Telugu Naa Rajakeeya Jeevitham Lo Konni Gnapakalu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

| (| న. ణ్‌ భ్‌ -

4 గారాజీయ జీవతం నట స. హా స గ్‌ త్రి లారా సళ. పా . ర రాయింంంణీత స్త్‌ న జే. | | ప్రజాశక్తి ఒబుక్‌హొసి

నా రాజకీయ జీవితంలో అగి కొన్ని జ్ఞాపకాలు జ్యోతిబసు వ్రజాశిక్తుబుక్‌నొానా ఎమ్‌హిచ్‌బనన్‌ వ్లాట్‌నెం 21/7 అజామూబాద్‌ ఆర్‌టిసి కళ్చాణమండపం దగ్ధర హ్రైదరాభాద్‌ఉం00ఫర్‌ 27620013

ర్ట జ ల్‌ తాళి దం 1 టి య లో భ్‌ తెలుగు . వి.ఆర్‌. బొమ్మారెడ్డ్ది యక్‌. న మల ₹ జి. ము [1 0.౫౦౨ 269్మ | న. లం . ఎ / " నన నళ గ వహ్‌. ప్రచురణ సంఖ్య : 338 య్‌ ల్‌7ద ల్లో ప్రథమముద్రణ : జూలై, 1993 ద్వితీయ ముద్రణ : జనవరి, 2010 వెలఃరు. 50/- ప్రతులకు ప్రజాశక్తి బుక్‌హౌస్‌ 1-1-187/1/2, చిక్కడపల్లి, హైదరాబాద్‌-20. ఫోన్‌ : 27608107 బ్రాంచీలు హైదరాబాద్‌, విజయవాడ, విశాఖపట్నం, తిరుపతి, ఖమ్మం, హన్మకొండ, నల్గొండ, గుంటూరు ముద్రణ ప్రజాశక్తి డైలీ ప్రింటింగ్‌ ప్రెస్‌, హైదరాబాద్‌

అంకెతం భారత స్వాతంత్ర్య స్వర్ణోత్సవాల సందర్పంగా నాదేశ ప్రజలకు “ఈ సంవత్సరం భారతొవని తన స్వాతంత్ర్య స్వర్ణోత్సవాలను జరువుకుంటున్నది. ఈ నందర్భంగా దేనిని గురించి అతి గర్వంగా చెప్పుకోగలదు? కూలిపోతున్న పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ, అత్యంత భారంగా వున్న విదేశీ అప్పులు, కుంచించుకుపోతున్న ఫెడరల్‌ వ్యవస్థ - వీటన్నింటికీ మించి అత్యంత నీతిమాలిన పెట్టుబడిదారీ రాజకీయ నాయకుల గుంపు."

• జ్యోతిబసు

విషయ సూచిక రచయిత మాట మనకాలపు మహానేతకు చేజేలు

1 బాల్యం - విద్యాభ్యాసం క్‌

2 బ్రిటన్‌లో 12 ౩ స్వదేశానికి 19 4 ఆకలిమంటలు 24 5 దురదృష్టకరమైన మతోన్మాద ఘటనలు 29 6 స్వాతంత్ర్యం ౩3౩ 7 నిర్ణంధపాలనకు వ్యతిరేకంగా వ2 8 ఎట్టకేలకు చట్టబద్ధమైన జేవితం తం 9 జనరల్‌ ఎన్నికలు ఉం *6..కక్రవోల్ళపట్లుప్రత్రి ఘటనలు 54 *గంయ్ఞాంరెన్‌ కవట నాటకం దా 12..ఇద్ర్యాపుపల తంద్దోకు కొర 13 ఉండోళనోదయాల్లు రోవా ముకి ఉద్యమం కర్రి 14 బెంగాల్‌ - బీహార్‌ విలీన ప్రతిపాదన: (గి 15 మళ్ళీ ఎన్నికలు 69 16 నంబూరద్రిప్రాద్‌ మంత్రివర్గం బర్తరఫ్‌ 77 17"కల్గొాళపలిస్థితులు - నిరసన జ్వాలలు 83 18 క్షిష్టదశలో పార్టీ ౭87 19 తల్లక్రిందులుగా మారిన పరిస్థితి 96 20 మళ్ళీ ఎన్నికల ముందు చీకటి రోజులు 107 21 వామపక్షాల విజయం 116 22 ప్రజా దుర్గం అబేద్యం 118

రచయితమాట

నన్ను గురించి నేను చెప్పుకోవడం నాకు అంతగా ఇష్టం లేదు నా రాజకీయ జీవితంలో సంభవించిన వొడుదుడుకులను గురించి రాయాలని నేనెన్నడూ- ఉద్దేశించలేదు అలాగే నేను కన్న కలలు ఆశాభంగాలను గురించి కూడా_ ఎంద్తువల్లనంటే మొట్టమొదటి నుండీ మాది సమిష్టి బాధ్యతతో కూడిన చరిత్ర అందువలన_సుదీర్హ కాలంగా జరిగిన ఘటనల సందర్భంగా మాటమాటకి నేను అని రాయడం సరికాదు అంతేకాదు పాత విషయాలను గురించి నెమరువేసుకోవడానికి కూడా నోకుతగిన'సమయం లేదు తరచూ తేదీలు సంవత్సరాలు నామనస్సు నుండి మరుగున పడిపోతాయి

అయితే ఆ పోరాటాల సందర్భంగా భవిష్యత్తు పైన ఆశాభావాన్ని ఇనుమడింపజేసిన మన ప్రజల అమోఘమైన పాత్రను నేను మరచిపోజూలను 60 సంవత్సరాల సుదీర్హ కాలంగా కామ్రడ్స్‌తో కలిసి ప్రజల కోసం ప్రజల మధ్య వుండి భారతదేశాన్ని సౌభాగ్యవంతం చేయడానికి "పోరాడుతూ పచ్చాం "అందువలన నాదేశ (ప్రజలు నా పార్టీ కామ్రేడ్స్‌ చేసిన అభ్యర్థనలను నేను త్రోసిపుచ్చజాలను అందువలన చివరికి 1977 వరకూ నా రాజకీయ జీవిత చిడ్రాన్ని మీ ముందు వ్వుంచ్లడానిక్తి నిర్ణయించుకున్నాను ఒం

నోయీ కధనానికి ప్రధానంగా నా జ్ఞాపకాలపైన స్వాధీనత గణశక్తి పత్రికలపైనా అసెంబ్లీ కార్యకలాపాలరకార్డుల పైనా ఆధారపడ్డాను కామ్రేడ్‌ దినేషరాయ్‌ ఆర్జబ్‌రాయ్‌లు వాటినన్నిగటీనీ సమకూర్చి నాకు సహాయ పడ్డారు ఈ నా రాజకీయ కార్యకలాపాలను ఒక అత్మకధగ్భా కాక రాజకీయ జ్ఞాపకాలుగా పరిగణించవలసిందిగా కోరుతూ బెంగాలీ భాషలో రాయగా పాటిని ధారావాహికంగా మా పార్టీ పత్రిక గణశక్తిలో ప్రచురించారు

_ఆ తరువాత వాటిని నేషనల్‌బుక్‌ ఎజెన్సీవారు రెండు సంపుటాలుగా పుస్తక రూపంలో “ప్రచురించారు. ఇప్పుడు నా..జీవిత చరిత్రను రచించిన ప్రొఫెసర్‌ శ్రీమతి సురఖీ బెనర్జీ బెంగాలీ నుండి ఇంగ్లీషులోకి స్వేచ్భానువాదం చేశారు ఏప్రిల్‌ 1997 - జ్యోతిబసు కలకత్తా

మనకాలపు మహానేతకు జేజేలు సింధూరం రక్తచందనం బందూకం సంధ్యారాగం పులి చంపిన లేడి నెత్తురు ఎగరేసిన ఎర్రని జెండా రుద్రాలిక నయన జ్వాత్తిక కలకత్తా కాళిక నాలిక నవ భారత చైతన్య కేతనం కలకత్తా. భరత జాతి సాంస్కృతిక పునర్వికాసపు కేద్ర బిందువు వంగభూమి. రాజారామ్మోహనరాయ్‌, వివేకానంద, రవీంద్రనాధ్‌ రాగూర్‌ తదితర మహామహుల జన్మభూమి వందేమాతరమంటూ నినదించి స్వాతంత్ర్య పోరాటానికి ఊపిరులూదిన వీరభూమి ఆ మహత్తర వారసత్వానికి మన కాలపు మహోన్నత ప్రతినిధి జ్యోతిబసు. సమకాలీన భారత రాజకీయాలలో సమున్నత శిఖరం జ్యోతిబసు స్వాతంత్ర్య పోరాట స్ఫూర్తిని, సామ్యవాద ఆశయ దీప్తిని తనలో నింపుకుని పోరాటాలలోనూ, పరిపాలనలోనూ రాటుదేలిన సవ్యసాచి. మేరునగధీరుడు, అచంచల యోధుడు, పరిపాలనా దక్షత, పోరాట దీక్షల మేలు కలయిక. కమ్యూనిస్టేతర ప్రపంచంలో చాలా దేశాలకన్నా ఎక్కువ జనాభా కలిగిన రాష్ట్రానికి అవిచ్చిన్నంగా సారధ్యం వహించి ప్రపంచ రికార్డు సృష్టించిన ధీశాలి. నిర్బంధాలు, నిషేధాలు, ఆంక్షలు అవరోధాలు కారాగ్భృహవాసాలు, అజ్ఞాత క్షేశాలూ, దుష్ప్రచారాలు, వయోభారాలు అణుమాత్రం లక్ష్యపెట్టక ఆశయాల సాధనకు, అశేష జన శ్రేయస్సుకు అంకితమై అరుణారుణ ప్రస్థానం సాగిస్తున్న కమ్యూనిస్టు కురువృద్ధుడు, మార్కిస్టు మహారధుడు ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే జ్యోతిబసు ఒక నడిచే చరిత్ర ఒక అనుభవాల సంపుటి. ఒక మానవానుభవ సర్వస్వం

కొంతమంది జ్యోతిబసును కరుడుగట్టిన కమ్యూనిస్టు అనొచ్చు. మరికొందరు భద్రలోక్‌ ప్రతినిధి అని అభివర్ణించవచ్చు. ఇంకా కొందరు కాలానుగుణమైన వాస్తవిక వాది అని 'పేర్మొనవచ్చు. కాలం చెల్లిన సిద్ధాంతాలను పట్టుకున్న మొండిఘటం అని ఇంకొందరు ఆడిపోసుకోవచ్చు. ఎవరేమనుకున్నా సరే - జ్యోతిబసు లేని భారత దేశపు రాజకీయ చిత్రం అసంపూర్ణం. ఆ మాటకొస్తే ఆయన లేని అంతర్జాతీయ కమ్యూనిస్టు చరిత్ర కూడా అసంపూర్ణమే.

చరిత్రలో తనకంటూ ఒక స్థానం సృష్టించుకోవడమే కాదు - తనదంటూ ఒక చరిత్రనే సృష్టించుకున్న మహానేత జ్యోతిబాసు.

తండ్రి నిశికాంతబాసు. స్వయంకృషితో రాణించిన దాక్టర్‌. ఆ కాలంలోనే అమెరికా వెళ్ళి చదువుకుని పనిచేసి కుటుంబమంకటికీ పెద్ద దిక్కుగా నిలిచిన సమర్థుడు. తల్లి హేమలతా బసు. సంపన్న కుటుంబం నుంచి వచ్చిన మహిళ. వాత్సల్యమూర్తి. కలకత్తాలో ఇప్పుడు మహాత్మాగాంధీ రోడ్డుగా పిలవబడే అప్పటి హారిషస్‌ రోడ్డులోని ఇంటిలో జ్యోతిబసు 1914 జూలై 8న పుట్టారు. అప్పటి ఆచారం (ప్రకారం ఆయనకు పెట్టిన పేరు జ్యోతిరింద్రబోసు. బళ్లో చేర్చేటపుడు జ్యోతిబసుగా కుదించారు. గణ అని ముద్దు పేరు కూడా వుంది.

ఆలస్యమైన కారణంగా బసుకు ఎక్కడా సీటు దొరకలేదు. అక్కతో పాటు లారెటో కిండర్‌గార్జెన్‌ స్కూలులో చేర్చారు. అది అమ్మాయిల బడి. తనొక్కడే అబ్బాయి. కొంత ఇబ్బందిగా అయినా అలవాటు పడిపోయారు. బసు తదుపరి రెండవ తరగతి సెయింట్‌ జేవియర్‌ స్కూల్‌లో చేరారు. డబుల్‌ ప్రమోషన్‌ తెచ్చుకుని నాలుగు తరగతులు మూడేళ్ళలోనే పూర్తి చేశాడు. స్క్మూలులోని ముప్ఫై మంది పిల్లల్లోనూ బసు గాక ఇంకొక్క బెంగాలీ అబ్బాయి మాత్రమే వుండేవాడు. తక్కిన వారంతా ఆంగ్లో ఇండియన్లే. అందుకు ఇక్కడ కూడా స్కూలు స్నేహితులెవరూ మిగల్లేదు. ఎవరితోనూ కలవకుంటే ఎలా అని తల్లి కోప్పడుతుందేది కూడా. కాని తర్వాత ఆయనే కోట్లాదిమంది (ప్రజలకు ఆరాధ్య నాయకుడవుతొడని ఆమెకు మాత్రం ఏం తెలుసు? తండ్రి క్రమశిక్షణకు చాలా ప్రాధాన్యత నిచ్చేవాడు. సినిమాలు చూడటమనే ప్రసక్తి లేదు. పుస్తకాలు చదవడం అలవాటు చేసుకున్నాడు. 1980 - 31లోనాయన ఎనిమిదవ తరగతి చదువుతున్నప్పుడే జూతీయ విప్లవకారుల కార్యకలాపాలు వూపందుకున్నాయి. వారిలో కొందరు ఆ ఇంట్లో తలదాచుకునేవారు. రహస్యంగా ఆయుధాల కూడా దాచిపెట్టేవారు.

1930లో గాంధీజీ నిరాహారదీక్ష బూనారు. జ్యోతిబసు ఆయనకు మద్దతుగా ఒకరోజు కాలేజీ మానేశాడు. నాన్న ఏమీ అనకపోవడం ధైర్యం ఇచ్చింది. నేతాజీ సుభాస్‌ చంద్రబోస్‌ సభకు వెళ్తే అశ్విక పోలీసులు లాఠీఛార్జీ చేసి గాయపరిచారు. ఇంటికి వచ్చాక తల్లి పసుపు రాసి జాగ్రత్తగా వుండాలని చెప్పింది. కాని బసుకు పోలీసుల నిర్బంధకాండ పట్ల భయం

. పోవడానికి అది కారణమైంది.

వజ్ష్యోతీపేసు. పెదసొన్న -నళ్శినీకాలతిటీసు-దిష్లవకారులపై విచారణ 'జరీపే ప్రత్యేక న్యాయమూర్తి ఆయన పతశీతనాకోసం నీషజ్ధ'్రరధాలు వస్తుండేవి "వాటిని ఆయనకన్నా జ్యోతచగూ క్కువ చదీవేవాడు-శరక్‌బాబు రాసిన వధేరొదేవి' సవల ఆయనను ఎంతగానో తకర్థంచిందో దాన్నీ తీర్యాళనిషేధంచారుయాడా బస్సులో 'పుస్తకోలు చదివే ఈ అలవాటు ఇక్పుటకతలాగువుంద- వంక శేరకలేనిపనుత్తోవున్నా వెంట పుస్తకం పెట్టుకుకి అవకాశం థొరగ్గానేంయానిళోకి భొంరిచూస్తుంటారు. 930లో చిట్టగాంగ్‌ ఆయుధాగారంపై దోడి జరిగందొ స్కూలులో జైస్తవ గురువులు దాన్ని ఖండిస్తూ కరపతం రాసి పంచారు ఇది అనా యమని ఐసు వ తిరేకించాడు తనంల్లోనే ఇంకో తమాషా చేశాడు. విప్రవక్షారులపై విచారణ జరపడానికి ఒప్పుకున్న మల న యా భావి బషవకారుని బాలి తదో = ఎతాషంక్రక్రష్తాత కమ్మైమ్పుప్ప్రెదెస్సీ, ఇలేకీలో బిఎ జనర్స్‌- తదుపరి కార కమం ల కా దోరసాన్‌న్నో పెల్లి మ శ్రి నిశికాంత బాసు హెచ్చరించారు బాసు లంగ నిజిగోసయేమలో పదారు - కీమ్యూనీజంతో "తప్పిటి లండేన్‌ భారతీయ కలను వరాతకిశతైందినదప్రతిభావంతులకూ ట్రేతిపాత్రమైన ంకేంద్రంగార్‌వుండేది. ప్రపంచ రాజకీయుకేంద్రు త్యూణః . పె ఆం రెష్టార్టిక్యమైర్ప్టుట్ర ౯ పటంచాచరిత్రలా-అత రతకల్లోలీత్‌ కోలరి అకలి దశకం అస్మత్‌ దన్ని వీష్టైత్‌హాప్లరావానదం పరుగుతున్నడ్రఫానీజానికొవ తీరేళంగో రాజకీయ తత్తకతపాయ నిర్సహంపడంతో-చొజూరాజకీయ వస్తానో ప్రాతంభిమైందిడేసద్టొంత ట్రంధాలు చడవడత"ష్వుదలెట్టాడునళా తృపొద్దు పోయేప్‌“రహు మేళ్ళొనా డాన్‌ కానిటల్‌- యాంటీ గ్లూరితగ్‌'వ౭ిటి"ద్రళథాల తదిటేవాడ్డు "ప్రప్రంచరలో తారతమ్యాలు ఆయనకు కిళ్లీకు కట్టసాగాయి వీనికిమూలంంోపిడీయమాజమనమ్తియుల్క్‌'చెట్హంది.పుర్తిదా..నిజమని.శ్రేల్చుకున్నాడు వకవ్వాధల్వపైన్‌యయకీ-శ్రమాడక్షథూగా యుఇదుకొస్తున్నంటిుజం పైన _ఫోర్షాటానికి నడుం కట్టాడు జపంతోహందినియలుసుకుని భర్చించాడు-.సమీకరించాడు టిటిష్‌ కమ్యూనిస్సు దార్తుక్తు ఆర్రజనీ షామిదర్‌, బెన్‌ ట్రార్డీ చంట్లివారిన్నిక్షలుస్తుక్తునేవ్లాద్కుక్రాన్నడ్లే అండ్‌ల్లోని భారతీయ విద్దార్తి సమాఖ్యలో ప్రనిచ్రేయ్లడ్లం మొద్రలెట్టాక్సు భూపేష్‌ గుప్తా ఫిరోజ్‌గ్రాంధి వికె కృష్ణమీనన్‌ నీఖిల్‌ చకవర్తి అరుణ్‌బోస్‌ మోహన కుమార మంగళం వంటి భావి ఉయోహేపేట్తఅక్యణే ఆయనకూ నేస్తాతయ్యూలు..ఆ'సమయరలతో ఇంటీలోగంధీ కూడా తకిక్‌లోనొవుండేవారు. ఇకోత్రగాంధీత్రోర్త పాటవ శుప్పుతైనో ఉచ్చేహారు ని జద్ద -ఆనక్తి చ్రూపేవ్వోు క్యాధ్రుకవీరుందరి తఠపుసుయోసు ఫోరత్రీయచిద్యార్త.సరఘం టాధ్యత భుజాన తేసుక్షున్నారు తహరా1988లోవట్చినపుడుటామయేరు స్వాతదత్రంాసాదిస్తే వాలదు సోషలిజం కూడా తేవాలి అని అన్నాడు ముందు స్వాతం తం రానివ్వు తర్వాత చూద్దాం ఇన్నాడు నెహూ సుభాష్‌ బోస్‌ పట్ల నాటి యువకులందరి లాగే జో తిబాసుకు కూడా పత్యేకాకర్షణ

వుండేది లండన్‌లో ఆయన గౌరవారం ఏర్పాటు చేసిన సభలో ఎంతో ఉద్వేగ పూరితంగా మాట్లాడాడు రాజకీయ కార కర్తగా.బ్బరపడిపోయాదు. ఇప్పుడా నవయువకుని ముందు రెండు ప్రశ్నలు-న్యాయవాదమా రాజకీయమా నాన్న చెబ్బనట్టు బారిస్టరుగా ఎ్రరపడి సుఖజీవనం గడపొలా నమిన ఎద్దాంతమ్రైన కమ్యూనిస్టు కార కర్తగా ఉద మంలోకి దూకాలా

ఈ మీమాంస త్వరలోనే తేలిపోయింది తన జీవీతం ఆశయాలకే అంకితం చేయాలని బాను నిర్ణయించుకున్నాడు చదువుపై జ్రద తగింది అసలు ఫైనల్‌ పరీక్షలు కూడా మానేయాలనుకున్నాదు కాని బెన్‌ బాడ్లీ ఆయనకు నచ్చచెప్పాడు బారెట్లా పూర్తిచేయకుండా ఇండియా తిరిగి వెళ్లడం వైఫల్యంగా వుంటుందన్నాడు రాజకీయాలలో రాణించాలుటే సామాజిక ఆమోదం. తప్పనిసరి అని ఉన్నత విద అందుకు ఎంతైనా ఉపకరిస్తుందని.హితవు పలికాడు దాంతో పరీక్షరాసి ఫలితాలు కూడా రాకుంఢానే ఇండియా ఇయిలుదేరాడు. 946లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ కేం దంవున్న బొంబాయిలొ దిగాడు వచ్చేప్పుడు పోలీసుల కళ్లలో చుమూ కొట్టి నిషిద్ధసిద్ధాంత గంభాలు తెచ్చాడు అంత చద్దువుకున్న కొడుకు బారెష్టర్‌గా కాక కమ్యూనిస్టు హోల్‌ టైమర్‌గా పని చేస్తానన్నప్పుడు సహాజంగానే తం డీ నిశికోంత బాస్తు జీర్జంచుకోలేకపోయారు ఎంతగానో వాదించినా ఫలితం లేకపోయింది చిత్తరంజన్‌దాస్‌ వంటివారు న్యాయవాదులుగా వుంటూనే స్వాతంత్ర పోరాటంలో హైలొనడం లేదా అని అడిగాడు తండ్రి వారి'మార్గం వేరు"నాది వేరు అన్నాడు బాసు వారి వెనక నిశికాంత గురువైనబ్రహ్మపారి చెతం వుంది నీవు ఈ స్వోమిని వదిలిపెట్టమంటే చింభోవా? నేనూ అలాగే కమ్యూనిజున్ని వదిలిపెట్టేది.లేదు అని కుండ బద్దలు కొట్టి చెప్పాడు తల్లి కూడా మొదట్లో, తీముంకలలు .కుష్పకూలోయన్నట్టు. బాధపడినా తర్వాత అందరూ సరుకున్నారుమైగా ఆ నిషేద కాలంలో ఇతర.కమ్యూనిస్టు నాయకులకు ఆ శయం కూడా ఇచ్చే స్థితికి వచ్చారు,

=... బాసులండకీలో వుండగానే తండ్రి పెళ్లి సంబంధం చూన వుంచాడు తయన

అంగీకార కూడా తీసుకున్నాడు 9కశ౦లో వసంత ఘోష్‌తో ఆయనకు జెల్లి జరిగింది బొసు ఆమై చాలో్రీమగా వుండేవారు క్తూడ్రా కాని ఆమె అనారోగ్యంతో రెండేళ్లలోనే పైనవోయార్ను ఈ దెబ్బ తట్టోలేని బాను తల్లి కూడా కొద్ది కాలంలోనే కన్నుమూశారు ఆ వ్ర ారనుంటే బయటపడడానీకి ఆయన ఏంచుకున్న మార్గం మరింతగా జనంలో మునిగిపని చేయడమే

జ్రీ2_జారత్యకమ్య్యూన్సిస్టు ఉద్యమ్యం తీ వమైన సవాళ్లను ఎద్రుల్మొన్నకాలం అప్పటి వరకూ ప్రొట్లర్‌ ప్రాబ్రజున్ని (బ్రిటిష్స్‌ సామ్రాజ్యవాదాన్ని కూడా ఎ-దుక్మాంటున్న పార్టీ వ్యూహంలో కొత్మాలిక్షమైన-న్హూర్చులహ్హిట్లర్‌ సోవియట్‌ పై ద్యాడ్రి-చేశాడు కనక యుద్ధ స్వభావంలో మార్పు వృ్చిరన్లి “ప్రజా య్రద్ధంగ్రా మార్రిపోయికదని కమ్యూనిస్టులు భానించారు. సోవియట్‌కు మి త్త చేశర్షగ్మా వ్రన్న బ్రిటన్‌ యుద్ద, ప్రయ్యత్రాలకు సహకరింఛాలని నిర్ణయించుకున్నారు తొలిస్తార్షి్లా ఇక్షమ్యూనిస్టు పార్టీపై నిషేడ్రం తొలగించారు ప్రజలలో పత్యక్షంగా పనిచేసే అవకాశం లభించింది కాని మరో వైపు పార్టీ బ్రిటిష్‌ వారికి అనుకూలంగా వుందనే

నిందారోపణలు. ఆ దశలో చాలామందికి లాగే జ్యోతిబాసుకు కూడా ఈ విధానం సరైందేనా అని సందేహం కలిగినా (క్రమశిక్షణతో అనుసరించాడు. అమలు జరిపాడు. వ్యక్తిగత అభిప్రాయాలకన్నా పార్టీ విధానమే శిరోధార్యమన్నది ఆయన ఏకైక సూత్రం. ఈ కాలంలోనే భయంకరమైన బెంగాల్‌ కరువులో సహాయ చర్యలకు కృషి చివరకు యుద్ధం ముగిసింది. దేశ స్వాతంత్రానికి రంగం సిద్ధమైంది..

ఆ దశలోనే పార్టీ జ్యోతిబాసును తెస్సాం బెంగాల్‌ రైల్వే యూనియన్‌ బాధ్యత అప్పగించింది. 1946లో ఎన్నికలు. రైల్వే నియోజక వర్గం నుంచి ఆయనను అభ్యర్థిగా నిర్ణయించారు. నాటికి ప్రముఖుడుగా వున్న ప్రా హుమయూన్‌ కబీర్‌పై పోటీ చేసి గెలిచి సంచలనం కలిగించారు. శాసనసభలోని ముగ్గురు కమ్యూనిస్టు సభ్యుల నాయకుదైనాడు. అది ఆయన సుదీర్హ పార్లమెంటరీ జీవితానికి ప్రారంభవాచకం. బయిట కార్మిక పారాటాలు, సభలో వాటిపై ప్రస్తావనలు, విమర్శలు. ఈ మధ్యలోనే కలకత్తాలో భయానక మత కలహాలు రగుల్మొన్నాయి. బెంగాల్‌లో సుహ్రువర్జీ నాయకత్వంలో ముస్లింలీగ్‌ ప్రభుత్వముంది. వీధుల్లో. జరుగుతున్న మత మారణహోమాన్ని అరికట్ట గల శక్తి సంకల్పం దానికి లేవు. చివరకు మహాత్మాగాందీ అక్కడే మకాం వేసి శాంతి స్థాపనకు సర్వశక్తులూ కేంద్రీకరించారు. జ్యోతిబాసు తదితరులు ఆయనను కలుసుకున్నారు. శాంతి సంఘాలు ఏర్చ్పరచవలసిందిగా ఆయన ఇచ్చిన సూచనను అమలు జరిపారు. ఆ రోజులలో జరిగిన ఘోర నరమేధాన్ని కళ్లారా చూసినా బాసు తన పాలనలో అవి పునరావృతం కాకుందా ఎంతో జాగ్రత్త పడ్డారు..

1946-50 మధ్య తెలంగాణా క్రేతాంగ సాయుధ పోరాటం, బెంగాల్‌లో తెభాగా ఉద్యమం నడిచాయి. భాగా అంటే'మూడు వంతులు. పండించే రైతులకు నాలుగింట మూడు వంతులు ఇవ్వాలన్న డిమాండుతో ఆ పోరాటం నడిచింది. జ్యోతిబాసు ఆ (ప్రాంతమంతటా పర్యటించి రైతులను ఉత్తేజ పరిచారు. స్వాతంత్రానంతరం కూడా ఈ పోరాటాలపై కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం అణచివేత సాగించింది. 1948లో కమ్యూనిస్టు పార్టీపై నిషేదం విధించారు. విశేషమేమంటే అప్పుడే జ్యోతిబాసు పెళ్లి చేసుకున్నారు. తండ్రి చూసిన కమలాబాసు ఆయనకు బాగా నచ్చింది. నేను ముందే పార్టీని పెళ్లి చేసుకున్నాను అన్నా ఆమె ఫర్వాలేదంది. 1948 డిసెంబరులో కమలతో పెళ్లి జరిగింది. నిషేద కాలంలో పోరాట ఘట్టంలో పెళ్లి చేసుకోవడంపై అనేక వ్యాఖ్యలు. చివరకు పార్టీ నుంచి దీనిపై లేఖ అందింది. “ నేను పెళ్లి చేసుకున్నాను నిజమే.కాని అంతమాత్రాన నా ఉద్యమ కృషి లో ఎలాటి తేడా వుండదు. దేనికైనా సిద్ధంగా వుంటాను అని జవాబిచ్చాడు బాసు. పైగా పెళ్లి జరిగాక మొదటి

• రోజునే భార్యను కంగారు పెట్టాలని చూశాడో ఏదో చప్పుడు వస్తోంది విను అని. తన జీవితం ఎలాంటిదో అర్ధంకావడానికే చేశాడలా, అప్పట్లో ఆయన రకరకాల మారు వేషాలతో రహస్య కాలంలో పోలీసుల కళ్లు గప్పేవాడు. చిన్న మరదలు జయంతి ఒకసారి పోలీసులు వచ్చారని గల్లంతు చేసింది.తీరా చూస్తే వచ్చిన గడ్డం ఆసామి జ్యోతిబాసే.. అయితే పోలీసులు ఎలాగో వల పన్ని చివరకు జ్యోతిబాసును అరెస్టు చేసి ప్రెసిడెన్సీ జైలులో పెట్టారు. ప్రజలకు దూరంగా వుండిపోవడం ఆయన కెంతో కష్టం కలిగించింది. బాసు జైలులో వుండగానే

ఆయన భార్య కమలాబాసు ఆడపిల్లను ప్రసవించింది. కొన్ని రోజుల్లోనే ఆ బిడ్డ చనిపోయింది. జ్యోతిబాసు జీవితంలో ఇలాటి సందర్భాలు ఎన్నో -

1950లో విడుదలవగానే ఆయన _ ్రధానిగా సారథ్యం స్వీకరించిన నెహ్రూను కలుసుకున్నారు. తెలంగాణా యోధులను ఖైదు నుంచి విడుదల చేయవలసిందిగా కోరారు.నెహ్రూ అందుకు సుముఖత తెల్పుతూనే తన విదేశాంగ విధానాన్ని గురించి బాసు అభిప్రాయాలు అడిగారు.అది బాగానే వుందని, కాని కాశ్మీర్‌ సమస్యను ఐరాసకు తీసుకెళ్లడం సరైంది కాదని బాసు చెప్పారు. నెహ్రూ నుంచి నేటి మన్నోహన్‌ వరకూ ప్రధాని పీఠంపై ఎవరున్నా జ్యోతిబాసు మాటకు అంత విలువ.కాని ఇవేవీ ఆయన పోరాట పధాన్ని ప్రభావితం చేయలేదు. ఆయన ఎదుర్కొన్న అగ్నిపరీక్షలూ తగ్గించలేదు.

అతదనేక యుద్ధముల ఆరియు తేరిన వృద్ధమూర్తి అన్న అభివర్షన ఆయనకు సరిగ్గా సరిపోతుంది. 1946-76 మధ్య కాలమంతా ఆయన జీవితం, పోరాటాల మయం. (ట్రామ్‌ ఛార్జీల పెంపుదలకు నితసనగా ఆహార సమస్యపైన, ఉద్యోగుల కార్మికుల పోరాటాలకు మద్దతుగా నిర్బంధానికి హత్యాకాండకు వ్యతిరేకంగా (ప్రజాస్వామ్య పరిరక్షణ కోసం ఇలా నిరంతరం ప్రజా సమస్యల పరిష్కారానికై సాగిన సమరశీల జీవితం ఆయనది...

1950లలో బెంగాల్‌లో కమ్యూనిస్టుల బలం పెరుగుతూ వచ్చింది. పైగా జ్యోతిబాసు

చారవతో ఇతర వామపక్షాలను సమీకరించి ఒక సంఘటన ఏర్పరచారు. 1952 ఎన్నికలలో బారా నగర్‌ నియోజకవర్గం నుంచి పోటీ చేసి అప్పటి విద్యామంత్రిపై విజయం సాధించారు. కమ్యూనిస్టు పార్టీ శాసనసభా పక్ష నాయకుడుగా, 1958లో పార్టీ రాష్ట్ర కార్యదర్శిగా, కేంద్ర కమిటీసభ్యుడుగా ఎన్నికైనారు. ఆంధ్రలో 1952లో బాగా స్థానాలు తెచ్చుకున్న కమ్యూనిస్టులు 55లో ఐక్య సంఘటన ఎత్తుగడల లోపం కారణంగా దెబ్బతిన్నారు. బెంగాల్‌లో మాత్రం బలం పెరుగుతూ పోయింది.

_ అయినా అప్పటికింకా కాంగ్రెస్‌దే పై చేయి.దాని తరపున బిసిరాయ్‌ ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. బెంగాలీల ప్రియతమ నేత, బాసు తండ్రికి స్నేహితుడు కూడా. ఆ చనువు తీసుకుని మెత్తబరచాలని చూస్తే సాగలేదు. వ్యక్తిగత మ ర్యాదలు, రాజకీయ విధానాలను బాసు ఎన్నడూ కలగాపులగం చేయలేదు. శాసనసభలో బిసిరాయ్‌ పై జ్యోతిబాసు వాగ్బాణాలంటే గ్యాలరీలు కిక్కిరిసి పోయేవి. కమ్యూనిజాన్ని రాయ్‌ ఎత్తిపొడిస్తే కాంగ్రెస్‌ విధానాలను బాసు తూర్చారా పట్టేవాడు. ఆ దశలోనే ఒకసారి లెక్చరర్ల ఆందోళన పెద్ద ఎత్తున సాగింది. దానికి అండదండగా వున్న జ్యోతిబాసుపై అరెస్టు వారంటు జారీ అయింది.తను సభలో సమస్యను లేవనెత్తుతానని ఆయన ప్రకటించారు. రాగానే అరెస్టు చేయాలని పోలీసులు సర్వసిద్ధంగా వున్నారు. తీరా సమయం వచ్చే సరికి బాసు ఒక స్నేహితుని కారులో సభాస్థలిలోకి దూసుకొచ్చి లోపల చేరిపోయారు. సభాభవనంలో అరెస్టు చేయడం తన హక్కులకు భంగకరమని వాదించారు. స్పీకర్‌ ఆయననే సమర్థించారు.అలా ప్రవేశించిన బాసు వారం రోజుల పాటు శాసనసభా భవనంలోనే వుండిపోయారు. కమలాబాసు అక్కడికే భోజనం తీసుకెళ్లేవారు. చిన్నారి కొడుకు

చందన్‌ బొసు నాన్నను -వదలిరానని మారాం చేస్తుండగా ఎలాగో ఆమె బయిటపడేది ఆ రోజులలో పోలీసులు పభుత్వం కూడా వేటాడిన తీరును కమలా బాసు ఎప్పుడూ మర్చిపోలేదు అబ్బుల్‌హలీం ,అన్హు అట్వెండరు ఆ వాతావరణంలో ఆమెను తోడుగా వుందేవాడు తర్వాత చాలా కాల్లానిక్తి ఆమె రాజ్‌భవన్‌లో బహుమతులు ఇస్తుంటే ముసలివాదైన హలీం వచ్చి గుర్తించ్తారా అమ్మా అన్ని అడిగాడు: కష్టకాలంలో నాతోనిలబడిన నిన్నెలా మర్చిపోతాను అని చ్రమరిస్తూ చెబ్బందామ్నె హల్రీం కష్టాలన్ను విని సహాయపడవలణందిగా భర్తను కోరారు ౯ ౨ జ్యోతబాసు హోల్త్‌టైమర్‌-అలవెన్సులో కుటుంబం గడిపేవాడు కనక చాలావాటికి సర్జుకుంటూగడిపేవారు ఆయన-జైలు జీవితంలో.వుండగా తన పిట్టలు తనే ఉతుక్కోవడం అలవాటైంది ఎంత ఎత్తు ఎదిగినా ఆ అలవాటు మార్చుకోలేదు చివరకు అనారోగ్యం డ్లాడ్రిచ్లేస్తే వరక్షూతన పనులు త్రనే చేసుకుంటూ వచ్చారు పతిపక్ష నాయకుడుగా వుండగా మంత్సుల జీత్ర భత్ర్యాలు విపరీతంగా పెంచడంపై విమర్శ చేశాడు కొంత కాలం తర్వాత ప్రతిపక్ష్యన్దాయక్షుడి,జీతం పెంచుతూ పత్రిపాదన వచ్చింది దాన్ని కూడా విమర్శించడమే దు ఎక్కువ జీతం తీస్తుకోవడానిక్‌ తిరస్కరించి తృనేమిటో నిరూఎంచారు 95 లో బెంగాల్‌లో కమ్యూనిస్టు ఉద మం బాగా విస్తరించింది శాసనసభ పార్టీ ద్దు బాధ్యతలూ శ్వక్కరే చ్లూడటం సాధ్యం కాదని బాసు గ్రహించారు ప్రజా ఉద్యమాలు కాస్రనస్లూ రంగ్రంప్వైక్షేం దీశ్టేర్తించ్రారు. 957లో ర్రెండవ జనరల్‌ ఎన్నికలనాటికి దేశంలో ఎరిఫ్టితి చకిశంగా దిగజ్ఞారుత్తున్నద్తి నై షూ విధానాలపై అసంతృబ్ర పెరుగుతున్నది అది హ్రించలేని నెహ్రూ క్షమ్యూన్షిస్టులు క్ధాలం చెల్లిన బద్ధాంతాలను పట్టుకు వేళ్లాడుతున్నారని బద్ద ఎత్తున్త .విమర్హ భేశ్రాడ్డు _.వామకృష్ణ షరవ్లు హంస కార్వక్షేతమైన దక్షిణేశ్వర్‌ సభలో క్యోతిబాసు అగ్‌తక్షట్సే నికిత్రంగ్గా తిబ్బకొట్టాడు నిజమే నెహ్రాగ్గారు మొదట్లో చెబ్బన హోషలిస్టు భావాలను వదీలేశారు మేం మాతం వాటికోసమే దీక్షగా పనిచేస్తున్నాం అని మొత్తానికి ఆ ఎన్నికల్లో కమ్యూనిస్టుల స్థానాలు ఇంకా పెరిగాయి దాంతో పాట బాసు సమ్మోహన సోమర్థ్యం-కూడో కేరళలొన్టైకె ఇపఎస్‌ నంబూద్రిపాద్‌ నాయకత్వాన తొలి కాంగ్రెసేతర వ్రభుత్వమేర్చడింది- ఆ సమయంలోనే కమ్యూనిస్టు ఉద మంలో తీ వమైన అంతర్మధనం స్టాలిన్‌ మరణానంతరం కృళ్చవ్‌ చేసన విమర్శలు "పెద్ద దుమారర ఇందుకు సంబంధించిన పూర్తి సిజానిజాలు ప్రత్యక్షంగా శెకుసుకోవదోనికి జో తిబాసుతో సహా ఒక ్రతినీధి వరం మాస్మోలో పర్యటించింది స్టాలిన్‌ తప్పులు "సేజమైతే మీరు బతికి వున్నంత కాలం నెత్తిన జ్లట్టకుని ఇప్పుడు ధ్యజుత్రదమేమిటని సూటిగా అడిగారు జ్యోతీబాసు తిరిగి వచ్చి ఆ వ్లీషయాలు మొత్తద డీకే నివేదించారు యినా అరతరతంగా భారత కమ్యూనిస్టులలో కూడా న్లీఖేదాలు కౌస్తస్తేగుతూనే "వచ్చాయి వీటన్నిటిలోనూ జ్యోతిబాసు సుందరయ్య శ్టస్రవపున్నయ్య హరిక్లిషన్‌ ఎంగ్స్‌ స్తూర్జిత్‌ నగబ్లూద్రిపాద్‌ గోపాలన్‌ తదితరులతో పాటు నిలబద్ద్ధారు క్షాంగ్రైస్‌త్తో.కల్యు ప్రనీచేయాలనే వాదీనను రివిజనిజంగా తిరస్కరించి సమరశీల పోరాటాలకు. పాధ్ధానృతినిచ్చారు

962లో భారత చైనా సరిహద్దు సంఘర్షణ సంప్రదింపుల ద్వారా సమస్యలు పరిష్కారం చేసుకోవాలని జ్యోతిబాసు సుందరయ్య తదితరులతో కూడిన మైనారిటీ వరం చెబ్బంది చండ్ర రాజేశ్వరరావు డాంగే తదితరులతో కూడిన మెజారిటీ మాత్రం చైనాను ఖండించి కాంగ్రెస్‌ జనసంఘం వంటి పార్టీలతో గొంతు కలిఎంది తర్వాత కాలంలో అందర్వూ చైనాతో సంప్రదింపుల మారం అనుసరించినప్పటికీ ఆ రోజున మాత్రం దాన్ని దేశ (ద్రోహమని అన్నారు జ్యోతిబాసు ప్రభృతులపై చైనా ఎజంట్లని ముద్ర వేశారు జ్యోతిబాసును దెబ్బతీయడానికి ఇది గొప్ప అవకాశమని ప్రత్యర్థులు భావించారు ఆయన దిబ్బబొమ్మలు ఛగలబెట్లారు కాళీఘాట్‌లో బాసు చౌ ఎన్‌లై ల దిబ్రబొమ్మల౧సరఫరాకు ఎర్బాట్లు చేశారు పేటన్నిటిన్నీ ఆయన, కుటుంబం నిబ్బరంగా-త ట్టుకున్నారు శాసనసభలోనైతే జ్యోతిబాసు గట్టిగానే ఎదుర్కొన్నారు నేనే దేశ ద్రోషానైతే వెంటనే ఉరి తీయండి అని అన్నాడు. ప్రజాస్వామ్య దేశంలోవిచారణ లేకుండా ఉరితీయం అని ముఖ్యమంత్రి ఎసిసేన్‌ అన్నాడు విచారణ లేకుండా చారుణమైన ఆరోషణలు చేయొచ్చా అని నిలదీశాడు బాసు 962 నవంబరులో బాసు తదితరులను మరోసారి అరెస్టు చేశారు జైలులో వుండగానే తండ్రి మరణించారు క్రమలాబాసు ప్రత్యేకంగా అభ్యర్థించినా ప్రధాన కార్యదర్శి. ఆయన విడుదలకు ఒప్పుకోలేదు చివరకు ఇత్తిడిమీద ఒక్కరోజు అంత్య క్రియల వరకు అనుమతించారు. జైలు నుంచి విడుదలైన కొద్ది రోజులక్షే భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ మార్కిస్టు ఎర్పాటుకు సన్నాహాలు ఊపందుకున్నాయి తెనాలిలో సన్నాహక సదస్సు తర్వాత కలకత్తాలో వ్యవస్థాపక మహాసభ _ 964 అక్టోబరు 22న కలకత్సా మహాసభలో జ్యోతిబాను ప్రారంభోపన్యాసం చేశారు చివరలో జరిగిన గొప్ప బహిరరగసభల్లో మాకినేని బసవపున్నయ్య కొత్త షార్ట్‌_ఎర్పడినట్టు ప్రకటించారు తమదే అసలైన ఎఎఐు అని అదే పేరు పెట్టుకున్నా ఎన్నికల కమీషన్‌ సూచన మేరకు గుర్తింపుకోసం ఎపీఐ(ఎం అని మార్చుకోవడం సుత్తికొడవలి నక్షత్రం గుర్తు తీసుకోవడం జరిగాయి సపఐ ఎం తొలి పొలిట్‌బ్యూరో తొమ్మిదిమందితో ఎర్బడింది దానిలో ఇప టికీసజీవంగా వున్నవారు _గ్దరే జో తిబాసు హరికిషన్‌ ఎంగ్‌ సూర్దిత్‌

అపిఎం్లగా ఎర్చడిన కొద్ది కాలానికే .196' అసెంబ్లీ ఎన్నికలు జరిగాయి ఈ సారీ బెంగాల్‌లో. 48 స్టాఫాల్లు తెచ్చుకుని సిపిఎం.ప్రధాన శక్తిగా అవళరించింది. కాంగెస్‌ తన మెజ్యావిట్సీ కోల్పోయింది. బంగ్లా కాంగైస్‌ ఇతర వామపక్షాలతో కలన ్రత్యామ్నోయ ప్రభుత్వ ఎర్పాటుక్షు రంగం ఎద్దమైంది జ్యోతిబాను ప్రధాని పదవికి ఎంఎక కావదం,.పార్టీ వద్దని నిర్ణయించడ్గం_ అృందరిప్రాతెలుసు కాని ఆ నాడు ఆయన. ముఖ్యమంత్రి పదవి కూడో అవలీలగ్హా వ్రదులుక్షోగలిగిన నంగకిచాలానుందికి కెలియదు. లెక్కప్రకారం పెద్ద పార్టీగా వున్న ఎఎవెం నాయక్షుడు జనబ్రయుడు అయిన జ్యోతిబామ ముఖ మంత్రి కావడం సహజం కాని చిన్న పార్టి అయిన బంగ్లా కాంగ్రెస్‌ “నాయకుడు అజయ్‌ ముఖర్జీ ఇ పదవి కోసం పాకులాడ్డంతో బాసు ఉప ముఖ్యమం తి పదని చేపట్టడానికి సిద్దపడ్డారు ఆ విధంగా ఇరవయ్యేళ్ల ఆయన ప్రతిపక్ష జీవితం ముగింంధి శొలి ఇక్య సంఘటన ప్రభుత్వమేర్పడింది కేరళలో కూడా రెండవసారి నంబూ(డ్రిపాద్‌ పగాలు చేపట్టభమే.కాకదేశమంతాటా న న రాష్ట్రాలలో

కాంగ్రెస్‌ అధికారం కోల్పోయింది. ఇక ఇప్పటి నుంచి జ్యోతిబాసు రాజకీయ జీవితంలో ఉద్యమాలతో పాటు పరిపాలన కూడా (ప్రధాన భాగమై పోయింది. కేంద్ర కాంగెస్‌ కుట్రల వల్ల ఆ ప్రభుత్వం అర్ధంతరంగా రద్దు కావడంతో 1969లో మళ్లీ ఎన్నికలు. ఈ సారి 88 స్థానాలతో సిపిఎం ప్రధమ శక్తిగా వచ్చింది. అయినా మళ్లీ అజయ్‌ ముఖర్జీ ఆశ వల్ల ఆయనకే ముఖ్యమంత్రి స్థానమిచ్చి తను ఉపముఖ్యమంత్రిగా హోం మంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టాడు బాసు. ఈ కాలంలో పెద్ద సవాలు నగ్గలైట్‌ తీవ్రవాదం. సిపిఎంలోనే ఒక భాగం త క్షణ సాయుధ పోరాట నినాదంతో నగ్దల్బరీ ప్రాంతంలో ప్రారంభించిన ఈ హత్యాచర్యలు కొత్త ప్రభుత్వానికి సంకటంగా మారాయి. జ్యాతిబాసు గాక మరెవరైనా హోం మంత్రిగా వుండి వుంటే వారిని ఊచకోత కోసి వుండేవారు. కాని ఆయన ఎంతో సంయమనంతో వ్యవహరించారు. దీన్ని ఆసరాగా చేసుకుని నగ్దలైట్లు మరింత విచ్చిన్న కాండకు పాల్పడ్డారు. వారికి వైనా కమ్యూనిస్టు పార్టీ తోడ్పాటు కూడా లభించింది. కత్తిమీద సాములాంటి ఆ కాలాన్ని బాసు సమర్థంగా ఎదుర్కొంటుంటే అనూహ్యమైన రీతిలా ముఖ్యమంత్రి నుంచే ఇబ్బందులు ఎదురైనాయి. రవీంద్ర సదన్‌లో ఒక సాంసృతిక కార్యక్రమం సందర్భంగా జరిగిన అల్లర్లను సాకుగా తీసుకుని పెద్ద దుమారం లేవదీశారు. చరిత్రలో ఎప్పుడూ లేని విధంగా ముఖ్యమంత్రి అజయ్‌ ముఖర్జీ తన ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా తనే నిరాహారదీక్ష చేపట్టారు. వాస్తవానికి అది జ్యోతిబాసుపై వ్యతిరేకతే. ఈ పరిస్థితులలో 1970లో ఆ ప్రభుత్వం రద్దయిపోయింది.

70 వ దశకం దేశ రాజకీయాలలో కీలకమైన కాలం. పశ్చిమబెంగాల్‌కు మరింత గడ్డు కాలం. ప్రముఖ పార్లమెంటేరియన్‌ జ్యోతిర్మయిబాసుతో కలసి వుండగా జ్యోతిబాసుపై. మరో హత్యా ప్రయత్నం. నగ్దలైట్ల దాడులు. వాతావరణాన్ని ఉద్రిక్తంగా మార్చాయి. 1971. ఇందిరాగాంధీ బంగ్లాదేశ్‌ యుద్ధంలో గెలిచిన వీరనారిగా విజయపరంపరలు సాధిస్తున్న కాలం. కాని బెంగాల్‌ మాత్రం పరిస్థితి భిన్నం. అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో 118 స్థానాలతో సిపిఎం ఏకైక పెద్ద పార్టీగా వచ్చింది. మళ్లీ పాత కథే. కేంద్రఆ సిపిఎం ప్రంట్‌కు అవకాశమివ్వకుండా అయిదు సీట్లున్న అజయ్‌ ముఖర్జీని ముఖ్యమంత్రిగా ప్రతిష్టించింది. ఆ ప్రభుత్వం మూణ్జాళ్ల ముచ్చటగానే ముగిసింది. మళ్లీ ఎన్నికలు జరిపించడానికి కూడా ఎడతెగని జాప్యం. ఎట్టకేలకు ఎన్నికలు పెడితే అంతా భీభత్స రస ప్రధానం. ఇందిరాగాంధీ నిరంకుశ పోకడలకు ప్రారంభం. ఎన్నికలు ఏ మాత్రం స్వేచ్చగా జరగడం లేదు. సైన్యం, కాంగ్రెస్‌ గూండాలు పోలింగ్‌ బూత్‌లను ఆక్రమించేశారు. బాసు వాటిన్నిటి మధ్యనా సాహసంగా సంచరించి పరిస్థితిని పసిగట్టారు. తను పోటీ చేస్తున్న బారానగర్‌లోనే ఉదయం పదిన్నర కల్లా పోలింగ్‌ పూర్తయింది పొమ్మన్నారు. ఇదంతా బూటకమని, తను పోటీ నుంచి ఉపసంహరించుకుంటున్నానని బాసు ప్రకటించారు. తీరా చూస్తే బారానగర్‌లో ఆయనపై పోటీ చేసిన కాంగ్రెస్‌ ఫ్రంట్‌ సిపిఐ అభ్యర్థి 80 వేలకు పైగా మెజారిటీతో గెలిచినట్టు ప్రకటన. బాసుపై అంత మెజారిటీ సాధించే సీనుందా అని ఇందిరాగాంధీ కూడా నమ్మడానికి నిరాకరించారట! ఏమైతేనేం ఆమె ఆశీస్సులతోనే ఎన్నికల ప్రక్రియను ఉక్కుపాదాలతో తొక్కేశారు. తర్వాత కాలమంతా ఒక మానని గాయం అని అభివర్ణిస్తారు బాసు. ప్రెసిడెన్సీ కాలేజీ క్లాస్‌మేట్‌, కొంత కాలం రాజకీయ నేస్తమైన సిద్దార్ధ

శంకర్‌రే ఇందిరాగాంధీ ప్రతినిధిగా బెంగాల్‌ ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. ఇది ప్రజాస్వామ్యానికి ప్రమాద సంకేతమని సిపిఎం హెచ్చరించింది. బాసు దేశమంతా పర్యటించి అక్కడ జరిగిన ఘోరాన్ని వివరించారు. ఇంగ్లాండు కూడా వెళ్లివచ్చారు. ఒక్క జయప్రకాశ్‌ నారాయణ్‌ మినహా మిగిలిన చాలామంది ఆ ప్రమాద సంకేతాలను గుర్తించలేదు. ఫలితం? ఇందిరాగాంధీ నిరంకుశత్వం ముదిరిపోయింది. తక్కిన దేశంలో 90 వ దశకం తర్వాత పెరిగిన నేరస్త రాజకీయాలను బెంగాల్‌ 70లలోనే చూసింది. రౌడీలు, హంతకులు యూత్‌ కాంగ్రెస్‌ ఛాత్ర పరిషత్‌ వంటి పేర్లతో స్వైర విహారం చేశారు.దారి తప్పిన నగ్జలైట్లను కూడా కాంగ్రెస్‌ ఉపయోగించుకుంది. ఆ కాలంలో 1200 మంది కార్యకర్తలను చంపివేశారని బాసు చెబుతారు. వేలాది కుటుంబాలను ఇళ్లనుంచి తరిమేశారు. అరాచకం తాండవించింది. హత్యారాజ్యం సాగింది. 1974 రైల్వే సమ్మె, 1975 ఎమర్దన్సీ అనుభవం ముందే చూసిన బాసు 1977లో ఎన్నికలు ప్రకటించగానే దాన్ని ప్రజాస్వామ్య పునరుద్ధరణకు మహదవకాశంగా భావించారు. ఇతర వామపక్షాలతోనే గాక జనతా పార్టీతో కూడా సర్దుబాట్లు చేసుకుని పార్లమెంటు ఎన్నికల్లో ఘన విజయం సాధించారు. తర్వాత శాసనసభ ఎన్నికల్లోనూ జనతా పార్టీతో పొత్తు కొనసాగించాలనుకున్నారు. అందుకోసం మొత్తం సీట్లలో యాఖభైఒక్కశాతం దానికి కేటాయించడానికి కూడా సిద్ధమైనారు. అందుకు జనతా పార్టీ ఒప్పుకుంటే చరిత్ర మరోలా వుండేదేమో! కాని దాని నాయకుడు ఏసిసేన్‌ ససేమిరా అనడంతో వామపక్షాలు విడిగా పోటీ చేశాయి. విజయ దుందుభి మోగించాయి. ఒక సుదీర్హ కాళరాత్రి పరిసమాప్తమైంది. జనం జేజీల మధ్య జ్యోతిబాసు 1977 జులై 22న ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు. ఆ ఘటన దేశంలోనూ. ప్రపంచంలోనూ పెద్ద సంచలనం. ఆ నాటి నుంచి ఈనాటి వరకూ దేశంలో ఎన్నో (ప్రభుత్వాలు వచ్చాయి, పోయాయి. ఎ ౦దరో రంగులు మార్చారు. ఎన్స్నో రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, కేంద్ర ప్రభుత్వాలు అస్థిరత్వంలో అల్లాడి పోయాయి. కాని పశ్చిమబెంగాల్‌ మాత్రం అరుణారుణంగానే కొనసాగింది. ఇందులో దాదాపు ఇరవై ఏడేళ్లు జ్యోతిబాసు ముఖ్యమంత్రిగా వంగదేశానికి సారథ్యం వహించి ప్రపంచ రికార్డు సృష్టించారు. చివరకు 2002లో తన బలవంతం మీద ఐచ్చికంగా తప్పుకొని ఆదర్శ సంప్రదాయం నెలకొల్పారు.

జ్యోతిబాసు హయాంలో పశ్చిమబెంగాల్‌ రూపు రేఖలు మారిపోయాయి. రాజకీయ ఖైదీల విడుదలతో పాలన ప్రారంభించి అధికార యంత్రాంగాన్ని కట్టుదిట్టం చేశారు. అరాచకం తాండవించిన ఆ రాష్ట్రంలో అభివృద్ధి పథం పట్టింది. ముఖ్యంగా అనితరసాధ్యమైన అపూర్వమైన భూసంస్కరణలు దేశానికే ఆదర్భ్శమయ్యాయి. గ్రామాల 'ప్రాదాన్యతను గుర్తించిన బాసు ప్రత్యేకంగా భూ పంపిణీ చేపట్టి (గ్రామీణుల ఆదరాభిమానాలు చూరగొన్నారు. బెంగాల్‌ గ్రామసీమలు నామపక్ష ప్రంట్‌తో చెక్కుచెదరకుండా నిలబడ్డాయి. వ్యవసాయోత్చత్తి కూడా అపారంగా పెరిగింది. దేశంలో 74 వ రాజ్యాంగ సవరణ రావడానికి పూర్వమే బెంగాల్‌లో పటిష్టమైన పంచాయితీ వ్యవస్థను నెలకొల్పిన బాసు పల్లె ప్రజలకే నిర్ణయాధికారం అప్పగించారు. ఒక్క ముక్కలో చెప్పాలంటే బెంగాల్‌ వామపక్ష ఫ్రంట్‌ పునాదులు గ్రామాలలో బలంగా వున్నాయి. తర్వాత పారిశ్రామికాభివృద్ధిపై దృష్టి సారించారు. కమ్యూనిస్టులు కార్మిక వర్గ పోరాటాలకు

అంిడ్రగ్నానిలిచే మాట నిజ్ఞమే- అయినానప్రారిశ్రామిక-అశాంతిని పెంచడంపై వారికి ఆసక్తి వుండదని. నిరూపించారు..మిగిలిన చోట్ల కన్నాబెంగాల్‌లోసాపేక్షంగా శాంతిసుస్టిరతలు మెరుగ్గా వున్దాయన్న భావన కలిగించి:పెట్టుబడిద్దారులు కూడా అంగీకరించవలసిన స్టెతి తీసుకొచ్చారు ఈ లోపున దేశంలో. .వచ్చిస-ఉదారవాదు తెర్ధికవిధానాలు పట్ల తముకు అభ్యంతరాలున్నా రాహ్ర్రాఖివృద్ధకి వీలైనమేరకూవాటిని ఉపయోగించుకున్నారు ఇది సిద్దాంతాలను వదలివేయడం అసి వచ్చినావమర్భలను పట్టించుకోకుండా సౌగిపోయారు.-మూలఅ స్పూర్తిని కొపాడుతూ సిద్ధాంతాన్నిదపుడివాదంగ్లాగాక త్రచరతయోగ్యరగాంచూడటం, జ్యోతిహాసు విధానం రాష్ట్రాల్ల ప్లక్కుఖకోసం పోరాటంల్లో శయన అగ్రగామి అయికే ద్లేళ్ళ సమైక్యతా దృష్టిస్టి ఫన్నుడ్తూ బడవద్షు అస్సాంలో వే ట్భవ్లాద సరమ బెంగాల్‌లకు వ్యతిరేకంగా రష్టగోక్ట రరల్ల సాగినస్పష టాడా ప వ్యతిరైడీస్తూనే చదిత్తతలు నివారించారు గర్త్లండ్‌ రైరిద్తోన స్తష్టవర్భభలోంత్షో నరయమ్షస్థిర్భతో సుభాష్‌ మ్‌ష్షరగ్‌న్లు దారికి తృ్ట రయం పాకే మరదలితో సమస్య వకష్యరించోరు దేశమంతో మత కలహాలతో అట్బుడశినవ్పుడీ కూదో జీంగాలలో ఆంత హను పరిరక్షించి శెభాషనిపించుకున్నారు అనేక మతాలు జాతులు భాషల వారూ వున్నా 1984లో ఇందిరాగాంధీ హత్య తర్వాత గాని 3రేేసో బాబర్‌ వుసీద్దువిధ్వరిసం తర్వాత గొని బెంగాల్‌ [ప్రశాంతంగా వుండటం జ్యోతిబాసు ప్రకుత్తు నున్తలేంన్‌లబ్జైల్లో మళీకలహాల దారుణ స్వరూపాన్ని చూసిన బాసు ఈ విషయంలో న్లో “రాశారా పరు దను టు బ్దగ్గాదేశ్‌ శేరణ్లార్తులి సమస్యను సాకుగా. చేప్తి రెచ్చగొట్టాలనే మన్యు వ్లస్పడు ననిషోదు “పరా భంగాదేశ్‌తో సమస్వల్ల పరిష్కారానికి వరత టన హతో కలకి “పాత్ర నిర్వహొస్తుంటారు. శేవి'గౌలో శ్యోతిఖాను..క్రాలిసారిమ్య్యుమంథ్రిగా..ప్రమళ్తా శ్వీకారం .చేస్తినప్పుదే భధ్యామీసేన్‌గ్లుషా ప్రధ్యాని ఫోధాంకలిగిన జాతీయయూయకుడని హయవను అభివర్ణించారు. ఇనుభ్రవ్రంళే శాట్టు థేలిన్టు జ్యోతి భాషుషప్రధానియీరం ప్రైఎమరుస్నా.సమస్థాయిలో సంభాషిస్తూ వదైద్దెర్తు౭ రాజకీయజ్యూంథి మూత్రం స్వాప్రగని-ఇంద్దరాగాంధీ కూడా పేలిపించుకున్‌ మరీ ఆయన అభిప్రాయాల్సులెల్లుసుకునేనార్లు జ్రమెదారుణ, హశ్య్య ఇయనను బ్లాగా బాధపెట్టింది ఇరద్‌ర్ల్‌ హత్యోనర్దతర మలో “కూడ్డు "ఈం ఫజిశిల ఎనట్రితరకో. మటు బెంగాల్‌లో ట్యైతతోను మూర తన రర లాపానిగలగాడు. ల్లతేవగాధగారవంగు వుంటూనే రాజకీయ తశరవత్తత సూ నద కతన సతర గచాయ తన్ముత నగరం లాటి తకల్తాలా మిత నస లన సరు హస అరవంలో మందర భహలు చృద్దదెనాడు వంత నివ్వాలై జ్రంభేస్టేనేల్లాసూ వకొంట్‌ తకవటస్ప ద్య నాసికులే ముండు ముందు మీత్త ఫహోంత్‌ మ అస్‌ ఏలేరు పరచారు. పపసిం్‌ పట్ల జ్యోతబాసుకు ఎంతో సౌంపద విపరగ్‌న్‌ లీజన్‌ కూల న తద్వార పినతదళను చీల్చేందుకు ఛరత్రశేఖర్‌

• స లాల్చిషన్‌- తర్మాత జనతాదళ్‌ను ఛిల్చందుకు చంద్రతఖర్‌ చెస్తున్న ప్రయత్నాలు వద్దని చెప్పారు. ఇప్పుడు మీరు పదాని “కావాలి లేకపోజేనేనవుతాను అన్నాడు చంద్రశేఖర్‌ విధానాలకో. నిమిత్తం లెని తలోటి పోకడలు బాసుకు ఎప డూ ఇష్టం

లేనివే తర్వాత రాజీవ్‌గాంధీ దారుణ హత్య. ఆ సమయంలో కేరళలోని ఒక పత్రికా విలేకరి

• మీరు ప్రధాని కావచ్చు కదా అని అడిగారు. ఇలాటి విషయాలు వినడానికి బావుంటాయి అన్నాడు జ్యోతిబాసు.

జాతీయ స్థాయిలో పేరు ప్రఖ్యాతులు గడించిన కొద్దిమంది నేతలలో ఒకరుగా బాసు గురించిన (ప్రస్తావనలు ప్రతి సందర్భంలోనూ ముందుకొస్తూనే వున్నా 1996లో పరీక్షా సమయమైంది కేంద్రంలో యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ ప్రభుత్వ సారధిగా ప్రధాని పదవి చేపట్టాలనే ప్రతిపాదన పదే పదే ముందుకొచ్చింది నాడున్న పరిస్థితుల్లో జ్యోతిబాసు అయితేనే ప్రభుత్వానికి ప్రతిష్ట వుంటుందనే భావం సర్వత్రా వ్యక్తమైంది. విపిసింగ్‌ దానిపై సిపిఎం నాయకులు హరికిషన్‌ సింగ్‌ సూర్దిత్‌తోపలుసార్లు చర్చించారు. జ్యోతిబాసు వ్యక్తిగతంగా చెప్పేదేమీ లేదన్నారు. తగినంత బలం లేని కూటమి నాయకత్వం చేపట్టడం సరైంది కాదని సిపిఎం నిర్ణయించింది విపిసింగ్‌ మరోసారి అలోచించమని కోరారు. సిపిఎం కేంద్ర కమిటీ మరోసారి సమావేశమైంది. దేశమంతా దాని నిర్ణయం కోసం ఎదురు చూస్తుండగా పాత నిర్ణయాన్నే పునరుద్దాటించింది గత్యంతరం లేక దేవగౌడను ఎంపిక చేశారు. దేవగౌడ కూడా బాసునే వుండాల్సిందిగా కోరుతూలేఖ రాశారు ప్రపంచ చరిత్రలోనే అదోక అసాధారణ ఘట్టం. ఇంతమంది ఒక వ్యక్తిని అత్యున్నత పదవికోసం ఆహ్వానించడం,ఆయన తన పార్టీకే నిర్ణయం వదలివేయడం, వద్దంటే మానేయడం అదే ప్రధమం. జ్యోతిబాసు క్రమశిక్షణ అది పదవుల కోసం పరువు మర్యాదలు కూడా పాటించిన వారిలో పొరబాటునైనా కనిపించని త్యాగనిరతి అది. ప్రధాని కారాదన్న నిర్ణయం వ్యక్తిగతంగా బాసుకు పెద్ద వూరట కలిగించింది అంత వయస్సులో ఆ బాధ్యత తీసుకోవడానికి ఆయనకు ఏమాత్రం ఉత్సాహం లేదు. కాని రాజకీయంగా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమానికి మాత్రం అది మంచిదని అనుకున్నారు అత్యున్నతపీరంపై కమ్యూనిస్టు నేత వుంటే దేశంలో ఉద్యమాభివృద్ధికి మార్గం సుగమమవుతుందని భావించారు తగినంత బలం లేకపోయినా బెంగాల్‌లో మిశ్రమ ప్రభుత్వాన్ని నడిపించిన అనుభవంతో ఒక కనీస ప్రాతిపదికన (ప్రభుత్వాన్ని నడిపించడం సాధ్యమేనని ఆయనతో సహా పార్టీలో ఒక వర్గం భావించింది. వాదించింది కూడా ప్రధాని కార్యాలయానికి అపరిమితమైన అధికారాలున్నందున ఒకసారి పదవి చేపడితే చేయగలిగింది చాలా వుంటుందనేది వీరి వాదన కాని సిపిఎం పొలిట్‌బ్యూరో, కేంద్రకమిటీలలో ఆ వాదన నెగ్గలేదు. 36-28 ఓట్లతో వీగిపోయింది. మరో వారంరోజులలో జ్యోతిబాసు బెంగాల్‌ ముఖ్యమంత్రిగా అయిదో సారి (ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు సాధారణంగా పార్టీ విధానాలపై నోరు మెదపని జ్యోతిబాసు ఈ విషయంలో మాత్రం తన భిన్నాభిప్రాయాన్ని ప్రపంచానికి వెల్లడించారు తన జీవిత కధ రాస్తున్న శ్రీమతి సురఖి బెనర్జీతో మాట్లాడే సందర్భంలో (ప్రధాని పదవి తీసుకోకపోవడం' చారిత్రిక తప్పిదం” అని వ్యాఖ్యానించి సంచలనం సృష్టించారు సిపిఎం పొలిట్‌బ్యూరో తన వైఖరి సరైందేనని పునరుద్దాటించింది కట్టుతప్పని కమ్యూనిస్టు జ్యోతిబాసు ఇలా చెప్పడమేమిటని దేశం ఒక్కసారి ఉలిక్కిపడింది. దీనిపై ఎన్నో వూహాగానాలు, వ్యాఖ్యానాలు కాని బాసు అంటే ఏమిటో తెలిసిన వారు ఏమీ ఆందోళన పడలేదు తర్వాత వారంరోజులకు సిఐటియు

సభల్లో పోల్గొనేందుకై విశాఖపట్టణం వచ్చారు. విలేకరులు సహజంగా చారిత్రిక తప్పిదంపైనే ప్రశ్నలు గుప్పించారు. 'నేను చరిత్ర గురించిచెబుతూ తప్పిదం అన్నాను. అది ముగిసిన అధ్యాయం * అనిస్పష్టీకరించారు దేవగౌడ బాగానే పనిచేస్తున్నాడని కూడా అభినందించారు. తర్వాత కలకత్తాలోనే సిపిఎం మహాసభలో ఈ విషయమై ఓటింగు జరిగింది జ్యోతిబాసు,సూర్జిత్‌లతో సహా వ్యతిరేకించినా పార్టీ మహాసభ ప్రధాని పదవి చేపట్టకపోవడం సరైందేనని మరోసారి తీర్మానించింది. జ్యోతిబాసు దీనంతటినీ ఎంతో హుందాగా తీసుకున్నారు ఎలాటి వివాదాలకు ఆస్కారం ఇవ్వలేదు. ఇది ఆయన వ్యక్తిత్వాన్ని వ్యవహార శైలిని కూడా ప్రతిబింబించింది. తర్వాత కూడా ప్రధాని పదవికి ఆయన పేరు మరో రెండు సార్లు వినిపించకపోలేదు. కాని ఆయన మాత్రం బెంగాల్‌ వ్యవహారాలలో మునిగిపోయారు అవసరాన్ని బట్టి జాతీయ రంగ స్థలంపై ప్రత్యక్షమవుతూ సీనియర్‌ నాయకుడుగా తన పాత్ర పోషించారు.

1989-90లో చూర్పు యూరప్‌ దేశాల్లో కల్లోలం చెలరేగింది అంతర్గత బాహ్య కారణాలవల్ల సోషలిజం కుప్పకూలింది ప్రపంచంలో తొలి సోషలిస్టు దేశమైన సోవియట్‌ యూనియన్‌ కూడా 1991 ఆగష్టులో విచ్చిన్నమైంది ఇవన్నీ బాసు విశ్వసించిన కమ్యూనిస్టు సిద్ధాంతానికి తీవ్రమైన ఎదురు దెబ్బలు కాని ఆయన విశ్వాసం కోల్పోలేదు. పైగా 1998లో కలకత్తాలో అంతర్జాతీయ కమ్యూనిస్టు పార్టీల శిఖరాగ్ర సభ నిర్వహించి మార్చిజంపై విశ్వాసాన్ని పునరుద్దాటించారు. తర్వాత కలకత్తా కార్పొరేషన్‌ ఎన్నికల్లో సిపిఎం విజయం సాధించినప్పుడు బీబిసి కూడా" ప్రపంచంలో-ఇతర చోట్ల ఎర్రజండా ఎదురు దెబ్బతిన్నా ఇండియాలో ముందుకు సాగుతూనే వుందని వ్యాఖ్యానించింది. 1996లోనూ, 2001లోనూ కూడా సిపిఎం బెంగాల్‌లో విజయపరంపరలు'" కొనసాగించింది.

1998లో-బిజెపి అధికారం చేపట్టడం జ్యోతిబాసు ఏ మాత్రం ఆమోదించలేని విషయం. సూటిగా మాట్లాడ్డం అలవాటైన బాసు బిజెపి అనాగరిక పార్టీ అన్నప్పుడు చాలా విమర్శలే వచ్చాయి,కాని ఆయన వాటిని 'ఉపసంహరించుకోలేదు. ' మమతా బెనర్జీ ఎన్‌డిఎలో భాగన్వామిగా వుంటూ బెంగాల్‌లో. ఇబ్బందుల్లు కలిగించాలని చూస్తే ఖాతరు చేయలేదు. ౩ర్రి?78లో "బకసారి కారిగ్రైస్‌ వాదులు సచివాలయమైన రైటర్స్‌ బిల్జింగ్‌లోకి చొచ్చుకువచ్చి అన్ని బద్దలు కొట్టి బీభత్సం సృష్టిస్తే సూటిగా వారి మధ్యలోకి నడిచి ముఖాముఖి ఎదుర్కొన్నారు. 1986 లలో గవర్నర్‌ నూరుల్‌ హదాపై దాడికి ప్రతిపక్షాలు ప్రయత్నిస్తే ఇలాటివి చాలా చూశాం అని ముఖ్యమంత్రీహోదాలోనే త్రిప్పికొట్టారు బాసు ప్రతిపక్షంలో వున్నా ప్రభుత్వంలో నన్నా భయమెరుగని నేత.తనపై వచ్చే ఆరోపణలు ఆయన పెద్దగా పట్టించుకోరు వాటిని ప్రజలే_చూసుకుంటారు అని పక్కకు నెట్టేస్తారు కుమారుడు చందన్‌బాసు గురించి కొన్ని పత్రికలు. పార్టీలు లేవనెత్తిన దుమారాన్ని ఏ మాత్రం ఖాతరు చేయలేదు. కాల క్రమంలో అవన్నీ వెనక్కుపోయాయి

ఇంత _ నిక్కచ్చిగా వ్యవవారించే ఈ. కురు వృద్ధుడు మూర్తీభవించిన

మానవత్వానికిప్రతీక అంటే ఆశ్చర్యం కలగొచ్చు మితంగా మాట్లాడినా అవతలివారిని

గౌరవించడం ఆయన నైజం భార్య నొప్పులు పడుతున్నప్పుడు దగ్గరగా వెళ్లి బాగా నొప్పిగా వుందా అని అడిగిన సందర్భం ఆమె ఎన్నటికీ మరచిపోలేదు. కొత్త కోడలు డోలీ నిద్ర లేచి వెళ్లే సరికి ఆయన వంటింట్లో దర్శనమిచ్చారు. ముఖం కడుక్కోవడానికి వేణ్నీళ్లు ఇచ్చారు బెరుగ్గా పూర్తిచేసి వెళ్లే సరికి టీ పొగలు కక్కుతోంది. మనవరాలి స్కూలుకు ముఖ్యఅతిధిగా వెళ్లిన బాసు పెద్ద (ప్రసంగంతో మమ్ములను విసిగించొద్దు అని ఆమె చేసిన హెచ్చరికను మరిచిపోకుడా క్లుప్తంగా ముగించేశారట, ఇవన్నీ తన వాళ్లకోసము కదా అనుకుంటే పొరబాటే. రచయిత మాణిక్‌ బంధోపాధ్యాయ అనారోగ్యంగా వుండి చికిత్స నిర్యక్ష్యం చేస్తున్నారని తెలిసి బాసు ఒకరోజు హరాత్తుగా ఆ ఇంటిపై దాడి చేసి తీసుకెళ్లి ఆస్పత్రిలో చేర్చారు. చిరకాల సహచరుడు ప్రమోద్‌ దాస్‌గుష్తా చైనాలో మృతి చెందినట్టు సమాచారం రాగానే బాసు కంటతడి పెట్టుకున్నారు. పాట్నా స్టేషన్‌లో తనతో నడుస్తున్న ఇక్బాల్‌ను దుండగులు చంపేసిన సంగతి మొదట ఆయన గమనించలేదు తర్వాత ఎంతో బాధతో ఆ ఇంటికి వెళ్లి పరామర్శించారు రాజకీయంగా వ్యతిరేకించే ఇందిరాగాంధీ దారుణ హత్య వార్త తెలియగానే ఢిల్లీ పరుగెత్తారు ' ఆమె తూటాలతో తూట్లుపడిరక్తపు మడుగులో ప్రాణాలు విడిచింది. అలా జరిగివుండకూడదు. పంజాబ్‌సమస్య పరిష్కారానికి చేసినసూచనలు వినివుంటే ఇలా జరిగేది కాదు" అని చాలా సార్లు అన్నారు. అచంచల యోధులలో అర్దత ఎంతగా వుందేదీ చెప్పే ఇలాటి సందర్భాలు ఎన్నో

అవిచ్చిన్నంగా పాలన చేసిన కమ్యూనిస్టు నాయకుడుగా జ్యోతిబాసు అంతర్జాతీయ ప్రతిష్ట సంతరించుకున్నారు. అంతకు ముందు ఆ తర్వాత కూడా అయన పలు సార్లు విదేశాలలో పర్యటించారు చైనాాసోవియట్‌, రుమేనియా, జెకోస్లేవేకియా తదితర సోషలిస్టు దేశ్తాలల్లోనే గాక టబ్రిటన్‌లోనూ పలు సార్లు పర్యటించారు. విదేశీయులు భారత రాజకీయాల గురించి, కమ్యూనిన్స ప్రభుత్వ అనుభవం గురించి ఆయన నుంచి. ఆనక్తిగా తెలుసుకుంటుంటారు. శ్రామిక వర్గ అంతర్జాతీయతను ఎంతగానో విశ్వసించే జ్యోతిబాసు తనకెంతో ఇష్టమైన వియత్నాం నేత హోచిమన్‌కు 50లలో కలకత్తాలో ఘన సత్కారం చేశారు హోచిమన్‌ వ్యక్తిత్వం ఆయనపై చెరగని ముద్ర వేసింది ఫెదెల్‌ కాస్ల్రో, యాసిర్‌ ఆరాఫత్‌, నెల్సన్‌ మండేలా వంటి ఎందరో విముక్తియోధులను కలకత్తా గౌరవించింది ప్రతిపక్షంలో వున్నా ప్రభుత్వంలో వున్నా వీటన్నిటికీ ఆధ్వర్యం వహించిన వ్యక్తి జ్యోతిబాసే. అంతర్జాతీయంగా ఆయన అయనొక అనధికార రాయబారి. శ్రామిక జన సూత్రధారి

కమ్యూనిస్టుకు పదవీ విరమణ అంటూ వుండదు అని చాలా సార్లు ప్రకటించిన జ్యోతిబాసు పార్టీలో పోరు పెట్టి మరీ 2000 సంవత్సరంలో ముఖ్యమంత్రి బాధ్యతలు బుద్దదేవ్‌ భట్టాచార్జికి అప్పగించారు ముఖ్యమంత్రిగా వున్నప్పుడే దేశంలో లేనప్పుడు జోక్యం చేసుకోని బాసు ఇప్పుడు దైనందిన వ్యవహారాలకు పూర్తిగా దూరం వుంటున్నారు. అయితే ఉద్యమాసరాలను అందుకోవడంలోనూ, నిర్ణయాలలోనూ బాసు కీలక పొత్ర కొనసాగిస్తూనే వున్నారు. దేశంలో అన్ని చోట్లా ముఖ్యమైన సందర్భాలలో పర్యటిస్తూనే వున్నారు. ఆంధ్ర (ప్రదేశ్‌ కమ్యూనిస్టు

ఉద్యమంతో జ్యోతిబాసుకు చిరకాల అనుబంధం తెలంగాణా పోరాటయోధుల విడుదలకై ప్రధాని నెహ్రూతో ప్రత్యేకంగా చర్చించిన బాసు 52 ఎన్నికల ప్రచారంలో కూడా పాల్గొన్నారు. ఇటీవలి వరకూ ఆయన రాకుండా రాష్ట్రంలో ఏ ఎన్నికల పోరాటమూ జరగలేదు. అలాగే బెంగాల్‌ ప్రజాస్వామ్య పునరుద్దరణ ఉద్యమానికి రాష్ట్ర ప్రజలు ఎంతో స్పందించారు. 1984లో ఎన్‌టిఆర్‌ను కుట్రతో కూలదోసినపుడు బాసు ఆ ఎంఎల్‌ఎలందరికీ కలకత్తాలో బస ఏర్పాటు చేస్తానని చెప్పారు. తిరిగి ప్రమాణ స్వీకారం చేసిన ఎన్‌టిఆర్‌ ఈ విషయం ప్రకటించి కృతజ్ఞతలు చెప్పారు. సుందరయ్య, బసవపున్నయ్య, మోటూరు వంటి రాష్ట్ర కమ్యూనిస్టు నాయకులను జ్యోతిబాసు తరచూ గుర్తు చేసుకుంటారు. తను , సూర్దిత్‌ తప్ప నాటి తరం నాయకులంతా దూరమైనప్పటికీ జ్యోతిబాసు తదుపరి తరం నాయకులైన ప్రకాశ్‌ కరత్‌, సీతారోం ఏచూరి, బుద్దదేవ్‌ భట్టచార్య వంటివారితో అరమరికలు'లేకుండా కలసి ముందుకు సాగుతూనే వున్నారు.

ఈ జీవన సంధ్యా సమయంలో కూడా జ్యోతిబాసుకు కమ్యూనిస్టు సిద్ధాంతాలపైన ఆచరణ పైన విశ్వాసం చెక్కుచెదరలేదు సరికదా మరింత దృథతరమైంది మార్చిజం మూల స్పూర్తిని కాపాడుకుంటూ కాలానుగుణమైన మార్పులతో పట్టువిడుపులతో ముందుకు సాగాలని ఆయన నిశ్చితాభిప్రాయం. సామ్రాజ్యవాద పప్రపంచీకరణపై పోరాటం సడలకూడదని ఆయన ఆకాంక్ష తన తర్వాతి తరాలకు ఆయన పిలుపు అదే.

ఆ పిలుపుకు స్పందిద్ధం....

ఆ మహానేతకు ఇవే జేజేలు.

-తెలకపల్లి రవి

క్‌ బాల్యం - విద్యాభ్యాసం

తనను గురించి చెప్పకుండా తన ఆత్మకధను రాయడం ఎప్పుడైనా కష్టమే ప్రతి దానికి నేను అని చెప్పుకోవడం యిష్టం వుండదు అదలా వుందనీయండి. ముందుగా ఒక హెచ్చరిక పేర్లను గురించి, తేదీలను గురించి నాకు బొత్తిగా జ్ఞాపకాలు వుండవు

మా పూర్వీకుల గృహం నేడు బంగ్లాదేశ్‌లోని ఢాకా జిల్లా బర్మడి గ్రామంలో వుంది మా అమ్మగారు ధనవంతుల కుటుంబాన్నుండి వచ్చారు. వారు తాలూకాదార్లు మరో విశేషమేమంటే మా అమ్మ వారి కుటుంబంలో ఒక కుమార్తె మా నాన్నగారు క్రింది శ్రేణికి చెందిన మధ్య తరగతి కుటుంబంలో పుట్టారు మా తల్లిదండ్రులు మా పెదనాన్న చిననాన్నలతో కలిసి అస్సాంలోని ధుబ్రీలో వుండేవారు. అక్కడ మా తాతగారు పనిచేస్తూ వుండేవారు. మా పెదనాన్నలిద్దరూ లాయళ్లే. కాని మానాన్న మాత్రం డాక్టర్‌. ఆయన దిబ్రూగర్‌ మెడికల్‌ కాలేజీ నుండి తన మెడికల్‌ డిగ్రీ తీసుకున్నారు. కొంతకాలం ఆయన ఢాకాలో వైద్యం చేశారు. ఆ తరువాత ఆయన ఉన్నత విద్యాభ్యాసం కోసం అమెరికా వెళ్ళారు అమెరికాలో ఆయన ఆరేళ్ళపాటు వున్నారు. మా నాన్న తన సోదరులలో ఒకాయనకు అమెరికాలో ఇంజనీరింగ్‌ చదవడానికి ఏర్పాట్లు కూడా చేశారు ఆయన 18 ఏళ్ళపాటు అమెరికాలో వుండి చివరికి ఇండియాకు తిరిగి వచ్చారు. మా పెద్దనాన్నలు అందరిలోకి పెదవారయిన నళినీకాంతబసు మునిసిఫ్‌గా పనిచేశారు ఆ తరువాత ఆయన హైకోర్టు న్యాయమూర్తిగా నియమించబడ్డారు. మరో పెదనాన్న రైల్వేలో పనిచేసేవారు

మా కుటుంబానికి రాజకీయాల్లో అంతగా ఆసక్తి వుండేది కాదు. అయితే ఆ రోజుల్లో అనేకమంది విప్లవకారులు బర్మడిలో వున్న మా యింటికి తరచుగా వస్తూండేవారు. అలాంటి వారిలో మదన్‌మోహన్‌ భౌమిక్‌ ఒకరు. అరెస్టు నుండి తప్పించుకోవడానికి ఆయన తరచూ మా యింటిలో రక్షణ పొందుతూండేవారు భౌమిక్‌ ఢధాకా జిల్లాలోని ధుమ్మనిలో జన్మించారు ఆయన ఆసాంతం విప్లవకారుదే. ఆయన తీవ్రవాద సంస్థ అయిన అనుశీలన్‌ సమితిలో సభ్యుడుగా వుండేవారు. బ్రిటిష్‌ వ్యతిరేక విప్లవ సంస్థ అయిన ఈ అనుశీలన్‌ సమితిలో ఆయన చేరారు. 1913లో ఆయన ఢాకా మెడికల్‌ కాలేజీలో ఫైనల్‌ ఇయర్‌ చదువుతున్న

గ్‌

రోజుల్లో పోలీసులు ఆయనను అరెస్టు చేశారు. కాని ఆయనపై కేసు పెట్టడానికి తగిన సాక్ష్యాధారాలు లభ్యం కానందున వెంటనే విడుదల చేశారు విడుదలయిన వెంటనే ఆయన అజ్ఞాతవాసంలోకి వెళ్ళిపోయారు. సరిగ్గా ఆ కాలంలోనే మా యింటికి తరచూ వస్తూవుండేవారు ఆయన మాకు ఎంతగా సన్నిహితంగా వుందేవారంటే మా అమ్మను తాను కూడా అమ్మ అని పిలుస్తూ వుండేవారు ఆయన వద్ద ఎప్పుడూ ఆయుధాలు వుందేవి. ఒక్కొక్కప్పుడు ఆయన వాటిని మా యింటిలో దాచి పెట్టి వెళ్ళేవారు ఒకసారి పోలీసులు మా యింటిని సోదా చేసినప్పుడు మా అమ్మ అతని రివాల్వరును తన చీర చాటున దాచివేసింది ఇప్పటికీ ఆ ఘటన నాకు జ్ఞాపకం వుంది * భౌమిక్‌ 1914లో అరెస్టు అయ్యారు. బరిషాల్‌ కుట్రకేసులో ముద్దాయిగా విచారించి ఆయనకు 10 ఏళ్ళు కారాగార శిక్షను విధించి అండమాన్‌ దీవులకు పంపించారు. అండమాన్‌ జైల్లో ఆయనను ఆతి తీవ్రంగా హింసలకు గురిచేశారు అయినప్పటికీ ఆయన తన విప్లవ భావాన్ని కోల్పోలేదు. అండమాన్‌ నుండి విడుదలైన తరువాత కూడా 1955 లో చనిపోయేంతవరకూ "ఆయన విప్లవకారులతో సన్నిహిత సంబంధాలను కొనసాగిస్తూనే వుండేవారు.. అమెరికా నుండి తిరిగి రాగానే మా నాన్నగారు కలకత్తాలో స్థిరపడి ఆసుపత్రి నెలకొల్సి ప్రాక్టీసు ప్రారంభించారు. త్వరలోనే ఆయన ప్రాక్టీసు బాగా పెరిగింది. అప్పుడు మేము ఎలిట్‌ సినిమా-ఎదురుగా -వున్న హిందూస్తాన్‌ బిల్జింగ్స్‌లో కాపురముండేవారం ఆ భవనాలు నళీనీరంజన్‌ సర్కార్‌కు చెందినవి. హిందూస్తాన్‌ ఇన్ఫూ్యూరెన్స్‌ కంపెనీకి ఆయన యజమాన్ని కలకత్తా కార్చోరేషన్‌కు ఎదురుగా ఇప్పుడు అమీనియా రెస్టారెంట్‌ వున్నచోట మా నాన్నగారి ఛాంబరు వుండేది: అమెరికాలో వున్నమా 'పెదనాన్నగారి కుటుంబం మాతోనే వుండేది అదే వీధంగా మా నాన్నగారు అమెరికా నుండి తెరిగి వచ్చేలోపునే చనిపోయిన ఇంకొక = పెద్దనాన్నగారి కుటుంబం'కూడా- మాతోనే వుండేది ఆ విధంగా మాదొక పెద్ద జాయింటు కుటుంబమైరది -మొత్తర ఈ-సమిష్టి కుటుంబ బాధ్యతలను మానాన్నగ్రారే నిర్వహిస్తూ వుండేవారు నేను కలకత్తాలో ఇప్పుడు మహాత్మాగాంధీ రోడ్డుగా మార్చబడి వున్న ఆనాటి హారిసన్‌ రోడ్డులో వున్న ఒక యింటిలో 1914 జూలై 8వ తేదీన జన్మించాను ఆరేళ్ళ వయస్సు రాగానే ధర్మతొల్లా రోడ్డులోని లోరెటో స్కూల్‌లో నన్ను జేర్చారు. నాకన్నా వయస్సులో ఎనిమిదేళ్ళ పెద్దదైన మా అక్క కూడా ఆ స్కూల్లోనే చదువుతూ వుండేది. మూడేళ్ళలో కిండర్‌గార్డెన్‌ క్లాసులను పూర్తి చేశాను _ ఒకసారి డబుల్‌ ప్రమోషన్‌ అయినందున నాలుగేళ్ళ కోర్సును మూడేళ్ళలోనే పూర్తి చేయగలిగాను

• లోరెటో స్కూలు పూర్తిగా అమ్మాయిలకే పరిమితం. అందువలన కె జి. పూర్తిచేసుకున్న తరువాత ఇంకా ఆ స్కూలులో నా చదువు కొనసాగేందుకు వీలళ్లేదన్నారు. కెజి. తరువాత అబ్బాయిలు అక్కడ చదువుకునేందుకు అనుమతించరు. సెంట్‌ జేవియర్స్‌ స్కూల్లో జేర్పించడానికి 6

మా నాన్నగారు ప్రయత్నించారు. కాని దరఖాస్తు పెట్టడం ఆలస్యమైంది అప్పటికే అన్ని సీట్లు భర్తీ అయినాయి నా పేరైజీ ఆ స్కూలువాళ్ళు తీసుకొన్నారుగాని, వచ్చే సంవత్సరంలో మాత్రమే నన్ను జేర్చుకోవడం సాధ్యమవుతుందని మా నాన్నకు చెప్పారు ఇంక దానిపై లోరెటో స్కూలుకు బ్రాంచిగా వున్న మిడిల్‌టక్‌రోలో నన్ను జేర్చడానికి మా నాన్నగారు యత్నించారు. అక్కడ కూడా పెద్ద క్లాసులలో అబ్బాయిలను జేర్చుకోవడానికి నిరాకరించారు ఇంక గత్యంతరం లేక ధర్మతొల్లా రోడ్డులోని నా పాతస్మూలుకే వెళ్ళాను. అక్కడ మదర్‌ సుపీరియర్‌ రూలుకు మినహాయింపుగా నన్ను జేర్చుకోవడానికి అంగీకరించారు. ఆ విధంగా ఆడపిల్లలతో నన్ను జేర్చుకున్నారు అందరూ అమ్మాయిలే వున్న స్కూలులో అబ్బాయిగా ఒక్కడినే వుండడం నాకు కొంత ఇబ్బందిగానే తోచింది. ఒక సంవత్సర కాలం వృధా కాకూడదన్న ఉద్దేశ్యంతో మా నాన్నగారు అక్కడే చదవమన్నారు ఆ మరుసటి సంవత్సరం సెయింట్‌ జేవియర్‌ స్కూల్లో రెండో తరగతిలో నేను చేరాను

ఆ రోజుల్లో నళినీరంజన్‌ సర్కార్‌ ఇన్నూూరెన్స్‌ కంపెనీకి చెందిన హిందూస్తాన్‌ డెవలప్‌మెంట్‌ వారు హిందూస్తాన్‌ పార్కు వద్ద స్థలాలు అమ్ముతున్నారు. అందులోకొన్ని ప్లాటులను కొనవలసిందిగా సర్కార్‌ మా నాన్నను కోరారు. మానాన్న ఆయన అన్నగారూ కలిసి రెండు బిగాల స్థలం కొని ఇద్దరూ చెరి సమంగా పంచుకొన్నారు ఆ రోజుల్లో హిందూస్తాన్‌ పార్కు చుట్టూ వున్న ప్రాంతమంతా వరి పొలాలతోనూ, కొబ్బరి తోటలతోనూ గుంటలతోనూ ఒక అడవిలాగా వుండేది మా కారును మా స్థలానికి చాలా దూరంలో ఆపివేసి నడిచిపోవలసి వచ్చేది అక్కడ 1924 లో మా గృహాన్ని నిగ్మించుకొన్నాం మా నూతన గృహానికి 1924, 1926 లోనో మారాం. అప్పటికి ఒక రోడ్డు నిర్మాణం ప్రారంభమైంది. వెంటనే ట్రామ్‌ కార్లుకూడా వేశారు అప్పుడు నా వయస్సు పదేళ్ళు కొత్త ఇంటిలో మారగానే రోగులను మానాన్నగారు అక్కడే పరీక్షచేయడం ప్రారంభించారు.

సీనియర్‌ కేంబ్రిడ్జి, ఇంటర్‌మీడియట్‌ సెయింట్‌ జేవియర్‌లోనే పూర్తి చేసి బిఏ ఇంగ్లీషు ఆనర్స్‌కోసం (్రెసిడెన్సీ కాలేజీలో చేరాను. ప్రాధమిక పాఠశాలలో నాకు బెంగాలీ అంతగా నేర్చలేదు అందువలన ఇంటర్‌లోనూ, బి ఏ., చదువుకొనేప్పుడు బెంగాలీ భాషను నేర్చుకొనేందుకు అదనంగా కొంతకాలాన్ని నేను వినియోగించేవాడిని.

1980-31లో నేను ఎనిమిదోతరగతి చదువుకొనేటప్పుడు బెంగాల్‌లో ఉద్రిక్త వాతావరణం వుండేది _విప్లవక్షార్యకలాపాలు ముమ్మరంగా సాగుతూ వుండేవి. ఉద్రిక్తతను కలిగించే అనేక సంఘటనలు జరుగుతుండేవి. చిట్టగాంగ్‌ సాయుధ దాడి, జడ్డీలను మేజి'ప్టేట్‌లను హత్య చేయడం అనేక చోట్ల సాయుధదాడులు చేయడం ఇలాంటివి ఎన్నో జరుగుతూండేవి రాజకీయాలతో సంబంధం లేని మాలాంటి కుటుంబం కూడా వాటి ప్రభావం నుండి వేరుపడేందుకు వీలుపడేదికాదు

• 1980లో గాంధీజీ నిరాహారదీక్ష పూనిన రోజు నాకు బాగా జ్ఞాపకం వుంది. సరిగ్గా 1

ఆ తేదీ నాకు గుర్తు లేదు. కానీ ఆనాడు నేను ఏదో ఒకటి చేయాలని అనిపించినట్లు నాకు స్పష్టంగా గుర్తున్నది ఆ రోజున కాలేజీకి వెళ్ళడం మానివేశాను ఇందుకు మానాన్నగారికి కోపం కలుగలేదు నన్ను తనతోపాటు కారులో తన ఛాంబరుకు తీసుకుని వెళ్ళారు. అదే సంవత్సరంలో ఆ తరువాత కొద్ది కాలానికి సుభాష్‌ చంద్రబోసు నేడు షహీద్‌మీనార్‌ వున్న ప్రదేశంలో జరుగనున్న ఒక సభలో ప్రసంగించి శాసనోల్లంఘనోద్యమాన్ని ప్రారంభించనున్నట్లు ఎవరో నాకు చెప్పారు.

నా పెదనాయన కుమారుల్లో ఒకరూ, నేను కలిసి ఆ సభకు వెళ్ళి సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ ప్రసంగాన్ని వినాలని నిర్ణయించుకున్నాం. ఆ సభా ప్రదేశానికి వెళ్ళే ముందు ఉభయులం ఖద్దరును ధరించాలని కూడా నిర్ణయించుకున్నాం అదేదో కుర్రతనపు చేష్ట అయినప్పటికీ అది ఒక విధంగా సాహసవంతమైన చర్యే అని అనుకున్నాం. ఎందువల్లనంటే అంతకు ముందెన్నడూ మేము ఖద్దరుబట్టలను ధరించి వుండలేదు

స్థలమంతా జనంతో నిండి వుంది అక్కడక్కడ గుగ్రాలెక్కిన పోలీసులున్నారు. ఇతర పోలీసుల చేతుల్లో లారీలున్నాయి. జనాన్ని చెదరగొట్టేందుకు తమ లారీలను విసురుతున్నారు. నేను నా సహోదరుడూ పారిపోకూడదని నిర్ణయించుకున్నాం. ఖద్దరు ధరించినవారు తమ భద్రత కోసం పారిపోవడం పిరికితనమనిపించింది. పోలీసు సార్దెంట్లు జనాన్ని కొట్టడం (ప్రారంభించడంతో మాకు కూడా కొన్ని దెబ్బలు తగిలాయి అక్కడ నుండి సరాసరి మేము మా నాన్నగారి ఛాంబరుకు వెళ్ళాం. అయితే సభ వద్ద జరిగిన విషయాలు గాని, మేము లారీదెబ్బలు తిన్న విషయాలుగాని ఆయనకు చెప్పలేదు. చివరికి అమెరికా నుండి తిరిగి వచ్చి దంతవైద్యుడుగా ప్రాక్టీస్‌ చేస్తున్న మా అన్నకు కూడా ఈ విషయాన్ని మేము చెప్పలేదు. (అమెరికాలో వున్నప్పుడు ఆయన జయప్రకాష్‌ నారాయణ్‌కు సన్నిహిత మిత్రుడు) ఆఖరుకు సాయంత్రం ఇంటికి తిరిగివచ్చిన తరువాతనే పోలీసులు మమ్ములను కొట్టిన విషయాన్ని అమ్మతో చెప్పాను మా గాయాలు మానడానికి ఆమె పసుపు ఇంకేదో కలిపి రాసింది.

మేము హిందూస్తాన్‌ బిల్టింగ్స్‌లో వున్నప్పుడు దేశ బంధు సి ఆర్‌ దాస్‌ను మేము తరచూ చూస్తుండేవారం హిందూస్తాన్‌ బిల్దింగ్స్‌ యజమాని నళినీరంజన్‌ సర్కార్‌ ఆయన నివాసం కూడా అందులోనే వున్నందున ఆయనను కలుసుకోవడానికి సి ఆర్‌ దాస్‌ వస్తూ వుండేవారు ఒకటిరెండు సార్లు సి.ఆర్‌. దాస్‌ను మా ఇంటివద్ద కూడా చూసినట్లు నాకు జ్ఞాపకం ఆయన తన పార్టీ నిధులను వసూలు చేసేందుకు వచ్చేవారని ఆ తరువాత మా నాన్నగారి ద్వారా నాకు తెలిసింది.

మా నివాసొన్ని హిందూస్తాన్‌ పార్కుకు మార్చిన తరువాత ఇందుదీ (ఇందూ సుధాఘోష్‌ మా ఇంటికి తరచూ వస్తూ వుండేవారు ఆమె శాంతి నికేతనంలో ప్రఖ్యాత చిత్రకారుడు నందలాల్‌బోసు వద్ద చదువుకున్నారు. ఆమెకు అనేకమంది విప్లవకారులతో

8

సన్నిహిత సంబంధాలుందేవి ఆమె మేనత్త కుమారుడు కిరణ్‌రాయ్‌ తాను జాదవ్‌పూర్‌ టెక్నికల్‌ స్కూలులో ఇంజనీరింగ్‌ చదువుతూ వున్నప్పుడే రహస్యంగా వున్న విప్లవ గ్రూపులో సభ్యుడుగా వుండేవారు ఆ స్కూలు కలకత్తా శివార్లలో వుండేది ఆయనా, ఆ విప్లవ బృందంలోని అతని స్నేహితులు, మా పెద్ద తల్లి అంటే చాలా ఇష్టంగా వుందేవారు భర్త చనిపోయిన తరువాత ఆమె తన ముగ్గురు కుమారులు, ఇద్దరు కుమార్తెలతో మాతోనే కలిసి వుండేవారు

ఆమె ఖచ్చితమైన జాతీయవాది జాతీయ ఉద్యమంలో తగినంతగా అసక్తిని కలిగివుండేది. అందువల్లనే కొద్దిమంది విప్లవకారులు ఆమెను కలుసుకునేందుకు వస్తూ వుండేవారు అలా ఆమెను కలుసుకునే వారిలో ఒకరు కిరణ్‌రాయ్‌ కాగా, మరొకరు బిజయమోడక్‌ (కిరణ్‌రాయ్‌ ఆ తరువాత పారి(శ్రామికాధిపతిగా మారారు బెంగాల్‌ ల్యాంప్స్‌ అనే పరిశ్రమను స్థాపించారు. బిజయ్‌ మోడక్‌ ఇప్పుడు మార్క్చిస్టుపార్టీ తరపున పార్లమెంట్‌ సభ్యుడుగా వున్నారు ఆయన పశ్చిమ బెంగాల్‌ మాజీ ముఖ్యమంత్రి ప్రపుల్ల చంద్రసేన్‌ను ఓడించి లోక్‌సభకు ఎన్నికయ్యారు) ఒకసారి బిజయ్‌మోదక్‌, ఆయన సహచరులు కొంతమంది మా సహోదరులలో ఒకడైన పవిత్రకుమార్‌ బసు వద్ద రివాల్వర్‌ను వదిలిపెట్టి వెళ్ళారు ఆ రివాల్వర్‌ను మా సహోదరుడు ప్రతిరోజూ ఉదయం పనిగట్టుకొని పరిశుభ్రం చేస్తూ వుండేవాడు. ప్రతి ఉథఉయం చివరికి కాలకృత్యాలను తీర్చుకోక ముందే తాను రివాల్వరును దాచి వుంచిన పెట్టెను తెరచి దానిని స్నానాల గదిలోకి తీసుకొని వెళ్ళి పరిశుభ్రం చేసి మళ్ళీ తెచ్చి పెట్టెలో పెట్టేవాడు గుడ్డలో చుట్టిపెట్టి ప్రతిరోజూ ఉదయం ఈ విధంగా స్నానాల గదిలోకి తీసుకొని వెళ్ళడాన్ని ఆయన తమ్ముడు పరిశీలిస్తూ వచ్చాడు అదేమిటో తెలుసుకోవాలని అతనికి బుద్ధి పుట్టింది ఒకసారి పవిత్ర ఇంటివద్ద లేనప్పుడు పెట్టె తెరచి దాని రహస్యాన్ని తెలుసుకొన్నాడు. తాను తెలుసుకొన్న ఈ రహస్యాన్ని వెంటనే అందరికీ చాటాడు. ఇది విని జడ్జిగా వున్న మా పెదతండ్రి భయపడ్డాడు ప్రతిరోజూ ఆయన ఉదయం నడకకు వెళ్ళేవారు. అలా వెళ్ళినప్పుడు మెల్లగా ఆ రివాల్వర్‌ను తీసుకొని వెళ్ళి మా ఇంటి సమీపంలోని ఒక గుంటలో పడవేశారు పవిత్ర కొద్దిరోజుల తరువాత ఇంటికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత రివాల్వర్‌ లేకపోవడంతో గందరగోళపడ్డాడు ఏమిటి చికాకుగా వున్నావని అడిగితే, నా పెట్టె తెరిచిన వారెవరు అని ప్రశ్నించడం మినహా ఏమీ చెప్పలేదు. ఆ తరువాత కొద్ది కాలానికి ఆ రివాల్వర్‌ నిజానికి బిజయ్‌బాబు, అతని సహచరులకు చెందినదని తెలిసి మేము ఆశ్చర్యపడ్డాము పవిత్ర, అతని సోదరులు విప్లవకారులంటే అభిమానంతో వుండేవారు. ఆ కారణంతో రివాల్వర్‌ను వారు అతని వద్ద వుంచలేదు. ఒక స్పెషల్‌ ట్రిబ్యునల్‌ జడ్జీగారి ఇంటికంటే భద్రమైన స్థలం మరొకటి వుండదనే భావంతో వారు రివాల్వర్‌ను ఇక్కడ దాచారు.

మా పెదనాన్న నళినీకాంత్‌ బసు హైకోర్టు జడ్జిగా పనిచేసి రిటైర్‌ అయిన తరువాత మచ్చూబజార్‌ బాంబు కేసు విచారణకై ప్రత్యేకంగా నియమించబడిన ట్రిబ్యునల్‌కు జడ్జీగా నియమించబడ్డారు. ఈ కేసులోని ముద్దాయిలలో ఒకరు నిరంజన్‌ సేన్‌.

ఆయన పళ్చిమ బెంగాల్‌ ఐక్య సంఘటన ్రభుత్వాలలో 1967లోనూ, 1969లోనూ

9

మార్చిస్టు పార్టీ మంత్రిగా పనిచేశారు ఆ కారణంచేత ఈ ట్రిబ్యునల్‌ జడ్జీగా మా పెదనాన్న వుండటాన్ని మా నాన్న పూర్తిగావ్యతిరేకించారు “ఎందుకు ఇలాంటివాటిలో ఇరుక్కుంటావు? అని మా పెదనాన్నను అదే పనిగా మందలిస్తూ వుండేవారు. అదీగాక మా పెదనాన్న మధుమేహరోగి, తరచుగా అనారోగ్యంగా వుండేవారు

॥ ఒకరోజు ప్రభుత్వ ప్రధాన కార్యదర్శి స్వయంగా మా యింటికి వచ్చి ఆ ఉద్యోగాన్ని అంగీకరించవలసిందిగా కోరారు కాని ఆ పదవిని ఆయన చేపట్టడం మాకెవ్వరికీ యిష్టం లేదు. ఆ వయస్సులో ఆ కేసు ఏమిటో అంతగా మాకు తెలియకపోయినప్పటికీ ఆ కుట్ర కేసులో ముద్దాయిలుగా వున్నవారంకా దేశానికీ, దేశ స్వాతంత్ర్యానికీ అంకితమైనవారనీ, అందుకోసం ప్రాణాలను సహితం బలి యివ్వడానికి సిద్ధపదేవారని మాకు తెలుసు ఆ రోజుల్లో బెంగాల్‌లోని అనేక కుటుంబాల వారు రాజకీయాల్లో వున్నా, లేకపోయినప్పటికీ విప్లవకారుల దేశభక్తిని, చిత్తశుద్ధిని, ధైర్యసాహసాలను ఎంతగానో మెచ్చుకొనేవారు అయితే మేము వయస్సులో చాలా చిన్నవారమైనందున మా పెదనాన్నకు ముఖాముఖీ మా అసమ్మతిని తెలియజేయగల స్థితిలో లేము. ఒక రోజున నేను, మా సహోదరులలో ఒకడైన దేవప్రియ బసు కలిసి ఇంగ్లీషులో ఒక లేఖ రాసి టైపు చేశాం.

అందులో ఇలా రాశాం! “మీరు తీవ్రమైన నేరంచేస్తున్నారు. బెంగాలీ అయివుండి కూడా ఆ దేశ భక్తులను విచారించడానికి మీరు ఎలా సాహసిస్తున్నారు! ఇది తీవ్రమైన నేరం మీ ప్రాణం ప్రమాదంలో వృంది *”

ఆ లేఖను మేమే స్వయంగా ట్రపుచేశాం. మరొకరిచేత టైపు చేయించటమంటే మాకే ప్రమాదమని తెలిసే ఈ పనిచేశాం. ఆ లేఖను మా పెదనాన్నకు పోస్టులో పంపించాము. ఆ విధంగా మేము చాలా గొప్ప పని చేసినట్లు భావించాం.

ఆ లేఖ మా పెదనాన్నకు అందగానే మాకా విషయం తెలిసింది భోజనాలు చేసేటప్పుడు మా నాన్న మా అమ్మతో చెపుతున్న మాటలు మాకు వినపడ్డాయి."ఆ పదవిని అంగీకరించవద్దని ఆయనకు అదేపనిగా చెపుతూనే వచ్చాను. నా మాటను విన్నాడుకాదు ఇప్పుడు ఆయన ప్రాణానికే ప్రమాదం ఏర్పడింది” అని ఆయన చెప్పారు. ఈ జాబుపట్ల మా తల్లిదం(డ్రులిద్దరూ ఆందోళన చెందుతున్నారు మా ఇంటి ్రక్మనే మా పెద్దనాన్న కాపురముండేవారు ఆయన ఇంటివద్ద పోలీసు కాపలా అధికమైంది మానాన్న ఆయనా కలిసి ఉదయం పూట నడకకు వెళ్ళేవారు. ఇద్దరూ కలిసి మార్కెట్టుకు కూడా వెళుతూవుందేవారు ఇక అవన్నీ ఆగిపోయాయి. కలిసివెళ్ళే వారి ఆనందాన్ని మేము రాసిన లేఖ చంపివేసింది.

స్పెషల్‌ ట్రిబ్యునల్‌కు జడ్జిగా నియమించబడిన తరువాత మా పెదనాన్నకు చాలా పుస్తకాలు వస్తూవుందేవి. అవన్నీ తమ (ప్రయోజనాలకు హానికరమైనవని బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం భావించిననే పోలిసులు అనేకచోట్ల సోదా చేస్తే పట్టుబడిన పుస్తకాలవి. వాటన్నింటినీ మా పెదనాన్న జాగ్రత్తగా తన టేబిల్‌పై పేర్చివుంచేవాడు అవన్నీ నిషేధిత గ్రంధాలు అయినందున

10

మమ్ములను ఎల్లప్పుడు ఆకర్షిస్తూ వుండేవి. పెదనాన్న కోర్టుకు వెళ్ళినప్పుడు వాటిని తీసుకొని చదువుతూ వుందేవారం తిరిగి ఆయన వచ్చే లోపున వాటిని ఎక్కడ వున్నవాటిని అక్కడే భద్రంగా వుంచేవారం

-నిషేధిత గ్రంధాల్లో నేను చదివిన మొట్ట మొదటి గ్రంథం శరత్‌చంద్ర రాసిన పధర్‌దేవి ఆ నవలలోని హీరో ఒక టెర్రరిస్టు (ఆ హీరో నిజ జీవితంలోని విప్లవకారునికి ప్రతిరూపమే. ఆయన రాస్‌బిహారీబోసు (బ్రిటిష్‌వారి మీద పోరాడేందుకు ఆయన జపాన్‌ వెళ్ళారు.) ఆ పుస్తకం 1926లో ప్రచురించిన ఒక మాసంలోపునే దానిని నిషేధించారు

1980లో కొంత మంది విప్లవకారులు చిట్టగాంగ్‌లోని ఆయుధ కర్మాగారంపై దాడిచేసి ఆయుధాలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఆ సంఘటన జరిగినప్పుడు సెయింట్‌ జేవియర్‌ స్కూలులో వున్న మేమెవరమూ ఆపని బెంగాలీలు చేశారంటే నమ్మలేదు ఎందువల్లంటే అంత సాహసవంతమైన చర్యను బెంగాలీలు అంతకుముందెన్నడూ జరిపి వుండలేదు ఆ తర్వాత అందుకు ష్లానువేసి, అలాంటి సాహస చర్యను జరిపింది బెంగాలీలేనన్న విషయం స్పష్టమైంది మా స్కూలులో వున్న కైస్తవ గురువులు ఆచర్యను ఖండిస్తూ అలాంటి అరాచకవాదులతో ఎవ్వరూ సంబంధాలు పెట్టుకోరాదని కోరుతూ ఒక కరపత్రాన్ని అచ్చువేసి పంచిపెట్టారు అలాంటి కరపత్రాన్ని అచ్చువేసి పంచడం అన్యాయమని నేను భావించాను అంతేకాదు, ఈ విషయమై భిన్నాభిప్రాయం గల కొంత మంది బెంగాలీయేతరులతో ముఖ్యంగా ఆంగ్లో-ఇండియన్‌ స్కూలు పిల్లలతో పోట్లాడాను కూడా. దేశ స్వాతంత్ర్యం కోసం పోరాడే వారిపై ఇలాంటి నిందలు వేయరాదని వాదించాను వారికి వ్యతిరేకంగా స్కూలు అధికారులు ఇలా కరపత్రాలు పంచిపెట్టడం ఏమాత్రం సరికాదని క్తూడా చెప్పాను క్షే

బ్రిటన్‌లో నేను బిఎ పరీక్షకు కూర్చోకముందే, నా అండర్‌ గ్రాడ్యుయేట్‌ కోర్సు పూర్తికాగానే నేను ఇంగ్లాండ్‌ వెళ్ళాలని నిర్ణయమైంది. నేను బారిష్టర్‌ కావాలనేది మా నాన్నగారి కోర్కె నాకు కూడా అదే ఇష్టం. 1985లో (ప్రెసిడెన్సీ కాలేజీ నుండి బియే పరీక్షను ఇంగ్లీషు ఆనర్స్‌తో ప్యాసయ్యాను ఇంగ్లాండ్‌కు పయనమై వెళ్ళేముందు ఎలాగూ ఇంగ్లండు వెదుతున్నావుగాబట్టి ఐ.సి ఎస్‌. పరీక్ష ప్యాసవడానికి కూడా ప్రయత్నించవలసిందిగా మా నాన్న నన్ను కోరారు ఆ విధంగా ఆ సంవత్సరం ఆఖరుకు నేను లందన్‌ చేరుకొన్నాను. అప్పటికి ప్రసన్నదేవ్‌ీరాయ్‌ కాట కుమార్తెను మా అన్న వివాహమాడాడు (ఆయన ఉత్తర బెంగాల్‌లోని జల్ప్బాయిగురి జిల్లాలో ఒక జమీందార్‌. బెంగాల్‌లో శ్యామప్రసాద్‌-ఫజులుల్‌హక్‌ మిశ్రమ మంత్రివర్గంలో ఆయన కేబినెట్‌ మంత్రిగా కూడా పనిచేశారు.) ఈ పెండ్లికి చాలా వ్యతిరేకతవుంది రాయ్‌కాటలు మా కులానికి చెందిన వారు కాదని మా బంధువులు అభ్యంతరం పెట్టారు. ఆ చిన్న వయస్సులో కూడా తన కిష్టమొచ్చిన అమ్మాయిని మా అన్నయ్య ఎందుకు వివాహమాడకూడదో అర్ధంకాలేదు. ఈ అభ్యంతరం హాస్యాస్పదమనిపించింది నాకు 1985 ఆఖరులో నేను లండన్‌కు చేరుకున్నాను మా నాన్నగారు కోరినట్లు నేను ఐ.సి ఎస్‌. పరీక్షకు కూర్చున్నాను అయితే ఆ పరీక్ష తప్పడంతో సివిల్‌ సర్విసులో చేరాలన్న నా ఆశలు అంతటితో ముగిశాయి ఇక బారిస్టర్‌ కావాలన్న పధకంతో నేను ముందుకు సాగిపోయాను నేను లందన్‌ చేరుకొన్నప్పుడు యూరప్‌ ఉద్రిక్త పరిస్థితిలో వుంది 1922లో ఇటలీలో ఫాసిస్టు పరిపాలనను నెలకొల్పిన ముస్సోలినీ 1986లో అబిసీనియాను ఆక్రమించాడు జపాన్‌ చైనాపై దండయాత్ర జరిపింది ఇంక జర్మనీలో హిట్లర్‌ అధికారంలోకి రావడంతో అతని పార్టీ అయిన నాజీపార్టీ మొత్తం ప్రపంచాన్నే పాలించాలనే ధోరణిలో వుంది. 12

ఈ సమస్యమీదా తదితర సమస్యలపై బ్రిటిష్‌ యూనివర్శిటీలలో తీవ్రమైన చర్చలు జరగడం ప్రారంభమైంది. యూరప్‌లో తలెత్తిన ఫాసిస్టు ధోరణులను తెగనాడుతూ హెరాల్డు లాస్మ్కీ చేస్తున్న ప్రసంగాలను వినడానికి ఎక్కువెక్కువగా ప్రజలు ముందుకొస్తున్నారు. యూరప్‌లో శరవేగంతో వ్యాపిస్తుతున్న ఫాసిస్టు వ్యతిరేక ఉద్యమాలు నన్ను కూడా తగినంతగా ఆకర్షించాయి ఇంక ఆ సమస్యపై వస్తున్న కరపత్రాలను, పుస్తకాలను నేను చదవనారంభించాను అప్పుడు కృష్ణమీనన్‌ ఇండియా లీగ్‌కు సారధ్యం వహిస్తూ వుండేవారు ఆయన నాయకత్వాన ఇండియాలీగ్‌ భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమాన్ని ముందుకు తీసుకొని వెళ్ళడానికి బాగా పనిచేసింది ఇండియాలీగు ద్వారానే నాకు కృష్ణమీనన్‌తో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆ తరువాత సంవత్సరాల్లో మేము ఒకరికొకరం అతి సన్నిహితులమయ్యాం కృష్ణమీనన్‌ వ్యక్తిత్వానికి భారతీయ విద్యార్థులమంతా ఎంతగానో ఆకర్షితులమయ్యాం. ఆ కారణంగా ఆయనతో మేము హృదయపూర్వకంగా కలిసి పనిచేశాం.

ఆ తరువాత రాజ్యసభలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ పార్లమెంటు సభ్యుడుగా వున్న భూపేష్‌ గుప్తా 1986లో చదువుకోవడానికి లండన్‌ వచ్చారు. ఆయన చాలా తెలివిగల విద్యార్థి. బెహ్రంపూర్‌ జైలులో డిటెన్షన్‌లో వుండగా ఆయన బి ఎ పాసయ్యారు జైలు నుండి విడుదల కాగానే ఆయన లండన్‌కు వచ్చి, ఒకేసారి బారెట్‌లాను, ఎల్‌ ఎల్‌ బి.ని రెండూ చదివారు మా యిద్దరికి ఉమ్మడిగా వున్న ఒక మిత్రుని నివాసంలో నేను మొట్టమొదటి సారిగా భూపేష్‌ గుప్తాను కలుసుకున్నాను. ఆయన లండన్‌లో వుండటం మా కందరికీ ఉత్తేజం కలిగించింది. ఆయన ఇక్కడికి వచ్చేటప్పుడు తనతోపాటు ఒక లేఖను (బ్రిటీష్‌ కమ్యూనిస్టుపార్టీకి తీసుకొని వచ్చారు సరిగా అదే సమయంలో స్నేహాంశు ఆచార్య కూడా ఇంగ్లాండుకు వచ్చారు. (ఆయన యిప్పుడు పశ్చిమబెంగాల్‌ అడ్వకేటు జనరల్‌గా వున్నారు ) బ్రిటన్‌కు రాకముందే భూపేష్‌గుప్తా, స్నేహాంశు ఒకరికి ఒకరు తెలిసినవారే. హారీపొలిట్‌, రజనీపామీదత్‌, బెన్‌బ్రాడ్లీ లాంటి బ్రిటీష్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకులతో మాకు సంబంధాలు ఏర్పడినాయి. ఇండియా లీగ్‌తో బ్రిటిష్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీకి సన్నిహిత సంబంధాలు వుండటమే ఈ పరిచయాలకు హేతువు బ్రిటన్‌లో భారతీయ విద్యార్థులను సంఘటిత పరచదడంలోనూ, ఇండియా లీగును నిర్మించడంలోనూ (బ్రిటిష్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీ చాలా కృషి చేసింది

ఈ సందర్భంగా (బ్రిటిష్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీకి చెందిన ఇద్దరు నాయకుల పేర్లను ఉదహరించాలని నాకు అనిపిస్తోంది. వారు బెన్‌బ్రాజ్లీ, మైఖేల్‌ కార్రిట్‌ ఇండియాలో కమ్యూనిస్టు పార్టీని నెలకొల్పడంలో సహాయపడేందుకు బెన్‌బ్రాడ్లీ పంపించబడ్డారు. ఆయన ఇండియాలో వున్నప్పుడు ఆయనను మీరట్‌ కుట్రకేసులో ఇరికించి జైలు శిక్ష విధించారు మైఖేల్‌ కార్రిట్‌ ఒక ఐసి ఎస్‌ ఆఫీసరు కొంతకాలం ఆయన అవిభక్త బెంగాల్‌ గవర్నర్‌కు సెక్రటరీగా పనిచేశారు. కమ్యూనిస్టుల పట్ల ఆయనకు రహస్యంగా అభిమానం వున్నదని బయటపడిన తరువాత ఆయన తన పదవికి రాజీనామా చేశారు. బ్రిటన్‌లో విద్య నభ్యసించే భారతీయ విద్యార్థులకు వారు ఎంతగానో సహాయ పడ్డారు. ఎప్పుడు ఎవరు వెళ్ళినా విసుగులేకుండా

18

సహాయం చేస్తూ వుండేవారు బ్రిటీష్‌ కమ్యూనిస్టు నాయకులతో మాట్లాడటం ఎల్లప్పుడూ మాకు ఎంతో ఉత్సాహంగా వుంటూ వుండేది. వారి నుండి మేము ఎంతగానో ఉత్తేజం పొందేవారం మేము బ్రిటన్‌కు చేరినప్పుడు భారతీయ విద్యార్థులు చెట్టుకొకరు పుట్టకొకరు వుండేవారు. అందుకు కారణం అంతకుముందు వారికి నాయకత్వం వహించిన ప్రొఫెసర్‌ హిరేన్‌ ముఖర్జీ, సజ్ఞాద్‌ జహీర్‌, డాక్టర్‌ జడ్‌ ఎ అహ్మద్‌, నిహరేందుదత్తు మజుందార్‌ లాంటి వారు అప్పటికే ఇంగ్లండ్‌ విడిచి భారతదేశానికి వచ్చారు వీరు వెళ్ళిపోగానే భారతీయ విద్యార్థి సంఘాల కార్యకలాపాలన్నీ ఆగిపోయాయి. మళ్ళీ విద్యార్థులందరినీ ఒక దారికి తీసుకొని వచ్చేందుకు మా శక్తికొలదీ కృషి చేశాం లండన్‌, ఆక్స్‌ఫర్డ్‌, కేంబ్రిడ్జి తదితర బ్రిటీష్‌ యూనివర్శిటీల్లో చదువుకొంటున్న భారతీయ విద్యార్థులలో కమ్యూనిస్టు యూనిట్లను నెలకొల్బాం ఇండియాలో కమ్యూనిస్టు పార్టీని నిషేధించిన సమయమది. అందువలన సహజంగానే బ్రిటన్‌లో మేము బహిరంగ సభలను పెట్టుకోవడానికి బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం అనుమతి నిరాకరిస్తూ వుండేది ఆ కారణంగా మా కార్యకలాపాలన్నీ దాదాపుగా లోపలికే పరిమితమై వుండేవి మార్చిజానికి సంబంధించిన సిద్ధాంత ఆచరణలపై బ్రిటిషు కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకులయిన హారీ పొలిట్‌ రజనీపామీదత్తు, క్లెమన్స్‌దత్తు, బెన్‌బ్రాడ్లీలు మాకు రెగ్యులర్‌గా ఉపన్యాసాలు యిస్తూవుండేవారు. అప్పటికే స్పెయిన్‌లో అంతర్యుద్ధం ఆరంభమైంది స్పెయిన్‌లో జనరల్‌ ఫ్రాంకో ఫాసిస్టు పరిపాలనకు వ్యతిరేకంగా అంతర్జాతీయ బ్రిగేడ్‌లో పనిచేయడానికి సభ్యులను బ్రిటన్‌లో కమ్యూనిస్టులు రిక్రూట్‌చేస్తూ వుండేవారు. రాలీఫాక్సు కాడ్‌వెల్‌ మొదలుగా గల కమ్యూనిస్టులు స్పెయిన్‌కు వెళ్ళారు. అది ఒక విధంగా నా జీవితంలో ఒక మలుపు అని చెప్పవచ్చు. నన్ను రాజకీయాల్లోకి తెచ్చినవి కూడా యీ ఘటనలే. యూరప్‌లో ఫాసిజానికి వ్యతిరేకంగా బ్రిటిష్‌ కమ్యూనిస్టులు దీక్షగా పోరాడటం నన్ను మార్చిజాన్ని లోతుగా అధ్యయనం చేయడానికి ప్రోత్సహించింది వెంటనే మేము లండన్‌లో భారతీయ విద్యార్థుల “మజ్లీస్‌”ను నెలకొల్పాం. దాని ప్రధమ కార్యదర్శిని నేనే. సంస్థకు నిధులను వసూలు చేయడం నా ప్రధాన బాధ్యత. నిస్తబ్ధతలో పడివున్న ఇండియన్‌ స్టూడెంట్స్‌ ఫెడరేషన్‌ను పునరుద్ధరించాం. ఇండియన్‌ స్టూడెంట్‌ అండ్‌ సోషలిజం” అన్న పేరుతో ఆ సంస్థ తరపున ఒక పత్రికను కూడా ప్రారంభించాం లండన్‌, ఆక్స్‌ఫర్డ్‌, కేంబ్రిడ్జి యూనివర్శిటీలలో మరో మూడు కమ్యూనిస్టు యూనిట్లను నెలకొల్పాం. మొదట్లో కమ్యూనిస్టులుగా మారిన వారిలో రజనీపటేల్‌, పి ఎన్‌. హస్మర్‌, మోహన్‌కుమార్‌ మంగళం, ఇంద్రజిత్‌గుస్తా, రేణుచక్రవర్తి, ఎన్‌.కె. కృష్ణన్‌, పార్వతీ కుమారమంగళం (ఆ తరువాత పార్వతీ కృష్ణన్‌ అయ్యారు ) నిఖిల్‌చక్రవర్తి, అరుణబోసు వుండేవారు. మూడు యూనిట్లు సంయుక్త సమావేశాలను రెగ్యులర్‌గా జరుపుకొనేవాళ్ళం. కేశ

ఫిరోజ్‌గాంధీ కూడా ఇండియాలీగ్‌, మజ్లీస్‌ కార్యకలాపాల్లో చురుగ్గా పాల్గొంటూ వుండేవారు. స్టూడెంట్స్‌ ఫెడరేషన్‌ సమావేశాలకు ఆయన ఎన్నడూ గైర్దాజరయ్యేవారు కాదు. అలాగే స్నేహాంశు ఆచార్యకూడా.

ఇంగ్రంద్‌కు వచ్చే భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ ప్రముఖ నాయకులకు సన్మానం చేయడం లండన్‌లోని మజ్లిస్‌ ప్రధానమైన విధుల్లో ఒకటి. మేము సన్మానం చేసి గౌరవించిన వారిలో జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ, సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌, విజయలక్ష్మీ పండిట్‌, యూసఫ్‌ మెహరాలీ వున్నారు.

॥ ఇండియాలీగు నాయకుడు శ్రీ కృష్ణమీనన్‌ నన్ను లండన్‌లో నెహ్రూ వుంటున్న నివాసగ్బహానికి తీసుకొని వెళ్ళి ఆయనకు పరిచయం చేశారు. సోషలిజంపైన మాకు ఏర్పడిన విశ్వాసాన్ని నెహ్రూకు నేను చెప్పాను. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించడం భారతీయులందరి మొట్టమొదటి కర్తవ్యంకాదా అని నెహ్రూ నన్ను అడిగారు. భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి మా మద్దతు వుంటుందని హామీ పలికి ఆయనను సన్మానసభకు ఆహ్వానించాను. లండన్‌లో వున్నప్పుడు మేము హెచ్చుగా గౌరవించిన నాయకులలో నెహ్రూ ఒకరు. ఫాసిస్టు నాయకులైన హిట్లర్‌, ముస్పోలినీలు తమను కలుసుకోమని ఆహ్వానిస్తే నెహ్రూ అందుకు నిరాకరించారు. ఆయన స్పెయిన్‌ను సందర్శించి ఫాసిస్టు ప్రాంకోకు వ్యతిరేకంగా పోరాడుతున్న రిపబ్లికన్‌ ప్రభుత్వానికి భారత ప్రజల సంఘీభావాన్ని తెలియజేశారు. లండన్‌లో వున్న భారతీయ విద్యార్థులకు ఇది ఎంతగానో నచ్చడమేగాక, ఉత్తేజపరచింది.

విజయలక్ష్మీపండిట్‌ అంటే కూడా మాకు ఎంతో గౌరవం వుండేది. స్రీలకు సముచితమైన స్థానం వంటగది అని హిట్లర్‌ నాజీపార్టీ ప్రకటించుతున్న సమయంలో సరోజినీనాయుడు తదితరులతోపాటు ప్రత్యక్ష రాజకీయాల్లో ఆమె పాల్గొనడం నిజంగానే గర్వించదగిన విషయం.

లండన్‌లో చదువుతూ వుండగానే మరో కొంతమందిమి ఇండియా తిరిగి వెళ్ళిన తరువాత పూర్తిగా పార్టీ కార్యకర్తలుగా పనిచేయాలని నిర్ణయించుకొన్నాం.

భారత జాతీయకాంగ్రెస్‌లో ఒక ముఖ్యనాయకుడుగా వున్న భూలాభాయిదేశాయ్‌కి ఒకసారి సన్మానం ఏర్పాటు చేశాము. ఆయన గొప్ప వక్తకూడా. ఆయన బూర్జువావర్గ ప్రతినిధిగా పరిగణించబడుతున్నారు. 1985లో భారత ప్రభుత్వచట్టం పాసైంది. 1987లో జరిగిన ఎన్నికల్లో భారత జాతీయకాంగ్రెస్‌ విజయం పొంది, మెజార్డీ రాష్ట్రాల్లో కాంగైస్‌ మంత్రివర్గాలను నెలకొల్పగలిగింది. రైతులపై జరిగిన పోలీసుకాల్పులను గురించి మేము భూలాభాయిదేశాయ్‌ దృష్టికి తీసుకొనివచ్చాం. రైతులంతా కాంగ్రెసు మద్దతుదార్లేనని ఆయన చెప్పారు.

సుభాస్‌చంద్రబోసును వామపక్ష ఉద్యమ నాయకుడుగా మేము అంగీకరించాం.

15

1988లో ఆయన త్రిపుర కాంగైస్‌ అధ్యక్షుడుగా ఎన్నికయినప్పుడు లండన్‌ మజ్లిస్‌ తరపున అభినందన సందేశాన్ని పంపించడానికి నిర్ణయించాం. ఆ సందర్భంగా లండన్‌లో ఒకహాలులో సభ కూడా జరపాలనుకొన్నాం ఆ సభకు ఫిరోజ్‌గాంధీని ఆహ్వానించాం. సభకు రావడానికి అంగీకరించారు, వచ్చారు కాని ప్రసంగించడానికి నిరాకరించారు ఆ సభలో ప్రసంగించిన ఇద్దరిలో నేనూ, ఎన్‌ కె. కృష్ణన్‌ వున్నాం. ఆ సభ నుండి సుభాస్‌బోస్‌కు అభినందన సందేశాన్ని పంపించాం.

మేము అక్కడ ఉండగానే ఒకసారి సుభాస్‌ చంద్రబోసు లండన్‌వచ్చారు. ఆయన బ్రిటిష్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకుడైన రజనీ పామీదత్తును కలుసుకొన్నారు. వారిద్దరి సమావేశాన్ని గురించిన వార్త ఆ మరునాడు కమ్యూనిస్టుపార్టీ పత్రిక 'డైలీవర్కర్‌ొ'లో ప్రచురితమైంది

ప్రతి సంవత్సరం జనవరి 26న తేదీన లండన్‌లో ట్రిఫాల్గర్‌ పార్కులో ఒక బహిరంగసభను ఏర్పాటు చేసేవారం ఆ సందర్భంగా ఒక ఊరేగింపును కూడా జరిపేవాళ్ళం ఆ రెండింటికీ ఇందిరాగాంధీ హాజరవుతూ వుందేవారు

మరికొన్ని విషయాలను ప్రస్తావించే ముందు మేము లండన్‌లో వుండగా జరిగిన కొన్ని ఘటనలను పేర్కొనదలచాను.

శూర్చులండన్‌లో ఒక క్లబ్‌ను నెలకొల్పాం ఆ ప్రాంతమంతా భారతీయ నావికులు ఉండేవారు. బ్రిటిష్‌ కమ్యూనిస్టుపార్టీ సహాయంతో ఆ ప్రాంతంలో నిరక్షరాస్యతా నిర్మూలనా కార్యక్రమాన్ని కొనసాగిస్తూ వుందేవారం.

స్పెయిన్‌వో అంతర్యుద్ధం చెలరేగుతున్నది. ప్రఖ్యాత స్పానిష్‌ కమ్యూనిస్టుపార్టీ నాయకురాలు డోలోరాస్‌ ఇబర్రురి (లాపాషనారా) రివబ్లిక్‌ ప్రభుత్వానికి మద్దతుగా ప్రజాభిప్రాయాన్ని సమీకరించేందుకు ్రాన్సును సందర్శించారు ఆమెకు సన్మానం జరిపేందుకు పారిస్‌లో ఒక సభ ఏర్పాటు చేయబడింది. ఆ సభకు జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ, మొహిత్‌బెనర్జీ, ఫిరోజ్‌గాంధీ ఇంకా అనేకమంది హాజరయ్యారు. డోలోరాస్‌ ఆ సభలో ప్రసంగించడానికి (ఫెంచి ప్రభుత్వం అనుమతి నిరాకరించింది. నెహ్రూ ఆమెకు గులాబీ పుష్పగుచ్చాన్ని బహూకరించారు ఈ సంఘటనలు ఫ్రాన్సులో పెద్ద అలజడిని సృష్టించాయి. స్పానిష్‌ కమ్యూనిస్టు నాయకురాలి పట్ల (ఫెంచి ప్రభుత్వ వైఖరిని ఫ్రెంచి ప్రజలు తీవ్రంగా నిరసించారు.

ఒకసారి వామపక్ష భావాలు గలిగిన శాస్రజ్ఞుడు డాక్టర్‌ బిరేష్‌ేగుహ లండన్‌ వచ్చారు. ఆయనను నేను కలుసుకొన్నాను డాక్టర్‌ గుహ రజనీపామీదత్తును, తదితర అనేక మంది బ్రిటిష్‌ కమ్యూనిస్టు నాయకులను కూడా కలుసుకున్నారు.

లండన్‌లోని హోంప్ట్‌సేద్‌హీద్‌ వద్ద వివిధ పార్టీలు రెగ్యులర్‌గా సభలు జరుపుకుంటూ వుండేవి అక్కడే కారల్‌ మార్స్‌ చాలా సంవత్సరాలపాటు గడిపారు ఒకనాడు అక్కడ ఫాసిస్టు

16

పార్టీ మహాసభ జరిగింది ఆ సభలో ప్రసంగించిన ఒక వక్త ఇండియాను గురించి ప్రస్తావించారు వెంటనే భూపేష్‌గుష్తా నేనూ అభ్యంతరం చెప్పాం. మీ ఫాసిస్టు ఉద్యమం యొక్క ఆశయాలు, సూత్రాలను గురించి వివరించేందుకు హక్కు వున్నదిగాని అందులో ఇండియాను ఇరికించే హక్కుమీకు లేదన్నాం. అనేక వందల మంది మమ్ములను బలపరచారు. పోలీసులు జోక్యం చేసుకొన్నారు. మీరు ప్రశ్నలు అడగవచ్చుగాని, సభను విచ్చిన్నం చేయరాదని వారన్నారు. అయితే ఆ సభ చెల్లాచెదురై ముగిసింది

నేను లండన్‌లో వుండగా కలుసుకొన్న ఇద్దరు వ్యక్తులను గురించి ఉదహరించదలిచాను అందులో ఒకరు ప్రమోద్‌సేన్‌ గుప్తా, ఆయన పార్టీ సభ్యుడు. ఆయనను తరచూ కలుసుకొంటూ వుండేవాడిని ఆయనకు బ్రిటిష్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీతో అనేక సమస్యలపై అభిప్రాయభేదాలుండేవి. ఇండియాకు తిరిగి వెళ్ళి అక్కడ పనిచేయవలసిందిగా ఆయనకు బ్రిటిష్‌ పార్టీ సలహా ఇచ్చింది.

ఇంకా ఆ రెండో వ్యక్తి దాక్టర్‌ షషాధర్‌ సిన్హా ఆయనకు 'బిబ్లోయ్‌ ఫిల్‌ అనే పేరుతో ఒక పుస్తకాల షాపు వుండేది షాపుకు తరచు మేము వెళ్ళే వాళ్ళం. డాక్టర్‌ సిన్హా వామపక్షవాదుల పట్ల, భారతీయ విద్యార్ధినులపట్ల అభిమానంగా వుండేవారు.

నేనింకా లండన్‌లో వుండగా జరిగిన మరో సంఘటనను గురించి వివరించదలిచాను అది 198? లేదా 1998. సరిగ్గా ఎప్పుదో నాకు జ్ఞాపకం లేదు భారతదేశం పై ఒక పత్రాన్ని సౌమేంద్రనాధ్‌ టాగూర్‌ బ్రిటిష్‌ కమ్యూనిస్టుపార్టీకి పంపారు దానిపై మా అభిప్రాయాన్ని తెలుపవలసినదిగా బ్రిటిష్‌ కమ్యూనిస్టుపార్టీ నాయకులు కోరారు కమ్యూనిస్టు విద్యార్థులుగా అక్కడ వున్న మేము ఆ పత్రాన్ని ఆమోదయోగ్యమైనదిగా పరిగణించలేదు బ్రిటిష్‌ పార్టీ మా అభిప్రాయాన్ని ధృవపరిచింది.

మేము లండన్‌ నుండి బయలుదేరి వచ్చే ముందు రజనీ పామీదత్తు, హారీపొలిట్‌్‌, బెన్‌బ్రాక్లీ తదితర బ్రిటిష్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకులను కలుసుకొని మాట్లాడాం. సామ్రాజ్యవాద వ్యతిరేక ఐక్య సంఘటనను నిర్మించే వ్యూహమే సరియైనదని వారు మాకు చెప్పారు.

ఇంతలోనే యూరప్‌లో యుద్ధం ప్రారంభమైంది హిట్లర్‌ జకోస్లోవేకియా, పోలెండ్‌లను ఆక్రమించాడు. ఆనాటి బ్రిటన్‌లోని కన్సర్వేటివ్‌ ప్రధాన మంత్రి సర్‌ నెవిలీ చాంబర్లిన్‌ కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేకత పేరుతో హిట్లర్‌ పట్ల మెతకదనంతో వ్యవహరిస్తున్నాడు.

హిట్లర్‌తో శాంతి ఒడంబడికపై సంతకం చేసి చాంబర్లిన్‌ తిరిగి వచ్చాడు ఇందుకు బ్రిటిష్‌ ప్రజలూ, ప్రపంచంలోని శాంతి కాముకులూ తమ నిరసనను వ్యక్తం చేశారు కాని “నేను శాంతిని తీసుకొని వచ్చాను” అంటూ చాంబర్లిన్‌ సమర్థించుకున్నారు. ఇంక ఆయన అనుయాయులు "*వేచి చూడండి, ఆయన చెప్పేది వినండి, ఆయనకు ప్రోత్సాహమివ్వండి” అంటూ వుండేవారు.

క్ష

చర్చిల్‌ నాయకత్వాన కన్సర్వేటివ్‌ పార్టీలోని కొంత మంది చాంబర్లిన్‌ పాలసీని వ్యతిరేకించడం ప్రారంభించారు. హెరాల్డ్‌ లాస్కీలాంటి మేధావులు ఫాసిజాన్ని తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు. బ్రిటన్‌లో ఉంటున్న భారతీయ విద్యార్థులు ఫాసిజాన్ని వ్యతిరేకించడంలోనూ, వామపక్ష ఉద్యమాన్ని బలపరచడంలోనూ చురుకైన పాత్రను నిర్వహించారు.

ఈ లోపున లండన్‌ మజ్లిస్‌ ఆధ్వర్యాన మేము అనేక చోట్ల సభలు, సమావేశాలు జరిపి వామపక్ష శక్తులను బలపరుస్తూ వుండేవారం.

చివరికి 1989 సెప్టెంబర్‌ మూడోతేదీన బ్రిటన్‌ యుద్ధం ప్రకటించింది. ద్వితీయ ప్రపంచ యుద్ధ స్వభావం పై బ్రిటిష్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీలో అభిప్రాయభేదాలున్నట్లు అప్పటికే కొన్ని వర్ధాల ద్వారా తెలియవచ్చింది. ॥

1939 డిసెంబర్‌లో నేను న్యాయశాష్ట పరీక్షలకు కూర్చున్నాను. ఇంకా ఆ పరీక్షా ఫలితాలు వెలువడకముందే 1940 జనవరిలో నేను భారతదేశానికి పయనమై వచ్చాను. ఇండియాకు చేరుకున్న తరువాత ఆ పరీక్షలో ఉత్తీర్ణుడనైనట్లు వర్తమానం అందింది.

బ్రిటన్‌ నిజానికి యుద్దానికి సన్నద్ధంగా లేదని నేను లండన్‌లో వున్నప్పుడు నాకు అనిపించింది. హిట్లర్‌ మొట్టమొదట సోవియట్‌ యూనియన్‌ పైననే దాడిచేస్తాడని చాంబర్లిన్‌ ప్రభుత్వం భావించింది. జర్మనీ-సోవియట్‌ యూనియన్‌ల మధ్య యుద్ధం జరుగుతుందనీ, బ్రిటన్‌కు ఏమీ సంబంధం ఉండదనీ వారనుకొన్నారు. హిట్లర్‌ ప్రభుత్వాన్ని గాక సోవియట్‌ యూనియన్‌నే తమ ప్రధాన వ్యతిరేకిగా చాంబర్లిన్‌ ప్రభుత్వం పరిగణిస్తూ వచ్చింది. అందువల్లనే వారు యుద్దానికి సన్నద్ధం కాలేదు. చాంబర్లిన్‌ అనంతరం చర్చిల్‌ బ్రిటిష్‌ ప్రధానమంత్రిగా వచ్చినప్పుడే బ్రిటన్‌ తన రక్షణ ఏర్పాట్లను ప్రారంభించింది. చర్చిల్‌కు తీవ్రమైన కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేక భావాలున్నాయి. అయినప్పటికీ నాజీ జర్మనీని వ్యతిరేకించడానికి సోవియట్‌ యూనియన్‌తో ఒడంబడికపై చర్చిల్‌ సంతకం పెట్టాడు. చర్చిల్‌ తీసుకున్న చర్యలకు కారణాలు లేకపోలేదు. కాని వాటన్నింటినీ చెప్పడానికి గాని, దానిని విశ్లేషించడానికి గాని ఇది సరియైన సమయం కాదు.

18

ఆలి స్వదేశానికి

1939 జూన్‌, జూలై మాసాల్లో మేమింకా లండన్‌లో వుండగానే హిట్లర్‌ వైమానిక దళం లండన్‌పై దాడులను చేస్తున్నది. జాగ్రత్తకోసం మేమంతా గ్యాస్‌ మాస్క్‌లను ధరించేవారం. మాతో ఎల్లప్పుడూ ఈ గ్యాస్‌ మాస్మ్‌లను తీసుకొని వెళ్ళాలనేది అప్పుడు నియమంగా వుండేది.

మేము మధ్యదరా సముద్రం ద్వారా ఇండియాకు తిరిగి వచ్చిన తరువాత మధ్యదరా సముద్రంలో నావలపై హిట్లర్‌ దాడి ప్రారంభించాడు. ఆ కారణంగా ఆఅ మార్గంలో ప్రయాణీకులను అనుమతించలేదు, ఆ సందర్భంగా భూపేష్‌గుప్తా, ఇందిరాగాంధీ, ఫిరోజ్‌గాంధీ లండన్‌లో వుండిపోవలసివచ్చింది. ఆ తరువాత వారు భారతదేశానికి కేప్‌మార్గంలో వచ్చారు.

స్కాట్‌లాంద్‌యార్జుకు సంబంధించిన వేగులవారు మాపై నిఘా ఉంచినట్లు మేము అనుమానించాం. అందువలన మేము కొన్ని ప్రత్యేకమైన జాగ్రత్తలను తీసుకున్నాం. మేము ఇండియాకు తిరిగి వచ్చేటప్పుడు జాగ్రత్త కోసం మేము తెస్తున్న సోవియట్‌ కమ్యూనిస్టుపార్టీ చరిత్రవున్న గ్రంథాన్ని ఒక ప్రీ వద్ద ఉంచాం. ఆమె కూడా మాతో పాటు ఇండియాకు తిరిగివస్తున్నారు. తతిమ్మా పుస్తకాలను మాత్రం మాతోనే ఉంచుకున్నాం.

మా అనుమానాలు నిజమైనవేనని తరువాత ధృవపడింది. మేము బొంబాయికి చేరుకోగానే మా సామన్లన్నింటినీ వివరంగా సోదా చేశారు. మా వద్ద నున్నఇతర పుస్తకాలను స్వాధీనం చేసుకొన్నారు. కాని సోవియట్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీ చరిత్ర గ్రంథం మాత్రం పట్టుపడకుండా జాగ్రత్తపద్దాం.

మేము లండన్‌లో వుండగానే మాతో కొంతమంది ఇండియాకు తిరిగి వెళ్ళగానే పార్టీ హోల్గ్‌వైమర్లుగా పనిచేయాలని నిశ్చయించుకొన్నాం. 1940లో నేనూ, భూపేష్‌గుప్పా మోహన్‌ కుమారమంగళం, అరుణబోస్‌, మరి కొందరం బొంబాయిలో ఉన్న మన పార్టీ నాయకులను కాంటాక్టు చేశాం. రైతు నాయకుడు స్వామీ సహజానంద ్రసంగించే ఒక సభకు వెళ్ళమని వారు నన్ను కోరారు. అలాగే ఆ సభకు వెళ్ళాను. చాలా పెద్ద సభే.

19

అదే సంవత్సరంలో కలకత్తాకు తిరిగి వచ్చి అక్కడి పార్టీ నాయకులతో పరిచయం

చేసుకొన్నాను. అజ్ఞాతవాసానికి వెళ్ళి రహస్యంగా పనిచేయవలసిందని వారు నాకు సలహా ఇచ్చారు. వారి సలహాను నేను పాటించాను. అయితే అజ్ఞాతవాసంలో ఉండి ఉద్యమాలలో పనిచేస్తున్నవారితో సన్నిహిత సంబంధాలను ఉంచుకోవడం నా ప్రధానమైన కర్తవ్యాల్లో ఒకటి.

ఆ కాలంలో జరిగిన ఒక సంఘటన నాకు బాగా గుర్తుంది. ఒక రోజున అజ్ఞాతవాసంలో వుంటున్న ముగ్గురు నాయకులు కాకాబాబు, సరోజ్‌బాబు , పంచగోపాల్‌ భాదురి హిందూస్తాన్‌ పార్కులో వున్న మా ఇంటికి సమావేశం కోసం వచ్చారు. తాము ఉంటున్న ఇంటిని పోలీసులు పసికట్టారనీ, అందువలన వెంటనే అక్కడి నుండి తరలిరావలసి వచ్చిందని తెలిపారు. అప్పుడు వారిని డోవర్‌వేన్‌లో ఒక మిష్రుని ఇంటికి తీసుకొని వెళ్ళాను (ఈ మిత్రుడు ఆ తరువాత కేంద్రప్రభుత్వానికి సంబంధించిన అనేక సంస్థలకు ఛైర్మన్‌గా నియమితులయ్యారు) మేమొ వెళ్ళినప్పుడు ఆయన నిద్రలో వున్నారు. అయినా ఎంతో మర్యాదగా మమ్ములను ఆహ్వానించి ఆ ముగ్గురినీ తన ఇంటిలో అతిథులుగా ఉంచుకున్నారు. ఆ తరువాత వారిని ఒక సురక్షిత స్థావరానికి మార్చాం.

1941లో సోవియట్‌ యూనియన్‌పై నాజీ జర్మనీ దాడి చేయడంతో యుద్ధ స్వభావంలో పూర్తిగా మార్చువచ్చింది. అది ఇంకేమాత్రం సామ్రాజ్యవాద యుద్ధంకాదు. ఫాసిజునికి వ్యతిరేకంగా అది ప్రజాయుద్ధంగా మారింది.

ఆ సమయంలో జైలులో వున్న మా నాయకులు యుద్ధ స్వభావంలో మార్పు ఏర్పడిన కారణంగా మా పోరాటవ్యూహంలో మార్పులు చేయవలసిందిగా మాకు కబురు పెట్టారు.

ఆ దశలో సోవియట్‌ మిత్రమండలి అనే పేరుతో ఒక సంఘం, ఫాసిస్టు వ్యతిరేక రచయితలు, కళాకారుల సంఘం అనే పేరుతో మరో సంస్థ ఏర్పడి పార్టీకి వేదికలుగా పనిచేయనారంభించాయి. సోవియట్‌ మిత్రమండలికి నేను మొదటి కార్యదర్శిని.

ఈ రెండు సంఘాలకు కార్యస్థానం 36 ధర్మతుల్లా వీధిలో నెలకొల్పబడింది. ఈ వీధికే ఇప్పుడు లెనిన్‌ సారణి అని నామకరణం చేశారు.

కలకత్తా హైకోర్టులో బారిస్టరుగా నా పేరును నమోదు చేయించుకొన్నాను. అయితే నేనెన్నడూ లాయరుగా ప్రాక్టీస్‌ చేయలేదు. ఎందువల్లనంటే భూపేష్‌గుప్తా, నేను, మరికొందరం పార్టీ ఫుల్‌టైమ్‌ కార్యకర్తలుగా పనిచేయాలని అంతకుముందే నిశ్చయించుకొన్నాం. అయితే ఈ నిర్ణయానికి మా నాన్నగారు అసంతృప్తి చెందారు. నేను ప్రాక్టీస్‌ చేసి డబ్బు సంపాదించాలనేది మా నాన్నగారి ఉద్దేశ్యం. మా నాన్నగారు ఉదారవాదే. అయితే నా రాజకీయ కార్యకలాపాలతో పాటు లాయర్‌గా ఎందుకు ప్రాక్టీస్‌ చేయకూడదనేది ఆయన భావన. దేశబందు చిత్తరంజన్‌దాస్‌ రెండు పనులూ చేయలేదా అనేది ఆయన ్రశ్చ నేను కూడా అలా ఎందుకు చేయకూడదు?

20

ఈ లోపున నా వివాహాన్ని గురించి మా నాన్నగారు నిశ్చయించారు. వివాహానికి నేనంతగా ప్రాధాన్యతనివ్వలేదు. ఎందువల్లనంటే అప్పటికే ఉద్యమానికి అంకితమవ్వాలని నేను నిశ్చయించుకొన్నాను వివాహమైతే అనేక కష్టాలు ఎదురవుతాయనేది నా భావన. ఏమైతేనేమి చివరికి నేను పెండ్లి చేసుకొన్నాను. నా భార్య తండ్రి అయిన అనుకుప్‌ ఘోష్‌ ప్రెసిడెన్సీ కాలేజీలో నా ఇంగ్లీష్‌ అధ్యాపకుడైన ప్రొఫెసర్‌ ప్రపుల్ల ఘోష్‌కు బంధువు మా వివాహం అయిన కొద్ది రోజులకే నా భార్య చనిపోయింది.

మా అమ్మ 1941లో మరణించారు హైకోర్టులోని బార్‌ లైబ్రరీలో నేను కూర్చుని ఉండగా మా నాన్నగారు మాళల్లి మరణించినట్లు ఫోను చేసి చెప్పారు. మా అమ్మ అంత్యక్రియలకు సంబంధించిన కార్యక్రమమంతా మా అన్నగారే జరిపారు శాఖాహారమే తినాలనీ మా అమ్మగారి (శ్రాద్ద్ధానికి సంబంధించిన కార్యక్రమాలలో నేను పాల్గొనవలసిన అవసరమేమీలేదని మా నాన్నగారు నాతో చెప్పారు అయితే అంతకుముందే నేను అలాంటిదేమీ చేయదలచుకోలేదు. కాని మా నాన్నగారి మాటలు నాకు మరింత బలాన్ని విశ్వాసాన్ని కలిగించాయి

అప్పటికే నేను పార్టీ కార్యకర్తగా యావత్‌ కాలాన్ని వినియోగించడం ప్రారంభించాను. 'బిటిష్‌ వారి పాలనాకాలంలో మాపార్టీని నిషేధించారు. హిందూస్తాన్‌ పార్కు వద్ద నున్న మా యిల్లు హెచ్చుగా రహస్య సమావేశాలకూ ఒక్కోసారి రహస్యంగా ఉండవలసిన వారికి స్థావరంగా ఉపయోగపడుతూ వుండేది ఈ విషయమంతా మా తల్లిదండ్రులకు తెలుసు. అయితే వారు ఇందుకు అభ్యంతరం పెట్టేవారుకాదు

1942 ఆగస్ట్‌ 9వ తేదీకి కాస్త ముందుగా బ్రిటిష్‌ పాలకులు కమ్యూనిస్టుపార్టీపై నిషేధాన్ని తొలగించారు. ఆ సమయంలోనే పార్టీ ఆఫీసుపై పోలీసులు దాడిచేసి అక్కడున్న కామ్రేడ్స్‌ను, ఇతర అభిమానులను క్రూరంగా చావమోదారు అన్నివైపులనుండి మేము వ్యతిరేకతను ఎదుర్కొనవలసి వచ్చింది ఈ సంక్షోభాన్ని అధిగమించి, మా విధానాలతో రాష్ట్రంలోని మారుమూలనున్న (గ్రామాలతో సహా ప్రజలను కలుసుకోగలిగాం ఎంతగా ప్రతికూల వాతొవరణం వున్నప్పటికీ నా కొమ్రేడ్స్‌ అంతా అత్యంత ధైర్యసాహసాలతో అంకితభావంతో ముందుకు సాగి ప్రజల్లో వనిచేశారు నేను కూడా హృదయపూర్వకంగా ఫాసిన్టు వ్యతిరేకసిద్ధాంతాన్ని ప్రచారం చేయడంతోపాటు ఈ శతాబ్దంలోనే ఎరుగనంతటి ఘోరమైన కరువు నుండి బెంగాల్‌ ప్రజలకు పునరావాసాన్ని కల్పించేందుకు క్షామపీడితులకు తగిన సహాయ సహకారాలు అందించేందుకు ఇతర కా[మ్రేడ్స్‌తోపాటు కృషి చేశాను.

నిజంగానే ఆ రోజులు మిక్కిలి కల్లోలంగా వున్నాయి. మొత్తం దేశంలో వాతావరణమంతా ఉద్రిక్తంగా వుంది ఆ పరిస్థితుల్లో మన కామేద్స్‌ నిస్వార్ధతతో ప్రాణాలను లెక్కచేయకుండా తమ కర్తవ్యాన్ని నిర్వహించారు. 1942-1945 మధ్యకాలంలో పేదపీడిత

జ్‌ మ్మా బు అంబాలా రసాల తా 7/760

ప్రజలను రక్షించడంలో వారికి అవసరమైన సేవలను అందించడంలో అనేకమంది కామేద్స్‌ తమ విలువైన ప్రాణాలను ధారపోశారు. ఇప్పటికీ ఆనాటి పరిస్థితులను ముఖ్యంగా ఢాకాలో జరిగిన ఒక ఘాతుకమైన సంఘటనను తలచుకుంటే నా శరీరం కంపించిపోతుంది. సోమెన్‌ చంద్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీలో ఒక ముఖ్యుదే గాక, అత్యంత శక్తివంతమైన రచయిత. ఆయనను కోపోద్రిక్తులైన జన సమూహం క్రూరంగా చంపివేశారు నేనప్పుడు స్నేహాంశు ఆచార్యతో కలిసి ఢాకాలో ఒక సభలో ప్రసంగించడానికి వెడుతున్నాను. ల

| 1944లో బెంగాల్‌ - అస్సామ్‌ రైల్వే కార్మికులతో పనిచేయాలని, వారితో ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ను ఏర్పాటు చేయవలసిందిగా పార్టీ నన్ను ఆదేశించింది. ఈ కర్తవ్య నిర్వహణలో " సరోజ్‌ ముఖర్జీ నాకు తగిన సలహాలనివ్వడమే గాక, కార్మికుల్లో అతి ముఖ్యులైన కొంత మంది కార్యకర్తలతో పరిచయం ఏర్పరిచారు. అన్ని రకాల రైల్వే కార్మికులతో పనిచేయటం మొదలైన తరువాత నేను వూహించిన దానికంటే ఈ పని చాలా కష్టతరమైందని గ్రహించాను. ఎక్కువమంది కార్మికులు బెంగాల్‌ ఒరిస్సా రైల్వే ఎంప్లాయిస్‌ యూనియన్‌ పలుకుబడిలోనే వున్నారు. నిత్యానంద చౌదరి, అమూల్య వుకిల్స్‌ పూర్నేంద్‌ దత్తారే, సత్యేన్‌ గంగూలీ తదితర కామ్రేడ్స్‌ ఒక పటిష్టమైన కార్మిక యూనియన్‌ను నిర్మించడంలో నాకుతోడ్చడ్డారు. మేమంతా కలిసి కొన్ని నిర్ణీతమైన ప్రాంతాలలో, సేల్ట్దా, హీరా కాంచ్‌పర, తూర్పుబెంగాల్‌, అస్సామ్‌లలో పనిచేశాము. కొంతకాలం గడచిన తర్వాత ప్రతిఘటనను అధిగమించి నిర్దాయకంగా ప్రతికూలురుతో తలపడగలిగాను, ఈ కృషి ఫలితంగా యూనియన్‌కు గట్టిపునాదిని నెలకొల్పగలిగాను. మొత్తం మీద మా ప్రయత్నాల ఫలితంగా బెంగాల్‌ - అస్నామ్‌ రైల్వే వర్మర్స్‌ యూనియన్‌ను నెలకొల్పగలిగాం. ఆ యూనియన్‌కు నేను కార్యదర్శిగానూ, బంకిం ముఖర్జి అధ్యక్షుడుగా ఎన్నికై పనిచేశాము. -

ఈ లోపున ద్వితీయ ప్రపంచ. యుద్ధం తీవ్రతరంగా కొనసాగడంతో ఒక రైల్వే స్టేషన్‌ నుండి మరో రైల్వే స్టేషన్‌కు ఉరకడంతో నా కాలమంతా గడిచేది. స్థానిక రైళ్ళల్లో ప్రయాణం చేయడం చాలా కష్టంగా వుండేది. కిక్కిరిసిన ప్రయాణీకులతో నిండివుండే కంపార్ట్‌మెంటులలో వారితో కలిసి ప్రయాణించడం వల్ల నాకు మంచి అనుభవం కలిగింది. పేద ప్రజలు ఎంత అధ్వాన్నపరిస్థితుల్లో జీవిస్తున్నారో ప్రత్యక్షంగా చూడగలిగాను. ఆ అనుభవాన్ని నేనెన్నటికీ మరచిపోజాలను. ఈ అనుభవం, నా రాజకీయ జీవితాన్నంతటినీ ప్రభావితం చేసింది.

బెంగాల్‌ - అస్సామ్‌ రైల్వే వర్మర్స్‌ యూనియన్‌ ఏర్పడిన తరువాత దానిని చట్టసమ్మతంగా గుర్తించాలని మేము డిమాండ్‌ చేశాం. అంటే ఆచరణలో ఈ యూనియన్‌ను బిడి రైల్‌ రోడ్‌ వర్కర్స్‌ యూనియన్‌తో విలీనం చేయాలనేది మా డిమాండ్‌. అవ్పుడు ఆ రైల్వే జోన్‌కు జనరల్‌ మేనేజర్‌గా ఒక (బ్రిటిష్‌వాదు ఉండేవాడు. అతడు మా డిమాండ్‌ను అంగీకరించడానికి నిరాకరించాడు. అయితే అదేపనిగా ఒత్తిడి చేయడంతో మా డిమాండ్‌ను

లై

ఆయన చివరికి అంగీకరించక తప్పలేదు యూనియన్‌ ప్రధాన కార్యదర్శిగా నాకు అధికారులు మొదటి తరగతి రైల్వే పాస్‌ను కేటాయించడంతో నేను ఆశ్చర్యంతో ఆనందపడ్డాను ఇది కార్మికుల మనో నిబ్బరాన్ని పెంచడానికి ఎంతగానో సహాయపడింది. రైల్వే యూనియన్‌తోపాటు అనేక ఇతర ట్రేడ్‌ యూనియన్‌లతో నాకు నంబంధం ఏర్పడి వాటిల్లో కూడా పనిచేయనారంభించాను

పార్టీ నిధులు మాకు అతి తక్కువగా అందేవి కొంతమంది వ్యక్తుల నుండి మాకు అందే ఆర్థిక సహాయం అంతంతమాత్రంగానే వుండేది మొత్తం మీద ప్రజలనుండి వచ్చే చందాలవల్లనే మేము యూనియన్‌ కార్యకలాపాలను నిర్వహించగలిగేవారం మాలో చాలామంది నిరాడంబర జీవితాన్ని గడిపేవారు. ఈ సందర్భంగా ఒక ఘటన మమ్ములను ఎంతగానో ప్రభావితం చేసింది. తూర్పు బెంగాల్‌ రైల్వే మేనేజర్‌ భండార్భర్‌ తన కుమారుడు స్మారకార్ధం పదివేల రూపాయలు పార్టీ నిధికి విరాళంగా ఇచ్చారు ఆయన కుమారుడు అకస్మాత్తుగా చనిపోయాడు. అతను కేంబ్రిడ్జి యూనివర్శిటీ విద్యార్థిగా వుంటూ కమ్యూనిస్టు భావాలను బలపరుస్తూ ఉండేవాడట.

ఎల్లప్పుడూ నిధుల కొరతతో మేము బాధపడుతున్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యవాదానికి వ్యతిరేకంగా మా పోరాటాన్ని మునుముందుకు కొనసాగిస్తూనే వుండేవారం. భారత నావికా దళాలు తిరుగుబాటు చేసినప్పుడు మేము రైల్వేలో 24 గంటల సమ్మెకు పిలుపునిచ్చాం ఏ విధంగా చూసినా ఆ సమ్మె బ్రహ్మాండంగా విజయవంతమైంది. అయితే, మేము సమ్మె విరమణకు పిలుపునిచ్చినప్పటికీ కొంత మంది ప్రోత్సాహంతో కార్మికులు సమ్మెను కొనసాగించటం జరిగింది పూర్ణేందు దత్తారాయతో కలిసి నేను స్వయంగా అన్ని రైల్వే స్టేషన్లకు తిరిగి కార్మికులకు నచ్చచెప్పడంతో చివరికి వారు పనిలోకిరావడం జరిగింది.

ఆ రోజుల్లో నిత్యం పనుల్లో నిమగ్నమై వుండటంతో కాలం ఎలా గడిచినదీ నేను గమనించే స్థితిలో వుండేవాడినికాను. రాత్రనకా పగలనకా మా లక్ష్య సాధనకోసం మేము ఆ రోజుల్లో తదేక దీక్షతో పనిచేస్తూనే వుందేవారం భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం పొందే ముందు పార్టీ తన ప్రాధమిక దశనుండి త్వరితగతిన బలం పుంజుకోగలిగింది.

28

ద్ణే ఆకలి మంటలు

1996 ఫిబ్రవరి 8వ తేదీతో నేను పశ్చిమబెంగాల్‌ శాసనసభలో సభ్యుడుగా 50 ఏంధ్లు పూర్తిచేశాను. ఈ ఏడాది వసంతకాల శాసనసభా సమావేశం ప్రారంభమయ్యే సందర్భంగా నా మంత్రివర్గ సహచరులు, కామ్రేడ్స్‌ నన్ను అభినందించడానికి వచ్చారు ఆత్మ పరిశీలనకు, గతంలో ఏమి జరిగిందో జ్ఞప్తికి తెచ్చుకోవలసిన సమయమిది 1946లో ఏమి జరిగిందో జ్ఞాపకం చేసుకోకుండా వుండలేకపోయాను. అప్పటినుండి నేను చాలా దూరం ప్రయాణం చేశాను. ఆనాడు శాసనసభలో ప్రతిపక్షానికి నేనొక్కడినే ప్రతినిధిగా వున్నా ఈనాడు రాష్ట్ర మంత్రివర్గానికి అధినేతగా పరిణామం చెందానంటే అది అంత సులభమైన విషయమేమీకాదు.

నేనెవ్చుడూ ఆవిధంగా అనుకోనప్పటికీ, పార్టీ నన్ను 1946 ఎన్నికల్లో పోటీచేయవలసిందిగా కోరింది. నేను రైల్వే నియోజకవర్ణాన్నుండి ఆనాడు పోటీ చేశాను. అనాడు మా ఇతర కామ్రేడ్స్‌ పోటీచేసిన విషయం నాకు జ్ఞాపకం ఉంది. కలకత్తా నుండి సోమనాథ్‌ లహరి, బారక్‌పూర్‌ నుండి చతుర్‌ఆలీ, దినాజ్‌పూర్‌ నుండి రూప్‌నారాయణరాయ్‌, హౌరా నుండి బంకింముఖర్జీ, డార్జిలింగ్‌ నుండి రతన్‌లాల్‌ బ్రహ్మన్‌, అసన్‌సోల్‌ నుండి ఇంద్రజిత్‌ గుప్తా పార్టీ సభ్యులుగా ఆనాడు పోటీ చేశారు. నా ప్రత్యర్థి బలమైన వ్యక్తి. ఆయన హుమాయూన్‌ కబీర్‌. ఆయన బెంగాల్‌ - అస్సాం రైల్వేస్‌ అసోసియేషన్‌ అధ్యక్షుడు, నా తపోటీ అత్యంత కష్టమైనదని నాకు తోచింది. ఎందువల్ల నంటే నా ప్రత్యర్థికి కాంగ్రెస్‌ పూర్తి మద్దతు వుంది. ఇంక నాకున్నదల్లా చిత్తశుద్ధి, నిజాయితీ కూడిన కార్యకర్తలు మాత్రమే

పైపెచ్చు ఈ ఎన్నిక ఏవిధంగా చూసినా న్యాయసమ్మతంగా జరిగేదికాదు. కుట్రలతో కుహనాలతో జరిగే ఏ ఎన్నికలోనూ గెలవడం సాధ్యంకాదన్న విషయం నాకు తెలిసిందే ఈ స్థానం ఖచ్చితంగా కాంగ్రెస్‌కే కేటాయించడమైనది ఎందువల్లనంటే ఈ నియోజకవర్గంలో దాని తరపున విచ్చలవిడిగా రిగ్గింగ్‌ జరగడమేగాక, డబ్బు అపారంగా ఖర్చుచేస్తున్నారు. అలాంటి పరిస్థితుల్లో నా గెలుపుకు బహు కొద్ది అవకాశాలు మాత్రమే ఉన్నాయి. నాకున్నదల్లా అత్యంత దీక్షతో, ఏకా(గతతో పనిచేసే నా కామ్రేడ్స్‌ మాత్రమే. అయితే, ఇన్ని అవరోధాలు, ప్రతికూల అంశాలు వున్నప్పటికీ ఈ ఎన్నికల్లో నేను గెలుపొందాను. ఇది ఏదో ఒక వ్యక్తి

ఉన!

విజయం కాదు. పార్టీ సమిష్టిగా చేసిన కృషికి విజయమిది. నిజానికి ఇది నా కామ్రేద్స్‌కు, రైల్వే కార్మికులకు విజయం.

నా విజయం సంగతి విని నా తండ్రి పరమానందంపొందారు. ఆ రోజుల్లో పూర్తికాలం పనిచేసే కార్యకర్తగా నేను పార్టీ నుండి అలవెన్సును పొందుతూ వుండేవాడిని, శాసనసభ్యుడుగా నాకు వచ్చే అలవెన్సులన్నింటినీ పార్టీనిధికి జమకట్టేవాడిని. 1946లో బెంగాల్‌లో హుస్సేన్‌ షాహిద్‌ సుహ్రావర్డీ నాయకత్వంలో ముస్లిమ్‌లీగ్‌ మంత్రి వర్గం ఏర్పాటు అయింది. కాంగ్రెస్‌ ప్రతిపక్షంగా వుండేది. రూప్‌నారాయణరాయ్‌, రతన్‌లాల్‌ బ్రహ్మన్‌, నేనూ కమ్యూనిస్టుపార్టీ ప్రతినిధులుగా ప్రత్యేకం ఒక గ్రూపుగా వుండేవారం.

ఆనాడు దేశం కల్లోల పరిస్థితుల్లో వుంది. మాకు అది పోరాడే, ప్రతిఘటించే దశగా వుంది. సామ్రాజ్యవాదానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడటమే గాక, అనాడు ప్రభుత్వ వ్యవస్థకు, నాటి యధాస్థితికి, పీడకులకు వ్యతిరేకంగా మేము పోరాడవలసి వచ్చిన సమయమది. ఉద్రిక్తత, గందరగోళ పరిస్థితి నెలకొన్న రోజులవి. అయినప్పటికీ పార్టీ అత్యంత పట్టుదలతో పనిచేసింది. అనేక సమ్మెలను నిర్వహించింది. వాటితోపాటు అజాద్‌ హింద్‌ సైనికుల, రాజకీయ డిటెన్యూల విడుదలకు పోరాడటమే గాక, కార్మికోద్యమాన్ని నిర్మించే కర్తవ్యాన్ని నిర్వహించింది. అంతేకాదు, చరిత్రాత్మకమైన తెభాగా రైతొంగ ఉద్యమాన్ని నిర్వహించడానికి ఆనాడు పార్టీ బాధ్యత తీసుకున్నది.

ఈ పరిస్థితుల్లో నా కాలాన్ని పార్టీ ఆఫీసుకు, రైల్వే యూనియన్‌లకు, అసెంబ్లీ కార్యక్రమాలకు విభజించుకుని పనిచేయనారంభించాను. శాసనసభలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ ప్రతినిధిగా వివిధ సమస్యలపై ప్రసంగించేవాడిని. శాసనసభ వెలుపల పార్టీ కార్యకర్తగా నా విధులను నిర్వహించేవాడిని. పాలకవర్గ పార్టీ నా బాధ్యతల నిర్వహణకు అంతరాయం కలిగించేందుకు హెచ్చుగా ప్రయత్నిస్తూ వుండేది. అయినప్పటికీ వారు కల్పించే అవరోధాలను లెక్కచేయకుండా శాసనసభలో నేను చేసే ప్రసంగాలను తయారుచేసుకునేందుకు జాగ్రత్త తీసుకొనేవాడిని. నేను శాసనసభలో ఇంగ్లీషులో ప్రసంగించేందుకు అనుమతి పొందాను. నా 'ప్రసంగాలను ప్రాంతీయ పత్రికలు, జాతీయ పత్రికలు ప్రచురించడం నాకు సంతృప్తిని కలుగచేసింది. ఆ విధంగా పార్టీ అభిప్రాయాలు హెచ్చుగా ప్రచారం కావడానికి నా ప్రసంగాలు తోద్చడినాయి. పోలీసు దాడులు, కార్మిక, కర్షక ఉద్యమాలు, ఆహార సంక్షోభం, మత విభేదాలు మొదలుగా గల ఆనాటి ప్రజలను వేదించే ముఖ్యమైన సమస్యలపై నేను ఆవేశంతో ప్రసంగించేవాడిని. అదే సమయంలో ప్రతిపక్షాలు చెప్పే విషయాలను (శ్రద్ధగా వినేవాడిని. ఆ విధంగా రాజకీయాలను గురించి, ఇతర అనేక విషయాలను గురించి తెలుసుకునేందుకు, అవగాహన చేసుకునేందుకు నాకు అవకాశం ఏర్పడింది.

భారతదేశం స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించే దిశలో ముందుకు పోతున్నట్లు అనిపించింది. ఆ మహత్తర సంఘటనకు ముందు కేంద్రంలో ఒక మధ్యంతర మిశ్రమ ప్రభుత్వం ఏర్పడింది. స్వతంత్ర భారతావనికి జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ ప్రథమ ప్రధానమంత్రి అయ్యారు. నూతన (ప్రభుత్వంలో ముస్లిం నాయకుడు లియాకత్‌ఆలీకి ఆర్థిక మంత్రిత్వశాఖను అప్పగించారు.

2ర్‌

భారతదేశానికి నూతన రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించేందుకు ఒక ప్రత్యేక రాజ్యాంగ నిర్మాణ సభను 1946 జూలైలో ఏర్పాటు చేశారు పార్టీ దినపత్రిక 'స్వాధీనత' సంపాదకవర్గ అధ్యక్షుడుగా వున్న సోమనాథ్‌ లహరీని రాజ్యాంగ సభకు అభ్యర్థిగా మా పార్టీ నిర్ణయించింది ఈ కాలంలో బెంగాల్‌ ముఖ్యమంత్రిగా వున్న సుహ్రోవర్టీతో నేను జరిపిన తీవ్ర వాదోపవాదాలను, పరుషమైన పదాలతో జరిగిన ఘర్షణలను జ్ఞప్తికి తెచ్చుకున్నాను రాజకీయ ఖైదీలను విడుదలచేయవల్సిందిగా నేను పదేపదే డిమాండ్‌ చేస్తూవచ్చాను కాని నా అభ్యర్థనలను ఆయన ఖాతరు చేయలేదు ఒకనాడు ఇదే డిమాండ్‌పై వేలాది ప్రజలు అసెంబ్లీ గేటువద్దకు ప్రదర్శనగా రావడంతో ఉద్రిక్త పరిస్థితి ఏర్పడింది. పరిస్థితి తీవ్రతను గురించి సుహ్రావర్డీకి నచ్చ చెప్పేందుకు నేను తీవ్రంగా ప్రయత్నించాను. అదే పనిగా నేను తీవ్రంగా వాదించడంతో ఆయన తన మొండి వైఖరి నుండి దిగిరాక తప్పలేదు ఆయన అసెంబ్లీ బయటకు వచ్చి 'ప్రదర్శకులతో మాట్లాడారు ఒక నిర్జీతమైన తేదీలోగా రాజకీయ ఖైదీలను విడుదల చేసేందుకు ఎట్టకేలకు అంగీకరించారు. తాను చేసిన వాగ్జానానికి ఆయన కట్టుబడ్డారని చెప్పవచ్చు మాకు చాలా సంతోషం కలిగించిన ఘటన అది. విడుదలైన రాజకీయ ఖైదీలకు మా పార్టీ ఆఫీసులో స్వాగతం పలికి వారిని అభినందించడం జరిగింది. ఆ సందర్భంగా యువ కవి సుఖాంత్‌ భట్టాచార్య గేయాన్ని చదివారు. ఈలోపున దేశం ద్వితీయ ప్రపంచ యుద్ధం ఫలితంగా వినాశకరమైన పరిస్థితులను ఎదుర్శొనవల్సి వచ్చింది. బెంగాల్‌ ఎన్నడూ ఎరుగని ఆహార సంక్షోభాన్ని ఎదుర్శొనవల్సివచ్చింది సామాన్య ప్రజలు అత్యంత అధ్వాన్న పరిస్థితిలో కూరుకుపోయారు. ఆహార ధాన్యాలు కరువైనాయి లభ్యమయ్యే కొద్దిపాటి తిండిగింజలు విపరీతమైన బ్లాక్‌ మార్కెట్‌ ధరలకు దొరికేవి ఈ ఘోరమైన పరిస్థితిని గురించి అసెంబ్లీలో నేను తీవ్రమైన ధోరణిలో మాట్లాడక తప్పలేదు. తిండి సమస్యను పరిష్కరించాలని ప్రభుత్వాన్ని డిమాండ్‌ చేశాను కాంగ్రెస్‌ పార్టీ కూడా ప్రభుత్వాన్ని ఖండించింది. అయితే ఆచరణ యోగ్యమైన, సరైన పరిష్కార మార్గాన్ని చూపడంలో అది విఫలమైంది ఈ సంక్షోభాన్ని పరిష్కరించడానికి తీసుకోవల్సిన సరైన చర్యలను గురించి నేను మా పార్టీ కామేడ్స్‌తో చర్చించాను అయితే ఈ సమస్యపై కాంగ్రెస్‌ వైఖరి లోపభూయిష్టంగా వున్నట్లు తోచింది ఈ సమస్యను ఒక కాంగ్రెస్‌ నాయకుడైతే హేళనగా తీసుకోవడం జరిగింది ఆయన పేరు ఇప్పుడు గుర్తుకు రావడంలేదు. హేళనతో కూడిన ఒక గేయాన్ని కూడా ఆయన చదివారు ఈ తీవ్ర పరిస్థితిని పరిష్కరించేందుకు మేము అనేక చర్యలను సూచించాము అందులో ఒకటి అక్రమ నిల్వలు చేసే బ్లాక్‌మార్కెటర్లను అదుపుచేసేందుకు ప్రజా కమిటీలను ఏర్పాటు చేయాలనేది ఏ మాత్రం మానవత్వం లేని, దొంగ వ్యాపారస్తులు, భూస్వాములు, ఆకలితో అలమటిస్తున్న వారి శవాలపై లాభాలను గడించేందుకు వెనుకాడలేదు 26

తిండి గింజలను ప్రజలకు పంపిణీచేసే బాధ్యతను ప్రభుత్వమే స్వీకరించాలని నేను గట్టిగా అభిపప్రాయపడ్డాను. రైటర్స్‌ బిల్జింగ్‌ (రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సచివాలయం)లో తిష్టవేసివున్న చిన్నచిన్న అధికారులు నల్లదొారలు బ్రిటిష్‌ వారి ఇచ్చకాలకు అలవాటుపడినవారు తప్ప మరొకరుకాదనేది నా నిశ్చితాభిప్రాయం అంతేకాదు, దేశ వ్యాపితంగానే రేషనింగ్‌ను ఎందుకు ప్రవేశపెట్టరని నేను వాదించాను అందరికీ ఆమోదయోగ్యమైన ఆహార విధానాన్ని ప్రభుత్వం రూపొందించలేకపోవడం గర్జనీయం ఈ విషయంలో బెంగాల్‌ ఇతర [ప్రాంతాలకు మార్గదర్శి కావాలనేది నా నిశ్చితాభిప్రాయం

నాయీ సూచనలను కాం(గైస్‌ సభ్యులు, మున్సింలీగ్‌ నభ్యులు కూడా అంగీకరించలేదన్న విషయాన్ని వేరుగా చెప్పనవసరంలేదు. అయితే తమ పార్టీతో సంబంధం లేకుండా వ్యక్తిగతంగా అనేక మంది సభ్యులు నేను సూచించిన అంశాలను మెచ్చుకున్నారు.

ఏది ఏమైనప్పటికీ, కమ్యూనిస్టు పార్టీ సమైక్యశక్తి అనీ, దాన్ని ఇంకే మాత్రం నిర్లక్ష్యం చేయడం సాధ్యం కాదని, నా ప్రసంగం నిస్సందేహంగా రుజువు పరిచింది.

ఆ రోజుల్లో ముందుకొచ్చిన మరో ముఖ్యమైన చర్చ అస్సాంలోని మత సమస్య అస్సాంలోని బెంగాలీలను అక్కడున్న కాంగ్రెస్‌ నాయకత్వాన గల అస్సాం ప్రభుత్వం బల ప్రయోగంతో వెళ్ళ గొట్టతున్నదని తఫజల్‌ఆలీ శాసనసభలో ప్రకటించారు. అసలు వాస్తవమేమిటంటీ కొంతమంది పేదవారు ఆకలితో అలమటించే పేద రైతులు ఆహారం కోసం అస్సాం లోయలో తలదాచుకున్నారు. అంతకు ముందు అక్కడున్న మిశ్రమ (ప్రభుత్వం వారికి పౌరసత్వం యిస్తామని హామీ నిచ్చింది. కాని యిప్పుడున్న ప్రభుత్వం వారిని వెళ్ళగొట్టడానికి (ప్రయత్నిస్తున్నది. అయితే తఫజల్‌ఆలీ ఒక మత దురభిమానిగా మాట్లాడుతూ, “అయితే బెంగాలీలకు నివసించడానికి ఏదో ఒక ప్రదేశం వుండాలని” అన్నాడు. “ఇది హిట్లర్‌ మాట్లాడినట్లున్నదని” నేను అనకుండా వుండలేకపోయాను.

మన పార్టీ నాయకులతో అస్సాం సమస్యను గురించి నేను చర్చించాను. శరణార్థులుగా వెళ్ళిన పేద రైతుల దయనీయ పరిస్థితిని గురించిన కీలక సమస్యను అసెంబ్లీలో లేవనెత్తాను వారంతా భూమిలేని నిరుపేదలు ఆహారం కోసం నిలువ నీడకోసం వారు తమ ప్రాంతాన్ని విడిచిపెట్టి వెళ్ళవలసిన తప్పని పరిస్థితి ఏర్చడింది. వీరు బెంగాల్‌లోనే వుండేందుకు ఏర్పాట్లు చేయలేకపోవడం సిగ్గు చేటైన విషయం. ఇది కొంతవరకు లార్డు కర్ణన్‌ అనుసరించిన విధానం యొక్క ఫలితమేనని నేను వివరించాను ఈలోపున ఒకవైపున ముస్లీం లీగ్‌ పత్రికలుగా వున్న 'ఆజాద్‌” “మార్నింగ్‌ న్యూస్‌ అస్సాంలోని కాంగ్రెస్‌కు హిందువులకు వ్యతిరేకంగా తమ అభిప్రాయాలను ప్రచారంలో పెడుతున్నాయి. మరో వైపున అదే సమయంలో అస్సాంలోని కొన్ని దినపత్రికలు భూస్వాముల మనసులను కలుషితం చేసే అసహ్యకరమైన, వినాశకరమైన ప్రచారాన్ని సాగించాయి. ఈ రెండు వైఖరులను నేను గట్టిగా ఖండించాను అయితే నా ప్రసంగం వినపడకుండా కాంగ్రెస్‌, ముస్లీం లీగ్‌ సభ్యులు అల్లరి చేశారు. అనాడు అస్సాంలో

27

వున్నది కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం అయినందున శాసనసభలోని కాంగ్రెస్‌ సభ్యులు తఫజల్‌ ఆలీ ఆరోపణలను వ్యతిరేకించారు. మేము కూడా తఫజల్‌ అలీని వ్యతిరేకించాము. అయితే మా అభిప్రాయం కాంగ్రెస్‌వారికంటే భిన్నమైనది. చివరికి తఫజల్‌ ఆలీ తీర్మానం మెజార్టీ ఓటుతో శాసనసభలో నెగ్గింది.

బడ్జెట్‌ దాని రూపకల్పన ఈ సపుస్యలపై కూడా నేను ప్రతికూలతను ఎదుర్కొనవలసి వచ్చింది. భూమి లేని నిరుపేదలకు న్యాయమైన వేతనాలను చెల్లించాలని పార్టీ తరపున మాట్లాడుతూ నేను డిమాండ్‌ చేశాను. అలాగే, బొగ్గు గనులను ఇతర పరిశ్రమలను ప్రజోపయోగ సర్వీసులను జాతీయం చేయాలని కోరుతూ ప్రసంగాలు చేశాను. ఈ బడ్జెట్‌లో కార్మిక వర్గానికి ఏ మాత్రం కేటాయింపులను పొందుపరచకపోవడం నాకు ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది. అందుకు బదులుగా పోలీసు పద్దుపై విపరీతంగా డబ్బును కేటాయించడం జరిగింది. ఈ పోలీసు వర్జాలు ఎల్లపుడు సామ్రాజ్యవాద పరిపాలనతో ముడిపడి వుండటం తెలిసిన విషయమే. రతన్‌లాల్‌ బ్రహ్మన్‌, రూపనారాయణ రాయ్‌లు కూడా బడ్జెట్‌ ప్రతిపాదనలపై ప్రసంగించారు.

నా జ్ఞాపకమే సరియైనదైతే 1946 ఆగస్టు 18వ తేదీన ల్యాండ్‌ రెవెన్యూ బడ్జెట్‌ పై శాసన సభలో ప్రసంగించడానికి సైతం స్పీకర్‌ నాకు అనుమతి యివ్వలేదు. అదే పనిగా ఈ విషయమై స్పీకర్‌తో నేను వాదన చేయగా చివరికి రెండు నిమిషాలపాటు మాట్లాడడానికి ఆయన అనుమతినిచ్చారు. కాని ఆ రెండు నిమిషాలు కూడా నా మాటలు వినకుండా కేకలు వేశారు. అయినా వారి అభ్యంతరాలను కేకలను లెక్క చేయకుండా నా ప్రసంగాన్ని కొనసాగించాను. అయితే కాంగ్రెస్‌ పార్టీ సభ్యులంతా గొర్రైల మందలాగా ప్రవర్తించలేదు. మన పార్టీ తరపున నేను చెప్పిన విషయాలను కొంతమంది బహిరంగంగా మెచ్చుకోవడం జరిగింది. (

ఆ రోజుల్లో కూడా నేను భవిష్యత్తును ఆశాభావంతో చూడగలిగాను. సామాన్య " 'ప్రజల పట్ల మనకున్న విశ్వాసాన్ని ప్రభుత్వం పట్టించుకోలేదు. కాని ఏదో ఒక రోజున హిందువులు, ముస్లిములు ఐక్యమై అభివృద్ధి నిరోధక మార్గాన్ని విడిచి పెడతారని, ఆ రోజు ఎంతో దూరాన లేదన్నది నా విశ్వాసం.

28

ళ్‌ దురదృష్టకరమైన మతోన్మాద ఘటనలు

1992 డిసెంబరు 6వ తేదీన కలకత్తాలోని రైటర్స్‌ బిల్జింగ్‌లోని నా కార్యాలయంలో ఒక ముఖ్యమైన సమావేశంలో పాల్గొంటూ వుండగా విస్మయకరమైన వార్త అందింది. అయోధ్యలో బాబ్రీ మసీదును ధ్వంసం చేశారన్నదే ఆ వార్త నా గుండె ఆగినంతపనైంది. వెంటనే సమావేశాన్ని వాయిదా వేశాను. జరిగిన ప్రమాదాన్ని గురించి ఆలోచించనారంభించాను. ప్రపంచం ముందు భారత దేశ ప్రతిష్ట లౌకిక తత్వాన్ని పాటించే ఇండియా పేరు ప్రఖ్యాతులు పతనమవుతాయన్న

-.. _ అందోళన పడ్డాను. తిరిగి మన ప్రతిష్టను ఎప్పటికైనా నిలబెట్టుకోగలమా? మతోన్మాద భూతం

మన మనస్సులను పూర్తిగా ఆవహించిందా అనిపించింద్తి మనం అహింసావాదులమని ఎప్పటికైనా మనం గొప్పలు చెప్పుకోగలమా? "

ఒక జాతిగా మనం అనేక అత్యవసర సమస్యలు ఎదుర్కొంటున్నాం దారిద్ర్యం తాండవిస్తోంది. మన కోట్లాది (ప్రజలకు తినడానికి తిండి, వుండడానికి నీడ, విద్య ఉపాధులు ఇంకా కల్పించవలసి వుంది. వీటిని సాధించుకునేందుకు బదులుగా మనం దేవుళ్ల దేవతల జన్మస్థలాలను ఏవన్న పనికిమాలిన తమాషా విషయాలను గుర్తించి, ధృవపరచుకోవాలన్న యత్నంలో వుండటం విచిత్రం కాదా! మనం అంత తెలివిమాలిన మూధుల గుంపుగా వున్నామా? ప్రాచీన కాలంలో వుండే, కొండ కోనల్లో జీవనంగడిపే పురాతన కాలం మనుషులుగా మనం ఎందుకు వ్యవహరించాలి? మనపై ఇంకా నాగరికత ప్రభావం పడలేదా? ప్రతి ఒక్కరికి తాము విశ్వసించే మతాన్ని అనుసరించే హక్కు గలదన్న విషయాన్ని నేను కాదనను. అయితే దేశ నాయకులుగా వున్నవారు ఇలాంటి విపరీతమైన చేష్టలను అరికట్టే బాధ్యతను ఎందుకు విస్మరిస్తున్నట్లు * మతం పేరిట ఇలాంటి దారుణ చర్యలను జరపడం ఘోరమైన విషయమని నేను వ్యక్తిగతంగా భావిస్తున్నాను కొంత మంది తమ స్వార్థ ప్రయోజనాల సాధనకై ఇలాంటి _ హింసాకాండను రెచ్చ గొడుతున్నారన్న విషయం నిస్సందేహం వారిని నీచమైన నేరస్తులనడానికి నేనే మాత్రం వెనకాడను. దేశసంక్షేమాన్ని ఘోరంగా విస్మరించి, కొన్ని రాజకీయ పార్టీలు తరచు మతోన్మాదాన్ని రెచ్చ గొట్టడం ద్వారా మనగలగడానికి యత్నం చేస్తున్నాయి. వెర్రి తలలు వేసిన అలాంటి మతోన్మాద చర్యల ఫలితమే బాబ్రీ మసీదు విధ్వంసకాండ. ఇంతకంటే మనకు సిగ్గు పడవలసిన విషయం మరొకటి వుండదు.

29

వాస్తవం చెప్పుకోవాలంటే ఏ ఒక్కహిందువు, లేదా ముస్లిమ్‌ ఒకరిపై మరొకరు ఈ విధంగా హింసాకాండకు దిగజాలరనేది నా ధృఢ విశ్వాసం ఎవరో కొందరు తమ స్వార్ధ ప్రయోజనాలను సాధించుకొనేందుకై యీ విధంగా ఉద్రిక్త వాతావరణాన్ని సృష్టించి ఒకరిపై మరొకరు హింసా కాండకు దిగేటట్లు చేస్తున్నారనేది వాస్తవం. మతోన్నాదాన్ని రెచ్చగొట్టడం చ్వారా కొంతమంది రాజకీయ నాయకులు తమ ప్రయోజనాలను అత్యంత త్వరితగతిని సాధించుకోవడం తమ లక్ష్యంగా పెట్టుకుంటున్నారనేందుకు ఏ మాత్రం సందేహం లేదు. ఇది చాలా దురదృష్టకరమైన విషయం. దేశ హితానికి విరుద్ధంగా ఇలాంటి హ్రస్వ దృష్టితో ఉద్దేశపూర్వకంగా వ్యవహరించే వారి పట్ల నా అసహ్యాన్ని వెల్లడిస్తున్నాను.

1946లో జరిగిన ఘోరమైన హత్యాకాండను నేను మరువజాలను. అంతటి వినాశకరమైన మతోన్మాద కొట్లాటలు బెంగాల్‌లో అంతకు ముందెప్పుడు జరిగి వుండలేదు క్రూర జంతువుల వలే కలకత్తా వీధుల్లో సాగించిన ఆ హింసాకాండను నేను స్వయంగా చూశాను అనాడు హిందువులను ముస్లిములను మతోన్నాద పిచ్చి ఆవహించింది. అనాడు ఒకరికొకరు ఎంత బీభత్సంగా, ఎంత వున్మాదంతో చంపుకున్నారో చూశాను శవాలతోను, చెల్లా చెదురుగా పడివున్న క్షతగాత్రులతోనూ నిండివున్న వీధులను నేను స్వయంగా చూశాను మానవత్వాన్నే అపహసించే ఘోరమైన దృశ్యాలవి

అలాగే 1946లో మానవ కల్పిత వినాశకర పరిస్థితులు కూడా నాకు తెలుసు. సామ్రాజ్యవాదులు వెనుక నుండి సాగించిన కుతంత్రాలే ఆ పరిస్థితికి కారణమని నాకు తెలుసు. ఈ శతాబ్దం ముగియనున్న ఈ సమయంలో మానవ ప్రయత్నం ద్వారానే ఈ విషాద ఘటనలు సంభవించడం చూస్తున్నాం

మతోన్మాద విషజ్వాలలు చెలరేగుతున్న సమయంలో సహితం - 1946 లో ఎంతో మంది ముస్లిములు, హిందువుల ప్రాణాలను కాపాడిన విషయాన్ని నేను ఈనాడు జ్ఞప్తికి తెచ్చుకుంటున్నాను అలాగే అనేక మంది హిందువులు తమ ముస్లిమ్‌ సోదరులను రక్షించిన ఉదాహరణలు ఎన్నో వున్నాయి అవన్నీ నేడు నాకు జ్ఞాపకం వస్తున్నాయి కృష్ణ వినోద్‌ రాయ్‌ అనే పార్టీ నాయకులొకరు పార్క్‌ సర్మస్‌లోని ఒక అపార్ట్‌మెంటులో వుంటున్నారు. ఆయన ప్రాణాలను ముస్లిమ్‌ అయిన ఇంటి యజమాని కాపాడారు. తన ప్రాణాలకు సహితం ముష్పువాటిల్లే ప్రమాదం వున్నప్పటికి ఆ యింటి యజమాని స్వయంగా రాయ్‌ను స్టానిక పోలీసు స్టేషన్‌లో అప్పగించి వచ్చాడు. ఇలాగే మరో సంఘటనను పేర్కొన గలను. చిత్తరంజన్‌ వెన్యూలోని ఒక యింటిలో కొంత మంది మన కామ్రేడ్స్‌ చిక్కుకుని పోయారు. ఆ భవనం క్రింది భాగంలో ఒక హోటల్‌ను నిర్వహిస్తున్న ఒక ముస్లిం, వారందరికి పూర్తి రక్షణ కల్పించాడు తలుపులు (బ్రద్దలు కొట్టిలోపలికి (ప్రవేశించి వారిని చంపడానికి యత్నిస్తున్న మతోన్మాదులను ఆ వృద్ధుడు అతి సాహసంతో ఎదుర్కొన్నాడు సరిగ్గా ఆ సమయంలో మేము ఆ ప్రాంతానికి చేరాము. మన కామేర్స్‌ను రక్షించుకొని వారిని డాక్రేస్‌ వేన్‌లో వున్న మన ఆఫీసుకు చేర్చగలిగాం.

80

అంతేకాదు, మతోన్మాద అగ్ని జ్వాలలు, హింసా కాండ తగ్గినా తరువాత నిర్వాసితులకు పునరావాసం కల్పించే పెద్ద సమస్య మమ్ములను ఎదుర్శొన్నది. మత సామరస్యాన్ని పునరుద్ధరించి, మతోన్మాద పిచ్చిని తగ్గు ముఖం పట్టించి, ప్రజల మనస్సులోని భయ సందేహాలను నివారించి, వారిని మామూలు మనుష్యులుగా తీర్చి దిద్దే కార్యక్రమం మేము నిర్వహించవలసి వచ్చింది. ఆ సమయంలో మేము శాంతి సభలను అనేకం నిర్వహించాం. ఐక్య వూరేగింపులను జరిపాం. 1947 ఆగస్టు 25వ తేదీన హిందూ ముస్లిములతో నిండిన కలకత్తా వీధులు మత సామరస్యానికి అద్దం పట్టాయి. శాంతి, అహింసను ప్రచారం చేస్తున్న మహాత్మాగాంధీ, ప్రసంగాలను వినడానికి వారు నార్మెల్‌డంగా మైదానంలోకి ప్రశాంతంగా నడిచి వెళ్లారు.

చారిత్రాత్మకమైన యీ వూరేగింవు అభిలవక్ష (వ్రతినిధుల ఆధ్వర్యాన నిర్వహించబడింది. ఆ వూరేగింపుకు కాళీపద ముఖర్జి, ఆస్త్రపు దైన్‌లు కాంగ్రెస్‌కు ప్రాతినిధ్యం వహించగా, షహీద్‌ సుహ్రావర్డీ ముస్లిమ్‌ లీగ్‌కు ప్రాతినిధ్యం వహించారు. మరో వైపున మన పార్టీ తరపున సోమనాథ లహరి, సరోజ ముఖర్జీలు నాయకత్వం వహించారు. తమ పార్టీల, సిద్ధాంత విభేదాలతో నిమిత్తం లేకుండా అనేకమంది ఆ ర్యాలిలో పాల్గొన్నారు. రాష్ట్రంలో శాంతి భద్రతలను పునరుద్ధరించడంలో మన కామ్రేడ్స్‌ గర్వించదగిన పాత్రను నిర్వహించారు. 'ప్రతి రోజు నేను కార్మిక వర్గ ప్రాంతాలను ముఖ్యంగా రైల్వే కాలనీలను సందర్శించి, వారికి మన శాంతి ఉద్యమ లక్ష్యాలను గురించి వివరించేవాడిని. అలాంటి మత సామరస్య, శాంతి ఉద్యమాలను నిర్వహించవలసిన ఆవశ్యకతను గుర్తించిన వారిలో మనమే మొదటి వారమని ముఖ్యమంత్రి సుహ్రావర్డీ శాసన సభలో బహిరంగంగానే చెప్పారు.

యథార్దానికి భయంకరమైన మతోన్మాద కొట్లాటలు ప్రారంభమైనప్పటి నుండి అఖిల పక్ష శాంతి కమిటీలను ఏర్పరచ వలసిన ఆవశ్యకతను తీవ్రంగా పరిగణనలోకి తీసుకొన్నది మన పార్టీ నాయకత్వమే. 1947 లో గాంధీజీ చెలియా ఘాట్‌లో శాంతి ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించినవుడు ఆయనను కలునుకుని ఈ విషయంలో ఆయన నలహాలను తీసుకొనవలసిందిగా భూపేష్‌ గుప్తాను, నన్నూ మన పార్టీ నాయకత్వం ఆదేశించింది. అఖిల పక్ష శాంతి కమిటీని ఏర్పరచి, ఉమ్మడి వూరేగింపును నిర్వహించడం ఆనాటి అత్యవసర కర్తవ్యమని గాంధీజీ మాకు సలహానిచ్చారు.

సెప్టెంబరు 19వ తేదీన శాసన సభా సమావేశం జరుగుతూ వుండగా కాంగ్రెస్‌ సభ్యుడైన ధీరేంద్రనాథ్‌ గుప్తా ప్రతిపాదించిన అవిశ్వాస తీర్మానంపై ప్రసంగించేందుకు నేను అవకాశాన్ని తీసుకున్నాను. మత కొట్లాటలు జరిగేందుకు బ్రిటిష్‌ పాలకులదే ప్రత్యక్ష బాధ్యతని నేను నా ప్రసంగంలో స్పష్టం చేశాను. లండన్‌లోని వైట్‌ హౌస్‌ నుండి, న్యూఢిల్లీ లోని వైస్రాయి భవనం నుండి కలకత్తాలోని గవర్నర్‌ భవనం నుండి పన్నిన యీ కుట్రకు మన రాజకీయ నాయకులు లోనుకావడం దురదృష్టకరమైన విషయమని నేను భావించాను. పోలీసుల, (ప్రభుత్వోద్యోగుల సహకారంతో ఘోరమైన హింసా కాండ జరిగింది.

81

అవిభక్త బెంగాల్‌లో తెబాగా రైతాంగ ఉద్యమాన్ని అణిచి వేయడానికి సుహ్రావర్జీ మంత్రి వర్గం తీసుకొన్న చర్యలను మన పార్టీ తీవ్రంగా ప్రతిఘటించింది. పంటలో నాలిగింట మూడోవంతు సాగు చేసినవారికి యివ్వాలనేది మా డిమాండ్‌ 1947 మార్చిలో ఈ సమస్యపై నేను సుదీర్షంగానే ప్రసంగించాను. ఈ సందర్భంగా నేను చలా జుల్వ్వాయిగురి, మైమాన్‌సింగ్‌ వగైరా ప్రాంతాల్లో విస్తృతంగా పర్యటించాను. రైతులు ఎక్కడా బల ప్రయోగానికి తయారు కాలేదని స్పష్టంగా తెలుసుకోగలిగాను. యధార్థానికి వారు ఎక్కడా ఏ ఒక్క భూస్వామిపైనా, దొంగ నిల్వదారుడిపైనా దాడి చేయలేదు అయినప్పటికీ ప్రభుత్వం రైతులు హింసాకాండకు దిగారని దుష్ప్రచారాన్ని సాగించింది. మైమాన్‌ సింగ్‌ జిల్లాలో బాస్టిన్‌ అనే కిరాతకుడైన బ్రిటిష్‌ జిల్లా మేజిస్టీట్‌ ఈ విధమైన ప్రచారానికి నిర్భంధానికి పూనుకొన్నట్లు నాకు బాగా జ్ఞాపకం. నేను, స్నేహంశు ఆ ప్రాంతంలో పర్యటిస్తూ వుండగా ఎలాంటి కారణం లేకుండానే ఒక సాయుధ పోలీసు ఆఫీసరు మమ్ములను ప్టానిక పోలీస్తు స్టేషన్‌కు తీసుకుని వెళ్ళాడు. ఈ అధికారులకు అక్కడ ఏమి పని అని నేను తెలుసుకోగోరాను. ఈ ప్రాంతంలో కాపలా కాయమని బాస్టిన్‌ వారిని నియమించినట్లు తెలుసుకున్నాను అక్కడ నైతాంగం తిరుగుబాటు చేయనున్నదనే అనుమానంతో అతడు ఇందుకు పూనుకున్నాడు. ఈ విషయమై నేను ప్రశ్నించగా వారు అలాంటి ప్రయత్నాలు తమకు కన్పించలేదని వొప్పుకున్నారు. బాస్టిన్‌ నిజంగానే శ్వేత జాతి సామ్రాజ్య వాదానికి సజీవమైన ప్రతినిధి మేము వూహించినట్లుగానే నన్నూ స్నేహంశులను ఆ జిల్లా నుండి బాస్టిన్‌ బహిష్కరించాడు. ఈ అనుభవంతో ఎన్ని అవరోధాల మధ్య మేము పనిచేయాలో అర్థం చేసుకున్నాము. ఆ తరువాత నేను ఏ పనిని చేయవలసి వచ్చినా ఇలాంటి ఆటంకాలను ఎదుర్కొనాలనే విలువైన పాఠాన్ని నేను నేర్చుకొన్నాను

32

6 స్వాతంత్ర్యం _ కే947 ఆగస్టు 15న ఇండియా స్వతంత్ర దేశమైనది. అయితే, ఈ స్వతంత్రం

నిజమైనదేనా? రక్తపాతంతో కూడిన దేశవిభజన ఏమిటి? ఇండియా - పాకిస్తాన్‌లుగా, రెండు వేరువేరు దేశాలుగా ఏర్పడటమేమిటి? పార్టీకి సంబంధించిన మేము యీ విభజనకు పూర్తిగా వ్యతిరేకం. మరి ఈ స్వాతంత్ర్యానికి విలువేమిటి? బ్రహ్మాండమైన ప్రతిఘటన జరిగినా విభజన తప్పనిసరైనది. “ఇండియా స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించుకున్నది” అన్న తన (గ్రంథంలో మౌలానా అబుల్‌ కలామ్‌ అజాద్‌ స్పష్టంగా ఇలా పేర్ళొన్నారు. “గాంధీజీ లాగానే నేను కూడా ఈ విభజనను వ్వతిరేకించాను. అయితే జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ, సర్దార్‌ పటేల్‌లాంటి మా కంటే శక్తివంతమైన సాయకులు ఈ నిర్ణయానికి అంగీకరించారు.”

బెంగాల్‌ మాత్రం ఐక్యంగా వుండేలా చూడాలని మా పార్టీ కృత నిశ్చయంతో వుంది. “మహాబెంగాల్‌” ఏర్పడాలనే సుహ్రావుర్టీన్‌ ప్రతిపాదనతో కూడా మేము పూర్తిగా విభేదించాం. ఎందువల్లనంటే ఆ ప్రతిపాదన మూలంగా మత విద్వేషం ఖచ్చితంగా కొనసాగుతుంది. అంతేకాదు ఇండియాలో బ్రిటిష్‌ పాలన అందులోనూ మరింత ఎక్కువ కాలం కొనసాగి, మనదేశానికి శాశ్వతంగా విపత్తు ఏర్పడగలదు.

భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం రావడంతో మా రాష్ట్ర మంటత్రివర్గం కూడా మారిపోయింది. డాక్టర్‌ ప్రపుల్లచంద్రఘోష్‌ ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. ఆయన మంత్రివర్గంలో 8 మంది సభ్యులున్నారు. వారిలో దాక్టర్‌ సురేష్‌ చంద్రబినక్టీ, హేమచంద్రనస్కర్‌, కమల్‌ కృష్ణరాయ్‌, మోహినీ మోహన్‌ బర్మన్‌, అన్నదాప్రసాద్‌ చౌదరి, చొరుచం[ద్ర భండారి, భూపతి మజుందార్‌లు వున్నారు. డాక్టర్‌ శ్యామప్రసాద్‌ ముఖర్జీ స్థానంలో డాక్టర్‌ బిదన్‌ చరోద్రరాయ వచ్చారు. కమ్యూనిస్టు పార్టీ తరపున శాసనసభలో రతన్‌లాల్‌ బ్రహ్మన్‌, నేనూ మాత్రమే వున్నాం. రూపనారాయణరాయ్‌ నియోజకవర్గం తూర్పుబెంగాల్‌ పరిధిలోకి వెళ్ళింది. పశ్చిమబెంగాల్‌లో మిగిలిపోయిన కొంతమంది ముస్లింలీగ్‌ సభ్యులు ప్రతిపక్షంలో చేరలేదు. అయితే వారు అనేక ముఖ్యమైన సమస్యలపై.ప్రతిపక్షంతోనే వుండేవారు. అలాంటి (గ్రూపులో మహమ్మద్‌ ఖుదాబక్ష్మి

88

అబుల్‌హసీమ్‌ వుండేవారు. హసీమ్‌కు అభ్యుదయ ముస్లింలీగ్‌ సభ్యుడుగా పేరున్నది ఆ విధంగా నూతన శాసనసభలో ప్రతిపక్షం దాదాపు లేనట్లే. మొత్తంమీద కమ్యూనిస్టుపార్టీ సభ్యులమైన మేము ఇద్దరమే శాసనసభలో ప్రతిపక్ష పొత్రను నిర్వహిస్తూ ఉండేవారం. నవంబరు 21వ తేదీన శాసనసభా సమావేశం (ప్రారంభమైంది. ఆ ప్రారంభం హింసాకాండకు దారి తీసింది తూర్పు ఎస్పేన్లేడ్‌ ప్రాంతంలోనే పాతికవేలమందిపైగా రైతులను, విద్యార్థులను పోలీనులు లారీలతో చావమోదారు. నూతన ప్రభుత్వాన్ని అభినందించటానికి ఆ వూరేగింపు శాంతియుతంగా అసెంబ్లీ భవనంవైపుకు వస్తూ వుండగా పాశవికంగా వారిపై లాఠీఛార్జి చేయటమేగాక, బాప్పవాయువును కూడా ప్రయోగించారు. నేను శాసనసభా భవనంలో ్రవేశించేముందే ఈ వార్త నా చెవినపడింది. వెంటనే నేను ముఖ్యమంత్రిని కలుసుకొని, శాంతియుతంగా మిమ్ములను అభినందించటానికి వచ్చినవారిపై ఈ దౌర్దన్యకాండ ఎందుకు జరపవలసి వచ్చిందని, ఇలా ఎందుకు జరిగిందో చెప్పవలసిందిగా నేను ఆయనను ప్రశ్నించాను. సభలో అందుకు ఆయన సంతృప్తికరమైన జవాబునివ్వటంలో ఘోరంగా *విఫలమైనారు. ఇందుకు తీవ్రంగా అసంతృప్తి చెందిన నేను శాసనసభ వెలుపలికి వచ్చి కల్లోలిత ప్రాంతం వైపుకు నడిచి వెళ్ళాను. భయకంపితులైన వేలాది ప్రజలు దమనకాండను సాగిస్తున్న పోలీసుల నుండి తప్పించుకొని పారిసోవటం దూరంగా వుండే నేను చూడగలిగాను. అక్కడి గాలి అంతా జాప్పవాయువుతో నిండి వుంది. జనం కళ్ళన్నీ ఎర్రబడినాయి. నా కళ్ళలో కూడా బాపు వాయువు ్రవేశించటంతో కళ్ళ వెంట నీరు కారటం ప్రారంభమైంది. ఇదంతా కళ్ళారా చూసిన నేను వెనువెంటనే వైటర్స్‌ బిల్దింగ్‌లోకి వెళ్ళి బయట ఏమి జరుగుతున్నదో స్వయంగా చూడవలసిందిగా ముఖ్యమంత్రి ప్రపుల్లబాబును, కాలీబాబును అభ్యర్థించాను కాని ఆయన అలా చేయటానికి బదులుగా బాప్పవాయువులో వుండే రసాయనిక విశేషాలను నాకు శాస్త్రీయంగా బోధించటానికి తయారయ్యారు ఈ పరిస్టికుల్లో ఆ సమూవాన్ని తాను చూడలేనని చెప్పి, తనకు బదులు కాళీబాబు వెళతారని (ప్రపుల్లఘోష్‌ నాతో చెప్పారు ఆ ప్రాంతానికి కాళీబాబు, నేను వెళ్ళి చూస్తే అక్కడ ఉద్రిక్త వాతావరణం ఏర్పడివుంది. కాలీబాబు పట్ల నిరసన వ్యక్తం చేస్తూ ప్రజలు ఎగతాళి చేయనారంభించారు పరిస్థితి మరింత (ప్రమాదకరంగా తయారుకావడంతో ప్రజలు ఏమి చేస్తారోననే ఉద్దేశ్యంతో కాళీబాబును వెనక్కు వెళ్ళిపోవలసిందిగా ఆయనకు సలహానిచ్చాను ఆ తరువాత నేను ఉద్రిక్తతతో వున్న జనసమూహం మధ్యకు ప్రవేశించి వారితో కలిసిపోయి చిన్న చిన్న గ్రూపులుగా వారితో మాట్లాడి వారిని శాంతింపవలసిందిగా నచ్చజెప్పడానికి యత్నించాను. భయకంపితులైన వారందరికీ ధైర్యంచెప్పి, క్రమంగా ప్రశాంతంగా అక్కడి నుండి వెళ్ళిపోయేటట్లు చేయగలిగాను. ఈ సంఘటనంళటినీ డాక్రౌస్‌ వీధిలో వున్న పార్టీ కార్యాలయానికి వెళ్ళి రిపోర్టు చేసిన తరువాత ఇంటికివెళ్ళాను. నేను పూర్తిగా అలసి పోయాను అయితే పరిస్థితి మరింత విషమించి అవాంఛనీయ ఘటనలేవీ జరగకుండా చేయగలిగాననే సంతృప్తి కలిగింది రెడ

మేము ఏ కార్యక్రమాల్లో నిమగ్నమై వున్నప్పటికీ మానవహక్కులకు భంగం కలిగించే ఏ చర్యనైనా నేనూ, మా కామైేడ్స్‌ ప్రతిఘటించకుండా వుండే వారం కాదు ఇలాంటి వాటిల్లో, చివరికి ప్రభుత్వం చేపట్టిన ' పశ్చిమబెంగాల్‌ సెక్యూరిటీ లా” అనేది ఒకటి దాన్ని మేము '*కాలా కానూన్‌” అంటే నల్లచట్టం అని పిలిచేవాళ్ళం ఈ చట్టం ఎందుకోసం తెచ్చారో అర్ధం "చేసుకునేందుకు ప్రత్యేకంగా న్యాయశాస్త్రంలో పాండిత్యం వుందనవసరం లేదు క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే గతంలో వున్న సుహ్రావుద్దీన్‌ మంత్రివర్గం ఆమోదించి చేసిన స్పెషల్‌ పవర్‌ ఆర్డినెన్స్‌ను తిరిగి ధ్రువపరచడమే. పైకి మాత్రం రాష్ట్రంలోని మతోన్మాద శక్తులను అణచివేయటానికే దీనిని ఉద్దేశించినట్లు చెప్పారు. కాని వాస్తవంలో ప్రతిపక్షానికి వ్యతిరేకంగా దీన్నాక ఆయుధంగా ఉపయోగించటానికే ఉద్దేశించారు. సాధారణ పౌరుల (ప్రజాతంత్ర హక్కులను తుడిచిపెట్టడమే ఈ చట్టం లక్ష్యం. న్యాయమైన కొన్ని విభిన్న అభిప్రాయాలను కలిగివున్న వారిని అరెస్ట్‌చేసి, జైళ్ళల్లో నిర్చంధించేందుకు పాలకులకు ఈ చట్టం అవకాశం కల్పిస్తుంది. రాష్ట్రంలో శాంతి భద్రతలను సంరక్షించే నెపంతో వ్యతిరేక అభిప్రాయాలు కలవారిని కాలరాయటం జరుగుతుంది

ఇంతకుముందే ఈ బిల్లుకు కమ్యూనిస్టుపార్టీ తన తీవ్ర వ్యతిరేకతను వెల్లడించింది. కాని మా అసమమ్మతిని పాలకవర్గం ఖాతరు చేయలేదు. ్రపుల్లచంద్ర ఘోష్‌ మంత్రివర్ధం మరింతముందుకు వెళ్ళి ఈ ఆర్టినెన్స్‌ను అమలు జరిపింది. నా ఉద్దేశ్యంలో ఒక స్వతంత్ర దేశంలో ప్రజాస్వామ్యాన్ని వమ్ము చేయడమే దీని లక్ష్యం. ప్రజాతంత్ర వ్యతిరేకమైన ఈ బిల్లు రాష్ట్ర వ్యాపితంగా ప్రజా ఉద్యమాలకు, అందోళనలకు దారితీసింది పౌరుల హక్కులను సంరక్షించేందుకూ మా పార్టీ అఖిలపక్ష కంట్రోల్‌ కమిటీని ఏర్పాటుచేసింది ఈ కమిటీలో మాతోపాటు శరత్‌చంద్రబోస్‌, బెంగాల్‌ ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ కాంగ్రెస్‌ అధ్యక్షుడు మృణాల్‌కాంతి బస్సు, ప్రఖ్యాత బారిష్టర్‌ నిర్మల్‌ చంద్ర ఛటర్జీ, ప్రొఫెసర్‌ రక్షితప్రసాద్‌ ఛటోపాధ్యాయ (ఆయన కాంగ్రెస్‌ నాయకుడు) వున్నారు. మేము ఆ కమిటీ సమావేశాలను క్రమం తప్పకుండా నిర్మల్‌ ఛటర్జీ ఇంటిలోగానీ, శరత్‌చంద్రబోస్‌ నివాసంలోగానీ జరిపేవారం. దురదృష్టవశాత్తూ మానవత్వం లోపించిన ప్రభుత్వంతో మేము వ్యవహరించవలని వచ్చింది.

1947 డిసెంబరు 10వ తేదీన అమాయకుడైన రిలీఫ్‌ అండ్‌ వెల్ఫేర్‌ అంబులెన్స్‌ కోర్‌కుచెందిన శిశిర్‌ మండల్‌ను తుపాకులతో దారుణంగా కాల్చిచంపారు. ఈ ఘటన నా కళ్ళముందే నేను చూస్తూ వుండగానే జరిగింది నేను దిగ్భ్రాంతి చెందాను కలకత్తా హైకోర్టు గేటువద్ద నేను నిలబడి వున్నాను. దగ్గరలోనే వున్న సొలిసిటర్‌ చాంబర్‌ రెండో అంతస్తులోకి అడుగుపెట్టి చూడగా గుర్రాలపై పోలీసులు భయకంపితులైన జన సమూవాన్ని తరిమికొడుతున్నారు. దీనితోపాటు బాప్పవాయువును ప్రయోగిస్తున్నారు. తుపాకీ గుండ్ల ధ్వనిని, భయకంపితులైన జనం ఆర్తనాదాలను నేను విన్నాను మానవకల్పిత నరకాన్ని చూశాను ఆ ఘోరమైన దృశ్యం నన్ను వెంటాడటం మానలేదు.

తి5్‌

ఈ ఘోరంపట్ల ఆ తరువాత జరిగిన శాసనసభ సమావేశంలో నా తీవ్ర వ్యతిరేకతను ఆగ్రహాన్ని వ్యక్తం చేశాను. ఆనాడు జరిగిన అమానుషమైన ఘటనను వర్ణించాను. దురదృష్టవశాత్తూ నన్ను ఆ సభలో బలపరిచినవారు లేకపోయారు. ఈ ఘటన కారణంగా ప్రమాదం సంభవించవచ్చునని ముఖ్యమంత్రి అనుమానించి వుంటారు. ఇందుకు ఆయన శరత్‌ చంద్రబోస్‌ను, నిర్మల చంద్రఛటర్జీని, మృణాళ్‌కాంతి బసును అనుమానించారు. ఈ పాశవిక చట్టం 1967 వరకూ కొనసాగింది. ఆ సంవత్సరం మార్చిలో అధికారానికి వచ్చిన యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ ఈ నల్ల చట్టాన్ని ఉపసంహరించింది. 1967 తరువాత ఆ పిమ్మట వామపక్ష ప్రభుత్వం అధికారంలోకి వచ్చిన తరువాత ఖచ్చితమైన కారణం లేకుండా ఏ ఒక్క వ్యక్తినీ అరెస్ట్‌ చెయ్యడం జరగలేదని నేను స్వయంగా చెప్పగలను. పశ్చిమబెంగాల్‌ సెక్యూరిటీ బిల్లును చట్టరీత్యా ధ్రువపరిచిన వెంటనే సమావేశం ముగిసింది.

డాక్టర్‌ బిదన్‌చంద్ర రాయ్‌ నాయకత్వంలోకి ప్రభుత్వం రావడంతో పశ్చిమ బెంగాల్‌ రాజకీయ చరిత్రలో నూతన అధ్యాయం ఆరంభమైంది. దాక్టర్‌ రాయ్‌ ముఖ్యమంత్రి పదవిని స్వీకరించగా, కిరణ్‌శంకర్‌ రాయ హోమ్‌ మంత్రిగానూ, నళినిరంజన్‌ సర్మార్‌ ఆర్ధికమంత్రిగానూ బాధ్యతలను స్వీకరించారు.

కొత్తగా అధికారంలోకి వచ్చిన మంత్రులు నా రాజకీయ వైఖరిని మార్చుకోవలసిందిగా నాపై వత్తిడి తేవడం ఆరంభించారు. నా వ్యక్తిగత విషయాలను కూడా ఉదహరించి నన్ను తమ వైపుకు మార్చేందుకు వీరు యత్నించారు ఈ సందర్భంగా రెండు ఘటనలు నాకు జ్ఞాపకం వస్తున్నాయి. ఇది బడ్జెట్‌ సమావేశం సందర్భంగా జరిగింది ఒకనాడు దాక్టర్‌ బి సి. రాయ్‌ శాసనసభలో నా స్థానం వద్దకు వచ్చి కూర్చొని, “నీవు డాక్టర్‌ యన్‌.కె. బసు కుమారుడివి కదా అని అడిగి, డాక్టర్‌ బసు తనకు మంచి "స్నేహితుడు అని చెప్పాడు. గత మంత్రి వర్షానికి నేను చేసిన అనేక ప్రతిపాదనలను ఉపసంహరించు కోవలసిందిగా ఆయన నాకు సూచించారు. నూతన మంత్రివర్గంలో ఆర్థికమంత్రిగా వున్న నళినిరంజన్‌ సర్కార్‌ కూడా వ్యక్తిగతంగా నాకు తెలిసినవాదే. ఆయన యాజమాన్యంలో వున్న హిందూస్తాన్‌ బిల్జింగ్‌లో నా జీవితంలోని మొదటి పది సంవత్సరాలు గడిపాను. ఒక సందర్భంగా నాపై ఆయన వ్యక్తిగతంగా దాడి చేయగా, నేను ఉద్రేకపడి అదే పద్ధతిలో ఆయనకు తగిన విధంగా బుద్ధి చెప్పాను. ఆ తరువాత కొద్ది రోజులకే రైటర్స్‌ బిల్జింగ్‌ వద్ద ఒక మహిళా ప్రతినిధి వర్గంతో పాటు కిరణ్‌ శంకర్‌రాయ్‌ను కలుసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తూ వుండగా నా కోసం నళినిరంజన్‌ సర్కార్‌ కబురు పంపించాడు * నా పట్ల తన అనుచిత ప్రవర్తనకు ఆయన క్షమాపణ చెప్పుకొన్నారు

1948 మార్చి 26వ తేదీన భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీని చట్టరీత్యా నిషేధించారు ఇది ఏమాత్రం వూహించని విషయం ఈ నిషేధంతో మేము నూతన కార్యాచరణ పద్ధతులు చేపట్టవలసి వచ్చింది. ఇది జరగడానికి కొద్ది ముందుగా ఫిబ్రవరి 28 నుండి మార్చి 6వ

86

తేది వరకు కమ్యూనిస్టు పార్టీ అఖిలభారత మహాసభ కలకత్తాలోని మహమ్మదాలి పార్కులో జరిగింది. ఈ మహాసభలో పార్టీ నిర్మాణాన్ని పూర్తిగా మార్చి వేయడం జరిగింది. మహాసభ పార్టీ వ్యూవాన్ని అనుసరించవలసిన విధానాలను, నాయకత్వాన్ని మార్చి వేయడం సంభవించింది. పి.సి. జోషి స్థానంలో బి.టి, రణదివె పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శిగా ఎన్నికయ్యారు. ఆ మహాసభకు పశ్చిమబెంగాల్‌ నుండి నేనొక ప్రతినిధిని. పి.సి. జోషి చేసిన ఘోర తప్పిదాలను సరిదిద్దడం పూర్తిగా సరియైనదే అయినప్పటికీ, నా ఉద్దేశ్యంలో దాన్ని అమలుజరపడం ఖచ్చితంగా విమర్శకు అతీతంగా లేదు. మాలో కొందరం పాక్షిక ధోరణిలో జరిగిన కొన్ని అతివాద వామపక్ష పాలసీలను అంగీకరించలేక పోయాం. అందువలన వామపక్ష ఒంటెత్తువాద సంక్షోభం మరింత తీవ్రతరం కాగలదని మేము భయపడ్డాం. పార్టీ మహాసభలో నా అఖి[ప్రాయాలను పూర్తిగా వెల్లడించడానికి అవకాశం లేనందున మహాసభ ముఖ్య కమిటీకి నా ప్రశ్నలను పంపించాను. ఆ తరువాత పార్టీ పశ్చిమ బెంగాల్‌ కార్యదర్శి భవాని సేన్‌ పశ్చిమబెంగాల్‌కు చెందిన ప్రతినిధుల సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. పార్టీ థీసెస్‌ పట్ల, సందేహాలను వెలిబుచ్చిన వారిని నిరసించడం జరిగింది. క్షమాపణకు సంబంధించి ఒక లాంఛన'్రాయమైన తీర్మానాన్ని ఆమోదించి, సమావేశంలో (ప్రకటించారు.

ఇంక ఆ తరువాత పార్టీ ద్వితీయ మహాసభ ఆమోదించిన సిద్ధాంతాన్ని అనుసరించి విధానాల ప్రకారం మా కార్యక్రమాలను మేము కొనసాగించాం. మాపై దాడి చేసేందుకు సమయం కోసం పాలకవర్గ పార్టీ అలోచిస్తున్నదన్న విషయం మాకు ఖచ్చితంగా తెలుసు. హోమ్‌ డిపార్టుమెంటుకు సంబంధించిన కొన్ని రహస్య పత్రాలు మాకు అందడంతో ప్రభుత్వ ఉద్దేశ్యాలను మేము తెలుసుకోగలిగాం. మా మీద హింసాకాండ సాగిస్తారని స్పష్టమైనది. మమ్ములను అరెస్టు చేస్తారనీ, పార్టీని నిషేధించడానికి నిర్ణయం తీసుకొన్న విషయాన్ని గురించి ఒక పోలీసు ఆఫీసర్‌ మాకు ముంద్నుగానే హెచ్చరిక చేశాడు. పార్టీని చట్టబద్ధంగా నిషేధించేందుకు కొద్ది రోజుల ముందు నేను, మంత్రిగా వున్న హేమచంద్ర నస్మర్‌ను కలుసుకున్నాను. ఆయన నాకు అసెంబ్లీ హాలులో తమలపాకులనిచ్చి యిలా చెప్పారు. “జ్యోతి బసు, ఒక రహస్య విషయాన్ని గురించి నీకు చెప్పదలచాను జాగ్రత్తగా వుండు. వివరాలను తరువాత తెలియజేస్తాను.” హేమబాబుకు నాకు మంచి స్నేహసంబంధాలున్నాయి. ఆ సమయంలో ఆయన మరికొన్ని విషయాలను చెప్పివుండేవాడు. కాని దురదృష్టవశాత్తు ఆయనను నేను కలుసుకోలేకపోయాను.

1948 మార్చి 26వ తేదీన మేము దేన్ని గురించి భయపడుతున్నామో అది వాస్తవమైంది. పార్టీని నిషేధించారు. ఆ రోజునే మాకున్న సంబంధాల ద్వారా ఈ వార్త మాకు అందింది. ఎవరెవరిని అరెస్టు చేయాలని ప్రభుత్వం అనుకొన్నదో వారి జాబితా కూడా తయారైవున్నదని ప్రభుత్వంతో సంబంధం వున్న ఒక మిద్రుడి ద్వారా తెలియవచ్చింది. ఈ వార్తను వెంటనే పార్టీ ఆఫీసు ద్వారా రాష్ట్రస్థాయిలో పార్టీ నాయకత్వానికి తెలియజేశాం.

87

అయితే అది అందరికీ సకాలంలో అందలేదు నాకు ఈ విషయమై ముందుగా హెచ్చరిక లేనందున నేను మామూలుగానే ఆ రాత్రి హిందూస్తాన్‌ పార్కులో పడుకున్నాను. మార్చి 26వ తేదీన ఇంకా ఇంటిలో అందరూ నిద్రపోతూ వుండగానే తెల్లవారుజామున నన్ను అరెస్టు చేశారు. నన్ను లార్డ్‌సిన్హా రోడ్డులో వున్న స్పెషల్‌ బ్రాంచి పోలీసు డిపార్ట్‌మెంటు వద్దకు తీసుకొనివెళ్ళారు. అక్కడికి చేరగానే అప్పటికే చాలామంది కామ్రేడ్స్‌ అక్కడ వుండటం చూసి నేను ఆశ్చర్యపోయాను. రాష్ట్ర కమ్యూనిస్టు పార్టీని నిషేధించడ్‌మేగాక, పార్టీ ఆఫీసుకు సీలు వేశారని తెలిసింది. అనేక మంది కామ్రడ్స్‌ను, పార్టీ నాయకులను విచ్చలవిడిగా అరెస్టు చేయడం జరిగింది. స్పెషల్‌ బ్రాంచి ఆఫీసులో కామ్రేడ్‌ గోపాల్‌ హల్దార్‌ను చూశాను. ఆయన నన్ను చూడగానే “నీ బెడ్జింగును తెచ్చుకున్నావా?” అని ప్రశ్నించారు నా బెడ్డింగును యిక్కడికి తీసుకొని రావలసిన అవసరమేమిటి అని నేను ఎదురు ప్రశ్నవేశాను. “బహుశ యింతకుముందు జైలులో వుండివుండవు మేము ఎల్లప్పుడు పూర్తిగా తయారయ్యే వుంటాం. ఎందువల్లనంటే మనలను ఎప్పుడు విడిచిపెదతారో తెలియదు కదా * అరెస్టు అయిన వారిలో కొంతమందిని డమ్‌డమ్‌లోని సెంట్రల్‌ జైలుకు తీసుకొని వెళ్ళారు. నాలాంటి కొంతమందిని ప్రెసిడెన్సీ జైలుకు, మరికొంత మందిని ఆలిపూర్‌ జైలుకు తీసుకొని వెళ్ళారు. ఎ "ఇదినా మొదటి జైలు జీవితానుభవం, అయితే నా చుట్టూ అనేకమంది తెలిసినవారే వున్నారు. మేమంతా ఒకే హాలులో వుందేవారం. చాలావరకూ సన్నిహితకుటుంబంగా మెలిగేవారం. వాస్తవానికి జైలులో నేను చాలా సరదాగానే గడిపాను. నడవడం, ఆటలాడటం, పుస్తకాలు చదవడం, ఏవో ఆలోచిస్తూ కాలం గడపడం ఇలా జరుగుతూ వుందేది.' చాలామంది కామ్రేడ్స్‌ పేకాట ఆడేవారు. కాని ఆట తెలియనందున అందులో పాల్గొనే వాడిని కాదు. అంబికాఛటర్జీ దాదాపు అందరికి అందుబాటులోపీంటూ మా సమస్యలన్నింటిని పరిష్కరించేందుకు తోద్బడేవారు. ప్రతి మూడు నెలలకొకసారి సెక్యూరిటీ కమిటీ ఛైర్మన్‌, సెక్యూరిటి చట్టం కింద నిర్చంధితులైనవారి కేసులను పరిశీలిస్తూ వుండేవాడు పోలీసులునా పై అర్ధంలేని అసంబద్ధమైన నేరాలను మోపారు అందులో ఒకటేమిటంటే బర్మాలోని రైతునంధుం నన్ను లాంఛనంగా ఆహ్వానించిందనేది. మరొకటేమిటంటే నేను (బ్రేడ్‌ యూనియన్‌ ఉద్యమాలను సమన్వయ పరిచేవాడినని. ఏమైనప్పటికి చివరికి కమిటీ నన్ను జైలు నుండి విడుదల చేసింది ఇది జరిగేప్పటికి నేను మూడు నెలలపాటు జైలు జీవితాన్ని గడిపాను ఆ విధంగా బ్రహ్మాండమైన ఉత్తేజాన్ని యిచ్చిన 88

సామాన్య ప్రజల నుండి నన్ను పూర్తిగా వేరు చేశారు. జైలు జీవితానికి సులభంగానే అలవాటు పడినప్పటికీ నీటి వెలుపల చేపను పడవేసినట్లు నాకు అనిపించింది

జైలు జీవితాన్నుండి బయటవడినవ్పటికీ, నేను ముందుగా తమకు తెలియజేయకుండా ఉపన్యాసాలను యివ్వకూడదన్న గట్టి ఆర్జరును పోలీసులు నాపై జారీ చేశారు పార్టీపై నిషేధం కొనసాగుతూనే వుంది నేను ఇంటికి వెళ్ళినా పోలీసులు మష్టీలో నన్ను వెంటాడుతూనే వుండేవారు నా కదలికలన్నింటిని వారు జాగ్రత్తగా పరిశీలిస్తూ వున్నారు. అయితే నా జాగ్రత్తలో నేను వున్నప్పటికీ ఈ విధంగా నన్ను వెంటాడుతూ నా స్వంత వ్యవహారాలను పరిశీలించడం నాకు' అవమానకరంగా తోచింది.

మా పార్టీ అజ్ఞాతవాసాన్ని గడపవలసి వచ్చింది నేను స్వేచ్చగా తిరుగుతున్నప్పటికీ స్వేచ్చను కోల్పోయాను

బొంబాయిలో జరుగనున్న అఖిలభారత ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ మహాసభకు హాజరు కావాలనే కుతూహలం నాకు ఏర్పడింది అయితే ఇది పోలీసులు విధించిన ఆంక్షలను వుల్లంఘించినట్లుకదో అనే సంశయంలో పడ్డాను. ఈ విషయంలో నా మి(త్రుడూ బారిష్టరూ అయిన నిరేన్‌ డే సలహాను తీసుకున్నాను ఆయన నన్ను వెళ్లవచ్చునని చెప్పారు. దానితో మరికొంత మంది కా(మ్రేడ్స్‌తో కలిసి బొంబాయికి నేను పయనమైనాను. ఆనాడు బెంగాల్‌ రాష్ట్ర బ్రేడ్‌ యూనియన్‌ అధ్యక్షుడుగా వున్న మృణాళినీ బోసు కూడా మాతో ఉన్నారు. రైలు ఖరగ్‌పూర్‌లో ఆగగానే సాయుధ పోలీసులు నేనున్న రైల్వే కంపార్ట్‌మెంట్‌లోకి వచ్చారు. వారి వద్ద నాపై అరెస్టు వారెంటు వుంది. ఆ విధంగా నేను గమ్యం చేరకముందే నా బొంబాయి (ప్రయాణం అకస్మాత్తుగా ఆగిపోయింది

సరియైన కారణం లేకుండా నన్ను అరెస్టు చేయడం పట్ల నా తీవ్ర నిరసనను వ్యక్తం చేశాను. వారు నాకు సరియైన జవాబు యివ్వలేకపోయారు. కలకత్తాలో ఇన్‌ స్పెక్టర్‌ పోలీసు జనరల్‌ అర్జంటు ఫోను ద్వారా తెలిపినందున్న అరెస్టు చేయవలసి వచ్చిందన్నారు. రైలు నుండి దిగిన తరువాత స్టేషన్‌లో రెండుగంటలపాటు వేచివుండవలసివచ్చింది అప్పటికి నన్ను మిద్నప్రూర్‌ తీసుకొని వెళ్లవలసిందిగా తమకు అర్జర్లు వచ్చినట్లు పోలీసు ఆఫీసర్‌ చెప్పాడు కొద్ది సేపట్లో ఒక పాసింజరు రైలు రాగా దానిలోకి నన్ను సాయుధ పోలీసుల కాపలాతో ఎక్కించారు. వారు నన్ను సరాసరి మిదృప్రూర్‌ కోర్టుకు తీసుకుని వెళ్ళారు ఇది చూసి అక్కడున్న లాయర్లంతా నివ్వెరపోయారు. లాయ్మర్లు భావించినట్లే మేజిప్టేట్‌ కూడా నన్ను ఏ కారణం చేత కస్టడీలోకి తీసుకోవాలి? అని 'ప్రశ్చింజారు ఆయన నన్ను అదే రోజున కలకత్తాకు తీసుకొని వెళ్లమని ఆర్దర్‌ జారీ చేశారు ఈ లోపల బార్‌ లైబ్రరీలో వేచివుండవలసిందిగా నన్ను కోరారు కొంతసేపు అయిన తరవాత మేజిస్టేట్‌ నన్ను పిలిపించి కమ్యూనిస్టు ఖైదీని ఎల్లప్పుడు ఒక చోటనుండి మరోచోటికి మార్చేటప్పుడు సాయుధ పోలీసులు

౩9

వెంటవుందాలన్న ప్రభుత్వ ఆర్జర్‌ నాకు చూపించాడు. అప్పటికీ చీకటిపడుతున్నందున నావెంట పంపేందుకు తగినంత పోలీసులు లేనందున ఆ రాత్రి మిద్నపూర్‌లోనే గడపవలసివచ్చింది నన్ను సెంట్రల్‌జైలుకి మార్చారు. అక్కడ చాలామంది కామ్రేడ్స్‌ను నేను కలుసుకున్నాను. అక్కడ నుండి వెళ్ళే మొట్టమొదటి రైలు నన్ను కలకత్తాకు జేర్చింది. హౌరా నుండి నన్ను సరాసరి ఆలీపూర్‌ జైలుకు తీసుకొని వెళ్ళారు. నేను బార్‌ లైబ్రరీలో వున్నప్పుడు జామీను కోసం యత్నించాలని నిర్ణయించుకున్నాను

కాని అక్కడికి రప్పించబడిన లాయర్‌ నా కేసు విషయమై నిరుత్సాహాన్ని వెల్లడించారు అందువలన స్నేహాంశు ఆచార్య కోసం కబురుపంపాను. ఆయన అవసరమైన డాక్యుమెంట్లను తయారుచేసి జామీనుకు తన శక్తి కొలది వాదించాడు. అక్కడున్న జడ్జి ఆయన దాఖలు చేసిన డాక్యుమెంట్లను పరిశీలించకుండానే జామీను మంజూరు చేయ నిరాకరించాడు ఇక నన్ను ఆలీపూర్‌ సెంట్రల్‌ జైలుకు పంపించి వేశారు అది గురువారం అయినందున సోమవారంనాడు జస్టిస్‌ గుహ రాయ్‌ కోర్టులో స్నేహాంశు ఆచార్య జూమీన్‌కు యత్నించాడు ఈసారి నన్ను జామీనుపై విడుదల చేయటానికి అంగీకరించారు అయితే నా కదలికలపై కొన్ని ఆంక్షలను విధించడం జరిగింది బెల్టాలా పోలీసు స్టేషన్‌కు ప్రతివారం వెళ్లి రిపోర్టు చేయవలసివుంటుంది. ఇదొక కొత్త అనుభవం. బొంబాయిలో ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ మహాసభకు వెళ్లాలన్న నా నిర్ణయం యీ దుస్థితికిచారితీసింది నా మిక్రులైన మృగేన్‌సేన్‌, స్నేహాంశులు ఈ సందర్భంగా నాకు ఎంతగానో సహాయపడ్డారు. మరల కోర్టుకు నేను హాజరయ్యాను. నా కేసును గురించి మృగేన్‌సేన్‌ 45 నిమిషాలపాటు వాదించాడు నాపై ఎలాంటి ఆరోపణ లేకుండా నన్ను విడుదల చేశారు

ఆ కాలంలో దాదాపు ప్రతి రోజూ ఎవరో ఒక కామ్రేడ్‌ అరెస్టు అవుతూ వుండేవాడు. రహస్యంగా పని చూస్తున్న రాష్ట్ర పార్టీ నాయకత్వం నాకు ఒకపని అప్పగించింది. అదేమంటే రహస్యంగా వుండి పనిచేసే నాయకులకు, బయటనుండి పనిచేసే వారికి మధ్య సమన్వయకర్తగా పనిచేయమని, అలాగే అసెంబ్లీ కార్యక్రమాల్లో పాల్గొంటూ సభాముఖంగా ప్రభుత్వ ప్రజా వ్యతిరేక కార్యకలాపాలను బట్టబయలు చేయడం నా కర్తవ్యంలో భాగంగా నిర్ణయించబడింది.

అదే సమయంలో బెంగాల్‌ అస్సాం రైల్వే రోడ్దు వర్మర్స్‌ యూనియన్‌ (ప్రధాన కార్యదర్శిగా సంస్థను మరింతగా పటిష్ట పరిచేందుకు కృషి చేయనారంఖించాను ఆ సమయంలో దక్షిణ భారత రైల్వే వర్కర్స్‌ యూనియన్‌ (గోట్లెన్‌ రాక్‌) కూడా పార్టీ ఆధీనంలో వుండేది. అది అఖిలభారత రైల్వేమెన్స్‌ ఫెడరేషన్‌కు అనుబంధ సంస్థ మద్రాసుకు చెందిన కల్యాణ్‌ సుందరం ఆ యూనియన్‌ నాయకులలో ఒకరు జయప్రకాశ్‌ నారాయణ అఖిలభారత సంస్థకు అధ్యక్షుడుగా వుండేవాడు. ఏ పార్టీకి చెందని గురుస్వామి అనేక విషయాల్లో మాకు సహాయకారిగా ఉపయోగపదేవారు. రైల్వే వర్కర్స్‌ యూనియన్‌ కార్యకలాపాలతో పాటు అసెంబ్లీలో నా పాత్రను నిర్వహిస్తూ వుండేవాడిని.

40

మొత్తం మీద శాసన సభలో అన్యాయానికి దోపిడీకి వ్యతిరేకంగానేగాక ప్రభుత్వ ప్రజా వ్యతిరేక కార్యకలాపాలను ప్రతిఘటిస్తూ వుండేవాడిని. అంతేగాక దేశం మొత్తం మీద జరిగే అణిచివేతకు వ్యతిరేకంగా నా ప్రసంగాలు సాగేవి.

అసలు నిజానికి బెంగాల్‌లో కమ్యూనిస్టులను అరెస్టు చేసేందుకు కాంగ్రెస్‌కు కారణమే కనిపించదు. 1948 మార్చి 30 తేదీన హోమ్‌ శాఖా మంత్రి కిరణ్‌ శంకర్‌ రాయ్‌ ప్రతిపక్షానికి వ్యతిరేకంగా తాము సాగించే అణిచివేత చర్యలను సమర్ధించుకొంటూ పాక్షిక ధోరణిలో ప్రసంగించాడు ఆయన చేసిన వాదనలు ఎంత బలహీనంగా వున్నాయంటే అవి ఎవరినీ ఏ మాత్రం నమ్మించగలిగేవిగా లేవు

అసెంబ్లీ శీతాకాలం సమావేశాలలో మన పార్టీ కామ్రేడ్స్‌ స్వాతంత్ర్యాన్ని హరించే పశ్చిమ బెంగాల్‌ సెక్యూరిటి చట్టాన్ని నేను తీవ్రంగా ఖండించాను మాపై ప్రభుత్వం ఆరోపించిన నేరాలకు ఏ మాత్రం ఆధారాలులేవు. ఈ విషయంలో కలకత్తా హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి చేసిన వ్యాఖ్య గమనించదగినది. నాపై చేసిన ఆరోపణలను ఆయన పరిశీలించి యిలా అన్నారు “ఈ కారణాలతోనే నిన్ను అరెస్టు చేస్తే భారత దేశంలో ఎవరినైనా ఎక్కడైనా అరెస్టు చేయవచ్చును” అని ఆయన వ్యాభ్యానించారు. ఇది ప్రభుత్వ దుర్చుద్ధి తప్ప మరొకటి కాదన్నారు. ప్రభుత్వ రక్షణ తన ప్రధాన ధ్యేయమనుకుంటే జనరల్‌ ఎన్నికల్లో సహితం ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించకూడదు కదా అని వ్యంగ్యంగా అన్నారు.

ఈనాడు ఆనాడు+పశ్చిమ బెంగాల్‌లో నల్ల చట్టం క్రింద అనుసరించిన నిర్భంధ విధానాన్ని గురించి పరిశీలిస్తే ఎమర్దన్సీ రోజుల్లో ఇందిరా గాంధీ అమలు జరిపిన 'మీసా" ఆర్డినెన్సు జ్ఞప్తికి వస్తుంది అయితే ఈ నల్ల చట్టాన్ని ఆనాడు వ్యతిరేకించినది నేనొక్కడినే కాదు మహ్మద్‌ ఖుదాబక్స్‌, అబ్బుల్‌ రహమాన్‌ సిద్ధికి, ష్ష్‌ మహమ్మద్‌ రఫీ, ఆంగో ఇండియన్‌ సభ్యుడు సి సి డిలిల్మిస్‌ - వీరంతా ప్రజాతంత్ర హక్కులను ఈ విధంగా హరించడాన్ని తీవ్రంగా ఖండించారు. అయితే నిహారేందు దత్తా మజుందార్‌ మామూలుగానే కాంగ్రెస్‌ మంత్రివర్గ చర్యలను సమర్ధించారు.

త్తే

క్‌ నిర్ణంధ పాలనకు వ్యతిరేకంగా బి 1948 డిసెంబరు 5వ తేదీ కలకత్తా, అదినా పెండ్లి రోజు. కమలను వివాహమాడాను అంతకు ముందు నేను పెండ్లాడిన భార్య అకస్మాత్తుగా-చనిపోయింది అలా కాకుండా ఈసారి చేసుకున్న వివాహం ద్వారా సంతోషాన్ని నా జీవితంలో స్థిరత్వాన్ని పొందగలనని ఆళశించాను నేను వివాహమాడాలనుకున్న నా భార్యకు నా కార్యకలాపాలు, నా రాజకీయ అభిప్రాయాలు, నా అజ్ఞాతవాసం అన్నీ తెలుసు ఆమె కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యురాలు కాదు నేను మరల వివాహం చేసుకొన్నందుకు నా తండ్రి చాలా సంతోషించారు. కమలా నేను నిరాడంబరంగా వివాహం చేసుకున్నాము రిజిస్ట్రేషన్‌ ఆఫీసులో ఆమెతో పెండ్లి జరిగింది. సన్నిహితులు, కామ్రేడ్స్‌ మాత్రమే హాజరయ్యారు. వధువు తరపున ఆమె తండ్రి, ఆమె మేనమామ మాత్రమే హాజరయ్యారు నేను వివాహమాడటాన్ని పార్టీ పొరపాటుగా అర్ధం చేసుకున్నది. అజ్ఞాత వాసానికి వెళ్ళడానికి ఇష్టం లేకనే నేను పెండ్లి చేసుకున్నట్లు కేంద్ర, రాష్ట్ర నాయకత్వాలు అర్ధం చేసుకున్నాయి వారు పూర్తిగా అపార్థం చేసుకున్నారు. నా వివాహం కేవలం వ్యక్తగతమైనది. నాకు జీవిత భాగస్వామి వుండవలసిన అవసరాన్ని గురించి నేను ఆలోచించాను నన్ను అర్ధం చేసుకొని, నా అస్థిరమైన జీవితంలో భాగం పంచుకోగలిగే జీవిత భాగస్వామి నాకు కావాలి రహస్య కేంద్రంలో వున్న పార్టీ నాయకత్వం నేను వివాహం చేసుకోవడానికి తీసుకున్న నిర్ణయం పట్ల సంజాయిషీని కోరుతూ లేఖ రాస్తే నేను ఆశ్చర్య పడ్డాను నేను పార్టీ ఆదేశాలను అనుసరించే ప్రజాకార్యక్రమాల్లో పాల్గొంటున్నానని ఒక వేళ అజ్ఞాత వాసం గడప వలసి వస్తే అందుకు నేను సంసిద్ధుడనని లాంఛన ప్రాయంగా జవాబు రాశాను నా జాబును పార్టీ కార్యకర్తలందరికి పంపిణీ చేయాలనేది నా ఉద్దేశ్యం. మరి నా జాబు అలా పంపిణీ చేశారో లేదో నాకు ఖచ్చితంగా తెలియదు 1948 అఖరి మాసాల్లో నా కార్యకలాపాలు ముమ్మరమైనాయి. దేశవ్యాపితంగా నేను పర్యటన చేయని రోజుల్లో రోజంతా రైల్వే యూనియన్‌ ఆఫీసులోనే గడిపేవాడిని అఖిల భారత రైల్వే సమ్మె కోసం మేము ఆయత్తమవుతున్నాం. కై

ఆలిందియా రైల్వే ఫెడరేషన్‌ కాన్ఫరెన్సులో పాల్గొనేందుకు నేను దానాపూర్‌కు బయలు దేరి వెళ్లవలసివుంది. కొత్తగా చేసుకున్న నా భార్యతో చెప్పాను. ఏ సమయంలోనైనా ప్రభుత్వం | నన్ను అరెస్టు చేయవచ్చునని, కాబట్టి కాల నిర్ణయం లేకుండా నన్ను డిటెయిన్‌ చేయవచ్చునని ఆమెతో చెప్పాను. నన్ను అమె పూర్తిగా అర్ధం చేసుకొన్నది. అయితే ఇది ఆమెను ఆందోళన పరిచే విషయమన్నది విదితమే. నా కామేర్స్‌తో కలిసి దానాపూర్‌ వెళ్లాను. కాని భద్రత కోసం దగ్గరలోనే వున్న ఒక (గ్రామంలో మకాం వేశాను. కాన్ఫరెన్సులో జరిగే పరిణామాలు ఎప్పటికప్పుడు నాకు తెలియజేయవలసిందిగా కోరాను. మార్చి 9వ జేదీన సమ్మె చేయాలన్న తాలి ప్రతిపాదన నిరాకరించబడింది. నన్ను ఎ.ఐ.ఆర్‌.ఎఫ్‌ నుండి తొలగించారు. కార్మికుల మనస్తత్వాన్ని నేను తెలుసుకున్నందున సమ్మెకు కార్మికులు సంసిద్ధంగా లేరని నేను గ్రహించాను. నేను స్వయంగా ఏమి అనుకొన్నప్పటికీ పార్టీ నాయకత్వం నిర్ణయించిన పాలసీలను అమలు జరపడం మినహా వేరే గత్యంతరం లేదు. ఆ తరువాత చాలా కాలానికి పరిస్థితిని సరిగా అంచనా వేయలేకపోయినట్లు పార్టీ నాయకత్వం గుర్తించడంతో నేను తీసుకొన్న నిర్ణయం సరియైనదేనని రుజువైంది. కలకత్తాకు తిరిగి వచ్చే కొంత మంది కామ్రేడ్స్‌ను దారిలో అరెస్టు చేశారు. నేను జాగ్రత్తపడి వేరే మార్గంలో ప్రయాణం చేసినందున అరెస్టు నుండి తప్పించుకోగలిగాను. నేను విమానంలో కలకత్తా చేరిన వెంటనే అజ్ఞాతవాసంలోకి వెళ్ళిపోయాను. ఆ విధంగా పోలీసుల జారి నుండి తప్పించుకొని పార్టీ కార్యకలాపాల్ని కొనసాగించగలిగాను. కలకత్తాలో నా మకాంను ఒక మిత్రుని యింటిలోకి మార్చాను. అయితే ప్రతిరోజు నా మకాం మార్చవలసి వచ్చేది. చిట్ట చివరికి కామ్రేడ్‌ అబ్బుల్‌ సలీమ్‌ వుండే రహస్య కేంద్రానికి చేరుకోగలిగాను. నేను క్షేమంగా వున్నట్లు, మరికొన్ని రోజులవరకు తనను కలుసుకోవడం పడదని తెలుపుతూ చిన్న లేఖను నా భార్యకు రాశాను. వైవాహిక జీవితాన్ని అనుభవించలేక పోయాను! ఇతర దంపతులు తమ పెండ్లి అయిన మొదటి కొద్ది వారాలు ఆనందంగా కలిసి జీవిస్తూ వుండగా, నేను వొంటరిగా ఒక యింటి నుండి మరో ఇంటికి మారవలసి వచ్చింది.

" "కొద్ది రోజులపాటు ఉత్తర కలకత్తాలోని ఒక యింటిలో ఇంద్రజిత్‌ గుష్తాతో గడిపాను. రైల్వే కార్యకర్తలతో ఒక రహస్య సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేశాను. కాని అది వినాశకరంగా పరిణమించింది. ఈ సంగతి తెలుసుకోగలిగిన పోలీసులు 1948 మార్చి 4వ తేదీన మాపై దాడి చేశారు. రాత్రికి రాత్రి నగరమంతా ఒక పెద్ద పోలీసు క్యాంపుగా మారిపోయింది. వేలాది కామ్రేడ్స్‌ పోలీసు వలయంలో చిక్కుకుని పోయారు. ఆ క్రమంలో రైల్వే సమ్మె చేయాలన్న మా ప్రయత్నం వమ్ము అయింది. గత పొరపాట్లు నుంచి మనం నేర్చుకోవలసింది చాలా

. వుందని గుర్తించవలసి వుంది. పరిస్థితులు త్వరిత గతిన మారుతూ వుండగా గతంలో నిర్ణయించుకొన్న వ్యూహాన్ని పట్టుకొని వేలాడాం. నూతన పరిస్థితులకు తగినట్లు మన విధానాలను ఎత్తుగడలను వెంట వెంటనే మార్చుకోవలసి వుంటుంది.

క్రి

1947లో రాష్ట్ర కాన్ఫరెన్సులో ఎన్నికైన పశ్చిమ బెంగాల్‌ కమిటీ పూర్తిగా విఫలమైనదని పోలిట్‌ బ్యూరో భావించింది. దాన్ని రద్దు చేయడానికి నిర్ణయమైంది. మహమ్మద్‌ ఇస్మాయిల్‌ నాయకత్వంలో నూతన రాష్ట్ర కమిటీ ఏర్పడింది అందులో నుండి భూపేష్‌ గుప్తా, నేనే గాక సరోజ ముఖర్జీ, నిరంజన్‌ గుప్తా, ప్రమోద్‌దాస్‌ గుప్తా, అబ్బుల్‌ హలీమ్‌లాంటి నాయకులను కూడా మినహాయించాయి. ఏమైనప్పటికీ త్వరలోనే అజ్ఞాతవాస జీవితానికి నేను అలవాటు పడ్డాను ఈ విధంగా నేను తనకు దూరంగా వుండటాన్ని నా భార్య పూర్తిగా యిష్టపడి వుంటుందని నేను అనుకోలేదు. మేము మాటిమాటికీ ప్రధ్గేశాలను మార్చకుండా అజ్ఞాతవాసంలో వుండే కామ్రేడ్స్‌ అందరూ శాశ్వతంగా ఒకే చోట వుండడానికి ఏర్పాట్లు పార్టీ చేసింది. ఈ పరిస్థితిని నా భార్య స్వయంగా చూసి వుండవలసింది వంట సామాగ్రిని శుభ్రంగా కడిగే పనిని నాకు అప్పగించారు నిజానికి వంట చేయడం, ఇంటిని వూడ్చి శుభ్రం చేయడం లాంటి పనులు చేయడానికి నేను యిష్టపడ్డాను (శ్రమశక్తి విలువను కామ్రేడ్స్‌ అంతా చవి చూశారు, గ్రహించారు శ్రమశక్రిలో వున్న విలువనేగాక, దాని -బెన్నత్యాన్నిగూడ్డా ఆచరణలో గుర్తించడం జరిగింది. అయితే, అజ్ఞాత వాసంలో వున్నంత మాత్రాన మేము ప్రజలతో నిత్యసంబంధాలన్నుు కొనసాగించాలనే అతి ముఖ్యమైన సూత్రాన్ని నిర్లక్ష్యం చేయలేదు. అలాగే ప్రజలు కూడా మమ్ములను మరువలేదు ఇది 1952లో జరిగిన ఎన్నికల ఫలితాలు రుజువు చేశాయి మమ్ములను గురించి కాంగ్రెస్‌ అంచనాలన్ని తల్లక్రిందులైనాయి. మేము విఫలమవుతామని కాంగ్రెస్‌ పూర్తిగా నమ్మింది కాని అసెంబ్లీలోకి మరింత సంఖ్యా బలంతో మేము ్రవేశించటంతో వారు ఆశ్చర్యచకితులైనారు. ఒక విషయాన్ని మాత్రం నేను చెప్పి తీరాలి ఆ రోజుల్లో మన పార్టీ పాలసీలను గురించి నాకు తీవ్రమైన అనుమౌనాలు వున్నాయి. 1949లో కామ్‌ భూపేష్‌ గుప్తా కూడా అజ్ఞాతవాసంలో వున్నారు. ఆయననా అభిప్రాయంతో ఏకీభవించేవారు. మేము తరచు చర్చలు జరుపుకునేవాళ్ళం ఈ పరిస్థితుల్లో మేము ఏమి చేయాలని ఆలోచించేవారం మా అభిప్రాయాలను బ్రిటిష్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీకి తెలియ జేయ్యాలని కూడా అనుకున్నాం. కాని బైటిష్‌ పార్టీని కాంటాక్టు చేయడం సాధ్యం కాలేదు. అందువలన వామపక్ష ఒంటెత్తు పంధానే అనుసరించడంతోనే సంతృప్తి పడవలసి వచ్చింది. " పార్టీ అనుసరించవలసిన పాలసీలను గురించి మా అభిప్రాయాలు కొమిన్‌ ఫారం పత్రిక “ఫర్‌ ఎ లాస్టింగ్‌ పీస్‌ ఫర్‌ ఎ పీపుల్స్‌ డెమోక్రసీ అన్న పత్రికలో ప్రచురించిన ఒక వ్యాసంలో ధృవపరచబడినాయి. ఆ వ్యాసం శీర్షిక ఈ విధంగా వుంది. “వలస, అస్వతంత్ర దేశాల్లో బ్రహ్మాండంగా పురోగమిస్తున్న జాతీయ విముక్తి ఉద్యమం” ఈ వ్యాసాన్ని మెహిత్‌ మైత్రా సంపాదకత్వంలో వెలువడుతున్న “నేషన్‌ అనే పత్రిక ప్రచురించింది. ఆయన ఆ తరువాత మన పార్టీలో చేరడమే కాక రాష్ట్ర కమిటీ సభ్యుడిగా కూడా ఎన్నికయ్యారు ఏమైనప్పటికీ త్తేశ్ష

మన పార్టీ అనుసరిస్తున్న పొరపాటు కార్యాచరణను ఆ వ్యాసం స్పష్టంగా ఎత్తి చూపింది. ఆ వ్యాస ప్రభావం మన పార్టీ కార్యక్తలపై బలంగా పడింది. ఈ విమర్శను పార్టీ నాయకత్వం కూడా వెంటనే గుర్తించింది ఈ అంచనా ప్రకారం మన ఎత్తుగడల పంధాను పునః పరిశీలించుకోవాలని పోలిట్‌ బ్యూరో ఒక సర్క్యులర్‌ను విడుదల చేసింది. ఇది పార్టీ అంతరంగిక చర్చలకు దారితీసి సరియైన నిర్ణయాలను తీసుకునేందుకు సహాయపడింది.

దీని ఫలితంగా 1960 మేలో చండ్ర రాజేశ్వరరావు ప్రధాన కార్యదర్శిగా పోలిట్‌ బ్యూరో పునర్నిర్మాణం జరిగింది రతన్‌సేన్‌ కార్యదర్శిగా రాష్ట్రంలో కూడా ఒక ఆర్గనైజింగ్‌ కమిటీ ఏర్పడింది అయితే పార్టీ అంతరంగిక విభేదాలు అప్పుడప్పుడూ తీవ్రమవుతూ వుండేవి. బెంగాల్‌ లోని కామ్రేడ్స్‌ రాజేశ్చ్వరరావుతోనూ, ఆయన అనుచరులతోనూ తరచు ఏకీభవించేవారు కారు వారు ముందుగా ఒక రాజకీయ ధీసిస్‌ తయారు చేయటానికి సిద్ధపడ్డారు. కాని నాయకత్వాన్ని ముందుగా మార్చాలని ఆ తరువాతనే సిద్ధాంతాన్ని రూపొందించడం అవసరమని మేము విశ్వసించాము

మేమింకా అజ్ఞాత వాసంలో వుండగానే పార్టీలో అంతరంగిక పోరాటం తక్షణ సమస్యగా పరిణమించింది అబ్బుల్‌ హలీమ్‌, అబ్బుల్‌ రసూల్‌, సరోజ ముఖర్జి బంకిం ముఖర్జి, భూపేష్‌ గుప్తా, నిరంజన్‌ సేన్‌ గుప్తా ప్రమోద్‌ దాస్‌ గుప్తా నేనూ ఇప్పుడు జరిగిన పునర్నిర్మాణం సరియైనది కాదని మా అసమ్మతిని తెలియజేశాం ప్రతి రోజూ ఏదో ఒక గ్రూపుతో మేము సమావేశాలను జరుపుతూ వుందేవారం. పార్టీలో వుండే ఉక్కు క్రమశిక్షణ పార్టీలోని అంతరంగిక వైరుధ్యాల మూలంగా కొద్దిగా దెబ్బతిన్నది

ఇది యిలా వుండగా అరెస్టులు దాడులు ఇంకా యధేచ్చగా సాగుతూనే వున్నాయి. 1950 సెప్టెంబరులో నేనూ, నిరంజన్‌ సేన్‌ గుప్తా ఒక రహస్య సమావేశం నుండి మరో రహస్య సమావేశానికి వెడుతూ వుండగా అకస్మాత్తుగా ఒక పోలీసు కారు మా వెంట బడింది. అంతే అకస్మాత్తుగా స్పెషల్‌ బ్రాంచి పోలీసు ఆఫీసర్లు మమ్ములను తమ కారులో ఎక్కించుకుని లార్డు సిన్హా రోడ్డులోని స్పెషల్‌ బ్రాంచి ఆఫీసుకు తీసుకొని వెళ్లారు. ఆ వెంటనే మమ్ములను ఫెసిదెన్సీ జైలుకు తీసుకొని వెళ్ళి ఆ తరువాత డమ్‌డమ్‌ సెంట్రల్‌ జైలుకు తరలించారు. ప్రమోద్‌ దాస్‌ గుప్తా, అబ్బుల్‌ హలీమ్‌, భూపేష్‌ గుప్తా, సరోజ ముఖర్జి లాంటి మరి కొంత మంది మన 'కామైడ్స్‌ను కూడా పోలీసులు వలవేసి పట్టుకోగలిగారు. నా మట్టుకు నేను ఇది దీర్ధకాలం - దాదోపు ఒక సంవత్సరం కాలం బయటవారితో సంబంధం లేకుండా జైలు జీవితం అనుభవించవలసి వచ్చింది. ఇందుకు నా భార్య తన దురదృష్టాన్ని గురించి ఎంతగా ఆందోళన పడుతున్నదో తలచుకొని నేను ఆవేదనపడుతూవుండే వాడిని. అయితే నేనునా మనోనిబ్బరాన్ని ఏ మాత్రం కోల్పోలేదు జైలులో నా కా[మ్రేడ్స్‌తో చర్చలతో వుండేవాడిని. అలాగే చదవడంలో నిమగ్నమై వుండేవాడిని చివరికి 1951లో హెైబీయస్‌ కార్పస్‌ లా ద్వారా నేను విడుదల అయ్యాను

డ్తేగ్ర్‌

8 ఎట్టకేలకు చట్టబద్రమైన జీవితం లు అ భి ౬

ఎట్టకేలకు పార్టీపై క్రమ్మిన నల్ల మబ్బులు విడిపోయాయి. 1950 జనవరి 26వ తేదీన భారతరాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చింది. ఆ మరునాడే కలకత్తా హైకోర్టు కమ్యూనిస్టు పార్టీ చట్టబద్ధమైనదని తీర్పును ప్రకటించింది అంతకు ముందు బ్రిటిష్‌వారు రూపొందించి అమలు జరిపిన బెంగాల్‌ క్రిమినల్‌ కోడ్‌ పూర్తిగా రాజ్యాంగ విరుద్ధమైనదని స్పష్టంచేసింది. అయికే పార్టీపై నిషేధాన్ని తొలగించినప్పటికీ అరెస్టులు, నిర్బంధాలు యధావిధిగా ఎప్పటిలాగే కొనసాగాయి రాజకీయ ఖైదీలను విడుదల చేయలేదు అందరి చేత [్రేమగా 'కాకాబాబూ అని పిలిపించుకొనే కామ్రేడ్‌ ముజఫర్‌ అహ్మద్‌ను ఏప్రిల్‌ మాసంలోనే విడుదల చేశారు. మా ఉద్యమాలను, మమ్ములను, అణచి వేయాలని ఉద్దేశ్వంవున్నప్పటికీ ప్రభుత్వం చివరికి అందరినీ విడుదల చేయక తప్పలేదు.

ఇంక అప్పుడు చిన్నా భిన్నమైన పార్టీ కార్యాలయాన్ని తిరిగి నెలకొల్పడం ప్రధమకర్తవ్యంగా భావించాము. ఆచార్య జగదీష్‌బసు రోడ్డులో రాష్ట్ర పార్టీ కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి నిర్ణయమైంది. ఈ క్లిష్టమైన కర్తవ్యం కాకాబాబు ఎడతెగకుండా కష్టపడి పనిచేయడంవలన నెరవేరింది. ఎందువల్లనంటే చాలామంది ఇంకా అజ్ఞాతవాసంలో జైళ్ళలో వుండి పోయారు.

మాపై పోలీసు నిఘా తగ్గలేదు. మమ్ములను వెంటాడుతూ మేము ఎక్కడికి వెడుత్తున్నామో ఏమిచేస్తున్నామో ఎల్లప్పుడూ పోలీసులు జాగ్రతగా పరిశీలిస్తూనే వున్నారు (ప్రతి ఉదయమూ, నేను యింటినుండి బయటకు రాగానే అక్కడ దగ్గరలో ఒక ప్రయివేటు కారు పార్కు చేసి వుండేది. సహజంగానే ఇది నా కదలికపై నిఘూ సాగించడానికి ఉద్దేశించబడింది. ఒక రోజు ఉదయం నాపై నిఘావుండేవాడిని మోసం చేయాలని అనుకున్నాను. నా యింటికిగల వేరే గేటు నుండి బయటకు వచ్చి ఒకటాక్సీలో బయలుదేరాను. వాళ్ళు నన్ను అనుసరించగానే ఆ టాక్సీ వదిలి మరో టాక్సీని తీసుకుని డాక్టర్‌ బీదన చం[ద్రరాయ్‌ నివాస గృవోనికి సరాసరి వెళ్లాను ఆయన నివాసం రైటర్స్‌ బిల్జింగ్‌లోనేవుంది.

త్రి

డాక్టర్‌ రాయ్‌వున్న గదిలోకి ప్రవేశించి ఆయనతో ఇలా అన్నాను దాక్టర్‌ రాయ్‌” నన్ను హైకోర్టు విడుదల చేసిందని మీకు తెలుసుగదా. మరి ఎందుకు మీ ప్రభుత్వ గూఢచారి దళం నన్ను వెంటాడుతున్నది? వెంటనే డాక్టర్‌ రాయ్‌ పోలీసు ఇన్‌స్పెక్టర్‌ జనరల్‌ హిరేన్‌ సర్కార్‌కు కబురు పంపించారు ఆయన రాగానే ఈ విషయమై ఆయనను సంజాయిషీ కోరారు “ఎందుకంటే వారు హింసను విశ్వసిస్తారు” అని మెల్లగా ఆయన జవాబు చెప్పాడు. ఇందుకు నేను తీవ్రంగా అభ్యంతరం చెప్పడంతో మా మధ్య తీవ్రమైన వాగ్వివాదం జరిగింది. చివరకు కోపోద్రేకంతో వున్న డాక్టర్‌ రాయ్‌ పోలీసు ఆఫీసర్‌ను వెళ్ళిపొమ్మన్నారు. ఆ తరువాత నాకిచ్చిన వాగ్దానాన్ని నిలబెట్టకోవడంతో నా పై 24 గంటలపాటు వుండే నిఘాను వెంటనే తొలగించివేశారు.

గత రెండు సంవత్సరాలుగా అసెంబ్లీకి హాజరుకానందున శాసనసభ్యుడిగా నా జీతాన్ని గురించి, అలవెన్సులను గురించి డాక్టర్‌ రాయ్‌ని అడిగాను నాకు రావలసిన డబ్బునంతటినీ డాక్టర్‌ రాయ్‌ వెంటనే మంజూరు చేశారు ఈ విధంగా నాకు తగినంత మొత్తం లభించింది దాన్ని నాకూ, పార్టీ నాయకత్వానికి మధ్య సమానంగా పంచాను

ఈ లోపున అఖిల భారత పార్టీ కాన్ఫరెన్సు కలకత్తాలో 1951 అక్టోబరు 11 నుండి 15 వరకు జరిగింది. అది రహస్య సమావేశం దానికి నేను ప్రతినిధిని. ముజఫర్‌ అహమ్మద్‌ కూడా హాజరైనట్లు నాకు జ్ఞాపకం అంతకుముందే బహుశా 1951 మే లో కేంద్ర కమిటీ ఆమోదించిన ముసాయిదా కార్యక్రమాన్ని పాలసి ప్రకటనను (ఎత్తుగడల పంధా) కాన్ఫరెన్సు ధృవపరిచింది ఆ కాన్ఫరెన్సు భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శిగా అజయ్‌ఘోష్‌ను ఎన్నుకున్నది మొత్తంమీద మనం గతంలో చేసిన పొరపాట్లను సరిదిద్దడానికి ఆ కాన్ఫరెన్సు నిర్ణయించింది.

అఖిల భారత కాన్ఫరెన్సుకు ముందు కలకత్తాలోని ముస్లిమ్‌ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ హాల్‌లో మన పార్టీ రాష్ట్ర కాన్ఫరెన్సు జరిగింది ఆ కాన్ఫరెన్సులో బెంగాల్‌ రాష్ట్ర పొర్టీ కమిటీ కార్యదర్శిగా ముజఫర్‌ అహమ్మద్‌ను ఏకగ్రీవంగా ఎన్నుకొన్నారు పార్టీపై నిషేధం తొలగించిన ఫలితంగా పనిచేయడం జరుగుతున్నదిగాబట్టి కలకత్తా మైదానంలో ఒక ర్యాలీ జరపాలని నిర్ణయమైంది అంచనాలకుమించి జనం వచ్చి ర్యాలీని విజయవంతం చేశారు. పత్రికలు కూడా ఇది చారిత్రాత్మకమైన సభ అని వర్ణించాయి. ఈ సభలో “మా పార్టీ పాలసీలను, వ్యూహాన్ని గురించి ప్రజలు పునఃపరిశీలించాలని నేను ప్రసంగిస్తూ విజ్ఞప్తి చేశాను నిషేధకాలంలో ఆగిపోయిన “స్వాధీనత' దిన పత్రికను తిరిగి ప్రచురించాలని అప్పుడే పార్టీ నిర్ణయించింది

ఆ సమయంలో తెలంగాణా ఉద్యమం పెద్ద ఎత్తున సాగుతున్నది. దాని ఉధృతం ఆ తరువాత తగ్గింది. అయినప్పటికీ రాజకీయ ఖైదీలను విడుదల చేయలేదు పునర్నిర్మించబడిన పార్టీ నాయకత్వం తెలంగాణా రాజకీయ ఖైదీలను కలుసుకొని మాట్లాడవలసిందిగా నన్నూ కాకాబాబును కోరింది. అ తరువాత యీ సమస్యపైనే ఢిల్లీ వెళ్ళి ప్రధానమంత్రి నెహ్రూను

తగ

కలుసుకోవలసిందిగా పార్టీనాయకత్వం నన్ను ఆదేశించింది. కాకాబాబుతో కలసి నేను తెలంగాణా వెళ్ళి రాజకీయ ఖైదీలను కలుసుకొని పార్టీలోని వర్తమాన పరిణామాలను గురించి వారికి తెలియ జెప్పాను తెలంగాణా ఖైదీల కళ్ళలోని వెలుగును నేనెన్నటికీ మరచిపోజాలను. నిర్భంధ విధానంతోనూ, ఇతర విధాలుగా వారు కోలుకొని దెబ్బతిన్నప్పటికీ వారిలో నిస్పృహ ఏర్పడలేదు సరికదా, వారిని చూసి నేను ఉత్తేజపడ్డాను వాఠి విడుదల విషయమై నెహ్రూను ఒప్పించగలనని నమ్మకం కలిగింది. కాకాబాబు కలకత్తాకు వెళ్లగా నేను ఢిల్లీకి వెళ్ళాను

ప్రధాని నెహ్రూతో నా సమావేశాన్ని మృదులసారాబాయ్‌ ఏర్పాటు చేశారు నెహ్రూతో దాదాపు ఒక గంటసేపు నేను మాట్లాడాను. నేను చెప్పినది ఆయన వోపికగా విన్నారు. ఈ విషయంలో తాను స్వయంగానే విచారించుతానని చెప్పి నెహ్రూ ఆ సమస్యను పూర్తిగా వదిలివేసి నన్నుసూటిగా ప్రశ్నించారు “మన విదేశాంగ విధానాన్ని గురించి మీ పార్టీ ఏమనుకొంటున్నది ” అందుకు నేను సూటిగా జవాబు చెపుతూ మొత్తంమీద అది సంతృప్తికరంగానే వుంది కాని కాళ్ళీరు విషయం మన ఆంతరంగిక సమస్య మన స్వంత సమస్య విషయంలో పరిశీలకుడిగా ఒక విదేశీయుడిని - ఒక అమెరికన్‌ను నియమించడాన్ని మేము అంగీకరించజాలం. ఇది విన్న నెహ్రూ కొంత అసంతృప్తి వెల్లడించారు “సరే నేను కమ్యూనిస్టు కాదు. నేను అందరితోనూ కలిసి పని చేయవలసివుంటుంది. దాన్ని అలా సరిపెట్టి దాని విషయమై ఇంక చర్చించదలచలేదు అప్పుడు నా మనస్సు అంతా తెలంగాణా ఖైదీల విడుదల సాధించాలనే ఆవేదనతో వుంది మా డిమాంద్‌ను నెహ్రూ అంగీకరిస్తారనే అభిప్రాయంతో నేను తిరిగి వచ్చాను.

చివరికి పశ్చిమ బెంగాల్‌లో మాత్రం మన కామ్రేడ్స్‌ అంతా విడుదల అయ్యారు. అలాగే కొంత మంది పై గల అరెస్టు వారంట్లు కూడా ఉపసంహరించుకోవడం ప్రారంభమైంది. ఆ తరువాత వెంటనే మొట్టమొదటి జనరల్‌ ఎన్నికల్లో పాల్గొనేందుకు సన్నాహంలో మునిగాం

శై

9 జనరల్‌ ఎన్నికలు

చిత్రకారుని ఆల్బంలోని చిత్తరువులవలే అనాడు బెంగాల్లో కరువు వాతకు గురై ఆకలితో అలమటించే ప్రీ, పురుషులు, పిల్లలు నేటికీ నా కళ్లకు కనిపిస్తుతున్నారు 1951 పశ్చిమబెంగాల్‌లో ఎన్నడు ఎరుగనటువంటి ఆహార సంక్షోభాన్ని ఎదుర్కొన వలసి వచ్చింది.

తిండిగింజలేగాదు, అవసరమైన వంట నూనెలు, బట్టలు, వంట చెరకు, కిరసనాయిలు అన్నింటికీ రాష్ట్రంలో తీవ్రమైన కొరత ఏర్పడింది భరించలేని ఆకలిబాధతో వేలాదిమంది స్తీ, పురుషులు, దొంగ నిల్వదారులు, బ్లాక్‌ మార్కెట్‌ దార్ల షాపులను చుట్టుముట్టారు కూబ్‌ బీహర్‌లో ఆహార సంక్షోభం తీవ్రమైన పరిస్థితికి దారితీసింది ఆకలితో అలమటించే జనానికీ సాయుధ పోలీసులకు మధ్య ఘర్షణ జరగడంతో అయిదుగురు [ప్రాణాలను కోల్పోయారు మరో 40 మంది వరకూ గాయపడ్డారు

పార్టీ ఆదేశానుసారం ఈ విధంగా బాధలు పడుతున్న వారిని కలుసుకొని నేను మాట్లాడాను నగరంలోని సీనియర్‌ పొరులతో పాటు, ఇతర వామపక్షాలకు చెందిన కార్యకర్తలను కలుసుకొని మృతి చెందిన వారి కుటుంబాలకు. నా హృదయ పూర్వకమైన సానుభూతి సంతాపాలను తెలియజేశాను. ఏప్రిల్‌ 20వ తేదీన ఆకలితో అలమటించే వేలాది మంది ప్రజలు హాజరైన పెద్ద బహిరంగ సభలో 'ప్రసంగించాను మే 16న దిన్హాచ్‌లో మరో సభలో మాట్లాడి ప్రజలకు ధైర్యం చెప్పడానికి యత్నించాను ఆ సంవత్సరమంతా ఆహార సంక్షోభాన్ని ఎదుర్శానేందుకే శక్తినంతటిని వినియోగించాము అదే సమయంలో రాజకీయ ఖైదీల విడుదలను సాధించేందుకూ, ప్రజలను వేధిస్తున్న వివిధ సమస్యలపై వామపక్ష చైతన్యాన్ని కలిగించేందుకు యత్నించాము,

1952 లో స్వతంత్ర భారతంలో మొట్టమొదటి జనరల్‌ ఎన్నికలు జరిగాయి దీనినొక గొప్ప సవాలుగా మేము తీసుకున్నాం. ఇది దోపిడీ దార్లకూ, దోపిడీకి గురైనవారికి మధ్య, వున్నవారికి లేని వారికి మధ్య ఒక పోరాటంగా పరిగణించబడింది. అణచివేతకు గురైన పీడితుల తీర్చును పొందడానికి మేము యత్నించాం.

త్త

మొట్టమొదటి చర్యగా రాజకీయ ఖైదీలందరినీ సత్వరం విడుదల చేయవలసిందిగా మేము డిమాండ్‌ చేశాం. ఇది అత్యంత ముఖ్యమైన చర్య ఎందువల్లనంటే బ్రహ్మాండమైన ఐక్యప్రతిఘటన లేకుందా ఎన్నికలనేవి పూర్తిగా విఫలమవుతాయి. ఆనాడు పార్టీ అనేక సమస్యలతో సతమతమవుతూ వుంది అప్పుడే చట్టబద్ధంగా పార్టీ పని చేసే అవకాశం లభించింది. మన కామ్రేద్స్‌లో అత్యధికులు ఇంకా జైళ్ళలో (మగ్గుతూనే వున్నారు. మరి కొంతమంది అజ్ఞాతవాసంలో వున్నారు. పార్టీ నిర్మాణం కూడా అంతంతమాత్రంగా వుండుటవలన దానిని పటిష్టంచేసుకోవలసిన అవసరం ఏర్పడింది ఇందుకు తోడు ఆర్థిక ఇబ్బంది పార్టీకి పెద్ద తలనొప్పిగా తయారైంది ఏమైనప్పటికీ ఈ సంక్షోభాన్ని సాహసంతో అధిగమించేందుకు సిద్ధపడ్డాం.

కాంగ్రెసు వ్యతిరేక, లౌకిక, ప్రజాతంత్ర పురోగామి శక్తుల విశాలమైన ఐక్యతను నిర్మించాలనే తీవ్రమైన సంకల్పంతో మేమున్నాం పశ్చిమబెంగాల్‌లో వివిధ పార్టీలతో, గ్రూపులతో చర్యలను, సం్రదింపులను ప్రారంభించాం 1951 నవంబరు 23వ తేదీన మాపార్టీ, ఫార్వర్డ్‌ బ్లాక్స్‌ శరత్‌ చంద్ర బోసు నాయకత్వానగల సోషలిస్టు రిపబ్లిక్‌పార్టీ, భారత బోల్నివిక్‌ పార్టీ, ఇండియన్‌ నేషనల్‌ ఆర్మీ, పీపుల్స్‌, మూవ్‌మెంటు, మరికొన్ని గ్రూపులు, వ్యక్తులు కూడి యునైటెడ్‌ సోషలిస్టు ఆర్గనైజేషన్‌ మధ్యన ఖఒక ఎన్నికల ఒడంబడికను ఏర్పరచుకోగలిగాం. ఆ విధంగా పశ్చిమ బెంగాల్‌ కాంగ్రెస్‌ వ్యతిరేక ఐక్యసంఘటన ఏర్చడింది. మేమంతా ఐక్యతతో అసెంబ్లీలోని 238 సీట్లకుగాను 143 సీట్లకు అభ్యర్థులను పోటీగా నిలబెట్టాం. ఇందులో కమ్యూనిస్టు పార్టీ 71, యునైటెడ్‌ సోషలిస్టు ఆర్గనైజేషన్‌ 72 సీట్లకు పోటీ చేశాయి లోక్‌సభకు సంబంధించి కమ్యూనిస్టు పార్టీ 9 సీట్లకు యు యస్‌.ఓ 8 సీట్లకు పోటీచేయడానికి నిర్ణయమైంది దురదృష్టవశాత్తు ఈ సంఘటనలో ఆర్‌ యస్‌.పి ని జేర్చడంలో విఫలమైనాము కృషిక్‌ మజుందార్‌ (ప్రజాపార్షీ, సోషలిస్టు పార్టీలు కూడా మాకు దూరంగా వుండిపోయాయి

ఎన్నికలకు ముందు జరిగిన సంప్రదింపులు చర్చల సందర్భంగా నేను అనేక విలువైన పారాలను నేర్చుకున్నాను. ఇంతకుముందెన్నడూ ఎరుగని విధంగా సర్దుబాట్లు ఒకరితో మరొకరు స్నేహభావంతో మెలగడంలాంటి విషయాల్లో అనుసరించదగిన సూత్రాలను గురించి తెలుసుకోగలిగాను మొత్తం చెడకుండా, సూత్రబద్ధంగా నిలబడటం ఎలాగో నేర్చుకొన్నాను విభిన్నమైన ధోరణులు, మనస్తత్వాలుగల వారితో జాగ్రత్తతో వ్యవహరించి ఒక సంఘటిత రూపంలోకి తీసుకొని రావచ్చునని తెలుసుకోగలిగాను.

1951 డిసెంబరు రవ తేదీన మా పార్టీ తన ఎన్నికల (ప్రణాళికను “స్వాధీనత” పత్రికలో ప్రకటించింది, ప్రజొనుకూల (ప్రభుత్వాన్ని వర్చరచడం మా ముఖ్యమైన ధ్యేయంగా తెలిపాము ప్రజల ముఖ్యమైన హక్కులతోపాటు, వారి సమస్యలను గురించి మా ప్రచారాన్ని కేంద్రీకరించాం వేతనాలు, తీవ్రతరమవుతున్లు నిరుద్యోగం అదే పనిగా పెరుగుతున్న ధరలు

• ఈ సమస్యలకు మేము ప్రాధాన్యతనిచ్చాం. అదేవిధంగా భూసంస్కరణలు, రాష్ట్రాన్ని పారిశ్రామికం చేయడంలాంటివి కూడా మా ప్రాధాన్యత జాబితాలో చోటుచేసుకున్నాయి నొ

50

యితర కామ్రేడ్స్‌ లాగానే నేను కూడా ఎన్నికల ప్రచారంలో పూర్తిగా నిమగ్నమైనాను. అప్పుడప్పుడు ఇతర రాష్ట్రాలకు కూడా వెళ్ళాను. సామాన్య ప్రజలను కలుసుకోవడం, ఊరేగింపులలో పాల్గొనడం, పెద్ద పెద్ద బహిరంగ సభల్లో ప్రసంగించడం నాకు నిత్యకృత్యమైంది. ఒకసారి మలబార్‌లో ఒక పెద్ద సభలో ప్రసంగించడం నాకు జ్ఞాపకం వుంది. నాతోపాటు ఆ సభలో ప్రజా రాజకీయ నాయకుడుగా పేరుప్రతిష్టలను కలిగిన ఎ.కె. గోపాలన్‌ కూడా అదే వేదికపై నుండి ప్రసంగించారు. ఆ సభలో ప్రసంగించినందుకు నేను ఎంతగానో ఆనందపద్డాను. అంతకు ముందు త్రిపుర, మిద్నపూర్‌లలో జరిగిన పెద్ద సభల్లో ప్రసంగించాను. ముఖ్యంగా విపరీతంగా జనం హాజరైన సభల్లో ప్రసంగించినప్పుడు ఎంతగానో ఉత్తేజపదేవాడిని, అలాంటి సభల్లో నా ప్రసంగాలు మరింత ఉత్సాహంగా సాగేవి.

పార్టీ ఆదేశానుసారం నేను 24 పరగణాలలోని బారానగర్‌ నియోజకవర్గంలో నామినేషన్‌ వేశాను. బారానగర్‌ నాకు పూర్తిగా కొత్త ప్రదేశం కాని ప్రచారం ఆరంభమైన తరువాత అక్కడ ప్రజలకు సన్నిహితుడైనాను. స్థానిక ప్రజలు తమంతతాముగానే ముందుకు వచ్చి అన్ని విధాలుగా నాకు సహాయపడ్డారు. పార్టీ ఆ విధంగానే ముమ్మరంగా ఆ నియోజక వర్గాలలో సభలు సమావేశాలు జరిపింది. ఎన్నికల్లో నేను గొప్పగా విజయాన్ని సాధించాను. నా ప్రత్యర్థి హరీంద్రనాధ్‌ చౌదరి. ఆయన డాక్టర్‌ బిదన్‌ చంద్రరాయ' మంత్రివర్ణంలో సభ్యుడు కూదా. కాంగైస్‌ ముఖ్యులలో ఒకరైన ఆయన పై మంచి తేడాతో విజయం పొందాను. -

చౌ బజార్‌లో సత్యప్రియ బెనర్జీపై పోటీ చేసిన డాక్టర్‌ బి.సి. రాయ్‌ చాలా తక్కువ తేడాతోనే గెలుపొందారు. ఆ నియోజకవర్గంలో ప్రభుత్వ యంత్రాంగాన్ని దుర్వినియోగపరచి అక్రమ మార్గాలను చేబట్టినప్పటికీ ఆయన కొద్ది తేదాతోనే గెలుపొందడం గమనించదగిన విషయం. ఈ ఎన్నికల్లో మంత్రివర్గంలో ఏడుగురు ఓడిపోయారు. కార్మికమంత్రి కాళీపద ముఖర్జీ కమ్యూనిస్టు పార్టీ అభ్యర్థి బంకిం ముఖర్జీతో పోటీచేసి దాదాపు ? వేల ఓట్ల తేడాతో ఓడిపోయాడు. ఈ విధంగా ఓడిపోయిన మంత్రులలో ప్రపుల్ల చంద్రసేన్‌, నిహారేందు దత్త మజుందార్‌ వున్నారు. బర్జ్వాన్‌లో మన పార్టీ ముఖ్య నాయకుడుగా వున్న వినయ్‌ చౌదరి మహరాజా ఉదయ్‌చంద్ర్‌ను ఓడించారు. ఈ ఎన్నికల్లో పార్టీ పోటీచేసిన 71 స్థానాల్లోనూ 28 మంది గెలుపొందారు. వీరు గాక పార్టీ మద్దతుతో పోటీచేసిన మరో ఇద్దరు ఇండిపెందెంట్లు కూడా ఎన్నికయ్యారు. మొత్తం ప్రతిపక్షం - ఫార్వర్డ్‌ బ్లాక్‌, కె.యమ్‌. పి.పి., హిందూ మహాసభ, జన సంఘం తదితర ఇండిపెండెంట్లు కలిసి మొత్తం 76 సీట్లను గెలుచుకోగలిగారు. కాంగ్రెస్‌కు 162 సీట్లు వచ్చాయి. లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో పార్టీ పోటీచేసిన 9 సీట్లలో అయిదు గెలుచుకున్నాం. ఇది మనకు చాలా గొప్ప విజయం, ఈ విధంగా మొట్టమొదటి జనరల్‌ ఎన్నికల్లో పశ్చిమబెంగాల్‌ శాసనసభలో పెద్ద ప్రతిపక్షంగా ఎన్నికకాగలిగాం. మమ్ములను అఖిలభారత పార్టీగా గుర్తించారు.

లోక్‌సభకు పశ్చిమబెంగాల్‌ నుండి ఎన్నికైన కమ్యూనిస్టు పార్టీ అభ్యర్భులలో హిరేన్‌ ముఖర్జీ, తుషార్‌ చటర్జీ, కమల్‌ బసు, రేణు చక్రవర్తి కుంజు బెహారీ చౌదరి, సాధన గుప్తా వున్నారు. మనపార్టీ డాక్టర్‌ మేఘనాథ్‌ షాకు, ఆర్‌యస్‌.పి. నాయకుడు త్రిదీప్‌ చౌదరికి

చి. ంగో! 262

కూడా మద్దతు నిచ్చింది. 1952లో లోక్‌సభలో పార్టీ పార్లమెంటరీ నాయకుడుగా ఏ కె. గోపాలన్‌ వకగ్రీవంగా ఎన్నికయ్యారు ఎన్నికల్లో విజయం పొందినందువల్ల మేము విజయగర్వంతో పొంగిపోలేదు ఎన్నికల అనంతరం రెగ్యులర్‌గా సమావేశాలను జరుపుకొని విమర్శనాత్మకంగా మా పనిని సమీక్ష చేసుకునేవారం. మా పొరపాట్లను, వైఫల్యాలను గుర్తించి భవిష్యత్తులో అలాంటివి వాటిల్లకుండా మా వైఖరిని సవరించుకోవడానికి యత్నించేవారం మా బలం (ప్రధానంగా నగరాల్లోనూ, పారిశ్రామిక ప్రాంతాలలో వున్నదని గగ్రహించాం (గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో మా బలహీనతను గుర్తించాం. అటు గ్రామసీమ్రల్లోనూ ఇటు పట్టణ (ప్రాంతాల్లోనూ ప్రజా సంఘాలను పటిష్టంగా నిర్మించుకునేందుకు రాష్ట్ర కమిటీ తగిన చర్యలు తీసుకున్నది. జనరల్‌ ఎన్నికల అనంతరం మన నాయకులు క్రమక్రమంగా విడుదలైనారు. అలాగే అరెస్టు వారంట్లు కూడా రద్దు అయినాయి. రాష్ట్ర కమిటీతో పాటు జిల్లా కమిటీలు కూడా రెగ్యులర్‌గా సమావేశమవుతూ ప్రజాసంఘాల నిర్మాణాన్ని సమీక్ష చేసుకునేవి. శాసనసభలో పార్టీ సభ్యులు సమావేశమై నన్ను నాయకుడిగా ఎన్నుకున్నారు. మణికుంతల సేన్‌ డిప్యూటీ నాయకుడుగాను, బిరేన్‌ బెనర్జీని పార్టీ చీఫ్‌ విప్‌గా ఎన్నిక చేశారు. సభలో ఏవిధంగా వ్యవహరించాలనే విషయాన్ని చర్చించి నిర్ణయించుకొనేవారం పాలకవర్గ పార్టీ ప్రజా వ్యతిరేక విధానాలను ఎండగట్టేందుకు ప్రతిపక్షంలోని ఇతర పార్టీలతో అవగాహనకు రావడానికి మేమే చొరవ తీసుకునేవారం దాక్టర్‌ బి సి. రాయ్‌ నాయకత్వాన కాంగ్రెసు పార్టీ మంత్రివర్గాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. హేమచంద్ర నస్మర్‌, అజయ్‌ ముఖర్జీ శ్యామ్‌ ప్రసాద్‌ బర్మన్‌, కె యస్‌ దాస్‌ గుప్తా రేణుకారే, ప్రపుల్ల చంద్రసేన్‌, దాక్టర్‌ ఆర్‌. అహమ్మద్‌, మాజీ స్పీకర్‌ ఈశ్వర్‌ దాస్‌ జలాల్‌ ప్రధానమైన శాఖలను నిర్వహించేవారు. అసెంబ్లీలోని కాంగ్రెసు పార్టీకి చెందిన మెజార్జి సభ్యులు బడా భూస్వాముల, జమిందార్ల ప్రతినిధులుగా వుండటం ఆసక్తిదాయకమైన విషయం వారిలో చాలా మందికి పెద్దపెద్ద ఎస్టేట్లు హెచ్చు మొత్తంలో ఆస్తులు వుందేవి వారిలో చాలామంది పారిశ్రామికవేత్తలు కూడా వుండేవారు ఇందుకు భిన్నంగా కమ్యూనిస్టు పార్టీ ప్రజా ఉద్యమాల ప్రతినిధులతో నిండి వుండేవారు. అందులో అత్యధికులు స్వాతంత్ర్యానికి పూర్వం తమ జీవితంలో ఎక్కున భాగాన్ని జైళ్ళలో గడిపారు. అలాగే తమ జీవితాన్ని ప్రజాక్షేమం కోసం వినియోగించిన వారు వున్నారు. ఇలాంటి అత్యంత ఆదర్శవంతమైన జీవితాన్ని గడిపిన వారిలో దాక్టర్‌ రతన్‌ సేన, మణికుంతలసేన్‌, గణేష్‌ ఘోష్‌ డాక్టర్‌ నారాయణ రాయ్‌, అంబికా చక్రవర్తి బంకిం ముఖర్జీలు ఉన్నారు. సమర్ధవంతమైన (ప్రతిపక్ష నాయకుడుగా అభివృద్ధి చెందేందుకు నేను కృతనిశ్చయంతో కృషి చేశాను ప్రతి సాయంత్రం శాసనసభా సమావేశం అనంతరం ఆనాడు మేము నిర్వహించిన పనిని గురించి అందరి అభిప్రాయాలు తీసుకునేవాడిని సభలో ప్రసంగించేందుకు ఆయా ర్‌2ై

విషయాలకు సంబంధించి అన్ని అంశాలను అధ్యయనం చేసేవాడిని. ఆ విధంగా పార్టీ వైఖరిని సభలో ప్రతిభావంతంగా వివరించడానికి యత్నించేవాడిని కేవలం విమర్శ కోసం విమర్శ చేయడం కాకుండా పరిస్థితులను మెరుగుపరచేందుకు అవసరమైన సానుకూలమైన సూచనలను చేసేవాడిని వాటిల్లో కొన్నింటిని సభ అంగీకరించి, కేంద్రప్రభుత్వ అనుమతి కోసం పంపించడం జరిగేది

ఇది అంత తేలిగ్గా సానుకూలపదేది కాదు మమ్ములను సభలో గణించదగని వారుగా చేసే ప్రయత్నాలను సదా ఎదుర్శొనే వారం సభలో వున్నవారిలో నిజానికి మేమే ఒక క్రమమైన పార్టీకి చెందిన వారం తతిమ్మవారంతా కొన్ని గ్రూపులకు చెందినవారు. అయినప్పటికి డాక్టర్‌ బిసి రాయ్‌ మమ్ములను ప్రధానమైన ప్రతిపక్షంగా గుర్తించేందుకు నిరాకరించారు ఈ రకమైన అన్యాయాన్ని మేము వ్యతిరేకించాము ఏమైనప్పటికి నిరంతరపోరాటం ఫలితంగా నన్ను ప్రధాన ప్రతిపక్ష నాయకునిగా గుర్తించక తప్పలేదు

ర్‌3

10 అష బి ఆలీ అక్రమాల పట్ల ప్రతిఘటన

క్షే953లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ రాష్ట్ర కమిటీ కార్యదర్శిగా నేను ఏక(గ్రీవంగా ఎన్నికయ్యాను. పార్టీ నిర్మాణాన్ని పూర్తిగా పునర్చిర్మించే రోజులవి. పార్టీలో వున్న లోపాలను తొలగించడానికి పూమకున్న కాలమది.

1954 జనవరిలో పార్టీ మహాసభ మధురైలో జరిగింది. 39 మంది సభ్యులతో కేంద్ర కమిటీని ఆ మహాసభ ఎన్నుకొన్నది. భూపేష్‌ గుప్తా, డాక్టర్‌ రణన్‌ సేన్‌ నేనూ కేంద్ర కమిటీ సభ్యులుగా ఎన్నికయ్యాం. మధురై మహాసభ తొమ్మిది మంది సభ్యులతో ఒక పోలిట్‌ బ్యూరోను కూడా ఎన్నుకొన్నది అజయ్‌ ఘోష్‌ ప్రధాన కార్యదర్శిగా, ఇ యమ్‌.యస్‌. నంబూద్రిపాద్‌, యస్‌.ఎ. డాంగే, పి. రామమూర్తి, పి. సుందరయ్య, డాక్టర్‌ రణన్‌ సేన్‌, జడ్‌.ఏ. అహమ్మద్‌, రాజేశ్వరరావు, హరికిషన్‌ సింగ్‌ సూర్దిత్‌లతో పోలిట్‌ బ్యూరో ఏర్పడింది పార్టీ (బెంగాల్‌ దినపత్రిక సంపాదక వర్గానికి నన్ను ఛైర్మన్‌గా ఎంపిక చేశారు కాని వాస్తవంలో భూపేష్‌ గుష్తా ఎడిటర్‌గా బాధ్యతలను నిర్వహించేవారు ఎన్నికలనంతరం లాంఛనంగా భూపేష్‌ గుస్తా “స్వాధీనత” పత్రిక ఎడిటర్‌గానేకాక, రాజ్యసభకు కూడా ఎన్నికయ్యారు.

1953 జులైలో ట్రామ్‌ చార్జీలను పెంచారు. ఈ ట్రామ్‌ కంపెనీ విదేశ కంపెనీతో నడపబదుతూ విపరీతంగా లాభాలను గడిస్తూ వుంది. చార్జీల పెంపుదలను కాంగ్రెస్‌ ఆమోదించడంతో పరిస్థితి తీవ్రతరమైంది అప్పుడు డాక్టర్‌ బి సి. రాయ్‌ విదేశాలకు వెళ్ళగా ప్రఫుల్ల చంద్రసేన్‌ తాత్కాలిక ముఖ్యమంత్రిగా వ్యవహరిస్తున్నారు. పెంచిన చార్జిని చెల్లించ నిరాకరించవలసిందిగా ప్రయాణీకులను మేము కోరాము. మా విజ్ఞప్తి అద్భుతంగా పని చేసింది సామాన్య ప్రజలు, ప్రయాణీకులు, చివరికి ట్రామ్‌ ఉద్యోగులు కూడా అన్ని విధాలా మమ్ములను బలపరిచారు ఈ ప్రతిఘటన ఉద్యమం అపూర్వంగా సాగింది కలకత్తా హొరాలలో

ఈ విజ్ఞప్తికి మంచి ఆదరణ లభించింది.

ఈ అసమ్మతిని ఎదుర్కొనేందుకు ప్రభుత్వం రంగంలోకి దిగింది ప్రయాణించే ట్రామ్‌ కార్లలోనూ, ట్రామ్‌ డిపోలలోనూ పోలీసు ఆఫీసర్లను వుంచారు సమావేశాలను సభలను, నిషేధించారు. 144వ సెక్షన్‌ విధించారు మానవ హక్కులకు విఘాతం కల్లిస్తూ అరెస్టులు, లారీచార్జీలు, బాప్పవాయువు ప్రయోగం విచ్చలవిడిగా సాగాయి

ర్‌కీ

ఒక రోజు సాయంత్రం మార్కిస్టు ఫార్వర్డ్‌ బ్లాక్‌ నాయకుడు సత్యప్రియ బెనర్జీతో తిరుగుతూ షాపింగ్‌ కాంస్లెక్సులోని ఒక టీ షాపులో టీ తాగుతూ వున్నాను. సుబోధ్‌ మల్లిక్‌ చౌక్‌లో జరిగిన ఒక సభలో పాల్గొని అక్కడికి అప్పుడే వెళ్లాను. అకస్మాత్తుగా ఒక పోలీసు దళం వచ్చి మా మీద విరుచుకుపడింది మమ్ములను అరెస్టు చేసి జైలుకు తీసుకొని వెళ్లారు. అయితే ఆ సందర్భంగా పోలీసులు పత్రికా విలేకరుల పైనా, ఫోటోగ్రాపర్లపైనా 1958 జులై 22వ తేదీన దాడిచేసి వారిని చావమోదారు దీనితో ప్రభుత్వం ప్రజల అభిమానాన్ని పూర్తిగా కోల్పోయింది చివరికి అసంతృప్తి తీవ్రతరం కావడంతో ప్రభుత్వం తగ్గవలసి వచ్చింది. తాను జారీ చేసిన ఉత్తర్వును ఉపసంహరించుకొన్నది ట్రామ్‌ చార్జీల పెంపుదలను, పత్రికల వారిపై దాడిని విచారించేందుకు ఒక దర్యాప్తు కమిటీని ప్రభుత్వం నియమించవలసి వచ్చింది. అధికారికంగా విడుదలకాని ఆ దర్యాప్తు కమిటీ నివేదిక పూర్తిగా పక్షపాతంగా వున్నట్లు నవంబరు 4వ తేదీన వెల్లడైంది ఆ నివేదిక పత్రికల వారిని తప్పుబట్టి పోలీసుల చర్యను సమర్ధించింది. ఈ సమస్యను గురించి శాసన సభలో నేను పదే పదే ప్రశ్నించాను కాని డాక్టర్‌ రాయ్‌ శిపోర్టు.వివరాలను బయట 'పేట్టదానికి నిరాకరించారు. ఆ తరువాత కొద్ది కాలానికి దర్యాప్తు కమిటీ రిపోర్టు (ప్రభుత్వానికి కంపెనీకి అనుకూలంగా లేదని మాకు తెలిసింది. 1967లో మొట్ట మొదటి ఐక్య సంఘటన ప్రభుత్వం అధికారంలోకి రాగానే ట్రామ్‌ కంపెనీ తన ప్రయవేటు లహ ఎమాన్యాన్ని వదులుకొన్నది కంపెనీ యాజమాన్యాన్ని ప్రభుత్వం స్వీకరించింది. అప్పుడు ఛభప్తాణా ఆర్ధిక శాఖామంత్రిగా నేను వున్నాను

1953లో ప్రధానమైన ప్రజా ఉద్యమాలు అనేకం జరిగాయి వేలాది మంది ప్రజలు అసెంబ్లీ గేటు వద్ద గుమిగూడి ఆహారం కోసం ఉపాధి కోసం డిమాండ్‌ చేసిన ఘటనలు నాకు జ్ఞాపకం వున్నాయి ఆ సంవత్సరం మార్చి 18వ తేదిన దాదాపు 25 వేల మంది అసెంబ్లీ గేటు వద్దకు వచ్చారు ముఖ్యమంత్రి బయటకు వచ్చివారిని కలుసుకోవలసిందిగా స్పీకర్‌ ద్వారా నేను విజ్ఞప్తి చేశాను కాని ముఖ్యమంత్రి బయటకు రావడానికి నిరాకరించారు. ముఖ్యమంత్రి మొండి వైఖరి అందరిని ఆగ్రహపరిచింది తమ తీవ్ర అసమ్మతిని వెల్లడిస్తూ మొత్తం ప్రతి పక్షాలన్నీ అసెంబ్లీ నుండి వాకౌట్‌ చేశాయి అయినా పాలక పార్టీ స్పందించలేదు

పార్టీ దినపత్రిక ' స్వాధీనత” గత సంచికలు తిరగవేస్తే 1958 మార్చి 22వ తేదీన బెంగాల్‌ రాష్ట్ర ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ కాంగ్రెస్‌ ప్రధాన కార్యదర్శిగా నేనొక నివేదికను అసెంబ్లీకి సమర్పించినట్లు నాకు జ్ఞప్తికి వచ్చింది. _

ఆ సమయంలో ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ ఉద్యమాలను సమీకరించేందుకు సమయం పరిపక్వమైనదని మేము భావించాము. తమ హక్కులకోసం పోరాడవలసిందిగా ఉద్బోధించాం బెంగాల్‌ రాష్ట్ర (ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ కాంగ్రెస్‌ను, యునైటెడ్‌ (ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ కాంగ్రెస్‌ను పునరుద్ధరించాం. ప్రజలకు సంబంధించిన సమస్యలపై ఇతర పత్రిపక్ష గ్రూపులతో అసెంబ్లీలో సంబంధాలను పెట్టుకుని కృషి చేశాం. ఆహార సరఫరాపైనా, కార్మికులకు బోనస్‌ చెల్లించాలన్న సమస్యపైనా ప్రభుత్వం తన పాలసీలను ప్రకటించాలని డిమాండ్‌ చేశాము. మరో వైపున

ర్‌ర్‌

జూట్‌ మిల్లు కార్మికుల కోర్కెల పై వినయ్‌ చౌదరి వాయిదా తీర్మానాన్ని ప్రతిపాదించారు. ఇలా సభ్యులంతా తలా ఒక సమస్యపై శాసన సభలో అందోళన లేవదీసి ప్రభుత్వాన్ని నిలదీయడం జరిగింది.

1958 నవంబరు మూడో వారంలో దక్షిణ కలకత్తా లోక్‌సభ నియోజకవర్గంలో ఉప ఎన్నిక జరిగింది. ఆ ఎన్నిక ఎంతో ఆసక్తిని కలిగించింది. కమ్యూనిస్టు పార్టీ అభ్యర్థి సాధనా గుప్తా తన ప్రత్యర్థి అయిన కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థి దాక్టర్‌ రాధావినోద్‌పాల్‌ను 22 వేల వోట్ల మెజార్టీతో ఓడించారు. ఇది ప్రజలిచ్చిన గొప్ప తీర్పు ఈ సందర్భంగా ఎన్నికలకు ముందు దేశ ప్రియపార్ములో అక్టోబరు 31వ తేదీన జరిగిన సభకు “హిందూస్తాన్‌ స్టాండర్డు' పత్రికకు ఎడిటర్‌ దాక్టర్‌ ధీరేన్‌ సేన్‌ అధ్యక్షత వహించారు నేను కూడా ఆ సభలో ప్రసంగించాను. ఆ సభలో ప్రసంగించిన మరో ముఖ్య వ్యక్తి హీరేన్‌ ముఖర్జి కాంగ్రెస్‌ దుర్మార్గాలను ఆయన తన వ్యంగ్యోక్తులతో చీల్చి చెందాడాడు ఆయన చేసిన సద్విమర్శ అందరికీ ఆనందాన్ని కలుగజేసింది.

పెద్ద పెద్ద సభలతోపాటు పార్టీ సామాన్య ప్రజలతో స్వయంగా సంబంధాలను పెట్టుకున్నది. ప్రజల తరపున నేను అనేక పోరాటాలను సాగించాను. “ఉన్నత స్థితిని పొందాలనే అత్యాశ నా మనస్సులో ఎన్నడూ ప్రవేశించలేదు రాజకీయాలంటే నా ఉద్దేశ్యంలో (ప్రజల కోసం పనిచేయడమే. అనేక సంవత్సరాల పోరాటాల అనంతరం నేను వచ్చిన నిర్ణయమేమంటే మీరు ఇతరుల కోసం, సామాన్య ప్రజల కోసం, దేశ ప్రజలకోసం పని చేస్తే మీరు ఎప్పుడూ పొరపాటు చేయరు. అలా చేయకుండా కూడా ప్రజలు చూస్తారు

56

శ కాంగ్రెస్‌ కపట నాటకం

సామాన్య ప్రజల సంగతి ఏమాత్రం పట్టించుకోకుండా కేవలం తమ స్వప్రయోజనాల కోసమే పనిచేసే కాంగ్రెస్‌కు వ్యతిరేకంగా పోరాటంలో నిమగ్నమైవుండవలసి వచ్చింది. 1952 జూన్‌ 21వ తేదీన ముఖ్యమంత్రి, ఇతర మంత్రుల, సహాయమంతక్రుల జీతభత్యాలను విపరీతంగా పెంచే ఒక బిల్లును శాసనసభలో ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టింది. పశ్చిమబెంగాల్‌ జీతభత్యాల బిల్లు అనే పేరిట ప్రవేశపెట్టిన ఈ బిల్లు ప్రభుత్వ ఉద్యోగులకుగాని శాసనసభ్యులకుగాని ఏ మాత్రం వర్తించదు. ఆనాడు మంత్రికి వచ్చే జీతాలు నెలకు వెయ్యి పదిహేను వందలు వుందేవని నా జ్ఞాపకం దానికి మరో 900 రూపోయలు కలపడమేగాక, మరికొన్ని అదనపు సౌకర్యాలను కూడా వారికి కల్పించింది. ఇంత బావాటంగా స్వప్రయోజనాలకోసం కాంగ్రెసు వ్యవహరిస్తుందని మేము నమ్మలేకపోయాం. ఈ ప్రతిపాదనపట్ల గణేష్‌ ఘోష్‌, చారు చంద్ర భండారే, నేనూ పూర్తిగా వ్యతిరేకతను వ్యక్తం చేశాం. ఈ ప్రజా వ్యతిరేక బిల్లుపై ఒక రోజున అసెంబ్లీలో తీవ్రమైన చర్చ జరుగుతూ వుండగా తమకు తిండి, గుడ్డ కావాలని ఆక్రోశించుతూ వేలాది మంది ప్రజలు అసెంబ్లీ గేటు ముందు ప్రదర్శన చేశారు. “మాకు తిండి బట్ట కావాలి! మేము బ్రతకాలి” అనే నినాదాలు అసెంబ్లీ వెలుపల మిన్నుముట్టూతూ వుండగా ఈ విషయమై ముఖ్యమంత్రి దృష్టికి, స్పీకర్‌ దృష్టికి తీసుకొని రావడానికి.నేను ప్రయత్నించాను మొదట మొండి కేసినా, ఆ తరువాత ముఖ్యమంత్రి వారి ప్రతినిధి వర్షాన్ని కలుసుకోవడానికి అంగీకరించారు మంత్రి వర్గం తీసుకున్న ఈ నిర్ణయాన్ని వెలుపల నున్న జన సమూహానికి తెలియజేశారు దానితో ప్రజలు శాంతపడి క్రమంగా అక్కడి నుండి వెళ్ళిపోయారు

ఇద్ది యిలా వుండగా శాసన సభలో కాంగ్రెస్‌ వారు వివిధ రకాల అక్రమ మార్గాల ద్వారా ప్రతిపక్షాన్ని దెబ్బతీయాలని యత్నించారు జులై ఒకటవ తేదిన న్యాయ వ్యవహారాల శాఖా మంత్రిగావున్న యస్‌ కె, బసు ప్రతిపక్షాన్ని నాశనం చేసే ఒక రాక్షస బిల్లును ప్రవేశపెట్టాడు ప్రతిపక్షంలో వున్న మేము ఆ బిల్లును తీవ్రంగా ప్రతిఘటించడానికి నిశ్చయించుకున్నాం చర్చ ప్రారంభంలోనే నేను సుదిర్హంగా ప్రసంగించి, అందులోని హానికరమైన అంశాలను ఎత్తి

57

చూపాను. అంతకు కొద్ది సంవత్సరాల క్రితమే, ఇలాంటి భద్రతా చట్టాన్ని తాము చేయకపోతే అసలు పాలనా వ్యవసే కూలిపోతుందని తెలుపుతూ భారత (ప్రభుత్వానికి ఒక రహస్య మెమోరాండం వారు సమర్చించారు. ఆ మెమోరాండం పర్యవసానమే ఈ బిల్లు

కాక్‌ ద్వీప్‌ జైలులో మూడు సంవత్సరాలకుపైగా నిర్భంధంలో వున్న రాజకీయ ఖైదీలను ప్రాసిక్యూట్‌ చేసే వుద్దేశ్యంతొ ఈ బిల్లును రూపొందించారని నేను భావించాను. వారిని మరల విచారించి, అలా చాలా రోజులు వారు జైలులో మ్రగ్గేటట్లు చేయాలనేది ప్రభుత్వ ఉద్దేశ్యం. డమ్‌డమ్‌ జైలులో వున్న వారి విషయం కూడా ఇంతే. ఇలాంటి హానీకరమైన బిల్లును మేము ఎలా అంగీకరించగలం?

ఈ కపటమైన, నిరంకుశ బిల్లు పై డాక్టర్‌ బి.సి. రాయ్‌తో నేను ఘర్షణ పడ్డాను నా వాదనలను ప్రతిపక్షంలో వున్న వారందరూ బలపరిచారు ఇలా నేనొక్కడిని కాదు, చారు చంద్ర భండారే, హేమంత కుమార్‌ బసు, డాక్టర్‌ శ్రీ కుమార్‌ బెనర్జీ, విభూతి ఘోష్‌ బంకిం ముఖర్జీ - వీరంతా తీవ్రంగా బిల్లును ప్రతిఘటిస్తూ మాట్లాడారు. శంకర ప్రసాద్‌ మిత్రా కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేక ప్రసంగాన్ని అతి తీవ్ర ధోరణిలో చేశారు ఇందుకు ఫలితంగా ఆయనకు త్వరలోనే న్యాయ మంత్రిత్వశాఖ లభించింది. 1952 జనరల్‌ ఎన్నికల్లో ఏడెనిమిది ఓట్ల మెజార్టీతో మాత్రమే శాసన సభకు ఎన్నికయ్యారు. కాని 1957లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ అభ్యర్ధి దా ్రకాళ్‌ నారాయణరాయ్‌ చేతుల్లో ఆయన పెద్ద తేడాతో పరాజయం పొందారు ఆ తరువాత ఆయన కలకత్తా హై కోర్టు జడ్జిగా నియమితులై అనంతరం ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా పదోన్నతినీ పొందారు.

ర్‌ర్‌

12 అధ్యాపకుల ఆందోళన 1954 ఫిబ్రవరి మాసం అత్యంత ఉద్రిక్తతతోనూ, ఆందోళనతో గడచిపోయింది. 1954లో అనేక ముఖ్యమైన ఘటనలు సంభవించాయి. దాదాపు ప్రతి రోజు ఏదో ఒక సమస్యపై ఆందోళన, ప్రదర్శన జరుగుతూ వుండేది. అన్నింటికంటే ముఖ్యమైనది “అధ్యాపకుల ఉద్యమం” ఇది చివరికి 18000 మంది సమరశీల అధ్యాపకులకు ప్రభుత్వానికి మధ్య ప్రత్యక్ష సంఘర్షణగా పరిణమించింది. వారి లక్ష్యం నిజంగానే ఘనమైనది. భారత దేశంలోని యువతీ యువకులను తగిన పౌరులుగా తయారు చేయాలంటే విద్యావేత్తలకు అధ్యాపకులకు సముచితమైన స్థానాన్ని కల్పించవలసి వుంటుందని నేను గట్టిగా విశ్వసిస్తున్నాను. మన దేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత ఈ ఉద్యమ పురోగతిని ఒక మైలు రాయిగా పేర్కొనవచ్చు మాధ్యమిక బోర్డు సిఫార్సులను అమలుపరచాలనేది వారి ప్రధానమైన డిమాండు. వారి డిమాండ్లు నిజానికి చాలా పరిమితమైనవే. కరువు భత్యం 85 రూపాయలుండాలని, జీతం నెలకు 78 నుండి 180 వరకు వుండాలని మాత్రమే వారు " కోరారు ఆ రోజుల్లో వారి ఆదాయం అతి తక్కువగా వుండి, జీవితం అతి నికృష్ణంగా వుండేది. వాస్తవం చెప్పాలంటే ఆఖరి ఆయుధంగా మాత్రమే వారు సమరశీల ఆందోళనకు దిగారు. సంప్రదింపులు ద్వారా సమస్యను పరిష్టరించుకోవాలని వారు మొదట ప్రయత్నించారు. అది విఫలమైన తరువాతనే, ప్రభుత్వానికి వినతి పత్రాలను సమర్పించారు. ఇది కూడా ఫలించనందున తమ కోర్కెల సాధనకై సభలు సమావేశాలు జరిపారు. వారి వినతి పత్రాలు, విజ్ఞాపనలు చెవిటి వాని ముందు శంఖం వూదినట్లు అయ్యింది అంతేకాదు, ఉపాధ్యాయుల ప్రతినిధి వర్గాన్ని కలుసుకోవడానికి సహితం డాక్టర్‌ బి.సి. రాయ్‌ నిరాకరించారు. ఎంతో కష్టపడి నేను వొప్పించితే చివరికి డాక్టర్‌ రాయ్‌ వారి వినతిని వినడానికి అంగీకరించారు అయితే ఈ విషయంలో ఎలాంటి నిర్ణయాన్ని తీసుకోలేదు ఆ పరిస్థితులలో విధిలేక మనోరంజన్‌ 59

సేన్‌ గుప్తా, సత్యప్రియరాయ్‌, అనితాదేవి (వీరంతా ఎంతో అనుభవం గల అధ్యాపకులు) అఖిల బెంగాల్‌ టీచర్ల అసోసియేషన్‌ ఏర్పాటు చేసి సమావేశంలో తమ డిమాండ్లను ఫిబ్రవరి 9 లోపున అంగీకరించని పక్షంలో నిరవధిక సమ్మెను ప్రారంభించాలని నిర్ణయించారు. ముందుగా వారు వూరేగింపులు, సభలు, సమావేశాలను నిర్వహించారు ఆ విధంగా (ప్రజల నుండి బ్రహ్మాండంగా అభిమానాన్ని సంఘీభావాన్ని వారు సంపాదించుకున్నారు

అయితే, దురదృష్టవశాత్తు ఆందోళన చేస్తున్న ఉపాధ్యాయులు రాజ్‌ భవన్‌ ముందే పెద్ద ఎత్తున ర్యాలీని నిర్వహించవలసిన పరిస్థితి ఏర్పడింది అత్యధిక సంఖ్యలో వచ్చిన ఉపాధ్యాయులు చివరికి రాట్రిపూట కూడా అక్కడ వుండవలసి వచ్చింది. నేను కూడా వారిని కలుసుకుని వారి వైఖరిని బలపరుస్తూ ప్రసంగించాను. ఈ పరిణామాన్ని ఏ మాత్రం సహించని స్థితిలో కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం వుంది వారిపై పెద్ద ఎత్తున దాడి చేసి వారిని అరెస్టు చేసింది. వారు వేసుకున్న గుడారాలను కూల్చివేసింది. ప్రభుత్వ ఆజ్ఞలను తుచ తప్పకుండా పాటిస్తూ పోలీసులు వారిని నిర్జాక్షిణ్యంగా చావమోదారు.

ఫిబ్రవరి 15వ తేదీన ప్రతిపక్షమంతా ప్రభుత్వ క్రూర వైఖరిని నిరసిస్తూ అసెంబ్లీ నుండి వాకౌట్‌ చేసింది ఫిబ్రవరి 16వ తేదీన అసెంబ్లీ గేటు వరకు నిర్వహించదలచిన ఉపాధ్యాయుల వూరేగింపుకు నాయకత్వం వహించాలని కూడా మేము నిర్ణయించాం. ఈ నిర్ణయం పాలకవర్గంలో కంగారు పుట్టించింది. ఉపాధ్యాయులపై దమన కాందను తీవ్రతరం చేసింది రాత్రికి రాశ్రే ఉద్యమానికి చెందిన ప్రముఖ నాయకులందరిని అరెస్టు చేశారు. సరిగ్గా అదే రోజున ముందుగా అనుకోకుండా దక్షిణ కలకత్తాలోనున్న మా అత్తవారింటికి నేను వెళ్లాను అక్కడకొక కామ్రేడ్‌ వచ్చి, పోలీసులు నన్ను అరెస్టు చేసేందుకు వారంటుతో హిందూస్తాన్‌ పార్కులోని మా యింటికి వచ్చినట్లు చెప్పాడు ఆ విధంగా కొద్దిలో అరెస్టు కాకుండా నేను తప్పించుకోగలిగాను. ఆ రోజున దాదావు నాలుగువందల మంది ఉపాధ్యాయులను అరెస్టు చేశారు.

ఈ వార్త విన్న తరువాత నేను వెలుపల వుంటే వారి ఉద్యమానికి సహాయపడగలనని అనుకొన్నాను వెంటనే ఒక టాక్సీ తీసుకొని ఒక మిత్రుని యింటికి వెళ్లాను ఏదో విధంగా అసెంబ్లీకి హాజరు కావడం ఉపయోగకరమనుకున్నాను ఆ సమయంలో అజ్ఞాత వాసంలో వున్న కొంతమంది రాష్ట్ర కమిటీ సభ్యులను కాంటాక్టు చేశాను. వారితో సంప్రదించి పోలీసుల నిఘానుండి తప్పించుకొని అసెంబ్లీ సమావేశానికి హాజరు కావడానికి ప్లాను వేసుకున్నాను.

ఒక మిథ్రుని కారులో అసెంబ్లీ భవనానికి బయలు దేరి వెళ్లాను గేటు వద్ద ఒక పెద్ద పోలీసు బలగం నా కోసం కాపలా కాస్తున్నట్లు కనుగొన్నాను ఏమైనాసరే ప్రధాన గేటు

60

ద్వారా అసెంబ్లీ భవనం ఆవరణలోకి వేగంగా కారు పోనిచ్చాను నన్ను ఆపేందుకు ఎవ్వరు సాహసించలేకపోవడం నాకు ఆశ్చర్యం కలిగించింది అయితే, సభా భవనంలో వున్న స్పెషల్‌ బ్రాంచివాళ్లు నన్ను గుర్తుపట్టారు అసెంబ్లీ ఆవరణలో ఒక శాసన సభ్యుడిని అరెస్టు చేయవచ్చునా లేదా అన్న చర్చ సీనియర్‌ నాయకుల మధ్య జరిగింది ఏమైనప్పటికీ నా పై చర్య తీసుకోవడం సరైన పనికాదని ముఖ్యమంత్రి భావించారు అసెంన్లీ ఆవరణ నుండి బయటకు వచ్చిన మరుక్షణం అరెస్టు చేయాలని వారు ప్లాను, ఇదీ పరిస్థితి!

శాసన సభ్యుల్లో ప్రశ్నోత్తరాల సమయం ముగియకుండానే, నా ఆత్మరక్షణకు గల హక్షును గురించి స్పీకర్‌ తైలా ముఖర్జీ దృష్టికి తీసుకువచ్చాను. సభ ఆవరణలోనే వుందేందుకు నాకు అవకాశాన్ని కల్పించాలని కోరాను. అసెంబ్లీ భవనంలోనే వుండిపోవడంవలన అరెస్టు నుండి తప్పించుకోవడమే గాక, నా నియోజకవర్గ (ప్రజల పట్ల నా విద్యుక్త ధర్మాన్ని నిర్వహించగలనన్నాను. స్పీకర్‌ నాకు అనుకూలంగా రూలింగ్‌నిచ్చారు స్వరక్షణకు ఇతర సభ్యులకు వున్నట్లే నాకు కూదా హక్కు కలదని ఆయన ప్రకటించారు స్పీకర్‌ యిచ్చిన ఈ రూలింగ్‌ పట్ల డాక్టర్‌ బి.సి రాయ్‌ ఆందోళన చెందారు. అసెంబ్లీ ఆవరణలోనే వుండేందుకు నాకు అనుమతి యిచ్చినందుకు స్పీకర్‌ పట్ల అసంతృప్తిని వెల్లడించడమే గాక, ఈ విషయమై అడ్వకేట్‌ జనరల్‌ సలహా తీసుకున్నారు. (ఈ విషయం తరువాత నాకు తెలిసింది ) చట్టరీత్యా నన్ను అసెంన్లీ ఆవరణలో అరెస్టు చేయడానికి అవకాశం కలదని అయితే ఆ అధికారాన్ని ఉపయోగించడం మంచిదికాదని ముఖ్యమంత్రికి ఆయన సలహా యిచ్చారు.

ఫిబ్రవరి 16 నుండి ఒక వారం రోజుల పాటు నేను సభా భవనంలోనే వున్నాను. ప్రతి రోజు నాకు భోజనాన్ని మిక్రులు, నా కుటుంబ సభ్యులు పంపుతూ వుండేవారు నా కదలికను జాగ్రత్తగా పరిశీలించేందుకు గూఢాచారులను, పోలీసులను (ప్రభుత్వం కాపలా పెట్టింది

ఏమైనప్పటికీ పోలీసు దమనకాండను లెక్క చేయకుండా ఉపాధ్యాయ ఉద్యమం కొనసాగినందుకు నేను సంతోషించాను. ఫిబ్రవరి 16వ తేదీన పెద్ద వూరేగింపు అసెంబ్లీ గేటు వరకూ వచ్చింది. పోలిసులు కంగారుపడి వారిని చెదరగొట్టేందుకు బాప్పవాయువును లారీలనే గాక, తుపాకులను కూడా ప్రయోగించారు. ఈ ఘోరకలికి నేను ప్రత్యక్ష సాక్షిని పోలీసుల కాల్పులకి ఆరుగురు ఆహుతయ్యారు 157 మంది గాయపడ్డారు తత్ఫలితంగా నగరమంతా ఆందోళన చెలరేగింది ఆ మరునాడు నేను అసెంబ్లీలో మాట్లాడుతూ అరెస్టు అయిన వారిని వెంటనే విడుదల చేయాలని, తీవ్రతరమవుతున్న ఈ సమస్యను శాంతియుతంగా పరిష్కరించాలని గట్టిగా వాదించాను. 12 రోజుల పని మానివేయాలన్న టీచర్ల నిర్ణయం ఫిబ్రవరి 21వ తేదీతో ముగిసింది ఆ తరువాత అరెస్టు అయిన ఉపాధ్యాయులను విడుదల చేశారు.

61

బడ్జెట్‌పై సాధారణ చర్చ ముగిసిన తరువాత నా లక్ష్యం పూర్తి అయినందున అసెంబ్లీ ఆవరణను విడిచి బయటకు రావసిందిగా నన్ను పార్టీ ఆదేశించింది అయినా అరెస్టు (ప్రమాదం నాకు వుండనే వుంది. నా మిత్రుడు దాక్టర్‌ నారాయణ్‌రాయ్‌ కారులో బయటకు వచ్చి రెడ్‌ రోడ్దు మీదుగా వెడుతూ వుండగా పోలీసుల జీపులు అడ్డంగా వచ్చి మా కారును నిలిపివేశాయి. ఇది వూహించినదే కాబట్టి నాకు ఆశ్చర్యం కలగలేదు నన్ను వెంటనే అరెస్టు చేసి, విచారణలేకుండా జైలులో డిటెయిన్‌చేశారు. ఇతర రాజకీయ ఖైదీలతో పాటు నన్నుకూడా ఒకవారం రోజులపాటు జైలులో వుంచారు

౪2

13 ఆందోళనోద్యమాలు - గోవా విముక్తి ఉద్యమం

కే954 నాకు అసాధారణమైన సంవత్సరం శాసన సభ వెలుపల క్రీయాశీలక పార్టీ కార్యకర్తగానూ, అసెంబ్లీ లోపల అత్యంత శక్తియుతంగా (ప్రజా వాణిని వినిపించే నాయకునిగా నేను కొనసాగాను నేను తరచు చిన్న చిన్న పట్టణాల నుండి, పెద్ద పట్టణాలు, ఆ పరిసర ప్రాంతాల్లో పర్యటించాను. వర్షాలు, తుఫానులు, వరదల్లు ఏమీ కూదా నా పర్యటన కార్యకలాపాలను అద్డుకోలేకపోయాయి. ఉదాహరణకు చెప్పాలంటే రాణిగంజ్‌ పోస్టాఫీసు మైదానంలో సమ్మెలో వున్న బిరన్స్‌ కంపెనీకి చెందిన ఫ్యాక్షరీకార్మికుల నుద్దేశించి ప్రసంగించాను. ఆ సభ జరుగుతూ వుండగా భోరున వర్షం కురిసింది. సుడిగాలితో కూడిన కుంభవర్షం "కురుస్తున్నప్పటికీ నేను ప్రసంగించాను. ఆ సమయంలో బెంగాల్‌ రాష్ట్ర ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ కాంగ్రెస్‌ డిప్యూటీ సెక్రటరిగా కూడా నేను పనిచేస్తున్నాను

19654 మే 22వ తేదీన ఒక (ఫ్రెంచి యుద్ధ విమానం డమ్‌ డమ్‌ విమానాజ్రయంలో దిగింది. భారత భూభాగంలో ఒక విదేశీ విమానం దిగటం చాలా తీవ్రమైన విషయం. ఆ తరువాత నాలుగు అమెరికన్‌, బ్రిటిష్‌ విమానాలు అక్కడే దిగాయి. విచిత్రమేమిటంటే కమ్యూనిస్టు పార్టీ పత్రిక “స్వాధీనత” మినహా ఏ యితర పత్రికా ఈ వార్తను ప్రచురించలేదు పార్టీ పళ్చిమ బెంగాల్‌ కమిటీ కార్యదర్శి వెంటనే యీ విషయాన్ని ప్రధాన మంత్రికి తెలియజేసి ఈ విధంగా అనధికారంగా విదేశీ యుద్ద విమానాలు భారత దేశంలో దిగడాన్ని వెంటనే ఆసివేయాలని కోరారు. గ్‌

జూన్‌ 14వ తేదీన వెల్లింగ్‌టన్‌ స్క్వేర్‌లో జరిగిన ఒక పెద్ద బహిరంగ సభలో నేను మాట్లాడుతూ ఆ నెల్లోనే జరిగిన పాక్‌-అమెరికన్‌ ఒడంబడికను ఖండించాను. ఆ సభకు ప్రొఫెసర్‌ హిరేన్‌ ముఖర్జి అధ్యక్షత వహించారు. ఈ ఒడంబడిక తూర్పు బెంగాల్‌లో దాదాపు మిలటరీ పరిపాలనను నెలకొల్పేందుకు ముందుగా తీసుకున్న చర్యని నేను విమర్శించాను ఇండియా పై వొత్తిడి తెచ్చేందుకు ఈ చర్యను తీసుకొన్నారని నేను వివరించాను ఈ కుట్రను

న!

..... వమ్ము చేసేందుకు ప్రజా ఉద్యమాన్ని నిర్మించాల్సిన ఆవశ్యకతను గురించి చెప్పాను. జులై 6వ తేదీన తూర్పు పాకిస్తాన్‌లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ నిషేధించబడింది. దీనితోపాటు జులై 25వ తేదీన పశ్చిమ పాకిస్తాన్‌ అంతటా కమ్యూనిస్టు పార్టీని నిషేధించారు. లాహోర్‌, పెషావర్‌, రావల్స్పిండి లాంటి ప్రాంతాలలో పార్టీ కార్యకర్తలను అరెస్టు చేశారు.

అదే సంవత్సరం జూన్‌లో చైనా ప్రధాని చౌయెన్‌లైని సన్మానించేందుకు వెల్లింగ్‌ టౌన్‌ స్క్వేర్‌లో సభను ఏర్పాటు చేసినట్లు నాకు జ్ఞాపకం. సుహృద్భావ పర్యటన సందర్భంగా చౌయెన్‌లై అప్పుడు భారతదేశంలో వున్నారు. ఢిల్లీలో నెహ్రూ - చౌయెన్‌లైల మధ్య జరిగిన చారిత్రాత్మక చర్చలను అభినందిస్తూ హీరేన్‌ ముఖర్జీ, భూపేష్‌ గుప్తా, నేనూ ప్రకటన చేశాం.

ఆ రోజుల్లో పశ్చిమ బెంగాల్‌లో ముఖ్యంగా గ్రామీణప్రాంతాల్లో కరువు పరిస్థితులు తీవ్రంగా నెలకొన్నాయి. ఈ సందర్భంగా నేను రాష్ట్ర వ్యాపితంగా ఎన్నో సభల్లో ప్రసంగించి పరిస్థితి తీవ్రతను ప్రభుత్వం దృష్టికి తీసుకొని రావడం జరిగింది.

ఈ విధంగా ప్రజల హక్కుల కోసం పోరాదే సందర్భంగా ముఖ్యమంత్రి డాక్టర్‌ బి.సి. రాయ్‌తో ఎన్నోసార్లు తీవ్రవాగ్వివాదాలతో తలపడవలసివచ్చింది. ఆయన ఎంత మొండివాడంటే నేను చేసే ఆరోపణలు వినడానికి కూడా నిరాకరించేవాడు. ఆగస్టు 31వ తేదీన డాక్టర్‌ రాయ్‌తోను, స్పీకర్‌ శైలాముఖర్జీతోను నేను తీవ్రంగా వాదించవలసివచ్చింది. సామాన్య ప్రజలువడుతున్న ఇక్కట్లను గురించి వారు ఏమి పట్టించుకోకపోవడం ఘోరమనిపించింది. అంభేకాదు; లేక్‌ బారన్‌లో కాందిశీకుల శిబిరంపై పోలీసు దౌర్జన్యాలను వారి దృష్టికి తీసుకొని రావడానికి నేను ఎడతెగని యత్నం చేశాను. కాని డాక్టర్‌ రాయ్‌ తన మొండివైఖరితో నా ప్రశ్నలకు సమాధానాలనివ్వడానికి సహితం తిరస్కరించారు. స్పీకర్‌ ఈ సమస్యపై సవివరమైన చర్చకు అవకాశం యిచ్చారు. దానిని నేను వదిలిపెట్టలేదు. (ప్రతి శుక్రవారం సభలో ప్రభుత్వేతర సమస్యలపై చర్చకు అవకాశం యివ్వాలని పట్టుబట్టాను. నా ప్రతిపాదనను పరిగణనలోకి తీసుకోగలనని స్పీకర్‌ నాకు హామినిచ్చారు.

నవంబరు విప్లవదినోత్సవాన్ని జరిపేందుకు నవంబరు 13వ తేదీన పార్టీ పెద్ద ర్యాలీని కలకత్తా మైదానంలో ఏర్పాటు చేసింది. కామ్రేడ్‌ ముజఫర్‌ అహమ్మద్‌ అఆ సభకు అధ్యక్షత వహించారు. ప్రపంచ శాంతిపట్ల ప్రధాన మంత్రి అనుసరించుతున్న వూగిసలాట వైఖరిని ఆ సభలో మేము ఖండించాం. ఖచ్చితమైన సామ్రాజ్యవాద వ్యతిరేక వైఖరిని తీసుకోమని డిమాండ్‌ చేశాం.

వాస్తవానికి 1955 సంవత్సరం అత్యంత ముఖ్యమైనది. క్రిందటి ఏడాదికంట్లే సంఘటనలు అతి వేగంగా జరిగాయి. ఈ సంవత్సరంలోనే ఆంధ్రశాసనసభకు ఎన్నిఎ రిగాయి. పోర్చుగీసు సామ్రాజ్యవాదుల అధీనంలో యింకా వున్న గోవా విముక్తి ప్రజా

మ్‌ ప్రజ్వరిల్లింది. పశ్చిమబెంగాల్‌లో సెక్యూరిటీ చట్టాన్ని పొడిగించడానికి వ్యతిరేకంగా ందోళన సాగింది. 64

ఆంధ్రాను సందర్శించి అక్కడ జరుగుతున్న ఎన్నికల ప్రచారంలో పాల్గొానవలసినదిగా పార్టీ నన్ను ఆదేశించింది 1955 జనవరి 12వ తేదీన పశ్చిమబెంగాల్‌ ప్రజల సంఘీభావ సూచికంగా రెండు సెట్ల మైక్రో ఫోనులు అమర్చిన వాహనంలో ఆంధ్రకు బయలుదేరాను జనవరి 12 18 తేదీల్లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ తరపున విజయనగరంలోను, విశాఖపట్నంలోనూ ఏర్పాటు చేసిన పెద్ద సభల్లో ప్రసంగించాను నేను ఎక్కడికి వెళ్ళినా ఆంధ్రప్రజలు నాకు ఘనంగా స్వాగతం యిచ్చారు. అనేక పట్టణాలలో జరిగిన ఎన్నికల సభలలో ప్రసంగించాను ఆంధ్రా నుండి తిరిగి రాగానే బర్జ్వాన్‌ మున్సిపల్‌ ఎన్నికల్లో పాల్గొనవలసివచ్చింది నిత్యమూ కలకత్తా - బర్జాన్‌ల మధ్య తిరుగుతూ వుండే వాడిని. ఒక వైపున ఎన్నికల సభల్లో పాల్గొంటూనే, మరొకవైపున అసెంబ్లీ సమావేశాల్లో ప్రజాతంత్ర విరుద్ధమైన మునిసిపల్‌ బిల్లుకు వ్యతిరేకంగా తీవ్రంగా ప్రసంగించేవాడిని మునిసిపల్‌ ఎన్నికల్లో కూడా "వయోజన వోటింగ్‌ పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టవలసిందిగా డిమాండ్‌ చేశాను. దురదృష్టవశాత్తు తమకున్న సంఖ్యా బలంతో ప్రభుత్వం యీ బిల్లుకు అసెంబ్లీ ఆమోదాన్ని పొందగలిగింది

1955-56 బడ్జెట్‌ సమావేశం జరుగుతున్నప్పుడు మార్చి 2వ తేదీన దాదాపు మూడు వేల మంది స్త్రీలు వూరేగింపుగా అసెంబ్లీ వద్దకు వచ్చారు. వారి డిమాండ్లను తెలుసుకొని, వాటిని ఆమోదించేందుకు అసెంబ్లీ సమావేశాన్ని వాయిదా వేయవలసిందిగా స్పీకర్‌ను అభ్యర్థించాను. కానీ నా ప్రతిపాదనను నిరాకరించి అసెంబ్లీ సమావేశాన్ని కొనసాగించారు అప్పుడే నేను, సభవెలుపలికి వచ్చి అక్కడ గుమిగూడిన జనసమూహన్ని ఉద్దేశించి ప్రసంగించడానికి నిశ్చయించుకొన్నాను. ఎలాంటి రక్షణలేని ఆ పేద మహిళలపై దాడి చేయడానికి సిద్ధంగావున్న సాయుధ పోలీసుబలగాన్ని చూసి దిగ్భ్రాంతి చెందాను అదృష్టవశాత్తు ర్యాలీ శాంతియుతంగా సాగిపోయింది.

అదేవిధంగా సెప్టెంబర్‌ 21వ తేదీన దాదాపు పదివేలమంది ఓడరేవు కార్మికులు తమ డిమాండ్లను వివరిస్తూ మెమోరాండంను ముఖ్యమంత్రికి సమర్పించేందుకు అసెంబ్లీ వద్దకు వచ్చారు కానీ వారిని కలుసుకొనేందుకు ముఖ్యమంత్రి నిరాకరించారు.

మొత్తం ఈ సంవత్సరమంతా పోలీసుదాడులతో గడిచిపోయింది. అన్నిటికంటే ఘోరమైనది 19855 జూన్‌ 25వ తేదీన డార్జిలింగ్‌లో తేయాకు కార్మికులపై పోలీసులు విచ్చలవిడిగా కాల్పులు జరపడం. స్త్రీలను, పిల్లలను కూడా వారు విడిచిపెట్టలేదు. పోలీసు కాల్పుల విషయాన్ని స్వయంగా తెలుసుకొనేందుకు నేను వెంటనే మరికొంతమంది ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ నాయకులతో కలసి మార్గెరెట్‌ హోప్‌ తేయాకు తోటల వద్దకు వెళ్ళాను పోలీసు కాల్పులను సమర్ధించేందుకు డాక్టర్‌ బిసి రాయ్‌ సెప్టెంబర్‌ రెండో తేదీన శాసనసభలో ప్రకటన చేయడం నాకు ఆగ్రహాన్ని కలిగించింది ఆ ప్రకటన దురుద్దేశంతో అర్ధ సత్యాలతో నిండినదని ఖండించాను

65

నవంబరు విప్లవ వార్సికోత్సవాల సందర్భంగా ఆనాటి సోవియట్‌ యూనియన్‌ కమ్యూనిస్టుపార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శి నికిటాకృశ్చేవ్‌, ప్రధాన మంత్రి నికోలేయా బుల్గ్లానిన్‌లు 1955 నవంబర్‌ 26న ఇండియాను సందర్శించారు. వారు కలకత్తాకు వచ్చేముందు 24వ తేదీన షాహీద్‌ మైదానంలో పెద్ద సభ జరిగింది. డమ్‌ దమ్‌ విమానాశ్రయంలో వారికి స్వాగతం చెప్పడానికి ముఖ్యమంత్రి డాక్టర్‌ బి.సి. రాయ్‌తోపాటు నేను, కమ్యూనిస్టు నాయకుడు బంకింముఖర్జీ, స్పీకర్‌ శైలాముఖర్జీ తదితర ముఖ్యులం వెళ్ళాం. సోవియట్‌ నాయకులకు కలకత్తా ప్రజలు (బ్రహ్మాండమైన స్వాగతం పలికారు. 1967 నవంబర్‌ 30వ తేదీన వారిని సన్మానించడానికి కలకత్తాలోని బ్రిగేడ్‌ పేరెడ్‌ మైదానంలో జరిగినంత (బ్రహ్మాందమైనర్యాలీ ఈ శతాబ్దంలోనే జరిగి వుండదేమో. పత్రికల ప్రకారం దాదాపు ... 50 లక్షల మంది ఆ సభకు వచ్చారు. గోవా. విమ్లుక్తి ఉద్యమంలో పెద్దగా పాల్గొనడంతో 1955వ సంవత్సరం ప్రాధాన్యతను సంతరించుకొన్నది. ఆ ఉద్యమంలో పెద్ద ఎత్తున పాల్గొనేందుకు నేను (ప్రజలను ఉత్తేజపరిచాను. నూతనంగా స్వాతంత్ర్యాన్ని సంపాదించుకొన్న దేశం నుండి ఆఖరి సామ్రాజ్యవాదశక్తిని పారద్రోలేందుకు జనం పాల్గొన్నారు. జులై 28వ తేదీన కామ్రేడ్‌ మొహితోవ్‌ నంది నాయకత్వాన కమ్యూనిస్టు వాలంటీర్లు గోవా వెళ్ళారు. ఆ ఉద్యమంలో అనేకమంది ్రాణాలర్పించారు. అమిర్‌ చందే, బాబూరావ్‌, కామ్రేడ్‌ బి.కె. తోరత, నిత్యానంద శర్మలాంటి మృత వీరులకు జోహార్లనర్చించేందుకు శాసనసభ్యులు ఒక నిముషం మౌనం సాటించాలన్న నా అభ్యర్థనను స్పీకర్‌ నిరాకరించాడు. దానితో కాంగ్రెస్‌.సభ్యులు మొండిగా కూర్చొని వుండగానే ప్రతిపక్ష “సభ్యులు నిలబడి మౌనం పాటించి ఆ వీరులకు తమ (థద్దాంజలిని ఘటించారు. గోవా విముక్తి ఉద్యమం భారతదేశం ఖంతటా వ్యాపించింది. ఆగష్టు 14వ తేదీన 200 మంది సత్యాగ్రహులు సామ్రాజ్యవాద శక్తులకు వ్యతిరేకంగా పోరాడేందుకు గోవాకు ప్రయాణమై వెళ్ళారు. గోవా సమస్యపై ప్రభుత్వ వైఖరిని వెల్లడించ వలసిందిగా నెహ్రూను కోరుతూ పార్లమెంట్‌ ఉభయ సభల్లోనూ కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యులు తీర్మానాలను ప్రవేశపెట్టారు. ఈ ఉద్యమంలో ప్రధాన పాత్ర నిర్వహించిన ఆర్‌.యస్‌.పి. నాయకుడు త్రిదిబ్‌ చౌదరిని గోవాలో పోలీసులు అరెస్టు చేశారు. పోర్చుగీసు జైలులో నిర్భంధించారు. అక్కడ ఆయనను అవమానించారుకూడా. అయినప్పటికీ ఆయనను విడుదల చేయించేందుకు నెహ్రూ ప్రభుత్వం ఎలాంటి ప్రయత్నమూ చేయలేదు. ఈ సమస్యను బెంగాల్‌ అసెంబ్లీలో నేను లేవదీశాను. గోవా సమస్యను. శాంతియతంగా పరిష్కరించాలని నెహ్రూ ప్రయత్నించుతున్నట్లు నాకు అర్ధమైంది. కాని కాలం గడిచిపోతున్నది. ఈ లోపు అనేకమంది ఆహుతవుతున్నారు. చివరికి 1957 లో ద్వితీయ జనరల్‌ ఎన్నికలు జరుగనుండగా ప్రభుత్వం గోవాను పోర్చుగీసు సాఘమ్రాజ్యంనుండి విముక్తి చేసేందుకు సైన్యాన్ని తప్పనిసరై పంపించింది. 668

క బెంగాల్‌ - బీహార్‌ విలీన ప్రతిపాదన

1956 చాలా ఎక్కువ మంది కమ్యూనిస్టు సిద్ధాంతం వైపు ఆకర్షితులైన సంవత్సరం. 1953-1956 మధ్య పార్టీ సభ్యుల బలం కూడా తగినంతగా పెరిగింది. కేరళలోని పాల్టాట్‌లో 1956 ఏప్రిల్‌ 19న జరిగిన పార్టీ మహాసభ నివేదికను అనుసరించి పార్టీ సభ్యత్వం ఒక లక్షా 52 వేలకు పెరిగింది మహాసభ అధ్యక్షవర్ణ సభ్యుడిగా నేను ఎన్నికైనప్పటికీ నేను ఆ మహాసభకు హాజరు కాలేదు ఇందుకు కారణం కలకత్తాలోని ఒక నియోజకవర్గంలో ఉప ఎన్నిక జరుగనున్నందున, అందుకు కృషి చేసేందుకు నేనూ ప్రమోద్‌ దాస్‌ గుస్తా కలకత్తాలోనే వుండిపోయాం. ప్రఖ్యాత శాస్త్రవేత్త దాక్టర్‌ మేఘనాధ్‌ సాహ అకస్మాత్తుగా చనిపోయినందున ఆ స్థానం ఖాళీ అయింది మొహిత్‌ మైత్రాను కమ్యూనిస్టు పార్టీ అభ్యర్థిగా నిర్ణయించి, ఆయన విజయం కోసం మేము పని చేయాల్సివచ్చింది.

అదే సమయంలో ముందుకొచ్చిన బెంగాల్‌ - బీహార్‌ల విలీన ప్రతిపాదనకు వ్యతిరేకంగా సమిష్టిగా పోరాడవలసివచ్చింది" ఈ ప్రతిపాదనను తీసుకొచ్చింది డాక్టర్‌ బి.సి. రాయ్‌ బీహార్‌ ముఖ్యమంత్రి శ్రీ కృష్ణ సిన్హాలు. భాషా సంస్కృతులతో నిమిత్తం లేకుండా రాష్ట్రాలను ఏర్పాటు చేయడానికి వారు పూనుకొన్నారు. ముఖ్యమంత్రులు ఒక సంయుక్త ప్రకటనలో ఈ రెండు రాష్ట్రాలు ఒకే రాష్ట్రంగా ఏర్పడాలని కోరారు. దానికి ' ప్రాచ్య రాష్ట్రం అని నామకరణం కూడా చేశారు. ఈ (ప్రతిపాదనకు ప్రధాని నెహ్రూ మద్దతు యిచ్చారు. మేము ఆ ప్రతిపాదనను మొదటి నుండి తీవ్రంగా వ్యతిరేకించాం

౮. ఈ సమస్యను భాషా, భౌగోళిక ప్రాతిపదికపైననే గాక, ప్రజల అభిమతానుసారం నిర్ణయించాలని మేము బలంగా అభిప్రాయపడ్డాం. ఇండియా అవిభాజ్యమైన దేశంగా భావించనందుకు మేము ఆశ్చర్యపడ్దాం అలాగే ఎవ్వరూ దేశ సమగ్రతను గురించి కూడా పట్టించుకోవడంలేదు అంతేకాదు, కేంద్రంలో అధికారంలో వున్న కాంగ్రెసు పాలకులు జాతీయ, అధికార, వాడుక భాషలను గురించి ఒక క్రమపద్ధతిలో శాస్త్రీయంగా అధ్యయనం చేయడానికి పూనుకోకపోవడం మాకు దిగ్భ్రాంతిని కలిగించీంది. ఇదే కాంగ్రెసు, బ్రిటిష్‌ వారు పరిపాలిస్తున్న కాలంలో మొత్తం భారతదేశంలో భాషా ప్రాతిపదికపై రాష్ర్రాలను పునర్నిర్మించుకోవాలని కోరింది వారి నేటి పాలసీ పూర్తిగా అవకాశవాద వైఖరితో కూడుకొని వుందని, అది ఆచరణలో 67

అసాధ్యమైనదని నేను భావించాను. మరో విచిత్రమైన విషయమేమంటే పశ్చిమబెంగాల్‌ ప్రభుత్వము, కాంగ్రెసు కమిటీలు బెంగాల్‌కు పక్కనే వున్న రాష్ట్రాలకు మధ్య సరిహద్దులను నిర్ణయించే విషయంలో వేరువేరు ధోరణులతో వ్యవహరించాయి. కాందిశీకుల సమస్యను, నిరుద్యోగ సమస్యను పరిష్కరించేందుకు పశ్చిమబెంగాల్‌ సరిహద్దులను పెంచాలని రాష్ర్టాల పునర్నిర్మాణ కమిషన్‌ తెలిపింది బీహార్‌ను అదనంగా కలపడం వలన ఈ సమస్యల పరిష్మారం ఎలా సాధ్యమో వారికే తెలియాలి 1956 జనవరి 26వ తేదీన కమ్యూనిస్టు పార్టీ బీవార్‌ కమిటీ తరపున యోగేంద్రశర్మ, బెంగాల్‌ కమిటీ కార్యదర్శిగా నేనూ కలిసి ఒక సంయుక్త పత్రికా గోష్టిని జరిపి ఈ విలీన ప్రతిపాదనను తీవ్రంగా ఖండించాం ఈ విలీన ప్రతిపాదన “పచ్చి అభివృద్ధి నిరోధకమైనదని, (ప్రజాతంత్ర విరుద్ధమైనదని, ప్రజలను తప్పుదారిని పట్టించేదిగా వుందని” మేము ఖండించాము ఈ విలీన ప్రతిపాదనను వ్యతిరేకిస్తూ 1956 జనవరి 31వ తేదీన మొత్తం ప్రతిపక్షం అసెంబ్లీ నుండి వాకౌట్‌ చేసింది. ఈ ప్రతిపాదన జాతీయ సమగ్రతను కాపాడేందుకు బదులుగా రెండు రాష్ట్రాల మధ్య భవిష్యత్తులో సంఘర్షణలకు దారి తీస్తుందని నేను చెప్పాను విలీనమే జరిగితే పెట్టుబడి దారుల దోపిడీకి బీహార్‌ నిలయం కాగలదు. భాషా ప్రాతిపదికపై రాష్ట్రాలు ఏర్చడాలన్న ప్రధాన సూఠ్రానికి ఈ విలీన ప్రతిపాదన పూర్తిగా విరుద్ధమైనది ఈ ప్రతిపాదనకు వ్యతిరేకంగా ప్రజలను సమీకరించేందుకు నేను కృషిని ప్రారంభించాను. ఇందుకోసం ఊరేగింపులను, ర్యాలీలను మేము ఏర్పాటు చేశాం. మా వ్యతిరేకతను డాక్టర్‌ బి సి. రాయ్‌ ఏ మాత్రం లెక్క చేయదలచుకోలేదు విలీహెనికి వ్యతిరేకంగా (ప్రజా ఉద్యమం రాష్ట్ర వ్యాపితంగా విస్తరించింది. అనేక మంది అరెస్టు అయ్యారు విలీన వ్యతిరేక కమిటీ పేరిట మేము జాయింటు కమిటీలను ఏర్పాటు చేశాం అప్పుడు జరుగుతున్న కలకత్తా లోక్‌సభ ఉప ఎన్నిక ఈ సమస్యలపై ఆచరణలో ఒక రిఫరెందంగా పరిణమించింది ఉప ఎన్నికలో అశోక్‌సేన్‌ను తన అభ్యర్థిగా కాంగ్రెసు నిలబెట్టింది తీరా ఎన్నికల ఫలితం (ప్రజాభిప్రాయానికి అద్దంపట్టింది. పార్టీ అభ్యర్థి మొహత్‌ మైత్రా 33,000 ఓట్ల మెజార్టితో అశోక్‌సేన్‌ను ఓడించాడు ప్రజలు మాతో వున్నారని రుజువైంది. బెజూరి అసెంన్లీ ఎన్నిక, కలకత్తా లోక్‌సభ ఉప ఎన్నిక ఫలితాలు మా పాలసీని బలపరచాయి. ప్రజా ఉద్యమాల ఫలితంగాను, ప్రజా వ్యతిరేకత మూలంగానూ డాక్టర్‌ బి.సి రాయ్‌ తన ప్రతిపాదన నుండి వెనక్కు తగ్గవలసి వచ్చింది. ఇక ప్రభుత్వం కూడా ఆ ప్రతిపాదనను ఉపసంహరించుకొన్నది. ప్రజలు గొప్ప విజయాన్ని సాధించుకోగలిగారు. సరిగ్గా ఈ సమయంలోనే డార్టిలింగ్‌లోని నేపాలి ప్రజల కోసం ప్రాంతీయ స్వతంత్ర ఏరియాను ఏర్పరచాలని మేము ప్రతిపాదించాం. ఊహించినట్లుగానే ప్రభుత్వం మా ప్రతిపాదనను నిరాకరించింది. అయితే, పది సంవత్సరాల తరువాత వామపక్షం అధికారంలోకి వచ్చినపుడు డార్జిలింగ్‌లో స్వతంత్ర పాలనా ఏరియా ఏర్పాటు ఆచరణలోకి వచ్చింది 68

19 మళ్ళీ ఎన్నికలు

(ప్రధమ పంచవర్ష ప్రణాళిక కాలం పూర్తి అయ్యేటప్పటికి భారతరాజకీయ పరిస్టితి అధ్వాన్నంగా తయారైంది. కాంగ్రెసు వైఫల్యానికి అది అద్దం పట్టింది. స్వతంత్ర భారతం మరింత పేద దేశంగా మారింది తాము ఎన్నుకొన్న నాయకుల పట్ల ప్రజలు పూర్తిగా అసంకృప్తి చెండారు నిజం చెప్పాలంటే రెండో జనరల్‌ ఎన్నికలు సమీపించేకొద్ది పరిస్థితి మరింతగా చెడిపోయింది

పశ్చిమ బెంగాల్‌ కూడా అధికమించలేనంతగా వున్న అనేక సమస్యలను ఎదుర్కొనవలసి వచ్చింది కార్మికుల రిటైర్‌మెంట్‌ జరుగుతున్నది. భూసంస్కరణల అమలు పూర్తి నిర్లక్ష్యానికి గురైంది విద్యకు, ఆరోగ్యానికి తగిన ప్రాధాన్యతనివ్వడం లేదు తిండి గింజలు, ఇతర నిత్య జీవితావసర వస్తువుల ధరలు ఆకాశానికి అంటుతున్నాయి. నిరుద్యోగం తీవ్రతరమైంది. (ప్రత్యక్ష పన్నుల భారం ఎక్ళువైంది. ప్రభుత్వం చేబట్టిన అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులు ముందుకు వెళ్ళడంలేదు. వీటన్నింటికి మించి పాలకవర్గ పార్టీలో లంచగొండితనం, ఆశ్రిత పక్షపాతం విపరీతంగా పెరిగింది. సామాన్య ప్రజల నోరునొక్కి వేయడానికి ప్రభుత్వం దమనకాండకు కృతనిశ్చయంతో వున్నట్లు కనిపింస్తోంది

కమ్యూనిస్టు పార్టీకి చెందిన మేము ఈ పరిస్థితిని ఒక సవాలుగా తీసుకున్నాం మా ఉద్యమాలను ఉధ్భతపరిచాం. ఆందోళనలను, విమర్శనలను శాసనసభలోను, వెలుపలా తీవ్రతరం చేశాం మాకున్న వనరులు చాలా పరిమితం అయితే మాకు చిత్తశుద్ధి ఉంది ప్రజలలో మాకు విశ్వాసం ఉంది. వారే మా పెట్టుబడి వనరులూను వ్యక్తిగతంగా నేను ప్రజలతో సన్నిహితంగా మెలగడం, అపారంగా హాజరవుతున్న సభల్లో ప్రసంగాలు చేయడం వలన నేను మరింత శక్తివంతమైనట్లు భావించాను యధార్థానికి ఇదొక కొనసాగుతున్న పరిణామం ఒకవైపున ప్రజల చైతన్యం పెరుగుతోంది. మరోవైపున ఇందుమూలంగా వారి మద్ధతును సంపాదించ గలుగుతున్నాం మా నిర్మాణ కార్యక్రమానికి మద్దతుగా ప్రజలను

69

సమీకరించేందుకు జనరల్‌ ఎన్నికలను ఒక సాధనంగా ఉపయోగించదలచాం. సి పి.ఐ తన ఎన్నికల ప్రణాళికను 1957 జనవరి ౩వ జేదీన ప్రకటించింది. ప్రజాతంత్ర పార్టీలు, వ్యక్తులు ఐక్యం కావాలని యీ ప్రణాళిక పిలుపునిచ్చింది. పశ్చిమబెంగాల్‌లో 37 అంశాలుగల కార్యక్రమాన్ని ఒక కరపథత్రంగా (ప్రకటించి “ప్రజాతంత్ర ఐక్యతకై కార్యక్రమం” అని దానికి నామకరణం చేశాము. రాష్ట్రంలో ప్రజాతంత్ర, వామపక్షాలు తగినంతగా విజయాలు సాధించాయని అందులో పేర్మొన్నాము. ఎన్నికల్లో సీట్లను సర్దుబాటు చేసుకొనేందుకు ప్రధానమైన అయిదు వామపక్షాలు - సి.పి.ఐ., ప్రజా సోషలిస్టు పార్టీ, రివల్యూషనరీ సోషలిస్టు పార్టీ, ఫార్వర్డ్‌ బ్లాక్‌, మార్కిస్టు ఫార్వార్డ్‌ బ్లాక్‌ - ఒక అవగాహనకు వచ్చాయి మాతో కలవవలసిందిగా ఇతర పార్టీలకు కూడా పిలుపునిచ్చాము ఆ కార్యక్రమాల ప్రాతిపదికననుసరించి ఉమ్మడి కనీస కార్యక్రమాన్ని యునైటెడ్‌ వామపక్ష ఎన్నికల కమిటీ ప్రకటించింది. ఈ కమిటీకి మొహిత్‌ మైత్రా కన్వీనర్‌గా నియమితులయ్యారు. ఎన్నికలు సమీపించుతున్నకొద్దీ ఎన్నికల నిధిని సమకూర్చుకోవడం మా విధిగా నిర్ణయించుకొన్నాం. కనీసం ఆరు లక్షల రూపాయలనైనా సంపాదించాలనుకున్నాం ఇందుకు ఇంటింటికీ తిరగడమేగాక, దళాలను ఏర్పరచడం, సమావేశాలను, సభలను ఏర్పాటు చేయడం జరిగింది. జనవరి 6వ తేదీన దక్షిణేశ్వర్‌లో ఒక (బ్రహ్మాండమైన బహిరంగసభలో నేను ప్రసంగించాను అందులో ప్రధానమంత్రి నెహ్రూ సాగించుకున్న కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేక ప్రచారాన్ని తీవ్రంగా ఖండించాను. ఆ ప్రసంగంలో ఆయనను వ్యంగ్యంగానూ, ఆ(గ్రవాంగాను విమర్శించినట్లు నాకు జ్ఞాపకం. ఆయన అంతకు ముందు ఇండోర్‌లో ప్రసంగిస్తూ కమ్యూనిస్టులు గత కాలపు పనికిరాని సిద్ధాంతాల్లో కొట్టుమిట్టాడుతున్నారని ఆరోపించారు. నిజమే నెహైః తన భావాలను పూర్తిగా విడనాడారు. ఆయన తానే ప్రవచించిన సోషలిస్టు సిద్ధాంతాలలో విశ్వాసాన్ని కోల్పోయారు. ఆయన ఇంక సోవియట్‌ యూనియన్‌నుగాని, సోషలిజాన్నిగాని మెచ్చుకోలేకపోతున్నారు. అందుకు బదులుగా ఆయన ఒక సరికొత్త సమాజాన్ని గురించి కలలు గంటున్నారు. టాటా, బిర్లాలతో; దేశంలోని రాజులతో దాన్ని నిర్మించదలచారు ఇలాంటి తరవో సోషలిజాన్ని కమ్యూనిస్టులు ఎన్నటికీ అంగీకరించజాలరని స్పష్టం చేశాను దక్షిణీశ్వరంలో నేను చేసిన ప్రసంగంలోని వ్యాఖ్యలు సభకు హాజరైన అశేష ప్రజానీకాన్ని బాగా ఆకట్టుకున్నాయి. ఇంతకుముందులాగానే బారానగర్‌ నియోజకవర్గం నుండి నేను కమ్యూనిస్టు పార్టీ అభ్యర్థిగా పోటీచేశాను. అవసరం కొద్దీ నా నియోజకవర్గంలో కంటే ఇతర నియోజకవర్గాలలో ఎక్కువగా ప్రచారం చేయాలని నేను భావించాను. నా తరపున నా నియోజకవర్గంలో కామ్రేడ్స్‌ చాలా గట్టిగా కృషిచేశారు. ఎన్నికల ప్రచారం సందర్భంలో జరిగిన ఒక ఆసక్తికరమైన ఘటన నాకు జ్ఞప్తికి వస్తోంది పశ్చిమ బెంగాల్‌ మొదటి ముఖ్యమంత్రిగావున్న దాక్టర్‌ ప్రఫుల్ల చంద్ర ఘోష్‌ కాంగ్రెస్‌ 70

నుండేబెడిపోయి జనరల్‌ ఎన్నికల ముందు ప్రజా సోషలిస్టు పార్టీలో చేరారు. ఆయన మహిషదేవ్‌..- నియోజకవర్గం నుండి పోటీ చేశారు. నైతిక సూత్రాలను గాలికి వదిలి ఎన్నికల ముందు కాంగ్రెస్‌ను విడిచివెళ్ళాడన్న ఆరోపణను కాంగ్రెస్‌ నాయకులు చేయగా దాక్టర్‌ ఘోష్‌ అందుకు “లోపలి కథనాన్ని" బట్టబయలు చేయడానికి పత్రికాగోష్టి వర్పాటు చేశారు. తన మంత్రి వర్గంలో ఒక మార్వాడీని - బ(ద్రిదాస్‌, గోయెంకాను గాని, లేదా ఖైతాన్‌నుగాని జేర్చుకోవలసిందిగా గాంధీజీ తనకు రాసిన జాబును బయటపెట్టారు. గాంధీజీ అభ్యర్థనను తను తిరస్మరించినందునే తనను ముఖ్యమంత్రి పదవినుండి బర్తరఫ్‌ చేశారని ఆయన తెలిపారు. ఆనాడు కాంగ్రెస్‌ అధ్యక్షుదుగా వున్న ఆచార్య కృపలానికి ఈ జాబును గురించి తెలిపి, గాంధీజీ అభ్యర్థనను అంగీకరించేబదులు, తాను ముఖ్యమంత్రి పదవికి రాజీనామా చేస్తానని ఆయనకు తెలిపారు. ఈ కథనం కాంగ్రెస్‌ వర్గాల్లో సంచలనం సృష్టించింది. అయితే డాక్టర్‌ ఘోష్‌ చేసిన ఆరోపణలను ఖండించడానికి ఎన్నికలు దశలువారిగా జరిగాయి. పోలింగ్‌ తేదీ సమీపించగా ఫిబ్రవరి 27వ తేదీన కలకత్తా మైదానంలో జరిగిన ఒక పెద్ద ర్యాలీలో నేను ప్రసంగించాను.

ఎన్నికల మొదటిదశ పూర్తి కాగానే చాలా బాలెట్‌ పెట్టెలకు సీలు చేసిన తాళాలు వేయలేదని తెలిసింది. వెంటనే మార్చి 5వ తేదీన నేను ఎన్నికల కమిషనర్‌ను కాంటాక్ట్‌ చేసి, అలా తాళాలువేయని నియోజకవర్గాల్లో తిరిగి ఎన్నికలు జరిపించాలని కోరాను, కానినా అభ్యర్థనను ఆయన అంగీకరించలేదు. అయితే ఇకనుండి అదనపు జాగ్రత్తలను తీసుకోగలనని హామీ యిచ్చారు.

మార్చి 21వ తేదీన నా నియోజకవర్గం ఫలితం వెల్లడైంది. 9,415 ఓట్ల మెజారిటీతో నేను కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థిపై గెలుపొందాను. క్రిందట ఎన్నికల్లో నాకు 18,968 ఓట్లు పోలైనాయి. ఈసారి నాకు 28,276 ఓట్లు వచ్చాయి. ఈ విధంగా ప్రజలు నాపై తమ విశ్వాసాన్ని హెచ్చుగా ప్రకటించారు. ఈ వీధంగా ఈ ఎన్నికల్లో గెలుపొందిన కామ్రేడ్స్‌లో రేణుకా చక్రవర్తి, కాన్వార్‌ హల్దార్‌, (ప్రదీప్‌ చౌదరి, సాధన గుప్తా, హిరేన్‌ ముఖర్జీ, హరేకృష్ణ కోనార్‌, హేమంత బసు, సమీర్‌ ముఖర్జీ, నిరంజన్‌ సేన్‌ గుప్తా మొదలగువారు వున్నారు. అయితే, అత్యంత ఆశ్చర్యకరమైన విషయమేమంటే, ఆనాడు ముఖ్యమంత్రిగావున్న డాక్టర్‌ బి.సి. రాయ్‌, 540 ఓట్ల తేడాతో మాత్రమే ఎన్నిక కావడం. ఆయన బౌబజారు నియోజకవర్గంలో కామ్రేడ్‌ మహ్మద్‌ ఇస్మాయిల్‌పై గెలుపొందారు. /

1952లో అసెంబ్లీకి 28 మంది కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యులు ఎన్నికయ్యారు. ఈసారి ఆ సంఖ్య 46కి పెరిగింది. వారికితోడు మరోముగ్గురు ఇండిపెండెంట్లు పార్టీ మద్దతుతో గెలుపొందారు. ఆర్‌.ఎస్‌.పి.కి 21 సీట్లు, ఫార్వర్డ్‌ బ్లాక్‌ కు ఓ పి.ఎస్‌.పి. కి 3, మార్కిస్టు ఫార్వర్డ్‌ బ్లాక్‌కు రెండు సీట్లు వచ్చాయి. మొత్తంమీద అసెంబ్లీలోని 285 స్థానాలకుగాను వామపక్షాలకు 82 సీట్లు వచ్చాయి. కాంగైసుకు 152 స్థానాలు వచ్చాయి. కార్మికవర్గం నుండి బెంగాలీ మధ్య తరగతి ఉద్యోగుల నుండి, చివరికి ప్రభుత్వ ఉద్యోగులనుండి కూడా మాకు ఓట్లు బాగా పడినాయి. మందీ మార్చలంతో కాంగ్రెస్‌ గెలిచి అధికారంలోకి రాగలిగింది.

71

అయితే, దూరానవున్న కేరళ నుండి శుభవార్త అందింది నాకు బాగా గుర్తు. 1957 మార్చి మూడో వారం. కేరళలో పార్టీ గెలుపును గురించి మాకు వార్త అందింది కేరళలో మన పార్టీ విజయాన్ని అభినందిస్తూ కాకాబాబు పశ్చిమబెంగాల్‌ కమిటి తరుపున అభినందన సందేశాన్ని పంపించారు. కేరళలో కమ్యూనిస్టులు అరవై స్థానాలను గెలుచుకొన్నారు. మరో అయిదుగురు ఇండిపెండెంట్లు కమ్యూనిస్టు పార్టీ మద్దతుతో ఎన్నికయ్యారు. పి.యస్‌ పికి 9, కాంగ్రెస్‌కు 49 సీట్లు వచ్చాయి మొత్తం సీట్లు 126. కామ్రేడ్‌ ఇయమ్‌ యస్‌. నంబూద్రిపాద్‌ కేరళ రాష్ట్ర ముఖ్యమంట్రి అయ్యారు. మంత్రి వర్గ సభ్యులుగా అచ్యుత్‌ మీనన్‌ కె.పి గోపాలన్‌, టి.ఎ. మజీర్‌, వి అర్‌ కృష్ణయ్యర్‌ వున్నారు.

ఏప్రిల్‌ 7వ తేదీన కలకత్తా మైదానంలో కేరళ విజయాన్ని అభినందించేందుకు ఒక పెద్ద సభ జరిపాము. ఆ సభలో ఒక తీర్మానం చేస్తూ కేరళలోని కమ్యూనిస్టు పార్టీ విజయం మనదేశంలో ప్రజాతంత్ర ఉద్యమ పురోగతికి చిహ్నంగా పేర్కొన్నాము రాష్ట్రంలో ప్రజాతంత్ర ఉద్యమాన్ని పెంచుకొనేందుకు, శాంతికి, ప్రజాస్వామికానికి, సోషలిస్టు విజయానికి జరిగే అఖిల భారత పోరాటాన్ని ముందుకు తీసుకొని వెడతామని ఆ తీర్మానంలో ప్రతిజ్ఞ తీసుకొన్నాం

లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో కూడా బాగానే పురోగమించాం. 1952తో పోల్చిచూస్తే లోక్‌సభలో సీట్లు 29కి పెరిగాయి మొదటి జనరల్‌ ఎన్నికల్లో తెచ్చుకున్న ఓట్ల కంటే యీసారి ఎన్నికల్లో అంతకు రెట్టింపును తెచ్చుకోగలిగాం.

రెండవ జనరల్‌ ఎన్నికల అనంతరం నేను కమ్యూనిస్టు బ్లాక్‌ నాయకుడుగా ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికయ్యాను ఇంతకుముందులాగానే ప్రతిపక్ష నాయకుడుగా తీవ్రంగానే పనిచేశాను. 1952లో మా పార్టీని ప్రతిపక్షంగా గుర్తించలేదు. ఈసారి వారు మమ్ములను నిర్లక్ష్యం చేయజాలనంతటి సంఖ్యాబలంతో గెలుపొందాం స్పీకర్‌ శంకర్‌ దాస్‌ బెనర్జీ సభలో మమ్ములను ప్రతిపక్షంగా గుర్తించవలసిందిగా కోరుతూ జాబురాశాను. జూన్‌ 25వ తేదీన శంకర్‌ బాబు మమ్ములను ప్రధాన ప్రతిపక్షంగా గుర్తించుతూ రూలింగ్‌ జారీ చేశారు

1957లో పశ్చిమబెంగాల్‌లో ఆహార పరిస్థితి మరీ విషమించింది 1957-58 బడ్జెట్‌లో కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి టి.టి. కృష్ణమాచారి. టీ, కాఫీ, పంచదార, కాగితాలు, అగ్గిపెట్టెలు, సిమెంటు, కిరోసిన్‌ పెట్రోల్‌ వంటి నిత్య జీవితావసర వస్తువులపై విపరీతంగా పన్నులను విధించాడు అత్యంత దయనీయమైన విషయమేమంటే, స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత పరోక్ష పన్నులు విపరీతంగా పెరగనారంభించాయి. మరోవైపున ప్రత్యక్షపన్నుల నుండి గుత్తపెట్టుబడిదారి సంస్థలను, బడా వ్యాపారస్తులను అదే పనిగా మినహాయించడం జరిగింది. సామాన్య 'ప్రజలపట్ల ప్రభుత్వం అనుసరించుతూవున్న ఈ నిర్లక్ష్య వైఖరికి వ్యతిరేకంగా మేము ర్యాలీలను, వూరేగింపులను, సమావేశాలను జరపడం ప్రారంభించాము

72

ఆకలితో అలమటిస్తున్న పేదలు ప్రతిరోజు పట్టణాలకు తరలివస్తున్నారు ఆకలి చావులు సంభవిస్తున్నట్లు వార్తలు మాకు అందుతున్నాయి. అయినా ప్రభుత్వంలో కదలిక లేదు సెప్టెంబరు 16వ తేదీన నేను యితర కామ్రేడ్స్‌ 'రణన్‌ సేన్‌, బిజయమోడకె, గోపాల్‌ బసు సోమనాధ్‌లహరి, సమర్‌ ముఖర్జీ, సుకుమార్‌ సేన్‌ గుష్తా జ్యోతిదేవిలతో కలిసి ప్రభుత్వ నిర్తక్ష్యవైఖరి ధిక్కరించి జైలుకు వెళ్ళేందుకు సిద్ధపడ్డాం మమ్ములను కలకత్తా చీఫ్‌ ప్రెసిడెన్సీ మేజిగ్టైట్‌వద్ద హాజరు పరచగా ఆయన అక్టోబరు 1 వరకు లాకప్‌లో వుంచమని ఆర్డర్‌ జారీ చేశాడు ఆహార సంక్షోభం దేశవ్యాప్తంగా విస్తరించింది. సరిమైన ఆహారవిధానాన్ని అమలు జరపాలన్న మా ఆందోళనను పాలకులు ఏమాత్రం పట్టించుకోలేదు.

ఆహార సంక్షోభంతో పాటు కాందీశీకులకు పునరావాసాన్ని కల్పించాలన్న సమస్య తీవ్రతరమైంది దేశ విభజన అనంతరం కాందిశీకులుగా తరలివచ్చిన వారిని (ప్రభుత్వం పట్టించుకోలేదు తూర్పు బెంగాల్‌ నుండి వచ్చిన శరణార్థులు తిండిలేక, నిలవనీడలేక అనేకమంది చనిపోయారు మానవుల బాధలపట్ల (ప్రభుత్వం ఇంత [క్రూరంగా ఎలా వ్యవహరించుతున్నదా అసి నేను తరచు ఆశ్చర్యపడుతూ వుండేవాడిని,

చివరికి ఈ సమస్యను పరిష్కరించేందుకు శరణార్థులను బెంగాల్‌ వెలుపలకు పంపించి వేయడానికి ప్రభుత్వం నిశ్చయించింది. ఒరిస్సా, ఆంధ్ర, మధ్యప్రదేశ్‌ రాల మధ్య గల విశాలమైన ప్రాంతంలో వారికి పునరావాస శిబిరాలను నెలకొల్పదానికి, కెంద్ర ప్రభుత్వం నిర్ణయించింది అక్కడ 80 వేల ఎకరాలు బీడుగా పడివున్నాయి కొద్ది సంవత్సరాలలోనే దండకారణ్యం నిలవనీడలేని ఒక పెద్ద కాందిశీకుల శిబిరంగా మారింది ఈ ఏర్పాట్లు గురించి మాకేమి తెలియనివ్వలేదు. బెంగాలీలను బెంగాల్‌ వెలుపలకు పంపించే ప్రతిపాదనను మేము గట్టిగా వ్యతిరేకించాం జూలై 24వ తేదీన ఈ అసందర్భమైన ప్రాజెక్టుకు వ్యతిరేకంగా నేను అసెంబ్లీలో మాట్లాడాను. తమపధకం జయ(ప్రదం కాగలదని ప్రభుత్వం బహుశా ఆశాభావంతోవున్నట్లుంది

(ప్రభుత్వం అనుసరిస్తూ వున్న అన్యాయపు ధోరణులకు వ్యతిరేకంగా మాపార్టీ తన ఆందోళన కొనసాగిస్తూ వుంది. జూలై మాసంలో అఖిలభారత తంతితపాలా ఉద్యోగుల సమ్మెకు సన్నాహాలను చేస్తున్నాం 1957 ఆగష్టు 8 9 తేదీల్లో వారి సమ్మె జరగవలసి వుంది కలకత్తాలోని వెల్లింగ్టన్‌ స్మ్వేర్‌లో పెద్ద ఎత్తున జరిగిన తంతితపాలా ఉద్యోగుల సభలో నేను ప్రసంగించాను సమ్మెను నివారించేందుకు ముందు రోజున సమ్మెను నిషేధిస్తూ అధ్యక్షుడు ఆర్డినెన్స్‌ జారీ చేశాడు అయితే, ఆ తరువాత ప్రభుత్వ వైఖరి కొంత వరకు మెత్తబడింది ప్రధాని నెహ్రూ, అనాడు కమ్యూనికేషన్ల మంత్రిగా వున్న లాల్‌బహదూర్‌ శాస్త్రి తమ డిమాండ్లను అంగీకరిస్తామని హామీనిచ్చారు. మరోసారి కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వ కార్మిక వ్యతిరేక వైఖరిని నేను ఖండించాను.

ఈ లోపున పార్టీ దినపత్రిక 'స్వాధీనత' విషయంలో రాష్ట్ర కమిటీ ఒక ముఖ్యమైన నిర్ణయాన్ని తీసుకున్నది. 'స్వాధీనత' పత్రిక కార్మికుల్లోనూ, ప్రజాతంత్ర మనస్తత్వంగల ప్రజల్లోనూ బాగా పాఠకులను సంపాదించుకున్నది. అయితే పత్రికను అభివృద్ధి చేసేందుకు నిధులు

79

కొరత వుంది. పత్రికకు గల్‌ వనరులన్నీ కొద్ది మొత్తాల్లో వచ్చే విరాళాలు చందాదారుల, సానుభూతిపరుల నుండి మాత్రమే. దినపత్రిక పేజీలను నాలుగు నుండి ఎనిమిదికి పెంచడానికి రాష్ట్ర కమిటీ నిర్ణయించింది. అందుకు సహజంగానే మరింతగా దబ్బు కావలసి వుంది. సెప్టెంబర్‌ మాసంలో నేను అసన్‌సోర్‌, బారక్‌పూర్‌, రాణిగంజ్‌ వెళ్ళి నిధులను సంపాదించడానికి సభలు పెట్టాను. ఆ సమయంలో పథ్రివా సంపాదకుడిగా సరోజ్‌ముఖర్జీ వుండేవారు. దినపత్రిక 12వ వార్షికోత్సవాన్ని జరిపాం. ఇందుకుగాను స్థానిక సభ్యులతోపాటు కలకత్తాలోని పార్క్‌ సర్మస్‌ మైదానంలో పెద్ద సభ జరిపాం. మా ప్రయత్నాలు ఫలించాయి. సోవియట్‌ యూనియన్‌, వైనా, బ్రిటన్‌, ఫ్రాన్స్‌, ఇటలీల నుండి కూడా నిధులు అందాయి. అమ్మెరికా, ఇండోనేషియా, కొరియా, జపాన్‌, ఆ(ప్టేలియా కమ్యూనిస్టు పార్టీల నుండి అభినందనల సందేశాలు అందాయి

అంతర్జాతీయ స్థాయిలో కమ్యూనిస్టు సౌభ్రాతృత్వానికి ఇది అద్భుతమైన నిదర్శనం.

ఈ లోపున కాంగ్రెసు, తదితర అభివృద్ధి నిరోధక వర్గాలు కేరళలో కమ్యూనిస్టుల నాయకత్వానగల ప్రభుత్వాన్ని కూలదోసేంధుకు కుట్రలు సాగించడం ఆరంభమైంది రాష్ట్రంలో కమ్యూనిస్టు పాలన పట్ల అసంతృప్తి అలజడి ఎక్కువవుతున్నదనే గగ్గోలును ప్రారంభించారు. అక్కడ మతానికి, ఆస్తులకు భద్రత లేకుండా పోయిందని దుష్ప్రచారాన్ని సాగించారు 1957 ఆగస్టులో కేరళ రాష్ట్ర కమ్యూనిస్టు కమిటీ కార్యదర్శి ఎం.ఎన్‌. గోవిందన్‌ నాయర్‌ కలకత్తాకు వచ్చి సుబోధ్‌మల్లిక్‌ స్క్వేరిలో జరిగిన గొప్ప బహిరంగ సభలో ప్రసంగించారు అ సభకు నేను అధ్యక్షత వహించాను.

ఆ తరువాత ఇ ఎం.ఎస్‌. నంబూద్రిపాద్‌ కలకత్తాకు వచ్చినప్పుడు జనం తండోపతండాలుగా వచ్చారు. అక్టోబర్‌ 27వ తేదీన బన్‌గాన్‌లో జరిగిన అఖిల భారత కిసాన్‌సభ ఎనిమిది రోజుల సమావేశానికి ఆయన హాజరయ్యారు. ఆయన ప్రసంగాన్ని వినడానికి మా అంచనాలకు మించి (ప్రజలు వచ్చారు. కలకత్తాలోని షాహీద్‌ మైదానంలో ఆయనను అభినందించడానికి మేము ఏర్పాటు చేసిన సభ నత్తం శతాబ్దంలోనే అత్యంత పెద్దది. సముద్రంలా వున్న ఆ జనసందోహాన్ని ఉద్దేశించి నేను ఎన్నడూ లేనంత ఆశాభావంతో ప్రసంగించాను.

ఇ సంకుచిత, (ప్రాంతీయ రాజకీయాల్లో నాకెన్నడు విశ్వాసం లేదు విశాల దృక్పధంతో సోషలొస్ట దేశాల్లోని మంచిని ఆహ్వానించటానికి సదా నేను అనుకూలం చైనాపట్ల నాకు ఎక్కువ అసక్తి. ముఖ్యంగా దాని ఆర్ధిక విధానం పై. అలాగే సోషలిస్టు లక్ష్యాలను సాధించేందుకు చైనా వారు అనుసరించే స్వంత పద్ధతులు నాకు యిష్టం. 1950 నుండి దాని పురోగతిని పరిశీలిస్తూ వచ్చాను. 2955లో (ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ ్రతినిధివర్గం సభ్యుడిగా ఆ దేశాన్ని

• సందర్శించే అవకాశం నాకు లభించింది. మూడు వారాలపాటు ఆ దేశంలో నేను వున్నాను. గత పది సంవత్సరాల కాలంలో ఆ దేశం సాధించిన ప్రగతి నన్ను ముగ్గుడ్ని చేసింది. ఆ దేశంలో వున్నపుడు ప్రధాని చౌఎన్‌లైతో ముఖ్యమైన రాజకీయ సమస్యలపై చర్చించాను. ఆ చర్చ నాకు ఎంతో ఉపయోగపడింది గ

1958లో నేను జకోస్తోవికియాను కూడా సందర్శించాను. ఆ దేశానికి ముగ్గురు సభ్యులతో కూడిన ప్రతినిధి వర్గాన్ని పంపించేందుకు పార్టీ నిర్ణయించింది. బి.టి రణదివె కి పాస్‌పోర్ట్‌ ఇవ్వ నిరాకరించడంవలన నేను, యన్‌ ఎ డాంగే వెళ్లాం. మేము అక్కడ వున్నప్పుడు అజయ్‌ ఘోష్‌ సోవియట్‌ యూనియన్‌లో వున్నారు. ఆయన ప్రాగ్‌కు రాగా ఆయనతో పాటు మేము మాస్కో వెళ్లాం అక్కడ ప్రభుత్వ అతిధులుగా కేంద్ర కమిటీ సభ్యులు వుందే వసతి గృహంలో కొద్ది రోజులు వున్నాము. 'నేను సోవియట్‌ యూనియన్‌కు ఆ తరువాత చాలా సార్లు వెళ్లాను అవిభక్త భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఖరి మహాసభ 1961లో విజయవాడలో జరిగింది ఆ సభలో సోవియట్‌ మార్కిస్టు సిద్ధాంతవేత్త సోవియట్‌ పార్టీ పోలిట్‌ బ్యూరో సభ్యుడు అయిన సుస్తోవ్‌ సౌహార్ధ ప్రతినిధిగా హాజరై ప్రసంగించారు. విజయవాడ పార్టీ మహాసభలోనే పార్టీలో చీలిక ఏర్పడింది అయితే అజయ్‌ ఘోష్‌ జోక్యం వలన అప్పటికి పార్టీ చీలిక తప్పింది. జాతీయ సమితి సభ్యుడిగా నేను ఎన్నికయ్యాను కార్యవర్గ సభ్యుడిగా వుండటానికి మొదట్లో నేను నిరాకరించాను. ఆ తరువాత కొద్ది రోజులకు -జాతీయ్ణ సమితి సమావేశం జరిగిన సందర్భంలో అనేకమంది కామ్రేడ్స్‌ అభ్యర్థించినందున ఆ కార్యవర్గ సభ్యత్వం తీసుకోవడానికి అంగీకరించాను ఆ నాటికి నికిటాకృళ్చ్‌వ్‌ సోవియట్‌ యూనియన్‌లోనూ, ప్రపంచంలోని ఇతర దేశాలల్లోనూ కామేడ్‌ స్టాలిన్‌ (ప్రతిష్టను పూర్తిగా నాశనం చేయడంలో చాలా వరకు జయటప్రదమైనాడు వర్తమాన రాజకీయ పరిస్థితులను గురించి సోవియట్‌ నాయకులతో చర్చించేందుకు భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ జాతీయ సమితి ముగ్గురు సభ్యులతో కూడిన హే ప్రతినిధి వర్గాన్ని పంపించడానికి నిర్ణయించింది ఆ ప్రతినిధి వర్గంలో నాతోపాటు భూపే గుప్తా, యమ్‌ యన్‌ గోవిందన్‌ నాయర్‌ వున్నారు. మేము అక్కడ సుస్తోవ్‌తోను, బూరిస్‌ పొనూమరావ్‌ తోను వివరంగా చర్చించాం. ఆనాడు ఆయన నాయకత్వాన్ని అంగీకరించిన మీరు ఈనాడు స్టాలిన్‌ను ఖండించడం, విమర్శించడం ఎందుకు చేస్తున్నారని వారిని నేను ప్రశ్నించాను. నిజమే, స్టాలిన్‌ అంతర్జాతీయ కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ నాయకుడు అలాగే సోవియట్‌ యూనియన్‌ నాయకుడు అప్పుడు ఆయన పొరపాట్లను పట్టించుకోలేదు. ఇది సుస్లోవ్‌ యిచ్చిన సమాధానం మాస్కోలో కొద్ది రోజులపాటు నేనున్నాను. స్వదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తరవాత పార్టీ కార్యవర్గానికి నా నివేదికను సమర్చించాను ఇక్కడ ఒక విషయాన్ని ఉదహరించడం అవసరం అదేమంటే, సోవియట్‌ నాయకులతో మేముచర్చించిన విషయాలపైన, వాటి అంచనాలపైనా నేను నా నివేదికలో వెలిబుచ్చిన అభిప్రాయాలు తతిమ్మా ఇద్దరు కామ్రేడ్స్‌ భూపేష్‌ గుప్తా, గోవిందన్‌ నాయర్‌ వెలిబుచ్చిన అభిప్రాయాలకు భిన్నంగా వున్నాయి. 75

1958లో అమృతసర్‌లో భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ అసాధారణమైన (ప్రత్యేక మహాసభ జరిగింది పార్టీ నిర్మాణాన్ని నిబంధనావళిని పూర్తిగా మార్చివేసేందుకు ఈ మహాసభ ఉద్దేశించబడింది. సవరించబడిన నిబంధనావళి ప్రకారం కమిటీలను, సమితులను రద్దు చేశారు అయితే చివరికి అమృత్‌సర్‌ మహాసభలో పార్టీ నిర్మాణ వ్యవస్థలో “కౌన్సిళ్ల*ను ప్రవేశపెట్టారు. ఆ దశలో నేను అప్పివరకు నిర్వహిస్తున్న బాధ్యతలు నా వరకు అతిగా వున్నట్లు అనిపించింది. పార్టీ నిర్మాణం, ప్రజా ఉద్యమం రెండు కూడా త్వరితగతిని విస్తరిస్తున్నాము. కనుక ఆ రెండింటికి ఒకేసారి న్యాయం చేయటానికి సమయం చాలదనిపించింది

76

16 ళ్‌

నంబూద్రిపాద్‌ మంత్రివర్గం బర్తరఫి

1957లో జనరల్‌ ఎన్నికల అనంతరం పశ్చిమ బెంగాల్‌లో పార్టీ సభ్యత్వాన్ని పెంచాలని రాష్ట్ర కమిటీ నిర్ణయించింది. ఎన్నికలకు ముందు ప్రజలు పెద్ద ఎత్తున పాల్గొనడం ఉత్సాహమిచ్చింది. సమాజంలో అన్ని వర్ణాల నుండి - కార్మికులు, రైతులు, చివరికి మధ్య తరగతీ ప్రజలు పార్టీ లక్ష్యం పట్ల ఆకర్షితులైనారు. ఇంక ఇప్పుడు పటిష్టమైన నిర్మాణం అవసరమని నేను గుర్తించాను రాష్ట్రమంతటా విశాలమైన పార్టీని నిర్మించడం అవసరమని అనిపించింది ఇందుకు మరింత ఎక్కువగా పార్టీ సభ్యులు తవసరం పార్టీ తన 1957 లేఖ నెంబరు 2లో పార్టీని విస్తరింపచేయాలని ప్రజా ఉద్యమాల్లో, క్రియాశీలకంగా పాల్గొన్న వారందరిని, అలాగే ఎన్నికల [ప్రచారంలో మన పార్టీ సిద్ధాంతాలను అంగీకరించి చిత్తశుద్ధితో పని చేసినవారిని పార్టీ సభ్యులుగా చేర్చుకోవలసిందిగా ఆ లేఖలో పిలుపునిచ్చిన విషయం నాకు జ్ఞాపకం వుంది. పార్టీ క్రమశిక్షణకు కట్టుబడి, పార్టీకి చెల్లించవలసిన రుసుం వగైరాలు చెల్లించి పార్టీ కోరిన పని చేయడానికి సిద్ధపడే వారందరికి పార్టీ సభ్యత్వం యిచ్చారు. ఆ తరువాత పార్టీ రాజకీయ తరగతులను నిర్వహించి, వారికి పార్టీ పాలసీలను, పార్టీ నిబంధనావళి, మొదలగు వాటిని వివరించి, వారిని అభివృద్ది పరిచింది

1958లో పశ్చిమ బెంగాల్‌ రాష్ట్ర కమిటీ ఒక ప్రత్యేక పార్టీ కాన్ఫరెన్సు జరిపింది అంతేకాదు, ప్రత్యేక అఖిల భారత మహాసభను కూడా కలకత్తాలోని ముస్లిమ్‌ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌లో' జరిపింది. రాష్ట్ర కమిటీ కార్యదర్శిగా ఆ కాన్ఫరెన్స్‌కు ప్రధాన నివేదికను నేను సమర్చించాన్ను ఆ తరువాత రాష్ట్ర కమిటీ కార్యదర్శిగా ఎన్నికైన సరోజముఖర్జీ పార్టీ దినపత్రిక పైన రిపోర్టు ఇచ్చారు. హిందీ స్వాధీనతపై ఇంద్రజిత్‌ గుష్తా నివేదిక నిచ్చారు. కాన్ఫరెన్స్‌ బ్రహ్మాండంగా జయప్రదమైంది ఉత్తేజం వెల్లివిరిసింది.

ఫిబ్రవరి 12వ తేదిన సామ్రాజ్యవాద వ్యతిరేక పోఠాటాలలో అగ్రగణ్యుడైన హోచిమిన్‌ కలకత్తాను సందర్శించారు వియత్నాంలో సామ్రాజ్యవాదులు సాగించిన నిరంకుశ చర్యలకు, దోపిడికీ వ్యతిరేకంగా ధైర్యసాహసాలతో ఎడతెగని పోరాటాన్ని వారు సొగించడం వల్ల

శా

వ్యక్తిగతంగా నేను ఎంతగానో ఉత్తేజితుణ్ణయ్యాను కలకత్తా ఆయనకు హృదయపూర్వకంగా ఘనమైన స్వాగతాన్ని యిచ్చింది మహానాయకుడు పార్టీ ఆఫీసును సందర్శించి, 1947లో కలకత్తాలో జరిగిన వియత్నాం దినోత్సవ సందర్భంగా అరెస్టు అయి తీవ్రంగా గాయపడిన ఒక కామేద్‌ను పరామర్శించారు. అది వెంట వెంటనే (ప్రతిఘటన ఉద్యమాలు సాగిన కాలం. మురికివాడల్లో నివసించేవారిని అక్కడ నుండి వెళ్ళ గొట్టేందుకు కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం శాసన సభలో ఒక బిల్లును ప్రవేశ పెట్టింది. ఆ ప్రతిపాదనను నేను తీవ్రంగా ప్రతిఘటించాను 1958 మార్చి 4వ తేదీన ఆ బిల్లుపట్ల తమ నిరసనను వ్యక్తం చేసేందుకు అసెంబ్లీ భవనం ఎదుట పదివేల మంది గుడిసెవాసులు ప్రదర్శన జరిపారు. వారినుద్దేశించి నేను ప్రసంగించాను ఆందోళన జరుపుతున్న పేదలను కలుసుకుని, వారు చెప్పేది ఓపికతో వినవలసిందిగా హోమ్‌ మంత్రి ఈశ్వరదాస్‌ జలాన్‌ను కోరాను. వారి ఆవేదనను నివారించవలసిందిగా ముఖ్యమంత్రికి కూడా నేను విజ్ఞప్తి చేశాను. దురదృష్టవశాత్తు ఆ ఉభయులు కూడా వారిని కలుసుకోవడానికి నిరాకరించారు దాక్టర్‌ రాయ్‌ ఎంత మొరటుగా వ్యవహరించారంటే, వారిని ఉద్దేశ పూర్వకంగానే రెచ్చగొట్టి శాసన సభకు తీసుకువచ్చారని ఆరోపించారు ఇది సభలో తీవ్రమైన అసంతృప్తికి కారణమైంది. చివరికి సభలో వ్యక్తమైన అభిప్రాయాన్ని చూసి ముఖ్యమంత్రి ప్రదర్శకుల ప్రతినిధి వర్గాన్ని కలుసుకోవడానికి తప్పని సరై అంగీకరించవలసి వచ్చింది అదే సమయంలో రాష్ట్రంలో ఆహార సమస్య కూడా తీవ్రతరమైంది ధరలు ఆకాశానికి అంటుకుంటున్నాయి. ఆకలితో అలమటించే జనం (గ్రామ సీమల నుండి నగరానికి తరలి వస్తున్నారు. అయినా ప్రభుత్వం నిర్లక్ష్యవైఖరిని అవలంభించింది. ఇందుకు ప్రజా ఉద్యమాలను నిర్వహించాలని మేము నిర్ణయించాము. మార్చి మాసంలో రాష్ట్ర స్థాయిలో ఒక ఆహార సదస్సుని వర్పాటు చేశాం. వివిధ జిల్లాల నుండి ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. నా వరకు నేను నగరంలోనూ, ఇతర చోట్ల జరిగిన అనేక సదస్సుల్లో ప్రసంగించాను ఏప్రిల్‌ ఒకటవ తేదీన పార్టీ ప్రత్యేక మహాసభలో పాల్గొనేందుకు నేను అమృత్‌సర్‌కు బయలుదేరి వెళ్లాను సోవియట్‌ యూనియన్‌, చైనా, వియత్నాం, ఫ్రాన్సు, పోలాండ్‌, యుగోస్లావియా, రుమేనియా, ఇండోనేషియా, కొరియా, జపాన్‌, అమెరికాల నుండి సౌహార్ధపూర్వకమైన సందేశాలు అందాయి. హరికిషన్‌సింగ్‌ సూర్దిత్‌ ఆహ్వాన సంఘ అధ్యక్షుడుగా వున్నారు. సుందరయ్యగారు మహాసభ ఆవరణలో అరుణ పతాకాన్ని ఆవిష్కరించారు అధ్యక్ష వర్గంలో నేనొక సభ్యుడిని. సారధ్య సంఘంలో అజయ్‌ ఘోష్క్‌ బి.టి. రణదివే, పి. రామమూర్తి, భూపేష్‌ గుప్తా లాంటివారు వున్నారు. మొట్ట మొదట అక్కడ జరిగిన బ్రహ్మాండమైన బహిరంగ సభలో ప్రసంగించిన వారిలో నేను ఒకడిని. అది మరువరాని అనుభవం. పంజాబులో అన్ని జిల్లాల నుండి జనం ఆ సభకు హాజరయ్యారు. నేను, ఇయమ్‌ యస్‌ నంబూద్రిపాద్‌ ఓపెన్‌ జీపులో నగరంలో పర్యటించగా స్త్రీలు, పిల్లలు కూడా మాపై పుష్పవర్షం కురిపించారు నేనెంతగానో ముగ్భుడనైనాను మాలో కొంతమందిమి జలియన్‌ వాలా బాగ్‌ వెళ్ళి అక్కడ తమ 78

ప్రాణాలను అర్చించిన మృత వీరులకు జోహార్లర్పించాము అత్యున్నతమైన ఆశయం కోసం (ప్రాణాలర్పించిన వారికి శ్రద్ధాంజలి ఘటిస్తున్న సమయంలో మాలో ఎవరికీ నోట మాట రాలేదు. కాకాబాబు (ముజఫర్‌ అహమ్మద్‌), అబ్బుల్‌ సలీం, నంబూద్రిపాద్‌, నేను ఎవ్వరం తిరిగివచ్చేటప్పుడు ఒకరితో ఒకరు మాట్లాడుకోలేక పోయామంటే మేము వారి త్యాగం పట్ల ఎంతగా ఆవేదన చెందామో అర్ధం చేసుకోవచ్చు.

ఆగస్టులో అసెంబ్లీలో పెద్ద గడబిడ జరిగింది. ఆహార సంక్షోభాన్ని పరిష్కరించడంలో ప్రభుత్వం ఘోరవైఫల్యం చెందడం పట్ల అసమ్మతితో మంత్రివర్గం నుండి సిద్ధార్ధ శంకర్‌ రాయ్‌ రాజీనామా చేశారు పాలకవర్గం నుండి రాజీనామా చేసిన తరువాత ఆయన ఇండిపెండెంట్‌ అభ్యర్థిగా కలకత్తాలోని భవాని పూర్‌ నియోజకవర్గం నుండి ఉప ఎన్నికలో పోటీ చేయడానికి నిశ్చయించుకున్నారు. మా పార్టీ మద్దతును ఆయన అభ్యర్థించారు. వామపక్ష వాదులమైన మేము ఆయనను బలపరచేందుకు నిశ్చయించుకున్నాము అది తీవ్రమైన పోటీ. సిద్ధార్ధ శంకర్‌రే కాంగ్రైస్‌ అభ్యర్థిపై 10,538 వోట్ల మెజార్టీతో గెలుపొందారు

ఇది యిలా వుండగా శాసన సభలోనూ వెలుపలా కూడా మేము ఆహార సమస్యపై మా తీవ్ర ఆందోళనను కొనసాగించాం చివరికి ఆహార విధానంలో జరుగుతున్న అవకతవకలను విచారించేందుకు ఒక కమిటీని ప్రభుత్వం నియమించింది. ఆ కమిటీలో మాకెవరికి స్థానం యివ్వలేదు కనీసం ఆ కమిటీ రిపోర్టును శాసన సభలో కూడా ప్రవేశపెట్టకుండా ప్రభుత్వం కాలయాపన చేసింది సభలో దానిపై వాదోపవాదాలు అతి తీవ్రంగా సాగాయి. అది నిత్యవ్యవహారమైంది అయినా ప్రభుత్వం తన మొండి వైఖరిని విడిచ్నిపెట్టలేదు. ఈలోపున ఆ రిపోర్టులోని కొన్ని భాగాలను 'స్వాధీనత” పత్రిక ప్రచురించింది. దీనితో సెప్టెంబరు 20వ తేదీన ఆ రిపోర్టును ప్రభుత్వం తప్పని సరై సభకు సమర్పించవలసి వచ్చింది ఆ మరునాడే నేను ప్రధానిని కలుసుకుని వాస్తవాన్ని తెలియజేస్తూ ఒక జాబు అందబేశాను. దాని ప్రతిని డాక్టర్‌ బి.సి రాయ్‌కి కూడా పంపాను అయినప్పటికీ ఈ మొత్తం సంఘటనను చాలా “చిన్నది గాను పనికిమాలినదిగాను ప్రభుత్వం కొట్టివేసింది ఆ కారణంగా ఆహార సమస్య మరింత విషమంగా పరిణమించింది.

(ప్రతిపక్షంలో వున్నపుడు ఎల్లపుడు నేను రాష్ట్రానికి కొన్ని స్వతంత్ర అధికారాలు వుండాలని పోరాడుతూ వచ్చాను. మనది ఫెడరల్‌ రాష్యంగమైనప్పటికీ, అతి ముఖ్యమైన శాఖలకు సంబంధించి నిజమైన అధికారాన్ని కేంద్రమే చెలాయిస్తుంది. దీనివలన రాష్ట్రాలు ఎంతగానో బాధపడుతున్నాయి. 1958 నుండీ ఈ విధంగా అసమానతలతో కూడిన అధికారాల కారణంగా ఏర్పడిన ప్రమాదాలను గురించి ఆందోళన చేస్తూ వచ్చాం. మా భయసందేహాలు సరియైనవేనని చరిత్ర రుజువు చేసింది. 1958 మార్చిలో బెంగాల్‌ అసెంబ్లీలో కేంద్ర - రాష్ట్ర సంబంధాలపై అప్పుడు చర్చలు జరిగాయి. ఈ విషయంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం వైఖరిని డాక్టర్‌ బిసి. రాయ్‌ విమర్శించడానికి ముందుకు వచ్చిన విషయం నేను అంగీకరిస్తాను ఆయన కేంద్రంలో పాలక వర్గ పార్టీ అత్యున్నత కమిటీలో సభ్యుడిగా కూడా వున్నారు. చర్చల సందర్భంగా

79

కేంద్ర - రాష్ట్రాల మధ్య అధికారాల పంపిణీ, రాష్ట్రాల స్వతంత్ర ప్రతిపత్తిలాంటి విషయాలపై నేను దీర్హంగా ప్రసంగించాను. ఈ సందర్భంగా కేంద్రం వద్దకు ఒక అఖిల పక్ష కమిటీని సంప్రదింపులకు పంపాలని కూడా నేను ప్రతిపాదించాను. అయితే ఈ ప్రతిపాదనను కాంగ్రెస్‌ తిరస్కరించింది.

మొత్తం మీద 1959 ముఖ్య సంఘటనలతో కూడిన సంవత్సరం రాష్ట్రంలో ఆహార సమస్య తారాస్థాయినందుకొన్నది. బహిరంగ మార్కెట్టులో తిండి గింజలు కనపదకుందా పోయాయి. గ్రామ సీమల్లో కరువు రక్కసి తాండవించింది సామాన్య ప్రజలు తిరుగుబాటు జెండాను ఎగురవేశారు ప్రజా వుద్యమం పరిపక్వత చెందింది తిరుగుబాటు చేస్తున్న వారిపై లారిచార్జీ, బాప్పవాయువును, తుపాకులను ఉపయోగించడానికి కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం సిద్ధపడింది. ఈ (క్రమంలో వేలాది మంది ప్రాణాలను కోల్పోయారు. ఇదొక దీర్హకాల పోరాటంగా పరిణమించింది ప్రభుత్వ వైఖరికి నిరసనగా మేము లెక్కలేనన్ని సమ్మెలను నిర్వహించాము. ఇందుకు జవాబుగా ప్రభుత్వం కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకులను అరెస్టు చేయసాగింది. అకస్మాత్తుగా ఇళ్ళపై దాడి చేయడం, కామ్రర్స్‌ను విచ్చలవిడిగా అరెస్టు చేయడం నిత్యకృత్యమైంది పోలీసులు నా యింటిపై కూడా దాడి చేశారు. అప్పుడు నేను ఇంటిలో కాక వేరే పట్టణంలో వున్నందున నన్ను అరెస్టు చేయలేకపోయారు. కలకత్తాకు చేరుకున్న వెంటనే పోతీసులు నా కోసం వేటాడుతున్నట్లు తెలుసుకున్నాను రహస్యంగా వుండి ఆహార వుద్యమ కార్యకలాపాలను నిర్వహించవలసిందిగా పార్టీ నన్ను ఆదేశించింది

నేను కలకత్తా విమానాశ్రయంలో దిగగానే పోలీసు అధికార్లు, గూఢాచారి బ్రాంచివారు నా కోసం గాలించుతున్నట్లు నాకు కనిపించింది. నా మిత్రుడు స్నేహాంశు ఆచార్య నన్ను విమానాశ్రయం నుండి బయటకు తీసుకువెళ్లి కలకత్తాలో మా కామ్రేడ్స్‌లో ఒకరైన దినేష్‌ రాయ్‌ వున్న ఇంటికి తీసుకుని వెళ్ళాడు ఆయన నా కోసం వేచి వున్నాడు. అక్కడ నుండి ఆయన నన్ను కలకత్తాలోనే పశ్చిమ ప్రాంతంలో వున్న ఒక యింటికి తీసుకుని వెళ్ళారు. అక్కడ ప్రమోద్‌దాస్‌ గుప్తా, హరేకృష్ణా కోనార్‌ వున్నారు. ఇంక మేము ముగ్గురం ఏమి చేయాలో సంప్రదించుకున్నాం. ఆందోళన చేస్తున్న జనాలను చెదరగొట్టేందుకు పోలీసులు కాల్పులు జరపడం నానాటికి ఎక్కువైంది. విద్యార్థులు కూడా ఆందోళనకుపక్రమించారు. దీనితో పోలీసులు కర్ఫ్యూ విధించారు. నగరంలోవున్న పరిసర ప్రాంతాల్లోనూ 144 సెక్షన్‌ విధించారు చంపడాలు, రక్తపాతాలు, దొంగచాటుగా హత్యలు చేయడం కొనసాగాయి సెప్టెంబరులో అసెంబ్లీ సమావేశమైనప్పుడు ఆహార ఉద్యమంలో ప్రాణాలను కోల్పోయిన వారి గౌరవార్థం అన్ని పక్షాల వారు ఒక నిముషం మౌనంగా పాటించి జోహార్లర్పించాలనుకొన్నారు కాంగ్రెస్‌వారు, పి.ఎస్‌ పి. వారు అందుకు మొండిగా నిరాకరించారు న్యాయవిచారణకు దాక్టర్‌ రాయ్‌ తిరస్కరించారు శాంతి భద్రతలశాఖను నిర్వహిస్తున్న మంత్రి కాళలీపద ముఖర్జీ పోలీసు డిపార్టుమెంటు అతిగా వ్యవహరించినందుకు క్షమాపణ చెప్పడానికి సహితం నీరాకరించారు పెద్ద గందరగోళం జరగడంతో సభ వాయిదా పడింది శాసనసభ్యులు ఒకరిపై మరొకరు చెప్పులు విసురుకోవడం

తి0

జరిగింది. “అలా చెప్పులు విసరడంలో జ్యోతిబసు మొదటివాడు” అని ఒకరు పెద్దగా కేక వేశాడు. వెంటనే నా రెండు చెప్పులు నా వద్దనే వున్నాయని చూపి సభలో నాపై చేసిన నీచ ఆరోపణలను బట్టబయలు చేశాను.

మన దేశంలో పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యాన్ని వమ్ము చేయడానికి చేస్తున్న ప్రయత్నాలకు వ్యతిరేకంగా నేను నా జీవితమంతా మాట్లాడాను, రాశాను. 1959లో ఒక ఘోరమైన ఘటన జరిగింది. కేరళలో ప్రజాతంత్ర యుతంగా ఎన్నికైన కమ్యూనిస్టు ప్రభుత్వాన్ని అనైతికంగా కేంద్రప్రభుత్వం డిస్‌మిస్‌ చేసింది. జూలై 31వ జేదీన రాష్ట్ర శాసన సభను రద్దుచేసి ఆ రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలన విధించారు. ఆనాడు అఖిల భారత కాంగ్రెసు అధ్యక్షురాలుగా వున్న శ్రీమతి ఇందిరా గాంధీ అన్ని రకాల అభివృద్ధి నిరోధక అవకాశవాద పార్టీలతో ఏకమై కేరళలో కమ్యూనిస్టుల నాయకత్వాన గల ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా జనం తిరగబడుతున్నారని ప్రచారం చేశారు. .

ప్రధానమంత్రిగా నెహ్రూయే ఇ ఎమ్‌.ఎస్‌. నంబూద్రిపొద్‌ను పిలిపించి రాజీనామా యివ్వమని కోరిన విషయం నేడు అందరికి తెలిసిన బహిరంగ రహస్యమే. తన ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా కుట్ర జరుగుతున్నదన్న విషయాన్ని గ్రహించిన నంబూద్రిపాద్‌ నెహ్రూ చేసిన సూచనను తిరస్కరించారు. వాస్తవమేమంటే ప్రభుత్వం (ప్రారంభించిన అభ్యుదయకర కార్యక్రమాలను చూసి, తమ స్వార్ధప్రయోజనాలకు భంగం కలుగుతుందని అభివృద్ధి నిరోధక వర్గాలు భయపడినాయి. కమ్యూనిజానికి వ్యతిరేకంగా రెచ్చగొట్టిన “ప్రజా తిరుగుబాటు" విఫలం కావడంతో కేంద్ర ప్రభుత్వం బాహాటంగా సిగ్గువిడిచి పార్లమెంట్‌ ప్రజాస్వామ్యాన్ని ఖూని చేసింది. 356 ఆర్టికల్‌ను ప్రయోగించి రాష్ట్రమంత్రి వర్గాన్ని శాసనసభను రద్దు చేసి ఆ రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలనను విధించింది. |

, నంబూద్రి పాద్‌ ప్రభుత్వాన్ని చట్ట విరుద్ధంగా డిన్‌మిస్‌ చేసినప్పుడు నేను ఢిల్లీలో

వున్నాను. భూపేష్‌గృష్తా, దినేష్‌ రాయ్‌, నేనూ కలిసి రాష్ట్రపతికి ఒక వినతి పత్రాన్ని సమర్చించాం. కేంద్రప్రభుత్వం తీసుకున్న ఈ అ ప్రజాస్వామిక చర్యను దేశమంతటా ఖండించారు. పశ్చిమబెంగాల్‌లో మరింత తీవ్రంగా ఖండించడం జరిగింది. 1959 జూన్‌ 6వ తేడీన కేరళ ముఖ్యమంత్రిగా నంబూద్రి పొద్‌ కలకత్తా సందర్శించారు. రాజకీయ అభిప్రాయాలతో నిమిత్తం లేకుండా కలకత్తా పౌరులు ఆయనకు అఖండ స్వాగతం చెప్పారు.

ఢిల్లీ విడిచివెళ్లే ముందు నేను పశ్చిమబెంగాల్‌ ముఖ్యమంత్రి డాక్టర్‌ బీ.సి. రాయ్‌ని కలుసుకున్నాను. కేరళలో ఎన్నికైన ప్రజా ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా కాంగ్రెసు వారు సాగించే ఉద్యమాన్ని తాను బలపరచనని, తన అభిప్రాయాన్ని కాంగ్రెసు వర్కింగ్‌ కమిటీకి తెలియజేశామని.. ఆయన నాతో చెప్పారు. నంబూద్రిపాద్‌ వున్న స్థితిలో తొను ఉంటే మీరు ఏమి చర్యలు తీసుకొనే వారని ఆయనను నేను ప్రశ్నించాను. "కఠినమైన పద్ధతుల ద్వారా అలాంటి ఉద్యమాన్ని నేను అణిచివేసి వుండేవాడిని. అలాంటి ఆందోళనకారులను అరెస్టు చేసి వుండేవాడిని” అని ఆయన. నాకు జవాబునిచ్చారు. దాక్టర్‌ రాయ ఏదో గొప్ప చెపుతున్నారని నేను అనుకోలేదు.

81

శాంతియుత ఆందోళనకారులను సహితం అయన చావమోదించారు. ఢిల్లీలో వుండగా నేను, భూపేష్‌ గుప్తా నార్త్‌ ఎవెన్యూలోని పార్లమెంటు సభ్యుల నివాస గృహంలో వుంటున్న ఫిరోజ్‌ గాంధీని కలుసుకున్నాం ఆయన మాకు పాత స్నేహితుడు “ఈనాడు కేరళలో ప్రజాస్వామ్యం ఖూసీ అయింది” అని ఆయన సూటిగానే చెప్పారు

82

1/7 జి దాల్తా ఆలి కల్లోల పరిస్థితులు - నిరసన జ్వాలలు

1959 జూలై 27వ తేదీన భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ పశ్చిమబెంగాల్‌ రాష్ట్ర సమితి 14 అంశాలతో కూడిన ఒక వినతి పక్రాన్ని భారత రాష్ట్రపతికి సమర్పించింది. భూపేష్‌ గుప్తా, నేనూ డాక్టర్‌ రాజేంద్రప్రసాద్‌ను కలుసుకొని అందని ప్రతి ఒక్క అంశాన్ని ఆయనకు వివరించాం డాక్టర్‌ ప్రసాద్‌ మేము చెప్పిన విషయాలను ఓపికగా వినడమే గాక, రాష్ట్రంలో పాలకవర్గ పార్టీకి వ్యతిరేకంగా మేము చేసిన ఆరోపణలను గురించి నిజాయితీతో కూడిన ఆసక్తి చూపారు

మా వివరమైన వినతి పత్రంలో దుష్పరిపాలన, లంచగొండితనం, ఆ(ిత పక్షపాతం, పశ్చిమబెంగాల్‌లోని (ప్రభుత్వం అనుసరిస్తున్న ప్రజావ్యతిరేక కార్యకలాపాలను ఉదహరించాము. 1948 నుండి 1959 వరకూ పదకొండు సంవత్సరాల కాంగ్రెసు దుష్ట పరిపాలనను ఆధారం చేసుకొని ఈ ఆరోపణలు చేశాము. ఈ వినతి పత్రోన్ని ఇంగ్లీషు, బెంగాలీ, హిందీ ఉరు భాషల్లో ప్రచురించి దేశంలో యితర రాష్ట్రాలకు కూడా పంచిపెట్టాము ఇది అలజడిని సృష్టించింది. ఆ వినతి పజ్రాలలోని అంశాలను దాచిపెట్టడానికి కాంగ్రెసు ప్రభుత్వం తీవ్రంగా యత్నించింది అందులో చేసిన కొన్ని నిర్ధిష్ట ఆరోపణలపై కొంతమంది మా కామ్రేడ్స్‌ పైన పార్టీ దినపత్రిక “స్వాధీనత” పైన పరువునష్టం దావాలు కూడా వేశారు. చివరికి అలాంటి కేసులనన్నీ విధిలేక ఉపసంహరించుకొన్నారు. రాష్ట్రంలో కాంగ్రెసు సాగించిన దుప్పరిపాలన పట్ల సామాన్య ప్రజల్లో మరింత అసంతృష్తి, వ్యతిరేకత ఏర్పడింది. కంగారుతిన్న కాంగ్రెసు పాలకులు తమకు ఏర్పడిన (ప్రమాదానికి భయపడి, రోడ్లపై కాలినడకన వెళ్లే ప్రజలకు ఇబ్బంది కలుగుతుందన్న సాకుతో పార్టీ ఊరేగింపులను, ర్యాలీలను నిషేధిస్తూ ఒక చట్టం తెచ్చారు. ఈ మోసపు కారణాలు ఎవ్వరినీ నమ్మించలేకపోయాయి. ప్రజా ఉద్యమాలను అణచివేయడమే వారి నిజమైన ఉద్దేశము. ఇది అందరికీ తేటతెల్లమే

మా పార్టీ నాయకుడు, రాష్ట్ర కర్షక సభా కార్యదర్శి అయిన హరేకృష్ణ కోనార్‌ ప్రభుత్వం తెచ్చిన చట్టం ప్రజల న్యాయమైన హక్కులను, తమ జీవనోపాధి కోసం వారు చేసే

89

కృషిని నిరంకుశంగా హరించడమేనని తీవ్ర పదజాలంతో ఖండించారు. “నల్ల బిల్లును (ప్రతిఘటించేందుకు రాష్ట్ర వ్యాపితంగా మేము నిరసన సభలను, ర్యాలీలను నిర్వహించాము కలకత్తా మైదానంలో జరిగిన (బ్రహ్మాండమైన బహిరంగ సభలో ఈ “ప్రజాతంత్ర వ్యతిరేక, ప్రజా వ్యతిరేక” బిల్లును ఖండిస్తూ తీర్మానాన్ని నేను ప్రవేశపెట్టాను అయితే వాస్తవానికి అసెంబ్లీలో సభ్యులంతా భారత - చైనా సరిహద్దు సంఘర్షణ విషయమై ఆలోచనలో పడ్డారు. ఆ వరిన్ఫితుల్లో దీన్నాక నమన్యగా తీనుకోకుండా అసెంబ్లీలో బిల్లును పాన్‌ చేయించుకోవచ్చుననుకొన్నారు కాని మేము మాత్రం ఎడతెగకుండా రాష్ట్ర వ్యాపితంగా అన్ని స్థాయిల్లోనూ ప్రతిఘటనోద్యమాన్ని సాగించాం. సభలతో పాటు బిల్లుకు వ్యతిరేకంగా సంతకాల సేకరణ కార్యక్రమాన్ని కూడా సాగించాం. దీక్షతో సాగించిన, ఈ ప్రతిఘటనోద్యమం ఫలితంగా ఎట్టకేలకు ప్రభుత్వం తప్పని సరై తన బిల్లును ఉపసంహరించుకోవలసివచ్చింది

కేరళలో ఎన్నికలు సమీపిస్తున్నాయి. ప్రజాతంత్రయుతంగా ఎన్నికైన (ప్రభుత్వాన్ని

నిరంకుశంగా, అనైతికంగా కేంద్రం కూలదోసిన నేపధ్యంలో ఎన్నికలు జరగడంతో దానినాక సవాలుగా స్వీకరించడం జరిగింది గతంలో పి ఎస్‌.పి. మమ్ములను బలపర్చింది. ఈసారి అది కాంగ్రెసుతో ఏకమైంది. కేరళలో ఎన్నికలనిధికి పశ్చిమబెంగాల్‌ నుండి 76 వేల రూపాయలు వసూలు చేసి పంపించాం. కలకత్తా షాహీద్‌ మైదానంలో జరిగిన గొప్ప బహిరంగ సభలో ఆ మొత్తాన్ని ఇఎమ్‌ ఎన్‌ నంబూద్రి పాద్‌కు అందజేయడం జరిగింది. భూపేష్‌ గుప్తా మహమ్మద్‌ ఇస్మాయిల్స్‌ హిరేన్‌ ముఖర్జీలు కేరళకు వెళ్ళి అనేక ఎన్నికల సభల్లో పాల్గొన్నారు కేరళలో - ప్రజలు ఉత్సాహం చూపినప్పటికీ, పాలకవర్గ పార్టీ కుట్రలు, కూహాకాల వలన, కాంగ్రెసు వారి దుర్మార్గమైన దాడులు మూలంగాను ఎన్నికల్లో ఓటమి చెందాం. ॥ కేరళ శాసనసభలో గల 126 సీట్లకు కమ్యూనిస్టుపార్టీకి 26 సీట్లు మాత్రమే వచ్చాయి. కమ్యూనిస్టుల మద్దతుతో ముగ్గురు ఇండిపెందెంట్లు గెలుపొందారు. కాంగ్రెసుకు 63, పి.ఎస్‌.పి కి 20, ముస్లిమ్‌లీగ్‌కు 11 సీట్లు వచ్చాయి ఈ పార్టీలన్ని ఆ ఎన్నికల్లో ఒకటిగానే పనిచేశాయి. కమ్మ్యూనిస్క హార్టీకి 44.7 శాతం ఓట్లు రాగా, కాంగైెసుకు 38 7 శాతం వచ్చాయి పిఎస్‌పి 12.4 శాతం ఓట్లను తెచ్చుకున్నది.

1960 జూలై, ఆగస్టృ మాసాల్లో కేంద్రప్రభుత్వ ఉద్యోగులు దేశవ్యాపితంగా సమ్మె చేశారు. సమ్మెకు ముందు సమ్మె చట్ట విరుద్ధమైనదని వెల్లడిస్తూ రాష్ట్రపతి ఒక ఆర్డినెన్సు జార్‌ చేశారు. కేంద్ర ప్రభుత్వ నిరంకుశ వైఖరిని గురించి చర్చించేందుకు పార్లమెంటులో కమ్యూనిస్టు (గ్రూపు పార్లమెంటు ప్రత్యేక సమావేశాన్ని ఏర్పాటుచేయాలని డిమాండ్‌ చేసింది ఈ సందర్భంగా నేను అనేక పెద్ద సభల్లో ప్రసంగించాను" న్యాయం కోసం పోరాడాలన్న కృతనిశ్చయాన్ని దీక్షను ప్రభుత్వ ఉద్యోగులలో నేను స్వయంగా చూడగలిగాను జూలై 12వ తేదీ అర్ధరాత్రి సమయంలో సమ్మె ప్రారంభమైంది. దేశ వ్యాపితంగానే రైల్వే, తంతితపాల శాఖల్లోనూ పని స్థంబించింది. అయితే ప్రభుత్వం ఊరికే కూర్చోలేదు. విచ్చలవిడిగా అరెస్టులు చేయడమే _ గాక, ఉద్యోగులను హింసించడం రోజురోజుకు పెరిగింది మొట్టమొదటి రోజునే 1500

84

ఉద్యోగులను అరెస్టు చేశారు. అనేక మ ది ముఖ్యనాయకులను పోలీసులు అక్రమంగా డిటెయిన్‌ చేశారు పశ్చిమబెంగాల్‌లోని బర్జ్వాన్‌౬ పరిస్థితి విషమించింది. పోలీసు కాల్పుల్లో అనేకమంది చనిపోయారు కర్పూూూను విధించారు. సమ్మె రెండో రోజున అసమ్మతి జ్వాలలు మరింతగా ఉధ్భతంకాగా ప్రభుత్వ నిరంకుశ, భయోత్సాత చర్యలు ఎక్కువైనాయి ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ సంబంధాల కమిటీ పిలుపు పై జూలై 14వ తేదీన పశ్చిమ బెంగాల్‌లో సంఘీభావ సమ్మె జరిగింది. బొంబాయి, మద్రాసు, గుజరాత్‌ మహారాష్ట్ర తదితర ప్రాంతాల్లో కూడా సమ్మెకు మంచి ఆదరణ లభించింది. అయినప్పటికి సమ్మెను కొనసాగించడం అసాధ్యమైంది. కేంద్రప్రభుత్వ నిర్భంధచర్యలకు తట్టుకోలేక జూలై 16వ తేదీన సమ్మె ఉపసంహరించుకొన్నాము. ఒక్కరు తప్పు సంయుక్త కార్యాచరణ కమిటీ స్థాయి సంఘంలో వున్న సభ్యులంతా జైలు నిర్బంధంలో వున్నారు

సమ్మెను ఉపసంహరించుకున్న తరువాత మొత్తం మీద పరిస్థితి మరింత అధ్వాన్నమైంది అరెస్టులు కొనసాగాయి ఉద్యోగులను అన్యాయంగా వేధించడం ప్రారంభమైంది అనేక మందిని సస్పెండ్‌ చేయడం, రిట్రెంచ్‌ చేయడం జరిగింది. ఈ అణచివేత చర్యలకు మేము దృధంగా నిలబడి అన్ని జిల్లాల్లోను ఆందోళనను ఉద్భతం చేశాం. ప్రజలు మేము తీసుకున్న వైఖరికి మద్దతును తెలిపారు. ప్రభుత్వం వెనక్కి తగ్గక తప్పలేదు. సస్పెన్షన్‌లను, అక్రమ చార్జీషీట్లను ఉపసంహరించుకొన్నది. బహుశ తన ఉనికికే భంగం వాటిల్లుతుందని ప్రభుత్వం భయపడివుండవచ్చు కొద్దిరోజుల్లోనే అంటే ఆగస్టు మొదటి వారంలో ఆనాడు ఆర్థిక మంత్రిగా వున్న మొరార్దీ దేశాయ్‌ పే కమిషన్‌ చేసిన ముఖ్యమైన సిఫార్సులను ప్రభుత్వం ఆమోదించినట్లే ప్రకటించారు

1960 ఏప్రిల్‌ 80వ తేదీన బారానగర్‌లో కార్మికుల సభలో ప్రసంగించేందుకు నేను వెడుతున్నాను, అకస్మాత్తుగా కాం(గైసు గూండాల మురా ఒకటి చేతిలో తమ జెందాలనుంచుకొని నేను ప్రయాణిస్తున్న కారుపై దాడి చేసింది కారును ధ్వంసం చేశారు. నాతోవున్న కొంతమంది సహచరులు ఈ దాడిలో గాయపడ్డారు. కారును స్టానిక పోలీసు స్టేషన్‌కు తీసుకొని వెళ్లవలసిందిగా (డైవరును నేను కోరాను. మొత్తం మీద డైవరు అఆ మురాకు అందకుండా మా కారును తప్పించి పోలీసు స్టేషన్‌కు తీసుకొని వెళ్ళగలిగాడు అక్కడ అఫీసర్‌ను కలుసుకొని అవసరమైన చర్యలను తీసుకోవలసినదిగా ఆయనను అభ్యర్థించాను. ఈ వార్తను విన్న బారక్‌పూర్‌ ఎస్‌ డి పి ఓ వెంటనే ఆ స్థలానికి చేరుకున్నాడు. ఆయనతో నేను మాట్లాడుతూ వుండగానే వెలుపల బాంబులు పేలుతున్న శబ్దం వినిపించింది ఏమైనప్పటికి నేను ఇంటికి భద్రంగా చేరుకోగలిగాను

జూలై మాసంలో అస్సాంలో మతకలహాలకు వ్యతిరేకంగా జరిగే కార్యక్రమాలను, ఉద్యమాలను నిర్వహించే ప్రయత్నంలో చాలా బిజీగా వున్నాను అస్సాంలో వేధింపులకు గురౌతున్న మైనారిటీల పట్ల కేంద్రప్రభుత్వము, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం అనాదరణతో కూడిన నిర్లక్ష్య

85

వైఖరికి నిరసనగా 1960 జూలై 16వ తేదీన సమ్మెకు పిలుపునిచ్చాం అస్సాం సమస్య పై చర్చించేందుకు పశ్చిమబెంగాల్‌ అసెంబ్లీ ప్రత్యేక సమవేశాన్ని జరపాలని మేము డిమాండ్‌ చేశాం. అదృష్టవశాత్తు ముఖ్యమంత్రి డాక్టర్‌ రాయ్‌ మా ప్రతిపాదనను అంగీకరించారు. ఆ సమావేశాల అంగీకరించిన తీర్మానంలో అస్సాంలో మైనారీటిలపై జరుగుతున్న దాడులను, ఆస్తులను నష్ట్రపరుస్తన్న విషయాన్ని, వారికి ఏమాత్రం రాష్ట్రప్రభుత్వం రక్షణ కల్పించలేని విషయాన్ని కేంద్రప్రభుత్వదృష్టికి తీసుకొనివచ్చి, భయ(భ్రాంతులతో రాష్టం వెలుపలకు కాందిశీకులుగా వెళ్ళిన బెంగాలీలను తిరిగి అస్సాంకు వెళ్ళే పరిస్థితులను కల్పించవలసినదిగా కోరడమైంది.

ఆస్తులను కోల్పోయిన వారికి ఇండ్లను నిర్మించేందుకు తగు చర్యలను తీసుకోవాలని, నష్టాలకు తగిన పరిహారాన్ని చెల్లించాలనీ అక్కడ శాంతి భద్రతలను నెలకొల్పాలనీ మొదలుగా గల సూచనలను అసెంబ్లీ తన తీర్మానంలో చేసింది సభ ఆమోదించిన ఈ తీర్మానాన్ని వెంటనే కేంద్రప్రభుత్వానికి, ప్రధానమంత్రికి పంపడమైంది. దీనిపై పశ్చిమబెంగాల్‌లో వెల్లడైన తీవ్రమైన ప్రజా ఒత్తిడి ఫలితంగా అస్సాం ప్రభుత్వం ఆ రాష్ట్రంలో మామూలు పరిస్థితులను కల్పించేందుకు కొన్ని సానుకూలమైన చర్యలను తీసుకున్నది

దురదృష్టవశాత్తు ఈ పరిస్థితి తాత్కాలిక దశగానే వుండిపోయింది. అస్సాంలో మరల బెంగాలీ భాషా సమస్యపై తీవ్రమైన అలజడి ప్రారంభమైంది. ముఖ్యంగా కచార్‌ జిల్లాలో అస్సాంలోని అధికార భాషల్లో ఒకటిగా బెంగాలీని గుర్తించాలని ఆందోళన సాగించిన మొట్టమొదటి రోజునే ఆందోళన సందర్భంగా ఒక స్త్రీతో సహా 11 మందిని పోలీసులు కాల్చి చంపివేశారు. ఈ ఘోరాన్ని నిరశిస్తూ సిల్బార్‌లో బంద్‌ జరిగింది.

ఆ సమయంలో పశ్చిమబెంగాల్‌లోని దుర్దాపూర్‌లో అఖిలభారత కాంగ్రెసు సమావేశం జరుగుతున్నది ప్రధానమంత్రితో సహా కేంద్ర మంత్రులంతా ఆ సమావేశంలో పాల్గొనడానికి వచ్చారు. వామపక్షనాయకులంతా ఒక పెద్గ వూరేగింపును ఆ సభావేదిక వద్దకు తీసుకొని వెళ్ళాలని నిర్ణయించాం. ఊరేగింపుకు ఎకీట్‌ ప్రమోద్‌ దాస్‌ గుప్తా, తదితర కమ్యూనిష్టు నాయకులు నాయకత్వం వహించారు సిల్చార్‌లో కూడా మా పార్టీ ఒక ర్యాలీని నిర్వహించింది ఈలోపున సిల్బార్‌లో జరిగే సభలో ప్రసంగించేందుకు పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శి అజయ్‌ ఘోష్‌ పార్లమెంట్‌ సభ్యులు రేణుకా చక్రవర్తి, మహమ్మద్‌ ఇస్మాయిల్‌ గార్లు కూడా వచ్చారు సభకు ౩5 వేల మందికి పైగా హాజరయ్యారు. ఈ ఆందోళన ఫలితంగా యూనియన్‌ హోమ్‌మంత్రి లాల్‌ బహుదూర్‌ శాస్త్రి అస్సాంను సందర్శించడం సంభవించింది. ఆయన వెళ్ళిన తరువాత మొత్తం కచార్‌ జిల్లాను కల్లోలిత ప్రాంతంగా గవర్నర్‌ ప్రకటించాడు. అయితే బెంగాలీని అధికార భాషగా గుర్తించాలన్న డిమాండ్‌ను మాత్రం అంగీకరించలేదు.

ఈ సమయంలో జరిగిన మరో సంఘటన గురించి కూడా ్రస్తావించదలచాను. గోవా విముక్తి పోరాటాన్ని గురించి ఇంతకుముందే నేను రాశాను. 1961డిసెంబరులో గోవాలో అంతిమంగా పోర్చుగీసు సామ్రాజ్యవాదుల పాలన ముగిసింది. డ్రనేంబరు 17వ తేదీ అర్ధరాత్రి సమయంలో భారత సైన్యం ్రవేశించింది. పోర్చుగీసువారు వెనక్కు తగ్గక తప్పలేదు డిసెంబర్‌ 19వ తేదీన పోర్చుగీసు సలజార్‌ సైన్యం గోవాలోని భారత సైన్యాల

86

18 క్షిష్టదశలో పార్టీ

1955 లో ఆంధ్ర ఎన్నికల్లో ఘోర పరాజయాన్ని పొందిన తరువాత పార్టీలో తీవ్రమైన సిద్ధాంత విభేదాలు పొడసూపాయి. కాంగ్రెసు ప్రభుత్వ వర్ణ స్వభావం ఏమిటి? ఈ ప్రభుత్వం పట్ల పార్టీ ఎలాంటి వైఖరిని తీసుకోవాలి? అన్న సమస్యలపై చర్చ కేంద్రీకృతమైంది. పార్టీలో డాంగే (గ్రూపు అనే భాగం (వారిని మేము రివిజనిస్టులని పిలిచేవారం) కాంగ్రెసు (ప్రభుత్వాన్ని జాతీయ బూర్జువా ప్రభుత్వమని పేర్కొన్నది. దానికి పూర్తిగా మద్దతునివ్యాలని వారుకోరారు. వారితో కలిసి ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయాలనేది వారివాదన జాతీయ బూర్జువాజీ, కార్మికవర్గాల జాయింటు నాయకత్వం క్రింద ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పరచాలనేది వారి ధ్యేయం ప్రభుత్వానికి కార్మికవర్గ నాయకత్వం వుండనవసరం లేదనేది వారి అభిప్రాయం. అందుకు భిన్నంగా మేము బడా బూర్జువా నాయకత్వాన బూర్జువా - భూస్వాముల అధీనంలో పూర్తిగా ఇండియా వుందని మేము గట్టిగా భావించాం. 1964లో కలకత్తాలో జరిగిన మా పార్టీ సప్తమ మహాసభలో ఈ వైఖరిపై వివరంగా చర్చించాం *

1981లో విజయవాడలో పార్టీ మహాసభ జరిగినప్పుడు పార్టీలో మొదటిసారిగా ఈ చర్చ బయటకొచ్చింది. ఆ మహాసభలో రివిజనిస్టులు నెహ్రూ ప్రభుత్వానికి, జాతీయ బూర్జువాజీకి ప్రశంసలను కురిపించారు అది జాతీయ బూర్జువా వర్గంపై ఒక సెమినార్‌గా వుందిగాని కమ్యూనిస్టు పార్టీ మహాసభలాగా జరగలేదు. పార్టీ జాతీయ సమితిలో వారికి మెజార్టీ వుంది. ఆనాడు పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శిగా వున్న అజయ ఘోష్‌ పరిస్థితిని కాపాడారు. ఒకానొక దశలో విజయవాడ మహాసభలో పార్టీ చీలిపోయే పరిస్థితి ఏర్పడింది అజయ్‌ ఘోష్‌ మధ్యవర్తిత్వాన్ని ప్రసంగాన్ని ఆమోదించడంతో పార్టీ తాత్కాలికంగా సంక్షోభాన్నుండి బయటపడింది

అజయ్‌ ఘోష్‌ మరణానంతరం పార్టీ నాయకత్వ వ్యవస్థలో మార్పు వచ్చింది. పార్టీలో అంతకుముందు లేని “ఛైర్మన్‌” పదవిని సృష్టించారు ఎస్‌.ఎ. డాంగే ఛైర్మన్‌ గాను,

87

ఇ.ఎమ్‌ ఎస్‌ నంబూద్రిపాద్‌ ప్రధాన కార్యదర్శ్భిగాను ఎన్నికయ్యారు. వాస్తవానికి విజయవాడలో జరిగిందే అవిభక్త భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఖరి మహాసభ 1959 సంవత్సరం నాకూ, పార్టీకి కూదా క్లిష్టమైన దశగానే పరిణమించింది 60వ దశకమంతా ఈ సంక్షోభం కొనసాగింది - 1959లో జరిగిన భారత - చైనా సరిహద్దు వివాదాన్ని అవకాశంగా తీసుకొని కాంగైసులోని ఒక భాగమూ, దేశంలోని అభివృద్ధి నిరోధక వర్గాలు దేశ దురభిమాన నినాదాలను రెచ్చగొట్టాయి దురదృష్టవశాత్తు డాంగే (గ్రూపు కూడా యీ పల్లవినే అందుకోవడంలో దేశం అంతా యుద్దోన్మాదంతో నిండిపోయింది విద్వేషభావాలను తగ్గించి శాంతియుత మార్గాలద్వారా, మధ్యవర్తిత్వ తీర్చులద్వారా వివాదాన్ని పరిష్కరించుకోవాలనేది ఈ సమస్యకు సంబంధించి మా విస్పష్టమైన వైఖరి. అయితే విచిత్రమైన విషయమేమంటే యీ వైఖరిని తీసుకున్నందుకు మమ్ములను దేశ ద్రోహులుగా చిత్రించారు. ఆ రోజుల్లో మా పార్టీ కార్యాలయం ఎదురుగా కాంగ్రెసువారు వూరేగింపులు జరిపి రెచ్చగొట్టే నినాదాలు చేసి ఘర్షణలకు దిగడానికి యత్నించేవారు. ఇప్పటికీ నాకు జ్ఞాపకం, ఈ రకమైన విచ్చిన్నకర ఆందోళన నుండి పార్టీని కాపాదుకొనేందుకు తరచు కామ్రేడ్స్‌ ప్రమోద్‌ దాస్‌ గుప్తా, సరోజ ముఖర్జీ, నిరంజన్‌ సేన్‌ గుప్తా నేను కాపలా కాస్తూవుందే వారం. 1962లో పరిస్టితి ఉద్రిక్తంగా మారింది? ప్రభుత్వం ఎమర్దన్సీని ప్రకటించి 'చైనా అనుకూలురు” అన్నపేరుతో ఒక జాబితాను కేంద్ర హోమంత్రికి డాంగే గ్రూపుకు చెందినవారు అందజేసి, వారిని అరెస్టు చేయమని కోరినట్లు మాకు రహస్య సమాచారం ద్వారా తెలియవచ్చింది కలకత్తాలోని వీధుల్లో నా దిష్టిబొమ్మను తగులబెట్టారు. కాళీఘాట్‌లో చౌ ఎన్‌లై దిష్టిబొమ్మలను అదేవిధంగా నా బొమ్మలను కూడా సరఫరా చేసేందుకు ఒక షాపును కూడా నెలకొల్పారు ఒకనాడు వారు పార్టీ ఆఫీసుపైనా, పార్కు వీధిలోవున్న “స్వాధీనత” పత్రిక కార్యాలయంపైనా దాడిచేశారు ఈ లోపున సరిహద్దు ఘర్షణలు ఉధృతమైనాయి. చైనా సైనిక దళాలు అస్సాం సరిహద్దులో గల బౌమిడిలా వరకువచ్చి ఆ తరువాత అక్కడ నుండి తమ భూభాగంలోకి తిరిగి వెళ్లాయి చైనా సైనికులు బొమిడిలాలో దిగినప్పుడు పశ్చిమ బెంగాల్‌లో డాంగే గ్రూపువారు “స్వాధీనత” ఎడిటర్‌గా సరోజ్‌ముఖర్జీకి బదులుగా సోమనాధ్‌లహరిని నియమించాలని ప్రతిపాదించారు. వాస్తవంలో పత్రికను స్వాధీనం చేసుకొని దాన్ని కాంగ్రెసు అనుకూల పత్రికగా మార్చివేయాలన్నది వారి లక్ష్యం ఆ ప్రతిపాదనను మేము తిరస్కరించాం ఈ లోపున స్పెషల్‌ బ్రాంచికి చెందిన పోలీసులు ముఖ్యంగా ప్రమోద్‌ దాస్‌గుప్తా, సరోజముఖర్జీ, హరేకృష్ణకోనార్‌, నిరంజన్‌ సేన్‌గుప్తాలతోపాటు నాపైన కూడా గట్టిగా నిఘా వుంచారు. నేను ఎక్కడికి వెళ్ళినా నా వెంట మౌనంగా పోలీసులు వెంటాదేవారు పోలీసు వ్యాన్‌ ఎల్లప్పుడూ నాతో వుండటం నాకు అలవాటు అయిపోయింది. చివరికి 1962 నవంబరు 21వ తేదీన 88

నన్ను అరెస్టు చేశారు నేను ఆ రోజు రాత్రి నా మిత్రుడు స్నేహాంశు ఆచార్య ఇంటిలో భోజనం చేస్తున్నాను అక్కడ నేను వుండగా ఒక పోలీసుకారు నా కదలికను పరిశీలిస్తూ అక్కడే తిష్ట వేసింది నేను ఆ యింటి నుండి బయటకు వెడుతూ వుండగా "ఈ రాత్రి నిన్ను అరెస్టు చేస్తారని' నా మిత్రుడు అన్నాడు ఆయన చెప్పింది నిజమే అందుకు మానసికంగా తయారయ్యేవున్నాను తెల్లవారుజామున మూడు గంటలకు హిందూస్తాన్‌ పార్కులోని నాయింటి తలుపుతట్టారు. వెంటనే ఒక పోలీసు దళం నా గదిలో (ప్రవేశించి నన్ను అరెస్టు చేసి తీసుకొని వెళ్ళింది మరునాడు ఉదయం కామ్రేడ్స్‌ ముజఫర్‌ అహమ్మద్‌, ప్రమోద్‌ దాస్‌ గుప్తా గణేష్‌ఘోష్‌, హరేకృష్ణ కోనార్‌, నిరంజన్‌ సేన్‌ గుప్తా సరోజముఖర్జీ, పి. సుందరయ్య, కృష్ణపద ఘోష్‌ తదితర ముఖ్య నాయకలందరినీ అరెస్టు చేసినట్లు నాకు తెలిసింది పోలీసు స్టేషన్‌కు నన్ను తీసుకొని వెడుతూవుండగానే చైనా వారు కాల్పులను విరమించినట్లు పోలీసు ఆఫీసళ్లు నాకు చెప్పారు అందువలన నన్ను వెంటనే విడుదల చేస్తారని అనుకొన్నాను. ఉభయ దేశాల మధ్య ఘర్షణ ముగిసింది. ఒక పక్షం రోజుల్లో యుద్ధ విరమణ ప్రకటన వెలువడింది. అయినా నన్ను ఒక సంవత్సరం పాటు జైలులో బంధించారు నేను ప్రెసిడెన్సీ జైలులో వుండగా మా నాన్నగారు చనిపోయారు నా తండ్రిగారి అంత్యక్రియల్లో పాల్గొనేందుకు నన్ను విడుదల చేయవలసిందిగా నా భార్య చీఫ్‌ సెక్రటరీని కలుసుకొని కోరింది. పెరోలుపై కొద్ది గంటలపాటుగా మా యింటికి వెళ్లేందుకు అనుమతినిచ్చారు అదొక థోరమైన పరిస్థితి నేను ఎక్కడికి వెళ్ళినా నా వెంట పోలీసులువుండేవారు. నా వెంటవుండి కాపలావున్న పరిస్థితుల్లో నేను నా భార్యతో, బంధువులతో ఇతర మిత్రులతో మాట్లాడవలసి వచ్చింది చివరికి నన్ను 1963 డిసెంబరులో జైలు నుండి విడుదల చేశారు ఇంక ఆ దశలో పార్టీ నుండి రివిజనిస్పులను మినహాయించి నూతన కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఏర్పాటు చేయాలనే ప్రయత్నాలు ప్రారంభమైనాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని తెనాలి పట్టణంలో జరిగిన ఒక సదస్సు ఈ పరిణామక్రమంలో ముఖ్యమైన పాత్రను నిర్వహించింది. పార్టీ జాతీయ కమిటీలో మెజార్టీ సంఖ్యా బలాన్ని వినియోగించుకొని దాంగే గ్రూపు తమ రివిజినిస్టు పాలసీలను అమలు జరపడానికి యత్నించింది అంతకు ముందు పార్టీ ఐక్యతను కాపాడేందుకు మేము చేసిన ప్రతిపాదనలనన్నింటినీ వారు త్రోసిపుచ్చారు అందుకు బదులుగా తమ అభిప్రాయాలనే అమలు జరిపి, ఉద్దేశ్యపూర్వకంగా విభేదాలను మరింత విస్తృత పరిచారు ఇ. ఎమ్‌.ఎస్‌ నంబూద్రిపాద్‌, ప్రమోద్‌ దాస్‌ గుప్తా హరికిషన్‌ సింగ్‌ సూర్టిత్‌, నేనూ కలసి డాంగే [గ్రూపుతో చర్చించడానికి వెళ్ళాం. అయితే, జాతీయ సమితి పరిధిలోనే ఐక్యతకై చర్చలు జరగాలని వారు ప్రకటించారు ఆ విధంగానే జాతీయ సమితి సమావేశమైంది సమితిలో 32 మంది సభ్యులు సమావేశం నుండి వాకౌట్‌చేసి అందుకు కారణాలను వివరించుతూ అధికారయుతంగా ఒక ప్రకటన చేశారు. భూపేష్‌ గుప్తా కూడా మాతోపాటు 89

వాకౌట్‌లో పాల్గొన్నారు కాని ఆయన తెనాలి సదస్సులో పాల్గొనలేదు మెజార్టీ వున్నప్పటికీ డాంగే (గ్రూపువారి రాజకీయ డాక్యుమెంటును తాము అంగీకరించ జాలమని వాకౌట్‌ చేసిన సభ్యులు తమ ప్రకటనలో స్పష్టంగా పేర్కొన్నారు అందులో వర్గ సంకరం స్పష్టంగా వున్నదని తెలిపారు ఇంక ఈ పరిస్థితుల్లో ఆ 32 మంది సభ్యులు కలిసి తెనాలిలో 1964 జులై 7 నుండి 11వ తేదీ వరకూ సదస్సును జలిపారు. ఒక లక్షమంది పార్టీ సభ్యులకు ప్రాతినిధ్యం వహించే 164 మంది ప్రతినిధులు ఆ సదస్సులో పాల్గొన్నారు. పార్టీలో ఏర్పడిన సంక్షోభాన్ని చర్చించి, భవిష్యత్తు కార్యక్రమాన్ని రూపొందించడం ఆ సదస్సు (ప్రధాన ఎజెందాగా నిర్ణయించబడింది.

సాయంత్రం నాలుగు గంటలకు పార్టీ పతాకాన్ని ఆవిష్కరించడంతో సదస్సు ప్రారంభమైంది. నిజమైన కమ్యూనిస్టు పార్టీ వర్బాటు చేసేందుకు ప్రతీన తీసుకోవాలని ముజఫర్‌ అహమ్మద్‌ సభ్యులకు విజ్ఞప్తి చేశారు. ఆ సదస్సుకు నేనూ, వి.కె. గోపాలన్‌, శివవర్మ కలసి అధ్యక్ష వర్గంగా వ్యవహరించాము. సఆంతాపతీర్మానాలను ప్రతిపాదించి ఆమోదించిన తరువాత కామ్రేడ్‌ సుందరయ్య అహ్వాన సంఘం తరపున ప్రతినిధులను ఆహ్వానిస్తూ ప్రసంగించారు ఆ తరువాత పార్టీ సప్తమ మహాసభను జరపాలన్న (ప్రతిపాదనను ప్రతినిధుల ముందు వుంచారు కార్మికవర్గ ఐక్యపార్టీగా పార్టీని పునర్నిర్మించాలని అందుకు సహాయపడవలసిందిగా సభ్యులందరికి విజ్ఞప్తి చేశారు. 1964 అక్టోబరు 24 నుండి 31వ తేదీ వరకూ కలకత్తాలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఏడవ మహాసభ జరపాలని సదస్సులో నిర్ణయమైంది. అందులో ఈ క్రింది అంశాలను చర్చించి నిర్ణయం చేయాలి అనుకొన్నాము. (1) పార్టీ కార్యక్రమం (2) పార్టీ నిబంధనావళిలో మార్చు (3) విజయవాడ పార్టీ మహాసభ అనంతర కాలంలోని రాజకీయ - నిర్మాణ నివేదికను ఆమోదించడం (4) నూతన నాయకత్వాన్ని ఎన్నుకోవడం (5) కేంద్ర కంట్రోలు కమీషన్‌ను ఎన్నిక చేయడం 1963 డిసెంబరు 31వ తేదీ వరకూ గల పార్టీ సభ్యత్వ ప్రాతిపదికపై పార్టీ సప్తమ మహాసభను జరపాలని కూడా నిర్ణయం తీసుకోవటం జరిగింది.

నూతన మార్చిస్టు లెనినిస్టు పార్టికి తెనాలి సదస్సులో పునాదులు పడినాయి ఆ సదస్సు పూర్తికాగానే పార్టీ సప్తమ మహోసభకు సన్నాహాలు ప్రారంభమైనాయి. వివిధ రాష్ట్రాల్లో ఇందుకోసం కాన్ఫరెన్సులు, సమావేశాలు జరిగాయి 1964 అక్టోబరు 22 నుండి 26 వరకూ కలకత్తాలో బెంగాల్‌ రాష్ట్ర కాన్ఫరెన్సు జరిగింది. పార్టీలో ఏర్పడిన సంక్షోభాన్ని అంతమొందించి, మార్చిజం - లెనినిజం జ్యోతి కొడిగట్టకుండా కాపొడాలని ప్రతిన తీసుకున్నారు.

తెనాలి సదస్సులో ఆమోదించిన తీర్మానాన్ని అనుసరించి కలకత్తాలోని త్యాగరాజ వోలులో 1964 అక్టోబరు 81 నుండి నవంబరు 7 వరకూ పార్టీ ఏడవ మహాసభ జరిగింది అదొక చారిత్రాత్మక సంఘటన చివరి రోజున మైదానంలో బహిరంగ సభ జరిగింది ఆ

90

సభకు కామ్రేడ్‌ ఎకె గోపాలన్‌ అధ్యక్షత వహించారు. ఆనాడు ముఖ్యమంత్రిగా వున్న ప్రఫుల్ల చంద్రసేన్‌ నాయకత్వంలో గల రాష్ట్ర ప్రభుత్వం పార్టీ మహాసభ జరగడానికి ముందే అరెస్టులు చేయడం ప్రారంభించింది. ముజఫర్‌ అహమ్మద్‌, ప్రమోద్‌దాస్‌ గుప్తా, వినయ్‌ చౌదరి, నిరేన్‌ ఘోష్‌, బిజమ్‌ మోదక్‌, సుకుమార్‌ సేన్‌ గుప్తా, సమర్‌ముఖర్జీ, నిరేన్‌ దాస్‌ గుప్తా నిరంజన్‌ సేన్‌గుప్తా హరేకృష్ణ కోనార్‌లాంటి ముఖ్యమైన నాయకులను పార్టీ మహాసభకు ముందే దేశ రక్షణ చట్టం క్రింద అరెస్టు చేశారు ఇలా దారుణంగా అరెస్టులు జరిగినప్పటికీ

మహాసభ అత్యంత జయప్రదంగా జరిగింది. కామ్రేడ్‌ ఎకె గోపాలన్‌ అరుణపతాకాన్ని ఆవిష్కరించారు

నేను అధ్యక్షవర్ధానికి ఎన్నికయ్యాను. ఈ మహాసభ విఫలమవుతుందని మా (ప్రత్యర్థులు

భావించారు డాంగే గ్రూపు పట్ల వ్యతిరేకత మినహా ప్రధాన సమస్యలపై మాలో ఏకీభావం

లేదని వారు వూహించారు. కాని వారు పూర్తిగా ఆశాభంగం పొందారు పార్టీ పాలసీల

విషయంలోనూ భవిష్యత్తులో అనుసరించవలసిన వ్యూహం విషయంలోనూ మాకు చక్కటి

అవగాహన ఏకీభావం ఈ మహాసభలో ఏర్పడింది. వాస్తవానికి గత ఎనిమిది సంవత్సరాలుగా

కమ్యూనిస్టు పార్టీకి ఒక కార్యక్రమం అంటూలేదు. ఈ లోపాన్ని పార్టీ ఏడవ మహాసభ

తీర్చింది కార్యక్రమాలు రూపొందాయి అందుకు సంబంధించిన ముసాయిదాలను వివిధ

స్థాయిల్లో పార్టీ కామ్రేడ్స్‌ చర్చించారు జిల్లా రాష్ట్ర కాన్ఫరెన్సులలో కూలంకషంగు చర్చించడం

జరిగింది పార్టీ ఏడవ మహాసభలో ప్రతినిధులు మరీ మరీ ఆ ముసాయిదాని పరిశీలించి

చర్చించారు. చివరికి అన్ని ముఖ్యాంశాలపై ఏకాభిప్రాయం కుదిరింది కామ్రేడ్‌ సుందరయ్య

అఖిలభారత పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శిగా ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికయ్యారు. పశ్చిమబెంగాల్‌ నుండి

ముజఫర్‌ అహ్మద్‌, ప్రమోద్‌దాస్‌ గుష్తా, హరేకృష్ణ కోనార్‌, నేను కేంద్ర కమిటీ సభ్యులుగా

ఎన్నికయ్యాం. ఆ తరువాత 9 మంది సభ్యులతో కూడిన పొలిట్‌బ్యూరోకు పశ్చిమబెంగాల్‌

నుండి నేను, ప్రమోద్‌ దాస్‌ ఎన్నికయ్యాము 196? జనరల్‌ ఎన్నికల సందర్భంగా ఎన్నికల

చిహ్నం కోసం పార్టీ పేరును భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ (మార్చిస్టుగా మార్చాం

1966 సంవత్సరమంతా పార్టీకి కష్టకాలంగా వుంది. చాలామంది కామ్రేర్స్‌

సంవత్సరానికి పైగా జైలులో వండవలసివచ్చింది ఒక్కొక్క సమయంలో పొలిట్‌ బ్యూరోలోని

ఒక్క సభ్యుడు కూడా తైలువెలుపలలేడు. జైలులో వుండగా ప్రమోద్‌ దాస్‌ గుప్తా జబ్బు

పడ్డారు ఆయనకు వైద్యం చేయించడానికి ప్రభుత్వం ఎలాంటి ఏర్పాట్లు చేయలేదు. ఆయనే గాక, అనేక యితర కామ్రేడ్స్‌ కూడా జైలులో అస్వస్తులయ్యారు. వారి దయనీయ పర్స్టితిపై పాలక వర్గ పార్టీ నిర్లక్ష్యంగా వ్యవహరించింది రాజకీయ ఖైదీలందరి విడుదల కోసం ప్రజా ఉద్యమాన్ని సమీకరించాలని కేంద్ర కమిటీ నిర్ణయించింది ఇందుకోసం ఫిబ్రవరి 24వ తేదీన రాజకీయ ఖైదీల విడుదల దినంగా జరప నిశ్చయించింది. అయితే 24వ తేదీననే పశ్చిమ బెంగాల్‌ ప్రభుత్వం కొత్తగా అరెస్టులు చేయడం ప్రారంభించింది పార్టీ వారపత్రికగా

91

వున్న దేశ్‌ హితైషికి బాగానష్టం కలిగించారు. సంపాదక వర్గ సభ్యులుగా వున్న సుధాంశుదాస్‌ గుష్తాను, సుషితావ్‌రాయ్‌ చౌధురిని సంవత్సరంకు పైగా జైలులో డిటెయిన్‌ చేశారు. మళ్ళీ యిప్పుడు ఆ పత్రికలో పనిచేస్తున్న మరో యిద్దరిని అరెస్టు చేయడానికి ప్రభుత్వం నిర్ణయించింది. ఆ మరునాడు (ప్రెసిడెన్సీ జైలులోవున్న రాజకీయఖైదీలు, రాజకీయ ఖైదీల విడుదల దినోత్సవాన్ని పురస్కరించుజని నిరాహారదీక్ష పూనారు. ఇతర కామ్రేడ్స్‌తోపాటు నేనూ ఆ సమయంలో జైలులో వున్నాను. రాజకీయ ఖైదీలందరి తరపున నేను ముఖ్యమంత్రి ప్రఫపులచంద్రసేన్‌కు జాబురాశాను. దాని ప్రతిని ప్రధానమంత్రికి పంపించాను. రాజకీయ . ఖైదీల విడుదలకోసం సమ్మెలు, అసమ్మతి సభలు ర్యాలీలు జరిగాయి. అయినా ఫలితంలేక పోయింది. మా డిమాండ్లను అంగీకరించడానికి బదులుగా మరికొంత మంది కా(మేడ్స్‌ను అరెస్టు చేశారు. పోలీసుకాల్పుల్లో పలువురు కామ్రేడ్స్‌ చనిపోయారు: దీనితో ఉద్యమం మరింత ఉధృతమైంది. చివరికి తీవ్రమైన వొత్తిడి వచ్చిన ఫలితంగా కొంతమందిని విడుదల చేశారు. అలా విడుదల అయిన వారిలో నేనూ ఒకడిని. రాజకీయ ఖైదీలను విడుదల చేయాలని డిమాండ్‌ చేన్తూ. సాగించిన ఉద్యమంతోపాటు, రాష్ట్రంలో ఆహార పంపిణీ న్యాయ సమ్మతంగా జరగాలని ఆందోళనను సాగించాం. పరిస్థితి ఏమీ బాగుండలేదు. ఆకలి చావుల వార్తలు. తరచు వినపడుతున్నాయి. రేషన్‌ వ్యవస్థ పూర్తిగా విఫలమైంది. తిండిగింజల ధరలు విపరీతంగా పెరిగిపోతున్నాయి. క్ట్లైనికి పభత్వానికి నిర్దిష్టమైన ఆహారవిధానంలేదు. సరియైన విధానాన్ని రూపొందించి మలు జరిపేందుకు పూనుకోవడానికి బదులుగా (ప్రజా ఉద్యమాలను అణచివేయడానికి అది తన శక్తినంతటినీ వినియోగించుతున్నది. విచ్చలవిడి లాఠీ చార్జీలు, కాల్పులు, బాప్పవాయువు ప్రయోగం ఎక్కువైనాయి. దురదృష్టవశాత్తూ ప్రభుత్వ దమనకాండ ఉద్యమాన్ని “నిర్వషాంచుతున్న మాపైననేగాక, అమాయకులపై కూడా 1966 సెప్టెంబరు 22, 28 తేదీల్లో 48 గంటల జనరల్‌ సమ్మెను నిర్వహించాలని నిర్ణయించారు. అందులో వామపక్షాల (టటేడ్‌ యూనియన్‌లు పాల్గొన్నాయి. సమ్మె జయప్రదమైంది. కాంగ్రెసు ప్రభుత్వం వెంటనే . గద్దెదిగాలని మేము డిమాండ్‌ చేశాం. ఆనాటి అవసరం కొద్దీ కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల ఉద్యోగులు, ఉపాధ్యాయులు తమ ప్రయోజనాలను సంరక్షించుకొనేందుకు ఒక సంయుక్త సంఘటనను ఏర్పరచుకొన్నాయి. దానిని 12 జూలై కమిటీగా నేడు పరిగణిస్తున్నారు. ఉద్యోగుల ప్రయోజనాలను కాపాడేందుకు ఆ సంఘటన అనేక ప్రజా ఉద్యమాలను నిర్వహించింది. కాలం భారంగా గడిచిపోతున్నది. రోజులు, నెలలు గడుస్తున్నాయి నాలుగవ జనరల్‌ ఎన్నికలకు సమాయత్తం కావాలన్న విషయం అకస్మాత్తుగా గుర్తుకు వచ్చింది. దానిని ఒక సవాలుగా ఎంచుకొని పనిచేయాలనుకున్నాం. రివిజినిస్పులు “స్వాధీనత” పత్రికను కాజేసినందున వెనువెంటనే వేరే పార్టీ దినపత్రికను ప్రారంభించడం మొదటి కర్తవ్యంగా ఎంచుకొన్నాం. ఆర్ధిక పరిస్థితి అంతంత మాత్రంగావున్నప్పటికీ “గణశక్తి” అనే పేరుతో ఒక 9౭

సాయంత్రం దిన పత్రికను తీసుకొని రావాలని నిశ్చయించుకున్నాం. పత్రిక మొట్టమొదట సంచిక 1967 జనవరి 3వ తేదిన వెలువడింది. దానికి ఎడిటర్‌గానూ, (ప్రచురణ కర్తగానూ సరోజముఖర్జీ వున్నారు. నాలుగు పేజీలతో వెలువడే ఆ పత్రిక ధరను పదిపైసలుగా నిర్ణయించాం. పత్రిక మొట్ట మొదటి సంపాదకీయంలోని ఆఖరి పేరా ఇలా వుంది. “మనం ఎంతగా ప్రయత్నించినప్పటికీ కాంగైసు పాలకుల బారినుండి తప్పించుకో జాలం. అయితే తుది విజయం ప్రజలదే ఇది చరిత్ర చెప్పే సత్యం. కాని ఈ పోరాటంలో ఇంకా ఎంతోదూరం మనం ప్రయాణం చేయ ._లసివుంటుంది ”

1967లో కూడా పరిస్థితి మెరుగుపడలేదు. మూడు పంచవర్షప్రణాళికలు అమలు జరిగాయి. కాని (శ్రామికప్రజలు నిస్సహాయులుగా ఇంతకు ముందువలెనే బాధలు పడుతున్నారు. తిండి గింజలు తదితర నిత్య జీవితావసరవస్తువుల ధరలు పెరుగుతూనే వున్నాయి. పన్నుల భారంతో ప్రజలు అవస్థలు పడుతూనేవున్నారు.

మా వరకు మాకు 1967 లో జరిగే ఎన్నికలకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత వుంది. మేము వేరుగా భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ (మార్చిస్టు, గా ఏర్పడిన తరువాత పాల్గొనబోతున్న మొట్టమొదటి ఎన్నికలివి. కొత్తగా ఏర్పడిన పార్టీ మనుగడను తెలిపే కాలబద్దేకాక, మా పార్టీ సిద్ధాంత వైఖరి (ప్రజలు ఎంతవరకు ఆమోదించారన్న విషయాన్ని కనుగొనడానికి ఇదొక అవకాశం కాగలదు సిద్ధాంతరీత్యా రివిజినిస్టులతో మాకు విభేదాలు వున్నప్పటికీ కాంగ్రెసు వ్యతిరేక సంఘటనను నిర్మించి సంఘటిత వరచడానికి మేము ఇప్పటికీ ప్రయత్నిస్తున్నాం ఈ ఎన్నికల్లో కాంగ్రెసుకు వ్యతిరేకంగా ఐక్యత కాకపోతే కమ్యూనిస్టు పార్టీలకు అనుకూలంగా ప్రజల అభిప్రాయాన్ని పొందజాలమన్న విషయాన్ని మేము గుర్తించాం. అయితే దాన్ని సాధించలేకపోయాం ఇందుకు అవరోధంగా తయారైన మితవాద కమ్యూనిస్టులు బాధ్యత వహించవలసివుంది. ఏయే నియోజకవర్గాల్లో మా పార్టీ బలంగా వుందో ఆ స్థానాల్లో మేము అభ్యర్థులను పోటీ పెట్టి, ఆ పార్టీ బలంగావున్న నియోజకవర్గంలో వారు పోటీ చేయడం సబబు అని మేము భావించాం అప్పుడు వారికి గల సీట్లు ఎనిమిది. ఇప్పుడున్న ఎనిమిది స్థానాలకు తోడుగా వారు 35 స్థానాల్లో పోటీ చేయడానికి అంగీకరించాం. కొని ఇందుకు వారు అంగీకరించలేదు. మరో 28 సీట్లలో తాము పోటీచేయడానికి మేము అంగీకరించాలన్నారు ఇవి పూర్తిగా అసంగతమైన కోర్కెలని నేను భావించాను. ఎందుకంటే మా బలాన్నికుంచించి వేయడానికి వారి వన్నాగం. ఆ విధంగా జాతీయంగానూ, అంతర్జాతీయంగానూ, తామే నిజమైన కమ్యూనిస్టు పార్టీ వారమని రుజువు చేయాలనేది వారి తాపత్రయం

వారి అర్ధంలేని ప్రతిపాదనలను అంగీకరించడానికి మేము సిద్ధపడలేదు. అందువలన మా వైఖరికే మేము కట్టుబడివున్నాం. దీనితో వారు అజయ్‌ ముఖర్జీ నాయకత్వాన గల బంగ్లా కాంగ్రెసుతోనూ, ఫార్వర్డ్‌ బ్లాకితోనూ ఫ్రంట్‌ కట్టడానికి నిర్ణయించుకొన్నారు.

93

సరిగ్గా ఎన్నికల ముందు అజయ్‌ ముఖర్జీ కాంగ్రెసు నుండి విడిపోయి బంగ్లాకాంగ్రెసు అనే ఒక నూతన పార్టీని ఏర్పరచారు. రాష్ట్రంలో ఇదొక గుర్తించదగిన ఘటన ఇంక ఈ పరిస్థితుల్లో వేరువేరు సంఘటనలు ఏర్పడి పోటీచేయడం జరిగింది. యునైటెడ్‌ లెపఫ్ట్‌ప్రంటు సి పి.ఐ (యమ్‌తో కలిపి ఏడు వామపక్షాలతో ఏర్పడింది బంగ్లా కాంగ్రెసు, మితవాద కమ్యూనిస్టు పార్టీ, ఫార్వర్డు బ్లాక్‌, కాంగ్రెసుతో “పీపుల్సు యునైటెడ్‌ లెఫ్ట్‌ప్రంటు' ఏర్పడింది. మేము మా ఎన్నికల ప్రణాళికను ప్రకటించాం. అందులో ఎమర్దన్సీ, తదితర నిర్బంధచట్టాలను ఉపసంహరించాలనీ, మానవ హక్కులను, ప్రాధమిక హక్కులను పునరుద్ధరించాలనీ, విచారణ లేకుండా ఎవరినీ డిటెయిన్‌ చేయరాదనీ, డిమాండ్‌ చేశాం దేశంలో లౌకిక రాజ్యాన్ని ఏర్పరచాలనీ, ప్రాధమిక స్థాయివరకూ ఉచితంగా విద్యను ప్రవేశపెట్టాలని కూడా కోరాం ఒక నిర్దిష్టమైన, సానుకూలమైన కార్యక్రమాన్ని ప్రజలముందు వుంచాం

ఎన్నికలు సమీపించగానే కాంగైసువారూ, సంఘవ్యతిరేక శక్తులు ఇంతకు ముందులాగానే మాపై దాడి చేయనారంభించారు. ఇది ఎంత మాత్రం కొత్తవిషయమేమీ కాదు. ఇంతకుముందు కూడా మాపై క్రూరంగా దాడిచేశారు ఈసారి లోక్‌సభకు డైమండ్‌ హార్బర్‌ నియోజకవర్గం నుండి పోటీ చేస్తూన్న మా పార్టీ అభ్యర్థి జ్యోతిర్మయి బోసుపై కాంగ్రెసువారు దాడి చేసి, ఆయనను తీవ్రంగా గాయపరచారు. బన్లీ, హీరాలలో ఎన్నికల వూరేగింపు జరుగుతూవుండగా ఆరుగురు కామ్రేద్స్‌ను పొడిచి చంపారు బెహలాలో ఎన్నికల మీటింగును పోలీసులు విచ్చిన్నపరచారు. అదొక భయంకర పోరాట పరిస్థితి అయినా మా కామేర్స్‌ అసాధారణమైన ధైర్యసాహసాలను ప్రదర్శించారు. ప్రభుత్వం తన అక్రమ చర్యలను కొనసాగిస్తున్నది. బ్రిగేడ్‌ పెరేడ్‌ మైదానంలో ఎన్నికల సభను జరుపుదామనుకొంటే ప్రభుత్వం అందుకు అనుమతి నివ్వనిరాకరించింది. ఇది యిలా వుండగా కాం(గైసు బూటకపు వాగ్దానాలతో ఓటర్లను మభ్యపరచడానికి యత్నించింది. ఎన్నికలు జరగడానికి యింకా కొద్దిరోజులు మాత్రమే వుండగా, తాము ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పరచగలిగితే రాష్ట్రంలో మూడువేల ప్రాధమిక పాఠశాలలను నెలకొల్బగలమని ప్రకటించారు పదివేల ప్రాధమిక ఉపాధ్యాయ వుద్యోగాలను యిస్తామని భ్రమలు కల్పించే ప్రయత్సంచేశారు.

అనుకొన్న తేదీకి ఎన్నికలు జరిగాయి మాకు వచ్చిన ఫలితాలతో మేము కొంత ఆశాభంగం పొందాం. యునైటెడ్‌ లెప్ట్‌ఫ్రంట్‌కు 68 సీట్లు వచ్చాయి అందులో 48 సీట్లు సిపి.ఐ. (ఎం) గెలుచుకున్నది ఇతర ్రంట్‌కు 65 సీట్లు వచ్చాయి ఈ ఫలితాలు మాకు గొప్ప విజయమేమీ కాదు. కాని అదే సమయంలో ఇది మాకు ఖచ్చితంగా హర్షపూరితమైన విజయం. ఎందువల్లనంటే మొట్టమొదటిసారిగా కాంగైసుకు 127 సీట్లు మాత్రమే వచ్చాయి రాష్ట్రంలో కాంగ్రెసు తన గుత్తాధిపత్యాన్ని కోల్పోయింది మేము ప్రత్యామ్నాయ (ప్రభుత్వాన్ని నెలకొల్పేందుకు ఇతర వామపక్ష ప్రజాతంత్ర పార్టీలతో రాయబారాలను సాగించాం పరిస్థితి మొదటిసారిగా తల్లక్రిందులైంది. ఇంకమేము (ప్రతిపక్షంగా లేము ఈ విధంగా

94

పశ్చిమబెంగాల్‌కు సంబంధించి కాంగ్రెసుకు ఇది ఒక పెద్ద దెబ్బ పశ్చిమ బెంగాల్‌లోనే గాక, ఎన్నికలు జరిగిన 17 రాష్ట్రాల్లో ఏడింటిలో అది మెజార్టీని కోల్పోయింది. కేరళ్ళ తమిళనాడు, పంజాబ్‌, ఉత్తరప్రదేశ్‌ బీహార్‌, కడకు ఒరిస్సాలో కూడా అది అధికారాన్ని కోల్పోయింది. ఎన్నీకల అనంతరం పరిస్థితిని సమీక్షించేందుకు ఏప్రిల్‌లో పార్టీ కేంద్రకమిటీ కలకత్తాలో సమావేశమైంది మితవాద కమ్యూనిస్టుల వైఖరి కారణంగా ఐక్య కాంగ్రెసు వ్యతిరేక సంఘటనను నిర్మించలేకపోయినట్లు వివిధ నియోజకవర్గాల ఎన్నికల ఫలితాలను పరిశీలించిన మీదట తేటతెల్లమైంది. పశ్చిమ బెంగాల్‌ రెండు ్రంట్‌లమధ్య చీలిక ఏర్చడినందున కాంగ్రెసులాభం పొందింది స్పష్టమైన మెజార్టీని మేము సాధించలేకపోవదానికి గల కారణాలను మేము పరిశీలించాం అందుకు చాలా కారణాలు కనిపించాయి. సరియైన నిర్మాణం లోపించడం, దాడులు జరుగుతూ వుండగా ఎన్నికల (ప్రచారం నత్త నడకతో సాగడం, ఆత్మసంతృప్తి వగైరాలని తెలిసింది. 95

19 తల్లక్రిందులుగా మారిన పరిస్థితి

నేను బారానగర్‌ నియోజకవర్గం నుండి తిరిగి శాసన సభకు ఎన్నికైనాను 1967 సంవత్సరంతో ప్రతిపక్ష నాయకుడుగా నా పాత్ర ముగిసింది పశ్చిమబెంగాల్‌లో యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పరచాలి స్వతంత్ర భారతంలో ఇది పశ్చిమ బెంగాల్‌లో మొట్టమొదటి కాంగ్రెసేతర ప్రభుత్వం. అజయ్‌ ముఖర్జీ ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. ఎన్నికల ఫలితాలను బట్టి కొత్త ఫ్రంట్‌లో సి.పి.ఐ (ఏం) పెద్దపార్టీ కనుక నిజానికి సి పి.ఐ (ఎం) ప్రతినిధే 'ప్రభుత్వనేతగా వుండాలి. కాని బంగ్లా కాంగ్రెసు ఆ స్థానాన్ని మార్కిస్టు పార్టీకి ఇవ్వడానికి నిరాకరించింది. కాంగ్రెసుకు వ్యతిరేకంగా ఐక్యతకోసం వారి కోర్మెకు మేము అంగీకరించాం.. యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ ఐక్యతను సంగరక్షించడమే ధేయ్యంగా పెట్టుకొన్నాం డిప్యూటీ ముఖ్యమంత్రిగా వుండటానికి నేను అంగీకరించాను. శాసనసభలో పార్టీకి నాయకుడుగా కూదా నేనే వున్నాను. నేను రెండు మంత్రిత్వశాఖలను - ఆర్ధిక, రవాణా శాఖలను తీసుకొన్నాను.

మా పార్టీ కామ్రేడ్స్‌ ఇద్దరు హరేకృష్ణకోనార్‌, నిరంజన్‌ సేన్‌ గుష్తాలు కూడా మంత్రి పదవులను న్వీకరించారు. కోనార్‌ రెవెన్యూ మంత్రిగానూ, సేన్‌గుప్తా, కాందిశీకుల పునరావాసం, జైలు శాఖలకు బాధ్యతలను స్వీకరించారు.

శాసనసభలో మా స్థానాలు మారిపోవడంతో మేము నూతన బాధ్యతలను నిర్వహించవలసి వచ్చింది. బాధ్యతను నెరవేర్చడంలో కష్టమే ఏర్పడింది. అందుకు కారణం ఉవరితలంలో మార్చు వచ్చిందేగాని, అనలు వునాది యధాతధంగా వుంది. రాజ్యాంగయం(త్రమూ, పరిపాలనా వ్యవస్థా అదివరకటివలెనే వుండి పోయింది స్వల్ప సమయంలో ముఖ్యమైన మార్పులను తీసుకొని రావడం కష్టమని స్పష్టపడింది. అయితే, అదేసమయంలో క్లామపీడితులకు కాంత ఉపశమనం కలిగించేందుకూ, రాష్ట్రంలో ప్రజాతంత్ర ఉద్యమాల పురోగతికి తగిన వాతావరణం ఏర్పడినందుకు నేను సంతోషపడ్డాను. సమాజంలో తీవ్రమైన మార్పులు తీసుకొని రావడం అంత తేలికకాదని నేను అర్ధం చేసుకొన్నాను.

96

ఏమైనప్పటికీ యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ ప్రభుత్వం పోరాట సమయంలో చేసిన వాగ్జానాలను నిలుపుకోవడానికి యత్నించింది. కమ్యూనిస్టులను క్రూరంగా అణచివేయడానికి చేసిన “నల్ల చట్టాన్ని. ఉపసంహరించడానికి ప్రభుత్వం నిర్ణయించింది విచారణ లేకుండా డిటెయిన్‌ చేసిన రాజకీయ ఖైదీలనందరినీ విడుదల చేయడానికి ఆర్డర్‌ జారీచేసింది. వివిధ ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్న “పాపానికి సర్వీసులనుండి రిట్రైంచ్‌ అయిన వారందరికి తిరిగి వారివారి ఉద్యోగాలు లభించాయి. ఆయా రాజకీయ సిద్దాంతాలను నమ్ముతున్న కారణంగా ఎవ్వరినీ సర్వీసుల నుండి బలవంతంగా తొలగించరాదని ప్రభుత్వం ప్రకటించింది లక్షలాది ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల సర్వీసులు పర్మినెంటు అయ్యాయి. ట్రేడ్‌ యూనియన్‌, ప్రజాతంత్ర ఉద్యమాలను అణచివేయడానికి పోలీసులను వినియోగించరాదని ప్రభుత్వం తరపున ప్రకటనను జారీచేశారు రెండు దశాబ్దాల కాలంసాగిన కాంగ్రెసు దుష్పరిపాలన తరువాత చేసిన నూతన నిర్ణయాలు అందరికీ సానుకూలంగా కనిపించాయి. ప్రజా వాజిని సదా అణచివేయడానికి కాంగ్రెసు ప్రయత్నించగా, అన్ని స్థాయిల్లోనూ ప్రజాతంత్ర హక్కులను పునరుద్ధరించేందుకు మా శక్తికొలది యత్నించాం

యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ ప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలో భూ సంస్కరణలు నూతనరూపాన్ని సంతరించుకొన్నాయి. సంఘటిత రైడాంగ ఉద్యమాలలో కలిసి పని చేయదానికి పూనుకొన్నాం. మొట్టమొదటిగా మేము తీసుకొన్న చర్య ఏమంటే, అక్రమ భూకమతాల జాబితాను, అలాగే భూమిలేని పేదరైతుల పేర్లను తయారు చేయడానికి పూనుకొన్నాం ఇందుకు మేము గట్టి ప్రతిఘటనను ఎదుర్కొనవలసి వచ్చింది. మా కార్యక్రమానికి భూస్వాములు, దొంగ నిల్వదారులు, వడ్డీ వ్యాపారులు, కాంగ్రెసు వారూ, ఇతర పార్టీ వర్గాల వారు అడుగడుగున అడ్డపడుతూ వచ్చారు. అందువలన మేము చాలా కష్టపడిపని చేయవలసివచ్చింది అయితే దీర్ధసమయంలో మేము జయప్రదమయ్యాం. పది మాసాల్లోనే అనేక అడ్డంకులను అధిగమించి, 2 లక్షల 38 వేల అదనపు భూమిని, పదివేల ఎకరాల బినామీ కమతాలను పేదరైతులకు పంచడానికి గుర్తించాం. దీనితోపాటు మొత్తం ఇరిగేషన్‌ వ్యవస్థను పూర్తిగా మార్చివేయడానికి ఉన్నతాధికారులతో ఒక కమీషన్‌ నియమించాం. చాలా కాలంగా పనిచేయకుండా వుండిపోయిన గొట్టపుబావులను మరమ్మత్తు చేయించాం. కన్ఫాబతి ప్రాజెక్టు పనిని త్వరితగతిన చేశాం. తస్తాడామ్‌ ప్రాజెక్టును సక్రమంగా తనిఖీ చేయించాం. అన్నింటి కంటే ముఖ్యమైనదేమంటే, బాధ్యతారహితమైన బ్రిటిష్‌ అధికారుల నుండి కలకత్తా ట్రామ్స్‌ కంపెనీ పాలనా వ్యవస్థను ప్రభుత్వం తీసుకొన్నది. అంతకు ముందు బ్రిటిష్‌వారిచే నిర్వహించబడుత్తూ వచ్చిన (టావలు మనదేశంనుండి విదేశీయులు వెళ్ళిపోయిన తరువాత అధ్యాన్నస్థితిలోపడినాయి. తూర్పు బెంగాల్‌ నుండి శరణార్భులుగా వచ్చిన వారి ఉపయోగం కోసం 11 అంశాల కార్యక్రమ మొకదానిని ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టింది. అదే సమయంలో

97

బంకురా పురూలియా జిల్లాల్లోని కరువు వాత పడిన (ప్రజల బాధలను నివారించేందుకు తనశక్తినంత వినియోగించింది మునిసిపల్‌ నిబంధనలన్నీ మారిపోయాయి. మురికివాడల్లో వుండే వారిపై పన్నులు తగ్గాయి ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల కరువు భత్యం పెరిగింది -

క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే, ప్రజలకు ఉపయోగపడాలనే కోర్కెతో నిర్మాణాత్మక కార్యక్రమాలు ప్రారంభమయ్యాయి. ఇప్పుడు నేను వెనక్కి తిరిగి చూస్తే, ఆర్ధిక ఇబ్బందులు ఎదురైనప్పటికీ, స్వార్థపరవర్గాల ప్రతిఘటన వున్నప్పటికీ, భయంకరమైన పాత అవశేషాలు వెంటాడినప్పటికీ మేము నెలకొల్పిన మొట్టమొదటి యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ ప్రభుత్వం తొమ్మిది మాసాలకాలంలోనే చెప్పుకోదగిన విజయాలనే సాధించినదని నాకు అనిపిస్తుంది

అన్నింటికంటే మాకున్న బలం ఏమంటే ప్రజలు మాతో వుండటమే మా వరకు మేము శక్తి కొలది పనిచేశాం. అయితే, దురదృష్టవశాత్తు కొద్దికాలంలోనే యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ విచ్చిన్నమైంది క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే కుట్రలు, అన్నిస్థాయిల్లో ఏర్పడిన అపవిత్రకలయికలు అంటే రాష్ట్రంలోని కాంగ్రెసు, కేంద్రంలోని కాంగ్రెసుపాలకులు, స్వార్ధపర వర్గాలు, పోలీసు, ఉద్యోగబ్బందాల్లోని ఒక భాగం కలిపి మాకు వ్యతిరేకంగా కుట్రలు పన్నడంవల్లనే యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ విచ్చిన్నమైంది

రాష్ట్రానికి తిండి గింజలను సరఫరా చేయడంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం క్రమంగా మొండిచేయిచూపింది. ఆ కారణంగా రేషన్‌ వ్యవస్థ దెబ్బతిన్నది. మరల బియ్యం, తదితర తిండిగింజల ధరలు పెరిగిపోయాయి. ఈ సంక్షోభానికి యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ కూడా పాక్షికంగా బాధ్యతవహించాలని నేను ఒప్పుకొంటాను. ఆహారశాఖను నిర్వహిస్తున్న డాక్టర్‌ ప్రపుల్ల చంద్రఘోష్‌ సమస్యను పరిష్కారం చేయడంలో విఫలమైనారు. మతకలహాలను రెచ్చగొట్టడానికి కొంత మంది పూనుకొన్నారు సి.పి.ఐ నాయకుడు మహ్మద్‌ ఇస్మాయిల్‌, రెవెన్యూ మంత్రి హరేకృష్ణ కోనార్‌లను పోలీసులే కొట్టారు. ఇదంతా ముందుగానే పన్నిన కుట్ర వలన జరిగిందని ఆ తరువాత కొంతకాలానికి మాకు తెలియవచ్చింది

ఈ ప్రమాదం పొంచివున్నట్లు నాకు అనిపించింది. ఆ తరువాత మాకు అందిన సమాచారాన్ని బట్టి నేను వూహించినది నిజమేనని తెలిసింది యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ను నాశనం చేయాలని రాష్ట్రంలోని పోలీసు ఆఫీసర్లు, ఉన్నతోద్యోగులు కొంతమంది కుట్రపన్నారు. క్రమంగా పరిస్థితి తారాస్థాయినందుకొన్నది ప్రంటులో ఆంతరంగిక తగాదాలు తీవ్రతరమైనాయి. ఇది రాష్ట్ర లెజిస్లేటివ్‌ కౌన్సిల్‌ ఎన్నికల సందర్భంగా బయట పడినాయి. 19మంది శాసనసభ్యులు ద్రోహం చేయడంతో ్రంటు అభ్యర్థి సుధీర్‌కుమార్‌ ఓడిపోయాడు. రెండు రోజుల తరువాత శాసనసభ్యుల సమావేశం జరిగింది ద్రోహం చేసినవారు తమ తప్పు ఒప్పుకోవాలి లేదా ఫ్రంట్‌ విచ్చిన్నం కావాలని మేము ప్రకటించటంతో గందరగోళం మధ్య సమావేశం ముగిసింది. /

98

ఆగస్టు తరువాత పరిస్థితి దిగజారడం (ప్రారంభమైందీ ప్రజల అసంతృప్తిని అవకాశంగా తీసుకొని కాంగైసు దాదాపు ప్రతిరోజు రోడ్లలో గందరగోళ పరిస్థితిని సృష్టించింది. ఆగస్టు 24వ తేదీన సమ్మెకు మా పార్టీ పిలుపునిచ్చింది. పరిస్థితి మా కంట్రోలు నుండి తప్పింది అకస్మాత్తుగా ప్రఫుల్లచంద్రఘోష్‌ మరో 17 మంది శాసనసభ్యులతో 1967 నవంబరు మొదటి వారంలో మంత్రివర్గం నుండి రాజీనామా చేశారు సంప్రదాయాన్ని సైతం పాటించకుండా ఆయన తన రాజీనామా పత్రాన్ని ముఖ్యమంత్రికి సమర్పించకుండా ఆనాడు రాష్ట్ర గవర్నరుగా వున్న ధరమ్‌వీర్‌కు అందజేశారు ఆ తరువాత తెలిసిన దానిని బట్టి అప్పటికీ ఆయన కొంతమంది అభివృద్ధి నిరోధకులతో జతకలిపారు. మేము బ్రిగేడ్‌ పెరేడ్‌ మైదానంలో ఒక బ్రహ్మాండమైన సభను జరిపి ఈ అభివృద్ధి నిరోధక కుట్రలకు వ్యతిరేకంగా సంఘటిత ప్రజా పోరాటానికి పిలుపునిచ్చాం ఫ్రంట్‌ అత్యవసర సమావేశాన్ని జరిపి డిసెంబరు 18వ తేదీన అసెంబ్లీ ప్రత్యేక సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేయవలసిందిగా గవర్నర్‌ను డిమాండ్‌ చేశాం. ఆ రోజు వరకు వేచివుండటానికి గవర్నరు నిరాకరించారు. ఈ సంక్షోభాన్ని పరిష్కరించేందుకు తిరిగి ఎన్నికలను జరపవలసిందిగా రాష్ట్ర కమిటీ కార్యదర్శి ప్రమోద్‌ దాస్‌ గుప్తా డిమాండ్‌ చేస్తూ ఒక ప్రకటన చేశారు ఆ (ప్రకటనను ధరమ్‌వీర్‌ ఖాతరు చేయలేదు పైపెచ్చు 1967 నవంబరు 21వ తేదీకి ముందే గవర్నరు యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ మంత్రివర్గాన్ని రద్దు చేసి ్రంట్‌ నుండి విడిపోయిన ప్రఫుల్లచంద్రఘోష్‌ను నూతన మంత్రి వర్గాన్ని ఏర్పాటు చేయవలసిందిగా ఆహ్వానించారు.

యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ ప్రభుత్వపతనాన్ని ప్రజలు అంగీకరించలేదు. నవంబరు 22వ తేదీన సమ్మె జరిపారు ముఖ్యమంత్రిగా వున్న పి సి ఘోష్‌ కఠినమైన చర్యలతో సమ్మెను అణచివేయవలసిందిగా పోలీసులకు ఆర్డర్‌ జారీ చేశారు. నూతన మంత్రి వర్గాన్ని రద్దుచేసి, మధ్యంతర ఎన్నికలను జరపాలనీ, 114 సెక్షన్‌ను ఉపసంహరించాలనీ, డిటెయిన్‌ చేసిన రాజకీయ ఖైదీలందరినీ విడుదల చేయాలని సి.పి ఐ.(ఎం) డిమాండ్‌ చేసింది. నవంబరు 29వ తేదీన ఆనాడు అసెంబ్లీ స్పీకర్‌గా వున్న విజయ్‌ బెనర్జీ ఈ ప్రభుత్వం చట్ట విరుద్ధమైనదని ప్రకటించి, అసెంబ్లీని కాలనిర్ణయం లేకుండా వాయిదా వేశారు. దీనితో ముఖ్యమంత్రి మురా, కాంగ్రెసు వారు ఆశాభంగం పొందారు. స్పీకర్‌ నివాసగ్భృహంపై బాంబులు విసిరారు

ఒక రోజు ఉదయం మా పార్టీ దినపత్రిక సంపాదకుదైన సరోజ ముఖర్జీని పోలీసులు అరెస్టు చేశారు. యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ కన్వీనర్‌గా వున్న సుధీరకుమార్‌ను కూడా అరెస్టు చేశారు 1966 ఫిబ్రవరి 14వ తేదీన తిరిగి అసెంబ్లీ సమావేశం కాగా, స్పీకర్‌ సభను నిరవధికంగా వాయిదా వేయదానికి మరల నిర్ణయించారు. గవర్నరు ధరమ్‌ వీర్‌ ప్రారంభోపన్యాసం చేయడానికి అసెంబ్లీలో ప్రవేశించగానే శాసనసభలో ఎదురు ్రశ్చలువేసి గందరగోళ పరిస్థితులను సృష్టించగా ఆయన అక్కడ నుండి తిరోగమించవలసి వచ్చింది పరిస్థితిని అదుపు చేయడం అసాధ్యమైంది. చివరికి పి.సి. ఘోష్‌ పి.డి ఎఫ్‌ మంత్రి వర్గం రాజీనామా యివ్వగా రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలన విధించబడింది

99

. ఇంకా ఈ లోపున చీలిక అనంతరం పార్టీ కోలుకోలేదు. రివిజనిజం తరువాత కుహనా వామపక్షం పెడదారి పట్టింది. ఈ కారణంగా సంస్థలు స్థబ్బతలో పడిపోయాయి. అంతరంగిక సమస్యలు పార్టీని కలవర పెట్టాయి. ఈ అవకాశాన్ని ఆధారం చేసుకొని రెడీమేడ్‌ విష్లవం అనే తప్పుడు విప్లవ సిద్ధాంతాలను పార్టీలో చొప్పించేందుకు కొంతమంది యత్నించారు. ఇది ఎంతవరకు వెళ్ళిందంటే కొంతమంది పార్టీ కార్యక్రమాన్నే సవాలు చేసేంతవరకూ వెళ్ళారు. మంత్రివర్గాల్లో పాల్గొనరాదని, పార్లమెంటరీ (ప్రజాస్వామ్యం పనికిరాదని అంటూ పార్టీ అనుసరించుతూ వున్న పాలసీలను వ్యతిరేకించారు. ఆ విధంగా వ్యవహరిస్తూ, ఒక మార్కిస్టు, లెనినిస్టు పార్టీకి తప్పనిసరి లక్షణాలని భావించిన పార్టీ ఐక్యతను, క్రమశిక్షణను, కేంద్రీకృత ప్రజాస్వామ్యాన్ని ఉల్లంఘించడం ప్రారంభించారు. ఈ వామపక్ష దుందుడుకువాదులే మమ్ములను నయా రివిజినిస్టులని నిందించారు. ఇండియాను నయా వలస దేశంగా వారు వర్ణించారు. వారు ముందుకు తెచ్చిన భావాలన్నింటిని 1964లో జరిగిన పార్టీ మహాసభ సుదీర్ధంగా చర్చించి తిరస్కరించింది. కాని ఈ కుహనా వానుపక్ష వాదులు ఎంతగుడ్డిగా వ్యవహరించారంటే పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యానికి ఫాసిజానికి మధ్య తేదాను చూడనిరాకరించారు.

వారి దృక్పధంలోని లోపాన్ని ఎత్తిచూపడానికి యత్నించాం. వారు ప్రతిపాదించే దృక్పథం పార్టీని జనసామాన్యం నుండి దూరం చేస్తుందని నచ్చజెప్పడానికి యత్నించాం. 1967 ఆగస్టులో మధురైలో జరిగిన పార్టీ కమిటీ సమావేశంలో వారు చేసే ఈ ప్రతిపాదనలు లెనినిజానికి పూర్తిగా విరుద్ధమైనవని తీర్మానం చేయడం జరిగింది

ఈ లోపున ఈ కుహనా విప్లవకారులు ప్రజాస్వామ్యంతోనూ, ప్రజా ప్రాధమిక హక్కులతోనూ చెలగాటమాడనారంభించారు. హత్యలకు, ప్రజాతంత్ర విరుద్ధ టెర్రరిస్టు కార్యకలొపాలకు పాల్పడ్డారు. వారి దాడి (ప్రధానంగా మార్చిస్టు పార్టీ పై సాగింది. దురదృష్టవశాత్తు ఆంధ్రప్రదేశ్‌, ఉత్తర (ప్రదేశ్‌, పశ్చిమబెంగాల్‌ లోని ఉత్తర ప్రాంతాలలో కొంత (ప్రాబల్యాన్ని వారు సంపాదించుకోగలిగారు. వారు ప్రచారంలో పెట్టిన కుహనా విష్లవపదాలు అనేకమంది యువకులను ఆకర్షించాయి. వారు ఎంతవరకు వెళ్ళారంటే “చైనా ఛైర్మన్‌ మన ఛైర్మన్‌" అనే అర్థంలేని నినాదాలిచ్చేంతవరకు దిగజారారు. మా రాష్ట్రంలో ఈ విప్లవకారులకు నక్టల్బరీ కేంద్రంగా తయారైంది. మా పార్టీ కామ్రేడ్స్‌పై వారు అదే పనిగా దాడి చేయనారంభించారు. పూర్తిగా తప్పు దోవనపడ్డారనే విషయాన్ని దురదృష్టవశాత్తు వారు గుర్రించలేకపోయారు. వారు చెప్పేపంధా ఎన్నటికీ నిజమైన సోషలిస్పు సమాజం వైపుకు తీసుకొని వెళ్లదు. తమ హింసా కార్యకలాపాల అత్యుత్సాహంలో వారు కొట్టుకొనిపోయారు.

1969 ఫిబ్రవరిలో మధ్యంతర ఎన్నికలను ప్రకటించారు. మేము యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ అభ్యర్థులుగా పోటీచేశాం. 1967లో జరిగిన ఎన్నికలకు ఈ ఎన్నికలు భిన్నంగా జరిగాయి.

100

మేము ప్రభుత్వంలో వున్నప్పుడు వ్యవహరించిన తీరు వారికి తెలుసు. మా పార్టీ ప్రత్యేకంగా ఎన్నికల ప్రణాళికను ప్రకటించలేదు. ఇంతకు ముందున్న యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ 12 అంశాల ఉమ్మడి కనీస కార్యక్రమంతోనే ప్రజల వద్దకు మేము వెళ్లాం మాకు వ్యతిరేక ప్రచారమూ, కుట్రలు మళ్లీముందుకు వచ్చాయి దీనినంతటినీ మేము ముందుగానే వూపొంచాం. ఏ విధంగానైనా అధికారంలోకి రావాలని కాం(గైసు ఆరాటపడుతున్నది. అందువలన మాపై ఎంతటి దుష్ప్రచారానికై నా దిగజారారు. యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ పరిపాలనా కాలంలో శాంతి భద్రతలు కరువైనాయని వూదరకొట్టారు. అయితే వారు ప్రజల విశ్వాసాన్ని పొందలేకపోతున్న విషయం త్వరలోనే తేటతెల్లమైంది.

మా ఎన్నికల కార్యక్రమంలో ఆహార సమస్యకు, భూసంస్కరణకు, విద్యకు, వ్యవసాయాభివృద్ధికి, ఇరిగేషన్‌ సౌకర్యాలకు ్రాధాన్యతనిచ్చాం. ఎన్నికలు 1969 ఫిబ్రవరి 9వ తేజీన జరిగాయి. ఎన్నికలను బహిష్కరించాలని నగ్టలైట్‌లు ప్రచారం చేసినా, ఆ విధంగా వారు ఓటర్లను బెదిరించినవ్చటికి 70 శాతం (వ్రజలు తమ ఓటువాక్కును వినియోగించుకొన్నారు అసెంబ్లీలో గల 280 సీట్లకు గాను యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ అభ్యర్థులు 114 మంది ఎన్నికయ్యారు. కాంగ్రెసుకు 55 సీట్లు వచ్చాయి. సి పి.ఐ(ఎమ్‌) 102 సీట్లకు పోటీ చేసి, నలుగురు ఇండిపెండెంటు అభ్యర్థులను బలపరిచింది. మాకు 88 సీట్లు, బంగ్లా కాంగ్రెసుకు 33 సీట్లు వచ్చాయి మితవాద కమ్యూనిస్టులకు 30 సీట్లు, ఆర్‌ ఎస్‌ పికి 12, ఫార్వర్డు బ్లాకుకు 29 సీట్లు వచ్చాయి సి.పి ఐ(ఎమ్‌)కు ప్రజలు గొప్ప విజయాన్ని చేకూర్చారు. మొట్టమొదటిసారిగా పశ్చిమబెంగాల్‌లో మా పార్టీ సీట్ల విషయంలోనూ ఓట్ల విషయంలోనూ ఏకైక పెద్దపార్టీగా ఎన్నికైంది.

గతంలో లాగానే నేను నా పాత నియోజకవర్గమైన బారానగర్‌ నుండి పోటీ చేశాను. నా ప్రత్యర్థి కాంగ్రెసు అభ్యర్థి ఆయన అమరేంద్ర భట్టాచార్యను 17 వేల 500 ఓట్ల మెజారిటీతో ఓడించాను. క్రిందటి ఎన్నికల్లో నాకు వచ్చిన మెజార్జీ 3500 ఓట్లు మాత్రమే.

ఎన్నికలు ముగిశాయి. ప్రజల తీర్పు తేటకెల్లంగా వెల్లడ్రెంది. కాంగ్రెసు పాలన ఎప్పుడు అంతమవుతుందా అని ప్రజలు సహజంగానే .ఎదురుచూశారు. ప్రజలకీర్పును గౌరవించడం మా నైత్‌క బాధ్యతగా ఎంచుకొన్నాం. కాని దురదృష్టవశాత్తు యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌లోని కొంతమందికి ప్రజల ప్రయోజనాల కంటే అధికారాన్ని అంటిపెట్టుకొని వుండటమే ప్రధానమైంది. న్యాయంగా చూస్తే ఏకైక పెద్ద పార్టీగా గెలుపొందిన సి.పి.ఐ (ఎమ్‌)కు ప్రభుత్వాధికారంలో ప్రధాన వాటానివ్వవలసి వుంది. కాని బంగ్లా కాంగ్రెసు మొండివైఖరిని అవలంబించింది యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ ప్రభుత్వానికి అజయ్‌ ముఖర్జీ ముఖ్యమంత్రిగా వుండాలని వారు పట్టుబట్టారు ప్రంట్‌లోని మరికొంతమంది సభ్యులు కూడా వారినే బలపరిచారు. ఫ్రంట్‌లోని ఏ ఇతర పార్టీ నాయకత్వంలో తాను మంత్రిగా చేరేదిలేదని అజయ్‌ ముఖర్జీ (ప్రకటించారు. నేను ఆశ్చర్యపడ్డాను. ప్రతి ఒక్కరూ తమ సంకుచిత స్వప్రయోజనాలకే

101 నో గబ ఛాామై స న న్‌్‌ తా భి

ప్రాధాన్యతనిచ్చారుగాని, ప్రజల సంక్షేమం విషయం గాని, లేదా మా డిమాండ్‌ లోని న్యాయాన్ని సహేతుకత్వాన్నిగాని పట్టించుకోలేదు. పార్టీ, ప్రజల ప్రయోజనాలకు విరుద్ధంగా తమ వ్యక్తిగత ప్రయోజనాలకే ప్రాధాన్యతనివ్వడం సిగ్గుపడవలసిన విషయం ॥

బాధ్యత గల రాజకీయ నాయకులమనుకొనేవారి ప్రవర్తన వైఖరి చూసి నేను పూర్తిగా ఆశాభంగం పొందాను ఐక్యతను, సామరస్యాన్ని దృష్టిలో వుంచుకొని, ఫ్రంట్‌లో పెద్ద పార్టీ సభ్యుడనైనప్పటికి డిప్యూటీ ముఖ్యమంత్రిగా వుండటానికి నేను వొప్పుకొన్నాను. సర్దుబాట్లు, రాజీలు, సంకుచిత, వ్యక్తిగత ప్రయోజనాలను త్యాగం చేయకుండా మిశ్రమ (ప్రభుత్వాలు మనజాలవన్న విషయాన్ని చాలా మంది సభ్యులు గ్రహించినట్లు కనిపించడంలేదు. పోలీసుతో సహా సాధారణ పరిపాలన శాఖను మేము తీసుకోవాలని అనుకున్నాం కాని మితవాద కమ్యూనిస్టులు హోమ్‌ డిపార్టుమెంటును విభజించాలని కోరినందున పరిస్థితి కష్టంగా మారింది. ఒక వారం రోజుల తరువాత పరిస్థితి చక్కబడింది అజయ ముఖర్జీ ముఖ్యమంత్రిగాను, నేను డిప్యూటీ ముఖ్యమంత్రిగాను పదవీ స్వీకారం చేశాం అంతకుముందే మా పార్టీ నాయకుడిగా నేను ఎన్నిక కావడం వలన సభలో యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌కు నేను డిప్యూటీ నాయకుడనయ్యాను హోమ్‌ పోలీసు శాఖల నిర్వహణను నేను స్వీకరించాను 1969 ఫిబ్రవరి 25వ తేదీన రెండో యునైటెడ్‌ (ఫ్రంట్‌ మంత్రివర్గం ప్రమాణ స్వీకారం చేసింది.

ప్రజల ప్రయోజనాలకు ప్రాధాన్యతనిచ్చి పనిచేయడానికి మాకు మళ్లీ అవకాశం

కలిగింది. గతంలో అంగీకరించిన ప్రకారమే కార్యక్రమాలను అమలు జరిపేందుకు యత్నించాం. ఇంతకు ముందులాగానే, భూసంస్కరణలకు, ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ బిల్లు, ఉచిత ప్రాధమిక విద్యలకు మేము ప్రాధాన్యతనిచ్చాం.

అయితే మమ్ములను అభాసుపాట్టేయడానికి కొన్ని దుష్టశక్తులు కంకణం కట్టుకొని

పనిచేయడం ప్రారంభించాయి. 1969 ఏప్రిల్‌లో కలకత్తాలోని రవీంద్ర సరోవర్‌లో జరిగిన ఒక సాంస్కృతిక కార్యక్రమాన్ని గురించి వార్తా పత్రికలు అతిగానూ, వక్రరీతిలోనూ (ప్రచురించాయి. నగరంలో శాంతి భద్రతలు పూర్తిగా కారవడినాయని పత్రికలు గగ్గోలుపెట్టాయి. హోమ్‌మంత్రిగా నేను వెంటనే ఆ సంఘటనపై న్యాయవిచారణకు ఆర్డర్‌ చేశాను. దీనిపై ఘోష్‌ కమిషన్‌ విచారించి ఎలాంటి అవాంఛనీయమైన ఘటనలు జరగలేదని 1969 డిసెంబరు 16న తీర్పునిచ్చింది.

ఈ సందర్భంగా మరొక ఘటనను కూడా ఉదహరించదలచాను. జూలై 29వ తేదీన బసంతిలో ఎస్‌.యు.సి. మద్దతుదార్లకు పోలీసులకు మధ్య జరిగిన ఘర్షణలో ఒక పోలీసు ఆఫీసర్‌ మృతి చెందాడు. జూలై 31వ తేదీ ఘర్షణలో మరణించిన ఆ పోలీసు ఆఫీసర్‌ మృతదేవాన్ని వూరేగింపుగా తీసుకొని వెళ్లారు..కొంతమంది పోలీసు ఆఫీసర్లు అసెంబ్లీ లాబీలోకి దూసుకొనివచ్చి అక్కడున్న ఫర్నీచరును, మహానాయకుల శిలావి[గ్రహాలను ధ్వంసం

102

చేయనారంభించారు “జ్యోతిబసు తల మాకు కావాలి! యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ ప్రభుత్వం నశించాలి” అంటూ కోపోద్రేకంతో నినాదాలు చేశారు. సభలోకి కూడా చచ్చి అనేక మంది సభ్యులను కొట్టారు స్పీకర్‌ గదిలోకి సహితం వెళ్లి అక్కడి వస్తువులను ధ్వంసం చేశారు. డిప్యూటీ ముఖ్యమంత్రి చాంబర్‌లోకి వెళ్లవలసిందిగా కాంగ్రెసుకు చెందిన ఒక మహిళా నాయకురాలు వారిని రెచ్చగొట్టారు నన్ను చుట్టుముట్టడానికి వారురాగా నాకు రక్షణగా వుండే పోలీసు ఆఫీసర్లు వారిని ఆపడానికి యత్నించారు నేను జోక్యం కల్పించుకొని, వారిని లోపలికి రానివ్వవలసిందిగా కోరాను. వారు లోపలికి వచ్చి అక్కడున్న పూలతొట్టెను నాపై విసిరారు నేను మాత్రం కుర్చీలోనే కూర్చుని ఏ మాత్రం తొణుకు బెణుకు లేకుండా వుండిపోయాను. నేనలా నిబ్బరంగా వుండటం వారికి ఆశ్చర్యాన్ని కల్గించింది. ఆ తరువాత వారినుద్దేశించి నేను యిలా అన్నాను. “మరణించిన వారి పట్ల గౌరవం చూపే పద్ధతి ఇదేనా? ఈ గూండాయిజానికి అర్ధం ఏమిటి? మీ రైఫిళ్లను తీసుకుంటే మీరేమి చేయగలరు? నా గది నుంచి వెంటనే వెళ్ళిపోండి ” ఆ విధంగా బిగ్గరగా అరిచాను. వెంటనే వారు లాబీ వద్దకు వెళ్లికూర్చున్నారు.

బంగ్లా కాంగ్రెసు, మార్చిస్టు పార్టీకి వ్యతిరేకంగా అదే పనిగా ప్రచారాన్ని సాగించింది ఒక స్వల్ప విషయమై అజయ్‌ బాబుకు నాకు ఘర్షణ ప్రారంభమైంది. నిజానికిది ముఖ్యమంత్రికి ఉపముఖ్యమంత్రికి మధ్య ఘర్షణ కాదు మాల్డా జిల్లాలోని గజోలె పోలీసు స్టేషన్‌ ఇన్‌చార్జిగావున్న ఒక పోలీసు ఆఫీసరును బదిలీ చేయడంతో ఈ వివాదం ప్రారంభమైంది. పరిపాలన సంబంధమైన కారణాలతో నేను ఆ ఆఫీసరును బదిలీ చేయడం జరిగింది. కాని అజయ్‌ బాబు కనీసం నన్ను సంప్రదించకుండానే ఆర్డర్‌ను అమలు జరగకుండా చూశారు. చివరికి ఆ బదిలీనే ఆయన రద్దు చేశారు. ఇదేమీ కొంపలు ముంచుకొనిపోయే సమస్యకాదు ముఖ్యమంత్రి తనకుగల “ప్రత్యేక అధికారాలను” ఉపయోగించవలసిన అవసరమూ లేదు.

మరో విచిత్రమైన ఆశ్చర్యపడవలసిన మరో సంఘటన యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ ప్రభుత్వ

హయాంలో జరిగింది. తన ప్రభుత్వంలో శాంతి భద్రతలు దిగజారిపోతున్నాయని, అందుకు నిరసనగా ముఖ్యమంత్రి స్వయంగా నిరాహారదీక్షకు పూనుకొన్నారు. తన స్వంత ప్రభుత్వాన్నే ఆయన “అనాగరిక"మైనదని ముఖ్యమంత్రి పేర్కొన్నారు. ఇది పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యంలోనే ఎన్నడూ జరగని అసాధారణమైన సంఘటన. ఈ సమస్యపై అజయ్‌ బాబు ఎన్నడూ తాను అలా అన్నందుకు అవసరమైన సమాచారాన్ని మంత్రివర్గానికి ఇవ్వలేదు 1969 డిసెంబరు ఒకటవ తేదీన ఆయన కర్షన్‌ పార్కులో ఒక గుడారం వేసుకొని నిరహారదీక్షకు పూనుకొన్నారు ఈ సంఘటన రాజకీయ పరిస్థితిని క్షీణింపజేసింది. ప్రభుత్వంపై మా అదుపు బలహీనపడి ఉద్యోగులలో అభివృద్ధి నిరోధక సెక్షను బలపడింది. హోమ్‌ డిపార్టుమెంటు ప్రతిష్టను మంట గలిపేందుకు బంగ్లా కాంగైసు సభ్యులు అనేక మంది అర్థంలేని కధలను ప్రచారంలో పెట్టారు

"ఇలాంటి సంఘటనలు జరుగుతున్నప్పటికీ మేము చేపట్టిన సంక్షేమ కార్యక్రమాలను

103

శక్తి కొలదీ నిర్వహించడానికి యత్చించాం కాని తమ నాయకుడు అజయ్‌ ముఖర్జీ తన ముఖ్యమంత్రి పదవికి 1970 మార్చి 16వ తేదీన రాజీనామా చేయనున్నారని బంగ్లా కాంగ్రెసు అధికారరీత్యానే ప్రకటించింది. మా పార్టీ రాష్ట్ర కమిటీ కార్యదర్శి ప్రమోద్‌ దాస్‌ గుప్తా . . ్రంట్‌లోని అన్ని పార్టీలకు జాబులు రాస్తూ సుహృద్భావంతో సంప్రదింపులను జరుపుకోవడం ద్వారా సమస్యలను సంతృప్తికరంగా పరిష్కరించుకోవచ్చునని తెలిపారు. కాని ఈ ప్రయత్నాలన్నీ విఫలమైనాయి. ఒకవేళ బంగ్లా కాంగ్రెసు ఫ్రంట్‌ నుండి విడిపోయినప్పటికీ యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ ప్రభుత్వానికి ఎలాంటి ముప్పువాటిల్లదు. ఎందువల్లనంటే బంగ్లా కాంగైసు లేకపోయినప్పటికి అసెంబ్లీలో ప్రంట్‌కు మెజార్టీ వుంటుంది. అయితే, మితవాద కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఫార్వర్డు బ్లాక్‌, ఎస్‌.యు సి.లు మార్కిస్టు పార్టీ నాయకత్వంలో వుండే ఫ్రంట్‌లో వుండేందుకు ఇష్టపడలేదు. ముందుగా ప్లాను చేసుకున్న విధంగానే మార్చి 16వ తేదీన ఆజయ్‌ బాబు రాజీనామా యిచ్చారు. అప్పుడు నేను గవర్నర్‌ను కలుసుకొని మంత్రివర్గ నిర్మాణానికి మార్చిస్టు పార్టీని ఆహ్వానించవలసిందిగా కోరాను. గవర్నర్‌ శాంతి స్వరూప్‌ ధావన్‌ కేంద్రప్రభుత్వ సలహా తీసుకొని దాని ఆదేశానుసారం 1970 మార్చి 29వ తేదీన రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలనను విధించారు. మంత్రివర్దాన్ని రద్దుచేసేందుకు గవర్నరు ఎలాంటి కారణాన్ని ఉదహరించలేదు. అంతేకాదు మధ్యంతర ఎన్నికలు ఎప్పుడు జరపనున్నారో కూడా తెలుపలేదు ఈ విధంగా రెండో యునైటెడ్‌ (ఫ్రంట్‌ ప్రభుత్వం కూడా 13 మాసాల పాలన అనంతరం పతనమైంది. దాదాపు అదే సమయంలో నాపై జరిగిన దాడి నుండి కొద్దిలో తప్పించుకోగలిగాను నన్ను హత్య చేయడానికి ఉద్దేశ్యపూర్వకంగా జరిగిన దాడి యిది. ఇదేదో యధాలాపంగా జరిగిన ఘటనగా నేను భావించడంలేదు. కమ్యూనిస్టు సిద్ధాంతాలను విశ్వసించే వారిపై వరుసగా దాడి చేసి చంపాలన్న ప్రయత్నాలలో ఇదొకటి. పార్టీ కార్యక్రమం సందర్భంగా కేను పాట్నాలో వున్నాను అది 1970 మార్చి 81వ తేదీ నేను లైలు దిగగానే వేలాది మంది అరుణపతాకాలతో నాకు స్వాగతం పలికారు. అప్పుడు ఉదయం ఎనిమిది గంటలవుతుంది. అంత ఉదయం పూటనే అంతమంది వచ్చి నాకు స్వాగతం చెప్పడంతో నా హృదయం వుప్పొంగిపోయింది. బీహార్‌లో మా పార్టీ ప్రజాభిమానాన్ని సంపాదించుకొన్నదనడానికి అది నిదర్శనం. పెద్ద ఎత్తున సాగుతున్న నినాదాల మధ్య వూరేగింపులో నేను నడుస్తున్నాను. సరిగా స్టేషన్‌ బయటకు వచ్చేప్పటికి అకస్మాత్తుగా నా ఎడమచెయ్యికి ఏదో జరిగినట్లు అనిపించింది. ఏమి జరిగిందో నేను గుర్తించేముందే నా ఎదుటనే ఒక కామ్రేద్‌ రక్తపుమడుగుల్లో పడిగిలగిల తన్నుకొంటున్నాడు. వెంటనే నేను తెలివితెచ్చుకొని, “అతన్ని పట్టుకోండి పట్టుకోండి” అని కేకలు పెట్టాను. కాని ఆ హంతకుడు ఆ జనంలో కలిసిపోయాడు. ఆ సంఘటనలో చనిపోయిన మన పార్టీ కామేర్స్‌లో ఒకరు అలీ ఇమామ్‌. ఆసుపత్రికి తీసుకొని వెడుతుండగా దారిలోనే ఆయన చనిపోయారు. ఈ సంఘటన జరగడానికి కొద్ది 104

రోజులముందే ఇఎమ్‌ ఎస్‌, నంబూద్రిపాద్‌ పాట్నా వచ్చి, ఆయనతో వున్నారు. ఆయన జీవిత భీమా కార్పొరేషన్‌లో ఉద్యోగి. నాకు కూడా ఆయన యింటి వద్దనే బహుశా బస ఏర్పాటు చేశారు ఆ హంతకుడు నన్ను చంపాలని వచ్చాడు. పొరపాటున ఆ గుండు ఇమామ్‌కు తగిలి ఆయన ప్రాణాలను కోల్పోయారు. నా చేతి మీద స్వల్పంగా గాయం అయింది ఈ సంఘటనతో పాట్నాలో ఉద్రిక్త పరిస్థితి ఏర్పడింది హత్య వార్త అతివేగంగా వ్యాపించింది ఆ హత్యా ప్రయత్నాన్ని ఖండిస్తూ దాదాపు 20వేల మంది వూరేగింపుతో అసెంబ్లీ వైపుకు వెళ్ళారు. ఆ సాయంత్రం పాట్నాలో జరిగిన గొప్ప బహిరంగ సభలో నేను ప్రసంగించాను మీరు ఎవరినైనా అనుమానిస్తున్నారా అని పథ్రికా విలేకరులు నన్ను ప్రశ్నించారు నాకు వ్యక్తిగతంగా ఎవరిపైనా విరోధం లేదు. ఈ నీచమైన సంఘటనకు నేను ఏ ఒక్క వ్యక్తిని బాధ్యుడిగా భావించజాలను అని బదులు చెప్పాను. అ తరువాత ఇది ముందుగా ష్లాను వేసుకొని ఆనందమార్గ్‌ ఏజెంటు నన్ను చంపడానికి యత్నించినట్లు నాకు తెలియవచ్చింది అలీ ఇమామ్‌ ఇంటికి వెళ్లి ఆయన భార్యకు, కుమార్తెకు, కుమారునికి నా హృదయపూర్వకమైన సానుభూతిని తెలియజేశాను. పార్టీకి చెందిన అంతమంది జనం స్టేషన్‌కు రావడం, అకస్మాత్తుగా హత్య జరగడం, ఆ తరువాత పెద్ద వూరేగింపు జరగడం నాకు దిగ్భాంతిని కలిగించింది

ఈ సంఘటన వార్త దావానలంలాగాా వ్యాపించింది అనుకోకుండానే కలకత్తాలో బంద్‌ జరిగింది ఆ దారుణ ఘటనకు నిరసనగా స్ఫూళ్ళు, కాలేజీలు, ఫ్యాక్టరీలు మూసివేశారు. చివరికి ప్రభుత్వ ఆఫీసుల్లో కూడా పని బంద్‌ అయింది. నా క్షేమాన్ని గురించి ఆందోళన వెలిబుచ్చుతూ ప్రధాని ఇందిరా గాంధీ ఫోను చేశారు. మానవ (ప్రేమకంటే విలువైనది, అధికమైనది మరొకటిలేదని నాకు అనిపించింది. ఏప్రిల్‌ ఒకటవ తేదీన కలకత్తాలోని షాహిద్‌ మైదానంలో ఈ సంఘటనను నిరసిస్తూ ఒక పెద్ద ర్యాలీ జరిగింది. ప్రమోద్‌దాస్‌ గుప్తా అధ్యక్షత వహించిన ఆ సభలో నేను కూడా ్రసంగించాను

తిరిగి మళ్లీ ప్రజా ఉద్యమాల్లో నేను మునిగిపోయాను. పళ్చిమ బెంగాల్‌లో రాష్ట్రపతి పాలన ఎప్పుడు ముగుస్తుందో తెలియడంలేదు రాష్ట్రపతిపాలన ముసుగులో రాష్ట్రంలో కాంగ్రెసు పాలన సాగుతోంది. దాదాపు ప్రతిరోజూ మీటింగులు, ర్యాలీలు, ఊరేగింపులు జరుగుతూనే వున్నాయి. ఎలాంటి విరామం లేకుండా ఆందోళనలు సాగుతున్న సమయమది అయినప్పటికీ ఈ సమయం రెండు అఖిల భారత సంస్థలకు జన్మనిచ్చింది ఒకటి సి ఐ టి.యు కాగా రెండవది ఎస్‌.ఎఫ్‌.ఐ (భారత విద్యార్థి ఫెడరేషన్‌), 1970 మేలో కలకత్తాలోని రాంజీ స్టేడియంలో జరిగిన సభలో సి.ఐ.టి.యు ఆవిర్భవించింది. కామ్రేడ్‌ బి టి. రణదివె సిఐ టి.యు. మొదటి అధ్యక్షుడుగా ఎన్నికయ్యారు కామ్రేడ్‌ రామమూర్తి ప్రధాన కార్యదర్శిగా ఎన్నికయ్యారు 1970 డిసెంబరులో కేరళలో ఎస్‌.ఎఫ్‌ ఐ ప్రధమ మహాసభ జరిగింది.

పశ్చిమబెంగాల్‌లో రాష్ట్రపతి పాలన ఒక పీడకలగా తయారైంది. మార్కిస్టు పార్టీ

105

కామేడ్స్‌పై అదేపనిగా పోలీసులు దాడి చేస్తున్నారు. లెక్కలేనంత మంది కామేడ్స్‌ను చంపివేశారు. ఇందుకు పోలీసులు, సెంట్రల్‌ రిజర్వు పోలీసు దళం, కాంగ్రెసువారు బాధ్యులు. దుర్దాపూర్‌ నిర్బంధకాండకు నిలయమైంది ఆ ప్రాంతంలో పోలీసులు విచ్చలవిడిగా కార్మికులపై దాడులు జరిపారు. స్త్రీలను, పిల్లలను కూడా నిర్దాక్షిణ్యంగా చావమోదారు గ్రామ స్‌మల్లో కూడా ఇదే రకమైన దారుణ పరిస్థితి ఏర్చడింది. (గ్రామాలను చుట్టుముట్టడం, పురుషులను చావమోదడం, స్త్రీలపై అత్యాచారాలు సాగించడం నిత్యకృత్యమైంది ఈ విధంగా అర్థఫాసిస్టు బీభత్స పాలన సాగింది ఈ సందర్భంగా విలువైన అనేకమంది కామ్రేడ్స్‌ను కోల్పోయాం. రాష్ట్రపతిపాలన మొదటి దశలో అంటే 1970 మార్చి 17 నుండి 1971 మార్చి 31 వరకూ 238 మంది కామ్రేడ్స్‌ హతులయ్యారు. 106

20 మళ్ళీ ఎన్నికల ముందు చీకటి రోజులు

చివరికి ఎన్నికలు వచ్చాయి. 1971 మార్చి 9వ తేదీన ఆ ఎన్నికలను జరపాలని నిర్ణయమైంది. గతకొద్ది సంవత్సరాలుగా ఇందుకోసం ఆందోళన చేస్తున్నది మార్కిస్టు పార్టీ ఒక్కటే. అయితే ఇదొక కొత్త సవాలుగా పరిణమించింది. కొన్ని వామపక్షాలు బహిరంగంగానే కాం(గైసుతో పొత్తు పెట్టుకొన్నాయి. అయితే కాం(గ్రైను పార్టీయే రెండు మురాలుగా చీలిపోయింది ఇందిరాగాంధీ నాయకత్వాన పాలకవర్గ పార్టీ ఒకటి మరొకటి సంస్థాకాంగ్రిస్‌, బ్యాంకులను జాతీయం చేయడం ద్వారా, 1971 డిసెంబర్‌లో బంగ్లాదేశ్‌ యుద్ధంలో సౌహార్ద వూరితంగా నహాయం చేయడంవలన ఇందిరాగాంధీ విశిష్ట నాయకురాలుగా ప్రఖ్యాతిగాంచింది. ఆమె తీసుకొన్న నిర్ణయాలను రాజకీయంగా మేము కూడా బలపరిచాం. అయితే అదే సమయంలో ఇందిరాగాంధీ తన నిరంకుశ స్వభావాన్ని బయటపెట్టుకున్నారు అధికారాన్నంతటినీ తనపార్టీ గుత్తాధికారం క్రిందకు తీసుకున్నది. పశ్చిమబెంగాల్‌లో బీభత్స పాలన సాగించడంలో ఆమె క్రియాశీలక పాత్రను నిర్వహించారు. ఎన్నికల తేదీలు వెలువడగానే పరిస్థితి ప్రమాదకరంగా మారింది. కాం(గ్రైెస్‌ తదితర కుట్రదారులు శాంతియుతంగా ఎన్నికలు జరగకుండా చేసేందుకు అన్ని దుర్మార్ధ పద్ధతులకు తెగించారు. దోపిడీలు, గృహ దహనాలు, ప్రత్యర్థులపై విచ్చలవిడిగా దాడులు చేయడం మామూలైంది మార్చిస్టు నాయకులైన రొబిన్‌ సేన్‌, దిలీప్‌ మజుందార్‌, గోకులానంద్‌రాయ్‌లు తమ నియోజకవర్గాల్లో ప్రవేశించరాదని ప్రభుత్వం ఉత్తర్వులను జారీ చేసింది. మరో మార్చిస్టు పార్టీ అభ్యర్థి అయిన వినయ్‌కోనార్‌ను మొత్తం ఎన్నికల సమయమంతా జైలులో డిటెయిన్‌ చేసింది.

నా మీద కూడా మరలాదాడి జరిగింది 1971 జనవరి 27వ తేదీన బసిర్జాటిలో ఒక బహిరంగసభలో ప్రసంగించడానికి నేను వెడుతున్నాను నాతోపాటు అబ్బుల్లా రసూల్‌ తదితర కా(మేడ్స్‌ వున్నారు మా కారు బసిర్జాటీ కాలేజీని సమీపిస్తూ వుండగా మాపై రెండు బాంబులను పేల్చారు. కారు ఇంజన్‌ పూర్తిగా ధ్వంసమైంది. సభాప్రదేశానికి వెళ్లేందుకు మేము మరో కారును తీసుకొని వెళ్ళవలసివచ్చింది.

107

మా పార్టీకి వ్యతిరేకంగా ఇతర రకాలుగా కూడా కుట్రలు పన్నారు. ఆ సమయంలోనే ఫార్వర్డు బ్లాక్‌ నాయకుడూ, అత్యంత గౌరవనీయుడూ అయిన హేమంత బసును హత్యచేశారు. ఈ ఎన్నికల్లో ఫార్వర్డ్‌ బ్లాక్‌ మాకు వ్యతిరేకంగా వుంది అయినప్పటికీ హేమంత బసుతో మా సంబంధాలు ఏ మాత్రం చెడుగా లేవు ఆయన అనుభవంగల పెద్ద నాయకుడు అందరూ గౌరవించే నాయకుడు. ఎన్నికల్లో పోటీ చేసే అభ్యర్థులను తాము చంపుతామని నర్దలైట్లు బహిరంగంగా ప్రకటించివున్నారు అయినప్పటికీ హేమంత బసు హత్యకు గురయిన వెంటనే, కాంగ్రైస్‌వారు, వారి మద్దతుదార్లూ ఈ హత్య ఎలా జరిగిందో కనీసం పరిశీలించకుండానే ఆ అమానుషమైన హత్యకు కారకులు మార్కిస్టు పార్టీ వారేనని పెద్ద ఎత్తున గగ్గోలు పెట్టారు దీనిపై న్యాయవిచారణ జరపాలన్న అంశాన్ని కూడా వారు తోసిపుచ్చారు. ఆ సమయంలో సిద్ధార్ధ శంకర్‌రాయ్‌ ఉత్తర బెంగాల్‌లో వున్నారు దమ్‌డమ్‌ విమానాశ్రయంలో ఆయన దిగీదిగడంతోనే, ఆ నేరాన్ని మాపై మోపడానికి ఘోరంగా సిద్ధపడ్డాడు. ఇందుకు మేము దిగ్భాంతిచెందాం. ప్రమోద్‌ దాస్‌ గుప్తా పార్టీ తరపున ఒక ప్రకటన చేస్తూ ఈ హత్య ఏ ఒక్క పార్టీనిగాక ప్రజాస్వామ్యం పై గౌరవంగల అందరినీ ఆందోళన పరుస్తున్నదని తెలిపారు. ఈ నీచమైన హత్యకు నిరసనగా మా పార్టీ ఫిబ్రవరి 12వ తేదీన రాష్ట్ర వ్యాపిత జనరల్‌ సమ్మెకు పిలుపునిచ్చింది. ఎన్నికల తేదీ సమీపిస్తున్న కొద్దీ రాష్టంలో అరాచక పరిస్థితులు, దాడులు మిక్కుటమైనాయి. రకరకాల ప్రతికూల పరిస్థితులను అధిగమిస్తూ మా పార్టీ కామ్రేడ్స్‌ తమ కార్యక్రమాలను దీక్షతో కొనసాగించారు. నిర్ణీత తేదీల్లో ఎన్నికలు జరిగాయి ఎన్నిక జరిగిన 277 సీట్లకు గాను యునైటెడ్‌ లెఫ్ట్‌ ఫ్రంట్‌ 128 సీట్లను గెల్బుకున్నది సి.పి.ఐ(ఎమ్‌) 111, సీట్లను గెలుచుకుని శాసనసభలో ఏకైక పెద్ద పార్టీగా ఎన్నికైంది. యునైటెడ్‌ లెఫ్ట్‌ ప్రంటులో ఇతర భాగస్వామి పార్టీలైన ఆరీ.సి.పి.ఐకి మూడు స్థానాలు, వర్శర్స్‌ పార్టీకి రెండు, విప్లవ బంగ్లా కాంగ్రెసుకు ఒకటి, మార్చిస్టు ఫార్వర్డు బ్లాకుకు రెండు, ఫ్రంట్‌ మద్దతుతో పోటీ చేసిన ఇండిపెండెంట్లకు నాలుగు సీట్లు వచ్చాయి. కాంగ్రెసుకు 105 సీట్లు మాత్రమే వచ్చాయి. నేను నా పాత నియోజకవర్గం బారానగర్‌ నుండి పోటీ చేశాను. ఈసారి నా ప్రత్యర్ధి యునైటెడ్‌ ఫ్రంట్‌ ప్రభుత్వ మాజీ ముఖ్యమంత్రి అజయ్‌ ముఖర్జీ. ఆయన బంగ్లా కాంగ్రెస్‌ తరపున పోటీ చేసినప్పటికీ, ఆయనకు కాంగ్రెస్‌తో సహా మా వ్యతిరేక పార్టీలన్ని మద్దతుగా నిలిచాయి. ఈ విధంగా మాజీ ముఖ్యమంత్రి, మాజీ ఉపముఖ్యమంత్రికి మధ్య పోటీగా యిది పరిణమించింది. ఆ నియోజకవర్గంలో మా పార్టీ కామ్రేడ్స్‌ పనిచేయకుండా కాంగ్రెస్‌తో సహా యితర పార్టీలన్నీ అనేక ఆటంకాలను కల్పించాయి. అయినప్పటికీ నేను నా ప్రత్యర్థిపై 11వేల 58 ఓట్ల మెజార్టితో గెలుపొందాను. అయితే మిద్నపూర్‌లో కూడా పోటీ చేసిన అజయ ముఖర్జీ శాసన సభకు ఎన్నికయ్యారు. బారానగర్‌ నియోజకవర్గం ప్రజలను అభినందిస్తూ ఇది నా వ్యక్తిగత విజయంగా భావించడంలేదని, బారానగర్‌ ప్రజల 108

దిగ్విజయం అని పేర్కొన్నాను లోక్‌సభకు జరిగిన ఎన్నికల్లో 40 సీట్లకు గాను మార్కిస్టు పార్టీ 20 సీట్లను గెలుచుకున్నది. పాలకవర్గ కాంగ్రెసుకు 18 సీట్లు వచ్చాయి. సి.పి ఐ.(ఎం), యునైటెడ్‌ లెఫ్ట్‌ ప్రంటొల సంయుక్త సమావేశంలో ఫ్రంట్‌ సభా నాయకుడిగా నేను ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికయ్యాను. ఆ హోదాతో గవర్నర్‌ శాంతిస్వరూప్‌ ధావన్‌కు ఒక లేఖ రాస్తూ ఆయనను కలుసుకోవాలన్న కోర్కెను వ్యక్తం చేశాను. 129 మంది సభ్యులు గల సభలో, 111 సభ్యులు గల (్రంటు నాయకుడవైనప్పటికీ నన్ను కలుసుకోవడానికిగాని, (ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయవలసిందిగా నన్ను ఆహ్వానించడానికిగాని గవర్నరు సిద్ధపడలేదు. ఈ విధంగా అయితే పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యాన్ని వమ్ముచేసే ప్రమాదం గలదని స్పష్టం చేస్తూ నేను మరో జాబు రాశాను ఆ జాబులోనే ఆయన వైఖరి అధికార దుర్వినియోగం మినహా-+మరొకటి కాదని నేను వివరించాను మా ప్రయత్నాలన్నీ వ్యర్థమైనాయి. మా భయ సందేహాలు నిజమైనవేనని రుజువైంది. ప్రజల తీర్పును ఏ మాత్రం ఖాతరు చేయకుండా కేంద్రంలోని కాంగ్రెసు (ప్రభుత్వాన్ని రాష్ట్రంలో గవర్నరుతో కుమ్ముక్కయి, రాష్ట్రంలో అభివృద్ధి నిరోధక మిధర్రమ ప్రభుత్వాన్ని నెలకొల్పేందుకు నిర్ణయించింది. బంగ్లా కాంగైసు నాయకుడు అజయ్‌ ముఖర్జీని ముఖ్యమంత్రిగా చేశారు. 280 మంది సభ్యులున్న అసెంబ్లీలో ఆయన పార్టికి వున్న సీట్లు కేవలం అయిదు మాత్రమే. ఆయనను కాంగ్రెసు, సి.పి ఐ, ఫార్వర్డ్‌ బ్లాకులు బలపరిచాయి. కాంగ్రెస్‌ నిరంతరం సాగించే కుట్రల ఫలితంగా మరోసారి పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యం వమ్ము చేయబడింది.

దీని ఫలితాలు వినాశకరంగా పరిణమించి తీరుతాయి. పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యం గొంతు నులిమే అన్ని రకాల దుశ్చర్యలకు పశ్చిమ బెంగాల్‌ రంగస్థలం అయింది నియంతృత్వం, ఎమర్జన్సీ, తదితర ప్రజాతంత్ర విరుద్ధమైన చర్యలన్నీ ఇందులో భాగమయ్యాయి. ఈ రకమైన విద్రోహాన్ని పశ్చిమ బెంగాల్‌ ఆమోదింపజాలదని ఢిల్లీలో ఇందిరా గాంధీకి, ఆమె సలహాదారులకు తెలుసు, బీభత్స పాలనకు తీసుకోవలసిన చర్యలన్నీ ఢిల్లీలో నిర్ణయమయ్యాయి. ఎన్నికలు పూర్తి అయిన మరునాటి నుండే మొత్తం రాష్ట్రమంతా 144 సెక్షన్‌ ప్రయోగించబడింది. వాక్స్యాతంత్ర్యమనే ప్రాథమిక హక్కు పూర్తిగా హరించబడింది. సభలను, ర్యాలీలను పూర్తిగా నిషేధించారు. రహస్యంగా హత్యలను సాగించేందుకు ప్రత్యేక దళాలు ఏర్పడ్డాయి. కేంద్ర ప్రభుత్వ గూఢచారి శాఖ మా పార్టీ సభ్యులపై తప్పుడు ఆరోపణలను కల్పించి, రాష్ట్ర వ్యాపితంగానే కామ్రేడ్స్‌ పై దాడులు చేయడం, అరెస్టులు గావించడం విచ్చలవిడిగా సాగాయి బర్వాన్‌లో పార్టీ ఆఫీసులో వుండగా రాష్ట్ర కమిటీ కార్యదర్శి సభ్యుడైన వినయ్‌ చౌరిని అరెస్టు చేసి రోజంతా హింసించారు. ఈ వీభత్సకాలంలో 101 మంది కామ్రేడ్స్‌, పార్టీ అభిమానులు హత్య చేయబడ్డారు. ఇంత చేసినప్పటికీ అజయ్‌ ముఖర్జీ నాయకత్వాన గల మిశ్రమ ప్రభుత్వం అధికార దాహంతో వున్న కాంగ్రెసువారిని సంతృప్తి పరచలేకపోయింది. బడ్జెట్‌ సమావేశానికి ముందు కుట్రలు మరింతగా బయటపడి, సంక్షోభం

109

తారాస్థాయి నందుకొన్నది. పాలక వర్గ పార్టీ తనకు అవసరమైన మెజార్టీని సాధించలేకపోయింది. అందువలన కేంద్రం మంత్రి వర్గాన్ని రద్దుచేసింది. ప్రతిపక్షానికి ఏమాత్రం అవకాశం ఇవ్వకుండా, ఎలాంటి కారణాలు వెల్లడించ కుండానే గవర్నరు 1971 జూన్‌ 25 తేదీన పశ్చిమ బెంగాల్‌ శాసన సభను రద్దు చేశారు రాష్ట్రంలోని ప్రభుత్వాన్ని అత్యంఠ ప్రజాతంత్ర విరుద్ధ ధోరణిలో కూలద్రోసినప్పటికీ, ఢిల్లీలోని పాలకవర్గ పార్టీ పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని పరిస్థితులతో ఏ మాత్రం సంతృప్తి చెందలేదు. సిగ్గుమాలిన తమ పన్నాగాలను అమలు జరిపేందుకు ఒక కాంగ్రెస్‌ వాదిని పశ్చిమ బెంగాల్‌కు పంపనిర్హయించింది. సిద్ధార్థ శంకర్‌ రే ఫోర్టు ఫోలియో లేని ఆపద్ధర్మ మంత్రి అయ్యారు. అతడు పచ్చి అవకాశవాది అధికార దాహం గల నిరంకుశుడు. ఈ లక్షణాలు గలిగిన ఆయనను ఇందిరా గాంధీ ఎంపిక చేసింది. రాష్ట్రంలో చీకటి రాజ్యాన్ని నెలకొల్పి ఆయన తన నాయకురాలిని సంతృప్తి పరచడానికి అనేక రకాల అక్రమ పద్దతులకు సిద్ధపడ్డాడు. అత్యంత భయంకరమైన ఆ పీడకలను రాష్ట్ర ప్రజలు తమ జీవితాల్లో ఎన్నటికీ మరువజాలరు. స్నేహం ముసుగులో సిద్ధార్ధ రాయ్‌ తన నిజ స్వరూపాన్ని దాచడానికి యత్నించాడు ఈ ఘోర పరిస్థితిని అంతమొందించడానికి తాను ప్రయత్నించుతున్నట్లు నమ్మించదలచాడు. ఆ ఉద్దేశ్యంతోనే రైటర్స్‌ బిల్దింగ్‌లో అఖిల పక్ష సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఆయన దుర్చుద్ది మాకు తెలిసినప్పటికీ, మా వైఖరిని బహిరంగంగా తెలియజేసేందుకు ఆ సమావేశంలో పాల్గొనేందుకు పార్టీ నిర్ణయించింది ఆ సమావేశానికి మా పార్టీ తరపున నేను, హరేకృష్ణ కోనార్‌ వెళ్లాం. మా పార్టీ తరపున ఒక మెమోరాండంను సమర్ప్చించాం దానిలో అనేక ముఖ్యాంశాలను లేవదీసిన మేము హింసాకాండతో కూడిన రాజకీయాలను తీవ్రంగా ఖండించాము తమ నాయకులైన నేపాల్‌రాయ్‌, అజిత్‌ బిశ్వాస్‌, జస్టిస్‌ కె.యన్‌. రాయలను హత్య చేయించడంలో సిద్దార్ధ శంకర్‌ రే పాత్రను మా పార్టీ బట్ట బయలు చేసింది. ఇది యిలా వుండగానే నిత్యమూ హత్యలు జరగడం ఎక్కువైంది. 1971 ఆగస్టులో కోసిపూర్‌లో సామూహిక హత్యాకాండ జరిగింది. నగ్జ్గలైట్లకో జరిగిన ఒక సంఘర్షణలో ఒక కాంగ్రెస్‌ కార్యకర్త చనిపోయాడు ఈ ఘటనతో 24 గంటలపాటు సాగిన సామూహిక హత్యాకాండలో 40 మంది వరకూ చనిపోయారు మేము చాలా రోజుల నుండి మళ్లీ ఎన్నికలను జరపవలసిందిగా ఆందోళన చేస్తున్నాము పోలిట్‌ బ్యూరో తరపున నేనూ, హరికిషన్‌ సింగ్‌ సూర్దిత్‌ ఢిల్లీ వెళ్లి ఇందిరా గాంధీని కలుసుకున్నాము. మా డిమాండ్ల పట్ల ఆమె పూర్తిగా మౌనం వహించారు చిట్ట చివరికి ఆలస్యం చేయడానికి వీలులేని పరిస్థితుల్లో ఎన్నికలను జరుపుతామని ప్రకటించారు. 1972 మార్చి 11వ తేదీని పోలింగ్‌ తేదీగా నిర్ణయించారు అయినప్పటికీ బీభత్సకాండ మాత్రం కొనసాగుతూనే వుంది. జనవరి 31వ తేదీన మరల నేను ప్రధాన మంత్రిని కలుసుకొని రాష్ట్రంలో స్వేచ్చగానూ, న్యాయంగానూ ఎన్నికలు జరిగేందుకు వీలుగా శాంతియుత పరిస్థితులను నెలకొల్పవలసిందిగా కోరాను 110

మేము చేసిన ఆరోపణలన్నీ అబద్దాలని ఆమె అనడంతో ఆశ్చర్యపడ్డాను మేము చేసిన ఆరోపణలు గురించి దర్యాస్త చేయించడానికి కూడా ఆమె సిద్ధపడలేదు. దానితో నాకు కోపం వచ్చి యిలా అన్నాను “కాంగ్రెస్‌ నాయకురాలైన ఇందిరాగాంధీ వద్దకు నేను రాలేదు. భారత ప్రధానమంత్రిగావున్న ఇందిరా గాంధీ వద్దకు నేను వచ్చాను.” దానితో ఒక మాట కూడా అనకుందా ఆమె అక్కడ నుండి వెళ్లిపోయారు.

రాష్ట్రంలో తమ స్టానాన్ని త్వరిత గతిని కోల్పోతున్నట్లు ఢిల్లీలోను పశ్చిమబెంగాల్‌లోను వున్న కాంగ్రెసు నాయకులు ఖచ్చితంగా తెలుసుకున్నారు వారి భయసందేహాలను గూఢచారి రిపోర్టులు ధృవపరిచాయి. మా ఎన్నికల సభలను వారు భగ్నం చేయడం మానలేదు అరెస్టుల నుండి తప్పించుకునేందుకు అనేక మంది మా కామ్రేడ్స్‌ తమ నివాస గృహాల నుండి పారిపోవాల్సివచ్చింది ఈ కారణంగా మేము ఓటర్లను స్వయంగా కలుసుకోవటం అసాధ్యమైంది ఈ రకమైన బీభత్స పరిస్థితులున్న ప్రాంతాలను తనిఖీ చేయవలసిందిగా మేము (ప్రధాన ఎన్నికల కమీషనర్‌ను అభ్యర్థించాము అందుకు ఆయన అంగీకరించారు కాని ఆయన బెలియాఘాట్‌ ప్రాంతంలోని మెయన్‌ ఐబగన్‌ వైపుకు వెడుతూ వుండగా సాయుధులైన కాంగ్రెస్‌ వారు ఆయనను చుట్టు ముట్టి, ఇంక ముందుకు వెళ్లవలదని కోరారు అలా వెళ్లిన పక్షంలో ఆయనను చంపి వేస్తామని బెదిరించారు సేన్‌వర్మ వెంట వున్న సెక్యూర్డీ ఆఫీసరు ముందుకు వెళ్ళడం ప్రమాదకరమని సలహా యిచ్చాడు ఎన్నికల కమీష్‌నరే అక్కడకు వెళ్ళలేని భయంకర పరిస్థితులు వుంటే ఇక వామపక్షాలవారు తమ ఎన్నికల కార్యక్రమాన్ని ఎలా కొనసాగించగలరని మా పార్టీ అభ్యర్థి కృష్ణద ఘోష్‌ ప్రశ్నించారు. ఈ ప్రశ్చకు మాకు సమాధానం రానేరాలేదు.

ఎన్నికలకు కొద్ది రోజులకు ముందు నేను మరల గవర్నరును కలుసుకున్నాను. ఎన్నికల రోజున పోలింగు ఏజెంట్లు శాంతియుతంగా తమ కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చడానికి వీలుపడుతుందా అని ప్రశ్నించాను గవర్నర్‌ అందుకు మౌనం వహించడం మినహా ఏమి చేయలేకపోయారు "

"ఈ ఎన్నిక ప్రజాస్వామ్యానికి వినాశకరంగా పరిణమించింది పశ్చిమబెంగాల్‌ రాజకీయ చరిత్రలో 1972 మార్చి 11వ తేదీ ఒక దుర్దినం. తుపాకి గుండ్లను, బాంబులను తదితర మారణాయుధాలను ప్రయోగించడానికి సిద్ధపడి పోలీసు, కాంగ్రెసు, పాలక యంత్రాంగం, మితవాద కమ్యూనిస్టు పార్టీ పశ్చిమబెంగాల్‌లోని సామాన్య ప్రజల ఓటింగు హక్కును ఘోరంగా హరించివేశారు ఈ విధమైన దుర్మార్గహింసాకాండను పథకం ప్రకారం నిర్వహించింది. యధార్థానికి రైటర్స్‌ బిల్జింగ్‌లో తిష్టవేసే వున్న సిద్ధార్ధ శంకర్‌ రే. నిజానికి ఇందువలన మా పార్టీకి ఎంతగా ప్రమాదం వాటిల్లిందో ముందుగా వేము (గ్రహించలేకపోయాం. ఉదయం 10-80 గంటలకు బారానగర్‌లోని నా నియోజకవర్గానికి వెళ్లిచూడగా అక్కడ అప్పటికే ఓటింగ్‌ పూర్తి అయిందని తెలిసి నేను ఆశ్చర్యపడ్డాను. పోలింగు

క్ష11

బూతులలోకి మా ఏజెంట్లను అసలు ్రవేశించనీయనే లేదు బ్యాలెట్‌ పెట్టెలను స్వాధీనం

చేసుకొని, బ్యాలెట్‌ పేపర్ల కట్టలను అందులో కుక్కినేశారు. అన్ని బ్యాలెట్‌ కాగితములపై నా

ప్రత్యర్థి చిహ్నం పైననే ముద్రలు వేసి'అందులో వేశారు నేను అక్కడ వాస్తవము చూసిన దానినంతటికి వివరించుతూ నా నియోజకవర్గం రిటర్నింగ్‌ ఆఫీసర్‌కు లేఖను అందజేశాను.

ఒక వంద బూతులను ప్రత్యర్థులు స్వాధనం చేసుకొన్నారు సైన్యాధికారులు ఇదంతా చూస్తూ కూర్చున్నారు. రిటర్నింగ్‌ ఆఫీసరుకు జాబును అందజేసిన తరువాత నేను పార్టీ ఆఫీసుకు వెళ్లగా రాష్ట్రం మొత్తం మీదనే ఈ రకమైన రిగ్గింగ్‌ జరిగిందని తెలిసింది మా పార్టీ రాష్ట్ర కార్యదర్శి (ప్రమోద్‌ దాస్‌ గుప్తా 18 అసెంబ్లీ నియోజక వర్గాల్లో జరిగిన ఇలాంటి పరిస్థితిని గురించి తెలియజేస్తూ ఢిల్లీలోని ఎలక్షన్‌ కమిషనర్‌కు టెలిగ్రామ్‌ యిచ్చారు కాంగ్రెసు వారు, ఇతర సంఘ వ్యతిరేక శక్తులు అనుసరించిన ఈ అక్రమ పద్దతులను గురించి రాష్ట్రంలోని అన్ని ప్రాంతాల నుండి పార్టీ ఆఫీసుకు వార్తలు అందాయి. ఓట్ల లెక్కింపు సమయంలో జరిగిన ఈ కుట్ర బావోటంగా వెల్లడైంది మా సీలుతో వున్న బ్యాలెట్‌ కాగితాలను తిరస్కరించారు ఓట్ల లెక్కింపు ఆఫీసులు సాయుధ సంఘ వ్యతిరేక శక్తులతో నిండిపోయాయి

) ఇంక ఈ పరిస్థితుల్లో ఆ ఉదయమే పోటీ నుండి నా అభ్యర్థిత్వాన్ని ఉపసంహరించుకోవడానికి నిర్ణయించుకొన్నాను. మార్చి 18వ తేదీన ఓట్ల లెక్కింపుకు మా ఏజంట్లను పంపరాదని నిర్ణయించుకొన్నాం వామపక్ష సంఘటనలోని యితర సభ్యులు కూడా ఇదే నిర్ణయాన్ని తీసుకొన్నారు.

ఆ సమయంలో నేనాక ఆసక్తికరమైన జాబును అందుకున్న విషయం జ్ఞాపకం వస్తున్నది. అది సీల్దా పోస్టాఫీసు ముద్రతో వున్న ఆకాశరామన్న ఉత్తరం. అందులో యిలా వుంది. “నేను కాంగ్రెసు కోసం పనిచేస్తున్నాను అయినప్పటికీ జాబును మీకు రాస్తున్నాను ఇందుకు కారణం వ్యక్తిగతంగా మీ పట్ల నాకు గౌరవంవుండటం. నన్ను నమ్మండి. నేను ఈ పని చేసేందుకు విపరీతంగా నాక్తు డబ్బు యిచ్చారు అయితే, ఇది మీకు పెద్ద ఓటమిగా తయారవగలదని అనుకోలేదు. నాకు కావలసిన సారాతో పాటు అనేకమంది కిరాయి గుండాలను అప్పజెప్పారు... మార్కిస్టు పార్టీకి ఒక్క ఓటు కూడా పడకుందా చూడమన్నారు. ముందు రాత్రికే 70 శాతం పని పూర్తి చేయవలసిందిగా మాకు ఆర్డర్లు జారీ చేశారు. ఇందుకు మేమేమి భయపడవలసిన పని లేదని హామీనిచ్చారు. సి ఆర్‌.పి మాకు సహాయపడగలదని చెప్పారు.”

1972 మార్చి 18వ తేదీన అసెంబ్లీని బహిష్కరించాలని .వ్రామపక్ష సంఘటన నిర్ణయించింది. ఈ మేరకు సి పి.ఐ (ఎమ్‌) ఫార్వర్డు బ్లాక్‌, ఆర్‌ సిపిఐ, ఎస్‌ యుసి, వర్కర్స్‌ పార్టీ, మార్చిస్టు ఫార్వర్జు బ్లాకు, విప్లవ బంగ్లా కాంగ్రెసు తరపున సంతకాలు చేసిన ఒక సంయుక్త ప్రకటనను మేము విడుదల చేశాము కొన్ని రోజుల తరువాత ఆర్‌ ఎస్‌ పి. తన సభ్యులు అసెంబ్లీ సమావేశాల్లో పాల్గొనేందుకు అనుమతినిచ్చింది.

112

వాస్తవానికి అసెంబ్లీలో (ప్రతిపక్షం అంటూ దాదాపులేదు. “ముఖ్యమంత్రి” గా సిద్ధార్ధ శంకర్‌ రేను ఇందిరా గాంధీ నియమించారు. కొద్ది రోజుల తరువాత కలకత్తాలో నేను జయప్రకాష్‌ నారాయణను కలుసుకొన్నాను. ఆయనతో నాకు సత్సంబంధాలు వుండేవి, రాష్ట్రంలో దుష్పరిపాలనను నెలకాల్పినందుకు ఆయన తీవ్రంగా ఆందోళన చెందారు. అలాగే 1972 ఎన్నికల సందర్భంగా కాంగైసు సాగించిన అత్యాచారాలకు ఆయన దిగ్ర్భాంతి చెందారు. దేశంలో (ప్రజాస్వామ్యాన్ని వమ్ము చేయాలని కాంగ్రెసు కృతనిశ్చయంతో వున్నట్లు ఆయన భయపడ్డారు. దీనిని ప్రతిఘటించాలని అన్నారు. 1972 ఎన్నికల్లో జరిపిన అక్రమ పద్ధతులను గురించి విచారించేందుకు ఒక కమిషన్‌ను నియమించాలని కోరారు. అందుకు అవసరమైన సాక్ష్యాధారాలన్నీ సేకరించి సమర్పించడానికి మేము పార్టీ తరపున అంగీకరించాం. కాని సిద్దార్థ శంకరొరే భయపడి అలాంటి కమిషన్‌ నియామకాన్ని అంగీకరించలేదు. కమిషన్‌ ఏర్పడినప్పటికీ, వాస్తవాలను వెలికితీయడంలో అది విఫలమైంది. ఎంకై సరీ కమిషన్‌ విచారణ జరపకుండా పశ్చిమబెంగాల్‌ ప్రభుత్వం ప్రత్యక్షంగా జోక్యం కలిగించుకొని విచారణ ఆపివేయించింది. ఇది యిలా వుండగా రాష్ట్రం తీవ్రమైన ఆహార సంక్షోభంలో పడింది. ఆకలి చావులు నిత్యకృత్యమైనాయి. రాష్ట్రమంతటా ఆకలితో అలమటిస్తున్న స్రీ, పురుషుల చిత్రాలను వార్తా పత్రికలు ప్రచురించాయి. 1978 అక్టోబరు 10వ తేదీన కామ్రేడ్‌ ప్రమోద్‌ దాస్‌ గుప్తా ఈ విషయమై ముఖ్యమంత్రికి ఒక సుదీర్షమైన లేఖను రాశారు. ఆ లేఖలో ఆహార సంక్షోభం ఏర్పడడానికి కారణాలను ఉదాహరించి పరిష్కార మార్గాలను సూచించారు. పార్టీ పార్లమెంటు సభ్యుడు సమరముఖర్జీ ఆహార నమస్యాపరిష్కారం కోసం కొన్ని నిర్మాణాత్మకమైన ప్రతిపాదనలను సూచిస్తూ ప్రధాని ఇందిరా గాంధీకి లేఖ రాశారు. కాని అకలితో అలమటించుతున్న ప్రజల బాధలను నివారించడానికి ప్రభుత్వం సిద్ధపడలేదు. రాష్ట్రంలో శాంతి భద్రతలకు భంగం కలిగించే విషయంలోనే ముఖ్యమంత్రి ఎక్కువ ఆసక్తిని ప్రదర్శించారు. మార్కిస్టు పార్టీ కార్యకర్తలను, ఇతర ప్రతిపక్షాల వారిని చంపించడానికి ప్రభుత్వయంత్రాంగం వినియోగించబడినది. నాకు జ్ఞాపకం వున్నంత వరకూ బర్జ్వాన్‌ జిల్లాలో 250 మంది వామపక్షవాదులు హతమైతే, ఆ జిల్లా పోలీసు ఆఫీసర్‌ హంతకులకు వ్యతిరేకంగా ఒక్క కేసును కూడా దాఖలు చేయలేదు. ఆ కారణంగా ఆయనకు బహూశ సిద్ధార్థశంకర్‌రే సిఫార్సుపై బంగారుపతకం బహుకరించబడింది. కాంగైసు సంఘవ్వతిరేకులు కామ్రేడ్స్‌ను హత్య చేస్తే సమీపంలో వున్న పోలీసు స్టేషన్లలోకి వెళ్లి పోలీసు ఆఫీసర్లతో మంతనాలాడడం మామూలైంది. ఇది ఆ రోజుల్లో సర్వసామాన్యమైంది. సభలు, సమావేశాలు జరపడం ఇంక రోజు రోజుకు అసాధ్యమైపోయింది. మాల్టాలో ఒక బహిరంగ సభలో ప్రసంగించడానికి నేను వెడుతూవుండగా నాదారిని సంఘవ్యతిరేక శక్తులు అద్దుకున్నాయి. అయినా పోలీసులు ఏ మాత్రం జోక్యం చేసుకోలేదు. 118

1974 మే 8వ తేదీన దేశంలోని రైల్వే కార్మికులు నిరవధిక సమ్మెకు పిలుపునిచ్చారు. అది 20 రోజుల వరకు కొనసాగింది. ఆ సంక్షోభ సమయంలో పార్టీ కార్యకర్తలను సంఘటితపరచడానికి అది ఉపయోగపడింది. తన “గరీబీ హఠావో” నినాదం ఇంకే మాత్రం పనిచేయలేదని, (ప్రతిపక్షాలపై తన తప్పుడు ఆరోపణలను (ప్రజలు అంగీకరించే స్థితిలో లేరని ఇందిరా గాంధీ గుర్తించడంతో కాంగ్రెసు సంకటస్థితిలో పడింది. ప్రజలు తన నుండి దూతమవుతున్నారన్న విషయాన్ని ఆమె గుర్తించడం ప్రారంభించారు. అదే సమయంలో ఆమె పార్టీ ఆంతరంగిక ముఠా తగాదాలతో సతమతమవుతున్నది. సరిగ్గా ఈ పరిస్థితుల్లోనే అట్దాబాద్‌ హైకోర్టు 1975 జూన్‌ 12వ తేదీన తన చరిత్రాత్మక తీర్చునివ్వడం జరిగింది. లోక్‌సభకు ఇందిరా గాంధీ పోటీచేసిన రాయ్‌ బరేలీ ఎన్నికల ఫలితాలు చెల్లనేరవని జస్టిస్‌ జగన్నోహన్‌ సిన్హా తీర్పు నిచ్చారు. ఆమె ఆ తరువాత ఆరు సంవత్సరాల వరకు ఎన్నికల్లో పోటీ చేసే హక్కును కోల్పోయినట్లు పేర్ళొన్నారు. ఈ తీర్పు దృష్ట్వా ఆమె రాజీనామా చేయాలని మొత్తం దేశం కోరింది. దీనితో ఆమె కంగారుపడ్డారు. ఆమె నిరంకుశ వైఖరి తారాస్థాయికి చేరుకొన్నది. 1975 జూన్‌ 26వ తేదీన దేశంలో ఆమె ఎమర్జన్సీ ప్రకటించారు. మీసా తదితర (ప్రజాతంత్ర వ్యతిరేక చట్టాలన్నింటిని అమలు జరపడంతో ప్రజాస్వామ్యం పూర్తిగా నశించింది. అన్ని ప్రాధమిక హక్కులు హరించుకుపోయాయి. (ప్రతిపక్షాలపై దాడి (ప్రారంభమైంది. మా నాయకులందరిని అరెస్టు చేశారు. పైపెచ్చు మా కామ్రేడ్స్‌ పై మానవత్వం లేకుండా దాడులు చేశారు. కొద్ది రోజుల్లోనే పార్టీ పోలిట్‌ బ్యూరో సభ్యులైన నంబూద్రిపాద్‌, ఎ.కె, గోపాలన్‌, బసవపున్నయ్య మొదలైన ముఖ్యనాయకులను అరెస్టుచేసి జైళ్లలో బంధించారు. సుందరయ్య లాంటి మరి కొందరు అజ్ఞాత వాసానికి వెళ్లారు. చౌ ఎన్‌లై మృతికి సంతాపాన్ని తెలపడానికి ఉద్దేశించిన సభకు సహితం గవర్నరు అనుమతి నిరాకరించారు. ఇది అసాధారణమైన ఆర్టర్‌. ఎమర్జన్సీ కాలంలో సుప్రీమ్‌ కోర్టులో విచారణలో వున్న ఒక కేసు విషయాన్ని ఈ సందర్భంగా ప్రత్యేకంగా ఉదహరించదలచాను. కేంద్రప్రభుత్వం తరపున వాదిస్తున్న అటార్నీ జనరల్‌ నిరేన్‌డే న్యాయమూర్తిని ఇలా ప్రశ్చించారు : “ఇంక జీవించడానికి కూడా హక్కులేదని మేము భావించవలసి వుంటుందా!” “సరిగ్గా అదేనండి న్యాయవాది గారు” అని ఆయన ఠకీమని జవాబు చెప్పారు.

వాస్తవానికి ఇందిరా గాంధీ ఎమర్జన్సీని విధించక ముందు నుండి మేము నిర్బ్భంధాలను అనుభవిస్తున్నాం. ఈ అణిచివేత చర్యల రుచిని అంతకు ముందే మేము చవిచూశాం. దేశం మొత్తం మీదనే ఈ ఎమర్జన్సీ వలన పత్రికలపై తీవ్రమైన సెన్సార్‌ షివను ప్రయోగించడంతో పరిస్థితి మరింత విషమించింది.

అయితే మానవ జాతిపై నేనెన్నడూ విశ్వాసాన్ని కోల్పోలేదు. నేను ఆశావాదిని, మానవ జాతి విముక్తికోసం జరిగే ఈ సుదీర్ధమైన పోరాటంలో ఇలాంటి దురదృష్టకరమైన రోజులు తాత్మాలికమైనవిగా నేను పరిగణిస్తూ వచ్చాను. ప్రజావాణి ఎన్నటికీ అణగారిపోలేదని ఇప్పటికీ నేను విశ్వసిస్తున్నాను. చరిత్ర నా విశ్వాసాన్ని ధృవపరచింది. 1977 మార్చిలో

114

ఆరవ జనరల్‌ ఎన్నికలను జరుపుతానని ఇందిరాగాంధీ తప్పనిసరిగా ప్రకటించవలసివచ్చింది నేను, బసవపున్నయ్య, సమర్‌ముఖర్జీలతో కలిసి ఢిల్లీలో ఇందిరాగాంధీని కలిసి రాజకీయ ఖైదీలందరినీ విడుదల చేయవలసిందిగా దిమాంద్‌ చేశాం. అదేరోజున జనతాపార్టీ ప్రతినిధులు కూడా ఈ సమస్యపైనే ప్రధానమంత్రిని కలుసుకున్నారు జనతాపార్టీకి జయప్రకాష్‌నారాయణ నాయకుడు ఆ పార్టీలో భారతీయ లోక్‌దళ్‌ సోషలిస్టు పార్టీ, జనసంఘం లాంటి పార్టీలు కూడా వున్నాయి ప్రజాస్వామ్యానికి ముష్పువాటిల్లనున్నదని అంతకుముందే ప్రజలకు హెచ్చరిక చేసివున్న వారిలో జయప్రకాష్‌నారాయణ ఒకరు. ఎమర్దన్సీని విధించకముందు ఆయన కలకత్తాకు వచ్చినప్పుడు కాంగ్రైస్‌వారు ఆయనను ఘోరంగా అవమానించారు. ఇందుకు భిన్నంగా మేము ఆయనకు స్వాగతం చెప్పేందుకు కలకత్తాలో గొప్పర్యాలీని నిర్వహించాం మా ప్రతిస్పందన అనాటికి తగినట్లుగా వుందని ఆయన హర్షం వెలిబుచ్చారు

జనతాపార్టీతో ఈ ఎన్నికల్లో కలసి పనిచేయాలని మార్కిస్టు పార్టీ నిర్ణయించింది మా నాయకుల్లో ఇంకా అనేకమంది ఇప్పటికీ జైళ్ళలోనే వున్నారు రాష్ట్రంలో ఎమర్జన్సీ బీభత్సం కొనసాగుతూనే వుంది. ఉత్తరబెంగాల్‌లో నకిలీ బ్యాలెట్‌పత్రాలను అచ్చువేశారు జుల్పాయిగురిలో ప్రజలముందు ఈ విషయాన్ని ఒక ఉన్నతాధికారి ఒప్పుకోవలసివచ్చింది ఇలాంటి నకిలీ బ్యాలెట్‌ కాగితాలను నేను తీసుకొని, జాదవ్‌పూర్‌ నియోజకవర్దంలోని ఎన్నికల అఫీసరుకు చూపించాను ఆయన ఇరుకున పడ్డారు ఈ విధంగా సిద్దార్ధ శంకర్‌ రే కుట్రలు బట్టబయలు అయ్యాయి. చివరికి ఈ దుర్మార్గ చర్యకు కారణం ప్రభుత్వ ఉద్యోగులని నిందించడం జరిగింది.

ఆరవ జనరల్‌ ఎన్నికలు జరిగాయి. ఫలితాలు ప్రకటించడం ప్రారంభమైంది జనతా పార్టీ అభ్యర్థి రాజ్‌నారాయణ చేతుల్లో ఇందిరాగాంధీ ఘోరంగా పరాజయం పొందారు 50వేల మెజారిటీతో ఆమెపై రాజనారాయణ గెలుపొందారు. లోక్‌సభకు ఛాష్ట్రంలో గల 42 సీట్లలో మార్కిస్టు పార్టీ 22 సీట్లను గెలుచుకోగా, కాంగ్రెస్‌ పార్టీ ౩ సీట్లను మాత్రమే దక్కించుకోగలిగింది. మొరార్డిదేశాయ్‌ ప్రధానమంత్రి కావడంతో కేంద్రంలో కాంగైసేతర ప్రభుత్వం మొట్టమొదటిసారిగా ఏర్పడింది మీసా తదితర నల్ల చట్టాలన్నింటిని రద్దు చేయడం జరిగింది. నిరంకుశత్వమూ, నియంతృత్వమూ పరాజయం పొందాయి. భారతీయ రాజకీయాల్లో మూడు దశాబ్దాల కాంగ్రెస్‌ పాలన అంతమొంది, నూతన దశ ప్రారంభమైంది

కే1ే5్‌

21 వామపక్షాల విజయం

తీవ్రమైన రాజకీయ అసందిగ్ద పరిస్థితుల్లో 1977 జూన్‌ 12వ తేదీన పశ్చిమ బెంగాల్‌లో ఎన్నికలు జరిగాయి. గత కొద్ది కాలంగా నెలకొన్న హింసాకాండ అరాచక పరిస్థితులనుండి శాస్త్రాన్ని కాపాడాలన్న దృధసంకల్పంతో మేమున్నాం ఈ ఎన్నికల్లో కూడా మేము జనతాపార్టీతో మరలా పొత్తు పెట్టుకోవడానికి యత్నించాం. వివిధ పార్టీల బలాబలాలను, పలుకుబడిన్సీ వాటితోపాటు అభ్యర్థుల గుణగణాలను ద్సష్టిలో వుంచుకొని సీట్లను పంపిణీ చేయాలని మేము కోరాం ఐక్యత కోసమని అసెంబ్లీ సీట్లలో 52 శాతం జనతాపార్టీకి కేటాయించాలని మేము ప్రతిపాదించాం కాని జనతాపార్టీ నాయకులు ఇందుకు అంగీకరించలేదు ఇంక ఆ పరిస్థితుల్లో ఆరుపార్టీలతోవున్న వామపక్షసంఘటన అసెంబ్లీలోని 294 సీట్లకు పోటీ చేయాలని నిర్ణయించాం. ఇందుకు గాను 36 అంశాలతో ఒక కసీస కార్యక్రమాన్ని తయారుచేశాం ఎన్నికలు రెండు దశల్లో జూన్‌ 12న, జూన్‌ 14న జరిగాయి. వామపక్ష సంఘటన మొత్తం సీట్లలో మూడింట రెండువంతుల సీట్లను అంటే 231 సీట్లను గెలుచుకున్నది. మార్చిస్టు పార్టీ ఒక్కటే 294 సీట్లలో 178 సీట్లను సంపాదించుకొని శాసనసభలో స్వయంగా మంత్రివర్గాన్ని ఏర్పాటు చేయగలగటానికి అవసరమైన పూర్తి మెజారిటీని సాధించింది కాంగ్రెస్‌కు కేవలం 20 సీట్లు మాత్రమే వచ్చాయి బడ్జ్‌బడ్జ్‌లోని సజ్లాచియా నియోజకవర్గం నుండి నేను పోటీ చేశాను ఇది నాకు కొత్త నియోజకవర్గం. అయినప్పటికీ అనేక అవరోధాలను అధిగమించి గెలుపొందాను 1977 జూన్‌ 21వ తేదీన నేను ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశాను.

పశ్చిమబెంగాల్‌లో వామపక్ష సంఘటన చరిత్రలో 1977 సంవత్సరం ఒక వినూత్న మలుపు రాజకీయ చరిత్రలో ఒక నూతన దశలో మేము ్రవేశించామన్న ఉత్సాహం, సంతోషం వున్నప్పటికీ, మా గమ్యాన్ని చేరుకోవాలంటే ఇంకా ఎంతో దూరం ప్రయాణం చేయవలసివుంటుందని నేను గుర్తించాను. మా ప్రయాణం ఇప్పుడే ప్రారంభమైంది నూతన బాధ్యతను స్వీకరించిన రోజున సామాన్య ప్రజలనుండి ఎన్నటికీ మనం దూరం కారాదని నేను మాననికంగా (ప్రతిన తీసుకొన్నాను. మా రాజకీయ పోరాటంలో ఏర్పడిన ఆటుపోటులన్నింటా (ప్రజలు మమ్ములను బలపరిచారు. అలాంటి వారితో సన్నిహిత

116

సంబంధాలను కొనసాగించాలని నేను దృఢంగా నిర్ణయించుకొన్నాను మరోసారి ఇంతకుముందులాగానే ప్రజలకోసం పనిచేయాలని నేను ప్రతిన బూనాను రాజకీయ నాయకులను చేయడానికిగాని, వారిని దిగజార్చడానికి గాని ప్రజలకే అధికారం, తగిన ఇంగితజ్ఞానం వుంది అలాగే ప్రజలు మాత్రమే దేశాన్ని నిర్మించగలరు. ప్రజలు మాత్రమే చరిత్రను సృష్టించి, దాని రూపురేఖలను దిద్దగలరన్న సత్యాన్ని ఒక్క నిముషంపాటు కూడా నేను మరచిపోజాలను ప్రజల్లో విశ్వాసాన్ని నేను ఎన్నడూ కోల్పోలేదు.

క్షే17

జి ప్రజా దుర్గం అభేద్యం ళు జి తా జ్యోతిబసు లెఫ్ట్‌ఫ్రంట్‌ ప్రభుత్వం 33 వ ఏట అడుగుపెట్టిన సందర్భంగా రాష్ట్ర ప్రజలకు మీరిచ్చే సందేశం... ముందుగా రాష్ట్ర ప్రజలందరికీ నా అభినందనలు. రాష్ట్రంలో తాలి వామపక్ష ప్రభుత్వం అధికార బాధ్యతలను చేపట్టిన 1977 నాట్‌ నుంది ఇప్పటి వరకూ ఏడుసార్లుకు పైగా రాష్ట్ర ప్రజలు లెఫ్ట్‌ ఫ్రంట్‌ ప్రభుత్వాన్ని అత్యధిక మెజార్టీతో గెలిపిస్తూ వచ్చారు. మన దేశంలోనే కాదు, (ప్రపంచ పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్య చరిత్రలోనే ఇది అత్యంత అరుదైన ఘటన. దీనిని సాకారం చేసిన ఘనత బెంగాల్‌ రాష్ట ప్రజలదే. వారికి నేను సర్వదా కృతజ్ఞుడినై వుంటాను. వారిక్‌ నా అభినందనలు, రాష్ట్ర ప్రజలు లెఫ్ట్‌ ఫ్రంట్‌ ప్రభుత్వం వైవీ మొగ్గుచూపటానికి బలమైన కారణం ఏమై వుంటుందని మీ బావన? లెఫ్ట్‌ ప్రభుత్వం రాష్ట్ర ప్రజల ప్రయోజనాల పరిరక్షణకు అత్యంత ్రాధాన్యతనివ్వటమే ఇందుకు మూల కారణం. మేం అధికారంలోకి వచ్చిన నాటి నుండి మాకున్న పరిమిత ఆర్ధిక, పాలనా వనరులతో రామ్ష్రభివృద్ధి ప్రక్రియను (ప్రారంభించాం. పరిమిత రాజ్యాంగ వనరులు, అవకాశాలతో రాష్ట్రంలోని సామాన్య ప్రజల ఆశలు ఆశయాలను నెరవేర్చేందుకు మేం కృషి చేస్తామన్న వాస్తవాన్ని ఇప్పుడు ప్రతి ఒక్కరూ అంగీకరిస్తున్నారు. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం సచివాలయం (రైటర్స్‌ బిల్జింగ్‌) నుండి కాక ప్రజల మధ్యనుండి పని చేస్తుందని అధికారం చేపట్టిన నాడే (ప్రకటించాం. సామాన్యులకు అధికారం కట్టబెట్టటమే మా లక్ష్యమని ఆనాడే స్పష్టం చేశాం. పంచాయితీ, పట్టణ స్థానిక సంస్థల ద్వారా సామాన్యుడికి అధికారాన్ని బదిలీ చేశాం. దీనితో పొటే రాష్ట్ర ప్రజల ప్రయోజనాల పరిరక్షణను దృష్టిలో వుంచుకుని ప్రత్యామ్నాయ కార్యక్రమాల అమలులో రాష్ట్రాన్ని దేశానికే తలమానికంగా తీర్చిదిద్దాం. మా కృషిని రాష్ట ప్రజలు గమనించారు గనుకే ప్రతి ఎన్నికల్లోనూ లెఫ్ట్‌ ప్రంట్‌ను సంపూర్ణంగా సమర్థించారు. 116

ఇటీవలి లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో 32 పళ్లలో తొవిసారిగా లెఫ్ట్‌ప్రంట్‌పై ప్రతిపక్షం పైచేయి సాధించింది. అంతకు ముందు జరిగిన పంచాయితీ ఎన్నికల్లో సైతం లెస్ట్‌ప్రంట్‌ ఆశించిన రీతిలో పట్లు రాబట్టుకోలేకపాయింది. దీనిపై మీ విశ్లేషణ..?

అవును నీజమే. రాష్ట్రంలో ఇటీవలి లోక్‌సభ ఎన్నికల ఫలితాలు విభిన్నమైనవే. ఇందుకు దారితీసిన కారణాలపై మేం లోతైన ఆత్మవిమర్శ చేసుకోవాల్సి వుంది. మా పార్టీ, వామపక్ష కూటమి భాగస్వామ్య పార్టీలు ఇప్పటికే ఈ ఫలితాలను సమగ్రంగా విశ్లేషించారు. ప్రస్తుతం మా పార్టీ పొలిట్‌బ్యూరో, కేంద్ర కమిటీ ఢిల్లీలో భేటీ అయ్యాయి. ఈ చర్చల్లో

మా తప్పులేమిటన్న అంశాన్ని మేం కచ్చితంగా గుర్తిస్తాం.

ఈ అనూహ్య ఫలితాలకు కారణాలేమిటి?

ఈ ఫలితాలలో జాతీయ అంశాలతోపాటు రాష్ట్ర స్థాయి, ప్రాంతీయ స్థాయి అంశాలు కూడా ప్రభావం చూపాయని మా పార్టీ ఇప్పటికే ప్రకటించింది. ప్రజలపై మాకున్న అవగాహనను (ప్రజలు అర్ధం చేసుకోలేదా లేక మేం ఏం చేయాలనుకున్నామో ప్రజలకు వివరించలేకపోయామా అన్న అంశాన్ని ఇప్పుడే చెప్పలేం. ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లో మూడోఫ్రంట్‌ ఏర్పాటు ఆవశ్యకతను దేశ ప్రజలకు స్పష్టంగా వివరించలేకపోయాం. మతోన్మాద బిజెపి అధికారంలోకి రాకుండా కనీస ఉమ్మడి కార్యక్రమం ఆధారంగా కాంగ్రెస్‌ పార్టీని మేం సమర్ధించాం. ప్రజలు కూడా ఈ అంశాన్ని బాగా అర్ధం చేసుకున్నారు. అయితే దురదృష్టవశాత్తు కాంగ్రెస్‌ కనీస ఉమ్మడి కార్యక్రమాన్ని వీస్మరించటమే కాక అమెరికా తోకలా వ్యవహరిస్తూ మాట తప్పింది. ఇందువల్లే కాంగ్రెస్‌ నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వానికి మేం మద్దతును ఉపసంహరించుకున్నాం. అయితే ప్రజలకు అర్ధమయ్యేలా దీనిని వివరించటంలో మేం విఫలమయ్యాం, ఇంకా ఏమైనా కారణాలున్నాయా? ముఖ్యంగా పశ్చిమ బెంగాల్‌కు సంబంధించి..?

పారిశ్రామికీకరణ కోసం చేపట్టిన భూసేకరణ ప్రక్రియ ప్రజల్లో భయాందోళనలు కలిగించిందని నా అభిప్రాయం. లెఫ్ట్‌ ఫ్రంట్‌ (ప్రభుత్వం రైతుల నుండి బలవంతంగా భూములు లాక్కుంటోందన్న దుష్ప్రచారం కూడా ఇంధుకు దోహదం చేసింది. ఈ తప్పుడు (ప్రచారం రాష్ట్రంలో ఎన్నికల ఫలితాలపై తీవ్ర ప్రభావం చూపింది. భూ సంస్కరణల అమలు, ఆపరేషన్‌ బరా వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా లక్షలాది మంది పేదలకు భూములు పంపిణీ చేసిందన్నది వొస్తవం. అయితే రామ్ష్రాన్ని కేవలం వ్యవసాయ పరంగానే కాక పారిశ్రామికంగా అభివృద్ధి చేయాలన్న లక్ష్యంతోనే పారిశ్రామికీకరణ కార్యక్రమాలను ప్రారంభించామన్న వాస్తవాలను (ప్రజలకు అర్ధమయ్యేలా వివరించలేకపోయాం. బెంగాల్‌ వ్యవసాయకంగా అత్యంత అభివృద్ధి చెందింది. ఆహారోత్పత్తిలో రాష్ట్రం స్వయం సమృద్ధి సాధించింది. దేశంలో వ్యవసాయోత్పత్తిలో రామ్ట్రాన్నీ అగ్రగామగా నిలిపాం. అయితే అభివృద్ధికి మరిన్ని అవకాశాలున్నాయి. రాష్ట్రంలో

వ్యవసాయోత్పత్తుల నాణ్యతను మరింత పెంచేందుకు, అధిక భూమిని సాగు లోకి తెచ్చేందుకు వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయాల సహకారాన్ని తీసుకున్నాం. 119

పార్లమెంట్‌ ఎన్నికల అనంతర పరిస్థితుల్లో లెఫ్ట్‌ప్రంట్‌ కార్యకర్తల బాద్యత పమిటంటారు?

నేను చెప్పదల్చుకున్నది ఒక్కటే సామాన్యుల పట్ల విశ్వాసాన్ని కోల్పోరాదన్నడే మా దృఢ నిశ్చయం. వారే చరిత్రను తిరగరాయగలరు ప్రజల్లో కొంతమంది లె్ట్‌ఫ్రంట్‌ను అపార్ధం చేసుకుని వుండవచ్చు. అయితే మేం వాగిని కలిసి వామషక్ష ప్రభుత్వ విధానాలు కార్యక్రమాలపట్ల చైతన్యవంతులను చేస్తాం. గత పంచాయితీ, లోక్‌సధ ఎన్నికల్లో వామపక్షాల వైపునుండి తప్పుకున్న వారిని తిరిగి కూడగట్టుకునే ప్రయత్నం చేస్తాం అంతేకాదు కొత్త వర్గాలను కూడా వామపక్షాల వైపు ఆకర్షిస్తాం. రాష్ట్రాభివృద్ధికి జీవనపరిస్థితుల మెరుగుదలకు ఎవరు బాగా కృషి చేస్తారో (ప్రజలు అగ్గం చేసుకోగలరన్న విశ్వాసం నాకుంది.

థి

మీ గురించి వివరించండి..?

నా గురించి చెప్పేందుకేముంటుంది? కొద్దిరోజుల క్రితమే నేను 95ఏట అడుగుపెట్టాను, గత 70 ఏళ్లకు పైగా నేను క్రియాశీలక రాజకీయాల్లో వుంటున్నాను. ప్రస్తుతం అశక్తుడినయ్యాను. ఈ ఏడాది నా అనారోగ్యం నన్ను ఓటు హక్కును వినియోగించుకోనివ్వలేదు. అయితే ఎన్నికల అనంతరం ఒక అంశం నన్ను విశేషంగా ఆకర్షించింది. రాష్ట్రంలోని ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లో సైతం వామవక్ష కూటమి ఐక్యంగా వ్యవహరిసర్తై ఉమ్మడి నిర్ణయాలు తీసుకోవటం నన్ను సంతోషపరుస్తోంది. అనేక ఉమ్మడి ఉద్యమాలు, పోరాటాల ద్వారా వామపక్ష కూటమి ఆవిర్భవించింది అందువల్లే కూటమిలోని విభిన్న భాగస్వాముల మధ్య ఐక్యతను సుస్థిరంగా కాపాడుకోగలుగుతున్నాం. రాష్ట్రంలో ప్రజా దుర్గం అధేద్యమైనది. ఈ సంప్రదాయాన్ని ఇలాగే సజీవంగా వుంచుతాం,

-'ప్రజాశక్తి ప్రతినిధి కొల్‌కతా 120

నవం ాోా క న న నం ” తై నల య మ | | యు [| ల! తానం కా ఇంటర ాి లో గ | (|! టా పా స. న మ అ వ్య శ తే న. లలి. జ సిపిఐ(ఎం) పొలిట్‌బ్యూరో సమావేశ అధ్యక్షత -2006. హా: గ) సన |. 1, 2 నప.

, యు ము న గో

క శ్ర న గ్‌ా టన సనన ను ౧

/ సే గక! 1 5 తటి న్‌

ష్‌ ఆజ + న. సట టం స ర్‌ టు మే హా స్లో ల్ల | (1. ॥్స్‌ పు ల ఖ్‌

( సారు వు ళం ణి ను య ౯) అవా తతా ప్రమాన్‌ బస వ? కో ఇ 1 గ. న న. న సా. గ్ర వ ల =. ఎజీదా వ న దా య క... వక్త లు ఎలా తానే న్‌ 1 |. 1977 దివిసీమలో ఉప్పెన బాదితులను పరాషుర్శిస్తూ ..

త్‌ నకు నర ణం 1 - "0 గ్‌. వ క 7 కలా. సం వాలా. శాత సలా. క సం: జీ నో" నం" చ ల రిం. న శ్వ శ నమమ (ఆ ” సు 4 ని. త్న్‌ లి! స్త నా క ప సం, 4 క్‌ న్‌ 2 ఖీ, ఇందిరాగాంధీతో....... న రా? ల్ష్యపాము ఇ టక ం యు . యల నటీ 1 య్యే ఇ వను సడ న క వ. శ తు తోయ న. స్ట్‌ క | . ళీ జయప్రకాశ్‌ నారాయనణ్‌తో.....

| గ న గ్రే సథ లై బాషా ్‌ ర్తే నా నాలు బాల్‌” ల వ. ఖో స సు! | శన. ల న లా న ॥ ల క న! 4 ను | ుట్‌, ౧. న గన [శే (| గో న్య న. యో త్‌ 1 గ్‌ వ! సీలు ఏ త! జ 1 / 5 1! లే ఓ టి లే. రను. | లంచ ర ం నేన టా నాం! న హం ల్‌ో వ. కట్టీ 1 య! ! ట్ర “ 1 టో |! న లో “నా / ణా. నై ఉద్యమాలు, పోరాటాలే ఊపిరిగా ల పదారు మాయలా _ కంల ల య ర క్ష తన గ్‌ న లం టక దా అ వవమయావృత్లనే త న రగ ను లే న న చం సం ॥ | న! , స ల ను న్‌? స్ట ల; జే ఎలప్పాన 0. క | స లక న్‌ ల సొ థి వ్‌. ము ఖం. షు. ప్త చ్‌ కం శ రో | బ్జే స ళ్ళ = చో స్‌ మన 1 క్‌ నే . నేక ఎ. గ్‌ ట్‌ లన్‌ త టు శ్జః చ క మ. ఖత హో కో భ్‌ సట! వ ననా...

• ల్‌ | వి య్‌. వ టై న ౮ జి ట్‌ ॥ టం య్‌ య శీ ల ర్‌” గ |

1. ల సళ శ (|| | చనా కా భక ఉహ్నప అల్లే చలల - 1. య, వాయన సీక్‌ ల బ్‌ శ అ ఫ్య లు ఆ జీ! లలు పక వ ళీ (నం శ , ప ప టా. ట్‌ సుందరయ్య, జ్యోతిబా; చయ | స్యేతిబాసు, ప్రమోద్‌దాస్‌గుష్తా | క్‌.

ా య (| డా ఎం టే చ్‌ నాన ్ళమూు ౯ ర్‌ య. లొ కూ పయో స / న వసేనమ్తలవా వాన యా న్‌ జా కా నచ న న తట (ఫో గ శీ జి జ న యన ట్‌ లం నం. యం ఆ! క మం! వం. సా... న టే నన్న కమలబాసు, జ్యోతిబాసు న్‌ లే | | స న్‌ ౯ భే ఆ. స నో! ను - టో గ! న. .. - రం ళ్‌ ల ఈ ల్‌ స / లీ టీ క్ష. క. | ము. న్నీ ఎ వ శ న న. జీ ( లీ మ శ్‌ వ. రాజీవ్‌గాంధీతో ... సమర్‌ ముఖర్జీతో,

॥

1. (|| న. న ల / లో య. ( జగ సు .. న. స! గ. , న వ (| లు లీ | న టా స న సః ” . . కం ము 1 న ల [స న ం + / భ్‌ న. |. ॥ , దు సూర్దిత్‌తో: [1111 / " ర (. ” స న. వా స్య్యాజ్యల్లు నా వ్‌! శ్‌ . = య ఖ్‌ ఫ్‌ / ఈ జ స వ. , య. ప . ట్‌... . మ ప శ నా ఫు ల స్యాడ్తోో య! క. “ వాల్‌ మట్ట ॥ వ. ్యు న టు. జు పస భి “ జు ఆగ నం... ్ట |. స (. లో ననా 1 సమం క్ట ఇ / స్క. 1 న. మ (1 | న న. ల తాడో ఎ లన్‌మం' చను ంజలి సంద 1. ర్ధంగా...

కీ “ర్ట చ.

• వస్త నర ఇస్‌ స నే ప్న! లా (1 - స టో ణీ [ న తపన్‌ తే క కా లగ కు చుం ల్‌ | న డో వే శ. = “ లో స క్‌ క ్‌ య | న? ॥ గ్ర టై లే లా ల | ల గ - ఇన్నా శా నా న | వో | 1! వ్‌ ల వ్‌. ఖత తి క్ష వ! 1 - 1 క్ష తా 1977లో ముఖ్యమంత్రిగా తొలిసారి ప్రమాణ స్వీకారం ఖా ను... నాల న ల 7 ల || | ఉతర లా. క “ఇన్‌. న్‌! స స న్‌ గ్గ | నై లీ ల్‌ | గ య పా ౪ సక ఎట్ల క | స టం. ల వ. న్నా శ న్య న కా. గ్ల న్‌. ర 1 న మ్‌ (ల ట్‌ జ సూ ప్‌ మ బలు యం నవ్య చిత్ర ప్రయోక్త సత్యజత్‌రేతో కొల్‌కత్తా చిత్రోత్సపంలో.......

కు నే (౧ డీ వ మ నన. సు సట చె య రీ ధ్‌ సట సం ఇళ నం మాయ వకు. శ ల ల ఖ్‌ అడిటర్‌ టీ షు. న. ఖ్‌ మ్స ల యీ న స మ. ట్లో న ఢా షమ సతత " కమం మ. స్ట 1 నా నాశ్తాల మ? టీ వ క్యూబా మహానేత కాస్త్రోకు స్వాగతం ్ట్‌ా కు. వం! వును |. ం కై. ణన! మ ల స మ ల్‌ ము న. సారా న న న న తమ న క ప్రధాని మన్మోహన్‌తో మాటామంతి

జ యత ఏం | న క. ల సత స యం క్‌ గో టన స న న స * నగ మ ప, కన న న న న టం | వ సహ స్మా నో లా. సళ ళ్‌ నీ టు సవం. . స్‌ అ స న ల్లో నిమి ఉం టట (చ్‌ వ జ్‌ స కా. టం వ్‌ టో క కా. సళ న. వ్ల ఖో టీ జ సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రం ప్రారంభ సభలో ఎన్టీఆర్‌, మాకినేని ప్రభృతులతో స ల రు ( మ టం స 1 ( “ఖా క న న ల!

• వైగో స్‌్‌ఇ) స , త. 7 |. శ శ్తో (హూ న్లో ముకి క న. రో క్ట ల్‌ న హం సో జ్య తళ ( గే శ న్‌ 2 1 కే. ఫ్‌ పవన సు ॥ క జా గ్‌ '₹ క గ. ॥ ఫి", ఇవి హా శ మ! ళ్‌ న! న వం 4 శ మ ల శక ర! స వ్‌ [స శు మ 1 గ్గ సవ న న యయ క మం చం సిపిఐ(ఎం) తొలి పొలిట్‌ బ్యూరో... యయా స్తత యి (గ? ధాలు ప ాళాలొ ప లే ౮ ల్‌ ఖ. జ్ర న్న / / 7౯66౫] ఫ్‌ ( వం ఏ గిం. టం 4 న నష్టా

| ॥ ం | జ్యోతిబసు పోరాటాల సందర్భంగా భవిష్యత్తు పైన | ఆశాభావాన్ని ఇనుమడింవజేనిన మన (ప్రజల . అమోభథుమ్టైన పాత్రను నేను మరచిపోజాలను. -ా 60 సంవత్సరాల సుదీర్హ కాలంగా కామ్రేడ్స్‌తో కలిసి . ॥ ప్రజల కోసం ప్రజల మధ్య వుండి భారతదేశాన్ని సౌభాగ్యవంతం చేయడానికి పోరాడుతూ వచ్చాం. నాదేశ ప్రజలు, నా పార్టీ కామ్రేడ్స్‌ చేసిన అభ్యర్థనలను నేను శ్రోసిపుచ్చజాలను. అందువలన చివరికి 1977 వరకూ నా రాజకీయ జీవిత చిత్రాన్ని మీ ముందు . వుంచడానికి నిర్ణయించుకున్నాను. " ం * జ జ్యోతిబసు ' రు. 50/- , జా స్ట నా మో లి 5 ళీ క్‌ క రో

• ప్రజాశక్తి బుక్‌హౌస్‌ | మో న లీ, భే జ్యా? బ్లో స్‌ తా మో | ్‌ న 4 టట