే తస (పతిభతో మరింత క్రేజోవంఠం చేసిన సన్ని వేశాలే అధికం. కావ్య శోభకు అత్యావళ్యకమని ఎంచిన సందర్భాల్లో అమూలక మైన వర్షసలు కూడా చేసినాడు; అయితే అందులోని ప్రధాన లతణాలు- స్వాళాౌవి కర్త నంవీ._ప్తత,

ఇంకొళ విశేషం వుంది- ఆది సభాపర్వాలను దచాట్కి అరణ్య పర్వ రచనకు వచ్చేసరికి ఆయన దృష్టిలో విలక్షణమైన మార్పు గోచరిస్తుంది. మొదటి రెండు పర్వ్యాల్లోలాగా కాకుండా అరణ్య పర్వంలో అవకాశమున్న ప్వుడల్లా (ప్రకృతి వర్శనలను చక్కగా చేసి నాడు, శీవలం స్వాభావిక తను మా్యతమే తన దృకో్కో-ణంగా ఎంచువో కుండా, స్వాభావికతకు మెరుగులు దినే అలిరమ్యమై న ఊహలను చొప్పించినాడు. శళ్రాలంకారంతో నెట్టివేయడం కాకుండా, చక్కని చమక్కాలతో వృాదయాళర్ష కంగా తీర్చిదిద్దాడు. అదివరళూ సంజ్పేప్త తనే (ప్రధానంగా ఎందుకొన్న నన్నయ్యః (పక ఖలివర్షన విషయంలో విఫప్రులతను కూడా స్వీకరించి తరువాతి (ప్రబంధ యుగలీతికి తొలి చీజూ లను (పదర్శించినాడు, ఒక్కొక్క-సారి ఆది, సభాపర్వాల్లో అలాగ

కపవీతార్‌తులు శ్షీ09కే వున్న వన్నయ్యేనా ఈ వర్ష నలు చేసింది ! లేక వ్‌ (ప్రబంధ పర మేశ్వ రుని యుగంలోనో ఇవి (వవీ.ప్తాలయ్యాయా 1 అని అనుమానం రావడం కూడా కద్దు, ఆదికవి వాల్మీకిని తలపించే ఎత్తుగడలతో అక్క డక్కడ (ప భి వర్షనలు నడవడాన్ని మనం స్పష్టంగా గుర్తించ గలము. (పకృతి వర్షనల పరిధిలో నిలిచి ఒక విమయాన్ని శేల్చి ఇప్పాలంళే అరణ్యపర్వ రచనకు వచ్చేవరకు నన్న య్యలో కావ్య చృష్టిః శిల్చదృష్టి ఇనుమడించాయని పేర్కొనవలసివుంది మొదట్లో కావ్యదృష్టి ఆయన ఆశించిన బృవాత్చ్రయోజకాలలో ఒళ భాగం మా(ఠమే. కాని ఇక్కడ అది ఒక ఏసము పై ఎత్నుకు చేరింది. ఇది రానురాను వచ్చిన సవాజపరిణామనూ 1 లేక అరణ్యపర్వ మనేటప్ప టికి (సకృతి వర్మ నలకు అధిక అవకాశం ఉన్నది కనుక అంతదూరం ఆలోచించవలసిన అవసరం లేదని భావించడమా 1 అనేది కొంత అలో చించవలసిన నశ్న, మొదటిది కార్కి-క సహజము కనుక, కొంత ఆమోదయోగ్యమైన 'దేకాని, అంతకంకై మించి నన్నయ్యగా రే పున రాలోచించి శావ్యదృవ్టిని నమధికపకచి వుండవచ్చు- అనడం మరి కొంత సబబుగా వుంటుందేమో. కెండవది తర్కరీత్యా తలె త్తినప్పటికీ? మొదటి రెండు పర్వాలలోని కొన్ని విశేషాలను వికానదృక్పథంతో సజావుగా, గమని స్తే ఈ రెండవ కారణం తేలిపోకళప్పదు. (కమంగా "మొదటినుండి ఆయన చేసిన (పకృతి వర్ష నలను గమనిద్దాముం ఆదిపర్వం (వథమాశ్వొసంలో (ప ఖలివర్ష నలకు ఎక్కడా

• ఎడమిీయక పోయినప్పటికీ (పకృ 'త్యేతర వస్తువర్శ సలో సాదృశ్యా ర్థము (పకృతిని ఉపలవీంచినప్పటికీ దానినికూడా (పకృతి వర్శనల (క్రింద పరిశీలించవచ్చునంటూ ఈ వర్మ నల పరిధిని కొంత విస్ఫృతపరి స్తే మహాభాారతేములోని సర్వపర్వవి శేపాలను అదిలో నంవేపంగా సమి తీంచిి తతా సస్యాన్ని (ప్రశంసించే సందర్భంలో సాద ్పశటాయంగా (పకృళలిని వాడుకొన్న సందర్భం వుంది” తారకా సముదాయముల

శ౦9 నన్నయ భారతి నన్నను... బుద్ధి బహు విశమమున దుర్గమార్థ జలగౌారవ భారత భారతీ సము[ము దజియంగ నీదను విధాత్భన్మకై సను “నేరబోలునే. [1-19 1]

“అమి తాఖ్యానక శాఖలం బాలిచి 'వేదార్థామలచ్చాయమై సుమహోవర్ల చతుష్క-_ వుష్పువితతిన్‌ శోళిల్లి కృషస్ణాద్దనో

త మహాభారత పారిజాత మమరున్‌ ధ్యాతీసుర (పార్థ్యమైో (1-66) వై పద్యంలో 'లెచ్చిన పోలికలవల్ల ఉత్చన్న మైన గౌంభీర్యతనూూ, జౌచిత్యాన్ని, రామణీయకాన్ని రసజ్ఞ లందరికీ వ్యాదయ 'సేవితమే కనుక మళ్ళీ ఉగ్గడించడం అటుంచి, గుర్తించాల్సిన అంశం ఒకటుంది. బహుభామల్య బహువిధముల భారతాన్ని విననోరిన రాజరాజ నశేం (చుడు నన్న య్యనురావించి తన అభిమతాన్ని ఎజేగించి, తెలుగులో రచింపమని అభ సైకింపగా, అఆ కవివరుడు అనిన తొలిమూటకు నంబందిం దించిన పద్యభాగం మొదట పేర్కొనిన 1_19 మాటలు సే, భార 'శాన్ని చెప్పడం [(ప్రారభించి సర పద వ్రసమాత్‌ చేసి ముగింపుగా అన్నమాట 11-66 పద్యం, మొదట్లోనూ సాదృశ్యానికీ చక్కని (పకృతి చివరా, సాదృ శ్యానికి చక్కని (పకృతి. సాదృశ్యం వెప్ఫా లంకే ఒక పళృతినే స్శరించాల్సిన పనిలేదుకదా ! అన్నిటికంళు (పకృతి నిండుగా, బళుళోపయోగకరంగా వుంటుందనడం 'వేరుమాట. సాదృశ్యానిక్కీ సుప్త చేతనలోని అభిరుచికీ అత్యంత సన్ని హితమైన సంబంధం వుంది కీలకమైన వై _ రెండు చోట్లా, అంకే మొదలు పెడుతున్నాస్పుడూ ముగిస్తూన్నప్పుడూ ఒశే విషయంనుంచీ సాదృ శ్యం కేవడం జరిగింది కనక్క ఆ సాదృశ్య నిరువిత విషయమంశేే కర్తకు అధిక (ఫీతి అని శాప్పడం సావాసమూకాదు. అశా(్ర్రీయమూ కాదు, అలాగే ఆ పద్యలత్షణ విశ్తేషణ వలన గాంభీర్యత, ఉదాత్తత

కవితారీతులు టం అతని వర్ష నల్లో అధికంగా దర ఇన మిస్తుందని తలపోయడంకూడా అలాత్నణికం శాదుం

వై నన్ని వేశం మించి (పళమశ్వాసంలో (ప్రళ్ళతి (పశంస మళలెక్కఒడా కనిపించదు. చేయడానికీ అన్మువైెన వోటులుకూడా "లేవ్చ, కాదంళశు 'కావ్యరమ్యత కలిగిన ఉదంకో పాఖ్యానములో ఫురు జలాశయ, ఉదధివంటి వర్ష నలు (పమద్వరాకుప గాథలో వృంగార రన దోవాదములైన ఒకటి రెంకు (పకృతి వర్ష నలు చేయుటకు చేయ వచ్చును కానీ, ఆది కేవల వాన్యళిల్చ్పమగ్ను లె న కవులకు నరిపోయిన సరిపోవచ్చును శాన్‌ పోరాణిక దృష్టితో బృవాదర్ధ సంభావితంగా భారతాన్ని నకివిస్తు న్న నన్నయ్యకు సరిపోవు కథను నిలిపి నడిపే అలాటి వర్షనలు నన్నయ్యకు అభిమాన విషయాలు కావుం (పకృతి వర్శనగా _ వివృష్టంగా! పటిచ్చే మొదటి వర్ణన మనకు ద్వితీయాశ్య్వానింలో (ప్రప్రథమంగా కనివీస్తుంది. ఆది సము దవర్షం కదు?వ వినతలు కడలి తీరానికి వినోదార్థంగా వివారింపవచ్చి, ఒక అశ్వాన్ని చూస్తారు, ఇక్కడ కడలి వర్ణనకు ఎంతో అనుహలమైన సందర్భము, చాన్ని మూలం శంకై మించిన 'మెరుగుల్తోనన్నయ్య వర్ణి చాడు కూడా, మెరుగులు చూవీనంత మా(కౌసుతేన (పఛాన లత్‌ణ మైన సంవీప్తతను పోనాడలేము, ఈ వర్ష నకు మరొక విధంగాకూడా గొప్ప (సత్యేకత వుంది, ముందు వర నను పరికిద్దాము.

“అట్టియెడ గ్యదువయు. వినతేయు వినో దార్థంబు విహరించు చారు కరిమకర నికరాఘాత జాత వాతోన్టూత తుంగ తరంగ్యాగ సముచ్చలడ్జ్ఞల కణాసారచృటాచ్చాదిత గగనతలంయై న దాని నుద్యా నవనంబునుం వోలె బహువి[దుమలతాలంకృతై న చాన్సి నాటక (ప్రయోగంబునుం బోలె భన రన పాత శోభిత రంగ రమ్యంటైన చాని దివంబునుం బోలె నహినుళర భరితం బైన దాని మజియు [2-27]

శ94ీ నన్నయ భారతి చ, అలఘుఫణీం్యద లోక కుహూరాంతర దీప్పమణి స్ఫురత్చ్రభా

వలిగలదాని శశ్యదుదవాస మహా(వత శీత వీడితా

శవలముని సౌల్య హేతు విఎనదృడ బాగ్ని శిఖా చయంబులన్ల్‌

'వెలిగెడు దానిగాంచి రరవింద నిభాన నలమ్మ పోదధిన్‌ [8.28] వ మజియును [2-29] మ, వివిధోత్తుంగ తరంగభఘట్టన చలబ్వేలావనై_ లావతీ

లవలీలుంగ లవంగ సంగత లతా లాస్యంబు లీవీంచుచున్‌, [2-80]

పై వర్షన అది నభా పర్వముల నన్నయచేసిన ఇతర వర్ష నలన్నిటి

కంక విభిన్న మైనది. విలమణమైనదిం

మూలములో ఈ నమ్ముద వర్ష్శ్మన తద్దాంభీర వ్‌ స్ఫోరకంగాా

అతి దీర్ధంగా సాగింది. ఆ విస్పృతిని పరివారిప్తూ, జాచిత్యాన్ని రమణీయతనూ. సమధికం చేస్తూ ఒకవచనంలోనూ ఒకటిన్నర పద్యం లోనూ నన్నయ ఈ వర్ష నను ముగించినారు. మూలంలో లేని కొత్త 'మెరుఫుల్లో, భావికాలంలో రాగలిగో సము(ద వర్ష నలన్నింటికీ తలమా నికంగా తీర్చినారు, ఈ వర్ణ నను ఒక్కదాన్ని అయించి నన్నయ శిల్పమహాత్తును గరించి సుథీర్ధ ము చర్చించవచ్చు, మొదటి వచనాన్ని తీసికొందాము, విహరించునారు అన్నవూట తర్వాత వాలా దీర్ధ న మాసము ఆ నము. దవుటఅలను బోధించుటకు, సము(ద గౌరవ ద్యోత గమగు (పథమ అతణాలలో ఆ ఉత్తుంగ తరంగ విలానమే (వ(పథ మంగా దృశ్యమాన మయ్యేది. దాన్నే మొదట అందుకొని ఆ అలల ఉప్పాంగును తెల్పడానికి అంత దీర్ధ సమాన నడివించినారు, ఆ వృ_త్త్య నుపా[సము ఎగసి మిద మిదకు వస్తూ వడిపోయీ అలల రీతిని వ్యంగ్యం చేన్తున్నదంశే అతిశయోకక్షి శాదు, ఆ తర్యాత ఆండు పోలిక్ర ల్లోనూ అ(పయత్న గా చక్కటి నేమ దొరలింది. పగడపు దీవఎతో అలంకృతమై ఉద్యానవనం లాగ ఉన్న దట,.ఉద్యావనపరంగా

కవిళతారీతులు క్త9క్‌ వ్మిదుమ, లతాలంకృతమం1టు. పమలళో, ఇట్లతో, తీగలతో ఒవ్పి యుండుట అనే సమంజసమైన అర్ధము సముపలభ్యమౌతున్నది. ఆ తర్వత మాటకూడా అంతే, నాటకానికీ సము(దానికీకూడా సరిగ్గా సమన్వయిస్తాయి. ఇక్కత నాటకమనే మాటలు చూచేసంకికి, మధ్యలో ఈ మాటలు ఎలా అనునంధించ గలిగాడు! అనే (వశ్న తలెత్తుందిం ఎందుకం కు ఎంత విసృతంగా సాదృ శ్యాలను "'కచ్చేభావుకడై నప్పు టికి ఒహట్కొాక్క- దానికి ఒక్కొక్క రీతి సాదృ శ్యాలనే "తెస్తు ౧లటాడుం ఇది (పాచీన కవుల్లో కనిపించే నియత లత్షణము, అందు కే లాతుణికులు సాధారణీకరణ నూ(తాన్ని అనుసరిస్తూ కవి సమయాల వేరిట ఆ నియతరీతులన్ని టినీ కట్టగట్టడం జరిగింది. అది తర్వాతి వారికి అను శాసనంగా అగుపించిం బేమోగాని, పూర్వుశు సరిపాటి విషయంగా మా[తమే స్వీకృతమైంది. అందుకు విలక్షణంగా _ప యోగాలు జరగడం సామాన్య విషయ మే. అయితే ఇక్కడ “నాటక (పయోగంబునుం బోలో అనే మాటలు చాలా విలక్షణమైన అసామాన్య విషయమే, దానికి కారణం సందర్భాన్ని బట్టి నద్యస్ఫోరకంగా నన్నయ నోట ఆది వెలువడ్డమే- ఆ శర్యాత గుం తోక విషయంలో జరిగిన (వయోగమంతా నాటక (పయోగమే కదా! అలాగే ఉద్యానవనం బును బోతే అన్నదికూడా అసాభాణర మైన సాదృశ్యం. అయిలే ఆ సమయంలో వారిలో తలెక్సిన (కీడా చాపల్యానికి గుర్తుగా ఈ పోలి కను "తెచ్చాడని భావించాలి. అందుకే సందర్భస్ఫూర్తి తో నముచి తంగా, సూచనా(పాయంగా ఆ సాదృ శ్యాన్ని "ఇచ్చాడు నన్నయ, శేషతో ఉభయార్థ శోభను సాధించాడు. నన్నయ చేసిన (పళ్ళతి వర్ష నలన్నిటా శ్షేష్మన క్షిని "తెచ్చి రమణీయతరం చేసిన సన్ని వేశం ఇదొక్క శు, ఇదొక (పత్యేశత. తర్వాతి పద్యంలోకూడా తన సాధా రణ నూ(కానిక్‌ విలతుణంగా చక్క-ని ఊహను చొప్పించాడు. ఆ సము[దకాంతి, నాగలోకమందలి మణులతో నమకూరుచున్న దట,

శరర నన్నయ భారతి అవారత జలవాసముచే మునులు పొందు శీతపీశను తొలగించగలిగే 'చాడబ శిఖలచే నముత్పన్నమగుచున్న దట. భావనే[తంతో దర్శించి వర్శ్మించగలిగే కల్చనా సౌందర్య భరితమైన వర నాపద్ధికు ఇదొక తార్కాణం, ఆ తర్వాతి అరపద్యంలో ఎలి విమయంగా (పాబంధిక మాన్గానికి మార్గదర్శక మైన (పల్యెకత వుంది (పబంధిక మార్ష్గమంశు సుందర కావ్యనూర్షమనే లెక్క. పై (పత్యేకతల మూలంగా ఈ సము[ద వర్ష నః సన్నంక్యుగారి (ప్ఫ్పోతి వర్గ నల దృష్టినిగురించిన్థూ లంగా వర్కొన్న పరిచయ వాక్యాలకు అసవాదంగా నిలుస్తు ౦దొ, అందుకే ఇది విరయణమైన వర్ష న అంటూ నాతిదీర్ధంగా పేర్కొ నడం జరిగింది. “నన్నయ ఇందు శబ్దా గ్ధాలం కార శోభితమగు రచన గావించి, భావ్యాంధశయ్యా సౌభాగ్యముసకు మార్షదర ఛకుడయ్యును” అంటూ జొన్న లగడ్డ మృత్యుంజయరావు గారు పేర్కొన్న మాట పావీకంగా మాతమే యథార్థం, శీవలం శయ్యా సౌభాగ్యనిశే కాదు ; రకరశ్రాల నగివీపను లోలికించే (పాబంధిక శిల్ప సౌభాగ్యా నికే నూర్ల్గదర్శకుడయ్యాదు. బృవాదర్థ సంధాయిగా భారత రచన చేస్తోన్న ప్పటికీ అందులో శావ్యదృష్టి ఎంత స్వయం సంపూర్ణంగా నుర వాటిచెప్పడానికి (పకృతి వర్ష నల పరిధిలో ఇదొక ఉత్కృస్ట

ద్వితీయాశ్వాసములో ఇది తప్ప మరొక వర్ణన కవకాశము తీవాన లేము. కథలో బిగింపుకానిచోట (ప్రల్యేః అవకాశమును కల్పించడం ఆయనకు అభిమతము కాదు,

ఇక తృతీయాశ్వాసములో పేపపెట్టి ఇదొక (పళ్ళతి వర్ధన అని చెప్పడానికి వడి 'లీకపోయినా కచజీవయీనిలోని ఒక నన్ని వేశం గమనించతగింది అడవికి పోయిన కచుడు (పొద్దుగూకినప్పటికీ తిరిగి శరాశపోయేనరికి &రగి రాకపోీసరికి 'చేవయాని కలతపడుతుంది తండడికి చెప్పాలి నేరుగా చెబితే వమంపాడో.[అందుకే ముందు అసాయం సంధ్యను వర్శిస్తూ ఇంతవేళయినా ఇంకా కచుడు తిరిగి రాలేదు

1వితారీతులు శ్రా కంబుంది అయినా తండికి అన్యదా వమనిపిస్తుదో అన్న భయం ఫొద్దీ వ “మృగరాతస పన్నగ బాధ నొంబెనో అంటూ ముగి స్తుంది. శిమ్యుల యోగ తేమములు కులపతి బాధ్యత కడా! కనుక దాన్ని గుర్తుచేయడం వరశే కులపతి కుమా శెగా తన బాధ్యత అంటూ తలపింప'జేస్తుంది. ఈ సందర్భ్శంలోని ఈ (క్రింది పద్యం "తెలుగు సాహీత ఫ్టంలోనే సుుపసిద్ధమైంది. ఉ, వాడి మయూఖముల్‌ గలుగు వాడ పరాంబుధి (గుంకధేనువుల్‌

నేడిట వచ్చెనేకశతమ నిస్టమెయిన్‌ భవదగ్ని హో(తముల్‌

పోడిగ 'వేల్వగా బడియె _బొద్దున్‌ బోయె గచుండు 'నేనియున్‌

రాడు వనంబులోన మృగ రాష్‌స పన్నగ చాధ నొంబెనో

(8119)

దీన్ని (పాయికంణా నంభ్యావర్ష న (క్రిందనే భావించవచ్చు. కథా సందర్భంతో ముడిపడి కేవలం కథాకథనంలో భాగంగా మాత్రమే సాగిన సంధ్యావర్షన ఇంకొళటిలాటిది కనిపించదు. ఆ సందర్భంలో చుట్టుతిరిగి చెప్పవచ్చిన జేవయాని మవ_స్తత్వాన్నంతటినీ పద్యపు నడక (పతీశ్శ్యిపాయమై. సూచిస్తున్నది. నన్నయ కత్యివియములై న స్వాభావికతు సంమీప్తత గుణాలను చక్కగా విశదపరుస్తు న్నది ఇది (టాయికంగా మూలానుసారిగా సాగినబే అయినా నన్నయ్య మూలా నికి వెరుగులు దిద్దుతూ ఈ పద్యాన్ని ఇంత అందంగా తయారు చేశా డన్నది మరువరాదు.

ఈ అశ్వాసములోనే 'జేవయాని శర్శిష్టాధి సఖులతో వన శేలికి పోయినపుడు “విమల జల (పవాహవా విలసిఠతేంబై న యొక్క సెలయీటి శేలన నవ వికచ కుసుమ సుకుమార కోరక నికర భరిత సవాకార కురవక వకుళాళోక తమాల సాలబ్భాయా శీతల సికళా తలంబులోని (8.155) అంటూ ఒక డ్‌ర్ధ్స సమాసాన్ని హృద్యమైన దానిని నడిపి

(63)

498 నన్నయ భారతి స్తారు. కాని అది (వత్యేకించి గమనించి ఆనంద పడాల్సిన (పకృతి వర్లన కాదు ఈ మ్యాతము తప్ప (పకృతి వర్షనల వేరిట (పల్యేక గమనీ యమ్ములేన వర్ష నలు ఈ ఆశ్వాసమున "లేవు కావ్య₹" సిద్ధిని కలి”ంచే అస్టాదశ వర్షనలలో చేయటానికి మిక్కిలి అన్నునైన సందర్భాలు కలిగి నప్పటికి నన్న య్య వాటి జోలికిపోడు. ఉదావారణకు మైన పేర్కొన్న సందర్భములోనే వై వచనమునం'దే “ఇట్లరిగి జేయాని యవ్వనంబున గ న్యకలుం చానును బుష్పాపచయంబు సేయుచు విమల జల(పవాహళో అంటూ ఫుహ్ప్చాచయంబు సేయుచు అని ఒక్క మాట అంటాడే కాని, దాన్ని రమ్యంగా ఒక్క పద్యంలోనై నా వర్ణించడు అలాగే అంతకు మునుపు శర్మిష్ట గౌరవము తగ్గక మునుపు ఆమెతోను, ఆమె వరిజనము తోనూ కలిసిజేవయాని జల్యకీడలకు పోయిన నన్ని వేశంలో “తమ తమ (పధానంబులుపెట్టి జల[శ్రీడలాడు చున్ననవిి అంటూ మాటను 'పేర్కొంటాడే తప్ప ఆబను వర్ణించడు. జల్మకీడా ఫుప్పాపచయములకు పై రెండూ ఆయువు పట్ల గు చోట్లు, చక్కటి సందర్భ శుద్ధి కలిగిన పట్లు, శాని ముక్కుసూటిగా కథను వెప్ప్తుటలో మౌాఠము నిమగ్న మైన పొరాణిక హృదయము, కథా వేగమునకు భంజకములని యేమో పై వర్మ నలనుచేయదు. అశ్లు ఈ అశ్వాసాదిలోనే ఉపరిచరవసు మనో రాజ వృత్తాంతము వస్తుంది. ఆయన “మృగయానవినో దార్థమడవికిజని” అని ఒక మాట నలా పేర్కొని ఆకలి విశేపాలకు సాగిపోతాడు, కాని ఆగి మగ్భయావర్షన వేయడు, అది అష్టాదశ వర్ధసలలో ఒకమైనా సరే అవకాశమున్న చో కుల్లాచే స్తే కెలుగు భారతం మరెంత విన్సృ తమై వుంెడిదో ఆ వి_స్శృతిని సంతీ_ప్తపరచుళకు నన్నయ అశయాలలో ఒకటి కనుక అలాంటి అవకాశాలను వదలిపెట్టాడు. తన కావ్యదృష్టిని కథా కథనంలో ఇంకో విధంగా (పదర్శిస్తాడు. అయిలే తర్వాతి

శవితాకీతులు శ్రీం రోజుల్లో భట్టుమూర్తి చేలిలోబడి మనోహర కాన్యమై. నిల్చిన వను చర్మిత వృస్రైంరము (పకృతి వర్ష నలకు ఒళ (కొత్త రూపాన్నే నంత రించిన శుక్రిమతీ గాథ. ఇందులోనే వస్తాయి, దీన్నంతా అతిసాధార ణంగా. పౌరాణిక దృక్పథంతోనే ఒక వచనంలో చెప్చి ముగిస్తాడు కాని నవనవోనే స్మమశీ:మైన (ప్రతిభకు చక్కటి (పతిమా వ్యాపారా నికి ఆవకాశేం వున్న ఈ సన్ని వేశంలో ఎలాటి చమత్కారాన్ని అంద మైన వర్షనా వైవుణ్యాన్ని కవి (ప్రదర్శించడు. ఇందు మంచి సన్ని వేళాన్ని అలా అతిసామాన్యంగా వదలడం, ఎంత కథా కథన 'వేశనిమ గ్నుడైనా? కావ్య శిల్చ్బ మధ్య విదునకు న్యాయమైన విమయంకాదుం మృగయా వర్గ నను చతుస్ధాశ్వాసంలో దుమ్యంతుని కథలో ఆ రాజ్యం మృగయా వివోరాన్ని వగ్శిస్తూ మూడు నాలుగు పద్యా లలో చేళాడు. భాయచితదృశ వర్ణ నే కాని, మనోజ్ఞమై సది శాదుం. పోతూ పోతూ దుమ్యంతుడు తపోవనంలో (ప వేశిస్తాడు. ద్వితీయాశ్వా సంలో సము(ద వర్శన తర్వాత ఆంతకంకై భిన్నంగా అగి ఇది (హః ఖతి వర్శన సుమా అంటూ (పళ్యేక ధృష్టితోచేసిన వర్షన ఇది. డుమ్యం తుని చూసి వనలతాంగనలు మందపపన- సహాయంతో కుసుమాతు లలు వర్మించినాడు. ఇాతీరక (శమను తీరణా నదీ పవనాలు ఏచినాయిం తర్వాత మానిని, వీచి తవర్చి తలిర్చిన (కో వులనిమృగు శావుల జొంపముంలం. బూచిన మంచి యకోకములన్‌ సురసొన్నులబొన్నల శేదగులం గాచి బెడంగుగ బండినయా సహాకారములం గదళ్ళీ తతులం జూచుచు వీనుల కిపెనగన్‌ వినుచుక్‌ శుకకోకిల సుస్వరముల్‌ (ఉ-20) సుతి మెత్తని పదాలతో, మొదటి మారుగా మితరీలిని _పక్క-కుపెట్టి కించిిక్పపంచన (ప్రాయంగా చేస్తున్న వన వర్షనలో ఇది నాలుగవ

క00 నన్నయ భారతి పద్యము, అన్నిటికంయె నుతిమె త్తిని పద్యము.-అందుకు ఈడుగొ మానిని వృ _త్తములోని రచన,అయి లే ఇక్కడమళ్ళీ గమనించాల్సింది-వకల్చనా చమత్రారాలనూ తొణికించకుండా సాగించిన స్వాభావిక రచన, ఉన్న వాతావరణాన్ని ఉన్నట్లుగానే ఎదల ముందు నిలిపి హాయిని కల్పించ డమే ఆయన అశయం, ఇలాంటి సమయాలలో అనిపిస్తుంది. అయన లాతణికతలో వామన్న నుతావలంవివమో అని దాన్ని (పశల్యేకంగా గమనించాలి, ఆ తర్వాతి కవిరాజ ఏరాజితంలో తపోవన గాంభీర్యాన్ని సామోత్కరింప చేసే ఒక గంభీర సమాస బంధురమైన రచన, పుణ్యా వదీతీరంలోని అ గాంభీర్యాన్ని ఇనుమడింప చేన్తూ చితించే మరొక "పెద్ద వచనం, మూలంలో (పకృతి 'రామణీయ కాన్ని చిశిన్తూవున్న వర్ష న ఇక్క_డ శాస్త గాంభీర్యాన్ని చితిస్తూన్న వర్ణనగా మారి పోయిందిం అ ధార్మిక గాంభీర్యాన్ని మరింత పహృాదయంగమం 'చేసీది, అఆపెని సుపసిద్ధ బుప్యా(శ్రమ వర్ష్శన- “శ్రవణ సుఖంబుగా సామ గానంబులు చదివెడు గుకముల చదువు దగిలి _- మొదలుగా నడచిన పద్యం. ఇంక వివరంగా (కీంకేకీ లోని చివరి భాగంతో మొదలు పెట్టి 4.28 నరకు) మూలంలో లేని కొత్త మెరువులను నింపుతూ ఈ మొదటి రెండు పర్వాలలో నన్నయ్య మరెక్కడా వర్గి ౦చలేదు. దీనికీ శారణము ఆ సామగానముల చదువు దగిలిన శుకము ఆయన హృదయ మగుట: ఛార్మికత, తపోవనా (శిత నైర శ్ర లల? ముపీ.జన జీవనావళ్య కత వంటి వాని పట్ల ఆయన కున్న పగాధానుర క్తి తజ్జనిత పారవ శ్యము మూలమున'నే అ వినత వర్ల న కవశాశ మేర్చడినది. అ తర్వాతి కవుల కెందరికో ఒజ్జబంతిగా నిలిచింది. అంకే ఆ ఛార్మికత పట్టులో మాతం పెంచి వర్ణించడం లప్పికే ఇంక్క డా ట్రకతి వర్ణ నలకు అవకాశం తీసిఫోడు. నదీ 'త్యాది వర్ష నల కనువగు సందర్భము _లున్నప్పటికి చేయడు. అశ్షు అష్టాదశ వర్గ నలోనివగు వివాహ-యుద్ధ-వర్మ్మ నలకు చక్కని సందర్భములున్న

*ళవిళోరీతులు 501 వాటిని నామమాతింగా తడిమి విడుస్తాడు. సాల్వుడు భీమ్మ నితో యుద్ధముచేసే సన్నివేశాన్ని రెండు మూడు పద్యాలలో చెప్పినా మూలానుసాగిగా సంవీ_ప్తతను సాగిస్తూ “శత సంఖ్యయు, కత సహవాసి నంఖ్యయును, శతాయుత సంఖ్యయుగా. =. ఏసె వాడి శరంబుల్‌” అని "లెక్కలు ఛెప్తాడుగానీ రసవంతమగు యుద్ధ వర్మ నగా దీర్చడు, ఇదంతౌ పౌరాణేశ దృష్టి పెద్ద చేయి అయినప్పటి వాటము అధసూచికలు: 1, ఉదాహరణలకు వానిళ్ళవారి 1905 (పతిని అనుసరించడం జరుగుతున్న దిం 9, డా॥ ఎన్‌, ఎల్‌. హ్లైరప్పగారి జ్ఞార్మ 296 ౨64826” అనే సిద్ధాంత వ్యాసంలో “సాదృశ్య”ను గురించి బాలా అనక్తికరమైన చర్చ ఉంది. శి, వ్యాస భారతను : నన్నయ పరిష్కారము (199) వుట 6,

నన్నయగారి శ్లేషసరణి (శ్రీ వాసా సుుబహ్మణ్యశాస్తి నన్నయగారి శ్రేషయనుటతోడనే నన్న యేమి? శ్లేషయేమి? 'చ్రసన్నత ముఖ్యాశయముగాగల నన్నయ క థ్థ్షేశమును కల్లించు నేమ యందు బ్రీల్రియెట్లుండును! నన్నయ ్లేషాలంకార (పియుడు కాదే! అని అసాంగత్యము స్ఫురించునుం నన్నయ శేషూలంకారమును బహు అప ముగా వాడెనుం పభాపర్వమున “యదువృష్టి భోజకు కురాంధక వాహి నీయుం గలంగె అనుచో వాహీని అనుపదము శిష్టముగా (పయు_క్ర మైనది. ఇట్టి శ్లేషలు నన్నయలో సభాత నత్స్యతములవలె గాన్నిం చును, “'పసన్న కథా కవితార్ధయాుకక్షి” ముఖ్యనసాధనగాగల నన్నయకు 'క్లేషయనిన కిబ్బదనియే చెప్పవ లెను, అయిలే యిచట ను స్టైశింపబడినది 'శేసాలంకారముశాదు. మేమన “ శ్లేమి యను కావ్యగుణము. కావ్య గుణములలో స్తే మొట్టమొదటిది. శ్లేషయనగా “బహూనాంపదానాం వకపదవ భథాసమానత్వం కేమి అని డీని నిర్వచనము చేయబడినది. అ'నేకములగు విడిపదములు కూడ పద్యమున కూర్చుబడినపవుడు, ఒకే పదంవలె భాసించడము శ్లేష అన్నమాట, అనగా బహుపదాలను ఒక సనమాసం చేయడమని భావంకాదు, సమాసంలో అనేక పదాలు సమ_న్తమై వక పదమే అయి పోతవి. వక్ర పదమయిపోవడం కాక వకం పదంవలె భాసించడమే న్లేష అన్నమాట. సమాసములు (పతి కవియు కూర్చుచుండును, దీర్ధ సమాసముల వాడిన (ప్రతికవియు శేవ గుణం వాడినట్టుకాదు, (25 భ ప్రదిహేనో, ఇరవై యూ పదాలుండవచ్చును, ర్‌వన్నియి యుట్తో ॥ ఫాష్మైదదివిసపడం గొలుసుకట్టుగాసాగి, వక / పదంవలె కాసించృన్ల ల నుల క్రి పదిపెక్టైలుండవచ్చు ఏనుం ఒక పెస్రైకు [౧ ॥ న్‌ ఖు స్మ సం టి వన వి వోక

కవితారీతులు న! మజియొక. పెళ్లైకు మధ్యను గొలుసుతో అతుకుండును. 0షంటికి మధ్య ఇొంతె ఖాళీయుండును, అయినను కొంత దూరమునుండి చూచి నప్పుడు పెక్రుకు....పెర్టెకు మధ్యగ ల అఆశుకఫగాని, శకాన్చించశ పదిపె స్టైలూ బశ ప్యెక్టువల ఒకనైలు రూపంలో భౌసిన్నవిం అస్లు పదానిక్సి పదానికి మధ్య కవి సంధిచేసినను మొత్తముపై చదివినవు డి నసంఘలు శాన్పించక అంతరించిపోయి. చేక పదముగా భసించవలెను. పద్య మెత్తుఫొనగ నే మధ్యన కుంట.వడుట లేకుండ చర చరా సాగి అంతు చేరుకొనవ లెను. ఇట్టిదిశ్లేమయనిపించుకొనును. కవులందరు పద్యములో పదములను నంధులతో నతుకుదురు; బహు పదములను నమాసముణా కూర్తురు అయినను సీయతుకులు అశుపలుణా గన్న్బించి, పదములు విడిపదములుగ'నే గోచరించి పోవును, ఆదినుండి యంతమువంకు పద్యము సాఫీగా సాగిపోవదు, నన్నయలో విశేషమేమన ఈ అతుకులు - కూర్చులు అరుంధతి నతు[త్రంవలె స్థూల దృష్టికి గాన్నిం చవు, (ప్రయత్న దృష్టములై నవుడే యవి గోచరించును. క్షేమ అనగా న్లిష్టక-అన్యోన్యత. పదము=కీ యన్యోన్యత నన్నయ. కవితలో "బాగుగ కుదురు కొనును. నన్నయకు అత్షరమై[(8, వదబంధము "తెలినినట్లిం కవ్వరికిని "తెలియదనిపీంచును. ఈ విమషయమూన నన్నయ సరివాద్దులకు రాదగినవాడు పెద్దన మా(తమే, ఎ అమరమునళే యత రముతో మై నియుండునో, ఏ అత్షోరమునుండి = ఏ అత్షరమునకు గతి సంక్రమణము సుఖమగునో నన్నయ వాగుగ నెతుంగును. ఎనంధు శెళట పాటించిన పదములు చక్కగా నతుకుకొనునో సమానము లంబే పదమునకు వీవు శు నే పదము పడినా-సఖ్యము కుదురునో అయష్థది నన్న యకు సువిదితము. అట్లని నన్నయ (పతియతురమును, పదమును కాగుగా పర్యాలో చించి "వేయమండునని కాదు. అట్లయిన ఛార కుంటుపడవచ్చును. చిరసాధన వలన; సత్పతిభవలన-ఆ అత్షర మై(తి నన్నయకు సిద్దించినది. అ(ప్రయత్నముగనే అమి తామయరములు

క్‌04ీ నన్నయ భారతి నవాచారి పదములు (ప్తాక్తన జన్శ విద్యలవలె వచి సిపడుచుందడును అదియే నన్నయగారి అపూర్వసిద్ధి. నన్నయ శబ్బ(బహ్మా విదుడుం ఆయనకు శబ్దము వశం పదము, అతరరమ్యుతకు - క్లేషగుణమునకు సన్నిహిత నంబంధమున్నది,

శ్లేష సాధించిన వాడక్షరనమ్యత నవలీలగ సాధించును. నన్నయ శ్లేష గుణములో దముడగుటచేత నే యతయరరమ్యతను సాధించగ ల్లైను.శ్లేమ- అతరరమ్యత రెండు నోతపోతము.లై యుండును, నన్నయ కవితలో గాన్పించు గుణములలో క్తేషయే _పముఖమని చెప్పవలెను. పసాద గుణము నన్నయలో (చురమే. అంతకంకను (పచుర మి ్రేష కొర్ర సామ్య మేమన- క్లేసగుణ యు_క్తమగు పద్యమవలీలగా గంకఠస్థ మగుచుందును. నట్లు-ఒడుదుడుకు "లేకుండుటచే పద్య మారంభించగనే ఛారగా సాగిపోవును, మధ్య నాగుట యుండదు. అందుచే పద్యము "వేగము నోటబట్టును, నన్నయ పద్యముల సులభముగా కంఠస్థము 'జేయగలము, చేయుట యేమి! అవి వద్దన్నను కంఠస్థమగును. శారణమని నేమ యుక్తములగుట - ఇక గొన్ని యుదావారణములతో నీ శేషను (పదర్శింతును శాః అఆయుస్యుం చితిబోన వ స్తుసముదాయం మైహిశాముషి. నే

(శేయః (పా_ప్తినిమి_త్తము_త్తీమ సధాసేవ్యంబు, లోకాగమ

న్యామైకాంత గ ఎఫపాంబు నాయరగ్సి నానా వేద "వేదాంత

విద్యాయు _క్తంబగు చానింజెప్పదొడగెం దద్భారతా ఖ్యానమున్‌'

ఈ పద్వమున పది పదములున్న వి. అయినను పద్యమారంభించ

గనే తీగవలె సాగిపోవుచున్నది, ఇది యవలీలగా కంఠస్థమగును. “చెప్ప దొడగెన్‌ దద్భార తాఖ్యానమున్‌ ” అనుచో *తత్‌ ” శబ్దము అర్థద్యష్టి లో ననవసరము. శానిఅది తీసిన “చెప్పదొడగన్‌ _ భారతాఖ్యానమున్‌” అనుచో (దుతమునకు తర్వాతి భశారముతో మై.తిపదర లేదు,

కవి తారీతులు ర్‌0క్‌ (దుతము నుండి ఛభకారమునకు గలి సం[క్రమణము సుఖముగా లేదు, నన్నయ గణపూరణకై వ్యర్థ పదముల వేయువాడుకాదు. నన్నయ యిచట న్లిస్టతకై “తద్‌” శబ్దము నొక దానిని వేసెను. [దుతాత్చ రముకావున. “తి సరళమయి *ది అయినది. ఇప్పుడు దంత్యమగు ద కారముతో ఓష్ట భశారమును కలివినాడు. దంతములకు-ఓష్ట్రము లకు నన్నిహితత్వమున్న ది. భకారము దకార సంయు _క్రీలో కొంచెము పారువ్యమును త్యజించినది. ఇప్పుడు మొత్తమువై నుచ్చారణ, పదగతి సుఖముగా నాగిపోయినది మ। “వివిధోత్తుంగ తరంగ ఘట్టన చలచ్వేలా వనైలావలీ లవలీలుంగలవంగ సంగత లతాలాస్యంబు వీవీంచుచున్‌ ధవలాక్రుల్‌ సనికాంచిరంత 'నెదురన్‌ దద్తీర ేశంబునం దవదాతాంబుజ ేనఫుంజ నిభునయ్యశ్వో త్తీముందన్వులస్‌”

ఈ పద్యము న్లిష్టమై ఛారావాహిగ సాగిపోయినది. అయితే “వివిధోత్తుంగ త్రో సార ౦భమయి “లాస్యంబులు వరకొశే సమాసము కదా! సమానసమువలన, నేక పదత్వమిట వచ్చినదని యనవద్చును. కాసి అటుపై నను పది పదముల వరకున్నవి, అవియు మొదటి సమాస మునకు తీసిపోవుటకీ పదంవలె భాసించివోయినవి. దీర్ధ సమాసములు "లేని (కింది పద్యమునారయుడు,

చ అతిపచిరాగళుండయిన యాతనికిన్‌ హృదయ (పమోదమా

తతముగ నవ్వనంబున; లతాలలనల్‌ మృదులానిలాపవ

ర్టీత కసుమాత్ష తావళులు సీనలు వెట్టిన యట్టిరైరి సం

పతదళినీ నినాద మృదుభామల దీవన లొప్పనిచ్చుచున్‌॥

పదునాల్లు పదముల వరకీ పద్య మందున్నవి. చిన్న సమాస

ములు రెండుతప్పు దీర్ధ సమాసములు లేవు అయినను పద్యము మృదు భామలతో నేక ధారగా నడ చిపోయినదిం

రశ

చ్‌08 నన్నయ ఫౌారఫి ఉ॥. నీవును (బవ్మాఛభాకివి వినీరుడ వేనును గన్యశన్‌ మహో

'జ్రేవ కభావతంస! రవితేజ! విఛాహను నీకు నాకుముక్షా

భావజశ క్రీ వైనయథి పక్షుగ నన్ను బర్మిగహింపు సం

జీవనితోడ శుపదయ్ల, జేయుము నాళ్లు ్యవియంబు న్లావుడున్‌

ఇందు చెప్పుకోదగిన సమానముళలే శేవు, అయినను పదము

లన్నియు నన్య్యోన్య మై(తితో సున్లిష్టమయి. యేశ పదమునా నొప్పీ “నవి, పద్యగతిలొ నఖిలన మే మూతమును "లేదుం చ! “విపరీత (పతిభాష లేమిటికి నుర్నీనాథ! యీ వ్యుతగా

(లీపరిష్యంగ సుఖంబు 'సేకొనుము ముక్తావహోర శర్చూర సొం

(ద పశాగ (వ్రసరంబు జందనము జం(దజ్యోత్య్నయుం బు(శగా

(త కరిష్వంగమువట్లు జీవులకు హృద్యంబే! కడున్‌ కీతయే[”

'మొత్తేము పదూగాల్లు మాటల వరకు పద్యములో నున్న విం

విడివస్తువుల జందనాదులం జెప్పు పదములున్నవి, అయినను విడిదసము న్‌లువక వశత్వ్యము నిర్యూ శ్రికమైనది. పద బ్రము * సుఖముగా వెదరని గతితో గమించిపోయినది, ఇచట. “హృద్యంబే అనుచోట “రమ్యంటబే" అని యనవచ్చును. “ఉద్యత్కౌతు కాళీర్ని నాదములున్‌ రమ్యతిరంబు లయ్యె” అన్నట్లుగా కాని “రమ్యం బే అన్నచో ఉత్వయుక్ర క్‌కార మునకు తర్వాత "రేఫవచ్చును. కకారము కంళ బ్ధ్‌ముం “జేఫ మూర న్యము. వీనికి స్థానమున, ఉచ్చారణమున సాన్ని హీత్యములేదు. శక్రో తర్వాత "ఠి ఉచ్చారణ పరుషమనిపించి, నడక కుంటుపడును, అందుచే “వృద్యం బే ఆని నన్నయ వాడెను. *ఠశి “వాలు లేండును కంక స్టములు. ఏీనిపచ్చారణలో సన్ని హితత్వమున్నది. క్ర నుండీ "హృ" కు నడక నుగమముగా సాగిపోయినది. న_త్పతిభాళ్సి యోగ్యుడు ఆజ్‌ నన్నభయకీ మెలకువ లబవడినవి. ఇట్టిచట నమక బంధము కూడ “హృద్యంబే కడున్‌ శీతమే” నా నొప్పినదిం

కవీశారీళులు క్‌07 (కింది పద ఫ్రమాును కూడుడు, మ! “నరచాప (పవిముక్త దారుణ బృవహన్నా శాచధారల్‌ భయం కరరై కేయ నిశాయ కౌయములమైంగప్పెన్‌ దిశల్నిండ్‌ (౦ ధభుర ఛా తీధర తుంగశృంగతట సందోహరటువై గప్పుదు ర్థరధానాధరి ముక్త నథతత పియోభోరావళించోలుచున్‌[* ఉట నన్నయ పదముల కూర్పు కూడ సుళ్లీష్టమై సంతత పయో ఛారావళింబోలి, బృహన్నారాచభారలో బోలియు వర్షిం౦చినది. భారలు "వేరై నను నంతతముగా గన్బించున క్షు నన్నయ పదముయున్న్నూ వేరై నను నిరరతరము'లే. పద్యమును నడకలో కూడ నన్నయ మూడవ పొదమున పర్వత శృంగము క్కి.ంచి, నాల్లవ పాదమున పయోధర మండలమున కెల్తినారు. దంమంతములుగా (పథమైకవచన విభ కీతో విస్పష్టముగా నంతమగు శబ్బములం కూడ నన్నయ వాడుకలో పక్క పదములతో చక్కగా నతుకుకొని అవీక్షధబ"ధముతో నేక పదావభానను గల్లించు చుండును, (శ్రీంటి పద్యముల నోరయుడు,

ఉ॥ *రాజ కలైైక భూమణుడు రాజమనోహరుడన థి రాజుకే జోజయకాలి శౌరు వ్రకు విశుద్ధ్దయశళ్ళ శ్రేరదిందు చం(దికా "రాజిత నర్వ్యలోకుడ పరాజిత భూరిభుజా కృపాణధా రాజల శాంత క్మాతవ పరాగుడు 'రాజమ హేం[దుడున్న లిన్‌ 1

ఇచట పద్యమంతయు నొశే సమాసమా అన్నంత న్లష్టముగా విచ్చేదము లేక సాగిపోయినది.

మ॥ “మతి లోకోత్తురుడై న యంగిరసుమన్నుండా (శితుండా బృవా స్పతికింబు(తుడు మాకు శిమ్యుడు సురూప (బవా ర్యా(శేమ వ్యత నంపన్ను డ కారణంబ దనుజ వ్యాపాదితుండైన య చ్యుత ధర్మజ్ఞ !' మహాతీ (శ! యక్క చున శేశోకేంప కెట్టుండుదున్‌ 1

ర్‌08 నన్నయ భారతి. ఇదియు. నించుమించుగా పూర్వ పద శ్రమువలెనే గమించి పోయినది. నన్నయ కావేశముకల్లు యజ్ఞాది వర్ష నలందును, మహాఫప్పుుషుల

'పశంసలయందును, సేషగుణము మరింత విజ్బృ"భించుచుండును,

మ। “అమలాచార పవి_తభూనురవ శేణ్యాగార పుణ్య పే శములందధ్యయ నారవంబు విధివత్స్యాహా స్వధా స్వస్తి నే బ్టృములున్‌ మంగళతూర్య ఫఘోపషములు నుద్యత్కా-తు

కాశీం నా దములున్‌ రమ్యతరంబులయ్యె ధరణింద దాజ్య సంవృద్ధితో న్‌” 4ఉ। సీలగిరీంద శృంగమున నిర్శలమైన సువర్ష వల్లరీ జాలము వోని పింగళ ఏశాల జటాచయ మొప్పణగావచ శ్ళీలలితుండు వచ్చినిలివెన్‌ హరినీల విగ్రహా రాళపచుల్‌ వెలుంగగ బరాశర సూనుడు తల్లి ముందటన్‌ 1”

ఉ॥ “అదిజుడై న (బహ్మాయుదయంబున శాస్పదమైన వాడు వే చాది సమస్త వాబ్మ యములందు (టోంసితురై న వాడు లో కాది ,తిలోక పూజ్యుడని యాత్మ నెటింగి పితామహుండు దా మోదరుంజెప్పు బూజ్యుడని యుక్తమ కాకిది యేమిదోస మే ”

నన్నయ పదబంధమును చేసి రచించిన పట్టులును నున్నవి ఇందు ఛార కుంటుపడుచుండును,

తర। అమిత సత్త్వుల ధర్మమూూదర్తుల హర్వతి (పతిమల్‌ రిపు

(దుమహుతాశను లాపగేయుడు, (దోణుడున్‌ విదురుండు గ" తముడు నుండగ ధర్శమార్లము దప్పంబాడియె పాండవో _త్తములు రాష్ట్రోనివాన యోగ్యులె ధార్త రాష్ట్రాల వంచనన్‌, ఇదట ద్య్యూశవిజిత్నులై పాండవులు వనవాసమునకు బోవు నున్నఫుడు వారి తల్లి కుంతీజేవి, పరిచేవించుచు పల్కిన మాటలివి,

శకవితారీతులు ఫం కుంతి దుఃఖముతో గల్లిన గద్దదముతో, పలవించుమూటలు ధారావా హీగ గాక, కుంటుచు నడచుటలో నే యౌచిత్యమున్నది మషత్స-“వమి 'కారణమయ్య! పాములశేల యల్లితివీవు తే జోమయుండవు; (_బాహ్మాణుండవ్లు సువతండవు నావుడుం బాము లెగ్గొనరించె మత్సియభామ శీను రురుండను రామ సర్వుడ నిన్ను నిష్తుడ దండతాడితు 'కేసెదన్‌1” ఇచట డుండుభనాగము భయపడి వణకుచు రురునితో బల్కు- చున్నది. రురుడు సమాధాన మిచ్చుదున్నాడు, డుండుభము భయ సర్యభమములతో. బల్కు-ట చేళను, ఇద్దరి సంవాదముండుట చేతను సీ పద్యము శిధిల బంధముతో సాగుటయే యుచిలము ఇట్లులా, గావలెనని న్శి ష్టను తగ్గించిన పట్టులు మినహాయించిన నన్నయ వైలియంతయు. నించుమించుగ. క్షేసగుణమునకు లక్ముమే యనదగియున్నది* కందములు, తేటగ్‌తులు మున్నగు చిన్న బేక్‌య ఛందస్సులలో గూడ నీ శ్లేషను సాధించినాడు నన్న యం క॥ కనకావదాత కోమల తనులతదను మధ్య గమలదళ నే్యశను యో జనగంధి నవనినాథుడు గనియెను సురకన్యవోని కన్నియనంతేన్‌ ॥ క॥ ఈ వల్క_లాజినములకు సీ వన్యఫలాశనములకీ విటప కుటీ 'రావాసములకుచిత మె సీ విలసిత రూపకాంలి నిర ్రలగుణముల్‌ క అ॥ పడిన యామివంబు పతు లపేథీంచు నట్టు పుదుషహీనయయిన యునతి

గ నన్నయ భారతీ జూచి యెల్ల వారు జులుకన'వీశీంతు రిదియు పాపమనక హీనమనకులు! "శ్రే సర్వలీన్ధాభీ గోమనంబు సనరంవేదీ నమధిగమము సత్యయితో సరియుగావ యెఅుగు మెల్ల ధర్ముంబులశేందు 'బెద్ద యం(డు సత్యంబు ధర ఖఎలైన మునులు! పలువురు యితరకవులు (వాసిన కందాదులలో నిట్టే శ్లిష్టతం ఛారే గోచరించదు, ఇంకను కింది పద్యములు నన్నయ శ్లేషగుణము నప (బసీద్ధములగు నుదాహళణములు. ఉ$ ఆ వవజాననస్‌ గురుకులావశకదుండు కడంగి రాజసూ యావభృ్ళధంబునందు వసుధామర తంత్ర పవి(తవారిభా 'రావళిజేసీ పొాననమునైైన శిరోజములంబె మల్చీ పా పూవహుడీడ్చీ తెచ్చె సభకందరు సర్యభమమంది భబూడగన్‌॥ దుశ్శాననుడు (దోవదిని లాగికొని వచ్చినంత వేగముతో నే పద్యము కూడ నడచిసది. ఉ$ శారద రా్రులుడ్డ్వల ఆన_త్తర తోరక హోరపం క్తులన్ల్‌ జారుతరంబులయ్యె విశసన్న వవ్రైరవగంధ బంధురో దార సమోార సౌరభము చాల్చీ సుధాంశువకీర్యమాణ క ర్చ్బూర పరాగ పాండురుచిపూరము లరుఠ జఇ్రూరితంబాలై॥ నన్నయ, పదములతో తార్‌హారమును గూర్చును. అందు విడిరత్నములు శకాన్చించవు. మొంత్తముపై పరయే మనోవారియై ాన్సించును నన్నయ శ్లేషపగుణ మందిట్లు గడిజేరీన 'చేయి. ఈ గుణము కవిళాధారప చాల నవసరమైనది. తందుచేతనే యాలంశారికులు

శవిళారీతులు క! కావ్యగుణముఖం "బేర్కొటనుచుం శే (వసాదః సమతా యనుచు దీనికి (బౌధాన్య మొనంగినారు. నన్నయ కవితా లనీ, శీ శామణీయ కమును (బసాదించిన సాథనలలో నాపం జూడగ శ్రేషగుణము (ప్రముఖ మని తోచును శ్లేష రచనకు మధుళతను గూర్చున్ను, కవితపు చక్కని శయ్యనమర్భును. శయ్యాసౌభాగ్య మమరిన పద్యము చదువుటకు వినుటకును హోయి గొల్పును, నన్నయ కవితలోసి సుఖశయ్యకు చాభ్యమి క్లేమగుణము,. నన్నయ పధద్యముతెంత చఛదివినవను మరల చదునవళెవనిపించును. ఆవి సులభముగా కంఠస్థములగుము నన్నయ పంక్తులు జ్జ గ్టలలప్త _త్తర కారకవోగ పంక్తులు పద్విము శావదాతమైవ 'జాతని శైలి. అదియొక,. పావనగంగారురి. నవ్నయ శ్లేమ్యపయు_కృ మైన వే లీ-ఆధిక్యనుచే కవిళాధిక్యత నధిరోహింవినాడు. తాల (అలా

నన్నయగారి 'సాహిత్య నూ్యూత' వృత్తి భీ.కోవెల సంపత్కుమారాచార్య

నన్నయగారు. "తెలుగులో శావ్యరచనకు ఉద్యమించునాటిశే భారతీయు లందరికిని ఉమ్మడి సొమ్ముయిన సంస్కృతములో సాహిత్య విమర్శ - పరిణత స్థాయినందుకొన్నది. సుదీర్థ ముగా సునిశితముగా సౌగిన తత్సాహిత్య విమర్శమాన్లాన పలుకావ్య సిద్ధాంతములు కి 'పొదింపబడినవి, సమికరింపబడినవి, దాదావుగా ఇవన్నియు అనంద వర్ధన-అభినవ గువ్హు లచే 'పరిష్కృుతమయి, సువ్యవస్థితమయిన సాహీత్య వినుర్శ సంప్రదాయము నెలకొన్నది. కుంతక _శేమేర్యదుల వివేచన అ సం్యపడాయమును పరమార్థతః పరివుష్టము వేసినది. కాగా ఈ "దేశమందలి వ భాషాకవివై నను అత్యంతావశ్యకమయిన ఈ సాహిత్య విమర్శ సంప్రదాయము యొక్క అంతన్తత్తావగావాన నన్నయ గారికి సమృద్ధిగా ఉన్నది. అంతేకాదు. తననాటిశే పెంపొందిన ఇరుగు- పొరుగు భాషలగు తవిళ_కన్నడములందు. సాగిన కావ్యధోరణుల స్వరూప = స్వభావాభిజ్ఞ తయు నమ్యగముగా అయసకున్నది. మరిం ఇదంతయు, తెలుగులో "మొట్టమొదటిసారిగా ఒక మహో కావ్యము నవతేరింప "జేయుటకు ఉద్యమించిన నన్నయగారికి విశిష్టముగా శావ్య విషయిక వివేచన చేయుటలోనున్న వెన్ను బలము,

నన్నయగారు “లోకజ్ఞ డు కావ్యము లోక్నపవృ _త్తినుండి నిష్పృన్నము చేయబడునది. లోకము నాకట్టుొనునది. లోశమునకు 'ప్రయోజనకరముగా, (శేయస్పంపాదకముగా సాగునది. కాగా, సంప దడాయావగావాన, కావ్యస్వరూప - స్వభా వాభిజ్ఞ తలతో స్వీయనిశిత వివేచనా నిష్పన్నములై.న కావ్యసంబంధి మాలికాంశములను నన్నయ గారు సూ,శ్రీకరించినారు. నిజమునకు వామనుని “కావ్యాలంకార సూత (గ్రంథమువల్కె నన్నయగారి “సాహిత్య సూత్ర (గంధ

కవితా రీతులు క18 మేదియు (పత్యేకముగా లేదు, తానవతరింప 'జేయుచున్న మహాభారత మునకు సమకూర్చిన అవతారికలో ఇముడునట్లుగా సాహిత్య విమర్శకు సంబంధించి 1 పతిపాదించిన అంశములు నన్నయగారి “సాహీత్య సూత ములు, ఆఅ సూ(తముల వృ్తి-అనగా, పవృ క్రి వ్యాఖ్యానించు కొనవలసియున్న ది

నన్నయగారి సాహిత్య సూూతములలో ము మొ్భొదటిది'(పసన్న కథా కలితార్థయుక్షీ* దాని నంటికొని యున్నవి “అశతుర రమ్యలతి “నానారుచిరార్థ సూక్రినిధి ఆతరువాళతివి కథాస్వరూషము. కావ్య 'పయోజనమునకు సంబంధించినవి, సునంవీ_ప్తములు, సంన్ని స్టములు వైన ఈ సాహిత్య సూూతములను - వాటి ప్రవృత్తిని విశదముగా వ్యాఖ్యానించుకొన్న ప్వుడే నన్నయగాప వెలయించిన సాహీత్య విమర్శలోని మౌలిక్రత్య ఆధునికత సువ్యక్కము కాగలవు, మరియు భారతీయ సాహిత్య విమర్శ సం్యపదాయమునకు తెలుగువారి సంప దానము సృష్టముకాగలదు.

ఇక్కడ గమనించవలసిన (పధానాంశ మొకటి ఉన్నది.నన్నయ గారు (పతిపాదించిన యంశములను శీవలముగా అయన రచనకు మా[తమే అనువ ర్తించునవిగా భావించుట సొమాన్యమయిపోయినది. ఆ విధముగా అనువ_ర్తింపచేయుట. అట్లుండగా మొ లత్తము సాహిత్య మునకును అనువ_ర్తించుటకు నమర్థములన్న శాత్సర్యముతో ఆ యంశములను విగ్లేషించుకొనవలయుట అవసరము. కానిచో, నన్నయ గారి సాహిళ్య వివేచనను సంకుచితపరచిన శ్లు కాగలదు.

సూ(తము వ! (పసన్న కథా కలితార్థయుక్తి. “పారమతిం గవీం దులు. * .లో నారసిమేలునా” దగిన “పసన్న (65)

ర్‌.14& నన్నయ ఫఖారత్తి కథా కలితార్థ యుక్తి” నన్నయగారు (ప్రతిపాదించిన సాహిత్య సూత్ర ములలో మొదటిది. కథ అధారభూమిళ?గా విస్తరించు కాన్యములను లఫీంచు సూ(తమిదిి ఈ సూ్యతముప్తై మరియు తేదిళరములపై ఇప్పటివరకు విమర్శకులు సాగించిన వివేచన తక్కు వేమియు కాదు అయి క్షే పలువురు విమర్శకులు ఈ సూ(తమును స్థూలముగానే తప్ప నిశితముగా పరిశీలించి, సరియైన సమన్యయమును పాధించినట్లు కన్చిం చదు, అ సూతిమందలి కొన్ని పదములు కలిగించు అర్థహ్ఫూర్తి తో ఉజ్జాయింపుగా తాత్పర్యమును భావించినవా లే ఎక్కువనుండి “కథ సామౌత్కరించునట్టుచేయు. శిల్పనై వుణి యన్నది (పసన్న కథా కళిళార్థ యుక్తిగా కట్టమంచి రామలింగా శెస్టిగాళి భావనే మరి: కథాగమనమునకు క్లిష్టతగొని, వశ్రతగాని, అతి సంకుచితత్వము గాన్కిఅతి ఏ న్ఫృతిగాని కలుగకుండ (పసన్నముగ, నిర స(కముగ న అనలి విస్తారముగ (నన్నయ) కథ నడుపగఖదు. ఈ (పద్ద జీ “సారమతిం గవీం[(దులు (ప్రసన్న కథా కోలితార్థయుక్రీలో నారసికేలునాన్‌” అని (పతిజ్ఞ గా పేర్కొని దానిని సార్థకము చేసినాడు. ఈ కథా (సనన్నతతోబాటు అయన రచనలో చూడవలసిన రెండవ యంశము అర్థయు క్షీ * అని పింగళి లఫ్మీకాంతముగారి వివరణ. ప్రనన్నకథ - అర్థయు క్రీ అన్న విభిన్నాంశములుగా ఆయన భావించినారు. నన్నయగారు కథను శకి షత. ..నడపగలడు' అన్న నిర్ణ యము “పనవ్న శళథ "కు అనుసంధింప బడినది. అర్భయ్యుక్షీ వేరుచేయబడినది. అయితే ఈ రెండింటికి నడుమ గల '“కలితి పదమున కిక్కుడ గుర్పింవు కలుగకపోవుట గవానింపదగిన యంశము, ఇదిట్టుండగా నన్నయ ఉ _తృమజాతి కథరకుడు.శథను చక్కగా నిర్వహించగలవాడు - మొదలైన అభిఫాయములు సమూహము మోద వెలువరింపబడినవే తప్ప నన్నయగారి సూతమును క్రమముగా

కవితారీతులు క15 అనుకీలించుట నలన నివృన్నమ్యులైనవి కావు, నిజమునకు సూత మందలి 'యీ పదముకూడ విడువరానిది. అద్యంతేముగా సమన్వితేము 'శశావలసినదిం నన్న యగారిని విశిష్టముగా అనుశీలించివది విశ్వనాథ సత్యనా శాయణగారు న్యూతెమునందలి పదములన్నింటిని సమాకలనము చేసి వ్‌ొని అినాసానను. నో ప శి 'వసన్నమెన కథ? శాడికొనియున్న యర్థముల యోజన 'అని అర్థమును ెప్పినవారాయన నాటినుండి పలువుయర్థను నంగీక రించి ముందుకు సోగినారు * సత్యనారాయణగారు తాము చెప్పిన ఈ యర్థిమునే మరికొంతగా నిట్లు వివరించినారు : అచటనున్న యర్థములను చక్కగా పరికీలించిననో కథ పాఠకు నకు _పనన్న మగును. అచటనున్న యర్థములను సరిగా ఆయోజించవ "యాను. స్థూలముగా చూచినచో చెప్పిన అర్థమునకును; జేసిన వివరణమునకును ఫొంత వ్యళ్యానమున్నట్లు కన్చించును* (పనన్నమైన కథ యున్నదిః చానితోగూడి కొన్ని యర్థములున్నవి ఆయర్థములను ూజించుట- అనగా పొనగించుట అనిగదా సూళొగ్ధము ! శః యనస్ధము జనున 80చి- “అళటనున్న యర్థములను పరికీలించుట వలన కథ _పసన్న మగు నన్న 'శాత్సర్యము నివృన్నమగుట క్లైష్ణము. అర్థముల పరిశీల నము కథ [(ససన్న మగుటలో శ్పీంతువ్రణా వివరణలో చెప్పబడినదిం కాని మొదటనే కథ (పసన్నమై ఉండునట్లు సూళుమునకు అర్ధము ఇెప్పబడినది. మరియు “(పసన్నకథి యనగా “కథా _పసన్నతి అని సత్యనాశాయణగారి 'ళాత్చర్యముం కళుఖ్ధా వినన్నళి నాయన శట్లు వ్యాఖ్యానించినారు :

16 నన్నయ ఖొరతి కథా (పసన్నత యన సమో లెలిసికొనుటకు మున్ను (_పసన్న శస్దార్థము తెలిసికొనవలయును. “జేవీ _(పనన్నతి ఇట్టి శబ్దము లలో= “భగవంతుడు (పసన్ను వైనాడు” మొదలగుచోబ్ల్య భగవంతుడు (పసన్నుడగుట యనగా నెట్టిది! ఉపాననా న్యూ పము లెలిసి నిశ్చలబుద్ధితో పరమేశ్వరుని ధ్యానము చేసినచో భగవంతుడు (ససన్నుడగును. కావ్యమునందు *“ససాదిమను నొక గుణమున్నది (పసాదగుణమనగా నర్థివ్యక్కియని యొక మతము, ఈ యర్థవ్యక్రీ యొట్లు కలుగును? శస్థైర్థముల సుపరి జ్ఞానము సంపదాయాభిజ్ఞతయు నున్నచో నది కలుగును భిన్న శచ్లైర్థముల వా క్యార్ధ్థముల సుష్టుపరిజ్ఞానముచేత నర్‌ (పసన్నకత కలిగినట్లు కథా గతభిన్నాంశముల పరిజ్ఞానముచేత కథా[పసన్నత కలుగును,

నిజమునకు “కథా (పసన్నత' యన్న పదబంధము నన్నయగారి సూత

మున లేదు, (పసస్నపదమును కథాప దముతో అన్వయించి, విడిగా

*ప్రనన్నకథి యను పదబంధము రూపొందగా, దానినుండి - (పసన్న

మయ్యుడిది కథ గావున కథ (పసన్నమగుట “కథా (పసన్నతిగా

వ్యత్య న్తపదబంధము నిష్పన్నమైనది. మరి; ఈకథ (దసన్నమగుటలో

“అర్థయు క్షీకి పేతుత్వము కొరవడుచునే యున్నది. పింగల్ళి లక్కీ

శాంతముగారు కూడా “(పసన్నకథిను కథా _పసన్నతగానే భావించి

నారు ఆయన అర్థయు క్షీని భిన్నాంశముగా విడదీయుటలో, ఛచానికి హేతుత్వము లేదని భావించినక్లు యగుచున్నదిం అయిళలేే నడిమి

“కలితిపదనూ శెండును భిన్నములు కాదనియు, సమన్వితమై రూపొం

దవలసిన వకాంశ మే యనియు సూచించుచున్న ది, కాగా ఈ యన్నిం

టిని దృష్టియందుంచుకొని ఆస్నూతమునకు అర్థసమన్వయము చేయ వలయునుం

కవితారీతులు ధ్‌17 “పసన్ని పదమును “శథితో అన్వయించుటవలన, నిజము నకు, సమన్విత కొరవడుచున్నది. కాగా, “పసన్ని పదమును “కథి తోగాక '“కథాకలి తార్థయు క్రి'తొ సమన్వయించవలయును- అప్పుడా నసూ(తమున కర్థము నమన్వితమగును, న! సమన్వితి ఇట్లు ; కభథయందు కలితమెన, అనగా నిబద్ధమైన అర్థము(ల) యొక్క- యు క్షీ, అనగా అమరిక పిసన్నమగుట- ప్రిసన్నకథా కలిళార్థయు క్షీ కథలోగూడి యున్న లేదా కథయం=దు నివ్నీప్తమునైన అర్జ్హములు- వాటి పొసగు దు పినన్నమగుట యన్నది కావ్యమునందు కథాకథన శి్బములో (వాణభూతమైన యంశము. తదర్థ (పసన్నఠతౌా విరహితముగ కథ చెప్పుటలో (సయోజనము లేదు, కాగాః క థాకథనమందు “కథాకలి 'ఆార్థయు_క్షి (పసన్నము శావలయునని నన్నయగారు ముమ్మొదటగా ప్రితిపాదించినారు,. “నన్నయ కవిత్వమును గూర్చి వాాయుచు భూపతి లతీ ఉనా గాయుణగాను ? వ్యాసుని కథాపణాళిక శీమా(ఠరము భంగము కలుగనీయక, త_త్తత్కథాంగ ములను శావ్యోచితమగ!ీతిలో వివరించుచు కథార్థమును పాఠకునకు (పసన్న మగునట్లు చేయుట నన్నయ యవలంభించిన పద్ధతి" అన్నారు. (పథానీకృతాంశము కథార్థముయొక్క- 'దసన్నత డాం ధూళిపాళ (క్రిరామమూ ర్తిగావ కూడా--,. - కథాంతర్ల్షతమై బవ్వార్థ సంయోజన ముండును. నన్నయభట్టు కభాకథనమున కడువేగరి, గొని 'వేగమును నిలుషరించుకొని పరీతీంచవలయును. అప్పుడోతని (పాఠక్సుని) కి కథాంతర్నిగాఢ మ్యులైన యర్థములు భాసించునుః అయన యర్థ సంయోబజనా చాతుర్యమట్టిది. ఈ యర్థములను (గహించుటకులోనారయ వలయును"

613 నన్నయ భారతీ ఆని కణార్థములయుక్కో- భోసనమును- పిసన్నతను పిధాసీకరించి నారు. కావున నన్నయగారి ఆ సూతమును సమన్వయ పూర్వము "జకీయు వనుశీలనమును వృరన్క_రించుళొని. కఖాగతమైన అర్థముల సంయోజనముయొక్క_ (ససన్నతశావ్యమునకు (సాణభూతమైన యం మని నన్నయగారు. సిన్ల్టారించినారూ. ఈ నిర్ధారణకు ఉపబలకముగా ఈక్రింది యంశమును గమనిరచవలయును.

రాజరాజ నందుడు నన్న యగారితో భారతరచన నస్థించుచు శన్నట్లుగానున్న ఈపద్యము (భార ఆది. 1-16) 'సీద్ధము ;

జననుత కృష్ణవ్వైపా యనమునీ వృషభాభిహిత మవాభారత బ ద నిరూవితార్థ 'మేర్చడం 'దెనుగుంన రచియింపు మధిశధీయు క్రి మెయన్‌, వ్యాసమహర్షి చెప్పిన భారతముసందు బద్ధము, నిగూపితమునై న “అర్ధము” వదో, అది “వర్పడి భారతమును ేలుగున రచింపవలయుట “రాజరాజ న రే.(దుడు వాంఛిచిన (పధాన (మయోజనిము. దీనివలన “భారత కలితార్థయ్యు క్షి పోసన్న మగుట (పధానమగుచున్న ది. సన్నయ గారు _పస్తుత సూ(త్రమున “భారతి అనిగాక *కథాాపదమును చేర్చి నారు. కథ భూమికగాగల నర్వ కావ్యములకు వర్పించునంతటి వినృ "తిని ఆ స్కూతమునకు ఈచేర్చు సంపాదించినది. కాగా, ఈ పద్యము “పసన్న కథా కలితార్థయు క్షి సూకార్ధము నీవిధముగా (పసన్నము చేయుచున్నది :

“మహాభారత బద్ధము' అనుట “శథాకలితముి అనుటయే. “నిరూపితార్థమే” “ఆర్థయు కి. *దర్పుడుటి_ (పనన్నమగుట. కథా కలితమైన అర్థమున్న డి. ఆది సిరూవితమగుట ఆ కథయందు అమరుట నిరూపితము శానంతవరశా అర్ధమేదో, దాని పొనగుదల యెట్లో వ్య _కృముకాదు. కాగా మొదట జసననుత. .. పద్యమున విషయమును

శవిళారీళులు ఫ్‌19 వివరించి ఆ. ళరువాత దానిని నన్నయగాకు “(పసన్మకథాకలిళార్థ యుక్షి' అని సూతీకరించి సర్వకావ్యానువర్డిగా (పస్తుతీకరించినా రన్బించును. ఇట్లు ఆ సనూూతము కథా కలి తార్థముల అమరికను (వసన్నము చేయవలయునని ఫుతిపాదించుచున్న దనుట నిర్వి చా దాంశము.

నిజమునకీ అర్ధయు క్రి యొక్క- ప్రసన్న లయ్యే 'శథ్యాపసన్నత'గా వ్యవవారింపబడుచున్న దనవలయును. కథ (పసన్నమగట యనగా, కథాకలితార్థములుు వాటి పొసగుదల (వసన్న మగుటయే. అర్థ్యపస న్నతకు భిన్నముగా కథా(పనన్నళకు ఉనికిలేదు.. చెప్పబడిన కథ "తెలియుచుజశే యుండునుగాని, నిజమున కాగెలియుట “కెలియుటికాదుం కథాకలితమైన అర్థయుక్తి పసన్నమగుటయే నిజమైన లెలియుట వీవరించుటలో, విబారి.-చుటలో ఈ రెండు--అర్థ్యపనన్న త, కథా(పన న్నత-_ భిన్నా ౦శము లన్న ట్లుగా చెప్పబడుచున్న వి. మరియు కథా 'పనన్నతలో అర్థ్మపనన్నత హేతువుగా భాసింపజేయ బడుచున్న ది. కాని పరమార్థతః రెండు నొక్కటియే,. విశ్వనాథ సత్యనారాయణ గారు భారతములోని కొన్ని ఉపాఖ్యానములను, పిధాన కథాభాగ ములను వ్యాఖ్యానించినరీతి ఈ యంశమునే స్పష్టపరచును. అయా శథలయంజా యా అర్థములు (పనన్న మగుటకు నన్నయగారి విశిష్ట పద(వయోగము, దానివలన కలుగు ప్రగన్నతను ఆయన “కథా (పస న్నతిగా నిరూపించినారు,

మహోక్రవియొక్క_ శావ్యగతములైన కొన్ని శబ్దములు కథా

మర (మును ఛేదించునవి యగును * + అన్నారాయన ((పసన్నతిను గూర్చిన అయన వివరణయు దీనినే సూచించును) శ థామర్మమ్లు భేదింపబదుటయనగా క థార్ధము _పసన్న మగుటయే. కథ్శార్ధము (పనన్నమగుటయీ కథయు (పసన్న మగుట బుమ్యశృంగుని కథను వ్యాఖ్యానించి; ఛచివరఠళ్తు :

ర్క్‌0 నన్నయ. భారతీ

నన్నయగాగీ కథలో (సపసన్నము) చేసిన మహోర్థవిది. బుష్య

శృంగుని (కథ) తీసికొని యావన వికార స్వరూపము నిర్ణయిం

వెను, ఈ మహోర్థము (పసనన్నమగుచున్నది 19 అని సత్యనారాయణగాోరీ "యంశము స్పష్టపరచినారు. రన ్రహోర్థ పిసన్నతయీ బు ష్యుశృ్ళంగ కథాస్యసన్నతయని "తాత్పర్యము. అది లేనిచో నిదిలేదు. 'అచటనున్న యర్థములను చక్కగా పరిశీలించి నచో కథ పాఠకునకు (పసన్న మగు*నని ఆయన అనుటలోని కాత్చ ర్యమి చే, కాగా ఈవిధముగా విచారించినచో “కథా(ప్రనవ్నతొయు “ప్రసన్న కఛాకలితార్థయు క్క. తాత ఎర్యముతో సం_పదించుచునే యున్నది

ఈ సందర్భముననే గమనించవలసిన యంశమొకటిి

“ పనన్నకథా కలితార్థయుకి” యన్న దానికి, ౯ కథా కవి శార్థయు క్రీ” అను పాఠాంతరము కన్సడుచున్నది. 11 యొదటి పాఠ ములో “కలిత” అని, రెండవదానిలో “కవితో అని ఉండుటయే భేదము నిజమునకు మారిన అత్షర మొక్క-టియీ, అది *వి మరి “లి అన్నది *విగా మారినదో లేక ఇది అదిగా మారినదోగాని మొత్తము సూ(తములో వివాదాస్పదమైన మార్చు వచ్చినది. అయితే “వికార యుతమగు పాఠమునకు అర్థము సమన్విత మగుట లేదు, సమన్వయించు యత్నము కొంతసాగినది,

కథా కవితలోని యర్థము యోజనను (ప్రసన్న ముగా-= (పసాద

గుణ సహితీముగా నిర్వహించుట అని వేదాల తిరువేంగళా చార్యులు గారీ ండవ పాళమునకు అర్థము చెప్పినారు, ఇక్కడ “అర్ధము” శవితలోనిది, అప్పుడు “కథా” పదావళ్య “కత లేద్కు. మరి “అర్ధము” కథలోనిదై నచో శవితాపద మనవసరము మరియ్యు 'వెప్పిన అర్థమును వివరించును :_

శకవితారీతులు న! భారత కథను కవిత నల్లుటలో అందలి విషమయములన్నింటిని 'రనవ_న్షముగా = వయీ చోటుల ీయేరన ముచితమో అది చక్క-గా వెంటనే వ్య_కమై రంజిల్లునట్లు చేయు రచన

అన్నారు. ఈ వివరణలోని “రసి విషయము వై. అర్థము ననుసరించి

నదికాదు, “పనన్న" మనగా (నసాదగుణ నహీతమనిి [వసాదగుణము సర్వ్యరస సమర ఎక్‌ మగుటను బి ఇక్కడ రస పసావన కవకాశము కల్నించబడినది. . డాం వేంకటావధానిగారును “*_ససన్నకథి లనగ్యా

(వసాదగుణము “సర్వరస నమర్చకి మగుటచేత *నానారంసమయమను

22న కథిలని భావించినారు. *ీ కాని “(నన్న * పదముచే న్ఫురించు

చున్న దనుకొనబడుచున్న “(పసాది గుణము సర్వరన సమర్పకమైన రచనానంబంధి “కజ్ధార్థముల యకాలుష్యుము" నకు సంబంధించినది *ీ గాని, కథకు సంబంధించినది కాదు. కథ (ససాదగుణ సమేతమగుట

'నవ్వరును చెపి యుండ లేదు, (సనన్నత నొకచేళ కథకన్వయించినచో

డా, అవధానిగా లే వెవ్చినట్లు = “వవైన కథలను రచించునవుడు

(పధానకథతో చానికిగల సంబంధమును; అందు వానికిగల స్థానమును

వివరించుచు. . .విన్నంత మా్యతేమున నందలి తత్త్వమును స్ఫురింప

జేయుట పే కావచ్చును. అయితే ఈ ెప్పినదియు “అర్థయు క్షి యొక్క_

(వసన్న తిశే అనుగుణముగా ఉన్నది. కాగా “పసన్ని” పదము నాశి

యించి రనపస్తాపన సుదూరమైన క్లీష్టక ల్బన, నన్నయగారి అ కష్ట

రచనారీతికి అనకుగుణముం

ఇదిట్లుండగా ఈ "రెండవ పాఠమునుబట్టి, నన్నయగారు కథా ₹వితి యను నొక కవితా భేదమును ప్రతిపాదించినట్లు దీని ననుసరించి నన్నె ఛచోడుడు అనంతర శాలమున “కథాకవితినే *వన్సుకవితిగా

(పస్తుతీశరించినట్లు వేదాలవారుు డా, పొటిబండ మాధవశర్శగాగును

నిర్ణయించినారు కాని దావికి భూమిక కన్పించదు. నిజమునకు చోడుడు

(66)

ఠ29 నన్నలప శౌరతి “వస్తుకవిత”ను “కథాకవితా” తాత్సర్యముతో స్రస్సుతీకరించ లేదు, ఆయన (పస్తుతీకరించిన రీతిలో వస్తుకవితా స్వరగూసమిది:

వస్తుక్‌ విత

నన్నెచోడుడు వస్తుకావ్యము, వన్తుకవిత, వస్తుకవి అను మూడు పదబంధములను (ప్రయోగించినాడు. ఈ మూడును వరస్సర సంబద్ధములు; పరమార్థతః వశతాత్సర్యవంతములు. వీటి న్వరూపావ గాహసకు “వస్తు” పదము శీలము. ఆ పదముద్యాలా చోడు దుద్లేశిం చిన అంశమువై తత్వరూప మాథారపడియున్నది.

“వస్తు” పదార్థ విషయమున వీమర్శకులలో భిన్నాభి(పాయము లున్నవి. “భరతుని నాట్యశాస్ర్రమున (పబంధమునకు (పఖ్యాత వస్తు వుయొక్క_ అవశ్యకత _చెప్పబడినదొ అన్న ఆనందవర్థనుడు, 1 “వస్తు - నాయక్‌ - రసములనుబట్టి రూపకములు భేదించును” అన్న ధనంజయుడు. .. కేక ఇళ్లే ఇంక నితరులనుబట్టి వస్తుపదము “కథా” ర్థకము. ఇట్టిపయో గములాధారముచేసికొని, వేదాల్య 1) పాటిబండ * "మొదలగువారు వస్తుకవితయనగా కథాకవిత (వస్తు కావ్యము; కథా కావ్యము న్‌ు వస్తుకవి ౯ కథాకవన్‌) అని నిర్ధారించినారు. వారిదృష్ట్యా నన్నయగారు "కథాకవితోయనుట ఈనిర్థారణకు ప్రమాణము, మరి, నన్నయగారు స్పష్ట్యపతిప త్తితో “కథాకవితొయనగా పామీకముగా . కథాపరమైన '“వస్తు'పదమును నన్నెచోడుడు (సయోగించవలసిన యవనర మేమి వచి నది దీనికి వేదాలవారి సమౌాభఛానమిది : వస్తుసద మునకు తెలుగులో బంగారమని సంస్కృతములో కథయని వాడుక యున్నది. ఈ ఉభయార్థ స్ఫూ_ర్రికొరకు చోడు డిపదమెన్ను కొన్నాడుం .“బంగారమెట్లు అలంకారములుగా మన యభ్ళిరుచులకు దగినట్లు రచింప ఏేలగనో అన్లే కథయు గనుకనుగూడ, కథ బంగారమే. ఈ రెండు

కపతారితులు 5లికి రకముల విశేషములను జోడించుట వస్తుపదముననే వీఎగునుగాని కథా పదమున వీలులేదు. కనుక వస్తుకవితయని వాడినాడు. * &

నన్నయగారు “కథాకవితోను (ప్రతిపాదించినారా లేదా అను విషయమట్లుండగాః వస్తుపదమునకు కథాపరమైన (ప్రయోగము పాత. కము ఇదియు నట్లుండగ్యా చోడుడు తన శావ్యావారికయందు “కథ? యని ఇెప్పవలసివచ్చిన వ సందర్భమందును కథాపరముగా వస్తుపద మును (పయోగించలేదు, “దివ్య కథాస్మూూతం బెట్టిదనినొ (1-67) ఇత్యాదిగా నర గేలో కథాపదమునే (వయోగించినాడు. మరి కావ్య విమర్శ మార్గమున వస్తుపదమునకు సందర్భమునుబట్టి క థాపరముగా (పయోగమున్నను, వస్తు నిన్హేశము, వస్తుధ్యని మొదలగుచోట్ట తద్భి న్నరీతిలో (ప్రయోగములున్నవి. కావ్యాదియందు ఆశీర్న మస్కి 9 యావస్తు న్థరేశములలో నేదోయొకటి యుండవలెననుట (_పసిద్ధముం ఇక్కడ వస్తునిన్రైేశమనగానేమి! మేఘసందేశ కావ్యాదియందుయముని గిరినివాన రూపవస్తువు నిస్లేశింపబడినదని మల్లి నాథ నూరి వ్యాఖ్య “నివసించుట” యనున బే వస్తువని తాత్పర్యము. అది కథ కాదు, నిజ మునకు మేఘసం బేశమున కథ యీమున్నది? మరి; వస్తుధ్వని యనువో “విధి నిషేధా ద్యనేక (సకారము వస్తుశబ్బముచే వెప్పబడుచున్న దో అని అభినవగుప్తా క్రి * 'విధి. నిపేభాదులే వస్తువులిక్కడం అనగా వదైన నొక యంగము, విమయము, పదార్థృము మొదలగపనవి వస్తువా చ శ్ట్‌ము లగుచున్న వ్‌, "కాగెగ్భా వస్తు (పయోగములోని ఈవి న్ఫృతిని చోడు డా పదమును జేర్వేరు కవులు (ప్రయోగించిన తీతివి- పూర్వాపరములు వనుసరించి చోడుని “వస్తుకవితా” స్వడూపము నిర్ల యించవలయును.

చోడుడు తన శకావ్యావతారికయందు పూర్వ కవిస్తుతిలో అఆన్షరు సంస్కృత కవులను న్థరించినాడు. వారిలో వాలీ కః భారవి

ర్‌్రిశ్త నన్నయ భారతి ఉద్భుటుల- మువ్వురి సృరణలో “వస్తు కావ్య, వస్తుకవితా” పదబంధ ములు (పయుక్రములు, ఇక్కడ భారవి ఉద్భటుల గూర్చిన పద్య ములు 1ప్రస్తుతమునకు గమనించదగినవి,

భారవియు వస్తుకవితను

భారవియును బరగిరుదయ పర్వత భిఖ్ధరో

టారోహాణేం్యద కీలన

గారోహణ పర్ష నల జనారాధితు లై. (1-20 శాంలియందు సూర్యుడు (థః రవి) ఉదయ పర్వత శిఖరా( గారో వాణముచేత జనారాధితుడు. ఆ సమయముశ అర్ధ ఫ$'ఠదానాదులతో జనులు రవి నారాధింతురు, ఇక వస్తుకవితయందు భారవి (కవి) ఇంద శీల నగారోహణ వర్ష్మనచే జనా రాధితుడు. ఆయన వర్ల నాశకక్తి జనా రాధ్యమయినది- ఇది పద్య 'ఆాత్పర్యముం సూర్యసామ్య విషయ మట్లుండగా, ఇర్యదకీల నగారోవాణ వర్షనకు వస్తుకవితకు నేమి సంబం ధము! (నగారోవాణ) వర్షనము వస్తుకవిత యగునా? వస్తు కవితయందు వర్గ నయుండునా! వర్ణ నయే వస్తుకవితయా!. . .భారవిని గూర్చిన పద్య మిట్లుండగా, ఉదృటునిగార్చిన పదృమిది ॥

(శమమున నుద్భుటుడు కవి

త్వము 'మెజయఃం గుమారసంభవమ్ము నలంకా

రముగూఢ వస్తుమయ కా

వ్యముగా హాకలీలం జెప్పి వారుమెస్పించెన్‌ (1-21) ఉదృటుడు కుమార సంభవమును “వస్తుమయ కావ్యముగాన్‌”- వస్తు తుయ శావ్యమగునట్లుం రచించినాడు, మరి, అది వన్తుమయ 'మెట్టయి సది! “అలంకారము గూడన్‌” * అని సమాధానము. కుమార సంభవ ములోని కథ హరులీల, కాని దానివలన కుమార స-భవము వస్తు 'శావ్యము కాలేదు. అలంకారము వలననై_నది, అటబ్లుకానిచో అలం

కవితారీతులు క్‌కిక్‌ కార పిస్తావన సంగతపడదు కాగా, ఒక శావ్యము వస్తు మయమగు టకు ఉద్భృటుడాధారముణా అలంకారము, భారవి అధారముగా వర్షన కేతువ్రలను చోడండు చెప్పుచున్నా డు, అయితే, ఈరెండు మా(తమే వస్తు పదబోధ్యములా! కాదు మరియు నున్నవి. మరికొంత ముందుకు సాగి చోడుడు “వస్తు కావ్య” స్వరూపమును సమగముగా ఇట్లు నిరూ వీంచినాడు, మృదురీతి సూక్కు లింపొదవింప మేలిల్లు భావము లెలమి 'వీత్యావహముగ 'మెజుంగులం గన్నులు మిజుమిట్లు వోవ౦గం గాంతి సుధానూాతి కాంతి కనయ వర్షన లెల్లచో వర్ణన కెక్కంగ రనములు దళుకొతి రాలువార "దేశిమార్లంబులు "జీశీయములుగా న లంకారములు దా నలంకరింప నాదరించి, విని, సదస్ధాతిశయమున బుధులు నెమ్మునమున నిధులు నిలుప వలవబే సమ_స్తవస్తు కఏశ్యర రచిత రుచిర కావ్య రత్నవీధి (1-86) ఇక్కడ “వస్తుకవీశ్వర రచిత రూదిర కావ్య“మనగా, అది వస్తుకావ్యము శావ్య మొక రత్క_వీధి. ఆ ఏధియందుండు వస్తువులు రత్నములు వీధీస్థానియ కావ్యమంమ రత్నస్థానీయ్యలైన వస్తువులు “మృమురీలి- సూక్తులు, =. మొద్యలై నవి, ఈ మొదలైన వాటిలో *కథి ర్క నబడలేదు. “వన్తుకావ్య"మునజై న “వస్తువులోలో కథ చేరదని 'తాత్సర్యము. ఈ పద్యమున చెప్పబడిన వివిధాంశములనుబట్టి “వస్తు కావ్య” పదబంధమందలి *వస్తుపదము వక వస్తుదో్యోతక ము కాదు

ర5డిం నన్నయ భారతి మరి బహువస్తు ద్యోతకము. ఈ యంశమును “విబుధవర్గమూను స రిం చుచు చోడుడే న్పష్టపరిచినాడు. గులు తెజిగి వస్తుచయమున కొజగెడు నాదీప వర్శియునుబోలె నిజ మెలిగి క ఖతివస్తు సమితికి వజలంగ మదినెజుంగు విబుధవర్షము దలత్ళశున్‌ (క-26) ఇందులో “వస్తుచయము, వస్తునమితి గమనింపదగినవి, దీపపర్ది వస్తుచయమున కొజగును, విబుధవర్గము కృతియందలి వస్తుసమితి నెజుగును. వస్తుసమితి “మృదురీతి” పద్యమున చెప్పబడినది. చయము సమితి... రెండును సమూహార్థకము లేయైనను;, సమూపహముగా కూడిన వస్తువుల పరస్పరానుగుణ్యము, అన్య్యూనాతిరి క్షమైనఅవస్థితిని ” నమిత స్ఫురింపచేయును, కృతిలో వజలెడు వస్తువుల స్థితి తప్పనిసరి. ఎలుగు వారు బుధులు, మృదురీతి పద్యమునందును “బుధులు స్మృరింపబడుట గమనింపదగినది, ఇట్లు వస్తువు “వస్తు సమితి” ద్యోతక ముకాగా, ఆ నమితియందు “కథో చేరకవోవుటయు, కథయని ఇెప్పవలసినచోట్ల వస్తుపదమును గాక కథాపదమునే (ఫయోగించుటయుబట్టి వస్తు కాప్యము / కవిత అనగా కఠాశావ్యము / కవితకాదని, మృదురీత్యాది గుణాలంకారాది సంవలితము నూత మే“వస్తు కావ్యము / కవితగా చోడుడం ఉద్లేశించి నాడనుట నిర్వినాదాంశము. శాగా చోడుని “వస్తుశవితో నన్నయ గారు *కథాకవితి యన్నారనుట నేవిధముగాకూడ సమర్ధించదు, (పసన్నశకథా; (పసన్నగాక వ్‌తా ఇచిట్లుండగా, “_కవితా-ి పాఠమును సమర్ధించుచు ఇర్లదగంటి హనుమచ్చాత్తిగారు ఆ సూ[తమునకుా

కవితారీతులు ర్‌ల్లి? (పగన్న ₹కథాశాపనన్నకవితా+అర్ధయు క్రి అని పదవిభాగ ముచేసి (పసన్నమైన కథ యొక్కయు, (ప్రసన్నమైన కవిత యొక్కయు ప్రయోజనముతో కూడియుండుట అని యర్థము శెష్పవచ్చుము *ీ అన్నారు. ఇక్కడ (పనన్నపదమును శథకు, కవితకును విడివిడిగా అన్వ యించుట, అర్థపదిమునకు (పయోజనమని అర్థము చెప్పుట గమనింప దగినది. అయితే, మొదట గుర్తించవలసిన యంశము “అర్ధ” పదము ఇక్కడ “ప్రయోజనా” ర్థకము కొదని, “... సీరూవితార్థము .. “అమి తాఖ్యానక సాఖలం బొలిచి 'వేదాన్థామలచ్భాయమైో (అదిక) "మొదలగు నన్నయగారి (వయోగములు, “వ్యాసమునీం(దు సార కరుణాతికయంబున భార'తార్థము ద్భాసితమైన యట్టి నుత భాస్యన కున్‌ -” _ (న్వన్లా. 1-99) వంటి లిక్కనగారి (ప్రయోగములు, “వ్యానముని (ప్రణీత పరమార్థము” _(నృసిం-వీఠిక) వంటి ఎజ్జనణారి (ప్రయోగము. లీయంశమున. (ప్రమాణములు, కాగా, “అర్థము” విషయపర మేగాని (ప్రయోజనపరముకాదు, 95 = “భి 'రత కథలు గపహానమైనవి- వానిలోని అనవనరములైన వివరములును, పున రుక్తులుమ పాఠకులకు విసుగువేసటలు కల్పించును, దానిని పాఠకుని అభిముఖ్యమునతై (పసన్నములు చేయవలెను, భారత్‌ కవితయందును పె లమీణనులున్న విం అనెచిత్యములున్నవి. వానినన్నింటిని తొల గించి స్ఫుటమైన కవితను సాయోత్కరింప జేయవలెను, అదియే 'యపనన్న కథ అదియే 'చనన్నకవితి జ అని ఇం(దగంటి వారి వివరణ, ఈ వివరణ వ్యాన భారతముపై అధిశేపణములనే తప్ప నన్నయగారి 'కాత్సర్యమును "తల్బదు, ఈ వివరణబట్టి మభూచినచో వ్యాన భారత మున అత్షర రమ్యుతయు, నానాకచిరార్థ సూక్షివిధిత్వము కూడ లేవని చెప్పవలయును, ఇట్లు చెప్పుట నన్నయగారిమై మన అభికూనము'నే

క08 నన్నయ భారతి సూచించును... నిజమునకు మూల భారతముతో పోల్చుకొనుటకు “పసన్నకథా...” మొద్మ్శలైనవి నన్నయగారు ఇపప్పలేదుం శావ్య రచనా స్వరూపమును వివరించుటకు చెప్పినారు. ఆయన చెప్పినవి సర్వత అన్వయించుటకు ఉధ్ధేశింపబడినవి. ఈ యంశము మరచినచో వివేచన సంకుచితమగును, ఇదిట్టుండగా, కథను సాఫీగా చెప్పుట, కవి తిను స్ఫుటీకరించుట లే అయినచో జక్క-నకన్న మహాకవి యుండదు, మరియు, ప్రనన్న / కవితల యొక్క (ప్రయోజన మేమిటో చెప్పబడే దిక్క-డ. దీనివలన ఆ నిర్వచన మసమ్మ్యగముః మరియు (ప్రసన్నపద మును కథతో, కవితతో గూడ అన్వయింపజేయుట క్లిష్టమార్లము. గమనించవలసిన మరొక యంశచమేమనగా అతరరమ్యాత, నానారుచి రార్థ నూ _క్రీనిధిత్వ్యములను కవితొాపరముణా, జగద్ధితత్వమును (పయో జనపరముగా వెప్పబోవుచున్న నన్నయగారీ సూ(తమున కవితా విష యమును అసమన్వితముగా వెప్పినారనుట కుదురదు. ఇక, నన్నయ గారికి పూర్వుతైన కన్నడ కవియగు పంవన “లలితపదం, (పసన్న కవిళాగుణ. ..” మనగా నన్నయ దానినే అనుసరించినా రనుట సరి గాదు. నన్నయగారి భావన పంపని భావన మొకటిగాదు, నన్నయగారి “కథా” పదము ఈ యంశమును సృష్టపరచును. ఇద్దిరి ధోరణులు వేర వేద, శాగా నన్నయగా రిక్కడ కథా విషయమునే తప్ప కవితా విషయమును (పసౌగించ బేదు, అందువలన - (పనన్నకథా కలితార్థ యు క్తికి సుగమత 'కలితి వలననే కలుగునుగాని *కవితి వలనగాదుః అందుకనియే, “కవితా” పదయు_క్త పాఠమునకు అర్థము పొనగించుటకు మూడు నాల్లు విధములుగా (పయత్నించి చివరకు డా, అవధాని?ారు-- కవితా పదముకోగూడిన పాఠమునకు దూరానేయమయిన యర్థ మేకాని, సహజమైన యర్థము విశదమగుట లేదు. అందుశే “నన్న కథా కలితార్థయు క్రి యను పాఠమే _(గహించుట యుక్తముగా నుండంను, *ీ

కవితారీశులు క్రిం అను నిర్ణ యమునకు వచ్చినారు, ఈ పాఠమునందలి ఈ అన్వయము లోని సుగమతను, కైచిత్యమును బట్టియే చిన్నయనూర్కి. గిడుగు 'రామనూ_ర్తి మొదలగువారు “ళ్ఞుల్రిత్రి పదయు_క్తమగు మొదటి పాఠ మునే _సమాణీకరించినారుోో

నిజమునకు నన్నయగారి సాహిత్య వివేచనలోని మాలికత పాఠమువలననే వ్య క్తమగుచున్నది నాటికేకశాదు, ఈనాటికిని “కావ్య మున కథయొట్లు చెప్పబడవలయు నన్నది యొవరును విచారించి యుండలేదు, విచారించి చెప్పినది నన్నయగారొక్క లే కథ చెప్పు టలో - అది పూర్వకథయే మొనచో, ఆ కథ యందలి అర్థములు; స్వీయమైనచో, ఆ కథయందు నివీ_ ప్తములైన అర్థములు; వాటి పొసగుదల (పన్నము కావలయునన్నది భారతీయ సాహిత్యవిమర్శ సం్యప్రదాయమునకు లెలుగువారి సం(పదానముం కథాకథన తిల్చ్ప మన్నది దీనినుండి ఉదయించి వి_స్తరించినది. నన్నయగారు భారత కథ ఇెప్పిన కౌమహార్ష ణిని “కథాకథన దముడు (అది. 1-29) అన్నారుం ఈకథ నదతత కథాగత వివిధవస్తు ధ్వనులను _పసన్న మొనరించును.ీ కాగొం *(పసన్న కథా కలిళార్థయు క్రి అన్న నన్నయగారి సాహిత్య వివేచనా నిష్పన్న మైన సూత+ము కావ్యసంధి కథాపరమైన మాలిక తను వ్య క్కపరచుచున్నది.

స్మూతము - 2 అక్షరరమ్యత

కథావిమయమును (ప్రతిపాదించిన సూ్యతమును అనుసరించి యున్నది రెండవది “అతర రమ్యత”. కథా (పధానములుకాని కావ్య ములకును అనువ_ర్హించుట కనువుగా ఈ యంశము విడిగా సూ(ీక రింపబడినది, అత్సరములయొక్క- రమ్యతే అత్షరిమైన రమ్యత అని

నో

కం0 నన్నయ భారప్రి ఉభయవిధముగా సమస్వయించుకొనవీలయిన నూత్రమిది, ఇది ఉత్తర పదార్థ ాధాన్యముగల పదబంధము, శ్రావ్యమునం చాద్యంతము “రమ్యత వ్యాపించి యుండవలసిన యంశముగా నన్నయగారు భావిం చినారుం డా॥ భూళిపాళ (శ్రీరామమూ క్రిగారి మాటలభో ఈ అశక్షర రమ్యత - “శబ్బగ'తాతయరగతమైనది. ఆ యతరములను ధ్వని ఆఅ్యశయిం చినది. చానిని (గహించు నేర్చు (శవణేం(దియ గతమైయుండును”ో సంగీత సాహిత్యములలో అత్షరరమ్యతను'హూర్చి విచారించుచు రాళ్ళ పల్లి అనంతకృష్ణ శర్శగారు - “నాదవన్యక్షికి సజవోయంగా వచ్చేభామ అనంయుక్తృపరుషు నరథమయంగా ఉంశునే గానకళ తలయిత్తుపని మెరు స్తుంది” * అనుటలో భాషయందు వాల్లుల అసంయుక్త త్వము అన్షర రమ్యుతగా సూచితముం, ఈ అసంయు కృత్వము కర్ణ పేయనుగు నాదొమస్య్యూతికి మూలము: ఈ దృష్టితోనే పారువ్యు విరషితమై గాంభీర్య కారణమైన శబ్ద్యపయోగ మత్తర చఛమ్యుతయని భావించిన పింగలి లమ్మీ కాంతముగారు. దానిని “శబ్ద జటిలతి (0105361633 01 ఇ0౯63) కు వాష్ట్రవీంప జేసినారు. తో. ఈ జటిలతను లమీంచియీ కావచ్చు. డాం అవధానిగారు అమర రమ్యుత యున్నదిం “కయ్య”గా భాపీంచినారు “పదములయొక్క పరమమైన అన్యోన్యమై(తియే శయ్య” అని విద్యా నాథుని నిర్వచనము. విద్యానాథుడు లెలుగువాడు. నన్నయగారి కర్వాచీనుడు. “(పతాపరు[ద యశోభూషణి” కర్తం సాహిత్య విమర్శ కుడుగా ఆయన నంశేతించినద్‌ “శయ్య. దీని నాధారించుకొని.- వశబ్ఞముల తరువాత 'నేశబ్బములను వాడిన (భుతి సుభగముగా నుండునో హించి దానినట్టుచితరీతి వాడుచుండవలయును, అట్టు పొందికగల పదములను వాడుట “శయ్య” యనిపేరు, అదే అషఠ రమ్యత ఃి

కవిళారీతులు మ! అని డా, అవధానిగారి నిస్థారణ, విద్యానాథుడు శు9ల్రిసుభగళా విష యము ఇప్ప లేదు. అయినను పదముల అన్యోన్య పరమమైతి? యనుట వలన ఈ సుభగత్వము కలుగ'నే కలుగును, అయితే, ఇవి మాతకు "కాక టా

పదసంఘటనా రూపమైనరీతి వర్ష సంఘటనా రూపమయిన

వృత్తి, పదముల అన్యోన్య మై(తీ రూపమైన శయ్య పద పరి

వృ _త్త్యసహిస్ణుతారూపమైన పాకము- ఈ సర్వమును నన్నయ

అమర రమ్యత 84 అని డా. పోొటిబండ మాధవశర గారు వివరించినారు

(శమముగా పర్యాలోచించినచో, అతుర ఈమ్యత యనగా = అవమరముల [(గథసమందలి కొశల్యముచేత నిష్పన్నమగు రమ్యత నర్వవాకృమాజ మత్షర మయము, అత్షరములు [కమముగా పదముత్రై వాక బైములై, మహాోావాక్ష్ర క్‌ / శావ్యములై సాహిత్య ప్రపంచమును అనుభవమునకు అతెచ్చుచున్న వి, కావున అతురగతమైన రమ్యత శావ్య మునందు విశ్వరూపము నొందును. “వశబ్బమును వాడిన (ుశినుభగ ముగానుండు “నన్నది శబ్దములనుండిగాక, అవి యేర్పడుటకు మూల మైన అక్షరముల నుండి గమనింపదగినది. “శుతి శుభగత్వ” మన్నది సంకుచితిము. “రమ్యత యన్నది విస్తృలేము. న్ధూలముగా చూచి నచో ఏకార్థకమున్నట్లు శన్చించు పదము లకేశములున్నను వవిధ మైన అతురముల కొర్పుతో రూపొందిన పదము రమ్యుతను సంపా దించు నన్నది (పయోక్త గమనింపదగినది. అక్షరముల కూర్చు అర్థ నంపాదకఠముం అర్థ్మపసన్నతే రనవ శ్‌కీకి మూలము కొగొొ పరవమూ ర్థ్‌తః అతర రమ్యుతే రసాభివ్య క్రీయందు పర ఫ్రవసించుచున్నదిం రసాను గుణత్వము ననుసరించి అతరములకూర్పును లతంచుచు. పూర్వులు కొంత వివేచన సాగించినారు.. అదిషస్టాలము: అవీధమైన వివేచన

2! నన్నయ భారతి ఎంతమైనను పావీశ మే. (పయో_క్తయొక్క (పతిభననుసరించి అక్షర ములు తమ కలయిక ద్వారా తమ రమ్యతను సువ్య_క్రపరచును. అందు వలన ఫలానా యతీరముల ఫలానా విధమైన (గథ నమే రమ్యుతాపాద కమని నిర్ధారంచుటకు వీలులేదు డా, అవధానిగారు స ఎప్టీకరించినట్లు- “శీవల మృదులాతర ఘటితమ్యులైన పదములచే మూత మే రమ్యత వర్పడునని త:పరాదు. అది పదములందలి సరలతా పారుష్యములపై కంటె. రసానుగుణత్యమువై. నెక్కువగా అధారపడి యుండును. మరియు, సర్వశావ్యములు రసపధానములుకాను. వర్ష నాది (ప్రధా నములు నగును, ఆయా కావ్యములందును ఈ విధమైన ఘట్టములుకూడ ఉండును అట్టి స్థీకి్యయందును అవతీర రమ్యుతను కవి సాధించును. ఈవిధ ముగా అక్షర రమ్యుత సర్వవిధ కావ్యజాతమునకు అభివ్యాప్తమగుచు న్నది* అందువలసనే,అతురముఎను మౌలిక్రముగా [గహించి రమ్యతా (పతి పాదనము వేసిన నన్నయుగారు కావ్యము మొత్తము విషయ ముగా నిరుపపదమైన రమ్యతను; తదస్థకములై న రుచిర? హృద్య రంజన రోభన రమణీయాది పదముల నుపయోగించి రమ్యతయొక్క_ అనవధి కళ్వమును సూచించినారు. ఫారతమున సర్వాను(క మణికలో సర్వ గతాంశములను నూచించు పద్యములందు; కొన్ని ఆశ్వానముల చివర లందు 'రమ్యము” లిత్యాది పద(సయోగము గమనింపదగినది. కావున కావ్యరమణీయత యంతయు అక్షర రమ్యతగా నన్నయగారు (పలిపా దించినార, కావ్యమందు ఏక'ేశ గతముగాకః అద్యంతము వ్యాప్త మగుటవే ఈ *అక్షర రమ్యత 386 నిజముగా అత్షర మైన-త్షరముకాని రమ్యతయే.

మరి; ఈ వివేచన మంతయు "కేవలముగా అక్కడక్క-డి పొడి పొడి మాటలను సమిక రించి నిష్పృన్నము చేయబడినదికాదు. మూడవ సూ(తమగు “నానాపచిరార్థ సూజ్తినిధి యన్నది ఈ విశ్చేషణము సనంశటిని సమక్థిం చుచున్నదిం

కవితారీతులు కకి8ి సూతము ఎలి నానారుచిరార సూ కి నిధి. ఇ అణి

'నానారుచిరార్థ నూక్తినిధి యన్నది, సత్యనారాయణ గార న్నట్లు-- నన్నయగారు తసకది యొక బిరుదముగా ఇెప్పికొన్నట్లు ౯ భాసించును, శాన్వి అది కావ్య సిద్ధాంత (పతిపాదకమైన (ప్రధాన సూత్రము, నన్నయగారు “నానారుచిరార్థ సూ క్తినిధా యగుట ఆయన కావ్యము వలన స్పష్టమగును. కారణము కావ్యము “నానా. =. నిధ యగుట యే కావున కావ్యము నానారుచి రార్థ సూ క్రినిధి కావ లయును, మొదటి సూత్రముల ద్యారా (పతి పాదించిన యంశము లను నన్నయగాకీ సూత్రమున సమిోకరించినారు, -

“నానారుచి రార్థ సూక్రినిధి యనగా-అ'నేక విధములైన రుచి రములగు అర్ధమును సూ క్తుంకు కావ్యము నిధికావఎబయునని అర్థము, మరి; సూక్తులనగా నేవి? గైనందిన జీవితములో వివిధ సందర్భము లందు ఉదావారించు కొనుటకు యోగ్యముై న “సుభాపి తములని సామాన్యముగా అర్ధము చెప్పబడుచున్నది, “నన్నయగారి సూక్తులు జగ్మత్పసిద్ధము" తికి లని సత్యెనారాయణగా రనుటలోని ఆాత్పర్య మిదే, ఈ ధోరణిలో నే--

సూక్తుంనగా సుభాపితములనియేగాక, సామెతలు, నానుడులు

జాతీయములు. (పదగతములు; వాక్యగతములు) సీతిబోధక

వాక్యములు మున్ను గునవియని గూడ విశాలమైన యర్థమును

(గహించవచ్చును.” అని డా, అవధానిగారనగా, భారతము “లో కాగమన్యాయె కాంత గృవాము” అని నన్న యగారన్నా రు కావున అట్టి న్యాయ సతిపాదక వాక్యములు “నూ క్త” లని వాటినాయన “రచిరార్థవంతములుగా

రలిశ నన్నయ భారతి తీర్చుటకు యత్నింకె నని డా. పాటిబండవారభి_పాయపడినారుల ఈ ధోరణిలోనే ఇం(దగంటివారు : రుచిరార్థ మనుమాటను కవితాపరముగా (గహించుటలో విని గమకము లేదు. అది “(పసన్న కవితార్థయు క్షి” అనుమాటళతో గ అార్థమగుచున్నదిం శాగా....- రుచిరార్థమనగా ఉజ్జ్వలమైన ధర ్రనితిబోధనమనియు, సూక్తి యనగా అనుభవ పరిపాక ములో (గహించిన జీవనసత్యములకు చెందిన లోకో స్తుభనియు (హించుట మేలు. అని భావించినారు ఈ విధమైన అభి పాయముల కనుగుణముగా నన్నయగారి రచనలోని అనేివాక్యములు పద్య / పద్యభాగములు లోకోక్టు లు, సుభాపితములు; నానుడులుగా "దేశమున (పసిద్ధములు. అవన్నియు నంత (పిద్ధములైనవనగా అది నన్నయగారి పరమమైన లోకజ్డ తకు నిచర్శననము. కాని, ఈ సూ(తము నన్నయగారి రచనకు మాఠమే పరిమితముగాదు. సూక్కులకే నంపచితముకాతు. దాని పరిధి చాలా విస్తృతము. మరియు “రుచిరాస్థమను మాటను కవితా పరముగా (గహించుటలో వినిగమకములేదు” అనుటకు వీలులేదు, అనంతర కాలీనుడైన జగన్నాథ పండితుడేగాక్కు పూర్వుడైన దండి "చెప్పిన యంశములు వినిగమకములు ఇక్క-డ స్పష్టముగా కవి తాపరమై కదురుచుండణ్యా మొదటి సూ(త్రమున నుండ వీలులేని “కవితాంో పదముచే నిది గతార్థ మనుటయు కుదరడు, నన్నయగారి కెంతో అర్వాచీనుడు "లెలుగువాడు న్యుపసిద్ధా లంశారికడు, పాామాణికుడునగు జగన్నాథ పండితరాయలు తనకన్న పూర్వలాత్షశీకుల కావ్యనిర్వచనములను సయు క్తికముగా నిరాకరించి సమ్శగముగా ఆానువేసిన 'శావ్యనిర్వచనము అచ్చముగా నన్నయ గారి “రుచిరార్థ సూక్ష్రి” కనువాదముగా కన్పించును. ఈ యంశ చును డా. (శ్రీరామమూర్తిగారు ఈవిధముగా వివరించినారు:

కవితారీతులు కశక రుచిరార్థమనగా రమణీయార్థమని యర్థము గజా | ప్రతిపాద కత్యమన్న తబ్టార్థములకుగల సంబంధము, చచిరార్థసూ క్షీ యనగా రమణీయార్థ (పతిపాదక సుళబ్దము ి “రమణీయార్థ (పతిపాదక శబ్దఃకావ్యమ్‌'అను తన కావ్య నిర్వచనమున జగన్నాథుడు “కబ్దోపదము నుపయోగించినాడు. నన్నయగారి నిర్వ చనములో “న్మూక్రి "పదమున్నది. సు-(- ఉక్తి, ఉక్తి మరియు శబ్దము అనునవి ఫ్టూలముగా సమానార్థకముఎన్పించినను; ఈవద్‌ భేదమున్న ది “ఉక్తి అనగా చెప్పబడినది అనియర్థము ఇెప్పెడినా డు(ద్రేశించిన యనర్ధముగూడ ఉన్నదన్న స్ఫూర్తి ఉక్షిపదమునలన కలుగును. ఇందు వలననే కావచ్చును డా. (శ్రీరామమూల్తిగారు “ఉక్తి యనగా శల్దా థ్ధముల సమాహారమని యన్ధము చేసికోవలెనన్నారు. కాని, ఇట్లర్థము చేసికొన్నచో “రుచిరో క్తి” అనుటయే చాలును “అర్ధ పద మనవ సరము* కాని సూతమున “అర్ధ పదముకూడ ఉన్నది. కావున “ఉకిోోయసనగా శేవలము “శబ్దిమనియే చెస్పవలయును, జగన్నాథుడు గూడ ఈ యంకమునే బలపరచినాడు. అయితే కేవలముగా “ఉ క్రి” అనక ను ౫(జ్నిక్రీ = నూూక్తియనుట నన్నయగారి విశేషము. అర్థము రుచిరము కావలయునట్లు ఉక్తి సూక్తి కావలయునని అయన నిర్ల యము, అర్థ్‌మునందు రుచికత్వ ముండుటయేకాక, తదర్థ (వతిపాదక మైన ఉక్తియందును సుష్టుత్వము ఉండవలయును. కాగా రుచికమైన యర్థమును ప్రతిపాదించు రుచిరమైన ఉక్తి (సూకీ) యే శావ్యము “ఉ క్షి” విశేషము శావ్యమన్న రాజశేఖరో క్షి * నన్న యగారి నిర్వ చనమునకు కొంతగా (_పేరకమన్సించును, ఈ “రకుచిరార్థ సూ క్రి”కి ఆదియందు “నానా యస్వి అంత మందు “నిధో యని నన్నయగ౫ారు చేర్చుట మరొక వెశేవము. ఉక్తి "లేదా శబ్బము-ఇవి ఏక త్వబోధకములు అయితే ఉక్సి లేదా. శబ్దము

కఠి నన్నయ భారతి శావ్యమన్నను ఒకే శబ్దము 'కావ్యమగుట 'నెన్వరును భావించి యుండ "లేదు. “ఇస్టార్థ వ్యవచ్చిన్ను పదావళ్ళి కావ్య” మని దండినిర్వచనము. ఇందలి *“సదావశి పదనమూవాము కావ్యమని సృష్టపరచును, నన్నయగారి “రుచిరారమునకు దండి “ఇస్టార్థ్ధము”.. (ేరకము కావచ్చును. అందువలన “పదావళిలోని అవళి *నానాో ప్రయోగ మునకు (పేరకమయియుండును. అయితే “నానా యనునది నమూ హళ్వముతో చాటు వైవిధ్యమును గూడ సూచించుట ఇక్కడ విశే షము, ఇట్లు నానావిధమ్ములై న రుచి రార్థ (పతిపాదకములగు సూక్త లకు కావ్యము “నిధి కావలయును, "కావ్యమాద్యంత మిోవిధమైన స్తూక్తులమయము. 'కావలెనన్ని కాగా “నానా రుచిరార్థ న్నూక్టనిధి శావ్యమని నన్నయగారి నిష్కర్ద.

ఇక్క-డ గమనించవలసిన మరొళ యంశమున్నది. “అర్ధము” అనగా శావ్యవ స్తువు, ఉక్సి అనగా కావ్యరూపము, ఈ వస్తుగూప ములు పరస్పరము అన్య్యూనాతిరికృముగా నుండవలయును, ఈయం శము “అర్థ-ఉ క్షి” పదములకు *రుచిర-సు అను పద-ఉపసర్లలను చేరు చఎటద్యారా సూచింపబడినది. కాణా కావ్యము వ స్తు-రూపముల సమన్విత రూ పమని నన్నయగారి "తాత్పర్యము,

జగన్నాథ పండితిరాయలు తన కావ్యనిర్వ్యచనమును నిరూవిం చుచు పూర్వులు వెప్పినవాటిని నిరాకరించుటలో చేసిన చర్చయం తయు నన్నయగారి ఈ సూత్రమువద్దచేసి పరిశీలించుకొన వచ్చును అప్పుడు నన్నయగారి విచారమాలిక్రత మరింత ఉజ్జ (లిలేమగును,

నన్నయగారి మౌలికమైన ఈ విచారమంతయును, పరమ వివేక సౌరభ విభాసితిము"లని ఆయన “ముదంబొనరం గొనియాడి*న “నత్స భాంతరములందు (ప స్తుతీకరింపబడి అమోదింపబడినది. నన్నయగారి ఈ కావ్యవివారమార్గము నిశ్చితమైనవి, కాగా, విశ్వనాథ సత్యనారా యణ గారన ష్నట్లు :

శవితారీతులు కళ87

ఈ మార్గమునే నాల్గువందల యేండ్ల తరువాత జగన్నాథ పండీ

తరాయలు తేన రసగంగాధరమునందు (పవంచించినాడుం, అటు

శాళ్ళీర, మిటు వేంగీ దేశము అలంకార శాస్త్రమునకు రెండు

సూరో్యో దయ పర్వతములన లెనున్నవి, అభినవ గువ్తుడు కాళ్ళీర

"జేశ విద్వన్నార్ణమును (పపంచింపగా,జగన్నాథ పండితుడు వేంగీ

"దేశ విద్వత్సరిషన్నార్గమును (పపంచించినాడు, *“రమణీయార్థ

(పతిపాదక శబ్దః కాన్యమ్‌ అన్న జగన్నాథుని సూళము జగ

న్నాథుని కల్పనకాదు; వేంగ్‌ పరిమత్తుల నిశ్చి తాభి(పాయమూు ఈ అభి[పాయమునకు తన మౌలికవివేచస చ్వారా రూపకల్పనచేసి సనమ్మగతను నంపాదించినది నన్నయగారు,

కథా స్వరూప వివేచన

భారత కథా_పస్తావనలో ఇమిడిపోవునట్లుగా నన్నయగారు చేసిన కథాన్వరూస నిరూపణము “(పసన్నకథా కలితార్ధయు క్షీ "యన్న "మొదటి సూత్రమునకు అనుబంధ వృ త్తీగా గ మని'పవలసినయంశము, “నావలన నెక్కూథ వినవలతురు' (ఆది, 1-29) అని రౌమవార్ష ణి శౌన కాదిమునుల వడిగినప్పుడు వారు వెలువరించిన యభి(పాయముగె నన్నయగారీ పద్యము (1-80) రచించినారు.

వయది హృద్య, మపూర్యం

"బేయద్వి యెడ్డాని వినిన నెలుక నమ్యగం

మై యుండు, నఘ నిబర్హ్యణ

మేయది- యక్క-థయ నివంగ నిష్టము మాకున్‌. ఇక్కడ శౌనకాది మునులు సస్ఫాదయులగు 1శోతల / పాఠకుల స్థాన ములో నుండుట గమనింపదగినది. సహృదయుల వైవునుండి వివేచన సాగుచున్నదని తాత్పర్యము. తమకు విన “నిష్ట” మైన కథకు వారు

(69)

ధరర సన్నయ భారతి భావించిన నాలుగు లతణములను సన్నయగారు ఒకపద్ధతిలో కూర్చి నారు, అవి: 1, హృద్యత, ల్సి అపూర్వత, కి ఎటుక సమ్మగముగా కలిగించవలయుట్క క, అఘనిబర్ష్యణత, ఇవి అనుశీలింపదగినవిం మొదటి లక్షణము కథహృద్యము శకావలయుట. రెండవది అపూర్వము కావలయుట. ఈ రెండును పరస్పర సంబద్ధములవలె ఉన్నవి. పృాద్యము విషయ మటుండగా, అపూర్వ మనగానేమి + ఎళ్గాగ్రత్ర” సందర్భమును బట్టి చూచినచో, మునులు రౌమహార్ష ణి నడిగి నఫ్వుడు భారతకథ “యపూర్వమైన కావచ్చునేమో'కాని, నన్నయగారి నాటికది అతురాలా అపూర్వముకాదు. కావున నన్నయగారి నాటి భారత (శోతలకు / పాఠకులకు అది విదితపూ+ర్వ మే. మూలమున కను వాద(పాయముగా వాయబడిన పద్యముకాదిది. నన్నయగారి స్వీయ వివేచనా నిష్పన్నమైన నిర్ణ యముగా రూపొందినదిది. మరి, నన్నయ గారు శథ యపూర్వము కావలయుననుటచే తాత ఎర్య మేమి 1 “అపూర్వ”త్వ మనునది "రెండు విధములుగా నుండును, అంతకు ముందు లేనిది కొత్తగా కల్చితమైనది యగచో ఆ కథయందుండు అపూర్వత్వ మొక నిధమైనది. “కొత్తొక వింతిగా అది యుండును అంతకు ముందులేనిి లేదా వినని కథమైనచి*, కథలో ముంబేమి జరుగునో 'తెలుసుకొనవలయునన్న పాఠకుని ఉత్సుకతను ఈ అపూర్వ త్వము రెచ్చగొట్టును. ఒకసారి వినిన/ చదివిన తరువాత, ఇక అ అపూర్వత్వము ఉండదు, ఉత్పుకతయు ఉండదు. కాగా, ఇది కాలిక మైన అపూర్వత్క కథకు దాని “ఉత్చాద్యత్వి లతుణమును బట్టి ఇది కలుగుచున్నదే, మరి, కథ ఉత్పాద్యమైనప్పుడే అ పూర్వతము ఉండు ననున్న చో, - 'అతి విచిక) కవి పరంపరా వాహీనియగు ఈ నంసారమునందు క్షాలిదాసాదులణ న ఇద్దరో ముగ్గురో మహోకవులుగా పరిగణించ బదుచున్నా కు అని అనందవర్థన డు (పస్తావించిన*్‌ శాళి

శక్రవీతారీ్‌తులు క్‌89 జాసాదులు “అపూర్వ కథా రచనాదమలు కారనిమే "చెప్పవలసి యుండును. వారు తేమ కావ్యములందు నిర్వహించిన కథలన్నీయు ఇదివరకటి వే, దండి మాటలలో చెన్చినచో అవన్నియును “ఇతిహాస కథోద్యూతము”" లే, పిసిద్ధములు. కాగొ. అవీ అపూర్వములుకావు మరి; వారి కావ్యములందు అపూర్వత్వము లేదా! ఉన్నది, అయిళేే అది కాలిక మెనది కాదు, మరొకవిధమైనది.

పూర్వము ఉన స బేమైనను కవియొక్క_ (సతిభావిశేవను చేత, కథసరీతి ననుసరించి,నిర్వవాణరీతిని వురస్కంరించుకొని, భంగీనై చితిని బట్టి లోకజ్ఞతలోని లోతుననుసరించి-- ఇంక ననేక విధములుగా కథ యందు “అపూర్వమూ సంకలిశమగును, ఒక భావము పూర్వము వ్య క్షీకరింపబడినజేయైనను, మరల వ్య క్షీకరించుటలో కొ_త్తదనము కలుగుననుచు ఆనందవర్థనుడు --

కృతే వర కథాలాపే, కునూర్యః ఫులకోద్దమైః

సూచయన్హి సృృహామన్త గ్లద్దయా2. వనతాననోః శక అను శ్లోశమంతకు ముందే యున్నను, అందలి భావమునే =

ఏవం వాదిని బేవర్షౌ, పాశ్ళ్వే సిమురథోముఖ

లీలా కమల పతాశి, గణయామాన పార్వతీ * అని కాళిదాసు వ్యంజించినరీతి “అర్థశవృగ్గద్భావాను రణనరూప వ్యం గ్యమునకు కవి పాఢో క్రి నిరి శ్ర శరీరత్యముచేత నవత్వము కలిగి నది" అని వివరించినాడు*ి ఇక్కడ లజ్ఞాభావ వ్య క్రీకరణమునందు నవత్వము సిద్ధించినది. ఇళ్లు కథయందును. కాగా, కాలికమైన అపూ ర్యత్వముకన్న ఈవిధమైన అపూర్వత్వము స్థిరాంశము. రామహర్ష ణి “కథాకథన దముడు అని నన్నయగారనుట ఈ సందర్భమున గు _ర్తింప దగినది. అపూర్వ్యత్వమునకు 'పసన్నకథా కలిఆార్థయు క్షీ త్వముతో బాటుది కథాకథనము. ఇట్లు నన్నయగాడు పధానముగా "ఆండవ'

క్‌40 నన్నయ భారతి అపూర్వత్వమును గౌణముగా మొదటి దానిని లవీ0చినా రనవల యునుం న!

ఈ అపూర్వత్వము కథకు పహృద్యత్వమును కల్లించుటలో ప్రధాన హేతువు. ఇదిట్లుండగాం వృాద్యత్వము కథయందలి హితలక్ష ఇమువలన 'నెక్కువగా నుండును. *“పాతము, మనోహరమునైన నాక్కు- దుర్గభిమన్నాడు భారవి. కాని హితముకాని మనోహర త్వము జ హృద్యము నిజమైనదికాదు. సీహితిమైనదే పృాద్యము. కాగా వృాద్యత్వ మోవిధముగా కథయ-దు సమాహితము కాదగినదిం

ఎటుక సనమ్మూగముగా కలిగించునది కావలయుట కథావిషయ మున అవీ.౦పబడీన మూడవ యంశము, మరి, యొజుక = క్టునము "దేనికి సంబంధించినది * విచారింపగాా ఉఛభయమునకు సంబంధించినది. ఒకటి : లోకము, శెండు : తాను = ఆత్భ లోశజ్ఞ్ఞతనుండి నిషృన్న మైన కథ (శోతకు లోక వృ _త్త్‌ము గూర్చిన ఎజుకను కలిగింపవల యును, అనంతరకాలమున మమ ్రటొడు కావ్య (పయోజనములలో "సీర్కొన్న “వ్యవహార వేతృత్వము ఇక్కడ గుర్తుచేసికొనవలయును, ఇది ఎజుకకు నంబంధించిన మొకపతుము. రెండవది తాను. సమ్మగ మైన ఎటుక అనగా ఆత్మజ్ఞాన మనవబఅయును, ఆత యొక్క ఆనంద స్వరూపజ్ఞన మే క్షు నసమ్యగ తౌలక్షణముం కావ్య విషయికముగా నిది రసానందము, “ఉదాత్త రసాన్విత కావ్యనాటక (శమములు సెక్కు మూాచితి” (అది. 1-10) నని రాజరాజ నరేర్యదు డన్నట్లుగా నన్నయ గారు చెప్పినారు. కాగా కావ్య కథకు రసాన్వితత్యము వారు భావించి నారనుటలో వి_పతిపత్తియుండ నక్కరలేదు మరి. ఉదా త్తరనము లనగా నేవి ! పూర్వుల నివేదన ననుసరించి శృంగార, వీరు కరణ, శాంతములు ఉదాత్తరసములు * భారతముకు ఆనంద వర్థనాభినవ గువ్హులు * రామాయణమును. కుంతకుడు ౨ శాంత రసాన్వితముల

కవిళారీతులు కశక నుగా లవీంచినారు.. ఎజుక సమ్మగమగుట శాంతరసమునకు అచ్చ ముగా సరిపోవు లమణము, అభినవగుప్పుడు శౌంతమునకు త_త్వ/ఆత్మ జ్ఞానము వ్ట్‌యి భావముగా చెప్పినాడు, * సన్నయగారీ యంశము సివిధముగా నూచించినారు. రాజశాజ నశేం్యదునిచే మొదట ఉదా త్త రస (పస్తావన వేయించుటయు, ఇక్కడ కథావివయికముగా మును లచే ఎజుశక్రయొక్క-. సమ్ముగతను వెప్పించుటయు ఈ సూచినను స్పష్ట పరచును, కాగా, ఇక్కడ కథకు శాంతరసాన్వితత్యము లవీ.0పబడు చున్నది.

“కదా _త్తీరసాన్విత శావ్యనాటక (శ్రమము లన్నప్వుడు ఆ నమాసమందలి రసపదమునకు వనకవచన, బహువచనత్వములు "రెండును లవీ,0పదగినవి. ఉదా_త్త్‌ రసము/రసములచే నన్వితమైన కావ్యములః నాటక్రముల 1కమములు, కాగా, శృంగారాది నాల్గురసములతోడి అన్వితత్వము నంభావింపదగినది, నిజమునకు విశ్వనాథ సత్యనారాయణ గారన్న ట్లు:

భారతము నందొక రనముండి మరియొక రసము లేదనుటకు

వీలులేదు. కాని, శొంతేరసము (పధానమెనదని చెప్పవలెను, * అనగా, భారతము (పవృ త్తిపరమైన శృంగారాద్యష్ట రనములకును విహార భూమియేకాని, ఇవన్నియు నివృ_త్తిపరమైన *ం౦తరసాభి ముఖీ నములగుటచే భారతము శాంతరస _పధానమని తాత్సర్యముం శృంగా 'రాదులను శౌంతమునందు పర్యవసించు వీధముగాొ నిర్వహించుటవలన్స ఎలుకకు సమ్మగ త్వము నంపాదింపబడును. ఈవిధముణా నన్నయగారు శథకు ఇాంతరసాన్వితత్వమును 'పలిపాదించినట్లు భాసించును.

భారతము దృష్టితో నిది సరి కావచ్చునుగాని, (పతి కావ్య కథయు శాంతరసాన్వితము శావలయుననియే నన్నయగారు భావించి యుందురా ॥ మరొకవిధముగా విచారించినచో, ఆయన *“కాంతిమని

కడలి నన్నయ భారతి (పశ్యేకముగా చెప్పకపోవుటవలన ఉదాత్త రనము లన్నింటిని ఆయన లవీ0చినా రనవచ్చును. అయితే, ఉదా త్తరసములందును ఆయనకు మొగ్గు శౌంతమువైపున్నదని మాత్రమే భావించవచ్చును,

కథా విమయికముగా నాల్లవ లక్షణము “అఘనిబర్హ ణిత్వము. పాపమును నిరోధించుట / నశింప చేయుట. ఈ చేయు లక్షణము కథ యందుండవలయును. మరి, పాపమును కథయెట్లు నిబర్హ అముచేయును? పాపము-పుణ్యము అనునవి కర్శమును బట్టి. ఆకర్ష చేయునది వ్యక్తి, “పరోపకార8 పుణ్యాయ, పాపాయ పరవీడని మ్మనుట (పసిద్ధము, పర వీడన పరాయణమైన వ కరు అదెంతటిదై నను పాపహేతువ్రు, ఈ కర ను నిరోధించినవో పాసము విరుద్ధమగును. నళించును అనగో కథ వ్య కక్రిని పాప హేతువైన కర్మము నుండి నిరోధించుటకు ఉద్చో ధించునవీ కావలయునని తాత ఎర్ట్వము. అప్పుడా కథ “అభఘనిబర్హ ణో మగును, ఈ లక్షణము హితోద్చోధకము కథ కావలయునని వెప్పిన ట్లగుచున్న ది.

ఈ విధమెన నాలుగు లశత్షణములుగల కథను కావ్యమున క్ను కొన/కూర్చుకొనవలయునని నన్నయగారి తాత్పర్యము. ఈ లతీణ ములు భారత కథకవికాదు. కావ్యకథకు అందుకనిాణీ నన్నయగారి లక్షణముఐను కథాసామూన్యముగానే నిర్దేశించినారు తప్ప, భారత కథకని (ప్రల్యేకించ లేదు,

భారతీయ సాహిత్య విమర్శ సం(పదాయమందు *శథావిచారణ చేసినది ముగ్గురు విమర్శకులు మా(తమే. మొదటి యిద్దరు భామ హుడ్యు దండి ఈ చివర నన్నయగారు. మొదటి యిద్దరు “భొవిక (త్వ)”మును “సబంధ విషయ గుణముగా (వతిపాదించినారు. అ భావిక(త్యుము కథకు సంబంధించినది. వారిరువురు చెప్పిన యంశము లను సమికరించినచో ఎనివిదంశములు నిష్పన్న ములగును.ీ

శవితారీతులు క్‌ఉ$ీ

1. కథ బుజువుగా సాగిపోవలయును.

£౨, కథయందు చితో చా త్తాద్భు కార్థత్వము ఉండవలయును

కళ్‌, కథాంశములు పరన్పరోప కారకములుగా సంధింపబడవల

యును.

త వ్యర్థ విశేషణములను వదుల వలయును,

క. స్థాన (సందర్భ) మును బట్టి పర్షనలు వేయనలయును.

6. వస్తువు గంభీర మేమొనను శష్టానాకులత్వ్యముతో- ఉక్త

(శ్రమబలముతో సువ్య కము కావలయును.

7. భూత భవిషదర్థములు (పత్యకములున లె దర్శితము లగు

నట్లు చి(తింస బడవలెను, _

ఈఓ (పబంధములందు శథయంతీయు కవ్యభ్ని పాయపరమై సాగ

వలయును,

"రెండవది, చివరిది తప్ప మిగిలినవన్నియు కథా నిర్వహణము నకు నంబంధించినవి.*” కథను కవి తన యభి(పాయ్‌మునకు అనుకూ లముగా మలచుకొనవలయు నన్నది చివరి యంశము అచ్చముగొా ₹0డవది మ్మాతమే కథా స్వరూపమునకు నంబంధించినది. కథయందో ఉత్సుకత్వమును. కలిగించుటకు ఈ లకణము. తోడ్పడును కాగా, నన్నయగారు క భాస్వరూషమును గూర్చి చేసిన విచారమును నిరూపిం చిన లమేణములను భామహుడు, దండి చెప్పిన యంశములతో పోల్చి పరిశీలించుకొన్న చో నన్నయగారి మాలికత స్పష్టమగును. కీలకములు (పాణభాశములై న యంశముల నాయన పట్టుని (పస్పుతీరించిన రీతి గమ్యుమానమగును. గీ

కావ్య (పయోజనము జగద్ధితము.

నన్నయగారు సాగించిన కావ్య విచారములో చివరిది శావ్య

(పయోజనము. అది “బగద్ధితము” తాను “జగద్ధితంబుగన్‌, మవో

కడ నన్నయ భారతి భారత సంహిళారచన బంధురు డైనట్లు ఆయన 'వెప్పినారు. నన్నయ గారిోన్న పూర్వము పలువురు సాహిత్య మర్శ ఖలు కావ్య త్రయోజ నములను పలునిధములుగా వెప్పినారు. బుద్ధి వివర్ధనము, లోకోప దేశ జననము యశస్సు, హితము మొద్నలెన వాటిని నాట్యశా్ర్రము; ధర్మార్థ కామ మోతములయందు. కళలయందు వై చమణ్యము, కీర్మి గ్రీతి అని భామహుడు; (పజలకు వ్యుత్చత్తి అని దండి; అర్థము? అనస్థో పశమమని ర్యూదటుడు; పీతి - కీర్తి పాతుకములై నదృ పాదృష్టార్థ ములని వామనుడు; వ్రీతియని అభినవగువ్తుడు ఈ విధముగా కావ్య (పయోజనములను పలువురు వ్య క్షీకరించినారు. మర్కి నన్న యగాప లవీ.చిన కావ్య ప్రయోజనము. ఈయః షంటికన్న విలక్షణ మగు యే కాక్క, ఈ యన్నింటిని గర్భీకరించుకొనుచు సమగత్వమును సాధించుచున్నది.

నన్న యగారు తాను లవీ.ంచిన “జగద్ధితమిను కావ్య (పయో జనమును పలుచోట్ల (ప్రస్తావించి దాని 'పాధాన్యమును సువ్యుక్తపరచి నార. *...పరాశరాత బొండు, విష్ణు సన్నిభుండు విశ్వజనీనమై పరగు చుండంజేసె భౌరతంబు (అది, 1.82) అన్నారాయన, విష్ణువు సర్వ వ్యాపకుడు, లోక స్థితికారకుడు. ఇది (సిద్ధము. కవియందు గూడ ఈ లమీణములు లవీతమగుచున్నవి, కవితన లోకద్ధితచేత భావనాశ క్షీ చేత విశ్వవ్యాపకుడుం నృష్టియొక్క, చరాచర జీవ సంతాన (సవృ త్తులయొక్క_ రహస్యముల నాకళింపు చేసికొనునాడు. లోక (ప్రవృత్తి నుదా 'త్తీకరించుటకు సర్వథా '(పయల్నించునాడు. విశ్వము మొక్కా సుస్థితి హితము ఆయనకు ధ్యేయములు,. వ్యాసునియందు విష్ణు నన్ని భత్వము భారత రచనా సందర్భమున పలుచోట్ల నన్నయగారు విశేసషలక్షణముగా పిస్తావించినారుం వ్యాసుడు విన్లువు యొక్క అవళతారమన్న విషయము అటుండగా ఇక్కడ వ్యాసుడు (ప్రధాన ముగా భారత సంహితా రచన బంధురుడు, నిజమునకు వ్యాసుడు

కవితారీతులు ర్‌క$ (లిమూ _ర్యంశాత 'కుడుగా కూడ గారవించబడును..లో ఆయనయొక్క క లతణము నిది సూచించును. కాగా, కవిగా వ్యానుడు విష్ణువు ఆయన కాన్యము లోకాను(గవా పవృ త్రీ పరమైనది. నన్నయగారా యంశమును పిధానీకరించినారు*

“ఆం(ధశబ్ధ చింతామణి ఆరంభమునందు శావ్య(పయోజనము “విశ్వ శేయస్సు” అని నన్నయగారు నిన్ధారించినారు.. భారత రచన నారంభించుచు మరల అబే అంగమును (పలిపాడించినారు. “వేద తియ మూర్తులు మా _శేయస్సుళొర కగుదుర”- అని భారతాది పద్యము-- “శ్రీ! వాణీ గిరిజూశ్చిరాయ. .. యందాయన వ్య _్రీకరించిన అకాంత్సు, ఆ 'వేద్యతయ మూర్తులు పురుపోత్తమాంబుజభవ (శ్రీకంధ రులు, (శ్రీ వాణీ గిరిజలతో అవినాభావులు, లోకములోని (స్ర్రీవుంస 'యోగోద్భవమగు అవివాతమైన స్థితిని సమ్యగముగా వహించువారు- రమీంచువారు. లోశకగతమగు సమాజము (స్రీ పుం మయమైనిది, వారి యోగలవణము చేతనే స్థితిని= ఉనికిని పొందుచున్నదివారు. వారి యాగిక (పవృ_త్తి లేనిచో సమాబములేదు. కాగా వారి (పనృత్తి యొక్క ఉదా _త్తశ్వము మోద '్రేయస్సు అధారపడియున్నది, ఆ (గేయస్సు వ్యష్టి సమస్టి గతము. అనగా, వకచేశగతమని కాదు - 'మొ త్తోము విశ్వమునకు అభివ్యావించునది. అందువలన అది “విశ్వ (శేయన్సు”, *జగద్ధితి మన్నది విశ్వ(శేయస్సుకు పర్యాయపదము.

స్వధర్శము (శేయస్సు అని భగవర్లీతో క్షి” అనగా స్వధర్శా చరణము "శేేయస్క-రమని "తాత్పర్యము. వ్య కులయొక్క- సమాజము యొక్క అభ్యుదయము పరస్పరమాధారా భేయభావము శలది. వ్షైయ కిక సంబుధములు, సామాజిక సంబంధములు, వ్యక్తీ = సనమాజపార స్పరిక సంబంధము లన్నియు సర్వముయొక్క_. అభ్యుదయమునకు అనుగుణములు శావలసి యుండును, ఈ ఆాతృర్యముతో వివిధ

69

కకం నన్నయ భారతి సంబంధములకు సంబంధించిన (పవృత్తి అభ్యుదయ = న్మిశే సయ సములుగా నిర్జీతములగును. ఈ నిర్లీతమైన పవృ త్తియే - ఉదాత్తీ కృత |ప్రవృ_త్రియీ ధర్మము - స్వధర్మము, దీనికి విరుద్దమైనది పద ధర్మము. అందుకని అది ఛభయావపహాము మరియు, సృష్ట మొత్తము నకును నంయోజక'తా లతమణము నహజమైనవి వియోగళా లషమణము అనహజము*- సంయోజకతా లతణాభిముఖముగా నిర్మీతముల2ైన వైయ కీక- సామాజిక (పవృత్తులు వ్య_క్రీ- సమాజ న్వథధర్మ్శములు. శాన్ర్రములు శావ్యములు ఈ థర్మా చరణము ద్వారా ఆ (పవృత్తుల నుదా త్తీకరించుట 5 ఉన్షోశించబడినవి, అయితే అవి అనుసరించు విధా నములు భేదించును, ఇాంన్ర్రుముల చారి ఒకవిధమైనచో కావ్యములది మరొకటి, ఇది 'ీతిపూర్వక మైనది, కాగా ఈ విధమైన కావ్యము మొక్క ప్రయోజనము విశ్వ శేయస్సు / జగద్ధితము ఇంక వేచే ఎన్నెన్ని వెప్పినను అవి పాశ్సశములో, అపర్యా_స్తములో మామే యగును. విశ్వ(_కేయన్సు/జగద్ధిత మన్న టే సమ(గము, ఈ సమగ త్వమును లవఖీ.0చినది ఫసాదించినది నన్నయగారు* “-చింతామణియందు సాహిత్య వివేచనాపరముగా నన్నయ గారు కూర్చిన మొట్ట మొదటి పద్యము చతుస్సూ తి. ఆ నాల్లు సూత ములివి: 1. విశ్వ శ్రేయః 'కావ్యమ్‌, ౨, తదదోపొ పరికృతె" చ వాగస్థా, కిం సావాగ్యారసవృ ల్మి8, డ్తీ సాధ్యోహీ రసోయథా యథం కవిభి9 మొదటిది కావ్య 'వయోజనమును (పతిపాదించునదిం చింతా మణి నాటి శావ్య (ప్రయోజన స్వరూవమాయనకు నిశ్చితమైనది, కాగా మిగిలిన మూడు సూ(తములలోని యంశములు “నేరుగా భరత భామవా, దండి, అనందవర్థను అభినవగువ్హుల _పథావమున వారు నిరూ పించిన సిద్ధాంతములకు దాదావుగా పునగుక్తులో] “వాగన్లా అను పద దంధమును కాళినాసునుండి (గహీంచి “శళ్టాన్లా సహితౌ శావ్యామన్న భామహుని కనుగుూముగా నన్న యగారు (పయోగించినా రు.'షరికృత

కపవితారీతులు క్‌? శబ్దమునకు సహితము అలంకృత మనియు నర్ధ్థములు వెప్పవలయును. “వాగర్థ” పదబంథము మహోశవిమయైన విమరగ్శకుడు మా్యతమే అన గలిగినదిం స్వీకరించ గలిగినది, మరి, అ దోషత్వము; అలంకృతత్వ మన్నవి దండి _పభావమునకు నంబంధించినవి. “అలంక ఏతేము, అనం చీ్నప్తము. రసభావ నిరంతిరము”కావ్యమన్నాడు దండి. రస విషయము భరతుని నుండి సపసిద్ధమై, అనందవర్ధన, అభ్ళిసవగు _ప్త కుంతకాదులచే సుపరిష్కృత సిద్ధాంతమైనది. “నిరంతరము రసోణ్లార గర్భనందర్భ నిర్భరమ్నులైన కవుల వాక్కులు జీవించును" అన్నాడు కుంతకుడు.* నన్నయగారి *“సావాగ్యారసవృ త్తి అన్నది ఈ యన్నింటి ఫలమ్ము ఇక్క-డి “వృత్తి పడము లాక్షణికముగా కూడ గమనింప దగినది అయితే. ఆయంశములను నన్నయగారు మరల శెప్పవలసీన యవన రముశేదు. అఆఅయంశముల నన్నింటిని అంగీకరించి స్వీకరించి వారు వివారించని ఇతర ఉఆపధానాంశములను గూర్చి నన్నయగాకు మాలిక ముగా సాగించిన ఏచారములో నిష్పన్నములైన యంళములు ఫారిళా వతారిక యందు, సూతిప్రొాయములుగాః. సందర్భమున కొదుగు నట్లుగా వ్య క్రీకరింప బడినవి. దీనినిబట్టి చింతామణి నాటినుండి భారత రచన నాటికి నన్నయగారి విచారములోని ఎదుగుదల గమనింపదగినదిం మాలికత లవీ.0పదగినదిం

గమనింపవలసిన మరొక యంశమేమనగా, నన్నయగారు ఆ నాడు సాగించిన విచారములోని యంశములు వందలేండ్త తరువాతే - జగన్నాథ పండిత రాయలను వదిలినచో = మరల అధునిక కాలమున తెలుగు సాహిత్య విమర్శ మార్గములో వివేచింపబడుట. కథనుగూర్చి కథా పరమార్థమును గూర్చి తద్భాననమును గూర్చి కట్టమంచి, "రాయ సోలు, విశ్వనాథ వంటి సృజనాత న్‌ విమర్శకులు వివేచన సాగించినాను. ఆ సంప్రదాయ మింశను సాగుచున్నది, కాగౌానన్నయ గారు *పరమ వివేక సౌరభ విఫాసిత' ముగా 'వెలయించిన సాహిత్య

5418 నన్నయ భారతి వివేచన ఆయన నాటిశే కాదు. ఈనాటికిని మా"లికము, అధునికముః భారతీయ సోహిత్య విమర్శ సం(ప్రదాయమునకు సమకూర్చిన ఒకానొక చిక్కని కాంతి శేఖ ఇది నన్న యగారి సాహిత్య సూత్రవృ్తి, ఆథస్పూచికలు 1 కట్టనుంచి రామలింగా రెడ్డి; వ్యానమంజరి; ఫు క్రి ఏ. పింగళి లఖ్మీ శాంతము; అంధ) నాహిత్య చరిత); పు 53 8, _ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ) “నన్నయగారి (పసన్న కథాకలితా ర్థయుక్షీి ఫు 15 ఉ *వసన్నమువైన కథలయందు గూర్చబడిన యర్థముల యొక్క యు_క్రియని దీని కర్థము = డా, దివాకర్ణ "వేంకటావధాని; నన్నయ భారతము, వు 704 క న (పకయ్యుఫవు 15 6. పై. వు 2898 7 భూపతి లవీ. శాగాయణ; నన్నయ కవిత్వము, పుట 9 అం. యప సాహిత్య అకాడమి (పచురణ. 8. -డా, ధూశిపాళ (శ్రీరామమూర్తి; “నన్న యభట్టు కావ్య సిద్ధాంతము” భారతి, మే. 1959. 9, “మహాకచేః శావ్యగతాశ్చ శబ్దాః శీచిశత్‌ కథామర శ్రైభివో భవన్తి. శాకుంతలము యొక్క అభిజ్ఞానతి వీ్రక్రా పద్యము-ళి 10, ను (ద కృయు; వు 74

1. అంధ మబ+భారతము; ఉసా నియా విశ్వవిద్యాలయ వారి సంశోధిత పితి. అది. వు, 8 అధోజ్ఞావిక-సంపా, అచార్య ఖండ వల్లి లీ, స్ర్రంబనం,

కవితారీతులు ర్‌డ్త3

12, _ వేదాల తికువేంగళాచార్యులు,కుమారసంభవ తత్వము. వు.19

18. వైంవు??

శక. నన్నయ భారతరము- వు?

శ5. వేదాల తిరు వేంగ ళా చార్యులు; “ఆంధ ధ్వన్యాలోక ము వపు 20క

16. నన్నయ భారతము; ఫు, 706

1 “అత వవచ భరతే “్యఖ్యాత వస్తువిషయత్వం... ఉపన్య _స్తమ్‌” ధ్వన్యాలోకము. ఫు కిక

19 'వస్తునేతా రస స్తేషాం భేదకోవస్తుచద్విధా--- దళరూప కము. కే-కేక

19, “కుమార సంభవ తత్త సము, పు శ్‌

20. సాహిత్య అశాడెమోవారి భార తారణ్యపర్వ ఫీ3క, వు 18

౨1. కమారసంభవ తత్త్వము- వు 20

ల9. *...సచ విధి నిపేధాద్య నేక (గశారో వస్తు శళ్చేనోచ్య రే. ధ్వన్యాలోక లోచనము. వు 50

98, “*ాఢవస్తు ఆని పాశాంతరమున్నది కాని “గూఢవస్తుో(అలం ఛారము గూడన్‌ + వస్తు...) అనునబే సరియైన పాఠమని బహుధా చర్చించి కేడాలవాప నిర్ల యించినారు, (కుంనం, త; పు, 17) రాళ్ళపల్లి వారి పాఠము గూడ ఇచే. (చూ. పాహిత్య . అశాడమివారి కువమూరసంభవ వీకిక.)

2%. ఇంద్రగంటి వానుమచ్చాత్తి? “సారమతి నన్నయ," వు, 50

25. వై.

26. నన్నయ భారతము, వు, 704

27, _అంధి మవోభారతము- ఉస్మానియా సంకోధిత (పలి, పుకి అధోజ్ఞాపిళ,

ర్‌50 నన్నయ భారని

28. “విశ్వనాథవారు, నన్నయ కథాకథననులోని. =. వస్తుధ్వను లనే కథా[ప్రసన్నత యన్నారు... (అది) (పాఢవాద మగును గాని 'ససన్నక థాత్వము మా్యతము కాదూ” అన్నా రిం(ద గంటివార్కు (సారమతి నన్నయ. వు- 5కే క థార్థ (పసన్నుత వస్తు ధ్వనుల (_పనన్నతవలన మా[తమే కలుగునన్నది గమ నించ వలసిన యంశెము.

విరి “నన్న యభట్టు శావ్య సిద్ధాంతము”

కి0, రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ; కోన్తంగ్షీత్ర సాహిత్యాలు; అమర రమ్యత” భారతి, అక్టో, క్‌

ర, అంధ సాహిత్య చరిత),

$2, *యానడానాం వరాన్యోన్యవైైటీ శయ్యీతి కథ్య లే.” (పశాః ౨-_5క్కీ

88 నన్నయ భారళము ఫు. 760

రథం అరణ్య పర్వ, పీఠిక,

శక. నన్నయ భారతము; పు, 7500

86, “నన్నయ కవివ్వము : అతరరమ్యతి అను తమ సిద్ధాంత (గంథ మందు డా. వి, వి, ఎల్‌+* నరసింహారాన్రగారు “అవ్షరరమ్యతిను విస్తరింపజేసిన రీతి అనుశీలింపదగినది.

శ న.(హకయు? పు 18

58 మై,

89. నన్నయ భారతము ఫు, "శకి

జీ0, అరణ్యపర్వ పీఠిక,

శ1,. _సారమతి నన్నయ; ఫు, 1]8

శ్ర నన్నయభట్టు కావ్యశిర్ధాంతము,

కర. '“ఉక్రివిశేపః శావ్యమ్‌'... రాజశేఖరుడు, *కర్చూర మంజరీ

కీ వ(పకయుపు 178

కవితారీతులు మ!

తీగ ధ్వన్యాలోకమ్‌, పు 9కి

46. వరుని గూర్చి సంధామణ సాగచుండగ్కా లోనిసిస్లతో మో ములు వంచిన అమ్మాయిలు తను కోరిలను పులకలింతలతొ సూచించుచున్నా కు,

జ్‌ 'జేవర్షి (నారదుడు) ఇట్లు మాట్లాదుచుండగా తంటడి (పక్కా నున్న పార్వతి మొగము వంచుకొన్న దై (చేతిలోని) లీలా శ్రమల ప్మతములను 'అక్క-పెట్ట సాగెను

48. ధ్వన్యా, ఫు 528

49. నన్నయగారి పషరోతు శిమ్యుడవదగిన వీంగళి సూరన ఈ శెండు విధముల అవపూర గత్వమునకు లత్యములుగా కళాపూర్జోదయ, (వభావతీ (పద్యుమ్న ములను రచించినాడు.

50, ఈ యంశమునపు సంబంధించిన విసృత విచారమునకు నా'ఆధు నిశ తెలుగు సాహిత్య విమర్శ : సాంప్రదాయిక రీతి” _గంథము వడవ అధ్యాయము మూడవ ఆెను,

ఠ్‌క్షే ధ్యన్యాలోక ము, ఉద్ద్యో తపు, 580 1

5, *“రావాయణ మబాభారతయోశ్చ శాం శాంగిత్వ్యం పూర్వసూ రిభిళేవ నిరూపితమ్‌'= కంపని వకో క్రి జీవితమ్‌, ఉన్మేషము శీ పుం ఈక

58. అభినవ గుప్తుడు, అభినవ ఫారలి నాట్య శాస్ర వ్యాఖ్య, వు 886, 887

ర్‌క్తం విశ్వనాథ సత్యనారాయణ, శావ్యానందము, ఫు, 251

55. చూ. భామహుని కావ్యాలంకారమున తీ-58, 54; డండి కావ్యా దర్శమున వ8064 5, 6

56. వీటిని గూర్చిన విసృత విచారమునకు నా “ఆధునిక ెలుగు సాహిత్య విమర్శ సాం్రడాయిక రీతి అను (గంథము (వు. 70-78) పర్యవేత్సీంచ వలయును

552 సన్నయ భారతి

57, ఆరవ యంశము 1(పధానముగా కథా కథనమందు ఉయోగించ వలసిన భాషారీతిని సూచించును.

క8. నన్నయగారు కథకు చెప్పిన ఈ లత్షణముల మౌలిక్రత యుంకటి దనగా, తిక్కనణారీ లశత్షణములనే చీర్కొనునంతటిదిలో ఎయ్యది న్యాద్యంబును అపూర్వంబును, సమగ జ్ఞాన్యవదంబునువై న యద్వి యక్క-థయ మాకు విన నభీష్టంబు.. ” (స్వన్లా. 77)

59, _అచతుర్వదనో బహు ద్విచాహు రపరోవారిః అఫాలలోచన గ సంభుః భగవాన్‌ బాదరాయణ3 -వ్యాన స శై రణ.

60, “గేయూోన్‌ స్వధర్మో, ( విగుణః పరధర్శా స్స్వనుస్టి కాల్‌ ణ్‌ స్వధ ర్నే నిధనం (_శేయక పరధర్శో భయావవహాః?

భగవద్దీత, కి-_85

61, “-చింతానమణి యందలి ఈ మూడు సూ తములు మమ్ముట విశ్వనాథుల సిద్ధాంతములను '(పతిధ్వనించు చున్న వని, కావున వారి తరువాతి కాలమున చింతామణి రచింపబడినదసన్కి అందు వలన నన్నయ కృతము కాదన్నది- చింతామణి నన్నయ కృతము కాదనుటకు చూ'పెడు (పధానోపపత్తులలో నొకటిగా చెప్పబడుచున్నది. కాన్సి ఆ సూతిములను భరతాదుల ననుస రించి చూచుట సమంజనము, అది కుదురనప్పుడు గచా తరునాత వారి విషయము : భరతాదుల సిద్ధాంతములచే అవి దగ్గరః ఇది గమనించదగిన యంశము.

$%ి “నిరంతర రసోద్దార గర్భనందర్భ నిర్భరా : గిరః కవీనాం జీవ_న్తి నథామా[త నూశ్రితాకో వ్రోక్రి జీవితమ్‌ కీ_]1.

పారా

నన్నయ నాటకీయత (శ్రీ ఎస్వీ. భుజంగరాయళర్మ, “సాల్యపాంశు, నిజోజ్జ్వలత్క-వచు, శశ్వత్కుండ లోద్యాసితున్‌ "బాలార్క (పతిమున్‌, శరాసన ధరన్‌, బద్ధో(గ నిర్రింశు, శౌ ర్యాలంకారు, సువర్ష్మ వర్ష ఘను, క గాఖ్యున్‌ జగత్క-ర్ష పూ క్షాలోల ద్దుణుం జూచి చూపజు (పభాతాశ ఎర్యులై రచ్చటన్‌ ల్‌ అచ్చటన్‌ = అంశ ఎచ్చట! రంగం - వా_స్తినాఫురవు పొలిమేరల్లో (వల్యేకంగా నిర్మింప బడిన ఓ (ువబ్యోండమైన (వాగారం = అంశ “ప్రేడియం” నమయం౦ = చ్యాపర యుగంలో ఓ సాయంకాలం. గుం(డని ఆకారంలో నిరి 'ంపబడి 'శాడివెట్టంత ఎత్తున లేచిన సోపాన (ేణులమిద జనం (కిక్కిరిసి కూర్చున్నారు. విదురుడు పంపిన ఆపహ్వానాలను ఫురన్కరించుకుని దేశ బేశాల రాజులందరూవచి త తమతమ ఆసనాల నలంకరించి వున్నారు కొరవ స్రీలకు '(పత్యేగమైన వర్చాట్లున్నా యి వ్యాసాదులూ, భీష్మ(దోణాదులూ, ధృతరాస్టాా దులూ తమకు సల్యేకింపబడ్డ స్థానాల్లో కూర్చుని కుతూవాలంగా భూస్తున్నారు, ఇాంధారీ ధృతరాష్ట్రులక- రంగమధ్యంలో జరుగు తున్న దంతా విదురుడు చెబుతున్నాడు కురు కుమారుల అశ్ర్రవిద్యా (పదర్శనం కొన్ని గడియల నుండీ జరుగుతోంది. దృఢవా స్తులూ, బద్ధగోధాంగుళి (లౌణులూ మార్షణ పూర్మ తూణులూూ మహాధన్వులూ, అయిన కొరవ పాండవ కుమారులు- 70

క్‌క్‌డీ నన్నయ భారతి

'చోణునీ అనుజ్ఞ పొంది రంగమభధ్యానికి నచ్చి కొందరు అసి వర / కౌశలాన్ని (పదర్శించీ, కొందరు తమతమ నామాంకితాలైన శరాలతో లమ్య్యాలను కొట్టీ కొందరు మాయమదద్విరద రథా రూఢ దత్తత చూసీ మరికొందరు పంతతోమరగధా కుశలత్వాన్ని (పక టింఛీ _-

ఇలా తమతమ విద్యలు (పదర్శించి జనాన్ని ఆశ్చర్యపరిచారు.

తర్వాత భీమ దుర్యోధనులు తమ గచాయుద్ధంతో కొంత సీపు '(వేకౌగారాన్ని నంమభితం చేశారు.

అనంతరం అర్జునుడు వచ్చి అపారమైన తన శన్ర్ర కళాలాఘ వాన్నీ అ్ర్రువిద్యా కొశలాన్నీ ప్రదర్శించేటప్పటికి (ైతుకలు సమో్మోహితునై పోయారు. వారి అశ్చర్యానికి మేరలేదు, అనందానికీ అవధిలేదు,

సరిగ్గా అ నమయాన =

ఓ పెద్ద చప్పుడై౦ది. కొండమిాద పిడుగుపడ్డంత చప్పుడైంది.

(పేయోగారం దద్దరిల్లి పోయింది. ఆ వీడుగు ఎక్కడోపడ లేదు, రంగచ్వారంలోనే పడ్డది,

అదరి పడ్డ జనం రంగ ద్వారం వెైవు చూసారు,

రంగ ద్వారంలో ఓ యువఏీరుడు నిలబడి వున్నాడు.

అది వీడుగు కాదనీ ఆయువపీరుడు జబ్బచరిచిన చప్పుడనీ "శలుసుపన్న (గేతకలకు గుండె ఆగినంత పనైంది

భయంగా, అశ్చర్యంగా- కొన్ని వేలక ళు అతత్ణ చరానొయి, పతూపహలంతో,: మెప్పతో కొన్నివేల గుండెలు వేగంగా కొట్టు కున్నాయి,

శవిళారీళకులు క్‌5్‌క్‌

మూస్తున్న కళ్ళకు అఆయువ వీరుడు ఎలాక నబడ్జ్డాడో ౩ కొట్టు కుంటున్న గుండెలకు అతని విలతీణత ఎలాతోచిందో వర్ణించిన పద్యం “సాల్మ పాంగుోో అ నేది నన్నయగారిది !

అఆ యువ ఏరుని నమున్నత వి(గహాం వారిని చకితుల్ని చేసింది ముందు! అంత 'యొలైనవాడు ఇంతవరకూ కస్తాాన్ర్ర విద్యా 'పదర్శనం వేసిన వీరుల్లో ఒక్కడూ లేకు, వారిలోనేశాదు. కూర్చుని చూస్తున్న (వేషపల్లో మాత్రం అంత ఎ్రైప మనిషి ఉంటాడా అని అళ్చర బ్ట్‌పడ దగినంత పొడంగ్రా లృఢంగ* వున్నాడతడు, “అమో £ యితడు సాల వృశుమంత ఎత్తు 1 అనుషన్నారు, ఆశ్చర్యపోయారు, వారు!

వారతని వంశే చూస్తున్నారు కాని వారి చూవులు అతని మోద సరిగా, నిలవలేక పోతున్నాయి. అలా నిఎవసనీయళ వెదరగొడు తోంది. అతని కవచపు ధగ ధగ. అది మెరిసిపోతోంది. కళ్ళు మిరు మిట్లు గొలుపుతోంది. కురుకుమారుల్లో అంతటి ఉజ్జ్వల శవచంఎవరికీ "లేదు. *ీహోో ఇతడు నిజోజ్జ గతగావచుడు” అనుకుని మరీ ఆశ్చర్య పోయారువారు.

వారతని వంశీ చూస్తున్నారు, చూపులు పచ్చి చూస్తు న్నారు, అతని కండలాలు కాంతులు చిమ్మి కొడంతున్నాయి, అతేడి కుండలాలు 'కదలి నప్పుడల్లా కళ్ళు చీకట్లు కమం శ్రలున్నాయి,. అప్పళి స్తున్న కళ్ళతొ “అవహోో! బ్రతడు శళ్యత్కు.ండలో ద్యాసితుడు!” అను కున్నారు. మరింతగా ఆశ్చర్యపోయారు.

వారతనివం కే చూస్తున్నా రుచూడ లేక చూ నున్నారు.చూస్తూ చూడలేక పోతున్నారు, చూవులు పక్కకి తివ్పీచూ స్తున్నారు,చూడా లని బుద్ధి పుట్లినకొద్దీ చూడ లేశ పోతున్నా రు. చూడ లేకపోతున్న కొద్దీ చూడాలని మనీ బుద్ధిపుట్టి ఇరూస్తున్నారు సాయంకాల సూర్యుని శాంతులు అతడిమోదపడి మరీ దుర్ని రీమ్యుడుగా కనబడుతున్నాడు.

556 నన్నయ భారతి వారిలో కొందరికి మనస్వులకు- భావుకులకు- ఆపీరుడు తూర్పుకొండ మిదుగా దిగివచ్చిన మరో 'బాలసూర్యుడా అనిపించాడు, అనను అతడు నిలిచిన రంగద్వారం తూర్పునేవుంది. “ఇతడు నిజంగా 'చాలార్క (పతిముడు” అనుకున్నారు. చకితులై వోయారుం

వారతనివంశీ చూస్తున్నారు, కళ్ళు చికిలించి నూ స్తున్నారు, వారిదృష్టి అతడి ఎడమ భుజాన (వేలాడుతున్న వింటి మోదికి జరిగింది. అది సామాన్యమైన విల్లుకాదు. సాల (పాంశువు మ్యూతమే. ధరించ గల విల్లు ధనుక్వేద పారంగతుడు మామే ఎక్కు-పెట్టదగిన విల్లు: ఆ వింటిని బట్టి అతని మహానుభావాన్ని ఊహించుకోగల విజ్ఞలు (పక్కవారికి వింటిని భూవీ అతని విలుకాని తనాన్ని తలచుకొని మురిసిపోయారు. విప్పారిన కళ్ళతో అవింటినిదూస్తూ “ఇతడు, మవ శరాసన ధరుడు!ి అనుకుని ఇంకా ఆశ ఎర్యపోయారు.

కుడినై వున అతడి మొలనుండి (వేలాడుతోంది... =... వమిటో అది! పరికించి చూచారు, అది ఓ అలవి మాలిన క త్తి! దూడటానిే 'చారుణంగా వుంది! రణరంగంలో శ్యతువుల్ని దాంతో వరికి పాలే సోంకే... తలచుకుంయేనే శరీరం గడ్డకట్టుకుపోతోంది. ఒకరికొకరు మరీదగ్గరగా జరిగి ఆక్తిని మూపుకుంటూ. “ఇతడు బద్ధో(గ నిత్రిం శుడు అని చెప్పుకున్నారు భయంగా మెప్పుగా |!

ఆశరాసనాన్నీ ఆ ఉగ్గ నిక్తింశాన్నీ ఆ 'లేజస్యితనూ, ఆ (పాంశుతనూ చూస్తాంక్కు చూస్తూ భావిస్తోంేు - అవన్నీ మసక మస్మక్రై మాయమై. అతడు బోసిగా నిలబడ్డట్టూ- అతని కౌర్యమే ఆతనికి అలంకారమైనట్టూ అనిపించి, “అహో, లయుితడు శౌర్యాలంకా రుడు!” అనుకుని, వారు ముగ్ధుల్తెపోయారు !

అంత ఎ శ్తెన ఆలోచనలనుండి వారి మనస్సు చి(తంగా ఒకసారి (క్రిందికిజారి “ఇంతకూ ఇతని మేని బాయ ఎలాటిదో” అనే కతూవాలం

కవితారీరులు క్‌5్‌? కలిగింది. వారికళ్ళు - అతని శరీరమంతా (పాకాయి. దాదాపు శరీర మంతా అవృతమయ్యే వుంది. మిగిలిన భాగాలు మేలిబంగారంలా మిల మిల్లాడుతూ కనబడ్డాయి. “ఓపాోో యితడు సువర్షక రుడు కూడా! అని చివరికి అతని మేని చాయ కూడా మెచ్చుకుంటూ విస్తుపోయారు,

ఇంతలో అఆమహావీరుణ్ని ఎరిగినవారు '_పేత్సుకుల్లో కొందర్కు అతడెంత గొప్పవాడో (పక్కవారికి వర్మించి చెస్పటం మొదలెట్టారు, అది విన్నవారు కొత్తవారిక్కీ ఆకొ_త్తవారు ఇరుగుపొరుగులకూ చెప్పు కుంటూ పోయిపోయి అందరూ అతణ్ని “ఘను డని అఆకాగానికెత్తి మురిసిపోయారు,

ఇంతకూ ఆ వీరుని వేళేమిటి! ఇంత వరకూ అ(పశ్న తట్టనే "లేదు, వారికి! ఎంత చిితం'... తెలిసినవారెవరో “కర్ణ డన్నారు.

ఆ మాట ఆ నోటా, అ నోటా పడి తణంలో (_పేవొగారమంతా కర్ణడనే "చీరుతో తరంగితమై పోయింది. “ఓపహ్ని యితడు క ర్లాఖ్యుడు! అనుకుని, అనుకున్నది అని, ఆపేరుకూ అతని మహానుఖావానికీ ముడి "పెట్టుకొని ఊవాకు రెక్కలుకట్టి, అతని శర్యాన్ని పొగడి గుణ గణాన్ని కథలు కథలుగా చెప్పుకొని, కర్లుణ్ని జగత్క-ర్ష్మ పూర్షాలోల ద్దుణుణ్ణి చేస్తూ, చేస్తున్నంత సేపూ ఆళతశ్లే మూస్తూ అంతులేని అశ్చ ర్యంతో ఉక్కిరి బిక్కినై పోయారు వారు,

ఇది - కర్ణుని అకార వర్త నమో "శక చూపరుల మనోభావ చిషతణమో వేర్ప్చరచి భూడరానంతటి అద్భులేమైన నాటకీయ రచన

నాటకంలో _ అంక1ు దృశ్య కావ్యంలో = శి మాట్టాడడు. పాశళలే మాట్లాడతాయి, (నవ్య కావ్యంలో = కే యెక్యవ మాట్టా డలాడు. అక్కడక్యాడా పాత్రలూ మాట్టాడతాయి,

దృశ్య శావ్యంలో సాధారణంగా వర్తన లుండవు, ఉండరాదుం ఉన్నా, అవి పా్మాఠలు పలి'ేవి శాబట్టి వాటిలో పాతల మనోభా

558 సన్నయ భారతి వాలు (పతిఫలించి శీరతాయి శప్పదు, ఇక = (శవ్య కావ్యంలో వర్ష నలు కోకొల్లలు, వాటిని సొధారణంగా కే చేసాడు కాబట్టి అందులో పాతల మనోభావాల (వనక్తి ఉండదు.

ఒక వేభ-_ (నవ్య కావ్యంలో కవి ఓ పాత్రచేత వర్ణన చేయించి ఆ వర్షన ద్వారా ప్వాత మన_స్తత్వాన్ని అవిష్కరించాడనుకోండి. లేదా- తానే అవర్ష్శన చేస్తా ఆప్మాత దృక్కో-ణం నుంచి చేస్తు న్నట్టు వెప్పి, అప్వాత తాలూకు మనోలోశానికీ అద్దం పట్టాడను కోండి,

అపుడు 'శవ్య శావ్యానికి దృశ్య కావ్య గంధం అంటిందన్న మాట.

(భవ్య కావ్యాల్లో దృశ్య కావ్య లక్షణాలు అభివ్య_క్రమయ్యే తీుల్లో ఈ వర్శ న విధానం ఒకటి. సాధారణంగా వర్ష నలకు వోటు 'లేని నాటకంలో తరుచు కనబడనిద్కీ నాటకీయమైన చూపుతో రచించిన (శవ్య కావ్యంలో తరుచు క్‌నబడేదీ ఈ శీల్చం,

“కర్ణుండును జనులనందణ నదల్చి చొ్మైెంచి, రంగమధ్యంబున నిలిచి కలయంజూచి, కృప(దోణా చార్యులక్రు నమన్కరించి, సజల జలధర ధ్వాన గంభీరవచనంబుల నర్జునునా వేవించి యిట్లనియె” అని ఒక చలత్‌ చి_తాన్ని గీశారు, నన్నయగారు, ఆ పద్యం కిందనే.

కొన్ని తణాలపాటు _న్తంభించిపోయిన ఆ (పేతూగారం ఊపిరి పీల్చుకుంది, ఊగిపోయింది, నందడించింది. కోలావాలంగా వుంది! కుతూవాలాన్ని ఆపుకో శీని కొందరు రరగజ్యారం తై పు పరౌడుతు న్నారు. కొందరు ఆసనాలనుండి లేచి చూస్తున్నారు. భీమ్మదోణ విదురాదులు సర్టిచెబుతున్నారు. రంగచ్వారాన్ని ముసురుకున్న జనాన్ని అదిలించాడు కర్ణుడం ! జనం అదిరిపడి ఒత్తిగిలి చారి యిచ్చారు. కర్టుడు వారిని నెట్టుకుంటూ రంగమధ్యానికి వచ్చాడుః నిలబడి అంతా కలయజూచాడు, జనం ఎక్కడివారక్క_డ సర్ధుకున్నాప.

కవితారీతులు 559

(ేవౌగారం మళ్ళీ _న్తంభించిపోయింది. కస్ణఢం- (దోణ కృపా ఇార్యులవైవు నడిచి వారికి నమన్మ_రించాడు, దిమ్మె రపోయిన అర్జ నుడు ఇంతసేపూ రంగ మధ్యంలో అలాగే నిలబడి వున్నాడు, కర్షుడ తణ్ని చూచాడు, బలంగా అడుగులు వేస్తూ అతని ఎదటికి వచ్చాడు, అతఢి కళ్ళల్లోకి చూన్తూ అతణ్ని ఆమేపించాడు.

ఎలా అనేవించాడొ నన్నయ చెప్పలేదు, తిరస్కారంగా నవ్వి- వుండవచు చ? చులక్రనచేప్తూ హుంకరించి వుండవచ్చు. కాని అమి చటం మ్మొాతం జనమంతా చూశారు, అప్పుడు కర్ణుడు అష్టనునితో కొన్నిమాటలన్నాడు*

జనం ఇంతవరకూ అతని గొంతు వినలేదు. ఇజీ మొదటిసారి వినటం. నీళ్ళతో నిండిన కారుముబ్బు ఉరిమినంత వుందాగా వుంది, కర్లుని గొంతు ! జనం మళ్ళీ ఆశ్చర్యపోయారు.

(పతిభావంతుడై న నటుడు మౌనంణా రంగస్థలంమిద చేసీ అభినయ కార్యాన్ని వివరంగా సూచించే మాటలు నాటకంలోవుండవు, కాని అ నటుని అభినయాన్ని దూస్తున్న (పేతకులకు నాటక శాలలో ఎలాంటి అనుభూతి కలుగుతుందో అలాంటి ఆనుభూతిని కలిగించటానికి (శ్రవ్య శావ్యక రతన శావ్యంలో పాత్రల కదలికల ేఖా చి(తాలు గీచి ఆ కేఖాచి_తాన్ని వర్ష చి 'తాలుగా మాప్ప్చకునేపని భావుకతకు వదలి నవృాదయ్యులై న పాఠకులు కళ్ళముందు నిలుపుతాడు. ఇలా అభినయాన్ని బొమ్మకశ్తే శిల్చం (శవ్యకావ్యంలో నాటకీయత అఖభి వ్యక్తమయ్యే "ెండోతీరు. రంగమధ్యానికి వచ్చినిలబడిన కర్డుడు-- చుట్టూ కలయజూచాడని నన్నయ చ్వితించటం ఆ భట్టానికి నాటకీయ మైన పాణస్పందన కలిగించటం కోసమే !

కర్ణుడు అర్జునునితో

నీవ కడు "నేర్చు కాండవు

శా వల వదు; దీని గొన్ని గజుచితి మేమున్‌

క్‌్ర0 నన్నయ భారతి

సీ విద్య లెల్ల చూవు దు

కు, వీరులు సూచి కులు మేలని పొగడన్‌!”

అప్టనుని “నీను గానూ తన్ను ' మీమూీగాను చెప్పుకోవటం లోనిదర్బ్చుం -=

“నీ జేర్చిన వాటిలో కొన్ని మేమూ నేర్చుకున్నాంలో అని 'ాను కొన్ని మా[తమే "నేర్చుకున్నట్లు త కోలు విన మతతో అధివే.పాన్ని రంగరించి, మరతణంలో నీ విద్యలన్నీ భూపమంటానా అని తలవిసిరి సవాల్‌ చేయటం౧లోని మగతన౦ం--=

“*పీక్రల్సు భూచి మేలు మేలని పొగడన్‌” అనటంలో “ఇంత శీఫూ నిన్ను పొగడి తచ్చిబ్బులైన జనం వట్టి పనికిమాలిన చవటలు ! వాళ్ళని కోసి భూసినా వఏీఠర కం- చుక్క కనబడదు. ఏకులు మెచ్చిన వాదు వీరుడుగాని ఈ కుంకలెంతమంది మెచ్చుకుంటు మాతం నువ్వు ఏీరుడవాతావా?” అనే ఎథ్రేవలోని నిర్లక్ష్యపు తిరస్కారం---

కర్ణుని వ్యక్రీ లన్ని పట్టి యివ్వటమే కాకుండా, “నీవ” అవటం లోని కాకువూః 'చూపుదుమే అనటంలోని విసురూ అమాటలు అతడి నోటినుండి వూడిపడ్డ శ్హు అనిపిస్తాయి,

సాధారణంగా (శవ్య కావ్యాలలో వి'భాషణిలేగాని *“నంభామ అలు కావు. భాషలు ప్యాతల నోటివెంట వచ్చిన మాటల సారాం శాలు సంభాషణలు అచ్చంగా పాతల నోటినుండీ వెలువడిన మాటలు ! పాత)లు ఎలా మాట్టాడుకుంటున్నారో తానుగా చెప్పటా నికి అవకాశం వున్న (శవ్యకశావ్యక వి సాధారణంగా (వాసేవి భౌమ ణలే! కాని ఈ అవకాశంలేని నాటకకవి సంభాషణలే (వాసితీరాలి? తప్పదు, నాటకలత్షణమైైన సంభాషణను నడపటం - (శవ్య కావ్యంలో నాటకీయత అభివ్య క్రమయ్యీ మూడో తీరు,

ఈ మూడు తీరులకూ నన్నయ భారతంలో ఎన్నో ఉదావార ఆలు దొరుకుతాయి, అవలోకించండి.

కవితారీతులు ఈ61

అయితే ఈ నాటకీయత సంస్కృత భారతంలో లేదా అని (పశ్న, సంన్న్బృత భౌారతంలోనూ - ఉంది. ఫోకన్‌ తప్పిన ఫోటో భాఫ్‌లా. బూజర బూజరగా! నన్నయ్యగారి కున్నంకతటి స్పష్టమైన నాటకీయ దర్శనం చ్యానునిలో కనబడదు.

ఎన్ని శిల్చాలకో ఓరవడి "పెట్టినట్లు నాటకీయ శిల్పానికి కూడా "తెలుగులో ఒరవడి పెట్టింది నన్నయగాలే అనుకుంటాను.

కనూరా(్ర్రవిచ్యా (ప్రదర్శన ఘట్టం చదువుతోంశు కర్ణుడు రంగమభ్యాన్ని (ప్రవేశించినట్లు కనబడదునాకు నాటకీయ శిల్చం ఆంధ ఎవాబ్మ యంలో అడుగుపెట్టినట్లు తో స్తుంది

అబల ఖీ అనాలా ణ్గ

జూ అద నన్నయ నా దసౌ ష్టవము థీ నండూరి బంగారయ్య

నన్నయ "కావ సయ్యకు అంతర్వాహినిమై నాదసౌస్ట్రవ "మొకటి అనుభవ గోచరమగుచున్నది, ఎంతగ పరీత్నీంచి చూచుకొన్నను దీనిని వికల్చ్పచి _త్తృవృ త్తిగ (తో సివేయుటకు వీలుకనబడకుండ నున్నది. అతని కావ్యశయ్యయందు గుణబాహుళ శ్ట్‌ము గోచరించుచున్నను వాటికి

నన్నయ శయ్య శళ్లైలంకార భూయిష్టమనియు ద్‌ర్స్స నమాస పూర్షమనియు నిరసించువారు కలరు. అట్టి వారికి ఈ నాదసౌస్ట్రవము అనుసంధానమునకు రాలేదని 'వెప్పవలసి యుండును. లేకున్న నాతని శయ్య యందలి యమృతన్వరూపము వారికి మచగపడీ యుండదు,

సాంశేతికముగ జూచినచో శిబ్బమువేరు, నాదము'వేరు. వీడుగు పడినప్పుడు ఫబ్బమగుచున్నది. శాని ఇందు నాదము ళూన్యము "బాకా ఊదినప్పుడును వీణ వాయించినప్పుడును శబ్దము కర్షగోచర మగు చున్నను నాదములో "తారతమ్యమున్నది శబ్బము పంచభూతములలో నొక్క-టియగు ఆకాశమునకు గుణము, నాదము దాని యంతస్సారము నుండి యుదయించు నూధుర్యము., పంచభూతాతీతమగు పరమాత |) స్వరూపము, విదగ్దులగు కొందరు మహోక్షవులును మహాగాయకులును శబ్దసహాయ్యమున అనావాతాంశమగు నాదమును సాధింపగల్లుదురు, ఇది వారి కళావ్యవసాయమునకు అత్యుత్తమ సిద్ధులలో నొక్క-టి.

"వేదస్యరములో నాదమున్నది. ఈ నాదము వీణానాద (పతిమ మని తిక్కన వచించినాడు.* నంతత స్వాధ్యాయ పరుడగు నన్నయ కూడ తన భారతభాగమున పెక్కు. ఘట్టములలో దనాద మాధుర్య

శకవిశారీతులు 568 మును వినుతించినాడు. దీర్ధృతముని వృత్తాంతము, వసిస్టుని చరితము ఉదావారణములు. వనిస్టుని చఛ్‌రి (త్రమునుండి “దాని యుదరంబున నుండి పడంగా లంకృత వేదధ్యని కరంబు మధురంబయి వీ'తెంచిన విని విస్మృతుండయి 'తే॥ "శక్తి చదువునుబోలె సువ్యక్రమగుచు వీనులకు నిది యమృతోప మానమయ్యె "వీదనాదంబు. , ,..24** లీ అను భాగము నిచ్చట పునరుద్ధరించుట యస స్తుతము గానేకదు. వే దార్థము "తెలియకపవోయినను స్వరమాధుర్య మొక్కను ప్యృాదయము నున్న త భూములకు గొనిపో జాలియున్నదిః అర్థములో విశేష మేమియు పొడకట్టని మంతములు కొన్ని స్వరమువలన అనగా నాదమువలన నుజ్జీనించుచున్న వి, అర్ధము లెలియకుండ నయిన "వేద పాఠ మొనర్చుట కంగీకరింతురుగాని స్యరభంగ మొనర్చుట కెవ్వరు నంగీకరింపరు.. దీనిలోని రవహాస్య మేమి 1 స్వరభంగమైనచో నర్థభంగ మగుననియు అందుచే నస్వరమునకట్టి (పాధాన్యమనియు వ్యాఖ్యాతలు నమ్థించిరి. శాని న్వరమును గూర్చిన ఈ పట్టుదలలో నింకను సూత. | రహస్య మేమయిన నున్న చేమో పరిశీలింపవలసి యున్నది. నాదమును గూర్చి ముచ్చటించు విద్యలు కొన్ని మనలో నున్నవి. అందు యోగవిద్య ముఖ్యము పరిణత చిత్తులగు యోగు లకు పరమాత్మ నన్నిహీతమైనపుకు ఒకా నొక నాదము వినవచ్చు ననియు ఇది యమృుత మయగుటచే నత్యంత సుఖమును చేకూర్ప్చుచుం డుననియు ఈ విద్య సిద్ధాంతీకరించుచున్నది. ఈ నాదమును అనాహత మందురు. (పణవనాదమని కూడ వ్యవహరింతురు. చిత్తమును విషయ

కంక నన్నయ భారతి వాసనలనుండి విముక్త మొనరించి వకా([గముగ చేయుటయే దీని (చయోజనమిని నాదబిందూపనిమత్తు ఘోపీ0చుచున్న ది, ఈ నాదమే సర్వ వేదములకు (పభవస్థానమని మన శాస్త్రములు నిర్ణయించు చున్నవి. అయినచో ఈ నాదమునకు 'వేదస్వరమునకు సంబంధ మేమైన నున్న జేమో ఆలోచింపవలసి యున్నది. ఈ నాదాంశము 'వేదస్వరము నందుండుటచేత'ే "వేద స్వరమున కంత (పాముఖ్యము వచ్చినజేమో కూడ పరిశీలింపవలసి యున్న ది.నాదమునుబట్టియే స్వరమునకు (పాము ఖ్యము వచ్చినచో నర్ధ్‌ భేదమువలన సిద్ధించు నష్టముకంకు నాదభంగము వలన సిద్ధించు నష్ట మెక్కు-డని నృష్టపడుట లేదా 1

ఈ సందర్భమున నింకొక పరమరహస్యముకూడ స్ఫురించు చున్నది. నాదమే సాహిత్యమునకు మాతృస్థానమగు "వేదములకు 'ప్రభవస్థాన మగుచున్నది. అటు సంగీతమున కంతకును మాతృస్థాన మగు సప్తస్వరములునుకూడ ఈ అనాహత నాదమునుండియే ఉదయిం చుచున్నవని అ శాన్ర్రపరిశోధకుల మతము, అయినచో సంగీత సాహిత్యములకు సమన్వయము వైక్యము కుదురుట లేదా * ఒకవంక శబ్దము అర్థము భావము ఉపకరణములుగా గలిగిన సాహిత్యవిద్యకును ఇంగెక వంక రాగము తాళము భావము ఉపకరణములుగా గలిగిన సంగీతవిద్యషను పరమగమ్యుము అనావాత నాదమే యగుచున్నది

శాని పరమగమ్యము ఒక్క_ళకు అయినను దానిని సాధించు విధానములందలి భేదపడుచున్నవి.సరిగా నంగీతమున నాదముదయించు వీధానముననే సాహిత్యమున నుదయింపదు. ఈ యంశమును ధ్ధస్తీయం దుంచుకొనుట మిక్కిలి యావశ్యకము, సాహిత్యమునకు గూడ నాదమే గమ్యముగడా యని సంగీతములోవలె సాహిత్యములో సరిగమలు (పవేశపెట్టుట కనువుపడదు. అనావాతము ఆకాశ గంగవంటిది. అది

శకవితారీతులు 565 సమాధిలో గోచరము గావలసినజే గాని స్థూలమైన క న్లో దియమునకు నోచరముగాదు. ఇక సంగీతము సాహిత్యము దానినుండి భూలోకము నకు దిగు రెండు పాయలవంటివి. ఇవి అత్యుచ్చదళలో అనావాతో దయమునకు దోడ్పడవచ్చును. కాని వీని నిమ్నగమనమున అనావా తము పూర్ష్మముగ (పత్యతముగాదు, చాని యంశము కొంతయుం డును, ఈ యంశ మే సుఖసంపాదకము. ఈ యంశమునకు సంగీతమున రాగము ఆెౌళము ఆలంబనము లయిన శ్లు సౌహీత్యమున శబ్దసారము తాళము ఆలంబనమగుచున్నది. ఎట్లాలంబన మగునదియు ఇంచుక వివరింపవలసి యున్నది

సాధారణముగా కవులు వదో యొక చందస్సు వాడుట గాన నగును. కొందరు (పాచీన పద్ధతిని వృత్తములు జాతులు ఉపజాతులు వాడుచున్నారు. ఎ నిలో నున్న స్వేచ్చ ఇవాలక కొందరు అఆధునాత నులు (కొత్త ఛందస్సులను గల్పించుకొను చున్నారు మొత్తము మిద ఛందస్సులను గల్పించు కొనుచున్నారు. మొత్తము మోద ఛందస్సు లన్నియు లయబద్ధము'లే యనుట నిర్వివాదము. ఇంకొక విశేష. మేమనగ (పవీణులగు వచన రచయితలు గూడ తమ వచన మున సూత్షుమయిన లయ (ప వేశపెక్టైదరు.. విదద్ధలయిన మహో కవులు ఛందస్సువలన సిద్ధించు లయతో తృ వ్కీనందక అతరముల పొందికవలన లయ నళ్ళివృద్ధి చేసికొందురు.

శబ్ద సారమును విమర్శించునపుడు ఎక్షైూ(పెగ్గడ రచించిన ఈ (క్రింది పద్యము మిక్కిలి సాహాయ్య కారి. ఇది నృసింహ పురాణ పీఠిక లోనిదిం

మించిన వేడ్క వీనులకు మిక్క_టమై మధువృష్టీ గమ్ము శా

యంచలు గూయ 'శాంచమునునావలం గూయగడంగు

భంగి (పౌ

నన్నయ భారతి

థాంచిత శబ్బసారులు మహాకభ్టు లాద్యులు కావ్యశయ్య న్‌

లించిన కీర్తిసంగ సుఖలీలకు కేనును గాంతు సేసితిన్‌, ఇందలి విశేష చుమనగ మహాకవి నాదముసకు నికృష్టకవి నాదమునకు భేదము తీయుచున్నా దు. మహాకవి నాదము రాజహంస కూజితమట, నికృష్ణకవిది _కౌంచరుతమట. “(ప్రౌఢాంచిత శబ్టసారులు మహాకవులు” అనుటలో నున్న రహస్యములను కొంత వెల్ల డింపవ లెను కము వేరు శబ్బసారము వేరు పూవుకుళావికి ఉన్న నంబంధ మే గెండిం టికి నున్నది. ఈశబ్బ సారములో రెండు గుణములుండవ లెను.మున్ముందు అది (వాఢముగా నుండవలెను, పౌడత్వమనగ (శవణమును దాటి బుద్ధి([గాహ్యాముగ నుండవలెను (సుఖ మాత్యంతికమ్‌ య _త్తత్‌ బుద్ధి (గావ్యూ మతీం్యదియమ్‌ అనినట్లు) ఇంగ్లీషులో చెప్పిన 5201160 దీనికి సరిపోవును అనవచ్చును. (పౌఢత్వ మేగాక అంచిత_త్వము గూడ నుండ వలెనట, అంచితి త్య మే సుఖమునకు జన్మ భూమి. అవిచ్చిన్నతే ఐక్యము సౌఖ్యము నుశ్తేజక త్వము అననవి అంచిత _త్వేమునకు పోవక్రములని ఇెప్పవచ్చును. *బ్బసారమునం దీ రెండు గుణములు ఉన్న శావ్యశయ్య ఏనులకు మిక్కుటమై మథువృష్టీ సగమ్ముచున్నదట. నాదవిమర్శన మున ఎజ్జ(పెగ్గడ మహాకవి ఇంతదూరము దారిదూపుచున్నాడు ననవష్ట్రయస్ట. తిఠ్యాశల నాదము దృష్టిలో నుంచుకొని ఆత డీ పద్య రచనము సల్పియుండవచ్చును--- చెప్పుచున్నది లెలుగు కావ్యము గనుక సంస్కృత సాహిత్యమున నాదమునకు అగళాంబూలను వేద ములబే, అటుపిము శ్ర చెప్పవలసినది రామాయణము. స్వరమను వైలుపట్టాలమిద నడవకపోయినను కూ జంతమ్‌ రామ రా మేలి, మధురమ్‌ మధురాతయరమ్‌

కవిళారీతులు క్‌0? అనుటలో “మధురాతరమో అనుటవలన శయ్యా మాధుర్యము "లేక నాదమాధుర్యము జిద్దిష్టము, నన్నయ "అక్షర రమ్యుతికును దీనికిని ఎంత సన్నిహిత బాంధవ్య మున్నదో గమనింపుడు. తక్కిన కావ్యగుణ ములన్నిటిని అటుంచగా ఒక్క_. నాధానుసంధానమునకయి వాల్మీకి పదే పదే చదువ్రషొనవచ్చును. ఇది వెవులపండువు చేయటమా త్రమే గాదు. తేన జెక్క-లమోాద గూర్చుండ బెట్టుకొని అత్మ నెక్క-డికో దీసి కొనివోవును, మనస్సును సుప్రనన్నముగా చేయుటలో దీనికున్న మహిమ అనిర్వాచ్యము, చక్కని శావ్యాన్ధమునకు ఉచితమయిన మాభుర్య పూర్ణ్మమగు కావ్యశయ్య బోధించినపుడు గోవీరమున పంచ దార కలిశినట్లుండును. అందుచే కావ్యార్థమును చదువరు వ్యృాధయ ములలో హత్తించుటకయి మహాకవులు నాదమును ఉపాంగముగ జేసీ కొందురు. అర్ధము ెలియకపోయినను వాల్మీకి శ్లోకము విన్నంతనే హృదయ ముప్పొంగుటకు ఈ నాదమే కారణము. ఆతనిలో శశైాడం బరము మృగ ము కౌని నాదమాధుర్యము సుఫుష్కలము,

ఈ గుణమునందుకూడ నన్నయ వాల్మీకికి మానసికవ్లుతుడే. వేదముల నాదనును ఏణాస్వనముతో బోల్చినచో వాల్మీకి నాదమును "వేణురవముతో బోల్బవచ్చును. మరల నన్నయది కొన్ని మెట్లు దిగు చున్నది, దీనిని కింకిణీనిక్వణనముతో బోల్చ్బవచ్చునేమో, వాల్మీకికి నన్నయకు. నంతర మెంతో గనవచ్చుచున్నను బాంధవ్యము మౌా(తము నిర్జిష్టము,

నాదసౌష్టవమును ఒక మహోగుణనుగ నెంచి బుద్ధిపూర్వక ముగ యత్నించినవారిలో నాం(ధమున క్యఠయము అ(గవ్‌థిని సంచ రించుచున్నది. ఇతరు 'లెవ్యరయిన దీనిని సాధించుటకు యత్నించి శీమో యత్నించిన ఎంతవరకు కృళార్థులైరో విమర్శనీయము, శబ్దాలంకార మున్న చోట నెల్ల నాదము సిద్ధించుచున్నదని పొరపడ 'రాదుం

5608 నన్నయ భౌరతి

అడీగెదనని కడువడిజను,

నడిగినం దనుమగుడ నుదువడని నడయుడుగున్‌

'వెడ'వెడ చిడిముడి తడబడ

నడుగిడు నదంగిడ చు జడిమ నడుగిడు 'నెడలన్‌

(భాగ, న్కం 8 ప 109)

ఈ పద్యములో. కబ్బౌలంగారము. చెవి(గుద్ది (వత్యతమగు చున్నది. నాదము లేనేలేదు. నన్నయ ఈ (కింది పద్యమును దిల కించినచో

గంగాధర వింగ జటా నంగమ

మంగళ విశాల చటుల తరంగన్‌

గంగానది 'సీవించెను గంగా

ద్వారమున విగత కల్మ మడగుచుస్‌.

(భార అది, ఆ, 8. హ 126) శళ్రాలంకారము నాదమూధుర్యముగ నెట్లు పరిణమించునో. (ప్రత్యమ మగుచున్నది, ఇంచుమించుగ నిరలంకారములని చెప్పదగిన పద్యము లలో గూడ నాతడు నాదమును సాధించుట గాననగునుం

వారిరువా నేత మదన

'ేరితమై లజ్జయుడిగి భీతిల్లక బృం

మారున కిట్లనియె మందమంద మృదూ కీన్‌

ఇందలి యతి(పాసములును “మంద మంద మృదూ, క్విన్‌ అను టలోనున్న యను(పాసమును శబ్టాలంకారములే యయినను ఎంతే వినయసంపద సంపాదించు కొనుచున్నవి 1

కవితారీతులు కం9 నన్నయ రచనమున కీ నాదమాధుర్యము (పాణమని ఇెప్ప వచ్చును, ఇది లేని పద్యము లేనేలేదని కూడ చెప్పవచ్చును. అక్థ మునుబట్టి భావమునుబట్టి సామాన్యముగ గనవచ్చు పద్యములుకూడ నాదమాభుర్య మునుబట్టి పజేపబే చదువ బుద్ధిఫుట్టును, ఇంద(పస్థ ఫురమును వర్ణ్శించుచు సరళ తమాల తాలహరి చందన చంపక నారికేళ శే సర కదళ్శీలవంగ పనసక్రముకార్డున శేతకీలతా గరు ఘనసారసాలనవాకార మహీపహరాజి రాజసుం దఠర నవనందనావళుల దత్చుర 'చావ్యాము లొప్పజూడగన్‌. అని 'కొక్పీన పద్యమును వ్లైళొందము, ఇందు ఉద్యాన వృతముల శా యిచ్చినాడు. ఇదియే నిఘంటువు నుండిమైనను నం్యగహించు "నవేచ్చును. (పకృతిని పరిశీలించియే రచింపవలెవను పట్టుదలలేదు ."నుగతికమన్నను ఒప్పుకొనవలసి వచ్చును. అయినను నాద మాధుర్యము దీనికొక వై శిష్ట్రమును చేకూర్చుచున్నదిం ఇళ్లు బహువన పాదపాబ్ధికల పర్వత పూర్ణ సరస్పరస్వతీ నహీత మహామహీభర మజ్యస సవ్నాన ఫణాళిదాల్చి దు స్పహతర మూర్ర్తికిన్‌ జలధిశాయికి పాయశశయ్యమైన య య్య్యహిపతి దుష్క్యృ 'శాంతకుడనంతుడు మాకు (బసన్ను వయ్యుడున్‌ = ఇత్యాది యుదంకుని నాగ స్తుతి పద్యములు కూడ, స్థూలదృష్టికి పెక్కు సంబోధనలతోడను వ్యర్థములుగ గన వచ్చు పదములతోడను వదులుగ గనపచ్చు పద్యములు కూడ నాద మును బట్టిచూచినచో బిగువుతో రమణీయములుగ నుండును సీల గళోపమాన కమనీయ గుణోన్నతి జెప్పజూచు న 'న్నేలిన చేవయానికి నేశ్వర భరృవుగాన నాప నుం 72

ధ్‌70 నన్నయ భారర్షి బోలగ భర్తవీవయిది భూనుత ధర గ్రపథంబు నిక్క. వం చాలును దాసియున్‌ సుతుడు నన్నవి వాయని ధర్మ ముల్‌ మహీన్‌ నీవును (పవ్మా చారివి వినీతుడ వేనును గన్యకన్‌ మహీ "జీవకులావతంన రవితేజ వివావాము నాకు నికుమున్‌ భావజు శక్షినైన యది పన్నుగ నన్ను బరి[గహింవు సం జీవనితోడ ళ్యుకుదయ'సేయుము నాకు (భబియంబు నావుడున్‌, లలితమైన శయ్యులోగాక ఉద్ధతమైన శయ్యలో గూడ నాద మాధుర్యము నన్నయ సాధించుట గౌననగును. పాతాళ్లైక నిశేతనాంతరమునన్‌ బర్వెన్‌ దదశ్వాఖల (పోతో మార్ల వినిర్ణతో (గ దహానార్చుల్‌ పన్న గ (వ్రాతముల్‌ భీతిల్లెన్‌ భుజగాధినాధు మనమున్‌ భేదిల్లెం గల్పాంత సం, జాత (పోద్ధత చాడ బానల శీఖ్లా శంకాధికాతంకమై. ఇట్లుదాహరించుచు ఖోయినచో నాతని భారత భాగమునంతను ఉదాహరింపవలసి వచు నుం వ గనములోగాని వ ఘట్టములో గాని ఈ "వేవతలను నుహాఫురుషులను వక్మింపవలసి వచ్చినపుడు కొన్ని విశేషణములము కుష్పవోసినట్టగపడును. అవిేమణములో నంతర్లత మైననాదము ననుసంధింప మేని పద్యమునందలి యందము బోధపడదు, వరదు సురాసురవండితుం గరుణాక రువూనుంచ్‌నాక్‌ కరు గరిచర్మాం బరు శంకరు గిరిజాసుం దకు నిట్లని స్తుతించె దద్దయుభ క్రీన్‌, ఇళ్లు ముకుంద _స్తవములుగూడ గనవచ్చును. జ్యాసుడు

కవితారీశులు క్ట] మున్నగు మహాఫురుషులను పర్మించుటలో గూడ (పాయిశముగ నీ సాధనమే యపలంబనీయ మగుచున్నదిం పరమ 1బహా 'శనిధిన్‌ బరాశరసుతున్‌ (బవ్భార్షి ముఖ్యున్‌ దయా పరు గారవ్యవీతామహున్‌ జనహితే (పారంభు గృప్లాజనాం బక నీలాంబుద వర్ష బేహు ననురూప్మ పొంగు నుద్యద్దినా కరరుక్వేంగ జటాశలావు గతి రాగ జ్వేము నిర్శత్సరున్‌ = ఇట్టి పద్యములననుసరించియే లిక్క-నాదులు గపాంశుప యోదనీలతను భాసితు నుద్జ్వలదండధారు విం గాంశు జటాచ్చటాభరణు నాగమ పుంజపదార్థ తే త్తని వంశవివర్ధనున్‌ (ద్రిదశవందితు సాత్యవకేయు గొల్బెదన్‌- మొదభయిన పద్యములు రచించిరి. సాధారణముణా శబ్దవిజృంభణము అర్థ్ధగారవము నరికట్టుట గాననగును, నన్నయ గాఢ(ప్రతిభకు (ప్రబల నిదర్శన లేమనగా శబ్దము వలన నాదమును నాదమువలన ఇ'వమును పోపించుకొనుచుండునుః ఇది మహోకవులకు గూడ దుస్సాధ్యమైన కళారవాస్యము. జలధి విలోలవీచి విలసత్క్‌_ల కాంచి నమంచిళావసీ తలవహానతమమంబయిన దవీ.ణహ_స్తమునన్‌ దదున్న మ ద్దశదురుఘర వారి కణ క్యమకరాబ్దమువట్టి నూతిలో నిలువడ నోమలిన్‌ దిగిచె విశుతకీర్తి యయాతి (ప్రీతితోన్‌. అను వద్యమును కొందము. ేవయానిని నూతిలోనుండి చేయూతనిచ్చి ఈవఎకు లాగెను అని మామే దీని యర్థము ఇందలి యను్మ[పాసము కొంత గడబిడచేయుచు అర్థమును వెనుకకు (దోయు చున్నట్లుకూడ అనిపించును. దీని తరువాత భాగమనవచ్చు

క్‌79 నన్నయ భారతి

వి(గవామేది నన్ను ధరణీ వర ! కూపము వెల్వరించునా

దు(గమయూఖ సొత్యుముగ నున్నత దతీణ పాణిజేసి భూ

ప్యాగణి ! నాదు దవీ.ణణ కరా(గము వట్టితికానమున్ను పా

ణి(గహిణంబుసేసి తది సీయెడ విన సలి బొందటాడియే.

అను పద్యము చదువువరకు “జలధివిలోల” అను పద్యములో ని యను[పాసము సాధించుచున్న గంభీర భావము బోధపడదు. ఈ పద్యములో యయాతి "జేవయానుల పాణ్యిగహణోత్సవము వ్యంగ్య ముగ వరితమైనది. అగ్ని సన్నిధిని యయాతి తన దథీ.ణకరముతో 'జేవయాని దశ్సీణకరగగహణము. చేసినాడు. ఇది యప్పటికి వారికి గూడ "అెలియేదు. కాని తరువాత నాయుదంతేమును తలచుకొని 'జీవయానిచాని కింత యర్థము కల్పించినది. ఈ భావమును నన్నయ తిన యను పానమువలనను 'దొనిలో నంతక్లతమగు నాదము వలనను సాధించుచున్నాడు, వారి పెండ్లి కి వేచే మంగళవాద్యము లక్క_ర లే కుండగ నన్న యనాదము ఆ _(పయోజనమును నెర వేర్చుచున్నది!

వివిధోత్తుంగ తరంగ ఘ్టన చలజ్వేలావనై. లావలీ

లవలీలుంగలవంగ సంగతలతాలాస్యంబు ఏమీ,ంచుచున్‌

ఈ లాస్యములు నాదమునుబట్టికూడ స్ఫురించుచున్నవి, వొండు రాజునకు మదనోన్నాదమును "పెంచిన ఈ కింది వసంతవర్శ నములో నాదము ఎంత భావదో్యోతకముగా నున్నదియు రసజ్ఞలకు విస్పష్టముం

కమ్మని లతోంతములకు మొ శ్రనసివచ్చు

మ'ుపమ్ముుల సుగ్‌తనినదమ్ము లెన ౫0 జూ త్‌ము 'శ్రలలనత్కి-నలయము భ్‌ సుగంధి ముకు శమ్ములను నానుచు ముదమొ నర వాభా

శవితారీశులు శ

లమ్ములగు ళోకిల కులమ్ముల రవమ్ము

మధురమ్మాగుచు వి నెననిశమ్భునుమనోభా రమ్ముుల నశోక నిక రమ్ములును జంపక చయమ్ములును గింళుక వనమ్ములును నొప్పెన్‌,

కిరాళార్టనీయము నందలి ఈ (కింది పద్యమును బరికించిన నన్నయకు భావపోషణమున నాదమెంత సరమ్శపయోజనకారియగు చున్నదియు సుగమమగును,

• వారుశరమును 'నరుశరమును

సరి నిరుపక్కి-యలుదాకి జవమజిశరనం

భవమున దిరిగ వరాహము

శరనిధి మధనమున దిరుగు శ్రైలమపో లెన్‌-

చరాహ మెట్టు తిరగుచున్నదియు నాదములోజే (బత్యత

ళా

మగుచున్న ది

ఈ నాదానుసంధానమున అనేక రళములయిన వోయి యేర్పడు చున్నది. ఒకప్పుడు చందనచర్చ చేసినట్లు మరియొకప్తుడు మలయ మారుతమువచ్చి అశ్రేపించినట్లు వేరొళప్పుడు పన్నీరు వర్షించినట్లు సహృదయుని రసమయ తనువు సుఖపడుచున్న ది, ఈ (కింది పద్యముల లోని నాదము ఎట్టిబోయిని గూర్చుచున్నదియు సహృదయాలే నిర్గ లుంచుకొందుకరుణాక 1

అలఘుతపన్సమాధి నియ ాళ్ళులకున్‌ బహువుణ్యలోక కాం

తులకు విశుద్ధమానసులకున్‌ నితతంబును నా(శ్రయంబనై

లలితనిలింపదంపతి విలాస విహార మహోత్సవంబులున్‌

గలిగి వెలుంగు రత్న మయ కందర సుందరమంద రాచలా!

స్ట నన్నయ ఫారతి నల దమయంతు లిడ్లరు మనః ప్రభవానేలి "బాభ్యమానలై సలిపీరి దీర వానరనిశల్‌ విలనన్నవ నందనంబులన్‌ నలినదళంబులన్‌ మృదు మృణాములన్‌ ఘనసార పాంశులన్‌ దలిరులశయ్యలన్‌ సలిల భారల చందనణాఠు చర్చులన్‌. అనాహతనాదములో మరల సూత సూత శే తరవిభాగమును నాదబిందూపనిషత్తు చేయుచున్నది. మొదట సమ్ముదఘోషము మేఘ గర్జనమువ లెను సూత్ముతరమయిన కొలది మృదంగము కాహళము వలెను తుదకు వేణు వీణాస్వనములవలె సూత్ముతమముగను అనాదము వీసవచు టం ఆదా జఐధిజీమూత భేరీని ష్‌ నంభవః మధ్యే మర్షళ శజ్దాభో ఘంటకావాళ జ_న్తథా అంతెతు కింకిణీవంశ వీణా సభమరనిస్వనః ఇ8ి నానావిధా నాడా శూ శయం తె సూత శ్ర నూతు శ్రి మహాకవుల శావ్యములలోని అనాహాతాంశవాగు నాదమున గూడ పై నుదాహృతమైన తారతమ్యము నిశ్చయింపవచ్చునేమోః* 'మొత్తముమోద చూచుకొన్న-వో అదిపర్వముకంయె సభాపర్వము సభాసర్వ్యముకంమె నారణ్య్భపర్వఖండము నాదమాధుర శ్రిమునకు ఉడి త్త రో_త్తరముగ (పశస్త్పతరముగ నెన్న దగియున్న వి. ఆదిపర్వమున నిండుమనంబు నవ్య నవనీతనమానము పల్కు- దారుణా ఖండల శన్ర్రృతుల్యము జగన్నుత వి వ్రలయందు నిక్కమోా శిండును రాజులందు సిపరీతము గావున నోపు వి(ప్రుడో పంకతిళాంతుడయ్యు నరపాలుడు శౌపసము ట్రమ శ్రరింపగన్‌, ం వంటి పద్యములును సభాపర్యమున మదమాతంగ తురంగకాంచనల సన్మాణేక్య గాణళ్యనం పదలోలిం గొని'లెచ్చియిచ్చి ముదమొప్పంగాంచి స్పవించిర

శవితారీతులు కక య్యుదయాస్తాచల సతుశీత నగమధ్యోర్వీ తుల్‌ సంతశా భ్యుదయున్‌ ధర్మజు దత్సభాస్థితు జగత్చూర్హ సతాపోదయున్‌. వంటిపద్యములును 'లేశపోశేదు. కాని చాహుశ్యమున సై విను ర్శనము నిలుచును ఒక్కొక పద్యములోజీ నాదమాధుర్యమును చిష్పిలజేయు పద్యము లసంఖ్యాకములున నున్నవ్లుడు అఆయాపవ ములకు (పతినిధు లుగ ఒక్క పద్యమును నిర్ణయించుట రుచి భఖేవములక్రు వివాదములకు అస్పదము గాకుండనేరమ. కాని సాహీళ్యరంగమున రుచిభేదములు కూడ అనందదాయకముళే గాన్నన నీ కింది పద్యములు నాదముసనకు (పతినిధిపద్య ములుగ నిర్జీతములగుచున్నవి. శ్వణదణు కింకీణ్‌ కలిత కాంచవ కాంచికలాపమున్‌ రణ న్నణి కలనూపురంబులు సమధ్వని నొప్పగల భ క్రిటాదదా రిణీయయి కన్య శాజన పరీత సుద తద (దిపూజ న 'వణతులుసేసె విం ధసుతు బారుని జేశ్వరుగా దలంచు చున్‌. ఆడి, ఆ8 ప 17/8, సీ కపణం గరంబు రమణీయతరంబయి ఫర్వవిఘ్న దూ రీశృతమై సమా్తి నొనశెవ్‌ ధరణీథర యిమ్మ్శఖంబు భూ లోళములోన నేను నృపలోళశ నమస్క్య్బృతిం గ్నర్తింబర్వితివ్‌ నాకులమున్‌ వెలింగె సుగుణంబుల కాన్సదమై పవి(తమైం నభాాఆ2, ప 8], శారద రాత్రు లుడ్ది రో లస త్తరతారకహారప* క్తులన్‌ జా రుతలంబులయ్యెవికసన్న వక్రిరనగ ౦ధబంధురో చారసమిర సౌరభము దాల్చి సుధాంశువికీర్యనూణ క ర్న్బూర పరాగ పాండు రుచి ఫూరము లంబర పూరితంబు లై, అఆరంఅఆక, ప 14గ్ళె

క?6 నన్నయ భారతి (పతినిధిగా నిన్ను కొనుటలో పైని వచించినట్లు నకృత్తుగనున్న తరగతిని శాదని బహుళముణా నున్న తరగతికి (పాధాన్యమిాయవలసి యున్నది. నాదముననున్న వినయము ఫుక్టీ అనుగుణములలోనున్న 'శారతమ్యమునుబట్టి (పాశ_న్త్యనిర్ణయ “మొనర్పవలసి యున్నది, నాదము ఆపాతమధురమనినంత మాతమున చాని మెలకువలు ఎల్ల వారును అనునంధింవగలర ని కాదు. అపాతమధురమనుటకు (పబల లక్ష్యమైన సంీశము కూడ కొంతవరకే సర్వజనానుభోగ్యముకాని సూత్ము భూములను జొచ్చినపుడు రసిక్రజన వేద్యమే యగుచున్నది. రత్న పరీత్షకంయెను [కష్టతరమైన శావ్యనాద (పాశస్త్య నిర్జయమున పారీణులమని ఎవరు వెప్పకొనగలరు ? రసమయతనువునందలి [శవ 'జేంద్రియము మిక్కి-లి సునిశితమయి. వీక్యాగచి _త్తముతో పరిశీలించు వారుగాని ఈ సూతా లినూతు త్రి విభజనమున కొనందింపజాలరూు 'శారతమ్య నిర్ణ యముమాట యటుంచగ “శ్రీవాణీ” అను క్లోళ మున (శ్రీకారము చుట్టుట మొదలుకొని “శారద రా(తు” లను పద్యాంతమువరకు నాద(త్రీ) నన్నయ గంటపు మొననెక్కి- నాట్యమాడి నది, నాదమునం దాతడుమూపిన మైవిధ్యమునుగాని దానిని సాధిం చుటకాత డవలంబించిన పద్ధతులుగాని కూలంకపముగ చగ్చించుట దు_స్తరము- ఏ శబ్దము తరువాత నే శబ్బము పొందుపరచినవో నాదము సౌంవు సంపాదించుకొనునో ఆతనికి సహజ పొండిత్యముగ నలవడియుండ వలెను లేక అభ్యాననిష్న్వమెనను బసహురీర్త మైనది సునిశిత మైనది గావలయునుం లీ జా ఖా కొందరు మహాకవులు శబ్బసిద్ధులు, మరికొందరు అర్థసిద్ధులు ఉభయసిద్ధులు అత్యల్బ సంఖ్యాకులు. అందులో నన్నయ యొకడు= (పగన్న క థాకవి'ఆార్థయు క్రీలో నర్ధ్‌నిద్ధిని అత్షరరమ్యతలో కబ్దసిద్ధిని (పతిజ్ఞ చేసికొని యు త్తీష్టడయినాడు.

కవితారీతులు 1 న్నియు నన్నయకడ నున్న వనుట నిర్వివాదము, అతనికున్న శబ్బకానన చిరుదమునకు ఇంతవరకు వ్యాశరణపదముగానే అర్థముతీయుచున్నాము నాదమాధుర్యమును సాధించుటలో నాతని నిరంకుశ (పద్ధి నుబట్టిక-డ ఈ బిరుద మన్వర్థమగుచున్న ది* ఈ మళతములకు ఎజ్జ|_పెగ్గ్ణడ మహో కవి కొంత చేయూత నొసగుచున్నట్లు గానవచ్చుచున్నదిః

ఉన్నతగో(త సంభవము నూర్జితసత్వము భ(దజాతి సం

పన్నము నుద్దతార్య పరి భావి మదోత్కటమున్న రేం[దవూ

జోన్నయ నోచితంబునయి యొసప్పెడు నన్నయళభట్ట కుంజరం

"చెన్న నిరంకుళో క్షి గతి నెందును (గాలుట 1 స్తుతించెదన్‌.

అథస్పూచిక అవీ ణానాద (పళిమ నిగ మావిర్భవిళ్సార పుణ్య శేణీ సంపాదిత! (ఫ్రీ పర్వము. ఆ, 2 పహ 184.) క (23)

నన్నయ నానారుచిరార్హ సూక్తి నిధిత్వం థి ఇది డాక్టర్‌ ఎస్‌. గంగప్ప.

“సారమతిం గవీం్యిదులు (పనన్నకథా కలితార్థయు క్రీలో

నారసి కేలునా, నితరు లతర ధమ్మ్యుత నాదరింపు నా.

నారుచిళార్థ సూజక్రి నిధి నన్నయభట్టు తెనుంగునప్‌ మహో

భారత సంహితా రచన బంధురుఃణడయ్యె జగద్ధితంబుగన్‌”

(1120)

ఇందులో ఆదికవి అయిన నన్నయకు కవితా సిద్ధాంతాల్ని "కెలుపడం గమనించవచ్చు. నన్నయకు పూర్వం శాసనాలు లేప్ప మనకు (ఆంథస్థ అధారాలు "లేకపోవడంవల్ల అఆ కవుల కవితా ఆశయాలు వమిటో ెలియడంళేదు. [పస్తుతం నన్నయ కవితా సిద్ధాంతాలను గూర్చి అందులోను (పధానంగా-ఆయన “నానారుచిరార్థ సూక్తి నిధిత్వాన్ని* గూర్చి "తలుసుకోవడ మే ఈ వ్యాసో వ్రైశం,

ఇందులో నన్నయ మూడు విధ్నాలైన తన కవితా సిద్ధాంతాల్ని చీర్కొన్నాడు. 1: ్యపనన్న కథా కలి(వి్రతార్థయ్యుక్తి. 8. అతుర రమ్యత. 8. నానా రుచి తార్థ సూక్తి నిధిత్వం, ఏటిని పేర్కొన్న (శ్రమం పరిశీలనార్హం. మొదటిదైన (పసన్న కథాకలి (వి) ళార్థ యుక్రిని గూర్చి *“సారమతిం గఏం్యదులు పనన్ను కథాకలి (వ్ర) 'తార్థ యుక్తిలో నారసి మేలునాన్‌” అనడంలో వెేశేపముంది. అంశు సారమతునైన కవిటేష్టులు మ్మాతమే తన కావ్యంలోని “నన్న కథాకలి (వి) తార్థ యు క్రిని *లోనారసి లోలోపలే మనస్సులో పరిశీలించి. "మేలునాన్‌” భేషని మెచ్చుళొంటారనీ నన్నయ ఉల్లేశం, పోతే “ఇతరులు” అంళే *“సారమతువై న కవీం(దులు” కాని వారు తన

క-వి.ళరీ తులు క?9 శవీతలోని “అతరరమ్యత” ని (గహించ గలరసీ అర్థం. కాగా అటు సారమళతునై న కవీం(దులుగాని ఇటు ఇతరులుగాని (గ్రహించలేని మరో. శావ్యలమణం. తనలో -గలదనీ అదే *నానా రుచిలార్థ సూక్రి విధిత్వం”. అనీ పేర్కొన్నాడు నన్నయ, ఈ విమయం స్వతఃగా తానే _చెప్పవలసి వచ్చినదవ్న మాట, కారణం తన సనమకాలికలు వైతం తీవ -(పనన్ను .కలి (వ్ఫి ఆార్థయుక్షిన్మి ఆక్షరరమ్యతన్నీ గుర్తించారు కానీ తనలోని, “నానారుచితార్థ సూక్తి నిధిత్వాన్ని గమనించినట్లు "లేదూ కనుకే స్వయంగా చెప్పవలసిన అవసరంవర్పడింది “ఇ "31 దీన్ని పరిశీలించేముందు "నన్నయ తన విళిష్టగుణాలలో చీర్కొన్న “తన కుల (బాహు ఫ్‌ అనే పద్యంలోని 'సభాన లతణాలు “విపుల శబ్బశౌసనతె', “లోకజ్ధ త “మత్సమరాధి పాచార్యత్వంి), బుడ్ధిని బృవాస్పతి ఏటిని మించ “సతృలిళా యోగ కీ అనేవి గమనించడం ముఖం, ఏటి మూలంగానే నన్నయ మవోకవ్కీ ఆదికవి అయ్యాడు, తిరుగు లేని-అత్యద్భుతమైన ఆదిమ రచనకు అద్యుడయ్యాడు, తరువాతి "తెలుగు కవుఎందరికీ ఆదర్శ్యపాయుడయ్యాడు శనుకనే మనమినాడు 'పస్తుతిన్తూ- ఉస్నాము- స రసో ఉన్నాము -స్తైక్తే నన్నయ కవితాశయాల్లో మొదటిద్తైన. "నన్నయ “సన్నకథా కలి ఏ) శార్థము కీ'ని గూర్చి కవి స్వామాట్‌ విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు బహుముఖాల దర్శించి, లోనారసి అనుభవించి మిక్కిలి చక్క-గా వివరించారు. నన్నయ “అక్షరరమ్యతిను అన్ని విధాల విపులంగా *నన్నలయ అతర రమ్యత అనే తమ సిద్ధాంత _గం గథంలో మి(తులు డా। సి, వి, యల్‌, నరసింహారావుగారు చక్కగా విగ్గు "జీల్చారు, *నన్నయ రుచిరార్థసూ క్షీ నిధి త్వాన్ని" గూర్చిన పరి(శమ ఇంతవరకు ' పరిపూర్మంగా “జరగనేలేదు. దీన్ని గూర్చి మొట్టి మొదట క్షుప్తంగానే అయినా- వ్యాసరూపంలో వివరించ యర్నించిన అచార్య

580 నన్నయ భారతి ఖండనల్లి లశ శ్రరంజనంగారికీ దక్కుతుంది. ఈ సందర్భంలో లక్ష్మీ రెంజనంగారి మాటలు కొన్ని ఉట్టంకించడం అసమంజన మేమికాదు. పైపెచ్చు అత్యవసరంకూడా, *“కావ్యలత్షణములను గూర్చి వారి భావ ములు దండి, భామహుడు మున్నగు (పాచీనాలంశారికులకు సన్ని హీత ముగా నున్నట్లుతోచును. వీరు చా౭వరకు వస్తుగుశాలంకార వాదులు, అనంతరికులు అనందవర్థనాదులు (పథధానముగా ధ్వని రనవాదులు- సారవొతిన్‌ అను పద్యములోని మూడు లశ్నణములును దండా శ్ట్‌దుల వస్సురీతి అలంకార నులకు (పలీకలుగా తీసికొనవచ్చును. నానారుచిరార్థ సూ క్రినిథి- అనగా యోజింతము నానా. . .అనేకములైన విస్తారమైన అని యర్థము చెప్పవచ్చును. రుచిరార్థ- రూచిరమ్యులై న యక్థములు గల సూక్తులయందు నిధి- గని వంటివాడు. రుచికలది రుచిహేతు వైనది రుచిరము అని చెప్పవచ్చును. “మధు” శబ్బమునకు మత్వర్థమున మధురము రూసమనుగును, తియ్యనై నది, రుచిర కబ్దమునుగూడ నళ్తు నివృన్నము చేసుకొనవలెను. రుచిమంతమైనది రుచిరము, ఇచ్చట రుచి యనగా వృాదయాప్లోద శరమైనదిం దీనినే దండ్యాచార్యుడు ఇస్టార్థము అని వ్యవహరించును “శరీరం తావ దిస్టార్థ వ్యవచ్చిన్నా పదావళీ" అని యాతని కావ్యలత్షణము. నన్నయ రుచిరార్థము దండ్యాచార్యుని ఇష్టామును అభిన్న ములనియీ ఇచెప్పవచ్చునుః దీనినే ఉత్తర కాలికుడగు జగన్నాథుడు “రమణీయార్థము" అని "సీర్కొనును. దండి నన్నయ, జగన్నాథుడు ఒక కోవకు చెందిన వారు, "బేశికాన్యములందు సూక్తులకే అ(్గతాంబూలముగా. దండి మతము. "సేతు బంధ కావ్యమును గూర్చిన యాతని (ప్రశంసా వొక ములు గమనింపదగినవిం “మహవాష్ట్రాశ్రయా భాషాం (పకృష్ణం (పాకృతం విదుః సాగరః సూ కీర త్నానాం పేతుబంధాది యన్మయమ్‌!

[వితారీతులు ధరకి “మహారాష్ట్ర "దేశమా(శయముగా గల భామను (హ్‌ నమెన (పాళ్ళళముగా విజ్ఞులు తలతురు, సూక్రి రత్నములకు నిలయమైన సముద్రము వంటి సీతు బంధాది శావ్యములిందే వెసినవీ. ఆదిపదముచే నప్పశతి వంటి ఇతర కాన్యనులని వ్యాఖ్యాలేలు వివరించినారు, (పాక ల కావ్యములకును; "జేశికావ్యములకును నూకి సంపద (పల్యేక ధర్మముగా వెప్పినట్లయినది, నన్నయ భట్టారకుడి భావమే గలవాడుగా తోచునులో సూ క్రియనగా రుచిరమై చమత్కార యుక్తమైన కూర్చు అని [గహింతము. =. పదమునందు చమతల్మ్కి-తి అనగా అ పదము తన వాచ్యార్థమును. వీడి మనోవాగమైన అన్యార్థమునదు వాడబడుటం రూపలకమణమును దానికి సం్యకమింప 'జేయుట ఇానీ లత్యూర్థమన శ్‌ వచ్చును” [నన్నయ నానారుచిరార్థ సూక్రి నిధిత్వము లన్మీ రంజన న్యాసావళి= ఫు 1ఎర్‌]

ఏ, 0. పై విషయాన్ని దృఫ్టిలో సెస్టోళొని నన్నయ నానా రుచిరార్థ సూక్తి నిధిత్వాన్ని గురించి నివేదించిన శవ్యభి[పాయం వ్యక్తమవుతుంది. నన్నయ నానారుచి శాన్థాలో కూడిన సూక్తులు పలు విధాల దర్శన మిస్తాయి, పదాలలో పదబంధాలలో, నమా సాల్లో విభక్కు ల్లోః (శ్రియస్లో ఎడ నెడ సంధిలో, చివరికి వా శ్యాల్లో ఈ నానా రుచిగార్థ సూ క్రీ నిధిర్వం స్పష్టమవుతుంది అంశే వీటన్నింటిలో వదో ఒక వ్యంగ్యభావ స్ఫోరకమైన అభి పాయాన్ని ఉగ్ధేశించే కవి అలా (ప్రయోగించి ఉంటాడని గమనించవచ్చు. అలా గు ర్తించగలిగినప్పూడే నన్న య గొప్పదనం, సూక్రి నిధిత్వం అభిగమ్యు మానమై ఆనందాతిశాయి కాగలదు. వీటిని క్రమంగా పరిశీలిద్ధాం, పదాలు :

పదగతమైన సూక్తులు బవు ఛచమత్కారంగా సున్నితంగా వెప్పడం నన్నయ నానారుచిరాక్థ్‌ సూక్తి నిధిత్వంలోని మొదటి మెట్టు.

శ82 నన్నయ -భారత్తి అంశ1ు మామూలుగా ఒక పజాసీపండే అర్థం కంకు వి శేపార్థంలో (ప్రయోగిస్తే చాన్ని సూక్షిగా చునం స్వీశరించవచ్చ్యూ+ నన్నయ వోసినది ఇలాంటీ పనే,

(శ్రమములు :

“డ్తద్నాత్త రసాన్విత శావ్య నాటక (శమములు పెక్కు. సూచిణో

గేఎ1-10)

*కమము అంశే వరుస్క అనుష్టానము అని అర్థం. శాని ఇక్కడ అలోశాక యా అర్థాలకంశే విశిస్టార్థంలో ఈ పదీరి (పయుజ్న 56 శావడం విశేషం. పద్ధతులు, విధాలు, రీగులు, అనే అర్థంలో నన్నయ (ప్రయోగించడం గమనించడం అవసరం అప్పుడే న నయ పృాదయం అవిష్క-రించినట్లు అన్ఫతుంది. అభి(ప్రాయంబు :

“అసవరతంబును (శ్రీ[ముసళథోరతంబు నందలి తయభి(స్రాయంబు వివ "నళ్ళిలాషు. "పెద్దమైయుండు (1-1-211) సామాన్యంగా వ్యక్తి అభిపాయం, అభిమతం అనడం లోకన్యాయం, శాసీ ఇక్క-డ నన్నయ (శ్రీమహాఖారతంబు నందలి యభి_పాయంబు అని (వయోగించాతుః అంకే ఇర్క్కడ భార లేతివృ_త్తం "భారతకథ ఆనే ,నన్నయ అవి పాయ మని మనం [గహించవలసి ఉందిం 'పెద్దయై ?

పె వాక శ్రలోనిబే ఈ పదం. '“అళ్ళీలాషు 'పేద్దమొ యండు అనడంలో అభిలాష పెద్దది' అంశ1ు అధికమై గొప్పదైై ఉందని అర్థం. సామాన్యంగా చిన్న, పెద్ద అనే [పయోగం శాని అభిలాష. పెద్దమై యుండునని నన్నయ [పయోగించడం విశేషం.

*అకరరమ్యతిలో సిద్ధివడయుటకు అపోర మగు శబ్ద్బపాండిత్యము “ల్టినీలేమగు రసశ్రవణము పన్నితమగు చరితము ఆవశ వై ములు ఇవ

కళవని-ళతాకీతులు క89ి బ్రనర్ధనుండు : “పాందు వంశ వివర్ధనుండు" (1-1-88) జనమేజయునకిది విశేషణం, అంకే పాండు వంశాన్ని విశేదుంగో పర్టిల్ల "జేసిన వాడని అర్థం, ఇ జే ఆర్థంలోనే లశ్చీ శ్రరంకనంగారు “వివర్ఫించు” “విశేషంగా వర్థిల్ల జేయుట” (1-5-9) అని వివరించారు. ఏన: _అలయకయేన జేవ యజనాథ్య్యయన (వకపుణ్యకరమ్ముల్‌ సలుపునునేని నేన గురుసద్ద్విజ భక్కుండినేని నేనయ -త్యలఘుతపస్కి నేని దివిజాధిప భుసురులార మన్మనో నిలయకు నీ _పమద్వరకు నిర్విమమయ్యొడు'నేడ మిదయన్‌' (1-1-149) (పద్వర నర్పదష్టమై మరణించగా అమె (పియుడు రురుడు "జీవతల్ని (పాక్థించిన సందర్భంలోని పద్యం, ఇందులో “వను' అని భూూడుసార్లు (పయుక్తం కావడంలో రురుని ఉత్తమ గుణ గరిస్టతని వ్యంజింప "జేయడం ఇందులోని విశిన్హ విషయం, సామాన్యంగా వున పక్షి కోవ్యదోమం లాతుణికుల (పశారంి. శాసీ ఇక్కటడ విశిష్టా్ణంలో ఫునరుక్షి కావడం రురుని గుణ గరిష్టుతా నిరూపణార్థ మే-- కర్కోటకుడు ; “అందుశాపానుభవ భీత చిక్తుండై” (1-28-87) క్రదు(రువ నూరుమంది వు(తులతో ఈ “కర్కోటకు డనేవాడు ఉచై ఏనం తోకకు అతుకకొనియుండి అంతా 'ఇెల్లనై నదానిలో మచ్చను. కలిగించి, కదువకు దాస్యం కల్పెంచిన దుర్మ్శారడుం నన్నయ '(పయోగించిన నాటి నుంచి "తెలుగుజేశంలో ఏ:దురా స్తత మాసినా,. విన్నా, “వాడు, కర్కో-టకుడు' అనడం సామాన్యమై

క84ీ నన్నయ భౌరతి పోయింది. ఇది నన్నయ సూక్షీవెచి(తిలోని రువిరమైన . అర్థస్ఫూ రికి చక్కటి నిదర్శ వాడు, దానవి : “పతి విహీతోను రాగమున కార్లన పు(తి యయాతిచేత వం చిత యయి 6వాడు దానవికిం 'జేసిన నెయ్య మెజీంగికోప దుః ఖత్‌ యయి తంటడిపాలి కతిభేదమునం జని దీర్థి నేని ర్లత జలధారలం గడగిల/ాంత తడీయ పదాబ్జ్బ యుగ, శ్రమున్‌" (1-2-10) ఇక([ాడ యయాతి లాంటి మహారాజును ““వాడ్రుో అని (వయో గించడం, శరి శ్రప్టను *“దానవీ అనడం నమయాతి [క్రమం చేసిన యయాతి జాస్ట్యాన్ని ఎత్తి చెప్పడమే నన్నయ సూక్తులలోని అర్థపుష్టిం ఇలాగా ఎన్నైనా ఉదహారణలు ఇవ్వవచ్చు ఏ 2. ఓ. పదబంధాలు : పదబంధాల్లోను నన్నయ. నానారుచిరార్థ సూ క్రీనిధిత్వం స్పష్ట మవుతుంది. నమాస పదబంధాలు ఒకళు అనుకొన్నా ! ఈ పదబం ఛాల్ని విశిష్టార్థ దో్యోతకాలుగా-నేనిక్కడ సమాసంకంశే.. వేరుగ గహి౦ంచాను వినంగనభీష్టము : “హిమకరుందొట్టి పూరుభర లేశ కరు(పభుపాండుభూపతుల్‌ (శమమున వంశకర్తృలనగా మహి నొప్పిన యస్మదీయ వం శముసంగ్టుసిద్ధులె విమల సద్గుణ శోభిత్తులై న పొండవో త్తముల చరి(క్రనాకు సతతంబు వినంగ నభీష్టమి మ్మెయిన్‌ “వినంగనళీష్టో మంశేు వినోలన్న కోరిక, వీనాలన్న కుతుహులం అని అర్థం, ఇలానే ఈనాడు (ప్రయోగం, నన్నయ తన నాడు (పయో

శప తారీతులు కరక గంలో ఉన్న రీతిలో “వినంగనభీష్టమని వాడినట్లు 'లెలుస్తుంది, ఇలాం' టిబీ *వినంగడువేడ్కుి. (1-1-128)

తథ్యమ సమకూరు :

“అమల సువర్డ శృంగ ఖురమై కవిలంబగు నోళశతయి ను

త్తమ బసువేద విప్రులకు దానము సేసిన తతృలంబు తే

థ్యమ సమకూరు భారత కథా (శవణాభిరతిన్‌. ..

“థత్యమ సమకూరు=తప్పక కలుగుతుంది. అనే అర్థం ఎంతో చక్కగా నన్నయ ఈ పదబంభాల్ని (సయోగించడంలో కవి విశిష్టత విశదమవుతుందిం నేరంటోలునే :

“అమలిన తారకా సముదయంబులనెన్నను సర్వ వేద ఛా

(శ్రుముల య కశేవసారము ముదంబునం బొందమ బుద్ధి చాహువి

(క్రమమున దుర్గ్షమార్థజలగౌరవ భారత ధారతీ సము

'(దముందజియంగ సీందను విధాతృనక్రి నను జరలోలునే

విధాశలకు సైతం సాధ్యమవుతుందా 4 అనే అర్థంలో సహజ సుందరంగా (ప్రయోగించాడు. ఏయది :

వయది పృాద్యమపూర్వం

"బేయది యుద్రాని వినిన నెలటుక నమ్ఞేగం

మటైయుండు నఘనిబర్హ్యణ

మేయది యక్క-థయ వినంగ నిష్టము మాకున్‌”

“నయది” వునరుక్కం కావడం వల్లనే అ మునులు వినగోరి కథావై శిష్టం స్పష్టమవుతుంది. పూర్యోకృమయినట్లు ఫునరు కీఒక్ష దఊోవమే అయినా ఇక జాదే పదబంధంవల్ల చాని తీ[వతవక్తృమనవుతుంది.

(74)

566 నన్నయ భారతి కొకేమి :

“అనిన విని యుదంకుండప్పుడు దలంచి యావృషభ గోమయ భతణంబుననై న యశుచిభావంబునంగా కేమి యప్పరవను పతి[నత మదీయ దృష్టి నోచరం గాకన్నదయ్యె” (111.98)

శాకమశేమి ! అందువల్ల అర్థంలో “శాశేమి. (పయుక్తం

పోవనినాడు :?

చేయనినాడు

జానీినాడు :

“నేడు పోవనినాడు నిష్ఫలంబిము శహోయత్న మంతయు"(1-1-115)

“మోరట్లు చేయనినాడు చానికి మజియేను దాసి నగుదు

(క-9 84)

*బీపతలన్‌ జయించుచు నతిస్థిర సంపదలన్‌ ద్వదీయ వి

చ్యా విభనంబు పెంపునన దానవు లుద్ధత్యులైరి కాని నాం

జీ వన కాశిలోం బొరరె...... (1-8-151

ఈ (ప్రయోగాలన్నీ ఎంతో అర్థవంతంగా నన్నయ వాడినట్లా "తెలుస్తుంది. మైగా ఇవి ఈనాడు తెలుగు నాడి వాడుకలో ఉండడమే విశేషం చిత్త ముగల'దేని :

“సీపు నీదయిన దొస్యముందాచి కొనం సీకు చితృముగలేని”

(1-2-55)

“సీకిష్టముల కే, సీకిప్టమై తే, సీస కోరక ఉంక1ు” అనే అర్థంలో

సీకు చిర్నముగల జేని *సీకమునసుంటి అని (పయోగించాడు నన్నయ. ఈనాడు ఈ [(సయోగం ఇలానే ఉండడం గమనించదగ్గ విషయం,

శబ ళతార్‌శులు ళం? ఇదియెటి తపము :

“అనఘ యిది యేటి తపమే

మనుపమ దుష్కుతుల మగుట నాధారముే

చని సంతానోచే దం

బున 1((వేలెద మధమలోకమున లెరువుచనన్‌ (1-2-148)

అని తన పితామబాలు జరత్కా-పనితో చెప్పిన సందర్భంలోని ఇది యేటితపము” ఇది ఒక తపమేనా ! అనే అర్థంలో (పయుక్షం శావడం నన్నయ లోకద్ధతకు నిదర్శనం, అనాటి [ప్రయోగం ఈనాడు (యోగంలో ఉండడమే ఇందులోని గొప్పదనం, ఇలాకో “ఇదియేటిదని (1 8.198) శగూాడా (పయాుక్ష్వం,

కొండుకయది. వాని తోడి టేమిం

*శావున బుద్ధిగల వారికిం సగోధంబు గొనియాడంగదు. శర్మిష్ట రాచకూతురు గొండుక యది దాని తోడి బేమి రమ్మనిన "జేవయాని యిట్లనియె. (1-8-149)

శుకుడు 'జీవయానితో వెప్పి బుక్టిగించడం ఇందులోని నిమయం కొప పూర్ణ ఆయన 'దేవయాని సహించదు మొదట, 'రాచకూళురని అభిశాత్యాన్ని, అధికారాన్ని 'వెప్చి “కొండొకయది” చిన్నదిః బుద్ధి "లేనిది 'దానితోడి దేమి” రమ న్నాడు. ఈ (ప్రయోగాలు సవాజ సుంద రమైన తన ముద్దులకూతురును సముదాయిస్తున్న ళ్లు స్పష్టంగా ఉంది, చట్టి కుమళతులై న :

'తగిలి జరయు రుజయు (దై వవశంబున

నయ్యెనేని వాని ననుభవిం్య శు

గాశ యెొటిలి యెటిల్‌ కడలి యాశేటిం కే

కొందురయ్య యొట్టి కమశతు వైన (1-8-198)

508 నన్నయ భాెంతి విధివశాత్తువల్ల వచ్చినవాటినైై "శ్రే ఎవరైనా అనుభవిస్తాడు!గతి లేక. కానీ కావాలని వబుద్ధి లేని వాడైనా ముసలి తనాన్ని (_గహీ స్తాడా అని జేవయాని పుత్రులైన యదుతుర్య-సదు్రవ్యానులు తేండడి యయాతితో చెప్పిన మాటలు ఎట్టి కమతు.లై న-ఎంత బుద్ధిహీనులై న అనే అర్థంలో (యోగం, "పెద్దయుం (బొద్దు ; (హృదయ సంతాపంబు దనకుందాన యుపశమించుకొని "పెద్ద యుం బొద్దు చింతించి శకుంతల యా రాజున కిట్లనియో (3-4-78) వాలసేవు అనే అర్థంలో పయుక్త్యం ఇలాగే “అనిన విని 'బెద్టయుంర్య బొద్దు చింలించి శంతనుండు గొడుకున కిట్రనియె' (4-4-180) అనే వాక్యంలోను గమనించగలం, ఇలాగ పదబంధాల్లో నన్నయ నానారుచిరార్థ సూ్రినిధి 'శ్వాన్ని స్పష్టం చేశాడుం 2, 8. సమాసాలు : పద బంధాల్లో లాగానే సమాసాల్లోను నన్నయ తన రుచిళార్థ్‌ సూకీ నిధిత్వం అళివ్య క్రీకరించడం గమనించగలం, కొన్ని ఉదాహరణలు : భారత కథా (శవణాభిరతిన్‌' “అమ సువర్ష శృంగ ఖురమై కవపీలం బగు గోశతయు ను త్తమ బహు వేద విప్రులకు దానముచేసిన తతృలంబు త థ్యమ సమకూరు భారత కథా (శవణాభిరళిన్‌-. టీ (1-16) ఇక్క-డ “భారత కథా (శవణ మందలి అభిరతిన్‌ + అకతిశయిత మైన కోరికవల్ల” అనే విషయాన్ని నన్నయ. ఇమడ ఎడంగమనించవచ్చు. కృళాంత నికేతనాతిథిన్‌ :

కవితారీతులు 539 జ్ఞనక౬ బరీమీతున్‌ భుజగజాల్నుండనవ్యా విపో(గ ధూమశీ తన వాతిం జేసిచేసె నలి దాంతుం గ ల శౌంత నిశేతనాలిథన్‌ో (1-1-184) ఇక్కడ “భారతాన్వయాభివర్థనుడు”, ధనంజయ సన్ని భుండు" అయిన పరీఖీత్తును “భుజగ జూలుడై న”తత్సకుడు 'పాణంగొన్నాడన డానికి “క్ళ తాంత నిశేతనాతిథన్‌”-యమ సదనానికి అ౭ిథిగా జేశొడని ఈ సమాసంలో చక్కగా వ్యజింప వేశాడు, నన్నయ, *మదిమైక పర్ష శకల చ్చేదంబుూ” ఇం_దుడు గరుడునిపై వ(జాయిధం వయోగించగా చూచిగరు డందునగి నీచేయు వేదన నన్నుందాక నోపదు, నీవుముహోముని సంభ వం బగుటను;, ేవేందుని నాయుధంబవగుటను, నిన్నునవమానింపం గాదు. గావున మదీమైక పర్షశకలచ్చేదంబు శీయుము” (1-8-109) అని అంటాడు. ఎంతో అర్థవంళమై నన్నయ నూ శ్రీ నిధిత్వం నిండారి ఒప్పుతుంది. ఇందులో వజ్రాయుధం గొప్పదనం తెలివి ,నిన్నవమానిం చరాదనే ఉ౧్జేశంతో “మదీమైక పర్గ శకలచ్చేదంబు” అంశ ళ్‌నా 'వెంటుశ ముక్క-ను తుంచిచేసే” దంటాడు, ఇదే సంస్కృృతంలో ఉంశు అంపటాణావుంది. కానీ తెలుగు చేసేసరికి "కెలుగువాడి వాడిన మాటలాటంది. ఇది ఆందులోని విశేషం, మనోజ రాజ్యలక్ష్మీ : ఉదానిం గన్యకంగా నటింి మనోజ రాజ్యలమ్మీయుంబోనిచాని (1-4-29) తరుణ శళరేఖ : “అమ్మాలినీ పులిన నలంబున శకుంత రవీ.ళ యన్నకూతు నల్యంత శాంతిమతి నవనీ తలంబున కవతరించిన తరుణ శశిశేఖయు

(0900 నన్నయ భారతి బోని దాని” (1-4-48. అని సాభిప్రాయంగా శకుంతలను గూర్చిన విశేషణాలు (ప్రయోగించాడు నన్నయ. విమల యళోనిధీ ; “విమల యశోనిధీ ! ఫురుషవృత్తమెజుంగుచు నుండుజూవె అజా. నరుడుదళ్కొననేర్చునె తన్ను(ముచ్చిలన్‌ (1-80) సూన్ఫృత (వత; “నుతజల పూరితంబులగు నూతులు నూటిటికంకె సూన్ఫతే (వత యొక 'బానిమేలు-ా-- (1-94 పై. రెండు (ప్రయోగాలు నంబోధనలు, ఈసంబోధనాత న పయో గాలలో నన్నయ సూ క్రీనిధిత్వం రుచి రార్థపూరితమై ఒప్వుతుందిం కుమారాయిత శక్తిశాలి : “కుముూరాయిత శ కి శాలి ధృతరాష్ట్రిడుూో (1-5-6) (దూడుడు-లకత్న్మీరంబన వ్యాసావళి-వుట-$). కులతిలకుండు ; “క్ళలమును రూపము శీలము గల కన్యలం దెచ్చి "తెచ్చి గాంోయుండీ నలఘుండు ధృతరాష్ట్రుడు కుల తిలకుండు వివాహమభయ్యై 'దేఏ శతమున్‌” (1-5-19) ఇక్కడ “కుల తిలకుండు” అని నన్నయ [ప్రయోగం ధృతే రాష్ట్రూని జీవితాన్నంతటిని పరిశీలిస్తే అసలు అర్థం కంశే వ్యంగ్యార్థం స్ఫురించి తన సూ_క్రినిధిత్వాన్ని వ్యంపింప జేశాడని స్పష్టమవుతుంది 2-4. విభ కులు: ' ఒక విభ క్రీకిబదులు మరోవిభ_క్రీవాడి నన్నయ విభ క్షీ(సయో గంలోనూ తన (పల్యేకతను (పకటించుకొన్నాడు. కొన్ని ఉదా హరణలుం

శవితారీతులు రఫి నా యెడ (1-1-128) నాయందు అఆధికధీయు_క్తీ మెయిన్‌ (1-1-10 తోడన్‌, తోన్‌; ఇబేరీతిగా ఇంకా “చెయిన్‌” నావిగా (వయోగించాడు, నన్నయ ఇలాగేచేసి వలన (పయోగం ఇబాలాసార్లు చేయడం జరిగింది” అయినను 'జేవానీయనుమఠంబున విద్వజ్ఞనంబుల యను(గహవాంబునం జేసి నా నేర్చు విధంబునో (1-1-20) “భారత భారతీ శుభ గళ స్త్రి చయంబులంజేసోొ (1-1-28) [శ్రమంబునం జతు "ల్వేద సూ(తంబులం జేయించి "శేవవ్యాసుండై నిజతపో మహ త్వం బునం జేసొ (1-1-81) ఇంక “చేత” తక్షపచేతం గుండలంబులుగొని (1-1-3140 వలన : నాకం గరుణింవడని (1-2-87) నన్ను గరుణింపు డని; నాయందు నీ శ క్రియింతియు (1-28-109 నాపై; నాయం దధిక ధనంబు గొనిపొమ్ము (1-2-198) నా యొద్ద నా వలన నాకుంగొనుట (1-2-187) నేను పొందుట, నూతిలో వెలువడు (1-లి.-144) నూతి నుంచి; సకల వేదంబులు సదివె వకిష్టుతో( 1-4-169) వద్ద; వివాహంబు చేయు పొంకము (1-4-198) కొరకు, 2.5. సంధి; నంధిలో ముఖ్యంగా (శికసంధిలో నన్నయ ఈ విశిష్టతను సాధిం చినట్లు స్పష్టమవుతుంది. వదో గణం కోసమనికాక, విశిష్టార్థ స్ఫుర ణార్థమే నన్నయ ఈ (పయోగ్గాలు చేసినట్లు గమనించ గలం అద్దివ్యః అత్వరంగంబు, అయ్యుదంకుండు; అకుండలంబులు (1-1-16), అశ్రేవయాని (1-8-107); అక్కచునకు (1-8-118); ఇన్న్నూత (1-8-148); అవ్విసకన్యక (1-8-148); అవ్వనంబున (1-8-55) ఇన్నాతి (1-8-159); అక్క-న్యం జూచి (శ-4-26), ఇ_త్తన్వి (1-8-108); ఇలాగా ఎన్నో ఉదాహరణలు. 28. (కియలు. (శ్రియలు న భావకైనా జీవనాడులు అనడంలో అత్యు క్తిలేదుం

క09 నన్నయ భారతి (శయ మోిదనే ఆయా భాషల స్వరూప న్వభావాల్ని మనం పరిగణించి గర్శించగలం. అందులో నన్నయ (ఏయోగించిన (కియాపదాలు ఎంతో అర్థవ-తమై ఒప్పుతూ ఉండడం విశేమం, కొన్ని ఉదాహరణ లను పరిశీలిస్తే ఈ విషయం స్పష్టమవుతుంది. “=వెలిగించుచు” : “నజ మహీ మండల (ప్రజలం ఛీలిం బెంచుచుం బరమండలముల ధరణి పతుల నదిమి కప్పంబుల ముదముళోం గొనుచును బలిమి నీయని భూమి వలయ పతుల నుక్కడ గించుచు దిక్కుల దనయాడ్డ 'వెలిగించుచును. ........ (1-3-6) దిక్కులన్నిటా తన వాననాన్ని (పకాశింప జేశాడనడానికీ “వెలిగించుచును అని నన్నయ ఎంతో అక్థ వంతంగా (పయోగించాడుం ఇలాగే ఈసందర్భములో లమ్మీరంబనంగారు ఉదావారించిన మాటల్ని ఉన్లేఖంచడం సముచితం. “కడు వెలింగ : “కౌరవ రాజు శ్రో్‌బు కడు వెలంగొ (1-6-8) లోకమునందు మండుచున్న ది వెలుగునిచ్చును, దవానశార్యము లేకయే వెలుగు నిచ్చుట ఇచ్చటి చమత్కారము. కొరవ రాజ్యము (ప్రకాశించుచున్నది యనుటకు వెలింగి అని కవి (పయోగించెను. ఈనాడు మనము దీనిని వాడంచున్నా ము. వాడి (ప్రతిభ వెలిగపోతోంది (లమ్మీ రంజనవ్యాసావళి - ఫు, 6) “ఎన్నను, పొందను, ఈదను” : ఇవి ఈనాడు వ్య_స్తంగా _(పయోగిస్తే వ్యతి రేశార్థద్యోతకాలు కానీ అనాడు నన్నయ (ప్రయోగించిన దీప'వేరు.

కవిళారీతులు 598 “అమలిన తారకా సముదయంబుల సెన్నను సర్వ'వేద వా శ్రాముల య జేషసారము ముదంబున బొందను బుద్ధి బాహు వి (శ్రనుమున దుర్గ నూర్థ జలగొరవ భారత భారతీ సము '(దముం దజియంగ నీందను విధాళృనకై నను నేరలబోలునేో

(1-1-19)

ఎన్నను- ఎన్నుటపను ఆంకే లెక్కించడానికి పొందను-

పొందుటకును, ఈదను-ఈదుటకును- అనే విశిష్ట్రార్థాల్లో ఈ పదాలు

పై పద్యంలో పయోగించి తన రుచిరార్థ సూక్తి నిధి త్వాన్ని నిరూ వించుకొన్నాడు నన్నయ

నన్నయ కొన్ని (కియల్ని క్వార్ధంలో వునర్కుక్తి చేసి తన్మూ లంగ విశేపార్థ స్ఫురణకు అవ కాశం కల్పించడం ఈ నూక్రి నిధిత్వంలో మరో విశేషం. అలాంటివి కొన్ని : పర్వం బర్వన్‌ ॥?

“అపులోముండు నిది నాకు దొల్లి వరియింపంబడిన భార్య పదంపడి భృగుండు పెండ్లి యయ్యొనని వరాహరూపంబున నా సాధ్వి సలిసాధ్వ సచి _త్త నె్తికొని పర్వం బర్వన్‌” (1-1-181)

ఇక్కడ “పర్వం బర్వన్‌” పరుగెత్తి పరుగె్హి అనడంవల్ల ఎంత 'జేగంగా ఎంత దూరంగా పరుగెత్తాడో స్పష్టమవుగుంది, వునరు క్తీవల్ల కవి సాధించిన (ప్రయోజనం ఇది ఇలాగే రోసి రోసి వచ్చి వచ్చి :

కిరు దు. బుట్టలం బొదలం (దను రు పొములరోసి రోసిని

హర వర ద్‌ర్ధ దండమున డొల్లంగ (వేయుచు వచ్చి వచ్చియ

య్యుడ నొక డుండుభంబను నహింగని గాయలగ దండ మెల్ప్తుడున్‌

హరి హరి యంచు డుందుభ ముహాహీ భయంపడి పల్కు భార్లవున్‌ (కే-1-158)

7%5

క్‌్రక్లీ నన్నయ భారతి పరుడు పొములపై ఎంతగో రోసినొడో ఇండు స్పష్టమవుతుంది, శచ్చి (తచ్చి :

*క్యక్రగ పతి తీల వలనురు

తర జవమున నసురలూంది తత్చుచ్చముని

ర్డర నరులూది మహామ

త్సృరమున వడి 1(దచ్చి (తచ్చి జవమజి యున్న” (1-28-19) తచి (చ్చి అని పునరు క్రీలోని విశిష్టత, ఇలాగే 'తఠరువం దగువన్‌” :

“ఉడుగక యొండొరుం బజచి యొక్క బలంబున 'బేవదానవుల్‌

వడిగొని వార్థి నిట్లు. దరువం దరువన్‌. లి. (19-15) భూడం జూడ :

“సురపతి నభ జూడం జూడ నంగార వృష్ణుల్‌

గురిసం గులిశధారల్‌ కుంఠితంబయ్యె దిక్కూం

జర మదములడంగన్‌ నర్వ దిక్పాలకాంతః

కరణములు భయో బ్వేగంబునన్‌ సఠంచలించెన్‌” (19.82)

ఇక్క-డ “చూడం జూడ్‌ అని పునరుక్తి విళిషప్టార్థద్యోతకం,

పై "పెచ్చు మనం ఈనాడు “దరాడగా వరాడగా” అని (ప్రయోగిస్తూనే ఉన్నాము.

*ఎతెంగి ఎటింగి వారి నేటికి వారింస

దీని కల తెజంగు బెలియంగ నానళి

యిండు నాకు సన్ముసీర్టద వంద్య” (1-85) ఎతిగి ఎతగి అంశ తెలిసి తెలిసి అనడం మనమిోానాడు (పయో గిస్తాము, అశ్యంత విశిష్టార్థంలో. ఈ (ప్రయోగం పలుమార్లు నన్నయా భయోగించడం గమనించవచ్చు. (క-కికేకకి 1-క-70 1ఉడి0

కవిళార్‌ శకులు శ్‌95 తలచి తలచి : పలుకుల ముద్దును గలికి (కొల్లన్ను ల 'లెలుపుమ చలుంద చన్నుల బెడ్రంగు నలఘు కాంచీ పదస్థలముల యెప్వును లలికాననేందు మండలము రుచియు నళ్ళి నీల పటిల పంతలముల శాంతియు సెల జన్వనంబున్‌ విలసనమును నలన భావంబునం బొలుఫును మెలఫ్పును గలుగు సగ్గిరకన్య తలచి తలచి 1-8-97) ఉపరిచర వసువు ిరిశా సౌందర్యాన్ని మరల మరల న రించి అనడంవల్ల ఆమెపై అతనికీ గల వ్యామోవాం వ్యక్తమవుతుంది. చని చని ; వరాశరుడు “సత్యవతిని జూచి తూ మునివరుడు దానియందు మదన పరవశుందధ్రై చాని బన 0బు దన దివ్య క్లానంబున 'నెతీంగి యయ్యెడ యొక్క. దానితో నొక్క_టం జనిజసో (1-8) ఇందులో అ ముని సత్యవతిళొ *చనీ చని” అనడంవల్ల ఎంతో చూరం భ్యామోపహాంతో వెళ్ళానని స్పష్టమవుతుంది. ఇలాగే *చని చని” దువ్యంతుడు వేటకై. అరిగిన తీరులో (వయుక్రం జని చని ముందట నాబ్య వావిర్భృత సౌరభ ఛూమలళకా తతులం (1.421) “ఇలాగా (కియల్ని ద్విపక్తంచేవీ తద్వారా స్కూక్రీ నిధిత్వాన్ని నన్నయ (సటించడ మే గాక ముమా రు (పయోగించి నురింత మనో జం చేసిన పట్టు ఒకటుంది. “తకకుండతి భీతుంకై. యాశ్షణమున నరిగి సురగణాధెప నన్నున్‌

596 నన్నయ భారతి రథతీ.౦వుమ రటీపుతు రథ్సీంవుము యనుచు నప్వురందరు కోడకున్‌ (1-2-21) ఇది జనమేజేయుదు సర్పయాగం చేసిన సందర్భంలోనిది ఇందులో తత్షకుని భయమెంత లీ(వ తరమైనదో విపులంగా మనకు “తెలుస్తుంది. మజువు సొచ్చిరి “పతుతుండా(గ నఖతుత 'జేహుల్రై బోరన నవరకధార లొలుక్‌ విహశేందునకు నోడి నివాతులై సురవరుల్‌ సురరాజు మజువు సొచ్చిరి కలంగి (1-కి-100) గరుత్మంతుని పర్యాకమానికి తాళలేక 'బేవతలు పరుగెత్తుకొని "బే వేం్యదుని మరువు- అంశే రక్షణను కోరి వెళ్ళారనడానికి మనమి నాడు (ప్రయోగించే చాడు ఫలానా వ్య క్షి మరుగున ఉన్నాడంటో న్నశ్హు నన్నయ వాడకం గమనించవచ్చు, (పసాదమనుచు (మొక్కి. : విన్లువు గరుడునితో “అనఘ 1! వాహానంట్రై మహాధ్యజమృవై యుందుమనిక బవీ. యును 'ఆసాదమనుచు (మొక్కి-పజపె. ,. (1-2-108) ఈనాగు మనం అటే 1పసాదం చాలు అనడం వాడుక, శలలువాంచియున్న యయాతి తన 'జనాభారం తీసుకోని యావన మిమ్శుని తన వుతులను కోరగాఎ “అగ9౦ తనయు డయిన యదువు దొట్టి సుతులు ముడిమికి నోపక్ష తలలు నాంచి యున్న వెలయందండి

శవితారీేగులు శం పనుఫు జేసి ముదిమిగొని జవ్వనం బిచ్చి బూకుండను సుతుండు భూరియశుండు (1-8-95)

ఇక్కడ *తలలు వాంచియున్న” ఇష్టం బేనప్పుడు వ్యక్కులు ఎలా *పవర్తిస్తారో అలాగే నన్నయ [(పయోగించడం వెం, ఇలాగా ఎన్నైనా (పయోగ్రాల్ని ఉదానారించవచు మా వ. వాక్యాలు ౫

(కియల్లాగానే వాక్యాలుపైతం (పతీ భావ (పాముఖ్యం- అందులో నిర్మాణం వల్లనే ఏ భామైనా మరో భామనుంచి వేరవుతుం చని స్పష్టమవుతుంది వాక్యాలు శవిక ఖలు నందర్శోచితంగా శావచ్చు. అనాడు (పజల వ్యవహారంలో ఉండవచ్చు, అలంకారిక భూప్‌ీతమై ఉండవచ్చు. లేదా లోక న్యాయాన్నమసరించి ఉండవచ్చుం ఇంకా సమయోచితంగా సూక్త ల్లాంటి వాక్యాలూ ఉండవచ్చు. ఇన్ని విధాల ఉన్న వాక్య (పయోగాల్ని నన్నయ ఎలా (పయోగించి తన శుచిరార్థ సూక్రి నిధిత్వాన్ని అభ్గివ్య క్రీకరించడాన్ని పరిశీలిద్దాం ఇతః పూర్వం వాక్య గతమైన ఇతర అంశాల్ని పరిశీలించాం,. ఇక్కడ వాళ్యాల్ని గమనిద్రాం. చీ 7. 1, కవి కల్చిత సూక్తులు :

పిన నభిలావ. పెద్దమై యుండు (1-1-11) (వినాలన్న కోరిక అధికంగా ఉంది అనడానికీ)

“త?ఫనిది తగదని యెదలో

వగవక సొధులకుబేదవారల ఇల్‌

"మొగిః వేయు దుర్వినీతుల

కగు ననిమిత్రాగ మంబునలైన భయంబుల్‌. (1-1-09)

సరమ కమారుడు సారమేయుడు అనేవాగ్తీ జనమేజేయుని తమ్ముళ్ళు నిష్కారణంగా కొట్టారని జనమేజేయునితో సరమ ఫిర్యాదు

508 నన్నయ భారతి చేయడం ఇందులోని విషయం, మంచీ చెడ్డా ఆలోచించపండా నిష్కా రణంగా సాభువుల్ని బాధిస్తే దానికి తగన రీతిలో అనుభవిస్తారను అర్ధాన్ని కవి నిబంధించాడు, పద్యమంఠా ఓక సూక్తి లాంటిది. “అశుభులప గాన గాదన వద్య్యా $” (1-1-97) ఉదంకుని అపవి్మితుడని చెప్ప లేశ పౌష్యుడు పవిత్ర పతి[వత అయిన తన ధర్మపల్నిని గూర్చి వ్యంగ్యంగా పెస్పడంలో ఈ సూక్తి వైచిటతి గోచరిస్తుంది. “ఇది వడి గలదు మనము కంక ౫ాడ్చు కంకి (1-1-115) దివ్య ఫురునుడు ఉదంకునితో చెప్పిన మూటలు, వాయు వేగ మనో వేగాల కంశు వడి గలదని చెప్పడం ఇందులోని విశేషం, ఇలా మనమోనాడు వాడుతూండడం గమనించ దగ్గది “అడచిన దిట్టినన్‌ మజి మహాపరువంబులు పల్కియల్క_ళో బొడిచిన ను _త్తమద్విజులు పూజ్యులు వారల కెస్టునేసినం 'దెడు నిహముంబరంబు నిది సిద్ధముగావు శతింగి భక్తి నె ప్వుడు ధరణీ సురో_త్తీముల బూజలం దన్బుదునల్ల నోడుదున్‌”

• ర-1-189 “మాన్యాస్తు (బాహ్మాణామమి అను దానికి నన్నయ శాలో చితంగా కల్పించిన సుభాపి.తాలు ఇందులో చూడవచ్చును “అమర్త్యులతోడి పొ త్మింతియచాలు నింశేలి (1-8-21) రాతసుల మాట యిది. ఈ నాడు వ్యవహారంలో ఇలాంటి వాడుక ఉంది. వాడి సొవాసమింక చాలు అనడంకద్దు, “పొర్టునుబోయె (1-8-112) ఈనాడు మనం సాయం[(లమైం దనడానికి పొర్దుపోయింది అనడంశ ద్దు “వానిం జూచి కాని పడువనొల్లను (1-8-118) ఇది ఈనాడు వాడుకలో ఉంది

కవీతారీతులు కంకి

“నా యొద్దన పలుకనీకు నానయులేజే

“మా యయ్యకుంబాయకపన్సి

సీయుచు దీవించి (వ్రీయము సేయుచు నుండున్‌

మీాయయ్య "యేటి మహిమలు

నాయొద్దనె పలుక నీకు నానయులేజే (18.187)

నాయొద్ద పలుకడానికి సిగ్గులేదా అంటుంది. 'జేవయానితో శం శఫ్టా ఇవీ ఈనాడు (ప్రయోగంలో ఉండడం విశేవం,

“ఎందు బోయి రొకోవారుి. (1-ఉ2/).

గారవార్థం దుష్యంతుడు కణ్యుని గూర్చి శకఘంత. తో నన్న మాటలు, *వారు వచ్చు ఏ నంతకు నొక్క. ముహూర్తం బుండునది

(1-౬3)

శకుంతల దువ్యంతునితో అన్నమాటలు ఓక్కతణం అగి వెళ్ళండి అనడం ఈనాడు ఉరిదిం

“ఇంతకు నింతయు నెజుగళె జనులు” (1-5-26)

కన్య అయిన కంతి వాపోయినతీరు

“గత కాలము మేలు వచ్చు కాలము కంటెన్‌. (1-5-159)

నన్నయ కృతం. ఇది అత్యు త్తమ నూ క్రిలా మిగిలిపోయింది, కవి (పతిభకిది నిదర్శనం, పాందురాజు మృతిలో దుఃఖత్నులై నవారి నోచారుస్తూ వ్యాసుడు చెప్పిన మాటలు,

“వీరెవ్వరయ్య (దుపద ము

పోరాజులె యిట్లు కృపణులయి పట్టువడన్‌

ఏరకి వలసెనె యహవాను

హోరాజ్య నుదాంధకార మది నాసె నొకోో (1.690

ఇందులో (ప్రతిపడం (ప్రలివాళ్యం: అర్థయు _కితోకూడి ఎంతో

600 నన్నయ భారతి వ్యంగ సచ్యూ_కితో కూడుకోనిఉింది. నన్నయ నానారుచి రార్థ నూకి నిధి త్వానికిది పర మోదాహరణము. “దానికి గురులు నసంకాపమంది భూత లేశనన్ను బు్రెంచిరి (4-2-181) గార వార్థంలో కృంగి శిష్యుడు పరీతీత్తునకు తెలపడం ఇందలి విశీస్టత్‌ం రి 7 2. లోక న్యారూలు ?్‌

1. “తన యొజిగిన యర్థంబారుం డనఘా యిది యొట్లు సెప్పమని యడీగీన చెం ప్పనివాండును సత్యము: స్పై ప్పనివాండును ఘోరనరక పంకమునంబడున్‌” (1-1-187 శాపమిచ్చిన భృగుమవార్తి తో అగ్ని పల్కినమాటలా ర్జి (ప్రమద్వర సర్పదహ్హ కాగా రురుడు దుఃఖస్తూండగా ఆశాశం నుంచి ఒక 'బేవత అయా 1! కాలవశెంబయిన నవ్వరికిం దీర్చ దరంబు గాదు” అని అంటుంది. కి, శుక్రుడు మద్యపాన దోషాన్ని గూర్చి చెప్పిన మాటలు: “మొదలి పెక్కు. జన్నుములం బుణ్య కర్మముల్‌ పరగం బెక్కు నేసి పడయయుడిన యట్టి 'యొజుక జనుల కాతుణ మా(తాన వెజచు మద్య సేన సేయ నగునో (1-8-12) 4, కచుడు జేవయానితో పల్కిన పల్కు-లు “గురులకు శిష్యులు పుతులు పరమార్థము లోక ధర్మ పథమిది దీని౦ బరికింప యీ పలుకులు తరఃణీ గురువుల, సీకుం దగునే పలుకన్‌ ” (1-8-1810

కవితార్‌తులు 601

$. శుకుడు కూతురు 'దేవయానికి చెప్పిన హితం

*ఆలిగిన నలుగక యెగ్గులు

పలికిన మటథి వినని యట్లు (పలివచనంబుల్‌

పలుకక బన్నము వడి యెదం

దలపక యుస్నతండు చూవె ధర్మజ్ఞ ీలన్‌ (క-8-147) 6. శర్మిష్ట యయాతికి. జెస్పిన మాటలు-

“దను బొంకంగ (ాణాత్యయ

మున సర్వ ధనాపహరణమున వధగా వ

ఛ్చిన విపార్థమున వధూ

జస సంగమమున వివాహసమయములందున్‌” (1-9-178) 7" యదు తుర్వ సుదువ్య్యూనులు యయాతికిచ్చిన సమాధానం--

“నరులు గల కాలమునై నను

దరుణులు రోయుదురు డాయ ధనపతి యయ్య్యుం

బురుషు(డు దుర్వార జరా

పరిభూతి నభీష్ట భోగ చాహ్య్యుండు కాండే (1-8-194) 8, క ణ్వుండు శకుంతలకు నచ్చచెప్పడం-

“ఎట్టి సాభ్వులకును బుట్టిన యిండ్ల ను

'బెద్దకాలమునికి తద్ద తగదు

పతుల కడన యునికి నతురకు ధరు చు

నతుల శేడుగడయుం బతుల సూవె (1-4-66)

౨,7,8, సామెతలు ;

శకుంతల తన పూర్వ కృతాన్ని గూర్చి చెప్పడం-

*“నుడువులు వేయు నింశేల యిప్పాటి నోములు

దొల్లి కడకి నోచితిని గాక (1-4-108)

శంతనుని సంతోవమం ఇందు వ్య క్క మవుతుంద్ని

(76)

609 నన్నయ భారతి

“తనయు. నెమ్మిదోడుకొనుచు నిధిగన్న వేదయవోలె సంత సిల్ల భూవిభుండు (1-4-169)

వెదకబోయిన తీగ కాళ్ళకు తగిలినట్లు మనుమల విద్యాభ్యాసం కోసం గురువును వెదుకుతుండగా (ద్రోణుడు లభించిన సందర్భంలో నిది-

'రోయుతీగ కాళ్ళంబెనగం దాననుచుం బొంగి భీష్లు ్రండూ

(15.220 2. '. 4. అలంకారాన్ని ఆశ్రయించిన కుచిరార్థ సూక్తులు : క. ఉపమాలంకారము :

కచుని సంజీవనీ విద్య చేత శుకుడు జీవుడు కావడం :

“విగత జీవుండైై పడియున్న వేదమూర్తి

యతనిచేత శంజీవితుండై. వెలింగె

దనుజనుంటతి యుచ్చారణ దముచేత

నభిహితంబగు శబ్దంబు నట్ల పోల (1-8.127

లి అసన్ధాంతర నా్యసాలంకారము :

గురువు శిష్యుడై. న ఉదంకుని అభినందించడం.

“గురు కార్య నిరతులగు స

త్పుపముల కగుటరుదె యధిక పుణ్యఫలంబుల్‌” (11.120)

క(దువ ప్పుతులు తల్లితో నన్నమాటలు :

“తల్లి పనిచెనని యధర్మువుసేయంగ

నగునె యెజుకగలరె మగువ లెందు (1.-8-84)

పరాశరమహర్షి మత్స్యగంధిమై వ్యామోహితుడై న సందర్శం లోనిది

“ఎందు గాముక శక్షి నోర్యగలరె జనులు (1-శి-89)

ఇందులో నన్నయ పద్యర చనా శిల్పం స్పష్టం,

మనక్‌ కర్మిపనితో నన్నమాటలు,

కవి తారీరులు 608 “ఉ(గతం బమ్మివయాట్టి వోపపరుపాలికి భామలు వోవనోడలే (14.89) శకుంతల దుష్యంతుని గూర్చి పల్కిన పల్కు లు “ముగ్ధులధివులు మజవరె బహుకార్యభారమగ్నులు కారి (1-4-69) “మతి యొటింగి యెజుగ నొల్లని కటిం బెలుపంగల గమల గర్భుని వశమే (31-479) భార్యల యందు శామలీలావినోదుడై న విచ్శితవీర్యుని గూర్చి పల్క్‌న మాటలు 'కామిని నయంబున నొండు దలంపంబోలునే (1-4-215) 8. 0. ఇలాగా నన ([యలోని రుచిరార్థభరి'త్నాలై న అనేక నూక్తులు నానారీతుల పరిశీలించేవారికి గోచరమై. ఆతని కవితాత్ళ న్పష్టమవుతుంది. ఇలాంటి మార్గదర్శకుడు శావడం వల్ల నే నన్నయ ఆదికవి, చాగనుశనాననుడు అద్యూడనడం సత్యం, ఈనా పరిశీలన అదిపర్వం ఐదు అఆశ్వాసాలకు మామే పరిమితం. ఇలాగే పరి వ్యాప్తంగా పరిశీలంచాలంశేు ఒక సిద్ధాంతవ్యానమే అవుతుంది ఇంకా నన్నయ పద్నశిల్చ్పంలో కథాకథన శిల్పంలో నన్ని వేశాల్లో సంఘటనల్లో వివిధ ముఖాలా పరివ్యా ప్తమె గోచరించి సవ్ఫృాదయ వ్యాదయాలను అలరిస్తాయి. మరి సొహీత స్‌ ఆలోచనా మృతం కదా!

నన్నయ నానారుదిరాఠరనూకి నిధిత్వము థి అనాటి థ్రీ ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనం

నన్న య్యభట్టారకుడు “సారమతిన్‌ గవీం(దులు” (ఆది-1-20) అను పద్యములో తన శావ్యలతీణములను "బేర్కొనుచు ఒక లవణము నిట్లు చెప్పినాడు. నానారుచిరార్థ సూక్రి నిధి నన్నయభట్టు అని సూచించెను. నన్నయ సూచించిన ఇతర కావ్యలక్షణములను గుజించి కొంత పరి[శమ జరిగినది. ముఖ శ్రముగ (పసన్న కథాకవిళార్థయుక్షిని గూర్చి కవిస్యమాట్‌ (శీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు (ప్రపంళించి యున్నారు, నన్నయ అవ.రరమ్యుతనుగూర్చి కూడ విద్వాంసులు తలపోసిరి. అయినను దీని విషయమై సమ(గము, శా(స్ర్రీయము అయిన విగ్తేషణము జరిగినట్లు తోచదు. అన్షు నన్నయ తన శాన లమణముగా నూచించిన “నానారుచిరార్థసూ క్ని నిధత్వము కొంత ఆకాంతును, విగేషణమును కోరునని భావించి యీ సం్యగహ _పయ త్నము చేయుచున్నాను. సం([గహమని యొందుకనుచున్నా ననగా నన్నయ భారత భాగములోని యొక అంశమును మాతమే యీ వివ రణమునకు ఆధారముగా తీసికొన్నాను, ఆదిపర్వము అయిదవ యాశ్వానసము మాత మాధారముగా ఈ యాకాంతను చేసి

యున్నాను. కావున నిది దిజ్నా్యత (ప్రదర్శన మే యగును శావ్యలక్షణములను గూర్చి నన్నయ భావములు దడి, భామహుడు మున్నగు (పాచీనాలంకారికల భావములకు సహిత ముగా నున్నట్లు తోచును. వీరు చారవరకు వస్తుగుణాలంకార వాదులు అఆనంతింికులగు అనందవర్ధనాదులు (వధానముగా ధ్వసిరనవాదులు. అనందవర్థనుకు నన్న యకు పూర్వుడే అయినను ధ్వనివాద(పభౌవము నన్న యగారిమోద విస్తారముగా (ప్రసరింప "లేదన వచ్చును సౌారమతిన్‌

కవితారీతులు 603 అను పద్యములోని మూడు లక్షణములును దండ్యాదుల వస్తురీతి అలంకారములకు (పలీకలుగా తీసికొనవచ్చును. రస్యిపధాన్యమును నన్న య యొజుగనివాడు కాదు. సము(ద వర్గ్మనమునందు (ఆది-ఏ-27) “నాటక (ప్రయోగంబునుంబోలె ఘనరనపాాత శోళితరంగరమ్యం టై న దాని" అని ్లేపించి నాటకమునందు రసస్థానమును సూచించినాడు,

నానాకువిరార్థ సూ క్షినిధి-అనగానే మో యోచింతము, నానా- అనేకము లైన, విస్తారమైన అనియర్థము చెప్పవచ్చును. బహు విధము వైన లేక బహుభంగులై న అనియు చెప్పవచ్చును. రుచిరార్థ-రుచిర మ్నులెన యస్థ్రములుగల, సూ క్తి ఆసూ క్రులయందు నిధి గనివంటి చాడు. రుచికలది. రుచిహేతువై నది రుచిరము అని చెప్పవచ్చును. “మధు శబ్దమునకు మత్వర్థమున మధురము అని రూపమగునుః లైయ్య నై నది రుచిరశబ్బమునుగూడ నశ్తే నిమృన్నము చేసుకొనవ లెను* రచిమంతిమైనది రుచిరము, ఇచ్చట రుచియనగా సవృుదయాస్తోద కరమైనది. దీనినే దండ్యా చార్యుడు ఇసష్టాస్థము అని వ్యవహరించునుః “శరీరం శావదిస్టార్థ వ్యవచ్చిన్నా పదావళి అని యాతని కావ్య లతణము, నన్నయ రచిరార్థము దండ్యాచార్యుని ఇష్టాగ్భమును అభిన్న ములనియే చెప్పవచ్చును. దీనీనే ఉత్తర కాలికడగు జగన్నాథుడు “రమణీయార్థము” అని పేర్కొనును. దండి నన్నయ, జగన్నాథుడు ఒక కోవకు చెందినవారు. అర్వాచీనుడగు జగన్నాథుడు ధ్వని(పస్థాన ముచే 1పభావితుడయినవాడు. (పాచీనకాలం కారికుడగు ఫామహుడు కావ్యముయొక్క_ శరీరమునుగూర్చి కాన్వి అత్మనుగూర్చి కాని అభిని వేశమును బూూపలేదుం శావ్యనివాణమునకు శావలసిన సామిని సూచించి తృప్తిపడెను.

“శబ్ద శృందోభిధానార్థా ఇలిహాస్యాశయాతి కథాః | లోకో యుక్తిః కలాశ్చేతి మంతవ్యా శావ్యగైర్హ్య ఫ్‌” అన్నాడు భాను

606 నన్నయ భారషి కుడు, వ్యాకరణము, ఛందస్సు, కోశము, ఇతిళోసములు, లోక వ్యవ హారము, తర్కము, కళా పరిజ్ఞానము - వీనిని శావ్య నిర్మాణపరులు మననము చేయవలెనని భామహుడు హోెచ్చరించెను. నన్నయ తనను గూర్చి పసంగించిన యంశములు భామహుని అనుశాసనములోని వే, విపులశబ్ద శాసనత్వముం 'బ్రహ్మాండాది నానా పురాణ విజ్ఞాన నిరతి లోకష్జీత, ఉభయ ఫాపాశావ్య రచనాభి శోభిత్వము; న(త్పతిభ -ఇవి భామహుడు అవనరమని పరిగణించినవియీ. కేవల శాన్ర్ర జ్ఞానము కావ్యకరణ వమమము కాదనియు, (పతిభయే ముఖ్య కారణమనియు, భామహడిట్లు వచించెను,

“సరూప దేశా దభ్యేతుం శాస్రం జడధియో 2౬ ప్యలమ్‌ | శావ్యంతు జాయతే జాతు కన్య చి_తృతిభావతః?”

అయితే నన్నయ తన కవిత్వమునకు విశేసలక్షలముగా సూచిం చిన సూక్తినంపదను గూర్చి భామహుడుకాని, దండికాని (పతే ముగా పేర్కొనలేదు, వారి చదృష్టియందు సూకృలు అలంకారము లలో నంతర్భవించినవియే కావచ్చును. దండ్యాచార్యుడు అలం కారము లప (పముఖస్థానమునే ఇచ్చెను,

“నర్వత)భిన్న వృత్తాంత రువేతం లోకరంజకమ్‌ |

కావ్యమ్‌ కల్పాంతరస్థాయి జాయ రే సదలంకృతిః

(తి సర్గ్ణయందును భిన్నకధ కలిగికాని, సన్తాంతమందు భిన్న వృత్తము కలదిమై కాని యుంగుచు, లోకరంజకమై, సదలంకారములు కలిగిన "కావ్యము కల్పాంతర స్థాయియగును. పూర్వాలంకారికు లింతగా ఒత్తిచెప్పిన యల౦కారములను నన్నయ 'పల్యేకముగా పరిగ ణింపలేదు. స్తూక్యలను నిశ్దేశించెను. ఆయన దృష్టిలో స్తూక్త్వలు అలం శారములను మించినవేమో ! అలంకారములు సూక్తులంబజే అంతర్భ వించునని ఆతని యాశయముగా తోచును. 'దేశిశావ్యములందు సూట్తు

కవితారీతులు 607 లకే అ్యగతాంబూలముగా. దండిమతము, వేతుబంధ శాన్యమును గూర్చిన యాతని '(సశంసా చాక ఖ్టములు గమనింపదగినవి. “మహాఠాష్ట్రా్యశ్రయాం భాషాం (కృష్ణం _పాక్ళతం విదుః। సాగరః సూ క్రిరత్నానాం వేతుబంధాదియన శయమ్‌॥ "మహారాష్ట్ర దేశమా శయముగా గల భామను (సశ స్తమైన (పాక్ళశముగా వ్‌జ్ఞలు తలతురు, సూ క్షిరత్న ములకు నిలయమైన నము[దమువంటి "సేతుబంధాది 'కావ్యములిం దే 'వెలిసినవిల అదిశబ్ద ముచే సప్తశతివంటి ఇతర కావ్యములని వ్యాఖ్యాతలు వివరించినారు, (పాళృ్ళత శావ్యములకను దేశి కావ్యములకును సూ క్రి నంపద (పత్యేక ధర్మముగా చెప్పిన స్లైనదిం నన్నయ భట్టారపడీ భావ మే కలవాడుగా తోచును, నన్నయళభ స్టేశాదు [పాచీనువైన ఆంధ కవులుకూడ ఈ భావ మేకలవారుగా డనబడుచున్నా రు, నన్నయకు మిక్కిలి సమిపస్థు ఫైన నన్నె చోడ మహాకవిగూడ కావ్యమునందు సూక్తుల స్థానమును మిక్కు_టముగా తలిచినాడుం “నరళముగాంగ భావములు జూనుంబెనుంగున నింపుపెంపుతోం చిరిగొనవర్ష నల్‌ ఫణితిపేరొన నర్థము లొత్సగిల్ల బం ధురముగల్య్రాణముల్‌ మధు మృధుత్వ రనంబునం గందళింపన తరములు సూ _క్తులార్యులకు6 గర్షరసాయనలీలం టభాలగాన్‌ 1 కుమూం 1-85 సన్నయ అతరరమ్యుతను పేర్కొ. నెను. నన్నె చోడుడును అత్ను రములను తలచినాడు, ఈయత్నరములు కేవల వర్తమాల శకాదనుట తధ్యము, దీనిచే ఈ యుభయకవులును శబ్దాలంశారములను గాని రీతు లనుగాని సూచించు చున్నారని తలంపవలసి యున్నది, అక్ష కమారనంఛనము 1-86 పద్యమునందును సూక్తులను న్‌ ్రనించినాడుం

608 నన్నయ భారతి

మృదుర్‌తి సూక్తులింపాందవింప, మేలిల్లు

భావమ్ము 'నెలమి 'శ్రీడావహాముగ,

నన్నె చోడుడీపద్యమును ముగించిన విధము నన్నయను తలవిం చును ;“వలవచే సమస్త వస్తుకవీశ్వర నూత్నరుచిర కావ్యరత్న వీఫో రుచిరశబ్బము నన్నయ వాడినబే,। అ శింవ పద్యములో నన్నె చోడుదు *“సదుక్తులు పేర్కొన్నా డు, “అక్క_జమై మహార్థ నివహంబు నదు.క్తులు మెచ్చజూచినన్‌” ఆ 1-89లో నన్నెచోడుడు చతురోక్తు లను (హేంసించినాడు. చతురో క్తులు సూదక్తులనియీ భావించవ లెనుం సూక్కియనగా చతురోక్షి యని వైన నుదహరింపబడిన దండ్యాచా ర్యుని శ్లోకవ్యాఖ్యానమున సూచితమైనది. “సాగరః సూక్తిరత్నా నామ్‌ అన్నప్పుడు వ్యాఖ్యాతయిట్లు చెప్పెను “సూ క్రిరత్నానామ్‌ = చఛమత్కా-రపూర్ష వచనానామ్‌నిధిః - యథాసాగ కే మహోర్థ్య మణ యోవసంతి - తర్రైవ మహారాష్ట్ర భాపానిబళ్టె సేతుబంధాదా కావ్య విశేచ్స. చమత్కారో క్తయో బి హుళ్యేన ఉపలభ్యం లేలొ మరల ఈ 1--ఉ8లో నన్నెచోడుడు స్తూక్తలను పేర్కొన్నాడు. “జంగమ మల్లి కార్డును నిస్సకవి _స్తవనీయ సూక్తి యు క్షింగొనియాడి”అన్నా డు

ఈ యధార్ధములను బట్టి మనపూర్వకవులు ఉ _త్తీమ కవిత్వము నకు సూక్తులు (పధానాంగముగా భావించినట్లు లేలుచున్నది. సూకీ యనగా చమిత్కా-ర పూర్ణ వచనము, (శ్రీనాథుడు కారీఖండ పద్య లోనందు సూక్తి వెచి(తి తన కవిత్వ లత్షణమయినట్లు నుడి వెనుం

“పరిఢవింతుం (బ్రబంధపర మేశ్వ్యరుని కేవ

సూక్తి వెచిటి నొపష్కొ-క్కమాటు

(శ్రీనాథుడు నన్నయ యందు ఉభయభాపా (వౌఢినా కాం వీంచినాడు,

కవితారీతులు 609

నాక్తియనగా రుచిరమై చమత్కార యుక్తమైన కూర్చు అని (గహింతము, ఈ చమత్కారము ఒక్కొక్క పదమునంద్కు పద' బంధమునందు; సమాసమునందు, కారకముకందుు వాళ్యమునందూ' బవుభంగుల- చూడవచ్చును నన్నయ వేర్కొన్న 'నానాపవిరార్థ నూక్తులు ఇంత. వై విధ స్రముగలపిం పదమునందు చమత్కృతి యనణా ఆ పదము తేన వాచ్యార్థమును ఏడి మనోషారమైన అన్యాగ్ధ్థము నందు వాడబదుట. రూపకలతయణనును దానికీ సం్యకమింపజేయుట, దీనిని లమ్యూర్థమనవచ్చు ను, ఆంగ్లమునందు క్‌6200001021. వ్‌ం056 అను' చున్నారు, శదబంధము ఒకటికన్న 'యొక్కువ పదములు గుత్తిగా నేర్పడి వాచ్యార్థమును: వీడి మరొళ రుచిరార్థమునకు (వశీకగా నేరు. డుటం "ఇట్టి నందర్భుములలో జవాల్ల త్షణ - అజవాల్లి యణ ధర్మము లను గూడ అన్వేవింపవచ్చును. ఒక్కా సమాసమునందొళ చమ 'క్కార పోమూ యుండును. కారకము సందును వాచ్యార్థభిన్న మైన చమత్కారమున్నచో దానిని కారక గళసూ_క్రీ యనవచ్చును. ఒక సంపూర్ష్మ వాక్యమునందు చమత్కా-రార్థము నిబద్ధమైయున్నచో దానిని వాక స్టగతసూ క్కి యనవచ్చునుం సౌభఛారణముగా సూక్తి యనగా సంపూర్ణ్మ చాక ఫ్రగతమైనదానినే లహించు చున్నాను, ఈ స్తూన్వలు కొన్ని కవి,పతిభా కల్పితములు, ₹ొన్ని లోశవ్యవహారము నుండి (గహింపబడినవి. శవికల్పితములలో లి8గి ₹ండు భేదములు గు్తింప వచ్చును. కవి స్వయముగా చెప్పినవి. కవి కల్పితమైన 'ప్యాక ముఖమున చెప్పింప బడినవి. వీనిని కవి (వొఢో క్రీ సిద్ధములు: కవినిబద్ధ వక్షృ (పౌథో క్షి సిద్ధములు అని వ్యవహరింప వచ్చును. ఇట్టి వాని నన్ని టిని కలివీ "తెలుగులో సామెతలు అని చీర్కొను చున్నాము నానుడి పలుకుబడి మున్నగునవి అసంపూర్మ వాక్య గత సూదక్తులుగా (గ్రహింప వచ్చును.

77

(కల నన్నయ భారతి

మనను గ్లైకొన్న సూక్తి నిర్వచనము కంతకుడను ఆలంకాం పని:వ్మకో క్రీకి దగ్గరగా నున్నది, నిరలంకారమై, రసహీనమైన నిత్య జీవిత న్యవహాగమునకు భిన్నముగా చమత్కార యుక్తముగా అర్థ విశేషవంతముగా ఖొవను (పయోగించుటయే వో క్షి. అలంకార ములు స్తూప్తలలో అంతర్భవించును. ' సమాసోక్షి, విశేపోక్ర్రి వ్యాజో శీ, అతిశయో క్షీ. ఇట్లు ఉటక్తి విశేవములై న అలంకారములు గు_ర్తింపబడియే యున్నవి. సూక్రి (పపంచము అలంకారములకన్న వి సృతమైవది. అబంకారము 'సౌాధారణముగా పంపూర్మ వాళ్యగతమై యుండును. సూ కులు భెపారయగములన్ని టిని ఆశ్షేసించును, చతురో శక్తులు అనగా నూష్తులు అలంకారములకం'ళు భిన్న మైనట్లు నన్నెచో డండీ (శ్రీంది పద్యములో పరిగణించెనుం

చతురో క్తులనుత పదబహు

గతులనలంశార భావకాంతి రసాజ్థో

"న్న తిం గృతినతిరసికలు వర

సతిగలి నెతింగింపవలబె సౌభాగ్యముసన్‌.

ఇట్టి సూక్తులను నన్నయ యొట్లు (పయోగించెనో సం్యగవా ముగ (ప్రదర్శింతును. ఆదినర్వము ఐచవ యాశ్వాసనమాధారముగొ దీనిని నిరూపింప దలిచినాను.

పదగతనూక్తి

"వెలుంగు -

కొరవ రాజ్యంబు కడువెలింగె కే-5.8. లోకమునందు మండు చున్నది వెలుగునిచ్చును. దవానకార్యము. లేకయే వెలుగునిచ్చుట ఇచ్చటి చమత్కారము. కౌరవరాబజ్యము (ప్రకాశించుచున్నది యను టకు వెలింగె అని కవి _పయోగించెను ఈనాడును నునము దీనిని నాడు చున్నాము “*వాడి(పతిభ వెలిగి పోతూంది

కవిళారీతరులు శ వివ ర్ధించు ఎ

విశేషముగా వర్థిల్ల 'జేయుట, 1-5-9 ఈ కలము వివర్థింపగ నా కభిమతము, వర్ధిల్లు అకర్శుధాతువు దీనిని సకర్శకము వేయుట చమత్కారము, ఇప్పటి వాడుకనుబళ్టి వర్థిల్లునట్లు చేయుట అని వివగ ణాత సకముగా వెప్పవ లెను, ఒక్క-ఉనర్లనుచేరి స నన్నయ' దీనిని నకరౌ ై కనుగాచేపీ చమళత్కౌ-రము మూావీనాడు,' ఎందు

ఎక్క_డ అనునర్థమున శే.కీ-16. ఇక్కుమారున కందు వివా చాంబు "సేయదమన్వి ఓక కన్యక భవిమ్యశునుగూర్చి మాటలాడుచు లోకమున. ఇట్లందురు “ఇది యెక్కడ పడుతుందో). చయింట్లో పడు “తుందో” “బేండు

కోరు 1-5-2! ఇమ శ్రాతంబుప దేశించిన దాని శక్తి నెజుంగ "వీడి. ఎలుగలనోరి ఇప్పుడు మనము దీనిని (పార్థించు అను నర్థమున వాదుచున్నాము, ఈ యర్థము కూడ నన్నయకు పరిచిత మే. * వేందు "మింతయు6 గష్టమైనను వేజులేని సువ్చాజ్జనున్‌ ! వేండికోలుచితంబో కీ.5-216, నిలువుండ--_

నిళిచిపోవుకు అగిపోవుడ, అనునర్థమున వావబడుచున్నది, 15-68 *“ఇటచను, "జేరళఠనిలువుండయి వియు చేపథంబుల్‌” కూర్చుండు టకు న్యతి కేళము నిలుచుట్క ఇట్టి సంకుచి ళర్థమునందుగాక 'పెంపొం దిన యర్థమున ఈ 1(కీయనువాడుట చమత్కా.రము సిలువుడు, నిలు వుండు, నిలువుండి, నిలువుండ ఇట్టి గూసములు వేంగిమండల _పయోగ ములు, ఈ సందర్భమున 'తెలంగాణమునందలి (పకంాగము. ఇంకను చమక్కొారముగా నున్నదిం. 'నిలువుంఢడి; చేయండీ నిడువుంతీి

4వ నన్నయ భారతి దీనిలో పూజ్యార్థ మిమిడియున్నది. వేంగిమాండలికమును నన్నయ వాడుటచే అదియే [పామాణికమైనది. అంతకన్న ఎక్కువ ముద్దుగా నున్నను, "నిలువుం(డి (పామూణికము కాలేదు. పదబంధగత సూ క్తులు

శావచ్చిన

అగుటకు సిద్ధముకాగా 11-5-28, ఈ వంశము విచ్చేదముగా వచ్చిన ఇప్పటికిని ఈ పదబంధమును మనము వాడుచున్నాము, “పరీశలు కావచ్చినవి" ముగియుటకు వచ్చినవి, "కేలుమొగుచు -

చేతులు జోడించీ (యొక్కుు. శేక్‌-20 అని శీలుమొగిచి (యొక్కి-నంసాగర (పాంతమున దండముపెట్టి వాడుకలో నున్నదిః 'తెలంగాణమున (మొక్క; మొక్కు. వాడుకలో నున్నది. “కాళ్ళు మొక్కు. తొనుి, మొగుచు ధాతువులో చమత్కార మున్నది మొగుడు-మొగుచ్యు మొగుడు ముడుచుకొను - పద్మము మున్నగు వానివలె, శేలు మొగుచు-చేతులను పదా శాగముగా ముడిచి యని “చమళల్కౌాౌరము. వడవడవడంకు -

నడునడ నడంగు అని పాశాంతరము, అ(యేడితముచే భావ సొంటద్రతను నూచించుట, దీనినే భృ శార్థము అనుచున్నారుః క్షే5్‌-21 కడు సంభమించి వడవడవడంకుచున్న చాని నోడకుండుమని, ఇట్టివి భామయందు నేటికిని కోకొల్లలు “వాడు గడగడ మాట్లాడెను. పూలు జలజల 'రాలినవి. ఆమె కలకల నవ్వినదిం” ఎవ్వరిని మెచ్చ

"లెక్కా "సేయక, 1-5-8ిక$, పాండురాజు పరాకమంబున నెవ్వ “తిని మెచ్చక్క ఇప్పుడు పొగడు, అంగీకరించు అను నర్థమున వాడుక లో

శ్రవీతారీతులు ఛ18 నున్నది. *“మెచ్చనంటా వీవు నీవిక ! మెచ్నపంకే" మించి పాయెని *శవిత చెప్పి యుభయ కవిమిితు మెక్పింప నరిది (బా మైన” కేతన, ఇందుండి నవయక

ఇక్కడ ఉండి కష్టపడక - 1-5-61. *మిరందుండి నవయళ వాస్తివురంబునకుంజని. ఎందుండ్కి ఇందుండి మున్నగు (వ్రయోగ ములు నన్నయ కిష్టములు- “ఎందుండి వచ్చితిందుల కిందుండంగ నీకు నిష్టము" 1-5-218 (దోణునితో భీష్ముని మాటలు- పదబందగతమైనవి "పెక్కూలు వచ్చుచుండును. సుఖావసరంబున నున్న శ-5-57యిణము తీుట 1-5-70) ఆంతియ సంతసిల్లు 1.$ 126%) అడుపుట్ట వునక-5-129 'నేబోరచి యాడు పుట్టువున- మొ(దిపలుకులు; కమ్మని లతాంతములు కే.5-180, ఇల్లి డయిడీి 1-5-148 ఫొడుకుల నిందజ నిల్లడయిడీ; ఎడ్‌ "ీయక - ఆలస బ్రముచేయక "వేరు చేయక 1-5-148 ఒండొరుల గడ వంగ వచ్చి- 1-5-150, వీఫ్రులొలియ 1-5-865. వీవులొలియ నందజి సీడ్చున్‌, మేయాడళ ని(దవోవు = 1-5-170 భీముడు మేయాడక నిద పోయెను; చదువనొల్లక 1-5-185. వేదముల్‌ చదువనొల్లక-వలచు ఛాతువు వ వక రూపము, అెలంగాణమున బాగుగా వాడణలో చున్నది. 'నేనొల్ల ను కం ధవమెల్ల కే-5-200. ఉన్న ఛనమంఠతయు అని నేటి వ్యవహారము ఫొలందియటజుంగక 1-5-208. కొలంది యెజుంగ కట్టిపలుకులే వలుకందగుల గాదు నాశ. అంతరము తారతమ్యము అని "నటి వ్యవహారము, ఎద్దియు చేయునది నేరక 1-5$=206. _ఒండొరుల యమొగంబు చూచి 1-5-210, నాలుగేన్‌ పాడి కుజ్టులుం 15-218 నాలుగు అవు గొడ్డు అన్నట్లు నాలుగేన్‌ పొగసినకూరలున్‌ అని అము క్రమాల్యదం నాకంశైను మికంకును ]-8--840 వక లవ్ఫుని గూర్చి యర్జనునివాక్యములుం వల్లె యని క-5-ఏక8 *సంేయని ఇప్పటి వృవహారము. ధర్మజు బదరి కీ5్‌-251. నీళ్ళ నాడుచు

61 నన్నయ భారతి నున్నన్‌ 1-5-255, (దోణుడు స్నానము 'వేయుడుండగా. ఇవ్వడు నీళ్ళాడుట (ప్రసవించుట అను నర్థమున నాడుక, . నమాస గతములు

నన్నయకు కొన్ని నవమూసఫు కూర్చులు మిక్కిలి యిష్టముః *“కళవూరాయిత శ క్షిశాలి 1.9.6. క్యజ్‌ (పత్యయాంతము. భా యిుతనర్నా_ర్హీ - తిక్కునసోమయాజి. (ప్రయోగము, “జిత్మశము/దు కే-5-15 ఆయుధ వీద్యలయందు. జిత (శముండై, *కజలేని హిమరళ్ళి శాంత 1-5-15. “సీకోరన వరంబు" 1.5.2] సూర్యుండును సీ కోరిన “వకంబీవచ్చితి ననిన.” నానేర్చు విధంబున నిక్కా.వ్యంబు, గజవ ఇాద్వయ మధ్య గజేంటద్రలీలతో 11=5-47. కుంతీమూ్యదుల నడుమ నున్న పాండురాజునుగూర్చి, కృతస్తుండు 1-5-49, సంశిత (వతులు 15.200. -

కారకగతములు

“కప్పముల్‌ ధరణీపొలురచేంగొని 1-5-89 వలనకు తృతీయ, చిన్నయసూరి దీనినే (గ్రహ్యాదిజంబగు పంచమియని వ్యవహరించును “నిశ్యంబు నొక్కొక్క- వనస్పలతియందు"-పంచమికి సప్తమి 15-59. “రాజహాయము. ధర్శరాజునునుచు 11-5-12క అర్జునుని గూర్చిన సశంస, ఢర్శురాజను రాజసూయమునందు ఉనుచును అనగా (పతి స్థించును, సప్తమికి ద్వితీయముగా (గహింపవలెను, డీనికి ననుచు అని పాశాంతరముగలదు. *జేదంబులొ చదివించె భూనసురలతో” క.5-190, కృపాచార్యుని వృత్తాంతము, ఉపయోగంబునందాఖ్యా శకుళోడ వర్షక మగునని చిన్నయసూలి.- *ఎజకు విలువిద్య కలిమికి హీనుడయ్యె” - నప్తమికి మస్టీ (పకోంగము... క-5-లికక, “నిన్ను గఆపుదు ఆ క్రీ-ర్‌-9డ5్‌ నీకు గఆఅవుదు, వ్టీకి ద్వితీయను వాడంటం “బలకిపు సుకునకు( బలికిన పలుకు క్షీ-క్‌-వికక,. సుతునితో బలికీన సలుకుం తృతీయకు మస్టిని వాడుట

కవితారీతులు 816

పై (సయోగములనుబట్ట 'ఒశానాళ విభ క్తికి కొండొక విభక్తి శానంబడియెడి అని చిన్నయమారి చెప్పినది వా_స్తవమేయనివీంచునుం విభ కి (వళ్యెయములుగా వాడుచుండిన శబ్లములును శాలొంతరమున మారుచూవచ్చినవి, వాని విభక్తి సంబంధమును నియతముగా'లేదు, కారక (ప్రపంచము 'యవస్థితిలో నున్నది

వాక్యగతములు

సూక్తులు సామాన్యముగా వాక్యగతములుగానీ యుండును, నంపూర వాక్యమే సూక్రియొక్క- సహజస్థితి యనుట యు_క్రముః అసంవూర్ష వాక్యగతములు పదబంధముల కోటిలోనికి రాదగును,. ఈ సూక్తలలో కొన్ని విభాగములను మనము గు_క్రింపవచ్చును, (లోక వ్యవహార జన్యములు. వీటిని నానుడులు, పలుకుబళ్ళు, జాతీయములు, భామీయములు ఇత్యాదిగొ వ్యవవారింపవచ్చును (2) ఆలంకారా[క యములు. దీనిలోనే అన్ధాంతరన్యాసాదులు వచ్చును, (శ్రి) శవి కల్పిత సూక్తులు ఇవి కవి యొక్క లోకజ్డితపై నను వ_కృషతిభపై నను ఆధారపడి లోకముసందు నువ్యాప్రినంది సౌమెతలా యను (భమను కల్చించునంతగా (పాకిపోవునుం ఉదాహారణకు నన్నయ (పయోగిం చివ ఒక సూక్తిని ఒక సామెతను గ్రైకొందము. “గళ కాము 'మేలం వచ్చు కాలముకంకెన్‌ 1-5-159. కృష్ణ చ్యైపాయనుడు సత్యవతీ "జీవితో అన్నమాటలు, “రోయు తీగ శాళ్ళంబెన గెండాననుచూల బొంగిఖీము సాడు | _5.2 20, మనుమళలళొరకు సమస్థుడై న గులువును 'వెదకుచుండగా (దోణా చార్యులు కౌరవులకడకు వచ్చెను, భీషు శ్రడు సంతసీంచెను, రోయుతీగ శాళ్ళం బెనగెను; అను పామెతను ఈనాటి కిని మనము వాడుచున్నాము, “పెదుకబోయిన తీగ కాళ్ళషదగిలినట్లు" అని దీని నేటిస్వరూపము-గత కాలము మేలు వచ్చుకాలముకం'కున్‌ అను నన్నయగారు కల్పించిన (వౌఢనూ క్రికూడ అరిశయ వ్యాక్షిని

6816 నన్నయ భారతి పొంది సావెత గౌరవమును సంపాది.చుకొన్నదిం “శరీరమాద్యంఖలు ధర సాధనమ్‌ి అనునది సామెతయనుకొందుముగాని కాళిదాసు వాళ్య మని పలువురకు "తెలియకయీ పోవచ్చును. సామెత లోకవుసాత్తు, నూక్తియన్న ది (సతిభావంతుడై న కవి లోకమునకు ఇచ్చినసొత్తు,

నన్నయగారి నాక్యగత సూక్తులను కొన్నిటిని చూతము : కేం లోకవ్యవహారజములు 2

“జాడకుండుము” 1-5-21 సూర్యుడు కన్యమైన కుంతితోనన్న మాటలు, 'వెనుదీయకుము అని యర్థము. జాడు అను ధాతువిష్వుడు పరాజయార్థము నంజే యున్నది. ఇదియు కోరంగాదునాక 1-5-లిక, నన్నుం జూచి నగర్‌ 5.24 అవి కుంతి పులు ఇప్పటివ్యవహోర ములో? పదములలో స్వల్ప వ ట్రల్యానముండును, సీయెజుంగని నృప ధర్మువుల్‌ గలవె కే-5్‌-5క్క మృగముల దివిరియేయ రెజుచి యాజోర ముగ మను 'సనెజలుకులయిన 1-5-58. ఇవి పాండురాజుతో కిందముని మాటలు, మాంసము మోద (బతుకు ఎఅుక్కులై న ఇట్లు చేయరు అని యావేేసముూ “ఇంకొరులమనుష్యుల నంతఃకరణములం దలంపం బొరి దందా నోఫవుదు మీ” 1-5..76. పాండురాజుతో కుంతిమాటలుం పర ఫురుమలను పొందుట . మాట అటుంచి మనస్సులలో తలపనైన తలప గలమా, నేటి పలుకుబడియే మాపరూపములోనున్నది. రథ్నీంపుము నా వచనమున 1-5-100. గాంఛారితో వ్యాసుని మాటలు, నౌ మాటగా దీనిని కాపాడంము అని యర్థము: ఈనాడు “రత్సీంచు" ధాతువు గాఢమైన యర్థమందు వాడబడుచున్న ది, ఇట్టిచేనా పలుకు, (పనువు) 'నీయుము కే-5్‌-1ేఉఉ. చూతరమురండని పౌరులెల్ల 15-150. పాండవులు 'ముదటి మారుగా వాస్థినాపురమునకు ' వచ్చినప్పుడు జనులనుకొను మాటలు, వను (దోణుండనువాడ శ.5-క్ష99 జీను (దోణుడను అని చెప్పకొనుట వృద్ధాచారముకాదు. నన్ను (దోణుడందురు అనవలెను

కవితారీతులు 641? ఈనాటికిని పెద్దలీ సం్యపదాయముననుసరింతుత, ఎందుండి వచ్చీతిం దుల కెందుండంగ సీకునిష్టము 1-18 (దోణునితో భీమ్ముని పలు కులు, తనయుం డేజ్చెను పాలునాకుం బోయుండనుచున్‌ 1-5-216, అశ్వహ్ఞాను బాల్యమును గూర్చి (నోణాచార్యునిమాటలు, ఇచ్చట యేడ్చుట అనగా మారౌముచేయుట్క్ట తెలంగాణపు పలుకుబడిలో జిద్దు చేయుట, ఇదెబేహం బిదెయర్థంబి బెనా పరిజనము = 1-5.ల949, వక్ర లవ్యుని మాటలు 2, ఆలంకారా_శయములు ,

ఇంకులెప్పుడం నపరాభయుతలు 11-5-28 సూర్యునితో కుంతి విన్నపము “మున్‌ గట్టిన శర శ్రఫలంబులు 1 నెట్టిన భోగింపకుండ 'నేర్తురె మనుజల్‌” 1-5-58. పాండురాజు. పశ్చాత్తాపము, పాపమో, వుణ్యమో మూటగట్టుట అను వ్యవహారము నేటికిని గలదు. జీవించిన మృతిం బొందిన నిర్విశేషము 1ం5్‌-?క, పాండురాజు నిర్వేదముం (బతికినా చచ్చినా ఒక్క_ 1కు అని నేటి వాడుక, సంసారమతి చంచల మెండమావులట్టుల, నంప్యత్పళతు లతితణికంబులు = 1-5-59, దుర్యో ధనాడుల దుశ్చేష్టలను మూడకండ సంసార నివృల్తాలుకండని వ్యానుడు సత్యవతీదేవికి బోధించుట (పసంగము సూక్తులు కొన్ని సీతిబోధకములం? "వేదాంత (పతిపాదకములు, క_ర్తవ్యవు బోధకములుగ నుండును, “శర (శ్రబంధములు క్కునం వాయుడుం బుణ్యాగతికినేగు వురుషునట్లు = క్ష-5-178. కృతఘ్ను నకం "జేసిన లగ్గులునుంబో లె 5.160, దుళ్యోధనుడు "జేసిన యెస్తులు విఫలమైనవను (పసంగముం విద్య'లెల్ల నభ్యాసమునం బడయ భారము లేదని 1-5-228. చీకటిలో అన్నము తిననేర్చిన యద్డునుని యనుభవము, శ కవి కల్పిత సూక్తులు

గళ కాలము మేలువచ్చు శాలనుకంకున్‌ 1-5 - పొపవ్యవసా యుల చెయ్యు లర్థవంతములగు'నే 1-5-176. పాజుండు సంగడి శాజె

క!

618 నన్నయ భారతి జుందునున్‌ కేంర్‌-ల08, సఖి శ్ర్‌ము చానొడంహడ "నేర్చునే కే- క$ం206 చాల్యసఖుకైన 'చోణుని్రోసివుచ్చుచు (దుపదుడన్న మూటలు, జార్యిద్యంబునకంకొం గ స్టంబాం డెద్దియు లేదు, కేంర-217, ఇది భార చ్వాజుని స్వానుభవముం

మై పరిశీలనవలన ఒకటి "రెండు అంశములు విశదమగు చున్నవి, ఇ'మయందు పాదుకొనియున్న నానుడులు, పలుకుబళ్ళు, సామెతలు "మొదలగునవి శతాబ్బములకు ముందే అచ్చట వెలసియున్నవి. వానిలో వచ్చిన మార్పులు అత్యల్బములు, శబ్దములు వాని శరీరము; అర్థము వానియాత్మ అని భ్రావించినచో కరీరస్థానీయమైన శబ్దము మార్పునకు లోనగుచున్నట్లు కన్చించును. అత్మస్థానీయ మైన అస్థమునందు మార్పు "లేనళ్లు యున్నది. “కో*యుతీగ” వెదేేతీగ అయినది. కొలంది యెజుం గగ 'శారతమ్యను "తెలియక అయినదిం ఇళ్లు మిగిలినవియు ఊహించు కొవవచ్చును. అర్థ చమత్కృతిగల పద బంధములను, నాళ్యములను కూర్చు శక్తి యీనాటి జనులలో ఫొంత కొరవడినదని చెప్పవలెను, మానవుడిప్పుడు విస్తారముగా బుద్ధిజీవి హ్యృాదయజీనికాడు. భావనా బలము చక్కగా జాగరూకమైన కాలములో మానవుడు సూక్తులను సామెతలను, నానుడులను విరివిగా సృష్టించినాడు. అనంతర కాలమున ొత్తవానిని నృజింపక, పాతవానినే. [కొత్తదుస్తులలో తీర్చి వాడు కొనుట కలవాటుపడిగాడు. “నిద్ధిర్లోశాత్‌. దృళ్యా ళోకోనన్యా దృశశ్చ నిత్యశ్చ” అని యాం్యధశబ్ధచింతామణి సూశించినది వాస్త వమే యనిపీంచుచున్నదిం

న

నన్నయ - *వసన్నకథా వివిధార్తయుక్తి" థ్రీ పరిమి సొంబియ్య, మహాభారతము వివిధార్థ (పలిపాదక _గంథరాజమని అందరకు తెలిసిన విషయమే. ధర ల త్వజ్ఞ లకు ధర "ౌర్రముగను, అభ్యాళ్ళ విదులకు వేదాంతముగను, నీతి విచతణులకు నీత్రిశాన్త్రృముగను; కవి వృమభులకు మహాకాన్యముగన్సు విలిపోసికులకు ఇతిపోసముగను వారాణశికులకు బహువురాణ నముూచ్న గృయముగను మహాభారతము విశ్వ జనీన మైనది, ఇట్టి “నానా వేదవేదాంత నిద్యాయు_క్తి మయిన మహాభారత మును; జిజ్ఞాసువ్లులై సారమతునైన వారు వదో ఒకదృప్టితో పరిశీ లించిన; వారికి మవాభారతముయొక్క సమ్మగ స్వరూపము 'లెలి యదు, సర్య శాన్ర్ర కోవిదులు బహుముఖ (పజ్ఞిగలవారు నగు కవులు “సవా సాము లై (వేయికళ్ళతో) మహాఖారతమును *లో నారసి" సారమును (“హించి మే లనవలె నని నన్నయ ఖొవన, *“వేయిక్రళ తో భారతమును పరిశీలింపవలె నన్నభొవము *ళ ఏంది లోని *ఇరది. కబ్బముచే టావ్యాము “ఇం(ది శ్చము (కే స్టార్టద్యోతళ కు అయి నచో కవి శ్రేస్టత్వము సిద్ధించి “శవివృమళ' త్వమునకు తుల్య మగు'నే శాని సహ్యపాతు పరిశీలకత్వము సిద్ధింపదు, ఆం(ధమహా భారతావతారిశ యందున్న *సారమతిం గపీం (దులు (పసన్న కథాకవి (లి) తార్థయుక్తిలో(తో) నారసి మేలునాన్‌” అను పద్యపాదమునకు వి-లి, లో-తో, లకు గల లివిసామ్యుమువలన) "లేఖక్ర (వమాదము వలన, ఎటులైన నేమి *+ అనేక పాశాంతరము 'లేర్పడినవి, పాఠపరిశీలనకు ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయముహరు

420 నన్నయ భారతి 1968 సం॥న (సచురించిన అం(ధమహాభొరతము (ఆదిసభా పర్వములు) సంళోధిత (ప్రతియందలి మై పద్యపాదమునకుగల --పాళాంతరములు (పమాణముగ (గహింప బడినవిం పరిశీలనకుగల పాళాంతేరములు £

1. (యసన్న కథా క'లొతార్థ యుక్షి “లో నారసి

త. (సనన్న కథా కోలి'శార్థయు_కి “తో నారసి

8 (పసన్నకథా క “వి”తార్థయు కీ *“లో” నారపి

4 (పసన్న కథా కీవితార్థయు_క్రి 'తో” నారసి

ర్‌ (వసన్నకథా కోవి 'కార్థయు క “లో తారసి

6. (పనన్నకథా 'వివిధా'ర్థ యుక్తి లో” నారసి

లా (వసన్నకథఖా 'కథతార్థ య్చుుక్షి *“లో” నారసి

క (పసన్నకథా “శవి'తార్థ “తత్త్వము న్నారసి

9, (పసన్నకథా కోవి”తార్థ కీత్ర త్వ 'మొప్పురసి వివిధ పాళములనై గల పూర్వ వ్యాఖ్యానములు :

క. (ససన్నకథా క'లి తార్థయు క్రీ “లో” నారసి

(శ్రీ విశ్వనాథ : “ప్రసన్న మైన కథతో కూడుకొనియున్న అర్థ ముల చకఊమూోజనము

(శ్రీ డా దివాకర్ల - *'పనన్న మైన కథం యందు "కూర్చ బడిన అర్భ్థముమొక్క_ యు క్రి *

(శ్రీడాం జొన్నలగడ్డ మృత్యుంజయరావు : “సన్న కథలతో శలితమైన (కూడిన) అర్థయు క్షి”

(శ్రీ, ఖండవల్లి : “మహాభారతము. "తెనిగించుటలో ఈయన "రెండు లశ్ష్యములను పెట్టనెను, ఒకటి; కథను మిక్కిలి [పసన్నము గన్ను, రనవంతముగను నడువుట,. .. రెండవది; రమ్యమైన క్రైలిని ాస్ఫుకొని అత్యుత్తమ కవిత్వము (వాయుటు

కవిళారీతులు 621

ఈ “(పసన్న కథా కలిళార్థయు క్రిలో నారసో అను పాదము మొట్ట మొదటి సారిగ 1998 సం[న _పచురింపబడిన “రాజరాబన ేంద) పట్టాభిపేక సంచికొలోం ల్లైళొనబడినది. ఇంతకు పూర్వము 1909 సం1న ము(దిలమైన నన్నయ భట్టారక చార్మితము (శ) కాశీభట్ల (వ్నాయ్య) నందును; 1907న వెలసిన (శ్రీమదాంధ) మవోధారత మునందును _తంజనగరం తేవప్పెరుమాళ్ళయ్యంగారు) 1919 సం॥న (శ్రీ (శ్రీపాద కృన్ణమూ రి శాస్త్రిగారి 'మహాభార తాం(ధీకరణ విమర్శ వము నందును, 1980 సం1న (త్రీ, వంగూరి సుబ్బారావుగారి “ఆంధ వాబ్బయ చరితము” నందును (పసన్నకథా క వి 'శార్థయుకక్తి "తో" నారసి అనియే కలదు,

ఏ. పసన్నకథా కలి 'కార్థయు క్రీ *ట్రో” నాతసి : ఈ పార మును (శ్రీ, చాగంటి శేమయ్యగారొక్క_లే. (గహించిరి.. కాని వారు దీనిని వివరించలేదు, (ఆంధి కవితరంగిణి. (పథమ భాగము. 197)

(శ్రీ చాగంటి వారు ఈ పాఠమును చాలయు క్రితో (హించి నట్రనిపించుచున్నది. 1928 సం[న “పసన్నళథా కవిఠార్థయు కిలో” నారసి, 'వచురింపబడగ, 19985 నంకన వానిళ్ళవారి భారత (పతి యందు "(పసన్నకథా కలితార్థయు శృిలో నారసిో” (పాన పాఠమై పాశాంతరముగ “కవితా “యు క్రీతో” నిలచినది, ఈ పతిని దూచిన ఇవాగంటివారు (ప్రధాన పొఠమునుండి, *(పసన్నళథా కలితార్థను పాశాంతరమునుండి “యుక్రితోగను (గహించి ఈ పాఠరమును గైళొ న్నట్లు భావింపనగునుం

8. పునన్నకథా కవిళార్థయు కిలో సారసి

శ్రీ విశ్వనాథ :- పిసన్నకథ యొక్కయు, కవిశార్థము మమొక్కయు, యుక్తి అనగా కవిలౌర్థములో (పసన్న మైన శథ యుం డుటం కథ ప్రసన్న మగుటలీ

699 నన్నయ భారతి

(శ్రీ డా, దివాకర్ల ౬ 1, ఉవనన్న మైన కథలయొక్క య్య, కవి త్వము మొక్కయ్యు అర్థము యొక్కయ్యు కూడిక

క, [సనన్నమైన కథా కవితయందలి అర్థముయొక్క-_ కూడిక,

లి (పనన్న మైన కథలయ:దలి కవిత్వము యొక్కయు అర్థము యొక్కయు కూడిక

జీ, (ప్రసన్నమైన కథా శవితార్థముల కూడిక క

(శ్రీడాం జొన్నలగడ్డ ;. కవి తార్థముయొక్క-_ యు క్రి (కూడిక) క విశార్థయు కి ప్రసన్న కథలతొడి కవి తార్థయు క్షీ (పసన్నకథా కనితార్థయు క్షీ” "

(శ్రీ డా, పాటిబండ :- “ఇలివృ త్తము; వసువు కథ అన్న మాటలు సమానార్థకములుగా సంస్య తాలంకార శాస్త్రములో దుపయోగింపబడి యుండుట ఎల్లరు నెరిగినచే.. ఇతరులు వస్తుకవిత అన్నదానినే సన్నయ కథాకవితి అనెనని ఊహించుట నులభముోో

(శ్రీ ఇంద్రగంటి “నన్న + కథా + గ(వసన్న) + కవితా + అర్థయు క్రి అని పదవిభాగమువేసి (పసన్నమైన కథ యొక్కయు. (ప్రసన్నమైన కవిత యొక్కయు ప్రియోజనములతో కూడి యుండుట అని అర్థము చె్పవచ్చును”*

(ఈ పాఠమును మొదట 1968 సంకిన ఆచార్య ఖండవల్లి లన్నీ రంబనంగారు “లఖ్మీరంజన వ్యాసావళిలో (గహించినట్లు తెలియ చున్నది, 19%, 69 సం॥[లలో ప్రచురింపబడిన మవోభారత సంళోధిత (వతుల అది; అరణ్య పర్వములకు గల ఉపోద్దాతములో (శ్రీ డా. దివాకర్లనారు ఈ పాఠమునే గ్గహించరి. కాని 1970 సంశన సాహిత్య అశాడరూ వారిచే (పచురింపబడిన ఆంధిభారత (సభాపర్వ) పీఇక్రలో వీకే “పిసన్న కథా కలిళార్థయృుక్షిలో నారసోొ అను పాఠమును ఓగహించిరి)

కవితారీతరులు యో

ఓ (పసన్నకథా కవిశాగ్థ యుక్తితో నారసి :

(శ్రీ! వంగారి నుచ్చారావు. *“(వనన్నకథా శవికార్ధయు క్రితో నన నేమి! (_పసన్నమైన కథ, కవిశు అర్థయు క్తి యివి యున్నవా లేవా అని యమోచించుట గదా! అనగా సంస్కృత భారతమునక వరి మొవ భాసాంతకము నరసమెన శైలి, శవితలోని సౌళాగ్యము నరి మైన యర్థము ఇవి ఉన్నవా! లేవా? అని యమోచించికి ఉండుటనేక మే లనిరి, అని మరల వారు (వత్యుత్తర మిచ్చిరనుకొందము” 10

[ఇ౦ కవ్వరును ఈ పాఠమునకు వివరణము నియ్య లేదు. అంతే శాదుం. మిగిలిన అయిదు పాఠకాంతరములను గూర్చి కూడ ఎవ్వరూ పరిశీలింప లేదు] . పాఠక వివరణము :

(వసన్న కథా శలొకార్థయు క్రీలో నారసి :

ఈ పాఠకమునకు పాఠ భేదములు కలిగ/కవిత/కథిత/వివిధ/ మొద లైవ వానిచే కలుగుచున్నవి

ధనము సమయమునకు లేనివానికి దానియొక్క. అవసరము బాగా జెలియునుం అశ్లే నమానములోని శబ్దముయొక్క- సార్థకతను "జెలిసిషొనవలెనన్న ఆ కబ్బమును నమాసమునుండి తొలగించి (111%21- 40%) చూడవలెను ఇట్లా శబ్దమును సమానమునుండి తొలగించిన అ సమాసము యొక్క_ అర్థమునందు మార్చులేనిచో తొలగింవబడిన శబ్దము సార్థశము కాదని పూర్వార్థము వంధిల్లినిచోో అ శబ్దము సార్థకమైన దన్మి కెళిసికొన వచ్చును

ఈ పద్ధతి (వకారము కలిత కవిత వివిధ కథిత లను సమానము నుండి తొలగించిన =

ఆవనన్నక థా“కలిత'అర్థయు క్షీ వసన్న కథా, ర్థయు_క్తీ-అగునుం

624 నన్నయ భారతి ప్రనన్నకథా “కవిత అర్థయు క్తి (ప్రసన్న కథార్థయా క్షి -అగును, పినన్నక థాోకథిత అర్థయు క్రి (పసన్న కథార్థయు క్షి అగును, ప్రసన్నకథావివిధి అర్థయ్యుక్తి (పసన్న క థార్థయు క్షీ అగున్ను ఈ “ప్రసన్న కథార్థయు.క్షి అను సమాసమునకు వై పాదార్థ

ములను పొందగలిగివిమేని అఆయాపాఠములు “పసనన్న కథార్థ

యుక్రీ"కి సమానవైం అయా పాళములలోని తొలగింపబడిన శబ్దములు ర 4

వ్యర్థములగును “వనన్న కథార్థయు క్షీ" కి. అర్థము లీ [కింది విధములుగ

ఇచెష్నవచ్చు నుం కేం (పవసన్నమైన కథలలోని అర్థ్‌ముల కూర్చుం £. (పసన్న మైన కథయొక్కయు?ః అర్థముల యొక్కయా

కూర్చు క. (పసన్నమైన కథయొక్క_యు , (పసన్నమైన అర్థము మయొక్కాయు కూడికం ఈ అర్థములను, వివిధ పాఠములపై గల పూర్వ వా్థఖ్యానము లతోం గలిపి పరిశీలించి చూచీన;, పె సమాసమునందు “కలిత” “కథిత వ్యర్థశబ్బములని "తెలియుచున్నది. (శ్రీ డా॥ జొన్న లగడ్డ మృత్యుంజయ రావుగారు “కలితార్థయు క్షీ” కి “కవితార్థయు_క్రొకి ఇచ్చిన అర్థము లను కలివి “ప్రసన్న కథాళలితార్థయ్యు క్షీ” కి అర్థముచెప్పిన “పసన్న కథలతో కూడిన అర్థముల యొక్క. కూడిక” అగును. ఇచట రెండు కూడిక లేల?! “కలిత “యు క్ష ఇంచు మిం చుగా సమానార్ధ్థకములు, (కలితము = ఎజుగ బడినది, ఫపొందబడీనది; యుక్త = కూడిక, న్యాయము; ఉపాయము, అలంకార విశేషము, శబ్ద

కవితాకీతులు 625

మై అక్థములను దృస్టియందుంచుకొని "(ఫసన్న మెన కథలచే ఎబుగబడిన అర్థముల (భార తార్థముల) కూడిక” అని *పసన్నకథా కలి తార్థయు కిక అర్థము చెప్పవచ్చును. అయినను, ఈ అర్థమును (పసన్నకథి-ర్థయు క్తి నుండియు పొందవచ్చును

వై పరిశీలనము వలన 'కేలిన విమయమ్ము + ౪1, పాఠముల కన్న "వేరు పాఠము (గహింపదగు నని,

“(ప్రసన్న క థాకలి కార్థయు క్తి" అసాధువని శాదు. ఒకదృష్టైతొ చూచిన సాధుపాదము, దీని నాలంబనముగా చేసికొని వెలసిన నన్నయ కవికారీతుల వివరణ లన్నియు వశకోణ పరిశీలనమునకు పరిమితమై నట్టిమే. (శ్రీ గొబ్బూరి వేంకటానంద శాఘవరావుణారి “నన్నయ భట్టు-విజ్ఞాననిరతి,” (శ్రీ డా॥ 'వేంక శుశ్వర్లుగారి "0111021 91- 10300%)/ ౦ క0281200%, (శ్రీడాః వీ వేంకటరాజుగారి “మహా భారతము--ఉపాఖ్యాన త_త్త్వముః” (శ్రీ డ1 వి, వి, ఎల్‌. నరసించో రావుగారి “నన్నయ కవిళ్వము = అతుర రమ్యత మొదలైనవి భిన్న భిన్న దృక్కో-ణ పరిశీలవములుం. ఇను, పంప-నన్న య తులనాత్మక పరిశీలనము, ఆంధ మహాభారతము - అధ్యాత్మిక తత్వము, నన్నయ- పురాణ కథాకథన దశత నన్నయ భారతము-- సీిశాన్త్రృము, మొద లగు వివిధ విషయములపై పరిశోధనము జరగినగాని నన్నయయొక్క_ బహుముఖ (జ్జ "తెలియదుం (వసన్న॥ థా కవిళార్థయుక్షీలో నారసీ :

సంకోధిత (పతిలోని ఈ (వఛాన పాఠమునకు వావిళ్ళవారి (వతిలోని పాఠము ఆధార మని సంపాదకులు తెల్పినారు. కాని వయే 'శాళపత (వతులు ఆభారములో తెలుప లేదు. సంశోధిత (పలియందు=

(పనన్నశథా క్షే కవిలౌర్థ కి యుక్తిలో కి నారసి,

(79)

ఓం నన్నయ భారతి

1. కలితా -- గి-ద-న-మంయంల-వ-వా, కవితార్థయు క్రితో- వీ, ఇది 89 (ప్రతులలోని పాఠము,

వివిధార్థయాు క్తిం(హొన్ని(పతులు కథా కథితార్థ-కం చొ శవితార్థ తత్త్వ “మొ స్సారసి=టీ.

ల! తత్త్వము న్నారసి= ఉర యు క్రితో _ ఈఆళఎువ్‌, ఓ, కైక, చాజ టండు సప. బమయంవంశకువు

8. లోఠొరసి _ ఆ.ఈ.ఎంవ.ఐ.ఒం = అని కలదు.

ఇది ఇట్లుండగా “నన్నయ కవిత్వము = అమర రమ్యతో (వుట-1) లో “కవి తార్థయా_క్రిలో నారసి- 29 (పతులలోని పాఠము అని (పచురింపబడినది. ఇందు “వివిధార్థయు క్రి"అను పాఠముమృగ్యముం ఇశ (శ్రీ, ఇందిగంటివారు కూడ అధిక (పతులందున్నది “(పసన్న కథాకవి'తార్థ యుక్కీలో నారసి” అని ఎట్లు గ్రహిందిరో తెలియుట 'శేదు, 'వమాదోధీమ తౌమపి,

ఈ పాఠమును విశ్వనాథవారు “కథాకనితి నన్నయ నాటికి శేదనియు, సమంజసముగా లేదనియు అంగీకరింప లేదు.1 (శ్రీ) దివాకర్ల చారు ఈ సమాసము దూరానేయముగా నున్న దని విశ్వనాథవారితో శీభవించి.కి (శీ ఇం్యదగంటివారు ఈ పాఠము అధిక _వతులందున్న దనియు, అర్థపున్టి కలదనియు (గహించిరి. (శ్రీ) మృత్యుంజయరావు గారు అభేద భావముతో శవితార్థయు ్రీని కవితార్థయు క్షిని సమర్థించి “పసన్నకథా కలిళార్థయు క్రీ” నే ప్రధాన పాఠముగ (గ్రహిం చిరి.31

అధిక (పతులందున్న పాఠమునశే (పాభాన్యము నీయదలచిన, అది, '(పసన్నకథా కవితార్థయు_క్రితో నారసి అగు నేశానిి “(పసన్న కథాశలిళార్థయు క్రీలో నారసి కాదుం

ప్రస్నకఖాకధితార్థ యుక్రీలో నారసి :

పాఠము. కొ, చొ. (ప్రతులలోనే కలదు, పరికోధిత ప్రతిలో

కశవిళతారీతులు 62 “థి తార్థ యుక్తి” అను పాకాంతరమునిచ్చు 'తావున (₹0601 1040) “క థాశ థితార్థయు క్రి” అని ము(దితము 1%, పాఠాంతరమును యఖా శథముగ గైకొన్న చో ఛందోదోషు మేర్చడును,

“కథితొ మనగా చెప్పబడినది “(పసన్న ముగా చెప్పబడిన కథ యందలి అర్థముల కూర్చు” ఆని సమాసార్థము,

సూతుడు శౌనకాది మునులప వినయావనతుండ్రై నమస్కరించి శాను 'వురాణపుణ్య కథాకథన దమయుంి డని చెప్పెను. *నూతునకు క ఫాకథన దతతి అను విశేమాము సంస్కృత భారతమున లేదు- “లోమహార్ష ణపు(త ఉ_గ(శవాః నసూతః పౌళరాణికో నైమిశారల్యే శౌనకస్య కులప లే వ్ర్వ్వ్యాదోవార్తి శే న్మశే బుమీనభ్యాగ తానుపల స్టే (శట] వ్లోక) తెనుగు భారతమునం బే కలదు, ఈ “కథాకథన దతుతి నన్నయ దని భావింపనగును. అట్టిచో “*థాకథిళార్థ యుక్తిని మరల వెప్తుట వలన (సయోభనములేదు. అంకేశాదు, ఈ పాఠమునకుంగల అర్ధము “పసగ్న కథ్యర్థయు క్రీ" అను నమాసార్థమునకు సమాన మగుటచే *కథిరి శబ్దము వ న్టమగు చున్నదిం

“పసన్న కథాశవిళార్థ త _త్వీమున్నారసి; / మొప్పారసి"

ఈ పాఠములకు (వసన్న మైన కథల యందలి శవిశార్థ తత్వ మును విచారించి కవిళార్థ త త్వేముయొక్క గొప్పదనమును విచా రించి అను అర్థములు శెప్పదగును. ఇందు కవిశ్రార్థ తత్త్వ మొప్పారసి అనునది “కవి తార్థయు క్రితో నారయుటప సమానము,

*లోనారయూు 'అరయుట కన్న అధి కార్థలోధకము. కావున [11వ పాఠము 121 వ పాఠముకన్న మెరుగు * వ సాఠమునం దులో శారసి” అని కలడు. “లో తారస *లో నారసో ఇంచు మించుగ నమానములుం

(పగన్నకథా వివిధార్థ యు కిలో నౌరవీ ';

429 నన్నయ భారవి ఈ పాదము కొన్ని (పతుంం దున్నట్లు సంశోధితపతి తేల్చు చున్నది, పొసన్న మైన కథయందలి వివిధార్థముల కూర్చు అని పాళా శ్ధ్‌ము, నివిధార్థములనగా, స్థూలదృష్టికి గోదరమగు కౌరవపాండవ్రుల కథ నాం౦బనముగు చేసికొని అందు కూర్చబడిన ధర ఛౌత్రునీకిశాశ్రు నన్నయ తెనుగు చేసిన మహాభారతమునందు వివిధశాన్ర లక్షణము లున్న వనుట జగద్విదితేము - (చూడు, ప, ధర్మత _త్వజ్ఞలు) సంస్కృత భారతమునందును గలదు _ ధర్శశామార్థ శాస్త్రాణా శాస్తా?.శీ వివిధానిచలోక యాతా విధానం చ సంభూతం దృష్టవా నృవిః (1.147 శ్లో) వ్యానభారతమున కథ అను స్యూతముగ నడువదు. సన్ని చేశ వునరావృతులచే, 'వేదాంతాధ్యాత్మిక స్తోత) విషయ శ్లోశములచే కథ "తేలిక (పనన్న మూగాజు. కథాకథన దమేడం, “నానారుచిరార్థ సూక్తి నిధి ఆయిన నన్నయ తన బుద్ధి బాహులలముచే బారత భారతీ సము (దము నీది అచట లభించిన “*ళృష్ణార్డనో త్తమ నానాగుణ క్షీర్తనాక్ట ఫలమైన (పనన్న భారతశథను మనకందించినాడు, ఇది కొరవ పాండ వుఎ చరిత) మాత్రమేశాదు. వ్యాస హృదయ ప్రతిపాదిత వివిధార్థ యుక్త రచన, జిజ్ఞాసువులు; సారమతులునై న ళవులు, "వేయికళ్ళతొ లోనారసి వ్యాస పహ్యాదయము నెరిగి మేలనవలెనని నన్నయ భావన. “అఆయుమ్యం చితివోన వస్తుసముదాయం బై హీకాముషీ. ఖ్‌ (చేయః ప్వాట్సి నిమిత్త ముత్తమ సభా సేవ్యంబు లోకాగమ న్యాయైకాంత గృవాంబునాం బరగి నానా వేద "వేదాంత వి చ్యా యుక్తంబగు జానింజెప్పం దొడలౌన్‌ త ద్భారతాఖ్యా నమున్‌” (అది. కీ-'$) అని మహాభారత స్వరూపమును నన్నయ లెలిసినాడు,

శవితారీశులు 4909

మహాభారతములోని ఇతి వస్తు సముబాయము నన్నయ రచనలో (పసన్న కథగా పరిఢవిల్లి నది. *నానా వేదవేదాంత విద్యా యు_క్తంబగు విషయము, “*వివిధార్థ యుక్షీ'లో "తెలుగున నెలిగినద్ని ఈ పద్యములోని ఇతిహోస వస్తుసముచాయము “నానా వేద వేదాంత విద్యాయు క్తంబగు డాని భావముల సంశీ.క్తీకరించిన (పనన్నకథా వివిధార్థయు క్షి అగుచున్నది,

భారతము ఆదరణీయసార వివిధార్థ గతిస్ఫుళణంబుగల్లి యష్టౌ దశపర్వ నిర్వహణ సంభ ఖలమై పెనుపొంది యుండెనని తిక్కన ఇెప్పినాడు* ఈ పద్యములోని “*వివిధార్థగతి సంశోధిత (పతిలో “కవిళార్థగతి అను పాఠాంతరము గలదు. ఈ పద్యములోని *సార వివిధార్థగతి '“ప్రసన్నళథా వివిధార్థ యుక్షి'ని తలపించుచున్నదిం ఆంచేశాదు. *వివిధం సంహిళాజ్ఞానం దీపయంతి మనీపి ణః (11-151) అను భారత శ్లోళార్థము “వివిఛార్థ గతిస్ఫురణ మే" “వివిధాస్థయు క్షీ క్రి మూలముగా నున్నది

న్యాసముని (పణీత్‌ పరనూర్థమును తెల్లము చేయుకక్షి (పసన్నకఖా వివిధార్థ యుక్తి శే కలము కవితార్థయు క్షి, తత్త్వార్థ యు క్షి, కథాతార్థయు. క్కి వ్యాస వృాదయనును "కలుపవు, ఈమూడిటి కన్న “కలితార్థయు క్రి అర్థవంతమైనది.

“కూ” ధాతు నిష్పన్న మైన “కవికి, వర్శించునాడు అనిఅర్థముః అంలేశాక దాగియున్న దానిని (పకాశవంతము చేయువాడు, సర్వ మును వ్యక్తము చేయువాడు “కవి అని యాస్కా- చార్యులు నిర్వ చించిరి.

విశ్వా రూపాణి (పి ముంచళే కవిః

'వాసావీ ద్శ్యదం ద్విప టే చతువ్చజే

వినాక ముఖ్యల్‌ సవిళావ రేణ్యోఒను

'్రయూణ మువనసో విరాజతిః

680 నన్నయ భారతి

“విశ్వాని సర్వాణి రూపాణి రూపవ స్తు అస్థేషు (పతిముంచనే అబధ్నాతి ।; తయోపఘభ్నన్‌ రూపాణ్యావిః కుర్వన్‌ | కవిః! (కాంత చర్శనః । అథవా కవతేః దాతోః గత్యర్థనస్య కవిః గచ్చత్యసౌ నిత్యం” క4

వై అర్ధమును బట్టి *“ఆనన్న కథా వివిధార్థ్‌ యుక్షిలో నారసి" పాఠమునకు ఈ (కింది విధముగ అర్థము చెప్పవచ్చును.

(పసన్నమైన 'శథయందు / వర్శింపబడు / గుప్తమైన దానిని (ప్రకాశవంతము చేయు / సర్వమును ధ్వనింపచేయు / ఖార'ఆార్థముల కలయికను సారమత్నులై న కఏీం దులు లోనారసి మేలనగలరుం

సమన్వయదృష్టితో మూాచిన, (పసన్నకథా వివిధార్థయు, క్రీలో నారసీ (పసన్నశథా క విత్రార్థయు క్తిలో నారసి పాఠములు మిగిలిన పొళముల అర్థములను తమయందటిమిడింప 'జేసిటొన సమర్థమైనవిగా మన్నవి. ఈ రెండింటిలో “వివిధార్థయు_క్తీ” గల పాఠమునకు అర్థము స్పష్టముగానున్నది. “ఠవీతార్థయు క్తి'గల పాఠమునకు అర్థముుమనము వ్యాఖ్యానము చేసిళొనుటమై అఆధాకపడియున్నది. పాఠాంతరము 'లేర్చడుటకు వి/లి, లో/తో, లకు అవకాశ మెక్కువ, కవిత/వివిధలకు తక్కువ. ఈ ఒక్క. విషయము మినపో *“(_పసన్నకథా వివిభార్థ “యుక్రిలో నారసి పాఠము సంజసముగ నున్నది.

ఈ (పయత్నము వివిధ పాఠరములను, వానిపైగల వాదోప వాదములను ఒకచోట చేర్చవలెననియీ కాని, పాఠముల సాధుత్వా పాధుత్వములను నిర య'౦పవలెననికాదుం_ పాఠ మేదైనను నన్నయ కవితా స్వరూషమును దర్శించి ఆనందించు వారికి కలుగు నష్టము లేదు నన్నయ నర్ధ్‌ము చేసికొన లేనివారికి కల్లు లాభమునులేదు. ఖారత పర మార్థమునకు భంగము వాలిల్ల యూ

కవితారీతులు 681 అఖభస్సూచి కలు:

1. నన్నయగారి (చసన్నకథా కలితార్థయు క్షీ వుట 19

ల్సి అంధ -వా బృయారంళదక (నన్నయ భారతము) వుట 704

8. వ్యాసభారతము - నన్నయ పరిష్కారము. పుట శక్‌

ఉ& అంధసాహిత్య చరిత్ర సం్యగవాము, వుట 156

క, వన్నయగారి (పసన్నకథా కలి'ళార్థయు కీ పుట 18

6, అం ధవాబ్బయారంభదక, వుట 708

7, వ్య్ధాభొ-న, ప, పుట కీ?7

8, అరణ్యపర్వ సీం. పుట 18 (ఆం, ప్ర, సా, అ. (పచురణ)

9. సారమతి నన్నయ, వుట $€0

10. అంధ్రవాబ్బయ చరితము (1980) పుట 197

11. వ్యా, భాను వుట 4738

12. అంధిభారతము (అది సభాపర్వములు నంకోధిత (ప్రతి: 'చథమాశ్వాసము 26వ పద్యమునకుగల పాఠకాంతరము)

13. విరాటపర్వము (సంకోధిత (పతి) (ప 6 పద్యముః

కతు సల8 0 *10%8. 886 | 1116 2117 30008) 52091316 & 9221711 505168. 0. పఓనాా?. 2016 ఈ వ్యాసమున సంస్కృత భొారళక్లోకములసంఖ్య భండా

ర్కర్‌ 'ప్రతినుండి ఇయ్యబడినదిం

నన్నయ భారతంలోని ైశవలీలలు (శ్రీ రామడుగు వెంక పేశ్వరశర్మ.

మానవ జీవితంలో ైశవదళ పరమ రమణీయం ! కల్లకపటా శెజుగని మనస్సులతో మసలుకొ'నే సమయ మది! ఒకసారి శేరింతలు, ఒక పర్యాయం' కలతలు మరోపర్యాయం కలవరింతలు, కలబోసుకునే శాల మది! నవ్వుల వువ్వులు రువ్వుతూ ఉన్నట్లాండి కన్నీళ్ళ మధు (నవంతులను, అంతలోనే వాకఠాత్తుగా ఉత్సావా రురీతరంగాలను (పవహింపజేసే వాతావరణ ముది! ఇట్టి అనుభూతీ (పధానమైన ఈ శేశవ దళ మానవ జీవితాలకు దర్చణరూపంలో వ్యాఖ్యాన పాయ మైన సాహిత శిలోః విశేషించి మన అంధ) సాహిత్యంలో చోటు చేసుకుంది! ఈ న్రైశవ లీలాభివర్శిన వర్ణ నగా (పబంథ పర మేశ్వరుని అసమాన సృష్టిలో సవాజత్వాన్ని వుణోవుచు ఎకపన్నప్పటికినీ అంతకు ముందు కవిరాజ శిఖామణి రచించిన కుమారసంభవ కావ్యంలోనూ, ఇంకనూ అంతకుముందు నానాడచిరార్థ మ-క్ర్రీ నిధిమయైన నన్నయ: భట్టారకుని మహో భారతంలోనూ సముచితరీతిలో నిర్వహిం చబడ్‌ంది! అంధిసాహిత్యంలో అదికావ్యం నన్న య భారతమైన్వా అది సాహీ '్యానికి శేళవ దశమాశం కాదు; అలాగే ఈ భారతంలో శ్రేశవ దశాలీలలు వుష్కలంగా వర్ల్‌ నాత్మక దృష్టితో సమకూర్చబడక పోయినా, ఇందు కేశవ చేష్టా పస్తావన అసలు లేశపోలేదు, ఆదికవి భారళలలో ముచ్చటగా మూండు నాలుగు చోట్ల మాతమే ఉన్న శైశవ చేష్టా విశేషాలను నిన్పష్టంచేయడమే (_పస్తుత వ్యాసమున

అఖ్యానశై లీ _పధానమైంన అదికవీ భారతంలో వైశవ చేష్టా (పస్తావన మొట్టమొదటగా ఆదిపర్వం దుష్యు-తో పాఖ్యానంలో

కవితారీతులు 888 చేయబడింది! మొదట దువ్యంతుని గుణగణాలను వర్షిస్తూ ఆతని 'చాల్య చేష్టలను కవి యిట్లు 'లెలిపెను ;- శ “గాలవారి "ముల బక్హైడు, లీలను విమమాటలీ చలిత శేన8ి శా ద్దూలేభ శరభములం దన 'బాలత్యమునంద యెగెచుపట్టుచు మరియున్‌ ఇది అమూలకము. . విమ్థుట ఈ ఉపాఖ్యానంలోనే “కణ్వ నిర్వర్శిత జాత కర్శాది (కియాశలాసు- డై *న శాకంతలుని నానాశైశవ (శ్రీజలను కవి యిట్లు (పస్తావించెను వలా “అమితో(గాటవిలోనం (గుమ్మురువరా వావ్యాళ శార్దూల ఖ డమ చేభాదులం బట్టి ₹చ్చి ఘనుండై క ణ్వా(శ్రమోపాంత భూ జములందోలిన క్ష ట్టుచుం బలిమిమై శాకంతలుం డొప్పెవ న్యమ బేభంబుల నెక్కుచుం దగిలి నా నానైకవ (శ్రీడలన్‌'॥ దీనికి మూల మిది ;= వడ్వర్ష వవ టెలః నః కణ్య్వా(శమపదం (పతి వ్యా(ఘాన్‌ సింవోన్‌ వరాహోంశ్చ గజాం శ్చ మహీషాం_న్తథా బద్ధ్వావృ శేషు బలవాన్‌ అ్మశమన్య సమన్తతః ఆరోవాన్‌ దమయం జివ (వడం ఏ పరిధావతిం ఇచటి శ్రేశివ చేష్టనుబట్టి మహాన _త్వీ విమయంలో భరతుండు తం[డిమైన దుష్యంతుని పోలికను వుణికి వుచ్చుకొనెనని 'తెలుసోంది 1 భరతుండు తం్మడికి తగిన కుమారుండని 'కెలువుటకును 'జీశనామము కుమారుండైన భరతునకు తండి? యొద్దనుండి సంకమించెనని వివరిం 80

694 నన్నయ భారతి చుట పఠా_క మోచితమైన దుష్యంతుని బాల్యవర్శ్యనం కవి చేయడం జరిగిండి !

ఇక భరతుని విషయం :- మూలాను వాదముల రెంటనూ చాలభరతుని పరాాశమ సంబంధమైన శీరోచితమై వైశవచేస్ట అభి వర్శితమైంది! మూలంలో భ రతుండు నానాశె కవ (శ్రీడలను చేయునప్ప టికి ఆరు సంవత్సరముల వయస్సుగలవాడని 'తెలుపంబడెను. అనువాద మున నన్నయ ఈ విషయమును న్పష్ట-గా చెప్పక పాఠకుల ఊహకు వదలను, మూలంలో భరతుండు కేవలం “బాలూ అని పేర్కొనం బడగా, అనువాదంలో నన్నయభరతుని *“శాకుంతలుడని పేర్కొ నిను. ఇట్లు చేర్కొనలడుటలో కథాం స్ఫూర్తి యొకటి గమనార్హం, భరతుండు జన్మించి ఆరుసంవత్సరమువైై ననూ దుమ్యంతు( డిదివరకు 'శానన్నమాట _పకారము శకుంతలను తన రాజధాని కింకను రప్పిం చుకొన లేదని సూచన కావుననే భరతుండింళనూ లోకులదృష్టిలో జాష్యంతి శా లేదనియు, శౌకుంతలుండంగ-నే ఉన్నాడనియు శవి భావన, ఇట్టి కథాంశ స్ఫూర్తితోలహాడిన విశేషణ పదప్రయోగము నన్నయ (ప్రసన్న కథలోని అర్థయు క్షీ సంబంధమైన చమ తౌ-రముః ఇంతకూ నన్నయ ఒక్క- విశేషము ద్వారా సమగ కథాస్ఫూ ర్తిని పాఠకులకు గలిగింప చేయుట ఇందలి విశేషం :

ఇక అనువాదమున భరతుని ఏరోచితమైన కె శవ (క్రీడను తదను కూల తేజస్ఫూర్తి మంతమెన మ_్తేభవృ_టత్తము నందభివర్శించుట అనునది ఒక ఛందళ్శిల్బ్ప రచనా వికేషమై నన్నయ (సన్న కథా శలికార్థయు కిని అమరమైన రమ్యతతో చాటుచున్నది; మూలంలో భంతుడు మృగములను పట్టి బంధించి ఉంచినది ఎవరి ఆశమము లందలి భూజములనో న ఎఫ్టముగా చీర్కొనబడ లేదు; కాని నన్నయ ఇట కణ్యాశమోపాంత భూజములకని జేర్కొని వెనుక వరించిన

కవితారీతులు 685 కణ్వా(శ్రమగత కాంతరసస్ఫూ ర్తి గల్గిన “శ్రవణ నఖుబుగా సామ గానంబులు చదివెడి ఛుకములం జదువు తగిలి...” అను పద్యమును పాఠకలకు కవికి తెచ్చెను, ఇట్లు క్గప్తికి కెచ్చుటలో ఒక (వయో జనము గలద్యు ఆ (పయోజనమిది :- అంతటి శాంతరనమునకు స్టాన మైన కణ్వా(శ్రమమునుగూడ తన శ్రైశవ (కీడలచే మృగములను "బాధించు రూపములో నచటి వాతావరణ పరిస్థికినే భరతుడు మార్చ గలై నను విషయము. లెలువుట్స మరియు భరతుని వీకోచికమైన నేశవ (శీడాధిక్య మెట్టిదో అభివ్య కృ మగుటయు కదాగతి [పయో జనమే! కావుననే అచటి మునులు [భరతుని చేష్టలను గమనించి సర్వ దమనుండను పేరును వాని "కేర్చజచిరిి ఈ విషయము మూలానువాదే +గంథముల రెంటను చెప్పంబడెను, ఇట్టి కథా గత యయోజనము లతో, భావానుకూలచ్చందః (పయోగ వైశిష్ట శముతో ఈ భరతుని వేశవ చేష్టా (పస్తావన విశిష్ణమె శారద ర్యాతివంటి నన్నయ కవితశే అతుర రమ్యతను నంతరించినదం ఇక తరువాతి శైశవ చేస్తా (వస్తావన కురుపాండు కుమారుల

'బాల్బకీడా ఘట్టమున సుమారు మూడు నాలుగు పద్యములలోం గావింపబడెను, ఇంబెక్కువగా భీమసేనుని పరాక9మొద్ధత్యమునకు 'వెంప్‌న (కీడా విశేషములే.

“గిలుఫునెడ, నేయు నెడ వడిం

బజుచు నెడం బెనంగు నెడ నపారఒలంబుల్‌

'మెజయు నెడ భీమునకు నం

దొజుం గీడ్సడం దొడగి రుద్ధతులు రాబసుతుల్‌" ఠం “ఇత్యాదిగా వర్శి తములయ్యెనుం మూలనమునంగూడ

“జే లవ్య్యభిహరణే భోజ్యే పొంగు వీళర్ణ గ

ఛ్నార్త రాస్ట్రాన్‌ భఛీమసేనః సర్వాన్‌ స పరిమర్షతి

6960 నన్నయ భారతి ఇత్యాదిగా ఇప్పబజెను. ఇచటి మైశవచేస్టా (పస్తావనలో భావిభారత కథా బీజావాపము గావింపబజెను, భీముని పరా(శశమ సంబంధములై న చేష్టలచే దుళ్ళా సనాదులు బాధితుల ర. కావుననే తరువాతి వచనంలో దుర్యోధనుడు శకుని దుత్శాసనాదులతో భీనువధ కుపాయము విచారించెనని చెప్ప బడెను. ఇంతకూ కురువే[్యత యుద్ధము జరుగుటకు ే-తుభూతమైన అంశంగా ఇచటి భీముని శ్రైశవచేస్టా (పస్తావన గావించుట అనునది నన్నయగారి (పసన్నకథా కలిళార్థయ[క్తిలో. ఒక భాగం! భీముని (శ్రీడలను వర్శించుటలో స్వల్చాతయర పరిమిోమైన అచ్చ ళెను!గు పద ములనే సాధ్యమైనంత వరకు వ్య_స్తమైన ధోరణిలో *గిలుఫు నెడ నేయు నెడి... ఇత్యాదిగా (ప్రయోగించుటను ఇట్టి కొరవాదులను పరా కమ విషయమున నలయించుటలోని భీముని అలవోక తసము' స్పష్ట మగుచున్నది. మరియు భీముని పరా_కమ సంబంధమైన చాల(శీడలను విస్ఫృతి పరచుటలో సహజముగా పదవి_స్పృలిగల సీసపద్యము నుప ఊచయోగించుటలో భావానుకూలచ్చందః సయోగము వైశిష్ట్య్రంగల దనవచ్చును “*క్రూడి జల[ కీడలాడుచోం గడంగియా ధృతశాష్ట్ర తనయుల నతుల శక్తి లెక్కించియుం బనుం (డ నొప్కక్యం భుజమున నెక్కించు కొన వారి యుక్కడంగ గంచణ నీటిలో ముంచుచు నెత్తుచుః శాలింఛి తీరంబుచేరం బెట్టుం నోర ఫలాస్థలేవారల యొక్కి.న మాకుల మైైదళుల వీశలట్టి

శవిళారీతులు 637

వడిం గదల్చు' బండ్లు దడబడు వారల

తోన ధరణి మిందల దొరంగచుండ

నిట్టి పాట గాడ్బు పట్టిచే దుశ్శాస

నాదు లెల్ల 'బాధితాళ్ళు.లై 51 ఇట్టి కవితా విశేషములు సన్నయ (పసన్నకథా కలి తార్థయు కిలో భాగములే యగునుం న్‌

ఇక చివరి శ్రైశవ చేస్టా (పస్తావన అదిపర్వంలోనే బళ్లాసుర వధకు ముందు, (_బావ్మాణ వేషములతో పాండవులుంటున్న ఇంటి వారికి 'తాము బకాసురున కాజోరము కావలసిన వంతు రాణా వారు దుఃఖంచుచు “నేను వెళ్లెదనన్న వేను వెళ్లిదో ననుకొనుచుండ గా, వారి వీల్ల వానిని గూర్చి కవి పల్కె-డి విషయమున కట్లు గలదు-

• _ కూళుం గాగలించుకొని యేడు ఎచున్న వారల కన్నీళ్ళు తుడుచుచు

“చాలకుందొళ కొందొక కోలచేతం

బట్టళొని యేనరక్క-నుం గిట్టిచంప

చులుక వత్తు మీ రేడ్వగా వలదనుచు6

గలయ నూరార్చెం దన తొక్కుపలుకులొప్పుో వాని యవ్య క్ర నచనంబులు విని యందజు 'నేక్చుడిగిన నయ్యవస రంబున. .. దీనికి మూలమిట్లు గలదు -

రతః (పరుదికాన్‌ సర్వాన్‌ నిశమ్యాథసుత స్తయోః

ఉత్చ్ఫుల్ల నయనో బాలః కల మవ్యక్ష మ్ముబవీజ్‌ |

మారోదీ స్తాత ! మా మూఠతర్మాస్వ స్త్సస్త్వమితి (యువన్‌

(పహానన్నివ సర్యాంస్తా "జేకైళకం సోపనర్బతి।

తతఃన తృణమాచాయ (హృష్టవున ర్టువీత్‌.

అనేన తంహనిష్యామి 'రాతనంఫపురుపాదిక మ్‌!

608 నన్నయ భారతి తథాపీచేపాందుఃఖేన పరీతానాం నిశమ్య తత్‌ 'చాలస్య వాక్య మవ్యక్ష్తం వర్షం సమభవత్‌ మహాన్‌ మూలంలో వాలుంయ మారోదీస్తాత! ... తల్లీ! తండీ! సోదరీ! మో రేడ్వవలదని చెప్పును. కాని అనువాదమున బౌొలుండు వారివారి కన్నీళ్ళను తుడిచిన చేష్టమాత) మీ గలదు. ఇచట చిన్న విల్ల వానిచే మాటలు పల్కించడం కన్న చేష్టలు చేయించడంలోనే పాఠకుల నాక ర్షించేశ క్రి సహజంగా ఉందనిపించును. దీనివుఎన ఆ పిల్ల వాని అమాయికత్వం క రుణరసస్ఫోరక మైన ధోరణిలో అభివ్యక్త మౌతుంది. బాలకుని తొక్కు. పలుకులకు అనగా అవ్య_కృములగుమాటల కనుకూలమైన అలంతి అలంతి పదముల సంధా నము పైని పేర్కొనబడిన తేటగీతి పద్యంలో గలదు, బాలకుని స్వచ్చ వ్యృాదయమునకు (పతిబింబమైన అచ్చ తెలుంగిట సాధ్యమైనంత వరకు (పయుక్తమైనది. బాలకుని హృ ద్య్భావమున కనుకూలమైన లేటగీతి చృంద మిచట్మపయోగింపబడుట విశేషము, ఈ క్రైశవచేష్ట బాలకుని అమౌాయికత్యమునకు చివ్నామై హోస్య్యపవ _త్తి రూపమునం దారసబ్ధమై కరుణరనస్ఫోరకముగా వి శాంతి నొందినది. బాలుని అవ్యక్ష వచన ములకు వారానందమును వెందిరట 1! ఇదియు కరుణ రసస్ఫోరక మే! అనగా ఆ యింటిలోని "పెద్దవా 'రాబాలుని మాటలకు వడ్వ లేక నవ్వి రనుట ! ఇందలిభావము హోస్యాత్మకమైనను వతత్సంబంధమగు భావ నలో పాఠకుల హృదయాలను బరువెక్కి౦ంపంజేయు దయారసామృతే తరంగాలు అనంతంగా గలవు. ఉత్కుల్లనయనుండని బాలుని మూల మున వ్యాసుండు వర్ణిస్తే నన్నయ ఈ చాలునికి వ విశేషణమూ వాడ "లేదు. ఎందుకంళకు అ సమయంలో కవిమయెనవాడు పాఠకులదృష్టికి తీసికొని రావలసినది ఆ బాలకునిచేష్టగాని వాని రూపునేఖలు కావు గదా! “వన రక్కంను గిట్టి చంపుదు ననుబలో “నేనూ”అను శబ్దమును

కవితారీతులు 689 వవకారపూర్వకముగా (అవధారణాత్మకముగాా) అనగా “నేనే సంవా రించెదను. ఇతరు లవనరముతేోదను అర్థము వచ్చునట్లుగా కవి ఉప 'యోగించుటను బట్టి ఆ బాలకుని అమాయికత్వంతో కూడుకొన్న శౌర్యం ద్యోతక మౌతుంది. ఇట్టి సస్వసవృాదయ వ్యాదయావర్జక మైన శైశవచేష్ట యావదాంధ సాహిత్యపపంచంలో మరి న భూతో న భవిష్యతి ! అత్సరముల రమ్యతతో అశ్షరమైన రమ్యతనందుకున్న నన్నయ భారతంలోని ఇలాంటి శైశవ చేస్టాఘట్టాలు గోదావరి గల గలా పాజేంత వరకూ పాఠకుల హృదయ కువారాల్లో మనోవాశాక్టీలై చిరంజీవా.లై నిల్చియుంటాయి.

నన్నయ భారితము - వేద పతిపత్తి డౌ, జొన్న లగడ్డ మృ త్యుంజయరావు

పంచమవేద మనంబరంగిన సంస్కృత మహాభారతీము నాం(ధ్రీ కరించుటలో దాని వేదసమ్మితత్వమున కెట్టి భంగమును గలుగకండ మిక్కీ-లి జాగరూకత వహించినాండు నన్నయభట్టారకండు.. తెలుంగు భారతమున నట్టి 'వైదికభావమున క్కడ లోపము వచ్చునో యని నన్నయ మూలమున లేని పట్టులందుంగూడ వేద్యీపాధాన్యమును ఫ్థావీంచుచు వచ్చెను,

నన్న యకు వేదముఐ యొడలను, "వేదవ్యాసుని యొడలను సహజ ముగాం గల (వీతి గౌరవముగూడం బెలుం/గు భారతమునందలి యీ యమూలక వేద (పాభాన్య నిరూపణమునకుం గారణములని చెప్ప వచ్చును, నిజ(పభువగు రాజరాజు 2 దికమత వునరుద్ధరణాభిలాషము గూడ దాని కొక హేతువయి యుండవచ్చును. అందచేం. 'దెలు/గు భౌరతమునం జూపిన భక్షీపపత్తులను బట్టియు నన్న యభట్టారకలక్రు 'వేదములయెడం గల గాఢ్యసతిప త్తిని నిశ ఎయింపవచ్చును. అట్టి సంద రృము లీదిగువం జూపయిడును,

(9) తమ్‌శాదిష్టులై. పరీమీతునికడకు (బాహా ౫ వేపుధారులై వచ్చు నాగకుమూరులను నన్నయ యిట్లు వర్ణించెను,

చ “ద్విజవరులం గుమారుల నతిపియదర్శనులై నవారి బు గ బ్ట్‌ామ పద(కమంబులం (శ్రీయన్‌ గుణియించుచు వచ్చువారి. ..” అది. ద్వి, 196 ఈ వర్ష న మూలమున లేదుం ఇది నన్నయ వైదికాబార సంపన్న తను బెలువును,

కవితాఠరీతరులు మ! (ఏ శెలుంగు భారతమునందలి యష్టకుండం సుగతి దుర్గతి స్వరూపములను గూర్చి యయాతి నడుగ. దానికి యయాతి యతని కిచ్చిన సమాధానము* ఆ. “జేద ఏహితవిధుల నాదరించుట యూర్ధ్వ

గతికిం దెరువు; విధులం గడచి యెందు

నాంగలయుడిన వాని లోగక చేయుట

యథమగలతికి మార్గ మనిరి మునులు" (అది, తృ. 2280)

దీనికి సరియగు మూలము గానరామి నిది సన్నయ వైదిక ధర్మ్మవీతికి నిదర్శనము.

(11) (పచ్వేపిణి జాత్యంధుండు, సలివృద్ధుండు నగుతనభర్తను దీర్ధ తముం డనువాని నెటయేనియుం గొనిపొండని తన కొడుకుల౦ బంచి నవా రతని బంధనములతో బంధించి గంగలో విడిచిరి,

దీర్ధ్రతము! డట్లయి ఫ్రధనబంధనంబున నుండియు నుదాత్తాను దాత్త స్వరిత (పచయ స్వర భేదంబు "లేర్పడ సలతణంబుగా "వేదం బులం జదువుచుండె నని "లెలుంగునం. జెప్పంబడినదిః

మూలమున నతేం డట్లు "వేదములను జదువుచుండెనని చెప్పం బడ లేదుం

సో-ను(సోత _స్తదా రాజన్‌ ప్లవమానో మునిస్తదా |

జగామ సుబహూన్‌ బేశాన్‌ అన్ధ స్తే నోడు పేన హా 1

అది, 99-36 ఆతని యీ వేద పరనమును నన్నయ సముచిరేముగాః గల్ప్చించెను.

ఈ కల్పనము దీర్ధలేముని వీదానుర క్షీ నేగాః, నన్నయ వేద (తిని సైతము. (బకటించును.

(81)

649 నన్నయ ఫారతి (1) మూలమున శకుంతల దుష్యుంతునితోం బలికిన “అదిత్య చనా) వనిలోవ- నల్క్చో జ్యా రూమి రాపో హృదయం యమశ్చే 1 అహ శ్చ రాజి శ్చ ఉభే చ సస్ధ్యే ధర్మ శృ జనాతి సరస్య వృత్తమ్‌ ॥ అను న్లోకమునకుం “జెలు(గు = చం విమల యశకోనిధీ ! పురుషవృ_త్త్‌ మెజుంగుచునుండు. జూవె వే దములును, బంచభూళములు? ధరు ను సంధ్యలు, నంతరాత యున్‌ యముడును, జం(దనూర్యులు, నహాంబును రా(శియు సన హోపదా ర్థము; లివి యుండంగ నరుండు దక్కొ=న నేర్చునె తన్ను (ముచ్చిలన్‌! ఆది, చ, 80 మూలమున "వేది వ్యాసుండు పేర్కొనని *జేదములను నన్నయ చేర్చుట విశేషము, ఇది యాతంయు. తెలుంగు ఫారతమున "వేదముల కొనంగిన (పాధాన బ్రమునకు నిదర్శనము భగవంతు! డగు వ్యాసభట్టారకునియెడ నన్న యభట్టారకున కపార గౌరవము, కొవుననే మూలమున నాతని (ప్రసంగ మెచ్చట వచ్చినను, నన్నయ యాతనిని మూలాధిక ముగాం (బైశేంసించును, దీని ఇెన్ని'యే నుదాహరణములం జూపవచ్చును. మచ్చున కొక్క-టి. హీడించాసుర వధానంతరము పొండవులకడకు వ్యాసుండువచ్చి నప్పుడు నకాలము --= “ఆజగామ మహా(వతః ॥ పారాశర్యో మహా(పాజ్టో దివ్యదర్శీ మహాతపాః అది, 158. 1 అని మ్మాతేమే కలదు, ఈ సందర్భమున నన్నయ నిర్మించిన పద్యమును జూడుండు -

కవితారీతులు 648 ఉ, వుణ బ్రరీపోమయుండు, ముని పూజ్యుడు, (బహ్మ్‌ సమ(ప్రభుండు; (బ హ్మణ్యుండు టౌవృసేణ్య జల దాసిత వర్షుం డశేవు కిల్చిపూ

రణ్య దవానలుం డగు పరాశరనందను. జేగుదెంచె ద త్పుణ్య మయ స్వరూపమును బో లెంగరంబు మనోముదంబుగన్‌* అది. మ. క£8 అతండు పాండవుల పుణ్యచయ స్వరూపమాయన వచ్చెననుట యమూ౭కము, అతి రమ్యుము. ఇది యాదిమభట్టారకులయెడ నపర భట్టాంకులకుళల భ క్రి పారమ్యుముసకు నిదర్శనముః ఇట్లు నన్నయ 'ాను రచించిన తెలుంగు భారత భాగమున "వేదముల (పాధాన్యమును స్థాపించి భారతము -పంచమ'బేద మను చానిని సార్థకము చేసను బనానా. టే మననవ

నన్నయ వుహాథారతవు నాటక లక్ష్య లక్షణ సవమున్వయము థీ బుక్హొ శేషగిరిరావు పంతులు జనమేజయ నర్పయాగము +€ సంభాషణానుకూల్యము థీ క థాగమనత్వరీకరణము రంగమందలి పాతాల వాకో వ్రపవాక్యములవల్ల (ప్రయోజన మును సాధించు విధాన మేర్ప్చడుటయే నాటక [(ప్రయోజనమున కను కూలమగు కథాగమనము కనపడవలెను. కానిచో నాటక (దష్టలకు విసుగుపుట్టును. నాటక్ష పేతక హృదయముల నాకర్షింపజాలదుః కథాగమనత్వరీకరణమును చూఫు వాక్యోసవా క్యములు జన మేజయ సర్చయాగో వర్ష నమునః గలవు, స్థలము హా స్తినాఫురము, రంగము జనమేజయ చ(కవర్తి యాస్థానము. కొలువుదీర్చిన యాస్థానమున కుదంకుడు వచ్చి పరీవీ. న్న శేం్టడుడు తొల్లి తతకు నపకారంబున పంచత్వంబు నొందిన వృత్తాంతము జెప్పి రాజును సర్ప యాగము చేయం (శోత్సహించును. జన :- (మంతులణాచి) ఇది యేమి నిమిత్తంబు! విని విస్త రంబుగాం జెప్పాండుం మంతులు :- (పరీథీన్న గేం్యదు మరణవృత్తాంతము లౌ మెటింగినరీతిని నవి_న్తగముగం6 జెప్పి) అయుష్మంతుడ వై ల త్మీయుక 'బాల్యంబునంద మియన్వయరా జ్యూయ_త్త మహీభొరం బాయతభుజ నీవు దాల్చి తభిపి క్త/డవై,

కవిళతారీశులు 645 పెంచితి ధర్హు మార్గనునం బీతి యమొనర్చుచు ధాకణీవజన్‌ మించి తనేకయాగముల మానుగ దఖీణ లిచ్చి విఫవులన్‌ నించితి సజ్జన స్తుతుల నిర ్రలమైన యశంబు దిక్కు.లన్‌ సంచితపుణ్య సర్వగుణసంపద నెవ్వరు నీ సమానులే 1 కాదన కిట్టిపాటి యపకారము తేత్‌కుం చేకవిపసం బోధనంజేసి చేసె నృపవుంగవ నీవ్రు ననేకభూసురా పాదిత సర్పయాగమున భన సము సేయము తవకాదికా వోదరనంపహాలిన్‌ వుతవవహకో (గనమ్మగ శిఖాచయ-బుబన్‌ .

(జన :- కోపోద్దీవితుండై, సర్పయాగంబుం సేయ సమకట్టి పురోహితులను బుత్విజులను చిలువయబంచి)

చ, తనవిమవహ్ని మజ్జనక€ దతకు: డెట్లు దహింవె నట్ల యీ నును నవామి[త బాంధవబనుం డగు తతుకు ను(గవావ్యవా హనశిఖలన్‌ దహీంచి దివిజధిపలోకనివాసుండైన మ జ్ఞనకున కీయుదంకునకు సాధుమతంబుగ+ బీతి జేసెదన్‌.

వ. సర్పయాం బిట్టిదని శాస్త్రవిఛానంబు గలబేని వెప్పుడుః బుత్వి :- మ ల్త్‌| సీతిదర్ధమ కాంగ 'జీవవిసిరి శతం చిద్ర యన్యు లుర్వీత లేశ్వర దీని. జేయర్యు వింటి మేము ఫురాణ విఖ్యాత మాద్యము”. ., జనమేజయునివే సర్పయాగము చేయించి పాముల వంశనాశము చేయుట యుదంకు నుర్లేశము. ఉదంకుని వచనములందు (పమాణబుద్ధి యున్నను వాని నళా శ్ర్‌ళ్యేము లరయనిది. ఈ జన మేజయునివంటి చక్రవర్తి శార్యమునకు దిగుట పాడిగణాదుగ చా! ఈ యుదంతము

"తానెటుగదు, తనవా రెటుంగుదురుగాంబోలు, వఐా రీవచనములను

స్థిరపజుచినచో ధర పరిపాలకుండు గనుక అాను విచారణపై ని తేలిన

సత్యమునకు తగినట్లు నడచుకొన వచ్చును. జన మేజయుండు మంత్రుల

646 నన్నయ భౌతిర నడుగుటలో (పయోజనసాధవవిధాన మేర్పడుటకు సూచన గలదు, ఊహింపంబడీన (పయోజనమునకు సాధనవిధాన మేర్పడినంగాని కథా గమన మారంభముకాదు, “మంతులు "తామెజింగనది చెప్పుదురు తన వాశ్యములసత వము "లేటపడును. రాజునకు నిక యము. కలుగం గలదు” అని యుదంక్షుని యూహ, కార్యాచరణో త్పాహముచే ఫురి కొల్చ్బంబడి మనస్సునకు నిశ యజ్ఞానము కలుగుట (ప్రయోజన సాధన మునకు రెండవ మెట్టు, మంతుల వాక్యములు ఇట రెండురకములు : (1) పరీమీన్న నేం్యదుని దుర్శుంణ వృత్తాంతమును వి_స్తరించి చెప్పునవి. (2) రాజును ధర్ధుమార్ష (ప్రవ_ర్తకునిగ స్తుతించి యాతనిచే (పతీశా రము చేయింపం (బోత్సహించునవి. ఉదంకుని వాక్యము లీ గెండవరక ములో చేరినవి. మొత్తముపెని మం(తులవాశ్యములవల్ల శదంకుని వాక్యములు సమర్థ్శింపం బడినవి, కార్య్యాచరణమునందు పనిగల పాత) లొకదాని కొకటి యనుకూలపడిన లాని క థాగమనము త్వరపడ నేరదు, ఇట్టి పా_ళనుకూల్య మ్‌ ఘట్టమున గలిగినది. (ప్రయోజన సాధ నము మటియొక మ్మెక్టిక్కు.ను. రాజు కృతనిశ్చృయుం డగుటయు నాతిని నిశ్చయమునకు. గోపము తోడగుటయు నాతని వాక్యములవల్ల స్పష్టము, నిశ్చయశ్ఞ నమునకు రాగము తోడగుట కథాగమనత్వరీ శరణమునకు ముఖ్యము అయినను జనమేజయుని యొడ రాగమున కన్న ధర మునశే 'పాముఖ్య మని లేటలెల్ల మగుచున్నది. అది 'రాజధర్మ్శము, రాజులు లొందరపడీి కోపము 'చెచ్చుకోరు. నకారణ ముగ వారికి. గోపషమువచ్చి కార్యమునకు దిగిరా వెనుకంజ వేయరు: మననునకు నిశ్చయము కలిగీకలుగుటలో రాజు ఫురోహికులతోను బుత్విజులతో ను యోజించెను. ఇడి మూండన మెట్టు, బుత్విజుల నే శ్రములవల్ల యాగవిధాన మేర్చడినది. ఇది వాల్లన మెట్టు, (పయో జనసాధనము సన్నిహితమైనది. దీనిని వర్శించువాక్యములలో నన్నయ శవి సర్చ్పయాగమును కంటికిగట్టిన ట్లగపజువెను,

కవిళారీతులు $47

“ఇట్లు కృతనిశ ఎయుండై. జనమేజయుండు కాళి రాజవ్యు తిమయెన వపష్టయను మహాదేవ్‌ ధర్మ పత్నిగా సర్బయాగడీవీతుండ్రై కాస్తో పదిష్ట (పమాణలతణనివుణ శిల్చాచార్య వినిర్మితంబును యజ్ఞోప కరణా "నేక్యద్రవ్య సంభారసంభృతంబును (బభూత ధనధాన్య నుపూ ర్లంబును స్వస్వనియు_క్త (శ్రియారంభ సంభమ పరిభమద్చావ్మూణ నిషహంబునున్వైన యజ్ఞాయతనంబున నున్న”

[ఇచట కవి నన్నయ "వేదఫఘోష ననుకరించు పవి[తరవ (పాధాన్యముగ పదబజంధము౯ను కూరి ఏ యుండుట పా త్యానుకూల్య తుల్యమై యున్నది]

ఈ వర్మ నమువలన (పయోజన 'నచోదనము మొదలు (నయో జసానన్నత వజకును గల శథాగమన మెంతత్వరలో సెజు వేటినదో స్పష్టము,

పరమ భాగవతో _త్తేములు పూర్వము వింతత్వ శ్యతుత్వముల వలన పర మేళ గరునిలో నెట్లు లీనమైపోయిరో అస్లు వాకో్ళోపవాక్య ములును అనుకూల (పతికూల మార్గముల గభాగమనమున లీనము గావలెను. మాటల గూపమున కథ నడచిపోవలెను, 9ఇంతవజ కీవాకో పవాళ బ్రములలో ననుకూల మర్ష క శలదుం

అటు య్హ దీషీతుండగు రాజు వొద్దకు వారి విద్యానివుణుండగు పొరాణికుండు (వచ్చి) --

క, అనభూ యీ యజ్జి ము వీధి

సనాధ బుత్వి (శ ఎయోగ నంపూర్ష్మం బ

య్యునం గడచన గేరదు నడం

మన యడంగును, భూనురో త్తమ నిమి_త్తేమునన్‌*

అనెను, ఈ వాశ్యమున (పయోజనమునకు (సాతికూల్యము గలదు. ఈ వపొరాణికుడు 'పయోజన సాధనమునకు రంగ టాతి

646 నన్నయ భారతి కూల్యము సాచించెను. ఇది “వాద విద్యానిపుణుండై వి” యను విశే షణమువల్ల నూవ్యాము. బుత్విక్కు లాతని మాటలను సరకుగొన నైరి. తమ (పయత్నములందు నూతనోత్చాహులై6. కాగా (ప్రయో జనము (పతికూల మార్గమున నైదవ మెళ్టైక్కును. సర్పము లగ్నిలో పడంజొచ్చినవి. ఇంతవజుకు నన్నయ భూమియందలి చర్యను వర్ష నలో నిరూపించెనుం. వివిభేం (దియ(గాహ్యు మగునటుల నర్థముల వర్శించు టయు, వాని నిరూపించుటయు ఇవి దృశ్య కావ్య లక్షణములు, ఈ గుణము రూపములందు్కు వేపు భామల వలనను, సీనులయమర్నుల వలనను, అభినయము వలనను తేటపడును. భాపామయమగు వర్శన మున నిర్యదియ (గాహ్యత్వము (56039201810653) వలన 'తేటపడును. నభోంతేరాశమున నా యుత్తీర రంగమున నప్పుడెట్టి విచిితములు పుక్రైనో నన్నయ యిట్లు దెల్బను. కం ధరణి సుర మంత హోమ

స్ఫురణను వివళులయి భూరిభుజగ (పభు లొ

డొరుః బిలుచుచు నధిక భయా

తుర్తులై కుండాగ్ను లందు దొంగిరి పెలుచున్‌,

ఇందు ధరణీ. .. స్ఫురణను” “2ఒందోకు వీలుచుచు” అని పర్శించుటవల్ల (శ్రోతల కానాక్యములు వినబడుచుండిన క్షే యుండును, ఇది కర్మ (గావ్యాత్వము. “వివశుళ్రై” “అధిక భయాతురుళై” “కండాగ్నులందు దొలిలి అను మాటలనుబట్టి యా పడుచుండిన పాము లేలపడినవో "నేత (గావ్యూము చేసికొనవచ్చును. ఈ గుణ ములు పాములను వర్ణించిన యితర సద్యములలో౯ గూడం గలవు ఎట్లనిన వి

అతి వేగాకులచిక్తులై పడి దుడాత్తాశీ విపాగ్నుల్‌ సితా

సిత వీళారుణ వర్ష బేహులు నవానృ_గ_క్త న్మేతుల్‌ మహా

కవితోరీతులు 649 న్నతు "లేక (శి పంచ సప్త నవ నానామ_స్తకల్‌ పల్యు రు ద్ధత నాశేంగ దులు (్రహ్ముదండ వతిన్నార్హి ధ్వానులై

వహ్నీలోన్‌*

“ఆ_రృధ్యానులే * ఆని యున స్నదిః కర్ణ గాావ్యాము కలిగిన దంత యును నేషశ్మగాహ్యుము.

తడ(బడ బడియెడు రవమును

బడికాలెడు రవము గాలి పలు తేజగల (ద

ప్పెడు రవమును దిగ్యలయము.

గడుకొని (మోయించె నురగ శాయోత్థితమైం

ఇది యంతయు కర్ణ గాఇహ్యూము. ఇంకను కర్ణ "నేసే టావ్యూ త్వము నుదావారించెను

తతుకు డతిభీతుండై

యాత్సణముని నరిగె సురగణాధిప నన్నున్‌

రతీ.ఫువు రశీంపుము

రతింపుము యనుచు నప్పురందరు కడకున్‌.

(ప్రయోజనము కథాగమనత్వరీకరణ మార్గమున సాఫల్యము జేరనున్నది. ఇది ఆజవమెబ్టుం రూపకములు ముఖ్యముగా కర్ణ నేత (గావ్యములు, అవి కర్ణ న్మేత పేయన్యూలై నచో వృాదయము సరి కట్టును ఈ వర్ష నములం దిట్టి గుణము మాతే గాక శార్య గమనముయొక్క_ త్వరితమును (3% 0% 201100) సూచింపబడు చున్నది. నభోంతిరాళిమున --

అతులోర్వీసుర ముఖ్యమం(ఠతహుతే మాహాత 1ఫ్రంబునన్‌ చానవ చ్యుతుడై ముందర తతుకుం డురు విపార్చుల్‌ దూల వాత్యార యో ద్ధతి మద్ధూత వివర్థితాయుత బృహదన్దావాగ్ని వోలెన్‌ విచే ఫ్టితుండై మేఘ పథంబునన్‌ దిరుగుచుండెన్‌ విస్నితుల్‌ గా జనుల్‌

(82)

650 నన్నయ భారతి ఇది (వయోజన సాధనమున చేడవమెట్టు ఇంతలో నా స్తీకుడు

నర్పయాగ రంగమును (బవేశించును ఈతని యుస్రైేశము _(పయోజ సమునకు (పలికూలము, నర్చయాగము నావి తన బంధుజవంబులగు నురగుల రత్నీంప నీతని యాశయము, ఇతండు మంచి లౌక్యుండు. ఆ రంగమందున్న యం౦ందజు యను్యు[గహము వలన గాని తన యభీవ్టము నెజువేజ నేరదని యెజుంనుం (పలతికూల నాక్యము లాడినచో వాని (పయత్నీము దృఢ పడును, తన కార్యమును భగ్నమనగును, వారి (పయత్నము నిరోధింపంబడుటయీ తన వపయత్నము 'నెజవేలుట పౌరాణికుని (పతికూలవాక శ్రములవలన కథాగమనము త్వరపడినది, అ్తీపని వాక్యములు (పతికూలము లైనచో కథాగమనము (అనంగా తత్షకుండు చావకండ యాగ మాపండుట) త్వరపడదు. కనుక న్నాస్తీ కుని వాక్యములు సానుకూలమ్నులె రంగమునందలి యుల్ల పాతల యాభిముఖ్యమును సమకూర్చుకొన వలయును. కనుక కవి నన్నయ పౌరాణికుని వాక్యములనల్ల రంగ పాతికూల 11 సూచక్రమగు కార్య సాధన విధానమును చూపినళ్లే ఆ స్తీకుని స్తుడివాక్యము వల్ల రంగాను కూూల్యసూచశ మగు సాధన విధానమును చూపెను, ఆ స్తీకండు “జన మేజయు. నాతని యజ్ఞ మహిమను, బుత్విజులను, సదళ్యులను నగ్నిభట్టాంప ననురూపవచనంబులం (బ స్తుతించెను” ఈ స్తుతివాక్య ములవల్ల నాతనికి రంగానుకూల్యము పూర్తిగా సమకూటతి కథా (ప్రయోజనము తుదమెట్టునకు చేరిన ట్లీ ఘట్టముననున్న వాక్యోప వాళ్థములవలన నష్టము.

జన :- (ఆస్తీకం జూచి మునీం(దా! నీ కెద్ది యిష్టంబు+ దానిని యిక్త్తు నడుగుము,

ఆస్తీ:- ఊఉ. మానిత సత్యవాక్య యభిమన్యుకులోద్భవ! శాంత మన్యు సం తానుండవై దయాభినిరతస్థితి నీవు మదీయ బంధు నం,తాన

కవితారీళులు 651 మనోజ్వరంబు పరత్రంబుగ న్లాకుం (బియంబుగా మహోర్వీనుత ! నర్చ యాగ ముడిపీంపుము కానవుము సర్చసంపతిన్‌, ముఖ్యునకు మహాతపోధనునకుం దగు ప్యానున శెద్ది యిచ్చినన్‌ ఘన మగు నతమయంబు నగు గావున సీ ద్యిజనాథుకోర్కి-6 'బెంవున వృథ వనీయంగాందగదు భూవల యేశ్వర యిమ్ము నెమ్మితోన్‌.

తదనంతర ముదంకుని (ప్రశోదనమున “నర్వజనానుమతంబుగా” సర్పయాగ మారంభించిన జనమేజయుడు అస్తీ కుని “పార్థనం చేస “సర్వ జనానుముతంబుగా” దాని నుడిగించెను. (ప్రయోజనము కడశతే "కిన కథాగమనము వూర్తియాయెను. భువినుండి యాస్తీకుడు “కలో తశ్రక! (కమ ము” అని “యత్యు(గొనలపాతో న్ముఖిం కైనో యా తేత్సకుని (గమ్మజించెను,

న్‌

నన్నయ రచనలో నాటకీయత ఆచార్య జీ. వి సు(బహ్మణ్యం

““సామతిం గవీందులు _పనన్నక థాకలి ఆ ర్థయు క్రీలో

నారసీ మేలునా నితిరు లత్షరరమ్యుత నాదరింప నా

నారుచి కార్థసాక్రినిధి నన్నయభట్టు లెనుంగునన్‌ మహా

భారతసంహితారచన బంధురుః డయ్యె జగద్ధితంబుగాన్‌ -

నన్నయ భారతభాగము 'యనసన్నకఖాళ లితార్థయు క్సికి (పసి ద్ధము. కథాకథన శిగ్బమునం చాటింపయిడు న'నేక్కప(కియలలో నాటకీ యరచన మొకటి యని విమర్శకులు గుర్పించియుండిరి. (శవ్య కావ్యము నందు కవిగాని, కథకు-డుగాని స్వ్యయముగాం జెప్పు కథాంశము=ను తగ్గించి పాతల సంభాషణముల కధిక (పాధాన్యము కల్పించి, నన్ని వే శమున రూపక రచనా ప[కియలోని వివిధాంశములను జొప్పించి రచి చుట నాటకీయరచన మని విజ్ఞులు భావించుచున్నారు. భారతర చనలోం దిక్క్యనసోమయాజి యిట్టి నాటకీయరచనను విరివిగాం (యోగించె నని విమర్శకులు తలంచుచున్నారు. అది నత్యమే కాసి, నన్నయభట్టారకుని రచనమును నిశితముగాం బరిశీలించినచో సట్టి నాటకీయశిల్పము ననునంధింప వీవైన సన్ని వేశములం దాతండు దానిని సామర్థ్యముతో నిర్వహించె నని శ్రేబపడంగలదు. అట్టి నన్నయ నాట కీయ ర చనాశిల్బమును శిశుపాలవధాఘట్టము నాధారముగా. నిరూపిం చటయూీూ వ్యాప తాత్పర్యము |

అం[ధ్రమహాభారత సభాపర్వ ద్వితీయాశ్వాసారంభమున నికు పాలవధాఘట్టమును నన్నయ '?£ పద్యగద్యముల౦దు రచించెను. ధర్మ జురాజసూయాధ్యరమున (శ్రీకృష్ణుని. బూజించు (పతిపాదనతో నారం భమైన యీ ఘట్టము శికుపాలవధానంతరము యజ్ఞ సమాప్పితో ముగియుచున్నది.ఆరంభనిర్వహణములత్‌ యగూడుకొనినయీఘట్టమొక

శకవితారీతులు 650 రూపకపయోగమువలె బశితల మానన్సులకు రూపుకట్టునట్లు నన్నయ ర చించెనుం

మహాభారతమున సభాపర్వమున కొళ విశిష్టస్థానము కలదు. పాండవ కౌరవ సభలలో (పజ్వ!ల్లిన పరస్పర ద్వేషానిలము భావిభారత మహోారణముగా' బర్యువసించినది. అందు మయసభ పాండవ వైభవ మున కెత్మిన పతాక యగుటయీ శాక నుయోధనావమానాగ్నిని శగల్చిన యింధన మై భావి రణమునకు నాంది నాలపించినది, కౌరవ ద్య్యూత సభ పాండవలమ్మేకి పరమ” పమై, దుళ్యోధనాదుల చాష్ట్య మునకు పళాకస్థానమై, పాండవావమానాన్నికి నింధనమై భావింణ మునకు (ప్రస్తావన నిర్వహించినది. ఇట్లు భావిభారత కథకు బీడ్యపాయ ముగా నావహిల్లిన ఈ పర్వమునం బెౌండవ కౌరవ ద్వేషమునకు (పాతి పదికను గల్పించినది శిశుపాల వధ, ధర జాని "రాజసూయము (పశాం తముగా ముగిసినచో నీ ఘట్టమున కథ లేదు. భావికథకు జిగి లేదుం

నన్నయ యీ ఘట్టము నుదాత్తముగాం జిత్రించెను. కథా స్వభావమును గాఢముగా భౌవించ్తి యందు సవాజముగ భౌసించు సార్థక ని్పములను బరిపోమీంచుచు€ గావ్యమును నిగ్శించుట సమర్థః డైన కవిచేయుపని, శిశకుపాలవధ కథాఘట్టమున దశరూపకములలో నొకటియైన “వ్యాయోగము” యొక్క_లతుణము లధికముగా భౌసించు చున్నవి. యుద్ధ్యపాయ మగు వ్యాయోగమున+ బురువులు వరిం తురు కావున దాని కా చేరు వచ్చెను, దాని లమేణమూుే లీ కథా ఘట్టమునకు సమన్వయపడుచున్నవి. ఇందు వస్తువు పఖ్యాత మే, నాయకుండు పసిద్ధుందే,. '్ర్రీప్యాతయా లేనే "లేదు... ఇందు వీర్రరన మంగి; కొద మంగము, శికుపాలాదుల పరుమవాక్యములతోనై న రణ విబృంభణము, భీష్మ కృతధిక్కారవచనములు, భీమ గహ చేవుల కాదోంచేకము, (శ్రీకృష్ణ పౌరసపరా్యక్రమ (పదర్శనము, ధర్మజుని

65కీ నన్నయ భారతి నయనీతివర్శనము నీ ఘట్టమున బహుఫుకుషుల యుద్ధాభిముఖ్యమును గోచరింపం 'జేయుచున్నవి కావున (శవ్యకావ్యమరా శ్రదలో నొదిగి యున్న న్యాయోగముగా నీ ఘట్టము నవహాజస్వభావమును సంతరించు కొని యున్నది, నన్నయయీ రహస్యమును గుర్తించి దద్దత రూప కాంగలతుణ విస్ఫూర్ని _ప్రస్ఫుట మగునట్లు రచించి తన కథాకథన కొళలమున ఫొక వైశీష్ట్రుమును నంతరించుకొనినాండు !

నాందీ (ప్రయోగము సర్వ్యరూపకసామాన్యము. “ఆశీర్నమ మాయా వస్సునిన్దేళోవాపి తన్ముఖ” మ్మాని దానికి నియమము ఆశీర్నమ్మృస్కియలలో జే యొక్కటి యున్నను పస్తు నిన్టేశమును వాతము రూపకకరచయితలు తప్పకపాటించుట పరిపాటి, అదిశబ్దము చేతను, అర్ధముచేతను సూచింప('బడవచ్చు నుం నన్నయ యీ యదను కనిపెట్టి సభాపర్వడ్వితీయాశ్యాసారంభమున గృతిపతిని నంబోధించు పద్యమునే నాందిగా6 దీర్చి దిద్దెను. ఇది యొక యపూర్వమైన నాటకీ యరచనా (ప్రయోగము,

“శ్రీరమణీ[పియ ధర్శువి

శావద వీరావతార సౌజన్యగుణా

ఛార భురనైైళసుందర

వీర(శ్రీరమ్య బుధవి'వేకనిధానా!” సభా 2 1, ఇవి యన్నియు బహు వీహ్యులై యన్యపదార్థ మగు రాజరా జను నర్థమును గల్చించుచున్న వి, ఈ పద్యము నన్నయ "రాజరాజును సంబోధించిన దని చెప్పక యే పశితశై నను వినిపించినచో నధి యతనిని నంబోధించ్తుచుండె నని తెలియుట దుర్తభముు ఇందు రాజరాజ నంబోధనము నిమిత్త మాతము, కావ్యార్థసూచనము పరమ యోజనను,

లే థార్థనాచనమున6 గథార్థ్ర ములు సూచింపంబడుట యొక

కవితాకీతులు 655 పద్ధతి. శావ్యపాాతల నామముల నిస్లేశించి ము(దాలంకారముగానాందీ పద్యమును రచించుట మజటియొక పద్ధతి, నన్నయ రెండవ దానిని బాటించెనుం ఈ శథాఘట్టమున వచ్చు నాయక పత్సవర్తులగు పాటలు (పధానముగా నేడుగురు. అందు (గ్రీకృమ్ణ్లునకు పూజనీయ మగు స్థాసమున్నది, శావున నాలేండు (వథమగణ్యుండు. తరువాత ధర్ముజాదు లగు పాండవులు, అవైవారికి ధం శ్రినివ్రేము చేసిన కరువితామహుండు, వీరిని చెప్పినచో. గథార్థములు సూచితమ్ములై నట్లగును, నన్నయ నాందీ పద్యరచనా నం్య(సదాయము నందలి యీవిధానము ని? దనుసరిం చెను,

(శ్రీరమణీ(పియుం డనంగా రమావల్ల భం డ్రైన (శ్రీమహావిష్ణువు, ఇచ్చట తదవతార మూర్తియైన కృష్ణుడుం ధర్శవిశారదుం డన ధర చరణకోవిదుండై న ధర్మరాజు వీరావతారుం డన భీముడు ధర న్‌ 'కేజమైన ధర ్రజన కాతండు కార్యసాధనమునం బురువ కారసాధకుండు, ఉత్సాహమూర్తి, సౌజన్యగుణాధాడం డను సమాసమునందలి “గుణా భార” శథ్థార్థశ క్‌చే వ్యంగ్య మగు గాండీవమును, దానిని ధరించు పార్థుంయును నూచింప(బడుచున్నారు. భువనైకసుందరుం డని హింస వీలగును. స్వన్షారోహణ పర్వమున నకులున కున్న సౌందర్యగ'ర్వాతిశ యమే యతేని పతనమునకు. గారణ మైనట్లు మనకు స్పష్టమగును “ఏర(క్రీరమ్య” యను విశేషణ మి కథాఘట్టనున సవాబేవుని కన్వ ర్థమగుచున్నది. విశుపాల విజృంభణమువే నంకలమైన నభను దన వీరోక్తుంతో ననుశాసించి బేవళల మెప్పును వడసిన యా చిన్నవాండు పరా్యకమసంపదవేత నందమైనవాం డనుట సార్థకము, అందములో నలుకులునితో దీమైనవాం డయ్యును రణరంగములో నాతని కంయె శండాకు లెక్కువ చదివినవాండు నహాబేవు/డు, ఇంక “బుధవివేశని భఛానా * యను సంబుద్ధి భీమ్మని వ్యంజించుచున్ను ది, బుభుం డనలా

656 నన్నయ భారతి పండితుడు. పండానామ ఆత విషయకజ్ఞాన!. ఆగ గ్రజ్ఞాన వేత్త బుధుండుం అతని వివేకము సదసద్వి'వేకము. సత్తు పరమాత్మ తద్వి వేకమునకు నిధానమైనవాండు జ్ఞాని. థీషు ఫో డట్టి కాని శావుననే భానికథలో (శ్రీకృష్ణుని పరమాత్మత్వ్వము నాత"దు ధర్మరాజునకు ' నిరూపించి ఇెప్పనాందుం అ శ్వాసాదిపద్యమును మనము సామాన్యముగా నంత పట్టించుకొనము--అందు రసభావము లుండవుకనుక* కాని నన్నయ రచనలో నట్టి సీం సపద్యము కూడ నాటకీయర చనా శిబ్బమున నొక యనవర్ధృ పద్శరత్న మై నాందీశ్లోక గౌరవము గాంచం గలుగుచున్నదిః మహాకవి నృష్టి యట్టిది

నాంద్య౧తమున స్థాపకుండను రెండవ సూ(తభారుండు రంగమున (ువేశించి (సస్తా వన పూర్వర 0గ _(పయోగమును నిర్వహించుట రూసక సం దాయము. (పస్తావనలోని చివరియంశము. (వాత్మపచేశ సూచనము నన్నయ యాయంశమును నారదపా(తను (బవేశపెట్టి నిర్వహించెను, సభాపర్వ ద్వితీయాశ్వాస మికి౦ంది వచనముతో నారంభ మగుచున్నదిం

“అక్క_థ కండు శౌనకాది మహామునులకుం జెప్పెనట్లు రాజ సూయ మహోత్ప్సవంబు నొప్వును ధర్మరాజు ధర్మ నిత్యతయును సుతి యించి నారదుండా సదంబున సకలరాబజ సమూహాంబును రాజలోకం బులో మనుష్యుసామాన్యుం డయియున్న జగనా న్ను జనార్షను౦ జూచి తొల్లి _బహ్మాంసురగణ(పార్థితుం డయి యఖిలనమహీభా రా వత రణార్థంబు నారాయణుండు యదువంశంబున నుదయించుటయి నయ్యయిక్షత్మి'య కులంబుల సురదైత్యదానన యత్తురాతనగంధ ర్వాదుల యం₹ావతారంబులుం దలంచి భవిష్యద్భారత రణంబునకు నంవ్యృష్టహృదయు. డయి యుండునంతం” -సభా. , ఏ

నుహాభారతమున నాయకుండు ధర శ్రరాజూ. అతండు. ధర్ధునిర

కవితారీతులు 657 తుండు, అతని ధర శి నిత్యతను నారదుండు మొదట స్నుతించె నని వెప్వుటచే కథానాయక(పశస్తిని అంగిరస సూచనమును నన్నయ చేసెనని (గహింపందగును అపై నవకారపుసమంతైన (శ్రీకృమ్లుని మహతత్త్వము కీ రింపంిడీనది. అతనికిం (బక్యష్లళై యున్న రాజలోశ మును. భక్తులై యున్న పార్థసమూవమును బేర్కొనయడినవి. కల హాభోజను, కైన నారదుని దృష్టి సహాజవిరోధ వర్గములు బలసియున్న సభవై6 బడిన దన్నచో నచ్చట చిచ్చువుట్టిన క్షు మనము భావింప వచ్చును. ఈ కథాఘట్టమునకు సంబంధించిన తవజకు శిశుపాలునితో నగు సంఘర్ద ణము ముఖ్యము, కాని; మహాభాంతకథాదృష్టికి కురు శేతి సం్థామము ముఖ్యము, అమహాఫలనము నందుళొనుటకు శేర్చడిన కథాసోపానములలో : ఘట్ట మొకటి మా(తమే. ఇట్లగుటచే 'శ్రస్తుత సంఘర్ష ణమును నవ్యంగ్యముగను, భారత రోణమును వాచ్య ముగను నన్నయ నారదుని తలంపులో సూచ్య మగు నట్లు నిబంధిం వెను. (పస్తావ నాంగతుల్యమైన యీయంశమును నన్నయ కథాకథన ముగా జెప్పెను. గాని నారదుడు తలంచిన వాక్యముల నొక నంభా వమణళిల్పమున నింధింపలేదు. పూర్వంగ (ప్మకియకును, రూపక (పయోగ(ప(్రియకును భేదమును సూచింప నెంచి నన్నయ యట్లు వచించె నని భావింపవచ్చును.

సన్నయ యీఘట్టమున కథాకథనమును సం[గవాముగను, నంభామణముల నధిశముగను రచించి నాటకీయత నచ్చుపడునట్లు చేసెను. ఇందు వాక్కిఎయారూప సంఘర్ష ణములలో వా_గూపమై నది అధికము, (శ్రీకృష్ణుడు శిశుపాలుని వధించిన్నకియ నన్నయ యొక పద్యమున జెప్పెను, మిగిలినదంతయు ధర్మజు భీవ్మ (శ్రీశ్ళష్ణాదులకును శిఘుపాలునకును నడుమ జరిగిన వాగ్వివాద మే, శావున నీ ఘట్టమున సంభాషణలు డీప్తములై, శ క్రీవంతముల్రై పూర్వపర సమన్వయసంబద్ధ

83

658 సన్నయ భారతి ములై, సంఘర్థణను సృష్టీంపంజేయంగలుగునట్టీవిగా చితి) చుటయందే నాటకీయ రచనాళిల్బ్పము రాణింప వీలగుచున్నది. నన్నయ దానిని నిపుణముగా నీర్వహిం చెను, నిజమున కీఘట్టమునం 'జేప్పకొనందగిన కథయే లేదు. 'రాజసూ యము ఉత్తేమ వూజతో ముగియవలెను, అట్టియు తృముండు (శ్రీళ్ళ ష్ణుండని భీమ స్థోడు 'పలిపాదించెను. ధర /డాతనియీూజించెను. కార్య మంతటితో ముగియనుండగా శిశు పాలుండు"(శ్రీీకృష్ణుండు పూజాన్షుడు కాయని యధిమేపించెను. అతేండు ధర్మజునితో, భీమ్మునితో వితండ వాదము చేసెను. వారు యథాశక్తి నయమున భయమున నతని నొడంబడం జేయయళల్నించిరి. అతండు సదము వెలువడి యుద్ధసన్న ధ్ధుం డయ్యెను, యజ్ఞ దీవీ.తుండైన ధర్మజుండు పోరుసలుప వీలులేదు. పైపె వ్చాతండు రాజలోకము నాహ్వానించిన యజమాని భిమ్ముండు పమ ఫ్రండేః అతనినిగూడ శీళు పాలుండు పడతిన్హైను. కాన్సీ శిఘుపానిమరణము. కృష్ణునిచేత (వాయబడి యున్న దని తెలిసినవిజ్ఞం డాతండు.అందువలన భీమ్ముండు (శ్రీకృన్ణునిమవాత్త్వ్యముము 'గీ రించుటయే. కాక్క, యతనిని శిళుపాలవఫోన్ము ఖునిగా6 బురళొళల్చెను. పూజగైకొన్న వురుపోత్త ముండే తనయు త్తే మత్వమును స్థాపించుకొనవ 'సివ చ్చెము. సమయము ననుసరించి (శ్రీకృష్ణుడే శిశుపాలుని సమయింపవలసివ చ్చెను. దానితో సవనము సమా ప్తమైనది. పాండవుల కార్యము సఫల మైనది. ఈఘట్ట మున “(క్రీకృష్ణుండు పూజార్దుండాగి యను నంశముపై. జరిగిన బాదోపవాదము లే! థావిన్సృతికే మూలము లై నవీ. ఆవాదోపవాదము "లెట్లాకదా నిన్హై నొకటీ కార్య కారణసంబద్ధమ్ములై శిశుపాలవథాకారస్థ మునకు దోహదము లెననో గమనించుటయే సంభామణరచనా శిల్బ మును సమిాటథీ.0ంచుట యగును కథారంభమున నన్నయ _ భీషు సాడు (వగాంతుం డనియు;

*శవిశతారీకులు 459 భర జాడు ధృతిమంతు. డనియు, నత్యంతథర మతి యనియు బకితనుం బరివయము చేసెను. ధర్మమతికి 'వశాంచుని హితబోధ కలిగినది, అది ధృతిమంతమైన యుళత్సాహమ-తో నౌచరింపల బడినదిం అత్యంతక్షీష్ట పరిస్థితులయందును జలింపని ధీశ క్తి ధృతి అది దీప్పిమంతము కావ లయునన్నచో బంగారము ఫుటము జెట్టబడినట్లు కథలో నఠత్యంత సంఘర్ష అమునకు గుజియై సమర్థవంతముగా విజయము సాధింపవ లెను అపంగా శిశుపాలుని దుక్య్యవసాయము ధర శ్రజోనిధృతిని, ధర్మనిరతిని (గుకాళింపం చేయునట్లు కథలో నిబంధింపంబడిన దని నన్నయ సూచ నము పరమశాంతుం ఢగు భీష్ముండు పరతత్త్వ, పతిపాదనసమర్థుం తని "తాత్పర్యము మత్తకోకిల :

“స్నా తక్రుండును బుత్విజుండను సద్దురుండును నిష్టుండున్‌

భూత లేశుండు సంయుజుండును బూజసీయులు ఏీరిలోం

(వీ౭ి నెవ్వడు సద్ద్గుణంబులల బెద్ద యట్టిమవోత్ము వి

ఖ్యాతుం బూజితుం జేయు మొక్క-నిం గౌరవాన్వయవర్థవా[

జః నధా, కి-కీ

అని భీమ సైడు ధర్మజుని (వబోధించెను. ధర్మజుడు నవనమున ఛీష శ్ర ేదోణులను “గృ శాకృతపరిజ్ఞానంబునందు" నియోగించెను, అందువలన భీమ శ్రి డు క రృవ్యము నెజుకపజచెను అ చెప్పుటలో. బూజూర్హుండైన చుబోలత్ముని లతమంములంం శేర్కొని ఫఖీషు స్టైడాల్‌ని నామనిస్టేశము 'జేయక ధర్మజుని నిర్ణ యమునకు వదలెను. ధర్గుజుండు "తాతకు దగ్గులు నేర్ప/గలిగిన చతుకండు. నిర్ణయము. కాను చేసినచో దరువాత వాధ్యుండు శానగును. కావున నాపాపపుణ్యములుకూడ నాతాతపై. (దోయనెంచి “ఆట్టిజాం జెవ్వండు! నా ఇతింగింపు చని యతనినే యడీగను, తనువు డిచ్చుచున్న "ద్దశమున శన్నింటతగివ పతా

660 నన్నయ భారతి మహుం డాతండు. అందువలన నిళ ఇంక్‌ గా నఖిలలోక పూజ్యుం వైన నచ్యుతునిం బూజార్హునిగా నిస్దైశించినాండు. తాను త౭చినదే తాత చెన్పినాయ; నహాచేవుం డర్ధ్యపాద్యాది పూజాద్యములు కెచ్చి నాండు; ధర బాండు వాసుదేవునకుం బూజ నిచ్చినాండు, (శ్రీళృష్ణుండు కిమ్మునక పూజలు స్వికరించినాండు.

శిసుుపాలుండు గో పాలునకు బద్ధవిరోధి భీమ్మని హితబోధయు ధర్మజుని వ_ర్వవము, (శ్రీశృష్ణుని యంగీకార మొక్కటొక్క-టి యతని చిత్తము నుగు కెక్కి-ంచినది. ఆ పూజకు కర్త ధర్మరాజు, (పేరకుండు తాత. ఫలభాొక్కుు గోవీందుండు. శిశుపాలుం డందువలన ధర శని శేగ్యదముగాం జేసి యా ముగ్గుర నధివేపించిను. గాంగయుని దుర ఫవ సాయమునకు లోంగి కష్ట చరితుండ్రైవ కృష్ణుని. బూజించి ధర స్రాడు తనయవి'వేకమును (బకటించెననియు, *దాశార్ము,డు పూజ ర్హుండి శాం డనియు నతని యభ్యంతరము వాది యెొదుటినాని వాదమును "మొదట ఖండించును. అపై దానియందలి యసంబస్ధమ్యులై న యంళ ముల నుటంకించి వరుసగా నధివేపించును. శిశుపాలుం డట్టివాద కౌశల మును (బకటింపం బూనినాండు !

నిశసుపాలు(డు ధర్మ తాత్ప్సర మును (లిపాదించు తలంవతో వాదు నారంభించియు నందు వ్యక్తిదూషూామునకుం డావు కల్చించెను అది వాదకుశలుండు వేయు పని కాదు. దానికితోడు నిశుపాలుండు తనకుం దలకు మించిన ధర ్రపన్నములు చదివి తన వివేకమును (బద ర్మింపంబోయి కొన్నియెడల నా వాక్యములు తనశే తగిలివచ్చునట్లు మాటలాడి యెదుటివారి వనాదమునకు బలము చేకూర్చు బలహీనతకు గుజియైనాండు.

“కడుకొని ధరగ్మత_త్త్వ మెజుంగంగ నశక్యము ధర్మవాహ్యు ని న్న్‌డంబడ నిస్టుండ్రై కజపి యు_త్తము లుండంగ వాసు చేవ డ

కవితారీశులు 661 స్షడునకుం బూజ యివమ ని విచారవిమారుండు భీష్ముం 'డెంతయున్‌ "వెడంగుందనంబునం బనిచె వృద్ధులబుద్ధులు నంచలింపవే *

ఎ నభా, 9-9 భీష్ముండు వృద్ధుండే శావచ్చును, అతనిబుద్ధి వార్ధక్వ్యమువలన చలిం చిచయే యుండవచ్చును, అతండు విచారవిదూరుం డనుట, ఆతనిది *వెడ౧ఏదని మని వెక్కిరించుట, ధర ని థర శ్రబాహ్యుండని నిందిం చుట్ట వాసుబేవుండు జడుం డని నోటికసి దీర్చిళొనుట - శిశుపాలుని చాదపత పాతముకం కు నెదుటివాని నధిశేవించు చిత్తవృ త్తిని వాళ్చా రుమ్యమును బట్టయిచు. సచున్నవిః “కక్సుఫొని ధర శ్ర త యత్తే మెజబుయగంగ నశక్యి మను సత్యమును జెప్పిన శిశుసాలుండు మత్ప్చరగగ స్తుండగుట విచారము. తొ నన్నమాట తనశే తగిలివచ్చు నన్న వివేకము లేదత నికి! సద్ధర్మమును గాంచి అధర్శ్మమని శంకించెడీ యజ్ఞాని నోట సాఖి (టపాయముగా నామాట ననివించుట నన్నయచేసిన చమళ్కా-రముం ధర్మజుని నభలో ధర్శస్థాపన మాతని యత్నము! అది యనధిశారి చేతం బడి హబోస్యాన్సద మగుచున్న దని కవి సాధించిన వ్యంగ్యము!

ఇట్లు నోటికసి తీర్చుకొని శిగుపాలుండు పూజార్దుల డగు వాని కుండల దగు నని భీమ్ముడు. నిగ్దేశించిన గుణగణములు (శ్రీకృష్ణుని యందు లేవని వరుసగా ఖండింప నారంభించెను, పై మత్తకోకిలలోని గుణములన్ని -టిలోం బాండవులు సమశ్థి-చుకొనుట కత్యంత సులభ మైసది (శ్రీశృన్లుండు వారి !ీస్టుండై. యుండుట, ఇష్టుం డై నంతమా(త మున సభలొ నర్షు_లనవా రుండగా నతనికి. బూజ సేయుట పొడికా చని శొశుపాలుండు మొదట చవాదించెను

“బ్బత్రనికి గూ ర్తురేని ధన మికు రభీష్టము లైన శార్యముల్‌

మతి నొనరింతు రిష్టుం డని మంతురుగాళ మహాత్కులైన భూ

6039 నన్నయ భాగ్రత్తి పతులయు ని_పముఖ్యులనభన్‌ విథిదృష్టవిశిష్టపూజనా లయపకికి ననర్హ్ము నర్హుం డని యచ్యుతు నర్చితుః 'జేయం ఇాడియే?! --నభా, 10 పూజార్దం డగు వాం డిష్టుండ్లై యున్నను తగిన యర్హతలు క లవాల్నడె యుండవలెను సని యీ పవ్యమున శిశుపాలుండు నిష్క-ర్డి ంచెను, అపై. దకవాతి యన్షత లాయచ్యుతిని యందు లేవని వరుసగా ఖండించెను. వనుబీవాదు లుండంగా నాతడు వృద్ధుం డనియు, (దై స్‌ పా యనుం డుండ నాఠండు బుత్విజూం డనియు, (దోణకృ వాడు లు-డంగా నాథం డాచార్యు. డనియం, భూరాథు లనేకు లుండగా యాదవుం రైన అరండు రౌజనియ నెట్లు పూజించుట కర్ట్ముం డయ్యెనని (పళ్నించెను. అట్టు నిండుసభలో వనక్ష్మువి. బూజించుట థర జాని పూఖజ్యత్యమున కును భూమాశుల విశ్వాసమునకును గొడ్డలిపెట్టని వర్శించెను. ధర శ్ర శట్టిపని జేసి నభికులై న థారుణీశ్వరుల సవస్థ చేసె ననియు, నది ధర్మ విరుద్ధమనియు పధి శపించెను. అంతటితో నాగళ భం శ్రైనందనునితో- కం “నీ వెజటుంగళ యిచ్చిన నిది నా వివయమె యనీ మనంయునం దలంవక ల జ్ఞావిరహితు( డయి యన్హ్యృము గోవిందుండు గెనియెం దసకల గొను టుఛచితంబే 1” జజ నభా, 2, 18 యని ముకుందుని మొగము మొత్తున కైల్సిపొడిచెను అంతటితో తనివి దీరక'___ కం “చనం బేడీకి దారకియ యును జెవిటికి మధురగీతియును జీకున క త్యనుపమ సురూవదర శన మును జేజేయుట6 వోలు€ గృృష్ష్‌ం బూజించు టీలన్ల ఆాసభాం 2 14

శకవితారీలళులు శంకే అని వాక్క.0యారిని డీర్చుకొననుం నాటీతో ధర రాజు నామము నిరర్థకమై సవ్వులపాలై పోయినదని నొవ్వలులుకుచు శిశు పాలుండం సఫవ్వుతబలుండ్లై సదము వెల్వడి పోయెను,

శికుపాలుని అధి శ్నేపమువలన కథలో రెండంశేములు (పశ్నింహం బడుచున్నవి. ఒకటి : (శ్రీశృష్ణుని పరమేశ్య్వరత్యము.. రెండు : పాండ వుం థర శ్రసర్వలము. మహాభౌరతమున సీశెండును పరస్పర పోవక ములు? వీనిలో మొదట నిరూవింపయుడవలసినది (శ్రీకృష్ణుని పలమేశ్వ రత్వము, అప్పుడు 0డవది తనంతట తా నే నిగూపిత మగును. ధర శం డీ యంశమును గు రించెనుం స్‌దస్యుల నాహ్వానించిన యజమాని? "6 దననభ ఫలేను వెల్లడి చేయుచు శీశసుపాలునివెంట నేంగ్‌ ధర ్రనందనుండు (వియవచనములతో నాతని ననునయించినాండు ! సమయోచిత ప్ఞా (వదర్శనమఃనందు ధర (జాం డంబెవేసినచేయి !

ధర్మజుని అనునయవాక్యము లెంతమెత్తేగా నుండునో అంత వాడిగా నుండును, మెలత్తనిపులిమైన ధర్మజుని లక్షణ మది, అన్ని మాట లనిన శిశుపాలునిపై మజొక్క_(డైనదో నగ్గిపై గుగ్గిలముగా భగ్గు మనెడీవా(డుః (పశాంతుం డనిచెప్పీన భీమ్మండే యీ ఘట్టమున భీమణహు'ఆాశేనకీలవ లె మండిపడినాండు. తాత కన్న మనును'డు ధృతి మంతు(డని నన్నయ అందులశే నీగ్హేశంచినాండు. ధర్మ జని మాటలు నం గవాములు, సొారవంతములు, సార్ధకములు; నారసతుల్యములు,

కం “భూరిగుణోన్నతు లనందగు

వారికి ధీరులకు ధరణివల్ల భులకు నా

క్పారుమవ్యము చన్నె మహో

చారుణ నుది విషముకంకు దేవోనము కంకున్‌”-._వభా, 2౨,17 శీకుపొలుని వాదనలో వా క్పారుస్యుము లొలగ్‌ంచినచో వాక్యతాత్ప ర్య మ్‌గులుగు పారువ్యము భావ పశకటనమున వ్యకి నంప్కొా-ర

664 నన్నయ భారతి మును బెల్పును, వాక్య తాత్సగ్యము వ్య కిసంస్కా- రమును "చెల్చును, వాక్య ళౌత్సర్యము వ్యక్తి వివేకమును దెల్చును, ధర్మ జండు చొందట అతని సంస్కారము నెత్తి చూపించెను. వాక్సారుష్యు ము౦ండకూడని వాని కున్న చో నాతని భూరిగుణ్‌ "న్న త్యము, ధీరత్వము; (ప్రభుత్వము 'రాణింపవని ధర ని "తాత్చర శ్రము, అనగా శినుపాలునియం డా మూండు లతుణములు వాక్సాష్యము వలన దూమితము వ్రైనవని వ్యంగ్యమైన ధర్మజని యధివేపము, వాక్సారుప శ్టము. విషము కంయెను, దహనముకం మెను మహాదారుణ మైనదని ధర్మాజుని బెదరింపు, నివమువలన మూర్చ కలుగును అది మం(తతంతముల వలన నివా రింపందగినది, దహన మట్టిదికాదు. నరుని నీ జొనరించునది. వాక్చా రస్యు మి ఇండింటి కంశా మహాభయంకర మైనదట! వాక్శక్షి యెటిగినవాడు ధర్ముజుండు. అందువలననే యింత త్మీవమైన విషయ మును (గకిపాదించుచున్నను పారుమ్యము 'కానువీంచ చాతిని పలుకు లలో ! ఎత్తుళొనుటలోనే (పతివాది దోపమును నిరూవీంచి, యతని న్యపతిభు నొనర్చెడీ వాదకౌశలము ధర. ్రండు 'పదర్శించినాందుః అపై6 దనయందు దోషము లేదని వాదించినాండు ఉ. అదిజుండైైన బొహ్మాయుదయంబున 'కాస్పద మైనవాండు జే చాది సమ్మస్త వాజ (శయములందుం (బశంసితుండైనవా(డు లో కాది (తిలోకపూజ్యుం డని యాత్ము నెటింగి పీతామహుండు దా 'మోాదరుం జెప్పెం బూజ్యుం డని యు_క్తమ శా కిది యేమి దోసమే--సథా, 2, 18 అది'దేవు(డై న (బ్రహ్మకు అదిమయై, ఆదివాబ్బయమైన 'వేదమున కాదియై (శిలోక సృష్టికి మూలమైన వాండు దామోదరుండని వీతామహుండు చెప్పెనంట ! “'వీతామహ'” శబ్బమున నీ పద్య(ప్రాణ మున్నది దెనికి (హ్మ్‌ యనియు భీష్మం డనియు నస్థము చెప్పవచ్చును. భీపాగ్గర్ధము

కశకవితారీతులు 665 (పకృ్ళతము. అపకృ'ళార్థము వ ఫ్రాగ్యము, (వా 'వెప్పీనజే తాత ఇచెప్పినని చమత్కారము, పూర్వ (పసిద్ధ సీద్ధాంతములం (టమాణ ముగాం జూవీంచి వాదమునకు బలము కల్ప్చించుకొను ేర్చీ ధర్మజుని వాక్కు_-లయందు ధ్వనింపయిడుచున్న ది కం “పరమార్థ పతిభ6 దమో

హక నచ్యుతు భీమ్మం జెటింగిన ైలుంగంగ సీ

కరిది శిశుపాల పెద్దల

చరితం బల్బులకు నెజుంగ శక్యమె యెందున్‌₹”.._సధా, 2.19 అన్యుతుని త _త్వేము నిరూపించుటక పరమార్థపతిభ కావలెననియ్యు నది భీషమ్మునియందువ లె శిశుపాలునియందు. లేదని వెప్పి (పలివాది యజ్ఞానమును ధర్మజుండు బయటపెట్టుట యేకాక “-పెద్దలచరితం బల్ను లకు నెటుంగశక్యమె యొందున్‌ ౯” అను నస్ధాంతరనా శ్రీనసమున తేన వాక్యార్థములను సమర్థి ంచుకొనినాండు. “విన్నలపి అని వాడినను సరి పోవుచోట "*అల్బులి కని వాండుట ధర్మజుని వాక్కులోని గూఢమైన తీశ్ణత 1

ఇప్పటికి ధర శ్రాండు నికు పాలునిదోషమును, కృమ్షుని పూజార్హ తను, భీమ్ముని పరమార్థ ప్రతిభను వరుసగా నిరూపించినాండు. శిశుపా లుండు పూజనీయ్యులైన ఫురుషులు సభలో నుండంగా కృష్ణుం డొట్లు పూజ్యుం డయ్యె నని వాదించిన విశండవాదమునకు కీ లెటింగి వాత పెట్టినట్లు సమాధానము వెప్పినాందు.

కం “గురుం డని సమ_స్తలోకో

_త్తీరుం డని సీక్రంకు వృద్ధతమృులైన నే

శ్వరు లచ్యుతు నర న నెడ6

గర మభినందింప నీకు ణా దనం దగునేలో _-నభా, ఏ, 20

న!

666 నన్నయ భారతి పూజార్హు లని శిశుపాలుండు చెప్పినవాే అచఛ్యుతునిం బూజాష్ట్టం డని యభ్గినందింపంగా దనిన శిశుపాలుని వాదమునకంకైు వ్య క్కిస్వభావము నందే దోషము కలదని ధర గ్రాం డీవాక స్రములవలన నిరూపించెను, అది తరువాతి ఛీపు ని వాక్యములకును, శిశుపాలవధకును జోపకమై యుండుట సంభాషణ (క్రమవినా ట్రనమునకు చక్క ని యుదాహరణముం ధర గ్రపాండు ఈపద్య చతుష్టయమునం (బలిపాదించిన అంశములు శిశుపాలుని వాదమును నిర్వీర్య మొనర్చినవి. శిశుపాలునొక యవి వే కిగా నిరూవించినవి. ధర్మజుని పాత యీ భట్టమున నిర్వహీంపవలసిన పని మైపోయినది, ఇంక నాప్యాత యీ వివమయమై మాటలాడిన చర్వితచర్వణ మగునుంధర ్రనివాక్కు-లలో గూఢమైన వాడిమికలద్యు అది ప్రజ్వలన ప్యకియకు తొడుపడదు. సన్ని'వేశమున సంఘర్షణ సృష్టింపయలడ వలెను. యజనూనివాక్కు లనునయచాక్కు. లగుటచే (పతినాయకునియందు కోపాగ్మిని (పజ్వలింపం జేయవు. అందువలన కథలో భీమ్మ 6 డం(చేకము చాల్చి శిశుపాలుని కుకు కెక్కించుమూట లనిసట్లు చి(తింపంబడినది, భీమ్మండు ధర నితో ననినమూట లివి : ఉ. ” పాలితదుర్గ యుండు బాలుండు ఏని జేల భూ పాలక నీకుం బుట్టువజుపన్‌ మజి ధరు ్రి 'వెలుంగ వీనికిం బోలునె రాగకో పపరిభూత మనస్కు-న కల్చ్పరాజ్యల శ్షీలలనాంధబుద్ధి కనిమి_త్తమవాత్చరివాద శీలికిన,” | సభా 98 ఎదుటినాండు తూలనాడినప్పూడు. ఓరిమితో పరువము ెడకుండ (పన _క్తించు నిగ్రహము ధర్మజుని కున్న ౦తగా ఖీషు శనికి లేదు. అందువలననే భారతమున ఆాతకన్న మనుమనికి గౌరవము, భీషు న దుపాలంభన ముతో మొదలుపెట్టినాండు సంఫభామణమును. నిసుపాలుండు తన నన్న

కవికతారేతులు న! మాటల శావృద్ధసింంాము కృద్ధమై నెమరువేసికొనుచు నెదుఠు దెబ్బ తీయుటకు యత్నించినది, శిశుపాలునిలో 'ముదట వినుర్శింపలుడినది యవినయము, దానివలన "పెద్దలను దూవి.చువాళ్సారుష్య మేర్చడి నది, తరువాలివి అజ్ఞానము, ఆ,పౌఢత్వము, వాని వలన నాతండు ధరాధర్మువివేచనము లేని మాటలు వ్య క్రిదూషుణ (పధోనముణా మాటలాడెను, ధర రాజు వానిని (బత్రిమిలాడవలసిన పని 'లేగనుటలో" శిశుపాలుని అయోగ్యత నిరూపింపండినది. ఈ మాటలన్నియు వొక యుత్తు, “మథి ధర్ము వెజుంగ వఏనికిం గోలునె...”” అనునాక్య మొక యుక్తు “కడుకొని ధర్గత్నత్త్వ మెళులంగ నశక్య” మను అధిమేప ముస కీవాక్యము (వళ్యాఖ్యానము, అనిగూఢామర్ష కు తార్కాణము ధర్మ నిర్ణ యవేత్త యగు వాని కుండంగూడని మూండుగుణములు శిశు పాలునియందు6 గల వని భీన్యుం డధిమేవించెను. అవి : 1. శాగకోప దూమితమైన మనస్సు కలిగి యుండుట క, రాజ్య సంపదవలని మద ముచే వివేకము కోల్పోవుట $, నిష్కారణవాదబుద్ధి. తుల్యపరిశీలన మున పఠిత కీయవలయణములు ధర శ్ర జనియందు. లేకపోవుట యతని ఉ_త్తమత్వమును (గహించుటకు ఏీలుపడుచున్నదిః

ఖీషు సాడు ధర్మజుని వారించి శిశుపోలునితో ముఖాముఖ పాద మునకు దిగినాండు. అతనివాదమంతయు. (శ్రీకృష్ణుని పూజార్హతను సీరూపించుటకు వెచ్చింపంిడినది. పాధాంళ విగ్లేషణమునందును. విన్గిస్టాంశవివరణమునందును, శార్సర్యాంశ (వలిస్టాపనమునండును భీష్ముడు కడు[శద్ధ వహించెను. “వృద్ధులబుగ్ధులు నంచలింపవే యను శిశుపాలునితో సుసంబద్ధ 'కాత్సర్యములుగల వాక్యములను మాట్లాడి తన స్థిచి _త్తృమును నభక వ్య కము చేసో నిను

నభలో (శ్రీశృన్లుని పూజార్దృతను (పతిపాదొంచినది భీష్ముడు శాన్చన నతంజే దానిని సమర్థించుచు మాటలాడుట నమంజసముగా

668 నన్నయ భారత్రి నున్నది దానికి శిఘుపాలుం డొ "డంబడునట్లు 'అే/డుం ధర్మజుని నయ వాక్యముల వెంట వెలుపడిన భీషు శని వి వేక వాక్యములు కూడ విఫల ములైనచో కార్యము సఫలమగుట యొట్లు 1 కోపము వచ్చి కొలువు ఏడిపోవు కొరకరాని కొయ్యపై కజఅకుమాటలు, చేష్టలు పనిచేయునని భావించి సహా ేవుంయ. సంముభికసభ _స్తంభించునట్లు భీషణ (పతిజ్ఞ వేసెను చం “ఎడపక యర్థ్ధ్య్థ మచ్యుతున కిచ్చితి మిచ్చిన దీనికిం దొడం

బడ మని దుర్దనత్వమునం బల్కెడు వీరుల మ_్తకంబుపై

నిడియెద నంచు దాం బరణ మోళ్తే సభన సవాదేవుం డట్టిచో

నుడిగి సభాసదుల్‌ వలుకకుండిరి తద్దయు ఛీతచిత్తు లై” ఇది సహ దేవని సమయోచిత ప్రజ్ఞ_పదర్శనము. దీనికి 'జేవతలు పూలవాన కరివీంచిరి. సభికులు విన ్రాయవావిష్టులెరి. నారదుం డౌనంద ముతోం జిందులు లొ క్కెైను!

కథ కిది యొక వి(శాంతి స్థానము నాయక పత్సమున ఆరంభ, (వయత్నావస్థలు స్ఫురించినవి. చీజబిందువులను అర్థ సక్స తులు సార్థఠముగా (బయు_క్తములై నవి, గర్భనంధి కున్ముఖమై యున్న యిశథాఘట్టమున ముఖసంధియందలి బీజార్థములు విచ్చిన్న మగు నంతటి సంఘర్ష ణము సృన్టింపయడవ లెను. అందువలననే అంతటిసహ "జీవ (గలిజ్ఞను ధిక్క-రించి శిశుపాలునిసీనాపతి యగు సుసీథధుండు విజృంభించినాండు, సళయజలవలె పరవాహిను లుప్పొంగివచ్చినవీ (కియాబహుళమైన యీ సన్ని వేశమును నన్నయ రసోదంచితఛందో విన్యాసమున వ్యంగ్యము చేసెను,

చం “రయవిచలత్తురంగమతరంగములన్‌ మదనాగవ కసం చయముల సంచలచ్చటుల సైనిశ మతృ్స్యములన్‌ భయంకరం

కవితారీతు లు 9 బయి యదు వృష్టి భోజకుకురాంధక వాహినియుం గలం” ని. రగ్రయతరరోషమారుతసితాంతసమిరిత మై యణంబునన్‌ో

==నధా, 2. 88 ఇందలి నేమ సన్ని'వేశమునందలి నంళ్ళీ న్లరనుః రూపకము రూపకరస

((కియను వ్యంజింప4 'జేయుచున్నవిః ఈ మైన్య సంమోభమును. గాంచి ధర్మజుడు భయసం్టభమా

(శాంత మనన్కు-. డై శాతతో నిట్లని విన్నంచుకొనెను :

తరలము : “ధరణిలో. గల రాజు లెల్లను దారుణ తీయశాల సా

గరములట్లు గలంగి రివు మఖ్శప్రయోగము విఘ్నము౦

బొరయకుండం (బజాస కారము వుట్టకుండంగ నీవు చె

చ్చెరం చితామహ ! వీరికిచ్చట చిత్తశాంతి యొవర్ప'జీ!ో

_ా నభా, 8. 85

నన్నయ క థాకథనమునం (బయోగించిన రూప కాలంకారమును ధర్ముజ పా(తముఖమున నుపమాలంకారమున నిబంధించి నాటకీయ సంభామణ శిల్బమును పోమీ.0చెను. పై వర్శనాత్మశ పద్యమును వీడి ధర్శుజునిపద్య మొక్క-టి చదివికొనినను కథా(పభావను చెడకుండ రథీ.చుట యీ రచనలోని శిల్పము: శాత చెప్పిన సలహాను పాటించుట వలన ధర్మజునకు శ(తునాతము నెదుర్కొనవలసి వచ్చినది. వారి నుప ఇాంతింపంజేయు. ాధ్యత మజల నాతం డా తాతపై నుంచుట లౌకిక

(వ్రజ్ఞావి శేషము, కథ భీమ్మని సంభామణతో ముందుకుసాగు కని

సూచన, రంగముపై ప్రదర్శనళ సాథ్య మగు యుద్ధ క్రీడకు బదులు

ఇవాగ్వినవాదము (పవేశపె్టు నవకాశ మిీధర జాని వాక ్రమువలన కథలో సిద్ధించుచున్న ది భీష్ముండు తన "బాధ్యతను నిపుణముగా (శ్రీళ్ళష్ణునిపై నుంచినాండుం కసీ యజ్ఞ మునకు విఘ్నము సీయంగ నోవుదురె యొరులు జిళరైత్యుండు నా

670" నన్నయ భారత్రి

రాయణుండు యజ్ఞ పఫుగుషుం డ

'జేయపరా[కముండు దీని. జేళొని కావన్‌ -__-నభా, ఏ, 87 అనుటలో కథ యొక్రొ_త్తమలువునకు తిరిగినది, నవన[ప యోగఖీతి కలిగిన నాయపనకు (గ్రీకృమ్ణునివావు చరాపి భీష్ముడు. (పాప్వ్యాశ యను నవస్థను గల్చించుచున్నాండు; (శ్రీశృష్ణుండే సవనరతుకుం డను సరికి శిళుపాలునికి మహామర్షము పొడుచుకొని వచ్చినది. (్రీశృష్లుని పరాక్రమము లన్నియు (పగల్ఫ్భము లని నిరూవించుచు 'నిష్టురములకు దిగినా(€డు శిశుపాలుడు శ్రీ నోవధాపాపముల నాగోవిందుని కంట గట్టి నిండుసభలో నాతని గగర్టించివాండు. అపై భీష్ముని దుర్యువసా యమును దృష్టాంతరూపముగా! జప్పీ దుయ ఫ్రోబట్టుటప వృద్ధహంసో పాఖ్యానము చెప్పినాండు. నన్నయ శిశుపాలుండు. “రూమోత్సరవచ నంబుల నా వేవీంచెనని వర్శించి సంభామణస్వభావమును వ్యంజింపం జేసెను.

గురునిందం జేయుచున్న శిశుపాలునివాక్కు_లు భీమునికి భీమణ రాదో (జేకమును గల్లించినవి,

చ, (పళటితకోప వేగమున€ బద్భదళాయత నేసతముల్‌ భయా నళతరలీలః డాల్చె నరుణద్యుతి నుద్యతమై తిశాఖ మై (భకుటి అలాట'ేశమునం బొల్బెం (దికూటతటి (తిమార్లగా నుకృతిం (బభంజన (పియతనూజున కంతకమూ ర్తి కచ టన్‌”

ఎా=సభా, వీ $1 భీముంకు శిశుపాల నిర్మూలనా భీల సంరంభొంబున ముందుకురికినాండు భీమ సడతనిని వారించి శికు సాలుని వృత్రాంతమంతయు' 'జేవ్నియలండు (శ్రీశృష్ణుని వలనం దప్ప నన్యులచే నసాధ్యుండ నని 'తేటపజవెను- అట్లుశానిచో చణ

కవితారీతులు 4671 చ “ఇతనికి నిట్లు నన్ను జుక్ర యెొస్టలు వల్క_లం బోలెగాక యు

ద్ధతమతి నన్యు లీతనివిధంబునం బల్కి. మనీయఇాపని

ర్లతిచటులో(గ నూర్షణనికాయపయోధి మునుంగ కిట్లు ద

ర్చితు లయి పోవనేర్తురె గభీరపరా[(కమ మారుతాత్మ జా!

_నభా, 2, 61

అని యనునయించి మనుమని [కొధో (బేకము మానెను

కథయందు (శ్రీకృష్ణుండే శిశుపాలుని వధింపం గలిగినవాం డను ాత్పర్య మిసంభానణలచే స్థిరీకరించి నాటకీయతను బోపించుటతో పాటు కథలో నవమర్శసంధిని సూచించినాండు సన్నయ.వృద్ధహంసోపా ఖ్యానమును శిశుపాలవృ త్రాంతమును పా్యఠసంభామణల యందు నిబం ధించుట రూపకమర్యాద.

శిసుపాలుండు (శ్రీశృళ్లుని యుద్ధమున కాహ్వోానించుటకం కె 'వేటుగత్యంతరము 'లేనిస్థితిలోం బడినాండు. అధని యుద్ధాహ్వానమును మన్నించిన (శ్రీకృష్ణుం డాతనివధార్హ్యతను నిరూపించు దుక్చేష్టితముల ేకరువుపెట్టినాండుం సమయ పాలనమునకు సమయము దీరినదని సూచిం చినాండు... శిశుపాలుండు. (శ్రీకృష్ణుని చుననును మండించు మాట లరిని'ండు 1

క, “నీకహూరి 'శ్రాయు నీయలుకయు

నాకవి యేమిటిక్‌ దుర్గణ్యవియ మొదలన్‌

నా కిచ్చిన యక్క్‌-న ట్ర్‌

జేకానిసే కిట్లు వలుకి సిగ్గను లేబే గో నభా, 2, 67 అర్ద_'తాన ర్హృతలచర, తో నారంభ మైన వాదులాట అంతఃపురచరిత) లను దడవుకొను వణకు ముదుజుం జొచ్చినది, చకధారి యిశ శిశు పాలునికథకు చక్రము నడ్డము వైచినాండు. శిశుపాలుని మొండెము నేల కొటిగిసది. తేజము విశ్వాత్మయగు కృష్ణునిలో లీనమైనది. రూపక తుల్యమైన యీసన్ని వేశము నిర్వహణమున నద్భులేముగా ముగిసినదిి

671 నన్నయ భారతి నన్నయ యీఘట్టమున యజ్ఞవిధానమును బీర్కొనుచు (వయోగశబ్దమును వాడుట గమనింపం దగినది 1 “ముఖ[సయోగము విఘ్నముం బొరయకండ”(సభా, ఏ, 85) “జగన్నా థరవీ.తంబయి రాజసూయమమహవోధ్వరంబు సమాప్త నంప్రయోగం బయినో (నభా. 2, 79) ఈ (పయోగము. వెనుక నాంది నుండి నిర్వహణమువజకు సాంగముణా నిర సహించిన తనరూపక్టవయోగ సంవిధావమును నన్నయ వ్యంగ శ్రముగా నూచించె ననుట కావ్యశిల్పాంశము! నన్నయ నాటకీయళిల్బ (ప్రపంచమున నిది యొక కళారేఖ! అథన్సూచిక క్షే “వ్యాయోగ స్తు విధిజైః కార్యః (పఖ్యాతనాయకశరీరః అల్బస్ర్రీజన యు_క్త_స్త్వేకాహకృత స్తథా చైవ॥ బహవ_స్త్యత చ పురుషాః కవిళిః కార్యా యథా నమవకాలే న చ త్యత్చ్రమాణయు.ైః శార్యా వఏకాంళ నవాయమ్‌॥ నచ దివ్యనాయకకృతః కార్యో రాజర్షి నాయక నిబద్ధః యుద్ధనియుద్ధాక (ధ) ర్షణ సంవా (ఘ)ర్ష కృళశ్చ క_ర్తవ్యః॥ వీవం విధాస్తు కార్యో వ్యాయోగో దీప్త కావ్యరస యోనిఃో -- భరతనాట్య శాశ్ర్రృము. 18 అధ్యా. న్లో కేశవ... 145

న న్నయ వచనము కొర్లపొటీ (శ్రీరామమూ ర్తి

(శ్రీశారము చుట్టి, మంగళ శ్లోకము (వ్రాసి తెలుగు వచన మును అలరించిన వాగనుశాసనుడు సన్న యభట్టు.అం కేకాదు. తెనుగు వచనమును “ఆధిక ధీయు క్రి మెయిన్‌” రచియించిన గాఢ ప్రతిభుడు కూడ సన్న యభట్టారకుడే,

నన్నయ వచనము నాందీవచనము. నవనీత భోమలము, శల కండ పలుకుల కలక్రంఠ స్యరము, సమాస కుసుమ సమాహారము, అది (తివిధము, అసలు వచనమే (తివిధము, సరళ వచనము, సంవాద వచనము, సమాస వచనము అని, రసోచితమైన రచనావిధానము లోని (తిమూలర్తి స్వరూపనుది, అట్టి నన్నయ అంశయే అర్వాచీన వచన రచనలో అంతర్యామి.

నన్నయ రచనలో అలతి పదముల అలరింపు లేదని, జటిల దీర సమాన జటాజూటమని కొందజి అభి. పాయము, అదిగాశ్య “నన్నయది ఆఖ్యానకశైలి. తిక్కనది నాటకీయ శ్రైలో అని ఒక అర్వాచీన సిద్ధాంతము. అసలు 3ైలి అను పదమే అంగ్ల భళవమని అనేకుల భమ “'నైలీ రీత్యాం” అని నానార్థి నిఘంటూక్షి. రీతి అనగా పదముల కూర్చు, అ కూర్చులో వృత్తుల వ్యంజనము వృత్తులనణా అప్పటి చేస్పాదికము, అనగా రీతి అర్థవిలసనముక ల శబ్ద సంయోజ నము. కనుకన్వే “రీతి రాత్మా శావ్యస్య” అనుట. అది వానున పవృొదయము, అడుగుకొలది అతి(సపంచనము, అవగా, రసోచితమైన రచనా విభానమే రమణీయమైన రీతి అని ఫలకుతి, అట్టి రీతిగా అ(శసరభాసమానము నన్నయభట్టు శైలి. అదొక పద్యగత మే

85

674 నన్నయ భౌొరతి జాదు, గద్యగతమైనగి కూడు, పద్య గద్యముల, సమ పాధాన్యము నన్నయ భారతమున కలదు. కావ్యగత వచన మది క థానునంధాన మాత _పయోజని కాదు, పథాన కథా _పతిపాదన పరమావధికము. అనగా పద్యమువలె, గద్యముకు అనేక స్థుముల రనవద్ధృట్ట చిత్రణ పరికరము. అపవాదము గ ద్యమునకువలె పద్యమునకును అవకాశము, అనంతర వచనమునకు అద్య ప్రకృ్ళతిగ సంతగించిన నన్నయ వచన మున అథిక భాగము సరళ వచనము కలదు, నమాస రహీతమైనది సరళవచనము, అక్కడక్కడ సళృ స్మా (లేముగ అబ్బ నమాసకములును అవకాశము. అనగా సంస్కృ శాలంకారికుల దూర్ష, ముక్తక మూర్ష్మక, గద్య 'ప్రభేదములు సరళ నచన నందర్భములు, కళ అనావిద్ధ లలితపదం మయార్ట్మ మ్‌ట్లా అనావిద్ధాన సదీర్హు సమాసానీ లలితాన్యనుద్ధాతాని పదాని యస్మిం _స్త దనావిద్ధ లలితపదం చూర్థమితి. యథా- “అభ్యాసోహీ కర్మణాం కొళల మావవహతి నహి సళ్ళన్ని పాత మా కేశోదబిందు రవీ(గావణి నిమ్న తా మాదధాలతి” --కాన్యాలం'కార సూతవృ లి “ఆద్యం (ము_కృ్షకం సమాసరహితం తుర శం (మూర్ష కం)చాల్చ సమాసకమ్‌, ము_క్తకం యధాంగురుర్వచసి పృథుళులుసి ఇత్యాది చూర్ష్శకం తథా మమ-గుణరత్న సాగర, జగ బేశఠసాగర. కామినీ మదన జనరంజన ఇత్యాది -- సాహిత్యదర్పణమ్‌ సమాసరహీతమైన నకృదల్బ సమాససహితిమైన సరళ వచ నము నన్న యభారతమున నవనీత కో మలము, ఆఆ (పజేశంబునను సరమ యను 'బేవగుని ఫొడుకు సారమే యుండను కుర్కు-ర కుమూరుండు (శ్రీడార్థంబు వచ్చి, (కుమ్మరుచున్న

కవిళారీ్‌రులు 675 నలిగి జనమేజయు తము లు (గుతసీనుండును? భిమ'సీనుండును, న్యుగ 'సేనుండును ననువార లో సార మేయు సడిచినదీ యటచుచుం బజకెంచి శమ తల్లి కిం జెప్పిన నానరమయు నతికో పాన్వితమై బన మేజయునొద్దకు వచ్చి యిట్లనియి.” -ా(ఫళమాశ్వానము, ఇళ్లు అదిపర్యమున అశ్వాసముననొళ ఉదావహరణము సీయ వచ్చును. నన్న య వచనమువ అలతిపదముల అలరింపు క్వాచిత్యయు కాదు. సార్వ(తికము, కథాకథన సందర్భముల *కావాళ సంధానము నన్నయ _ శాన్యర చనాకొశలము, సథాపర్వమంఠతట సంవాదరూప సంభాహూాముం, అపవాదముల అరిది కూడ అలతి పదముల అఖ్యానక ముం “అట్లు కౌశిక చ్యితసేనులు పరలోకగతులయిన వసహాయుండై. జరానంధుండు మగిడ్తి మగధ వురంబునకుం జనియె నేమును నాడితోడి జరంబు బలవంకంబై న నము శ్ర థుర ముండనొల్ల నే కుకస్థలంబు నకు వచ్చి వైవతక పర్వతంబున ఘనాఘనంబుగా నిర్ణంచుకొని భనదా(శ్రయం బున సుఖంబున్న వారము” --(వథమాశ్వానము, “ధృత రామ్టండును దానినంతయు విని కొడుకుల దుర్గ యంబుల నాళ నెట్టి యరిష్టంబులు పుక్రుడునోయని వగచుచఛు, _ విదురుంబిలిచి ఛామ్యు శదాపదీ సకతులయిన పాండవు . లెట్లు వోయిరని యడిగిన నతనికి విదురుండిల్ల నియెలో ద్వితీయాశ్వాసము. అరణ్యపర్వమున సైతము అత్యధిక భాగము నంవాద వచన చే కథాకథన నందర్భముల శాహళసంధానమే, అట ఉపాఖ్యానము లందును నన్నయ కంఠకశాహాళి పొనగు ము_క్లైవు సుల పోవాళియే, “ట్ల పూర్వ న్వయంపర లబ్ధమైన దమయంతి నత్యంత విలా సంబుతో వివావార్యబెన యా నలునకు నిందుండు వాని యజ్ఞంబుల యందు నిజ రూపంబు€ జూపను ,నగ్నియు వరుణుండును వాని వలచిన చోటన యగ్నిజలంబు లుల్బౌదింపను థర్ముండదు ధర్మువునంద వాని

676 నన్నయ భారత్రి బుద్ధి వర్తిల్లను వరంబులిచ్చి జేవలోకంబున కరుగు వా రెదుర 'ద్వావ రంబుతోవచ్చు కలిం గని యొందులకు బోయెదవని యడిగిన నిం్యదాదు లప గలి యిట్లనియె” ద్వితీయా శ్వాసము.

కోర్చట్లు బుశ్యశృంగుం (ులోధించి వేశ్యావ్యుతి యరిగిస దాని పోయినవలనను సూచుచు బుశ్యశృంగుం డగ్ని హో్యతంబు. వేల్వక మటుచి విపరీత బుద్ధిమైయున్న నంత నడవినుండి వన్యఫలంబులు గొని వచ్చి విభొండకుండు గొడుకుయజూచి యిశ్తైల చింతాపరుండ.వై యగ్ని హోతంబు 'వేల్వక శాలాతిక మశంబు 'సేసెదవనిన దం డికి ముళ్య శృంగుం డిట్లనియె” తృతీయాశ్వాసము,

అలకిపదముల అలరింపు సరభవచనము. నిసర్గ రమణీయము వైన పలుకు నుడికారములు పాల వెల్లి గ్య తశ్సమపదములు ఆౌర హోర చం_దికలుగ న్ననయ సరళవచనము నాన్యతోదర్శనీయము. నన్నయభట్టు నందనవనములోని సరళ మాశందశా ఖలీ లిక్క నాదులు అంటుశట్టిన లేలికవచనము,

తీతిపరముగా “ఆఖ్యానళ న్రైలి. నాటకీయ న్రైలి అను పాస్చాత్య(పభావమువలని ైలీవివక్క ఒక అప్యశుత్రియే. అది “నన్న యది అఖ్యానకై లి, వీక్కనది నాటకీయశై లొ” అనుట. పాత్యపమే యము వచ్చినచో నన్నయశైలి నాటకీయమే. అవవాదమయిన అఖ్యానక శే లి తిక్క-నకును అతిపాత మే. అసలు పాతపరమైన సంభా మా మాకే నాటకీయ లి శాదు. అగుచో భారగము అద్యంతము నాటకీయవై లియ్‌. జనమేజయ వైశంపాయన పాత సంభామంే కదా పంచమ వేదము! - నాటకీయకైలి అనగా నాటకీయ శౌము(దిత మైవ ప్మాత నంభావమణ (వతిఫలనముః మజి సంఘర్ష్‌ ణాత శ్రైకమైన సంఘటన్యానై పథ్యము నాటకీయత. అనగా పతీపకలాపముల సంవాద రూపము. అట్టి సంచాదరూప సంభామామే నాటకీయ లి, అది

శవిశారీతులు నే చ_స్త్య పేయోఫలసిద్ధి కలజేగాని కవి అలీ యా సంబంధి కాదుం శకుంతలాదుమ్యంతుల ఘట్టము నన్నయ (వాసినది నాటకీయముం పాండవ కొఠవ జసన్యపకారము తిక్కన (శాసినను ఆఖ్యానక శై లియే ఆపరివోర్యము, నాటకీయకామ్యుదిత వస్తువైన కర్ణ జనన(పశారము నన్నయ ఘంటమున నాటకీయ లీపరళోటి.

పాత్రసంభామణమునకు పరీమోనికవము(శన్యతం అది ఉచ్చార ఇతసవాజళాగుణ[ ప్రకటన యోగ ఫ్టీల సజీవలతణమునలనసాధ్యము* భాస కాళిదాస భవభూతుల రూపక సంభామణల వై భవమట్టిది. "'శాదృశమైన రచనయే నన్నయ వచనములోని కలకండ పలుకుల కల కంర స్వరము నన్నయభట్టు నాటకీయ శ్రైలి కిదొక నాటకరూపోదా వారణము, ఇందలి వినంధి ఇప్పటిది

“క(దువ : (వినకంజూచి)ి చూడవె! అల్ల-అకి ధవళంటైన అశ్వంబునందు నంపూర్మ చందునందు నల్ల మైయున్న ది

వినత : (నగి) నీ 'జీ కన్ను లం జూచి శేయక్క-!..ఎక్కడిదినల్లు 1 ఈ అశ్వరాజుమూ ర్తి మహోపురుషు. కీర్మియుంబల్కె అతినిర్శలంటై యొస్వుచున్నదిం

ఇ ్ర ఈ (పన్నిదంబా నసజచిన).

వినత : అయ్యశ్యంబు డాసీ మవూతము రమ్ము

కళ్మనువ : ఇప్వుడు(పొద్దు లేదు; “ీపకవతవూలతము.”

అకృతికూడ అనురినది. అచ్చ మిద్దలు ్ర్రీల అతి సవాజమైన జంభామణమున కిది దర్పణ[పతిఫలనము, ఈసవాజళాగుణ మే నంభాష ణకు నజీవలత ణము. నజీవలత్షణ నముజ్జ గ్రలమైన నంభామణకు అచ్చపు సంభుర్దణ అంతరవేదిక మైనచో నది సమ్యగమైన నాటకీయశై లి. అనగా 1ప్రతీపకలాపము (పతీయ మానముగా సంభాషణాంతర్ణతరము

678 నన్నయ భౌొరతి పవలెను. నంఘర్షణ (పాతిపదిళమై నంభామణల విజృంభణ 'మొక క్‌ల్పుమే శాదుం (పతీయమౌాన (పతీపకలాప నినూపక సిరా శ్ర” మాగా కతయే శిఖరేఖర మైన శిల్చ్పరభనము. అట్టిదీ నన్నయ పచనము, ఇట, క(దువ “సంపూర్ష చందునందు"అన్నది. వినత *మవోపురుషుని కీర్మి అన్నది. ఆ రెండు మాటలలో కలదు అంతరమైన నంఘర్టణ, సాధార ణఇముగా “కీర్తి” ఉపకేయము, *చం(దకాంతి ఉపమానము. కదున ఉపమానములో *జ్యగ త్తి పడినది, అయినప్పటికి అ ఉపమానము నకు (పసిద్ధమైన ఉప మేయమై, అద్‌ మజల ఉపమానములోని దోషము లేని ఉపమేయమైన్క మహావురుముని కీర్తిని ఉపమానము బేసికొన్నది వినత, ఆ చేసిళొనుటలో నున్నది అమె సోల్లుంంనము అనగా సది అంతర (పవృత్ని. వినత గడుసరి, కద్రువ తెలివైనది. వెంటనే పందెము సటచినది, అశ్వము 'కెలుపునలుపుల చర్చను ఆక (దూవినతల అంతర విజిగీపా హేతువైన సావత్న్యమిట (పతీయమానము.అది సంఘ ర్ట్‌ణాత మైన నె పథ్యసంఘటనము. సంభాపణగతమైన సంఘర్షణ (గథన మిది *ఉదాత్తరసాన్వితి మైన నాటకీయశ్రైలి, వినత నగి అనుటలో నొకవిశిష్టత. అంతర (ప్రవృత్తి ఆంగిక చేష్ట అంతర సంఘ రణ సజీవసంధాషుణ కలే అసలైన నాటకీయ కలి,

ఆంతరమైన సంఘర్ష ణలేని బాహిరమైన సంఘటన వాహాటను. అట్టి సంఘటనలోని సంభామణలును నాటకీయ ధోరణులు, అవికూడ నన్నయకు అవ్నూ తపూర్వములు.

(గౌవ్మాణుడు : పెద్దకాలంబునకు ఈయిలు వగుస నేడు మాకు వచ్చిన) ఇచ్చిజుతేవాని, నారాత్తసునకు భత్యుంబుగాబు చ్చపోపనుః వన పోయెదను.

కుంతి : అయ్యా ! దీనికి సంతాపింప వలవదు. ఈయాపద దేలు గునట్టి యుపాయంబుగంటి. నీకుంగొడు కొక్కరుండ, వాడును గడు

కవితారితులు 6479 "చాలుండు బలిగొనపోవ నర్టుండుగాకు, ఏవురు కొడుకులు కలరు, వార లలో నొక్కూరుండా రక్కసునకు భవదర్థంబుగా బలిగొనిపోయెడును, సజీవమైన సంభావణలే కదా !-- పె వచనముమున “అని దుఃఖంచి” అని కలదు. అది స్ప్టాస్థ్‌ (వతిపత్సికి అనగా రంగసూచవ వంటిది. అన్న తర్వాత్త అదుఖము కాదు; సంధావణళోనే అఆదు!ఖము సమ్మిిలితము, “పెద్దకాలంబునకుి అనుమాటలో నే ఒక ఆశ్వసనము, “మూకువచ్చిని అను నూటలోని అవస్థ మొనగాద్గద్యము, అస మాపక (కియా [(పయోజన మది, వన పోయెదనుి అనుచోట అవ ఛారణార్థకము పహృాదయవిదళనసహము, అశ్షు పంతి అవస్థంఅమె ఎంత చావపీఠరమైనను, అపత్య పరిత్యజనమొక అవస్థయే తదవస్థా (సకట నార్థము ఆమె నసంభావణకు వచనరచన విశ్శ థ రూపము, అనివెప్పి 'పతిజ్ఞ అనై చ్చిోముశాదు.. కనుకనే అమాట వకభాటీవ చనము “భవదర్ధంబుగా” అను బరువైన సంస్కృతపద సంయుక్రాతుర సంక లనము సత్యోన్దాటన సవాకారి. ఆరెండు పాతల మనస్థితికి ఈ రెండు సంభాషణలు రెండు మణిదరృ్చణములు, అట్టేెరచనము నాటకీయవై లి. అది 'ఉచ్చారణదముడగు వానిచేత అభిహితంబు కావలసినది. అట్టి నాటకీయ శే లి ఆద్యంతము నన్నయ పద్యముల, గద్యముల అణిను 'శ్యాల వోరము.. నాటకీయశ్రైలి గౌణమనుట గౌరవ దూరము సర్వాం్గధకవి సమాజము నన్నయ గురు పీఠమునకు నతేశీర్ణ నమ నృృలేము, కలిపయాతుర పరిమితమైన అల్బనమాసము, (శాంతము(దాక పద (దాఘిష్టు ఛార౮-వాహికమైన దీర్ధ సమానము, ధ్వను ఛ్రపస్కారకము లగు ధన్యజీవులని ఆనందవర్థన మతము (పతీయమాసమగు అర్ధమే సమాస (ప యోజనము. “మహానముది" మనునది మామూలు పదము.

680 నన్నయ భారతి ఒళ నుహాసముదిమును ఒకరికి తెలియ జేయుటకు ఉచ్చారణలో ఒత్తి పలుకుట దీర్ధము తీయుట మానవసహజము, (పయత్నమది సముద) పరిణావా గాంభీర్యాది గుణ పికటనార్థము, ఉచ్చారణలోని ఊనిక, దీర్ధము అర్థస్ఫూర్తిక ఆకాంతు. అది రచనకు అలభ్యము, అందుచేత ఉదాత్త స్వరానుకూలమైన దీర్స ద్విత్వ సంయుక్తాతుర పొనఃవున్యము తోడి దీర్ధ సమాసరచన మొక శిల్పలాఘవముం “కరినుకర నికరా ఘాతజాతివాతోద్ధూత తుంగ తరంగా్య(గ సముచ్చలజ్టలకణాసారచ్చ టా జ్బాదిత గగనతలంళై న దాని అని మహాసము(ద్రమునకే ఒళ నమాసవచనము నన్నయ రళనము* సరిగామూ+చిన తరంగ సంచల నమే ఈ సమాస రచనలో మూర్తి కట్టును, అఆసము దము అకశాశ మంత విశాల మనుటకు వలయు ఆంగిక వికారమంతయు అత్సరగతము. ఉచ్చారణలోని ఊనిక్క స్వరగానములకు, ఈ ద్విత్వ సంయ్యుక్త దీర్లా తర సంధానము. ద్‌ర్ధ ము తీయకుండగనే, దీర్ధ సమాసమిది తదర్థ ద్యోతశముం అనేక దశలలోని అనేశ విధములైన కుబా ఏర ణాద్య నేక సహాజాంశములకు వ్యంజక మైసట్టి సమాసమే శమాసము, అర్థవంతము శాని ఆకాశ పదయావము. అనవసరాడంబర వాగ్య్యయము. సార్థక మైన సావధికమైన నమాస రచనము నన్నయ్య వచనమందలి వై భ నముం నన్నయ (తి సమాసము (పత్యేకార్థ (పతిఫలకమైన రత్ని ఫలశ్రముం

మటొక సమాసము : “అవిరళగళిత నయనోదళ బిందునందోవా పరిపీడ్యమాన పీనస్త్నన పరిధానాంతరం” (బాపది సభకు వచ్చిన సందర్భములోని సమాస మిది ఆమె అథోనీవి, వకవ్థ్రు) అస్థితిలొ కౌరవేశ్వరుసికడకు ద్య్యూతపణముగా సభలోనికి రావలసినదిగా (పాతి "కామి వీలుపు !- ఎవరు ముందోడినదని ఎట్లో (బాపది వేసినది ఎదురు (పశ్నే, సందిద్ధమయిన సమ్ముకు అందతి సన్నిధినే అవధానమని మజల

కవితారీతులు 681 ఆవ్వోనము 1! దుర్యోధను దు శ్చేస్టిత మది భయబనకము, ( వెజచి) తదవస్థ. శోక పరితాప దందహ్యుమాన గ వాగ్ని మధ్యము. పైగా ఆ స్థితిలో సభా ప్ర వేశము లజ్ఞావహము, చవంవిధ భయ శోక బాభా మయ లజ్ఞాఖావ శబలతా వృదయభాౌరమున కీ సమాస బంధనము, అనగా నది మనస్థ్సితికి అచ్చపు మణిదర్చణము,

అతి దీర్చ సమాసములకంయె, అల్బసమాసములే నన్నయ వచనములో అధికము. అవికూడ అలతి పదముల అలరింపుతోడి అను సంధానములు- సంస్క తాంధ సమ్మిశణ మది వర్ష నస్థలములం'దే వైభవోద్దిష్టములు* అ వర్షన స్థలములును అరుదుం

1. కుమారా(శ్ర్ర విద్యా సందర్శనరంగ వర్శనం

(ఆ.పువుఅఆ.$్‌

2, చారణావత వర్శనం (అహహ అ, 188)

8. _చౌపదీ వివాహమండప వరక్శనః (ఈ పు న, అ. 281)

త్త యుధిస్టి.రద్య్యూత పరాజయ వర్మను (సహద్వి, ఈ [గ్గ

ఫ్‌, ద్వారవతీ వర్డ్‌ న, (అర ప, (ప. ఆ, 158)

6. ట్రైతవన వర్షన, (ఆర, పు (ప, ఆ, 801)

7, ఊర్వశి ఉద్దీపన విఖావ వర్శనం (ఆర పుద్వి, అ శ?)

ళం హిమవత్పర్వత వర్ష న (ఆర. తృ, ఆఅ, 77

అనలు వర్షృనలు అతి (వగల్భములు, (టగల్శతకు అతరరమ్యుత వీన్తు సౌందర్య వ్యంజనమునకు శబ్ద సౌందర్యరంబనము రచనాశిల్పముం

కుమారా విద్యా నందర్శన రంగవర్మ్మన :

*ఆన్సిన వట్లచేయుదునని ధృతరాష్ట్రుండు కుమారుల విద్యా సందర్శన రంగంబు రమ్యంబుగా “జేయింపుమని విదురుంబంచిన నతీండు వన్లైయని శాస్ర విహిత (వమాణో పేత వృ ల్తాయామంబును నపా కృత వృత్నగుల 5 వలీ శైకీ వల్లీ కంబును నంగీకృత పూర్వో త్త

కక

689 నన్నయ భారతి ప్తవంబును సమికృత నమ్నోన్నత 'పచేశంబును దూరీకృృత కంటక పాపాణశల్య శకలంబును విరజీ (ళీ కృత రజోధూసర స్థలంబును విరచిత బహువిధ (_వేమోగారమంచక (పపంచంబును నానాధ్యజ నవ పల్ల వతోరణ చందనమాలాలంకృత చ్యార దేశం బును (గతిదిశనిర్వ _ర్తిత శాంతికబలి విధానంబునుంగా జేయించి సం బంచాంగశుద్ధదిన శుభముహూ _ర్తంబున ధృతరాష్టుండు గాంధారీ పురన్కృ్భృత 'బేవీ శతపరివృతుండై. వివిధ భూవణ భూషితానేక వలా సిసీనివవాసంబుతో జనుదెంచి విలంబిత కదంబక స్థూలముక్రాఫలదామ రమణీయంటై యాబద్ధమరకతి వ(జవై డూర్య పద్మరాగ (పవాళ _పభా (పకర వ్యతికక విరచితాపూర్వసుర చాప చారు గౌరవంచై యతి మనోహంంలై న శాతకుంభ మయ 1_పేవాగారంబున నున్న...”

ఇది నాగరకునై న నవీనకుమారుల (శ్రీడారంగమునకు చూడా రత్నము కదా! రాజమహేం[ద్రవరము నేటికిని (కీడారంగ కేర్యదమే! మజి నాడు రాజరాజరాజన శేందుని సమతమున ఆ (భధ యువకుల కందుక (శీడగాక 9 శార్ముక్కకీడ నన్నయభట్టు స్వయముగా సందర్శిం చిన కందర్భ్శకీమో!-- నేటి "తెలుగు వీరుల బంతియాటకును,-- పొడవు 'వెడల్చుల లెక్క; సముతలనుచేయుట్క రాయి రప్ప "లేకుట, ముట్లు మట తీయుట, దుమ్ము ధూళి తొలగించుట, "సేతుకులకు (పల్యేశా 'సనములు, నిలువుజీతములు, రత్నమాలికలు లేకపోయినను రంగు చెం జాల పేలికలును-- తప్పనినరి తతంగ మే కదా! అయినను కుమూరౌ్రు విద్యా సందర్శన రంగమున, మరళతమాణి క్యాది రత్న (పభలు,ఇర్యద ధనస్సు లగుట ఇప్పటి వారికి అధిశయోక్తి! అది కాలదోవము, దృష్టి దోషము కూడ, ఇంతకు వర్ష నములు ఇంతింతలో, అంతంతలో వాస్తవ (వతి కలది. ఆంధ్ర) సారన్వ్యతమున వర్ష నాగతమైన సమౌాన వచన మునకు అద్యప్రకృతి శాదంబరీవచన సమాసవల్లనము,

“తస్మిన్నవి చలతి చటుల తురంగబల ముఖర ఖురరవ బధిరీ కృత భువనాంతరాళా బలభరప్రచల వసుధాతల దోలాయమాన గిర

కశవిఆతారీశులు 693 యోగళన్మ దాంధ గంధ గజదాన భారాంధకాగాః నంనర్చదతి బహుళ ధూల్ళిపటల ధూసరిత సింధవః పుచలపదాత్తి బల కలకలనసో ఫటిత నే ర్ల వివరా సరభసోద్దుమ్యమాణ జయ శబ్దనిరంత రా పోంఎసఘ్టూయ మౌన ధవళ వామం నవాస సంచ్చాదితాః వుంజిత న కేంద) బృంద కనక దండాతపత) సంఘట్ట సష్ట దివసాః దశదిశో బభూవుః” ఈ దృశమైన నమాన వచనము ఉత్కలికా పొ్రయమని సంస్కృ తాలం కారికుల ప్రితిపాదనము, ఇక వృ_త్తిగంధివచనము, ఇది లాక్షణికల వచన భేదవక్లీక కణ మున ఇతోధిక విశేషము “పద్య భాగవిద్వ్భృ త్తగంధి” అని వామ నుని కావ్యాలంకార సూతవ్న త్తీలోని లత్షణము గృ _త్తభాగయుతం పరమ్‌ అని విశ్వనాథుని సాహిత్య దర్చణమునందలి ,లషమ్‌ణము,అనగా “పద్యభాగవతీ *” అను స్థలమున మతు(ప్పత్యయార్ధము స్పష్టము, “వృత్త భాగయుతం” అను లశ్షణము తదుపబలకము, కాగా పద్య భాగములతో కూడిన వఛనము వృత్తగంధి వచనమని సులభ (గౌవ్యూము వృత్తగంధి లత్ష్యము లివికూడ నృష్టము. “(యథాఎ) పాఠాల తాలు తలవాసిు దాన వేష” ఇతి, అతు హీ పసంతతిలక్రాఖ్యస్య వృత్తస్య భాగః (పత్యభిజ్ఞాయ శే. --శాన్యాలం కార సూత్రవృ త్తి, (యథామమం-) సమరళండూల నిబిడ భుజాదండ కుండలీకృత కోదండ శింజినీటం కారోజ్ఞాగరిత మైరినగర = ఇత్యాది, అ(త “కండలీకృత "వేదండి ఇత్యనుష్టు బ్య _త్తన్యపాదః.“'సమర కండూలి ఇది చ (పథమాతుర ద్యయరహిత _స్తశైవ పాద -- సాహీత్య దర్చణమ్‌, మజీ నన్నయ వచన మధ్యమున యళిమొతికల "లేటగతిపాద ముతో కూడిన వృత్తగంధి వచన మిది :

శంక నన్నయ భారతి

కవ అని దృష్టద్యుమ్నుండు మూగిన రాజపుతులకు సల్ల నలుంగం జెప్పి దు్రపద రాజఫుతి?ం జూచి యఖిల జలధి వేలావలయిత మహీతలంబునం గల రాజనందనులెల్ల నీ స్వయంవరంబునకు వచ్చిన వారు... (ఆ ప. స, అ, 170)

అఖిల। జలధివే। _లావల। యవల। యితమహీత। లంబునం। శలరాజ। ఇట్లు వచనాంతమున కల వృత్తగంధి---

*ఆరయు | చున్నంత । ననతిదూ | రంబునం.ో

(ఆప వ, ఆ 71

ఇది యదిమై తిశల సీనపద్యము మిదిపాదను*

ఇక వచనాదిని కల వృత్తగంధి ---

“శావున। సర్వ్యప। కారంబు। లనపకొ। ర...”

ఇదికూడ యతిమైతి)కల సీనపద్యము మిది పాదము ఇట్లు నన్నయ వచనముమొక్క_ ఎత్తుగడ అక్క-డక్క-డ పద్యముయొక్క- ఎత్తుగడవలె నుండుట కలదు

“అంత। చావ్యంతి। సంతాన. = (అప చ, ఆ, 110 ఇది లేటగీతి ఎత్తుగడ.

*రణరం। గంబున। (దోణు, =... (ఆపన, ఈలి ఇది మత్తేభము ఎర్తుగడ,

ఇట్లు ఎత్తుగడ పద్యపాద భాగమాత్రముగాక పద్య పాదమే కల స్థలములును క్య్వాచితములుః శాని అయా పద్యపాదముల యతి మైత్రిలేదు,

“వను। ధర్మప। థంబున। నున్న। వాండ” (ఆ.పహ స, ఆ]119)

కవిళారీతులు 685

-మొత్తేముమిద నన్నయభట్టు వచన భాగములందు వృత్త గంధి వచనము బహువిధ భానమాసనము, ఇట నొక వెేేపము.

“అనిన విని జనమేజయుండు మైశంపాయనున కిట్లనియె”

ఇది వచనము, వట్టి వచనము పొడిపొడి మూటల పోడిమిఅేని వచనము, ఈ నచనమునక పిచిక జూత్యుపజూతి వృత్త "'తుణము పట్టించుట దుర్భృటము. అలలిమాప్పన గణమాత్ర పరిగణనమున ఇది "క్కు. అపరిచిత పద్య పాదములగుట అవకాశము, ఎట్లన,

“అనిన। వినిజ। నమేజ”

ఇది పిభాతవృ_త్తపాదము, “నజజరగలో

*అనిన। వినన్‌జ। నమేబజ! యుడున్‌ మై”

ఇది తోదక వృ_త్తపాదము, “నజిజయ”....ఇట్లు పొతివాక్యము పద్యభాగ విలసితమగుట పరమావకాశము, కనుక గణసంఖ్య కంక గమనవైఖరి ముఖ్యము

“*అద్రియును నంబరంబున నగ్నికణంబులు చదరం

బజతెంచి పఠీ.రాజు పతంబులు దాక వచ్చినంజూచి”

(ఆహ ద్వి, ఆ, 108)

పద్యగమన మిట పితీయమానము. వృత్తమువలె వాసించు నది, వృ_త్తగంధి వచనము అను వ్యుత్స_త్త్యర్థమున కిది అనుకూలము, ఈద్భృశమైవ వచనము నన్నయవనచనమున సమధికము,

సమష్టిపె సన్నయవచనము శావ్య సౌందర్య రచనము, అలతి పదముల అలరింపు, సంవాదరూప సంభావణము రసోచిళమైనరచ నము తెనుగు వచనమునకు లలి వేకువ అంధ్రవాబ్బయ సుపిధాత మున అవతారమూర్తి నన్నయభట్టు, అనంతరకవులకు అరాధ్యమైన

ఈ86 నన్నయ భారతి అథిత్యహృదయము నన్నయభట్టు వచనము, నన్నయభట్టు సమాస రభనమునకు నాటివ్యవహారము నాట్యశాల అందు చతుగ్ముఖ శ్చృంగా టక చరితార్థమైన గ్‌ర్వాణ వాణీ. మలి, రంగగపూజం ఆంధ)వచన సాహిత్య నంగీత భంగీమధుర ఫణితికి అఆచ్యమహార్షి వాగనుశాననుడే, ఆ వాగనుశొసనునికాలము పదునొకండన శతాస్టీ, పదునొాకండవ శతా బ్లైని వచన వాబ్శయదశ నందినది, వై. ఇారద్యము నొందినది. వైవి ధ్యము పొందినది. అనంతర వచన వాబ్బయమునకు అధ్యాపక వాశీయు అయినది, సరళ, నంవాద్య, సమాన వచన సా్యమాజ్యమది సమగమై భవము, ప్రత్యగ్ర పా్రాభవముల (పఫుల్ల నందనము “వచనరచనకు దండియట్టివాడు నన్నయభట్టు” అను డాక్టర్‌ కట్ట మంచి రామలింగారెడ్డిగారి కఠసతాము_ (కవిత్వత_త్వవిచారము; వుట 1195) అంధ్రనరస్వతి అందలమున అనర్ధ్మ్య రత్న ముకురము. అధస్పూచిక

• సులభ (గావ్యూమైన అర్థమిదిం “పద టి పాదభాగముల కలయి కతో వృత్తముల వాసన దోపించుచుండు వచన రచనము వృత్త గంధి. ..... వృత్తభాగములతో గూడుకొన్నట్టివ.” అని కీ, శే, (శ్రీ "వేటూరి పభాకరశా్రిగారు స్పష్టపరచిన సంగతియే. (సింహావలోక కనముం వ్లుటలం 8 88) అయినను వృ _త్తగంధి వచనము అనగా, “పద్యభాగములతో (పారంభమై, వృ_త్తములని తోపీంప జేయు గద్య రచన” అని (శ్రీ) నిడుదవోలు వేంకటరావుగారి నిర్గ యము. (అంధ వచన వాజ్మయము. ఫుట, 4.) మరి, “పద్యభాగవత్‌ అను స్థలమున మకుప్పత్యయమునకు “_పారంభమై” అను వేంకటరావుగారి “లాకు ణిక సం(పదాయార్థము” నకు వారి గంథాంతర లతమ్యుసమన్వయ మిది కూడ గమనార్హము, “నన్నయ వచనమును (ప్రారంభించు పట్టుల

శకవిళారీతులు 687 పద్యమువలెనే నడివీంచును.. ..ో (తెనుగు కవుల చరిత)-వుట 180- 128) మర్కి నన్నయ వచనమును “(పారంభించు పట్టులి వర్వత “పద్యమువలె నడిపించో లేదు. “ో పారంభించని పట్టుల” అనణా వచన మధ్యమున, వచనాంతమున “*పద్యమువలె నడిపించక”పో లేదు. అయి నను మరి అట్లు _భాంతిపడి ఇట్లు లక్యులమణ ససున్వయము చేయుళు గాక వతదర్థమునకు నన్నయ భారతమును “సన్న యనాటి లిపిరీకిని, నుచ్చారణరీతిని ముగింప” వలెనని నిడుదరోలు వేంళటరావుణారు నిర్ణయించుట ఎట్టిదో సాహిత్య వేత్తలు సమాలోచింతురుగాశ | అవా గ్రైజానాని

నన్నయ వచన రచన ' ఫ్రీ (కొవ్విడి రామం “గద్యం కవీనాంనికమం వదంతి" అనే నూక్షి, కావ్యకళలో గద్యానికిగల (పాథాన్యాన్ని "తెలియ జేస్తుంది. కాదంబరి వంటి గద్య కావ్యాలు? గీర్వాణ భామలో (ప్రభవించిన ఆణిముత్యాలు, రాజరాజ నశరేం[దుడు, “అపార శబ్బకా-న్ర్ర్య పారగువైన వై య్యూకరణులును భారత రామాయణాద్య నేక పురాణ (పవీణ్యులైన పౌరాణికులునుః మృదుమథుర, రసభావ భాసుర. నవార్థవచన రచనా విశారదులైన మహోక్షవులును. . .-ఆదిగాగల విద్వజ్ఞనంబులు పరివేష్టించి కలువ, తన కల్మబాహ్మణుడైైన నన్న పార్యునతో భారతాన్ని గుంచి ముచ్చ టించినట్లు భారతావతారికలో వు-ది అ కొలువులో వై య్యాకరణులు, పౌరాణికులు, తార్కిాకులు? వచన రచనా విశారదులైన మహాకవులు వుండేవారు; అందుచేత అనాడు వచన రచనచేసే కవులకు (పముఖస్థానం వుండేదని మనం ఊహించవచ్చును. వారిని మహాకవుల కోవలో చేర్చడమేకాక, శీవలం పద్యశవితను చెప్పేవారిగురించి, (వాయకపోవడం గమనార్హం

గద్యాన్ని నన్నయ వవ్‌ (పయోజనాలకోసం విని యోగించేడో ఆయన గద్యరచనకు జిలుగుదిద్ది మెరుగు పెట్టి భారతంలో వవిధంగా, రచన సాగించాడొో, నాటీ వాడుకభావకుం లేశ శాసనభాపషకు, భెర తంలో గలు వచనానికి వలాంటి సంబంధం వుందో కూలంకవంగా పండి తులు పరిశిలించిననాడు నన్నయ గద్యరచనలోగల విశిష్టత; సువ్య క్త మౌతుంది,

“జీంగ్‌ జీశానికి నాయకరత్న మైన రాజనుహేం(ద్రవరంలోః పరమానందంతో, మహామహీరాజ్య సుఖాల్ని అనుభవి స్తున్న రాట్‌ రాజ నళేందుడు, (పవర్థమాన మహామహీరాజ్య విభవుండనిన్నీం నిజ భుజ విక్రమ విజితారాతి రాజనివహుండనిన్న్సీ నానా గుణరత్నే

కవికతారీతరులు 689 ర త్నాకరుడనిన్నీ; నన్నయ వచనంలో కృళిపతిని కీర్తించి, కొలువు కూటాన్ని వ్య ౦ చేడు,పర్వాను[కమణిక పర్వసం(గహం వచనంలో నే వున్నాయి,

శత్రపర్వసంఖ్యగల సంస్కృత భారశాన్ని "తాను వవిధంణా 18 పర్వాలుగా విభజించేడో, పర్వసం్యగమా శీర్షికలో నివేదించేడు. ఉదా వారణకు, “మరియు మహారణ్యంబునందు గిమ్మూరవధయును, గృవ్ల పొంచాలా గమనంబును సౌంభకాఖానంబును” అని అరణ్యపర్వంలొ గల యితర వివరాలను, గద్యలో విపులంగా పీర్కొన్నా డు, కొనను కంద పద్య౧లో- ళం. ఆరణ్య పర్వమవగా నారణ్య (పముఖ పోడశాంతః పర్వా”

ధారమయి సకల సూరి సభారమ్యంబగు తృతీయ పర్వము 'వెలయున్‌

అని ఇెప్పి తిరిగి విరాటపర్వ వివరణ గద్యతో 'పారంభించేడు. సంస్కృత భారతంలో పోడశాంతః పర్వాధాంమైన శణాధను, లెను గులో ఒక్క పర్వంగా సంఘటితం వేసేడు. అతివ్యా్తి, అవ్యాప్తి దోపాలను పరివారించి యథార్హంగా విషయవివరణ వెయ్యడానికి నన్నయ గద్యను చక్కగా చేపశ్రుడనిన్నీీ యావత్తు మహాభారతం సారాన్ని (5౫200810) పర్యసం[గవా న! కచద్వారా నిరూపించేడనిన్నీ అవగత మౌతుంది.

కొన్ని అపూర్వ విషయాలు కూడా గద్యలవల్ల మనకు తెలి 'నీయి, క ఎప్తచె ప్రపాయనుదు మూడునంవత్సరాలలో నంస్కృత భార కాన్ని రచించేడనిన్నీ దానిని బేవలోశంలో (ప్రచారం చెయ్యడానికి నారదుడ్ని, వీతృలోక (వచారానికి "చీవలుడ్ని; గరుడ, గంధర్వ, యత్తు రాతుస్క లోకాల్లో (ప్రచారం నిమి త్తం శుకుడ్ని, నాగలో శ్రా నికి సనుమంతుడ్ని మనుష్యలో శానికి వై శంపాయనుడ్ని పం-పీడని గ ద్యలోన్నే నన్నయ, వెలువరించేడు. భారతంలో గద్యఖండిక ల సంఖ్య

(87)

690 నన్నయ భారతి కన్న పద్యాల సంఖ్య ఎక్కువే. పద్యాలలోగల భావో జ్వేగం రామ ణీయకమైన శైలి, 'రసన్ఫ్చూర్తి గద్యంలో లేకపోవచ్చు. కాని గద్య రచనలో కూడ వైశ్‌ష్ట్యుం లేకపో లేదు.

పరిశీలన నిమి త్తం నన్నయ గద్యాన్ని అనుసంధాన గద్యము (91 వలి, విమయ వివరణ నిమిత్తం రచి చిన గద్యము గా2రా౭16 03ల వర్తనకోసం ఉపయోగపడే గద్యము (లంంఘై1176 036) అలంశ్రాం కోభితమైన గద్యము, (271460 వ?036) గద్యశైైలి (0036 80/19) అని ఐదువిధాలుగా విభజించ వచ్చును. గద్యశైలిని పరిశీలించినప్పుడే నన్నయ వచనంలో (పయో గించిన ఫావక, నాటి వ డుక భాపకు లేదా సాననభాషకుగల సంబం ధము మొదలైన వినయాలు చర్చకు వస్తాయి. ఈ బృవాత్తర కార్యాన్ని యమ్‌, ఫీల్‌. పట్టాను ఆపేవీ,చే వధీశాలో సమర్థవంతంగా చెయ్యగలదు, ఘరానా 'పెద్దలుచేసే విందులో వడ్డనచేసే పదార్థాలపై మోజు "ెంచడంకోసం ముందుగా, ఏవీమైజర్‌” అనే (దవపదార్థాన్ని గాని ఒక మ్యూతనుగాని యిస్తారటం అజేవిధంగా నన్నయ గద్య రచనపై అభిరుచిని పెంచడానికి రెండు అశ్వాసాలు మాత్రమేగల సభాపర్వాన్ని (గహషించి, దానిలోగల గద్యను స్థాలీవులాకన్యాయంగా

'రాజనూయానికి ఏర్పాటు చేసిన యజ్ఞ "వేదికను కన్నులకు కట్టినట్టు గద్యలో నన్నయ యొలా పర్శించేడో చూడండి. 136501- ఫై01176 ఫై050 కి చక్కని మచ్చుతునక -

“అంత సనంత వేదమూ స్తలెన మైల, ధౌమ్యులు హోతలుగొ యాజ్ఞ వల్కు.్యండ ధ్వర్యుండంగా, దై వాయనుండు (బహుగా సుసా ముందుడ్డాతగా వీరల పుుత శిమ్యగణంబులు [(కమంబున మై(ళావరు ణుండును, నచ్భావాకుండును, గావ స్తుతుండును, (తుతిపస్థాతయు

కవితారీగులు మ! నేష్పయు, నున్నేశలయు, (బావ్మాణాచ స్రంస్‌య్యు నాగ్నీ (ధుండంను, బోతయు, '(శైస్తోతయు, (బతివా _స్త్పయు, స్కుబహ్ముంణ్యుండునుంగా, నారదాది (బహ పలు సదస్యులుగ్యా భీసూ ది 'రాజర్జ్టులు నవాయు లుగా, సర్యకియా సమగంబయి, వడంగ సమృద్ధంబయి నంపూర్ష చమేణాసనాధంబయి్యి సకల ధనధాన్య సమున్వితింబయి, జగన్నాథ రటథీతంబయి నక్రల జనానందకరంబయి రాజఘాయంబత్తి రమణీయం ఒబయినం

ఇంక్‌ వివరణ గద్య లేక్ష పజ080176 0౯036 లో సాధారణంగా నన్నయ కొన్ని ధర్ముశాశ్త్ర విమయాలను జొప్పిన్లా వుంటాడు, జరా సంధుడు భీమసేన, కృష్ణాప్టనుల శెదురువచ్చ్కి “ఆ డ్వారమున బోలు సౌరగనగునె అని (పస్నించగా కృష్ణుడు.

“ద్వారంబున మిత నీివాసంబును, నద్య్వారంబున, నమిత నివాగంబును, జొచ్చుట యిది 'బాహువీర్య సంపన్నులైన త్యతియు లకుం గ_ర్తవ్యంబు, మజీ గంధ మాల్యంబుల యందు లనీ. శై యుండంం గావువ బలాత్కా_రంబున గంథమాల్యంబులు గొంటిమి నీ యందు మూకు నొండు శార్యంబు గలుగుటం జేస్తి నీయిచు ఏ నర్‌ సంబుగొన నొల్లమనిన జనా సంధుండిట్లనియె” జరాసంధునిలో వారికి వే ేశార్యం వుండడం చేత అర్ధ ్యం తీసుకోమని యీ వివరణ గద్య 85101056 ల056) లో చెప్పడమేశాక, అ మితులవద్దకు వెళ్ళేటప్పుడు “ఆ జ్వారంబుని వెళతారనే శాస్ర్రవిషయాన్ని కూడా పై గద్యలో నూచించేడు

శావ్యక ళాళోభితమైన గ ద్యకు ఉదావారణణా ఆదిపర్వ ద్వితీయా ఇ్వాసంలో క(దూవినతలు ఉై ఎ(౮ోవాన్ని చూపిన సందర్భంలో వన్నయ రచించిన సందర్భంలో నన్నయ రచించిన గద్యభాగా న్ని ఉదాహరణగా యిస్తున్నానుం నభాపర్వంలో యీ రఠశమయిన గద్య నాకు కసపడలేదు. అందుచేత యీ ఉదావారణ అదిపర రంలో చుంచి శీసుకున్నానుం

692 నన్నయ భారతి

“అట్టిమెడ గ్యదువయు. విసతయు వినో దార్థంబు విహరించు వారు, కరిమకర నికరా ఘాతజాత వాతోద్ధూతు తుంగతరంగ్యాగ సముచ్చలజ్జ్టిల కణాసారచ ఏ టాచ్చాదిత గగనతలంబై న దాని, నుద్యా నవనంబునుంబో లె బహువి దుమలతాలంకృతంమై న దాని నాటక (పయోగంబునుం బోలె ఘన రనపా్యత శోభిత రంగ రమ్యంచైన చాని దివంబునుం బోలె నహీమకర భరితంబైన దాని మజీయు,

నన్నయ మహోదధిని వర్ణిస్తూ దాన్ని ([దుమలతాలంకృత మైన ఉద్యాన వనంతోను, నాటక [(పయోగంతోను సరిపోల్చినప్పుడు (ప్రయోగించిన న్నీక్టోపమలు ఎంతో పృాదయంగమంగావున్నాయి. సముద్యాన్ని నాటక (ప్రయోగంతో సరిపోల్బడం నన్నయ శావ్య ర్‌ ఛావై దుష్యాన్ని స్వతంతపోకడను సూచి స్తుందిం

ఇంక అనుసంధాన గద్య లేళ (1101 9౯030 ను తీసుకుం చాము,

నంభావణలో ఒక వ్య క్తి అడిగిన (టశ్నేకగాని వివరాలకుగాని సమాధానము వెప్పేవాడు; “ఇట్టనియె” అని ముందుగా పవెప్పి, ఆ వివ రాలు తరవాత వచ్చే పద్యంలో చెబుతాడు - అంశ, పై సపశ్నకు దిగువ సమూధానానికి మధ్య యీ వచనం వారధిగా ఉపయోగ పడు తుంది. రాజసూయయాగం చేసేటప్పుడు,

“నరసుతులమై దిక్కులకరిగి మహీపతులచే నరిగొని ధనముల్‌

-జేరలగ దెచ్చిన మూర్షము బరువడి నెరిగింపు నాకు బరమ “ఆని అడిగిన జన మేజయునకు " వై శంపాయనుం డిట్లనియె” అనే ఘట్టం తీసుకుదాం - జనమేజయుడు అడిగిన (పశ్న పద్యంలోవు-దిం చానికీ సమాధానంగా వైశంపాయనుడు అర్జునుని ఉత్తర దిగ్విజయయాలీ) గురించి సీసపద్యంలో ఇవెబుతాఢు. మై ప్రశ్నకు కింది సమాధానానికి

శవిళార్‌ రులు 698 వారధిలాగ ఉపయోగ పడుతుంది. 'అని అడిగిన జనమేజయునకు చైశంపాయను డిట్లనియె” అనేవచనం, అందుశే దీనిని లింక్‌ (పోజు అందాం

నన్నయకాలంలో అనేకమంది వచన రచనచేసిన కవులున్నారని భారళావ ళౌరికవల్ల తెలిసినా. అ (గంథాలు శా ౧గర్భంలో లీనమై పోవడంచేత, నన్నయ పద్యకవిత్వానికి వవిధంగా అదిక వో,ఆ టబేవిధంగా గద్యరచనకు కూడా. (శ్రీకారం చుట్టిన మహామహుడని మనము గంహించవలసివుంది. అయితే నన్న యకాలములో ప్రచారంలో వుండే భాషకు, భారతంలోవున్న భామకుగల పోలికల్ని. సంబంఛాన్ని, చెప్పే శఆాహతునాకు లేదు. భాపాకోవిదులెవరో ఆ పనికి పూనుకో వాలి,

కీర్తిశాయువైన గడుగు వేంకట రామమూర్తి పంతులుగారు రాజరాజు శాలమందున్న కెలుగుఫాపు అనే సుదీర్ధ్యమైన వ్యాసంలో అనాటి శబ్దాల స్వరూప స్వభావాలను గురించి చరి ఏంచేరు, నన్నయ పరికల్పించిన నందంపూడి శాసనంలో గల “ఆాళ్ళ అేవిఅ నే పదంలో చ వార్ధకమైన ఆకారమును చేర్చి నన్నయ, “అబే సీమిఅనే అర్ధంలో పిళూగించేడనిన్నీ జేవుశ-అ చేవ అయినదనిన్నీ గికుగు వడుగు ఉద్ధా టించింది - *నన్న యకాలమందు ఏవార్థకముగా అశారము వాడుకలో ఉన్నది గాని మన కాలమందున్నట్టి ఏకారములేదు. అని (వాసేరు, భారతంలోగల భాషను కూలంకషగా పరిశీలించగలిగినవా లే నన్నయ ఆలిగురించి (పామాణికంగా (వ్రాయగలరు నావంటి పరిమిత జ్ఞానికది అసాధ్యం,

భావాన్ని అనుసరించి శైలివ్రుంటుంది అందు శే అంగ్లేయులు వ్‌ం08504 6000106 116 96086 అన్నాప, పద్యాలలో మనకు యి పద్ధతి విస్పష్టంగా గోచరిస్తుంది. గద్యరచనలో కూడా నన్నయ, “అనిన విని జరాసంధుండు సటానముత్సాటన కవిత కుంజర వైరియుం

694 నన్నయ భారతి బోలె గడునలిగి పటుకుటిల 1భుకుటి ఘటిత నిటలుం డగుచు బురుషో త్తమున కిట్లనియెో" అని (వాసేడుగనక భాఐ*నుగుణ శైలిని సన్నయ పాటించేడని మనకు సుబోధక మాతుంది

ఇప్పుడు (వాస్తున్నట్టు చిన్న చిన్న వాక్యాలు, పదాలు పూర్వపఫు గద్న రచనలో కవపడవు, ఎంత విరళమైన భావవితతినై నా వారు ఒకే *'యూనిటొ లేదా వాక్యంకింద పరిగణిస్తారు

అర్జీ సంపదాయాలకు (ప్రతిబింబం నన్నయ. నన్నయ మనో ధర శం వికర్ణుని వచనాలలో వవిధంగా గనోచరమాతుందో మూద్దాం,

ఇక్కు-రువృద్ధులై న భీవ, ౭ ధృతరాష్ట్ర విదురాదులును, నాచా ర్యులైన దోణ, కృపాదులుంబలుక నైరి, యున్న సభాసదు లెల్లం గామ[కోథాదులు దక్కి. విచారించి వెప్తుం డనిన నెవ్యరుంబలుక కున్న నిందు ధర శ్ర నిర్ణ యంబు సేసెద-నెల్ల వారును ఏనుండుం జూదం బునుు వేటయు, పానంబును బవుభతుణాస క్రియుః ననునాలుగు దుర్యుసనంబులం దగిలిన పురుషుండు ధరు వుం దప్పి, వర్తిల్లునట్టివాని కృత్యంబులు 'సీహొనందగవు, కీతవాహూతుండై వ్యసనవర్హి యయి, వరాజితుండయిన పాండవా[(గజుండు, సాండవుల కందజక్కు సాధారణ ధనంబయిన పాంచాలి బణంబు జీసెం గావున ఉజా్రాపది యధర ైవిజిళ యకో్క్కో_నులి, "జేకవన్రు నిటదోచ్కొని "తెచ్చుట యన్యాయంబనిన పకర్ణు పలుకుల శొడంబడక కర్షుండు వాని కిట్లనియెం”

అనాయుల పే లాల.

న న్న య-నూకినిధి అణాల (శ్రీ పోలేపెద్ది రాధాకృష్ణమూర్తి

సారమతిం గవీం్యదులు (ప్రనన్న కథాళవి తార్థయుక్రిలో నారసీ మేలు నా నితరు లక్షర రమ్యత నాదరింప నా నారుచిరార్థ్ర సూక్రినిధి నన్నయభట్టు తెనుంగునన్‌ మహో భారం నంహతౌొ రచన బంధురుడయ్య బగద్ధితంబుగన్‌ ,(ఆది1-%)

భార ళావళారికలో ఆదికవి నన్నయ షట్టారకుడు తననుగుటించి

తాను (వాసుకున్న పద్యమిది.

ఈ పద్యంలో మనకు (వధానంగా నాలుగుపద్యాలు కనివిమైం (పనన్న కథా కవిళార్ధయు క్షి (దీనికి 'శలిత్యార్ధయుక్షి" అవి పాఠాం తరం వుంది) అతురరమ్యత, నానారుచిరార్థ నూ క్రి నిధి జగద్ధితము

ఏటిలో మొదటి రెండుపడాలు నన్నయగారి కవిత్వానికి, మూడవది నన్నయగారికి విశేషణాలు, నాలుగవది నన్నయగా రాసిం చిన కావ్య(ప్రయోజనం,

అనలు సాహీళ్య్యానికి (ప్రయోజనాలు రెండు, ఒకటి అఆవందం కెండవది ఉపదేశం. అంశ నీతిబోధ. వీటిలో ఆనందం అనే [ప్రయోజ నాన్ని (పనన్నకథా కవి తార్థయు క్షీ వలన, అఆతరరమ్యత వలన, ఉప "జేశాన్ని తాను చెప్పిన సూ కుల వలన సాధించాడు నన్నయ.

ఆఅంధమహాభి"రతం చంపూశావ్యం, నన్నయగారు తాను చెప్ప దలచుకన్న సూక్తుల్ని పద్యంలోను, నచనంలోను చెప్పారు.

పద్యంలో సూక్తిని చెప్పేవిధానంలో ఆెండు పద్ధతుల్ని పాటిం ఇాడు నన్నయ. ఒక్కొళసారి పద్యంలోని హకొంతభాగములోకథ, లేదా ఒకవ్య కి తాలూప సంభావణ, చెప్పి; మిగిలిన భాగంలో సీతిని చెబుతుంటాడు, ఇది ఒక పద్ధతి, ఒక్కొక సారి పద్యం అంతటా గూడ

696 నన్నయ భారతి సీవ్రి మామే చెబుతాడు ఇందులో కథగాను కథకు సంబంధించిన పాతల (పసక్షిగాని వమో వుండదు.

ఇతరు లెవరైనా మనకు ఆ పద్యాలని చదివి వినిపించినట్లయి కే ఆ పద్యాలు వ్‌ సందర్భంలోవి! ఎవరు ఎవ6తో చెప్పారు! అనే విను యాలు అంతె త్వరగా మనకు గుర్తుకురావు, ఇది నురొక పద్ధతి.

• మొదటి పద్ధతికి చెందిన పద్యాలు సూకీ, కథాభాగం కలిసి వున్నవి-నన్నయ భారతంలో కోకొల్ల లుగా వున్నై, వాటినన్నింటినీ వివరించటం ఈ వ్యాస లత్మ్యుం కాదు. అందుచేత "రెండవపద్ధతికి వెందిన పద్యాలను- శేవలల సూక్రిమాతం ఉన్న పద్యాలను గుజించి వివరించట జు ఈ వ్యాసానికి ముఖ్యో ఫైళ ఫ్ర

పరీమీన్ధహో రాజు శమికుడి మెడలో చచ్చిన పామును వేసి వెళ్ళాడు. శమికుని కుమారుడు శృంగి కృశుడు అనే మునివలన ఈ విషయం తెలుసుకొని కువితుడై “మాతం డిని ఈవిధంగా అవమానిం చిన పరీవీతుడు ఈరోజు మొదలు ఏడురోజుల లోపల తశకవిపాగ్ని దడ్డుడై యమసదనానికి 'వెళళాడు” అని శపించాడు. విషయాన్ని విన్న " శమికుడు చాలబాధపడి, శృంగితో ఇట్లా అన్నాడుం *“శోధమ తపముం జెజచును 'గోధమయణిమాదులై న గుణములంబాపుం చోధమ ధర 0కియలకు చాభయగుం (గోధిగాం దపస్వికిం జన్నే + (ఆది. కి-170) అ తర్వాత శమికుడు శృంగికి తమయొక్క్‌ (పోస్యాన్ని గుణించి వెప్పాడుః “ష్షమళలేని తపసి తపమును

'్రుమత్తు సంపదయు ధర్శ'చావ్యా (పభు రా

జ్యము భిన్న కుంభమున తో .

యము లట్టుల య్శ్థువంబులగు నిపి యెల్లన్‌ (అది. కి-&70)

శవితారీతరులు 697 ఓర్చులేని తాపసియొక్క తపోధనం జ్యాగ_త్త వహించనివాని నంపద్య అధర్మపరుగ్రైన రాజుయొక్క రాజ్యం ఇవన్నీ కూడా పగిలిన కుండలోని నీళ్ళులాగా తణకాలంలో-అనతి కాలంలో నే-నళించిపో తై, పై అవలతుణాలవలన కలిగే సద్వః ఫలితాన్ని వివరించటానికి నన్నయ చక్క-ని ఉపమానాన్ని (పయోగించాడుం తుమ జఇన్న త్యాన్ని గుతించి ధర రా పదికి వెప్పాడుం “శ మగలవానికిం బృథ్వీ | సమునకు నిత్యంబు విజయ సంఫిడ్ధి యగున్‌; &మి మైనవాని భుజ వి + (శ్రమము గడుస్‌ వెలయు సర్వ 'శార్య తమమైం, (ఆరణ్య 1.228) తమగలవాడు భూదేవితో సమానుడు. అతనికి అన్ని పనుల లోనూ విజయ మే లభిస్తుంది. వాని భుజబలానికి శతమకనుఠక తోడయి నట్లయి లే అతనికి నర్వ కార్యాలూ నెజ'వేజుతె 6 అ్యకోధనుడి వైశిష్ట్యాన్ని గుతించి శుకాచార్యులవారు 'జేవ యానికి చెప్పాడు, అతను గొప్ప నియమంతో వేలకొద్దీ యాగాలుచేసి యాచకు లకు ఘనమైన దతథీ.ణల నిచ్చినవానికంయె అధికుడట* “అనుపమ నియమాన్విత్నులై యనూనదథీ.ణలం [గతుసహా(నంబులు శ సిన వారికంకె నో ధను6డు గరం బధికుండం(డు త _త్వవిధిజ్ఞల్‌ ం (అది కి-146) ఇతరులం మనపట్ల కోపించినప్పుడు మనం వవిధంగా (పవ ర్తిం బాలి? వవిధముగా మసలుకుంశ1ు లోకం గౌరవి స్తుంది! అనేవిమయాన్ని అతనే అవివకు చెప్పాడుం “అలిగిన నలుగక యొగ్గులు పలుకక బన్నము పడి యెడం దలపక యున్న తండ భూవె ధర క్షడిలన్‌' (అది, క-147) [68]

698 నన్నయ భారతీ ఇతరులు తనపట్ల కోవించినట్ట్లయి తే; లను తిరిగికోపపడగూడదు తన మనసుకు కష్టం కలిగేవిధంగా మాట్లాడినప్పటికీ వినికూడ వినని విధంగా వూనంగా వుండాలి. అవమానించబడికూడ దాన్ని పట్టించుకో గూడదు, అంశే నిష్కారణంగా అవమానించబడ్డ (పలతివాడూ ఈవిధంగా జఉవచ చ్రెవంలాగా పడినవ్ఫండాలనికాధు భుుకుడి "ళాత్పర్యంం నమయానమ యాలు, తేరతము భేదాలు గుర్తించాలి. తొందరపడి వమాటతూల గూడదు. ఒదిగి వుండటం చిన్నతనమేనిా కాదు అని శుక్రుడి ఉద్ధేశం. “అనువు గానిచోట నధికల మనరాదు కొంచె ముండు కుల్ల కొదువ కాదు కొండయద్దమందుం గెంచెమై యుండదా” - అన్న జేనున్న గారి అభి_పాయం నన్నయగారి ఈ భావవీంబా లకి 'పతివింబమే ' ోధగుణాన్ని గుజించిన నన్నయ గారిపద్యాలను ఈపద్యాలను చదువుతుంకే భగవద్దీతలోని న్లోకం గుర్తుకు వస్తుంది “శోభా దృవతి సమో సవా సమో, శ్రహత్‌. స్మృతి వ్విభమః | స్మ ఎత టభంా ద్పుద్ధినాశః బుద్ధినాశాత్‌. (ప్రణశ్యతి 1 (2-60) (కోథవశువైన మానవుడు సశించిపోతాడు అని సారాంశం. యయాతి ఘోరతపస్సు చేసి, తతృలితంగా ఇం(దలోకానికి వెళ్ళాడు. ఇంటదుడు అతణ్ణి పూజించి, “నీవు సీ కుమారుడికి రాజ్యాన్ని అప్పగించే సమయంలో అతనికి శేర్చిన సీగ్రి ఏమిటి! అని అడిగాడు చానికి యయాతి ఈవిధంగా సమాధానం చెప్పాడు* *“ఎబుక్ష గలవారి చరితలు గజచుచు సజ్జనులగోష్టిం గదలక ధర్మం బెజుంగుచు నెజింగిన చానిని మజప కనుష్టించునది సమంజస బుద్ధిన్‌” (అది. 8- 209)

కవిశతారీతులు 6౮99

“శ్రీరామ వద్వ ర్తితవ్యం నరావణవత్‌ ” (శ్రీరామచం(దుని

లాగా (ప్రవ _ర్తించాలి. రావణునిలాగశ్రాదు అని పెద్దలన్నా రు.

కనక (పతీవ్య క్షీ మహాత్ముల నడవడి ఏవిధంగా ఉంటుండి ॥

అనేదాన్ని గుటించి తెలుసుకుంటూ, సడ్జనులతో స్నీవాం వేళ్తూ, భర్మ(పకారాన్ని గుజించి తెలుసుకుంటూ, అ కెలుసుకున్న దాన్ని ఆచరణలో పెట్టాలి, ఆ విధంగా చేసినవాచే ధర్మజుడు

“వివాహమైన తర్వాత శ్రీ, ఎక్కువకాలం భ_ర్తకు దూరంగా పుట్టినింట్లో ఉండగూడదు అట్లావుంకే అవిడ ఎంళటిసాధ్స ఐనప్పటికీ అపనిందల పాలౌతుంది. భార్యకు నిజమైనరత్తు భ_ర్తవద్దనే ఉంటుంది

కణ్వ్యమహార్షి శకుంతలను అ _త్తవారింటికి పంవుతూ ఈ విషమ యాన్ని తెప్పాడుం

“ఎట్టి సాభ్వులకును బుట్టిన యిండ్లను బెద్దకాలమునికి తద్ద తగదు పతుల కడన యునికి నతులకు ధర్మువు సతుల కేడు గడయుర బతుల మూావె (ఆది, 5-66) *ఆభయం సర భా కేళ్యో దెదా మ్యీత్‌ (ద్వశం మము (శామాయణం. యుద్ద 18ి-కిక) అన్నాడు (శ్రీరామచం(దుడు

శరణాగత రత్సగానికి మన సంస్కృతిలో గొప్పు 'పాధాన్యం ఉంది.

“శై ర్యచ్యుతుడై. (పొర్ధించిన వాడిని అతిథి ఆభ్యాగతులను, భయపడుతున్న వాడిని, శరణు కోరినవాడిని, చంపటానికి పాలుపజే దుర్శార్లుడికి ఈలోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ నుఖంఉండదు.

ఈ సూక్తి ఏకచ(కవుర నినానిఐన ఒక (బావ్మాణుడు కుంతీ 'జీవితో చెప్పాడు. బశాసురుడికి అహోరంగా 'నెళ్ళేవంతు అరోజు అ

700 నన్నయ భారతి (బావా గుడి ఇంటికి వచ్చింది. ఆ యింటీసభ్యులు “నేను మోతానంకు “నను వెళతా నని పోటీపడుతున్నా రు, పాండవులు కుంతీ సమేతంగా అ బాహు గడి ఇంట్లోనే నివాసం చేస్తున్నారు. ఈ దృ శ్యాన్నిదూసిన కుంతి *నా కువూరుల్లో ఒకణ్ణి ఆ రావసుడికి అహోరంగా పంపుతా నన్నది, అ మాటలు ఏన్న బావా శుదు కుంతితో మై మాటలు అన్నాడు “ధృతిసెడి వేండెడు వానిని నతిథిని నఫ్యాగతుని భయస్థుని శఠరణా గతుం జంపలగ నొడయణడ దు ర ఫి కిహపాముం బరము గలటజె పరికింపస్‌, (అది, 6.276) “తనవద్ద పనిచేస్తున్న ఉద్యోగస్థులకి సకా.౦ంలో. జీతాలు ఇవ్వాలి" అనే విషయాన్ని నారదుడు ధర్మరాజుకు చెప్పాడు, “శమ తమ కనియెడు తటి జీ తము గానక నవయు భటుల జార్గత్య విషూ దము లేనివాని కవ శ్యము నెగ్గొానరించు నతండు శ(కుంగై నన్‌” (నభా 1-86) “నశాలంలో జీతాలందకపోతే ఉద్యోగులు బాధపడతారు. అ చాధ యజమానికి హాని కలుగ జే స్తుంది-అతడు ేవేరదుడైనా సే “భూరి గుణోన్నతులనం దగు _ . వారికి ధీరులకు ధరణి వల్ల భులకు చా శ్చారన్వుము చన్ని మహా డారుణమది విమముకంకె దవానము కంకెన్‌ (నభా, 2-17) వాక్సారుమ్యం అనేద విషంకన్న, అగ్నికన్న దచారుణమైనది, కనుక గుణవంతులు, థీరులు, రాజులు దాన్ని దగ్గరకురానీయగూడదు. . ధర్యుర్తాజ్ల రాజసూయాధ్వరంలో _ (శ్రీకృష్ణుడికి (పధాన .. లొంజూలమిచ్చి, గౌరవించాడు. శిశుపాలుడు దీన్ని సహించ లేక

కవితారీతులు 701 పోయాడు. కృష్ణుని, భీష్ముని పరోత్షంగా ధర్మరాజును గూడ నానా దు ర్భ్ళామలాడాడు. తర్వాత అక్కడ వుండటం యిష్టం లేక +, నభొాభవ నాన్ని వదిలి బయటకు వెళ్ళాడు అప్పుడు ధర్మరాజు వానివెనకజీ వెళ్ళి అనునయిస్తూ పై మాటలు చెప్పాడు. జూదం స_్తవ్యననాల్లో ఒకటి, షట్బ(క్రవర్వున్లో "ెండవవాడైన నలమవోరాజంతటివాడే ఆ వ్యసనంవలన నానాయాతనలు పడ్డాడు అందుచేతనే “జూదం పనికిరాదు అంటున్నాడు ధర శ్రరాజ దుర్యోధ నుడితో, కుటిల మార్లులయిన కుత్సిత కితవుల తోడం గడంగి జూదమాడం జనదు చానంజేసి యర్థ ధర్మ వివర్జితు లగుదు రెట్టివారు జగములోనం (నభా, 2-16) “ఇద్దపెద్ద అనుభవాలలోనుంచి కుదించిన చిన్న చిన్న మౌటళే సామెతలు అన్నారు పెద్దలు (పతి స్తూక్సి వెనుకా అ సూక్తి కారుడు అనుభవించిన, "లేదా లోకాన్ని చదిని (గహించిన విషయం చాలా వుంటుంది. తన సమకా లికులు, తన త ర్వాతివాళ్ళు స్వయంగా అనుభవించి తెలుసుకు న్మేశమ అవసరము లేకుండా కవులు తమ అనుభవాలని సూక్తులద్వారా తను జూతికి అందిసారు. నన్నయ భట్టారకులవాపు గూడ తమ నాటిసమాజాన్ని, సమా జాసికి (వతిబింబమైన వ్యాసభార కాన్ని చదివి కాము (గంహీంచిన విషయాలని సూక్తుల.రూపాన తన భారతంలో నిఖీ_ప్తం చేశారు, “నానారుచిరార్థ సూ క్రీనిధి అని సార్థక బిరుదాంకితులయ్యారు. ఎత గట కిల ౮ వ ఖీ సలి..... ౧... 9 ॥ తిట్తవా నవమం స్‌ో

ది థ్రీ యడవల్లి ఆదినారాయణ

*౯వచియింతు వేములవాడ భీమునభంగి

నుద్దండలీల నొహ్కొ-క్కూమాటు

భామీంతు నన్న యభట్టు మార్ల్షింబున

నుభయ వనాక్సొ0ఢి నొహ్కొక్కమాటు.””

అని కవిసార్వభౌముడు. (శ్రీనాథుడు కాశీఖ-డమున తనకు పూర్వులైన కవులలో, తన శాదర్శ ప్రాయులైనవారిలో, తనకు నచ్చిన యొక్కొక్కు. గుణమును స్వీకరించి తన కవితలో పొందు పరిచినట్లు చెప్పెను,

“బుమీవంటి నన్నయ రెండవ వాల్మీక యన్నారు. (శ్రీవిశ్వ నాథ, నన్నయ్య తననుగూర్చి రాజరాజన రేం(దుని ముఖమున “ళన కుల్టబావ్మాణు. .. లోకజ్ఞ + నుభయభాపా కావ్య రచనాఖి కోభిగు సత్చ్రతిభాభి యోగ్యు”నని పల్కి ౦ చెను. మహాభారత నంహితను తాను

"రచించులత్యుము “సారమతిం గవీందులు (పసన్న కథాకలితార్థ యాుక్షీలో నారసిమే” లనుట యితరు లత్షరరమ్యుత నాదరించుటగా "తెల్చెను. ఈ లత్యుసాధనకు తాను “నానారుచిరార్థ్య సూక్తినిధి” యయ్యునట. ఈ సూ _క్రినిధిశ్వమున నుభయవాక్ష్సా)ఢిను చేరును నాన “నుభయ వా క్పొ9ఢిమి” యన్నదాని స్వరూపమేమో విభా రింతము*

నన్నయ మార్ల్షకవితాగామియనియు, కవ కవులు చేశ, జూను “నుంగుల నుద్ధరించిరనియు, భాషా, సారసర్థతచారి, తకు లు ధ్హ్హటించు చర్యా. నావయుగము తర్వాతివాడగు (ల్రనాథళవి సార్వభౌముడు సఖ్య ఫ్రై గలవానిగా నుద్గోపించినాదు

కవిశాళీీతులు 708

వ్యానకృత భారతము నాధారముగా చానిసారమును "కెనుగున రూపొందింప యత్నించుట చేతను, నప్పటికి సంస్కృత పండితాదర మును, 'రాజూస్థానాదరమును "తెనుగుపొందని కారణమునను, "తెనుగు సంస్కృత భవ మేయగుభావ యను భౌవముకలవాడు నన్నయ యగు టను “(శ్రీవాణీ గిరజాల. అన్న ల్లోకముతో “రాజకులైక భూవ ణుడ”న్న తక్సెమసద బహుళమైన పద్దెముతో తెనుగు భారతను నవ- తరింప జేసెనేగాని, 'మార్షి మార్గమునే యవలంబించి “జేశిని వదల వలెననిగాని, "బేశి “మార్గ” మార్గముల విడదీసి రెండుగా చేయవలె ననిగాని యాత మాహించినట్లు నాకు తోపదు. తెనుగు నుడికార మును చక్కగా తన భారతమునందెళ్లెడల పొందుపంచి, సంస్కృ "'శాందములకు భేదము పరిళీలించినగాని "తెలియనంతగా బాడిన మహా మహుడు, అం(ధభాపోద్ధరణకు నడుముకట్టిన మహోద్యమ (పవర్త కుడు నన్నయ, తెనుగుకవులలో చక్కని నుడికారమును వెలయించి 'కావ్యములందెల్ల 'దెనుగుదన ముట్టిపడునట్లు వేసిన కవులలో పిథమ గణ్యుడు (శ్రీనాథుడు* కాళీ మహాపట్టణమునగూడ నాంధ్రిశన్వమును మ్యూ్యదింపచేసిన జూతీయకవిసార్య్వబౌము. డాతడు. అతడు సంస్కృ 'తాంధ?ముల కుడియెడమ*? వాడగల సవ్యసాచి. అతని కాన్యములలో (వధితముగా కన్ఫట్టునవి మహోజ్జ సలమైన పద్యరచనా నిబ్బమును, నందెల్లైెడలను (పచురముగా భాసించు తెనుగు సంస్క్యృతముల పొందిక ఈ యందమున కాతనికి నన్నయ యాదర్శమటం.

అయితే తెనుగు సంస్కృతే శబ్బములుగల మహాంధిమున నా "రెండు భాహలపదములను కలిపి వాడుటగూడ నొక గొప్పయేనా! దీనికి వాగనుశాననులును, కవిసార్వ్యభౌములును శావలెనా అని అనిపిం చును, కాని కలిపివాకుటయేగాదు వాడుటయందలి (వౌఢిను చూడ వలె. దీనికి సత్ప్ర౭భ్గాభి యోగ్యత శావ లెను

704 నన్నయ భారతి

ముందు (గ్రీ/నాథునిలోని 'ఉభయవాళ్పొఢిమిను స్టాలీవులాక ముగా మూాఫుదునుః

“కల శాబ్టిక న్యకా కరపల్ల వద్వయి

సంవాహనకియా సముచితంబుోో

ఈ సీసమిళ్లు పఢనంస్కృత సమాసములతో (పతిపాదమును కూడి యలరారుచున్న ది.

“మకర కుండల వ(జమాణిక్య దీఫ్లులు

చెక్కుటద్దములవైై జీరువారుో ఇందలి మొదటి సగము నంస్కృృత కనమాసముః రెండవ సగము "తెలుగు. ఒకదానికొకటి తీసిపోని అందాల సంతరించు కొన్నవిః సంస్కృత సమాసమున కద్దిమైన లెనుగువాడి మెప్పించుట (శీనాఖేత రు-కు సుసాధ్యముకాదు.

“డాశాలి గండపెండారంబు దావున

బొమ్మ లై. వైరిభూభులు వేల.” ఇందు తెనుగు సంస్కల్భతపదములు మి(శీతమ్నులై నవి,

“*తసశేణు పరిమాణధాతు ధూళీపాళి

యలిక౦బులకు వింత చెలువ్రనొసగ” నన్న సంస్కృత సమాస సౌష్టవమునకు తీసిపోని

“ఘనమైన రారాఫవు చనుదోయి రాయిడి

నిణు పేదనడిమికి వెజవుచూప

తొలుకాజు మెటుగుదీగల నేలుక న్నులు

వడదాకి యొక్కింత చాడుపాజట”

నన్న లెనుగుపదముల యల్లి కసొంవుతో పద్యమును హుందా నముతో నడివీంచుటయు,

శవితారీతులు 705 “సింధూర తిలకంబు చెనుటచి | త్తడిదాకి యలకభాగంబు నం దసలుకొనగో నని కొండుగణములు సంస్కృృతపదములు కెండుగణములు 'కేలుగుసద ములుకూర్చి రెండు 'చాసలకు ఫేదము 'నేర్చరింప శక్య్యముగానట్లు రచిం చుట (_పౌఢులకును (పతిభావంతులకునే సాధ్యమన సాహనమగునా! ““వేనలిపాటపాట నటు వెం[డుక తోం దిలతండులాన్యయ (శ్రీనటియింపగై సడలి |(వేకనిచన్నులు పాలవంకనైై కొనసియార ఏ వాలుంచెలి కన్నుల గల్కితనంబు వీదొ గ్రానన్‌ మానినిహూ_స్తమూది యొక మంజులభామిణి వచ్చె ఏీథికిన్‌.” ఇందు తెనుగుందసము పదములం బే కాక ప్యాతచ్యితణ యందునుగలదు, "వెంటనే ““వేదపురాణశాన్ర్ర పద వినదవియసిమైన "పెద్దము లైదువ కాళికానగర నవోటకవీళ శిఖభాధిరూఢ య య్యాదిమశ క్షి సంయమివ రా! యిటురమ్మునిపిల్చె వాస్తసం జ్ఞా దరలీలరత్నకట కాభరణంబులు ఘల్లుఘల్ల నన్‌, అనుచు నామెనే “అదిమక క్షి”గా చూచియు “పెద్ద ముక్రేదువొగా గుర్తించుచు. సంస్కృతమున వ్యాకరణజ్ఞులు మురిసిపోవు పదపి యోగ కొళలమును ముద్దుగా (పదర్శించినవాడు కవిసార్యభాముడుః నన్నయ యీదృశమైన రచనలో (గ్రీనాథున శాదర్శమై యుండనోస్పు నన్నయ (శ్రీనాథుల పద్యరచనా శిల్పమున భేదము చాలశలదు అందుచె నన్న యవిగా నేదూపు నుదావారణములు (ర్రీనొథుని బానికి బఇాయలుగానుండ గల వేగాని _తాసున తూపగలట్టులుండవు, నన్నయ సంస్కృలేమున ఐాల్ళీకి రచనాశిల్పము గలవాడని (89)

706 నన్నయ భారతి (శ్రీ విశ్వనాథులన్నది సరిమెనది. సంస్కృతమున నార్జరచనాశ్రైలి విలశ్షమైనది అది బాల సంవీ_స్తముగా నున్నట్లు కనృట్టి విమర్శించిన కొలదియు రుచిరార్థదాయకముగా నుండును. దానిలో వి శేష్యవిశేషణ బంధమెక్కు_వ,. తెలుగునగల యత్మిపాస వైఖరి సంస్కృత పద్య రచనమున లేకున్నను విశేషణ వెేేస్యము లేకవిభ క్రీకములౌటచే నంత్యము లొ శేవిధముగనుండి శుతిచేయము=గును. "దేశీయమైన 'పానయు, అక్షులాత క మైన యతిమై[తైియు "తెనుగు పద్యముల గూద్చుటయేగాక నన్నయ యార్ష శె లియందలి యేకవిభక్రిక విశేషణ వి శేష్యబంధ (పాచుర్య సౌందర్యము నీందు గల్లించుటచే పద్యము లతరరమ్యములును, హృద్యములునగుట యేగాక విశిష్టములుగాకూడ కన్పట్టును. చూడుడు !

“రాజకులైక భూషణుడు; రాజమనోహరు; డన్యరాజ తే

జో జయశాలి శౌర్యుడు, విశుద్ధ యశశ్శర దిందుచం(దికా

“రాజిత సర్వలోక, డపరాజిత భూరిభువాకృ పాణధా

రా జల శాంత శాతవ పరాగుడు, రాజమహేందుడున్న తిన్‌, ఇందవష్‌రరమ్యత 'యేవిం హృద్యత యేమి రచనాశిల్బ మేమి పరాకోటి నందినవి. కాననే మురిసి (శ్రీనాథుడు కాశీఖండమున

“-రాజశశాంక శేఖరుడు, రాజకికీట వతంన మష్ట ది

(గాది మనోభయంకరుడు, రాజులబేవర, రాజరాజు, (శీ

రాజమ హే౦(ద భూభువన రాజ్య రమా రమణిమనోహరుం

డాజి కిరీట్సి కీర్తినిధి యల్లయ ఏరన గేందు డున్నతిన్‌” అని సూయక యుండలేకపోయెను, మరల నిట్టిడే నన్నయ (ప్రథమా శ్యాసాంతమున మజీయొకటి “రాజ కుల్యాగగణ్య. = ఎ అని (వాసి తనిసెను. ఈ పద్దైమందది మెప్పులు దూరగొన్నదో, ఇ-తకు నిది భారతమున మొదటిపజ్టైము, ఇందు విభక్తి (సత్యయములు తేప్ప

కవితారీతులు 70? తక్కి.నదంతయు సంస్కృత వదబంధమే, ఇది యంతయు నొక ఫా సమానము చేయుటయో వీ _న్తరించి సవాయవలెను, సంబంధఫులతలు నన్నయ విరిచి అర్హ కలి ననుకరించును, ఇందు సంవీ_ప్తతయు, లోతు దనమునుగలవు, (పబంధకై లలో విన్ఫృతియు, పా?కట్యమునుగలపు, నన్నయ వై పద్యము సంస్కృత వాక్సా?ఢిమకు మచ్చుతునుక,

“పరమ వివేక సౌరభ విభాసిత నద్దుణవుంజివారిజో

త్కర రుచిరంబులై, సకల గమ్య సుఠీర్థములై; మహోమనో

హార సుచర్మిత పావన పయః పరిపూర్మమురై న, సత్సభాం

తర శకరసీవనంబుల, .....060.4444లీ ఇందు మూడు విశేషణాల్శకములై న సమాసములును, అయి పదాంతి మలై సంస్కృతమునందలి యేక విభ_క్రీకములగు విశేషణ విశేవ్య ముల యందము నించుచున్న వి

*-కాం సనందన నంశకాశొం, మృగపవీఖి రావృళతాం

హార ఫ్రై స్రసాద నంబాధాం, కోకిలాకుల నిస్వనాం

శాంచనోత్చల పదా జి శర్వావీఖి రుపశోభితొం ఇది అర్హన్రేైలి. ఈ రచనాపౌథిమ నన్నయ సంస్కృతము నుండి (గహించి తెనుగున పొందుపరిచెను, ఇది నిగూడార్థ (పతిపాదకము, విశేషణములన విశిష్టార్ధరములుగదా. అర్ద గ్రంథములం దివి తప్పక య కేయుండును. వాని సార్థక్యము తరి చిదూచినగాని వాని అందము "తెలియదు. అదియే “ళవీందులు లో నారసి మేలునాన్‌” అన్నది నన్నయ. కాన నంస్కృ్భృతకవుల నంపడాయము లెజుగనివారికి నన్నయ వ్యర్థపదానుబంధిగా కస్పట్టుం "ళెలిసిన వానిని రుచిరార్థ మూర్తిని (శీనాథు డుగ్టోశించియే యామెచ్చు కొనుట,

708 నన్నయ భాంత్రి

జాతీయత, నుడీశారమను పదములు మనము వాొడంచున్నా ము, జ్కొెక్కజాతి కొళొళక్కుభావనా రీతియు, భావప్రకటనా ైఖరియు నుండును, వజాతి నుడికార మాజాతిదే అందుచే నన్నయ నంస్కృృత భారతమునందలి రవాన్యములను; అందమును సారమును మాతమే (గహీంచి "తెనుగు మూసలోపోసి “ఆర్య ధకవిత్వ విశచాందుడుోగా “లిక్క_నోచే గణులింపబడెను, ఒక భావమును పద్యమున రూపాం దించునపుడం దానిని సంపూర్మ ముగా చి(్ననించుశబ్బములు యతి(పాసలు ఛందము నెన్నుకొనుట యొక జాగి)త. దానినిమించి యేకొసనుండి చెప్పినచో భావమునకు దీప్తి కలుగునో కలియుట యొక 'త్వేళ జాగశి. ఇది సామాన్య కవులకు కొజతగానుండును. నన్నయ భావము నుద్దీ ప్తముగా _పకటించుటయేగాక జాతీయముగాగూడచేసి విశిష్టతను పాటునుం చూడుడు!

ఫుట్టుడు తోడనపుట్టు ను_త్తమ

ర్ఞూనముం * 4. 244662 644లో “బావ్మాణుడు ఫుట్టటంతో కే యివన్నీ ఫుట్టుతవి” అనునది మన మిప్పటికిని చేయు నాక్యరచనావై ఖరి, ఇది మన జాతీయము. ఫుట్టున వన్నియు ముందువెన్పి, (బావ్మాణుడు పుట్టుటతోడనే అనునది తర్వాత పెట్టిననో సీదీప్పియుండదుం

ఇన్లు,

“ల్ల దుడైన యొక్క_కుల పాంసను చేసినదానతత్కు_లం

'బెల్లను దూపితంబగుట యీమి యపూర్వము+” ఈ మాదిరి వాక్యవిన్యానము 'శెలుగులది. ఇందలి ద్విత్వలకారము, “ఎల్ల నున *అంథా అను దాని సమగ)త భావమునకు నిండుదనమును కూూర్చుచున్నవి. సంవూర్ష్యమైన సంస్కృత సమాసాదిక రచనముగల సము(దవర్ష్మ నము చూడుడు |!

కవితారీతులు 709 “అలఘుఫణీంద)లోక కుహూారాంతర దీ _ప్తనణిస్ఫుర (తృభా వలిగలడాని శశ్వదుద వాసమసోవత శీతపీడిత్రా చలముని సౌఖ్య హేతు విలనదృ్పడ బాగ్ని శిఖావయంబులన్‌ 'వెలిగకు దాని, గాంచి రర విందనిఖభానలము శ్రహోదధిన్‌.

సరళమై పినన్న మైన ే లీమాధుర్యముతో సంస్కృత పదరచన యిందెట్లుసాగినదో చూడుడు. రెండు "పెద్ద సంస్కృతసమాసముల చివర *“గలడాన్నిి “వెలిగెదు దాని అని ముగింపుచేసి రచనాశిల్పమున మెరుగులు చూపెను, వర్మ నలుచేయునప్పుడు వస్త్వైదా_త్త్యమును బట్టి సంస్కృత సమాస 'వాహుళ్యముతో పద్యరచన సాగించుట నన్నయ తీరు. సంభామణలయందు మృదులాతి మృదులమైన "తెనుగు నుడికా రము లందు సరళ్యకెలి నుపయోగించుట యీతని నేర్చుం

'దేవయాసిళ ర్మిష్టల సంభాషణము చూడుడు :

జేవయాని:

“లోకొ తృ రచరితుండగు,

నా కావ్యుతనూజ నీక నారాధ్యను నే

(పాళటభూసుర కన్యక

సీకట్టిన మైలకట్ట నేర్తునె చెపునూ.”

ఈమె (బాహ్మణి; అత్మ్నాభిమాను కాన సంస్కృత పద బహుళ రచన ఉదా త్తతా సూచకముగా నామెను సూర్చి నంతవరకు చేసెను

కరి న) ప్ప:

ఈ జ్తూయయ ఖ్‌ పొాయకపని

చేయుచు దీవించి (వీయముచేయుచునుందున్‌ మీయయ్యో 'వెండిమహీమలు

నాయొద్దన పలుశనాకు నానయు లేదే

710 నన్నయ భారతి అభిజాత్యగర్వము "జేవయానికి, అధికార గర్వము శరి స్రష్ట రజోగుణ మనార్తి శర్మిష్ట. దానిని నాయొద్దన పలుకిలో “రామస్యగా(తమసి” అనుదాని వ్యంగ్యవై భవమును తెనుగుదనముతో రూపొందింపచేసిన వాడు నన్నయ ఈ పద్యమున శరి షు "చేవయాని నెంత తక్కువగా చూచినదో కానవచ్చును. ఆమెను బుగ్గలు పొడుచుచున్న దా యన్న ట్లున్నది రచన. పదములకూర్చులో పాతల నాట్యభంగిమలు చిత్రిం చుట (పౌఢిమ కాదామలి, ఈ రెండు పద్యముల పదములకూర్పు తద్భానములకు, తద్దతనాయిక ల రూపములకు (పతిబింబములుగా నున్నవి. అని శరి శవ “నాకట్టిన పుట్టంబు సీం కట్టంగాదుగా శేమి 1 అని విసిరినది, చేవయాని “నీకఠట్టిసమైలొ యనగా శర్షి ఫ్‌ “నాకట్టిన ఫుట్టంబోని మార్చినది (పత్యమరము. నింత జా(గత్తగ (వాయు జూణతనముగలవాడు నన్నయ, సంస్కృత శావ్యాలంశారిక్ష మర్యాదలన్నియు ఫుణికి పుచ్చు కొనీ నన్నయ “ఉఛభయభాషా కావ్యరచనాభికోబ్ళితుడై "నట్లు 'పతిఘట్ట మునను నునకు కన్నట్టును. నూతనున్న దేవయానిని యయాతి యుద్ధరించుట. “జలధివిలోల వీచి విల సత్క_లకాంచినమంచితావనీ తలవవానతమంబయిన దథీణపహా_స్తమునం దదున్నమ ద్ద దురుభుర్మ వారికణ కమ? రాబ్బమువట్టి నూతిలో వెలువడ కోమలిం దిగివె వ్మిశుతకీర్తి యయాతి పీతితోన్‌” ఇందు శండు దీర్హ నమాసములుగలవు, ఒకటి యయాతి దవీణ హస్తమునకు విశేషణము. "రెండవది జేవయాని కరాబ్దమునకు విశేమ అము, ఈ నమాసముల యాద్వాత్త్యము వారి పాణిగ9ంహాణమునకు గల సమస్థితిగతులను కెలుపును, నూతిలో వెలువడ లాగుటకా నమా సములు కలిసి చేదుతాడుగా న్వైనవి. మొత్తము రుచి రార్థద్యోతళమై

కవిళతారీతులు 7 సాత్విక భావోపసనంపన్నమై రనపోవక మగుచున్నది, పాణ్శిగహణము వ్యంగ్యము, " “ఉద్ధరించుట* యను నభ్యర్థనము, పైకి లీయుటపను, పొణ్యిగహణముచేసి భరించుటపనుగా చమత్కరింపబడినది. వినతా క_దువల నంభాపణ మెంత సుకుమారమైన లెనుగు నుడికారమును జూపునో చూచుడు :

కదువ (వినతంజూచి) :

“దూడవె! యల్ల యతిధవళంలై న యశ్యంబునందు సంపూర్ణ చం్యదునందు నల్లయుంబోలె వాల పిబేశంబున నల్ల మె యున్నది.”

వినత (నగి) :

“సీవే కన్నులం జూచితే యక్క! ఎక్కడిది నల్ల! యీ యశ్వ శాజుమూర్తి మహోపురుమ క్షీర్తియుంబోలె నతినిర్మలంల్లై యొష్సు చున్నయది"”

నన్నయ వచనరచన యందము 'లెనుగు కవులలో నేరికిని సంపూర్షముగా చిక్క లేదన్న సత్య దూరముకాదు,

ఇట్టి వే చక్కని విశిష్ట్యిపయోగములు నన్నయ థారతమునగల విందు చూపుచున్నాను.

*ఎకుకగలలెి మగువలెందు; మాయీచాస్యము; నీకు చిత్తము గలబేని; సీతదర్థమకాగ ; కడుగూర్చు మి(తులు; న్ర మాచుట్ట మవపోలె నెమ్మితోడ నవహితుండవై మాపల్కులాదరించికి) ఇప్పుడు (వొద్దులేదు; కచుండు నేనియున్‌ రాడు, నీవును చూచిళట్టి సభ నేనివినం బడ'ేయుగంబులన్‌ (మట్టుకు); డుచోద్యమయ్య;మావచ్చు మెటింగి రని పరికాడు వారకములు, కుళాగీయబుద్ధులు, దాని వశేతులాడక యుం జెన్‌; ఇల్లడయిడు;. భవన్ని దేశ సం్యశయమున నున్న మాళధిక క(తుజయంబగు కేమి సెద్ద! ఎంతవారు చొచు ఎనప్వుడమ్ముని శక్తింశేసి

719 నన్నయ భారతి ( మోగుదీనినే (శ్రీనాథుడు వై మధమునోఎంతవారలు లేరుగా నింత నంత, ఉనిద మనవారలేగదా యున్న వారు” అనెను, తన పొడవు చూపు, లావ్రదూప్కు మూ ర్తమైన ధర శ్రైమ్ము స్రనుబా లె; జీతముగాన కనవయు, బుణములిచ్చు; వార్తయంద జగము వర్తిల్లుచున్నది. బిభీషికలు, పొగడుచుండరా బె (వొర్దువోక; అవశ్ఞి చేయు అరుంతు దుడు;అనపా[శ యయ; మిక్కిలి కన్నులు జూదవూా 'శడంగ శాన్సనాకు, అసురముడిగి పడియె, కన్ను మూయడు నాకున్‌” *“నిషదరాదు” కంక నిది (పౌఢ మును సుందరమునుః “కత్రవకుడైన విశ్వా మి్యితునకు పవిత్రమైన మేసకకున్‌ స త్పుతినయి బొంకువలుకంగ ధా(తీతలనాథ యంత ధర్మే తరనేో ఈ మొత్తము పద్యమునకు నాయకమణిగా “అంత” అను చిన్న "తెనుగుపదను కూర్చుబడినది. రెండుభామలలోను నెక్కడ నేశబ్బ్దము వాడిన దీప్తి కలుగునో "దానిని వాడుటయే యతని లక్ష్యముగాని యే యొక్క- భాపాపదముపై నను (ప్రత్యేకమైన మోజు నన్న యకుండదు. ఇక్క-డ నీపదముతప్ప నన్యమేదియు. నింత సొగసు గూర్పదుగదా. దీనితో మొత్తము తత్పమపదబంధము తెనుగుదనము వహించిసది. ఇట్టిజే డాపవి “నిట్లు చేసిన ఖలున్‌లోని “ఇట్లు” ఇది పాతను నన్ని "వేశమును కనులయెదుట బెట్టును. “ఎందల దాన 'వేకతమ యియ్యముస' నది నోడనల్సు చున్‌ సుందరి సీకునున్కి. యిది చూడగదా నుచితంటబె 1 కని సంభాషణాత తెలి ఇక పర్షనముచే ““మందమహోనోజ్ఞ పహోనముఖ మండలమె త్హి మృగాతీచూచి సం (గ్రందన సన్ని భున్‌ నృపతిం గన్యక యిట్లనిపల్కె (వీతితోం”

శవిళతారీతుళలు స్త్రి ఈ నాయికావర్ష నమును తత్పన్ని బీ ఇారుత్వమును సీసుకు మూర వర్ష సమా వేశమున నెట్లు చి౭ింపబడినదో భావింవుడు, ఇందలి చిందుపూర్వళ దకార్శ్యపాస మి శృంగార సన్ని వేశమునకు తళుకు పూత పెద్దన మనుచరితమువందలి సౌందర్యములను నన్నయ ఘట్ట ములనుండియే (గహించెననుట సుస్పష్టముః (వజోబ్ట్ద పార్థక్యమును, అర్థగాంభీర్యమును గలిగి సంస్కృలేమున మేటికవుల శావ్యములళో తులదూగదగిన శిల్చవై భవము గలది మనుచరి_తే, “ఎందుండి వచ్చి తిందుల ఇందులేగుదు మహోమునీశ్వర విద్వ ద్వందిత 1...... అన్న నన్నయ పద్దెము; “ఎందుండి ఎందుబోవుచు నిందులే లించినార లివుడు విద్వద్వందిత శ 43 అన్నదిగా నైనది మనుచరి[తలో, నారలుగ ట్దు కూరలక నంబుగ నుగంవనంబులో” అన్నది యథాతథముగా నెజ్జన గైలొ నెను, కర్ణండు. “సజల జిలధర ధ్వాన గంభీర రవంబుని. నన్నది (శ్రీనాథుడు నలునకు 'పావృ పేన్య పయోధర ఛ్వానగంభీరంచైన యులుంగుగావా డెను, “ఆమలసుధార మ్య హార ఖ్రైలేలంబుల నవకుసుమవూ మోద నందముల కృతకా(ది కందర శ్రీడా గ ఫ్రహోంగణ వివిధరత్నో పల వేదికలను కలహంనకలనాద కమనీయ శమలినీదీర్థి కామై కత తీరములను" తి

71శ్త నన్నయ భారతి

అను సీస సౌందర్యము (శ్రీనాథుని నాకర్షించి యుండబోలు,

సన్నయ సీనములు రెండు రకములు-కథా కథన నీస మొకటి, వర్ష నాససీము లెండు; మొదటి వానికి సమరుతిగాని చక్కని తీర్చిదిద్దిన పాద[క్రమముగాని యుండదు, మై సీసము రెండవ రకమునకు చెందును ఇవి నన్నయలో తక్కువ. (పబంధ కవులు రెండవరకమువానినే ఎక్కువగా నవలంబించిరి.. (శ్రీనాథుని సీసముల హొయలు వెప్ప రానిది,

“వచళ్ళీ్శీ జయశీి భూపషశీ” వంటి మధ్యాంతములందు (శ్రీశారముతోగూడి నేడు సారస్వత (పియుల మోదమునకు పట్టులెన పౌొఢ (ప్రయోగములు నన్నయవే.

“౯నెతి పటులున్‌ విలోలసిత "న్మేతయుగంబును నొప్వులొల్కు-వా 'తెజయును దీని యాననము 'లెల్వి కరంబు మనోహరంబు నా యెతిగిన యంతనుండి నతి నిట్టి ఎఅతాలలి తాంగి బూచి యే నెజటుగ సు రేందక న్యకలు నిట్టిరె రూపవిలాస సంపదన్‌ో

ఈ పద్యము నన్నయ యుభయ వాక్చొ)ఢికి చక్కని చచ్చు తున్కు తెనుగు సంన్కృతములు నేర్చరింప జాలనంతగా యడికి పోయినవి, |

ఇ్యద్యపస్థ్ర వర్గ నమునందలి వృత్తములు (_పబంధముల పుర నర్గ్‌ నములకు మాతృకలు,

గంగ నిజాంగదీవ్హు అెసగన్‌”

అన్న వృ _త్తపద బంధము

*౫ంగాధర వీింగజటా

సంగమ మంగళవిశాల చటులతరంగన్‌

గంగానది సేవించెన్‌”

అన్న కందమునందలి బిందుపూర్వక గ్‌ కార పాసానుపాస

కవితారీతులు 75 లును తర్వాతి కవుల నదీ పర్వతాది వర్ణనల శల్చాలంకారములకు (పత్యేక వైలులకు మూలములు, ళ్‌ళ్ట సొదనుకింకిణీకలిత కాంచన కాంచికలావమున్‌ రణ న్నణికల సూఖ్వరయిలు సమధ్వని, =.” లన్న దాని కమ్మనిశైలీ బంధము *“రణన ణో యను దాని విరుపు నందము గీర్యాణికి బంగరుగంటల మొల్మ కాడు గదా, “నంకులమిలితాళీ నీల పరి కుంచిత కోమల కుంతలన్‌ శకుంతల యను కన్యకన్‌ గనియెో నన్న సమాన సౌరభము యావఠ్కొంల్ళి దాస శకుంతలా సౌంద ర్యము నాచికొన్నా డన్న దోసమా ! సభాపర్వమున నన్న యశ్రైలి పరిపక్యమె ఫరాకోటి నందినదా అనిపించు. ఈ భాగము చాలావరకు నాటకీయ శిల్పగంపద గలది. శిశు పాలుని యుపాలంభన వాక్యములు, ఆ పాఠను అఆ సన్ని వేశమును కన్నుల యొదుటనే "పెట్టును. ఇట్టి వాక్సొ?ఢిమ. నురెందు నింతగా శానరాదు, “ఇతనికి గూరర్తురేని ధనమిత్తు రభీస్టమ్ములై న కార్యమున్‌ మతి నొనరింతు రిష్టుడని మంతురుగాక, మవోత్ముులైన భూ పతులయు, వి(పముఖ్యుల నభన్‌ విధిదృష్ట విశిష్టపూజనా యతికి ననర్హు నర్హ్ముడని యచ్యుతు నర్చితుజేయ 'బాడియేో ప్యాతముఖమున కవి చెస్పింపదలచిన భావన ముద్దీ సమై స్పష్టమై నూటిగా శరమువతె నెట్లు వచ్చినదా యా వాళ్యరచనా విన్యాసము 'శెనుగుందనమునకు పొలి మేరగాదో ఆలోచింవుడు. “మికు కావలపీన వాడై తే యింటికి తీసుకొనిపోయి కట్టపెట్టవలెను, గాని సభామ ర్యాద నుల్లంఘించుట” అను శిశుపాలునిభావమును ఛకంగా చి(తించి కృృతకృత్యు జైనాడు నన్నయ,

716 నన్నయ భౌరతి

• జన బేడికి దార (కియయును, 'జెవీటికి మధుర గీతియును, జీకునక త్యనుపమ నురూపదర్శనమును” ఇందు “వేడి, చెవిటి, చీక” అనునవి తెనుగు వూటలు“దార క్రియ మధురగీతి అత్యనుపమ సురూపదర్శనము” ననునవి సంస్కృ తము, ఇవి యొకచదానిమించి యొకటి దీర్ధ్‌ మ్ములై పెంపుదలను మూపు చున్నవి. తెలుగుపదము లంగవికలుల బోధించును. సంస్కృతమునవి వారి కందని విషయమును నీసడింపునకీ భేదము కల్పింపబడినది. ఇళ్లు “ఈ మునిపల్లె నుండుటిది యేల! కరం బనురాగ మొప్పగా భామిని నాకు భార్యవయి భాసురలీల న శేషరాజ్యల శీ ఖ్రమవాసీయ సౌఖ్యముల మేలుగ నందు మనిందికేందు పొ చామంలతుంగవార ఛమాల వారి హపింరణ 'శ్రయకుట్టి మంబులన్‌ “ఈమునిపళ్లో” చాల యల్బభోగసూచకము. ఆమెకు తగనిది, అతనిని చేపట్టినచో వచ్చులాభము నంస్కృృత సమాసాలలో పోనుపో నుదా_త్తముగా నుండునట్లు తద్భాన సూచక పదబంధముతో సాగినది, ఇదే కందుకూరు రు. దకవి “ఆజ్రటా ! చేరెడు నేలకుందగడె 1 నప్తాంభోధి వేష్టిభ వత్సక లోర్వీప కలాపం..ో అను పద్యమున చేసెను, “చేరెడునేల అను తెలుగు పదయుగ ళ₹ము, మిగిలిన మొత్తము సమాసమునకు మెరుగు పెట్టినది, ఇడి రెండు భిన్న స్ధ్‌ితిగ తుల చూపవలసినప్పటి రచనా వీిభానము, “భూరిగుణోన్న తులన దగు వారిక్తి ధీరులకు, ధరణివల్ల భులకు నా శ్చారుమ్యముచ న్నె మజా

కవనితారీ్‌తులు భ్‌? చారుణమరి విషముకంశై దహనము కంున్‌””

ఈ పద్యమున నన్నియు సంస్కృృతపదములే. తత్సమములై నవి, కాని రచనా చమత్కారకుమో మొత్తము 'లెనుగా యన్నట్లు భాసించును. సర్వ సులభముగా నున్నట్లు కన్పట్టు, ఈయన నీళులు ఈరకవుశక్రేలిలో ఉండును. నీతుల వోధించుటలో మర (శ మేమియు నుండరాదుగదా, అందుచే నిట్టి ఘట్టములు సృటిక వైర్గుస్యముగల సున్పష్టభావబోధకములుగా నుండును,

““'మూర్థవు శిశుపాలొ అనునది చాల చక్కని రూపము. కోప మును తక్కువ యక్క_రములలో వాగుగా స్ఫురింపచేయవచ్చుం తిత్సమములలో చి(త్రమ్ములైన రూపములెన్నో తయారై వాడబడినవి* “గుణవృద్ధ” నిదియొకరూపషము,

"తెనుగు వాక్‌ ఖై రచనా విన్యాసమున నందముచిందు మజీకొన్ని యుదాహరణములు చూడుడు :

“ఎడ్లపక యర్ధ్య్య మచ్చుతున కిచ్చిత్తి మిచ్చిన దీనికిం దొడం బడ్రమని. , ....* అను నహఛచేవు వాక్యము.

“నం ఇచ్చాం ఇస్తే శాదనేవాదెవడో రమ్మను భూస్తాంో ఈ ఉఊతలో నీ భావము ఛిత్రింపబడినది. దానికి “ఇచ్చితి మిచ్చిన ఆనునవ్‌ పోవమకములుగా వాడబడీనవి.

ఇతనికి నిట్లు నన్నూరక ఎగ్గులువల్క-గవోలె గాళ, (ఊరికే రిట్టటానికి సాగిందిగాని లేకపో తేని) అశ్చర్య(పకటనకోఆవ ఊదోో” శబ్దములు వాడక వాక్యర చనలో'నే దాన్ని దో్యోతింప చేయుటకు “అర్ధ రా(తంబు నవుడుగాని కుడువదన్వైల. అనుట (పౌడిము ఇవన్నియు వ్యంగ మ! వము నంతక్యూతము చేసికొనిన వే,

718 నన్నయ భౌరతి నన్నయ 'కావ్యముల శిల్చనంపద నంతను వెల్లి విరియించినాడన్ను నతి శనయోక్షి ౪దు.

(శ్రీనాథ కవిసార్వభౌముడు నన్నయాదుల యందములన్నియు తన శావ్యముల శార్చినట్లు 'చెష్పికొనుట సత్య మేం ఇవన్నియు (శ్రీనా థునిలో జూపుట పికృతనుకాదు. కావున నుపేజీంచితిని

సారస్వత (వ్య్రీయలో, (వయోగములలొం అందములు స్వాను భవమున నెజబుంగవలెనేగాని దిడ్మా తుముగా జూవీన విమర్శల వలన చంపూర్హానందము కలుగదు, అయినను నాయోపీనంతవటకు, నా నేర్చినంతకు, స్టాలీవులాకముగా జూవితిని, సహ్ఫాదయులు (గహిం తుదగాక !

న న్న యగ ద్య గతులు థీ వి, సత్యన్నారాయణ

వచనము, గద్యము తెలుగులో దాదాపు యేశార్థమున (పయో గింప బడుచున్నది. కొన్ని కావులా-అనగా అశ్వాన గ ద్య "మొదలగు చోట్ల మా్యతమే “గద్య అనేగానివచనమను వాడుక లేదు, సంస్కృ ఈశములో గద్యకు వచనమను నామాంతరము లేదు, నిజమునకు పదమే పదము సంస్కృత పదమైనప్పటికీని అది భావమలో గ ద్యకు బదులుగా నాడబడలేదు, 'దెలుగులో యీ కాలమువ అది గద్యకు మారు పేర యిందో చెప్పలేము గాని నన్నయ శాలము నుండియు అవి పర్యాయ ములై యుండుననవచ్చును. “ నవార్థ వచన రచనా విశారదు”ో (1-1-89) లను చోట వచనమునకు వేరే అర్థమున్నను గద్యమునకు పర్యాయమైన వచనమును కూడ నన్నయ మనసునందుంచుకొనియే (వయోగించి యుండు ననుట అససుంజసము కాదు, “వచనము 'లేకయ వర్షనంరచియింపం గొంతవచ్చు ... (నిర్వ శా, ఓ-15) అని తిక్కన పేర్కొొనుటచేళ తిక్కన కాలము నుండి అవి పర్యాయములే ఆయని మ్మ్నూతము మనము ఖచ్చితంగా నిర్ణయింపవచ్చును=

నంస్కృతములోను కన్నడములోను దాచావు పదవ శతాబ్ది చుండి చంపూ శావ్యములును, సంస్కృతములో అంతకుముందు చాలొ "కాలము (కత మే గద్య కావ్యములు రచితములు, సంస్కృత కన్నడ చంపూ సం[ప్రదాయముల ననుసరించి నన్నయు చంపూ రీవిలో-నే అది శావ్యావ్‌ ర్భ్ళావమునకు నాంది పలికిను. తరువాతి కవ్రలందరును నన్న యనే అనుసరించినవార్తై దాదావు యీ పర్ధలియే 19 వ కళాస్ధి వరకు అవిచ్చిన్నముగా సొగిన దనవచు. ఎను

నన్నయ ాను రచించిన "రెండున్నర పర్వముల భారత భెగ ములో మూడవ వంతు వచనమునే (ప్రయోగించి యున్నాడు, లెలు

790 నన్నయ భారతి గులో మరి యీ కవియు వచనమునకు నన్నయ యిచ్చిన (పొధాన్యకే నివ్వలేదు పద్య గద్యములను వే ర్వీరుగా 'లక్కించి నస్లైతే అన్నిటి కన్నా వచన సంఖ్యయే అధికము, తరువాత స్థానము కందపద్య వూ కమించును.

నన్నయ సంఖ్యలో మౌా[తమే గాక రచనా విధానములోను ఏదు గద్యముల క భేదమా[తముగా రచన సాగించినాడు, ఇట్లు వచన మునకు పద్యమున కిచ్చినంత గౌరవము నిచ్చిన కవి తెలుగులో మరి మొకడు లేడంం

“గద్యం కవీనాం నికవం వదంతి అను ఆరో కి తెలుగులో ఒక నన్నయ యంటే (పవరర్తించును. మిగిలిన చంపూకవులెవరును గీటు రాయిగా భావించి (వాయళలేదు,

• తెలుగులో నన్నయ పద్య విద్య కాద్యుడైనన్షు గద్య విద్య కును అద్యుడగుటయేగాక అద్యంతిములు నత దే యనుటలో (పాచీను) లలో) అసమంజస మెంతమా,[ త్రము లేదేమో యనిపించునుం

సంస్కృతమున అలంశారికులు గద్యమును చూర్ణకము, ఉత్కం లిశ్రా టాయము, వృ _త్తగంధి అని మూడు విధములుగా విభజించిరిం ఈ చూర్ణ కాది భేదములను నన్నయ యొట్లు నిర్వహించెనో 'తెలువు టయేీ యీ వ్యాసోవైశము, ఇట వామనుని కావ్యాలంకార సూత వృ త్తిలొని లక్షణము లే (గహింపనై నవి.(వి_స్తరభీతిచే లాతణికు లందరి లతణములను,వానికి చి త్యా నా చిత్యములను పరిశీలింపక విడువవై_నది)

1. భూర్ణము :- వామనుడు దీనినే మూర్ణమని వ్యవవారిం వెను. “అనావిద్ధ లలిత పదం భూర్షమి అని అతడు నిర్వచించెను (3-8-24)

భరతముని గద్యమునే భూర్ణ మని పేర్కొ నెను "తెలుగులో సంకీర్తన లత్షణ కారకుడు కృష్ణమాచా ర్యాదుల వచనములను చూర్ట

కవితారీరులు 791 ములనియే (పయోగించెను, (భూ, వచన రచనాకాళ్ళపాళ వార సింహావలోకనము-'వేటూరి (వథాకరశాన్ర్రి వు. 99)

సులభశ్తై లియే దీనికి (పాణమని భావింపవచ్చు ఏను, లలిత పద సమాయు_క్రమై యుండుట అనమాసకమై యుండుట డీని (పధాన లత్షణముం ఓళరకంగా జెప్పవలెనంశు తేట ెలుగు తియ్యదనమంతా మూర్చ కములోనే యిమిడి పోవును,

నన్నయ యొక్కుువీగా నంన్కృత పదజాలమునే సయోగెంచి యున్నను తెలుగునారి కర్థముకాని సంస్కృృతపదజాలమందు తక్కువ. నన్నయ వచనములలో ఉత్క_లిక్యాపాయము కన్నా చూర్షకములే యెష్కువ. ఆయనది కథాకథన పద్ధతి యగుటచేత మార్ష్‌ కము'లే యెక్కువ దొరలీన వసవచ్చునుం

ఈ వచన భేదముతో చిన్న చిన్న వచనములు లెక్కకుమిక్కెలి గలవు గాని పెద్దవచచనముల ెండింటిని మూతము ఉదాహరింతును,

(ఏవ. అట్టి యిం(దోత్సవంబున నతి వీతుండయిన యిందు) వరంబున నుపరిచరుండు బృవాదిధ్య, మణివావాన సౌబల యను 'రాజన్యులనియెడి కొడుకుల నేవురం నడస్తి వారల బెక్కు బేశంబుల కభివీ క్తులం జేసిన నయ్యేవును వాసవులు వేలు "వీలు వంశళరులయి పరగి రట్లు పరిచరుండు లబ్ధ సంతానుండయి 'రాజర్షి యయి రాజ్యంబు సేయుచు నిజఫుర నమిపంబునం బాటన శ క్తీిమతియను మహోనదిం గోలావాలంబను పర్వతంబు గామించి యడ్డంబు వడిన. , ” (1-8-26) ఇత్యాది వచనమంతయు భరార్షక మే,

(10 “వ. దీనియందు రాతన భావం బుపలంవీస వలవదు మాకు నాతీ య బుద్ధియ యుండుననిన హిడింబ ధర్మరాజునకుం గుంతీ "బేవికి మొక్కి 'యీకాంతంబునం గుంతి కిటనియె నవ్వా! సర్వ (పాణు

య!

భు నన్నయ భారతి

లకు సొవూన స్థంబయ్యును; మనోజురాగంబ వనితల కసహా వ్టంబయి విశే

పుంబయి యుండు నేను వృకోదరు నిమి_త్తంబు మదనబాణ 'బాధితనయి త (1-6-229) ఇత్యాది మరి కొంత వచనమున్ను,

వ, ఉత్క_లికా (పాయము : “విపరీత ముత్క-లికా (పాయమ్‌ అని వామనుడు దీనిని నిర్వచించెను- (1-8-25). విపరీతమనగా భూర్ణ కమునకు వ్యతిరిక్తమైనదని యర్థము, దూర్షకము అసమాపక ముకాగా ఉత్క_లిశాపాయము దీర్ధ సమానకము., ఇదియెక్కు_వగా ఓీజోగుణము నుద్దీపింప జేయును,

దండ్యాచార్యుడు “ఓజు సనమాసభూయ స్త కి మేతద్దద్యస్య జీవి తమ్‌” అని శావ్యాదర్శములో నిర్వ చించెను.(1-80) ఓజోగుణము = గద్యమ్ము. ఉత్క-లి కాయ గద్యము-అని భావింప వచ్చును. ఇది సమాస భూయిస్ట్యమె యుండును. సమాస భూయిస్థ్మమైన గద్యయమే యెక్కువగా రాణించుననియు అనమానక గద్యము వినుటకుసొంపుగా నుండదనియు దండి అభి్య_పాయమైయుండును నిజమునకు నంస్కృృతము లోని గద్య నమాన భూయిష్టమై తేనే అందంగా ఉంటుంది. అసమాన కత అందు రాణించదు. తెలుగు పదజాలములో నిది కుదరదు. కావున "తెలుగులో ఉత్కలిక్యాపాయ గద్యమును రచించు కవులు అట్టి సంద రృములందు సంస్కృత పదజాలమునే ఆశయించిరి,

నన్నయ ఉత్క లికాపా్రొయముల జేలనో అంతగా రచింపచేదుః ఈయన కథాశథన పద్ధతికిది సరిపోదు కాబట్టి చానినంతగా రచింప లేదేమో అని అనిపించును. పద్యములలో ఓజోగుణమును యున్నో మార్లు ప)దిర్శించిన నన్నయ అబే సందర్భములోని దయ్యూును వచన ములో నీగుణము నంతగా (నృశింపలేదు, అసళే వాయ లేదని అర్థము కాదు. తక్కువగా (వాస్తాడని భావము. దీనికి రెండుఉదాహూరణములు పరికింపుడం -==

కవితారీతులు ఇల2ఫ్ర

(1) “వం అనిన విని జరాసంధుండు సటానముత్పాటన కువిత కుంజర వైరియుంబో లె. గడునలిగి పటుకుటిలభృకుటిఘటిత నిటలుం డగుచు. బురుషో_త్తీమున కిట్టనియెో” (కి-1.195),

(12) “వ... యదుపదుంగకై శ్యర్య గర్వంబున మెచ్చక పలికిన విని (దోణుం డవమానబజనిత మన్యుఘూర్షమాన మాననుండయి యొద్దియుం 'జేయునది నేరక వ్యుళకళాత్యాగ్ని హోత) శిమ్యగణంబు లతో వా స్తిఫురంబునకు వన్నె...” 1-5-206),

వీట వన, పుర వర్గనాదులలో నీ గద్యభేదము. నెక్కువగా "తెలుస కవులు వాడిర్కి దీనికి నన్నయయే మార్గదర్శకుడు కానోపు ఫుతవర్ణ న నందర్భములోని ఒక్ష ఉదాహరణ తిలకింవుడుం

(2) *వ అని పంచిన వారును వారణావతంబున ననవరత సురభికసుము ఫలభార న్యమళాఖా విశాల తరువన లేఖా లంకృతం బని యును, వన జలశేళీ కందక మృగయాది వివిధ విపోర హారి ప బేశాభి శోభిశం బనియును నవసుధా ఛాతసౌధ సుధాకర నికర (పభాపటలు (పధ్వంసితాసితపతో దోమంబనియును. ..” (1-6-188) ఇత్యాదిగా చురికొంత వచనము గలదు,

క. వృత్తగంధి 1 *పద్యభాగవల్‌ వృత్తగస్థొ (1-8-28) అని చామనుడు నిర రచించెను.

కవులు సాధారణముగా ఛందోయు_క్తమైన రచనయంచే ఆసక్రి కలిగి యుందురు చంపూ కాన్యమునందు పద్యముల మధ్య అచట నచట వచనములు పి'వేశించుచుండును. అ పద్యము "వేగములో'నే గద్యమునందును ఛందోయు_క్త రచన గాన్చింపవచ్చును. శేవల గద్య కావ్యము పదును కవికి తెలియకనే వృత్తగంధుం రచితములు కాన చ్చును. ఇట్టివాని'నే వృత్తిగస్థి గద్యములుగా లాత్షణికులు పేర్కొ-నిరిం

నన్నయ రచనలో యిట్టివి పెక్కులు గలవు, కొలది మార్చు

794 నన్నయ భారతి లను గావించిన పూర్తి పద్యపాదములు లభించు వచనములున్ను గలవు, అసమ[గముగా పరిశీలించియు. నేనే యింతవరకు 80 దాకా యిట్టి వచనములను గుర్తించితిని. సూత పరిశీలన గావించిన యింకను యొన్నింటినో గుర్తింపవచ్చును.

వి_స్తరభీతిచే రెండుఉదాహరణములను మాత మేపేర్కొందును

(1) “నం గరుడండును గదువ పంచిన పనులెల్లను వినత యను నుతంబున సతి వినయపరుండైై చేయుచు ” (1-1-44)

ఇందు నీన పద్యపాదము గలదు*--

సీ *గరుడండును గ్యదువ పంచిన పనులెల్ల ను వినత యను మతంబున నతివిన

య పరుండై చేయుచు

(19 “వ. అని రుతూసుర వచనంబుల నాకేవించుచున్న శిశు పాలుంజూచి సహింపనోపక ఛీమసేనుం డతిఠౌ(దాకారంబుగ నలిగినలో (1-2-50

ఇందు కంద పద్యపాదములు శెండు గలవు, కం, “రూశాత్సుర నచనంబుల

నామేవీంచు---శికుపాలుజాచి నహింపన్‌

కొలది మార్పులతో సన్నయ వచనముల నెన్నింటినో పద్య ములుగా మార్చవచ్చునని అెలియుచున్నది, ఒక్క ఉదావారణ

(113 *వ అగ్గరండని మహాత్మ్యంబు నీవు నెలుంగుడి నదియెట్ల నినం దొల్లి కశ్య పప్రజాపతి పుతా)గ్ధిమై భవత్ప్రభృతులై న జేవగణం బులను దనకు నపోయులనుగా6 బడసి... (1-2-84)

ఇందు తేటగీతి పద్యము గలదు-కొలది మార్చులతో.

కవితారీతులు 795 శే గ్‌, “అగ్గరుంవని మహత 'శష్ధంబు నీవు నెటుయ

దువది యెట్ల నినన్‌ దొలి కళశ్యపు (డను

యా) (ప్రజాపతి పుతాగ్ధియై భవక్చ)

భృతులయిన "దేవ గణ (ములన్‌) వాలఖిల్య"-

ఈ విధముగా గద్య భేదములను నన్నయ యెంతో చక్కగా భారతమునందు నిర్వహించి తర్యాతి కవులకు యున్నియో అంశము లందు మార్ల్షదర ఎకుడై నశ్లు వచనరచభనయందును మార్ల్గదర్శకుడ య్యెనుం పద్యగద్యముల ెంటికి నాద్యుడై నన్నయ సం_స్తవనీయుడ య్యెను

అల టే

నానారుచిరార సూ కినిధి నన్నయ థు అణా థ్రీ పరిమి సాంబయ్య సారమతిం గపీందులు (పసన్న కథాకవిళె (వివిధా)ర్ధ యుక్షిలో నారసి మేలు నా నితమ లకర రమ్యత నాదరింప నా నారుచిరార్థ స్తూ క్తినిధి నన్నయభట్టు "కెనుంగునన్‌ మహో భారత నంహి తా రచన బంధురు డయ్యు జగద్ధితంబుగన్‌.

అం(ధ సాహితోోద్యాన వనమున విహరించు రసికులకే కా! అచాల గోపాలమునకు అసందమును కల్గించు వకెక దై సపాయనో ద్యాన జాత మహాభారత పారిజాతపదంకుసుమమిది.అం లేకాదు* వివిధ కుసుమ పరిమళార్థముల స్వరూపమును ముంజేతి కంకణమువళలె నిరూ పించు ఈ సద్యమును నన్నయదని 'వేర వెప్పపని లేదు,

వై పద్యమునందు నన్నయ తనను గూర్చి “నానా రుచిరార్థ సూక్తి నిధి అను వెేశేవణమును వాదుకొనినాడు, ముందుగా ఈ పద బంధమువై గల పూర్వవివరణలలో కొస్ని౦టిని పరిశీలింతము.

1. (శ్రీ ఇం్యడగంటి హనుమచ్చాత్తి “సారమతి నన్నయిలో “ఇచ్చట (ప్రియమైన సూక్తులు అని అర్థము చెప్పటకన్న జ్జ గలము లైన అర్థిములును, సూక్తులును, అని ద్వంద్వ నమానసముగా అర్థము '్రహించుటలో జె"చిత్య విశేషమున్నదది.” పుటం (112)అనినారు

2. (శ్రీ డాః మృత్యుంజయరావు “వ్యాసభారతము - నన్నయ పరిష్కారము లో-'అనేకమ్యులె న రుచిరము (మధురము) లగు నర్థ ములతోం గూడిన సూక్తులు నిధియని యర్థము. నన్నయ రచనలో నెన్ని యో మృదుముధుకరములయిన సూక్తులుండునవి భానము' (వుట 78%) అని వివరించి నన్నయ భారతమున గల సూక్తులలో సుమారు నూటయీబదింటిని పొందుపరచి వానిని 1. లోకసీతి ౨, రాజనీలి 8

కవిళతారీతులు 727 అధ్యాళి (నే ధర్మము, డీ లోకజ్డ్మ తక్‌ కార్రుజ్ఞత అని వింగడించి వివరించిరి.

8. (శ్రీ డాః శలాక రఘునాథశర్శు 'భారతధ్యని దర్శనమిలో సూక్తి యనంగా మంచిమాట, అది మానవుని మంచినరము నకు జక్క-ని రాచబాట. రచిరమైన అర్థములతోం గూడిన సూక్తులు మధురము పైన జెషథముల వంటివి, అవి (గహింపబడునప్పుడు గాని సేవించిన వీను ్రటంగాని, యొట్టివిశారమును బుట్టింపక, మానసాలోగ్యమును పరీ మీంచి మానవునకు సౌమనన్యమును సంధానించును” (వుట.256) అని ఇ్యాఖ్యానించిరి

9. (శ్రీ, డా॥ పాటిబండ మాధవశర్మ “ఆం[క(పేశ్‌ సాహిత్య అకాడమి మహాభారత (అరణ్య పర్వ) పీఠకి లో

“భారతములొకాగమన్యామై కాంతగ్భృహము అని చెప్పి వన్నయ అన్యాయములను (ప్రతిపాదించు వాక్యములను, సూక్తులను చెప్పినాడు (పుట 80) అని కొన్నింటిని మూదలించిరి,

$, (ర్రీీ డా! దివాకర్ల -*నన్న యభట్టారకుడు"అర్యధకవి నష(త మాలిక-] (ప్రచురణ, 19/9 లొా-పై పద్యమున నన్నయ తేసకు “నానారుచి రార్థస్తూ క్లినిధ అను వి శేసమును వాడుకొని యున్నాడు. సూళ్తులనలా సుభావీ.తములు, అతడు సెక్కురు చిరార్థమ్యులై న సుభా మీతములకు నిధి యని వైవిశేమణముయొక్క-_ అర్థము, (పుట 78) అనిరి. మొత్తము పై కేలిన సారము సూక్తులనగా నీతులు. అట్టి సీతులకు నన్నయ నిధి అని. ఇట్టి నిథమైన నన్నయ నీతిపద్యములను (వాసికొనక భారత రచనశేల “ఉప్మకమంచెను! అని (పశ్నించుట కవకాశము కలదు,

మహాభారతీము కేవలము నీతిశా న్త్ర్యము కాదు అ నేక శాశ్ర్ర ముల సంహిత, 'సారమతిం గపింగదులు'అను పద్యమునందు నన్నయ

798 నన్నయ భారతి తనకు ఆానిడుకొనిన విశేమణము, “*నానారుచిరార్థ సూక్తినిధి?. వివి ధార్థ పతిపాదితమగు భారతమును ెనిగించుచు నన్నయ శ్షేవలము “సీల్రి౯ధి అయినచో "తెనుగు ఫారతము సీలిశౌశ్ర్రముగనే ఉండెడిది, అట్లుకాక సంస్కృత భారతమునకును దక్కి-న గౌరవము "తెనుగు భార తమునకు దక్కుుటచే, ఇది *శీవలము సీర్రిశా స్ర్రము శాదనియు, తత్క-__ర్త శేవలము “*నీతినిధి కాడనియు ఊహింపవచ్చును

“నానారుచిరార్థ సూక్రినిధి” త్వేము నన్నయ యొక్క పరి పూర్ణ (పజ్ఞాకొశలమును చాటు వి శేమూము, కాని అయన యొక్క సీలికుళశలత శే పరిమితము కాదు, అనగా ఈ పదబంధమునకు నీతినిధి అని అర్థము పెప్పటకన్న: మత్యమరాధిపాచార్యుడు- ఉభయ భొషా శాన్య రచనాఖి శోభితుడు, లోకజ్ఞుదు, సయాపహ్టిండాది నానా వురాణ విజ్ఞాన నిరతుడు, సంహి ఆ భ్యాసుడు, వ్‌ పులశబ్ధశాసనుడు, అయిన నన్న పార్యుని సర్వతోముఖ (పజ్ఞకు తగినట్లుగ సంభావించుట మిన్న.

“నానా రుచిరార్థ సూక్షినిధి అనగా-అనేకములై న రుచిరము లగు ఆర్థములనిచ్చు 1_కేష్టములై న మాటలకు నిధిఅని అర్థము చెప్ప వచ్చును. (శ్రీ ఇం[దగంటిఎ“ఇచట 1పియమైన సూక్తులు అని అర్థము వెప్పుటకన్న “ఉజ్జ్వలమ్ములై న అర్థములును; నూ _క్తలును"అని ద్వంద్వ సమాసముగ అర్థము (గహించుటలో జెచిత్యమున్నది.” అని ఇందు గల ఉజ్జ్యలములగు అర్థములకు ధర్మ సీకి జోధనమనియ, *నూ కో లనగా అనుభవ పరిపాకములో (గహించిన జీవనసత్యములకు చెందిన లోకో క్తులనియు (గహించిరి. వీరు రుచిరార్థ అను పదబంధమునకు విస్తృ'తార్థమును చెప్పి. దీనిని కేవలము ధర్శునీతి బోధనే పరిమిత మనునట్లు వ్యాఖ్యానించిరి అని ఊహింపవచు నుం

వారు అనినట్లుగనే ద్వంద్వ నమాసముగ నే “నానా రుచిరార్థ సూ కి నిధి” కి “నానారుచిరార్థనిధోనానాసూ క్రి నిధో అని అన్వయము

కవిళతారీతులు 720 ెప్పినచో, చైనవాప ఈ పదబంధమునకు వెప్పిన అర్థము లన్నియు “నానాన్యూక్తి నిధి" అనుదానివలన పొందవచ్చును.

ఇక మిగిలిన “న"నాపచిరార్థ స్ఫూక్తి నిధిత్వము వలన రమణీ యార్థ (పతిపాదకత్వము నన్నయకు సిద్ధించి ఆయనయొక్క_ సర్వతో ముఖ (పకి ను బహీర్ల్షళము చేయునది కాగలదు, ఇది నన్నయ తనకు శానిడుకొనిన విశేషణమగుటచే ఈపదబంధమును మవోశవిత్వ లష్షణ ముతో అన్వయించుట అనుచితము కాదనుోళొందునుం

ఈ సందర్భమున నన్నయకు పూర్వలాతణికుల శావ్య నిర్వచ నములను ఈ విశేషణమును పరిశీలింప తగును

భామహాని (కీ, శ కశ శాన్య నిర్వచనము-కర్థార్దాహితే కాన్యం-నన్నయ తన విశేషణమున (వ యోగించుకొనిన'అర్థోస్తూక్తి క్ట కబ్బములుపై. ప్రై నిర్వచనముగల అర్థములను స్ఫురింప జేయుననిగా ఉన్నది అటువంటి శబ్దారములకు నిధిఅగుటచే నన్నయ (పయోగించు కొనినవిశేషణముచే భామహుని కావ్యలక్షణము ధ్వనింప చేయబడినదిగా ఉన్నది, అంతేకాదు శావ్యమునకు కావలసినది శీవలము శబ్దార్థముల సహితత్వము కాదనియు, ఆ శడ్చార్థములు రుచిరముగా నుండవలె ననియు నన్నయ భొవన. శబ్ద వచిత్వమే అత్స్వర రమ్యత. అర్థరుచియే (గసన్నకథా కవిలార్థయు క్రీ. ధ్వని సిద్ధాంత (పవ శ్ర అనందవర్థనుని (1082 4. లి.) నిర్వచనము.

“కావ్య స్యాత్మా ధ్వని"-వాచార్థము కంక భిన్న మైనది. రమ ణీయమగు అన్థాంతరమును స్ఫురింప జేయునది ధ్వని. నన్నయ, “నానా రుచిరార్థనిధి ఆనుటచే ధ్వని శారుని సిద్ధాంతమునకు నన్నయ ఇార తలము మూగలణా నున్నదిః

“నానాపచిరార్థ సూ క్రీనిధి అను "వి శేసణమునకు మరియొక

ఫి

720 నన్నయ భారతి అన్వయము చెప్పవచ్చును. “రుచిరార్థము* (పసన్న కథా కవిశార్థ మును, సూశ్సీ నిధిత్వము అక్షర రమ్యతను స్ఫురింప చేయుచున్న వి,

శావ్యమిమాంపాకారుకైన రాజశేఖరు (కీ క 9)ని “ఉక్త విశేవ॥ కావ్యం” అను నిర్వచనము నన్నయకు గల ఏిశేమాములోని 1ఘు-ఉక్తినిధి త్వముచే అన్వయ మగుచున్నది.

నన్నయకు 6 శతాబ్బముల తరువాతి వాడను జగన్నాథ పండిత రాయలు (క్రీ.శ, 17 క) గావించిన “రమణీయార్థ (పతిపాదకః శబ్దః శావ్యం”అను కాన్య నిర్వచనమునకు _పాణమైన “రమణీయార్థ'మునకు సమానమైనది *“రుచిరార్థ'ము. అంతేకాదు. నన్నయ. (పయోగించిన “నానారుచిరార్థమా కయ్‌ జగన్నాథ పండితరాయలకు 'రమణీయార్థ (దతిపాదక; వబ్ద్య కావ్యం” అని నిర్వచించుటకు ఆధారమై. యుండి యుండ వచ్చును. ,

జగన్నాథుని 'శాన్య నిర్వచనమున ఉత్తమ కావ్యమే రమణీ యార్థ (పతిపాదకమైన శబ్దము, నన్నయ కవిత్వమున రుచిరార్థ (పతి పాదళ మైనది సూక్షి అనగ “నీతి “సుభామీతము” అని అర్థములు వెప్పుట కన్న సు+-ఉక్తి = మంచిమాట, అని చెప్పదగును, సూక్తులు (మంచి మాటలు) కేవలము నీతులనే నూచింపపు, రమణీయార్థ (పతి పాదకమైన నూటలు అని కూడ ధ్వనింప జేయును. శావున నన్నయ 'నానారుచిరార్థసూ క్షీ నిధి అగుటచే భారతము కవినృషభులకు మహా శావ్యముగను వెలసినది.

న ల!

పద్యవిద్య-నన్నయ భారతొవతారిక ఆచార్య. తుమ్మలపూడి కోటేశ్వరరావు

వాల్మీకి పద్యవిద్య కాద్యుడని నన్నయ తీర్పు. దీంతో లెనుగు బాసకు 'తానంతేనని తర్వాతి మనలఠీర్పు,

విద్య వమిటి 1 దానికి "రెండన్ధాలు : కే శళు 8 శాస్రం. అది (పతిభాజన్యం, అది హృదయం, ఇది మేధ. అది అనుభవం, ఇది విచారణ అది స్ఫురణారూపం. (ఇన్‌ ట్యూషన్‌ అని (కోభే) ఇది దాన్ని అలోచించి ఒక (కమంలో బంధించే సూతం. ఇదొక షరిణా చం, (ప్రమాణం. భౌతికం. కానిది. ఆలోచనకు మాతం అంటేది. ఇబే ఛందమంశే (వచన కవిళ్వానికి అడుగున నంగీతముందన్న ఇలియట్‌ వాళ్యానికర్థం ఇచే) అందుచేత (పతిభాజన్యమైన భావం మనస్సు ద్యారా ఛందస్సుద్య్వారా అభివ్య కృమై తే అది పద్యం, లతణానికి నరిపడిందే కాదు, అది శాసన పద్యం నన్నయ పద్యం విద్యాసనాథం.

భావముంది అది అనేక దా భిన్నంగా వుంటుంది. దాన్ని వ్యక్తీ కరించటం ఛందో జ్ఞా విషయం, ఇది దొన్ని అనుభవ జనకంగా - అవిర్శవింప చేస్తున్నది. (సతిభావంచుడంశేు కవి, మనీషి అంశ (పళ్డు వంతుడు. ప్రకిభ దర్శించేది. దాని లతమణం బభూడటమే, మనివి లత్షణం అలోచన తప్పాపుల నిరయంబు జూపపరచుకో నటం, ఇదంతా లౌకికం. అనణా లో కాభారంగా ఇాస్త్రాధారంగా నిర్ణయించు. కోవటం. ఇది 'తార్కి-కం, ఇదీ పద్యమంకే, అందుకని నన్నయ అదస్ధ కవి. శాననక_ర్తకాడుం అందులోనిడి పద్యం కాదు, లతణో పేఠముం లె, (వరిళ అలాగే వ్య క్తమైతే మంతం. (పక్థద్య్వారా వ్య కృమైతే ఖ్లో కం పద్యం, అదిత త్వం ఇది రసత త్తం ఆందుళని కావ్యపద్యం.-

789 నన్నయ భానతీ మంతం నుండి, శాసన పద్యం నుండి వేరవుతున్నది. నన్నయ అవ "తారిక నంపూర్ష మైనట్టిది. జాసంతటదొళ కావ్యం.

కవి తనను గూర్చి తాను చెప్పుకొన్న పద్యం తన కుల (ాన్నాగు-అన్నది. ఆ పద్యం తననుగూర్చి తాను చెప్పుకొన్నా ఆది లోకదృష్టీలో 'కానెట్టివాడో జనవాక్యంగా చెప్పుకొన్న దే తప్ప వు త్తమవురువలో చెప్పుకో లేదు

వ్యక్ర్రత్వం చాదళ్చిభ ఖ్రిలేర జాలుగా రెండురకాలు, బావ్యా వ్య క్రిత్వంలో తను ఊరూ పేరూ ఉద్యోగాదులు, దీనికి సంబంధించిన మాటలివి (తన కల (బాహ్మణుడు-ముడ్గల నో(తజాతుడు=అపస్తంబ సూతుడు)

కీల విషయక శస్టైలు : సద్వినుతావడాత చరితుడు సుజనుడు పాతుడుం

పాండిత్య విషయాలు : (బహ్మాండ పురాణచే_త్త-విస్పుల శబ్ద ఇాసనుడు, (పలిభావంతుడు, ఉభయభాపా కావ్యరచనాభి శోళితుడుం లోక ష్థ త;

బుమీత్వ సంబంధాలై న మాటలు-అవిరళ జపహోమ తత్పర త్వము-సంహి ఆాభ్యాసి నిత్యసత్య వచనుడుం

ఇందులో నన్నయ కవితా వ్య కిత్వముంది. పాండిత్య లోక జ్ఞైత-వివుల శబ్ద శాసనత్వము బాహ్యా కారణాలు కాగా (పతిభ బీజ కారణ భూతమాతున్నది. అతని శీలము-వైదికత (సంహిళతాభ్యాసా దులు 1్నపలిభా పాండిత్యాల శాధారమైన అంశం, స్వచ్చమైన మనస్సు - వృాదయమూ శాన్యభావ (పతిబింబయోగ్యాలు. భారత రచనకు యోగ్యతా(పదాయకాలు, ఇది చూచి రాజరొజూాయన శాపని వప్పగించాడు, రాజరాజు ధర శ్రవిదుడు. పెదంతా నన్నయ ధర్మం-గుణం-వ్య క్షిత్వం. ఆది చూచి, భారతం పవి_త్యగంథం. బహు

శవిశారీతులు 788 యాగ ఫల్యపదాయకం కనుక, (15-36 పద్యాలు-వీకిక) ఆది రెంటి కున్న సంబంధాన్ని చూచవ్రి ఆపని కీయన అర్హుడని భావించటం ధర శ విరుద్ధం, అతనికీ ధర్మ వేతృత ఎలా వచ్చిందంళే “తన కుల (ఛావ్మాణు అన్న పద్యం క్రింది పద్యం చెబుతున్నది.” “విమల మతిం బురాణములు వింపి నన్న బే ఆపద్యం రాజరాజు శావ్యనాటకాదు బు చదివి * శాస్త్రాలు చూచి పూజ్య శివాగమాలపై వృాదయం లగ్న ౦ చేసాడుట, శత్ళలితం ధర వేళ్ళత. పైగా నన్నయ కుల బాహ శ్రుడు గురువు వృరోహితుడు రాజునకు హీఠవర్షంలోని వాడని రాయల రాజనీతి (ఆము క్ర క£ి?8) తదనురక్తుడు - రాజనందు నన్నయ శనుర క్షి. మం(తాంగదక్షుడు. మత్యమరాధిపాచార్య శబ్దంతో అది వ్యక్షమా చున్నది, కాగా నన్నయ లోకజ్ఞుడు య వేద వేడాంగ వేల్త న్‌ ఇాన్ర్ర వేత్త ఎ మం[_తాంగవేత్త కవి, ఇది అతని అంతర వ్య క్రి త్వం, అది భర శం అది పలిసినవాగు రాజు, ఛారత మెలాంటిది, వ్యాస స్వరూప స్వభావాలు ఎలాంటివి 1 యాగ ఫలము గోశతదాన ఫలము భరత 1(శవణంచేత లభిస్తాయన్న పచ్యాలు భారత పవి్శితతను చెప్పేవి, అమలిన తారకా సము్ముదయం బుల నెన్నను-అన్న పద్యం చాని అగాధ'క్వాన్ని ఇప్పేదోధర శైలే త్తే జైలు ధర ఎౌ్రంబు అన్న పద్యం జాని బహుముఖ దృస్టిని చెప్పేది. ఇది ఐతిబోసిక మైగాల్యముః “నే్యక్సుది హృద్య మపూర్వం 'చేయది ఎద్జాని వినిన ఎజుక

నమ(గంచైయుండు నఘనిబర్హాణ మేయది - (80)

అమి తాఖ్యానక శాఖలంబొలచి వేదార్థా మలచ్చాయమై

సుమహోవర్ల చతుమ్క_వుష్ప వితతిన్‌ శోళిల్లి కృష్ణాప్టనో

శమహా భారత పారిజాత మనరున్‌ ఛ్యాతి సురార్థ్యమై (66)

75శీ నన్నయ భారతి. ఇవి. భారతంలోని మహాకావ్య ద ఏష్షిని చెప్పేవి. కావ్యము హృద్యనుః ఎప్పుడు అపూర్యతచేత ఇది అనుభవాంశ్ర ఎలుక = జ్ఞానాంశ శా స్ర్రీయాంశ, అఘనిబర్హ ణఎధర దృష్టిః ఇది సాంఘక సమ న్వయాంగ, మహాకావ్య -లో' ఈ మూడంశాలు వుంటాయి. భాంత. మొక కల్చ్పపృతుం, ఇది భూలోకంలో, స్వర్లోకంలో చాన్ని అనుభ సీడ్లచేవారు "దేవతలు, 'దేశీపండితులు, దీనికి కథలే శౌఖలు అవటంవేత ఇది శావ్య నిర్మాణ విషయాన్ని సూచి స్తున్నది వృతం నిర్మాణ: నంశేతం, ఇందుశే వైదిక వాజ శయంలో అది సృష్టి 'పతీకగా చెప్ప, బడటం తటస్థించింది. బోద-కాండం-౯ మా, శన ాపునూ రైాసలం- ఇది [కమ నిర్మాణం, ఇావ్యంలోనూ విజం మొదట ఉండి పోనుహోను వి_స్తరిల్లి ఫలంగా పర్యవసి స్తుంది, ఇచే పంచ సంధిగత విషయంగా నాటక విషయంలో నాట్యశాస్త్రం చెప్పినది, కాబట్టి ఇది నిర్మా అణాంశం, నిండభారలానికి "వేచార్థం-త త్త ప్రో ధం దీనిచే సర్మకమింపేది చతుర్విద వురుపాన్ధాలు. అవే పూలు ఫలం కృస్తార్దున ద్వంద్వం, కృష్ణుడు ఈశ్వరుడు - ైనము. అర్జునుడు నరుడు-జీవుడు. వీరి సమ న్వయకథ భారతం, ఇది ఐహికా ముహ్న్‌క నమన్వయ రూపమైన ఆర్ష నాగరికతా ఫారం, చెప్పు సీటి ఒడ్డున- సమిపంలో - ద్వీపంలో బన్ని స్తుంది కాబట్టి ద్వైపాయన శబ్దం ద్వీప విషయాన్నే సూచి స్తున్న ది [ద్వీపమంటి 'జేశం-విశ్వం-సృష్టి పదార్థ జగత్తు] ఇలా భెరతం పట్టి కొమ్ములూం-నీడా-వూలు-పండ్లు కల స్వ్లో క కల్చ వృమోన్న్ని అధిగ మించింది. దీనిచేత వృతి కేకాలంకారం ధ్వనించి భార'ాధిక్యాన్ని వ్యంగ్య రమణీయంగా చి(తీకరి స్తున్నదిం వ్యానుశం శ జ్ఞాన భాస్క-రుడని “భారత భారతీ శుభగబ్తి చయము అన్న 28వ పద్యం చెబుతున్నది, రవి చీకట్లను విదలి స్తే- కవి అజ్ఞానాంధ తమస్సును చీలుస్తున్నాడు, అందుచే ఇద్దరూ జ్జున 'తీకఈీ వెలుగునిచ్చేవా రేం

శపిళారీతులు కొళర సాత్యవతేయ విష్ణుపద సంభవమై [78] - పద్యం వ్యానుడు సావమాౌన్నారాయణుడని చెబుతున్నది. ఆయన పదం నుండి శబ్దం నుండి విన్షుపాదం నుండీ గంగలాగా భారతం (నవించింది, గంగకు 'భ్యేయం సము దంకాగా భా"తధ్యేయం విభుదేశ్వరు సంగతి, విబుభే శ్వరుడు లతణము కృష్ణుడనాలి, క, అస్తాప్టనో _త్తమ ఫలమన్నా మాట బట్టి. భారత వ స్తువునుబట్టి లేదు సవృాదయ్యులై న పండితులు “ఛ్మా్రీ సుర్యపార్థ్యమై" అన్న మాటనుబట్టి అలా వెస్పటం త త్వ దృష్ట్యాః ఇలా అనటం శావ్య త్వ దృష్ట్యా ఆది శావ్యవన్తు దృష్టి ఇది శావ్యానుభవ దృష్టి, ఇలా రాజరాజు = నన్నయ = వ్యాసుడు - భారతం - అంశ ఏమిటో కవి పూర్మంగా చి(తించాదుం సారమతిన్‌ -పద్యం ళన కవితా లతగణాలు వెప్పేది. 1, (పసన్న శథాకలిళార్థయు క్షి, అర్ధయా క్షీ- అస్ధాలంశకే పద్యంలో, ఘట్టంలో, 'శ్రాన ఫ్రంలోః వాచ్యార్థం దగ్గర నుండి రసతత్వందాశా అభివ్యాపించేవి. లంకే వా్యార్థ-ఘట్ట సన్ని "తేశం-సందర్భం -- వదికాదు అర్థమం శే. అన్నీ వాటి మధ్య వున్న కూర్చు. ఈ సుసంభటిళాలైన ఘట్టాలు కూడుకొన్నకథం దాని పర మార్థం (పత్యతంశావటం ఉపనన్నత అంహపే ఒక కథ ఉంది. దానికొక అర్థం. దాన్ననుసరించి పరమార్థం. అర్థం 'బావ్యూంకాగా పరమార్థం అంతర మగుతున్నది, ఈ రెంటికి ఒక చక్కని కూడిక-బంధం కావ్యం, కథలో అనేశకా్థ్థాలు యాభాలేథ్యతః నుసంఘటి తాలు శానటం అర్థ యు క్షి. అ సంఘటితాలుగా కన్చిస్తూ (పద్ఞి "చేత విచారిస్తే సుసంఘ టితం కావటం యుక్రీి. ఇధి పాఠఠ విషయం, వాసే శవి విషయ ముక్నూ అలాంటి దూర చూరతః విభిన్నతః విన్యస్తాలైన అన్ధాలు విమర్శతోరై.న పాఠకునిలో కవీం(దుడిలో-నుసంఘటిళా ల తర్వాత వాని వెనుకవున్న పరమార్థం భోధిస్తున్నవి. ఈ శెంటికీ సంబంధం

78 నన్నయ భారతి కవితగ్వం, ఈశరెంటీనీ కలివిక న్లు బంధన సూత్రం అది, (పసన్నత అంశే శద్దార్థాల చాటునవ్రన్నా రహస్యాన్ధాన్ని సుస్పష్టం చేయటం శావ్యం సరస్వతీ స్వరూపమన్న ఖావం నన్నయ కుంది. ఇందుశే భారత భారతి అని పలుమార్లు "చెప్పటం. "కాబట్టి ఛిన్నా ర్థాలు వాటి మధ్య యుక్షి. ఇదొక అంచె. దీని వెనుకకథ ౫ అంకే వన్తువు [థీమ్‌] తప్ప ఇతివృత్తం కాదుం కాబట్టి బావ్యూ శరీర విషయం కాదు, ఆ వస్తువు (పసన్నం శావటం కావ్య 'ళాత్పర్యబోధ శాబట్టి ఒక కథ _ శత్సరమార్థం-స్పష్టం శావటానికి కనుగుణమైన అర్థయు క్షీ కవి నిత పి సున్నాడు, పాళఠకడు భావించి లఅనందపారవళ ఖం చెందుతున్నాడు కవికథా పరమార్థం నుండి యుక్రి ద్యారా అర్థని మేపణ చేస్తున్నాడు (పద్యవిద్య) పాఠకుడి యుక్తి సూ(తానుసారంగా అర్ధాలను ఒక (మంలో అఆన్వయించుకొంటూ శథా (పసన్నత నాస్వాది స్తున్నాడుః శవి అవరోవాణ పథంగా అవతరి_స్టే పాఠకుడు. ఆరోవాణ పథంగా పోతున్నాడు, అందుకని ఆ సమాసానికి వెనుకనుండి అర్ధవివరణం చేసు కోవాలి. ఇక్కడ కొంతమంవ (పసన్నతి అంశు స్పష్టంగా కథ చెప్ప టం-ఒశేసారి విన్నంతనే అర్థం అయ్యేది- అన్నట్లు _వాసారు, అపుడు కఏందు)లు-లోనారసి.శడ్లాలు బరువులేనివి ఆ శబ్రాలను దృష్టిలో పెట్టుని అఆ పద్యాగ్థాన్ని వూడాలి, ఆ శళ్లాలు వం చెబుతున్నా యో తర్వాత చూద్దాం. పైగా పసన్న శబ్దం (పసాదగుణాన్ని వెబుతు న్నాడని వారిమాట. అప్పుడు కవి _పసాద శగ్టూన్నే నాడేవాడు, శాక (పసాద గుణభరితంగా కథ వెప్పటమే మహో విషయమని ఏ అలంకారికుడున్నాడు గనుక ఆ వివయం ఇక్కడ కన్వయించటం. ఇందుకే ఈ వాదం ఆపార మాతున్నదిం ఇందగంటివారి వాదాన్ని బట్టి (పసన్నకథ, (ప్రసన్నకవిత- అర్థ పయోజనం యుక్తి కూడి యుం వటం ఇలా చెప్పి వారు విశ్వనాథుడు మూపీన ఆయా కథలను విమ ర్శించినారు. చానికి (పోద్పుఎకాలుగ పంప కవిమాట లలితపదం౦,

కవితారీతులు గ్య? (వసన్న కవితా గుణమిల్ల దె ఉదహరించుకొన్నారు. ఇంకాకథాళవిత- అన్న దొకళ (ప్రత్యేక విషయంగా ఎవరూ స్వీకరంచ లేదు శాబట్టి దాన్ని (తో సిఫుచ్చారుం

కథాాపనన్నత - క్ష విఠా(పసన్నత _ అంటే మూలంలోఉిన్న వెలికి తనాన్ని తీసివేసి కథకు అడ్డంకులు కల్పించే వాటిని తీసివేసి = సూటిగా చెప్పటం. దీనివల్ల కథల్లో క్లిష్టళ తొలగి (ప్రసన్నత వచ్చింది ఇదే నన్నయ్యగార భావమని చెప్పారు.

ఇది సారమతులై న కవులు లోనారసి మేలునా-దగిన విషయమా అని(పశ్న -ఎందుకం'ు అదంత మహోవిమయం కాదుగాబట్టి మజీమూల భారతం దగ్గర పెట్టుకొని చూ_స్తేకాని తెలియదని అనటం నన్నయ స్వతం[తతను భంగించటమే తప్ప వమికాదు. ఇలాంటి చిన్న విను యాలు (పతి కవి చేసింజే శాబట్టి, అని ఒక అంశంగా మనం గుర్తించా ల్చించేగాన్సి అదే మహానిషయమనటం సారమతిత్వాన్ని భంగించ టమే తప్ప వేళేమోికాదు. (గ్రీనాథాదులు చేసిన పనులిజేకాబట్టి నన్నయగారి ప్రత్యేకత అందులో వమిలేదు అదే ఆయినే పాపం నన్నయ అంత సాగదీనుకో నక్క_ర్లేదు.. సారమతిం - అన్నట్లుగా అందుచేత ఈ వాదంలో బరువు లేదు, అంతేకాదు అది వ్యాన గొరవా నికి భంగకరమయే. నన్నయకీ సృష్టి నంటగట్టటం - ఆయన శాయన మిదున్న గౌరవాన్ని నూరిచేతో రుచిరాబ్ద బోధనరతుండు. ధర్మ శా శ్రుజ్ఞ లు - ఇత్యాది వ్యర్థమాతుంది శాబట్టిన్నీ. ఈ వాదంలో సారం లేదుం

పైగా (పసన్నత అంశ “విసీవినగానే అరచేతిలో శేసపండు లాగా స్పష్టమయ్యే రచని అన్న రసగంగాధరో క్ని నిచ్చి - అర్ధం ఇప్పారు. ఐకే లోనారయ వలసిన పని యెక్క-డ, అ మూచేనాడెవడు

(93)

780 నన్నయ భారతి “కవీయ్యదులు ఎలాంటివారు! సారమతులు-ఇంత సాగలాగిన పద్యమం తా నిర్వచనంచేత వ్యర్థమౌతున్న ది. ఇందువేతా అనంజన మే. విశ్వనాథ ఇచ్చిన ప్రసన్న శబ్టాని కర్థ మేమిటో విచారించనూలేదువారు, విశ్వ వాథ చెప్పిన క (దూవినతల కథను వివరించి చివరచారు సిన మాట విని - భావ్యర్థ సూచనను (గహించుట ఎవ్వరికైనను క్లిష్టత అని తోచునుగాని (ప్రసన్నత అనిపించదు. (చూ, 58 పుట) క్లిష్టతకు వ్యతి చేకంగా (ప్రసన్న తను అనుకోవటం విశ్వనాథ దృస్టిశాదు. ఇంద గంటివారి దృష్టి, బేవుడు (పసన్నుడైనాడు అన్న చోట _పసన్నత, ఆలోచనచే లభించే అస్వాదంప్రనన్నత, ఇది కవీం[్యదుల భావనా విష యం, కాబట్టి (పసన్నత అంశే అరటిషండు ఒలిచి చేతిలో 'పెట్టటంలాగా కథ చెప్పుటకాదు, గాంధారి వివావాం కథలో విశ్వనాథ ఇెప్పిన విమర్శ కుదరదనటం బాలా సాహసం, వది కుదురుతుంది గనుక అ కథకు మూలాన్నిచ్చి విశ్వనాథ వాదం కదరదనటం ఎలాగో "తెలియ టంలేదు. మూలకథ ధృతిరాష్ట్రని కులాదులు చూచి కళ్ళు లేనివాడని 'ఇెలినీ కూతుర్ని చ్చాడు (దడా) గాంధారి కూడా వరుడు కబోదని తెలిసీ అంగీకరించింది. దీన్ని నన్నయ్యుగారు మరొకరీతిగా "చెప్పారు. ఆ వెప్పిన తీరే విశ్వనాథ వివరించింది. నన్నయ్యగారి లోకజ్ఞ్ఞతను బట్టి మూల కథను సమస్యాయుతంగా చిితించి తత్పరిష్కా- రార్థంసుబలుని తీవ (హ్ఫోతిగా చితించటం జరిగింది అంతేకాక మూలంలో ఉందా లేదా అన్నది సమస్య కాదు. అక్కడ సమస్య "లేకపోవచ్చు, అనువా దకుడు నృన్టించుకో గూడదని శాసన మెక్కడందో మర్ని తెలియదు, ఇందుచేత ఇందగంటివారి వాదంలో సారం లేదు ఒక పద్య మొళవృ_త్తం. అందులో (పతోబ్బమూ ఒక చువ్వ (పతీదాన్నీ చూడవలసించే, పరిగణలోనికి తీసుకొనవలసిం టే. లేకపోతే పద్యం విద్యకాదు. నన్నయ అద్యుడూ కాడు, పెద్ద కథ వాసినంల్‌

కవిశతారీతులు 709 మూాతాన ఎవడూ మహాకవికాడు, దీన్నే ధ్య్వన్యాళోకం నిరసించింది. కథామాతు నిర్వహణ'చేత ఎవడూ శవిశాడు అని కాబట్టి ఎలాదూచినా (వసన్నత (ప్రసాదం కాదు

ఇది అర్థసంబంధగుణం, శావ్యాంతర్యం. చాన్ని లోపలకు చొచ్చి మూచి మేలన దగ్గ వారు కవీందులు,

9, అవర రమ్యత ఇది "బాహ్యమైన గబ్దం స్వరూపం, పెది అర్థయు క్షీ. ఇది అక్షరయు క్షి. ఇది అకర్ష ణీయాంశం. అది తాదాత్స్య విషయం, అశరయుక్య్యా చర్చజే నాదసౌందర్యం అతరరమ్యతం కాగా అర్థయుక్ష్యూ వస్తున్న శాంత సౌందర్యం (పనన్నళ. ఇందు చేత శబ్దార్థ విషయాలుగా ఏటిని మూడాలి. శబ్దం శావ్యాం అది' ఇతరుల: క న్వయించేది. అర్థం అంతరం, అది కవీందులకు విషయం (అత్‌ర రమ్ముత విషయాన్ని ఫ్మిబవరి 76 “భారతి”లో చూడగలరు),

నన్నయ తీన వ్య క్కీక్వాన్ని గూర్చి చెప్పిన మాటలు యథా ఫే అని అవళారిశే చెబుతుంది. అతని సౌజన్యం నారాయణభట్టుని స్మరించటంలో నే ఉంది. “వేంగీ పరిమర్తులకు నమన్క- ర0చటంలోనూ ఉంది. భారత సముద)౦ ఈదటం శష్టమనడంలో వినయమూ సౌజి న్యమే. అలాోో మొదటి శ్లోకంలోను.

(యే 73 భారతిలో నన్నయగారి మిద (క్రీ క. వి, రమణా "డ్డి ఒక వ్యాసంలో (ఎాసొడుు అందులో కృ 6 ఆజేపణలు సూచిం చారు నన్నయ సత్య వచనుడుకాదు ఎలాగంకు యుక్థాల్లో ఓడి పోయిన రాజరాజును 'అన్యరాజ 'శీబోజయశాలి అనటం. కాని 1085 సపాంతంలో కలిదిండి దగ్గర - అలాగే మరొకసారి రాజురాజు బయించిన సాత్య్యూలున్నాయి శాబట్టి ఆ ఆవేపణ సిలిచేదికాదు, ఈ సందర్భంలో వ్యాసళ్నర్త తెలుగు కవులకూ. చార్మితక సత్యానికీ చుక్కిదురన్నదీ అంతే, మనుచర్శిత, అముక్తం, పారిజాతం, కృష్ణ

0 నన్నయ భారతి రాయ విజయం = లాంటివి చారి (శ్రకలవ చరిత ఛితమపెట్టిన (గంథా లన్నవి జగమెరిగిన సత్యం గనుక ఈ అభాండం చి_ద భాండం నిరస గత్య వచనుడనుకోవటంలో ఆత్మస్తుతి ఉందనటం ఇంకొకటి. రెంటి సాళ్లేమిటో తెలియదు. అది సే! అమాట లోళదృష్ట్యా తప్ప వ్యక్నిదృష్ట్యా కాదు. “నా పేరు ఫలానా అంటారండ” అన్న పద్ధతి "తలిసించేకడా! జగద్ధితమం కు పంచమ వేదమైన భారతానువాదమే - ఈ వాక్యానికి అర్ధం మనమే చెప్పుళోవాలి కాబోలు. అదంశేమరి ! “నన్నయ రచన 1సజలకు పరాయిది - పంప భారతం నేటి కన్నడీగులకు అర్థంకాదు (వాచీనాంగ్లం నేటికి లీకు. అలా శాకండా ఈ నాటికీ శావ్యభామ-అలాగే వస్తు న్నదంశే-భారతం మన కర్థమవు తున్నదంశే ఆదికవి ఫాపానుశాసనమే. అది ఆ మహా(పత్తిభునిభివే..] నన్నయగారి రచనలో అర్థయుక్తీ- 'తార్కి.కాన్వయం చాలా గొప్పది. దాని కదొక వుదాహరణం పద్యవిద్యలో ఇదొక భాగం, సరిషత్తులకు నమస్కరించిన పద్యం మాడవచ్చు. సభాంతర సరసీ వనం బులు-అన్న ది శేవల రూపకంకాదు, మహోక్ష్రవిలో అలంకాకర మొక భావమూంర్తికి సంకేతం కాదు వ్యంజకం, పండితులు పద్యాలు, వాళ్ళు కూర్చున్న చోటు రాజు తీర్చిన పరివత్తుశావచ్చు. (పాచీన కాలంలో సభాస్థలులుం డేవి, ఒకటి రాజకీయచర, 'ఎలకు మతసాంస్కృృతికి నాట శాది (ప్రదర్శనలకు. బుద్ధుని నాటికే ఇలాంటి వనేకం వున్నట్లు సామ్యా లున్నాయి, కాబట్టి రాజనిర్నిత సభాస్థలి క ళారంగస్థలం పండితులు కూర్చు న్నారు. వారిచుట్టూ వాతావరణం అందంగా అలంకృతమౌతుంది, నేటికీ అంతే వారి(పక్క_ కృతిమ దీర్ధిక లు అందులో తౌనుర పూలు ఈ రెంటిని సమన్వయి స్తున్నాడు కవి ఈ మూర్తి దర్శన సౌందర్యముందా పద్యంలో. కవి అకస్మాత్తుగా అక్రమంగా ఒళభౌవం

కవిళాలీతులు "క్ష నుండి మరొక భావానికిపోడు, ఇక్కడ సభాస్థలి నరన్పుతో పోల్చటానికి వై పద్యంలో వ్యాసుణ్తి అంభోరుహమి. తు డనటం;సూరిచేతో రుచిరాబ్ట బోధ సంతుడనటం కారణం, ఈ ఆొర్కి.క్యకమం వపకటి, అఆ పరిషద్వ రనలో 'నేపథ్యయు క్షీ - సామాన్యంగా నన్నయగారి కవితలో అంద మెన లక్షణం సర్వేసర్వ్యత కన్పిస్తుంది. వినతా క్యదువ ఘట్టంలో ఆశ్యాన్ని వర్ణిస్తూ 'ఫేనపుంబనిభు - (8-20) అనటం ఎంత్‌ మనోక్థం. అది సము[(దం (పక్క- విహారిస్తు న్నది దూరాన్నుండి వాళ్ళు మాస్తు న్నారు. సము(దంమిోద నమూ వుంది (పక్క అశ్వమూ వుందిం ఇంటినీ భూ స్తున్న వారికి అనురుగు దొబ్బా గుజ్జమూ వకలాగోశాదు- అచేగావుంది. సహజ 'నేపథ్యంనుండి అలంకారం 'గహించటం-(పకృ తికీ.తద్దత వ నువుళూ నమన్వయం వెస్పటం. ఇదొక అపూర్వవిద్య* పద్యమం'కే. ఛందస ఎనుకోవటానికి వీల్లేదన్న మొదటి కవి నన్నయ. మేమిటి! పద్యానికి బావ్యాదక- అంఠలరదశ- రెండుండగా 'పెది అశురయు క్షి. అంతరము అర్థయుక్తీ. దాని అనుభవ వి కేం రమ్యత కాగా దీసిది (పసన్నతం సే సారమలిన్‌ - పద్యం. అందులో అసలు పద్యంలొ అఆయువుపట్లు క. (పారంభాంతాలు 9. (పాసయతి లి వాక్య చ్చేదం--పాదచ్చేదం శీ కబ్దాచితి శ, వీటిమధ్య ఒక సమన్వ యం వుండటం. సౌరమతితో శపారంభమై జగద్దింతో పద్యం ముగు స్తున్నది శారణ శార్యభావం సున్పష్టమేం మహాకవులు మెచే టుట్లుగా బాయ బడటంచేత కావ్యం జగద్ధితమాతున్నది (మూలభారతం గురించి ఇెప్పిన లక్షణాలన్నీ ఇక్కడ కన్వయించుకోవాలి. ఘట్టంలోవున్న పతి పద్యం--భావం--అన్నీ ఒక చానికొకటి పోవక మే, ధర శ _త్వీజ్ఞులు ధర ఛౌశ్రుంబని = ఇల శ్రైదులవల్లి జిగద్ధితం కల్లుచున్నదిం శాబట్టి) (యపసన్న కథా కవిశార్థయుక్రీలో నారసి.తో మిద పద్యపాదం

749 నన్నయ భారతి "తెగిపోయి. అరసి శెండవపాదం (పారంభ మాతున్నది. లో మిది దీర్ధంతీసి చదవాలి, ఎంతవరకు వి_శాంతి రహితంగ్యాఎంత వరశై నాసశే అప్పుడు లో ₹ెంతో స్యంజితమాతోంది. (పకృత అత్షరంలేదు. ఉంశు ముందత రాన్ని వెనళది తోస్తుంది పదమని అంటూ, పాచాంతంలో వాడితే అబాధళలేదు, ఎంతోలోతుకుపోయి. మూడాలి. ఎవరు? కవీం యలు, ఇర్యదశబ్దం దివ్య మేధాశక్తి కధిస్టానదైవం, సకేం(దా మేధ యాన్బృణోతు-అన్న ఛాందోగ్యం చూచుకోవాలి. దివ్య మేథ లౌకిక మేధ రెండు మేథాశ క్తులు అలౌకిక (పజ వున్నవాడు “లోనారసి సత్యదర్శనం చేస్తాడు. అంతర్జుఖనం పేరు లోనారయుట చేసేవాడు ఇం(దుడుం ఇతరుడుకాడు. వాడని ఎల్లా? సారమతిన్‌--సారతిరగవే స్తే, రన - తన్నతి - ఇేత అని అర్ధం. ఇలా (పసన్న కథాకవితార్థ యుక్తి అలాంటి మహాత్ములకో సం తప్ప అసారమతులకోసంకాదు. నన్నయ కవితలో (ప్రత్యత్షరం పరిశోధించదగిన చే. సత్యాన్వేపికి. "వేలునా- అంతలోతుకు దిగి సత్యదర్శనంచేసే వానేమంటారు. ఈ చిన్న మాట. ఇది నన్నయ మనస్తత్వ గాంభీర్యం. నిత్య సత్య వచను డంతకన్నా మాట్లాడడు, ఆయన వాక్కు_. మితమూ- హితమూ- సత్యమూ కలది, అందుకే ఆయన పాతలకీ మాటలు (పయోగించటం కావ్యంలో (దష్ట- వ్యాంశం. కాక అనుభవభారంతో మాటరాదు. రసానుభవంలో అల్లరి చేయటాలు - మెచ్చుకోవటాలు వుండవు. అది అనుభవైక "వేద్యం. ఆయ్మిధకావ్య భారతి ,పథమావతారం (శ్రీ వాణీ గిరిజూ-క్లోకం. నన్నయ వాల్మీకిని గురుపద్య విద్యకు నాద్యుడన్నాడు, వాల్ళీకి నోటి నుండి వెలువడిన శ్లో కం ఎంత అర్థగంభీర మో ధ్వన్వ్యాలో శాదులు గుర్తించాయి. ఛందః శిల్పంలో కీ, శే, పాటిబండవారు వివరించారు, నన్నయ్యగారు ఆదికవే, ఆయన నోటి నుండీ శ్లోకమే వచ్చింది. ఇదీ

కవితారీతులు 748 “మానిపాద”లాంటిజే.అ శ్లోకం సరస్వతీ 'పచోదన చేతను వాలీ కం, ఇక్కడా “(శ్రీవాణొయే. వకార (పాన అమృతబీజం. సరస్వతి అవర స్వరూపిణి, అమృతమూూర్తి, శబ్బశ క్తీకి వినాశంలేదు. కాక నన్నయ ఖ్‌ మనస్సు అమృ అఆెయమౌాన మైనట్టిది, అది అమృతమూూర్తి, అయన ముఖపద (శంనుండి తొలిసారిగా అం(ధవాణి ఆవిర్భవి సున్నది. తొలిళబ్బం (శ్రీవాణీ - లత. అని. శబ్చానికర్థం (ప్రన్తుతాంశమైనా-ల్లోక ఆాత్సర్య “ద షా భుభావహమైన శారద అని చెప్పవచ్చు. ఆయన ఈ వాణికి (శ్రీకారం చుట్టినవాడు, అతని మనస్సు .సువిశాలం కాకపోతే (వ్యాసుడు సువిశాల బుద్ధి ఆయన కావ్య కన్య కాద్యుడు కాలేడు. అందుకని రాబోయే అనంతశ్రాలం మోద వర్చరచు కొన్న బీజ్యపాయ-గావున్న సమస్త కావ్యజాకానికీ - (తికాలాల్లో ఆం(ధజాతికీ ఆయన శుభాశంసనం "చెబుతున్నాడు. (నిమూ_ర్తులుమోకు (శేయస్సు నిచ్చుగాళ అని. మిరు ఎవరు? మనం, ఆయన కెదురుగా ఉన్న (నోతలెవరు. సమస్తాం(ధజాతీ, తెలుగువాణి ఉద్దేశించి నిండుమన స్పుళో పలికినమాట, అంత అమృత స్వాంతం కాబన్లు లోనిస్పందన (శీవాణింగా జూలు వారింది. ఇదొక నాందీ పద్యంగా స్ఫురించేటట్లు (వాయటం నన్నయగారి శిల్బం. ఇతరులు (వాశా మన్నట్లుగానే (నాసారు. రాజు నాశీర్వదించినట్లో - ఇతరంగానో (వాసారు, ఇకాడ 'రాజరాజనేం(దుడే-ఉన్లేశిత వ్యక్కీశాడు. అన్నది కవి తానై కాదు, కవిహూ(తధారుడైై అన్న మాటతప్పు కవిశాదు. అవతారిశః అంతా కవి (చథమ వురువలోనే (వాసొడు, వ్యక్షిగత నన్నయ కాక అవ్యక్షిగత విశ్వజసీనవ్య క్తి - సూతధారుడు (వ్రాసినమాట, (ఇది విచ్నితమూ శాదు. అబద్ధమూ కాదు. ఆధునికోద్యమం తెలిసినా-(పాచీనభారతీయ అలంకారిక సిద్ధాంతం కూడా) సంస్కృత నాటకంలో నాంది సూత ఛార వాక్యం తప్ప కవివాక్యం కానట్లు ఇదీ అంశ ఇలొ మంగళాశంస

శక నన్నయ భారతి నంతోపాటు కావ్యార్థ సూచనావుంది. విశ్వస్థితికి హేతువు దాంపత్యం అజే (తిమూ ర్తి ద్వంద్వ స్తుతి. అ స్థితి శ్ర్రీపుంస యోగోద్భవం. కనుక ద్వంద్వ స్తుతి, కథలో (ౌపద్‌ అవమానం తద్భిన్న దళ, స్థిరిరయకుడు నారాయణుడు, శ్రీ అవమానితీ కావటం విశ్వస్థితి భగ్నం శావటం. శః దుశ్చేష్ట రాతనం, దానికి తిశచకుడు నారాయణుడు సభాపర్వ ద్వితీయాశ్వాసం - కృష్ణ (పాధాన్యం, రతణ శితీణాదులన్నీ రమణీ యాలే, నన్నయ నిత్య సత్య వచనత్వం కూడా సె ఫ్లోకంలో ఉంది. చిరాయ--1(నిమూ ర్తులు=వురుపో _త్తృమాంబుజభవ (క్రీశంథ రులు-అన్న మాటలు కవి(తయాన్ని సంశేతిస్తున్నవి (వ్యంజించటం కాదు) అన్న (శ్రీ విశ్వనాథ విమర్శ నిష్మలుపి తమైన దే కొందరంటారు-నన్నయ ఉన్ని ఊహిస్తాడా1! అని ఇది (సశ్నకాదు, ఆశకబ్బం అ(పయత్నా పతికమై'తే శబ్బక క్యూ విచి,తార్థం నస్తుంది. అలాగే శాకుంతల పంచ వమూాంకంలో =

“స్ర్రీణామ శిమీత పటుత్వ మమానుమీషు

సందృశ్య లే కిముతయాః (ప్రతిబోధిపత్సః

(పాగంకంతు గమనాత్స్వ మపత్య జాత

మనై్యైర్సి | టై పరభృశతాః ఖలు పోమయంతి

(శ్రీ జాతికి ఎవరూ. నేర్పకుండానే శార్యసాధన శక్తి స్వభావ సిద్ధం ఇది పళుపయ్య్యోదుల్లో'నే ఉంది, కోకిలలు తమ పిల్లల్ని శాకులచే పెంచబడేటట్లు "చేసుకోవటం లోకవిదితమే కడా, ఇక మానవుల్లో ఇెప్పటం 'బేనికి- ఈ శ్లోకంలో శకుంతలా జన్నరవాస్యముంది. అమె కూడా పయులచేతనే పెంచబడింది కాబట్టి. ఆనింద మేనకకు ఆకు తున్నది, (శాకుంతలము యొక్క అభిజ్ఞానత - విశ్వనాథ) అందుకనే వెంటనే సహించక శకుంతల అనార్య! అన్నది. ఆమె కోపాన్ని

శవితారీతులు క! తర్వాతి న్లోకం వర్షించింది. ఇంత కొపం రావటంలో మై ధ్వనిళార్థం సంభావ్య మే = ఇది తప్పూ అంటారు ఫొందరుం (చూ రామదాసయ్యం గారి వ్యాఖ్య ఆ ధ్వన్యర్థం దుష్యంతునకు తెలియదు కదా అది, లోపొకలో వాడా, వాడికి తెలియదు, వీడికి తెలుసు. శబ్ద పేరణ (పఠతిభాకృతం తప్ప వైయుక్రిక మనః కృతం కాదు, కనుక శబ్దం బయలుదేరిన స్థానంలో వున్న లోపలి అర్థంపైకి శబ్దం తేలే దశకు, పైపొర మనస్సులో అది విస్నారితం కావచ్చు కాని వుట్టిన దశలో "లేదనటం దుస్సాధ్యం అశాస్ర్రీయం, కవి అక్క-డినాడు, పె పొరలో వాడు కౌదు, వీడు జేశక్రాలబద్ధ వ్య క్రి. పిశిష్టుడు, కాబట్టి నన్మయ నోటినుండి వచ్చిన శవ్లానికా శక్తివుంది. పైగా అన్నది స్యూత ఛారుడు, అవి నాంది వాళస్ధంం ఈ నిత్య సత్య వచస్క-త - అమలిన "కారకా సముదయంబుల నెన్నను అన్న పద్యంలో భారత భారతీ సమ్యుడీము దరియంగ నీదను అన్న వాక్యంలో కవి సౌజన్యమే అర్థం. కాని నిజంగా ఆయన ఈదలేక పోయాడు, విధాతృనకి నను బీరబోలునే అన్నమాట కవిబవ్మాకు యశేబే. అంక నన్నయ్య 'శాను మధ్యలోనే అగిపోతానన్న స్ఫూర్తి పద్య రచన వేళలో కవి మనస్సులో వుంటుందా! ఎలా వుంటుంది. కాని ఆస్ఫూర్తి చేతు కున కుండవచ్చు. పతాకాస్థానకాలు విదున్నాయి. అందులో ఇలాంటి పద్దతి వుంది. సీత సము_దాల కావలున్నా లెచ్చి సీకిస్తాను - ఇది సుగీవవాళ్యం, అన్నప్పుడు వానికి "తెలియదు కచా. సీత నము(దాల శావల వున్నదని నిజంగా అంలేకదా. కాబట్టి లౌకిక మనస్సు భావించ కుండా లోపల మనస్సు మా(తమే భావించే అర్థం శ్టోదూ ఛలిలో వుండవచ్చు. చానిఫొక అర్థం "తెలిసేట్లుగా శబ్దం పుడుతున్న దిం ఎలాగా? కవికి అంక న్యక్తి విశిష్టుడె న వాడికి - తెలియకుండానే కవికి తెలుసు, వాడికి పైనున్న వ్యక్తికి తెలియదు. ఇది సర్వమహో 94

766 నన్నయ భారతి కవుల అనుభావసార మే, అందుశే కవులు చెప్పగా వింటాం, నీనను కొని ఇలా (వాయ లీదు. కాని చితుం ఈ కన్టైనికింతర్థముందని తర్వాత "తెలిసిందని “కిమిదం వ్యావ్భాతం మయా" అన్న వాల్నీకి మాట కడే అర్థం. శాబట్టి భారతం సము దనునటమూ సత్యమే. విధారృన చైనను “నేరబోలునే - అన్నదీ సత్యమే. అలాగే జరిగిందిః

ఇది ఆయన ఆర్ష లవణం, బుపి లత్‌ణం. తస్య వాచమర్డోన్వ ఛాపళల్‌ -- అన్నమాట, లతిక్కన గారన్నట్లు నన్నయ నిజంగా “మహాత్నుడు”.

చాలి అలాల

(పపసన్నకవిత (శ్రీ వై. మల్లి కార్డునరావుగారు

వీ వాబ్బయములో నైనను లక్ష్య్యగంథములు కొన్ని అవత రించిన వీమ స్రఎనే లతణలగంథములు వెలువడుచుండును. అయినను 'రాంటోవు తేరమువారి స్థూలదృష్టికి లమ్‌ణ_గంథములే (పాథమిశకము లన్నట్లుగ గన్సడుచుండును. కనుకనే భారతమువంటి (పాచీన (గంథ ములోని (పయోగములను గూడ నవీనములగు బాలవళ్యశరణాదులచే సరిపెట్టుకొనుచుందురు, భారత (పణేతయగు నన్నయ యొక్కడ 1 కాలవ్యాశరణక ర్త యెక్కడ! ఇది లత్యులత్షణ (ంథములలో అనూ చవానముగ వచ్చుచున్న సం_పదాయము, ఈ సం(ప్రదాయమొక్క "తెనుంగు నంజే కాదు. నంస్కృృతమందును గలదు, అమరకోశాది నిఘంటువులనుజూచి రామాయణాది మహాశావ శ్రములలో నర్ధములను సరిపెట్టుకొందురు. నవీనతమములగు నలంకార (గంథములనుబట్టి సపాచీన కావ శ్రములందలి అలంకారములను నిర్హ యించుచుందురు, లతష్య(గంథములను బట్టియే ల్ష్షణగంథము లవతరించిన వగుటం జేసి మై నర్యపచాయమెట్లున్న ను నయ్యది విరోధజనకము గాక సామాన్య జన పరిగృహీతము కాంబొచ్చెను.

లత్షణ(గంథము లందలి లతమణము లన్నియు నూ్యత(పాయ ములు, వుదావారణ (సత్యుదాహరణ వి _న్ఫృత వ్యాఖ్యానములచే నయ్యావి సుక్టేయము లగుచుండునుం

ఇంకం (బకృతము, (పసన్న కవిత యననేమి! దీనికి లమణ శారు 'లేర్పజిచిన నిర్వచన మెట్టిది ! ఈ నిర్వచనమున కాధార'మేమి * అను విషయమును బరామర్శింతము,

748 నన్నయ భారతి

(పసాదగుణ భూయిష్టమైనది (పసవ్నశ॥విత అని చెప్పవచ్చును. (ససాద మన్నది కావ్యముల కుండవలసిన దశవిధగుణములలో నొకటి, ఈ నిమయనున రామరాజ భూషణుండు (పసాదగుణముల నిర్వచించి యున్నా (డు

“అలవ (పసిద్ధంబుల నలఘ్యూక్రి (వసాదమయ్యెగో నని, ఈ సిర్వచనము సంస్కృ తములోని విద్యానాధుని నిర్వచనముకంమె -వేజు గాదు.వి ద్యానాథుంకు” (సిద్ధార్థ పదత్వం యత్‌ (పాసాదో నిగద్య తే” అని చెప్పియున్నా(డు, నంస్కృతమంచేమి 1? "తెను'గునంటేమి 1 (పనాదము నిర్వచన మందటు నొ'కేవిధముగం 'జెప్పియుండిరి. వీరిట్లు చెప్పట కాధారము లక్యగంథములు ! కాంగా నేయే (గంథము లను జూచి యిట్లు చెప్పియుండిరి? అని పరిశీలించునప్పుడు నన్నయ (పణీతమగు మహాభారతము న 'ఫ్రైతిపథము నవతరించి తీరునుం

నన్నయభట్టు తనక్రవిత్వము (వసాదగుణ భూయిస్టమై యుండ వలెనని తలంచి,. యిట్లు చెప్పీయుండెనుం +

“సారమతిం గవీం[ దులు '(వసన్నకథాకలితార్థయు క్రీ లో

నారసిమేలు నా నితరు లక్షరరమ్యత నాదరింప నా

నారుచిరాస్థ్ర స్తూక్సినిధి నన్నయ భట్టు చెనుంగునన్‌ మహో

భారత సంహితారచన బంధురుండయ్యె జగద్ధితంబునన్‌.ో

తన కాలములోని కవిేస్టు 'లెల్లరు తన కవిత్వములోని సార స్యమును విమర్శక దృష్టితోం పరిశీలించి మెచ్చుకోవలెనని నన్నయ తలంచియుండెను, ఇంతయ శాదు. సామాన్యజనులు కూడ రచన లోన్లి అతురరమ్యత నాదరింపవలెననియు నతండు తలంచి యుండెను, దీనిని బట్టి భారత రచన పండిత పామర-_ఉభయ రంజకముగ నుండ వలెనని యాతండు తేలంచెననుట స్పష్టమే కదా! ప న్తృవములో;

కవి తారీతులు 749 పండిత పామర రంజకమగుట చేతజీ భారతరచన కింతటి (ప్రాశన మేర్చడియున్నది. మజియు నన్నయభట్టు నానారుచిరార్థనూ _క్రినిధి యగుటయు మహాభారతము నంహితాన్న మగుటయు, జగద్ధితంబుగ నన్నయభట్టారకు డీయుద్యమమునం (బవేశించుటయు!. గూడ భారత (పశ స్తికిం గారణము లనందగియున్నవి, ఈ సందర్భమున “మద్భాన్యో పచయా దయం నముదితరో్యోగుణానాం గణళొ అని (శ్రీవార్టం డన్న మాట క _ప్రిగీ వచ్చు ఏచున్నదిం

ఇంక, పండిత రంజకతను స్వీయకవిత్వములోం (దర్శించి మావుట సామాన్య కార్యముకాదు. పండీశులు నమకాలికుల కవిత్వము నొకపట్టున మెచ్చు ్చికోంజూలరు. కనుకణే కాభిడాను “”(పాయస్పమాన విద్యాః పరస్పరయశః వుగోభాగాలో అని "చెప్పియున్నాందు, “సరి సమాన్నులై న విద్వాంనులు నిరంతరము పరస్పర రం(ధాన్వేవణ తత్పవ్రైయుందు”రని పై చాని 'శాత్వక్యము* పోని పండితుల యామోదము వడయకున్న నేమి! అని యుపేపీంపరాదు. కాళిదా సంతటి మవోకవి శాకుంతల ముంతటి రనవదుత్కృష్ట నాటక'రాజమును సృష్టించియు “ఆపరితోపా ద్విదుపాం సధుమన్యే _పళొూగవిజ్ఞానమ్‌ బలవదవి శివీ.తానా మాత్మ న్యప్రత్యయంచేతః”అని తన అల్పడ్జత నావిష్క-రించుకొని యున్నా 6డు, ఎంతటివాండై నను తన విజ్ఞానమున సమ్మగ(పత్యయము లేక యుండుట లెస్సం అదియే పండిత లక్షణము, కాలంగా కవిత్యములో రంజకత నొడంగూర్పునది పాండిత్య మొక్క. కు శాదుం పాండిత్యముతోంబాటు వినయసంపద కూడ నుండితీరవలెను, కా వినయము నె సర్షిము కావలెను గాని శార్యార్థమై యెొజువ్లు "తెచ్చుకొన్న వినయ విభేయత. లెప్పుడును విశ్వసనీయములుగా వు వినయసంపద సౌశీల్యముసకు సంబంధించినది. అసంఖ్యాకములుగ (గం

750 నన్నయ భారతి థములు తిరుగ వేసినంత మాత్రమున నియ ఫది పట్టుబడదు. (కోథా వాంకారము రూవుమాపి చి_త్తపారిశుద్ధ్యము సంపాదించుకొన్న పుడు మాత్రమే అది యలవడును. ఇట్టి సాశీల్యము కలవాండు గనుకనే నన్నయభట్టు తనకవిత్వము నట్లు పండితరంజకముగ నొనర్చంగ ఖైను, నన్నయభట్టారకుని సౌశీల్యము తడవంబనిలేదుగచా ! అతండు పల (చావ్మాణుండు,. అనురక్తుండు; అపర జపహోమ తేత్పరుందు. విపుల కబ్బశాననుండుం సంహితాభ్యాసుండు. (హో 10డౌది నానాఫవురాణ విజ్ఞాననిరతుండు. పా_తుండు, సద్వినుతావదాత చరితుండు, ఉభయ భాషా కావ్యరచనాభి శోభితుల స్యత్పతిభాభి యోగ్యుడు. నిత్యసత్య వచనుండుం బృవాస్పతిని మించిన బుద్ధిశాలి, సుజనుల సౌశళీల్యమున కింతక్రంకె కావలపీన లక్షణము లిం శేముండుసు!

ఏవం విధలక్ష ణో పేతుండయ్యును, “వ్యానభారతమును "దెను( గున రచింప” మని పేరోలగమున 'రాజన రేందుం జా బేశించినపుడు నన్నయభట్టు పలికిన తీరు చూడుండు. '

“అమలిన తారకాసముదయంబుల నెన్నను; నర్వ వేదశా

('్రృముల యశేషసారము ముదంబునం బొందను, బుద్ధి

"చాహువి[క్రమమున దుర్గమార్థజల గారవభారతభారతీ నము

(దముం దజీయంగ సీదను; వీధాతృన్నక్తై నను నేరబోలునేగొ

ఇట్లుపల్కి.యుం దాటస్థ్యము వహించి యూరుకొనలేదు.“అయి సను 'జేవా ! సీయనుమతంబున, విద్వడ్డనంబుల యభిమతమునం; జేసి నా నేర్చువిధంబున నిక్కా.వ్యంబు రచించెద” నని వినయముగ మనవి చేసికొనినాండు. *నా నేర్చువిధంబుని అనుటంజేసి కాను సర్వాత్మనా అబ్బకవియే యతని నిశ్చయ మనుట సుస్పష్టముం, నన్న యభట్టారకువి వినయసంపడ నావిష్క-రించుట కింతకంశు. 'వేజొక సాత్యుము శ్రావ

కపవితాశీతులు క్ఞార్టన్షే అనా! రాజనేందుని యనుమతి, విద్వజ్జ్ఞనంబుల యను(గవాము, ఈ లెండు మాత్రమే తన భారత రచనో ద్యమమునకుం గారణములంట పాండిత్యము కాందటం కనుకనే పాండిత్య 'ఛకటనార్థమై మాతుమూలల బూజపట్టి యున్న శకశినపదముల నీతం డెచ్చటను (బయోగించి యుండలేదు, విరళ్శప్రయు_క్రములము (బ్రయోగించునపుడు రుడిత్యర్థన్య్ఫూ_్తి కలుగ మింజేసి రసానుభూతికిం (బతిబంధక మేర్చడుచుండును. అట్టిచో, కావ్య (వయోజవమునశీ మూలచ్చేదము వాటిల్లును ఈ యభ్యిపాయ మాంధశబ్ద చింతామణిలోం గూడ కండుచోట్ల (పతిపాదింపండి “ఇహతు (పవ్యాహార్యం సంశేతిత సు'ప్రసిద్ధమేవ పదమ్‌” పర్యాప్తో మన్న లేతు సంశేతః -- తరువాతి కాలమున శీవలపాండిత్య (వకటనార్థ మే బయలు "జీరిన వసుచరి (తాది (పౌఢ(ప్రబంధము లన్నియు. నీ శారణముచేతనే భారతముకంకె విలతణమ్ములే యున్నవి, నన్నయభట్టు విరళ (పయు _క్తములను 1(బ్రయోగింపక్క, రుడిత్యర్థస్ఫూ _ర్తిదాయకమగు పదక్రదంబ మునే నిరర్లళ ధారావాహినియగు శైలీపాటవమునం (యోగించి, పండిత రంజకతను సాధింపంగ బ్లెనుం ఇంశం 'బామరు లాదరించునది యతురమ్యుత, పామరులు విద్యా గంధము లేనివారగుటం జేసి పండితులవలె ఛారాళముగ సులభముగ కవితా సవంతిలో. _బవేశింపంజాలరు, లోతువిమర్శనలం జేసి సారస్యము నాస్వాదింప లేరు. అవమర[గథ నమునకు6 "జెందిన రమ్యశను మాత్రమే దర్శింపగలరు ఇాస్ర్రపవేశము "లేకున్నను గాననిద్యాదురంధరుల సంగీతగావమును పామరులెంద ఉస్వాదించుచుండుట లేదు * "ళికు

రల నన్నయ భారతి శ్వీత్తి పశు క్వేత్తి" అనుదాని పరమార్థమిదియేకడా ! ఏరికిట్టి యానం దమును గల్లించినబేది ? అతరసన్ని ేశాభివ్యంజితమై అరోహణావ రోహణ (క్రమవిలసితమై యొప్పారెడి నాదమేశచా ! ఇట్టినాదమును అతరముల కూర్చుపై పొసగ్రి కవిత్వములోం (బదర్శించి, ఆద్భృశ కవిత్వముచే పామర రంజకత నాపాదింపం జేయుటయు సామాన్య శార్యముకాదుం నన్నయభట్టు మై6 'జెప్పయిడిన ఉభయ విధపజ్జ లందును సిద్ధహస్తుం డగుటం జేసియీ యాతని కవిత్వము (పసన్న కవిత్వ మైనది. అతండు (ప్రమాణ మూర్థన్యుం వైనాండు,. అతని భారత మోూం(ధ్రవాబ్బయమున నాదికావ్యమై విరాజిల్లి నదిం శనననానాని. శి అననా.

భట్టారక హృదయము ( _పసన్న కధ = అర్హయుంకి ) ఠ అతి ఆచార్య సాళ్వ కృష్ణమూర్తి

1.0. (ప్రాచీన సాహిత్యము.

సాహీత్యము కళ, చర్చాతమమమైన అనుభూతిని (వసాదించు కక్షి కళల విశిష్ట లక్షణము. భారతీయ సాహిత్య కళలోని రస సిద్ధాంతము (ఆ త ) స్వ్యరూపోపలబ్ధికై న చిరంతనమార్లము. సాహిత్యము పాఠకులకు అధ్యాత్మిక బలమును చేకూర్చువలెననుట (పాక్‌, (పతీచీ విమర్శకులకు నమ శ్రంమైన మాట, అది దాని (వథమ (పఫ్రయోజనమని విమర్శక నిశ్వాసము, (పపంచమునందంతటను (ప్రాచీన శాలమున మతము నా(శయించుకొనియే కళలు, సాహిత్యము వర్ధిల్లి నవనుట వారి[తక సత్యము. వ భాషలోని (పాచీన సాహిత్యమునందై నను కవిత్వము గొంం1%0, మఠము (£6]11210%0),త _త్వేము (ఇ081108200)) కలిసి యేయుండును, శాల(క్రమమున అర్థి కవ్యస్థలో వచ్చిన మార్చుల వలన ఇవి 'జేనికదిగా వేరుపడుచు వచ్చి: నేటికి సాహిత్యమునకు మత తత్త్వశాశ్ర్రృములతో సంబంధము ఉండరాదను స్టికి వచ్చినది. కాని (వాచీన సాహిత్యమును అనుశీలించినపుడు దానికి మతముతోను తత్త $కౌొచుముతోను కల సంబంధమును మరవరాదనుట గమనింప వలసిన అంశము, 1.1. వ్యాసభారతము.

వైదిక వాబ్బయను తర్వాతి (నౌచీన భారలీయ సాహిత్యమున (శ్రీ మ్మ్యదామాయణ, (క్రీ మహాభారతములు జగ (త్పసిద్ధమైన మహే+తిహోనములు, ఓక విధముగా విజ్ఞానసర్వస్వముల వంటి (గంథ

(905)

7ర్‌క్తీ నన్నయ భారతి ములు, వీనిలో (శ్రీ మహాభారతము పంచమ 'వేదమనబడినది. ఆశ్వ లాయన గృవ్యూాసూ తము, భారత కర్తకు తర్పణము విధించుచున్నదిః దీని 'వైదికతత్పేరతకు ఇంతకంయచెి నిదర్శనమేమికావలెను, “భారత ములో ఉన్న బే (లోకమున) ఎచటనై న ఉండును, ఇందులేనిది ఎందును ఉండదు”3 అను ఇారత ప్రశస్తి అందరు ఎరిగినదే కాన వివరముగా నూచువారు తక్కువ అనుకొందునుు భారతము “సత్ర్యవా (కృబోధము" అని (బహ ఇ లేవుడే చెప్పినట్లు ఉశ్లేఖనముం సూతుని సం(గహ వాక్యములలో చెప్పవలెనన్న చో - భారతమున బుగగ సజాస్సామ వేదములు, ౮ వ్మా కాములు, ఉత రమాీావమాంస పూర్వమిమాంస; శిక్ష చికిత్స, దానము, పాశుపతము అనునవి ఉన్నవి. అధస్ఫూచికలోని ఆకరశ్లోకమున గల న్యాయము నేటి గాతమ న్యాయము: (తర్క_శాస్ర్రము) శాదు. గాతమ న్యాయ మేర్పడుటకు ముందు కాలమున (పూర్వ) మోిమాంసకు న్యాయమను 'పేరుండెడిది, కాగా భారతమున ఒక పొరగానై నను పూర్వమిామాంస ఉన్నదని అంగీకరింపకతీరదు, వూర్వమిమాంస యాగాది (క్రతురూప మైన వైదిక ధర్మమును బోధించును. ఇది ధర్మజిజ్ఞాస చేయగా, ఉత్తర మూమౌాంస (బవ్మా జిజ్ఞాస చేసి అధ్యాత్మత త్త గమును బోధించును, 'ెండింటికిని "వేదమే (ప్రమాణము, భొారత కథ బెప్పిన సూతుడు (చావ్మాణి యందు త(త్రియునకు. పుట్టిన సూతుడు కాడనియు అగ్నిషండ సముదృవుడని పౌరాణిక సాం్యప్రదాయమనియు సీలకంకులు తమ భారతటీకలో చెప్పుట గమనింపదగినదిం

1.2. వేదము ;: భారతము : జగద్ధితము.

ఇష్టనిద్ధికి అనిష్టపరిబోఠమునకు ఆలెకికమైన ఉపాయమును

బోధించునది వేదము అని వేద భామ్యక _ర్త సాయణాభార్యుల నిర్వచనము, ఆ అలౌకిశోపాయము యజ్ఞయాగాదులు “వేదనంహి లౌ

శకవితారీతులు 765 రూపమ్ములైన మం_తములు (పదూగ సమవేతార్థ స్థారకములు; బావ్గాణములు యాగాదులకు (క్రమమును నిచ్చేశించునవి, పూర్వ మోిమాంస ఈ (బావా 'ఇములప (సౌఛాన్యము నిచ్చి యాగాదులను విధించును. భారతమున వై దిశమతము, పూర్వమిమాంన ఉన్నవనగా అందు యద్ధ యాగాది. (క్రతువులు పెస్పబడీనవని అర్థము, భారత శబ్దమునకు “భాసి+5రతమ్‌) అను భేదమును, వ్యుశ్చత్సిని చెప్పవచ్చును “భాన్‌” అనునది పైనున్న సూర్యకాంతిని ఇప్పెడు 2ైదిక శబ్బముః భారతగంథము వై శ్వానరాగ్ని రూవుడైన భాస్కరుని స్మృరించుచు'ే మొదలగుచున్నది, ఆ అగ్నియే యాగాది[కతు సాధనముగా. వైదిక మళమున ఉపాసింపబడుచున్నది. ఇంక “గచ్చలీతి జగత్‌” అను వ్యుత్పత్తి ని బట్టి జగ త్రనగా నిత్యపరిణామశీలమైన నృష్టి అని అర్థము. ఇట్టి లోకమున ఇష్టనిద్ధికి అనిష్టపరిహోరముసకు లౌకికమైన ఉపాయ ములు చాలశపోగా, అలౌకికమైన ఉపాయములు "వేదములు; పూర్వ మిమాంన బోధించును, నిత్యపరిణామశీలమైన జగత్తులో ఇష్టసిద్ధిని అనిష్టపరిజబోరమును సాధించుటప ఒక విధమైన గతి తర్కము (౧121601169) కావలెను. నేడు మనము గతితార్కిక భాతిశవాదమం. (0111601021 2101121130) ను గూర్చి ఎపగుదుము, యాగాది (కతు విషయమును ఇట్టిజే అనుకొందును, ఏలయనగా అదవ్య (పపంచము ((2%6-%4౧461 $54240) ఒకటి ఉన్నదని ఆధునిక వై జ్ఞానికులు అంగీకరించినారు.. నేటిళొక వడాది [కితము అ(ద్రవ్య -శీణువు (2816-266౯ ఇ01160) ను వైజ్ఞానికులు “వీప ($01840) వేసేవారు. యాగాదులలో హోమము౪ందు హుతనుగు అబ్యహ విస్సులు అదవ్యస్థితికి (2966-080261 86219) మాపననుకొనుటలో ఇఅసామంజస్యము ఉండదనివించును. (దవ్యరూపమైన స్థూల పపంచ మును-క్రరుడుగట్టిన దానిని_మారజూచుటకంె అ_దవ్యరూపమైన నూత్శ్మ(ప్రపంచమున మొద్సు కల్పించినచో ఘ్టూల పపందమున

756 నన్నయ భారతి మార్చు తెచ్చుట నుకరమగును. ఇట్టి దృష్టి (పాచీనులకున్నట్లు నాకోనివించును. ఇది సార గశాలికమైన వైదికమత విశిష్టత, 1.8. యాగాధికారము : లోక సంగ్రహము : భారతము,

థె దిశ మతమున అందరకు అన్ని యాగములకు అధికారము "లేదు. ఉదాహరణమునకు స్మతయాగము (గూవ్నాణులశే విహితము, రాజసూయము మూర్ధాభ్ళిషిక్తులె న రాజులశే విహితము. త్యత్రియ మాతులకు కూడ శాదు. వాజపేయము (చావా శ్రా తత్రియు లిరువుకికిని విహిత మే. _తై?వర్శికల విషయ మే ఇట్లుండగా తదితెరుల (ేయస్సునకు మార్ష్గమేమి 1 సర్వజనుబకు (శేయస్సును సాధించి లోక సం్యగవాము వేయుటకే భారత మవతరించినది. ఆ భారతము (”తాగ్న లకు యజ్ఞయాగాది (కతువులకు కథారూపమైన రూపకము* (21162018) అది చదివిన చాలును, యాగాదుల ఫలము లభించును, అధికారము లేనివా₹ేమి, అధికారముండినను యాగాదుల బహు(దవ్య సా పేతుశత్వముచేత చేయేనినాళేమి, ఫభారతము చదివి ఆ యాగాదుల ఫలమును పొందవచు ఏను, ఇట్లు చెప్పుటకు అధారమేమి + ఎవడు ఏ వ [కతువును గూర్చి చదువునో ఆయా దానిచేత వాని ఇష్టము నెర-వేరును. భారతమునకు ఖల [(గంథమైన హరివంశము చివర భారత మును ఒకసారి మొదలు పదిసార్ల వరకు పారాయణను చేయుట వలని ఫలములు ఆయా యాగరూప ఫలములుగా చెప్పబడినవి. వ్యాస భారతముననే ఇట్టి మాటలు అక్కడక్కడ ఉన్నవని, * తెలుగులో నన్నయళభ టు కూడ ఇట్టి మాటలు 'వాసినాదుం వ్యాసభారత న్వరూప ములో ముఖ్యమైనదిది యొకటి అనుట పరమార్థము 1,4. వైదికమత పునర్విజ్బృంభణము :

ఆం[ధమహాభారతావతరణము.

వైదిక మతాచరణలో దాదాఫు (క్రీ.పూ. 800 (సాంతము నాటి

కవిశతారీతరులు ఇళ 7 ట్రైమినీయ దర్శనముతో ఆరంళమై (శ 80.600 మధ్య కాలము నాటి ళ ర్హృమిశ్నకౌచార్యుని. వరకుగల దశ తొలి విజృంభణదే అనవచ్చును. ఈ భ_ర్శృమి[తుడు పూర్వమిమాంసను నిక్వీర్యము చేసి లోశాయత మొనర్చెనని కుమారిలభట్టు చెప్పినాడు. టీ ౧వ శతాబ్బము నాటి కుమౌారిలభట్టుు (వాకర మి(తులతో అరంభమైన ద్వితీయ విజృంభణ దశ [కశ 13వ శతాచ్టి చివరకు పరాకాష్టకు వచ్చినట్టు పూర్వమిమాంసా వాద్దుయము వలన లెలి (యుచున్నది) య గలదు. వలనగా కుమార౦లుని శ్లోక వార్తిక తంతనా రిక ట్టీ కలుః (పభాశరుని "బృవ8డి అను శైమిసీయ దర్శన వ్యాఖ్యాన ముల తర్వాత (క్రీశ. 1000 (పాంళమున చేవస్వామి అనునతడు ట్లైమినీయ దర్శనము మిదను, వానికి సంబంధించిన *నంశర్ష కాండి కాండి మిద ఇతని వ్యాఖ్యాన మొక్క-ళు లభ శ్రముం శ్రీశ. 1050. 1180 మధ్య కాలమున పార్థిసారథిమి(శులు “శా న్రదీపిక” అను వ్లైమిసీయ.. దర్శవ వ్యాఖ్యానమును భాట్టమళానుసారముగాను, భావనాథభట్టు అనునతడు (పాభాకర (పస్థానానుసారిమైన “నయవి'వేక” మను వ్యాఖ్యానమును (వాసనారు అంధ మవోభారత రచనకు పూనుపన్న నన్నయభట్టు (కీ.శ, 11వ శతాబ్ది పూర్వార్థమునందున్న వాడని మనమెరుగుదుము, ఈ నేపధ్యమును ఆం(ధమవ+భారతావ తరణమును గమనించుట అవసరము, 'వైదికమత విజృంభణ లేనిచో తండి తాతలు శై నమతావలంలికలై దానికి (పాపక్నులై ఉండగా రాజనకేం[దుడు నాఠాశ్తుగా వైదికమతానుయాయి. అగుటయు అనిపింపదు. కాగా వై దికమక ద్వితీయ విదృంభణ పరాకాస్థ దశలో థిం[(ధమహాభార తావతరణము జరిగినదని చెప్పవ లెను, !.6. నన్నయభట్టు : రాజరాజు

నన్నయ భట్టారకుడు అహి లౌగ్ని; సోమమాగములలో నొక

758 నన్నయ భారతి దానిని-బహుశకః వాజెవీయమును, బృహసృతి సవమును చేసినవాడు, "రాజవురోహితుడుం రాజరాజునకు అమాత్యస్థానీయుడై న అర్థధ'ర్మాను శానకుడు. 'రాజరాజునకు "“అచార్య కరణము" (ఉవనయనము వేయించి హో శ పదేశము చేయుట) కూడ చేసీన వాడనిపవించును అధ్య్వర్యు ఇాఖ ఆనబడు కృష్టయజు ర్వేద ఇాఖకు చెందినవాడు, ఆపస్తంబ సముడు, మాద్దలగో(తుడు; యాజ్ఞి కుడు.

ఇంక రాజనశేంద్రుని గూర్చి నన్నయ చేసిన సంలోధనలు కోడిక రించి విశ్లేషించి చూడగా రాజనరేందునకు పూరగమిమాంసా పరిచయము, అధీతి బోధాచరణ (పచారములలో ఉన్నట్లు తెలియును, కాఏ ఒక్క- విెశేవము, 'రాజన శేందుడు భాట్టమ తానుయాయిగాను నన్నయ (పాళాశర (యస్థావము వాడుగను ఉండిరని నా తలంవు నన్నయ భారతమునకు వ్యాఖ్యానమును (వాయగోరువారు నన్నయ అన్వి తాభిధానవాది ((పాభాకర మతము) యా, అభిహిళౌన్యయవాది (భాట్టమకం) యా అనునది నిస్ధారించి ఆ పనికి పూనుకో వలసి ఉండును. 1.6. భట్టారకుని భారతావతారిక

భట్టారకుని అవతారిక అంకయు (ప్రతీష్తమనుచు ఒక వడాదికి పూర్వము, “భారతి లో ఒకానొళకరు (వెసిరి కాని అది అవిచారిత రమణీయనుం నన్నయ భారతావతాకకలోని మూడు వి శేవములు మా[తము చెప్పెదను. మొదట రాజన కేంసదుని భార తాం(ధీకర ణేస్టికి యజకూనునిగా సంభావించి “దీశణీయేస్టి లో పంచ్యపయాబలు ఉండునట్లు మొదట రాజన రేందుని గూర్చి (వాసిని పద్యములలో వాని స్ఫుం6ప జేయుట, (పయాజలనునవి ససథానయాగమునకు ముందు చేయు హోమములు. వీనిచే బుకువ్చులు (మై ఏకమున ఐదే) (వీతము లగుట ఫలము. యజమానునకును ఫలములున్న వి. (అనుయాజలు అనుననీ (ప్రధాన యాగమున కనంతరము చేయబడం హోమములు).

కవిళారీతులు 759 ₹0డవ విశేషము అటు తర్వాత అవ కౌరికాఛాగమును భారతాంధీ కరణమును దశే ప్రీ” గా భావించి ఆ (క్రమమును మనసులో నుంచు కొని వ్రాయుట. దర వౌక్షమాసేన్టుు అనునవి శుక్ల పాడ్యమి, బసుుళ పొడ్యమి నాడు చేయబడు ఇష్టులు, ఇష్టి-అన్నను యాగచమే శాని ఒక తెగ, యజ్ఞము చేసినవాని శే ఇష్టి చేయుటకు అధికార ముండును, మూడవ విశేషము భారళాంధధీకంణ ధశే 'ఫన్టైిక్‌ రాజ నశేందుడు యజమానుడు కాగా తాను అధ్వవ్యడై నట్లు భావించి మరల పంచ(పయాజలను స్ఫురింప జేయుచు కులకబంధముగా ఐదు పద్య ములు (వాయుట, అ పంచ(పయాజలలో “ఉత్తమ |(పయావో సాన మున ఉన్న దే సారమతింగవీం దులు (వసన్న కథా కవిళార్థయు కిలో నారసి మేలునాన్‌” అను పద్యము. భట్టాశర భారత విమర్శ కంతటికిని శీలకమైన వద్యమిది. పూర్తిగా పూర్వమిమాంసా గంధిలమైనది. అది అంతయు వవరించుటకు పది ఫుట్టలై నను [(వాయవలసి ఉండును కష్టమైన శాస్ర) విమయము గనుక అర్థయుక్రీని గూర్చి మాతెమే 1.7. అర్ధయ్యుక్తి : మీమాంసాన్యాయము.

నన్నయ గారి ప్రసన్న కధాకవితార్థయు కిని శిల్బ్పపరముగ అవిష్క-కించినవారు విశ్వనాథ సత్యనారాయణగాప, అది నేడు కళా శాలలో బోధింపబడు చున్నది. కాని వారు చెప్పినది సాహిత్యమా(త పరమైనదనియు, భట్టారకహృదయము వేర నియు నాతలంపు. భట్టారకని కూర్చులో "రెండు పదబంధములున్నవి, 1, (పసన్న కథ, 3. అర్థయు క్షీ, ఏనిలో మొదటి దానిలోని (వసన్న *బ్బము స్పస్టార్థముసకు కూర్చ బడినది. “మంత (వాదాళత్‌ శథాకుల్యా, విద్యా కేదారమాగ తా మోతుశియః ప్రసూర్మభ్యే, వీయ'తే కర్శమార్లగై ౯ అను ళ్లోక జ్ఞుపకమునడే నది ఈ శ్లోకము కూడ భారతములోని పూర 1

760 నన్నయ భారతి మిమౌంసనే .లవీ0చు చున్నది కథ సవాజముగానే శసన్న ము, పషునన్న కథ అనుట స్పష్టార్థ మే. ఇంక అగ్థశబ్దము కశ్లార్థ మాత -సూచకమనుట పాధారణాంశము. శాన్ర్రములందు అర్థిశబ్బము ద్రవ్య, గుణ కర్శలు మూడింటిని చెప్పును. పూర మామాంనలో “అర్థ సంగవాము" వంటి 'పేరుగల గగంథమున్నదది. అది పూర్వమామాంసనే చెప్పును యుక్తము న్యాయ్యమను *బ్బములు సమానార్థకములు, మూడులింగములలోను వర్తించును, భట్టారకుడు మామాంస్తా న్యాయ మనుటక “అర్థయు క్రి” అన్నా డు, *పిసన్నకథా" అను దళమున కథ్ధా శబ్దము శ్రీ లింగ శబ్బమై నందున యు కృమను దాని పప్రీలింగరూపము గ్యహించి “అర్థ యుక్షి?్‌ అని కూర్చి తత్సమముగా “అర్థయుక్షీ” అన్నాడు కాగా అస్థయుక్షి అనుదానికి 'మిమాంసాన్యాయమని వృొదయము. అట్రయినచో. నత బ్రనారాయణగారు. వెప్పినబేమి శావలెను? రెండును ఉండును, వారు చెప్పినది' ' గౌణమని మాత్రమే మనవి, ఒకచోట రెండు పికి'యలు ప్రొస్తింపగా జేనిని గ్రహింప వలెను! అను ప్రశ్న వచ్చినవుడు మామాంనలో “పరిసంఖ్యావిధి వర్తించును. *“ద్య్వయోస్సముచి, త్య వాావ్ల్తా ఇతర నివృత్మి ఫలకోవిధిః పరిపంఖ్యావిధిః” "రెండును చేరి వచ్చినవుడు అప్రిధానమైన దానిని వదులునట్లు చేసి (పధానమైన దానిని గ?హించునట్లు చేయునది పరిసంఖ్యా విధి, భట్టారకుని పద్యమున _అర్ధయు క్రి అను దళమునకు కథార్థమును యోూజించుట, మిమాంసాన్యాయము అని శెండు 'స్ఫురణలు కలుగుచుండగా 'జేనిని గొహింపవలెను?! అన్న చో, భట్టారక పాయు క్షి నెరిగినవాడు మిమాంసాన్యాయమ నే గ9హింపవలెను. శెండవ దానిని ఊరక గగంహింప వచ్చును. 1.8. భారతము, _(శ్రాతరూపకము : మీమాంసా న్యాయములు. పూర్వవిామాంసలో దాదావు "వెయ్యి న్యాయములున్న వీ,

కవనితారీరులు 761 ఆవే శైమినీయ నా శ్రయమాలావిస్తారము వంటి _(గంథమూ-లో 'ోడీకరింపబడి వివరింపబడినవి, నేటికిని న్యాయస్థానములలో ఈ న్యాయముల ననుసరించి యే వాజూ లొదులు పరిశీలింపబడుచున్న వి. భట్టారకుడు వ్యాసభారత స్వరూపమును చక్కగ ఎరిగినవాడు గనుకనే *ధర శత _త్వీజ్ఞలు ధర గౌత్రంబని అను పద్యమున ధర్మపదర్శన మునకు (పాథాన్యము నిచ్చినాడుు "“అథాతో ధర ్రజిళ్లుసా అను సూ్యతముతో శైమినీయ దర్శనము అరంభమగును. మిమాంసా న్యాయములు తనకు చక్కూగ తెలియువనుచు తాను “నానారుచిరార్థ సూ క్రి నిధి నన్నాడు, ఇక్కడ రుచిరార్థ సూక్తులనగా కవి చెప్పెడు అసన్ధాంతరన్యాసములు గావు పలువిధము_లె, రుచిరములె న అర్థ నూప్తలు అనగా మిామాంసా నూష్తలు/న్యాయములు అనియే భట్టారక వృాదయముః

ఇంతకును భారత స్యరూవమేమి ! ఒక పొరలోనై నను అది (శౌశరూపకము.. వివరించుటకు లీలులేదు కాన నేను గమనించిన అంశములు ఫోడీశరించెదను క(దూవినతల వృత్రాంతము అగ్నా్యా భేయ (0090199100108 00 76616 [169 సంబంధించి. విహారన్యాయ మిందున్నది. విహోరమనగా (శొతాగ్నులుండు వేదిక, సౌపన్టాఖ్యాన మంతయు పవమానీష్టుల చి_తణము- రురు సహ(సవాద జరత్కారు వృ'ర్తాంతములు వునర ధేయ చి[తణము. వహ్న్య్యనుగమద్వయ నిమిత్త 'తాన్యాయమిందున్నది. జనమేజేయ సర్చయాగము అభిచారికమును శాలహీనతాదురిష్టమును ఛి్యతించును. ఉపరిచరవసు వృత్తాంతము చయనయాగ సంబంధిం ఐం(దీన్యాయమిందున్నది, దుష్యంతుని కథం అవాంతర (పకరణము, సదంశపతితమను ఇౌన్ర్రవిమయ చి_తగణము, వకలవ్యుని కథ, నిపాదస్థపతి న్యాయమునకు చ్యితణము. "శ్వతకి అను శాజర్ని వృ త్తాంతమున (శ్రత్వర్థమను ఇాస్తాంంకము, వసోర్థారా

(96)

769 నన్నయ భారతి న్యాయము చి(ర్రింపబడినవి. మందపాలో పాఖ్యానమున బుణ్యత్రయా పొక్రరణ నిత్యత్వ, టె శస్వౌనరన్యాయములు చి_తితములు, ఖాండవ దవానకధ నంయోగ పృథ_క్రవన్యాయమును, ఉభ యార్థమను ఇాన్త్రాంశమును చింతించును. మయసభొ వృత్తాంతము మిమాంస లోని _ “అపూర్యము నకు చి_తణము. ధర జాని రాజసూయము, సరేనరి.. యాగ చి్యశణమే. ఇందలి జరానంధ వధ రాజహాయభాగమైన చాయవ వగ చిషళణము. ఇవీ అన్నియు సం[గహముగ వివరించు టకు ఏలుకాని శాస్ర విమయములు, అయినను అందరకు అెలిసిన వకంవ్యుని కథలో నిపాదస్థపతి న్యాయమెట్లు చితింపబడినదో చూపి ముగింతును,

1.9. ఏకలవ్యుని కథ : నిషాదస్థపతి న్యాయము.

వళలవ్యుని కథ వ్యాసభారతమున నంభవపర్వములోని 80వ అధ్యాయమునను నన్నయ భారత భాగమున ఆదిపర్వ పంచమా శఇ్వానము (౨82-244 నను ఉన్నది.

“వేదము రథ కారులకు అగ్న్యాధానమును, నిపాదులకు కాద యాగాధికారమును అను(_గహించు చున్నది, *వన్షాను రథశ్రార ఆ దధీతి అను ఆధాన (పఫకరణమందలి వాళ నము రథ కారులకు వర్ష ర్తువునందు అగ్నా శ్రిఖానమును విధించు చున్నది రథ కారులు యాజ్ఞవల్క్య వచనము ననుసరించి సంకీర్ణ జాతి. వ్రైమినీయన్యాయ మాలా వి_స్తరమున రథకారాధికరణము (6-1-12) దీనిని వివరించు చున్నది.

నిపాదులకు రౌ దచరు యాగాధిశారము “వాస్తుమయం కాదం వ్‌రుం నిర్వ పేత్‌ ' అను (పకృతి చాక శ్టము వలన సిద్ధించు చున్నది, దీనిని నిషాద స్థపతి న్యాయమిట్లు వివరించు చున్నది. “వాస్తు

కవితారీతు లు 708 ఫ్‌ త్తి వాస్తుశబ్లః కించి తృకృతి (దవ్య విశేషమావా వతస్యా మిష్టావధికారీ స్థపతి శబ్ద వాచ్యః త్రై వర్షికః కుతః 1 “నిషాదానా మధిపలిః” ఇతి పస్టీ సమాసస్య తై )వర్షి కే సంభవాత్‌, తస్యచ అధీత వేదల్వేన విద్యాసంభవాచ్చ. ఇక్షిచేత్‌ మైవమ్‌. “నిపాదశా ఎసొస్థపతిశ్చి ఇతి కర ్రధారయ సమాసస్య ముఖ్య త్వాత్‌. మస్టీ సమాసే తు నంకీర్ల జాలి విశేష చాచినా నిషాదశభ్లేన శత్సంబంధ ఉపలమ్య్యేత, నత్వయం కర్మ ఛారయే దోపో2. స్తీ తత స్తై త్కాలికాచార్యోప'ేశాదినా విద్యాం సంపాద్య ధనిళో నిపాదో శా_దయాగం కుర్యాత్‌ = (డై, న్యా, మా. వి, 61-18)

వై. వానిలో మొదట చెప్పబడిన పూర్వపడము “నిపాదస్థపతి అనుదానిని మన్యీ తత్పురువముగా గ్రహిగిచి (నిపాదానాంస్థపలి9) స్థపతి శబ్దవాచ్యుడు లై )వర్లికడనియు వాని! "వేదాధ్యయనము వలన విద్య యుండును గనుక శరౌదియాగమునకు అధికారము కలదనియు చూపగా, అట్లు కాదనుచు కెండవ పేరా “నిపాద్ధపతి ని కర్మ ధారయముగా గ్రహించి ఆ స్థపతికి సంకీర్ల జాత్వము రాకుండ చెప్పును. తాత్కాలిక మైన అచార్యోప దేశము చేత విద్యను సంపాదించ ధనికుడైన నిషూదుడు కాదుయాగము చేయవచ్చునని చెప్పుచున్నది.

ఈ న్యాయమే వక లవ్యుని కథలో చి(కింపబడినదిం ఏకలవ్యుడు ఎఆుకురాజు కొడుక్రని మనము సామాన్యముగ అనుకొందుము., కాని అతడు రాజకుమారుడనియు నిషాధులలో సెరిగననియు హరి వంశము చెప్పుచున్నది వశ్రలవ్వుడు సంకీర్ణ జూతివాడు కాదనుట స్పష్టము

, ఇంక కథాంశములకు అన్వయము భూపెదను, ఇలేని తండి) పీకు 'హీరణ్యధన్వుడు. ఇది వాడు ధనికుడగుటను సూచించును, ధనుస్ను భౌామికాగ్నికి (6౯౯6564111 ₹186) ప్రశీక అని “బృవాన్రేవత' 'వెప్పు

764 నన్నయ భారత్సి చున్నది, వళలవ్యుడను చేరు వాని వాని సళ్ళల్లవనార్హ తను సూచించును. నిషాదులకు కాదియాగ మొక్క-టియే. విహితము, ధనికుడై న నిపాదుని వలన 'తాత్కాాలి కాచార్యుడు ఒక్కసారి గురు దమీణ గ్రహించుట ఉచితమే. వకలవ్యుడు స్థపతి అగుటకు నూచకము గానే అతడు దోణుని రూపు మట్టిబొమ్ముగా చేసిపెట్టుొని ధనుర్విద్యా భ్యాసము--అగ్ని సంబంధమైన వేద విద్యాభ్యాసమునకు చిహ్నము, ఇంక తనకడకు వచ్చి మొబజుగుచున్న కుక్కను వడువాణములతో కొట్టుటయే రొదుయాగ నిర్వహణము, వలన కుక్క- కాద్రన్వరూపము, ( శ్యభ క శ్వైపతిభ ర్‌ 'ఏవోనమః )* నిపాదునికి అగ్నా ఫ్రధానము లేనందున ఈ రాదిచరుయాగము లౌకికాగ్నియంజే చేయవలసి ఉండును, వకలవ్యుడు కుక్కను "బాణములతో కొట్టుట ఆరణ్యక పరిసరములలో జరుగుట లౌకికాగ్నికి ప్రతీక. దోంణుడు వకలవ్యుని దమీణాంగుష్టమును గురుదవీ.ణగా కోరుట ప్రసిద్ధము, అది లవనమే అయి వశలవ్య నామము సార్థకమైనది. చేతి బొటనవ్రేలు బ్రహ్మా సంకేతము కలది. దానిని దోోణుడు గురుదవీణగా కోరుట బ్రహ్మ పరమైన దవీణను కోరుట, ఈ కథలో వకలవ్యునికి దోణపరమైన నశిమ్యత్వము కాదా చిత్కమనుట స్పష్టము, ఇళ్లే కథ నిహాదస్థపతి న్యాయమును చిత్రించు చున్నదిం 1.10 ముగింపు,

ఇట్లు ఇందు ప్రసన్నమైన శథలో మిాిమాంసాన్యాయము చికితమైనది. భట్టారక వృాదయము వీనిని లోనారసి మనము గంహింపవలెననియే కాని అపిధానమై గాౌణమయిన చమత్కార విశేషములని కాదు. 'సరళముగా నుండు ఒక్క. మచ్చు మాతిము చూవీనాను. భట్టారక వృాదయము నెరుగగోరు పాఠకులు భారతమున గంభీరమైన శా శ్ర్రృదృష్టితో చదువవలసి ఉండును అట్టి అధిముఖ్యము,

కవితారీతులు 765 ప్రయత్నము పదిమందిలో కలిగినను నా ఈ వ్యాసము చరిళార్థమే అగును, ధీనా మవి పవరు. సూచికలు

1. "యదిహో స్త్రి తదన్యిత్ర యన్నేవోస్తీ నతత్‌ క్వచిత్‌” 9, జుళో యజాంవి సొమాని, వేదా, ధ్యా శం తధ్రైవచ న్యాయ; శిమ్యూ చికిత్సా చ చానం పాశుపతం తథా
2. “ఇవ్వ సిద్గ రనిష్ష పరివోన్రే దలౌకికం ఉపాయం యోశజయతి (మ కా ట్‌ థి సవేదః*._ ఐత రీయ (బావా స్రొవ్యాఖ్యం తీ 'యం యం (కతుం అధీతే లేన తేన అస్య ఇష్టం భవతి. (రావా 'సొవాక్యము, ర్‌ పాయేణ సర్వామిమాంసా హోన్న లోకశాయలీకృ తో క్‌ కుమారిలభట్టు అవావానా టీ వనాననా

భారత భారతి-నన్నపార్యుని నాటకీయత, స్ఫూర్తి శ్రీ.

“౯పాంకు పయోద నీల తను భాసితు నుజ్జ్వల దండధాకుం బిం

గాంశు జటచ్చటా భరణు నాగమపుంజ పదార్థ త త్తని

సృంశయ కారుల గృప్తక్కృుగభర్శ కృతాంబర కృత్యు భారతీ

నంశ వివర్థనున్‌ (దిదశవందితు సాత్యవ కేయుం గొల్బెదన్‌

మహో భారతమున సభాపర్వము రమ్యమై పండిత బేతో నిర్వృతి చేయుచున్నది. అందు మరలం దొమ్మిది పర్వములు గలవు. సభా పర్వము, మం(త్రపర్యము, జరానంధ వధ, దిగ్విజయము రాజ సూయము, అర్హ్వ్యాభిహరణము, శిశుపాల వధ, ద్యూతము, అను ద్యూతము. ఆంధ మహాభారతేమున రాజసూయము వరకు. (బథమా

శ్వాసమున వరి తమైనదిః అన్హ్యాభిహారణమునుండి అనుద్యూతము వరకు ద్వితీయా శ్యాసమున వర్మితమైనది. ఈ రెండా శ్యౌసములును 0డు (పత్యే శావ్యములుగాం బరిగణింపం దగినంతటిని. మొదటి యాశ్వాసము మయుడు సభను నిర్మించి ధర్మజున కిచ్చుటతోం (వారంభమై, (కమపరిణామము నొంది, తతృభయందు ధర త్రాడు రాజసహూయయాగ దీవీతుడగుటతో. ముగియును, రాజసూయము 'చేయవలయునన్న సామాన్యులకు సాధ్యము కాదు. సర్వ సర్వం సవో మ-డీలమును శాసించి, పాలింపలల సార్వభౌములం వూతమే దానికి సమర్థులు. అందువలన ధర్మజుడు బంధుమి్యతాదులతో బాగుగా నాలోచించి క ఇన్లాని (పోళ్సాహము వలన రాజసూయమున కంగీక రించును. జరానంధుని వధ వలనం బాండవుల దిగ్విజయము వలన ధర బాండు. రాజమూయ దీమటూదయముడగునుు మయు+డు నిరి శ్రచి యిచ్చినటే రాజకూయమునకు రంగస్థలముః

కవితారీశులు 767

ఇశ ద్వితీయాశ్వాసమునం గథ కొంచెము. వేగము నందు కొనును. అర్ధ్యమున కర్ట్మనిగా (శ్రీకృష్లు నెన్ను కొని పూజించుటతో నారంభమై, (కమవికాసము నొంది, అనుద్యూతముతో నంతమగును, అహ్హైభివారణము, శిశుపాల వధ- ఈ "రెండును గలిసి యొక యేకాంకిళ వలె నాటకీయమైన చక్కని చలనము (02026410 90700600 కలిగియుండును. దీనికీ( బరిణామ స్వరూషముగానే ద్యూతానుద్యూత ములు సాగి అరణ్యగ మనమున బర ఫ్రవసించును"

నన్నయ భట్టారకుండు భారత సంహితారచన బంధురుండగుచు (ైసన్న కథా కవి తాన్ధయు కీని, నషుర రమ్యతను, నానా రుచిరార్థ సూక్తి నిధిత్వమును నిల్చుకొనుచు వచ్చెను. వాగను శాసనుని కథా సంహితా రచన రృష్టిని గుర్తించియే ఉభయ కవిమ్మితుడు గద్య పద్యములతో 6 (బబంధ మండలిని నిర్మింతున నెను, నన్నయ కొన్ని తిక్కన కాని భారతమును సంస్కృతము నుండి యథాతథముగ ననువదింపవలయుననుళో లేదు. సంస్కృతమున భారత మితిపోసము; "తెలులంపనం గావ్యము, నన్నయ “నా నేర్చు విధంబున నిక్కావ్యంబు రచియించెదనని దొడంగినాండు, తిక్క-న కూడ “ఇమ వో కావ్యంబు” అనియే గురుతించి చ్క్కొనినాండు. నన్నయభట్టు “జననుత కృష్ణ మైపాయన ముని వృమభాభిహిత మహాభారత బద్ధనిరూపితార్థ మేర్ప్చడం చెనుగున రచి” యించినాండు, తిక్కన “ఇమ్ము హో శావ్యంబు నర్థంబు సంగతంబు సేయుదూ”ో నన్నాండు, దీనిని బట్టి యీ కవు లిర్వురును దమ '"నేర్చునుబట్టి, వ్యాస నిరూపితార్థ మేర్పదునట్లుగాం 'జెనుణయన రచియింతుమని 'తెల్పినళ్లు మొనదిః

నంస్కృృత భారతము మేలిమి బంగారఫు ముద్ద, ఆం(ధభారతిము చక్కని హోరము. దీని శాక్ళతి (06188) రచించి, కొంతవరకు నగను జేసి యిచ్చిన మహశిల్చ్సి నన్నయ, ఈ యాళ్ళతిని జక్క-గా

768 నన్నయ భారతి ఆహించి నగను బూర్కిచేసి ఆంధ శారదా కంఠనీమ నలంకరించిన మహానుభొవ్రడు తిక్కన,

"తెనుంగు కవులు కావ్యదృష్టితో (వాసిన వారగుటవలన నేకథ శాకథనే ఆద్యంతములు చక్కగా సమన్వయించుకొనుచు రచన సాగించినారు. దీని కవరోధములుగా నుండు కథలను, వంశ చరి తలను, స్పుతులను దొలగించి వేయుటకు నంకోచింపలేదు,. కావుననే ఆంధ భారతము విశ్వజనీనమై, అం(ధావళ మోదముం బొరయునట్లావరించిసది.

సభాపర్వము ద్వితీయాశ్వానమున నన్నయభట్టారకని కవితా వైశిష్ట్రమును గమనింతము.

శిశుపాల వధకు సంబంధించిన కథ జెబ్బదియొక్ల గ ద్య పద్యములలో నున్నది ఆ కథా భాగమున నాద్యంతములను నన్నయ సమన్వయించిన విధమిడి-“త "ల్లి “త్రువ్యది సురగణ (పాకి ంతుడయి యఖల మహీ భార తావతరణార్థంబు నారాయణుండు యదు వంశంబున నుదయించు టయు” నని మొదలిడి “అంత ననంతిశయనుండు శిశుపాలు సంస్కరింపం బంచిో యని ముగించినాండు. ఇది శేవలము 5 ఎష్టు-డవతార వురువుం డను వివయమును నిరూవించుటకు మా(తమేశాక్కు భ విష్యద్భారత రణమునకు జ్ఞాపిక యగుచున్నది. “అనంతకయనుండు” అనుటవలన జయవిజయుల శాపవృ తంతమంతయు ధ్వనింపం జేసినట్ల యినది* అందు కొరకే మూలమునంగల యర్ధ్థమును మార్చి యిట్లు పలుకవలసీ వచ్చినది

“పాండవ స్త 3ావీళ్‌ 'ఛాత్ళూన, నత్వా జ్‌ణ మహీపతిమ్‌

దమఘోషాత శ్రబం ఏరం, సంస్కారయత మా చిరమ్‌”

సంస్కృతమున ధర శైరాజే పనికట్టుకొని శిళుపాలునికి నంస్కా రము జకుపవలసీనదిగా. దన తము ఫలకం 'చెల్చును,. కాని, యిక్కడ ధర్మరాజెవ్వరు 1 "కేవల యజ్ఞదీవీతుండు. తాను జూచుచు నుండ

శవితారీతులు 769 వళలసినజే కాని యేమి వేయుట'పను జూలడు. సర్వ్యభారము కృ్లునిపై బడినది. అందువలన నతదే సర్వమును నిర్వహింపవలయును శావుననే కృష్ణుుడా యధికారమును వహాస్తగత 'మొనరించుకొనెను. ఇంతవరకు “లౌకకవిషయము. కాని శిశుపాలుడెవరు! అను (ప్న యుండనే యున్నది దానికై నన్నయ యొక విేశేమణముతో నాక కథనే ధనం 'జేసినాదు. “అనంతశయను(€డు” అనుటతోడనే విమమూర్తి ల ఇగేవితో నున్నకాలమున సనక ననందనులు దర్శసము గోరుట్క జయ విజయులు నివారించుట శాపవృ త్తాంతము మున్న గునదంఠతేయు, ((మముగా న్ఫృతిపథమునం గదలాడును, ఇది అల్బపదముల ననల్పార్థ రచన

మొదటి భాగమున నర్ధ్య్యమున కర్షుని ఆెల్చుమనంగా భీమ్మంయ ధర్ధుజునితో నాబాప్యండు మున్నగు నారుగురను బెల్పి

“వపా మేకైక కో రాజన్‌ అర్థ థమానీయ'తామితి

అథ వై పాం పరిస్టాయ సమస్ధా యోపనీయ శామ్‌” అని మూలమున బల్కు-నుం

దీనిని బట్టి గుణము) యందు వరిస్టుండు, సమర్థ-డున్తైన వాని కగపూజ చేసి మిగిలిన వారిని (గమశః పూజింపపలయునని యర్థము కాని నన్నయ భీము సనిచే నిట్లు పలికించెనుం

“వీరిలో

(భీలినెవ్వండు నర్దుణంబులం 'బెద్దయట్టి మహాతు ని

ఖ్యాతుం బూజితుంజేయు మొక్కని. గౌరవాన్వయ వర్థనా” దీని వలన నొక (ప్రయోజన మున్నది. భీష్ముని వచనమున ధర్మ తనయుడు కృన్లున కర్థ్స మిచ్చెను శికుుపాలుం. డధోతుజుండనునది పాఖ్యిపాయ విశేషణము. అతుజమ్ములే నవాని నధఃశరించు వాడని యర్థము. ఇశముందు జరుగబోవునదదియే, అందువలననే ేవల శబ్ద

(97)

770 నన్నయ భారతి సౌందర్యము- కోసమను (పానము ేసిన్టున్నను విశేమణౌచిత్య మును గథ కనుగుణముగా దిద్దుకొన్నాండు నన్నయ, దీనిని లోనారసి “కులూో అనవఖసినవారు కవీం(దులు, మూలమున “శిశుపాల స్తుళ్యా వూజాం వాసుబేవే న చత కే అని మాత్రమే యున్నది -

ఈ యాశేేపమంతయు నొక పెద్ద యుపన్యాసముః దీనియందు శిశఘుపాలు డు తన నేర్చంతయు నుపయోగించి సభ్యులను కలియగట్టు కొనుటకు యత్నము చేయుట కనివీించును. అందుండు రాజులు విశిష్టా రాభ్యులు-అర్యులు; మహీదివిజులు పూజ్యులు-ఇట్లనుట వలన సభలో సౌముఖ్యమును సంపాదించుకొనుట సులభము. దీని తరువాత ధర 2 రాజుమైం టశ్నల వర్ష ము. గురిపించుచున్నా 6డు. పూజనీయులై న అరుగురియందును గృప్షుండెవ్వండు * ఇది యాతని (పశ్నల సారము, ఇంతవరకు భీమ స్సెని పనువువలన నే ధర జాడిట్టి యవి'వేకము నాచరించె నని తెల్చుచు థర శ్రజానిం గూడ (పశంసించుట సాగించెసు. రాజులు ధర్మరాజుని గురించి వురుష విశేష విత్తముండు పూజ్యుండు- అని భావించి యాగమునకు వచ్చిరంట ! వారి కన్ని సధముల నవజ్ఞ్మ సీయుట 'పాడీయేనా? అని (పశ్న. ఇది శేవలలము ధర శ్రజొనికి వేసిన (పశ్న "కాదు, ధర ్రరాజక్క-డి 'రాజులందరి నవమానించెనని తెలియంెప్పీ వారినిం గూడ దనతోం గలుపుకొనుటకుం జేసిన యత్నము, అంతే శాదు “ఈ యవనీశ్వర (పవరలిందజు నిన్ను నగంగ నిట్టుగాం 'కేయుదె అని కూడ నన్నాండు. దీనివలన నచ్చటి రాజులు ధర ్రరాజున కవమానకరముగా నవ(ంవలయునని యాతని నూచన. ఇది వెంటనే శార బ్రగూపమును చాల్చ లేదు. శావున. దాజీ నభా భవనమును వీడి పోయెను, ఉపన్యాస కళకిది చక్కని యుదాహరణము.

కృస్షుండు తగని యర్థ్ధ్య్యమును గొనియినని 'తెల్పుచు “నోవిందుండు” అని యుపయోగించెను, గోవ్టలను రవీంచునాడని,

కవిశారీతులు 771 గొల్లయని శిశుపాలుని భావము, “ధీయుత యంచు ధర్మబ నదీనుత శృష్ణుల నెస్తలాడుచున్‌”. శిశుపాలుడు ధర ]జుని సంబోధించుటలో “ధీయుతో అనినాండు. నన్నయ దీని నెస్తలాడుటగానే 'తెల్పిరాండు, దీనిని గాకు (సధానముగా నర్థము చేసిళొనవలయును. అప్పంల్ల బుద్ధి మంతు(డను నర్థము కాక బుద్ధిహీనుండనియే భాసించును,

“క్షి బే చార(కియా యాద్భ, గంభీ వా రూప దర్శనమ్‌

అరాజ్ఞో రాజవళ్‌ పూజా తథా జే మధునూదని అని మూలమున శిశుపాలుడు కృష్ణునే నంలోధించినట్లున్నది అట్లు చేసిన శిశుపాలునిలో బిగువు సడలిపోయినశ్లు ! (పతిస్పర్థితోం దనకుందానై. మాటలాడడు, అందువలననే అంధ భారతమున శిశు పాలుండు ధర ్రజూనితో నే పల్కు-ను. ఇది మొదటి మెట్టు. దీనిని దాటిన విమ్ముటం గాని శత్రువులు పరస్పర మళభీముఖులు కారు. “అరాజ్ఞో 'రాజవత్‌ పూజ్యా” అనున దప్వుడు జరిగినదనియే శిశుపాలుని భావము, చానిని మరల జెప్పుట ఫునరుక్రియే కాని (ప్రయోజనము ళూన్యము అందువలన నన్నయ మొదటి గెండు నిదర్శనములకు నడుమ “ఛెవిటికి మధురగీతియును” అని చేర్చి కృన్లుని పూజించుట యటువంటిదని ధర ్రజానిశే ఇచెప్పించినాండుః

నభను. వీడిపోవుచున్న శిశుపాలుని. 1(వియవచనములతో ననునయించుటకు ధర్మజుడు. వెంట నరను. మూ+మున *త్రత్రో యుధిస్టిరో రాజూ శిశుపాల ముపాదవత్‌ * ఆని యున్నది. తెలుంగులో “నీకు వాలు వీబుందన చని అని యనుటవలన థర శ్రజని పా(తకు మూలమున బేని గాంభీక్యమలవడినది, ఆ గాంభీక శ్రమౌత్‌ని నంభామణము నందు గూడ నిలిచియే యున్నది. ఆరంభమునందే ధర్మజునికి వాడిన విశేమాములలో “*ధృతిమంతుండు” అనునదొకటి సార్ధళ్య మి ఘట్ట మున సర్వత కన్ప్సట్టును. మూలమున యు?ివ్ఫీరుని మాటలివి...

772 నన్నయ భారతి “నశదం యుక్తం నహీపాల, యాద్భృశం వైత్వముక్తవావ్‌ అధర్మ శ్చ పరో రాజన్‌, పారుష్యం చ నోర్థకమ్‌”. నహీ ధర శం పరం జాతు, నావ బుభ్యేత పార్టి వ$ి భీష్ణుకి శౌంతనవస్త్వేనం, మావమం స్థా స్వమన్యథా పళ్య వై తాన్‌ మహీపాలాం, స్త ల్‌ వృద్ధతి రాన్‌ బహూన్‌ మృమ్యన్తే చార్వణాం కస్ట, త్‌ ద్వ్త్త్వం తున్తు మ స్భసి "వేద తత్త్వేన కృృస్యం పా, భీమ్మ జ్చేదిపతే భృశమ్‌

నహేస్టినం త్వం తధా వే యననైనం వేద కొర నతో

క*సీక్రం కే వృద్ధులయిన రాజు లనేకలున్నారు. వారు సహించిరి,

నీవును సహింఫుము” అనుటవలన థర రాజు కృష్ణునిం దక్కు వపజుచు

చున్న ఫ్రే యనిశంచును. ఆం(ధమున నర్థమశ్షు యుండియు భావము మారినది, ఇది కేవల నునున యించుటయీ కాదు; మందముగా మందలించుట కూడ.

“భూరి గుణోన్నతు లనందగు,

వారికి ధీరులకు ధరణి వల్లభులకు వా

క్చారుహ్నుము చన్నె మహా

చారుణమది వివము కంకొ దపానము కంకునో

“ఆదిజుండై న హ్మాయుదయంబున కాస్పదమైనవాండు "వే

చాది నమస్త వాబ్బయము లందు (బోంసితుండై నవాండు లో

కాది (తిలోశపూజ్యుండని యాత [। నెతింగి పీతామహుండు దా

మోదరుం జప్పిం బూజ్యుండని య్నుక్తము శాకిది యేమి దోపచే,

“పరమార్థ (ప్రతిభం దమో

వారు నచ్యుతు భీమ్మండెతింగి నన్రైజబులతం నీ

కరిది శిశుపాం "పెద్దల

చరికం బల్చ్బులకు నెజుంగ శక్యమె మయొందున్‌

కవితారీశులు భా

గురుండని నమ_స్ఫ లోఫో

_త్తరుండని సీఠ్రంశు వృద్ధరమ్ముళైన నశే

శ్వరు లచ్యుత నర్చవన నెడ

గర మభినందింప నీకు. గాదన( దగు సో శిశుపాలుని యందు ధరణి వల్ల భునకుం కావలసిన గుణములు లేవని చెప్పినట్లయినది. భీష్మునపు “పితామవా” శబ్దము నుపయోగించి (ువ్మా యంఠటి వానిని జేసినాండు, అట్టివాడు మామే “వా యుదయంబున కాస్పదమైన దానిని (ూర్చి తెలిసిళోగల్లును, “యు కృమ కాకీదియేమిదోస మే” యనుట శిశుపాలుని మందలించి యొప్పించుట కాని బతినూలుట కాదు. కృన్లుని గొప్పదన మల్పుల కెటు-గ శక్యము శకాదనుట వున శిశుపాలుం తల్పుడని వెప్పినక్షు మైనది బుద్ధిమంతులు పెద్దలను జూచియైన నేర్చుకొందురు. శిశుపాలుని కదియు6( చేతకాదు. వృద్ధులయిన రాజు లభినందించుచుండగా నీకు గాదనదగునా * అనుటలో నీవు నభినందింహే లీకదన్న క్షు యున్నదిం కాని, సంస్కృతమునందువలె “తున్తు మర్దసోొ అన్నట్లు లేదు. దీని వలన ధర్మజుండు పై! బతిమాలుదున్న శ్లేయున్నను గొంత త్మీవతే కూడ చూపకపో లేదు,

శ్రాని శిశుపాలుని వంటి వావికది చాలదు. అందువలన భీషు డే

కలుగ జేసికొనెను, ఇచట మరియొక యుపన్నానము, శిశుపాలుండు ముందు పోవుచున్నాండు. ధర్మ జుడ వెంబడి మాటాడుచున్నా:డు, భీమ్ముండు లేచి ధగ్ముజని వంకకుం దిరిగి పలుకట (పారంభించెనుం ఇందు ధర్శజు నుస్లైశించినడే యెక్కువ. అయినను శిశుపాలునితోం శాక ధం ఖైనితోనే మూటాడుట వలన నా మాటలకు ఒక మహత్వము సిద్ధించినది. భీష్ము.య కూడ ధర్ముజాని వైవు లిరిగియున్నను (వేితో చిశుపాలువిం జు"వుచునే యున్నాండుు అ పద్యమిది---

77 నన్నయ భారతి

“పాలిత దుర్శ యుండు శీసుపాలుయ బాలుండు వీనిశేల భూ

పాలక్‌ సీకుం బట్టువణుపన్‌ మరి ధర్ము వెజుంగ వీనికిం

బోలునె రాగ కోప పరిభూత మనస్కున కల్ప రాజ్య ల

తీ శి లలనాంధ బుద్ధి కనిమి_త్త మవాత్చరివాద శీలికనా” శిశుసాటునకు బాలునకు గల సామ్యము నను పానముతోం జక్కగాం 'దెలిపినాడు కవి. “భూపాలక" అను శబ్బములో మొదటి యకశరమును "మొదటి పాదమున వేస్తి మిగిలిన మూడతరములను రెండవపాదము లోన్‌కిం జెన్చుట వలన న్‌ొక్ష్ర ద్రైర్ట్సము వచ్చినది, ఇది ధర్మజుని పెద్దననమును సూచించును. “న్విట్తుతటి వాండీంత బాలః ననున యించుటయేమి! అనుటవలన ధర ్రానాధిక ఛ్‌ముః నికు పొలు నఖ ఎన్వేము "రెండును స్పష్టమగుచున్న వి.

“ఏనికిం గోలునే” యనుట వలన భీమ్ముండు శిశుపాలుని నిస్తే శింమచున్నాడనియే యనుకొనక తప్పదు. సన్నయభట్టు రంగ నిన్దేశమును (51280 01604105) వాచ్యముగా6 జేయండు, చేయ కున్నను చేసినంత నృష్టముగా నుండును, ఒక్క_మారు కాదు- మూండు మారులు భీమ్మండు శిశుపాలుని వంక (వేలెత్తి చూపుదూ ధర శనితో ననినాండు, నభధయంతయు నిదివరకే శిశుపాలుని వంకకుం దిరిగినదిం శిశుపాలుండు రాగ పరిభూత మనన్కు_ండు; అల్బరాజ్యలశ్ని శల నాంధ బుద్ధి మూడవది సందర్భమునకు.. దగిన విశేషణము. అనిమిత్త మహక్పరివాదశీలి. ఈ విధముగా శిశుపాలుని స్వభావమును మూంని. ముక్క_-అలో విశ్లేషించి వూవినాండు, భీమ్మండు. ఇప్పడు. శిశుపాలుడు వంశ శే తిరిగినాండు. అతండన్న మొదటి వాక్యమే యిది. “అవినయ బుద్ధివ్నై హరికి నర్భ్యమయయోగ్యము యంటి నీవ్ర మూర్ధవు నిువాల యింక బలుశన్‌ వలసెన్‌” నీవు మూస్థండవు. అందువలననే అనవినయ బుద్ధితో వరి కర్ధ్య్యము తగదంటివి. సీకుం జెప్పిననే గాని - కెలియదు

శవితారీతులు 775 అందువలననే పలుకవలసి వచ్చినదని భీష్టుండు. మొదలు వెస్టైనుం ఈ మాటలను బలుకుటను గూర్చి కాదు, భీమ్ముండు పలుకుచున్న ది* తమ గొప్పతనమును జాము వెప్పుొనరాదు. కాని “సభలోన నున్న యీ యవనివులెల్ల నాతనియంబరిముక్తులు వానిచేత నాహవజితులుం దదీయశర ణార్థలు” అను విమయమును జెప్పవలసినది, మూస్థందైన శిశుపాలుండు దీనిని తెలిసికానలేంయ అందువలన జెప్పళ తప్పినది శాదు, అదులశే “బంక బలుకన్‌ వలసెన్‌ో అని భీమ సోడు తన వినయ మును దెల్పుకొనియే, గప్పనిసరి యగుటవలన గొప్పతనమును జెప్పు కొనుచున్నట్లు పల్కి-శాండు. ఈ విధముగా గృష్టుని సర్వ మాన్యత్వ మును స్థావించుచు భీము స్త డుపన్యసించుచుండును.

సంస్కృత భారతమున భీమ్ముండు కృష్ణుని మవా_త్త్వమును, థైవత్వమును నిరూపించుచు మధుకైైటభ వధ; దళవతార వర్ష్శన. (ప్ల బలరాముల బాలలీలలు, నరకాసుర వధ, బాణానుర విజయము మున్నగు కథలను విపులముగా వర్శించును. దీనివలన భగవ_ల్తేత్వ మును నిరూపించుట యగునో లేదోకాని కథాతంతువు మా[తము నిశ్చితముగా నుచ్చిన్నమగును. దాదా వేడువందలు శ్లోకములు గల భాగమును దొలగించి నన్న పార్యుండు కథను (బనన్నము గావించినాండు.

“వవ ముక తతో భీహ్మా విరరామ మహాబల$

వ్యాజహాో ఠోత్తరం తత, సవాదేవో2్ధవ ద్వచఃొ

భీమ్ము/యు. 'చెప్పందలచినదంతయు. వరుసగాం జెప్పి విస్థాంలిని గొన్నపిమ్మబ సహా దేశ్రండర్థవంతమైన వచనమును బలిశెనని సంస్కృతీ మునం గలదు, ఇక్కడ నన్ని 'వేశమును బట్టి చలనము (4ం?0లమం00 అవసరము, అట్టియెడ భీమ్మండు తన యుపన్యానమును ముగించిన విమ్మట నవా దేవుండు పలికి ననుటకంకె, భీమ్ముండు పలుకుచుండగ'నే

776 నన్నయ భారతి సవా దేశ్చం డందుకానెననుట యాందముగా నుండును. భీమ్మని పనవు వలన ధర్మజు కృష్ణుని కర్ట్యమిచ్చెను. ఆ యర్థ్స మును దెచ్చిన నాండు నహబేవుండు. కావునం దనకును గొంత బాధ్యత కలను. ధర్మజుని మాటలు (నియపూర్వకములయిన స్వాంతనములు, అవి శిఘ పాలుని మనసున *్క_వు, అందువలనజీ భీష్ముండు ధర్మజుని వారించ్చి తానే శిశుపాలునికిం 'బెలుపం బూనుకొనినాండు. ఖథీము నిలో దవత యున్నది కాని, అది పెద్దతనముతోం గలిసి యొక (కమములోసాగినది, ఇది కూడ శికుపాలుని మనస్సున కెక్క_దు. అందువలన నహబేవుండు శ్రమము శాని వాదము కాని లేని థభోరణిలో సభలో నిల్చినాండు వయస్పునం జిన్నవాండగుట వలన నా ళొందరపాటతనిలో సవాజము, ౪ ఏడప్పక్ష యర్ధ్య మచ్యుతున కిచ్చితి; మిచ్చిన దీనికి దొడం బడమని దుర్ణనత్వేమునం బల్కెడు ఏపల మ_స్తకంబుపై నిడియెద నంచుం డాం జరణమె శె సభన్‌ నవా దేవు; డట్టిచో నుడిగి నభానదుల్‌ పలుకకుండిరి తద్ధయు భీత దిత్తుతై ” నవా బేవుని గురించి యీ నందర్భమునల గవి యేమియుం జెప్పకుండ సన్ని వేశ మధ్యమున నాతని మాటలతోనే (పనేశపెట్టుట సభలోని సభ్యులకు వలెనే మనకు నొక వెరగుపాటును గల్చించును, అతేని మాటలలో వాదము లన్నింటికి మించిన తీ (వత, నిరంకుశత్వము నున్నవి. “దీనికిం దొడంబడమసోొ యన్నచోట నా యతుర సమా "వేశము నవా'ేవుని మాబలలోని 'వేగమును, దడబాటును పట్టి యిచ్చును. *మస్తకంబువపై నిడియెద” నని నాళ్యమును నమా_ప్పము గావించినాండు, సవాబేవ్రంయ. “ఇకుటో” యీమిటో నవాబేవుండు తన మాటలలో. బెల్పలేదు. మాటను దాటిన యి (దేశము వచ్చి చేస్టా రూపమును దాల్చినది. చేష్టను నన్నయ “తాం జరణమెత్తే నభన్‌ో అని కెల్చినాండు. ఇచ్చట నన్ని వేశమున కెంతయో బిగువు కల్లినదిః

కవితారీతులు బ్గాళ్లా. భీమ్ముండు మాటాడుచున్నంతసేవు నభలో నక్కడక్కడ వారిలో వారు మాటాడుకొనుచున్నారు శాబో/లు! కాని యా విషయ మప్పు డట్ల నిపించ లేదు. సహాబేవుని యుద్భ్రతి చూచునప్పటికి “ఉడిగి సభా సదుల్‌. పలళకుండిరి తద్దయు భీతచిక్తుల్రై” అనవలసి వచ్చినది. ేని నుడిగికో చెస్పకుండనే నన్నయభట్టు సభౌసదులు పలుక కుండిరని 'లెల్పినాండు. అంతకు ముందొళ స్వరూసములేని శబ్దమున్నడి. అంత కంయె నిశ్శబ్దతగల సమయము వచ్చినపుడే అంతకుముందు శబ్బమున్న దని గమనింతుము. ఈ యుడుగుట యట్టి శబ్బమునే.

ఉ్యదేకము కల్లినవాండు మాటలు లేక్కు-వ పల్కు-ను, అంతే గాక శావ్యమున నన్వయము సరిపోయినదోో లేదో అతినికింబట్టదు. వెైవాక్యమున నటే కన్చించును, నంస్కృృత మూలమున నహ దేవుండ న్నమాటలివిం

“శీళవం ేశిహంతార, మ(పమేయ పరా_శమమ్‌

పూజ మానం మయాయోవః, కృష్ణం వ సవాతే నృహః

న్వేపాం బలినాం మూర్థ్సి షి మయీదం నిహితం పదమ్‌

వీవముశ్తే మయా సమ్య, గుత్తరం (పబవీతు సః

సవవహి మయా వధ్యో, భవిమ్యతి న సంళయఃో అని తెల్పి పూజనీయ వ్యక్తులను నవాబేవుండు పూజించెనని యున్నది “మొదటిలో'నే నన్నయ దీనిని మజొక విధముగా మార్చుకొనుటనలసం బూజాసపన క్షీ యే లేకపోయినదిం

తితో౬వతత్‌ ఫువృవృష్టి!, సహాజీవస్య మూర్ధని

అదృశ్య రూపా వాచశ్చా, ప్యస్యబువన్‌ సాధు సాధ్వితి దీనినంతటినీ నన్న య భట్టారకుడొకటిన్నర పాదములలోని కనువ దించి మిగిలిన శకెండున్నర పాపములను చాను సొంతముగాంటూా రించెను-

(99)

778 నన్నయ భాంతి “*హెలున్టగంబువ్చ వృష్టి గురి సెన్‌ సహా లేవుపయిన్‌ దివంబునన్‌ వెలయంగ సాధువాదములు వించో

ఇంతటితో ననువాదమైనది. ఈ సన్నివేశము సభ్యుల వృాదయము

లందెట్లు పని చేసెనో 'కెల్చుట యావళ్యకము, కాక, సభలోంగలవా

భోజనుందైన నారదుందున్నాండు. అతని కింతకంకు మంచియవకాశము లభింపదుం కావున నన్నయ-- సభా నదువెల్ల విస్మయా

కలిత మనస్కు__లే ర తనకుంచెయుంగ ఎప్లన్భుగాజినంబునుం

బలుమటు వీచుచుం గలపహాబంధుండు నారదు+డాడె "వేడుకన్‌, అని పద్యమున మిగిలిన భాగమును బూర్తి చేసెను. ఈ యవనాలక మైన యంశము వలన భవివ్య ద్భారతరణమును ద్ఞప్హికీందెచ్చుచు న్నాండు నన్న య. దీనివలన రాజసూయము, తత్సందర్భుమున జరిగిన శికఘుపాల వధ భారతకథయందు మిక్కిలి (పౌధాన్యమును వహించు చున్నవి. భారతయుద్ధమునకు బీజమిప్తూడే పడినట్లు, నందువల్ల నే కలహ శనుండైన నారదుండానందముతో నృత్యము చేసినట్లు విశదమగు చున్నది

ఈ నారదుండు నృళ్యము 'సీయుట మలొెకవిధముగాంగథా గమనమునకుందోడ్పడినది. శిశుపాలుని "సేనాపతి సునీథుండు రోషము నొంది పరుషవచనము లాడుచు స్వపత(తియులనెల్ల నొక్క చోటం జేర్చి శిశుపాలుని యనుమతితో యుద్ధమునకు సన్న్థుండగుట సాగిం చెను. దేవతలు సవా దేవుని నభినందించుట కాక, సభలోనే యున్ననా రదుం డానందనృత శ్రముచేయట సునీథున కురిసిన పుండుకై నుష్వువేయు టమైనది, దాని పరిణామమే సరత యుద్ధసన్న ద్ధత,

ఇచ్చట సంస్కృతమున నొక యన్పష్టత యేర్చడినది, సునీథఘం దును, శికుపొలుండు నొక్క_రో యిరువురో స్పష్టముగా లేదు, నన్నయ

కవితారీతులు ఇం దానిని బరివారించి నునీధుండు శిశుపాలుని సీనాపకియని స్పష్టము గావీంచినాండు, నరి, శిశుపాలుని పతోమున యుద్ధ (వయత్నము సాగి నది. ఇదంతయు వచన బద్ధము: ఫొండవుల పశత్సమునను మైన్యసమి కరణము సాగినది, ఇది పద్యబద్ధము, వచనముకం౦శెం బద్యమునకుం బాాముఖ్య మెక్కు. వం, మంచి యుర్ధ్భృతిని జూపవలసి వచ్చినపుడు నన్న పార్యుండు చంపకమాల నుపయోగించును. ఇకడంగూడ నన్షుచేసెను, ధరరాజు సకలత్యుతియ టోభమును జూచి భయసం(భమా కాంత వృాదయుండైై నపుడు భీష్టునితో ననిన మాటలు “తరలములోంజె 'ప్పెను. ఈ పద్యమతని మనఃస్థితికనువగు గమనము కలది,

ఒక్కొక్క రాజు నొక్కొాక్క (ఫళయసాగరమువలెనై రి, వారి వలన డాఖమునకు వీఘ్నముకాని, _పజలకపకారము కాని కలుగ కుండ వారికి. జిత్వృళాంతి మొవర్ప వలయునని కోరెను, ఇందు. దన -వారు, పెజువారు నన్న దిలేకుండ నందటికిని జిత్త శాంతి మయొనర్చవలసి నదని యధిష్టిరుని కోరిక. ఇది వితామహుండే చేయగలందు. పితామ హుండు నృష్టికర్శకదా! ఇచ్చట ననేక సాగరములను నన్నయ రూపించెను. వ్యాసభారతమున-

“అసౌ రోపాత్‌. (పచలితో, మబోన్‌ నృపతి సాగరః

అ్యతయల్‌ (పరిపత్త వ్యం, తన్మే (య్‌ూహీ వీతామవాో అని యున్నది. వమిచేయవలయునో చెప్పుమని ధర్మ జండు భీమ శన డుగును. కాని, నన్నయ చిత్తశాంతి యొనర్చుమనియే. ధర్మజుండు వీతామహుని గోరునట్లు చేసను. మొదటినుండియుం బితామహాని యాధిస్టి రుండిచ్చిన గొారవమే యట్టిదిం పూజాష్త్రనకులగావలసిన గుణ ములను, వానిని కలిగిన వ్య క్షినిగూడ శౌంతనవుడే నిర్ణయించెను. శావున సంయోభమును వారించుట కూడ నతంజే చేయవలయును, భీష్ముండు చానికిం జక్క-ని సమాధానము నిచ్చెను--

780 నన్నయ భారర్రి

ళ్‌ నీయడ్డ మునకు విఘ్నము

'వీయంగ నోఫవుదురె మొరులు జితదైత్యుండు నా

'రాయబొ,డు యబ్బ ఫురువుండ

'జీయ పరా్శక్రముండు దీనింజేకొని కావన్‌: ఈ పద్యమంతయు నన్నపార్యుని సృష్టి. దైత్యులను జరూంచిన చాండు జ్ఞానమునకు నె: వైనవాండు, యజ్ఞ ఫురువుండు జయింపరాని పరాక్రమము గలవాండు. వ్‌ క్యా వలన జన్మించిన వారు శిశు పాలాదులు. అట్టివారిని జయించుట శీలముగాంగలవాండు (క్రీగృష్లుయం. మంచి చెడ్డలను, గర్హ వ్యాళ రృవ్యములను గూర్చి విచత్ష్తణచేయం గలవాందు. కావున గృష్లుందేది తగునో అబే చేయును, గాని అన్య మాచగింపడు. యజ్ఞ పురుషుండు కనుక యజ్ఞమునకు భంగము కలుగ నీయందు. అ యుగ్దైశముండవచ్చునుగాని సమస్థతయుండనలదా! అన్న చో నతండచేయ పఠా(శక్రముండు. ఇవన్నియు గావచ్చును. కాని యధిస్టిరుని యాగమన్న నాతని శేల యాస క్రి యుందునన్న చో “చేకొని శావన్‌” అన్నది సమాభానము. తనకు౯దానుగా గృహ్హుఃడే అబాధ్యశను స్వీకరించెను,

ఇందు సర్వశ్శతురాజలోకము నలత్యము చేసి భిష్టుండు మాటాడుచున్నాండు. ఇప్పుడు (పత్యత్తముగా. రెండు వర్షము లేర్పడీ పోయినవి. మితపతీమును, శతుపత్షమును జేలిపోయి నవి. ఎవగేని మనస్సును. గష్ట పేట్టుళొందురను సంకోచములేదు, అందువలన గృష్షుని మహాత్త్వ్యమును మా(ఠమే కాక రాజుల యల్పత్వమును గూడ. భీమ్ముండు చెప్పచున్నాడు

'రాజులందటును గుక్కూల వంటివారు. వారి సింహము వంటి వాందు.కుక్క-లు పెక్కులనియుోఇభ కుంభ దళనమహిస్టనిష్టుక వఖముఖ6 దగు హరి మింద మొటింగియేమి” యుల 'జేయ లేవు. కుక్క_లు- పెక్కు

కవితారీతులు 781 లు-ఈ రెండింటికి "వేసిన (పాన వలన ననురూపత్వము "బాగుగా గోచరించుచున్న ది. కుక్క. లెన్ని మైనను గుక్క లేశాని మటివేరు కావు. ఇంకం గృత్డునిం గూర్చి చెప్పునప్పుడు "పెద్ద నంసన్కృత సమానమునే 'వేసినాండు. అదియును వర్ణయుక్కులతో, సంయు కాశ్తరములతోం గూడినది. దీనివలనంగృష్లుని క్రేజు లెల్లమగును. పైని వెన్పినటే చాలును. కాని అది యావేశముతోంగూడి తీవముగా నున్నది. దానికి స్పష్టతను గూర్చుటకో యనునట్లు మరల “కృష్ణు సింహపరా[క్రమము నెణులకున్న వారె యెల్ల నార” అనుచున్నాందుం

ఇనన్నియును శిశుపాలుని "చెవులకు ళూలనులైవవి. ఆతనికి బాగుగాంగోపము. పెచ్చుమాటినది. పెదవులు బిగం బట్టినాండుం “ఇమ్ముది వెజ్ట” అని నుశార ద్విత్వేము (పాసముగాం బద్యము నతని నోట బలికించుట భావానుగుణచ్చందో భాషాయోజన సమర్థుండై న నన్నయకు దగినది.

నిసుపాలుండు నీ యిట్టి దురాతు శ్రలు గలశె యంత యదీరులె ఛారుణీపతుల్‌” అని భీమ్ముని నిందించుటయు. రాజులను ్రోత్సహిం చుటయు నొక వాక్యములో. గలిపివచ్చునట్లు ే సెనుం శికుపాలుండం రాజకీయతం[(తము నెఆింగి క్లీష్టమైన బుద్ధి నలవరచు కొన్నవా డు-- అత'జేమి పలికినను నగొందఆ సౌముఖ్యమును గూడ నంపాదించుకో వలయునని యెంచుట సర్వ (లశాననగును, మూలమున శిశుపాలుని సభామర్యాదకు భిన్న ముగా నున్నవి -

“యు క్ర మేతల్‌ తృతీయాం యహ వర్తఠా త్వయా అ) భీష్ముని నిందించును. తృరీయా (ప్రకృతి యనగా నఫుంసకుంని యర్థము శికుపాలుండు తన దూపషుణను (బారంభమునందు మాత్రమే శాక చివరంహాత నెందులక్రైవ నుంచిదన్నట్లు ---

789 నన్నయ భారతి ళనోీపా ధర్మో స్తితే భీమ్మ (ువ్మాచర్య మిదం వృథా యద్ధారయసి మోహాద్వాం క్షీ బత్వా ద్వాన నంశయఃో

అని కలివినాందుం నన్నయ దృన్టిలో శిశుపాలుండింత యథముండు కాందు; అంతే

కాదు- ఈ ఘట్టమున శిశుపాలునిలో దై ్య్యవిధ్యము కనుపట్టును,

కృృ్ణుని భగ్యంతరమునం బొగడును. శాపావసాన సమయము సమిా పించుచున్న ది. అందువలననే శిశుపాలునిలో నిదివజకుేని జ్ఞానము భాసించియు భాసింపక భాసించును,. ఇదంతయు నన్నయ వాచ్యము వేయలేదు. శిశుపాలుని మాటలను బట్టియే మనకది యర్థమగును -_ “పీ నాలుక యొక్క-.డయ్యు

(వయ్యవలయు నూజు (వయ్యల గాగ న

ట్లయినంాని ఇూాల వతనీ(. బొగడ

నెల్ల దాని నేన యెటుంగుదు నెందు వాం

డర్ధ్య్య చానయోగ్యు డయ్యెం జెవుమ!” భీష్ముని కొశే నాలుక యున్నది, కృష్ణుని పరా[ఠశమముల నెన్న వలయునన్న నొక నాలుక చాలదు, కావున నొక్క నాలుక వంద నాలుకఅయినం గాని అతనిని బొగడుట సాధ్యము కాదు. పొాగడుటకు భీష్ముండెతింగినది వాల స్వల్చ్పమని కూడ శికఘుపాలుని భావము, అందు వల్లనే “ఎల్ల 'చాని నేన యొటుంగుదుోననుట, శిశుపాలునిలో నీ విధ ముగ నొక యున్నతిని దీసికొని వచ్చినాండు నన్నయ, “నఫుంసకుండు” అను భావమును మార్చి “నీ యందనపత్యతయను నఫర్శమున్నది” అని భీమ్ముని నిందించినట్లు (దాసెను అధర్శపరులకు మాతమే సంతతి కలుగదు; సంతతి కలుగపషంకుట కూడ: కాపమే యను నీతినీ బట్టి శిశువాలుండు సువ్నాచారిమయైన భీమనకు ననపత్యత్వ దోష మారోవించినట్లు నన్నయ సవరణ, దీనివలన శిశుపాలుని మూర్థత్వ

కవితారీ తులు 788 మును బాగుగా బట్టియిచ్చి నట్లయినది. కొంతసేవు శిశుపాలుడు భీష్ముని మరల నిందించును. కృష్ణునిగూర్చి “నా యెజుంగని యదియె జనార్టను బలంబు నత్యున్నతియున్‌” అనును*. అంతకుముందు6 జెప్పిన “ఎల్ల డాని నేన ఎజుంగుదు” నను నప్పటి జ్ఞానమే శిశుపాలునికి మరల భాసించినది. అందువలననే ార్హచఖిని మార్కొన లేక “మ్వక్రుందుండు” అనలా ము కృినొనంగు వాండని యర్హము, కృష్ణుండు జరాసంధునితో యుగ్ధముచేసి పాజిపోయెను. కాళ, యేమిచేయవల యును. కొపానసానమునకు సమయము రావలయును గదా ! రాలేదు కనుకనే పాటిపోయెను, జరాసంధుడు పరమ(బహ్మూణ్యు/+డు, కుండం 'ావ్నాణ "వేవమున భీనూస్తనుల. దోడుచేసికొని వధియించెనుః ఇదియు స్తు౭యే. (వావ్మాణ్యుండైనవానికి (బాహ్మాగేతరుని చేతగాక (బావ్నాణుని చేతిలోనే చచ్చుట యొక యూజట, కృష్ణుండట్లు జరా సంధునికిం దృ_ప్తి భుటించెనని శిశుపాలుని భావము, రెండాట పెలదులు గలవు, ఈ నెండిటియందు నొళరకమైన (శమము పాటింపయిడినది --

“బూతు వొగడినట్లు వొగ డెను పొాగడంగ

వలయునేని సుగుణవంతులయిన

కర్ణ శల్యులాదిగాంగల ఏకరలం

బొగడు చుండరాబె (పొద్దువోకొ కృష్ణుని. బాగడుటయేల 1 నీకంత పొగడవలయుననియే యున్న. గర్హండుః శల్యుండు మున్నగు వీరులను బొగడుము, అని చెప్పెను, దీని వలన శిశుపాలునికి వారన్న నిష్టము గావున నట్లనె యనిపించునుం కాని అశని భావమది కానేకాదు, తరువాతి పద్యమునంగాని అది 'తెలియదు---

“అన్యకీ ర్త నంబుూనన్యనించయుందన్ను

బరగం బొగడి ఫోలు6 (బచ్చికోలు

764 నన్న య భారతి నాపణా తనూజ యార్యవృ _త్తీములుగా వనిరి ఏని నాద్యులయిన మునులు ఆగి యనుటచేం బొగడ ట యతనసికి సమ్మతము శాదని లేలినది. మజి, కర శల్యాదుల జీల పొగడు మనుట1 వారు సొగ డ్తల నాశించువారు,' శావున వారిని. బొగడినం _“బయోజనమైన నుండును, కృష్ణుండు పొగడ్తలను గోరండుం ఇతండం శిశుపాలునిలో రెండు స్వభావముల నుంచి మాటాడించి నాండు. సభలో నెల్లరుం దిట్టుచున్నాండనియే తలంచిరి. అట్లు దలంప వలయుననియీ శిశుపాలుని భావము, లేనియెడల శాపము ముగియదు ఈ విషయమును దెలువుటకీ యింకను ననకాశవించ్చి నన్నయ తన నూటలుగా “అని రూమయోత్స్తవ వచనంబుల నాశేపించూ అను చన్నా+డు, రూమోతరములో. రూతవచనములో అన్నయజాలునే! రూతోతర వచనములని వెప్పుటయేల! ఇచట వచనములు రూతు ములు కానేకావు. అతురనులు మాాతమే రూతుములు, అట్టి యతుర ములతో(౬ గూడిన వచనములనే శిశుపాలుండు పలికెను. కావున విను టకుం దీవముగా నున్నను భావము తీీవముకాదని "తెలుపుటకే నన్నయ యి నమాసమును వాజెను, శిశుపాలుని యాద్ధత్యము భీమునికి గోపము వెప్పించినదిం అతండు కౌదా కారమును ధరించెను .-- “౯హాటిత కోపవేగమునం బద్యదళాయతే జీతముల్‌ భయా నక తరలీలందాలె ఏ నరుణద్యుతి నుద్యతమై (తిశాఖమై (భుకటి లలాట జేశమునం బొల్బెం(దికూట తటి (&ిమార్లగా నుకృతిం (బభంజన (ియతనూజున కంతక మూర్తికచ ఎటన్‌* “ఇట్లు నిఖల తమృతియ (లౌన జననంబుగా నలిగి దంత సందష్టదాపణ ముఖుండై శిశుపాల నిళ్మూలనాభీల నంరంభంబున నున్న భీమసేను వారించి భీమ్ముండిట్లని చెప్పె”---

కవిళారీతులు 785 వై పద్యవచనములందున్న యతర నమౌావేశము భీముని స్వరూపమును "'దెల్పును, పరుషాతురములు, . సంయుక్ర్తాతురములును గలవు శాని సుదీర్ధ సమాసములు లేవు, లేళపోవుటకు గావణము - భీముడు కోసౌవేశమున నొడలు మటిచిపోలేదు;ు ఊగులాడుట లేదుం భీష్టుండు వారించినంత నాగిపోయెను. ఈతని స్వరాపము నింకొక పది పద్యములు దాంటిన తరువాత భీష్తునిచేత నన్నయ యనిపించును. భీముండు “గంభీర పరా్యాశముండు” అట్టివానికి సుదీర్ధ సమాసముల యోజనము నిష్బ్ర యోబజనముః 1 ఈ పద్య వచనములందలి భావములను, గొంతవణకుల బదము లను గూండ (హించి లిక్కాన విరాటపర్వమున నొక పద్యమును (వాసెను, అదియుం జంపకమాలయే. విరటుని సభయందు సెరంగ్ధి శీచకునిచేం బడిన పాటును జూచిన భీముని వర్ణన, మొదటి రెండుపాద మును జిన్న మాటలతోం చెప్పి చివరిరెండు పాదములందు నొకళే సుదీర్ధ సమానము వేసినాయడయ శవి[(బవా స్తా భీషరుండు భీమునికి శిశుపాల జన్నవృ త్తాంతమును 'జల్చి కృష్ణుని చేత మూ(లెమే శిశుపాలుండు నివాతుండగునని 'వెల్లడించెను అట్లుకాని యెొడలం దాను (_బదుకనిచు ఎవాండును ణానని కూడం బెల్చుచు “మదీయ చాప సనిర్షత చటులో[గ మార్గణ నిశాయ పయోధి మునుం గక అన్యులు తప్పించుకొని పోలేర నెను భీమ్ముండు పలుకచునే యున్నా 6డు, శిశుపాలుండు భీమ్మ భీరు లను చాటి జనార్షనున కభిముఖుంరై నాండూ ఇంతవజకు ధర శనితో భీమునితో మాటలాడెనేశాని కృష్ణునితో మాటాడలేదు ఇప్పుడు కృష్ణుని కభిముఖుండె నిల్చి మాటాడుచున్నాండు. నన్నయ కృన్లునకు విశేషణము “జనార్డ నుండు” అని వాడెను, ఇది యెంతో యభి[ ప్రాయ ముతో వేసినది. జన్మము సక్థించువాండు - అనగా బూర్వజన్ను రాహిత్యమును గలగంజేయువాడని యర్థము, జరాసంధునితో( బోరిన (99)

నే ఒ౨నన్న య భారతి సౌంయా ముకులిదోండు? . ఇపుడు శిశుపాలుడు 'జనార్దనుని కెదురుగాని.) బడేనాయం .ఆ్తం తేశామ, పాండవులతో, భీమ శనితో వాటుగాల:గ ఎన్షుని యుద్ధము నకం బిలుచుచున్నా డు, కృస్ణుండిప్పుడు :చ్యకధరుండుం ఈ త:హత -నరనికిః జశ్రముతోయిని-గలుగునని "'తెల్పుటకే నన్నయ “చకధవండుడి అను. విశేమణయిను. వాడినాండు... లేనియెడల మూలమునందు. పొలెబీ కుడు చ(శ్రమును దలరచుకొనెననియు! నడి'జేలితోనికి వచ్చినదేనియుగ జెప్పవలసి వచ్చెడిది. ఇంతయేీల, ఒక్క-విశేవణముతో నద యంతయు సుంజర- ఘటేత్తమైనదెః

ఇంత వరకుకు గృక్షుండ సామీ. ఇవుడు వమూ(తమే అతండు బూటలాడుటా కుప(శమించెను.. అదియు శిశుపాలునితోంగాదుంా శాజచకముతో శికుపొలునీ నోపములను. చొనవరాధ ' కతమును సేచుటయుం పేల్చెను నభలోంగాడ నిర్నిమి_త్తేముగా విరోధము హానీ అత్యంత ళ్యతు డయ్యనని తెల్పుచుండగా శిశుపాలుందు మరల గృష్టుని ధిక్కరించుచుం బల్‌?ను, అపుడు

“అనల శిఖాలి దూల దనుజాంతక చక్రము 'రాజచక మె

న్నను భయమంద మూర్థ వికలంబుగ నపష్వూడు సీసెం జేదివం

దను తేనువువ్‌ బృవా।[ దుధ్గిర ధారలు బోధనమింది

కఇొల్మ_ ౮ాన్‌ తో

అతని పృధుచేహము వెల్వడు తేజము పర మేశ్వరు చేవాము?బొచ్చినది. విస్స్టయోత్సు. విశాల నేేత్రులయి. భూపతులెల్లరు జూచుచుండిరి, ఇవి హకాత్సంభవము £ చక మెచ్చటి నుండి. వన్చెనో ెప్ప లేదు నన్నయ _ దనుజాంతక ఛ(కము - దనుజుల నంతముచేయు చకను;ః దనుజాంతకని చ్యుక్రము. అర్హ్య్యసమయమున(హాడ కృద్ణునితోడనే యుండి యు౦డునా? ఉన్నధనియే యనుకొనవలయును, దానిని తెలుపు టకే యీ నన్ని వేశమునకుం బూర్వము “చ్మకధరుండు” అను విశేష ణము వాడుట.

కవితారీతులు 787

“జయ జయ నినాదమున న

న్యయ నంబుబినాభు భుప్‌న వండ్యు నుపేర్చదుం

(యమున€ బొగడు బొగడు జనంబుల

దయిన మహాధ్యనియుం జెలలె సతితుములం మై” మాటలను జాలందక్కుూవగా వెచ్చించుకొను సన్నయభట్టు నాలుగు విశేషణముల నొక్క మాటుగా వాడినాడు. ఇక్కడ ఒక సౌగనున్నది ధ్వనితుములముగా నున్నది. పాగడు జనులందరో నన్ని గొంతులతో జయనినాదము చేయుచున్నారు. కాని కృష్ణునిలో నొఫ్కౌాక్క యంశ 'మొక్కొఒక్కానికి నచ్చినది. అందువలన వాళా యా యంశములను "బెర్కొని జయజయనాద మొనరించుచున్నారు. అవ త్రయో! జయ! అంబుజనాభా! జయ! భువనవంద్యా 1 జయ |! ఉపేంటదా! భయ! ఇవి అక్కాడజేసిన నినాదములంట ! నిర్వహణమున నద్భుతము నె లి విరిసినది, నాటకీయ రచనమున నిది పరాకోటి నందుచున్న ది

ఈ విధముగా మొదటినుండి చివరివరకు. జలళల్‌ సౌందర్య సంపన్నముగాం గథను నడిపించినాండు నన్న యః, మూలములో నున్న యతు ఖ్‌ _క్తలనుమానిః సనాజములు, సరళములు, స్వభావసిద్ధములు నయిన వర్డ్‌ నలతోం గావ్యమునకు6 బుష్టిని గూర్చినాండు,. అలంకార యోజన లేకపోలేదు. శాన్మి యున్న క్ల యవిసించ లేధు. అంతటి '(పయత్న గోపన మతనిది తన కావ్యమెల్లను నాటకళమునలెవే నడచి నది పాలు వచ్చి తమ సంభాషణలను దాము. చెప్పకొ నెను అన్ని కూడ సం్టగహములై; స్యభావ సుందరమ్ములై కధాగమనమూనకు? దోడ్చడెనేకాని వాన్మిితోవ నవిపోలేదు. ఒక సన్ని వేశమునుండి మరి యొక సన్ని వేశమునకు మౌారునవుడు రంగురంగుల శాంతుల కదలిక వలె నన్నయ యాశర్షించి (కొత్త నన్ని 'వేశమున. బారకుల చిత్త మును హవాత్తించును. ఇట్లు సర్వతోముఖమైన సౌందర్యమును సంపా దించుకొన్నది అం[ధమవోభారతము నందలి శికు పాలవధ,

ఆవాల టై జల్లా

క్ర “* స్థ వాణీ గిరిజా శ్శరాయం (ల విశ్వనాథ సత్యనారాయణ ళశ్రీ వాణీ గిరిజా శ్చీరాయ దధతో వజో ముఖా న! య్‌ త, థ్‌ లోశానాం స్థితి మారహంత్యవిహ లం శ్రీపుసయోనో దృవామ్‌

తే "వేద్యతయమూర్రయ ఊఈలపపా స్పంపూజితా వస్సునైైః

భూయాసుః పురుషో త్త మామ్బుజభవ (శ్రీకన్థరా శ్రేయసే!” నన్నయ ఆం(ధభారతము నాయబోతూ మొదట సంస... బ్రలక్షోకం "నెయ్యడం ఎందు కని పూర్వము ఒకరు చమత్కా-రముగా (వాశారు, ఆం ధానికి సంస్కృతం తబ్లి , భారతీయుల సర్వ మం[ళాలకూ సం స్క్భతము వాళ్ళక్షీం సంస్క్యృతమైన బుపీ. వాక్కు. అటువంటి సంస్కృతంలో నే వెలువడుతుంది. నన్నయ బువీ. “అవిరళ జపసహో మతత్చరుడు, నిత్యసల్యవచనుడుల

ఈ నిత్యకర్మా నుస్టానమూ ఈ నిత్య సత్యవచనత్వమూ నన్న యకుబుపీ.త్వము "తెచ్చినవి. బుమీలో బహుగుణాలు భోసి నవి, ఆయన మాటను అర్థము అనుసరించడము అందులో ఒకటి దీన్నే భవభూతి “బుపీణణాం పునరాద్యానాం వాచమర్థో2.నుధావతి అన్నాడు, అ అర్ధాన్ని బుషి. భావించవలసిన పనిలేదు. వాల్నీకినోట జయలు దేరిన “మానిపాదిలో రామాయగార్థము మొట్టమొదట ఉద్దిష్టం శాదు అలాే్శే ఈ చెప్పబోయే “శ్రీవాణీ గిరిజా శ్చిరాయీలో అర్థము కూడా నన్నయ ఉ ధ్రేశము కాకపోవచ్చు, కొని అలా జరగడం ఆశ్చ ర్య కరనూ అయనకు బుషిత్వసిద్ధి చాయకమూ

శవిళారీరులు 789

“పురుషో త్త మాంబుజభవ (శ్రీశంధరా॥ (గేయచే భాయాను పూర్వసంస్కృృృతకవులంతా కావ్యాదిలో మంగళాచరణముతో (తిమూర్తులను చీర్కో- లేదు, నన్న య్యేదీనికి మొదలు, వురుపోత్త ముడు నారాయణుడు; అంబుజభవుడు (బవ్మా; (శ్రీకంధరుడు పర మేశ్వ రుడు, నన్నయ నారాయణ శబ్టభవము, తిక్కన కవి బహ శ ఎక్హా(పె గ్గడ (ప్రబంధ పర మేశ్వరుడుం ఏరు ముగ్గురూ (శేయన్సుళోసం-అఆం(ధ భాపా(శేయస్సు కోసము-అగుదురు గాక 1! వీరు వరసగా (శ్రీవాణీ గిరిజలను వమోముఖాంణాలలో *చిరాయ దధతఃి చిరకాలము ధరించే చారట, ఈ చిరాయ శబ్బబలంచేత 'కెనుగుభారతము పూర్తి అయ్యే సరికి కెండువందల యేళ్ళపట్టింది |

(శ్రీ అంచే ముకి. నన్నయ గీతాశాన్ర్రృములో కనిపించే పర వైవము, నారాయగునివలె సర్వశ క్రినుంకుణై , అ-పీత వాబ్బయ దశ చుంచి ఆంధఛానికిము కి కలిగించి, స్థితికి తెచ్చినాడు. స్థితి కలిగిన దాన్ని తిక్కన సృష్టి చేసినాడుం సృష్టి అయిన తర్వాత స్ధితి కలుగుతుంది అనుకోరాదు; స్థితి కలదాని'కే సృష్టి, అనృష్టిఓ ఆ (ప్రపంచానికీ వాణి అవనరము, ఆ వాణిని=అంశ్రుబహుళ మైన లెనుగు శబ్దజాలాన్నిలిక్కాన స్పీకరించి సృష్టి చేసినాడు. “గిరిజా గీః అనేశళస్దానికి నప్తమితో అలుక్‌ సమాసము, వాకష్క_లో ఫవుట్టింది అని అర్థము, ఈ వాక్కు వవాక్కు? నన్నయ తిక్క-నల ఇద్దరివాక్కు-. వారిద్దరినీ సమృద్ధిగా సర్వంక సుంణా అనుకరించిన దొర ఎజ్టన,

వీరు ముస్తరూ (శ్రీవాణీ గిరిజలను వమోముఖాంగాలలో ధరిం వారు. వము గాణార్థంలో హృదయమై, నన్నయ అయున్సు పోసిన చాడు అవుతున్నాడు, ముఖానఅంశ1ు ఒక పర్య(పారంభంలో, విరాట పర్వాదిలో ధరిస్తున్నా డు, తిక[నం, అంగములో అంశు అవయవంలో, ఒక భాగంలో ఆరణ్యపర్వభాగళలో ఎజ్జన ధరిస్తున్నాడు. ఈ మహా

790 నన్నయ భారలి రము నన్న యవాక్యములో. పుట్టి ఫలించడమువల్ల నన్నయ బుషి. 'శ్వాన్ని సూచిస్తున్నది,

“వ న్లో ముఖొగ్లేషుూ అనేచోట అవయవద్వంద్వానికి బహువచ నము ఉంచడము దోషం అనుకోవచ్చు. ఇక్కడి భిన్నావయవములు వశపురుపావయ వాలు కావు, నమాసాంత విధులకు అనిత్యత్వము ఉన్నదిం అం శేకాపండా, అనుద్దిష్టమైన భావికాలంలో పరిణామ మాత ' (పతిఫలితాన్థాన్ని న్ఫురింపజేసే న్లేమషపర్యవసానము శ్‌ీేగనము బుషివాక్యములోనుంచి బహుచవనము బయలు బేరిందిం చన్న్మయ బుపి.త్వానికి ఇది (పథమ నిదర్శనము,

నూకినిధిన న్న యు అధి ఆచార్య బేతవోలు రామ(బహ్మం

భారళతాం[ధికరణకు పూనుకాన్న నన్న పార్యుడు త్‌న కవిత్వా నికి మూడు (పధాన లతణాలను చెప్పుకున్నాడు (పసన్న కథా కలిళార్థయు క్రి, అతుర రమ్యత, నానాపచిరార్థ నూకి నిధిత్వ మూను. వీటిలో మొదటివి యా కవితా గుణాలు కాగా మూడ వది సాౌతోత్తూ నన్న యే విశేషణం" ఆ పద్యంలో కనబడుతోంది, (సారమతిం గవీం్యడులు...) అయితే కవికీ శావ్యానికీ అభేదాద్యవ సాయంతో ఈ మూడింటినీ భట్టారకుని కవితాగుణాలుగానే విమర్శ కులు అందరూ పరిగణేంచారు, ం ఏటిలో (పనన్న కథా కలితార్థ యుక్తికపితార్థయు క్రీఅనేపాఠ, భేదాలతో కొంత విమర్శ జరిగింది, విశ్వెనాథ వారు కవితా గుణాన్ని అఆవిష్కు రిస్తూ ఒక వుస్తకమే రాశారు. రెండనదయిన అతర రమ్యత మిద ఒక సిద్ధాంత (గంథం వెలువడింది.

కాగాసూక్రి నిధిత్వాన్ని గురించి (పస్తావించిన వారందరూ సూక్తి అంపే ఉపజేశాత నుయిన మంచి మాట, సుభావీతము లేక పీతి: వాశ్యము అనే రూఢితోనే వ్యవహరించారు “ోధిగాం ధపస్వికింజి న్నే, గత కాలము. మేలు వచ్చు కాలము కంకెన్‌”-, ఇలాంటి. నానావిధాలయిక, రుచిరాక్థ బోభ కాలయిన నీతివాక్యాలు. నన్నయ రచనలో క్‌ోళొల్ల లు కాబట్టి అతడు “నానారచి రాన నూక్రినిధి) అని న్లిరూపణం 'ేస్తూ-వచ్చారు. సూక్తి ముక్తావళి, సూక్తి సుఖాకరం మొదలయిన చోట్ల ఉన్న సూకీ పదానికీ ఈ సూక్రినిధిలోనీసూ కీ ఫచానికీ తేవాలేదనే వీరిభావనం

ఇ79ల నన్నయ భారరి సూక్తి-అలంకౌరము :

శోభనాచ సా ఉక్తిశ్చ సూక్షిః అనేది దీని వ్యుతర్చత్తి. శోభ నత్వము అంశకే సౌందర్యం. ఉ కి కినంబంధించిన సౌందర్యం. రెందుర కాలుగ ఉంటుంది, అంతరము, బహిరము అర్థ సౌందర్యం అంతరము శాగా నర్మ చలేక అత్సర సౌందర ఖం బహీరము, ఇటువంటి సౌంద ర ఫింతో కూడిన ఉక్తులను మూతి మే సూక్తులు అనాలి, సౌందర్య మలంకారః అన్నారు కాబట్టి సూక్తి అనే మాట అలంకార పర్యా యం అవుతోంది. అప్పుడు నన్నయ భట్టారకుడు నానారుచిర-అన్థాలం నిధి అవుతున్నాడు. బహీరముయిన శబ్బసొంద ర్యాన్ని అతుర రమ్యతగా సృష్టం చెయ్యడం జరగనే జరిగింది. కాబట్టి ఇక్కడ అన్ధాలంకార సౌందర ఖ్ట్‌మే ల గావ్యూం,

కనా నేర్చు విధంబున నిశ్కావ్యంబురచించెద” అంటూ 39తి వోసానికి కావ్య త్వాన్ని సంభావించిన నన్నయభట్టు నానారుచిరార్థ సూక్రినిధి అనే దళాన్ని తనకి విశేషణంగా 'చెప్పకోవడంలో దీనికొక (పత్యేక (పాధాన్యన్ని అవేవీ,చి ఉండవచ్చు. అది తన అర్హ్హతనూ అధికా రాన్నీ చాటుకోవడ మే కావచ్చు. కథా కలితార్థయుకక్తి :

ఉపబేశంతోకూడిన రసానందమే కావ్యకథాపయోజనం శాబట్టి (పసన్న కథాకలి తార్థయు క్తిఅనేది రస (పస్థానానికి హర్యాయం అవుతోంది. శృంగారాది రసాలు పాతల ద్వారా కథా(క్టళాలు, పా్యాత చి_తణం, రసపోహమణ ఇత్యాదులన్నీ కథా కథనంతో ముడిపడే ఉంటాయి. ఈరకంగా ఇది చాలో విస్పృతార్థం కలిగిన విశేషం ఈ విస్తృతిని విశ్వనాథ వారు ఒక భంగి స్పష్టపరిచాపు కథాళలిళార్థ “యు క్రీ” అని యుజ్‌ ఛాతువు నుండి వర్పడిన క్షీన్నంత రూపాన్ని (పయోగించడం కూడా ఒక విశిష్టత ఉంది. “విభావాను భావవ్యభిచారి

కవితారీరులు 708 సంయోగాత్‌ రననివృత్సితి అనే భరత నూ(తానికి ఇది జ్జావిక కావచ్చు ఏం (పనన్న మయిన కథ(లృుయందు కలిత మయిన అర్థము అంకే అది తప్పనిసరిగా రసమే. అబే శావ్య పరమార్థం. ఉద్దిష్టమయిన ఉపజే శాన్ని మనిఫలకాలవై గాఢంగా ము(ించే శక్తి చానిశీ ఉంది. శావ్యానికి ఉత్త, మ'త్వాన్ని సంపాదించి పెళ్లుదీ అజే, అది విభావ-అను భావ-సంచారి భావాల సమ్మిత స్వరూపం, కబిభానుభావ వ్యభిచారిణా 'మేకస్యతు రసాంతర సాభారణతయా నితర రస వ్యం జక తానుపపళ్తేః సూ త్రేమిళితానాము పాదానమ్‌, వవంచ (పామాణిశే మిళితానాం వ్యంజక శ్వే. య (తక్నచిబేకస్మా దేవా సాధారణాల్‌. రసోద్కోధః తతి ఇతర ద్వయ మాశేపమ్స్‌ అతో నావై కాంతి క త్వమ్‌” (రసగంణాధర, (ప్రథమ-] 81) ఈ సమ్మిభిత స్వరూపము యొక్క యుక్ష్తీ-(పసన్న కథా కలి శార్ధ యుక్తి. అటుపైన. దీనిని కవీందులు సారమలితో “లోనారసి" మేలు అనాలి అని కోరుకున్నాడు. భావించి అనే మాటకు *“లోనారసి” అనేది అచ్చమయిన 'లెనుగుసేత. అంశ “సమ్యక్‌ యోగాత్‌ భావక త్వవ్యాపానేణ ఛావనాత్‌ * అనే భట్టనాయక మకానికి (పతిఫలంగా దీనిని మనం పరిగణించవచ్చు, నన్నయ భట్టారకుడు వయీ ఘట్టాలనూ, వయ ఉపాఖ్యానా లనూ రసోల్పణంగా (ప్రతేక కావ్యాలుగా రూపొందించి జీవంపోశాడో తులనాత కంగా చూసి తేలికగా గుర్తించవచ్చు. ఇతడు సంతరించిన మూడు పర్వాలనూ “మూడు కృతులుగా తిక్కటయబ్వ సంభావించడం లోని అంతర్యం ఇదికాశపోదు, ఇతివోసాన్ని కావ్య మానానికి "లెచి ఏన (100)

704 నన్నయ భారతి ఈ రసాభ్యుచితరీతిని ఎడమియ్యకండా అందివుచ్చుకొని నడిపించిన మహి తాత్నుడు ఈ తిక్కన, ఒక్క మూటలో వెప్పాలంకు కవిత యం వారి శక్రైవారంలో భారతం వడకట్టబడిందిం, అం(ధ మహాభారతానికి లభిస్తున్న (ప్రతులలో జాలావాటిలో కనిపిస్తున్న దనీ కన్నడ భారతానికీ అనుకూలంగా ఉన్నదనీ, “లిశార్థ యుక్షి” అనే పాఠాన్ని సంశోధితము మ్యదణం వారు ([పామాణి కంగా స్వీకరించారు. దీనిని (పసన్న కథార్థయుకక్షి అని (శ్రీహనుమ దిం్యదగంటి రెండుగా విభాగించారు. ఈ విరుపులో తొలిగణువులో రసస్ఫూర్రి అేకపోలేదు (సారమతి నన్నయ), శాబట్టి (పనన్న కథా కలి తార్థ యుక్తి అనే దళం రస్మపస్థానా నిక్కీ అశ్షరరమ్యత అనేది 3లీరామణీయానికీ (పలినిధులుకాగా, స్కూక్సి నిధి అనేమాట అలంకార 1 ప్రస్తానానికి, 'పాతినిధ్యం వహిస్తోంది, ఇలా అనాటి! కావ్య శా స్ర్రంలో (సాచుర్యం పొందిన (పస్థాన త యాన్ని నన్న పార్యుడు తన కవితా గుణాలుగా కవిత్వ ధోరణిలోనే 'కటించాడుం రాజశేఖర సూకి : అవల ఈ సూక్తి పదాన్ని పైని వేర్కొన్న విశేపార్థంలో రాజే ఖరుడు తన విద్ధసాలభంజికా (పస్తావనలో (పయోగించాడు, పాతుం లో రసాయనం, రచయితుం వాచనస్పతాం సమృళ1 వ్యుత్పక్సిం పరవమామనాఫ్తు, మవధిం లబ్థుం రససోతనః! భోక్సుం స్వాదుఫలంచ జీవిత తరో ర్యద్య స్పితే కాతుకం తద్‌ (భాతః ! (గుణు రాజేేఖర కవేః సూక్షీః సుధాస్యందినీః క్ల సుభాషితము "లేక నీతి వాక్యము అనే అర్థంలో ఇతేడు సూక్షిపదాన్ని (పయోగించలేదు, “వాచః సతాం సమ్మతాఃక అనే మాటలతో ఆ

కవితారీతులు 795 అర్ధాన్ని (ప్రథమ పాదంలో నే ముగింవాడు, శాబట్టి సూ క్రీః అంకు “సుందరోక్తులను" అనే [గహించాలి. సుధాస్యందినీః అనే విశేషణం కూడా దీన్నే బలపరుస్తోంది. పాతుం [శో_త రసాయనంఅనేమాటలతో శబ్బ్దసౌందర్యం సంగ్రహింపబడుతోంది. కాబట్టి యిక్క-డ అంతర మయిన అర్ధ సౌందర్యం పరామృష్టమై ఈ సూక్తి పదం సుధాస్యందినీ అనే విశేషణ బలంతో అద్ధలంకార లేక ఉక్తి చమత్కార పర్యాయుం అవుతోంది. రామకృష్ణ సూ కిక నన్నయగారి *సూక్తినిధి అనే ఈ సమాసం మళ్ళీ పాండురంగ మావోత్మ్య్యంలో కనబడుతోంది. “నను రామకృవ్ల కవింగవి జన నహకారావళ్ళీ వసంతోత్సవ సూ కినిధిం చిలిపించి యగ్గ్ధా ననమునం గూర్చుండం బనిచి చతురతెననియెన్‌” (1-29) . కవి జనులు అనే మామిడి తోవునకు వసంతోత్సవ (_పాయాల యిన సూక్తులకు నిధి అనికదా అర్థం, ఇక్కడ నూక్కులంకు ఉపజేశా త 'కాలయిన సీకి వాక్యాలే, అయిన పతంలో అవి అసానూన్యుల యిన కవిజనులకు వసంతోత్పవాలు కాగాలనా 1? కావు, కాలేవు, రస నిమ్యందులయిన శాన్యాలలో ఉపబేశాలను గవేపీంచేవారు కఏశులు కారు. శాబట్టి సూక్తి అంళే సుందరోక్తి అనే ఇక్కడ రామకృష్ణుని భావన. కాగా “నానా రుచిరార్థ" అనే పద సంపుటిని (పాబంధిక కలిలో మురింత కవితామయంగా ఈ పద్యాన "రామ కృష్ణుడు పలిక్రాడుం సూశ్రి అన్నమాట ఈనాడు ఇంచుమించు సీకి వాళ వొ అనే

706 నన్నయ భారతి అర్థంలో స్థిరపడిపోయింది. (తిశాలాబాధ్యమయిన ఒక సత్యాన్ని చెప్పి లేక ఒక సపబోధాన్ని అందించి ఉక్షికి శౌాశ్వతత్త్వాన్ని సంతరించడం కూడా ఒక విధంగా శోభనత్వమే. ఈ మార్గాన సూక్తి పదం యోగ రూఢం అవ్వాలి. అయిజే శబ్దకల్చ్బ (దుమంలోకిగాని, ఆ స్టైలోకిగాన్సీ సూర్యరాయా'౦(ధ్ర నిఘంటువులోకిగాని సూక్తి పదం ఎక్క_కపోవడం గుకర్తింపదగిన విెేేవం. శబ్దకల్ప(దుమంలో “సూక్తకు ఉంది నుష్టు ఉక్తమ్‌ అనే యాగికార్ధంలో మం[త్రపర్యాయంగా (ఉవస్సూక్తమ్‌, (శ్రీళ్లూక్షమ్‌) అది రూఢం, సూ_క్షికూడా ఇల్లాలే ఆయూగరూఢమయిన పత్సంలో ఇది నిఘంటువుకి ఎక్క-క పోవడానికి కారణం కనపడదు.

(బౌణ్యంలో వాక్సి ఉంది. సు ఉక్తి అని పదవిభాగం మావీంచి *& 006 ౪014 01 21౯ 0౯ 10061 06809, మంచి మాటి అనే అర్ధాలను ఇచ్చాడు. దీనికి ఇతడు చూపిన (పయోగం వసుచరి_తలోనిది, *. . .ద్విజసూ,క్షిం బతిరాక లెలిసి మోమెల్సి రా(తి వహించు కాళ్ళీర తిలక మనంగ.” (వస్తు జ-7). సాయం సంధ్యను వర్శిస్తున్న సీసపద్యంలో నాల్లవ పాదం ఇది. ఇక్కడ ద్విజ సూక్రిన్‌ అంశే ఒక అర్థంలో పముల కలకూజితొాల వలన అనీ, వేరొక అర్థంలో (ావ్మాణుల సంధ్యావందన మం(తాల నలన అసీ నమ న్వయం, మొదటి అర్జం యౌగికం. రెండవది రూఢం,

వాచస్పత్యంలో సూక్తమ్‌ దగ్గనే “క్తిన్‌ సూక్తి! సుష్టుక య అనే వివరణ ఉంది. యోనియర్‌ విలియమ్స్‌ 30201101 ౪76156 01 $12022 అనే విశేపాన్ధాన్ని మావీంచాడు. కాగా ఇవన్నీ యాగికాన్ధాలే తప్ప ఏటిలో రూఢిలేదు ఉన్నరూఢి మంత పర్యా యంగానే కనబడుతోంది,

నీవ వాక్యం అనే అర్థంలో సూక్తి పదాన్ని యోగరూఢంగా అంగీకరించినప్పటికీ నన్నయ [ప్రయోగంలో దీని సమన్వయం దుస్సా

కవితారిళులు 797 ధ్యమే అవుతోంది. ఉక్తికి కోళభనతా సంపాదకమయిన ఇాశ్వతత్వం అర్థైక సాధ్యం కాబట్టి “రుచిరార్థ సూక్తి అనేచోట అర్థ వునరు క్షి "వేడినిప్తు వంటిది అవుతోంది. కాబ్టు కొందరు విమర్శకులు రుచిరార్థ సూక్తినిధి - సూక్తినిధి అంటూ (పత్యేకాన్వయం (ప్రవచించారు సూక్షి నిధిత్వానికి లమ్యూలుగా ఏఠరంళతా చూవుతున్న నన్న యగారి సీరివాక్యాలలో అధికభాగం వ్యాసభగ వానుడివే. అవిపోగా నిధిత్వా నికి చాలినన్ని స్వతంత్ర సుభావీ కాలను నన్నయ రచనలో వరడం మై సాధ్యం

ఇక్క-డ ఇం(ద్రగంటివారు రుచిరార్థం అంశు ధర 2(దబోధం అనీ సూ క్షి అంకే స్వానుభవంతో పలికిన లోకో క్షి అనీ సమన్య యించి మచ్చుకి ఒళ పదిహేడు లోకో క్తులను ఉదాహరించారు. కానీ వీటిలో చాలాభాగం వ్యాసుడి వే కావడం నిశేనం (సారమతి నన్నయ)

అందుచేత ఇక్కడ సూ క్తిపదం రూభార్థకం శాదస్కీ పర్యాయ పద వినిమయ సహిష్టువయిన సమస్త పదమనీ అంగీశరించక తప్పదు. సూక్రినిధి-_చతుర వచోనిధి :

దీని ఆస్వపద వి(గవా వాక్యంలో వినబడుతున్న శోభనా(సు) ఉక్తిపదాలకు రెండింటికే పర్యాయ పదాలను అనంతేరళవులు యభే చృగా వినియోగించుకున్నా రు. మధుర; చాటు ఇత్యాదులు శోభన పర్యా యాలు శాగ్యా వచన్స్‌ వాక్‌ ఇళ్యాదులు ఉక్తి పర్యాయా లుగా కొత్త సమాసాలను నిర్మించుకున్నారు.

ఉం. సరస మధుర వచో గుంభనం..” (నిర్వచనం 1-10 అనేది ఈ మాన్లాన రూపొందిన తిక్క-నగారి వచో గుంభన నన్నయ పేర్కొన్న కవితాగుణాలంను మూడింటినీ నత్క_వీం(ద మార్షంగా కవి (వ్మ ఈ కందంలో పొందుపరిచాడు

798 నన్నయ భారతి

“. .. చతురవచోనిధివి. ..” (మను - 1-15) అనే పెద్దన కూర్చు నిస్పంబటేహంగా సూక్తి నిధికి పర్యాయ పదాలలో చేసిన విస్తరింపు, నిధి కబ్బ సన్నిధి దీనిని మరింత దృఢపరుస్తోంది.

అం (ధసాహిత్యంలో ఉ క్తి వైచి అరంకారాడంబరతకూ వసంతోత్సవ సమయం [(పబంధయుగమే,. దీనికి పురోహితుడయిన (శ్రీనాథుడు ఈ కవితా గుణాన్ని (ప్రబంధ పర మేశ్వరునిలో స్ఫుటంగా దర్శించాడు. “పరిఢవింతు (ప్రబంధ పర మేశ్వరుని కేవ సూక్తి వైచి(తి నొక్క-క్క- మాటు (శాళీ 1-18), ఇక్కడ సూక్తి వై చ్చితిపదంతో (శ్రీనాథుడు ఉనేశించినది నీతివాక్య (ప్రయోగ నైచ్వితిని కాదనడం న్నష్టం అది అనంతర (పబంధాలలో విశ్వరూపాని షి చదర్శించిన అలంకారిక శైలి, సూక్తి = ఉభయ వా[క్సాడి :

ఇలా నన్న పార్యుడు కంలో _క్రిగా చెప్పుకున్న అత్సర రమ్య 'శ్వాన్నీః నానారుచిర-అఫన్ధా౦కార నిధిత్వాన్నీ (శ్రీనాథుడు ఉభయ వా క్పొఢిగా (కోడికరించాడు. “*భామీంతు నన్నయభట్టు మార్షంబున నుభయ వ్యా క్చాథి నొళ్కక్కు మాటు (కాశీ, 1-18). వాక్బొఢి అం'ే పలుకుల గడుసుదనం, ఆ(పౌఢిమ శబ్దవిన్యాస విశేషమయినా కావచ్చు, అర్థవిన్యాస విశేషమైనా కావచ్చు. ఒకటి శబ్బసౌందర్యము, "రెండవది అర్ధసౌందర్యము, ఈ ఉభయమయిన ఇా(క్బొఢినీ భట్టారక మార్గంగా = (పొధాన్య దృవ్టితో (శ్రీనాథుడు (పన్తుతించాడుం

ఇటువంటి _పౌఢీ కవులందరికి అత్యవసరమని ౯. .ఇంపాలెడు పల్కు_లంబడయ _ నప్పలుకుల్‌ సరిసగుచ్చునట్లుగాం. 'జేరుప నేరగా వలయు...” (నిర్వచన, 1.5) అని తిక్కన కూడా ఉపదేశించాడు,

కవితారీతులు 709

వాక్‌. శకాన్ని పద పర్యాయంగా స్వీకరించి సంస్కృత పద (యోగ (పౌథిన్తీ ఆంధ పద (పయోగ (పౌథినీ ఉభయ వా.క్సొ ఢీగా సమన్న్వయించి అది నన్న పార్యుని కవితా మార్గంగా (శ్రీనాథుడు అనుసరించాడు, అనడం కన్నా పై సమన్వయంలో జెచిత్యాతిశయం సహృదయులకు తోచకపోదు.

ఇది వదీకాదు పొమ్మని సుశస్టాదుల్లోలాగా నూక్షిలోని *నూ అనేది నిర్దష్టతా బోధక మే అనుకున్న ప్పటికీ అది సీతినాక్య పర్యాయం శానేరదు. నానావిభాలయిన రుచి రాన్థాలకూ నిద్దష్ట భక్టాలకూ నిధి అని మా్యతమే అర్థం లభిస్తుంది. కాబట్టి నానారుచిరార్థ స్పూూక్టినిధి అంజు నీతి వాక్య్యాలకూ లోఫో క్తలకూ నుభావీ.తాలకూ నిధి అని సమన్వయించడం నముచితం కాదని అది అలంకార (సస్ఞానానికి నం సూచకమని సారాంశం, కాగా నన్నయ రచన నుంచి ఆయీ అగన్ధాలం కారాలనూ వాటి వైచి(తులనూ. ఉద్ధరించి చూవి దీనిని నిర్ధారించ వలసిన అవనర౦ అంతగ్లాలేదని నమి + నన్నయగారి అలంకారాలమై ఒక సిద్ధాంత (గంథం "వెలువడ నే వెలువడిందిం

నన్నయ యాం ,ధీకరణ పద్ధతి ఫ్రీ జటావల్ల భుల పురుషోత్తము

మనస్సునకు బూర్జముగ ననుభూతికి వచ్చినభావములను జెప్పునప్పుదే వాక్కులు మిక్కిలి రసవసంతెములుగ నుండురు, కావు ననే శాన్సైలు ఏ1006117 19 6 30౪3] 01 061%” అని 'పెప్పియు న్నాండుం తెచి పెట్టుకొనిన భావములను వ్య కృపజచుభామ చప్పగ నుండును, భాపా న్నరీక ర్తి సాధారణముగ మూల (గంథక ర్వభావ ములను దనమనస్సులో నారోవించుకొని [వాయవలసియుండునుం శావున సహాజముగ భాషా న్వరీకరణములో మూల గంథములోని కవి త్వము గన్నట్టదు. నన్నయాది మహాకవులు భాపాస్తరీక రణము చేయు నప్పుడు కూడ నీలోపముందును, కాని వ్వీలైనంతవజకీ లోపమును దొలంగించుటకే భారతము నాంధధీ కరించిన కవిితయము యళత్నిం ఇను, మూల్యగంథములోని (పధానాంశములకు భంగము లేకుండ వలె నంతవజకు స్వతేం_తముగ (వాయవలె నను నియమమును వారు వేసికెనుటవలన చారికవితావిహాంగము నంకచితస్థలములో నైనను "ండు జెక్క_లను విప్పి విహారింపంగల్లినది. ఇట్రీశవివర్యును గళల్చించు కొనిన స్వాతంస్యముచే వారికి భావననావకాశమును, యథార్థమైన కవిత్వమును జెప్పవీలును గల్లినవి. కనుకనే వారి శవిత్వమ. మూల రచనవలెనే సజీవమై యున్నది. వ్యాసుని కర్ణ భీమార్జునాది పాత లవలెనే ఏరిపా_తలును మనల నాకర్షించుచున్న వై మన కన్ను లయెదు టం గన్నట్టును, భాపా_న్తరీకరణములో నిరీ స్వాతం_త్యము నవలంబింప కుండినచో ఏీరిరచనలును; వీరు చిగతించిన పాతలును నింతసజీవము లుగ నుండయాలవుం

అనువాద విధానము 801 కానీ యొక విషయము ముఖ్యముగ గు ర్తింపవలసియున్న ది భారతము (పధానముగ ధర్మబోధక (గంధము, వేదములను, శ్రా 'దద్విజబంధువులు చదువరాదు, కావున వారికీ వైదిో ధర ్రములను 'బెల్చుటకై వ్యాసుడు భారతమును రచించె నని భాగవతములోల గలదుం “* స్రీళూ(దద్విజబంధూనాం (తయీ న (శురతినోచరా ఇతి భారత మాఖ్యానం కృపయా మునినా కృతమ్‌ో కావున భారతము నాం(ధ్రీకరించువారు ముఖ్యముగ రై దికధర్శు దృష్టితోనే దాని నాం(భీకరించుట స్యాయ్యము, అంతియే కాదు, వారి యాం ధీకరణము మూలమునుండి భేదించుచున్నదా లేదా యను నంశయముకంకు నది మూలమంత ధర శ్రభోధకముగా నున్నదా లేడా యనువంశ మే (నధానమైనది. మూలమునుండి భేదించినను మూలము నకుం దీసిపోని ధర్మ బోధ యందున్నచేో మూల గంథగారవమును నిలంబెట్టిన శు భావింపనగునుం ధార్మికవిమయమునం గొజంతనొంది యొంత కవితా సౌందర్యమునుగల్లియున్న నుగూడనాభాపాన్న రీకరణము మూలమున కన్యాయము చేసిన చేయగును. ఈ దృష్టితోంజూచినచో నన్నయ యాం(ధీకరణము మూలమునకు మిక్కి.లి గొరవమును గల్లించునదియే కాని యెంతమా[్య్రతము న్యూనతనుగల్పించునది కాదని "తెలియంగలదు. వలన :- నన్నయమూలములో లేని వై దికసారభ మును దన్యగంథములో "వెలయింపం జేసి నాండు, ఇందుల కెన్నియో యుదాహరణముల _ (శ్రీకోరాడరామకృషస్ణయ్యగారు. తమీ ఆంధ భారత కవితా విమర్శనములో. గనజిచియున్నారు, నస్నయకాలమునకు. గొంచెము. పూర్వమే వైదికమతము పునరుద్ధరింపలబడినట్టు ఇలియుచున్నది. వై దిశళర ఫీ లాపముయొక్క_యూు (100

8లి2 ౧౬ శ్రన్నలయ భారతా వన్లా(శమధర్య్థాములరారుక గాయం జున రుద్ధలతము 'శ్రీంశా708ఇ్యపాంత ముననే కుదూరిలభట్టు చేల: (ౌఠంభికపలుకినదిగ “ఈమతమ్ల్తు' వనమున రిలచి కర్శయే (బహ్మా.'కర్మ 'వేదమీయము” % 'జేదమకా .(పొవ్మాణాధ్సీ నమూ కావున 'వాహ్మాణుని యాత్యస్పన్టనమామతములో హెచ్చుగళ గాన్పించును 'రాజరాజన కేంద డిమతమునకుం బట్టుంగామ్మ. “జన్న్గ యభట్టారకుం.డీముళమును బూర్మముగు నాచరణములో నుంచివాండు. కావున నతడు మూలభారతముబో వేదములయు. (భాహ్ముణులయం (బభౌవములను జాటుచుండును,

అక్టునుండు మత్స్య్య్యయం్మతంబు నేసినవిమ్మట "జేవతలు పుష్ప లి వృష్టిని గురిసిరనియు ావ్మాణు లుత్భాహముతో బట్టల నెగురీ వేసి రనియు మంగళవాధ్యములు వాయింవలయిడె ననియు సంస్కృృతభారత ములా+ “'జెప్పయశడియున్న ది, కాని నన్నయ యీ నందర మున మూలాధారము లేకనే. చావా శ్రాల. (వభ్గావమున్ను బొగడుటకు. (యౌరంభించినాంయు. అచటవా రీ (కింధివిధముగం జెప్పుకొనినారంట !

"చ ఫలపవనాంబుభోజనశుభ (వతవృత్తులం కేసి ' చూడదు

రృలతను లయ్యూ- యావ శైలు లపారతపోబలసంపదన్‌ మనో

జలయుతు లట్టివారలకు. భవ్యుల కందు. నసాద్య మెద్దె యుం

గలదె. చరాచరాఖలజగంబులం శొద్దల కాలె 'నద్ద్విజుల్‌ ఎ

శ్ర పద్వమునకు 'మూలభారతములో" జీమియు " సొధారము లేకు. ఇట్టిస్టలములలో' సన్న యకంగల(ాహ్మాణభ' క్తి వ్యక్య మగుచు న్నచె. పవ్మీపవేషములోనున్న యడ్జునుపైంగూడ నన్నయకు సహ్హోతుక మైన పతుపాత “మీర్చడినది. ఎట్లన. (చాహ్మాణో యది చాపల్యా ల్లోభా వ్వా-కృతవా నిదం” అని త్యలియ -లనుకొనినట్లు నంస్క్యృత భారతములో నుండంగా. నన్నయ (బావా ఫ్ర ొనకుం జాపల్యమును లోభమును నంటకట్టుట కష్టము లేనివాండై

*తనువోడ విధానము 808 “తనవిద్య వేరి (|! నృపనందస్యా బడసెను విపు డితనిత ప్పే అని యాక్మవయులచే ననికించినా(దుం మూాలములోని కొన్ని భావములను వదలివైచుట యు నన్నయ ₹ాగ ములో జాలచోట్ల 6 గాంచనగును, కొన్ని యుపాఖ్యాననులు గూడ వదలి వేయంబడినవి. మూలములో లేనిభావములుగూడ నొక్కొ కచోం గాంచనగును, మూలములో నొకచేట నున్న కథ యిట మజొక్రచోట నుండుటయు. గలదు. మూల (గంథములో యయాతి చరితము శకుంతలో పాఖ్యానమునకుం చిమ శు నున్నది, నన్నయ ఏనిని వ్యత్యనృము వేసినాడు నన్నయ లుట్టి మార్పులను గావించు టకు రెండం హేతువులను జేర్కొ.నవచ్చును, నాండు సన్నయకు ల్ధ మైన సంస్కృతభారత (పతిలో చివి యిశ్ష్లు యుండవచ్చు. ననునది యొకటి. ఇట్లు మాత్చుటలో నౌచిత్యము గలదని నన్నయ తలంచి యుండవచ్చు ననునది రెండవది ఎట్ల న: యయాతి చరితము పూర్వము జరిగినది కావున దానిని ముందుగ (వాయుటయే సమంజస మని నన్నయ తలంచి యుండవచ్చు ఏను నన్నయ యీవిధముగ మూల[గంథములో మార్పులను గల్గిం చ్నివాయుట రాజరాజు కోరిక కనుగుణముగనే యున్నది. ఏలన మంగ రాజరాజ రతమును మక్కి-కిమక్కి_గల/ "'చెనింగింవు మిని నన్నయను నోర లేదు “క జనమతే కృష్ణద్వైపోం యనమునివృ పభాభిహితమహాధారతబ ద్ధనియావితార్థ మేర్చడల దెనుంసన రచియింపు మధికథీయు క్రి మెంంప్‌” అనియే కోరియున్నాండు, ౨౨ "అంతియే -శాక మూలనులోం గొన్నిమాప్పలను గావించి రచియించుటయే రాజరాజున శెక్కుం ఎచభీ మత మని ఇెప్పటకుం గూడ వీలున్న ది. భారతమునుభె పాన రములో.

804 నన్నయ భారతి 'జేపట్టుయే. కాళ భగ్యంతరముగం జెప్ప్తుటగూడ నాతని కభ్ళిలమిత మనియీి 'శ్రీందిమాటలవలన6 "'జలియం.6 గలదు, “బహుభాషలబహువిధముల్క బహు జనములవలన వినుచు భారతబద్ధ స్ప ఖహాులగువారికి నెప్పుడు బహుయాగంబులఫలంబు పరమార్థమగున్‌” ఇట రాజరాజు *“బహువిధములి భారత మును వినంగోరుట వేతనే నన్నయ దానిని నూతనవిధముగ (వాసి యుండవచ్చును. (గంథవిషమయముకథనములో నే క్రాక్‌ (గంథము "బాహ్యరూప ములో6 గూడ నన్నయ మార్చును గానించినాండు మూల, భారత మించుమించుగం బద్యమయముగ నున్నది, నన్నయ దానిని గద్యప పద్యాత 'శశముగ రచించినాండుః అట్లుచేయుటకం గూడల గారణము 'తేకపోలేదు. నన్నయ భారతము నాం థీకరింద కాలమునకు సంస్కృత భామలో విరివిగం జంఫువులు (వాంయయంబడుచుండెను రామాయణ చంఫవువు మున్నగున వీశతాబ్బముననే రచింపంబడినవి. సంస్కృతే వాబ్బయ(పభావ మెల్ల పుడును బరిపరివిధంబుల నాంధ వాబ్బుయము మవై6 గన్పట్టుచునే యుండెను. నన్నయ కాలములో సంస్కృృృత సార స్వత (పపంచములోం6 (చాముఖ్యమునహించిన చంపూవిభానమే యూతని భార తాం(థీక రణమునకు మాగ్గమైన దెం పద్యము నెట్యవాయవలెనో గద్య నెచట చాడవలెనో యను విషయమున నన్నయకుం గొన్ని నిశ్చిట్లు ౪ భిిపాయము లున్నగన్న ట్రును పరికించి చూడగా నీ(క్రిందినియమము లాతనికుండెసనితోంచును. ఇవి యపవాదములు లేనినియమములు గాకపోవచ్చును, ౧. అనుకర అము ముగింపంబడినవీమ్మ ట సాధారణముగ వచనము (పారంభింహం బడును. “అనిన శకుంతలపలుకులు 'సేకొననొల్ల క దుష్యంతుండిట్ల నియెలో

అనువాద విధానము 805 “ఇట్లు దద్దయు దుఃఖించి” అనునవి యుచాహరణములు, ౨ వచన 'ారంభములో నె_త్తికొనంబడిన యభి[ప్రాయము ముగిసి నూతేనాభి (పాయము గాని నూతనభుట్టము గాని ారంభము కావలెనన్నచో నది పద్యములో( ఆౌారలభింపంబడును, 3, బహుకాలములో బరిగిన సంగతులను సం[గహముగం జెప్పివైచుటకు సాధారణముగ వచనము చవాడంబడును, ఉదాహరణకు “అని మహోానురాగంబునం గొడుకు నెతి౯ొని వార్ష వులక ెనలో నాలింగనంబు సేసి శకుంతలమజో బేవి నతి పణయగొారవంబున నసంభావించి యావరాజ్యంబునకు భరతు నభ్గిమీ క్కుం జేసి *ద్దకాలంబు 'రాజ్యసుఖంబు లనుభవించి తన రాజ్యభారం బంతేయు భరతుంబూన్ని దున్యుంతుండు దపోవనంబున కరిగిని” ఈ, "రెండుభిన్న పద్యములలో నున్న "రెండునముఖ్యవాక్యములకు నంబంధ మును గల్చుటకై. "అంత "అట్టి యవసరంబుని మున్నగుచిన్నవచన ములు మధ్యమునం (బవేశపెట్టంబడును. స్మి పద్యములో ని భావములను నం[గహముగ వచనములో ననువదించుటయు6 గొన్నిచోట్ల ౮౦ చనగును. అర్వాచీన కాలమునం గొంత తలయెొత్తిన సంస్కృ తౌం్యధన్పర్థ నన్నయనా:టికి "శేదు. అతండు సంస్కృతపదములను వికివిగ వాడుటకు శకింప లేదు. ఒకొక తెనుంగు పదమునకు ఇెంజేసి నంస్కృతపదముల చొప్పున వాడియున్నా6దుం వైదికధళశా శ్రబారనిబద్ధమనస్కు-6 లైన నన్నయ సంస్కృృతపక్షపాతి యగుటలో నాశ్చర్యము లేదు. (గంథా దిలోం బవితమైన -జీవళాస్తో[రము చేయుటకు నంస్కృతము మాలేమే యర్హ్యమెన భామ యని యాలండు దలంచుటలోం గూడ వింత లేదు. సంస్కృృతపడములానీ శాక్‌ ద్మీక్ష సంస్కృతసమాసములను గూడ నారండు వాడుచుండును; “సంతతనిజ్థామరయతు 'సీవిశసముద్య ఇవృృంగమైో ధవళభూపణ దానూను 'శీసనామలినాంగిోో “గరనాగా

8506 చన్న్నయ ఫారతి ఫ్య మున్నగు సమాసము లిటీవలి యాం(ధశవులు వాడిన సమాస ముఅతోం బోల్చిచూచినచోం జాలంజిన్న వే కాని సంస్కృత భారత ములోని నమానములతోం జూల శెద్దవిగనే కన్పట్టునుః శీవలముం గవితాసౌందర్యములో నన్నయ ఫౌరత భాగము మూలమునకుం దీసిపోవునా యను(పశ్న యొండు కలదు. చాల విష యములలో లెండు కవితలు నొకవిధముగ నే యుండును (దావమౌపాక ములోనే యున్నవి. గెండును గూడ సవాజోద్భూతములుగ నే కన్న ట్టును గాని విశేష_పయత్నజములుగం గన్నట్టవు. మూలములోని మంచి యుసమానములను వర్ష నంను నన్నయ దవాలభధాగమనువడి౦ం చియే యున్నా౦ండు; కొన్ని చోట్ల మూలాధారము లేని పోలికలను వర్ష నఅను 'జెచ్చిపెట్టినాండు. ఇందు. గొన్ని మిక్కిలి స్పుత్యర్హృములుగ నున్నవి+ ధృతరాష్ట్రుండుజతుగ ఏవహాదహనవార్హ విసోఆవజచినట్లఅచెన్‌” అని నన్నయ వాడిన యుపమాలంకారమునకు మూలములో నాధార రము లేదు. మూలములో సం_గహముగ నున్న యంశమును విఫుల ముగను వినసాంవుగను లలితపదములతోను గావ్యకళతోను జెప్పు చాలచోట్ల గాంచనగును. మత్స్యయం[తమును గొట్టిన యర్జునునకు (ౌపది ఫుష్పమాలిక వేయుట, మూలములో నిట్లు వర్ణింపండి యున్నవిం “విద్ధంతు. లత్యుం (పసమాత్యు కృష్టా పార్థంచ శక ప్రతిమం నిరీశ్యు అచాయ శున్షాంబరమాల్యచామ జగామ కుంతీసుత ముల్‌ సన ్రయంతీ” దీనిని నన్నయ యీక్రిండివిధముగ నాంధ్రీకగించి యున్నాండు “సీ, ధరణీశనందనుల్‌ ద న్నతి(పీతితోం జూచుచునుండంగ సుందరాంగి తోయజదళనే'ఈ (దుపదకాజాత్మజ కమనీయగజరాజగమన లీలం

అనువాద. విధానము 807 భనుదెంచి సురవాజనన్నిభు నభినవ యావనో ద్భాసితు నసితరత్న రుచిరాంగు నంగజరూవు ధనంజయు, దన చేతిసితపుష్సదామక్ష మున6 జబొలంతి ముదముతొడ, బూజించె నట్టి యుత్సవము జూచి దానిసై (పకఫుడు కౌర'వేం[దు. డాదిగా/గల భూపతు, లెల్ల నలిగి కలయ నేవుచేంగిో "'మొత్తముపై. నెట్లున్నను గొన్ని చోట్ల నన్నయ కనిత్యము మూలములోనీ శ విత్వముకం ౭ మిన్నగనే యున్న చని యందతజు నంగీకరించి యున్నారు. అం(్రకవుల చరి[తములో వీేశలింగముపం త్తులుగా రిచ్చిన యీ (కంది యభి(పాయము మిక్కి-లి సమంజనము గనీ యున్నది * “మూలముతో సరిపోల్పక (ప ల్యేకముగా. జూచున పుడు మా[త మాం(ధభారతము మనోవారముగా నుండుటకు సంజే వాము లేదు. కొన్నిచోట్ల మూలమునకం కొను వాద్యతరముగా నుండి రనాతిశయము పుట్టించు ననుటయు నిర్వివాదాంశ మే.” ఇట్టి భేదములు మా(తమే కాక “జీళశాలపరిస్థితులను. బట్టి వబ్చిస యితర శేదము లనేకములు నన్నయ భారతమునకును వ్యాస భారతమునకును నడుమ గలవు. అర్జునుని తీర్థయా(తావసరమున వేంగీ "దేశ(పశంస మూలభారతములో లేకుండుటయు నన్నయ న్వజేిగాఖి మాసనముచే నట వేంగీ బేశమును 'వశంసాపూర్వకముగ వర్షించు టయు సుప్రసిద్ధవిషమయము, మళీియు (గంథాదిలో. దనయేలిక యగురాజ రాజున కీగుణములు గలవని నన్నయ ఇచెప్పీయున్నా (కో యాాపుణ ములను (గంథములో నాయామహోవురుములకు నన్నయ బుద్ధిపూర్వక ముగ సంటగట్టినట్లు గన్నట్టును, విచావావిషయమున యయాతి 'బేన యానిని (బత్యాఖ్యానము చేయుచు “సర్వవర్షా, శమధర శ్రరంబులు సంకరంబులు గాకుండ రథీంచుచున్న యేన యిట్టి యధర్మ్శంబువ

808 నన్నయ భారతి కొడంబడితినేని జగత్స్రవృత్ని విపరీతం బగు. నని నన్నయ వెన్చి నాండు, కాని వ్యాసభారతములో నీయభిపాయ మేమియు "లేదు, (గంథాదిలో నన్నయ'రాజరాజును వర్మించుచు “సమస్తవన్లాాశమధర్మ రత్తణమపహామహిమన్‌ మహీనొప్వు సర్వలో కా(శ్రయుల” డని చెప్పి యన్నా(దు పైని యయాతిపరముగ వాడంబడిన పదము లీపదములను దలవీంచుచున్న వనుటలో సందియము లేదు, నన్నయ కాదర్శధర్మరత్ష కు(డు రాజరాజు, [గంథములోని మహాపురుముల గుణములను బేర్కొ నుటలో సీతనిగుణములు వారి కున్నట్లు వెప్పుటయీ సర్వో త్త మమార్గ మని యాతనియాశయమై యుండవచ్చును.

ఫురాణములను ెలిగించుటలో యథామూలముగా [వాయ మూలకథకు భంగములేకుండ యభేచ ఎముగా. (ాయుపద్ధతిని నన్నయయే (పారంభించినాయు. నన్నయ యాం(ధీకరణపద్ధతినే యితర పురాణభాపాన్నరీకర్నలు గూడ నవలంబించినారు. ఈపద్ధతి యుంత (పశస్తమెన దైనను గేవలయు లోపము లేనిదికాదు. వారిత కపరిశోధకులకును ధర ౌత్రువిషమయక సందేహములను 'బాపుొన' దలంచువారికిని నిట్టి భాపాఎన్త రీకరణము లుపయోగింపంజూలవు. అట్టి వారికి సరియైన భాసాన్నరీకరణములే కావలెను, ఈవిషయమున! గృన్లథారత మొకలోటును దీర్చుచున్న డి

జాగా

నన్నయగారి భారతాం (ధిక రణము థ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ, భారతము నాం(ధీశరించుటలో నన్నయగారు వైదిక మతమును నసంరవీ,0చుటకుం [బయత్నము చేసిరనియు, వైదిక మత రతుణార్థ మే నన్నయగారిచేతం. 'బెలుగు భౌరతము (వాయంబడె ననియు నొక (ప్రచారము బేశములో నున్నది, దీనినిం జూరితకులు (పారంభించి నట్లున్న ది. విశ్వవిద్యాలయములలో దీనికి బచార 'మెక్కువగా నున్నది. ఈ విశ్వవి ద్యాలయములలోం జదివినవారు (వాసిన బహు సగంథములలోనను, "జేసెడి బహూపన్యాసములలో నను ధారాళముగా సి (వ్‌ంస చేయుచున్నారు. ఇది నిరాధారమైన మాటగా. కన్నించు చున్నది. వలయనంగా నీమాట శాధారమైన విషయము కన్చించదు, నన్నయగారి భారతావతారికలో నీ (ప్రశక్తియేలేదు.. రాజరాజ నశేం్యదుడు. ఇవి యేను న్సతతంబు నాకును గరం బిష్టంబులై యుండుం బౌ యవు, భూబేవ కులాళ్ళి తర్పణ మహీయః (గ్రీతియు? న్యారత (శవణాస క్రియుం బార్వలీపతి పదాబ్బథ్యాన పూజామహో త్పవము, నృంతేత చాననీలతయు, కళ్వల్సాధు సొంగత్యమున్‌, మజి యదియునుంగాక, హీమళరు దొట్టి పూరు భరతేశ కురుససభు పాండుభూపతుల్‌ 'శ్రమమున వంశక_ర్తలనంగా మహినొవ్చిన యస్య 'శ్రదీయ వం కమునం (బసిద్ధులై విమల సద్గుణ శోభిత్నులైన పాండవో _త్తముల చరితనాప సతతంబు వినంగ నభీష్టమెంతయున్‌. అని మూా(తమే యడిగను, గొనిం మన ననాతన మతము పాడయి (102)

810 నన్నయ భారతి పోవుచున్నది, నీవీ కావ్యమును 'దెలుంగు సేసిపెట్టుము. అని యడిగిన జాడలేదు. మజియు

బహు భాషల బహు విధముల

బహు జనములనలన వినుచు భారతబద్ధ

స్పృహులగు వారికి నప్పుడు

బహు యాగమ్ము ల ఫలమ్ము పరమార్థమగున్‌ అన్న విషయ మే చెప్పబడెను. ఇట్టి యప(పథకు కాసనాధారమైనను గానిపించదు: శానన వేత్తలయిన వారి[తకులు కూడ నట్టి వున్నట్లు వెప్పుటలేదు. మతి యీ నిరాధారమైన వాక్య మెందుకుం బుట్టినదో "శెలియదు, ఈ చేళమున సాహిత్యవిమర్శ యిట్టి నిరాధారములై న బహు విషయములతో నల్లుకొని పోవుచున్నది, అజపమాణములై న టహు వివమయములళతో నల్లుకొని పోవుచున్నది. అ(ప్రమాణములై న బహు సిద్ధాంతములు విమర్శ్మరూపమునం 'జెస్పంటడుచున్నవి. అది భావమక్క సాహిత్య వేత్తలు కాని సామాన్యులయిన సాహీళత్యాభిమాను లకు నపకారము చేయుచున్నది. నన్నయగారు మత దృష్టితో సీ సీ కావ్యము (నాయ లేదనుటప ననేకములైన యుదాహరణములు భూవీంచ వచ్చును, నభాపర్వములో శిశుపాలవధ సందర్భమున భీమ్ముండు (శ్రీళ్ళన్దుని యొక్క పర మేశ్యరత్యముం జాల సర్గ్ణలయందు వర్శించెను, కృన్ణుండు పర మేశ్వరుండని, సృష్టికి పూర్వము జలమునకు హేతువనిసర్వయజ్ఞ క_ర్త్హయని, వరాహాద్యవతారము లె_ల్తినవాండని మధుకైటభులను సంహరించిన వాడని బలి నణంగ 'చొక్కిాన వాందని, మటి యెన్ని యో సంగతులను జెప్పెను, ఇవి యన్నియు విష్ణుపారమ్య బోధకముై న విషయములు, వీని నన్నింటిని నన్నయగారు వదలి "పెక్టైును హిందూ మతమును రథీ.చుటకు నన్నయగారు భారతమును (వాసినచో సీ భాగములను వదలిపెట్టరాదు గడా |!

అనువాద విధానము న.

మందపాల చరితములో మందపాలండు చె గ్వౌనడని నగ్ని బుక్కులతో స్తోతేముం జేసెను, మందపాలుని కువూరులైన _స్తంబ 'మి(శ్రుయను, (దోణుండును. బుగర్థములతో వహ్నిని సో తము జేసిరి, ఈ సో[తము లేమియు నన్నయగారి భారతములో లేవు, ఇవి బుగ్వేదములోని యగ్నిసూ.క్తములకు వ్యాసమవార్షి (వాసిన శ్లోక ములు, హిందూమతము వేదముల న్నాశయించి యున్నది కదా! బుగర్థములను వదలి పెట్టినవాండు హిందూమతమును సంరకీ.,0ంచుటకు ఓవాసెననుట యెట్లు పొసగును. (దౌపదీ వస్త్రాపహరణ సందర్భ మున దుశ్శాసనుండు 'జౌాపది చీర లాంగబోవ్చు చుండగా '(దౌపది (శ్రీశ్ళష్ణుని బహు న్లోకములతోం గీర్తించెను. శ్లో॥ ఆఅకృమ్యమాగే వసనే (దౌపద్యా చింతితో హరిః

గోవింద ద్వారకా వాసిన్‌ కృష్ణ గోపీ జన(వీయ

కౌరవైః పరిభూతాం మాం కిం న జానాసి శేళవ!

శం నాథ హే రమానాథ (పజానాథాల్డి నాశన

కొరవార్గవ మగ్నాం మా ముద్ధరన్వ జనార్టన ॥

కృృన్ల క్‌ ఎన మహోాయోగిన్‌ విశ్వాత న్‌ విశ్వభావన

(పపన్నాం పొాహీగోవింద కురుమ భ్యేఒవసీదతీం ॥

ఇత్యనుస్న్యృత్య కృష్ణం సాహరిం విభువ నేశ్వరం

(పారుద ద్దుఃఖతారాజ న్ముఖ మాచ్చాద్య భామిసీ 1

యాడ్డ సేన్యా వచ (శ్నుశ్వా క్లో గవ్వారితో 2.భవళల్‌

శ్యక్వ్వా శయ్యాసనం పద్మాం కృపాళుః కృపయాఃి-భ్యనాత్‌ ॥

కృష్ణంచ విస్ణుంచ వారిం సరంచ (తాణాయ వికోశతి

యాజ్ఞ చీనీ తతస్తు ధరో ' |౬౦తరితో మహాత్తా సమా తృణోద్వైవివిధ్లె స్సువసైై)ః॥

౬2 నన్నయ భారతి నన్నయగారీ భాగము నేమియు! దెలుగు చేయలేదు. (పాలిగామి వీలిచినప్పుడు (చౌపది రాకపోవుటచేత దుర్యోధనుంచు దుశ్శాసనునిం బనిపించెను. దుశ్శొననుండామెను జట్టుపట్టుకొని తీసుకొవి వచ్చెను. అప్పుడు (దౌపది-ా-

ఇది యుచితము గొదనక యిక్కు-రుముఖ్యులు కరాచుచుండదు

ర్శదు' డయి వీండు నన్ను నవమానిత. జేసెడి సర్వధర్శ సం

విదు లన నున్న యీ భరతవీరుల వంశము నే! డధర శై సం

పద నీతి నింద్య మయ్యె నని భామిని కృష్ణు. దలంచె భీళమై”

క్ర పద్యములోనున్న చివటి వాక్యము తప్ప నన్నయగాప వేజేపస్తావన చేయలేదు. వ్యాసమహర్షి భారతమున(ంగథ గ జేంద మోశతణము వలె". గలదు. ఇచట. గథకం (చోముఖ్యము కలదు. కాని భగవద్భక్షికి (పాముఖ్యములేదు. ఈ రీతిగా బహుస్థలముల యందు నన్నయగారు మత విషయములకు ( (యూధాన్య మోాయక కథే (పాథాన్య మిచ్చిరి. ఇట్టి సందర్భములో నన్నయగారు మతమునకు€ (చాధాన్యమిచి ఏ భారతమును (వాసిరనియు, యర్హ్మ యాగాది. ఈ [(కతువులను రవీ,చుటప భారతము (వాసిరనియం జెప్పెడి మాట ల(పామాణిక్రములు. నన్నయగారిని జాగ _త్తగాం జదివిజెప్పిన మాటలు కావు. వ్యా మోహముచేతం బలికిన మాటలు, "

నన్నయగారు (ప్రధానముగా చాను భారతము నాంధీకరించు నఫుడు తేన కావ్యమునందు మూడు గుణములుండెనని చెప్పెను మొదటిది : కథాకవి తార్థయు క్రీ, శెండవది ;: యతుర రమ్యత మూడ వది; నానారుచిరార్థ సూక్రి నిధిత్వము చివరి రెండు గుణములు సర్వజన విదితమ్ములై నవే, మొదటి గుణమే (గ్రహించుట కష్టము

అనువాద విధానము 818 దున్నేధా విలసితము,

నన్నయగారు తన కథలు వ్యాసుని కథలకంమె నెక్కువ రమణీ యములుగా. జేసెను, నన్నయ్య తన్ను( గూర్చి కాను “లోకజ్ఞ నుభయ భాషా కావ్య రచనాభి శోభితునని (వాసికొనినాండుం శాను లోకజ్ఞండనని వెప్పుకొనినాండడుు అయన యెంతలోకజ్ఞండొ నేనునా 'వాసిన “నన్నయగారి పసన్నకథా కలిశార్థయు కి యన్న (గంథ మున నిరూపించితిని ఆయన లోకజ్ఞత్వమును మనము (గహించినం జూలును, వాలమంది నే(-డు ఆయన యలెౌకికు.డడని వృథా భామలాడు చున్నారు. ఆయన యలెకికుండు కాడు. అలౌకిక(డు కవియే. కాలేండుం వ్యవహార విదుండు కాని వా(డు కవియగుట కష్టము. వ్యవహార విదులు కానివారు నన్నయ్యగారిని నిరాకరించవచ్చును, వారిని గుజించి 'యొన్వరు "నేమియు! జేయలేరు, వారికి *నమోవాకం (పకా స్తహేం

లోకమునం దందటును గవుల్వే “కవయతీతి కవికి, కవయతి యనంగా వర్ష యతి వరించు చున్నా (డు. కావ్యమంతయు వర్ష నమేం ఒక నన్ని వేశమును జెప్తటయు వర్ణి ంచుటయే, కథను (వాయటయు వర్షించుయే. ఈ వర్ణ న బహువిధములుగా నుండును. కథారూపమున నుండును. (పనంగరూపమున నుండును, వస్తు స్వరూపమున నుండును, శాని యాీావసు స్వరూప నిక యరూపమున నున్నది మాతనే వర్త నమని లోశమునంమ సామాన్యముగా ననుకోొనం బడుచున్నది ఉపశ కాలము, వసంత బుతువ్స, అటవి, నదులు, గిరులు, శ్రీలు? ఒక వురుషునియొక్క రూపము ఇట్టివానిని గుటించి, చేసిన వర్శనము మాత్రమే నర్గ నమన్వి తక్కినవి శాదని సామాన్యాభి_ప్రాయ 'మేర్చు 'డెను విజానికి నీపై వెస్పిన విషయముల వంటి విషయము-'ను

“814 నన్నయ భాంతి శీక్పుతో న్వభావోక్షి యుపమో్మ క్సేతో రూపకాద్యలం కారము లతో వర్శించిన కవిని లోకమునందు గొప్పగా భావింతురు. కవి కొంత శక్తిమంతుడై వచో నీ వర్గనములు రమ్యములుగా నే చేయ వచ్చును. ఇంతకంకె నధికమైన క క్రి మంతుండు యథార్థమైన వర్ష నము మయొక్క స్వరూపము' డెలిసినవాండు "వేలొక/దుండును, అతండు మహాకవి శబ్బవాచ్యు! డతండొ'క్కండే యగును. నన్నయగారిట్టి వర్శన ములు చేయును. ఆ వర్ణనము లెట్లుండుననగా లౌకిక దృష్టిళోం జూసి వే సెడి వర్గ నములుకావు. దాని కాంతర దృష్టి శావలయును, ఈ పద్యము జూడుండు, (దౌపదిని+ చాస్థండు తన యింటికి( దీసికొని . వచ్చెను. ““మే మొక్క. భితం 'దెచ్చితి మని తల్లికి నివేదించిన నెజుం గళ యెప్పటి యట్లకా వగచి కుంతీదేవి సంతసిల్లి దాని మి రేవురు నుపయోగింపుడని కొడుకుల నియోగించి” ఈ మాటతో ధర్మ నందేహూ ముద్భృవిం౮చినది. ఇచట నన్నయగారొక పద్యమును._వాసెను. ఆ లలి కాంగియందు హృదయంబులు దృష్టులు నిల్చి పాండు భూ పోలకుమూర పంచకము పంచశిరావాతిం బొందె నొక్కెతన్‌ ాలిక్రం దొల్లి 'యీవుకికి భార్యనుగా సృజియించి యున్న య య్యాలరి (హ్మ్‌ చెయ్యి పరమార్థముగా కదియేల . యొండగున్‌” ఇది యాశ ఎర్యుకరమైన విషయము, అర్జునుండామెను గెలిచి “తెచ్చెను, న్యాయముగా నతని కామె భార్య కావలయును. లోక ములో నలుగు రన్నదము, లున్న చో వారిలో నొకరి కేర్చడిన పెండ్నీ కూ(యుమిో(దం దక్కిన సోదరులకుం గోర్కి, కలుగదు. ఇది సృష్టిలోని రవాస్యము, ఇది స్వభావము. దీనికి వ్యతి శేకముగా (ౌపదియందుం బంచపాండవులు పంచశరాసహాతి బారి కగ్గమైనారనుట వీలత్సణమైన రచన, లోకము నిజింగి చానికంకు విశేషమైన యొక సన్ని 'వేళము

అనువాద విధానము 815 వచ్చినపుడు లోకాతిశాయిమైన యా విషయమును నిరూవించి చెప్పుట త్తు పద్యమునందలి మొదటి చరణములలోని యర్థము, వ్యాసమవార్షి, 'ాసినదియే, తక్కిన రెండు చరణములలోననే నన్నయగారి విశేమ మున్నది, ఈ యర్థముం 'జెలిసికాని నన్నయగారు (వాసిన నాళ లోకమున కంక భిన్నముగానున్న . యీ యనుభవమును (గువ్నా వెద్దుగా నిరూపించుట నన్నయగారు _వాసిరి.ఇది సామాన్య వర్శనము కంశెం టె మెట్టు విషయము, శకుంతలో పాఖ్యానమునం

విపరీత (పతిభావ లేమిటికి నుర్వీనాథ యావుతగా

ల్‌ జరి మ్వంగ సుఖంబు( చేళొనుము ముక్వాహార కర్పూర సౌధం

(ద పరాగ (వనరంబు చందనము చం(దజో బ్రలీలయున్‌

బుత గా

(త పరిమ్వంగము నట్లు జీవ్రలకు హృద్యంబే కడున్‌ శీత మే॥ సంస్కృత భారతములో

“నవాససాం నరామాణాం నాపాం స్పర్శ_స్షథావిధః

నికో 'రాలింగ్య మానస్య స్పర్శ స్ఫూనోర్యథా సుఖకొ అని మ్యాతమే కలదు, దానిని నన్నయగారిట్లు తెలుంగు సేసిర్కి మటతియు నిందులో నొక విశేషము కలదు, శకుంతల తన కొడుకునుం జూవీంచుటలో నతని స్పర్శయిట్టిదని ఇఎెప్పుటలో నన్నయగారు వేలే యర్థమును నివేవించిరి. తన్ను 6 దుష్యంతుండు నిరాకరించంగా నా చిడ్డయే తన బిడ్డ కాదనంగా నలినిని నీవు కొగిలించుకొనుము, ఫుత' స్పర్శ యటువంటిది, యితని నృర్శ సనీకట్టిదియైనచో నీ విషయము బుజువగును గదా! -__ యన్నట్లు వెప్పిసది ఇది మహావిషయముం నర్వగుణములు రక్త నిష్టమైయుండును, ఉ_త్తములకుం బు(శత్రుల యొక్క, భార్యయొక్కణ స్పర్శ యవిదితమైన విషయమునకు నిరూపక మైన సాత్యుము, ర_క్రగతమైన యీ నుహాగుణము నా్యక్రయించియే

816 నన్నయ భారతి భవభూతి తన యు_త్తర రామచరి (త నాటకమును (ాసెను. భాసుండు తన 'సతిమానాటకములో దిజ్నా గుండు కుందమాలలో రామచందుని యొక్క కశవులతోడి సమాగమము నీరక్త నిష్టమెన గుణము మిందనే యాభారపడి వర్శించిరి. భవభూతి నాటకములో సీతాస్ప ర్శము వలన శామచం(దుడు మూర్చనుండి లేచుట దీనిక్రంకె భిన్న మైన విమయము, ఈ మహావిమయమునే నన్న యగారీ' పద్యమువందు వర్షించిరిం - నన్నయగారు తానొక విషయమును గూఢముగా నాలోచించి

కాని సనాయరు. (దాపదీ వస్త్రాపవారణ విషయమున భారతమునం దిట్టున్నదిం

ఆకృవ్యమాగే వసనే (దాపద్యాస్తు విశొంప లే

త్యదూప మపరం వథశ్ర్రం (పాదురాశీ దనేకళః £

నానారాగ విశానాణి వసనా న్యధవై (పభో

(సాదుర్భ్శవంతి శతశః ధర్మన్య పరిపాలనాత్‌ |

తతో హలాహలా శబ్ద స్త తాసిద్‌ ఘూరవిన్సర్గ నకి

త దద్భుత తమం లోశే వీక్ష్య స్వే మహీ భృత,॥

శశంసు ర్టాపదీం తత కత్సంతో ధృతరాష్ట్ర జం

శశాప తత భీమస్తు రాజమ ధ్యే బృవాత్స్వనః క్షి దీనిని నన్నయగారిట్లు తెను(గు సేసిరి, “ఇది సేయ! గాదని మది విచారింపక సద్లర్హితుండు దుశ్శాసనుండు నెట్టన (దోసది గట్టిన ఫుట్టంబు నభలోన విడె ఏ నాశంక లేశ యుడుగక్‌ యొలు వంగబడియు మున్నపనీతమైన తద్వ(న్ర్రంబు నట్టి వలువ లలి 'కాంగ జఘనమండలమున! వాయక్ర యొప్పుచునున్న వ్ర చయము సర్వతోపమానమైన నొలువంగనోపక యుడిగి లజ్టంబొంది యుక్కు దక్కి”

అనువాద విధానము 87

ఇట్లు భీమసేనుండు [దుపదరాజనందసకు దుశ్శాసనుండు సేసిన యవమానంబు సూచ్చి కోపరకాంత నయనుండగుచు నంత కాశరంబున దంత సందష్ట చాపణముఖుండయి యొల్ల వారును విన నిట్లనియె”

వివిధమ్నులై య నేక వర్షములు కలిగిన వసనములు పుట్టుచు న్నవి. దీనికి సేంతువ్వు ధర ము పరిపాలింపండుట, సభలోంబెద్ద ధ్వని కలిగను. ఈయద్భుతేమును! జూచి రాజులందజు (చౌపదిని. బొగడిరి దురోోధనుయందు! గుత్స వహించిరి, భీము(డు శపథము. జేసెను, నన్నయగారు వ్ర్రముల యొక్క నానారాగ విరాగత్వము వర్శించ "లేదు. అది యనవసరము, జనులలో వాలాహల శబ్దము దయించినదిం చానిని నన్నయగారు వదిలి'పెట్టిరి ఇదియొక మహా ఘోరము జరుగు చున్నపుడు జనులు నిస్తబ్దులె నీరవులై యుండిపోదురు. అందుచేత నన్నయగారు దానిని వదలి'పెర్టైను. ఆమెను జూచి సభ్యులుదిత నమ శ్రి దులయిరి, 'యశంసించ లేదు.

నన్నయగారు భారతకథను జూచిన భూవువేటు, అ దృష్టిలోని విశేషము తెలియుటకు( జూల జ్యాగత్త గా. జదువవలయును, ధుర్యో ధను డన్నచో నందజకు భయము: అతని నెదిరించంగల వాండొళ్క్ళ_ విదురుండే, తక్కిన 'యువ్వరును నభలో మాటాడుటకు ఏలులేదు, ఇది రాజనఖి* మర్యాద. రాజసభలో నొక మహాఘోరము. జరుగు చుండవచ్చును. జనులు తమలో. దామెంత గుబ్చిసలాడినను జనులు శ్రీక్కూరు మనుటకు ఏలులేదు. రాజు యొక్క యిష్టమునకు వృతి వే ముగా సభలో నెవ(డు తన మనో భావములను! (బకటించుటకు సావా సించునో నానిని వెంటనే రాజభటులు న్మిగహింతురు. అమర్యాద 'తెలిసినన నన్నయ యిట్లు వ్రాసెను,

మజియు “ద(దూప మపరం వస్త్రం (పాదుక్యవతి యన్న

(103)

818 నన్నయ భారతి మూాటనునుడుగక మయొలువంగ బడియును' మున్న పనీతమైన తద్వనశ్ర్ర మ్ము సి వలువ లళొతాంగి జఘన మండలమునం బాయక యొప్పు చున్న దని నన్నయగారు తెలుంగుంేసిరి. ఈ తెలుగు 'ేతలోనున్న సోగసేమి 1 (దౌపదికి నమూన భంగము చేయవలయునని దుర్యోధనా దుల యూహ. మానభంగమనం్గానేమి * ఇచట విచారణ వేయవ “లెను. వశ్ర్రము ధరించినందువలన శరీరావయవములు కప్పంబడునని యనుకొందుము, కప్పంబడుట యనంగ నొక వన్తువు యొక్క స్వరూ పజ్ఞాన మేర్చడకుండ నుండుట శరీరము యొక్క నగ్నుత్వ మనంగా కరిరాంశములను భాసించుట. మనకొక వస్తువు కనివించుచున్న దీనంగా నా వస్తువుయొక్క_ యవధిభూతలములయిన ేఖలు నువిస్పష్ట ముగాం గనిపవించుటయే.. ఒక -పేటికను జూచితిమి. ఒక ఘటమును జూచితిమి, మజి యింకొక వస్తువును జూచితిమి, తిద్వస్తు వు యొక్క లోపలి భాగమును జూడలేదు. దానీ పె యంచులనుం జూచిలిమి, ఈ యంచులు శేఖలు. దృష్టికి. గనిపించునది లేఖ, అందుచేతనే చ్మిత శారుండు రేఖలలో మనకు వస్తు దర్శన మియ గలండు. వశ్రృముచేత శరీరాంచల శేఖలు కస్పంబడును. అవుడు శరీరము వస్త్రాచ్చాదితమైన దని చెప్పుదుము. అచల ేఖలు విష్పుష్టముగా భాసించుచు దాని పయిన వస్ర్రమున్నను వస్తువు వస్తువుగా భాసించును. కొందలు పెక్టులకు మాసిపోకుండం ైన గుడ్డలు వేసి కుట్టింతురు. "పక్టైకనివీంచు చునే యండగును. ఆ పెక్షైు కనిపించుట లేదు, పెళైయని గార్పు పట్టుటకు వీలులేదని చెప్పుటకు ఏలు'లేదు. వురుషులు వస్త్రములు ధరించుట ఈ (వయోజనము కొటకు, శరీరాంచల శేఖలు భాసించకుండ ముడుత లతోం గుచ్చెళ్ళతో, మడతలతో ._వస్ర్రములు ధరించుట పేకళు వ(్ర్రము ధరించుట. నగ్నత లేకుండ "జేయుట శరీరము నంటుకొని యున్న వస్త్రము నగ్న రతీ.0చదు. అందు చేత 'బాళ్చాత్యులు వేయు దుస్తులు నగ్నతను సరిగా రత్నీంచవు, అది యనాగరళమైన

అనువాద విధానము 819

"వేషము, భారతీయులు కుచ్చెళ్ళు "పెట్టుకొని కశ్టుడు ధోవతి పరమ

నాగరికమైన వేషము.

అట్టి కుచ్చెళ్ళు; నట్టిమదరలు, = నేది తొలణినను సగ్నుత

భాసించును. (చౌపది ధరించిన చీర యామె యొక్క_ నన్నతను రతం

చునదిణా నున్నది. దుశ్నానను€డొళ చీర తీసిన తపవాత మజేయొక

చీర యచట భాసించినచో నది తొలంగి యిది వచ్చులోన నగ్నత

భాసించును. గాలిచేత చీర తొలంగినప్పుడే 'వేణీగంహరమున దుర్యోధ

నుండు భానుమతీ విషయమున నాటకాంగమైన గండము నిమేపించు

స్థలములో నూరు (సస్తావన చేసెను అది నగ్నతం నగ్నత “శీఖా

మాత్రమున భౌసించినను (దౌపదికి పరాభవము జరిగిన క్ల. అందుక

నియే “మున్నపనీతమైన తద్వన్ర్రృమ్మునట్టి వలువ” యని చెప్పుట నానారాగ విరాములైన వననమ్ములైనచో నొలిచిన వలువకు మజల "మొలిచిన వలువకు భేదమేర్పడి నగ్న తా(భాంతి కలుగ వచ్చును

తద్వనశ్ర్రము నట్టి వలువ యనుటచవేత నాకవలున యొలువంబడినది "లేదు. మజియొక నలువ, తహ్దానీయమైనదిం 'మొలిచినట్లు లేదు. నగ్న తలేదు. సరికదా నగ్న తా (భాతికూడ "లేదు. ఇది యాశ్చర్యమైన రచన, నన్నయగారీ విమయము నంత పరమ సూత్శుముగా విచారించి, యామాటల నచ్చట బొదివెను, పర మేశ్వరానుగవా మున్నవో నింత పరా భ(ధమైన స్థితి ుర్పడుటయే. నగ్నతయనలా నేమి 1 యన్న విషయయను బహుముఖములుగా విచారించిన మహామేధాశాలి "కాని యిట్లు (నవాయలేండుం పాశ్చాత్య 'జేశములోం గొందటజు శ్రీలు నగ్న నృత్యమును చేయుదుపు, వారు నిజముగా నగ్నలు కారు శరీర వర్షము నంటి వర్షము కలిగిన నన్నని బనియను లాపాద మస్త ళము తొడిగి కొనెదరట. ఐననుదానికి నగ్న నృళ్యమని "పీరు, ఎందు చేత! శరీరాంచలగేఖలు సువిస్పష్టముగాం గనుపించును, కనుక, అది

890 నన్నయ భారతి నగ్న తయొక్క_ స్వరూపము. దానినిం బెలిపిన నన్నయగారు (చౌపదీ వస్త్రాాపహరణ ఘట్టము నిట్లు రచించినారు. ఇది నిజమైన వర్షన, ఇట్టి వర్ష న చేయ/గలవాండు కహాకవి. వసంత కాలము వచ్చినది; పూవులు పూచినవి; కోకిలలు కూసినవి, చివుళ్ళెజ్ఞబడినవ్వి సన్నని గాలి ఏీచి నది-ఇదియు వర్ష మే, మధురమైన శబ్దములతో నీ మాతమైన వర్ణన చేసినవాండు గూడ మహాకవి యని ఇెస్పంబకుట మహాకవిత్వ మెట్టిదో "తెలియక పోవుట,

ఇట్లు బహు స్థలములయందు నన్నయగారు తాను లోకోత్తర ములయిన విషయములను మననము చేసే, తన కావ్యము నందు నివేవించినాండుం

ఇది ఖూలముగా నన్నయగారు మహాకవి యగుట వెప్పుట మొనది. ఆయన మహవోశిల్పికూడను. అట్టి శిల్పము నాన్యతో దర్శనీ యము. శిల్పము కథా గ తమైయుండును. కథను రచించుటలో!6 గథ యొక్క పౌర్యాపర్యములు విచారించి కథయుక్క యాయువు పట్టులు 'లెలిసికొని యవి సువ్యక్తృమగుటకుం గొన్ని మెలంకువలుపయో గించుట శిల్పమని చెప్పవచ్చును. దానికింహాడ ₹0ండదుదాహవారణములు చూవించెదను, శంకతలో పాఖ్యానమున్నది. ఇది భారతములోని కథం ఈ కథను గవికుల గురువె న కాళిదాసు తీసికొని, చాని కవధిభూత మైన మబజుంగులు చేసి వదలి'పెన్టైనుం ఆ కథను మజి యెవ్వండును ముట్టిళొనుటకు వీల్రులేదు. అట్టికథను భారతిము. కెలుంగులోం "జేయుట కార భించిన నన్నయగారు (దాయక తప్పదు. యథామూలముగ (వాసినచో దోవ,మేమిలేదు. కాని కథలు మార్చి మెజు౪లఏలు చూప _వలెనన్న దృష్టితో సవాసెడు కవికి గష్టమగును, నన్నయగారు వ్యాసుడు (వాసిన కథల కన్నింటికి మెజుంగులు దిద్దినవా+డు ఇంక మెజు/గులు దిద్దుటకు ఏలు లేదన్నట్లు కాల్చిదాసు వాాసిన శకుంతల

అనువాద విధానము 881 కథలో మెజులలు దిద్దవలసి వచ్చినది. ఇందులో శెండు మెటుంగసలు చేసెను. మొదటిది; శకుంతలా పాాత్రపోసణము కాళిగాను. తన మహ ధ్వని మయమైన శావ్యములో రనదృష్టితో వెళ్ళినాండు. కనుక శకుం తలా పాతమును, రసదృస్టితోందీర్చినా?డు, కాని పాత సృష్టీతోం దీర్చ లేదు. నన్నయగారిక్రది ఏీలిచ్చినది. ఆయన శకుంతలను. జ్నత ముగా. దీర్చినాడు. నన్నయగారు. స్రీ పాాతలను సృష్టించటలో నంబె వేసినచేయి. ఇక్కడ నది (పస్తుతము శ్రాదు, కథను నడపుటలో నాయన చూచిన శిల్పమును గదా చెప్పవలయునుం దువ్యంతుండు కణ్య్వా(శ్రమమునకు బోయెను. శకుంతలను జూవెను, ఆమెయందతని మనస్సు తగుల్కొన్నది, ఆమె (వ్మాణశన్యయని యనుమూనము, అంతట సత్చురముండై న దుమవ్యంత మహారాజునకుదనకు వివాహయో గాని (స్ర్రీయందు మనస్సు లగించదు.. ఇది సత్పురువ లషణము. నత్చురుషుని యొక్క మనస్సు ధ ర్మేతర విషయము సందుం (బవర్తిం చదు. ధశ్నేతరమైన యూహయే యతనికి రాదు, అందుకనియే కాళి చాను యొక్క దుమ్యంతుండు తనకుంగలిగిన సందేహమునుం దన యంతఃకరణ (పవృ త్ని యొక్క సాత్స ఖ్టిము వలవనందా నే దొలంగించు కొనెను”. అసంశయం త్సతుపరి (గవాతుమాయ దేతదస్యా మభిలా వీ.మే మను నతాంహి్‌ సందేహ పదేమ వస్తుషు (వపమాణ మంత।కరణ 'వృత్తయణో. తాను సక్చుదషమండగుటచేం దన యంతఃకరణ (దవృక్తి తప్పుదారులను బోదుకనుకం దన మనస్సు శకుంతల మింద దగులు కొన్నది కనుక నామె తప్పకండ తత పరి[గవాహయోగ్య యని నిర్ణ యించుకొనెను. దీనిని నన్న యగారు-

్‌ది మునికన్యయేని మటి యేలొకొ యీ లలితాంగియందు నా హృదయము తద్దయుం దవిలె నిప్పలు కంతయు నమ్మ నేజనయ్యెద” నని మాతము (వాసి వదలి పెట్టిరి శా?చాసువలె హేతువు చె్చ "లేదు. కాళిదాసు చెప్పిన పే-తువిచ్చట ననుమాోయమాన మగుచు

882 నన్నయ భారతి న్నదిః ధ్వనితమగుచున్న ది కాను కాళిదాసు తరువాత (బాసిన నాండు కావున నన్నయగారీ విశేషము నిందు జేసెను కాళిదాసు నను సరించెను కాని నూతన కవితాగుణ నంధానము చేసెను

నన్నయగారి శిల్చిమిదికాదు. ఈ రీతిగా శకుంతలను జూచి దుష్యంతుడు సంచేహ పడినాండు. ఆమె శత్యుత పరి గహయోగ్యయని నిర్ణ యింపంబడిన తరువాతం గా కథ సాగును కనుక నిదియొక క్లిన్‌ ఘట్టము. కథయారంభించి మొక ధర్మ నందేహము వచ్చి కథా (పస్తారము నిలిచిపోయినది. అ సందేహము నివర్హింపంబడిన తరువాతం గాని మజలం గథ యందుకొనడు. ఇది రస్శపవాహము కట్ట నిలిచి పోయిన ఘట్టము- దీనిశేతం బాఠకకని బుద్ధి రనమునుండి మజలును. ధశ్మవిషయమునం (బవర్సించును. మజుల రసము నందుకొను వేళకు బుద్ధి పరినస్తమయి పోవును, పాఠకుని బుద్ధియందుం గలుగు నీ మార్పును సరిదిద్దుకొనుట మహవోకవి తన శిల్బ్పముచేతం జేయ నల యును. కకుంతల తన జన శ! వృత్తాంతమును జెప్పెను. ఈ స౦దియము నివృతమైనది. ఇప్పుడు శకుంతలను జూచినవేళ దుష్యుంతునకుం గలిగిన కోరిక సందివుచ్చుకొని కథ నడువలయును. కవి యా కోరికకును సేతు బంధము కట్టవలయును. వంలెన కట్టుట యనలా గాలువకు ఆెండు టైఫవుల రెండు పెద్ద సృంభములను నిరి శంప వలయును. ఆ ఆ₹ెండు_స్తంభ ములు సమానమయినవి. ఒకళశేు రీతిగ నుండును. నిర్మాణ పద్ధతి యం దక సామ్యుముండును* ఈ శకుంతలా జన | వృత్తాంత కథా (పవావా 'మునకు రెండు సమానములయిన స్తంభములను ననగా బద్యములను (నాయుట యొక మహళిల్చి లమ్షణము,

ఇది మునికన్యయేని మటథీ యేలోకొ యీలలితాంగి యందునా

వృాదయము తద్దయుం దగిలె నిష్పలు కికను నమ శ్రనే*.న

అనువాద విధానము 883 య్యెద నిజిలేందియుండన(గ నము సని 'నాయక విందు నంచు. దా నిది కలరూపెటుంగ నవసీపతి యాత్సుకుండయ్య నాత లోన్‌ ॥ ఇది మునినాథ కన్యయని యెంతయు నిన్ఫృహ వృత్తినున్ననా హృదయము రాజపు(త్రినని యిక్కమలావీ, నిజాభిజాత్య సం పద నెటింగించిన న దన కాణ పరంపర కిప్పడుండ నా సృదమయి సంచలించె నళ్ళిపాత వికంపిత పంకజాక లిన్‌1 ఇవ్‌ రెండును ఆండం మహా_స్తంభములు అవాంతర కథా (వవావాసేతు నిబంధకములు, ఇది యొక మహాళిల్బ లక్షణము. కథలో నున్న యీ ఘట్టము యొక్క నువిస్పష్టమైన విభాగము ెలిసినంగాని యిట్టి నిర్మాణము కవిచేయలేండు. ఇది మవ+శవియే వేయంగలండుం ఇట్లు చేసిన వాందే మహాకవి, మటీ యింకొక మహోశిల్చ్బ్ప విషయమును జూవీంచెదను. పొండ వులను జూదవూడుటకు వీదురుండు వీలిచికొని వవె ను, పాండవులు వచ్చిరి* వారును, వీపరు దగ్గజి చుట్టములుః మనసులలో వశ్యము లున్నను, మైపరామరికలకు లోపముండదుగదా, ఈ పరామర్శలు జరిగను, ఇక్కడ నుండి కౌరవ పాండవులు జూదమాడుట, ( దొపదీ వస్త్రాాపసహరణము, ధృతరాష్ట్రుండు (ద్రాపదికి వరములిచ్చుట- యీి= మొదలయిన కథలు జరుగును, ఈ కథలోని (ప్రధాన విషయము (ాపది యొక్క పరాభవము, "రాజు లెంతమంది జబూదమాడ రాదు. ఓడిపోరాదు. ఈ జూదములోనున్న విశేషము (దౌపదీ పరాభవము, ఇట్టికథ యెందును జరుగలేదు, జరుగదు, కనుక నీ కథలో (దాపది ధాన పాత వహీంచును, ఒక్క పరాభవము పొందుటచేతజీగాదు పాండవులకు. దిరిగి రాబ్య(పా_ప్తీ కలుగుటకు ఆమెయే హేతువు, ఇంత కును దుర్యోధనాదుల కోపమంతయు 'చాపదిమోద నున్నది, ఆమె

' ప్రీకిక్ల నన్నయ భారతి మొదుగురి భార్య యగట నామె యందుం బరులకు వాంఛ కలుగుట ే-ళువైనది. అమె సర్వజన సామాన్య కావలయును, గాని పాండవు లకు భార్యయేమి 1 అందులో. బతి(వతయేమి1 మహారాణి యేమి 1 ఇవి యన్నియు. చైకీ జెప్పని దురో్వోోధనాదుల - మనసులలోని యూవాలుః మాత్సర్యము చమత్కారమైనది ఈ మాత్సర్యము 'దౌపదీ విషయమునం గౌరవులకే కాదు; కౌరవుల భార్యలకు. గూడం గలదుం ఈ సర్వ వీషయములచేత. బాండవ కౌరవ ద్య్యూత కథా సౌధ మూల_స్తంభము (దౌపది. ఇది నన్నయ్యగారు చేసిన నిర్ణయము. అందుచేత నీకఠథ యొక్క. యాద్యంతములందు నన్నయ్యగారు (చాపదిని నివేవించిరి. గాంధారి కోడం(డు అఖిల లావణ్య పఫుంజంబు నపబ్బభ వుండు 'మెలంతగా దీనియందు నిర్మించె నొక్కొ కాని నాడిట్టి కాంతి యీ కాంతలందు నేల లేదని సామర్ష వృాదయలైరి ॥ అమె యొక్క లావణ్యమును జూచి కౌరవుల భార్యలు చుష్ప నాతి తనమును బొందిరి. నన్నయ్యాగారు వాడిన శబ్దము లావణ్యముః సౌందర ఫ్రము కాదు, లావణ్యశ బ్రమునకు సౌందర్యమని సామాన్యముగా నర్థము చెప్పినను నిజమైన యర్థ మది కాదుం లవణముయొక్క-_ భౌవము లావణ్యము. రాతి ఉప్పు పగులగొట్టినచోో బలకలు పలకలుగా నుండును, ఒక (ద్రవ్యము పలకలు పలకలుగా నున్నవుడు, నది న్నీగ్ధ మైన వ'స్తువె నవుడు చానిమోద సూర్యకిరణ (వసారము జరిగి యది తళతళలాడును అమెజుపు లావణ్యము, (శ్రీయొక్క శరీరచ్చాయయా, స్నిగ్ధత్వమును, బోషణచేత వచ్చిన సౌక్షమార శ్రమును? వైగ నిగ ఖ్‌ మును - నివి యన్నియు లావణ్య మనివీంచుకొనును, అట్టి లావణ్యము

అనువాద విధానము 825 (ద్రౌపదీ శరీరమందు కొరవుల భార్యలు మాత సర్గము వహించం దగి నంతగా నుండెను. అందుచేతవారు మత్సరము పడిరి. వారందతా రాత్రి తమ భ _ర్హలందజితో నామెయొక్క యీ భోగవై శిష్టుమును గూర్చి చెప్పీ యుందురు. వారందజకు (జాపది యన్నచో జప్పనాతి తనము బలిసినది. మజునాండు జరుగంబోవు నధర్శామునక్షు నందటును వర్షించిరి. ఇంత [(పయోజనకారిగా _నన్నయగారీ పద్యము నిచట నితే.పించిరి. ఒక్క ద్యూతకథా మూల _స్తంభమగుటయే కాదు. అట్టి మూల _స్తంభమగుటకు. ((బధాన కారణమయిన 1(దౌపది యందలి లక్షణములు, నా లశ్షణములు వారి మాత్ప్సర్యమునకు హేతువులు, నా మాతృర్యము (ౌపది పరాభవము హరించుటకు పేంతువులుం ఈ రీతిగా నన్నయగారు ద్య్యూతకథా మవోభవన మూల_స్తంభమయిన (చౌపదినిం దొట్టదొలుతే ఫ్థావించిః తరువాత ద్య్య్యూతకథలోనికి వెళ్ళిరి, మజీయు సీ ద్య్యూత కథావసానము (దౌెపది అమెకు ధృత. ష్ట్ర డిచ్చిన వరములవేతనే యావిచి్నత్రదూ్య్యూతఫల మహోనై పరీత్యము మటి యొక (తోవ పట్టినది. అ వరము లీయకున్నచో భారతశథ యేమి యమయ్యొడిది ! పాండవులు (స్రుతికినన్నాళ్ళు కొరవదాసులుగా నుండి పోదురా ! ఉండిపోయెడివారు. భారతకథయీ లేదు, పాండవులు దాన్ములె యుండి కౌరవులతో యుద్ధము చేయుదురా ! ఇది యొక చిల్రోమైన సమస్య, ఆ సమస్య సమాధానములేని సమస్య (దౌాపదిచేతం బరి ప్కరించ బడినది. ఈ రీతిగా (చాపది భారతకథలో నున్న యనేకము లయిన కభా (వవాహ భంజకములయిన ఘట్టము౯లోం గథ సాగించిన యొక నవాకారిశీ. ఈ ఘట్టమునందు (_చౌపది యొక్క (పాథాన్య మిట్టిది. దానినిం 'జెలిసికొని నన్నయగారు రచన చేసిరి. మహాకవి "తాను ౧్‌ొసెడి కథయొక్క- స్వరూపము 'వెలినిఫొని (వాయును, ఆ కథాగత సమన్యలనుం బరివ్మ-రించును, ఆ పరిమవ్కరించిన వైఖరి 104

8926 నన్నయ భారతి ఘట్టములుగాం గనివీంచును. అ ఘట్టములు మనకు సువ శ్‌ కములుగా నుండును. వానియొక్క-_ నువ్య_క్తత చేతనే పాఠకులకు మహో విచేసిన కథానిర్ణ యము తెలియును. అవి సువ్యక్త మగుటకుం గవి నిరూ వంచిన విమయములు శిల్ప తీర్ధములు, ఈ కథావసానమునందు మజల నన్నయగాకిట్లు (వాసెను, తరలము : తరుణి (దాపది యిట్లు పాండవ ధార్తరాష్ట్రాల దైన భీ కర పరస్పర కోప వేగము (గన్న జూచి విపల్తి సా గర నిమగ్నుల నుద్ధరించెం బకాళ క్ర ర్థుల ధీరులం బురుషు సింహాములన్‌ ని జేశులయీని దద్ధ్దయుం బీరితోన్‌॥ ఈ లెండు పద్యములచేత ద్య్యూత కథ యంతయు నెట్లు _చౌపది మింద నాధారపడి యున్నదో, భారతకథా (పవాహములో నిడి యొబువంటి ఫఘట్టమో నన్నయగారు నిరూపించిరి ఈ శెండును నన్నయగ"రి మవోళిల్బ్పమున కుదానసారణములు, మజియు నన్నయ్య గారు తన తెలుంగు సేతంలో ననంతములయిన సౌందర్యములు చేయు దురు. అంధభావ కుజ్టీవన హేతువులయిన కొంత రచన చేయుదురు, ఆ హుతం చాగ్ని హోత్రం తే సూర్యశ్చా_స్తంగతఈ (సభో ఆగనోపాశ్చాగతా గావః కచస్తాత నదృశ్యతే ॥ ఇందులోల *సూర్యశ్చా స్తంగతకి అన్నమాటను దీసికొని “వాడిమయూఖముల్‌ గలుగువా(డపరాం బుధిం (గుంకోనని కెలుంగు 'నీయంబడెను. సూర్యునకు “వాడి మయూఖముల్లల్లువాండు" అని "తెలుగుసేత తరువాత వచ్చిన సర్వాంధ శవులకు భావముచే+త, "తెలుంగు భామలో మెలశవతనముచేత. బెలుగు భావయొక్క వ్యాకరణ విషయ మొకదానిని బోధించుటచేతం బద్య మెత్తుగడ లోని సాగనుచేత నాచార్యకముగా నున్నది. తరువాత నెందరో కవు లిట్టె కూర్చులు కూర్చిరి. కాని యుపబేష్ట నన ష్యయగారు! వనాడిమయూ

అనువాద విధానము 827 ఖముల్‌” అన్న సమానము లాత్షణికులచేత నుదావారణముణాం దీసి కొనబడినది. ఇట్టి. వెన్ని యో నన్నయగారి యందు!గలవు, తక్కిన కవులకు భావ స్వాధీనమగుటక( గారణము నన్నయ్యగారు భామ స్వాధీనపడఃటకు వేసిపోయిన రవాదారులు, అట్టి వేలకొలందిల. మార్ష ములలో నిది యొక్క-టి.

వ్యాసుండు (పధానముగాం గథనుం జెప్పినొానుచు!. బోవును, భారతము విష్ణు పారమ్య బోధకమయిన (గంథము. (శ్రీకృష్ణుని యొక్క పర మేశ్వరత్వ స్థాపనము వీుయిన ఛోటులనెల్ల 6 'జేయబడు చుండును. నన్న య్యగారు భారతేకభమింద (బధానముగా దృష్టికల వాండు, అందుకనియే *ళ థాకవిళార్థయు కిలో నారసి చేలునా” నని (వాసినాండు. భెరతకథలోనున్న రమణీయత్వ మోయనకుం (బధా నము, ఆకథలోని రహస్యము లెత్తి చూవించుట యాయనకం (శఛానము, అందుచేత మూల కథలో నున్న యద్భుతత్వము విష్ణు మాహాత్మ్యము. ఫువ్వుల వానలు కరియుట మొదలయిన వానసినిం బరివహారించును, రాజసూయయాగ సందర్భమున భీషు సదు కృష్ణుని యొక్క పర మేశ్యరత్వమును మిక్కి-లిగా నుపన్యసించిన యనంత్రర మున సవాజేవునకుం గోపమువచ్చి యీ (క్రింది కీలిగా ననెను

శేళవం శేశి వాతార నుపమేయ పరా[్రమం

పూజ్యమానం మయా యోనః కృష్ణం న నవాతే నృపః

సర్వేషాం బలినా మర్చి ష మయేదం నిహీతం పదం

వవ ము_్తే మయా సమ్య గుత్తరం _పబవీతునః॥

మొనినాం బలినాం "రాజ్ఞాం మధ్యే వైదర్శితే పబే

తతో2.పత త్పుష్పు వృష్టి సవాబేవన్య మూర్ధని!

మౌానుల యొక్కయు, బలవంతులయిన రాజులయొక్క యు నడుము నవా చేఫ్రండు తేన పాదమునె_త్తి దూపించ(గా సవాలేవుని శిరన్సువిాం!ద బుష్పవృస్టి కురిసెను. దీని నన్నయగారిట్లు దెనింగించిరి.

898 నన్నయ భారతి ఎడసక యర్ధ్య మచ్యుతున కిచ్చితి మిచ్చిన దీనికే మొడం బడమని దుర్దనత్వ్యమున బల్కెడి ఏఠుల మ_స్తకంబుపై నిడియెద నంచు6 దాం జరణ మోతై సభ నృహా చేవుం డట్టిచో నుడిగి సభానదు 'ల్పలుకకుండిరి తద్దయు భీతచిత్తులై॥ "తెలుంగు సేంతలో. బుష వృష్టి, (పన క్రీయే లేదు, సభలోనున్న

వారందజు భయంపడిి. పలుకకుండ నూరక్రుండిరని (వాయంబడెను,

నహాదేవుండు పాండవ్రలలో నందతికంయెం జిన్న వాండు, అన్న గారల కతండన్నచో ముద్దు. పట్టరానంత (పేమ అతని మీాంద సీంగ (వాల సీయరు, ఓక వేళ నెవండమినభీమార్జునుల చేతుల నెదిరించి(బతికిపోవచ్చు నేమోగాని సవా దేవు 'నేమైన కేసినసచో భీమాస్టనులలో వాని మృతి తథ్యము. ఈ (భ్రాతృ వాత్సిల్యము, నీలోక స్వభావము దీనియందు ధ్వనితమగుచున్న ది, పాండవుల పరా[కమము దీనియందలి మహాధ్వని కనుక నన్నయగారి కథాంశముల మింద నున్నంత దృష్టిమతము

మింద వేదములమింద, "దేవతల మహత్త స్రముమింద "లేదు, ఈ

పద్యము నందు మటియొక విశేషమున్నది. నన్నయగారు రనభావ

వేత్త ఈ సవాదేవుని కోపము శిశుపాలవధ కథలో నున్న యొక చిన్న యవాంతర విషయము, ఈ కోపమును బెంచి _(వాయవచ్చును,

(నాసిననోం (బథాన కథకు మొప్పము జరుగును, కవితాను (వేశ

పెట్టు నవాంతర రసములు కథ నడుమగల చిన్ని చిన్ని సన్ని వేశములు

(పధాన కథా భంగశారులు కాకుండం జూచుకొనవలయును, సహచే

వుని కోప మి పద్యమునందు మొదటి నమూ:డు చరణములం బేకలది,

అమూండు చరణములందు రౌ(దరసము భాసించినను నభికులు పొందిన భయమునకు నీ రాద రనమంగమై చెడిపోవుచున్నది రౌ(దరసమునకు వ్య_క్షీత్వములీదు, సభలో నున్న వారి భయమున కది యంగమగుటచేత డాని యాయున్హాయము స్వల్పము, ఈ నపహొ

అనువాద నిధానము 829 జేవుని రౌదము పాండవుల పర్మాశమాలిశయమునకు దోహదమగు మున్నది. కాని స్వయం వ్యక్తిని సంపాదించు కొనుట లేదు. మజియు నిచ్చట (శ్రీశృష్ణుని పర మేశ్వరత్వము కంకం బాండవుల పరా(కమా రిశయ మే (పధానమయినదిగా నేర్చడుచున్నది. ఇది రన దృస్టితోం జేసెడు కథారచన, నన్నయ సర్యరచనయందు నీ మహాలక్షణము భాసిచుచుండును. ఇది యంశతః మూడ దగినది.

“జీంటి శాలమునం జాలమంది నన్నయగారియందు దోవమము మావీంచుచున్నా రు. ఈ దోషములు మావీంపంబోవుట యెొందులకో "తెలియదు. ఇందుచేత మజి యితర కవులు గొప్పవారనుటకో, కొన్ని దురభిమానములు పురస్క-రించుకొవియో "తెలియదు. సారస్వత వివి కవితారసాను భవము ననేశావరణములు దాటినచో4 బొందం దగినది. ఈ యభిమూనాదులు ఆవరణములు, వీనిని డాంటిన గాని రసానందము "లేదు, ఎవం డావరణము చుట్టు తిరుగుచుండునో నాండు లోనికి (బవే నించుట జరుగదు గదా, ఒకప్పుదొక మి(తునితో సీ (క్రింది పద్య మును గూర్చి గొంత చర్చ జరిగినది, ఆమి(తు(డు గొప్ప పండితుండు; భావుకుండు అయిన యన్న చో నాకం జూల గౌరవము, గౌరవమే కాదు బంధువు వంటి వాయ. కాని యాయనకు నన్నయగారి రచన యెక్కువ నచ్చదు. డానికెవలేమి చేయంగలుగుదురు. ఒళ దృష్టితోం జూచిన నొకకవి యాధిక్యము "జలియంగలదు. ఒక కవి యాధిక్యము "తెలిసికొనుటకు. గావలసిన దృష్టి యొకనికిం బర మేశ్వరు'డు (పసాదిం చక పోయిన'వో నదియీమి భకూషథమో సూదులతో నెక్కించుటకు 1 ఆ పద్యమిది--

అవిరళ సూర్యు మండల సహస సమ ((థళమై ధనంజయ

(పవరు కరమ్మున న్వెలులగు పాశుపతా స్ర్రముం జూచి

ట్‌శ్యదా

880 నన్నయ భారతి నవ సుర యత రాతన గణమ్ము భయమ్ము నందె నం దవనియు దిర్జిరం దిరిగ్‌ నచ్ధి శిలోచ్చయ సంచయంబుకోన్‌ |

ధనంజయ (ప్రవరుడు. ధనంజయుండనలా నద్దనుండుం ఈ పేరు మిద

'ేష్టు వాచకము వేయుట తప్పని యా మితుండనెను. అదిసరికాదు.

ధనుంజయశబ్బమునకు 'రెండర్థములు కలవు, అగ్ని హోత్రుండు. నర్జునుం

డునని. ఈ యిద్దజిలోనే _శేషస్టుండని యిక్కడ నర్థము. అడ్జునుని ధనం జయ (పవరుండనుటలో మజియు నెంతో యర్థ సంపల్సి కలదు. ఇద్ద

. అును గాండివధారులు, గాండివము ఏీల్షిహో్యతుని చేతిలో కంయె నద్ద నుని చేతిలోనుండి యధిక _వైశిష్టుమును సంహాదించుకొన్నది. ఆ అగ్ని హో ముండే తస వ్యాధి నివారణము కొజకుల. ఖాండవవన దవనము కొజకు నద్దను నా(శయించెను. అగ్నిహో (తుడు పాశుపతాన్ర్ర్య మెబజు(గండు, ఈ రీతిగా నతడు ధనంజయ (పవరుండుం

కరమ్మున న్వెలుంగు పాశుపతాన్ర్రము. అన్ర్రుమనంగా మం త్రము. అది చేతిలోం 'శ్రుకాశించుటయేమి? లోకములో “వాని చేతిలో నా విద్య యున్నది, యందుము ఆ విద్యవానికి వశమైన దని అత్సణా ర్థము, ఈ యర్థములోం బెలుంగు జాతి వాడుకొను నట్లు రమణీయార్ధ (సతిపాదకముగా నన్నయగారు దీనిరి వాడిరి,

“దైత్య చానవ సుర యవ రాతన గణమ్ము కరమ్ము భయమ్మ్గ నొంచెో ఇచ్చట గణమ్ము కరమ్ము భయమ్ముు నన్న యు కారనహీత ద్విత్వమ కార నంఘటిత వృత్యను, పానముచేలిభీత్యతిశ యము వ్యజ్యమాన మగుచున్నది. ఇది రచనా శిల్చ్పములోని రహ స్యము, దీనినిం జూాలమంది బూడలేరు, వదో పద్యము ఎరిగిన దనుోకందుము,

అందవనియు దిర్బిరం దిరిగి! ఆ మ్మతుండు - ఇచ్చట నున్న “అందు అన్నమాట కద్ధము "లేద నెను, ఇళ నన్నయ యన్వ యములేని మాటలువేయు ననెను, నేను కాదని ఛెప్పితిని.

అనువాద విధానము 881 నన్నయగారి రచన “తెలుంగు వాశుు మాటాడుఫొను నట్లుం డును, అ మాటలలోని గడుసుదన మంతయు బొదుగం బడి యుండును. లోకములో మన మిట్లందుము, “వానికింత పలుకుబడియున్నది, వాండ తనిని. బోయి యా(శయించును. ఇతనిచేతం బని చేయించుకొనగలండు, వానికేింత కుమ్ముక్కు కలదు. ఇంత మద్దత్తు కలదు ఈ వివయములో. మనము వాని నేమియు. జేయలేమి ఈ విషయములో ననంగా నీ పరిస్థితుల యందు - అని యర్థము. ఇక్క-డ "నందు అన్న మాటయే దఠస్థకము. ఒక కవి యొక్క. కవిత చదువుటకు సానుభూతి కావలయును, ఆండవది బహు విషయములను నంయోజన పజచుళొనవలయునుం “లాను వలచినడియే రంభ. తాను ముని.గినదియే గంగి కాంగూడదిుం నన్న య్యగారు అచ్చుఘుగా6 దెలుంగు వారు మాటాడుపొను నశ్లు (వాయును. అందులో రచనా శిల్పమును బొదువును శకుని దుర్యోధనునితో 6 జెప్పుచున్నాండుం నీక “నాగా రథాశ్వ సన్నాహ 'మొనర్వక యొడ్డణంబులు తీర్చకభయ మైన్య వీరుల కరముల వివిధాయుధమ్ముల నన్న్యోన్య సంఘుట్ట నారవంబు 'లెనంగంగ సంగ్రామ మేర్పడజేయక యతముల్‌ తొలిచి నేనశ) మమునం బితిపక్షతతుల సంపదలు జయించి సీకి చ్చెద వగవంగ నేల” ఈ పద్యములోని రచన యొక విలయణమైనది. అంత కష్ట మెందుకు 1 ఈ పని సులబముగాం జేసి పెళ్లైదను, అని లోశమునం దెవడయి నను జెప్పునపుకు ఆ కష్టమును విస్తరించి చెప్పుటలో అందులో నున్న మెలికలు లెలియం జేయుచు; దానిలోనున్న వైదర్ధ్యము. తేటపడు

882 నన్నయ భారతి నట్లు ఇవెప్పుదురు. ఇచ్చట నా వై దర్ధ్థ్యము రెండు పై న్యములలోని ఏకులు చేతులలోని యనేకాయుధము లొక దానిలో నొకటి కొట్టు కొనుట చేతం గలిగెడు ధ్వనులు విబృంభింపలా యుస్ధము "లేకుండ నని చెప్పుట మిక్కిలిలోక సహజము; అ యుద్ధములో జరిగెడి మహా ఘోర విషయము 'లేమియు6 జెప్ప-లేదు. అపిధఛానమైన కత్తుల రాపి శృవలనం కలిగెడి ధ్వని మాత)మే చెప్పెను. ఇదియొక చమత్కార మైన రచన. నన్నయ్యగార నేక విధములయిన రచలు చేయును, తరు వాత వచ్చిన సర్వాధ మహో కవులకు నాయన పెట్టిన భితమయే్‌, అందుకనియీ యాంధ)భామలో నాధునిక యుగమునం కవికుల గురువు లయిన (శ్రీ) తిరుపతి "వేంక శేశ్వరులు- “నన్నయకవి "పెట్టినాండు కదా లిక్క-నాది కవుల కాది భిమ” అని వొసినారు. ఈ యాదిభికు యొట్టిదియో భూతముః నన్న యగారిలోనొక విలమీణమైన రచన యున్నది. అ రచనా పద్ధతిని" దీసికొని తిక్కన్నగారు దానిని. బెంచికొని యొక (పత్యేక శ్రైలిగా వృద్ధి పొందించుకొన్నారు, తిక్క-న గారి వైలి నన్నయగారి నుండి (గహించిన బే ననయ్యగారా శైలిని గొన్ని కొన్ని చోట్ల నుపయో గించుచు వచ్చిరి. సామాన్యముగా ధర్మములు చెప్పునపుడు పొడిపొడి మాటలతో నన్న యగారు | వాయుదురు. కం॥ ధీగమకతి యకుల తోడ వి వారము 'ససీయునది మును విచారిత పూర్వ (పారబ్ధమైన కావ్యము పారము బొందును విఘఖాత పద దూరంై 'జనపాలుండు మృదు కర్మం బున నై నను (కూర కర్ణమున నైనను నే ర్పున నుద్ధరించునది ద న్నన పాయత బొంది చేయునది ధర గమ్ముల్‌

అనువాద విధానము 888 కం! తతేయగు నంతకు రిప్పుందన యఆజకటం బట్టుకొని యుండునది తజి యగుడున్‌ వెజటచునది తాతి మోందను వజలగ మృద్ధ్రాటము 'నెక్నివైచిన భంగిన్‌ ఉః ఇమ్మహి నీవ్చం. బాండవులు నెవృటియట్లు పరన్బరానురా గమ్మున నేలుచున్కి. యిది కార్యము పాండవలమ్మీ సీ కన వ్యూ మ్ముననేల వంచనం బగార్థ పర్యిగవా బుద్ధిం జేసి పా పమ్ముగుం బాపకారులకుం. బొయు నవశ్యము నర్ధధర శ్రముల్‌ + అ. వె। ఆల్పుండయ్యు మనుజు/.డతి పర్యాక మమున "వీర్మందక తరంబ పెరుగుచున్న వాండు (మౌని మొదలి వ్‌ ఛోమా (నూని జెజ్రచునట్లు గడంలగి చెజచుం బగజు, కం॥ వన గతులని వారలకై చని భంగము పాందిరాల సమక్షశ్లైడు సీ తనయుండు గావున సీవా తని వారింపు మది యనుచితంబని నెమ్మిన్‌ కం! విను నీవును గురుండును శాం తనవ్ర్హండు విదురుండు నుండి తగు నయధర శ్రి బున నీ యుీత ననయం బునుల బాండవ విగవాంబు బుస్టుట ల్లో ఇట్టి పద్యములు నన్నయగారిలో వందలు కలవు, ఇది యొక శైలి. ఈ శెలిని నన్నయ కొన్ని భావములు చెప్పుటకు నుపయోగించెను, దీనిని దీసికొని తిక్కన్న గావ సర్వదా యది తిన కవితాము[ద ేసి ఫొన్నాండుం ఇంతే భేదము, నన్నయ్యగారు రనమును శబ్బనంయోజన శక్తినుండి కలిగిం తురు, విన్నరించి భావములను వెప్త్పటచేత( 'జేయరు, ఇదిమొక చమ 'శ్యా-రమయిన విలశత్తోణమయిన మార్గముః (105)

రవి నన్నయ కాంతి

తశ మవశరాజ వవ మహీరత్షణ

దతు. రవీ శాహాుధండ దండి

ఏళతు దయుండనై విడిచి చనంగందగు ని అని చమయుంని దలమోసివ వంపోయయుం-

న్న! వభ రాజు గమన నీ వెంయాల క్షరెగత తన్యురు కుభాబ్లోగ యొందున్న చాన మబలా యవ్వరె చేత నడవులాోః బ్జా వడి తశనాపేక్షుల బజచుచుద్న

యుగ మృగంణులా యదరలదాలో నున్న నానవేః మొదలయిన నలుని మఖము నంభోభనలచేత భాసెించయచున్న ద్వ మబవారాజూ మనవి మహీ రచి మొధఅయిన పిలువులా వేశినే శోక రనము వెల్లి విరియాచయన్న ద “ఇభ వాబగమున” “అత్యురుకుచాభోని” ఈ రెండు నదోఫనజ వేత గృంణార. శోకరనము. వెసుగొని మము గమాకీయమంిన యాన్లోదమును గలిగంచునున్నమి. ఆతలి. కొజుకు వమగె_తైెడి ఆయుగగమ్బగమమం యుదరమ్ముు తో నున్ను దావా ఆని రచనయుం నోతోసూాము నంధానము నసేయులవత. నీ యూజోగు ఆఅమూ దంఖిరనమునకు నంగమంతా స్విశరమడాడ్‌ కావ్య గూయు రను న్యూ క్తి కొకు నుషయోగించిన మదాశిల్బుము. మ్యుక్త్రచుగుమన్ను ద పకవి యందు వృచ్వోఅల్క రీతఏలమి గొజములవి. ఆంధవారములు నద్వేమూ కసాభిముఖముూగాని (ద్రసగూమనో యతం డెక్క మదమతవి శెజ్ట వామ్ము(డు వృత్నగీత గుసకాలల కావాయులు రనమూశంమమయొ గుఐసిషోన్తులు మొల్ల తెలియు ననంగా ములు నాళోచింమి. నవుడవి భాగలి కథ చమువ్తుచున్నవ్వుడు. వాని సీత మనకు గోచరరామని మెమ్వుడో యవ్వుయు కొంచలూ క్షువ్రులు మొక్కు. రచనతో రనము కొన్‌ించుచున్న మూ త్నాద సామ్గానము నుంచుంలాడు వాధి తలియొక్కల నృ క్తైయొక్కం రహో యొక్క వాధానస్టము బంధ్ధిని వదశొపెట్టాము. ఏలకులు, మిరియాఅపి

అనువాద విధానము 885 కుంకుమఫువ్వు మొదలయిన వన్నువుఎతో మిళితమైన పానకము తావి నపుకు దానిలోని తీపిదనము వీనియొక్క- రుచిచేత నధిక సేవ్యమాన మయినట్లుగా శ్వైలీ వృ త్తిరీత్యాది గుణసామ్మగ్‌ విశిష్టకఎకల కవి యొక్క రచన యందలి రసాతిభూతి తద్విశిష్ట గుణనహితిముగా నుం డును, అచ్చమయిన మధువునందు వట్టి మాధుర్య మే భాసించునుః నన్నయ్యగారి రచన యిట్రిది, సర్వదా రనభావముశే నోచరించును గాని యా యఎంకార మెంత చక్క_ంగా వాడినాండు, ఇక్కడ నెంత గొప్ప భావము చెప్పినాండు. ఇట్టి భావములేరావు. నన్నయగారి రచన రసభావములను కరిగించి పోసినసరచన. ఇట్టిరచన మతియొక చోటం గనివీంచనే కనిపించదు, ఒక్కాక్క..చోట నాయన చేసెడు చమత్కారములు నూహో తీతములు. రాతసులు బేవతలతో యుద్ధము చేసిరి. అమృతమునందు విగృహీతులై వారు బేవతం) మిందకు యుద్ధమునకు బయలు 'టేరిరి. ఈ భావమును సీస పద్యముతో మొదలిడెను. ఆ సీస పద్యము నందు (పానయును సమకూ ర్చెను. ఆ సమకూర్పంుడిన (పాసముచేత రాత్ష సుల కోప మంతయు వ్యజ్భమాన మగుచున్నదిం “అంత ేవాహ్‌ితు లమృతమ్ము గానక మయొంతయు నలిగి బలీం్యదుం గూడి మంశనం బుండి య మక్త్యుల తోడి పొ త&ృంతియ చాలు నింశేల యనుచు సంతన కట్టి యుత్సొాహ సమేకులై యంతంబు లేని ర థాశ్వములను దంతుఐనమిత పదాతుల నొడం గూర్చి యంతకా కార్యుల్తై యార్చిరి” ఈ సీస పద్యపు నాల్గు చరణము పూర్వ పరార్థముల యందు నితేపిం చిన యనుస్వార పూర్వక తకార పానముచేత నిచటి రాతుసుల కోసము, యుద్ధ (పహత్నము "నేమి విచిత్రముగా స్ఫూ ర్వికలుగుచు

886 నన్నయ భారతి న్నది, ఇది లెలిసి చేసిన రచన, శిల్చ్ప న్వరూస మెజేంగిన రచన, నన్నయ్యగారు కనితాగుణములు చెప్పుటకు శక్తి చాలదన వచ్చును, టహీంచుటకుం దొలుత శ క్షి యుండినచోం జూలును

“కలి దమయంతిం బాప నమశట్టు సతిం బతి చాయ నోప(ండా

లఎన నుదీర్ధ సౌవృాద బలంబున నిట్టుల 'ెంటంజేసి య

న్నలుండు విమోహరజ్ఞులం 'బెనంగి గతాగత కారిమైన యు

య్యొలయును బోలె నూరడక యంతయు. (బొద్దు వినిశ్చి

క తాతు శరై.

ఇచ్చట విమోవా శబ్దము రెండర్థ్మముల యందు వాడంబడినది. “వి యను నుప సర్షకు విగత విశిష్టార్ధములు రెండునూ కలవు, పమోహర జ్జులన్‌ * విగత మోవహాములయిన రజ్జువులు* విశిష్ట మోహము లయిన రజ్జువులు, విగత మోవపహాములు నలుని పంపీింపం జోచునుం ఇట్లు రెండ ర్థములలో నీ.శబ్బము (పయోగింప-బడినది ఇట్టి చమత్కారములు సన్న్మయ ఖ్‌గొరి యందెన్ని యో గలవు,

నన్నయ్యగారు భారతములోని కథకు వాఖ్యానము శకేయును, భామ్యము (వాయును. శథలోని కి స్టాస్టములు విడివరచి చెవ్వును* అసంగతములుగా గనిపించువానికి సంగతత్వము కనిపించును. దీని కొక చిన్న యుదావాగణము, ధృతరాస్ట్రూనకు బెండ్లి కావలయును అతండు (గుడ్డివాండు, రాశ్రైనను దొందరగా నెవరును బెల్ల నివ్యరు* అట్టి వానికి వివాహము కొన్ని (పత్యేక పరిస్థితుల యందే జరుగును. అట్టి పరిస్థిసలు వ్యాసుని భారతమునందు-లేవు. ఈ (కింద నన్నయ్య గారి తెలుంగు సేంతలు సంస్కృత భారతము నందలి గాంధారీ వివాహ కథా భూత శ్లోకములను, నుదహరింపం బడుచున్న వి. వానినిం బట్టి నన్న య్యగారి తెలు/పనేతయ యర్థము చేసికొనవచ్చును. ఈ పెడ్డీియ గుటకుం గారణము గాంధారి తండియైన సుబలుందు, తన కూంతును ధృతరాష్ట్రని కిర్తునని నిశ్చయించుకొనుటకు నాయన ఛాల యుద్ధ

అనువాద విధానము 887 తుండు, అతని మాట శిదురులేదు, బంధువులతనికి ఛభయపడుదుగు, అతండన్న మాట కాదను వాడులేడు, ఆయన యిట్టివానింగా నన్నయ్యాగారు సృష్టించి గాంధారీ వివావా పరిపష్కారమును జేసెనుం అయన యిట్టివాంతని ధ్వనిత మగుచున్న ది గానివాచ్యమగుట లేదు, “ఈ కులము వివిగ్ధింపంగ నాకభిమత మేను వింటి సలినేక్ష్షుణగా "నేక శత సుతుల( బడయంగ నా కన్నక వరము వడసె నంటి ఖీ హరువేరన్‌॥ కావున ధృతరాష్ట్రూనికి గాంధారిని వివాహంబు సేయుదము, గాంధార పతి మనతోడి సంబంధమునకుం దగునన నిశ్చయించి నుబలు పాలికిం దగు ముదుసళ్ళం బంచిన సుబలుండును సుముఖుండై. కురుకుల విస్తార కండయిన ధృతరాష్ట్రుండు యిక్కన్యకు నర్ద్యుండు గావున నా రాజు నకు గాంధారి నిచ్చితి ననిన బంధు జనంబు లెల్ల6 దమలో నిట్లనిరి. అంగములలోన మే లుత్తమాంగ మందు నుతృ్మమంబులు గన్నుల యుర్విజనుల కట్టి కన్నుల లేవను కెంత గాక యుత్తము'డు గాండె సద్దుణ యుక్షీ నతఃదు॥ అనిన వారి పలుకులు వినీ గాంధారి ధృత రాష్ట్రానకు చితృవచన దత్తం గాం దన్ను నిశ్చయించి నాకుం బతి యమ్ముహీ*పతియు కాని యొరుల నొల నని పరమ పతి(వతే పరపురువు సందర్శనంబు పరివారించి తన ట్‌ పతి కనుగుణంబుగా న్యేత పట్టంబు గబ్జుకొని యుంటడెం అథ శు[శావ వి పేభ్యో గాంఛారీం సుబలాత్మజాం ఆరాధ్యవరదం "జీవం భగ న్మేత వారం హరమ్‌। గాంధారీ కిల వుళాణాం శతం లేభీ వరం శుభా ఇతి శుశావ తత్వ్వేన భీమ్మః కురు వితామవాః ॥

088 నన్నయ భారతి తతో గాంధార రాజస్య (వేషయామాన భారత అచత్యురితి తతా 2.2౬ వత్‌. సుబలస్య వివారణా॥ కులం ఖ్యాతించ వృత్నేంచ బుద్ధ్యాతు యస మ్‌ాత్యు నః దదా తాం'ధృతరాస్ట్రాయ గాంఛారీం ధర్మచారిణీమ॥ గాంధారీ త్వథ శుతావ ధృతరాష్ట్ర మచముషమ్‌ ఆత్మానం దిత్సితం చాప్టై వీ ఆతా మాతాభ భారత॥ తతస్స్పా పట మాదాయ క ఫత్వా బహుగుణం తదా , బబంధ నేటకే స్వే రాజన్‌ పతివత పరాయణా! నాభ్యసూయాం పతి మహ మిత్యేవం కృతనిశ్చయా॥ ఆయన తన కూతుంరు నిచ్చితి ననేను. బంధువులు తమలో నట్లనుకొనిరి, అది గాంధారి వినునట్లను కొనిరి, ఆమె త్మడి యెంత చెప్పిన నంత, ఆమె చేత నెదును తికిగింపించవలెననివారి యు క్రైశ ఖ్ట్‌ము= మూండు మాటలలో సీక్రథ యుతియుం బరిష్కారము చేయంబడినది, సుబలుని మొక్క గృవాయావిషయముల యందలి యేద్ధత్యము ఒకటి, యిచ్చితిననుటలో రండవదిి బంధువులు తమలో నిట్ల నుకొని రనుటలో సువ్వక్తృమైనది. ఆయన కథలన్ని యు నిశ్లు వస్తుధ్యని (పాధానస్థము కలపిగా నుండును జా(గత్తగా విచారించినచో లోకము. సువ్యక్క మగును, అయ' యంతటి లోకజ్ఞుండు. తాను లోకజ్ఞుడనని తనకు. దెలియునుం “లోకజ్ఞు నుభయ భాపాకావ్య రచనా ఛిశళోభితు నని చెప్పికొన్నాడు అన్ని సాహిత్యములలో మొట్ట 'మొదటనే మసోవులు పుట్టు దురు మజ నంతటి కవి భాషలో బుట్టండు. చదురుగా నొక రిద్ద అున్న చో నుండవచ్చును, సంస్కృతములో వాలీ శ్రైకియుం 'దెనుంగు నన్నయ్యగారును నట్టివారు. తరువాత నే కవులును వారిని మించ లేదు, తరువాతి సర్వకవులకు వారు పెట్టినదియే చిత,

నన్నయ్య : తలుగు భారతం : అనువాదంకొదు : పునస్పృష్టి యట ఎదాశరధి _ -. “లింకు గారెలు తినాలి-వించు భారతం వినాలో అనే సామెత (పభారంలో ఉంది. సామెతలు వినడానికి బాగానే వుంటాయి. కాని కా_స్తలోతుగా వెళ్ళి చూస్తే వీనిలో ఉపమానాలు వింతగా కనపడతాయి. గారెల రుచికీ భారితం రుచికీ పోలిక మేమిటి? గారెలు రుచిగా వుండేమాట నిజమే. కాని భారతం రుచికీ గాశెల వోలిక చాలదు. లోకో_కీని కాదనడం దేనికి + ఉండనిద్దాం. భారతం అనగానే న్యాగమహర్షి జ్ఞాపకం వస్తాడు. నారాయణం నమస్కల్భాత్య నరంచైవ నరో_త్తమం "జీఏీం సరస్వతీం వ్యాసం తితో జయముదీ5 యీళ్‌ వ్యాస మహాభారత రచన చేసాడు. అష్టాదశ ఫురాణాలూ ఆయనే కదా (ాసింది. పూర్వం పున్తకం పెట్టుకుని చదువుకునే పీటను వ్యాసపీఠం అనేవారు. ఇప్పుడూ కొందరు భక్తిగా వ్యాసపీఠళి మోద పుస్తకం పెట్టుకుని. అధ్యాలి నే (గ్రంథాలు పెట్టుకుని చదువుతూ వుంటారు, ఇక తెలుగులో 538 వ్యానమే అయింది. ఇదంతా ఎందుకు చెబుతున్నానంశే వ్యాసుడు ఎలా వ్యాపించిపోయాడో "తెంపడానికి, వ్యాసం అంశు ౨120061661 0% & 01016 కూడా. ఇక వ్యాస మహర్షి రచించిన మహాభారతాన్ని "కెలుగులోకి అవతరింప జేసిన 'ఆదికవి నన స్నయ్యగారుం నెట్టుకొని కొలుతు నన్నయ భట్టోపాధ్యాయ సార్వభౌముని, కవితా

840 నన్నయ భారతి పట్టాభివి క్త ఫభారత ఘట్హోల్లంఘన పటిష్ట గాఢ | ప్రతిభున్‌, అని (శ్రీనాథ మహాకవి నన్నయగారిని గురించి అద్భుతంగా చెప్పాడు, లికళఎనగారు :. అదరణీయ సొర వివిధార్థ గతి స్ఫురణంబుగల్లి య ష్టాదశ పర్వ నిర్వహణ సంభృతమై "పెనుపొందియుండు అం చాది దొడంగి మూడు కృతులాంధ కవిత్వ విశారదుండు వి ,చ్యాదయితుం డోొవళర్చె మహి తాత్నుడు నన్నయభట్టు దత్‌తన్‌ మారనఫ[ా సార కథాసుధారన ముజ[నము నాగళ పూరితంబుగా నారగ (గోలుచున్‌ జనులు వార్ష రసాంబుధి "దేలునట్టుగా భారత సంహితన్‌ మును ని పర్వము 'లెవడొనర్చె నట్టి వి చ్యా రమణీయు;నాం(ధకవితా రమణీయు నన్నయభట్టు గొల్బెదన్‌ (మార్కండేయ ఫురాగణం) ఏనొూపంతులవారు :- గంటము పట్టులో నొక యఖండ భవిష్యముతోచి, పల్కు- వా ల్లంటికీ నాటపట్టు దొరకన్‌ కవితా దయితుండు భావనా ఘంటలు ఠంగు ఠంగు మనగా జయముం బెనిగింపబూనె, వె న్నంటి ఫురాజను సుకృతమైన సరస్వతి తొందరింపగన్‌ (అంధ ఫురాణను) చాశరథి :._ "కెలుగు జూవ్నావీ జల హిమాచల బిలమ్ము "తెనుసుు పారిజాత సుమ నందన వనమ్ము అంధ భారతావతరణాహూవన తలము అది కవి నన్న పార్యుని అమృతగళము.

అనువాద విధానము రిశ్త1 "జీవ భావ తెచ్చి 'జేశభాపను చేర్చి శొత్త అందములను కూరి ఏనాడు 'తెలుగునకు గ లట్టి బలమును 'ఇెలిపెడి వెలుగు మేడ నొకటి నిలివినాడుం కన్నడ భాషూో “నని యనగా సుందరుడట. మంగినపూడి ఇశాసనమునందు “సన్ని;నారాయభట్టూ” అను పదమున్నదట. అందుశే మో కొందరు నన్నయను సన్నియ అంటున్నారుం కొందరు నన్నయను కన్నడుడని, కొందరు ఆయనను తమిళు డని రుజువు చేయడానికి విఫల (ప్రయత్నం వేసారు, అతడు నూటికి నూరుపాళ్ళు తెలుగువాడు, ఆదికవిగా తెలుగు వాలీ 'శ్రకీగౌ పీరు పొందిన నన్నయగారు వేసిన ఘన కార్యం ఏమిటి * అని అడిగేవాు ఈనాడు లేఠశపోలేదుం చానికి నమాధానంగా పద్యం ఒకటి...శేను రచించింది-మనవిచేస్తాను. (వజలభాషన్‌ ఫురాణము త్రై (నాయుటన్న తిరుగుబాటుగా భావించు తరుణమందు "తెలుగులో భారతము (వాయగల్లినట్టి నన్నయ మవోగవిన్‌ సదా నన్నుతింతు (పజలే భాషను మాటలాడెదగో తద్భామన్‌ వురాణావళుల్‌ సృజియింపం గలమన్న గుండే బలమిచ్చెన్‌ నన్న పార్యుండు, కో ట్ల జనుల్‌ పల్కె డు పల్కు-ల౦జే కవితల్‌ కల్పించుళకే నత్కవి సజకర్త న్స ముటన్న సత్యమును కప్పం జూలె ధీమంతుతై (పజల భామలో (వాయడం సజీవ రచనకు నిదర్శనమని నన్నయ , కన్నే చాటి ఇప్పాడు... కనుక నన్నయ [పథమంగా ఎ పెలంగులో కెండున్నర పర్వాల భారతం రచించడం ఒక తిరుగుచాశు అవడంలో ;“౧చేవాం లేదుం (6)

842 నన్నయ భారతి

ఇకపోలే _- ఇంతకీ ఈ భారతానికీ ఈ కాలంలో జౌచిత్యం (1601672006) వమిటి అని అడిగేవారూ శేకపోదు, “భారతానికి *భార తంలో శూచితి లేకపోతే మరెక్కడ వుంటుంది. భారత మే భారత చేళం' ఇన్ని 'వేలేండ్లు (బతికిన భారతం మానవ మన _స్తత్వం మారనంత కాలం (గైశుకుతుంది.

ఆంధప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమిావారు (పచురించిన అం(ధ మహాభారత శల్య, సౌప్తిక, స్రీ హర్వాలకు పీఠిక _వాస్తూ ఆచార్య డా॥ జి యన్‌. రెడ్డీగారు అన్నమాటలు ఇక్కడ ఉదహారి స్తే దీనికి సమాధానం లభి స్తుందిం

“ఐకిహానిక యుగానికీ, అధునిక యుగానికీ మానవ (పకృతిలో భీేదంలేదుోో

౪ ఆన్సాట్రి రాగబ్వేపాలు, కోపతాపాలు, చెలిమి చుట్టరి కాలు ఉప కారాపకారబుద్ధులు, న్యాయాన్యాయాలు, అధికారకాంతు, అనిత జన పీతి వర్షవిచత్షణ, స్తోత (పీయత్వం,; ఇత్యాది లక్షణా లెన్నో ఈనాటి _పకృతిలోనూ ఉన్నాయి. కన్నబిడ్డల మిద మమకారంతో న్యాయాన్ని భూడలేని ధృత రాష్ట్ర్రలు, తీరని అధికారదావహాంతో తవించే దుర్యోధనులు, మాత్సర్యావేశ పర్ములెన 'చోణులుః అబలల్ని బలాత్కరించే కీచకులు ఈనాడూ వునకు ఎవరిలోనో ఒక రూపంలో కనిపిస్తూనే వుంటారులో

“మానవ (కృతీ అందలి వైవిధ్యం మానవ జీవితానికి వర్చ్పడే వైయుక్తిక సామాజికాది సంఘర్ష ణ్యతయం సార్వ శాలి కమూ అయినట్టిదిో

“మానవ (పోతి మానవ (పశకృతిగా నిలిచి ఉన్నంత కాలం మవోభారతం మూనవ సాహిత్య (పపంచంలో యేఠువుగా నిలిచి వుంటుంది; మణిపూనగా (పకాశిన్తూ వుంటుంది

అందుకని భారతం, భారతంతో ముడిపడివుంది. “విశ్వవిఖ్యాతి నందిన మహో భారతమునకు జన భూమి యగుటచే __ మనబేశమునకు

అనువాద విధానము 848 భారత చేశమను నామ మేర్ప్చడుటకు కారణము అన్నారు న్యుపసిద్ధ విమర్శకులు డా! జొన్న లగడ్డ మృత్యుంజయ రావుగారు. యశోధర్శ_స్తతో జయః అని భారతం నిరూవి స్తున్నది. నన్నయభట్టారకులు మహాభారతాన్ని చందునితో పోల్చి ఇవెప్పిన పద్యం చిత్తగించండి __ “ఆ నారాయణ పాండ వేయగుణ మాహా త్భ్యామల జో్యోత్సంజి 'తానసందం బొనరించుచున్‌ జనుల శథ్దాంకు పకాకంబుతో మానై సాత్యవ త్రేయధీ వనధి జన్మ (శ్రీ మహాభార తా ఖ్యాశాఖ్యామృత మూతి మయొప్వు నఖలాఘధ్యాంతే విధ్యంసిమయై” మహాభారతాన్ని నన్నయగాకు పారిజాతమనీ అన్నారు -- “అమి తాఖ్యానక ఇాఖలం బొలిచి 'వేదార్థామలచ్చాయమై సుమహా వర్ష చతున్కు_ ఫుష్పవితళిన్‌ ళోళిల్లి, కృస్తార్దునో _త్తేమ నానాగుణ కీర్వ నార్థఫలమై దై స్రసాయనోద్యాన జూ త మసాభారత పారిజాత మమరున్‌ ధా(తీ సుర(పార్థ్యమైో మహాభారతంలో వున్న జే అంతటా వుంది. అందులో లేనిది ఎక్కడా లేదు. యదివో_ప్తి తదన్య(త యన్నేవో స్తీ నతత్‌ క్వచిత్‌ నన్నయది తర్దమాశాదు. ఒక భాపలోని వార్తను ఇంకో భాషలోకి యధాతధంగా దిగు మతి చేయడం తర్జుమా, మహాళవులు అనువదిస్తున్న ప్పుడు జీర్మించు కుని ఫునస్సృష్టి చేస్తారు. వ్యాసమవ్వి మూలానికి న్యాయంచేస్తూ, అవసరమైనచోట్ల, వ్నీలైనచోట్ల శవ్యిశయంవారు. మెరుగులుదిద్దారు. ఏరిలో మొదటివాడు నన్నయ కదా! తెలుగు భారత రభన నాటికి నన్నయాదులపై కాళిదాసాది సంస్కృత మహాకవుల (_పభావమున్నది, వారి రచనల్లోని సౌకుమా ర్యము "తెలుగులోకి _పవేశించిందిం

844 నన్నయ భారల్షి మూల భారతం గవానారణ్యం 'శెలుగు భారతం చక్కని ఆరామం. ఇదీలేడా! సారమతిన్‌ కవీందులు ప్రసన్న కథాకవితార్థయు కి లో నారసి మేలునా నితరు లతుర రమ్యత నాదరింప నా నా రుచిరార్థసూ క్రి నిధి నన్నయభట్టు గెనుంగునన్‌ మహో భారత నంహితారచన బంధురుడయ్యె జగ ద్ధితంబుగన్‌. ఇది “నన్నయగాలే తిన రచనా గీతని అనువాద పద్ధతిని గూర్చి చెప్పుకున్నారు. ఇది స్వోత్క్‌ర్ల కాదు, తన తీరును చెప్పడం మార మే, సారమతి అన్న మాటలో నే గంభీరార్థం వుంది. నిస్సారమతితో కవితను ఆస్వాదించడం సాధ్యడదు. సారవంతమైన మనస్సు కావాలి, అది వున్నప్పుడు కవి రచనలోని సొగసు తెలు స్తుంది. సొారమతిఅ నే మాటను నన్నయ అది సభాపర్వాలలో ఎన్నెన్ని చోట్ల వాడిందీ (శ్రీ ఇం(దగంటి హనుమచ్చా(న్తిగారు వివరంగా తమ (గంథం “సారమతి నన్నయాలో (వాసారు. “సారమతి యనునది ఒక నుధురమైన రాగము, త్యాగరాజు ఆ రాగములో మోత్ష్తముకలదా 1 అను కీర్తనము (వాసెను, దాని యగన్ధములో చల్లని అనుభూతిలో సన్నయగారి కవిత యంలేయు మనసులో పరిమలళించి నట్లుండును.” (ఫుట క) నన్నయగారి రచనలో నాకు నచ్చిన కథలు కొన్నివున్నాయి* నిజానికి అవి అందరికీ నచ్చుతాయి. మొదటిది కచ చేవయాని, విశ్వకవి రివీండుడే మురిసిపోయి దీన్ని నాటళంగా రచించాడు. అయిలే అవి వ్యాసమవార్షి రచనతో (వోత్సహించ౭డి గురు బేవులు (బాశారు నన్నయగారు ఈ కథను ెప్పినతీరు అద్భుతంగా వుంది. “గురుని గురు తనూజ గొలిచి యయ్యిరువురి నెమ్మివడసె తనదు నేర్చు పేర్చి”

అనువాద పిధానము 845

ఇద్దరి మెప్తూ వడయటం సామాన్యంకాదుం

“వాడి మయూఖముల్‌ గలుగువాడపరాంబుధి (గుంకె.”

అన్న గొప్ప పద్యం ఈ ఉపాఖ్యానంలో బే, నంన్కబృత శబా నికి లెలుగుమాట విశేమణంగా వాడడం “*చాడి మయూరముల్‌” నన్నయగా రే మొదలు పెట్టారు... తెలుగుభావలోని వ్యాశరణ విషయం ఒకటి బోధించబశింది. ఎత్తుగడలోని సొగసు తరువాతి కవులకు మార్షదర్శకం,

“* కృదగ్రిదాముఖము న

భ్యుదయముతో నిర్లమించె బుధసుతుడు కచుం

నుదయా(ది ధరీముఖమున

మదితుండగు పూర్మ హిమమయూఖుడ వోలెన్‌ ”

శావ్యత్వం శోభించే పద్యమిది. అయితే దీనిలో ధర్మం వుందిం శు కుడి కడుపు చీల్చుళొని కచుడు బయటికి వచ్చాడు, సంజీవినీవిద్య కెలిసిపోయింది. తన పబ్బం గడిచిందని పారిపోలేదు.. ఆ విద్యతో శ్యుకుణి 'తికించాడు కచుడు

విగతజీవుడై పడియున్న వేదమూలర్తి

యతనిచేత నంజీవితుర్తై వెలుంగె

దనుజ మం(తి యుచ్చారణ దయువేత

నభిహితంబగు శబ్దంబునట్ల బోలె

ఉచ్చారణ దముచేత నభిహితేంబగు వ దంతో పోల్చడం యెంతో మనోహరంగా వుంది.

"జీనయాని సామాన్య కన్యలా వ్యవహరి స్తుంది. కచుణ్ని (పేమి స్కుంది. చేవయానులు చాలామంది నేడు కనిపిస్తారు

కానీ కచుడు అసామాన్య యువకుడిలా (పవర్తి స్తాడు, 'బేవయాని ఉవాచ :._

““సీళ్చను (బవ్మాచా౭వి, వినీతుడ, నేనును గన్యకన్‌ మహీ

"జీవకులావతంస రవితేజ । వివాహము నీకు నాకు మున్‌

భావబళ క్షీ వైనయది --”

846 నన్నయ భారం మనకు వివాహము అయిపోయింది అంటుంది. కచుడు అందుకు అంగీకరించడు, కచ ఉవాచ :- “__ లోక నింద్యమగు నర్థము సీ నాకునకు బెచ్చుటుచితమె! నాకు సహోదరివి నీవు నా చి_తేమునన్‌ *,కులకు శిష్యులు పుత్తుంలు పరవమూరమ లోక ధర శ్ర పథమిది, దీనిని బరికింపక యీోపలుకులు తరుణీ ! గురువుత్త)! నీకు తగునే పలుకన్‌” ఇలా అనే యునకులు ఈనాడు అరుదు. తరువాత నాకు నచ్చిన కథ యయాళిది. "బేవయాని బావిలో పడ్డప్పుడు ఎలావుందో నన్నయ్యగారు ఒక 'తేటీతంలో ఇలావెప్పారు! “వరుణ బేవుతోడ కరమల్లి జల నివా నంబు విడిచి భూస్థలంబు వలని కరుగు 'దేరనున్న వరుణేం(దు 'దేవియ పోని డాని బేవయాని గనియెో యయాతి భూచిన జేవయాని అలావుంది. అలాటి జేవయానిని యయాతి బావిలోనుంచి బయటికి తీయడం కూడా యెంతో సొగసుగా చెప్పారు నన్నయ్యగారుం “జ్బద్ధి విలోల వీచి విలనత్‌ కలకాంచి సమంచితావనీ తఎ వవాసతీమంబయిన దథీ.ణ హస్తమునందదున్న మ ద్లళదురు ఘర్శ వారి కణ కమ క'రాద్దము వట్టి నూతిలో వెలువడ నోమలిం దిగిచె విశుత కీరి యయాతి (వీకితోన్‌” "జేవయాని వింత మన_స్తత్వాన్ని నన్నయ ఖాన చ్చితీకరించిన తీరులో ఒక్ష (వత్యేకత వుంది. “___వివావాము నీకు నాకు మున్‌ భావజ శక్రినై నయది” అని కచుడితో అన్నది జేవయాని,

అనువాద విధానము 8డీ? ఇప్పుడు యయాతితో యీమంటున్నదో వినండి. “నిగవామేది నన్ను తరణ్మిపభ కూపము వెల్వరించు నా డు[గమయూఖ సాత్యుముగ నున్నత దవీణపాణిజేసి భూ ప్ళోగణి నాదు దవీణణ కరాగము పట్టితి కాన మున్ను పా ణీ (గవాణమ్ము సేసితి.__” “సూర్యుడుసావీ.గా నీ కుడిచేతితో నాకుడిచేతిని పట్టుపన్నావు. పాణి(గవాణం చేశాన అంటుంది. భావజశ క్తితో వివాహము అయిందని కచుడితో అంది. సూర్యుడి సావీగా పాణ్యిగహణం అయిందని యయాతితో అంది, ఇక ఈమెను మించింది శర స్ట “నిలగళో పమాన కమనీయ గుణోన్నతి జెప్పజాలు న న్నేలిన చేవయానికి న లేశ్వర ' భ_ర్తవు గాన నాకునుం బోలగ భర్త ఏవ-ా” “నన్నేలిన జేవయానికి నీవు భర్తవు గనుక నాకూ భర్తనే” అంటుంది శర్మిష్ట యయాతితోః "జీవయాని కచుడికి శాపం ఇస్తుంది. "జేవయాని తండి శుకుడు యయాతికి శాప మిస్తాడుం "జేవయాని (ప్రణయకోపంకో శాపం ఇచ్చింది. శుకుడు రుషి. అతను కోపించడం నచ్చని నన్నయ్య చెప్పిన రెండు పద్యాలు ఉదవా రిస్తున్నానుః “అనుపమ నియమాన్వితులైై యనూన దవీణల (గతునవ్యాసంబులు న్స సిన వారికంకె నకో ధనుడ గరం బధిక డండు తత్వవిధిజ్ఞల్‌ ల “అలిగిన నలుగక,ం యొస్థలు పలికిన మతి వినని యట్లు (పతివచనంబుల్‌

848 సన్నయ భారతి పలుకక బన్నము వడి యెడ

దలపక యున్న తడచూవె ధర క్లిడిలన్‌”

(ఆదిపర్యం జు ద్వితీయాశ్వాసం) కపవాత నాకూ, అందరికీ నచ్చేకథ శకుంతల కథ, కణ్యా(శ మాన్ని నన్న యగాకు ఇలా వర్శింగారు.

“అమరపతి ఖాండవమునకు

రమణను వై (శ్రమ వై తరథమునకు నమా

నముగా దీనిని భూ భా

గమునను రచియించె నొఫ్కొా కమలజుడు దయన్‌”

శకుంతలను చూసాడు దువ్యంతుడు. (ఫణయం, వివొవామాడ "కానంటాడు, రకరకాల వివాహాలను గూర్చి చెబులౌడు. తొందరగా శకుంతలా సౌందర్యాన్ని అనుభ వించాలి మరి. శపంతల అంటుంది :=

“కరుణానిరతులు ధర్మ

స్వరూపు లింతకు మదీయ జనకులు ననుటెం

తుఠరు, వారు వచ్చి సీ

కిచ్చిళేని పాణిసగహాణము చేయుమునన్నున్‌” అంతదాకా వేచివుండే ఓపిక లేదు దుష్యుంతుడికి, అందుశవి

“తనకు మరి తానే చుట్టంబు, కాన తనకు

గతియు తన్నిచ్చువో తాన కర్త యనగ

వనజన్నేత ! గాంధర్వ వివాహ మతిర

వాస్యమును నమం(తకమునునగుచునొప్పు"”

ఈ గాంధర్య వివాహాన్న్నే ఈ క్రాచ్చ్రపజ్‌ అనవచ్చునేమో ' మం_తాల గొడవలేదు, రహస్యంగా పెళ్ళిచేసుకో వడం, ఇప్పుడు గాంధర్వవివాహో లే యెక్కువ. యేనాశొ శకుంతలా దుమ్యంతులు చేసిన పని ఈనాడు యువతీ యువకులు చేస్తున్నారు.

నన్నయ్యగారి _పసన్నకథ, కవిత, అర్థయుక్షి కపీందులకు

అనువాద విధానము 8409 నచ్చికే ఇతరులకు అతుర రమ్యత నచ్చుతుందట. నన్నయ నానా రుచిరార్డ మాక్రినిధి, ఇవన్నీ ఇలా వుండగా ఆయన భారతరచన జగ ద్దితం కోసం చేశాడు. అది ముఖ్యం. వళవి యయినా తన రచన జగత్క_ల్యాణంకోనం జేయాలి.

ధర ఛత్రం 'వేదాంఠరం, నీతి శాన్ర్రం, మహాకావస్థం, సర్వ లతణ సం(గహం, ఇతిహాసం, బహుఫవురాణ సముచ్చయం, అయిన భారతాన్ని తెలుగులోకి అవతరింపజేశన నన్నయ (వాసిన (పతి పద టి పహృద్యాన వాద్యంగా వుంటుంది

"తెలుగులో మహాకావ్యర చన గావించిన మొదటి కవి నన్నయ భట్టారకుడను నత్యం నిర్వివాదాస్పదమైనది” అన్నారు. శిజేవ్రలపల్లి 'రామానుజరావుగారు తమ “మార్గదర్శి నన్నయభట్టు” అన్న (గం ధంలో ఇంకా ఇలా అన్నారు---' తెలుగు భారతం--- తమిళ కన్నడ భారతాలకన్నా అదర్శంలోను, అకృతిలోను విశాలమైనదని స్పష్ట మగుచున్నదిాొ ఇది యథార్థం, “౯ కెలుగులో తప్ప మశ౭ేభావమలో ఇంత సమ్మగంగా భారతం రాలౌ దని బహుభాషావేత్త డాక్టర్‌ (వకాకర్‌. మౌాచ్వే ఒక సభలో (పసంగిస్తూ అన్నారు

“* బవ వంటి నన్నయ్య ఇెండవ వాల్ళీకి *” అన్నారు విశ్వ నాథవారుం

“నన్నయకవి పెట్టినాడు కదా లిక్కనాది కవుల కాదిలిమో అన్నారు (శ్రీ తిరుపతి "వేంక శేళ్యరులు,

"తెలుగులో మహాకావ్యాలు (వాయవచ్చునని, (పయోగించి మూసి తరువాతి వారికి గుండె దిటవు కల్పించిన నన్నయభ ట్లోపాథ్యా యుడు తెలుగుజాతికి (పాతఃస శ్రరణీయుడు,

“బహుభామల బహువిధముల

బహుజనముల వలన వినుచు భారతబద్ధ

న్పృషహులగు వారికి నెప్పుడు

బహుయాగంబుల ఫలంబు పరమార్థమగున్‌ ”

(107, ఎ

భట్టారకంని భారతానువాదవము (శ్రీ చిలుకూరి పాపయ్యశాస్త్రి

(శ్రీవాణీగిరిజల ననవరతము వవోముఖాంగములం. దాల్చిన సారివార '(ఉవ్మాలకం మోడ్పు లిడి యాంధక విత్వ విశారదుండు మహిళాత్నుండు నన్నయళభట్టారకుండు తనబుద్ధి 'చాహువి్యకమమున భారత భారతీసము(దముం దజియంగ సీం సమకట్టి అందాదిం దొడంగి మూండుకృతు లతిదతీతతో నొనర్ప్చినాండు, కవి(బహ్మాయగు తిక్కన మఖచే బహుమతుల బడసినాం డిట్టికృతినిరి తికి కవిసార్యభొముండు (శ్రీనాథుంకు, భారతఘట్టోల్లంఘన పటిష్ట గాఢ(పతిభం వాటించి యీాతనికీ కవి తాసార్వభా"మతం పట్టాభిషేక 'మొనరించినాండు, అంధ కవి మూర్థన్యులందజు నాండు మొదలు నేంటివజకుం బద్యము (గాయం గలమునో గంటమునో చే(బూనినచో భట్టారకున కంజలింపక నూనరు, వాగనుకానను!(డు నాదికవియునగు నామహనసీయుని యాం (ధానువాదసరణి యొట్టు లనలుకొలలుసాంగినదో పాఠకుల కెజింగించు టకై మూ వ్యాసము (వాయదొరకొంటిని.

ఈతని కవితావిన్వ్నానమున ఛందోవ్యాకరణ నియమములను 'బాటించుటలో విశిష్టత 'యీర్పడి యుండుటచే వాగనుశాసకత్వ మ్‌ కవికి సార్ధక మేగాని యొండుగాదు, కేవల మైతిహోసిక దృషస్టితోడనే గాక యీతని కైత రనపరివుష్టిని భావపరిశుద్ధతను బాటించినదియ థా తథానువాదముగాక _పబంధథోరణి పట్టుపడినది. గాఢమయిన (పతిభ కలిగియుండుట చేతనే భారతభట్టముల నుల్లంఘింపం గలిగినాండు అవిరళజపహోమతత్పరు,డు గనుక నీ భారతభారతీ శుభగభ_స్తిచయం బుల నాం(ఛావని వ్యావింపంజేయం గలిగినాండు. వ్యాసభగవానుండు భారతేక్షవితలో. జొనిపినఘట్టముల నర్థము చేసికొనునప్పుడు గణపతి

అనువాద విధానము 851 యంతటి _(వాయనగాండు మైతము గంటము దిప్పుకొనుచుం. గొంత తట వా(గవలసి వచ్చినది. అట్టి సంన్కృతకవిత నర్థము చేసికొన వలయునన్న భట్టారకుని నాంటికి నేటి కున్నన్ని వ్యాఖ్యానములు లభించునవ కాశము లేదు. సర్వసమన్థము పూర్యో _ల్తృవికోధ పరివృాత మునగు సీలకంకీయమువంటి వ్యాఖ్యాన మానాంటికి నెలువడనై నను "లేదు. నరునకు నారాయణునట్టులు నారాయణభట్టు సహాయము మాము లభించినది. అట్టి తరుణమునందును మహో భార తేతిహోస మును భట్టారకుండు రసవత్తర (సబంధమునుగా రచియింపం గలిగినాం డన్న నింతకంక మహత్తరము స్తుతిపాతమునగు విషయము "వేజొండుగలుగునా 1 విమల గోచావరీకీర భూమినివాసము, ఛార్మికుం డైన రాజరాజన రేందుని రణము, అ, శయము 'భించినది గావున ధర్మానుబంధియగు భారతిసంహీత యాం(ధుల మహాభాగ్యమున6 చెలుంగున నవతరించినది. ధన్యుండు భట్టారకుండు.

నన్నయ వృ _త్తరచనమా(తము కమ్మచ్చునంబట్టినట్టు తీగ సాలసచు నడచినది. చిన్న చిన్న యమకములతోం జెవులకుం జవులు పుట్టించునదిగ భాశిల్లి నది, కందము లందనుగం 'జేరినవి. ఆట వెలం దులు నాట్యభంగిమలు నెజపినవి. (పాచీనకవితా పరిపాటి విడనాడళ యక్క_రలు తరువోజలుకూడ నెడనెడం బాడసూవీనవి, సీనములు మా[తము వచనముల కీడుజోడయియున్నవి, వానిలో వృత్తము లందలి పొంకము గానరాదుం వానినడకమా(త మడుగడుగసన నెగుడు దిగుడుగనే యున్నది. లతణపరిశుద్ధికమూ(తము. వాని కవిజీసాటి, భట్టారకండు పాటించిన నియమములేగద నాంటినేంటికి లాతణికుల శందణకుం బథ_పదర్శకములు, వచనరభన యసదృశ కావుననే వచన రచనలో నూతన సృష్టిని గావించిన చిన్నయసూరి యీతని వచన ముల నెక్కు-డుగ ననుకరించినాడు. నన్నయరచనలోని వృ_్తేముల నొందడురెం డుదానారించెద.

852 నన్నయ ఫారతి మేనక యిం(దునియాజ్ఞ నాందలంచాలి ్స్‌ విశ్యామి(తుని తపో భంగమునకై మందమలయానిలము తోడురాంగ వనమునం (వే శించు,ు నంత___ క, చల్లని దవీణమాపత్త మల్లన వీతెంచెం దగిలి యాలలనాధ మ్మిల్ల కుసుమాంగరాగస్క ముల్గసననుగంథి యగుచు మునివరు మిోందన్‌, చ, అనిమిషకాంతయున్‌ నవలతాంతవిభూషణలీల నల్లన

ల్తన వన శేలిలాలనవిలాసగతిం జనుచెంచి ముందటం

గనియె మునీశ్వర[ప్రవరు. గౌశికులం గౌశికచ్చిత్తభీతినం

జననమహాతపశ్చరణ సంయతచిత్తు నిర_స్ట చిత్తజన్‌,

(భార. ఆది. ఉక ఉ0 4

'భేనువు లింటికినచ్చినవానితోడవ కచుండు రాకయున్న దేవయాని దన

మనంబున మలమల మబుంగుచుం బోయి తండి కిట్లనియె.

ఉ. వాడిమయూఖముల్‌ గలుగువాం డపరాంబుధిం (గుం "భేనువుల్‌ నేం డిటవచ్చె నేకతమ నిష్టమెయిన్‌ భవదగ్ని హోతముల్‌ పోండిగ (వేల్వ'గా బడిళమమెం (బొద్దునుబోయెం గచుంకునేనియున్‌ రాయ వనంబులోన మృగరాతసపన్నగబాధ నొంటెనో !

భారం అది. 3, ౧౧౨౨, కరుణరన భావభరితమై కడువ్భాద్యమైన దీపద్యము. వృత్త ముఐన్నియు భావాను గుణముగనే నడచినవి,

'రాజరాజనరేందుని పాపున ననాతన'వై దికధర పునరుద్ధరణ మున్మక్తై భారతసంహిత నాం(ధమునకుం గొని తెచ్చిన భట్టారకునిదృష్టి (పధానముగ ధర +బోధనమున,క్రై ములుసూవీసది. అట్టితతి శపంతలో పాఖ్యానమున *ే చాలక్లోశముల కనువాద మితనికవితలో( గాన వచ్చుటలేదు. దుష్యుంతుండు శకుంతలను నిరాకరించినపుడు సభలో

అనువాద విధానము 85కి నామె వాకొనిన వాక వ్రములనియు ధర శ్రసంబద్ధమ్యులై యున్నవి. అంతి యగాదు. ఆ (పసంగములన్నియు (శ్రీజాతి గౌరవమును, పతివ్రతల పాతి(వత్య తేజోమహిమములన్తు, విపుఎముగను నిస్పష్టముగను నుగ్గ డించునవిమయై యున్నవి. సంస్కృత భారత(పతులని షటియందును రెండ ఛ్యాయములలో విఫులముగ వర్ణింపబడిన యీ ధర్మము లీయనువాద మున జాలవజకు సంవీప్తములైనవి. దావీణాత్య్యపతులలో నీ భాగము మజిషెంత యధికముగ నే యున్నది. ఇట్లనువదింపకుండు టకుం గారణమేమో మన మానా దూహి౦ంపంజూాలముః ధర్శసూత్ము బోధకములగు నీ యంశముల కనువాదము లేపండుట మా(లము కొజంత యనిపించుచున్నది. ఉదాహరణమునై. కొన్నిశ్లోకముల నిటంజూ"పెదను

నీను సీ భార్యను; ఈతండు నీఫుతుండు, నన్ను నీవు కణ్వా( మమున గాంధర్వవిధిని బెండ్లి యాడిలివని శషంతల తెలుపగా దుష్యంతుం డిట్లు సమాధానము చెప్పెను

తో = ధర నామార్థసంబంధం నస్శరామి త్వ్యయాసనహా,

గచ్చనా' తిష్టనా కామం యద్వామీచ ఎని రత్కురు,

సీతోడ నాకు ధర్మార్థ శామములలో 'ేనికొజకై ననుగాని సంబంధముండినట్లు జ్ఞాపకము లేదు. శావున నీవు పోయినను సరియేే ఉండినను సరియీ. నీ యిచ్చవచ్చినట్లు చేయును:

అనినంత నే (శోధామర్ష ములు పెచ్చులేగంగల గన్ను లెజ్జనై కటాత్సములచే దహీంచునదియై పెడదూపవున రాజుం జూచెను,

ఆకారం గూపహావూానాసా మన్యువాభిసమారిళా

తపసా సంభ ఖలేం “జీవో ఛారయామాసవై తదా.

ఫోపో[ది కమై వికృతమైన యాక్ళతిని గప్పుకొనుచు పుట్టుక "చేతను వుట్టినదాదిగను సంపాదించిన "తేజమును దాల్చెను. హై

85క్ష నన్నయ భారతి మానస వ్యుతికయగు మేనకకు. దపోరాశియైన విశ్వామి తునివఎన జనించుటచేతను, కణ్యా(శమమునం _ బెరుగుట చేత, గాంధర్వవివాహ మైనది 'మొదలుగ నవార్ని శము మానసమున దుష్యంతు నెడంబాయ కుండుటచేతను నామెకు తపస్పంభృత లేజ మేర్పడినది. (కోధ ముద్భ వించినంత నే నిగూఢమైవ యా లేజము పైకెగసి వచ్చి యామె ముఖమం దుద్యానించెను. మహర్దులకు సైతము కోప ముపష్పలిల్లి నంకనే నిగూఢమైనలేజ ముద్భాసించుచుండెననుట పురాణ్యపసిద్ధము, అట్టి కేజోవతి గనుక్రనే-_

యది మే యాచమూనాయా వచనం న కరిష్యసి;

దుమ్యు_న్హ్షశతధా మూగ్ధా తత_స్తే-ద్యఫలిష్యతిం

దీనురాలనై యాచించునాపలుకును నెజువేర్పకుంజెద వేని ఓదు మ్యన్తా నీశిర మిప్పుడే నూజు(వక్కలు కాంగలదు అనెను.

పతివతలకు ఇాపాను(గహసామ$్థ్య 'మేర్ప్చడియుండు ననుట నిర్వివాదము. సభలో బదిమందియెదుటం దన్న వమానముచేనిస భర్తనుగూర్చి కోపో(దిక్కమై యిట్లనినదనిన ననె*చిత్యము స్ఫురింప "నేరదు, ఈ యంళశ మనువాదమున విడువందగినదిగా. గానరాదు, అ్యసంగముననే శ్రీకి గల పూజ్యత నిట్లుగ్గడించినది--

అకత్ళాత్శనైవ జనితేః ఫతే ఇత్యుచ్య కేబుధె క్రి

తస్మా ద్యార్యాం నరఃప శ్యేన్మాతృ్ళవల్వ_తమాతరమ్‌.

తనచే భార బ్రయందుం బుట్టించుకొనంబడిన తానే వ్యుతుండని వి చ్వాంసులచేం "దెలుపం బడుచున్నాండు కావున. బ్బుతరూపు(డైన తన్ను. గన్న తల్లి యగుభార్యను, తన్ను 6గనిన తెల్లినివోలెం జూడ వలయును, ఇది ఫురుషులకందజకు నెలుంగందగినది, (స్ర్రీజ-తికంతకును గౌరవము నాపాదించునదియునగు ధర్మవి శేషము. వివాహితలేన శ్రీ లను నికృషముగ చాసీలను రోలెం గాంచువా రీనిషయము నెజిగింప వలసినవా.డ్రై యుండెను.

అనువాద వభానము 85$్‌క్‌ ఆత నో జన్గువః శతం వుణ్యం రామాస్సవాతనం, బుప్‌ణామది శాళక్షిః (్రమ్టం రామామృశే (ప్రజాః,

(శ్రీ లనాదిసీద్ధమైన యాతోగ్టత్స త్తి శేతములు, బీజోత్స త్రిక కే్యతము "అెట్లో వు(తరూపమున+ డా నుద్భవించుటక్రు (శ్రీలు నట్టి వానే. శ్రీ లేనిజే సంతానముం గనుటకు బుములకు సైతిముఖక్తి యొక్క-డిది 1

ఇంకం బు(తునిగూర్చి యామె చెలీసిన ధర విశేషములు; వానిం బోపింపవలసిన యావశ్యకతయు నవళ్యముగ6 'చలియందగినవి,

పరిపత్య యదానూను ర్థరణీ రేజగుంకిత!,

పితురాన్సి ష్య లేఒజ్లాని కిమి నా_స్త్యధికం తతః,

నేలమిఃద బొరలి బూడిదచరచిన మేనితోం బు(తుండు వచ్చి పడి కొలిలించుకొను నప్పుడు తంటడికిగలుగు నానందముకంకైె నధిక మైన నంతోషవిషయ మే ముండును, ఈ యఖి(పాయమి.ను కాళిదాసు తన శాకుంతలమునందును విడువళ యీ [కింది న్లోకమునం జక్క_(గం జి(తించినాండు,

ఆలక్ష్యదంఠతముకులా ననిమి_త్తహోమై

రవ్య కృవర్శ రమణీయవచః (పవృ త్తిన్‌

అంకా[_శయ[(పణయ్మిన_స్తన యాన్వహన్తో,

ధన్యా స్త దంగరజసా మలినీభవ న్ని,

శారణములేనినగవులతో మాటిమాటికి మొగ్గలవంటి దంతము లను శానంజేయువారును, స్పష్టముగాని వర్ష ములుగల ముద్దుపలుకుల గులకరించువారును, ఒడిలోంబదుట కుత్సుకులునగువు(తుల వెత్తుకొని ధన్యా వైనవానే వారియొడలి బూడిద నముకొనల జూలెదరు.

ఈ (పసింగముననే వృాదయమున (గుచ్చుకొనుమాట వెలువ డిన చామెనోట.

856 నన్నయ భాగలి

అండాని బి(భతిస్వాని సత్యజ_న్లి పిపీలి కాశ,

నభ లేధాః కధం నుత్యం ధర జ 8 సస్బ్వమాతే జమ్‌.

అల్బజంతువులగు చీమలుమై తము ఆాము కనిన గుడ్డులను నోటం గజచికొనీ జా్యాగతతోం బెంచునుగచా 1! సమ_న్తధర ముల నెజింగిన సీవు నీ కద్భవించిన యీ పుకు నేలభరింపవో యెజుంగరాకున్న ది? వ్యుతులను తప్పక భరింపవలయుననుటలో సీ యుక్తి సహృదయుల హృదయములను దల్ల డంబడంబేయక మానదుం

దుష్యుంతుం డెన్నివిధములం దనవివాహసత్యతనుగూర్చి ెలివి నను వినక, శకుంతల పలుకులను నమ్మక పొామ్మనినవు డామె తన యుత్క్యష్టత నిట్లుగ్గడించినది,

రాజ న్సర్ష నమా తాణి పశ్యసీ

ఆత నో చిల్వమా్యతాణి పశ్యన్నవి పనశళ్యసి

మేనకా (తిదశే ప్వేవ (తిదశాశ్చామ మేన కామ్‌

మమైవో (దిచ్యతే జన్మ దుష్య_న్తతవజన్మ ఈః

మీతాప సిరాజం _స్వ్యమ_న్గరిశేచరామ్యహమ్‌

అవయోరన్తరం పశ్య మేరువర్ష వయోరిన

మహేన్ట్రన్య కుబేరస్య యమస్య నరుణస్యచ

భవనా న్యాశు నంయామి (ప్రభావం -వశ్యమేఒ.నఘ

సత్యశ్చాసి (పవాదోఒయం యం (పవతయ్యోమి లే=నఘ,

నిదర్శనార్దం న చ్వేపాత్‌. తచ్చృత్వాకున్తు మర్పపిం

రాజూ! ఇతరులరం[ధముల నావగింజలంతలను లెక్కి౦చు చున్నావు, నీ వొనర్చినవి బిల్వఫలము లంతట్నినై నను లెక్కి0పకం టివి. మేనక దేవతలలో వన్నె కక్కినది. మేనక ననుసరించియే 'దేవ తలు పెద్దగం గొనియాడంబగుచున్నా రు. కావున సీపుట్టుకకంటు నా ఫుట్టుకయే గొప్పది. నీవు భూమియందు మూతమే సంచరించెదవు. నే

అనువాద విధానము 85% నాకసమున నంచరించెదను, కావున మనయిద్దజకును ఆవగింజకు మేరు పర్వతమునకును గలయంతర మున్నది. నేను బేవేం్యదుండు కుబేరుండు వరుణుండు యముండు మున్నగువారి భవనములకుం దలచిన వెంటనే పోయెదను, నా 'సభావము మాడుము, నీకు నేంజెప్తునదంతయు సత్య మేగాని యొండుగాదు. నీకు దార్కాణమునకై. చెప్పుచుంటిని నన్ను తమింవుము,

పై విషయమంతయు శకుంతలకుంగల సామర్థ్యమును వ్యక్తము చేయుచున్నది, ఇట్టి శక్తిగలదిగనుకనే ధారి క భామూము సంకవిశిష్ట ముగం జేయంగలిగినది, ఈరీతి నమాధాన మామెయొడ ఛార్హ్యమును వ్య కృముసేయునదియేమైనను ఇలిహాసమున 'చాధించునది గొచ్లీరదు, శావ్రున నే,

సునంరబ్ధో పీ రామాణాం నకుర్యా దవీయం వర,

రతిం | ప్రీకించ ధర్గ్శంచ తాస్వాయ త్తమ వేశ్యహి.

వురుముండు శ్రీ తనకెంత కోపము గలిగించినను నామె మనస్సు నొచ్చునట్టిపని చేయరాదు. తృ్షి [తి ధర్మము వారలయధీసము కావున వారు వ్యతిరేకించిన నవన్నియుం జెదును.

'శ్వామృ లేఒసి చ దువ్యన్న శే లరాజావతంనకాం,

చతురంతా మిమా ముర్వీం పుతోమే పాలయివ్యతిం

ఓ దువ్యన్తా! ఈ నావ్యుతుండు, నీ వాదరించి పోమింప కున్నను పర్వతరాజభూపి.ళమై చతుస్సము[(ద మ్యుదితమైన యీ భూవలయమనును బాలింపంగలండు. అనియు ననినది,

(ప్రీలకుగల పాతివత్యిపటిమ నుగ్గడించుచు, ,క్రీజాతి కత గ్‌ గాౌరవాపాదశకములు సన్మార్ల (పదర్శకములునగు నీ భారి శక్‌ వచన ములు నస్నయభట్టారపనినోట వెలువడియుండినచో నెంతృనమంబడీ ముగ నుండెడివో *? ధర్మబోరైకతత్పరుండగు నామవానీయుం. స యంశము నేల యనువదింపకుండెనో విమర్శకు లరిసెదరుగాక,

(109)

858 నన్నయ భారథ్‌ మజీయొక్క-_ ఘట్టమున. గూడ( (బవేశింతము. ధృతీరాష్ట్రుని యాజేశమునం బాండవులు వారణావతమునకుం బోవునపుడు, వారి 'వెంటనంటి సాగయింపుచు “విదురుం డొరులు వినియు నెజబుంగరాని వచనంబుల బహు(పకారచనరచనా విశొరదుండైసన యుధిస్టి రన కెల్ల శార్యంబులు గటిపెను భట్టారకానువాదమున నా కార్యము లేవియో యుట్లో యొజుగంబడుట లేదు. అంతటం గుంతి ధర్మ రాజును డాయవచ్చి యిట్లనియె. నీ విదురుం డేలెంచి యమొరులకు వినియు నెలటు(గం

గాని యట్లుండ బలికి నిన్‌ గజపె బుద్ధి

నట్లచేయుదు నంటి నీ వతనిమతము

"సెప్పనగు నేని యెటుగంగం జిప్తామయ ఖ్‌

(భార అది, ౬ - ౧ర౯)

వ అనిన నగుచు ధర్మతనయుండు విదురువచనంబుల యళ్శి పా యంబులు దల్లి కిట్లని చెప్పె. అఆ. వె. ఎల్ల కార్యగతులు నెజటు(గుదు రయినను

నెజటులోం 'జెప్పవలయు నెటిగినంత

పనింయయు లేక్‌ మిము శ్ర చౌపీన కరురాజు

హీతశుండపొలె మింద నెస్టుసేయు.

వ. కావున మిర లేమజక విపాణ్నులవలన న పమాదులన్రై బుద్ధిగలిగి యుండునది; యని క్రజవీ మటియు దుర్యోధను చే సెడు దుమ్క్‌_)య లిమ్ముగా 'నెతింగి వానికిం (్రుతీశారము సె్పి పుశ్తెంచే ననియె (ధార అది, ౬. ౧౪౬. ౧౪౩)

విదురుండు, ధర్మరాజునకు మాత్రమే యెబుంగంుడ్వి. దగ్గర నున్న భీమాదులకు మై త మెటుంగకయుండెడి తెరణగున వారణావతముూ నకు ధృత రాష్ట్రం డంపువిధమును, అక్కడి లాకూగృహానిర్మాణమును

అనువాద విధానము 8క9ి దానివలన. గలుగనున్న యనర్థమును ఛాని నుత్తరించు నుపాయ ములు మున్నగువానిని మ్లేచృభామలో నుపన్యసించెను. ఆ శ్లోళము

అలోవాం నిశితం శన్ర్రం శరీరపరికకేర్తనక్‌

యోవేత్తిన తు తం ఘ్న్లి (పతిపాతనవిదం డ్విమఃః

లోకనిర్మితముగానిది తీక్షమైనవి శరీరమును 'భేదించునదియునగు శన్త్రము నెవండెటుంగునో,శ(త్రువుచేయుచానికి బదులుగంజేయ నెలుంగు నాతని నెవరును బాధింపంజూలరు, ఇది సామాన్యముగ స్ఫురించునర్థము" ఇణ మేచ్చభౌపావశమున వర్ష లోపము వగ్లాధిక్యము వర్షవికారము మున్నగునవి యేర్చడుటచేం 'దేలినయర్థము తసనిజస్వరూపమును గవ్చి ఫుచ్చి యితరులకు వోనిని గలుగంజేయునదియు, అగ్ని సమూహము నెగయల జేయు[ద్రవ్యములతో6 గూడినదియు, నగు నా గృహము 'ర్యానియందు మిమ్ములను గాల్చుటకు నిర్మింపంబడినది. శత్రు వేర్పతి చిన యీ ఫింసాపద్ధతిని దెలిసి మిమ్ముల నాతందేమియు. జేయ" జాూలండు,

కతఖఘ్న శ్శిశిరఘ్న శృ మహా శే వి లేశయః

ప దహేడితిచాత్యానం యోరతతి సజీవతి,

పెద్దపొదలో కలుగునందున్న పాము చలిని వేడిని దూరము "సీయుచు పొదతగులం బడినను నది వావదు,. ఈరీతి నెటి/గ యెవండు తన్ను. దారవీ,చుకొనునో యాతడు జీవించునుం

'రెండవయర్థము--- పార్వ్వమున( జగించువాండు ఫవురోచను*జే ఇ యింటికి నిప్తు ముట్టించుట శేర్పడినవాఃడు. (పబలమైనశ(త్రు 'వేర్చడి యున్నఫుడు (పత్యయముగ' (బలీశారము చేయరాదు, విలములో పలం (సారంగ మున) (బవేశించినచోల బైన నిష్పంటుకొనినను తేసులం

జఉ50 నన్నయ భారతి 'బెట్టంబడక మిమ్ములను మిరు రవీంచుకొనంగలరు. ఈరీతిగ మెలకువ గలిగియున్న ఫుదే జీవింతురు.

నాచను ర్వే త్తిపంథానం నాచముర్వింద లేదిశః

నాధృతిర్ఫుద్ధి మాప్నోతి బుధ్యమై్వైవం (వబోధితః

కన్నులు లేనివాండు మార్గము నెజబుగలేంు, నరిగాం జూడని వాండు దిక్కుని నెటుగయాలండుం ైర్యము లేనివాండు ససిగ నాలో చింపళలేండు. మేలుకనినవాండ_ వై యిశ్షైజబుంగుముం

వివేకములేకన్న నాపత్పమయమున బయిటకుం. బోవుటకు మార్గము తెలియదు. దిక్కులు గానరావు. ధ్రైగ న్లము'లేకున్న సంప దయు చేంబడదు, కావున నలివివేశముతో న్యపమత్తులనై యుండుండ,

అనాసైర్ద త్తీమాద_ల్తే నరశ్శన్ర్ర మలోవామ్‌

వాానిచ్చరణ మాపాద్య (పము ట్యేత పహుతాశనాత్‌ .

మనుజుండు శత్రువులు నిర్మాణముచేసిన లొ వారహితశ(న్ర్రము యొక్క_- వాతంబదును. వదుపంది నివసించెడిచోటువంటి చోటుకు (రెండువైపుల ముఖముగలిగిన బొరియను) అ్మశయించినచో శతు యయోాగమునుండి విడువంబడును,

అనాఫ్హులయిన శతువులు అగ్నిని రగుల్కొల్పు (దవ్యములతో

నిండిన గృహమును తయారుచేసియున్నారు. దాని నప్పుడు మిరు స్వీకరింపవలయును. వదుపంది జొరియవంటి యుభయముతో ముఖ మయిన సొరంగము నేర్చజచుకొన్సి యందుండి యగ్ని[సమాదము వలనం దప్పించుకొనవలయును.

వరనా ్రగౌన్విజానాతి నత్‌_తే )ర్వింద లేదిశః

అత్మనాచాత్త నః పంచవీడయ న్నానువీడ్య లే.

ఎల్ల వుడు తిరుగుచుండినచో మార్గములు తెలియును. సతత ములనుబట్టి దిక్కులను 'దెలిసిళొనవచ్చును, తన పంచేందియములను

అనువాద విధానము 861 వశమునందుంచుకొనినచో నితరులచేం బీడింపంబడండు, పగలంతయు నడవ్రులందుం దిరిగి వమార్ష _మెక్క_డికిలోవునో యెజుంగవలయును, బుఎములోం (ివేశించిన మిరంధకారమున నతు (లేములనుబట్టి దిక్కుల నెటుగవలయునుం ఇం్యదియ ని(గవాముగలిగి గై ర్యమువహించినచో శ్మతువులు మి మ్మేమియు6 'బేయలూలరు, తిరిగి మిారాజ్యము మికు లభించునుం

వవము క్షః (పక్యువాచ కుంలీపుతో యుధిమీర॥

విదురం విదుషాం (శేస్థుం కాత మిత్య్యేవ పాండవః

ఈశీతిగ విద్వాంసులలో (గే్టుడయిన విదురుండు కెలివినంతనే ధర రాజతనితో *-బెలిసో ననెను,

ఇంతటి యర్థవి శేషము గలిగి భావికార్యార్థమును సూచించు వీిమయమును వ్యాన భట్టారకుం డతినిగూఢముగ నెటింగింప్క సీలకం కాదివ్యాఖ్యాతృమహో దయు లీయర్థమును 'జేట లెల్ల ముసేయ, భారత భట్రోల్లంఘనపటిష్టగాఢ (ిభండగు నన్నయభట్టాదకుండు అనువది౦ పక వదలినాండు. శ్రేమ్యపచురము మ్రేచ్చ వాగ్గుంభితమునగు నీఘట్టము “'లెనుంగునకు దెచ్చుట యతిదుర్ధృటము కాని వచనరూపమునం గొంత వజ్యక్రైన నెటింించుట యత్యావశ్యకము, వమందురా ! కొంత కాల మేంగినవిమ్మట సౌరంగమును దవ్వుటకై విదురు. డంపినఖనకుండు, ధర రాజు తన్నుగు ర్హించి విశ్వసించుట కాన వాలుగ __

“కించిచ్చ విదుశే ణోక్లోమ్రేచ్చవాచాసి పాండవ

త్యయాచ తత్త భేత్యు క్త మేత ద్విశ్వ్యాన కారణమ్‌.”

అని దెలిపినాండు. (ధర్మ రాజూ ! విదురుండు నీకు న్లుచ్చ భావమతోం గొంతవిషయమును 'దెలివీనాందు, ఆ విషయమున నీవును అఫ్రే యని సమాభాన మిచ్చియుంటివి, కావున నిది నన్ను విశ్వసించి నము కుల చా ర్కాణముఎ)

863 నన్ను భౌరలి ఈ వివయమునుగూడ ననువాదమున స్పష్టముసేయక సూచీ నామాసారముగ నిట్లు అెలిపినాండు. “ఆట వాస్తిఫురంబున విచు రుండు దుర్యోధను దుర శ్రా(శ్రంబంతయు నిమ్ముగా నెతింగి కదువిశ్వాసి నొక్క-ఖనకు నలికుశలుం "బాండవులపాలికిం బు త్తెంచినవా*నును వచ్చి రహన్యంబునం శాండవులం గనం తన్ను నము సటుగా సాభిజ్ఞన వచనంబు లెజటింగించె””. వెనుక నా శ్లోకముల కనువెదము లేకునికి నిచట నింతమా(త మే 'ెలుపవలసివ చ్చెను. ఇంతయగాదుః “అట చాండవులును భాగీరథి లంఘించి యని ఒక యధ్యాయమునందలి విషయ మర్ధవాక్యముళో ముగింపవలసివ చ్చెను. ఈ యధ్యాయము నందును పైళ్లోక ముల పరామర్శము గలదు వతస్నిన్నేవకా లేతు యథా సం(పత్యయం కవిః విదురః (పేషయామాస తద్వినం వురుషం శుచిమ్‌. నగత్వాతు యథో ధ్రైశం పొండవాన్షదృ శేవనే జనవ్యాసహ కౌరవ్య మాపయాతౌన్న దీజలమ్‌. విదితం తన శహోబుళ్టే ద్విదురస్య మహోాత నః తత_స్తప్యాపి ఇవాచేణ చేస్టితం పాపవేతన3. తతః (పవాసీతో విద్యా న్విదు రేణ వర_స్గదా పాష్ధానాం దర్శయామాస మనోవమూరుళ గామినమ్‌, సర్వ్యవాతసహోంనావం య_న్త యుక్తాం పళాకిసీమ్‌ శిచే భాగీరథీతీే నవైర్వి(సంభిభిః కృతాన్‌. తతః పునరథోవాచ జ్ఞాపకం పూర్వచోదితం యధ్రిష్టిరవిబో'భేచం సంజ్ఞార్ణం వచనం కేః, కతఘ్న శ్శిశిరఘ్నుశ్చ మహాక నే బిలాకనః నహా_స్తీ త్యేవ మాత్యానం యోరతతి సజీవలి. కేన మాం (పేపిళం విద్ధి విశ్వస్యం ంజ్ఞయానయా,

అనువాద ఏధానము 868

పాండవులు సౌరంగమునంతను గడచి గంగానది యొడ్డునకుం 'జేరంననమయమునం బే ఊహాపోహాకుశలు. డగవిదురుండు, ఆనవా లుతోః గూడంగం బరిశుద్ధుండగు నొక వురుముని పాండవృలుచేరు వన మున కంపెను, అఆ వురుషుండును విదుకరుండు తెలిపినయడవిలో వారినిం గనెను. వారును దల్లితో(గూడి యాసమయమున గంగాజలముశళందలి లోతును దెలిసికొనుచుండిరి,. పాపమును చేయ సమకట్టిన దుక్యోధ నుని చారి? డగువురోచనుండు చేయనెంచిన చౌష్ట్రము. విదురం జెటిగంయుండుటచే నాచారునిం బంపెను. విదురునిణీం (బవాసితుం కైన యానరు'!డు మనోవాయువేగములు గలదియు, జండాలతోం గూడినదియుు వలయు సౌాధనములతోం. గూడినదియునగు నావను "చాండవులకు. జూపించెను, అనావయు6 బవ్మి తమైన భాగీరథీజలమున విశ్వాసపా(త్నులైన మనుజుల చే నమర్చంశడియుండెను, తరువాత నా పురుమండు పూర్వమం "జెతిగింపంుడినది. జ్ఞాపకమునై న విదురుని వాక్‌ వ్రమును ధర ్రరాజునకు గుర్తు తెచ్చుట కిట్లనెను. ధర రాజా! "నేం జెప్పానది వినుము. “కత్సఘ్ను శృ” ఇత్యాదిశ్లోకముల సీ శెవ్వడు ఇప్పినో నన్నాతండు పంవినట్లు ెలిసికొనుము ఈ యానవాలుచే నన్ను విశ్వసింహం దగినవాని(గ్భా నెజటుంగుము.

శ్లోళశరూపమయిన యీ యానవాలు ధర రాజునకు. విదురు నకుగగాశ యొరలకుం దెలియదు "కావున ధర ్రరాజున కాపురుమని నమ్మి యా నావమైై నెక్కి '(పచ్చన్నముగ గంగానది దాంటుట 'యేర్చడినది.

ఇట్టి యంళశము లింకను నెన్ని యో నంనస్కృత భారతమున నిస్నాని భట్టారపని యనువాదమునం (గు వేశింప లేదు. (పధానయం శములు 'శేకండుట కొజంత యనక తప్పదు. నాంటి యా మహనీయుల

జ్‌కీ నన్నయ భాగ్రప్రి యాశయము లేమయియుండునో యీనాండు మన మూహించుటయు కడు నశక్యము. వమయినను భారతమును నాం(ధమున నవతరింపం జేసిన యా మహనీయుల కవితావై భవ మద్వితీయము

ఆం(ధభారత పాఠకులకు సాంజలి బధముగ నొక్క విర వం నువానీయులార |! నన్నయభట్టారకుని భారతమును బఠించుతతి వ్యాస భట్టారపని భారతమును గూడ జోడించి చదివి, సంపూర్ణ మైన విజ్ఞాన

అలా

భారతాం _ధీకరణము-నన్నయ ఆచార్య శలాక రఘునా థశర్మ

కవ్మితయం వారి భారతాన్ని అనువాదం, ఆం ధీకరణం ఆని వ్యవహరించటం నముచితం కాదు. తెలుగులో భార తావిర్శ్భావానికి (పరకురై న రాజరాజన గేం్యదుడు మవాభావుకుడు, అతనికి "వేదవ్యాస భారతం నిలు నెల్లా అణువణువునా పట్టుకొన్నది. అంశు అశడు తన కోనం భారతం "తెలుగులో రావాలని అనుకో శేదు. తెలుగు జాతికి చానిని కాశ్వత ధనంగా చేయాలన్న తపనతో ఆ మహిశాత్నుడు భారత రచనకు (పేరకుడై నాడు. ఆయన నన్నయ్యగారితో-

“జననుత కృప్టదె వపా

యన ముని వృషభాభిహిత మహాభారత బ

ద్ద నిరూవిళార్థ మేర్ప్చడ'

జెనుంగన రచియింవు మధిక ధీయు క్రీ మెయిన్‌”

అన్నమాట పరవుసుపమార హృదయుగరై న నన్న య్లగారి 'పాణాన్ని పట్టి పల్లార్చింది. రాజుల హృదయాలు మావో గంభీరరా ఉంటాయి. వార మాటలు గోరంతలుగా ఉన్నా అందులో అర్ధాలు కొండతలుగా ఉంటాయి. ఛావ(గాహీ అయిన నన్నయకు భారతం "తెలుగులో రచించటం కత్తి మాద సాము అయింది. పై పద్యం ఆయన మానస ఏధిలో అనుక్షణం అ(పమ_లత్తతను హెచ్చరించే కళా స్వరూ పంగా రూపొందింది. అయిలళే ఈ మెలకువ రాజ్య నిర్వహణలోని థార్మికతనే వ్యంజిస్తుంది గాని భీ౭ిని కాదు. మహో కావ్యరచనకు సర్వ సాధనాలు నమ్యగంగా ఉన్నా నన్నయ రచన తుదిముట్టకపోవ టానికి ఈ ధగ శభీతే కారణమని నా ఊవా, ఇంతకూ (పధానంగా చెప్పవచ్చిన'దేమం కు నన్నయది ఫునారచన అనాలి గాని అనువాదం,

(10)

866 సన్నయ భాగత్తి అం(ధీకరణం అనిగాదు. ఈ మా(తౌనికే అయిలే అవిరళ జప హోమ తర్పరుడూ, (బహ్యోండాది నానా పురాణ విజ్ఞాన నిరతుడూూ, లోకష్ట దూ అయిన భట్టారకుడు కావాలా? అతనికి భారత ఫఘోరరణంలో నరునకు నారాయణునిలాణా వాబ్బయ దురంధరుడై న నారాయణభట్టు తోడై నిర్వహించాలా 1 భట్టారకుడు భారత పీఠికలో చెప్పిన అనే విషయాలను మనం జూ(గత్తగా పరిశీలిస్తే వ్యాసభగ వానుడంశే, ణీ మహాభారతమం1ు ఆయన గుండెలో ఉన్న గురుభావనకు అవధులు 'అేవనివిస్తుంది. అట్టి కృష్ణదై్యపాయనుడేమి వెప్పాడో దానిని చిలక- పలుకుల్లా చెప్పటం కాదు. తన రాజు అభిలపి.ంచింది మహాభారత బద్ధ నిరూవితార్థం వర్చడే విధంగా చెప్పాలి. అందులోనూ (శ్రీ వ్యాసుడిది అర్ష వాణి, చానిని "తెనుగున రచించాలి. దానికి అధిక ధీయుక్రి శానాలి. నిజంగా ఇది అసిధారా(వతం,

నన్నయ వివుల శబ్ద శాననుడు. శబ్దాననమంశే ఈ సన్ని 'వేశాన్ని బట్టి సముచిత శబ్ద (ప్రయోగరత్షక్త్న అని భావించాలి. అతి సమస్థ్రడె న (పభువనిన పాల్యవర్లం భకి (గద్ధలతొ విభేయులై ఉన్నట్లుగా అతనికి "నర్వశి సౌలు తమ్ము తాము సర్వాత్మనా అర్చణ ఇేసుకున్నవని 'తాత్ప్సర ష్టం* పాండవ భార్యలలో ఒక్క (ౌపదినే పత్నిగా వ్యవహరించటం మొద్నలె నవి, ఇందుకు దృష్టాంతాలు, "తెలుగు కవులలో శబ్బళక్షిని సమగంగా ఎఆిగిన వారిలో నన్న యకి నర్వా _త్తమ స్థానం,

అవధులు లేని (పతిభా వ్యుత్పర్తులు, అమోఘమైన రాజాడ్థః అపారమైన శబ్దశక్తి-ఈ మూడింటి సంపదతో నన్నయ భట్టారకుడు 'జెనుగున రచించిన అం(ధమహాభారతం (పమాణంలో చిన్నదైనా 'పాభనంలో వాలా మిన్నగా (సకాశిప్తూన్నదిం

నన్నయ రచనలో అపార మధురత్య, ఆలో చనామృళత్వ లక్షణాలు రెండూ చక్కని పాకంలో మేళవించి ఉన్నాయి. అయన

అనువాద విధానము 867 రచనలోని అత్షరరమ్యత (పతి పాఠకుడు చవి చూచినచే. ఒకసారి అరుచి మరిగిన వానికి దానికి వదలి ఉండలేని స్థితి కలుగుతుందనటానికి నంచేహించనవనరం లేదు ఇక్‌ అలోచనామృతత్వ లతుణాన్ని నిరూపించటానికి మూడు "మొతుకులు పట్టి దూవుతాను, క్లలవామున నిట్లు సురవీ రుల నల్లర నోర్చి యొక్కరుండ యమృుతేముందె క్క-ని కొని యాస్వాదింపక యలోలు(డగు వానింజూచి వారి యిట్ల నియెన్‌, ఆది అదిపక్వంలోని గరుత దు పాఖ్యానంలోని పద్యం, గరుత్మంతునికి విష్ణువు సామోత్కరించి వరం కోరుకొమ న్నాడు. గరుత్మ ౦కుడు విష్ణు దర్శనము అపేపీ.0చాడా! అ పెమీంచినంతమా శ్రౌన అందరికీ (పత్యతు మవుతున్నాడా ? ఎంత తపస్సు! ఎన్ని పరీశ్షలు! పరిస్థికి యిట్టుండగా హారి గరునికి అయాచితంగా ఏల సామోత్క రించాడు. ఎందుకు వరమిస్తున్నాగు 1 - ఆలోచించి పాఠళకునకు ఇకటచా-ా ఇన్ని (పశ్నలు వున్తు అవకాశం ఉన్నది. ఉతమకవి ఉత్తమా పాఠళకునకు ఫుశ్హు ఉత్తమ (పశ్నల నన్నింటినీ ముందే ఉద్భవించి ఉచితమైన రీతిలో సమాధానాలు స్ఫురించే విధంగా రచన సాగిస్తాడు, వై పశ్నలన్నింటికీ ఈ చిన్న పద్యం చక్క-ని సమాధానాలు చెబు తుంది, ఎందరో బువులు ఎన్నో విధాల తవించి కూడా లౌల్యం వీడనాడ లేకపోయారు, కాని గరుత 0తుడు అలోలుడై_ నిలువగలిగాడు. అల్బ విషయాలలో అలలోలతను కొందరు (పదర్శింపవచ్చు. _పకృత విషయం అట్టిది గాదు. దేవతలు 'బేవాది'ేవుని శ క్షియుక్కుల సాయంతో

• అపురూపంగా సాధించి భ్యదపరచుకొన్న పదార్థం అమృతం. పైగా వారు రాత్షసులను నంచించి అమృతాన్ని చేజిక్కించుకొన్నారు

808 నన్నయ భాగలి గరుడుడు కలవాంలో సురవీరుల నందరినీ ఒక్క-జై. ఓడించి జానిని స్వాయ_త్తేం చేసుకొన్నాడు ఆ విధంగా దాని మిద సర్వాధికారాలు పొంది కూడా అంత మహా పదాన్ధాన్ని అఆస్వాదింప లేదం కే అశని ఎకద విమయాభిముఖంగా ఎంత పటిష్టమైన వైరాగ ఫ్రం పొందిందో ఊహింవాలి. ఇతర వ్వక్కుకు పరమ దుస్స్పాధ్యమైన ఆ అలోలత్వ్యం ఇతనికి గుణసిద్ధమై కూర్చుంది, అంటే అతని గుండె నారాయణుడు అ అలోలత్యం ఇతనికి గుణసిద్ధమై కూర్చుంది. అంశ అతని గుంజె నారాయణుడు నివసించటానికి సర్వాంగీగణంగా శిద్ధంగా ఉన్న గుడి అయిందని 'తాత్చర్యం, కంపహమున, ఇట్లు = సుర-ఏరుల, వల్లరి ఒక్క-రుం ఓర్చి” అనే ఒక్కొక్క పదం సర్వదేవతా సముదాయం కంక గరుత ంతుడు అధిరోహించిన మహోన్నత శిఖరాల మహిమను వక్కా-ణిస్తున్నాయి. పై చూఫుకు ఇందులో ఏముందిలే అనుకోదగిన ఈ పద్యంలో ఇంత గాంభీర వొ ఉంది. ఆ గాంభీర్యం అంగుచిక్కిశే ఆనంద వీధీ విహారం. చిక_కపోతే అదొకవార్హగా భావించే అజ్ఞాన వీధీ విళోరం,

యయాతి “అతిశయ రూప లావణ్య వి([భమ గుణసుందరిమైన శర్మిష్ట నెజుంగ వేడ బేవయానిని చూచి అందర కులగో (త నామంబు లడ్‌గాడట, "'చేవయాని అసాధ్యు రాలు, అఖండ (పజ్జా నిధిః కరి (న వాదాడి నూతిలోనికి తోస్తే యయాతి వచ్చి ఎందుకు నూతిలో ఉన్నావని అడిగినపుడు “(పమాదవశంబున నిన్నూతం బడినదాన” నని 'జేవయానికి కాక ఇంక ఎవర్శికైనా చెప్పటం సాధ్యమా! మరొక వ్య క్ని అయితే గుండెలో ఉన్న కసినంతా వెళ్ళ్యగక్కి ఉండేది, "జేవయాని శర్మిష్టను గూర్చి యిక్కడ పల్లెత్తు మాట అనలేదు. అంపే తన ఛవివ్యత్తుకు ముప్పు వస్తుందని ఆమె సుదూరంగా ఆలోచించింది. కసినంతా (_వెళ్ళ్శగక్కటానికి మా_తమేకాక శర్మిస్టా

అనువాద విధానము 869 యయాతుల ఉభయ నిష్ట అనురాగ సవంతికి తన [(పయోజనం దృష్టిశో, అడ్డుకట్ట వేయటానికి కు+డా పనికి వచ్చేవిధంగా

నన్ను మున్న యొజుంగు, దిన్నాతి నాకు

'దాస్సీ వృష పర్వుండను మహాడాన వేయ్యదు

కన్య నాయొద్ద 'నెప్పుండు కదలకుండు

ననఘ్య మటే దీని శర్మిష్ట యంశడ్రు జనులు,

అని బదులు పలికింది. రాజేమడిగాడు! 'ఆానేమి చెప్పింది? ఇందులో అందరి సంగతి వది? కులమేది! గో(తమయేది 1 (పగ్నకు సమాధానం చెప్పినట్లు? చెప్పనట్లా? వాతలు పెడుతున్న దియయాతికా? శర్మిస్టుకా 1 “నన్ను మున్న యెొజుంగుదు” అనటంలో శర్మిష్ట వీరు గారంసోవాలి, “ఇన్నాతి నాకు దాసి అనటంచేత రాజు (ప్రియురాలు ఇద్దరూ దెబ్బతినాలి, “నృవపర్వుడను మహాడాన వేం ద కన్య” అనటం వలన మహారాత్తస చక్రవర్తి బిడ్డను దాసిగా చేసుకొన్న నన్ను గూర్చి ఆలోచించవేం అన్న పోటు రాజు హృదయానికి తగలాలి. “నా యొద్ద ఇప్పూాప గదలకుండొ అనే మాటలో వమరించి తీసుకొని పోవచ్చు ననుకుంటావేమో! అ పప్పులేం ఉడకవు అనే. తర్జమ న్ఫురించాలి. “అనను” అ9శ్షేపణ. అవ+న*! ఎంత పుణ్యాత్నుదవయ్యా! అన్నట్లు మటి దీని శర స్ట యం(డుజనులు”- అని అతి కష్టం మిద "వీరు వెప్పింది, అ చెప్పటంలో ఎంత వాడితనం; మతి అనే పదం చెప్పటానికి ఇష్టం లేనితనాన్ని ఎంతచక్క_గా వ్యంజిస్తున్నది. “జనులు అండ” అంశేడిధ్రైేశం ఏమిటి? తల్లి దం్యడులు ఆ వేరు "పెట్టలేదని "కాతృర్యము శాదు. ఆమెను వీలయినంత ఆకర్షి ప జేసుకోవాలి, పాత పొగకు కొన్ని పుడక లువేసి ఉపశమనం పొందాలి, ఈ చిన్నపద్యంలో కథ మొత్తంలో పరచుకొని ఉన్న దేవయానీ (పవృ త్మికి సంబంధించిన ఆంతర్యాన్ని ఎంతగా కుదింది నిశేవించావో భావించినపుడు నన్నయ లోతులు మనకు స్ఫురిస్తాయిం ఆయన స్వయంగా చెప్పనే చెప్పాడు

870 నన్నయ భార్సి కదా, కవీం(దులు సారమతికో లోనారసి మేలనవలసిన గాంభీర్యం తన కవిత్వంలో ఉందని. నాషు నన్నయ భారతంలో (వియాతి (వియమైన ఘట్టం ఒకటున్నది. పూర్వం ఒకటి "రెండుచోట్ల దానిని గురించి (పస్తావించి ఉన్నా, ఈ రసవత్సభలో ఆ (స్తా వన చేయకుండా ఉండలేను, శంతను మహారాజు సత్యవతిని కామించాడు, దాశసరాజును అడిగాడు. అతడు మహారాజును మన్నిస్తూనే అసాధ్యమైన వరం అడిగాడు వీలులేదు. ఇన్వకవోతే అభీష్టం నెరవేరదు, ఈ గుంజాటనతో రాజ శార్యాలు మానివేసి శంతనుడు చింతా(కాంతుకై. వకాంతవానం చేస్తున్నాడు, నేదో శీపో రాజ్యభారం, గృహాస్థ ధర శం స్వీకరించవలసిన స్ట్‌ితో ఉన్న 'బీవవతుడు పరిస్థితులన్నీ సాకల్యంగా అకభ్గింపు చేసుొని తండి దగ్గరకు వచ్చి నెరపవలసిన మర్యాదలన్నీ మసనఃపూర్వకంగా నెరపి ఇలా సపశ్నించాడుః “*భవదభిరవీతతీ.తికి బాధ యొనర్పంగ నోపునట్టి * (తవ నివవాంబు లేదు, వసుధా (పజశేల్ల ననంత సంతతో కృవములుః రాజులెల్ల ననిశంబు విభఖేయుల నీకు, నిట్లు మా నవ వృషభేర్యద! మేలుకొ మనః పరితాపముం బొందియుండగన్‌” పద్యము చంపకమాల, అంక1ు పద్యము తం్మడిపై భకితో కసుమార్చన చేయుటని కే వినియుకృమయినట్లున్నది! కాని ఈ రెండును రాజలందు విపరీతము” అన్నట్లు వైకి సువాసనలు గుటాళిమ్తూనే లోపల నుర్మ ఘాతము చేసేవాడి కత్తిలా ఉంది. పాలకుడు ఎందుకు ఎప్పుడు ఎలా ఏడవాలో వ్యంగ్యంగా ఎత్తిచూవీనట్ల యింది. ఉత్తమ తషలతైయుడు పాలక ధర్మంలో ॥ ఉన్నవాడు స్వాధ్ధాన్ని సర్వవిధాలా (పక్కన పెట్టి (ప్రజా సౌఖ్యాన్ని మ్యూతమే అవేమేంచాలయ్యా!

అనువాద విధానము 871 లే! లే! ఈ వడుచేమిటి ? అని కళాఘాతంతో లేపి తట్టుకున్నట్లుంది క పద్యం, అందులో అడిగేవాడు కొడుకు, వయసు వచ్చినవాడు, 'ాన్హై పూనుకొని పెండ్లి చేసి. రాజ్యమిచ్చి ఉపలాలించవలసిన స్ధిిలో ఉన్నవాడు, లౌనో వయసు మళ్ళినవాడు, సంతానవంకగుడు, చాన (పస్థానానికి పోవలసిన దశలో ఉన్నవాడు, ఏమని వెప్పాలి? ఎలా చెప్పాలి. ఒశే అబ్బీ అక్కడ ఒక అందగత్తెను చూ+చానురా! మనను పడ్డాను, వాళ్ళేశో నియమాలు పెట్టారు. ఎలాగా అని ఆలోచిస్తు న్నాను. "పెళ్ళి చేసుకుంటానురా. అని సిగ్గువిడిచి కొడుకుతో ఇప్పాలి. మానాళ్ళి మానాలు ఉన్నవాడెవడూ ఇలా చెప్పలేడు. వితృఛ కీతో ఆయన దుఃఖ మేమిటో "తెలుసుకొని ఏ త్యాగమైరాచేసి ధృఢనిశ్చయంతో ఉన్న కొడుకు చేతులు కట్టుకొని నిలబడి ఉన్నా డు, ఏదో సమాధానం ఇెవితే కాని కదిలే సూచనలు కనబడటంలేదు శంతనుడి గుండె ఎంత ఇరక్రా టంలోపడి ఎలా గిలగిలా కొట్టుకొంటున్నదో మనం (గహించాలే తప్ప అది మాటలలో -భొప్పతగినది కాదు, ఈ స్థితిసంతా నన్నయ భజ్ఞారకుడు ఒక వొక సఫాగంలో న్ఫురింపానేస్తు న్నాడు “అని విని "పెద్దయుం_ “ఆొద్దు చింతించి కథా నిరా 'శంలో ఈ మాట ఆయువుపట్టు, ద్‌ని మోద దృష్టి కేందీకరించి చూస్తే కథారహస్యమంతా చక్కగా సావాత్కఒరిస్తుంది, పెదయుం (బొద్దు చింతించి అతిక ప్టం మోద వెప్పిన సమాధానాన్ని నన్నయ మూడు కంద పద్యాలలో ఒక్ర చిన్నవచన భాగంలో నిబంధించాడుం అవ్యవస్థిత మైన మనస్సు జఓచిత్యాన్ని ర్లైాములను అవాచ్యాలను పట్టించుకోరు శాబవోలు, శంతను డెంతమాట అన్నాడో భూడండి

“వినవయ్య వక్రపు[తుండు

ననపత్యుండు నొక్క రూపయని ధరు ్రనులన్‌

విని సీకు తో వ్‌

ననఫా భల నవ్రమేిదాళ్ళ్యా ౮కొ

| " ల 1 . కే

872 నన్నయ భారతి “జన వినుత యగ్ని హోత్రం బును సంతానమును వేదములు నెడ తెగలా జన నుత్తమ వంశజులకు ననిర్శి మహాధర్శ సిఫపుణులైన మునీం(దుల్‌ వ్‌ “సీవద్ర శత్రు విద్యా కోవిదముండవు రణములందు. (గూరుడ వరివి (దావణ సాహసి కుండవు కావున నీ యునికి సమ్మగా నోప నెడన్‌” కావున బహు ప్కుళార్థంబు యత్నంబు సేయవలయు, వివావా మయ్యెది నన్నాడు. ధర్మ (పసంగం తెచ్చిన కొడుషను ధర్మ్య్మపపంగ౦ తోనే ఎదుర్కొన్నాడు. అసలే మన్మథ మార్ల్గణాలు తూట్లుతూట్లుగా కొట్టిన గుండెకు కొడుకు చూపిన ఆవేపణ దుస్సవామైంది.. అట్టి గుంజెలో నుండి వచ్చే మూటలధోరణి ఎలా ఉంటుందనటానికి ఇత శంక పదునైన ఉదాహరణలు చూపటం సోధ్యం కాదూ. సాలా "నన్నయ భట్టారకుని రచనలోని గాంభీర్యం ఎంతటిదో మాట కున్న వై శీత్యం వ స్థాయికి వెదిందో ఒకటి ₹ెండు పొడిమాటలు అయా వ్యక్తుల స్వరూప స్వభావాలనన్నింటినీ ఎలా సాతొత్కరింప 'జేస్తాయో వివరించటానికి స్ధాల ఫులాక న్యాయంగా ఈ మూడు ఘట్టాలు ఎన్ను కొన్నాను, రనహృదయ శాసారాలలో విశ్చంఖల విహారం చెయ్యటానికి అవకాశం కల్పించిన విజయవాటికా భువనవిజయ సాహితీ సంస్థవారి సౌజనా వ్ట్‌నిి వృాదయంలో పడదిలపరచుకుంటాను, ఇతి న్‌ ఖీ కది... జి స్రావ నై నో