Telugu Nachana Somanathudu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ఇ తా న. జ. నా క్రీ నం ణి తి ల న అ ౧ సంపూర్ణ ర్తి, పుష్పగ౧రి ప్రతివాబ ఈ6 ఆ ఫ్ర సంవిధాన చక్రనర్తి వజ్జ్రల వేంకట స్లుబ్రహ్మణ్య శర్మ న! జ్ర. ర ల. ాాలలల్తా ఖా లా!

చ పంపాను " ఈయ సం స కాంట... ॥ విం న ము టు నా భం. క త యట - న ఇ జ్యా న వ సో తా. న్నా యో లు టు ర చు. క్యలచ్వు య టా. ర స్‌. క మా. సట (సక న జం. ై . స్తో వ్య స 1 ము వు *? ఇ | ల ౯, "న ఎ యుటినిక.. నా ధల క | వ్‌ ప హన ఇన్నా కలాా- నాగా! మ సై ననల శీ క్‌ టక కం. న న జే ము ,ా | డు మా [ టు ల నూ టు! వ ల యలు త చం “0 | స యు. న్న తట తజ ౨. నూ హ్‌ గః రా ల ( శ క్ష ష్‌ 1 శ | న.

క్ట న్‌్‌; కే క్‌ | ఖ్‌ శ పము

జే ్లైై ఆ ను.. న. న యస. శో

ర మ స రల సక ఏ 1 నస: సు 1 గ్ర సట్‌ చ మ! ద్‌ సా ఆ స న! స సి ర్‌ స్స వ " ప ం స్తవ | టో గ నప మం గా క కో న స లే నం... ఇ జ్‌ వ! లా! వన | త పసు న నం గ ప నో న టు పసు టం! మన యు చస య లేనని. ళం మసి స మం షే ౯ హన క స మట మ. నన వ శ స భూ వ ల. న న వప క మం తో గ్‌ ప వ వాట్లో ఖీ చ ల టలు [స్‌ ర లం స జా _ లు న న. బట లపే్‌ సం టను ప్ర? " హరిహర శిల్పము, భైరవకోన ఇచట వారివారుదు ఎనిమిది చేతులు కలిగి ఆయుధాలు ధరించియున్నాడు. (కుడివైవు చేతులలో అభయముద, ఖద్దము, అక్షమాల, వరళువు. ఎదమవైవు చేతులలో కటివాస్తము[ద్ర, శంఖము, చక్రము, గద. ఏదన శతొళ్హము - వల్లవ నరసింవావర్థు కాలము నాటిది - అవూర్వ కళావిలనితము. చిత్రవటము నేకరణ డీ నుబ్రవ్మాణ్య రెడ్డీ (కావలి నెల్లూరు జిల్లా) గారి ఆంధ్ర గువోలయాలు (988) వుట 47 నుంది వినరాలు నేకరణ ఉగేటీ అచ్భ్చుతరానముశాస్త్రి గారి వ్యానవీరి (1986) వుట 263 నుంది (ప్రాభీనతమ వారివారమూర్తులు : వ్రదేల్‌ “మల్లార్‌” గ్రామంలో జ్రీన్తు వూర్వం రెండవ శతాబ్దం నాటి మూర్తి ఉన్నది ను ఆొర్వ! ప పా. కర్ణాటక “వారివారపురము'న శ్రీస్తు శకం అయిదవ శతాబ్దం నాటి నాలుగు చేతుల వి్యిగవాం ఉన్నది ఆంధ్రవ్రదేశ్‌ “కందుకూరు ? (ప్రకాశం జిల్లాలో వల్లనరాజు సింవావర్థు క్రీస్తు శకం 486వ నం॥ తన వదకొందవ పాలన కాలమందు “ఐిష్ణువార” అనే పేరుతో ఉన్న వారివారాలయానికి ఉరవపల్లి (గామదానం కావించెనని చరిత్ర ఉన్నది (కగేటి-వ్యానపీరి నుంది)

సంపూర్దకీర్తి, పుష్పగిరి ప్రతివాసి నాచన నోమగాథుడు “సంవిధాన చక్రసర్తి” వజ్ఞల వేంకట సుబ్రహ్మణ్య శర్మ

“20224 5023200064" 07 గ 5000మ0ుజ్ర2 క్‌జాణు& నాచన నోమనాథుడు ౧-23 ర వటంల 80600: పింజ 2006 6౦9168 750 చి లా ల్‌ కగం6 : 5. 101/ శాంగ తి " టే అ మయం! తగ “స కే స మ సు పు 201, ఒఖు6 కళకు తంఖాయింంట్పు పాదా సం 0 ₹1 కేశ జంం6021100 ఏంంట066010; 60766 : 0019 పళజటుజు, జుం ముంణ2ంయలు 0 00016 : స2?06ేఉ2 9001 04156 0. మర 202 'ెశ్‌ రయి వేషర1య0%ర, కరల024 పైగ ౩; 24652387 ౦౧00566 2 కొం0040006 ౪20క1ట తె22[08జ0008100 కరలం20264 - 44 ౨1 ; 27660000 విరగ66 41 ఉంళం202 010003 6ల ₹1లూ 126 ర్‌లజంర048ట క్రరల20464 - 28 ౨|| ౩ 23391364, 22 : 040 23304194 “నెం 4 0042041 ఉంతంటగం6 గంగ 616 061611 60646 01 06122 కమిళైట2క్రలు (0001860 0£ంుజ పెటం306 అలాం1000606 లుజరుల16 0 వ్‌అంం6టా/&ఉ [1216 26602600, 6౦% 019612), శ్‌జ02528208061 సేళ్సం006- 570 006 ౪166 580601 166౮ 0.251-11(02001-02గ5/62్టస0 44866 29-11-2005 ౫4ల 4ం 50%ల006 0 ౮0-త16".

మ న భం... వ న " ల పు సుం. మ ప న న న గ సు! స య న నన. వివియన్‌ క్రీశే। కె.పి నారాయణరావు టి టు! అం ఛ్‌ శ రచయిత మహాకవి కాళ్లకూరి నారాయణరావు అధ్యక్షులు, తెలుగుగోష్టి పౌత్రుడు

ప్రస్తావన

“నాచన సోమనాథుడు” ఉత్తర హరివంశ ప్రబంధ నిర్మాత. సాక్షాత్తు శివస్వరూపుడు. విజయనగర రాజ్య సంవిధాన చక్రవర్తి. అతని హృదయవాని హరిహరనాథుడు. ఓంకారమే స్వాకారమైన హరిహరనాథుని తత్త్వమును సూత్ర ప్రాయముగా తిక్కన సోమయాజి విరాటోద్యోగ పదునైదు పర్వాల అశ్వాసాద్యంత పద్యాలలో ప్రతిపాదించెను. సోమనాథుడు నవీనగుణసనాథుడు. ఆ పరబ్రహ్మతత్త్వా నికి తన ఉత్తర హరివంశ ప్రబంధములో భాష్టుకారుడు. ఆ విషయము ఈ [గ్రంథమందు విశ్లేషించబడినది.

కవిబ్రహ్మ తిక్కనామాత్యుడు శ్రీవిద్యోపాసకుడు. తిక్కన శిష్యుడు సోమన యును అట్టివాదే! కనుక శ్రీవిద్య, దేవీపరమైన (గ్రంథాలు, యోగశాస్త్రము-గ్రంథ సమిక్ష మొదలగునవి అవసరమని జిజ్ఞాసువుల కొజకై చేర్చబడినవి.

“పుష్పగిరి” కడపజిల్లాలో (ప్రాచీన శంకరపీఠము. ఆ ప్రాంతమందు నివసించి వైదిక ధర్మాఖిరతిని సుప్రతిస్టితము కావించినవాడు నాచనసోమన. కృష్ణయజుర్వేద శ్రౌతపండితుడు. భారద్వాజ గోత్రుడు. సర్వజ్ఞుడు. ఉద్ధండవిద్యానిధి. మహోదధినాంజను ఆంధ్ర భాషకు సర్వోన్నతిని తెచ్చిన మహాత్ముడు. అతని కృతులలో ఒక్కటే లభ్యమైనది. అది సర్వజనాదరణపాత్రమై విలసిల్లుచున్నది.

ఈ గ్రంథ ప్రచురణకు ఆర్థిక సాహాయ్యము అందించినవారు కేంద్ర భారతీయ భాషల సంస్థ, మైసూరు. వారు చిరస్మరణీయులు.

“సహృదయాభినందన”తో శ్రీ గడియారము రామకృష్ణశర్మగారు ఆళీస్సు లందించారు. కవరు మోద, లోపల వర్దచిత్రములను రూపొందించినది చిరంజీవి యారం రవిచంద్ర (విజయవాడ), డి.టి.పి. చేసినవారు ఫాంట్‌లైను (గ్రాఫిక్స్‌- శ్రీమతి యార్లగడ్డ నిర్మల, శ్రీమతి నునీతలు. మరియు అనుపమ ్రింటర్సు అధినేత శ్రీ మాదిరెడ్డి రమణమూర్తి, మరియు సహృదయ పండిత మిత్రులు - ఈ (గ్రంథ ప్రచురణ కృషిలో సహకరించి, ప్రోత్సహించారు.

అందరికీ ధన్యవాదాలు సికిందరాబాద్‌ వి.వి.సుబ్రహ్మణ్య శర్మ 6-2-06 27715148

సహుదయాభినందన శ్రీ వి.వి.సుబ్రహ్మణ్యశర్మగారు అభిమానముతో పరిశీలించుటకై ఇచ్చిన “సోమ నాథుడు” (గ్రంథప్రతిని పూర్తిగా చదివితిని. నాకు కలిగిన అభిప్రాయాలను తెలుపుచున్నాను. వేంకటనాథుడు : రచయితకు గల బహు[గ్రంథ పరిశీలనాసక్తిని, (గ్రంథవిస్తరణమందలి మక్కువను అర్థము చేసుకుని వారి పరిశ్రమను అభిమానించుచున్నాను. (గ్రంథములో, తిరువేంగడము వేంకటనాథుని (ప్రాచీనతను ఆ దేవుని యందు గల హరిహర భావనను నిరూపించు (ప్రయత్నము జరిగినది. ఇందుకు ఓగేటి వారి వ్యాసపీఠి అనుసరింపబడినది. మజియు తమిళ వాజ్యయమందలి కొన్ని (గ్రంథాలలోని నాయనారుల, ఆళ్వారుల కీర్తనలు పురాణాలలోని కొన్ని వాక్యాలు ఉదాహరింప బడినవి. తిరుమలపై ఉన్న సామి హరిహరుడని తేల్చినారు. కొందరు వైష్ణవులు వేంకటనాథుని (ప్రసంగము బుగ్వేదములో ఉన్నదంటున్నారు. నాకు తెలిసినంతవణకు హరిహరనాథుని ప్రస్తావన వ్యాసునితో ఆరంభమైనట్టు భావించుచున్నాను. చారిత్రక విషయాలు : విద్యారణ్య చరిత్ర, విజయనగర నిర్మాణము, విజయనగర స్టాపనము, కాపలూరి శాసవము గూర్చి చాలా విపులముగా ఉన్నది. 'పెంచుకలదిన్న శాసనము : పెంచుకలదిన్నై శాసన పాఠము ఉన్నది. ఇది ఉపయోగకరమైనది. సోమనకు, విజయనగర రాజ్యానికి ఉన్న సంబంధమును తెలుపుటకు పెంచుకలదిన్నై శాసనము, తుడుములదిన్నై శాసనము-ఈ రెండూ ముఖ్యాధారాలు. పెంచుకలదిన్నె శాసనము తామ్ర శాసనము. రెండు ప్రతులు లభించినవి. 1. కోలారు జిల్లా ముళుబాగిలు తాలూకా ముడియ నూరులో లభించినది. (ఎసిగ్రాఫియా .. కర్ణాటికా, 10వ సంపుటము-సంఖ్య-158). దీనిని కర్టాటక (ప్రభుత్వము 'ప్రకటించినది. రెండవప్రతి, కోలారు జిల్లా గోరిబిదనూరులో లభించినది, (ఆ 10వ సంప్రటములో సంఖ్య-46), రెండు ప్రతులలోను శాసనకాలము సరిగా లేదు. శ్రీ వేటూరి (ప్రభాకరశాస్త్రిగారు. “రసాభ్రనయనేందుభి;” అని సవరించి కాలము క్రీ.శ. 1344 సం గా నిర్ణయించిరి. అట్లుగాక, “రసర్షినయనేందుభిః” అని సవరించిన క్రీ.శ 1354 సం॥ కాగలదు. అప్పటికి హరిహరరాయలు మరణించారు. పెద్ద తము జైన బుక్కరాయలు తన పట్టాభిషేకము నకు కొంతకాలము ముందు సోమనాథునకు పెంచుకలదిన్నైను దానము చేసియుండును. ఈ కాలము సముచితముగానున్నదని భావించుచున్నాను. శాననమందు 35-36 శ్ఞోకాల మధ్య లుప్తమైన (గ్రామనరిహద్దులు : తూరుపున కోడూరు నాగమల్లదిన్నె, అందుకు చింతకోళు, అందుకు రగడి (రేగడి _ కావచ్చును) లోని నల్లగుండు..... అందుకు దక్షిణాన కప్పలవాగు మేర ఆందుకు పళ్చిమాన...... అందుకు దక్షిణాన వేపమాలకు అందుకు దక్షిణాన కోడూరు రాష్ట్రపు బల్లి అరటి (9?) పెద్దరాతిమాలకు, నాగమల్లదిన్నె, ఆ సందుకు ముగుడు పొలాన..... జమ్మిమాలకు మేర అందుకు దక్షిణాన కలవి గట్ట, అందుండి పెన్న మేడి దడును, ఉప్పరగోడలు, దక్షిణాన వంగూరుకోడు తాలాను, ఆ సందుకు చిన్నమేరణె, పడమటికి

వెలమకూరు, ఆ సందుకు పిటికంల శినకోనవాడుమేర, పడమటికి గడుమేర అందుకు ఉత్తరాన బోటమిట్ట మోద జమ్మిమాలను, అందుకు ఉత్తరాన దండు తెలుపు వేపమాలను, అందుకు ఉత్తరాన కప్పలవాగు, గుడును తుమ్మమాలక్రు, అందుకు ఉత్తరాన కాశెవాగు మేర చేసుకొని నక్కలతిప్ప పడమట అంచుమేర చేసుకొని కొండమోద ఉత్తరాన ఊరచింతల, ఆ సందుకున్ను కొంతమేర మానుచింత కైనను కలశంను. తుడుములదిన్నె శాననము : (ప్రాఢదేవరాయలు తుడుములదిన్నై (గామమును నాచనసోమనకు, ఏకభోగముగా దానమిచ్చి వేయించిన శిలాశాసనము (కడప జిల్లా శాసనాలు 2వ సంపుటము సంఖ్య 27). ఇందులో దానకాలము లేదు. రెండవ హరిహరరాయలు 1377సం॥ పట్టాబిషేకము చేసికొనగా అప్పుడు యువరాజుగా ఉన్న, ప్రాఢదేవరాయలు 1380వ సం॥ నాచనసోమనకు దానము చేసినట్టు చెప్పబడినది.

సోమన జన్మస్థలము : జన్మస్టలమును గూర్చి విపులమైన చర్చ ఆశ్చర్యకరముగా ఉన్నది. అంత చర్చ అవసరము లేదేమో!

ఉత్తర హరివంశ నామౌచిత్యము, బిరుదావళి : (గ్రంథ నామౌచిత్య చర్చ ఉన్నది. సోమన బిరుదావళి వివరణము బాగున్నది.

ఆశ్వాసాద్యంతపద్యాలు : సోమనాథుని వైదుష్యము, హరిహరుల సమన్వయము చక్కగా వివరింపబడినది,

సంవిధానము : సోమన సంస్కృత హరివంశమును తెనిగించిన విధానమును గూర్చి డా॥ వేదుల కామేశ్చరావుగారు విస్తరముగా చెప్పిన విషయాలను క్లుప్తముగా చెప్పుట బాగున్నది. ఉత్తర హరివంశ కావ్యములోని అయిదు కథలలోను, శ్రీకృష్ణుడు విష్ణువని, పరమోత్కృష్టుడని ఆయనకంటె పరదైవము లేదని సోమన నిరూపించినాడు. ఆ నిరూపణ మరల 52 పుటలలో విపులముగా వివరింపబడినది. హరిహర సమన్వయములో విష్ణుపారమ్య ప్రబోధము అవసరమా? విజయనగర రాజ్యమందు నవీనగుణ సనాథుడు నాచన సోమనాథుడు “సంపూర్ణ కీర్తి” బిరుదాంకితుడు. అట్టి మహోన్నతస్తోము. సోముని కూర్చి శ్రమించి ఈ (గ్రంథమును వెల్వరించిన శ్రీ వి.వి. సుబ్రహ్మణ్యశర్మగారిని అభినందించుచున్నాను. కర్నూలు

15-09-2004 _ గడియారం రామక్పష్ణళర్ము

నాచన సోచునాథున ఉత్తర హరివంశము పండిత ప్రశంస

1. శ్రీనాథుడు : బంధుర గాంభీర్య బంధు సుబంధు విస్ఫురితమహోన్నత స్తోము సోము శివరాత్రీ మాహాత్యము : 12వ పద్యము 2, కవయిత్రి మొల్ల ; గీ _స్తుతగుణోద్దాము నాచనసోము భీము నవ్యమంజుల వాగ్జుర్యునన్న పార్యు రసికుడైనట్టి శ్రీనాథు రంగనాథు దిక్క కవి రాజును నుతించి... రామాయణము : 9వ, పద్యము
2. కవి చౌడప్ప : కం. విను భారవి బిల్బణు నా చన సోముని మాఘకవిని చతురత శ్రీనా థుని నుతింతు, మహాకవివరు ది క్కృన తలతును కుందవరపు కవి చౌడప్పా! 8వ పద్యము శ, కొకరపర్తి తిరుపతి పాత్రుడు : సీ. వివిధ శబ్దార్ధానుభవ భవభూతి చండ దుష్మవిజనదండి దండి భూరితరైక ప్రభారవి భారవి " యాగమవిరచనా వ్యాసు వ్యాసు కనితా ప్రపంచ రక్షణ మురారి మురారి భక్తితోషిత చక్రి బాణు బాణు అపశబ్ద నిచయ జిహ్మగమయూరు మయూరు సుప్రసాద స్ఫూర్తి సోము సోము గీ. అపగతాశేష చటుల తమాఘ మాఘ శారదానుగ్రహ ద్రవ్యచోరు చోరు అమితతర సద్యశోరాశినమరు నమరు అభినుతించెద సంతతాహ్ల్హాద మమర

5, వేంకట పార్వతీశ్వరకవులు. బాలాంత్రపు వేంకటరావు 1881-1972 ఓలేటి పార్వతీశము 1889-1955 సత్యభామా కృష్ణ సంవాదము ఉ. నన్నయగారి త్రోవగొని నవ్యగుణంబులు కొంతచేర్చి తి కృన్న మహాకవి ప్రవరుడాంధ్ర కవిత్యము వృద్ధిచేసె నె జ్ఞన్నయు వీరిత్రోవగొని యర్దత యింకొక కొంతయిచ్చె స ర్వోన్నతి తెచ్చె సోముడు మహోదధి నా జనునాంధ్ర భాషకున్‌ 6. వేంకటరామకృష్ణ కవులు. ఓలేటి వేంకటరామ శాస్త్రి 1888-1983. వేదుల రామకృష్ణ కవి మ. ప్రగుణంబైన కవిత్వ పాటవము, సర్వజ్ఞత్వముంజెప్ప సో యగమై యొప్పెడి వింత పోకడల కావ్యశ్రీని పోషించి బెంచి యె న్నగ నొక్కొక్కెడ నా కవిత్రయము కన్నన్‌ మిన్నయౌనాగ పె ద్దగ వర్తించిన సోమనాథ కవిచంద్రా! నీకు సాష్టాంగముల్‌ 7. పరవస్తు చిన్నయసూరి : 1809-1862 “అళికంబున అక్షిని దాచినట్టి సర్వజ్ఞుని నాచన సోమనాథుని స్తుతి యొనరింతున్‌” 8. కందుకూరి వీరేశలింగము 1849-1919 సోమనాథుని కవిత్వము మిక్కిలి ప్రౌాధముగాను, సర్వవిధముల ఎట్టాప్రగడ కవిత్వము కంటె మేలైనదిగాను ఉన్నది. ఒక్క ఎజ్జాప్రగడ కవిత్వమేగాదు, భారతమును రచించిన కవిత్రయముతో అనేకుల కవిత్వమును కొన్ని విషయములలో సోమన కవిత్వముతో సరిరాదని నా అభిప్రాయము. ఇతని కవిత్వపటుత్వ సంపదను బట్టి యితనికి సర్వజ్ఞత్వ బిరుదు వచ్చినది. ఆ పేరునకు ఇతడు తప్పక తగినవాదే. 9. వేదము వేంకటరాయశాస్త్రి (1858-1929) ఇట్లు అపూర్వపదములను (తృతీయాశ్వాసము “వంకదారకు”-84వ పద్యము) కుప్పించుట చేత కడమవారికన్న నితదే అధికుడని తలంపనుగాని, ఉత్తర హరివంశమందలి కవనగుణములు పెక్కింటిచేత ఈయన వాస్తవముగా ఉత్కృష్ట కవియే. ఈయన కవనము కఠినమని గణపవరపు వేంకటకవి వచించినాడు కదా! (నాచన సోము భూరి కాఠిన్యము (ప్రబంధరాజ వేంకటేశ్వరవిజయము). ఈయన నన్నయ తిక్కన కన్నను పండితుడనుటకు నిదర్శనము లేదు.

10. నాగపూడి కుపష్పుస్వామయ్య (1804-1941) చిన్నయసూరి, వీరేశలింగం పంతులుగారు, సీతారామాచార్యులు, మన నాచన సోముని, కవిత్రయము కంటె ఉత్కృప్టునిగా చెప్పుట “అతిశయోక్తి. అని తలంచెద. ఎజ్ఞాప్రగడ హరివంశముతో ఏ విధముగా పోలనేరని ఉత్తర హరివంశమును రచించిన సోమనాథున కట్టి యున్నత పదవిని నొసగ నా మనస్సు కొలుపదు. కావ్యానుశీలనము; పుట 384 - డా॥వేదుల కామేశ్వరరావు
11. చెళ్లపిళ్ల వేంకటశాస్త్రి 1870-1950 ఇతని [గ్రంథం ఆరు ఆశ్వాసాలే. అయినా పదునెనిమిది పర్వాల భారతంలో కూడా, వెతికితే యిన్ని లోకోక్తులు దొరకవనే నాకు తోస్తుంది. కవిత్రయము వాడని తెలుగు పదాలు, ఈయన వాడినట్లు, పీఠికలో వ్రాయ బడినది. ఆ పదాలకు నాటికాలపు వ్యావహారిక భాషే యాయనకు గురుత్వం చేసిందను కోవాలి. సామెతలు, మా గోదావరి మండలంలోనేగాక, కృష్ణా, గుంటూరు మండలాలలో కూడా వాడుక భాషలో లేని వెన్‌ యాయన వాడినట్లు తెలియుచున్నది. కావ్యానుశీలనము; పుటలు 295, 296 దాః వేదుల కామేశ్వరరావు 12 నడకుదుటి వీరరాజుపంతులు (1871-1987) ఇతని గ్రంథమునందు, భారతమునందలి కొన్ని భాగములను మించు, నవీన గుణములు అనేకములు గలవు. ఈతడు కవిబ్రహ్మ తిక్కన సోమయాజి కడపటి దశయందు ప్రసిద్ధిగాంచినవాడు. ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్తు, కాకినాడ - 1923 సంచిక
12. టేకుమళ్ల అచ్యుతరావు 1880-1947 ఉభయ[గ్రంథములయందు, ఏ భాగములు సరిపోల్చి చూచినను, సోమనాథుని కవిత్వము, ఎజ్జినార్యుని దానికంటె రసవత్తరముగను, ప్రౌధముగను, ఉన్నదని చెప్పుటకు ఒకించుకయును సందేహము కలుగలేదు. ఇట్లు సోమనాథుని కవిత్వమును భూషించుట. ఎజ్జనార్యుని కవిత్వమును నిరసించుటగా కవితాభిమానులు ఊహించుట తగదు. గ్రంథవిమర్శమందు యదార్ధ గుణనిరూపణము చేయక తప్పదు. హెచ్చుతగ్గులు, నిర్ణయింపక తీరదు. కవితాభిమానమేగాని, కేవలము కవీశ్వరాఖి మానము అనుచితము, అక్రమము. కావ్యానుశీలనము; పుట 885 డాః వేదుల కామేశ్వరరావు

14 చాగంటి శేషయ్య 1881-1950 భిన్నరీతులలో వీరి రచనలు ఉన్నప్పుడు వీరిరువురిని పోల్చి చూచుట వలన ప్రయోజనముండదనియు “లోకో భిన్నరుచిః” అను వాక్యమిటు వర్తించుననియు తలంచుచున్నాడను. ఇరువురి గ్రంథములను వేటు వేటుగ చదివి చూచిన వారికి ఒకరికి ఒకరు తీసిపోరని తోచుచున్నదని నా అభిప్రాయము. ఈతని కవిత్వము ప్రొఢ ధారాశుద్ది కలిగి లోకోక్తులతో నిండి మనోహరమై యున్నది. చదివినకొలది పాఠకుని హృదయము ఆనందముచే ఉప్పాంగుచుండును. ఇందు ప్రస్తుత కాలమున వాడుకలో లేని పదములు అందందు చూపట్టుచుండును. కాని వాని అర్ధమును (గ్రహించిన పిమ్మట అందలి స్వారస్వము గోచరమగును. ఉత్తర హరివంశమున పలు తావులందు తిక్కన కవిత్వమును అనుకరింప యత్నించిన కవులందరిలో జయము గాంచి, మొదటి గులుతు సంపాదించిన వాడితే! ఆం(ధ్రకవితరంగిణి; 4వ సంపుటము; పుటలు 128-136. 15. వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి 1888-1950 ప్రాచీనాంధ్ర కవి కృతులలో దురవబోధములనబడు వానిలో సోమనాధుని కృతి ప్రధానమయినది. అప్రతీత వదప్రయోగాభిమానముచేతను, శయ్యానైగనిగ్య సంపాదనప్రీతిచేతను అనుప్రాసాభిరతిచేతను నీతడు తన కృతికి, పెక్కు పట్టులందు, దురవబోధము కావించెను. అందును వచనరచనలో మఖియు కజకుదనము చూపెను. ఆంధ్రకవులలో చిత్రకవిత్వములు వెలయించినవారిలో నీతడే ప్రథముడుగా కానవచ్చు చున్నాడు. అచ్చతెలుగు పద్యములు, నిరోష్ట్రపద్యములు అను'ప్రాస పద్యములు నీతని కృతిలో కానవచ్చుచున్నవి. ద్వి, త్రిచతుష్‌ప్రాస పద్యములు నీతడు చెప్పినాడు. కాని వానియందు కందములందు రెండేసి చరణములకే ఆ ప్రాసములుందడుట విశేషము ఉత్తరహరివంశము పీఠిక. పుట 10, వావిళ్లవారిప్రతి, 1967 16. రాళ్లపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ (1893-1979) నాచనసోమునిది, భావముల ్రాధాన్యములేక, వస్తువు రచన, వీనికి చేరిన కళ. ఆ కాలమున తెలుగు సాహిత్యమునకిది నవీనము. “అవిదిత వేద్యాంతరమైన” ఆనందమునిచ్చు శక్తిలేకున్నను, తృప్తిని, ఆశ్చర్యమును కలిగించి మనల ఉల్లాససణచు సామర్ధ్యము దీనికి కలదు. సారస్వతాలోకము, 1954

గమనిక : శ్రీ రాళ్లపల్లివారు కవితాకళను, భావ, వస్తు, రచనా విన్యాసములుగా విభజించి,

సాహితీ సూత్రాలను తానే కల్పించుకొని సోముని కవితను పరిశీలించిరి.

17. పోతుకుచ్చి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి (1918-1994) ఆధ్యాత్మిక తత్త్వమునంతను, అనుభూతికి తెచ్చుకొనిన మహాజ్ఞాని,

మహోపాసకుడు కూడ ఈయన”.

సోమన సర్వజ్ఞుడు. ఆతని సర్వజ్ఞత్వమంతయు వతత్కృతియందు ప్రతిఫలించి విజ్ఞాన సర్వస్వపేటికగా ఒనర్చినది.

ఉత్తరహరివంశము -మందరవ్యాఖ్య ప్రథమాశ్వాసము, పుటలు 2, 12 గమనిక : ఈ వ్యాఖ్య లలితా పరమేశ్వరికి అంకితము 18. ముత్య వేంకట సత్య సూర్యనారాయణ 1915-2000 (ఎమ్‌.వి.యన్‌. సూర్యనారాయణ, ఆ(త్రేయపవురం, తూర్చుగోదావరిజిల్లా. జననం:28-12-1915;, మరణం:21-6-2000)

“తిక్కన కాలం నాటికి యువకవి అయిన ఎల్టాప్రగడ తిక్కన పోకడలను అరణ్యపర్వ శేషములో లెస్సగా అనుసరించిన ఏకలవ్య శిష్యుడు.

“ఆ తికృన శిష్యులలో అగ్రేసరుడు నాచన సోముడు, ఉత్తరహరివంశమును హరిహరనాథునికే అంకితముచేసెను. ఆశ్వాసారంభ, ఆశ్వాసాంత పద్యములలో గురువుగారినే అనుసరించెను”.

తన గురువును మార్గదర్శియునైన నాచనసోముని యెడ, తన భక్తిని చూపుటకు, వీరశ్ళృంగారరసమును క్రమాలంకారముతో అత్యంతరమణీయముగా

“పరుచూచున్‌ వరుచూచు నొంచు నొంపనలయింపన్‌” అను పద్యమున పోతన

“అరిచూచున్‌ హరిచూచు” అనెడి సోమన పద్యమును అనుసరించి అదే ఎత్తుగడలో, ఎవరి పద్యము ఎక్కువ రమణీయముగానున్నదో నిర్ణయించుటకు శక్యముగానట్లు తీర్చెను. అనన్యసాధారణమైన రీతిలో అంత్యానుప్రాసములను నిర్వహించుటలో పోతనగారికి సోమనాథుడే గురువు.

సాహితీ మంజూష మే నెల, 1997

19. పి.ఎమ్‌.గోపాలాచారి రచనా విధానమున తిక్కనను అనుసరించిన ఈ కవి నాటకీయతను కూడ విడువలేదు. పురాణముల వలె కథను చెప్పుచు పోలేదు. ఈ ఆశ్వాసమును (చతుర్ధా శ్వాసము) ఒక నాటకముగ అంగీకరించిన దీనిని ఆజు రంగములుగ చిత్రీకరింప వచ్చును.

దుర్వాస వాంస డిభకుల సమాగమము 2, దుర్వాస శ్రీకృష్ణుల సమాగమము 8, రాజసూయ యాగకరణ నిశ్చయము 4, జనార్దనుని రాయబారము 5, సాత్యకి రాయబారము 6, యుద్ధరంగము. మొదటిరంగమున దుర్వాసుని చూచిన వెంటనే హంసడిభకులు సంభాషణ మొదలిడిరి. వారిని నివారించుచు జనార్దనుని పలుకలు ఇటులనే పరస్పర సంభాషణలు సాగినవి. సంబోధనలలో “కరి బ్రాహ్మణ ధూర్త! ఓరి యాదవ! ఓరి దురాత్మ! వినురా సాత్యకి! ఏమిర హంస” ఇటుల నటుల రంగస్థలముపై నిలుచుండి పలుకుచున్నట్లే ఉన్నది. 20. వేదము వేంకటరామన్‌ (సొగతోట, నెల్లూరు-1 జననం:9-7-1980) నాచనసోముడు అన్నింటియందును అందటిని మించెదనను పూనికతో శ్లేషను విజృంభించి ప్రయోగించినాడు. ఎటులైనను, సంస్కృత గద్య శైలిని, ఎజ్జనను మించి ప్రయోగించెననుట నిర్వివాదము”. “వాణుడు కూడ ఇంత పొడవుగల సమాసములను వ్రాయలేదు”. బాణుని కాదంబరి-దాని వైశిష్టము, పుట-286, 1977 21. హరిహరనాథ ఆరాధన డా॥ సింగరాజు రామకృష్ణ ప్రసాదరావు ఎమ్‌. బి.బి.యస్‌., నెల్లూరు సీ; _ నడుమును వాల్ప్బంగ ఒడలున తాల్పంగ అహివరుండుమ్మడి ఆస్తి అయ్యె, అడుగున తలసూప, అడుగును తలమోప అమరౌఘముమ్మడి ఆస్తి అయ్యె, కన్న సూతియుగాగ కన్నభూతియుగాగ అంగజుందుమ్మడి ఆస్తి అయ్యె, చేతి[వ్రేల వహింప, కూతువేలు (గ్రహింప అవనీధ్రముమ్మడి ఆస్తి అయ్యె, తే ప్రోదిసేయగ కడపట బూదిసేయ అభిలజగములు, ఉమ్మడి ఆస్తి అయ్యె పేరుకే పేర్లు, తీర్లు వేర్వేరు అయ్యె ఆ పరబ్రహ్మమౌ హరిహరతకొలుతు

హరిహరనాథ తత్తారాధనను, తొట్టతొలిసారి ఆంధ్రగ్రంథస్థం చేసిన “కవిబ్రహ్మ” ఆంధ్రభాషా వ్యక్తిత్వ స్టాపనాచార్యుడు శ్రీ తికృన సోమయాజికాగా, ఆ తత్త్వ ద్వైవిధ్యంలోని ఏకొత్మతను అత్యంత చమత్కార భరితంగా నిరూపించిన “సంవిధాన చక్రవర్తొ నవీన గుణసనాథుడు పద్యకళాపరమేశ్వరుడైన మహాకవి శ్రీ నాచనసోమన. తెలుగు తెలిసిన వారందరూ, కలకాలం ఆ తెలుగురవ్వల అందాన్ని ఆనందంగా ఆస్వాదించే అదృష్టాన్ని కలిగించిన సాటిలేని ఆ గురు శిష్యుల బుణం ఎన్నటికీ తెలుగువారు తీర్చుకోలేనిది. నాచన సోమన పద్యాల హృద్యానవద్య గమన వైవిధ్యంలో ఒక పద్యానికి, పై పద్యం అనుకరణ.

“ప్పంచతం(త్రంలో, ప్రపంచ తంత్రం” (సంస్కృత మూలం విష్ణుశర్మ)

“తెలుగుసేత” నుండి జనవరి 2001 ప్రచురణ

ప్రాప్తిస్థానం : 27-1-260, 4వ మెయిన్‌రోడ్‌, బాలాజీనగర్‌, నెల్లూరు-2

“మిత్రుల ప్రవచనాలు”

1. కె.పి.నారాయణరావు, రిటైర్జు డిస్టిక్టు జడ్జి (7.6.1925 - 21.8. 1997)

గెట్‌ రంజు వజం08,

ళం (2110 [08 3606108 116 50 206 641 ౧2000 0 “౮212

2గం10ం80”. &ం 10 416 0156 0620116 ౧౪11026003 1 113 9లగ65, 415 ౪0180613 2130 0 & ౧190 56206జ6, 1 ఆ/౭౧/ 1699606 1 0008101266 ౫౦8 01 416 53000ఆ3%11 ౧౦౧౨166౦ 01 115 220000 ౧౯౦౦6౦౬ 87ల/ 0286 06466 ౪౦120టు 062౫ 1696- 1010 10 116 ౪౦౪016 ౪౦౪ ౧476 కంల 206 06 14006[)0౪ ౧476 9౪81 [0012 (0 11 ౪9 2 10%8 లం96౧8 ౪2౦0౧100 0 6 62100 05 లాల [1002016 108 & రం121164 60౧12- 6012%/ 09 12002024 5000204004” 0125310, & 1018 [01 0ట616ఆ60% ౪110 3041 0401102000 ౧25 2 1256 50001166. గమనిక ; మవాకవి శ్రీ కాళ్లకూరి నారాయణరావు పౌత్రుడు, కీ.శే. కాళ్లకూరి నారాయణరావు నా ప్రియమిటత్రుడు మరణించుటకు మూడువారములకు ముందు వ్రాసిన లేఖ ఉత్తర హరివంశ ప్రథమాశ్వాస పునర్ముద్రణప్రతులలో (2008సం1) వారి దస్తూరితో ప్రకటింప బడినది. వారి ద్వితీయపుత్రుడు శ్రీ గిరిజాశంకర్‌, ప్రస్తుతము ఆంధ్ర ప్రభుత్వ సేవలో, హైదరాబాదులో నున్నారు. 2, శ్రీ పొత్తూరి వెంకటేశ్వరరావు, ఛైర్మన్‌, పైస్‌ అకాడమి ఆఫ్‌ ఆంధ్రప్రదేశ్‌

మాన్యులు శ్రీ వజ్ఞల వేంకటసుబ్రహ్మణ్యశర్మగారికి నమస్సులు...

“మోరు నాకు” ఈశావాస్యోపనిషత్తు, ఉత్తర హరివంశము పుస్తకాలను ఇచ్చారు. అనేకానేక ధన్యవాదాలు.

ఉపనిషత్తులలోని మంత్రాలకు మిరు ఇచ్చిన భావము వివరణము సంస్కృత భాష తెలియని నాలాంటివారికి చాలా ఉపయోగపడే విధంగా ఉన్నాయి. ఇంగ్లీషులో కూడా మిరు ఇచ్చిన వ్యాఖ్య చాలామందికి ఉపయోగపడుతుంది. మీకు అభినందనలు. మాన్యులు (స్వర్గీయ) శ్రీ మామిడిపూడి ఆనందంగారు నాకు చాలాకాలంగా తెలిసినవారు. ఆయనకు ఈ పుస్తకం అంకితం ఇవ్వటం నాకు కూడా సంతోషాన్ని కలిగించింది.

“ఉత్తరహరివంశము" ప్రవచనంలో మీరు చాలా కొత్త విశేషాలను చెప్పారు. ఎంతో లోతుగా అధ్యయనం చేస్తే గాని, అలాంటి విశేషాలను చెప్పడం సాధ్యం కాదు.

మ్‌ కృషి అభినందనీయం...

భవదీయుడు పొత్తూరి వెంకటేశ్వరరావు

8. శ్రీమాన్‌ ఉత్పల సత్యనారాయణాచార్యులు, శ్రీ కృష్ణభక్త, సుప్రసిద్ధ పండితకవి, బాలసాహిత్య రచయిత. (ప్రజ్ఞాని. శ్రీ సుబ్రహ్మణ్యశర్మ మహోదయులు, శ్రీ భీష్మస్తవరాజాన్ని నా కెరుక పరచినారు. శ్రీ జయరామ శాస్త్రులు రచించిన ఎన్నో గ్రంథాలను చూపించారు. అవన్నీ శిథిలావస్థలో ఉన్నందుకు ఖేదపడ్డాను. ఈ స్తవరాజంలో అనేకానేక విశేషాలను శ్రీ జయరామ శాస్త్రపాదులు పొందుపరిచారు. దీని విలువను తెలుసుకొని, దీని పునర్ముద్రణ యోగంలో శ్రీ శర్మగారు నన్ను వాత్సల్యంతో భాగధేయుని చేశారు. అందుకు వారికి ధన్యవాదాలు సమర్పించు కొంటున్నాను. భీష్ముడు శరతల్పగతుడై, ఈ స్తోత్రం చేస్తూ “శ్రీకృష్ణాయ నమఃొ అని చేతులు మోడ్చాడు. “శ్రీకృష్ణాయనమళొ అనేది మహామంత్రం. కనుకనే తిక్కనగారు ఈ మహా మంభథ్రానికి సంస్కృత కారకం ఉపయోగించడం గమనింపదగిన అనేకాంశాలున్నాయి. తిక్కనగారు ఈ స్తోత్రావసానంలో, ఫలశ్రుతి వ్రాస్తూ భగవంతునికి పర్యాయ పదంగా, “వృషాకపి” శబ్దాన్ని ప్రయోగించి, తమ హరిహరతత్త్వాన్ని వ్యజింపదేశారు. తెలుగు జాతికి, తెలుగుతనానికి, తెలుగుపలుకునకు మూలపురుషుడైన తిక్కన అభిమానించిన ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించి ఇహపర లాభాలను పొందుతారని ఆశిస్తున్నాను. “భీష్మస్తవరాజగ్రంథ ప్రస్తావనలో చివరి వాక్యాలు” 4 శ్రీ మొవ్వ వృషాద్రిపతి, ప్రఖ్యాత పండితుడు, కవి, ప్రముఖవక్త, రేపల్లె “పూజ్యులు, సహృదయ సత్తములు, నిత్య సాహితీవ్రతులు శ్రీమాన్‌ వజ్ఞల సుబ్రహ్మణ్యశర్మ మహోదయులకు మొవ్వ వృషాద్రిపతి ప్రణామంబులాచరించి వ్రాయు విశేషములు. ఉభయ కుశలోపరి. మా సౌజన్యం, మొ సహృదయత అనితర సదృశమ్స, నేను నెల్లూరునందున్న విషయమెణింగి వచ్చి యోగక్షేమాలరసిన మి హృదయౌన్నత్యానిక్రి కొలతబద్దలేమున్నాయి? అందుకు నేను ఇయ్యగలిగిందేమున్నది? ప్రణామాంజలులు సమర్పించుట తప్ప. ఆల్మీయతతో సాహితీ సరస్వతీ పూజాంకిత భావంతో శ్రమిస్తున్న మొ పరిశ్రమకు సాటిలేదు. అది బహుధా ప్రశంసనీయము. మిరు చేస్తున్న పని సామాన్యమైనది కాదు. మో దృఢ దీక్షతో పరమనిష్టతో సాహితీ పిపాసువుల దప్పిక తీరుస్తున్న మి జీవితము థన్యము.

“ఉత్తర హరివంశం మూలం మొత్తం పఠించాను. వ్యాఖ్యానాలను పఠించాను. అద్భుతంగా ఉంది”. అహా! ఎంతటి సాహిత్యాంకితభావము నమశ్శ్ళకాలతో మొవ్వ వృషాద్రిపతి 5. దాః అక్కిరాజు రమాపతిరావు, ప్రముఖ రచయిత ఐబహుగ్రంథకర్త, జీవితచరిత్ర చిత్రణ నిపుణులు.

శ్రీ వజ్ఞల వేరీకట సుబ్రహ్మణ్యశర్మగారు, గత పదేళ్లలో పది పుస్తకాలు వెలువరించారు. వైవిధ్యభరితమైనవే, తెలుగువారి సాహిత్యవికాసం, చరిత్ర, సంస్కృతి ఉద్దీపింపజేశేవే. వారు చేస్తున్న ఈ అక్షరకృషి విజ్ఞాన సర్వస్వార్హమైనది. సరస్వత్యాత్శకమైనది.

• వీరు చేస్తున్న పని చేస్తున్నవారూ, చేయగలిగినవారూ వర్తమాన తెలుగు సాహిత్యంలో వేళ్లమిదనైనా లెక్కపెట్టగలిగినంతమంది ఉన్నారో! లేరో! ఉంటారో! ఉండరో! శ్రీ శర్మగారు “విక్రమసింహపురి విద్వత్చవరులు” అనే (గ్రంథం ప్రకటించారు. ఆ (గ్రంథం చూసినవార్హూ చదివినవారూ తమ తమ ప్రాంతాల గురించి కూడా ఇటువంటి [గ్రంథం వ్రాస్తే “ఎంత బాగుండును అనుకొంటారు.

“నాచన సోమనాథుడి ఉత్తర హరివంశంపై ఆధికారికమైన కృషి శర్మగారిది. ఉత్తరోత్తరా నాచనసోముని గురించి ఎవరు ఏం చెప్పాలన్నా, చిక్కు సమస్యలు విప్పాలన్నా వజ్జ లవారే పరమ (ప్రామాణికులనిపించుకుంటారు.

శ్రీ శర్మగారు ఒక రకంగా ఉభయకవి మిత్రుడే! సి.పి.బ్రౌను గూర్చి ఈశావాస్యోపనిషత్తు గూర్చి గ్రంథాలు వ్రాశారు. ఇంగ్లీషు, తెలుగు చక్సగా వ్రాస్తారు. చెప్పదలచుకొన్నది అభినివేశంతో చెపుతారు.

ఇప్పుడే చతుర్వేదసారంలో వారి సారమతిత్వం “ఆసాంతం దృష్టం స్పష్టం”.

సంపాదకులు: పాల్కురికి సోమనాథుడి “చతుర్వేదసారం”. (గ్రంథకర్త పరిచయంలోని కొన్ని వాక్యాలు 6. డా॥ ఎస్‌.వి.రామారావు, విశ్రాంతాచార్యులు, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయము, హైదరాబాద్‌

తమ విశాలజీవితమును సాహిత్యసేవకే అంకితము కావించిన ధన్యజీవి.

వీరిపరిశోధనాసక్తి, సాహిత్య తృష్ణ పాండిత్యానుభవము నాకు మిక్కిలి ఆశ్చర్యమును

గొల్చినవి. వారితో సాహిత్య సంబంధమును కల్గించినవి ఈ క్రింది గ్రంథరాజములు.

1. ఈశావాస్యోపనిషత్తు (భావము) మామిడిపూడి ఆనందంగారికి అంకితము
2. ఉత్తర హరివంశము.

కీ.శే. చదలవాడ జయరామశాస్తులగారి ముక్తాఫల వ్యాఖ్యానములో శర్మగారు లుపష్తభాగములకు (తృతీయాశ్వాసము, చతుర్థాశ్వాసములో 1 నుండి 138 పద్యాలు, షష్టాశ్వాసములో 1 నుండి 162 పద్యాలు). వ్యాఖ్యానము అసంపూర్ణముగానున్న దానిని స్వయముగా పూర్తిచేసి ఉత్తర హరివంశమువంటి విశిష్ట ప్రబంధముపై సమగ్ర వ్యాఖ్యలేని కొరతను తీర్చినారు.

“త్రెల్తుగుగోప్టికి జనవరి నెల 2002, అధ్యక్షులైనారు. “ఉత్తర హరివంశము” ప్రథమాశ్వాస వ్యాఖ్య (పునర్ముద్రణ) 2008 సం॥॥ జరిగింది. తెలుగు గోష్టి వింశతి సంచిక 2004 సం1॥ వెలువడింది. పాల్కురికి సోమనాథుని, సీసపద్యాలకు వచనాకృతికి ఒక విధంగా (్రేరణ కల్గించింది నేను. నా సూచనను మన్నించి శర్మగారు 2003సం॥ శివరాత్రి పర్వదినాన ఆ రచనను ఉపక్రమించి పూర్తిచేసి ముద్రింపజేయుట మిగుల ఆనందకరము.

“ఐసవకృప”, మాసపత్రిక జనవరి 2005 సంచిక నుండి సంపాదకుడు : ధూపం బసవనాగయ్య

7, సాహిత్య శిరోనుణి సముద్రాల లక్ష్మణయ్య, ఎమ్‌,ఏ., శ్రీ వేంకటేశ్వర కళాశాల తిరుపతి, 517 507 |

సంస్కృతోపన్యాసకులు, మాన్యమిత్రులు శ్రీ వి.వి.సుబ్రహ్మణ్యశర్మ గారికి - వందనములు

ఆర్యా

గతస్మృతులను మళ్ళీ జ్ఞాపకం చేసినందుకు, కృతజ్ఞుడను. మీలాంటి ఇద్దజు ముగ్గురు, పండితమిత్రులు తప్ప నాడు తెలుగు (ట్రెయినింగ్‌ అయిన వారెవరితోను మరల ఏ విధమైన సంబంధము ఏర్పడలేదు. మిరు మళ్ళీ స్మృతికి వచ్చినందుకు సంతోషము. అస్తు. -

భగవానుడు అనుకూలించుగాక!

(గమనిక : ఈ రచయిత (శర్మ) రాజమహేంద్రవరం శిక్షణ కళాశాలలో తెలుగు ఉపన్యాసకులుగా 1959-60 సం॥ పనిచేశారు. అప్పుడు శ్రీ సముద్రాలవారు సంస్కృత పండిత శిక్షణ కోర్సు పూర్తిచేశారు).

8. అప్పజోడు వేంకటసుబ్బయ్య (విశ్రాంత ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వ కళాశాలాధ్యక్షులు) మాన్యమిత్రులు శ్రీ వి.వి.సుబ్రహ్మణ్యశర్మగారికి అనేక నమస్కారాలు.

మిరు అభిమానంతో “విక్రమసింహ విద్వత్ర్రవరులు”, ఉత్తర హరివంశ వ్యాఖ్య రెండు సంపుటాలు ఇచ్చారు. చదివి సంతోషించాను. చాలా గొప్ప కృష్పి చేశారు. ఎంతో వ్యయప్రయాసలకోర్చి పుస్తకాలను రూపొందించారు కదా! మి యితర (ప్రచురణలను పంపండి.

నాచనసోమనాథుని గూర్చి, ఇప్పుడు మిరు రచించిన (గ్రంథాన్ని త్వరలో (ప్రచురించండి. అది చదువరులకు ఉపయోగపడుతుంది. కాలం చాలా విలువయింది. ఆయుస్సు అతివేగంగా తరుగుకుంది. పరిమిత జీవిత కాలంలో ్రతిక్షణాన్ని వీలైనంతవజకు, మిరు సద్వినియోగం చేసుకొన్నారు. చరితార్థమయింది మా జీవితం. అభినందనలతో... నమః ఇట్లు అప్పజోడు వేంకటసుబ్బయ్య (ఆచార్య అప్పజోడువారితో పరిచయం అనంతపురంలో 1964 సం॥ నుండి మానవ స్వభావచిత్రణ జీవనచిత్రాలు (రామాయణపాొత్రలు), మహాభారత మానవ స్వభావ చిత్రణ మొదలైన గ్రంథాలను రచించారు. తిరుమల తిరుపతి ధర్మప్రచార పరిషత్‌ కార్యదర్శిగా పనిచేశారు).

9. ఆచార్య ఎస్‌.గంగప్పు, (విశ్రాంతాచార్యులు, ఆచార్య నాగార్జున విశ్వవిద్యాలయం, గుంటూరు “హార్టికాభఖినందనలుూ గౌరవనీయులు శ్రీ వి.వి.సుబ్రహ్మణజ్యశర్మగారికి హార్దిక నమస్సులు “ప్రబంధ రచనకు మార్గదర్శకులలో ఒకడైన నాచనసోమనాథుని సాహిత్య వైభవాన్ని అతని ఉత్తర హరివంశం ద్వారా, విపులీకరించి, విశ్లేషించి చూపడానికి, మూలగ్రంథాన్ని నాలుగు సంపుటాల వ్యాఖ్యను ప్రకటించారు. ప్రస్తుతం, మిరు ప్రచురించే (గ్రంథం, వానికి పోషకంగా ఉంటుంది. అంతటితో ఆగక, నాచన సోముని పూర్వుల నివాసమైన “అద్దంకి చరిత్రను వెల్వరించడానికి ఈ వయస్సులో పరిశోధించి, పరిశీలిస్తున్న మాకృషికినా హార్దికాఖినందనలను తెల్పుకొంటున్నాను. పూర్వ ప్రబంధ కవులలో నాకు అభిమానపాత్రుడైన నాచన సోమనాథుని కవిత నాకు ఎంతో ఆనందాన్ని కూర్చింది. బసవపురాణంలో “తెలుగు మాటలనంగవలదు, వేదముల కొలదిగ చూడుడు” అని, ఎంతగానో తెలుగు వెలుగుల వెలారించిన పాల్కురికి సోమనాథుని “చతుర్వేదసారము” యొక్క సీసపద్యాల వచనకృతిని, సైతం ప్రచురింపజేయడం ప్రశంసనీయం. మిలో ఇద్దరి సోమనలపై మక్కువ ఎక్కువ. సాహిత్య వ్యాప్తికి, సభలు, సమావేశాలను నిర్వహిస్తున్న వితరణశీలమైన మికు వందనాలు. “త్రెల్పగుగోస్టో సాహితీసేవ అనన్యసామాన్యం ఇట్లు నమస్సులతో ఎస్‌. గంగప్ప

10. మహామహోపాధ్యాయ ఆచార్య పెదసాటి నాగేశ్వరరావు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వ విశ్రాంత శిల్పాచార్యులు హైదరాబాదు. శ్రీ శర్మగారు 'నాచన సోమనాథుడు” గ్రంథంల్లో చాలా విశేషాలు నివేదించారు. వారి సాహిత్య పరిశ్రమ బహుధా అభినందనీయము. పరమేశ్వరుడు వారికి దీర్చాయువు, ఆరోగ్యము ఇచ్చుగాక... 25-01-2006 ఇట్లు పెదపాటి నాగేశ్వరరావు

11. ఆచార్య తంగిరాల వేంకట సుబ్బారావు విశ్రాంత ఆం(ధ్రశాఖాధ్యక్షుడు, బెంగుళూరు విశ్వ విద్యాలయము, బెంగుళూరు. ప్రాచీన సాహిత్యంలో విశిష్టమైన మార్గంలో కావ్యాలు సృష్టించిన మహాకవులు ముగ్గురు. నాచన సోమనాథుడు, శ్రీ కృష్ణ దేవరాయలు, తెనాలి రామకృష్ణుడు. వ్యాఖ్యానం లేకుండా వారి పద్యాలను అర్థం చేసుకోవడం చాలా కష్టం. ఆముక్తమాల్యదకు సంజీవనీ వ్యాఖ్యను వేదం వేంకటరాయ శాస్త్రి గారు కూర్చారు. శ్రీ వంతరాం రామ కృష్ణారావుగారు (గాండీవి) పాండురంగ మాహాత్యాన్ని మనకు పరిచయం చేశారు. ఉత్తర హరివంశాన్ని తెలుగు వారికి కరతలామలకం చేసిన కీర్తి శ్రీ వేంకట సుబ్రహ్మణ్యశర్మగారిదే. శ్రీ చదలవాడ జయరామ శాస్త్రి గారి ఉత్తర హరివంశ వ్యాఖ్యను ఎంతో శ్రమించి, సంపాదించి, లుప్త భాగాలను పూరించి నాలుగు సంపుటాలుగా ప్రచురించారు. ఇప్పుడు ఈ గ్రంథంలో నాచనసోమనాథునికి సంబంధించిన సాహిత్య రహస్యాలను వెలువరించారు. వయస్సు మీద పడుతున్నప్పటికీ లెక్కచేయక సాహిత్యసేవ చేస్తున్న శర్మగారికి నా జోహర్లు. సికిందరాబాద్‌ తంగిరాల వెంకట సుబ్బారావు 20-02-2006 ఫోన్‌: 08055322742 ష్లాట్‌ నెం. 1708, సీతావధానం, 11వ క్రాస్‌, మొదటి లైన్‌ కెంగేరి ఉపనగరం, బెంగుళురు - 560 060 12, రావి మోహనరావు యం.ఎస్‌.సి., యం.ఎ. (సంస్కృతము) చీరాల. ఫోన్‌: ౧8594 2394054 1960-64 మధ్య శ్రీ చదలవాడ జయరామ శాస్త్రిగారు (నెల్లూరు) శ్రీమద్‌ భాగవతమునకు వ్రాసిన తెలుగు టీకా తొత్పర్యముల హస్తలిఖిత ప్రతుల సంరక్షణను శ్రీ వేంకట సుబ్రహ్మణ్య శర్మ గారు చేయుట చేతను శ్రీమద్‌ భాగవత సప్తమ స్కంధము టీకా తాత్పర్యములు అందుట చేతను ఇది పుస్తకరూపము సంతరించుకొన్నది. వారికీ కృతజ్ఞతలు. లిఖిత ప్రతినుండి మేలు ప్రతిని తయారు చేసి ముద్రణ దోషాలను సవరించిన డా॥ చల్లా విజయలక్ష్మి గారికి కృతజ్ఞతలు. వీరు హైదరాబాద్‌ అనీబెసెంట్‌ కళాశాలలో పనిచేయు చున్నారు. త్వరలో అష్టమస్యంధమును వెలువరించాలన్న సంకల్పమును గజేంద్ర రక్షకుడు పూరించునని తలంచుచూ ఆ దేవుడే శ్రీ చదలవాడవారి మిగిలిన అముద్రిత (గ్రంథాలకు రక్షకుడుగా కూడా ఏతెంచవలయునని ప్రార్ధించుచున్నాను తేది; 28-02-06 ఇట్లు చీరాల రావి మోహనరావు

విషయ సూచిక

1. ప్రథమభాగము వేంకటనాథుడు ------------ఎ౮౨౨౨దవలలులవవవవవవవవవవవవమువలలల హరిహరభావన హరిహరనాథతత్వ (ప్రతిపాదనము:ఆదికవి ననయ్య తిక్కన సోమయాజి స్వప్న వృత్తాంతములు, హరిహరనాథ స్తుతి తొండమండల చరిత్ర; పెరుందేవి (సమవాయి) దానశాసనాలు హరివంశానువాదము, ప్రథమ్రేణికవులు దక్షిణ భారతము, విజయనగర స్థాపనము, విద్యానగర నిర్మాణారంభము శ్రీ విద్యా తీర్చులు, శ్రీ విద్యా రణ్యస్వామి, శ్రీ వేదాంత దేశికుడు కాపలూరు శాసనము (హరిహరరాయ పురము) క్రీ.శ 1886 'పెంచుకలదిన్నె శాసనము (బుక్కరాయ పురము) క్రీ.శ. 1844 తురిమెళ్ళదిన్నె దానశాసనములు సోమన ఎచ్చటి వాడు? పితామహుడు సోమరాజు, శాసనాలలో ప్రస్తావన " సోమన బిరుదములు -----లలలాలలలలలపవవవవవులులువావవవలం 67 శ్రీ పుష్పగిరి మఠము, శ్రీ శృంగేరి పీఠము, శ్రీ కంచి కామకోటి పీరము హరివంశములు -------౭౭౮౮౮౨౨ రారారా నుులాయుదాయులు లాయరు దాలాలదావనవాలావవులాాలలవాలణద లం ర్జు పూర్వ హరివంశము, సంస్కృత హరివంశము సోమన ఎజ్జన హరివంశములలో కథానుక్రమణము ఆశ్వాసాద్యంత పద్యములు ---------౮-.౨.౨వ.వలనవవవనడావడాడాడావంంంం గొట్టి విష్ణు పారమ్య ప్రబోధము; ----------------ఎఎఎంంలలటలచదవవచచవంవం===== ట్రైద్ర్‌ ప్రథమాశ్వాస కథ, శ్రీమహావిష్ణు: పరమాత్మా ద్వితీయాశ్వాసకథ, పరమోపదేశము, విష్ణు నామములకు అర్ధములు కైలాసదర్శనము, శివకేశవసమాగమద్భశ్యము మహేశుని ముఖ్య పురాణ స్తోత్రము

తృతీయాశ్వాస కధ, చతుర్ధాశ్వాస కథ పంచమాశ్వాసకథ, షష్టాశ్వాస కథ సంవిధానము (తెనిగింపు) అను సృజనము ----------ఎఎంంలలలలంంంంంంం గేప్ర7

1. ద్వితీయ భాగము శ్రీవిద్య ------------------ంఆఆలలతలవలులదుువవనవవవవవవవనచంంవంంయాంం. 176 శ్రీ శబ్దము శ్రీ ఆరాధన శ్రీ విద్యోపాసనము, దేవీ పరమైన (గ్రంధాలు 1 శ్రీ సూక్తము 2. సౌందర్యలహరి

2. శ్రీలలితా సహ(స్రనామ స్తోత్రము 4 శ్రీలలితా త్రిశతీస్తోత్రము

3. దేవీ సప్తశతి 6. శ్రీదేవీ సూక్తము

4. రాత్రి సూక్తము 8&. దేవీ భాగవతము యోగ శాస్త్రము -------లంలలలలలలలలలలలలలడాలలలలాలురరందవలదందవంంంంంంంంంంంం గర? కుండలినీ శక్తి అంతర్యాగము చక్రనామములు శ్రీయంతార్చనము, గ్రంథ సమిక్ష

5. షోడశి కుండలినీ యోగము, సుందరకాండము, త్రీిజటాస్వప్నము ------- గాయత్రీ మంత్రము 2, స్వర్ణ హంస

6. శ్రీవిద్యోదంతము త కుండలిని

7. యోగము తంత్రము ఉ శక్తి 7 దేవీప్రశస్తి ప్రథమ భాగము

8. దేవీ ప్రశస్తి (ద్వితీయ భాగము) 9, స్వీయ చరిత్ర: స్వామిజ్ఞానానంద

9. జల ప్లవన విద్య

10. ఒక యోగి అత్మ కథ

11. మహాకుంభమేళాలో కుంభసంభవ

12. మవాఘటికుడు మేకుల బాబా

13. తృతీయ భాగము వ్యాకరణ అలంకార ఛందో విశేషాలు, -------------౮-౮ఎ౮లలలలలలలలలలాలలవంంఐ=ఐ ఖైలైడ్డా జాతీయములు, నుడికారములు క చతుర్ధభాగరము శంకర పీఠములు --------౮ ఆలం. లాటఆంంం== వర్రర్రి పుష్పగిరి, శృంగేరి, కంచి, విరూపాక్ష అలంపురి ఆదిశంకరుల దివ్యచరిత్ర ఆద్యాత్మిక సందేశము --------ఆఆ ౮-౭ డాడా టాడా జ === లైర్రగ ౪7. పంచమభాగము ఓంకారము ౯౯2. లాలా లాలా లా వానా డాడాలాలాంలాా=== 286 బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి, నాచన సోమనాథుడు -----------------= 289 వల వ

ఓం నమోభగవతే వాసుదేవాయ వేంకట నాథుడు హరి హర భావన

శ్రీ భగవాన్‌ వేదవ్యాస మహర్షి :

శ్రీమద్‌ భారతమందు ద్రోణపర్వమున హరిహర భావనను శ్రీ వ్యాసమునీంద్రుడు ప్రతిపాదించెను. ఇది వేదపరమైనది. పాశురములలో ప్రస్తావన :

భారత దేశమున “తిరుమల” అతి ప్రసిద్ధమైన క్షేత్రము. అచ్చట అథినాథుడు వేంకటేశ్వరుడు. ఆ క్షేత్రానికి ప్రాచీన నామము “వేంగడము”. ప్రాచీన తమిళ గ్రంథాలలో తీరువేంగడమును గురించి ప్రస్తావన ఉన్నది. తిరుమూల నాయనారు (యాదవుడు) :

తిరుమంత్ర పాశురమున, శైవుడైన తిరుమూల నాయనారు వేంకటనాథుని ఇట్లు స్తుతించినారు.

వేజ్ఞడ నాదనై వేదాన్త కూత్తనై వేజ్ఞడత్తుళ్లే, విళయాడుమ్‌ నన్లియై ...

ఖావము . వేదాంత పురుషుడైన వేంకటనాధుని యందు పావనమూర్తియైన నందీశ్వరుడు నాట్యము చేయుచుండును.

ఈ నాయనారు క్రీ.శ. రెండవ లేదా మూడవ శతాబ్ది వాడని ఊహ.

ఓగేటి వ్యాసపీరి : పుట. 108

కపిలదేవ నాయనారు :

శివ పెరుమాన్‌ వన్హాదిలో, “పరమశివుడైన ఓ వేంకటనాథ! ఈ మానవకోటిని సంరక్షింపుము. వీరి బాధలను పోగొట్టి ఉద్ధరింపుమని నిన్ను వేడుకొనుచున్నాను” అని స్తుతించెను.

ఓగేటి వ్యాసపీ8 : పుట. 109

ఈ నాయనారు మూడవ లేదా నాల్గవ శతాబ్దికి చెందినవాడు. కారై కాల్‌ అమ్మయార్‌ : (వైశ్య)

గొప్ప శివదాని. “అద్భుత తిరువందాది”* అనెడి శతళ్ళోకములు గల దివ్య ప్రబంధమును 'తిరు ఇరట్టైెమణి మాల' అనెడి శివస్తుతి గల గ్రంథమును రచియించెను.

2 నాచన సోమనాధుడు చేరనూన్‌ పెరునూళ్‌ నాయనారు : (క్షతియుడు)

మధుర సోమసుందరేశ్వరుని భక్తుడు. చేరమాన్‌ పెరుమాళ్‌ నాయనారు.

కారైకాల్‌ అమ్మయార్‌, చేరమాన్‌ పెరుమాళ్‌ నాయనారు, క్రీశ 5వ శతాబ్దికి చెందిన వారు. వారు “హరిహరులు ఇద్దజు ఒక మూర్తిలో ఒదిగి యుందురు” అనెడి సమన్వయ భావమును ప్రకటించిరి. ఇది వేంకటనాథ విషయమును గూర్చియే సూచించినట్టు భావింపవచ్చును. ఓగేటి వ్యాసపీరిలో (పుట - 110) వురాణాలలో హరిహర భావన ; వరాహ పురాణము :

వరాహ పురాణమున వేంకట నామ నిర్వ్చచనమునకు అర్హము లభించుచున్నది.

“సర్వ పాపాని -వేం” ప్రాహుః కట స్తద్దాహ ఉచ్యతే సర్వ పాప హారిత్వాత్‌ “వేంకటాద్రి” రితి స్పృతః”

భావము : వేం” అనగా సర్వపాపములు, 'కట' అనగా దహించి వేయునది, కాగా సకల పాపములను దహించునది వేంకట మైనది. _ ఓగేటి వ్యాసపీరి : పుట - 105

తిరుమలకు వేంకటాచలము, వేంకటాద్రి. అను నామములు కలవు. (ప్రారంభమునుండి శ్రైవులు వైష్ణవులు, తిరుమలేశుని హరి హర అభేద రూపముగా “వంకటేశ్ళరుడు” అనెడి నామముతో ప్రభాత స్తవము చేయుచుండి రనుటకు ఈ శ్లోకము ఊత నిచ్చుచున్నది. ప్రతి శనివారము (ప్రభాత కాలమున “శ్రీ వేంకటేశ్వర సుప్రభాతము” గానము చేయబడుచున్నది. ఈ స్తోత్రమున హరి హర భావన, స్ఫూర్తి దాయకమై యున్నది. హరి హర నాథుడు తిక్కన ఊహయా?

డా. గుంటూరు శేషేంద్రశర్మగారు ఆంధ్ర ప్రభ దినపత్రికలో 1961-62 సం. మూడు. వ్యాసాలను హరిహర నాథుని గుజించి వెల్వరించారు వారు వానిని “నరుడు - నక్షత్రాలు” అను (గ్రంథములో (ప్రకటించారు. “హరిహర నాథుడు తిక్కన ఊహ” అని సామాన్యజనులు నమ్ముచున్న రోజులలో డా. శర్మగారు (ప్రశస్తమైన పరిశోధనచేసిన ఆద్య విమర్శకాగ్రేసరులు, _ హార్షికాభినందనలకు యోగ్యులు, వారి వ్యాసాలలో గల కొన్ని ఆస్వాదనీయములైన వాక్యాలు ఇచ్చట ఉదాహరింపబడినవి.

నాచన సోమనాధుడు త్రి వామన పురాణను :

“వామన పురాణంలో కూడా, విష్ణువు ఒక బుషికి ప్రత్యక్షమై 'నేనూ శివుడూ ఒకటే" అని చెప్పి, ఆ అద్వైతరూపంలో బుషికి దర్శనమిచ్చాడు. కుడి భాగం శివుడు, ఎడమ భాగం విష్ణువు అయిన ఈ దైవం ప్రకృతి పురుష సమ్మేళనం అని సర్వజ్ఞులైన పండితుల మతం...” నరుడు - నక్షత్రాలు. పుట - 118 స్కాంద పురాణము :

“బృహత్‌ స్తోత్ర రత్నాకరము"”ను వావిళ్ల పుస్తక సంస్థ (ప్రకటించినది. అందు, హరిహరాత్మక స్తోత్రాంతమున ఇట్టున్నది.

ఇతి స్కాంద పురాణే, కాశీఖండే, ధర్మరాజ విరచితం, హరిహరాత్మక శతనామ స్తోత్రం' అని ఉన్నది. ఈ స్తోత్రము ్రోచీనతమము. “హరిహర నాధుని ప్రాచీనతకు ఇంతకంటె వేరే నిదర్శన మక్కణలేదు” అని డా. శర్మగారి నిశ్చయము, కనుక హరిహర నాథుడు కవి తిక్కన ఊహ అనుట పరిహరింపదగినది.

తిరుమలేశుని గుతించి, ఎన్నో గాధలున్నవి. వేంకటేశ్చరుడే శ్రీనివాసుడుగా భజింపబడుచున్నాడు. ఆ తిరుమలేశుని చరిత్ర వరాహ, పద్మ, గరుడ, (బ్రహ్మాండ, మార్కండేయ హరివంశ వామన, (బ్రహ్మ బ్రహ్మోత్తర, ఆదిత్య, స్కాంద, భవిష్యోత్తర పురాణాలలో కలవు. వానిలో నున్న చరిత్ర. “వేంకటాచల మాహాత్మ్యము” అనెడి (గ్రంధములో, సంకలనము చేయబడినదని, డా. మారేమండ రామారావుగారు తమ “76౧౧69 0 7 ౧౧౫౭ ౪9౭8 2౧6 701000206౧ 1982, అనెడి ఆంగ (గ్రంధములో సూచించారు. ఆ వివరాలను ఆ (గ్రంథములో చూడవచ్చును. ఆళ్వారుల ; హరిహర భావన :

పొయ్‌గై ఆళ్వారు. : తమిళ దేశమున పన్నిద్దజు విష్ణు భక్తులు, “ఆళ్వారులు” సుప్రసిద్దులు. వారిలో ప్రథముడు పాయ్‌గై ఆళ్వారు. వీరు విష్ణుదేవుని, శంఖాంశము, ఆశ్చయుజ మాసమందు (శ్రవణము వారి జన్మనక్షత్రము. వారిది జ్ఞానము(ద్ర.

పొయ్‌గై ఆళ్వారు, తమిళ పాశురములలో (క్రీర్తనలు) తిరుమలేశుని స్తుతించిరి. తమిళ పాశురము 5 :

భావము : “ఒకరు హరుడు, మణొకరు నారాయణుడు. ఒకరు ఎద్దును, మజొకరు గరుత్మంతుని ఎక్కుదురు, ఒకరు ఆగమములను, మతొకరు వేదములను ప్రసాదించెను. ఒకరు పర్వతమునందు, మతొకరు పాల సముద్రమునందు నివసింతురు. ఒకరు

డీ నాచన సోమనాథుడు లయమునకు మటొకరు స్థితికి కారకులు. ఒకరు శూలమును, మజొకరు చక్రమును ధరింతురు. ఒకరు అగ్నివర్దుడు. మజొకరు నీల గగన వర్షుడు”. తమిళ సాశురము 74 :

భావము : “ఒకరు ఎద్దును మజొకరు గరుడుని ఎక్కుదురు. ఒకరు త్రిపురాసురుని రెండవ వారు హిరణ్యకశిపుని సంహరించిరి. ఒకరు భస్మమును ధరింతురు. రెండవవారు నీలాకాశ వర్డుడు. ఒకరు భార్యను దేహార్ద భాగమునను, రెండవవారు వక్షస్థల పద్మమునందు ధరింతురు. ఒకరు పొడుగైన జడలను, రెండవవారు ఎతైన కిరీటమును తాల్తురు. ఒకరు గంగను శిరస్సునను, రెండవవారు పాదములందును ధరింతురు.” తమిళసాశురము 98 :

ఖానము : స్వర్ణ్వమయ దేహకాంతి కలిగి జడలు దాల్చిన శివుడును, విష్ణువును ఈ భూమిపై అవతరించిన వేణు వేజు దేవతలు అనుకొందురుగాన్ని, ఇర్వురు ఒకరే, ఒకరి యందొకరు వసింతురు. ఓగేటి వ్యాన పీరి 2 పుట - 88 పేయాళ్వారు ;

ఆళ్వారులలో తృతీయుడు. [క్రీశ మూడవ శతాబ్లివాడు. వీరు విష్ణుదేవుని ఖడ్గాంశము. ఆశ్చయుజమాసములో శతభిషము జన్మనక్షత్రము. వారిది అంజలి ముద్ర తమిళపాశురము €3 ;

మూణ్ఞాంతిరువన్హాది (మూడవ ఆయిరం. నాలాయిర (ప్రబంధము)

భావము. ఏ “చుట్టూ. పాజుచున్న _ సమృద్దములైన కొండకాలువలు (ప్రవహించుచున్నవి. తిరుపతి యందుండెడి స్వామికి వ్రేలుచున్న జడలును, పొడుగైన కిరీటమును, సుందరమైన గొడ్డలియు, చక్రమును నడుమునకు చుట్టుకొనియున్న సర్బములును, స్వర్ణమయమైన మొల(త్రాడును, ఈ రెండు హరిహర రూపములు చేరి యొకటిలై తోచుచున్నది. ఆశ్చర్యము”. శ్రీపండిత ఒంగోలు వేంకటరంగయ్య గారు, బి.ఏ. బి.ఎల్‌, క్రీశ 1925 సం. సెప్టెంబరు, భారతిలో వ్రాసిన “ద్యాదశ లింగములు = విశేష విమర్శనము” అను వ్యాసము నందిచ్చిన అర్ధమే యిది అని డా. ఓగేటి వారు చెప్పిరి.

ఓగేటి వ్యాస పీరి : పుటలు - 63, 64

నాచన సోమనాథుడు ర్‌ తిరునుంగ్రై ఆళ్వారు :

(క్రీశ ఎనిమిదవ శతాబ్దికి _ చెందినవారు. ఆళ్వారులలో పదవవారు. కార్తీకమాసమందు కృత్తిక జన్మనక్షత్రము. వీరు విష్ణుదేవుని (ధనువు) శార్‌జ్ఞాంశము. వీరిది ఖడ్గ ముద్ర.

వీరు వేంకటనాథుని గూర్చి 55 పాశురములను గానము చేసిరి. పెరియ తిరుమళిలో 'తిరునెడు న్హాణ్ణ్ఞకము'లో వేంకట నాథుని యందు కన్పట్టు హరిహర రూపురేఖల రమణీయ భావచిత్రణను ప్రతిపాదించిరి. పెరియ తిరుమళి : హరిహర భావన

సంక్షిప్త్రభావము : కృపారసము చల్లు చున్నవాడు, పార్వతిదేవిని అర్జాంగిగా కలిగిన పరమ శివుని, తన సరసన నిలుపుకొని ఆనందించుచున్నవాడు, చల్లని చం[ద్రుడు విహరించు ఆకాళ స్వరూపుడును, సూర్యమండలాంతర్వర్తియును, ఉత్తర దిక్కున నెలకొని యున్న వేంకటాచల శిఖరమునకు భూషణమై విరాజిల్టు చున్నవాడును, మనకు ఆశ్రయమైన వాడును, దివారాత్రములకు '్రవర్తకుడును అగు స్వామిని అన్వేషించుచు పోయి చివరికి తిరుక్కబ్ఞమంగై దేశమున కనుగొని సేవింప గలిగితిని.

ఓగేటి వ్యాసపీరి ; పుట - 119 తిరునెడున్ల్హాణ్ణకము. ; హరిహర భావన

సంక్షిప్త భావము : హిమగిరికి ముద్దుల పట్టి యగు పార్వతిని వామభాగమున అర్జాంగిగా గలిగియున్న _పరమేశ్చరుని కుడివైపున కలిగియున్న వాడా! పొల సముద్రమున పవ్వళించినవాడా! చల్లనైన అందమైన వేంకటాచల శిఖరమున నివసించుచున్నవాడా! పగడమువలె, రమ్యమైన వర్షము గలవాడా! నా ప్రభువా! ఎక్కడున్నావు? నిన్ను వెదకి వెదకి విసిగి వేసారితినోయీ”

ఓనేటి వ్యాసపీరి : పుటలు - 119-120 శ్రీ శంకరాచార్యులు : ప్రశ్నోత్తర రత్నమాలిక :

శ్రీ శంకరాచార్యులు క్రీ.శ 788-820. హరిహర పస్వరూపమును ఎట్టు భావన చేసిరో తెలిసికొందము.

మాతృమూర్తి 'ఆర్యాంబి మరణ శయ్యపై నున్నప్పుడు ఆమె స్మరించినంతనే శ్రీ శంకరులు ఆమెకు ప్రత్యక్షమయ్యిరట. అంత్య క్షణాలలో ఆమె నివృత్తి పధములో నున్న సుతుని “కళ్ళ భగవాన్‌?” అని ప్రఖ్నించిరి. (శ్చోకము 65) శ్రీ శంకరులు,

6 నాచన సోమనాథుడు “మహేశ శంకర నారాయణాత్మైకః” అని సమాధానమిచ్చిరి. దీనిని బట్టి విశ్చేశుడు (పరమాత్మ) శివకేశవ రూపమగు ఒకే పరతత్ర్యమనుట స్పష్టము. శివకేశవుల అభేదమును చూచువారికి ఆయుస్సు, శ్రేయస్సు కలుగునని పెద్దలు వక్కాణించిరి. ఈ విషయమును, ఈ (గ్రంథకర్త “జగద్ల్గురు కృప” అనెడి ప్రత్యేక సంచికలో ప్రస్తావించిరి. ఆ సంచిక కర్నూలులో కంచి కామ కోటి పీరాధిపతులు నిర్వహించిన “చాతుర్మాస్యవ్రత దీక్షా సందర్భమున (బ్రాహ్మణ సంఘముచే ప్రచురింపబడినది.

వ్యాసము : ఆదిశంకరుల దివ్య చరిత్ర - అధ్యాత్మిక సందేశము పుట 36, 1983.

గమనిక : అత్యంతము ప్రాచీనమైన హరిహర నాథ తత్మ్యమును వ్యాసుడు శ్రీమద్‌ భారతమున ప్రతి పాదించెను. శ్రీ శంకర భగత్సాదులు, అద్దానికి (ప్రాధాన్యమిచ్చి స్థిరీకరించిరి.

“శ్రీ శంకర భగత్సాదులు జ్ఞాన మార్గమునకే గాక భక్తి మార్గమునకు ప్రాముఖ్య మిచ్చిరి. వారి శ్రీ లక్ష్మీనృసింహ స్తోత్రము, వారి విష్ణు భక్తిపాటవమును నిరూపించుచున్నది,

“శంకరాచార్యులు అత్యంత ప్రతిభాశాలి. ఇంతటి ప్రతిభాశాలి ప్రపంచములో అరుదుగ జన్మించెదరు. శంకరుల మేధా సంపత్తి తార్కిక ప్రతిభ, అమోఘమైనది. అనన్యమైన తన శక్తిని మానవులకు, విశాల దృష్టిని కలిగించటానికై ధారపోసిన తత్త్యశాస్త్రవేత్త. మానవులందరిలో నుండే “ఆత్మ ఒక్కటియేయని తలచిన విశాల హృదయుడు”

“వీరు షణ్మతముల నుద్దరించి, షణ్మాతోద్దారకుడని పేరు వడసెను... వైష్ణవము, శైవము, శాక్తేయము, సౌరమూ గాణాపత్యము కాపాలికము అను ఈ ఆజు మతముల నంగీకరించుచు కొన్ని నియమములు ఏర్పజచిరి.”

వీరు షణ్మతముల నంగీకరించి, ఉద్దరించి అద్వైత సిద్దాంతమునకు అమోఘకృషి చేసి 'జగద్ద్గురువుగ ఖ్యాతి గాంచినారు.”

దేవాలయములు : తత్త్వవేత్తలు - శ్రీమాన్‌ వి. టి. శేషాచార్యులు పుటలు, 121, 124 1909 తిరుపతి వేంకటేశ్వరుడు. : డా. గుంటూరు శేషేంద్రశర్మగారి అభిప్రాయాలు

“ంకరుని పేరు, మన తిరుపతి వేంకటేశ్ళరుని విషయములో (ప్రస్తావించవలసిన ముఖ్య సందర్భాలున్నాయి. మొదట వేంకటేశ్వర స్వామి శ్రైవవిగ్రహం. ఇతర స్థలాలలో చేసినట్లే యీ ఆలయంలో కూడా, శంకరాచార్యులు శ్రీ చక్రాన్ని స్థాపించారు. అది యిప్పటికీ ఉందని విజ్ఞుల మతం, పైగా వేంకటేశ్చ్వరుడికి నాగాభరణాలున్నాయి. అవి

నాచన సోమనాథుడు 7 శైవ లక్షణాలు. వక్షస్సున వున్న భూదేవి, శ్రీదేవి అని చెప్పేవి, అవికావని, లక్ష్మీపార్వతులనీ అంటారు. అసలు వేంకటేశ్చరుడు అనే పేరు చిత్రమయింది.”

“అందులో వైష్ణవ నామమే లేదు. విష్ణాలయాలలో దేవుడిపేరు సాధారణంగా గోపాలస్వామి అనీ, 'చెన్నకేశవులనీ రాముడనీ, నృసింహుడనీ, కూర్మనాథుడనీ = యిట్లు వుంటాయి. కానీ ఆ పేర్లలో ఈశ్చర శబ్దమే లేదు. ఇందులో వుంది. పోనీ ఈశ్చర శబ్దం కాని భాగంలోనైన్నా విష్ణు శబ్జ స్ఫూర్తి వస్తూ వుందా? అని చూస్తే, అదీ లేదు. 'వేంకట' అంటే పాపములను హరించువాడు అని అర్ధం. మొత్తం, పేరుకు అర్ధం, పాపములను హరించు ఈశ్చరుడు అని మాత్రమే. ఇట్టాంటి పేరు విష్టాలయాల్లో ఎక్కడా లేదు, ఒక పెద్ద విశేషం గమనించవలసిం దేమిటంటే, యీ మూర్తిలో శివ విష్ణు మూర్తుల సమ్మేళన ౫”

“ఈశ్వర విగ్రహాన్ని ప్రస్తుత వైష్ణవులు శైవ సంప్రదాయాలను విడువకుండా పూజించటమూ, యీ దేవాలయంలో బలహరణాది శాక్తేయవిధానాలు ఉండడంకూడా గమనించవలసిందే! ఉత్తరాది వారు.'బాలాజీ' అంటారు. అంటే బాలా (త్రిపురసుందరి అని. దానికి అనుగుణంగా విగ్రహ ముఖం కూడా స్తీ సహజమైన వర్తులత్వ సౌందర్యాది లక్షణాలతో ఉండడం గమనించాలి. అందుచేత తొలుత వేంకటేశ్చరుడు శంకరుడిచేత, హరిహరాద్వైత వ్యాస్తికోసం స్టాపింపబడిన దైవం, అయి వుండి, పూర్వ సం్రదాయాలున్నా (క్రమేణా వైష్ణవాలయరిగా మారి ఉంటుంది. ఇప్పుడు, శైవ భేదం లేకుండా, యావత్రజలు శైవ వైన్ణ వాలయాలు సందర్శించి అర్భించటం కేవలం శంకరుని అద్వైత మతోద్యమ ఫలితమే అని కూడా నా అభిప్రాయం.”

“జీవో బ్రహ్మైవ న ఆపరః” అనే తన వైజ్ఞానిక అద్వైతానీకి, హరిహరా ద్వైతం అత్యవసరం అయింది. హరిహరులు (ప్రకృతి పురుషులుగా భావించినప్పుడు జీవ (బ్రహ్మలు ఒకటే అనడమూ హరిహరులు ఒక్కటే అనడమూ, రెండూ ఒక్కటే అవుతాయి.” నరుడు, నక్షత్రాలు : పుటలు 122 నుండి 124 వజకు

దేశచరిత్రను పరిశిలించినట్లయితే మొదట పరమళివుడు భారతీయులకు ప్రధానదైవముగా వెలసినాడు. తర్వాత శ్రీ. శంకరభగత్స్చాదుల అవిరళ కృషిచే, జ్ఞానమార్గానికి, అద్వైతానికి గౌరవము, వృద్ది పొందినది, శివ భక్తితో, విష్ణు భక్తి కూడ సమ్మిళితమైనది, శివ భక్తిపరుడు రాజరాజనరేంద్రుడు శ్రీ కృష్ణుని మహిమను వర్షించు భారతమును, ఆంధ్రీకరిరిప జేసినాడు. శిన భక్తులైన తిక్కన, ఎజ్జన, సోమనలు. భారత హరివంశాలను తెనిగించినారు. కావ్యాలలో హరిహర నాథుని పూజించిన వారు,

8 నాచన సోమనాధుడు తెలుగు సాహిత్యములో మువ్వురు. (ప్రధముడు కవిబ్రహ్మ తిక్కన సోమయాజి. ద్వితీయుడు సోమనాధుడు, తృతీయుడు బైచరాజు వేంకటనాథుడూ. వీరు మువ్వురు నెల్లూరు మండలానికి చెందిన వారగుచున్నారు.”

హరిహర ఆరాధనము : దేవాలయాలు

“శ్రీ శంకరులే, “ఈ హరిహరాదైత్వాన్ని కూడా పురాణ శాస్త్ర వీధులనుండి తెచ్చి లోకంలో తన స్తోత్ర వాజ్మయం ద్వారా బహుళ ప్రచారం చేసి తన ఆచార్య ముఠాలను, నలుమూలలా నెల కొల్సినట్లే ఈ హరిహర నాథ దేవాలయాలను కూడా నెలకొల్పి వుంటారని నా నిశ్చితాభిప్రాయం” నరుడు, నక్షత్రాలు : పుట = 121 మధ్యప్రదేశ్‌ - అతి ప్రాచీన దేవాలయము :

మధ్య (ప్రదేశ్‌ రాష్ట్రములో భిలాస్‌పూర్‌ పట్టణ మున్నది. దానికి 32 కిలోమీటర్ల దూరాన 'మల్హానో (గ్రామము కలదు. అందు హరిహర మందిరమున ఎడమ వైపు వైష్ణవ చిహ్నంతో కుడివైపు శైవచిహ్షాలతో హరిహరమూర్తి ఉన్నది.

ఆ మూర్తి దిగువ భాగమున మౌర్య బ్రాహ్మీ లిపిలో నున్న శాసన విషయమును బట్టి అది క్రీ.శ, రెండవ శతాబ్ది నాటిదని తెలియుచున్నది. కనుక దేశమందు వెలసిన హరహరాలయములలో అది అతి ప్రాచీనమైనదని తలంపవచ్చును. ఆ మందిరమున గల హరిహర వి([గ్రహము (ప్రాచీన తమమని పురాతత్త్వశా(స్తజ్ఞుల వాక్కు ఆ (గ్రామము చుట్టును మూడు నదులున్నవి. అచ్చట పెక్కు బౌద్ద జైన దేవాలయములు. శివగణేశ, సూర్య, స్కందమాత, అర్జనారీశ్వరాలయము లున్నవి. చేతులు జోడించుకొని నిలుచున్న నందీశ్వర విగ్రహ మొకటి ఉండుట విశేషము.

తమిళనాడులో కాంచీపురములో వేర్వేటు ఆలయము లున్నట్టు మధ్యప్రదేశ్‌ 'మల్హానో. గ్రామమున ఉండుటచే మధ్య భారతమును సమాహార సంస్కృతికి నిలయమై ఉండె ననవచ్చును. కర్ణాటక రాష్ట్రము : హరిహర క్షేత్రములు

వా

పశ్చిమ చాళుక్యుల రాజధానిరైైన బాదామికి వాతాపి అనియు మతొకపేరు. ఆ పట్టణమునందలి గుహాలయములలో రెండు హరిహర మూర్తుల శిల్పము లున్నవి. అవి (క్రీశ 578 కాలమునకు చెందినవని ఊహింపబడినది.

చిత్రదుర్గ జిల్లాలో తుంగ, భద్ర రెండు నదులు కలియు సంగమ తీర్థమున

వెలసిన “హరిహర క్షేత్రము” పురాణ ప్రసిద్ధమైనది. కర్ణాటకమున అది మిక్కిలి

నాచన సోమనాథుడు రి (ప్రాచీనమైనది. అందలి స్వామికి ఎడమవైపు వైష్ణవ చిహ్నాలు కుడివైపు శైవ చిహ్నాలు కలవు. కేరళరాష్ట్రము : శబరి మలై

కేరళలో 'శబరిమలై' క్లేత్రస్వామి. 'అయ్యప్పనో భక్తులను. విశేషముగా ఆకర్షించుచున్నాడు. ఆ దేవునికి 'హరిహర పుదత్రన్‌' అని నామాంతరము. అయ్యదియే 'అయ్యప్పనొగా మార్పు చెందియుండునని కొందజు భావించుచున్నారు. =

అయ్యవ్పన్‌ స్వామికి “శాస్త” అనెడి గౌరవ నామము వ్యనహారమున నున్నది. కేరళలో బహుళ జనాదరణ పొందుచున్న “అయ్యప్ప"”. స్వామికి గల ఆటు ముఖ్యమైన క్షేత్రాలలో, శబరిమలై మిక్కిలి ప్రాచుర్యమును పొందినది. శబరిమలైలో స్వామి సన్న్యాసి రూపమున నున్నాడు.

మోహినీ రూపమున నున్న విష్ణువునకు, పరమ శివునకు, జన్మించిన వాడే శాస్త, పాండురాజ వంశీయుడొకడు, హరిహరులకు జన్మించిన శిశువును పెంచి పెద్ద చేసెను. వారా బాలునికి 'మణికంఠుడు' అని పేరు పెట్టిరి. బాల్యమున మణికంఠుడు మానవాతీత శక్తులను ప్రదర్శించెను. అనంతరము “శబరిమలై అరణ్య మధ్యమున సమాధిగతుడై, సన్చాసియై, శేష జీవితమును చాలించెను. శబరిమలైలో 'అయ్యప్పన్‌ో దివ్యమైన ఆలయము కన్నుల పండువుగ నున్నది. ఇది పురాణగాధ.

అయ్యప్పస్వామి అభిషేక ప్రియుడు. అలంకార ప్రియుడు. మకర జ్యోతి దర్శనమునకు, భక్తులు జనవరి నెల 14 వ లేది, శబరిమలై చేరి, తమ జన్మలను ధన్యములుగ జేసి కొందురు. అయ్యప్పన్‌ భక్తులు కఠోర నియమాలను పాటించు 'వ్రతదీక్షను వహించి శబరి మలై యాత్ర చేయుదురు. అయ్యప్పన్‌ దేనాలయము :

ఇది కొండ దిగువనున్న పంపానది నుండి సుమారు ఆలు కిలోమీటర్ల దూరాన ఉన్నది. నదీ తీరమునుండి కొండపైకి పోవుదారి మిక్కిలి వాలుగా నుండుటచే యాత్రికులు, బహు ప్రయాసకు లోనగుదురు. అయినను “స్వామియే. శరణం అయ్యప్పా” అని పారవశ్యముతో పాదచారులు, (శ్రమను లక్ష్యము చేయక పైకి పోయెదరు. కఠిన (వ్రత దీక్షయే ఆ భక్తులకు శ్రమ సహన శక్తి నాసగుచున్నది.

“అయ్యప్ప మూర్తి ఆకర్షణీయముగ నున్నది. పద్మాసనస్థుడు అయ్యప్పస్వామి మధుర భావనతో మందభాగ్యులకు సమ్మోదము కలిగించును. స్వామిని ఒక్కసారి దర్శించిన జీవి తప్పక మరల మరల స్వామిని చూడంబోవును.

10 నాచన సోమనాధుడు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ హరిహర ఆలయాలు :

“అనంతపురంజిల్లా - కల్యాణ దుర్గం తాలూకా “తూముకుంట'లో హరి హరేశ్చర దేవాలయమున్నది. ఈ విగ్రహము ఎత్తు 5 అడుగులు, దక్షిణ పార్ట్యమున (త్రిశూలము జపమాలయు ధరించి, ముఖమున విభూతి రేఖలు, మీసమును గల హరస్వరూపమున్నది. ఈ వైపు దిగువ భాగమున పార్వతీదేవి విగ్రహమున్నది. వామపార్వ్యమున శంఖ చక్రములను ధరించి, ముఖమున తిరు నామములు, తల కట్టున కిరీటముగల విష్ణు స్వరూపమున్నది. ఈ వైపు దిగువ భాగమున లక్ష్మీదేవి విగ్రహమున్నది. పానవట్టమునకు అధో భాగమున నందీశ్వర మూర్తి వేయబడియున్నది. (ప్రతి సంవత్సరము, ఈ దేవునికి ఉత్సవములు జరుగుచుండునని తెలియుచున్నది. దీని ప్రాచీనత తెలిసివచ్చుటలేదు. తిక్కన నాటికే యీ దేవళమున్నట్టు భావించుట సమంజసము”

ఓగేటి వ్యాస పీరి : పుట - 153 భాగ్యనగరము ఏ హరిహరేశ్వరాలయము :

హైదరాబాదు నగరమునకు సమీపమున గల జియాగూడలో, ముచికుందా నదీ తీరాన, కొన్ని ఎకరాల స్థలములో చాల పెద్ద హరిహర క్షేత్రమున్నది. ఇది (ప్రాచీనమైనది కాదు, ఛత్రపతి శివాజీ గురువు సమర్థ రామదాసస్వామి మహారాజులవారి పరంపరలో పదునాకండవ పీఠాధిపతి సద్గురువులునగు, శ్రీశ్రీశ్రీ సమర్థ నారాయణ మహారాజులవారి సంకల్ప ప్రభావముచే నిర్మింపబడిన క్షేత్ర మిది. వారిది మాతృభాష తెలుగు, (బ్రాహ్మణ కుటుంబము. క్రీశ 1940 బెంగుళూరు దగ్గజగల దేవనహళి అనెడి (గ్రామమునుండి హైదరాబాదుచేరి, వారు క్షేత్ర నిర్మాణమునకు పూనుకొని హరిహరేశ్వర విగ్రహమును బెంగుళూరులో నిర్మింపజేసి, విశ్ళజిత్‌ యాగమధ్యకాలమున 22-2- 1982, మహాశివ రాత్రి లింగోద్భవ కాలమున ప్రతిష్టింపజేసిరి. ఆ ఆలయమునకు భక్తులు ఎందలతో విచ్చేసి, స్వామిని దర్శించి పోవుచున్నారు.

ఓగేటి వ్యాసపీరి ఆధారము ద్వాదశ లింగ స్తోత్రములు :

జగద్గురువు శంకరాచార్యులు శ్రీ శ్రైలమును గూర్చి చెప్పిన శ్లోకము ప్రస్తుత చర్చనీయాంశము. ఈ క్రింది పారాంతరమును చూడుడు

“శ్రీ శైలశ్చ్లే వివిధ (ప్రసళ్షే శేషాద్రి శృళ్షేఒపి సదా వసంతం

తమర్హునం, మల్లిక పూర్వమేనం నమామి, సంసార సముద్రసేతుమ్‌”

నాచన సోమనాధుడు క్ష

దీనిని చర్చించిన వారు నెల్లూరు పండితులు, విమర్శకులు, శ్రీ ఒంగోలు వేంకట రంగయ్యగారు. భారతి, మార్చి, సెప్టెంబరు 1925 సం శేషాద్రి శృంగేఒసపి :

ఇచ్చట 'అపి' శబ్దము, శేషాద్రి శృంగమునందు 'కూడి నివసించువాడను అర్హమును ఇచ్చుచున్నది. శివుడు శ్రీశైల మందేగాక తిరుమలలోను (తిరుమలకు శేషాద్రి అనియు పేరు) ఉన్నాడని భావము. 'అపి' శబ్దముచే శేషాద్రి నిలయుని అర్హభాగము (కుడివైపు) శివ స్వరూపమగును. కనుక శ్రీ శంకరుని శ్లోకములో ఆ కాలము నాటికి, వేంకట నాథుడు హరిహర స్వరూపుడే! పై చర్చకు డా. ఓగేటి దృఢమైన తీర్మానమిది. “కాగా శంకరుల నాటికి వేంకటేశ్వరుడు, హరిహర స్వరూవుడనుట నిష్కర్ల.

"ఆ. తిరుమల మందిర సుందరుడు, నాటికీ నేటికీ నిత్య సత్య హరిహర స్వరూపుడనుట నిష్కర్ష. ఓగేటి వ్యాస పీరి : పుట 66 69

తిక్కన ఆంధ్ర మహాభారత ఆశ్వాసాద్యంత పద్యాలలో అచట నచ్చట 'వ్యాసాదిముని (ప్రోక్త 'వ్యాసాది వచోవిభవ' అనెడి సమాస 'ప్రయోగములలో, "అది” శబ్దముచే (బ్రహ్మ సూత్రాదులకు. భాష్యకారులైన శ్రీ శంకర రామానుజులు, [గ్రహింపబడుదు రని డా. ఓగేటి వారు వక్కాణించిరి. ఇదియు గమనింపదగిన వాస్తవము. హరిహరనాథ తత్వప్రతిపాదనము ; హరిహర ద్వంద్వ (ప్రయోగము : ఆదికవి - నన్నయభట్టు :

ఆదికవి నన్నయ భట్టు, శ్రీమద్‌ మహాభారతమున ఆది సభాపర్వాలను, అరణ్య పర్వములో కొంత పూర్వ భాగమును ఆంధ్రీకరించెను. కృతి భర్త చాళుక్య విభుడు రాజరాజనరేంద్రుడు. (గ్రంథావతారికలో నన్నయభట్టు (త్రిమూర్తులను సకల భువన రక్షణ (ప్రభువులై ఆద్యులైన హరిహర హిరణ్యగర్భ పద్మోమావాణీపతులను సకల దేవతాసంతతిని" ధ్యానించెను. కవిబ్రహ్మ : తిక్కన సోమయాజి :

తిక్కన నిర్వచనోత్తరామాయణములో, హరిహర పద్మగర్భులను అదికవీంద్రుల నూత్న కవీశ్చరులను భక్తి గొల్బెను.

అదికవి నన్నయ ప్రయోగించిన హరిహర ద్వంద్వమే' హరిహరనాధ తత్వ రూపకల్పనకు మూల కారణమని, అయ్యదియే కవిబ్రహ్మ తిక్కన్న హరిహర నాధ తత్మ్య ప్రతిపాదనకు స్ఫూర్తిదాయక మయినదని డా, ఓగేటి విశ్వాసము.

12 నాచన సోమనాథుడు

డాక్టరు ఓగేటి వచన మట్టున్నది. “ఈ విధముగ నన్నయ (ప్రయోగించిన “హరిహర ద్వంద్వము' నుండియు, ప్రతిపాదించిన సకల దేవతా సమాహార సమన్వయ స్వరూపము నుండియు, స్ఫూర్తిని పొందిన తిక్కన హరిహర నాథ తత్త్వమును రూపొందించి దానిని ఏడుకొండల హరిహర నాధ నిష్టము చేసినాడు. ఈ రహస్యమును పసిగట్టిన ఎజ్జన, తన నృసింహపురాణములో ప్రథమాశ్వాస ప్రారంభమున గాలవ మహర్షి చేసిన తీర్థయాత్రల పట్టికలో “వేంకటాచల స్టాయి గొలిచె” అని తిరుమలను కూడ చేర్చినాడు. తొను స్తయముగ గిరిశ పద తత్పరుడయ్యును గోవింద గుణాదర సౌమనస్య ధన్యుడైనాడు. తన హరివంశములో ఆ తత్త్వమును (ప్రతిపొదించినాడు. సప్తగిరి హరిహర నాధుని సేవించినాడు. ఆ వరుసలో నాచన సోముడు బైచరాజు వేంకటనాథుడు మొదలగు ఇతర కవులు కూడ పయనించినారు.

ఇట్టు సమన్వయించి చూడగా ఆంధ్ర భాషకు అదిభిక్ష పెట్టిన నన్నయ భట్టారకులే, ఆంధ్ర దేశమున హరిహర నాథ తత్య దర్శనమునకు మార్గదర్శకు లైనారనుట నిక్కము.” ఓగేటి వ్యాస పీరి : పుట - 114

తిక్కన శ్రీమద్‌ మహాభారతమున విరాట పర్వము నుండి మొత్తము పదునైదు పర్వములను తెనిగించెను. ఆశ్వాసాదిపద్యము లన్నియు, “హరిహర నాథా!” అనెడి సంబోధనము మకుటము కలవిగా నున్నవి.

(ప్రతి ఆశ్వాసాంతమునను, మూడు పద్యాలను హరిహరాత్మకముగా రచించెను. ఇట్టు ఆశ్వాసాద్యంతాలలో, మూలభారతముతో సంబంధములేనివై, హరిహరనాథ తత్త్వ (ప్రతిపాదకములై, పద్యాలు, ఇన్నూటికి మించియున్నవి. ఆ పద్యరత్నాలు, తిక్కన వ్యక్తిత్వ విశేషమును, ఆధ్యాత్మిక వైభవమును చాటునవై యున్నవి. హరిహర నాథ సంచాశత్తు :

ఆశ్వాసాద్యంత పద్యాలలో విశిష్టత గోచరించుచున్నదని హరిహర నాధ మకుటమున్న పద్యాలు ఏబది ఉండుటచే వానిని “హరిహర నాథ పంచాళత్తు" అన్న పేరుతో శతక్ర సాహిత్య భాగముగా స్వీకరింప వచ్చుననిరి,

హరిహర నాథ ద్విశతి : మటియు డాక్టరు ఓగేటి ఆశ్వాసాద్యంత పద్యాలన్నియు చిన్న మార్పులతో సంస్కృత శ్లోకము లగుచుండుటచే ఆ ఇన్నూరు పద్యాలను హరిహర నాథ ద్విశతి అనెడి నామముతో, శతకసాహిత్య మండలిలో ఆదరింప వచ్చుననిరి.

నాచన సోమనాథుడు 13 విరాట పర్వాది పద్యము : శ్రీ - గౌరి ఉ వ శ్రీ యన గౌరి నాబరగు చెల్వకు చిత్తము పల్లవింప భ ద్రాయిత మూర్తియై, హరిహరంబగు రూపము దాల్చి 'నిష్టు రూ పాయ నమశళ్శివాయి యని పల్కెడు, భక్త జనంబు, వైదిక ధ్యాయిత కిచ్చ మెచ్చు పరతత్వము. గొల్బెద నిష్ట సిద్దికిన్‌. 1ఆ-1వ పద్యము భావము : 'శ్రీ' అనియు గౌరి" అనియు ఒప్పు సౌందర్యవతికి మనసు రంజించునట్టు హరిహర రూపము కలిగిన “విష్ణు రూపాయ, శివాయ నమః' అనుచున్న భక్తుల వేదపరమైన ధ్యానమునకు మెచ్చుకొను పరతత్త్యమును, నా కోరికలు ఫలించుటకు పూజించెదను. విశ్చమును మోహింప జేయు సౌందర్యవతి, శక్తిస్వరూపిణి, ఆనందమూర్తి త్ర” అనెడి పేరుతో విలసిల్దుచున్నది. శ్రీ అన్నను గౌరియే. ఆమెకు 'లలితా (త్రిపుర సుందరి' అనెడి ప్రసిద్ద నామమున్నది. అట్టి మంగళమూర్తి మనస్సును, కల్యాణమూర్తి హరిహరరూపము రంజింప జేయుచున్నది. ఆ పరమేశ్వరి హరిహరునిలో లీనమైనపుడు అవ్యక్తళక్తి జగద్వాపారమునకు ఉన్ముఖమైనపుడు వ్యక్తశక్తి, ఇట్టు ఆ జగదంబీక, వ్యక్తు అవ్యక్త శక్తి ఆమె హరిహర రూపములో లీనమగుటచే పరతత్త్య మొక్కటే. ఆమె “శ్రీ” శబ్దవాచ్య. పరతత్త్యమునకు అభిన్న అని ఎజుగవలెను. వరాహపవురాణనుందు, “యా శ్రీః సా గిరిజా ప్రోక్తూ యో హరిః స త్రి లోచనః” భానము ; 'ఎవరు మహాలక్ష్మియో! ఆమెయే గౌరి. ఎవరు హరియే అతడే త్రిలోచనుడు. విరాటపర్వాదియందు తిక్కన “విష్ణు రూపాయ నమశ్శివాయ” అని శివత్వమునకు (ప్రాధాన్యమిచ్చుటచే కవిబ్రహ్మ శివత్వభావన ద్యోతకమగుచున్నదని శ్రీ ఓరుగంటి నీలకంఠశాస్తిగారి అభిప్రాయము. “శ్రీ” అన గౌరి నాబరగు పద్యమున శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల రచనమైన సౌందర్యలహరిలోని “శివశక్ష్యా యుక్తః యది శక్తః ప్రభవితుం” అనెడి ప్రథమ. శ్లోక భావము గర్భితమై యున్నదనవచ్చును. మజియును సోమయాజి శ్రీ, విద్యాభినివేశము [ప్రారంభపద్యముననే అభివ్యక్తమైనది. వ్యక్ప అవ్యక్త లలిత సౌందర్య : కం. జలనిధి హిమువ ద్భూధర కళిత జనన కేళలికేతుక వ్య క్తావ్య క్త లలిత సౌందర్య స్ఫుర దలఘు తను స్త్రీ సనాథ హరిహర నాథా! (విరాటపర్వ 1ఆ = 40 వ పద్యము నుండి)

క్షే నాచన సోమనాథుడు “భావము. ! సమ్ముద్రమునుండి మహాలక్ష్మిగను, హిమవత్పర్వతము నుండి పార్వతిగను, జన్మించి అలరించెడి అందముతో మెజయుచు మిక్కిలి పెద్దదైన తనువుగల “స్త్రీతో కూడిన వాడా! హరిహర నాథా! బహు శోభమాన “లలితా త్రిపుర సుందరి”, భావన ఇందు స్ఫురించుచున్నది. “ఇక్కన్న యజ్బ తాను వర్షించు పరమేశ్చర సమాశ్రిత శక్తిని జాపనిషద రూపముతోడను ఉపాస్య దేవతారూపముతోడను వర్షింప సమకట్టి ఇట్టు చెప్పెను. ఆమె రూపము 'కేనోపపనిషత్తు' లో ఇట్టు వర్శింప బడినది. “స్త్రియ మాజగామ ఉమాం హైమవతీం, బహుశోభమానాం” కేన *- 3-12 తిక్కయజ్వ హరిహర నాథ తత్వము : హ్రీంకార మయ : కం : ఓంకార వాచ్యునకు నన హంకార నిరూఢ భావ నారాధ్యునకున్‌ హ్రీంకారముయ' మనోజ్ఞా లంకారోల్హాస నిత్య లాలిత్యునకున్‌. విరాటపర్చు. 1 ఆ -32 భావము : ఓమ్‌ అను శబ్దముచే చెప్ప బడువాడు. అహంకారము నెలకొనక పోవు భానముచే ఆరాధింప దగిన వాడు, హ్రీంకార రూపమగు మనోహరమైన భూషము యొక్క ్రకాశముచే ఎల్లప్పుడును సుందరరూసము కలవాడు, హరిహర నాథుడు. హరిహర నాథుడు సకల వేదమూలము, సర్వ విశ్చృమూల కారణమైన 'పప్రణవమునకు అర్థమై, ఆ ఓంకారమే, స్వరూపముగా గలవాడు. అహంకార రహితులే ఆతనిని తెలియగలరు. నిత్య సుందరుడు, ఆ ప్రణవ వాచ్యుడై సచ్చిదానంద రూపుడైన, ఆ పరమేళ్చరునికి ఈ నిత్య సౌందర్యము కల్గుటకు హేతువు, హ్రీంకారమయమగు మనోహరాలంకారము యొక్క (ప్రకాశమే. ప్రీంకార వాచ్య, హ్రీంకారరూపిణి, ఆ పరాశక్తి శ్రీదేవి. ఆమెతోడి నిత్య సంబంధముచే ఆ పరమేశ్వరుని యందు, అనిర్వాచ్యము, శతకోటి మన్మథా కార అతీతమునగు సౌందర్యవిభూతి కల్గుచున్నది, ఆ శక్తి పరమేశ్వర సముజ్జలత్వ కారిణి. ప్రణవళబ్ద వాచ్యుడై హ్రీంకొరమయమైన అలంకారముచే భాసించు హరిహర నాథుని రూపము, జ్ఞానుల చేతను, సర్వభక్తుల చేతను ఆరాధ్యము. గమనిక : ప్రీంకారమునకు - హృల్లేఖా మంత్రమని పేరు.

నాచన సోమనాథుడు 15 సముజ్వలత్వ మూర్తి హరివార నాథుడు

కం. శ్రీ గౌరీ పల్లవ పుట

యోగాశ్రయ మంజరీ సముజ్వల మూర్తీ యోగీంద్ర సంత తాంత ర్యాగ పరీపాక రూప, హరిహర నాథా! ఉద్యోగ '1ఆ -1ప భానము : లక్ష్మీ పార్వతులనెడు చిగురుటాకుల దొప్ప యొక్క సంబంధమును ఆశ్రయించిన పూల గుత్తివలె, అధికతరమైన దేదీష్యమానమగు మనోహర మూర్తితో వెలుగువాడు. ఉత్తమయోగులు కావించు అంతర్యాగ మనెడి ఉత్తమోపాసనము ఫల రూపమైన వాడు,

లక్ష్మీ పార్వతులనెడి. శక్తి సంబంధముచే హరిహరనాధుని ఉజ్జ్వల రూపము సముజ్వల మగుచున్నది. ఆ కలయికచే పరమేశ్చరుని సౌందర్యము అధికమైనది. మజియును నిష్కియుడు, ఆ శక్తి ప్రభావముచే, క్రియా పరత్వమును పొందుచున్నాడు.

ఈ పద్యమందును, పరమేశ్వరుడు శక్తి సహితుడైనవుడే, సకల కార్యనిర్వహణ సమర్హుడగునని తిక్కన విరాట పర్వాది పద్యమందు కావించిన సూచననే మరల ఉద్యోగ పర్వాది పద్యమందును ప్రస్తావించెను.

“పల్లన - పుట - యోగో శబ్ద ప్రయోగము :

తిక్కయజ్వ ఈ పద్యమునందు పల్లవ - పుట - యోగ శబ్దములతో (అర్ధ శ్రేషచే) ఉత్తమోపాసన రహస్యమును తెల్పిరని, శ్రీ ఓరుగంటి నీలకంర శాస్త్రి వివరించిరి. ఏదేని, దేవతా మంత్రోపాసనమునకు ప్రధాన మం(త్రముతో పాటు, దానికి అనుకూలించు అంగ మంత్రములను జత చేసి జపించు పద్దతి కలదు. అట్టు కావించినచో దేవతాను[గ్రహము శీఘ్రముగను. దృఢముగను కల్గుననుట సాధకుల విశ్వాసము.

అంగ మంత్రాలను మూడు విధాలుగా ప్రధాన మంత్రాలతో జత చేయుదురు.

పల్లనము : అంగ మంత్రమును ప్రధాన మంత్రమునకు తుదిని చేర్చుట.

సంపుటము : ప్రధాన మంత్రమునకు మొదటనే అంగ మంత్రమును చేర్చుట.

యోగము : (యోజనము) : అంగ మంటత్రమును, (ప్రధాన మంత్రమునకు మొదట, చివజ చేర్చుట.

సూచన : పరమేశ్వర ప్రధాన మంత్రమునకు శ్రీ దేవతా బీజమును గౌరీ

దేవతా బీజమును పల్లవ, సంపుట యోగరూపమున కూర్చినచో శీఘ్ర ఫలసిద్ధి కల్లును.

16 నాచన సోమనాథుడు శ్రీ విద్య : కం. శ్రీ విద్యా శాంతికృతి ప్రావీణ్య నిరూఢిగణ్య పాద సతత సం సేవన తత్పర హృ త్కమ లావాసకృత ప్రమోద, హరిహర నాధా! అళ్ట్ళమేధ :4ఆ-1వ భావము : మోక్ష సంపాదకమును అగు శ్రీవిద్య అనగా శ్రీ కామేశ్వరీ ఉపాసనముచే భక్తులకు శాంతిని సమకూర్చువాడు. పరమేశ్చర పాదముల సేవించు ఆసక్తుల హృద్‌కమలములలో ఉనికిచే వారికి ఆనందమును కల్లించువాడు. శ్రీ మహాకామేశ్చరీ ఉపాసనము విద్యలలో కెల్ల అత్యుత్తమము. ఆ “శ్రీవిద్య” ఈ పద్యమందు. క్షీర్తిపబడినది. (విద్య అనగా ఉపాసనము. ఈళ - 11, మం). “ఆనందోబ్రహ్మ” అను శ్రుతి వచనముచే (తై), ప్రమోద భరితులైన భక్తుల ఎదలలో పరమేశ్వరుడు నివసించుచున్నాడని భావము. మహావిద్య : కం. శ్రీవర్హ నాయు రఖివృ ద్యావ హ చరణ శతపత్ర, యమ నియ మాది ప్రావీణ్య పూర్ణ మిత్ర ము వో విద్యో న్మేషగాత్ర, హరిహర నాథా! స్వర్గ - 1వ, పద్య భావము : ఐశ్చరమును, ఆయువును వృద్దిచేయు పాదపద్మములు కలవాడు. యమ నియ మాది అష్టాంగ గరిష్టులగు యోగులకు నిండు చెలికాడు (వారి హృదయ పీఠములందు సదా ఉండువాడు). హరిహర నాథుడు. (ప్రతి రూపమైన “మహావిద్య” యందు, స్పష్టముగా నివసించి, వికసించు స్వరూపుడు. సకల (శ్రేయములను, ప్రేయములను కూర్చు “మహావిద్య” అనెడి మాలా మంత్రరూపమున భాసించు స్వరూపము కలవాడు. తిక్కయజ్వ ఈ పద్యమున పరమేశ్వర సంబద్ధముగా ప్రయోగించిన “మహావిద్యా” శబ్దము అతని శ్రీ విద్యా విశేష విజ్ఞాన స్ఫోరకముగా నున్నదని శ్రీ ఓరుగంటి నీలకంఠ శాస్త్రిగారి వచనము. వనదుర్గ - మహావిద్య ఎఫ్రిమీది పాదములుగల, “వనదుర్గ - మహావిద్య" అనెడి శ్లోకములలో 4వ

నాచన సోమనాధుడు 17 పాదమున దుర్గా కొనన వాసినీం 8వ పాదమున “శైల దుర్గాం అని కలదు. కనుక ఆ దుర్గ కానన వాసిని, శైలనిలయయును అగుచున్నది. శ్రీ చ జశాస్రి - దేవీ ప్రశస్తి ద్వా. భా. పుట - 123

“మహావిద్య” అనగా వనదుర్గ్లా మహాదేవి ప్రధానమైన సకల దేవతా ప్రతిపాదకమగు మంత్ర శాస్త్రము. ఇందు పరమేశ్వరుని సంపూర్ణ నిజస్వరూపము ఉన్మిషితమగునని శాస్త్రము. “వన దుర్గా - మహాదేవి" అనెడి నామము. ననములలోను కొండ కోనలలోను నివసించెడి “బాలా(జీ)ని” సూచించుచు సార్ధక మగుచున్నదో! అనియు భావించుట సమంజసమే” ఓగేటి వ్యాస పీరి పుట : 124 స్వవ్న వృత్తాంతము : శ్రీమద్‌ భారతను

నన్నయ ప్రయోగించిన హరిహర ద్వంద్వమే తిక్కన సోమయాజి హరిహర నాధ రూపకల్పనకు మూల కారణమని, అదియే హరిహర నాథ తత్త (ప్రతిపాదనమునకు స్ఫూర్తి దాయక మయినదనియు పూర్వమే వచింప బడినది.

కవి (బ్రహ్మ హరిహర నాథ పద్యాలలో పలు మాజులు 'వ్యాసాది వచోవిభవ' వ్యాసాది ముని ప్రోక్త అని పేర్కొనుటచే హరిహర తత్త్వమును శ్రీమద్‌ భారతమున శ్రీ భగవాన్‌ వ్యాసుడే అస్పష్టముగా ప్రతిపాదించిరని అది వైదిక పరమైనదని డా. ఓగేటి నిశ్చితాభిప్రాయము. (ఓగేటి వ్యాసపీఠి : పుట 167), ఈ అభిప్రాయమును తేట పటచుటకై డా. ఓగేటి ద్రోణ పర్వమందు సైంధవ ఘట్టమున అర్జున స్వప్పు వృత్తాంతమును, విరాట పర్వాది యందు. తిక్కన స్పష్ట వృత్తాంతమును పోల్చి వానిలో గల ఏకత్వము ముప్పేటగా కుదిరినదని ఆ సమన్వయ విధానములో తిక్కన ఒక మహాతత్త్యమును, హరిహర నా థార్చితముగా వాజ్మయ మహాధ్వరమును నిర్వహించి తన పుట్టువును కృతార్థ్హముగ జేసి కఏననిరి. ఓగేటి వ్యాసపీరి వ పుట - 13

అర్జున స్పష్న వృత్తాంతము : ద్రోణ పర్వమున అభిమన్యుని మరణమునకు కారకుడైన సైంధవుని వధకు అర్జునుడు ప్రతిజ్ఞ చేసెను. ఆ రాత్రి అర్జునుడు త్రీ కృష్ణుని పూజీంచి, విశ్రాంతికై నిద్రింపగా, స్పష్ట వ్యాజమున శ్రీకృష్ణుడు, అర్జునుని, కైలాసమునకు కొనిపోయి పరమశివుని దర్శనము -కలిగెంచెను, అప్పుడు అర్జునుడు తాను మున్నుసమర్చించిన నిశా సమయ పూజాద్రవ్యంబులగు మాల్యాను లేపనంబులు, ఆ శివుని దివ్య దేహంబునందు గాంచి అచ్చెరువాంది. అమ్ముర హర, పురహరుల ఏకత్వంబు మనమునం గొనియాడి “దేవా! భవదీయ దివ్యా!స్తంబు దయ సేయుమని విన్నవించెను. భక్త వత్సలుండగు శక్తినాధుడు పాశుపతా(స్తమును ప్రసాదించెను”

18 నాచన సోమనాథుడు తిక్కన స్వన్న వృత్తాంతము : తిక్కన తన 'ప్రబంధమండలికి అధినాథునిగా ఏ పురుషుని పేర్కొను వాడనో అని తలంచుచు ఇంచుక నిద్రించు సమయమున కలలో తండ్రి కొమ్మన, హరిహర నాథుని వెంట బెట్టుకొని వచ్చి, తిక్కనకు చూపెను. హరిహరనాథుడు తిక్కనతో “కృతి పతిత్వమర్థించి వచ్చితి తిక్కశర్మ” అనెను. తిక్కన కొమ్మన అనుమతితో హరిహర నాథునికి ఆత్మనివేదనము చేసికొని తదుపరి పరమేశ్వరునిం గృతిపతిగా వరించెను. పోలికలు: అర్జున సృష్షము తిక్కన స్వప్నము (ద్రోణ పర్వము) (విరాట పర్వము)

1. కైలాసము 1. తిరుమల
2. హరిపూజాద్రవ్య 2. హరిహర స్వరూపుడైన చిహ్నితుడు హరుడు వేంకటనాథుడు
3. శ్రీకృష్ణుడు 3 కొమ్మన దండనాథుడు శ. అర్జునుడు త కవితిక్కన 5, పాశుపతాస్తము 5. ఆంధ్ర మహాభారతము 6 దాత : శివుడు (హరిహరుడు) 6. దాత : తిక్కన
4. పరిగ్రహీత : అర్జునుడు 7. పరిగ్రహీత : వేంకటనాథుడు
5. అర్జునుడు శ్రీకృష్ణునితో 8 వేంకటనాధుడు కొమ్మనతో కైలాసమునకు వెళ్లెను నెల్లూరు వచ్చెను సారాంశము : శ్రీకృష్ణుని అనుగ్రహముచే అర్జునునకు పాశుపతా'స్తము లభించెను. కొమ్మన అనుమతితో వేంకటనాధునకు ఆంధ్ర భారతము అర్చితమయ్యెను. ఓగేటి వ్యాసపీరి : పుటలు 72 73 (ప్రాచీన తమిళ వాజ్బయమును వైష్ణవ భక్తులు తిరుమలేశుని రూపమును తాము కాంచినవిధమున వచించిరి, వేంకటేశ్చరుడు శైవులకు శివస్వరూపముతోనే గోచరించెను, వైష్ణవులకు విష్ణు స్వరూపముతోనే కన్చట్టెను. ఆ యా మహానీయుల [గ్రహణ యోగ్యత వారి మానసిక దృక్సథమును బట్టి అమరియుండెను. కొందజు, వేంకటేశ్చరునిలో హరిహర స్వరూపము నొకదానినే సమదృష్టితో కాంచి ఆ మూర్తిలో సమన్వయమును

నాచన సోమనాథుడు 9 ప్రకటించిరి. కవి బ్రహ్మ తిక్కన సోమయాజి తిరుమలేశుని పూర్వ చరిత్రను గ్రహించి, హరిహరనాథ రూపకల్పనను, స్టూలముగా ప్రసాదించినట్టు తోచినను పర్యాలోచన చేయగా తిక్కన (తిరుకాళన్న) పరమశివభక్తి పరుడు, సూక్ష్మ దృష్టితో వేంకటేశ్వరునిలో సర్వ దేవతాత్మకత్వమును భావన చేసి, హరిహరనాథ తత్త్వమును ప్రతిపాదించెననుట రహన్యము. ఆ వేంకటేశ్వరుడు. సర్వదేవతా స్వరూపుడు. మజియు హరుడు హరి, బాలా, సుబ్రహ్మణ్యుడు మొదలగు రూపములు కలవాడు. భక్తులు ఆస్వామిని చూచి, తమకు ఇష్టమైన పేర్లతో పూజించిరి. వారికి ఇతర దేవులు (ప్రధానులు కారు. ఇట్టు వేంకటేళ్ళరునిలో హరిహర నాధతత్త్యము నిస్టమైనది.

తిక్కన, నేంకటనాథుని “హరిహర నాథుడు" అని చెప్పక పోవుటకు కారణము.

తిక్కన కాలము నాటికి వేంకటేశ్వరుడు శ్రీ మద్రామానుజాదుల సమష్టి కృషితో విష్ణువుగా వైదిక పద్దతిలో పూజలను, పరిష్కియలను అందుకొని, సముజ్జులుడై నూతన కాంతులతో, నవనవలాడుచున్నాడు.

“ఒక విధముగా సద్దుమణిగిన పొత చరిత్రల పాతరను త్రవ్వుట వ్యర్ధము. పై పెచ్చు శివ విష్ణు భేదము లేని భక్తిగల మహనీయునకు తగినదికాదు. అందువలన ఆ విషయమును కంలోక్తిగా ప్రకటింపక స్వామి ప్రాచీన చరిత్రయొక్క వస్తుస్థితిని దృష్టి యందుంచుకొని మౌనముగా ఇంత పని చేసినాడు”

“తిక్కనది నెల్లూరేగాని అతని హరిహర నాథుడు మూత్రము నెల్లూరివాడు కాడు. తిరుపతి వేంకటేశ్వరుడే అతని హరిహర నాథుడు. వేంకటేశ్వర తత్త్వమే హరిహర నాథ తత్వము.”

“తిక్కన గారి హరిహర నాథుడు వేంకటనాథుడే అన్న విషయము ఎజ్జునకు, నాచన సోమునకు బైచరాజు వేంకటనాధునకు కచ్చితముగా తెలియును. కాని, తిక్కన కంరోక్తిగా చెప్పలేదు. గాన వారు కూడ చెప్పరైరి. ఆ మాటకొచ్చిన చెప్ప వలసిన అవసరము లేదని తిక్కనతో సహా వీరందరు భావించియుందురు.”

ఓగేటి వ్యాసపీరి : పుట - 99 100 కృష్ణ ద్యైప్రాయన స్తుతి

ప్రారంభ పద్యమున హరిహర _ నాధుని భజించి, తిక్కన వెన్వెంటనే కావ్య నిర్మాతను, [క్రింది పద్యములో స్తుతించెను.

శా ? విద్యత్సంస్తవనీయ భవ్య కవితావేశుండు విజ్ఞాన సం

పద్విఖ్యాతుడు, సంయమి (ప్రకర సంభా వ్యాను భా వుండు కృ

20 నాచన సోమనాథుడు స్త ద్వైపాయను డకి లోకహిత నిష్టంబూని కావించె ధ ర్మాద్వైత స్టితి భారతాఖ్య మను లేఖ్యంబైన ఆమ్నాయమున్‌ విరాట! ఆ -2వాప

భావము : ఉపనిషద్‌ జ్ఞాన పరులగు విద్వాంసులచే స్తుత్యమైన శోభాకరమైన కవితావేశము కలవాడు, వేదవిజ్ఞాన సంపదచే సుష్రసిద్దుడు. ఆత్మ జ్ఞాన సంపన్నులైన యతీంద్రులచే సంభావింపదగిన (ప్రభావము కలవాడు. లోకులకు పరమార్థమును ప్రతిపాదించు ప్రయత్నముతో, కర్మ జ్ఞానములతో నిండిన భారత వేదమును కృష్ణ ద్వైపాయనుడు రచించెను,

శ్రీమద్‌ భారతము పంచమ వేదమని జనులచే క్రీర్తిపబడుచున్నది. కనుక అద్దాని గౌరవ మూహించి తిక్కయజ్వ, జనుల కెల్ల ఆరాధ్యమైన పుణ్య ప్రదమును పురుషార్ధ ఫలమును అయిన శ్రీమద్‌ భారతమును, తెనుగు బాస వినిర్మింప పూని ఆంధ్రావళికి మోదమును చేకూర్చిను.

కృష్ణ ద్వైపోాయన భగవానుని యెడ అపరిమిత గౌరవ భావముండుటచే హరిహర నాథుని స్తుతించు పద్యములలో అచ్చటచ్చట, కవిబ్రహ్మ ఆ పారాశర్యుని ప్రస్తావించెను. అట్టగుటచే సోమయాజికి వ్యాసవచో విభవమరిదు మక్కువ ఎక్కువ అనుట విశదము,

తిక్కన వేదవ్యాసుని ప్రస్తావించిన విధము : 1 వ్యాసాది ముని(ప్రోక్త ఉద్యోగ 2 ఆ- 338వ, ప 2. సాత్యవతేయ భారతీ ప్రోక్త ఉద్యోగ :3 ఆ - 413వ ప 3. పారాశర్య ప్రము ఖభోదారమునీంద్రాన్తరంగ ధామా భీష్మ : 2 ఆ - 409 వప 4 సాత్యవతేయాది మహామత్యవగమ్య '్రకార స్త్రీ: 1 అ - 188వ, ప ర్‌ వేద వ్యాస వచో విభవ లక్ష్య శాంతి ;1ఆ -1వప 6 వ్యాస చేతో నివాసీ శాంతి 4 ఆ - 457 వుప 7. వరబహు మ(ను)త వేదవ్యాస శాంతి 6 ఆ. 624వప 8 సుభగ సాత్యవతేయ వచో వి భూషణా ఆను : 5 ఆ, ఉం1వప 9, వ్యాస వచో విభవ వేద్య ఆశ్రమ ::1ఆ -1వుప. 10. వ్యాపాది మునీంద్ర భావ్యా ఆశ్ర 2ఆ - 1వ, ప. 112 బోధ ఘన వ్యాస పర సమాధి మౌసల ఏ1ఆ -1వుప 12. వేదస్తో మాస్పద పారాశర్య మన స్పదనా. మౌసల :1ఆ - 225వ, ప

నాచన సోమనాధుడు 21 13. పారాశర్య వచః పయోనిధి మహా : 77వ, ప

14. నిర్భర వేదవ్యాస వచో..నుషంగా స్వర్గా : 76వ, ప

15. వేదవ్యాస వర్షనారూఢ దయా. స్వర్గా; 96 వప

తిక్కన పుణ్య ప్రబంధంబులు - ఆళ్వారుల దివ్య ప్రబంధములు

తిక్కన ప్రయోగించిన “పుణ్య ప్రబంధశబ్దము”, ఆళ్వారుల “దివ్య ప్రబంధమునకు సామ్యమున్న దని డా. కేతవరపు రామకోటిశాస్రి తిక్కన “కావ్యశిల్పము అనెడి (గ్రంథములో వచించిరి. వైష్ణవుల “దివ్య ప్రబంధ పరనమునకు పరవశుడైన తిక్కన ఈ దృశంబులకు పుణ్య 'ప్రబంధంబులు దేవసన్నిధిం బ్రశంసించుట నొక యారాధనా విశేషంబు” ఈ (ప్రబంధమండలికి అధినాథునిగా ఏ పురుషుని పేర్కొనవాడనో అని తలచి హరిహర నాథుని కృతిపతి చేసెను.

“ఆళ్వారుల దివ్య ప్రబంధములు వేదనుంత్రముల వంటివి. మజియు వేద సార భూతములు. ఇక పుణ్య (ప్రబంధమగు భారతము పంచమవేదమొ. ఆ 'దివ్యి ('ప్రబంధములు. భక్తి రూపమున జ్ఞానమును ్రబోధించినవి. భారతము, కర్మ జ్ఞానరూపమున వేదార్ర్మముంతయు బోధించినది. దివ్య శబ్దము తిరుశబ్ద్బమువంటిది. వైష్ణవాలయములందు నిత్య దైవారాధనమున దివ్య ప్రబంధ పఠనము ఆరాధనా విశేషముగా చెప్పబడినది. రామానుజులవారు, తిరుపతి క్షేత్రమున దివ్య (ప్రబంధపరనమును (ప్రవేశపెట్టిరి. పుణ్యష్రబంధమనునది ఈ దివ్య ప్రబంధమునకు దగ్గజగా నున్నదనుట స్పష్టము.” ఓగేటి వ్యాపపీరి..పుట.......3 కృతిపతి : హరిహర నాథ స్తుతి : భంద$ లంతా యా

భా ఖా క న్లో: కిమస్థి మాలాం, కిము కౌస్తుభం వా! ౮ చట (6థీ పరిప్కియాయామ్‌ బహుమన్యపే త్వం | ఈ( ౦ సం ఓ నర్సు కిం కాలకూట: కిము వా యశోదా స్తన్యం ఇ యో తన స్వాదు వద, ప్రభో మే వక్షాదవంపడ స్త్ర 9 భావము : ఓ (ప్రభూ! అలంకారాలలో ఎముకల మాలయా” స్తభ మణియా? వీనిలో ఏది నీకు మిక్కిలి ఉత్తమమైనది? కాలకూట మహావిషమూ? లేక యశోదాదేవి చను పాలా? ఈ రెంటిలో ఏది నీకు మిక్కిలి రుచించును. నాకు కనికరించి వచింపుము తండ్రి కొమ్మన దండనాధుడు, తిక్కన కలలోకనబడి ' జమస్థ్రి మాలాం” అను

22 నాచన సోమనాధుడు శ్ఞాకమును తొల్లి ఆతడు రచించెనని చెప్పెను. “తొల్లి” అనగా తిక్కన తిరుమలలో స్వామిని దర్శించి సేవించినప్పుడని ఊహింపబడినది. ఓగేటి వ్యాసపీరి - పుట 71 తిక్కన హరిహర నాథుని పద్యములు :

పేయాళ్వారు, వేంకటేశ్వరుని చూచి ఆశ్చర్యముతో భక్తి పారవశ్యముతో ఒక పౌళురమును (పాశురము - 638) చెప్పెను. ఆ వేంకటేశ్వరుని విష్ణువని భావించిన 'పేయాళ్వారునకు వేంకటేశ్చరుని “హరిహరమూర్తి” కన్పట్టగానే ఆశ్చర్యము కలుగుట సహజము. ఆతడు చిత్తపుద్దితో తాను కాంచిన రూపమును తన పాశురమున వర్షించెను. తొలుత శైవచిహ్నములను చెప్పి, ఆవల వైష్ణవ చిహ్నములను చెప్పెను. ఆ పాశురము నాలాయిర ప్రబంధమున భద్రముగానున్నది (చూడుము పుట. 4) “పేయాళ్వారు వలె తిక్కన శైవ చిహ్నములను చెప్పి ఆవల వైష్ణవ చిహ్నములను చెప్పెను. ఈ పాశురము వేంకటేశ్వర స్వామి చరిత్ర నిర్ణ్యయములో కీలకపాత్ర నహించుచున్నది.

పేయళ్వారు, 63వ పాశురమున వేంకటేశ్వరుని యందలి చిహ్నాములలో చక్రమును చెప్పెనేగాని, శంఖమును చెప్పలేదు. తిక్కన తన రెండు వందల హరహర నాథ పద్యములలో ఎంతసేపటికి చక్రమును, తదితర చిహ్నములను చెప్పేనేగాని ఎక్కడను శంఖమును పేర్కొనలేదు. ఇది యట్టుండ, పేయాళ్వారు చెప్పిన శ్రైవచిహ్నమగు గొడ్డలిని తిక్కన పలుమాలులు చెప్పెను.

దీనిని బట్టి పేయాళ్వారుల పాశురానుసారముగ కావలయు ననియే తిక్కన శంఖమును చెప్పలేదనియు. గొడ్డలిని చెప్పినాడనియు. నిశ్చయముగా భావింపవచ్చును.” “నాథ శబ్ద ప్రయోగము

ఆళ్వారుల కాలమునుండియు. వేంకటవాథా అను వ్యవహారము. రూఢిగా నున్నది. క్రీశ 6 నుండి 12 శతాబ్దాలలో వెలసిన వైష్ణవ దేవాలయాలలో, నెల్లూరు, కడప మండలాలకు చెందిన (గ్రామాలలో స్వామికి 'నాథ' శబ్ద పప్రయోగమున్నది, ఆస్వామికి వేర్వేటుపేర్లున్నను. అవి చాలవజకు వేంకటనాధునకు ప్రతిబింబములుగా వెలసినవే. కనుక తిక్కన మహాశయుడు, వానిలో గల “నాధ” శబ్దమును (గ్రహించి “హరిహరునకు” నాథ శబ్దమును అను ప్రయుక్తము చేసెనని డాక్టరు ఓగేటి నిర్ణయము. ఓగేటి వ్యాసపీరి వ పుట = 74

నాచన సోమనాథుడు 23 తొండమండల చరిత :

శాతవాహనుల సామ్రాజ్యములో, తొండమండలము క్రీ.శ ప్రథమ శతాబ్దిలో ఒక భాగము. చెంగల్పట్టు ఉత్తర ఆర్కాటు చిత్తూరు మండల (ప్రాంతములు. తొండమండల మని వ్యవహరింపబడెను. అది తర్వాత పల్లవుల రాజ్యభాగమయ్యెను. పల్లవులు క్రీశ 260 సం. నుండి క్రీ.శ 897 సం. వజకు కాంచీపురము రాజధానిగా తమ రాజ్యమును పాలించిరి. పల్లవ రాజులలో చివజివాడు, అపరాజితుడు (క్రీశ. 879-897).

పల్లవరాజ్యమును. వారి సామంతుడు, ఆదిత్యచోళుడు (క్రీశ 871 - 907) ఆక్రమించి, తన రాజ్యములో కలుపుకొని పాలించెను, అతడు, తిరుచ్చినాపల్లి, కాంచీపురము, తొండమనాడు (శ్రీకాళహస్తికి సమీప గ్రామము స్వర్లముఖీ నదీ తీరమందున్నది) రాజధానులుగా రాజ్యమును సమర్థముగా నిర్వహించెను. ఆదిత్యుని తనయుడు పరాంతక చోళుడు (క్రీ.శ. 907-955) తొండమనాడులో తండ్రి సమాధిపై శివాలయమును నిర్మింపజేసెను. ఆ దేవాలయానికి ఆదిత్యేశ్చరాలయము, కోదండ రానేశ్వరాలయమను అనియు పేర్గున్నవి.

తొండమనాటికి “తొండమాన్‌ ఆత్తూర్‌” అని శాసన నామము. ఆ దేవాలయములో పెక్కు అర్భకులుండిరి. వారిలో, కండ్రమాణిక్య బృహచ్చరణులైన ఆత్రేయ గోత్రజులు, పరమశివునిసేవలో (ప్రముఖులై ఉండిరి. “ఆత్తూరు” వారగుటచే వారికి 'ఆదూరు' ఇంటి పేరుగా నిలిచినది.

పరాంతకుని. సుతుడు. రెండవ ఆదిత్యుడు. (క్రీశ 956-973) అతనికి పార్టివేంద్రవర్మన్‌ అనియు పేరు. మొదట అతడు తొండమండలమునకు పదువైదు సంవత్సరములు యువరాజు. ఆ రెండవ ఆదిత్యచోళుని సామంతుడు, సత్రివిటంకన్‌ ధర్మిపత్నియే కడవన్‌ (కాడవన్‌) పెరుందేవి. ఆమెకు మణౌొకపేరు సమవాయి. ఆమె, పల్లవ వంశీయుని పుత్రిక 'పెరుందేవి (సమనాయి) దాన శాసనాలు :

1 శానన సంఖ్య : సంపుటము 1-8,

కాలము [క్రీశ 966

శ్రీ వేంకటేశునికి, విగ్రహము, ఆభరణాలు, ఉత్సవములకు నిధిని, సమకూర్చిన ఉదార దాత్రి.

ఆలయములో భోగ శ్రీనివాసునకు, నిత్యము ప్రత్యేక పూజలను

24 నాచన సోమనాధుడు నిర్వహింపజేయుటక్తై తిరుమలన్‌ కోయిల్‌ అను స్తపన మంటపమున మణవాళ 'ప్పైరుమాళ్‌ అనెడి పేరుతో, రజత విగ్రహమును నిర్మింపజేసి (ప్రతిష్టింపడజేసెను. ఆ మూర్తికి నవరత్నములు పొదిగిన దివ్యాభరణములను (తిరువాభరణము) తిరుముడి, మాలలు, ఉదరబంధము తిరుమురై పట్టిక్తై బాహు వలయము, తిరుచందనమ్‌ వడియాళ్‌, కరై పాదచయలమ్‌, ప్రభ మొదలగు వానిని సమకూర్చిను.

మజియు రెండు ఆయన సంక్రాంతులకు, రెండు విష్ణు సంక్రాంతులకు నిత్యాన్న కైంకర్యమును ఏర్పాట్లు చేయించెను. చిత్తా నక్షత్ర కాలములో పురత్తాసి మాసములో నవ దినోత్సవములకు, అంతకుముందు, రెండు దినాలు మతజొక ఉత్సవానికి కట్టడి చేసెను.

2 శాసనసంఖ్య : సంపుటము 1-9 కాలము (క్రీశ 966

భూదాన దాత్రి : కడవన్‌ పెరుందేవి (సమవాయి) - భోగ శ్రీనివాసుడను పేరుగల మళవాళ ప్పెరుమాళు స్వామికి ముక్కోటి ద్వాదళి తిరునాళ్లకు ముందు, నిత్యము ఉదయము సాయంకాలము, సప్త దినోత్పవాలకు భూదానము చేసెను,

ఈ వివరాలు, డాక్టరు మారేమండ రామారావు ఆంగ్లములో రచించిన తిరుమల తిరుపతి తిరుచానూరు దేవాలయాల చరిత్రలో కలవు, పుటలు. 19-20, 1982 భూ దాన వివరాలు :

1. ఎనిమిది ఖండాలు - 3000 కుళులు - 9.92 ఎకరాలు, మూడుపట్టీల భూమి)

కుళు = 16 చదరపు గజాలు.

ధావ్యరూపమైన ఆదాయము : సుమారు పది ఎకరాలకు 600 తూములు (మెరక్కలు - తమిళపదము)

(కాలమానము : ఒక ముంత - సుమారు నాలుగుకేర్ల కొలతపాత్ర. నాలుగుముంతలు = కుంచము (నలి తమిళపదము), పదునాజుముంతలు తూము (మెరక - తమిళపదము),

20 తూములు - బక పుట్టి

11. పదిఖండాలు 4000 కుళులు-సుమారు 13.3 ఎకరాలు, నాలుగుపట్టీల భూమి.

ధాన్యరూపమైన ఆదాయము : సుమారు 13.3 ఎకరాలకు 800 తూములు (మెరక్కలు తమిళపదము),

మొత్తము ధాన్యాదాయము ; (భూ విస్తీర్ణము - 23.3 ఎకరాలు) ఎనిమిది ఖండాలకు 600 తూములు, పది ఖండాలకు 800 తూములు, మొత్తము 1400 తూములు అనగా 70 పుట్ల ధాన్యము,

నాచన సోమనాథుడు 25 ఈ వివరాలు శ్రీ టి.కె.టి. వీరరాఘవాచార్యులు ఆంగ్లములో రచించిన తిరుపతి చరిత్రలో కలవు. పుట 23,1982 తిక్కన సమవాయి శబ్ద ప్రయోగము. చారిత్రాంశ ధ్వని పల్లవ సామంత రాజపుత్రి కడవన్‌ పెరుందేవి (సమవాయి) పుణ్యసతి కావించిన ధర్మనిధిని పురస్కరించుకొని తిక్కన, హరిహర నాథుని స్తుతితో కూడ. పల్లవరాణి సేవలను క్రింది రెండు పద్యాలలో చిరస్టము చేసినాడు, అమలోదాత్త మనీషి (తిరుకాళన్న) తిక్కన మహాశయుడు. 1 కం. కమలవన సదృళ దృగ్రుచి సముదయ శమితార్తి భక్తి సంఘా లక్ష్మీ రమణత్వ శివా ప్రియతా సమవా యాలంబమాన సౌందర్యనిధీ! (కర్ణపర్వ 7 ఆ - 321వ, ప) వేదాంతపరమైన. భావము. : పద్మవనముతో సమానమైన కన్నుల కాంతుల సముదాయముచే శమింప బేయబడిన బాధలు గల భక్తుల బృందము గలవాడా! శ్రీదేవి రమణత్వము. పార్వతీ ప్రియత్వము అనువానియొక్క సమూహమున అధారపడి యున్న సౌందర్యనిధి గలవాడా! (ప్రకటార్థము) చరిత్ర స్పర్భగల భావము (ఉత్తర భాగము) శ్రీదేవీ రమణత్వము పార్వతీప్రియత్వము, సమవాయి = సమవాయి అనుపేరుగల స్రీయొక్క భక్తి తత్త్యము అనువాని యందు ఆధారపడియున్న సౌందర్యనిధిమైన వాడా! 2, కం. శ్రీగిరిజా సమవాయ మహా గురుతర శుభగ సంప దాలంబ సదా యోగిజన క్షేమ స మీహా గర్భిత దివ్యచిత్త హరిహర నాథా! (శల్య - 1ఆ - 1వ, ప వేదాంతపరమైన భావము : లక్ష్మీ దేవితోను, పార్వతీదేవితోను విడదీయుటకు. వీలుగాని, చాలగొప్పది అయినట్టియు, మంగళమును కూర్చునట్టియు అయిన సంపదకు ఆధారమైన వాడా! నిరంతరము యోగిజనుల యొక్క క్షేమమునకు సంబంధించిన కోరికలను గర్భీకరించుకొన్న పవిత్రమైన మనస్సుకలవాడా! (ప్రకటార్థము) చరిత్ర స్పర్శ్ణగల భావము : (పూర్వభాగము) లక్ష్మీ దేవివలనను పార్వతీ దేవివలనను 'నమువాయి' అనెడి పుణ్యవతి వలన లభించిన చాల గొప్పదైన మంగళకర మగు ఐశ్యర్యమునకు ఆధారమైన వాడా! పద్యద్వయములో 'సమవాయి' శబ్ద ప్రయోగమున్నది. స్టూలముగా వేదాంతపరమైన

26 నాచన సోమనాథుడు అర్ధము, సూక్ష్మముగా ధ్వన్యాత్మకమైన చరిత్ర స్పర్శ ఉన్నదని భావమును (గ్రహింపవలయును.

పల్లవ సామంతుని సతి సమర్పించిన అభరణములవలన వేంకటనాథుడు సౌందర్య నిధి అయ్యెను. ఆమె దత్తము చేసిన భూమిచే సంపన్నుడయ్యెను. ఇచ్చట హరిహర నాథుడు, "సమవాయాలంబమాన సౌందర్యనిధి” “సమవాయ మహాగురుతర శుభగ సంప దాలంబుడు.

ఆ వేంకటనాథుని దయకు పాత్రురాలైన మహానీయురాలు “నమవాయి” ని తిక్కన పరోక్షముగా స్మరించెను. ఆ విధముగ తిరుమల వేంకటనాథుడే తిక్కన గారి హరిహర నాధు డనుట మజింత ద్రువ పడుచున్నది. ఇన్ని విధముల ప్రత్యక్ష పరోక్ష (ప్రమాణములచేత, వేంకటేశ్చర భక్తితత్త్యమే తిక్కన హరిహర తత్త్యమను విషయము కచ్చితముగా (ధ్రువ పడుచున్నది. ఓగేటి వ్యాసపీరి : పుట. 146 హరిహర నాథ సద్యములు : శ్రీరామానుజుల భాష్యశ్లోకములు

భగవ (ద్రామానుజులు, విష్ణు తత్త పరముగా వ్యాసుని బ్రహ్మసూత్రాలకు 'శ్రీభాష్యము' అనెడి పేరుతో వ్యాఖ్యానమును రచించిరి. అందు, [ప్రార్థనలో తొలుత, పరబ్రహ్మ అగు శ్రీనివాసుని, మలుత వ్యాసుని స్తుతించిరి.

ఆ వరుస క్రమములో తిక్కన పరబ్రహ్మ తత్తమగు శ్రీనివాసతత్త్యమును (శ్రీవేంకటేళ్ళర తత్త్యమును) తొలుత “శ్రీయన గౌరి నాబరగు చెల్వకు చిత్తము పల్లవింప అని సకల (బ్రహ్మ ప్రార్ధనంబు చేసెను. మలుత “విద్వత్సంస్తవనీయ భవ్య కవితావేశుండు” అను పద్యమున వ్యాసుని స్మరించెను.

శ్రీమ(ద్రామానుజులు. శ్రీనివాసునియెడ, భక్తిరూపమైన జ్ఞానమును (ప్రదర్శించి 'ప్రబోధింపగా, తిక్కన సోమయాజి, హరిహరనాథునియెడ ఆతని సర్వదేవతా స్వరూపమును, జ్ఞానరూపమైన భక్తి మార్గముతో వికసింపజేసెను.

శ్రీరామానుజుల ప్రారంభ శ్ఞోకములతో, తిక్కన హరిహర నాథ పద్యములు సామ్యము కలిగియుండుటచే వేంకటేశ్చర తత్త్యమును తిక్కన హరిహర నాథ తత్త్యముగా ప్రతిపాదించుచున్నా డనుట చక్కగా బలపడుచున్నది.

మహోన్నతస్తోముడు నాచన సోమనాథుడు

ఎన్నగనొక్కొక్కెడ నా కవిత్రయము కన్న మిన్న యౌనాంగ6 బె

ద్దగ వర్తించిన సోమనాథ కవి చంద్రా! నీకు సాష్టాంగముల్‌ “వేంకటరామకృష్ణకవులు”

స ర్యోన్నతి తెచ్చె సోముడు నుహోదధి నా (౯ జను నాంధ్రభాషకున్‌ “వేంకట పార్వతీశ్చరకవులు"” ఉత్తర హరివంశమును, తెలుగులో రచించిన మహాకవి నాచన సోమనాథుడు. ఉత్తర హరివంశ ఆశ్వాసాంత గద్యములో ఇట్టున్నది.

“ఇది శ్రీమదుభయ కవిమిత్ర కొమ్మునామాత్య పుత్ర బుధారాధన విరాజి తిక్కన సోమయాజి (ప్రణీతంబైన శ్రీ మహాభారత కధానంతరంబున శ్రీమత్‌ సకల భాషా భూషణ, సాహిత్య రస పోషణ, సంవిధానచ(క్రవర్తి సంపూర్ణ కీర్తి నవీనగుణ సనాథ నాచన సోమ నాధ ్రణీతంబైన ఉత్తరీ హరివంశము”

“సంస్కృతభాషలో నైషధ మహాకావ్యమును రచించిన శ్రీహర్డ్హునితో సమానుడైన (ప్రొాఢకవి నాచన సోమన. ఇరువురి రచనలలోను అప్రయత్న సిద్ధముగా వచ్చు శబ్దాలంకారాలు అత్యంత ఆస్వాదనీయాలు. ఇమిడికతో భావ (ప్రకటన చేయుటలో అన్యూనాతిరిక్త పద (ప్రయోగ _ నైపుణిలోను, ఇరువురు నిపుణులు, సంస్కృతకవి సమయాలను, అలంకారాలను, మక్కికి మక్కిగా దిగుమతి చేసికొనక మొట్ట మొదట సారిగా స్వతంత్రముగా తెలుగులో మౌలిక కల్పనలను చేసిన మహాకవి సోమనాథుడు.”

పలువురు పలు విధములుగా సోముని ఉత్తర హరివంశమును ్రశంసించినారు. శ్రీహర్జునివంటి (ప్రాఢ కవియేగాక ఉపమాలంకార ప్రయోగములో, అర్ధ గౌరవములో పద లాలిత్యములో మాఘ కవిని మించిన మేటి అన్నారు. బంధుర గాంభీర్యబంధు సుబంధు విస్ఫురిత మహోన్నత స్తోముడు అన్నారు. బాణ కవియును దీర్హ సమాస రచనలో సాటికాడని. క్రీర్తించారు. కవయిత్రి మొల్ల, తెలుగు కవులలో ఎత్తైన పీట వేసినది. శ్రీ పరవస్తు చిన్నయసూరి. 'సర్వజ్ఞాడ'ని నుతింపగా, శ్రీ బహుజన పల్లి సీతారామాచార్యులు అట్టనుటలో సందేహింప బనిలేదన్నారు. కవి జీవిత చరిత్రకారులు. శ్రీ కందుకూరు వీరేళశలింగము కవిత్రయము వారి కవిత్వము కొన్ని విషయములలో సోముని కవనముతో సరిరాదని, సోముని చాల ఎత్తునకు కొనిపోయినారు. అట్టి కవినాథుని కాలాదులు కవితారీతులు సంక్షేపముగా సమీక్షించుటయే (ప్రస్తుతాశయము,.

28 నాచన సోమనాధుడు ఎజ్జనయా సోమునయా పెద్ద ఎవరు?

సోమన కాలమును గుణించి శ్రీవంగూరు సుబ్బారావు శ్రీనడకుదుటి వీరరాజు, ఎజ్జన కంటె సోమన పూర్వుడని నిరూపించుటకు ప్రయత్నించినారు. ఆధునికుడైన శ్రీ పోతుకుచ్చి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి వారి అభిప్రాయముతో ఏకీభవించి ఉత్తర హరివంశ మందర వ్యాఖ్యలో ఇట్లన్నారు.

“అన్నింటిని పరిశీలించు చున్నప్పుడు సోమన పదుమూడవ శతాబ్ది ఉత్తరార్హమునకు ఇంచుక పూర్వుడని, శంభు దాసునకు ముందున్న వాడని నిర్వివాదముగా గోచరించును” అది శాస్త్రుల వారి విశ్వాసము. ఆధారాలను వారు చెప్పలేదు.

డా. వేదుల కామేశ్చరరావు, తమ సిద్దారత వ్యాసమున “నాచన సోమనాధుని కవితానుశిలనము”లో, ఎజ్జున కాలము క్రీ.శ. 1280 నుండి 1365 వజకని నిర్ణయించి ఎజ్జనయే, సోమన కంటె సుమారు ఇరువదేళ్లు పెద్ద అని భావించిరి.

ఎజ్జన వయస్సునుగాని సోమన వయసును గాని నికరముగా చెప్పుటకు బలమైన ఆధారాలు లేవు. సోమనకంటె, ఎజ్జన వయసులో పెద్ద వాడని పలువురు అంగీకరింతురు. ఈ అభిప్రాయమును కొందటే తిరస్కరింతురు. ఎజ్జన సోమనల రచనలు వారిని ఆదరించిన పాలకులను శాసనాలను పరిశీలించినచో, ఎజ్జనయే పెద్ద. సోమన పిన్న ఆని [గ్రహింప దగియున్నది. హరివంశానునాదము :

అద్దంకి పంట రెడ్డు ఎజ్హున ప్రతిష్టించిన చతుర్వాటికా పురములోగల (చదలువాడ) శ్రీరఘు. నాధస్వామి సన్నిధిలో ఎజ్జాపైగడ, సంస్కృత హరివం శానువాదమును పూర్తిచేసినాడు. (ప్రతి సంవత్సరము శ్రీరామనవమి. పర్వ దినాలలో, ఆస్వామికి ఉత్సవాలు జరుగుచుండినవి. ఆ ఉత్సవాలలో పాల్గొనుచున్న బాలకవి సోమన, శ్రీ మద్రామాయణ పఠనమును విని ఉండును. మజియు ఎజ్జయ హరివంశాను వాద ఉప(క్రమణ ప్రశస్తిని విని లేదా, అనువాద రీతిని చవిచూచి సోమన, ఎజ్జయ హరివంశముకంటె, మేలైన హరివం శానువాదము కావింపనెంచి సంకల్పించి, మూ లానుసారముగా గాక తన అధ్యాత్మిక గురువైన తిక్కన సోమయాజి స్ఫూర్తితో, నేర్పుతో స్వతంత్రముగా సంస్కృత హరివంశమందలి మూడు పర్వములలో, (ప్రథమ పర్వమును విసర్జించి, అనంతర పర్వములైన, విష్ణు భవిష్యపర్వములలో గల అయిదు కథలను మాత్రమే స్వీకరించి అనతికాలములో ఎజ్జయతో స్పర్హ వహించి, నవీన గుణాలతో నవనవలాడు నూతన (ప్రబంధ రాజమును, ఉత్తర హరివంశమును

నాచన సోమనాథుడు 29 నిర్మించెను. “పూర్వ హరివంశమును రచించెనా?” అనునది చిక్కువీడని సమస్యాత్మకమైన ్రశ్నగానున్నది. (వ్రాసెనని కొందణజు, వ్రాయలేదని కొందజు వచించుచున్నారు. నిక్కమేమో?

సాహిత్య విమర్శకులు, శ్రీమాన్‌ రాళ్ళపల్లి అనంత కృష్ణశర్మ శ్రీ వేదము వేంకటరామన్‌ మొదలైన వారు, ఎజ్జన కవితయే సోమన కవిత కంటె శ్రేష్టమైనదని అభి'ప్రాయపడిరి. ఇతరులు అనేకులు ఉత్తర హరివంశ రచనారీతి ఎజ్జయ హరివంశ రచనా సరణికంటె విలక్షణమై యున్నదని, ప్రశంసించినారు. తిక్కన, సోమనలు - సమకొలము వారా?

ఆశ్వాసాంత గద్యలో సోమన “శ్రీమహాభారత కధానంతరంబున' అని స్పష్టముగా చెప్పుటచే, తిక్కన మార్గానుసారిక్తై ఆ కవిబ్రహ్మ సృష్టించిన స్ఫూర్తితో సోమన, తన కృతిని, హరిహరనాథునికి సమర్పించెనని, కనుక, తిక్కన సోమనలు సమకాలము వారై ఉందురను ఊహ కలుగుచున్నది.

తిక్కన జీవితకాలమును గుణించి, ఆచార్య శ్రీ నేలటూరు వేంకటరమణయ్య ఆచార్య శ్రీ పింగళి లక్ష్మీకాంతము ఇంచుమించు ఒకే విధముగా, స్టూలముగా తిక్కన పదుమూడవ శతాబ్ది ప్రారంభమునుండి అంతము వణకు (క్రీ.శ 1200 నుండి 1300 వజకు) సుమారు నూజు ఏళ్లు జీవించి యుందురని తలచిరి.

అట్టగుటచే తిక్కన పోమయాజి చరమదశలో పదుమూడవ శతాబ్ది అంతమున, సోమన జన్మించి యుండునను అభిప్రాయము కలుగుచున్నది. మనుమసిద్ధి మహామంత్రి, యాగకర్త కవిబ్రహ్మ తిక్కన హరిహరాద్యైత 'ప్రబోధముచే ప్రభావితుడై మేధావి, బాలకవి, సోమన తిక్కనలో హరిహర సాక్షాత్కారమును చూచి, ఆ దివ్య తేజస్సుచే అనిర్వచనీ యానుభూతికి వశుడై పరవశుడై, మురవైరియా? పురవైరియా? ఎవరు గొప్పు అనెడి పరివా దాస్పద వాద మోద చిత్తులను ధిక్కరించి, తిరస్కరించి, తిరుమల వేంకటనాధుని హరిహర నాథుడని ఒక ఆరాధన విశేషముగా భావన చేసి, మహావేశముతో ఆ అద్బైతమూర్తినే కావ్యనాయకునిగా చేసి, వస్త్రైక్యముతో, నాటకీయతతో విష్ణు పారమ్యమును, రసవత్తరముగను, ఆధ్యాత్మిక తత్త్వ పరత్వముగను ప్రతిధ్వనింప జేసెను.

జ్ఞానరూపమైన భక్తిని తిక్కన ఆశ్వా సాద్యంతములలో ప్రతిపాదింపగా భక్తిపరమైన జ్ఞానమును, సోమన గురువును మించెడి మోపుతో కావ్య హృదయములో రూపొందించి సంపూర్ణ శీర్తమంతుడయ్యెను.

30 నాచన సోమనాథుడు కవి చతుష్టయము :

రాజమహేంద్రవరము రాజధానిగా, వేగి దేశమును పాలించిన చాళుక్య భూరమణులు, నన్నయ భట్టును భారతాంధ్రీకరణమునకు, నెల్లూరు చోడ ప్రభువులు, కవిబ్రహ్మ తిక్కనను విరాట పర్వాదిగా భారతాం(ధ్రీకరణమునకు పురికొల్సిరి. అద్దంకి పంటరెడ్డ ('ప్రమేయముచే ఎజ్జయ అరణ్య పర్వ శేషమును పూర్తి చేసెను. ఆ యా పాలకుల ఆదరణచే వారి కలమునుండి సర్వ జన స్తుత్యములైన రచనలు వెల్వడినవి. హంపీ విరూపాక్ష స్వామి కటాక్షముచే విద్యా నగరము విజయనగర రాజ్యము అవతరించినవి. యాదవరాజులైన హరిహర బుక్కరాయలు తెలుగు" భాషను అభిమానించుటచే నాచనపోమన ఉత్తర హరినంశమును విరచించి మాన్యుడయ్యెను. ప్రథను శ్రేణి కవులు : తెలుగు సాహిత్యము.

శ్రీమాన్‌ బహుజన పల్లి సీతారామచార్యులు ప్రసిద్ద శబ్ద రత్నాకర నిఘంటు” కర్త, (వారి (ప్రాఢ వ్యాకరణము అనెడి త్రిలింగ లక్షణ శేషమును సు(ప్రసిద్ధమే). ఆచార్యులు, తన నిఘంటువున, (గ్రంథ సంకేతాది వివేచన పట్టికలో (గ్రంథముల సంకేతాలు. నామములు ఆశ్వాసాదులు (గ్రంథ కర్రల తరగతులు మొదలగు వానిని నూట ఆజు (గ్రంథాలకు ప్రకటించిరి. కొన్నింటికి తరగతి విభజన లేదు. ఆ పట్టికలో క్రింది వారు మాత్రమే ప్రథమ ్రేణికవులు.

1. సంఖ్య 12, ఉత్తర హరివంశము (ఆ-ర్‌ దొరకినవి) సోమనాథుడు (నాచనసోమన)

2. సంఖ్య 33, నిర్వచనోత్తర రామాయణము (ఆ-10) తిక్కన సోమయాజి

3. సంఖ్య 57, భారతము (పర్వములు - 18) నన్నయ భట్టాదులు

4 సంఖ్య 75, లక్ష్మీనృసింహావతారము నృసింహాపురాణము (ఆ-5) ఎజ్జాఫ్రెగ్గడ.

ర్‌, సంఖ్య 102, హరివంశము (భాగములు 2) ఎట్టాప్రెగ్గడ.

ఈ పట్టికలో నన్నయ, తిక్కన, ఎజ్జయ, సోమనలు ప్రథమ (శ్రేణికవులు, తెలుగు సాహిత్యానికి వారు నాలుగు స్తంభాలు. కాలక్రమమును అనుసరించియు కవితా కమనీయతను బట్టియు, బహుజనులు, వారిని ఆ వరుసలో తెలుగు సాహిత్యములో స్టాన మొసగి గౌరవించుచున్నారు. సోమన : సంస్కృతకవి

కవి చౌడప్ప సోమనను, సంస్కృతకవుల నడుమ చేర్చెను. కవయిత్రి మొల్ల తెలుగులో ఆగ్రేసరత్వమును ఇచ్చెను, సోమన, సంస్కృతాంధ్ర గద్యశైలి, యుద్దవర్లనలు,

నాచన సోమనాథుడు 31 ప్రత్యేకించి సంస్కృతభాషా పాండితీపాటవము. ఆలంకారిక రచనా వైశిషము, లోకోక్టుల సంవిధాన చాతుర్యము, నాటకీయ సంభాషణ సరసత, వైదికవిజ్ఞాన వైదుష్యము, ఆధ్యాత్మిక భావోన్నతి, హరిహరనాథజ్ఞాన రూప భక్తి చిత్రణము మొదలగు వానిని సమిష్టిగా పరిగణించి కొందరు విమర్శకులు ఆతడు తెలుగులో అద్వితీయుడని ఆదరించుచున్నారు.

మజియు, సంస్కృత గద్యశైలిలో ఆద్యులు సుబంధబాణులు. వారి వక్రోక్తి మార్గమును నిపుణముగా అనుసరించుటయేగాక ఆ నేర్పును, తెలుగు పదముల కూర్చులోను, సోమన ్రదర్శించెను. ఆ కారణముచే శ్రీనాథుడు “శివరాత్రీ మాహాత్యము”న “బంధుర గాంభీర్యబంధు సుబంధు విస్ఫురిత మహోన్నతస్తోము, సోము” అని సోముని క్రీర్తించెను.

మహోపాధ్యాయ, వ్యాఖ్యాతృ చక్రవర్తి శ్రీ వేదము వేంకటరాయశాస్త్రి, 'కవితా వైభవ మెట్టిదైనను. తిక్కన కవితా కమనీయతలో, సోమన వెనుకటి వా'డని విశ్చసించిరి.

ఆద్యులు నన్నయ, తిక్కన, ఎజ్జయ, సోమనలలో “సంస్కృతకని” అని వన్నె కెక్కిన నాచన సోమనాథుడొక్కడే “నంవిధాన చక్రవర్తిగా (ప్రఖ్యాతుడై, సంపూర్ణకీర్తి బిరుదాంకితుడయ్యెను. దక్షిణ భారతము : పదు మూడన శతాబ్ది ప్రథమ చతుర్హశాబ్దిలో.

దక్షిణ భారతదేశ చరిత్రలో క్రీశ 18-4-1336 సువర్ధాక్షరాలతో లిఖింపదగినది. విజయనగర రాజ్య స్టాపసనము మహాద్భుతమైన చారిత్రక సంఘటన. అప్పుడే విద్యానగర నిర్మాణారంభమైనది. ప్రతికూల పరిస్థితులలో యాదన రాజ్యమవతరించుటచే కుతూహాలపరులైన చదువరులకొజకు అనాటి రాజకీయ స్థితిని నెమరు వేయవలెను.

అనాటి ప్రముఖములైన నాలుగు రాజ్యాలు వరుసగా తురుష్కుల వశమై పతనమైన విధమును చూడుడు. 1. మధుర పాండ్యరాజ్యము, క్రీశ 1310. సం. 2. ద్వార సముద్ర హొయసల రాజ్యము క్రీ.శ. 1311 సం. 3. దేవగిరి యాదవ రాజ్యము శ్రీశ 1315 సం, 4 ఓరుగల్లు కాకతియరాజ్యము, క్రీ.4ఈ 1323 సం. అంతరించినవి.

మిగిలియున్న దొక కంపిలి రాజ్యమే. పాలకుడు జంబుకేశ్చరరాయలు. రామనాధు డని అతనికి మజొక పేరు. ఓరుగల్లు వినాశముతో హరి హర బుక్కరాయాదులు (సంగమవంశస్టులు) కంపిలి రాయల బంధువర్గములోనివారు అనె గొందిని( కుంజరకోన) చేరి ఉద్యోగులై ఉండిరి. అపుడు ఢిల్లీ సుల్తాన్‌ మహామ్మద్‌ బీన్‌ తుగ్గక్‌ అనుచరుడు. దక్షిణ భారత ప్రాంతాల సర్దార్‌: 'బహజద్దీన్‌' తుగక్‌ను ఎదిరించి ఆత్మ రక్షణకై,

32 నాచన సోమనాధుడు కంపిలి రాజును ఆ(శ్రయించెను. కంపిలిరాయలు, ప్రబలుడైన, ఢిల్లీ సుల్తాన్‌ రాజ్య వ్యాప్తిని అరికట్టుటకే నిశ్చయించుకొని ఆతని శత్రువైన 'బహజిద్దీన'కు అనెగొందిలో ఆశ్రయమిచ్చెను. తత్సలితముగా కంపిలి రాజ్యము విధ్వంసమైనది. రాయలు, రాణులు దారుణముగ్గా వధింపబడిరి. శత్రువులు ప్రజలను భయకంపితులను చేయుటకై రాయల శిరస్సు (వ్రేలాడ వేసిరి. రాయల రక్షకులైన హరిహర బుక్కరాయలు ఇరువురు, ఢిల్లీ సుల్తాను సైన్యమునకు బందీలుగా చిక్కిపోయి, ఢిల్లిలో కొంతకాలము కారాగార మందుండిరి. ఆ కాలములో సుల్తాన్‌ ప్రతినిధి “మల్లిక్‌ నాయక్‌” కంపిలి రాజ్యములో శాంతిని నెలకొల్పలేక విఫలుడైనాడు. కనుక గత్యంతరములేక సుల్తాన్‌ ఆ సోదర ద్వయమును ఇస్లాము మతములోనికి ఆహ్వానించి, క్షమాభిక్ష పెట్టి కంపిలి రాజ్యమును అర్పించి విధేయులుగా ఏలుకొమ్మని శాసించి త్రిప్పి పంపి వేసెను.

క్రీశ 1327 సం. నాటికి కంపిలి రాజ్యము కూడ పూర్తిగా తురుష్కుల వశమైపోయినది. ఆ నాటి మహా ప్రళయము ఇంచుమించు దక్షిణ భారతము నంతటిని కబళించి వేసినది. తురుష్కుల దురాక్రమణను త్రిప్పి కొట్టుటకు, హోయసల బల్టాల రాజు, ఆర్వీటి సోమరాజులు సమష్టిగా కృషిచేసి కంపిలి రాజ్యముపై దాడిచేసిరి. ఆ దాడిలో ఇస్లాము మతస్థులై సుల్తాను ప్రతినిధులుగా నున్న హరిహర బుక్కసోదరులు కంపిలిని రక్షించుకొనలేక రాజ్యమును వీడి అడవుల పాలైరి. “ముందు గొయ్యి, వెనుక నుయ్యి” అనెడి సామెత వారికి చక్కగా వర్రించినది. దిక్కు తెలియని ఆ సోదర ద్వయము, విరూపాక్ష స్వామియే శరణమ్మని భావించి తారాడుచు హంపీ పరిసరాలలో నున్న శ్రీ విద్యారణ్యాశ్రమమునకు తరలి అందు తపోనిష్టలో నున్న శ్రీవిద్యారణ్య స్వాముల పొదాలకు సాష్టాంగ దండ ప్రమాణములు చేసి తమ దయనీయస్థితిని విన్నవించుకొనిరి. పశ్చాత్తప్తులైన ఆ సోదరుల విషాద విషమస్థితిని దూరదృష్టితో (గ్రహించి స్వామి వారి క్షాత్రశక్తిని పురికొల్సి వైదిక ధర్మ రక్షణోద్యమానికి వారిని సారథులుగా చేయుటకు సంకల్పించుకొని వారికి అభయమిచ్చిరి. శ్రీ విద్యాతీర్థులు శృంగేరీ పీఠాధిపతులు

శ్రీవిద్యారణ్య స్వామి, తమ గురువులు శ్రీ విద్యాతీర్భుల అనుమతితో హరిహర రాయలను బుక్కరాయలను పునః స్వీయ మతములోనికి వచ్చుటకు అవసరమైన (ప్రాయళ్చిత్తాది అనుష్థానములతో హిందువులను కావించిరి. అట్లే ఉత్తర భారతములో శ్రీ స్వామి దయానంద సరస్వతియు ఇస్లాము మతములో బలవంతముగా ఆకర్షింపబడిన వారిని మరల హిందువులుగా మార్చిరని గుర్తింపవలెను.

నాచన సోమనాథుడు 33 విజయ నగర రాజ్యస్తాపనము : విద్యానగర నిర్మాణారంభము :

నేటి హంపీ విజయనగరమున, శుభ ఘడియలలో, శాలివాహన శక ధాత్రీనామ 1258 సం. వైశాఖ శనివారము శుక్త పక్ష పుష్యమీనక్షత్ర సప్తమీ తిథియందు శ్రీవిరూపాక్షస్వామి సన్నిధిలో అనగా క్రీ.శ. 18-4-1336 సంవత్సరము, శ్రీవిద్యాతీర్థుల ఆశీస్సులతో, శ్రీ విద్యారణుల ఆదేశముతో, శ్రీ విరూపాక్ష స్వామి అనుగ్రహ వీక్షణముతో, నూతనరాజ్య స్టాపనము విద్యానగర నిర్మాణారంభము, విబ్బంభణముగా సమంలకృతులతో నిర్బ్భహింపబడినవి. రాజ్యమనెడి వ్యవస్థకు సప్తాంగములుండవలెను.

నూతన రాజ్యానికి రాజెవ్వడు? మానవ మాత్రుడెవ్వడుకాడు. (1) వాయిలేని విరూపాక్ష స్వామి రాజు. ఇక మండత్రులెవ్వరు? (2) విరాగిత్రైన శ్రీవిద్యారణ్యస్వామి మంత్రాలోచనపరుడు. అతడే అమాత్యుడు (3) మూడవ అంగము సుహృత్తు. అండగా నిలుచు స్నేహవర్గము ఏది? సంగమ సోదరులు, సోమనాథాదులు. నాలబ్లవది ధనము. కోశము (4) శూన్యము. కంపిలి రాజ్య కోశాగారము కొల్లగొట్టబడినది, అయిదవ అంగము. రాష్ట్రము (5) హంపీ అరణ్య ప్రాంతము. దుళ్గమారణ్యమధ్యమున కొండల నడుమ పంపొనదీ మతల్లి చల్లని పరిసరాలలో నుండెను. దుర్గము : అజవది (6) కుంజర కోనలో దుర్గము శిథిలమైనది. రాజ్యరక్షణకు సహజమైన కొండలే దుళ్గములు, ఏడవ అంగము బలము (7) సైన్యము. ఇయ్యదియు నాస్త్రే తురుష్కులతో జరిగిన పోరాటములలో సైన్యము సంపూర్ణముగా హతమైనది. రాజకీయ వ్యవస్థను స్టిరపజచి పటిష్టమైన బలమును సమాయత్త పఆచుటకు వ్యవధి కావలెను. ఇట్లు రాజ్యనిర్వహణకు ముఖ్యములైన అంగములన్నియు లేకపోవుటచే నూతన రాజ్య ప్రతిష్టాపనము అతి కష్టమైనది. అయినను శ్రీ విద్యారణ్యులు మహాదీక్షతో అంతర్యాగ ఫల ్రాప్తిగా విజయనగర రాజ్య నిర్మాణ కార్యనిర్వహణములో చాతుర్యముతో వ్యవహరించి అభీష్ట సిద్ధిని సాధించి లబ్ధ ప్రతిష్టులైరి.

సస్తాంగముల సమీకరణమునకు శ్రీ విద్యారణ్య స్వాముల రాజనీతిజ్ఞత (ప్రధాన పోషకమగుటచే హరిహర బుక్క సోదరులతో వైదికధర్మోద్దరణోద్యమ కార్యసాధన శక్తి ప్రజ్బలించినది. శ్రీవిద్యారణ్యుల మతావేశము, రాజకీయపరముగా సత్పథమున ప్రవర్తించినది. వారు శ్రీ విద్యోపానకులై, అతీంద్రియ శక్తులను పొంది. నుహాసామ్రాజ్యమునకు గట్టి పునాది వేసిరి, శ్రీ విరూపాక్ష స్వామి కరుణా కటాక్షమే వారికి తోడు. అదియే వారిని ముందునకు నెట్టినది. [క్రీ.శ 1336 సంవత్సరమున ఒక చిన్న రాజ్యమును నామమాత్రముగా స్టాపింపజేసి అనతి కాలములో (క్రీశ. 1346 సంవత్సరము ఒక మహా సామ్రాజ్యమునకు రూపమిచ్చిరి.

ప్రశ్న నాచన సోమనాధుడు ఆధారము : మాధవ విద్యారణ్య స్వామి చరిత్ర. రచయిత శ్రీగడియారము రామకృష్ణశర్మ,

(గమనిక : విద్యానగర నిర్మాణము క్రీ.శ. 1336 ఆరంభమై ఏడేళ్లకు సమాప్తమైనది.) కర్ణాటరాజ్యములో చక్రవర్తి త్రయము :

విజయవంతమైన చిత్రనిర్మాణములో దర్శకుడు ప్రధాన పురుషుడు. ఆతనికి సహాయ భూతులు ఎందతో ఉందురు. వారిలో చిత్ర నిర్మాత పాత్రయు అత్యధికమే. సంభాషణలు, గీతరచన చేసిన రచయితలే, కాక సంగీతము, ఫొటో (గ్రఫీ, నృత్యము అలంకరణము మొదలగు శాఖలకు పర్యవేక్షకులు ఉందురు. ఇట్టు ఎందలో కలిసి సమష్టి కృషి కావించినప్పుడే చిత్రము వెల్వడి ప్రేక్షకుల మన్ననలను అందుకొనును.

అట్టే విజయనగర రాజ్యారంభమున ప్రముఖ రాజ్యనిర్మాత హరిహరరాయలు. ఆతడు అనతికాలములో సుభిక్షమైన, విజయనగర సామ్రాజ్య చక్రవర్తి అయ్యెను. రాజ్యనిర్మాణములో దర్శకుడైన శ్రి విద్యారణ్యస్వామి సామ్రాజ్యస్ట్రాపనలో విస్తరణలో అదృశ్య మహామంత్రిణై మతగురువై ఎంతగానో (శ్రమించిరి. వారి రాజ్యతంత్ర పరిజ్ఞానమును వెల కట్టుట అసాధ్యము. వారి తపశ్శక్తి ఆధ్యాత్మిక బల సంపత్తి మిళితమై మహో[గ్రమె తాండవించినది. అనాటి వైదిక మార్గొద్దరణమునకు అసాధారణ ప్రజ్ఞాధురంధరుడు. ఆ మహనీయుడే మత సామ్రాజ్య చక్రవర్తి

నూతన రాజ్యములో శాంతిభద్రతలు గట్టి పడినవి. ప్రజలు సుఖసంతోషాలతో నున్న కాలములో కవులు, గాయకులు, నటులు, కళాకారులు వృద్ధిపాొందిరి. క్రీశ 1344 సం, *డిత్తర హరివంశము" అనెడి పద్యకావ్యము వెల్వడినది. అద్దాని రచయిత నాచన సోమన. హరిహరబుక్కరాయాదులు, శ్రీ విద్యారణ్యస్వామి, ఆ కావ్యనిర్మాతను, తెలుగు సాహిత్యానికి పట్టాభిషిక్సునిచేసి, గౌరవాదరములతో “పెంచుకల దిన్న” ఆఅ(గ్రహారమును ఆతనికి అతని తమ్ముడు తల్లపకు ఇతరులకు [క్రీశ 1344 అర్చించినారు. ఆనాటి కనితా సామ్రాజ్య చక్రవర్తి నాచన సోమనాథుడు. శ్రీ విద్యారణ్యస్వామి. : క్రీశ, 1296 - 1386

“కర్ణాటక సింహాసన (ప్రతిష్థాపనాచార్య” (శ్రీమద్రాజాధి రాజగురు” అనెడి బిరుదులు గల శ్రీ విద్యారణ్య స్వామి జీవిత చరిత్రను ఇంచుక స్పృశించుట ఉత్తమచర్య, చదువరు లెజుగుట వారి ధర్మము. వరాహ లాంఛనులైన విజయనగర రాజులు తిరుమలేశుని, ఆరాధ్యదైవముగా అర్చించి విష్ణుపారమ్యమును నల్లిక్కుల, స్పిరముగా నిలబెట్టుటకును శ్రీవిద్యారణ్యసామి మూల కారణము, వారి మహోపకార

నాచన సోమనాధుడు తక్‌ రాజ్యతంత్ర పరాశక్తిని. ఎంత కొనియాడినను అంతయు కాణంతయే!

శ్రీస్వామి, కృష్ణయజుర్వేది. బోధాయన సూ(త్రుడు. భారద్వాజ గోత్రుడు. తల్లి శ్రీమతి. తండ్రి మాయణుడు. వారి పూర్వాశ్రమ నామము మాధవుడు. కనుకనే వారికి శ్రీ మాధవ విద్యారణ్యస్వామి అనియు. పేరు నిలిచినది. శ్రీ మాధవునికి తమ్ము లిర్వురు సాయణుడు భోగనాధుడు అనువారు. వారి జననకాలమును జాతక చక్రము ఆధారముగా శ్రీ గడియారము రామకృష్ణ శర్మ (తే. 11.4.1296 ది)గా, నిర్ణయించిరి. మాధవుని గురువులు వరుసగా

1 శ్రీ విద్యాభారతీస్వామి (విద్యాశంకరులు)

2 శ్రీ శంకరానందస్వామి

3. శ్రీ భారతీర్హస్వామి

4 శ్రీ కంఠనాధస్వామి

శ్రీ మాధవ విద్యారణ్యులు ఆంధ్ర సమాఖ్యావతరణములోను విజయనగర రాజ్య స్థాపనలో కావించిన కృషి నిరుపమానమని శ్రీ గడియారము రామకృష్ణ శర్మ - వారి సమగ్ర జీవిత చరిత్రను “మాధవవిద్యారణ్య స్వామి చరిత్రా అనెడి పేరుగల (గ్రంథములో చిత్రించిరి. ఆ [గ్రంథమందు ఆ మహాశయుని మూర్తిత్వము పటిష్టముగా విశ్హేషింపబడినది. ఎచ్చటి వాడు?

శ్రీ విద్యారణ్యస్వామి బోధాయనసూటత్రులు. ఆంధ్రదేశములో బోధాయన సూత్రశాఖకు చెందినవారు లేరు.

బోధాయనులు కొందలు ఇతర (ప్రాంతములనుండి ఆంధ్ర దేశానికి వచ్చినారు. అట్టివారి వంశమునకు చెందిన వారు శ్రీ విద్యారణ్య స్వామి,

“విద్యారణ్య వృత్తాంతము” అనెడి (గ్రంథము, హరిహరాదుల తండ్రి మంగళ నిలయాధిపతి అని వచించుటచే అది ఆంధ్రదేశములో కృష్ణాబిల్దాలో గల మంగళగిరి కావచ్చునని అట్టగుటచే ఆ రాజు లాదరించిన స్వామి" ఆంధ్రుడై యుండవచ్చునని కొంద అూహించిరి, కొందజు 'ఏకశిలానగర నివాసి" అని, 1331 సం. సన్న్యాసి అయ్యెనని సూచించిరి. శ్రీ చదలువాడ సుందరరామ శాస్త్రుల అభిప్రాయము : (1865-1925)

వేర్వేలు విమర్శకులు, శ్రీ, విద్యారణ్య స్వాములు ఎచ్చటి వారో ఊహించుచున్నారు. అద్దానికి ప్రబలమైన సాక్ష్యాధారాలు లేవు. ఏది వాస్తవమో నిరూపింపజాలము, వారి

36 నాచన సోమనాథుడు అభిప్రాయాలను సమీకరించినచో, భావి పరిశోధకులకు అవి ఉపయోగపడగలవు. ఆ దృష్టితో, శ్రీ చదలువాడ సుందరరామశా[స్తుల అభిప్రాయమిచట నివేదింపబడినది.

“ఈ విద్యారణ్యస్వాము లను పేరుగలవారు శ్రీ జగద్గురు శృంగేరీ పీఠాధిపతులై యుండిరి. శ్రీ విద్యారణ్య స్వాములవారు తమకు వేద భాష్య ప్రణయమునందును సాహాయ్యము కావించిన కండ్రమాణిక్య బృహచ్చరణోత్తములకు వంశపారంపర్యముగా శృంగేరి సంస్థానము నందు అగ్ర సంభావన జరిపించునట్టు తామ్ర శాసన మిచ్చి యున్నారు. వారి వంశీయులకు, శృంగేరీ సంస్టానమున ఆ గౌరవ మిప్పటికిని జరుగుచున్నది.

“ఈ మాధవాచార్యులు గూడ, కండ్ర మాణిక్య శాఖకు చెందిన వారే! అగుదురని నా అభిప్రాయము,

అందుకు హేతువులు. కండ్రమాణిక్య శాఖ వారికి అగ్రసంభావనా గౌరవము నొసంగిరి. ఈ మాధవాచార్యులది వారిదియు భారద్వాజగోత్రము. కావున వీరును, వేదభాష్య రచనమునకు సహాయులైన వారును, సపిండులైనను కావచ్చును. వీరు వేదములకుగల పాఠభేదముల యందు ద్రావిడ పాఠములనే (గ్రహించిరి. వీరి తండ్రి మాయణుడనియు, సోదరుడు సాయణుడనియు వీరి (గ్రంథముల యందు 'గ్రాయబడియున్నది. ఈ రెండు నామముల యందు గల 'ణత్వము' కూడ వీరి (ద్రావిడత్వమును సాధించుచున్నది...” అని తమ నెల్లూరు క్రీ.శ 1920 సం. జరిగిన చతుర్ధ పుదూరు ద్రావిడ బ్రాహ్మణ సమావేశములో ఉపన్యసించిరి. అందులోని పై వాక్యాలు, పరిశీలింపదగియున్నవి. శ్రీ చదలవాడ సుందరరామ శాస్త్రుల జీవిత విశేషాలు, రచనల గుఠించి 'విక్రమసింహపురి విద్వత్ర్రవరులు' అనెడి (గ్రంథమున కలవు, (చూడుము పుటలు. 105 నుండి 117 ముద్రణము 1998) తెలుగు సాహిత్యానికే ఆదరణమేల?

నాచనసోమన తెలుగు సాహిత్యానికి పట్టాభిషక్తుడగుటకు కారకులు శ్రీనూధవ విద్యారణ్యులు. ఆ స్వామి తెలుగు భాషను అభిమానించి ఆదరించుటకు కారణములు ఆరయవలెను.

నెల్లూరు మండలమున నివసించిన శ్రీ విద్యారణసోదరులు, సంస్కృత పద బహుళమైన తెలుగు సాహిత్యముతో సన్నిహితులై ఉండుట, మజియు అచ్చటి తెలుగు సాహిత్యములో ప్రవీణులయిన, సంస్కృత పండితులు, వేద భాష్యరచనకు తోడ్పడుట. ఆదియును గాక్క ప్రధానముగా కాంచీపురములో వేద విద్యార్దనలో,

నాచన సోమనాథుడు వ సహాధ్యాయి అయిన నాచన సోమన ఉద్దండ సంస్కృత పండితకవి, బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి, మేధావి, సర్వజ్ఞుడు, మధురమైన తెలుగు సాహిత్య రసపోషకుడగుట. ఈ కారణముల వలన, తెలుగు సాహిత్యానికి ఆదరణ లభించియుండును. ఆ కాలమందు కన్నడ భాషలో మహా పండిత కవి గౌరవార్డుడు లేడని తలంపవచ్చును.

శ్రీ మాధవాచార్యులు, జన్మచే ద్రావిడ కండ్రమాణిక్య బృహచ్చరణులు, కాంచీపురమున వేదాధ్యయమును కావించి నిష్టాతులైరి. వారి తలిదండ్రులు, వైదిక విద్యలకు ప్రోత్సాహము లభించుచున్న నెల్లూరు మండలమునకు వచ్చి, అచ్చటనే నివాస మేర్చజచు కొన్న ట్టున్నది. తర్వాత కొంతకాలము ఓరుగల్లులో నివసించి యుండి, ఓరుగల్లు పతనముతో హంపికి తరలి యుందురు. వైదిక మార్గ ప్రచారమునక్రై శృంగేరీ పీరము. పలుశాఖలను, వృద్ది చేయగా, శ్రీ మాధవులు దీక్షగొని హంపీ ప్రాంతమున హొసమలలోనే నివసించి, మత బోధక్రై పూనుకొని కృషి చేయుచుండెడివారు. అది కర్ణాట దేశము. ఈ అంశము అన్నింటిని గణింపగా శ్రీ విద్యారణ్యస్వామి సాంద్ర ద్రావిడ కర్ణా టాంధ్రత్వములు సమాహారమైన (బ్రాహ్మీమూర్తి. దక్షిణభారతీయుల సంస్కృతికి ప్రతినిధి. మతోద్ధరణకే బద్ధ కంకణులైన శ్రీ స్వామివారిని, ఆయా ప్రాంతీయులు తమ వారుగా తలచినను అది యథార్థమే!

శ్రీ మాధవ విద్యారణ్యస్వామిని గుటించి ఏదైన విశ్వవిద్యాలయములో ఒకసాహిత్య పీఠమును నెలకొల్పిన యెడల వారి రచనలను, సేవలను స్మరించుటకు విద్యార్థులకు సాధ్యమగును. ఇప్పుడు లభించుచున్న స్వామి చరిత్ర అల్ప మాత్రముగా ఉన్నది.

శ్రీ విద్యారణ్యస్వామివారి వ్యక్తిత్వము విభిన్న రూపాలలో సాక్షాత్కరించుచున్నది. శ్రీ గడియారము వారి విక్తేషణము అద్భుతముగా నున్నది.

1. ధర్మాచార్యుడు 2 వ్యవహారవిదుడు 3. మహా(గ్రంథకర్త (వేద భాష్యములు, స్మృతి వాఖ్యలు జ్యోతిళ్శా[స్తము వేదాంతశాస్త ధర్మశాస్త్రములు) 4. కళాపోషకుడు 5, అద్వైత తత్త్య ప్రకాశకుడు.

“అపర శంకరాచార్యులైన మాధవ విద్యారణ్యస్వామి ఆ పత్సమయములో వైదికధర్మ పరిరక్షణోద్యమమునకు స్వాతంత్రోద్యమమునకు నాయకత్వము వహించి ఉద్ధరించిన మహానుభావుడు. ఆయన ఉన్నత వ్యక్తిత్వము సర్వదా, సర్వధా భారతీయులకు స్మరణీయము.”

“స్వామి చరిత్ర రచనకు శ్రీ గడియారము. రామకృష్ణ శర్మ “త్రీ మాధవ విద్యారణ్యుల స్వామి చరిత్ర” ఆధారము. పుటలు 120 నుండి 127, 145 నుండి 156 వణకు),

38 నాచన సోమనాధుడు విద్యారణ్య నిర్యాణము : క్రీశ. 1386

డా. డి.వి. గుండప్ప కన్నడములో రచించిన “విద్యారణ్యరుమత్తు అపరకాల” అనెడి (గ్రంధమాధారముగా శ్రీ, గడియారము వారు ఈ (క్రింది అనువాద విషయమును తమ (గ్రంథములో చేర్చినారు. (పుట 140 - స్వామి చరిత్ర)

విజయనగర సమ్రాట్టులు, హరిహర బుక్కరాయ ఇమ్మడి హరిహర రాయలు ముగ్గురును. వీ మహనీయుని పాదరాజీవములను సేవించి ధన్యులైరో ఏ మహాపురుషుడు విజయనగర సామ్రాజ్యమునకు మూల స్తంభమైయుండెనో! ఎనరి చరిత్ర హిందువుల దేశాభిమాన, ధర్మాభిమానములకు స్పూర్తిదాయకమో! ఎవరి సన్యాసము లోక దుఃఖముల విషయమున ఉపేక్ష కాక లోక కల్యాణ సాధనకు దీక్షగా ఉండెనో! ఆ పుణ్య ల్లోకుడు విద్యారణ్య శ్రీపాదులు. 1386 సం. జ్యేష్ట బహుళ త్రయోదశి శనివారము నాడు భౌతిక కాయమును విసద్రించి పరమాత్మలో లీనమైైనారు. శ్రీవారి సమాధి హంపిలో విరూపాక్ష దేవాలయము వెనుక వైపున ఉండి ఇప్పటికిని భక్తుల పూజలను అందుకొను చున్నది.” ఆది శంకరులు : (ప్రధములు) శ్రీపూ. 509 - 477 సం.

(కొందటు ఈ కాలమును శంకించుచున్నారు.) కాంచీపురవర సర్వజ్ఞ శంకర పీరము (క్రీపూర్వము 509 సంవత్సరము స్టాపింప బడినదని శ్రీ కామకోటి పీఠ జగద్గురు పరంపరను బట్టి తెలియుచున్నది. (ప్రథములు ఆది శంకరులు క్రీపూ. 509 నుండి 477 సం. వణకు అధిపతులు. తర్వాత శ్రీ సురేశ్చరాచార్యులు ద్వితీయ పీఠాధిపతి. క్రీ.పూ. 477 నుండి 407 వణకు. అభినవ శంకరులు 38వ పీఠాధిపతి. క్రీశ 786 - 820 సం. వఅకు సంస్కృత రచనలు

1. ప్రస్థాన త్రయ భాష్యములు : బ్రహ్మసూత్రములు, దశోపనిషత్తులు, భగవద్గీత.

2. ప్రకరణములు: ఆత్మబోధ, అపరోక్షానుభూతి, తత్తోపదేశము, వివేక చూడామణి వేదాంత డిండిమము, శత్గోకి మొదలైనవి,

3 కావ్యములు : సౌందర్య లహరి, శివానంద లహరి, దక్షిణామూర్తి స్తోత్రము, భజగోవిందస్తోత్రము, దేవ్యపరాధస్తోత్రము. మహిషాసురమత్షినీ స్తోత్రము. శివ భుజంగ, విష్ణు భుజంగ స్తోత్రములు, కనక ధారాస్తవము మొదలైనవి.

4. ఇతరములు : నిఖిల శ్రుతి, ప్రశ్నోత్తర మణిరత్నమాల (సృృతిసారము), (ప్రశ్నోత్తర రత్నమాలిక మొదలైనవి.

నాచన సోమనాథుడు 29 శ్రీవిద్యాతీర్ణులు : (శ్రీవిద్యానాథ శ్రీవిద్యాశంకర) 51 వ పీరాధిపతి. శ్రీశ 1297 - 1385.

త్రీ విద్యేశ్వర అనెడి నామ ధేయముగల మహాతపస్వి. పరమయోగి సత్తముడు. మహావిద్వాంసుడు. మహోద్దండ ప్రతిభాశాలి, శ్రీ, విద్యాతీర్థులు. వీరికి సాటి ఎవ్వరును అవతరింపలేదనవచ్చును. నేటి కాలమునకు చెందిన శ్రీ చంద్ర శేఖరేంద్ర సరస్వతీ స్వాములు జగద్గురువులు సుమారు నూటేళ్లు జీవించి వారే వీరుగా అనతరించిరేమో అనురీతిగా అనేకులకు (బ్రహ్మ విద్యా బోధకులై ఉత్తేజితులను చేసిరి,

జననము : క్రీ.శ. 1894, పీఠారోహణము : క్రీశ 1907 అవరోహణము : క్రీశ 1969. నిర్యాణము (క్రీశ 1998. (చూడుము. కంచిగురు పరంపర) శిష్యవర్గము

శ్రీ భారతీతీర్జులు, శ్రీ శంకరానందులు (52వ) కామకోటిపీఠాధిపతి (క్రీ.శ 1385- 1417 సం) శ్రీవేంకటనాథుడు (వేదాంతదేశికుడు) 1268-1369. త్రీకంఠనాధుడు, శ్రీమాధవుడు (విద్యారణ్య స్వామి) శ్రీసాయణుడు, శ్రీ భోగనాథుడు. నాచనసోమనాథుడు మొదలైన వారు శ్రీ విద్యాతీరులకు (ప్రముఖులైన శిష్యులు.

శ్రీ విద్యా తీర్చులు, మాధవ విద్యారణ్యులను దక్షిణ భారతదేశమందు వైదిక ధర్మ సంరక్షణోద్యమ నిర్వహణ భారమునకు నియమించి భారతదేశ సమైక్య జాతీయ భావ పోషూకు అవిరళముగా, భారతీయులకు ఉపదేశమిచ్చుచుండిరి. శ్రీ విద్యాతీర్థులును శ్రీశంకరానందులును కొన్నేళ్లు హిమాలయాలలో తపస్సు చేసిరి. శ్రీ విద్యాతీర్థుల అనంతరము, కంచి కామకోటి పీరాధిపతి శ్రీ శంకరానందులని కంచి గురుపరంపరను బట్టి తెలియుచున్నది.

విద్యాతీర్థులు శ్రీ శంకరానందుని కంచిలో పీఠాధిపతిగా చేసి, తాను శృంగేరీ పీరమును ఆరోహించిరి, అప్పటినుండి శృంగేరీ పీళమునకు అత్యుచ్చదళ ప్రారంభమైనది. ఆ శృంగేరీ పీరమునకు అనుబంధముగా కొన్ని విద్యాధర్మ పీఠములు నెలకొల్పబడినవి. వానిలో శ్రీ హంపీ విరూపాక్ష పీరము (బళ్లారి జిల్లా, శ్రీ పుష్పగిరి (కడపజిల్దా ప్రాధాన్యము వహించినవి. శృంగేరిలో మహాసౌధరాజము :

శ్రీ విద్యాతీర్థుల స్మృతి చిహ్నముగా శృంగేరిలో అపూర్వ శిల్ప వైభవముతో మహాసౌధరాజము నిర్మితమైనది. అది వారి మూర్తిని భక్తుల హృదయాలలో 'ప్రతిష్టించు జ్యోతియై (ప్రకాశించుచున్నది. పదునాల్గవ శతాబ్ద్యారంభములో తురుష్క 'ప్రళయములో

త్తం నాచన సోమనాథుడు అంతరింపనున్న వైదిక సంస్కృతీరక్షణకు వారే ఆదిమూలము, వారి తపః ప్రభావము, ఆధ్యాత్మికశక్తి ఆనాటి. మఠాధిపతుల _ బ్రాహ్మశక్తికి తోడైనది. రాజ్యతం[త్ర మాంత్రికుడును, మహా యోగియునైన శ్రీమాధవ విద్యారణ్యులకు వారు చేసిన ఉపదేశమే మంత్రదండమై దుస్పాధ్యములైన కార్యసాధనకు తత్పరులుగ చేసి వారిని విజయోత్సవములకు 'ప్రోత్సహించినది. విజయనగరరాజ్య (ప్రాభవమునకు శ్రీ విద్యాతీర్థులు పరోక్ష పరమేష్టి త్రీ శృంగేరీ జగద్గురు పరంపర :

1. శ్రీ శంకర భగవత్సాదులు ఫి. శ్రీశ 820 నిర్యాణం
2. శ్రీ సురేశ్చరాచార్యులు (శ్రీమండన మిశ్రుడు) : 820 - 834 3 శ్రీ నిత్య బోధఘనులు ? 834-848 4 శ్రీ జ్ఞాన ఘనులు వ 848-910
3. శ్రీ జ్ఞానోత్తములు ఏ 910-954 6 శ్రీ జ్ఞానగి ర్యాచార్యుడు వ 954-1038
4. శ్రీ శృంగగిరీశ్ళ రాచార్యుడు ; 1038-1098 8& శ్రీ ఈశ్వర తీర్చులు వ 1098-1146 9, శ్రీ నరసింహ తీర్చులు ; 1146-1229 10 శ్రీ విద్యా తీర్చులు, (శ్రీ విద్యా శంకరులు) వ 1229-1333 11 శ్రీ భారతీకృష్ణ తీర్జులు ; 1333-1360 12 శ్రీ విద్యారణ్యస్వామి ; 1380-1386 శ్రీ విద్యా తీర్చులు, కంచికాను కోటి సీఠాధిపతి, (51వ వారు) క్రీ.శ. 1297 నుండి 1385 వజికు జీవించినట్టు కంచిగురుంపరలో నున్నది. శృంగేరీ గురుపరంపరలో 10వ పీఠాధినతి శ్రీవిద్యాతీర్థులు కాలము : శ్రీశ, 1229-1333. ఇట్టువారి కాలము గురించి వ్యత్యాసములున్నని, శ్రీ డి.వి. గుండప్పగారు కంచి శృంగేరీ పీఠములలో ఉన్న సత్రములమ పరిశీలించి ఈ న్యత్యాసమును గుటించి ఇట్లనిరి. “ఇతరాధారములను అనుసరించి నిద్యాతిర్థులు శృంగేరీ పీరారోహణము, విజయ నగర రాజ్యస్థాపనకు క్రీశ. 1336 పం. ముందు జరిగి 1356 సం.లో, విద్యాశంకర దేవాలయ నిర్మాణమునకు ముందు సిద్ది పొందిరని ఊహించవచ్చును.” “విద్యారణ్యర సముక్షాలీనరు” పుట.19 “శ్రీ నూధన విద్యారణ్యస్వామి చరిత్రా రచయిత గడియారం రానుకృష్ణశర్మ, గమనిక : శృంగేరి చరిత్రవ్రాయు కొందలు క్రీశ 13410. నిర్యాణము చెందిరని, వచించిరి.

నాచన సోమనాథుడు డే శ్రీ వేంకటనాథుడు : శ్రీ వేదాంత దేశికులు శ్రీశ. 1268 - 1369

శ్రీ విద్యాతీర్దుల కడ, శంకరాద్వైతమును శ్రీ మాధవ విద్యారణ్యులతో, అధ్యయమును చేసిన వృద్ద సహపాఠి. నాచన సోమనయు శ్రీ విద్యాతీర్దుల అంతేవాసి. ఆనాటి చదువరులలో వయోభేదము ముఖ్యముకాదు. జ్ఞానార్దనమే పరమలక్ష్యము. మహా మేధావులందటు సహాధ్యాయులుగా విలసిల్దుట మహాయోగ ఫలము.

శ్రీ వేదాంతదేశికుని తొలిపేరు శ్రీ వేంకటనాధుడు, ఆతని తల్లి శ్రీమతి తోతారమ్మ. తండ్రి శ్రీ అనంతసూరి. శ్రీ ఏడుకొండలవాడు శ్రీ, వేంకటేశ్చరుడు, శ్రీమతి తోతారమ్మకు కలలో కన్పట్టి ఒక ఘంటను ప్రసాదించెనట. దానిని ఆమె (మ్రింగివేసినది. అయ్యదియే ఆమె గర్భమున వృద్ధి పొంది. ఘంటావతారముగా అవతరించెను. ఆతడే శ్రీ వేంకటనాధుడు. ఆతని అపరనానుము శ్రీ వేదాంత దేశికుడు. ఆతడు వడగలై శాఖకు చెందిన వైఖానసుడు.

కాంచీపురములో వైష్ణవ మఠాధిపతి శ్రీ ఆత్రేయ రామానుజుల మేనల్లుడే శ్రీ వేంకటనాథుడు. శ్రీ ఆత్రేయ రామానుజులు, మేనల్లునీకి సర్వవేదవిద్యలను బోధించి ప్రజ్ఞాన ఘనుని చేసెను. అతని జ్ఞాపకశక్తి అపారము, శ్రీమతి తిరుమంగై ఆతని ఇల్లాలు. గృహస్టుడయ్యును నివృత్తి పథములో భిక్షాటన వృత్తిచే జీవించెను. శ్రీ, విద్యారణ్యస్వామి, భక్తి వేదాంత ప్రబోధమునకై, విద్యానగరమునకు రమ్మని అర్థించినను, రాజ్యసేవలోని గౌరవాదరములను తృణీకరించిన నిస్పంగుడు, శ్రీ వేదాంత దేశికుడు. “మానవ సేవయే మాధవ సేవ” అని నిశ్చయించుకొని నిండు నూరేళ్ళు జీవించెను. అట్టి ఆధ్యాత్మిక తేజస్వికి గురువైన శ్రీ విద్యాతీర్టులు ఎంతటి పుణ్యాత్ముడో! ఆ విద్యానాథుని ఘనతను పెంచిన వారిలో శ్రీ వేదాంత దేశికులు ఘనాఘనులు.

నిస్సంగులైన శ్రీ వేదాంత దేశికునిలో నిరుపమాన వైదుష్యము, అచలిత విష్ణు ప్రపత్తి మానవ సేవాతత్పరత పెనవేసి కొన్నవి. దక్షిణ భారతావనిలో, జాతీయ వైదిక సంస్కృతి పరిరక్షణ పథమున, శ్రీ విద్యారణ్యులకు, ఆ వైష్ణవాచార్యులు తోడ్పడిన విధమును శ్రీ, పి.వి. జగదీశయ్యర్‌ తన దక్షిణ దేవగృహాలు అనెడి ఆంగ్ల (గ్రంథములో ఇట్టు ప్రస్తావించిరి. "|

౧6 36006556 0 116 3664 2౧6 0/026 గొ౧౮66 540౫2510 (51 ౪0/81/2008) 1౧ 116 119% 01 (606౧6౧240౧ ౪8 16౧౮666 ౧0551016 0౫ 116౪01. ౧ 116 011616 65 06 ౪౬15008444 "64006! 55 "66206028 0991887 206 ౧15 *ంగ0/ 00౧6గ౧౧౦౧౩౧/ 5% 45100004 7202 20 అభింగం౧1 0 0౪44124 న౧| ౦5900%)/- (అక్షోభ్యతీర్జులు ద్వైతనుతాచార్యులు)

900410 1౧614౧ 514069 గ పుట - 557, 1983

శ్త2 నాచన సోమనాథుడు శ్రీ వేదాంత దేశికుని సాహ సొదార్యములు :

ఒకసారి శ్రీరంగమున గల శ్రీరంగనాథస్వామి దర్శనమునకై. శ్రీ వేదాంత దేశికులు వెళ్లిరి. అచట స్వామికి ఉత్సవములు జరుగుచుండినవి. ఆ సమయమున ముష్కర తురుష్కులు దేవాలయముపై దాడిచేసి నానా బీభత్సము సృష్టించిరి. తెంగలై శాఖకు. చెందిన శ్రీ పిళ్లై లోకొచార్యులు వైష్ణవ మతాచార్యులు, త్రీ రంగేశుని అభరణాలను, విగ్రహమును రహస్య ద్వారములనుండి ఊరి వెలుపలికి కొనిపోయి సంరక్షించిరి. ఆ ఆపదలో, శ్రీసుదర్భనభట్టు, శ్రీ మణవ ఆళ నాయనార్‌ వైష్ణవ భక్తులు

" వధింపబడిరి.

శ్రీ వేదాంత దేశికులకు, సుదర్శన భట్టాచార్యులు రచించిన ఆచార్య రామానుజుల యొక్క బ్రహ్మసూత్ర భాష్యవ్యాఖ్య “శ్రుత ్రకాళికొ ను, మజియును భట్టాచార్యుల యొక్క సుతులను ఇరువురను శ్రీ వేదాచార్య, శ్రీ పరాశర భట్ట అనెడి బాలురను, రక్షింపవలసిన ఆపాయకరమైైన స్థితి కలిగినది. మొదట కావేరి నదీ తీరమున, (శ్రుత 'ప్రకాశికను ఇసుకలో భద్రముగా దాచిరి. తర్వాత, ఆ ఇర్వురు బాలురు, శ్రీ, దేశికులు, శత్రువులచే చంపబడిన వారి నడుమ శవముల (క్రింద, చచ్చినట్టు పడియుండి, తమ్ము రక్షించుకొనిరి, ఈ సంఘటన వారి సాహసమును కౌదార్యమును (ప్రకటించు మహోదంతము. ఆ భయానక వాతావరణములో శ్రీ వేదాంత దేశికులు శ్రీ రంగమును రక్షింపవలసినదిగా అతిదీనముగా శ్రీరంగనాథుని (ప్రార్ధించిరి. ఆస్తోత్రమునకే “అభీతి స్తవము” అని పేరు.

శ్రీ గోపన్న దండ నాయకుడు : శ్రీరంగములో ఆ ఆపద తొలగినను మధురలో తురకలు అధిపతుల్లై మత విద్రోహము కావించుచుండిరి. వారిని నిర్మూలించుటకు శ్రీ బుక్కరాయల తనయుడు శ్రీ కంపరాయలు (ఈతని సతి గంగాదేవి, 'మధురావిజయము' అనెడి సంస్కృత కావ్యమును రచించెను) శ్రీ వైష్ణవ (బ్రాహ్మణుడైన శ్రీ గోపన్న దండనాయకునితో కూడి మధురపై దండెత్తి విజయమును సాధించెను.

శ్రీరంగమునుండి తిరుపతికి చేరిన మూల విగ్రహము మరల, శ్రీరంగములో సుష్రతిస్టిత మైనది. అప్పుడు శ్రీ వేదాంత దేశికులు, ఆనం దా (శ్రువులు వెల్టువలై వెల్పడుచుండగా శ్రీ గోవిందనామ స్మరణముతో శ్రీ గోపన్న దండనాయకులను ఆశీర్వదించిన (ప్రశంసా వాక్యాలు శ్రీ రంగనాథాలయ కుడ్యము మీద, నేటికిని దృ

నాచన సోమనాథుడు శ్రి గోచర మగుచున్నవి. గోపన్న వీరశిఖామణి స్మరణీయుడగుటచే నిచ్చట ప్రత్యేకముగా ప్రస్తావింపబడినాడు.

శ్రీ దేశికుల రచనలు

శ్రీ వేదాంత దేశికుడు వైదిక ధర్మ (ప్రచారమునకై జీవితమును సంపూర్ణముగా సమర్పించిన దేశికోత్తముడు. విశ్రాంతి నెజుగని శ్రామికుడు. వేదాంత (గ్రంధాలు 53, కావ్యాలు 5, స్తోత్రాలు - 28, సంస్కృతములో (వ్రాసెను. తమిళములో 19 కృతులను రచించెను. కొన్ని సంస్కృత (గ్రంథములపేర్లు :

కాంచీపురములో శ్రీ, వరదరాజస్వామి సేవలో నిమగ్నుడైన శ్రీ, దేశికుని (గ్రంథాలలో కొన్ని విరివిమైన ప్రచారము పొందియున్నవి. వానిలో ఈ క్రింది సంస్కృత (గంధములు గణింపదగినవి.

1. శ్రీ స్తుతి 2 హంస సందేశము 3. సంకల్ప సూర్యోదయము (నాటకము) 4 యాద వాభ్యుదయము (శ్రీ కృష్ణ చరిత్రము ఉద్దంథము) 5 పాదుకా సహస్రము 6. రహస్యత్రయ సారము, 7. శ్రీరామానుజ బ్రహ్మసూత్ర శ్రీభాష్యమునకు గీతాభాష్యమునకు వ్యాఖ్యానము. 8. న్యాయ సిద్దాం తాంజనము 9, సర్వార్ధ సిద్ది 10. తత్త ముక్తా కలాపము 11. శఠ దూషణి (అద్వైతమత ఇండనము) 12. శరణాగతదీపీక 13. అభీతిస్త్రవము 14. మీమాంసా పాదుకా 115. సేశ్ళర మీమాంసా మొదలైనవి. కాపలూరు శాననము : (హరిహరరాయపురము) శా.శ.1258.క్రీఈ 1336

నెల్లూరు జిల్దా తొమ్ర శాసనాలు. సంపుటము (పుటలు 109-124) శా.శ. 1258. శ్రీశ 18.4136. “కాపలూరు” గ్రామము, “హరిహర రాయపురము” అనెడి నామముతో దాన మియ్యబడినది. శాసన విషయము, ఏబది సంస్కృత క్టోకొలలో మూడు రాగిరేకులపై నున్నది.

దాన[గ్రహీత : విశ్వామిత్రగోత్రుడు. ఆశ్చలాయన సూత్రుడు బుగ్వేద శాఖకు చెందిన శ్రీ సంకుకేశుని సుతుడు శ్రీ అనంతసూరయ. అతడు (గ్రామములో 30 భాగాలను స్వీకరించి మిగిలిన భాగాలను ఇతరులకు దత్తము చేసెను. ప్రకటితమైన తామ్ర శాసనములో ఆ యితరుల పే ర్లన్నియు లేవు. 11 భాగాలను పొందిన అయిదుగురు బ్రాహ్మణుల పేర్చు క్రింద నున్నవి. మిగిలిన వారెవరో?

డక నాచన సోమనాథుడు శ నుండి |5 శ్ళోకాలు ? పేరు తండ్రిపేరు గోత్రము చేదము భాగాలు

1 సింగభట్టు అనంతయ భారద్వాజ _ బుగ్వేదము 3

2. మల్లభట్టు తిమ్మన శ్రీవత్స యజుర్వేదము 2

8 పోచన నాగనార్య కాళ్యప యజుర్వేదము. 2

4. మల్లభట్టు మాధవ శాండిల్య యజుర్వేదము 2౭2

5. నారిభట్టు చెల్లపిళ్ల హరిత యజుర్వేదము 2

మొత్తము శ

శర వ శ్లోకము : ఎల్లలు (ఇప్పటి పేర్లు)

కొపలూరు (గ్రామము (గూడూరు తాలుకా), (ఉత్తరము) గూడూరు, (దక్షిణము) నాయుడుపేట రైల్వేస్టేషనులకు మధ్య జాతీయ రహదారికి తూర్పు దిశలో పండ్డూరు రైల్వే గేటుకు సమీపములోనున్నది. ఈ సరిహద్దులలో గల (గ్రామాలు, స్టూలముగా ఆయా దిక్కులలోమున్నవి, సులభగ్రహణమునక్రై, ఇప్పటి పేర్టు తల్పబడినవి. 1ఉత్తరము, చిలమత్తూరు 2, ఈశాన్యము : కురుగొండ 3. తూర్పు : గునుపాడు 4. ఆగ్నేయము: కూచివాడ క, దక్షిణము : అన్నమేడు 6. నైరుతి ; పల్లపుపొలము 7. పడమర : పండ్ష్డూరునుండి మామిడి కాలువ 8. వాయవ్యము : ఓజిలి

విషయ సంగ్రహము : చంద్ర వంశమున సంగమ రాజులు జన్మించిరి. సంగముని కుమారులు - హరిహర, కంప, బుక్క, మారప ముద్దనలు, వారిలో పూర్వజుడు, హరిహరరాయలు, రాజులచే సేవింపబడుచు అఖిల దిగ్భాగాలను జయించి కుంజర కోనలో నివసించుచు, ఆంగ కళింగాది భూములను పాలించెను,

ఒకనాడు హరిహరరాయలు మృగయా నినోదమునకైై తుంగ భ(ద్రానదిని దాటి దక్షిణ భాగమందున్న అరణ్యములో సంచరించుచుండగా, ఒక బలిష్టమైన కుందేలు ఒక కుక్కను తజుముచుండెను, హరిహరరాయలు ఆ కుందేలు విరూపాక్ష దేవుడని తలచి అచటనే ముని వృత్తిటోనున్న శ్రీ విద్యారణ్యస్వామిని సందర్శించి, ఆ వింతను నివేదింపగా, ఆస్వామి ఆ పవిత్ర ప్రదేశము, విద్యానగర నిర్మాణమునకు తగినదని వచించెను. వారి ఆదేశ ఆశీర్వాదములతో హరిహరలాయలు, విద్యానగర నిర్మాణారంభము కావించెను. ఆ విద్యానగరమున శక, ధాఫ్రీనామ 1258 సం. వైశాఖ శుక పక్ష, పుష్యమీనక్షత్ర సప్తమీ తిధియందు (శనివారము) విరూపాక్ష స్వామి సన్నిధిలో హరిహర రాయలు పట్టాభిషిక్తుడయ్యెను. ఆంగ సంవత్సరము 1336, ఏ'ప్రిల్‌నిల 18వ తేది. విజయనగర రాజ్య మవతరించినది.

నాచన సోమనాధుడు శక్‌ శ్రీ అనంత సూరయ, మిగిలిన 30 భాగాలను ఇతరులకు అర్చించినట్టు చెప్పబడినను 11 భాగాలను పొందిన అయిదుగురు పేర్చు మాత్రమే ఉన్నవి. బహుశా ఈ అయిదుగురు మాతృకకు ఒక ప్రతిని చేయించుకొని తమ హక్కును నిరూపించుకొని నట్టున్నది. దీనిని బట్టి ఇది తాలి శాసనమునకు ప్రతిగా తర్వాత వ్రాయించుకొన్న తామ్ర శాసనమగుచున్నది. మజియు, సంస్కృతభాష ఆధునికమైన దేవనాగర లిపిలో నున్నది. ఈ కారణముచే శాసన సంపాదకులు, ఇయ్యది కూటశాసన మని సూచించినను. ఇతర శాసనాధారముల వలన, “కాపలూరు” శాసన మాతృక, కూట శాసనము కాదని తేలినది. శాసన ప్రాధాన్యము ;

కాపలూరు (గ్రామము ఉత్తర వాహినిక్రైన స్వర్హముఖీ నదీతీరమున నున్నది. చిత్తూరు తాలూకా, చంద్రగిరి కొండలలో పుట్టుకను కలదై 'స్వర్గముఖి' తిరుపతికి తూర్పున నుండి, శ్రీకాళాహస్తి మీదుగా నాయుడు పేటకు (ప్రవహించుచు సమీపమునగల 'తుంబూరు” శైవ వైష్ణవ క్షేత్రమును ఆదరించుచు కాపలూరును కార్కొనుచు, అచటి నుండి గునుపాడు మెట్టు (గ్రామాలను మెట్టుచు ప్రసిద్ద సంగమేశ్చరక్షేత్రమైన _ “గూడలి” లో పెంపొంది, అతిప్రాచీనమైన “వాకాడు”ను నెట్టుచు, దుగరాజ పట్టణమువద్ద సముద్రములో కలియుచున్నది.

(గ్రామ నామము “కాపలూరు”, హరిహరరాయపుర మను పేరుతో బ్రాహ్మణులకు అర్పితమైనది. దొనమిచ్చినవారు విజయనగరాధీశుడు “హరిహరరాయలు.” నేటి బళ్ళారి జిల్లాలో హంపీ విజయనగర శిధిలాలున్నవి. కర్ణాటకదేశములోనున్న, విజయనగరరాజు, నెల్టూరుమండలమున నున్న (గూడూరు తాలూకాలో స్వర్గముఖి ఉత్తరవాహినియమై (ప్రవహించుచోట) “కాపలూరును” దానము చేసెను. ఇందులో విశేషమున్నది. చరిత్ర వేత్తలు ఇంతవజుకును గుర్తింప లేదనుట సాహసము కాదు. హరిహరరాయలు [క్రీశ లో 1336 సం. విజయనగరరాజ్యమును స్టాపించెను. ముసునూరు కాపయ నాయకుడు కొంతకాలమునకు ముందే క్రీ.శ 1336 సం. “కాకతీయుల” ఏకశిలానగరములో (ఓరుగల్టు) సుప్రతిష్టుడయ్యెను. అంతకు ముందు, సుమారు పది సంవత్సరములు కాలము ముసునూరు ప్రోలయ కాపయలు సంగమవంశీయులకు వైదిక ధర్మరక్షణోద్యమములో సహకరించుచుండిరి. కనుక, హరిహరరాయలు 18.4.1336 సం. తాను పట్టాభిషిన్తుడైన శుభసమయమున, కృతజ్ఞతా సూచకముగా సుహద్భావ సూచకముగా, “కొపలూరు” ను “హరిహరరాయపురము ' అనియు

జీర నాచన సోమనాధుడు పేర్కొని అప్పటికి ఓరుగల్టులో పృఠ్వీపతిగానున్న కాసయ పుణ్యమునకై దాన మిచ్చెనని తేటపడుచున్నది. గురజ శాసనము : శ్రీశ 1346 సం.

కృష్ణాజిల్హా గుడివాడ తాలూకా “గురజ” కాపషయనాయకుని తామ శాసనమున, ఏడవ శ్లోకములో “కాశియందలి విశ్వపతి ప్రసాదముచేత కాప పృర్వీపతి భూపరిపాలన మొనర్చెను. ప్రతాపరుద్రునితో తుల్యమైన (ప్రభావముగల ఈ కాప నృపాలుడు ఏకశిలానగరమున నివసించుచు అశేషమైన భూమిని శాసించెను.”

(భారతి 1934 సం. డా. నేలటూరు వేంకటరమణయ్య - పుటలు 939 - 952)

ముసునూరు కాపయ అన్న, ముసునూరు ప్రోలయ. వీరి తండ్రులు అన్నదమ్ములు. (ప్రోలయ "రేకపల్లి” రాజధానిగా భద్రాచలమందలి ఆరణ్య (ప్రాంతమును పాలించెను. 'ప్రాలయకు సంతానము లేదు. ఆతని వారసుడు కాపయ. విశ్వాస పాత్రుడు. శ్రీశ 1323 నుండి, 1335 వటకు వైదిక ధర్మ రక్షణ ప్రయత్నములో ప్రోలయ (శ్రమించెను. క్రీశ 1335 సం. ప్రోలయ దివంగతుడయ్యెను. సోదరుని రాజ్యమును చేపట్టి క్రీశ 1336 సం. కాపయ, ఓరుగల్దును ఆక్రమించి క్రీ.శ 1366 సంవత్సరము వజకు, కాకతీయ రాజ్యమును ఏలెను. తొలి పదునైదు సంవత్సరములు రాజ్యమందు స్టిరతకై నిర్విరామకృషి చేసెను. కాని తరువాత పదునైదు సంవత్సరాలు, తీవ్రమైన “అళాంతొ, తురుష్క శత్రువుల దాడుల వలన కలిగినది. మజియు రాజ్యము, పొరుగు రాజులైన భారతీయుల ప్రతికూల చర్యలచే, కాపయ మృతిచే, క్రీ.శ 1366 సం. పరులవళమై మిదత్రులైన సంగమ పుత్రులకు అధిక సంతాపమును కలుగ జేసినది. పెంచుకలదిన్నె శాసనము (బుక్కరాయపురము) శ.41266 క్రీశ 1344 సం.

నాచన సోమనకును, అతని తమ్ముడు తల్లపునకును, మటియు సింగయ, సింగపుడు, వత్సయ, భాస్కరుడు, అనెడి ఆయుగురు (బ్రాహ్మణులకు బుక్కరాయలు యువరాజుగా నున్నపుడు అనగా హరి హరరాయలు రాజ్యము చేయుచుండిగా (క్రీ.శ 1336-54) “పెంచులకదిన్నె” అనెడి (గ్రామము, బుక్కరాయ పుర మను పేరుతో క్రీశ 1344, సం. బ్రహ్మదేయముగా అర్పింప బడినది.

శాసనపు ప్రతిని కందుకూరు వీరేశలింగము పంతులు తమ ఆంధ్ర కవుల చరిత్రయందు ఉదాహరించినారు. దానిని శ్రీ చాగంటి శేషయ్య, ఆంధ్ర కవితరంగిణి పుటలు 119-122 నాల్లవ సంపుటములో ప్రకటించినారు. అది ఇచ్చట చేర్చబడినది.

నాచన సోమనాధుడు త్త “ఇది మైసూరు రాజ్యములోని కోలారు మండలమునందలి హోబ్లీ రామపుర పటేలయిన జటావల్లభుడను వి'ఫ్రునినుండి కైకొనబడినది. ఎపిగ్రాఫికా కర్నాటిక జి.డి. 465 సంఖ్య త్రీ గణాధిపతయ్‌ నమః క్ట 1 నమ స్తుంగ శిరళ్ళుంబి చంద్ర చామర చారవే 2. త్రైలోక్య నగ రారంభ మూలస్తంభాయ శంభవే న! 3౩ అవ్యాదవ్యాహతైశ్వర్య కారణో వారణానన: తీ వరద (స్తీవ్ర తిమిర మిహిరో హరనందనః 2 5 శ్రీమా నాది వరాహాయశ్శియం దిశతు భూయసీం ఠ గాఢ మాలింగతా యేన మేదినీ మోదతే సదా ౩ 7 అస్తి కౌస్తుభ మాణిక్య కామ ధేను సహోదరః 8 రమానుజః కళానాదః క్షీరసాగర సంభవః జ 9 ఉదభూ దన్వయే తస్య యదు ర్నామ మహీపతి: 10 పాఠితా యత్కులీనేన వాసుదేవేన మేదినీ ర్‌ 11 తత్కులే బుక్కనామా యః కీర్తి శౌర్య విచక్షణః 12 మంగాంబికా భవద్రాజ్డీ లక్ష్మీ రివ హరేర్యధా 6 13 అభూ త్తస్యకులే శ్రీమా నభంగుర గుణోదయః 14 అపాొత్తదురితాసంగః సంగమో నామ భూపతి; 7 15 మాలాంబికాఒ భవద్రాజ్జీ తస్యరాజ్ఞు శుచి స్మితా 16 -దమయంతీ నళస్యేవ ఇంద్రస్యేవ యథా శచీ 8 17 ఆసన్‌ హరిహరః కంపో బుక్క రాయమహీపతి:ః 18 మారపో ముద్దప శ్చేతి కుమారా స్తస్య భూపతేః ఠి 19 పంచానాం మధ్యగ స్తేషాం ప్రఖ్యాతో బుక్క భూపతిః 20 (ప్రచండ విక్రమో మధ్యే పాండవానా మి వార్డునః 10 21 భంగాః కళిం గామిత శౌర్యవృత్తే 22 ర్వంగా విభిన్నాంగ విఘూర్ణ నేత్రాః 23 ఆంధ్రాశళ్ళ్చ రంధ్రాణీ విశంతి యస్య 24 బా హూగ్ర ఖడ్లేన విశీర్యమాణాః క్ష 25 తురుష్కా శ్ళుష్క వదనాః పాండ్య భూపాః పలాయితాః 26 స్వభుజార్జిత వీర్యేణ తస్మి (న్రాజ్యం ప్రశాసతి 12

గ! నాచన సోమనాథుడు 27 బుక్కరాయో భవ శ్రీమాన్‌ భుజార్జిత పరా(క్రమః 28 మేది నీవ 'ప్రజాయేన సపుత్రా ఇవ రక్షితాః 13 29 రాజాధిరాజ స్తేజస్వీ యో రాజ పరమేశ్చరః 30 భాలంఘీత భూపాల భుజంగమ విహంగమః కేడీ 31 రాజరాజ భుజంగో యః పరరాజ భయంకర; 32 హిందు రాయ సురత్రాణ ఇత్యేళై రుపశోభితః కే5్‌ 33 విద్యాభిధాన నగరీ విజయోన్నత శాలినీ 34 విద్యారణ్యకృతాం తస్యాం రత్న సింహాసనే స్టితః కర 35 యస్మిన్‌ షోడశ దానానాం ధరాయా పరికోభితే 36 దానాంబుధారయా తస్య వర్షతే ధర్మపాదప: [7 27 అఅంకృతే శకస్యాబ్టే రసభూ నయనేందుభిః 38 తారణాబ్దే చైత్రమాసే నవమ్యాం శుక్లపక్షకే 18 39 పంపాయాం భాస్కర క్షేత్రే విరూపాక్షస్య సన్నిధౌ శ0 ఆపస్తంబాఖ్య సూత్రాయ భారద్వాజాన్వ్నవాయినే శం 41 యాజుషాణాం వరేణ్యాయ సకలాగమ వేదినే 42 అష్టాదళ పురాణానా మభిజ్ఞార్థ వేదినే 20 43 అష్ట భాషాకవిత్వ శ్రీవాణీ విజిత సంపదే 44 సోమాయ నాచనాంభోధేః సోమయామిత తేజసే 21 45 గుత్తిదుర్లాభిధ్యే రాజ్యే కోడూరాజ్య మహీతలే 46 పెన్న మాగాణి విఖ్యాతే సర్వ సస్యోపశోభితే 22 47 కోడూరు నాగమల్దాఖ్య దిన్నాభ్యామపి పశ్చిమః 48 (గ్రామోత్తమా ద్వేళుమంకూరోః ్రాచ్యాద్దిశి సమన్వితం 23 49 ఊరచింతల నామ్నళ్ళ (గ్రామా ద్దక్షిణ సంస్థితం 50 వంగలూర్కోడు తాళాభ్యా ముత్త రాశా ముపాశ్రితం 24 51 పినాకినీ తటే, పెంచుకల ది న్నాహ్యాయం పురా 52 బుక్కరాయ పురాఖ్యాత ఫ్రతినామ్నా చ శోభితం 25 53 నిధినిక్షేప సంయుక్తం జల పాషాణ సంయుతం 54 అక్షిణ్యాగామి సహితం సిద్ధ సాధ్య సమన్వితమ్‌ 26 55 అష్టభోగ మిదం సర్వస్వామ్య మాచంద్రతారకమ్‌ 56 సహిరణ్య పయో ధారా పూర్వకం దత్తవాన్నుదా 27

నాచన సోమనాథుడు శం 57 శ్రీమన్నాచన సోమాఖ్య మహాకవివరో ప్యధ 58 రాజాన మాశిషం చైవ చిర జీవీ భవత్వితి 28 59 స్వయ మన్వకరో ద్వృత్తిం దశోత్తరశతం కవి; 60 షట్రింశ దత్ర భాగాః స్యు ర్యజమా నాహృ్యయ స్తతః 29 61 భారద్వాజాన్వ్నయే జాతః తల్లపో నామ యాజుషు 62 అష్టవింశతీ వృత్తీనా మధిపో నాచనాత్మజః 30 63 కాళ్యపాన్న్వయ సంభూత అన్నదా తాధ్యరీంద్రజః 64 యాజుపైకాదశాంశీ చ సర్వజ్ఞ సింగయో బుధః 31 65 దేవణ్య సుతః శ్రీమాన్‌ సింగపో నామ యాజుషు 66 కౌండిన్యాన్వయ సంభూతో దశవృత్తీశ్చరః స్మృతః 32 67 నాగయస్య సుతః శ్రీమాన్‌ వత్సయో నామ యాజుషు 68 కాశ్యపాన్న్వయ వృత్తిత్రయ మిహాశ్నుతే 33 69 శ్రీవత్సాన్వయ సంభూత స్తిమ్మయస్య తనూభవః 70 యాజుషో భాస్కర శ్ళేతి వృత్తిద్యయ మిహాళ్నుతే ప్రక 71 అస్యాగ్రహార వర్యస్య చతుస్సీమా వినిర్ణయం 72. సర్వేషాం సుఖ బోధాయ లిఖ్యతే దేశభాషయా 3ెర్‌ 73 ఇద మఖిల రాజశేఖర మధుకర రుుంకార గీత మాహాత్మ్యం 74 శ్రీ మద్చుక్క రాజేంద్ర నృపతేః శాసషనమచలైక పారిజాతస్య 36 75 ఆత్రేయాణాం యాజుషు కోటి దేవారాథ్యాచార్య స్పాంగజో మాథమూర్తిః 76 చక్రీ సమ్య క్సర్వ శాస్త ప్రవీణః శ్లోకా నేతాన్‌ మల్ల నారాధ్యవర్యః 37 77 త్వ(ష్టై తచ్చాసనం స్వామి శాసనేన వినిర్మితం 78 శాసనాచార్యవర్యేణ నాగిదేవేన శిల్పినా తెరి 79 దానపాలనయో ర్మధ్యే దానాద్రేయోఒను పాలనమ్‌ 80 దానా త్స్వర్ల మాప్నోతి పాలనా దచ్యుతం పదం 39 81 స్వదత్తా ద్విగుణం పుణ్యం పరదత్తాను పాలనం 82 పర దత్తాపహారేణ స్వదత్తం నిష్ఫలం భవేత్‌ 40 83 సామాన్యోఒ యం ధర్మసేతు ర్పృపాణాం 84 కాలేకాలే పాలనీయో భవద్శిః 85 సర్వానేతాన్‌ భావినః పార్ధివేంద్రాన్‌ 86 భూయో భూయో యాచతే రామచంద్రః త్న

శ్రీవిరూపాక్ష

50 నాచన సోమనాథుడు శాసన కాల నిర్ణయము :

వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి రసర్తునయనేందుభిః అను పాఠము ఆధారముగా, శాలివాహన శకము. 1266 సం. (క్రీశ 1344సం. అని శాసన కాలమును నిర్ణయించిరి. హరిహరరాయలు రాజుగా నుండగా, తమ్ముడు సర్వసమర్భ్హుడు ఒక అ([గ్రహారమును దాన మొసగుటలో ఆక్షేషముండ దని తనవాదమును బలపజచిరి. శాసన విషయము :; గణాధిపతికి నమస్కారము

పాలసము(ద్రమందు చంద్రుడు పుట్టెను. ఆ వంశీయుడు యదు మహీపతి, ఆ యదువంశమునకు చెందిన వాసుదేవుడు మేదినిని పాలించెను. ఆ కులమందు బుక్క నామధేయుడు జన్మించెను. ఆతని భార్యపేరు మంగాంబిక ఆతని పుత్రుడు సంగముడు. ఆతని రాణి పేరు మాలాంబిక వారికి హరిహర కంప, బుక్క మారప ముద్దపలు అయిదుగురు కుమారులు. వారిలో మధ్యముడు బుక్క భూపతి పాండవులలో అర్జునుని వలె ప్రచండ విక్రముడు. పరరాజ భయంకరుడు, విద్యారణ్య నిర్మితమైన విజయోన్నతశాలిని అయిన విద్యానగరమందు రత్నసింహాసనమందు కూర్చున్నవాడై పదునాజు దానములు చేయుచు ధర్మ సాధన పరతం(త్రుడై ప్రకాశించెను తారణనామ 1266 శక సంవత్సరమున, చైత్ర శుక్లపక్ష నవమీ తిథియందు, పంపాతీరమందున్న భాస్కరక్షేత్రస్థ విరూపాక్ష సన్నిధిలో, ఆపస్తంబ సూత్రుడు, భారద్వాజ గోత్రుడు యజశళ్ళాఖ యందు వరేణ్యుడు, సకలాంగమ వేదిని, అష్టాదశ పురాణాభిజ్ఞార్హవేదిని, అష్టాభాషా కవిత్వముచే లక్ష్మీ సరస్వతులను జయించిన సంపత్తి కలవాడును, నాచన వంశమనెడి సముద్రమునకు చంద్రుడును, అమిత తేజసుడయిన సోమయకు గుత్తిదుర్ల మనెడి పేరుగల రాజ్యమందు కోడూరు మహీతలమున, ప్రఖ్యాత మైన పెన్నమాగాణి సీమలో, సర్వసస్య సమృద్దితో కోభించు, కోడూరు, నాగమల్ల దిన్నలకు పశ్చిమమున, వేళుమంకూరమునకు తూర్పున ఊరచింతల (గ్రామమునకు దక్షిణమున వంగలూరు, కోడుతాళ అను రెంటికి ఉత్తరమున పినాకినీ తీరమున “బుక్కరాయపురము” అనెడి ప్రతినామముతో శోభించు, పెంచుకలదిన్న పురమును నిధి, నిక్షేజల పాషా ణాదులైన అష్ట భోగములతో సర్వ స్వామ్యముగా శ్రీను న్నాచనసోమాదులకే దశోత్తరశతం వృత్తి దత్తము చేయబడినది. ఇది బుక్కరాజేం(ద్ర బుక్కరాజేంద్ర నృపతి శాసనము.

ఆత్రేయ గోత్రజుడు యజుళ్ళాఖీయుడు మల్లనార్యుడు సంస్కృత శ్ఞోక శాసనకర్త, తామ్రశాసన నిర్మాత శిల్పాచార్యుడు నాగిదేవుడు.

నాచన సోమనాథుడు ర్‌ ఫలశ్రుతి : “దానము, పాలనము"” అనెడి రెంటిలో దానముకంటె అనుపాలనమే మేలైనది. దానముచే స్వర్గము, పాలనముచే చ్యుతములేని స్థానము లభించును. పరులు దత్తము చేసిన దానమును నిర్వహించుటచే, తాను .చేయుదానము కంటె, రెట్టింపు పుణ్యము లభించును. పరదత్తమైన దానమును హరించుటచే, తనదానము, ఫలశూన్య మగును. బుక్కరాయపురము : (పెంచుకల దిన్నె) గ్రామ దాన (గ్రహీతలు ఈ (క్రింది వారు యజుళ్ళాఖీయులు పేరు తండ్రిపేరు గోత్రము భాగాలు

1. సోమన నాచన భారద్వాజ 36
2. తల్లపుడు నాచన భారద్వాజ 28 3 సింగయ అన్నదాతాధ్వరి కాళ్యప శ! త సింగపుడు దేవణుడు కౌండిన్య 10
3. వత్సయ నాగయ కాశ్యప 3(13)
4. భాస్కరుడు తిమ్మయ శ్రీవత్స 2(12) 90-110 శాసనములో 29వ శ్ఞోకమున దానగ్రహీతలకు “దశోత్తరశతం” భాగాలను పెంచుకలదిన్నె గ్రామమందు ఇచ్చినట్టు చెప్పబడినది. కాని వత్సయ, భాస్కరులకు వరుసగా వృత్తిత్రయమ్‌, వృత్తిద్యయమని ఉండుటచే మొత్తము భాగాల సంఖ్య 90 అగుచున్నది. కనుక ఆంధ్ర కవిత రంగిణికర్త శ్రీ చాగంటి శేషయ్య “"దశన్యూనశతం” అని శ్ళోకములో సవరణను చేసిరి. శ్రీ వీరేశలింగము వత్సయ భాస్కరులకు, ఒక్కొరికి పదిభాగాలను చేర్చి, మొత్తము 110 అగునట్టు చేసినారు. ॥ చాగంటి సవరణ సముచితముగానున్నది. నాలుగు గోత్రములవారికి ఈ క్రింది విధముగా శ్రీ, చాగంటి శేషయ్య సవరణను బట్టి లభించినవి
5. ఇద్దజు - సోమన తల్లపులు - భారద్వాజ 36+28 = 64 భాగాలు
6. ఇద్దజు - సింగయ వత్సయలు- కాళ్యప 1143 = 14 భాగాలు తె, ఒక్కరు = సింగపుడు = కౌండిన్య దందా? లోథా ర 4 ఒక్కరు - భాస్కరుడు - శ్రీవత్స స ంలలా2 బాకాలు మొత్తము / 90 పే | తఊ(2 0 ౧0. లట 168) న న్‌ లతే // మాటు... ఎం (౮

52 నాచన సోమనాథుడు భారద్వాజులకు ప్రాధాన్యము :

దాన గ్రహీతలలో నాచన సోమనకు 36 భాగాలు. అతని తమ్మునికి 28 భాగాలు, మొత్తము 90 భాగాలలో 64 భాగాలు భారద్వాజులకు అర్పింప బడినవి. ఇది 71 శాతమగుచున్నది. కనుక ఆ గ్రహీతీలలో భారద్వాజులకు అధిక ప్రాధాన్యమొసగబడిన దనుట స్పష్టము. అందులో 40 శాతము నాచన సోమనకు లభించినది. దీనికి హేతువులను ఊహింపవచ్చును,

సోమన ప్రతిభావంతుడు వేద విద్యా '్రవీణుడు, ఉద్దండ కవి, పండితుడు అష్ట భాషా కోవిదుడు. అష్టావధాని. నాట్య శిరోమణి. తిక్కన సోమయాజి శిష్యుడు. హరిహరనాథభక్తుడు. కంచిలో విద్యారణ్యస్వామికి సహాధ్యాయి. మతియు శృంగేరీ విరూపాక్ష ఆలంపుర్యాది సమస్తపీఠములలో అనాటి ప్రధానమైన పుప్పుగిరి మరస్రాంతమున వైదిక ధర్మపరిరక్షణాధికారిగా నుండెను. కనుక వైదిక సంస్కృత్యుద్ధరణోద్యమములో విజయనగరాజ్య స్థాపన మహాప్రయత్నమందు పాల్లొన్న సుహృద్వర్గమందు అత్యంత (ప్రముఖ పాత్ర వహించిన మహాతేజస్వంతుడు, సర్వజ్ఞుడు సోమనాథుడు. “సంపూర్ష కీర్త అనెడి బిరుదము ఆ కళానాథుని యెడ సార్థకము. తురిమెళ్ల దిన్నె, శిలాశాసనములు క్రీశ, 1377 లేదా 1380

నాచనసోమన ఏకభోగముగా పొందినది. తురిమిళ్లదిన్నై గ్రామమునుండి కడపజిల్హా రెండుళిలా శాసనాలు లభించినవి.

సంపాదకుడు : ఎస్‌.ఎస్‌. రామచంద్రమూర్తి మైసూరు (22.12.1966)

సంఖ్య : 22 : కేశవాలయములో తూర్పు ద్వారమున, తెలుగు భాషలో క్రింది విధముగా నున్నది. శావన పాఠము

1 నాచన సోముని అగ్ర 2, హారం ఏకభో

3 గం తురి మి(ళ్లుది

4 న్సె (ప్రొాఢ దేవ మహా

5. రాయులు ఇచ్చిన

ర దత్తం

(గ్రామ దాన దాత : యువరాజు ్రొఢ దేవరాయలు. గ్రామ దాన (గ్రహీత : నాచన సోమన, పూర్వమొసంగబడిన దాన విషయము. ఆలయ ద్వారమున మరల లిఖింపబడినది. ఇందులో దానకాలము లేదు.

నాచన సోమనాధుడు 53

సంఖ్య : 425 : కేశవాలయమునకూో ఎదుట నుండు ధ్వజస్తంభము మీద ఇట్టున్నది. శాసన పాఠము

1. స్వస్తిశ్రీ జయాభ్యు 2. దయ శాలివాహ 8 న శక వరుషంబు

4లు 1451 అగు నే5. టి విరోధి సంవత్సర 6 ఆషాడశు గు

7 శ్రీమన్‌ మహారాజాధి 8 రాజ రాజపరమేశ్వ 9 ర శ్రీ వీరప్రతాప శ్రీకృ

10 ష్ష దేవమహారాయలు 11 విజయనగ (రుమందు వజ 12 సిం(హాసనా రూఢుడై రా 13 జ్యం సే(వేయగను గండి 14 కోట సీనులోని పు 15 ప్పుగిరి ప్రాంత్య(త)౦ పెం (1) 16 న్నకు వుత్తరం, నాచి 17 రాజు సోముని అ(గ్రహా 18 రం, తురిమిళ దిన (చ) చెన్న కే 19 శ్వరునికి పుష్పాల పాపనా 20 యు(డు) నిలిపి (ను దివ్య గంభం

ఈ శాసనకాలము, విరోధి 1451 శక సంవత్సరము ఆషాఢ ఏకాదశి గురువారము శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు మహారాజు, విజయనగర వజ్ర సింహాసనమందు రాజ్యము చేయుచుండెను. దానికి సరియైనది ఆంగ్ల సంవత్సరము (క్రీశ. 17-6-1529.

ఇదియు పూర్వ శాసనమువలె, నాచనసోమునకు ఇయ్యబడిన తురిమిళ్ల దిన్ని (గ్రామ దానమును మరల రూఢి చేసినది. తురిమిళ్ల దిన్నెను ప్రొఢ దేవరాయల నుండి వృద్దాప్యమున (బ్రహ్మ దేయముగా స్వీకరించిన సోమనాథుడు సామ్రాజ్యమందు మహోన్నత పదవిని ఆ అలంకరించి అలరారెను.

వివరణము. : తురిమిళ్ల దిన్నె గండి కోట సీమలో పుష్పగిరి ప్రాంతములో, పెన్నానదికి ఉత్తరమున నున్నది. ఆ గ్రామమందు వెలసిన కేశవస్వామికి, పుష్పాల పాపానాయుడు నూతనముగా ధ్వజస్త్రంభమును ప్రతిష్టించెను. దానిపై శాసన పాఠమున్నది. పై రెండు శాసనపాఠములను పరిశీలన చేయవలసి ఉన్నది. హరిహరరాయలు (1336-57), బుక్కరాయలు (1357-1377), రెండవ హరిహరరాయలు (1377-1404, ప్రొఢ దేవరాయలు (1406-1422), విజయనగరరాజ్యమును పాలించిన (ప్రభువులు. హరిహరరాయల పాలనకాలములో యువరాజు మహాసేనాపతి బుక్కరాయలు క్రీశ 1344 సం. పెంచుకలదిన్నెను సోమనాధాదులకు అర్పించెను. తమతం(్రుల పద్దతి ప్రకారము యువరాజు పొఢ దేవరాయలు, తండ్రి రెండవ హరిహరరాయలు రాజ్యపాలన (ప్రారంభకాలమున క్రీశ 1377-78 నం. తురిమిళ్ల దిన్నెను నాచనసోమనాథునికి ఏక భోగముగా దానము చేసెను. సోముడే గ్రామానికి అంతటికి భూస్వామి.

ర్‌4 నాచన సోమనాథుడు డా. నేలటూరు వేంకటరమణయ్య అభిప్రాయము :

త్రిలింగ రజతోత్సవ సంచికను వావిళ్ల పుస్తక సంస్థ 1941 సం. ప్రకటించినది. అందులో “కవిసార్వభౌముడు కనకాభిషేకము” అనెడి వ్యాసమున డా. నేలటూరు వేంకటరమణయ్య ఈ క్రింది విధముగా ఉదాహరించిరి.

“ఈ (ప్రొఢ దేవరాయలు (మొదటివారు) విద్యావ్యాసంగ పారీణుడు. గీర్వాణాంధ్ర కవుల కాశ్రయుడు. వేమ భూపాలీయాది (గ్రంధములను రచియించిన వామన భట్ట బాణుడు, ఉదయగిరి యందు, ఈతని ఆస్టానమున కొంత కాలముండెను.

మతీయు ఉత్తర హరివంశ కృతికర్తయగు నాచన సోమునికి ములికి నాటి సీమలోని తురిమెళ్ల దిన్నె అను గ్రామమును అ(గ్రహారముగ నొాసగెను. మల్లి నాథసూరిని తన యాస్టానమున ధర్మాసనాధికారిని చేసెను. (పుట : 256)

డా. వేదుల కామేశ్వరరావు దానకాలమును క్రీశ 1380 సంవత్సరముగా నిర్ణయించిరి. (నాచన సోమనాథుడు, కావ్యానుశీలనము 1986). సారము ;

నాచన సోమన తన కావ్యములో తిక్కనను స్మరించి, భారత కధానంతరంబున అని హరిహరనాథునకు అంకితమిచ్చుటచే, తిక్కన సమకాలికుడయి యుండునని ఊహింప బడినది. స్టూలముగా తిక్కన వలె, సోమనయు నూటేళ్లు జీవించియుండును. కనుక సోమన జీవితకాలము క్రీ.శ. 1280 నుండి 1380 విస్తరించి యుండును.

తిక్కన శిష్యుడు సోమన : సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రము హైదరాబాదులో తే. 146.1996ది, శ్రీ చదలవాడ జయరామశా్రి ద్వితీయాశ్వాస వ్యాఖ్యాన సంపుటము వెల్పడినపుడు శ్రీ, ముత్య వేంకటసత్య సూర్యనారాయణ గారు (ఆ(త్రేయ పురము 533 235 తూర్పు గోదావరి జిల్లా విశ్రాంత తెలుగు ఉపన్యాసకులు నాచన సోముని గుటించి ఒక ఉసన్యాసపాఠమును ్రసాదించినారు. అందులోని వాక్యాలు పఠింపదగినవి.

“ఆనాడు తిక్కన ఆవాసము ఒక విద్యాపీఠము. పెక్కు మంది యువకవులు అతని పాదములను ఆశ్రయించి కవితా మర్మాలను భాషా రహస్యాలను (గ్రహించేవారు. ఎందరో కవులు తమరచనలను వినిపించి ఆయన ఆమోద ముద్ర పొందేవారు. కొందజు ఆయనకు సాక్షాత్‌ శిష్యులయితే, మజికొందజు ఏకలవ్య శిష్యులు.”

“వెంకన గురువంచు చెప్పి కొనగా అది గొప్ప తెనుంగు నాడునన్‌” అని చెళ్లపిళ్ల వేంకట శాస్త్రికి వచ్చిన ప్రసిద్ది వంటిది, అంతకు పెక్కురెట్టుగా తిక్కనకు లభించినది. మార్కండేయ పురాణమును రచించిన మారన (ప్రతి ఆశ్వాసాంతములోను తిక్కన

నాచన సోమనాథుడు ర్‌క్‌ గౌరిని ప్రశంసించిన శిష్యుడు. తిక్కన కాలం నాటికి యువ కవి అయిన ఎట్టా(ప్రెగ్గడ తిక్కన పోకడలను, అరణ్య పర్వశేషములో లెస్సగా అనుసరించిన ఏకలవ్య శిష్యుడు. సాక్షాత్తు శిష్యుడయిన మూలఘటిక కేతన గురువుగారికి తన దశకుమార చరిత్రమును అంకితం చేస్తూ. 'సుకవీంద్ర బృంద రక్షకు డెన్వడనిన వీడను నాలుకకు తొడవైన వాడు" అనుచు ఎందరినో కవులుగా దిద్దిన మహామహుడని, ఎందరి కవులకో రాజాశ్రయము కల్పించిన రక్షకుడని నుతించాడు. తిక్కన చరమవయసున కవియై యుండుటవలననే జక్కన విక్రమార్భ చరిత్రమును మొదట హరిహరనాధుని స్తుతించాడు.”

“ఆ తిక్కన శిష్యులలో అగ్రేసరుడు నాచన సోముడు, ఉత్తర హరివంశమును హరిహరనాథునికే అంకితము. చేశాడు. ఆశ్వాసారంభ ఆశ్వాసాంత పద్యములలో గురువుగారినే అనుసరించాడు. ఆశ్వాసాంత గద్యములో

“ఇతి శ్రీమదుభయ కవిమి[త్ర కొమ్మునామాత్య పుత్ర బుధా రాధన విరాజి తిక్కన సోమయాజి ప్రణీతంబైన శ్రీ మహాభారత కధానంతరమున శ్రీమత్సకల భాషాభూషణ, సాహిత్యరస పోషణ, సంవిధాన చ్రవర్తి సంపూర్ణ కీర్తి నవీనగుణసనాథ నాచన సోమనాథ ప్రణీతంబైన” అనుచు తిక్కన యెడల తనకున్న మహోన్నత భక్తి ప్రపత్తులను 'ప్రకటించినాడు.”

ఉత్తర హరివంశమును పరిశీలించిన వారికి అతడు పేర్కొన్న బిరుదములు అతిశయోక్తి కావని, “ధిషణాహంకార సంభార దోహల బ్రాహ్మామయమూర్తి” ఆయిన విశ్శనాథ సత్యనారాయణ గారి వంటి లేదా ఆయనను మించి మహా పండితకవి అయిన శిష్యుడు ఒకడుండెనని, “అలనన్నయకు లేదు తిక్కనకు లేదా భాగ్యము” అన్న విశ్చనాథ పలుకులకు భిన్నముగా తిక్కన ఆ భాగ్యము కలిగియుండెనని తోచక మానదు.”

ఇతడు పండితకవి మాత్రమే కాదు, ముమ్మూర్తులా గురుమార్గములో ముందడుగు వేసిన తత్వవేత్త. తిక్కన సోమయాజి సూత్ర ప్రాయముగా ప్రవచించిన హరిహరనాధ తత్త్యమునకు సోమన భాష్యకారుడై తన రచనలో ఆ తత్త్యమును నిరూపించి నిరూఢము చేయు వృత్తాంతములనే రమణీయముగా తీర్చిదిద్దాడు. ఆధారన్యాసము : “బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి నాచనసోమనాధకవి”. సాహితీ మంజూష వ్యాస సంకలనం పుటలు : 95, 96 మే నెల 1997. ఎమ్‌.వి.ఎస్‌.ఎస్‌. 79-17-6 అఫిషియల్‌ కాలనీ రాజమహేంద్రవరము - 533 001

ర్‌ర నాచన సోమనాథుడు

పై వ్యాసములో రచయిత శ్రీ ఎమ్‌.వి.ఎస్‌.ఎస్‌.. తిక్కన శిష్యులలో సోమన అ'గ్రేసరుడని భావించినారు. మేధావి, బాలకవి అయిన సోముడు తిక్కనకు సమకాలికుడైన (ప్రముఖ శిష్యుడనుటకు, పై వాక్యములను (ప్రమాణముగా (గ్రహింప వలెను. (శ్రీ ఎమ్‌.వి.ఎస్‌.ఎస్‌. 21.6.2000 మరణించిరి).

శ్రీ గడియారము రామకృష్ణ శర్మగారు “తిక్కన సోమనలు, సమకాలికులని చెప్పుట కష్టము. ఆ వాదమును సమర్చించుటకు సోమనను శతాయుష్కుని చేయవలసి యుండును. మీరు ఆ పనే చేశారు” అన్నారు.

ఈ వాక్యాలు వారి లేఖనుండి (గ్రహింపబడినవి. తెలుగు గోష్టి ప్రచురించిన ఉత్తరహరివంశ తృతీయచతుర్జాశ్వాస వ్యాఖ్యాన సంపుటములో, (1996 సం.) “కృతజ్ఞత” అనెడి శీర్షికలో శ్రీ శర్మగారి వాక్యాలు ఉదాహరింపబడినవి. సోమన ఎచ్చటి వాడు :

సోమన అభిజనమును గుథించి, సరైన సమాధానము ఇప్పటివజణకు లభింపలేదు. హరిహరనాథునకు అంకితమిచ్చి తిక్కన మార్గమును అనుసరించుటచే నెల్లూరు వాడని కొందజు తలంచినారు. “వసంత విలాసము” అనెడి (గ్రంథమును సోమన రచించి గుంటూరు మండలానికి చెందిన శ్రీ మాచయ (బ్రహ్మయ్యకు అంకితమిచ్చుటచే సోమన గుంటూరు వాడైనను కావచ్చునని వేటూరు ప్రభాకర శాస్త్రి ఊహించిరి.

శ్రీ కళా (ప్రపూర్ణ జనమంచి శేషాద్రి శర్మ గారు (కడప) త్రిలింగ రజతోత్సవ సంచికలో “రాయల సీమ కవులు” అనెడి శీర్షికతో ఒక వ్యాసమును ప్రకటింప జేసిరి. వారి అభిప్రాయ మిట్టున్నది. (పుట : 1941)

“హరిహరనాథున కంకితము చేయుటం బట్టియే నెల్లూరు మండలమున ఏ నగరమందో, ఏ మహా (గ్రామమునందో ఏ (గ్రామమునందో, ఏ పల్లియ యందో నివసించినాడని ఊహింప బడినది.” పెంచుకలదిన్నె ;

“పెంచుకల దిన్ని కడపమండలమున నుండునది. అందు ముప్పది ఆజు భాగములు సోమనాథునకు బుక్కరాయలచే ఈయబడినది. ఈదానము శ్రీ, విరూపాక్ష స్వామి సాన్నిధ్యము నందు భాస్కర క్షేత్రమున పంపాసరోవరమున ఈయబడినది. (గ్రామము కడప మండలములోనిది. ఇచ్చువారు విరూపాక్ష క్షేత్రమునకు చెంతనుండు విజయనగర వాసులు, ప్రతిగృహీతలు ఎందుండు వారని ఊహింపవచ్చునో తెలియ

నాచన సోమనాథుడు ర్‌? జాలకున్నాడను నెల్లూరు వారను ప్రమాణ వచనము దొరకనంత దనుక ఈ మహాకవి కడపమండల వాసుడనియే నిర్ణయింప వలయును. లోక స్వభావానురూప మిదియే. హరిహర నాధునకు అంకితమిచ్చెనన్న కారణము ననుసరించి, నెల్లూరు మండల నివాసుడనుట న్యాయదూరము.”

“తిక్కయజ్వకు నాచన సోమునకు మఠియు నాకుం దక్కన్‌” అన్న వాక్యమంద టెజిగినయే. హరిహరనాధు డనగా పరబ్రహ్మమని పరతత్ష్యమని భావము. అట్టి పరతత్త్యమునకు అంకితము చేయువారు కొలది మందియే యుందురు. దీనినింబట్టి నెల్దూరు మండలము వాడనుట విరసము. “కడపముండలము వాడనుటయే సరసము, 'సెంచుకలదిన్నెకు సమీపమున నివసించువాడనుట నముచితము”.

వారి వాదపటిమ హేతుబద్ధమై ఉన్నది. అద్దానికి పోషకముగా “తురి మిళదిన్నై” శాసనమును బట్టి గండికోట సీమలో పుష్పగిరి మఠ ప్రాంతమున ఏక భోగముగా ఆ (గ్రామమును సోమన పొందెనని తెలిసినది. దానకాలము క్రీశ 1377.

కనుక క్రీ.శ. 1344 నుంది (పెంచుకలదిన్నె శాసనకాలం) క్రీ.శ. 1377 వఅకు కడప నముండలమున నివసించెననుట విశ్వసవీయము.

పుష్పగిరి సమీపమందే బ్రహ్మదేయముగా తురిమిళ్ల దిన్నెను (గ్రహించుటచే ఆ పుష్పగిరి యందు శంకరాద్వైత తత్త్యప్రబోధకుడై నివసించి యుండు ననుటలో శంకలేదు. వాగ్మి. పరమ నైస్టికుడు. వైదిక ధర్మాభిరతిని అవిచ్చిన్నముగా ప్రజలలో ఉప్పాంగ జేయుటకు (శ్రమించిన నిస్పంగుడు. త్యాగైక జీవి. సర్వజ్ఞుడు. కనుక, “సంపూర్ణ కీర్తిని ఆర్జించెను.

నిశ్చయముగా నాచన సోమన రాయలసీమ కవియే. కడపవాసులు, శ్రీ బ్రౌను దొరను సాహితీ సేవలకు, నిత్య స్మరణీయుడుగా ఆరాధించుచున్నారు. వారు శ్రీ కళా (ప్రపూర్ణ జనమంచి శేషాద్రి శర్మ వాక్యములను ప్రమాణముగా ఆదరించి సోమనను బమ్మెర పోతనను రాయల సీమ నివాస కవులుగా గౌరవించుచున్నారు. సోమన అభిజనమేది?

సోమన రాయలసీమకవి అని అంగీకరించుట సరనమే! కాని సోమన కడప మండలమునకు విచ్చేయుటకు ముందు, ఎచ్చట నుండెను? పీతృపితామహులెవరు? అను (ప్రశ్నలకు ఉత్తరము లభించినచో సోమన జన్మ దేశమును గుజించి సరియైన

5్‌8ి నాచన సోమనాథుడు సమాధానము లభించు అవకాశము కలుగును. ఆ కాలములో మంత్రి సోమరాజు పుత్రుడు నాచిరాజు రాజాశ్రయము లేనివాడై, నానా కష్టములు అనుభవించుచు మంచి కాలము కొజకు ఎదురు చూచుచు యాదవరాజుల పతనముచే తీవ్ర సంతాప భారము వహించి ఎట్లో కాలమును గడపెను.

ఆ నీచస్థితిలో చేదు జీవితపు రుచులను చవిచూచిన సోమన, తన పితామహుడైన సోమరాజు వలె, యాదవరాజులపై మక్కువ ఎక్కువగా కలిగిన వాడై విజయనగర యాదవరాజుల కొలువునే తన సహాధ్యాయి యైన శ్రీ మాధవుని ప్రేరణచే (శ్రీ విద్యారణ్యస్వామి) ఎన్నుకొనెనని తోచుచున్నది. శ్రీ విద్యారణ్యులు సోమనయు భారద్వాజులే, వారిలో సోదర భావము గట్టిపడినది. వారిమైత్రి పెనవేసికొన్నది. యాదవాభ్యుదయమే వారి ధ్యేయమైనది. వారి లక్ష్యము నెజవేటినది. విజయనగరాజ్య మవతరించినది, విద్యానగరము నిర్మితమైనది. తెలుగు సాహితికి సోమన సంవిధాన చక్రవర్తి అయినాడు.

అయితే, ఈ పట్టున సోమన అభిజనమును గుర్తించుటకు, పెంచుకలదిన్నెశాసనము, పరోక్షముగాను, పిల్లల మజ్జి పిన వీరన కృతి, శృంగార శాకుంతలము ప్రత్యక్షముగాను ఉపకరించుచున్నవి. పిన వీరన తనకృతిని, శ్రీ చిల్లర వెన్న్మయమంత్రికి అంకితమిచ్చెను. పినవీరన జన్మచే భారద్వాజుడు. 'సీమంతినీ పరిణయకృతి' కర్త, పెనుమళ్ళ సోమన, పెదవీరన, పినవీరనలు తమ పూర్వులని వారు భారద్వాజులని స్పష్టముగా చెప్పెను. పెదవీరన విజయనగర రాజ్యములో డెబ్బదివేల మంది సామంతులపై అధికారము కలవాడు. (1-45 సీమంతినీ పరిణయము). పినవీరన కృతిపతి శ్రీ చిల్లర వెన్ష్మయ మంత్రి. “సోమ రాజుపల్లి” భూస్వామి. “సోమరాజుపల్లి” అనెడి పేరు ప్రస్తుతము చర్చనీయాంశము. యాదవ రాజొకడు, మహాప్రధాని, సర్వసేనాధిపతియునైన సోమన పితామహునకు కృతజ్ఞతా సూచకముగా ఇచ్చిన (గ్రామమై ఉండును. పరిశీలన చేయగా పెంచుకలదిన్నె గ్రామ దాన (గ్రహీతలు నాల్లు గోత్రాలకు చెందినవారు, సోమరాజు పల్లి వాసులై శృంగార శాకుంతలమున ్రస్తావింప బడిన కృతికర్త కృతిపతి, కృతిపతి సతియు అగుచున్నారు. వీరందజు సోమన తరువాతి తరముల వారైనను పూర్వులతో సన్నిహిత సంబంధము కలవారే! పిన వీరన తన జైమినీ భారతములో తన తాత, తండ్రి, ఆ(గ్రభ్రాత, తాను, “భువన భాసుర కృతి నిర్మాతలు” అనెను (1-20). పెంచుకల దిన్ని పొందిన (బ్రాహ్మణుల గోత్రాలు, శృంగార శాకుంతల కృతి సంబంధించిన వారి గోత్రాలు, సర్వ సామ్యము కలవి. అట్టగుటచే సోమన పుట్టిన చోటు సోమరాజుపల్లి అనుట నిశ్చయము.

నాచన సోమనాధుడు 59 సోమన అభిజనమును నిర్దేశింంచుటకు సాధనము (శ్రీశ 1344 సం. పెంచుకలదిన్నై (గ్రామము. సోమనాధాదులు ఆజుగురు (బ్రాహ్మణులకు బ్రహ్మదేయమైనది. వారి గోత్రాలను తండ్రుల పేర్లను గుర్తింతుముగాక.

1. భారద్వాజగోత్రులు : 1 సోమన, తండ్రి ; నాచన
2. తల్లపుడు, తండ్రి :; నాచన
3. కాశ్వపగోత్రులు : 1. సింగయ, తండ్రి : అన్నదాతాధ్వరి
4. వత్సయ, తండ్రి : నాగయ
5. కౌండిన గోత్రుడు 1. సింగపుడు, తండ్రి : దేవయ
6. శ్రీవత్సగోత్రుడు. 1. భాస్కరుడు, తండ్రి : తిమ్మయ పెంచుకల దిన్నె గ్రామములో 90 భాగాలలో 64 భాగాలు భారద్వాజులకు లభించినవి. భారద్వాజులు విద్యానగరములో (ప్రఖ్యాతులగుటచే వారే అధిక భాగాలకు స్వాములైనారు. సోమన తండ్రి పేరు నాచిరాజు. అతని తండ్రి పేరు పౌత్రుని పేరై ఉండునని ఊహింపబడినది. పీతామహుని పేరు పౌత్రునకు పెట్టు ఆచారమే కదా! కాన, సోమన తాత సోమరాజు అగును. విజయనగరాజ్యమున దక్షిణ భాషలలో తెలుగు సాహిత్యానికి పట్టాభిషిక్తుడైన, 'సంవిధాన చక్రవర్తి 'సంపూర్ష కీర్తి బిరుదాంకితుడైన. సోమన పితృపితామహులు, మహామహులై నాటి సమాజములో మహామాన్యులై ఉందురు. నాచన గుజించి ఎజుగుటకు మటేదియు ఆధారము లేదు. నాచిరాజు తన సుతుడు సోమన సర్వజ్ఞడగుటకు కారకుడగుటచే మహాపండిత కవియు అయి ఉండును. నాచి రాజు తండ్రి 'సోమరాజు' అని గుర్తించితిమి. ఆ పేరుగల సోమరాజొకడు పదుమూడన శతాబ్దమునకు చెందిన వాడు. అద్దంకిని పాలించిన యాదవరాజుల ఆస్టానములో నుండెనని ఒంగోలు శాసనమువలన తెలియుచున్నది. అతడే. నాచన సోమన పితామహు డగును. తర్వాత యాదవరాజులు పంటరెడ్డచే పదభ్రష్టులైరి. అద్దంకి రాజ్యము పదుమూడవ శతాబ్ద మధ్య కాలమున రెడ్డవశమైనది. శృంగార శాకుంతలమున పిన వీరన 20వ పద్యమున, తాను కళ్యపాన్నయు డనెను. కం. ఆసుకవిచేత, శివభజ నాసక్తునిచేత కళ్యపాన్వయు చేతన్‌ భూసుర, నవకవితా లక్ష్మీ సదనుని చేత వలయు కృతి చెప్పింపన్‌. (20వ పద్యము)

ర0 నాచన సోమనాథుడు పిన వీరన కాళ్యపుడే?

పై పద్యమున షిన వీరన కాశ్యప గోత్రుడనుట పొసగదని ఆం(ధ్ర కవిత రంగిణి కర్త శ్రీ చాగంటి శేషయ్యగారు ఆ పద్యము ఫప్రక్షిప్తమని వ్యర్థ వాదమును చేసిరి. శ్రీ పిన వీరన జన్మచే భారద్వాజుడే. కాని, తండ్రికి రెండవవాడగుటచే. పుత్ర రహితుడైన మాతామహునికి దత్త పుత్రుడై కాశ్యపుడయ్యెను. కనుక పిన వీరన భారద్వాజుడును కాళ్యపుడును.

తాను రచించిన జైమినీ భారతమును విజయనగరాజ్యాధీశుడైన శ్రీ సాళువ నరసింహరాయలకు అంకితమిచ్చెను. అందులో పిన వీరన గోత్ర (ప్రస్తావన చేయలేదు. ॥

పై చర్చలో పినవీరన జన్మచే భారద్వాజుడు, దత్తతచే కాళ్వపుడని తెలిసినది, కృతిపతి శ్రీ చిల్లర వెన్మయమంత్రి కౌండిన్య గోత్రుడు. ఆతని సతి శ్రీమతి అన్నాంబిక శ్రీవత్పగోత్ర సంభవ. ఈ విధముగా శృంగార శాకుంతలమునకు చెందిన కృతి కర్త కృతి పతి, సతి నాలుగుగోత్రములకు చెందిన వారు. పెంచుకలదిన్నె దాన (గ్రహీతలకు పూర్వులైన సమీప బంధువులు.

పొరాంశను : “సోమరాజుపల్లి” నాచన సోమన, పుట్టిన చోటని నిస్సంశయముగా తలంపవచ్చును, చారిత్రకాంశములను కనుగొనుటకు లేశమాత్రమైన ఆధారము లభించినను దానిని విశ్చసించి విషయమును సమకూర్చుకొనుట వివేక పద్ధతి. అతి ప్రాచీన విషయాలకు, స్పష్టమైన ఆధారములు లభించుట చాల కష్టము. ఆధారములు ఆఅల్పమైనను వానిని విశ్చసించుట తగును.

“సోమరాజుపల్లి” ప్రకాశం జిల్లాలో కందుకూరు డివిజన్‌లో సింగరాయ కొండకు మిక్కిలి చేరువలో నుండు (గ్రామము. ఒంగోలు రైల్వేస్టేషనుకు దక్షిణదిశలో సుమారు 30 కిలోమీటర్ల దూరాన ఉన్నది. కొండమీద పర్ణశాల నృసింహ దేవాలయము ప్రాచీనమైనది ఉన్నది.

కాకతీయ సామ్రాజ్యములో, యాదవరాజులు సేపుణ వంశస్థులు. సామంతులుగా అద్దంకిని పాలించిరి. యాదవ మాధవ దేవ సింగళదేవుల కడ మహామంత్రి నర్వసేనాధివతి సోమరాజు, సర్వ సమర్భుడ్డైన సోమరాజునకు, మాధవుడు (బ్రహ్మదేయముగా, సమర్పించిన (గ్రామమే సోమరాజు పేరుతో (ప్రసిద్దిని పొందినది. అందు అతని బంధువర్గములోని వారు స్థిరపడి , (గ్రామమును అమరావతితో పోలు పురవరముగా చేసికొనిరి.

నాచన సోమనాధుడు 61

నాచిరాజుసోమన సోమరాజుపల్లిలో జన్మించి, (ప్రారంభవిద్యలను అచ్చటనేర్చి, బాల్యముననే కవి బ్రహ్మ తిక్కన శిష్యుడై, ఆ ఉభయకవి మిత్రుని విద్యాకేంద్రములో హరిహరనాథ తత్త్వ ్రబోధముచే, సమ్మోహిత పులకితగాత్రుడై (ప్రపంచానికే ఆధ్యాత్మిక కేంద్రమై, ప్రఖ్యాతమైన కాంచీపుర వేద విద్యా కేంద్రమందు, శ్రీ జగద్గురు కామకోటి. పీఠాధిపతి యగు శ్రీ విద్యాతీర్హుల అంతేవాసిలై, శ్రీ మాధవుల (శ్రీవిద్యారణ్యస్వామి) సహాధ్యాయియై వివిధ విద్యలను నేర్చి, త్రీ శంకరాద్వైతమున పారంగతుడై సర్వంకషమైన అసాధారణమైన పాండితీ వైభవ సౌస్టవముచే సమకాలికులలో సర్వజ్ఞుడను ఖ్యాతిని గడించి తన పితామహుడు సోమరాజు "సేవించిన యాదవరాజుల సంతతి వారినే సేవింప నిర్ణయించుకొని జాతీయ వైదిక పంస్కృతీ పరిరక్షణకై సోమరాజు పల్లిని వదలిపెట్టి, విజయనగరరాజ్యావతరణ సమయమున త్రీ విద్యారణ్యులకు బాసటర్రై అనంతరము శ్రీ జగద్గురు శృంగేరీ మఠానికి అనుబంధమైన పుష్పగిరి విద్యాధర్మ పీరమందు జీవించి తన జీవితమును పవిత్ర సుప్రయోగ నదీ తీరమందు (ఉత్తర పినాకిని పేరు) ధన్యము చేసికొన్నాడు నాచన సోమనాథుడు.

అద్దంకి యాదవరాజ్యపతనమునకు సంతాపము చెందిన సోమన పరమలక్ష్యము, నవీనముగా యాదవసా(మ్రాజ్య స్టాపన. ఆ కృషిలో నిమగ్నుడగుటచే క్రీశ 1344 సం, పెంచుకలదిన్నై మొదట (బ్రహ్మదేయముగా లభించినది, తెలుగు సాహిత్యానికి సంవిధాన చక్రవర్తియె, “సంపూర్ణ కీర్తి” ని ఆర్జించెను. రాయలసీమలో పెక్కేళ్లు నివాసి అగుటచే రాయలసీమ కవి యని రాయల సీమ వాసులు సంతసించినను నాచనసోమన కర్ణాటక సామ్రాజ్యమునకు అద్వితీయ సాహితీ చక్రవర్తి. నన్నయ, తిక్కన ఎజ్జనలు, వరుసగా రాజమహేం[ద్రవరము నెల్లూరు, అద్దంకి రాజ్యాలకు ఆస్టాన కవులుకాగా, సోమన _ విజయనగర మహాసామ్రాజ్యానికి ఆస్ట్రానకవి. కవి సమ్రాట్‌ విశ్వనాథ వారన్నట్టు ఒకడు నాచనసోమన. అట్టి అసాధారణ ప్రతిభామూర్తి సోమనాధుడు.

సారము : నాచన సోమన అభిజనము 'సోమరాజుపల్లి. పితామహుడు సోమరాజు. శృంగార శాకుంతమున ప్రస్తావింపబడిన కృతికర్త, జన్మచే భారద్వాజుడు, దత్తతచే కాశ్యపుడు. సోమరాజుపల్లి భూస్వామి శ్రీ చిల్లర వెన్నయ - కౌండిన్యుడు. భార్య శ్రీమతి అన్నాంబిక శ్రీ వత్సగోత్ర సంభవ. పెంచుకలదిన్నై శాసనములో ఆదరింపబడిన నాలుగు గోత్రాల ప్రతినిధులే, శ్రీ వెన్షయ పినవీరన అన్నాంబికలు.

ఠం నాచన సోమనాథుడు బహిఃసాక్ష్యము :

పెంచుకలదిన్నె శాసనమే, పరోక్షముగా, సోమన అభిజనము సోమరాజుపల్లి అనుటకు బహిఃసాక్ష్యముగా నున్నది, ఇది కాకతాళీయముగాదు. ఆ (గ్రామమును పొందిన నాల్గు గోత్రాలవారే శృంగార శాకుంతలకృతితో సంబంధము కల్షినవారను పూర్యోక్తము. “శాసన (ప్రమాణ మగుటచే ఆదరణీయము. నాచన సోమన పితామహుడు సోనురాజు, శాసనాలలో ప్రస్తావన

పదుమూడవ శతాబ్దము యొక్క (ప్రధమ దళశకములో అద్దంకి పాలకుడు యాదవరాజు మాధవుడు. అతని సుతుడు, చక్రనారాయణ సింగళదేవుడు క్రీ.శ. 1247 = 1254 వజకు పాలకుడుగా కొన్ని శాసనాలలో ్రస్తావింప బడినాడు. వారి అస్టానమును అలంకరించిన మహామాత్యపద విరాజమాన మానోన్నత ప్రభు మంత్రోత్సాహ శక్తి త్రయ గుణ సంపన్నులును బాహాసప్తారి నియోగాధి పతియును సకల లక్ష్మీపతియును, పతికార్య ధురంధరుడును” అయిన సుప్రసిద్ధుడు సోమరాజు.

భారద్వాజ గోత్రులు ప్రాచీన దక్షిణ భారతదేశ చరిత్రలో దండనాయకులుగాను, మంత్రులుగా ఉన్నారు. విజయపురిపై దండెత్తిన శివశర్మ, మహాశ్రామిక మహాతలవరి మహాదండనాయక బిరుదాంకితుడు. 'తిష్యశర్మ' మంత్రి పదవినలంకరించిన ప్రాచీనుడు. అట్టి భారద్వాజుల సంతతివారే, యాదవులను ఆశ్రయించి ఉన్నతులైనారు. వారిలో సోమరాజు బహుమాన్యుడు.

ఆతని పౌత్రుడు, అయిన నాచిరాజు సోమన ఉత్తర హరివంశమున, ప్రథమ తృతీయ చతుర్ధ షష్టాశ్వాసములలో విసృృతములైన యుద్ధ వర్ణనలు చేసినాడు. ఆతడు జీవించిన వాతావరణము, యుద్ద విద్యనేర్చుటకు తగినదై యుండెను. మజియు పితృ పితామహుల శక్తి ఆతనికి సంక్రమించి ప్రవహించుటచే, సోమన మహోద్దండ (ప్రచండ యుద్ధవర్షనలు చేయగలిగెను.

1 చేజెర్ల తెలుగు ఒంగోలు. సంఖ్య 34. క్రీ.శ 1248-49 (?) నెల్లూరు జిల్హా శాసనములు. రెండవ సంపుటము పుట - 961

చెన్న కేశవ స్వామి ఆలయమునకు ఉత్తరమున నున్న శాసనము పాఠము :

1 స్వస్తిశ్రీ శక వరుషంబులు

2. 170 (సవరణ) నెంటి ఉత్తరాయ

నాచన సోమనాథుడు ఠం

3. న సంక్రాతి నిమిత్తంబు

4. న శ్రీ మన్మహా ప్రధాని సోమ

5. రాజు తన్నేలిన చక్రనారాయ

6 ణ సింగళదేవ మహారాజుల

7. కు, ధర్మముగను యీ

8. .. మూలస్తాన దేవర కిచ్చిన

9, చేను గుంటలు 200

2. ఒంగోలు : తెలుగు ఒంగోలు. సంఖ్య 103 క్రీశ 1250 - 51 (2) నెల్లూరు జిల్చా శాసనములు. మూడవ సంపుటము. పుట 1086 పాఠము :

స్వస్తిశ్రీ శక వనరుషరంబులు 1172

అంగు నెంటి సంక్రాతి నిమిత్యంబు

శ్రీనున్మహావ్రధానిటైవ సోమరాజు తన్నేలిన చ(క్రనారాయణ సింగళదేవ మహారాజులకు ధర్మార్ధ.

ముగాను ఒంగోలుని

దేవరకు యిచ్చినది

3. ఎండ్లూరు : తెలుగు ఒంగోలు. సంఖ్య 151. క్రీశ. 1248-49 నెల్లూరు జిల్హా శాసనములు, మూడవసంపుటము. పుట 1149 మూడు ్రక్కలలో శిలపై మాధవస్వామి ఆలయ సమీపమున నున్నది.

మొదటి ప్రక్క

1. శ్రీ స్వస్తిశ్రీ శక వరుషంబులు

2. 1170 నెంటి యుత్తరాయణ

3. సంక్రాంతి నిమిత్తమున స్వస్తి శ్రీ

4, నమున్మహామండలేశ్వర చక్రనారాయ

క ఇ సింగళ దేనమహారాజుల ప్రధాని

ళ్‌. స్వస్తి సమస్త రాజ్యభరణ నిరూపీ

7. త మహామాత్యపద విరాజమాన

8. మానోన్నత ప్రభుమంత్రోత్సాహ శక్తి

9 త్రయగుణ సంపన్నులును బాహా

10. సస్తారి నియోగాధిపతియు

6డీ నాచన సోమనాథుడు

11. ను సకల లక్ష్మీ (మి) పతియును స

12. మప్త సేనాధిపతియునుంబ

13. తి కార్యదురంద్దరుండును

రెండవ ప్రక్క

14. ను ఒంగోలుని

15. శ్రీమల్లినాథ

16. దేవరకు అర్బ్చ

17. నాభోగ నిత్య నివే

18 ద్యముల కిచ్చిన వెలి

19. పొలము ఊరి ప

20. శ్చిమ భాగమున

21 గుంటలు 300. దీనికి

22. నుండి 28 వణకు

మూడన ప్రక్క

29 నుండి 42 వణకు.

అంతః సాక్ష్యము : షష్టాశ్వాసమున, శివజ్వరమును కృష్ణుడు తెగ నజకుటకు (ప్రయత్నించినపుడు ఆశరీరవాణి

“శాంభవ జ్వరం బకట వినాశ మంద దగునయ్య, కావు” మని శ్రీకృష్ణుని కోరినది. శివజ్బరము శ్రీకృష్ణుని స్తుతించినది. ఈ విపులమైన స్తుతి మూలములో లేదు. సోమన కల్పనమే, ఈ కల్పన సోమరాజుపల్లి వాస్తవ్యుడనుటకు పరోక్షముగా సాక్ష్యమై ఉన్నది. విష్ణు పారమ్య ధ్వనియే ప్రధాన లక్ష్యమైన సోమనకు సమీప క్షేత్ర దైవతముల స్తోత్రము తన భక్తి పెంపును ప్రకటించుటకు ఆవశ్యకమైనది. శివజ్వర స్తుతి :

శంభుజ్బరంబు “పాద 'ప్రణామ క్రియాత్యంతంబైన సపర్య శ్రీ విభునిగా నాత్మం దలం పొందంగా శాంతింబొంది నుతిప్రకార విలసత్సాం(ద్రోక్తి సంభావనన్‌”... ఇట్టు సుత్తియించె.

శా “కృష్ణాంగాయ నమో...” 115 వ, పద్యము

మత్తకోకిల : “ఈశ్చరాయ మహాత్మనే...” 116 వ పద్యము 'పై రెండు పద్యములు శ్రీ కృష్ణునకు వర్తించును.

నాచన సోమనాధుడు 6ర్‌ నృసింహోవతారస్తుతి సింగరాయ కొండ (ప్రకాళంజిల్లా). అమూలకము. మ. సుర మర్షోరగ విష్టవ త్రితయ సంక్షోభంబు కావించుచున్‌ విరసాధిక్య విశేష సోషణ మిళ ద్వీర ప్రలాపంబులన్‌ సరిలేరంచు. జెలంగు దైత్య విభునిన్‌, స్తంభంబులోంబుట్టి శ్రీ నరసింవాక్పతితో వధించిన నిను నృంభావనన్‌ మొక్కెదన్‌ 117వ, పద్యము ఈ పద్యము, సోమరాజుపల్లికి సమీప (గ్రామమైన సింగరాయకొండపై గల పర్షశాల నరసింహ దేవుని స్తోత్రము. విజయనగరాజులు, సంక్షోభంబు కావించు తుష్కరులను చెండాడుటకు ఉగ్ర నరసింహులై వీర ప్రలాపంబులతో ్రవర్తించు భక్తులు. వారికి ఉ(గ్రనరసింహదేవుడు ముఖ్యమైన దైవము. అట్టి తన కిష్టమైనట్టియు, ప్రభువులకు 'ప్రీతికరమైనట్టియు నరసింహుని, శంభు జ్వర నెపమున సోమన స్తుతించెను. శ్రీ రఘునాథదేవస్తుతి : చతుర్వాటిక స్వామి సోమరాజుపల్లికి దగ్గజనున్న చతుర్వాటిక (చదలువాడ పురము) దైనము శ్రీ రఘునాథస్వామి. నెల్లూరు ప్రాంతమునుండి వఐస వచ్చిన పంటరెడ్డు 12 వ శతాబ్దిలో నిర్మించిన ఆలయము, ఆ కాలములో ప్రఖ్యాతమైనది. అద్దంకి పురపతులకు ఎజ్జనకు, సోమనకు శ్రీ రఘునాయకుని యెడ గాఢమైన భక్తి కలదు. కనుక శివబ్వరస్తుతిలో సోనమునయు, ఆ దేవుని ముదముతోడ చేరి మొైక్కగల్లెను. ఈ స్తుతి పద్యమును అమూలకమై స్వకీయమైన దగుటచే సోమన స్వదేశము “సోమరాజుపల్లి” అనుటకు మజొక అంతః సాక్ష్యముగా అలరుచున్నది. సీ. తాటకాజీవన స్టైర్యంబు శరభాను సంచయ ్రభలకుం జవులు చూపి ఖరదూషణానీక వర పత్ర నినహంబు నాళుగపజిం జీకాకుపటచి రాజత్తర కబంధ రాక్షసు జంఘాల పత్రి సంఘంబుల పాలుచేసి పౌలస్త్య వరశిరః పద్మసందోహంబు దన శిలీముఖంబులం దవుల. జేసి ఆ.వె. రాఘవత్వమందు రణ సరో లీలల (గ్రాలుచున్న నిన్ను గన్నులార

66 నాచన సోమనాధుడు జూడంగంటి జన్మసుఖ మెల్లం బొడగంటి ముదముతోడ జేరి మైక్కంగంటి 118 వ పద్యము

చదలువాడ : పాకనాటి సీమలోని దా లేక వెలనాటి సీమలోని దా?

క్షీశే. శ్రీ నోరి నరసింహశాస్త్రి ఈ క్రింది వాక్యములు పరిశిలింపదగి ఉన్నవి.

“అరణ్య పర్వములో ఎజ్జయ తన నెలవు నెల్లూరుజిల్లా కందుకూరు తాలూకాలోని (గ్రుడ్డూరని చెప్పెను. తర్వాత ఆనాడు, తన మిషత్రుడగు మల్దారెడ్డితో అతడుగాని, ఆతని తరువాతి వారుగాని, ఒంగోలు తాలూకాలోని చెదలువాడకో, తాను భూములు సంపాదించిన తెనాలి తాలూకా కొల్లూరు (గ్రామమువద్ద నున్న మజణియొక చెదలవాడకో కాపురమునకు వెళ్ళుటచేత, అతని సంతతి వారికి చెదలువాడ వారని పేరు చచ్చియుండును.”

విజ్ఞాన సర్వస్వము తెలుగు సంస్కృతి 2వ సం. పుట - 75 1988 సం.

“సోమరాజుపల్లి” అభిజనమైన నాచన సోమన పాకనాటి సీమలోని ఒంగోలు తాలూకాకు చెందిన చదలవాడ రాఘవ స్వామిని స్తుతించియుండునని తోచుచున్నది. కనుక సోమన ప్రస్తావన పాకనాటి చతుర్వాటిక అనుట తగును.

శ్రీ లింగమగుంట రామయకవి “అనంద కానన మాహాత్మము”, పాకనాటి చతుర్వాటికలో వెలసిన శ్రీ రఘునాయకుని మహిమను వర్షించునది కనుక పాకనాటి చదలువాడ సమీప (గ్రామము, “సోమరాజుపల్లి” అని దృఢ మగుచున్నది. మల్దారెడ్డి దానముచేసిన మల్లవర (గ్రామము, ఈ రఘునాయకదేవుని సేవార్రమని తలంపవలెను. ఎజ్జన, వృద్దాప్యములో, వెలనాటి సీమలోని చదలువాడకు తరలి యుండవచ్చును.

చదలువొడ శ్రీ రఘువాథ శతకము : 20వ శతాబ్ది ప్రథమార్హము. (పాకనాటి చతుర్వాటికలోని మురారికి అంకితము)

శంభుదాసుని సంతతి వాడగు శ్రీ చదలువాడ సుబ్బయ ఇరువదవ శతాబ్ది (ప్రథమార్హమునకు చెందిన కవి. ఆతని పుత్రుడు శ్రీ చదలువాడ వెంకట కృష్ణయ్య, తన తండ్రి రచించిన శ్రీ రఘునాథ శతకమును, ఈ రచయిత వి.వి.ఎస్‌.ఎస్‌. చదలవాడకు వెళ్ళినపుడు సమర్పించి ఆదరించిను. ఆ శతకములో 108 కందపద్యములున్నవి. ఆ రఘునాథ శతకమును మురారికీ అంకితమిచ్చెను, అంకితపద్యము :

పీ చదలవాడ పుర సంస్టానుండ నార్వేల

నియ్యోగి బ్రాహ్మణ నిధనికుండ

నాచన సోమనాథుడు రౌ చదలవా డాన్స్మయ జన్ముండ శ్రీవత్స సద్గోత్రు డను యజు శ్చాఖా పరుండ యగ్రాప్రగ్గడ కోవిదా న్వయుండ పురారి కేశవభక్తుల కింకరుండ కలికాల మాహాత్మ్య కాంతావియోగాది (గ్రంథంబులను వ్రాసి గడపినాడ

గ్‌. సుబ్బ యాహ్వయుండను, పాప శోషణం బ

టంచు, నీశతకంబు, మురారి నీకు నంకితం బొనర్హు ధరణీజాభిరామ రమ్యగుణధామ! శ్రీ రఘురామనామ!

107 కంద పద్యములలో నాల్లవపాదము “శ్రీరామా! చదలవాడ శ్రీ, రఘురామా” అనెడి మకుటమున్నది. 108 వ పద్యపు చివణీ పాదము "శ్రీమహితా చతురివాటి శ్రీ రఘు రామ!” అని ఉన్నది. సోమన బిరుదములు :

ఉత్తర హరివంశ ఆశ్వాసాంతములలో సోమనకు అయిదు బిరుదములు అను 'ప్రయుక్తము లైనవి. అవి పరిశీలింపబడుచున్నవి.

ఓ సకల భాషాభూషణ :

శోభతో విలసిల్లు సమస్త భాషలకును, అలంకారమైన వాడు, సంస్కృతాది భాషలేగొక దేశ భాష అన్నింటిని ఎఆిగిన వాడు. అన్య భాషలను కొన్ని నేర్చి యుండును. స+కల అని పదచ్చేదము చేసినచో శబ్దార్థముల శిల్ప సౌందర్యముతో పద ప్రయోగము చేయగల ్రావీణ్యము కలవాడని అర్ధము వచ్చును. పూర్వ కవులైన నన్నయ, తిక్కన ఎజ్జనల కంటె శబ్ద రచనా చమత్కృతిని అధికముగా అలంకార యుక్తముగా ప్రయోగించి ప్రవీణుడై తరువాతి కవులకు మార్గ దర్శకుడయ్యెను.

ఈ బిరుదములో బహుభాషా పాండిత్య '్రకర్షయే గాక, అతని భాషా ప్రాఢమయు స్ఫురించు చున్నది. శ్రీ వేదము వేంకటరామన్‌ ఇట్లన్నారు.

“సకల భాషా భూషణ అనుట సరి. భాషా భూషణములు అనగా భాషకు సంబంధించిన అన్ని సొబగులు, అలంకారములు, ఉిక్తి వైచిత్రులు. రీతి భేదములు,

68 నాచన సోమనాథుడు వృత్తులు ఇత్యాది, ఆలంకారికులు పేర్కొనునవి. అన్నియు సోమనకు తెలిసి తన కావ్యములో (ప్రయోగించె ననుట న్యాయము. భాషను చిత్రముగ ్రయోగించుట సోమనతోనే [ప్రారంభమైన దనవచ్చును. ఇదియే అతని నవీన గుణ మనవచ్చును. ఉత్తరహరివంశము - తృతీయాశ్వాస వ్యాఖ్యానమూ 2 పుట - 16, 1998 శ్రీ రాణి హయగ్రీవ శర్మ (రిటైర్డు ప్రిన్సిపాల్‌ సోమన భాషాశక్తిని ఇట్టు 'ప్రశంసించిరి. “సూక్ష్మ దృష్టితో పరిశీలించిన ఇతడు శబ్ద (బ్రహ్మసాక్షాత్కారమును పొందిన మహాకవి అని నిష్కర్జగా చెప్పవచ్చును. సాహిత్య సౌరభము - సాహితీ సదస్సు, కర్నూలు : పుట - 256, 1979 సం. 2. సాహిత్య రసపోషణ : హితము కలది సాహిత్యము. అందులో ఉపదేశ ముండును. హితము, వేద వేదాంగ పురా ణోప పురాణ దర్శన దృశ్య (శ్రవ్య కావ్యాదులలో కలది, పశుత్వమును నిరోధించి, మానవత్వమును పురికొల్సి, దివ్య పధమునకు కొనిపోవును. లోక బంధములనుండి విముక్తిని (ప్రసాదించును. సాహిత్య రసపోషణ అనగా, హితకరమైన రసమును పోషించు. వాడని అర్ధము ఉత్తర హరివంశమున అంగి రసమేది? నవరసములలో ప్రకృతిరసము శాంతమొకటే. దానిని హరిహరాచ్చైత భావనతో విష్ణు పారమ్య (ప్రబోధాత్మకముగా సోమన పోషించెను. శాంతమునకు “స్ధాయి” భావము, శమము. శమమనగా తత్చ్వృజ్ఞానము. శుద్ద ధర్మములుగల ఆత్మ విషయమును అనుభూతికి తెచ్చు కొనుట శమము, ఉత్తర హరివంశమున హరిహర నాథుడు, పదునాలుగు లోకంబులను సృజించుట, రక్షించుట, సంహరించుట అను పనులను చేయుచు రెండు రూపులు ధరించినను తానొక్కడే! మజియు మహావిష్ణువే, భక్తుల తపములకు, ధర్మార్థ కామమోక్షముల యొక్క ఫలముల పుణ్యమును ప్రసాదించు నని స్పష్టముగా సూచింపబడినది. ఆ దైవమే మోక్ష (ప్రదాత. ఈ తత్త ప్రతి పాదనము కలదగుటచే శాంతమే (ప్రాధాన్యము వహించును. కాన శాంతమే (ప్రధాన రసము. యుద్ధ వర్ణనలు, ఎక్కువగా నుండుటచే వీరము (ప్రాధాన్యము వహించునని విమర్శకులు కొందజు వచించుచున్నారు. అయినను యుద్ధ ఫలము, విష్ణు పారమ్య ప్రబోధ ధ్వని “శాంతము” అంగి అనుట సమర్థనీయము. ఏది ముఖ్యరసమో, పారకుల మనస్తత్వమునకు చెందిన దగుటచే వారి దృష్టిలో అదియే ప్రాధాన్యము వహించును.

నాచన సోమనాథుడు రం

ఈ బిరుదమును గుజించి శ్రీ, విశ్సనాథవారు, “సాహిత్యము యొక్కయు రసము యొక్కయు. పోషణ చేయు వాడని చెప్పికొనవలయును. రసపోషణ సర్వకవులు చేయుదురు. చేయుటలో శక్తి తార తమ్యములు భాసించుచుండును. ఇతడు రస పోషణ చేసిన పద్దతి వేణు. ఇది చాల గడుగాసు నుండును” అని ఉదాహరణములను ఇచ్చిరి. 3. సంవిధాన చక్రవర్తి :

రాజులకు మహారాజు చ(క్రవర్తి సోమన కవిరాజులకు కవి మహారాజు. నరకుని కథ, కృష్ణుని కైలాసయాత్ర, పౌంఢడ్రక వాసుదేవుని కధ, హంసడిభకుల కధ, బాణాసురుని కథ, అనెడి అయిదింటిని సంస్కృత హరివంశములోని ఉత్తర భాగమునగల విష్ణుపర్వ భవిష్య పర్వములనుండి స్వీకరించి కథాంశములను నేర్పుతో చిక్కగా కూర్చినాడు. ఆ సంవిధాన కౌశలమనెడి సొమ్రాజ్యమునకు చక్రవర్తి. హరిహరరాయలు సా(మ్రాజ్యమునకు సార్వభౌముడు. కనుక సౌర్వభౌమ'క్రవర్తి బుక్కరాయలు, సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడు, సర్వ "సేనానాయక చక్రవర్తి శ్రీ మాధవ విద్యారణ్యస్వామి మతరాజ్యతంత్ర మాంత్రిక చక్రవర్తి నాచన సోమన, తత్మ్య కథా యోజన సంవిధాన చక్రవర్తి ఇట్టు నల్వురు చక్రవర్తులు, నాలుగు స్తంభాలవలె శ్రీ విరూపాక్ష స్వామి ఆశీస్సులతో విలసిల్లిరి, 4 సంపూర్ణ కీర్తి

నాచన సోమన రచించిన ఉత్తర హరివంశ మొకటే లభించుచున్నది. “ఆ కావ్య రచనచే సంపూర్ణ కీర్తి కలిగినా?” అనెడి సందేహము కొందటిని పీడించుచున్నది. కనుకు ఈ బిరుదమును గుతించి కొంత విసృతమైన చర్చ అవసరము.

“సంపూర్ణ కీర్తి” అనగా స్వచ్చమును, సమస్తమును (అంతటను నిండిను యశము కలవాడు అని పప్రకటార్థము. తత్త్వ దృష్టితో చూడగా. “పూర్ణ” శబ్దమునకు భగవంతుడు, సర్వ సంపూర్చు. డని రహస్యార్థము. సర్వ సంపూర్జునుండి వెల్వడిన, సంపూర్ణాంశములును, సర్వసంపూర్షత్వమును కలిగియుండును. కనుక “పూర్ణ” శబ్దము, భక్తునకు వర్తించును, ఎట్టి భక్తునకు అన్వ్నయించును?” జీవుడు దివ్యాంశాల (సంపూర్ణాంశములు) అనుభూతిని పొంది, ఆ సర్వ సంపూర్ణత్వములో, సర్వ సమత్వ భావనతో పూర్తిగా ఐక్యమైనపుడు ఆతడు, సంపూర్ణుడగును.

నాచనసోమన, సత్యస్వరూపుడు జ్ఞాన స్వరూపుడు, అనందస్వరూపుడైన సర్వ సంపూర్జునిలో హరిహరనా థోపాసనచే ఐక్యమై అలౌకి కానుభూతిని పొందిన మహా యోగి. ఆతని దృష్టిలో వేంకటనాథుడే హరిహరనాథుడు. (ద్రవిడ (ప్రబంధములలో

70 నాచన సోమనాధుడు “నంబి” శబ్దమునకు సమానార్ధకముగ “పూర్ణ” శబ్దము ప్రయుక్తము. అద్దానికి “భగవంతుడు” “భక్తుడు” అని అర్ధము లున్నవనుట ప్రసిద్ధము. కనుక “పూర్ణపూరయితా పుణ్యః” అనెడి వివరణను అనుసరించి నాచనసోమన తాను నివసించిన 'పెంచుకలదిన్నె పరిసరాలలో గల శృంగేరీ మఠమునకు అనుబంధమైన పుష్పుగిరి ఉపపీఠ(ప్రాంతమును తన సామాబికవికాస కేంద్రముగా చేసికొని ప్రజాసేవ కావించెను.

నిత్యము హృదయ సీమలో గల హరిహరనాథుని అనుగ్రహముచే, దక్షిణ భారతావనిలో వైదిక సంస్కృతిని సంరక్షించు కొనుటకు దీక్ష వహించెను. సర్వత్ర, దుర్దశ అలముకొని యుండినది. మత భేదాలు మెండుగా విజృంభించుచుండినవి, (ప్రజలు, భీతులై గమ్యము తెలియక తికమక పడుచుండిరి. ఆ విషమస్థితిలో తన్ను తాను ఉద్దరించుకొనుచు, ఆ కృష్ణ యజుర్వేద శ్రౌత పండితుడు సోమన, ఇచ్చా జ్ఞాన క్రియాశక్తులతో, యుక్తి యుక్తముగా సంభాషించుచు పుష్పగిరి సీమలో విద్యాధర్మ ప్రతిపాదనకై ధర్మాభిరతిని పురికొల్సి, పుణ్యమును పోషించి, పూరింపజేసి, సుప్రతిస్టితము చేసెను. అందువలన సర్వ జనాదరణ పాత్రుడయ్యెను. షోడశకళలతో తళుకొత్తు సోమునితో (చంద్రునితో) సామ్యము కలవాడయ్యెను. కేవలమొక్క ప్రబంధరచనచే ఈ బిరుదమునకు సార్ధక్యమును కల్పించుట సోమన ప్రతిభకు అపకృతి అగును, వాగ్మియై, వ్యవహారవిదుడై, పటిష్ట ప్రచారములచే, వివిధములైన శక్తులచే పున్నమినాటి చంద్రుని వలె ప్రసరించిన క్షీర్తి చంద్రికలు కలవాడు సోమన, “సంపూర్ణ కీర్తొ” అనెడి బిరుదమునకు యోగ్యుడు.

ఇంత గూఢమైన, గాఢమైన విపులార్హము, ఈ బిరుదములో నిక్షిప్తమై యున్నది. కనుక సంస్తుతులకు నిలయుడు హరిహరనా థోపాసకుడు నాచన సోమనాథుడు. శ్రీ పుష్పగిరి మఠము : (కడప జిల్లా)

“తురి మిళదిన్నె”ను ప్రొాఢ దేవరాయలు క్రీ.శ 1377 లేదా 1380. నాచన సోమనకు దత్తము చేసినట్టు సంఖ్య 422, 425 శిలా శాసనాలలో ప్రస్తావింపబడినది (చూడుము. పుట. ..] స్పష్టముగా గండికోట సీమలోని పువ్పగిరి ప్రాంతం పెన్నకు ఉత్తరం నాచిరాజు సోముని అ(గ్రహారం, తురిమిళ దిన్నె చెన్న కేశవునికి పుష్పాల పాపానాయుడు నిల్చిన దివ్యగంభం” అని (సంఖ్య : 425) శిలాశాసనములో ఉన్నది. తుడుములదిన్నె అనెడి పేరుతో నేడు, ఆ (గ్రామము, పుష్పుగిరికి అతి సమీపముననున్నది.

పుష్పగిరి పీఠము కడపజిల్దాలో, కడపలో -ఈశాన్యమున కడపజిల్దాలో కడపకు ఈశాన్యమున, 16 కిలో, మీటర్ల దూరమున ఉత్తర పినాకినీ నదీ తీరాన ఉన్నది. ఆ మఠము శైవులకు, వైష్ణవులకు పవిత్రమైన క్షేత్రముగా ఉండుట గుర్తింపదగినది.

నాచన సోమనాథుడు 71

1. పుప్పుగిరి మఠాధిపానామ్‌ (పాదహీనాంగుళ ద్వయ సమచతుర(స్రముద్రా) శ్రీ విద్యాశంకర

త్రీ పుష్పగిరి శ్రీ ఆలంపురి

శ్రీ విద్యాశంకర కరకమల

సంజాత శ్రీ విద్యానృసింహ

భారతీస్వామినః

శ్రీముఖము :

(“శ్రీదుత్సరమ హంస పరి వ్రాజు కాచార్య నర్య పదవాక్య ప్రమాణ పారావార పారీణ యమ నియ మాసన (ప్రాణాయామ ప్రత్యాహార ధ్యాన ధారణ సమా ధ్యష్టాంగ యోగానుష్టాన నిష్టాగరిష్ట తపశ్చ([క్ర వర్యనాద్యవిచ్చిన్న గురుపరంపరా ప్రాప్త సంప్రదాయక షడ్‌ దర్శన స్టాపనాచార్య, వ్యాఖ్యాన సింహాస నాధీశ్చర సకల వేదార్థ ప్రకాశక సాంఖ్యత్రయీ ప్రతిపాదక సకల నిగ మాగమ సార హృదయ, వైదిక మార్గా ్రవర్తక సర్వ తంత్ర న్వతంత్రాది రాజధానీ విద్యానగర మహారాజధానీ కర్ణాటక సింహానన వ్రతిష్టాపనాచార్య శ్రీమద్‌ రాజాధిరాజ మహా రాజ గురు భూమండలాచార్య తుంగభద్రాతీరవాన, బుష్యశ్నంగగిరి పురవరాధీశ్వర) శ్రీ శృంగగిరి విరూపాక్ష శ్రీ పుష్పగిరి పినాకినీ తీరవాస! శ్రీశైల శ్రీ ఆలంపుర్యాది సమస్త పీఠాధీశ్వర శ్రీమదభినవోద్దండ విద్యా నృసింహ భారతీ గురుపాద పద్మారాధక శ్రీ మదభినవోద్దండ శ్రీ విద్యాశంకర భారతీ కర కమల సంజాత శ్రీ మభినవోద్దండ విద్యానృసింహ భారతీ స్వామినఫొ శ్రీ శృంగేరి పీఠము

శృంగగిరి (గేరి) పీఠాధిపానామ్‌ - (వర్తులాంగుళీద్వయ నక్షత్రముద్రా)

గాల నాచన సోమనాథుడు ఈ శ్రీముఖము కంచికామకోటి పీఠమువారు ప్రచురించిన ఆంగ్ల (గ్రంథము. "5॥ 5101118 2౧6 52౧26116 [౧౩(14005. ౧496 391, 1956. నుండి (గ్రహింప బడినది. పుష్పగిరి మళఠాధివతుల శ్రీముఖములో “శ్రీమత్పరమహంస మొదలు భూమండలాచార్య వజకు విషయము ఇంచుమించు సమానము. తర్వాత ఈ [క్రింది విషయమును అద్దానితో చేర్చవలెను. “. తుంగభద్రా తీరవాసి శ్రీమద్విద్యాశంకర పాదపద్మారాధక శ్రీ జగద్గురు చంద్ర శేఖరభారతీ స్వామి గురుకమల సంజాత, శ్రీ జగద్దురు శృంగేరీ శ్రీమభినవ విద్యాతీర్థ స్వామిభిః “ఇతి నారాయణస్మరణమ్‌” (35వ పీరాధిపతి 1954-1989) ఈ శ్రీముఖము శ్రీతుమ్మలపల్లి రామలింగేశ్చరావు “శ్రీ చక్రపూజావిధానమ్‌” ఆనెడి (గ్రంథమునుండి (గ్రహింపబడినది. (ప్రభమ ముద్రణము 1974, ద్వితీయము(ద్రణము 1985) శ్రీ కంచికామకోటి పీఠము : (తమిళనాడు) ్త్రీ చంద్ర మౌళీశ్చర నమః శ్రీమత్‌ పరమహంస పరి(వ్రాజకాచార్య శ్రీమచ్చంకర భగవత్పాద (ప్రతిష్టిత శ్రీ కామకోటి పీఠాధిపతి శ్రీమజ్జ్ఞయేంద్ర సరస్వతీ సంయమీరద్రోవిజయతే శ్రీముఖము ; స్వస్తి శ్రీ మదఖిల భూమండలాలంకార ప్రయ స్రింశత్కోటి దేవతాసేవిత శ్రీకామాక్షీ దేవీ సనాథ శ్రీమ దేకామనాథ, శ్రీ మహాదేవీ సనాథ శ్రీహస్తిగిరినాథ సాక్షాత్కార పరమాధిష్టాన సత్యవ్రత నామాంకిత కాంచీ దివ్యక్షేత్రే శారదామర సుస్థితానాం, ఆతులిత సుధారస మాధుర్య కమలాసన కామినీ ధమ్మిల్ల సంపుల్ల మల్లికా మాలికా నిష్యంద మకరంద ర్సురీ సౌవస్తిక వాబ్నిగుంభ విజ్బంభణానంద తుందిలిత మనీషి

నాచన సోమనాథుడు రం! మండలానాం, అనవరతాద్వైత విద్యా వినోద రసికానాం నిరంత రాలంకృతీ కృత శాంతి దాంతి భూమ్నాం, సకల భువన చక్ర 'ప్రతిష్టాపక శ్రీ చక్ర (ప్రతిష్టా విఖ్యాత యశోలంకృతానాం, నిఖిల పొషండ షండ కంట కోద్దాటనేన విశదీకృత వేద వేదాంత మార్గ షణ్మత (ప్రతిష్థాప కాచార్యాణాం, శ్రీ మత్స రమహంస పరివ్రాజ కాచార్యవర్య జగద్గురు శ్రీమచ్చంకర భగవత్సా దాచార్యాణామ్‌, అధిష్టానే సింహాస నాభిషిక్తానామ్‌, శ్రీమన్మహా దేవేంద్ర సరస్వతీ సంయమీంద్రాణామ్‌ అంతేవాసి వర్య శ్రీ మ చృంద్రశేఖర సరస్వతీ పాదా దేశానుసారేణ శ్రీమజ్జ్ఞయేంద్ర సరస్వతీ శ్రీపాదైః

“ఇది శ్రీమద్‌ భగవద్గీతామృతము” అనెడి 'నారాయణస్కృతిః (గ్రంధమునుండి (గ్రహింప బడినది. రచయిత : మామిడిపూడి రామకృష్ణయ్య, 1965.

5. నవీన గుణ సనాథ :

'సాహిత్య రసపోషణ” అనెడి బిరుదము. “నవీన గుణ సనాధత్వము'” రెండును చాలవజకు కలిసియే ఉండునని కవి సమ్రాట్‌ శ్రీ విశ్చనాథ సత్యనారాయణవారి వచనము. శ్రీ రాళ్లపల్లి అనంతకృష్ణ శర్మ శబ్బార్థములకు సంబంధించిన రచనా పద్దతియే 'నవీన గుణ సనాధత' అని వివరణ నిచ్చిరి. శబ్బార్థములు రసవ్యంజకములు,. కనుక ఈ బిరుదము సాహిత్య రసపోషణలో అంతర్లీనమై ఉన్నది. అట్లగుటచే సోమనాథుడు విడిగా ఈ బిరుదమును ఏల చెప్పుకొనెను? ఇందులో విశేషార్హమేమి?

“నాధ” శబ్దమునకు (ప్రభువు అని అర్ధముకూడ ఉన్నవి. (1ఆ - 152 పద్యము). పదునాలుగు లోకాలకు నాయకుడైన జగదేకనాథుని ఉద్దేశించి ప్రయోగించెనని తోచుచున్నది. మహాజ్ఞాని హరహరనాధోపాసకుడైన సోమన, దివ్య తను ద్యుతులతో నిత్య నవీనముగా ప్రకాశించు పరదేవతను, హృదయమున కలవాడని అర్ధము.

పంచమాశ్వాసాది పద్యమున “చేతో నిధ్యాన తను ద్యుతి నవీన హరిహరనాధా!” అని ఆ దేవుని పొారవశ్యముతో పిలిచెను. “భక్తుల సపర్యలచే సంతసించిన చిత్తముతో దర్శన మొసగునట్టి దివ్యమైన శరీర జ్యోతులతో నిత్యము నవీనముగా కన్నట్టువాడు” ఆ హరిహరనాథుడు. అనగా తిరుమలేశుడైన ఆ వేంకట నాధుని తనలో కలవాడు సోమన.

ఈ బిరుదములో నిబిడమైన పరమార్ధమిది యని పాఠకులు, అరయుదురుగాక! ఆ బిరుదమునకు సామాన్యార్థమును చెప్పినచో, ఆ యర్థము ఇతర బిరుదములలోనిదే అగుచున్నది. ఆ అర్థమునే సోమన ఉద్దేశించెనని వాదించినచో, అది అత్యుక్తిలేక

గౌడ నాచన సోమనాథుడు పునరుక్తి కావచ్చును. కావ్యమునకు నాయకుడైన హరిహరనాథుడు, నవీన గుణములతో సోమన హృదయ పీఠి యందు నిరంతరము నివసించువాడు. ఆ పరమార్ధమే ఈ శబ్దార్థము. “నాథి శబ్ద ప్రయోగము : ఎజ్జన జగత్కల్యాణకాంక్షతో కావ్యరచన కావించిన వాడగుటచే “కల్యాణ” శబ్దమును పదేపదే ప్రయోగించునని ప్రశంసను పొందెను. సోమన “నాథ” శబ్దమును నానావిధాలుగొ ప్రయోగించి ఆ జగదేక నాథుని మహత్వమును (ప్రతిపాదించెను. సోమన తన పేరులో నాథ శబ్దమును అనుప్రయుక్తముగా చేసికొనుటలో విశేషార్హ స్ఫురణయున్నది. అనగా సోమనాథ శబ్దములో సోమ అనగా శివుడు. నాథ అనగా కేశవుడు. ఇట్టు శివకేశవులను నామముననే కాక, హృదయ పద్మమందు ఏకరూపముగా ప్రతిస్టించుకొన్న సోముడు ప్రజ్ఞాన ఘనుడు. కేశవత్వములో సర్వజగత్తునకు ప్రభువు, “జగదీశ్చరుడు, అను విశాలార్హము ఉన్నది. ఈ (క్రింది పద్యమందు విష్ణు పారమ్య ధ్వని స్పష్టముగా నున్నది. కం. -కపదంబున బ్రహ్మయు నీ శపదంబున నేను బరగి జన్మింపంగ నీ కుపగతము కేశవత్వము ప్రపన్నమఖిల జగదీశ్సరత నీళతయున్‌ (2ఆ - 209 వ పద్యము) భావము: 'క పదముచే బ్రహ్మయు “ఈశ పదముచే నేను (శివుడు) నీకు జన్మించుటచే నీకు (క+ఈశ) కేశవత్వము (కేశవనామము) కలిగినది. సమస్తజగములు నీ ఆనకు వశమై యుండుటచే నీకు ఈశత (ఈశ్చరత్వము) సిద్ధించినది. నీవే జగన్నాయకు డగుటచే నీకంటె ఇతరుడు గొప్పవాడు లేడని భావము. ఇందు శివుడు" శ్రీకృష్ణుని జగన్నాథుడని కీర్తించుటచే మహావిష్ణువే సర్వనియంత అనుట నిష్కర్ష పూర్వ హరివంశము శ్రీ నడకుదుటి వీరరాజా, శ్రీ చాగంటి శేషయ్య మొదలగువారు. సోమన పూర్వ హరివంశమును రచించె ననుచున్నారు. డా. పి. యశోదారెడ్డి డా. వేదుల కామేశ్చరరావు పూర్వ హరివంశమును (వ్రాయలేదనియే అభిప్రాయపడిరి. పూర్వ హరివంశమును రచించె ననెడి వారు, ఉత్తర హరివంశ కృత్యాదిలో

నాచన సోమనాథుడు 75 అవతారిక లేకపోవుట, కృతినామము. ఉత్తర హరివంశ మని పేరుండుటయు ముఖ్య కారణములుగా వాదింతురు.

ఈ విషయమై శ్రీ విశ్చనాథ సత్యనారాయణ (విజ్ఞాన సర్వసము. - రెండవ సంపుటము. పుట 833, 1988) ఇట్టన్నారు.

“కొందరు. ఉత్తర హరివంశము సంపూర్ణమైన కావ్యము కాదనియు కొంత ఉత్పన్న మైనదనియు తలచుట కలదు. కావ్యములో కొంత నష్టమైనదనుటకు అవతారిక లేకపోవుటయే కారణముగా కనుపించుట లేదు. కావ్యాది కావ్యాదిగానే కనుపించుచున్నది. కావ్యాది ఆశ్వాసాదిగా కూడ కానవచ్చును. కాని కొంత వివేచించి చూచినచో రచనా పద్దతి చేత కావ్యారంభత గోచరింపక మానదు.

ఆ అవతారిక లేకపోవుటకు గద్యలో ఈయన చెప్పికొనిన సంపూర్ణ క్తీర్తి యన్న తన బిరుదము కారణమేమో!

తనవంశమును కాని, తన్ను గూర్చిన ఇతర విషయములనుగాని .వ్రాసికొానుట అప్రస్తుతమని విడిచి యుండనోపు...

కావ్యములోని గుణ (గ్రామమువలన కావ్యము నిలువ వలయునన్న అహంకారము కానోపు!”

హరివంశ పూర్వ భాగమును వ్రాయలేదని కవి సమ్రాట్‌ పై వాక్యాలలో సూచ్‌ంచిం.

నేటికాలపు యువ రచయిత చిరంజీవి శ్రీ ఉన్నంజ్యోతివాసు, (వేములపాడు, వయా పెరిదేవి (ప్రకాశం జిల్లా. పూర్వ హరివంశమును వ్రాసెనని కొన్ని ఆధారాలతో నిర్దారణచేసి, ఈ రచయితకు, ఒక వ్యాసమును అందించిరి. అందులో వారు తెల్పిన అంశాలు కొన్ని ఇట పరిశీలింప బడుచున్నవి.

1. సోమకవి శ్రీకృష్ణ సంబంధిత గాధలనే ఎన్నుకొని హరివంశ కావ్యముగా వెలయించెను. తన సంవిధానము అనుకూలముగా లేని వానిని త్యజించెను.

2. విష్ణు పర్వపూర్వభాగము. ఉత్తర భాగములోని శ్రీకృష్ణజననము, బాల్యక్రీడలు, లీలలు, కంసవధ, జరాసంధాదుల పరాజయము, రుక్మిణీ పరిణయము. ప్రద్యుమ్న చరిత్ర, వజ్రనాభవధ, రుక్మిచావు మొదలగు రసోచిత గాధలను పూర్వహరివంశ కావ్యముగాను, నరకవధాది కథలను ఉత్తర హరివంశముగాను రచించి యుండును.

3. లక్షణకర్తలు సోముని హరివంశమునే ప్రస్తావించిరి.

4, ఉత్తర హరివంశ కృత్యాదిలో వృత్త పద్యములేదు. తిక్కయజ్వను అనుసరించిన సోమన తద్విరుద్దముగా తన కావ్యాదిలో కంద పద్యమేల రచించియుండును?

76 నాచన సోమనాథుడు 5. కందమునే కృత్యాదిలో కూర్చే నన్నచో “సంప్రదాయ బద్దమైన సలక్షణమైన వాణి గల సోమకవి శూన్య ఫలముల నొసగు తగణముతో కృత్యాదిని ప్రారంభించునా? కందపద్యమున తగణముండదు. అయినను “శ్రీసర్వ” తగణాది కంద్యపద్యమగుట సంభవించినది. 'త' గణమునకు అధిదేవత ఆకాశము, శూన్యము, అప్పకవి చెప్పిన పద్యము, ఈ అభిప్రాయమును సమర్థించుచున్నది. గః చందనోదకములను నిచ్చలును సెంపం బడియు, వెల్టుల్లీ తన కంపు. బాయని గతి శుభగణము కూడియును నిజశూన్య ఫలము “త గణము త్యజింపదనియె అధర్వణుండు (అప్పకవీయము 4-129)

6. ఉత్తర హరివంశములో నున్న కథలన్నియు సంస్కృత హరివంశములోని ఉత్తర భాగమునకు చెందినవి కావు.

"పై కారణమువలన, శ్రీ ఉన్నం జ్యోతివ్యాసు సోమన పూర్వ హరివంశమును రచించినని సమర్థించెను.

“త్రీ సర్వమంగళా” : పద్యాదిని 'త గణ ప్రయోగము.

చిరంజీవి శ్రీ ఉన్నంజ్యోతి వాసు కావ్యములో 'త” గణము శూన్యఫలము నిచ్చునని అప్పకవి పద్యమును ఉదాహరించెను. శ్రీ చదలువాడ జయరామశాసస్త్రి

కం. శ్రీకారము కృత్యాదిని బ్రాకటముగనున్నం జాలు బహు దోషములం

బోకార్చి శుభము లొసగును బ్రాకటముగ నినుము సోకు పరుసము భంగిన్‌” అని వచించుచు

“త్రి పర్వమంగళా. : పద్యాదిని తగణ (ప్రయోగము జయ(ప్రదము” అని కవి సర్ప గారుడములోని క్రింది పద్యమును చెప్పెను. "ఆమరున్‌ ,... తగణ ముత్స్చేకం బగుం జెల్వమై”. కావ్యాది తగణవిషయమున భే దాభిప్రాయము లున్నవి.

శ్రీ చదలువాడ జయరామశాస్త్రి సోమన పూర్వ హరివంశమును రచించెనని తలంచినట్టున్నది. ఈ (క్రింది వాక్యములను చూడుడు.

“అట్టు తాళపత్ర గ్రంథములో పత్రములు నళింప కుండినయెడల మండూక ప్ముత న్యాయమున (క్రమముగా వచ్చు కథలేల తారు మాజగును? సోమన రచన కొంత నళింపగా శేషించినది మాత్రము ఉత్తర హరివంశమని పారకులు గమనింపకపోరు”

ఉత్తర హరివంశ ప్రథమాశ్వాస వ్యాఖ్య పుట. 7, 1994

నాచన సోమనాథుడు గా సంస్కృత హరినంశము ; పర్వ విభాగములు సంస్కృత హరివంశమున “హరినంశ పర్వము, నిష్ణుపర్వము, భవిష్యపర్వము” అను మూడు పర్వములు ఉన్నవి. ఈ మూడింటిలో మొదటిదైన హరివంశ పర్పమున నుండు కథ యొకటియును, సోమన ఉత్తర హరివంశమున కానరాదు. సంస్కృత హరివంశము ఉత్తర హరివంశము విష్ణుపర్వము 1 బలదేవుమాహాత్మ్యము 62,638 అధ్యా 1. ప్రథమాశ్వాసము నరకాసురుని కథ యాలు(2) 2. విప్రబాలక రక్షణము 111 నుండి 115 2. ద్వితీయాశ్వాసము శ్రీకృష్ణుని కైలాస యాత్ర, అధ్యాయాలు (5) ఘంటాకర్ణ కాలాంతకులకథ 3. ఉషా అనిరుద్దుల సమాగమము 116 నుండి 128 5. పంచమాశ్వాసము బాణాసుర విబ్బంభణము అధ్యాయాలు (13) 6. పష్టాశ్వాసము భవిష్యపర్వము : 4. హరిహరమహిమాభివర్షనలు _ 73 నుండి 90 అధ్యా 2, ద్వితీయాశ్వాసము యాలు (18) 5, పౌండ్రక వాసుదేవ వధ 91 నుండి 102 3. తృతీయాశ్వాసము విషు చక్ర మాహాత్మ్యము అధ్యాయాలు (12) 6. హంస డిభకోపాఖ్యానము 103 నుండి 132 4 చతుర్జాశ్వాసము అధ్యాయాలు (30) పోమన, ఎజ్జన హరివంశములలో కథానుక్రమణము ఉత్తరహరివంశము (సోమన) హరివంశము (ఎజ్లున) ప్రథమాశ్వాసము నరకాసురుని కథ తీవ ఆశ్వాసము ద్వితీయాశ్వాసము (బ్రామ్మణ పుత్ర రక్షణము 5వ ఆశ్వాసము 2% రుక్మిణి సంతానాపేక్ష న 7 కృష్ణుని కైలాస యాత్ర ॥ ౫ శ్రీకృష్ణుని తపస్సు %॥ *? ఘంటాకర్ష కాలాంతకుల కధ %ి

• శివసానక్షాత్కారము 6వ ఆశ్వాసము

78 నాచన సోమనాధుడు ౫ హరిహర మహిమాభివర్షనము 6వ ఆశ్వాసము 7 శ్రీకృష్ణుని శివస్తుతి తృతీయాశ్వాసము పౌం[డ్రకవాసుదేవుని కధ ॥ః చతుర్జాశ్ళాసము హంసడిభకుల కథ లేదు పంచమాశ్వాసము ఉషాఅనిరుద్దుల సమాగమము 7వ ఆశ్వాసము షష్థాశ్యాసము బాణాసుర గర్వభంగము 8వ ఆశ్వాసము ఉత్తర హరివంశము : నామౌచిత్యము పూర్వ హరివంశమును రచింప లేదనువారు ఉత్తర హరివంశ నామము సాభిప్రాయసూచకముగా ప్రయోగింప బడెనని, అద్దాని జాచిత్యమును సమర్థించెదరు. ఉత్తరము (పరము) ఉత్తరపదమునకు, తరువాతిది అను అర్థము కలదు. సోమన సంస్కృత హరివంశమున పూర్వపర్వమైన హరివంశ పర్వము నుండి, ఒక్కకథను కూడ

• స్వీకరింపలేదు. పరమున వచ్చు విష్ణు పర్వ, భవిష్య పర్వములలోగల, కథలనే తీసికొనెను. కాన ఉత్తర పదము సార్థకము, ఉత్తరము (శ్రేష్టము) సంస్కృత హరివంశమునుండి సోమన అయిదు కథలనే తీసికొని వానిని యథా మూలముగ తెనిగింపక్క, పెంచి, త్రుంచి కుదించి మార్చి - మొత్తము కృతిలో, ఏకత్వమును ఆశించి సాధించెను. ఎజ్జన మూలానుసరణ విధానము కంటె తన సంవిధానము మెఅుగని స్ఫురింపజేయుటక్రై ఉత్తర = (శ్రేష్టము అనెడి అర్ధమున నిరంకుళశముగా 'ప్రయోగించె ననవచ్చును. సమాసములలో “ఉత్తర” పదము పూర్వ పదముగా (శ్రేష్టము అనెడి అర్ధమున ్రయోగింప బడదని విమర్శకులు ఆక్షేపింతురు. ఉత్తరము ; (సమాధానము) సమాధానము, చక్కగా ఉంచుట. గూఢమైన అభిప్రాయము విష్ణుపారమ్యధ్వని, హరిహర ఏకరూపతయందు కథలన్నింటిలోను నిక్టేపింపబడినది. అదియే గూఢోత్తరము ఉత్తర హరివంశ ప్రబంధము, ఉత్తర పక్షము. ఆ మహా సిద్దాంతమే నిగూఢ మైన భావము,

నాచన సోమనాథుడు 79 ఆశ్వాసాద్యంత పద్యములు కృత్యాది పద్యము ;

“సోమన తిక్కయజ్వమార్గానుసారి. తిక్కన కృతివలె, మంగళాదీని వృత్తము. సంస్కృత భూయిసష్ట్ర పద్యము, షస్ట్య్రంతములు లేవు. కనుక్క పూర్వ హరివంశము రచించి యుండును. కాని అది లభింపలే” దని కొందజు వగతురు. లేని దానికి వంత చెందుట వ్యర్థమైన వ్యథయే. సోమన కందమును ఆస్వాదింతుము గాక.

కం. శ్రీ సర్వమంగళా కుచ

వాసంతీ వకుళ గంధ వద్వనమాలా!

వాసుకి విలాస వేద

వ్యాసముని మనోనివాస! హరిహర నాథా! 1ఆ-1ప

భావము : మహాలక్ష్మీదేవి చనుగవపై విరాజిల్లు బండిగురివెంద పూలసరముల

తావియు, సర్వమంగళాదేవి పాలిండ్లపై వెలుగొందు, పొగడవిరుల దండ పరిమళమును, పొందిన, పెద్ద పూలమాల యొక్కయు, వాసుకి అనెడి సర్పరాజు యొక్కయు హొయలు గలవాడా! వేదవ్యాస మహర్షి మనస్సును నివాసముగా గలవాడా! హరిహర నాథా!

ఈ పద్యమందు లక్ష్మి ధరించిన వాసంతీ పుష్పమాల సుగంధము. శ్రీహరి వనమాలను పొందినదనియు పొర్వతిధరించిన వకుళ ప్రసూన మాలికా పరిమళము శివుడు ధరించిన వాసుకిని పొందిన దనియు చెప్పబడుటచే ఆ దంపతుల గాఢాలింగనము ద్యోతకము.

వనమాల : “ఆ పాదమస్తకం మాలా వన మాలేతి కథ్యతే” ఆకులు పువ్వులు చేర్చి కట్టినదియు, కంఠమునుండి, పాదములవజుకు (వ్రేైలునట్టు ధరించినదియు వనమాల, వనమాలను ధరించినవాడు మహావిష్ణువు. కనుక ఆ దేవునికి “వనమాలీ” అని పేర్యు

వనమాలయు, వాసుకియు, వాసంతీ, వకుళ సుగంధములను పొందినట్టు చెప్పుటచే తద్దు ణఅాలంకారము. వాసుకి సర్పరాజు :

శేషుడు తక్షకుడు మున్నగు పన్నగరాజు లున్నను పరమళివుడు వాసుకినే యజ్ఞోప వీతముగా ధరించెను. సర్బమునే అలంకారముగా గల వాడగుటచే భుజగ భూషణుడని (ప్రసిద్దుడయ్యెను.

80 నాచన సోమనాధుడు వాసుకి, కద్రువ కుమారుడు, క్షీరసాగర మథనమునక్రై మందర పర్వతమునకు కట్టుత్రాడుగా ఉపయోగింపబడెను. శ్రీహర్ష నైషధములో దమయంతీ స్వయంవర ఘట్టములో సర్పరాజైన వాసుకి కడకు దమయంతిని చెలులు కొని పోయిరి. ఆత డెట్టివాడో వర్షింపబడిన శ్లోకములు 11 వ సర్గలో నాలుగున్నవి. ఆ శ్లోకముల భావము మాత్రము ఇచ్చట ఉదాహృతము, 17వ శ్లోకము. చతుర్ధ సంపుటము రచయిత శ్రీ, ఉడాలి సుబ్బరామశా'స్త్రి. భావము : వాసుకి శివుని యజ్ఞోప వీతమై శరీరము నంతటిని చుట్టుకొని ఉండుట వలన శివుని అర్జాంగి అయిన పార్వతి శరీరమును గూడ చుట్టుకొని ఉన్నాడు. పార్వతి తన చనుదోయికి కుంకుమ పూవు అలది ఉండుటవలన, అది ఆవాసుకి శరీరమునకు అతికి ఉన్నది. అందువలన ఎటల్లని పట్టుదారమును చుట్టినట్టు వాసుకి ఎజ్జనైన మైచాయ కలిగి ఉన్నాడు. యజ్ఞోపవీతము తెల్లగ నున్నను, (బ్రహ్మగ్రంధి పైని ఎజ్జనిపట్టుదారమును కట్టెదరను ప్రసిద్ది ఉన్నది. మజియు (బ్రహ్మ (గ్రంధికి కుంకుమను కూడ పట్టించు ఆచారము కూడ కలదు. అట్టి వాసుకి రేయింబవలు శివుని పరిచర్యలో మునిగి యుండుటవలన ఆతనితో 'సంభోగమునకు అవకాశములేనందున ఆతడు పరిగణింప దగినవాడు కాడని తాత్పర్యము. 18వ శ్లోక భావము : మనోజ్ఞములైన మణులతో రమ్యమైన దేహము కలవాడై, శివునకు హస్తమున వలయముగ జటాజూటమున చుట్టిన ముడిగా, వింటికి అల్లెత్రాడుగా, అతనికి యోగి పట్టగానుండుట అను పనులలో దక్షుడు కాన ఆతనిని వరింపుము. ఇచ్చట కూడ, శివుని పనులలో నిమగ్నుడు కాన సంగమమునకు అనర్హుడని సూచన. 19వ శ్లోక భావము : వాసుకికి రెండు నాలుకలు గలవు. (సర్పములకు రెండు నాలుకలు) అతడు శివుని శివుని శరీరమునం దుండుటవలన ఒక నాలుకచే అందలి చంద్రుని అమృతమును, మజియొక నాలుకచే నీ అధరములోని అమృతమును ఒక్క ఇౌలములోనే పానము చేయగల్లి, ఆ అమృతములకు రెంటికిని గల రుచి భేదమును చెప్ప కల్షియున్నచో ఆతనిని వరింప వలసినది. 20వ శ్లోక భావము : దమయన్తీ! కోరలలో విషము కల్లిన వాసుకి నీ పెదవిపై కాటు వేసినచో, అది అసమృత్యువును కలిగించునని బాధ పడవలదు. ఏల అనగా, నీ పెదవి అమృతసారముతో నిర్మింపబడినది. కాన పాము కాటు బాధను కల్గింపజాలదు. వాసంతి : అడవి మొల్ల, దీనికి బండి గురివెంద అనియు పేరు. వసంత బుతువులో పుప్పించును. పూవులు ప్రియమైన సువాసనను కలిగి యుండును.

నాచన సోమనాథుడు 8

వకుళము : పొగడ చిర పుష్పమనియు పేరు. దీని ఇంపైన వాసన చిరకాలముండును. కృత్యాదిలో శ్రీకారము :

శ్రీ శబ్బములో (శకారము) అనంద (సుఖము) వాచకము... రేఫము తేజో (ప్రకాశము) వాచకము. ఈ బ్రహ్మశక్తి బోధకము. శ్రీ శబ్ద వాచ్య సౌభాగ్యలక్ష్మి. కనుక “శ్రీ” కారము కృత్యాదిలో సర్వ సౌభాగ్యములను ప్రసాదించును. వాసంతి వకుళ శబ్ద ప్రయోగములు :

శ్రీశ 1360 సం. మదుర. సుల్తానుతో పోరాడి విజయుడైన శ్రీ పెరియ పెమ్మనాయకుడు తిరుమలేశుని వసంతోత్సవములో పాల్గొన్నాడు. విజయనగర ఆస్థానకవి సోమనాథుడును_ పాల్గొనియుండును. కనుక “వాసంతి” పదము శ్రీ వేంకటనాథుని వసంతోత్సవమును ధ్వనింప జేయుచున్నది.

గవ సం = శా 113, పుట 68- 1982)

మటియు, బుక్కరాయలు కార్తీకమాసములో వేంకటనాధుని ఉత్సవాలకు ఏర్పాట్టు చేసినట్టు చెప్పబడినది. (115100 4 1102 రచయిత శ్రీ టి.కె.టి. వీరరాఘవచార్య పుట. 48, 1982) ఆ దేవునికి ఉత్సవమును ఏర్పాటు చేసిన వారిలో ఆజవవారు శ్రీ బుక్కదేవరాయల్యు, సోమన ఆ ఉత్సవములో పాల్గొని యుండును.

సోమన “వనమాలో పద ప్రయోగము, ఆ కవికి, శ్రీ వేంకటనాథుని యెడ గల భక్తిని ధ్వనింప జేయుచున్నది. విష్ణు సహాస్ర నామ స్తోత్రమందు అంతమున

“వనమాలీ, గదీ శార్‌ల్మీ శంఖీ చక్రీ చ నందకీ శ్రీమన్నారాయణో విష్ణుః వాసుదే వోభిరక్షతు”, ఓమ్‌నమ ఇతి 108 మజియు “వనమాలి” పదము, విష్ణు పారమ్య ప్రబోధమును ధ్వనింప జేయుచున్న దనియు గుర్తింపవలెను.

కృత్యాదిలో 'వకుళో పద ప్రయోగము ఆలోచనాత్మకమై మహార్థములను ధ్వనింప జేయుచున్నది.

శ్రీవేంకటనాథుని మజియు లలితాదేవిని ఈ పదప్రయోగము స్పురణకు తెచ్చుచున్నది.

“వకుళాదేవి” యశోదాదేవిగా జన్మించి శ్రీకృష్ణుని పెంచిన తల్లి ్రైన దనుట పురాణ ప్రసిద్ధ విషయము. ఆ వకుళ, పద్మావతీ శ్రీనివాసుల కల్యాణమునకు తోడ్పడినదని భవిష్యత్తోర పురాణమున కలదు. శ్రీనివాసుడు వేటాడుచు అరణ్యమున సంచరించుచుండగా ఆకాశరాజు సెంచిన కూతును చూచి “నేను కృష్ణుడను, నా తలి

82 నాచన సోమనాథుడు దండ్రులు దేవకీ వసుదేవులు” అని ఆమెను, పెళ్ళాడుమని అరక్టించెను ఆమె నిరాకరింపగా, శ్రీనివాసుడు వగపుతో నుండెను. ఆ స్వామి దాసి “వకుళ' కారణమెటిగి, పద్మావతీ శ్రీనివాస కల్యాణమునకు సహాయపడినది. కృత్యాదిలో “వకుళ పద ప్రయోగము, పెక్కుసార్హు దర్శించిన వేంకటనాథుని ధ్వనింప జేయుటక్రై సోమన వాడినట్టు తోచుచున్నది. వాసంతి, వకుళ పదములు తిరుమలేశుని సూచించుననుటచే సోమన, వేంకటనాధుడు, హరిహరనాథుడని పరోక్షముగా నివేదించుచున్నాడు. శ్రీ లలితా 'త్రిశతిలో “అతిశయ కరుణామ్‌, అభినవ వకుళ సుందరీం వందే” అని ఉన్నది. “నకుళొ (ప్రయోగముచే లలితాదేవియు స్ఫురణకు వచ్చుచున్నది, వేదవ్యాస ముని మనో నివాస! వేదవ్యాస ముని యొక్క మనస్సున నివసించు వాడనియు వేదవ్యాసుని యొక్కయు మునుల యొక్కయు మనస్సులలో నివసించువాడనియు "వేదవ్యాస ముని మనోనివాస" అనెడి సంబోధనకు అర్ధమును చెప్పవచ్చును. శాంతి పర్వమున భీష్మ పితామహుడు అంపశయ్యపై ఉండి, ధర్మరాజునకు విష్ణు సహస్ర నామ దివ్యోపదేశము శ్రీకృష్ణుని సమక్షమున చేసెను. ఆ మంత్ర రాజమునకు బుషి వ్యాసభగవానుడు. పరమాత్మ శ్రీ మహావిష్ణువు. దేవత శ్రీమన్నారాయణుడు. ప్రథమాశ్వాసాంత పద్యము (1) శా. పారావార నగాధిరాజ తనయా పాంగేక్షణోదంచిత శ్రీరాజత్పులకావళీ వరతను ట్రీతి ప్రకాశాంతరా కారుణ్యామృతవర్ణిభాషణవిధా కల్యాణ రత్నాకరా! దూరీభూత తరాంతరాయ నివహా! దుష్టాత్మ శిక్షాపరా! (1ఆ - 189 ప) భానము : పాలకడలి కూతురగు లక్ష్మియొక్కయు పర్వతరాజగు హిమ వంతుని పుత్రిక అగు పార్వతి యొక్కయు కడగంటి చూపుల చక్కని అందము పతులలో వికాసమును మొలకెత్తించినది. అట్లగుటచే వారికి శరీరమందెల్లడల, గగుర్పాటు అతిశయించినది. అట్టు పులకితమైన శరీరముచే వారిపై (ప్రేమను వర్షించు పలుకుల నేర్పు కలవాడా! శాంతి, ఆనందము, క్షమ బాదార్యము మొదలగు ఉన్నత గుణములకు సము(ద్రుడా! విఘ్నములను తొలగించువాడా! దుష్టులను శిక్షించుటయందు ఆసక్తి కలవాడా! శ్రీలక్ష్మీ పార్వతులు ఉన్నత వంశ _సంజ్ఞాతలైన లావణ్యవతులు. తమ శరీరసొందర్యము, చూపులు ఒయారములు ్రియులపై పప్రసరించుచుండుటచే, వారి

నాచన సోమనాథుడు 83 శరీరములు పులకలు కలవైనవి. ఆస్ట్రితిలో వారు తమకాంతలపై ప్రీతిని ప్రకటించుచున్నారు. వారి వాక్కులు ్రసన్నములు. చేష్టలు శుభకరములు, విఘ్ననాశకములు. దుష్ట శిక్షకములు. అవ్యక్తశక్తి యుతుడైన హరిహర నాథుడు మేలి గుణములతో, మేలు చేయునని భావము ప్రథమాశ్వాసాంతపద్యము (2) కం. చగ్రపరశ్చథయుతదో ర్వి[క్రమ జిత దాన వేంద్ర వివిధ వినోదా పశక్రాంత హృదయ భావ్యా శక్ర ప్రము ఖామ రౌఘ సతత నిషేవ్యా! (1ఆ - 190 ప) భావము : చక్రము, గొడ్డలి ధరించిన బాహువులచే దానవశ్రేష్టులను జయించిన వాడా! ఇంద్రియ సుఖములను వదలిన చిత్తములు కలవారిచే ధ్యానింప బడువాడా! మహేంద్రుడు మొదలగు గొప్ప దేవతల సమూహముచే సతతము సేవింప బడువాడా! హరిహర నాథా! దానవ ్రేష్టులను జయించినవాడు. వివిధములైన వినోద (క్రీడలను త్యజించిన నిర్మలచిత్తులచే ధ్యానింప బడువాడు. సాత్తికులును స్వర్గోకవాసులైన ఉన్నతులచే, నిరతము సేవింప బడువాడు హరిహర నాధుడు. ప్రథమాశ్వాపాంతపద్యము (3) మాలిని : జలధి గిరి నివాసా! చంచ దు ద్య ద్వికాసా విలసిత దర హాసా! వృత్త సచ్చి ద్విలాసా ప్రళయ బహుళ రూపా! పండి తాంతః ప్రదీపా దళిత వివిధ పాపా! దైత్య సంహార కోపా! (ఆ-191 ప) భావము : కడలిపై కొండపై నివాసము కలవాడా! ప్రకాశించుచు వృద్ది పొందుచున్న తేజము కలవాడా! విలాసవంతమైన చిణునవ్వుతో మరల మరల కన్పట్టు సత్యము, జ్ఞానములతో మెజయువాడా! జగత్సంహారము, జగత్‌ సృష్టి మొదలైన పెక్కు రూపములు కలవాడా! జ్ఞానుల హృదయాలలో పరంజ్యోతి యైన వాడా, భక్తుల పాపములను హరించువాడా రాక్షసులను వధించుటకై కోపము చెందువాడా! హరిహర నాధా! జైత్తిరియోపనిషత్తు (బ్రహ్మమును 'సత్‌ చిత్‌ ఆనంద రూపము" అనుచున్నది.

1. సత్‌ : ఉనికి, త్రికాలములచే బాధ పొందనిది. సత్యమైనది. ఎల్లప్పుడును ఉండునది.

84 నాచన సోమనాధుడు

2. చిత్‌ : శుద్ధ జ్ఞానము. చైతన్యవంతము. స్వయం ప్రకాశము. జ్ఞానాత్మకము.

3. ఆనందము : పూర్ణసంతోషము. పరిపూర్ణ సుఖరూపము, నిశ్చల మానసిక అనుభూతి. అఖండము, అనంతము దుఃఖ నివృత్తి పూర్వక బంధ విముక్త స్థితి.

పరమాత్మలో సత్‌+చిత్‌ విడదీయరానివి. అందులో ధర్మము “చితి” నిర్విషయక జ్ఞానము. అది విశుద్దము శ్రీదేవి “చితి” స్వరూపము.

ఆ దేవి స్టూల రూపము (అవయవములతో) పాంచ భౌతికము. సూక్ష్మ రూపము మంత్రాత్మకము. పరరూసము. స్వయం జ్యోతిరాత్మకము. శ్రీదేవి సమష్టి రూపమున మహాలక్ష్మి పరబ్రహ్మమే. ద్వితీయాశాస్వాది పద్యము :

కం. శ్రీ పార్వతీ కు చాగ్రా

రోపిత ముక్తేందు కాంత రోచి ర్నిచితా

కూపార శైల హరణ

ప్రాపిత రుచిర సనాథ! హరిహర నాథా! (ఆ2-1ప)

భానము ; మహాలక్ష్మియొక్క చనుమొనలచే పొందబడిన ముత్తెపు దండల

కాంతులతో పార్వతియొక్క చంద్రకాంత మణుల సొబగుతో ప్రతి ఫలించుచున్న (అల్టుళ్లకు విలాహసమయమున అర్పించిన) క్షీరసము(ద్రుడు ఇచ్చినట్టియు (హరికి), హిమవంతుడు ఒసగినట్టియు (హరునకు), రత్నాలహారముల మెఆపులతో కూడిన వాడా! హరిహర నాథా!

ఈ పద్యమునందును దంపతుల ఆశ్లేషము ధ్వనించుచున్నది. మల్లెలు, పాగడలు (ప్రథమాళ్వాసాదిపద్యమున) (ఘ్రాణేంద్రియములకు ఆమోదమును కూర్చినవి. (ద్వితీయాశ్వాసాది పద్యమున) లోకాతీత సంపన్నతా సమృద్ధికల శ్రీ, గౌరీ హరిహరనాథ దంపతులు వివిధ రత్న కాంతుల వెలుగుల జిలుగులతో చక్షురింద్రియములకు వినోద మొసగుచున్నారు. ద్వితీయాశ్వాసొంత పద్యము (1)

ఉ. చక్ర పినాక మండన భుజాకృత భండన దైత్య ఖండనా

విక్రమ నర్తనా ద్యు పదవీ పరివర్తన మూర్తి కీర్తనా

శక్రమణి 'ప్రభాసిత నిశా కర భాసిత వర్ల భాసితా

నక్రప మత్త వారణ ఘృణారస కారణ కృత్తి ధారణా! (2 ఆ - 222 ప). భానము : చక్రము, పినాకమను పేరుగల ధనుస్సును అలంకారములై ఉండగా

నాచన సోమనాథుడు 8ి5్‌ వానితో యుద్దములందు, భుజబలముచే దైతుల్యను వధించినవాడా! వామనావతారమున తాండవ నృత్యమందు, పొదవిన్యాసముచే ఆకాశ పథమందు (ప్రవర్తించిన రూపముతో కీర్తి కలవాడా! ఇంద్రకాంతమణివలె నల్లనైనట్టియు, చంద్రకాంతివలె పసిమి కలిగినట్టియు స్వరూపముచే (ప్రకాశించువాడా! మొసలి రాజును గజాసురుని కరుణించి చశ్రమును చర్మమును ధరించినవాడా! హరిహర నాథా! (శివుని ధనుస్సునకు అజగవ మనియు పేరుకలదు) హరి శ్యామ వర్డుడు. హరుడు చంద్రవర్డుడు. విరుద్ధ వర్షనముల సమ్మేళనము, హరిహర నాథుని దేహకాంతి. మొసలికి వశమైన గజరాజు మొణవిని, హరి మొసలిని చంపి, హస్తిని రక్షించెను. మరణించిన మొసలి పూర్వజన్మమున గంధర్వుడు. హరుడు, గజాసురుని వధించి ఆతడు ప్రార్థింపగా ఆతని చర్మమును కట్టుబట్టగా తాల్చెను. ఇర్మదుండయ్యును చర్మధారి' అని పేరు పొందెను. మహిషాసురుని సుతుడు గజాసురుడు. ద్వితీయాశ్వాసాంత సద్యము (2) కం. చికురాభరణ కిరీట ప్రకట జటా జూట ఘటిత బర్హపణీంద్రా మక రా కర గిరితనయా ముకురీ భవ దేక పంచముఖ షట్బంద్రా! (2ఆ - 228 ప) ఖానము : కేశములు అలంకారమై ఉన్న కిరీటమున, నెమలి పురిని, చక్కనైన జడలముడిని చుట్టుకొన్న (్రేష్టుడైన పాయ టేడును (వాసుకిని) కలవాడా! లక్ష్మీపార్వతుల ముఖములు అనెడి అద్దములలో (ప్రతిఫలించు ఆజుముఖములు కలవాడా! హరిహర నాథా! వివరణము : హరి ఒక ముఖము, హరుడు, అయిదు ముఖములు కలవాడు. సతుల ముఖములలో అలు ్రతిబింబములు గోచరమగును. హరుడు పంచ ముఖ పరబ్రహ్మము : వాని పేర్లు

1. ఈశానము : ఆకాశము
2. తత్పురుషము : వాయువు 3 సద్యోజుతము : పృథివి శీ, వామదేవము : ఉదకము
3. అఘోరము : అన్ని పంచముఖ శివుని వలన పంచభూతములు ఉద్భవించినవి.

86 నాచన సోమనాథుడు ద్వితీయాశ్వాసాంత పద్యము (3) మాలిని : నిగమ శిఖర వేద్యా! నిర్య దానంద విద్యా! విగత శు గనవద్యా 22 విర్భవ ద్ధ్యాన వేద్యా! జగ దధికృత రక్షా! సార సంసార శిక్షా! ద్యగణిత కృత సాక్షా దద్భూ తాకార దీక్షా! (2ఆ - 224, ప) భావము : వేదములకు శిఖరములైన ఉపనిషత్తులచే తెలియదగినవాడా! ప్రకటిత మగుచున్న ఆనంద జ్ఞాన రూపములచే దుఃఖములు వదలిన వాడవై దోషము లేనివాడా! (ఉత్తమోత్తముడా) ధ్యానయోగముచే తెలియదగిన వాడా! లోకపాలకులను రక్షించువాడా! జీవయా(త్రను నిర్వహించువారికి ఉపదేశ మొసగుటకై పెక్కు రూపములతో సాక్షాత్కరించు ప్రక్రియలతో ఆసక్తి గలవాడా! హరిహర నాధా! తృతీయాశ్వాసాది పద్యము కం. శ్రీ దుర్గా కుచ దుర్గ స్వే దాంభో హార యష్టి విభ్రమ శాలీ శ్రీదత్తాభయ మదనా హ్ల్హాద ్రీడా వినోద హరిహర నాథా! 3౩ఆ = 1ప భావము : శ్రీ లక్ష్మి యొక్కయు, దుర్గా దేవియొక్కయు చనుకొండలపై నెలకొన్న చెమట బిందువులతో వెలయు ముత్తెపు సరముల విలాసము కలవాడా! “శ్రీ” అనెడి పేరుగల పరాశక్తిచే భయము లేని కామ సంబంధమైన సంతోషము సిగ్గు అనెడి చేష్టలతో (క్రీడించువాడా! హరిహర నాథా! సకల జీవరాసుల కామ'క్రీడలకు కారకుడు మన్మధుడు. ఆతని మాత శ్రీమహాలక్ష్మి, జగన్మాత. థత్రినేత్రుని చలింపజేసిన ఆ పంచబాణుడు పంచత్వము. నొందగా స్టిరచిత్తయైన నగరాజపుత్రి, అనంగుని, వాత్సల్యముతో పునరుజ్జీవితుని చేయించుకొన్నది. మహాలక్ష్మి మన్మథునికి జన్మ నిచ్చిన తల్లి, కాగా పార్వతి జీవమునిచ్చిన సంజీవని. శంకరుని శక్తిరై. చిద్రూపిణిమైన పార్వతియే శ్రీ దుర్గ చండి కాళి, లలిత, రాజరాజేశ్చరి, కామేశ్వరి చిన్మయి మొదలగు పేర్లతో పిలువబడుచున్నది. ఆ “శ్రీ” అనెడి పరాశక్తియే హరిహర నాథుని భయము లేని మదన (క్రియలకు 'ప్రేరకమని భావింపవలెను, “దుల్లొ శబ్ద ప్రయోగము : మహాకాళీ దేవితో సమమై, గుణ సంపత్తిగల దేవి దుర్గామాత. సోమన ఇంద్రకీలాద్రిపై వసించిన శ్రీ కనకదుర్గా మహాదేవిని, స్మరించుచున్నాడు. పద్యములో

నాచన సోమనాథుడు 87 “దుర్గ” శబ్దము రెండు సార్హు ప్రయోగింపబడినది. తొలిపదము. “దుర్గను చెప్పును. రెండవది “కొండ” అను అర్ధము కలది. మహిషాసుర మర్షని అయిన శ్రీ కనక దుర్గాదేవికి, శరన్నవరాత్రములలో జరిగిన ఉత్పవములో విజయనగర రాజులతో సోమనయు, పాల్తొని యుండును. శ్రీ విద్యోపాసకుడు సోమన అనుటకు ఈ పద్యమును (ప్రమాణముగానున్నది. నన్నయ తిక్కన ఎజ్జనలు శ్రీ, విద్యానురక్తులే. “శ్రీ” పరతత్త్యమున అవ్యక్త శక్తి లక్ష్మి పార్వతుల రూపములతో వ్యక్త శక్తి, కనుక వ్యక్తావక్త శక్తి శ్రీదేవి. ఆ శక్తి పరతత్భ్యమునకు సృష్టి కార్యమున సహకరించుచున్నది. లేనిచో, శివుడు, అసమర్హుడు. హరిహర నాథుడు శృంగారమూర్తి. వినోదైక పరాయణుడు. జగన్నాటక సూత్రధారి. “త్రీ” శక్తి దత్తమైన వెజపు లేమి (అభయము) కలవాడై, కామక్రీడలలో సిగ్గుతో ప్రవర్తించును. మహాలక్ష్మి సరూపుడైన మదనుని చూచి పుత్ర వాత్సల్యముతో ఆహ్హాదము పొందెననియు, పునర్జన్మను పొందిన కాముని చూచి, పార్వతి ఉద్రేకము కలదై (వీడను పొందెననియు చమత్కరింపవచ్చును, తృతీయాశ్వాసాంతపద్యము :(1) ఉ. భానవ (భానన) భానుమండల విభాసి విభాకర దివ్య భవ్య సం ధానవిధాన దక్షిణ సుధా కరుణ రస పూర హారిచేతో నయనా తపోనిధి విధూత తమ స్ఫురణాంతరంగ ని ధ్యాన పరాయణా! పరమ తత్చ్వమయ స్తవ వైభ వోన్నతా! (3ఆ - 160,వ) భావము : ప్రకాశవంతమగు ఆదిత్య మండలములో విశేషముగా, భాసించు భాస్కరుడా! దివ్యలోకములను అమర్చినవాడా! ఉదారుడవై దయగల మనస్సుతో ఎల్లరపై చల్లని చూపులను చల్టువాడా! ఏకా[గ్రతగల తాపసుల హృదయాలలో దర్శనమిచ్చుటకు ఉద్యమించువాడా! పరబ్రహ్మము యొక్క సత్య స్వరూపములు తానై పెక్కు స్తుతులచే (శ్రేష్టుడా! హరిహర నాథా! ఆదిత్యమండలము, అధిక ప్రకాశవంతము అందు అతిశయమైన దీప్తితో, హరి హరుడు తేజస్వంతుడు. శత్రులను, మిత్రులను, ఆశ్రితులను, పాపులను దీనులను ఎల్లరను, సమానమైన దయతో చల్లగా చూచును. పరమ యోగుల ఎదలలో చొచ్చి, వారికి దర్శనమొసగును. పరబ్రహ్మతత్త్యమే హరిహర నాధుడు. ఆ తత్త స్వరూపములన్నియు, స్తుతికి అర్హములై ఉన్నవి.

88 నాచన సోమనాధుడు పరమ తత్వమయుడు :

ఈ ప్రయోగమందు, కపిలుని సాంఖ్య తత్త్య స్పర్శ ఉన్నదని (గ్రహింపవలెను. ద్వితీయాశ్వాస మందు 202 వ పద్యమున ఆ తత్త్వములు విశదముగా ప్రస్తావింపబడినవి.

26 తత్త్వములు : (షట్‌వింశతి తత్త్యాలు)

1. ఈశ్చరుడు : పరమాత్మ, సంపూర్ణ చేతనుడు

2. పురుషుడు : జీవాత్మ చేతనుడు.

3. (ప్రకృతి : (ప్రధానము) అవ్యక్తము. సర్వ(జీవములకు) సృష్టికి మూలకారణము. వ్యక్తములు ;

4 మహత్తు 5 అహంకారము పంచభూతములు :

ళ్‌ పృథివి 7 జలము 8 అన్న 9 వాయువు 10 ఆకాశము సంచతన్నాత్రలు : (సంచ భూతములకు విషయములు)

11 గంధము 12 రసము 138 రూపము 14 స్పర్శ 15 శబ్దము జ్ఞానేంద్రియాలు

16 (శ్రోత్రము (ఏవి) 17 త్వక్కు(చర్మము) 18 (ఘ్రాణము(ముక్కు) 19 చక్షువు (కన్నులు) 20 జిహ్వ (నాలుక), కర్మేంద్రియాలు :

21 పాదము (కాళ్ళు) 22 పాణి (చేతులు) 23 పాయువు (గుదము) 24 వాక్కు 25 ఉపస్థ (మర్మేంద్రియము) 26 మనస్సు తృతీయాశ్వాసాంతపద్యము = (2)

కం. కరణ స్టైర విహార

స్ఫుర ణావిర్భూత దోషపుంజ తమ: ప్రా వరణ విలీన స్వజనో ద్రరణ సహ(స్రాంశు తేజ దైవ సమాజా. 3౩ఆ - 161, ప భావము : జ్ఞానేంద్రియములు, కర్మేంద్రియములు, మనస్సు అనెడి వానికి వశులై అజ్ఞానమనెడి చీకటిలో మునిగిన వారికి సూర్యతేజమైన వాడా! గొప్ప భక్తుల బృందము కలవాడా! హరిహర నాథా!

లోకమందు, విషయ సుఖ లోలురను, వారి దోషములనుండి హరిహర నాథుడు విముక్తులను చేయును. ఆ దేవుని ప్రకాశమును, ప్రభావమును, పరాక్రమమును, ఎతిగిన మహాభక్తులు అనేకులు కలవాడు హరిహర నాథుడు.

నాచన సోమనాథుడు 89 తృతీయాశ్వాసాంత పద్యము (3) మాలిని : దురిత జన నహన్వా! దూర సంచార మాన్యా పరిమిత గుణ ధన్యా! భక్తి రే ఖావ దాన్యా పరమపదగ దివ్యా! స్పందిత స్వాంత భవ్యా నిరుపమ తను నవ్వా నంది తా క్రాంత భావ్యా, (3ఆ - 162 ప) భావము : పాపులను శిక్షించువాడా! పరమాత్మను ఎయుగ గోరువారిచే గౌరవింపబడు వాడా! సద్గుణములచే పవిష్రుడా! భక్తుల కోరికలను తీర్చు వాడా! మోక్షస్థానమునకు ఉన్నతుడా! పరవశించు భక్తులకు మంగళముల నిచ్చువాడా! క్రాంగ్రొత్త శరీరకాంతిచే నవీనుడా! సంతోషము నొసగు కర్మలచే ధ్యానింప బడు వాడా! హరిహర నాథా! హరిహరనాథుని భక్త పరతంత్రత, నిత్యనవీన శరీరకాంతి, నిరుపమానము. చతుర్దాశ్వాసాది పద్యము కం. శ్రీ హైమవతీ కలహ స్నేహ విరామ ప్రణామ సీమంత పద గ్రాహి సురసింధు కహా రాహిత సిందూర లాక్ష హరిహర నాథా (4ఆ-1పు భావము : శ్రీలక్ష్మి యొక్కయు పార్వతి యొక్కయు ప్రణయ కలహ 'స్నేహములందు రమించువాడా! విరాము సమయమున ఇరువురు పశ్చాత్తాపముతో పాదములపై ప్రణమిల్లగా వారి నల్లని పాపట నడుమ నిగనిగలాడు తెల్లని వజ్రములతో పొదిగిన బంగారు నగ (ఫఏదకము) గంగానదిలోని చెంగలువల ఎజ్జని పుప్పొడిని, పాదాలపై నున్న పారాణి అరుణిమను (గ్రహించి ఇనుమడించెను. అట్టి శోభకు కారణమైన హరిహర నాథా! శ్రీ హైమవతులు కలహ స్నేహాంతమున ్రణమిల్లిరి. అప్పుడు హరిహర నాథుడు అనురాగ మూర్తి భక్తులకు సులభుడు, చతుర్జాశ్వాసములో దుర్వాసాదిమునీం(ద్రులను, హంస డిభకుల మంత్రి పుత్రుడైన జనార్హనున్నియశోదానందులను అను([గ్రహముతో ఆదరించెను. వినమ్రులకు, విధేయులకు, విషయ విదూరులకు వాంఛల నొసగు అనురాగ రంజితుడు హరిహర నాథుడు. ” కల్దారము = ఇందులో అరుణిమయున్నది. సౌగంధికము ఈ శబ్ద ('ప్రయోగముచే, హరిహర నాథుడు అనురాగముయు డని ధ్వని.

90 నాచన సోమనాధుడు చతుర్దాశ్వాసొంత సద్యము (1) ఊఉ. సారస నీల తామరస సమ్మద కారణ నేత్ర నిర్మలో దార విహార మానస విధాయుత తాపస ముఖ్య సంతత సార త రార్భనా కరణ పాత్ర రమా గిరిజా నితంబినీ చారుమ నస్సరోజ చర షట్పద రాజ మరాళనాయకా! (4 ఆ -319ప) ఖావము : సూర్యచంద్రులను నేత్రముగా గలవాడా! నిర్మల ధ్యానముచే వర్తించు ముని ముఖ్యుల అర్భనలకు అర్హమైన తేజస్సు కల యోగపురుషుడా! రమ ఉమల మనః కమలములందు తిరుగు తుమ్మెదల రాజా! హంసలకు నాయకుడా! హరిహర నాథా. సూర్య చంద్రులు 2 పరమేశ్చరునికి నేత్రములు. ఆతని కన్నులనుండి సూర్యుడు, మనస్సునుండి చంద్రుడు, ఓజస్సు (తేజస్సు) నుండి అన్ని, నాసిక నుండి వాయువు, 'మోమునుండి ఇంద్రుడు, చెవుల నుండి దిక్కులు, శిరస్సునుండి స్వర్గము, బొడ్డు నుండి ఆకాశము, పాదాలనుండి పుడమి పుట్టినవి. (ఉత్తర హరివంశవ్యాఖ్య 2 ఆ - 206 వ, పద్యము) పురుష సూక్తములో ముఖమునుండి, ఇం(ద్రుడు, అగ్నియు జనించిరి. “ప్రాణాద్వాయురజాయత” ప్రాణ మనగా (ఘ్రాణేంద్రియము, ముక్కు. నాసికనుండి వాయువు జనించెనని (గ్రహింపవలెను. యోగ పురుషుడు : అష్టాంగ యోగాభ్యాసముచే పరిశుద్ద చిత్తములందు జ్యోతిరై తాపసముఖ్యులచే పూజలు అందుకొనువాడు. తాపసులేగాక, (బ్రహ్మాది సర్వదేవతలు, రమ ఉమలు నమస్కరించి ధ్యానించెదరు. తిక్కయజ్వ “సర్వనమస్యో” అని స్వామిని సంబోధించెను (ఓరుగంటి హరిహరనాథతత్త్యము - పుట 284) మరాళనాయకా : హంసలకు నాయకుడు అనగా సమస్త జీవులను శాసించువాడు. మజియు హకార సకార నకారములతో కూడిన మనోహర మగు విద్యారూపుడు. “హంస” నాదము పరమాత్మను తెల్పుమండత్రము దానిచే తెలియదగినవాడు పరమాత్మ. దీనికే “అజపా గొయత్రి” అనియు అత్మ మంత్రమనియుపేర్చు కలవు. దీని రూపాంతరమే “సోఒలహం” ఇందులో సకారహకారములు లోపింపగా “ఓమ్‌” పప్రణవమే మిగులును.

నాచన సోమనాథుడు త కనుక “సో౭హం” (ప్రణవమునకు మూలము. జీవుడు “హం” అను వర్షరూపమున వెలుపలికి నిర్గమించుచు “స” అను వర్ణరూపమున లోపలికి ప్రవేశించుచు, సర్వదా “ఛాంస” మంత్రమును జపించుచున్నాడు. సర్వప్రపంచము నాశనమైనను, పరమేశ్చరుడు కేవలుడై (ఒక్కడై) హంస స్థితిలో అనగా ఉచ్చ్వాస నిశ్వాసలు ఉపాధిగా స్థిరముగా నుండును. (తిక్కయజ్వ. హరిహరనాథ తత్త్వము) (పుట 158 207) చతుర్జాశ్వాసాంత పద్యములు (2,3) కం. “చక్రపరశ్వథ .. సతత నిషేవ్యా” (4 ఆ - 320, ప) మాలిని. “జలధిగిరి నివాసా దైత్యసంహారి కోపా” (4ఆ - 321ప) ఇవి రెండును వరుసగా ప్రథభమాశ్వాసాంతమున 190, 191 పద్యములుగా నున్నవి, వాని భావమును అచ్చట కనవచ్చును. పంచమాశ్వాసాదిపద్యము : కం. శ్రీ నిశ్రయస కా ౦క్షా నూన (వ్రతభార దక్షి ణోదార సప ర్యానందిత చేతోని ధ్యాన తను ద్యుతి నిత్య నవీన! హరిహర నాధా! (5ఆ - 1వ, ప) భానము ; నియమ (వ్రతులై నిన్నాశ్రయించిన వారికి సంపద, మోక్షమును ప్రసాదించు వాడా! సర్వ సముడవై దయా వంతుడవై పర కార్యములను చేయు వాడా! నీకు సేవచేయు. భక్తుల మనస్సులందు. దర్శన మొసగువాడా! శరీరకాంతుల ్రాంగ్రొాత్త శోభలు కలవాడా! హరిహర నాధా! దక్షిణోదారుడు : శత్రులను, మిత్రులను మునులను, ఆశ్రితులను పాపులను భక్తులను, ఎల్లరను సమభావముతో ఆదరించుచు, ఉపకరించుటకు ఉద్యమించును. తన్ను సేవించువారి హృదయాలలో వెలుగుచు దర్శనము ఎల్ల వేళల నిచ్చును. శరీరకాంతి నిత్యము నవీనముగా నిగనిగలాడు చుండును, పంచమాశ్వాసొాంతపద్యము (1) శా, పారారవార నగాధిరాజతనయా ..దుష్టాత్మ శిక్షాపరా” (5 ఆ- 317 ప) (ప్రథమాశ్వాసాంతమున 189వ పద్యమును, ఇదియును ఒక్కటే. దీని భావమును అచ్చట కనవచ్చును. పంచమాశ్వాసాంత పద్యము (2) కం. దోషాకర జయభూషా దూషిత నిళ్ళేషి తారి దురిత పరాళి

92 నాచన సోమనాథుడు భీషణ ఘోషాఢ్య యశః పోషణ ని త్యాభివృద్ధ పుణ్య సమృద్దా, (5ఆ - 318, ప) భావము : దుష్టుల జయ మనెడి ఆభరణము, చంద్రు డనెడి జయ చిహ్నము (క్రమముగా) అలంకారములైన వాడా! దూషితులును, నిశ్ళేషతులు అయిన శత్రువులను కలవాడా! దుర్దనులను మర్హించువాడా! కీర్తిని పెంచు నిత్యము వృద్ధి పొందుచున్న పవిత్ర కార్యములు అధికముగా కలవాడా! సంచనూశ్వాసాంత పద్యము (3) మాలిని ; నిగమ నివహ రంగా నిత్యమా నాంతరంగా విగత జనన సంగా । వీత భేద ప్రసంగా ఖగ హిమకర నేత్రా । గౌర నీలాభ గాత్రా । జగ దధికృత పాత్రా । సమ్మ దోద్య చ్చరిత్రా ! (6ఆ - 319వ ప) భావము : వేదముల సమూహములలో విహరించువాడా! వేదముల (ప్రామాణ్యమును అంతరంగమున _ కలవాడా! జననము లేనివాడా! హరిహరులు అభేదమను వాదముకలవాడా! సూర్యచంద్రులు కన్నులైనవాడా! తెల్లని నల్లని మేను కలవాడా! సంతోషముతో అతిశయించుచున్న చక్కని నడవడి కలవాడా! హరిహర నాధా! శ్రీ కృష్ణ ద్వైఫాయన మహర్షి వేదములను ప్రమాణముగా, భారత సంహితను రచించెను. వేదములలో హరిహ రాభీేదము నిరూపితము, అద్దానినే సోమన ఇచ్చట ఉద్దాటించెను. హరిహర నాథుడు జగన్నాథుడు సతతము సత్కార్యములను నిర్వ్భహించుచుండును. షష్టాశ్వాసాదిపద్యము ; కం. శ్రీ కలిత యోగి హృన్నా శీకాంత ర్నిజ నివాస లేఖాధిప సం ధ్యాకాల మూల జపన స్వాకా రోంకార రూప హరిహరి నాథా! (6ఆ -1, ప) భానము : శ్రీ శబ్ద వాచ్య, జ్ఞానానందశక్తి స్వరూపిణి అయిన లలితాదేవిని ధ్యానించు యోగుల హృదయ కమలములలో తన ' నివాసము కలవాడా! సంధ్యాకాలమందు, మహేంద్రుని జసచర్యకు మూలమైన తన ఆకారమే, (ప్రణవ రూపమైనవాడా! హరిహర నాథా! సోమన తిక్కయజ్వవలె శ్రీవిద్యోపాసకుడు. శ్రీశక్తి కుండలినీశక్తి అమెయే జగన్మాత. ఆమెయే చైతన్యశక్తి ఆకక్తిని మేల్కొల్పి

నాచన సోమనాథుడు 93 మూలాధార చక్రమునుండి యోగులు సహస్రార పద్మములో అనగా శివపురమును చేర్చెదరు. అపుడు జీవాత్మ పరమాత్మల అద్వైతస్థితి కల్లును. గురువుల ఉపదేశముచేత యోగాభ్యాస సాధనలచే, “శ్రీ” దేవిని యోగులు గమ్యస్థానమును చేర్చగలరు. అదియే చంద్రమండలము. పరాకాశము సదాశివుని స్థానము.

“నాళీక” శబ్ద (ప్రయోగముచే సోమన, యోగుల _అంతర్యాగక్రమమును ధ్వనింపజేసెను. భక్తుల జపచర్యకు, (ప్రధాన మంత్రము, సమాహారనర్తము, ఓంకారము. అద్దానికే (ప్రణవము అని పేరు. ఆ ప్రణవమే స్వాకారముగా గలవాడు హరిహర నాథుడు.

నంధ్యాకాలములందు, మహేం(ద్రుని భగవద్ద్యానమునకు ఓంకారము ప్రధానమంత్రము. కనుక అదియే మం[త్రముల కెల్ల మూలము, షష్టాశ్వాసాంత పద్యము (1)

ఉ. భావుక కారణా భువన భారక దారణ శస్త్ర ధారణా

పావన చారణా సుహృ దపాయ నివారణ సత్కధారణా భావ వినోదకా పరమ భక్తక, మోదక వైరి భేదకా సేవక వారి జానన విశేష కృపాసన దైత్యశాసనా! (6 ఆ - 273వ, పద్యము) భావము : శుభకరుడా! దుష్ట శిక్షణకై ఆయుధములను ధరించినవాడా! మిత్రుల అపాయములను నివారించువాడా! సత్పురుషులను భరించువాడా! వివిధ భావములలో వినోదము పొందువాడా! మహాభక్తులకు సంతస మొసగువాడా! వైరులను వధించువాడా! సేవకుడైన బ్రహ్మను కలవాడా! అధికమైన దయావంతుడా! రాక్షసులను శాసించువాడా! హరిహర నాథా! షష్టాశ్వాపాంత సద్యము (2) కం. కల్పాంత మహిత విలస చ్చిల్బ వి దాభరణ హరణ చిత్ర చరిత్రా కల్పిత పన్నగతల్చా! కల్పానల్బ ప్రకాశ కమనీయ యశా (6ఆ. 274వ ప) భావము : ప్రళయ కాలమందు, సర్వము అయము చేసి, వాని సూక్ష్మ రూపములను రక్షించు నేర్పరివై వింతయైన చరిత్ర కలవాడా! సర్పమును శయ్యగాను, అలంకారముగాను కలవాడు (భుజగ శయనుడు, భూషణుడు), బ్రహ్మదినమందు (సృష్టికార్యమున) అతిశయ ప్రకాశముతో మనోహర మూర్తి కలవాడా! హరిహర నాధా!

| నాచన సోమనాథుడు సర్వము లయమై జలమయము కాగా, పరమాత్మ శేషతల్పముపై శయనించును. మరల సృష్టికార్యమున ్రవర్తించునపుడు, మనోహర రూపముతో, (ప్రత్యక్షమగును జగల్లయము, జగత్సష్టి - రెంటిని కావించు నేర్పరి హరిహర నాధుడు. షష్టాశ్వాసాంత పద్యము (3) మాలిని ; దర విరహిత మూర్తీ తార గౌరోరు కీర్తి పరిహృత విబు ధార్తీ భవ్యసంపత్తి పూర్తీ ॥ ఉరగ శయనభూషా యోగి సంతోష భాషా । చరణ శరణ పోషా । జంతు ర క్షాభిలాషా । (6 ఆ - 275వ ప) భావము ; భయములేని ఆకారము కలవాడా! ముత్యములవలె స్వచ్చమైన కీర్తికలవాడా! జ్ఞానుల శోకమును పోగొట్టిన వాడా! శుభ సంపత్తిని నిండుగా కలవాడా! సర్పమును పాన్పుగను, ఆభరణముగను కలవాడా! యోగులకు మోదము కూర్చు మౌటలు కలవాడా! పాదములను ఆశ్రయించువారిని పోషించువాడా! ప్రాణుల రక్షణయందు ఆసక్తి కలవాడా! 7 శ్రీ ఓరుగంటి నీలకంఠశాస్త్రి తిక్కయజ్వ (ప్రతి పర్యాంతమునందు, హరిహరనాథుని పరతత్త్యమును ఆనందరూపునిగా చిత్రించెననిరి. అట్లే నాచన సోమనయు ఉత్తర హరివంశమున ఆశ్వాసాంత మాలినీ వృత్తములలో ఆనందార్థ్హమును స్ఫురించు శబ్దములను 'ప్రయోగించెనని గుర్తింపవచ్చును. ం (ప్రథమాశ్వాసము :; 1. సచ్చిద్‌విలాసా (ఆనందరూపమే విలాసము). ద్వితీయాశ్వాసము : 2. నిర్యదానంద విద్యా, తృతీయాశ్వాసము : 3. ఆనంది తాక్రాంత. చతుర్జాశ్వాసము : 4 సచ్చిద్‌విలాసా (ప్రథమాశ్యాసప్రయోగము). పంచమాశ్వాసము : 5. సమ్మ దోద్యచ్చరిత్రా, షసష్టాశ్యాసము : 6. యోగి సంతోష భాషా.

విష్ణుపారన్యు ప్రబోధము లె ప్రథమాశ్వాస కథ :

'ప్రథమాశ్వాసమున బలదేవు మహిమను 6 నుండి 10 పద్యములలో సోమన వరించెను. అనంతరము నరకుని కధ ప్రారంభమగును. శ్రీకృష్ణుడు ద్యారకానగరములో సుఖముగా నుండగా నరకాసురుడు, శ్రీకృష్ణునిపై పగసాధించుటక్రై (బ్రహ్మవలన వరములను పొంది లోకపాలుర నెల్లను జయించి, స్వర్గ పురమగు అమరావతిని ప్రవేశించెను, తన సైనికులు, చేసిన విధ్వంసనమును గాంచిన పిమ్మట మహేంద్ర సింహాసమును అధిష్టించి ఊర్వశితోడి తెమ్మని, నిరలంకృతయై వచ్చిన ఆమె పొందు కోరెను. ఆ పద్మగంధి “ఎన్నడో జవ్వన మమ్ముకొన్న కడసాని ననుం కవయం దలంచితే?” అని మృదువుగా నిరాకరించుచు బుత్విజులు చేయు యజ్ఞములందు సమర్పించు హవిస్సులకు భాగస్వామి అగుటకు ప్రయత్నింపు మని నరకుని పురికొల్స్పెను, మఖాంశ శ్రీలకై నరకుడు, బదరికా నివాసులైన మునీశ్చరులను బాధించెను, వారు శ్రీకృష్ణునితో మొజుపెట్టుకొనగా అతడు సత్యభామా సహితుడై, నరకునితో యుద్ధముచేసి అతనిని తన చశక్రాయుధముతో రెండు ఖండములు చేసెను.

అపుడు భూదేవి “శోకరూపపు చిత్రపటమో, పోత పోసిన కలత రూపమో” అనునట్లు దీనురాలై శ్రీకృష్ణుని ఎదుట నిలిచి “ఏను వసుంధరన్‌, యదుకులేశ దయాకర! సూకరాక్పతిన్‌ బూనిన నాడు, నీవు నను బొందిన పుట్టినవాడు వీడు” అని పుత్రవధ కావించితి వని రోదించెను. విశ్చంభరుండు “దేవీ నరకాసురునకు వగవంబనిలేదు. వాడు సురముని వర్గంబునకు ఎగ్గుచేసె, కావున వధియింపవలసె' ' అని ఓదార్చి, నరకుని తనయుడగు భగదత్తునకు (ప్రాగ్బోతిషం బిచ్చి, భూకాంతను వీడి, నిజపురంబునకు వెడలిపోయెను.

సోమన ఆజాళ్వాసాలలో అయిదు కథలనే వ్రాసెను. ఈ కావ్యములో కధానాయకుడు శ్రీకృష్ణుడు. అన్ని కథలలో, శ్రీకృష్ణదేవుడు సాక్షాద్విష్టు వని, ఆతడే పరమోతృష్ట దైవమని సోమన _ శ్రద్ధగొని నిరూపించెను. అన్నింటిలో సోమన ఎట్టు విష్ణు పారమ్యమును ్రబోధించెనో, ఆయ్యది ఇక విశదముగా వివేచింపబడును.

సోమన మహాశయమును, కవి సమ్రాట్‌ శ్రీ విశ్సనాథ సత్యనారాయణ వాక్యాలు చక్కగా విశ్లేషించినవి.

96 నాచన సోమనాథుడు “.. నాచన సోమన, తన కావ్యమందు పంచకథలే తీసికొని వ్రాసెను. ఐదు కథలయందు, శ్రీకృష్ణదేవుడు, సాక్షాద్విష్టువని విష్ణువు పరమ దైవమని నిరూపించెను. “. నర్వఖగోళమునక్కు, 2 మూయకు 3 దేవేంద్రాది వదవీదానమునకు 4 దుస్త శిక్షణమునకు 5 సూక్ష్మతః శివతో తాధిక్కామునకు అధినేతైన శ్రీక్ళుమునియందు, నర్యోత్పస్తత నిరూపీంచబడి యీ కాన్వము విను పారమ్య బోధకమైన కాన్వముగా ఖాసీించుచున్లుది.”

“తత్‌ పంచమహాకార్య నిర్ణాయకములైన కథలే తీసికొని (వ్రాయుట విష్ణు పారమ్యబోధకత్వము తన కావ్యమందలి మహాకావ్య ప్రబంధధ్వనిగా నిరూపించుట నుద్దేశించినాడని స్పష్టమగుచున్నది.”

విజ్ఞానసర్వస్వము సంపుటము 2, పుట 835. 1988 మహాభారతము : భిష్మపర్వము - శ్రీకృష్ణుడు, మహాభారతములో (ప్రధానపాత్ర. శ్రీకృష్ణ భగవానుడు, సర్వకార్యనిర్వాహకుడైన మహావీరుడు. పదునెనిమిది పర్వాలలో అత్యుత్తమ పర్వము, 'భీష్మపర్వము'*, అని గణింపబడుచున్నది. పదునెనిమిది అధ్యాయాలు గల భగవద్గీత భారతమునకు “ఆత్మ” అయి, భీష్మపర్వమందు నాయకమణియై అలరారుచున్నది. భారతీయ వేదాంత సారమంతయు అందు నిబంధింప బడియున్నది. శ్రీకృష్ణుడు మహాభారత కురుక్షేత్ర యుద్దరంగములో కౌరవ పాండవుల మధ్య నుండి అర్జునునకు కర్మ భక్తి జ్ఞాన మార్గాలను వివరించుచు నిరతిశయ సుఖమును ప్రసాదించు పరమార్ధమును బోధించినాడు. కనుక భగవ ద్లీతామృతము, శాశ్చ్వతానంద (ప్రదము. దేశికుడు శ్రీకృష్ణుడు, శ్రీమన్నారాయణుడు అర్జునుడు నరుడు. కనుక నర నారాయణ మహర్షులు, కృష్ణార్దులుగా అవతరించి భగవద్గీ తామృత (ప్రస్రవణమునందు (ప్రధాన పాత్రులుగా నున్నారని ఎల్లరు సంభావన చేయవలెను, అనుశాసనికపర్వము : 149వ అధ్యాయము - విష్ణు సహ(్రనామ. ప్రాశస్త్యము : దివ్యోపదేశము భీష్మాచార్యుడు అంపళయ్య పరుండి ఉత్తరాయణ పుణ్యకాలముకొఅకు ఎదురుచూచుచున్న సమయములో ఎదుట శ్రీకృష్ణుడు, పాదములచెంత ధర్మరాజు, భీమార్జున నకుల సహదేవులు, వాల్మీకి వ్యాసాది మహర్షులు వ్యాస శిష్యాదులు దేవగురువు, రాక్షస గురువు మొదలైన వారుండిరి. భీష్మ పితామహుడు శ్రీకృష్ణభగవానుని మహాభక్తుడు, మహాజ్ఞాని, అపుడు ఆతడు కావించిన దివ్యోపదేశమే శ్రీవిష్టు సహ(్రనాము స్తోత్రము. ఇది భగవద్గీతకంటె విశిష్టమైనది. భగవద్గీత నరనారాయణులకు మాత్రమే సంబంధించినది కాగా, విష్ణు సహస్రనామ స్తోత్రము దివ్యులకు అనేకులకు చెందినద్దై,

నాచన సోమనాధుడు రౌ శ్రీ కృష్ణ భగవానుడే, (శ్రోతగా వెల్వడిన విష్ణు సహ(్ర నామావళి సహస్ర ఫలములను సమర్పించునని, అద్దాని నిత్యపారాయణము మంగళకరమని, ఆధ్యాత్మిక భావ సంపత్తి కది అక్షయపాత్రయని పెద్దలు ప్రశంసించిరి.

“శ్తీమహావిష్ణుః పరమాత్మా":

శ్రీ విష్ణు సహస్రనామ స్తోత్ర 'సంకల్పమున' “అస్య శ్రీవిష్ణు ర్రివ్య సహ(స్ర నాము స్తోత్ర మహామంత్రస్య శ్రీ వేదవ్యాసో భగవాన్‌ బుషి అనుష్టుప్‌ ఛందః, “త్రీ మహావిష్ణు పరమాత్మా” శ్రీ, మన్నారాయణో దేవతా, అమృతాంశూద్భవ భాను రితి బీజమ్‌, దేవకీ నందన (్రష్టేతిశక్తు ...” అని ఉన్నది. మజియు 'ధ్యానమునందు', చతుర్భుజుడనియు ఆ పరమాత్మ స్తుతింపబడినాడు. స్తోత్రాంతమున “శంఖ భృత్‌, నందకీ, చక్రీ, శార్‌జ్ల ధన్వా గదాధరః" అనియు మహావిష్ణువు ధ్యానింప బడినాడు.

ఆ దేవుడు శంఖము, నందకము (కత్తి, సుదర్శన చక్రము, శార్‌జ్లము (విల్టు, గద (కౌమోదకి), మొదలగువానిని కలవాడు. (ప్రసిద్ధ ఆధ్యాత్మిఃం ” కేంద్రమైన కాంచీపురములో అష్టభుజ పెరుమాళ్‌ విష్టాలయములో నిలువెత్తు విష్ణుమూర్తి కుడి చేతులలో సుదర్శనము, నందకము, పద్మము, బాణము, ఎడమ చేతులలో, శంఖము, విల్లు పలక, గద, అనునవి కలవు.

తొల్తవెలసిన చతుర్భుజ విష్ణువు, కాలక్రమమున, అష్టభుజమూర్తిగా భావన చేయబడె ననుట స్పష్టము. శంఖము ఆయుధముకాదు. కాని యుద్ధరంగమున యుద్దారంభ సూచకముగా పూరింపబడు సాధనము. మజియు ఆ మహావిష్ణువు కమల హస్తుడుగా గూడ చిత్రింపబడినాడు.

ఉత్తర హరివంశమున ఈ క్రింది పద్యమున విష్ణువు పద్మహస్తుడు కాడు. పాశాయుధుడు. పాశాయుధుడను పదమునకు విష్ణువను అర్హమేగాక బోయవాడు, వరుణుడు యముడు అను అర్ధములు కలవు.

కం. విలునమ్ము సంకు జ(క్రము

బలకయు కౌక్షేయకంబు, బాశము గదయుం గల ఎనిమిది చేతులం దొ పల వలపలం దాల్చె శౌరి అనికై” (6ఆ -25వ ప) భావము : (దాపల) ఎడమవైపు విల్లు బాణము, శంఖము, చక్రము, కుడివైపు (వలపల) పలక, కత్తి పాశము (త్రాడు) గద తన చేతులలో ధరించెను. కాంచీపురములో, ప్రాచీన దేవాలయమైన 'వరద రాజుసెరుమాళో ఆలయము హస్త గిరిపై ఉన్నవి. అందు విష్ణుమూర్తి చతుర్భుజుడు. హస్తగిరికి “అత్తియారో అనియు పేరు.

98 నాచన సోమనాథుడు శ్రీను న్నారాయణుడు : విష్ణు సహస్ర నామవళిలో మహావిష్ణువు పరమాత్మ అనగా నిర్గ్షణ(బ్రహ్మము, శ్రీమన్నారాయణుడు దేవత అనగా సగుణ (బ్రహ్మము. మొదట కాంచీపురములో శ్రీమన్నారాయణునకు ఆలయములులేవు. శ్రీమన్నారాయణునకు ఆలయ నిర్మాణము శ్రీ మద్రామానుజుల కాలములో (ప్రారంభమయ్యెనని తెలియుచున్నది. నారాయణుడు. విష్ణువు, నరుడు జీవాత్మ నరనారాయణులు విశ్వము, ఒకే మూలపదార్ధమే! నరుడు, విశ్చవ్యామోహాలకు దూరుడై, పరమాత్మలో ఐక్యమగుట నరనారాయణతత్త్యము, శ్రీ మహావిష్ణువు శ్రీమన్నారాయణుడు, శ్రీ పర వాసుదేవుడు శ్రీకృష్ణుడు, ఇవన్నియు సమానార్ధకములు. ఎవ్వరెట్టు ధ్యానించినను సత్ఫలములు సమకూరును. పంచాక్షరి ; “నారాయణాయ” అమ్జాక్షరి ; ఓమ్‌ నమో నారాయణాయ, ఓమ్‌ నమో వాసుదేవాయ. ద్వాదశాక్షరి : ఓమ్‌ నమో భగవతే వాసుదేవాయ ఈ నరనారాయణ ప్రస్తావన సందర్భమున ఈ [క్రింది శ్లోకము 'ప్రమాణమై స్మరణీయమై ఉన్నది. “నారాయణం నమస్కృత్య నరంచైవ నరోత్తమమ్‌ దేవీం సరస్వతీం వ్యాసం, తతో జయ ముదీరయేత్‌” భానము ; శ్రీమన్నారాయణునకు నరోత్తముడైన నరునకు సరస్వతీదేవికి, వ్యాసునికి నమస్కరించి, “జయము” అను పేరుగల మహాభారతమును పఠింపవలెను. కృత్యాదిలో : జనమేజయుడు, 'బలదేవు లావు మును విని మజీయుం దనియదు మది ముద మొదవగ, వినగోరెడు చెప్పవే వి.వేక నిధానా!” (కవ, ప) కం. 'ఘనబలు డుద(గ్ర తేజుం డనఘు డనంతుడని విందు మాదిమ కథలం దనుటయు వైశంపాయన మునిపతి భూపాల చం(ద్రమున కిట్టనియెనో (5వ, ప) శా, “'పాతాళాధిపుడైన శేషుడు ప్రలంబఘ్నుండు నారాయణ ర్రీతిం బుట్టిన శంకరుథడని జనుల్‌ పేర్కొన్నచో....' 6వ, పద్య

నాచన సోమనాథుడు రం

పై పద్యావళిలో “నారాయణ” శబ్దము మాత్రమే సోమనచే, స్మరింపబడినది. ముందే. “హరిహర నాథాగ, “హరివంశ ప్రధమ కథాంతరంబునొ అను శబ్ద్బజాలములో, _ “హరి” అను పదమున్నది. పరికించి చూడగా, సోమన “నారాయణుడు” శ్రీకృష్ణుడుగాను. “నరుడు” అర్జ్హునుడుగాను అవతరించెనని బోధించుటకై మాటి మాటికి నారాయణ పదమును ప్రయోగించుచున్నాడని తోచుచున్నది. ప్రథమాశ్వాస కధలోనే బదరికాశ్రమ వాసులైన మునీంద్రులు నరకునిచే యాతలను అనుభవించినవారు, శ్రీకృష్ణునితో, ఇట్టనిరి.

కం, “నారాయణ! నీ మన్నన

కారణమున మేము బదరికా వన భూమిం జేరితిమి నరకుడిమ్మెయి గారించెం దనకు చేటు కాలంబునకున్‌" 1ఆ - 114వ తఆచు ఇట్టు “నారాయణో” పదము ఆ వృత్త మగుచున్నది. కృళ్యంతమున :

షష్టా శ్యాసాంతంబున “శౌరి కొలిచివచ్చు సౌరగణము (దేవతలు) ్రస్తుతితోడ “నారాయణునకుం (బ్రణామం బాచరించిరి ఆ-6 వచ, 268

విబుధ గణంబు,

“.. అనన్య సామాన్యం బైన దైవం బితండ కాడే! మా భాగ్యంబున నితండు, యదు వంశంబునం బుట్టెనని బహువిధంబుల నారాయణు వినుతించి” అమరావతి కరిగిర. సారము :

('ప్రథ మాళ్వా సాదియందు, ఆశ్వాసాలలో అచ్చటచ్చట మజియు స్పష్టముగా షష్టాశ్వాసాంతమున నారాయణ స్మరణము కానవచ్చుటచే సోమన, విష్ణు పారమ్యము ప్రబోధించుచు, నారాయణ తత్త్వమును ప్రస్తావించుచున్నాడు. మజొక విశేషము. కృత్యాదిలోనే, శార్జూలవృత్తములో, “పాతాళాధిపుడైన శేషుడు, ప్రలంబఘ్నుండు నారాయణ ట్రీతింబుట్టిన శంకరుండని జనుల్‌ పేర్కొన్నచో” - అనుటచే పాతాళ లోకానికి ప్రభువైన ఆదిశేషుడు బలరాముడుగా జన్మించె ననుట నిశ్చయము. ఒక వేళ వెన్నునిపై గల కూర్మిచే శంకరుడు బలరాముడై జన్మించెనని జనులు వాకొన్నచో వైరుధ్యమున్నను, శివుడు బలరాముడు, ఇర్వురు, తెల్లని దేహము కలిగి యుండుటచేతను హాలాహల _ స్వీకారముచేతను సమాన' ధర్మములను కలిగియున్నారని అయ్యది సరియని సోమన సమర్థించెను.

100 నాచన సోమనాథుడు

గమనింపవలసినది శివకేశవులు మిత్రులు. వారొకరి నొకరు విడిచి యుండరు. తుదకు ఏ దేవునికి నమస్కరించినను, అది సర్యోతృష్ట దైవమైన పరమేశ్చరునకే (మహావిష్ణువునకే) చేరును.

“ఆకాశాత్‌ పతితం తోయం యథా గచ్చతి సాగరం, సర్వదేవ నమస్కారః కేశవం ప్రతిగచ్చతి"”. భగవన్నామములు అనంతములు. ఉపాసనకు చిత్తశుద్ధి, ఏకాగ్రత ముఖ్యము. ఈ శ్ఞోకము (ప్రఖ్యాతము. శ్రీ నారాయ ణోపనిషత్తు :

ఇది నాలుగు ఖండములుగా నున్నది. ద్వితీయఖండమున (ద్వితీయశిరఖ

అథ నిత్యో నారాయణః బ్రహ్మా నారాయణ; శివశ్చనారాయణ: య ఏవం వేద, ఏకో నారాయణ: నద్వితీయో౭స్తి కశ్చిత్‌. స విష్ణు రేవ భవతి, స విష్ణు రేవ భవతి స విష్ణు రేవ భవతి”.

సర్వము నారాయణతత్త్యమే. ఎవర ధికుడను చర్చ అనర్హము. సర్వ మొక తత్ష్యమనుట నిశ్చయము ఆస్వాదనీయ సత్యము. ఎవడు అనుభవముచే సమస్తము విష్ణువని ఎజుంగునో ఆతడును విష్ణువే. నరకుని కథలో గర్భిత మహార్ధము :

భూమండలము, ప్రళయ సముద్రమున క్రుంగిపోవు సమయమున శ్రీ మహావిష్ణువు, వరాహ రూపమున సముద్దరించెను. ఇది పురాణకధ. శ్రీకృష్ణుడు నరకుని చక్రముతో సంహరింపగ శోకభారముతో భూదేవి శ్రీకృష్ణుని ఎదుట నిలిచి

“ఏను వసుంధరన్‌, యదు కులేశ దయాకర సూకరాకృతిం బూనినవాడు నీవు నను బొందిన పుట్టినవాడు వీడు” అని తెల్పి “కొడుకు చంపితి ముని కోటి కోర్కి తీర్చ” అని వగచెను.

ఈ కథలోని రహ స్యార్థ్హమును కవి సమ్రాట్‌ వివరించిరి.

“ఈ నరకుడెవరు? అతనిని చతుర్దశి నాడే వధించుట ఏమి? అతని భార్యపేరు చతుర్హశియే అగుట ఏల? ఇట్టి ప్రశ్నలకు సమాధానము, ఒక రీతిగా కుదురవచ్చును”.

“ధాత్రి సముద్ధరింపబడి నప్పుడు భూమి నుండి ఒక మట్టీ పెళ్ల అల్పరూప పరిమాణము కలది, విడిపోయి సూర్య మండలమునకు ప్రాక్టిశగా అంతరిక్షమును చేరి కోట్ట సంవత్సరములు ఊగాడుచు, ద్వాపర యుగొంతమున భూగోళములో సన్నికర్షను పొందుటకు వచ్చుచుండగా, అది ఉత్సాత హేతువగుటచే శ్రీకృష్ణుడు సాక్షాద్విష్టుమూర్తి

నాచన సోమనాధుడు 101 అండపిండ (బ్రహ్మాండములకు అధినేత, (ప్రాగ్బోతిషమునకు అరిగి ఆ మట్టి పెళ్లను, చిద్రుపలు చిద్రుపలుగా చేసెను. (ప్రాగ్యోతిషమునకు అరుగుట అనగా ఆకాశ యానమున ఆంతరిక్షములోనికి పోవుట. ప్రాగ్బోతిషము జ్యోతిస్సునకు (ప్రాగ్భాగమున నున్నది.” ఆంతరిక్షమున యుద్దము చేయగలిగిన శ్రీకృష్ణుడు సాక్షాద్విష్టురూపుడే కదా! ఈ మహార్ధ వివరణను పూర్తిగా తెలుగు సంస్కృతి, రెండవ సంపుటము, విజ్ఞాన సర్వస్వము 834వ పుటలో పఠింపవచ్చును. నరకుని ఆగడములు 'నారాయణ నీమన్నన కారణముగ ఏము బదరికావన భూమిం జేరితిమి తనకు చేటు కాలమగుటచే నరకు డిమ్మెయి మమ్ము కారించెను. నీతో చెప్పునంతవజకే మాకు శోకముండును. అనంతరము మాకు భయము లేదు. రాక్షసాంతకుడవైన నీకు ధర్మమేదో తెలియదా!” బదరికాశ్రమ మునుల ప్రార్ధనయిది. మునిలోకంబు శోకంబు శ్రీకృష్ణుని కలచి వేసినది. నరకుడను పశువును వధించుటకు శ్రీ కృష్ణుడు “ప్రత్యక్ష రౌద్రం బనన్‌ నెణపెన్‌ నారాయణుం డాకృతిన్‌” అని నారాయణ వద ప్రయోగముచే శ్రీకృష్ణుడు మహావిష్ణువని మరల ఉద్దాటించెను. భారద్వాజ కాశ్యప వసిష్ట వామదేవ జాబాలి కణ్వ బృహదశ్వ ధూమ్ర ప్రముఖ బృందము శ్రీ కృష్ణుని కొనియాడిన పద్యము ప్రశస్త మైనది. పీ పన్నంగబులరాజు, పగవాడు గూడి నీ శయనంబు, పయనంబు సంతరింప దుగ వారాశి కూతురు, నాలు గూడి నీ శరణంబు, చరణంబు సవదరింప తామరస పగవాడు, దయితుండు, గూడి నీ నా బడి చూపు కుడిచూపు పరిఢవింప భకంరకిరయయె ఖై చందురు చెలికాడు, సయిదోడు, గూడి నీగ కా” న ఉల్లంబు, మొల్లంబు ఉపచరింప న్‌ ౧ గం ళా (6 న్‌! న గీ. కంపమాన మనోధ్యాన గతులు మాన వ లో కేకతంబున్న మునులకు ఏకతంబు మీ వం శస స డో లేక పొడగానవచ్చు నీ లీల గొన అన్యులే నాటధన్యులే యంబు జాక్ష! 1ఆ - 119 భావము : నాగరాజు గరుత్మంతుడు, నీకు, సెజ్జ్ఞయు వాహనము, లక్ష్మీదేవియు, గంగయు నిన్నాశ్రయించి యున్నారు. చంద్రుడు, సూర్యుడు నీకు ఎడమ కుడి కళ్ళు,

102 నాచన సోమనాథుడు మన్మధుడు ఉల్లాసము నిచ్చును. కౌస్తుభమణి నీ ఆభరణము. ఏకా(గ్రతతో నిన్ను ధ్యానించుచు ఏకాంత వాసమున వర్తించు మునీంద్రు లగు మాకే అవ్యాజ కరుణతో కన్పట్టు, నిన్ను దర్శింపగలము, ఇతరులకు సాధ్యము కాదు”. భక్తు లైనవారికి భగవద్దర్శనము సులభమని ధ్వని, బదరికావాసులు మరలిపోయిన వెంటనే మహేంద్రుడు వచ్చి, శ్రీమద్విష్టు వాహనమైన సుపర్జుని సామర్హ్యమును ఉగ్గడించెను. శ్రీకృష్ణ రూపమున ఆ దేవుడు విష్ణు వాహనమైన సుపర్జుని ఆరోహించి, శత్రువుల నిర్మూలింప గలడని, ఆతనిపై నెక్కిన దేవుడు సర్వకార్యములను నిర్వహింప గలడని, ఈ పద్యము తేటపఅచుచున్నది. కం. “ఈవైన తేయు నెక్కిన కావింపగరాని పనులు కలవే నీకున్‌ గోవింద తిరుగు నీతడు దేవతలకు తిరుగరాని తెరువున నైనన్‌” 1ఆ - 136 వప) గరుత్మంతుడు, దేవతలు సైతము, సంచారము చేయజాలని ్రదేశములకు పోగలుగు ననుటచే, ఆతని గమన శక్తి ఎట్టిదో తెలియుచున్నది. (ప్రథమాశ్వాసాంతమున నరకుని వధించిన పిమ్మట విశ్చ్శంభరుండు వసుంధరతో “డేవీ నరకాసురునకు వగవంబని లేదు. వాడు సురముని వర్గంబునకు ఎగ్గు చేసెం గావున వధియింపవలసె. దుష్ట శిక్షణంబును శిక్ష రక్షణంబును చేయ నవతరించిన నాకుం బుత్ర మిత్రాదు లని చూచుట ధర్మంబు గాదు. ఈ అర్ధ్థంబు నీవెజింగి నదియ. అదియునురగాక కాలంబు గడవ నెవ్వరికి అశక్యంబ” అని ఊటిడించి శ్రీకృష్ణుడు ద్వారకకు మరలెను. వైనతేయుండు నభో మండలమున, వివిధ గతి విశేషములతో, ఆ హరిని నిజపురంబునకు చేర్చెను. నిజపుర నిర్లమునము కధలో సుఖాంతము. అంతఃపురంబున శ్రీకృష్ణుడు సముచిత వ్యాపారంబులతో సుఖముండెను, ద్వితీ యాళ్వాస కథ : ద్వారకానగరమున శ్రీకృష్ణుని దర్శించుటకు అర్జునుడు పోయినప్పుడు అచ్చటికి ఒక (బ్రాహ్మణుడు ముగ్గురు పుత్రులను పోగొట్టుకొన్నవాడు వచ్చి, తన భార్యకు ప్రసూతి దినములు వచ్చెనని, జన్మింపబోవు శిశువును మృతినుండి రక్షింపుమని కోరెను. శ్రీకృష్ణుడు ఆ నాడు దీక్షతో నుండుటచే అర్జునుడు విప్ర సహాయార్థము వెళ్లి విఫలుడై తిరిగివచ్చెను. జన్మను పొందిన భూసుర పుత్రుని జముడు వెంటనే కొనిపోగా,

నాచన సోమనాథుడు 103 శ్రీకృష్ణుడు, తానై మృతులైన బాలురకొని వచ్చుటకు చక్రము నందకము శార్‌జ్లము, కౌమోదకి అనెడి ఆయుధములతో అర్జునుడు రథసారధిగా వెళ్ళెను. భూసురుడును, వారివెంట నుండెను వారు పర్వత[శ్రేణులను అధిగమించి, సాగరమును అతి(క్రమించి వెళ్లిరి. తాలుత గాఢాంధకారము గోచరించెను. అనంతరము ఆకాశములో అద్భుత తేజోవంతుడు (ప్రత్యక్షమయ్యెను. ఆతనిలో శ్రీకృష్ణుడు చొచ్చి, మరణించిన విప్రసుతులను తెచ్చెను. అర్జునుడు కోరగా శ్రీకృష్ణుడు పరమాత్మతత్త్యములను తెల్పెను. తర్వాత, వైశంపాయనుడు ఆ వెన్నుడు కావించిన కైలాసయాతత్రను, శివుని చూచిన విధమును సవిస్తరముగా వివరించెను. రుక్మిణీ తరుణి పుత్రార్హియై శ్రీకృష్ణుని వేడగా అతడు, శివుని గూర్చి తపశ్చర్యకు సిద్దమయ్యెను. శత్రువులు దండెత్తుదురని కోటను కాపాడు మని వీరులను హెచ్చరించి శ్రీకృష్ణుడు గరుత్మంతునిపై కైలాసమునకు వెళ్లుచు. మార్గమధ్యమున బదరికాశ్రమమును దర్శించెను. అచ్చట మునివరులు ఆతని నాదరించి సత్కరించిరి. శ్రీకృష్ణుడు ఆ బదరికా వనములో, ఘంటాకర్ష కాలాంతకు లనెడి పిశాచద్వయమును కాంచెను. వారిరువురును కుబేరుని అనచే శివుని కొల్చువారు, బదరికావనములో వేటాడుచుండిరి. వారు విష్ణుభక్తులగుటచే వారిని ఆ దేవుడు అను(గ్రహించెను,

శ్రీకృష్ణుడు ద్వాదశవర్షంబులు కరిన తపంబు చేసెను. పరమళివుడు సాక్షాత్కరించి పుత్రు నాసగెను. శివుడు. శ్రీకృష్ణుని కొనియాడి ఆతడే. పరమోతృష్ట దైవ మని వక్కాణించి, విష్ణు పారమ్యమును, మునీంద్ర దేవతల సఘక్షమున సిద్దాంత వచనముగా ఉపదేశించెను. విప్రబాలకరక్షణము ;

ద్వితీ యాశ్వాసాదిలో, అర్జునుడు యుధిస్టిరునితో ఇట్లనెను “శ్రీకృష్ణుని స్తుతించుటకు మునివరులు వచ్చుచుందురు గదా! నేను మన వియ్యపువారిని చూచుటకు వెళ్లినాను. ఆ సమయమున అద్భుతమైన కార్యమును ఆ దేవునియందు కంటిని. అట్టి కృత్యమును ఎవ్వరు చేయజాలరు” అని శ్రోతలకు ఆ అరుదైన విషయమును వినుటకు ఉత్కంఠను రే కెత్తించెను.

ఇతరులతో కలిసి ఈ పురుషోత్తముని కొలిచి తానును యెడన్‌ అచ్చటికి, ఒక (బ్రాహ్మణుడు వచ్చి రళ్నపు బొమ్మల వంటి తమ ముగ్గురు పుత్రులను, మృత్యుదేవత హరించిన దని మరల తన సతికి ప్రసూతి సమయ మాసన్న మగుటచే తాము పొంద బోవు శిశువును రక్షింపుమని శోకమూర్తియె, శ్రీకృష్ణుని ఇట్టు వేడెనని అర్జునుడు వచించెను.

104 నాచన సోమనాధుడు కం. ముందట నిలిచి, మురాంతక। మందరధర] భక్తలోక మందార దయా కందళిత హృదయ సుర ముని వందిత పా దారవింద వసుదేవ సుతా 2ఆ - 8వ ప ఈ పద్యములోని సంబోధనలన్నియు, శ్రీకృష్ణుడు మహావిష్ణువు అని ఎంతటి కార్యమునైనను చేయగలడని, ఇతరు లెవ్వరును అద్దానిని సాధింపజాలరని స్పష్టమగుచున్నది. మృతులైన విప్ర బాలక రక్షణము ప్పురుషోత్తమునకు సులభసాధ్యమైనది. గాంఢీవధారి అయిన నరోత్తమునకు అసాధ్యమైనది. అట్టనుటచే సర్వకార్య నిర్వహణ సమర్జుడు మహావిష్ణువు అని ప్రబోధము. మహావిష్ణువే శ్రీకృష్ణుడుగా అవతరించెనని పరమార్థము ధ్యనించుచున్నది. పద్యభావము ఏ; “ముందునిలిచి, మురా సురుని వధించినవాడా! కూర్మావతారమున మందర పర్వతమును మూపుపై వహించినవాడా! భక్తులకు కల్పవృక్షమా! కనికరముతో నిండిన ఎద గలవాడా! సురులచే మునులచే నమస్కరింపబడిన పొద కమలములు కలవాడా! వసుదేవ పుత్రా!” “మురాంతక” అను సంబోధనముతచే శ్రీకృష్ణుడు, దుష్టులను శిక్షించునని ధ్వని, “మందర ధర *” - అనుటచే ఎంతటి ఘనకార్యమైనను నిర్వహించుటకు సమర్భుడని థ్వని. దేవతలు రాక్షసులు క్షీర సాగరమును మధించినపుడు మందరపర్వతమును కవ్వముగా చేసికొనిరి. అది మునిగి పోవుచుండగా, మహావిష్ణువు కూర్మమై, తన మూపుపై దానిని మోసి, వారలకు సాయపడెను. 3. భక్తలోక మందార : భక్తులకు దేవతావృక్షము దేవదేవుడు. ఆ విప్రుడు తాను భక్తుడని తన కోరికను వాత్సల్యముతో తీర్చునని ద్వని ఉ. దయాకందళి తహృదయ : ఎల్లపుడు జగన్నాథుడు ఉదారుడు. దీనులయెడ, కరుణ మొలకెత్తుచునే యుండును. అట్టి మృదు మధుర హృదయు డని ధ్వని. 5. సుర ముని వందిత పాదారవింద : సత్త్వగుణ సంపన్నులు దేవతలు, నిస్సంగులైన యోగులు, నిరతము, విష్ణు పాదకమలములను అర్చింతురు. ఉత్తములకు పూజనీయములైన పాదములు కలవాడగుటచే ఆతని సర్వజన పూజ్యత ద్యోతక మగుచున్నది, 6. వసుదేవ సుతా : ఈ సంబోధనము పై వానిలో మేల్తరమైనది. శ్రీ కృష్ణుడు వసుదేవుని సుతుడు. వసుదేవుని సంతానమును రక్షించెను. అట్టే మృతులైన సుతులు మువ్వురిని, జన్మింపబోవు శిశువును రక్షించునని విశిష్టమైన ధ్వని. శ్రీకృష్ణుడు,

నాచన సోమనాథుడు 105 యమలోకమునుండి తనగురువైన సాందీపని పుత్రుని తెచ్చియిచ్చెను. కనుక శ్రీకృష్ణుడు మృతులను జీవింప జేయగల డని వి(ప్రు డెణుగును.

వెన్వెంటనే, “దేవదేవ! రక్షింపవె దివ్యమూర్తి” అని ఆర్తితో నుండు విప్రుని చూచు మురవైరి శోకంబును చూడలేక అర్జ్హునుడును కన్నీరు కార్చెను.

శ్రీకృష్ణుడు ఆ దినము తాను దీక్షతో నుండుటచే మయునాడు వచ్చి, ఆతని కార్యమును నెజవేర్తు ననెను. ఆ విప్రుడు, ఆ నాడే జన్మింపబోవు శిశువు నశించినచో “ఏమి చేసెదవు? మంత్రపు నీళుల చల్ల వచ్చునే?” అని తన ఆవేదనను వెల్లడించెను.

అర్జునుడు తన్ను పంపుమని శ్రీకృష్ణుని కోరెను. ఆ దేవుడు చిజునవ్వి ఇట్లనెను. “నా చేతన్‌ ఎబ్బంగి ఏ పనియైనన్‌ కడతేజు గాని, ఇది నీ పంతంబులన్‌ తీలునే?” అని హెచ్చరించుచు, పార్టుని విఫ్రుని సైన్యమును వి(ప్రబాలక రక్షణార్హము కొని పొమ్మని అనుమతించెను.

పార్టునకు గాండీవబలము ఉపయోగపడలేదు. విప్రుడు “ఓపార్డ! నిన్ను నమ్మితి, పాపని రక్షింప కిట్టపార్టుడవైతే” అని నిందించెను. “నాపాలి పారిజాతము, గోపాలక చక్రవర్తి కొనిరానైతిన్‌' అని బాధపడెను.

నరు డెంతటి వాడైనను అతని శక్తులకు పరిమితులు ఉన్న వని ఈ వృత్తాంతము తెలియజేయుచున్నది. శ్రీకృష్ణుడు మణునాడు, భూసుర పార్టులతో, విష్వాయుధములైన, శార్‌జ్లము (విల్లు, కౌమోదకి(గద), సుదర్శనము (చక్రము), నందకము (ఖడ్గము), ధరించి రథముపై పయనమటయ్యెను. రథ సారథి విజయుడు. గరుడ ధ్వజము మెటయుచుండెను. వలాహకము, సైన్యము (శైబ్యము), సుగగ్రీవము, మేఘపుప్పుము అనెడి ది వ్యాశ్వములు రథమును లాగుటకు పూన్పబడినవి.

వారు ఉత్తర సముద్రమును చేరగా, సముద్రుడు మానుష రూపధారిమై వచ్చి మురారిని పూజించి, వారి తేరు చనుటకు తగినంత జలమార్గమును గట్టి పడ చేసెను. తర్వాత ఏడుకొండలు ఎదురై వారి రథము పోవుటకు దారి ఇచ్చి, మజుగైనవి. ఇంకను ముందునకు పోగా, మిక్కిలి భయమును కలిగించు బురదవలె చిమ్మచీకటి కన్పట్టెను. రథము ముందునకు పోబాలక పోయెను. వారు పాతాళమును ్రవేశించినట్టు తోచెను. చక్రాయుధముచే శ్రీకృష్ణుడు ఆ చీకటిని ఛేదించెను. తోడనే, నిర్మలమైన నీలాకాశము కన్చట్టెను. అపుడు అద్భు తాకారు డొకడు దివ్య తేజమును లోకమంతటను వ్యాపింప జేసెను. జగన్నాథుడు అఖిల యోగనిధి, జనార్దనుడు ఆ తేజములోనికి చని చచ్చిన సుతులను తెచ్చెను,

106 నాచన సోమనాధుడు శ్రీకృష్ణాదులకు ద్వారక నుండి ఉత్తర దిశ సముద్ర ప్రాంతములకు పోవుటకు దివసార్హముకాగా, వారు తిరిగి క్షణములో ద్యారవతిని చేరిరి, బహుదూరము పయనించి, మృతశిశువులను తెచ్చుట, క్షణములో మరలుట, అద్భుత కార్యములు. వీని గుణించి అర్జునుడు శ్రీకృష్ణుని ఇట్టు ప్రశ్నించెను. గీ. “సాగరమునీరు పేరుట, శ్రైలకులము తెరువులిచ్చుట చీకటి నజణకువడుట దివ్య తేజంబు తోచు ట ద్దీప్తినీవు సొచ్చుట. కుమారుల గొనివచ్చుటేమి?” 2ఆ - 56వ, ప భావము : ఓ కృష్ణా, సముద్రజలము గడ్డకట్టుట, కొండలన్నియు దారులు ఇచ్చుట, చీకటిని నీవు నజకుట, గొప్ప తేజస్సుతోచుట, అందు నీవు పోవుట, విప్రకుమారులను తెచ్చుట, మొదలగు అద్భుత కార్యములను తెలియజెప్పుమూ? పరమోసదేశము : శ్రీ కృష్ణుడు సమాధానముగా ప్రకృతి పురుషతత్త్య రహస్యమును పార్భునకు పరమోపదేశముగా ఆన తిచ్చెను, “తేజః పుంజము నా ప్రకృతి, ఆ మూల్రకృతిలో, చరములు, స్టిరములు జనించుచు లయించుచుండును. ఆ కన్పట్టిన పురుషుడు నన్ను దర్శింప వేడుకపడి, కుమారులను కబళించెను. వారిని రక్షించుటకు నేను, వచ్చెదనని అట్టు చేసెను. అచట గోచరమైన అంధకారము నేనే. దానిని స్తంభింప చేసిన వాడను నేనే. ఈ జగత్తులో, జనించి, వృద్ది పొంది లయము కానిది వీదియును లేదు (త్రికాలములయందు, సర్వజగత్తు స్టూల, సూక్ష్మ కారణ రూపములలో ఏదేని ఒక రూపముతో నుండును. ఉన్నది ఎల్లప్పుడును ఉన్నదే! ఇది రహస్యము. దీనిని బాగుగా (గ్రహింపుము, అకార, ఉకార మకారముల కూడికయైన, సమస్త జప ధ్యానాది' యోగములకు మూల కారణమైన ఓంకారము అనెడి ప్రణవము నా స్వరూపమే! ఇది పర మోపదేశము. నియమవంతుడనైన నీకు తెలిపితిని. ఇతరులకు దీనిని చెప్పరాదు” ఈ పరతత్త్యమును పరమాత్మయే ప్రకటించెను. శ్రీకృష్ణుని కైలాసయాత్ర - మునుల ఏకత్వభావన జనమేజయుడు వైశంపాయనునితో, 'వెన్నుడు కైలాసమునకు చన్నతెఅగు, శివుని కన్న చందము చెపుమూ" అనుచు. మ. పరినా దాస్పద వాదమోద మదిరా పానంబుచే మత్తులై హరి మేలంచు హరుండు మే లనుచు నాహా! కొందథీ పొందెలుం

నాచన సోమనాథుడు 107 గరు, కైలాసనగంబునందు మును లేకత్వంబు భావించిరా మురవైరిం బురవైరి బాపుట -మహా మోహంబు ద్రోహం బగున్‌. 2ఆ - 68వ ప భావము : లోకనిందకు గుజియైన శాస్త్ర వాద చర్చలకే సంతసంపడుచు, సురాపొనము చేసిన వారి వలె మదించిన కొందు, విష్ణువు కంటె శివు డధికుడనియు, మజికొందలు శివునికంటె విష్ణు గొప్ప వే ల్పనియు, వాదించు చుందురు. ఆహా! వారు హరిహరుల సమ్రైక్యమును గుర్తెజింగిన వారు కారు. పూర్వము కైలాసపర్సతమునందు, మును లందయును చేరి, హరియన్నను హరుడన్నను ఒక్కటే అని వారి సమత్వమును భావించిరి. మురవైరి పురవైరి వేఆని భేదభావము కల్పించుట గొప్ప అజ్ఞానము. మజియు వారికి ద్రోహము చేయుట అగును. కం. పదునాలుగు లోకంబులు పొదలింపం, (ద్రుంప వలసి పొడవులు రెండై తుది తారొక్కటి యగుదురు వదరల చేయుదురు భేదవాదులనెల్లన్‌. 2ఆ-69వ, ప ఖానము : పదునాల్లు లోకాలను, సృజించి రక్షించి నశింపజేయుట అను పనులను చేయుటకు రెండు రూపులను కలిగి, పిమ్మట ఒక రగుదురు. హరి హరులు వేజను వాదించువారిని వదరు బోతులని నిరూపింతురు. గ్‌. పుండరీ కాన్షునకు శూలి పూజలిచ్చె సంయములు చూడ బదరి కాశ్రమమునందు నాంగ విందు మయ్యిరువుర నాటకంబు చెప్పి చెవులకు పండువు చేయు మనఘ 2ఆ = 70వ హ జనమేజయుని (ప్రార్ధనను విని, వైశంపాయనుడు ఆవలి వృత్తమును తెల్పెను. రుక్మిణీ రమణి “అఖిల లోకైక నాథా! నీయట్టి రూప వి(క్రమౌదార్య శౌర్య వివేకనిలయు నొక కుమారుని దయ చేయు”మని కోరెను. ఆ పుత్రార్హమైన కోరికను మన్నించి బదరికొశ్రమమున శివుని గుటించి తపస్సు చేయుటకు, శ్రీకృష్ణుడు గరుత్మంతునిసై పయనమై పోయెను. ఆ(శ్రమమును సోమన వర్షించిన విధము మనోహరమై అలరారు చున్నది. ఆ బదరికాశ్రమమును చేరగనే మును లెల్లరును అతిథి సత్కారములను కావించి ఇట్టు స్తుతించిరి,

108 నాచన సోమనాథుడు సీ ఆకాశగంగ నీ అడుగున పొడమె నీ కి ట్టర్జ్య పాద్యంబు లిచ్చు టెంత? నిఖిలంబు రక్షింప నీ రజో గుణ మూర్తి పని నీకు కుళల సం'్రశ్న మెంత? కమలంబు నీ నాభి గన్నది నీ కిట్టు పుష్పాంతరంబుల పూజఎంత? అమృతంబు నీ చేత అమరులు కుడిచిరి నీకు వన్యా హార నియతి ఎంత? గీ. ఎంచ మా భక్తింత? మా ఎలుక ఎంత? మా తపోబల మెంత? మా మనికి ఎంత? ఇంత సంతోష మెసగ నీవిచట నునికి కంటి మిది మాకు భాగ్యంబు కాదె! 2ఆ - 115వ, పద్య

ఆ మునీశ్చరులు, నిత్యమైన మోక్షానందమును (ప్రార్ధించి తమ నివాసములకు పోయిరి. వారి స్తుతిలో శ్రీకృష్ణుడు నిఖిలలోక రక్షకుడని, సురలకు మోహిని రూపమున అమృతమిచ్చె నని ఉన్నది. శ్రీకృష్ణుడు జగన్నాథు డని సోమన, చదువరులకు ఆ ఘట్టమున ఎటుకచేసెను, పిశాచద్వయకథ ; విష్ణు సహస్ర నామావళి పఠనము :

ఆ వనములో, పూర్వము తాను తపస్సు చేసిన చోటనే శ్రీకృష్ణుడు ఏకాగ్రతతో వికసించిన మనఃపద్మము కలవాడై (జ్ఞాన (ప్రకాశముతోశాంతించిన సముద్రము వలెను గాలి సోకని దీపము వలెను, నిశ్చల సమాధి స్థితిలో నుండెను. ఆ సమయమున ఘంటాకర్ణ కాలాంతకు లనెడి, వికృతాననములు మేనులు కల పిశాచదయము, వేటకై, తమ సైనికులతో కుక్కలతో వచ్చిరి. వారు కుబేరుని కొలువులోని వారు. ఆతని ఆజ్ఞచే కైలాసమున శివుని సేవించు విష్ణు భక్తులు. నరుల తలలు నటికి కారుచున్న రక్తమును రుచిచూచి, హరికి అర్పితమైన దని విష్ణు సహస్ర నామంబులను పేరుకొని

ఆ దేవుని [క్రింది విధమున ్రపత్తితో, నిండైన భక్తిభావ పారవళ్యముతో, ధ్యానించిరి.

శా ఓ నారాయణ! ఓ మురహరా! ఓ భక్రచింతామణీ!

ఓ నీలాంబుదవర్ల! ఓ గుణనిధీ! ఓలోక రక్షామణీ! ఓ నీరేరుహ ప్రనేత్ర! కృప నా ఉల్లంబులో నుండవే ఓ నావే భవబంధముల్‌ చెజుపవే! ఓ దేవకీ నందనా! 2ఆ - 129వ ప

నాచన సోమనాధుడు 109 (ఓనావే = ఓ అని మాటు పలుకవే, ఓ నా వే(యి) = సెక్కు) భావము : వారు, “దయతో మా మనస్సులలో ఉండవే! మా సంసారబంధములను తొలగింపుమా[!” అని ధ్యానము చేసిరి. ఇంకేమియు కోరలేదు. వారి సర్వార్చణ భావము ద్యోతకము.

శా. గోవిందాయ నమో। నమోభగవతే! గోపాలభ(్రీ నమోః

దేవేశాయ నమో। నమో మురభిదే! దిక్సాలకగ్రే నమో:

భావజ్ఞాయ నమో నమో మదహృతే। పాపస్రహగ్రే నమో।

జీవస్టాయ నమో! అనంగ శుభముల్‌ చేకూజు మా కెల్లప్పుడున్‌.. 2 ఆ-130వ, ప విష్ణు నాముములకు అర్థము :

1 గోవిందుడు : వాక్కులచే, వేదాంతముచే పొందదగిన వాడు. గోవర్టన

• పర్వతమునెత్తి గోవులను రక్షించినవాడు.

2. భగవంతుడు : భగము = ఐళ్చర్యము, జ్ఞానము, యశస్సు, శ్రీ. వైరాగ్యము,

మోక్షము అన్నింటిని కలవాడు.

3. గోపాలభర్త : నందాది గోపాలురను భరించువాడు.

4. దేవేశుడు : దేవతలకు ప్రభువు,

5, ముర భిదుడు : మురుని వధించినవాడు.

6. దిక్సాలకర్త : దిక్పాలకులను సృజించినవాడు.

7. భావజ్ఞాడు : ప్రాణుల తలపులను తెలిసికానువాడు,

ఈ మద హృత్తు : పొగరు బోతుల మదమును అణచువాడు,

తి పాప ('ప్రహర్త : భక్తుల పాపములను పోగొట్టువాడు.

10. జీవస్టుడు : సర్వ జీవరాశిలో నివసించువాడు.

ఈ పది వెన్నుని పేర్లతో సోమన ఘంటాకర్ణ, కాలాంతక పిశాద్వయవాక్కులలో, తన సర్వార్భణ భావమును ప్రదర్శించెను. సోమన శివభక్తుడయ్యు, విష్ణువును సమాన భక్తితో భజించి జీన న్ముక్తుడయ్యెను. విష్ణుస్తుతి చేయుచు, శ్రీకృష్ణుని చేరి ఘంటాకర్ణుడు “ఎక్కడి. వాడవన్న... ఈ చక్కని మేను. ఈగరువ చందమును ఎందును కానము” అని విచారించి “నా తండ్రీ, నను ఏల వచ్చిన జగన్నాథుండవో చెప్పవే?” అని అర్థించెను.

శ్రీకృష్ణుడు, “చేతిలో మాంసపుముక్కలు, చంకలో స్తోత్ర (గ్రంథములు తగునే”

110 నాచన సోమనాథుడు అని గర్హించెను. ఘంటాకర్ణుడు “పొమ్ము నీకు మాకు మాట లేటికి” అనుచు ఆసనముపై కూర్చుండి మనసున కృష్ణుని ధ్యానించెను. ఆశ్చర్యము! ఆశ్చర్యము తలపున చూచిన రూపు, వెలుపల చూచిన రూపు ఒక్క విధముగా నుండుటచే కమల నయనుని, నామములను నిశ్చలముగా కీర్తించి, “ఆ మహానుభావుని మనసులో కంటిని, ఇంక పుట్టువు ఉండదు. కల్యాణ గుణములతో విరాజిల్హు మహావిష్ణువును పొడగంటి కలుగబోవు జన్మలను నశింపజేసి కొంటిని” అనుచు ప్రణామంబు చేసి ఒక చిన్నపాత్రములో విప్రుని మాంసమును పెట్టి “శ్రీకృష్ణ నీకు అర్పితము” అని పలికి ఆరగింపు మనెను. శ్రీకృష్ణుడు ఆతని మూఢభక్తికి సంతసించి, ఆతనిని స్పృశింపగా అతడు దివ్యరూప సుందరు డయ్యెను ఆ ఘంటాకర్ణునికి ఇంద్రపదవినిచ్చెను. కొంతకాలము స్వర్గ లోక సుఖములను అనుభవించి (తన్ను) పరమాత్మను చేరుదు వనెను. శ్రీకృష్ణ దర్శనము ఐహికము. పరలోక ప్రాప్తి ఆముష్మికము, రెండును ఆ భక్తుని భక్తిఫలములు, కాలాంతకునకు అట్టే స్వర్గలోక ప్రాప్తి సాయుజ్యమును శ్రీకృష్ణుడు కరుణించెను. ఈ వృత్తాంతము విన్న మునీంద్రులు సంతసించిరి, వ్రైలాస దర్శనము : మునివరులను వీడ్కొని శ్రీకృష్ణుడు కైలాసము చేరెను. ఉ. వాసుకిహార సంతత నివాసము, వాసరవల్లభ కైలాసము చేరెను. న్యాసము నా సముద్ర రశనా క్షితి హాసము నాత్మ క్షీర్యను (ప్రాసము దత్త దిక్తట నిరాసము కంస విరోధి గాంచె కై లాసము నభ విభ్రమ కిలాసము, మేరుతటీ విలాసమున్‌. 2ఆ-159 వ, వ భానము : పరమశివుని నిత్యనివాసము సూర్యప్రభతోసాటి అయినది, నాలుగు సముద్రములు మొలనూలైన భూదేవి చిజునవ్వు అయినది, తన కీర్తిని చాటునది, నలుదిక్కుల విస్తరించిన హద్దులు కలది, ఆకాసమున తేజోవంతమైన తెల్లని పొడగా (ప్రకాశించునది, మేరు పర్వతమువలె వెలుగునది, అయిన కైలాస నగమును కంసవైరి కాంచెను. ఈ పద్యము, పోతన శ్రీనాథాదులకు మేలు బంతి. ఇందున్న అంత్యానుప్రాసము సోమన కీర్తికి అనుప్రాసమై అలరారుచున్నది, కైలాస నగమున శ్రీకృష్ణుడు, ద్వాదశవర్షంబులు కరోర నియమాలతో తపళ్ళర్యలో నిమగ్నుడయ్యెను.

నాచన సోమనాథుడు 111 శ్రీకృష్ణుడు మహావిష్ణు వగుటచే, గరుడుడు, విష్ణు పరికరములు, ఆతనిని 'సివించినవి. గీ పుష్పములు కోయు చక్రంబు, భుజగవైరి నజకునిధ్మముల్‌ కుళములు నందకంబు తెచ్చు, పాంచజన్యము కాచుదెసలు. శార్‌జ్ల మెదుర నిలిచియుండు. గద సేయు నెల్ల పనులు, 2ఆ - 165 వప పం(డ్రైండేడులు చనగా, ఇంద్రాది దేవతలు, గంధర్వులు సిద్దులు, విద్యాధరులు, వెంటరాగా బదరి కాశ్రమ వాసులైన మునులు నిశ్చల ధ్యాన పరిపూర్ణు నీలవర్జుని కనిరి. అప్పుడు శివుడు సాక్షాత్కరించను. (చూడుము పుటలు 143 ను౦డి 146) శివుని వర్ణనము : గ్‌. “పొడమి (వ్రేటేని ముందట పొడవు సూపె పొడవులందెల్ల పాడువైన బోటు వేల్పు 2ఆ - 171వ ప భానము : గొల్లల టేడు కృష్ణుని ఎదుట, (పొడవులు) దేవతలలో అధికుడైన, (ప్రొఢదేవత (శర) శివుడు కన్పట్టెను. ఇందు “పొడవు, పొడువు” అచ్చ తెనుగు పదములు. లలితములై ఒప్పారుచున్నవి. 2. తరువాతి పద్యములో తోలు, వస్త్రము, పుట్టైలహారము, నొసటి నేత్రము, పటికముల తలపాగ, పాఠ కాలి కకియము (సర్పము), మంచప్తుకోడు పూనిన (ప్రాంత వేల్ప్చుంని, పోకల పోయిన వెన్ను డిట్లనున్‌ 2 ఆ - 172 భావము. : వివిధ అలంకారములతో ప్రత్యక్షమైన సనాతనుడైన _ దేవతను (పరమశివుని) చూచి శ్రీకృష్ణుడు చిత్తశుద్దితో ఇట్లనెను. సీ, కల్హారమకరంద కలిత మందాకినీ లహరీ వరీత కోలాహలంబు శశ 1 కలుగు నొకొ నాకు నొకనాడు కన్నులార శివుని చూచు పుణ్యంబను చింత నెజయ మొదలి వేలుపు పొడగంటి మొైక్కగంటి 2ఆ - 173వ ప భావము : నీవు తాండవము చేయునప్పుడు, నీపైగల కలువపూలదండలో గల తేనెతో మందాకిని కలకలము, లేతజాబిలి నిగ్గుంగల టెల్టుపూలు, ముత్తైదువుల వీవనల చలనము, ఏడాకుల ఆరటిచెట్ల పరిమళము కలసి మారుతము, మాధుర్యము పావనత్వము, శైత్యము సౌరభముతో నాపై సోకగా ఒక నాడైనను కన్నులార (నిన్ను)

112 నాచన సోమనాథుడు శివుని చూచు భాగ్యముకలుగదా!” అని చింతించెడి నేను, తొలి దేవతను, శివుని (నిన్ను) చూడకళల్షితిని, మైక్కగల్షితిని. శ్రీకృష్ణునకు (ప్రత్యక్షమైన శివుడు వరుసగా, దేవతలలో అధికుడు (171), 1ప్రాత దేవత" (172), మొదలి దేవత (173) అని సోమనచే వర్షింపబడినాడు. శ్రీకృష్ణుడు దేవతలకు దేవత, దేవదేవుడు కాన, శివుని కంటె అధికుడనుట స్పష్టము. అయినను పుత్రార్హిలై. శ్రీకృష్ణుడు సామాన్యునివలె తపస్సు చేయుట, దేవతలలో ప్రథమ గణ్యుడని నిరూపించుటకే. & సీ. తరుణ పల్లవరాగ తామ్ర విద్యుల్లతా! భాసురంబగు జటాభార మెటిగి శి ఈ 7 “ఎటీగి కానవచ్చు నట మీద హృదయ కమల " కర్ణికా భద్ర పీరంబు గదియ చేర్చి వర సుధా భిషే కంబునం బరమయోగి పార్వభౌముండ వగు నిన్ను చంద్రమౌళి! 2ఆ - 174వుప భావము : మెయుగుతీగల వలె నుండు జడముడిని, లేత చీకటి (మ్రానివంటి చిక్కని చక్కని నల్లని వన్నైెగల మెడను, ముత్తెముల దండవలెను. శరత్కాల మేఘమువలె తెల్లగానున్న నీ శరీరమును పసిడిపసిమి, కుంకుము పువ్వు కెంపు రంగుగల నొసటి కంటిని గుర్తించి హృదయ మనెడి పద్మమధ్యమున గల దుద్దుపై (సింహాసనము) నిన్ను ప్రతిష్టించి, నీ మూర్తిపై, అమృతము ్రవించుచుండగా ఓ చం(ద్ర శేఖరా[యోగులకు చక్రవర్తి అయిన నిన్ను తెలిసికొని దర్భింపవచ్చును. నాచన సోమన పరమ యోగి కనుక, పరమ యోగి సార్వభౌముని, పరమకివుని, యోగులకు (బ్రహ్మానందరాజ్యము నొసగు వానిని, శ్రీకృష్ణుని రూపమున దర్శించి, తన జన్మమును తరింప చేసికొనెను. సుధాభిషేకము : సహ(్రారచక్రమున సహస్ర దళ పద్మస్థిత మగు చంద్రమండల మున్నది. ఆ పద్మమందు పరమేశ్చరుని మూర్తి (ప్రతిస్టితమైనప్పుడు, అందుండి, అమృతము వెల్వడును. అదియే అమృతాభిషేకము. యోగి సమాధి స్థితి. ఆనందాను భూతిలో, యోగి శివైక్యమును పొంది శివుని గుర్తించి, తానే శివుడగును. 5, సీ. లలిత విద్రుమ లతా లావణ్యమగు జటా జూటంబు చిగురాకు జొంపమైన శే ఈ 2 ఐన, పారిజాతంబు మూలాల వాల జాతమగు నైన నభిలాష జాతమెల్ల

నాచన సోమనాధుడు 113 చేతిలోనికి వచ్చు నిచ్చిత్ర మిచట నాత్మలో కంటి కన్నార అంటికొంటి. 2ఆ - 175 వుప భానము : నీజడముడి, చిగురు టాకుల గుంపు, నీపై దేవకాంతలు చల్లు అక్షతలు, పువ్వులు. మిన్నేటినీరు - పూవుతేనె, నీ తలపాగడైైన సర్బరాజు పడగల మణులు ఫలములు అట్టి పారిజాత వృక్షము నీవు, సృష్టికి మూలకారణమైన పరబ్రహ్మము నుండి జనించితివి. కోరికల ఫలములు అన్నియు ఇచ్చట లభించును. మహాద్భుతము! మనస్సులో కన్నుల విందుగా కంటిని. ఇప్పుడు స్వయముగా, ఆ రూపమును చేతులార తాక కల్షితిని. మనస్సుచే గుర్తించిన రూపమును, కన్నులతో చూచుట అదృష్ట ఫలము. 6. సీ. కుజము కుంజరముచే కూలునో కూలదో! కూలు కుంజరము నీకుజము గూల్చి. శ శ 7 “షారిజాతంబు నా (మైల పండియుండ నందంగంటి నా కోర్కుల నందంగంటి” 2ఆ - 176వుప భావము ; “శివుడనెడి ఈ కుజము, గజాసురుని (కుంజరము) కూల్చెను. ఈ (మ్రాను తన జడముడిచుట్టు గంగానదిని మరల్చెను, ఈ సాలము కాముని దహించెను. ఈ వృక్షము దక్షయజ్ఞమును ధ్వంసము చేసెను” అని, స్తుతించుచు దేవతలు కోరికలనెడు ఫలముల కొజుకు, ఆశ్రయించు పారిజాతము (శివుడు) నా ఎదుట పండ్లతో మెండుగా నుండగా, చేరగల్లితిని, కోరికలను పొంద గల్గితిని. ఇట్టు కమల నేత్రుడు శ్రీకృష్ణుడు శివుని మనసార స్తుతించుటచే అనందా(్రువులు, పులకాంకురములు, శరీరమందు తోచి, పరవశుడై ఉండగా, యోగి పుంగవుడు శివుడు, శ్రీకృష్ణుని చేతిని తనచేతితో పట్టుకొని (ప్రేమతో ఆదరించెను. శివకేశవ సనూగమ దృశ్యము కం. ఇత్తెజగున నయ్యిరువుర చిత్తముగతి నొడలు, కలసి సిద్దాంత పరా యత్తులగు మునుల ఎలుకకు విత్తై చెలువారి, జమిలి వేల్చని తెలుపన్‌ 2ఆ -178వుప భావము : ఈ విధముగా ఆ శివకేశవుల మనోభావము, శరీరము ఏకమై సిద్దాంతము చేయుటకు ఆసక్తిపరులైన మునివరుల వివేకమునకు (ప్రధాన కారణమై, హరిహర రూపము, ఒకే దేవత అని తెలియ జేయుచు '్రకాశించెను.

క్ష4 నాచన సోమనాథుడు హరిహర ఆరాధనము సంయమివరులు పీ అభ్రంకషంబైన, ఆలపోతు నితండు (త్రుంచినా డీతండు పెంచినాడు సాధు సమ్మతముగా సామజంబు నితండు కాచినా డీతండు (త్రోచినాడు బర్జ్హిర్ముఖార్హమై పర్వతేశు నితండు ఉాల్చినా డీతండు ్రాల్ఫీనాడు ఫణపరంపరతోడి పన్నగేంద్రు నితండు [| మెట్టినా డీతండు చుట్టినాడు గీ. నేండు నాండును నాండును, నేండు మనకు చూప చెప్పంగు చెప్పంగ చూప కలిగె ననుచు, కొనియాడు సంయమి జనుల కొదవ రజతగిరి మీద, హరిహ రారాధనంబు 2ఆ - 180వ, ప భావము : హరి వృషభాసురుని వధించెను. హరుడు నందిని వాహనముగా చేసికొనెను. హరి గజేంద్రుని రక్షించెను. హరుడు గజాసురుని సంహరించెను. హరి కూర్మమై మందరమును మోసెను. హరుడు మేరు పర్వతమును విల్లుగా చేసికొనెను. హరి, కాళియునిపై ఎక్కి నాట్యముచేసెను. హరుడు వాసుకిని తలపాగగా ధరించెను, ఇట్టు పూర్వమునుండియు హరి హరులు దుష్టశిక్షణ శిష్టరక్షణము చేయుచున్నారు. అని మునులు స్తుతించిరి. వారికి ఏకకాలమున హరి హరులను పూజించు అవకాశము లభించినది, హరిహరాత్మకమును సురలు తెలిసికొనుట పీ సారసంబున లేవ, నీరసంబున చావ పద్మాసనుడు వీరి పాలంగనియె రూపు కంటం జెలంగ6 జూపు మంట నలంగ పంచబాణుడు వీరి సాలంగనియె వరములు వడయంగ శిరములు కెడయంగ పంక్తికంకుడు వీరి పాలం గనియె గేహరక్ష నటింప దేహశిక్ష ఘటింప బాణాసురుడు వీరి పాలంయనియె

నాచన సోమనాథుడు 115 గీ. గనియె చిత్రంబులకు, వీరు కలసి యుండి మనుపం జెలుపంగం జెటుపంగ మనుపనేర్హు రెల్ల లోకములకు దైవ మేక మగుట హరిహ రాత్మక మెజిగితి మనిరి సురలు. 2ఆ -181 వు పద్య ఖావము : బ్రహ్మ (పద్మాసనుడు) హరికి నాభికమలమున జన్మించెను. హరుడు అతని శిరమును (త్రుంచెను. మదనుడు (సంచబాణుడు) హరికి జన్మించెను. హరుడు ఆతనని దహించెను. దావణుడు (పంక్తికంరుడు) హరునిచే వరములు పొందెను. హరతి ఆతని శిరమును ఖండించెను. బాణాసురుడు హరుని తన కోటను రక్షించుటకు హరుని పొందెను. హరి (శ్రీకృష్ణుడు) రెంటిని మాత్రము మిగిల్చి బాణుని మిగిలిన చేతులను తెగగొట్టెను. ఇట్లు మైత్రితో. చెలగి, దుష్ట శిక్షణము, శిష్టరక్షణము చేయుచున్నారు. హరిహరాత్మకము, పెన్నిధి. వారు పదునాలుగు లోకములకు ఒకే రూప మగుటను, మేము తెలిసికొంటిమి అని సురలు వచించిరి. భక్తుల నుతులకు శివుని ప్రతివచనము: సుధాకర ఖండ వతంసుడు ఇట్లనెను. “తమ తమలోని చూడ్కిందముం దార కనుం గొనుమాడ్కి నింత కా లము నిను నీవ చూచితి తలంపున నీవును నేన కావునన్‌ 2ఆ. 182వ, ప భానము : “ఓ కృష్ణా! తపస్త్పులు తమలోపలి చూపుచే తమ్ము తామే చూచుకొందురు. ఈ పండ్రెండు సంవత్సరాలు నిన్ను నీవే చూచు కొనుచుంటివి. “నీవును నేమను ఒక్కటియే కదా” ము. “నాకీ చన వీందయలంచియ, తపో ఘోర క్రియన్‌ మెచ్చంగా పిదపం జెప్పెడి వాడవై తగుందగున్‌ బృందారక శ్రేణికిన్‌ హృద యాహ్ధాదముగా మదీయమకుటం బెక్కెన్‌ భవ ద్వ్పాదముల్‌ 2ఆఅ - 183వ ప భావము : ఓ కృష్ణా! నీవు సుతుని కోరి తపస్సు చేసితివని నాకు తెలియును, నేను నీ కంటె అధికుడని ప్రకటించుటకు కరినమైన తపస్సు చేసి నా మెప్పు కాణకై కోరికను తర్వాత చెప్ప దలచితివి, నీ కోరిక (అగున్‌) ఫలించును, నీవు తపము చేయుట తగును. ఎల్లదేవతలకు ఆహ్హాదకరముగా, ని పాదములు (అందు పొడమిన గంగ) నా కిరిటమును (జటాజూటమును) ఎక్కినవి. దేవతలో తొలివాడు శివుడు, “నీ పాదములు నా కిరీటమెక్కెను” అని వచించుటచే,

116 నాచన సోమనాధుడు కృష్ణుడు విష్ణుడు అనుట సందేహము తొలగును. విష్ణు పాదమున ఉద్భవించిన గంగ, శంభుని శిరమును అలంకరించుచున్నది. శ్రీకృష్ణుడు శివు డధికుడని తపస్సు చేసెను. శివుడు, శ్రీకృష్ణుడు అధికుడనెను. ఇరువురును సమానులు. మజీయు ఇరువురును హరిహర రూపములో ఒక్కరే. వారిలో న్యూన తాధిక్యములు లేవు.

శివుడు మారుని దస్రమైన విధమును వర్షించి దేవకార్యమని చెప్పుచు, మన్మథుని పెద్దకుమారుడుగా (ప్రద్యుమ్నుడను పేరుతో జన్మించునట్టు అను(గ్రహించి శ్రీకృష్ణుని కొనియాడెను. (201% నుండి 219వటకు) మహేశుని ముఖ్య పురాణ స్తోత్రము :

మజియు మహేశుడు ఇట్లనెను.

కం. అని వినుతించి మహేశుడు

మునుల్ఫు వినగ నిది పురాణ ముఖ్య స్తోతం బనవరతము(౬ జదివిన నవ్రా సిన విన్నను, సకల కార్యసిద్ధి ఘటించున్‌ 2ఆ - 220వప మూలమున మహేశుడు శ్రీకృష్ణుని ఇరువది అయిదు శ్ల్టోకములలో వినుతించెను. ఆ స్తుతిని సోమన 18 పద్యాలలో సంక్షేపించెను. సాంఖ్యమతము : (202వ, పద్యము)

“ప్రకృతి” అని మూల కారణమునకు పేరు. సాంఖ్యమతమును అనుసరించి ఆ (ప్రధానము, సత్త్వ రజ స్తమోగుణములచే, మూడు విధములైన రూపముకలది. “అట్టి (బ్రహ్మాండమునకు కారణము నీవే! ప్రకృతి నుండి మహత్తు మహత్తునుండి అహంకారము, దానిచే పృధివి, జలము, అన్ని వాయువు ఆకాశము కలిగినవి. వీనికి చెందిన ఇంద్రియార్థములు, పంచతన్మాత్రలు, గంధము, రసము, రూపము, స్పర్శ, శబ్దము (అయిదు), పాదములు చేతులు, పాయువు (విసర్జనము) వాక్కు స్త్రీపురుషుల మర్మావయవము (గుహ్యము) = అయిదు కర్మేంద్రియములు. తక్కు (చర్మము), చక్షువు (కన్నులు), రసన (నాలుక) శ్రోత్రము (చెవులు) ఘ్రూణము (ముక్కు) అయిదు (జ్ఞానేంద్రియములు), మనసు, మొత్తము చతుర్వింశతి తత్త్యములు, 25వ తత్త్యము చేతనుడు జీవుడు, 26 వ తత్త్యము, సంపూర్ణ చేతనుడు పరమాత్మ, పురుషుడు. ఇట్టు, పంచవింశతి, షట్వింశతి తత్త్వము లగును,

జ్ఞానేంద్రియ విషయాలు ; చర్మమునకు - స్పర్శ, కంటికి - రూపము, నాలుకకు

• రుచి, చెవికి - శబ్దము, ముక్కునకు - గంధము విషయములు.

నాచన సోమనాధుడు 1/7

పంచభూతములు 5, తన్మాత్రలు -5, కర్మేంద్రియములు - 5 జ్ఞానేంద్రియములు 5, మొత్తము 20, 21 ప్రకృతి, 22 మహత్తు (బుద్ధి. 23 అహంకారము 24 మనస్సు, 25 జీవుడు 26 పురుషుడు (25వ తత్త్వమును, 26వ తత్త్యమును ఒక్కటిగా గణించినచో మొత్తము పంచవింశతి తత్త్యము లగును)

తత్త్యముల కన్నింటికి నిర్వాహకుడవు నీవే. వానికి యోగ్యములైన పనులను కల్పింతువు. సర్వము నీ అధీనము. బ్రహ్మ రూపమున రజోగుణముచే స్పజించుచున్నావు. విష్ణు రూపమున సత్త్య్రగుణముచే పోషించు చున్నావు. రుద్రుని రూపమున తమోగుణముచే లయము కావించుచున్నావు. చైతన్య శక్తికి నిధివి. భక్త కోటులలో సంచరించుచు అవ్వానిని సన్మార్గమున వర్తింప చేయు పరమాత్మవు నీవు. నీవు విరాట్పురుషుడవు (విశ్వేశ్చరుడవు). నీవలన నాలుగు వర్షములు జనించినవి. నీ నుండియే సూర్య చంద్రాదులు వెల్వడినవి. నీకు 1. విష్ణు 2 మధుసూదన 3 మాథవ క, తపస్వి 5. హరి 6. నారాయణ 7. బ్రహ్మ & హృపీకేశ 9. శంకర 10. వాసుదేవ, 11 ముని 12. యతి 13. విశ్శంభర 14. కేశవ 15. ఈశ్చర 16. వామన 17. త్రివిక్రమ 18. గోవింద అపష్టాదశనామములు కలవు.

(సోమన ఆ నామములకు వివరణ ఇచ్చెను)

నీవు ఛందములలో గాయత్రివి. వర్షములలో అకారమవు రుద్రులలో నేను (శంకరుడవు). ఆదిత్యులలో విష్ణువవు. వసువులలో అనలుడవు. క్లేత్రాధిపతులలో ఇంద్రుడవు. ఏనుగులలో ఐరావతమవు. పక్షులలో గరుత్మంతుడవు. మనుజులలో మాన వేంద్రుడవు (రాజవు), దేవతలలో (బ్రహ్మవు, వృక్షములలో అశ్చత్చమవు. పర్వతములలో మేరువవు దేవమునులలో నారదుడవు. దైత్యులలో (ప్రహ్హాదుడవు. కిన్నరులలో కుబేరుడవు. సర్భములలో వాసుకివి, మృగములలో సింహమవు.

(భగవద్గీత 10వ అధ్యాయములో విష్ణు విభూతి వర్లింపబడినది. అందుండి కొన్నింటిని సోమన (గ్రహించెను) (203 నుండి 211 వజకు) విష్ణు పారమ్య సరమోపదేశను :

సీ వీయంద జనియించె నీయంద నిఖిలంబు

నడగె నీవాది మధ్యాంతమగుట నేవ నీవన, నీవ నే నన వర్తింతు మిరువుర శబార్థ మేకరీతి

118 నాచన సోమనాథుడు నీ నామములు నాకు, నా నామములు నీకు నీకు చేసిన పూజ నాకు పూజ్య నిన్ను నొల్లనివారు నన్ను నొల్లని వార లెచట నీ ఉనికి నాకచట నునికి గీ. చెల్లినది చెల్లుచున్నది చెల్లనున్న యది సమస్తంబు నీవ, నీ కనభిగమ్య మేదియును లేదు, వేదంబు లెజుగునవియు నీవు నా నమస్కారంబు నిన్ను చేరు. 2ఆ- 212 ప భావము : నీవే ఆదియు, మధ్యము, అంతము. నేనే నీవు, నీవే నేనని పర్తింతుము. పేర్లు ఒక్కటియే. నీకు చేసిన పూజ నాకును చెందును. నిన్ను ద్వేషించువారు నన్ను నిందించు వారే! నీ నివాసము, నా నివాస మొకటే. సర్వము నీ అధీనమే! నీవు పొందరానిది ఏదియును లేదు. నీకు తెలియనిది ఏదియును లేదు. వేదములు తెలిసి కొనుచున్నవి నిన్న. నా కొఅకై భక్తులు చేసిన నమస్సులు నిన్ను చేరుచున్నవి. కం. ఏమి రువురు నేకం బిది సామర్య్యజు రాది తత్మసారము హరిచే కామార్థ ధర్మ మోక్ష శ్రీ మహిమలు మీతపంబు సేర్చు ఫలంబుల్‌, 2ఆ - 214వ ప భానము : ఓ దేవతలార! మునులార! హరి హరులము, మేము, ఇరువురమును ఒక్కటే. మాది ఒకే తత్త్వము. మా వికతయే మూడు వేదములలో ్రధానసారము. మీ పురుషార్థ మహిమలు, కావించు తపంబుల పుణ్యములను మహావిష్ణువే ప్రసాదించును. కం. పప్రణవాత్మకు నవ్యయు హరి నణిమాది విభూతి కారణాంతః కరణుం బ్రణతించువారు చేసిన (ప్రణామములు, నన్ను చేరు పరమార్హముగాన్‌. 2ఆ - 215వ, ప భానము : ఓంకార స్వరూపుడును, నాశ రహితుడును, సర్వమును హరించువాడును అష్ట విభూతులకు కారణమైన అంతఃకరణము (మనస్సు) కలవాడును అగు విష్ణునకు కావించు ప్రణామములు నన్ను చేరును. గీ. ఇదియ పరమోపదేశంబు హితము, సకల మంగళము, నిత్య మోంకార మంత్రమయము

నాచన సోమనాధుడు 119 త్రీకరంబు, నిశ్రేయస సిద్ధి నిగమ సారము. తపః ఫలంబు, నిశ్చల పదంబు. 2ఆ - 216వుప భావము : ఈ నిత్యమైన ఓంకార మంద్ర జపము, ఉత్తమమైన ఉపదేశము. మేలును కలుగజేయును. సకల శుభములను ఇచ్చును. సంపదలను సమకూర్చును. మోక్షప్రదము. వేదసారము అదియే. తపస్సునకు గొప్ప ఫలమును, శాశ్ళతమైన స్థానమును కలుగ జేయును. అమూలకమైన శివుని శ్రీకృష్ణస్తుతి : షోడశ విష్ణునామములు : 1 ప్రణుతింతున్‌ “ఓమ్‌” 2. నమో భగవతే వాసుదేవాయ 3. నమో భక్తవత్సలాయ 4 సూర్యాత్మనే నమః 5. సోమాత్మనే నమః 6. ప్రణవాత్మనే నమః 7. (బ్రహ్మణే నమః 8. రుద్రనామ్నే నమః 9, విష్ణవే నమః 10. మూల ్రకృతయే నమః 11. వసుంధరాది భూత గణానుహారి భాసే నమః 12. మాయా మయాయ నమః 13. సహస్ర బాహునేత్ర శిరః పాద వస్తయే నమః 14 వషట్‌: స్వధా స్వాహాత్మ మూర్తయే నమః 15. స్వభావశుద్దాయ నమః 16 ప్రహరణ ధారిణే నమః 2ఆ - 218వ, ప గీ. ఆద్య బీజాయ, విశ్చకర్రేఒ క్షరాయ నిర్గుణాయ, గుణాత్మనే, నిర్మలాయ హరిహరాత్మనే, ప్రవర దివ్యాయ, యజ్ఞ సూకరాయ నమో అనుచు న్నుతింతు. 2ఆ - 2193వ ప ఈ పద్యమున “ఆద్య బీజాయ, 2 విశ్చకర్రే ౩ అక్షరాయ 4 నిర్ష్ణణాయ 5 గుణాత్మనే 6 నిర్మలాయ 7 హరిహరాత్మనే 8 (ప్రవర దివ్యాయ 9 యజ్ఞసూకరాయ నమఖి' అనెడి నవ నామములున్నవి, (మూలమున, యజ్ఞాంగములు, వరాహ మూర్ష్యంగములుగా వర్షింప బడినవి) పరమాత్మకు విశిష్టములైన నవనామములలో, యజ్ఞ వరాహమునకు అంతమున పరమశివుడు నమస్కరించెను. విజయనగర రాజులు వరాహ లాంఛనులు. కనుక, యజ్ఞ వరాహ మూర్తికి అంత్యనమస్కారమును, సోమన నిక్షిప్తము చేసెను. ఈ స్తుతి సోమన ఉపజ్ఞా మూలకము. మూలమున ఇది లేదు. ఈ షోడశ నామములు, నవనామావళి, విలక్షణమైన స్తోత్ర మగుటచే, దీనిని సోమన పురాణ ముఖ్య స్తోత్ర మనెను. మజియును అద్దానిని అనవతరము చదివినను, (వ్రాసినను, విన్నను సకల

120 నాచన సోమనాధుడు కార్యసిద్ధి ఘటించునని ఫలశ్రుతి. ఈ స్తుతితో సోమన సంస్తవ సంవిధాన సంవిత్తు ('ప్రదర్శకమై సకల జనులకు (బ్రహ్మానంద దాయకమై ప్రజ్ఞాన ఘనమై నెగుడుచున్నది.

ద్వితీయాశ్వాసము ఆశ్వాసములన్నింటిలో, అతి ముఖ్యమైనది దీనిలో హరిహరుల తత్ష్యము, విష్ణు పారమ్య పరమోపదేశము '్రకటముగా పటిష్టముగా (ప్రత్యేకముగా 'ప్రబోధింప బడినవి. తృతీ యాశ్వాస కథ :

శ్రీకృష్ణుడు బదరికావనములో మునులతో వినోద గోప్టిలో నుండెను. ఆ సమయమున పౌం[్రరాజు కడకు ఒకనాడు నారదుడు వచ్చెను. ఆతడు యాదవ వాసుదేవుని వలె, శంఖ చక్రాది ఆయుధములను ధరించి గర్వించి తనతో సాటి ఎవ్వరును లేరని, శ్రీకృష్ణుని నిందించెను. ఆతని మాటలకు రోత చెంది, పంది, ఏనుగువలె లావెక్కినను, దానితో సాటిరాదని మహర్షి ఆతని మాటలను ఖండించెను. ఆ పొగరు బోతు, “నారదా! నీ మాటలకు అవమానంబు చేయ నొల్లను” అని శా పా(స్తుడైన ఆతని పొమ్మని యాదవులను హతమార్చి మెప్పించెద నని చెప్పెను.

శ్రీకృష్ణుడు, ద్వారకలో లేని వేళ రాత్రిపూట, పౌండ్రక వాసుదేవుడు తనసైన్యముతో ద్యారకను ముట్టడించెను. ఏకలవ్యుడు నిషాద నాయకుడు, యాదవుల సేనను చెండాడి ద్వారకలోనికి ప్రవేశించెను. పౌండ్రుడు సాత్యకియు బలరాముడు ఏకలవ్యుడు యుద్ధము చేసిరి. మజునాడు వేకువన, శ్రీకృష్ణుడు ద్వారకను సమీపించుచుండగా, రణ సంరంభమును వినెను. అప్పటికి సూర్యోదయమయ్యెను. సూర్యబింబము కన్నుల పండువుగా మహానందమును కూర్చెను. వెంటనే సంభవించిన సంకటమునకు సంతాపము చెంది, “కుటిలారి హృత్పుట విపాటన ధన్యము” పాంచజన్యమును భయంకరముగా పూరించెను. తర్వాత రణములో, పుండ్ర నందనుడైన వాసుదేవుని నూజు అంచులు గల సుదర్శన చక్రముచే, రెండు ముక్కలను చేసెను.

పౌండ్రకుని చక్రము, వేయి ఆకులు కలది. ఎక్కువ బరువైనది శ్రీ కృష్ణుడు ఆ - 11. పౌండ్రక వాసుదేవుని చక్రమును చిగురుటాకువలె, పట్టుకొని ఆతనిపై విసరి వేసి అది నిరుపయోగమని నిరూపించెను. శారీరక బలము, ఆయుధబలము, మానుష శక్తి _ఎట్టివైనను, దైవమును జయింప జాలవని అవి నిర్జూతములగునని ఆ కధ బోధించుచున్నది.

పిమ్మట ఒకనాడు అంతఃపురములో ఆ కపట నాటక సూత్రధారుడు, శ్రీకృష్ణుడు రుక్మిణీ సత్యభామలతో జూద మాడుచుండెను. ఆ జగన్నాయకునకు జగ ద్వ్యాపారము

నాచన సోమనాథుడు 121 వినోద క్రియ అని ఈ ఘట్టము సూచించుచున్నది. కాశీరాజు (ప్రేరణచే కృత్య అను పేరుగల దేవత ద్వారకను దహించుటకు వచ్చి దానిని భస్మీపటలము చేసినది. ద్వారకను దహించుచున్న కృత్య, కృత్యమును కావలివారు, జూదమాడుచున్న శ్రీకృష్ణునకు చెప్పిరి. ఆతడు, అపుడు అన్నమాటలు, సత్యభామకును కావలివారికిని, అన్నయముకలవై ఉండెను, కావలివారు అన్నారాయణ దేవుండు నెత్తంబు తమకంబున తత్తణపు నొడువుల పలికె నని తలంచిరి. ఆ సమయముననే, కృత్యపై, ప్రయోగింపబడిన సుదర్శన చక్రము ఆ దేవతతో కూడ, (ప్రేరకుడైన కాశీరాజును బూడిద చేసెను. ఆ చక్రాయుధమునకు భయపడి కాశీవాసులు, పరమేశ్చరుడు, జగదంబిక కాళిని వదలి పోయిరి.

ఈ కధవలన, శ్రీకృష్ణుడే పరవాసుదేవుడు అని ఆతని చక్రాయుధము విశ్చమందు “జంతుమయ సంసార(క్రియా రక్షణ” తత్పరమై దుర్జన సంహార (ప్రవణము అని స్పష్ట మగుచున్నది. ఆ చక్ర (ప్రభావమును కాంచిన సుర గరుడ యక్ష విద్యాధర కిన్సరదివ్యమునుల్సు అద్దానిని ధ్యానము చేసి నమస్కరించి పూజచేసిరి. ఇంద్రుడు మొదలైన దిక్సాలురును, చక్రమునకు సేవలు చేయు చుండగా, సకల లోకేశ్చరుడు (శివుడు), బ్రహ్మయును చక్రదర్భ్శనము చేసికొని నమస్కరించి, స్తోత్రము చేసిరి. ఆశ్వాసాంతమున వైశంపాయనుడు, జనమేజయునితో, “విష్ణు సేవల ఫలములను కలిగించు నట్టిది చక్రము, ఇష్టసిద్దికై దానిని మనస్సులో నిలుపుకొని ధ్యాన జపాదులతో పూజింపుము. “ఈ చక్ర ('ప్రభావంబు భావంబునం దలంచిన యతనికి, కార్యసిద్దియు, శరీర రక్షయు చేకుజు” నని దీవించెను.

అంతమున ఇట్టు సుదర్శన చక్ర స్తుతి ఫలగ్రుతియై, దుష్కృతులు, కాల చక్రమున దుర్ధశ పొందుట తప్పదని ఘోషించుచున్నది. చతు ర్జాశ్వాస కథ :

హంసడిభకులు సాళ్ళదేశ రాజకుమారులు, వారి మిత్రుడు జనార్దనుడు (బ్రాహ్మణ మంత్రి కుమారుడు. హంస డిభకులు శివుని గూర్చి తపస్సుచేసి వర గర్వితులై ్రవర్తించుచుండిరి. ఒక్కనాడు, మువ్వురును వేటకు వెడలి అలసిపోయి వుష్కర తటాక తీరమందు విశ్రమించిరి. ఆ సమయమున సవన ధ్వనులు వినబడినవి. “అహా! ఆశ్రమ మొకటి సమీపమున ఉన్నది” అని సంతోషముతో అచటికి వెళ్లి కళ్యపాది మునులను చూచి తాము చేయబోవు రాజసూయ యాగమునకు వారిని ఆహ్వానించిరి.

122 నాచన సోమనాధుడు

పిమ్మట వారు దుర్వాసుని ఆశ్రమము చేరి ఆతని వేషధారణమును పరిహసించి యత్యాశ్రమమును నిరసించి ఆతనిని నొప్పించి, అచట నున్న మునులను అవమానించి, 'క్రోధమును రగిల్చి మరలిపోయిరి. ఆమునివరుడు. దుర్వాసుడు, తీవ్రవ్యధతో మునులగుంపుతో శ్రీకృష్ణుని కడకు వెడలిపోయి తమ భంగ పాట్టను చెప్పిరి. ఆ దేవుడు త్వరలో హంస డిభకులను తునుమాడెదననెను.

అనంతరము హంస డిభకులు, రాజసూయ యాగమునకై కప్పముగా లవణమును కోరుటకు యాదవుల యొద్దకు, మిత్రుడు జనార్హనుని రాయబారిగా పంపిరి. అతడు విష్ణుభక్తుడు. ప్రభుకార్యము, స్వామి దర్శనము, రెండును కలియుటచే దౌత్యమును నిర్వహించెను. కాని అది విఫలమైనది. తన వెంట సాత్యకి, యాదవుల రాయబారిగా సాళ్ళనగరమునకు ఏతెంచెను. హంస డిభకులు యుద్దమునకే సిద్ధముగా నుండిరి. కనుక సాత్యకి ఆ రాజకుమారులను, యుద్ధము చేయుటకు పుష్కర (ప్రదేశమునకు రమ్మని అంగీకరింప జేసి ద్వారకకు వెడలి పోయెను. జరిగిన యుద్దములో హంసడిభకులు మడిసిరి,

గోవర్ధనాచలమున గోవిందు డుండగా, యశోదానందులు వచ్చిరి. ఆర్రతతో, పూజ్యతతో వారిని శ్రీకృష్ణుడు ఆదరించుచు, “తల్లీ! నిన్ను కనుంగొనంగ బడయన్‌ ధన్యుండ నైతిన్‌ ని న్నుల్లంబార తలంచువారు పరమాయు: (ప్రాపితారోగ్యులున్‌” అని యశోదతో వచించి, వారికి య థోచి తోపచారములను చేసి వారి నివాసంబులకు వీడ్కొల్పెను. అచ్చట నున్న మునివరులు ఆ శ్రీకృష్ణుని మహావిష్ణువుగా కొనియాడిరి. అదియే ఫల (శ్రుతిమైన ఆశ్వాసాంత పద్యము. శ్రీపతి భక్త సులభుడు :

సాళ్ళదేశమునకు రాజు (బ్రహ్మదత్తుడు, పదిఏడులు ఈశానుని ఆరాధించి ఇరువురు సుతులను పడసెను. ఆతని మిదత్రుడు ధాత్రీసురుడు మిత్ర సహుడు, శ్రీపతిని పంచవర్షములు చేసినపూజకు కుమారు డొకని పొందెను. రాజకుమారులు హంసడిభకులు హిమవన్నగా[గ్రమున పార్వతీపతిని కోరి, అయిదేళ్లు నీరు గాలి మాత్రమే సేవించి నిష్టతో తపస్సుచేసి, ఆయుధములను, అంగ రక్షకులుగా ఇరువురు ('ప్రమథులను పొందిరి, వారు ఎల్లప్పుడు రుద్రాక్షమాలలను ధరించి తెల్లని బూడిదను అలముకొన్నవారై మాటిమాటికి “హరహర శివశివ” నామోచ్చారణను చేయుచు, చెలువై వర్తించిరి. వారిమిత్రుడు జనార్హనుడు నిజగృహమున మూరారిని ఆరాధించి ఆతని కరుణకు పాత్రుడయ్యెను. వారి పూజలను చూడగా, పార్వతి పతి శివుని కంటె, శ్రీపతి శ్రీకృష్ణుడు భక్తులకు, సులభుడని తెలియుచున్నది.

నాచన సోమనాధుడు 123

వర గర్వంబున హంసడిభకులు, తమకంటె వీరు లెవ్వరును లేరని, ప్రతివీర (ప్రకరంబు యొక్క శిరో గర్వమును అణచి తాము సర్వాధికారుల మని, రాజసూయము చేయదలచిరి. వేటకు వెళ్లి, తపోవృత్సిలో నున్న దుర్వాసాది మునీంద్రులను, వారి నాశ్రమములో అవమాన పఆచి హింసించిరి. దుర్వాసుడు శాపముచేత, వారిని తిక్షింపగలిగియు తాను యతి అగుటచే ఆ([గ్రహ మణచుకొని, దానవాంతకుడు, శ్రీకృష్ణుడు వారిని శిక్షించునని హెచ్చరించి, జనార్హనుని కృపతో ఆదరించెను.

దుర్వాసాదులు హంసడిభకుల దుష్కార్యములను వినోదైక పరాయణుడైన శ్రీకృష్ణునకు ఎజింగించుటకు వచ్చి, ఆతని సర్వలోకాధిపత్యమును పరబ్రహ్మ తత్త్యమును ఇట్లు ప్రస్తావించిరి. “మురాంతకా! తలపవే, (బ్రైలోక్యంబు, గావ నీవుగదా దానవ వైరివై పొడమి, లావుం జేవయుం జూప రూపగు దైవంబు, గదాధరుండ వఖిల వ్యాపార పారంగ మాధ్వగ! మా వృత్త మెజుంగ నేరవనం జిత్తం బుత్తలంబందదే”.

భావము :; శ్రీకృష్ణా, నీవు మూడులోకములను రక్షించుటకు రాక్షస వైరివై శారీరక బలము, మానసిక శక్తి చూపుటకు అవతరించిన దేవదేవుడవు గదను ధరించియున్నావు. సర్వవ్యవహారములను నిర్వహించుటకు మార్గమైనవాడా! మా బాధ తెలియదనగా మాకు, చింత కలుగదా?” (ఆ 91వ ప)

“రుచిరరూప! (బ్రహ్మవేత్తలు ఎటుంగు రూపము కలవాడవు సర్వమునందు వసించునది, స్టూలమును సూక్ష్మమును, కారణమును అయినదియునైన నీ రూపమును, సృష్ట్యాదిలో చూపియు వేదాంతములకును అందని రూపము కలవాడవు. నీది విజ్ఞాన రూపము. నీ తేజస్సు, అణిమాది ఎనిమిది విభూతులు కలది. 'ప్రణవరూపము. పంచభూత, సుధాకర భాస్కరాత్మకము. మజీయు రూపములేని దివ్యరూపము నీది” శ4ఆ - 95 వప

దుర్వాసాదులు ఇట్టు శ్రీకృష్ణుని పరమ పురుషునిగా గదాధరుడుగాను సౌందర్యమూర్తిగాను గుర్తించిరి. అందగాడగుటచే, అళగప్పు, “సుందరరాజు” అనెడి పేరు సార్థకము. త్రీవత్సలాంఛనుని దర్శనము : పరతత్త్వస్తుతి

ప్రభు పరాయణుడు జనార్దనుడు విష్ణు భక్తి ప్రవణుడు, రాచకార్యమై రాయబారిగా యాదవులకడకు పోవుటకు ఉవ్విళ్ళ్లూరెను. శ్రీకృష్ణ దర్శనముచే పునర్జన్మ తొలగునని, అదియే తీర్ధ దర్శనమని ఇట్లు తలచెను.

124 నాచన సోమనాథుడు “.. కన్నులార నా జగన్నాథునిం గనుగొనంధగ నేయ గలుగుంగాన తలయపులోన మున్ను దలంచిన రూపంబు పట్టువడుట జన్మ ఫలము గాదె” తఆ-138వ, ప (చూడుము పుట) ద్వారకానగరమున నిండు కొలువులో వక్షమున, "కౌస్తుభమణి” కలిగి సింహాసనస్టుడై, ఉదయకాల భాస్కరుని తేజు ప్రసరణముతో కూడిన, గొల్లవారిలో శ్రేష్టుని, నీలవర్థుని సామవేదులు ఆ దేవుని సార మెజుగు చుండగా లోకులు ఆనందధారల తేలుచుండగా దర్శించెను. భక్త్యావేశముతో జనార్దనుడు శ్రీకృష్ణ పరతత్త్యమును ఇట్టు (ప్రశంసించెను. కం. "లోపల వెలుపల, వెలుపల లోపలంగా నుండు అఖిల లోకంబులకున్‌ నీ పరతత్త్యము చిత్రము రూపమునై, నీవు లేని రూపము గలదే!” 4ఆ = 147వ ప భావము : సృష్టికి ముందు (బ్రహ్మాండమున (లోపల) సూన్ష్మరూపమున, సృష్టి జరిగినపుడు (వెలుసల) స్టూలరూపమున నుందువు. ఊర్షలోకములు ఏడింటిలో (వెలుపల), అధోలోకములు ఏడింటిలో (లోపల) ఉందువు. నీ పరమాత్మ భావమే అచ్చెరువు కొల్పును. రూసము కల సర్వమందు నీవు ఉన్నావు. నీవు లేని రూపమున్నదా? ఈ పద్యము పోతనాదులకు మేలుబంతి. ప్రాఢకవి సోమన అతిసరళమున రచించు నేరిమి కలవాడనుట నిస్పంశయము. మృదుమధుర సరళ నాటకీయ పద్యము లెన్నియో అతని కృతిలో కలవు. జనార్దనుడు తన భక్తిని శ్రీకృష్ణుని కొలువులో, పరిమితముగా ప్రదర్శించెను. సోమన అచట అతని భక్తిని వర్షించుటకు అవకాశ మల్పమగుటచే సాళ్ళనగరమున హరసడిభకుల సమక్షమున జనార్దనుని బ్రహ్మానందానుభూతిని, పరవశత్వముతో ప్రదర్శింపజేసెను. ఆ వి(ప్రకుమారుడు పగవారికి చుట్టమై ఇట్టు వారిని క్తీర్తించి రాజకుమారుల కినుకను (ప్రజ్బలింపజేసెను, “కంటిన్‌ గంటి, దయానిధిన్‌ గుణనిధిన్‌ గారుణ్య పాథోనిధిన్‌ గంటిన్‌ నమ్మికం దమ్మి కంటింగాలువంగంటిం గృతార్జుండనై. ఆ - 179వ, ప భావము :; ఈ కంటితోనే దయానిధి గుణనిధి కరుణా సముద్రుని ఆతడే పరమపురుషుడను నమ్మికతో ఆ కమలనేత్రుని ధన్యుడనై సేవించితిని.

నాచన సోమనాథుడు 125 ఆంజనేయుడు శ్రీరామ దర్శన భాగ్యమును అనుభవించిన విధమును కవయిత్రి మొల్ల, ఈ పద్యమును ఆధారముగా రచించెను. జనార్దనుడు, 'జొమ్మున కౌస్తుభమణి, ధవళకాంతుల కిరీటము, పసుపుపచ్చని పట్టువ(స్తము, శంఖము, కలవాడైన దేవకీసుతుని జగన్నాథు డని క్రీర్తించెను. యదార్థవాదియైన జనార్హనుని, హంస డిభకులు, “పాత్తున వాడై భూపాలకు సిరి (మింగితి! పాపాత్మ పో, పో” అని దూషించిరి. (ప్రహ్హాదు డెట్టు పరవశుడై పరమాత్మను సంభావించెనో జనార్హనుడును అట్టే, రాజదండనమునకు వెజవక 'ప్రవర్తించుట, సద్భక్తుని లక్షణమని ఎజుగవలెను. భక్తులకు భయముండ దనుటకు జనార్హనుని ప్రవర్తన ఉదాహరణమై ఉన్నది. శ్రీకృష్ణుని దండయాత్ర : యాదవసైన్య సాగరము పొంగగా, ఉదయించుచున్న నిండు చందురునివలె రుచిరమూర్తియై నీలవర్డుడు, ఆ విశ్చంభరుడు, శ్రీకృష్ణుడు, విష్ణు రూపుడై, శార్‌బ్ల మనెడి ధనుస్సు నందక మనెడి కత్తి సుదర్శన మనెడి చక్రాయుధము, పాంచజన్య మనెడి శంఖము కౌమోదకి అనెడి గద, కౌస్తుభమణి వెలుగుచుండగా బిరుదు కడియమును ధరించి, స్తుతి పారకుల పొగడ్తలతో యుద్ధమునకు వెడలెను, అప్పుడు పాంచజన్యమును పూరించెను. ఆ దృఢ సంరావముచే శేషుడు కంపించెను. వేయిపడగల మిద, భూదేవి పేరణ మాడెను. పర్వతములు ఆకాశము సాగరములు, వరుణుడు (బ్రహ్మ నక్షత్రములు, పాతాళము, సర్వము తీవ్రముగా సంచలనము పొందినవి. పాంచజన్య (ప్రభావము లోకాతీతము. పరమోత్కృష్టము. 214, 216 పద్యములు హంసుడు శ్రీకృష్ణునితో డిభకుడు బలరామునితో పోరుట : గోవర్ధన గిరి పర్వత తటమున శ్రీకృష్ణుడు హంసునిలో, బలరాముడు డిభకునితో, తల పడిరి, హరుని శాసనముచే భూతములు రెండు, వారి రక్షకై నిలిచెను. పాంచజన్య రవమునకు చలింపక వారు శూలములతో ఉద్యమించిరి. దివిజులు అచ్చెరువు చెందగా హరి తేరిపైకి ఉణికి ఇరువురిని పట్టి త్రిప్పుచు ఉత్తర దిక్కున కైలాసాచల శిఖరమున పడువేయుటచే, మహాద్భుతమతులై వారు హరి అధికుడను భావముతో ఆశ్చర్యపడి పోరు విరమించిరి. అట్టు శివభటులు తొలగిన హంసడిభకులు, ఓటమి పాలై యమునా నదిలో దుమికి నశించిరి. శివుని వరములు, శరములు, భూతములు హరిని ఏమి చేయజాలక పోయినవి, శివునికంటె కేశవు డధికు డనుటకు హంస డిభకుల రాజసూయ యాగ విఫల ప్రయత్నము ప్రమాణము. శ్రీకృష్ణుని కరుణచే

126 నాచన సోమనాథుడు ధర్మరాజు రాజసూయ యాగమును నిర్విఘ్నముగా నెజవేర్చెను. శ్రీకృష్ణుని కృపలేనిదే కార్యసిద్ది కలుగదు. పుష్కర తటాక తీరము : పుణ్యక్షేత్రము యాదవ సేనలు, క్షత్రియుల సేనలు రెండును, పూర్వజన్మ సుకృతములవలన పుష్కర తటాక ప్రాంతమును చేరి రణము కావించినవి. పుష్కరము గొప్ప క్షేత్రము. అచ్చట శ్రీకృష్ణ దర్శనము సమకూరినది. తీర్ణము, దైవము రెండును కలియుటచే పుష్కరమును ఉచిత రీతిని తలంచినంతమే పాపములు తొలగుటయేగాక, అచట మరణించినవారు మోక్ష సంపదను సాధించిన వారగు చున్నారు. యశోదా నందుల శ్రీకృష్ణ దర్శనము : గోవర్దనగిరిపై గోవిందుడు, యాదవులతో వినోదించుచుండ యశోదా నందులు, బలరామ కృష్ణుల చూడవచ్చిరి. వారు మాతాపితల ఆదరించిరి. నందగోపుని గోపాలకృష్ణుడు, గోపాలనమును గుథించి, అచ్చ తెనుగు పదములతో అర్జించెను. అనంతరము, .అచ్యుతుడు, యశోదను చూచి ఆర్రతతో. పూజ్యభావముతో, ఆ పుణ్యసతిని గుతించి చెప్పిన పద్యము పోతనామాత్యునికి మేలు బంతి అయినది. పరింప్పుడు. శా. తల్లీనిన్ను కనుంగొనంగం బడయన్‌ ధన్యుండ నైతిన్‌ జగం బెల్ల న్నిన్ను నుతించి మైొక్కిన ధనాధీ శోన్నతిన్‌ చెల్లున్నాకు (బియంబు చేయునదియై చెన్నాందు నావారుని న్నుల్లంబార దలంచువారు, పరమాయు: ప్రాపితారోగ్యులున్‌ 4ఆ - 312వప. భావము : తల్లీ! నిన్ను చూచి ధన్యుడనైతిని, లోకులు నిన్ను నుతించి 'మొక్కినచో నిత్యమైన సంపత్తిని పొందగలరు. అది నాకు ప్రియము. నిన్ను మనసార తలంచువారు నా వారు. వారు నిండు జీవితము ఆరోగ్యము పొందగలరు. యశోదా నందులు శ్రీకృష్ణుని లీలలను కన్నవారు. మరల దేవదేవుని చూచి, మహానందానుభూతికి వశుల్తై సమ్మోదము పొందిరి. వారు నిజ నివాసంబులకు వెళ్ళిన పిమ్మట మునివరులు “ఓహో విచక్రుని చంపుట సాహసకృత్యము,. నీవు హంసడిభకులకు దుర్మరణమును కలిగింపకున్నచో, ఎవ్వరిచే వారు హతులయ్యెదరు? (వారిని అణచుటకు నీ వొక్కడవే చాలినవాడవు).” అనుచు కొనియాడిరి. చతుర్జాశ్వాసాంత పద్యము ఫల(శ్రుతిగా నున్నది.

నాచన సోమనాధుడు 127 సీ, చక్రంబు మేదినీ చక్రంబు నే దేవు దక్షిణ బాహు సౌందర్య మొసగు జలజంబు నొకపాణి, జలజంబు నే దేవు సవ్య భుజంబుతో సరసమాడు రత్నంబు, గామినీరత్నం బు నేదేవు వక్షః స్థ్టలంబున వన్నై మిగులు నోఘంబు దాన వార్యోఘంబు నే దేవు చరణ పల్లవ సమాశ్రయము నొందు భానుమండలమును సుధాభాను మండ లంబు నే దేవుకన్నుల లావు వడయు దేవదేవున ద్దేవుని. దెలియువారు దేవదేవుని రూపంబు6 దెలియువారు. శీఆ - 316వ, ప ఖానము ; కుడి చేతికి సుదర్శన చక్రము. భూచక్రము (భూమి) సౌందర్యమొసగును. (హరి కుడిచేతితో భూదేవి పాణిని గ్రహించెను.) ఎడమ చేతిలో శంఖము, పద్మములు (రెండును జలజములు) ఉన్నవి. జొమ్ముమీద కౌస్తుభ రత్నము, కామినీ రత్నము (ఉత్తమురాలు లక్ష్మి. రెండును ప్రకాశించుచున్నవి. గంగానది, దేవతల సమూహము ఎజ్జని పాదములను ఆశ్రయించి యున్నవి. సూర్యచంద్రులు నేత్రములై శక్తి మంతులైరి. అట్టి దేవతలు దేవుడైన, ని న్నెతిగిన వారు, నీవు సాక్షాద్‌ విష్ణురూపు డని, (గ్రహించిన వారగుదురు. శ్రీకృష్ణుడు సాక్షాద్విష్టునని ఆశ్వాసాంతమున పునః ప్రతిస్టితము. పంచ మాశ్వాసకథ ; బలితనూజుడు బాణాసురుడు శివభక్తుడు. అతని రాజధాని శోణితపురము. ముల్గోకములను జయించి, సాయముగా శివుడు అతని తోనే నివసించెను. వేయి చేతులు కలవాడు బాణుడు. భవాని, ఇందుధరులతో, జలక్రీడలలో పాల్గొనగా, ఉష కామాస్త అయ్యెను. జగదంబ, ఉషకు, కలలో కన్పట్టువాడే మగడగు నని ఆశీర్వదించెను. శ్రీకృష్ణుని పొత్రుడు ప్రద్యుమ్నుని పుత్రుడు, అనిరుద్దుడు, ఉష కలలో సంగమించెను. చిత్రరేఖ, చెలికత్తై అనిరుద్దుని అంతఃపురమునకు యోగశక్తిచే తెచ్చెను. ఉష అనిరుద్దులు రహస్యముగా వర్తించుచుండిరి. బాణుడు వారి వర్తన మెటిగి, అనిరుద్దునితో యుద్దము చేసి, ఓడింపజాలక,

128 నాచన సోమనాధుడు అతనిని నాగాస్త్రములచే బంధించెను. ద్వారకలో అనిరుద్దుడు కానరాక పోవుటచే యాదవులు తల్లడిల్లిరి. బాణాసురుని శివస్తుతి ; పరమేశ్వరుని తం'డ్రిగా-పొంది ఆతని వాత్సల్యమును అనుభవింప దలచి బాణుడు అరణ్యములో మనస్సున నాతని సర్వాతిశయత్వమును ప్రతిష్టించుకొని తీవ్ర తపస్సు చేసెను. మృడుడు సాక్షత్కరింపగా హృదయంగమముగా ఆ దేవుని హృత్స్పయోజము ప్రపుల్లమగునట్టు బాణుడు ప్రస్తుతించి ఆతని కరుణకు పాత్రుడయ్యెను. సోమన మహాశివభక్తుడు. బాణుని రూపమున శివస్తుతి చేసెను. ఉ. కొలువగ నేర నిన్ను శతకోటి విభాకర తేజు డగ్గజం పిలువగ నేర నిన్ను మునిబ్బంద వివేకవిమర్శు దూరునిన్‌ విలువగ నేర నిన్ను పృథివీ వియదంతర భిన్ను నేమిటన్‌ నిలువగదయ్య నా హృదయ నీరజకర్ణికపై మహేశ్చరా! 5౪ - 9వప చం. కలంగనివారు నిన్ను మదిం గౌగిట నెత్తెడువారు ముక్తికిం దొలంగని వారుగా తెలియుదుం దలపోయుదు లోన నాసలున్‌ నలంగవు హృత్పయోజ సదనంబునకు న్నిను. దెచ్చునంతకున్‌ మలగ గదే త్రికోణమణిమండప దీపికపై మహేశ్చరా! 5ఆ - 10వ ప చం. ఒరసిరి నిన్ను తర్క నిక షోపల ధారల వన్నెగాన రె త్తరసిరి విశ్చముం గపిలయైనను నీ దెస ములు సూపంగా బెరసిరి బ్రహ్మముఖ్యులగు పెద్దలు బచ్చులు వోలె నెల్లవో , నెరసిరి గాని నిన్నెజుగ నేరరు నా వశమే మహేశ్వరా! 5ఆ-11వప భానము : ఓ పరమేశ్చరా! నూజుకోట్ట సూర్య తేజముగల నిన్ను చేరి సేవింపజాలను. ముని సమూహముల సూక్ష్మబుద్ధికి పరిశీలనకు దవ్వైన నిన్ను పిలువజాలను. భూమ్యాకాశములకును, వాని నడిమి భాగమునకును వేళైన నిన్ను దేనితోను, కొనజాలను (నీ విలువ కట్ట లేను) నీవు నా హృదయ కమలమునందు చేరుమూ (కన్స్పట్టుమా!) (9) ఓ పరమేశ్చరా! నిర్మల నిశ్చల చిత్తముతో నిన్ను ధ్యానమును చేయువారే, మోక్షమునకు అర్హులుగా తలంచెదను. నీవు నా హృదయ పద్మమును చేరునంతవటకు

నాచన సోమనాధుడు 129 నా ఆశలు అడుగంటవు. (అంతవటుకు నా కోరికలు నీపైననే ఉండును) కనుక నా హృదయమున, మూడు కోణముల రత్నాలమండపములోని దీపమందు. జ్యోతివై వెలుంగమా! (10)

ఓ పరమేశ్వరా! (బ్రహ్మాదులు, కోమట్టవలె, తర్కమనెడి ఒరపిడి జాతిచే నిన్ను గుజించి తెలిసి కొనుటకు ప్రయత్నించిరి. కాని నీ శోభను తెలిసికొన లేకపోయిరి. నీ గొప్పతనమును తూచి చూచిరి. నీవు, విశ్వము కపిలగోవు అనువాని కంటె అధికుడవని గుర్రించిరి. నిన్ను కనుగొనుటకు అతిశయించి అన్నింటను వ్యాపించిరి (దర్శనములచే ప్రయళ్నించిరి). అయినను తెలిసికొన లేకపోయిరి. అట్టినారే నిన్ను ఎబుగజాలక పోవుటచే నాకు నాకు శక్యమగునా? (11)

ఆ స్తుతికి అంతకంతకు శివునికి సంతోష మావహిల్లినది. బాణుని తన కుమారునిగా అంగీకరించి ఆదరించెను. ఆ కొడుకు మదాంధుడై దివిజకోటికి క్రీడొనరించెను. మజియు ఆకాశ గమనుడైన తన వేయి చేతుల తీట తాలగుటకై, యుద్ధమునకు అవకాశమును కల్సింపుమని ప్రార్టించెను. ఆ దేవదేవుడు తాను కావలి ఉన్నచోటనే కారణము లేకయే అవమానము కలుగు నని తెల్పెను.. బాణుడు శత్రువులకు భంగ పాటు కలుగునని భావించెను. శివుని హృదయము తద్విరుద్ధమని, ఆ మూర్చుడు (గ్రహింప లేకపోయెను. ఆశ్వాసాంతమున అక్రూరుడు శ్రీకృష్ణుడు ఆది దేవుడని, దేవతలను రక్షించుటకు అవతరించెనని ఆతనిని స్తుతించెను.

కం. దేవతలం గావ మానుష

భావంబున నవతరించి పని పూనిన ఆ దేవాది దేవుడవు నీ (వు). క్‌ ఆ - 306వ

'షష్టాశ్వాసకథ ;

దేవబుషి నారదుడు ద్వారక కేతెంచి, అనిరుద్దుడు, శోణిత పురమున భంగపాటు పొంది యున్నాడని యాదవులకు తెల్పెను. వెంటనే శ్రీకృష్ణ బలరామ (ప్రద్యుమ్నులు వైనతేయుని అధిరోహించి మాయావి అయిన బాణునితో సమరమునకు వచ్చి, మొదట నగర రక్షకులైన అగ్నులను, రాక్షస గణమును ఓడించిరి. అనంతరము శివ జ్వరము విష్ణు జ్వ్ఞరములు యుద్ధము చేసినవి. శ్రీకృష్ణుడే, శివబ్వరుని సంహరించుటకు యత్నింపగా ఆతడు ప్రణమిల్లి హరి నరసింహాకృతిని, రాఘవత్వమును స్తుతించెను. శ్రీ కృష్ణుడు ఆతని క్షమించి వదలిపెట్టెను. తర్వాత శివుడు, కుమారస్వామి, బాణుడు ఓటమి పాలైరి. శివుని కరుణచే బాణుడు రెండు చేతులను మిగుల్బుకొని తన

130 నాచన సోమనాథుడు ప్రాణములను రక్షించుకొనగలిగెను. శివుడు, తన పుత్రుడు భక్తుడు అయిన బాణుని పంచవర ప్రదానముచే సంతృస్తిని చేసి, ప్రమథ సైన్యాధ్యక్ష పదవి నొసగి, మహాకాళ నామధేయముతో, జగత్తులో సన్నుతుల పొందుమని దీవించి వెడలిపోయెను. తర్వాత అనిరుద్ధుడు బంధ విముక్తుడయ్యెను. బాణుని గోగణమును, వరుణదేవుడు రక్షించుచుండుటచే అతనితో శ్రీకృష్ణుడు యుద్దము చేసి, చక్రాయుధ మాతనిపై వేయుటకు పూనగా, ఆతడు లొంగిపోయి శ్రీకృష్ణుని స్తుతించి గోగణమును ఇచ్చివేసెను. గంధర్వుల జయ జయ ధ్వానములతో సురల పూలవానతో, శ్రీకృష్ణుడు, ఉష అనిరుద్దులతో, ఇతరులతోను, ద్వారకను చేరెను. శ్రీకృష్ణుని సేవించుచు వచ్చుచున్న దేవతల బృందములు, ద్వారకను (ప్రవేశించి యాదవులను ఆలింగనము చేసికొని బహువిధంబుల నారాయణుని వినుతించి అమరావతికి మరలిపోయిరి. ఈ కథను సూతుండు శౌనకాది మహామునీశ్చరులకు చెప్పె నని వైశంపాయనుండు జనమేజయ మహారాజునకు వినిపించెను. కథ సమాప్తము శ్రీకృష్ణుడు బాణునితో అనికై ఆకాశ గమనుడగుట బాణాసురుడు ద్వారకకు పదునాల్లు వేల యోజనముల దూరమున నున్న వాడగుటచే, గరుడునిసై శ్రీకృష్ణాదులు ఆరోహించి పయనమయిరరి. ఆ ఘట్టమున వైశంపాయనుడు, శ్రీకృష్ణుని ఇట్టు స్తుతించెను. కం. భూతముల కాత్మ, యాత్మకు భూతంబులు దాన యగు విభుం డిత డనగా నీతం డష్టవిభూతి ఖ్యాతివడసె, ప్రీతుడగు ప్రజాపతి చేతన్‌. 6ఆ - 13వప భానము : పంచ భూతములకు, అందున్న జీవులకు (సర్వమునకు) పరమాత్మ కనుక భూతంబులకు నాథుడు” అని ప్రీతుడైన, ప్రజల సృష్టించు బ్రహ్మచే, అతడే అష్టసిద్దులు కలవా డనియు (సృష్టికి మూలమని) గుర్తింపబడెను. ఆ సమయమున దేవతలు, మునీంద్రులు స్తోత్ర పారకులు “సాధ్యులు, దేవతలు, (ప్రజాపతులు మొదలగువారికంటె ఈ కృష్ణుడే శాశ్ళతుడు” 6ఆ - 14వప. అని క్రీర్తించిరి. మాగధ రవములు, “నీవు బాణుని అతని బంధుమిత్రులను జయింపుము. విజయలక్ష్మి కొనుట నీకు అసాధ్యమా? ఆహావమందు పదాలు ముఖములతో ప్రకాశింతువు.” అనుచు ప్రతిధ్వనించెను. ఇచ్చట యజ్ఞమూర్తి మహావిష్ణువని (ప్రస్తావన, యాగకర్తలు బుత్విజులు పదునాజుగురు (శర), 6ఆ -16వప

నాచన సోమనాథుడు 131 హరికి సిద్ద సాధ్య చారణ గంధర్వ సంయ మీంద్రుల సంస్తుతులు. ఆకసంబున వేంచేయుచున్న హరికి సిద్దులు సాధ్యులు చారణులు, గంధర్వులు మునివరులు, పెక్కురీతుల స్తుతులతో చెవుల పండువు చేసిరి. సోమన కావించిన స్త్రోత్రము మాలమున లేదు. తోదక వృత్తములు : జయ జయ మంగళ సంగత రూపా! జయ జయ పావక సంభృత రూపాః జయ జయ కల్పిత సాగర తాప? జయ జయ ఖండిత శంకర చాపా జయ జయ మస్తక శస్త కలాపా జయ జయ కౌస్తుభ చారు కలాపా జయ జయ కాళియసార దురాపా జయ జయ కంస నృశంసహ కోపా జయ జయ ధాత విశంకట పాపా జయ జయ మోహ నిశామణి దీపా జయ జయ పాద లసత్సరి దాపా జయ జయ విక్రమ శాసిత భూపొ. 6ఆ-18వప భావము. ; జయింపుము, జయింపుము మంగళరూపా! ఫవిత్రమూర్తీ! మహాభయంకరా! శివధనుర్భంజకా మౌళ్యలంకృత పింఛా! కౌస్తుభ సుంద రాభరణా! కాళియ మర్షనా కంస సంహారా! పాప నాశకా! అజ్ఞాన నివారక! పాదోద్భవ గంగా! పరాక్రమ శాసిత రాజా! చం. జయ జయ శంఖ చక్రధర శార్‌జ్ల గదాధర శ్రీధరా ధరా! జయ జయ భక్తి భావిత నిశాచర, ఖేచర చిత్త గోచరా! జయ జయ కిల్చిషాపనుద శాంత హృ దాస్పద చిత్త సమ్మదా! జయ జయ భూత భావన (ప్రజాకలి తావన లోకపొవనా! 6ఆ - 19వ, ప మ. జయ నారాయణ పుండరీక నయనా! శార్‌ల్లీ జగన్నాయకా! జయ పీతాంబర భక్తవత్సల! విరించీ స్తోత్ర పాత్ర క్రియా! జయ జంభారి విరోధి విక్రమ కథా శ్చాఘా విఘాత (క్రమా! జయ గోవింద ముకుంద మందర ధరా! శౌరీ మురారీ హరీ! 6 ఆ - 20వ ప భానము : జయమగుగాక! శంఖ చక్రములను ధరించిన వాడా! శ్రీదేవిని భూదేవిని ధరించిన వాడా! భక్తి భావముగల రాక్షసుల యొక్క ఆఅకాశగమనుల యొక్క చిత్తమందు గోచరించువాడా! పాపములను పోగొట్టుకొనిన శాంత హృదయుల మనస్సులకు మోదము నిచ్చువాడా! సర్వ భూతములు తానే అగుటచే అట్టి వానిని సమస్తమును రక్షించువాడా! లోకమును పరిశుద్దము చేయువాడా! (19) జయమగుగాక

132 నాచన సోమనాధుడు ఓనారాయణా! తెల్లదామరల వంటి కన్నులు కలవాడా! శార్‌జ్ఞము కలవాడా! జగత్తునకు నాయకుడా! పచ్చపట్టు వస్త్రము ధరించువాడా! భక్తుల యెడ ్రీతికలవాడా! బ్రహ్మ పొగడునట్టి పనులను చేయువాడా! ఇంద్రుని పగవారైన రాక్షసుల కీర్తిని తుడిచి పెట్టు వాడా! గోవింద! ముకుంద! మంద రాచలము ధరించినవాడా! శూరుని వంశమువాడా! మురవిరోధీ! హరీ!

కం. హరి తేజము హరి కాంతియు హరి విభవము హరి భయంక రాకృతి హరి వే

గీరము హరి విక్రమంబును హరి యను పేరిటికి లక్ష్మి నాపాదింపన్‌ ఈ ఆ - 22వ ప

భావము : 1. సూర్యుని తేజస్సు, 2 చంద్రుని కాంతి, 38 ఇంద్రుని వైభవము (సంపద) 4 యముని భయంకరరూపము, 5 వాయు వేగము 6. సింహ విక్రమము హరి అనెడి నామమునకు (లక్ష్మిని) శోభను ఇచ్చినవి.

పద్యమున “హరి” అనెడి పదము ఆ వృత్తమై శ్రీకృష్ణుడు “హరి” యని (ప్రతిధ్వనులు చెలంగుచున్నవి. మజియు, సూర్య చంద్ర, ఇంద్ర, యమ, వాయు, సింహముల సమష్టి ప్రభాపరంపరచే దివ్యరూపుడనియు ధ్వని. ఆ దివ్య స్వరూపము నిత్యము గోచరించుచున్నను, తనకు తృప్తి కలుగుటలేదని వైశంపాయనుడు జనమేజయునితో పల్కెను (అదియే (బ్రహ్మానందమనుట). బాణునితో యుద్దము చేయుటకై శ్రీకృష్ణుడు అష్ట భుజములలో ఎడమవైవు విల్లు సంకు పలక, పాశము, కుడివైపు అమ్ము, చక్రము, కత్తి గద, ఆయుధములను ధరించి సమర నిర్వహణ ధురంధరుండై విశ్చంభరుడు మహావిష్ణువై యుద్ద సన్నద్దు డయ్యెను. శివజ్వరుడు శ్రీకృష్ణుని స్తుతించుట

శ్రీకృష్ణుడు, మాహేశ్వరజ్వరమును వధింప జూడగా, ఒక అశరీరవాణి, “మహోదయమూర్తి! మురారి! దేవదేవ! శాంకర జృరంబకట వినాశమందదగునయ్య కావు” నావుడున్‌ మురాంతకుడు, శివబ్బరుని విడిచెను, శివజ్వరుడు పాద ప్రణామములచే శ్రీకృష్ణుని సేవించెను. ఆతడు “శ్రీవిభునిగా ఆత్మందలం పొందగా శాంతి బొంది” ఆ దేవుని ఇట్టు వినుతించెను.

1. శా. “కృష్ణాంగాయ నమో! .... మాకెప్పుడున్‌ 6 ఆ - 115

2. మ “ఈళ్చరాయ మహాత్మనే... నమో యనుచున్‌” 116

3 మ “సురమర్హ్యోరగ.. (మొక్కెదన్‌” 117

4 సీ. తాటకా జీవన... మైొక్కగంటి 118

నాచన సోమనాథుడు 133 కైటభారి, తుష్ట హృదయుడైై శాంకర విష్ణు జ్వరములు రెంటిని దివియందు భువియందు పలువిధములైన (క్రొత్త చరిత్రలతో వైభవముతో విలసిల్టుడని దీవించెను. వీనిలో నృపింహాతార; శ్రీరామావతార ప్రస్తావన, అమూలకములై. సోమరాజు పల్లె సమీపముననున్న సింగరాయకొండ నరసింహ దేవునిదియు, చదలువాడ శ్రీరఘునాయకుని దేవునిదియు స్తుతులుగా కన్పట్టుచున్నవి. శ్రీ నృసింహావతార శ్రీరామవతార వర్షనలలో సోమన భక్ష్యతిశయము నిండుగా ప్రతిఫలించుచున్నది. హరి ముదమున “శంకర జ్వర రచిత మదీయ వినుతి (వ్రజమును నరుడు పరించిన తలచిన జ్వర రహితుండు” అగునని ఆన తిచ్చెను. సంతసించి, శివజ్వరము నారాయణునకు పునః ప్రణామం బాచరించి సంగరంబు నుండి మరలి పోయెను బాణాసుర గర్వభంగము వ; బాణాసురుడు శివుని వరములచేతను, ఆ దేవుడు తన్ను సుతునిగా ఆదరించుట చేతను, ఇరువురు శివుని భటులు రక్షకులుగా నుండుటచేతను, మజణియు తాను వేయి చేతులు గల ఆకాశగమనుడైన రాక్షసు డగుటచే తను రెండు చేతులు గల నరుడు, యాదవుడు తన్ను జయింప లేడని విశ్చసించెను. కాని శివభటులు శివజ్వరుడు కుమారస్వామి శివుడు ఆతనికి యుద్దమున జయమును కూర్చలేకపోయిరి. అంతమున శ్రీకృష్ణుడు బాణునిపై సుదర్శన చక్రమును ప్రయోగించుటకు సిద్దపడగా “అన్లకొ దిగంబర, ఎదుట నిలిచి “దేవదేవ! జగన్నాథ! దివ్యమూర్తి కావవే! దను జేశ్చరు కరుణతోడ”. 6ఆ - 218 వప అని అర్థించెను. ఆమె మోము చూడక శ్రీకృష్ణుడు చక్రమును వేసెను. అది బాణుని చేతులు నటికి కుప్పలు పెట్టెను. ఆ చక్రము. శ్రీకృష్ణుని సమీపించి “త్రిగజత్యాధార కీర్తీ” శిరః ఛేదమునకు అనుజ్నఇమ్మనెను. ఇంతలో కుమారస్వామి, పార్వతి, శివజ్వరము ప్రమథులు, కోటవి పిశాచకాంతలు వారి నాయకులు, దూరముగా చెలగిపోగా, మిక్కిలి అచ్చెరువును కలిగించువాడై భూతేశ్చరుడు 'మనోహారి స్తవ౦ బొప్పగా' ఉ. దేవుని చెట్టపట్టుకొని “దేవ! యదూద్వహ! సర్వలోక సం భావిత మూర్తియుత! భాను సహ(స్రసమప్రకాశ! నా నావిధ వి([క్రమాధిక! వినాయక నాయక! పారికాంక్షి సం సేవిత వైరిరాణ్మథనసిద్ధ వినోదన! బాణుకావవే!” 6ఆ - 224వ ప అని దీనముగా వేడెను.

134 నాచన సోమనాథుడు హరియు హరుడును వేలు రూపములతో నున్నను, ఇరువురును కలిసియే జగద్వ్యాపారము. నిర్వహింతురు. అట్లగుటచే శివుని (ప్రార్షనను మన్నించి మ. అనుడు మురాంతకుండు ్రమథాధిప! బాణసురారి నీవు గా చిన క్రియ నేను కాచితిని, సిద్దము నా వచనంబు.దీని కిం తన పనిలేదు. మీదటి ప్రధానపు కార్యము తీర్చ నీ యను జ్ఞను విలసిల్లం బోయెద విశంకట సత్కరుణా(ర్హ శంకరా! 6ఆ -225 అనుచు, మహనీయ కృపగల శంకరునికి భావికార్య రూపమును తీర్చుటకు అవకాశ మిచ్చి వెడలిపోయెను. బాణుడు రక్త సిక్తమైన శరీరముతో నుండెను. ఆతని ఉద్వేగము పరాక్రమ మదము, నశించినవి. మనసు వశము తొలగినది. నందీశ్వరుడు, “పోయెను, విష్ణుడు లెమ్ము లె”మ్మనుడు, అజ్ఞానమును వీడి వివేకియై లేచి శివుని ఎదుట శివభక్తి నిండార తాండవ నృత్యము చేసెను. నందీశ్వరుడును శ్రీకృష్ణుని విష్ణువని బాణునకు సూచించుటయు గమనింప దగియున్నది. బాణుడు శివునిచే వరములను పొందుట : బాణుడు, శివుని వలన వరములను పొందవలెనను. కాంక్షతో నృత్యము చేయుటచే (త్రినయనుడు (ప్రియుడై ముసలితనము, మరణము లేకుండునట్టు, అతని ఎదుట భక్తితో నృత్యము చేయు వారు పుత్రులు పొందునట్టు మజియు ప్రమధ నాధుడై మహాకాళనామముతో జనులకు ఎల్లరకు నంతసమును కూర్చుచు చుండు-నట్టును, ఆ బలి సూనుని మేను, రెండు చేతులు ముందున్నట్టు సొంపుతో ప్రకాశించునట్టును అను(గ్రహించెను. ఆ శివభక్తుడు మహాకాళ నామముతో ప్రసిద్దుడై ఉజ్జయినిలో భక్తులను నేడును నాకర్షించుచున్నాడు. వరుణుని వశముననున్న బాణుని గోణమునకై శ్రీకృష్ణుడు వెడలుట గరుడుడు, శ్రీకృష్ణుని, అతనితోడి జనమును తనపై నెక్కించుకొని, సము(ద్ర మధ్యముననున్న వరుణుని పురికి పోయెను. బాణుని గోగణములను చేరనుండగా, వరుణుని భటులు, గరుడ వాహనుడైన శ్రీకృష్ణుని ఎదుర్కొనిరి. మనుమలు, కుమారులతో జడనిధి పతి యుద్ధమునకు వచ్చెను. యుద్ధములో శ్రీకృష్ణుడు యుద్దమున చక్రము వేయుటకు 'ప్రయత్నింపగా, వరుణుడు పశ్చాత్తాపము చెంది ప్రాణ భయముతో తన్ను రక్షింపుమని యొక్కెను. అప్పుడు వరుణుడు శ్రీకృష్ణుని ఇట్టు నుతించెను.

నాచన సోమనాధుడు 135 కం. “తామస రాజస గుణములు నీ మనమున పొంద దగునె నీ వాద్యుడవున్‌ మేము వికార గుణంబులు 'సేమంబున గన్న మమ్ము శిక్షింప దగున్‌” 6 ఆ-258 వప భావము : నీవు దేవతలలో మొదటివాడవు. (శుద్ద సత్త్వరూపుడవు), మేము, నీ నుండి జనించి మార్పు చెందిన, రజోగుణము (సుఖ దుఃఖాత్మకము), తమోగుణము (హింసాత్మకము) కలవారము, మమ్ము శిక్షింపుము. నీవు తమో రజో గుణములు నిల్పుకొనవచ్చునా?” వరుణుడు జలనిధి పతి, ఆ కృష్ణుని “ఆదిమూలమని జగమెజుగన్‌” కొనియాడుచు “త్రిభువనోత్తమ మూర్తీ!” అనియు సంబోధించెను. కరుణరసము మనమున పొంగగా, శ్రీకృష్ణుడు దనుజుని ఆవులను వరుణునికే ఇచ్చివేసి ద్వారకను సమీపించెను. శ్రీ కృష్ణుడు ద్వారనతిని ప్రవేశించుట : ఉష అనిరుద్ధ దంపతులతోను బలభద్ర ప్రద్యుమ్నునితోను, ఇతరులతోను, శ్రీకృష్ణుడు ద్వారవతిని చేరగా, జయ జయధ్వానములు చెలగినవి. దేవతలు పూలవానను పొగడ్రలను వర్షించిరి. వినుతులచే ఉల్లసితుడై, హృద్వివేకుడ్తై శౌరి, నగరి చొచ్చెను, విష్ణుః గొలిచి వచ్చు విబుధగణం బెల్ల రథంబులు దిగి, ఆదేవునివెనుక నగరిలోనికి వెళ్ళి యాదవ ముఖ్యులను ఆలింగనంబు చేసి వారలతోడ నిట్టనిరి. వ “" ఈతం డసాధ్యుండైన బాణాసురునిం గరద్వయ సమేతు గావించి, ముహూర్త మాత్రంబున ద్యారాకా నగరంబునకు వచ్చె. ననన్యసామాన్యంబైన దైవం బితండ కాడే! మీ భాగ్యంబున నితండు యదువంశంబునం బుట్టె” నని నారాయణు వినుతించి దేవతలు అమరావతికి అరిగిరి. 6ఆ - 272వ వచ ఈ గద్యము సాటి లేని దైవము “వారాయణుడు” అని (ప్రకృష్ణముగా పల్కినది. పరమోతృష్ట పరబ్రహ్మము “మహావిష్ణువు” అని ఆదినుండి తుదివజకు కథాంశములలో గల వేర్వేలు పాత్రలచే “ఆదిదేవుడుగా” ప్రశంసింపబడినాడు. ఉత్తరహరివంశమున విష్ణుపారమ్య ప్రబోధ ప్రబంధ ధ్వని ప్రబలముగానున్నది. పరవాసు దేవతత్త్వము : వైష్ణవాగమ. శాస్త్రము పరమాత్మ పరవాసుదేవుడు అని, అయ్యద్ది, వాసుదేవ, సంకర్షణ, ప్రద్యుమ్న, అనిరుద్ధ, ఆకృతులతో విలసిల్టు చున్నదని ప్రతిపాదించుచున్నది.

136 నాచన సోమనాథుడు ఉషా అనిరుద్దులకథ - అనిరుద్దుడు విష్ణువు యొక్క అంశ అద్దాని వెలుగే 'ఉష' అని, ఈ రెంటి సంయోగము శుభప్రదమని, గుష్తమైన పరమార్ధమును సూచించుచున్నది. అమృత బిందూపనిషత్తు ; యజుర్వేదము - 21వ శ్లోకము శ్లో సర్వభూతాదివాసంచ యద్భూతేషు వసత్యపి సర్వాను (గ్రాహక త్వేన తద స్మహం వాసుదేవః। భావము : సకల భూతములకు ఆధారముగను; సకల భూతములయందు వసించుచును, సకల (ప్రాణములను సంరక్షించుచునుండు వాసుదేవుడు ఎవడో, ఆ వాసుదేవుడే నేను. ఏ పేరుతో పలికినను పరమాత్మ ఒక్కడే! శ్లో : ఏక ఏవ హి భూతాత్మా భూతే భూతే వ్యవస్థితః ఏకధా బహుధా చైవ దృళ్యతే జల చన్హవత్‌ అమృత బిందూపనిషత్‌ - 12వ శ్లోకము భావము : భూతములకు ఆత్మయెన వాడొక్కడే! ఒక్కొక్క భూతమునందున్నాడు. జలమునందు చంద్రుడు, ఒక్కడుగా, పెక్కుడుగాను, కన్సట్టుచున్నాడు గదా! “ఓమ్‌ నమో భగవతే నాసుదేవాయ” అనెడి ద్యాదదాశక్షరీ మంత్రముతో భక్తులు పరవాసుదేవతత్త్యమును ఉపాసింతురు. “శుభమస్తు”

నాచన సోమనాథుడు 187 సంవిధానము తెనిగింపు (అనుస్పజనము)

సంస్కృత హరివంశమున మూడు పర్వములు కలవు, వానిలో మొదటిది హరినంశపర్వము. దానిలోని విషయములను దేనిని కూడ సోమన ఉత్తర హరివంశమున చేర్చలేదు. తరువాతి రెండు విస్ణుపర్వ, భవిష్య పర్వములనుండి, ఐదు కథలను (గ్రహించి స్వతంత్రమైన కల్పనలతో చేర్పులు కుదింపులతో, ఆజు ఆశ్వాసములను రచించెను. సోనున ఆంధ్రీకరణ విధానమును డా. వేదుల కొమేశ్చరరావు, తను “నాచన సోమనాధుడు - కావ్యానుశీలనము” అసెడి సిద్దాంత (గ్రంథములో విపులముగా, (127 నుండి 293 పుటల వణకు) వివరించినారు. వారి పరిశ్రమ అభినందనీయము. వారు వెల్లడించిన విలువైన విమర్శనాంశములు, ఇచ్చట సమీకరింపబడినవి. ఇంతకంటె ఎక్కువ విషయమును కోరువారు, వారి (గ్రంథమును చదివినచో సంతృస్తులగుదురు. ఆజు ఆశ్వాసములలో మూలమును ఎట్టు సంస్కరించిరో వరుసగా ఉదాహరింస బడుచున్నది. ప్రథమాశ్వాసము :

సంస్కృతహరివంశము : విష్ణుపర్వము క్ష స్వర్గోకాధిపత్యము

మూలము :; విష్ణుపర్పము. 63 వ అధ్యాయము, 5, ళ శ్లోకములు (2 నరకుడు స్వర్గోకాధిపతియైనట్టు చెప్పబడినది.

తెలుగు : ఉత్తర హరివంశము, 15 నుండి 48 పద్యముల వటుకు (30 పద్యములు).

నరకాసురుడు స్వర్గలోకమును జయించుటకు వెడలును. ఘోరయుద్ధమున ఇం(ద్రాదులను ఓడించి, స్వర్గలోకాధిపతి అయ్యెను,

మూలములో రెండు శ్లోకముల విషయము తెలుగున ముప్పది పద్యాలలో, ఇంపుగొ సొంపుగా, విస్తరింపబడినది. సోమన విపులీకరణమునకు ఇది తొలి ఉదోహరణము 2. అదితి కముండలములను హరించుట

మూలము :; విప, 68వ అధ్యాయము, 17వ శ్లో (1). నరకుడు స్వయముగా అదితి కుండలమును హరించెను.

తెలుగు 2 85, 86, 87 పద్యములు (3).

138 నాచన సోమనాథుడు

నరకుని సేనాపతి మురుడు, అదితి కుండలములను అపహరించి తన ప్రభువునకు కానుకగా ఇచ్చును. దానికి ప్రతిఫలముగా నరకుడు, మురుని పది కుమారులను తనకు అంగరక్షకులుగా నియమించుకొనెను.

బౌచితి : ప్రభువు, తానై దేవమాత కుండలములను హరించుట నీతి నిహీన కృత్యము. అనుచితము. కె ఊర్వశీ నరకాసుర సలభాషణము :

మూలము : లేదు

తెలుగు : 61వ పద్యమునుండి, 80 వ పద్యమువజకు (20). నరకుడు మహేం(ద్ర సింహాసమును అధిష్టించి, నిండు కొలువు కూటమునకు ఊర్వశి రావించి, “నీ కనుదోయి వెన్నెలలు నిండక కోర్కులు నాకు నిండునే?” అనుచు, ఆ పద్మగంధిని కామించెను.

అక్కాంత నిపుణముగా, మాట్టాడుచు అంతమున “యాజకులు” నరకునికి యజ్ఞభాగ మర్పించిన యెడల తాను అతనికి వశమయ్యెద నని వచించుచు, “తేజము సూ వలపు తెలుపు, తెజవల కెందున్‌” అని ఆతనిని వినాశమార్గమునకు మరల్ఫెను.

బౌచితి : అత్యంత రమణీయము, నాటకీయము అయిన ఈ ఘట్టము, ఏ కాంకమువలె నున్నది. సోమన కల్పనా (ప్రావీణ్యమునకు ఇది శిరోమణి, ఆతని చతుర వచో విలాసగుణము ఊర్వశీ నరకాసుర సంవాదమున దీష్యమానమై ఉన్నది. 4 నరకుడు మునీశ్వరులను బాధించుట :

మూలము : మునులను నరకుడు పెట్టిన బాధలు, పరిమితముగా వర్షింపబడినవి.

తెలుగు : 9] నుండి 121 వ పద్యమువణకు (సుమారు30). బదరికా(,శమవాసులు మునులు, నరకునకు యాగ హవిర్భాగములను ఇచ్చుటకు నిరాకరించితి. వారిని నరకుడు తన వారిచే నానా యాతనలను పెట్టెను. వారు శ్రీకృష్ణునకు నరకుని దుండగములను విన్నవించిరి. దీర్హమె, రసోచితమైన ఆ సన్నివేశము, తాపసులు విష్ణు స్వరూపుడైన శ్రీకృష్ణుని వర్షించిన తీరు, సోమనాధుని కవితా ప్రావీణ్యమునకు ధ్వజ 'పప్రాయమగు తార్కాణ మని డా. వేదుల వారనిరి.

సీ పన్నరగబుల రాజు. బగవాడుం గూడినీ

శయనంబు( బయనంబు సంతరింప = ధన్యులే యంబు జాక్ష! 119వ పద్యము

నాచన సోమనాధుడు 139 5. సత్యా నరకుల సమరము : మూలము : విప. 635, అధ్య, 39 క్లో(1). నరకునితో యుద్ధమునకు శ్రీకృష్ణుడు వెడలెను అని మాత్రమే ఒక శ్లోకమున ఉన్నది, తెలుగు : 156 నుండి 167వ పద్యమువజకు (సుమారు 10). సత్య వీర శృంగారముల వర్షనమున్నది. శ్రీకృష్ణుడు అలసిపోవుటచే సత్యాదేవి నరకునితో యుద్ధము చేసెను. బొచితి : సత్యభామ యుద్దనైపుణి అంతయు సోమన కల్పనమే! “అరింజూచున్‌, హరిజూచున్‌ ...” పోతన క్రింది పద్యమునకు (ప్రేరకమైనది. 162వ పద్యము “పరుచూచున్‌ వరుజూచు నొంప నలయింపన్‌” ఎవరి పద్యము ఎక్కువ రుచ్యమో చెప్పజాలము. 6 ముర హయగ్రీవ నిశుంభ పంచజనులతో యుద్దము : మూలము : విప. 63 వ అధ్యా - 57నుండి 7€, 72 నుండి 85 శ్లోకము వజకు (35 క్లో, మురాదులతో శ్రీకృష్ణుడు చేసినయుద్దము దీర్హముగా నున్నది. తెలుగు : రాక్షసులవధ నాలుగు పద్యములకు పరిమితమైనది. 141 నుండి 144వ పద్య (4. రణరంగ వర్ణనము మూలములో రెండు శ్లోకములలోనున్నది. అయ్యది తెలుగున దీర్హవచనమున (25 పంక్తులు) ఉన్నవి. వచన సంఖ్య - 145, 7. శ్రీకృష్ణ వరకుల యుద్దము : మూలము : విప 63వ అధ్యా, 107 నుండి 120 ల్లో వజకు (14). యుద్ధ వర్షనమున్నది. తెలుగు : మూలములోని 1115న శ్లోక భావము మాత్రము 171 నుండి 175 వ పద్యములలో, సంక్షేపముగా (నాల్గింటిలో) వర్షింపబడినది. 8 నరకుని జన్మ వృత్తాంతము : మూలము : లేదు. తెలుగు : నరకుడు హతుడైన వెంటనే, భూదేవి శ్రీకృష్ణుని ఎదుటిక్షివచ్చి ఉ “ఏను వసుంధరన్‌ యదుకులేశ! దయాకర! సూకరాకృతిన్‌ బూనిననాడు నీవు నను. బొందగం బుట్టినవాండు వీండు..” 189 వుషు

140 నాచన సోమనాథుడు

"'జాచితి : మాత్నప్రేరణము లేనిదే నరకునికి మృతిలేదు. అతడు (బ్రహ్మవలన పొందిన వర మది. భూదేవియే సత్యభామ. కనుక నరకుని వధ సాధ్యమయ్యెను. మాతృదేవత పుత్రుని వధించుట అనుచితమగుటచే, దురాత్ముని తండ్రి వధించినట్టు చెప్పబడినది. 9. సుతుని నృుతిచే భూసతి తాపము :

మూలము : విప. 63వ అధ్యా, 126 వ శ్లో.

భూదేవి శ్చొకము సామాన్యము.

తెలుగు : 178 వ పద్యము, 181 నుండి 187 వ పద్యము వజకు (8)

సీ మాగు వాజిన చంద్రమండలంబును.బోలె

వదనారవిందంబు వన్నెదలుగ.

వగపు చిత్తరువో కళవళము కరువా

ఆనగ నాక కాంత గానంగ నయ్యెనంత 178వ పద్యము

పద్యభావము : అందమైన ముఖమున వన్నె తొలగినది. కన్నులలో నీరునిండెను. కురుల (క్రొమ్ముడి జాటెను. తొడలు వడకినవి, చెమటనీరు తొనకినది. ఓర్పులేక, శోకంపు రూపు చిత్రపటమో! పోతపోసిన కలత రూపు విగ్రహమో! అనగా ఒక కాంత కన్పట్టెను.

బౌచితి : మాతృమూర్తి ధారుణీదేవి దైన్యము చిత్ర పటమువలె వర్షితమైనది. ఆమె, అదితి కుండలమును ఇచ్చి తన దుఃఖమును వెడల(గ్రక్కను. ఈ పద్యములు అమూలకములు,

ద్వితీయాశ్వాసము

1. పాలుడు శ్రీకృష్ణుని అర్థించుట :

మూలము : విష్ణుపర్వము : 113వ అధ్యాయము, 8-13 శ్లో (6). "

విప్రడొకడు తన భార్యకు (ప్రసూతి దినములని జన్మింపబోవు శిశువును రక్షింపుమని శ్రీకృష్ణుని అర్హించును.

తెలుగు : రవ పద్యమునుండి 19వ, పద్యము వజకు అమూలకములైన విప్రుని అభ్యర్థన (సుమారు 12), సంబోధనము, విశిషార్ధ బోధకములు. నాటకీయతచే విప్రుని దైన్యము హృదయంగమమై ఉన్నది,

నాచన సోమనాధుడు కై41 2. పార్థుడు నారాయణుని విష్రబాలక రక్షణ విధమును తెల్పుమనుట. మూలము : వి.ప. 111వ అధ్యా. 4 నుండి 7 క్లో (4). శ్రీకృష్ణుడు, అర్జునుడు, విప్రుడు, అతిదూరమైన మార్గమును, రథముపై పయనించి, అతి త్వరలో మరలివచ్చిరి. ఆ అద్భుత చర్యను గుజించి అర్జునుడు శ్రీకృష్ణుని చెప్పుమని కోరెను. తెలుగు : పద్యములు 56, 57 కందములు (2). చూడుము పుట మూలమున గల విషయము తగ్గింపబడినది. 3. శ్రీమన్నారాయణుని రూపవర్షనము : మూలము : వి.ప, 114 వ అధ్యా, క్లో 8 నుండి 15 వజకు (8). శ్రీమన్నారాయణుని వర్షనము దీర్హముగా నున్నది. తెలుగు : 58, 59 పద్యములు (2). పరను పురుష వర్ణనము, సరళమై, పరిమితమై ఉన్నది. పంచభూతాత్మక (ప్రణవ రూపము వర్లితమైనది, 4. పృుత్రార్హము రుక్మిణి శ్రీకృష్ణుని ప్రార్ధించుట : మూలము : భవిష్యపర్వము. 73వ అధ్యాయము - 20, 21 22 కై (3). తెలుగు : 75, 77, 78 పద్యములు (3). గీ. అఖిల లోకైక నాథ! నీ యట్టి రూప విక్రమౌదార్య శౌర్య వివేకనిలయు నొక కుమారుని దయచేసి ఉర్విలోన6 గడుపు చల్లని కాంతలః గలుపు నన్ను. 75వ, పద్యము రుక్మిణి వీరకుమారుని కోరినది. ముందే పుత్రుని కోల్పోయిన వ్యధ, ఆతురము జాతీయ నుడి కారములో ధ్వనించుచున్నది. క్‌ ఘంటాకర్ణ కాలాంతకుల కథ : చూడుము పుటలు 108, 109 మూలము : భవిష్య 79వ అధ్యా. -1 నుండి 6 ళ్జో(6) 17 నుండి 27 ఖ్ధ్‌(2 80వ, అధ్యా. హరిహరవర్షననము తెలుగు ; 120వ నుండి 157 పద్యము వజకు (సుమారు 38 పద్యాలు). పిశాచదయవర్లనము, శ్రీకృష్ణుని వారు అన్వేషించుట, వారిలోకజ్జ్ఞత, సంభాషణము, హరిహరవర్షనము, మూలమునకు భిన్నముగానున్నవి. మూలములో నీలవర్డునికి పిశాచ సోదరులు షోడశోపచారములు చేసిరి. ఆ విస్తరమంతయు విసర్జింపబడినది. మూలమున, శ్రీకృష్ణుడు, ఇంద్రునికి అతిథిగా నుండుమనెను, అనంతరము, సాయుజ్యమును పొందుమనెను. కాలాంతకుని గుణించి మూలమున ఏమియునులేదు.

142 నాచన సోమనాథుడు సోమన ఘంటా కర్ణునకు ఇంద్రపదవి, స్వర్ణోకసుఖము, సాయుజ్యమును కల్లించెను. కాలాంతకునికిని స్వర్ణోకవాసము సాయుజ్యము రెండును లభించినవి. జౌచితి : సోమన కావించిన మార్చులచే, శ్రీకృష్ణుడు జగద్వ్యాపారమున ఇం(ద్రపదవులను ఇచ్చు అధికారము కలవాడని, సర్వలోకాధికారి అని ధ్వనింపజేసెను. సోమన హరిహరార్వైత (ప్రతిపాదనమునకు - ఘంటాకర్ల కాలాంతకుల వృత్తాంతము పునాది అయినది. శివుని సేవకులు, విష్ణు భక్తులగుట, పరమశివుని భక్తులను శ్రీకృష్ణుడు తన భక్తులుగా అవ్యాజకరుణతో అను(గ్రహించుట, తానును హరుడును ఒక్కటే అని, తన చర్యలచే, ప్రకటముగా, ఆ దేవదేవుడు ప్రబోధించుట మొదలగునవి ఉన్నవి. 6. కైలాస నగర వర్ణనము : మూలము : 86వ అధ్యాయములో 8 శ్లోకాలు. తెలుగు : 159వ పద్యము, 160వ వచనము - 30 పంక్తులు, 161 వ పద్యము.

1. ఉ. “వాసుకిహార సంతత నివాసము ...” 159
2. వచనము కనుగొన్న నన్నగంబు ... రాజకళాధరు విడంబించియున్న నప్పురుషోత్త ముండిట్లని విచారించు. 160వ ఈ వర్షనము అతిశయోక్తి ఉత్రేక్ష ఉపమ, రూపకము, అభంగ, సభంగ శ్రేషాన్వితమై ఒప్పుచున్నది. ఈ వచనమును గుటించి శ్రీ వేదము వేంకటరామన్‌ 'పలువురు మజచిన సుబంధువును, తెలుగున సుబంధతుల్యుడగు సోముని" (ప్రశంసించుచు బాణ మహాకవియును సోమునివలె, దీర్హ సమాసములను (వ్రాయలేదనిరి. 3 సీ. ఇందుండు హరుమౌళి నిందుండు పెద్దయై నెత్తంబు నిండు వెన్నెలలు గాయ నీ గిరి రాజుపై నీంిరి కాబోలు నఖిల దేవతలు నేకార్త్షవమున నిచ్చట విహరింప నిచ్చట సంయమీశ్సరులకు మోక్షంబు సందియంబె? యీ నగ్గాగ్రంబున నీన గాడినయంత శిలనైన మిన్నేలు సెలవకున్నె గీ. యీ వనములీ కెలకులు నీనగంబు లీ కొలంకులు. గలుగ సిం హేభ శరభ హరిణ శార్జూల గంధర్వ యక్ష సిద్దు గణ గణాంగనాగణనలు గానయిడునె? 161వప భావము : శివుని శిరస్సుపై బాలచంద్రుడు వెన్నెలలు వెదజల్టుచుండును. (బ్రహ్మాది దేవతలు ప్రళభయకాలమందు, ఈ గిరిని ఆశ్రయింతురు. మునివరులు ఇచ్చట విహరించుటకు ఇష్టపడుదురు. వారికి మోక్షము లభించుననుటలో సందియములేదు.

నాచన సోమనాథుడు 143 గిరిలో సన్నని రంధ్రము కూడ, గంగా ్రవాహవేగముచే చీలిపోవును. అచ్చట దుర్దనులు సజ్జనులగుదురు. పాపవిమోచనము. కలుగును పరిసరములు శోభా వంతములు. జంతువులు లెక్కకు మించి ఉన్నవి. గంధర్వాదులు, వారి అంగనలు అనేకులు విహరింతురు. కైలాస నగ మహత్వమును, శ్రీకృష్ణుడే (మహావిష్ణువే) కొనియాడుటచే, అయ్యది 'నగాధిరాజము*. 7. బదరికాశ్రమమునకు ఇంద్రాదులు మునీశ్వరులు వచ్చుట భవిష్యపర్వము - 86వ అధ్యాయము మూలము : బదరికాశ్రమమునకు ఇంద్రాదులు మునీశ్చరులు వచ్చిరి తెలుగు :168 -169 పద్య (2). శ్రీకృష్ణుని ద్వాదశవర్షతపంబు సమాప్తమగునపుడు, దేవతలు, గంధర్వ, సిద్ద విద్యాధరులు, బదరికావనవాసులైన మునులును వచ్చిరి. “నిశ్చల ధ్యాన పరిపూర్చు నీలవర్డు కనిరి” పండ్రెండేండ్డు చెల్లగనే పరమ శివుడు (ప్రత్యక్షమయ్యెను. 8. శివ సాక్షాత్కారము : మూలము : భవిష్యపర్వము, 86 వ అధ్యాయము. తెలుగు 2171, 172 పద్య (2). తెలుగులో శివ సాక్షాత్కారము, రెండు అచ్చ తెనుగుపద్యాలలో వర్లింపబడినది. మూలములోగల అనవసర వర్లనలు, మటీయు పరమశివుని పరివారాగమన వర్తనము, తెలుగున పరిహృతమైనవి. పీ మెటుగుల తోటలో నాడెడు తొలుకారు రాయంచ కొదమతో రాయంబాలి యిరుల బండారంపు టింటికిం బెట్టిన బొండు మల్లెల కోటం బోరం గెలిచి బలుమంచుం గంబాల బలసి రాంజుట్టిన (క్రొత్త మంజిడి బాగుంగొజత చేసి పాల పెన్నురువు గుబ్బలి మీంద నెలకొన్న నిండు వెన్నెల ముగ్గు నిగ్గు చెజిచి గీ. జడలం (గ్రొన్నిల మెడం బాప సరిగ దొడలం బొడలతో ల్మేన వెలిమిడి పూంత మించ బొడమి ద్రేటేని ముందట బొడవు సూపె6 బొడవులం దెల్ల 6 బొడువైన బోటు వేల్పు. 171వ పద్య భావము ; తొలకరి మెటుగులు అనెడి తోటలో అడెడు పిల్ల రాజహంసతో సాటియై జడలో బాలచంద్రుడు, చీకటి ధనాగారములో నిర్మించిన పెద్దమల్లెల కోటతో సరియై మెడలో వాసుకియు, బలమైన మంచుగడ్డల కంబాల చుట్టును దట్టిగా కట్టిన మంజిడి వర్షముగల అడ్డపంచతో సమానమగు తొడలపై ఎజ్జని పులితోలును, పాల

గ్షేతడ నాచన సోమనాధుడు సముద్రము మీద నుండు నురుగు గడ్డ అనెడి చిన్న కొండను, పోలినదగు, వెన్నెల ముగ్గు వలె నుండు శరీరమందు బూడిదయు మెజయుచుండగా, బ్రహ్మాది దేవతలలో ఉన్నతుడును ప్రొఢుడు నయిన మహాదేవుడు, గొల్లల దొర ఎదుట సాక్షాత్కరించెను. ఊఉ. వీనికతోలు పచ్చడము, నెమ్ముల గుబ్బసరంబు, నంప పూ దేనియ తియ్య విల్టుంగొని (త్రేంచిన బొట్టుం బలుంగు నెట్టెమున్‌ వీనుల చూపు పెండెము. దవిల్చిన మంచముకోటి కైదువున్‌ బూనిన ప్రాంత వేల్పుంగని పోకలం బోయిన వెన్ను. డిట్టనున్‌. 172 వ ప భావము : (గజాసురుని) తోలు వస్త్రమును, పుట్టెల హారమును, (మారుని) పూల బాణములను (మారుని, తియ్యని చెజకుగడ అనెడి వింటిని దహించి తృప్తిచెందిన నొసటి యందున్న అగ్నినేత్రమును, సృటికము వలె '్రకాశించుచు, జడముడిని చుట్టియున్న గంగ అనెడి తలపాగను, సర్ఫపుకాలి కకియమును, చేతగల మంచపుకోడు అనెడి ఆయుధమును ధరించియున్న సనాతనుడైన పరమశివుని చూచి నిర్మలచిత్తుడై, కపట వర్తనములచే వర్తించు వెన్ను డిట్టనెను. 9. శ్రీకృష్ణుని శివస్తుతి : మూలము : 86వ, అధ్యాయము 25 శ్లోకములు. శ్రలేలుగు ; 173 నుండి 176 పద్యములు (4). డాక్టరు వేదులవారు “ప్రబంధోచితముగను, ఆలంకారిక వైశిష్ట్యము మెజయగను ఆ పరమ యోగిసార్సభౌముని ఆ రూప లావణ్యమును కన్నులకు కట్టినట్టు వర్షించెను” అని సోమనను ్రశంసించిరి. మూలమును, చాలవజకు సోమన సంక్షేపించెను. స్వీయకవితా 'ప్రావీణ్యమును ప్రదర్శింపడేయుట కని డాక్టరు వారి తలంపు. సీ. కల్హార మకరంద కలితమందాకినీ లహరీ పరీత కోలాహలంబు బాలేందు చంద్రికాపరభాగశోభా ప రాగ సంభావి తారగ్వధంబు సేవా సమాసన్న సిద్ధ్రసీమంతినీ ; తాలవృంతోత్తాల తాండవంబు కాత్యాయనీ దత్త కర్ణావతంస క । ర్ఫ్బూర ఖం డామోద పూరితంబు గీ. మారుతంబు నా మీందట మలసియాడం గలుగునొకొ నాకు నొక నాండు కన్నులార శివుని జూచు పుణ్యం బనుచు చింత నెజయ మొదలివేలుపు. బొడ గంటి మొైక్కంగంటి. 173

నాచన సోమనాథుడు క45 2 సీ, తరుణ పల్లవ రాగ తామ్ర విద్యుల్లతా ; భాసురంబగు జటాభారమెజగి నిబిడ సంతమ సాతినీల బాలతమాల । పరిపంథీయగు కంరభాగ మెటిగి తార ముక్తా హార ధవళ శారద నీర | దాకారమగు నిర్మలాంగ మెటిగి (ద్రవ శాతకుంభగార కుసుంభ కుసుమ ఖండన శీలమగు ఫాల నయన మెటిగి గీ. యొటిగి కొనవచ్చు నటమీద హృదయ కమల కర్ణికా భద్ర పీరంబు. గదియం జేర్చి వర సుధాభిషేకంబునం బరమయోగి సార్వ భౌముండ వగు నిన్ను జంద్రమౌళి। 174 3. సీ.లలిత విద్రుమ లతా లావణ్యమగు జుటా। జూటంబు, చిగురాకు జొంపమైన సాం(ద్రతారక విలాసంబగు పురుహూత । పుర పురం[ధ్రుల సేస, పూవులైన విశద కాదంబినీ విభ్రమంబగు వియ_ త్పింధు తోయము, పూవుల దేనె యైన దరుణ భాను సమంచితం బగు నుస్లీష | ఫణి ఫణా మణి కోటి ఫలము లైన గీ. నైన పారిజాతంయబు మూ లాలనాల జాతమగు నైన నభిలాషజాత మెల్లం జేతిలోనికి వచ్చు నిచ్చిత్ర మిచట _ నాత్మలో. గంటిం గన్నార నంటికొంటి. 175 4. సీ, కుజము కుంజరముచేం గూలునో కూలదో కూలు కుంజరము నీ కుజము గూల్చె, మ్రాను పేరేటిచే మడుంగునో మడు(గదో మడుంు పేరేటి నీ [మానుమడటె, గాలునో యొకనిచే. గాలదో సాలంబు గాలు నీపాలంబు గాల్బె నొకని, దునియునో పరశుచే దునియదో వృక్షంబు తునియు నీ వృక్షంబు తునిమె పరశు, గీ. వనుచు తమలోన జర్చించు నమరవరుల కభిమతార్హ ఫలార్థమై యందవచ్చు పారిజాతంబు నా (మైై్లలయబండియుండ నంద గంటి నాకోర్కుల నందంగంటి. 176 ఈ నాల్లింటి భావమును 111, 122, 113 పుటలలో చూడుడు. ప్రశంస : “న భూతో నభవిష్యతి, అనదగు శైలిని రచింప బడినది. అందు గజాసురుల కూల్చిన కధాకథనములు వివరింపబడినవి. మజియు సీస పద్యములో నొక విశేషము కలదు. ఇందు (ప్రతిపాదమునను తొలుత సందేహమును తెలిపి, ఉత్తరార్హమున ఉదాహరణ పూర్వకముగ ఆ సందేహమును. తీర్చుట కాన దగును” డా, వేదుల కామేశ్చరరావు,

146 నాచన సోమనాథుడు 10. బదరికాశ్రమవాసుల శివస్తుతి

మూలము : లేదు.

తెలుగు ; 180, 181 పద్యాలు (2).

సీ, ఆభ్రంకషంబైన యాలపోతు నితండు త్రుంచినాం డీతండు పెంచినాడు. 180

సీ. సారసం బున లేవ నీరసంబున జావ( బద్మాసనుడు వీరిపాలం గనియె 181

శివభక్తి పారవళ్యమును సోమన ఆవేశముతో అమూలకముగా తీర్చెను. 181 వ పద్యమున పూర్వార్హమున ప్రాసయతి, ఉతరార్హమున సమయతి పాటింపబడినవి.

(భావములకై చూడుము, 114, 115 పుటలు) 11. ప్రద్యుమ్న జన్మవృత్తాంతము :

మూలము : భ. ప. 88వ అధ్యాయము, 6 శ్లో

'ప్రద్యుమ్నజన్మ వృత్తాంతము పరిమితముగానున్నది.

తెలుగు : 183వ పద్యమునుండి 200 వ పద్యమువణకు,

ఇందులో 199వ వచనము. 17 పంక్తులతో, అపూర్వ కల్పనలు కలదై ఉన్నది. 12. శివుడు శ్రీకృష్ణుని స్తుతించుట :

మూలము : భవిష్యపర్వము. 89వ అధ్యాయము. 25 శ్ఞో

తెలుగు : 202 నుండి - 206 పద్యమువజకు (5).

శివస్తుతి మూలమును అనుసరించుచున్నది. సాంఖ్య తత్త్యము వేదాంత విజ్ఞానము స్పృశింపబడినవి.

207 నుండి 219 పద్యము వజకు విష్ణు నామముల వివరణ కలదు చూడుము పుటలు = 116, 117.

మూలములో కేశవ పదమునకు అర్ధము,

క్రో బ్రహ్మేతి నమాఖ్యాత ఈ శోదిహం సర్వదేహినామ్‌। ఆవాం తవాంశ స్రంభూతొ తస్మాత్‌ కేశవ నామవాన్‌”॥

భావము : “క బ్రహ్మవాచకము, నేను సమస్త దేహధారులకు ప్రభువు. మేము ఇద్దఆము, నీ అంశతో జన్మించితిమి. అట్టగుటచే, నీవు "కేశవుడు, నామము కలవాడవైతివి. పోమన అనుసరణము :

కం. క్క, పదంబున బ్రహ్మయు నీ

శ పదంబున నేనుంరగ జన్మింపగ నీ

నాచన సోమనాధుడు 147 కుపగతము కేశవత్వము ప్రపన్న మఖిల జగదీశ్చరత నీశతయున్‌ 209వ పద్య

ఖానము. : 'కి అనెడి పదమున (బ్రహ్మ “ఈశి అనెడి పదంబున నేను జన్మించుటచే నీకు కేశవత్వము కలిగెను. (కేశవుడను పేరు కలిగెను). అఖిలజగములకు (ప్రభువగుటచే “ఈశ్వరుడు” అనునామము కలిగినది. 13 పరమోసదేశము :

మూలము : భ.ప. 90వ అధ్యా, 16 నుండి 28 శ్లోకము (13).

తెలుగు : 2186, 219 పద్యములు (2). మూల శ్లోకముల భావము అధికముగా వదలి భగవంతుని, షోడశ నామములను 218వ పద్యములో, నవనామములను, 219 వ పద్యములో ఉదాహరించెను. ఆ మహేశుడు మునులు వినగ “ ఇది పురాణముఖ్య స్తోత్రం బనవరతము చదివిన వ్రాసినను, విన్నను, సకల కార్యసిద్ది ఘటించున్‌” (220 వ, వ) ఆని పల్కెను.

ఇది మూలమున లేదు.

(శ్రుతులు, స్మృతులు శాస్త్రములు, పురాణములు వ్యాఖ్యానములు పరించి, పరిశీలించిన సోమన, మహేశునిచే కావించిన విష్ణు స్తుతి విలక్షణమై ఉన్నది.

మహా విష్ణునామముల సంవిధానము. సోమన కౌశలమునకు మణియొక నిదర్శనము. హరిహరాద్వైత తత్త్యమును. “సిద్దాన్స పరాయత్తులగు మునుల ఎయుకకు, విత్తై చెలువారు జమిలి వేల్పని తెలుపన్‌” సోమన, పరమోపదేశముగ విష్ణునామ స్తోత్రము చేసెను.

తృ తీయాశ్వాసము

1. పౌండ్రక వాసుదేవ ఆయుధ వర్షనము.

మూలము :భ. ప 91వ, అధ్యా, 92 వ, అధ్యా 5-16 శ్లో (12) ఖ్లో

పౌండ్రక వాసుదేవుడు తానే శ్రీకృష్ణుడు ఉపయోగించు ఆయుధములను సిద్ధము చేసికొనెను. వాని వర్ణనము విపులముగా నున్నది. అతని ఉద్ధతి బలాతిశయము 12 శ్టోకములలో ఉన్నవి.

తెలుగు : తెలుగున ఆయుధ వర్ణనము కుదింపబడినది. 4 నుండి 7 పద్యము (4, బలాతిశయము 11, 12 పద్య (2).

మ. మునినాధా! నిఖిలంబునీకు... చెల్లింతునే... శ

మ. కలరే రాజులలో ... వాసుదేవుండటే! శ2

1486 నాచన సోమనాథుడు 2. వారద మహర్షి ఆక్షేపము. మూలము : 92న అధ్యా, 17-23 ఫ్లో (7). తాను (వికమాఢ్యుడని పుండ్రక నందనుడు పల్కెను. నారదుడు ఆక్షేపించెను. తెలుగు : 14 15, 16 17 పద్య (4). మూల విషయమును తగ్గించ్చికొంత చేర్చి లోకోక్తులతో మెటుగు పెట్టెను. 16, 17 పద్యాలు అమూలకములు, కం. ఏనుంగు లాగు పందికినూనిసి చందంబు నీరు మానిసికి నగుం గాని గుణంబులు గలుగవు పూనకు చక్రంబు, చక్రిపూనగ నెదురన్‌. 16 అ.వె. కత్రుళ్లుంబోత, నీవు తూలి పోం బలికిన సార మేమి తణుంగు. జ[క్రమునకు నినుము గూడ€ బొదుగ నిది చక్రమా! యెత్తు వచ్చుగాక యొరకు వచ్చుటెట్టు? 17 3. యుద్ద ప్రయత్నము : మూలము : భప. 93వ, అధ్యా - 13 -20 ల్లో (9, 94 వ అధ్యా 1-8 క్లో (8) పౌండ్రకునిచే ద్వారవతి ముట్టడి. సేనకు రాజనీతి బోధ. ద్వారకలో యాదవుల యుద్ధ సన్నాహము. తెలుగు : పౌండ్రకసైన్య వర్ల్షనము ఒక్క పద్యములో నున్నది. సీ, గర్జితానేక పోత్కట దానధారలు జలరాశి రాణి వాసముల గెలువ శ్‌ శ్‌ నే గీ. నంధ తమసంబు శ్వేత పింఛాత పత్ర దీధితులు [మింగ వైజయంతీ వితాన మెడములకు నెడమీక మీ6 దెడము కొనల బరగి నడతెంచెం బౌండ్ర భూపాలుసేన. 24వ పద్య, భావము : ఘీంకరించుచున్న ఏనుగులు (్రవింపజేయు మదజల సువాసనలు, రాణి వాసములలో గల (శ్రీడాసరస్సులలోని పుష్పలతాదుల పరిమళమునకు, పరాజయమును కల్లించినవి. వివిధ గమన రీతులవలన గుజ్జములనుండి వెల్వడిన నురుగులు, నేలపై చుక్కలై విరివిగా పడినవి. అవి ఆకాశమందలి నక్షత్రముల నిగనిగను, తిరస్కరించినవి. కాల్బంటుల ఆయుధములనుండి వెల్వడు మెజుగుల వెలుగులు, సేవకులచేతి దివ్వెల దీప్తితో కయ్య మాడినవి. రధముల యొక్క వివిధ భాగములనుండి గమన వేగముచే కలిగిన శబ్దము పర్వత శిఖరములను చేరి, వానిపై పడుచున్న పిడుగుల సవ్వడిని పాఆద్రోలినది. (అచట చేరిన శబ్దమును పిడుగుల

నాచన సోమనాథుడు 149 సవ్వడి అని, గిరికోటి భయపడి వెనుకకు మరలినది). నలుగడల వ్యాపించిన చిమ్మవీకటిని, తెల్లని కుచ్చుల గొడుగుల తళతళలు, మాయము చేసినవి. పతాకముల మొత్తము చోటియ్యక, దట్టముగా దట్టముగా దట్టించుకొనుచుండగా, పౌండ్రరాజసైన్యము ముందునకు నడచెను. 4 పొండ్రుడు సైన్యమును ప్రోత్సహించుట. మూలము : భవిష్య పర్వము 95వ అధ్యా, 5, 6 (2). ఏకలవ్యుని విజయపరంపరకు సంతసించి పౌండ్రుడు ఆత్మీయ సైన్యమును పురికొల్సెను. తెలుగు : 32, 34 పద్య(2). సీ. వంక దారకురణశేరి వాకిటి దద్దడం బులు సెర్చి, కొమ్మల 'మోకువైచి శం ఈ ౫౧ దణిమి రచ్చటి బలము గొందజు గడంగి 3క ఈ పద్యము, అమూలకము. శ్రీ, బహుజనపల్లి సీతారామాచార్యులు ఇది సోముని ప్రతిభకు ఉదాహరణ మనిరి. 5. పౌండ్రక సాత్యకుల యుద్ధము. మూఠము : భ.ప, 95, 96, 97 అధ్యా, 15 శ్లోకాలు. వీరోక్తులతో పౌండ్రుడు సాత్యకియు సంభాషించు ఘట్టము దీర్హముగానున్నది. తెలుగు : 6 నుండి 51 పద్యాలు (9).

1. కం. అయ్యాదవ గోపాలుం డెయ్యడ నున్నాడా? శీర 2 చం. మిడికెడు వాసుదేవుడన మీదు దలంపక శ్‌
2. గీ, చక్రి పొాడమంగ పార్టివ స్ట్థానమయ్యె నోరి మీ వంశమందు తాకోర్వ/జాలు, వారి చూపుము కుమ్మరావమున రాగి ముంత లేజంగ కలవె? నీకింత యేల? 8 4 కం. ్రేలకు జీలుగు వెరిగిన మాలెకు కంబంబుగాదు, మాటలు మిగులన్‌ నాలుక కజనిన యంతనె చాలునా మగతనము చూప సాత్యకి ఎదురన్‌, 50 5, కం. గిరితోడన కరిపోతము (ఉరభ్రకము) హరితోడ బుక్షంబు (భషకంబు) చెనయు నట్టిదకాదే! హరితోడ నీవు లావున పురణించుట పొండ్ర! నీకుంబోటే మిటికిన్‌? ర్‌1 సంభాషణము మూలమునకు భిన్నముగా, సామెతలతో, తేట తెలుగు పదములతో నున్నది.

150 నాచన సోమనాధుడు 6. పొం[డ్రక వానుదేవసంవాదము మూలము : భ,ప. 100వ అధ్యా. 38 - 44 కో (9). తెలుగు : 94, 95, 96, 97, 98 పద్యాలు (5). మూలములో గల పూర్వ వృత్తాంతమును సోమన పరిహరించెను. 1 ఉ. నీవును వాసుదేవుడవు, న! 2. కం. నాకును గద నీకును గద, 95 3. మ. నిన్ను నీవారల పోరులో గెలిచెదన్‌, 9గ్ర 4 ఉ నావుడు నవ్వు నెమ్మొగమున న్నెగయగ, 97 5, గీ, వెండియును గైదువులు నీకు వేజ కలుగు, 98 7. పౌొండద్రుని బహుభార చక్రప్రయోగము : మూలము : భ.ప. 101వ అధ్యా. 11 నుండి 16 శ్లో (6). తెలుగు : 101వ పద్యము (1. చం. అతడొక శక్తి వైచిన మురాంతకు డంతన రెండు, సేసెన క్షత మదలీల వాడు పరిఘంబున వైచిన త్రుంచె పౌొండ్ర భూ పతి బహు లోహ భార దృఢ భార దృఢార కరోర చక్రము ద్ధతి గొని “నీ తలంబె ఇది దాకిన నోర్వగ” నంచు నేసినన్‌ 101 8. పౌందడ్రుని బహులోహ భార చక్రమును శ్రీకృష్ణుడు ఆతనిపై ప్రయోగించుట. మూలము. : శ్రీకృష్ణుడు, పౌండ్రుని బహులోహ భారచ[క్రమును ఆతనిపై (ప్రయోగించు అంశము చెప్పబడలేదు. శ్లో : అహో! వీర్యమహాధైర్యమస్య పౌండ్రస్య దుస్సహమ్‌, ఇతి మత్వా జగన్నాథ ఉతితశ్చ రథోత్తమాత్‌. భ.ప. 101వ - 18వ శో. తెలుగు : 102వ పద్యము, శ్రీకృష్ణుడు కం. గగనమున వచ్చు చక్రము జిగురాకుంబోలెం జక్రి చేయిట్టి వడిన్‌ మగుడంగ ద్రిప్పి వైచిన బెగడికమై ముతిసి వాడు వెల్టుగ నార్చెన్‌ 102 9. సొగటాలాట మూలము : ఈ ఘట్టమంతయు, మూలమునలేదు. తెలుగు ; 109 నుండి 130 వ పద్యము వజకు (సుమారు 20 పద్యాలు) రుక్మిణీ సత్యాభామలతో శ్రీకృష్ణుడు జూదమాడును. తెలుగున ఎవరును

నాచన సోమనాథుడు 151 ముందుగాని, తరువాతగాని, ద్యూత వర్షనము ఇట్టు చేయలేదు. చేయజాల రనుట సాహసోక్తి కాదు. సోమన పొచికల ఆటను, కృత్యాసంహారముతో జోడించెను. ఈ ఘట్టమున శ్రీకృష్ణుని మాటలు రెండర్ద్హములు కలవి, నెత్తము చమత్కారయుతమై నడచినది. దీర్హమైన ఘట్టమిది. 10. సుదర్శవ చక్ర ప్రభావ వర్లనము : మూలము : 101 వ అధ్యా, 3 శ్లోక సుదర్శన చక్రము పౌండ్రుని వధించు సమయమున వర్షింపబడినది. తెలుగు : 143, 144, 145 (3) కృత్యపై ప్రయోగించునపుడు (143 వ ప. 144వ వచన) రసమయముగా, అలంకార సమన్వితముగా చక్రము చిత్రింపబడెను. మ, మతినాక్కింతయు సంచలింపక, నిలింప (త్రాణ పారీణుడ చ్యు తుం డా కృత్య కకృత్య కారిణికి మృత్యు ప్రాప్తిగా. బంచె ని ర్లత బాష్పోదక దానధార రిపురా ట్కాసార విస్తార సం తతపూర స్థిరమాన మీనహరణాంత ర్న(క్రముం జక్రమున్‌. 143 వ అదియును శతకోటి సన్నిభంబై......... తన మయంబుగా గగనంబున నిగిడెను (9 పంక్తులు). 144 కం. సుర గరుడ యక్ష విద్యాధర కిన్నర దివ్యమునులు తద్దర్భ్శన సం స్మరణ ప్రణామ పూజా పరతంత్రతం దెరువు దొలగి బలసిరి చదలన్‌. 145 ఆశ్వాసాంతమున ఫలగశ్రుతి ; ఈ చ(క్రప్రభావంబు భావంబునం దలంచిన యతనికి కార్యసిద్దియు. శరీరరక్షయుం బేకులు, నిది నీకు చెప్పితి సావధానుండవై యొప్పుడుం దలంచునది... 159 వచనము చతుర్జాశ్వాసము | 1 హంస డిభకుల శివస్తుతి మూలము : భవిష్యపర్వము 105 వ ఆధ్యాయము 3 నుండి 7వ శో (5) హిమవత్పర్వతమున హంసడిభకులు తపస్సు చేసిరి. వారి తహ్చార్యకు హేతువులు, వారు కావించిన శివస్తుతియు కలదు. తెలుగు : పై శ్టోకభావములను చాల భాగము వదలెను. రై శివసాక్షాత్కారము న్‌ మూలము : భప, 105 వ అధ్యా, 9 నుండి 17వ శ్లో (9) తెలుగు : 13, 14 15, 16 పద్యాలు (4)

152 నాచన సోమనాథుడు

1. గీ. హంస డిభకులు... 13 2, కం. వారిరువురు నైదేడులు క్షత
2. కం. సన్నిధి పన్నగహారుడు పెన్నిధి గని పొంగుచున్న పేదల క్రియ న య్యన్నాదమ్ములం గని మీ కెన్నగ నే వరము లిచ్చ యిచ్చెద వానిన్‌ 5 4 సీ. అనుడు వారిరువురు నైకమత్యముతోడ....... శ ర ౫ గీ. భృంగిరిటిని గుండోదరుని పిలిచి వీరి సమరముల6 గావుడని పంచి చనియె నంత కర భావము : హంస డిభకులు : “ఓ ఈశాన! దేవతలు, రాక్షసులు మొదలగు వారి 'సైన్యాధికారులకు ఓడి పోకుండునట్టు, రౌద్ర! మాహేశ్వర! బ్రహ్మశిరములు అనెడి అస్త్రములు, దృఢమైన మేని కప్పులు, దివ్యమైన ధనువులు, గొప్ప గండ్ర గొడ్డళ్లు మొదటి వరముగను, యుద్ధములో రక్షగా 'ప్రమథులు ఇర్వురన్మురెండవ వరముగను, ఇమ్ము” అని అర్థించిరి. భృంగిరిటిని కుండోదరుని రక్షకులుగా నియమించి శివుడు మణజుగయ్యెను.
3. శివ భక్తులతేజము : మూలము : 105 వ అధ్యాయము 6 శ్లోకములు. ఈశానుని వరముల కలిమిచే హంస డిభకులు తేజస్వంతులైరి. వారి తేజస్సు వర్షింపబడినది. తెలుగు : 18వ సద్యము మాత్రమే. కం, కవచ ధను రసస్తనికరము నవిరళ రుద్రాక్ష మాలికాభరణములున్‌ ధవళ విభూతియు హరహర శివశివ శబ్దములు గలిగి చెలువయి యున్నన్‌. 18
4. వేటకు సన్నాహము మూలము ; భప. 106 వ అధ్యా శవ శ్లో (1). వేటకు హంసడిభకులు పోవు ప్రయత్నము కలదు. తెలుగు : 21 22 పద్యాలు (2),

నాచన సోమనాధుడు 153 హంసడిభకుల సన్నాహము, వేటకు ఉపయోగించు పరికరములు వర్షింపబడినవి. కం. కరి తురగ రధ పదాతులు ... ధరణి యల్లల నాడన్‌ 21 కం. వెలివాజును.... వేట కారడంబుం బెనుపంగన్‌ 22

5. మృగయా వర్ణనము ; మూలము : భప. 106 వ అధ్యా. 2 నుండి 8 ఖో (7). రాజకుమారుల వేట, వర్షింపబడినది. తెలుగు : 24, 25(వ) 26, 27(వ) 28, 29వ వచనము. సింహ వ్యా[ఘ్రాది మృగ

సంతతిని వేటాడు కథాంశములు వదల బడినవి, సీ ప్రబల దంష్షాగ్ర పర్యస్త ముస్తా స్తంబ

జంబాల శబల వేశంత పంక్తి ఘన ఘనాఘన నీల ఘన వనప్రతిఘాత ఘనఘర్ష ణావభుగ్న (ద్రుమంబు ఘుర ఘు రారావ ఘోర ఘోణా ప్రఘాణ వి 'ద్రాణ చ్చదాచ్చన్న తాంతలతము ఖనన ఘళాత్కారి ఖర ఖు రోత్సాత త్రి హల్యధాత్రీ ధ్వస్త యవసరాబి గీ. కేటి భట భాష ణోద్భ టాఖేట చటుల కుటిల కటు కటా క్షేక్షణ క్షోభ బధిర మతి రభస భాసమాన యా నాభిమాన రౌమ వి[క్రియాకులము వరాహకులము. 24 భావము. : కోరపళ్ల కొనలచే కొట్టబడిన తుంగకాడలు గల నీటి గుంటలు, ఏనుగులవలె నున్న బోదెలు కల చెట్ల అడ్డగింతలచే విజిగిన పెద్ద చెట్లుముట్టెలచే చీల్చబడుటచే రాలిన ఆకులతోనుండు తీగెలు, మూడుసార్భు దున్నిన పాలమట్టు ధ్వంసములై నయవసగడ్డి వరుసలు, సేవకుల అజపులతోను, వేటగాండ్ర చూపులతోను చెవిటి తనమును పొందినవై గమనవేగముతో దీర్హములైన వెండ్రుకలు సంచలించు. చుండుటచే బెదరుచున్న అడవి పందుల ముంద, రాజకుమారులకు గోచర మయ్యెను. గీ. నల్ల సేసపుగుండులు నడిచినట్టు మంపుగొని మేయెజటుంగక మలసి మలసి నెనరువారికి నుజుకంగ నొక్కిమన్ను బోతు లెడ చొచ్చె దాంటెడు పొదలువోలె, 26

శే54 నాచన సోమనాథుడు గీ. నీరముంచిన సొరకాయ నెగసినట్టు పేరుకొని వైచు తెల్లంటి చీరవోలె నుంకు చెండు విధంబున నుత్తరించు తములపాకు నిక్కెడు క్రియ దాంటె నిజ్జి. 28 వచనము : ఇవ్విధంబున నెగసిన యిళ్ఞి ...

• అడవులం దిరిగి పరిశ్రాంతులై సేనాసమేతంబుగా మగుడం దలంచి మధ్యాహ్న సమయంబున. (24 పంక్తులు, 29వ వచన) అమూలకమైన మృగయావినోదమును సోమన తెలుగు పదాల తియ్యందనముతో తేల్చెను. ఈ దీర్ధవచనమున మృగములు అనేకములు పొలియుట విస్తరింపబడినది.

5. పుష్కర తటాక వర్లనము మూలము : భవిష్య ప. 106వ అధ్యాయ 9వ శ్లోకమున “పుష్కరమ్‌” అనెడి పదమున్నది. తటాక వర్ణనము లేదు. తెలుగు : 30వ పద్యము (1. చం. కనిరి కుమారులంత శఈశికాంత శిలాతల శీతల స్టలీ వన ఘన పాద పాదప నివారిత వారి తరంగ రంగ న ర్తన పరివర్తన ద్విరద దాన సదానమ దాళి మాలికా తను వనజాత నూతన బలాకముః బుష్కరమన్‌ తటాకమున్‌. 3౩0 భావము : హంస డిభకులు, చంద్రకాంత శిలలతో చల్లనైన చోట్లను, నీటిలోని చెట్లదే అడ్డగింప బడుచు, నీటి అలలు అనెడి నాట్యశాలలో నృత్య విలాసములతో ఊగుచున్న ఏనుగుల మదజలపు సువాసనచే ఆకర్షింపబడిన తుమ్మెదలు మొత్తముగల పద్మములను, క్రొత్తగా వచ్చిన తెల్ల కొంగలను, కల పుష్కరము అనెడి ఒక పెద్ద నరస్సును 'చూచిరి. 30
6. దూర్వాపాశ్రమ వర్ణనము మూలము : భవిష్యపర్వము : 107వ అధ్యా. - 12 నుండి 20 శ్లో, (8) దుర్వాసుని ఆశ్రమము, అతని భయంకరాకృతి వర్షింపబడినవి. తెలుగు : 41, 42 పద్యములు (2), వైషామయమైన వేషధారణము, అతని భయంకరాకృతి వర్షింపబడలేదు. ఒక్క పద్యములో సోమన దుర్వాసమునీంద్రుడు శిష్యుల నెల్లను, జ్ఞానమార్గ మందు ప్రవర్తింప జేయుచుండెనని ప్రస్తావించెను.

నాచన సోమనాధుడు శే55 మ. అనినం దమ్మునితో జనార్దనునితో హంసుండు సంతోష మొ ది నిజేచ్చం జనుచోట, పుష్కర సర స్త్రీరోత్త రారణ్య పా వనభూమిం బరమోపదేశమున దుర్వాసో మునీంద్రుండు శి ష్యనికాయంబు' (బ్రబోధవీధి. జనం జేయన్‌ సాయమై తోచినన్‌. 41 42 వ పద్యము, అమూలకము. ఆ.వె. కావి చీర ముసుగు కచ్చడంబును జూచి బోడతలయు నిడుద బొట్టు. జూచి గోచికోక వెదురు. గోలముం జిక్కంబుః: గట్టియున్న బుజ్జకాయం జూచి శ2 7. గృషాస్టాశ్రమధర్మములు మూలము : భవిష్యపర్వ్య 107 వ అధ్యా - 21 నుండి 28 క్‌ (9). రాకుమారులు గృహస్తాశ్రమ ధర్మములను చర్చించిరి. తెలుగు : 46, 47, 48 పద్యాలు (3. సోమన, మూల క్లోకముల సారమును మార్చెను. 1 చం. తిరిసిన కూడుదెచ్చి ఉట్టీగట్టినన్‌. శర 2. గీ బాంధవులంబాసి.... వెజ్టులైరి. 47 3. చం. ఎటుగరుగాక ... తలంపగన్‌. శకి వీనిలో సన్న్యాసాశ్రమ నింద, ప్రాధాన్యము వహించి మూలభావమునకు భిన్నముగానున్నది. 8 దుర్వాసాదుల శ్రీకృష్ణదర్భ్శనము మూలము : భప. 110 అధ్యా, 5 నుండి 10 శ్లో (6 దుర్వాస మునీంద్రుడు, మునిబృందముతో ద్వారకకు వచ్చెను. శ్రీకృష్ణుని మహత్వవర్షనము కలదు. తెలుగు : 74 నుండి 83 పద్య (9). శ్రీకృష్ణముహత్వవర్షనమును - సోమన విడిచెను. దుర్వాసాదుల ఆగమనము, ద్వారకలో శ్రీకృష్ణుని స్థితి శ్రీకృష్ణదర్శ్భనము కలవు,

1. శా. దుర్వారోద్గమ రోషపోషణముటై... స్వాంతుడై, 7త్ష
2. కం. మండంగ మండంగ నార్చిన ఖండిత బిదలములు. (ద్రుటిత కౌపీనములున్‌,

156 నాచన సోమనాధుడు దండముల తుండములును గ మండలు శకలములు. జూచి మజఅకువ తోపన్‌. 75 74 వ పద్యమున దుర్వాసుని తీవ్ర మనశ్హేశము, అచ్యుతుడే తన శోకమును నివారింపగల డను దుర్వాసునితలంపు - వర్షింపబడినవి. నిర్వికారతకు నిలయులైన మునుల జప సామగ్రి నాశమగుట, వారి సంకటస్థితి 75 వ పద్యమున కలదు. తర్వాత, మునీశ్చరులు శ్రీకృష్ణుని దర్శించిరి. 9. యతీశ్వరుల ఆగమమునకు శ్రీకృష్ణుడు కారణమడుగుట. మూలము : భా,ప. 131వ అధ్యా, 23 నుండి 27 శ్లో (5). శ్రీకృష్ణుడు శోక తస్తలైన యతీంద్రులను దుఃఖ కారణమడిగెను. తెలుగు ; 85, 86, 87, 88 పద్యాలు (4), మునులకు తాపోపశమనము కలుగునట్టి చల్లని మెత్తని పలుకులను శ్రీకృష్ణుడు ('ప్రయోగించెను. ఈ మాటలు మూలమునకు భిన్నముగా హృదయంగమముగా ఆలంకారికమైన పొంగుతో నున్నవి. శా ఈ రూపంబున సంస్కృతిం దొజగి మీ రీవంత నే చింతలం జేరం గోరక యూరకున్న నిట విచ్చేయంగం జేయం గడుం బారం బేదిన వంతయుం గలిగినే బాలార్క బింబంబులో నారం గూరిన యంధకార మన నాహా సాహసం బెట్టిదో! 85 ఉ. ఆసలం దద్రంపి వెట్టి హృదయంబను కాంగున యోగ వాసనా భ్యాసపు నీరు గాయటకు నాగమపావకముం దగిల్చి యా యాస విహార మళచ్కుణ గజైహిక శయ్యకు6 దజ్జలంపు పైం బోసిన నీ శరీర మది పొందియు. బొందని యట్ట యూజడున్‌. 86 భావము : ఆశలనెడి పిడకలను ్రోగుచేసి హృదయమనెడి కాగులో యోగాను భవ అభ్యాసము అనెడి నీటిని పోసి, నిష్కామ మైన పూజ (కర్మ) అనెడి అగ్నిని రగిల్ఫి, కుటుంబ భరణ (ప్రయాస మనెడి చీరపేలు గుంపులు గల ఇహలోక సుఖ మనెడి పాన్పుపై ఆ కాచిన పరిశుద్ద మైన జలమును పోయగా, శరీరము ఆ వేడినీటిచే కడుగబడి, సంసార తాప (త్రయచింత తొలగి, చిత్తము నిర శలమై పూర్వవాసనలు లేక పరలోక ప్రశాంతతను బొంది, (బ్రహ్మానంద స్థితిలో నుండును. ఈ పద్యము గంభీర భావ సమన్వితము. సోమన వర్ణనాతీతమైన పరలోక (ప్రశాంతతను ఆస్వాదించుటచే అనల్పమైన భావమును అద్భుతముగా ప్రతిపాదించెను.

నాచన సోమనాధుడు 157 చం. మజకువం గత్తరించి, మదమానములం జుఅపుచ్చి, మెచ్చు. జా. గణగొని క్రోధకామముల గం డడగించి, పరోషకారమున్‌ జజ బడం ద్రోచి, వాచవుల చట్టలు వాపి తొలంగి చిత్తముం జజపడి యున్న నీకునొక చక్కటి నెక్కటి వేండం గల్లెనే? 87 భావము : తెలివిలేనితనము, పొగరు, అభిమానము, అహంకార -మమకారములు స్తుతి, క్రోధము కామము మొదలైన వానిని ఆణచి ఇతరుల సాయమును తోసి నోటి రుచులను వదలి, చిత్తవృత్తిని పూర్తిగా నాశముచేసి యోగానుభూతిని పొందుచున్న నీకు నన్ను ఏదైన ఒక మంచి పనిని కోరవలసి వచ్చెనా ఏమి? గీ. కలుగుటకు మీరు విచ్చేయు కారణమున సందియములేదు, మీ యట్లీ సంయములకు నేమికార్యంబు కలిగినో యెజుంగ రాదు. తెలుపవే నాకు నిర్మల ధీనిధాన! 88 10. మహావిష్ణు తేజో వర్ణనము : మూలము : భవి.ప, 111 అధ్యా, - 38 నుండి 54 ళ్‌ (17). మహావిష్ణు తేజోవర్షనము విపుల గంభీర సమ్య గ్భావస్ఫోరకములై ఉన్నవి. తెలుగు : 95 వ పద్యము (1) సోమన ఒక పద్యముననే అ తేజస్సును చిత్రించెను. సీ ఏ నెజుంగుదు నిన్ను నేల నాతోడనే వెడమాయములు, (బ్రహ్మవేత్త లెజుగు రూపు, రూపులలోని రూపు: దోరపు రూపు చూపని రూపు నీరూపు సూపి వేదాంతములనైన వెదకనందని రూపు విజ్ఞాన రూపమై వెలయు రూపు తేజ మైశ్చరంబుం దెలుపం జాలెడు రూపు 'ప్రణవరూపంబుగాం- బరగు రూపు గీ. పంచ భూత సుధాకర భాస్కరాత్మ రూపమగు రూపు నీరూపు రుచిర రూప! మొజంలదవె- మాకు గ్రేళ్లతో మొదలుచూచి చెట్టెజుగువారి కాకులు చిదుమనేల? 9గ్ర్‌ భానము : ఓ సుందరరూపా! నిన్ను నేను బాగుగా ఎయిగుదును. నాతోడనా నీ జిత్తులు, (బ్రహ్మ వేత్తలు మాత్రమే ఎజుంగునది, సర్వమునందు. వసించునది,

158 నాచన సోమనాథుడు స్టూలమును, సూక్ష్మమును, కారణమును అయినది, అట్టి నీ రూపమును సృష్టియొక్క ఆదిలో చూపెదవు. అది ఉపనిషత్తులను పరిశీలించినను తెలియనిది. విశిష్ట జ్ఞాన రూపమైనది. నీ తేజస్సు ఎనిమిది విభూతులను కలది. (ప్రణవమే నీ స్వరూపము. పంచభూతములు, చంద్ర సూర్యులు నీరూపము. ఇట్టు వైవిధ్యమున్నను రూపములేని దివ్య రూపుడా! మమ్మేల వంచించెదవు? (నీవే పరబ్రహ్మమని మాకు తెలియదా?) వేళ్లతో కూడ (ప్రారంభమునుండి చెట్టు పుట్టుకను ఎజీగినవారికి, ఆకులను కోసీ పరిశీలన చేయవలెనా? పరబ్రహ్మము అన్నింటను ఉండియు. తాను వేలుగా నుండును. సర్వశక్తిసంపన్నము, నిర్గుణము, నిరాకారము.

1. వీరుల వర్షనము ; మూలము :భ. ప. 113వ అధ్యా, - 7. 18 క్లో (12). మంత్రి కుమారుడు జనార్దనుడు, రాజసూయము చేయదలంచిన హంసడిభకులతో వీరికంటె అతిశయించిన రాజు, కురుపాండవులలో, భీష్ముడొకడని వర్షించెను. తెలుగు : 122, 123, 124, 125, 126 పద్యాలు (5). అమూలకవర్హనము.
2. చం. ఇరువది యొక్కమాలు ...పోరులన్‌. 122
3. మ, కురువీరా(గ్రణి ...సైరించునే. 123
4. సీ. నరకాసుర ... తమ కెంతబంటియనుట. 124
5. మ. నిలువంజాలుదురే.. భూపాలకుల్‌. 125
6. మ. వికట వ్యూహవిధా .... సైన్యంబునన్‌. 126 భయంకరుడైన భీష్ముని సామాన్యరాజులు ఎదిరింపగలరా? శంతనుని తమ్ముడు బాహ్హికుడు, భీకరుడగు భీముడు, జరాసంధుడు, మహావీరులు. శ్రీకృష్ణుడు నరకుని, కంసుని చాణూరుని మురుని హయగ్రీవుని, ఓడించెను. వీరత్వమనెడి కాసారములో విహరించిన పరాక్రమశాలి. బలరాముడు అతిరౌద్రుడు. అతని ఎదుట ఎవరు నిలువగలరు? సాత్యకి భటులను, ఏనుగులను, తేరులను, గుజ్జములను, నీటి (ప్రవాహముచే ఇసుక వంతెన చెదిరిన విధమున కూలజేయును. హంసుని అల్పబలమును వ్యక్తము చేయుటకు సోమన, “మద్దులు మునింగి పా వెంపళ్లు తమకెంత బంటి యనుట?” అనుసౌమెత ఉచితముగా వాడెను. సాత్యకి చతుర్విధ బలాతిశయము కలిగి యున్నాడని వర్షించెన్ను (126).
7. మండ్రి కుమారుని రాయబారము: మూఠము : భ. ప 114 అధ్య - 44 శ్టోకములు. ద్యారవతీ ప్రయాణ ప్రయత్నము, జనార్దనుని స్వగత భావ వ్యక్తీకరణము కలవు,

నాచన సోమనాథుడు 159 తెలుగు ఏ 137, 138 పద్యాలు (2). సీ యదుకులాంబుధి చంద్రు నానందమునం జూచు రామాది హిత చకోరముల లోన దనుజారి పారిజాతము. జేరి పొదిగొన్న రాజన్య రాజ కీరముల లోన వసు దేవ సుత సరోవరములో నోలాడు సనకాది దివ్యహంసముల లోన గోపాల నవ పుష్ప గుచ్చంబు మూంగిన పరిచారికా ద్విరేఫముల లోనం గీ గలయం దొలు బాము నోములు గలవు గాన "సెలవు లేక జన్మంబు చెడియె నాకు మీంద జన్మంబు గలుగ నిర్మించె నేని కమలజుని పేర దాపటి కాలిబొమ్మ. 137 సీ. వెలిదమ్ములో లేంత వెన్నెలో యమృతమో కన్నులో చిజునవ్వా కనికరంబొ గగనమో చుక్కలో (గ్రహరాజబింబమో వక్షంబొ మౌక్తికావళియొ మణియొ, తరంగలో ఫేనమో, తరణిమండలమొ, హ స్తములొ శంఖంబొ సుదర్భ్శనంబొ, తలిరులో కరికరంబులొ కుంకుము ప్రభయొ పదములొ యూరులో పచ్చబట్ట్‌, ఆ.వె. యనుచు. గన్నులార నా జగన్నాధుని గనుగొనంగ నేండు గలుగు(గాన తలంపు లోన మున్ను దలంచిన రూపంబు పట్టువడుట జన్మఫలముగాదె. 138 డా. వేదులవారి ప్రశంస. “సోమనాథుడు, (ప్రాబంధిక ధోరణిననుసరించి తన కవితా వైశిష్ట్యము మెజయ మణిపూసలవంటి సీసపద్యముల నిట సంఘటించినాడు", “మొదటి పద్యమున, శ్రీకృష్ణుని వైభవమును వర్షించుటలో అపూర్వములును, అతిరమ్యములును నగు ఉపమలను (గ్రహించి చమత్కారమును వెలయించినాడు.

160 నాచన సోమనాథుడు రెండవ సీసపద్యమున, శ్రీకృష్ణ పరమాత్ముని సుందర రూపమును ప్రసిద్దములగు కవి సమయములచే వివరించినాడు. బిల్హణీయము నందిట్టి వర్షనముగల శ్లోకము గలదు. దానిని జూచి యట్టి విచిత్రమగు గల్పనము చిత్రించియుండును. ఇందు (ప్రథమ భాగమున్నసందే హాస్పదములుగా విషయమును చెప్పి ద్వితీయారక్రమున ఆ వాసుదేవుని సుందరరూపమును వర్షించినాడు. ఇంతటితో ఆగక సింహసనారూఢు డయి వెలుగొందు ఆ దేవదేవుని జనార్షనుడు కాంచినాడని అమూలకముగా వేజొక పద్యమును రచించినాడు. ఇందు నాటకీయత ఉట్టిపడగా శ్రీకృష్ణుని చలద్రూపమును గూడ కన్నులకు కట్టినట్టు వర్లించినాడు. సోమనాధుడీవిధమున నిట శ్రీకృష్ణమహత్వ విశేషముల చాటింపనెంచి నాడనుట సమంజసము. మూలాతి'క్రమణమున నిది యొక జాతిరత్నము.” మ. కనియెం గౌస్తుభరత్న భూషణు వలత్కర్పూర హారావళి వనితా చాలిత తాళవృంత పవన వ్యాధూత చేలాంచలున్‌ మను జాధీశ కిరీట కోటి పరిష న్మధ్యస్థ సింహాస నాం కునిం దేజః ప్రసర ప్రభాత తరణిన్‌ గోపాల చూడామణిన్‌: 140 13. జవార్ధనుని శ్రీకృష్ణస్తుతి మూలము : భ,ప. 115 అధ్యా - 16 నుండి 28 కా (8). శ్రీకృష్ణుని జనార్దనుని (ప్రశంసించిన విషయము, శ్రీకృష్ణస్తుతియు ఉన్నవి, తెలుగు : 146, 147, 148 పద్యాలు (3). 'పై శ్టోకములలో గల సారమును సోమన రెండు పద్యాలలో కుదించెను, కం. అందజకుం గుశలమ ... విశ్శపతీ! 146 కం. లోపల వెలుపల వెలుపల ... రూపము గలదే! 147 చూడుము పుట ఈ సందర్భమున జనార్దనుని పాత్ర చిత్రణమునకు వన్నై బెట్టదలచి సోమన ఈ (క్రింది పద్యమును అమూలకముగ రచించెనని డా. వేదుల అభిప్రాయపడిరి. ఉ ఉండుట తప్పు, వారికడ నుండమి తప్పిట రాక తప్పురా కుండుట తప్పు. తప్పులకు నొప్పులకున్‌ గతి నీవ దేవ! యే నొాండొకరుండనే పలుక కూరక నేరక యుండశోయు వీ ఉండి తనంబుచేత నిసితింతలు వాటెడి6 జిత్త మిప్పుడున్‌. 148 అహంకార రహితుడు, జనార్హనుడు తన సంకట స్థితిలో గీతలో ఉపదేశించినట్టు ఆ దేవుని “గతి నీవ దేవ” అని శరణుచొచ్చెను.

నాచన సోమనాథుడు 162 14. హంసుడు జనార్దనుని నిందించుట. మూలము : భ.ప. 118వ అధ్యాయ - 12 శ్లోకములు. ద్యారకనుండి మరలి వచ్చిన జనార్దనుడు మురారిని స్తుతించెను, హంసుడు కినిసి ఆతనిని నిందించెను. తెలుగు : 186, నుండి 191 పద్యాలు (6). సోమన హంసుని దూషూమును అఆు పద్యములలో కొలది మార్పులతో అనువదించెను. 1 కం. అనుటయు హంసుడు గమగమః .. 186 2 శా. ఓరీ! బ్రాహ్మణధూర్త! 187 3 మ. నిను రప్పింపక మున్న 188 4 చం. పిఠికివి గాక నీవు 189 5్‌ శా. నా కీతమ్ముడు 190 6 కం, మా పట్టణమున నుండక పోపో నిను. జంపరాదు 191 15. శ్రీకృష్ణుని యుద్ద సంరంభము : మూలము : భ.ప. 120వ అధ్యా, 1 నుండి 15 శ్లో (15). పుష్కరసరోవర తీరమున శ్రీకృష్ణుని యుద్ధ సంరంభము కలదు. తెలుగు. : 213 దీర్హ వచనము ... (38 సంక్తులు) చతురంగబల వర్ణనము, అలంకార భూయిస్టమై ఉత్కృష్టమై ఉప్పాంగు చున్నది. సీ శార్‌జ్ఞ నందక సుదర్శన పాంచజన్య కౌ మోదకీ కౌస్తుభములు వెలుంగల... 4 శ ౫ గ్‌ చేరి నడతేర నరదంబు దారుకుండు గడప, యాదవ సైన్య సాగరము వొంగ6 దొలుత నడ తెంచు నిండు చందురుడు వోలె రుచిరమూర్తియై నీలవర్డుండు వెడలె. 214 భావము : యాదవసైన్యము పొంగగా, వివిధాయుధములతో స్తుతులతో బలరామ సాత్యకులు వెంటరాగా, అప్పుడే ఉదయించుచున్న పున్నమ చంద్రుని వలె, సుందర రూపుడు, నల్లనివాడు యుద్ధమునకు వెడలెను.

162 నాచన సోమనాథుడు 16. పాంచజన్య రవము : మూలము : భప. 120 అధ్యా - 12 నుండి 14 క్లో (3). పాంచజన్య రవ ఘోష భూనభోంతరములను దద్దరిల్ల జేసినది. తెలుగు : 216 పద్యము (1). శంఖనాదమును సోమన ఒక పద్యమున వర్షించెను. భావము అమూలకము. మూలముకంటె, రవ ప్రభావము అధికతరముగా వ్యక్తీకరింపంబడినది. సీ వడంకు పన్నగరాజు, పడగలమీద స ర్వంసహా కాంత పేరణము సూప నుజ్టూతలూగెడు నుద యాస్త గిరులతో " నాకాశ లక్ష్మి కోలాట మాడం దెరలెత్తి సప్త సాగరములు( బొరలంగ వరుణుండు గొండిలి పరిఢవింప మొకముల చాయ వేటొక చందముగ నిల్ఫి కమల సంభవుండు (ప్రేంఖణ మొనర్చ గీ. మంగలములోని ప్రేలాలమాడ్కి. జుక్క లక్క డక్కడ వడ దిక్క లెనిమిదియును బగుల 6 బాతాళతలము గుబ్బటిలం జెలణె శౌరి పూరింప నప్పాంచ జన్య రవము. 216 17. హంస డిభకులపేవావాహిని గమనము. తెలుగు ౩ 223 వ పద్యము (1. హంసడిభకుల సేనావాహినిలో గల చతురంగ బలములు ఆజు బుతువులతో విచిత్ర కల్పనలతో పోల్పబడినవి. ఇది అమూలకము. సీ. కరటి ఘటాకోటి కటనిర్లళ న్మదా సారంబు తొలుకారుం జేరబిలువ రధనేమి నిర్భిన్న పృథివీ పరాగంబు । నీహార సమయంబు నేర్పుందెగడ సుభట భుజోద్భట న్షురికాప్రభా భంగి । మండు వేసవితోడ మాటలాడం దురగ ధట్ట ఇలీన ధుతఫేన తారకా వళి శరత్కాలంబువరుసం జూపం గీ బవన చంచల ధ్వజపట పల్లవములు నవ వసంతంబుం దెలుప సన్నాహతరళ ఖడ్గలతికలు శిశిరంపు. గడక నెజప హంసడిభకుల సేన యేండనంగ నడిచె, 223

నాచన సోమనాధుడు 163

భావము ; ఏక కాలమందు ఆజు బుితువులు వర్తించి నట్టున్నది. ఏనుగుల మదధారలు వర్ణబుతువును, రధ చక్రముల దుమ్ము (మంచుతో సామ్యము) హేమంత బుతువును, భటుల చురకత్తులకాంతి కిరణములు గీష్మబుతువును గుజ్జములనోళ్ల నుండి జాజు నురుగు శరదృతువును (నక్షత్రముతో సామ్యము), టెక్కపు గుడ్డల అరుణ కాంతులు వసంత బుతువును (చిగురుటాకులతో సామ్యము), పెద్ద సపెద్దకత్తుల తళతళలు శిశిరము బుతువును, తలపింప జేసెను. తిక్కన విరాటపర్వమందు, ఉద్యానవనము ఆకాశమునకు కాపురమునకు పోవుచున్నదేమో, అనువిధమున కౌరవసేన సాగెనని వర్షించెను. తిక్కన పద్యమునకు ఇది చక్కని అనుకరణము, 18. యుద్ద వర్ణనము :;

మూలము : భ.ప 12వ అధ్యాయము. 25 శ్ఞాకములు.

తెలుగు : అతి అతి దీర్ధవచనము - 229. (సుమారు 50 పంక్తులు) స్వతంత్రము. సందడికయ్యము, చతురంగబలముల పోరు, అనుప్రాసల ప్రయోగముతో అచ్చ తెనుగు నుడుల జోరు నవ్యతరమై, అసాధారణ భంగిమతో అలరారుచున్నది. ఇట్టి ఘట్టములలో సోమన వాక్‌ ప్రవాహపు జడి సోకుటచే విమర్శకులు “సర్వజ్ఞుడు అనియు 'స్తుతగుణోద్దాముడు అనియు ప్రస్తుతించిరి. “సోమనాథ కవిచంద్రా” ఆని వేంకట రామకృష్ణకవులు సాష్టాంగ ప్రణామములు చేసిరి.

వ ఇట్లు తలపడి ......మధ్యాహ్న సమయంబయ్యె ..... (50 పంక్తులు) 223 వచ

ఈ గద్యమును డా. వేదులవారు ఇట్టు నుతించిరి. శురు

“శ్రీకృష్ణాదులతో హంసడిభకుల యుద్దవర్షనము, మూలమున ఇరువదిలైం శ్జోకములలో కలదు. అందు ఆయుధ విశేషముల వర్షనమును కలదు. సం ల సమరమున సైనికులు స్వ పర బల తారతమ్యమును గొన లేకుండిరనియు న సమగము దేవాసుర యుద్ధమువలె నున్న దనియు చెప్పబడినది. సోము మాక వర్ణ్షనమొక ప్రత్యేక ధోరణిని నడచినది. మజియు నిది స్వతంత్రమగు రచన

పంచమాశ్వాసము

1ఓ బాణాసురుని శివస్తుతి :

మూలము : విష్ణుపర్వము 116 వ అధ్యా. 14 15, 16 ళ్‌ (3). శివుడు (ప్రత్యక్షమయ్యెను. బాణుడు ఆ దేవుని స్తుతించెను.

తెలుగు : 9, 10, 11 పద్యాలు (3).

164 నాచన సోమనాధుడు బాణుడు భక్తి నిండారరగా శివుని భజించెను. డి. కొలువగనేరనిన్ను ఆం మహేశ్చరా! ర 2. చం. కలగని వారు నిన్ను... మహేళ్చరా! 10 3. చం. ఒరసిరి నిన్ను ... మహేశ్చరా! క్ష హరిహరనాథ రూపుడైన వేంకటేశ్చరుని సోమన “మహేశ్చరా” అనెడి మకుటముతో స్తోత్రము చేయుచున్నట్టు ధ్వనించుచున్నది. చూడుము పుట 128. 2 బాణుడు శివుని యుద్దమునకై ప్రార్ధించుట మూలము : విప. 116 వ అధ్య. 32 నుండి 36 క్లో (5). బాణాసుర శివుల సంభాషణము. శివుడు పరములను (ప్రసాదించును. తెలుగు : 19, 20, 21 22 పద్యాలు (ఉట. పరమ శివ, బాణుల సంభాషణమును సోమన వదలెను. అమూలకముగా ఈ క్రింది పద్యమును రచించెను. 1 సీఖుర ఖలీ నాఘాత కోలాహలంబుతో నేమి నిర్జాషంబు నెఆపలేదు నఖిపుంఖ రోచులు నారితో సంధించి కర్ణా వతంనంబు గడపలేదు మణి కిరీట కోటి మంజీరములు రాయ వీరమధ్యంబులు (వేయలేదు దంతి దంతావళ దంతయు లొరయ డా శినుల వాచవులం జొక్కింపలేదు గీ లేదు ్రతిభట బాహావ లేప మహిమ లేదు సం(గ్రామ భీమ కేలీ రవంబు లేదు విక్రమ [క్రీడయు లేశమైన లేదు రాజ్యంబు గలిగియు లేదు ఫలము. 19 2. సీ. నిండారు తెగంగొని ........ దేవ! 20 3, శా, దేవా! కయ్యముతోడి ... కల్షినన్‌ 21 & కం, చేతులు... మహేశా! 22 3. బాణుడు మంత్రికి తన అభీష్టమున ఎజింగించుట : మూలము : లేదు' తెలుగు : పద్యము 31 (1).

నాచన సోమనాథుడు 165 ఉ : నెయ్యములేని సంగతియు, నిక్కములేని వచోవిలాసమున్‌ వియ్యములేని వైభవము విందుల సందడిలేని ముంగిలిన్‌ . దియ్యములేని చాగమును ధీరతలేని యమాత్య కృత్యమున్‌ గయ్యములేని శూరతయు గైకొని యూరక మెచ్చ వచ్చునే. 31 అమూలకముగా, నీతిపద్యమువలె సమర్థపదములతో 'వినోక్తి' అనెడి అలంకారముతో వికసించుచున్నది.

• శోణిత పురమున ఉత్పాతములు, మూలము : విప. 116వ అధ్యా - 74-83 శ్లో (10). నెమలిపడగ విటిగిపడినది. ఉత్సాతములు తోచినవి. బాణుడు కలతచెందలేదు. మంత్రి కుంభాండుడు వగచెను. తెలుగు : 4రవ పద్యము. (1) ఈ సంఘటనకు చెందిన పది శ్లోకములను సోమన అనువదింపలేదు. కుంభాండుని భావ పరంపరల సారమును ఒక పద్యములో ఇమిడ్చెను. కం, తమ చేసిన దుష్కతములు తముం జెజచుగాక వేజు తడవం గలదే! తమ చేసిన సుకృతంబులు తముంగాచును రెండు నేల దైవంబునకున్‌. శీ భావము. : తాము చేసిన పాపములు తమ్ము చెజచును. తాము చేసిన పుణ్య(క్రియలు తమ్ము రక్షించును. పాప పుణ్యములతో దైవమునకు పనిలేదు. దైవము, నరుల పాపపుణ్యములకు కారణము కాదు. ఇందుధ రోపాఖ్యానము. మూలము : వి.ప, 117 వ అధ్యాయము. పార్పతీసరమేళ్చరుల, నదీ తీరమునకు విహారార్థము వెళరి. తెలుగు. : మూలములో లేని పద్యములను వ్రాసెను. వనకేళిని, జలకేళిని వర్షించెను, వనకేళి, జలకేళి వర్షనలో సోమన రచనా చమత్కృతిని చక్కగ ప్రదర్శించి భావి ప్రాబంధిక వర్ణనలకు బీజములను వేసెను. 49, 50, 52, 53, 54, 55, 56, 58, 59, 60 - వనకేళి 10 పద్యములు. 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71 - 'జలకేళి 8 పద్యములు,

166 నాచన సోమనాథుడు ఇందు ధరోపాఖ్యానము - ప్రకృతివర్షనలకు అవకాశమిచ్చినది. పద్యములన్నియు అతి (ప్రశంసనీయములు. వీనిలో వర్షనాతశయము కన్పట్టుచున్నది. సీ, కిసలయంబులతోడం గెంగేలు దడంశెట్టి 50 చం. ఒక చపలాక్షి ...కప్పుచున్‌ 54 చం. లలన లతా వితానముల ... చేయంగన్‌ ర్‌5్‌ సీ. సుడిగొన్న .. నవ్వె 5్‌6 సీ, అరుణారవిందంబులని ... తలకినట్టు 66 చం. అలంతి తరంగలుం దజులు జక్కవల్‌ 67 చం. కరగిన పూతచే... గావకుండునే 6కి చం, తరళతరంగ ...మౌక్తి కాక్షతల్‌ 69 6. అప్పరపల ప్రమథుల క్రీడావిలాసములు మూలము : విప. 117 వ అధ్యా, 8-11 క్లో (4). అప్సరసలు, ప్రమధులు, శివపార్వతుల రూపమును అనుకరించుచు విలాసములను ప్రదర్శించిరి. ఆది దంపతులు సంతసించిరి. తెలుగు ; సోమన దీనివి విడిచిపెట్టెను. 7. ఉష కాముతాపము. మూలము : విప. 118 అధ్యా - (37 భఖ. వనకేళి విహారానంతరము, ఉష కామ పీడితమైనది. చెలులామెను ఓదార్చిరి. వైద్యుల చికిత్స మొదలైనవి ఉన్నవి. మతజియు “సా స్వప్నే రమితా ... కోణి తాక్తా” మొదలగు జుగు ప్సావహములగు ప్రయోగములు కలవు. తెలుగు : 84వ ప. (1). 37 శ్టోకములలో గల భావములను విడిచి జౌచిత్యమును పోషించుచు, ఒకే పద్యమును రచించెను. శా. ఆ దైతేయతనూజనింగి వడునా హర్మ్యయుపై నొక్కనా డే దిక్కుం జెలిపిండు మెండుకొనగా నేకాంత నిద్రారతిన్‌ మోదింపఫం గలలో కుమారు. డొక డేమో చేసినం దాల్మి పెం పేదన్‌ దిగ్గన మేలుకాంచి నయనోదీ రాత్రు సి క్తాస్యయె. 84 భావము ; మేడపై, ఉష పరుండి నిద్రయందుండగా కలలో ఒక యువకుడు, ఏమో చేసినన్‌ (ఇట్టిదని తెలియరాని కౌగిలింత ముద్దిడుట మొదలగు పనులను), ఆమె ఓరిమి నశించుటచే మేల్కొని కన్నీటితో తడిసిన ముఖము కలదై (ఏడ్చుటకు మొదలిడెను).

నాచన సోమనాధుడు 167 8 ఉష విషాదము. మూలము : విప. - 118 వ అధ్యా, 11నుండి 16 శ్లో (6). ఉష స్వస్పమునకు పరితపించి, తీవ్ర సంఘర్షణకు వశమై, తన్ను కులోప(క్రోశనకారీ కులాంగారీ” అని దూషించుకొని, ఆ కమలలోచన చిరకాలము విలపించెను. తెలుగు : 92వ పద్యము (1). ఉష విరహము (ప్రబంధపద్దతిలో యుక్తముగా నున్నది. కుల ప్రసక్తి ఒక పాదమున నున్నది. సీ మాతండ్రి కొలువులో 'మానినీ తిలకంబ రమ్మనునా పేరు వమ్మువోయె నా తోడి నీడలై నను బిన్న పెద్దగా సవరించు మీ చూపు జాటజువాటెం (బ్రతి దేవతలు నన్ను 'బయలనెత్తిన దివ్వె యజచేతి మానికిమనుట దప్పె, నల్ల పొల్లెజుగని నాకులం బను చభుంచి మడుగు జీరకుం జాల మైల సోః గ్‌ నింక మెచ్చనివారు మోమెత్తి చూడ గూడు చవి గాంగ కుడుచుట కూడు నమ్మ? నమ్మకిట మీంద నేను ప్రాణానం గలిమి చెలిమి మజవక తలథుమీ చిగురుం బోడి. 92 9. మన్మ థావస్థలు. మూలము :; విప. 118వ అధ్యా తెలుగు : 99 నుండి 145 పద్యమువజకు (45). తమకంపు మొలకలు పొడమినవి. మ. పరపయ్యెం బరిభోగవాంఛ దడవం బాలయ్యె నిద్రారతుల్‌ పొరపయ్యెం బలుదాల్మి వింతవగపుం (బ్రోవయ్యె నాలాపముల్‌ నెరపయ్యెం న్మదనాలంబు వరుస న్నీరయ్యె నా లేపముల్‌ సొరపయ్యెం దనువల్లి బాణ సుతకున్‌ సోలింతలం దూలుటల్‌. 100 చతుర చమత్కార మయములై మన్మథావస్థలు వృత్త్యను (ప్రాసముతో దీప్రమంతములై ఉన్నవి. చిత్ర రేఖ ఊజడింపు (ఇది అమూలకము).

168 నాచన సోమనాథుడు గ్‌ ఆల జాలంబు నీరిలో నాడు జాడ గాలి పడగ యాకసమునం (గ్రాలు (త్రోవ, నిదురలోపలం గలం దోచు నీడ విధము గొన వచ్చునె యప్పుడ కన్నంగాక. 110 భావము : అలలమొత్తము (ఆకులమొత్రము) నీటి మీద కదలిన తీరును, గాలిపడగ ఆకాశమున ఎగిరిన దారిని, కలలో కన్న రూపు వెంటనే అప్పుడే తెలియును. పిమ్మట ఎట్టిదో ఊహించి చెప్పుటకు సాధ్యముకాదు. సాత్విక భావములు : చం. వెలిచిన కన్ను నీరుజడి, వెచ్చని చన్నులమీది వేడియున్‌ తాలకరి ఘుర్మతోయములతో కలసె న్మెయి మ్రానుపాటుతో నెలుగున రాలు పాటొదలె నెక్కు వివర్షతతోన లోపలం గలగొనె నారటంపు యబులకంబులతో పాడతెంచె కంపమున్‌. 112

1. మ్రానుపాటు (స్తంభము) 2 చేష్టలు తొలగుట (ప్రళయము) 3 పులకంబులు (రోమాంచము) 4 ఘర్మతోయములు (స్వేదము) 5. వివర్షత (వైవర్ష్యము) 6. కంపము (వేపధువు) 7 కన్నీరుజడి (ఆశ్రువు) 8. గొంతుసన్నగిలుట (వైస్వర్యము) ఉష ్రలాపము, శిశిరోపచారములు (30 పంక్తుల వచనము - 136, వ). (అమూలకము) షట్‌ పంచాశత్‌ దేశాలు : సీసము : పాంచాల పాండ్య == లాట కర్ణాట మాళవ వరాట. శ్‌ ఈ గీ. కుంతలావంతి ....... కేకయ వసాతి కాళ్మీర కేరళములు,. కేశ4 ఈ పద్యమున వ్యర్థపదములు లేవు. 56 దేశముల పేర్చు చక్కగా సీసపద్యములో పాదుగబడినవి. సీసపు కసరత్తులో సిద్ధహస్తుడు సోమన. చిత్రరేఖ విపుల సామర్థ్యము, అనిరుద్దుని రూపలావణ్యాదికము. అంతఃపురవర్షన, అనిరుద్ధుడు ఉషను కలలోకని చిత్రరేఖను ప్రార్ధించుట తెలుగున పరిహరింపబడినవి. సోమన స్వతంత్రతతో, చిత్రరేఖను నెజజాణగా తీర్చెను.
2. ఉషా అనిరుద్దుల సమాగమము : మూలము : విప 119వ అధ్యా, 64 నుండి 75 శ్లో (12). 118 వ అధ్యాయమున 59వ శ్ఞోకమున ఉష్క శోణిత పురములో అనిరుద్దునికి అర్థ్యమిచ్చి పూజించెను. అనిరుద్ధుడు ఉషతో సంభాషించెను. అనిరుద్ధుడు స్పష్ట

నాచన సోమనాథుడు 169 వృత్తాంతమును ప్రస్తావించెను. గాంధర్వ వివాహము జరిగినది, ఈ విషయమంతయు, తెలుగున లేదు. తెలుగు : 204 నుండి 219 పద్య (9). చిత్రరేఖ యోగశక్తిచే అనిరుద్దుని అంతఃపురమున ఉష శయనగృహమునకు తెచ్చెను. రాక్షసకన్య కామోద్రేక (క్రీడ, అనిరుద్దుడు క్రమక్రమముగా మేల్కొని తెలివిని పొందుట, ఉషతో అతిశయసుఖమును అనుభవించుట - ముగ్ధ శృంగారము వర్షింపబడినవి. అనిరుద్దుడు ్రొఢుడు. ఉషను, పూవిలుతు చేతి జంత్రంపు బొమ్మను చేసెను, 11. నారదుని రాక. మూలము : విప. 119వ అధ్యా. 196, 197 శ్ఞో (2). నారదుడు బంధితుడైన అనిరుద్దుని చూచి ద్వారవతికి ఏగెను. అనిరుద్దుడు, శ్రీకృష్ణాదులు తన్ను విడిపించుటకు వత్తురని తలచెను. ఉష ఊజడింపబడినది. తెలుగు ; ఈ విషయమంతయు, పరిహృతము. క్ష2. ఆర్యా స్తవము ;: మూలము : విప. 49 క్టోకములలో దీర్ధమైన ఆర్యాస్తవమున్నది. తెలుగు : పూర్తిగా విడువబడినది. 13. అంతఃపుర కాంతల ఆశక్రందనము,. మూలను : లేదు. తెలుగు : 275 నుండి 288 పద్యముల వజకు (7). , అంతఃపుర యువతులు ముద్దు మోములతో విలపించిరి. అనిరుద్దుని అందమును వారు ప్రశంసించిరి. ఊరివారు ఉవిదల ఏడ్పు 'ఆడుపిట్టల స్వనమా లేక ఆడ పడుచుల నినదమా' అని తలంచిరి. ఇట్టు సోమన కాంతల ఆ'క్రందనమును వర్షించెను. అనిరుద్దుని స్వరూప స్వభాన వర్గనము, సీ చక్కని వారిలో చక్కనివాడు తాం గడు పిన్నగాని వేగంబు వీడు బంటు నొచ్చిన నోర పలుకండు నెజవాది సుఖ భోగి చుట్టాల సురభి రాచ బిడ్డలైై యుండి గబ్బిదనం పెజటుంగడు గరగరనైయుండు 6గలయ నేర్చు నూపరలాడు గా డుపకారి, నవ్వు మే లముగొని తనవారు లాంతి వార

170 నాచన సోమనాధుడు గ్‌ నండు గడాని బంగారు రత్నంబు బొమ్మ, ముంగిటి నిధాన మమ్ముల ముద్దు దమ్ము లన్న యీతని గనదేని కన్నతల్లి కడుపు మసిగాదె దయ్యమ కరుణ లేదె! 278 షష్టాశ్వాసము 1 ద్వారకకు నారదాగమునము. మూలము : విష్ణుపర్వము. 121వ అధ్యాయము 95 - 134 క్లో (40). ద్వారకకు నారదుని ఆగమనము. అనిరుద్దుడు నాగపాళ బద్దుడని తెల్పెను. శ్రీకృష్ణుడు నాగాంతకుని తలచెను. ఆతడు రాగా, శ్రీకృష్ణుడు, గరుడునితో సంభాషించెను. ఆతనికి అర్హ్య మిచ్చెను. తెలుగు : 3వ పద్యమునుండి 16వ పద్యము వజకు (13). నారదుడు వచ్చి, బాణుడు, అనిరుద్దుని బంధించెనని, గరుడునిపై పయనించి శత్రువుల జయింపు మనెను. గరుడుని వర్ణనము. సిద్ధ సాధ్య చారణ గంధర్వ సంయమీండద్రులు శ్రీకృష్ణుని స్తుతించిరి, ఈ కల్పనలు సోమన చేసినవి. మూలములో గల శ్రీకృష్ణావతార శ్లాఘనము. శ్రీమన్నారాయణ తత్త్వ ప్రకాశనము, గరుత్మంతునితో సంభాషణము అతనికి జరిగిన పూజ, తెలుగున లేవు 2. శ్రీకృష్ణ బలరాను ప్రద్యుమ్న గరుడుల ఆకాశయానము. మూలము : విప 122వ, అధ్యాయము. తెలుగు : వచనము 28 (అమూలకము) - 25 పంక్తులు. శ్రీకృష్ణుడు, బలరాముడు, ప్రద్యుమ్నుడు, గరుడుని అధిరోహించి బాణుని పురమునకు పయనమైరి. ఆకాశ గమన విలాసవర్షనము, ఇవి మూలమున లేదు. “ఇట్టు | పన్షుగారి ... ఇట్టనియ” 28వ, వచ. 3. గిరి వ్రజపురమున ఆహాననీ యాన్ని ప్రభావము మూలము : విప, 122వ అధ్యాయమున ఈ వర్ణనము లేదు. తెలుగు ; యాదవ వీరులు గిరి వ్రజమును సమీపించిరి, యాదవ వీరుల దేహచ్చాయ, ఆహావనీ యాని (ప్రభావమున తీవ్రమైన మార్పును పొందినది, సీ బాలార్క బింబంబు ఫరగించి రేయెండ మనమీద చల్లిన మాయలేదు

నాచన సోమనాధుడు 171 కొంతంబు మెటుగులు కుప్పించి, మెజుంగులు మనమీద చిలికిన మహిమలేదు హరజటా మండలం బడరించి క్రాొమ్మించు మనమీద చిమ్మిన మమత లేదు కమల భవాండంబు కదలించి, సలిలంబు మనమీద ముంచిన మలపులేదు. ఆ.వె. పసుపు నిగ్గువోలె ప్రద్యుమ్నునకు నాకు నీకు చాయ మేన నివ్వటిల్లె, కనక భూధరంబు కదిసిన వారమో కాక వేజ తెజంగొ, కమల నాభ. 29 4 శ్రీకృష్ణ నారద సంభాషణము మూలము : విప. 122 అధ్యా 41 - శీ5్‌ (5). బాణపురములో శ్రీకృష్ణనారదులు సంభాషింతురు. తెలుగు ; ఇది పరిహరింపబడినది. 5. బాణుని సేనాసన్నాహము యుద్దము. మూలము : విప. 122 అధ్యా, 48-53(6). తెలుగు : బాణుని సన్నాహము, యుద్ధము వర్షింపబడినవి 50 వ వచనము మూలమునకు భిన్నమై అనుషప్రాసయుతమై ఉన్నది. వచ. "అట్టి యెడ మిట్టిపడి గిరివ్రజంబు ......నయ్యవసరంబున" (27 పంక్తులు). గరుడుని యుద్దము, మూలము : విప 122 వ అధ్యా 58 నుండి 70 శ్లో (13). తెలుగు : 6రవ వచనము, (అమూలకము), 67, 68, 69, 70 (నాలుగు పద్యాలు) వచ4అనుట యుం బతంగపతి ..........బీకాకుపజచె నట్టియెడ” 66వ వచ. గరుడుడు 'ప్రమథులను చీకాకు పజచెను. యాదవవీరులును యుద్దముచేసిరి. మూలములో బలరాముని యుద్దము మాత్రము 64 నుండి 67 క్లో (4) వర్లింపబడినది.

1. శా. బలరాముని యుద్దము “ఈషాదండము.... 67వ ప
2. ఉ. - డి - “నాగలి సాచుచుం” 68వ ప 3 శా. ప్రద్యుమ్నుని యుద్ధము “ద్యుమ్నంబు న్నికషంబు వోలెన్‌ .” 69వప 4 శా. శ్రీకృష్ణుని యుద్ధము “ప్రద్యుమ్న (ప్రదరంబులున్‌ ..” 70వ ప

172 నాచన సోమనాథుడు 7. శివజ్వరుని యుద్దము

మూలము : 122 వ అధ్యా. 71 నుండి 87 క్లో (17).

తెలుగు : 72 నుండి 96 పద్యము వణకు (25),

యుద్ధమున రాక్షససైన్యము పాటిపోయెను శ్రీకృష్ణుడు పాంచజన్యమును పూరించెను. ఆ స్థితిలో, మూడుతలలు, మూడు మూపులు మూడు కాళ్ళుగల శివజ్వరుడు శివుని ఆనతిచే యుద్ధమునకు వచ్చెను.

'పైవానిలో 88, 89 వ, 90, 91వ, (4) అమూలకములు.

ఉ. మంజ్బభిరామ జ్వైత్ర మగు మాధవ గాత్రము దైన్య పాత్రమై

సంజ్వర మొందగన్‌ ధర వెసం దన చేతులు మూడు నెత్తి ద్ర సెం జ్బరు. డంతం బోక తులసీ వనమాలిక పచ్చ గంద మం టం జృలనంబు, రాంబిడికిటం బొడిచెం దదురః కవాటమున్‌. 88 వ. ఇట్టు (వ్రేటనుం బోటునుం జూపి, మజియును 89 చం. అదరులు వాజ నూదికొని, హస్తయుగంబున' గంసవైరిం గ ట్టైదుర నురంబు(ద్రేసి పెర యీంగ గతిం గజుచె న్మురాంతకుం డది, చిజు నవ్వునం దెగడి యాననముం జదియంగ మోదినన్‌ బెదరక (వేటు పాటు నెడ పెట్టి గదంబు మదయు చూపం గన్‌ 90 శా, దైతేయారి ఘనంబు గర్టిలి భుజూదం డాహతిం జూపియ య్యాతం కాద్రి యురః ప్రపాతమును మూర్చాధిత్యకన్‌ ముష్టి ని ర్వాత వ్రాతమువైచి నొంచె నిటు ప్రారంభించె ఘోరాభి సం పాతం బషస్టభుజ త్రిబాహుల కపూర్వస్తోత్ర పాత్రంబుగన్‌ క! భావము ; మాధవునిమేను తపించునట్టు, శివజ్బరుడు ఆతనిని ఎత్తి నేలపై వేసెను. అంతటితో ఆగక పిటికిటితో తులసి వనమాలిక మాడి పోవునట్టు, నిప్పురవ్వలు రేగునట్టు, శ్రీకృష్ణుని ఉమ్మును గుద్దెను, (88)

89. భావము : మిడుగురులు రేగగా పిడిగుద్దులు ఇచ్చి, తేనెటీగవలె, కజచెను. చిలునవ్వుతో వెన్నుడు శివజ్వరుని ముఖమును నలగ గొట్టెను. బెదరక శివజ్వరుడు గర్వాతిశయమును చూపెను.

90. భావము : (వ్రేటును పోటును చూపెను

91. భావము : శ్రీకృష్ణ శివజ్బరుల యుద్ధము భయంకరముగా స్తోత్ర పాత్రముగా నుండెను. శ్రీకృష్ణుడు అనెడి మేఘము ఉజిమి, భుజములు అనెడి దుడ్డు కజ్జల

నాచన సోమనాథుడు 173 దెబ్బలను ఇచ్చి, శివజ్వర తాపమును (వేడిమిని), శిరస్సనెడి కొండమీది నేలను, పిడికిటి పోట్టనెడి పిడుగుల పోగుతో, కొట్టి పీడించెను. ఆ పోరును చూచిన దేవతలు వెజచి “ఇట్టి పోరు వలదు” అని కలత చెందిరి. 8. శన జ్వరముపై విష్ణుజ్వర ప్రయోగము ; మూలము : విప. 123 అధ్యా, 6 నుండి 8 శ్లో (3). శివజ్బరముపై విష్ణు జ్వరమును శ్రీకృష్ణుడు సృజించెను. తెలుగు : 98వ నుండి 111 వ పద్యము వజకు (1%. మ, తనలోం జొచ్చిన శాంకరబ్వరముపై దండెత్తం గల్పించెన ద్దనుజారాతి ప్రతిజ్వరంబు నది యాత్మస్వామి డెందంబులో! గని హస్తాంఘ్రి శిరస్తయాన్వితుని నాకర్షించి హర్షించెం గే లును మస్తంబులు కాళులుం దనకు నాల్లు న్నాల్లు నాల్గుం దగన్‌ 98వ, పద్య శ్రీకృష్ణుడు కల్పించిన విష్ణు జ్బరము శివజ్బరముతో యుద్ధము చేసెను. ఆ రెండును మల్లయుద్దము చేసినవి. ఈ మల్ల యుద్ధము 108వ, వచనము (14 పంక్తులు). మల్లయుద్దము అమూలకము, 9. శ్రీకృష్ణుడు, శివజ్వరమును కరుణించుట. మూలము : విప. 123 వ అధ్యా, 19 నుండి 29 శ్లో (11). శివజ్వర _ ప్రవర్రనము చెప్పబడినది. అది మనుష్య లోకములో నుండునట్టు వరమును పొందెను. విష్ణు జ్వరము శ్రీకృష్ణునిలో అణగిపోనును. తెలుగు : 113 నుండి 125 పద్యము వజకు (13). శివజ్వరము తన్ను రక్షింపుమని శ్రీకృష్ణుని కోరెను. శ్రీకృష్ణుడు శివబ్బరమును విడిచిపెట్టెను. వెంటనే శివజ్వరము. నృసింహావతారమును, శ్రీరామావతారమును స్తుతించెను (4 పద్యములు) 115 నుండి 118, ఇవి అన్నియు అమూలకములు. (చూడుము 132) ఈ క్రింది రెండు పద్యాలు మూలమునకు కొలదిమార్పులు కలిగియున్నవి. ఆ.వె. అనుడు గైటభారి యతితుష్ట హృదయుడై యట్ల, కాక య మజ్ఞు రాధి విభుడు, నిదె యడంగు మీర లిద్దజు లోకంబు( బీడసేయం జంప బెంపుకలిగి 121వ, పద్య

74 నాచన సోమనాథుడు కం. నీవు మదీయ జ్వరమును ద్వావా పృథివీ ప్రసిద్దతా వైభవ నా నా విధ చరిత్రములతో నీ వసుంధం బరంగు డనుడు నెంతయు నెమ్మిన్‌ 122వ, ప 10. శ్రీకృష్ణుడు, ఫలశ్రుతిని అనుగ్రహించుట. కం. హరియును, ముదమున గిరిశ జృరరచిత మదీయ వినుతి వచన వ్రజమున్‌ నరుడు పఠించిన తలచిన జ్వరరహితుం డనుడు, జ్వరుడు సంతసమొదవన్‌. 125వ ప శివజ్బరము విష్ణు పారమ్యమును గుర్రించెనని ధ్వని స్పష్టము. 11. యాదవవీరులు రాక్షనవీరులతో యుద్ధము చేయుట. మూలము : వి,ఏ. 124, 125, 126 అధ్యాయములు. యాదవవీరులు, రాక్షసులతో కావించిన యుద్ధము వర్షింపబడినది. తెలుగు : 127 నుండి 221 పద్యముల వజకు (95), యుద్ధవర్షనము కలదు. మూలమున 124వ అధ్యా - 10 శ్చోకములలో బాణుడు సైనికులను [్రోత్సహించెను. సోమన ఆ (ప్రోత్సాహమును సీసపద్యములో ఇమిడ్చెను. 1 ఉ. మానిత మాన దైత్యకుల... తలపంగ నక్కటా, 137వ ప. 2. సీ, అని మొన పావకునైన ... దనుజాలార . 138వ ప. 3. సీ. వేలుపు జడదారి విందారగించుచో .... దనుజులార. 139వ ప శ. సీ. సంగరంబనిన .... బవరమందు. 140వ ప. 5. కం. ఏనుండగ .... తదనీకంబున్‌. 1క1వ పు మూలమున శివ కేశవుల యుద్దమువలన కలిగిన ఉత్పాతములు 124 వ అధ్యా = 21 -34 (6) వర్ణింపబడినవి. తెలుగున వానిని సోమన వదలివేసెను. మతజియును 125 వ అధ్యా - 9 నుండి 63 క్లో (54) దానవుల మాయా యుద్ధము, శివుని ముఖము నుండి వెల్పడిన అగ్నిజ్యాల దిశలను దహించుట. ధారుణీదేవి (బ్రహ్మను స్తుతించుట. రణరంగమున (బ్రహ్మ శివుల సంభాషణము. ఇవి తెలుగున్నలేవు. క్షం. ఉచ్చమిల్లి థి మూలను : 126 వ అధ్యా. 22, 23 కో (2) కోటవి అనెడి ఉచ్చమిల్లి (ప్రవేశము. తెలుగు ; వచనము 182, (7 పంక్తులు).

నాచన సోమనాధుడు 175 బాణుని సంహరింప బోవునపుడు నారాయణునకు ఉచ్చమిల్లి అడ్డుపడెను. ఆ అగ్నికను చూచి అతడు మాజు మొగముపెట్టుకొని శపించెను. అది మొదలు అది దిగంబరమై ఉండెను. బాణాసురునితో యుద్దము. మూలము : విప. 126 అధ్యా. 34 నుండి 36 శ్లో (3). మహేంద్ర వైభవముతో బాణుడు రణరంగమునకు ఏతెంచెను. తెలుగు : వచనము 194. పంక్తులు 55 పంక్తులు. సుదీర్హమైన వచనము, సంస్కృతపద భూయిస్టమై మూలమునకంటె పెంపుతో, యుద్ధవర్షనలలో అత్య[గ్రస్థానమును అలంకరించుటకు యోగ్యమై అలరుచున్నది. శ్తేష విరోధాభాసాది అలంకారములతో, మధురపద పప్రయోగములతో అమృ తాస్వాదనమై వీర రసాస్వాదనకు రమ్యమై తనరు చున్నది. గరుడ మయూర యుద్దము వచనము 204, పంక్తులు 18. వింతయై విందొన కూర్చుచున్నది. “వైనతేయుండు తదీయో దరంబు (వ్రచ్చి రణభూమికి బలిచేసిన” బర్హిణ మోడెను. అమర సమూహము ఉప్పాంగెను. 13. కోటవి వచ్చుట : మూలము ; విస. పార్వతి దిగంబరయైన, కోటవితో యుద్దరంగమునకు వచ్చెను. శ్రీకృష్ణుని పార్వతియే బాణుని రక్షింపుమని ప్రార్ధించెను. తెలుగు : పై విషయము తెలుగున లేదు. కోటవి బాణుని రక్షింపుమని కోరినది. గీ. దేవదేవ! జగన్నాథ! దివ్యమూర్తి! కావవే దనుజేశ్చరు కరుణతోడ ననుచు, కోటవి ఎదురుగా నరుగుదేర, మోము చూడక కన్నులు మూసి కొనుచు. 218వ ప. 14. పార్వతీదేని సంభాషణము - చక్ర ప్రయోగము మూలము : విప, 121 - 123, 128 - 133 అధ్యా, పార్వతి శ్రీకృష్ణునితో సంభాషించెను. చక్రప్రయోగము - చక్రోపసంహార(ప్రార్థనము తెలుగు : ఈ విషయమంతయు తెలుగున పరిహృతము.

శ్రీవిద్య

కవిబ్రహ్మ తిక్కన సోమయాజి శ్రీ విద్యోపాసకుడు. ఆతని “త్రీ విద్యాభినతి” విరాట పర్వాది పద్యమందు ధ్వనించుచున్నది. అట్టే ఇతర పద్యములందును గోచరమగుచున్నది. నాచన సోమనయు ఆ మార్గాను సారియై, శ్రీదేవిని స్మరించెను. కనుక శ్రీవిద్యా విషయము (ప్రసంచింపబడుచున్నది.

శ్రీదేవిని గుజించి అచ్చటచ్చట పునరుక్తి విషయ వివరణకై (గ్రాహ్యమైనది. శ్రీశబ్దను :

“శ్రీ” శబ్దము పరబ్రహ్మ వాచకము. ఆట్టగుటచే శ్రీవిద్య బ్రహ్మవిద్య. “శ్రీ” అను మిశ్ర వర్షములలో, శకారము, రేఫము మజియు “ఈ” కారము, మూడును మిళితమై ఉన్నవి. ఇది సమాహారవర్ష శబ్దము.

“శ” - వర్షము : ఆనందవాచకము, సుఖమును సూచించును.

శేఫము 2 తేజోవాచకము, స్వయం ప్రకాశము. జ్ఞానమును తెలియజేయును

ఈకారము _ : శక్తి బోధకము క్రీడన శీలతను వ్యక్తము చేయును.

“ఈ” కారముచే, “మహా మాయా” అనియు “మహాలక్ష్మీ అనియు “శ్రీదేవి నిర్వచింపబడుచున్నది. పరబ్రహ్మము, 'నస్త్రీ నచ పుమాన్‌ అని (శ్రుతివచనము. కనుక పరబ్రహ్మము (స్రీకాదు. పురుషుడును కాదు. 'పురుషుడు" బ్రహ్మమని పురుషసూక్తము. శ్రీ సూక్తము, (బ్రహ్మశక్తిని తెల్పును. శక్తి, శక్తిమంతుడును ఒక్క రూపమే అగును. వానికి వ్యత్యాసము లేదు. రెంటిలోను ఉపాసన విషయమొక్కటియే! సూర్యునిలో తేజస్సు (వెలుగు), చంద్రునిలో చంద్రిక (వెన్నెల), అన్నిలోని ఉష్ణము (వేడిమి) ఉన్నట్టు, (బ్రహ్మములో శక్తి ఉన్నది. పురుషసూక్తమున (బ్రహ్మము, పితృభావముతో, శ్రీ సూక్తమున మాతృభావముతో అర్చింపబడుచున్నుది.

సౌందర్యలహరి ప్రథమ శ్లోకము (ప్రధమార్హము).

నో వ శివశక్త్యాయుక్తో యది భవతి శక్తః (ప్రభవితు మపీ న చే దేవం దేవో న ఖలు కుశల; స్పందితు మపి

టీ. ఓ భగవతీ! శివః = శివుడు, సర్వమంగళోపేతుడు, సదాశివతత్త్యము, శక్త్యా = జగన్నిర్మాణశక్తితో, యుక్షః యది = కూడుకొన్న వాడగునేని, ప్రభవితుం = జగత్తును సృజించుటకు, అపి = కూడ, శక్త = సమర్భుడగును. ఏవం న చేత్‌ = ఇట్టు

నాచన సోమనాథుడు క్ష/77 శక్తియుక్తుడు. కాడేని, దేవః = (్రకాశస్వరూపుడు దేవుడు, స్పందితుమ్‌ అసి = చలించుటకు సైతము, న కుశల: = నేర్చరి కాడు, ఖలు = కదా.

తాత్పర్యము : అమ్మా! ఓ భగవతీ! సర్వమంగళ సహితుడగు శివుడు జగన్మిర్మాణశక్తి వగు నీతో కూడెనేని జగములను సృజించుటకు సమర్భుడగును. అట్టు నీతో కూడని యెడల, ఆ దేవుడు తాను కదలుటకు 'సైతము శక్తుడు కాడు.

సౌందర్యలహరి సవ్యాఖ్యా పుట. 1 (చదలువాడ జయరామశాస్రీ 1968) టి త్రీ * ఆరాధన :

శ్రుతి : "త్రీ గురుః సర్వకారణభూతా శక్తిగ

బుగ్వేదమున, శక్తివాద పరమైన అనేక సూక్తములున్నవి.

'బ్రహ్మములో శివభాగము, ్రకాశభావము. శక్తిభాగము, విమర్శభావము, శక్తి ఆరాధన ప్రాచీన తమము.

బృహదారణ్యకము : 'మాయా, పరా్రకృతిః, తైత్తిరయారణ్యకము : దుర్గాదేవీం శరణ మహం ప్రపద్యే” శ్రీలలితా సహస్ర నామ స్తోత్ర ఉపక్రమమను :

శ్రీమాతా! శ్రీ మహారాళీ!

“మహాసింహాసనేశ్చరీ!” అని శ్రీ లలితాదేవి స్తుతి మొదలగుచున్నది.

శ్రీ లలితా సహస్రనామ స్తోత్రమాలా మంత్రమునకు దేవత, శ్రీలలితా పరాభట్టారికా మహాత్రిపురసుందరి.

మూల'్రకృతి మంటత్రాక్షరములు : ఐం బీజం । సౌః శ్ర | శ్రీం శీలకం, నుహాముం[త్రము : “శ్రీం”

మహామంత్రము "శ్రీం" ఆగుటచే శ్రీవిద్య అనెడి వ్యవహారము రూఢమైనది జగన్మాతకు ఎన్సియో పేర్తున్సవి. ఈ సహస్రనామ స్తోత్రము. ,

శ శివా! జీ జ్యైష్యరుత! లలితాంబికా” అని అంతమగుచున్నది, “అభితాంబిక అసాధారణ నామధేయము. లలితోపాఖ్యానము బ్రహ్మాండపురాణమున కలదు. శ్రీ విద్యోపానవము :

క బవ విద్యాస్వరూపిణి శ్రీదేవి. ఆమెను మూడు విధములుగా సేవింపవచ్చును స్టూలోపాసనము : దీనికి ప్రతీకోపాసనమని పేరు. కరచరణాద్యవయవముల రూపకల్పన చేసికొని భజించుట. వరలక్ష్మీవ్రతాచరణము. శర న్నవరాత్రములందు వసంత నవరాత్రులందు, జరుగు ఆరాధన స్టూలోపాసనము, ఇట్టు శ్రీ మాతను,

సాక్షాత్కరింప జేసికానిన మహాభక్తుడు శ్రీరామకృష్ణ పరమహంస.

178 నాచన సోమనాథుడు

సూక్షోపాననము : శ్రీదేవి యొక్క రూపమే ఆమె మంత్రములు. ఆ మంత్రములను మాతృకగా అర్ధములనెజిగి, మననము చేసికొనుటయే సూక్ష్మోపాసనము,

సరోపాసనము : ఇది కష్టసాధ్యము. సిద్ద పురుషులకు సాధ్యము. నిరంతర ధ్యానాదులచే అనుభూతికి తెచ్చుకొన్న మానసీక సీతకి, మాటిమాటికి లోనగుట. ఇది తీవ్ర సాధన ఫలము. దీనినే వాసనాత్మకమందురు. ఉత్తమ సాధకులకు, శ్రీదేవి శుద్రవైతన్య స్వరూపము, ప్రత్యక్ష మగును. మనః ఫలకము మీద సామాన్యులు స్టూలోపాసన (క్రమమును అనుసరించి, తగిన ఫలములను పొందుదురు. సాధకులు, గురూపదేశముతో, సూక్ష్మోపాసన పరోపాసన ఫలములను పొందగలరు. (ప్రాణాయామవిధి, గాయ్రీమం(త్రము :

వైదికధర్మమునకు బ్రహ్మచర్యము, గార్జాస్ట్యము, వానప్రస్థము, సన్యాసము అనెడి నాల్లు ఆశ్రమములు కలవు. అవి అన్నియును, శ్రీవిద్యకు సోపాన విశేషములు. అగ్గి వాయు సూర్యులను ఉపాధులుగా కల్ష్లిన గాయత్రీ మంత్ర రూపదేవతను ఉపాసించియే, శ్రీవిద్యోపాసనమునకు యత్నింపవలెను. ప్రాణాయాయ విధితో గాయత్రీ మంత్రోపాసన ఆవశ్యకము, ప్రాణాయామముచే (వాయువును చక్కగా తనలో నిలుచునట్టు చేయుటచే) శ్రీవిద్యోపాసన ఫలము సులభగమ్యము.

నాల్లు కూటములుగల షోడశాక్షరీ మంత్రమును గాయత్రి యొక్క నాల్ను పొదములతో చేర్చి జపించినచో కోటి ఫలములు కలుగునని పెద్దలు వచింతురు. తొలి మూడు పాదములలో ఇరువది నాల్గు వర్షములు, చివజి పాదములో ఎనిమిది మొత్తము 32 వర్షములు గాయత్రీ మంత్రములో కలవు.

సంచదశాక్షరీ మంత్రము :1. క, ఏ, ఈ, లహ్రీం (5) 2. హ,స, కహ, ల, హీం, (6) 3.స, కల, ప్రాం, (శు మొత్తము 15.

(హ్రీం. బ్రహ్మమును, ('బ్రహ్మశక్తిని సూచించును. ఇది శక్తిబీజము.

ష్లోడశీమం(త్రము : పై మండత్రాక్షరములకు, “శ్రిం” నాల్గవ ఖండముగా చేర్చినచో, అది షోడశీమంత్రమగును. "శ్రీం" లక్ష్మీబీజము. “ఈం” లక్ష్మీవాచకము. షోడశి మంత్రములో పదునాటువర్షములు ఉన్నవి. (బ్రహ్మ విద్యా స్వరూపిణి ఉమాదేవియే శ్రీదేవి.

సః = ఇంద్రుడు, తస్మిన్‌ ఆకాశేఏవ = ఆ, ఆకాశమునందే, హైమవతీం = స్వర్ణాభరణములు కలదియును, లేక హిమవంతుని పుత్రియునగు, బహుశోభమానాం = మిక్కిలి (ప్రకాశించుచున్నదియు అగు, ఉమా = ఉమాదేవి (ఆగు), స్త్రియం = స్త్రీ రూపధారియగు (బ్రహ్మవిద్యను గూర్చి, అజగామ = వచ్చెను.

నాచన సోమనాథుడు 179 భావము : ఇంద్రుడు, ఆకాశము వంకచూడగా (బ్రహ్మవిద్యాస్వరూపిణి అగు

ఉమాదేవి కనబడెను. (కేనోపనిషత్తు క్లో 12. తృతీయఖిండము) ఈ శ్ఞోకమున హైమవతీం బహుశోభమానాం అను పదములచే వర్శితమైన

ఉమాదేవియే శ్రీదేవి.

గాయత్రీదేవియే సంధ్యాదేవి.

(బ్రహ్మకు అభిన్నమైన శివశక్తియే గాయత్రీదేవి. ఆమె వేలుకాదు. గాయశ్రీదేవియే సంధ్యాదేవి. “సంధ్య” అనగా, చక్కగా ధ్యానింపబడునది. సూర్యునందు, అవిచ్చిన్నమై యున్న చైతన్యమునకును, తనకును అభేద భావనమే సంధ్యాపదార్థము. గాయత్రి అనగా తన్ను గానము చేయువారిని కాపాడునది. మజియు గాయః అనగా ప్రాణము, కాన ప్రాణమును కాపాడునది. గాయత్రియే సంధ్య. సంధ్యయే సావిత్రి. సావిత్రియే సరస్వతియై, ఇట్లు త్రిషవణోపాస్య అగుచున్నది. కనుక మువ్వేళల సంధ్యానామక గాయత్రి ధ్యానింప బడవలయును. సంధ్యా వందనము :

ముక్కుకనుబొమలు, అనువాని చేరిక గల చోటే సంధి. అదియే ఆజ్ఞాచక్రము. ఆ సంధి యందు ధ్యానింపబడునది, కావుననే “సంధ్య” అని వ్యవహారము. జ్ఞానులు ఆమెను అచటనే ఉపాసింతురు.

త్రిపురసుందరి : త్రిపురము లనబడు స్టూల సూక్ష్మ కారణములనెడి మూడు శరీరములందు, జాగ్రత్‌, స్వప్న, సుషుప్తి అనెడి మూడు అవస్థలందును సాక్షి రూపిణి: కనుక మహా (త్రిపుర సుందరి అని పేరు.

సాదా :; చంద్రుని కళలలో పదునాజవ కళ “సదా” ఉండునది. కనుక “సాదా అనియుపేరు. అదియే షోడశీకళ అదియే పరబ్రహ్మము, పరమాత్మ,

చ.జుశాస్తి సౌందర్యలహరి, వుట - 63 పరా : ఆ కళ సర్యోతృష్టమగుటచే, దానికి “పరా” అనియు పేరు.

అదియే బ్రహ్మానంద కళ,

దేవీ పరమైన (గ్రంథాలు శ్రీ సూక్తము ;

బుగ్వేదమునుండి (గ్రహింపబడిన పదునైదు బుక్కులు, శ్రీదేవిని ధ్యానించుటకు 'ప్రశస్తములై ఉన్నవి, శ్రీసూక్తమున ప్రకటార్థము స్టూలోపాసనను తెల్పును. ఆ మంత్రములలో, స్తుతి, వర్షన రూపమైన సూక్ష్మ పరోపసానుభవములు గుప్తములై ఉన్నవి. శ్రీసూక్తము, పురుషసూక్తముకంటె (ప్రథమ గణ్యమనుటకు, అట్టీ విశేషము

180 నాచన సోమనాథుడు లుండుటయే కారణము. శ్రీ దేవ్యుపాసనమును బోధించు ఉపనిషత్తులు కొన్ని ఉన్నవి. వానికంటె శ్రీసూక్తమే మెజుగై ఉన్నది. శ్రీ సూక్తము (త్రివర్గ ఫలదమును మోక్ష 'ప్రదమును కూడ అయి ఉన్నది.

సాధకుడు, పూర్వ జన్మలందు, పుణ్యమార్చించి యున్నచో, (ప్రకృత జన్మయందు, ఉపాసన ఫలమును, తక్కువ కాలములో పొందగలడు. గత జన్మలలో, ఆర్జించిన పుణ్యము ఆల్పమైనచో ఉపాసన ఫలమును సొందుటకు ఎక్కువ కాలము పట్టును. పాపములను మెండుగా చేసినవాడును, దేవిని ఉపాసించినచో సత్స్ఫలమును పొందగలడు. ఆ ఫలము అల్పమైనను, ఆతనిని రక్షించును. శ్రీసూక్తమున సాధకుని ప్రార్ధన :

ఈ క్రింది ఐదు మంటత్రములలో సాధకుడు తన కాజకు శ్రీదేవుని పిలువుమని అగ్నిని అర్థించుచున్నాడు.

1. 1వ మంత్రము : “లక్ష్మీం” జాతవేదో మ ఆవహ...

2. 2వ, మంత్రము : ఓమ్‌ తాం మ_ఆవహ జాతవేదో లక్ష్మీం...

3. 13వ, మంత్రము : “లక్ష్మీం” జాతవేదో మ అవహ....

శీ 1ళవ, మంత్రము : “లక్ష్మీం” జాతవేదో మ ఆవహ...

5. 15వ, మంత్రము : ఓమ్‌ తామ్‌ మ ఆ వహ జాతవేదో “లక్ష్మీం”...

కర్ణను ప్రజాపతిని అర్జించుచున్నాడు

ఈ) 11వ మంత్రము : “ఓమ్‌ కర్టమేన ప్రజా భూతా మయి సంభవ కరమ మాతరమ్‌ పద్మమాలినీమ్‌”

భావము : ఓయీ కర్టముడా! నీవు నాయెడ ప్రసన్నుడవగుము. నీ చేతనే (నిన్నుకని) లక్ష్మీదేవి సుపుత్రవతి అయినది. తామర పూదండలను దాల్చిన నీ తల్లిని, శ్రీదేవిని, నా యింటను (వంశమందు) నివసింప జేయుము.

మన్మథుని ప్రార్థించుచున్నాడు

7. 12వ, మంత్రము : “ఓమ్‌ ఆపః సృజంతు స్నిగ్దాని చిక్షీత వస మే గృహే “శ్రియమ్‌ వాసయ మే కులే”

భావము. : చిక్తీతు డను పేరుగల మన్మథుడా! స్నేహ గుణయుక్తయైన శ్రీదేవియందు నీవు పుట్టితివి. నీవు నా యింట నుండుము. నీజననిలైన (జగజ్జననిైన) శ్రీదేవిని నా యింట స్థిరముగా నుండ జేయుము.

సాధకుడు శ్రీమాతను తానే, స్వయముగా సంబోధించుచున్నాడు.

నాచన సోమనాథుడు 181

8. 3వ మంత్రము : “ఓమ్‌ అళ్వపూర్వాం... శ్రియముపహ్వుయే”

9. శ్తవ, మంత్రము : “ఓమ్‌ కాం సోస్మితామ్‌... ఉపహ్వయే శ్రియమ్‌”

10. 5వ, మంత్రము : “ఓమ్‌ చంద్రాం... త్వాం వృణే”

11. రవ, మంత్రము : “ఓమ్‌ ఆదిత్య వర్షే... బాహ్యా అలక్ష్మీవ

12. 7వ, మంత్రము : "ఓమ్‌ ఉపైతు మాం... కీర్తిమృద్దిమ్‌ దదాతు మే”

13. 8వ, మంత్రము : "ఓమ్‌ క్షుత్సిపాసామలాం... మే గృహాత్‌”

14. 9వ, మంత్రము : “ఓమ్‌ గంధ ద్వారామ్‌ ...ఉపహ్వయే శ్రియమ్‌”

15. 10వ, మంత్రము : “ఓమ్‌ మనసః కామాకూతిం వాచః సత్య మశీమహి

పశూనామ్‌ రూపమన్షస్య మయి శ్రీః శ్రయతాం యశః

ప్రకటార్దము : ఓ శ్రీదేవీ! మనోరథసిద్దిని, సంతోషమును, సత్యవాక్కును, గోమహిష్యాదిపశువులను, భక్ష్యభోజాదికమును సంపదను కీర్తిని నా కొసంగుము.

రహస్యార్థము : ఓ లక్ష్మీదేవీ! నీ ఉపాసనచే కలుగు జ్ఞానము వలన కోరికను, ఇంద్రియార్థములను వాగ్విలాసమును సత్యం (1. బ్రహ్మలోకమును 2. బ్రహ్మమును 3. పవిత్రతను), జీవాత్మస్వరూప జ్ఞానమును, పరమాత్మ స్వరూపజ్ఞానమును, మేము పొందెదము గాక! నీ ఉపాసకుడైన నాయందు, కీర్తియు చేరునుగాక!

శ్రీదేవినుపాసించువారలకు (త్రివర్గమును (ధర్మార్ధకామములు), న్వర్షలోక (బ్రహ్మలోకములును, ఆత్మ అనాత్మ వివేకమును, వాగ్వికాసమును, అనేకులకు బ్రహ్మ విద్యా జ్ఞాన బోధ చేసిన క్షీర్రియు, పరబ్రహ్మ 'ప్రాప్తియు కలుగును.

శ్రీన్తూక్తము : శ్రాయానందనాథుడు, శ్రీ ఈళ్తరనత్వనారాయణళర్మ, శ్రీకాకుళము 29352, 2 సౌందర్య లహరి :

సౌందర్యలహరి : శ్రీ శంకర భగవత్పాద కృతము, శ్రీ లోల్ల లక్ష్మీధర దేశిక విరచిత 'లక్ష్మీధర వ్యాఖ్యా' సహితము. తెలుగు టీకా తాత్పర్య భాష్యానువాద పద్య సహితము. రచయిత : శ్రీ చదలువాడ జయరామశళాసస్త్రి.

సమయతత్త్య వేదులైన శ్రీ శంకర భగవత్పూజ్యపాదులు, సౌందర్యలహరియందు, సమయాఖ్యా అను చంద్రకళను నూజు శ్లోకములతో ్రస్తుతించుచున్నారు. శ్ఞోకము లన్నియు మంత్రములు. రచన, రసానందము నిచ్చుచు శ్రవణ పేయములై మననము చేయువారికి, ప్రతి మంత్రము వేర్వేటు ఫలములను ఇచ్చుచున్నది.

182 నాచన సోమనాథుడు

“సౌందర్యలహరి” అనగా సౌందర్య ప్రవాహము, మొదటి 41 శ్చోకములు, ఆనంద శబ్దము కలిగి యుండుటచే, వానికి 'ఆనందలహరి' అని వ్యవహారము. 42 నుండి 100 వణకు నుంత్రములు, దేవీ రూపమును, మహిమను, కవి ప్రార్ధనను చిత్రించును, ప్రతి శ్చోకమునకు అనువాద పద్యమొకటి ఉన్నది. అంతమున, భావనోపనిషత్తు భాస్కరరాయ విరచిత భాష్యముతో తెనిగింప బడియున్నది.

శ్రీ తుమ్మలపల్లి రామలింగేశ్వర రావు సౌందర్య లహరికి సమ(గ్రవ్యాఖ్యను రచించిరి. అందులో పెక్కు విశేషాంశము లున్నవి. అనువాద పద్యములు సరళమైనవి, సొంపుగా నున్నవి.

(ప్రశంస : అస్మన్మిత్రులు శ్రీ చెజకుపల్లి జమదన్ని శర్మ - తుమ్మల పల్లి వ్యాఖ్యను ఇట్టు శ్చాఘించిరి.

“వ్యాఖ్యాది వివరణము, స్తర్వ సంపూర్షమై, ప్రసన్నతా మయమై సామాన్య పామరులకు కూడ విషయమును న్పష్టముగా అవగాహన చేయుచున్నది. (గ్రంభమంతయు ఒకే రీతిలో ఉదాత్త రమణీయముగా నడచినప్పుడు, దేవిని ఉదాహరింపవలెను?”

“అనువాద పద్యములం దొక విశిష్టత కలదు. శ్రీ శంకర భగవత్సాదుల రచన మంత్ర మయ వాణి. శ్లోకములలో ముఖ్యములైన శబ్దములను (మంత్ర నిబిడమై ఉండుటచే) వదలి పెట్టక తీసికొని వాటిని అనువాద పద్యములందు ప్రయోగించుట గొప్ప విశేషము.”

(శ్రీ అద్వయానందభారతి స్వామి (ప్రన్తుతిమాలా, సెప్టెంబరు 1989).

సౌందర్య లహరిలో అంతర్యాగ పద్ధతిని శ్రీశంకర భగవత్సాదులు విశదపజచిరి. వారు “అంత్యర్యాగ సంసిద్దమూర్తి” అగుటచే వారి స్వానుభవము ప్రమాణముగా షట్బక్ర విభేదనమును వివరించిరి. భావ నోపపనిషత్తులో అంతర్యాగ విధానము విస్తరింపబడినది. జీవన్ముక్తి కోరువారల సంతుష్టికై భాస్కరరాయుడు, ఆ ఉపనిషత్తునకు భాష్యమును రచించెను. చదలువాడ, తుమ్మలపల్లి రచనలను రెంటిని సాధకులు పరించినచో, శ్రీవిద్యా విషయము ఆవగతమగును.

శ్రీవిద్యాలక్ష్యము : జీవాత్మయే, పరమాత్మ అని అందలు ఎజిగినదియే. జీవుడు తన్నిజీగి, పరమాత్మను చేరుట, మోక్షప్రాప్తి. మజొకవిధముగా వచించినచో, జీవాత్మ పరమాత్మలు జీవన్ముక్తి అనగా కలిసిపోవుట.

నాలుగు వేదాలకు చెందిన మహా వాక్యాలు ఉన్నవి. ఆ వాక్యార్థములను జీవుడు (అపరోక్షానుభవమునకు) అనుభూతికి వశమగునట్టు కావించుకొనుటయు శ్రీ విద్యాలక్ష్యము,

నాచన సోమనాథుడు 183 మహావాక్య చతుష్టయము : 1 బుగ్వేదము : ప్రజ్ఞానం బ్రహ్మ 2. యజుర్వేదము : అహం బ్రహ్మాస్మి. 3. సామవేదము : తత్త్యమ్‌ అసి శ. అధర్వవేదము : ఆయమాత్మా బ్రహ్మ. శ్రీవిద్య “స్వ” విచారణకు సాధనమని పునరుక్తము. అంతర్యాగమునకు బహిూబి సోపానము (స్టూలోపాసనము). ఇది సామాన్యులకు ఉద్దేశింపబడినది. ఉత్తమాధికారులు అంతర్యాగ పద్దతిని (సూక్ష్మ పరోపాసనములను) ఆచరింపగలరు. 3. వేదాంత డిండినుము : శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల విరచితము. సాధకుని లక్ష్యము, జీవాత్మ పరమాత్మల అనుసంధానము కదా! ఆ విషయము వేదాంత డిండిమమున క్రింది శ్ఞోకమున చక్కగా చెప్పబడినది. 9న శ్లోకము “అహో౭౬ స్మాక మలం మోహై రాత్మా బ్రహ్మేతి నిర్భయమ్‌ శ్రుతి భేరీ రవో౭. త్యా౭. పి (శ్రూయతే (శ్రుతి రంజనం” తాత్పర్యము : ఆశ్చర్యము! "మాకు మాహమువలదు. ఆత్మ బ్రహ్మ అని నిర్భయముగా ]క్రుతి భేరీ ధ్వని ఇప్పుడు కూడ చెవులకు ఇంపుగా విన్సించుచునే యున్నది. త్రీ తుమ్ములపల్లి రామలింగేళ్చరరొవు 2990 పద్యానువాదము : వలదయో! మోహములు మాకు వలదు వలదు 'ఆత్మ బ్రహ్మము” అని నిర్భయమ్ము గొక! చెవులకింపుగ (శ్రుతి భేరీరన మిపుడును వినబడుచునున్నదాత్మకు వేడు కలర, శ్రీజంధ్యాల జానకిరామయ్య విద్వాన్‌, నెల్లూరు 1982, 94న శ్లోకము : వేదాంతభేరీ రయుంకారః ప్రతివాది భయంకరః శ్రూయతాం బ్రాహ్మణైః శ్రీదక్షిణామూర్త్యను(గ్రహాత్‌ తాత్పర్యము : వ్రతివాదులకు భయంకరమైన వేదాంత భేరీ భాంకారము (బ్రాహ్మణులచేత శ్రీమద్‌ "దక్షిణామూర్తి ఆను[గ్రహముచేత వినబడుగాక, శ్రీతుమ్ములపల్లి రామలింగేళ్చరరావు సై గ్రంథము నుండి

శే8్రై4 నాచన సోమనాథుడు పద్యానునాదము :

పరముడగు దక్షిణామూర్తి, కరుణచేత,

కరము '్రతివాదులకు భయంకరములైన

ఆగమాంతభేరీ రనమల్ల (బ్రాహ్మ

ణోత్తములచేత వినబడుచుండు గాక.

శ్రీ జంధ్వాల జానకి రామయ్య విద్వాన్‌ నెల్లూరు 982 3. శ్రీ లలితా సహ(స్రనామ స్తోత్రము :

హయగ్రీవస్వామి, ఆగస్తునకు ఉపదేశించెను. ఈ స్తోత్రమాలలో శ్రీలలితాంబకు వేయిపేర్డు కలవు. ఈ స్తోత్రమునకు మహా త్రిపురసుందరి దేవత. కరన్యాస అంగన్యాసములు, ధ్యాన మంత్రములు పంచవిధ పూజలు కలవు.

ఇయ్యది భక్తులచే అధికముగా ఆదరింపబడుచు, పారాయణము చేయబడుచున్నది. ఆరంభ శ్లోకము వ్‌

శ్రీమాతా! శ్రీమహారాళ్డీ! శ్రీమత్సింహాసనేశ్చరీ! అంత్యశ్లోకము :

శ్రీశివా! శివ శక్ష్యెకరూసిణీ! లలితాంబికా!

ఏనం లలితా దేవ్యా నామ్నాం సాహస్రకం జగుః 4. శ్రీలలితా త్రిశతి స్తోత్రము :

ఈ మహామంత్రమునకు శ్రీహయగ్రీవుడు బుషి శ్రీ లలితా మహేశ్వరీ దేవత. అంగన్యాస కరన్యాసములతో ధ్యానమునకు ఉపక్రమించి స్తోత్రమును పఠింపవలెను. స్తోత్ర పారాయణ ్రారంభమునకు ముందు భక్తుడు, ఆ అభినవ నకుళ సుందరికి ఇట్టు ప్రణతి చేయుచున్నాడు.

“అరుణామ్‌ అతిశయ కరుణామ్‌ అభినవ నకుళ నుందరీం, వందే[”

ఆ లలితాదేవి అభినవ 'వకుళసుందరి" అనగా నవనవలాడు పొగడపూవు మేను చాయ కలది,

ఇందులో (300) మున్నూరు పేర్లు, పంచదశీమం'త్రాక్షరములు ఆద్యక్షరములై ఉన్నవ. ఉదాహరణమునకు “క” అనెడి మంటత్రాక్షరముతో, 20 'పేర్డు కలవు. అట్టే మొత్తము 15 అక్షరములకు 300 పేరు.

ఆరంభళ్లోకము : కకారరూపా కల్యాణీ కల్యాణ గుణశాలినీ

కల్యాణశ్రైలవిలయా కమనీయా కళావతీ

నాచన సోమనాధుడు 185 అంత్య శ్లోకము : హ్రీంకార హిమవద్గంగా హ్రీంకారార్లన కౌస్తుభా హ్రీంకార నున్ర సర్వస్వా. హ్రీంకార పర సౌఖ్యదా! 5. దేవీ సప్తశతి ;

“దేవీసప్తశతి” అనెడి స్తోత్రమున (700) ఏడునూర్ల మంత్రములు శ్ఞోకరూపమున నున్నవి. శ్రీదేవి తత్త్వము, 'నుహాకాళి, “మహాలక్ష్మీ, 'మనాసరన్వతో అవెడి పేర్లతో భానన చేయబడినది. మహాకాళితో సర్వ్ససమమైన శక్తియే, దుర్గాదేవి. మహాకాళీ రూపమే దుర్గా స్వరూప మగుటచే, శ్రీ దేవి నప్రశతిని “శ్రీదుర్గానవ్తళతి” అనియు వ్యవహరింతురు.

ఆ దేవియే యోగమాయ, కలి యుగమున వేర్వేటు పేర్లతో ఆరాధింపబడుచున్నది. “రామాయణ కాలమునాటికే శక్తి పూజ, గంగ జాతర దక్షిణాచార వామాచారములతో జరుగుచుండెనని తెలియనగును.

ధర్మజాదులు పాండవులు, విరాటనగరమునకు అజ్ఞాత వాసము చేయ బోవునప్పుడు యుధిస్టిరుడు తమ అజ్ఞాతవాసము, జ్ఞాతము కాకుండుటకై దుర్గుష్తవము చేసియున్నాడు.

“అర్జునుడు, కౌరవులతోడి సం([గ్రామమప్పుడు మున్ముందు, శ్రీకృష్ణ ప్రేరితుడై దుర్గాస్తనము కావించియున్నాడు.'

1. ఇంత ఎందులకు, ఉపనీతుడైన విప్రకుమారుడు మొదట ఉపదేశమందునది గాయత్రియే, ఆమె చిచ్చక్తి అగును. అనగా ప్రతి వ్యక్తియు మొదట శక్తి పపాసుడే అగుచున్నాడు. “హిరణ్యవర్థామ్‌” అను శ్రీసూక్తము. 'జాతవేదసే' అను దుర్గాసూక్త వైదిక సూక్తములై శక్తి సమారాధనముగా కన్పట్టుచున్నవి.

“క్షన్లోపనిషత్తునందు ఆసురవిజేతలైన సురలకు ఒక యక్షుడు కన్సింప, అతనిని ఎజుంగలేక అన్ని వాయువులు మరలివచ్చిరి.” అప్పుడు ఇం(్రు డేగి కనినంతనే ల యమ్షుడు మాయమతయ్యెను. ఆ క్షణముననే ఆకసమున "హైమవతి, ఉమాదేవి కన్పిం ఆ కన్పించిన యక్షుడు (బ్రహ్మమని తెల్పెను. ఆ దేవి బ్రహ్మవిద్యా స్వరూ (సొందర్యలవారి భూమిక - వుటలు ర% 62 చ జు శాస్ర) 2262.

6. శ్రీ దేవీసూక్తము :

బుగ్వేదమునుండి (గ్రహింపబడినది.

ఎనిమిది బుక్కులున్నవి. శ్రీదేవీయే, తనమహిమను, వాగ్దేవీరూపమై దేవతలకు బోధించినది, ఉపాసకులు “శ్రీదేవీ సప్తశతి”ని పఠించిన తర్వాత (జపాంతమున) "శ్రీదేవీ సూక్తము”న గల ఎనిమిది బుక్కులను పరింతురు. కనుక దేవీ సప్త శతికి ఇది ఉత్తరాంగ మగుచున్నది.

186 నాచన సోమనాథుడు 7. రాత్రి సూక్తము ;

ఇది ఆధర్వవేదమునకు చెందినది. ఇందు ఎనిమిది బుక్కులు కలవు. రాత్రి అనెడి దేవత శ్రీదేవియే. శ్రీదేవి సప్తశతికి పూర్వాంగముగా రాత్రి సూక్తమును ఉపాసకులు పరింతురు.

ఈ సూక్తమునకు రాత్రి పరములైన అర్ధములు, దేవీపరములైన అర్ధములు కలవు. 8. దేవీ భాగవతము :

ఇది శ్రీదేవి సంపూర్త చరిత్ర కల (గ్రంథము. గాయత్రీ తత్తమిందు చక్కగా 'ప్రతిపాదింప బడినది. ఇది అష్టాదశ పురాణముల లోనిది కాదు.

శ్రీమద్భాగవతము, శ్రీకృష్ణావతారచరిత్రను వర్ణించును. భగవద్నీతకు శ్రీమద్భాగవతము భాష్యము. శ్రీమద్భాగవతము, అప్పాదశపురాణములో నొకటి, శ్రీమద్‌ భగవద్గీత, శ్రీమద్భారతమున భీష్మపర్వమునకు భాగమై ఉన్నది. సాక్షాత్‌ కృష్ణ పరమాత్మ వాక్కు. శ్రీమద్‌ భగవద్గీత గీతాదర్భనమనియు, గీతోపనిషత్తనియు వ్యవహరింప బడుచున్నది.

నాచన సోమనాథుడు 187 యోగశాస్త్రము

యోగము : 1. యమము, 2. నియమము, 3. ఆసనము, 4. (ప్రాణాయామము. 5. ప్రత్యాహారము, 6. ధారణ, 7. ధ్యానము, 8. సమాధి అనెడి ఎనిమిది అంగములు కల శాస్త్రము. వీనిని గుజించి [గ్రంథాలలో తెలిసికొనవచ్చును.

లక్ష్యము : జీవము, (బ్రహ్మము - ఏకమగుటకు ఉపకరించు సాధనము యోగము. యోగసాధనలో గురువు మార్గదర్శకుడు. సిద్ధిని పొందిన గురువే, చిత్తశుద్దిగల శిష్యుని, నైతికముగను, ఆధ్యాత్మికముగను, సమున్నతాచరణ పథములో ప్రవర్తింప జేయగలడు. కనుక, శిష్యుడు యోగసాధనకు యోగ్యుడైన గురువును లక్ష్యసిద్దికై ఆశ్రయింపవలెను. తంత్ర గ్రంథములు :

తం(త్రవాదులు, వేదవిద్యయొక్క లక్ష్యమే తంత్ర శా(స్తలక్ష్యమని సిద్దాంతమును (ప్రకటించుచున్నారు. వేదవిద్యకు కఠిన నియమాలు పాటింపవలసియున్నది. అవి కష్టసాధ్యములు. కనుక సులభసాధ్యమైన తంత్రవిద్యకు అందణును అర్హులగుచున్నారు. తంత్ర విద్య, లోకవ్యవహారరీతులను శారీరకమైన సుఖాలను ప్రోత్సహించుచు సాధకుని ధర్మార్థ కామమోక్ష ప్రాప్తికి, క్రమక్రమముగా, తోడ్పడుచున్నది. తంత్రముతో కూడ, మంత్ర యంత్రములను, దైవారాధనను, అలవజుచుకొని సిద్ధులను సాధించి, యోగి (బ్రహ్మములో ఐక్యమగును.

తంత్రయోగము. : జగన్మాత కుండలినీశక్తి ఆ శక్తిని మూలాధార చ(క్రమున మేల్కొల్పి. _అచ్చటినుండి శిరోమధ్యమునగల సహహ్రారచక్రపద్మమందుగల శివపురమునకు చేర్చుటయే, తంత్రయోగము. అప్పుడు జీవాత్మసరమాత్మలొక్కటే _ అదియే అద్వైతసిద్ధి.

కుండలినీ శక్తి : అంతర్యాగము.

శరీరమునగల భాగము లన్నియును, స్టూలశరీర మనబడును. కంటికి కనబడని సూక్ష్మ శరీర తరంగములు, వృత్తాకారమున, శరీర మందంతటను పరిభ్రమించుచుండునని వాని ప్రేరణలను స్టూల శరీరము అనుసరించుచున్న దని శాస్త్రవేత్తలు వచించుచున్నారు. మన శరీరములో పెక్కు నాడులున్నవి. అవియే సూక్ష్మ శరీర కార్యములను తరంగముల మూలమున ఆచరించుచున్నవి.

నాడీ మండలములో అతిముఖ్యము ప్రధానమైనది 'సుషుమ్నూనాడి. అది గుదస్థానము నుండి అనగా మూలాధారచక్రమున మొదలై, శిరస్సులో, సహస్రార

188 నాచన సోమనాథుడు చక్రములో అంతమగుచున్నది. సుషుమ్నూనాడి (గుదమున) క్రింది భాగమున కొసలో, కుండలినీశక్తి చైతన్య రహితమై ఉండునని, దానిని మేల్కొల్పి అనగా సూక్ష్మ శరీరమును, స్ట్రూలశరీరముతో ఆనుసంధింప జేసి, (క్రమక్రమముగా చైతన్యవంతమైన కుండలినీ శక్తిని పైకి పయనింపజేయుచు సహ(స్రార చక్రమునకు చేర్చవలెను. ఇది తంత్రయోగమని

కుండలిని తామరతూడు ఆకృతి కలిగి, మెజపు తీగవలె నుండును. అద్దానిని, యోగాభ్యాస విధులచే మేల్కొల్పవలెను. అది, మార్గ మధ్యముననున్న చక్రాలను బ్రహ్మ విష్ణు రుద్ర (గ్రంథులను భేదించుకొనుచు, సప్తమచక్రమును (నిత్యానందశివపురమును) చేరును. కుండలినీ సాధన ప్రక్రియలో, సాధకునికి కొన్ని అతీంద్రియ శక్తులు వశమగును. వానికి బానిస కారాదు. ఆతని అంత్యలక్ష్యము మోక్షప్రాప్తి. కుండలినీ శక్తి శివపురమును చేరగనే, సాధకుడు సమాధి స్థితిలోనుండును. ఆతడప్పుడు పరమానంద భరితుడగును. ఆ పరమహంసకు ఇహ లోకముతో నెట్టి స్పర్భయు నుండదు. ఆ అనుభూతిని మాటి మాటికి, యోగి అనుభవించుచు తన్మయు డగుచుండును. దీనికే అంతర్యాగము అనియు పేరు.

సూక్ష్మ శరీరము : వివిధ చక్రములు (పద్మాకృతి కలవి)

1 మూలాధారను : గుదము స్థానము. నాలుగు దళములు

పృథివీతత్వను (గంధము, ముక్కు).

2 స్వాధిష్టానము : స్థానము వస్తి (మర్మావయవము),.

ఆణు దళములు. జలతత్త్యము (రసము - నాలుక).

3. మణిపూరము ; స్థానము నాభి. పది దళములు. అగ్నితత్త్యము (రూపము కన్ను),

ఈ చక్రము రస తన్మాత్ర విషయమున జలతత్త్యము కలదిగా భావింపబడుచున్నది. అప్పుడది రెండవ స్టానమున నుండును. స్వాధిష్టానము మూడవదియై అగ్నితత్త్యము కలదగును.

ఉ అనాహతము : స్థానము హృదయము. పండ్రెండు దళములు, వాయుతత్త్వము (స్పర్శము - చర్మము).

5. విశుద్దము : కంఠము స్థానము. పదునాజు దళములు. ఆకాశతత్ప్వము (శబ్దము

• చెవి).

6. ఆజ్ఞ : స్థానము భ్రూమధ్యము. రెండు దళములు మనస్తత్వము

7. సహస్రారము : (బ్రహ్మరం(ధ్రము. వేయిదళములు. శ్రీచక్రము.

నాచన సోమనాధుడు 189 చంద్రనుండలము పరాకాశము.

పిండాండమందు (శరీరమున) సూక్ష్మాంశ రూపిణి కుండలినీ శక్తి బ్రహ్మాండమందు (విశ్చమున) బ్రహ్మస్వరూపిణి :

ఆమెయే శ్రీదేవి. శ్రీ చక్రమందు, సదాశివునితో కలియుచున్నది. శ్రీ చక్రమధ్య మందున్నది మహాబిందువు. అది, బైందవస్టానమని వ్యవహారము. సాంఖ్య తత్త్యములలో, ఇరువది ఆయిదవది జీవాత్మ. (మాయా శకి. భగవతి శ్రీదేవి, వ్యక్తశక్తియై విహరించుచు. ఇరువది ఆజువతత్త్యమైన నంపూర్ణ చేతన స్థానమైన నదాశివతత్వ్యమున, లీనమగుచున్నది. అప్పుడు, శివ, శివళక్తులు అభిన్నములు.

షట్బక్రములు 1. పృథివి, 2. జలము, 3. అగ్ని, 4 వాయువు, 5. ఆకాశము 6. మనస్సు అను ఆయు తత్త్వములు కలిగినవి. ఈ ఆజింటితో పంచతన్మాత్రలు. పంచకర్మేంద్రియాలు. పంచజ్ఞానేంద్రియాలు, మజియు ప్రకృతి, (కారణము) మహత్తు, (బుద్ది, అహంకారము చేరి మొత్తము 24 తత్త్యములు. 25వ తత్వము జీవుడు, 26వ, తత్త్యము సంపూర్ణ చేతనుడు. పంచతన్మాత్రలగు గంధము, రసము రూపము, స్పర్శము, శబ్దము అనువానిని ఆయా చక్రములతో సమన్వయించుకొనవలెను. శ్రీయంత్రము (శ్రీచక్రము) సంకేతములు. సృష్టిక్రనును : (వామకేశ్వరతం(త్రము)

శ్రీ యంత్రమున “బిందువు” అని కేంద్రమునకు పేరు. అందు నాలుగు 'త్రికోణములు శివపరములు ఊర్హ్య ముఖములు కలవి. అధోముఖములైన అయిదు త్రికోణములు శక్తిపరములు. బిందువునుండి భూపురాంతముగ అర్చించుట సృష్టి (క్రమము. (మూడు చతుర్భుజములు కలది భూపురము), సంహారక్రనుము : (లక్ష్మీధరుని వ్యాఖ్య),

అయిదు త్రికోణములు ఊర్జ్వ్య ముఖములైనవి శక్తివరములు. నాలుగు అధోముఖములైన త్రికోణములు శివపరములు. వామకేశ్చర తంత్రము సూచించిన సృష్టిక్రమమైన శ్రీచక్రమును, తల క్రిందులుగా చేసినచో, ఆది సంహారక్రమ చక్రము అగుచున్నది. ఇతర విషయములలో రెండును సమమే. భూపురము మొదలు బిందంత్యము వణకు అర్భించుట సంహార(క్రమము.

(కౌళ మతమున, అధోముఖములైన టత్రికోణములు శివపరములు. ఊర్జ్వ్వ ముఖములైనవి శక్తి పరములు)

190 నాచన సోమనాథుడు సమయవాదులమచతము : చక్రములు.

శక్తి చక్రములు : త్రికోణము, అష్టకోణము అంతర్రశార కోణము బహిర్హశారకోణము, చతుర్షశారము, ఇవి అయిదును శక్తిపరములు

శినచక్రములు : బిందువు, అష్టదళపద్మము, షోడశదళపద్మము చతుర్దశపద్మము. ఇవి నాలుగు శివ పరములు.

సంయోగము : త్రికోణము నందు బిందువు, ఆష్టారమందు అష్టదళ పద్మము, దశారములు. రెంటిలోను షోడశదళపద్మము, చతుర్రశారమందు భూపురము కలియుచున్నవి. శివ, శక్తి చక్రములు రెండును ఎల్లవేళశలందు సంయోగము కలవై యుండును (కలిసియుండును).

శివ చక్రములకంటె శక్తి చక్రములు ఆధిక్యము కలవగుచున్నవి. కారణము, శక్తి చక్రముల నడుమ బైందవ స్టానమున్నది.

గమనిక : శక్తి చక్రములకు వెలుపల శివచక్రములు కానవచ్చుచున్నవి. శివుడు బాహ్యుడై యుండుట యోగింపదు. కావున శక్తి చక్రములనడుమ, శివచ(క్రములు ఆకర్షింపబడి బిందురూపమున శివుడు, స్టాపింప బడినాడు. బిందువు, నాలుగు శివచక్రముల స్వరూపమై ఉన్నది.

త్రీయంత్రము - నవ చక్ర సంయుతము. శివచ(క్రముల, శక్రిచక్రములయు అవినాభావ సంబంధ మెఆుగువానికి చక్ర విదుడని పేరు. నవ చక్రములకు - వేర్వేటు నామములున్నవి, షట్బ(క్రములు - కోణ చక్రములు :

(సౌందర్య లహరి వ్యాఖ్య - పుట ఉ7 48 శ్రీ చదలువాడ జయరామళ్యాన్తి)

1 ఆతి కోణము, 2. ఆష్ట కోణము, 3. దశ కోణము (ఒకటి) 4. దళ కోణము (రెండవది), 5. చతుర్దశ కోణము, 6. చతుష్కోణము, అను కోణ చక్రములు ఆయును (శ్రమముగా 1 మూలాధార 2 స్వాధివ్థాన 3 మణిపూర 4 అనాహత 5 విశుద్ధ 6 ఆజ్ఞాచక్రములై ఉన్నవని బుధులు చెప్పుదురు.

త్రికోణ చక్రములు శక్తి ఆధార స్వరూపములు. త్రికోణ రూపి శక్తి శివుడు బిందు రూపుడు. బిందు త్రికోణములకు అవినాభావ సంబంధ మున్న దనుట పునరుక్తము, చక్ర నామములు :

1 మహాబిందువు ; సర్వానంద మయచ(క్రము. సర్వమునకు మూలకారణము మహాశివ + మహాశక్తి సామరస్యాత్మక స్వరూపము, ప్రళయకాలమందు, మహాశక్తి

నాచన సోమనాథుడు శం (విమర్శమయి), ్రకాశమగు పర (బ్రహ్మమునందు లీనమై పరబ్రహ్మ రూపము కలదగును. విశ్చ సృజనేచ్చ కలిగినపుడు వెలువడును. కనుక మహాబిందువు (ప్రకాశ విమర్శాత్మకము. విశ్వమంతయు. బీజరూపమున, మహా బిందువు నందు ఇమిడియున్నది. ఇదియే ఆతి ప్రధానచ(క్రము (శివచ(క్రము).

2 త్రికోణము : సర్వసిద్ది ప్రదాయకచ[క్రము. ఇది శక్తి చక్రము. జీవరూపము. జాగ్రత్‌, స్వప్న సుషుప్తి అనెడి అవస్థలు కలది. (త్రికోణమందు మూడుకోణములు. శక్తి అంతర్ముఖమైనచో శుద్ద శివరూసము. బహిర్గతమై సృష్టికి ఉన్ముఖమైనచో జీవరూపము.

3. అష్టార చక్రము (అష్ట కోణాత్మకము) : సర్వరోగహరచ[క్రము (శక్తి చక్రము).

ఓ అంతర్హశార చక్రము : సర్వరక్షాకర చక్రము (శక్తిచక్రము)

5. బహిర్దశార చక్రము : సర్వార్థసాధక చక్రము (శక్తిచక్రము)

6. చచుర్దశార చక్రము : సర్ససౌభాగ్య దాయక చక్రము (శక్తిచక్రము)

7. అష్టదళ పద్మము : సర్వసంక్షోభణ చక్రము (శివచశ్రము)

8. షోడశదళపద్మము : సర్వాశాపరిపూర్ణక చక్రము (శివచ(క్రము)

9. చతుర్దళ సద్మము (భూపురము) : (జైలోక్య మోహన చక్రము (శివచతక్రము) శ్రీయంధ్రార్చనను వ

శ్రీవిద్యోపాసనకు శ్రీయంత్రార్చనము, ప్రథమ. సోపాన మగుచున్నది. దీనినే బాహ్యపూజ లేదా ్రతీకోపాసన మందురు. చలించుచున్న మనస్సునకు నిలుకడ కలిగించుటకు, యంత్రపూజ ఆవశ్యకము. యంత్ర మాధారముగ దేవతాతత్త్యృమును సాధకుడు [గగ్రహింపవలెను. సాధకుని దృష్టి భావన యంత్రముపై దృఢడమైనచో, బాహ్యపూజ ఫలవంతమగునూ. మంద, మధ్యమాధికారులకు, శ్రీయం త్రార్చనము, శ్రీ విద్యోపాసన యందు ప్రథమ ప్రక్రియ యగుచున్నదని గగ్రహింపవలెను. ఆంతరంగిక పూజ (ఆంతర్యాగము) ం

శ్రీ చక్రార్థనము బాహ్యారాధనమగుచున్నది. అది సాధకునికి ఆంతరంగికోపాసనకు అర్హత (61910) యోగ్యత (2020) ను కల్లించును.

ఆంతరంగికోపాసనను, అంతర్యాగ పద్ధతి అనియు వచింతురు. కుండలినీ శక్తి జాగృతము చేయుటయే అంతర్యాగము. శ్రీ విద్యకు అది సాధనము. ఆంత్యలక్ష్య సాధనకు అంతర్యాగ సిద్ది ఫలదాయక మగును. కొద్ది మందిమాత్రమే మహాయోగులు, సంపూర్ణసిద్ధిని పొంద గలుగుచున్నారు.

శ్రీ యంత్రము : యంత్రము, అరిషడ్వర్లములను యంత్రణము చేయుచున్నది. కనుక శ్రీయంత్రమును మంత్రదేవతానుసారముగ, అర్చింపవలెను. దీనికి స్టూలోపాసన

192 నాచన సోమనాథుడు అనియు పేరున్నది. దేవతారూపము, వర్షము, ఆయుధములు, మొదలగువానిని స్తుతించుచు, దేవిని ధ్యానము చేయవలెను. యం(త్రములలో ఉత్తమోత్తమము, శ్రీయంత్రము. జగద్గురువు శ్రీ శంకర భగవత్సాదులు పెక్కు దేవాలయాలలో శ్రీ చక్రమును స్వయముగా (ప్రతిష్టించి మహోపకారము చేసినారు. శ్రీదేవికి ఉపచారములు :

దేవతారాధనకు షోడశోపచారములు విధింపబడియున్నవి. అవి 1. ఆవాహనము 2. ఆసనము 3. పాద్యము 4. అర్హ్యము 5. ఆచమనీయము 6. స్నానము 7. వస్త్రము 8. యజ్ఞోపవీతము 9. గంధము 10. పుష్పము 11. ధూపము 12. దీపము 13. నైవేద్యము 14. తాంబూలము 15. నమస్కారము 16. ప్రదక్షిణము. భక్తుడు మొదట దేవతను ఆవాహనచేసి, ఆసనమందు ప్రతిష్టించి, ఇతరోపచారములను ప్రదక్షిణము కావించి అంతమున నీరాజనముతో (హారతి) పూజను ముగింపవలెను. శ్రీదేవి చతుషప్టి కలామయి.

శ్రీదేవికి చేయు పూజా పద్ధతి వేజుగానున్నది. జగదంబ చతుష్షష్టి కళామయి. మహాచతుష్టష్టి యోగీనీ గణసేవిత. అందుచే చతుష్టష్టి ఉపచారాఢ్య. అణువది నాలుగు ఉపచారములతో ఆ దేవిని సేవింపవలెను. రేఖారూపమైన శ్రీయం[త్రమున బీజాక్షరములైన శ్రీ మంత్రములు లిఖింపబడి ఉండును. శ్రీయంత్రమే, శివయోః+వపుః

• శివ యోర్వపుః = శివాశివుల శరీరము. శ్రీ దేవీ సూక్ష్మ శరీరమే శ్రీ యం[త్రము. సర్వ చరాచర (ప్రపంచమంతయు సమష్టిగా శ్రీదేవి యొక్క విశ్చమయ శరీరమే!

శ్రీ చత్రార్భనలో పరమ లక్ష్యము, స్వస్వరూపానుసంధానము అగుటచే శ్రీ చక్రమందు తన (ప్రాణశక్తి ఉన్నదని సాధకుడు, శ్రీ చక్రార్చ్భనను ఏకా[గ్రతతో, సదమల బుద్దితో సాధనకు సమాయత్తపడవలెను. శ్రీదేవ్యర్చన, ఆత్మోపాసనమే, కనుక, ఆత్మదర్శనమును ఆకాంక్షించు ఆరాధకుడు ఆసక్తితో కుండలినీ శక్తిని జాగృతము చేయవలెను, మరల (ప్రాధాన్యవివక్షకై ఇది పునరుక్తము. మోక్ష ప్రాప్తికి చివజిమెట్టు కుండలినీ సిద్ది. శ్రీ విద్యా పరతం(త్రుడు దీక్షాదక్షుడైన సద్గురు బోధచే పునీతుడగును. అట్టి దేశికుడు లభించుట ఆరాధకుని అదృష్టఫలము.

1. షోడశి : డా. గుంటూరు శేషేంద్రశర్మ

కుండలినీ యోగము : మూలాధారమునుండి ఉత్చాపన చేయబడిన కుండలినీ శక్తి సుషుమ్నానాడిని ప్రవేశించి ఉత్తరోత్తర (క్రమముగా స్వాధిష్టాన, మణిపూర అనాహత విశుద్ధ ఆజ్ఞాచక్రములను, దాటుచు పోయి, సహ(స్రారకమలమును చేరి అందు శివునితో సంయోగము పొందును. ఇదే కుండలినీ యోగము.

నాచన సోమనాధుడు క్ష93

డా. గుంటూరు. శేషేంద్రశర్మ “షోడశి”, అనెడి గ్రంథములో, 'వాల్మీకి రామాయణమందలి హనుమదాకాశగమనము - కుండలినీ యోగమనియు, లంకాస్టిత సీత మూలాధార స్థిత కుండలిని అనియు, మజియు త్రిజటా స్వ్పష్పవృత్తాంతము గాయత్రికి సంబంధించినది ఆనియు నిరూపించినారు.

వాల్మీకి రామాయణమునకు మహాభారతము (ప్రతిబింబమనియు, విశేషముగా సుందర కాండమునకు, నలోపాఖ్యానము వ్రతిబింబమనియు తొలి సారిగా ప్రతిపాదించి, ఆం(ధ్రులకు అత్యాశ్చర్యకరములైన విషయములను సమర్చించినట్టు తెల్పినారు. సుందరకాండము ;

ప్రథను శ్లోకము : తతో రావణ నీతాయాః సీతాయాః శత్రు కర్ళన;

ఇయేష పదమన్వేష్టుం, చారణా చరితే పకి!

(ప్రతిపదార్ధ్హను : తతః = అటు పిమ్మట, శత్రుకర్ళనవ = శత్రువులను కృళింప చేయు హనుమంతుడు, రావణ నీతాయా:ః = రావణునిచే కొనిపోబడిన, సీతాయాః పదమ్‌ = సీత ఉన్నచోటును, అన్వేష్టుమ్‌ = వెదకుటక్సై చారణా చరితేపథి = ఆకాశమందు చారణులచే (దేవ గాయకులచే) పయనింపబడు మార్గమందు, ఇయేష = (సంచరించుటకు) కోరిక పొందెను. భావము :

శత్రువులను సంహరించు హనుమంతుడు, రావణుడు అపహరించిన సీతను వెదకుటకై చారణులు ఆకాశగమనులైన దేవగాయకులు పోవు ఆకాశమందు పయనించుటకు నిశ్చయించెను. ”

ఈ ప్రధమ శ్లోకమే, హనుమంతుడు యోగి అని, సీత కుండలిని అని, అతడు కుండలినీ యోగమును, అనుస్టింప పోవుచున్నాడను ధ్వని కలదని ఆ ధ్వని సుందర కాండమున అనుస్యూతముగా నిర్వహింప బడినదని, రచయిత తన (గ్రంథములో విశదీకరించిరి. అందున్న వారి చర్చ యొక్క సార మిట సంక్షిప్తముగా సమీకరింప బడుచున్నది,

“చారణా చరితే పథి" (ధ్వవ్యర్థము)

ఈ వ్లోకమందు “చారణ” శబ్దములో రహస్యమున్నది. చారణులు దేవగాయకులు. ఇది సామాన్యార్థము. “చరణ” శబ్దము, కుండలినీ శక్తికి పర్యాయపదము. ఆ పదమే శ్టోకమున “చారణ” అయినది. కనుక కుండలినిచే అంతటను సంచరించు మార్గమే “చారణా చరితే పధి” కుండలినీ శక్తి ఆజు చక్రములందు పయనించుచు అందలి

1194 నాచన సోమనాథుడు దళములన్నిటి యందు చరించి, అనంతర చక్రమును చేరును. కనుక చారణా చరితే పథి” అనగా షట్బక్రమార్ష్గము. అదే సుషుమ్నామార్షము.

శ్యత్రకర్భనః

శ్ఞోకమున 'హనుమ' పేరు లేదు. శత్రుకర్ళనుడు. ఇంతకు ముందు అతడెవ్వరిని కృశింపజేయలేదు. ఇట అరిషడ్వర్గమును (కామ క్రోధాదులను) వశము చేసికొన్న వాడని అర్ధము. ఆతడు జితేంద్రియుడు. హనునుత్‌ శబ్దము :

ఈ పేరే సుందర కాండమందు ఆంతటను (ప్రయోగింప బడుచున్నది. ఇతర నామములు కానరావు. సుషున్నూనామమే “హనుమతో శబ్దము. యోగి అగుటచే ఆ పేరునే, అతడు ధరించెను.

ద్వితీయశ్లోకము ; దుష్కరం నిష్ప్రతిద్వంద్వం చికీర్షన్‌ కర్మవానరః

సముదగ్ర శిరో[గ్రీవో గవాంపతి రివాబభా' భావము : హనుమంతుడు ఎవ్వరు చేయశక్యముగాని పనిని అడ్డములు కల్పించు వారు లేనివాడై సైకి ఎత్తబడిన శిరస్సు కంఠములతో ఆబోతువలె ప్రకాశించెను. ధ్వవ్యర్థము : గుదమును కుదించి ప్రాణవాయువుతో మూలాధారమున, చేతన లేని కుండలినీ శక్తిని మేల్కొల్పుటి “దుష్కరము”, 'నిష్పతి ద్వంద్వము” రెండు విశేషణములు అర్ధవంతములు. ఇచ్చట గవాం పతిః "ఇంద్రియాధిపతి” అని అర్థము. కుండలినీ యోగమునకు పూర్వము సాధకుడు, సుఖాసీనుడై తలను, మెడను సరియైన విధమున నిలిపి, సంధ్యా వంద నాది నిత్యకర్మలతో ఇష్టదేవతా (ప్రార్థనము చేయును. ఆ అభిప్రాయ మిచ్చట ధ్వనించుచున్నది. పంచమ శ్లోకము : నీలలోహిత మాంజిస్ట పత్రవ్షైః సితాసితైః స్వభావ విహితై శ్చి(తై ర్దాతుభిః సమలంకృతమ్‌ కర్‌

షష్ట శ్లోకము ; కామరూపిభిరావిష్ట మభీక్ష్‌ణం స పరిచ్చదైః యక్ష కిన్నర గన్హర్వై గ్రేవకల్పైశ్చ పన్నగైః 6

సప్తను శ్లోకము : స తస్య గిరివర్యస్య తలే నాగవరా యుతే తిష్టన్‌ కపివర స్తత్ర హ్రదే నాగ ఇవాబభౌ॥ క్షా భావము : ఆ మహేంద్రపర్వత (ప్రాంతము, నీలము ఎజుపు పసువు ఆకుపచ్చ (తెల్లగను, నల్లగను) మొదలైన చిత్రవర్షములు గల సహజ ధాతువులతో అందముగా నున్నది. అచ్చట కోరిన రూపములు ధరింపగల యక్షులు, కిన్నరులు, గంధర్వులు, దేవతలతో సమానులైన సన్నగులును సపరివారముగా నుండిరి. ఆ (శ్రేష్టమైన పర్వత

నాచన సోమనాధుడు 195 గిరి (ప్రాంతమందు, ఉత్తమ గజములున్నవి. అచ్చట ఉన్న హనుమంతుడు పెద్ద చెజువులో నున్న ఏనుగువలె ప్రకాశించెను.

పురము గిరియు - శరీరమునకు ఆభేదరూపకములుగా చెప్పుట ఆచారము. ఈ శ్లోకమున గిరి - శరీరము, పర్వతమున ధాతువులు. శరీరమున పంచభూతములు, పంచతన్మాత్రలు. పంచేంద్రియములు, ధాతువులు. పంచభూతములకు అయిదు వర్షములు, శరీరమునగల మూలాధార స్వాధిష్టాన, మణిపూర, అనాహత, విశుద్ధ చక్రములకును వర్తించును. ఇట్లు మాంజిష్టాది ధాతువర్షములచే శరీరతత్త్యము ధ్వనించుచున్నది.

గాయత్రీ మంత్రమున “ముక్తా విద్రుమ హేమనీల ధవళచ్చాయైః ముఖైః” అనెడి సమాసమున అయిదు వర్షములతో ఒప్పు ఆయిదు ముఖములు కల గాయత్రియే చెప్పబడినది. ఈ ధ్యాన శ్లోకమున, షట్బ(క్రములందున్న అయిదు శ్త్తి స్థానములలో సంచరించు పరాశక్తి ధ్యానింపబడుచున్నది. అదియే “నీలలోహిత” శ్ఞోకమున ధ్వని.

శ్రీహర్డుడు “ఇష్టిం నః” (5 సర్గ - 135వ) శ్లోకమున “ద్రవ్యాణాం శితి పీత రోహిత హరి న్నా మాన్వ్నయం లుంపతు” అని శరీరము ఆంతర్జానమగుటను వర్షించెను. (వర్షములలో ఇంచుక వ్యత్యాసము కలదు).

పర్వతము దేవతలకు ఆవాసము. శరీరము అగ్బ్యాది దేవతలకు ఆస్థానము. వీరు, పంచభూతాది చతుర్వింశతి (24) తత్త్యములకు అధిదేవతలు. వెన్నెముకయే మేరువు. మేరువు దేవతా నివాసము. అచ్చట గిరిపై హనుమ ఆసీనుడు.

నాగ = వరా - యుతే = నాగినీ, (శ్రేష్ట, యుతే. గిరితలమున నున్నదెవరు? 'శ్రేస్టమైన నాగిని, కుండలినీ పరాశక్తి హనుమ అని ధ్వని.

హ్రదే నాగ ఇవా బభౌ వ సుధా సరస్సులు రెండున్నవి. బ్రహ్మాండమందు ఊర్చ్యస్థమొకటి, పిండాండమందు (శరీరమున), మజొకటి ఉన్నవి. శరీరమున అ సుధాసింధువు నహ(స్రారకర్షికా మధ్యమందున్న చం(ద్రమండలమున ఉన్నది. ఇది అధః కుండలిని. “హ్రదే నాగ” అనుటచే ఈ విషయము రధ్వనించును.

సారాంశము ; పిండాండ నాగిని, బ్రహ్మాండనాగిని ఒక్కటియే. కనుక హనుమ పిండాండ, బ్రహ్మాండముల తాదాత్యము భావన చేసెనని ధ్వని. గాయత్రీ - కుండలినియే :

ఇంతవజుకు పైన చెప్పబడిన క్రోకములన్నియు గాయత్రికిని వర్తించును. మతియు, ారణా చరణే పథి", 'నాగ వరా యుతే' 'హ్రదే నాగ” అను శబ్ద జాలము గాయత్రికి వర్తించును. శ్రీమన్నారాయణుడు నారదునికి చెప్పిన గాయత్రీ సహస్రనామ స్తోత్రములో

196 నాచన సోమనాథుడు దేవీభాగవతము. (12వ స్కంధము 6వ అధ్యాయము) 122వ శ్రైాకమున “భుజంగ నలయా భఖినూ' అనియు, 129వ శ్ఞోకమున “మూలాధారస్తితే ముగ్దా మహిషానురమర్దిన” అనియు గాయత్రి వర్షింపబడినది. కావున ఈ (ప్రమాణములచే శ్రీ గుంటూరువారు గాయత్రి కుండలిని అనుచున్నారు. గాయత్రి వర్షనలో ఈ క్రింది ప్రయోగములు, 'గాయత్రి కుండలిని" అని సమర్థించుచున్నవి. గాయత్రి ఆకాశమున నుండును. 1 "ఫీచరీ ఖఇగవాహనా”. (38వ ్లోకము) 2. వినతా వ్యోమ మధ్యస్థా”, (3141న శోకము) 3. గాంధారీ గాన లోలుపా గాయత్రి. (40వ ఫ్లోకము) 4. గాయంతం త్రాయతే గాయత్రి. చారణులు దేవగాయకులు. కంఠము గానస్టానము. అందున్న విశుద్ధ చక్రము ఆకాశతత్తాత్మకము. అచ్చటనే వైఖరీ వాక్కు అభివ్యక్త మగును. కంఠమునకును గానమునకును ఆకాశమునకును గాయత్రికి సంబంధము సన్నిహితము. వాగ వరా యుతే "భామినీ భోగినీ భాషా” (120వ శకము) గాయత్రి వర్షనమున భోగిని ఆనగా నాగిని. “వాసవీ వామ జననీ వైకుంఠ నిలయా వరా (1414వ క్లో గాయత్రికి “వరా” అనియు పేరు. (హ్రదే వాగ : "అమృతార్షవ మధ్యస్టా” 10వ బ్లైకము గాయత్రి సుధా సింధువునం దుండును. అమృతార్షవము, సుధాసింధువు. శ్రీ మహాత్రిపురనుందది - గాయి. శ్రీలలితా సహస్ర నొమావళిలో “గాయత్యై నమః "సంధ్యాయై నమః” అను పేర్లున్నవి, గాయత్రి రహస్య రూపమే పంచదశీ మంత్రాధిదేవత, లలితా త్రిపురసుందరి, శ్లోః పృష్ట మారోహ మే దేవి, మా వికాంక్షస్వ శోభనే యోగ మన్విచ్చ రామేణ శశాజ్కేనేవ రోహిణీ! 37న - 26 శ్ఞో కథయన్తీవ చన్దేణ సూర్యేణచ మహార్భిషా మత్ప్సృస్థ్ర మధి రుహ్య త్వంతరాకాశే మహార్లవం॥ 37న - 27 భావము : మంగళప్రదురాలైన దేవి! నా వీపు పైకి ఎక్కుము. ఆలోచింపకుము. చంద్రునితో రోహిణివలె రామునితో యోగమును. (కలియుటకు) కోరుకొనుము,

నాచన సోమనాథుడు జీ నీవు నా వీపుపై ఎక్కి తేజస్వంతులైన, చంద్రసూర్యులతో సంభాషించుచున్న దానివలె ఆకాశమార్షమున పయనించి సముద్రమును దాటుము.

“మత్‌ పృష్టమ్‌ అధిరుహ్యతు అంతరాకాశే మహార్షనమ్‌” అని విడదీసినచో వాల్మీకి ఉద్దేశించిన పరమార్థము కుండలినీ యోగము విశదమగును “మత్‌ పృష్టమ్‌ అధిరుహ్యతు, అంతరాకాశే చంద్రేణ, సూర్యేణ చ మహార్చిషా కథయంతీవ, రామేణ యోగమన్విచ్చ, శశాంకేనేవ రోహిణీ".

భావము : (ధ్వనిపరము) “మహార్గ్షవమైన నా పృష్టమును అధిరోహించి అంతరాకాశమునందు, చంద్ర, సూర్య అగ్నులతో కలసి మాట్టాడుచున్నట్టు శశాంకునితో రోహిణి వలె, రామునితో సంయోగమును కోరుకొనుము.”

ఇందు సంయోగము జీవేశ్వరుల ఐక్యమే. ఇరువురు శరీరమందే ఉన్నారు. కనుక వాల్మీకి 'అంతరాకాశే' అనెను. కుండలినీ శక్తి శివునితో సంయోగము చెందిన జీవుడు ముక్తుడు. శ్లోకమందలి శబ్దములు :

మహార్షవమనగా వర్ష సమామ్నాయ స్థానము. అట్టి పృష్టమును కుండలినీ శక్తిైన సీతను అధిరోహింపుమనుట, యోగ విషయము. వ్యంజనాశ్తిచే. పృష్టవంశ మని ధ్వని, పృష్టవంశ మనగా వెన్నెముక. వంశ మనగా వేణువు. అది వాయువుచే శబ్దించును. వెన్నెముకలో శబ్దములు పుట్టును. అందు సుషుమ్నానాడి ఉన్నది, కనుక పంచాళల్‌ వర్ష సమామ్నాయ స్టానమగు సుషుమ్నా నాడిని అధిరోహింపుమని ధ్వని. వాల్మీకి రోహిణీ శబ్ద ప్రయోగము

మూలాధారమందు, అవ్యక్త శబ్దము “సరావాక్కు” జనించుచున్నది. అది మనోయుక్తమై “పళ్యంతిొ, బుద్దియుక్తమై “న్సుధ్యమి”, కంరస్థానమున శ్రోతలు వినుటకు యోగ్యమై అకారాదివర్షరూపములతో “వైఖరి” అనెడి పేరుతో అభివ్యక్తమగుచున్నది.

వాల్మీకి శ్లోకమున కుండలిని ఆరోహశీల అగుటచే 'యా ఆరోహతి సా రోహిణీ, కుండలినీ పరముగా “రోహిణీ శబ్దముచే ఆ భావమును ధ్వనింపజేసెను. కుండలిని, సుషుమ్నను ఆరోహించి, షట్బక్రములను అతిక్రమించుచు సహస్రారము చేరి, శివైక్యమును.. పొందును. “రోహిణి కుండలిని, శశాంకుడు పరమాత్మ సహ(్రారగతకమలము చం[ద్రమండలము. చం(ద్రుడు షోడశాకళా యుక్తుడు. ఆ

బేవియు షోడశి, కుండలిని, ఆ యా (గ్రంథులలో చంద్ర సూర్య అగ్నులతో

198 నాచన సోమనాథుడు సమ్మేళమును పొందుచు శివస్తానములో లీన మగునని వాల్మీకి ధ్వనిభరితములైన శబ్దములచే రహస్యార్హములను వ్యక్తము చేసెను. హనుమంతుని దేవతా ప్రార్దనము :

జాంబవదాదుల 'ప్రేరణచే హనుమ సీతను వెదకుటకు ఆకాశమార్షమున పయనించుటకు నిశ్చయించుకొనెను. ఆబోతువలె ప్రకాశించుచు, దక్షిణ సముద్ర తటమున పచ్చిక బయళ్లపై కొంతసేపు సంచరించెను. అనంతరము వేగముగా సింహమువలె చిత్రవర్షములతో ఒప్పు మహేం(ద్రపర్వతముపై విజ్బంభించెను. ఆ పర్పత (ప్రాంతమందు ఒక పెద్ద సరస్సులోనున్న ఏనుగువలె ్రకాళించెను (వాచ్యార్థము).

ఖో. స నూర్యాయ మహేంద్రాయ సవనాయ, స్వయంభువే

భూతేభ్య శ్చాంజలిం కృత్వా చకార గమనే మతిమ్‌!! 1-8

భానము : ఆతడు సూర్య, మహేంద్ర వాయు, బ్రహ్మలకు, మజియు భూతములకు నమస్కృతిచేసి వెడలుటకు నిశ్చయించుకొనెను.

వ్దో॥ అంజలిం ప్రాబ్ముఖః కృత్వా పవన నాత్మ యోనయే

తతో హి నన్చధే గన్తుం దక్షిణో దక్షిణాం దిశమ్‌! కి

భావము : దక్షిణుడు (సమర్ధుడు) హనుమంతుడు, తూర్పు దిక్కునకు తిరిగి తనకు కారణభూతుడైన వాయుదేవునకు నమస్కరించి దక్షిణ దిక్కునకు వెడలుటకు శరీరమును పెంచెను.

మొదట హనుమ, సూర్య మహేంద్ర వాయు (బ్రహ్మలకు పంచభూతములకు నమస్కరించి, మరల వాయువునకు అంజలి ఘటించెను. ప్రార్థనలోని దేవులు ఇంద్రియ పాలకులు.

హనుమంతుని (ప్రార్థన ఉపనిషన్మూలము. ఆతడు ప్రార్థించినది స్వర్షోకాధిపతియైన ఇంద్రుని కాదు. త్రిమూర్తులను కాదు. (శ్రుతి చెప్పిన ఇంద్రియములకు అధిపతులైన వారినే ప్రార్ధించెను. సూర్యుడు ముఖ్యుడు. మహేంద్రుడు, బ్రహ్మయు, భూతములు నమస్కరింపబడిరి. ఇం(ద్రియపాలకులను హనుమంతుడు నమన్కరించెనని (గ్రహింపవలెను. నాయుదేవునకు మరల నమస్కారమేల?

వాయువు “ఆత్మయోని” అనగా జీవునకు కారణభూతుడు. 'ఆత్మయోని" శబ్దమునకు మూలము. (శ్రుతి భాషయే. వాయువు ఉన్నంతవజకు జీవునకు ఆయువు. వాయువు ప్రత్యక్షబహ్మ్భృకనుక మరల వాయుదేవునకు (ఫ్రత్యేకనుస్కారము చేసెనని భావము.

నాచన సోమనాధుడు కైం9 గంతుం దక్షిణో దక్షిణాం దిశమ్‌ : సుషుమ్నానాడి మూలాధారమునుండి మొదలై సహస్రారము వజకు వ్యాపించియున్నది. హనుమంతుడు యోగి. దక్షిణుడు, సమర్భుడు, కనుక (ప్రాణ వాయువు దక్షిణముగా సుషున్ను యందు 'ప్రయాణముచేసి మూలాధార మందున్న కుండలినిని మేల్కొల్పును. హనుమంతుని దక్షిణ దిశకు పయనించుట అనగా 'ప్రాణవాయువు కుండలినిని మేల్కొల్పుటకు దక్షిణ దిశకు వెళ్లు ప్రయాణమని ధ్వని, సమర్హుడైనప్పుడే సాధకుడు కుండలిని ఉత్భాపన చేయగలడు. హనుమంతుడు సమర్జుడైన యోగి. దేవీ పూజలు రెండు విధములు. హనుమ దక్షిణుడు. దక్షిణాచారమును అవలంబించెడి వాడని ధ్వని. దక్షిణాచారము వైదిక పద్ధతి. దానికి భిన్నమైనది వామాచారము. హనుమ యోగానుష్టానము : హనుమంతుడు కోట గడియలతో సమానములైన బాహువులను బిగియపట్టి నడుము సన్నము చేసి, పాదములను మడిచెను. భుజములను, కంఠమును వంచి, తేజస్సును, బలమును వీర్యమును పెంచుకొనెను. (35 36 క్ల శ్లో; మార్గమాలోకయ న్లూరా దూర్చ్యం 'ప్రణిహి తేక్షణః రురోధ హృదయే ప్రాణా నాకాశమువలోకయన్‌!! 137 భావము : (కావ్యపరము) నేత్రము పైకెత్తి దూరముగా తాను పోవలసిన మార్గమును ఆకాశమును చూచుచును, ప్రాణములను హృదయమందు నిల్పెను. వజ్రాసనము : ఉడ్జీయాన బంధము : ఆసనాలు బంధాలు ముద్రలు, కుండలినిని జాగృతము చేయుటకు ఉపకరించుచున్నవి. ఈ (ప్రక్రియలలో ప్రాణాయామము, ప్రాణవాయువును నియం(త్రించుటకు సహాయకారి. హనుమ అవలంబించిన సిద్దాసనము కావచ్చునని గుంటూరువారు వచించినారు. సిద్దాసనములలో వజ్రాసన మొకటి, హనుమ తాను పైకెగిరి పోవలెను, కనుక పాదములను మడుచుచు ఎడమ కుడి మడమలను గుదానికి ఎదురుగా చేర్చి వజ్రాసనములో కూర్చుండి, గాలిని నోటి ద్వారా లోనికి పెల్చుచు బాహువులను బిగియ పట్టి పొట్టను కుదించుటచే నడుము సన్నమగును. 'ఉడ్జీనము

• అనగా దూకుట. వజ్రాసనమందు ఈ బంధములో కుండలినీ శక్తి సుషుమ్నలోనికి వేగముగా ప్రవహించును. కనుక తన శక్తినంతటిని సమకూర్చుకొనుటకై సిద్దాసనములో నొకటైన వజ్రాసనములో స్టీతుడై ఉడ్జీయాన బంధములో గమనోద్యుక్తుడయ్యెను.

200 నాచన సోమనాథుడు నాసికాగ్రమున చూపు నిల్పుట :

హనుమంతుడు, యోగాసనములో (ప్రతిష్ణుడ్డై తన దృష్టిని నాసాగ్రముపై ఏకాగ్రతతో ప్రసర్తింపజేసె నను భావమును వాల్మీకి “రురోధ, హృదయే ప్రాణాన్‌, ఆకాశమునలోక యన్‌ (1-37), అను శ్చోకమున ధ్వనింపజేసెను. కనుబొమల మధ్య దృష్టి నిల్పుటచే అచ్చట పరంజ్యోతి ప్రతిఫలించి దర్శనమిచ్చును. ఆ స్థితిలో సాధకుడు, అనల్ప శక్తి యుక్తుడగును. హనుమంతుడు యోగశ్త్తిచే తేజస్వంతుడై, సత్సశక్తిచే పరాక్రమ వంతుడై కార్యసాధనకు యోగ్యుడయ్యె నని ధ్వన్యర్థము.

శ్లో ససాగర మనాధృష్య మతిక్రమ్య మహాబల;

(త్రికూట శిఖరే లంకాం స్థితాం స్వస్తో దదర్భు హా! 2-1 భావము : మహాబలుడు హనుమంతుడు, ఎవ్వరికిని సాధ్యముకాని సము(ద్రమును దాటి, త్రికూట శిఖరమునందున్న లంకను చూచెను. లంకావర్గనము :

“రమ్యకానన తోయాథ్యాం” కెళ్లో

“సాగరోపమ నిర్జోషాం” 3ళ్టో

“భుజగాచరితామ్‌” శన్గో

“గుప్తాం శుభాం, భోగవతీమివ” కో

భావము ; వనము నీరు కలది. సాగరమువలె ఘోషకలది. పాములబే సంచరింపబడునది. గుప్రమైనది, శుభమైనది. పన్నగలోకమగు పాతాళము వంటిది.

వైదిక రహస్యార్ధము : జలతత్త్ర్య స్టానమగు మూలాధారము లంకా నగరము. అదియే సాగరమువలె ఘోష కలది. పరావాక్కునకు అదియే జన శ్రస్తాన మని అర్ధము. సర్ప సంచారము కల దనుటచే కుండలినీ నివాస మని అర్ధము. ఆ స్టానము గుప్తమనుటచే రక్షితము. లింగ గుదములు రక్షితములు.

(తికూట శిఖరము లనగా శరీరమున గల సాత్ష్యిక రాజస తామస ఖండములు. వీనిని వరుసగా త్రీవిద్యయందు, శక్తి కామరాజు, వాగ్భవ ఖండము లందురు. ఇందు చివర ఉన్నది తామస ఖండము. ఆసురీ సంపదకు నెలవు అని అర్ధము. అచ్చట నున్న కుండలినీ శక్తి అగు సీతను, హనుమ ఉత్చాపన చేయుటకు యోగానుష్టాన మందు నిమగ్నుడయ్యెను.

న్లో! న లంబళిఖదే లంబే, అంబ తోయద నన్నిభౌా

సత్త్వ మాస్టాయ మేధావీ హనునూవ్‌ మారుతాత్మజః 8-1

నాచన సోమనాధుడు 201 నిశి లంకామ్‌ మహాసత్యో వివేశ కసి కుంజరః రమ్య కానన తోయాధ్యాం పురీం రావణ పాలితామ్‌ | 3-2 భానము : (కావ్యపరము) బుద్దిశాలి వాయునందనుడు వానర శ్రేష్టుడు అయిన హనుమంతుడు, ఉన్నతములైన శిఖరములలో ఎత్తైన మేఘములవలె కనబడుచున్న లంబ పర్వతముపై నున్నదియును, అందమైన అడవులలోను జలములతోను నిండినదియు రావణునిచే పాలింపబడునదియు నైన లంకా నగరమును రాత్రియందు ప్రవేశించెను. వైదిక రహస్యార్థము. : శరీరమున షట్కమలములు అథోముఖాగ్రములు. అట్టి అంబ శిఖరములుగల శరీరనుని ధ్వవ్యర్థము. లంబ శిఖరములు అనగా (వ్రేలాడుచున్న శిఖరములని అర్ధము కుదురదు. వ్యంగ్యార్థ (ప్రతిపాదన యత్నమునకై వాల్మీకి 'లంబ' శిఖరములనెను. షట్కమలములు కదళీ కుసుమోపమానములై అవరోహణ (క్రమమున నున్నవని అర్థము. లంకాపురిని హనుమంతుడు నిశియందు ్రవేశించెననుటచే తామి'స్ర లోకమును చేరెనని అర్థము. వాల్మీకి బుద్ది పూర్వకముగా శాస్తార్రములను ధ్వనింప జేయుటకే (ప్రయత్నించి శబ్దములను (ప్రయోగించెను. పింగాధిపచే: అమాత్యం : 31-19 పింగ శబ్దమునకు కోతి యను అర్ధము లేదు. పింగళి అనగా కోతి. పింగొాధిపతి ఎవరు? పింగవర్షము కల కోతి అని అర్ధమును అంట గట్టి, కోతులకు అధిపతి సుగ్రీవుడని అర్ధమును కావ్యపరముగా సందర్భమును బట్టి సాధింపవచ్చును. కాని వాల్మీకి ఉద్దేశము రహస్యార్థ ప్రతిపాదనము. '“పింగి అనగా దుర్గ కనుక దుర్గాధిపతి శివుడు. శివుని మంత్రి నంది అని అర్ధము. మజియును మంచి మెడగలవాడు సుగ్రీవుడు. శంకరుడు సుగ్రీవుడు. శివునకు విశేషణమని “ఆప్టే” నిఘంటువు ఆధారము. తేలిన దేమనగా హనుమంతుడు శ్రీ విద్యోపాసకుడును మజియు నందికేశ్చరుడనియు వాల్మీకి ధ్వనింపజేసెను. (షోడ వుట 74 2200 రావణుడు హనుమను చూచి, ఇట్లనెను. శ్లో “కిమేష భగవా న్నందీ భవేత్‌ సాక్షా ది వోగతః యేన శస్తోలు స్మి కైలాసే నుయా సంచాలితే పురా? 50-23 సోజయం వానరమూర్తిః స్యాత్కిస్పి దృాణో మహాసురః భానము : (కావ్యపరము) .

202 నాచన సోమనాథుడు పూర్వము నేను కైలాసపర్వతమును కదలించినప్పుడు నన్ను శపించిన భగవంతుడైన నందియే ఇక్కడికి వచ్చెనా ఏమి? లేక వానరూపముతో వచ్చిన మహారాక్షసుడు బాణుడా ఏమి? ఈ రావణుని మాటలలో, హనుమలో, “నంది” యొక్క శ్రైవరూపమే గోచరించెను. కనుక హనుమ, “నంది” అని, వాల్మీకియే ఇచ్చట రూపకాలంకారముచే సూచించెను. రావణుడు విరోధిలో భగవాన్‌ నందిని చూచుటేమి? పూర్వము తాను కైలాసమును కదిలింపగా నందిచే శపింపబడెను. మరల ఆతడు సాక్షాత్కరించె ననుటచే, తప్పక హనుమరూపమున నంది మరల తన్ను శిక్షించునని చమత్కారము ధ్వనించుచున్నది. సుందరకాండ నానుము :; హనుమంతునకు సుందరనామము కలుగుటకు ఆధారములు ఏమియు కానరావని డా. గుంటూరు వారు చర్చించిరి. (షోడ? : 90-98 వుం సారాంశము : హనుమత్‌ సహస్రనామ స్తోత్రములో “సుందరాకైనమః” అని లేకపోవుటచే సుందరనామము హనుమకు లేదనియే తలంపవలెను. శ్రీదేవి “సుందరి” (బ్రహ్మాండపురాణమున “సౌందర్యకాండ” అని ఉన్నది. శ్రీ శంకరులు “సౌందర్యలహరి” అని ఆ దేవిని శత శ్టోకాలలో స్తుతించిరి. కనుక “సుందర” హనుమంతుడు అనగా దేవీ భక్తుడని భావము. సుందర కాండము దేవి పరాశక్తి కథ. ఈ సీత సుందరి. సుందరి కలవాడు శ్రీరాముడు. హనుమంతుడు దేవ్యుపాసకుడు. కావున సుందరకాండము అతి పవిత్రమైన కాండము. త్రిజటా స్వవ్నము ; గాయత్రీమంత్ర విషయమే (త్రిజట : సీతకు కావలియున్న వృద్దరాక్షస స్త్రీ. ఆమెకు శ్రీరామచంద్రుడు కలలో నాలుగు సార్టు నాల్లు విధములుగా కన్పడెను. 1 శక్యో గజదంత మయీం దివ్యాం శిబికా మన్తరిక్షగామ్‌ 27-9 యుక్తాం హంస సహగ్రేుణ స్వయ మాస్టాయ రాఘవః శుక్ష మాల్యాంబరధరో లక్ష్మణేన సహాగతః! 27-10 2. క్లో రామేణ సంగతా సీతా భాస్కరేణ ప్రభా యధా రాఘవశ్చ మయాదృష్ట శృతు [ర్షంష్టం మహా గజమ్‌ ఆరూఢః;ః శైలసంకాశం చచార సహలక్ష్మణః 27-12 3. శ్లో పాండు రర్జభ యుక్తేన రథే నాష్టయుజా స్వయమ్‌ ఇహోపయాతః కాకుణ్స్రృః సీతయాసహ భార్యయా! 27-17 4. క్లో లక్ష్మణేన సహృ భ్రాత్రా సీతయాసహ వీర్యవాన్‌ ఆరుహ్య పుష్పకం దివ్యం విమానమ్‌ సూర్య సన్నిభమ్‌ ఉత్తరాం దిశమాలోక్య జగామ పురుషోత్తమః! 27-18, 19

నాచన సోమనాథుడు 203 భానము : (కావ్యపరము)

లక్ష్మణ సహితుడైన శ్రీరాముడు, తెల్లని మాలలు, వ(స్తములు ధరించి వేయి హంసలు మోయగా ఆకాశమందు పోవుచున్న ఏనుగు దంతములతో నిర్మించిన పల్లకిని ఎక్కి వచ్చెను.

సూర్యునితో కాంతి కలిసినట్టు సీత రాముని కలిసెను. శ్రీ రాముడు నాలుగు దంతములు గల పర్వతము వంటి మహాగజమునెక్కి లక్ష్మణునితో కూడి సంచరించెను.

శ్రీరాముడు, భార్యత్షైన సీతతో తెల్లని ఎనిమిది ఎద్దులు కట్టిన రథముతో స్వయముగా ఇక్కడికి వచ్చెను. పరాక్రమవంతుడు పురుష శ్రేష్టుడు అయిన శ్రీరాముడు సోదరుడైన లక్ష్మణునితోను సీతతోను కలిసి సూర్యునివలె (ప్రకాశించుచున్న దివ్యమైన పుప్పక విమానము నెక్కి ఉత్తర దిక్కునకు పయనించెను. సుందరకాండ హృదయము :

రామాయణమునకు సుందరకాండము హృదయ మగును. సుందరకాండమునకు (త్రిజటాస్వప్నము హృదయముగనున్నది. పండ్రెండువేల శ్ఞోకములు గడచిన పిమ్మట పదుమూడవ వెయ్యికి మొదటి శ్చోకమున త్రిజటా స్వప్న వృత్తాంతము మొదలగును. అది మధ్యస్థానము.

“భర్తు రంకా తృముత్పత్య తతః కమల లోచనా” 27-15

ఈ శ్ఞోకమున ఆద్యవర్షము భకారము. “భర్గో దేవస్య ధీమహి” అనెడి గాయత్రీ మంత్ర ద్వితీయపాదమున (ప్రధమాక్షరము భకారము. ఇట్లు ఆద్యక్షరము లొకటి అగుట బుద్దిపూర్వకముగా. త్రిజటా స్వప్నము - గాయ్రీమంత్ర విషయ'మని సూచించుటకని తలంపవలెను. వ్యాఖ్యాతలు, రామాయణ హారమున (త్రిజటా స్వప్నము నాయకమణి అని అది వాల్మీకి దయ మని '్రస్తావించిరి. రహస్యార్థములు :

10వ శ్లో “గజ శబ్దముచే గాయత్రిపాదము ఎనిమిది అక్షరములని, “దంత శబ్బముచే గాయత్రి మొత్తము ముప్పదిరెండు అక్షరము లని సూచ్యము.

12వ క్లో “చతుర్రంతం మహాగజం” ఈ శబ్దములలో “చతుః” అనునది ఎక్కువగా నున్నది. అది నాలుగు పాదములు గల "పూర్షగాయత్రి"ని, యతులకు ముఖ్యమైన తురీయపాదమును సరో రజసి సావదోమ్‌ ధ్వనింప జేయుచున్నది.

17వ శ్లో పాండు రర్షభను : (తెల్లని ఎద్దు).

శ్రీరాముని రథమునకు ఎనిమిది ఎద్దులు పూన్సబడినవి. అవి తెల్లనివి. శ్రుతి

204 నాచన సోమనాథుడు వర్షించిన వాల్మీకి వృషభము “ఓంకారము”. అది “గౌరఏతత్‌. ఎనిమిది అనుటచే ప్రాణాయామ గాయ'త్రీమంత్రమునకు కల ఎనిమిది ఓంకారములు సూచింపబడినవి.

(ప్రాణాయామ గాయత్రీ మంత్రములో సప్త వ్యాహృతులు కలవు. 1 ఓం భూ; 2 ఓం భువ; 3 ఓమ్‌ సుని క ఓం నుః5 ఓం జనః 6 ఓం తపః 7 ఓగ్‌ం సత్యం 8 ఓం, త తృవితు:

వ్యాహృతి : అనగా భగవత్సంబంధమైన (బ్రహ్మజ్ఞానమును వచించునది. అయ్యది ఓంకారము. పరమాత్మవాచకము.

“రథ: : రమంతే అత్ర ఇతి, రధళగొ అనుటచే పరబ్రహ్మము అందు రమించునని భావము.

18. వ శ్లో! “దిన్యం వినూనం, సూర్య సన్నిభమ్‌”

గాయత్రి యందు ఉపాస్య దేవత సూర్యుడు.

ఈ శ్ఞోకము నిర్గుణ (బ్రహ్మ 'ప్రతిపాదకము. కనుక ఆ విమానమున కెట్టి వాహనములు చెప్పబడలేదు. హంస, గజము, వృషభము :

మొదటి మూడు శ్ఞోకములలో వరుసగా (త్రిసంధ్యలకు చెందిన మంత్రాధిదేవతలైన (బ్రహ్మ విష్ణు మహేశ్చరులు ఆరోహించు వాహనములు అనగా (బ్రహ్మ వాహనము హంస, ఉపేం(ద్రుడైన విష్ణు వాహనము ఐరావతము, మహేశ్చరుని వాహనము నందీశ్చరుడు - ప్రస్తావింపబడినవి.

త్రిపదా గాయత్రి సగుణ బ్రహ్మాత్మకము. (బ్రహ్మ విష్ణు మహేశ్వర సంపుటి. గాయత్రి ఆయా వాహనములతో త్రిసంధ్యలందు విలసిల్లునని ఎజుగవలెను.

తురీయ పాదము నిర్గుణబ్రహ్మము, నిరుపాధికము.

గాయత్రీ మంత్ర ప్రశస్తి :

“గాయంతం త్రాయతే ఇతి గాయత్రీ” - గానముచేయుటచే రక్షణ కలుగును. కనుక “గాయత్రి” అనెడి నామధేయము కలిగినది. గీతాచార్యుడు.

“బృహత్సామ తథా సామ్నాం గాయత్రీ ఛంధసా మహమ్‌”

(భగవద్గీత -20 అధ్యా 35 ల్లో

బుగ్వేదమందు. సుమారు పాతికభాగము గాయత్రీ ఛందమే బుక్కులలో కన్పట్టును. గాయత్రీ ఛందము టత్రిపాదములు కలది. ప్రతిపాదములో ఎనిమిది అక్షరములుండును.

1 వాగాదులగు (ప్రాణములు గయములు. వానికి *'త్రాతవతి' కాన 'గాయత్రి” నామము. (పుట 29 గాయత్రీ రామాయణము చ,జ.శా) అన్యములగు ఛందస్సులకు

నాచన సోమనాధుడు 205 'ప్రాణత్రాణము చేయు సామర్ధ్యము లేదు. క్షతమునుండి రక్షించునది ఆగుటచే క్షత్రమనియు పేరు. చతుష్పాద గాయత్రీ మంత్రము :

ప్రథను పాదము

1తత్‌2.స 3, విశ్షతుఃర్‌ వ6.రే7.ణి 8. యం - (అష్టాక్షరి)

ద్వితీయ పాదము

1భ2ర్లు8.దేశ.వక5,స్య6.ధీ7.మ8హి (అష్టాక్షరి)

తృతీయ పాదము

1ధి2యః 3. యఃశీ,నుక్‌ ప్ర6.చో 7. ద 8, యాత్‌ (అష్టాక్షరి)

చతుర్హ పాదము

1ప 2.5ఈ3.రక్ష,జర్‌.సి6, సా?7.వ8. దోమ్‌ (అష్టాక్షరి) మంత్రార్ధము $

యం = ఎవడు (జగదీశ్వరుడు), ను = మా యొక్క, ధియః = బుద్ధులను, (ప్రచోదయాత్‌ = ప్రేరణకలిగించుచున్నాడో, తస్య = ఆ, సవితుః = 'పేరకుడైన (సూర్యనాముడైన), దేవస్య = పరమాత్మయొక, వరేణియమ్‌ = శ్రేష్టమైన, భర్గః = తేజస్సును, ధీమహి = ధ్యానింతుముగాక,

చతుర్ధపాదభావము. : రజోజాతమైన (రజోగుణమున) సమస్తలోకమును, ఈ మండలాతర్గత పురుషుడు ఉపరిభాగమున ఆధిపత్యభానమున, తపింపజేయుచున్నాడు. వెలిగించుచున్నాడు. ఆదిత్యుడు సర్వలోకాధిపతి శ్రీతో యశస్సుతోను వెలుగుచున్నాడు. (త్రిపద గాయత్రీదేవి, (ప్రాణ లక్షణ, చతుర్ధమైన తురీయమైన పరో రజమగు పదమునందు (పాదమునందు) ఆనగా ఆదిత్యునికి రసమగుటచే తన మూడు పాదములతో ఆదిత్యుని యందు ప్రతిస్టితమై ఉన్నదని భావము. తురీయమగు పాదము సత్యమునందు ప్రతిస్టితము. అట్టగుటచే ప్రాణ రూపమగు జగత్తునకు, “ఆత్మ” గాయత్రియే. తురీయము దర్భ్శతము (కన్పించునది.

చతుష్పాద గాయత్రి ఉపాసకులకు ఆరాధ్యయై తెలియ బడుచున్నది. దానికి పరమైన నిరుపాధికమైన స్వాత్మచే గాయ(త్రి “అపదవియు” (పాదములేనిదియు) అగుచున్నది. అవిద్యమానమగుటచే, "నేతినేతి” అనెడి పరమాత్మ గాయత్రిదేవి అగుచున్నది. గాయత్రీ బ్రహ్మవిద్య. గాయత్రి పరబ్రహ్మము. గాయ'త్రాఖ్యమైన బ్రహ్మము, గాయ(త్ర్యనుగతమై గాయత్రీ ముఖమున ఛందోబద్ధమైన బుక్కుచే చెప్పబడినది. 'పరోరజమై వెలుగుచున్న గాయత్రి రక్షించుగాక అని అర్థము... =

206 నాచన సోమనాథుడు గాయత్రీ మంద్ర పాదములు

గాయత్రి మంత్రము యొక్క మూడు పాదములు బు గ్యజు స్సామ వేదములనుండి నిష్పున్నము లయ్యెనని మనుస్మృతి వచించినది. సర్వధర్మ సారము. కనుక వేదమాత. ఆ దేవి పరబ్రహ్మ స్వరూపమును తెలిసీ ఉపాసన చేసినవాడు జీవ న్ముక్తుడగును.

ద్విజులకు గాయ(త్ర్యుపాసన వేదము విధించినది. గాయత్రి “శ్రీదేవి అగుటచే ద్విజులందటు శక్ష్యుపాసకులని (గ్రహింపవలెను. ఆమె సంధ్యా శబ్దముచే వ్యవహరింప బడుచున్నది. (బ్రహ్మచారులు, గృహస్టులు త్రిపదా గాయత్రిని, యతులు “పరోరజసి సావదోమ్‌” చతుష్పాద గాయత్రిని నిత్యము సంధ్యావందనములో సం'ప్రదాయముగా జపింప వలెను.

గాయత్రీ మంత్రములో సూర్యాంత ర్లతమగు తేజస్సు ధ్యానింప బడినను, గాయత్రీ స్వరూపము "(స్త్రీ మూర్తియే”. ఆమెకు ఐదుముఖములు, ఒక్కొక్క ముఖమునకు మూడు కన్నులు. శిరస్సుపై కిరీటమున శివునికి వలె, చంద్రరేఖ ఆమె 24 మంత్రాక్షరముల రూపము. కుడివైపు అయిదు చేతులలో క్రిందినుండి వరుసగా

1. వరములిచ్చు హస్తము[ద్ర 2. అంకుశము 3. కపాలము 4. శంఖము 5. కమలము ఎడమవైపు అయిదు చేతులలో (క్రిందినుంచి పైకి వరుసగా 1. అభయమిచ్చు హస్తము(ద్ర
2. కొరడా (ఆయుధము) 3౩. గద 4. చక్రము 5. కమలము ఉన్నవి. మొత్తము పదిచేతులు.

దేవీభాగవతము 11వ స్కంధములో గాయత్రి మహిమ వర్షింపబడినది. ఆచార్య తంగిరాల సుబ్రహ్మణ్యము (గిటైర్దు ప్రిన్సిపాల్‌ తన “సంధ్యావందనము” అనెడి ఆంగ్ల వ్యాసమున వెల్వరించిన అభిప్రాయము ఉదాహరింపబడినది.

06 ౧౫00016 ₹01అ 16665 406 10యకరు/6 1646 [0 8౦ ముంచ ఖు ౦| 6 ఇంరం 9 1ఆర 9664 ౦ సళ26 జు వ1జా6)5/ 10 06 16ఖుట్వు/ కలూగం6తే ఖర ౦0౧మగు66 10 ంష జురర్వు/0ండజు2. ల ౪౧11 16టు గింది యు/రు& ఇగుఅు ౦096౧/66 0 5ళ1దమిు2 ౨౬94 006 ఖు 568 18/5 ౦ అ!129ల1 0641124006 ౦౦08 ం*గు గంగు 66 50, *నేలు ఆఖ2యి జ? నశజు[డ 15 0800001066 న ర.

శయం 25౦ & గతంంగజ్వు' ₹లరగంతే 0709091100. వ్‌జఖురయు/2 *₹206ఖు& ౧6- వయ106ు ౯మ౫8/జుం2 కుగం6 రేలరు2ై 16 ౧081 203 1 46 066 0౬ ౦ "గట ౫౦౯2" 204] 16263 [0 16 1039108 0 మరణం 6 రంగు201 ఇైంళాలు ౧ 20 ఇల్నుయ ఇలు 106566 0౪0 1626 9100 (0 5006 - ౦0౧36410౪9%653

“రూ? ౧౫ వడ7404 1224242247

“జగద్దురుకుప” ప్రత్యేక నంచిక కడ్డూలు 1963. వుటలు, ౨ 20

సారము ; గాయత్రీ నుహత్వ సరనూర్హ ధ్వని కల వాల్మీకి సుందరకాండము, ప్రథను

నాచన సోమనాథుడు 207 సర్గ “త కారముతో ప్రారంభమై, అద్దాని తాల్తనే స్ఫురింపజేసి, త్రిజటాన్వప్నమున ఆద్దానిని నాల్గు దృశ్యములలో వికసితమగునట్టు చేసినదని ఎయుగవలెను. కాళిదాస శాకుంతల నాందీశ్లోకము : శ్ఞోః యా సృష్టి స్ర్రష్టు రాద్యా వహతి విధి హుతం యా హవిర్యా చ హోతీ యే ద్వే కాలం విధత్తః (శ్రుతి విషయగుణా యా స్థితా వ్యాష్య విళ్ళం। యా మాహుః సర్వభూత ప్రకృతి రితి యాయా (ప్రాణినః ప్రాణవంతః 'ప్రత్యక్షాభిః ప్రసన్న స్తనుభి రవతు వస్తాభి రష్టాభి రీశః భానను : ఎవతె స్రష్టయొక్క ఆద్య సృష్టియో! ఎవతె విధిహుతమైన హవిస్సును వహించునో, 3౩ ఎవతె హోత్రియో! 4 ఎవతెలు ఇద్దరు కాలమును విధింతురో 5 ఎవతె శ్రుతి విషయ గుణమో 6 ఎవతె విశ్చమున వ్యాపించియుండునో 7 ఎవతెను సర్వభూత ప్రకృతి అందురో! 8 ఎవతెచే ప్రాణులు ప్రాణి వంతములగునో! ఆ ఎనిమిది ప్రత్యక్ష తనువులచే ప్రసన్నుడైన ఈశుడు మిమ్ముల రక్షించును గాక! వివరణము : ఈ శివుడు అష్టమూర్తి. “జలము, అగ్ని, యజమానుడు, సూర్యచంద్రులు, ఆకాశము, అవని, వాయువు - ఇవి ఆతని మూర్తులు. శ్లోకమున (స్రీలింగమే ప్రయోగింప బడినది. అదియే చర్చనీయాంశము. శ్లోకములో అష్టమూర్తుల (క్రమము ఆగమ శాస్తములకు విరుద్ధముగా నున్నది. ఆ వరుసలో ఆద్యము జలము కాదు. శ్ఞోకములోని శబ్దములు అష్టతనువులకు వర్తించుచు, ఇతరములైన విశేషార్థములను ధ్వనింప జేయుచున్ననవి. అర్జాంతర స్ఫూర్తికై కాళిదాసు, బుద్ది పూర్వకముగా, శబ్దముల 'ప్రయోగించెను. “యాసృష్టి” నుండి “ప్రాణినః” వజకు, స్రీమూర్తిభాగము. తర్వాత పురుషమూర్తి భాగము. ఇట్టు శ్ఞోకము అర్థనారీశ్వరదేవతాత్మకమై ఉన్నది. , మహాత్రిపురసుందరికి “యా” “యే” “యామ్‌” “యయా” అనెడి (స్త్రలింగ విశేషణములు వర్రించుచున్నవి. శివశక్రియొక్క (ప్రథమాంశమైన సర్వ క్రిత్సమును మజియును పరాశక్తి శివుని తనువనియు, శివుడు. శక్తియును అభిన్నములని ప్రతిపాదించుటకై కవి కాళిదాసు ఈ శ్ఞోకమును పై విధముగా నృష్టించెను. ఆ పరాశ్తక్తి చేత ప్రసన్నుడైన శివుడు రక్షించుగాక అని అన్న్మయము, కర్త పుంలింగములో ఉన్నదను విషయము స్పష్టమే. అట్టి శక్తితో కూడియే శివుడు కార్య కుశలుడగు చున్నాడు. 2, స్వర్ణ హంస ; రచయిత : డా, గుంటూరు శేషేంద్రశర్మ శ్రీహర్జుడు, నైషధీయ చరితమును సంస్కృతమున రచించెను. అందు 22 సర్గలున్నవి. శ్రీ మల్లినాధుడు సంస్కృతవ్యాఖ్య (వ్రాసెను. శ్రీ ఉడాలి సుబ్బరామశాసస్తులు,

208 నాచన సోమనాధుడు తెలుగులో శ్రీహర్ష నైైషధానికి (1971 నుండి 1984 సం) బృహద్వాఖ్యను, అర్థతాత్పర్యాలు విశేషాంశాలతో మిక్కిలి (శ్రమించి తెలుగు సాహిత్య కోశానికి సుస్థిరమైన బహూకృతిని సమర్పించి తన జీవితమును ధన్యము చేసికొనెను. ఆ ప్రచురణకు వదాన్యులు డా. బెజవాడ గోపాలరెడ్డి, కారకులు. శ్రీనాథుడు శృంగార నైషధము” అనెడి పేరుతో, తెలుగున పద్యకావ్యమును రచించెను. అద్దానికి ఆది కళా (ప్రపూర్ణ శ్రీ వేదము వేంకటరాయశాస్త్రి సర్వంకషు అనెడి నామధేయముతో అన్వర్థముగా వ్యాఖ్యానమును రచించిరి. ఆ 'సర్వంకషు, శ్రీ రేబాల లక్ష్మీ నరసారెడ్డికి ఆంకితమగుటచే, ఆ నెల్లూరు రెడ్డియు స్మరణీయుడయ్యెను. 'స్వర్ణహంస' అనెడి విమర్శ (గ్రంథములో, డా. శేషేంద్రశర్మ, శ్రీహర్ష నైషధదమున ('ప్రథమసర్గయందు హంస, అజపానుంత్ర దేనతగా ధ్వనించు మంత్రశా(స్త విషయమని, ద్వితీయ స్వర్గ్ణయందు, “హంస” - జీవాత్మ అని, అద్దాని షట్బ్టక్ర గమనము, పతాకల వర్షనము యోగశాస్త్ర విషయములని మజియు తృతీయ సర్గయందు హంస దమయంతిని దర్శించుట, జీవాత్మ పరమాత్మల సంయోగ మని వేదాంత రహస్యములను పరామర్శించిరి. మజియు “ఇష్టిం నః ప్రతొ 5వ సర్గ - 135 శ్లోకమున “యాద్య స్వరాహ్లాదినీ” అనెడి తిరస్కరణీ మంత్రాక్షరములు, “అవామా వామార్డే...” 14వ సర్గ - 75వ శ్చోకమున, “ఓం హ్రీం శ్రీం అనెడి చింతామణీ మం'ళత్రాక్షరములు కలవని నిరూపించిరి. వారు చర్చించిన శ్ఞోకములలో ఎనిమిదింటికి మాత్రము వారు వ్యక్తీకరించిన భావాలు సంక్షిప్రముగా ఉదాహరింపబడుచున్నవి. శ్రీహర్ష నైషధములో ్రతిశ్ఞోకము, విశేషార్ధ ప్రతిపాదకమై గంభీరభావాలతో ఒప్పారుచున్న వనుట ఎల్ల జెజిగిన వాస్తవము, 1 శ్లో! పయోధి లక్ష్మీ ముషి కేళి పల్వలే రిరంసు, హంసీ కలవాద సాదరం స తత్ర చిత్రం విహరంత మంతికే హిరణ్మయం హంస నముబోధి వైషధః॥ 117 భానము : కావ్యపరము : క్షీరసాగర లక్ష్మిని మించిన, (క్రీడా సరస్సున రమింపగోరుచున్న హంసికల ధ్వనులందు ఆదరము కలదానిని, సువర్షమయమైన దానిని, ఒక హంసను వైషధుడు చూచెను. ధ్వవిపరము : జీవుడు (నలుడు), ఆజపామం[త్ర దేవత అగు స్వర్ష్హహంసను

నాచన సోమనాథుడు 209 తెలిసికొనెను (ఆబోధి. బయట చూచుట పొసగదు. కనుక తనయందు చూచెనని తెలిసికానవలెను.

2 త్లోః ప్రియాసు, బాలాను, రతి క్షమాసు చ

ద్వి పత్రితం, పల్లవితం చ, బిభ్రతమ్‌

న్మరార్దితం రాగ మహీరు హాంకురం

మిషేణ చంచ్యోశ్చరణ ద్వయం చ! 1118 భావము ; కావ్యపరము న

ముక్కు పత్ర ద్వయముగను, కాళ్లు రెండు పల్లవములుగను (చిగుళ్చు), ప్రియలయందు, బాలల యందు రతిక్షమలైన (ప్రాఢథలయందు, మన్మథార్జితమైన రాగ మహీరుహాంకురమును అయిన హంసను చూచెను.

ధ్వనిపరము" : నాయికా నాయకుల శృంగారమునకు హంసమూలము. కనుక అంకుర మనుట సరిలైన వర్షన. కావ్యపరముగా, హంస వర్తన సాధారణ రీతిలో లేకపోవుటకు కారణము ధ్వన్యర్థ బోధకై ఆనుట స్పష్టము.

నైషధుడు (జీవుడు), త్రిపురసుందరిని గుర్తించెను. ఎట్టు? ఆమె షోడళాక్షరి. అది త్రిఖండము. అన్ని సోమ సూర్య ఇండములు కలది. అన్ని సోమఖండములు, “ద్విపత్రితమ్‌” అను పదములచే సూచింపబడినవి. "పల్లవితం” అను పదముచే శిరస్సు సూర్యఖండము పల్లవితమైనది (చిగిర్చినది). మజియు శ్రీదేవిముఖము ఎజ్జనిది, అదియు సూర్యఖండ మనుట యొప్పును. ఆ దేవి ఆపాద మస్తకము, అరుణ కాంతితో ప్రకాశించు ననుటకు శా(స్తము ప్రమాణము.

ఆ లలితాదేవి, మన్మథునిచే ఆర్జింపబడినది. అతడే ఆ మంథత్ర (ద్రష్ట శ్రీవిద్యకు “కందర్ప విద్య" అనెడి పేరున్నది. ఆమె, రాగ మహీరుహము యొక్క మొలక. ధ్వన్యర్థమిట్టు (గ్రహింపవలెను. 'ప్రియా” 'బాలా* 'రతిక్షమా' మొదలగు శబ్దములు కావ్యపరముగ అవసరములు కావు.

3శ్లో ఆథానలంబ్య క్షణ మేళకసాదికాం

తదానిదద్రావుపపల్వలం ఖగః

స తర్య గావర్దిత కంధర ల్ఫిరః

పిధాయ పక్షేణ రతి క్షమాలనః! 1121 భానము (కావ్యపరము) :

ఏకపాదావస్థ్రను అవలంబించి, మెడను వెనుకకు త్రిప్పి, శిరస్సును రెక్కచేత కప్పి రతిక్త్షమాలస అగు ఆ హంస పల్వల సమీపమునందు ని(ద్రించెను. ఇచ్చట “రతి

210 నాచన సోమనాథుడు శ్రమచే” అలసి పోవుటేమి? కావ్యపరముగా “రతి” ఆసక్తి అని, భావింపవలెను. శృంగార రతి (శ్రమ హంసకు లేదు కదా! ధ్వనిపరము ఫ్‌ సః + అహమ్‌ -* సో + అహమ్‌ వీనిలోని అక్షరములు, 'హం” ముందుకు 'సః' వెనుకకు మరలి "హంసః" అయినది. సోఇహమ్‌లో, 'స' కార, 'హ” కారములు లోపించి 'ఓం' మిగిలినది. హంసకు శిరస్సు “ఓం” కారము. 'హ' కారము శివ, 'స' కారము (శివ) శక్తి అనునవి రెండు పక్షములు (టెక్కలు). పరాశ్త్తి హంస మంత్రమునందు, ఏకపాదమును అవలంబించినది అనగా, హ్రీంకార మని ధ్వని. రతి క్షమూలసః : 'హంస' మంత్రార్థ గర్భితము ఈ ప్రయోగ విశేషము. శివ శక్తిసంయోగ అర్ధనారీశ్వర ధ్వని సూచితము. హంసకు దేవీ ముఖమే శిరస్సు. సూర్యఖండము. రెండు టెక్కలు అన్ని సోమ ఖండములు. పంచదశీ నుంత్రము :1 క ఏ,ల,హ్రీం, 2హ,స,క్కల,హ్రీం3.స, క, ల, హ్రీం. - ఇందు "కి కారమునకు శిర మని అర్ధము. క కారము (క్రమముగా వెనుకకు తిరుగును. ఇట్టు తిర్యగావర్టితమైన “కం” క కారమును (కంధర శ్చిరఖ ధరించినది. త్రిపురసుందరీ మందత్రమని పరమార్ధము. పంచదశికి “శ్రీం” అనెడి నాల్ల్వవ ఖండమును చేర్చుటచే అయ్యది "షోడశి" అగుచున్నది. శ శ్లోః దమనా దమవాక్‌ ప్రసేదుష స్తనయాం తధ్య గిర స్త్పపోధనాత్‌ వనరమాప సదిస్ట నిష్ణప (తనయా నన్య సదృగ్గుణోదయామ్‌! 2-17 భావము : కాన్యపరము థి భీమరాజు తన అనల్పపూజచేత, ప్రసన్నుని చేసికొనిన, తపో ధనుడైన దమనుని యొక్క అమోఘ వాక్కువలన తనయను వరముగా పొందెను. ఆమెతో సదృశమగు గుణప్రకర్ష (త్రిభువనములందు) త్రికాలములందు మటొకటి లేదు. -ధ్వనిపరము ; దమయంతి, మహాత్రిపురసుందరి. ఆమె కామేశ్వరి. సగుణబ్రహ్మము. శివుడు కొమేశ్చరుడు. నిర్గుణ (బ్రహ్మము (భీమరాజు). “ఓం టీం శ్రీం” ఇత్యాది వర్షములచే సంభావింప బడునట్టియు, దేశకాలాతీతమై విస్తరించు నట్టియు ఆదిశక్తియగు త్రిపుర సుందరిని పొందెను.

నాచన సోమనాథుడు 211 5 శ్టోః భువన త్రయసు భ్రువా ముసౌ దమయంతీ కమనీయతా మదమ్‌ ఉదియాయ యత స్తను శ్రియా దనమయం తీతి తతో౬భిదాం దధే! 2-18 భావము : కావ్యపరము : దమయంతి త్రిభువన సుందర్‌ జనము యొక్క సౌందర్యమును అణచుటకై పుట్టెను. ఆ కారణముచే అమె దమయంతి అనెడి పేరును ధరించెను. ధ్వనిపరము ; దమయంతి జన్మించిన తరువాత, జనులు, ఆ 'త్రిపురసుందరినే” దమయంతినే ఆ(శ్రయించిరి. “సుభ్రూ” *కమనీయతా” మంత్రార్థ సూచకములు. 'భువనో శబ్దము, ముప్పది ఆలు తత్వముల సమాహార రూపము. 6 శ్లో శ్రియమేన పరం ధరాధిసా ద్లుణసింధో రుదితా నునే హితామ్‌ వ్యన ధానసి వా విధోః కళాం మృడ చూడా నిలయాం, న వేద కః 2-19 భావము (కావ్యపరము) : భీముని గుణసింధువు వలన జన్మించిన అమెను (దమయంతిని) శ్రీ మహాలక్ష్మిగా తెలిసికొనుము. ఇది నిష్కృష్టమైన విషయము. హర శిరోలంకారమైన చంద్రకళనుగా కూడ తెలిసికొనుము. ఈ మూడు వస్తువులు విడిగా నున్నను అవి అన్నియు 'ఒక్కటియే” అని ఎవరికి తెలియదు? అందలు ఎజిగినదే! ధ్వని పరము : దమయంతి పరాశక్తి “శ్రీ” షోడశ చంద్రకళాన్విత (మడళి, త్రీ సూక్తమున “చంద్రాం, హిరణ్మయీం లక్ష్మీం” అని ఉన్నది. దమయంతి, లక్ష్మియు, చం[ద్రకళయు, మూడును ఒక్కటియే. 7ట్లోః ఇష్టిం నః ప్రతి తే ప్రతి శ్రుతి రభూత్‌ యాద్య స్వరాహ్లాదినీ ధర్మార్ధాస్సజతాం శ్రుతి భటీకృతా౭_న్వితాఖ్యా పదాం త్వత్కీర్తిః పునతీ పునః త్రిభుననమ్‌ శుభ్రాద్వ యావేశనాత్‌ ద్రవ్యాణాం శితిపీత రోహిత హరిన్నా మాన్వయం లుంసతు!! 5-135 భానను (కావ్యపరము) : మా యిష్టమును గుణించి, యా = ఏది, అద్య స్వరాహ్ధాదినీ = సద్యఫలముగా, స్వర్గసుఖమును ఇచ్చునో, తాం = దానిని, శ్రుతిని ప్రతిభటించునట్టు చేయగా, మంత్రభాషకు మార్చగా, అన్నయించు మం'త్రాక్షరములను

212 నాచన సోమనాథుడు కలదానిని, నీకు అంగీకారమైనచో, ధర్మార్ధము చేయుము. నీ కీర్తి త్రిభువనములను మరల పావనము చేయును. తెలుపుతో ఆద్వయము పొంది (ద్రవ్యముల యొక్క తెలుపు, (నలుపు సూచన ఇందులోనున్నది) పసుపు ఎజుపు పచ్చ రంగులను తొలగించును. ధ్వనిపరము ఫ్‌ “యాద్య స్వరాహ్ధాదినీ” అను సంపుటిలో తిరస్కరణీ మంత్రాక్షరము లున్నవను వివరణ దీర్ధముగా నున్నది. ఇందులో “యల” యమ, అం అగ్ని, రం వరుణ, నం ఇంద్రుడు, అనునవి శక్తి బీజాక్షరములు. హం శివ బీజాక్షరము. పాంచ భౌతిక చక్రములుగల శరీరము. (శక్తిబీజములు గలది). శివునితో చేరుటచే, అది ఆంతరించునని ధ్వన్యర్థము. తిరస్కరణీ విద్యచే శరీరము అంతర్జానమగును. కనుక శక్తిస్థానవర్షములే సూచింపబడినవి. 8 శ్లో॥ అవామా వామార్డే సకల ముభ యాకార ఘటనాత్‌ ద్విధాభూతం రూపం, భగనదభిధేయం భవతి యత్‌ తదన్తర్మస్త్రం, మే స్మర, హర మయం సేందు మయమ్‌ నిరాకారం, శశ్వజ్ఞస నరపతే! సిద్ధ్యతు నరపతే! శథ-75 సందర్భము : నలునిక్తి సరస్వతి “చింతామణి” మంత్రమును చెప్పెను. ఇందు (బ్రహ్మవిద్యా రహస్యమున్నది. ఇందు, దేవతా మంత్ర యం త్రములను గుణించి ప్రకృతార్హము లున్నవని మళల్లినాథుడు వచించెను. డా శేషేంద్రశర్మ తురీయము అ్రకృతార్థము, పరమ రమణీయముగా నున్నదని, “సమాస్తోకి” అనెడి అలంకారము ఉన్నదన వచ్చుననిరి, భావము : దేనతాపక్షము : 'ఓనల మహారాజా! దక్షిణార్రమందు పురుషుడు, వామార్హము మందు స్త్రీయు, రెండు విధములుగ నాకరూపమున్నది. అది సంపూర్ణ భగవచ్చబ్దముచే తెలియదగినది. చన్హకళలను కలది. నిర్మలమైనది. పరమార్థ దృష్టితో నిరాకారమైనది. మన్త మయము లేదా మ(న్రము వలె దాచదగినది. ఆ అర్జనారీశ్యరుని ధ్యానింపుము. ఆతడు ప్రసన్నుడగును. మం(త్రపక్షము : మన్త్ర స్వరూపము, “ఓం, హర ఓం” అనునది చింతామణీ మనన్తము. 'హరమయం సేందుమ్‌” అను శబ్దములలో సూకారము, రేఫము, అనువానితో ఈ అను తురీయ న్వరమున్నది. అది చన్సకళతో కూడినది. నిర్జోషము, ఆద్యంతములందు ప్రణవములతో సంపుటీకృతమైనది. ఆ మన్తమును ధ్యానింపుము. ఆ మ(న్రమూర్తి అర్హనారీశ్వరుడు, అనుగ్రహించును. (ఉడాలి సుబ్బరామశాస్త్రి).

నాచన సోమనాథుడు 213 యన్రపక్షము. ; తొలుత యోనిపక్షమున కానవచ్చు. త్రికోణమును మటొక 'త్రికోణముతో కలుపుట వలన షట్కోణములు ఏర్పడుచున్నవి. ఈ షట్కోణములమధ్య “ఓం హ్రీ ఓం” మంత్రమును లిఖించి. ఆ యన్తముతో, మన్తమును ధ్యానించినచో భగవ దను([గ్రహ మేర్పడి (త్రిపురసుందరి ప్రత్యక్షమగును. (ఉడాలి సుబ్బరామళా(స్తి. “హరమయం” అనుటచే తురీయమగు నిర్గుణ (బ్రహ్మము ధ్వనించునని, అఖండ సచ్చిదానంద ధ్వని అందున్నదని డాః శేషేంద్రశర్మ వివరణ. శ్రీ విద్యోపాసకులు - పరామరికలు 'భవానీ - శ్రీవిద్యా ధ్యానము క్లో; ధ్యాయే, పద్మాసనస్థాం, వికసిత వదనాం, పద్మ పత్రాయ తాక్షీమ్‌ 'హేమాభాం, పీత వస్తాం, కరకలిత లస ద్దేమ పద్మాం, సర్వాలంకారయుక్తాం, సతత మభయదాం, భక్త నమ్రాం భవానీమ్‌ వరాంగీమ్‌. శ్రీవిద్యాం, శాంతమూర్తిం సకల సురనుతాం, సర్వ సంప త్ర్రదాత్రీం! శ్లో శుద్ద స్పటిక సంకాశం, సచ్చి దానంద విగ్రహమ్‌ దాతారం, సర్వ కామానాం, కామేశ్చర ముపాస్మహే. కామేశ్ళరీం పరామీడే కాది హాది స్వరూపిణీమ్‌ మాతృకావర్హ లిస్తాంగీం, మహాచక్ర మధ్యగామ్‌ 3. శ్రీవిద్యోదంతము (శ్రీవిద్య - సంక్షిప్రచరిత్ర) రచయిత : శ్రీవిద్యాశంకర పదమావేశ ్రకాశిత జగద్లురు, శ్రీ కల్యాణానంద భారతీ మాంతాచార్య స్వామి మహరాజ్‌ 'ప్రచురణకాలము : 26 జులై 1953. (పుటలు ఆంగ్లము 14, తెలుగు కశ (ప్రచురణ సంస్థ : శృంగేరీ శ్రీవిరూపాక్ష శ్రీపీఠము శ్రీసదనము గుంటూరు. ప్రచురణ కర్త : శ్రీ ఓరుగంటి నీలకంరశాసస్త్రి కార్యదర్శి శ్రీవిద్యాశంకరభవనము, గుంటూరు. రచయిత వైదిక ధర్మ సంరక్షకులు. గుంటూరు శ్రీ శృంగేరీ శ్రీవిరూపాక్ష శ్రీపీరాధిపతి, ఆవేశముతో, ప్రాచీన వైదిక ధర్మరక్షణకై శ్రీ విద్యోదంతమును రచియించి సంప్రదాయ వ్యతిరేకుల వాదములను పరిశీలించుచు దక్షిణాచారమార్ల్గమును సుబోధము కావించిరి. “తిక్కయబజ్వ, హరిహరనాథ తత్త్యము”ను రచించిన శ్రీ ఓరుగంటి నీలకంఠశా,స్త్రి. శ్రీ జగద్గురువుల శిష్యులు. శ్రీవిద్యోదంత([గ్రంథమును ప్రచురించి శ్రీదేవిని ఆరాధించిరి. (గ్రంథాధియందు ఆంగ్లభాషలో ఉపోద్ధ్దాతమున్నది. [016 ౪016 (1 నుండి 14 పుటలు)

214 నాచన సోమనాధుడు పిమ్మట శ్రీవిద్యాప్రామాణ్యము, శ్రీవిద్యా సంప్రదాయము, నూట ఎనిమిది తంటత్రముల వివరణ, పదునెనిమిది శాక్త స్థానములు, ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ స్థానములు, శైవస్తానములు ఏకాదశ వైస్ణవస్ట్రానములు, వివిధ తంత్ర (గ్రంథములు, మజియును శైవ వైష్ణవ సంప్రదాయములు, స్త్రీ దేవతారాధనము, శ్రుతి స్మృతి సదాచారవిరుద్ధములైన వామాచారులు ఆదరించు, (గ్రంథములు (ప్రస్తావింపబడినవి. శ్రీవిద్యాశంకర భగవత్సాద ప్రతిష్టితమైన భారతీ సంప్రదాయమునకు విరుద్రముగా కాశ్మీరమున ప్రబలియున్న త్రిక నం'ప్రదాయము, శ్రీ లలితా సహస్రనామ వ్యాఖ్యానాభాసమని మజియు మద్య మాంసాది వామాచారము (శ్రుతి స ట్రతి సదాచార (ప్రమాణ విదూరములని రచయిత తీవ్రముగా ఖండించిరి. త్రిక సిద్దాంతము : త్రికవాదులు - “జీవ, ఈశ్వర, జగత్తు” మూడింటి సమ్మేళనము పరట్రహ్మము, త్రికమనెడి సిద్ధాంతమును (ప్రచారము కావించిరి. రచయిత దుర్గోపాననము, శ్రీవిద్యయు, తాంత్రిక మెంతమాత్రము కాదని, (శ్రుతి స్మృతి సదాచార (ప్రమాణములచే సర్వవిధముల అనాదిగా వైదిక లోకమున ప్రవర్తింప జేయబడిన వని దృఢమైన అభిప్రాయమును (ప్రకటించిరి. దురాచార బోధకములగు పరశురామ కల్పసూత్రము, భాస్కర రాయకృత సేతుబంధము కులార్షవ జ్ఞానార్ణనవ తంత్రములు మున్నగునవి దుష్ట (గ్రంథములని, అవి ముప్పును కల్లించునవి అగుటచే, తాము ప్రకటించు రచనలను శ్రద్రతో పరింపుడని భక్తులను అక్థించిరి. 4. “కుండలిని” తెలుగు అనువాదము ఆంగ్లమూలము. యోగిరాజ్‌ మనోహర్‌ హర్‌కరె (కాకాజీ) నాగపూరు. 2997-2998 నం పూజ్యులు, యోగిరాజ్‌ మనోహర్‌ హర్‌కరెగారి వయస్సు 85 సం. (1998). గృహస్థులు. మహాతంత్రజ్ఞులు. నిర్వికల్ప సమాధ్యవస్థను. అనుభూతికి తెచ్చుకొనిరి. స్వయముగా ఆర్జించిన విజ్ఞాన విశేషాలను, సాధకులకు సమర్పించుచు, సమకాలికుల ఆధ్యాత్మిక చైతన్య వికాసముల యెడ శ్రద్ధవహించి, సమాజసేవలో కాలమును గడపుచున్న పరోపకార పారీణ హృదయులు కాకాజీగారు. సంగీతములోను మేధావి. వారెన్నో [గ్రంథాలను రచించారు. వానిలో ఆంగ్లములో వెల్వ్సడిన “కుండలిని” సనాతన వైదిక విజ్ఞాన భాండాగారముగా వెలుగొందుచున్నది. “జీవశక్తి అయిన కుండలిని గుజించి వారు తెల్పిన విలువైన విషయము, సంక్షిప్తముగా సమీక్షింపబడుచున్నది. ఆసక్తిగలవారు. మూల([గ్రంథమును పరింతురు గాక.

నాచన సోమనాథుడు 215

భౌతికములైన సుఖాలు ఇంద్రియాలకు తృప్తిని ఇయ్యగలవు. అవి నైమిత్తిక (ప్రయోజనములు కలవి. వివేకిళైన సాధకుడు, అంతర్ముఖుడై, ఆంతరంగికమైన చిత్తము నెడ దృష్టిని సారించి, అద్ధానికి నిశ్చలత్వమును సమకూర్చి “సమాధానము”

• అనగా ఆనందమును పొందగలడు. అప్పుడు నిజ జీవితము యొక్క యథార్ధస్థితి ఆతడు దర్శింపగలడు. అయ్యది సుదీర్ధమైన పరిణామ మార్గము. ఆ మార్గానుసారియై వివేకి, పరిపూర్ణమైన దశలో పరమాత్మలో ఐక్యము కాగలడు. అది జీవన్ముక్తి 'బ్రహ్మానందమయ గమ్య మది. అదియే సాధకుని “జీవాత్మ” పరమలక్ష్యము. పరిణామమనునది జీవాత్మకు చెందినది. శరీరమునకు చెందినదికాదు. కావున వివేకి క్షణికములైన సుఖాలకై' ప్రాకులాడరాదు.

నరుడు, భౌతిక శాస్త్ర వికాసముతో, దూరశ్రవణము, దూరదర్శనము మొదలైన ప్రక్రియలలో పురోగతిని సాధించుచు నుఖించుచున్నాడు. ఆతడు ఆ యా ఉపకరణాలను అపేక్షింపక, తన చిత్తము అనెడి వ్రధానమైన సాధనముతో ఇం(ద్రియశక్తులను వశము చేసికొని అభ్యాస తీవ్రతచే, దూర శ్రవణము, దూర స్పర్శ, దూర దృష్టి దూర రసనము, దూర 'ఘ్రాణము మొదలగు శక్తులను సంపాదింపగలడు. చిత్తమే, నరునిలో చైత్యనాంశ, విశ్వమున అంతటను ్రసరించుచున్న "చిత్‌ మానవునిలోను సూక్ష్మాతి సూక్ష్మాంశగా నున్నది. చిత్తము శక్తి నిలయము. యోగాఖ్యానముచే. చిత్తము. ఆద్భుతములైన అతీంద్రియ. శక్తులను పొందగలదు. నిరంతరసాధనచే, అతీం(ద్రియానుభూతులును, సాధ్యము. సాధకుడు ఉత్తమ గురుబోధచే సాధనకు ఉపక్రమింపవలెను. ఇది మిక్కిలి ముఖ్యాంశము. ప్రాణాయామము ;

ప్రాణమును వశము చేసికొనుటకు ప్రాణాయామము సాధకునికి ఆవశ్యకమైన ప్రక్రియ. ప్రాణాయామమునకు నిర్మల ధ్యానము ఉపకరించుచున్నది. ఏదిముందు, ఏది వెనుక అనెడి నియమము లేదు. సాధకుడు ధ్యానముతో సాధనను 'ప్రారంభింపవచ్చును. ప్రాణాయామము మొదటి మెట్టయితే సాధకుడు ధ్యానావస్టలో త్వరలో ప్రవీణుడు కాగలడు. ధ్యానముచే శరీరమంతయును పరిశుద్ధమగును.

కుండలినీ శక్తి : కుండలినీ జాగృతము, ఆధ్యాత్మిక పరిణామములో అత్యున్నతమైనది కాదు. ఆత్యల్పమైనదియు కాదు. ఇయ్యది ఒకమధ్యమావస్థ. కుండలిని జాగృతము చేసినప్పుడు శరీరము యొక్క అమరికలో, మార్పు పూర్తిగా కలుగును. కుండలినీ శక్తి శరీరమునందు నిండియున్న కోశికల (0619) యొక్క గుణాణువులతో

216 నాచన సోమనాథుడు (200 9జషం169) సంబంధించిన దనిరి మజియు మూలాధారచడక్రము కుండలినీ పీఠముకాదని, కుండలినిని నియంత్రించు స్థానము మాత్రమే అని రచయిత అభిప్రాయము. కుండలిని జాగృత సమయములో సాధకుడు మూలాధార చశక్రమువద్ద ఊద్రేకమును పొందునని అందువలననే కుండలినీ పీఠము అచ్చటనే ఉన్నదని భావించుచున్నాడని యోగి, శరీరములో ్రతికోశికలో విచిత్రమైన విద్యుత్‌ స్పందనలతో సూక్ష్మములైన అంతర్గతములైన అనుభవాలను పొందునని కాకాజీ ఆ అవస్థలను వివరించారు.

1. పిప్పిలి కావస్ట ; ఈ దశలో శరీరములో విద్యుత్‌ స్పందనలవలన వందలాది చీమలు (ప్రాకుచున్నట్టు తోచును. అది నాడీసంబంధమైన దని కాకాజీ అభిప్రాయము.

2. దర్హురావస్థ : ఈ దశలో విద్యుత్రవాహ చలనాలు, కండరములలో కప్పగంతులు వేయుచున్నట్టు అనుభూతిని కలిగించును. కొంతమంది, సాధకులు ఆసనములనుండి విసరివేయ బడుదురు. ఆ కంపనాలను శాంతింపజేయుటకై సాధకుడు సిద్దుడైన యోగిని ఆశ్రయింపవలెను.

3. సర్పావస్థ : శరీరముపై సర్పములు ప్రాకుచున్నట్టు భుజాలపై, శిరస్సుపై, అవి ఉన్నట్టు అనుభూతి కలుగును. సాధకుడు భయంకరమైన తాపాన్నిచే మండుచున్నట్టు భావించును. కాని, శరీరములో ఉష్ణోగ్రత పెరిగినట్టు కన్సట్టదు.

ఓ విహంగావస్థ : ఈ దశలో గుణాణువులు 'క్రమబద్ధములై నిలిచిపోవును. కలతలు తొలగి, ఆతీంద్రియ శక్తులు వశమగును. ఆకాశములో సాధకుడు విహంగమువలె విహరించునట్టు అనుభవములను పొందును. ఆ యోగి ముఖము తేజస్వంతముగా (ప్రకాశించును.

వైదిక బుషులు యోగసాధనచే కుండలినిని జాగృతము చేసినారు. వారు ఉత్తమమైన ధ్యాన ్రశ్రియలచే ఉన్నతులైన సంపూర్ణ యోగులయిరి. కుండలినీ జాగ్బతి = తత్భలితాలు ;

ఐదవ అధ్యాయములో యోగిపొందు దివ్యశక్తుల వివరణ ఉన్నది. ఆహారములేక జీవించుట “బలవిద్య” గాను, నీరు లేక జీవించుట “అతిబలవిద్య” గాను రచయిత పేర్కొనిరి. ఈ శక్తి సంపాదనకు కుండలినీ జాగృ్గతము ఆవసర మనిరి. వారు తాను, ఎట్టి కష్టములేక బల, అతిబల విద్యల '్రభావముతో ఒక పక్షము దినాలు తన దినచర్యలను సాగించిరట. యోగి తన అనుభూతులను సమాజోద్దరణకు ఉపయోగింపవలెనని యోగిరాజ్‌ మనోహర్‌ హర్‌కరె (కాకాజీ) ఉపదేశము. అహంకారియై స్వార్థమునకు తన శక్తులను మరల్పరాదని హెచ్చరించిరి.

నాచన సోమనాథుడు 217 అతీంద్రియ కాలానుభూతి ;

యోగి, భూతకాలమునకు చెందిన వ్యక్తులను చూడగలడు. వారితో మాట్టాడగలడు. భవిష్యత్తులో సంభవింపబోవు సంఘటనలను తెలిసి కొనగలడు. యోగి కాలాతీతమైన దశలలో ప్రవర్రింపగలడు. కుండలినీ శక్తిని పొందు విధము

ఆజవ అధ్యాయమున విశదీకరింపబడినది. కొన్ని యోగాసనాలు ము(ద్రలు ఖర్జసాధనము, షట్బ[క్రభేదనము, (ప్రాణాయామ విధులు, వానివలన కలుగు లాభములు వివరింపబడినవి. సాంకేతికమైన ప్రాణాయామమును సమర్థుడైన గురువునుండియే నేర్చుకొనవలెను. యోగేశ్వర గోపాలకృష్ణ మధురలో కృష్ణుడు

సప్తమ, అష్టమ ఆధ్యాయాలలో యోగేశ్వర గోపాలకృష్ణ, మధురలో కృష్ణుడు ఆదర్శమూర్తి అని, వేదవ్యాస మహర్షిచే. కుండలినీ జాగృతమునకై చిత్రకల్పన కావింపబడిన సంపూర్ష వ్యక్తి అని రచయిత, మహాభారత భాగవతములలోని కథలలో కుండలినీ యోగ శాస్త్ర రహస్యాలు గర్భితములై ఉన్న వానిని, వ్యక్తీకరించారు. కథలలో లేశమాత్రమైన సందేహములేని విధమున, జరిగిన కథల వలె ఇతివృత్తము కన్పట్టునని ఆ కధలలో నిబిడీకృతమైన అతీంద్రియ యోగ శాస్త్రము మేధావంతులు కూడ అర్థము చేసికొనలేనట్టు లోతుగా కఠినమై ఉన్నవని శ్రీ వ్యాసమహర్షి ఇమిడ్చీన యోగానుభూతులు ఆశ్చర్యమును కలిగించునని, రచయిత వక్కాణించిరి. పాత్ర చిత్రణము :

గోపాలకృష్ణుని జీవితవర్షన కుండలినీ పరిణామావస్థ్రలను అతిక్రమించుటకు మార్గమును బోధించుచున్నదనిరి. యోగేశ్వరుడనుటచే శ్రీకృష్ణుడు యోగ శాస్త్రములో పారంగతుడు. గోపాలు డనగా ఇం[ద్రియములను వశము చేసికొనువాడు. విశ్శమునందుగల అనంతశక్తులను ఆకర్షించు మహాయోగి. ఆతడు సకల విద్యలందు పూర్త పురుషుడు. ఆత్యంత మనోహర సుందర స్వరూపుడు. అత్యుత్తమ గాయకుడు ప్రీ పురుషులనే గాక పశువులను సమ్మోహింప జేసినవాడు. శ్రీకృష్ణుని వేణు స్వరము అనంతమైన అనాహతనాదమే! నిర్మలమైన న్వచ్చమైన, అంతఃకరణములకు సదా ప్రేరణ యిచ్చు అంతర్యామి శ్రీకృష్ణుడు అని మహాత్మా గాంధి విశ్వసించి వ్రచారము చేసినారు. శరీరములో ఏడు యోగ చక్రాలున్నవి. నాదములో ఏడు స్వరాలున్నవి. భగవానుని వేణునాదము సోకిన ముక్త జీవులు దివ్యములైన అనంతములైన

218 నాచన సోమనాథుడు స్వరములతో మేళవించిన పరమాత్మ తత్త్యములో లీనమై నాట్యము చేయుదు రనిరి, కనుక యోగేశ్వర గోపాలకృష్ణుడు ఎల్లరకు ఆదర్శ పురుషోత్తముడు.

5. యోగము, తంత్రము :

భారతీయ నంన్కృతిపై శాస్త్రీయ దృక్పధము రచయిత : డా॥ జె.సి, కామేళ్ళుర రావు డి.ఎన్‌ననీ ప్రధను. ద్వితీయ ముద్రణలు వుటలు 224. 2976. 2987

అంకితము : దేవుడున్నాడని నాకు నిరూపించిన శ్రీ తిరుమల వేంకటేశ్చరస్వామి చరణ కమాలాలకు అంకితము.

(గ్రంథకర్త డా; కామేశ్వరరావు, విజయనగరములో జన్మించి అచ్చటనే విద్యారంభము కావించి, కలకత్తాలో అత్యున్నత విద్యలను ఆర్జించినారు. 'ప్రసిద్దులైన ఆచార్య ఎస్‌.ఎన్‌. బోస్‌, ఆచార్య మహలానాబిన్‌ అనువారికి శిష్యులు. డా॥ సర్‌. సి.వి. రామన్‌ వద్ద, పరిశోధన చేసి, డాక్టరేట్‌ పట్టము పొందినారు. అదియును గాక పెక్కేళ్లు హైదరాబాదు నిజాం కళాశాలలో భౌతిక శ్యాస్తాచార్యులుగా పనిచేసినారు. వారెన్నియో, పరిశోధన వ్యాసాలను ప్రచురించారు. అట్టి విజ్ఞాన వేత్త డా! కామేశ్వరరావు.

ఆత్మ విషయము : మన శరీరమునకు ఆత్మ కేంద్రము. మహర్షులు అది విశ్వాత్మకు (ప్రతిబింబ మన్నారు. బహిర్విశ్వము, ఎంత అనంతవైైనదో, అంతర్విశ్చముకూడ ఆంత విశాలమైనదని, మన సూక్ష్మ శరీరములోనున్న జగత్తును దర్శించుటకు యోగశా(స్తము సాధనమని, రచయిత మన ప్రాచీనుల శా(స్త్రసేవను స్మరించి ఆయ్యది మత (ప్రమేయము లేని ధర్మ మని, వివిధ మత సిద్దాంతాలను స్పృశించుచు, శాస్త్రీయ దృక్పధమును వివరించుచు సూర్యనమస్కారాలు, యోగము, హఠయోగము, ఆసనాలు, షట్రియలు; ప్రాణాయామము రాజయోగము, (వీనిలో షట్బ(క్రాల ప్రస్తావన) తంత్రము, నాదయోగము, మంత్రయోగము, కర్మయోగము, భక్తియోగము, జ్ఞానయోగము, అంజనము, దేవతాదర్శనము కల్పతంత్రము, తాంత్రిక ప్రయోగాలు, సంతానప్రాప్తి, సంతాన నిరోధము, యంత్రములు మొదలగు ఎన్నీ విషయాలను విజ్ఞాన పిపాసువులైన సామాన్యులకై ఎంతయో (శ్రమించి రూపొందించి, ఆంగ్షములో (ప్రచురించి అనంతరము తెలుగులో వెల్వరించారు.

భారతీయ సంస్కృతి ఎట్టి మహత్వ సంపూర్షమో, తెలిసికొనుటకు వారి [గ్రంథము స్వచ్చమైన పరిపూర్షమైన దర్భణము, అందు వారు ప్రతిపాదించిన విజ్ఞానము ఆ (గ్రంథమును సాంతము పరించి [గ్రహింప దగినది. ఒక అధ్యాయ సారము మాత్రము ప్రసాదింపబడుచున్నది.

నాచన సోమనాథుడు 219 18, అధ్యాయము : అంజనము దేవతాదర్శనము (పుట - 168 నుండి 175 వణకు) ముందు మాటలో డాక్టరు కామేశ్చరరావు ఆ గ్రంథములో ఇట్లన్నారు. “అంజన విద్యను గుజించి ప్రత్యేకముగా కృషి చేసి వ్రాశాను. ఈ విద్యను గుటించి చాల మందికి తెలియదు. ఆలు నుండి పన్నెండేళ్ళ వయసున్న పిల్లలు అంజన విద్య ద్వారా, దేవతలను, చనిపోయినవారి భూతాలను చూడ గలుగుతున్నారు, మాట్లాడ కలుగుతున్నారు. దీనివలన, హిందూ దేవతలు అభూత కల్పనలన్న అపోహ తాలగిపోతున్నది. పునర్జన్మ సిద్దాంతం, సత్యమని తేలుతున్నది. బాలబాలికలు అంజన విద్య ద్వారా, దేవతల నుంచి గాన నాట్య కళలను గూడ అభ్యసింప గలరు. ఎంత దూరంలో ఉన్న వస్తువునైనా, స్టలాన్నైనా వ్యక్తీ నైనా, అంజనంలో చూడగలరు. అది వారి మానసిక వికాసానికి తోడ్పడగలదు.” బాలాంజనం ;

“అంజన విద్యను గుణించి నాకు పరిచయము చేసిన వారు ప్రాద్దూటూరి వాస్తవ్యులు, కీశే. డా. ఆర్‌. నాగరాజ శర్మగారు. వారు రెండు దశాబ్దాలు తంత్ర గ్రంథాలను చదివి అధ్యయనం చేసి అనేక అంజనాలు తయారుచేసి ప్రయోగాలు జరిపి చివరకు ఒక అంజనాన్ని తయారుచేశారు. దానికి బాలాంజనం అని పేరు పెట్టారు. దీని మూలంగా, ఏడు - పదుమూడు సంవత్సరాల మధ్య వయసులో ఉన్న బాలురకుగాని, బాలికలకుగాని, ఆ అంజనంలో, చనిపోయినవారు, దేవతలు కనబడటమే కాకుండా, వారితో మాట్టాడకలిగే వారుకూడా! ఇది సామాన్య విషయం కాదు. వారు చెప్పినట్టు నేనూ, నా మనుమలక్రు ఆంజనం వేయగా, వారికి కూడా ఫై అనుభవాలు కలిగాయి. ఈ అంజనానికి అధిష్టాన దేవత ఆంజనేయస్వామి.” (వుట - 372) ఆంగ్ల గ్రంధంలో వారి నూట :

స్‌ ఇగటుం2ి 6 20076, ] 126 20 హజాం609 ల ైల06006. 01 06 [02640 ఈజ/ 0 ల 255895102009, సేనను. ౮2961 ౩266ల) 20200266 1 0 తగృడుకుం- ₹/6 2%66 16 2 [8% యైట(డం౧03 ఖురే 506 జుంళాలరిరే. 56 0806 25212 00 6 ల రట" (0286 136) పఠితలకు ప్రశ్న :

డాః కొమేశ్యరరావు, అస్తికులు, ఆధ్యాత్మిక జ్ఞాన సంపన్నులు. పరిశోధకులు. ఇతరులకు వారు మార్గదర్శకులు. వారి మాట విశ్వసించెదరా?

6. శక్తి-ఉపాసన : (ఆలోచనాధార) : శ్రీరాళ్లబండి కవితా ప్రసొద్‌ శతావధాని (వుటలు 50-2999)

భానపరంపర : శ్రీకవితా ప్రసాద్‌: ఆలోచనాధార, ఆదిబిందువు నుండి వెల్వడినది. “శక్తిఉపాసన”, ఈ రెంటిని గుజించి ఒకానొక దివ్యసాధన సమయములో తాను

220 నాచన సోమనాథుడు దర్శించిన భావాల పరంపరయే ఆ ఆలోచనాధార. వెలుతురు చీకటి, సుఖము - దుఃఖము, జననము - మరణము, జీవము - నిర్జీవము, మొదలగు ద్వంద్వాల మధ్య శరీరము తన జీవితమును కొనసాగించుచున్నది.

ఆధ్యాత్మిక విజ్ఞాన వివేకముచే, రచయిత, “అన్ని రూపాలలో నుండి, రూపానికి రూపం లేకుండా చేసే శక్తి”ని, “దుర్గా! భర్గ మార్గ ప్రియా” అనెడి మకుటముతో శక్తితత్ష్యమును గుజించి పద్యాలను రచించి ఈ (గ్రంథములో చేర్చినారు. వారి ఆలోచనలు తొమ్మిది విభాగాలలో (1 నుండి 26 పుటలు) ఉన్నవి. తర్వాత ఉపాసనా విలాసమును (27 నుండి 49 పుటలు) తొమ్మిది విభాగాలుగా (వ్రాసినారు.

సాధకుని. ఉపాసనను గుటించి తెలినికొనవలసినదిగా రచయిత ఆహ్యానించుచున్నారు.

“నీవు అనంతమైన శక్తిమంతుడివి కావడానికి నువ్వు చేసే ప్రయత్నమే ఉపాసన! ఆ ఉపాసనా స్వరూపాన్ని నీకు దర్శింప చేస్తానురా! నీలోని శక్తిని మేల్కొల్సి నిన్ను నీలోని శక్తి కుండలిని కదలించి నీ పంచేం'ద్రియాల కున్న పరిమితులను తొలగించి వాటికి అతీంద్రియ శక్తుల్ని అందించే శక్తి స్వరూపాన్ని చూపిస్తానురా!”

“మిత్రమా నీ శరీరంలోని నిత్య వినూత్నమైన శక్తి కేంద్రాలను ఉత్తేజ పరచడమే నీ బాధ్యత.”

“స్టూల శరీరం ఆంటే భౌతిక శరీరం. దీన్ని ఆవరించుకొని ఉండేది సూక్ష్మ శరీరం. సూక్ష్మ శరీరం, భౌతిక శరీరంలో సంచరిస్తూ ఉంటుంది. దాని శక్తి తరంగాలు మూలాధార చ[క్రనుంచి సహస్రారం దాకా ఉన్న షట్బక్రాల మీద సంచరిస్తూ ఉంటాయి.

“మాక్ష్మ శరీరాన్ని మూలాధార చక్రంపై అధిస్టింపజేసినప్పుడు కుండలిని మేల్కొంటుంది. నూక్ష్మ శరీరాన్ని మూలాధార చక్రం పైకి చేర్చడమనేది, అత్యున్నత ఆధ్యాత్మిక విద్య. ఆ విధంగా అజ్ఞా విశుద్ధ మణి పూరక, అనాహతాది చకశ్రాలపై సూక్ష్మ శరీరం ప్రయాణించేటప్పుడు భౌతిక శరీరంలో విచిత్ర విభిన్న పరిణామాలు జరుగుతాయి. ఆ విధంగా సూక్ష్మశరీరాన్ని భౌతిక శరీరానికి అనునంధించే సంకల్పసిద్దాంతమే ఒక రకంగా ఉపాసన...” పుట. 3కీ సూక్ష్మ శరీర దర్శనము

సూక్ష్మ శరీరము, భౌతిక శరీరములో సరిభ్రమించు శక్తి రూపము. దానిని దర్శించుటకు నవ స్థితులు అవసరమని, అతి రహస్యములైన వానిని, ఆవధాని ఆసక్తిగల వారి కొజుకు ఉదాహరించారు.

నాచన సోమనాధుడు 221 నవలక్షణాలు :

1 భౌతిక శరీరమును మజచిపోవలెను.

2, చిత్తము ఒక్కదాని మీదనే నిలుప వలెను.

3. పంచేం(ద్రియాలను, అంతర్ముఖము చేయవలెను.

4. శరీరమునుండి వెల్వడు ఆంతర్నాదమును అనుభవింపవలెను.

5. అనంతరము భ్రూమధ్య భాగములో (కనుబొమల నడుమ) జ్యోతిదర్శనమును

పొందవలెను,

6. హృదయ స్టానములో ధ్వని ప్రకంపనలు కలుగవలెను.

7. నాసటిపై దీర్ధమైన కాంతిరేఖ ప్రసరింపవలెను.

8. నీ రూపమును ఎదురుగా నీవు దర్శింపవలెను.

9. నీ రూపముతో నీవు మాట్టాడుచుండగా, నీవు ఆ సూక్ష్మరూపము యొక్క

ఆజ్ఞానువర్తివి కావలెను.

శ్రీరాళ్లబండి కవితా ప్రసాద్‌చే ప్రతిపాదింపబడిన, అనుభూతులను పొందుటకు సద్గురూపదేశము ముఖ్యము. అప్పుడే సాధకుడు, విజయుడు కాగలడు. రథసారథి నారాయణుడు, రథికుడు నరుడు. నరనారాయణ సిద్దాంతములో తాంత్రిక సంబంధ మిదియే. పరమార్థ సాధనకు ఆ సిద్దాంతము మార్గదర్శకము. 7. దేవీ ప్రశస్తి : (వ్రభమభాగము) 202 వుటలు = 3856

రచయిత : శ్రీవేమూరు నారాయణశర్మ

దీక్షానామము : (బ్రహ్మశ్రీ గంగాధరానందనాథులు

(ప్రకాశకులు : సరస్వతీ (గ్రంథమాల, నెల్లూరు

త్రీ వేమూరు నారాయణశర్మ, బ్రహ్మశ్రీ ఉమామహేశ్చర యక్షేశ్చరానందనా ధుల శిష్యులు (దివ్యజ్ఞాన బోధానందాశ్రమము గుంటూరు). వారి సన్నిధానమున శాస్త్ర్రయముగొ పూర్ణ దీక్షను బొంది కృతకృత్యులై తాను (గ్రహించిన శ్రీవిద్యా విజ్ఞానమును.

“స్వయంతీర్లః పరాం స్తారయతి” అను న్యాయమున 'దేవీప్రశస్త' అను నామముతో (గ్రంథమును రచించి, శ్రీవిద్యా ప్రచారముచేయుటకు ఉద్యమించిరి, సాధకలోకము, వారికి బుణపడి యున్నది. ఈ (గ్రంథమందు, దేవీ సిద్దాంతము, సుఖ దుఃఖ వివేచనము, ప్రకృతి ఆరాధన ప్రాచీనత, త్రీ శబ్ద నిర్వచనము, త్తి స్వరూపము, శ్రీవిద్యోపాసన, కుండలిని, శ్రీ విద్యా స్వరూపము, శ్రీదేవి - జగన్మాత మ(న్హాత్మకమగు రూపము, సుషుమ్నానాడి జాగృతి లేక కుండలినీ ప్రబోధము, (గ్రంధి భేదనము,

222 నాచన సోమనాథుడు ప్రాణాయామము, ఉపాసన, విధి పురశ్ళరణ, నవావరణార్చన, శ్రీయన్త వివరణము, దేవ్యుపాసనము, లలితా సహస్రనామ స్తోత్రము, శ్రీలలితా (త్రిశతీ స్తోత్రము, దేవీ ఖడ్గమాలా స్తోత్రములు కలవు.

వారి గ్రంధనులో గల కొన్ని సూక్తులు :

“కుండలినీ (ప్రబోధము, శ్రీవిద్యకు హృదయము. ఈ కుండలినీ శక్తినే, షట్బ'క్రములందు భిన్న శక్తులుగా వర్షించిరి. శ్రీ పరాశక్తి స్టూలరూపమే, కుండలినీ శక్తి తామర తూడునందలి సూక్ష్మ తంతు సామ్యము కలది.

'సుషుమ్నానాడి" ((బ్రహ్మనాడి) మూలాధారాది, షట్కమలములందు ప్రదక్షిణ (క్రమముగా గమనము కలిగి, సర్పాకారమై వక్రత కలిగి ఉన్నందున కుండలినీ నామ మొప్పును. మూలాధారమందు సార్హ (త్రివళియె, వదనమందు పుచ్చముంచుకొని నిద్రించుచుండు శక్తిని సాధకుడు వాయుధారణ కుంభకముచే, హుంకారముచే మేలుకాల్పవలె. ఈ దశనే జాగృతి అందురు. గుదస్ట్రానమును సంకుచించి పొట్ట ఆక్కళించి వాయువును పైకి పీళ్ళి స్తంభింప జేయవలెను. ఏక కాలమందే (గ్రంథి భేదనము జరుగుచుండును. (గ్రంధిత్రయ భేదనమనగా శరీరత్రయ మందు, అహంభావనారూపభ్రమ, నివారణయే” (పుట 79)

“శ్రీవిద్య” - యోగ శాస్త్రము : శ్రీవిద్యకును యోగ శాస్త్రమునకు అతి సన్నిహిత సంబంధము కలదు. కుండలినీ ప్రబోధ మొనర్చుటకు ప్రయత్నించు సాధకుడు హఠయోగ పద్దతులను కొన్నింటిని అనుసరించవలె,

హఠయోగ పద్దతిగాక, కుండలినీ జాగృతి, మార్గాంతరములచే కూడ కలుగునని యోగి పుంగవులు వచింతురు. కుండలినీ శక్తి ఊర్హ్వ్యగామి అగు కొలది ఒక్కొక్క (గ్రంథిస్థానము. దాటిన తరువాత కొన్ని యౌగిక శక్తులు అలవడవచ్చు. పరతత్తానుభవమునకే పాటువడు సాధకోత్తముడు, వాని వైపు లక్ష్యము మరల్పక ఆత్మానుభవమునకే శ్రమ పడవలయును.” పుట - 82

“నిర్వికల్బ్ప సమాధి సిద్దించుటకు ఆత్మసాక్షాత్కారము పొందుటకు, కుండలినీ 'ప్రబోధమే ముఖ్యమార్షము. శ్రీ విద్యయందు ఇదియే సమయమతము. ఈ సమయ మతానుష్టానమే దేవ్యుపనిషత్తులందు, ముఖ్యముగా భావనోపనిషత్తునందు, ఆ ఉపనిషత్‌ వ్యాఖ్యాన కారుడగు, శ్రీ భాస్కర రాయలచేత, విపులికరింపబడినది.”

(వుటలు. 84, 85)

నాచన సోమనాధుడు 223 8. దేవీప్రశస్తి చ్వితీయ భాగము : పుటలు - 184 1958 రచయిత : శ్రీ చదలువాడ జయరామ శాస్త్రి

పరిచయవాక్యములు : శ్రీ వేమూరు నారాయణశర్మ.

-ఈ (గ్రంథమందు ప్రవేశిక పదుమూడు పుటలు, [గ్రంథమునకు తలమానికమై సాధకుని దేవీ ఉపాసనకు పురికొల్పుచున్నది.

'ప్రారంభమున కుమార సంభవము, భండాసుర జన్మము, మహాయాగము - లలితావిర్భావము, శ్రీనగరము, హయగ'గ్రీవావతారము, మహామాయ, మధుకైటభుల వృత్తము. మజియు మార్కండేయ కాళికాపురాణములలో గల వివిధ శక్తుల నామములు, వానిని గుజించి పెక్కు విషయాలు తెల్పబడినవి. (1 నుండి 125 పుటలు)

అనంతరము, భావనోపనిషత్తు, భాస్కర రాయ విరచిత సంస్కృత భాష్య సహితముగా, తెలుగు అనువాదము వివిధ శీర్షికలతో, స్ఫూర్తిదాయకముగా సమకూర్పబడినది.

శ్రీ చదలువాడ జయరామశా[స్త్ర, “సౌందర్యలహరి” కి వ్యాఖ్యాత. వారి ఈ “దేవీ 'ప్రశస్తే”లో (ద్వితీయ భాగము) వారి వచన శైలి సరళ గ్రాంథికమై జిజ్ఞాసువులైన చదువరులకు సంతృప్తిని ఇయ్యగలదు. రి స్వీయ చరిత్ర; డా. స్వామిజ్ఞానానంద 1896-1969

యోగశాస్త్రము : సర్వశక్తులు : తృతీయము(ద్రణము పుటలు 86, 1988

శ్రీ జ్ఞానానంద “శ్రీకృష్ణునితో చెలికాని వలె తిరుగుచు మాట్టాడుచు సమస్త కార్యములు ఆ భగవానుని వలననే జరుగుచున్నట్టు తీవ్ర భావముతో గంటల కొలది తన్మయత్వము చెందెడీవారు. -

తీవ్రమైన ధ్యాన సాధన శక్తిచే శరీర స్పృహను మజచి చలి తాకుడు వలన ఎట్టి చలనము లేక దిగంబరముగ నుండుటకు శ్రీస్వామి ఆలవజచుకొనెను. వారి శరీరములో అత్యుష్షశక్తి ఉత్పత్తి అయ్యెడిది. వారు న్షుత్తు పిపాసలకు, అతీతమైన స్థితిని పొందిరి, వస్త్రధారణ మావశ్యకమను స్ఫురణయే వారిలో కలుగకుండెను.

వారు నీటిలో మునిగి, ఒక్కొక్కప్పుడు అరగంటవజకు ఉండెడివారు. వారు 'ప్రాణాయామాది స్తంభన క్రియలను అభ్యసించిరి,

ఉత్తరధృవపు చల్లని గాలి వీచుచున్నను వస్త్ర హీనులైనను, వారికి ఎట్టి బాధయు కలిగెడిదికాదు. స్నానము చేసిన వెంటనే వారి ఒంటి మీదనే నీరు ఆవిరిలై పోవుచుండెను. తుడుచుకొనుటకు బట్టలు వారి కడ ఉండెడివికావు. ఇతరులు వేడిమికై వారిని కౌగిలించుకొనెడి వారు.

224 నాచన సోమనాథుడు

మానస సరోవరయాత్రలో, ఒక గొల్లల గుంపు దొంగలముఠాకు చెందిన వారు, తాము మహత్తులను చూపెద మనిరి. శ్రీజ్ఞానానంద, స్టౌ వెలిగించి, దానిని ఆర్పుడని కోరగా వారికి అది వీలుకాలేదు. శ్రీ స్వామి యోగశక్తికి వారు అచ్చెరువొందిరి.

డాః జ్ఞానానంద గృహస్టుడై, పిమ్మట సన్న్బ్యాసిమై హిమాలయాలలో యోగ శాస్త్రమును మధించి తీవ్రధ్యాన సాధనచే మహాయోగిలై ఆధ్యాత్మిక దివ్య శక్తులను ఆర్జించి ఆత్మ సాక్షాత్కారమును పొంది, విచిత్రముగా, తత్వానికి భౌతిక విజ్ఞాన శాస్త్రానికి ఆధారమొకటే అని ఆ రెంటికి సమన్సయమును సాధించి ఆ దివ్యతత్త్యమును (ప్రకాశితముచేసిన పారమార్థికజీవి.

డా; స్వామి జ్ఞానానంద, సన్ఫ్యాస జీవితానంతరము, జెకోస్తోవేకియా ఇంగ్లండు, యునైటెడ్‌ స్టేట్సు, దేశాలలో ఉన్నతములైైన పట్టాలను స్వీకరించి, ఆం(ద్ర విశ్చవిద్యాలయములో పరమాణు విజ్ఞాన శాఖకు సంస్టాపకాచార్య పదవిని అలంకరించిరి. వారు కవివరులు కూడ. నరుడు యోగముచే అద్భుత శక్తులు వశము చేసికొన గలడనుటకు వారి జీవితమే ప్రమాణము. వారి స్వీయ చరిత్రలో యోగ శక్తుల (ప్రభావము వర్షింపబడినది.

కొన్ని విజ్ఞాన శాస్త్ర (గ్రంధాలు రచించారు. భక్తి జ్ఞాన కర్మలకు శ్రీ స్వామివారు త్రివేణి. వారి పూర్వాశ్రమ నామము, శ్రీ భూపతి రాజా, లక్ష్మీనరసింహరాజు. 21వ సంవత్సరాల వయసులో వివాహితులైనను, పర తత్త్వాన్వేషణలో ఇల్లు విడిచి పెట్టి, పరిపూర్జులై ఇంటికి మరలినారు. 1969 సం. వాల్తేరు (విశాఖ పట్టణముజిల్దాలో తనువు చాలించారు. వారి దివ్య సమాధి గొరగనమూడిలో (పశ్చిమ గోదావరిజిల్దా), భక్తుల పూజలను అందుకొనుచున్నది. శ్రీ డా: స్వామి జ్ఞానానంద గొప్ప శ్రీకృష్ణ భక్తులు. శ్రీ స్వామి స్వీయ చరిత్రకు సంపాదకుడు డా; అక్కిరాజు రమాపతిరావు. 10. జల ప్తనన విద్య ; ప్రాణాయామము

ప్రాణాయామ ప్రక్రియలో పూరక, కుంభక రేచక మనెడి మూడు సితులున్నవి. వానిని (క్రమముతో అభ్యసించి వానితో నిమిత్తము లేక నీటిపై తేలుటకు శరీర లఘుత్వమును సాధింపవచ్చును.

మదనవల్లి నివాసి (చిత్తూరుజిల్దా) శ్రీ వురాణము త్యాగమూర్తి శర్మ ('ప్రాణయామవిద్యచే ప్రేక్షకుల సమక్షమున (15-2-2000) నాగమ్మ బావిలో నీటిపై తొంబది నిముషములు నిద్రావస్థలో నున్నట్టు శయనించి, జల ప్లవన విద్యను 'ప్రదర్శించిరి. సజీవ శరీరమున శ్వాసక్రియ స్తంభించినప్పుడు శరీరము తేలిక అగును.

నాచన సోమనాధుడు 225 (ప్రాణాయామ విద్యచే ఆకాశ సంచారము సాధ్యమే. యోగులు అతి తీవ్ర సాధనచే ఆ శక్తిని అర్జింపగలరు మజియు సంజ్వలన శక్తి తాకిడికి యోగుల శరీరములు ఎట్టి హానికిని లోను కావనుటయును తెలిసిన విషయమే.

ఈ వార్త “హిందూ” ఆంగ్ల పత్రికలో (ప్రకటింపబడినది.

11. ఒక యోగి ఆత్మకథ : శ్రీ పరమహంస యోగానంద. 2893-2952

“శ్రీ పరమహంస యోగానంద మహాయోగి. తన జీవిత విశేషాలను తాను చెప్పుకొన్నారు. శ్రీ, జ్ఞానానంద వలె, శ్రీ కృష్ణుని దర్శన భాగ్యమును అనుభవించినవారు. ఆ అవతారమూర్తి దివ్య మంగళస్వరూపము ఉజ్వల దీప్తితో వారికి సొక్షాత్కరించినది.

వారి గురుదేవులు మృతులయ్యును పునరుత్సానము చెంది వారికి (ప్రత్యక్షమై వారితో సంభాషించిరట. పునురుత్దానము చెందిన గురుదేవులను దర్శించిన వారిలో, ఆ మహాపురుషుని శిష్యులలో, వృద్ద స్రీ యొకతె. ఆమె గురుదేవులతో చాల సేపు మాట్లాడెనట” అధ్యాయము. 43. వుటలుు 722-746 ఇట్టు యోగుల కథలలో దివ్యానుభూతులు ఎన్నియో యున్నవి. 12. మహా కుంభమేళాలో కుంభ సంభవ : జసాన్‌ జవ్వని :

త్రివేణి సంగమములో జరుగుచున్న మహా కుంభ మేళాలో ఒక జపాను జవ్వని “కెకో ఐకావా” గంగాతీరమందు గల ఏడడుగులు లోతుగల ఇసుక గోతిలో నాలుగు దినాలు తిండి. నీరు, స్వచ్చమైన గాలి లేక గడిపినారు. ఆమె జనవరి 20, 2001 శనివారము ఒంటిగంటకు గోతిలోనికి ప్రవేశించి జనవరి, 23, 2001 మంగళవారము మహా యోగి "పైలట్‌ బాబా, ఇసుక గోతిపై కప్పబడిన లోహపు పలకలను తీయగా “భూమి యోగ సమాధి” నుండి, "ఓం నమఃశివాయ” మంత్రోచ్చారణము ప్రతిధ్వనించుచుండగా, వెలుపలికి వెడలి వచ్చి, భారతీయ సం(ప్రదాయానుసారము, ఆమె యాత్రికులకు “నమస్తే” అని నతిచేసి ఆశీస్సుల నిచ్చినారు. ఆశేషబన సమూహము ఆకాశము బద్దలైనట్టు ఘోషించారు. అనంతరము అమె సహచరులు కైకో ఐకావాను ఊరేగింపుగా ఆశ్రమానికి కొనిపోయి ఉన్నత సింహాసనాధిష్టురాలినిగా చేసినారు.

“కుండలిని” అనెడి (గ్రంథములో యోగి రాజ్‌మనోహర్‌ ఐదవ అధ్యాయములో ఆహారములేక జీవించుట 'బలవిద్య'గా, నీరు లేక జీవించుట ఆతి బలవిద్య అనెడి దివ్యశక్తులను వివరించిరి, వీనికంటె కరినమైన స్వచ్చమైన వాయువు లేక భూమియోగ సమాధిని విదేశీయ వనిత ప్రదర్శించి, యోగముచే సర్వము సాధ్యమని, వాయువును

226 నాచన సోమనాథుడు కుంభక స్రితిలో నిల్పి “కుంభ సంభవ” అయినారు. యెొగులకు అతీతశక్తులు సాధ్యములు అని నిరూపించి, ప్రపంచానికి సుబోధ చేసినారు. “ఐకావా”.

కైకో ఐకావా టోక్యోలో (జపాను) మహా యోగి పైలట్‌ బాబాతో కలిసీ హీందూ ఆ'శ్రమమును నిర్వహించుచున్నది. ఆ యోగమాత, ఎలెక్ష్రానిక్సు ఇంజనీరు.

ఆధారము : భారత దేళ దినవ(ికలు. 24 జనవరి 2007. 13. మహాఘటికుడు మేకుల పాదరక్షలు ధరించు బాబా.

కుంభమేళాలో 'సన్న్యాసుల విన్యాసాలు అనెడి శీర్షికతో “ఆంధ్రప్రభ” వారపత్రిక (17.3.2001) మేకుల బాబాను గూర్చి తెల్పినది. 77 సంవత్సరాల వయసుగల సన్నాసి, అందజిని ప్రత్యేకముగా ఆకర్షించుటకు కారణములు మేకులు గల సింహాసనము మీద కూర్చుండుట, మతీయు మొనదేలిన మేకుల పాదరక్షలను ధరించుట. ఆ అవధూత పండ్రెండు సంవత్సరములుగా అట్టిపాదరక్షలను ధరించుచున్నారట. వారికి ఆ మేకుల వలన బాధ కలుగదట. మటొక విశేషము. రెండేళ్ల క్రితము 2 గంటల పాటు మండుచున్న కర్పూరముపై కూర్చున్నారట. 1984 సం. వారు మరుగుచున్న నీటిలో దూకి తన అద్భుత సహన శక్తిని ప్రదర్శించినారట.

సారము : యోగ సాధనచే అద్భుత శక్తులు సాధ్యములగును.

నాచన సోమనాధుడు 227 వ్యాకరణాలంకార ఛందోవిషయములు సంస్కృత సంధులు (చతుర్జాశ్వాసము)

1. విసర్గ సంధి : సూ: విసర్గమునకు (ఆస్‌) 'క ఖ, పఫ'లు పరమగుచో విసర్గము నిలుచును. దుర్వాస : పరి'వ్రాట్‌ (పద్యము 82) శిరకమలము (ప.124) తేజః ప్రసరము (జ.140), అంతః ప్రవేశము (ప:172), సరః పార్వ్యము (ప. 206) ఆంతః ప్రదీపా (ప321) ఈ క్రింది వానిలో సకారము నిలుచును. ఆసవాదములు. భాః + కరుండు ౫ భాస్కరుండు, నమః+కారము ౫ నమస్కారము. లేజః+కరము ౫ తేజస్కరము (పద్యము - 53 నమః + కృతి * నమస్కృతి (2ఆ - పద్య, 110)
2. “శషసిల ఆదేశ సంధి ; , సూ : విసర్లమునకు (ఆస్‌) 'చ ఛ, ట, ర, త థిలు పరమైన క్రమముగా 'శషసులు ఆదేశమగును. తపః + చరణము ౫ తపశ్ళరణము (2ఆ, పద్య - 73 సరః + తీరము ౫ సరస్తీరము (వుశ1. 228) వపుః + త్రిపుండ్ర ౫ వపుస్తిపుండ్ర వపద్య-219 (ధనుః + టంకారము ౫ ధనుష్టంకారము)
3. 'శషసిల వికల్పాదేశ పంధి : ముగా సూ: విసర్గమునకు (అన్‌) 'శ షస'లు పరమైనచో అవియే క్రమముగా వికల్ప ఆదేశమగును. ఉచ్చెః+శ్రవము ౫ ఉచ్చెత్ణువము (అ. పర్య ప ధనుః + శర ౫ ధనుళ్ళర " దోః + సారము * దోస్పారము (వ. 125) వక్షః + స్టుము హా వక్షస్థ్ర నాము (స. 316) మనః + సరోజము ౫ మనస్పరోజము (ప. 319) (చతుః షష్టి ౫ చతుష్షష్టి

228 నాచన సోమనాథుడు 4 ఓత్వాదేశ సంధి : సూ:విసర్గమునకు. (అస్‌) 'అత్తు' గాని, “హళ్ళు"లు గాని, పరమైనచో ఓత్వమాదేశమగును.

1. రక్షస్‌ + ఆధీశుండు ౫ రక్షో+ఆధీశుండు. (ప.262) ఇచ్చట అత్తుపరమైనది.
2. ఈ క్రింది వానిలో 'హశ్ళు'లు పరమైనవి. ఓత్స్వమాదేశమైనది. (అస్‌, ఓ. అగును) హశ్ళులు : (కఖ, చఛ, టర, తథ, పఫ' శృషస (13) కంటె భిన్నములైన హల్టులు. గుఘ,జ, జరుఇ,డుడుణదధనబుభమయురలవహళ(21). చేతో రా జీవము (ప.14), శిరో గర్భము (ప. 39) దుర్వాసోమునీంద్రుండు (ప.1) మనోవ్యథ (ప55) అహోరాత్రము (ప.76) అంభోజ (ఏ.97) అంబోధర (ఏ.125) సరోవరము (ప.137), అప్పరోగణము (ఏ. 141) పాథోనిధి (ప.179), తేజోమయంబు (ప.181), శిరోదఘ్నుము (ప.281)
3. పూర్వ రూప సంధి : రక్షో + ఆధీశుండుా రక్షో ౬_ధీశుండు. ఓత్వములో 'అ' చేరును. ౬ ఈ గుర్తునకు అవ([గ్రహమని పేరు,
4. పర రూప సంధి: స్వాకార + ఓంకార ౫ స్వాకారోంకార (6ఆ, 1 పద్య).
5. కేఫాదేశ సంధి : సూ: ఇకారాద్యచ్చులు పూర్వమున (ఉపధగా) కల విసర్లమునకు 'అత్తు' గాని, హళ్ళులు , గొని, పరమైనరచో, “రేఫ” మాదేశమగును. ధనుః+అస్త్రము ౫ ధనురస్త (ప.18) (అత్తు చతుః+అంగ ౫ చతురంగ (వ.212)(అత్తు చత+ముఖుండు ౫ చతుర్ముఖుండు (వ92) (చళ్ళు) చతుః + విధ ౫ చతుర్విధ (వ.115) (హాళ్ళు) (బహీః+ అంగము ౫ బహీరంగము) (దోః + బలము ౫ దోర్చలము])
6. జశ్ర్వ నంధి సూ: 'కచటతపిలకు, 'అచ్చు'లు గాని, 'హళ్ళు'లుగాని పరమైనచో 'గజడదబ'లు (క్రమముగా ఆదేశమగును.

నాచన సోమనాథుడు 229 దిక+అంతర ౫ దిగంతర (వ, 274) (అచ్‌ + అంతము ౫ అజంతము) దిక్‌ + విజయము ౫ దిగ్విజయము (హళ్ళు) (వ. 228) ఉదక్‌ + దిక్‌ ౫ ఉద్భక్‌ (హశ్ళు) (వ, 274)

9. వర్గ ప్రథమాక్షరాదేశ సంధి ; సూ: వర్గాక్షరములకు వర్ష ప్రథమ ద్వితీయములును 'శషస'లును పరమగుచో

ప్రథమాక్షరమే నిలుచును. తద్‌ + కపట ౫ తత్కపట (వ. 120) తద్‌ + పాప ౫ తత్సాప (వ. 102) తద్‌ + సతుల ౫ తత్ప్సతుల (వ. 109)

10. శ్చుత్వ సంధి : సూ: 'త' వర్గమునకు “చ వర్గము పరమగుచో 'చ' వర్గమాదేశమగును.

జగత్‌ + జనకున్‌ ౫ జగజ్జనకున్‌ (వు 17) తద్‌ + జలము తజ్జలము (వ. 86 298)

11. ఛత్వాదేశ సంధి ;

సూ: క చట త పిలకు పరమైన 'శి వర్షమునకు “ఛ” వర్షము వికల్పముగా వచ్చును.

మత్‌ + శర ౫ మతృర (వికల్పము)

మత్‌ + శర ౫ మచ్‌ + శర (శ్చుత్వ సంధి - చూడు సూ)

మచ్‌ + ఛర (ఛత్వాదేశము) ౫ మచ్చర (ప. 286

12. అనునాసిక సంధి ; సూ: 'కచట త పి లకు అనునాసీకములు పరమగుచో, అనునాసికము వికల్పముగా

వచ్చును. ప్రత్యయమైన అనునాసీకమునకు ఆదేశము నిత్యము. హిమవజ్‌ + నగ ౫ హిమవన్నగ (ప.13) ఇట్లే మన్నిశిత (ప.109), పరిషన్మధ్యస్థ

(ప. 140) జగన్నాధుండు (పద్య. 138, 182). నిర్ణ్గళన్మదాసార (ప 223). వికల్ప సంధి

అగుటచే, హిమవద్నగము (సూ.8. జశ్చసంధి)

కప. లత్వ సంధి; సూ. 'త' వర్గమునకు. 'ల' కారము పరమగుచో 'ల' కారమాదేశమగును.

తద్‌ + లయము తల్లయము (ప. 233)

230 నాచన సోమనాథుడు 14. తుగాగమ సంధి : సూ: 'హ్రస్వాచ్చులకును ఆజ్‌నకును, 'ఛ' కారము పరమగుచో, నిత్యముగా 'తు గాగ మగును. ఇతర దీర్చాచ్చులకు తుగాగమము వైకల్సికము. “తు” గాగమమునకు శ్చుత్వ సంధిచే చ” కారమాదేశమగును. 1 విద్రాణ + ఛద ౫ విద్రాణ +త్‌ + ఛద ౫ విద్రాణచ్చద (ప2క) 2. ఆ + ఛన్న ౫ ఆ+త్‌+చన్న ౫ ఆచ్‌ + ఛన్న ౫ ఆచ్చన్న (ప24) 3. అకాండ + ఛవి ౫ అకాండచ్చవి (ఏ.1330) శీ. కుంకుమ + ఛవి ౫ కుంకుమ చ్చవి (స,243) (లక్ష్మీ + ఛాయ ౫ లక్ష్మీచ్చాయ, లక్ష్మీఛాయ వైకల్పికము). 15. గుణ సంధి : సూ: అకారమునకు 'ఇఉబు' లు పరమగునపుడు "ఏ, ఓ, ఆర్‌,” అనునవి (క్రమముగా ఏకాదేశమగును. ముఖ్య+బుిత్విక్‌ ౫ ముఖ్య్‌+ఆ+బు, త్విక్‌ ౫ ముఖ్య్‌+ఆర్‌+త్విక్‌ ౫ ముఖ్యర్విక్‌ (2 ఆ, వ, 108). 2. సామ + బుక్‌ ౫ సామ్‌ + అ+ బు + క్‌ ౫ సామ్‌ + అర్‌క్‌ ౫ సామర్క్‌ (2ఆ-ప, 214) సామర్క్‌ + యజు ౫ సామర్ష్యజు (జ్యూ సంధిచే కకారము, 'గి కారమగును) అపవాదము అక్ష + ఊహినీ ౫ అక్షౌహిణీ. ఇచ్చట గుణమునకు మాజుగా వృద్ది వచ్చినది, సూ: స్వశబ్దమునకు, “కర, ఈరిన్‌' శబ్దములకు, 'అక్ష' శబ్దమునకు, ఊహినీ శబ్దము పరమైనచో 'ఐ, జౌ'లు ఏకాదేశమగును. అక్ష+ ఊహినీ, అక్షౌహిణీ (నత్వమునకు 'ణా' దేశము) (స.220) ఈ సంధి సూత్రాలను పరిశీలించి సవరణలు సూచించిన సహృదయులు ఆచార్య శ్రీ రవ్వా శ్రీహరిగారు. వారికి ధన్యవాదాలు. తలుగు వ్యాకరణము

1. తామరపాకు : (3 ఆ - 35) తామర + ఆకు - తామరాకు అగును. తామర మువర్ణాంతము కాకపోయినను, పుగాగమము వచ్చుట విశేషము.

నాచన సోమనాథుడు 231 సూ: తామరకు 'ఆకు' పరంబగునపుడు “పు” గాగమంబగు ప్రొఢ, సంధి - 8. 2 ఒదళులు (5అ. 225), వ్రేళులు, (5ఆ. 238), కాళులు (6ఆ - 164) ఒడలు + లు, వ్రేలు + లు, కాలు+లు ౫ ఒడళులు, (వ్రేళులు, కాళులు. సూ : బహువచనంబు పరంబగునపుడు ఆసంయుక్రంబులయి ఉదంతంబులయిన డృల్కర లకు అలఘు ళ కారము బహుళంబుగానగు. బాల, అచ్చిక - శం, 3౩. తన మయంబు : (3 ఆ - 144) “తని తెలుగు పదము. 'మయటో సంస్కృత పత్యయము. సూ : (ప్రాచుర్యార్థమునందు, తెలుగు పదములమీదను 'మయట్‌ ప్రత్యయంబు చూపెట్టెడి. ప్రాఢ. తద్ద్ధిత - 8 &. వీర ల్లోసించివ : (ఉఆ-53) వీరల్‌ + కోపించిన - వీరల్‌ + గోపించిన వీరలో తెలుగు పదము, కోపించినలో - “కో” సంస్కృత సంబంధమైన వర్షము. సూ : తెనుగుల మీది సాంస్కృతిక పరుషములకు గసడదవలు రావు, బాల. సంధి = 14 సూ :కొన్ని యెడల తెనుగుల మీద సాంస్కృతిక 'కతప' లకు 'గదవిలు కానంబడియెడి, ఫ్రొఢు సంధి - 5 క్‌ అయ్యన్నాదము శు; (శఆ - 15) ఆ + అన్న + తమ్ములు (త్రికపూర్వక ద్వంద్వసమాసము) ఇందు యడాగమ, గసడదవాదేశము సిద్దించినవి. (బాల, సంధి - 3, 15, సమాస = 14 13 సూ. ఆయ్యన్నదమ్ములు మా అయ్యన్నాదమ్ములు సూ :కొన్ని యెడల మహర్ష్రంద్వంబున పూర్వ పదాంత్య స్వరంబునకు దీర్హంబును చూపట్టెడిని 6. మాతర పితృవందనము : (4ఆ - 17 ప్రౌడ, సమాస - 28) మాతృ+పితృ ఆ సిద్ద ద్వంద్వసమాసము. సూ: దృద్వంబునందు, బు కారంబునకు ర వర్షంబు విభాషనగు. బాల, సమాస - 24 మాతృ+పితృ ౫ మాతాపితలు, మజియు ఇందు పూర్వ్చపదమునకు “ఆనజ్‌ ఆదేశమై ఉత్తర పదమునకు బుత్వస్తీవద్భావము కలిగి (బాల, తత్సమ - 52) 'మాతాపితలు'" సిద్ధించినది.

232 నాచన సోమనాథుడు కాని 'మాతరపిత్చ' లో ఉత్తర పదమునకు బుత్వము రాలేదు. పూర్వపదము

“'మాతృ' ౫ “'మాతర' అయినది.

'మాతృ శబ్దము ద్వితీమైకవచనాంతము. 'మాతరమ్‌'లో మకారములోపించి

“మాతర” ఆయి బాల, తత్సమ 54ీచే సమసించినది.

7. కలు కంఠుడు : (2 ఆ-82). (2ఆఅ, -72, 98 'కజి అచ్చికపదము. 'కంఠుడు' తత్సమము. ఇది మిశ్రబహుద్రీహి సమాసపదము, తెలుగు బహి(వ్రీహీి సమాసములో సమపించు పదములు రెండును, స్త్రీ సమములై

అచ్చికములైయుండును. అట్టగుటచే ఉత్తర పదము 'కంఠ' శబ్దముతో సమాసము అసాధువు,

పెద్దలు ప్రయోగించుటచే (గ్రాహ్యమైనది. ప్రాఢ వ్యాకర్త 'కజుకంఠ' శబ్దము తద్భవమనెను. తద్భవములో 'ఠ' వర్ణ ముండరాదు. ఎట్టైనను లక్షణ విరుద్దమైన అనింద్య (గ్రామ్యము.

8. హరు+చెప్పిన (5ఆ-32) హరుడు చెప్పిన అనుదానిలో కర్షపద (ప్రధమ “హరు” శబ్దము ఆవ్యవహితమునకు,

షష్టీ విభక్తి వచ్చెనని ఎజుగవలెను. సూ :ధాతుజవిశేషణ పూర్వ అవ్యవహిత కర్చపద ప్రథమకు తఅచుగ “యొక్క”

షష్టియునగు. మజియు “యొక్క”కు లోపంబగు 'ప్రొఢ, కారక - 16 నీ ముడిచిన, నీవు + ముడిచిన ౫ నీయొక్క ముడిచిన (5ఆ - 104) నీ కోరువాడు, నీవు + కోరువాడు ౫ నీయొక్క కోరువాడు. (5ఆ - 152) నా చేసిన, నేను + చేసిన ౫ నాయొక్క చేసిన. (5ఆ - 186) నీ పలికిన నీవు + పలికిన ౫ నీయొక్క పలికిన, (5ఆ - 302)

9. పేరోలంగబున్న నీలవర్లు. (4ఆ - 143) పేరోలగంబు న + ఉన్న. 'ని వర్షకము సప్తమీవిభక్తి. పేరోలగంబు + ఉన్న -

పేరోలగంబున. 'ని 'ప్రత్యయమునకు ప్రథమ వచ్చినది. సూ : ఒక్కొక్కచో జడంబు సప్తమికి ప్రథమయునగు. (ప్రొడ, కారక - 20)

10. ముష్టివ (4ఆ - 266) ముష్టిన = ముష్టితో (పిడికిటి పోటుతో)

“ముష్టి” పదము, ఇదంతము, అజడము, నగాగమున్నది

సూ : ఉదంత జడంబు తృతీయకు నవర్షకంబగు (బాల, కారక - 23)

సూ : 'జడంబులుకాని ఉదంతములకు తృతీయార్థమున నవర్షకము వచ్చును" ప్రౌఢ, కారక - 17

నాచన సోమనాథుడు 233 ఈ సూత్రములకు “ముష్టిన” ప్రయోగము విరుద్దము. దీనిని సమర్ధించుటకు ఈ క్రింది సూత్రమే శరణ్యము. సూ : ఒకానొకచో నొక విభక్తికి మటీయొక విభక్రియునగు అను సూత్రము. బాల, కారక - 21 11. (అ) ఉడుగవకా (5ఆ - 93) 'ఉడుగవు+ అక్కా ౫ ఉడగవు + అకా ౫ ఉడుగవకా. సూ : అక్కటాదుల జడ్డకు లోపంబు విభాషనగు, బాల, ప్రకీర్ణ - & (అ) ఎన్‌ దలల్‌, (5ఆ - 87) ఎన్ని+తలల్‌ - ఎన్ని+దలల్‌, సరళాదేశము ఎని + దలల్‌ ౫ ఎన్‌తలల్‌, నకారద్విత్వలోపము మజియు ఇత్వలోవము సరళాదేశము, (బాల, నంధి - 13) ద్విత్వలోవము. (బాల, ప్రకీర్త 8 సూ : లాతి అచ్చునకు సహితమొకానాకచో నుడినడుమ లోపంబు కానంబడియెడి బాల, ్‌కీర్ల 18 (ఇత్వలోపము) 12 ఇంత బంటి (5ఆ-26) ఇంత+బంటి. కొలది అను అర్ధమున 'బంటి' ప్రత్యయమై చేరినది. సూ: దఘ్నార్థంబున “బంటి 'కొలదు'లగు బాల, తద్దిత - 27 సంస్కృతములో 'దఘ్నచ్‌ లోతును తెల్పు (ప్రత్యయము. “కొలది” యు అదే అర్ధమున చేరును. 13. రాజుల కేను రాజ మథి. శఆ-283 రాజు +ను ఇచ్చట రాజు ప్రథమాంతము. ఏకవచనము, విశేషణము. సూ :ప్రథమాంతంబులగు 'యుష్మద్‌ 'అస్మద్‌ వేషణంబులకు ఏకత్వంబున వును. లును బహుత్వంబున 'రుము లును అంతాగమంబులు ప్రాయికంబుగానగు” బాల కారక - 38 సూ : ఈ ఆగమంబులు పరంబులగునపుడు ఉత్వంబునకు అత్వంబగు. బాల కారిక - 3% రాజు +ను. నుగాగమము, ఉత్వమునకు అత్వము, మజియు నుగాగమలోపము కలిగి, “రాజ!” అనునది సిద్ధరూపము. గమనిక : 'రాజు' చిన్నయ సూరి మతమున సంస్కృతసమము. బాల, తత్సమ - 78

234 నాచన సోమనాథుడు ఆచార్యుల మతమున వైక్సృతము ప్రాఢ. సంజ్ఞ - 8 14. సంగరంలబు వెడల (6ఆ - 126) సంగరంబున వలన నుండి వెడలె. సూ వఅపాయ భయ జుగుష్పా పరాజయ ప్రమాద (గ్రహణ భవన (త్రాణ విరామాం తర్రి వారణంబులు ఎద్దాననగు దానికి వలన వర్షకంబగు. సూ :ఉండి పదంబు ఒకానొక్కచో వలన వర్షకంబునకు అనుప్రయుక్తంబగు. సంగరంబు + వలన + ఉండి. సూ :'ఉండి" శబ్దము వరంబగు నపుడు 'వలనికు ద్వితీయానప్తములు, 'ప్రాయికంబుగానగు. (బాల, 9,10,11 నూం) సంగరంబు + ను + ఉండి వెడలె - సంగరంబు వెడలె. (ద్వితీయ) సూ.:'వలనకు ఆదేశంబగు ద్వితీయాసప్తములమీది ఉండికి లోపంబు బహుళంబుగానగు. సంగరంబు వెడలె. ప్రౌడ, కారక - 11 15. ఉత్సవముకేగిన క్రియ : (6ఆ-]140) ఉత్సవమునకు + ఏగిన క్రియ సూ : 'కువర్షకంబు పరమగునపుడు 'ఉ' 'బు' కారంబులకు 'న' గా గమంబగు. బాల, తత్సమ = 28 సూ :“కువర్షకంబు పరంబగునపుడు కవిత్రయంబువారి 'ప్రయోగంబుందక్క తక్కిన మహాకవి ప్రయోగంబులందు., కొన్ని యెడల “ని గాగమంబు చూపట్టదు. ప్రొడ, శబ్ద - 19 ఉత్సవమున కేగిన క్రియ ౫ ఉత్సవము కేగిన క్రియ. నలోపము, 16. ముంగిలిన్‌ (5ఆ-31) పొక్కిలివ్‌ (5ఆ-67), పురారిన్‌ (6ఆ-65) ముంగిలియున్‌, “పొక్కిలియున్‌, పురారియున్‌”. నామ పదమునకు, 'యును” వర్షములు వచ్చి వైకల్ప్సికముగ 'యు” లోపించును. ప్రౌడ శబ్ద - 116సూ. ముంగిలిన్‌ పొక్కిలిన్‌, పురారిన్‌ 17. నిలువగదయ్య : (5ఆ-9) నిలువన్‌ + కద + అయ్య, సూ: తఆచుగం క్రియల మీది 'కద' 'కదవు'లకు అన్నాదులు పర్యాయంబునను అను ప్రయుక్తంబులగు. ప్రౌడ. క్రియ - 29

నాచన సోమనాథుడు 235 38. “ఉన్నె" (5-179) ఉండును + ఏ, ఉండున్‌ + ఏ ...ఉండునే, ఉన్న, ఉన్నై. సూ :ఒకానొకచో తద్దర్మార్థకంబులగు “ఉండు” “చను” చేరు”, కొను” లు, ప్రశ్నార్థక 'ఏ' కారంబు పరంబులగునపుడు, వాని కడ అచ్చులకు లోపంబు విభాషనగు. అగుచో ఉండు 'డ' కారంబు 'నికారంబగు. ప్రౌఢ, క్రియ - 2 సూ :కడ అచ్చునకు ఉండునకు లోపము కలిగి, అంత్యాచ్చు (హ్రస్వమైనది. 19. తెచ్చెదం బో (5ఆ-183 తెచ్చెదన్‌ + పొమ్ము ౫ తెచ్చెదన్‌ పో ౫ తెచ్చెదం బో సూ : పొమ్ము నిశ్చయార్థంబునందగు. ద్రుతముమీద సరళాదేశము, (ప్రౌడ, వాక్య -22) 'ద్రుతమునకు పూర్ణబిందువు అగును బాల, నంధి - 16, ౨. 20. శతముల్‌ సహప్రముల్‌ బాణములన్‌, (6ఆ-171) శతములన్‌, సహ(స్రములన్‌ బాణములన్‌. బాణములన్‌ విశేష్యము. అడ్డానికి విశషణములు 'శతములన్‌ 'నసహ(స్రములన్‌ొ రెండును తృతీయార్థమున నున్నవి. విశషణములు రెంటికి శతములో 'సహస్రములో ఇచ్చట (ప్రథమ వచ్చినది. సూ: సర్వనామ, సంఖ్యాభిధాన తద్విశేష్యంబులయందు ఎయ్యది ముందు 'ప్రయోగింపబడు దాని ద్వితీయాదులకుం (బ్రథమ బహుళంబుగానగు. బాల, కారక - 26 శబ్దాలంకారాలు కై వృత్యనుప్రాసము $ లక్షణము : అను[షప్రానమనగా ఒక వర్షముగాని లేక అనేక వర్షములుగాని సమానరీతిలో నుండుట. వృత్త్యనుప్రాసమనగా ఒక వర్షము గాని లేదా సమాన వర్షములు గాని, పెక్కుసార్జు వచ్చుట. ఏకవర్లము : 'సరసాళిసంగ లసత్తరంగ సైకతలింగ గంగ గజ సంగత శృంగ రథాంగ నత్తథిన్‌. 1 ఆ- 106 ౪. ఇట్లు మధుసూదనుండేయు సాయకంబులు గాలువలు గట్టి మెయిమజువులు చించియు గాయంబులు నొంచియు, మర్మంబులు గీజియు, మహీతలంబులు దూజీయు, (్రీవులు వెజికియు, పెను మూకలకుజికియు, సీసకంబులు వగిలించియు, శిరంబులు నొగిలించియు, కైదువలు కజచియు, కరవాలంబులు, సఆఅచియు 1ఆ-148

236 నాచన సోమనాథుడు

1. శా. 'జంభారాతి, విజంభమాణ, హృదయోత్సాహైకసాహాయ్యుడై యంభోజాసనుపంపునన్‌ జని ప్రసూనాస్తున్‌ దలంచెన్‌ నటా రంభా స్తంభవ దంభ ఖేద విహరద్రంభాపరీరంభణ స్తంభా సంఘవగుంభ రత్నరచనాస్టాన స్థల స్టేముడై. 2ఆ - 192 పూర్ణబిందుపూర్వక భకారము : పదునాకండుసార్జ్హు వచ్చినది. ఈ ఆవృత్తి మహేం(ద్రుని ఉద్యమారంభ జృంభణమునకు దీప్తిగా నున్నది. ద్వివర్లము ;
2. కం. ఒక నా డొక శాస్త్రములో నొక (క్రతు వాక దీక్ష కొనరినం గని ధా రి శైకుండా హరి యది గైకొని యొక చో నుండంగ విప్రం డాొక డేతెంచెన్‌. 2ఆ-5 ఇందు “ఒక” ఆయుసార్జు వచ్చినది. ౪. చం, త్రిపురహరున్‌ వరింపందగు దేవి ధరాధర కన్యడగ్గజన్‌ దపము౮లంప నందొకడు తారకు. జంప, నిలింపలోకమున్‌ గృపం దిలకింప, పెంప, బరికింప, గలాండు దయించునంచు వే దపుగని వేల్పు సెప్పినం బదంపడి, నిన్ను దలంప జొప్పడెన్‌. 2ఆ - 197 ఇందు పూర్ణ బిందుపూర్వక 'ప'కారము, తొమ్మిదిసార్లు ఆవృత్తమైనది. వేర్వేటువర్ల్షములు ఆన్పత్తమగుట ; ఇ1. వచనము : (రేఫము బహుళము)
3. తదనంతరంబ, రంభాది రంభోరు కర కిసలయ వికీర్ణ కల్పతరు కుసుమ కేసర విసరద్ద్విరేఫ దంభ ధూమ ధూసర శిరో రుహంబుల వలనను.
4. జంభాసుర, విసృంభన పరిరంభ రాగ నిర్భర నయన సహస్ర ప్రభాపటల కపటకీలా కలాప పరీత దేహష్రభా విహారంబుల వలనను. 3, రతి విరచిత మంగళాచరణ గోరోచనా రుచిర దక్షిణ భుజా నిక్షేపణ లక్షణ లక్షిత మౌక్తికాక్షత కైతవ స్ఫులింగ సంగర సమయోచిత వైకక్ష్యంబుల వలనను, శ, వాతాయన వివర వితీర్ల దితి సుతారాతి నగర చతుర యువతి ముకుళిత కర కర్పూర పూర వ్యాజ భసిత, వితాన విస్తారిత పతాకా పట పల్లవంబుల వలనను, 5, పరితః ప్రతిపద ముఖర బృందారక బృంద జయజయారావ పరిపూరిత వీరరసావేశ

నాచన సోమనాథుడు 237 వేల్లిత భుజాస్ఫాలన కోలాహల చ్చృద్మగద్గద శబ్ద ప్రతిరవ విభావిత గోపుర ప్రదేశంబు వలనను,

6. మొదలన, మదీయలోచనానలంబునకు, నాహుతి యగుటం దెలుపుచు నమరావతీపురంబు వెడలె నచ్చందంబునం బచ్చవిల్తుండు నన్నుం గలంచుటకు సమకట్టి తానును సమయుట వీరందలజు నెఆంగుదు రిది పిదప నే౧దెలిసి, యపరాధంబు గాకుండుటకు నామనంబున ననుతాపంబు వొడమిన, 2ఆ - 199.

7. కం. ద్విరదంబులు, నరద్రంబులు,

హర్తుల్తు, నర్తుల్లు, నికు మక్షు నలవ న్నెలవం

బుర్తుడున గరుడున కలు, కలు

బెర్హయ, నెర్హయ శౌర్తి సీరం బిల్తుచున్‌ బెల్లుచన్‌. 6ఆ -51

ఇందు. ఒక వర్షము రెండు వర్షములు, మూడు వర్షములు నాలుగు వర్షములు రెండుసార్హు ఆవృత్తమైనది. 2. అంత్యాను(ప్రాసము ; లక్షణము : పదాంతమందు, లేదా పద్యపాదాంతమందు లేదా వాక్యాంతమందు, శబ్ద సామ్యము.

1. చం. 'కదిసిమంత ... దేవ దారువున్‌ మదనవినోద ... భిరువున్‌ (బ్రదర పదాచ్యుత... చాదువున్‌ ముదిత చమూరువువ్‌ ఫలితమూల నమేరువున్‌ నాసుమేరువున్‌. “రువున్‌” ఆజుసార్జు వచ్చినది. 2ఆ - 38 పే, ఉ. వాసుకి హార సంతత నివావము, వాసరవల్లభ ప్రభా న్యాసము నా సముద్ర రళనాక్షితి, హానము, నాత్మకీర్య్యను (ప్రాసము దత్త దిక్తతట నిరాసము గంసవిరోధి గాంచెంై లాసము, నభ్రవిభ్రమ కిలాసము, మేరుతటీ విలాసమున్‌ “సము” - తొమ్మిదిసార్టు వచ్చినది 2ఆ - 159
2. సీ, సారనంబువ లేన నీరనంబున బాన బద్మాసనుడు వీరి పాలంగనియె రూపుగంట జెలంగ6 జూపుమంట నజంగ బంచబాణుడు నీరి పాల(గనియె.

238 నాచన సోమనాథుడు వరములు వడయంగ, శిరములు గెడయంగ బంక్తి కంఠుండు వీరి పాలంగనియె గేహరక్షనటింప దేహ శిక్ష ఘటింప బాణాసురుండు వీరి పాలంగనియె తే. గనియె చిత్రంబులకు హరిహరాత 1కమెటింగితినిరి సురలు. 2ఆ-181 గమనిక : ఈ పద్యము చిత్రంబులగు, వృత్త్యను ప్రాసములకు “గనియె”. అర్థము : గని = పుట్టుచోటు, కనియె = చూచెను 3. ఛేకానుప్రాసము : పద్యపాదమందుగాని, వాక్యమునగాని, రెండు వ్యంజనాక్షరములు, ఎడములేక (అర్హభేదముతో) వెన్వెంటనే వచ్చుట. లక్షణము : అడర నెడలేక రెండక్షరములు లెనయు నియమంబు ఛేకమౌ.

1. చం. మహాంబునిధీ! తగదెంక నింక నీ (ప్రధమపాదము) కనుంగొన నేలనేల (తృతీయపాదము) అర్ధములు : ఇంకన్‌ = ఇంక మీద, ఇంకన్‌ = ఇంకిపోవుట, కనుగొనన్‌ + ఏల (ప్రశ్నార్థకము) ఎందులకు : నేలన్‌ = భూమిపై,
2. ఉ. వీరుల నిన్ను సమ్మెటనె వ్రేయుదు డాయుదు బోర శౌరికిన్‌, సీరికి బహుసార మెడ సేయుదు జేయుదు రాజసూయమున్‌। 4ఆ-205 & లాటానుప్రాసము లక్షణము : పద్యపాదాంతమునగాని, వాక్యాంతమునగాని, నామము లేక (క్రియ మరల నిశ్చయార్థమునకై వెన్వెంటనే వచ్చుట. అర్ధ భేదముండదు. తల్లి కాళకు మొక్కే తనయుండు, తఈనయుండు (ఈ ఉదాహరణము ఉత్తరహరివంశములోనిది కాదు).
3. యమకము ; లక్షణము : నమవర్శయుగాధికముగా నమర్చి చెప్పుట. (శబ్దరత్నాకరము). సమవర్షములను అమర్శ్భి చెప్పుట. సమవర్శములకు వ్యవధానము, అర్జభేదము నియతముగాదు. సాధారణముగా రెండు వర్షములకు మించియుండును. (ఛేకాను ప్రాసములో అర్హభేదము, వెన్వెంటనే వచ్చుట నియతము. రెండువర్లములు మాత్రమే యుండును).

నాచన సోమనాధుడు 239

1. సీ. ఇందుండు హరుమౌళి నిందుండు పెద్దయై (ప్రధమపాదము)

నీగిరి రాజుపై నీంగిరి కాంబోలు (ద్వితీయపాదము) నిచ్చట విహరింస నిచ్చట సంయమీ (తృతీయపాదము) యీనగా(గ్రంబున నీనగాండినయంత (చతుర్ధపాదము) 2 ఆ -161 అర్హములు : ఇందుండు = ఇందు, ఇచ్చట ఉండును, ఇందుండు = చరద్రుడున్‌

• ఈగిరిరాజుపై = ఈ కొండపై, ఈగిరి కాంటోలున్‌ = నిలిచియుండిరేమో! న్‌ +ఇచ్చట = ఈచోటున, న్‌+ఇచ్చట = ఇచ్చ+అట (కోరిక)

ఈనగ + అ(గ్రంబునన్‌ = ఈ కొందకొనయందు,

ఈన కాడినయంతన్‌ = చీపురు పుల్ల ప్రవేశింానంత,

1. కం. అరికరమున నేందాల్భిన (౧2) వరికరను నగేంద్రధీరుండయినం జెడడే (4) యరిదిరమై నన్నడుగుట (5థు యరిది, రమ్రైకాభిలాషులగు నృపతులకున్‌ : (7,8) 4 - 162)

అర్థములు :1. అరి = చక్రము 2. కరము = చేయి, 3. అరి = పగవాడు

4. కరము = మిక్కిలి 5, అరి = కప్పము 6.తిరమై = నిలుకడతో 7. అరిది = అరుదు (లేదనుట) 8. రమా+ఏక+అభిలాషులు = (రాజ్యవైభవమందు) లక్ష్మియందు ముఖ్యముగా కోరిక గలవారు.
5. ముక్తపడ గస్తము : లక్షణము ; పదమందు లేక వాక్యమందుగాని, లంతమైన పదము మరల వచ్చుట. గీ. అనుచు ననుచారియై విప్రండరుగు దేర దేర గాండివ మిడి యస్మదీయ నుహిమ మహిమ డుంగ మడుంగగు మనసు మూయ నూయ గన్నులం గ్రమ్మ(గ్రమ్మజితి నేను. 2ఆ - 34 అర్ధములు : అరుగుదేరన్‌ = వెంటరాగా, తేరన్‌ = అరదముపై, మహిమ = (ప్రభావము, మహి మడుంగన్‌ = భూమియందు అడగిపోగా, మడుంగగు = నిర్మలమైన, మాయన్‌ = చెడగ్మా మాయ = వంచన, శ్రమ్మన్‌ = ఆవరింపగా, క్రమ్మజితిన్‌ = మరలితిని.
6. చమత్కార ముక్తపద(గ్రస్తము (ప్రస్తుతాంకురము) సీ. పన్నగం బులరాజ, పగవాడు కూడి నీ, (నాలుగు పాదములు) [119

240 నాచన సోమనాథుడు అర్జాలంకారాలు ఫ్‌ “వివిధాలంకార విశ్వేశుడు” అను బిరుదునకు అర్హుడైన నాచన సోమన రచనయందు ఆప్రయత్న జనితములైన అర్జాలంకారములు అధికముగా కన్పట్టుచున్నవి. వానిలో కొన్ని ఇట ఉదాహరింపబడుచున్నవి.

1. ఉపను :
2. గీ... ఇం(ద్రుండునిలిచె ... బవరమున నాక్కరుండు నేందు పల్టువోలె'. 1ఆ-తం 11క0. అరవిందనయన శరముల సరవిం దనయనువు చూయుం జాపము గుడుసై పరివేషముగల చంద్రుని సరివేషము దాల్చె మొగము జగము నుతింపన్‌. 1ఆ-258 మాలోవను : 1ష... రమ్యగుణమణి రుక్మిణీ రమణి ్రీతి సీ. డంబు మీతెడు మరాళంబువోలె, స్తంభముల వినోదించు కీల్పొమ్మవోలె గొమరారు సంపంగి గుత్తివోలె; చెలువారు వలరాచచిలుకవోలె 2ఆ-73
3. గీ. మన్ను బోతులెడచాచ్చె దాంటెడు పొదలు వోలె శీఆ - 26
4. ఉ. దానవుం గాటుక కొండనెత్తు వెలిగారు తెణుంగున నెత్తి... క ఆ-269 శ్చేతవర్డుడు, బలరాముడు నల్లని రక్కసుని కాటుక కొండను ఎత్తు తెల్లని ఏనుగువలెనుండెను ౪71. సీ, కిసలయంబులతోడ.. వనకేళి చేయయేయ ర5్‌ఆ-50 వనకేళిచేయు యువతుల అవయవములకు వృక్షభాగములతో సామ్యము. ఉసమేయములు : 1. కెంగేలు, 2. నఖికాంతులు, 3. తనూలీల 4. పాలిండ్లు
5. నిశ్వాససౌరభములు, 6. కురులు 7. చిజు తడిగల గంధము 8. చెమట నీరు 9, తొడలు 10. మెడలు, 11. కంర స్వరములు 12. మాటలు. ఉపనూనములు: 1. లేతచిగుళ్ళు 2. విరులు 3. లేత తీగలు 4. పూల గుత్తులు 5. చక్కని పిల్లవాయువులు 6. అళిపంక్తులు 7. పుష్పాళ్లు 8. పూందేనియ 9. అరటి కంబములు 10. పోంక బోదెలు 11. కోకిల కూబజితములు 12. చిలుకల పలుకులు.

నాచన సోమనాథుడు 2త1

౪11 సీ. చెందమ్మి విరులలో... నయ్యింతు లేడ్వ 5ఆ - 27 పూర్ణోపమ :

అంతఃపురమున కన్యలు ఏడ్చిన విధము.

ఉపమేయములు : 1. కన్నీటి కణములు, 2. వేణిలో విరులు 3. నడుమున రోమావళులు క. చన్నులపై మత్యాలసరాలు

ఉపమానములు : 1. చెందమ్మి విరులలో తేనెలు. 2, చీకటిలో చుక్కలు 3, తీగెలపై తేటులు 4. రేయి చంద్రికలతో జక్కవలు.

ఇగ. శా. ఈషాదండము సీరతుండము... బలభద్రుండుల్ల సద్రౌద్రుడై!

(నాగేటి కొయ్య 6ఆ-6) ఉపమేయము : 1. ఈషాదండము 2. సీరదండము (నాగేటికజ్టు) ఉపమానములు : 1. శేషాహి సర్పము. 2. గరుడుని నఖాంకురము (గోటికొను.

డె అనన్వయము వ్‌ చం. ఇతని కితండె సాటియగు నీతని కీతడెసాటివచ్చు సాత్యకి డిభకులకు, వారికి వారేసాటి. శేఆ-257 3 రూసకము : శా, 'సత్రాజిత్‌ తనయా... గోత్రంబుగనో 1ఆ - 160 శా. *కంసారాతి మురామరారి ... దేలంన్‌ 2ఆ 6 72 మ. మతినాక్కింతయు ... జక్రమున్‌ 3ఆ-143 ఉ. ఆసలరంద్రంపి పెట్టి _.యూజడన్‌ో శీఆ-86 మ. 'సహకారాధిపు ... ముద్దరాలయ్యెడన్‌ 5ఆ-ర్‌2 మ. “అమరావతి ... దిశల్‌ 6ఆ - 56 4 ఉల్లేఖము : శా, "కంటిన్‌ గంటి దయానిధిన్‌ .. కృతార్జుండనై” 4ఆ-179 5. సందేహము ; సీ. వెలిదమ్ములో ... పచ్చయట్టో! శేఆ - 138 కం. 'కలగన్న చందమో ... వినోదంబో” 5ఆ - 209 6, భ్రాంతిమంతము ; చం. “లలనల వితానముల ... చేయలన్‌ో 5ఆ-ర5్‌5 చం. 'నడపు తెజంగు ... మెచ్చంగన్‌ 5ఆ-58

242 నాచన సోమనాథుడు 7. ఉత్రేక్ష : చం. కమలముఖీ... 1ఆ - 159 సీ. అమృత ధారాధరము ... 2ఆ - 146 సీ. కుంకుమ హత్తించి 3ఆ-86 సీ. కరటి ఘటాకోటి... 4ఆ-223 కం. అని మాటలాడుచుండగ... 5ఆ-32 చం. తణిమి సహస్ర 6ఆ-78 8. అతిశయోక్తి మ. “శంఖ నినాదంబున 1ఆ - 141 మ. 'గదచేతం గొనియున్న...' 2ఆ -102 మ. “చేసి నభోమండల హారి...” 5ఆ - 187 కం. “గిరి తనయాధిప ...” 6ఆ - 1కీ6 9. దృష్టాంతము : ఆ.వె. హరిగదా విహారమల్లంత ఇజం శీఆ - 166 కం. కనలి మదిం జెటువువిడిచి... శీఆ - 186 చం. పిజికివి గాక... శీఆ-189 10. నిదర్శనము ; కం. విజుతునో (మింగుదునో... వంట జెజుకుం జెజుకే”. 6ఆ-109 య. సహోక్తి ; కం. నీతో చెప్పిన యంతనే... 1ఆ-115 12. వినోక్తి ; గీ, లేబరముకాదె... 2ఆ-16 ఉ. నెయ్యములేని సంగతి ... 5ఆ - 31 13. సమాస్స్తొక్తి ; ఉ. అంపవూః దేనియ తియ్యవిల్లుం గొని త్రేంచిన ...” మన్మథుడు దగ్ధ మయ్యెనని ఆ్రస్తుతము ధ్వనించుచున్నది. 2ఆ - 172 14 పరికరము ; చం. 'త్రిపురహరున్‌... చొప్పడెన్‌. 2ఆ-197 “వేదపు గని వేల్పు” అను విశేషణముచే (బ్రహ్మమాట వమ్ము కాదని ధ్వని.

నాచన సోమనాథుడు 243 సీ. హలపాణిప్రథముడు... పులింగోల వేసినట్టు (41-200) 15. పరికరాంకురము :

1. ఆ లతాంగి... తాయ్యలీ” క61 విశేష్యములు సాభిప్రాయములు. కం.ముందట నిలిచి వసుదేవ సుతా... 2ఆ-8 16 శ్లేష ; పాకశాననుడు : ఇంద్రుడు, వంటలవాడు. (వీరత్వము పోయినవాడు) అంతకుడు యముడు. ఇతరులను నాశము చేయువాడు. పాళిఃవరుణుడు, (త్రాడు ఆయుధము కలవాడు. నవనిధులకు అధిపతి: కుబేరుడు ఘనులు ఓడిరి. వారికంటె తాను అధికుడనుట. గీ. దాయమెత్తనో.. గాక” ఇందు శబ్ద శ్లేష (సభంగ) అర్థశ్లేష (అభంగ) రెండును కలదు. 3ఆ-కే4ీ1
2. వ్యాజస్తుతి ; గీ. శోత్రులకు బుత్రులకు ... 1ఆ-8ి5 మ. కాకులం గలకంఠంబుల చేెసెనా.. 4ఆ-157
3. వ్యతిరేకము :; కం, ఎంత దజిగిన మిరియాలుం జూన్నల సరిపోవే' (1ఆ-75) ఎంత పాత పడీనను మిరియాలు బొన్నలకంటె మేలుగా నుండును. యువతుల కంటె ముదిమిగల ఊర్వశి మేలనుట వ్యతిరేకము. న, అన్యోన్యాలంకారము ; రెండు వస్తువులు పరస్పరము ఉపకారమును పొందుట. సీ. నృత్తగీతంబులు, నిస్పాణ పటహ సంజాతంబులు కాశీ శ్రైర నికరంబు. గల్హార పుష్టోహారంబు మణితోరణంబులు, మహనీయశ్ళంగార వారణంబులు కర్పూర ధూమంబుం గాంతా కటాక్ష నిరీక్షలు. (1ఆ-52) ఈ జంటలు రమ్యముగా కూర్చబడినవి. పరస్పరము ఆవి ఒక దానిని మజొకటి 'సేవించుచున్నది.
4. కారణవనూల : కం. తనయుని నడిగిన నీండని జనులాడంగ జెవులు సంకటపడవె" 2ఆ-77 చెవులు సంకటపడుటకు కారణము జనులాడుట. జనులాడుటకు కారణము పుత్రునీయక పోవుట. కారణముల వరుస ఉన్నది.

24 నాచన సోమనాథుడు 21. సారము :; మ. ధనదాంత్రపురతారహారములు... నైపథ్యమున్‌ 1ఆ-16 ముత్యాలహారములు కాశ్మీరము సంవ్యాన కౌశేయము. మూల్యంబులు వీనిలో ముందటిదాని కంటె తర్వాతిది మేలను భావమున్నది. ఉ. య చ్చేరువ కంబముం గదిసి, చిత్తరువో కరువో యనంగ గం డారపు బొమ్మవోలె నచట గద లించుక లేక యుండగన్‌ 1ఆ-ర చిత్తరువు, కరువు, గండారు బొమ్మ, ఉత్తరోత్తరమునకు ఆధిక్యము చెప్పబడినది 22, యథాసంఖ్యము వ సీ. తొలుకారు మెజుగులతోటలో ... బోటువేల్పు. 2ఆ-171 ఉపమానములు : 1. రాయంచ కొదమ 2. బొండుమలైలతోట 3. కొత్త మంజిడి 4. నిండువెన్నైల, క్రమముగా గీతలో గల క్రొన్నెల 2. పాపసరిగ 3. పొడలతోలు 4. వెలిమిడి ఉపమేయములు. 23. వ్యాజనింద : నిందచే నిందాభివ్యక్తి బ్రహ్మదేవుని నింద ఉన్నది. 1ఆ - 94 24. విషమము : కం. మనుజాశనులంట... నమో విశ్చ్శసృజే। 1ఆ - 94 అననురూప ఘటన చెప్పుటచే విషమాలంకారము. రక్కసులు హవిస్సులు కోరుట. 25. విరోధాభాసము : విరోధమున్నటులు తోచినను, ఇతరార్థముచే అది తొలగును. బుద్ధసిద్దాంత సంశ్రయంబయ్యును నజినావాస సంస్థితి శోభితంబై పుణ్యజనేశ్చరనివాసంబయ్యును యమనియమ వశంవద శాంతలోకంబై సమిద్భారధురీణసంకులంబయ్యును నక్షమాలా భాతిశయంబై పై వానితో విరోధాభాసము అంగి. (2ఆ - 110 వచన) శ్లేష అంగము. పూర్వభాగములో 'అర్జత్లేషు చే కలుగు ఆశ్రమపరమైన విరోధము, ఉత్తర భాగమందు “శబ్దశ్లేష చే అంతరించును.

1. విరోధము :; బుద్దుని బోధనలకు నిలయమైనను, జినావాసములు లేవు (బౌద్ధ ఆరామములు) (అర్హశ్తేషచే నున్న విరోధము “శబ్దశ్తేష” చే తాలగును). జ్ఞానులైన వారితాత్సిక చర్చలకుగాను (అజిన అవాసు) మృగాదుల చర్మముసై కూర్చుండు ఉనికిచే శోభితమైయున్నది.

నాచన సోమనాధుడు 245 2. విరోధము : 'వశంవత్‌ అశాంత లోకంబై' లో అభంగ శ్లేషచే కల విరోధము, 'వశంవద, శాంతలోకంబై' అనెడి సభంగశ్షేషచే, తొలగినది. 3. విరోధము : న+క్షమా+లాభ+అతిశయంబై = ఓర్పు అనెడి గుణాతిశయము లేని వారితో కూడినదై, (అర్హశ్తేషు అక్షమాలా, భా+అతిశయంబై = జపమాలల శోభాతిశయముకలదై అనెడి శబ్ద శ్తేషచే విరోధము తొలగినది. 26. విభానన : సీ, “క్రీగంటి చూపు... ఎనిమిది తెఆగులై సాబగినుమడించె. 1ఆ-151 నరుడు సత్యపై వేయు బాణములు బాధించునవి ఆయ్యును. అమె అందమును రెట్టింపు చేసెను. కారణమున్నను కార్యము కలుగలేదు. డా పర్యాయోక్తి ; గీ. వచ్చె గుహ్యకుడు ... దానవుల మీది. దిక్సాలకులు అససవ్యముగ వచ్చుటను చెప్పుటచే అపజయము గమ్యార్థము. 1-2క కం. ఆలోకించి మురాంతకు ... ఘనవాయుగతిన్‌ శ్రీకృష్ణుడు బాణముల వరుసలను పెద్ద తరంగములందు ముంచి లేవనెత్తి పెనుగాలివలె ఆకర్షించి ఆ నిశుంభుని యమునికి అందిచ్చెను. చెప్పవలసినదానిని రుమణీయముగా చెప్పుట. 1ఆ-143 కం.'అట్టేల జగములన్నియు... నడిమి సనిమానుటకున్‌. , 1౪-185 వుట్టింప, పెంప, త్రుంపన్‌ పురుషులు ముగురై పుట్టిన వేలుపవు నీవు "నడిమిపని మానుట తగునా?” "వంపుట” తగునా అనుట మాజుగా, రమణీయముగా చెప్పుట. 28. పరివృత్తి ; కం.ఆ కుండలములు నరకుని... కొలువన్‌ 1ఆ-86 మురుడు అదితికుండలములను నరకునకిచ్చి తన కుమారులు పదుగురకు ఆతని రక్షణోద్యోగమును పొందెను. పరివృత్తి అనగా వినిమయము. 29. ప్రస్తుతాంకురము : సీ. పన్నగంబులరాజు.. సంతరింప (ప్రథమ) తామర పగవాడు... పరిఢవింప (తృతీయ) 1ఆ-19 శేషుడు, గరుడుడు సహజవైరము కలవార్థు. వీరు సహజ వైరమును వదలిరి

246 నాచన సోమనాథుడు చంద్రుడు సూర్యుడు వేర్వేటు కాలములందు వర్రించువారు. ఒకరికే నేత్రములై ఒకే సమయమందు 'సేవించుచున్నారు. వీనిలో (ప్రకృతము, మటొక ్రకృతమును సూచించుచున్నది. ఇట్టు ప్రస్తుతము అంకురించినది. 30. సముచ్చయము : మ. అస్మత్కళత్రంబు గౌరవమున్‌ మోదము ఖేదమున్‌ బెరయ గర్భంబిమ్ముల దాల్ళినన్‌, 2ఆ-15 ఆమె, గౌరవము, మోదము, ఖేదము ఒకే సమయమున పొందినది. పెక్కుపనులు ఏకకాలమందు జరిగినట్టు చెప్పుట. 31. కారక దీపము : చం. చొరని బిలంబులున్‌ ... సురకోటి కచ్యుతా" 1-ఆ-131 సురలు ఒకదాని వెంబడి పడిన పొట్టకు గల క్రియలకు ఏక కారకగతమగుట, కారక దీపాలంకారము 32. కావ్యార్ధాపత్తి : కం. నీవసమె నన్ను గెలువను దేవతలకు జూడరాదు తిరమై నన్నున్‌ ఒక అర్ధముచే మజొక అర్ధమును సాధించుట. 6ఈఆ-193 దేవతలకు గెలుచుట కష్టమనుటచే మానవులు గెలువ జాలరని మజొక అర్ధము తోచుచున్నది, తం కావ్యలింగము ఫ్‌ శా, _“లోకాలోకనగంబుడింపలకు ... దేవకీనందనా'. 1ఆ-133 హేతుత్వము పదవాక్యములో గమ్యమగుట. ఇంద్రుడు తన్ను రక్షించుకొనుటకు హేతువులను తెల్పును. కం. ఈ వైనతేయు నెక్కిన గావింపగరాని పనులు గలవే గోవిందతిరుగు నీతడు దేవతలకు తిరుగరాని తెరవున నైనన్‌. 1౪-136 ఎట్టి కార్యమైనను, గరుడుడుయానమగు హేతుత్వముచే సాధ్యమని గమ్యము. 34, అర్జాంతరన్వాసము : చం. 'ఎఆుగరుగాక ... తలంపగన్‌” శేఆ-48 ఆ.వె. చక్రధరుడు ... వెజ్టివాడూ 4ఆ-62

నాచన సోమనాథుడు 2క్త7 తె5. లలితము ; శా. ఈ రూపే కలలోపలం గలసె.. నెవ్వారికిం జేరరాని మహానిధానమునకుం జేయిసాచితిం దొయ్యలీ 5ఆ-155 వర్షనీయ వస్తువునకు మాజుగా తత్రతిబింబమును, అ్రస్తుతమును వర్షించుట. 36. తద్గుణము : కం. 'శ్రీసర్వమంగళాకుచ ... హరిహరనాథ' 1ఆ-1 చం, 'లలనలతావితానముల ...చేయగన్‌' 5ఆ-5్‌5 ఒక వస్తువు తన గుణమును వదలి అన్యలలిత గుణగరిమను పొందుట. 37. లోకోక్తి ; గీ. 'కమలలోచన! ముంజేటి కంకణమున కద్దమేటికి? నీ సామ్ములరయరాదె'. శఆ-100 లోకులు చెప్పుకొను వాక్యము. 38. నక్రోక్తి : శా, 'నాకీ తమ్ముడు ఖడ్గముం కలుగంా నా కేశుడున్‌ సాటియే'. 4ఆ-390 నాకేశుడు ఇంద్రుడు అకేశుడున్‌ = వేషధారి స్వరవిశేషముచే (కాకువు) లేదా శ్లేషచే వేజొక అర్ధమును కల్పించుట. 39. స్వభావోక్తి : 'స్వభావమును ఉన్న విశేషమును చక్కగా చెప్పుట. శా. దృష్టారీతి... ప్రాసక్షురప్రోద్దతిన్‌”. 3ఆ+7క ఏకలవ్యుడు యాదవులను ఎదుర్కొను విధము వర్షింపబడినది. సీ. పసీ(్రేపు ెనుచునే? ... పొటిగలదె'. 4ఆ-308 శ్రీకృష్ణుడు, గోరక్షణ విషయమును తెల్పుమనెను. 40. ఉదాత్తము : ఉ. కారుమెటుంగు మూకకున్‌ జోడగు 'కాంతిపర్వ' 1ఆ-123 ఇంద్రుడే తెంచుట. ఐశ్ళర్య సముద్ది వర్షనము చం. ర. సుమేరువున్‌ 2ఆ-38 మేరు వర్షనము ఉదాత్తము 4. అధికము : ఆధార ఆధేయములు రెంటిలో వరుసగా ఒకటి మజొకదానికంటె అధికమనుట ఆధికాలంకారము.

248 నాచన సోమనాథుడు సీ. లలిత విద్రుమలతా.... కొంటి 2ఆ - 175 ఆధారము : హస్తము, అల్పము ఆధేయములు : అభిలాషలు గొప్పవి. ఆధేయము ఆధారముకంటె అధికమని వర్షింపబడినది. 42. అప్రస్తుత ప్రశంస శా, ఎవ్వరి కెవరయ్యెదరు! శఆ, ప, 187 ఆ(ప్రస్తుతవర్షనము, (ప్రస్తుతమును తెల్పును. మంత్రి కుమారుడు జనార్దనుడు అల్పగుణుడని (ప్రస్తుత విషయము సూచింపబడుచున్నది.

నాచన సోమనాథుడు 2ైత్తం ఛందో నిశేషాలు

1. మహాస్రగ్దర - 2 (6 - 135 - 255)

గణములు :స, త, త, నస,ర, + ఒకగురువు.

యతి స్థానములు : 9, 16, ప్రాస నియమము కలదు.

2 ప్రగ్దర 1. (2ఆ, ప27)

గణములు ముర భన య, య.

యతిస్థ్రానములు : 8, 15 ప్రాసనియమము కలదు.

సూచన : “మహాస్రగ్రర”లో మొదటి రెండు లఘువులను గురువుగా చేసినచో “ఫ్రగ్ధర” అగును, 1 ఉభయవళి : స్వర వ్యంజనములలో దేనితోనైనను యతిమైత్రిని కూర్చుట. తోదకము ;

జయ జయ మంగల సంగత రూపా 6ఆ, ప-18

గణములు : "న, జ, జ్ఞయ' (12 అక్షరములు) యతి స్థానము, 8వ అక్షరము. అద్యక్షరము *జికు 'నం'తో మైత్రి

ను న అద్యకరమ్‌ న్పింటిలో “జి అగుటచే మైత్రి “చి, శ, 'సిలతో కూర్చబడినది,

సుముఖి : న, జ, జ లఘువు, గురువు (11 అక్షరములు) తోదకమున అంతమున నున్న గురువును తొలగించినచో. “సుముఖ” వృత్రమగును. కందము :

కం. సింహాసనమున నుండి దిగి జనార్డుడన్యో, న్యాసక్తి ]ఆ-125

హకారమునకు 'ని కారముతో మైత్రి లేదు. అయినను, "హా”కు జనార్దనలోని “నా” లో గల అకారముతో మైత్రి చెల్లినది. దీనికి నిత్య సమాసయతియనియు పేరు. సీసము :

నా వలి దలగం బీకాకుపజుచె

“చీకు+ఆకు” దేశ్య నిత్య సమాస యతి (ద్వితీయార్దము)

కనుక ఉభయయతి.

'నా'లోని 'ఆ'కు, చీకాకులోని “ఆ”తో మైత్రి.

250 నాచన సోమనాథుడు గమనిక : శంకంధ్వాదులు. సంస్కృత శబ్దములు. వానిలో వలె తెలుగు పదములకు ఉభయవళి చెల్లినది. 2. వృద్ది నళి : శార్జూలము : ఆ లో కించెదు శార్‌జ్ఞముక్తపటు బాణౌాఘంబుచే నీమొనల్‌ ఆద్యచ్చు ఆ కు సంధిచే ఆదేశముగా వచ్చిన వృద్ది వర్షము. 4ఆ-ప-195 జాతోమైత్రి. 13వ అక్షరము యతిస్టానము. బాణ+ఓఘము ... బాణాఘము (వృద్దిసంధి) గమనిక “అఆ”లకు, 'ఒఓ'లతో యతి మైత్రిలేదు. ఈ పద్యమున “ఆ” వర్షమునకు, వృద్ది చంధిచే ఆదేశమైన “కౌ”తో యతి మైత్రి చెల్లినది. వృద్దేసంధి : సూ. “అఆ”లకు 'ఒఓ'లు పరమైన “జౌ”కారమును, “ఎపిలు పరమైన “ఐికారమును ఏకాదేశమగును. 3. స్వర ప్రధానవళిలో సరసయతి ఉచత్చలమాల : 1ఆయాస విహారమత్కుణ గజ్జై హిక శయ్యకు (గణా+ఐహికు) శీఆ, ప 86 ఆది హల్టు “యో కు పదవ అక్షర యగు వృద్దియైన ఏకాదేశ “తై” లోగల “ఐ” అనెడి స్వరముతో యతిమైత్రి కలిగినది. హల్టులగు యకార ణకారములకు యతి మైత్రి లేదు. 4. కందము : “ప్రయోజనమా నీవు వచ్చునుద్యోగమునన్‌” శీఆ, ప-1కీకీ “ఓకు “ఉఊతో యతిమైత్రి. సరసయతి మ ఉత్పలనూల : “గామస్పులు దెత్తురే సమరయోగ్య తలంబున 'ఉఊకు 'ఓ'తో యతిమై'త్రి, తీఆ, ప-155 7 కందము : “సాకారప్వైరవిహార ణా లం కృతులై (స+ఆకార) సాలో “ఆకు ణా లోని 'ఆొలో యతిమైత్రి. స్వరప్రధానవళి కీఆ, -228 శ, సంియుక్రయతి : కందము : జ్ఞానము సత్యంబు యశము శతమఖపుర..” శీఆ, ప-113 సంయుక్తాక్షర “జ్ఞా”లో నున్న 'జ'కు 'శతో యతిమైథ్రి. లక్షణము : పాదాదిగాని, యతిస్థానముగాని, సంయుక్తాక్షరమున్నచో, అందున్న ఏ వర్షముతో నైనను యతి మైత్రి చెల్లును.

నాచన సోమనాథుడు 251] 5. సంయుక్తాక్షరమున ముందున్న వర్ణము : చంపకమాల ; “వోద్రిచిన కాలపాకమున...” “బ(ద్రిచిన వారు..” జఆ, ఏ-109 “విద్రుపంగం.” “జిద్రుపలు...” "పై వానిలో సంయుక్తాక్షరమున గల రేఫము తేలికగా పలుకబడుచున్నది. కనుక పూర్వ లఘువు గురువు కాదు. బాణు ప్రకీర్ల” తెలుగు సమాసము. రేఫ సంయుక్తాక్షర పూర్వ లఘువు విభ్ధూషగా గురువగును. (డాఎన్‌ఎన్‌రాజు తెలుగు ఛభందోవిశేషములు. 2985 వుట. ఉత్త 6. సమయతి ; సీసము : “కుజము కుంజరముచే (గూలునో కూలదో కూలు కుంజరము నీ కుజము గూల్చె” 2ఆ-1]76 పై పద్యమున నాలుగు సీసపద్య పాదములలో పూర్వ ఉత్తరార్హములందు సమయతి కలదు. 7. సనుయతి, (ప్రాసయతి. సీసము ; అభ్రంకషంబైన యాల పోతునీతండు (త్రుంచినా డీతండు సెంచినాడు. 2ఆ, ప-180 పూర్వార్హమున సమయతి ఉత్తరార్హమున (ప్రాసయతి కలదు. ఇటీ నాలుగు పాదములలో కలదు. 8. ప్రాసయతి, సమయతి : సీసము : “సార సంబునలేవ, నీరసంబునం జావ బద్మాసనుండు, విరి పాలంగనియె” 2ఆ, ప-181 పూర్వార్హములో ప్రాసయతి, ఉత్తరార్హములో సమయతి. చివరి పాదంలో వర్ష్ణజయతి.

252 నాచన సోమనాథుడు ప్రాసవిశేషాలు

1. ద్వక్షర ప్రాసము : కందము : నరకుడు, చొరకుడు, సరకుల వరకుల నాలుగు పాదములలో “రకు” వర్షములు సమానము 1అ, పశ10
2. (శ్రక్షర ప్రాసము : కందము : నీ వారము నీవిచ్చితి నీవారము మాకు భోగనియత సుఖంబుల్‌ గావింపుము మా ప్రియములు గావింపుముు నీవు (మునీశ)ు భక్తి గమ్యమురారీ! 2ఆ, ప-116 దీనిని శబ్బాలంకార విశేషముగా గుర్రింపదగును. తాలి రెండు పాదములలో సమవర్షములు. మలి రెండు పాదములలో సమవర్షములు
3. చతుష్ట్రాసము ; కందము ; పరివేషము గల చంద్రుని సరివేషము. దాల్చి మొగము జగమునుతింపన్‌ 1ఆ, ప-158 పై వానిలో 3,4 పాదములలో సమానవర్షములు నాలుగు. కష. యరిది రమై నన్నడుగుట యరిదిరమై కాభిలాషులగు నృపతులకున్‌ 4ఆ-162 (దీనిని శబ్దాలంకార విశేషముగా గుర్తింపదగును) శ. పంచాక్షర ప్రానము : కందము : అరవిందనయన శరముల సరవిందన యనువు చూపంజాపముగుడుసై 1ఆ, ప-158 12 పాదములలోసమాన వర్షములు ఆయిదుకలవు. చంసకమాల ; గెలిచినవాడు నేడు, వెలిచినవాడు విలిచినవాడు, నిలిచిన వాడు 5ఆ, - 89 నాలుగు పాదములలో సమానవర్షములు అయిదు. కందము : అరికరమున నేందాల్చిన నరికరము నగేం[ద్ర ధీరుడయినం జెడండే! శీఆ-162 తొలి రెండు పాదములలో సమానవర్షములున్నవి.

నాచన సోమనాథుడు 253

జాతీయములు - నుడికారములు

ప్రథమాశ్వాసము : పద్య సంఖ్య 1 తలపువ్వు వాడదు. 21 2. పొత్తము గట్టుకొనిపోవుట 32 3. పోయిన పోకగుట. 32 శ. ఇట్టిక సూండినవాండు. 36 5, కకాపిక లగుట. శే 6, బవరమున నొక్కరుండు నేందుపల్లు వోలె శం 7. మీంద మీందనె ప్రాణంబు మిడుకుచుండుట. యే 8. నిలువునం గూలుట ర్‌3 9. ఒక్కని జంప పదుండ్రు పాజుట, 5జీ 10. పొత్తులదానవు 61 11. లంజ మాటలు 70 12. సంత నెన్నడో ట్‌ 13. జవ్వన మమ్ముకొనుట. క 14. కవకవ నవ్వరే, న్‌ 15. కొజ్డీింటి కంబము సేయుట, ం7 16. త్రిదిన సుఖమ్ము. 12 17. కొణకుల తెరువుల: బట్టించుట. 131 18. చీమ చిటుకన్నను 19. నరంబులు తొడియు 146 20. మడి మంచయ్యు. పి 21. మల్చా మడియై. 22. తోక చుక్కయ పోలె. 153 23. చే యాడక మూర్భవోయె. శే5డ్త 24. ఆ తప్పు నీ చెవులం బెట్టికొనంగ 184 25, గతజల సేతు బంధనంబు. 187

254 నాచన సోమనాథుడు

ద్వితీయాశ్వాసము 26. కడుపార మిముం గని పాఅవైచు తల్లికి, 6 27. తేలుచు మునుగుచు. 12 28. గుండె వగులుట. 15 29, అప్పలప్పు లనంగ. 16 30. మాడిన నేమి సేసెదవు మంత్రపునీళులు చల్లవచ్చునే. క్షం 31. పండియు. బొల్లవోవుట 26 32. పాఠెడు బండ్లకు కాళ్లు చాచుట 31 33. పోటు మగండు 31 34. నీళులముంచిన. బాల ముంచినన్‌. 31 35. సంపద మిన్ను ముట్టు 60 36. చెవులకు. బండువు సేయుట (5ఆ-15) 70 37. కీల్పొమ్మ 73 38. కడుపు చల్లని కాంతలు. 75 39. చెవులు సంకట పడుట, 77 40. కందెజ యగుట 8క్ష త్త కన్నులు గట్టుట. రి 4&2. చిత్తములు నీరగుట. 132 43. గుండ్రాయైనం జెమర్చు. 167 శశ. కన్నార నంటికొనుట. 175

తృ తీయాశ్వాసము శ5, ఇసుము చేయుట. 7 46. నాలుక యాడని. 8 47, (మ్రానుపిలుట 10 శ8. మంటలో మిడుత బీరము సూపుట. క్ష త్త అల్టాడుట. 18 50. మునుకం బాజుట. 118 51. పోయినదియ వీధిగా, 27 52. చట్రాతిపై పోంకలు. 30 53. దంచనపు గుండు. 36

నాచన సోమనాథుడు 255 54. పిల్లివలెం గూలుట. ర్‌క్ష 55. నిమ్మపండు నలంచిన పగిది. 70 56. కెందమ్మి కోహళి. 86 57. కన్నులం గానక, 89 రతి. లజ్జ కండ 98 59. ఒడిసెల జొన్నల కాడెడి వడువు. 103 60. వెన్నెల వడయడుట. [5 61. పెదవులు తడుపుకొనుట 136 62. మాట కుత్తుకం దగులుట. 136 63. చుక్క యెదురు. 147

చతుర్ధాశ్వాసను 64. పేరుకొని వైచు తెల్లంటి చీర. 28 65. నీరముంచిన సొరకాయ నెగసినట్టు. 28 66. సన్న సున్నముగాం దన్ను కొనుట. 29 67. పేట (పీంట) పయిందొర. శీర 68. వరుగుతో దాగరయు నెండుట. రక్ష 69. చెట్టెలుగు వారి కాకులు సిదుమనేల. 95 70. ముంజేతి కంకణమున కద్దమేల. న్‌ 71 నాలుక ములు విజుగుట. 106 72. కొఆవిం దల బరికికొనుట.

73. కాకులం గలకంఠంబుల. జేయుట. 157

74. గాజులుం దొడవుగాల గల్పించుట. న

75. గాడిదకుం బులితోలు గప్పుట 200 ౯76, పులిం గోల వేయుట.

76. పాపటపై నడిదంబు వెట్టుట 208

77. మంగలమున. బేలలు. 216 79, పిసికి పిండలివండు సేయుట. 229

78. పొంగినం బుడిసెడుం బోవుట. 237

79. మునుంగుచుం దేలుచు 301

256 నాచన సోమనాథుడు

పంచమాశ్వాసము 82. మారిని దనయింటికి రమ్మనుట 33 83. అరచేతి మానికము. 92 84, బయల నెత్తిన దివ్వె. 92 85. ఆలజాలంబు నీరిలో నాడుజాడ 110 86. అద్దములోని నీడ శేకర్‌ 87. పోయిన నీళ్ళకు. గట్టవెట్టుట. 157 88. పెట్టివ పీట నుండుట. 157 89. నువ్వుల గండ్లను నోరం బోసికొనుట. 158 90. నడుమ. బెట్టిన పూరి గాలుట 159 91. ఏయూంరి కే (త్రోవ. 161 92. (ప్రేవులలోన సురియ. 163 93. కలపన౦. బిండి. 163 9శ్త హృచ్చూలమగుట. 179 95. కన్నుల పండువు. 181 96. జలతైల బిందువు. 198 97. జంత్రంపు బొమ్మ. 212 98. నొచ్చిన నోరం బలుకుట. 228 99. కడుపు మసియగుట. 278 100. పాలలో. బండ్డు పిసుకుట. 280 101. నేల తల గాళ్లు నిలువమి. 282 102. మనసు మండుట. 286 103. కర్ణా కర్షిగ. 296 104. ఒకండు మోచిన మోపీందజు మోయుట. 304 105. గాలికైనం జొరంాడని చోటు లెల్ల. 3138

షష్టాశ్వాసము 106. చిత్తముల రాజెదరు. త్తే 107. రయంబు గండరువును జయంబు బండరువు అగుట. 28 108. రక్కెస మేలంబులు. వ!

నాచన సోమనాధుడు 257 శ్రీ పుష్పగిరి - ప్రాచీన క్షేత్రము

ప్రాచీన భారత దేశము వేదభూమి. వేదమాత గాయత్రి. వేదాధ్యయమునకు ప్రకృతి సంపద నమృద్దిగా నున్న స్థానములలో విద్యా కేంద్రములు ఏర్పడినవి. అవి సరిత్రాంతాలలో ప్రశాంత (ప్రదేశాలు. వైదిక సంస్కృతి ప్రధానముగా, గోబ్రాహ్మాణ రక్షణఖు సంబంధించినది. అందువలన, జలతృణకాష్టమయములైన గిరి పరిసరాలలో, సమతల భూతలములు అనుకూలించినవి. వైదికార్యులు ప్రకృతినే ఆరాధించిరి. 'క్రమశక్రమముగా వైదిక సంస్కృతి మార్పులకు ఆలవాలమై, 1 శైవము 2. వైష్ణము 3. శాక్తము (శక్తి ఉపాసన). సౌరము (సూర్యారాధన) 5. గాణాపత్యము (గణపతి పూబ) 6. కాపాలికము (ఖైరవోపచారము) మొదలగు భిన్నములైన ఆచారములలో వెజ్టి తలలు వేసినది. ఆ యాచారములకు సమష్టిగా షణ్మతములని పేరు. శ్రీ శంకర భగత్సాదులు, తొమ్మిదవ శతాబ్ఞ్యారంభములో, 1. లింగధారణ లేని శ్రైవం. 2, తప్త ముదద్రధారణలేని వైష్ణవం. 3. మద్య మాంసాది మకారపంచకంలేని శాక్తం 4. రక్తస్నాన తర్చణంలేని సౌరం 5. మాంసభక్షణ లేని గాణాపత్యం 6, మానవ కపాలంలో భోజనం లేని కాపాలికం అను ఆచారాలను వ్యవహారములోనికి తెచ్చినారు. ఇట్లు ఆ పద్దతులను సంస్కరించి, దేవాలయ నిర్మాణములో పంచాయతన పూజకు 'ప్రాధాన్యమిచ్చినారు. (తమిళ బ్రాహ్మణులు కాపాలికానికి మాజుగా కౌమారం అనగా, సుబ్రహ్మణ్యస్వామిని ఆరాధించినారు)

(వేద భూమి. శ్రీరాంభట్ల కృష్ణమూర్తి వుట తంలో

ప్రాచీన విశ్చవిద్యాలయాలు : పూర్వబౌద్ధజైన యుగములలో ప్రాచీన భారతదేశమున ఎన్నియో విద్యాకేంద్రములు, మున్యాశ్రమాలు వెలసినవి. అవియే వివిధమత కేంద్రములుగా [ప్రాచుర్యము పొందినవి.

ఆనాటి విశ్చవిద్యాలయాలు తక్షశిల, వారణాసి వల్లభి నలందాలు ఉత్తర భారతమున పేరు పొందినవి. దక్షిణ భారతమున కాంచీనగరము ఆతి విశిష్టమైన (ప్రపంచ మత కేంద్రము. మత వైషమ్యాలు లేక వైదిక సంస్కృతితో కూడ, బౌద్ధ జైన సంస్కృతులును వృద్ధి చెందినవి. ప్రపంచ యాత్రికుల నెల్లను కంచి ఆకర్టించినది. విదేశీయుల దండ యాత్రలచే ఉత్తరమున గల విశ్వవిద్యాలయాలలో ముప్పు కలిగినను, అదృష్ట వశమున కంచి అట్టి విపత్తులకు చెదరలేదు. కనుకనే అనేకములైన దేవాలయాలు నిరంతరాయముగా నిర్మితములై నేటికిని ప్రాచీన చరిత్రకు దర్భణములై వెలయుచున్నవి.

258 నాచన సోమనాథుడు

పున్పగిరి : ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో అతి ప్రసిద్దమైన శంకరమఠము “పుష్పగిరి”. జగద్గురువు శ్రీశంకరాభగత్సాదులు పుష్పగిరి పీరమున, శ్రీ చంద్ర మౌళీశ్వరాలయమందు శ్రీ, చక్రమును ప్రతిష్టాపన చేసిరని చెప్పబడుచున్నది. బహుశా ఆ ఆలయ నిర్మాణమునకు 'ప్రేరకులు వారే కావచ్చును. 'పుష్పగిరి" చరిత్ర స్పష్టముగా తెలియుటలేదు. త్రీ శంకరులకు పూర్వము, శాక్తేయ స్టానముగాను, తర్వాత పాశుపతైైవ కేంద్రముగాను మార్పును పొంది, శ్రీ శంకరుల కాలమునాటికి అయ్యది అద్యైతమత పీరముగా రూపొందినదని స్ట్రూలముగా చెప్పవచ్చును. విద్యారణ్యస్వామి ; నాచన సోమనాధుడు

విజయనగర రాజ్య ప్రతిష్థాపనాచార్యుడు శ్రీ విద్యారణ్యస్వామి. కంచిలో అతని సహాధ్యాయి శ్రీ నాచన సోమన, శ్రీ విద్యారణ్యుల ('ప్రోత్సాహముచే పుష్పగిరి పీఠము మఠమగుటకు సర్వతోముఖాభివృద్దికి సూత్రధారిగా కన్పట్టుచున్నాడు.

క్రీ.శ. 1344 కడప జిల్దా పెంచుకల దిన్నె గ్రామములో పెక్కు భాగాలను పొంది, ఆ (ప్రాంతములోనే నివసించిన సోమన క్రీ.శ. 1377 సంవత్సరము పుష్పగిరికి అతి సమీప (గ్రామమైన తురిమెల దిన్నెను (సుమారు 8 కిలోమీటర్జు) ఏక భోగ్యముగా పొందెనని శాసన 'ప్రమాణమున్నది. ఆ ప్రబల సాక్ష్యముచేతను, పుష్పగిరి ముద్ర, ఇతరములకంటె విలక్షణమై యుండుటచేతను, సోమన “పుష్పగిరి” సర్వతోముభాభివృద్దికి తీవ్రమైన కృషి చేసి, హరిహర భావన స్థిర పడునట్లు దేవాలయ సముదాయమును నిర్మింప జేసెననియు ఊహింపవచ్చును. వారు “సంపూర్ల క్షీర్తొ అనెడి బిరుదమునకు ఆర్హులగుటకు పదునాల్గవ శతాద్దీలో శంకరాద్వైత వైదిక సంస్కృతికి పాటుపడుటయే ముఖ్య కారణమనవచ్చును. దేనాలయ సముదాయము ;

పుష్పగిరి, (నుమగిరి) ; రామాయణ కాలము నుండి ప్రసిద్ధముగా నున్నది. అది కడప పట్టణమునకు వాయవ్యమున 16 కిలో మీటర్ల దూరాన, చెన్నూరునకు & కిలో మీటర్ల సమీపమున, పినాకినీ (సుప్రయోగ) నదీ తటమున మొత్తము ఇరుప్రక్కల, ఇరువది ఎనిమిది దేవగృహాల సముదాయముతో సుప్రసన్న ప్రకృతి శోభానిలయమై నూతన సోయగాలతో విలసయుతముగా భక్తులను అల్పమాత్రముగా ఆకర్షించుచు ప్రాచీన శంకర పీళమై, మినుకుమినుకుమనుచు మిసిమి కలదై యున్నది. పశ్చిమ తీరమున గల ఆలయ ప్రాంగణములో శ్రీరాజరాజేశ్వరీ దేవాలయమున, పంచ పంచికాపూజకై బిందు చ(క్రముమీద సింహాసనాకారముగల చక్కని పీఠముపై శ్రీచక్రము అమరియున్నది. పడమటి ముఖముతో శ్రీ వైద్యనాథుడు, ఉత్తర ముఖముతో శ్రీ ఉమామహేశ్వరుడు, (ఇందు నంది వాహనముపై శివమూర్తి, శివునితాడపై ఉమాదేవి ఉన్నారు) ప్రాజబ్ముఖముతో

నాచన సోమనాథుడు 259 'త్రికూటేశ్చరుడు, దక్షిణ ముఖముతో శ్రీ భీమేశ్వరుడు వేర్వేలు గృహములందున్నారు. విడిగా, గొప్ప గర్భగ్భహముతో, నందీశ్సరుడు ఎదుట నుండగా భీమలింగేశ్చరుడు తూర్పు ముఖముతో భక్తులను అను(గ్రహించుచున్నాడు.

పినాకినీ తూర్పు తీరానగల దేవాలయాల కక్రొత్తందనముతోడి (క్రొాంబులకలు స్ఫూర్తి దాయకములై వెలుగుచున్నవి. ఒకే ప్రాకారమున శివకేశవుల ఏకరూపతను స్ఫురింప జేయుటకై శ్రీ సంతాన మళల్లేశ్వరాలయము, శ్రీ చెన్న కేశవాలయము, మటికొన్ని ఇతరములు కలవు. ప్రత్యేకముగా హరిహరభావన ్రీతిపాత్రముగా స్ఫురణకు తెచ్చుటకు దేవాలయనిర్మాణములు జరిగినవి. శివకేశవ మూర్తులొకే స్థలములో నుండుట చూడదగునని శ్రీ జనమంచి వేంకటసుబ్రహ్మణ్యశర్మ ప్రబోధము.

(వువ్చుగరి నంవుటము 6 వుటలు 2% 26 నంగ్రవావిజ్ఞాన కోళము)

వారణాసి ఉత్తర కైలాసమని, తమిళనాడులో చిదంబరము దక్షిణ కైలాసమని, మధ్య భారతములో “పుష్పగిదొ మధ్యకైలాసమని నుతింప బడుచున్నది.

పుష్పగిరికి - 1. పంచనదీసంగమ మని 2. భాన్కర క్షేత్ర మని 3. మధ్య అహోబల మనియు పేర్లున్నవి. |

1. పంచనదీ సంగమము : ఈ క్షేత్రమునకు సమీపమున 'పాసిఘ్సి” కుముద్వతి" 'ముద్గల' 'మాండలి” అనునాల్లు నదులు, పినాకినీ నదిలో కలియుచున్నవి.

2. భాస్కరక్షేత్రము ౨ శివ విష్ణు శక్తి గణపతి, నూర్యులకు విడిగా దేవాలయములుండు స్థలమని భావము. ఇట్టివి మి రెండు, గోకర్లములు, అలంపురి.

3. మధ్య అహోబలక్షేత్రము : కర్నూలు జిల్లాలోని అహోబల క్షేత్రమునకును తిరుపతికిని, నడుమ ఉన్నందున వైష్ణవులు మధ్య అహోబల మనుచున్నారు. సంతాన మళల్లేశ్వరాలయము ని

ఇది చోళరాజుల నిర్మితము, ఆలయమున గల శాసనాలు, శివుని అయిదు దేవగృహాలు, శ్రీవైద్యనాథస్వామికి అర్పితమైనట్టు వచించుచున్నవి. విద్యానాథునికి చెందినదను అర్థమున శ్రీ వైద్యనాథశబ్దము ఏర్పడినది. శ్రీ, విద్యానాథుడు పరమ శివుడు. శ్రీ శంకర భగవత్పాదులు, ద్వాదశలింగ స్తోత్రాలలో (క్రీ.శ 780-820) శ్రీ వైద్యనాథ స్వామిని ధ్యానించెను.

శ్లో; పూర్యోత్తరే పాఠలికాభిధానే సదాశివమ్‌ గిరిజా సమేతమ్‌

సురాసురారాధిత పాద పద్మమ్‌ శ్రీ, వైద్యనాథమ్‌ నతతమ్‌ నమామి॥ 5 భావము : వూర్యోత్తరదిశలో “పారలిక” అను పేరుగల క్షేత్రమున గిరిజా

260 నాచన సోమనాథుడు సమేతుడైనట్టియు, సురలు అసురులచే ఆరాధింపబడు పాదపద్మములు కలట్టియు శ్రీ వైద్యనాథస్వామిని ఎల్లప్పుడు నమస్కరించుచున్నాను. “పార్లి” అనెడి రైల్వే స్టేషను, హైదరాబాదునుండి “మన్మాడు” పోవురైలు మార్గమున, సుమారు 340 కిలోమీటర్ల దూరాన ఉన్నది. ద్వాదశలింగస్తోత్రములలో ప్రస్తావింపబడిన శ్రీ వైద్యనాథస్వామి పేరనే పుష్పగిరిలోగల అయిదు శివాలయాలు అర్పితమయినవని ఊహింపవచ్చును. ఇవి బహుశా పదునాల్గవ శతాబ్దిలో నిర్మితములై ఆ స్వామికి అర్పితములయినవనుటకు కారణమొకటి కన్పట్టుచున్నది. శ్రీ విద్యాతీర్థులు ఏ వీరు శ్రీ భారతీతీర్జులు శ్రీ శంకరానందులు, శ్రీ విద్యారణ్యులు శ్రీ వేదాంత దేశికులు శ్రీ నాచనపోమనాథాదులకు గురువులు. వీరికే శ్రీ విద్యానాథుడు శ్రీ విద్యాశంకరుడు, శ్రీ విద్యేశ్సరుడనియు "పేరు కలవు. శ్రీ శృంగేరీ మరములో శ్రీ విద్యారణ్య ధ్రేరణచే శ్రీ భారతీతీర్జులు తమ గురువుపేర, స్మృతి చిహ్నముగా అరుదైన అద్భుతమైన శిల్ప వైభవముతో మహోన్నత భవనమును నిర్మింప జేసిరి. నాచన సోమనాథుడు పుష్పగిరిలో తానును తనవంతుగా అయిదు శివగృహాలను నిర్మింపజేసి, పరమశివునికి మజియు తమ గురువునకు ఇరువురికి, స్కృతి చిహ్నాములుగా వానిని అర్పించి “సాహితీ రసపోషణ' సోమన, “పర్యాయోక్తి” అనెడి అలంకార స్ఫూర్తిని ఇచ్చట ్రదర్శించిరి. సోమన పరమ పరమేస్టి గురు ప్రతిభను పురస్కరించుకొని, పరమ శివునితో అభిన్నముగా అర్చించుట, ఆతని గురుభక్తిని చాటుచున్నది. ఇట్టు శ్రీ విద్యానాథ సంబంధమని సూచించుటకే “శ్రి, వైద్యనాథ” శబ్దమును సకల భాషాభూషణుడు సోముడు మహోదాత్తముగా, దైవ గృహాలకు అర్పితముగా గమ్యోక్తిచే అద్భుతముగా సుప్రతిస్టితము చేసెను. నిర్చృతిని ఆకాక్షించిన సోమనాథుడు. నవీన గుణసనాథుడు (నిత్యము, హృదయపీరమున హరిహరనాథుని దర్శించువాడు) పుష్పగిరి పీఠము, పెక్కు మాన్యాలు (గ్రామాలతో అభివృద్దికి ప్రధాన పురుషుడై, పుష్పగిరి చతురస్ర ము(ద్రను “శ్రీ, శృంగగిరి, శ్రీవిరూపాక్ష, పుష్పగిరి, శ్రీ అలంపురి” పీఠనామములతో రూపొందించి, మహానంస్టాన పదమును అధిస్టింపజేసెను. ఆంతయు, సోమన, వైదిక సంస్కృత్యుద్దరణ మహోద్యమ ఫలమే! శ్రీ చెన్నకేశవాలయము : పెన్నకు తూర్పు తీరాన, శ్రీ చెన్నకేశవాలయము అయిదు అంతస్థుల పెద్దగోపురముతో అద్భుత శిల్పసంపదతో మహోన్నతముగా కన్నుల పండువుగా కన్పట్టుచున్నది. ఆలయకుడ్యాలపై అర్జునుని పాశుపతాస్త్రప్రాప్తే, శ్రీకృష్ణుని గీతోపదేశము. ఇతరములైన

నాచన సోమనాథుడు 261 పౌరాణిక సన్నివేశాలు చి(త్రితములైయున్నవి. ఆలయ సముదాయములో నటరాజ విగ్రహము మేలివన్నెతో వరేణ్యమై, “చిదంబరి క్షేత్రమును స్మరణకు తెచ్చుచున్నది. ఈ వైభవమంతయు వరాహలాంభనులైన విజయ నగర రాజుల కళాభినివేశమును ప్రకటించుచున్నది. వారే ఆలయ అభివృద్దికి ప్రధాన పోపకులై ఉండిరని తెలియుచున్నది. నాచన సోమనాథుడు : పెంచుకల దిన్నె క్రీ.శ. 1344 నం, విద్యానగర నిర్మాణము, విజయనగర రాజ్యారంభము 18.4.1336 జరిగినవి. అప్పటి నుండియు ఆ రాజ్యముతో గాఢమైన అనుబంధము కల సోమన, క్రీ.శ. 1344 పెంచుకల దిన్నె (గ్రామములో (బుక్కరాయపురము) పెక్కు భాగాలను పొందిన భారద్వాజగోత్రుడు. (శ్రీ విద్యారణ్య స్వామియు భారద్వాజుడే) తుడుములదిన్నె : దౌన కాలము (1377 సం.) సోమనకు, రెండవ హరిహరరాయలు రాజుగా నున్నపుడు (క్రీ.శ. 1397-140%) ఉదయగిరి పాలకుడు యురాజా ప్రొఢదేవరాయలు తురొమెళ దిన్నెను (తుడుములదిన్ని) ఏకభోగముగా సోమనకిచ్చెను. ఆ ఆధ్యాత్మిక త్యాలైకమూర్తికి ఆ తుడుముల దిన్నె 'సేవాఫలమేగాక ఆతని నిరుపమానమైన కీర్తి చంద్రికలను వెదజల్టుచున్నది. శ్రీ శంకరనుఠాల ముద్రలు 1 త్రీ శృంగగిరి (శృంగేరి) ముద్ర : ముద్రలో (వర్తులాంగుళదయ సనక్షత్ర ముద్రా) శ్రీ విద్యాశంకర 2. శ్రీ విరూపాక్ష ముద్ర : మధ్య భాగమున : (సార్జాంగుళ ద్వయ సవర్తులాకార శ్రీవిద్యాశంకర మహీపాల ముద్రా) పుష్పముద్రా) వలయమందు : శ్రీ విరూపాక్ష శ్రీవిద్యారణ్యస్వామీ జగద్గురుః 3. పుష్పగిరి ముద్ర : చతుర(స్రమందు : (పాద హీనాంగుళద్వయ సమచతుర్ర శ్రీ, శృంగగిరి, శ్రీవిరూపాక్ష ముద్రా). త్రీ పుష్పగిరి శ్రీ అలంపురి, శ్రీ విద్యాశంకర కరకమల సంజాత శ్రీ విద్యా నృసింహ భారతీ స్వామినః

262 నాచన సోమనాథుడు 4. శ్రీ కర వీరముద్ర ; మధ్యభాగమున (వర్తులాకారము) అనేక శక్తి సంఘట్ట (ప్రకాశలహరీఘనః ద్వాంత ధ్వంసో విజయతే విద్యాశంకరభారతీ. 5. శ్రీ కంచికామకోటి ముద్ర వర్తుల మధ్యభాగమున : “చం(ద్రమౌళీశ్వర' శ్రీ చంద్రమౌళీశ్చరాయనమః శ్రీమత్సరమ హంస, పరివ్రాజకాచార్య శ్రీ మచ్చకంకర భగవత్సాద ప్రతిష్టిత శ్రీకామకోటి పీఠాధిప శ్రీ చంద్రశేఖరేంద్ర సరస్వతీ సంయమీంద్రో విజయతే. పై ముద్రలను పరిశీలన చేయగా శ్రీ, పుష్పగిరి ముద్ర - నాలుగు శంకర మఠములను ప్రస్తావించుటచే ఆయ్యది మహాసంస్థానమై ఉచ్చదశలో నుండెననవచ్చును. నేటి పుష్పగిరి మఠాధిపతులు, శ్రీ అభినవోద్దండ విద్యాన్నసింహభారతీ స్వామివారు 4.2.1957 సం. నుండి నిర్వక్ర పరిక్రియలతో పూజాకార్యాలను నిర్వహించుచున్నారు. త్రీ పుష్పగిరి సహాయనిధి : (చారిటబుల్‌ ట్రస్టు). క్రీశ. 1998 సంవత్సరము ఏర్పడినది. స్వామివారు అద్దానికి అధ్యక్షులు. తిరుమలలో దేవస్థానము వారొసగిన స్థలములో “పుష్పగిరి నివాస భవనము” అన్ని సౌకర్యములతో నిర్మింపబడినది. ఆ స్పలము, చుట్ట్బను కొండలతో చెట్టతో, చక్కని (ప్రకృతితో అహ్హాదకరముగా తాండవించుచున్నది. భక్తులకు అచ్చట కల్యాణమండపము, ధ్యానమందిరము, ఇతర వసతులు గలవు. ఆకాంక్ష : తమిళనాడులో శ్రీ కాంచీకామకోటి పీఠము,కర్ణాటకములో శృంగేరి, కేరళలో కాలడి శ్రీ శంకర పీఠములు ఆర్ష విద్యాబోధక కేంద్రముగా దివ్య సుందరభవనములతో తాండవించుచున్నవి. శ్రీ పుష్పగిరి పీఠము, పైవానివలె, అభివృద్ధి చెందవలసియున్నది. పుష్పుగిరి పరిసరాలు అతివిశాలమై సమతలమై శోభాయమానమై ఒప్పారుచున్నవి. శబరిమలవలె, పుష్పగిరి హరిహరక్షేత్రము. ఇతరముల కంటె ఈ వైశిష్టమీ పీఠమునకు మణికిరీటము. పినాకినీ నదికి వంతెన యొకటి. రెండు తీరాలను కలువుచు నిర్మించుట అత్యవసరమైన ప్రణాళికగా ప్రభుత్వము చేపట్టవలెను. యా(త్రికులకై వసతి గృహాలు, విద్యార్థులక్రై ఆశ్రమ

నాచన సోమనాథుడు 263 పాఠశాలలు నెలకొల్పబడవలెను. ఉచిత విద్యాబోధన జరుగవలెను. వివిధ వాహనములు పయనించుటకై త్రోవల వెడల్పును పెంచుచు, అవి గట్టి పడునట్టు వ్రయాణ సౌకర్యములను సమకూర్చవలెను. అన్నింటికంటె ప్రథమముగా పుష్పగిరి మాహాత్మ్య్యమును 'ప్రబోధించుటకు ప్రచార సాహిత్యము వెల్వడవలెను. అట్టగుచో. త్వరలో “సుమగిరి” రాయలసీమలో భక్త రత్నముల గనితై సమధిక గిరి అగును. శ్రీ శ్చృంగగిరి ఎ శృంగేరి

పూర్వ చరిత్ర : పడమటి కనుమలలో కర్ణాటక రాష్ర్రమందు, మలయనాటి సీమలోగల “శృంగేరి” రామాయణ కాలమందు, విభాండకుని నుతుడైన బుళ్య శృంగుని వన్యాశ్రమమని, తలంప బడుచున్నది. అతడే, దశరథుని సుత శాంతను పరిణయమాడె నని రామాయణ కథ. వరాహాచలమునుండి ప్రవహించు, తుంగా నదీ తీరాన “శృంగేరి” మరమున్నది. తుంగానది ఆవల భద్రానదితో కలిసి తుంగభద్రయను పేరు కలదై, కృష్ణతో చేరి సముద్రములో కలియుచున్నది. శృంగగిరి ;

దీనికి “శృంగేరి” అని వ్యవహారనామము. దీనికి దక్షిణామ్నూయ పీఠము, శ్రీరామక్షేత్రము, శారదాపీఠము అనియు పేర్లు కలవు. "అహమ్‌ బ్రహ్మాస్మి” అనెడి యజుర్వేద మహావాక్యమును ప్రబోధించు మహాక్షేత్రరాజ మిది. కాలడిలో జన్మించిన శ్రీ శంకర భగవత్సాదులు (క్రీ.శ 780-820). ఒక శిలపై నుండు శ్రీ చక్రము మీద, (బ్రహ్మ విద్యాస్వరూపిణిగా శారదామూర్తిని ప్రతిష్టించి అచ్చటనే ద్వాదళాబ్దములు నివసించిరని ఒక వ్రాతప్రతి వచించుచున్నది.

శ్లో “సంస్టాప్య స్వమఠం కృత్వా తుంగ భద్రానదీ తటే తత్ర స్థిత్వా ద్వాదళాబ్దం..”

వుట 64 - శ్రీ *ంకరాచార్య : ఆంగ గ్రంధము డొ ఎన్‌ రమేళన్‌ 1959

మతియును పూజ్యులు, తాను తెచ్చిన పంచసృటికలలో నొకదానిని నిత్యపూజకై భోగచంద్ర మౌళీశ్చరనామముతో అచ్చట ప్రతిస్టించిరట. అచ్చటి శక్తి శారదాదేవి. క్షేత్రదైవ నామము ఆది వరాహము అని చెప్పబడుచున్నది. విజయ నగర రాజుల దానములు : హరిహరరాయలు

శృంగేరి మఠము నేడు సర్వవిధ వికాసములతో వృద్ది చెందుచున్నది. విజయ నగరావతరణ కాలమందు, శ్రీ, విద్యాతీర్ణుల ప్రేరణతో శ్రీ భారతీ కృష్ణతీర్జుల (ప్రకృష్ట

26 నాచన సోమనాథుడు కృషితో శ్రీ విద్యారణ్యుల ప్రత్యేకాదరణతో “శృంగేరి” అభ్యున్నతిని అధిరోహించినది. హరిహరరాయలు (క్రీ.శ. 1336-1356), శ్రీ భారతీ కృష్ణతీర్జులకు (క్రీ.శ. 1333-1380) శృంగపురమును క్రీ.శ. 1346 సం, దానమిచ్చినట్టు శిలా శాసనమున్నది. (గేజి 22 ఆం్ల్ల (గ్రంధము ళ్ళంగేరి చరిత్ర డా. వీకే శాస్త్రీ శాసన పాఠము, “శ్రీ విద్యాతీర్దాయ గురవే, పరస్మై తేజసే నమః” అని 'ప్రారంభమగుచున్నది. వారు తమ గురువులకు స్మారక చిహ్నముగా శ్రీ విద్యాశంకరాలయమును నిర్మించుటకు పూనుకొనిరి. ఆలయనిర్మాణము పూర్తికాక ముందే, క్రీ.శ. 1333, సం. సిద్ది పాందిరని పీఠమునకు చెందిన పషత్రములలో నున్నది, క్రీ.శ 1356 ఆలయ నిర్మాణము సమాష్తమైనది. శ్రీ, గడియారమువారు, శ్రీ విద్యాతీర్థుల నిర్యాణము క్రీ.శ. 1344-45 జరిగియుండునని ఇట్టు వచించినారు. “హరిహరసోదరులు, ఎన్నోసార్టు వారిని దర్శించి, వారి ఆశీస్సులను పొందినారు. వారి చపశ్ళక్తిని గుర్తించినందు వలననే వారిని తమ శాసనాలలో 'విద్యాతీర్థ మహేశ్చర' అని స్తుతించినారు. వారి సమాధిపై దివ్య శిల్ప విరాజితమైన విద్యాశంకరాలయమును నిర్మింపజేసినారు...”

(క్రీశ. 1346వ సంవత్సరములో హరిహరరాయ సోదర పంచకము విజయోత్సవ సందర్భమున శృంగేరికి వచ్చి అప్పుడు పీఠమునందున్న శ్రీ, భారతీతీర్చులకు భూదాన (గ్రామ దానములు చేసినందున ఆ సమయమునకు ముందుగానే శ్రీ వారు సిద్ది పొంది యుందురు. అనగా 1344-45 ప్రాంతములో వారి విదేహముక్తి జరిగియుండును..”

(పుట. 81. శ్రీ మాధవ విద్యారణ్యస్వామి చరిత్ర) శ్రీ గడియారము (రచయిత) త్రీ విద్యా శంకరాలయము : శ్రీ గడియారము వారి ప్రశంస

'శృంగేరిలో దర్శనీయమైన ఆలయమిదియే. హోయసల నిర్మాణరీతిలో శ్రీ చశ్రాకారమున ఎత్తైన వేదిక మీద ఆలయము నిర్మింపబడినది. అది, క్రీ.శ. 1356 సం.లో నిర్మింపబడినట్టు శ్రీ ఆర్‌. నరసింహాచార్యులుగారు (వ్రాసినారు. (రిపోర్టు 1916). ఈ ఆలయమునందలి విశేషమును దర్శించుటకు పాశ్చాత్య విద్వాంసులు వచ్చి చూచి ఆశ్చ్ళర్యచకితులగుచున్నారు. “గర్భాలయను ముందు, 12 స్తంభముల మంటపమున్నది. ఒక్కొక్క ప్రంభము మీద మేషాది ద్వాదశరాసులు చెక్కబడినవి, సూర్యుడు ఏ రాశిలో ప్రవేశించునో, ఆనాటి నుండి ఒక నెలనటకు (ప్రాతః కిరణములు ఆ రాశి శిలాస్తంభము మీద పడుచుండును. ఆనాటి శిల్పుల గణిత, జ్యోతిష్య, వాస్తు శాస్త్రముల ప్రానీణ్యమునకు

_ నిదర్శనముగా నున్నవి. ఆలయము చుట్టును తీర్పబడిన శిల్ప వైభవము అనిదం పూర్వము."

నాచన సోమనాథుడు 265 బుక్కరాయలు (క్రీ.శ. 1356-1377) తాను సింహాసనమును అధిష్టించినదే తడవుగా శృంగేరిలో తమ గురువైన శ్రీ భారతీ కృష్ణ తీరులను సందర్శించి శాంత లింగనాడులోని "కేశవళి” (గ్రామములో కొంత భూమిని క్రీశ 1356 సం. సమర్పించిరని శాసనములున్నవి. వుట. 25 ఆంగ గ్రంథము ళ్ళంగేరి చరిత్ర డౌ వీకే శాస్తి, మజియును రాయలు, క్రీ.శ. జూన్‌ నెల 1375 సం. 'ఉదయబెట్టు" అక్టోబరు నెల శ్రీశ 1375 సం. “కుడుపు” దానములు శ్రీ విద్యారణ్యులకు మఠానికై ఇచ్చిన వేర్వేలు కానుకలను గూర్చి తెల్పుచున్నవి. వుట - 38 ఆంగ్ల గ్రంధము ఆధ్యాత్మిక వివేక సింహాసనము" క్రైఆోర్‌ వెంకటరామన్‌ రెండవ హరిహరరాయలు (క్రీ.శ 1377-1404) పట్టాభిషిక్తుడైన పేమ్మట, పెక్కు కానుకలను మాన్యాలను శృంగేరికి ఇచ్చెను. విద్యారణ్యులు 1386 సం. సిద్దిపొందిరి. రాయలు, వారి సమాధిపై ఆలయమును నిర్మింపజేసి, వారిపేర విద్యారణ్య పురమను అ(గ్రహారమును నెలకాల్సిరి. ఆ (గ్రామమునకు చెందిన రెండు వృత్తులలో ఒక దానిని శ్రీ భారతీ తీర్ధల సమాధిపైగల శ్రీ భారతీ రామనాథాలయానికి, మటొకటి శ్రీ విద్యారణ్య సమాధిపై గల శ్రీ విద్యేశ్చర్వాలయానికి దత్తము చేసెను. వుట. 42 ఆంగ గ్రంభము శ్రీ ఆద్యాత్మిక వివేకనింవోననము. కైఆర్‌ వెంకటరామన్‌ మటియు బసవ పట్టణ రాజ్యమునందు, ఎజనాడ సీమలోనున్న “"దండూరు” (గ్రామమును - “శ్రీ శారదాంబ” అర్భనలకై శ్రీ చంద్రశేఖర భారతీస్వాములకు (1386- 1389) సమర్పించెను. వుట. 27 ఆంగ్ల (గ్రంథము. ల్ఫింగేరీ చరిత్ర డా వీకేళా్తు శృంగేరి విజయనగర రాజుల ఆదరణతో అభ్యుదయ పరంపరలను చవిచూచినది. కేలడి నాయకరాజులు (క్రీ.శ 1499-1763) వీరశ్రైవులయినను, శృంగేరిని గౌరవించిరి. మహారా[ష్ట్రులు పదునెనిమిది పందొమ్మిదవ శతాబ్దములలో, అనంతరము ముస్లిము పాలకులు, బిజాపుర సుల్తానులు, మొగల్‌ అధికారులు, “హైదరాబాదు నైజాములు, మైసూరు హైదర్‌ అలీ, టిప్పుసుల్తానులు, ఆంగ్లేయ కార్యనిర్వాహకులు, శృంగేరిని పవిత్ర క్షేత్రముగా గుర్తించుటయేగాక మళ నిర్వహణలో ఉత్పన్నమైన క్లిష్ట పరిస్తితులను పరిష్కరించుటకు సహాయ పడుచుండిరి. ఇట్టు పెక్కు రాజపోషకులచే శృంగేరి 'ప్రవర్హమానమై పెంపాొందినది. (కేలడి, పాగర్‌ తాలూకా, షిమోగా జిల్టాలోనున్నది).

266 నాచన సోమనాథుడు 32వ పీఠాధిపతి : శ్రీ నృసింహభారతి (క్రీశ. 1817-1879)

శ్రీ నృసింహ భారతి స్వామి క్రీ.శ 1798 సం. జన్మించిరి. బాల్యదశలో విద్యార్దనక్షై కాశికి కాలినడకతో వెళ్లి వివిధశా(స్త్రాధ్యయనము చేసి నిష్హాతులైరి. కరోరవ్రతులు. ఏబదవ వయసు నుండి అత్యల్పాహార నియమముతో జీవించుచు నిరతము నిత్యపూజలలో నిమగ్నుడయ్యెడివారు. తెలుగు, కన్నడము, తమిళము, మరారి హిందూస్ట్రాన్‌ భాషలన్నింటి యందు వారు ప్రావీణ్యము ఆర్జించిరి. ఆ కారణముచే భారతదేశ (ప్రజలెల్లరు వారితో తమతమ భాషలలో సంభాషించెడివారు. (వారు ఉడికిన పిడికెడు కాకర కాయలను ఆహారముగా స్వీకరించుచుండిరి),

శ్రీ వావిళ్ల రామశాస్త్రి శ్రీ వావిళ్ళ అనంతనారాయణ శాస్రి ఇరువురు నిరాశతో మైసూరులో నున్నప్పుడు ఆ సోదర ద్వయానికి అనుగ్రహ పూరితమైన ఉపదేశ మిచ్చి కార్యోన్ముఖులను చేసి, చెన్నపురికే వెళ్లి అచ్చటనే అచ్చు కూటమును ఏర్పాటు చేసికొనవలసినదిగా సూచించి మరలునట్టు చేసినారు. అదొక మహత్తరమైన శుభఘడియ,. ఆ జగద్గురువు మహత్వము వలన, 'వావిళ్లు మహాసంస్థ అయింది. చెన్నపురిలోని శృంగేరి మఠ బాధ్యతను కూడ ఆ స్వామి ఆ సోదరులకు అర్పించారు.

మజొక ముఖ్య విషయము. ఆ స్వామివారు శ్రీ వావిళ్ల రామస్వామి అల్లుడైన శ్రీ చదలువాడ సుందర రామశా'స్త్రుల వారికి, ప్రస్థాన త్రయబోధకులు. వారి బోధనవలన, చదలువాడ వారు, భగవద్గీతకు వెల్వడిన, సంస్కృత వ్యాఖ్యలన్నింటిని పరిశీలించి, గురువుగారి విజ్ఞాన సమృద్ధిని తన (గ్రంథములో చేర్చినారు.

శ్రీ స్వామివారు (క్రీ.శ. 1843 హైదరాబాదు వచ్చినారు. అప్పుడు నైజామువారి ముఖ్యమంత్రి శ్రీ చందూలాల్‌: వారిని కలిసికొన్నారు.

(వుట 23 ఆం గ్రంధము ఆధ్యాత్మిక వివేక సింవోననము).

33వ పీరాధిపతి : శ్రీ సచ్చిదానంద శివాభినవ నరసింహభారతి (1879-1912)

పూర్వనామము శ్రీ శివస్వామి. వారు క్రీ.శ. 1858 జన్మించిరి. శైశవములో తల్లిదండ్రులను కోల్పోయిరి. 1866 సం. సన్న్యాసదీక్షను పొందిరి. అప్పటి వయస్సు ఎనిమిదేళ్లు. వీరు క్రీ.శ. 1879 సం. మఠాధిపతులై, వెంటనే ఆర్హిక పరిస్థితులను చక్కంజేయుటకు ప్రయత్నించి, సత్ఫలితాలను సాధించిరి. వేదవిద్యాబోధనకు విద్యాలయమును స్టాపించి, అందు తానే వేదాంత బోధ చేసెడివారు. వార్డిక శంకర జయంతి ఉత్సవాలను నిర్వహించుటకు ఏర్పాటు చేసిరి,

నాచన సోమనాధుడు 267 కాలడి (కాళహస్తి కాళత్తి కాలతి) శ్రీ శంకర భగవత్సాదుల జన్మస్థలమైన కాలడి ఆ(గ్రహారమును, గుర్తించి అందలి పవిత్ర ప్రదేశములను స్మారక చిహ్నాలుగా సంరక్షణకై శ్రద్ధ వహించిరి. అచ్చట శ్రీ శంకరాచార్యులకు ఒకటి, శ్రీ, శారదాంబకు మజొకటి, రెండు దేవగ్భహాలు నిర్మింపబడినవి. శ్రీ స్వామివారు క్రీ.శ. 21.2.1910 వానికి ప్రారంభోత్సవమును జరిపించిరి. సంపూర్ణ శంకర (గ్రంథావళి (ప్రచురణ విషయములో ఆసక్తిగొని శ్రీరంగమునగల వాణీ విలాస 'ప్రెన్‌చే దానిని ప్రచురింప జేసిరి. ఆ అచ్చు కూటము వారి కోరిక మేకు ఇతర వేదాంత గ్రంథాలను విరివిగా (ప్రకటించినది. వారు పాడిన గీతములు “భక్తిసుధా తరంగణి” అను నామముతో నొప్పు (గ్రంథమై వెల్వడినది. శ్రీ చదలవాడ సుందరరామశాస్త్రీ (క్రీశ 1865-1925) భగవద్గీతకు తొమ్మిది సంస్కృత వ్యాఖ్యాతల సంస్కృత భాష్యముతో తెలుగు టీక, తెలుగు లిపిలో “పరమార్థ చంద్రిక” అనెడి పేరుతో ప్రచురించుటకు కారణభూతులు మొదటి సంపుటము క్రీ.శ. 1911 వెల్వడినది. 34న పీఠాధిపతి : శ్రీ చంద్ర శేఖర భారతీస్వామి (్రీశ. 1912-1954) పూర్వపీఠాధిపతి (ప్రోత్సహించిన 'భగవర్గీతకు' తెలుగుటీక వూర్తి అగుటకు తోడ్చడినారు. మిగిలిన అయిదు సంపుటాలు ఆలస్యముగా వెల్వడినవి. ఆజన సంపుటము క్రీ.శ. 1927 సం. వెల్వడినది. ఆ గ్రంథమును మరల ముద్రించుటకు వదాన్యులు పాల్లొనుట పుణ్యకారము. శ్రీ చంద్ర శేఖర భారతీస్వామివారు, తల్లిదండ్రులకు కల్లిన పదునాల్లురలో తానొక్కరు మాత్రమే మిగిలెను. వారు దైవాను [గ్రహముతో, సంస్కృత భాషా వైదుష్యముతో, వేదాంతమందు సంపూర్ణ జ్ఞానము పొందిరి. శ్రీ శారదాంబా దేవాలయ నిర్మాణమును పూర్తిచేసి తన గురువు సమాధిపై అందమైన దేవగృహము నిర్మింపంజేసిరి. వారు (క్రీశ 1892 సం. జన్మించిరి. వారు 1952 అప్పుడప్పుడు మర వ్యవహారాలను పట్టించుకొనక దీర్ధకాలము సమాధిగతు లయ్యెడి వారు. అది బ్రహ్మానందస్టితి. 26.9.1954 సం, శ్రీ స్వామివారు ఉషుకాలమున తుంగానదిలో (ప్రవేశించి ప్రాణాయామము చేసి లోకయా'త్రను చాలించిరి. అది స్వ్పచ్చందమరణము, వారి ఆధ్యాత్మికానుభవములు, జీవన మరణములు, భక్తులకు విచిత్రములుగా కన్పట్టినవి. సిద్దాననముతో ప్రోణోత్కమణము కావించిన మహా యోగేశ్చరుడు శ్రీ చంద్రశేఖర భారతీస్వామి వారు.

268 నాచన సోమనాథుడు 35వ పీఠాధిపతి : శ్రీ అభినవ విద్యాతీర్థ (శ్రీశ 1954-1989)

జననకాలము : 13.11.1917. పూర్వనామము శ్రీ, శ్రీనివాసన్‌. సన్బ్యాస దీక్షారంభము 22.5.1931. వారికి పూర్వపీఠాధిపతితో ఇరువది నాలుగు సంవత్సరాల కాలము సన్నిహిత సంబంధముండినది. గురు సాన్నిధ్యముచే వారికి ఆత్మసిద్ది సులభ సాధ్యమైనది. వారి సంస్కృత భాషా పాండిత్యము మెచ్చ దగినదిగా నుండెను. వారు తమిళము, తెలుగు, కన్నడము హిందీ భాషలలో బాగుగా సంభాషించు సామర్థ్యమును కల్గియుండిరి. వారి భాషా గరిమకు “అభినవ తర్క వాగీశ” బిరుదును, కొచ్చి మహారాజు ప్రసాదించి, సత్కరించిరి.

వారు కావించిన యాత్రా విశేషాలు శ్రీ కే.ఆర్‌. వేంకటరామన్‌ (గ్రంథములో విపులముగా నున్నవి. (చూడుము పుటలు - 142 నుండి 200). వారు, ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌లో పండిత ్రకాండులు నివసించు పుదూరు (గ్రామ సమీప పట్టణమున నాయుడు పేటను మజియు పుదూరి వారి మండలమైన విక్రమసింహపురిని (నెల్లూరు) (ప్రయాణమార్గమున సందర్శించి భక్తులకు ఆశీస్సు లందిచ్చిరి. కడప యాత్రలో పుష్పుగిరిని శ్రీశైలమును సందర్శించిరి. వారెన్నో విద్వత్సదస్సులను, చాతుర్మాస్య వ్రతములను నిర్వహింపజేసిరి, వారి యాత్రలలో గుంటూరు పట్టణమున నున్నప్పుడు గొప్ప సమావేశములు జరిగినవి. వారి యాత్రలను అన్నింటిని ప్రస్తుతము ప్రస్తావించుట కవకాశములేదు. వారి సందేశాలు “దేవునితో జీవింపుము". “ఆనందమును అనుభవింపుము”. పీఠాధిపతులలో వారివలె యాత్రలను కావించిన వారెవరును లేరు. అవి అన్నియు స శ్రరణీయములై యున్నవి. 36వ పీఠాధిపతి శ్రీ భారతీతీర్థ ప్వామి (క్రీశ. 1989 నుండి)

శ్రీ స్వామివారు పూర్వ పీఠాధిపతులకు క్రీ.శ 1966 నుండి విద్యార్థులు. వీరి శిష్య స్వీకారోత్సవము, నవంబరు నెల 1974 జరిగినది. పీఠారోహణము క్రీ.శ 1989సం, పూర్వనామము శ్రీ సీతారామాంజనేయులు. వీరు గుంటూరు జిల్దా నరసరావుపేటకు చెందిన తెలుగువారు. అన్ని భాషలలో పటిష్టముగా మాట్టాడగలరు. వారిని సందర్శించిన భక్తులకు వారి అనుగ్రహభాషణము మధుర స్మృతిగా నిలిచిపోవును. వారి పర్యవేక్షణలో విద్యాలయాలు, ప్రార్థన శాలలు, భోజన శాలలు వివిధ కార్య(క్రమాలు (క్రమ శిక్షణతో ఒప్తుచున్నవి,

2001 సం॥ జనవరి 9,10,11 తేదీలలో (ప్రాంతీయ వేద సమ్మేళనము జరిగినది. అద్దాని నిర్వహణకర్తలు, శ్రీ మహర్షి సాందీపని రాష్ట్రీయ వేద విద్యా ప్రతిష్థానము ఉజ్జయిని, శ్రీ శంకరాచార్య కేంద్రము న్యూఢిల్లీ, వేడ పోషణ సభ శృంగేరి.

నాచన సోమనాథుడు 269 ఆ సదస్సులో శ్రీ స్వామివారు ఆసీనుల్తై యుండగా, వారి సమక్షములో ప్రారంభ సమావేశములో ఉపన్యాసమిచ్చినారు శ్రీ పమిడిఘంటం కోదండ రామయ్యగారు. (విశ్రాంత హైకోర్టు న్యాయాధిపతి). అపుడు ఈ రచయిత (వి.వి.ఎస్‌.శర్మ) శృంగేరిలో నుండిరి. శృంగేరిలో శ్రీ భారతీతీర్హ్రమహాస్వామి వారి మహాసంస్ట్రానము, విసృతమైన వివిధ 'సేవాకార్యక్రమములతో సర్వతోముఖ మండనమై భాసించుచున్నది. శ్రీ కంచి కామకోటి పీఠము : కేరళ రాష్ట్రమందు కాలడిలో (కాలతి -కాళత్తి - కాళహస్తి) క్రీ.శ. 780 సం, జనించిన శ్రీ శంకర భగవత్సాదులు, క్రీ.శ. 820 దిగవంతులైరని, ఎల్లరు అంగీకరించిన చారిత్రక సత్యము. కేరళలో వారి స్పృత్యర్థము కొల్లం శకము క్రీ.శ. 825 ప్రారంభమయినది. అది వారి (ప్రఖ్యాతిని ప్రకటించుచున్నది. ఆత్యంత (ప్రతిభాశాలి శ్రీ శంకరభగవత్సాదులు బాల్యమున వేదవిద్యల నెల్ల అధ్యయనము చేసి, మాతృదేవత అనుమతితో సన్న్యసించి, సన్యాస ధర్మముల నెజుంగుటకు, నర్మదాతీరమున ఓంకారనాథ పుణ్యజ్షేత్రమందలి శ్రీ గోవింద భగవత్సాదులను గురువుగా ఆరాధించి వైజ్ఞానిక విషయముల నెజిగి. అద్వైత సిద్దాంత వేదవాదనలకు నిలయమైన, వారణాసిని చేరి ఆచట వివిధ సంప్రదాయవాదుల పరాజితులను చేసి, విజయ దుందుభులను (మ్రోగించిరి. ప్రస్థాన త్రయమునకు వ్యాఖ్యను వ్రాసి, అద్వైత సిద్దాంత హిమాలయ శిఖరమును అధిరోహించి, సనాతన ధర్మ పునః ప్రతిష్టకు 'ప్రముఖులై నాటికి నేటికి రేపటికి సాటిలేని మహా తేజస్వినిగా ఆరాధింప బడుచున్నారు. శ్రీ శంకర భగవత్సాదులు భారతదేశ మందున్న వివిద మతములకు సామరస్యమును సాదించి షణ్మత ప్రతివ్థాపనాచార్యులై, పంచాయతన పూజకై దేవాలయ నిర్మాణము న 'ప్రోత్సహించిరి. బౌద్దజైన యుగాలకు పూర్వమే, ఏర్పడిన విద్యా కేంద్రము ను వన్యా'శ్రమములను, ఉద్దరించిరి. దక్షిణ దిశలో సర్వజ్ఞ పీఠమను పేరుపొందిన కాంచీన ్‌ కామకోటి పీఠము, ప్రపంచ సర్వమత కేంద్రమగుటచే అచ్చటనే అద్వైత మ ప్రచారమును ఆరంభించి, కామాక్షి ఆలయములో శ్రీ చక్రమును ప్రతిస్టించిరి. మోక్షపురి కాంచీపురమే వారి అంతిమ నివాసక్షేత్రమని అచ్చటనే వారు సమాధి చెందిరని అనేకుల విశ్వాసము, దక్షణ దిశలో, శ్రీ శంకరుల కాలమునకు ముందే నిర్మితమైన రామేశ్వర క్షేత్రమున శంకరమఠము నొకదానిని నెలకొల్సి, దానిని సర్వజ్ఞపీఠకముతో ఎనిమిదవ శతాబ్దములో అనుసంధించిరని కొందజు తమ అభిప్రాయమును తెల్పిరి.

270 నాచన సోమనాథుడు

తర్వాత వారు, వశ్చిమమున సామవేదానికి ద్వ్యారకయందు - ఉత్తరమున అధర్వవేదానికి బదరిలో - తూర్పున బుగ్య్వేదానికి పూరిలో - దక్షిణమున యజుర్వేదానికి శృంగేరిలో పీఠాలను స్టిరీకరించిరి. మఠాలు దైన - శక్తినానుములు :

ద్వారకలో సిద్దేశ్సర - భద్రకాళి, బదరిలో నారాయణ పూర్షగిరి, పూరిలో జగన్నాథ వృషల (విమల), శృంగేరిలో వరాహ - శారద - వరుసగా దైవ శక్తి నామములై యున్నవి, కంచిలో దైవము, చం(ద్రమౌళిశ్చర (ఏకాంట్రేశ్చర) = శక్తి - కామాక్షి

కాంచీపురము : క్రీస్తు పూర్వమే విదేశ యాత్రికులను ఆకర్షించిన వేద విద్యాకేంద్రము. 'ప్రవంచ సర్వమత కేంద్రముగా 'ప్రస్తావింపబడినది. ఉత్తర భారతమున గల విద్యాకేంద్రములు, విదేశ దండయా[(త్రలవలన పలు యాతనలను ఎదుర్కొన్నను,” కాంచీనగరము అట్టి విపత్తులకు దూరమై వెలసినది. వివిధ మత వైషన్యూలకు ఆలవాలముగాక, వైదిక సంస్కృతితో కూడ బౌద్ధజైన సంస్కృతులు అద్వైత, విశిష్టాద్రైత, ద్వైత పద్దతులు వృద్ధి పొందినవి. వేర్వేటు శాఖలకు చెందిన దేవాలయాలలో శ్రీ శంకరాచార్యుల మూరి ప్రతిష్టింప బడియుండుట విశేషముగా కన్పట్టుచున్నది. బదరిలో అంత్యదశలో అంతర్జ్హితులయిరను అభిప్రాయముకంటిె, కాంచీపురమందే, కాలధర్మము చెంది సమాధిచేయబడిరను వాదము బలవత్తరమై యున్నది. డా.ఎన్‌. రమేశన్‌గారు “శ్రీ శంకారాచార్య” అనెడి ఆం(గ్ర గ్రంధములో వుటలు 257-264, శ్రీ శంకరుల సమాధి స్థలము “కంచి” అని పెక్కు కారణములను ్రతిపాదించినారు.

డా. బెల్‌ వాకర్‌, ఆచార్య విల్సన్‌, ఆంగ్ల విద్వాంసులు, కాంచీపురము వైపే మొగ్గు చూపినారు. ఆనందగిరి శంకర విజయము, పతంజలి చరితము, శివరహస్యము మాధవీయ శరికర విజయము. శంకరాభ్యుదయము, మొదలగు ప్రసిద్ద రచనలు శ్రీ శంకర భగవత్పాదులకు కామకోటి పీఠతముతో నన్నిహిత సంబంధమున్నట్టు వచించుచున్నవి. పరిశీలన చేయగా, దక్షిణ దేశీయుడైన శ్రీశంకరులు, సర్వజ్ఞ పీఠమందే అంతిమయాత్ర చేసిరనుట నిశ్చయము. 68వ, పీఠాధిపతి, శ్రీశ్రీశ్రీ చంద్రశేఖరేంద్ర సరస్వతి మహాస్వామి. (1907-1994)

జననం : విళ్లుపురం, 20.5,1894. పూర్వనామము : శ్రీ స్వామినాథన్‌:

ఆరోహణము : ఉత్తర ఆర్కాటు జిల్దాలో 13.2.1907 కలువాయి (గ్రామములో

పట్టాభిషేకము : 9.5.1907 కుంభకోణములో.

నాచన సోమనాధుడు 271 అది శంకరుల తర్వాత కామకోటి పీఠాధిపత్యమును ఎనబడేడేడ్డు (87 సం; లు) నిర్వహించిన మానవీయులు మనస్వామి. నిర్యాణము : 1994 సం. 69వ పీఠాధిపతి : శ్రీ జయేంద్ర సరస్వతి స్వామి జననం ; ఇరువళ్లినికి (తంజావూరు), 1935 సం, పూర్చనామము : శ్రీ సుబ్రహ్మణ్య ఆయ్యర్‌ ఆశ్రమ స్వీకారము : 19.3.1954 చరిత్రాత్మక సంఘటనము 70వ పీఠాధిపతి : శ్రీ శంకరానందేంద్ర సరస్వతి స్వామి (1983 నుండి) జననము : 1969 పొన్నీరి తాలూకా - తండలం అ(గ్రహారము. పూర్వనామము = శ్రీ శంకరన్‌, తెలుగువారు. ఆశ్రమ స్వీకారము : 29.5.1983 కర్నూలు (ఆంధ్రప్రదేశ బాలస్వామి అఖండమైన మేధాసంపత్తి, ఆదిళంకరుల రూసలావణ్యము కలవారు. వేదవిద్యలను మూడేళ్లలో అధ్యయనము చేసిరి. రాగయుక్తమైన వేద పఠన సామర్ధ్యమందు (ప్రవీణులు. అపూర్వ (గ్రాహ్యశక్తి ధారణకల వారు. కర్నూలు పట్టణమున కామకోటి పీఠ సంస్థానము నిర్వహించిన చాతుర్మాస్య దీక్షవ్రత సమయమున, వారి తురీయాశ్రమ స్వీకారోత్సవము తుంగభద్రా హైంద్రీనదుల పవి[షత్ర సంగమ స్థలమందు జరిగినది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాష్ట్రమునకు, ప్రత్యేకముగా కర్నూలు నగరమునకు ఆదొక పవి[త్రమైన చరిత్రాత్మక సంఘటనము. గమనిక : ఈ రచయిత ఆ ఉత్సవకాలమందు, కర్నూలులో విశ్రాంత విద్యాశాఖోద్యోగి. ఈ రచయిత వ్యాసము, “అదిశంకరుల దివ్యచరిత్ర - ఆధ్యాత్మిక సందేశము” కర్నూలు (బ్రాహ్మణ సంఘము ప్రచురించిన జగద్గురు కృప ప్రత్యేక సంచికలో కలదు. (టలు 32 నుండీ తేర - ]983) కంచి, శృంగేరి - గురుపరంపరలు కాల వ్యత్యాసములు కంచి కామకోటి జగద్గురు పరంపర పట్టికలో, ఆది శంకరులు. శ్రీవూ. 508 నుండి 477 వఆకు (ప్రధమాచార్యులు వారి శిష్యులు శ్రీ సురేశ్చరాచార్యులు ద్వితీయులు, క్రీపూ. 477 నుండి 407 వఆకు, పీఠమధిస్టించిరని ఉన్నది. ఆ పట్టికలో 38వ, అధిపతి శ్రీ అభినవ శంకరుని కాలము క్రీ.శ. 788-840 సం. 51వ పీఠాధిపతి శ్రీ విద్యాతీర్థుల కాలము (క్రీశ 1297-1385 సం, డా. ఎన్‌. రమేశన్‌గారు ఆదిశంకరుల కాలమును పరికోధించి 'క్రీ.పూ. ప్రథమ శతాబ్దమునకు పూర్వము కాజాలదన్నారు. వారి ఆంగ్ల వాక్యమిట్టున్నది.

272 నాచన సోమనాథుడు "(ముం టటరాం 06 016౪ 00 06 ర1కయం5100 01 416 అ166006 20076, 266 [ంం0ంల0ిం/ 8.0., 10661613 20008 116 ౧౧09౬ 002016 బఅగ౦డ01 6 6266 0₹59జుండి2.” (0286 17 - 58 వజయయింపేజ్యూ8. 1959 ౧0 స కెటాంంకలు, కేశ... 4.50) ఇట్టు విమర్శకులు ఆది శంకరుల కాలమును, పరిశీలన చేయుచు, వేర్వేటు అభిప్రాయములను వచించుచున్నారు. కాని, రెండు వేల సంవత్సరాలకు పూర్వ చరిత్రను గుణించి ఎవరేమన్నను అది ప్రమాణమని నిరూపించుటకు సాధ్యము కాదు. కనుక కంచి జగద్గురు పరంపర కల్పితమను వాదము సాహసకృత్యము. అభినవ శంకరులు : (క్రీశ. 788-820 కాలడిలో (కాలతి, కాళత్తి, కాళహస్తి జన్మించిన నంబూద్రి బ్రాహ్మణ వంశాకుంర కాల విషయమున (అనేకుల చర్చల ఫలముగా) నిర్ణయము స్థిరమైనది. అది క్రీ.శ, 788 నుండి 820 వజకు. కాని కంచి గురు పరంపరలో వారి కాలము (క్రీ.శ 788 నుండి 840 సం. వజకు. ఇది విమర్శకులను కలవరపెట్టుచున్నది. సమన్వయము : భారతదేశ పర్యటన కావించి, బహుళ (గ్రంథరచన కావించిన “కాలడి” శంకరాచార్యులు, కంచి గురు పరంపరలోని అభినవ శంకరులు వేర్వేజటు స్వాములని కొందజు వచించుచున్నారు. కాలడి శ్రీ శంకరాచార్యులు, కంచి శృంగేరీ పీఠాలను రెంటిని క్రీశ 788 సం అధిరోహించెను. శృంగేరిని క్రీశ. 820 వదలిపెట్టి, క్రీ.శ. 820 నుండి 840 సం. వజకు కంచిలో ఉండి అంతిమ యాత్ర చాలించి సమాధి స్టితులైరని పై సమస్యకు పరిష్కారముగా నున్నది. శ్రీ విద్యాతీర్జులు : పూర్వాశ్రమవానుము సర్వజ్ఞవిష్లువు. కంచి జగద్గురు పరంపరలో శ్రీ విద్యాతీరభ్రస్వామి కాలము క్రీ.శ 1297 - 1385 సం. శృంగేరి పీరాధిపతుల పరంపరలో శ్రీ విద్యాశంకర భారతీతీర్థస్వామి కాలము క్రీ.శ 1228 నుండి 1333 సం, అని ఉన్నది. శ్రీ విద్యాతీర్థుల కాల వ్యత్యాసమును గుటించి శ్రీ గడియారము గారి వచనము పఠనీయమై ఉన్నది. “కంచి గురు పరంపరలో విద్యాతీర్భులు 51వ పురుషులు. శృంగేరి గురు పరంసరలో 10వ వారు. ఈ వ్యత్యాసము ఎందుకున్నది? కంచివారు ఆదిశంకర భగవత్సాదులను క్రీస్తు పూర్వము వారుగా పరిగణించి అప్పటి నుండి గురు పరంపరను చెప్పుకొన్నందువలన వారు 51వ గురువులైనారు. శృంగేరి

నాచన సోమనాథుడు 273 వారు ఆది శంకరుల కాలమును క్రీ.శ. 788-820 సం; లుగా నమ్ముచున్నందువలన ఆ పరంపరలో విద్యాతీర్దులు 10వ, వారైనారు. దీనిని విజ్ఞులు గమనింప వలెను. అది శంకరుల కాలమును గూర్చిన వివాదము మనకు ఆప్రస్తుతము. ఉభయ మళముల గురు పరంవరలను తెలుపుచున్న పుణ్యశ్లోకమంజరి. గురు 'వంశకాన్యములలో విద్యాతీర్డుల స్తుతి ఉన్నందువలన వారు మొదట కంచిలోము తరువాత శృంగేదిలోను ఉండినారని నిన్సందేహముగా చెప్పవచ్చును.”

“52వ పీఠాధిపతి శ్రీ విద్యాతీర్థుల తరువాత, కంచి పీఠమును అధిరోహించిన శ్రీ శంకరానందులు (క్రీ.శ, 1385 - 1417) తమ బృహదారణ్యక ఉపనిషద్దీపికలో విద్యాతీర్థులను స్తోత్రము చేసిరి. “ఆ స్తోత్రమువలన కంచిలో, శృంగేరిలో పేర్కొనబడిన విద్యాతీర్థులు ఒక్కరే అనుట స్పష్టమగుచున్నది.” (పుటలు 50, 51 శ్రీ మాధవ విద్యారణ్య స్వామి చరిత్ర) శ్రీ గడియారము రామకృవ్లశర్మ, రామేశ్వరము :

భారతదేశమందు శివాలయాలలో ఉత్తరమున వారణాసి, దక్షిణమున రామేళ్చరము. ప్రాచీన కాలమునుండి ప్రసిద్దములై ఉన్నవి. భక్తులైన యాత్రికులు కాళిలోని శ్రీ విశ్చేశుని చూచిన తర్వాత, రామేశ్వరములోని శ్రీ రామలింగేశుని సందర్శించి సీతువులో స్నానమాచరించిననే వారి యాత్ర సఫలమగునని వారి విశ్వాసము.

ఆ దేవాలయములో పెక్కు తీర్థములున్నవి. దేవాలయ వైశాల్యము సుమారు 1 ఎకరములకు మించి యున్నది. (తూర్పు పడమరల) నిడివి 865 అడుగులు, (ఉత్తర దక్షిణముల) వెడల్పు 657 అడుగులు. ప్రాంగణమంతటను. మొత్తము 4000 స్తంభములు, 30 అడుగుల ఎత్తు కలవి. చూడ ముచ్చటగా అచ్చెరువు కొల్పును. ఎచ్చోట కన్నను, అంతా శిల్ప సౌందర్యమే! ప్రాబ్ముఖగోపురము 126 అడుగులు ఎత్తు కలది. పశ్చిమ గోపురము 70 అడుగుల ఎత్తు కలది. ఫెర్గూసన్‌ అనెడి వాస్తు శిల్పాచార్యుడు, సమగ్ర (ద్రావిడ శిల్ప సౌందర్యమంతయు, ఆలయములో చిత్రింపబడి యున్నదని అద్ధానిని మెచ్చుకొనెను. తూర్పు సముద్ర తీర సమీపమున రామేశ్చరమొక చిన్న ద్వీపము. నాలుగు వైపుల సముద్ర ముండుటచే రాకపోకలు యాత్రికులకు సులభముగాదు. శిలయే లేని నేలలో ఆాలలో పసందైన పెక్కు కట్టడములు ఊహాతీతమైన శ్రద్దతో నిర్మింపబడి యుండుట, ఆలయ నిర్మాణము ప్రత్యేక ప్రశంసకు అర్హమైయున్నది.

274 నాచన సోమనాథుడు శ్రీ కంచికానుకోటిపీఠ జగద్గురు పరంపర (ఆది శంకరుల నుండి నేటివరకు)

1. ఆదిశంకరులు : (క్రీపూ. 509-477)
2. సురేశ్చ్వరాచార్యులు : (క్రీపూ. 477-407)
3. సర్వజ్ఞాత్మ : (క్రీపూ. 407-364) శ సత్యబోధ : (క్రీపూ. 364-268)
4. జ్ఞానానంద : (క్రీవూ. 268-205)
5. శుద్దానంద : (క్రీవూ. 205-124) 7, అనంతానంద : (శ్రీపూ. 124-55)
6. కైవల్యానంద : (క్రీపూ. 55-క్రీశ28)
7. కృపాశంకర 1] : (క్రీశ 28-69)
8. సురేశ్చర : (శ్రీశ 69-127)
9. శివానందచిద్ధన : (క్రీశ 127-172)
10. చంద్రశేఖర 1 : (క్రీశ 172-235)
11. సచ్చిద్ధన : (క్రీశ 235-272)
12. విద్యాఘన 1; (క్రీశ 272-317)
13. గీప్పతి గంగాధర : (క్రీశ 317-329)
14. ఉజ్జ్వల శంకర ౫] : (క్రీశ 329-367)
15. గౌడ సదాశివ : (శ్రీశ 367-375)
16. యోగి తిలక సుర : (క్రీ.శ 375-385)
17. మర్హాండవిద్యాఘన లేక విద్యాఘన .. : (క్రీ.శ 385-398)
18. శ్రీమూక శంకర లేక శంకర 17 : (క్రీశ398-437)
19. సార్వభౌమ చంద్రశేఖర లేక చంద్రచూడ 12... (క్రీశ 437-447)
20. పరిపూర్షబోధ : (క్రీశ 447-481)
21. సచ్చిత్సుఖ : (క్రీశ 481-512)
22. సచ్చిదానంద 1: (క్రీశ 512-527)
23. సచ్చిదానందఘన | : (క్రీశ 527-548)
24. ప్రజ్ఞాఘన : (క్రీశ 548-564)

నాచన సోమనాథుడు 275 27. చిద్విలాస : (క్రీశ 564-577) 28. మహాదేవ 1 : (క్రీశ 577-601 29. పూర్షబోధ 1 : (క్రీశ 601-628) 30. బోధ 1: (శ్రీశ 628-655) 31. (బ్రహ్మానంద ఘన ] : (1క్రీ.ళ 655-668) 32. చిదానందఘన ] : (క్రీశ 668-672) 33. సచ్చిదానంద 1 : (క్రీశ 672-692) 34 చంద్రశేఖర 1: (క్రీశ 692-710) 35. బహురూపచిత్సుఖ 1 : (శ్రీశ 710-737) 36. చిత్సుఖానంద : (శ్రీశ 737-758) 37. విద్యాఘన ౫] : (క్రీశ 758-788) 38. శంకర 1 లేక అభినవ శంకర : (క్రీశ 788-840) 39. సచ్చిద్విలాస : (శ్రీశ 840-873) 40. మహాదేవ 1 : (క్రీశ 873-925) 41 గంగాధర 0] ; (క్రీశ 915-950) 42. (బ్రహ్మానందఘన బ్‌: (క్రీశ 950-978) 43. ఆనందఘన ; (క్రీశ 9278-1014) 44. పూర్షబోధ 1 : (శ్రీశ 1014-2040) క5. పరమశివ 1: (శ్రీశ 1040-1060 *6. సాంద్రానందబోధ లేక బోధ .. : (క్రీశ 1061-1098) 47. చంద్రశేఖర 1 : (క్రీశ 1098-1166) త్తేస్ర్త అద్వైతానందబోధ [9 (క్రీళ 1166-1200) శీ9, మహాదేవ ౫: (క్రీశ 1200-1247) 50. చంద్రచూడ 1 : (శ్రీశ 1247-1297) 51. విద్యాతీర్ద : (శ్రీశ 1297-1385) 52. శంకరానంద : (క్రీశ 1385-1417) 53. పూర్ణానంద సదాశివ : (క్రీశ 1417-1498) 54. వ్యాసాచల మహాదేవ లేక మహాదేవ 1 : (క్రీశ 1498- 1507) 55. చం[ద్రచూడ 11; (క్రీశ 1507-1524)

276 నాచన సోమనాథుడు 56. సర్వజ్ఞ సదా శివబోధ : (క్రీశ. 1524-1539) 57. పరమశివ ]1 : (క్రీ.శ. 1539-1586) 58. ఆత్మబోధ లేక విశ్వాధిక ఆత్మబోధ : (శ్రీశ. 1566-1638) 59. బోధ 1: (క్రీశ 1638-1692) 60. ఆధ్యాత్మ ప్రకాళ : (క్రీశ 1692-1704) 61. మహాదేవ * : (క్రీశ 1704-1746) 62. చంద్రశేఖర 1౫” : (క్రీశ 1746-1783) 63. మహాదేవ ౫/1 : (క్రీశ 1783-1814) 64. చంద్రశేఖర * : (క్రీశ 1814-1851) 65. మహాదేవ లేక సుదర్శన మహాదేవ : (క్రీశ 1851-1891) 66. చంద్రశేఖర ౪] ; (క్రీశ 1891-1907) 67. మహాదేవ 7] : (క్రీశ 1907-7 రోజులు) 68. శ్రీశ్రీశ్రీ చంద్రశేఖరేంద్ర సరస్వతి స్వామి: (క్రీశ. 1907-1969) 69. శ్రీజయేంద్ర సరస్వతిస్వామి : (క్రీశ 1969) 70. శ్రీశంకరానందేంద్రసరవ్వతి స్వామి : (క్రీశ 1983)

శ్రీ శృంగేరి జగద్గురు పరంపర

1. శ్రీ శంకర భగత్సాదులు (క్రీశ 788 - 820 2 శ్రీ సురేశ్వరాచార్యులు 820 - 834
2. శ్రీ నిత్యబోధఘనులు 834 - 848 శ, శ్రీ జ్ఞానఘనులు 8క8 - 910
3. శ్రీ జ్ఞానోత్తములు 910 - 954
4. శ్రీ జ్ఞానగిరి 954 - 1038
5. శ్రీ సింహగిరి 1038 - 1098
6. శ్రీ మదీశ్వరతీర్చులు 1098 - 1146
7. శ్రీ నరసింహతీర్భులు 1146 - 1229

నాచన సోమనాథుడు 277 10. శ్రీ విద్యాశంకరతీర్టులు 1228 - 2333 ప శ్రీ భారతీకృష్ణ తీరులు 1333 - 1380 12. శ్రీ విద్యారణ్యులు 1380 - 1386 13. శ్రీ చంద్రశేఖర భారతీ-] 1386 - 1389 14. శ్రీ నరసింహభారతీ -1 1389 - 2408 15. శ్రీ పురుషోత్తమభారతీ -] 1408 - 1448 16. శ్రీ శంకరభారతీ 1448 = 1455 17. శ్రీ చంద్రశేఖర భారతీ - 1455 - 1464 18. శ్రీ నరసింహభారతీ - 1 శతరక = 1479 19, శ్రీ పురుషోత్తమ భారతీ - ౫ 1త్త79 = 1517 20. శ్రీ రామచం(ద్రభారతీ 1517 - 1560 21. శ్రీ నరసింహభారతీ- ౫1 1560 - 1573 22. శ్రీ నరసింహభారతి -/ 1573 - 1599 23. శ్రీ నరసింహభారతీ - 1599 - 1600 24. శ్రీ మదభినవనరసింహభారతీ 1600 - 1622 25. శ్రీ సచ్చిదానంద భారతీ -] 1622 - 1663 26. శ్రీ నరసింహభారతీ - *1 1663 - 2705 27. శ్రీ సచ్చిదానంద భారతీ - £ 1705 - 2741 28. శ్రీ మదభినవ సచ్చిదానంద భారతీ -1 1741 = ₹767 29. శ్రీ నరసింహభారతీ -7 1767 = 1770 30. త్రీ సచ్చిదానంద భారతీ - 8 1770 - 1814 31. శ్రీ మదభినవ సచ్చిదానంద భారతీ = 8 1814 - 1817 32. శ్రీ నరసింహభారతీ -*౫]1 1817 = 1879 33. శ్రీ సచ్చిదానంద శివాభినవ నరసింహ భారతీ 1879 = 1912 34, శ్రీ చంద్రశేఖర భారతీ - 1 1912 - 1954 35. శ్రీ మదభినవన విద్యాతీర్థులు 1954 - 1989 త6. శ్రీ భారతీతీర్జులు (నేటి గురువులు) 1989

278 నాచన సోమనాథుడు శ్రీ విరూసాక్ష పీఠము : హంసి

కర్ణాటక రాష్ట్రమున బళ్ళారి జిల్దాలో హంపి, శ్రీ విరూపాక్షాలయము శ్రీ, విరూపాక్ష పీఠము తుంగ భద్రానదీ దక్షిణ తీరమందు, హొసపేటకు సుమారు 12 కిలో మీటర్ల దూరములో, గుంతకల్టు 'హుబ్లీ' రైలు మార్గమున ఉన్నవి. (క్రీ.శ. ఏడవ శతాబ్దిలో ఆ దేవాలయము నిర్మింప బడెనని చరిత్రకారులు వచించిరి. ఆ స్థలము పంపాక్షేత్రమని, ఆస్వామి “పంపాపతి” అని వద్మ మరాణములో (వ్రస్తావింవ బడి నట్టు చెప్పబడుచున్నది. పంపాదేవి బ్రహ్మదేవుని పుత్రి అని, ఆ పడతి అచ్చట నున్న హేమ కూట్రాదిపై బహుకాలము కఠోర తపస్సుచేసి, శ్రీ విశ్వేశుని భర్తగా పొందెనట.

శ్రీ విద్యారణ్యస్వామి శృంగేరి పీఠమును స్టిరీకరించి, వెన్వెంటనే హంపీ పీఠమును, భారతీ సంప్రదాయముతో అద్దానికి ఉపపీఠముగా చేసెను.” దీనికి ప్రథమ గురువులు శ్రీ నృసింహ భారతీ స్వామివారు. వీరు విద్యారణ్యుల (ప్రియశిష్యులు”. మజొక శిష్యులు శ్రీ మళయాళ యోగీంద్రుడు వారు (వ్రాసిన “రేణుకా తంత్రము“లో హంపీ పీఠమును గుజించి విశేషములున్నవని శ్రీ గడియారము వారు, “పరిశిష్టము” అనెడి శీర్షిక క్రింద, (శ్రీ మాధవ విద్యారణ్యస్వామి చరి(త్ర, పుట 157) కొన్ని విశేషాలను తెల్సినారు. అవియే ఇచ్చట 'ప్రస్తావింపబడినవి.

శ్రీ విరూపాక్ష పీర గురుపరంపర శ్లోక రూపమున నున్నది. మొత్తము 45 మంది గురువులు పూర్వము ఆ పీరమును అధిష్టించిరి. రవ వారు, నేటి గురువుగా నున్నారు.

శ్రీ మద్దులపల్లి సుబ్రహ్మణ్య శాస్తి కర్నూలు జిల్దా నంద్యాల నివాసి, 'హంస వింశతి కావ్య వ్యాఖ్యాత", హాస్యరస వత్కవితా రచనలు చేసినవారు, “హంపీ విరూపాక్ష పీఠచరిత్రను” వ్రాసిరి. ఈ పీరానికి చెందిన 29వ గురువు శ్రీ ఉద్దండ నృసింహ భారతీస్వామి. గోదావరి జిల్లా కాకరపల్టులో “అభినవ శృంగేరి విరూపాక్షము” అనెడి శాఖా పీఠమును స్టాపించిరి. అద్దానికి ఆనుబంధముగా గుంటూరులో విరూపాక్ష మొకటి స్థాపింపబడినది. ఆ పీఠాధిపతి పేరు శ్రీ కల్యాణానంద భారతీ మాంతాచార్యస్వాములు. వారి రచన శ్రీ, విద్యోదంతము. ఈ [గ్రంథమందు ప్రశంసలను పొందినది. వారి శిష్యులే శ్రీ ఓరుగంటి నీలకంరశాస్త్రి. “తిక్కయజ్వ హరిహరనాధ తత్త్యము”ను అపూర్వముగా ప్రతిపాదించిరి.

హంపియందు, విరూపాక్ష మరములో శ్రీ విద్యారణ్యుల వి[గ్రహమున్నది. హంపి యందే శ్రీ విరూపాక్షేశుని దేవాలయ సమీపమున శ్రీ, విద్యారణ్యస్వామి సమాధి

" ప్రతిస్టింపబడినది.

నాచన సోమనాథుడు 276 పుష్పగిరి గురువుల బిరుదులో “అభినవోద్దండ” నృసింహ భారతీస్వామ అని “అభినవ” పదము "ఉద్దండ”కు పూర్వ ప్రయుక్తము, శ్రీ అలంప్పురి ; పుష్పగిరి పీఠ ముద్రలో శ్రీ శృంగగిరి, శ్రీ విరూపాక్ష, శ్రీ పుష్పగిరి. ఆలంపురి, అనెడి నాలుగు పీరాల పేర్టున్నవి. పదునాల్గవ శతాబ్దిలో అవి ('ప్రముఖములు. (క్రీస్తు పూర్వమే, 3వ శతాబ్దిలో, గుప్త సామ్రాజ్యమునకు అలంపురము వశమై యుండెను. తర్వాత శాతవాహనులు, ఇక్ష్యాకులు, కదంబులు, బాదామీచాళుక్యులు, రాష్ట్రకూటులు, కల్యాణీ చాళుక్యులు, కాలచుర్యులు, కాకతీయులు, అలంపురమును పాలించిరి. కాకతీయుల పతనముతో ఆర్వీటి సోమదేవరాజు అలంపురిలోని అనిశ్చిత పరిస్థితిని తొలగించి, శాంతి భద్రతలకు కారకుడై ప్రజలను, దేవాలయాలను సంరక్షించెను. నేటి కర్నూలు (కందనోలు) ఇక్ష్వాకుల నిర్మితమని స్కందనాగుడు ఆ (గ్రామమును నిర్మించెనని శ్రీ గడియారము వారి సూచన. పరమేశ్వర బిరుదమును ధరించిన బాదామీ చాళుక్యుడు రెండవ పులకేశి కాలములో నవబ్రహ్మాలయముల నిర్మాణము మొదలయ్యెనని, వారే ఆలయములను కట్టించిరని తెలియుచున్నది. కాలక్రమమున వైదికములగు (ప్రధాన మత శాఖలకు, అంతఃశాఖలకు చెందిన దేవతామూర్తులెన్నియో, ప్రతిస్టింప బడినవి. తాంత్రికోపాసకుల 'ప్రతీకలును ఉన్నవి. కళ్యాణీ చాళుక్యులలో “త్రిభువనమల్ల' విక్రమాదిత్యుడు శైనమత ప్రాప్తికి వోపకృషి చేసెను. అప్పుడే కాలాముఖ శైవము ప్రాచుర్యము వహించెను. అనంతరము, ఆ శ్రవపరము అద్వెత శంకరమఠముగా పదునాల్లవ శతాబ్దిలో పునరుద్ధరింపబడెను. చాళుక్యుల కులదైవము, కార్తికేయుడు. కనుక సప్త మాతృకల మూర్తులున్నవి. ఆదివరాహమూర్తి విగ్రహమును కానవచ్చుచున్నది. క్షేత్రాధి జివత జోగులాంబ (యోగాంబ). అష్టాదశ శక్తి పీఠాలలో ఇది యొకటి. అలంపురము కోటలో నరసింహాలయము, సూర్య నారాయణస్యామి, ఆలయములును (9వ, 10వ శతాబ్దినాటివి) కలవు. ఆలయములలో బాల బ్రహ్మేశ్ళరాలయము ప్రధానమైనది. ఆలయకుడ్యములపై తాంత్రిక చిహ్నములున్నవి. “జ్యోతిర్జాలామయం శివం” అని జ్యోతిర్లైింగముగా, అచటి దైవము కీర్తింపబడినది. హరిహరమూర్తి : పాపనాశినీ తీర్ణమునుండి తెచ్చి నిల్పిన రెండు మూర్తులలో, హరిహర పంచాయతన మూర్తి అపూర్వమైన దొకటి కానవచ్చుచున్నది. దక్షిణ హస్తములో

280 నాచన సోమనాథుడు సుదర్శనము, వామహస్తమున త్రిశూలము కలవు. దక్షిణ కర్షమున మకర కుండలము వామ భాగమున నాగాభరణము, కుడి చేత జ్ఞాన ముద్ర, ఎడమ చేత బిల్వదళము కలవు. రెండవది షోడశ భుజుడైన ఉగ్రనరసింహమూర్తి ఈ రెండును ఎజ్జ జూతితో చెక్కబడి ప్రశస్తములై యున్నవి.

అలంపుర క్షేత్రమునకు భాస్కర క్షేత్రము. పరశురామక్షేత్రము, దక్షిణకాశియని వ్యవహారము కలదు. శ్రీ శైల శైవక్షేత్రమునకు, నాలుగు ద్వారములలో, శ్రైవక్షేత్రములున్నట్లు చెప్పబడుచున్నవి. పశ్చిమమును అలంపురము, ఉత్తరమున ఉమామహేశ్వరము, తూర్పున త్రిపురాంతకము, దక్షిణమున సిద్దవట్టము కలవు. ఉత్తర వాహినియగు తుంగభద్రానదికి తూర్పున అలంపురము, మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్దా (పాలమూరు)లో రైలు మార్గమునకు, సుమారు పదిమైళ్లదూరములో, దక్షిణ దిశయందున్నది.

ఆతి'ప్రాచీన కాలమునకుచెందిన శిలా యుగమునకు చెందిన ఆవీషములలో వివిధాకృతులుగల సమాధులు ఇచ్చటనున్నవి.

ఆధారగ్రంధము : అలంపుర క్షేత్రము. శ్రీ, గడియారము రామకృస్మశర్మ 1965

ఆదిశంకరుల దివ్య చరిత్ర - ఆధ్యాతి శ్రైకసందేశము

భారతదేశ మతి ప్రాచీనమైనది. వేదభూమి అని వన్నెకెక్కినది. 'క్రీస్తుపూర్వమే 'ప్రపంచమందంతటను. విజ్ఞాన జ్యోతులను ప్రసరింపజేసి వాసి వడసినది. అట్టి భారతమున ఎందతో మహానుభావులు అవతరించినారు. ఎన్నో ఘనకార్యములను కావించినారు. వారిలో ఆదిశంకరులు ఆధ్యాత్మికరంగములో, విశిష్టముగా నిలిచి, నేటికిని, తమ ప్రబోధములచే, ప్రజానీకమును ప్రభావితము చేయుచున్నారు.

మన దేశపు పశ్చిమ తీరమున, కేరళ రాష్ట్రమున్నది. దాని ప్రాచీన నామము చేరదేశము. అది నేటి కేరళకంటె విశాలమైనది. ఎనిమిదవ శతాబ్దములో, ముఖ్యముగా, వైదిక సంప్రదాయములను రక్షించి, ప్రోత్సహించు నంబూద్రిబ్రాహ్మాణ సంఘముతో నిండి ప్రశాంతికి నిలయమై ఉండినది. నేడును నంబూద్రులు, భారతీయ సంస్కృతి పరిరక్షణయందు (శ్రద్దాళువులై, సంస్కృత భాషాధ్యయమునకు పట్టగొమ్మగా ఉన్నారు. కేరళ శంకరభగవత్సాదుల జన్మభూమియగుటచే, దాని రామణీయకమును ప్రస్తావించవలసినదే!

కేరళ : నీటిమడుగులు, నీటి కాలువలు, చెజువులు, నదులు, దట్టమైన అడవులు, కొబ్బరి తోటలు, అరటి చెట్టు గుంపులు మొదలగునవి కన్నుల పండువుగా, (పశ్చిమ

నాచన సోమనాథుడు 281 సముద్రము, పడమటి కనుమల నడుమ) మనోహరముగా ఊగుచున్న ఊయేలయో అనునట్టున్నది. కేరళలో పెద్ద నది పెరియార్‌. దీనికే పూర్ణానది యని పేరు. పూర్వమొకప్పుడు, సువర్షమును తెచ్చుచున్న యవనుల ఓడలు పెరియారుపై నాట్యము చేయుచున్నట్టుండెడివని తమిళ కవులు వర్షించిరి.

ఆ నాడు పెరియారు నదీ తీరమున నున్న సంపన్న (గ్రామములలో. “కాలడి” యను ఆ(గ్రహారము ఒకటి. ఆ (గ్రామమందలి ఆర్యాంబా శివగురువులు, ఉత్తమ దంపతులు, నంబూద్రి బ్రాహ్మణులు. వారు సుఖముగా నున్నను, సంతానము లేకపోవుటచే దుఃఖించినవారై సమీపమందున్న త్రిచూరులో (30.కి.మీ) - వూర్వనామము తిరుశివపేరూరు = నెలకొనియున్న వృషభాచలేశ్చరుని అర్చించుటకు ఒక మహాశివరా(త్రి ఉత్సవమునకు పోయి, అచటనే కొంతకాలముండి, ఆ దైవతమను 'సేవించిరి.

ఆ దేవాలయము చాల పురాతనమైనది. అందలి శివలింగమును, అవు నేతితోనే అభిషేకము చేయుదురు. లింగముపై నేయి, గడ్డలు కట్టుకొని యుండును. ఇప్పుడది సుమారు ఆజడుగుల ఎత్తు కలిగియున్నది. చూపజులకు ఆ లింగము, నేతి స్తంభమో అన్నట్టు, కాశ్మీరములోని అమరనాథ హిమలింగమును తలపించుచున్నది. ఆ వృషభాచలేశ్చరుని ఘృతలింగము - గర్భగ్భహములోని దీపారాధన వెలుగులో - లేత పసుపు కలిసిన తెల్లని వర్ణముతో కమ్మని వాసనల వెదజల్టుచు అ మహాదేవుని తేజో మయమైన దయా స్వరూపమా అన్నట్టున్నది. శివాలయ (ప్రాకారమందెచ్చటను చీమలుండవనుట ఆశ్చర్యముగా ఉన్నది.

కరుణా పూర్ణుడు. వృషభాచలేళ్ళరుడు, శివగురువు స్వవ్నములో ఒకనాటి రొత్రి ప్రత్యక్షమై సర్వజ్ఞుడైన, సుపుత్రు డుదయించునని ఆతని దీవించెను. అదే సమయమున. ఆర్యాంబ, ఘృతలింగమునుండి వెలుగుచున్న ఒక కిరణము. తన గర్భములో 'ప్రవేశించినట్టు కలగనెను. వారిరువురు అనంతరము కృతజ్ఞతా భావముతో కొలడికి మరలి వచ్చిరి,

తమ కొక దివ్యమూర్తి కలుగునని వారు ఉస్పాంగుచుండిరి. వారి ఆనందమునకు మేరలేదు. క్రీ.శ 788 సంవత్సరమున వైశాఖ శుక్ష పంచమీ దివసమున, కర్కాటక లగ్నమందు, కుజుడు మకరరాశి యందుండ ఆర్యాంబ దేవతామూర్తిని (ప్రసవించినది. కాలడి, నూత్నశోభతో వికసించినది. వసంతము క్రాత్తపూలతో (ప్రకాశించినది. ఆ శిశువే ఆది శంకరుడు. హిందూ సంఘమును ఉద్ధరించుటకు ఉదయించిన ఉదాత్త తత్వవేత్త. విశ్వాస హీనమైన మానవజాతికి వెలుగును చూపిన విశ్చవిఖ్యాత విజ్ఞాన జ్యోతి. కాశ్యపగోత్రుడు.

282 నాచన సోమనాథుడు

శంకరులకు మూడేళ్లు నిండక మునుపే, జీవిత విషమ పరీక్షయో అన్నట్టు, శివగురువు తనువు చాలించి, ఆ బాలుని పితృహీనుని చేసిరి. ఆశ్రయము లేకపోవుచే శంకరులు తల్లితోబాటు కాలడిని వదలవలసి వచ్చినది. అప్పుడు వారు మాతామహుల (భారద్వాజులు) యింట కొంతకాలముండిరి. తదనంతరము అయిదు సంవత్సరముల వయసున, ఉపనీతులైరి. వెంటనే ప్రాచీనాచారము ననుసరించి గురుకులముననే నివసించుచు, మాధుకరవృత్తి నాశ్రయించి హితమితాశనులై, బ్రహ్మచర్య దీక్షతో సకల విద్యల నేర్చుచుండిరి.

ఇట్టుండగా, ఒకనాడు తోడి వటువులతో శంకరభగత్సాదులు ఒక శకేద పాటుని యింటికి వచ్చి, “భవతి, భిక్షాందేహి!” అని బిచ్చమడిగెను. ఇంటిలో యజమాని లేడు. ఇల్లాలు మాత్రముండెను. వారి దొక పూరిపాక. ఆమె విదుషి భక్తిమతి. వచ్చిన వటు్రేష్టుని వర్చస్సు వీక్షించి అట్టి మహనీయుని సత్కరించు మహాభాగ్య మబ్బెనని సమ్మోదమందెను. కాని యింటిలో భిక్షాన్నములేదు. ఇచ్చుటకు మటేదియును లేదు. చాల బాధపడెను. అటు నిటు పచారుచేయుచు పూర్వ పుణ్యవశమున ఇంటిలో ఉన్న ఒక ఉసిరిక పండును చూచి, సమయమున కదిమైనను లభించె కదాయని వంత తొలగి సంతసముతో దానిని తెచ్చి శంకరులచేతిలో పెట్టి, “కటిక దరిద్ర్యముతో నున్న ఈ దీనురాలిని కరుణింపరే!” అని దీనముగా (మొక్కి వేడుకొనెను. ఆ సతి వాక్కులు శంకరుని కలచినవి. ఆ ఫలమును (గ్రహించి, శ్రీ మహాలక్ష్మిని మధురములైన వృత్రములతో స్తుతించిరి. మనఃపూర్వకమై భక్తి యుక్తమైన శంకరుల వేడికోలు శ్రీదేవి హృదయమును కరగించినది. వెంటనే ఆ యమ్మ కనకామలక ఫలములను ఆ నిరుపేద యింట వర్షించినది. ఆ ఆలుమగలు ఆ బంగారు ఉసిరికపండ్ల వలన ధనవంతులైరి. ఇప్పుడును కేరళలో వారి యిల్టు అభివృద్ది పొందుచున్నదట. ఆదిశంకరులు నాడు కావించిన లక్ష్మీస్తుతియే నేడు కనక ధారాస్తవమను పేరు కలదై వైష్ణవులకును, లక్ష్మీ ప్రసన్నతకు ప్రీతిపాత్రమైన స్తవరాజమైనది.

త్వరలో శంకరులు సర్వ విద్యలలో నిష్టాతులైరి. గురుకులమునుండి తిరిగి వచ్చి, తల్లిని సేవించుచుండిరి. వారికి వయస్సు ఎనిమిది సంవత్సరము లున్నప్పుడు ఒక విచిత్రమైన సంఘటన సంభవించినది, అది దైవవిలాసము. ప్రాతః కాలమున ఒక దినము తల్లితో కూడ పెరియారు నదిలో స్నానమాడుచుండిరి. హరాత్తుగా వారిని ఒక మొసలి పట్టుకొనెను. ఆ ఆసత్సమయములో ('ప్రాణరక్షణకై సన్యాస స్వీకారమే ఉపాయమని తలచి వారు మంత్రోచ్చారణచేసి, తన్ను కాపాడుకొనిరి. అనంతరము తల్లి అనుమతితో, ఆమె కోరినపుడు ఆమె కడకు రాగలనని వాగ్జానముచేసి, శంకరులు లోక కల్యాణార్థమై

నాచన సోమనాథుడు 283 సన్న్యాస దీక్ష నవలంబించి వీతరాగులైరి. వారు మాట ప్రకారము తల్లి అవసాన కాలమున ఆమెను చేరి అమె కానందమును కలిగించిరి. వారి మాతృభక్తి ప్రగాఢమైనది. సన్వ్యాసాశ్రమ నియమములను అతిక్రమించి, వారే స్వయముగా తల్లికి ఆంత్య సంస్కారముల నిర్వర్తించిరి. శంకరులు సన్ఫ్యాసమును స్వీకరించిన వెంటనే సన్న్యాస ధర్మ రహస్యముల నెజుగుటకై సమర్హులైన గురువు కొకు అన్వేషణా మొదలిడిరి. వీరికి నర్మదా నదీతీరమున ఓంకారనాథ పుణ్యజ్షేత్రమందు గోవింద భగవత్పాదులు తటస్థ్రపడగా, వారిని గురువుగా ఆరాధించి పెక్కు వైజ్ఞానిక విషయములను (గ్రహించి వారి యాజ్ఞమేరకు, అద్వైత సిద్దాంత వేద వాదనలకు నిలయమైన వారణాసిని చేరి. అందరి వివిధ సంప్రదాయ వాదుల పరాజితులను జేసి, తన సిద్దాంతమే శ్రేష్టమని నిరూపించిరి. తమ తీక్షణము స్వచ్చము. సమ॥గ్రము అయిన మేధాశక్తిచే ఎందజినో (ప్రభావితుల చేసిరి. అచటనే వీరి శిష్య చతుష్టయములో (ప్రథముడైన సనందుడు వీరి నాశ్రయించి శిష్యుడయ్యెను. పద్మపాదుడను అపరనామముగల ఈతడే, ద్వారకయందు శారదా మఠాధిపతియై సామవేదమును పోషించెను. శంకర భగవత్పాదులు, వారణాసిలో విజయ దుందుభిని మోగించిన అనంతరము దృఢ విశ్వాసముతో బదిరికాశ్రమమునకు పోవుటకు సంకల్పించుకొనిరి. దారిలో పెక్కు క్షేత్రములను సందర్శించి అందలి దైవతములను నారాధించి బదరిని చేరిరి. అచటి హిమాలయ (ప్రశాంత వాతావరణములో తమ రచనలలో అతి ముఖ్యములైన, ప్రస్థానత్రయ మనబడు - దశోపనిషత్తులు. భగవద్గీత, (బ్రహ్మసూత్రములు + అనెడి మూడింటికి భాష్యముల రచించిరి. ఇవియే వారి కీర్తికి పరాకాష్ట అద్వైత సిద్దాంత హిమాలయ శిఖరము నధిరోహించుటకు అవియే సులభ సోపానములైనవి. సనాతన ధర్మ పునః ప్రతిష్టకు ముఖ్యసాధనములైనవి. దక్షిణ భారతమానాడు వైదిక కర్మానుష్టానమునకు కేంద్రమై మండన మిశ్రుడనెడి తాత్వికవేత్త ప్రచారమునకు ముఖ్యస్టానముగా నుండెను, శంకరభగవత్సాదులు ప్రతివాది భయంకరులైన యీ మండన మిత్రుని ఓడించి, తమకు శిష్యులుగా చేసికొనిరి. వీరే సురేశ్చరా చార్యులనెడి నామధేయముతో శృంగేరి మఠాధిపతితైై యజుర్వేద పోషకులైరి. పైన పేర్కొన్న ద్వారక. శృంగేరి మఠములేగాక మజిరెండు, ఉత్తరమున బదరిలో అధర్వవేదమునకై జ్యోతిర్మఠము, (ప్రా్షిళలో బుగ్వేదమునకై గోవర్ధన మరములను నెలకొల్పరి. బదరి మతమునకు తోటకాచార్యులు. మూరి మఠమునకు హస్తామలకాచార్యులు అధిపతులైరి. ఇట్టు దేశమునంతటిని నాలుగుసార్హు పర్యటించి

284 నాచన సోమనాథుడు శంకరులు నాలుగు మఠాలను నెలకొల్పి సాధించిన ఘనక్తీర్తి చిరస్ట్రాయిగ నున్నది. జీవితకాల మల్చమైనను, అనల్పమైన యశమార్డించిరి. ఆంత్యకాలము చేరువలోనుండగా శంకరులు హిమవన్నగమందలి కేదారనాధ క్షేత్రమందున్న దత్తాత్రేయ గుహాంతరమునకేగి, తను త్యాగము చేసిరట. కొందజు కాంచీనగరమందే ్రీ.4 840 సం. కాలధర్మము చెందిరని పెక్కు కారణములను (ప్రతిపాదించిరి. శంకరులకు తాత్తికచింతనమే ప్రధాన లక్ష్యమైనను, వీరిదైవభక్తి సాటిలేనిది. వీరు రచించిన వివిధ స్తోత్రములు వీరి సర్వతోముఖ ప్రతిభకు నిదర్శనములుగా నున్నవి. సౌందర్యలహరి, శివానందలహరి, భజగోవింద స్తోత్రము, దేవ్యపరాధస్తోత్రము, మహిషాసురమక్చినీ స్తోత్రము, శివభుజంగ, విష్ణుభుజంగ స్తోత్రములు భక్తిస్పోరకములేగాక, రసవత్కవిత్సముతో నిండారియున్నవి. తాత్హికుడైనను ఇట్టీ రసమయమైన కవిత చెప్పుటకు కారణము శంకరులు తామే సౌందర్యలహరిలో ఇట్టు వక్కాణించినారు.

“దయాపతియైనదేవి ఒసగిన చనుబాలచే ్రాఢ కవులు మెచ్చునట్టి రసవత్కవిత్వము చెప్పగలిగిన కవీంద్రుడ నైతిని” అని, పై రచనలతో బాటు, నిఖిల శ్రుతి, స్పృతిసారమైన 'ప్రశ్షీత్తర మణిరత్నమాల, ప్రశ్నోత్తర రత్నమాలిక అను రెండును, ప్రసిద్ధములుగా నున్నవి, ఆధ్యాత్మిక సందేశము

“సర్వము బ్రహ్మము” అను నదియే వారి సందేశము. ఇది వేదాంతసారమే, వీరు ఈ ఉపదేశమును సామాన్యులును సులభముగా (గ్రహించునట్లు ప్రవచించిరి! “జీవుడును 'బ్రహ్మమే” రెండు నొక్కటే. ఈ వాక్యమొకింత విరుద్రముగా తోచినను రెండింటి యందలి ఏకత్వమే, సర్వమున విశ్చమందు వ్యాపించియున్నదని గ్రహింప వలెను. కనుక అంతయు (బ్రహ్మమే. అద్వైత సిద్దాంతమన నిదియే.

విద్యావంతులు, తాత్రికులు, సామాన్యులు, యావత్రృజానీకము అంగీకరించునట్టు, అద్వైత సిద్ధాంతమును శంకర భగవత్సాదులు శాస్త్ర ప్రమాణములతో, తార్కికముగా, స్పష్టముగా సులభ (గ్రాహ్యముగా ప్రబోధించిరి.

ఆచార్యులవారు మ్యుక్తి యననేమో విశదపఆచిరి, మణియొక లోకములో, మజటియొక కాలములో కర్మఫలములైన వైకుంఠాదుల ప్రాప్తి, ముక్తియని వారి అభిప్రాయము కాదు. -ఈ లోకములోనే, ఈ శరీరముతోనే జీవించియుండుగనే, ముక్తి లభించునని వారు బోధించిరి. దీనినే 'జీవన్ముక్తి యనిరి. సర్వము (బ్రహ్మమని దృఢముగా విశ్వసించిన జ్ఞాని, పొందు, మానసిక వికాసానుభూతియే, ఆనందము. జీవాత్మ పరమాత్మల అను సంధాన మననిదియే. దీనినే సమాధి స్పితియని ఆత్మసాక్షాత్కారమని పేర్కొనుచున్నారు.

నాచన సోమనాథుడు 285

యోగీశ్వరులు “రసోవై సః స ఏవ లబ్బ్వా ఆనందీ భవతి” అనుచున్నారు. అట్టి అద్వెతానందమును సామాన్యులును సులభముగా పొందగలరని ఆచార్యులవారి విశ్వాసము. ఆశయము. దీనిని 'సద్యోముక్తి' అనిరి. ఇదియే ని(శ్రేయస్సనబడుచున్నది. అద్వైతానుభూతియే పరమార్థమని శంకరులవారు ప్రశ్నోత్తర రత్నమాలికలో వివరించిరి.

“కిం పారమార్థికమ్‌ స్యాత్‌?” అను (ప్రళ్ళకు సమాధానము “అద్వైతం”

(శ్ధాకము 59)

శంకరభగనత్సాదులవారి దృష్టిలో - (బ్రహ్మము హరిహరస్వరూపమే! మాతృమూర్తి మరణశయ్యపై నున్నపుడు ఆమె కాపరతత్త్యమును బోధించిరట. ప్రశ్నోత్తర రళ్న మాలికలో “కశ్చభగవాన్‌?” అను ఆమె (గ్రశ్నకు

సమాధానము "మహేశ : శంకరనారాయణాత్మైకః” (్ఞాకము 65)

దీనిని బట్టి మహేశ్చరుడు (పరమాత్మ) శీవకేశవ రూపమగు ఒకే పరతత్త్యమని స్పష్టము. కనుక వారిలో అంతరమును చూడరాదు. శివకేశువుల కభేదమును చూచిన వారికి ఆయుస్సు శ్రేయస్సు కలుగునని పెద్దలు వచించిరి.

సర్వజన, సర్వభూత సమతావాదమును పునః ప్రతిష్టించి, సర్వమానవజాతికి ఒనే సర్వస్వతం[త్రమైన ఆధ్యాత్మిక జీవిత వ్యవస్థను జీవిత వ్యవస్థను రూపాందించుట ఆదిశంకరులు జగద్గురులైరి.

“ఒం తత్‌ సత్‌”

286 నాచన సోమనాథుడు ఓంకారము

నాచనసోమనాథుడు షష్టా శ్వాసాది కందపద్యమందు

“లేభాధిప సంధ్యా కాలమూల జపన స్వాకారోంకార రూప హరిహరనాథా!॥” "

ఆని హరిహరనాథుని సంబోధించెను. అట్టగుటచే తన ఆకారము ఓంకార రూపమే”

ఓంకారమూనకు ప్రణవమని పేరు. సర్ష మంత్రములకు, “ఓం” అనునది మకుటము. అకార, ఉకార, మకారముల సమాహారమే ఓంకారము. వేదాంగమైన శిక్షా శాస్త్రములో ధ్వన్యుత్పత్తి విధానమును పరిశీలించినచో, ఓంకారము విలక్షణమైన దని స్పష్టమగును. ఊపిరి తిత్తులనుండి వెలువడు వాయువు. గొంతులోని స్వరతంత్రులపై 'ప్రసరించుటచే నాద మేర్పడును. ఆ నాదమే నోటిలోగల వివిధ భాగములు సహకరించుటచే, వివిధ ధ్వనులుగా రూపొందుచున్నది. శాస్త్రములో ధ్వనికి స్థానము, కరణము, ప్రయత్నము నిర్ణయింపబడినవి. కనుక ఓంకారోత్పత్తిని గుఉించి తెలిసికొనవచ్చును.

నోటిలో వెనుక భాగమునుండి “అ” అను వర్షము, మధ్య భాగములో “ఉ” అను వర్షము, నోటి ముందు భాగములో మకారము ఉత్పత్తి అగుచున్నవి. మొదటి రెండు వర్తములకు ఆ+ఉ గుణసంధిచే, “ఓ”కారము, ఆదేశముగా వచ్చుటవలన, “ఓ” మాత్రమే నిలుచును. దీనికి మకారము చేరి ఓంకార మేర్చడినది. “ఒం” అను (త్రైివర్ష సముదాయాక్షరము, నోటి వెనుకనుండి, నడుమ నుండి, చివరనుండి ఏర్పడి, సర్వవక్షములను ఆవరించుటచే అన్నింటికి ఇదియే ప్రతినిధిగా ప్రకాశించుచున్నది. ఓంకార ప్రాశస్త్యము :

ఛాందోగ్యోపనిషత్తు అన్నింటికంటె పెద్దది. మిక్కిలి ప్రాచీనము, తాలి అధ్యాయములో ఓంకార మహత్వము వర్షింపబడినది. దేవదానవుల యుద్ద సమయమున దేవతలు 'వ్రణవమును ఉపానించి అమృతులైరి. అట్టే మానవులును ఉపానీంచినచో అమృతులగుదురని చెప్పబడినది.

కఠోపనిషత్తు : ఈ (క్రింది శ్ఞోక మున్నది.

“ఏతద్యేవాక్షరం (బ్రహ్మ ఏతద్యేవాక్షరం పరమ్‌

ఏతద్యేవాక్షరం జ్ఞాత్వా యో యదిచ్చతి, తస్య తత్‌' (2-16)

భావము : ఇదియే అక్షరమైన (బ్రహ్మము. ఇది గొప్పది. దీనిని తెలిసికొనిన వాడు ఏది కోరినను అది వానికి లభించును. కోరికలు కలవాడు ఓంకారరూప (బ్రహ్మమును ఉపాసించవలయును.

నాచన సోమనాథుడు 287 ముండకోపనిషత్తు : జీవమనెడి బాణము, (ప్రణవమనెడి ధనస్సుచే, బ్రహ్మమనెడి లక్ష్యమును సమీపించుచున్నదని వక్కాణించుచున్నది. (2-2-6 మాండుక్యోపనిషత్తు : 12 మంత్రములు మాత్రమే కల చిన్న (గ్రంథము. “ఓం” అక్షరమే సర్వప్రపంచము. అదియే మూడు కాలములు. మణియును మూడుకాలములను అతిక్రమించినది. జాగృతి, స్వవ్ల, సుషుప్తి, తురీయావస్టలు నాలుగును, ఓంకారమునకు నాలుగు పాదములు. (శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల గురువు, శ్రీ గోవింద భగవత్సాదులు) వీరి గురువు శ్రీగౌడపాదాచార్యులు, మాండుక్యమునకు 215 శ్లోకములలో విపులముగా వార్తికము వ్రాసిరి. వ్రశ్నోసనిషత్తు : పిప్పలాద మహర్షి ఐదవ ప్రశ్నకు సమాధానముగా ఓంకార స్వరూపమును ఎటిగినవాడు, శాంతము, ఆజరము, అమృతము, అభయము అయిన పరబ్రహ్మమును చేరుదురని బోధించుచున్నారు. అధర్వ శిఖోపనిషత్తు : ఓంకారము తారమని, ఉచ్చరించిన వెంటనే పైకి లేవదీయునని, గర్భ జన్మ వ్యాధి మరణ సంసార మహా భయములనుండి తరింపజేయునని చెప్పుచున్నది. తేజబిందూపనిషత్తు : ఓంకారము చైతన్య మాత్రమని, సకలము స్వయముగా పరబ్రహ్మమని, ధ్యానబిందూపనిషత్తు ముక్తిని కోరువారెల్లరు “ఓమ్‌” ధ్యానింపదగినదని, పాపములను నశింపజేయునని, నంవదల నొనుగునని, మోక్షమిచ్చునని, కోటి సూర్య'ప్రకాశము కలదని చెప్పుచున్నది. యోగశిఖోపనిషత్తు : ఓంకారము కంటె మజొక గొప్ప మంత్రములేదని (2-20) యోగతత్తోపనిషత్తు (64) నరాసోపనిషత్తు (5-71), ఇవి రెండును, ప్రణవము సమస్త విఘ్నములను తొలగించునని, సర్వదోషములను హరింపజేయు ననుచున్నవి. సన్న్యాసోపనిషత్తు : 2-103, 104 శ్లోకములు, ఓంకార జప ఫలమును చెప్పుచున్నవి. పై ఉపనిషత్తులే కాక బ్రహ్మ, కైవల్య, గర్భ, అమృతబిందు, అమృతనాద, మైత్రాయణ, (బ్రహ్మవిద్య, ఆత్మబో ధ సీత, యోగ చూడామణి, రామతాపిని, శాండిల్య, పరమహంస పరివ్రాజక, అక్షి, అవధూత, తారసార, మహావాక్య పంచబ్రహ్మ, హయగ్రీవ ఉపనిషత్తులు " - ఓంకారమును ప్రస్తావించినవి. ముక్తికోపనిషత్తులో శ్రీరామచంద్రుడు, హనుమంతునితో చానే ఓంకార స్వరూపుడైన పరబ్రహ్మమని ఉపదేశించెను. (ప్రణవ మిట్టు కొనియాడబడినది. నర్వమం(త్రములకంటె ఆత్యుత్తమమైన ఓంకారమును ఒక్కసారి ఉచ్చరించిన యెడల సుకృతము లభించును. అంత్యకాలమున

288 నాచన సోమనాథుడు “ఓం, ఓం, ఓం” అనుచు, శరీరమును విడుచు ప్రాణము, మోక్షమును పొందగలదు. భగవగ్గీతలో గీతాచార్యుడు ఇట్టు చెప్పిరి.

శ్లో; “ఓమిత్యే కాక్షరం (బ్రహ్మ, వ్యాహరన్‌, మామనుస్మరన్‌।

యః ప్రయాతి, త్యజన్టేహం, స యాతి, పరమాం గతిమ్‌” (18ఆ- 13) పై వాక్యముచే ప్రణవము మంత్రముల కెల్ల తలమానిక మనుట స్పష్టము. ఓంకార జప విషయమున శ్రీ రామేశ్చర ప్రసాద్‌ తివారిగారు, “జ్యోతిర్మర

శంకరాచార్యులు, స్వామి (బ్రహ్మానంద సరస్వతి గురుదేవుల బోధలు” ద్వితీయ భాగములో చెప్పిన అంశములు ఆలోచింపదగినవి.

“రెండు, నాలుగు ఇరవయిసార్హు నిత్యము ఓంకార జపం చేస్తే ఏమి విశేషము జరుగదు. కాని మూడు నాలుగు వేల సార్హు జపం నిత్యం చేస్తూ పోతే కొద్దికాలములో లౌకిక పరిస్థితి బలహీన పడుతుంది” (పుట 27)

“మంత్రాలకు ముందు ఓంకారము కలిపితే శుభప్రద మవుతుంది. మజొక విషయ మేమిటంటే, స్రీలకు “ఓంకార” సహిత మంత్ర జపం నిషేధము. పురుషుల మంత్రానికి ముందు ఓంకారము జోడిస్తే స్రీల మంత్రానికి ముందు శ్రీ, జోడిస్తారు” (పుట 289)

పర్యాలోచన చేయగా, కేవలము (ప్రణవ జవము, సర్వసంగ పరిత్యాగులైన సన్యాసులకు ఉద్దేశింప బడినట్టున్నది. రచయిత : వి.వి.ఎన్‌.శర్మ.

పుటలు 9-11, 'భావాతీతధ్యానము మార్చి 19912 సంచిక నుండి.

బహునుఖ ప్రజ్ఞాశాలి నాచన సోనునాథ కని ముత్య వెంకట సత్య సూర్యనారాయణ

సాహిత్యము గంగానది వంటి జీవనది. నిరంతరం ప్రవహిస్తూ శాశ్వతమైనది. ఏ అజ్ఞాత గహనాంతరాలలోనో పుట్టీ హిమాలయోత్తుంగ శృంగ సదృశమైన మేధాళాలి మస్తీిష్కములో నుంచి 'ప్రకటితమై జనులకు జీవరాసులకు ఆనందాన్ని చల్లదనాన్ని ఆపహ్హాదాన్ని కలిగించడానికి తానే వారి సమీపానికి చేరాలని పరుగెత్తి వస్తుంది. అందలి (ప్రతి ఘట్టమూ ఆనందకరమే. దాని ప్రతీ మలుపులోనూ సొంపుల ఇంపులే. ఈ సాహిత్యము. (ప్రపంచంలో సమస్త భాషలకు సామాన్యమైనదే. మానవజాతి మనోభావాలలోని సామ్యము అందులో ప్రతిఫలిస్తుంది. వానిలోని వైవిధ్యాన్ని కూడా అది వివరిస్తుంది.

ఆంధ్ర సాహిత్యం కూడా అటువంటిదే. ఆరవ శతాబ్దము నాటికే వెలువడిన ఆంధ్ర కవిత పదకొండవ శతాబ్దం నాటికి నన్నయ కవితా రీతిలో సర్వాంగ నుందరమైన మహాభారత రూపంలో ఆవిషృతమైనది. ఆ తరువాత కన్నడ దేశంలో ఉప్పాంగిన వీర శేవ మతోద్యమం ఆంధ్ర దేశంలో కూడా వ్యాపించి ఆ స్ఫూర్తితో పాల్కురికి సోమనాథుని వంటివారు దేశి కవితను సృష్టించారు. అది మతవైరుధ్యాలకి హేతు వయినది. ప్రజలలో మతపరమైన ఘర్షణలు ప్రబలిపోయాయి. పల్నాటి యుద్ధము అట్టివానికి ప్రబలమైన ఉదాహరణ. ఇలాంటి ఒత్తిడులతో కల్గోలమై ఉన్న సంఘాన్ని సమైక్య భావంతో కలిసిగట్టుగా నడిపించే మహామహుడు, తిక్కన సోమయాజి 13వ శతాబ్రి ప్రారంభంలో ఉదయించాడు. నెల్లూరి మనుమసిద్ది రాజును, మంత్రిలై నడిపించిన మనీషి. సాహిత్య రంగంలో ప్రతిభా పాండిత్యాలకు వన్ని తెచ్చినవాడు. తన కాలంలోని మతకల్లోలాలు, భాషావిభేదాలు భిన్న భిన్నమైన కవితా స్వరాలు సమాజానికి కలిగించే కీడును గమనించి పరిషా శ్రారమార్గాన్ని అన్వేషించాడు. ఇంతలో రాజకీయ విభేదాలు తన (ప్రభువైన మనుమసిద్దిని పద భ్రప్పుని చేశాయి. తిక్కన స్వయంగా కాకతీయ గణపతి దేవ చక్రవర్తి దర్శనానికి ఓరుగల్లు వెళ్ళాడు. కాకతీయులు శైవులు అయినా, మత సహనం కలవారు. ఆ చక్రవర్తి సహాయముతో వైస్ణవ మతానుయాయి అయిన మనుమసిద్దికి సహాయము చేయించి, ఆపత్తును తప్పించాడు. మత భేదాలు రాజకీయాలకు అడ్డురానీయని దూరదృష్టి ఆయనది. అలాగే మార్గకవులు, దేశి కవులు వరస్పరము ఘర్షణ పడుతూండడం ఛ్రూచి వారందరిని సమైక్య పరచి, ఉభయ కవిమిద్రుడు అని ప్రశంసలు

290 నాచన సోమనాథుడు పొందాడు. సంస్కృతమా తేటతెలుగా అని కవులు సిగపట్టు పట్టుకుంటూంటే రసానుగుణంగా, భావానుగుణంగా సంస్కృతాన్ని, ప్రజల వాడుకలోని తెలుగునూ సముచిత రీతిని కలబోసి భారతాన్ని రచించి, ఎల్లర మెప్పును పొందాడు. పండితులందరూ అతనిని ఆరాధింపగా బుధారాధన విరాజి అయ్యాడు. అనాడు తిక్కన ఆవాసము ఒక విద్యా పీరము. పెక్కుమంది యువకవులు ఆతని పాదములను ఆశ్రయించి, కవితామర్మాలను, భాషా రహస్యాలను (గ్రహించేవారు. ఎందరో కవులు తమ రచనలను వినిపించి, ఆయన ఆమోదముద్ర పొందేవారు. కొందరు ఆయనకు సాక్షాత్తు శిష్యులయితే, మరి కొందరు ఏకలవ్యశిష్యులు. “వెంకన గురువంచు చెప్పి కొనగా అది గొప్ప తెనుంగు నాడునన్‌” అని శ్రీ చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటశాస్తికి వచ్చిన (ప్రసిద్దివంటిది అంతకు పెక్కు రెట్టుగా తిక్కనకు లభించినది. మార్కండేయ పురాణమును రచించిన మారన ప్రతీ ఆశ్వాసాంతములోనూ తిక్కన గారిని ప్రశంసించిన శిష్యుడు. తిక్కన కాలం నాటికి యువకవి అయిన ఎజ్జాప్రైగడ తిక్కన పోకడలను అరణ్య పర్వ శేషములో లెస్సగా అనుసరించిన ఏకలన్య శిష్యుడు. సాక్షాత్తు శిష్యుడయిన మూలఘటిక కేతన గురువుగారికి తన దశకుమార చరిత్రమును అంకితం చేస్తూ 'సుకవీంద్ర బృంద రక్షకుడెన్సడనిన వీడను నాలుకకు తొడవైన వాడు” అనుచు ఎందరినో కవులుగా దిద్దిన మహామహుడని ఎందరి కవులకో రాజాశ్రయం కల్పించిన రక్షకుడని నుతించాడు. జక్కన, తిక్కన చరమవయన్సున, విక్రమార్కచరిత్రమున మొదటగా హరిహరనాథుని స్తుతించాడు. ఆ తిక్కన శిష్యులలో అ(గ్రేసరుడు వాచన సోముడు. ఉత్తరహరివంశమును హరిహరనాథునికే అంకితము చేశాడు. ఆశ్వాసారంభ, ఆశ్వ్యాసాంత పద్యములలో గురువుగారినే అనుసరించాడు. ఆశ్వాసాంత గద్యములో “ఇతి శ్రీ మదుభయ కవిమిత్ర, కొమ్మనామాత్య పుత్ర, బుధారాధన విరాజి తిక్కన సోమయాజి ప్రణీతంబైన శ్రీ మహా భారత కథానంతరమున శ్రీమత్సకల భాషాభూషణ, సాహిత్య రస పోషణ, సంవిధాన చక్రవర్తి నవీన గుణ సనాథ, నాచన సోమనాథ ప్రణీతంబైన” అనుచు తిక్కన యెడల తనకున్న మహోన్నత భక్తి 'ప్రపత్తులను ప్రకటించినాడు. ఉత్తర హరివంశమును పరిశీలించిన వారికి ఆతడు పేర్కొన్న బిరుదములు అతిశయోక్తులు కావని “దిషణాహంకారో సంభార దోహల (బ్రాహ్మోామయ మూర్తి" అయిన విశ్వనాథ సత్యనారాయణ గారి వంటి లేదా ఆయనను మించి మహా పండితకవి అయిన శిష్యుడు ఒక డుండెనని “అల నన్నయ్యకు లేదు తిక్కనకు లేదా భాగ్యము” అన్న విశ్వనాథ పలుకునకు భిన్నముగా తిక్కనకు ఆ భాగ్యము కలిగి యుండెనని గోచరింపక మానదు.

నాచన సోమనాథుడు 291 ఇతడు పండిత కవి మాత్రమే కాదు. క్రమముగా గురు మార్గములో ముందడుగు వేసిన తత్వవేత్త. తిక్కన సోమయాజి సూత్ర ప్రాయముగా ప్రవచించిన హరి హరవాథ తత్వమునకు సోనున భాష్యకారుడై తన రచనలో ఆ తత్వమును నిరూపించి నిరూఢమును చేయు వృత్తాంతములనే రమణీయముగా తీర్చిదిద్దాడు. చతుర్జాశ్వాసారంభ పద్యాల్లో ఒక పద్యాన్ని ఇక్కడ ఉదాహరిద్దాం. “శ్రీ హైమవతీ కలహ స్నేహ విరామ ప్రణాను సీమంతపద గ్రాహి సురసింధు కల్దారాహిత సిందూర లాక్ష హరిహరనాథా (ఆప ఈ పద్యమున కలహ-స్నేహ, సీమంత-పద, సుర-సింధు, కల్దారాహిత, సిందూరం లాక్ష్ష హరిపరములు, హరపరములు అగు జంటపదాలు. ఇటువంటి క్లిష్టార్ధములైన ద్వ్యర్థి పద్యములు తిక్కన ఒరవడియే. హరి హరనాథ తీత్వమును నిరూపించుటకు ఉత్తర హరివంశములో ఆతడు ఎన్నుకొన్న ఈ ఘట్టము చాలా మనోహరమైనది. రుక్మిణీ దేవి తనకు కుమారుని ప్రసాదింపుమని భర్తను ప్రార్థించినది. తాము లక్ష్మీ నారాయణులుగా నున్నపుడు జనించి శివుని కంటి మంటలకు భస్మమైన మన్మథుడే తన కుమారుడుగా లభించవలె నని ఆమె ఆకాంక్ష. ఆమె మనను నెరిగిన శ్రీకృష్ణుడు బదరికాశ్రమమున కేగి శివుని గూర్చి పన్నెండేడులు తపన్సు చేశాడు. మును లందరూ ఆతని ఘోర తపస్సు చూసి గుండ్రాయైన చెమర్చును గదా! దయామయుడైన -ఈశ్చరుడేల (ప్రసన్నుడు గాలేదని అచ్చెరువు చెందారు. తుదకు శివుడు (ప్రత్యక్షమైనపుడు శ్రీకృష్ణుడు నమస్కరించుటకు ముందే శివుడు ఆనందభాష్పాలతో పులకరించిన ఆ వనజాక్షుని కేలు కేల గదియన్‌ మన్నించినాడు. కం, ఇత్పెబగున నయ్యిరువుర చిత్తము గతి వొడలు గలసీ సిద్దాంత పరా యత్తు లగు మునుల ఎలుకకు విత్తై చెలువారె జమిలి వేల్చని తెలుపన్‌. 2-అ, 178 వారిరువురు చిత్తమునందు, గమనమునందు, బేహమునందు ఒకటిగా కలిసి పోయి సిద్దాంతమేదియో అని విచారణ చేయు మునీశ్సరులకు కను విప్పు కలుగుచేయు వీజముగా హరిహర రూపమైన జమిలి దైవముగా కానవచ్చెను. వారిని చూచిన మునులు సమంగా ఉన్న గుణవిశేషములను తర్కించి, బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి నాచన సోమనాథ కవి

292 నాచన సోమనాథుడు తే. నేండు నాండును నాండును నేండు మనకు చూప చెప్పంగు చెప్పంగ చూపం గలిగె యనుచు కొని యాడు సంయయమి జనుల కొదవె రజత గిరి మీద హరిహ రారాధనంబు. 2-ఆ, 180 ఇట్టు సిద్దాంతీకరించి పూజింపగా సురలు 'బహ్మ మన్మథ, రావణ, బాణులను మనుచుటకు, చెరుపుటకు వేరు వేరు రూపములలో పూనుకొన్న దైవమును గుర్తించిరి. “ఎల్ల లోకంబులకు దైన మేక మగుట హరి హరాత్మక మెటింగితి మనిరి సురలు” 2-ఆ 181 అపుడు ఈశ్వరుడు “ఈ గౌరవమును నా కీయ దలచియే ఇట్టి ఘోరతపస్సు చేశావు. ఇది నీ తప శృక్తికి తగు మేలు ఇచ్చుట కాదు. పూర్వ విహితార్హంబే, పూర్వం నా తపస్సును భగ్నము చేసిన మన్మథుని నా ఫాల నేత్రాగ్షిలో భస్మం చేసినాను. అప్పటి నుండి అతడనంగుడు, ఇపుడు శరీరధారియై ప్రద్యుమ్నుడనే పేరుతో నీకు పుత్రుడుగా పుట్టగలడు.” అని పల్కగా శివ కేశువులు ఒండొరులను స్తుతించుకొనిరి. తర్వాత దేవతలను, మునులను చూచి -ఈళశ్చరుడు “మే మిరువురము ఒకటే, వేద (త్రయీ సార మిదే. మీరు హరికి చేసిన ప్రణామములు నాకే చెందుతాయి.” అని హరి హరుల అభేదమును జగత్తునకు చాటి చెప్పినాడు. అంతేగాక తన వాదమును ధృవీకరించుటకు ము, సరివాదాస్పదవాద మోద నుదిరాపానంబుచే నుచ్తులై హరి మేలంచు హరుండు మేలనుచు నాహా కొంద రీపాం దెజుం గరు కైలాస నగంబునందు మును లేకత్వంబు భావించి రా మురవైరిం బుర నైరి బాపుట నుహా మోహంబు ద్రోహంబగున్‌. 2-ఆ,68. అనుచు ఈ హరి హరనాథ తత్త్యమును వ్యతిరేకించిన వారిని ద్రోహులనీ మదిరాపాన మత్తులని ఈసడించినాడు, నాచన సోముడు. హంసడిభకులు శివుని గురించి తపస్సు చేసి తదను([గ్రహమున దివ్యాస్త్రములను, ఇరువురు ప్రమథులను తమకు రక్షణగా పొందిన హంస డిభకులు, మునులను, సురలను బాధించుటయే గాక యాదవులకు, ఉప్పు కప్పముగా పంపుడని తమ మంత్రి జనార్రనునిచే రాయబారము పంపిరి. శివునిచే వారు వరములు పొందిననాడే జన్మించిన శ్రీహరి అప్పటికి

నాచన సోమనాథుడు 293 'పెద్దయమైై యాదవ ముఖ్యుడయినాడు. హంస డిభకులు దుర్వాసుని, ఇతర మునులను అవమానింపగా వారు శివభక్తులనియు హరిచే నెట్టైనను చచ్చువారే యనియు 'తవుడు తిని చచ్చువారికి విషము పెట్టువాడు వెజ్టివాడు' అని తాను శపించక దుర్వాసుడు శ్రీకృష్ణునికడకు పోయి వారి ఆగడములను వివరించెను. బుషులకు వారు చేసిన కీడును, యాదవులకు వారు చేసిన పరాభవమును, పరిహరించుటకు శ్రీకృష్ణుడు హంసడిభకులపై దండెత్తి-ఈశ్చరుని వల్లవారు పొందిన భూతములను కైలాసాచలమునందు పడు నట్టుగా విసిరినైచెను. హంస డిభకులను తన అధీనములోని యమునా నదిలోనికి విసరినైచినాడు. ఈశ్చరుని భక్తులని భావించి వారిని తాను స్వయంగా చంపక పోవుటను బట్టి హరి హరుల కొండారులపై గల భక్తి ప్రపత్తుల కిది యొక తార్కాణము. బాళాసురుడు బాణాసురుడు శివుని గురించి తపస్సు చేసి అతని అను[గ్రహం వల్ల వేయి చేతులు, తన శోణపురమునకు రక్షించుటకై ఆగ్నులను పొంది. శివుని కుమారునితో సమానమైన ఆదరణను పొందెను. బాణుడు వర గర్వితుడై సహజ రాక్షస స్వభావంతో అందరినీ జయిస్తూ, తన వేయి చేతులకు యుద్దము కసిమిరి తీరలేదని వాపోవుచుండెను. అప్పుడు శివుని సంకల్పముచే బాణుని జెండా విరిగి పడెను. ఆ. వేయి చేతులిచ్చి వెళ్డి నేసిన శూలి బాణు చెలుప( దలచి భండనంబు( గలుగ జేసె నింక వెలుగు చే న్మేసిన గాచు వారలెందు( గలరె జగతి! రాఅ 12 పతాకము పడిపోవుటయే యుద్దము రాబోవుచున్లు దని, బాణుని ఉద్ధతి నాశనము కాగలదని సూచన. యుద్ధము వచ్చుచున్న దని బాణాసురుడు సంతోషించెను. ఒకనాడు బాణాసురుని వుత్రిక ఉషాకన్య చెలులతో శ్రేభీవనమున విహరించుచు ఆచట పార్వతీ పరమేళ్చరులను దర్శించెను. వారివలె పరస్పర (ప్రేమాతిశయము కల దాంపత్యము చేకూరు అదృష్టము తనకు ఆ దివ్య దంపతులు దయవలన కలుగ వలెనని ఆమె చిత్తమున తలపోసిను. ఆమె మనస్సు నెరిగిన పార్వతీ దేవి ఆమెకు కలలో జూచిన ఆందగాడే భర్త ఆగు” నని వాక్రుచ్చెను. అట్టే ఆమెకు కలలో ఒక ఆందగాడును, వీరుడును యువ మూర్తి కనుపించి అమెతో నెయ్యము నెరపెను. ఆ సుందరు డెవరో తెలియని ఉషకు, చిత్రలేఖ యను ఆమె చెలికత్తె సహాయమున శ్రీకృష్ణుని మనుమడైన అనిరుద్దుడే తన ప్రేమికుడని విదిత మయ్యెను, తన మాయా (ప్రాభవము టే చిత్రోఖ

29త్తీ నాచన సోమనాథుడు నిద్రించుచున్న అనిరుద్దుని శోణపురమునకు తీసుకొని వచ్చి, ఉషాకన్య శయ్యయందు చేర్చెను. (క్రమముగా -ఈ వార్త బాణాసురుని చెవిని పడెను. అనిరుద్ధుడు కారాగారమున బంధింపబడెను. నారదుని వలన తనమనుమని ఆపదను విన్న శ్రీకృష్ణుడు సత్వరమే గరుడ వాహ నారూఢుడై శోణపురముపై దండెత్తెను. ఆ పురమునకు చుట్టూ అగ్నిదేవుడు నిరంతరము కావలి యుండెను. శ్రీకృష్ణుడు అగ్ని జ్యాలలను సమయింపచేసి, నిశాచరునితో యుద్ధమునకు బూనెను. ముందిచ్చిన వరములవలన ఈశ్వరుడు తన బిడ్డనిగా చూచుకొన్న బాణాసురుని రక్షించుటకై స్వయముగా అరుదెంచెను. శివ విష్ణు శక్తులు (జరములు) ఒండారులతో తలపడి కొంత సేపు పోరాడి చివరకు శాంతించినవి. శ్రీహరి బాణాసురుని రెండు చేతులు మాత్రమే మిగిల్చి, మిగిలిన వానిని ఇండించెను. ఈశ్వరుని కోరికపై బాణుని ప్రాణములను మాత్రము హరింపలేదు. శివకేశవులు అభిన్నులని నిరూపించుచు, శ్రీకృష్ణుడు, 'నీ భక్తులు నా భక్తులే కావున అతడు చేసిన (ద్రోహము సహించి విడిచితి” నని చెప్పుచూ ఉషాకన్యతో కూడా అనిరుద్దుని తోడ్కోని తన పురమునకు పోయెను. ఈశ్వరుడును అతని పరివారము మిక్కిలి సంతోషించి కృష్ణుని మనుమడే ఉషాకన్యకు భర్తయైనందుకు సంతోషముతో నాట్యము చేసిరి. బహుశాస్త్ర నిష్ణాతుడు హరిహర తత్త్వమును ఈ విధముగా సోదాహరణముగా సిద్దాంతీకరించిన నాచన సోమనాథుడు బహుశాస్త్ర నిష్పాతుడు. శ్రీకృష్ణుని తపస్సుకు 'ప్రీతుడై సాక్షాత్కరించి అతనికి పుత్రుని ప్రసాదించిన పిదప సకల వేదాంతసారమును శివుడాతనికి ఉపదేశించెను. సోమనాథుని శ్రౌత కర్మ పరిజ్ఞానము కలిగియుండె ననుటకు బదరికాశ్రమమున మహర్షుల యజ్ఞ (క్రియా కలాపముల వర్షనయే తార్కాణము. హాస్తికైతివ్యా సహ్య పంచాననంబు బదరికా కాననంబు చూసట్టె నెదుర 2ఆ.108 ఈ పద్యమందు చషాలములు, యూప స్తంభములకు పశులను బంధించుటకై అమర్చబడిన కొయ్యకడియములు. యజ్ఞపశువులను కట్టు స్తంభములే యూపములు, హవిస్సులు మొదలైన వానిని భద్రపరచు వేదిక (ప్రాగ్యంశము. సాన్నాయ్యమనగా యజ్ఞములదు హోమము చేయు హవిస్సే. యజ్ఞ క్రియలలో వేరు వేరు విధులను నిర్వర్తించువారికి బుత్చిక్కు లని పేరు. అటువంటి వారు పదునారుమంది ఉందురు. వారిలో అగ్నీ[ధ్రుడు ఒకడు. యాయజూకుడు యజ్ఞముచేయు యజమానుడే. గార్హపత్య ఆహవనీయ దక్షిణాగ్నులనెడి అగ్బిహోత్రములకు (త్రేతాగ్నులు అనిపేరు. పాపములను తొలగించుటకు అఘమర్షణ మంత్రములతో చేయు స్నానము అఘమర్షణ స్నానము,

నాచన సోమనాథుడు 295 మను చరిత్రలో ప్రవరుడు సచ్చాత్రు డగుచు నిచ్చలు వరణా తరంగణిలో అఘమర్షణ స్నాన మాచరించువాడు. (బ్రహ్మచర్యము ముగించిన తరువాత గృహ స్టాశ్రమములో ప్రవేశించుటకు ముందు చేయబడు (వ్రతము స్నాతక వ్రతము. ఇట్టిశ్రౌత స్మార్త కర్మల విషయము లెల్ల ఈ కవికి కరత లామలకము లైనట్టు గోచరించును. తనగురువునకు వోలె ఈతడును యజ్ఞమును చేసి యుండవచ్చును.

లోకజ్ఞత

ఈ కవికి అపారమైన లోకజ్ఞత కలదని ఉత్తరహరివంళము చదివిన వారికి స్పష్టము కాగలదు. శత్రువుల కోటలను హఠాత్తుగా పట్టుకొని స్వాధీనము చేసుకొనుట ఆ రోజులలో జరుగుచుండెడిది. (ఆ-34వ వద్యము

వంకదార, దద్దడంబులు, కొమ్మలు, పలుగాడి (బ్రద్ధ్రపరులు కొత్తళములు, ఆళువరి, పాళలు, దొద్దకార్డు ఇట్టి పదాలు ఆనాడు జనుల వాడుకలో ఉండినవి. ఇపుడు అట్టి కోటలు లేవు కాని ఆపదములు నిఘంటువులలో మాత్రమే చూడగలము. దుర్గరక్షణము

ఇటులే శ్రీకృష్ణుడు తపస్సునకు పోవుచు కోట రక్షణమును సాత్యకికి అప్పుగించుచు ఇట్టు చెప్పెను,

సీ. కోట సింగారించి కొత్తళంబుల నెల్ల

క౦0. ఈ కోటకు నొక దిక్కున

వాకిలి సారించి యానవాలుగ6 జారుల్‌ రాకలం బోకల6 చక్రము క జేకాని రక్షకులతోడ6 జెప్పి చనందగున్‌.

ఈ రీతిగ దుర్గములను శత్రువుల కభేద్యముగొ నుండునట్టు (ప్రాకారములు, అగడ్తలు, చుట్ట ముళ్ల కంచెలు నిర్మించి కోట లోపల ఆవసరమైన అయుగి సమల్రిని సమకూర్చి ఒకే ద్వారమును రాక పోకల కమర్చి ఆనవాలు చూపిం లక్తు, వెలుపలకు ఎవరునూ రాకుండునట్లు కిట్టు దిట్టములు చేయుట ఆనాటి పద్దతి, ఈ పద్దతులు, వానిని తెలుపు వాడుక పదములు, ఈ మహాకవికి బాగుగా పరిచితముల్పు, ఖడ్ల తిక్కన వలె ఇతడును కొంతకాలము యుద్ధ విద్యలు నేర్చెనని ఊహించవచ్చున్సు,

ఇతనికి వినోదశ్రీడలయందు ఆసక్తి పరిచయము మెండుగ ఉండె నని తోచును,

296 నాచన సోమనాథుడు హింసడిభకులచే పీడింపబడి శ్రీకృష్ణునితో చెప్పుటకు దుర్వాసుడు ద్వారకకు పోవునప్పటికి శ్రీకృష్ణుడు తన వారితో కలసి గోళముతో ఆడుచుండెను. ఆ ఆట ఈనాట చేతి బంతి ఆటను పోలి యున్నట్టు తోచును తరువాత రెండు చోట్ల ఉప్పెన బట్టైలను ఆటను పేర్కొనెను. ఈ ఆట ఇప్పుడు కాన రాకున్నను ఏబది అరువది సంవత్సరముల క్రితం వరకు పల్లెటూళ్ళలో ఆడుచుండేవారు. కబడ్డిలో వలె రెండు పక్షములుగా ఏర్పడి అందులో గెలిచిన (క్రీడాకారులు, ఓడిన వారిని నుండి ఉప్పు తెచ్చుట అందలి విశేషము. నెత్తము నెత్తము అనబడు పొచికలతో నాడుజూదము ఈయనకు అత్యంత 'ప్రియమైనదిగా తోచును. పౌండ్రక వాసుదేవుని సంహరించిన తరువాత శ్రీకృష్ణుడు తన అంతఃపురములో రుక్మిణీ సత్యభామలతో జూదమాడుట వర్ణించబడింది. నెత్తమునకు సంబంధించిన పెక్కు దేశీయ పదములతో (జాను తెలుగు) ఈ వరక్షన ఈనాటి వారికి దురవగాహమైనను ఇరువది పద్యములు ఈ సందర్భములో కవి రచించుట అతనికి గల విశేషాసక్తిని వెల్లడి చేయును. ఈ ఆట సందర్భములో శ్రీ కృష్ణునికి కపటనాటక సూత్రధారి అనువిశేషణము వాడీ తరువాత కవులకు త్రోవ చూపెను. ఈ నెత్తాలాట చుదిని, సాల్వుని చే పంపబడిన కృత్యయను భూతము ద్వ్యారకపై పడెను. రక్షక భటులు ఆందోళనతో వచ్చి ఆ మాట విన్నవించగా సకల కళాకుశలు డగు శ్రీకృష్ణుడు సత్యభామ పాచికలు చూచి ఆమెతో మేల మాడినట్టుగా ఇట్టననెను. తే. “దాయమెత్తనో యీసారె దాక నీక, కట్టి గెలిచెద నిదె పాసికలవి దయ్య ముల బటాబూర మిందేమి ముట్ట గలద్కొ షాంది వచ్చిన వ్రాలకు బోవుగాకో, 3ఆ-141 ఈ మాటలు విన్న సత్యభామ తన ఆటకుచెందిన మాటలే అని మెచ్చెను. భటులు ఆటలో మైమరచి మన మాటలు విన లేదని భావించిరి. అతని హృదయ మెరిగిన సావాసులు వీరవచన చతురతను ్రశంసించిరి. ఇదే ఆజ్ఞగ భావించి సుదర్శన చక్రము కృత్యను సంహరించెను. వేట : (భయానకరసము) ఇట్టి ఘట్టములు నాచన సోముని సంవిధాన చ(క్రవర్రిత్వమునకు తార్కాణములు, నాలుగవ ఆశ్వాసములలో హంసడిభకులు వేటాడు సందర్భములో పంది కదుపులను

నాచన సోమనాథుడు 297 తరుము నప్పటి భయానకరనమునకు అనుగుణమైన దీర్హ నమానములను రచించుటయేగాక వేటగాండ్రు వాడుకొను తెనుగు పారిభాషిక పదములను వాడి పెద్ద నాదులకు మార్గదర్భ్శకుడయ్యెను. వేదాంతరహస్యము గొప్ప వేదాంత రహస్యమును ఈ మహాకవి ఆతిసామాన్యమైన పోలికతో వివరించెను. ఉ. ఆనల ద్రంపివెట్టి దయం బను కాగున యోగ వాననా భ్యాసప్పు నీరు గాచుటకు నాగమ పావకముం దగిల్చి యా యాస విహార మత్కుణ గటైహిక శయ్యకు దజ్బలంబుపై( బోసిన నీ శరీర మది షొందియు పొందని యట్ల యూజడున్‌, 4-ఆ, 86. ఆశలను కట్టెలుగా చేసి హృదయమనే కాగులో యోగభ్యాసమనే నీరును, శాస్త్రమనే నిప్పుతో రగిల్చి కాచి సుఖ దుఃఖ భూయిష్టమైన నల్టులు పట్టిన మంచము వంటి ఇహ జీవితముపై ఆ వేడి నీరు పోసినచో శరీరము సుఖ దుఃఖములు అనుభవించియు పొందని యట్ల తటస్థమై యుండును. సుఖ దుఃఖాది ద్వంద్వ రహిత స్థితి వేదాంత శాస్త్రము ఉపదేశించును. అట్టి ఉత్తమ స్టీతి నాందుటకు సాధనమును ఇట్టి సాదారణ విషయములతో నిరూపించుట ఈ కవి (ప్రజ్ఞా విశేషము. సకల భాషా భూషణుడు నాచన సోమన నంన్క్సృతాం[ద్ర భాషల్లోనే గాక ఆయనకు దానము చేసిన శాసనములను బట్టి ఎనిమిది భాషల్లో పండితుడని తెలుస్తున్నది. ఆ భాషలన్నీ అతని ఉత్తర హరివంశములో, మనం గుర్తించ లేకపోయినా, సంస్కృత భాషలో మహా విద్వాంసుడని, శాస్త్ర పాండిత్య మసాధారణమయినదనీ, తెనుగులో తిక్కనకు దీటైన పలుకు దనము కల వాడని, ఏ భాషలో రచించినా మనోహరముగా. (శ్రవణానందముగా వ్రాయు ప్రతిభ కలవాడని చెప్పవచ్చును. ఒక కవి ప్రతిభ రస భావ పోషణములో సంవిధాన కౌాశలములో, సంభాషణా చాతుర్యములో ,-వర్షనా నైపుణ్యములో కొత్త కొత్త తోవలు చూపినపుడే అతడు యుగ కర్తయని (ప్రశంసలు పొందుతాడు. తరువాత తరాల కవులు అతనిని అనుసరిస్తారు. నాచవ సోనున కవిత్వంలో రమణీయములైన పద్యాలను కొన్నిటిని ఏరి చూప్పదామంటే సాధ్యం కాని పని. ఎందచేత నంటె జక్కన చెప్పినట్లు, చేమకూర నెంకట కవి చెప్పినట్టు ప్రతి పద్యము నందు ఏదో చనుత్కారము ఏదో భానవిశేషము కనబడుతూ ఉంటుంది,

298 నాచన సోమనాథుడు సంస్కృత భాషా నేపథ్యంలో అయినా, తెలుగు మాటల కూర్పులో నైనా ఆతడు సిద్దహస్తుడే. కాన్ని పద్యాలు మాత్రం ఉదాహరించి ఆయన వర్షనానైపుణ్యాన్ని విశదీకరిస్తాను. సూర్యోదయము సూర్యోదయ వర్షన ఎంత రమణీయంగా సాగిందో చూడండి. సీ. కుంకును హత్తించి కొనగోర దీర్చిన భాను బింబంబు గన్నుల సండవయ్యె 3-ఆ, 86 ఇట్టీ సూర్యోదయ వర్షన పెక్కు ప్రబంధములలో శ్రీనాథాదులు ఈతని ననుసరించి చేశారు. కాని సూర్యబింబము తూర్పు దిక్కున కొనగోర తీర్చిన బొట్టుగా తరువాత అర్హ గోళాకారపు చంద్రపు గిన్నెవలె, తరువాత పిల్లగొడుగు (కోహళి)గా, పూర్తిగా పైకి వచ్చిన పిమ్మట పచ్చని పైడి కుండగా, ఇంచు కించుక పైకి వచ్చు చున్న క్రమమును మొదట ఎర్రగా పచ్చగా, చివరకు తెల్లని గుండ్రని కుండవలె రంగులు, రూపును మౌర్చుచూ సూర్యుడుదయించు తీరు ఈతని ప్రతిభా మయ సృష్టిలోని ప్రత్యేకత. సంధ్యాసమయము ఇటులే సంధ్యాసమయ వర్షన సొగసు చూద్దాం. సీ. సంయమీశ్వర దత్త నంధ్యార్య్య జలబిందు అంబుజాక్షుండు సొచ్చె నయ్యాశ్రమంబు 2-ఆ, 112 శ్రీకృమ్ముడు బదిరాకాశ్రమం చేశే నరికి సాయం సమయమయినది. ఆ సాయంకాలమందు ఆశ్రమవాసులైన మునులు చేయు అనుష్థానాదికమును వర్షించుటతో బాటు క్రమముగా రాత్రి యగుటయు వర్షించుట అపూర్వమైన విధానమును ఇందు చూడగలము. బుషులు ఇచ్చు అర్థ్య ప్రదాన జలకణములు ఒకటొకటిగా పాడ చూవుచున్న నక్షత్రముల వలె ఉన్నవి. వారు ఇష్టదైవములను గూర్చి ఆ నది తీరములందే నమస్కారములు చేయుట, అపుడే ముడుచుకొనుచున్న తామర పూలను పోలియుండెను. వారు చేయు అగ్నిహోత్రముల ధూమ పటలి, అపుడే వ్యాపించుచున్న తొలి చీకట్లను పాలియుండెను,

నాచన సోమనాథుడు 299

స్నానము చేసిన బ్రహ్మచారులు తమ నీరుకావి బట్టలను ఉతుకు నప్పటి ఎర్రని కాంతి, పడమటి దిక్కున వ్యాపించి నట్టయ్యెను.

మేతకు పోయి తిరిగి వచ్చుచున్న లేగ దూడల అంబా రవములు మునులు చేయుచున్న సామ గానముతో కలియు నట్టుండెను. అట్టు ఒక వంక న్వధర్మ పరాయణులైన బుషుల (క్రియా కలాపములను, వేరొక వంక (క్రమముగా అలుముకొనుచున్న సూర్యాస్తమయ రమణీయ దృశ్యమును కలబోసి ఆ సమయమందు శ్రీహరి ఆశ్రమములో ప్రవేశించి నట్టు చెప్పుట ఆయన ధార్మికతను, ఆయన సౌందర్య దృష్టిని సమముగా కధా గమనముతో మేళవించుట ఈ కవి విశిష్ట ప్రతిభను 'ప్రకటించుచున్నది. శినసాక్షాత్కారము (అచ్చతెనుగు)

పీ. తాలుకారు మెజుగుల తోటలో నాడెడు

పాడువులం దెల్ల బొడువైన బోటు వేల్పు, 2-ఆ, 171

ఇందులో శ్రీకృష్ణునికి శివుడు సాక్షాత్కరించిన తెజుగు వర్షించబడింది. శివుని జడలు, అందున్న చంద్రకళ మొదటి పాదమునందు వర్షించబడింది.

శివుని కేశపాశం ఆకాశమే. అందలి జడలు మెరుపులవలె ఉన్నాయి అందు ప్రకాశించు చంద్రుడు రాయంచ కొదమను పోలియున్నాడు.

శివుడు కంఠమునందు ఆదిశేషువును కంఠమాలగా అలంకరించుకొనెను. శివుని కంఠము నల్లగా నుండెను. అది చీకట్ట రాసిగా దానికి చుట్టిన తెల్లని పాము, బొండు మళల్లైల కోటగా అభివర్షింపబడింది. అతని తెల్లని తొడలపైన వులితోలు, వస్ర్రముగా చుట్టబడినది. అది మంచు స్తంభాలవలె తెల్లగానున్న పరమేశ్వరుని తొడల చుట్టు ఎర్రని పట్టు పంచ వలె ఉన్నది.

తెల్లని శివుని దేహమును, పాల పెన్నురువు కొండగా ఊహించి, దొని పైన ఆయన పూసుకొన్న విభూతిరేకలు (క్రొన్నెల ముగ్గు నిగ్గులుగా చెప్పినాడు. తన కిష్టదైవములైన హరి హరుల సమాగమ సమయంలో ఈ కవి తన కవితా ప్రతిభా పరాకాస్టను ఈ సీసపద్యములో (ప్రదర్శించినాండు. సీసమందలి నాలుగు పాదమందలి భావమును ఎత్తుగీతిలో (క్రమాలంకార పద్దతిలో సమాహరించు చమత్కారమును, నాచన సోముని ఉపజ్ఞనే శ్రీనాథాదులు నిపుణముగా అనుసరించి కొంగ్రొత్త అందాలు చూపిరి,

300 నాచన సోమనాథుడు ఊర్వశి వ చిత్తరువో/కరువో/గండారపు బొమ్మ నరకాసురుడు స్వర్గము నాక్రమించుకొని ఊర్వశిని తన కొలువులోనికి రప్పించెను. ఆమె భయభ్రాంతయై దైన్యముతో ఆతని ఎదుటికి వచ్చెను. ఆమె ఎట్టి అలంకారములు లేక, సహజ సౌందర్యముతో ఒప్పు దృశ్యమును, నాచన సోముడు వర్షించిన తీరు అపూర్వము. ఆమె చిత్తరువో, కరువో యనంగ గండారపు బొన్ము నోలె ఉన్నదట. అనగా ప్రాణము లేని సౌందర్య చిత్రము వలె ఉన్నదట. పద్థయులు 2ఆ-57 60 ఊర్వశి ఆభరణములను తీసి వేసి తలలో పూవులు పెట్టకొనక ఒడలికి మై పూత పూయక, మాసిన బట్టలు మార్చుకొనకుండ గొలువు లోనికి వచ్చెను. అయినను ఆమె సౌందర్యము చూపరులను ఆకర్షించుచునే యున్నది. కలికి చూపులు, చిరు నగవు లేమి, ఆమె మనసులోని భయాతిశయము అచటి వారికి వెల్లడగుచునే యున్నది. ఇట్టు విరుద్ద ధర్మములను వర్షించి ఆమె విలాస శూన్యమైన సహజ సౌందర్యమును కవి పాఠకుల మనస్సునందు నిలిపెను. ఈ వుట్టములో ప్రతి వద్యమును ఆహా యనిపించునవి గానే ఉన్నవి. మునుల క్షోభ నరకునివల్ల మునులు పడిన పాట్టు ఇట్టు కన్నులకు కట్టినట్టుగా వర్షింపబడినవి. సీ జడలు కంపలు వట్టిజరగనీ కున్నచో మునీంద్రులు గలగింరయ్యాశ్రమమున, 1౪-102 దైన్యము పరాకాష్టకు చెందిన మునుల హింసాదృశ్యములు ఒక వంక జాలిని, ఒక వంక నవ్వును పుట్టించును. ఇట్టు పరాభూతులైన మునుల ప్రార్ధన విని, శ్రీకృష్ణుడు సత్యభామా సమేతుడైన నరకాసురుని సంహరించుటకు బయలు దేరెను. పోతన అనుసరణము :

ఈ నరకాసురసంహార ఘట్టము, నాచన సోమన తీర్చిన తీరు, అత్యంత రమణీయ మనుటకు సహజ పాండిత్యుడైన పోతన ఈతని రచనా రీతిని అనుసరించుటయే నిదర్శనము. అను కరణము (ప్రశంసకు ముఖ్య తార్కాణము. ఇందలి సెక్కు పద్యములను పోతన అనుసరించినను, సత్యభామ నరకాసురునితో యుద్ధము చేయు దృశ్యమును వర్ణించిన పద్యము అద్భుతముగా ఉన్నది.

నాచన సోమనాథుడు 801 మ. అరింజూచున్‌ హరింాచు( జూచుకను అందందంద మందార కే సర మాలా మకరంద బిందు నలెలన్యందంబు లందంబులై తొరుగం బయ్యెద కొంగొకింత చొలగం దోడ్లో శరాసారమున్‌ దరహా సాన్ఫుత పూరము గురియుచుం దన్వంగి కేళీగతిన్‌. 1-ఆ. 162 పోతన దీనిని ఆనుకరించిన- విధమిట్టున్నది. మ. పరుంజూచున్‌ నరుంజూచు నొంప నలయింపన్‌ రోషరాగోదయా విరత భ్రూకుటి మందహానములతో వీరంబు శృంగారమున్‌ జరగన్‌ గన్నుల గెంపు సొంపు బర గన్‌ జండాస్త్రనందోహమున్‌ సరసాలోక సమూహమున్‌ వెలపుచున్‌ జంద్రాన్య హేలాగతిన్‌ భాగ-10,178వ. తనకు గురువును మార్షదర్థియు నైన నాచన సోముని యెడల తన భక్తిని చూపుటకు అదే ఎత్తుగడలో పద్యము చెపుతూ, సత్యభామ ప్రదర్శించిన వీర శృంగార రసమును క్రమాలంకారములో అత్యంత రనుణీయముగా నర్లించి, ఎవరి పద్యము ఎక్కున రనుణీయముగా ఉన్నదో నిర్ణయించుటకు శక్యము కానట్లు పోతన తీర్చివాడు. ఇట్టి రమణీయ ఘట్టములు, హంస డిభకోపాఖ్యానములో, ఉషాపరిణయ ఘట్టములో, పెక్కు చోట్ట తన కవితా చాతుర్యమును, నంభాషణా చమత్కారమును నంవిధాన రామణీయకమును పెంపారునట్టుగా నిర్వహించి నాచన సోమన, మహాకవి పదము నందినాడు. అనవ్య సానూన్యమైన రీతిలో అనుప్రాసములు నిర్వ్చహించుటకుము, నాచన సోమనయే పోతన గారికి గురువు. శ్రీనాథాదులు శ్రీనాథుడు తన వక్రోక్తి వైభవమును, సరససంస్కృత సమాన సం(గ్రథనమును, నిండుచందురు నునుసోగ వెన్నిలల వంటి తెలుగు నుడికారముల కూర్పును నాచన సోముని ఉత్తర హరివంశము నుండియే చూజగొనెను. రాయల యుగములోని రామరాజభూషణుడును దక్షిణాంధ్ర యుగములోని చేనుకూర వెంకట కవియు, సంభగ శ్రేషలను, యమకములను ఆహా అనునట్టు తీర్చినారు, పింగళి నూరన రామభారత కథలను జోడించి శ్లేషాదులలో ఓహూయనిపించినాడు, అట్టి వారందరికీ నాచసోనువాథుడే ఆచార్య పీఠము.

302 నాచన సోమనాథుడు మచ్చున కొకటి రెండు ఉదాహరణములు. సీ. ఇందుండు హరుమౌళి నిందుండు పెద్దయై నెత్తంబు నిండు వెన్నెలలు గాయ నీగిరి రాజుపై నీ(గిరి కాంబోలు నఖిలదేవతలు నేకార్లవమున నిచ్చట విహరింప నిచ్చట సంయమీ శృరులకు మోక్షంబు సందియంబె యీనగా[గ్రంబున నీన గాండినయంత శిలనైన మిన్నేజు సెలవకున్నై తే. యీవనము లీ కెలంకులు నీ నగంబు నీ కొలంకులు గలుగ సింహేభ శరభ హరిణ శార్దూల గంధర్వ యక్ష సిద్ద గణ గణాంగనా గణములు గానం బడునె, 2-ఆ, 161 ఇందు కొలంకులు కెలంకులు నునుచరిత్రకు ఒజ్జబంచులు. తే. ఆనుచు ననుచారియై విప్రుడరుగుందేర దేర గాండీవమిడి యస్మదీయ మహిమ మహి మడుంగ మడుంగగు మనసు మాయ మాయ గన్నుల గ్రమ్మ( గ్రమ్మటితినేను 2-ఆ, 34. సభంగళ్హేష అనుప్రాసము, ముక్త పద గ్రస్తము ముప్పిరిగొను, ఈపద్యము కవి (ప్రతిభకు నికషము. ఉషాాకన్య విరహవేదనలోని భావ గాంభీర్యముతో శబ్ద చమత్కారమునిండిన యీ క్రింది పద్యము పారక్షులను ఆనందాశ్చర్యములతో తల యూపింపక మానదు. సీసపద్యపు ఎత్తుగీతి = తే. కదిపి ప్ల చవి చూడ గలిగె దాని పాసి కదిసిన చవి చూడ బాగు గాదు తలంథృనక్రు జక్క నుండెడి తలు లేదు అజ్జ, బో((ద్రావ లజ్జకు లజ్జ లేదు. త-ఆ, 127.

నాచన సోమనాథుడు 303

ఆతని 2లిలో సంస్కృత సమాస భూయిష్ట రచన ఎంత నారికేళపాకంగా సాగినదో, తెలుగు పదముల కూర్పు కూడా అంత ' తేనెసోక నోరు తీయ నగురీతి మధురమై గుణములతో ప్రభుత్వ స్టానమునధిష్టించుచున్నది.

ఆ కాలంనాటి పల్లెజనులలో విస్తారంగా వ్యాప్తిచెందియున్న తెలుగు పలుకు బడులును, జాతీయములును, సామెతలును ఈతని కావ్యము నందు అడుగడుగున కానవచ్చును.

ఈనాటి వారికి అందు కొన్ని కొత్తగా కనిపించినను ఎంతో సందర్భోచితముగా వాడబడినవి.

నాచన సోమన మహాకవియై, యుగ కర్తరైై, హర హర తత్త సిద్దాంతమునకు భాష్యకర్తయె, విశిష్ట పాండితీ సంపన్నుడై తనకాలము వారికే గాక తరువాతి కాలము వారికి ఆనందము, విజ్ఞానము సమకూర్చిన మహావ్యక్తి అనుట అతిశయోక్తి కాదు.

సమాప్తము

ఈ. వ్యాసం తెలుగు గోస్టి సమావేశంలో జూన్‌నెల 14వ తేదీ, 1996సం, పఠింపబడింది.

రచయిత :. శ్రీముత్య. వెంకట సత్యసూర్య_ నారాయణ (1915-2000) (ఆత్రేయపురము) ఉస్మానియా కళాశాల కర్నూలులో ఆచార్యులై యుండిరి.

కథలూ! గంరాంయి న్యా హి లల మ | య. మం. ఆ! న్‌ గ

ల ॥ ళా జ్‌ క సై వా శ చ చట న స్‌ న. € వ ఎక చలా ఎ శావస్తనటా శాన టో. ల బా * న మా ర రం మా వాల స బా తవ బత కు మతా రహా సట జే న మి ఓ శ యం చం వల మాం క్ట వవ రని ప సుద టు లు! న గా న రం క యో న సన స లం ల! నం అ ష్‌ తక్‌ సందిత ల! షా) శ ముం ను హ్‌ టా రాచ ఖా ర తల వ. త్వ. హస స? హా] స ష్‌ స అ మగ య చె లం వక్‌ జ ” మి న చ లాం యని 1క/ | సనక మదిట్స న అబ త్మ తకు పవన ప చ ానన్యంను 2 . య కో దన కర గ స నం మం ఇ. ఎ భృ ంలే లా బలైన రి వసన దనల్తిం. టైం ఏ సగ్గాల! శి యి రల డో! వే. రా (టి గూ ముత ల (1 కన! టా? జు సా = కక్‌ రా మన న వప నం, టట త్తి ఇ ॥ గ ల రాం వు. ఇం ః శ [ ల ము న. ల? హా. 'హహే గో నయం యాయ సవ ఎ లా పంపాపతి విరూపాక్షేశ్వర అలయ గోపురము ఎత్తు 170 అడుగులు - 89 అంతస్తులు. ఈ ఆలయ గోపురము వాంపీలో తుంగభద్రానదికి దక్షిణ తీరాన ఉన్నది ఆలయ ప్రతిష్ట ఏదవ శతాబ్దము (గీవెల్‌ వచనం, - వల్లవ నరసింవావర్శ కాలము నాటిది గోపుర నిర్భాణం వదునాజవ శతాబ్దము - శ్రీకృష్ణదేవరాయల నిర్దాణము

స్సు - ఆ ... వజ్రల వేంకట సుబ్రహ్మణ్య శర్మ జననము వ 12-11-1922, నేలటూరు గ్రామము, నెల్లూరు జిల్లా ఇల్లాలు : సీతాలక్ష్మి చదలవాడ, ఎమ్‌.ఏ. - పండిత శిక్షణము | ప్రాథమిక విద్య : గ్రీంసుపేట (చిత్తూరు), పలమనేరు (చిత్తూరు జిల్లా) - ఉన్నత విద్య : బోర్డు హైస్కూల్‌, చిత్తూరు " కళాశాల విద్య ఏ బి.ఏ., మద్రాసు క్రైస్తవ కళాశాల, తాంబరం (చెంగల్పట్టు జిల్లా) ఉపాధ్యాయ శిక్షణము : బి.టి., మెస్టన్‌ ట్రెయినింగ్‌ కళాశాల, రాయపేట, మద్రాసు (1944-45) శ ఎమ్‌.ఏ. (తెలుగు) : మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయము, మద్రాసు (మార్చి 1949) తెలుగు భాషను ; శ్రీ బండేపల్లి చిదంబర శాస్ట్రి బోధించిన : శ్రీ పూతలపట్టు శ్రీరాములు రెడ్డి ఉపాధ్యాయులు : శ్రీ గొల్లపూడి శ్రీరామ శాస్త్రి శ్రీ సి. ఆర్‌. పి. ఫ్రాన్సిస్‌, ఎమ్‌.ఏ. ఉద్యోగాలు : థిజిక్స్‌ గ్రాడద్బుయేట్‌ టీచర్‌ బోర్డ్‌ హైస్కూల్స్‌ చిత్తూరు (1945-47) బోర్డ్‌ హైస్కూల్స్‌ శ్రీకాళహస్తి (1947-49) తెలుగు శాఖలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వ డిగ్రీ కళాశాల (రాజమహేంద్ర వరము, శ్రీకాకుళము, కదవ, అనంతవురము, రేవల్లె కర్నూలు, శిక్షణ కళాశాలల్లో (నెల్లూరు, కర్టూలు, రాజమహేంద్రవరము, విన్సిపొాల్‌ వ్రభుత్వ డిగ్రీ కళాశాల, కర్నూలు పదవీ విరమణ : 80-11-1977, కర్నూలు . . రచనలు

1. ఈశావాస్యోపనిషత్తు (భావానువాదము)
2. ఉత్తర హరివంశ వ్యాఖ్య - 500 పద్యాలకు (తృతీయ, చతుర్ధ, షష్టాశ్వాసాలు)
3. విక్రమ సింహపురి విద్వత్రవరులు
4. ముకుందమాల - తిరుప్పావై (భావానువాదము)
5. పాల్కురికి సోమనాథుని చతుర్వేదసార వచన కృతి
6. సి.పి.బౌను సంక్షిప్త జీవిత చరిత్ర (ఆంగ్లము) అధ్యక్షులు, తెలుగుగోష్టి (స్థాపితం : ఏప్రిల్‌. 1984) - జనవరి 2002 నుండి వురస్మారాలు సి. పి బ్రౌన్‌ మెమోరియల్‌ ్రన్హు, కడవ ద్విళతాజ్ది ఉత్సవములో "బిజ్రమ' " _ సింవావురి విద్వ(త్సువరులు” (గ్రంథము నీ. వీ. బౌన్థూరక అంకితమియ్య , బడినవ్టుడు (15-22-2898) / . అంకితం పొందిన . “భమర గీతము - శ్రీమద్భాగవత దళమ స్థాంధములో శ7వ ం (గంథం అధ్యాయానికి వ్యాఖ్య రచయిత : శ్రీమాన్‌ ఉత్పుల-నత్వవారాయణా __ . చార్యులు. నవా(న వూర్ణ చంద్ర దర్భనోత్సవ నమావేశములో, | హైదరాబాద్‌ (26-22-2005) | ]