Telugu Naa Jeevitha katha - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

॥ అము యయ ఒఅ నా రా ల దా " అసు వక టు. ం. య యా క , కిము లం... త్స జం క/ క ఇ 1 ॥ ఆ స . - 4 ( [. / న శ జ 1 క |] ఖే కు న షు గత జే తా త్మ ల భ్‌ | | న. | + ల్‌ పై ॥ ” | ॥ , | | / + న [బ్లో | | | ; ర. ం | ఆ జ గ్‌ వ. " వశ శ (| 1 న ॥ శ స బు! /| ॥ య + తా | | డె ॥ ॥ . | స 1 ॥. | గ (శ. / ఖో ం! | ణా 1 (| ట్‌. ప న. చ _ | లం || ఏ ఇలు పతాక .. స్లో గే | | ॥ /.. ననూ అమా హా. క / | ,! 1 . | 1 | | . | | . / |. | న [| 1 | / |, క్‌ బవ ॥ హో వా వ. ॥ క | న | / 4 (| కీ నియత తూ తక మం శతంావత్తాల్యా త తంతు ుకానచుంతావాాతకయుమువతాన అవా లుకు 2 | గ ణ్‌ క జ “కరాకాలలులాలుమాలటుడుతాకుటాదానాళాలా తతా! ం నే స్ట)

॥ జు అప = న్‌ / . | 1 వ | మ గ ఉన 1 శ న. మం మ. తనన న జ స స స హం సై స న న న న. న త నె న న.

కాభయుఅుణతుయటుతుయటనుంయుతుయునుయతుయనుటులుంతరుయ(ంల్త్లూ (ఈ) ః ఢీ నాలో (ి గ _ ౮ నీ, ట్‌ ఓ ॥ టీ ళు ఫలే డో ఇ ల $ి ద . త్రో మ, శి భం (ల య్‌ రి మ, శి లే ్ర రా టన త్రో లీ ర టా (త్తి లి మీ, శ్ర (3) ( (ఆ్రి స్త జలగం వెంగళరావు సే శి ఫల ళ్‌. / పో (ఇ భల త్ర (ఖ' ఏక్‌. (శ్ర . టో ఢా ఢా (ో శో ధం " టా రల నళ సో ర్‌ శ గ్ర శూ " (త్రి గ స్‌ స, శ్లో స్ట ణబులయణలఅయయనతుయటనరుణయలుతకతుంతలు తంతు తంతు తయుతుయుతుటు తో

లేం న 616494 డెంగ లీ! 2020) “61౧6212 ౧2౦ 00౪౪065౧ : గఅ4 7[౧20016 ౦౦గ౧౫౧౫౪౧|౦౭౮౦౧౩ 07 : 5౧8681 6౧20౧103 న116|1 0౫ ఏ గడ! ౮6/06 ౧౧౧౦౦౪౩౩ ౬10. 00016 ఏ గ,000 న్‌గంం ఏ గ. 250.00 న0|॥506/ ౪4 గ౧ఉజ0011| 56౧4069 ని ఓ16., 1-8-165, ౩౧410140, 54701౧! 0౪౫ గింజర, " 5604006/2020 - 500 0035. ౯౦? 000169 (44. 51౧౬౧01 56౧4069 ౬4. 66. 1-8-165, లం[౧410120, 5410101 064 గిండర, 5604౧6611046 - 500 003. జ. రడ. స్తోదరయ్య గ్రంధాలవ్టా ప ' న! +(4 040 స ) లలత బొల కొజి భర్య ళు సులి వారమో

సంకల్పం

నేను రాజకీయాల నుంచి దూరంగా వుంటూ ప్రశాంత జీవితం గడపాలని 199 1 మే నెలలో నిర్ణయం తీసుకున్నాను.

నేను ముఖ్యమంత్రిగా వున్నప్పుడూ, తరువాతా కూడా చాలామంది అధికారులు, అనేక మందిమిత్రులు, నన్ను కలిసినప్పుడు, నా రాజకీయ జీవితంలోనూ, ఆయా పదవులు నిర్వహించినప్పుడూ జరిగిన ముఖ్య సంఘటనలూ, అనుభవాలూ, జ్ఞాపకాలూ కలివి ఒక జీవిత చరిత్రలాంటిది వ్రాస్తే బాగుంటుందని చెబుతూ వుండేవారు. సమయం వచ్చినప్రూడు తప్పక ఆ ప్రయత్నం చేస్తానని వారికి నేను చెబుతూ వుండేవాడిని.

నా రెండవ కుమారుడు వెంకటరావు కూడా “మీరు మీ జీవిత కథ తప్పకుండా ఛ్రాయాలని' చెప్పినప్పుడు “అలాగే వ్రాస్తాను" అని చెప్పేవాడిని. కాని ఆయన పట్టుదలతో, ప్రతిరోజూ సాయంకాలం ఒక గంటసేపు నేను చెబుతూ వుంటే, నా కోడలు శ్రీమతి వాణీ వ్రాస్తుందని చెప్పి, కావలసిన బైండింగ్‌ చేసిన తెల్ల కాగితపు పుస్తకాలు అవి తీసుకునివచ్చి,

॥ పని ప్రారంభించవలసిందిగా కోరడం జరిగింది. అప్పటి నుంచి ఈ పనికి ప్రతిరోజూ ప్రత్యేకంగా

ఒక గంట సమయం కేటాంయించడం జరిగింది.

అప్పటి నుండి ప్రతిరోజూ సాయంకాలం 4 గంటలనుండి 5 గంటలవరకు శ్రీమతి చాణీ పుస్తకంతో సహావచ్చినా ప్రక్కన ఉన్న సోఫాలో కూర్చుండేది. నేను ధారావాహికంగా చెబుతుంటే వ్రాస్తూ వుండేది. ఈ విధంగా మూడు మాసాలు నేను చెబుతూ వుంటే ఆమె వ్రాస్తూ ఇది పూర్తి చేయడం జరిగింది.

ఆవ్రాత ప్రతులను ముద్రణకు కావలసిన విధంగా తయారు చేసే బాధ్యత సమాచార శాఖ డైరెక్టర్‌గా పనిచేసి అనుభవం వున్న శ్రీ భండారు పర్వతాలరావు గారికి, ప్రచురణకు కావలసిన మిగతా పనిని పూర్తి చేసే బాధ్యత నేను అధికారంలో వున్నప్పుడూ లేనప్పుడూ కూడా నాకు జాయింట్‌ కార్యదర్శిగా పని చేస్తూ వున్న శ్రీ బి.వి యస్‌. ప్రకాశరావు గారికి, ప్రయివేటు కార్యదర్శిగా పనిచేస్తూ వుండిన శ్రీ యస్‌, యస్‌.మూర్తి గారలకు అప్పగించడం జరిగింది. వీరందరి సహకారంతో ఈ రచన పూర్తి కావస్తుండగానే ఆలపాటి దేవేంద్రనాథ్‌, కళాజ్యోతి

“ప్రాసెస్‌ లిమిటెడ్‌, హైదరాబాద్‌ వారు ఈ పుస్తకొన్ని ప్రచురించేందుకు ముందుకు వచ్చారు. న్యూ ట్రయాంగిల్‌ కమ్యూనికేషన్స్‌ వారు అందమైన ముఖచిత్రాన్ని డిజైన్‌ చేసి ఇచ్చారు.నా స్నేహితుడు కీర్తోషులు కె.ఎల్‌.ఎన్‌. ప్రసాద్‌ గారి కుమారుడు శ్రీ కానూరి జగదీష్‌ పసాద్‌ ఈ పుస్తక ప్రచురణలో విశేషంగా తోడ్పడ్డారు. ఈ పుస్తక రచనలో, ప్రచురణలో ఇంకా అనేక మంది తమ అమూల్య సహాయ సహకారాలనందించారు. వారందరికీ నా కృతజ్ఞతలు.

= జలగం వెంగళరావు.

అంకితం

భారతదేశం [౨47 ఆగస్టు 15న స్వతంత్రం కాగానే జవహర్‌లాల్‌ నెహూ నాయకత్వంలో తొలి జాతీయ మంత్రివర్గం ఏర్పడింది. ఆ మంత్రివర్గంలో సర్దార్‌ వల్లభాయి పటేల్‌ ఉప ప్రధానిగా ఉండేవారు.

సర్దార్‌ పటేల్‌ ప్రముఖ స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు. ఉక్కు మనిషిగా పేరొందిన పరిపాలనా దక్షుడు. దేశంలో 60౦కు పైగా వున్న సంస్థానాలను ఒక్క నెత్తురు బొట్టు రాల్బకుండా భారత్‌లో విలీనం చేసిన ఘనత భారతదేశపు తొలి హోం మంత్రి సర్దార్‌ పటేల్‌దే.

వాస్తవాలను గమనించక మొండితనం చూపిన నిజాం నవాబు నిరంకుశ పాలన నుండి “పోలీస్‌ చర్య"తో ప్పైదరాబాదు సంన్గానాన్ని ఐముక్తి చేయడంలో కీలక పాత్ర సర్ద్హార్‌దే. అందుకాయునకు యావదారత దేశం - ముఖ్యంగా పూర్వ హైదరాబాదు సంన్థాన ప్రజానీకం ఎంతో బుణపడి వుంది.

సర్దార్‌ పటేల్‌ నా అభిమాన నాయకుడు. ఆయన జీవితం నుండి నేనెంతో స్ఫూర్తిని పొందాను. చిరష్మరణీయుడైన సర్దార్‌ పటేల్‌ దివ్య ఫ్వుతికి అందుకే నా జీవిత కథను అంకితం చేస్తున్నాను.

జలగం వెంగళరావు

ఇందులో... పుట నా బాల్య దశ అలం 1-8 నిజాం సంస్థాన స్వాతంత్ర్య పోరాటం అలం 9-16 నిజాం పాలనలో స్థితిగతులు లం 17-20 ఆంధ్రప్రదేశ్‌ - ఆ తరువాత అలం 21-29 వేర్పాటు ఉద్యమాలు లం 30-42 ముఖ్యమంత్రిగా అలం 43-54 తొలి పరీక్ష లం 55-61 ప్రధాన పథకాలు లం 62-66 ఇతర కార్యక్రమాలు ఉం 67-87 మంచినీటి సరఫరా ఎల 88-94 ఖారీ ప్రాజెక్టులు ంం 95-108 మధ్య తరహా ప్రాజెక్టులు ఎం 109-119 కొల్సేరు ప్రాంత అభివృద్ధి ఎం 120-122 పారిశ్రామిక ప్రగతి లుం 123-129 ముఖ్యమంత్రి బాధ్యత లం 130-135 ఇందిర -- అత్యవసర పరిస్థితి ల 136-152 దివిసీమ ఉప్పెన ఎం 153-159 అస్థిర పరిస్థితులు అలం 160-163 నెహ్రూ-ఇందిర - రాజీవ్‌ ఎం 164-176 కేంద్ర పరిశ్రమల మంత్రిగా లుం 177-184 ముగింపు అనుబంధాలు

ఎం బంల్చిదత

శ్రీకాకుళం జిల్లా రాజాం దగ్గర సోపేరులో 1922 వేం శన నేను, జన్మించాను. మా తనిదం(డ్రులు కృష్ణాజిల్లాలో నివసిస్తూ వున్నప్పటికీ, మా మాతామహులు సోపేరులో వుండటం చేత మా అమ్మగారు అక్కడికి పురిటికి వెళ్లడం, నేనక్కడ జన్మించడం జరిగాయి.

మా తండ్రిగారు కృష్ణా జిల్లాలో జమీందారీ వుద్యోగం చేస్తుండే వారు. ఆ కారణంగా కృష్ణాజిల్లా కేసరపల్లిలోనే నా బాల్యదశ గడిపాను. తరువాత గన్నవరం తాలూకా హైస్కూలులో నేను 5వ తరగతిలో ప్రవేశించి, ఎస్‌. ఎస్‌. యల్‌, సి, వరకు అక్కడే చదివాను. ఈకాలంలోనే నా భావిజీవితానికి మంచి పునాదులు పడ్డాయి. ఆ రోజులలో భారతదేశం రవి అస్తమించని బ్రిటీషు సామ్రూజ్యంలో భాగంగా బానిసత్వంలో 'మ్రగ్గుతోంది. తెల్లవారి పాలన నుండి విముక్తి పొందాలనీ, వాన దేశానికి స్వాతంత్ర్యాన్ని సంపాదించాలనీ భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌ నాయకత్వంలో సుద్తీర్ణ పోరాటం సాగుతోంది. జాతీయోద్యమం :

బ్రిటీషు సామ్రాజ్యంతో తలపడి, దేశానికి స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించు కోవడం నిజానికి అంత తేలికయిన. పనికాదు. తెల్లదొరల అపార సైనిక శక్తిని ఎదుర్కొని సాయుధపోరాటాన్ని సాగించటం సులభం కాదు. అది అనవసర రక్తపొతానికే దారి తీస్తుంది. దానికన్న, ఆత్మబలం ద్వారా సత్యం, అహింసలు ఆయుధాలుగా, సత్యా గ్రహవిధానంలో పోరాడటం మినహా మార్గాంతరం లేదని మహాత్మాగాంధీ (గ్రహించారు. శాంతియుతంగా సాగే యీ పోరాటం వల్ల, కొంత ఆలస్యం అయినా, బ్రిటీషు వారిని దేశం నుండి వెళ్లగొట్టి స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించాలని ఆయన లక్ష్యంగా పెట్టు కొన్నారు. మహాత్మాగాంధి నాయకత్వంలో అనేకమంది నాయకులు, లక్షలాది ప్రజలు సత్యాగ్రహ సనురంలో పాల్తాన్నారు. జైళ్లకు వెళ్లారు. లాఠీ దెబ్బలు తిన్నారు. తుపాకి గుండ్తకు గుండెలనెదురొడ్డారు. “ఇంక్విలాబ్‌ జిందొబాద్‌ అంటూ చిరునవ్వుతో ఉరికంబాల నెక్కి ప్రాణాలను దేశంకోసం సంతోషంగా త్యాగం చేశారు. అనేకమంది న్యాయ వాదులు గాంధీజీ పిలుపు నందుకొని లక్షల రూపాయల సంపాదనను వదిలేసి కోర్టులను బహిష్కరించారు. విద్యార్దులు చదువులకు స్వస్తి చెప్పారు. జాతీయ పోరాటంలో దూకారు.

సామాన్య కార్యకర్తలు కూడ అసమాన ధైర్యసాహసాలతో అశేష త్యాగాలు చేశారు. మట్టినుంచి మహావీరులను తయారు చేసిన ఘనత మహాత్మాగాంధీ గారిదే. అప్పటి తరానికి చెందిన మా బోటివాళ్తం యిప్పటివరకూ, ఆ జాతీయోద్యమ స్పూర్తితో పనిచేస్తున్నావముంటే, అది ఆ వుహానాయాకునిచలవే. నాటినుంచి నేటివరకు అనేకరకాల మార్పులు ఈ దేశంలో కలగటాన్నిచూసే అవకాశం మాకు కల్లింది.

దేశమంతా గాంధీజీ నాయకత్వంలో అలా స్వాతంత్ర్యం కోసం ప్రాణాలొడ్డి పోరాడుతూవుంటే, నిజాం నవాబులాంటి వాళ్లూ, రాజులూ, జమిందారులూ, పెద్ద ధనవంతులూ కాంగ్రెస్‌కు వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తూ బ్రిటీషు సామ్రాజ్య వాదులకు వాద్దతునిస్తూ వచ్చారు. కాగొ, వురి కొందరు యువకులు ఉడుకురక్తంతో బబిటీషువారికి వ్యతిరేకంగా పోరాడేందుకు ఆయుధాలను సమకూర్చుకొని విష్ణవ పంథాను అనుస రించారు. చంద్రశేఖర ఆజాద్‌, భగత్‌ సింగ్‌ ఖుదీరాంబోస, అరవింద ఘోష్‌ (వీరే తరువాత ఆధ్యాత్మిక మార్గంలోక్తి వెళ్లి యోగ సాధన చేసి అరవింద యోగిగా ప్రసిద్దులయినారు.) మొదలయిన మహావీరులు భారతనూత పాదాలముందు రక్త తర్పణం చేశారు. తెలుగు బిడ్డ “మన్యం పులి అల్లూరి సీతారామరాజు అటువంటి యోధుడే. ఆస్తులు జప్తయి పోయినా, సంసారాలు చెల్లావెదరయినా, చదువులు ఆగిపోయినా, జైలు జీవితం వల్ల ఆరోగ్యాలు దెబ్బతిన్నా లక్యపెట్టక, లక్షలాది కార్యకర్తలు ధృఢచిత్తంతో, సట్టుదలతో పోరాడుతూ తప్పక మనం స్వాతంత్రాన్ని సంపాదించుకోగలమన్న గట్టి నమ్మకం కలిగి వుండేవారు. తెల్లదొరల దోపిడీ ;

పరాయి పాలననల్ల మనదేశం పొందిన నష్టం అంతా, యింతా కా దు, మన దేశ సంపద నంతా తెల్లనారు కొల్లగొట్టి ఇంగ్లైండుకు తరలించారు. “ఒకప్పుడ్తు మన గ్రామాలు కుటీర పరిశ్రమలతో కళకళలాడుతూ వుండేవి. బ్రైెటీషువార్సు మన గ్రామీణ పరిశ్రమలను బాగా ఆలోచించి వేసుకున్న ఒక సథకం ప్రకారం నౌశనం చేస్తూ వచ్చారు. ఒక దశలో భారతదేశం నుండి దిగుమతి చేసుకున్న నేత నస్రాలను ఇంగ్లాండులో ఎవరయినా ధరిస్తే, అది శిష్యార్హమైన నేరంగా ప్రకటించారు! ఈ పరిస్థితులలో మన గ్రామీణ లర్రిక వ్యవస్తను నాశనం చేసి, మన పల్లెపట్టులను బీద పరచిన పరాయి పాలనను వ్యతిరేకించాలనీ, మహాత్మాగాంధ్ధి నాయకత్వంలో, కాంగ్రస్‌ పార్టి ఆధ్వర్యంలో కలిసి కట్టుగొ పోరాడాలనీ (ప్రజానీకం

అంతా న్నిర్ణయించు కోడంలో ఆశ్చర్యం లేదు. ఎన్ని క్టాలయినా భరించి కాంగ్రస్‌ సంస్థకు బలం చేకూర్చాలన్న నిర్ణయానికి వారంతా రావటం జరిగింది.

నేను గన్నవరం హైస్కూలు విద్యార్ధిగా వుంటూనే, రాజకీయాల పట్లు ఆసక్తి చూపిస్తుండే వాడిని. దేశంలోని పరిస్టితులను తెలుసుకుంటూ, విద్యార్దులు కూ డా స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో తను వంత్తు కర్తవ్యాన్ని తాము నిర్వర్తించాలన్న నిర్ణయానికి వచ్చాను. అప్పటి నుండి కూడ కాంగ్రెస్‌ పార్టీతో నాకు సన్నిహిత సంబంధాలుంటూ వచ్చాయి. ప్రజల వద్దకు వెళ్లి, వారికి దేశంలో జరుగుతున్న సంఘటనల గురించి వాస్తవాలను వెల్లడించే అవకొశం నాకు కల్గింది. పెద్దల చరిత్రలు ;

ఎనిమిదవ తరగతి చదివే రోజులనుండి కూడ నాకు మహనీయుల జీవిత చరిత్రలు చదవటంపై ఎంతో ఆసక్తి వుండేది. ఒక ప్రక్క నా చదువు దెబ్బతినకుండా చూసుకుంటూ, మరో ప్రక్క అటువంటి పుస్తకాలు తెచ్చుకొని చదువుతుండే వాడిని. ఆ రోజుల్లో మహానాయకుల జీవిత చరిత్రలను చిన్న, చిన్న పుస్తకాలుగా వేసి బెజవాడ (తరువాత విజయవాడగా మార్చారు) రైలు స్టేషన్‌లో అమ్మేవారు. అందులో బ్రిటీషు ప్రధాన మంత్రులు చాంబర్లేన్‌, చర్చిల్‌? అమెరికా అధ్యక్షుడు రూజ్‌నెల్త్‌, రష్యా నియంత స్టాలిన్‌ వంటి వారి చరిత్రలేకాక జర్మనీ నియుంత హిట్టుర్‌, ఇటలీకి చెందిన ముస్సోలినీ వంటి వారి చరిత్రలుకూడా దొరికేవి. మన జాతీయ నాయకులు మహాత్మాగాంధి, సర్దార్‌ వల్లభాయి పటేల్‌, పండిట్‌ జవహర్‌ లాల్‌ నెహ్రూ, సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌, రాజగోపాలాచారి, టంగుటూరి ప్రకాశం, డాక్టర్‌ భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్య వంటి నాయకుల జీవిత చరిత్రలను కూడా నేను తీరిక సమయాలలో చదువుతూ వుండేవాడిని. నేను ఎనిమిదవ తరగతిలో వుండగా, వూకు కొడాలి సుబ్బారావు గారనే "-” ఉపాధ్యాయుడు వుండే వారు. ఆయన సాయం కాలం పూటా, సెలవు రోజుల్లోనూ ఆసక్తివున్న నావంటి విద్యార్దులను కూర్వోపెట్టి దేశ, విదేశాలలో జరుగుతున్న సంఘటనలను చక్కగా వివరిస్తుండేవారు. ఆయన ద్వారా అనేక సంగతులను తెలుసుకొనే అవకాశం కలుగుతుండేది. జవహర్‌లాల్‌నెహ్రూ, రాజేంద్ర ప్రసాద్‌ వంటి వారు ఫెద్ద పెద్ద పట్టణాలలో జరిగే సభలలో ఉపన్యాసాలు యిస్తుండేనారు. ఆ సభలకు హాజరయి, వారు చెప్పే విషయాలన్నీ విని తెలుసుకొంటుండే వాళ్లం.

పై చదువులకు ఆటంకం :

ల 1939 మేలో నేను యస్‌.యస్‌. యల్‌సి. పాసయ్యాను. ఆ తరువాత కొద్ది నెలలకే రెండన ప్రపంచ యుద్దం ప్రారంభమైంది. నా కింకా 'పైచదువులు చదువుకోవాలని ఎంతో కోరికగా వుండేది. అయితే అందుకు మా కుటుంబ ఆర్థిక పరిస్టితులు అనుకూలించ లేదు. అదిగాక నేను రాజకీయాల్లో ఎక్కువ ప్రమేయం పెట్టుకుంటున్నానన్న భయం మా తండ్రి గారికుండేది. ఏతా వాతా నా చదువుకొనసాగచానికి అంతరాయం కలిగింది.

పై చదువులకు పోయేంందుకు అవకాశం కలగక పోయినా, వివిధ విషయాలను తెలుసుకుంటూ వుండాలనే ఆసక్తి మాత్రం నాలో తగ్గలేదు. ఆ రోజుల్లో మద్రాసునుంచి తెలుగు దిన పత్రిక ఆంధ్రపత్రిక, ఇంగ్రీషు పత్రిక హిందూ వస్తుండేవి. వాటి ద్వా౮ానే ప్రపంచంలో ఎక్కడ ఏం జరుగుతుందో తెలుసుకొనేందుకు వీలు కలిగేది.

రెండవ (్రపంచ యుద్దం :

అప్పటికే హిట్లర్‌ ముస్పోలినీలు ప్రపంచ యుద్దాన్ని ప్రారంభం చేసి ఐరోపా ఖండానికి చెందిన రాజ్యాలను వరసగా ఆక్రమించుకొంటూ వచ్చారు. రష్యామీదికి దండెత్తటానికి కూడా జర్మనీ వెనుదీయులేదు. జపాన్‌ ఆసియాలోకెల్లా శక్తివంతమైన దేశంగా వుంది. జర్మనీ, ఇటలీలతో జపాన్‌ చేతులుకలిపి యుద్దంలో ప్రవేశించింది. అమెరికాకు చెందిన పెరల్‌ హార్చరు పైన జపాన్‌ విమానాలు అకస్మాత్తుగా దొడి చేసి బాంబులు వేయటంతో, అమెరికా కూడ రంగంలోకి దిగింది. జపాన్స్‌ జర్మనీలకు వ్యతిరేకంగా పోరాటాన్ని నిర్వహించటానికి అమెరికా అధ్యక్షుడు రూజ్‌వెల్ట్‌, బ్రిటీషు ప్రధాని చర్చిల్‌, రష్యా ప్రధాని స్టాలిన్‌ పరస్పరం కలిసి చర్చిస్తూ వుండేవారు. జర్మనీ, జపొన్‌లతోటి యుద్ధంలో బ్రిటన్‌ సతమత మౌతున్నప్పుడ్తే భారతదేశం స్వాతంత్ర్యంకోసం గట్టిప్రయత్నం చేయాలి అనే

'భావం మన వారిలో కొందరికి వుండేది, నేతాజీ సాహసం ; "

కొంగ్రెస్‌ నాయకులలో వొకరయిన' (శ్రీ, సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ బ్రిటీషు అధికారుల కన్నుగప్ప నూరువేషంలో కలకత్తానుండి బయలుదేరి ఆఫ్టనిస్ట్రాన్‌

మీదుగా జర్మనీ చేరుకున్నారు. బోస్‌ సాహసయాత్ర ఆ రోజుల్లో గొప్ప సంచలనం కలిగించింది. సుభాష్‌బోస్‌ హిట్లర్‌ను కలిసి, బ్రిటీష్‌ వారి కబంధ హస్తాలనుంచి మనదేశాన్ని విముక్తి చేయటానికి సహకరించమని కోరారు. ఆ తరువాత ఆయన జర్మనీ నుండి జపాన్‌ చేరుకున్నట్లు వార్తలు వచ్చాయి. జపాన్‌ ప్రభుత్వ నాయకులతో బోస్‌ చర్చించి దేశ విముక్తికోసం సాయుధ పోరాటం జరపాలన్న నిర్తయానికి వచ్చారు. ఆయున రాసబిహారీ బోస్‌ వంటి పెద్దల ఆశీస్సులు అందుకొని ఆజాద్‌ హింద్‌ ఫౌజ్‌ పేరుతో ఒక సైన్యాన్ని ఏర్పరచారు. జపాన్‌కు పట్టుబడిన యుద్ద ఖైదీలలో వున్న భారతీయులను సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ ఉత్తేజపరిచి, వారిని బ్రిటీషువారికి వ్యతిరేకంగా పోరాడేందుకు తాను స్టాప్‌ంచిన ఆజాద్‌ హింద్‌ ఫొజ్‌లో చేర్చుకున్నారు. “జైహింద్‌”, అనీ, “ఢిల్లీ చలో? అనీ ఆయన నినదించారు. జపాన్‌ ఆక్రమణ లోనికి వచ్చిన అండమాన్‌ దీవులలో 'సుభాష్‌బోస్‌ భారత జాతీయ ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. అక్కడ ఆయన భారత పతాకాన్ని ఎగురవేశారు. 1942 ఏప్రిల్‌ 8న జపాన్‌ వివానాలు విశాఖసట్నంపై బాంబులు వేశాయి. ఆ సంఘటన ఎంతో సంచలనాన్ని కల్గించింది

రెండవ ప్రపంచ యుద్దంలో మి(త్రరాజ్యాలు జర్మనీ, ఇటలీలను ఓడించాయి. కాని జపాన్‌ మాత్రం పోరాచాన్ని కొనసాగిస్తూనే వుంది. అప్పుడు అమెరికా తాను కొత్తగా కనుగొన్న అణుబాంబును మొదట హిరోషిమా నగరం పైనా, తరువాత నాగసాకి పట్టణం పైనా ప్రయో గించింది. ఆ రెండు 'పట్టణాలు తుడిచి పెట్టుకొని పోయాయి. కనివిని యెరుగని రీతిలో భారీ జన నష్టం కలిగింది. దానితో జపాన్‌ కూడ లొంగిపోక తప్పలేదు. క్విట్టిండియా :

ప్రపంచయుడ్డం కొనసాగుతుండగానే, గాంధీజీ 1942 ఆగస్టులో బొంబాయలో కాంగ్రెస్‌ వాదులను ఉద్దేశించి ప్రసంగిస్తూ 'విజయవెో, వీరస్వర్గమో” (4 ఇఈ4) అన్నపిలుపువిచ్చారు. తెల్లవారిని “క్విట్టిండియా” (“భారత దేశాన్ని వదిలి వెళ్లిపోండి!) అని హెచ్చరించారు. అప్పుడు బ్రిటీషు ప్రభుత్వం గాంధీజీతో సహా కాంగ్రస్‌ అ(గ్రనాయకులందరినీ అరెన్టు చేసి జైలుకు పంపింది. అదే చరిత్రాత్మకమైన క్విట్షిండియా ఉద్యవానికి నాంది పలికింది. ఆ మహోద్యమ జ్వాలలలో ఆసేతు హిమాచలం అట్టుడికినట్టు ఉడికిపోయింది. ఆ వుద్యమ తీవ్రతను చూసి బ్రిటీషు పాలకులు బెంబేలెత్తిపోయారు. యుద్దం

6 పరిసమాప్తి అయి బ్రిటన్‌, అమెరికా, ఫ్రాన్స్‌, రష్యాల మిత్ర మండలి విజయం సాధించినా, బ్రిటన్‌ ఆర్థికంగా బాగా దెబ్బతిన్నది. బ్రిటన్‌లో జరిగిన ఎన్నికలలో ' ప్రధాని చర్చిల్‌ నాయకుడుగా వున్న కన్సర్వేటివ్‌ పార్టీ ఓడిపోయి, క్లెమెంట్‌ అట్టే నాయకత్వంలోని లేబర్‌ పార్టీ అధికారంలోకి వచ్చింది. అట్లీ ప్రధాని అయ్యారు. అట్లీ మౌంట్‌ బాటన్‌ను మనకు గవర్నర్‌ జనరల్‌గా పంపారు. వివిధ రాజకీయ పక్షాల నాయకులతో చర్చలు జరిపి వూంట్‌ బాటెన్‌ వారిని దేశవిభజనకు అంగీకరింపచేశారు. స్వాతంత్ర్య భానూదయం ః ఆగస్టు 14వ తేది అర్టరాత్రి 12 గంటలు కొట్టగానే - అందే ఆగస్టు 15 తొలిక్షణంలో భారతదేశం స్వతంత్రమయింది. స్వతంత్ర భారత తొలిప్రధానిగా జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఆయన ప్రజాస్వామ్యం మీద అమిత. గౌరవమున్న వ్యక్తి. ముఠాలకూ, వర్గాలకూ అతీతమైన మనిషి ఆయన ఫారత ప్రధానమంత్రిగా ఎన్నికై దాదాపు 17 సంవత్సురాలపైగా రాజకీయ, అర్థిక, సాంఘిక, పారిశ్రామిక, శాస్త్ర సాంకేతిక రంగాల్లో నవభారత భవిష్యత్తుకి గట్టి పునాదులు వేసినటువంటి మహనీయుడు. ప్రపంచ శాంతికి అమూల్య కృషిని గించి అంతర్జా తీయంగా భారత దేశ గౌరవాన్ని యనువుడింప చేసిన జాస్వను. ఎ కొగల అవకాశాలున్నా అటువంట ప్రలోభానికి లొంగిపోని ధ్రజాస్వాన్యు వాది, మౌనవతా విల్వలక్ష (ప్రాధాన్యాన్నిళ్చే మహోన్నత్ర వ్యక్తి నెహూ వంతి న ౦లో ప్‌ గా క మండా టం ఉపస్రధానిగాన్తూ, పక్క చరా ననిషూ ఎరొందిన సర్దార్‌ పటేల్‌ సంస్టానాల విలీనం థి మంది లంగ దార మతకలహాలు చెలరేగాయి. వేలాది తీరకముండే, భారతదం లి జనం కొందిశీకులైనార్సు, పురుటి నొప్పులు కల్పన సమస్యను ఎ దుర్కోవ్య్య రాకాండ కారణంగా. కొందిశీకుల పునరావాస పాలనా కాలంలో దేశంలో 600 ఖని. ఈ గొడవలిలా వుండగా, బ్రిటీషు వష నీపోతూ వాళ్ళు ఇటు ఇందన ప్రిసైనాలుండేని కదా! బ్రిటీషు పోవచ్చని ప్రకటించారు. ఫలితంగా దేశ *టు పాకిస్టాన్‌లోగాని కలిసి

9 ముక్కచెక్కలయే్యే (ప్రమాదంణి

పడిపోయింది, అయినా సర్దార్‌ పటేల్‌ రాజనీతి చతురత వల్ల నైజాం సంస్టానం మినహాగా మిగిలిన సంస్ట్రానాల నన్నిటినీ ఒక్క రక్తపుబొట్టుయినా చిందించకుండా దేశంలో విలీనం చేయటం జరిగింది.

కాశ్మీర్‌పైకి కొందరు కిరాయి మూకల్ని సంపి పాకిస్ట్రాన్‌ దురాక్రమణ చేయాలన్న ప్రయత్నం చేసింది.. అయితే నెంటనే కొళ్ళీర్‌ రాజు హరిసింగ్‌ అభ్యర్దన మేరకు భారత సైన్యం జోక్యం చేసుకొని ఆ దుండగులను తరిమికొట్టి కాన్మీర్‌ సస్ట్రానాన్ని రళ్మించింది. మహారాజా సంస్త్రానాన్ని భారతదేశంలో విలీనం చేస్తూ ఒడంబడికపై సంతకం చేయటంతో కాళ్ళీర్‌ భారత్‌లో అంతర్చాగమైంది. అయినా కొంతభాగం పాక్‌దురాక్రనుణలో వుండి పోయింది. నాటి నుంచి రొవణాసురుడి కాష్టంలా ఆ సమస్య నేటికీ ఐక్యరాజ్య సమితిలో నలుగుతూనే వుంది. మరోమలుపు ఖః

పరిస్టితులిలావుండగా, కృష్ణాజిల్లా వూధవరానికి చెందిన వెలుగులేటి

వూధవరావుగారి కువూర్తె ముంగాయమ్మతో నాకు వివాహం జరిగింది. ఆ తరువాత నా జీవితం అనుకోని మలుపుతిరిగింది. మాధవరావుగారు కాంగ్రెస్‌ అభిమాని కావటం నఖ ఆయన నాకు మంచి ప్రోత్సాహం యిచ్చారు. నైజాం రాష్ట్రంలోని భరంగల్‌ జిల్లావుధిర్ర.తాలూకా చోడవరం గ్రావుంలో వారికి భూములుండెని. (అప్పటికి ఖమ్మంజిల్లా ఏర్పుడలెదు). ఆయనకు కలప వ్యాపారం కూడ వుండేది. ఆయనతో కలిస నేను కూడ నెజాం. (ప్రాంతానికి వచ్చి బయ్యన్న గూడెం గ్రామంలో భూములు కొనుక్కొని స్టిరపడ కాపురంపెట్టి నివసించటం జరిగింది.

ఆ రోజుల్లో నైజాం (గ్రామాల్లో వున్న పెద్ద భూస్వాములు నైజాం ప్రభుత్వ అధికారులనూ, పోలీసులనూ తమ కనుకూలంగా చేసికొని వారి మద్దతుతో ప్రజలను నానా యిబ్బందులు 'సెడుతుందడేవారు. వారు ఆడింది ఆటా, సాడిందిసాటగా వుండేది. జనంతో వాళ్లు వెట్టిచాకిరీ చేయించు కొనే వారు. అంటే ఏ కూలీ లేకుండానే అంతా వచ్చి వాళ్లకు పనిపొట్లు చేసి పెట్టిసోవాలి _ అన్నమాట! అప్పటికి నా వయసు 22 సంవత్సరాలు. ప్రజలను సంఘటితంచేసిి వాళ్లు ఎదుర్కొంటున్న సమస్యల పరిష్కారానికి పోరాడేలా చేయటంకోసం నిజాం సంస్థానంలో హైదరాబాదు పస్రేట్‌ కాంగ్రెస్‌ అనే సంస్థ ఏర్పడింది. దానికి స్వామి

రామానందతిర్ణ నాయకులు. ఆసంస్టలో నేనూ ఒక సభ్యుడిని. ఒక ప్రక్క మా వ్యవసాయం చేయించు కుంటూ, రెండో ప్రక్కన కాంగ్రస్‌ సంస్థ ఆధ్వర్యంలో (గ్రామాలు తిరుగుతూ ఆయా వూళ్లలో రైతుకూలీ సమస్యలను పరిష్కరిస్తుండే వాడిని,

ప్రజలలో కాంగ్రెస్‌ ప్రాబల్యం పెరిగి పోతుండటం చూసి నిజాం నవాబు హైదరాబాదు స్లేట్‌ కాంగ్రెస్‌పై నిషేధం విధించాడు. అయితే ఆంధ్ర మహాసభ అన్న పేరుతో మరొక సంస్థను హైదరాబాద్‌ సంస్పానం లోని తొమ్మిది తెలుగు జిల్లాలకు చెందిన నాయకులు 1930లోనే ఏర్పాటుచేసికొన్నారు. రాజకీయ సంస్రకాక పోయినా, జాతీయోద్యమ కార్యకలాపాలను సాగించటానిక్సీ ప్రజలను సంఘటితపరచి జాతీవోద్య మూనికి బలం చేకూర్చటానికీ కాంగ్రెస్‌ను నిషేధించిన తరువాత ఆంధ్ర మహాసభ బాగా ఉపయోగపడింది.

నా వాం నాయాల నానన ననా తామాుం నాన్న వ్‌ న సస స్తిష్టైత మ న . కన న ప ల మనత ను మన కస పి! న లం స అభిమాన నాయకుడు సర్దార్‌ వల్లభాయ్‌ పటేల్‌

త శశ స్‌్రాతే షా. య నా. | ల యం శం ల్‌ ముల ( రో - గ్‌ . యే టన ల స మ న్‌ నం వసు 1. షా! క ట్‌ నే. (స టు జ శ్‌ ౩ య. శ్వ నప వరల సం! య స. (|. ' న లో జట .. / ఖే వే మసన స షప ప నప ను మం న మ క వీ ॥ కుటుంబ సభ్యులతో వెంగళ రావ, ఎడమ నుంచి వరుసగా పెద్ద స్ట్‌ డలు స్ప పని ్ఫ్క తల్స్‌ శిమతి శ్రీమతి లక్ష్మీకాంత శ్రీకుమారి, పెద్ద కువూరుడు ప్రసాదరావు తలి (వ ం చిన* కొవూరుండంు సూరాయవమ్మ, అర్భాంగి శ్రీవతి వుంగాయువు చిన్న క కో స్‌ అ ఎనువురొలు సునిత. వెంకట్రావు. మనుమడు వినోద్‌కువూర్‌, మనువరా

నిజంం పంభ్రాన ెర్వితంజత్త చతం3టం

1947 ఆగస్టు 15న దేశమంతా స్వతంత్రమైనా, నిజాం సంస్టానం మాత్రం ఇంకా విముక్తికి నోచుకోలేదు. దాశరథి చెప్పినట్టు *అటు విముక్తాంధ్రభూమి తీసెక్కుచుండ, ఇటు విషాకాంధ్ర సీవు చేదై జ్వలిస్తూ” నే వుంది. రజాకార్ల నాయకుడైన కాశిం రజ్వీ మద్దతుతో అప్పటి హైదరాబాదు సంస్థాన పాలకుడు ఏడవ నిజాం నవాబు మీర్‌ ఉస్మాన్‌ ఆలీఖాన్‌ స్టాదరాబాదును భారత దేశంలో విలీనం చేయకుండా కావాలని తాత్సారం చేయసాగాడు. తన సంస్ట్రానాన్ని మరో స్వతంత్ర దేశంగా చేయాలని ఆయన కలలుకన్నాడు. ఒక దశలో తన సంస్థానాన్ని ఆజాద్‌ హైదరాబాదుగా ప్రకటించు కున్నాడు కూడ. నిజాం సంస్థానంలో మహమ్మదీయులు పదిశాతం లోప్కే అయినా నవాబు ముస్లిం కనక సైనిక బలం, అధికారం అంతా ముస్లింల చేతుల్లోనేవుండేవి. ప్రజానీకం అంతా భారతదేశంలో విలీనాన్ని కోరుతుండేనారు. కాని నిజాంకు *ఆజాద్‌ హైదరాబాదు ఆలోచన రావటంతో మజ్లీస్‌ వారు పోలీసుల సహాయంతో స్టానిక ప్రజలను హింసాకాండకు గురిచేస్తి అణగదొక్కి, భయభ్రాంతులను చేసి, తమ చెప్పుచేతల్లో వుంచుకొనే ప్రయత్నాలు చేశారు. కనుక హైదరాబాద్‌ స్టేట్‌ కాంగ్రేస్‌ నిజాంకు వ్యతిరేకంగా సంస్ట్రాన విముక్తికోసం పోరాటాన్ని ప్రారంభించాల్సి వచ్చింది. వురోదారి ;

ఈ పోరాటం రెండు రకాలుగా జరిగింది. కొందరు కాంగ్రస్‌ వారు గాంధేయ పద్దతులలో సత్యాగ్రహం చేసి జైలుకు వెల్లారు. ఆ విధంగా జైలుకు వెళ్లినవారిలో స్వామీ రావూనంద తీర్హ్య జవులాపురం కేశవరావు వంటి నాయకులున్నారు. నేలాది కార్యకర్తలు వారి ననుసరించారు. వారంతా పోలీస్‌ చర్య అయిందాకా కారాగారాల్లోనే వున్నారు. మరొక వర్గం వారు మనమందరం వెళ్లి జైళ్లలో కూచుంటే ఉద్యమాన్ని నిర్వహించటం ఎలా? అని ఆలోచించారు. సరిహద్దు గ్రామాలలో కార్యకర్తల శిబిరాలు నెలకొల్పుకొని పోరాటం సాగించారు. వీరు ఆత్మ రక్షణకు ఆయుధాలను ధరించారు. సత్యాగ్రహంతో సంస్టాన

10 నిముక్తిసాధ్యం కాదని సాయుధపోరాటానికి సిద్దముయ్యారు. ఉద్యమం నానాటికీ తీవ్రతరం గాజొచ్చింది. దానితో కంగుతిన్న నిజాంప్రభుత్వం సాయుధపోలీసు దళాలను ప్రయోగించి క్రూరంగా అణచివేత చర్యలకు పూనుకొంది. రజాకార్డు చెలరేగి అవూయుక ప్రజల ధనవూన ప్రాణాలను హరిస్తూ ప్రజాజీవనాన్ని అల్లకల్లోలం చేయసాగారు. (గ్రావాలపైబడి దోచుకొని, వూళ్లకు వూల్లే తగలబెట్టుటం వారికి నిత్యకృత్యమై పోయింది. అందునల్ల వారి బారి నుండి ప్రజలను రక్షించే బాధ్యత కాంగ్రేస్‌ కార్యకర్తలపై బడింది. ఉమ్మడి మద్రాసు రాష్ట్రంలో వున్న ఆంధ్రప్రాంతంలోనేగాక, మైసూరు, (తరవాత కర్ణాటక) బొంబాయి, (తరవాత మహారాష్ట్ర) మధ్య భారత్‌లలో (తరవాత మధ్య ప్రదేశ్‌) స్ట్రేట్‌ కాంప్‌ ఇలాటి శిబిరాలను నెలకొల్పింది. అప్పుడు నేను తిరువూరులో ఒక పెద్దశిబిరాన్ని నెలకొల్పి, దాదాపు వందమంది 'కార్యకర్తలకు నాయకత్వం వహించి పోరాటాన్ని నిర్వహిస్తుండే వాడిని. ఆ రోజుల్లో నిజాం సంప్టాన సరిహద్దుగ్రామాలలో “శాయిరి నాకాలని (క్తమ్స్‌ చెక్‌పోస్టులు) వుండేవి. నిజాం సంస్టానంలోకి ఎవరు (ప్రవేశించినా వారి సామాన్తన్నీ ఈ నాకా లలో సోదా చేసి సుంకాలు విధించేవారు, ప్రజలపై శాయిరీ వుద్యోగుల జులుం దుర్చరంగా వుండేది. మా వుద్యమ తొలిదశలో, ఈ నాకాలపై బొంబులతో దాడి చేయటం, వాటిని పట్టుకొని అందులోని రికార్డు వగయిరాలను తగల బెట్టటం, ఆ శాయిరి నాకాలను కూలగొట్టి ధ్వంసం చేయడం ఒక ముఖ్య కొర్య క్రమంగా వుండేది. వెంటనే నిజాం (ప్రభుత్వం రెచ్చిపోయి పెద్దయెత్తున సొయుధ దళాలను దింపి విచక్షణా రహితంగా ప్రజలను హెంసిసూ వచ్చింది. నేనూ, నాతోటి సాయుధ కాంగ్ర్‌ కొర్యక్తర్తలు గ్రామాలలో పర్యటిస్తూ ప్రజలకు ధైర్యం చెబుతుండేవారం. నిజొం ప్రభుత్వానికి ప్రజలు పన్నులు చెల్లించకుండా వారికి నచ్చజెప్పి నిరోధించటం జరిగేది. ప్రభుత్వం ప్రజల ఆస్తులను జస్తుచేసి చేధించినా ప్రజల అభిమానం స్టేట్‌ కాంగ్రేస్‌ ఉద్యమం పట్లనే వుండటంతో నూకెంతో నుద్రతు లభించేద్సి, సరీఖ్షా సమయం ॥ సంస్థాన వివ్వుక్తి పంద కొంటున్న తరుణంలో, హత్య చేయబడ్డార్ప, ప్రార్జనా సమావేశానికి వెళుతుండగా ఢిల్లీలోని బిర్జామందిరంలో హిందూ మతతత్వవాది నాధూరౌం గోడ్సే పిస్తోలుతో ఆయనను

11 కొల్చివేశారు. ఆ వార్తవిని యావత్త్రపంచం నిర్హాంత పోయింది. భారత ప్రజ దుఃఖ సాగరంలో మునిగిపోయింది.

అది భారతజాతికే కఠోర పరీక్షా సమయం. ఈ దారుణ వార్తవిని అంతా ఎంతో బాధపడ్డారు. కాని క్రమంగా ప్రజలందరిలోనూ గాంధీజీ ఆశయాలను నెరవేర్చాలన్న దీఇా, భారత దేశాన్ని సమైక్యంగా వుంచు కోవాలన్న పట్టుదలా పెరిగాయి. పిడుగుపాటు వంటి ఆ దుర్హటన తరువాత ఆవేశకావేశాలకు లోనుగాకుండా భారత ప్రజ నిబ్బరం చూసి మరింత సమైక్యంగా నిలవటం విశేషం. సంస్టాన విముక్తి ఉద్యవుం :

హైదరాబాదు సంస్థానంలో కూడ ప్రజలు మరింత సమైక్యంగా నిలిచి, గట్టి పట్టుదలతో నిజాం ప్రభుత్వాన్ని ఎదిరించాలనే నిర్ణయానికి వచ్చారు. సరిహద్దు రాష్రైాల ప్రభుత్వాలు కూడా స్టేట్‌ కాంగ్రు ఉద్యమం పట్లు విశేషంగా సానుభూతి చూపిస్తూ సహకరిస్తుండేవి. నిజాం సంస్థానం నుండివచ్చిన కాం(గ్రమ్‌ కార్యకర్తలు బెజవాడలో స్టేట్‌కాం[్‌ కార్యాలయాన్ని నెలకొల్పుకొని, నిర్వహించేవారు. శ్రీ; హయగ్రీవాచారి, (శ్రీ, బొమ్మకంటి సత్యనారాయణ ప్రభృతులు ఆ కార్యాలయ కార్యక్రవాన్ని పర్యవేక్షిస్తూ, కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల నాయకులతో సత్సంబంధాలు నెలకొల్పుకొని పనిచేస్తుండేవారం. వుదరాసులోకూడ ఒకకొర్యాలయాన్ని (శ్రీ వూడపాటి రానుచంద్ర రావుగారు నెలకొల్పారు. వారక్కడ మకాం చేస్తూ అక్కడి కాంగ్రస నాయకులతో ప్లేట్‌ కాంగ్రెస్‌ కృషిని సమన్వయం చేస్తుండేవారు. నిజాం ప్రజలు పడుతున్న బాధలను, నవాబు ప్రజల హక్కులను ఎలా కాలరాస్తున్నదీ, స్టేట్‌ కాంగ్ర.. ఉద్యమ తీరు తెన్నులనూ వారు కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల నాయకులకు ఎప్పటికప్పుడు తెలియ జేస్తుండేవారు. వూ అరెస్టు ;

'క్రవుంగా వూ తిరువూరు శిబిరం కార్య కలాపాలను నేను కృష్ణా పశ్చిమగోదావరి జిల్లాలలోని సరిహద్దు ప్రాంతాలకు విస్తరింప జేశాను. నేనూ, మా కార్యకర్తలూ ధైర్యంగా నిజాం (గ్రామాలలోకి చొచ్చుకొని వెళ్లి ప్రజలను కలిసి. థైర్యం చెప్పివస్తుండే వారం. అనుక్షణం ్రమూదమే అన్నట్లుండేది అప్పటి స్రితి. రజాకార్లూ, నిజాం సాయుధపోలీసులూ అనుకోకుండా ఏ రాత్రో వూతో

12 తారసపడినప్పుడు మాకూ, వాళ్లకూ సాయుధ పోరాటాలు జరిగేవి.

1948 మే నెలలో కొంత మంది సహచరులతో నేను పశ్చిము గోదావరి జిల్లా చింతలపూడి దగ్గర సరిహద్దులలో సంచరిస్తుండటం తటసఫ్రించింది. మా వడ్డ రైఫిళ్లున్నాయి. రజాకార్‌ వవాకలతో తారసపడి పోరాటం సాగించి తప్పించుకొని మద్రాస్‌ రాష్ట్రంలో వున్న ఆంధ్ర ప్రాంతం చింతలపూడి వేపు వచ్చిపడ్డాం. ఇంతలో మాకు స్టానిక పోలీసు లెదురయ్యారు. మేము జీప్‌లో ఆయుధాలతో వెళుతుండటం గమనించి, మమ్మల్ని ఆపారు. మా జీప్‌నూ, ఆయుధాలనూ వశపరచుకొని మమ్మల్ని అర్భో చేసి సబ్‌ జైలులో నిర్బంధించారు. మేము ఫలానా అనీ, మా కార్యక్రమం యిదనీ మేమెంత వివరించినా ఫలితం లేకపోయింది. అది మండుటెండాకాలం. నాతోపాటు, పదిమంది కార్యకర్తలు ఆ'వేసవిలో ఏలూరు సబ్‌జైలులో పదేహోను రోజుల పాటు నిర్భంధంలో వుండాల్సి వచ్చింది. పోలీసులు అంతతో ఆగక మాపై కోర్టులో కేసు దాఖలు చేశారు.

ఈ విషయాలన్నీ పత్రికలలో వచ్చాయి. అప్పుడు పేట్‌ కాం గ్రెస్‌ నాయకులు అప్పటి మద్రాస్‌ రాష్ట్రప్రధాని (అప్పుడు రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రిని కూడా ప్రధాని అనేవారు. రాజాజీ, ప్రకాశం, కుమారస్వామి రాజా వీరంతా మదరాసు రొష్ట్ర ప్రధానులుగా పనివేసినవారే) శ్రీ, ఓమండూరు రామస్వామి రెడ్డియార్‌ దగ్గరకు వెళ్లి విషయనుంతా వివరించారు. స్లేట్‌ కాం(గ్రట్‌ కార్యకర్తలను పోలీసులు అర్జో చేసి కేసుహెట్టి వేధిస్తున్నారని వినగానే ఆయన వెంటనే అప్పుడు రెవెన్యూ మంత్రిగా వున్న కళా వెంకట్రావుగారిని ఏలూరు వెళ్లి పరిస్టితి చక్కదిద్దవని పంపించారు. (శ్రీ) వెంకట్రావుగారు జిలా కలక్షర్‌, తదితర అధికారులను పిలిచి “నైజాం సంస్థాన విముక్తికోసం పోరాడుతున్న వాళ్లు నీరు... వీళ్లను జైలులో పెట్టి వేధించటం సరయిన పనికాదు. వెంటనే వారిని విడుదల చేయండి?! అని పదేశించారు. ఆయిన వూత్రో మాటాడుతూ “మీరింకా పట్టుదలతో మీ జక. సాగించండి 1 ఇక్కడి పోలీస్‌ వారు చేసిన పొరపొట్లును' మరిచిపోండి;

ల“ టైబౌం ప్రజలు కూడ స్వేచ్చా వాయువులు పీల్చే అవకాశం వస్తుంది?

అని ప్రోత్సహించి పంపారు. కేంద సరిహద్దు శిబిరాలలో ప్లేట్‌ కాంగ్ర) కార్యకర్తలు సాగిస్తూ వచ్చిన పోరాటం ద్ర నాయకుల ప్రశంసలను పొందింది. సర్దార్‌ పచేల్‌ హ్రాదరాబాదులో

కె.యుం.మున్షీగారిని భారత ప్రభుత్వ ఏజెంటుగా నియమించారు. “ప్రజా ఉద్యవరాలనం ౦03లా దారుణంగా అణచి వేస్తుంచే, భారత (ప్రజల వ్యతిరేకస్పందనను ఎదుర్కోవలసి వస్తుందని" సర్దార్‌ నిజాంని హెచ్చరించారు. కాన్కి రజాకార్‌ నాయకుడు రజ్వీ నొత్తిడికి లోనయిన నిజాం మీర్‌ ఉస్మాన్‌ ఆలీఖాన్‌ ఆ సలహాను పాటించక పోగా, దమననీతిని ఉధృతం చేస్తూవచ్చాడు. భారత ప్రభుత్వం ఎంత వోసిక పట్టినా ప్రయోజనం కలగలేదు. పోలీస్‌ యాక్షన్‌ :

ఇక తప్పుని సరి పరిస్టితులలో భారత ప్రభుత్వం నిజాం సంస్ట్రానంపై “పోలీస్‌ యాక్షన్‌ తీసుకోవలసివచ్చింది. కేంద్ర ప్రభుత్వ ఆదేశంపై భారత సైన్యం నిజాం సంస్టానంలోకి ప్రవేశించి ముందుకు చొచ్చుకొని పోసాగింది. నేను తిరువూరు వైపునుండి వెళ్లే సైనిక దళాలతో కలిసి వారి కారులోనే వెళ్ళాను. కల్లూరు పోలీస్‌ ప్రేషన్‌ను సైనిక దళాలు వశపరచుకొని ముందుకుసాగాయి. నిజాం సైన్యం యిచ్చిన ప్రతిఘటన దాదాపు నామమాత్రం కావటంతో భారత సైన్యం నిరాఘాటంగా హైదరాబాదు దిశగా పరుగుతీసింది. ఊరూరా, ప్రజలు ఆనందోత్సాహాలతో భారత సైనికులకు ఎదురేగి ఆహ్వానించటం, స్వాగత సత్కారాలు చేయటం మరపురాని మధురానుభూతి. ఒక స్రక్క ప్రజావెల్డువ, మరో ప్రక్క భారత సైన్యం

ఈ పరిస్థితిలో నిజాం నవాబు కళ్లు తెరిచి వాస్తనాలను పరికించక తప్పలేదు. 1948 సెప్టెంబరు 23న, అంటే పోలీస్‌ చర్య ప్రారంభమైన అయిదు రోజుల్లోనే ' నిజాం సంస్టాన సైన్యాధిపతి ఎల్‌. ఎడ్రూస్‌ భారత సైనికాధికారి మేజర్‌ జనరల్‌ చౌధురీ వద్దకు వచ్చి లాంఛనంగా లొంగి పోవటంతో పోరాటం జయప్రదంగా ముగిసింది. ఆనాటి నుండే హైదరాబాదు సంస్ట్రానం భారత దేశంలో అంతర్చాగ మయింది. బ్రిటీషు వారు పోతూ పోతూ మిగిల్చిన సంస్థానాల సమస్యను ఎంతో చాకచక్యంతో పరిష్కరించి, సమైక్య భారతావనిని తీర్చిదిద్దిన ఘనత నాటి హోం మంత్రి సర్దార్‌ వల్లభాయి పటేలుదే.

కాశ్ళీర్‌పై పాక్షీస్తాన్‌ దురాక్రనుణ చేసినప్పుడు, వారిని తరిమి కొట్టేందుకు వెళ్లిన భారత సైన్యం తన పని ఫూర్తిగావించక ముందే, సమస్యను ప్రధాని నెహ్రూ ఐక్య రాజ్యసమితికి నివేదించారు. అందుకు అప్పటి బ్రిటీషు గవర్నర్‌ జనరల్‌ లార్డ్‌మౌంట్‌బాటన్‌ నెహ్రూపై తెచ్చిన వొత్తిడి కారణం అనవచ్చు. ఏదయినా,

14 అప్పుడు సమితికి వెళ్లటం వల్ల, యిప్పటికీ కాశ్మీర్‌ సమస్య పరిష్కారం కాకుండా వుండిపోయింది. కవమ్యూనిస్ట్రు ఉద్యవుం : సైనిక దళాలు హైదరాబాదు సంస్టానాన్ని వశపరచుకొన్న తరువాత జనరల్‌ చౌధురీని మిలిటరీ గవర్నర్‌గా భారత ప్రభుత్వం నియమించింది. రజాకార్‌ సమస్య పరిష్కారం అయిందనుకుంచే, వెంటనే కొత్త సమస్య వొకటి వొచ్చి పడింది. రజాకార్లతో పోరాటం కోసం సాయుధులైన కమ్యూనిస్ట్‌ కార్యకర్తలు పోలీస్‌ చర్య తరువాత ఆయుధాలను విసర్రించ లేదు. పైగా తెలంగాణాలో సాయుధ పోరాటానికి. ఫపూనుకొన్నారు. గ్రామాలలో భూస్వాములను హత్య చేయటం, దోపిడీలు చేయటం, అరాచకాన్ని సృష్టించటం - ఇదీ ఆనాడు వాళ్ల ముఖ్యకార్యక్రమం. మిలిటరీ గవర్నరు ఎదుర్కోవలసి వచ్చిన సవుస్యలలో యిదొకటచి, హైదరాబాదు సంస్టాన పరిపాలనా యంత్రాంగాన్ని పటిష్టం చేయాల్సిన

అవసరాన్ని కూడ జనరల్‌ చౌధురీ గుర్తించారు. మదరాసు, మహారాఘ్రైల నుండి పోలీస్‌ రెవెన్యూ అధికారులను రప్పించి, పరిపాలనను సక్రమ పద్దతిలో పెట్టటానికి కృషి చేశారు,

మామగారి హత్య :

సంస్థాన విముక్తి తర్వాత కాం(గ్రమ్‌ పార్టిని పటిష్టం చేయటానికి గట్టి చర్యలు తీసికోడం జరిగింది. జిల్లా, తాలూకా స్థాయిలలో కాం(గ్రస్‌ యంత్రాంగాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. అప్పుడు నేను నుధిర తాలూకా కాం(గ్రస్‌ అధ్యక్షుడుగా వుంటూ (గ్రామస్టాయి నుంచి కార్యకర్తలతో సంబంధాలు పెట్టుకొని పార్టీని పునర్వ్యవస్రీకరించటం మొదలు పెట్టాను. ఊరూరా కాంగ్రెస్‌ ద్రేళ్లూనుకోడం గమనించి కమ్యూూనిస్ట్రలు కాంగ్రేస్‌ కార్యకర్తలను హత్య చేసి భీతావహాన్ని సృష్టించేందుకు పూనుకున్నారు.

ఆ రోజుల్లోనే _ అంచే, 1949 వమూర్చి 23నవా పెద్దకువారుడు (పసాదరావు గన్నవ్టరం తొలూకా కేసరపపల్లిలో జన్మించాడు, తరువాత కొద్దికాలానికి మా అత్తవారు నాభార్యను, చంటి పిల్లవాడేని తీసుకొని వాళ్ల స్వగ్రామం మాధవరం (తిరువూరు తాలూకా) వచ్చారు. నేను అప్పుడప్పుడు

జీపు వేసుకొని మాధవరం వెళ్లి వాళ్లను చూసి వస్తుండే వాడిని. నన్ను హత్య చేయాలని కాచుకొని వున్న కమ్యూనిస్టులు యీ సంగతి గమనించి 1949 డిసెంబరు 29న మా అత్తవారింటిపై దాడి చేశారు. అయితే వారను కున్నట్టుగా, ఆ రోజు నేను అక్కడకు వెళ్లలేదు. హైదరాబాద్‌లో ఏదో మీటింగ్‌ వుండి నేను అనుకోకుండా పట్నం వెళ్లాను. మాధవరంలో మా నూవుగారు, ఆయన తవర్ముడు నరసింహా రావుగారు నా భార్య, వరా అత్తగారు, ౦టంకో యిద్డ్దరుంఆడవాళ్లు వున్నారషణ నరసింహారావు గారు గోడదళాకి ఎలాగో తప్పించుకొని పోయారు. కమ్యూూనిస్త్రులు యింట్లో వున్న వెండి, బంగారం దోచుకొని, మా మామ గార్ని వూరు బయటకు తీసుకొని పోయి తుపాకితో కాల్చి చంపారు. ఈ దుస్సంఘటన తరువాత అప్పటివరకు బాగావున్న ఆ కుటుంబం చితికి పోయింది.

ఈ సంగతి తెలియగానే నేను హైదరాబాదునుండి కారులో బయలుదేరి మాధవరం చేరుకున్నాను. మూ మానుగారి భౌతిక కాయానికి అంత్యక్రియలు జరిపించాను. అక్కడ ఆరు మాసాలపాటు పోలీస్‌ కాపలా ఏర్పాటు చేసి వాళ్లు భయపడకుండా 'చేశాను. తప్పుడు కేసు :

కాం(గ్రమ్‌ వాళ్లకు ఒక ప్రక్క కమ్యూనిస్టులతో ఇబ్బందులే కాక్క మరో ప్రక్క యింకో కొత్త సమస్య వచ్చింది. నుదరాసు రాష్ట్రం నుండి వచ్చిన రెవెన్యూ, పోలీస్‌ అధికారులనుండి అనేక చికాకులు కలిగాయి. ఆ అధికారులలో కొంతమంది మంచివాళ్లున్నప్పుటికీ, మిగతావాళ్లు “సందులో సడేమియా” అని దొరికినంత బొక్కే తొందరలో వుండేవారు. ఒక ప్రక్కన కమ్యూూన్ను అరాచకత్వం, మరో స్రక్క అధికారుల అవినీతి మధ్య సామాన్య ప్రజానీకం అడకత్తెరలో పోకలాగా నలిగి పోయారు. అప్పుడు నేను, నా తోటి కాంగ్రెస్‌ కార్యకర్తలూ ధైర్యంగా నిలబడి ప్రజలకు అండగా నిలవాల్సి వచ్చింది. కాంగ్రమ్‌ నాయకుడుగా ఆ బాధ్యత నాపై పడింది.

మా మామగారి మరణానంతరం నేను నా కుటుంబాన్ని బయ్యన గూడేనికి వూర్చాను. అక్కడ సాయుధ పోలీస్‌ క్యాంప్‌ వుండేది. నేను పెనుబల్లిలో వ్యవసాయం చేయిస్తూ, కాం(గ్రస వ్యవహారాలను కూడ చూస్తుండేవాడిని, నా దృష్టికి వచ్చిన అధికారుల అవినీతిని నిర్భయంగా బయటపెడుతూ వుండటంతో

16 వాళ్లు సహజంగా నాపై కక్ష బూని వుండేవారు. 1950లో ఒకసారి వాళ్లు నన్నూ, ౦టంకా పదినుంది కాంగ్రెస్‌ కార్యకర్తలనరా ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా పనిచేస్తున్నామనీ కమ్యూనిస్టుల మనీ ఆరోపించి, తప్పుడు కేసులు బనాయించి అర్మే చేశారు. వరంగల్టు సెంట్రల్‌ జైలుకు పంపారు. హైద్రాబాద్‌లో వున్న కాంగ్ర నాయకుల జోక్యం వలన మేము నిర్జోషులమని తేలి, మమ్మల్ని విడుదల చేశారు. ఈ లోగా ఆ యేడు వేసవి మూడు నెలల పదిహేను రోజులకు పైగా నేము నిష్కారణంగా జైలులో మగ్గాల్సి వచ్చింది. అయినా నేను జంక లేదు. నేను జైలు నురచి విడుదలయిన తరునాత కూడా అటు కమ్యూనిస్టుల తోనూ, యిటు అవినీతి పరులైన అధికారుల తోనరా నా పోరాటం ఇంకా ఉధృతంగా కొనసాగించాను. సార్వత్రిక ఎన్నికలు : 1950 జనవరి 26న భారతదేశం రిపబ్లిక్‌గా అవతరించింది. నూతన రాజ్యాంగం అవులులోకి వచ్చింది. రాజ్యాంగాన్ననుసరించి దేశవ్యాప్తంగా వయోజన ఓటింగ్‌ పద్దతిలో వెొందటి సారి 1952లో సార్వత్రిక ఎన్నికలు జరిగాయి. భారత దేశంలో దాదాపు అన్ని రాష్ట్రాల లోనూ కాంగ్రెస్‌ గెలిచింది. కేంద్రంలో జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ నాయకత్వం లో కాంగ్‌ ప్రభుత్వం అధికారంలో కొనసాగింది. కాని గ్రామాలలో పోలీసులు సాగించిన దౌర్దన్యాల వలన ఖమ్మం, వరంగల్క్‌ నలగొండ వంటి తెలంగాణా జిల్లాల్లో కాంగ్ర[్‌ నాయకులంతా ఓటమిని రుచి చూశారు. అయితే మిగతా ప్రాంతాలలో కాంగ్‌ గెలవటంతో హైదరాబాద్‌ రాష్ట్రంలో కా గ్రెస్‌ మం త్రివర్గవేర్పడింది. బూర్గుల రావుకృష్ణారావుగారు చముఖ్థివుం త్రి అయ్యారు. ఒకప్పుడు గనర్నర్‌ జనరల్‌గా పనిచేసిన రాజగోపాలాదారిగారు ముఖ్యమంత్రిగా ఉమ్ముడి మదరాసు రాష్ట్రంలో కాంగ్రేస్‌ మంత్రి నర్గాన్నేర్సరచారు. ల తరువాత కొంతకాలానికి (శ్రీ/ పొత్రి (శ్రీరావులు ఆత్మ బలిదానం ఫలితంగా కర్నూలు రాజధానిగా ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడింది. కేంద్రం రామ్ర్రైల పునర్విభజన సంఘాన్ని ఫజల్‌ అలీ అధ్యక్షతన నియమించింది. భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు జరగటంతో 1956లో నవంబరు 1న హైదరాబాదు రాజధానిగా ఆంధ్రప్రదేశ్‌ అవతరించింది. న

నజంం వెలనకుకే భుజల స్థితిగతులు

పూర్వపు హైదరాబాదు సంసానంలో అన్ని ప్రాంతాలూ నిజాం నవాబు ప్రత్యక్ష పాలనలో వుండేవి కావు. కొన్ని ప్రాంతాలను, నిజాం తాబేదారులైన రాజాలు, జాగీర్పారులు పాలించేవారు. మిగిలిన ప్రాంతాలలో సుబేదారుల ద్వారా నిజాం పాలన జరిగేది. సంస్థానంలో వేలాది ఎకరాల అస్తిగల సెద్ద పెద్ద భూస్వాములూ, బంజరుదార్దూ, దేశముఖ్‌లూ, దేశ పాండ్యాలూ వుండేవారు. వాళ్లంతా ప్రజలను పీడించి వసూళ్లు చేసు కొంటూ అందులో కొంత నిజాం నవాబుకు నజరానాగా సమర్పించు కొనే వాళ్లు. సంస్థానానికి సొంత సైన్యం, పోలీస్‌ బలగమేకాక్క, సొంత తపాలా సర్వీసు, కరెన్సీ వుండేవి. "హైదరాబాదు సంస్టానంలో రైల్వే, బస్‌ సౌకర్యాలు ప్రభుత్వ పరంగా వుండేవి. వెట్టిచాకిరీ ;

పోలీస్‌ చర్య తరువాత హైదరాబాదు సంస్ట్రానాన్ని హైదరాబాదు రాష్ట్రంగా మార్చారు. సంస్టానంలోని రాజ్యాలనూ, జాగీరులనూ రద్దుచేసి రాష్ట్రంలో విలీనం చేశారు. ఈ రాజాలుగాని, జాగీర్చారులుగాని తవు హయాంలో (గ్రామాలలో రహదారి సౌకర్యాలపైగాని, విద్యా సౌకర్యాలపై గాని ఒక్క రూపాయి అయినా ఖర్చు చేసిన పాపాన పోలేదు. నాకు గుర్తున్నంతవరకు చాలా గ్రామాలలో ఒక్కరైనా చదువుకున్న మనిషి కనపడేవాడుకాదు. పేద రైతులు ఎంతో కష్టపడి వ్యవసాయం చేసి పంటలు పండించుకుంచేే అధికారులు వాళ్లను పీడించి శిస్తు పేరిట యిష్టవెొచ్చి నంత వసూలు చేసేవారు. ఇంతేకాక వెట్టి చాకిరీ చేయించుకొనేవారు. వూరూరా పటేలు (మునసబు), పట్వారీ (కరణం) వుండేవారు. కొన్ని వూళ్లలో మాలీపటేల్‌ (రెవెన్యూ చూసే మునసబు, పోలీస్‌ పటేల్‌ (లా అండ్‌ ఆర్హర్‌కు సంబంధించిన మునసబు) వేరు వేరుగా వుండేవారు. వీళ్లు ప్రజలపై బాగా జులుం సాగించేవారు. జనమంతా వారి అదుపాజ్ఞలలో వుండి, వారు చెప్పినట్టు చేయాల్సి వుండేది. ఎవరయినా ఎదురు చెబితే వారిని పోలీస్‌, రెవెన్యూ అధికార్ల సాయంతో నానా యిబ్బందులు పెట్టేవారు. ఎవరయినా ప్రభుత్వాధికారి గ్రామానికి “దౌరా(టూర్‌ వస్తే ఆయనగారికి కావలసిన వసతి,

భోజనం మొదలయిన ఏర్పాట్లన్నీ గ్రామాధికారులు చేసేవారు. వారి తిండి కింద ఖర్చయే కిరాణా మొత్తం వూళ్లోని దుకాణదార్లు వూరికే యిచ్చుకోవాలి. [గ్రామ తలారులు వారికి కావలసిన కట్టెపేళ్లు, కుండలు, మంచాలు, కూరలు, కోళ్లు, మేకలు గొర్రెలు మొదలైనవన్నీ వూరికే లాక్కొచ్చేవారు. రజకుడు, క్షురకుడు మొదలయిన గ్రామీణ వృత్తి పనివాళ్తంతా వచ్చి వూరికే పనులు చేసిపెట్టాలి. ఇదీ వెట్టిచాకిరి విధానం. అప్పటి “ఫర్మానా? (ప్రభుత్వ వుత్తరువు) ప్రకారం వీటన్నిటికీ మకాం చేసిన అధికారులు మూల్యం చెల్లించాలనే నియమం వుండేది కాని అది కాగితాలపైనే గాని వాస్తవంగా అమలయ్యేది కాదు.

నాగు ;

(గ్రామాల్లో సాంఘిక్క ఆర్దిక పరిస్టితులెంతో అధ్వాన్నంగా వుండేవి. వ్యవసాయం చాలాభాగం వర్షాధారంగా వుండేది రెక్కలు ముక్కలు చేసికొని ఏవో నాలుగు గింజలు పండిస్తే అందులో ఎక్కువభాగం అప్పుల కింద ష్లాహుకార్థు (బుణదాతలు) కట్టుకొనేవారు. ఇందుకు వాళ్లు *నాగళి అనే పద్దతి ప్తాటించేవాళ్లు, బస్తా ధాన్యం బదులు తీసుకొంచే, పంట రాగానె రెండు బస్తోలిష్ఫుకోవాలి. “నాగం అనేది ఒక రకవైన వడ్డీ లాటిది. వాగులకూ, శిస్తులకూ పోను రైతుకేం మిగిలేది కాదు. యిల్టు గడవటాన్‌ీకీ, వ్యవసాయం సాగచానికీ *నాగు మళ్లీ తప్పనిసరయ్యేది. అప్పు తీర్చలేని వాళ్లు అది తీరిందాకా వూరిక్తే (జీత భత్యాలు లేకుండా) పని చేయాల్సి వుండేది. అప్పు తీసుకొన్న వ్యక్తి చనిపోతే అతని భార్యా కొడుకూ వెట్టిచాకిరీ చేయాల్సి వుండేది. ఇలా తర తరాలుగా ఆ అప్పు తీరేదికాదు, వీడి చాకిరీకి అంతం వుండేదికాదు.

నిర్విరావు కషి |

ఆ పరిస్టితులలో ప్రజలను చైతన్య వంతులను చేసి, ఆ పద్దతులకు స్వస్తి చెప్ప కార్యక్రమాన్ని కాంగ్రెస్‌ కార్యకర్తలుగా మేం స్వీకరించాల్సి. వచ్చింది. మేం వూళ్లకు వెళ్లి అక్కడ కాంప్‌ కార్యకర్తలను ఏర్పాటు చేసి, వారి ద్వారా అక్కడి విషయాలను తెలుసుకొంటూ వుండేవాళ్తం. ఇందు కోసం ఒక్కోసారీ కాలినడకన మైళ్లకు మైళ్లు పోవాల్సి వచ్చేది. బాట సీరిగావుంటే, రైతులు మమ్మల్ని ఆపి ఎద్దుల బండి కట్టి పంపేవారు. నర్షాకాలమైతే బండ్లు సాగేవికావు. ఏరులూ, వాగులూ దాటుకొంటూ బురదలో క్రాల్రడ్రక్రనే వెళ్లాల్సి వుండేది. కాని మమ్మల్ని చూస్తే గ్రామాలలోని ప్రజలకు చాల ధైర్యం వచ్చేది. భూస్వాముల దౌర్హన్యాన్ని ఎదుర్కొనే

సాహసం కనిపించేది. ఆ పరిణామాలను చూస్తే, మా కెంతో ఆనందం కలిగి, మా ప్రయాణాయాసాన్ని మరిచి పోయేవాళ్లం.

ఇలా మూడు, నాలుగు సంవత్సరాల పాటు ్రమించగా, పరిఫస్ట్రితులు కొంత మెరుగు పడ్డాయి. ప్రజల్లో చైతన్యం కనిపించసాగింది. ఊళ్లలో పాఠశాలలు పెట్టాలంటే గ్రామ పెద్దలు సహకరించేవారు కారు. చదువు కుంటే జనం తెలివి మీరి పోతారనీ, తవు పెత్తనం సాగదనీ వాళ్ల భయుం. అందుకని వేవటు పట్టుదలగా వూళ్లలో పాఠశాలలు పెట్టించేవాళ్తం. పెద్ద వూళ్లలో హైస్కూళ్లు ఏర్పాటు చేసేవాళ్లం. ఎన్నికలు జరిగి కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం రాకముందే వూళ్లలో కాంగ్రెస్‌ ఆధ్వర్యంలో నేను నా అనుచరులం కలిసి ఈ కార్యక్రమాలను అమలు జరుపుతుండే వాళ్లం.

బూర్గుల ప్రభుత్వ కాలంలో వరంగల్‌ జిల్లాను విభజించి, ఖమ్మం కేంద్రంగా 1953లో ఖమ్ముం జిల్లాను కొత్తగా ఏర్పాటు చేశారు. “ భూస్వాముల జులుం :

అప్పటి ఖమ్మం జిల్లాలో పెద్ద పెద్ద భూస్వావఎులంతా వముఖ్యవుంత్రి బూర్గుల రామకృష్ణారావుగారికీీ ఆయన బావమరిది మందుముల నరసింగరావు గారికీ, చాలదగ్గర బంధువులు. ఒక్కొక్క భూస్వామికి నాలుగయిదు గ్రామాల్లో పది పదిహేనువేల ఎకరాల దాకా భూములుండేవి. ఎవరో కొద్ది మంది రైతులకు తప్పు సొంత కముతం అంటూ వుండేది కాదు. అంతా ఈ భూస్వాముల దగ్గర పొలాలు కౌళ్లకు తీసికొని సాగు చేసికొనేవారు. కాలు గింజల రూపంలోనో, డబ్బురూపేణానో వుండేది. భూస్వాములకు ఎప్పడు కోపం వస్తే అప్పుడు కౌలుదార్ని తీసేసేవాడు. కాదు కూడదంటే దౌర్హన్యం చేసేవాడు. భూసంస్కరణలు :

బూర్గుల రావముకృష్ణారావుగారి నాయకత్వంలో కాంగ్రెస్‌ మంత్రి వర్గం ఏర్పడగానే కాలుదార్హ సమస్యను పరిష్కరించే కృషి ప్రారంభమైంది. కౌలుదార్ల రక్షణకై శాసన సభలో బిల్లును ప్రవేశపెట్టి కౌలుదార్లకు చట్టపరమైన రక్షణ కల్పించారు. కౌలు దారీ చట్టాన్ని మొట్టమొదట ఖమ్మం జిల్లాలోనే అమలు చేయ ప్రారంభించటం ఒక చరిత్రాత్మక సంఘటన. ఈ శాసనం ప్రకారం భూస్వాములు తము చిత్తం వచ్చినప్పుడు కౌలుదార్లను తొలగించకుండా రక్షణ కల్పించారు.

20 భూమిని పట్టాచేసి కొనేందుకు కూడా కౌలు దార్లకు వీలు కల్పించారు. భూస్వాములు ఒక పరిమితికి మించి భూమిని వుంచుకొనే వీలు లేకుండా చేశారు. ఈ శాసనం కాగితాలపైన మిగిలిపోకుండా చూసే బాధ్యతను నేనూ, నా అనుచరకార్యకర్తలంతా స్వీకరించాం. ఊరూరా వెళ్లి కౌలు దార్లకు గల హక్కులేమిటో వివరించాం. కొద్ది మొత్తాన్ని చెల్లించి చట్టు ప్రకారం వాళ్లు తాము కాలుకు తీసుకొన్న భూములకు పట్టాదార్డు కావచ్చన్న సంగతిని తెలియచెప్పాం. నా ఉద్యవుం ఫలితంగా కౌలుదార్లు ఎందరో నేడు రైతులుగా వూరి తవు భూములను కష్టపడి అభివృద్ది చేసికొని ఫలసాయం తీసుకోగల్లుతున్నారు. తాము కడుపునిండా తినటమేగాక్క, తమ పిల్లలను చదివించుకోగల్లుతున్నారు. లక్షలాది కటుంబాలకు శాశ్వత ' ప్రయోజనం కల్షించిన కౌలుదారీ చట్టుం సరిగా అమలయ్యేందుకు జరిగిన మహాయజ్ఞంలో ఆధ్వర్యం వహించే అనకాశం ఆనాడు నాకు లభించటం నా అదృష్టం. ఇప్పటికీ ఆ ప్రాంతాల్లోని రైతంలు నన్నుకలిసినప్పుడు ఇదంతా మీ చలనే అని తాము పొందిన అభివృద్దిని గురించి చెబుతుంటే నాకెంతో ఆనందం కలుగుతూ వుంటుంది. ఒకనాడు స్వేచ్చలేక ఎంత కష్టపడ్డా ఫలసాయం తనకు దక్కుతుందనే హామీలేక అలవుటించిన కుటుంబాలు యీనాడు స్వేచ్చగా, హాయిగా జీవిస్తున్నారు. పొలాలకు సొంత దారులయ్యారు. ఇతరులత"* పాటు సమానంగా మానవులుగా చూడబడుతూ సంతోషంగా సంసారాన్ని నడుపుకోగల్లుతున్నారు. ఇందుకు ఆనాడు వేం సాగించిన ఉద్యమం ఎంతో దోహదం చేసింది. ఈ ఉద్యమంలో నా వెంట ఎందరో కార్యకర్తలు వూరూరు తిరిగి పాటుబడ్డారు. అనేక కష్టనష్టాలకోర్చి మా నాయకత్వానికి అండగా నిలిచారు. ఆ విషయాలను తలచుకుంటే ఎంతో _ ఉత్సాహం, తృప్తీ కలుగుతుంటాయి. కాంగప్‌కు కొత్తవూపు : 1957న సంవత్సరంలో నేను ఖవ్ముం జిల్హా కాంగ్రస్‌ అధ్యక్షుడుగా ఎన్నికయ్యాను. జిల్లాలో తను ప్రాబల్యాన్ని పెంచుకొన్న కవత్యూనిస్ట్రల నెదుర్కోని, కాం(గ్రస్‌ను పటిష్టం చేసే బాధ్యత నా మీదా, నా తోటి కార్య కర్తల మీదా పడింది. నూ కృషి ఫలితంగా జిల్లాలో వెజారిటీస్టానాల్లో కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్జులను 1957లో జరిగిన శాసన సభ ఎన్నికల్లో గెల్పించుకో గలిగాం.. నేను జిల్లా బాధ్యత తీసికోడం వల్ల వేంసూరు నియోజకవర్గం నుండి నా తమ్ముడు కొండలరావును పోటీ చేయించి, కమ్యూూనిస్త్‌ అభ్యర్దిపై గలిపించటం జరిగింది.

ఆంభబుదెత్‌ - ౪ తరబంత

1956లో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఏర్పడినప్పుడు, నరాతన రాష్ట్ర తొలి ముఖ్యమంత్రిగా (శ్రీ, నీలం సంజీవరెడ్డిగారు ఎన్నికయ్యారు. ఆయన మంత్రి వర్గంలో కళా వెంకట్రావు, బెజవాడ గోపాలరెడ్డి వంటి పెద్దలు పని చేశారు. సంజీవరెడ్డిగారి హయాంలో రాష్ట్రంలో అనేక అభివృద్రి పథకాలు ప్రారంభించ బడ్డాయి. ముఖ్యంగా నాగార్జునసాగర్‌, (శ్రీ, శైలం, పోచంపాడు వంటి పెద్ద ప్రాజెక్టుల నిర్మాణం ప్రారంభించారు. ఈ ప్రాజెక్టులకు జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూగారు శంకుస్తాపన చేశారు. అప్పుడు కాంగ్రెస్‌లో అంతా ఐకమత్యంగా వుండి రాష్ట్రాన్ని అన్ని విధాలా నముందాకు తీసుకొని వెళ్ళాలన్న పట్టుదలతో పని చేయుటం జరిగింది. పంచాయతీ రాజ్‌ :

సంజీన రెడ్డిగారు ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా రాష్ట్రంలో పంచాయతి రాజ్‌ను ఏర్పాటు చేశారు. అందుకోసం ప్రత్యేకంగా ఒక శాసనాన్ని తెచ్చారు. అంతకు ముందు ఆంధ్ర ప్రాంతంలో బ్రిటీషు వారు పెట్టిన జిల్లా బోర్డులూ, కొన్ని (గ్రామాలలో పంచాయతీ బోర్డులూవుండేవి. తెలంగాణా జిల్లాల్లో వెనుకటి నిజాం ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసిన స్టానిక స్వపరిపాలనా సంస్థలున్నా, అభివృద్దేమీ జరగలేదు.

నరాతన పంచాయితీరాజ్‌ వ్యవస్థలో జిల్బా పరిషత్‌లు, పంచాయతి సమితులు, గ్రామపంచాయతులు అని మూడు తంతెలున్నాయి. చట్ట బద్దంగా _ ఎన్నికలుజరిపి వీటినిఏర్పరచారు. ఫలితంగా 1959 నవంబరు1న పంచాయతీరాజ్‌ ఆవిష్కరణ జరిగింది. ఖమ్మం జిల్లాలో నూతనంగా ఏర్పడిన జిల్లా పరిషత్‌ తొలి అధ్యక్షునిగా నేను ఎన్నికయ్యాను. అయిదు సంవత్సరాలపాటు ఆ పదవిలో వుండి జిల్లా ప్రజలకు సేవ చేసే అవకాశం నాకు లభించింది. అప్పడు ఖమ్మం జిల్లా అన్ని రంగాల్లోనూ బాగా వెనుకబడి వుండేది. జిల్లా అంతటికీ కలిపి రెండో మూడో హాస్కూళ్సుండే వంచే పరిస్టితి ఎంత దారుణంగా వుందో అర్హం అవుతుంది.

నేను అధ్యక్షుడిగా వున్న కాలంలో దాదాపు ప్రతి గ్రాముంలోనూ ఒక పాఠశాల నెలకొల్పాము. 130 ఉన్నత పాఠశాలలు ఏర్పాటు చేశాము. ఇంకా జూనియర్‌ కాలేజీలు, డిగ్రీ కాలేజీలు స్టాసించటం జరిగింది.

22 విద్యా రంగంతోపాటు రహదార్లపరిస్టితికూడా ఎంతో అధ్వాన్నంగా వుండేది. కనుక గ్రామీణ రహదారుల పరిస్థితిని మెరుగు పరచే ప్రయత్నం చేశాము. జిల్లాలో చాలా భాగం ఏజె న్సీ ఏరియా కావటంతో రహదారి సౌకర్యాలు నామమాత్రంగా వుండేవి. పల్లెలకు రోడ్డు వేసే కార్యక్రమాన్ని జయప్రదంగా కొనసాగించాము. అలాగే పల్లె ప్రజలకు. వైద్య సౌకర్యం ఎంతో అవసరం. కాబట్టి ప్రతి పంచాయాతీ సవితిలోనరా ప్రాథవిక ఆరోగ్య కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేయటంజరిగింది. తాలూకాకేంద్రాలకూ, కొన్నిముఖ్యమైన (గ్రామాలకు విద్యుత్‌ సౌకర్యం ఏర్పాటు చేయబడింది. నీటిపారుదల వసతుల గురించి శ్రద్రతీసికోడం జరిగింది. ఖమ్మం పట్టణంలో జిల్లా కలక్షర్‌ కార్యాలయభవనాన్ని, జిల్లా పరిషత్‌ భవనాన్నీ జిల్లా ఆసుపత్రి భవనాన్నీ నూతనంగా నిర్మించుకోవటం విశేషం. 1962వ సంవత్సరంలో రాష్ట్రశాసన సభకు నేను ఎన్నికయ్యాను. అప్పటి నుండ జల్లారాజకీయాల్లోపాటు రాష్ట్ర రాజకీయాల్లో కూడ నేను చురుకుగా పాల్గొంటూ వచ్చాను. . సంజీవయ్య : నేను జిల్లా పరిషత్‌ అధ్యక్షుడుగా వున్న రోజుల్లోనే - అంటే 1960లో సంజీనరెడ్డిగా రు అఖిల భారతకాంగ్రస్‌ అధ్యక్షులుగా వెళ్లారు. అఖిలభారత కాంగ్రెస్‌ రధకుడుగా సంజీసరెడ్డిగారు వెళ్లే ససుయంలో అంత వరకూ ఆయనకు అల్లూరి సత్య ్యారాయణ రాజు ముఖ్య స్నేహితులుగా వున్నారు. ఎందుకో సంజీవరెడ్డిగారు అవతరణ ము నన సస్యోమంత్రి కారాదని పట్టుపచ్చారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఆ పదవికి ఎ ల పాలరెడ్డిగారు ముఖ్యమంత్రి కాకుండా సంజీవరెడ్డి గారు అటువంటి అ చేయటంలో ముఖ్యపాత్ర వహించినది అల్లూరే. వారసుడుగా ఎం కాదని సంజీవరెడ్డిగారు కాసు బ్రహ్మానందరెడ్డిని తన కాను బ్రహ్మానంద ఇడ స్రదరికీ ఆశ్చర్యం కల్గించింది. నిజానికి ఒకప్పుడు కూడా యిష్టపడలేద! ంజవరెడ్డిగారు తన మంత్రి వర్గంలో చేర్చుకొనడానికి . _“య్లారి ముఖ్యమంత్రి కారాదని సంజీవరెడ్డిగారు మంకు పట్లు పట్టటం రాష్ట్రరాజీయాలలో త్రీ సంక్షోభానికి దారి హై ఏ.సి. సుబారీడ్డ న

తదితర నాయకులు బ్రహ్మానందరెడ్డి ముఖ్యమంత్రి కావడాన్ని ఏ పరిస్టితులలోనూ ఒప్పుకోమని తెగేసి చెప్పారు. అప్పుడు ఠాజీ అభ్యర్దిగా సంజీనయ్యగారి పేరు ప్రతిఫాదించటం, సంజీవరెడ్డిగారు వ్యతిరేకించినా నెహ్రూ, ఇందిరా. గాంధీల ఆశీస్సులతో సంజీవయ్యగారు ముఖ్యమం త్రికావటం జరిగిపోయాయి.

సంజీవయ్యగారు తొలి హరిజన ముఖ్యమంత్రి. అప్పటికీ యిప్పటికీ రాష్ట్ర -” ముఖ్యమంత్రి పదవిని అతి తక్కువ నయసులో అధిష్టించిన వ్యక్తి ఆయనే. సంజీవయ్యగారు నిరాడంబరుడు. నీతి, నిజాయితీలకు పేరుగాంచిన వ్యక్తి ఆం(ధ్ర, ఆంగ్ల భాషలలో చక్కని వక్త, సాహిత్యాభి రుచి, సంగీత పరిచయం కలిగిన సరసుడు, సహృదయుడు. గొంతెత్తి రాగయుక్తంగా, భావగర్భితంగా ; పద్యాలు చదవటం ఆయనకు సరదా. ఆయనకు కలా, కపటం తెలియదు. సాఫీ అయిన వ్యక్తి. అందుకే ఆయనతో నాకు మంచి స్నేహ సంబంధాలుండేవి, మళ్లీ సంజీవరెడ్డి :

కాని దురదృష్ట వశాత్తు సంజీవయ్య గారిని ఎక్కున కాలం ముఖ్య మంత్రిగా వుండనీయలేదు. బ్రహ్మానందరెడ్డి వర్గం ఆయనకు వ్యతిరేకంగా పని చేస్తూ వచ్చింది. సంజీవయ్య ముఖ్యనుంత్రిగా వుండగా, 1962 ఎన్నికలలో కొంగ్రెస్‌ విజయం సాధించింది. అందువల్ల సహజంగా ఆయన తిరిగి ముఖ్యమంత్రి కావాల్సి వుంది. అయినా సంజీవరెడ్డిగారు ఢిల్లీలో జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ గారితో మౌటాడి ప్రయశ్నం చేసుకొని తిరిగి తానే ముఖ్యమంత్రిగా రానటం జరిగింది.

సంజీవరెడ్డి గారిని రెండవ సారి ముఖ్యమంత్రిగా తిరిగి పంపే సమయంలో జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ ఆయనతో సంజీవయ్యగారినీ ఆయన సూచించే యిద్దరు న్యక్తులనూ మంత్రి వర్గంలోకి తీసుకో వలసిందిగా చెప్పారు సంజీనయ్యగారి మంచి తనాన్నిబట్టి నెహ్రూ ప్రత్యేకంగా యీ సూచన చేశారు. సంజీవరెడ్డిగారు నెహ్రూ చెప్పినమాట తప్పి సంజీవయ్య గారి నొక్కరినైతే మంత్రి వర్గంలోకి తీసుకుంటానుగాని మిగిలిన యిద్రరినీ తీసుకోనని చెప్పారు... దానిపై సంజీవయ్య గారు సంజీవరెడ్డిగారి మంత్రి వర్గంలో చేరేందుకు నిరాకరించారు. ఈ సంగతి ఇందిరాగాంధి గారికి తెలిసింది. ఆమె తన తండ్రి జనహర్‌లాల్‌ దగ్గరకు వెళ్లి సంజీవరెడ్డిగారు ఆడిన మాట తప్పారని చెప్పింది. జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూకు ఆగ్రహం వచ్చింది. వెంటనే సంజీవయ్యగారిని సంజీవరెడ్డిగారి స్థానంలో అభిలభారత కాంగ్‌ అధ్యక్షులుగా నియమించారు. ఆ విధంగా ఆయన అఖిల

24 - భారత కాంగ్రుు సంస్థకు మొదటి హరిజన అధ్యక్షు లయ్యారు. సంచాయతీ రాజ్‌ ఛాంబర్‌ : జిల్లా పరిషత్‌ అధ్యక్షుడుగా నేను అయిదు సంవత్సరాల పదవీకాలం పూర్తి చేసిన తర్వాత మళ్లీ సంచాయతీ ఎన్నికలు జరిగాయి. నా సోదరుడు కొండలరావు ఖమ్మం జిల్లా పరిషత్‌ అధ్యక్షుడుగా ఎన్నికయినాడు. సంజీవరెడ్తిగారు ముఖ్యమంత్రి అయిన తర్వాత 1963లో నన్ను రాష్ట్ర పంచాయతీ ఛాంబర్‌ అధ్యక్షులుగా ఉండవలసిందిగా కోరారు. ఆ హోదాలో నేను రాష్ట్రమంతటా పర్యటించి పంచాయతీ రాజ్‌ సంసల కృషిని సమన్వయం చేయటానికి శ్రద్ద తీసికోగలిగాను. రాష్ట్రంలో అన్ని జిల్లాల నాయకుల తోను సత్సంబంధాలు ఏర్పరచుకొనేందుకు నాకు అప్పుడుచక్కనిఅవకాశం లభించింది. తరువాతనేను రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రిగా వున్నప్పుడు ఆ పరిచయాలూ, సంబంధాలూ బాగా ఉపకరించాయి. సంజీనరెడ్డిగారు 1962లో (రెండవసారి) ముఖ్యమంత్రిగా వచ్చినప్పుడు (బ్రహ్మానందరెడ్డిగారి సలహాపై ఎక్కువ ఆధారపడుతూ వచ్చారు. వుంత్రి వర్గనిర్మాణంలోనూ, తరవాతా బ్రహ్మానందరెడ్డి గారి ప్రభావం సంజీవరెడ్డిగారిపై ... స్పష్టంగా కనుపించింది. దాని వల్ల అంతకు ముందు ముఖ్యమంత్రిగా సంజీవరెడ్డి గారు సంపాదించుకొన్న మంచి పేరు దెబ్బతిన్నది. సంజీవరెడ్డి గారి కీర్తి ప్రతిష్టలు దెబ్బతినటానికే కాక రాష్ట్ర రాజకీయాలు కలుషితం కానటానిక్కూడా బ్రహ్మానందరెడ్డే కారకుడనక తప్పదు. - ఎవరికి కష్టం కలిగినా సరే ఈ యదార్ధం రాయక తప్పదు. , దొడ్డిదారి : ఇంతలో సంజీవరెడ్డిగారిని వ్యక్తి గతంగా ప్రస్తావించి ఆకేపిస్తూ కోర్టు తీర్పు రావటంతో ఆయన తన పదవికి రాజీనామా యివ్వవలసివచ్చింది. తరువాత సంజీవరెడ్డి గారు తన అనుచరులను ఢిల్లీ పంపించి రాజీనావూ ఆమోదించబడకుండా ఆపాలన్న ప్రయత్నం చేసినా, అప్పటి ప్రధాని నెహ్రూ ఆ .. సూచనకు అంగీకరించలేదు, పార్టీ హైకవూండు ఆయన రాజీనావూను ఆమోదించి వైతోలగేందుకు అనుమతించింది. ఈ సారి కూడా సంజీవరెడ్డిగారు తన తర్వాత బ్రహ్మానంద రెడ్డిగారినే ముఖ్యమంత్రి చేయాలనే నిర్ణయానికి వచ్చారు. (బ్రహ్మానంద రెడ్డి పోటీ చేస్తే ఎ.సి. సుబ్బారెడ్డి గార్ని పోటీకి నిలపాలని మెజారిటీ

సభ్యుల అభిప్రాయంగా కనుపించింది. ఈ పరిస్టితినుండి మర్యాదగా బయట పడటానికి తాను శాసనసభాపక్ష నాయకుడిగా వుంటూ, బ్రహ్మానందరెడ్డిని ముఖ్యమంత్రి పదవీ స్వీకారం చేసే ఏర్పాటు చేయవలసిందిగా ఆయన గవర్నరును కోరారు. ఫలితంగా బ్రహ్మానందరెడ్డి దొడ్డిదారిన ముఖ్యవుంత్రయ్యే వీలు చిక్కింది. ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో సంజీవరెడ్డిగారి వంటి నీతులు చెప్పేటటువంటి నాయకులు చేయాల్సిన పని యిది కాదు. లాల్‌బహదూర్‌ : .

1964 మే 27న ప్రధాని జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ దివంగతు లయ్యారు. వెంటనే సంజీవరెడ్డి గారిని ఢిల్లీ రావలసిందిగా వర్తమానం అందింది. అప్పటి కాం(గ్రట్‌ అధిష్టానవర్గం కామరాజ్‌ నాడార్‌ అధ్యక్షతన సమావేశమై నెహ్రూ తరవాత (శ్రీ లాల్‌, బహదూర్‌ శాస్త్రి గారిని ప్రధానిగా ఎన్ను కోవాలని నిర్ణయించింది. లాల్‌బహదూర్‌ నె(హ౫కు ఆంతరంగిక సహచరుడు. అత్యంత నిరాడంబరుడుగా పేరొందిన వ్యక్తి. నీతి నిజాయతీలకు పెట్టిన పేరు. ఆయన ప్రధానిగా ఏర్పరచిన మంత్రివర్గంలో సంజీవరెడ్డిగారిని పౌర, విమానయాన శాఖానుంత్రిగా నియమించారు. ఫలితంగా సంజీవరెడ్డిగారు శాసనసభా సభ్యత్వానికి శాసనసభా కాంగ్రెస్‌ నాయకత్వానికీ రాజీనామా చేయవలసి వచ్చింది. అప్పుడు బ్రహ్మానందరెడ్డి గారు ముఖ్యమంత్రిగా వుండటం వల్ల ఆయనే కాం(గ్రమ్‌ శాసనసభా " పక్ష నాయకునిగా ఎన్నికయ్యారు. జైజవాన్‌ 1 జైకిసాన్‌! :

లాల్‌ బహదూర్‌ శాస్త్రిగారు ప్రధానిగా వుండగా వ్యవసాయ రంగానికి ఇతోధికంగా ప్రోత్సాహం లభించింది. అధికోత్పత్తి సాధించ టానికి పునాదులు పడ్డాయి. స్రైనికంగా కూడ దేశాన్ని పటిష్టం చేయటం జరిగింది. 1968లో

-.. పాక్షీస్తాన్‌ వునదేశంపై దురాక్రవుణ చేసినప్పుడు లాల్‌ బహదూర్‌ శాస్త్రి

సాహసోపేతమైన నిర్ణయాలు తీసుకొని విజయం సాధించగలిగారు. అప్పుడు పాకీస్తాన్‌ అధ్యక్షుడుగా నియంతృత్వం చెలాయిస్తోంది జనరల్‌ ఆయూబ్‌ ఖాన్‌: భారత సైన్యం అంతర్జాతీయ. సరిహద్దును దాటి పాకీస్తాన్‌లో ప్రవేశించేందుకు లాల్‌ బహదూర్‌ అనువుతిస్తారని ఆయున వూహించలేదు. వివూన బలాన్ని వుషయోగించి పాక్షీస్తాన్‌లోని సైనిక స్థావరాలపై బాంబులు వేసేందుక్కూడా లాల్‌ బహదూర్‌ సాహసించడని ఆయన అనుకొన్నాడు. అయితే ఆయూబ్‌ ఖాన్‌

26 అంచనాలను తలకిందులు చేశారు లాల్‌ బహదూర్‌. “జై జవాన్‌! జై కిసాన్‌1?? అన్న నినాదం శా।స్త్రిగారిదే. వన సైన్యం విజయోన్ముఖంగా సాగిపోతున్నా కూడ, శాంతిని పరిరక్షించాలన్న వుద్దేశంతోనే లాల్‌ బహదూర్‌ యుద్ద విరమణకు అంగీకరించి, చర్చలకు సిద్దమయ్యారు. శాస్త్రి అస్తమయం ; అప్పటి రష్యా ప్రధాని కోసిగిన్‌ పిలుపుపై భారత ప్రధాని లాల్‌ బహదూర్‌, పాకిస్తాన్‌ అధ్యక్షులు ఆయూబ్‌ఖాన్‌ రెండు రోజులపాటు తాష్కంట్‌లో సుదీర్హ చర్చలుజరిపారు. చినరకు ఇద్దరూ ఒక ఒప్పందానికి వచ్చి కొసిగిన్‌ సమక్షంలో దానిపై సంతకాలు చేశారు. ఆ ఒప్పందం క్రింద భారత సైన్యాలు తాము పాకిస్తాన్‌లో ఆక్రమించిన భూభాగం నుండి ఉస సంహరించు కొంటాయి. అలాగే . పాక్‌ సేనలు భారత భూభాగం నుండి వెనక్కుమళ్లుతోయి. సమస్యల పరిష్కారానికి రెండు దేశాలూ పరస్పర సంప్రదింపులు జరుపుతాయి. కార్యక్రమం ప్రకారం లాల్‌ బహదూర్‌ శాస్త్రి ఆ రాత్రి తాష్కెంటు లో వుండి మరునాడు ఉదయాన్నే ఢిల్లీకి తిరిగి రావాల్సి వుంది. కాని దురదృష్ట వశాత్తు ఆయనకు ఆ రాత్రి తీవ్రంగా గుండె పోటు వచ్చింది. డాక్షర్లు ఆఘమేఘాలపై వచ్చి ఎంత ప్రయత్నం చేసినా ఫలితం దక్కలేదు. ఆ వనుహనీయుడు అలా హఠాన్మరణం పాలవటం (ప్రపంచాన్నే దిగ్ర్రాంతిలో ముంచింది. లాల్‌బహదూర్‌ భౌతికకాయాన్ని విమానంలో “ఢిల్లీకి తీసుకొని వచ్చారు. ఆయన మృతదేహం వున్న పేటికను పాకిస్తాన్‌ నియంత ఆయూబ్‌ఖాన్‌, రష్యా ప్రధాని కొసిగిన్‌లు నినూనం నుండి స్వయంగా మోసుకొని వచ్చారు. లాల్‌ బహదూర్‌ శాస్త్రి, ఉన్నత వ్యక్తిత్వం ఆ అ(గ్రనాయకులను ఎంతగా ఆకట్టుకొందో దీనిని బట్టి తెలుసుకోవచ్చు. లాల్‌ బహదూర్‌ శాథస్త్రి; గారి శరీరానికి అంతిమ సంస్కారాలు జరిగిన స్టలాన్ని “నిజయఘాట్‌ అని పిలుస్తున్నారు. భారత దేశాన్ని తుది శ్వాసదాకా విజయసథాన నడిపించిన ఆ మహానాయకుని సమాధికి ఆ పేరు పెట్టటం సముచితంగా వుంది. లాల్‌ బహదూర్‌ శాస్త్రిగారు నిస్పులాంటి మనిషి ఆయన చనిపోయే సరికి ఆయన భార్యా పిల్లలు వుండటానికి సాంత యిల్టు కూడ లేదు |

ప్రధాని ఇందిర :

లాల్‌ బహదూర్‌ వారసుని ఎన్నికల్లో కాంగ్రు, అధిష్టాన వర్గం ఇందిరాగాంధి పేరును సూచించగా మొరార్షీ అంగీకరించక ఎన్నిక జరగాలని కోరారు. ఎన్నికల్లో ఆయనకు మెజారిటీ రాక్క ఇందిర ప్రధాని అయ్యారు. ఇందిరా గాంధి ప్రధాని అయితే అన్ని పనులూ తవుతో సంప్రదించే చేస్తుందనీ, మొరార్షీ అయితే ఎవరి వూటా లెక్కచేయుడనీ ఆలోచించి అప్పుడు కాంగ్రెస్‌ అధ్యక్షుడుగా వున్న కామరాజనాడార్హ్‌ ఆయనకు సన్నిహితులుగా వున్న అ(గ్రనాయకులు నిజలింగప్ప, యస్‌.కె. పొటిల్‌ అతుల్య ఘోష్స్‌ సంజీవరెడ్డి మొదలయిన వారు ఇందిరాగాంధీని బలపరచారు. ఆ రోజు నేను ఢిల్లీలో సంజీవరెడ్డి గారించ్లో వుండటం తటస్రించింది. ఇందిరాగాంధి తన మంత్రి వర్గ సభ్యుల జాబితాను ఖరారు చేసి రాష్ట్రపతికి సమర్పించిన తరువాత కొమరాజ నాడారుకు చూపించింది. ఆ జాబితా తయారు చేయటంలో ఆమె నాడారునుగాని ఆయన అనుచరులను గాని సంప్రదించలేదు. ఆమె చూపించిన జాబితాలో సంజీవరెడ్డిగారి పేరు లేదు. వెంటనే వారందరూ కలిసి సంజీవరెడ్డి గారి పేరు చేర్చవలసిందిగా కోరినప్పటికీ ఆమె వినలేదు. ఇందిరాగాంధి మంత్రి వర్గ ప్రమాణస్వీకారం అయింతర్వాత సంజీవరెడ్డి. గారిని లోక్‌సభ స్పీకర్‌ చేయటానికి అంగీకరించింది. తీరా నామినేషన్‌ వేసే సమయానికి సంజీవరెడ్డిగారిపై వ్యక్తిగత కోపం కొద్దీ యింకొక వ్యక్తి కూడా నామినేషన్‌ వేయటం జరిగింది. తరువాత కాం. నాయకులంతా కలిసి ఆ వ్యక్తిని వొప్పించి.పోటీనుంచి విరమింప చేయటంతో సంజీవరెడ్డి గారు ఏకగ్రీవంగా స్పీకర్‌గా ఎన్నికయ్యారు. ల

ఇందిరాగాంధీ విషయంలో కామరాజనాడార్‌ ప్రభృతుల అంచనాలు తప్పని తేలిపోయింది. అప్పటిదాకా కాంగ్రెస్‌ సంస్థపై పెత్తనం చలాయించిన నాడార్‌ ప్రభృతులకూ, ఇందిరాగాం ధీకి నంనస్పర్హలు ఏర్పడటం జరిగింది. మొరార్దీదేశాయ్‌ని ఇందిరాగాంధి తన మంత్రి వర్గంలో ఉప'్రధానిగా తీసుకొని ఆదధ్రికశాఖ నప్పుగించింది. బ్రహ్మానంద వ్యూహం :

ఇంతలో 1967లో సార్వత్రిక ఎన్నికలు వచ్చాయి. పార్షవెంటుకు, అసెంబ్లీలకు కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్ద్హులనం నిర్ణంటంచేటప్పుడం ఇందిరాగాంధి

28 తనకనుకూలమైన వారికే ఎక్కువ ప్రాధాన్యాన్నిచ్చింది. దానిని అవకాశంగా తీసుకొని బ్రహ్మానందరెడ్డి ఇందిరాగాంధి అండన చేరాడు. ఇందిరాగాంధి సంజీవరెడ్డి మనుష్యులకు ప్రాతినిధ్యం దొరక్కుండా బ్రహ్మానందరెడ్డికి సంపూర్ణమైన మద్దతునిచ్చి ఆయన చెప్పినవారికి టికెట్టివ్వటం జరిగింది. కత్షసాధింపు : సంజీవరెడ్డిగారు కేంద్రంలో మందత్రయినా, స్వరాష్త్రంలో ఆయన పలుకుబడి చిత్రంగా సడలిపోయింది. . సంజీవరెడ్డిగారి దయవలన ముఖ్యమంత్రి పదవిని సంపాదించుకొన్న బ్రహ్మానందరెడ్డిగారు ఆ మేలును మరచిపోయి, సంజీవరెడ్డిపైనా, ఆయన అనుచరులపైనా కక్షసాధింపు రాజకీయాలకు పూనుకొన్నాడు. (బ్రహ్మానందరెడ్డి గారు వలటఖ్యవుంత్రిగా వున్నకాలంలోనే రాష్ట్రంలో కొంగగ్రెస్‌ రెండువర్గాలుగా చీలిపోయింది. ప్రభుత్వ వ్యవహారాల్లో, పార్టీ వ్యవహారాల్లో బ్రహ్మానందరెడ్డి కాలంలోనే అవినీతి, లంచ గౌండితనం (ప్రారంభమయ్యాయి. తన అధికారాన్ని నిలుపుకోడానికి నీతి నియమాలు వదిలి ఏ సని చేయటానికైనొ వెను దీయని మనిషి బ్రహ్మానందరెడ్డి. బ్రహ్మానందరెడ్డి ముఖ్యనుం త్రికాగానే ఏరుదాటి తెప్పతగలేసీ ప్రయత్నాలు చేశాడు. సంజీవరెడ్డికి వ్యతిరేకంగా రాష్ట్రంలో తన స్టానాన్ని పటిష్టం చేసుకొనే ప్రయత్నాలు స్రారంభించాడు. అప్పటి ప్రధాని ఇందిరాగాంధీకి సంజీవరెడ్డిపై వున్న వ్యతిరేకతను అందుకు తెలివిగా వుపయోగించుకొన్నాడు. ప్రధాని మద్దతు సంపాదించి, రాష్ట్రంలో తనకు వ్యతిరేకంగా, సంజీవరెడ్డికి అనుకూలంగా వున్న కాంగ్రేస్‌ నాయకులను అణగ దొక్కేయళత్నం చేశాడు. ్రతి జిల్లాలో తన సొంత ముఠా ఏర్పాటు చేసికొని తనకు వ్యతిరేకంగా వున్నవారిని బలహీన పరచాలని ప్రయత్నం చేశాడు. ఖమ్మం జిల్లాలో నేను ప్రజల అభివూనాన్ని సంపాదించుకొని బలంగా సగ వరుసగా నేనో మా తమ్ముడో జిల్లా పరిషత్‌ అధ్యక్షులుగా గొని, “ఇలజంగా గొని ఎన్నిక కావటం ఆయనకు మింగుడు పడలేదు. ఏదయినా సమస్యవస్తే నిర్మొహమాటంగా మొహాన అడిగే నాబోటి వాళ్తంచే ఆయనకు పడేది కొదు. అందుచేత కొందరు పనికిరాని వాళ్లను మాకు వ్యతిరేకంగా ప్రోత్సహించి, వన్ముల్ని బలహీన పరచాలని విశ్వప్రయత్నం చేశాడు. అదే సమయంలో దురదృష్టవశాత్తు రాష్ట్రంలో ఆలపాటీ వెంకట్రామయ్య, ఎ.సి.సుబ్బారెడ్డి, మంతెన

| . న జ. | న. గన ( నభ న ౯ లే . వ న ఇ. హరు ] క. నఖ శ రు | ం సగ ళో, ము నం... స స ఖీ టి నం. హాలీ యూ. వే ప! ళం స క. (1, నే (1 పష. మ, మ్‌ పో ( చే భీ న స. వం న (నే ను ల ప మగ 12 స్‌, గస స ట్‌ ప! న ఎ గక స్‌ ళం య. షి. (త తక్‌. | న. నన. మ. లన. న. .. స | వ. ౨. స షు ఖమ్మం జిల్లా మ గ్లాపరిషఠ్‌ ఛెర్నన్‌ వ.

వెంకట్రాజు వంటి నాయుకులు చనిపోవడం జరిగింది. వారంతా తవు తవు ప్రాంతాల్లో గట్టి పలుకుబడి కలవాళ్లు. సంజీవరెడ్డిగారు లోక్‌సభ స్పీకర్‌గా వుంటూ మొదటి నుంచి రాష్ట్ర రాజకీయాల్లో ఏం జరుగుతుందో గమనించక సరయిన శ్రద్ద తీసికోలేదు. ఆ సమయంలో కీ. శే దామోదరం సంజీనయ్యగారి వంటి వాళ్లు నూకు అండగా వున్నా రాష్ట్రంలో బ్రహ్మానంద రెడ్డికి వ్యతిరేకంగా సంజీవరెడ్డి వర్గానికి నేను నాయకత్వం వహించక తప్పులేదు. సంజీవ రెడ్డిగారి అల్జుడు, శాసన సభ్యుడూ అయిన చల్లా రాంభూపాల్‌లెడ్తి నాకు తోడుగా వుండేవాడు.

ఇందిరాగాంధి నుద్దతుంతో ఎన్నికలలో తన వాళ్లకు టిక్కెట్టు సంపాదించుకోగల్లిన బ్రహ్మానందరెడ్డి 1967 ఎన్నికలలో పూర్తి మెజారిటీ సంపాదించి తిరిగి ముఖ్యమంత్రి అయ్యాడు. దానితో ఆయనలో అహంకారం బాగా పెరిగిపోయింది.

ఎవర్ప్చాటు ఉద్నమాలు 1967వ సంవత్సరం ఏప్రిల్‌ 18న నా రెండవ కువూరుడు వెంకట్రావు జన్మించాడు. అప్పటికే నేను ఎం.ఎల్‌, ఏ.గా తిరిగి గెలవటం, రాష్ట్ర పంచాయతి రాజ్‌ ఛాంబర్‌ అధ్యక్షుడిగా వుండటం జరిగింది. అప్పటికింకా నేను ఎక్కువగా ఖమ్మం లోనే వుంటూ మధ్య మధ్య నా కుటుంబాన్ని హైదరాబాద్‌కు తీసికొని వచ్చి ఎం. ఎల్‌ ఏ. క్వార్టర్స్‌లో వుంటూ వుండే వాళ్లం. నా పెద్దకువూరుడు ప్రసాదరావు బయ్యనగూడెం లో వుండి వ్యవసాయం చేయిస్తుండేవాడు. తెలంగాణా ఉద్యమం : బ్రహ్మానందరెడ్డి రెండవసారి ముఖ్యమంత్రి అయిన తరువాత రాష్ట్రంలో తెలంగాణావుద్యవుం వచ్చింది. తెలంగాణా తొమ్మిది జిల్లాలను (అప్పటికి రంగారెడ్డి జిల్లా ఏర్పడలేదు.) ప్రత్యేక తెలంగాణా రాష్ట్రంగా ఏర్పాటు చేయాలన్నదే ఆ ఆందోళన లక్ష్యం. ఆ ఉద్యమానికి డాక్షర్‌ మర్రి చెన్నారెడ్డి నాయకత్వం వహించారు. క్రవుంగా ఉద్యవంం అదుపుతప్పి తీవ్రస్తాయిని చేరుకొంది. తెలంగాణా ఉద్యోగుల సమ్మె, విద్యా సంస్థలలో సమ్మె, రోజు రోజుకూ బందులతో జనజీవనం అల్లకల్గోలమ్రెంది. శాంతి భద్రతలు శీణించాయి. నానాటికీ తీవ్రతర మౌతున్న ఉద్యమ ధాటిని చూసి బ్రహ్మానందరెడ్డి భయభ్రాంతుడైనాడు. అదలా వుండగా (శ్రీ/ కాకుళం, విశాఖపట్నం జిల్లాలను కేంద్రంగా చేసికొని నక్సలైట్లు ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటాన్ని ప్రారంభించారు. అనేకమందిని హత్య చేశారు. అనేక గ్రామాలను దోపిడీ చేశారు. క్రమంగా నక్సలైటు ఉద్యమం కొన్ని సర్కార్‌ జిల్లాలకూ, తెలంగాణాకు కూడ విస్తరించసాగింది. హోం మంత్రిత్వం ఫి 1969 వేనెలలో నా పెద్ద కువారుడు ప్రసాదరావు వివాహం విజయవాడలో జరిగింది. రాష్ట్రంలోని కాం నాయకులనేకులు ఆ వివాహానికి హాజరయ్యారు. అప్పటివరకు నేనా, బ్రహ్మానందరెడ్డి సన్నిహితంగా మెలగినవాళ్లం కాదు. అయినా నన్ను మంచి చేసుకోవడానికి బ్రహ్మానందరెడ్డి తన భార్యతో సహా ఆ వివాహానికి నచ్చాడు. ఆ పెండి తరువాత బ్రహ్మానందరెడ్డి

నన్నాకనాడు పిలిచి “మీరు రాష్ట్ర హోంమంత్రిగా మా మంత్రి వర్గంలో చేరి ఇటు తెలంగాణా ఉద్యవాూన్ని, అటు నక్సలైటు ఉద్యవళాన్ని అదుపులోకి తీసుకొనిరావాలి. అందుకు మీరొక్కరే సమర్దులు", అని నన్ను ప్రోత్సహించటం జరిగింది. 1969 జులైలో నేను బ్రహ్మానందరెడ్డి మంత్రి వర్గంలో చేరాను. హోంమంత్రిగా వున్న అధికారాలకు తోడు ముఖ్యమంత్రికి వుండే లా అండ్‌ ఆర్హర్‌ అధికారాలను కూడ ముఖ్యమంత్రి నాకప్పుగించారు. చాలమంది మిత్రులు *యీ శ్లీష్ట పరిస్టితిలో మీరీ బాధ్యత తీసికోడం వుంచిది కాదం అని నన్ను హెచ్చరించారు. అయినా మన సమర్ధత యిలాటి క్లిష్ట పరిస్టితులలోనే బుజువు చేసికోవాలి అని నేను సాహసించి ఆ బాధ్యతను స్వీకరించాను. దోన్లై రాత్రింబవళ్లు కష్టించి పనిచేయనలసి వచ్చింది.

తెలంగాణా ఉద్యవుం తీవ్రరూపం దాల్చిన తరువాత తెలంగాణా ఉద్యమకారులు బస్సులు తగల బెట్టటం వంటి విధ్వంస కాండకు తలపడటం ప్రారంభించారు. హైదరాబాదులో ఆంధధ్రప్రాంతానికి చెందినవారి యిండ్లపై ఉద్యమకారులలో కొందరు దాడులు జరపటం వల్ల ఆంధ్రస్రాంతం వారు కొందరు భయపడి యిళ్ళూ, యిళ్ల స్టలాలు చాల తక్కువ ధరకు అమ్మేసుకొని వెళ్లిపోవడం జరిగింది. అప్తుడం పట్నంలో ఆస్తులను కొందరు కారుచౌకగా సంపొదించుకోగలిగారు. నేను హోం మంత్రిగా బాధ్యత తీసికొన్న తరువాత 'క్రవుంగా పరిస్టితి వెరుగు పడింది. ఉద్యవూన్ని చాలవరకు అదుపులోకి తేగల్గ్లావటు. వనూవటాలు పరిస్రితులు నెలకొనడం వల్ల ఆంధ్ర ప్రాంతానికి వెళ్లిపోయిన వారు. చాలా మంది తిరిగి వచ్చి ప్రశాంతంగా తమవృత్తి, వ్యాపారాలను సాగించుకొనే వీలు కలిగింది. తీవ్రవాద ఉద్యమం :

హోం నుంత్రిగా నేను ప్రాధాన్యం యిచ్చిన రెండవ సవుస్య తీవ్రవాద ఉద్యమం. హోం శాఖ మంత్రిగా :

నక్సలైటు ఉద్యమం శ్రీకాకుళం, విశాఖపట్నం జిల్లాలలో (అప్పటికి విజయనగరం జిల్లా ఏర్పడలేదు) బాగా ఎక్కువగా వుండేది. అసలక్కడ ఏం జరుగుతుందో స్వయంగా తెలుసుకోవాలని నేను హోం శాఖను చేపట్టగానే ఆ

రెండు జిల్లాలలోనూ విస్త్రతంగా పర్యటించాను.

నక్సలైటు ఘాతుకాలు జరిపిన గ్రామాలకు వెళ్లి బాధితుల కుటుంబాలను పరామర్శ్భించటం నా కార్యక్రమాలలో భాగం. ఆ ప్రదేశాలన్నీ చాలా లోపలికి ఉండేవి. రోడ్డు సౌకర్యం బొత్తిగా లేని గ్రామాలవి. చాలా వూళ్లకు జీపుకూడా పోదు. కాలినడకనే వెళ్ళాల్సి వచ్చేది. మధ్య మధ్య అడవులూ, లోయలూ దాటుతుంటే అకస్మాత్తుగా నక్సలైట్లు దొంగ దెబ్బ తోసేందుకు బాగా అవకాశం వున్న ప్రదేశాలవి. కాబట్టి పర్యటన కార్యక్రమం విరమించుకోలసిందని ఎందరో చెప్పారు. సెక్యూరిటీ కారణాల వల్ల కార్యక్రమాన్ని రద్దు చేసికోవలసిందిగా పోలీస్‌ వారు కూడా చెబుతూ వచ్చారు.

అయితే కార్యక్రమాన్ని రద్దు చేసికొంచే స్థానిక ప్రజలలో ఇంకా అధైర్యం పెరుగుతుంది. కనుక నేను ఆరు నూరైనాసరే పర్యటించటానికే నిర్ణయం

తీసికోవటం జరిగింది.

నేను వెళ్లిన వూళ్లలో ఉద్దానం ప్రాంతంలోని బొడ్డపాడు వొకటి. అది

సముద్రతీరంలో వుంది. నక్సలైటు ఉద్యమానికి ఇక్కడే అంకురార్పణ జరిగింది. గణపతి అనే నక్సలైటు నాయకుడు స్టానికంగా వున్న ఒక దేవాలయంలోని దేవతల విగ్రహాలను తెచ్చి గ్రామం నడిబొడ్డున ఉరితీసినట్లు వేల్తాడ దీశాడు. పక్కవూరు కరణాన్ని చంపి, అతని తలను నరికి తెచ్చి, ఒక కర్రకు గుచ్చి ఊరి బొడ్రాయి దగ్గర నిలబెట్టారు. జనంలో భీతాహం కల్గించటానికే నక్సలైట్లు ఆ సని చేశారు. ఆ ప్రాంతంలో జీడి నూమిడి పెంపకం జాస్తి. కనుక బాగా వున్న వాళ్లున్న ప్రాంతమే. ఆ (గ్రామాలలో యింకా ఉద్రిక్తత బాగా వుంది. నేను పర్యటన చేయటం వళ్ల అక్కడి వారిలో కొంత ధైర్యం, ఉత్సాహం కలిగాయి. ఆ వూరి వాళ్లు నేను నిజంగా నస్తాననుకోలేదు. అంతకు నలుందురోజే నేనక్కడికి వస్తే తీవ్రపరిణామాలు కలుగుతాయని హెచ్చరిస్తూ అక్కడ కరపత్రాలు సంచారు.

ఆ పర్యటనవల్ల నక్సలైట్లను ఎదుర్కొనే పనిలో పోలీసు సిబ్బంది ఎదుర్కొంటున్న సాధక బాధకాలను, ప్రజల కష్టసుఖాలను అనుభవ పూర్వకంగా తెలుసుకోగలిగాను. ఈ ప్రాంతపు సనుస్యలకు పరిష్కారం వెదకడంలో ఈ అనుభవం నేను ముఖ్యమంత్రినైన తరువాత ఎంతగానో ఉపకరించింది.

నక్సలైటు ఉద్యమం బాగా వేళ్లూనుకొని వున్న ప్రాంతాలకు నేను ధైర్యంగా కాలినడకన వెళ్లి ప్రజలకు దైర్యం చెప్పడంతో ఆ ప్రాంతంలో చాలా

మార్పువచ్చింది. ముఖ్యంగా పోలీసు సిబ్బందికి కొత్త వూపు వచ్చింది. ప్రభుత్వం తన వెన్ను తట్టి నిలబడుతుందన్న నమ్మకం వారిలో కలిగింది. సాంఘిక, ఆరిక అభ్యున్నతి :

నక్సలైటుల హింసాత్మక చర్యలను అణచివేయటానికి గట్టిగా వ్యవహరించక తప్పదని నేను అభిప్రాయపడ్డాను, అయితే నక్సలైటు ఉద్యమాన్ని కేవలం లా అండ్‌ ఆర్డర్‌ సమస్యగా మూదత్రమే అనుకోడం కూడా సరికాదని నేను భావించాను. అక్కడి ప్రజలలో దాదాపు అంతా షెడ్యూలు తెగలనారే. దాదాపు అంతా పూటకు ఠికాణా లేనివారే. కనుక ముందు వారిని ఆర్దికంగా, సామాజికంగా ముందుకు తీసుకుపోవటం చాల అవసరవాని తేలింది. వారి పిల్లలకు విద్యాబుద్దులు చెప్పించటం కోసం ఆశ్రమ పాఠశాలలను స్ట్రాసించే పద్దతికి ఆనాడే నాంది పలికాము. పోడు పద్దతి వ్యవసాయాన్ని సాగించకుండా కొండ జాతివారిని వైతన్య వంతుల్ని చేయటం అవసరం. గృహవసతి కల్పించి, సంచారజాతులుగా వున్నవారిని స్రిరంగా ఒక చోట ఉండేట్టు చేయటం కూడా అవసరమే. ఆ ప్రాంతంలో రాకపోకల సౌకర్యాలు బొత్తిగా లేవు. రోడ్డు వేయటం, నీటి సారుదలకు, మంచినీటి వసతికి ఏర్పాట్లు చేయటం కూడా ముఖ్యమే. ఈ విధంగా కృషి చేసి క్రమంగా వారిని జాతి జీవన స్రవంతిలోకి తీసుకొనిరావాలి, అందుకే ఒక ప్రక్క బందోబస్తు చర్యలు కొనసాగిస్తూ, మరోప్రక్క ప్రజల సాంఘిక ఆర్దిక స్టాయిని పెంపొందించే కృషిని సాగించాల్సివుంది. | కాబినెట్‌ నోట్‌ :

నేను నక్సలైటు ప్రాంతాలను పర్యటించి రాగానే కాబినెట్‌కు దానిపై ఒక "పేపర్‌ సమర్సించాను. అందులో ఈ సమస్యను క్షుణ్ణంగా చర్చించటం జరిగింది. ముఖ్యంగా పోలీసు సిబ్బంది చురుకుగా కదలి వెళ్లే ఏర్పాటు అవసరమని నేను సూచించాను. ప్రతి పోలీస్‌ స్టేషనుకు ఫోను, జీపు యిచ్చేందుకూ, సబ్‌ ఇనస్పెక్షర్లకు మోటారు సైకిళ్లను ఇవ్వటానిక్సీ ఆ ప్రాంతంలో! వైర్‌లెస్‌ సెట్లను ఏర్పాటు చేయటానికీ ప్రతిపాదనలు చేశాను. ఈ కార్యక్రమాలను అవులు చేసేందుకుగాను రు.58 కోట్లు యిచ్చేందుకు కేంద్ర ప్రభుత్వాన్ని వొప్పించాను కూడా.

3 పోలీసు సంక్షేమచర్యలు : పోలీసుసిబ్బంది సంక్షేమాన్ని కూడా చూడటం ఎంతో అవసరమని నాకు అనిపించింది. కొత్తగా వారికి పోలీస్‌ క్వార్టర్స్‌ కట్టించటం, పాత క్వార్షర్స్‌కు కావలసిన సౌకర్యాలు నేర్చరచటం పట్లు ప్రత్యేక శ్రద్ద వహించాను. ట్రైబల్‌ సబ్‌ ప్లాను తయారు చేయడం మొదటి సారిగా అప్పుడే మొదలయింది. నేను తరువాత ముఖ్యమంత్రిని కాగానే నా అభిప్రాయాలను అవులు చేయటానికి గట్టిగా ప్రయత్నించాను. ఎందుకంటే, (శ్రీకాకుళం జిల్లాలో గాని, మరి ఏ జిల్లాలలో గానీ నక్సలైటు ఉద్యను తీవ్రతను అదుపు చేయటానికి పోలీసు అధికారులూ, సిబ్బందీ మనసారా సహకరించటం అవసరం. అందుకు వారిలో తగిన స్పూర్తిని కలిగించాల్సిన అనవసరం వుంది. ప్రమాదకర పరిస్రితులలో కారడవులలోకి వెళ్లి పోరాడుతున్న పోలీసులకు ప్రభుత్వం పూర్తి మద్దతు యిస్తుందనే భరోసా వుండాలి. మొదటగా వారిలో అట్టే విశ్వాసాన్ని కల్పించటానికి నేను ప్రయత్నం చేశాను. ముఖ్యంగా పోలీసు సిబ్బంది సంవ్షేవుం పట్లు శ్రద్ద తీసికోవాల్సిన అవసరం ఎంతయినా వుండేది. పోలీస్‌ సిబ్బంది జీత భత్యాలను పెంచటమే కాక వాళ్త కుటుంబ సంక్షేనుం కోసం ప్రత్యేక నిధిని ఏర్పాటు చేశాము. వాళ్ల సిల్లల చదువు, తీరిక వేళల్లో పోలీసు కుటుంబాలలోని (స్రీలకు ఆదాయం వొనగూర్చే వ్యాపకాలను కల్పించటం, వారికి వైద్య సౌకర్యాలు ఏర్పాటు చేయటం వంటి కార్య క్రమాలను కూడా చేపట్టటం జరిగింది. విధి నిర్వహణలో పోలీసు అధికారులు గాని సిబ్బంది గాని ప్రాణాలు కోల్పోతే, వారు వమూవలాలుగొ రిటయిరయే తేదీవరకు వచ్చే జీత భత్యాలను వారి కుటుంబాలకు యిచ్చే ఏర్పాటు చేశాము. అంతే కాక మరణించిన పారికి అంతిమ సంస్కారాలు చేయటానికి వెంటనే రు.500 వారి కుటుంబాలకు చెల్లించేందుకు ఉత్తరంవులు జారీ అయ్యాయి. దానికి తోడు మరణించిన ఉద్యోగి కుటుంబానికి రు. 10,000/ = తక్షణ సహాయుం అందించాలనీ, వారి కుటుంబంలో వొకరికి ఉద్యోగం యివ్వాలనీ న్నిరయించబడింది. పోలీసులకు గృహవసతి కల్పించటం కోసం పోలీస్‌ హొసింగ్‌ కార్పొరేషన్‌ ఏర్పాటు చేయాలని కూడా నేను చంంటత్రి వర్గానికి (ప్రతిపాదించానం.

అప్పటివరకూ పోలీస్‌శాఖకు సంబంధించిన గృహ నిర్మాణ కలాపాలను పి.డబ్బు-డి.కి చెందిన భవనాల శాఖ నిర్వహిస్తుండేది. పని మరింత చురుకుగా సొగటానికి ఈ కార్యక్రమంపై ప్రత్యేక శ్రద్ద చూపించటం అవసరమనిపించింది. అంతేకాక ఇన్టైోట్య్యూషనల్‌ ఫైనాన్స్‌ (ఆర్రిక సంస్థలనుండి సాయం పొందటానికి) కోసం కూడా కార్పొరేషన్‌ను ఏర్పరచటం తప్పుని సరి. పోలీస్‌ హొసింగ్‌ కార్పొరేషన్‌ను ఏర్పాటు చేసుకొన్న మొదటి రాష్ట్రం మన రాష్ట్రమే. ఆనాడు స్ట్రాసించుకున్న సంస్థ ఆధ్వర్యంలో ఇప్పటికి దాదాపు 90 శాతం పోలీస్‌ సిబ్బందికి గృహవసతి కల్పించగలిగిందన్న సంగతి తెలిసినప్పుడు నాకెంతో సంతోషం కలిగింది.

ఈ విధంగా చేయటం వల్ల పోలీసు సిబ్బందిలో నిరాశ నిస్పుహ తగ్గి నూతనోత్సాహం కలిగింది. పోలీసు అధికారులు, సిబ్బంది ఎంతో అంకిత భావంతో పనిచేసి శాంతి భద్రతలను కాపాడటంలో కృతకృత్యు లయ్యారు. భారత దేశం మొత్తంలోనూ ఆంధ్రప్రదేశ్‌ పోలీస్‌ శాఖ బాగా పనిచేసే శాఖ అన్న మంచి "పేరు తెచ్చుకోగలిగారు.

నక్సలైటు ఉద్యమాన్ని 90 శాతం దాకా అదుపు చేయగలిగాము. పోలీస్‌ సంక్షేనుం కోసం యిన్ని సౌకర్యాలు మొదటిసారి కల్గించిన పోలీస్‌ శాఖ భారత దేశంలో కెల్లా ఆంధ్రప్రదేశ్‌ పోలీస్‌ కానటం, అది నేను హోం మంత్రిగావుండగా నా ఆధ్వర్యంలో జరగటం నా కెంతో ఆనంద దాయకం. రాష్ట్రపతి ఎన్నిక :

ఇంతలో రాష్ట్రపతి ఎన్నిక వచ్చింది. కాంగ్రేస్‌ అభ్యర్షిని నిర్ణయించటానికి కాంగ్రెస్‌ పార్లమెంటరీ బోర్డ్‌ బెంగుళూరులో సమావేశనుయింది. ఇందిరాగాంధి వ్యతిరేకించినప్పటికీ మెజారిటీ సభ్యులు - మొరార్షీ దేశాయ్‌, ఎస్‌.కె.పాటిల్‌, వైబి.చవాన్‌, అతుల్య ఘోష్‌ - సంజీవరెడ్డి అభ్యర్షిత్వాన్ని నిర్ణయించారు. అప్పుడావిడకు వాళ్లందరిపైనా ఆగ్రహం కలిగింది. అప్పుడు ఉపాధ్యక్షులుగా వున్న వి.వి.గిరిగారు ఇండిపెండెంట్‌ అభ్యర్దిగా సంజీవరెడ్డి గారికి పోటీగానిలబడ్డారు. ఇందిరాగాంధి సంజీవరెడ్డి గొరి నామినేషన్‌ పదత్రంపై సంతకం చేసి కూడా ఆయనను బహిరంగంగా వ్యతిరేకించింది.

తాను ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో బ్రహ్మానందరెడ్డిని బలపరచి ముఖ్యమంత్రిని చేసింది కనుక ఆయన తనకు గట్టి మద్దతు యిస్తాడన్న విశ్వాసం ఆమెకుండేది. కాని ఆయన ఆమె పక్షాన గట్టిగా నిలబడకుండా అటు ఆమెకూ, యిటు కాంగ్రెస్‌ అధిష్టాన వర్గానికీ మధ్య నాటకం ఆడటం ప్రారంభించాడు. ఇది ఇందిరాగాంధి కనిపెట్టింది. బ్రహ్మానందరెడ్డి తన మంత్రి వర్గంలో కొందరిని సంజీవరెడ్డిని బలపరచవలసిందని కోరాడు కాని సంజీనరెడ్డికి వ్యతిరేకులయిన రాయలసీవు రెడ్డను, తెలంగాణా రెడ్లను గిరిగారికి పని చేయవలసిందని చెప్పాడు.

ఇందిరాగాంధి చాల తెలివైనది. శత్రువును దెబ్బకొట్టడంలో దయా దొజ్యీణ్యం, నీతి నియమాలు పొటించేది కాదు. కాం(గ్రెస్‌ పార్టీ అభ్యర్షిని ఓడించటానికి ఆమె అన్ని పార్టీల వాళ్లతో చేతులుకలిపింది. అప్పుడు చెన్నారెడ్డి వగయిరా నాయకులు కొందరు రాజమండ్రి జైలులో వున్నారు. వాళ్లతో కూడ రహస్య మంతనాలు జరిపి వాళ్ల వోట్లు కూడ గిరిగారికి వేయించటం జరిగింది. నేను ప్రభుత్వంలో మంత్రిగా వుంటూ కాంగ్రస్‌ అధికార పార్టీ అభ్యర్షికే ఓటు వేయటం జరిగింది.

కాని సంజీవరెడ్డి గారు కొద్దితేశాతో ఓడిపోయారు. దానికి కారణం సంజీవరెడ్డి గారి గర్వమే. ఆయన అందరినీ స్వయంగా కలిసి ఓట్టు అడగకపోవడం, రాష్ట్రాలకు తిరగకుండా ఢిల్లీలోనే కూర్చొని తాను అధికార అభ్యర్షి అవడం నల్ల గెలుస్తానన్న అహంభావంతో వుండటం వల్ల ఆయన దెబ్బతిన్నారు. పార్షీలో చీలిక ;

ఎన్నికయిన వెంటనే నాడార్‌ అధ్యక్షులుగా వున్న కాంగ్రెస్‌ కార్యవర్గం సవాావేశవ్నై ఇందిరాగాంధీని కాం(గ్రాస్‌ పార్టీ నుంచి అంలుదేళ్ళ్లపాటు బహిష్కరించటం జరిగింది.

ఇందిరాగాంధి గారు దేశానికి ప్రధానమంత్రి. ఆవిడ చేతిలో అధికారం వుంది. ఆమె సాహసంతో కాంగగ్రక్‌ పార్టీని చీల్చి తన మద్దతు దారులతో వెంటనే వేరే కుంపటి పెట్టింది. తనదే అధికార కాంగ్రస్‌ అని ఆమె ప్రకటించటంతో దేశంలోని కొంగ్రస్‌ వారంతా అధికార వ్యామోహంతో ఆమె పార్షీలోనే చేరారు. | అ(గ్రనాయుకులైన వెలురార్డీ నాడార్‌ వంటి వారు కూడా ఏమీ చేయలేక నిస్సహాయులై చూస్తూ వుండిపోయారు.

రాష్ట్రపతి ఎన్నికలలో బ్రహ్మానందరెడ్డి ఇందిర అభ్యర్హి గెలవటానికి చిత్త శుద్దితో సహకరించలేదనీ, రెండు వేపులా పనిచేసినట్లు నాటకం ఆడాడనీ ఇందిరాగాంధికి ఒక అభిప్రాయం ఏర్పడింది. ఇందిరాగాంధిపేరు చెప్పుకొని, ఆమె దయవల్లే బ్రహ్మానందరెడ్డి సంజీవరెడ్డిని ఎదురించి కూడా ముఖ్యవుంత్రిగా కొనసాగగల్లుతున్నాడు. కొని అవసరానికి ఆమెకు సరిగా తోడ్చడలేదు. కనుక అతడిని సముయం వచ్చినప్పుడు తొలగించాలన్న అభిప్రాయానికి ఇందిర వచ్చింది.

తెలంగాణా ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించిన చెన్నారెడ్డి ప్రభృతులు ఇందిరాగాంధికి సన్నిహితమైనారు. వాళ్లకోరిక కూడ బ్రహ్మానందరెడ్డిని ముఖ్యమంత్రి పదవి నుండి శొలగించాలనే. పార్లవెంట్‌ ఎన్నికలు :

1971లో ఇందిరాగాంధి లోక్‌సభకు ఎన్నికలు ప్రకటించింది. అప్పుడు రాష్ట్ర శాసనసభకు కూడ విన్నికలు జరిపించాలనీ, తద్వారా తానా తిరిగి ముఖ్యమం౭ి్రీగా కొనసాగాలనీ బ్రహ్మానందరెడ్డి ప్రయత్నం చేస్తే ఇందిరాగాంధి అందుకంగికరెంచలేదు. తెలంగాణా జిల్లాల్లో తెలంగాణా ప్రజా సమితి అభ్యర్దులు ప్రత్యేక గుర్తుతో పోటీ చేశారు. ఎన్నికలలో తెలంగాణాలోని 14 స్టానాలలో తెలంగాణా ప్రజాసమితి 10 గెలుచుకోగా 3 కాంగ్రెస్‌కు లభించాయి. ఒక సీటు వమార్కిష్ట్‌ కమ్యూనిస్ట్‌ పార్టీకి వచ్చింది. (బ్రహ్మానందరెడ్డిని దెబ్బతీయటానికి తెలంగాణా ప్రజాసమితి అభ్యర్థులకు ఇందిరాగాంధి వెనుకనుండి ఆర్రిక సహాయం అందించారు. ఖమ్మంలో మేము తెలంగాణా ప్రజా సమితి అభ్య రిని ఓడించి వేశాము. ఎన్నికల తర్వాత బ్రహ్మానందరెడ్డి ముఖ్యమంత్రిగా వుండి కూడ కాంగ్రు్‌ అభ్యర్దుల గెలుపుకు ఏమీ చేయలేకపోయాడన్న అభిప్రాయం ఇందిరా గాంధికి కలిగింది. వెన్నుపోటు :

అప్పుడు అఖిల భారత కాంగ్రస్‌ అధ్యక్షులుగా దామోదరం సంజీవయ్య గారున్నారు. 1967లో సంజీవయ్యగారిని కర్నూలు పార్లమెంటు సీటుకు అభ్యర్షిగా నిర్షంిస్తే, అప్పుడు కరర్నాలు జిల్లా పరిషత్‌ అధ్యక్షుడూ, బ్రహ్మానందరెడ్డి అనుచరుడూ అయిన కోట్ల విజయభాస్కరరెడ్డి కాంగ్రస్‌కు వ్యతిరేకంగా బహిరంగంగా పనిచేసి సంజీవయ్య గార్ని ఓడించటం జరిగింది.

38 సంజీవయ్య గారిని ఓడించి నందుకు మెప్పుకోలుగా కోట్లు విజయభాస్కరరెడ్డి యం.యల్‌. ఏ, గాని యం.యల్‌.సి. గాని కాకపోయినప్పటికీ, బ్రహ్మానందరెడ్డి ఆయనను తన మంత్రి వర్గంలో చేర్చుకున్నాడు. దీనిపైకూడ ఇందిరాగాంధీకి బ్రహ్మానంద రెడ్డిపై ఆగ్రహం కలిగింది. బ్రహ్మానందరెడ్డి మంత్రివర్గంలో విజయభాస్కరరెడ్డి ఆర్రిక మంత్రిగా వుండే వాడు. నేను హోంవుంత్రిని. విజయభాస్కరరెడ్డి వెొంరటు వానిషి. రాజకీయాల్లో ఎలా వూట్లాడాలో ఏం వూట్లాడాలో ఎరగడు. నశసారి శాసనసభలో బడ్జెట్‌పై చర్చకు సమాధానం యిస్తూ *నూకు అసెంబ్లీలో పెద్ద మెజారిటీ వుంది. బ్రహ్మానందరెడ్డిని ఎవరు తీసివేయ గలరు?” అని సవాలు విసిరినట్లు ఆయన మాట్లాడారు. ఈ విషయం కూడా ఇందిరాగాంధిగారి దృష్టి! వెళ్లింది. అప్పుడే బ్రహ్మానంద రెడ్డిని ముఖ్యమంత్రి సదవి నుండి తప్పించాలన్న నిర్ణయం తీసికోడం జరిగింది. సంజీవయ్య వృతి : 1969లో రాజ్యసభ ఎన్నికలు వచ్చాయి. సంజీవయ్య గారిని రాష్ట్రం నుంచి కాంగైస్‌ అభ్యరిగా నిలబెట్టారు. లోగడ లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో ఆయనను ఓడించిన బ్రహ్మానందరెడ్డి వర్గం యీసారి రాజ్యసభక్కూడా ఆయన ఎన్నిక కాకుండా చళాడాలని విశ్వప్రయత్నం చేసింది. నాకు ౦టలాసంగతి తెలిసింది. సంజీవయ్యగారంటే అభివూనం వృన్న వేవుంతా రహస్యంగా ఆలోచించి సంజీవయ్య గారికే ఓటు వేయటం జరిగింది. వాళ్లు అధికారం, డబ్బు ఎంత ఎరచూపినా సంజీవయ్యగారు బహుకొద్ది వెజారిటీతోనే అయినా చివరకు ఎలాగోలా గెలిచారు. కేంద్ర మంత్రి వర్గంలో పరిశ్రమల మంత్రిగా పనిచేశారు. ఎంతో వృద్దిలోనికి రావలసిన ఆయన కొద్ది నయసులోనే నురణించటం దురదృష్టం. రాష్ట్రానికీ, దేశానికీ ఆయన మృతి వల్ల ఎంతో నష్టం కలిగింది. వ్యక్తి గతంగా నాకు అది తీరని లోటు. బయటపడ్డ బండారం : బ్రహ్మానందరెడ్డి ముఖ్యమంత్రిగా వున్నప్పుడు ఎన్నికల పేరుతో కం ట్రాక్షర్త నుండీ, రైస్‌ మిల్లర్ల నుండీ కొన్నికోట్టు వసూలు చేశారు. ఈ విషయం ఇందిరాగాంధీగారి దృష్టికి వెళ్లింది. ఆమె ఇన్‌కంటాక్స్‌ అధికారులను పంసించి

ఆం(ధ్రప్రదేశ్‌ యితర రాష్ట్రాలకు బియ్యం ఎగువంతి చేసేందుకు పర్మిట్లు సంపొదించిన మిల్లర్లపై ఒకే రోజున దాడి చేయించింది. వాళ్ల ఎకాంట్టూ, రికార్డులూ అన్ని పట్టుకొని చూస్తే, వాళ్లు బ్రహ్మానందరెడ్డికి ఎంతుత మొత్తాల్లో సొమ్ము యిచ్చింది స్పష్టమయింది. అప్పుడు గుంటూరులో ముద్ది సుదర్శనం అని పెద్ద వ్యాపారస్టుడున్నాడు. ఆయన పార్హమెంటు సభ్యుడు. బ్రహ్మానందరెడ్డి తన డబ్బును ఆయన వద్ద దాచాడన్న సమాచారం తెలిసి ఆయన యింటిపై కూడ ఇన్‌కంటాక్స్‌ వాళ్లు దాడి చేశారు. వారందరికీ అధికారులు నోటీసులు యిచ్చారు. దాంతో మిల్లర్లు బ్రహ్మానంద రెడ్డిని కలిసి “ఇన్‌కం టాక్స్‌ వాళ్లు మూపై కేసులు పెడుతున్నారు. మేం ఇందిరాగాంధీని కలిసి ఉన్న యదార్హం అంతా చెబుతాం, అని చెప్పారు. అప్పుడు బ్రహ్మానంద రెడ్డి భయపడి తాను వసూలు చేసిన సొమ్ముతో ఢిల్లీకి వెళ్లి ఇందిరాగాంధి గారి దగ్గర ప్రాథేయపడి, తన పరువు కాపాడాలని కోరటం జరిగింది. అప్పుడామె ఆ డబ్బంతా అఖిలభారత కాంగ్రమ్‌కు అప్పగించమని చెప్పి ఆ కేసులూ అవీ ఎక్కడివి అక్కడ సర్దుబాటు చేసేయించింది. రాజీనావూ :

ఈ సంఘటన తర్వాత రాష్ట్రంలో బ్రహ్మానందరెడ్డి పరువు ప్రతిష్ట మంటకల్సిపోయాయి. బహ్మానందరెడ్డిని తీసివేయాలన్న నిర్ణయం తీసుకొని, ఆయనను కాంగ్రేస్‌ వర్కింగ్‌ కమిటీకి ఆహ్వానిస్తే ఆయన వెళ్లలేదు. అప్పుడు కాంగ్రెస్‌ అధ్యక్షులుగా వున్న దామోదరం సంజీనయ్య గారు నాతో సన్నిహితంగా వుండేవారు. నేను బ్రహ్మానంద రెడ్డి తర్వాత ముఖ్యమంత్రిని కావాలని ఆయనకు చాల గట్టేకోరిక వుండేది. ఆయన నాకారోజు ఢిల్లీనంండి ఫోన్‌ చేసి

బ్రహ్మానందరెడ్డిని ముఖ్యమంత్రి పదవికి రాజీనామా చేయాల్సిందిగా కోరాలని కాం(గ్రమ్‌ వర్కింగ్‌ కమిటీ నిర్ణయించింది. ఈ సంగతి రాత్రి 9గంటలకు రేడియో వార్తల్లో వస్తుంది వినండి, అని చెప్పారు. బ్రహ్మానందరెడ్డికి యీ సంగతి తెలియదు. రవీంద్ర భారతిలో ఏదో కల్చరల్‌ కార్యక్రమాలకని ఆయన భార్యతో వెళ్లి వినోదంగా ఆ కార్యక్రమాలు చూస్తున్నారు. ఆరోజు రేడియో వార్తల్లో వెలదటి హెడ్‌లైన్‌ బ్రహ్మానందరెడ్డి రాజీనావూ వార్తే. ఈ వార్త తెలిసి బ్రహ్మానందరెడ్డి ఆయన కుటుంబ సభ్యులు, అనుచరులు చాల విచార పడ్డారు. బ్రహ్మానందరెడ్డికి కాంగ్రెస్‌ అధిష్టాన వర్గం ఆ రాత్రే ఆ నిర్ణయాన్ని తెలిపి ఢిల్లీకి రవ్మాని కోరారు. ప్రొద్దునే నివానంలో ఆయన ఢిల్లీ వెళ్లి ఇందిరాగాంధీకి

40 రాజీనామా సమర్పించి తిరిగి సాయంకాలం హైదరాబాదు చేరుకున్నారు. ఆరోజు విమానం దగ్గర, బ్రహ్మానందరెడ్డి ఇంటి దగ్గర ఎవరో చనిపోయినట్లుగా ఆయన అనుచరులు ఏడవటం-జరిగింది. ఎవరేమి చెప్పినా, బ్రహ్మానంద౭ెడ్డి నిష్క్రమించక తప్పులేదు. పి.వి.కి అవకాశం ; బ్రహ్మానందరెడ్డి స్థానంలో ఎవరిని ముఖ్యమంత్రిని చేయాలన్న ఆలోచన వచ్చినప్పుడు ప్రధాని (శ్రీనుతి ఇందిర కాంగ్రస అధ్యక్షులు సంజీవయ్య గారిని పిలిచి సంప్రదించింది. ఆయన వెంగళరావుగారిని ముఖ్యమంత్రిని చేస్తే అటు ఆంధ్ర ఇటు తెలంగాణా రెండు ప్రాంతాల వారిని చక్కగా కలుపుకొని పోగలడని వివరించారు. హోం మంత్రిగా శాంతిభద్రతలను కాపొడిన సమర్ద్హుడుగా ఆయనకు నుంచి పేరుందని కూడ సంజీవయ్య గారు చెప్పారు. ఈ సంగతి ఎలాగో తెలుసుకున్న బ్రహ్మానందరెడ్డి నర్గం నేను ముఖ్యమంత్రి కాకుండా చూసేందుకు నానాతంటాలు పడ్డది. ఉత్తరాది బ్రాహ్మణ రాజకీయ నాయకులు కవములాపతి త్రిపాఠి, ఉమాశంకర దీక్షిత్‌ వంటి వారు ఇందిరాగాంధి మీద బాగా పలుకుబడి కలిగివుండేవారు. వాళ్లు కూడ యీసారి పి.వి నరసింహా రావును ముఖ్యమంత్రిని చేయాలని పట్టుబట్టారు. వెంగళరావు ముఖ్య మంత్రి అయితే తము ఆటలు సాగవనీ, పి.వి. అయితే కావాలను కున్నప్పుడు దించేయ వచ్చనే అభిప్రాయంతో (బ్రహ్మానందరెడ్డి వర్గం కూడ పి.వి.నే బలపరచారు. 1952 నుండి 1967 వరకు ఖమ్మం జిల్లా నుండి ఎమ్‌,పి. గా వుంటున్న శ్రీవుతి టి. లక్ష్మీ కాంతమ్మ నరసింహారావుకు దగ్గర స్నేహితురాలు. ఆమె అప్పుడు పార్షమెంటు సభ్యురాలుగా " వుంటూ నరసింహారావును ముఖ్యమంత్రిగా ఎంపిక చేయించాలని విశ్వప్రయత్నం చేసింది. ఆవిడ మొదటి నుండి ఒక్కరూపాయి ఖర్చుపెట్టుకుండా కేనలం నా పలుకుబడి వల్లనే ఎన్నికలలోగెలుస్తూ వచ్చింది. కాని అదంతా నురచి ఢిల్లీలో మాకు వ్యతిరేకంగా పనిచేసింది. ఇందెరాగాంధి గారు కూడ సంజీనయ్యగారి సలహాను పక్కక్సు సెట్టి పి.వి.నరసింహారావును ముఖ్యవుంత్రిని చేసేందుకు నిర్ణంయించారు. అప్పుడు నేను ఆయన వాుంధ్రి వర్శంలో చేరటానికి అంగీకరించలేదు. ముఖ్యమంత్రి అయినప్పటి నుండి రాష్ట్రాభివృద్దికి కృషి చేసేందుకు, పాపం ఆయనకు సనుయవేం దొరకలేదు. ఆయాన పేరుకే ముఖ్యమంత్రి కాని పార్లమెంటు సభ్యురాలు లక్ష్మీకాంతమ్మ ఏపని చేయమంటే ఆ

శ] పని మారుమాటాడక చేస్తుండేవారు. దాని వల్ల ప్రజలలో నరసింహారావు పేరు ప్రతిష్టలు దెబ్బతిన్నాయి. పరిశ్రవుల మంత్రిగా :

1972 ఎన్నికలలో కూడ కాంగ్రెస్‌ పార్టీ మెజారిటీ సాధించు కొన్నది. తిరిగి పి.వి. నరసింహారావే ముఖ్యమంత్రిగా కొనసాగాలని నిర్ణయం తీసికొన్నారు. అప్పుడు నరసింహారావు నన్ను తన మంత్రివర్గంలో చేరవలసిందిగా కోరారు. నేను ఢిల్లీవెళ్లి అప్పటి కాం(గ్రస్‌ అధ్యక్షులయిన సంజీనయ్యగారితో ముందుగా మాట్టాడి, తరువాత పి.వి. మంత్రి వర్గంలో చేరేందుకు అంగీకరించటం జరిగింది. పి.వి. మంత్రివర్గంలో నాకు పరిశ్రమల శాఖ అప్పగించారు.

వెనుకటి వూదిరిగానే సి.వి.నరసింహారావు లక్ష్మీకాంతమ్మ అదుపు, ఆధీనంలో వుంటుండటం వల్ల నరసింహారావు పట్టు ప్రజలలో తీద్ర అసంతృప్తి ఏర్పడింది. ఆయనను ముఖ్యమంత్రి పదవి నుండి తొలగించటం మంచిదనే భావం కూడా కలగసాగింది. ప్రత్యేక ఆంధ్ర ఉద్యవుం :

సర్కార్‌, రాయలసీమ జిల్లాలలో వున్న మంత్రులూ, శాసన సభ్యులలో మెజారిటీ సభ్యులు నరసింహారావుకు వ్యతిరేకంగా కనివిని ఎరుగని రీతిలో బ్రహ్మాండమైన ఉద్యమాన్ని తీసుకొని వచ్చారు. ఈ ఉద్యమంలో విద్యార్దులు, ఉద్యోగులు, (స్త్రీలు సామాన్య ప్రజానీకం పెద్దయెత్తున పాల్గొన్నారు. ఈ ఉద్యమాన్ని అణచటంకోసం పలు పట్టణాల్లో కర్ఫ్యూ విధించటం, పోలీసులు కాల్పులు సాగించటం అయ్యాయి. అప్పుడు వ్యవసాయ శాఖ మంత్రిగా వున్న కాకాని వెంకట రత్నంగారు విజయవాడలో ఉద్యమం నడుపుతూనే హఠాత్తుగా గుండె ఆగిపోయి మరణించారు. దానితో ప్రజలు ఆవేశ పూరితులు కావటం, ఉద్యవుం ఉధృతం కావటం జరిగాయి. నరసింహారావు పట్ల వ్యతిరేకతే ఉద్యమానికి కారణమనీ, నరసింహారావును తొలగించనిదే ఉద్యమం ఆగదనీ పోలీస్‌ ఇంటెలిజెన్స్‌ ద్వారా ఇందిరాగాంధి తెలుసుకున్నారు. లక్ష్మీ కాంతమ్మ ప్రభావం ముఖ్యమంత్రిపై పని చేస్తుండటం కూడా ప్రజానీకానికి ఆశాభంగం కలిగించింది. ఫలితంగా పి-వి.ని రాజీనానూ చేయించారు. 1973 జనవరి 1న రాష్ట్రపతిపాలన విధించారు. గవర్నర్‌కు శ్రీ, హరిశ్చంద్ర సరీన్‌, (శ్రీ, వి.కె.రావుగార్లనం

42 సలహాదార్జుగా నియమించారు. వాస్తవానికి పరిపాలన అంతా సలహాదారులే చరాసేవారం. సంవత్సరంన్నర కూడా వలటఖ్యవుం(త్రిగా వృుండ కుండా పి.వి.నరసింహారావు ఆ విధంగా వైతొలగాల్సివచ్చింది. ఆయనే యిప్పుడు (ప్రధానిగా వుండే దురదృష్టం భారత దేశానికి కలిగింది.

ముఖ్యమంత్రాణా అప్పుడు గవర్నరుగా కందళాభాయి దేశాయి వున్నారు. ఆయన

గంజరాత్‌కు చెందినవారు. వంహాత్మాగాంధి, సర్దార్‌ పటేల్‌ వంటి వారి నాయకత్వంలో పనిచేసిన సిసలైన గాంధేయవాది. చాలా నిజాయితీ కలవాడు. అబద్దం ఆడడం చేతకాని మనిషి ఇక్కడున్న పరిస్ట్రితులను ఆయన ఇందిరా గాంధీకి ఎప్పటికప్పుడు తెలియ చేస్తుండే వాడు. గవర్నర్‌ సూచన :

రాష్ట్రంలో కాంగ్రుకు మంచి మెజారిటీ వుంది. అలాటప్పుడు యిక్కడ కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం ఏర్పడకుండా ఎక్కువ కాలం అధ్యక్షపాలనలో వుండటం మంచిది కాదని ఆయన కేంద్రానికి నివేదిక పంపారు. అప్పుడు ఇందిరాగాంధి ఈ రాష్ట్రానికి ఎవరిని ముఖ్యమంత్రిగా పంపాలి, ఎవరిని పంపుతే రాష్ట్రం ఛిన్నాభిన్నం కాకుండా వుంటుంది”, అని ఆలోచించింది. లోగడ సంజీనయ్యగారు వెంగళరావును పెట్టుమని యిచ్చిన సలహా ఆమెకు గుర్తుకు వచ్చింది. 'వెంగళరావైతే అటు ఆంధ్ర, యిటు తెలంగాణా ప్రాంతాలకు అంగీకారమైన వ్యక్తి, అని సంజీవయ్య గారు చెప్పిన మాటలు ఆమెకు తలపుకు వచ్చాయి. ఆమె గవర్నర్‌ సలహాదారు సరీన్‌ను ఢిల్లీకి పిలిపించి ఆయన సలహా అడిగితే ఆయన కూడ వెంగళరావు గారు హోం మంత్రిగా, పరిశ్రమల మంత్రిగా సమర్దతతో పనిచేసి, ప్రజల అభినూనాన్ని సంపాదించుకొన్న వ్యక్తి. ఆయనను ముఖ్యమంత్రి చేస్తేనే మంచిదని" చెప్పారు. అప్పుడు ఇందిరాగాంధీ నన్ను ఢిల్లీకి రమ్మని సరీన్‌తో కబురు చేశారు.

సరీన్‌ హ్టైదరాబాదాకు తిరిగి రాగానే నన్ను డిన్నరుకు పిలిచి, ఆ సమయంలో అన్ని విషయాలూ చెప్పారు. “మీరు వెంటనే ఢిల్లీకి వెళ్లండి! వివవానాశ్రయుంలో వీ కోసం కారుంటుంది. ఇందిరాగాంధి గారితో యింటర్వ్యూ నేను ఏర్పాటు చేస్తాను”, అని సరీన్‌ నాకు చెప్పారు. ఇందిరతో భేటి:

నేను ఆ ప్రకారమే అక్టోబరు మొదటి వారంలో ఢిల్లీ వెల్లాను. నేను ఢిల్లీ విమానాజ్రయంలో దిగగానే అప్పటి కేంద్ర హోంమంత్రి. ఉమూశంకర్‌ దీక్షిత్‌గారి

న! పి.ఏ. ఆయన కారు తీసుకొని వచ్చి నాకోసం వేచివున్నాడు. నన్ను ముందు సరాసరి దీక్షిత్‌ గారి వద్దకు తీసుకొని వెళ్లాడు. అప్పుడు పార్లమెంటు సమావేశాలు జరుగుతూ వున్నాయి. పార్లమెంట్‌ భవనంలోని దీక్షిత్‌గారి గదిలోనే నేనాయనను కలిశాను. నన్ను చూడగానే ఆయన సంతోషం వ్యక్తం చేశారు. వెంటనే నన్ను . పార్లమెంట్‌ భవనంలోని ప్రధాని గదిలోకి తీసికొని వెళ్లి ఇందిరా గాంధీకి పరిచయం చేసి తాను బయటకు వెళ్లిపోయారు. ఆమె నన్ను కూర్చోమని చెప్పి, పి.ఏ.తో తాను మళ్లీ చెప్పేదాకా గదిలోకి ఎవర్నీ రానియ్యవద్దని ఆదేశించారు. తరువాత నాతో ఆమె మాట్లాడటం ప్రారంభించారు. ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌లో రాష్ట్రపతి పాలన తీసివేసి తొందరలోనే ప్రజాప్రభాుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయాలనుకుంటున్నానని ఆమె అన్నారు. తరువాత సంజీవయ్యగారు నా గురించి లోగడ,తనతో చెప్పిన మాటలు చెప్పారు. ** బ్రహ్మానందరెడ్డిని తీసి వేసిన వెంటనే సంజీవయ్య గారు చెప్పిన ఆ మాటలింకా నా చెవుల్లో గింగురుముంటున్నాయి. ఈ గ్లీష్ట పరిస్థితిలో మీరు రాష్ట్రం బాధ్యత తీసికొంటే, అందరినీ కలుపుకొని వెళ్లగలరని, రాష్ట్రాన్ని అభివృద్ది చేయగలరనీ, రాష్ట్రానికి మంచి పరిపాలన యిచ్చే శక్తి మీ వొక్కరికే వుందని చాలానుంది నాతోచెప్పారు. అందువల్ల మీరు యా బాధ్యతను తీసి కోవాలని కోరటానికే మిమ్మల్ని పిలిసించనలసి వచ్చింది. మీరు ముఖ్య మంత్రి బాధ్యత వహించటానికి తయారుగా వుండాలి. నేను ఒకటి, రెండు వళాసాలలో నిర్ణయం తీసుకొని మీకు తెలియంచేస్తానం. అప్పటి దాకా, నలుఖ్యవుంత్రి అంయంతర్వాత ఏం చేయాలో ఆలోచించుకొని సిద్దంగా వుండండి!”, అని చెప్పారు. నేను ఆమె చెప్పిన మాటలన్నీ విన్న తరువాత ఆమె ఆజ్ఞ శిరసా వహిస్తాననీ, వెనుకాడననీ, కాని దీనికి కాసు బ్రహ్మానందరెడ్డి, పి.వి. నరసింహా రావులు వ్యతిరేకిస్తారనీ చెప్పాను. వెంటనే ఆమె *ఆ సంగతంతా నేను చూసుకుంటాను. ఆ బాధ్యత నాది. సరేనా! మీరు మూదత్రం రాష్ట్రం బాధ్యత తీసికోడానికి తయారుగా వుండండి!?, అన్నారు. తరువాత * బ్రహ్మానందరెడ్డి ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా, రాష్ట్రాన్నీ, కాం(గ్రస్‌ పార్టీని ముఠాలుగా చీల్చివేసి లంచగొండిగా తయారై అంతా భ్రష్టు పట్టించారు. ఆయన మాటకు విలువనిచ్చే ప్రశ్నలేదని" నాతో చెప్పారు. “ఇక సి.వి. నరసింహారావు విషయానికొస్తే ఇంత అసమర్హుడిని, ఏ విషయంలోనూ నిర్ణయం తీసికోలేనివాడిని ఎవరినీ నేనింత వరకు చూడలేదు. నేను యితడిని మొదట ముఖ్యమంత్రిని చేసినపుడు కందూభాయి, త్రిపాఠీ,

ఉమాశంకర్‌ దీక్షిత్‌జీల మూటలు విని యితడు బాగా పనిచేస్తాడని ఆశించాను. కాని అతను నా ఆశలకు తగినట్టు ్రవర్తించలేక పోయాడు. లక్ష్మీకాంతమ్మ కూర్చోమంటే కూర్చోటం, లేనమంటే లేవటమే తప్పు ఏంచేసింది లేదు. ఎదిగిన ష్‌ల్లలు అయిదుగురు కుమార్తెలు, ముగ్గురు కుమారులను ఎదురుగా పెట్టుకొని ఆయున ౦లొా ్రవర్తిస్తుండటం ఏం బాగాలేదు. వాళ్ల పెద్దబ్బాంయి పి.వి.రంగారావు నా దగ్గరకు వచ్చి ఈ లక్ష్మీ కాంతమ్మ వల్ల వాళ్ల కుంటుంబం పడే బాధలన్నీ ఏడుస్తూ చెప్పు కుంటుంచే, నాక్కూడ ఎంతో బాధేసింది. ఒకసారి లక్ష్న్మీకాంతవ్ము నా దగ్గరకు వచ్చి “తనను వటఖ్యవాుంత్రిని చేస్తే, పి.వి. నరసింహారావు రాత పూర్వకంగా అంగీకారం తెలియచేస్తాడు. మీరు అంగీకరిస్తే నేను ముఖ్యమం త్రినవుతాను అని చెప్పింది. అప్పుడు నాకు ఆగ్రహం కలిగి *₹1 యిక వీళ్ల మొహం చూడకూడదని” న్నిర్ణయించు కున్నాను. ఆ తరువాతనే నేను ఆలోచించుకొని ఒక నిర్ణయానికి వచ్చి మిమ్మల్ని రమ్మని కబురు పంపాను. వలుఖ్యవుంత్రి బాధ్యతలను వహించటానికి మీరు తయారుగా వుండాలన్న వుద్దేశంతో ముందుగా యీ సంగతి మీకు చెబుతున్నాను. బ్రహ్మానందరెడ్డి, నరసింహారావు సంగతులన్నీ దృష్టిలో వుంచుకొనే యీ న్నిర్ణయం తీసుకున్నాను. నేను అధికార పూర్వకంగా తెలియచేసేవరకు, యీ విషయాలన్నీ మీ మనసులో వుంచుకోండి! శాసనసభ్యులు, యితర కాంగ్ర్‌ కార్యకర్తలతో స్నేహంగా వుంటూ వుండండి! మీరీ రోజు సాయంకాలమే హైద్రాబాద్‌ వెళ్లిపోండి ! ఇక్కడ వుంటే ఏదో నిర్ణయం జరిగిందనే అనుమానాలు కలుగుతాయి, అని చెప్పారు.

ఇదంతా అయి, నేను లేచి ఆమెకు ధన్యవాదాలు తెలిపి బయటకు వచ్చేసరికి గంచా పది నిమిషాలు గడచాయి. బయట చాలావుంది ఆంధ్రా యం.సి.లూ, యితరులు నా దగ్గరకు వచ్చి “ఇద్దరూ చాల సేపు మాట్లాడారు, ఏమిటి నేేషం ?, అంటూ అడిగారు. నేను ప్రధాని రమ్మన్నారని కాని మిగతా సంగతులు కాని చెప్పకుండా దాటవేసి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ గ్ట్హేహౌస్‌కు వెళ్లి భోజనం చేసి, విశ్రాంతి తీసుకొని, సాయంకాలం వినరానంలో హైదరాబాదు తిరిగి చేరుకున్నాను.

*వెంగళరావు గారు ఢిల్లీలో ప్రధానితో గంటపైగా సమావేశమైనట్టు” తెల్లారేసరికి పత్రికలలో వార్తలు వచ్చాయి. చాల మంది ఆ వార్తలు చూసి నా వద్దకు వచ్చి ఏం జరిగిందో చెప్పుండని అడగటం వెలుదలు పెట్టారు. “ఆం(ధ్ర- తెలంగాణా ఉద్యమాల తర్వాత పరిస్టితులు తెల్సుకోడానికి నాతో మాట్లాడారు,

46 అంతేకాని వురేం లేదని” నేను చెబుతూ వచ్చాను. నన్ను కలిసిన కాంగ్రెస్‌ శాసనసభ్యులు, కాంగ్రేస్‌ కార్యకర్తలందరూ ఇందిరాగాంధి గారు ఏం చెబితే దానికే మనం కట్టుబడి వుందామని అంటుండేవారు. నేను కూడ *ఆంధ్ర, తెలంగాణొ ఉద్యమాలలో రాష్ట్రం బాగా నష్ట పోయిందని, అభివృద్రి బాగా కుంటుపడిందనీ, దానిని సరిచేయాల్సి వుందనీ అందుకు ప్రధాని ఏం చెబితే దానికి మనమంతా కట్టుబడి వుండాలని చెబుతూ వచ్చాను.

పదవికై పొట్టు : దీని తరువాత బ్రహ్మానందరెడ్డి క్యాంప్‌లోనరూ, నరసింహారావు క్యాంప్‌లోనరా' ఢిల్లీలో వాళ్లకు ఏ వరాదత్రం విలువ లేకుండా పోయిందనే అనునూనం వచ్చింది. కాని ఆ సంగతి బయటకు పాక్కితే, ఉన్న నలుగురూ జారిపోతారేమోనన్న భయంతో వాళ్లు ఇందిరాగాంధి తాము చెప్పినట్టు వినకుండా యింకా ఏమీ చేయదనే తప్పుడు (ప్రచారం చేసుకుంటూ వచ్చారు. కావాలని కొంతమంది శాసనసభ్యులను ఢిల్లీ పంపి వాళ్లతో అక్కడ కంట తడిపెట్టుకొని “వళాకు పి.వి.నరసింహారావే నముఖ్యవుం(త్రి కావాలనీ”, * బ్రహ్మానందరెడ్డే ముఖ్యమంత్రి కావాలనీ యిలా చెప్పిస్తూ వచ్చారు. పార్లమెంటు సెంట్రల్‌ హాల్లో లఖ్మీకాంతమ్మ ఇందిరాగాంధి వ్యతిరేకంగా మాట్లాడటం మొదలు పెట్టింది. ఆమె మూడుసార్లు కేవలం నా సలుకుబడితోనే ఎన్నికల్లో గెలిచింది. అయినా నరసింహారావుతో వున్న స్నేహ సంబంధాల కారణంగా నాకు వ్యతిరేకంగా “ప్రచారం

చేయటం జరిగింది. ఇందిరాగాంధీ రాష్ట్రంలో ఎనరిని ముఖ్యమంత్రిని చేస్తుందనేది ఎవరికీ అంతు బట్టని విషయమై కూచుంది. ఎవరికి వారే అగవ్యు గోచరస్థితిలో వున్నారు. బ్రహ్మానందరెడ్డి, ననాకల రావుచంద్రారెడ్డి చొక్కారావుని ముఖ్యనుంత్రిగా బలపరుస్తామని చెప్పి, వాళ్లను వుపయోగించుకొనే ప్రయత్నం చేశారు. వాళ్ళుకూడ తెలివి తక్కువగా ఇందిరాగాంధి ఆలోచనల తీరెలావుందో, కేంద్ర నాయాకుల వైఖరేమిటో తెలియకుండానే తవు ప్రయత్నాలు తావు ప్రారంభించారు... పి.వి.నరసింహారావుకు కాంగ్రస్‌ శాసనసభా నాయకత్వానికి రాజీనామూ చేయాల్సిందని చెప్పినా ఆ సంగతి ఆయన బయట పెట్టుకుండా, లానే ముఖ్యమంత్రి కాగలనంటూ శాసనసభ్యులను చివరిదాకా మభ్యపెడుతూ

నిడు.

ఆరు సూత్రాల పథకం :

ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వాన్ని రాష్ట్రంలో ఏర్పాటు చేసేందుకు ప్రాతిపదికగా, రాష్ట్రం సమైక్యంగా వుండాలంటే ఏం చేయాలి అన్న విషయం తెలుసుకొనే ప్రయత్నాలను కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రారంభించింది. ప్రత్యేక తెలంగాణా, ఆంధ్ర ఉద్యమాలకు నాయకత్వం వహించినవారిని దఫాలుగా ఢిల్లీ రప్పించి కేంద్రమంత్రి (శ్రీ, కె.సి.పంత్‌ చర్చలు జరిపారు. అన్ని నర్గాల నాయకులతోనూ చర్చలు జరిపిన తర్వాత ఆరుసూత్రాల పథకాన్ని రూసొందించారు. హైదరాబాదులో నివసించే ఆంధ్ర- తెలంగాణా ప్రాంతాల వారి పిల్లలకు చదువుకొనేందుకు యిబ్బంది లేకుండా ఏర్పాటు చేశారు. ఆయా ప్రాంతాలలోని కళాశాలలు విద్యా సంస్థలలో స్టానికులకు 85 శాతం దాకా సీట్టు కేటాయించారు. ఆంధ్ర - తెలంగాణా ప్రాంతాలలోని వెనకబడిన ప్రాంతాల అభివృద్ది కోసం రు. 90 కోట్లు, హైదరాబాద్‌ = సికింద్రాబాదు నగరాల అభివృద్దికి అదనంగా రం.10 కోటు కేంద్రం ంలచ్చేందుకూ, ఆం(ధ, రాయులసీవు, తెలంగాణా ప్రాంతాలలో ప్రాంతీయకమిటీలను వేసి అభివృద్రి కార్యక్రమాలు సరిగా అమలవుతున్నవా లేవా అన్న సమీక్షకు ఏర్పాట్టు చేశారు. అటెండరు నుండి తహసీలుదారు హోదా వరకు, (ఇతర శాఖలలో అయితే తాసిల్దారు హోదాకు సమానమైన పదవిగల) వుద్యోగులు జిల్లా / జోన్‌లో ఎక్కడి వారక్కడే పనిచేసే ఏర్పాటు; రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి అధ్యక్షతన రాష్ట్ర అభివృద్ది పరిశీలన కమిటీ ఏర్పాటు, (అందులో ప్రాంతీయ కమిటీల అధ్యక్షులు సభ్యులుగా వుంటారు. ) జరగాలని ప్రకటించారు. ఈవిధంగా రాష్ట్రంలో అభివృద్దిని సాధించి అయిదు సంవత్సరాలలో అన్ని ప్రాంతాలు సమానంగా అభివృద్ది అయ్యేలా చూసి ప్రాంతీయ తారతమ్యాలు నశించేలా చేయటం ఈ ఆరు సూత్రాల పథక ప్రధానోద్దేశం. దీనినిమూడు ప్రాంతాలకు చెందిన రాజకీయ నాయకు లంతా ఆమోదించారు. దీని అమలు బాధ్యతను కొత్తగా నచ్చే ముఖ్యమంత్రికి అప్పుగించాలని నిర్ణయించారు. బ్లాక్‌ లిస్ట్‌ :

కొత్త ముఖ్యమంత్రి గురించి ఇందిరాగాంధిగారు ఒక నిర్ణయం తీసికొన్న సంగతి తెలియక, ఆయా గగ్రూపులవారు ఢిల్లీలో తమ ప్రయత్నాలు తాము సాగిస్తూనే వున్నారు. 1972లో సార్వత్రిక ఎన్నికల సమయంలో కాంగగ్ర, ట్క్కెట్టు

48 యిచ్చే సందర్భంలో ప్రధాని (శ్రీమతి ఇందిరాగాంధి, అప్పటి కాం(గ్రస, అధ్యక్షుడు సంజీవయ్య కలిసి ఒక జాబితా తయారు చేశారు. ఎవరికి టిక్కెట్టు యివ్వరాదో తెలిసే బ్లాక్‌ లస్ట్‌ అది. అందులో లోగడ బ్రహ్మానందరెడ్డి, పి. వి.నరసింహారావుల మంత్రి వర్గాలలో పనిచేసి లంచగొండులుగా పేరు పడ్డ కొందరి పేర్లున్నాయి. అందులో సుమారు 11 మంది దాకా అంతా రెడ్డపేర్లే వున్నట్లున్నాయి. నాకు గుర్తున్నంతవరకు తివ్మారెడ్డి; 1983లోను, 1993లోను రెండు సార్దు వలుఖ్యవాంత్రి చేసి కాంగ్రెస్‌ ఓటమికి కారకుడైన విజయ భాస్కరరెడ్డి; బ్రహ్మానందరెడ్డి సహచరులయిన రొండా నారపరెడ్డి, శీలం సిద్దారెడ్డి, ఆనెం సంజీవరెక్తి, జి.సంజీవరెడ్డి లాటి వాళ్లు పదకొండు నుందిదాకా అందులో వున్నారు. వీరందరికీ 1972లో టిక్కెట్టు నిరాకరించబడ్డాయి. వాళ్లలో కొందరు ఎమ్‌. ఎల్‌: సి.లుగా కొనసాగుతతా వచ్చారు. వీరంతా ఏకమై వెంగళరావు కాకుండా ముఖ్యమంత్రి ఎవరైనా సరేనంటూ ఢిల్లీ వెళ్లి పట్టుదలగా విశ్వప్రయత్నం చేశారు కాని ఫలితం దక్కలేదు. అలాగే పి.వి. నరసింహారావు కూడ ఒక ముఠాను కట్టుకొని, తానే తిరిగి ముఖ్యమంత్రి కావాలని ప్రయత్నాలు సాగించాడు. పి.వి నరసింహారావు ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా ఆయనను తొలగించటానికి పెద్ద వుద్యవుంం వచ్చేందాకు ప్రోత్సాహం యిచ్చిన వారిలో వెలందటి వాడు బ్రహ్మానందరెడ్డి. తరువాత వాడు విజయభాస్కరరెడ్డి. ఆ తరువాత పైన చెప్పిన టిక్కెట్లు నిరాకరించ బడ్డ వాళ్లు. వీరంతా నరసింహారావు పతనం కోసం ఎంతో పాటుబడ్డ వాళ్లే. కాని యిప్పుడు వీరంతా నరసింహారావు వర్షంతో చేతులు కలిపారు. నేను ముఖ్యమంత్రి నయితే తమ ఆటలు సాగవనే భయంతోనే వీరీ పనిచేశారు. ఈ సంగతులన్నీ గూఢచారి వర్గాలవారు ప్రధానికెప్పటికప్పుడు తెలియ చేస్తుండే వారు. అమోఘ చాతుర్యం ; ఇందిరాగాంధి వీళ్లకు బుద్ది చెప్పటంకోసం, ఆంధ్ర ఉద్యవూనికి నాయకత్వం వహించిన బి. వి.సుబ్బారెడ్డి గొరినుండి, తెలంగాణ ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించిన చెన్నారెడ్డి గారినుండి “వెంగళరావు గారు ముఖ్యమంత్రి అయితే నూకేం అభ్యంతరం లేదని” రాతపూర్వకంగా ఆమోదం తెప్పించుకున్నారు. ఇది రాసిన్వటంలో వారిద్దరికీ కొంత స్వార్దం లేక పోలేదు. ఆంధ్రోద్యమంలో ఇందిరాగాంధీని దూషించిన బి.వి.సుబ్బా రెడ్డి కొత్తగా ఏర్పడనున్న మంత్రి

క్రి వర్గంలో మళ్లీ స్టానం సంపాదించుకొని, ఉపముఖ్యవుంత్రి కావాలన్న ఆశతో వున్నాడు. తెలంగాణా ఉద్యవు నాయకుడు చెన్నారెడ్డి గవర్నర్‌ పదవిని ఆశిస్తున్నాడు. అందుకే. వారిద్దరూ అలా రాసిచ్చారు. ఈ విధంగా ఇందిరాగాంధి అమోఘమైన చాతుర్యంతో కొత్తమంత్రివర్గం ఏర్పడటానికి ఏ అడ్డంకీ లేకుండా చేశారు.

1973 డిసెంబరు మొదటి వారంలో ఇందిరాగాంధి అప్పటి కాంగ్రెస్‌ అధ్యక్షులు డాక్షర్‌ శంకరదయాల్‌ శర్మగారిని, అప్పటి కేంద్ర హోం శాఖనుంత్రి ఉమాశంకర్‌ దీక్షిత్‌ గారిని అప్పుటి ఏ.ఐ.సి.సి. ప్రధాన కార్యదర్శి (శ్రీవుతి వురకతం చంద్రశేఖర్‌ గారిని పాదరాబాదుకు సంపారు. వారు కాం(గ్రస్‌ శాసనసభ్యులను ఒక్కొక్కరినే పిలిచి వాట్దాడి, వాళ్ల అభిప్రాయా అనా తెలుసుకొన్నారు. కాంగ్రస్‌ ఎం.ఎల్‌. ఏ.లు ఎవరు ఎవరి పేరు చెప్పినా, మొత్తం మీద అందరూ తొము ఇందిరాగాంధి నిర్ణయించిన న్యక్తి ఎవ్రైతే వారిని బలపరుస్తామని చెబుతూవచ్చారు. ఆ విషయాన్ని రాత పూర్వకంగా తీసికోడం జరిగింది. అప్పుచి మాజీ ముఖ్యమంత్రి పి. వి.నరసింహారావు దగ్గర కూడా రాతపూర్వకంగా తీసికోడం జరిగింది. బ్రహ్మానందరెడ్డి లోపల్లోపల ఎన్ని కుతంత్రాలు పన్నినా, చివరకు ఆయాన కూడా ఇందిరా గాంధి చెప్పిన వ్యక్తినే బల పరచటానికి అంగీకరించక తప్ప లేదు. వలుగ్గరు పరిశీలకులూ హైదరాబాదులో మూడురోజులపొటు ఉండి అందరి అభిప్రాయాలూ తెలుసుకొని అందరూ ఇందిరాగాంధి ఆజ్ఞ శిరసావహించటానికి అంగీకరించారని ఢిల్లీ చేరిన తరువాత ఇందిరాగాంధి గారికి నివేదిక సనుర్పించటం జరిగింది. ఇందిరాగాంధి గారు చెప్పినట్లు వించామని రాసిచ్చిన బ్రహ్మానందరెడ్డి, పి. వి.నరసింహారావులు నన్ను రాకుండా చేసేందుకు, తుదివరకు తమ ప్రయత్నాలు తాము చేస్తూనే వున్నారు. ఒక స్థాయిలో లక్ష్మీకాంతమ్మగారు పార్లమెంటు సెంట్రల్‌ హాల్‌లో మాట్లాడుతూ తవుకువ్యతిరేకంగా నిర్ణయం తీసికొంచే హైదరాబాదులో రక్తపాతం జరుగుతుందని ప్రగల్బాలు సలికేదాకా పరిస్టితి చేరింది. ఈ విషయం వెంటనే ఇందిరాగాంధి దృష్టికి వెళ్లింది.

“హైదరాబాద్‌ ఎలా వుంది?” :

1973 డిసెంబరు 8న సాయంకాలం నాలుగు గంటలకు ఢిల్లీలో కాంగ్‌

పార్లమెంటరీ బోర్డు ఇందిరాగాంధి అధ్యక్షతన సమావేశమైంది. అందులో

“ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌కు వెంగళరావృుగారిని వంఖ్యవుంత్రిగా చేయాలన్న? నిర్ణయంతీసుకొన్నారు. ఢిల్లీలో ఈ నిర్ణయం చాలావుందికి తెలియటంతో చాలమంది నాకు, యితరులకు కూడా.యీ సంగతి ఫోన్‌ చేసి చెప్పారు. ఆ రాత్రి 9 గంటలకు పార్లమెంటరీ బోర్డు నిర్ణయాన్ని అధికార పూర్వకంగా నాకు తెలియ చేశారు. ఉదయమే ఢిల్లీ నుంచి ప్రత్యేక దూత వొకరు విమానంలో హైదరాబాదు వచ్చారు. ఆయన ఏ.ఐ.సి.సి. కార్యాలయం నుండి కాంగ్రేస్‌ పార్లమెంటరీ బోర్డు తీర్మానం ప్రతులను రెండు కవర్హలో విడివిడిగా తెచ్చారు. అప్పటికే యీ విషయం తెలిసి వేలాది జనం తండోపతండాలుగా మా యింటికి రావటం మొదలయింది. ఎందరో శాసన సభ్యులు, పార్లవెంటు సభ్యులు, నాయుకులు, కార్యకర్తలు పూలదండలతో వచ్చారు. అధికారికంగా కబురు నా చేతికి చేరేదాకా పూలదండలు వేయకుండా ఓపిక పట్చాలని నేను వారందరినీ కోరాను. ఇంతలో ఢిల్లీనుంచి వచ్చిన వ్యక్తి ముందు గనర్నరు గారికి ఉత్తరం అందించి, తరువాత నా దగ్గరకు వచ్చి ఉత్తరం యిచ్చారు. వెంటనే కొన్ని వందల వేల దండలతో ప్రజలు, నాయకులు నన్ను ముంచెత్తటం జరిగింది. నేను.ఆ ఉత్తరం తీసి చదువుకున్న తరువాత ఢిల్లీకి ఫోన్‌చేసి (శ్రీమతి ఇందిరాగాంధి గారితో ఈ బాధ్యతను నాపై విశ్వాసం వుంచి నాకప్ప్రగించినందుకు ధన్యవాదాలు అని చెప్పాను. అప్పుడామె నవ్వుతూ “ఇప్పుడు హైద్రాబాద్‌ ఎలా వుందని? అడిగారు. తవుకు వ్యతిరేకంగా నిర్హంిస్తే హైద్రాబాదులో రక్తపాతం జరుగుతుందని లక్ష్మీకాంతమ్మ పార్లమెంట్‌ సెంట్రల్‌

హాల్‌లో పలికిన ప్రగల్భాలను గుర్తుచేస్తూ ఆవె ఆ ప్రశ్న అడిగారు. “నేడు రాష్ట్రమంతటా మీ నిర్ణయం పట్ల హర్దావోదాలు వ్యక్తం అయ్యాయని మీ నిర్ణయం ప్రకారమే అంతా నడుచుకుంటు న్నారనీ చెప్పాను. “దానికి తార్కాణం మా యింటిముందు కూడిన వేలాది జనమేనని* కూడ చెప్పాను. తరువాత ఆమె నన్ను ఢిల్లీకి వచ్చి తనను కలవమని చెప్పింది.

జనం అలా ప్రవాహంలా వస్తూనే వున్నారు. నేను వారిని కొంచెం ఓపిక

పట్టమని కోర్కి గవర్నరుతో ఫోన్‌లో మాట్లాడి “పదకొండు గంటలకు వారిని కల్సుకునేందుకు వస్తానని? చెప్పాను.

కంగుతిన్న కాసు, పి.వి. :.

గవర్నరుగారిని కలిసేందుకు పోతూ, మర్యాద పూర్వకంగా నా కన్న ముందు

ముఖ్యమంత్రులుగా వున్న బ్రహ్మానందరెడ్డి, నరసింహారావులను కలుసుకొనేందుకు

5్‌1

ముందుగా ఫోన్‌ చేసి వెళ్లాను. ముందు (బ్రహ్మానందరెడ్డి యింటికి పోగా ఆయన లేచి బయటకు వచ్చాడు. తెల్లవార్లూ నిద్రలేక పీక్కుపోయిన మొహం వేసుకొని వచ్చాడు. నన్ను ముఖ్యమంత్రి కాకుండా చేసేందుకు విశ్వప్రయత్నం చేసినవాడు కదా! **నేను ముఖ్యమంత్రి బాధ్యత తీసికొంటున్నాను. మీ సంప్యూర్ణ సహకారం అందజేయమని” మర్యాద పూర్వకంగా అడిగాను. దాంతో ఆయన నిర్హాంత పోయి, *పై వాళ్ల నిర్షయం అయింతర్వాత నూ సహకారం లేకుండా ఎలా వుంటుందని? నిరుత్సాహంగా వూట్టాడాడంు. ఆయున నా ప్రవాణ స్వీకారోత్సవానికి కూడ హాజరు కాలేదు, అవమౌనాన్ని భరించలేక మొహం చెల్లలేదేమో! |

అక్కడ నుండి పి. వి.నరసింహారావుగారి యింటికి వెల్లాను. ఆయన లేచి వచ్చి నన్ను లోపలకు తోడుకొని వెల్లారు. “గవర్నర్‌ను కలిసేముందు మీ సహకారం కోరటానికి వచ్చానని” చెప్పాను. ఆయన కూడ, పాపం, చాల నిరుత్సాహంగా “సహకారం లేకుండా ఎట్లా తప్పుతుంది?” అని అన్నారు. ఆ రాత్రివరకు బ్రహ్మానందరెడ్డి, పి. వి.నరసింహారావుల యింటి వద్ద మూగిన జనమంతా నా పేరు ముఖ్యమంత్రిగా ఖరారయిందని తెలియగానే ఒక్కమనిషి లేకుండా అంతా మా యింటికి రానటం జరిగింది.

ఆ పైన నేను రాజభవన్‌కు వెళ్లి గవర్నర్‌ కందూభాయి దేశాయిని కలిసి నేను మంత్రి వర్గం ఏర్పాటు చేసేందుకు సిద్దంగా వున్నానని చెప్పాను. ఆయన ఎంతో సంతోషంతో నన్నభినందించి, అప్పటికపుడు నన్ను మంత్రి వర్గ నిర్మాణం చేయనలసిందిగా రాత పూర్వకంగా ఆహ్వానం అందచేశారు. అంతే కాదు, సంతోషం పట్టలేక ఆయన లేచి నన్ను కౌగిలించుకున్నారు. “రాష్ట్రం మీరు ముఖ్యమంత్రిగా వుంచే ఎంతో అభివృద్ది చెందుతుందని” నన్ను ఆశీర్వదించారు. ఆయన చాల నిష్కళంకమైన వ్యక్తి. నేను నముఖ్యవుంత్రి అయితే రాష్ట్రం ప్రశాంతంగా వుంటుందని తాను లోగడ ఇందిరాగాంధి గారికి రాసిన సంగతి అప్పుడాయన నాతో చెప్పారు. “మిమ్మల్ని ముఖ్యమంత్రిగా నా చేతులతో ప్రమాణ స్వీకారం చేయించటం నా కెంతో సంతోషంగా వుంటుంది", అని ఆయున అన్నారు.

ముఖ్యముంటత్రిగా : నేను మర్నాడు అంటే 8వ తేదీ సాయంకాలం ఢిల్లీకి వెల్లాను. ఇందిరాగాంధి గారిని, కాం(గ్రు అధ్యక్షుడు శంకర్‌దయాలళ్‌ శర్మగారిని కలిసి నా మంత్రివర్గ జాబితా ఆమోదం పొంది, పది ఉదయం హైదరాబాద్‌ చేరుకున్నాను. విమానాశ్రయం నుండే సరాసరి రాజభవన్‌కు వెళ్లి గవర్నర్‌ గారిని కలిసి మంత్రివర్గ జాబితాను సమర్పించాను. ఆ రోజు సాయంకాలం నాలుగు గంటల ప్రాంతంలో రాజభవన్‌లో ప్రత్యేకంగా నిర్మించిన వేదికపై నేను ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణస్వీకారం చేశాను. రాజభవన్‌ లాన్స్‌ మొత్తం జన సందోహంతో కిట కిటలాడిపోయాయి. హాజరైన వారిలో వూజీ వముఖ్యవుంత్రి పి.వి నరసింహారావు, ప్రత్యేక తెలంగాణా ఉద్యమనాయకుడు డా.చెన్నారెడ్డి కూడ వున్నారు. మా అమ్మగారు, నా భార్య మంగాయమ్మ, నా కుమారుడు ప్రసాదరావు, ఆయన కుటుంబం, నా చిన్న కొడుకు వెంకట్రావు, యితర కుటుంబ సభ్యులు ముందు వరసల్లో కూర్చొని ప్రమాణ స్వీకారోత్సవాన్ని తిలకించారు. నా తరువాత వరుసగా 23గ్గురు నుంత్రులను ప్రమాణస్వీకారం చేయించారు. తరువాత గవర్నరు మంత్రివర్గ సభ్యులతో ఫాటోదిగారు. ఆపైన గవర్నర్‌ నాకూ, నా మంత్రి వర్గ సభ్యులందరికీ, యితర ఆహ్వానితులకూ తేనీటి విందు చేశారు. మంత్రులకు అప్పగించే శాఖలను కూడా ముందుగా తయారు చేసి గవర్నరు గారికి సమర్పించి ఆయన ఆమోదం తీసికొని వుండటం వల్ల ప్రమాణస్వీకారం కాగానే ఆలస్యం లేకుండా పత్రికలకు విడుదల చేశాను. సుమారు 11 మాసాల రాష్ట్రపతి పాలన అంతమయిన తర్వాత

ప్రజా ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసే అవకాశం నాకా విధంగా లభించింది. వుంత్రి వర్ష ఏర్పాటు విషయుంలో ప్రధాని ఇందిర నాకు పూర్తి 'స్వేచ్చనిచ్చారు. నా మీద పూర్తి విశ్వాసం వుంచి, నేను సమర్పించిన జాబితాను ఆమోదించి యిచ్చి వేశారు. *వేర్పాటు వుద్యమాల వల్ల ఏర్పడిన అఖాతాలను బూడ్బివేస్రి రాష్ట్రాన్ని సమైక్యంగా ప్రగతిపథంలో నడిపించే బాధ్యత నాపై పెడుతున్నానని ఆమె నాతో చెప్పిన విషయం నేను ఎప్పుడూ గుర్తుంచుకొని మెలిగేవాడిని. ఆమె కూడా తాను వాగ్జానం చేసినట్టు ప్రభుత్వ నిర్వహణలో నాకు వూర్తిస్వేచ్చనూ, సహకారాన్ని, మద్దతునూ అందించారు. అప్పుడు దేశంలో వున్న “ముఖ్యమం త్రులందరి లోనూ నా పట్ట ఎక్కువ నమ్మకం వుంచి, నాతో ఎన్నో జొతీయ సమస్యల పైన ఆమె సంప్రదిస్తుందేవారు. ఆమెకు పూర్తినిశ్వాసంవున్న ముఖ్య మంత్రులలో నేను ప్రథముడిగా వుండేవాడిని.

అన్నీ సమస్యలే :

ముఖ్యమంత్రిగా నేను బాధ్యత తీసుకొన్న రోజున రాష్ట్రం పదికోట్ల ఓవర్‌ (గ్రాఫ్ట్‌తో తీవ్ర ఆర్హిక సంక్షోభంలో వుంది. విద్యుత్‌ కొరత, నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులను పూర్తి చేసేందుకు నిధులు చాలకపోవడం వంటి సనుస్య లున్నాయి. రాష్ట్రంలో నివిధ ప్రాంతాల మధ్య పరస్పర అవగాహన లోపించి, అనుమానాలు, విభేదాలు తలెత్తివున్నాయి. భావ సమైక్యతను, సావురస్యాన్ని సాధించి, కుంటుపడిన అభివృద్ది కృషిని తిరిగి కొన సాగించటంపై దృష్టి సారించాల్సిన అవసరం వుంది. ఇవిగాక దివిసీవులో ఉప్పెనరానటం, గోదావరి ఆనకట్టుకు గండిపడటం వంటి కృతి భీభత్సాలు నా,పరిపాలనా కాలంలోనే సంభవించాయి. వీటిని గురించి సందర్భం వచ్చినప్పుడు వివరిస్తాను.

ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యత తీసుకోగానే నేను సచివాలయానికి వెళ్లి అధికార కార్యక్రమాలను ప్రారంభించాను. అప్పుడు ప్రధాన కార్యదర్శిగా భగవాన్‌దాస్‌వుండే వారు. నేనాయనను ఆ పదవిలోనే ' కొనసాగించటం జరిగింది. ఆర్రిక - ప్రణాళికాశాఖ :

అప్పటి వరకు ప్రణాళిక కార్యదర్శి, ఆర్హిక కార్యదర్శి వేరువేరుగా వుండేవారు. అభివృద్ది తొందరగా జరగాలంటే ప్రణాళికను తయారు చేసేవ్యక్తి దానికి ఆర్రిక పరంగా మంజూరు యిచ్చే వ్యక్తి ఒకరే. వుండాలి. అలా కాకపోతే ఆలస్యం జరగటమే కాకుండా, అనుకొన్న పనులు అనుకొన్నట్టుగా జరగటం అసాధ్యం కనుక నేను ఈ రెండు శాఖలనూ కలిపి ఆర్హిక ప్రణాళిక శాఖగా చేసి, అప్పటి ప్రణాళికా కార్యదర్శి బి.పి. ఆర్‌. విఠల్‌ను ఆర్దిక ప్రణాళికా శాఖ ముఖ్య కార్యదర్శిగా నియమించాను. ఇందువల్ల ప్రణాళికాభివృద్ది కార్యక్రమాలు వేగం పుంజుకొనేందుకు సౌలభ్యం కలిగింది. రావృసాహెబ్‌ :

వలుఖ్యవుంత్రి కార్యాలయానికి తగిన సిబ్బందిని ఎన్నిక చేయటం ముఖ్యంగా చేయవలసిన పని. అప్పటిదాకా రెవెన్యూ కార్యదర్శిగా వున్న కృష్ణస్వామి. రావుసాహెబ్‌ అనే సీనియర్‌ ఐ. ఏ.యస్‌ అధికారిని ముఖ్యమంత్రి కార్యదర్శిగా నియమించుకొన్నాను..

క్‌ ఆయన చాలా సమర్జుడైన అధికారి. వివిధ శాఖల కార్యదర్శులతో వివిధ అంశాలను గురించి తరచు చర్చిస్తూ ఎక్కడ ఏమి జరుగుతున్నదీ, పరిస్థితిని మెరుగు పరచటానికి యింకా ఏం చేయాలీ - యిటువంటి విషయాలను ఆలోచించి, ఎప్పటికప్పుడు అన్ని విషయళాలనతా ఆదాన నా దృష్టికీ తెస్తుండేవారు. ప్రభుత్వం సమర్హ వంతంగా నడపటంలో నాకు ఆయన చక్కని తోడ్పాటు అందించారు.

తఈళితి మలుక్ష కార

అందరి సహకారంతో నా మంత్రివర్గం చక్కని ఫలితాలను ఎన్నిటినో సాధించగల్లింది. నేనేంచేశాన్‌[ నా కన్న బాగా ప్రజలే చెబుతారు. అవన్నీ నేనిక్కడ రాసుకోవాల్సిన అవసరం లేదు. అయినా ఉదాహరణగా కొన్ని సంగతులు మనవి చేస్తాను. వార్షిక ప్రణాళిక పెంపు : .

ముఖ్యమంత్రిగా పదవీ బాధ్యతలు తిసికొన్న తరువాత రాష్ట్ర ఆర్హిక పరిస్థితిని వెరుగంుపరచి, అభివృద్ది పథకాల అవులునం శీఘ్రతరం చేసే ప్రయత్నాలను నేను ఆలస్యం చేయకుండా ప్రారంభించాను... అయిదవ ప్రణాళిక మొదటి సంవత్సరానికి వార్షిక ప్రణాళికను నిర్ణయించేందుకై అప్పుడే ప్రణాళికా సంఘం నున్మల్ని ఢిల్లీకి ఆహ్వానించింది. ఢిల్లీ వెళ్లే సనుయంలో ప్రణాళిక మొత్తం (బొట్‌లే) పెంచాలనీ, అభివృద్ది పథకాలకు- ముఖ్యంగా విద్యుదుత్సాదన, నీటిపారుదల పథకాలకు పెట్టుబడులను అధికం చేయాలనీ నేను గట్టి పట్టుదలతో వున్నాను. అది అంతసులభం కాదని నాకు తెలుసు, అప్పుడు కేంద్రంలో ప్రణాళికా శాఖనుంత్రిగా, ప్లానింగ్‌ కమీషన్‌ డిప్యూటీ వైరమన్‌గా (శ్రీ) డి.పి, ధార్‌ వుండే వారు. ఆయన సహకారం సాధించటం అవసర మయింది.

నేను ఢిల్లీ చేరగానే ముందుగా ప్రధాని ఇందిరాగాంధి గారిని కలిశాను. “రాష్ట్రం వేర్పాటు వుద్యమాల వల్ల ఎంత దెబ్బతిన్నదో మీకు నేను చెప్పనవసరం లేదు. రాష్ట్రాన్ని తిరిగి ప్రగతి పథంలో నడిపించ వలసిందిగా ఆదేశించి, నాకు మీరు రాష్ట్రం బాధ్యత అప్పుచెప్పారు. ప్రణాళికా వ్యయాన్ని పెంచి, అభివృద్ది పథకాల అమలును శీఘ్రతరం చేయకుండా రాష్ట్రం కోలుకోలేదు. కనుక ప్రణాళికా మొత్తాన్ని (బాట్‌లే) పెంచటానికి ప్రణాళికా సంఘం ఏ ఆటంకాలు పెట్టుకుండా ఆమోదం యిచ్చేలా మీరు నాకు సహాయం చేయాలి, అని ఆమెను కోరాను. ఆమె నవ్వి, వెంటనే ధార్‌గారితో ఫోన్‌లో మూట్దాడారు. 'వెంగళరావుగారు యా మధ్యనే ముఖ్యమంత్రి అయిన సంగతి మీకు తెలుసు. _ ఆయన అడిగిన వాటికి ఆటంకాలు పెట్టకుండా సహాయం చేయండి!, అని ఆమె ధార్‌తో నా ఎదుటనే చెప్పారు. నేను ప్రధానికి కృతజ్ఞతలు తెలిపి ధార్‌గారి యింటికి వెళ్లాను.

ధార్‌ నన్ను అభినందిస్తూ “ప్రధాని నాతో మాట్లాడారు. మీకు సంపూర్ణ సహకారం అందించమని చెప్పారు. ఈ రోజు ప్రణాళికా సంపుం సమావేశంలో మీరు అడగదలచుకొన్నవన్నీ అడగండి! ప్రణాళికా సంఘ సభ్యులు అనేక రకాల (ప్రశ్నలు వేసి, రకరకాల అభ్యంతరాలు లేవనెత్తుతారు. మీరు మీ సమాధానాలు గట్టిగా చెప్పుండి! మీరా రాష్ట్రంలో నెలకొన్న ప్రత్యేక పరిస్టితులను వివరించండి! నా తోడ్పాటు మీకుంటుంది", అని ఆయన చెప్పారు. తరువాత ప్రణాళికా సంఘ సమావేశానికి నేనూ, ఆర్థిక, రెవెన్యూ శాఖల మంత్రి నూకల రామచంద్రారెడ్డి గారూ మాతో వచ్చిన అధికారులూ అందరం హాజరయ్యాం. ప్రణాళికా సంఘ సభ్యులు “మీది పెద్ద రాష్ట్రంకాని మీ పంచవర్ష ప్రణాళికావ్యయం మీకన్న చిన్న రాష్ట్రమయిన హర్యానా మాత్రం కూడా లేదు. మీరు సొంత వనరులు పెంచుకొని ప్రణాళికా మొత్తాన్ని అధికం చేయకపోతే రాష్ట్రం ముందుకు పోవటం కష్టం", అని చెప్పారు. నేను *మేము సరిగ్గా అదే ఆలోచనతో యీ సమావేశానికి వచ్చాము. ఏమైనా సరే ప్రణాళిక అంచనాలను పెంచి రాష్ట్రాన్ని ముందుకు నడిపించాలన్న పట్టుదలతో వున్నాము. మీరు మాతో సహకరించాలి, అని చెప్పాను. ధార్‌గారు అన్నీ వింటూ కూర్చున్నారు. అప్పుడాయన *“వెంగళరావుగారు యీ మధ్యనే ముఖ్యమంత్రి పదవిని చేపట్టారు. వనరులను పెంచుకోడానికి ఆయన శక్తివంచన లేకుండా కృషి చేస్తారు. నునం కూడా ఆయనకు సహకరించి, తగిన సహాయం

అందిద్దాం!” అని చెప్పారు. అయిదన ప్రణాళిక మొదటి వార్షిక ప్రణాళికను (1974-75) మేము అడిగినట్టుగా రు.150కోట్లకు పెంచటానికి అతికష్టంమీద వారంగీకరించారు. అయితే విజయవాడలో 440 మెగావాట్ల విద్యుదుత్సాదన చేసే ధర్మల్‌ కేంద్రాన్ని నెలకొల్పే ప్రతిపాదనను మూత్రం అయిదన ప్రణాళికలో చేర్చటానికి వీలులేదని పట్టుదలగా వూట్ట్లాడారు. నేను వాళ్లతో వుర్యాదగా వూటాడి, వారిని నొప్పించకుండా ఒక మధ్యేమార్గాన్ని సూచించాను. ధెర్మల్‌ స్టేషన్‌ నిర్మాణాన్ని ప్రణాళికలో చేర్చటానిక్కీ మొదటి ఏడు నామమాత్రంగా ఒక కోటి రూపాయలు నూత్రం కేబాయించటానికీ వారంగీకరించాలని చెప్పాను. దానికి కూడ మొదట వారభ్యంతరం పెట్టారు. నేను అప్పుడు ధార్‌గారితో **నేను రాష్ట్రంలో రెండు వేర్పాటు వుద్యమాలు జరిగిన నేపథ్యంలో ముఖ్యమంత్రి నైనాను. రాజకీయంగా ప్రాధాన్యం వుండి ఆంధ్ర ప్రాంతానికీ నడిబొడ్జెన విజయవాడలో థెర్మల్‌ స్టేషన్‌ స్టాసించేందుకు మీరు సహకరించకపోతే, రాష్ట్రప్రగతి కుంటుపడుతుంది. నా

క్‌7

ప్రభుత్వానికి కూడా మీరు రాజకీయంగా యిబ్బందులు కలుగచేసిన వారౌతారు, అని చెప్పాను. దానితో ధార్‌గారు తనకు ప్రధాని ఇందిరాగాంధి చెప్పిన సంగతి గుర్తు తెచ్చుకొని “వెంగళరావుగారు పట్టుదలగల మనిషి ఆయన వనరుల సేకరణపై చెప్పినవన్నీ చేసితీరతాడు. మనం అనుమౌానించపనిలేదు. కనుక వారి ప్రతిపాదనను అంగీక రిద్దావంని", చెప్పారు. అప్పుడంనా వుధ్యే వళార్గాన్ని వారంతా ఆమోదించారు. ఆ విధంగా వార్షిక ప్రణాళికకు రు.150 కోట్లకు ఆమోదం పొందాము.

అయితే అవాలు చేసేనాటికి రు.150 కోట్లేకాక, లవ్యాన్ని మించి, రు.200కోట్లకు.ఆ ప్రణాళికను పూర్తి చేయటం జరిగింది. ఆధిక వనరుల పెంపు :

ప్రణాళికా మొత్తం పెంచాలంచే, రాష్ట్రప్రభుత్వం మీద అదనపు ఆరిక వనరులను పెంపొందించుకోవలసిన బాధ్యత వుంది. అప్పటికి ప్రభుత్వానికి రావలసిన బకాయిలు - రెనన్యూ అయితేనేం, యితర పన్నులయితేనేం దాదాపు రు.250 కోట్లు దాకా వుండిపోయాయి. అందువల్ల నేను జిల్లా కల్మక్షర్హ సమూవేశాన్ని ఏర్పాటు చేసి ఆ సమావేశంలో కలక్షర్లందర్నీ బకాయీల వసూలుకు గట్టిగా ప్రయత్నించ వలసిందిగా ఆదేశించటం జరిగింది. ఏ రైతైనా తాను చెల్లించాల్సిన బకాయిలను వూర్చి 31లోగా చెల్లించినట్టయితే, అతని నుండి వసూలు చేయాల్సిన వడ్డీని అపరాధపు వడ్డీని మాఫీచేస్తామని చెప్పాము. అందుకుగాను అంతకుముందే మంత్రి వర్గ సమావేశంలో చర్చించి విధాన నిర్ణయం తీసికోటం జరిగింది. వసూళ్ల విషయంలో మంద్రులెవరూ కలగజేసుకొని స్టే ఆర్హర్డు జారీ చేయరాదని కూడ మంత్రి వర్గంలో సమిష్టిగా నిర్భయం తీసుకొనటం జరిగింది. ఈ కారణాల వల్ల కల్మక్తర్థూ, వారి సిబ్బంది అంతా బాగా పనిచేసి దాదాపు రు.150 కోట్టవరకూ బకాయీలను వసూలు చేయగలిగారు. శాసనసభ శాసనపరిషత్‌ సమావేశాలు :

ఆర్షికస్టితిని మెరుగు పరచుకొని నేను బడ్జెట్‌పై దృష్టి కేంద్రీక రించసాగాను. అప్పటికి సంవత్సరకాలంగా రాష్ట్రం రాష్ట్రపతి పాలనలో వుండటం మూలంగా

. శాసనసభ, శాసనపరిషత్తు సమావేశాలు జరగలేదు. నేను ముఖ్యమంత్రి అయిన

తరువాత మొదటిసారి జరిగే సమావేశాలు బగెట్‌ సనూవేశాలు కావటం వల్ల

58 ఫిబ్రవరి నుండి సమావేశాలు జరపాలని న్నిర్ణయించాము. ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశంలో గవర్నరు ప్రసంగంతో సమావేశ కార్యక్రమాలు ప్రారంభమవుతాయి. రాష్ట్ర శాసనసభ పరిషత్తుల సనూవేశాలు ప్రారంభం అయ్యే ముందు ముఖ్యమైన ప్రతిపక్షమైన కమ్యూనిస్ట్‌ పార్టీ ఆఫ్‌ ఇండియా సభ్యులు నా దగ్గరకు వచ్చి రాష్ట్రసమైకృత కోసం, చురుకుగా ప్రగతి కార్యక్రమాలను సాగించటం కోసం వారు నా ప్రభుత్వానికి తగిన సహకారం అందించేందుకు సిద్దంగా వున్నామని తెలియు చేశారు. రెండు వేర్పాటు ఉద్యవూలతో అభివృద్ది కుంటుబడిన నేపథ్యంలో బాధ్యత చేపట్టిన నాకు తమ సంపూర్ణ సహకారం వుంటుందని వారు చెప్పారు.

ఉభయ శాసనసభల సంయుక్త సమావేశంలో ప్రసంగిస్తూ గవర్నర్‌ వేర్పాటు వుద్యవాల వనూలంగా అభివృద్ది కుంటుబడిన రాష్ట్రాన్ని సమైక్యంగా వుంచి ముందుకు తీసుకొని వెళ్లవలసిన అవసరం గురించి నొక్కిచెప్పారు. అన్ని ప్రాంతాలకూ న్యాయం జరిగేందుకూ కేంద్రం రూపొందించిన ఆరు సూత్రాల పథకాన్ని అనులు చేసేందుకు ప్రభుత్వం చిత్తశుద్దితో కృషి చేస్తుందని ఆయన అన్నారు. రాష్ట్రంలో వెనుకబడిన ప్రాంతాల అభివృద్దికి కేంద్రం యిచ్చే రు.90 కోట్లను, జంటనగరాల అభివృద్దికి యిచ్చే రు.10 కోట్లను ఖర్చుచేసి రాష్ట్రసమ గ్రాభివృద్దికి కృషి చేయటం గురించి, వార్షిక ప్రణాళిక గురించి సూచన

ప్రాయంగా గవర్నరు తన ప్రసంగంలో ప్రస్తావించారు. గవర్నరు ప్రసంగానికి కృతజ్ఞతలు చెప్పే తీర్మానాన్ని ముఖ్యమంత్రి ప్రవేశ పెడతారు... ఆయనే ఆ తీర్మానంపై జరిగే చర్చకు సమాధానం యిస్తారు. ఎవరు ముఖ్యమంత్రి అయినా వారు మొదటి దఫా యెదుర్కొనే శాసనసభా సమావేశాలు' ఆయన సమర్దతకు గీటు రాళ్ళుగా వుంటాయి. నేను అంతకు ముందు కాసు బ్రహ్మానందరెడ్డి, సి. వి.నరసింహారావుల మంత్రి వర్గాలలో మంత్రిగా వుంటూ వారు శాసనసభానిర్వహణలో స్పీకర్‌కు ఎలా సహకరిస్తూ వచ్చిందీ, ముఖ్యంగా గవర్నరు ప్రసంగంపై చర్చకు ఎలా సమాధానం చెబు తుండేదీ గమనిస్తూ వుండేవాణ్న. సామాన్యంగా ముఖ్య మంత్రులు అధికారులు తయారు చేసిన సమాధానాలను చూసి చర్చకు జవాబు చెప్పటం జరుగుతుండేది. నేను చర్చ జరిగినంతసేపూ సభలో వుండి, ఒక నోట్‌బుక్‌పై సభ్యులు చెబుతరావచ్చిన అంశాలను నోట్‌చేసుకొనేవాడిని. వేర్పాటు ఉద్యమాల గురించ, వెనుకబడిన ప్రాంతాల

అభివృద్దినీ గురించీ, రాష్ట్రంలో విద్యుత్‌ కొరతను గురించీ నీటిపారుదల పథకాలకు డబ్బులేక ఆగిపోయిన సంగతి గురించీ, శాంతి భద్రతల గురించీ - యిలా దాదాపు 460, 50 మంది దాకా సభ్యులు అనేక విషయాలను ప్రస్తావించారు. నేను రాసుకొన్న నోట్స్‌ సహాయంతో వారు లేవనెత్తిన అంశాలన్నిటికీ ఒక్కొక్కటిగా సమాధానం యిస్తూ ఎక్స్‌ టెంపోర్‌ (ఆశువు)గా నేను ప్రసంగించాను. దాదాపు గంటా నలఖై నిమిషాల దాకా సాగిన నా ప్రసంగంలో సభ్యులందరూ మాట్లాడిన విషయాలకు అన్నింటికీ సమాధానం లభించేలా నేను జవాబు చెప్పటం జరిగింది. (నేనానాడు అసెంబ్లీలో చేసిన (ప్రసంగ పాఠాన్ని అనుబంధంగా పాందుపరుస్తున్నాను. ) అప్పుడు స్పీకర్‌గా వున్న పిడతల రంగారెడ్డిగారూ, సభలో వున్న శాసనసభ్యులూ నా జవాబుకు ఎంతో సంతృప్తి చెంది, నన్నభినందించటం జరిగింది. ఒక విధంగా ఆ శాసన సభాసమావేశాలు నాకొక పరీక్ష వంటివి. ఆ పరీక్షకు నిలబడేటువంటేి విధంగా, *అందరూ ముఖ్యమంత్రి సమర్జుడు, అన్ని సమస్యలనూ బాగా అవగాహన చేసికొన్న వ్యక్తి అనీ పట్టుదలగా పనిచేసే మనిషి అనీ, ఏ సమస్యనైనా క్షుణ్ణంగా పరిశీలించి, అర్ధంచేసుకొని, జవాబు చెప్పగలిగే శక్తి వుందనీ చేస్తానని మాటయిస్తే మాట తప్పుడు అనేటటువంటి విశ్వాసాన్ని ఆ మొదటి సమావేశంలోనే కలిగించగలిగాము. నూకల మరణం :

నూకల రావుచంద్రారెడ్డి గారికి గుండెపోటు రావటం వల్ల ఆయనకు బదులు నేనే రాష్ట్ర బడ్జెట్‌ను ప్రవేశపెట్టాల్సి వచ్చింది. బడ్జెట్‌పై చర్చకుకూడా ఆర్టిక మంత్రి బదులు నేనే జవాబు యివ్వటం జరిగింది. ఆ సమాధానం కూడ సభ్యులకు ఎంతో సంతృప్తిని కలిగించింది. నూర్చి 31న తేదీ ఉదయం ఎప్రాప్రియేషన్‌ బిల్లు పాసనడం, ఇంతలోనే ఆర్హిక నంంత్రి ఆసుపత్రిలో వురణించాడన్న వార్త రావడం జరిగింది. నేను సవూవేళశం వలుగియాగానే హుటాహుటిన బయలుదేరి ఆసుపత్రికి వెళ్లాను. ఆయాన వున్న గదిలోకి అడుగుబెట్టే సరికి అంతకు అయిదు నిమిషాల క్రితమే ఆయన చనిపోయారని అంత వరకూ ఆయనకు వైద్యం చేస్తున్న డాక్షర్‌ వీరరాఘనవరెడ్డి, డాక్టర్‌ పి.యస్‌. రావు నాకెదురు వచ్చి తెలియచేశారు. అంతకు క్రితం రాత్రే ఆయన స్టితి ఆందోళనకరంగా వుండటంతో, ఢిల్లీకి ఫోన్‌ చేసి, వైద్యనిపుణులను విమానంలో రప్పించటం జరిగింది. ఆ వైద్య నిపుణురాలు రెడ్డీగారిని పరీక్షచేసి చికితు సంగతి

60 వివరించి, గప్ట్‌హొస్‌కు వెళుతుండగానే ఆయన వురణించారు. ఆయన ప్రాణాలను కాపాడటానికి చేసిన ప్రయత్నాలు ఏవీ ఫలించలేదు.

__ ఆయన వురణవార్త వినగానే ఆయన గౌరవార్లం ఆ రోజు ప్రభుత్వ శలవుదినంగా ప్రకటించాము. గవర్నరు గారు, నేను రామచంద్రారెడ్డి గారి యింటికి వెళ్లి ఆయన భౌతిక కాయంపై ఫపుష్పుగుచ్చాల నుంచి శ్రద్దాంజలి ఘటించిన తరువాతే రావాచంద్రారెడ్డిగారి అంతివు యాత్ర ప్రారంభ నముయింది. సాయంకాలం

అంబరుపేట శ్మశానవాటికలో ప్రభుత్వ లాంఛ నాలతో ఆయన భౌతిక కాయానికి అంత్యక్రియలు జరిగాయి. నేను, నా మంత్రి వర్గ సభ్యులు, శాసన సభ్యులు, శాసన పరిషత్‌ సభ్యులు, ఉన్నతాధి కారులు, రాజకీయం (ప్రవటఖులు, పురప్రముఖులు ఎందరో శ్మృశానవాటికకు వెళ్లాము. కార్యకర్తలు ఆ కార్యక్రమానికి విషజ్ఞనదనాలతో హాజరయ్యారు.

మరుసటి దినమే ఉభయసభలలో సంతాపతీర్మానాలను ్రవేశ పెట్టటం జరిగింది. ముందు నేను మాట్లాడిన తరువాత యితర రాజకీయ పత్షాల నాయకులు విచారం వ్యక్తం చేస్తూ ప్రసంగించారు. నా మంత్రి వర్గంలో చేరి నాలుగు నెలలన్నా కాకముందే, ఆయన మరణించటం నాకు ఎంతో లోటుగా అనిపించింది. / అప్పుటివరకూ రామచం ద్రారెడ్డిగారు నిర్వహిస్తూ వచ్చిన ఆర్రిక్కు రవెన్యూ శాఖలను, ఆయన మరణానంతరం యింకొకరిని వేసేదాకా నేనే చూస్తూ వచ్చాను. శాసన సభల కార్యక్రమాలు క అసెంబ్లీ, కౌన్సిల్‌ సమావేశాలు ఉదయం 8.30కు మొదలయి మధ్యాహ్నం ఒంటి గంటవరకూ సాగేవి, ఉదయం సమావేశం మొదలుకాగానే ఒక గంటసేపు ప్ర్నోలూ, జవాబుల కార్యక్రమం జరిగేది. గౌరవ సభ్యులు అడిగే ప్రశ్నలకు రాతపూర్వకంగా గాని సభాముఖంగా గాని జవాబులిచ్చేవాళ్లం. ఆ జవాబులతో వారు తృప్తి చెందకపోతే స్పీకరు ఒకరిద్దరిని అనుబంధ ప్రశ్నలు అడిగేందుకు అనకాశం యిచ్చేవారు. నేను ముఖ్యమంత్రిగా వున్న సమయంలో దాపరికం లేకుండా యదార్ధ విషయాలను చెప్పి సభ్యులకు సంతృప్తే కలిగించే ప్రయత్నం చేసే వాళ్లం. ఎనరయినా మంత్రి పొరపాటున తాను యివ్వలసిన జవాబును చెప్పటంలో తడబడటం జరిగినా అతడు సరిగా చదువుకొని తయారుగా లేకపోయినా

టు ల స ప స ఏ గ న | జ్‌ ణే ర భమ శ. ఘా సం | (| /. ఎ ॥ బ్‌ ః ॥ చో . ల ౫ నను. 1 . త్‌. బ్‌ స లన న నమన శి ష్‌ "శ్రే ంై

ముఖ్యమంత్రి కలుగ చేసికొని జవాబు చెప్పుతుండేవాడు. సభాసవమావేశాల సమయంలో ముఖ్యమంతత్రిగాని మందత్రులుగాని సామాన్యంగా పర్యటనలకు వెళ్లరాదని మేము నియనుం పెట్టుకున్నాం. సమావేశం జరిగే సముయంలో సామాన్యంగా వీలయినంత ఎక్కువ సేపు నేను సభలోనే కూర్చొని వుండి సభ్యుల ప్రసంగాలను శ్రద్దగా వింటూ వుండేవాడిని. దీని వల్ల ప్రభుత్వ పనితీరెలా వుందీ, లోటు బాట్లేమిటీ, ఎలా సవరించుకోవాలి వమొదలయిన అనేక విషయాలు . తెలిసేవి. మంట్రులు ప్రజలతో సంబంధం పెట్టుకొని, వారి సమస్యల నెంతవరకు అవగాహన చేసికోగల్లుతున్నారు, ఆ సమస్యల పరిష్కారానికి ఏం చేస్తున్నారు, వారి వారి శాఖలపై వారికి గల పట్టు ఎంత - యిలాటి విషయాలనెన్నిటినో ఆకళింపు చేసికోజానికి శాసనసభ, శాసనపరిషత్తు సమావేశాలు ఉపకరించేవి. ప్రతిపక్షంలో కమ్యూన్న్తోసాక్టీ సభ్యులు అనుభవంగల ఇండిపెండెంట్లు వుండేవారు. వారి దృష్టికి ఏదయినా అన్యాయం జరిగినట్టు తెలిస్తే, నాతో వచ్చి కలిసి చెబుతుండేవారు. తమకు సరయిన విధానమని తోస్తే నాకు సంవ్యూర్ణంగా సహకారం అందించేవారు. విధాన వుండలి సవూవేశాలు సొాయుంకాలం నాలుగు గంటల నాండి రాత్రి 7-30దాకా సాగేవి. అక్కడ కూడ ఎందరో అనుభవజ్ఞులుండేవారు. వారంతా నేనంటే ఎంతో అభిమానంతో వుండేవారు. సభలో వారు ఏదయినా అంశంపై విమర్శించినప్పటికీ, బయట అంతా ఒక కుటుంబం లాగా వుండేవాళ్లం. అలాటి ముంచి వాతావరణంలో నేను ముఖ్యమంత్రిగా వున్న నాలుగు సంవత్సరాలకాలం శాసనసభ, శాసనమండలి సమావేశాలను ఎంతో ప్రయోజన కరంగా, హుందాగా జరుపుకోగలిగాం.

శాసనసభా సవరావేశాలు జరుగుతున్నప్పుడరా, తరువాతా కూడ శాసనసభ్యుల్లోనూ ప్రజల్లోనూ వెంగళరావు ప్రభుత్వం సమర్దవంతంగా నడిచే ప్రభుత్వనుని, నీతివంత మైనటువంటి పరిపాలన అందించ గలుగుతోందనే విశ్వాసాన్ని కలిగించగలిగాము. ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల అభిమానాన్ని, సహాయ వషహాకారాలను పొందగలిగాము,

అభుభంన చథక5తలు నేను ముఖ్యమంత్రి పదవిని స్వీకరించిన తరువాత రాష్ట్రంలో తిరిగి ప్రశాంత వాతావరణం నెలకొన్నది. అభివృద్ది కార్యక్రవరాల అవాలు తిరిగి వేగం పుంజుకొంది. కొన్ని పెద్ద పెద్ద ప్రాజెక్టులను ప్రారంభించుకోగలిగే అవకాశం వచ్చింది. అందువల్ల ప్రధాని ఇందిరాగాంధీని ఒకసారి రాష్ట్రానికి ఆహ్వానించి ఆమె చేతులమీదుగా ఆ ప్రాజెక్టులను ప్రారంభించుకోవాలన్న ఆలోచన కలిగింది. ఆమె కొంతకాలంగా రాష్ట్రానికి రావటం కుదరలేదు. వేర్పాటు ఉద్యమాల వల్హా, రాష్ట్రపతి పాలన వుండటం వల్లా, ఆమెకు పని వొత్తిడి ఎక్కువగా వుండటం వల్లా రాష్ట్రంలో ప్రధాని పర్యటించటం పడలేదు, అదీగాక, ్రస్తుతం రాష్ట్రం ఎంత ప్రశాంతంగా వున్నదీ, ప్రగతి పథకాలు ఎలా అవులు జరుగుతున్నదీ ఆమె రాష్ట్రంలో ఒకసారి పర్యటించి తెలుసుకుంటే బాగుంటుందనిపించింది. కనుక రాష్ట్రంలో పర్యటనకు రావాల్సిందిగా ఆవెంనం నేనాహ్వానించగానే ఆవెం సంతోషంతో అంగీక రించారు. 1974 ఏప్రిల్‌లో పర్యటనకు వచ్చారు. అది మండు చెండాకాలం. అయినా ఆమె ఎండల తీవ్రతను లెక్కచేయక ఎంతో వుత్సాహంతోర్యాష్ట్రంలోపర్యటించారు. నచ్చినరోజు రాత్రి హైదరాబాదులో రాజభవన్‌లో బసచేశారు. బీబీనగర్‌ - నడికూడి : మర్నాడు ఉదయం ఎంతో ముఖ్యమైన కార్యక్రమానికి ఆమె శంకుస్తాపసన చేశారు. అది బీబీనగర్‌ - నడికూడి రైలు మార్గనిర్మాణ పథకం. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత రాష్ట్రంలో ఒక కిలోమీటరు రైలు మూర్గమైనా కొత్తగా వేయలేదు. అటువంటిది ఒక ముఖ్యమైన రైలు మార్గనిర్మాణం నా పరిపాలనా కాలంలో ప్రధాని చేతుల మీదుగా ప్రారంభం కావటం నాకెంతో ఆనందదాయకంగా వుంది. ఆ రైలు మాౌగ్గం తెలంగాణాలో వెనుకబడిన ప్రాంతమైన నలగొండ జిల్హానుండి వెళుతుంది. నలగొండకు అంతకు ముందు రైలు లేదు. ఆ మూర్గం కృష్ణా నదిని కొత్తగా నిర్మించనున్న రైలువంతెనపై దాటి అవతల వొడ్డున గల నడికూడిని చేరుతుంది. అక్కడి నుండి గుంటూరు వరకు అదివరకే వున్న మీటర్‌ గేజిని బ్రాడ్‌గేజిగా మార్చటంతో హైదరాబాదు. నుండి గుంటూరుకు కాజీపేట మీదుగా చుట్టూ

తిరిగిపోవాల్సిన అవసరం లేకుండా సరాసరి కనెక్షన్‌ లభిస్తుంది. హైదరాబాదు నుండి మద్రాసుకు తిఠుపతికి కూడా దాదాపు 80 మైళ్ల దూరం తగ్గిపోయి, ప్రయాణ కాలం కలిసివస్తుంది. ఇంత ముఖ్యమైన రైలు మార్గాన్ని, ఎన్నో ఏళ్లుగా ప్రజలు కలలుకంటున్న యీ పథకాన్ని నేను ముఖ్య మంత్రి అయిన తరువాత తన తొలి పర్యటనలో ప్రధాని రాష్ట్రానికి కానుకగా యిచ్చింది. ఇప్పుడు ఈ రైలు మార్గం వెంట ఎన్నో సిమెంటు కర్మాగారాలూ, రైసుమిల్టులూ, యితర పరిశ్రమలు నెలకొల్ప్బబడి యీ ప్రాంతం అంతా బాగా అభివృద్ది చెందింది. ఇదేమాట ఆ రోజు యీ పథకానికి శంకుస్పాపన చేస్తూ ప్రధాని ఇందిరాగాంధి అన్నారు. “వెనుకబడిన ప్రాంతం అభివృద్ది చెందాలనే అభిప్రాయంతోనే యీ పథకాన్ని మంజూరు చేశాము. ఇది యీ ప్రాంత ప్రజలకు ముందు ముందు ఎన్నో విధాలుగా వుపయోగిస్తుంది అని నా విశ్వాసం”, అని ఆమె ఆనాడు చెప్పారు.

బీబీనగర్‌ సభ ఎంతో విజయవంతంగా జరిగింది. అక్కడి నుండి నేను ఇందిరాగాంధి గారితో కలిసి హైదరాబాదుకు తిరిగివచ్చి, రాజభవన్‌ చేరుకొన్నాము. ఆమె భోజనం చేసి విశ్రాంతి తీసికోగానే మధ్యాహ్నం రెండు గంటలకు విమానంలో బయలుదేరి గన్నవరం విమానాణ్రయానికి చేరుకున్నాము. విజయవాడకు ;

ఆం(ధ్రప్ర్థాంతంలో అంతకు కొద్దికాలం క్రితవే తీవ్రమైన స్థాయిలో ప్రత్యేకాంధ్ర వుద్యమం నడిచింది. ముఖ్యంగా విజయవాడ ఆ వుద్యమానికి నడిబొడ్డుగా వుండేది. ఒక స్టాయిలో ఇందిరను వ్యక్తిగతంగా దూషిస్తూ ఆ వుద్యమనాయకులు ప్రసంగాలు చేయటం, ఆమె గురించి గోడలపై నీచమైన పదజాలంలో ఏవేవో నినాదాలు రాయటం దాకా పరిస్టితి దిగజారింది. ఆ ప్రాంతానికి ఇందిరాగాంధీని పర్యటనకు తీసికొని వెళ్లి పర్యటనను విజయవంతం చేయటం ఒక పెద్ద సవాలుగా వుండింది. ఎంతో మంది మిత్రులు అది రస్క్‌తో కూడిన పని అని సలహా యిచ్చినా, నాకు వూత్రం ప్రజాసావూన్యం యీ సర్యటనకు బ్రహ్మాండంగా సహక రిస్తుందన్న గళ్చి విశ్వాసం కల్గింది. అయినా ముందు జాగ్రత్త చర్యగా పోలీసు యంత్రాంగాన్ని అప్రమత్తం చేసి, కట్టుదిట్టంగా భద్రతా ఏర్పాట్లు చేయించాను.

మేము గన్నవరం చేరుకొనే సరికి నా అంచనాలను కూడా తల క్రిందులు

64 చేస్తూ లక్షలాది జనం ఆమెకు స్వాగతం చెప్పటానికి వచ్చారు. అక్కడి నుండి విజయవాడ మీదుగొ. రాయనపాడుకు మేం వెళ్ళాల్సి వుంది. ' ప్రధాని ఇందిరాగాంధీ ఓపెన్‌టాప్‌ జీపులో ఎక్కితే, ప్రక్కన నేను నిలుచున్నాను. దారి పొడుగూతా ౦యటరు (ప్రక్కల జనం కిక్కిరిసి నిలుచొని దట్టుంగా గోడకట్ట్రిన ట్టున్నారు. ఒక్కొక్కచోట ప్రజానీకం ఉత్సాహం పొంగి పార్లగా ఇందిరాగాంధీకి స్వాగతం పలుకు తుంటే, వారిని అదుపు చేయటం పోలీసులకు ఎంతో కష్టమౌతుండేది. ఇదే ప్రాంతంలో అంతకు కొద్ది కాలం క్రితం ఇందిర వ్యతిరేక భావాలు తీవ్రస్థాయిలో వుండేవని చెబితే నమ్మటం కష్టం అన్నట్లుగా ఆ పర్యటన అద్బుతంగా సాగింది. రాయనపాొడు :

ముందుగా మేము రాయనపాడు వద్ద రైల్వేవాగన్త మరమ్మతు కర్మాగారానికి “ధాని శంకుస్తాపన చేసే కార్యక్రవూనికి వెల్లాను. అప్పటి రైల్వే వుంత్రి కీ.శే.ఎల్‌.ఎన్‌.మిశ్రాగారు కూడా ఆ సభకు హాజరయ్యారు. అది కోట్లు ఖర్చుతో నిర్మించే అతి ముఖ్యమైన కర్మాగారం. ఇబ్రహీంపట్నం :

ఆ కార్యక్రమానికి శంకుస్థాపన కాగానే అక్కడి-నుండి ఇబ్రహీం పట్నానికి వెల్లాము. దారి పొడుగూతా జనం అటూ యిటూ వేల సంఖ్యలో నిలబడి స్వాగతం చెబుతూ ఉత్సాహంగా “ఇందిరాగాంధీకి జై? అని నినాదాలు చేస్తూనే వున్నారు. దారి అంతా వందలాది స్వాగత ద్వారాలతో, తోరణాలతో అందంగా అలంకరించారు.

ఇబ్రహీం. పట్నం సభ విశాలమైన మైదానంలో జరిగింది. అప్పుడు ఎండాకాలం కావటం వళ్ల వూరి. బయట పొలాలలో అనువైన స్టలాన్ని ఎన్నికచేసి వేదికను నిర్మించారు. వూరికి దూరంగా వున్నా ఆ సమావేశ స్టలవుంతా నిండిపోయి కిక్కిరిసింది. అక్కడ ఇందిరగాంధీ 440 మెగావాట్లు విజయవాడ ధర్మల్‌ కేంద్రానికి శంకుస్తాపన చేశారు. ఇది ఎంతో ముఖ్యమైన ప్రాజెక్టు. దీనికి

కావలసిన భూమిని సేకరించి యివ్వటం లోనూ, కృష్ణానది నుండి కేంద్రానికి కొవలసిన నీటిని తీసికొనే ఏర్పాట్లను మంజూరు చేయటంలోనూ, నిధులను సమకూర్చటంలోనూ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ప్రత్యేక శ్రద్దతో వ్యవహరించింది. ఆ

రోజు ఇందిరాగాంధీ ప్రారంభించిన ౦లా పథక నిర్మాణం వేగంగా రళాపుదిద్వుకొనటవేం కాదు, ౦ రోజు 1200 వెంగావాట్టుకు పైగా విద్యుదుత్తాదనకు అవకాశం యిస్తూ, యింకా విస్తరణ జరిగేందుకు తయారుగా వుంది. దేశంలో అతి సమర్రవంతంగా నిర్వహించబడుతున్న విద్యుత్కేంద్రంగా యీ కేంద్రం.అనేక బహుమతులను గెలుచుకోడం విశేషం. ఇటువంటి పథకాన్ని ప్రణాళికలో చేర్చేందుకు ప్రణాళికా సంఘ ఆమోదాన్ని పొాందటంలోనూ, కార్యక్రమాన్ని చురుకుగా మొదలు హెట్టించి వూర్తి అయ్యేలా చూడటం లోనూ ప్రధాన పాత్రవహించే అవకాశం నాకు రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రిగా లభించటం నా అదృష్టం. ఈ కార్యక్రమాలన్నీ, “ఈ ప్రభుత్వం మాటల ప్రభుత్వం కాదు, చేతల ప్రభుత్వం? అన్న విశ్వాసాన్ని ప్రజలలో కల్గించ గలిగాయి. ఇందిర పట్టు అభివూనం ;

విజయవాడ నుండి తిరిగి గన్నవరం వెళుతున్నప్పుడు వచ్చినప్పటి కన్నా కూడ ఎక్కువగా తండోప తండాలుగా జనం రోడ్లకు రెండు ప్రక్కలా బారులు తీరి యింకా ఎక్కువ వుత్సాహంగా జయ జయుధ్య్వానాలు చేశారు. కారులో విజయవాడ వీధుల గుండా పోతున్నప్పుడు ఇందిరా గాంధి ప్రక్కనే కూర్చున్న నన్ను “ఇక్కడేనా ఉద్యమం జరిగింది? ఇప్పుడు ఆ గొడవేం లేకుండా జనాలు యిలా సంతోషంగా తండోప తండాలుగా వచ్చి నాకు స్వాగతం చెబుతున్నారు!”, అని ఆశ్చర్యంగా అడిగారు. నేను “అవును, ఈ ప్రాంతమంతా ఉద్యమం అప్పుడు తీవ్రంగా నడిచింది. నేను గత నాలుగు.మాసాలలో యిక్కడకు అనేక సారులు వచ్చి ప్రజలను కలుసుకొని వారిలో మంచి అభిప్రాయం కలుగ చేసే ప్రయత్నం చేశాను. ప్రజలలో ఉన్న అపోహలన్నీ పోయి, మీపట్లు వారెప్పటివలె ఎంతో (ప్రేమాభిమానాలు చూపిస్తున్నారని, దానికిదే నిదర్శనం? అనీ చెప్పాను.

ప్రధాని హైదరాబాద్‌ చేరిన తరువాత గనర్నర్‌, తదితర ప్రముఖు అందరినీ కలిసి ఢిల్లీకి విమానం ఎక్కబోయే ముందు పూలదండ ఆమె చేతికి యిచ్చి “ఈ రోజు ఎండలో మిమ్మల్ని చాలా దూరం ప్రయాణం చేయించి శ్రమపెట్టాను. క్షమించాలి!” అని చెప్పాను. దానికి ఆమె +ఈ రోజు పర్యటన శ్రమకన్నా నాకు సంతోషం ఎక్కువగా కల్గించింది. మీరు ముఖ్యమంత్రి అయిన కొద్దిరోజుల్లోనే ప్రజల విశ్వాసాన్ని యింతగా చూరగొానగల్లారు. ఒక్క రోజులోనే నా చేతిమీదుగా ఎన్నో వందల కోట్ల రూపాయల అభివృద్ది పథకాలకు శంకుస్తాపన చేయించారు.

ఈ

ఎండ అనీ, జ్రమ అనీ కూడ అనిపించ కుండా గడిచిపోయిన యా రోజు చరిత్రలో సువర్ణాక్షరాలతో లిఖించదగిన రోజు అని ఎంతో సంతోషంతో నాకు ధన్యవాదాలు తెలియచేసి బదులు చెప్పారు.

ఆమె ఢిల్లీ చేరుకున్న తరువాత తన మంత్రి వర్గసహచరులతోనూ, యితర నాయకులతోనూ తన ఆంధ్రప్రదేశ్‌ పర్యటన అనుకున్నదాని కన్నా ఎంతోబాగా జరిగిందనీ, రాష్ట్రముఖ్యమంత్రి వెంగళరావుగారు పరిస్థితిలో కొద్దికాలంలోనే ఎంతో మౌర్పు తెచ్చారనీ, సమర్దవంతంగా పనిచేస్తూ రాష్ట్రాన్ని అభివృద్ది.పథంలో నడిపిస్తున్నారనీ ఎంతో సంతోషంగా చెప్పటం జరిగింది.

చై | త జీ హే ఖ్లి| “ట్‌ చ ఓ ష్‌ క (న ర్ల! ను మా క న్‌. = " ల్‌ హారం మాం షా క శా త నల ప సం గ్‌ 6: వా ( సనో / నాం గ్ర భే |! టా సం స్తో నై నగ! త్న అయో శ న్‌ న . 5 | ఆ ల్‌ బం కా విక భట్ట ఢి స్‌ జ ణ్‌ ట్‌! య?! కా ( యల సో గేం 4 క? గ్ల జ మ్‌. ఖీ!

శ ప ర చా న శా న. . టి వ్ర న (| కా న్‌్‌ భ్‌. నగాహ్గ కం న? కు న. న? యా ా మసన సా స్త న్‌ వ జ? టై ఇ ల్ల న

సం వ సుతో స హల నో ల సే ష్టూస్లో రం టన టో టను ని వాక మన న్న్‌చ్తో వే. చిక త సాప ష్‌ గ పంటే హన ను న్‌ క శవ. టమ ఇక స న్‌ లేం స్‌ శ భ్‌ గ నా య్‌ ఓ ల ర... న. గ న. వాస లై సన్నని ల చెసి లే 5 రు నై ళ్‌ త్త లై న. శు న [ ఖ్‌ న సహన. న్‌ మంటి, హన ల స క న్‌ ననా. ర వ ా జ్‌ 1" [ నా “మి లై హా ళ్‌ క న్‌ ము వ వె న్‌ 2 హని త క హ్‌ న సల [ షభ ల స న్‌ హ్‌ ట్ర్‌ టే స తతో వ్య జా న్‌: టే. న బై కలై టా ల డా సలి న లి ను జగం ళి శ్‌ కమ న నా ఖు పుళ్ళు శ శక్‌. న్‌ న త [ె ను ట్‌ నా న! పు న్న్‌ముగా స్‌. బి ఖై ళా ల న్నే లై కై కం ఆ న్‌ హని శ పై? ఫ్‌ ఛా, మ శ్‌ క. పల్‌, న ఖా ి చై (ఖై బ్‌ సం వ! న్‌ షు వ్‌ ష్‌ న్‌ వ్‌ న నన. షర సళ క. ను మం | వ టి గన ఖ్శ పో ల మ్‌ సస జ. స్‌ గ సీ తు సంసా శ య రు త క్‌ ఈ స లు న! మ వం షా. హ్‌ స్తో న కము ర స్త యల స న! కు ర్‌? వళ్ల సనన న డ్గి జ | "యో టై సం ల ఎమైనో నః వటం షా! ను శు వ. స (/ ప. త సళళ సో హా ల. పసల 2 1 నః క్ష్‌ మ్న్‌ నై న 11 స! న్‌ న్‌్‌ న హ్‌? రన ప యం. న్‌! ల్‌ శ్‌ న్‌్తు్న స. పం ను ౬ 2. 12+ 1! న. ము క. టన / స్త్‌ ర్‌ం వామ మ. లే న నం. జో | ఖ్‌ ॥ . వ్‌ సఖా స: న. సని * మ ॥ లే | | |! (1 1 ల్లి ర్న వ. వా ర ళు నీ సీ [1 | సట్‌ ॥ే? శ్రి ర. “న మా న్‌ ల నాం .. ఫ్‌ వనక ఫ్‌ తాల న ఉరు న! ౦ | న మన ల జవ. “ న మ. 1 ఖో ఈ టి య. మ... న . న. [స న్లో . | గ్‌ 4! (1 య. న్న జ "స్‌ వ. స వ సి ప్‌ లల న. నై శ గచ శి . ల స. మ . స న ల్‌ మ మ నే స థీ స . . మ్య లము (న న షం న

ప్త గ టన నాం చవ 0 న న ల్‌ 4 య. 1 కస క | ల. గో స ( [నన - పటన | స! క జే రం నా పం పస ఓల కీ న. ఖ్‌ | నో. | మ. జ శ్ర. / లంట ల నా మ యం స లంక న... , 6౮ ి శం సన నన నటన లం. - | క ల! ః మ! శ న. * | ఈ [ఓ వు ప సం ర్‌ క. / 63 ఆ6ఆ పంల జ్‌ నం నాక్‌ .. ల 9 మహం ౨ ఖ్‌ నం గ ంలే గ్‌ ళం ల సిం స్‌ స ల ర లలి రు. యం నన స యు సం వ + టాం న ం 0౦ .. ॥ . ల న ల ్‌ ప ! లి లీ! సనాాతాం ? నం శైలి (0 య ను స?! జై. . స్యా ఆం స... మం న ల యట టు -

అఆతర కార్వక్రమాలు

వెనుకబడిన ప్రాంతాల అభివృద్ధికై కేంద్రం యిచ్చిన రు.90 కోట్లలోనూ రం.45 కోట్టు తెలంగాణా జిల్బాలకు కేటాంయించగా, రం.28 కోట్టు రాయలసీమకు యివ్వటం జరిగింది. ఆంధ్రప్రాంతంలో వెనుక బడిన జిల్దాలైన (శ్రీకాకుళం, విజయనగరం, విశాఖ తదితర ప్రాంతాలకు రు.17 కోట్టు యివ్వటం జరిగింది. ఈ మొత్తాలను ఖర్చుపెట్టే తీరును సమీక్షించటానికి వచాడం ప్రాంతాలకు వేరు వేరుగా ప్రాంతీయ అభివృద్ది సంఘాలు నియమించబడ్డాయి.

రాష్ట్రస్తాయిలో సమీఇాసంఘానికి ముఖ్యమంత్రి అధ్యక్షులుగా, ప్రధాన కార్యదర్శి, ప్రణాళికా కార్యదర్శి, ముఖ్యమంత్రి కార్యదర్శి సభ్యులుగా వుండేవారు. 'సేరు ప్రఖ్యాతులున్న నిపుణులను యీ సంఘసమావేశాలకు ఆహ్వానించి వారి సలహాలను తీసికోడం జరిగేది. అంతర్జాతీయ ఖ్యాతి గడించిన శాస్త్రవేత్త డాక్టర్‌ నాయుడమ్మ గారిని ప్రభుత్వ సలహాదారుగా వేసికొని యీ కమిటి సమావేశాలకు ఆహ్వానించుతూ వుండటం జరిగేది. అందునల్ల చాల ప్రయోజనం కల్గింది. అయితే ఆయున నుండి ఇంకా అవబాల్యమైన "సీవలు రాష్ట్రానికీ, దేశానికీ అందుతాయి అని ఆశిస్తున్న తరుణంలో దురదృష్టవశాత్తు ఆయన ప్రయాణిస్తున్న ఎయిర్‌ ఇండియా వివవానం వాధ్యలో కూలిపోవటం జరిగింది. దానికి విద్రోహచర్య కారణమని భావించారు. ఇంతవరకూ (్రమూదకారణం విషయమై యితమిత్రంగా ఏమీ తేలలేదు. ఆయన ఆకస్మిక న్ఫుతివల్ల భారతదేశానికీ, ముఖ్యంగా రాష్ట్రానికి తీరనిలోటు ఏర్పడింది. నీటి తీరువా :

సంజీవ రెడ్డిగారి 'హయావలలోనలా, (బ్రహ్మానందరెడ్డి గారి హయాములోనూ భారీనీటి పారుదల ప్రాజెక్టుల కింద సాగయే భూమిపై విధించే నీటి తీరువాను పెంచేందుకు ప్రయత్నాలు జరిగినా అవి సాగలేదు. భారీ, మధ్యతరహా ప్రాజెక్టుల కింద సాగయే భూమిపై మొదటి పంటకు ఎకరానికి రు.15/- చొప్పునా, రెండవ పంటకు రు.7.50చొప్పునా నీటి తీరువా వసూలు చేసేవారు. నేను ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యత తీసికొన్న తరువాత నీటితీరువా రేట్లను

సవరించటం జరిగింది. మొదటి పంటకు రు.30 చొప్పున, రెండవ పంటకు కూడా అదే రేటున తీరువా వసూలు చేయాలని నిర్ణయం తీసుకున్నాము. ఈ విషయంలో శాసనసభలోనూ, పరిషత్తులోనూ బిల్లు తెచ్చి చట్టుం చేయడం జరిగింది. ఈ చర్యవళ్ల రాష్ట్రం ఆర్దికంగా బాగా పుంజుకొనే అవకాశం ఏర్పడింది. పన్నును పెంచటం అనేది ఎంత న్యాయంగా జరిగినప్పుటికీ, పన్ను చెల్లించేవారు అసంతృప్తి చెందటం సహజం. మనదేశంలో సన్నుల విధానాన్ని బ్రిటీషువారు ఎప్పుడో వంద సంవత్సరాలకు పూర్వం కారన్‌వాలీస్‌ గవర్నర్‌ జనరల్‌గా వుండగా నిర్ణయించారు. అది ఈజ్హిండియా కంపెనీనాటి మాట. ఆనాడున్న ధరలను పరిగణనలోకి తీసుకొని పన్నులను నిర్ణయించారు. ఆ రోజుల్లో వడ్ల బస్తా ఖరీదు రూపాయో, రెండో వుండేదేమో 1! బంగారం తులం పదో పదిహేనో 1 వెండి తులం పానలా? రెండు పంటలు పండే పొలం ఎకరం రు.500/- కన్నా ధర పలికేదికాదు,. అప్పటికీ యిప్పటికీ పంట దిగుబడి సెరిగింది. వర్షాధారం కాకుండా నమ్మకంగా నీరందించే ప్రాజెక్టులు వచ్చాయి. పంటకు ధరబాగా పలుకుతోంది. అయినా అప్పటి శిస్తులూ, తీరువా రేట్లే కొనసాగాలనుకోడంలో అర్ధం లేదుగదా ! వ్యాసులవారు రచించిన మహాభారతంలో కూడ ధర్మరాజు కౌరవులను జయించి రాజ్యభారం నహించబోయే ముందు కృష్ణుని ఆదేశంపై వ్యాసులవారి నుండి రాజనీతి తెలుసు కుంటాడు. ఆ రాజనీతి సంగతులన్నీ భారతంలోని శాంతి పర్వంలో వివరంగా వున్నాయి. ప్రభుత్వ నిర్వహణ వ్యయాన్ని సనముకూర్చు కోడానికి రైతు తాను పండించిన పంటలో ఆరవవంతు రాజుకు యివ్వాలని అందులో పేర్కొనటం జరిగింది. అంచే, పంటలో ఆరవ వంతు విలువను అనాడు శిస్తురేటుగా తీసికోవచ్చు. అశోకుని కాలంలోనూ, మొగల్‌ చక్రనర్తుల కాలంలోనూ సంటలో నాలుగోపాలు నుండి ఆరవపాలు దాకా రాజు తీసికొనే వాడని చరిత్ర చెబుతోంది. ప్రభుత్వాన్ని

వినుర్భించే వారు యీ నాస్తవాలన్నీ పట్టించుకోరు గదా!. నేను నీటి తీరువా రేట్లను సవరించినప్పుడు తూర్పుగోదావరి జిల్లాలోని నాయకులు కొందరు రాజకీయ కారణాలనం వుంనసులో వృంచుకొని “వెంగళరావుగారు రైతులపై ఎప్పుడూ లేనంత భారం వేశారు, అంటూ రెచ్చగొట్లే ప్రయత్నాలు చేశారు. నాకిది తెలిసి, నేనే ఆ ప్రాంతంలో రెండు మూడు రోజులపాటు పర్యటన చేశాను. నా పర్యటనలో వీలైనన్ని చోట్ల సమావేశాలు పెట్టి ప్రజలను కలుసుకొని నీటి తీరువారేట్టు పెంచటం గురించి నినరించాను.

రైతులు చెల్లిస్తున్న తీరువా ప్రాజెక్టుల నిర్వహణకు సరిపోవటం లేదు. ధరలు పెరిగినా 'ఎన్నో దశాబ్దాలుగా తీరువా రేట్టు పెరగలేదు. సర్‌ ఆర్దర్‌ కాటన్‌ మహాశయుడు ఎప్పుడో నూరు, నూటఏఖై పళ్ల కింద కట్టిన కృష్ణా, గోదావరి ఆనకట్టులు దాదాపు శిథిలావస్ట్రకు చేరుకున్నాయి. ఎప్పుడు ఏ ఆనకట్టుకు గండిపడి ఏ. ప్రాజెక్టు దెబ్బతింటుందో తెలియదు. వెంటనే ప్రపంచబ్యాంకు నుండి బుణం తీసుకొని ప్రాజెక్టులను మరమ్మతు చేయకపోతే గోదావరి డెల్టాలో దాదాపు 12

లక్షల ఎకరాలు బీడుపడి పోయే ప్రమాదం వుంది. రెండు పంటలు పండించే భూమికి సాలీనా రు.ళ0/- యివ్వటం కష్టం అని మీరనుకుంచే యివ్వొద్దు.

దాని బదులు మీరు పండించే పంటలో ఎకరాకు ఒక క్వింటాల్‌ ధాన్యం

ప్రభుత్వానికి యివ్వండి!” అని అడిగాను. దానిపై రైతులంతా ప్రభుత్వ న్నిర్మయం

న్యాయమైనదని అంగీకరించారు. శిస్తు బకాయి పెట్టుకుండు ఎప్పటికప్పుడు

చెల్లించే అలవాటు కూడా రైతులలో తిరిగి నెలకొల్పటం జరిగింది.

ఏ ప్రభుత్వం ఆంధ్రరాష్ట్రంలో వచ్చినా, చవకబారు కార్యక్రమాలు పెట్టి, నీటి పారుదల విషయం మరచిపోనటం జరిగింది. ఎవ్పుడుకూడా నీటి పారుదల ప్రాజక్టులను మరమత్తు చేయించటానికి సాధారణలగా సిబ్బంది జీతభత్యాలు, రైతుకు వచ్చే ఆదాయం దృష్టిలో వుంచుకొని, ఎకరానికి ఎంత ఖరీదువున్నా శిస్తు కింద కనీసం ఒక *“క్వింటాలో ధర ్రతి సంవత్సరం వసూలు చేస్తే, ఈనాడు వనరులను బాగా వినియోగించు కోవచ్చు. అదే విధంగా చెరుకు రైతుల దగ్గర కూడా ఒకటన్ను చెరకు వసూలు చేస్తే, ప్రభుత్వం పెద్ద తరహా మధ్యతరహా నీటి వనరులను డబ్బు లేకుండా నిర్లక్ష్యం చేయకుండా, ఈ డబ్బులో మరమత్తులు చేసి, రైతుకు సహాయ పడవచ్చును. గోదావరి ఆనకట్టు గండి:

ఇదిలా వుండగా ధవళేశ్వరం వద్దగల గోదావరి ఆనకట్టుకు 1976 జులై 8 అర్దరాత్రి (తెల్లవారితే 9వ తేదీ అనగా) గండిపడింది. ఈ నిషయం నాకు వైరల్‌ మెసేజ్‌ ద్వారా తెలియచేశారు. నేను వెంటనే రాత్రికిరాత్రే రాజమండ్రికి బయలుదేరి తెల్లవారేసరికి ఆనకట్ట వద్దకు చేరుకున్నాను. నేను రాజమండ్రి స్టేషన్‌లో దిగి సరాసరి గంఢి పడిన ప్రాంతానికి వెల్లాను. అప్పటికింకా అక్కడికి స్టానిక శాసన సభ్యులు కూడా చేరుకోలేదు. ఒక శాసనసభ్యుడు తరవాత అసెంబ్లీలో మాట్లాడుతూ తననెవరూ పిలవలేదని ఆ(గ్రహించాడు. “ఇది ఎవరించ్లో పెండ్లి

బొట్టుపెట్టి పిలవటానికి? అనతల నరదొచ్చి, గండిపడి దేశం కొట్టుకొని పోతుంటే, ఎవరొచ్చి పిలవాలి ప్రజా ప్రతినిధులను? - అని నేను అసెంబ్లీలో చెప్పాల్సి వచ్చింది.

తూర్పు, పశ్చిను గోదావరి జిల్లాలకు రెండిటికీ గోదావరి ఆనకట్టే గుండెకాయ. కనుక పరిస్టితిని ఇంజనీర్హతో కలిసి అప్పటికప్పుడు అంచనా వేస్తే తేలిందేమిటంటే సెంట్రల్‌ డెల్చాలోనూ, పశ్చిమ డెల్టాలోనూ ఇప్పటికీ పరిస్టితి చేయిదాటి పోలేదు, పంటను కాపొడుకోగలం అనిపించింది. కాని తూర్పు డెల్టాను రక్షించే నూర్గం గోచరించ లేదు. అదీగాక్క కాకినాడ, యింకా ఇతర మునిసిపాలిటీలకు మంచినీళ్ల ఎద్దడి రాకుండా చూడాలి. ఎందుకంటే అక్కడ మంచినీటి సరఫరా కూడా గోదావరి కాలువలపైనే ఆధారపడి వుంది,

నేను వెంటనే ఒక ఎక్స్‌పర్ట్‌ కమిటీని వేశాను. అందులో నున దగ్గర ఛీఫ్‌ ఇంజనీర్హుగా పనిచేసి రిటంయిరయిన అనుభవజ్ఞులనూ, సెంట్రల్‌ వాటర్‌, పనర్‌కమీషన్‌ నుంచి ఒక నిపుణుడినీ అందులో వేశాము. రెవెన్యూ బోర్డ్‌ ఫ్ట మెంబరు ఎ. కృష్ణస్వామిని ఈ కార్యక్రవుం యావత్తూ సూపర్‌వైజ్‌ చేసి నడిసించటానికి 'స్పెషలాఫీసర్‌గా వేశాము. ప్రభుత్వాన్ని చీటికి మాటికి సంప్రదిస్తూ కాలయాపన జరక్కుండా అక్కడికక్కడే నిర్ణయాలు తీసికొనే అధికారాన్ని ఆయనకు ఇవ్వటం జరిగింది. నేను ఆయనకు ఒకటే చెప్పాను! “ఎంత ఖర్చయినా సరే డబ్బుకు వెనకాడవద్దు. (రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఆర్పి స్టితి అప్పుడు బాగానే వుంది, తగినన్ని నిధులున్నాయి) ఏం చేస్తారో మీ యిష్టం. కాని మే నెలకల్లా తూర్పుడెల్టా క్కూడా నీళ్తందించాలి.

గోదావరి ఆనకట్టుకు గండి పడితే పరిస్టితి అక్కడ జల ప్రళయం వచ్చినట్టుగొ వుంది. నది నుంచి వరదమీద వుంది. ఆ పరిస్థితులలో గండి పూడ్చటం అంటే వూటలు కాదు. బ్రహ్మాండమైన స్పాయిలో అంగబలాన్ని దింపాలి. సిమెంటు, రాళ్లు నంటి సావు(గ్రి చేరనేయాలి. లారీలు, క్రేన్సు వంటివన్నీ అక్కడికి పెద్ద సంఖ్యలో ఉరికించాలి. ఇదంతా అప్పటికప్పుడు జరగాల్సి వుంది. అంతే కాదు, ఈ తొందరలో ఏదో ఒక పొరపాటు చేసి, ““ఇక్కడంతా ఏదో కుంభకోణం జరిగింది? అనే ఆరోపణ రావటానికి క్కూడా అవకాశం యివ్వని విధంగా పనంతా జరిగిపోవాలి.

అప్పుడు. విశాఖపట్నంలో ఒక పెద్దకంపెనీ బొటర్‌ హార్చర్‌ నిర్మాణ. కార్యక్రమం చూస్తోంది. వెంటనే వారిని సంప్రదించి, గండిపూడ్చే కార్యక్రమాన్ని వారికి అప్పుగించాము. వాళ్లు బొటర్‌హార్చరు నిర్మాణం కోసం టన్నుల కొద్దీ బరువుండే పెద్ద పెద్ద సిమెంటు కాంక్రీటు స్టక్చర్లు తయారు చేసి పెట్టుకున్నారు. వాటిని వెంటనే రాజమండ్రికి ప్రత్యేక రైళ్లద్వారా తరలించటం జరిగింది. దగ్గరలో వున్న కొండల నుండి గ్రానైటు రాళ్లను క్వారీ చేయించి తెప్పించటం, వందల కొద్ది లారీలను ఈ పనికి మరలించి వాటిని గండి పడ్డ చోటుకు తరలించటం, క్రేన్సు మొదలైన యంత్రసామగ్రిని కూడా కావలసిన సంఖ్యలో సేకరించటం - ఇదంళతా యుద్ద ప్రాతిపదికన జరిపీంచాము. హెవీ సంప్‌సెట్లును ఎన్నిటినో తెప్పించి అక్కడ ఏర్పాటు చేశాము. నీటి మట్టం పడిపోతే తోడి కాలువలను మవూమూలుగా సొరించటానికి ఇవి అవసరం. వాటికి కరెంటు సరఫరా నిరంతరం జరిగేట్టు చూడాలని ఎలక్షిసిటీ బోర్డుకు ఆదేశాలిచ్చాము. ముఖ్యంగా కొకినాడ మొదలయిన పట్నాలకు మంచినీరు ఎద్దడి జరక్కుండా చూడటానికి మెయిన్‌ కొలవలోకి నీరు తోడటంలో ఇవి ఎంతో వుపకరించాయి.

అక్కడ వున్న భీభత్సదృశ్యం చూస్తే ఎవడీకైనా గుండె చెదురుతుంది. ఎంతో అనుభవజ్ఞులు, కేంద్రంలో ఇరిగేషన్‌ మంత్రి చేసిన డాక్టర్‌ కె.యల్‌. రావుగారు కూడా ఈ గండి పూడ్చటానికి ఎంత లేదన్నా రెండు మూడేళ్లు పట్టువచ్చునన్న సందేహం వెలిబుచ్చారు. అయితే గోదావరి డెల్టాను అన్నాళ్లు బీడు ప్య్టెగలమా? దాని వల్ల ఎన్ని వేల కుటుంబాలు నానా ంయబ్బందుల పొలవృతాయెతొ ఆలోచించాలి. ఎన్నికోట్ల రూపాయల పంట నష్ట్రమౌతుంది? ఇది రాష్ట్రానికే గాదు, దేశానికే తీరని నష్టం. అందుకని నేను దీన్నొక పెద్ద సవాలుగా తీసికొనటం జరిగింది. ఎంత ఖర్చయినా సరే; గండిని వెంటనే పూడ్చి తీరాలని నిర్ణయం తీసుకున్నాము. ఇంతటి కష్టం వచ్చిపడ్డప్పుడు తవు ప్రభుత్వం తనునా ఆదుకొంటుంది - అన్న విశ్వాసాన్ని ప్రజలలో కల్లించటం ప్రభుత్వ కనీస ధర్మం అని నేను భావించాను. అధికారులు, సిబ్బందీ, నందలూ, వేల కొద్దీ కూలీలు అంతా రాత్రింబవళ్లు కష్టపడి పని చేశారు. విశాఖ పోర్టు అధికారులు, రైల్వేశాఖవారు, కేంద్ర జలవిద్యుత్‌ క్రమీషన్‌ వారు ఒకరేమిటి - అంతా ఈ బృహత్కార్యంలో మనస్పూర్తిగా సహకరించారు.

మంచి పనికి విఘ్నాలు కలగటం సహజం. ఉన్నట్టుండి గోదావరికి కొత్త వరదవచ్చి' రెండు మూడు రోజులు గండి పూడ్చే కార్యక్రమాన్ని ఆపుచేయాల్సి

72 వచ్చింది. అంతేకాదు. అంత వరకూ గండిలో వేసిన రాళ్లూ అవీ అన్ని కొట్టుకొని పోంలు పని వాళ్లీ వెందటికి వస్తుందనీ, చేసినదంతా వృథా అవుతుందేమోనని భయపడ్డాము. వరద తగ్గమొఖం పట్టిన తరువాత చూస్తే అంతకు ముందు గండి కొసలలో అటుయిటూ వేసిన సపోర్టులూ, పోసిన కట్టా అవీ అన్నీ వరదను తట్టుకొని నిలవగలిగాయి. అంటే జరిగిన పని సక్రమంగా జరుగు తున్నదన్న ధైర్యం అందరకూ కలిగింది. ఏదయితేనేం మొత్తంమీద అనుకొన్న ప్రకారం కొన్ని వారాలలోనే గండిని పూడ్చగలిగార. అంతేకాదు, నేను చెప్పిన ప్రకారం తూర్పు డెల్హా కాలువలకు జూన్‌లో నేనే నీటిని విడుదల చేయటం జరిగింది. అప్పుడు ప్రజలను ఒక పెద్దకష్టం వచ్చినప్పుడు 'ప్రభుత్వం ఆదుకోగల్గిందని నాకెంతో తృప్తి కలిగింది. ఈ కార్యక్రమాన్ని ప్రభుత్వం ధైర్యంగా నిలబడి, సమదర్దతతో నిర్వహించిన తీరుకు, జూన్‌లో కాలవలకు యథా ప్రకారం నీరంది పంట దెబ్బతినకుండా వున్నందుకూ ఉభయ గోదావరుల ప్రజలు ఎంతో ఆనందపడ్డారు. “ఈ ప్రభుత్వం అవసరంతో రైతులను ఆదుకొనే ప్రభుత్వం” అన్న భరోసాను, విశ్వాసాన్నీ వారిలో కల్గించాను. నీటి తీరునా రేట్టు మొదలయిన సంగతులన్నీ దీనితో అడుగునబడి పోయాయి. అసలా గొడవే ప్రజలు మరిచిపోయారు. గోదావరి గండిపడ్డ 15 రోజులకే నేను అసెంబ్లీని పిలిచి యీ గోదావరి ఆనకట్ట పుట్టు పూర్వ్యోత్తరాల గురించి సమగ్రమైన నివేదిక సభముందు వుంచటం జరిగింది. శతాబ్ద చరిత్రగల ఈ ఆనకట్టు గురించి ఇక్కడ రాసే బదులు, నేను అసెంబ్లీకి సమర్పించిన ప్లేటువెంటును దీనికి అనుబంధవుగా పెట్టడం సముచితంగా ఉంటుందని భావించి అనుబంధంగా పెట్టినాను. దీని మీద రెండు రోజులు అసెంబ్లీలో చర్చ జరిగింది. దానికి సమాధానం నేనే అసెంబ్లీ సభ్యులకు ఇవ్వడం జరిగింది. ఆ సమాధానం కూడా అనుబంధంగా పొందు పర్ఫటమైైనది. ఇంత సమగ్రమైన సమాచారం సామాన్య ప్రజలకు అందు బాటులో ఉండటం కష్టం. ఈ పుస్తకాన్ని చదువుకొని ఈసంగతులన్ని విశదంగా తెలుసు కొనేందుకు ముందు తరాలకిది ఉపయోగపడుతుంది. నదీ జలాలు : ఇప్పుడు పాలించే ప్రభుత్వాలు కూడా వట్టి మాటలు చెబుతూ కాలం గడిపేకన్నా, రైతులకు సరిగా నచ్చచెప్పి వారిని కలుపుకొని పోగలిగితే వనరులు

పెంచుకొని, నేడు వృధాగా సముద్రం పాలవుతున్న నదీజలాలను పాలాలకు మళ్లించుకో గల్గుతాము. బంగారం సండించగల్లుతాము. ఒక ప్రక్క లక్షలాది టిఎమ్‌స్‌ ల నీరు వృధాగా సముద్రంలో కలుస్తుంటే, హైదరాబాదు, వైజాగ్‌ నగరాలవంటి ప్రాంతాలెన్నింటిలోనో జనం తాగేందుకు నీళ్లులేక అలమటిస్తున్నారు. నిజానికి గోదావరి నీరు వాడుకోడానికి మనకెట్టి అభ్యంతరం లేదు.

ఒకసారి ప్రధాని ఇందిరాగాంధి నాతో మాట్లాడుతూ 16 సంవత్సరాలుగా తెగకుండా ముడిపడకుండా వున్న నదీజలాల తగాదాను పరిష్కరించుకోనలసిందని చెప్పారు. +ఈ విషయం నీ వల్ల అవుతుందనే నమ్మకం నాకుందని ఆమె అన్నారు. తరువాత వబాడు వాసాలలోపే వముఖ్యవుంత్రులం అందరం కూర్చొని చర్చించుకొని ట్రిబ్యునల్‌ బయటనే ఒక ఒప్పందానికి రాగల్గొము. ఆ ఒప్పందానికి సంబంధించి ఒక వైట్‌ పేపరును శాసనసభల ముందుంచాము. దాని కాపీని అనుబంధంగా పొందు పరుస్తున్నాను. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ వాడుకోదగిన నీళ్ల పరిమితి మొదలయిన విషయాలను ఈ వైటొపేసర్‌ యిస్తున్నది. ఇలాటి వివరాలన్నీ సామాన్య ప్రజానీకానికి అందుబాటులో వుండవు. ముందు తరాలవారికి - ముఖ్యంగా ఇంజనీర్లకు, పరిపాలకులకూ ఈ సమాచారం ఉపకరించ గలదని ఆశిస్తున్నాను. ఈ ఒప్పందం విషయం ఇందిరాగాంధి గారికి చెబితే ఆవె సంతోషంతో నన్నభినందించారు.

కాని పూర్వం నలుఖ్యవుం త్రంలుగా వున్న బ్రహ్మానందరెడ్డి, పి.వి. నరసింహారావులు ఈ విషయంపై దుష్ర్రచారానికి పూనుకొన్నారు.. దానిపై నేను ఢిల్లీ వెళ్లి ఇందిరాగాంధీని కలిసి వాళ్లు చేస్తున్న తప్పుడు ప్రచారం గురించి చెప్పాను. అప్పుడామె నవ్వి “ఆ సంగతి నా కొదిలేయండి! నేను చూసుకొంటాను. మీరు దానిని గురించి పట్టించుకోవద్దు!”, అని చెప్పారు. అదే రోజు ప్రధాని కాంగ్రస్‌ పార్లమెంటరీ పార్టీ సమావేశంలో నూట్లాడుతూ” *నేను యిక్కడకు వచ్చేముందే ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ముఖ్యమంత్రి వెంగళరావుగారు నా దగ్గరకు వచ్చారు. (ట్రిబ్యునల్‌ బయటనే సంప్రదింపుల ద్వారా గోదావరీ నదీ జలాల వివాదాన్ని యితర రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులతో కలిసి, స్నేహ పూర్వకంగా పరిష్కారం చేసుకున్నందుకు నేనాయనను అభినందించి వచ్చాను. నెంగళరావుగారి నూదిరిగానే యితర రాష్ట్రాల వారు కూడా ఆయనను ఆదర్శంగా తీసికొని వివాదాల పరిష్కారానికి ప్రయత్నిస్తే బాగుంటుంది!”, అని చెప్పారు. అక్కడే వృన్న (బ్రహ్మానందరెడ్డి,

పి.వి.నరసింహారావులు అది నిని తమకేదో అవమానం జరిగినట్టుగా మొహాలు మౌడ్చుకున్నారు. అయితే అక్కడ వున్న మిగతా కాంగ్రేస్‌ పార్లమెంట్‌ సభ్యులంతా ఎంతో మెచ్చుకున్నారు. ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలు :

రాష్ట్రంలో ప్రత్యేక తెలంగాణా, ప్రత్యేక ఆంధ్ర వుద్యమాలు వచ్చిపోయిన తరువాత హైదరాబాదులో ప్రపంచ తెలుగు వుహాసభలను జరుపుకోవాలనే ఆలోచన కలిగింది. అంతకు ముందు తమిళనాడు ముఖ్యమంత్రి అన్నాదురై నాయకత్వంలో ప్రపంచ తమిళ నుహాసభలను ఎంతో వైభవంగా తమిళులు వుదరాసులో జరుపుకున్నారు. వారు ఆ సభలను ఎలా నిర్వహించిందీ తెలుసుకొనేందుకు వారా సందర్భంలో తీసిన డాక్యుమెంటరీని చూడటం జరిగింది. అప్పుడు నా వెంట నా భార్య, మా చిన్న కుమారుడు వెంకట్‌ కూడ వుద్రాసు వచ్చారు. ప్రపంచ తమిళ వుహాసభల డాక్యువెంటరీతోబాటు యన్‌. టి. రామారావుగారు నటించిన సినిమానొకదానిలో కొంతభాగాన్ని కూడా అక్కడ చూశాము. ఆ తరువాత. ఆయన నన్నూూ నా కుటుంబ సభ్యులనూ, నా వెంట వచ్చిన వారినందరినీ మధ్యాహ్న భోజనానికి ఆహ్వానించారు. చక్కటి తెలుగు భోజనం వడ్డించి, సత్కారం చేశారు.

హైదరాబాదు తిరిగి వచ్చిన తరువాత తమిళ మహాసభల కన్నా బాగా తెలుగు మహాసభలను నిర్వహించాలన్న పట్టుదల కలిగింది. ఈ విషయాన్ని మంత్రివర్గ సమావేశంలో చర్చించి, ప్రపంచ తెలుగు వుహాసభలను హైదరాబాదులో నిర్వహించాలన్న నిర్ణయం తీసుకొన్నాం. ఖర్చులో కొంత ప్రభుత్వం భరించటానికి సిద్దంగా వున్నా, తెలుగు సినీరంగానికి చెందిన నటీనటులు కొంత మొత్తాన్ని విరాళంగా పోగు చేయాలనీ, ప్టాదరాబాదులో వున్న హోటళ్ల వారందరి సహకారం తీసుకోవాలనీ నిర్ణయం తీసికోడం జరిగింది. వారంతా కూడ ఎంతో ఉత్సాహంతో ముందుకు వచ్చి అన్ని విధాల సహకరిస్తామని చెప్పడం జరిగింది. చారిత్రాత్మక ఘట్టుం ఫ్‌

ఈ వుహాసభలు జరపటంలో (ప్రధాన ఉడ్జేశ్యం ఆంధ్ర తెలంగాణా ఉద్యవళాల కొరణంగా ప్రజలలో కల్గిన అపోహలనం, అనంవళూానాలనరా తొలగించటం. మన రాష్ట్రంలోని తెలుగు వారేకాక్క యితర రాష్ట్రాల లోనూ,

ప్రపంచ వుంతటా గల తెలుగు వారందరికీ చిరస్మరణీయంగా ఉత్సవాలను నిర్వహించాలన్న ధ్యేయంతో కృషి సాగించాము. నివిధ రాష్ట్రాలలో, వివిధ దేశాలలో వున్న (ప్రముఖులందరికీ ఆహ్వానాలు పంపాము. అప్పుడ మనకు ఉపాధ్యక్షులుగా వున్న బి.డి.జట్టీ గారిని ఉత్సవాలను ప్రారంభంచేయటానికి ఆహ్వానించటం జరిగింది. ముగింపు సమావేశానికి రాష్ట్రపతి ఫక్రుద్దీన్‌ ఆలీ అహ్మద్‌గారినే కాక కాశ్మీర్‌ వముఖ్యవుంత్రిగా వున్న షేక్‌ అబ్బుల్లా గారిని సతీసమేతంగా ఆహ్వానించటం జరిగింది. వారంతా కార్యక్రమాలను తిలకించి ఎంతో సంతోషించి రాష్ట్రంలోని వివిధ ప్రాంతాలలోనే కాకుండా వివిధ రాష్ట్రాలలో, వివిధ దేశాలలో వున్న తెలుగు వారంతా ఒకటే కుటుంబం అని చక్కగా చాటి చెప్పారని అభినందించారు. ఈ ఉత్సవం తెలుగు జాతి చరిత్రలోనే సువర్ణాక్షరాలతో లిఖించబడుతుందని అన్నారు. వివిధ రంగాలలో ప్రఖ్యాతులైన తెలుగు వారిని ఆహ్వానించి సన్మానించటం జరిగింది. ఆ కార్యక్రమాలన్నీ నా పదవీ కాలంలో జరిగిన ఒక చారిత్రాత్మక ఘట్టుం. నా జీనిత కాలంలో జరిగిన ఒక వుహాసంతోషదాయకమైన సంఘటన. తెలుగు వారందరికీ మరపురాని సన్నివేశం. నూతన విశ్వవిద్యాలయాలు :

నేను ముఖ్యమంత్రిగా పదవీ బాధ్యతలను స్వీకరించేందుకు కొద్దికాలం ముందే కేంద్రం ఆరుసూత్రాల పథకాన్ని రూపొందించింది. ఆ పథకంలో వెనకబడిన ప్రాంతాల అభివృద్దికి ఏర్పాటుతోబాటు ఉద్యోగుల బదిలీ నియామకాల సంగతీ, విద్యార్దుల సమస్యల సంగతీ పరిశీలించి తగిన పరిష్కార మార్గాలను పొందు పరచారు. వరంగల్‌లో కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం, గుంటూరులో నాగార్జున విశ్వవిద్యాలయం, అనంత పూర్‌లో కృష్ణ దేవరాయ విశ్వవిద్యాలయాలనం స్టాసించటానికి నిర్ష్తయుం తీసికొన్నానట. ఇందాకు యూనివర్శిటీ గ్రాంట్లు సంఘం నుండి కొన్ని అభ్యంతరాలు వచ్చాయి. నేనే కేంద్ర విద్యామంత్రి నూరుల్‌హసన్‌ గారితోనూ, యు.జి.సి. ఛైర్‌మన్‌ సతీశ్‌ చంద్ర గారితోను మాట్లాడి వారిని అంగీకరింప చేయగలిగాము.. వారు “నాతో మీరు కోరినవాటికి మేము అంగీకరిస్తాము. కాని మీరు కూడా మేం చెప్పినదానిని వొకటి అంగీకరించాలి”, అని అడిగారు. యు.జి.సి. కళాశాలల్లో, విశ్వవిద్యా లయాలలో పనిచేసే బోధనా సిబ్బంది జీతభత్యాలకు సంబం ధించిన స్కేళ్లను

76 రూపొందించి అన్ని రాష్ట్రాలకు పంపింది. అయితే యు.జి.సి. పే కమీషన్‌ నివేదికను ఏ రాష్ట్రం ఆమోదించలేదు. కారణం రాష్ట్రాలపై ఆర్రిక భారం అదనంగా పడుతుందనే. యు.జి.సి. ఛైర్‌మన్‌ నన్నుకోరింది ఆ వేతనస్కేళ్ల నివేదికను .ఆవెదించి, రాష్ట్రంలో అవంలు జరపవానే. “వీరం అవులుజరిపితే, మిగతావారంతా మీ దారిలో నడచి అమలు చేస్తారు. కనుక ముందు మీరు దోవ చూపాలి!*, అని వారు కోరారు. నేను వారితో *'మీరు నేను కోరినట్టు విశ్వవిద్యాలయాలనూ పి.జి. సెంటర్లనూ స్ట్రాపించేందుకు అంగీకరిస్తే, మీరు కోరింది చేయటానికి నేను సిద్దమేనని చెప్పాను. అలా వివిధ ప్రాంతాలలో సి.జి. సెంటర్జ్హు రానటం నల్ల ఆయా (ప్రాంతాలలో విద్యార్దులకు పై చదువులు చదువుకొనే వెసులుబాటు కలిగింది. కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయం : ప్రాంతీయ తారతమ్యాలు లేకుండా హైదరాబాదులో అన్ని ప్రాంతాల విద్యార్హులూ చేరి చదువుకొనేందుకు నీలు కల్షించేందుంకూ కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయాన్ని నెలకొల్పాలన్నది ఆరుసూత్రాల పథకంలో భాగమే. ఆ విశ్వవిద్యాలయాన్ని వెంటనే నెలకొల్సేందుకు తాత్కాలిక వసతి చూపుతూ శాశ్వత భవన నిర్మాణం కోసం 1500 ఎకరాల ఫ్టలాన్ని కూడా వారు ఎంపిక చేసిన చోట యివ్వాలని వారు కోరారు. అయితే రాష్ట్ర ప్రభుత్వం వారికి ఒకే చోట 2500 ఎకరాల స్టలాన్ని సేకరించి యిచ్చింది... తాత్కాలిక భవనంగా ఆబిడ్స్‌ నుండి నాంపల్లి వెళ్లే రోడ్డుపై నున్న “గోల్లెన్‌ త్రెషోల్డ్‌ అన్న భవనాన్ని యివ్వటం జరిగింది. ఆ భవనం ప్రఖ్యాత కవయిత్రి, స్వాతంత్ర్య సమరయోధురాలు అయిన సరోజినీ నాయుడుగారి యిల్టు. ఆ భవనాన్ని సరోజినీ నాయుడుగారి కుమార్తె ఆమె వారసురాలు అయిన కుమారి సద్మజానాయుడు కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయానికి యిస్తూ ఆమె బ్రతికి వున్నప్పుడే గిస్త్‌ డీడ్‌ రాసి ఇందిరాగాంధీగారికి అందచేశారు. అప్పుడు ఆ భవనాన్ని అద్దెకు తీసుకున్నవారు అందులో ఒక పెద్ద హోటలును నడుపుతుండేవారు. వారు ఆ భవనాన్ని భాళీ చేయటానికి యబానివర్సిటీ అధికారులు' వెళ్లి అడి గితే వొప్పుకోలేదు. దానిమీద వారు నా దగ్గరకు వచ్చి *మీరు కలుగ చేసుకుంటే కాని ౦శొ భవనం వూకు స్వాధీనం కాదు”, అని చెప్పుకున్నారు. ఆ హోటల్‌ యజమాని సీతారామారావు గారు నోకు దాదాపు 30 ఏళ్లుగా తెలుసు. అది కొన్ని

కోట్ల రరాపొయలు విలువచేసే ఆస్తి. వారు ఖాలీ చేసేందుకు, అంగీక రించకపోవటం సహజమే. అయినా ఒక మంచి పనికి వారుకూడా సహకరిస్తే బాగుంటుందని నేను వారిని పిలిపించి అడిగాను. “ముందుగా భవనంలో కొంత భాగం వారికి యివ్వండి? మిగిలినది రెండు నెలల్లో ఖాళి చేయుండి!?, అని చెప్పాను. వారునా నూట మీద వున్న గౌరవంతో ముందు మెయిన్‌ బిల్లింగ్‌ ఖాళీచేసి చ్చారు. దానిని బాగంచేంయంచి, ప్రారంభోత్సవానికి సిద్దం చేయించావలు. ఇందిరాగాంధీగారిని ఆహ్వానించగానే వారు సంతోషంతో అంగీకరించారు. ప్రారంభోత్సన సభలో ఆమె నాతో మాట్లాడుతూ “పద్మజా నాయుడుగారి కుటుంబ సభ్యులెనరైనా వున్నారా? అనడిగారు. నేను “పద్మజా నాయుడు గారి మరణంతోనే ఆమె కుటుంబం అంతరించి పోయిందనీ, వారి బంధువర్గం కొందరు సభకు వచ్చారనీ చెప్పాను. ఆ రోజ్ఞా ఇందిరాగాంధి ప్రారంభం చేసిన ఆ కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయం నేడు సొంత భవనాలలో చక్కగా పనిచేస్తూ వుంది. దానికి సంబంధించిన ఖర్చు కేంద్రం భరిస్తూనే వుంది. విద్యార్దులు పై చదువులు చదనటానికి సీట్ల కొరతకూడా వేర్పాటు వుద్యమాలకు ఒక ముఖ్యకారణం. ఆ సమస్య యా విధంగా చాలవరకు శాశ్వతంగా పరిష్కారమై పోయింది. ఇప్పుడు ఆ సమస్య గురించి మాటాడే వారే లేరు. యు.జి.సి. స్కేళ్లు :

ఇక నేను యు.జి.సి. వైర్‌మన్‌గారికి మాటయిచ్చిన సంగతిపై ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయానికి ఉపాధ్యక్షులుగా వున్న పింగళి జగన్న్మోహనరెడ్డిగారి అధ్యక్షతన ఒక సంఘాన్ని వేశాను. జగన్మోహన రెడ్డిగారు సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా పనిచేసి రిటయిరయినారు: చాల అనుభనం కలిగిన వారు. ఆ సంఘం చేసిన సిఫారసులన్నింటినీ మంత్రి వర్గం ముందుపెట్టి, ఆమోదం తీసుకొని, వెంటనే అమలు చేస్తామని పత్రికల్లో ప్రకటించాము. నెంటనే యు.జి.సి. ఛైర్‌మన్‌ గారేకాక, రాష్ట్రంలోని ప్రొఫెసర్లు, లెక్కరర్లు అంతా కూడ ప్రభుత్వ ప్రకటనపై హర్షం ప్రకటించారు. “యు.జి.సి. వేతనాలను అమలుచేసిన ఘనత మొట్టు మొదట ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వానికి దక్కింది. వెంగళరావుగారు తాను చెప్పినమాట ప్రకారం నిలబడి, యు.జి.సి. వేతన స్కేళ్తను అమలు చేసి నందుకు అభినందనీయులు, అంటూ యు.జి.సి.వారు సంతోషించారు.

78 జోనల్‌ పద్దతి : ఆరుసూత్రాల పథకం ప్రకారం, బదిలీలు చేయాలంటే, తాసిల్దారు అంతకు లోపు వుద్యోగులందరినీ వారి వారి జోన్లలోనూ, లోయర్‌ డివిజన్‌ గుమస్తాలు, అటెండర్హ వంటి ఉద్యోగులు వారి వారి జిల్లాల లోనూ మాత్రమే బదిలీలు చేయాలని నిక్లేశిస్తూ ప్రభుత్వ వుత్తర్వులు జారీ చేయటం జరిగింది. కొత్తగా నియామకాల విషయంలోనూ ప్రమోషన్‌ విషయంలోనూ ఇదే విధంగా జోనల్‌ లెవెల్‌; జిల్లా లెనెల్‌ పరిధిని పాటించాలని కూడా నిన్దేశించటం జరిగింది. దీనితో ప్రభుత్వోద్యో గులలో వుండే అనువూనాలు, అపోహలు చాలవరకు తొలగిపోయి, కార్యాలయాల్లో చురుకుగా పనిసాగిపోయే అవకాశాలు కలిగాయి. యన్‌.జి.వోలకు సౌకర్యాలు : నా కన్నావలమిందం వలిఖ్యవంం(త్రంలుగా వృ్యన్న (బ్రహ్మానందరెడ్డి, పి.వి.నరసింహారావుల కాలంలో యన్‌.జి.వోలు సమ్మె చేశారు. బ్రహ్మానందరెడ్డి హయాంలో ఉద్యోగులు సమ్మె చేస్తే, యన్‌.జి.వో,. నాయకుడు అమోస్‌ను ఉద్యోగం నుంచి బర్తరఫ్‌ చేశారు. తరువాత ఏదో కొద్దిగా యిచ్చి, సమ్మె విరమింపచేశారు. సి.వి.నరసింహారావు ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా, ఆంధ్రలో యన్షీవోల సంఘంవారు (శ్రీరాములు, ఐ.వి. రామకృష్ణారావుల నాయకత్వంలో పి.వి. ప్రభుత్వం కూలిపోయేదాకా ఉద్యమం కొనసాగించారు. అప్పుడు ఐవి. రామకృష్ణా రావును ఉద్యోగం నుండి తొలగించారు. నేను ముఖ్యమంత్రిగా వున్న కాలంలో ప్రభుత్వోద్యోగులకు ప్రభుత్వం మీద అసంతృప్తికలిగే అనకాశం కానీ, అదికావాలి, యిది కావాలి అని వారువచ్చి ముఖ్యమంత్రిని అడిగే అవకాశం కాని కలుగనీయలేదు. నల్ల బ్యాడ్జీలు గాని, సమ్మె నోటీసులు గాని లేనే లేవు. వారికి న్యాయంగా యివ్వాల్సిన సౌకర్యాలను నేనే ఆలోచించి, వారు. అడగకముందే యిస్తుండే వాడిని, ఒక్కోసారి కేంద్ర వుద్యోగులకన్నా కూడ రాష్ట్రంలో ఉద్యోగుల పరిస్టితి బాగా వుంటుండేది. అందువల్లనే అటు ఆంధ్ర వుద్యోగుల సంఘంవారు, యిటు తెలంగాణా వుద్యోగుల సంఘంవారు నా ప్రభుత్వానికి తము సంపూర్ణ సహకారం అందిస్తూ వుండేవారు. వారి జీతభత్యాలలో వున్న ఎనామలీప్‌ను సరి చేయటానికి వేతన సవరణ సంఘాన్ని నియమించి, ఆ సంఘ సిఫారసు లను యథాతథంగా అమలు చేశాము. దాని వల్లకూడా వుద్యోగులు ఆశించిన దానికన్నా

79 ఎక్కువ ప్రయోజనం వారికి కలిగింది. వారు కూడ (ప్రభుత్వం గురించి కాని, ముఖ్యమంత్రి గురించి కాని ఒక్కమాట కూడ వ్యతిరేకంగా మాట్లాడకుండా వుండటవేం గాక ప్రభుత్వ విధానాల అవులుకు శక్తివంచన లేకుండా కృషి చేస్తూవచ్చారు.

నేను ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా ఉద్యోగుల జీతభత్యాల విషయమేకాక వారి కుటుంబాల సంక్షేవుం సంగతి కూడ ఆలోచించి అనేక కొత్త సౌకర్యాలు కల్పించాము. అందులో కొన్ని:

ప్రభుత్వోద్యోగంలో వున్న ఎవరయినా మరణించినప్పుడు ఆ వ్యక్తి అంతిమ సంస్కారాలక్రై వెంటనే రు.500/- అప్పటికప్పుడు చెల్లించే ఏర్పాటు. అతనికి అంతవరకూ వాూవటాలుగా యివ్వాల్సిన జీత భత్యాలను అతని కుటుంబానికి చెల్లించటవేం గాక్క ఆ వ్యక్తి చనిపోయిన నెలలోగా ఆ వ్యక్తి కుటుంబానికి రు.10,000/- అదనంగా అంద చేయాలి. అటెండర్‌ నుండి పెద్ద వుద్యోగివరకు అందరికీ యిది వర్తిస్తుంది. ఆ కుటుంబంలో నొకరికి తప్పుకుండా ప్రభుత్వోద్యోగం యివ్వాలి. అందువల్ల ఆ వుద్యోగి కుటుంబం బజారునపడే దౌర్భాగ్యం వుండదు.
ప్రభుత్వోద్యోగులు రిటరయిన తరువాత వారికి యిల్టు లేకుండా వుండరాదన్న నిశ్చయంతో, వారు కోరగానే వనస్రలి పురం (కూదరాబాదు)లో వారికి యిండ్హ ఫ్రలాలుగా పంచటానికి 150 ఎకరాల భూమిని ప్రభుత్వం కేదాయించింది. ఆ భూమిని ప్రభుత్వోద్యోగులకు చదరపు గజం కేవలం 48 పైసలకే యివ్వటం జరిగింది. వారంతా అక్కడ యిళ్లు నిర్మించుకోగల్లారు. అక్కడ యిప్పుడు గజం రు.1500 నుంచి రు.2000 దాకొ "పెరగటమే కొక, ఒకప్పుడు పట్టుణానికి సివారుగా వున్నదల్లా యిప్పుడు నగరంలో ఒక పేటగొ కలిసిపోయింది. జంటనగరాల అభివృద్ది :

ఆరు సూత్రాల పథకం క్రిందనే జంటనగరాల అభివృద్ధికై కేంద్రం రు.10కోట్టు యిచ్చింది. మామూలుగా రాష్ట్రప్రభుత్వం యిచ్చే నిధులు కాక యిది అదనం,

వేర్పాటు ఉద్యమాలు తగ్గిపోయి, శాంతి భద్రతల పరిస్టితి మెరుగు

80 పడటంతో హైదరాబాదు నగరంలో ఎప్పటివలె వృత్తులూ, వాణిజ్యాలూ అవలంబిస్తూ జనం ప్రశాంత జీవనం గడుపుతూ వున్నారు. పట్టణంలోకి అనేక ప్రాంతాల నుండి (ప్రజలు వచ్చి పెద్ద ఎత్తున నివాసం ఏర్పరచు కొంటూ వుండటంతో పెద్దయెత్తున యిండ్లు, భవనాల నిర్మాణం పుంజు కొంది. జంటనగరాల అభివృద్ది విషయంలో రానున్న అర్హశతాబ్దపు అవసరాలను కూడ దృష్టిలో వుంచుకొని నగరాన్ని తీర్చిదిద్దుకోవలసిన అవసరం కన్పిస్తోంది. అందుకు సరియయిన ప్లానింగ్‌ అవసరం. మంచినీటి వసతి, డ్రైనేజి ఏర్పాట్లు, రహదార్డు, నగర విస్తరణకు తగిన ప్లాను యివన్నీ అవసరం. అందుకని కలకత్తా, బొంబాయి, ఢిల్లీ మద్రాసు నగరాలవలె హైదరాబాదును చక్కని మెట్రోపాలిటన్‌ సిటీగా తీర్చి దిద్దటం కోసం ఇక్కడ వొక పట్టణాభివృద్ది సంస్థను ఏర్పాటు చేయాలి. ఇందుకు అప్పటి పురపాలక శాఖమంత్రి చల్దా సుబ్బారాయుడు అధ్యకుడుగానూ, బావా అనే ఐఏయయ్‌ ఆపీసర్‌ అడ్మినిస్ట్రేటర్‌ గానళా, ఒక సంఘాన్ని నియమించాము. వారు కలకత్తా నుద్రాసు బొంబాయి, ఢిల్లీ అర్బన్‌ డెవలస్‌వెంట్‌

అధారిటీలు పనిచేస్తున్న తీరును పరిశీలించి, బిల్లు వముసాయిదా తయారు చేయటం, దానిని శాసనసభల్లో ఆమోదించి చట్టుం చేయటం జరిగింది. ఏ (ప్రాంతాలు వాణిజ్య ప్రాంతాలుగా వుండాలి, ఏ ప్రాంతాలు నివాస ప్రాంతాలుగా వుండాలి అనేది నిర్ణయిస్తూ మాస్టర్‌ స్తాన్‌ తయారు చేయటం జరిగింది. జాతీయ రహదారులలో నడిచే వాహనాలు సిటీలోనికి వచ్చే అవసరం లేకుండా సరాసరి

. వూరి బయట నుండి వెళ్లిపోయేందుకు వీలుగా రెండు రింగ్‌రోడ్డు అవసరం. హైదరాబాద్‌ - నాగపూర్‌ హైవే హైదరాబాదూో- బెంగుళూరు హైవే, హైదరాబాదు

విజయవాడ హన వరంగల్‌, నాగార్జున సాగర్‌వైపు వెళ్లే రహదార్ల పైనా సెటిలైట్‌ చౌన్స్‌ నిర్మాణం చేసి నగరంపై వత్తిడి తగ్గించాలని నిర్ణయం చేయటం జరిగింది. అందుకనుగుణంగా ఇన్నర్‌ రింగ్‌రోడ్‌, బొటర్‌ రింగ్‌రోడ్‌లను నిర్మించాలనీ, నాలుగు సెటిలైట్‌ చౌన్స్‌ను నిర్మాణం చేయాలనీ నిర్ణయం తీసికోడం జరిగింది. కొని నేను ముఖ్యమంత్రిగా దిగిపోయిన తరువాత వచ్చిన ప్రభుత్వాలు శ్రద్ద తీసికోనందునల్ల, ఈ కార్యక్రమాలన్నీ వెనకబడి పోయాయి. జంట నగరాల అభివృద్ది. కుంటుపడి, ప్రజలు నానా యిబ్బందులతో సతమతమవుతున్నారు.

రామకృష్ణ వుఠం ;

హైదరాబాదు నగరాభివృద్దికి కేంద్రం. ఆరు సూత్రాల కార్యక్రమం క్రింద యిచ్చిన పదికోట్టు కొక అదనంగా కొంత డబ్బుయిచ్చింది. ఆ ద్రవ్యాన్ని వుపయోగించి టాంక్‌బండ్‌ సమీపంలో మునిసిపల్‌ కార్పొరేషన్‌ భవనాన్ని, ఇందిరాపార్కును, పొటిగడ్డ వద్ద సంజీవయ్య పార్కును నిర్మించటం జరిగింది. రామకృస్మ మఠానికి చెందిన స్వామి రంగనాధానంద నచ్చి నన్నుకలసి రామకృష్ణ మఠాన్ని నిర్మించుకోడానికి స్టలం కావాలని అడిగారు. ఇందిరాపార్కు ఎదురుగా ఎనిమిది ఎకరాల భూమిని వారికి యివ్వటం జరిగింది. అది చాలవిలువైనది. భూమేగాక, రు.30 లక్షల రూపాయలదాకా ఆర్హిక సహాయం కూడా వారికి యిచ్చేందుకు అంగీకరించటం జరిగింది. కన్యాకుమూరి వద్దగల వివేకానంద మందిరం తరువాత ఎంతో ప్రతిష్టాత్మకమైన రీతిలో అక్కడ వారు రామకృష్ణ వుఠనిర్మాణం చేశారు. అందులో అన్ని హంగులూకల ఆడిటోరియం, ధ్యానమందిరం వెదలయిననన్నీ వున్నాయి. ఎంతో ప్రశాంత వాతావరణం నెలకొనివుండే ఆ మందిర సముదాయం జంటనగర వాసులకొక అమూల్యకానుక ఇట్టి మహత్తర కృషిలో నన్ను పాలుపంచుకొనేలా చేసినవారు స్వామీ రంగనాధానంద. వివేకానంద, రామకృష్ణ పరమహంసల బోధలను వినే అవకాశం వందలాది మందికి కలిగే విధంగా ఈ నాటికి ఆ స్ట్రలానికి భోగం వచ్చింది. మెర్కు్య్యరీ లైట్లు :

చాలామందికి గుర్తుండే వుంటుంది. లోగడ హైద్రాబాదులో టాంక్‌బండ్‌ మీద, వవావమాలు ట్యూబ్‌ లైట్టుండేవి, నేను ఢిల్లీ వెళ్లినప్పుడు అక్కడ ఎయిర్‌పోర్టు నుండి నగరందాకా రోడ్డుపై మెర్క్యురీ దీపాలుండటం గమనించాను. ఆ లైట్లు వెలుతురులో +గ్లేరో వుండదు. అందుకని ఫిలిప్స్‌ కంపెనీతో సంప్రదించి, వారికి కొం ట్రాక్స్‌ యిచ్చి టాంక్‌బండ్‌పైనా, హైదరాబాదు వీధులలోనూ మెర్క్యురీ లైట్టననుర్చే కార్యక్రవరాన్ని చేపట్టటం జరిగింది. ఈనాడు దానినల్లనే హైదరాబాదు నగరం ఎంతో శోభాయమానంగా కనిపిస్తోంది. బిర్ధామందిర్‌ :

సచివాలయం ఎదురుగా వున్న కొండను నౌబత్‌పహాడ్‌ అంటారు. ఆ కొండపై (శ్రీ; వేంకటేశ్వరాలయం నిర్మించటానికి బిర్హాట్రస్ట్‌ వారు ముందుకు

వచ్చారు. దానికి నేను ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా తగిన సహాయం చేయడంవల్ల ఆ దేవాలయ ప్రారంభోత్సవంనాతోనే చేయించారు. ఆ ఉత్సవానికి బి.యం. బిర్లా గారు సకుటుంబంగా వచ్చారు. ఆ దేవాలయం ఎంతో సుందరమైనది. మొత్తం పాలరాతితో నిర్మించబడింది. విద్యుద్దీపాలంకరణతో మొత్తం హైదరాబాదు నగరానికే ఒక అమూల్య అలంకారంలా ప్రకాశిస్తుంటుంది. తిరుపతి వెంకన్నవలె, ఈ దేవాలయం కూడా పెద్ద సంఖ్యలో భక్తులను ఆకర్షిస్తుండటం ఎంతో విశేషం. ఈ దేవాలయాన్ని బిర్లా స్ట్‌ వారు ఎంతో పరిశుభ్రంగా, ఇతర దేవాలయాలకు ఆదర్శప్రాయంగా నిర్వహిస్తుండటం గమనించదగింది.

దాని ప్రక్కనే బిర్లా సంస్థవారే ఒక మంచి నక్షత్రశాల నెలకొల్పారు. ఆ నక్షత్రశాలకూడా విశేషంగా 'పేకకుల నాకర్షిస్తోంది.

హైదరాబాదు అర్బన్‌ డెవలప్‌మెంట్‌ అథారిటీని ప్రోత్సహించి సరిగా కార్యక్రమాలనమలు చేసేందుకు ప్రభుత్వం తన మద్దతునిస్తే, జంట నగరాలను ఎంతో అభివృద్ది చేయవచ్చు. కేంద్ర సహాయం తీసికొని దేశంలో అయిదవ మెదట్రోపోలిటన్‌ నగరంగా ఆధునిక రీతిలో తీర్చిదిద్ద వచ్చు. మత సమైక్యత :

రాష్ట్రంలో శాంతి భద్రతలు కాపాడటంలోనరా, నంత కలహాలు చెలరేగకుండా అదుపుచేయడంలోనూ, పోలీస్‌ యంత్రాంగాన్ని పటిష్టంగా వుంచి, వారి మనోధైర్యం, నైతిక స్టైర్యం చెదరకుండా బాగా పని చేయించడంలోనూ నా ప్రభుత్వానికి ఎంతో వుంచి 'పేరు నచ్చింది. హిందువులనూ, ముస్తింలనూ సమానంగా చూచుకొనటం జరిగింది. నా పరిపాలనా కాలంలో ఎప్పుడూ రాష్ట్రంలో ఎక్కడా మత కలహాలు తల ఎత్తలేదు. నేను దిగిపోయి డాక్షర్‌ మర్రి చెన్నారెడ్డి ముఖ్యమంత్రి పదవిని చేపట్టిన కొద్ది కాలానికే రాజధానిలో నుత కల్లోలాలు చెలరేగి, కాల్పులకు దారితీయటం వల్ల నా పరిపాలనా కాలంలో చెక్కు చెదరకుండా వున్న ప్రశాంత పరిస్టితులు ఆ తరువాత కొంత వరకు. దెబ్బ తినటం జరిగింది. ఆహారంలో స్వయం సవ్చుద్ది :

ఈ రోజు మనం ఎదుర్కొంటున్న అనేక సమస్యలకు కారణం కేంద్రంలో పటిష్టమైన ప్రభుత్వం లేకపోనడమే. చౌకబారు కార్యక్రమాలకు కేంద్ర, రాష్ట్ర

ప్రభుత్వాలు డబ్బు కోట్ల కొలదిగా వుంజూరంు చేసి ప్రజాభి వూనాన్ని సంపాదించుకోవాలనుకోవడం, ఆ డబ్బు చివరకు బీదవారికి చేరకపోగా మధ్యవారు తినేస్తుండటంతో అలా విలువైన జాతీయ ఆర్రిక వనరులు వృధా అవుతున్నాయి. ఇది నిజంగొ దురదృష్టం. సండిత జవహర్‌లాల్‌ హ్రూ, లాల్‌బహదూర్‌ శాస్త్ర, ఇందిరాగాంధి వంటి పెద్దలు ఎంతో శ్రమపడి అభివుద్ది పథంలో నడిపిస్తూ వచ్చిన భారతదేశం యీ రోజు అమెరికా, ప్రపంచ బ్యాంక్‌, ఐయం.యఫ్‌ల దయా దాక్షిణ్యాలకోసం అర్రులు చాచాల్సిన దుర్గతిలో వుంది. బెంగాల్‌ కరువులో లక్షలాది జనం తిండిలేక ఆకలిచావులు చావడం మనం చూశాం. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత కూడా దేశంలో జనాభాకు సరిపడా ఆహార ధాన్యాలు లేక దిగుమతులపై ఆధారపడి ఉండటం చూశాం. అయితే ఆ పరిస్తితులను నెహ్రూ నాయకత్వంలో కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం ధైర్యంగా ఎదుర్కొన్నది. అమెరికా నుండి సి.యల్‌.420 పథకం క్రింద ఆహారం దిగుమతి చేసుకొని ప్రజలకు అందించటం జరిగేది. ఇలా ఎన్నాళ్లు - అని ఆలోచన చేసి దేశంలో పెద్ద పెద్ద నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులను నిర్మించుకొని, వ్యవసాయ రంగంలో అభివృద్ది సాధించాము. గ్రీన్‌ రివల్యూషన్‌ ద్వారా ఆహారరంగంలో స్వయం సన్చుద్ది సాధించుకోగలిగాము. లాల్‌ బహదూర్‌ శాస్త్ర, ఇందిరాగాంధీలు తమ సరిపాలనా కాలంలో వ్యవసాయ రంగాన్ని యింకా ముందుకు తీసుకొని వెళ్లారు.

వ్యవసాయ రంగం అభివృద్ది చెందే విషయంలోనూ, (గ్రీన్‌ రివల్యూషన్‌ విజయం కావటం నిషయంలోను మనం మరిచిపోరాని వ్యక్తులు యిద్దరు వున్నారు. ఒకరు కేంద్ర ఆహార, వ్యవసాయ శాఖనుంత్రి సి.సుబ్రహ్మణ్యం. రెండవవారు అంతర్జాతియ ఖ్యాతిగాంచిన వ్యవసాయ శాస్త్ర; నిపుణులు స్వామినాధన్‌. మన రాష్ట్రంలో కూడ వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయాన్ని మనం స్టాపించుకున్నాము. అలాగే దేశంలో అనేక చోట్ల వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయాలూ, సరిశోధనా సంస్థలూ నెలకొల్పు కోటం జరిగింది. అందువల్ల గోధుమ, వరి, మొక్కజొన్న, జొన్న, సజ్జ వెొందలయిన ధాన్యాలను పండించటంలో ఆధునిక విధానాలు అమలులోకి వచ్చాయి. అధిక దిగుబడి నిచ్చే వంగడాలు ప్రచారంలోకి వచ్చాయి. ఎరువుల కర్మాగారాలు ఏర్పాటు చేసికొనటమే కాక దిగుమతి చేసుకొనైనా రైతులకు కావలసినన్ని ఎరువులు సరఫరా చేయడం జరుగుతోంది. పురుగు నుందు వాడకం సెరిగింది. ఇవన్నీ న్యాయంగా ఆలోచిస్తే సుబ్రహ్మణ్యం, స్వామినాధన్‌ వంటి వారి కృషి వల్లనే సాధ్యమయ్యాయి. పనికిరాని వాళ్లందరికీ భారతరత్న బిరుదులు

84 యిచ్చేబదులు, వారిద్దరికీ భారత ప్రభుత్వం ఆ బిరుదులు ప్రదానం చేసి వుంటే ఎంతో సముచితంగా వుండేది. ఈ ఆలోచన మన నాయకులకు రానందుకు మనం విచారపడాలి. ప్రకాశం కలక్షరేట్‌ : అలాగే ప్రకాశం జిల్లాను ఒంగోలు కేంద్రంగా బ్రహ్మానందరెడ్డి గారు ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా ఏర్పాటు చేశారు. అన్ని ప్రభుత్వ కార్యా లయాలు ఒకే చోట వుండేటట్టుగా జిల్లా కల్టక్షర్‌ కార్యాలయాన్ని నిర్మించేందుకై బ్రహ్మానందరెడ్డి గారు శంకుస్థాపన చేశారు. కాని దొని నిర్మాణం జరగలేదు, నేను దానికి కావలసిన నిధులు యిప్పించి, పూర్తి చేయించాను. దాని ప్రారంభోత్సవానికి వాళ్లు నన్నే .... ఆహ్వానించటం జరిగింది. మంగళగిరి ఓవర్‌ బ్రిడ్జి : మద్రాస్‌ - కలకత్తా జాతీయ రహదారిపై మంగళగిరి వద్ద రైలు గేటు కారణంగా బ్రాఫిక్‌ బాటిల్‌ెక్‌ ఏర్పడి యిబ్బందిగా వుండేది. రైల్వే ఓనర్‌ బ్రిడ్డ్‌ నిర్మాణం చేయించి ఆ యిబ్బందిని శాశ్వతంగా తొలగించగలిగాము. మంగళగిరి

గుంటూరు మధ్యలో నాగార్జున విశ్వవిద్యాలయాల భవనాలను నిర్మాణం చేయించాము. అప్పుడు రాష్ట్రపతిగా వున్న ఫక్రుద్దీన్‌ ఆలీ అహమ్మద్‌ గారిని తీసుకొని నచ్చి ప్రారంభోత్సవం చేయించాను. ఎంతో కాలంగా అక్కడి ప్రజలు కన్న కలలు ఫలించాయన్న ఆనందం ఆనాడు సభకు వచ్చిన వారిలో కన్పించింది. ఆ దృశ్యం మరువరానిది, నిమ్స్‌ : హైదరాబాద్‌లో ఉస్మానియా, గాంధీ ఆసుపత్రులున్నప్పటికీ, వాటిల్లో సూపరొస్పిషాలిటీస్‌ లేవు. వైద్య సహాయం అవసరమయిన వాళ్లు మదరాసుకో, ఢిల్లీలోని అఖిలభారత వైద్య విజ్ఞాన. సంస్టకో వెళ్లవలసి వచ్చేది. ఇందువల్ల ప్రభుత్వానికి కూడ ఖర్చు ఎక్కువవుతుండేది. హైదరాబాద్‌లోనే ౦౮ స్పెషాలిటీస్‌ను ఎందుకు ఏర్పాటు చేయ కూడదు? - అన్న ఆలోచన వచ్చింది. ప్రస్తుతం నిజాం ఇన్టేట్యూట్‌ ఆఫ్‌ మెడికల్‌ సైన్సెస్‌ అని పిలువబడుతున్న ఆన్నత్రి ఆ ఆలోచన ఫలితంగా ఏర్పడిందే. అంతకు ముందు దానిని నిజాం ఆర్థోపెడిక్‌

805

హాస్పిటల్‌ అనేవారు. అక్కడ ఎముకలు విరిగితే కట్టుకట్టడం వంటి చికిత్సలు

జరిగేవి ఆ ఆసుపత్రి నగరానికి నడిబొడ్డున 26 ఎకరాల స్ట్రలంలో వుంది. నేను

ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా ఒకసారి ఆ ఆసుపత్రిని చూడటానికి వెళ్ళాను. నా వెంట వున్న అధికారులు ఆ ఆసుపత్రి నిజాం ఛారిటబుల్‌ ట్రస్ట్‌ వారిచే నడపబడుతున్న సంస్థ అని చెప్పారు. ఆ ఆసుపత్రిని ప్రభుత్వం తీసికొని సూపర్‌ స్పెషాలిటీస్‌ వుండే వైద్య విజ్ఞాన సంసగా అభివృద్ది చేస్తే ఎలా వుంటుందనే ఆలోచన వచ్చింది. నిజాం (టప్ట్‌లో అప్పుడు జహీర్‌ అహమ్మద్‌ గారు పనిచేస్తున్నారు. ఆయన ఐ,ఏ.యస్‌. ఆఫీసరుగా పనిచేసి రిటయిరయిన వారు. నాకు బాగా పరిచయం. ఒకసారి ఆయన నన్ను కలవటానికి మాయింటికి వచ్చారు. నేను ఆయనతో +మీరు ఇంత ఖర్చుపెట్టి భవనాలు నిర్మించారు. కాని ఆర్భోపెడిక్‌ సెక్షన్‌ మినహా మిగతా బిల్లింగ్‌ అంతా ఖాళీగా వుంచారు. ఎందుకని?” అని అడిగాన్లు. దానిపై వారు దాని నిర్వహణకు ఏటా యిప్పటికే రు.6లక్షలు ఖర్చవు తున్నాయనీ, ఇంకా అంతకన్నా ఖర్చు చేయలేమనీ అన్నారు. అప్పుడు నేను వారితో నా ఆలోచన చెప్పాను. *ఆ సంస్టను మా. కప్పగించితే, దానిని ప్రభుత్వం ఒక వైద్య విజ్ఞాన సంస్టగా అభివృద్ది చేస్తుంది. మీ కభ్యంతరం లేకపోతే నూ కప్పగించండి!”, అని కోరాను. వారు వెంటనే అంగీక రించారు. అయితే వారు ఒకే ఒక్క షరతు పెట్టారు. “మీరు ఏ పేరైనా పెట్టండి కాని నిజాం అన్నమాట మాత్రం ఆ సంస పేరుకు జోడించాలి. తేేయుకూడదు!” అని. నేను సంతోషంతో వొప్పుకున్నాను. తరువాత నేను వైద్య, శాఖమంత్రితోనూ, అధికారులతోనూ చర్చించి, ఆ సంస్టను స్వాధీనం చేసుకొనేందుకు నిర్ణయం తీసుకొన్నాను. నిజాం ఛారిటబుల్‌ టప్ట్‌ వారు కూడా సమావేశమై ప్రభుత్వానికి ఆ సంస్టను 99 సంవత్సరాల లీజుపై స్వాధీనం చేయటానికి అభ్యంతరం లేదని తీర్మానం చేశారు. ఆ సంస్థను తీసుకొన్న తరువాత దాని అభివృద్ది చేయటంలో భాగంగా నూతనభవనాల నిర్మాణానికీ అధునాతన వైద్య యంత్రాల కొనుగోలుకూ కావలసిన నిధులను సమకూర్చటం జరిగింది. ఆ ఆసుపత్రిలో యీనాడు అన్ని రంగాలలోనూ స్పెషాలిటీస్‌ను పెంపొందించటం, పేరు మోసిన నిపుణుల సహాయంతో వైద్య సహాయం చేయడం జరుగుతోంది. క్రమంగా ఆ సంస్ట నేడొక ప్రతిష్థాత్మకమైన వైద్య విజ్ఞాన సంస్టగా దేశంలో ప్రఖ్యాతి సంపాదించుకొంటోంది. ఆ సంస్థ నిర్వహణకు ఒక సంఘాన్ని ప్రభుత్వం నియమించింది. ప్రభుత్వ వైద్య శాఖ క్రిందవుండే దానికన్న ప్రత్యేక.సంఘ నిర్వహణలో వుండటం వల్ల నిరయాలు

86 తీసికోడంలో జాప్యం లేకుండా చేయవచ్చునన్న అభిప్రాయంతో ఆ విధంగా 'చేశాము. మహావీర్‌ ఆస్పత్రి : అలాగే స్టానిక జైన్‌ సంఘం వారు కొందరు ఒకసారి నా వద్దకు వచ్చి ఒక పెద్ద ఆసుసత్రి నెలకొల్పాలన్న ఆలోచన వుందని చెప్పారు. నేను వెంటనే వారికి ఎ.సి, గార్ట్‌ ప్రాంతంలో స్ట్రలాన్ని యిచ్చే ఏర్పాటు చేశాను. ఆ భూమి విలున ఈ రోజు కొన్ని కోట్టు అంచే ఆశ్చర్యం లేదు. వారు నాకు చెప్పిన ప్రకారం సకల సౌకర్యాలతో పెద్ద ఆసుపత్రి భవనాన్ని నిర్మించి చక్కగా నిర్వహిస్తున్నారు. మహావీర్‌ ఆసుపత్రిగా అది నేడు అందరికీ వైద్య సేవలందిస్తోంది. ఇదివరకు ఏ అమెరికాకో, ఇంగ్లాండుకో, కనీసం ఢిల్లీకోవెళ్లి చేయించుకోవాల్సిన ఆధునిక చికిత్సలూ బైపాస్‌ సర్టరీలూ, తర ఆపరేషనళ్లా అన్నీ వా రోజు హైదరాబాదులోనే చేయించుకొనే సౌకర్యం ఏర్పడింది. రాజనుండ్రి వంతెన : రైల్వేశాఖ గోదావరిపై రాజవుండ్రి వడ్డ వారొక రైలు వంతెనను నిర్మిస్తున్నప్పుడు రాష్ట్రప్రభుత్వం దానిని రోడ్‌ - కవ్‌ం - రైలు టబ్రిడ్జిగా నిర్మించనలసిందిగా కోరింది. అందుకు రాష్ట్ర ప్రభుత్వం రు.6కోట్టు రైల్వేలకు యచ్చేందుకు అంగీకరించింది. అయితే నా కన్న ముందు అధికారంలో వున్నవారు ఆ డబ్బులో కొంతయిచ్చి, కొంత యివ్వక జరుపుళ్లు పెట్టడం వల్ల ఆ నిర్మాణ కార్యక్రమం నత్తనడక నడుస్తూ వుంది. దానికి వొప్పుకున్న మొత్తం అంతా నేను రైల్వేశాఖకు చెల్లించే ఏర్పాటు చేశాను. ఆ వంతెనను పూర్తి చేయించి రాష్ట్రపతి ఫక్రుద్దీన్‌ ఆలీ అహమ్మద్‌ గారిని తీసుకొనివచ్చి ప్రారంభోత్సవం జరిసించాను. షెడ్యూలు కులాలు, తెగలు : తరతరాలుగా వెనుకబడిన షెడ్యూలు కులాల, షెడ్యూలు తెగల వారు గొన్కీ యితర వెనుకబడిన వర్గాలను గానీ పైకి తీసుకొని రావాల్సి వుంది. అందుకు ఏం చేయడం అని ఆలోచించాను. అందుకు వారి పిల్లలు చదువుకొనేందుకు మంచి వసతులు కల్పించాలి అని చెప్పి వారి పిల్లలకు ఉచితంగా భోజనం, బట్టు, పుస్తకాలు వగయిరా యిచ్చే ఏర్పాటు చేశాము. ప్రతి విద్యార్ధికి సొకెచ్‌నునీ కింద

న సయ 7 హా న గం. న (క న్‌్‌? గ న యు అకా స తస ఏ. సం! టి రన న | న్యా క ఖ్‌ ట్ల! స్‌ ప మ ర. , న

ం న న ననన. (కీ | జ జాల. స్నో స . ం? లు 17 ను. ను ఈ. ం? ల తన 1. ె జ “అంాళ మమల గ స! నమా . న్‌ న టు న ల న టి ట్‌ + సం పట. తొ న్‌ య ౨, చ - . (సంస సస నన చి హహ 1 స న డు స స. , న ఇ) స్మ .. వ ననన ను. సనం న వ న సను న షి ॥ . యాంతి | వ. చ ర రా / న షే టు మం న. | గ్‌. పం అ 5 గాం. ఐన ఫి టట స క. 9 (స

|. లాం ళా జ జ సే | . . స | జై టో న: మం. . ర మ న. న. య. మ సస సస | న నం ల రుతంండో లు నస తెలుగు జాతిని తిరిగి ఏకం చేసిన ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలో రాష్ట్రపతి ఫక్రుద్దీన్‌ అలీ అహ్మద్‌ నుంచి అభినందనలు అందుకుంటున్న శ్రీ వెంగళరావు,

నెలకు రు,25/- యిచ్చే కార్యక్రమం ప్రారంభించాము. కనీసం ఒక న్యక్తయినా చదువుకొని ఉద్యోగం సంపాదించుకోగల్లితే ఆ కుటుంబం పైకి వస్తుంది. అందుకప్పుడు కేంద్రం యిచ్చే సహాయం కన్న రాష్ట్రం యిచ్చేదే ఎక్కువగా వుండేది. కాని తరువాత కేంద్ర, రాష్ట్రప్రభుత్వాలు చేసే సహాయాన్ని సమానం చేశారు. రాష్ట్రానికి కొంతఖర్చు తగ్గుతుందని అలాచేసి వుంచారు.

"షెడ్యూలు కులాల, తెగల అభ్యర్జ్హులు అఖిలభారత సర్వీస్‌ పరీక్షలకు హాజరయ్యే సందర్భంలో వారికి ఉచితంగా కోచింగ్‌ ఏర్పాటు చేశాము. అందువల్ల బాగా చదువుకొని ఎక్కువ మార్కులతో ఉత్తీర్లు లయ్యే అవకాశం వారికి కలిగింది.

ఎంబిణలు నరబుంం హైదరాబాదు, సికిందరాబాదు నగరాలకు మంచి నీటి సరఫరా కోసం

నిజాం ప్రభుత్వకాలంలో ఉస్మాన్‌సాగర్‌ (గండిపేట) నిర్మించారు. అది అయిదారు లక్షల మందికి నీరు సరఫరా చేసేందుకు ఉద్దేశించ బడింది. తరువాత హిమాయత్‌ సాగర్‌ నిర్మాణం జరిగింది. నగర నీటి అవసరాలు రోజు రోజుకూ పెరుగుతూ వృన్నాంటు. హైదరాబాదు నగరానికే కాక్క, సివారు పట్టణాల జనాభాకు, రంగారెడ్డి జిల్లాలోని పరిశ్రమలకు కూడా నీరు సరఫరా చేయవలసిన అవసరం వుంది. కనుక ముందు, ముందు హైదరాబాదుకు నీటి కొరత వస్తుందనే అభిప్రాయంతో దానిని నివారించటానికే కర్నాటక్క మహారాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రులతో గోదావరీ జలాల వొప్పందాన్ని చేసుకొనేటప్పుడు, మంజీరపై సింగూరు ప్రాజెక్టు నిర్మాణం చేసి, అందులో 30 టిఎమ్‌సిల నీటిని నిలవచేసేందుకు వారితో అవగాహనకు రావటం జరిగింది. ఆ ప్రాజెక్టు నిర్మాణం వల్ల కర్నాటకలోని బీదర్‌ జిల్లాలో 26 గ్రామాలు మునిగిపోతాయి. అందుకని, ముందు వారు దీనికి అంగీకరించలేదు. అప్పటి కర్నాటక ముఖ్యమంత్రి దేవరాజ్‌ అర్సు నాకు సన్నిహిత మిత్రుడు. నేనంచే ఆయనకు ఎంతో అభిమానం. ఆయన తన రాష్ట్ర ఉద్యోగ బృందం అభ్యంతరాలు లేవనెత్తినా, వెంగళరావుగారు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ రాజధానికి మంచినీరు కావాలని అడిగినప్పుడు మనం కాదనరాదని చెప్పి, ఒడంబడికపై సంతకం చేశారు. తరువాత ఆయన మాట మీద ఆయన ప్రభుత్వాధికారులు కూడా సంతకాలు చేశారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ పతాన నేనూ, వున అధికారులూ సంతకం చేశాము.

సింగూరు :

1975వ సంవత్సరంలో యీ రిజర్వాయర్‌కు శంకుస్తాపన సందర్భంలో

నేను దేవరాజ్‌ అర్స్‌ గారిని ఆహ్వానించాను. కర్నాటక ప్రభుత్వం కూడా కరంజాయ - ప్రాజ్బో నిర్మాణం చేసేందుకు అదే ఒడంబడికలో చేర్చటం జరిగింది. కనుక ఒకే రోజున నేనూ, అర్హుగారు బయలుదేరి కర్నాటకలోని కరంజాయ ప్రాజెక్టు స్టలానికి చేరుకున్నాము. ఆ ప్రాజెక్టుకు నేను శంకుస్తాపన చేశాను. తరువాత హైదరాబాదు వచ్చి భోజనం చేసికొని సింగగూరుకు పోయి అర్సుగారితో ఆ ప్రాజెక్టుకు శంకుస్పాపసన చేయించాము. ఉభయ రాష్ట్రాల నాయకుల మధ్య సదవగాహన

వుండటం మూలాన్నే ఆనాడీ కార్యక్రమం సఫలమయింది. ఇప్పటి సరిస్టితుల్లోనైతే అది జరిగేదికాదు.

నేనం వలుఖ్యవుంత్రిగా వృుండగా సింగారం ప్రాజెక్టును త్వరగా పూర్తిచేయాలన్న వుద్రేశంతో డబ్బు కేటాయించటం జరిగింది. కాని నేను 1978 చూర్చిలో పదవీ విరవుణ చేసిన తర్వాత వచ్చిన ప్రభుత్వం దానిపట్ల శ్రద్ద చూపకపోవటంతో ్రాజెక్స్‌ పని నత్తనడక నడిచింది. రు.50కోట్లతో పూర్తికావలసిన ప్రాజక్ట్‌ తడిసి ముప్పందుమై రు.300 కోట్లుదాకా పెరిగిపోయి, పూర్తిచేయటానికీగాను చివరకు ప్రపంచ బ్యాంక్‌ బుణం కూడ తీసికోవలసిన అగత్యం ఏర్పడింది. ఇప్పటికీ ఒక పైపులైన్‌ కూడపూర్తికాలేదు. 1981-82, 1982-83, 1983-84 సంవత్సరాలలో నిధులు తగినన్ని కేటాయించనికారణంగా ్రొజెక్ష్‌ పనులు సరిగా జరగలేదు. ఒక సంవత్సరం రిజర్వాయర్‌ గేట్లు సరిగా అమర్చక కూలిపోనటంతో రిజర్వాయర్‌లో నీరు వృధాగా పోయింది కూడ. ప్రాజెక్టు మొదలుపెట్టి 20 ఏళ్లయినా పూర్తికాకపోవటం వల్ల, ప్రాజ్మ్‌ వ్యయం విపరీతంగా పెరిగిపోవటం అటుంచి యింతకాలం జనం నీటి కొరతతో నానా యిబ్బందుల పాలయ్యారు. ఉస్మాన్‌సాగర్‌ హిమాయత్‌ సాగర్‌లలో నీరు నిండక ప్రజలకు రెండు రోజులకొకసారి నీరందించే పరిస్టితి ఏర్పడింది.

ఇదిలా వుండగా, 1993-94లో అప్పుటి వటఖ్యవాం త్రి శ కోట్టు విజయభాస్కరరెడ్డి రాజకీయం వొత్తిడుంలకు లొంగి నిజాంసాగర్‌ నీరు తక్కువయిందని చెప్పి ముందు చూపు లేకుండా, సింగూరు గేట్‌లోంచి నీరు వదలటంతో జంటనగరాల ప్రజలు మరింతగా నీటి యెద్దడిని ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది. నిజానికి సింగూరు నీటిని అట్లా మళ్లించటానికి వీలులేదు. సింగూరు ప్రాజెక్టుకు సంబంధించిన ఒడంబడికలో *+ఈ ప్రాజెక్టు నీరు జంటనగరాల తాగు నీటి సరఫరాకు, సివారు పట్టణాలకు నీటి సరఫరాకు, అక్కడి పరిశ్రవుల అవసరాలకు అని ప్రత్యేకించి పేర్కొనడం జరిగింది. సరిపడినంత నీరుందో లేదో చూసుకోకుండానే, ఆ ఒడంబడికను ఉల్లంఘించి నిజాంసాగర్‌కు నీరు యివ్వటంతో యీ చికాకంతా వచ్చిపడింది.

కృష్ణ నీరు :

హైదరాబాదు నగరనీటి సవాస్యను పరిష్కరించేందుకు నాగార్జున సాగర్‌నుండి 10 టిఎన్‌సిల కృష్ణ నీరం తేవాలన్న ఆలోచన చేశారు. యన్‌. టి. రామారావుగారు మొదటిసారి ముఖ్యమంత్రి చేసినప్పుడే ఆ పథకానికి శంకుస్పాపన చేశారు. 1993లో అప్పటి వుంఖ్యవుంధత్రి (శ్రీ విజయభాస్కరరెడ్డగారు అదే ప్రాజెక్టుకు మళ్లీ శంకుస్తాపన చేశారు. కాని రెండు సందర్భాలలోనూ పని మాత్రం ప్రారంభంకాలేదు. యన్‌.టి. రామారావు గారు రెండన దఫా ముఖ్యమంత్రిగా వచ్చిన తరువాత ఈ ప్రాజ్జో పనిని ఒక ప్రయివేటు కంపెనీకి నొప్పచెప్పి మూడు సంవత్సరాల లోనే కృష్ణా జలాలను హైదరాబాదుకు అందిస్తామని చెప్పారు. ఏదయినా యిప్పటికీ సని యింకా మొదలుకాలేదు.

అయితే రాబోయే 50 సంవత్సరాలలో హైదరాబాదు పట్నం ఎలా అభివృద్ది చెందేదీ వూహించుకుంటే, యీ ఏర్పాటు సరిపోదు. ఇప్పటి నుండే ప్రయత్నం చేసి, ఇచ్చంపల్లి నుండి హైదరాబాదుకు గోదావరీ జలాలను తరలించటం చాల అవసరం. ఇచ్చంపళ్లి నుండి హైదరాబాదు దాకా వున్న పట్టణాల, (గ్రామాల నీటి అవసరాలను కూడా యీ సందర్భం లో గుర్తుంచుకోవాల్సి వుంటుంది. వెంటనే యిందుకు తగిన చర్యలను దూరదృష్టితో తీసికొనకపోతే, తరవాత ఎన్నో యిబ్బందులకు గురవుతాం. క్రీ.శ.2000 లోగానే యీ కార్యక్రమం పూర్తి కావటం బచావత్‌ ట్రీబ్యునల్‌ దృష్ట్యా తప్పనిసరి.

రాష్ట్రంలో కృష్ణా, గోదావరి వంటి జీననదంలు (ప్రవహిస్తున్నాయి. సహజవనరులు కలిగిన రాష్ట్రం యిది. అయినా వున పట్టణాలలోనళా, (గ్రామాలలోనూ అనేకవాటికి తాగటానికి తగిన మంచి నీటి సరఫరా చాలినంతగా జరపలేకపోతున్నాము. రాష్ట్రరాజధాని హైదరాబాదు ప్రజలే తీవ్రమైన నీటి ఎద్దడిని ఎదుర్కోవలసి వస్తోందంటే, అది 1978 నుండి నేటి వరకూ ఈ రాష్ట్రాన్ని పాలిస్తూ వచ్చిన వారి అసముర్ద్హతను చాటి చెబుతోంది. విశాఖకు నీటి వసతి ;

విశాఖపట్నానిక్కూడా తీవ్రంగా నీటి యెడ్దడి వుండేది. నేను ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా మేఘాద్రిగడ్డ ప్రాజెక్టు నిర్మించి విశాఖకు నీటి యొద్దడి లేకుండా చేయాలని సంకల్సించాము. కె.యల్‌. రావుగారి వంటి ఇంజనీరుకూడా

“ఆ ప్రాజెక్టు అక్కర లేదు. అది కట్లేలోగా మనకు పోలవరం నుండి నీరు వస్తుంది అని చెప్పారు. అప్పటికే దానిపైన ఒక కోటి దొకొ ఖర్చయింది. అయినా నేను సాహసం చేసి నాలుగైదు కోట్టు ఖర్చయినా సరే మేఘాద్రిగడ్డ రిజర్వాయర్‌ నిర్మాణం చేయించాను. దాని వల్ల యీ రోజు విశాఖకు పుష్కలంగా నీరు లభిస్తోంది. ఆ పోలవరం యిప్పుటిదాకా అయిఫులేదు. దానినే నమ్ముకుంటే రెంటికీ చెడ్డ రేవడి అయ్యేదికదా విశాఖ వాసులపని 1

అలాగే విశాఖ వుక్కు కర్మాగారానికి కావలసిన నీటిని కూడ పోలవరం ప్రాజెక్టు నుండి తీసుకోవాలని మొదట అనుకున్నారు. పోలవరం వంటి భారీ ప్రాజెక్టు నిర్మాణం అంత తేలికకాదు. దాని నిర్మాణం ఆలస్యమైతే ఉక్కు కర్మాగారం పని కుంటుపడుతుంది. ఇవన్నీ ఆలోచించి నేను ఏలేరు రిజర్వాయర్‌ నిర్మించేందుకు చర్యలు తీసుకోడం జరిగింది. అంతకు ముందు ఉక్కుకర్మాగార నిర్మాణానికి అవసరమైన నీటిని రైవాడ ప్రాజెక్టునుండి కాలువ తీసి, అందించటం జరిగేది. కాని ఉక్కుకర్మాగారపు పూర్తి అవసరాలకు ఆ నీరు చాలదు. పోలవరం ప్రాజెక్టు పూర్తయితే అందులోనుంచి సరిపోయినంత నీరు లభించేది. కాని యీలోగా యిబ్బంది లేకుండా ఏలేరు రిజర్వాయర్‌ నుండి కొంత దూరం కాలువ ద్వారా మరి కొంత దూరం పైప్‌లైన్‌ ద్వారా ఉక్కు కర్మాగారానికి నీరందించే ఏర్పాటు చేయడం జరిగింది. ఏలేరు రిజర్వాయరు తూర్పు గోదావరి జిల్లాలో వుంది. దీనివల్ల రైవాడ నుండి నీరు తీసికోనవసరం లేకపోవడంతో, రైవాడ నీటిని వేరే కాలువ ద్వారా నిశాఖ పట్నానికి తీసుకొని పోతున్నారు. విశాఖ పట్నం శరవేగంతో పెరిగి పోతోంది. వలుఖ్యంగా ఎన్నో పరిశ్రవులు యిక్కడ వెలుస్తున్నాయి. ఈ పరిస్థితిలో గోదానరి నుండి నీటిని ప్రత్యేక పైప్‌లైన్స్‌ ద్వారా విశాఖ ఉక్కు కర్మాగారానికి తీసికొని వెళ్తే ప్రయత్నం చేయటం చాల అవసరం. ఇంకో అంయుదారు సంవత్సరాలలోగా తా ఏర్పాటు జరక్కపోతే చాల యిబ్బందులు కలుగుతాయి. రాష్ట్రప్రభుత్వం ఈ విషయంలో తగిన శ్రద్దాశక్తులు చూపగలదని ఆశిస్తున్నాను. తిరుపతికి నీరు :

తిరుపతి పట్టణానికి నీరందించే కళ్యాణి ప్రాజెక్టుకు నాకు ముందు వచ్చిన వారి కాలంలోనే శంకుస్తాపన చేసినా నిధులు లేక పనిసాగలేదు. తిరుపతి మునిసిపల్‌ వైర్‌మన్‌ గురువా రెడ్డిగారు నన్నుతీసికొని పోయి ప్రాజెక్టు చూపించి దానిని వొడ్డున

92 పడవేసే వార్గం చూడవలసిందని కోరాడు. దానికి కావలసిన నిధులను సమకూర్చి ఏడాదిలోగా పూర్తి చేయించాము. అందుకయ్యే ఖర్చులో నాల్లవవంతు 'దేవస్టానం భరించే విధంగా ఉత్తరువులు జారీ చేయడం జరిగింది. తిరుపతి కొండలపై పాపనాశనం ప్రాజెక్టుకు కూడ నేను ముఖ్య మంత్రిగా వుండగా శంకుస్తాపన చేయటం జరిగింది. తిరుమలపై రోజురోజుకు పెరుగుతున్న యాత్రికులకు యిబ్బందిలేకుండా నీటి వసతి కల్పించటానికి అది తోడ్పడుతుంది. వరంగల్టుకు మంచినీళ్లు : అలాగే తెలంగాణాకు (శ్రీరామ్‌సాగర్‌ (పోచంపాడు) ప్రాజెక్టు ప్రాణాధారం. ఆ ప్రాజెక్టుకు కూడా నిధుల కొరతవచ్చి పని సాగకపోతే, నేను ముఖ్యమంత్రి అయిన తరువాత కావలసిన నిధులు యిచ్చి తొందరగా పూర్తి చేయించటం జరిగింది. ఒకసారి కరీంనగర్‌ జిల్లా పర్యటనలో లోయర్‌ మానేర్‌ డాం నిర్మాణం జరుగుతుంటే చూడటానికి వెళ్లాను. అప్పుడు అక్కడవున్న కన్‌స్ట్రక్షన్‌ కార్పొరేషన్‌ వైర్‌మన్‌ గోపాలరావుగారితో మాట్లాడుతుంటే వారు పైపులైన్‌ ద్వారా గోదావరి నీటిని, వరంగల్లుకు మంచి నీటి వసతి కల్పించ టానికి సరఫరా చేసే పథకానికి లోగడ బ్రహ్మానందరెడ్డి శంకుస్తాపన చేశారనీ, కాని ఆ సథకం అమలు కాలేదని చెప్పటం జరిగింది. నేను వారితో ఆ కార్యక్రమం ఎందుకు ఆగిపోయిందని అడిగాను. మానేరు డాం వల్ల కరీంనగర్‌ వెళ్తే రోడ్డు మునిగిపోతుందని ఆపేసినట్టు చెప్పారు. నేను “ఆ రోడ్డును మరోవేపు డైవర్టు చేయండి! మానేరు రిజర్వాయర్‌ ద్గర పెద్ద వంతెన నిర్మించి, రోడ్డును రిజర్వాయర్‌ పక్కనుంచి తీసుకొని వెళ్తండి!” అని ఆదేశించాను. తరువాత లోయర్‌ వూనేర్‌ బాలెన్స్‌డ్‌ రిజర్వాయర్‌కు శంకుస్తాపన చేశాను. కరీంనగర్‌ జిల్లాలో హుజూరాబాద్‌ యితర ప్రాంతాలకు నీరు సప్పయి చేసి వరంగల్లుకు మంచి నీరందించే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించటం జరిగింది. గుంటూరుకు నీరు ; (బ్రహ్మానందరెడ్డి ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా కృష్ణానది నుంచి గుంటూరు కాలవను తవ్వేందుకు ఒక పథకాన్ని చేపట్టారు. కాని దానికి నిధులు లేక

93 ఆగిపోయింది. నేను దానిని పూర్తి చేయించాను. దాని వల్ల గుంటూరు పట్టణానికి మంచినీటి వసతి ఏర్పరచే వీలు చిక్కింది. మద్రాసుకు వుంచినీరు :

ఇందిరాగాంధి గార*క సారి మద్రాసు వెళ్లినప్పుడు అక్కడ ప్రసంగిస్తూ కృష్ణాజలాలనం వం(ద్రాసుకు వుంచినీటి వసతికోసం తరలించే విషయం ప్రకటించారు. ఇందుకు ఆంధ్ర, మహారాష్ట్ర కర్నాటక ముఖ్యమంత్రులు ఒక అవగాహనకు వచ్చారని, దాని ప్రకారం కృష్ణా జలాల్లో తమవాటాకు వచ్చేనీటి నుండి కర్నాటక మహారాష్ట్ర, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ తలా 5 టియమ్‌సిలను యిస్తే 15 టియమఘ్‌సిల నీళ్లను ఆంధ్రనుంచి కాలువ ద్వారా మదరాసుకు తరలించే ఏర్పాటు జరుగుతుందని ఆమె చెప్పారు. ఆ అవగాహనపై ఆయా రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రులు సంతకాలు చేశారు.

(శ్రీశైలం ప్రాజెక్టు వద్ద కేబుల్‌ నిర్మాణానికి ప్రారంభం చేయడానికి వెళ్లినప్పుడే నేను అక్కడ ఛీఫ్‌ ఇంజనీర్‌గా వున్న యం. యల్‌.స్వామి గారిని అడిగాను. *వుద్రాసుకు నీళ్లిచ్చేందుకు ఐలిలిక్సో జావార్రు జూఖయత్రాఇషను ఎప్పుడు నిర్మించాలి? అనడిగాను. “(శ్రీశైలం ఆనకట్టు నిర్మాణం పూర్తయితే ఆ పనులు చేయడం కష్టం. ఇపుడే ఆ పనిచేసుకోవాల్సి వుంటుందని", ఆయన జవాబు చెప్పారు. పర్మిషన్‌ యిస్తే వెంటనే పని ప్రారంభిస్తానని చెప్పారు. దానిని కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆమోదం కోసం పంపితే తేలటం కష్టం. కనుక మంత్రిమండలిలో ఆ ప్రతిపాదన పెళ్చి, ఇందిరాగాంధి గారికి వునం రాసి యిచ్చిన (పకారం 15 టీయమ్‌సిల నీటిని మదరాసుకు తరలించాల్సి వుంది. దానికై లలన్బ జాదాక్రి జూఖవీ శాఖ నిర్మాణం చేయాల్సివుందని చెప్పి మంజూరు తీసికొన్నాము. పోతిరెడ్డి పాలెం వద్ద రెగ్యులేటర్‌ నిర్మాణానికి ఏర్పాటు చేసి నేను వెళ్లి శంకు స్ట్రాపన చేశాను. అప్పుడు స్వామిగారితో రెగ్యులేటర్‌ కెపాసిటీ 15 టియమ్‌సిలు మాత్రమే కాకుండా యింకా ఎక్కువగా పెట్టాలనీ, భవిష్యత్తులో రాయలసీవుకు కృష్ణాజలాలను అందించేందుకు సరిపడా వుండాలనీ చెప్పటం జరిగింది. దానికి కావలసిన డబ్బు (శ్రీశైలం ఆనకట్టు బడ్జెట్‌ నుండి రు.6 కోట్లు విడుదల చేశాము. ఈనాడు మనం మదరాసుకు మంచి నీరందించే పథకం, దానితో పాటు రాయలసీమకు కృష్ణాజలాల సరఫరా ఏర్పాటు చేయాలని ప్రయత్నం చేస్తున్నాం. ఆనాడు మనం సాహసం చేసి కేంద్రామోదానికై కాచుక్కూచోకుండా రెగ్యులేటర్‌ నిర్మాణం చేసుకొని ముందుకు సాగటంవల్లనే ఈ రోజు అది సాధ్యపడింది.

రశ

తెలుగు గంగ :

కృష్ణా నదీజలాలను మద్రాసు పట్టణానికి మంచినీటి కోసం అందించాలన్న ప్రతిపాదనను చర్చించటానికి కేంద్ర ఆహార, నీటి పారుదల శాఖమంత్రి (శ్రీ బాబూ జగ్రీననరాం 1976 ఏప్రియల్‌ 17న న్యూఢిల్లీలో ఒక సమావేశం ఏర్పాటు చేశారు. తమిళనాడు అప్పుడు అధ్యక్షపాలనలో వుండటం వల్ల తమిళనాడు గవర్నర్‌ కె.కె.షా. దానికి హజరయ్యారు. మూడు రాష్ట్రాలకూ అప్పుడే ఒక ఒప్పందం కుదిరింది. ఆ వొప్పందం మీద నేను సంతకం పెడుతూ, కేంద్ర మంత్రి (శ్రీ. జక్రీననరాం గారికి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వానికున్న రిజర్వేషన్తను లిఖిత ఫూచ్వకంగా తెలియ జేశాను. (ఆ నొప్పుందం ప్రతినీ, జక్టీవన రాంగారికి నేను రాసిన ఉత్తరాన్నీ అనుబంధాలలో చూడవచ్చు).

తెలుగు దేశం అధికారంలోకి వచ్చిన తరువాత వలటఖ్యవంం త్రయిన యన్‌. టి. రామారావు గౌరు మద్రాసుకు నీరు తరలించే కాలునకు తనదైన బాణీలో తెలుగు గంగి అనిపేరు పెట్టారు. దానికి మహారాష్ట్ర, కర్నాటక ప్రభుత్వాలు అభ్యంతర పెట్టటం జరిగింది. తెలుగు గంగ పని యింకా కొనసాగుతూనే వుంది. ఇటీవల దాకా ముఖ్యమంత్రిగా వున్న యన్‌: టి. రామారావుగారు 1996 డిసెంబర్‌ కల్లా నుదరాసుకు నీరందిస్తామని ప్రకటనలు గుప్పిస్తుండే వారు. అదే జరిగితే, అంతకన్నా కావలసిందేముంటుంది?

ఇఖలలు బెంబెక్టులు

ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఏర్పడక వలుందు హైదరాబాద్‌ రాష్హ్రానికి బూర్గుల రావాకృష్ణారావు గారు వటుఖ్యవాంత్రి. 1953లో కరళ్నాల్‌ రాజధానిగా ఆంధ్రరాష్ట్రం ఏర్పడ్డాక ప్రకాశం గారి మంత్రివర్గంపై విశ్వాస రాహిత్య తీర్మానాన్ని శాసనసభ ఆమోదించటం వల్ల అక్కడ అధ్యక్షపాలన వచ్చింది. అప్పుడు ఆంధ్రగవర్నరుగా సి.యం. త్రివేది వుండేవారు. రామకృష్ణారావు గారు, త్రివేది యిద్దరూ ఒక అంగీకారానికి వచ్చి నాగార్జునసాగర్‌ ప్రాజెక్టును నిర్మించాలని ఒడంబడిక చేసుకున్నారు. హైదరాబాదు - ఆంధ్ర రాష్ట్రాలు సంయ్యుక్తంగా చేనట్టిన యీ ప్రాజెక్టు ప్రపంచంలో కెల్లా పెద్దదయిన రాతికట్లు (మాననరీ) ఆనకట్ట. నవభారత ప్రథమ ప్రధాని పండిట్‌ జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ ఆ ప్రాజెక్టుకు శంకుస్తాపన చేశారు. ఇలాటి ప్రాజెక్టులను నూతన దేవాలయాలని ఆయన అభివర్షించే వారు.

"హైదరాబాదు సంస్ప్రానానికి అంతకుముందు నవాబుగా వుండిన నిజాం రాష్ట్ర రాజస్రముఖ్‌గా వుండేవారు. 1956లో భాషాప్రయుక్త రాష్ట్రా నిర్మాణం జరిగింది. అప్పుడు హైద్రాబాద్‌ సంస్ట్రానాన్ని విభజించి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ కర్నాటక బొంబాయి రాష్ట్రాలలో వరుసగా తెలుగు, కన్నడ, మరాఠీ భాష్లా ప్రాంతాలను కలిపి వేశారు. కర్నూలులో ఆంధ్రకు గవర్నరుగా వున్న త్రోవేది ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు మొదటి గవర్నరుగా వచ్చారు. రాజ '్రముఖుల చరిత్ర అక్కడితో ముగిసింది.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌ మొదటి ముఖ్యమంత్రి నీలం సంజీవరెడ్డిగారు. ఆయన కాలంలో నాగార్జునసాగర్‌ ఆనకట్టు నిర్మాణం సాగి, బ్రహ్మానందరెడ్డి గారి కాలంలో పూర్తయింది. ప్రజల ఆనందోత్సవాల మధ్య సాగర్‌ కాలువలలోకి నీళ్లు విడుదల కార్యక్రమానికి ప్రధాని ఇందిరాగొంధి హాజరయ్యారు. అయితే, నిజానికి అప్పటికి కొలువల నిర్మాణం పూర్తి కాలేదు. ఏయేటి కాయేడు సాగర్‌కు కేాయించే మొత్తాలు సిబ్బంది జీతభత్యాలకే అత్తెసరుగా సరిపోవడం, కాలువల నిర్మాణ కార్యక్రమం నిధులకొరత మూలంగా మందకొడిగా సాగుతుండటం జరిగేది. ఫలితంగా ఏయేటి కాయేడు నిర్మాణ వ్యయం ఇబ్బడి ముబ్బడిగా పెరుగుతూ వచ్చింది. అందువల్ల సాగర్‌లో నీళ్లు నిండుగా వున్నా వాడు కొనే సావకాశం రైతులకు లభించలేదు.

సౌది బుణం ;

సంజీవ రెడ్డిగారు ముఖ్యమంత్రిగా వుండగానే, (శ్రీశైలం జల విద్యుత్‌ కేంద్రానికి కూడా శంకుసాపన జరిగింది. అది విద్యాదుత్వాదనకు ఉద్దేశించబడింది. నాగార్జున సాగర్‌ ప్రధానంగా వ్యవసాయక ప్రయోజనాల కుద్దేశించినదయినా, అది బహుళార్హసాధక ప్రాజెక్టు కావటం వల్ల 20 లక్షల ఎకరాలకు జలాన్ని అందించటంతోపాటు 900 మెగా వాట్ట విద్యుత్తును కూడా ఉత్పత్తి చేయగలదు. ఈ ప్రాజెక్టులను పూర్తి చేయటానికి కేంద్రం అనుమతితో నిదేశాల నుండి బుణం సంపాదించాలని సంకల్పించాము. అందుకు కావలసిన ఎస్టి మేట్సన్నీ తయారు చేసి సిద్దంగా వుంచటం జరిగింది. సౌదీ అరేబియా నుండి రు.200 కోట్ల బుణ 'సహాయంజై ప్రయత్నాలు జరిగాయి.

సౌదీ అరేబియా గల్స్‌ దేశాల్లో ముఖ్యమైనది. ఆ దేశం ఇస్లామిక్‌ రాజ్యం. భారత దేశం హిందూమత రాజ్యమన్కీ వారు ముస్లింలను సరిగా చూడరనీ వారికొక తప్పుడు అభిప్రాయం వుండేది. అప్పుడు సౌదీ అరేబియాలో భారతరాయబారిగా జహీర్‌ అహమ్మద్‌ అనే రిటయిర్‌డ్‌ ఐఏయాస్‌ అధికారి వున్నాడు. ఆయన నాకు చాలా కాలంగా తెలుసు. నేనంటే ఆయనకు ఎంతో అభిమానం. నేను ముఖ్యమంత్రి అయిన తరువాత ఒకసారి ఆయన నన్ను కలవటానికి వచ్చాడు. అప్పుడు నేనాయనతో చెప్పాను: “మీరు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ కేడర్‌కు చెందిన ఐ.ఏ.యాస్‌. అధికారులు. మీరు సౌదీ అరేబియాలో రాయబారిగా వున్నకాలంలోనే నాగార్జున సాగర్‌, శ్రీశైలం ప్రాజెక్టులు పూర్తి చేయటానికి తగిన అర్దిక సహాయం సౌదీ అరేబియా నుండి దొరికేటట్టు మీరు తోడ్పడాలి, అని నేను ఆయనకు అప్పుడే చెప్పటం జరిగింది. ఆయనకు యీ ప్రాజెక్టుల గురించి బుణ ప్రతిపాదనల గురించి పూర్తి సమాచారాన్ని అంద చేశాము. ఆయన సౌదీకి తిరిగి వెళ్లేటప్పుడు మా యింటికి వచ్చారు. “సౌది అరేబియాలో పెట్రోలియం శాఖమంత్రిగా వున్న జకీ అమీన్‌ను భారతదేశ పర్యటనకు తీసికొని వచ్చినప్పుడు హైదరాబాదును దర్శించే ఏర్పాటు చేస్తాను. మీరు ఆయనకు నుంచి మర్యాదచేసి మన రాష్ట్రంలో హిందూ- ముస్లిం భేదం లేదనే అభిప్రాయం ఆయన మనసులో కలుగ చేస్తే, మనకు ఆర్దిక సహాయం లభించటం సులువని” చెప్పారు. అదే విధంగా ఆపైన కొద్ది రోజులకే సౌదీ అరేబియా పెట్రోలియం శాఖ వుంటత్రి పర్యటన ఏర్పాటయింది. సౌదీ

అరేబియాకు ఆదాయం లభించేది ప్రధానంగా పెట్రోలు వల్లనే. అటువంటి పెట్రోలియం శాఖ నిర్వహిస్తున్న మంత్రి సౌదీ రాజుకు కుడి భుజంలాటి వాడు. ఆయన ఏం చెప్పినా రాజు కాదనడని జహీర్‌ అహ్మద్‌గారు నాకదివరకు చెప్పాడు. సౌదీ మంత్రి జకీ అమీన్‌గారు ముందు ఢిల్లీకి వచ్చి అక్కడ ప్రధాని తదితరులను కలసి ఆపైన హైదరాబాదుకు వచ్చారు. నేను, యితర మంత్రులు అధికారులు విమానాత్రయానికి వెళి ఆయనకు, ఆయన బృందానికి ఘనంగా స్వాగతం చెప్పి వారిని రాజభవన్‌కు తీసికొని వచ్చాము. ఆ రోజు రాత్రి ఆయన గౌరవార్రం విందు ఏర్పాటు చేశావు. వురుసటి రోజు ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయుం వారు ఆయనకు గౌరవ డాక్టరేట్‌ పట్టుం ప్రదానం చేసి గౌరవించారు. హైదరాబాదులో గల సుప్రసిద్దమైన మక్కామసీదుకు వెళ్లి ఆయన ప్రార్ధనలు జరిపారు. అక్కడ ముస్లిం ప్రముఖులంతా ఆయనతో *మూ ముఖ్యమంత్రి గారికి హిందూ అని, వుస్లిం అని భేదం లేదు. ఆయనకు అందరూ సవూనవేఎ. వూకు హిందువులతో సమానంగా అన్ని హక్కులూ యిక్కడ వున్నాయి. ఇక్కడ ఏవిధమైన మతకలహాలు లేవు. అంతా అన్నదమ్ముల మాదిరిగా కలసి మెలసి సంతోషంగా యీ రాష్ట్రంలో జీవిస్తున్నాం”, అని చెప్పారు. ఆయన పర్యటన జయప్రదంగా వుగిసిన తర్వాత ఆయనకు వీడ్కోలు చెప్పటానికి నేను వివానాశ్రయానికి వెళ్లినప్పుడు, ఆయున నాతో మాట్లాడుతూ, “ఇక్కడ ముస్లింలకు స్వేచ్చగా జీవించే హక్కు లేదని నేనిక్కడకు వచ్చేవరకూ నాకొక అభిప్రాయం వుండేది. కాని యిక్కడకు వచ్చి పరిస్టితులను స్వయంగా చూసిన తరువాత మీరు హిందూ-ముస్తిం తేడా లేకుండా అందర్నీ సనూనంగా చూస్తున్న విషయం చూసి ఎంతో సంతోషించాను. మేమింత వరకు భారతదేశంలో ఏ ప్రాజెక్టుకూ బుణం మంజూరు చేయలేదు. కాని యిక్కడకు వచ్చి అంతా చూసిన తర్వాత ఈ రాష్ట్రైనికి ఏదయినా సహాయం చేయాలన్న భావం కలిగింది. ఏం చేయనుంటారో చెప్పుండి!”, అన్నారు. నేను “శ్రీశైలం, నాగార్జునసాగర్‌ ప్రాజెక్టులకు బుణసహాయుం చేయుండి?, అని కోరాను. ఆయున ఎంతో

సంతోషంగా అంగీకరించారు. విదేశీ సహాయం తీసికోడానికి కేంద్రం అనువుతించాలి. కనుక నేను తర్వాత ఢిల్లీ వెళ్లి చర్చించాను. అంతకు రెండు మూడు నెలలకు ముందే సౌదీ అరేబియా నుండి 'శీశైలం, నాగార్జునసాగర్‌ ప్రాజెక్టులను పూర్తిచేయటానికి ప్రపంచ బ్యాంక్‌ ద్వారా బుణ సహాయం కావాలన్న ప్రతిపాదనలను కేంద్రానికి

98 తే కేంద్రం పంపించిన ప్రతిపాదనలలో శ్రీశైలం, పంపించటం జరిగింది. అయి నాగార్డున సాగరల ఇస్తావ లేదు న్‌గారి సహాయం అయినా సౌదీ అరేబియా పెట్రోలియం శాఖమంత్రి అమీ స్‌ బ్యాంకు వల్ల (శ్రీశైలం, నాగార్జునసాగర్‌లకు సౌదీ అరేబియా “ప్రభుత్వం '్రప బంది ఆ ద్వారా బుణం మంజూరు చేసేదానికి సౌదీ రొజు ఆమోదం లభిం నికీ సంగతి సౌదీ అరేబియా వారు ప్రపంచ బ్యాంకుకూ, భారత భల తెలియపరచటం జరిగింది. అది చూసి యిక్కడి వారంతా అప్టర్యం శదుగదా' “మనం శ్రీశైలం, నాగార్జున సాగర్‌ల సంగతి ప్రస్తావన కూడా నరు అనీ ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ముఖ్యమంత్రి ఆ ప్రాజెక్టులకు బుణం ఎలా సాధించగ న ఏలా మల్లగొల్లాలు పడుతూ, నేనొక్రసారి ఢిల్లీ వెళ్లినప్పుడు అడిగారు : గో ధెంచ'! దికదా మా న్‌ సాధించ గలిగారు;”, అని. “ఆంధ్రప్రదేశ్‌ భారత దేశంలోనే వుం కద దేశానికి యిచ్చినట్లేగదా?” అని జవాబు చెప్పాను. కాని అసలు సంగ ్ష రై ఫ్‌ ఇందిరాగాంధీకి తెలియచేయటం నా ధర్మం అని భావించి ఆమెను కలిసి రా చెప్పినప్పుడు ఆవె ఎంతో ఆనందించారు. *+వుంచి పని చేశా నన్నభినందించారు. నేను ముఖ్యమంత్రి అయిన తరువాత యింతకు ముందు వివరించినట్లు సౌదీ అరేబియా నుండి తెచ్చిన అప్పుతో ఆ ప్రాజెక్టులను పూర్తి చేయు జరిగింది. దానితో లక్షలాది రైత్రు కుటుంబాలు చిర కాలంగా కంటున్న కలలు ఫలించి రాష్ట్రం సస్యశ్యామలం అయింది. విద్యుదుత్వ్సాదన కూడా గణనీయంగొ పెరిగింది. అవినీత్రిక్తి స్వస్తి; బ్రహ్మానందరెడ్డి గార ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా పెద్ద పెద్ద ప్రాజెక్టుల నిర్మాణంలో కం ట్రాక్షర్లక్సు కాంట్రాక్టు మొత్తంలో కొంత అడ్వాన్స్‌గా చెల్లించే చెడ్డ సంప్రదాయం (ప్రవేశ పెట్టబడింది. కంట్రాక్షరు పని మొదలు పెట్టకుండానే పెద్ద మొత్తాలు అడ్వాన్స్‌గా ప్రభుత్వం నుంచి తీసికోడం, అందులోంచి ముఖ్యమంత్రి 9 నీటిపారుదల శాఖనుం త్రిక్తి, ఇతర ఉద్యోగులకూ ముడుపులు ముట్టజెప్పుటం 'ప్రారంభించారు. ఈ కొంట్రాక్షర్లంతా కేవలం రెండు మూడు కుటుంబాలకు చెందిన వ్యక్తులే క్ర్వాడ్తం గమనించవలసిన విషయం. ప్రతిపనికీ వారే ముందుకు నచ్చి టెండర్లు పెట్టడం, కందట్రాక్టులన్నీ ఏవో వా పేరు మీద ఎలాగోలా వా

హస్తగతం చేసికోవడం జరిగేది. ఇందుకు ప్రభుత్వంలో వివిధ స్థాయిలలో వున్న వారిని అవినీతి ముగ్గులోకి దింప్కి బాగా వుపయోగించుకొని తము పనులను నొక్కించుకొనే వొడుపు వారికి బాగా వుండేది.

నేను ముఖ్యమంత్రి అయిన తర్వాత మొదటి మంత్రి వర్గ సమానేశంలోనే బ్రహ్మానందరెడ్డి కాలంనుండీ 'అమలవుతున్న కాం ట్రాక్షర్లకు అడ్వాన్స్‌ చెల్లించే విధానాన్ని రద్దు చేశాము. ఏ కంట్రాక్షరయినా ఎప్టిమేట్లుకన్నా ఎక్కువ రేట్లు కావాలని అడిగితే ఆపని వారికి యివ్వకుండా కన్‌స్ట్రక్షన్‌ కార్సొరేషన్‌కు అప్పగించి చేయించాలని కూడా నిిర్ణయించాము. ఈ నిర్ణయంతో అప్పటి వరకూ చెలామణీ అవుతున్న అవినీతి విధానాలకూ, చెడ్డ సంప్రదాయాలకూ మంగళం పాడటం జరిగింది. హక్సర్‌ సహాయం :

ప్రాజెక్ట్రులన్నిటినీ నా హయాంలో పూర్తి చేసుకోగలగటానికి సౌదీ అరేబియా ప్రపంచబ్యాంకు ద్వారా యిచ్చిన బుణసదుపాయం కారణం. ఈ విషయుంలో జహీర్‌ అహవ్మాద్‌ వలె పి.యంన్‌. హక్సుర్‌ కూడా నాకు చాలా తోడ్పడ్డారు. ఆయన జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూకు కార్యదర్శిగా వుండేవారు. తరువాత ఇందిరాగాంధీ క్కూడా కార్యదర్భిగానూ, ప్లానింగ్‌ కమీషన్‌ ఉపాధ్యక్షులుగానూ ఆయన పని చేశారు. ఆయన గొప్పమేధావి. సమర్దుడు. 1975-76 రాష్ట్రవార్షిక ప్రణాళికను ఖరారు చేసికొనేందుకు నేను ఢిల్లీ వెళ్లినప్పుడు వెదటిసారిగా ఆయనను కలవటం జరిగింది. వలుఖ్యవంంత్రంలు తాను చెప్పిన మాటనిలబెట్టుకోరని ఆయనకు ఒక అభిప్రాయం వుండేది. నేను ఆయనను కలవటానికి వెళ్లే ముందే, ఆయన నావిషయం యితరుల ద్వారా తెలుసుకొని, అధికారులెన్వ్నరూ లేకుండా నాతో నొంటరిగా చర్చించారు. వార్షిక ప్రణాళికను నేను సూచించిన పద్దతిలో ఖరారు చేసేందుకు అంగీకరించారు. “గోదావరి బరాజ్స్‌ (శ్రీశ్రైలం, నాగార్జునసాగర్‌ ప్రాజెక్టులను పూర్తిచేయటానికి మీ సహాయం ఎంతో అవసరం? అని నేనంటే ఆయన తాను తప్పక సహకరిస్తానని చెప్పారు. ప్రపంచ బ్యాంకు సహాయాన్ని ఆయన సహకారంవల్లే అతి త్వరలో పాందగలిగాము.

ఆయన, నేను యిద్దరం చర్చించి ప్రణాళికను ఖరారు చేసిన తర్వాత అధికారుంలనం అందర్నీ లోపలకు పిలిచావు. “ప్రణాళిక ఖరారయింది.

100

సంతకాలు పెట్టి కాపీలు తీసుకోండి!*, అని చెబుతే వారంతా ఎంతో ఆశ్చర్యపోయారు. “ఏ ముఖ్యమంత్రి వచ్చినా కనీసం రెండు, మూడు రోజులన్నా చర్చించనిదే వార్షిక ప్రణాళిక ఖరారవటం జరగదు. మరి మేమంతా లోపలకు కూడా రాకుండానే మీ రిద్దరే కూర్చొని వెంగళరావు గారు చెప్పినట్టు ప్రణాళికను ఎలా ఖరారు చేయగలిగారని”, వారంతా నవ్వుతూ అడిగారు. ఆయన వాళ్లతో ఒక్కటే వాట చెప్పారు : “కొన్ని రాష్ట్రాలకు ౦ుచ్చిన డబ్బు అక్కడ దుర్వినియోగం అయింది. వెంగళరావు గారలాటి ముఖ్యమంత్రికాదు. ఆయన మాట తప్పరు. చెప్పినదంతా తప్పక చేసి చూపేవ్యక్తి అని నాకు నమ్మకం కలిగింది. మిగతా వారివలె కాకుండా, ఆయునకిచ్చిన వెలుత్తం అంతా సద్వినిటెళాగం అవుతుంది. తాను వొప్పుకున్న వేరకు ఆయన అదనపు ఆర్దిక వనరులను సేకరించగలరు. పనులు పూర్తిచేసి రాష్ట్రప్రజలకు ఫలితాలనందించగలరన్న విశ్వాసం నాకుంది. అందుకే వారు చెప్పినదంతా వొప్పుకొని ప్రణాళికను ఖరారు చేయటం జరిగింది. సాగర్‌ ఎడవు కాలువ :

ప్రపంచ బ్యాంక్‌ సహాయం నాగార్జునసాగర్‌ కాలునలకు మొదటి విడతగా లభించింది రు.50కోట్టు. అంత డబ్బు ఒక్క ఛీఫ్‌ ఇంజనీర్‌ ఖర్చుపెట్టటం సాధ్యంకాదని ఒక ఛీఫ్‌ ఇంజనీరును కుడికాలువ పనికి నాగార్జునసాగర్‌ వద్ద హెడ్‌ క్వార్టర్సు పెట్టి నియమించాము. ఎడము కాలువకు మరొక ఛీఫ్‌ ఇంజనీరును ఖవమ్ముం హెడ్‌ క్వార్టర్సు వుండేట్టు నియమించావు, ప్రాజెక్టుల పనికిగొని రోడ్లకుగాని టెండర్లపని ప్రభుత్వం దాకా వచ్చి జాప్యం జరిగే అవకాశం లేకుండా ఎక్కడికక్కడ ఛీఫ్‌ ఇంజనీర్‌తో కమిటీ ఏర్పరచి, టెండర్ల పనిని అక్కడికక్కడే ఖరారు చేసేందుకు, కాంట్రాక్టు మంజూరు చేసేందుకు అధికారాన్ని వికేంద్రీక రించటం జరిగింది. అందువల్ల పనులు చురుకుగా సాగటానికే గాక కాంట్రాక్షర్త దోపిడీ సాగకుండా ఆపే అవకొశం చిక్కింది. సాగర్‌ కుడి కాలువ :

నాగార్జునసాగర్‌ కుడికాలువ గుంటూరు జిల్లాకు ప్రాణం. బ్రహ్మానందరెడ్డి ఆ జిల్లాకు చెందిన వాడే అయినా ఆ కొలున పనిని అసంపూర్తిగా వదిలేయటం జరిగింది. ప్రపంచ బ్యాంకు యిచ్చిన నిధులను సద్వినియోగం చేసుకొని, కుడికాలువ నిర్మాణాన్ని కొనసాగించి గుంటూరు, ప్రకాశం జిల్లాలకు సాగర్‌ జలాల

101 నందించగలిగాము. చేజర్హ, వినుకొండ, అసి గుండాల దగ్గర నేను ముఖ్యమంత్రిగా స్వయంగా నీరు విడుదల చేశాను. అప్పుడక్కడ హాజరయిన ప్రజానీకం ముఖంలో కన్ఫించిన ఆనందాన్ని చూస్తుంచే నా కెంతో సంతోషమనిసించింది. ఒంగోలు, దర్శి ప్రాంతాల వంటి అనావృష్టి ప్రాంతాలకు కూడా సాగర్‌ జలొలు అందటం, అవి సస్యశ్యామలం కావటం జరిగింది. కన్‌స్ట్రక్షన్‌ కార్పొరేషన్‌ :

కాంట్రాక్షర్లపై సక్రనుమైన అదుపు వుండాలన్న వుడ్దేశంతో సాధారణ పరిపాలనా శాఖ, లా అండ్‌ ఆర్జరు, హోం, భూ సంస్కరణలు, పట్టణ భూపలిమితి చట్టం, పౌరసరఫరాల వంటి ముఖ్యమైన శాఖలతోపోటు భారీనీటి పారుదల శాఖ కూడా ముఖ్యమంత్రీ అధీనంలోనే వుండేది. లోగడ రాష్ట్రపతి పాలనాకాలంలో గవర్నరు గారికి సలహాదారుగా వున్న సరీన్‌ కనీస్టక్షన్‌ కార్పొరేషన్‌ ఏర్పాటు చేశారు. (ప్రధానంగా యిది కాంట్రాక్షర్లను అదుపు చేసేందుకు ప్రారంభించబడింది.

ఆ సంస్తను బాగా నిర్వహించగల సవుర్దుడైన అధికారికోసం నేను ఆలోచిస్తున్న సమయంలో ఒకసారి నేను ఢిల్లీ వెళ్లినపుడు అక్కడ మూటూరి గోపాలరావుగొరనే ప్రముఖ ఇంజనీరు నన్ను వచ్చి కలిశారు. నాగార్జునసాగర్‌ ప్రాజెక్టుల ఆరంభంలో సర్వేకార్య క్రమం దగ్గర నుంచీ, ఎస్టిమేట్లు తయారు చేయడం మొదలయిన కార్య[క్రమాలన్నిటిలోను ఆయన సంబంధం వున్మవారు. ఆయునకు ఎంతో అనుభవం వున్నా ఇక్కడ ఆయునను ఛీఫ్‌ ఇంజనీరుగా చేయకపోవటం వలన తన పదనికి రాజీనామా చేసి ఆయన జనవ్యూ కాశ్మీర్‌ రాష్ట్రానికి వెళ్లి అక్కడ ఒక పెద్ద హడల్‌ ప్రాజెక్టుపై ఛీఫ్‌ ఇంజనీర్‌గా నియమితులై పనిచేస్తున్నారు. ఆయన నాకు చాలాకాలంగా తెలుసు. నేనాయనతో మీరు మన రాష్ట్రంలో నాగార్జున సాగర్‌ నిర్మాణంతో ఆది నుంచీ సంబంధం వున్నవారు. ఇప్పుడు మన రాష్ట్రంలో అనేక ముఖ్యమైన ప్రాజెక్టు పనులు నిర్వహించాల్సిన అవసరం వుంది. మీరు మన రాష్ట్రానికి తిరిగి వచ్చి, ఆ బాధ్యత తీసికోవాలి అని కోరాను. ఆయన నా మూట మీద గౌరవంతో తన పదవికి రాజీనామా దేసి హైదరాబాదు వచ్చి నన్ను కలిశారు. నేను నా కార్యదర్శి కృష్ణస్వామి రావుసాహెబ్‌ను పలచి “చూటూరి గోపాలరావుగారిని కన్‌స్ట్రక్షన్‌ కార్పొరేషన్‌ ఛైర్‌వున్‌గా నియమిస్తూ ఉత్తరువులు జారీ కావాలి. ఫైలు పెట్టండి!” అని చెప్పాను. ఆయన

102 వెంటనే ఫైలు సెట్టి, ఆర్హర్థు తీసికొని గోపాలరావుగారికి జి.వో.ను అందచేయటం జరిగింది. కన్‌స్ట్రక్షన్‌ కార్పొరేషన్‌ను బాగా సమర్దవంతంగా పనిచేయించటం .వల్ల బ్రహ్మానందరెడ్డి కాలం నుండి కోట్లాది రూపాయలు సంపాదించుకోగల్లిన కొందరి ఆటకట్టింది. ఏ కంట్రాక్షరన్నా ఎస్రిమేట్స్‌ కన్నా ఎక్కువ రేటుకు టెండర్‌ పెట్టితే ఆ పనిని కం ట్రాక్టర్స్‌కు యివ్వకుండా కన్‌స్ట్రక్షన్‌ కార్వొరేషన్‌కు యివ్వడం, దానిని వెంటనే గోపాలరావుగారు పూర్తి చేయిస్తుండటం జరుగుతుండేది. కొంత మంది కాం ట్రాక్టర్లు లోగడ కాలువల పని కంట్రాక్టు తీసికొని, అడ్వాన్సులు పుచ్చుకొని తేలికయిన మేరకు పనిపూర్తి చేసి కష్టమైనదీ, ఖర్చెక్కువగా వుండేది అయిన పనిని బకాయిపెట్టేవారు. అలా మిగిలిపోయిన వాటిలో డీస్‌కట్స్‌ కూడా వున్నాయి. వాటికి యింకా అదనంగా డబ్బుకావాలని కం ట్రాక్తర్లు పేవీపెట్టి పని ఆపి కూచునే వారు. అలాటి పనులను నేను వెంటనే కన్‌స్తక్షన్‌ కార్పొరేషన్‌కు అప్పుగించటంతో సత్యనారాయణ సింగ్‌ అనే ఛీఫ్‌ ఇంజనీరను పెట్టి వెకచాయపాలెం డీప్‌కట్‌ నుండి నూజివీడు దాకా కాలువను పూర్తి చేయటం జరిగింది. అందువల్ల ఇటు ఖమ్మం జిల్లాలో కొన్నివందల (గ్రామాలేగాక్క అటు కృష్ణాజిల్లాలో కూడ నందిగామ, జగ్గయ్యపేట, కంచికచర్ల, మైలవరం, తిరువూరు, విస్సన్నపేట, నూజివీడు ప్రాంతాలకి సాగర్‌ జలాలు చేరుకున్నాయి. నాగార్జునసాగర్‌ నీచ్హు తమ. పొలాలకు యింత తొందరగా వస్తాయని అక్కడ జనం ఎవ్వరూ కలలోకూడ అనుకోలేదు. అలాటిది ఈ రోజు వారందరి పాలాలకు జలాలందటం, సస్యశ్యామలం కావటం జరిగింది. ఒకనాడు కేవలం నర్జాధారంగా జొన్న వేసుకొనే రైతులు నేడు వరే గాక రకరకాల కాష్‌క్రాప్స్‌ పండించుకోగల్లుతున్నారు. ఖమ్మం జిల్లాలోని పాలేరు ప్రాజెక్టును బాలెన్సింగ్‌ రిజర్వాయర్‌గా చేయడంతో సంవత్సరం పొడుగునా నీరు నిండుగా వుండీ పొలాలకు సమ్భద్దిగా నీరందుతోంది. ఇప్పుడా ప్రాంతంలో రైతులు చెరకు సండించుకొని చక్కెర కర్మాగారాలను ఏర్పరచుకొని వృద్దిలోకి వచ్చారు. (శ్రీ/రాం సాగర్‌ ; పోచంపాడు ప్రాజెక్టుకు తెలంగాణా ప్రాంతీయ సంఘ నిధులను కొంత వరకు కేటాయించాము. ఈ లోగా ప్రపంచ బ్యాంక్‌ సహాయం అందటం వల్ల ప్రాడ్మ్త్‌ నిర్మాణ కార్యక్రమం చాలవరకు పూర్తయింది. పోచంపాడు ప్రాజెక్టుకు ఎడమ

వైపు వొక రెగ్యులేటర్‌ నిర్మించాలని వుత్తరువులను జారీ చేసింది నేనే. ఆ రెగ్యులేటర్‌ నుండే సరస్వతి కాలునను తీయటం జరిగింది. ఆ కాలువ ద్వారా కడెం ప్రాజ్జోలోనికి నీరు వదిలి, ప్రాజెక్టు కింది ఆయకట్టును ఫ్రిరసరచేందుకు వీలు చిక్కింది. అలాగే పోచంపాడు కుడి వైపునుండి లక్ష్మీకాలువను త్రవ్వి నిజాంసాగర్‌ క్రింద కొసవాటు పొలాలకు నీటిని అందించేందుకు ఏర్పాటు జరిగింది. అంత వరకు యీ భూములకు నిజాంసాగర్‌ నీళ్లు సరిపడా అందక యెద్దడయి ఒక్కోసారి బీడు పడి పోతుండటం జరుగుతూ వుండేది. ఆ పరిస్టితి తప్పింది. పోచంపాడు నుండి యీ విధంగా యిటు వరంగల్‌ మంచినీటి సరఫరాకు, అటు ఆదిలాబాద్‌ నిజామాబాద్‌ జిల్లాలకు నీరందే ఏర్పాటు జరిగింది. ఈ విధంగా యీ ప్రాజెక్టు రు.305 కోట్లతో ఎస్టిమేట్స్‌ తయారు చేయించి నుంజూరు యివ్వటంజరిగింది. ఇది జరిగి యిప్పటికి 20 సంవత్సరాలు దాటినా యింకా పనులు అన్నీ పూర్తి కాలేదు. ఆ సంగతి ఆ ప్రాంతాలవారు నన్నప్పుడప్పుడుకలిసి చెబుతుంచారు.

పోచంపాడు రెండవ దశ కాలున పనిని సర్వే చేయించటానికి నల్లగొండ జిల్లా సూర్యాపేటలో సూపర్‌ఇన్‌చెండింగ్‌ ఇంజనీరు కార్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయించి, సర్వే పని పూర్తిచేసి ఎస్టిమేట్సు తయారు చేయించటం జరిగింది. ఆ పనిని ఫూర్తిచేయటానికి ఇప్పుడు ప్రపంచ బ్యాంక్‌ బుణం కూడా లభించిందని వింటున్నావట. ఈ కాలువ పూర్త యితే, కాకతీయ కాలువ ద్వారా సాగు అయ్యేభూమి కాక అదనంగా 3 లక్షల ఎకరాలకు నీరందుతుంది.

లోగడ బూర్లుల రామకృష్ణారావుగారు హైదరాబాదు రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా మూసీ ప్రాజెక్టును నిర్మించారు. కాని దాని కింద వున్న ఆయకట్టుకు పూరిగా నీరందక కొసవాటు నేలలు బీడుపడి పోతున్నాయి. అందుకని పోచంపాడు రెండవదశ పూర్తిచేసి కాలువను మూసీనదిలో విడచిపెడితే మూసీ ప్రాజెక్టు కింది ఆయకట్టు స్టీర పడుతుంది; యింకా అదనంగా భూమిని సాగులోకి తెచ్చేందుకు వీలవుతుంది. ఈ వుద్దేశంతోనే నేను పోచంపాడు రెండవదశను సర్వే చేయించి, ఎస్టివేట్సుకు వుంజూరం ౦టవ్వటం జరిగింది. అంయితే దురదృష్టవశాత్తు నా తరవాత వచ్చిన వారు ౦౮ా విషయుంలో బొత్తిగా శ్రద్దతీసికొనక పోవడంతో ఆ కార్యక్రమాలు ఎక్కడ వేసిన గొంగళి అక్కడే అన్నచ్లాగిపోయాయి.

104 సోవుశిల :

నెల్లూరు జిల్లాలో పెన్నానది ప్రవహిస్తూ వుంది. సర్‌ ఆర్డర్‌ కాటన్‌

కాలంలో దానికి ఒక చిన్న ఆనకట్టు కట్టి నీటిని కనిగిరి రిజర్వాయర్‌లోకి మళ్లించే ఏర్పాటు చేశారు. కాని నెల్లూరు జిల్లా అవసరాలకు అది సరిపోదు. అందుకని సోమశిల వద్ద ఒక ప్రాజెక్టును నిర్మించాలని అక్కడి ప్రజలు ఉమ్ముడి మదరాసు రాష్ట్రంలో వున్నప్పటి నుంచి ఆందోళన చేస్తున్నారు. అయినా వారి ఆశలు ఫలించలేదు. ఆ జిల్లా వారయిన బెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారు ఆంధ్రరాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రిగా వున్నారు. అయినా వారి కోరిక అలాగే వుండిపోయింది. నెల్లూరు జిల్లాకు చెందిన ఎ.సి, సుబ్బారెడ్డిగారు సంజీవరెడ్డి, బ్రహ్మానందరెడ్డి ప్రభుత్వాలలో నీటిపారుదల శాఖమంత్రిగా వున్నారు. ఆయన సోమశిల ప్రాజెక్టుకు ఎస్తిమేట్స్‌ తయారు చేయించి కేంద్రానికి పంపించగా అవి అక్కడే వుండి పోయాయి. ఇంతలో దురదృష్టవశాత్తు ఎ.సి. సుబ్బారెడ్డిగారు మరణించారు. నేను యింకా కొద్దికాలానికి ముఖ్యమంత్రి నవుతాననగా ఒక సంఘటన జరిగింది. అప్పుడు నెల్లూరు జిల్ల పరిషత్‌ అధ్యక్షులుగా వున్న గోపాలకృష్ణారెడ్డిగారు ఒక ప్రత్యేక రైలు ఏర్పాటు చేయించి నెల్లూరు జిల్లా రైతు ప్రముఖులనందర్ని ఢిల్లీకి తీసుకొని పోయి, ప్రధాని ఇందిరాగాంధి గారిని కలుసుకొని మెమోరాండం సమర్పించారు. అయితే ప్రధాని ప్రస్తుతానికి డబ్బులేదు అని జవాబిస్తే వారు నిరాశతో వెనుదిరగాల్సి వచ్చింది. నేను ముఖ్యమంత్రి నయిన తర్వాత ప్రణాళికా సంఘ ఆమోదాన్ని సంపాదించి ఆ ప్రాజెక్టుకు శంకుస్తాసన చేశాను. పని ప్రారంభం చేయించాను. అవసరవంంఠలన నిధులు సవుకూర్చి సోవంశిల ((వెందటి దశునం పూర్తివేయించాను. కృష్ణా జలాలను మదరాసుకు తరలించే పథకంలో భాగంగా ఈ ప్రాజెక్టు రెండవదశను యిటీవల పూర్తి చేశారు. నా హయాంలో కుడి కాలువను ప్రారంభించి ఆత్మకూరు తాలూకా గ్రామాలకు నీరందించే ఏర్పాటు చేశాము. కావలి కాలునను కూడా పూర్తి చేశాము. అదే విధంగా సోమశిల నీటిని కనుపూరు కాలువకు మళ్లించి చాలా గ్రామాలకు ప్రయోజనం కలిగేలా చేశాము. నెల్లూరు జిల్లాలోనే గండిపాలెం ప్రాజెక్టును ప్రారంభించి దాదాపు 30 గ్రామాలదాకా నీరందించగలిగాము. నెల్టూరు జిల్లాకు ఏ ముఖ్యమంత్రీ చేయనంత అభివృద్ది వెంగళరావుగారి హయాంలో జరిగిందని ఆ ప్రాంతంవారు ఎప్పుడు నన్ను కలిసినా చెబుతుంటారు.

, 105

'శీశైలం ;

శ్రీశైలం ప్రాజాక్టు నిర్మాణానికి ఎన్నుకొన్న స్టలంలో కృష్ణ ఎంతో లోతయిన లోయలో నుండి పారుతుండేది. అందుకే అక్కడ కృష్ణను పాతాళగంగ అనేవారు. అక్కడ ఆనకట్ట నిర్మించటానికి వంన ఇంజనీర్హు ఎంతో శ్రమపడవలసినచ్చింది. వర్హాలు వచ్చినా వరదలు వచ్చినా పనిసాగేది కాదు. నీటిని ఎగువన మళ్లించే “కాపర్‌డాం” నిర్మాణం కూడా జటిల సమస్య అయి కూచుంది. అయినా వున ఇంజనీర్లు ఎంతో ప్రతిభా వంతంగొ, దక్షతగా వ్యవహరించి, ఒక్కొక్క సవుస్యను పరిష్కరించు కొంటూ నిర్మాణాన్ని విజయవంతంగా కొనసాగించుకుంటూ వచ్చారు. వారికున్న సాంకేతిక సమస్యలకు తోడు ఆర్రిక సమస్య వొకటి. తగినంత డబ్బుకేటాయించకపోడంతో ప్రాజెక్టు నత్తనడక నడుస్తూ వచ్చింది. అటువంటి పాజౌక్టును కూడా సౌదీ బుణంతో పూర్తి చేసుకోగలిగాము. అంతకుముందున్న ప్రభుత్వాలు ఈ ప్రాజెక్టుల విషయంలో వురికొంత శ్రద్ద చూసివుంచే, నాటి నిర్మాణ వ్యయం ఎంతో కలిసివచ్చేది. రైతులకూ రాష్ట్రానికీ యింకా తొందరగా ప్రయోజనం సమకూరేది. కేబుల్‌ వర్కు :

(శ్రీశైలం ఆనకట్టు పనుల విషయుంలో కూడ లోగడ కంట్రాక్షరులు వానొచ్చినా వరదొచ్చినా పని ఆపేయటం జరిగేది. వేసవి కాలంలో తప్ప పని సాగేది కాదు. ప్రసంచబ్యాంకు నిధులు వచ్చాయి అనగానే కంటట్రాక్షర్లు ఎక్కువ రేట్లకు టెండర్జ్హు వేయసాగారు. అందుచేత ఆ పనులను కూడ కన్‌స్ట్రక్షన్‌ కార్పొరేషన్‌కే అప్పగించాము. కృష్ణలో నీరున్నప్పుడు సని ఆపేయకుండా ఏదన్నా మార్గం ఆలోచించకూడదా అని నేను గోపాలరావు గారిని అడిగొను. ఆయన కేబుల్‌ ద్వారా కాంక్రీటును బకెట్లలో తీసుకొని పోయివేస్తూ ఆనకట్టు ఎత్తును సెంచుకుంటూ పోవచ్చని ఒక మౌర్గం సూచించారు. అసెంబ్లీ సమావేశాలు జరుగుతుండగా వొకరోజు ఆయన ముఖ్యమంత్రి ఛాంబర్‌కు వచ్చి నన్ను కలిశారు. అ కేబుల్‌ను విదేశాల నుండి దిగుమతి చేసుకొనే అవసరంలేదనీ, మన దేశంలోనే ఆ నాణ్యం గలిగిన కేబుల్‌ దొరుకుతోందనీ చెప్పారు. అయితే ఆ కేబుల్‌కు దాదాపు రెండు కోట్టు అవుతుంది. నేను వెంటనే ఆ శాఖ కార్యదర్శిని పిలిచి వూట్టాడి వెంటనే రెండు కోట్లు వుంజూరు చేస్తూ ప్రభుత్వ ఉత్తర్వులు యిప్పించాను. “నెల రోజుల్లో మీరు పని పూర్తి చేస్తే, నేనే (శ్రీశైలం వచ్చి కేబుల్‌

106 పనికి ప్రారంభోత్సవం చేస్తానని చెప్పాను. అంతే ! కేబుల్‌ తెప్పించటం, ప్రాజ్‌ సలంలో ఫిట్‌ చేయించటం, నాకు నివేదిక పంపటం చకచకా జరిగిపోయాయి. నేను వెంటనే (శ్రీశైలం వెళ్లి కేబుల్‌ పనికి నెలలోగానే ప్రారంభోత్సవం చేయడం జరిగింది. విద్యుచ్చక్తి సంస్ట అధ్యక్షులు తాతారావు గారు అప్పుడక్కడ ఆనకట్ట నిర్మాణం పనిని చూస్తున్న యం. యల్‌. స్వామిగారు ఆ ప్రారంభోత్సవంలో పాల్గొన్న వారిలో వున్నారు. ఎడమవైపు టనెల్‌ : ఆ కేబుల్‌ వేసిన తర్వాత పని ఎలా జరుగుతున్నదో గమనించటానికి నేను వారందరితో కలిసి వెళుతున్నప్పుడు వారిని నేనో ప్రశ్న అడిగాను : *మనం ఎంతో డబ్బు ఖర్చుచేసి యా ఆనకట్ట నిర్మిస్తున్నాము. కుడి ప్రక్కన పవర్‌హొస్‌ నిర్మిస్తూ అక్కడ ఒక్కొక్కటి 110 వెం.వా. ఉత్పత్తి శక్తిగల 7 యూనిట్లను నెలకొల్పబోతున్నాము. కుడి ప్రక్కన పవర్‌హొస్‌ కని వదిలే నీటిని నాగార్జున సాగర్‌కు వదులుతున్నాము. బాగానే వృంది. కాని ఎడవు ప్రక్కన కూడా విద్యుదుత్చాదన చేసే అవకాశం వుంది కదా, అక్కడకూడా కుడివైపువలెనే టనల్‌ తొలిచి, పనర్‌హొస్‌ ఏర్పాటు చేసికొని రివర్స్‌బుల్‌ సెట్స్‌ (విద్యుదుత్సాదన చేసి తరువాత ఆ నీటిని వెనక్కితోడి తిరిగి జలాశయంలోకి విడచేపంపులు)' అమర్చి ఏద్యుదుత్సాదన ఎందుకు చేయకూడదు? దానికి వారు చెప్పిన అభ్యంతరం ఏమిటంటే, “కుడివైపు పవర్‌హొ్స్‌ మొదలయిన వాటికి వి మేట్స్‌లో ప్రావిజన్‌

నంది. కాని ఎడమవైపు సంగతి ఎస్టిమేట్స్‌లో లేదు. కనక ఆలోఏంచ లేదు. అప్పుడు నేను వారితో ఇప్పుడు టనల్‌ నిర్మించి వుంచితే డబ్బున్నప్తుడు విద్యుత్కేం ద్రాన్ని నిర్మించుకోవచ్చు. ఇప్పుడు వూరు కుంటే భవిష్యత్తులో

అవకాశాన్ని బట్టి ఏదన్నా చేస్తే ఫీల్యండదు' అన్నాను. అప్పుడు ఛీఫ్‌ ఇంజనీర్‌ స్వామిగారు “మీరు అనుమతిస్తే వెంటనే టనల్‌ నిర్మించి ప్రస్తుతానికి బ్లాక్‌ చేసి 'అంచుతాము, డబ్బున్నప్పుడు ఉపయోగపడుతుంది, అన్నారు. నేను “సరే అని జ్ఞాదరాబాదుక్తు రాగానే ఆ ప్రతిపాదన మంత్రి వర్గం ముందు పెచ్చి ఆమోదింపచేసి శాంక్షన్‌ ఆర్తర్సు పంపించాను. నిజానికి ఆ రోజు ఆ టనల్‌ నిర్మాణానికి కేంద్ర

ప్‌ టనెల్‌ వై ది. ఆనాడు అలా థైర్యం చేసి పూర్తి చల ౯ ప్రస్తుతం రివర్సిబుల్‌ సెట్స్‌ అమర్చి విద్యుదుత్చాదన చేసేందుకు

107 పనిసాగుతూ వుంది. దానికి ఇప్పుడు జపాన్‌ ఆర్రిక సాయం లభించింది. ఆనాడు ముందు చూపుతో చేసిన పని ఈనాడు అక్కరకు వచ్చింది. దాదాపు 800 మెగావాట్లు విద్యుత్తు అదనంగా ఉత్సాదన అయ్యే అవకాశం కలిగింది. ఇది మొదట తయారు చేసిన వొరిజినల్‌ ఎస్తిమేట్స్‌లో లేకపోయినా, ఎస్టిమేట్‌ చేయించి, టనెల్‌ పూర్తిచేసి బ్లాక్‌చేయించి వుండకపోతే శాశ్వతంగా రాష్ట్రం నష్టపోయివుండేది. రాయలసీవుకు కృష్ణా జలాలు : ఇదిలా వుండగొ నేను ముఖ్యమంత్రి అయిన నెలరోజుల్లోనే కృష్ణాజలాలపై ట్రిబ్యునల్‌ తీర్పు వెలువడింది. ఆ తీర్పు ప్రకారం మహారాష్ట్ర కర్నాటకలు ఎంతెంత నీరు వాడంకోవచ్చో తేల్చటంతోపాటు, అదనపు జలాలనం వాడుకోవటానికి క్రీ.శ4.2000 వరకు మనకు హక్కు ఏర్పడింది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఏర్పడిన తర్వాత నాకన్న వముందు వచ్చిన ముఖ్యవుం త్రూలు కృమ్ణా జలాలు రాయలసీమకు యిస్తామని చెప్పలేక పోయారు. అందుకు కృష్ణానదీ జలాల వివాదం పరిష్కారం కాకపోవటమే కారణం. కృష్ణా నదీ జలాల ట్రిబ్యునల్‌ తీర్పువెల్లడి కాగానే రాయలసీమను నాయకులంతా కలసి నంద్యాలలో ఒక సెద్ద బహిరంగ సభ ఏర్పాటు చేశారు: దానికి వారు నన్నాహ్వానించారు. ఆ సభలో పాల్గొన్న వారిలో నివర్తి వెంకట సుబ్బయ్య, పెండేకంటి వెంకటసుబ్బయ్య, మద్దూరు సుబ్బారెడ్డ వంటి ప్రముఖు లెందరో వున్నారు. రాయలసీను ప్రజలు ఎంత కాలంగొనో కృష్ణా జలాలకై కనిపెట్టుకొని వున్నారనీ, కాని వారి ఆశలు ఫలించలేదనీ ఇప్పుడు ట్రిబ్యునల్‌ తీర్పు కూడ వచ్చింది కనుక మీరు ముఖ్యమంత్రిగా ఈ విషయాన్ని ఇక్కడే యీ సభలోనే ప్రకటించాలనీ వారంతా నన్ను గట్టిగా కోరారు. “ఇప్పుడు మీరీ ప్రకటన చేస్తే రాయలసీను ప్రజలు మిమ్మల్నెప్పటికీ మరవరు” అని వారు చెప్పారు. నేను ఆ సభలో వూట్లాడుతా వాద్రాసుకు నుంచినీటి కోసం కృష్ణాజలాలను యివ్వాల్సి వుందనీ, ఆ కాలువ ద్వారానే రాయలసీమకు కృష్ణా జలాలను అందించే ఏర్పాటు చేస్తామనీ ప్రకటించాను. నా ప్రకటనకు అక్కడ చేరిన లక్షలాది జనం ఆనందంతో హర్షధ్వానాలు చేశారు. ట్రిబ్యునల్‌ తీర్పు అప్పటివరకూ రానందువల్ల అంతకుముందు ముఖ్యమం్రులెనరూ ఈ ప్రకటన చేయవీలుకాలేదు. ఆ అవకాశం నాకు లభించటం నా అద్బ్భష్టం.

108 ప్రకటన చేయగానే సరి కాదు గదా! ఆ ప్రకటనను నెరవేర్చే బాధ్యత కూడా నాపైనే వుంది. నంద్యాల సభలో రాయలసీమకు కృష్ణాజలాల సంగతి ప్రకటించిన తరువాత నంద్యాల సూపరింటెండింగ్‌ ఇంజనీరు కార్యాలయానికి అందుకు సంబంధించిన సర్వే జరిపి ఎప్టీమేట్స్‌ తయారు చేసేందుకు కావలసిన సిబ్బందినీ, బడ్జెట్లో యివ్వటం జరిగింది. తుంగభద్ర హైలెవెల్‌ ఛానల్‌ వెనుకటి హైదరాబాదు సంస్ట్రానం, ఉమ్ముడి మదరాసు రాష్ట్రం కలిసి తుంగ భద్రపై ఒక ఆనకట్టను నిర్మించారు. ఆనకట్ట నిర్మాణమైన చోటు రాయచూర్‌ జిల్లాలో వుంది. భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు తరువాత హైదరాబాదు సంస్త్రాన విభజన జరిగి కర్నాటక రాష్ట్రంలోకి ఆ ప్రాంతం చేరింది. ప్రస్తుతం ఆ ప్రాజెక్టు నిర్వహణకు ఒక బోరు వుంది. అందులో వున రాష్ట్రం నుండి ఒకో సూపరెంచెండింగ్‌ ఇంజనీరు సభ్యులు. తుంగ భద్రనీటిని ఆంధ్ర, కర్నాటక రాష్ట్రాల మధ్య పంపిణీ చేయటం ఆ బోర్డు బాధ్యత. తుంగభద్ర కాలునల వళ్లి ర్రనంతపురం జైల్గుకు ఎక్కువగానూ, కడపజిల్దాకు కొంతా ప్రయోజనం నేను ముఖ్యమంత్రి యర్‌ వైరల్‌ కాలువ పనులు కొన్ని అసంపూర్తిగా వుంటే, చేయిం. ర్వాత కావలసిన నిధులు విడుదల చేసి వాటిని పూర్తి

నాం న. గ్‌ నం. హ్‌ న! . క నం సు. జ్‌ ప మ యం చళ్ళ! స క . ్‌ “| య న లీ | న. ను. మ. స గే టో హో ఓ. కరు ర్ట సత =. ఫ్‌ లశ శ స్టో క్ర క. క స్‌ జే. ” ఖగ . - బ్‌ టీ నశ లు జే క్‌ ళన మ జీ స్‌. ప్ర టి .. నత, లే [ షన క వ మా జే త శ వం మే య యళ ఛో లి స నూ. ను టో ప స్టే ప టు గై స ఖీ న 1 న్‌ ట్‌. ఫస! వ స! శక్తీ లు స? తే ళా వ ప. ౦, సం య క టు. సం స్‌ న! వ. రల జ న | ప క టే. న మ మ ఎఖ మ శ్‌ న న త్తే మ న్‌్‌ మ | జ న . అనన మ

పసన ౧. శ ఇ న భయణ... గ సు ల శే న. | అల ణు టి శ్రీశైలం పవర్‌ ప్రాజెక్టు నిర్మాణ పర్యవేక్షణ

గోదావరి నదీ జలాల వివాదం పరిష్కారం కాగానే, గోదావరి పరీవాహక ప్రాంతాల్లోనూ రాష్ట్రలలో యితర చోటా అనేక మధ్యతరహా ప్రాజెక్టులను ధైర్యం చేసి మంజూరు చేశాము. ఆర్దిక శాఖ కార్యదర్శి డబ్బుకి యిబ్బంది వస్తుంది అని హెచ్చరించినా, వమఖ్యవ్రైన కార్యక్రవుం కనుక ప్రాజెక్ట్రలకు డబ్బిచ్చి పని ప్రారంభించటం జరిగింది. సంజీవయ్య సాగర్‌ :

సంజీవయ్య గారు ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా గాజుల దిమ్మె ప్రాజెక్టుకు శంకుస్తాపన చేశారు. తరువాత వచ్చిన నలుఖ్యవంంత్రలు దానినసలు పట్టించుకోలేదు. నేను ముఖ్యమంత్రి అయిన వెంటనే ఆ ప్రాజెక్టును పూర్తి చేసేందుకు కావలసిన నిధులను విడుదల చేయటం జరిగింది. ఆ ప్రాజెక్టు పూర్తికాగానే దానికి సంజీనయ్య గారి జ్ఞాపకార్హం “సంజీవయ్య సాగరొ అని పేరు పెట్టి నీటిని విడుదల చేశాము. దాని వల్ల పత్తికొండ ప్రాంతానికి చాలా మేలు కలుగుతోంది. సుబ్బరాయ సాగర్‌ :

నా మంత్రి వర్గంలో వున్న చల్లా సుబ్బారాయుడు గారితో “రాయల సీమకు

మనం ఏం చేస్తే ఎక్కున ప్రయోజనం కలుగుతుంది?” అని అప్పుడప్పుడు

సం్రదిస్తూ వుండేవాడిని. ఆయన చాల అనుభవంగల మనిషి, నేనెప్పుడు అనంతపురం జిల్లాకు వెళ్లినా ఆయన నాతో వచ్చి అక్కడి సమస్యల గురించి వివరిస్తుండే వారు. తుంగభద్ర హైలెనెల్‌ కెనాల్‌ అసంపూర్తిగా వున్న సంగతిని వివరించి నిధంలు కావాలని గట్టిగా కోరినది ఆయానే._ తరువాత యన్‌. టి. రావూరావుగారి ప్రభుత్వంలో ఇరిగేషన్‌ ఎడ్వయిజర్‌గా పనిచేసిన శివరామకృష్ణయ్య అప్పుడక్కడ సూపరెంటెండింగ్‌ ఇంజనీరుగా వుండేవాడు. ఆయనతోనూ, 'సుబ్బరాయుడి గొరితోనూ చర్చించిన తరువాత రాయలబనుకు లాభం చేకూర్చే పనులెన్నో చేపట్టటం జరిగింది. ఈ సందర్భంలో సుబ్బారాయుడుగారు చక్కటి సలహాలిచ్చే నారు. తుంగభద్ర 'హ్టాలెనల్‌ కెనాలును

110 కలిసి డు కొండలకువుధ్య జ్‌ తెచ్చి తాడిపత్రి దం కకక. “సుబ్బరాయసాగర్‌ అని పేరు పెట్టటం ఆ అజ మధ్యల తూము పట్టి డిపత్రి ప్రాంతానికి ఎంతో లాభం కలిగింది. జరిగింది. దాని వల్ల తాడిపత్రి మైలవరం ప్రాజెక్టు : క రిజర్వాయర్‌ మైలవరం దగ్గర కడపజిల్లాకు మేలు చేకారృేందుకు మొదలు పెట్టటం సు - గా నిర్మించాలని బ్రహ్మానందరెడ్డి ముఖ్యమంత్రిగా వుం పని అసంపూరిగా వుండి జరిగింది. అయితే దానికి కావలసిన నిధులు సమకూర్చక సందర్భంగా నేను సారి నా అనంతపురం, కడపజిల్లాల పర్యటన స వాలని పోయింది. ఒక పూరి చేయడానికి ఎంత కొ శివరానుకృష్ణయ్య గారితో మైలవరం (ప్రాజెక్టును పూర్త ని వచే, పంటకాలానికి అడిగాను. ఆయన రు.5కోట్టు కావా లన్నాడు. “ఇస్తాను కా గకరంచాడు. నీరు విడుదల చేయాలి, సరేనా[= అన్నాను, ఆయన డుదల చేయటం ప్పాదరాబాదు రాగానే ఆయన కోరిన మొత్తం రు.5కోట్టు విడు న ప్రకారం జరిగింది. ఆయున కూడా శరవేగంతో పనులు చేయించి, క. నుండి పంటకాలానికి నన్ను తీసుకొని వెళ్లి నీటిని ఆ ప్రాజెక్టు ఎడమ కా విడుదల చేయించాడు. పెన్న్షహోబిలం ; డలి మరి సుబ్బారాయుడు గారు యింకా అక్కడి శాసనసభ్యులు, కాసు చేశాము. సభ్యులు కోరగా పెనహోబిలం పైన కూడ ఒక (ప్రాజెక్టును మంజూ గంచుకొనే కొని అది యింక్షా పూర్తయినట్టు లేదు, తుంగభద్ర నీటిని వినియో ం అప్పటి విషయంలో అప్పుడు ఏ రకమైన యిబ్బందులు కలగలేదు. కాయం తులం ఆకా 9 కర్నాటక ముఖ్యమంత్రి దేవరాజ్‌ అర్భుగారరూ నేనూ సన్నివాత నే కావటం, సదవగాహనతో పనులు చేసుకొనిపోతుండటం. ఇప్పడు నీరువా విషయంలో యిబ్బందులు కలుగుతున్నాయని అంటున్నారు. చెయ్యేరు, పెద్దేరు ; ను అలాగే కడపజిల్లా రాజంప్పేల నియోజకవర్గంలో చెయ్యేరు క మంజూరు చేశాము. కాని అద్రి యింతవరకు పూర్తికాని కారణం తళ చిత్తూరు జిల్లాలో క్తూడ్త మదనపల్లి తంబళ్ల పల్లి ప్రాంతాలకు లాభం అవి యా లి ళా ర్త

111

పెద్దేరు ప్రాజెక్టు (1వ దశ్శనూ, (2వ దశనూ) పూర్తిచేసేందుకు నిధులు విడుదల చేశాము. దానివలన ముఖ్యంగా బంజారా జాతికి చెందిన అనేక కులుంబాలు ప్రయోజనం పొందాయి. కృష్ణసాగర్‌ :

చిత్తూరు జిల్లాలోనే కార్వేటి నగరం: దగ్గర కృష్ణసాగర్‌ ప్రాణోకు శంకుస్టాపన చేశాము. దొనికి అప్పుడక్కడ శాసన సభ్యులుగా వున్న పి.గోపాలరాజు పట్టుదల కారణం.

అలాగే బంగారు పాలెం దగ్గరలో రెండు మూడు నీటి పారుదల సథకాలను మొదలు సెట్టి ఎంతో కాలం గడిచినా, వాటిని పూర్తి చేసేందుకు ఎవరూ శ్రద్ద తీసికోలేదు. వాటిని పూర్తి చేయించటం జరిగింది.

రాయలసీవు నుంచి అనేక నుంది వుంత్రాలూ, ముఖ్యవుంత్రులూ వచ్చారు. అయినా రాయలసీమ అభివృద్దికి ఎంతో అవసరమైన కృష్ణాజలాలను తీసుకొని వచ్చే విషయంలోగాని, అక్కడ ఇతర నీటి పారుదల ప్రాజెక్టులను పూర్తి చేసి కడప్క అనంతపురం, చిత్తూరు జిల్లాల్లో వ్యవసాయాన్ని అభివృద్ది చేయడానికి కాని నేను ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా జరిగినంత కృషి అంతకుముందేనాడూ జరిగి వుండలేదు. నా ప్రభుత్వం రాయలసీమ అభివృద్దికి చేసిన దోహదానికి ఇవన్నీ నిదర్శనాలే. నిజాంసాగర్‌ : .

నేను ముఖ్యమంత్రయిన సమయంలో నిజాంసాగర్‌ ప్రాజెక్టు పూడిక వల్ల నీరెక్కువ నిలవ కాని స్టితిలో వుంది. వరసగ మూడేళ్లపాటు నరి, చెరకు పండక రైతులలో చాలమంది చాల కష్టనష్టాలకు గురయ్యారు. ప్రభుత్వాధీనంలో వున్న షుగర్‌ఫ్యాక్షరీ కూడ మూతపడినస్టాల పాలయింది. నేను ముఖ్యమం త్రినయిన తర్వాత ఇంజనీర్లను సంప్రదించటం జరిగింది. ఆ తర్వాత నా మంత్రి వర్గంలో నిజామాబాద్‌ జిల్లాకు చెందిన వుంట్రి జి.రాజారాంగారినీ, యింజనీర్హనూ వెంటతీసికొని నిజాంసాగర్‌ ప్రొజెక్టు దగ్గరకు వెళ్లాను. ముందు పాత ప్రాజెక్టును అభివృద్దిచేసి, దానికింద వున్న ఆయకట్టుకు నీరందేలా చేయడం, మూతపడిన చక్కెర ఫ్యాక్షరీని తిరిగి పనిచేసేలా చేయడం ఎలా అన్న సంగతి అక్కడ

112 చర్చించాము. అప్పుడు ఛీఫ్‌ ఇంజనీరు, ఆయనతో వున్నవారు 'ఆనకట్టును "పెంచాలని నూతనంగా ఆెగ్యులేటర్‌ను నిర్మించాలనీ, కాలువలకు సిమెంట్‌ లైనింగ్‌ చేస్తే నీరం ౦లంకి పోంటు వృధా కాకుండా వుంటుందని చెప్పారు. అందుకెంతవుతుందని నేనడిగాను. వారు రు.1క5 కోట్లదాకొ కావచ్చని చెప్పారు. నేనం అక్కడి కక్కడే, “వుంచిది! నేను రు.కే5్‌ కోట్టు ౦యుుచ్చేందుకు వొప్పుకున్నాను. మీరు వెంటనే పని మొదలు చేస్తి సకాలంలో పూర్తి చేయాలని చెప్పాను. హైదరాబాదుకు తిరిగిరాగానే వారు కోరినట్టు శాంక్షన్‌ ఆర్హర్‌ పంపాను. తరువాత 15 రోజులకు నేను వెళ్లి రెగ్యులేటర్‌కు శంకుస్తాపన చేసి వచ్చాను, ఇంజనీర్లు కూడ శ్రమించి పనిచేసి పంటకాలంకల్లా నీరందించడం అభినందించదగిన సంగతి. లోగడ యీ ప్రాజెక్టు కోసమే ఎకరాకు రు.500 డిపాజిట్టు వసూలు చేయాలని అప్పటి ముఖ్యమంత్రులు బ్రహ్మానందరెడ్డి, పి.వి. నరసింహారావుల సమయంలో అంటుండేవారు. అలా డిపాజిట్టు చేస్తేనే పని మొదలు పెడతామని చెప్పేవారు. నేనవన్నీ మౌనంగా వింటుండేవాణ్ణి. నేను ముఖ్యమంత్రినయిన తరువాత రైతులను ఒక రూపాయి అడక్కుండానే ఆ కార్యక్రమాన్ని చేపట్టి పూర్తి చేయటం జరిగింది. పాతనాల ; ఆదిలాబాద్‌ జిల్లాలోని సాతనాల (ప్రాజెక్టు అప్పుడు మంజూ రయిందే. అది పూర్తి అయి, అక్కడ వెనుక బడ్డ ప్రాంతానిక చెందిన రైతుల పాలాలకు నీటిని అందిస్తోంది. బొగ్గులకుంట : ఇక కరీంనగర్‌ జిల్లాలోని ముంథైన నియోజక వర్గంలోని బొగ్గుల కుంట (ప్రాజెక్టు. “ఈ నియోజక వర్గం నుండి పి. వి.నరసింహారావుగారు నాలుగు సార్టు యం.యల్‌. ఏ.గా ఎన్నికయ్యారు. కాని మాకెం చేయ లేదు,” అన అక్కడ

ప్రజలు నాతో చెప్పారు. నేను “అప్పటి సంగతులు మరచిపోండి, నేను చేస్తాను గదా,” అని చెప్పాను. చెప్పిన నూట ప్రకారం బొగ్గుల కుంట ప్రాజెక్టుకు డబ్బిచ్చి పూర్తిచేయించటం జరిగింది. ఇప్పుడు దాని కింద పదివేల ఎకరాలకు పైగా సేద్యం ; జరుగుతోంది. అప్పుడు ప్రారంభించిన వరంగల్లు జిల్లాలోని వల్లూరు వాగు ప్రాజెక్టు కిందకూడా యిప్పుడు పదివేల ఎకరాలకు పైగా సాగవుతోంది. దాని వల్ల ఆటనికప్రాంతాలలో వున్న రైతాంగానికి ఎక్కువ ప్రయోజనం చేకూరింది.

113 తాలిపేరు : ఖమ్మం జిల్లాలో గోదావరికి ఉపనదియైన తాలిపేరు నదిమీద ప్రాజెక్టును ప్రారంభించటానికి గాను మధ్యప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వం ఆటంక పరచకుండా వారి ఆమోదాన్ని పొంది, ఆ ప్రాజెక్టుకు శంకుస్తాపన చేసి డబ్బుయిచ్చి పని మొదలు పెట్టించటం జరిగింది. అదిప్పుడు పూర్తె, సుమారు 50,000 ఎకరాలకు రెండు పంటలకు నీరందిస్తోంది. ఎంతో వెనుకబడిన ఆ ప్రాంతంలో అనేక గ్రామాలలోని 'పేదరైతులకు సెన్నిధి' అయింది. నూకమామిడి : ఖవ్ముం జిల్లాలోనే నూకమామిడి ప్రాజెక్టుకు కూడా నేను మంజూరు యిచ్చి శంకుస్తాపసన చేశాను. అది పాలవంచ తాలూకా (అప్పుడు మండలాలు లేవు. అన్నీ తాలూకాలే)లో వుంది. దాని కింద యీనాడు పదివేల. ఎకరాలు సాగవుతున్నాయి. అందులో అంతా ఎక్కువగా లంబాడీ రైతులే. ఈ మధ్య ఎవరో చెప్పారు, అక్కడ ఎకరం లక్షదాకా పలుకుతోందని. అలాగే దామెరచర్ల వాగుపైన సీతయ్యగూడెం ప్రాజెక్టుకు నేనే శంకుస్తాపన చేశాను. అలాగే గుమ్మడపల్లి దగ్గర పెదవాగు ్రొజెక్టుకు నేనే శంకుస్తాపన చేశాను. దాని కింద 15,000 ఎకరాలు సాగవుతోంది. ఉన్ముడి వుదరాసు రాష్ట్రంలో వర్షాలకు గోదావరి డెల్హా పాలాలు మునిగిపోతుంటే ఏం చేయాలో సూచించటానికి మిదత్రా కమిటీని వేశారు. అయితే ఆ కమిటీ నివేదికను పట్టించుకొన్నవారు లేరు. సంజీవయ్యగారు ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా తమ్మిలేటి వరదను' అదుపు చేయటంకోసం చింతల పూడి తాలూకాలో తమ్మిలేరు ప్రాజెక్టుకు శంకుస్థాసన చేశారు. అయితే, వారి తరువాత వచ్చిన వారి అశ్రద్రనలన ఆ ప్రాజెక్టు పనులు అర్రంతరంగా ఆగిపోయాయి. నేను ముఖ్యమంత్రికాగానే, అప్పుడు ఛీఫ్‌ ఇంజనీర్‌గా వున్న ముగ్రేని పిలచి ఈ ప్రాజెక్టు పూర్తిచేసి, కాలువలు తవ్వి మెరక ప్రాంతం వారికి సాగునీరు యివ్వటంతో పాటు, ఈ ్రవాహం కొల్లేరులో పడకుండా ఆపటానికి ఎంత ఖర్చవుతుందని అడిగాను. 1976-77లో కోటి రూపాయలు యిస్తే పూర్తి చేస్తానుని ఆయన

114 అన్నారు. నేను ఇంజనీర్లతో కలిసి ఆ ప్రాజెక్టు స్టలాన్ని దర్శించి, వారికి కావలసిన డబ్బు శాంక్షన్‌ చేయటం జరిగింది. ఆ ప్రాజెక్టు పూర్తి కావటం వల్ల చింతలపూడి తాలూకాలో ఎందరికో వేంలు కలిగింది. మురుగునీటి ముంపు సవుస్య కొంతవరకు పరిష్కారనుయింది. జల్లేరు న జంగారెడ్డి గూడెం దగ్గర ఎర్రకాలున మీద ప్రాజెక్టు బుట్హాయి గూడెం దగ్గరవున్న జళ్లేరు ప్రాజెక్టుకు నేనే శంకుస్త్రాపన చేశాను. అది కూడా మిత్రా కమిటీ సూచించినదే. అనుకున్నట్టుగా పనులు సాగివుంటే, గోదావరి డెల్దాలో మురుగునీటి సమస్యకొంతవరకు పరిష్కారం కానటంతోపాటు సుమారు 80వేల ఎకరాలను సాగుచేసే వీలుండేది. నా తరవాత వచ్చిన ప్రభుత్వాలు ఈ ప్రాజెక్టుపై శ్రద్ద చూపక పోవడం వలన పనులు అన్నీ పూర్తికాలేదు. అయినా ఒకనాడు బీదరికం అనుభవించిన బుట్చాయిగూడెం, జంగారెడ్డి గూడెం ప్రాంతాలు యా నాడు సస్యశ్యావులవుయ్యాయి. మిత్రాకమిటీ సూచించిన ప్రాజెక్టును పూర్తిచేయటానికి నాకు నా పదవీ కాలంలో సమయం సరిపోలేదు. ఉదాహరణకు ఫులిగుండ ప్రాజెక్టునూ, కొవ్వాడ వాగును గోదావరికి మళ్లించే పథకాలనూ సర్వే చేయించాను కాని ప్రారంభించలేక పోయాను, అవి పూర్తవుతే, రాళ్ల మడుగు ప్రాజెక్టుకు కూడ నీరు నుళ్లించి గోదావరి పశ్చిమ డెల్టాకు మురుగునీటి ముంపును తగ్గించటం సాధ్యమవుతుంది. మద్దుల వాగు : వుద్దులవాగు ప్రాజెక్టు తూర్పుగోదావరి జిల్లాలో రంప చోడవరం “ప్రాంతంలో వుంది. అది పూర్తిగా కోయవారు నివసించే ప్రాంతం. ఆ స్రాజెక్టుకు నేను నిధులను సమకూర్చటం, శాంక్షన్‌ యివ్వటం జరిగింది, నేనే శంకుస్టాపన చేశాను. ఈ రోజు అక్కడ పదినేల ఎకరం దాకా సాగవుతోంది. విశాఖపట్నం జిల్లాలో కూడ తాండవ, రైవాడ, కోన ప్రాజెక్టులను చేపట్టి పూర్తి చేయించటం జరిగింది. చోడవరం, నరసీపట్నం, మాడుగుల తాలూకాలలోని గ్రామాలనేకం దాని వల్ల లాభం పొందాయి.

115 వంశధారకు జీవం :

అప్పుడు విజయనగరం జిల్లా లేదు. ఆ జిల్లాలోని ప్రాంతాలు కొంత భాగం విశాఖలో, కొంత శ్రీకాకుళం జిల్లాలో వుండేవి, 1969లో నేను హోంమంత్రిగా వున్నప్పుడు (శ్రీకాకుళం జిల్లాలో అనేక ప్రాంతాలు పర్యటించాను. అప్పుడక్కడ నక్సలైటు ఉద్యమం తీవ్రంగా వుంది. ఆ ప్రాంతంలో నేను కొన్ని వూళ్లకు జీపుపైనా, కొన్నిటికి కాలినడకనా వెళ్లి, నక్సలైట్లువే హత్య చేయబడ్డ వారి కుటుంబాలను పరామర్శ్థించటం జరిగింది. (శ్రీకాకుళం జిల్లా నాకు కొత్తగాదు. ఆ జిల్లా సంగతి నాకు క్షుణ్ణంగా తెలుసు. అక్కడ దారిద్ర్యం ఎక్కువ. ఎంతో మంది బర్మాకు, మలేషియాకు ఉపాధికోసం వలస వెళ్లారు. కొందరు కృష్ణా, గోదావరి జిల్లాలకు వచ్చారు. ఆ జిల్లాలో అనేక జీననదులు ప్రవహిస్తున్నా, నీటి పారుదల ప్రాజెక్టుల నిర్మాణానికి శ్రద్ద తీసికోలేదు.. ఆ ప్రాంతం వెనుకబడి వుండటం వల్లనే అక్కడ నక్సలైట్లు స్థావరం ఏర్పరచుకో గలిగారు. గ్రామాలను దోయటం, ఎదురు చెప్పిన వారిని హత్య చేయడం నిత్య కృత్యమై పోయింది. హోం మంత్రిగా నేను ఆ గ్రామాల్ని పర్యటించి నప్పుడు యీ సంగతులన్నీ ఆలోచించాను. నక్సలైటు సమస్య కేపలం లా అండ్‌ ఆర్హర్‌ సమస్యకాదు. ప్రజల ఆర్షిక పరిస్థితిని మెరుగు చేయాల్సి వుంది. అది వూరకే వుపన్యాసాలు చెబితే జరిగేదికాదు. అక్కడి నదులకు ఆనకట్టులు నిర్మించి, పాలాలకు నీటి పారుదల సౌకర్యాలు ఏర్పరచటం అవసరం. నేను ముఖ్యమంత్రిని అయిన తరువాత ఆ జిల్లాపై శ్రద్ద వహించాను. అదిగాక, నేను అదే జిల్లాలో రాజాం దగ్గర సోంపేటలో పుట్టడం వలన ఆ జిల్లా కేదైనా మేలు చేయాలని నాకుండేది. అంతకు ముందా జిల్లాలో వంశధార ప్రాజెక్టు ప్రారంభం అయినా డబ్బులేక నత్తనడక నడుస్తున్నది. అందుకని యం.యల్‌.స్వామిని ఆ ప్రాజెక్టుకు సూపరించెండింగ్‌ ఇంజనీర్‌గా వేసి ఆ ప్రాజెక్టును వేగంగా పూర్తి చేయించాను. నేను వెళ్లి ప్రాజెక్టు నీటిని విడుదల చేయడం జరిగింది. ఇప్పుడా ప్రాజెక్టు కింద దాదాపు రెండు లక్షల ఎకరాల దాకా సాగవు తున్నాయి. లోగడ ఎందుకూ పనికిరాని భూములు యివాళ బంగారం పండిస్తున్నాయి. హరిశ్చంద్ర పురం, కోటబొమ్మాలి, నరసన్నపేట, చెక్కలి మొదలయిన ప్రాంతాలకు ఎంతో ప్రయోజనం కలిగింది. (శ్రీణాకుళం జిల్లాలోనే జంజావతి, వెంగళరాయసాగర్‌, మొద్దువలస ప్రాజెక్టులకు కూడా నేను శంకుస్థాపన చేశాను. పని ప్రారంభింపచేశాము. జంగావతి ప్రాజెక్టు సమయంలో ఒరిస్సావారు

116 అభ్యంతరం పెట్టారు. నా తరువాత వచ్చిన వారు శ్రద్ద వహించక పోవడం వల్ల పని ఆగిపోయింది. వెంగళరాయసాగర్‌ పూర్తయింది కాని ధనాభావం వల్ల కాలువల తవ్వకం పూర్తికాలేదు. యన్‌. టి. రామారావుగారు ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా, ఆయనను తీసుకొని వెళ్లి వుట్టిభూమి పైనే నీరు విడుదల చేయించారట! ప్రస్తుతం కాలువలు కొంతవరకు పూర్తి అయి దాదాపు పదివేల ఎకరాల దాకా సేద్యం జరుగుతోంది. ఆ తరువాత వారి కొంత ధనం వుంజూరు కావటంతో, కాలువలను బొబ్బిలి రైల్వే లైన్‌ దాకా తెచ్చేందుకు ఎస్టిమేట్స్‌ శాంక్షన్‌ అయ్యాయి. ఇది పూర్తయితే అదనంగా వురో పదివేల ఎకరాలకు నీటిపారుదల సౌకర్యం ఏర్పడుతుంది. రాజాం దగ్గర వెొద్దువలస ప్రాజెక్టు వీద కొన్ని కోట్లు ఖర్చయ్యాయి. అయితే నా తరువాత వచ్చిన ప్రభుత్వాలు మంజూరు చేసిన వెలుత్తాలు జీతాలకే సరి అన్నట్టుండటంతో, సిబ్బంది పోషణకే వినియోగపడుతున్నాయి కాని పని సాగటల్లేదు. (శ్రీకాకుళం జిల్లాలోనే పెద్ద అంకణం, చిన్న అంకణం ప్రాజెక్టులను కూడా మంజూరు చేసి పూర్తి చేయటంతో సుమారు పదిగ్రామాల రైతులు రెండు పంటలు పండించుకొని సుఖంగా జీవించే అవకాశం కలిగింది. ఖమ్మమే కాదు : నా హయాంలో ప్రాజొక్టులను ఏ వొక్క జిల్లాలోనో కాక అన్ని జిల్హాలలోనూ చేపట్టటం జరిగింది. అయితే కొందరి అభిప్రాయం ఏమిటంటే, వెంగళరావుగారు ముఖ్యమంత్రిగా వున్నప్పుడు ఖమ్మం జిల్లా మీదనే ఎక్కువ శ్రద్ధ చూపించారని. అది అపోహవూతత్రవే. అన్ని జిల్లాలకు నేను సమానంగా న్యాయం చేశాననీ యిప్పటికి కూడా నా మనసు నాకు చెబుతోంది. (ప్రజాకర్షణ పథకాలు : ప్రస్తుతం భారతదేశంలో నలభై శాతం జనాభా దారిద్ర్యరేఖకు దిగువన వుంది. దారిద్ర్య నిర్మూలన కార్యక్రమాలను ఎన్నిటినో కోట్ల రూపాయల వ్యయంతో కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు అవంలు జరుపు తంన్నాంలు. రోజ్‌గార్‌ యోజన వంటివి యిందులో చేరనవే, అధికారంలో వున్న వారు వోట్లును సంపాదించిపెట్టే ప్రజాకర్షణ పథకాలపై ఎన్నో వందల, వేల కోట్ల రూపాయలు ఖర్చు చేస్తున్నారు. కాని ఆ సొమ్ము నిరుద్యోగంతో, దరిద్రంతో బాధ పడేవారి

117

దాకా చేరటల్లేదు, నుధ్యలో గంటకొయుస్వాహాల వల్ల ఆశించిన ఫలితాలు కలగటల్లేదు.

తెలుగు దేశం పార్టీని పెట్రినప్పుడే యన్‌. టి.రామారావు గారు రెండు రూపాయలకు కిలో బియ్యం పథకం, ఉచిత మధ్యాహ్న భోజన పథకాలను ప్రకటించారు. ఆ పథకాలకు ఆయనను ఒక ప్రక్క విమర్శిస్తూనే అప్పటి కాంగ్రెస్‌ వశిఖ్యవంంత్రి విజయంభాస్కరరెడ్డి రం.1-90లకే కిలో బియ్యం అవే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించారు. ఈ మధ్య ఒరిస్సాలో కాంగ్రస్‌ ప్రభుత్వం కూడా సబ్సిడీ బియ్యం పథకాన్ని ప్రవేశపెట్టింది. యన్‌.టి. ఆర్‌.తో పోటీ పడ్డట్టు బి.జె.పి. - శివసేన ప్రభుత్వం మహారాష్ట్రలో రూపాయికి రోటీ-కూర పథకాన్ని ప్రకటించింది. పార్లమెంటు ఎన్నికలు దగ్గరకొస్తున్న. కొద్దీ కాంగ్ర[్‌తో సమో అన్ని రాజకీయం పార్టీల వారూ యిలాటి చౌకబారు ప్రజాకర్షణ పథకాలపై దృష్టి సారిస్తున్నారు. ప్రధాని పి.వి.నరసింహారావు కూడ స్త్రీలకు చీరలనీ, నిరుద్యోగుల కోసం యింకా ఏవేవో కొత్త పథకాలు ్రవేశపెడతామనీ చెబుతున్నారు. ఈ పథకాల వల్ల కొన్ని చోట్లు వోట్లు రావచ్చు. రాకపోవచ్చు కూడా. 1989లో తెలుగు దేశం పార్షీ కిలో రెండు రూపాయల బియ్యం పథకాన్ని అమలు చేస్తోనే వుంది కదా ! సబ్సిడీపై జనతా చీరలు, ధోవతులూ యిస్తూనే వుంది కదా! అయినా ప్రజలు యన్‌. టి.ఆర్‌. ప్రభుత్వాన్ని ఓడించారు! కనుక ప్రజలు రాజకీయ పరిజ్ఞానం లేని వారని, చౌకబారు పథకాల మోజులో పడి ఓట్లేస్తారనీ అనుకోడం పారపాటు. ప్రభుత్వం పనిచేసే తీరును ప్రజలు గమనిస్తుంటారు. ఇందుకు నిదర్శనం అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో కాంగ్రెస్‌ ప్రధాన ప్రతిపక్షంగా పనిచేసేందుకు కావలసిన సీట్టయినా సంపాదించుకోలేని దుస్టితిలో పడిపోవటమే. ప్రభుత్వంలోని వారు అవినీతి పరులా? నీతిగా నడచుకొనే వారా? ప్రజలకు సమర్రనంతమైన, నీతి వంతమైన పొలనను అందిస్తు న్నారా? ప్రజల అవసరాలను గమనిస్తున్నారా? యదార్రంగా అభివృద్ది కార్యక్రమాలను అమలు చేస్తున్నారా? లేక వట్టి వాగ్దానాలతో కాలకేసం చేస్తున్నారా? దారిద్ర్య నిర్మూలనకు నడుంబిగించి పని చేస్తున్నారా? లేక కేవలం ప్రజాకర్షణ పథకాలతో సరిపుచ్చుతున్నారా? - ఇవన్నీ జనం ఆలోచిస్తారు. అసలయిన అభివృద్ది :

నేను జిల్లా పరిషత్‌ వైర్‌మన్‌గా వున్నప్పటి నుంచి అనుభనంతో (గ్రభాంచిన విషయం ఏమిటంటే గ్రామీణ ప్రజలకు నిజంగా మేలు కలిగించేది వొకటే : నీటి,

118

పొరుదల పథకాలను పూర్తిచేసి వారిపాలాలకు నీరు విడుదల చేస్తే, వాళ్లు కప్రపడి వాలాలను సాగుచేసి మట్టినుండి బంగారం పండించుకోగల్లుతారు. ఆధ్రికంగా అభివృద్ది చెందుతారు. దేశానికి అన్నం పెడతారు. అలా రైతులూ, కూలీలు వనం వూహించలేని రీతిలో దారిద్య్యరేఖను దాచి పైకి వచ్చి హాయిగా పెళ్లాం పిల్లలతో సుఖంగా జీవించడం నేను కళ్లారా చూశాను. ఉదాహరణకు యిక్కడ వొక విషయం పేర్కొన దలచాను. నేను ముఖ్యమంత్రిగా వున్నప్పుడు ప్రసంచ బ్యాంక్‌నుంఢి అప్పు సంపాదించి నాగార్జునసాగర్‌ కుడి, ఎడవు కాలువలను పూర్తిచేయించ్చి నల్లగొండ, ఖమ్మం, కృష్ణా, గుంటూరు, ప్రకాశం జిల్లాలకు సొగర్‌ నీరందే ఏర్పాటు చేస్తే యీనాడు అక్కడి గ్రామాల స్వరూషహేే మారిపోయింది. అప్పుడు వర్దాలు లేక్క పంటలు పండక అప్పులపాల్లై దరిద్రం అనుభవించిన కుటుంబాలు, యీనాడు సంపన్నంగా వున్నాయి. అక్కడ కూలీ నాలీ చేసుకొనే వాళ్లుకూడా రెండు పూటా కడుపునిండా అన్నం తిని సుఖంగా వుంటున్నారు. కాలువలు పూర్తి అయిన పదిసంవత్సరాలలోనే దారిద్ర్యం, నిరుద్యోగ సమస్య వాటంతట అవే కనపడకుండా పోయాయి. నేను పార్లవెంటుకు పోటీ చేసినప్పుడు గ్రామాలు తిరిగి ఓటర్లను కలవటానికి వెళ్లినప్పుడు నాకు కలిగిన అనుభవాలు మరవలేనివి. ఒకనాడొక లంబాడీ రైతు నా కారుకి అడ్డంగా నిలబడి ఆపుచేసి “మీరు కారు దిగి.నా యింటికి వచ్చి ఒక నిముషమైనా కూర్చొనిపోవాలి!” అని బలవంత పెట్టి తీసుకొని పోయాడు. అతనిది అదివరకు పూరి గుడిసె. ఇప్పుడదే స్థలంలో డాబా లేచింది. నన్ను ఒక కుర్చీ వేసి కూచోబెట్టి అతడు నాతో అన్నమాటలు ఎప్పటికీ నా చెవుల్లో గింగురు మంటుంటాయి.. “మీరు ఎంతో వడి ఈ ప్రాంతం ప్రజలకోసం సాగర్‌ కోలువలు తీసుకొనివచ్చారు. కనుకనే వు యీ రోజు హాయిగా జీవిస్తున్నాము. అంతకుముందు జొన్నవేస్తే మా లం ఒక యేడు పండితే ఒక యేడు పోయేది. ఇప్పుడు సాగర్‌ నీళ్లొచ్చిన తరువాత నా పాలవుంతా నూగాణి అయింది. ఈ సంవత్సరం నేను వేయి క్వింటాల్స్‌ ధాన్యం పండించాను. ఇదంతా మీరు చేసిన కార్యక్రమాల వల్ల జరిగిందే. ఇక మీరు వచ్చి నున్ముల్ని ఓటడిగే పనేముంది? ప్రతి వాడికీ మీరందించిన నీటితో పంటలు పండించు కొంటుంటే, ఆ నీటిలో మీరే కనబడుతున్నారు!” - అన్నాడు. అతను చదువుకున్నవాడు కాదు. అయినా తన జీవితంలో వచ్చిన వౌర్పులు, అందుకు కారణాలు చక్కగా అర్హంచేసుకో గలిగాడు. ఇలాటి

సంఘటన యిదొక్కటే కాదు. వందలు, వేలు.

119

నేను జిల్లా పరిషత్‌ ఛైర్‌మన్‌గా వున్నరోజుల్లో పర్యటన చేసేటప్పుడు ఏ యేటిని.చూసినాా ఏ నదిని చూసినా ఈ నీరంతా వృధాగా పోతున్నదే అని బాధకలిగేది. +*నేనెప్పటికైనా యీ రాష్ట్రానికి ముఖ్యమంత్రినైతే ఈ నీరంతా వృథాపోకుండా, ఆనకట్టులు కట్టి పాలాలకు మళ్లించే ఏర్పాటు చేయాలి. దేశాన్ని సస్యశ్యావులం చేసే దారిద్ర్యాన్ని పోగొచ్చాలి, అని కలలు కంటుండేవాణ్ణి. “విద్య్యదంత్వాదన పుష్కలంగా వుండాలి. అందువల్ల పరిశ్రవంలనం న్టాపించుకోగల్గుతాం. ముఖ్యంగా వ్యవసాయాధారంగా వుండే పరిశ్రమలను పెంపాందించుకోవచ్చు. మంచి రహదారి సౌకర్యాలు ఏర్పాటు చేయాలి: విద్యా సంస్థలను స్టాపించి అందరికీ చదువు అబ్బేలాచేయాలి. ముఖ్యంగా వెనుకబడిన ప్రాంతాలలో, షెడ్యూలు కులాల, తెగలవారి కుటుంబాలకు కుటుంబంలో ఒక్కనికైనా ఉద్యోగం కల్పించినట్టయితే దారిద్ర్యం, నిరుద్యోగ సవుస్య వాటంతటవే పరిష్కారం అవుతాయి. రాష్ట్రం బాగుపడుతుంది - ఇది నాటికీ, నేటికీ నా ఆలోచనా ధోరణి. గంటల తరబడి ఊకదంపుడు ఉపన్యాసాలు చెప్పే దానివల్దా, వుత్తుత్త వాగ్దానాలు చేసేదాని వల్లా ఫలితం శూన్యం - అని నా విశ్వాసం.

నేను కలలు కన్నట్టుగానే, నా కల నిజమయి నేను 1973 డిసెంబరు 10న రాష్ట్రానికి ముఖ్యమంత్రినైనాను. ముఖ్యమంత్రి బాధ్యతలు తీసుకొన్న తరువాత నేను రాజకీయ విషయాలలో సమయం పొడుచేసుకొనేవాడిని కాను. ఎన్నాళ్లు ముఖ్యమంత్రిగా వుందాము, ఎప్పుడు దిగిపోతాము - అన్న ఆలోచనే. వచ్చేది కాదు. ఆ భయం అసలే వుండేదికాదు, ఎంత కాలం వుంచే అంతకాలం ఈ రాష్ట్రాన్ని అన్ని రంగొలలోనూ ముందుకు తీసికొని పోవాలని ప్రయత్నం చేయాలి. దేశరళేనే ముందుండేలా బాగా అభివృద్ది చేయాలన్న తపనతోనే నాకు తోచిన ప్రయత్నం శక్తివంచన లేకుండా చేశాను.

కంలేరు బొంత అభిన్నద్లి లా కై కొల్లేరు సరస్సు కృష్ణా - పశ్చివం గోదావరి జిల్హాలకు రెంటికీ సంబంధించినది. పై నుండి వచ్చిన మురుగంతా ఆ సరస్సులోకి వచ్చి చేరుతుంది. అక్కడి నుండి ఉప్పుటేరు ద్వారా ఆ నీరంతా సముద్రానికి చేరుతుంటుంది. మిత్రాకమిటీ సూచనల ్రకారం నేనింతకుముందు ప్రస్తావించిన ప్రాజెక్టుల నిర్మాణం వల్ల మురుగునీటి ముంపు సమస్య కొంత పరిష్కారమయింది. అయినా బాగా వర్జాలు పడినప్పుడు, అక్కడి (గ్రావూాలన్నీ జలవంయుం అవుతూనే వుంటాయి. ఒక్కొక్కసారి ఆరు నెలల దాకా జనం అలా యిబ్బంది పడాల్సి వస్తుంది. నేను ముఖ్యమంత్రి నయిన తరువాత కొల్లేరు ప్రాంతాన్ని పర్యటించాను. కొంత దూరం కారు మీద, ఆపైన లాంచిపైనా ప్రయాణం సాగించావరలు. నాతోపాటు ఉభయ జిల్లా పరిషత్తుల అధ్యక్షులు, జిల్లా కల్మక్రర్గు, శాసన సభ్యులు వున్నారు. చేపల చెరువులు : ఆ ప్రాంతంలో వడ్డీలు అనే పల్లెవారు నివసిస్తుంచారు. వారి ముఖ్యవృత్తి చేపలు పట్టటం, బాతులను పెంచడం. వారు నరి వేస్తారు. అది వరదలో మునిగిపోతే చిన్న చిన్న దోనెలలో వెళ్లి, పైకి తేలిన కంకులను తెంపుకొని తెచ్చుకొని ధాన్యం కైలు చేసుకుంటారు. వాళ్లు పట్టిన చేపలనూ, రొయ్యలనూ, పెంచే బాతులనూ, వాటి గుర్లనూ మధ్యదళారీలు కొంటారు. ఎగుమతి చేసి విపరీతంగా డబ్బు సంపా దిస్తారు: --అసలు పల్లె వారు మూత్రం ఎప్పుటి నలె బీదతనంతో బాధపడు తుండేవారు. అక్కడంతా తిరిగి చూచిన తరువాత యా ప్రాంతాన్ని అభివృద్ది చేయడం ఎలా అని ఆలోచించాను. అప్పుడు నాతో కృష్ణా కలక్షర్‌ కె. ఆర్‌.వేణుగోపాల్‌ వున్నారు. ఆయనతో నేను హైదరాబాదు వెళ్లగానే ఫిషరీస్‌ కారా ్పెరేషన్‌ వారితో చెప్పి రు.శీలక్షలు పంపించవాని చెబుతాను. గ్రామాలలో వుండే పళ్లెవారిని సహకార సంఘాలను ఏర్పాటు చేసికోమనండి! 50 ఎకరాల భూమిలో రెండు చెరువులు తవ్వించే ఏర్పాటు చేయండి! కొల్లేరులో వరద ఎంత వచ్చినా మునగకుండా ఆ చెరువులకు ఎత్తుగా కట్టులు పోయించాలి. ఆ చెరువుల్లో చేప పిల్లలను వేసి పెంచే ఏర్పాటు చేయించాలి,” అని ఆదేశించాను.

121

ఆయున అలాగే చేశాడు. దానివల్ల వుంచి ఆదాయంవచ్చి, సహకారసంఘ సభ్యులందరూ బాగుపడటం జరిగింది. ఈ ప్రయోగం జయప్రదం కావటంతో, కొల్లేరు ప్రాంతంలో ఇంకా యిలాటి చెరువుల ద్వారా అభివృద్ది చేసే అవకాశం వుందని తేలింది. వెంటనే పశ్చినవుగోదావరి, కృష్ణా జిల్లాల కలక్షర్లను హప్టాదరాబాదుకు పిలిపించి సంబంధిత అధికారులతో సవూావేశం ఏర్పాటు చేశావు. ఒక్కొక్క జిల్హాలో 40 చెరువులను తవ్వించాలని నిర్హయుం తీసికొన్నాము. ఆయా (గ్రామాల వారిని సహకార సంఘాలుగా ఏర్పాటు చేసి వ్యవసాయాభివృద్ది బ్యాంక్‌ నుండి సువూరు వలటాడం, నాలుగు కోట్లు రూపాయలను అప్పుగా మంజూరు చేయించాము. ఆ చెరువులన్నీ పూర్తయిన తర్వాత గట్టుపై పెంచుకోడానికి కొబ్బరి మొక్కలను సప్పయి చేయించాము. వారు 'పెంచుకోవడానికి బాతులను కూడా యివ్వటం జరిగింది. ఇందుకయిన ఖర్చులో కొంత సబ్సిడీగా యిచ్చాము. ఒక్కొక్క కుటుంబానికి 24 ఆడబాతులు, ఒక్ష వుగబాతుంనుం వంద్రాస్‌ వొందలయిన ్రొాంతాల నుండి తెప్పించి, పంపిణీ చేయించాము. ఇంత చేసినా మధ్య దళారులున్నంత కాలం వీళ్లు బాగుపడరని చెప్పి మధ్యదళారులను పూర్తిగా తొలగించే ప్రయత్నం చేశాము. అందుకని కొల్లేరు డెవలప్‌మెంట్‌ బోర్డ్‌ ఒకటి ఏర్పాటు చేశాము.

విద్యుత్సరఫరా :

ఈ ప్రాంతంలో ఎక్కడా విద్యుత్సరఫరా సౌకర్యం లేదు. ఇటు వంటి వూరువటవాల (గ్రావూల క్కూడా విద్యుచ్చక్తి సౌకర్యం కల్పించాలని కేంద్రం జాతీయ స్థాయిలో గ్రామీణ విద్యుద్దీకరణ సంస్థ (ఆాఈశరాప్ర, జూశషా్ర, క్రీభషెద్టులాి ఎల ఇషలిఇషురం)ను నెలకొల్పింది. అప్పుడా సంస్థకు అధ్యక్షులుగా ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందిన రిటయిర్‌డ్‌ ఐఏయస్‌ అధికారి బొర్రా వెంకటప్పయ్యగారుండేవారు. నేను ఆయనతో నూట్టాడి కొల్లేరు ప్రాంత గ్రామాలకు విద్యుత్సౌకర్యం ఏర్పాటు చేసే విషయం చెప్పాను. అక్కడికి ఎలక్రిక్‌ స్తంభాలను తీసుకొని వెళ్లడం ఒక సమస్య అయింది. లారీలు బండ్డ్టు ఆ వూళ్లకు వెళ్లే వీలులేదు. అయినా లాంచీల సహాయంతో ఎంతో ప్రయాసపడి ఆ కార్యక్రమాన్ని పూర్తి చేయించాము. ఆ ప్రాంతంలో విద్యా సౌకర్యాలు బొత్తిగా శూన్యం. అందుకని ఆ ప్రాంతంలోని పల్లెలలో ప్రాథమిక పాఠశాలలను నెలకొల్పాము. కొల్లేటి కోట వద్ద ఒక హైస్కూలునుు హాస్టల్‌ సౌకర్యంతో ఏర్పాటు చేయడం జరిగింది.

122 అయితే దురదృష్టవశాత్తు నా తరువాత అధికారంలోకి వచ్చిన వారు యీ కార్యక్రమాలపట్టు శ్రద్ద చూపకపోవటంతో పనులు అనుకున్న విధంగా జరగలేదు. చేపల చెరువుల వల్ల బాగా లాభం కలగటంతో కొందరు *పెద్ద” వారు వచ్చి కొల్లేటి భూమి నాక్రమించి చెరువులు తవ్వించి లాభాలు గడించసాగారు. అంతే కాక పేద పల్లె వారికని మేము ఏర్పాటు చేసిన చెరువులను కూడా వాళ్ల నుంచి అధికారికంగా క్లాలుకు తీసికొని నడపటం జరిగింది. ఈ రోజు ఆ' ప్రాంతంలో యిలాటి చెరువులు నందల సంఖ్యలో కనుపిస్తాయి. రోజూ టన్నుల కొద్దీ చేపలు, రొయ్యలు మొదలయినవి అక్కడ నుంచి దూరసప్రాంతాలకూ, విదేశాలక్కూడా ఎగువుతి అవుతున్నాయి. దానివల్ల ఎందరో ధనవంతులైనారు. ఇటీవల కొందమంది పషల్లివారు కూడా తెలివి తెచ్చుకొని, మధ్యదళారులను వదిలించుకొని తమంత తామే చేసలను ఎగుమతి చేసుకుంటూ బాగా వృద్దిలోకి వస్తున్నారు. తమ ఫిల్లలను చదివించుకుంటూ మంచి దశలోకి రాగలిగారు. కొల్లేటి నీరు ఎక్కువ కాలం నిలవవుండకుండా ఎప్పటికప్పుడు సముద్రంలోకి పోవటానికి గాను డ్రెయిన్లను లోతు చేయడానికీ, వెడల్పుచేయడానికీ (డ్రెక్షర్తను తెప్పించి ఆ కార్యక్రమం కూడా ప్రారంభం చేశాము. తరువాత వచ్చిన ప్రభుత్వాలు ఉపన్యాసాలు చెప్పటం తప్పు యిలాటి కార్య(క్రమూల పట్లు శ్రద్ద తీసికోడం జరగటకళ్లేదు. కనుక స్థానికులకు యింకా ఎక్కువ లాభం జరిగే వీలు కలగ లేదు.

చఎెంలి౭రంతముక త్రుభిి

నేను ముఖ్యమంత్రి కాక ముందు 1973-74 వార్షిక ప్రణాళిక రు.100 కోట్టుకాగా, ఒక్క ఏడాదిలో ప్రణాళికా మొత్తాన్ని రెట్టింపు చేయకలిగాము. అంతేకాక్క విద్యుత్తు, నీటిపారుదల రంగాలకు దాదాపు 60 శాతం కేచాయించి అభివృద్దికి పటిష్టంగా తగిన పునాదులను వేయటం జరిగింది. ఒక్క సంవత్సర కాలంలోనే విజయవాడ థెర్మల్‌ స్తేషన్‌, పాల్వంచలో థెర్మల్‌ కేంద్రాన్నీ, లోయర్‌ సీలేరం విద్య్యత్కేంద్రాన్ని పూర్తి చేసి రాష్ట్రంలో విద్యుత్తు కొరత లేదనిపించుకోగల్లాము. ఈ కార్య క్రమాన్నంతటినీ నిర్వహించేందుకు ఒక సమర్దుడైన వ్యక్తి ఎలక్షిసిటీ బోర్డు ఛైర్‌మన్‌గా వుండాలన్న పట్టుదలతో నార్ల తాతారావుగారిని రాష్ట్రానికి ఆహ్వానించి ఆ స్థానంలో నియమించాము. ఆయన అంతకుముందు మధ్యప్రదేశ్‌ విద్యుత్‌ సంస్థ అధ్యక్షులుగా పనిచేసి, కేంద్రంలో వున్నారు. కె.సి.పంత్‌గారిని వొప్పించి, తాతారావుగారిని తీసికొనివచ్చి “విద్యుదు త్సాదన రంగంలో రాష్ట్రం అగ్రశ్రేణిలో వుండాలి. అందుకోసమే యీ బాధ్యతను మీకప్పజెపుతున్నావట”, అని చెప్పి వారికి అప్పుగించాము. ఆయన కూడా రాత్రింబవళ్లు కష్టపడి పనిచేస్తూ వచ్చారు. విద్యుదుత్సాదన :

ఇందిరాగాంధీ గారు అత్యవసర పరిస్థితిని విధించిన తరువాత ప్రకటించిన 20 సూత్రాల కార్యక్రమంలో విద్యుదుత్సాదనను పెంచటం ఒక అంశం. జాతీయ స్థాయిలో నేషనల్‌ థెర్మల్‌సనర్‌ కార్పొరేషన్‌ ఆధ్వర్యంలో ఒక్కొక్కటి 2000 మె.వా. శక్తిగల నాలుగు థర్మల్‌ కేంద్రాలను నిర్మించాలన్న ప్రతిపాదనవచ్చింది. ఆ నాలుగింటిలో ఆంధ్రలో రామగుండం పేరు రాస్తూ, పక్కన తమిళనాడులో నెనెల్లీ అని కలపటం జరగింది. ఎన్నో ఏళ్లుగా రాష్ట్రప్రభుత్వ యాజమాన్యంలో నడుస్తున్న సింగరేణి కాలరీస్‌ నుండి బొగ్గు పుష్కలంగా లభిస్తుంది. కనుక బొగ్గు గనులకు దగ్గరలో థెర్మల్‌ కేంద్రాలుంటచే, ఎన్నో వందల మైళ్లు బొగ్గు చేరవేసే అదనపుభారం రైల్వేలపై పడకుండా వుంటుంది. ఈ సంగతిని నేను ఇందిరాగాంధి గారిని కలిసి వివరించాను. ఈ థెర్మల్‌ కేంద్రాలు నాలుగూ ఎక్కడెక్కడ పెట్టాలో

124 నిర్ణయించచానికి కేంద్రం నియమించిన నిపుణుల కమిటీకి రాష్ట్రప్రభుత్వం తరపున యీ విషయాలన్నీ రాతపూర్వకంగా యిస్తూ ప్రథమ స్టానం రామగుండానికిచ్చి శెండవస్త్రానం అన్ని వనరులూ వున్న ఖమ్మం జిల్లాలోని మణుగూరుకు యివ్వాలని కోరటం జరిగింది. నిపుణుల సంఘం కూడా బొగ్గు, నీరు దగ్గరలో లభించే విధంగా రామగుండం వద్ద థెర్మల్‌ కేంద్రాన్ని నిర్మించాలని సూచించారు. (ఇలా దగ్గరలోనే బొగ్గు నీరు వుంచే వాటిని పిట్‌హెడ్‌ థెర్మల్‌ కేంద్రాలంటారు.) ఈ కేంద్రానికి గోదావరి నీరు పోలవరం ప్రాజెక్టు నుండి గొట్టాల ద్వారా సరఫరా చేస్తామని హామీ యివ్వటం జరిగింది. రామగుండం ఉత్పత్తి చేసే విద్యుత్తులో ఆంధ్రకు ఎక్కువ భాగం లభిస్తుంది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ కాక తమిళనాడు, కర్నాటక, పాండిచ్చేరి, కేరళ గోవాలకు కూడా అందులో వాటా వుంటుంది. ఈ విధంగా ఎంతో విశ్వప్రయత్నం చేస్తే ఈ థెర్మల్‌ కేంద్రాలూ, ప్రాజెక్టులూ రూపు ధరించాయి.

(శ్రీశైలం జలవిద్యుత్కేంద్రం, నాగార్జునసాగర్‌ జలవిద్యుత్కేంద్రం, కొత్తగూడెం థెర్మల్‌కేంద్రం, దిగువ సీలేరు విద్యుత్క్మేంద్రం, విజయవాడ థెర్మల్‌ కేంద్రాలను పూర్తిచేసికోగలిగావు. విద్యుత్కేంద్రాలన్నీ పూర్తి కావటంతో రాష్ట్రంలో విద్యుత్‌కొరత తీరిపోయింది. ఇతర రాష్ట్రాలకు కూడా సనర్‌ సప్పయి చేసే ఫ్టితికి రాష్ట్రం ఎదీగింది. ఈ విజయాలకు విద్యుచ్చక్తి సంస్థ అధ్యక్షులుగా నేను తీసికొని వచ్చిన నార్హ తాతారావుగారు, ఆయన నాయకత్వంలో కృషి చేసిన విద్యుచ్చక్తి సంస్థ అధికారులూ, సిబ్బందీ ముఖ్యకారకులు. జంటనగరాలలో :

ఈ రోజు హైదరాబాదుపట్టణం దేశంలోనే ఒకముఖ్య పారిశ్రామిక కేంద్రంగా రూపొందింది. నేను పరిశ్రమల మంత్రిగా వున్నప్పుడు పారిశ్రామిక వేత్తలను మన రాష్ట్రానికి ఆకర్షించటం గురించి ఎంతో ప్రయత్నం చేశాము. ముఖ్యమం త్రినయిన తరువాత ఆ ప్రయత్నాలను ముమ్మరం చేయటం జరిగింది. పరిశ్రమలు పెట్టాలని ఉత్సాహంగా వచ్చేవారికి యిక్కడ నీటికీ, విద్యుత్తుకు కొదవలేదని నచ్చచెప్పగలిగాము. వారికి కావలసిన సౌకర్యాలను కలుగ చేసేందుకు తగిన యంత్రాంగాన్ని ఏర్పాటు చేశాము. ప్రభుత్వ భూమిని సేకరించి, అక్కడ రోడ్డు, డైయినేజి, విద్యుచ్చక్తి మొదలయిన సౌకర్యాలను ఏర్పాటుచేసి పరిశ్రమలకు

కానలసిన వ్యవస్థ (ఇన్‌ ఫ్రాస్టకర్స్‌ను అభివుద్ది చేయ గలిగాము. అనేక ప్రభుత్వ

125

రంగ సంస్థలూ, రక్షణశాఖ పరిశ్రమలూ యీనాడు హైదరాబాదు వచ్చాయంటే, అంధరుకు ఆనాడే తగిన పునాదులు సడటం ముఖ్యకారణం. | భద్రాచలం పేపర్‌ బోర్డ్‌ :

ఉదాహరణకు ఐ.టి.సి. వారు సేపర్‌ బోర్డ్‌ పరిశ్రమ పెడతామని వస్తే, శేను 24 గంటలలోనే వారికి కావలసిన శాంక్షన్‌ అందచేయటం జరిగింది. భద్రాచలం దగ్గర 500 ఎకరాల భూమిని సేకరించి యిచ్చాము. నీటి నసతి కల్పించాము. ఐటిసి. వారు కూడా అన్న ప్రకారం అక్కడ ఆ పరిశ్రమను స్ట్రాపించి,. చక్కగానిర్వహిస్తూ 'మంచిపేరు తెచ్చుకోగలిగారు. రాయలసీవు పేపర్‌ మిల్స్‌ :

అలాగే కర్నూూల్‌ జిల్లాలో రాయలసీమ పేపర్‌మిల్స్‌కు కూడా నా పాలనా కొలంలోనే శాంక్షన్‌ యివ్వటం జరిగింది. వారు కూడా కాగితపు పరిశ్రమను స్థాపించారు కొని, అది యాజమాన్యం సరిగా లేక మూత పడటం దురదృష్టం. దానిని తొందరలో తిరిగి ప్రారంభించి చక్కగా నిర్వహిస్తారని ఆశిద్దాం! సిమెంట్‌ :.

దేశంలోని సున్నపురాయిలో దాదాపు 40 శాతం దాకా ఆంధ్ర, కర్నాటక రాష్ట్రాల్లోనే వుంది. కనుక యిక్కడ సిమెంట్‌ పరిశ్రనుకు మంచి అవకాశాలున్నాయా, కేంద్ర ప్రభుత్వ సంస్టఅయిన సిమెంట్‌ కార్ఫొరేషన్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా వారితో మాటాడి వారికి కావలసిన సౌకర్యాలనేర్పాటు చేయించాము. కడస జిల్లాలో ఎర్రగుంట్లలోనూ, ఆదిలాబాద్‌ జిల్లాలో ఆదిలాబాద్‌ వద్దా, రంగారెడ్డి జిల్లాలో తాండూరులోనూ సిమెంటు ఫ్యాక్టరీలను నెలకొల్సేలా ప్రోత్సహించాము. అంతకు ముందు ప్రయివేటు వారికి సిమెంట్‌ ఫ్యాక్షరీల నిర్మాణానికి లైసెన్స్‌ యివ్వరాదనే నిబంధన వుండేది. నేను దానిని రద్దుచేసి ప్రయివేటు రంగంలో బొత్సాహికులకు ప్రోత్సాహం అందించాను. వారికి సున్నపురాయి త్రవ్వకానికి లీజ్‌ మంజూరు చేయడంతో పెద్ద సిమెంట్‌ ఫ్యాక్షరీలను నిర్మించే వీలు కలిగింది. దీనివలననే ఆదిలాబాద్‌ జిల్లా ఓరియంట్‌ సిమెంట్‌ అని బిర్గాస్‌ ఒక సిమెంట్‌ కర్మాగారాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. అది మంచి అభివుద్రిలోకి వచ్చింది. అదే విధంగా నల్లగొండ జిల్లా వాడపల్లి దగ్గరా, బీబీనగర్‌ - నడికూడి రైల్వేలైన్‌ దగ్గరా రాశి సిమెంట్స్‌ వారికి

126 కూడా లీజ్‌ మంజూరు చేశాము. ఈ రోజు వారి కర్మాగారాలు కూడ మంచి అభివృద్దిలోకి వచ్చాయి. అలాగే రాయలసీమలో అనంతపురం, కడపజిల్లాలో కూడ సిమెంట్‌ ఫ్యాక్షరీల నిర్మాణానికి వున్న అవకాశాలను బాగా వినియోగించు కోగలిగాము. ఎర్రగుంట్లులోని సిమెంట్‌ ప్యాక్తరీకి నేను ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా కేంద్రవుంత్రి కోరమాండల్‌ ఫెర్టిలైజర్స్‌ వారొక ఫ్యాక్షరీని, బిర్హాకు చెందిన చెక్సినూకో వారొక ఫ్యాక్షరీని నిర్మించారు. దురదృష్టవశాత్తు ఆ (ప్రాంతాలలో నెలకొన్న బాంబుల సంస్కృతి, హత్యలు మొదలయిన వాటికి భయపడి, ఆ ప్రాంతాలలో పరిశ్రమల స్టాపనకు బొత్సాహిక పారిశ్రామికులు సంకోచిస్తున్నారు. లేకపోతే యింకా ఎంతగానో ఆ ప్రాంతం అభివృద్ది చెందేది. కొందరు రాజకీయ నాయకులు సిమెంట్‌ ఫ్యాక్షరీ అధికారులపై దౌర్హన్యం చేయడం, అక్కడ నుంచి సిమెంట్‌ రవాణా చేసే ట్రాన్స్‌పోర్ట్‌ కంపెనీల వారిపై దౌర్హన్యం చేయడం, వారిని బెదిరించి లక్షలలో మామూళ్లు వసూళ్లు చేయడం మొదలయిన పనులు మొదలు పెచ్చారు. దాంతో అక్కడ వాతావరణం చెడి, ముందుకు వచ్చి పరిశ్రవులు స్టాసించేందుకు ఎవరికివారు జంకుతున్నారు. పరిశ్రమల విషయంలోనే కాదు, నీటి పారుదల ప్రాజెక్టుల విషయంలో - ముఖ్యంగా తెలుగు గంగ పనుల విషయంలో స్థానిక నాయకుల అనుమతి లేకుండా ఎవరూ టెండర్‌ వేసే వీలు లేదు. అసలు టెండర్‌ ఫారాలు తీసికొనేందుకే అవకాశం వుండదు. ఎవరైనా తెలియక వస్తే దౌర్హన్యం జరిగేది. విజయభాస్కరరెడ్డి గారు ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా స్టానికంగా టచెండర్జు పెడితే దౌర్జన్యం జరుగుతుందని ఆలోచించి ఆ కార్యక్రవౌన్ని హైదరాబాదులో ఛీఫ్‌ ఇంజనీర్‌ కార్యాలయంలో పెట్టారు. ఇక్కడకు కూడా ముఠానాయకులు తుపాకులతో వచ్చి కం ట్రాక్షర్లను బెదిరించి, భయపెట్టి చెండర్‌ ఫారాలు లాక్కోపోయారు. అలా జరగటానికి ప్రభుత్వంలోని నాయకుల మద్దతు వుండటం ముఖ్యకారణం. అందువళ్లే పోలీసులు ఏమీ చేయలేక వూరుకోవాల్సి వచ్చింది. రాయలసీమ అభివృద్ది చెందలేదని వూరికే వుషన్యాసొలు యిచ్చే వారు అందుకు కారణం ఏమిటో గ్రహించాలి. పనులు చెయ్యటానికి వచ్చిన వారిని ఆ కార్యక్రమాలు చేయకుండా భయపెట్టి, నిరోధించటం వళ్ల తలపెట్టిన అభివృద్ది కొర్యక్రవూలు అనులు కాకుండా ఆగిపోతున్నాయి. దౌర్జన్యం, రక్తపాతం, బాంబుల సంసృతి ఆ ప్రాంతంలో అభివృద్ది కుంటు పడటానికి. ముఖ్యకారణం అని రాయలసీమ నాయకులు యిప్పటికైనో తెలుసుకోవాలి. స్వయంకృతాప' రాధానికి వారు ఎవర్నో నిందించి ప్రయోజనం లేదు.

127

సింగరేణి :

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ప్రధానమైన పరిశ్రమ సింగరేణి కాలరీస్‌. బొగ్గు వుత్చత్తిలో యిది దేశం మొత్తంపై రెండోస్టానంలో వుంది. సుమారు లక్షా ఏభైనేల నుందికి యిది ఉద్యోగ అవకాశాలు కల్గిస్తోంది. ఇటువంటి సంస్థలో రాష్ట్రప్రభుత్వానికి 51 శాతం వాటాలున్నాయి. కేంద్రానికి 49 శాతం. దీనికి ఛైర్‌మున్‌నూూ, మేనేజింగ్‌ డైరక్షర్‌నూ రాష్ట్ర ప్రభుత్వమే నియమిస్తుంది. నేను పరిశ్రమల మంత్రిగా వుండగా ఒకసారి భద్రాచలం దగ్గర వున్న మణుగూరు వెళ్ళాను. అప్పుడది వేయి జనాభావున్న చిన్న వళ్లెటూరు. అక్కడ నాతో సింగరేణికాలరీస్‌ వారు కొత్త బొగ్గుగని త్రవ్వకానికి ప్రారంభం చేయించారు. నాకు ముందున్న వటఖ్యవుం(త్రి బొగ్గు గనుల యాజమాన్యాన్ని కేంద్రానికి అప్పచెప్పాలని ఆలోచించారు. అలా అనికేంద్రానికి రాసి పంపారు కూడా. నేను ముఖ్యమంత్రిని కాగానే, ఈ సంస్థను కేంద్రానికి అప్పగించాలని కేంద్రం మమ్మల్ని కోరింది. అప్పుడు ఇది చాల ముఖ్యమైన సంస. దీనిని ఎంతో అభివృద్ది చేయాల్సిన అనసరనలుంది. ఎంతో వాందికి ఉద్యోగావకాశాలు కల్పించేందుకు నీలుంది. కనుక దీని యాజమాన్యం రాష్ట్రం చేతిలోనే వుండాలి", అన్న నిర్భయం మేము తీసికొన్నాము. ఈ సంస్రకు సమర్దుడైన అధికారిని నియమించి బాగా అభివృద్ది చేయాలని ఆలోచించి బి.యన్‌. రామన్‌ అనే సీనియర్‌ ఐ. ఏ.యస్‌ అధికారిని ఛైర్‌నున్‌ అండ్‌ యం.డి.గా నియమించాను. ఆయనకు ఒక్కటే చెప్పాను : “ఈ సంస్టను బాగా అభివృది. చేయండి! బొగ్గు వుత్పత్తిని బాగా పెంచండి! మీ పనిలో మీకు పూర్తి స్వేచ్చయిన్తున్నాను.” అనాడు నేను పరిజ్రమల మంత్రిగా వుండి ప్రారంభంచేసిన మణుగూరు గని ప్రాంతం యీ రోజు 80,000 జనాభా గల పట్టణంగా అభివృద్రి చెందింది. బి.యన్‌: రామన్‌గారు యం.డి.గా వున్నప్పుడు అనేక కొత్త గనులను తవ్వే ఏర్పాటు జరిగింది. కాలరీస్‌ను. బాగా అభివృద్ది చేశారు. కార్మికుల సంకేనుం కోసం ఎన్నో చర్యలు చేపట్టారు. కొత్తగూడెంలోని ఆసుపత్రిని బాగా అభివృది చేశారు. ఒక మహిళా కళాశాలను స్టాసించారు. ఇల్లందులో కూడ ఆసుపత్రిని అభివృద్ది చేశారు. విద్యా సంస్థలను అభివృద్ది చేశారు. హెవీ వాటర్‌ ప్లాంటు :

ఒకసారి అణుశక్తి సంస్థ అధ్యక్షులుగా వున్న 'సెత్నాగారు, విద్యుచ్చక్తి బోర్డు అధ్యక్షులు తాతారావుగారు వచ్చి నన్ను కలిశారు. అప్పుడు నేను సేత్నాగారితో

128 “అణుశక్తి సంస్ట మణుగూరులో హెవీవాటర్‌ ప్లాంట్‌ను స్ప్రాపించాలన్సీ అందుకు కావలసిన సౌకర్యాలు మేం సమకూరుస్తామని చెప్పాను. అందుకాయన వెంటనే అంగీకారం తెలియచేశారు. తరువాత మణుగూరులో హెవీ వాటర్‌ ప్లాంటును మంజూరు చేశారు. అలాగే నేషనల్‌ థెర్మల్‌ పనర్‌ కార్పొరేషన్‌ వారు రామగుండంలో ఒక సూపర్‌ థెర్మల్‌ స్రేషన్‌ను నా పట్టుదలతోనే ఏర్పాటు చేశారు. అక్కడ బొగ్గుతో నడిచే ఎరువుల కర్మాగారం కూడా ఏర్పాటయింది. రామగుండం ఓపెన్‌ కాస్ట్‌ కోల్‌మైన్‌ను నేనే ప్రారంభించాను. అక్కడ కోటి రూపాయల ఖర్చుతో 'నిర్మించిన ఆసుపత్రిని నేనే ప్రారంభించాను. గోదావరిపై నంతెన లేక బెల్లంపల్లినుండి రామగుండం రావాలంటే వంద మైళ్లు చుట్టూ తిరిగి రావాల్సి వచ్చేది. అందుకని అక్కడ రోడ్‌ బ్రిడ్జి నిర్మాణానికి నేను నిధులు కేటాయించి.శంకుస్టాపన చేసి పని ప్రారంభం చేయించాను. కొని నా తరువాత వచ్చిన వారికి శ్రద్ద లేక నిధులను వేరే మళ్లించటం వల్ల పని ఆగిపోయింది. అది పూర్తి కావటానికి దాదాపు 18 ఏళ్లు పట్టింది. ప్రధానిని. తీసుకొని వచ్చి దానిని ప్రారంభం చేయించాలని ఎన్నికల ముందు విజయభాస్కరరెడ్డి ఆలోచించారు గాని కుదరలేదు. చివరకు ప్రజలే వంతెనను ప్రారంభించుకొని వుపయోగించుకుంటూ వున్నారు. ఆర్లిక ఫ్టితి : దురదృష్టవశాత్తు నాకు ముందున్న బ్రహ్మానందరెడ్డి, పి.వి.నరసింహా రావు ప్రభుత్వాలుగాని, నా తరువాత వచ్చిన ప్రభుత్వాలు గానీ, సరిగా శ్రద్ద తీసికొని వ్యవహరించక పోవడం వల్ల రాష్ట్ర ఆర్దిక పరిస్థితి బాగా దెబ్బతినటం జరిగింది. దేశంలో యితర రా ష్రైలకన్నా ప ముందుండాల్సిన మన రాష్ట్రం ఈనాడు ఎంతో వెనకబడి పోయింది. ఒకటి రెండు విషయాలను పరికిస్తే యా విషయం అర్హమౌతుంది. ఉదాహరణకు, నరసింహారావు, బ్రహ్మానందరెడ్డి ప్రభుత్వాల కాలంలో నాల్గవ ప్రణాళిక వ్యయం మొత్తం అయిదేళ్లకీ కలిపి రు.450 కోట అయితే నేను ముఖ్యమంత్రిగా వుండగొ, అయిదవ ప్రణాళిక ఆఖరు సంవల్చరంలో! 1977-78 వార్షిక ప్రణాళిక ఒక్క ఏడాదికే రు.486కోట్టు వుండేట్లు ప్రణాళికా సంఘ ఆమోదాన్ని సాధించ గలిగాము. నేను ముఖ్యమంత్రి పదవి తీసుకొన్న రోజు రాష్ట్రం రు.10కోట్ట్లు ఓవర్‌

129 గ్రాప్ట్‌లో వుంది. నేను దిగిపోయే రోజున రిజర్వ్‌ బ్యాంకుకు ఒక్క రూపాయి ఓనర్‌ (డ్రా లేకపోగా, నా పరిపాలనలో ఎప్పుడూ ఓవర్‌ (్రాఫ్ట్‌లు తీసికోలేదు. కాగా రు.150కోట్టు నిలనతో నా తరవాత వచ్చిన ముఖ్యవుంత్రికి పరిపాలనను అప్పుగించటం జరిగింది. కాని, దురదృష్ట వశాత్తునా తరువాత వచ్చిన వారు రాష్ట్రాన్ని దివాళా తీయించే నూర్గంలో నడిచారని చెప్పటానికి విచారిస్తున్నాను.

వలఖ్యవంం'త్రి పదవి దర్జాగా అనుంభవించటానికీ, అధికారం చలా యించటానికీ ఏర్పడ్డది కాదు. సంఘంలో శాంతి సౌభాగ్యాలను పెంచి, ప్రజలు సుఖశాంతులతో తవు జీవనం గడిపేలా దోహదం చేయటం వలఖ్యవుంత్రి బాధ్యత. రాష్ట్రం అన్ని రంగాల్లో ంఏయతర రాన్హ్రాల కన్న ఒక అడుగం ముందుండేలాచూచుకోవాళి ప్రజలతో సన్నిహిత సంబంధాలను పెంచుకొని వారి ంఎబ్బందులనరా, అవసరాలనరూ గవునించాలి. ప్రజా ప్రతినిధులతో సత్సంబంధాలు పెట్టుకొని వారిద్వారా ఆయా ప్రొంతాల ప్రజల సవుస్యలనంు సకాలంలో పరిష్కరించేందుకు చారవ చాపాలి. నిర్తయుం తీసికోటంలో వివేచనవలుఖ్యం. జాప్యంపనికిరాదు. ఊగిసలాటా, తటపటాయింపు వల్ల వుపయోగం వుండదు. పైపెచ్చు పని చెడుతుంది. ముఖ్యమంత్రి తన మంత్రి వర్గ సభ్యుల విషయంలో గాని అధికారుల విషయంలోగాని ఏ వొక్కనిపైనో ఆధారపడి వుంటే కుదరదు. తన మంత్రి వర్గ సభ్యుల నందరినీ కలుపుకొని పోతూ, అందరూ తను తమ శాఖల నిర్వహణపై తగినంత ్రద్ద చూపించేలా వారికి (ప్రోద్బలం చేకూర్చాలి. అలా అంతా కలిసి ఒక “టీంిలా బాగొ పనిచేసినప్పుడే ఆ ప్రభుత్వం మంచి పేరు తెచ్చుకోగల్లుతుంది. మంత్రులలో వొకరిద్దరు ఎలా వున్నా, మొత్తం మీద ఎక్కున భాగం చాలా కాలం రాజకీయాల్లో పనిచేస్తూ, అనుభవంగల వ్యక్తులే వుంటారు. కనుక వారందరి సహకారాన్ని పాందటం అవసరం,

నాకదివరకు పంచాయతీ ఛాంబర్‌ అధ్యక్షుడిగా, హోం వుంత్రిగా, పరిశ్రమల మంత్రిగా పని చేసిన సమయంలో ప్రజలతోనూ, అధికారుల తోనూ, ఆయా ప్రాంతాల నాయకులతోనూ సత్సంబంధాలు ఏర్పరచు కొని, చక్కని అవగాహన పెంపాందించుకొనే అవకాశం కలిగింది. ఆ అనుభవవలా, పరిచయాలూ, సంబంధాలూ నాకు ముఖ్యమంత్రిగా ఎంతో ఉపకరించాయి. పటిష్టమైన పాలన :

ప్రభుత్వం పటిష్టవైన పాలన నందించాలంటే, వెలుట్టువెందట ముఖ్యమంత్రి సమర్దుడై, ఆదర్భ ప్రాయంగా వుండాలి. అప్పుడు యథారాజా తథా

131

ప్రజా అని అధికారులు, ప్రజలు కూడ ముఖ్యమంత్రిని అనుసరిస్తారు.

పరిపాలనా యంత్రాంగంలో కీలకమైన వ్యక్తి ప్రధాన కార్యదర్శి. ఆయన వముఖ్యవుంత్రికి తగిన సలహాలను యిస్తాడు. అదే విధంగా పోలీస్‌ శాఖకు సంబంధించి డైరక్షర్‌ జనరల్‌ ఆఫ్‌ పోలీస్‌ ముఖ్యుడు. ముఖ్యమంత్రి లా అండ్‌ ఆర్జర్‌కు సంబందించిన విషయళాలలో ఆయనతో సంప్రదించి, సలహాతీసుకొంటూ వుంచే ప్రభుత్వానికి మంచి పేరు వస్తుంది. ముఖ్యమంత్రికీ, ప్రధాన అధికారులకూ మధ్య చక్కని అవగాహన విశ్వాసం వుండాలి. అప్పుడే ప్రభుత్వం సరిగా నడవటానికి వీలుంటుంది. “ఎవరికివారే యమునా తీరే అయితే ప్రభుత్వ వ్యవస్త ఛిన్నాభిన్నం అవుతుంది.

రాష్ట్రస్తాయిలో ముఖ్యమంత్రి గట్టిమనిష్కీ ఆదర్శ ప్రాయుడూ, సమర్దుడూ అయితే ప్రభుత్వ పాలన ఎలా పటిష్టంగా వుంటుందో, జిల్లా స్పాయిలో సరయిన వ్యక్తిని కల్టక్షరుగా నియమిస్తే పరిపాలన అంత పటిష్టంగా వుంటుంది. జిల్లాలో నేను పర్యటించేటప్పుడు కలక్షర్హు తమతమ జిల్లా అభివృద్దికోసం అదనంగా నిధులడుగుతరా, పోటా పోటీగా పనిచేసేవారు. నేను కూడా ప్రధాన కార్యదర్శినుండి కింది ఉద్యోగి వరకూ అందరినీ నా కుటుంబ సభ్యులలాగా ఆప్యాయతతో చూసి గౌరవిస్తూ, వారికష్ట్ర సుఖాలను విచారిస్తుండే వాడిని. నిర్భయంగా, నిస్సంకోచంగా తవు తవు అభిప్రాయాలను నాతో చెప్పుకొనే అవకాశం, చారవవారికి కలగ నిచ్చే వాడిని. ముఖ్యంగా అభివృద్ది కార్యక్రమాల విషయంలో వారు అడిగే వాటిని వీలయినంతవరకు ఆమోదించేందుకే ప్రయత్నం చేసేవాడిని. మంచిపని చేసేవాడికి నిధుల కొరత వుండకూడదు, అలాటి వారిని అన్నివిధాలా ప్రోత్సహించాలి అన్న భావంతో నేను వారి నూటలు వింటూ వుండేవాడిని. ముఖ్యంగా బలహీన వర్గాల సంక్షేమం కోసం జిల్లా కల్మక్షర్గు ప్రత్యేక శ్రద్ద తీసికోడం చూస్తే, నాకు ఎంతో ఆనందంగా వుండేది. ఈ విధంగా పనిచేస్తే రాష్ట్రం అన్ని విధాలా ముందుకుపోవటమే కాకుండా, ప్రజలు శాంతి సౌభాగ్యాలతో జీవించగల్గుతారు. దైనందిన కార్యక్రమం :

ఏ ముఖ్యమం(త్రయినా ప్రజాసామాన్యం తనను కలిసి స్వయంగా కష్టసుఖాలు చెప్పుకొనేందుకు అవకాశం కల్పించాలి. తాను రాజధానిలో వున్నా, జిల్లాలకు

132 పర్యటనకు వెళ్లినా ౦౮ా కార్యక్రవంం వాత్రం ఏ ఆటంకం లేకుండా కొనసాగుతుండటం అవసరం.

నేను హైదరాబాదులో వున్నప్పుడు యింటి నుండి సరిగా ఉదయం 9 గం.కు బయలుదేరి తొమ్మిదింబావు కల్లా సచివాలయానికి చేరుకొనే వాడిని. ఏవయినా అర్షెంటుగా చూడవలసిన ఫైళ్ళు కొని, సంతకం చేయాల్సిన కాగితాలు కాని వుంచే చూసుకొని ప్రజాప్రతినిధులను, అధికారులను, అనధికారులను కలుసుకొంటూ వుండేవాడిని. నామంత్రి వర్గ సహచరులూ, పార్లమెంటు సభ్యులూ, శాసనసభ్యులూ, ప్రధాన కార్యదర్శి, ఇతర అధికారులు, జనసామాన్యం = ంులా ఎవరు ననల్న కలవాలన్నా, అవకాశం దొరికేది. ఎంతో వుంది చాలాదూరం నుంచి కూడ వచ్చేవారు. చాలామంది బీదాసాదా వుండేవారు. ముఖ్యమంత్రి గారిని కలిసి చెప్పుకుంటే ఏదయినా న్యాయం జరుగుతుందన్న ఆశతో వచ్చేవాళ్డు. వాళ్లు నన్ను కలుసుకున్నప్పుడు యితర విషయాలు మౌట్లాడి కాలం వ్యర్దం చేయకుండా సూటిగా వారి పనేమిటో తెలుసుకోడం, అయ్యే పనయితే వెంటనే అధికారులకు ఆ పనిచేయాలని ఆర్హరు వేయటం, లేకపోతే వారి నుండి దరఖాస్తు తీసికొని ఫైలు తెప్పించి, పరిశీలించి వీలయిన సాయం చట్టం పరిధిలో చేయడం జరిగేది. కోరిన కోరిక న్యాయమైనదైతే తప్పక చేస్తానని, లేకపోతే చేయననీ, కుప్తంగా దాపరికం లేకుండా చెప్పేవాడిని, ఇలా మధ్యాహ్నం

ఒంటి గంట వరకూ నడిచేది. అప్పటికి యింకా ఎవరయినా విజిటర్స్‌ బయట వేచివుంటే వారందరినీ పిలిచి, కలుసుకొని మూట్లాడి నేను యింటికి వెళ్లటం జరిగేది, ముఖ్యమంత్రిని కలుసుకోడానికి వీలులేక వెనక్కిపోయిన వారెన్వరూ వుండే వారు కాదు. రోజూ యిలా ఒంటి గంట వరకూ కనీసం మూడు వందల

మందిదాకా నన్ను కలిసి వెళ్లేవారు. మల్లి పప క్‌ తర్వాత ఒక గంట విశ్రాంతి తీసుకొని 3గంటలకు కా క్రటేరియట్‌కు వెళ్లేవాణ్ణి. అప్పుడు ప్రభుత్వ వ్యవహారాలు చూడటం, వే గదర్భులను యితర అధికారులను కలిసి చర్చించడం, అతి జరూరుగా యాల్సిన పనులేవైనా వుంటే తగిన నిర్ణయాలు తీసికోడం, యిలా అధికార కార్య గ్రవ్యూలను సాయంకాలం అయిదింటి దాకా చూసుకోడం జరిగేది. అయి టి నుండి ముఖ్యమంత్రి కార్యదర్శి, (ప్రైవేటు కార్యదర్శి, పర్సనల్‌ అపిసెట్టుతో చర్చించి ఏరీ జ వళ్ల ఆ రోజో ను వము. సామచ్యంగా ఏ ఫైలూ నిద్రజేయటం వుండేదికాదు. మరీ ముఖ్యమైన ఫైలుంటే యింటికి

133

తీసుకొని వెళ్లి చూసేవాడిని. మర్నాడు నేను ఆఫీసుకు వెళ్లకముందే అది తిరిగి అధికారులకు వెళ్లిపోతుండేది. పర్యటనలు :

జిల్లాలకు పర్యటనకు వెళ్లే సందర్భంలో ఎక్కువగా కారులోగాని దూర ప్రాంతాలకు రైలులో గాని వెళుతుండటం వుండేది. నేను వుఖ్యవుంత్రి కాకముందు జిల్లాకల్మక్షరు, యితర అధికారులు ఎంత రాత్రయినా రైలు స్టేష్తలో ముఖ్యమంత్రి రాకకోసం పడిగాపులు గాసే సంప్రదాయం వుండేది. నాకోసం అలా ఎవరూ రాత్రి పదిగంటలు దాటితే రైలు స్తేషన్తలో వేచి వుండాల్సిన పని లేదని ఆదేశాలివ్వటంతో వారికి ఆ బాధ తప్పింది. నేను ఏ జిల్లాలో మకాంచేస్తే అక్కడ అధికారులు ఉదయం గెస్ట్‌హౌస్‌కు వచ్చి కలుస్తే చాలని చెప్పటం జరిగింది. జిల్లా పర్యటన ప్రారంభంలోనే జిల్లా కల్మక్షరు, పోలీస్‌ సూసర్నెంటులను పిలిచి ముందుగా జిల్లా పరిస్టితులను గురించి తెలుసుకొనేవాడిని. తరువాత జిల్హా పరిషత్‌ అధ్యక్షుడు, పార్లమెంట్‌ సభ్యూలూ, శాసనసభ్యులూ, యితర (ప్రముఖులు ఎవరయినా వస్తే కలిసి మాట్లాడటం,, వారు చెప్పింది న్యాయమైతే జిల్లాకల్టక్షరునూ, అధికారులనూ పిలిచి సంప్రదించి, అక్కడికక్కడ ఉత్తరువు లివ్వటం జరిగేది. డబ్బులేక పోవడం వంటి సమస్యలుంటే, నేను రాజధానికి వెళ్లి తరువాత నిధులను విడుదల చేయటం జరిగేది.

పార్లమెంట్‌ సభ్యులూ, శాసన సభ్యులు మొదలయిన ముఖ్యు లందరికీ ఉత్తరాలన్నీ నా సంతకంతోనే వెళ్లేవి. వారి వారి నియోజక వర్గాలలో పరిష్కారం కాకుండా వున్న సమస్యలు పంసించ వలసిందిగా వారందరికీ వుత్తరాలు రాసే వాళ్లం. వారు పంపిన సమస్యలను ఆయా శాఖల కార్యదర్శులకు పంపి వాటిని అమలు చేయటానికి వున్న సాధక బాధకాలను పరిశీలించటం జరిగేది. జిల్లా పర్యటనలో ఆ జిల్లా అధికారులతో పాటు జిల్లా పరిషత్‌ అధ్యక్షులు, ప్రజా ప్రతినిధులు అందరినీ సిలచి ఆయా సమస్యల గురించి చర్చించి, ముందే శాఖల కార్యదర్భుల నివేదికలు అందివున్నాయి గనక సత్వరమే న్నిర్ణయాలు ప్రకటించేందుకు వీలయ్యేది. అవసరమైన ఉత్తరువులు అక్కడికక్కడే జారీ చేసి సనులను పూర్తి చేయవలసిందిగా అధికారులను ఆదేశించటం జరిగేది. ఈ పద్ధతి వల్ల “మాకు పై అధికారుల నుంచి మంజూరు రాలేదు అని కింది అధికారులు అనే అవకాశం కలిగేది కాదు.

134

జిల్భా పర్యటనల సందర్భంగా ఆయా శాఖ పనితీరునం మయుబ్బంగా సమీకిఐచటం వుండేది. ఆ సమావేశాలకు జిల్టా కల్మక్షర్‌, పోలీస్‌ సూపర్నెంటు, తదితర అధికారులు వివిధ సమస్యలపై పూర్తి సమా చారంతో ఏదడిగినా జనాబు చెప్పేందుకు తయారై వచ్చేవారు. ఆ సవూవేశాలకు ప్రజాప్రతినిధులు, జిల్లాపరిషత్‌ అధ్యక్షులు, వివిధ శాఖల జిల్లా అధికారులు అంతా వచ్చేవారు. ప్రభుత్వానికి రానలసిన పనల్నల బకాంటళాలు ఎంత, అందంలో ఎంత వసూలయ్యాయి మిగతావాటి వసూలుకు తీసుకొంటున్న చర్యలేమిటి; అవి ఎప్పటికి వసూలవుతాయి - అని అడిగి ఎప్పుటిలోపల ఖచ్చితంగా వసూలు చేయాల్సిందీ అక్కడి కక్కడే నిర్ణయం చేసేవాళ్లం. అలా చేయని అధికారులను హెచ్చరించటం జరిగేది. సామాన్యంగా అందరూ బకాయిల వసూళ్లపై శ్రద్ద

తీసికొనడంతో ఎవరిమీదా చర్య తీసికోవాల్సిన అవసరమే కలగలేదు. అలాగే అభివృద్దికార్యక్రవాలకూ, (ప్రజోపయోగ కార్యక్రవాలకూ ఎంతెంత కేచాయించిందీ, అందులో ఎంత ఖర్చయిందీ, యింకా ఎంత ఖర్చు చేయాల్సి వుందీ, యిచ్చిన పైకం సరిపోతుందా, లేకపోతే అదనంగా ఎంత కావాల్సి వస్తుందీ - యివన్నీ చర్చలోకి వచ్చేవి. అధికారులు ఏ విషయాన్నైనా దాచినా, తప్పుచెప్పినా ప్రజాప్రతినిధులు ఆ పొరపాటును బయట పెట్టే అవకాశం వుంది కనక అలా జరిగేది కాదు. ఆ చర్చల్లో ప్రభుత్వ స్టాయిలో జారీ చేయాల్సిన ఉత్తరువులు వుంటే నా వెంట వచ్చిన అధికారులు నోట్‌ చేసి కొని ప్పాదరాబాదుకు తిరిగి వెళ్ల[ణనే ఉత్తరువులు జారీ చేసేందుకు చర్యతీసికోడం, సమావేశంలో నేను హామీ యిచ్చిన వేరకు ఉత్తరువులు వెంటనే పంపటం జరుగుతుండేది. అంతేకాని, అన్నిటికీ అదివరకు మాదిరిగా “చూస్తాము, ఆలోచిస్తాము” అనటం వుండేది కాదు. ఏ పనయినా చేస్తే అవుతుంది. నాది మాటలు చెప్పే ప్రభుత్వం కాదనీ పనులు చేయించే ్రభుత్వమని ప్రజలలో, ప్రజా ప్రతి నిధులలో నమ్మకం ఏర్పడింది. వివిధ శాఖల అధికారులు కూడ కేటా ంథంచిన సొవ్మునా వినియోగించుకొని పనులు చేయించకపోతే యీ ముఖ్యనుంత్రి వూరుకోరని

గ్రహించి కష్టపడి పనిచేసి పనులను పూర్తి చేసేవారు.

ఏ రాష్ట్రంలోనైనా ప్రభుత్వం బాగా పనిచేయాలంటే, ఆ రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి న్యాయం చేయటంలో, యితడు ఎవరి వొత్తిడులకూ లొంగకుండా పనిచేసుకొని పోయేవ్యక్తి', అన్న నమ్మకం ప్రజలలో కలిగించాలి. మంత్రులలో ఎవరయినా పొరపాటు చేస్తే ఆ సంగతి ముఖ్యమంత్రి దృష్టికి వస్తే ఆయన ఆ

135

నుంత్రిని పిలిచి మందలించి చేసిన పొరపాటును సరిదిద్దుకోవలసిందని చెప్పవలసి వుంది. అప్పుడే వారు అలాటి పారపాట్టు వల్లీ చేయకుండా వుంటారు. ప్రతిపనికి అందుకు తగిన వ్యక్తిని ఎంపిక చేయాలి. అలా సరయిన అధికారులను సెలక్టుచేసి ఆయాపనులకు నియమించటంలోనే ముఖ్యమంత్రి సమర్షత తేలి పోతుంది. సరయిన వ్యక్తులను వేసిన తరువాత చీటికి మాటికి బదిలీ చేయకుండా అతడు పనిచేసే అవకాశాన్నివ్వాలి. అలా చేసినప్పుడు అతడు తనకు అప్పుజెప్పిన బాధ్యతను నెరవేర్చటానికి వెనుకాడకుండా పనిచేస్తుంటాడు. అప్పుడప్పుడు ఆయా శాఖలకు సంబంధించిన మంత్రులను, వారికి సంబంధించిన అధికారులను పిలచి పావుగంట సేపు ఆ శాఖలో ఏం జరుగుతుందో విచారిస్తుంటే వారం అప్రమత్తంగా తమ బాధ్యతలను తాము నెరవేరుస్తుంటారు.

ఏ ముఖ్యమంత్రయినా సమర్రవంతంగా పనిచేయాలంటే ఆ రాష్ట్ర ప్రభుత్వ యంత్రాంగం కింది వుద్యోగి నుండి ప్రధాన కార్యదర్భ్శిదాకా అంతా ఉత్సాహంతో పనిచేయటం అవసరం. ముఖ్యమంత్రి అందుకు తగిన వాతావరణాన్ని కల్పించి, వారి అభిమానాన్ని పొందగలగాలి. ముఖ్యమంత్రి తను శ్రేయస్సును, సంక్షేమాన్నీ కోరే వ్యక్తి అన్న నమ్మకాన్ని వారిలో కలిగించాలి. అలో జరిగిన్నాడు ప్రతి ఉద్యోగి రాష్ట్రానికి మంచి పేరు తేవాలన్న దీక్షతో, పట్టుదలతో పనిచేయగలుగుతాడు. నేను ముఖ్య మంత్రిగా వున్న కాలంలో ప్రభుత్వ యంత్రాంగం యొక్క, పూర్తి విశ్వాసాన్ని పాందగలిగాను. నాకు వారంతా అన్నివిధాలా ఎల్లవేళలా పూర్తి సహకారాన్ని అందించారు. అది నా అదృష్టంగా భావిస్తున్నాను. ఈరోజుక్కూడ (గ్రామాల నుండీ, జిల్లాల నుండి నాదగ్గరకు వచ్చే కార్యకర్తలూ, ప్రజా ప్రతినిధులూ, ఉద్యోగులూ, ఉన్నతాధికారులూ అంతా నా పరిపాలనా కాలంలో ఒక్కరోజైనా జాప్యం లేకుండా ఫైళ్లు కదిలేవని, ఎప్పటికప్పుడు నిర్షయాలు జరిగేవని చెప్పుకుంటుంటారు. పటిష్టమైన పాలన అందించి అన్నిరంగొలలోను అభివుద్ధి సాధించిన స్వర్ణయుగమని.నా పాలనా కాలాన్ని వరిస్తుంచారు. అలాటి మంచిపేరు రావటానికి కౌరణం ప్రజలు, ఉద్యోగులు, నా పార్టీ కార్యకర్తలూ, నా మంత్రివర్గ సహచరులూ, కేంద్రం - ముఖ్యంగా ప్రథాని అందించిన సహాయ సహకారాలే.

దంరదృష్టవశాత్తు నా తరవాత వచ్చిన వారు ౦ఈా పడద్డతంలనం పాొటించనందున ప్రజాభిమానాన్ని పొందలేక పోయారు.

జ అ వాట్‌ ఆ,ంబిర : అత్సవసదర ఎలన్టైతె 1972 సార్వత్రిక ఎన్నికలలో ఇందిరాగాంధి ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని రాయ్‌ బెరెల్లీ నియోజక వర్గం నుండి ఎన్నిక కావటం, దేశప్రధానిగా కొనసాగటం జరిగింది. తన తండ్రి జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ ప్రధానిగా వుండగా, ఆమె ఆయన వెంట ప్రపంచ దేశాలన్నీ పర్యటించి ప్రపంచ రాజకీయాలలో మంచి అనుభవం గడించిన వ్యక్తి. 1958-59 లలో అఖిలభారత కాంగ్రెస్‌ అధ్యక్షురాలిగా ఆమె ఎన్నికయింది. ఇటు పార్షీ పరంగానూ, ప్రభుత్వపరంగా మంచి అనుభవం సంపాదించింది. లాల్‌ బహదూర్‌ శాస్త్రిగారి మంత్రి వర్గంలో ఆమె సమాచార, ్రసారశాఖ మంత్రిగా వుంది. అప్పుడే దురదృష్టవశాత్తు తాష్కెంటులో ప్రధాని లాల్‌బహదూర్‌ అకస్మాత్తుగా మరణించటం, ఆమెను ప్రధానిగా ఎన్ను కోడం జరిగింది. ఇందిరకు వుంచి జ్ఞాపకశక్తి వుంది. వివిధ రాష్ట్రాలలోని కాంగ్రెస్‌ నాయుకులందరినీ ఆవిడ బాగా యెరుగు. దేశాన్ని అభివృది చేయటంలో, పరిసాలన నడపటంలో ధైర్యంగా నిర్ణయాలు తీసుకొని ముందుకు వెళ్లగలిగిన సమర్దురాలు. తూర్పు బెంగాల్‌ సంక్షోభం సమయంలో కాందిశీకుల సమస్యను పరిష్కరించటం కోసం ముక్తి బాహినితో చేతులు కలిపి అప్పటి తూర్పు పాకీస్టాన్‌లోకి సైన్యాలను సంసించ్చి, కేవలం 14 రోజులలోనే పాక్‌ సైన్యాలను ఓడించి ఢాకాను వశపరచుకోవటంలో ఆమె చూసిన ధైర్య సాహసాలు, చెరవ, దూరద్చష్టి ప్రశంసనీయం. పాకిస్టాన్‌ను రెండు ముక్కలుగా విడదీసి బంగ్లాదేశ్‌ అవతరణకు ఆమె దోహదం చేసింది. షేక్‌ ముజిబుర్‌ రహవూన్‌ను ప్రజలు బంగ్లాదేశ్‌ ప్రధానిగా ఎన్నుకోవడం, ఆయనకు నున సైన్యం బంగ్లాదేశ్‌ను అప్పుగించటం జరిగింది. అప్పుడు దాదాపు 90 వేల మంది పాక్‌సైనికులూ, సైనికాధి కారులూ యుద్ధ సామగ్రితో సహా మనకు లొంగి పోయారు. వారిని ముందు భారత్‌కు తరలించి, తరువాత సురక్షితంగా పాక్‌కు అప్పగించటం ఆమె రాజనీతిజ్ఞతకు నిదర్శనం. అంతేకాక మన సైన్యాన్ని అవసరమైన దానికన్నా ఒక్క రోజు కూడా బంగ్లాదేశ్‌లో వుంచకుండా వెనక్కి రప్పించడం, కాందిశీకులందర్నీ బంగ్లాదేశ్‌కు తిరిగి పంపటం, పాక్షీస్టాన్‌లో మనం. ఆక్రమించిన భూభాగాన్ని తిరిగి పాకీస్టాన్‌కు అప్పు గించటం జరిగింది. ఈ పరిణామాల కారణంగా పాక్‌ నియంత వైతాలగి, తన విదేశాంగ మంత్రి భుత్జోకు అధికారాన్ని అప్పుగించ వలసి వచ్చింది. పాక్‌

137

(ప్రధాని భుట్టో సివ్లూకు వచ్చి ఇందిరాగాంధీ గారితో చర్చలు జరిపి చరిత్రాత్మకమైన సవరా ఒడంబడికపై సంతకాలు చేశారు. ఈ సంఘటనలన్నిటి ఫలితంగా ఇందిరాగాంధి గారి కీర్తి ప్రతిష్టలు భారత దేశంలోనే గాక ప్రసంచ దేశాలన్నిచ్లోనూ మౌరు మోగాయి. ఇందిర అత్యంత సమర్రవంతురాలనీ, గట్టి పట్టుదల గల వ్యక్తి అనీ అందరూ ప్రశంసించారు. ఇందిర ఎన్నిక రద్దు :

భారత దేశంలో ఇందిరాగాంధీకి వ్యతిరేకంగా వున్న ప్రతిపక్షాలు ఆమె పలుకుబడి ఘనంగా పెరిగిపోవడం చూసి సహించలేక పోయాయి. కొందరు ఆమె నెలాగయినా అప్రదిష్ట పాలు చేయాలన్న ఆలోచనలో వున్నారు, అందుకని రాయ్‌బరేలీలో పార్షమెంటుకు ఎన్నిక కానటం కోసం ప్రభుత్వ యంత్రాంగాన్ని దంర్వినియోగం చేశారని ఆరోపిస్తూ ఇందిరా గాంధిపై ఎన్నికల పిటీషన్‌ చాఖలయింది. అయితే ఇందిరాగొంధి గౌరు గాని, ఆమె సలహాదారులుగాని, మిగతా కాంగ్రస్‌ నాయకులుగాని దీనిని పట్టించుకోకుండా ఉపేకచేశారు. అయితే కోర్టు తీర్చు యింకా రెండు మూడు నెలలకు వస్తుందనగా ఒక సంఘటన జరిగింది. ఇందిరాగాంధి గారి పైవచ్చిన పిటీషన్‌ను విచారిస్తున్న జడ్డి ఒకసారి జయుప్రకాశ్‌ నారాయణ్‌ గారిని కలిసి, తీర్చు ఆవెకు వ్యతిరేకంగా యమవ్వబోతున్నట్టు చెప్పారనీ, ఆ సంగతి జయప్రకాష్‌ నారాయుణ్‌ తన సన్నిహితులొకరికి చెప్పగా, ఆ సన్నిహితుడు ఆ సంగతి శ్రీ) యం.వి. యస్‌. సుబ్బరాజుగారికి చెప్పటం జరిగిందట 1 సుబ్బరాజుగారు తూర్పు గోదావరి జిల్లా కొత్తపేట నుండి శాసనసభకు ఎన్నికయి, సంజీవరెడ్డిగారు ముఖ్యమంత్రిగా వుండగొ కాం(గ్రస్‌ పాక్షికి ఛీఫ్‌ విప్‌గా పనిచేసినవారు. సంజీవరెడ్డిగారికి యిప్పటికీ చాలా సన్నిహితుడనని చెప్పుకొనే మనిషి జయప్రకాష్‌తో జడ్డి అలా చెప్పిన సంగతి ఎంతవరకు యదార్దం, జయప్రకాశ్‌ యీ సంగతి నిజంగా తన సన్నిహితులతో అన్నారా - అన్న విషయాలనా ధృవపరచుకోడానికి ఆస్కారం లేదు. ఆ సంగతులెలా వున్నా సుబ్బరాజు గారు వెంటనే సంజీవరెడ్డిగారికి ఒక వుత్తరం రాస్తూ తనకు తెలిసినదంతా అందులో యథాతథంగా పేర్కొన్నారు. ఎలాగో సుబ్బరాజుగారి వుత్తరం రాష్ట్రగొఢచారి విభాగం చృష్టికి వచ్చింది. ఆ విభాగం అధిపతిగా వున్న (శ్రీ విజయరామారావు ఆ వుత్తరం నకలును తెచ్చి నాకు చరాపించారు. నేను వెంటనే ఆ సంగతి కేంద్ర గగాఢచారి శాఖ ద్వారా

138 ఇందిరాగాంధి గారి దృష్టికి తీసుకొని వెళ్ల వలసిందని ఆదేశించాను. అయితే కేంద్ర గూఢచారిశాఖ అధికారులు యీ విషయానికి ఎట్టి ప్రాముఖ్యం యివ్వక పోగా, "'పకోర్టు తీర్చు అనుకూలంగానే వస్తుందన్న భరోసా ప్రధానికి కలిగించటం జరిగింది. ఆమెకు సన్నిహితంగా వున్న కాంగ్రస్‌ నాయకులు కూడా ఆమెకు అదే అభిప్రాయాన్ని కలిగించారు. చివరకు హైకోర్టు తీర్చు 1975 జూన్‌ నెలలో యిస్తారని తారీఖు నిర్ణయించి ప్రకటించటంతో కాం్రస్‌ ముఖ్యమం త్రులందర్నీ ఆ రోజు ఢిల్లీకి వచ్చి వుండవలసిందిగా ఢిల్లీ నుండి పిలుపు వచ్చింది. మేమంతా ఆ రోజు ఢిల్లీలో వున్నాం. తీరా చూస్తే అలహాబాదు హైకోర్టు జడ్డి ఇందిర ఎన్నికను రద్దుచేస్తూ తీర్పు యిచ్చారు. ఎన్నికల సనుయంలో అధికార దుర్వినియోగం చేసినందుకు గాను ఆరు సంవత్సరాలపాటు ఎన్నికలలో పోటీ చేసేందుకు ఆమె అనర్హురాలని కూడా ఆయన ప్రకటించారు. ఇది సహజంగా పెద్ద సంచలనం కలిగించింది. కాంగ్రస్‌ వారంతా నిరుత్సాహం చెందటం, ప్రతిపక్షాలవారు ఎంతో సంతోషంగా వుండటం కనిపించింది. నేను ఢిల్లీ చేరగానే యీ వార్త తెలియడంతో, వెంటనే ఇందిరా గాంధి గారిని కలిస్కి దీని వెనుక చాల కథ వుందని, లోగడ సుబ్బరాజు గారు రాసిన వుత్తరం గురించి చెప్పాను, కాని దానిని కేంద్ర గూఢచారి సంప్ర ప్రధానికి తెలియ పరచినట్టు లేదు. వెంటనే ఇందిరాగాంధి కేంద్ర గూఢచారి సంస్థకు చెందిన అధికారిని సీలచి నా ముందే నేను చెప్పిన విషయం గురించి వారిని నిలదీయటం జరిగింది. వారు వెంగళరావుగారు చెప్పినదంతా నిజమేనని అంగీకరిస్తూ రెండు మూడు నెలల కిందటే ఆ వుత్తరం నకలును తమ దృష్టికి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సూఢచారి సంస్త తీసుకొని వచ్చిన సంగతిని ధృవపరచారు. ఇందిరాగాంధి గారు ప్రధానిగా కొనసాగటం అవసరమనీ, ప్రస్తుతం దేశం వున్న పరిస్టితులలో పటిష్టమైన ఆమె నాయకత్వం దేశానికి తప్పుని సరి అనీ ఎందరో కాంగ్రెస్‌ నాయకులు ఆమెకు చెప్పినా కూడ, నైతిక బాధ్యతగా కోర్టు తీర్చును శిరసానహిస్తూ ఆమె రాజీనామా పత్రాన్ని తయారు చేసుకున్నారు. అయితే ఆమె కుమారుడు సంజయ్‌ గాంధీ వచ్చి తల్లి చేతిలో నుండి ఆ కాగితాన్ని లాక్కొని చింపినేయటం జరిగింది. భారతదేశంలోని ప్రముఖ న్యాయవాదుల్లో వొకరుగా పేరుమోసిన నానీ పాల్కీవాలా ఇందిరాగాంధి గారి ఎన్నికపై హైకోర్టు యిచ్చిన

139

తీర్పు చెల్లదని ఆమె పక్షాన సుప్రీంకోర్టులో అపీలు చేస్తూ కోర్టు తీర్పువచ్చేదాకా ప్తాకోర్టు తీర్చు అవులు కాకుండా స్టే యిమ్మని కోరుతూ పిటీషన్‌ వేశారు. రెండో రోజుననే సుప్రీం కోర్టు వారు స్టే మంజూరు చేస్తూ అప్పీలును విచారణకు స్వీకరించారు. సంజయ్‌గాంధి జోక్యం శ్‌

ఇదిలా వుండగా, అప్పటివరకూ రాజకీయాలతో సంబంధం పెట్టుకోకుండా వేరే సనులు చూసుకుంటున్న ఇందిరాగాంధీ రెండవ కుమారుడు సంజయ్‌గాంధీ రాజకీయ రంగంలో అడుగుపెట్టారు. నేను అన్ని సంవత్సరాలు వముఖ్యవుంత్రిగా వున్నా ఆయున పేరు వినడవేం కొని ఆయానను ఎప్పుడూ కలుసుకోలేదు. ఈ తీర్పు వచ్చిన తరువాత ఇందిరాగాంధీ గారు ఆయనను నాకు పరిచయం చేశారు. ఆయునకు అప్పుడు హర్యానా ముఖ్యవుంత్రిగా వున్న బన్సీలాల్స్‌ పశ్చివు బెంగాల్‌ ముఖ్యవాంత్రిగా వున్న సిద్దార్ట్‌ శంకర్‌రే ముఖ్య సలహాదారులు. సిద్దార్ట్‌ శంకర్‌ రే ప్రముఖ న్యాయవాది కూడ. రే, బన్సీలాల్స్‌ సంజయ్‌గాంధి, ఇందిరాగాంధి కూర్చొని ఆలోచించి రాజ్యాంగాన్ని సవరించాలనీ దేశం లోని ప్రతిపక్షాలు అరాచకం రేపకుండా అత్యవసర పరిస్థితిని ప్రకటించాలనీ నిర్ణయానికి వచ్చారు. ఎముర్లన్సీ :

కాం(గ్రస్‌ ముఖ్యమం త్రులలో నేను ఇందిరాగాంధీ గారికి చాల నమ్మకమైన వ్యక్తిని. నేను ఆంధ్రప్రదేశ్‌ భవన్‌లోని గెస్టహొస్‌లో వుండగా ప్రధాని నుండి పిలుపువచ్చింది. నేను ప్రధాని యింటికి వెళ్లగానే నన్ను లోసలకు తీసుకొని వెళ్లి కూర్చోబెట్టి ఇందిరాగాంధి అన్ని పరిస్టితులూ వివరించారు. తరువాత దేశంలో అత్యవసర పరిస్టితి ప్రకటించాలని నిర్ణయం తీసుకున్న సంగతి చెప్పారు. “మీరు ఇంకా రెండు రోజులపాటు యిక్కడే వుండండి! న్నిర్ణయం ప్రకటించిన తర్వాత వెళ్లవచ్చు” అన్నారు. ఎమర్రైన్సీ యింకా మూడురోజులకు ్రకటిస్తారనగా యిది జరిగింది. అప్పటికి యీ సంగతి కేంద్ర మంత్రి వర్గ సభ్యులకెనరికీ తెలియదు. నాకు యీ సంగతి మూడు రోజుల ముందే ప్రధాని ద్వారానే తెలిసింది.

ఎమర్జెన్సీ ప్రకటనకు ఒక రోజు ముందు ప్రధాని మళ్లీ నన్ను పిలిపించారు.

140 *ఎమర్లైన్సీ ప్రకటించచానికి నిర్ణయించాము. మీరు బెంగుళూరు వెళ్లండి. దేనరాజ్‌ అర్స్‌తో మౌచ్చాడండి! ఎవరిని అరెస్ట్‌ చేయాల్సింది తరువాత చెబుతాము. "హైద్రాబాద్‌ చేరుకున్న రాత్రి 12 గంటలకు మిగిలిన అన్ని విషయతాలూ చెబుతాం, అని చెప్పారు. దేవరాజ్‌ అర్స్‌ అప్పుడు కర్నాటక ముఖ్యమంత్రిగా వున్నారు. ఆయన నాకు చాల సన్నిహిత మిత్రుడు. బెంగుళూరు వెళ్లచానికి అప్పుడు విమానం లేదు. అందుకని ప్రధాని ఇందిరాగాంధి ఎయిర్‌ ఛీఫ్‌ మార్షల్‌, ఓ.పి.వెంహ్రాను పిలచి తాను వరాౌవబాలుగా ప్రయాణం చేసే రాజదూత్‌ విమానాన్ని నా వుపయోగం కోసం యిచ్చి బెంగుళూరులో దింపేందుకు ఏర్పాటు చేయమని చెప్పారు. నేను వెంటనే ఆం(ధ ప్రదేశ్‌ గెప్ట హౌస్‌కు వెల్లాను. నేనా వెళ్లిన పావుగంటకల్లా, “ప్లేన్‌ రెడీ అనీ, నా కోసం ఎయిర్‌ వైస్‌ వళార్షల్‌నం సంపుతున్నామనీ, ఆయన కారుతీసికొని వస్తున్నారనీ చెప్పారు. తరువాత 15 నిముషాలలో ఎయిర్‌ వైస్‌ మార్షల్‌ వచ్చారు. నేను నా దగ్గర సెక్యూరిటీ ఆఫీసర్‌గా వున్న సీతాపతిని పిలచి నా సామానంతా వెనకవేపు నుండి ఎవరూ చూడకుండా కారులో పెట్టించనుని చెప్పాను. నా వద్ద అప్పుడు కొంతమంది పార్లమెంటు సభ్యులు కూర్చొని వున్నారు. నేను వారితో కొంచెం బయట పనివుంది, వెళ్లివస్తానని చెప్పి లేచి వచ్చి, కారులో కూర్చొని బయలు దేరాను. నేను ఎక్కడికి వెళ్లిందీ ఎవరికీ అర్ధం కొకుండా రహస్యంగా వుంచటంకోసం యిలా చేచూల్సి వచ్చింది. మేమంతా పాలం విమానాశ్రయం ్రక్కన సెక్యూరిటీ జోన్‌లో వున్న రాజదూత్‌ నిమానం ఎక్కాము. మా కన్నా ముందే అందులో ఎయిర్‌ ఫోర్స్‌కు చెందిన పాతిక నలుప్పంలి వాంది ఎక్కి కూచున్నారు. వేంవలు (ప్రధాని మామూలుగా ఎక్కే లేడర్‌ ద్వారా ఎక్కి, ప్రధాని కేబిన్‌ లో కూర్చూన్నాము. మేము ఢిల్లీ నుండి బయలుదేరేసరికి దాదాపు పదిగంటలయింది. బెంగుళూరుకు సన్నెండు గంటలకు చేరాను. దిగేసరికి ఎయిర్‌ ఫోర్స్‌ వారి కారు రడీగా వుంది. నేను అక్కడి నుంచి ముందు ప్రేట్‌ గ్టహౌస్‌కు వెళ్లాను. నా సెక్యూరిటీ ఆఫీసర్‌ కర్నాటక ఛీఫ్‌ సెక్రటరీని ఫోన్‌లో కాంట్వుక్ష్‌ చేసి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ముఖ్యనుంత్రి ఇప్పుడే ఢిల్లీనుంచి వచ్చారు. మీ ముఖ్యవుంత్రితో చాల అర్హంటుగా' మాట్లాడాలి. ఆయన ఎక్కడ వున్నా యీ సంగతి ఆయనకు వెంటనే తెలియచేయండి! కాని ఇదంతా ఎవరికీ ఏ మాత్రం తెలియకూడదు. అత్యంత రహస్యం”, అని చెప్పాడు. ఇంతలో భోజనం వచ్చింది. భోంచేసే సరికి కర్నాటక ముఖ్యమంత్రి నుంచి ఫోన్‌

వచ్చింది. నేను స్వయంగా వచ్చి అర్హంటుగా మాట్లాడాలని చెబిత్కే గెస్ట్‌హౌస్‌ ప్రక్కనే వున్న ఆయన యింటికి రావలసిందిగా ఆహ్వానించారు. వెంటనే నేను ఆయన యింటికి వెళ్లి కలిశాను. “రేపుదయం తెల్లారేసరికి దేశంలో ఎమక్లెన్సీ ప్రకటిస్తారు. ఈ లోగా మీరు మీ ఛీఫ్‌ సెక్రటరీని, డి.జి.పి. (డైరక్టర్‌ జరల్‌ ఆఫ్‌ షో లీస్స్‌ నీ ఇంటెలిజెన్స్‌ ఛీఫ్‌నూ రప్పించుకొని రాష్ట్రమంతటా శాంతి భద్రతలు కాపాడే విషయం జా(గ్రత్త తీసుకొని, ఎవరయినా ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా ఉద్యమం తీస్తారనీ శాంతి భద్రతలకు భంగం కలిగిస్తారనీ అనుమూనం కలిగితే అట్టి వారిపై నిఘా వుంచండి! - మన్లీ రాత్రి హ్నొండు గంటలకు ఇందిరా గాంధీ నుండి ఫోన్‌ వస్తుంది. ఆ ఫోన్‌ వచ్చిన వెంటనే ఢిల్లీ నుండి వచ్చే ఆదేశాల మేరకు మీరు "మీ అధికారులందరికీ తగు ఆదేశాలు యిచ్చి చర్య తీసుకోండి", అని చెప్పాను. ఆరోజు బెంగుళూరులో ప్రత్యేక పరిస్టితి నెలకొనివుంది. భారతీయ జనతా పార్టీనాయకులు అటల్‌ బిహారీ వాజ్‌సేయి మొదలయిన వారు ఆ రోజు బెంగుళూరులోనే వున్నారు. “కనుక యిప్పటినుంచే అన్ని జా(గ్రత్తలూ తీసుకోండి అని కూడా చెప్పాను. తరువాత నేను అర్వు గారింటి నుంచే నూ ప్రధాన కార్యదర్శికీ,

ముఖ్యమంత్రి కార్యదర్శి రావు సాహెబ్‌కూ ఫోన్‌ చేసి మాట్లాడాను. నేను హైద్రాబాద్‌ ఎయిర్‌పోర్టులో దిగిన వెంటనే సెక్రచేరియట్‌కు వస్తున్నాననీ, వారిద్దరినీ, డి.జి.పి, డి.ఐ-జి. (ఇన్‌ టెలిజెన్స)నూ నేను వచ్చేసరికి సెక్రచేరియట్‌లో తయారుగా వుంచాలనీ, రాగానే ముఖ్యమైన విషయాలు మాటాడాలనీ చెప్పాను. దేవరాజ్‌ అర్స్‌గారితో ఢిల్లీ సంగతులన్నీ వివరించిన తరువాత బయలుదేరి ఎయిర్‌ ఫోర్స్‌ కారులోనే తిన్నగా రాజదూత్‌ దాకా వెళ్ళాము. అప్పటికి పైలచ్స్‌ తయారుగా వున్నారు. నేను, నా సెక్యూరిటీ ఆఫీసర్‌ విమానం ఎక్కి హ్టైదరాబాదుకు బయలు దేరాము. ముందు వారు నాకు చెప్పిన ప్రకారం మేము. రహస్యంగా దిండిగల్‌ ఎయిర్‌ఫోర్స్‌ బేస్‌లో దిగి కారులో హైద్రాబాదు చేరుకోవాల్సి వుంది. కాని తీరా విమానం దిండిగల్‌ చేరేసరికి అక్కడ పెద్ద వర్షం కురుస్తూ వుండటంతో విమానాన్ని దింపటం_ సమస్య అయింది. విమానం పైనే చెక్కర్లు కొడుతూవుండగా కింద నుంచి ఎయిర్‌ఫోర్స్‌ విమానాశ్రయం అధికారులు వి.ఐ.పి. వున్న విమానం కనుక యీ వాతావరణంలో దింపటం కేనుం కాదనీ, ప్రమాదం జరిగే అవకాశం వుంది కనుక దిగవద్దని చెప్పారు. ఇక లాభంలేదని పైలట్‌ విమానాన్ని బేగంపేట విమానాశ్రయానికి తీసుకొచ్చి, సెక్యూరిటీ జోన్‌

142 (పాత ఎయిరో డ్రోం)లో దింపాడు. ఈ లోగానే దిండిగల్‌ నుండి కబురందటం వల్ల ఛీఫ్‌ సెక్రటరీ, ముఖ్యమంత్రి కార్యదర్శి విమానం దగ్గరకు వచ్చి కలిశారు. నేను పైలట్‌కు థాంక్స్‌ చెప్పి వారితో సెక్రచేరియట్‌కు బయలుదేరాను.

ఆ రోజు సాయంకాలం 5-305ు ఛీఫ్‌ సెక్రటరీ, ముఖ్యమంత్రి కార్యదర్శి, డి.జి.పి, డి-ఐ.జి., (ఇంటెలిజెన్స్‌) లతో సమావేశమై విషయమంతా చెప్పాను. శాంతి భద్రతలను కాపాడటానికి సవ్ఫన్నద్దంగా వుండాల్సిందిగా ఆదేశించాను. నొకు రాత్రి పన్నెండు గంటలకు. ఫోన్‌ వస్తుంది అనీ, రాగానే నేను వారికి ఏం చేయాలో చెబుతాననీ, ఆ తరువాత వెంటనే వాళ్లు సిటీలో కమీషనర్‌ ఆఫ్‌ పోలీస్‌కూ, జిల్లాల్లో కలక్షర్లకూ, యాన్‌.పి.లకూ తెలియచేసి వెంటనే “ప్రమాదకరమైన వ్యక్తులను అర్జు చేయాలనీ చెప్పాను. అత్యవసర పరిస్టితి :

అనుకున్నట్టుగా రాత్రి 12 గంటలకు నాకు ఢిల్లీ నుంచి ఫోన్‌ వచ్చింది. ఉదథామే గం.6-05 ని.లకు ఇందిరాగాంధి ఢిల్లీ రేడియో స్టేషన్‌కు వెళ్లి ప్రజలనుద్దేశించి ప్రసంగిస్తూ అత్యవసర పరిస్థితిని విధించి నట్టు ప్రకటిస్తారని సమాచారం అందింది.

ఈ విషయం ఏకొద్ది మందికో తప్ప ఢిల్లీలో వున్న వారికి గాని, ఇతర రాష్ట్రాలలోని వారికి గాని తెలియదు. అప్పడు కాసుబ్రహ్మానందరెడ్డి కేంద్రంలో హోంమంత్రిగా వున్నారు. ఆయన దగ్గరకు రాత్రి 12 గంటలకు హోం శాఖలో సహాయమంత్రిగా వున్న ఓం మెహతా వెళ్లి నిద్రలేపి సఫైల్‌మిద సంతకం పెట్టించుకొని వచ్చాడు. ఏ కాగితం మీద సంతకం చేస్తున్నది, ఎందుకు చేస్తున్నది కూడ ఆయనకు తెలియదు. (్రీమతి ఇందిరాగాంధి, సిద్దార్ధ శంకర్‌ రే కలసి రాష్ట్రపతి భవన్‌కు వెల్లి “దేశంలో ప్రతిపఖ్షాల వారు అరాచకం సృష్టించే ప్రయత్నం చేస్తున్నారనీ, ఎముర్దన్సీ ప్రకటించకపోతే చాలా యిబ్బంది కలుగుతుందనీ?? ఆయనకు చెప్పి, ఫైలుపై సంతకం చేసేందుకు ఆయనను వొప్పించటం జరిగింది.

ఆ రాత్రి ప్రధాని యింటినుండి కేంద్ర మంత్రి వర్గ సభ్యులందరికీ ఫోన్‌చేసి ఉదయాన్నే 5-30 గం.కు ప్రధాని యింటి దగ్గరకు రావలసిందని చెప్పారు. " ప్రధాని 6 గం.కు బయటకు వచ్చి కారెక్కబోతూ మందత్రులందర్నీ పిలిచి దేశంలో ఎమర్హన్సీ ప్రకటిస్తూ రేడియో ప్రసంగం చేయటం కోసం తాను రేడియోప్టేషన్‌కు

143

వెళుతున్నానని చెప్పారు. “అందుకు రాష్ట్రపతి ఆమోదం రాత్రి తీసుకోడం జరిగింది. “మీరంతా పదిగంటలకు సొత్‌బ్బాక్‌లో కేబినెట్‌ వీటింగుకు హాజరుకావాలని” చెప్పి కారులో రేడియో స్టేషన్‌కు వెల్లారు. చన రేడియో ప్రసంగంలో ఆమె దేశంలో అత్యవసర పరిస్థితిని ప్రకటిస్తున్నట్లు తెలియచేసి, అందుకు కారణాలేమిటో నివరింఛారు. అరెస్టులు :

అప్పటికీ దేశంలో అనేకచోట్ల ఆయా రాష్ట్రాల నమఖ్యవుం త్రులు సంజయ్‌గాంధీ వొత్తిడికి భయపడి ప్రముఖ రాజకీయ నాయకులందర్నీ అరై చేయించడం జరిగింది. అరెస్టయిన వారిలో జయఫ్రకాశ్‌ నారాయణ్‌, ఆచార్య కృపలానీ మొరార్తీ దేశాయ్‌ మొదలయిన (ప్రముఖు లున్నారు.

ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌లో మూత్రం మేము జాగ్రత్తగా ఆలోచించాము. ఎమర్హన్సీని దుర్వినియోగం చేయకుండా, తెల్లవారేసరికి 45 మందిదాకొ అరెస్ట్‌ చేయటం జరిగింది. అయితే సంజీవరెడ్డి, తెన్నేటి విశ్వనాధం వంటి నాయకులను అర్బ్టే చేయలేదు. మన రాష్ట్రంలో ప్రభుత్వం అన్సుడు జాగ్రత్తగా వ్యవహరించటం వల్దా, ఎమర్దన్సీ అధికారాలను దుర్వినియోగం చేయనందునా ప్రజలకుగాన్సి పెద్దలకు గాని యిబ్బంది కాలేదు. అరెస్ట్‌ అయిన నాయకులకు కూడ ఏ ఇబ్బంది కల్లించకుండా వారు దరఖాస్తు చేసి కోరిన సౌకర్యాలను కలిగించాము. ఎమర్హన్సీ కాలంలో రాష్ట్రంలో ఎక్కడా గోలలూ, ఆందోళనలూ, సమ్మెలూ అరాచకం జరగలేదు. చాల' ప్రశాంతంగా గడిచింది. ఈ అవకాశం తీసుకొని వివిధ పట్టణాలలో రౌడీ షీటర్లను, గూండాలనూ అరెస్టు చేసి జైలులో వుంచటం జరిగింది. ఆ రోజుల్లో విజయవాడ వంటి పట్టణాలలో రాజకీయ పొన్టీల ప్రాపకంలో వున్న గూండాలను జైలులో పెట్టడం వళ్ల విజయనాడ్య యితర సచ్నాల ప్రజలు హాయిగా ప్రశాంతంగా జీవించ గల్గారు. అప్పుడు మీసా కింద మేం జైలులో వేసిన రౌడీ షీటర్లలో కొందరు నేడు శాసన సభ్యులుగా ఎన్నిక కొవటమే కాక్క మంత్రులుగా. కూడ వుండటం దురద్చష్పం. అయితే అన్ని రాష్ట్రాలలో - ముఖ్యంగా ఉత్తరాదిన అలా అరెస్టుల విషయంలో జాగ్రత్త తీసికోడం జరగలేదు. ఎమతన్షైన్సీ అమలులో వున్న 19 నెలల కాలంలో సంజయ్‌ గాంధీకి అనుభవంలేక పోవడంతో ఇందిరాగాంధి గౌరికి తెలియకుండా అధికార దుర్వినియోగం చాలా జరిగింది. అక్కడి వముఖ్యవుంత్రులు సంజయ్‌గాందీకి భయపడి ఆయన

144 చెప్పినట్రల్టా చేసి అధికార దుర్వినియోగానికి పాల్పడటంతో ఆ రాష్ర్రాలలో కాం(గ్రక్‌కు చెడ్డపేరు వచ్చింది. కొన్ని రాష్ట్రాలలో విచక్షణా రహితంగా వేల సంఖ్యలో అరెస్టులు జరిగాయి. బలవంతంగా కుటుంబ నియంత్రణ శస్త్ర చికిత్సలు జరిపారు. ఇలా అనేక రంగాలలో బలప్రయోగం జరిగింది. నేను ఢిల్లీలో ఇందిరాగాంధీని కలవటానికి వెళ్లినప్పుడల్లా సంజయ్‌గాంధీ ఆంధ్రలో కూడ కుటుంబనియంత్రణ ఆపరేషన్లు బాగా జరగాలనీ యింకా ఎక్కువ మందిని అర్మ్ట్‌ చేయాలనీ చెబుతూ వుండేవాడు. కాని నేను ఆయన మాట పెడచెవిన పెట్టి ఆయన సలహా ప్రకారం నడచుకొన నిరాకరించే వాడిని, అందుకుగాను ఆయనకు నాపై కొంత కోపం వుండేది. సంజయ్‌ పర్యటన : ఇందిరాగాంధీకి కూడ తన తర్వాత సంజయ్‌గాంధీ దేశానికి నాయకుడు కావాలన్న అభిప్రాయం వుండేది. సంజయ్‌గాంధీని రాష్ట్రాలకు ఆహ్వానించి, పెద్ద పెద్ద బహిరంగ సభలు నిర్వహించి ప్రజల్లో ఆయన నాయకత్వానికి బలం చేకూర్చాలని ఆమె అభిప్రాయంగా వుండేది. ఆ విషయం ముఖ్యమంత్రులందరితో చెబుతుండేది. ఒకసారి ఆం(ధ్రకోస్తా లోనూ, తమిళనాడులోనళా తుఫాన్‌ సంభవించి అపారనష్టం కలిగింది. అప్పుడు తమిళనాడులో రాష్ట్రపతిపాలన వుండటంతో కేంద్ర హోం శాఖ సహాయమంత్రి ఓం మెహతా సంజయ్‌గాంధీని ప్రత్యేక వివానంలో తీసుకొని వెళ్లి అక్కడ సహాయ కార్యక్రవూలనం పర్యవేక్షించాడు. ఆంధ్రలో నెల్లూరు నుండి పశ్చిమ గోదావరి దాకా కొంత నష్టం జెరిగింది. నేను విజయవాడలో ఓ వారం రోజులు మకాం పెట్టి జిల్లా కల్మక్తర్లను పిలిచి సహాయకార్యక్రవూలను సమీక్షిస్తూ వుండేవాడిని. ఒకనాడు ప్రధాని యింటినుంచి అప్పుడు ప్రధానికి పి.ఏ.గా వున్న ధావన్‌ నాకు ఫోన్‌ చేసి వరౌట్టాడాడు. సంజయ్‌గాంధీని ఆంధ్రలో: తుఫాన్‌ దెబ్బతిన్న ప్రాంతాల పర్యటనకు ఆహ్వానించాలని ఇందిరాగాంధి గారు సూచించినట్టు నాకు ఆయన చెప్పాడు. దానికి నేను ఇందిరాగాంధి గారు ప్రధాని హోదాలో స్వయంగా వచ్చి పర్యటిస్తే ఎంతో బాగుంటుందనీ, ప్రజలకు చాల భరోసా కలుగుతుందనీ, వాళ్లు సంతృప్తి చెందుతారనీ వివరించాను. ఇందిరాగాంధీ కుమారుడయినంత మాత్రాన సంజల్‌ం గాంధీని ఆహ్వానించి పర్యటన ఏర్పాటు చేయుడం సవుంజసంగా వుండదని చెప్పాను. తుఫాన్‌ సహాయ కార్యక్రమాలన్నీ చక్కగా జరుగుతున్నాయనీ,

145 నేనే స్వయంగా వుండి సమీక్షిస్తున్నాననీ తెలియచేశాను. ఇందిరాగాంధీ గారు రావటానికి యిష్ట పడితే ఆమె వెంట సంజయ్‌గాంధీ వస్తే బాగుంటుంది కాని ఆమె లేకుండా ఆయన వొక్కరే వస్తే, ప్రభుత్వం. పర్యటన ఏర్పాటు చేయడం బాగుండదని, ఆ సంగతి ప్రధానికి వివరించవలసిందిగా నేను ధావన్‌ని కోరాను. ఈ విషయం ప్రధానికి ధావన్‌ చెప్పినప్పుడు ఆమెకు ఆగ్రహం కలిగింది. అప్పుడు మన రాష్ట్రం నుంచి కేంద్రంలో మంత్రిగా వున్న కొత్త రఘురామయ్యగారూ, ఆం(ధ్రనుంచి ఎన్నికైన పార్తమెంటు సభ్యులు కొందరూ ఇందిరాగాంధీని కలిసి తుఫాన్‌ పీడిత ప్రాంతాలకు కేంద్ర సహాయం కొవాలని అర్రించారు. అప్పుడు ప్రధాని వాళ్లతో మాట్లాడుతూ తుఫాన్‌ పీడిత ప్రాంతాల్లో సహాయ కార్యక్రమాలను గురించి సంజయ్‌గాంధీ పర్యటనను ఏర్పాటు చేయవలసిందిగా కోరితే ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ముఖ్యమంత్రి యిలా అన్నాడని చెప్పారు. ఆయన నాకు తరువాత ఫోన్‌ చేసి ఇందిరాగాంధీ గారు తనతో యిలా మాట్లాడిందని చెప్పటం జరిగింది. ఈ లోగా తుఫాన్‌ ప్రాంతాలలో సహాయ కార్యక్రమాల పని ముగిసింది. అప్పుడు గాహతిలో కాంగ్‌ మహాసభలు జరిగాయి. డి.కె.బారువా గారప్పుడు అఖిలభారత కాంగ్రెస్‌ అధ్యక్షులు. నేనా మహాసభలకు హాజరయ్యాను. ఆంధ్రనుంచి పార్లమెంటు , సభ్యులు, ఏ.ఐంసి.సి. సభ్యులు అంతా వచ్చారు. సభలు పెద్ద యెత్తున జరిగాయి. అప్పుడు వారంతా నాతో సంజయ్‌ గాంధీ గారినొకసారి రాష్ట్రానికి ఆహ్వానిస్తే బాగుంటుందని కోరటం జరిగింది. అప్పుడు నేను ఇందిరాగాంధీగారిని కలిసి తుఫాన్‌ బాధితుల సహాయ కార్యక్రమాలు ముగిశాయనీ, నేనే అక్కడ వుండి సమీక్షించటం జరిగిందనీ చెప్పాను. అప్పుడు సంజయ్‌ గాందీ గారిని తీసుకొని వెళితే అంతా పర్యటన జయుప్రదం చేయటానికి కృషిచేయటంతో సహాయకార్యక్రవూలు దెబ్బతినే అవకాశం వుందన్న భయుంతో అప్పుడు ఆహ్వానించ లేదని చెప్పాను. అంతకన్నా వేరే వుద్దేశం లేదనీ యివ్రుడు సహాయ కార్య క్రవూలన్నీ పూర్తయ్యాయి కనుక మీరిప్పుడు సంజయ్‌గాందీ గారిని ఆంధ్రకు పంపిస్తే పర్యటన ఏర్పాటు చేయటానికి నా కభ్యంతరం లేదని చెప్పాను. ఆమె దానికి అంగీకరించి సంజయ్‌ గాంధీని పిలిచి చెప్పడం, కార్యక్రమం అంతా రాసి ఆమోదం తీసికోడం జరిగింది. సంజయ్‌ గాంధీ.పర్యటన కోసం రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఇండియన్‌ ఎయిర్‌లైన్స్‌ నుండి ఒక విమానాన్ని అద్దెకు తీసికొంది. అప్పటి రక్షణ శాఖమంత్రి బన్సీలాల్‌ గారికి రాసి 15 మంది ఎక్కే వీలున్న మిలిటరీ హెలీకాప్టర్‌ నొకదానిని కూడా ప్రత్యేకంగా తెప్పించాము.

146

మొట్టమొదట సంజయ్‌ గాంధీ హైదరాబాదు వచ్చారు. అక్కడ నుండి విమానంలో తిరుపతి బయలుదేరాము. సంజయ్‌గాంధీకి విమానం నడపటం వచ్చు. _ప్రయౌాణం వుధ్యలో పైలట్‌ వచ్చి సంజయ్‌ గాంధీని స్వయంగా కాక్‌పిట్‌లోకి తీసికొని వెళ్ళాడు. అక్కడ నుండి తిరుపతి చేరిందాకా సంజయ్‌గాంధీయే విమానం నడపటం జరిగింది: విమానంలో వున్న వాళ్లంతా ఈ రోజు నునం క్షేమంగా తిరుపతి చేరేదుందా అని భగవంతుణ్ణి మనసులోనే తలచుకోడం మొదలు పెట్టారు. పైకి ఎవరూ ఏమీ అనలేదు కాని అందరికీ మనసు పింజం పింజం అంటోందని నాకు తెలుసు, మొత్తం మీద తిరుపతి క్షేమంగా చేరాం కాని విమానాన్ని ఆపేటప్పుడు ఆయన సడెన్‌ బ్రేక్‌ వేయటం వల్ల అంతా కుదుపుతో వలుందుకు వూగాల్సి వచ్చింది. వివానంలో వారంతా భగవంతుని దయవల్ల “బతుకు జీవుడా! బయట పడ్డాం అనుకొని వూపిరి పీల్చుకున్నారు.

తిరువుల వెళ్లి (శ్రీ; వేంకటేశ్వరస్వామి దర్శనం చేసుకొని, ఎయిర్‌ పోర్ట్‌కు వెళ్లి హెలికాప్టర్‌లో బయలుదేరి కాళహస్తి చేరుకొని అక్కడ ప్రత్యేకంగా తయారు చేసిన హెలీపాడ్‌పై దిగటుం జరిగింది. తుఫాన్‌ బాధితుల సహాయ కార్యక్రమాలను చూపించి తిరిగి హెలీకాస్టర్‌లో నెల్దూరు జిల్లాలో నాయుడుపేట వెళ్లాము. అక్కడ బహిరంగ సభ చూసుకొని కార్యక్రమాలు ముగించుకొన్న తరువాత గన్నవరం విమానాశ్రయం చేరాము. అక్కడ భోజనం ముగించుకొని తిరిగి హెలీకాస్ట్రర్‌ ఎక్కి పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలోని ఆకివీడు వెళ్లి అక్కడ కూడ తుఫాన్‌ బాధితుల సహాయ కార్యక్రమాలు చూపించి బహిరంగ సభలో పాల్గొన్న తరువాత సాయంకాలానికి ఖమ్మం జిల్లా కొత్త గూడెం చేరుకున్నాము. అక్కడ సింగరేణి కాలరీస్‌ గె్టహోొస్‌లో విశ్రాంతి తీసుకొని, అక్కడ నుంచి పాల్వంచ దగ్గర కిన్నెరసాని ప్రాజెక్టు చూసి (ట్రైబల్‌ బాయ్స్‌ రెసిడెన్షియల్‌ స్కూల్‌ దర్భించాము. ఆ తరువాత అక్కడ బహిరంగ సభలో ఇందిరాగాంధి 20 సూత్రాల కార్యక్రమం కింద దాదాపు రు.4కోట్ట్లు దాకా బలహీన వర్గాలకు పొడిపశువులూ, ఆయిల్‌ యింజన్నూ, ఎడ్ల బండ్లు మొదలైనవి పంపిణీ చేయటం జరిగింది. అక్కడి నుంచి కొత్తగూడెం తిరిగి వచ్చాము. అక్కడ ఏర్పాటు చేసిన పెద్ద బహిరంగ సభ ఘనంగా జరిగింది. ఆ సభను ముగించుకొని, గ్టుహౌొస్‌కు వెళ్లి డిన్నర్‌ తీసుకొని కొత్తగూడెం నుండి రాత్రి 11 గం.లకు హైదరాబాదుకు రైలులో బయలుదేరాను. ఆ రైలుకు ఒక ఏ.సి. కోచ్‌ ప్రత్యేకంగా ఏర్పాటు చేయించాము. అందులో ప్రయాణం చేసి

147

తెల్లవారే సరికి సికింద్రాబాద్‌ చేరుకున్నాము. లేక్‌వ్యూ గెస్టహొస్‌కు చేరుకొని స్నానం, బ్రేక్‌ఫాస్ట్‌ అయింతర్వాత అప్పటికే హైదరాబాదు వచ్చి వేచివున్న కర్నాటక ముఖ్యమంత్రి తదితరులను కలవటం జరిగింది. వారు సంజయ్‌ గాంధీని కర్నాటక పర్యటనకు ఆహ్వానించి తీసుకొని వెళ్లేందుకు ముందుగా యిక్కడికి వచ్చారు. మేము ఎయిర్‌సోర్టు వరకు వెళ్లి వీడ్కోలు చెప్పివచ్చాము. లోక్‌సభకు ఎన్నికలు :

పార్ణవెంంటుకు ఎన్నికలు జరిగే నముందంు (ప్రధాని ఇందిరాగాంధి ముఖ్యమంత్రులందర్నీ పిలిచి అంతవరకూ జైళ్లలో వున్న నాయకులందర్నీ 'వదిలి వేసి ఎన్నికలు జరిపించాలనుకుంటున్నానని చెప్పి, మా అభిప్రాయం అడిగారు. నేను మా రాష్ట్రంలో 42 సీట్తకు గాను కనీసం 40 తప్పక గెలుస్తానుని చెప్పాను. ఉత్తరాది రాష్ట్రాల వలఖ్యవంంత్రంలెవ్వురతా అంత నరా(త్రం దైర్యంగా జవాబివ్వలేకపోయారు. సంజయ్‌గాంధీ ప్రోద్బలంవల్ల ఎమర్హన్సీ కాలంలో ఆయా రాష్ట్రాలలో జరిగిన పారబాట్లే దానికి కారణం. అప్పుడు జరిగిన ఎక్సెసెస్‌ వల్లనే ప్రజలంతా కాంగ్రస్‌పై ఆగ్రహంతో వున్నారు. ప్రతిపక్ష నాయకులను జైళ్లలో వుంచినప్పుడు అంతా అక్కడ జైలులోనే చర్చలు జరిపి ఎలాగైనా ఓడించాలనే కృత నిశ్చయంతో దీక్షబూని బయటికి వచ్చారు. జయప్రకొళ్‌ నారాయణ్‌, ఆచార్య కృపలానీ వంటి వృద్ద స్వాంతత్ర్య సమర యోధులను జైళ్లలో పెట్టటం వల్ల కూడ ప్రజలు కాంగ్రెస్‌పై ఆగ్రహంతో వున్నారు. అన్ని పానీలనారూ జయప్రకాశ్‌ నాయకత్వాన్ని అంగీకరించి ఆయన చెప్పినట్టు చేస్తామని వొప్పుకున్నారు. ముస జనతా ప్రభంజనం :

ఎన్నికల ఫలితాలు వెల్లడయే్యసరికి జనతా ప్రభంజనంలో కాంగ్రెస్‌ కొట్టుకొనిపోయింది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌, కర్నాటక, మహారాష్ట్రలలో మాత్రం కాంగ్రు గెలిచింది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఎన్నికలు ప్రశాంత వాతావరణంలో జరిగాయి. రాష్ట్రంలోని 42 లోక్‌సభ నియోజకవర్గాలలో కాంగ్రస్‌ 41 గెలుచుకొంది. కాంగ్రాసేతర అభ్యర్దులలో నంద్యాల నుంచి జనతా పార్టీ అభ్యరిగా పోటీ చేసిన ఆంధ్రప్రదేశ్‌ తాలి ముఖ్యమంత్రి (శ్రీ నీలం సంజీవరెడ్డి ఒక్కరే గెలుపొందగలిగారు. ఆయన తరువాత లోక్‌సభ స్పీకర్‌గా ఎన్నికయ్యారు. 1969లో ఆయన రాష్ట్రపతి పదవికి కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్షి ఇందిరాగాంధి వ్యతిరేకత కారణంగా ఆయన

148 ఓడిపోయారు. తిరిగి 1978లో జనతా పార్టీ సంజీవరెడ్డి గారినే రాష్ట్రపతి పదవికి తమ. అభ్యర్దిగా నిర్ణయించడం, ఆయన గెలవటం జరగటంతో నంద్యాల లోక్‌సభ స్ట్రావానికి ఉప ఎన్నిక జరిగింది. ఆ ఉప ఎన్నికల్లో ఆ సీటు కూడ కాం(గ్రమకే లభ్యం కావటంతో రాష్ట్రంలో నూటికి నూరం శాతం స్థానాలు కాంగ్రె న్స 'గెలుచుకోగలిగింది. నేను ముఖ్యమంత్రి కాక ముందుకాన్సి నా తరునాత గాని యింతటి బ్రహ్మాండమైన విజయం కాంగ్రెస్‌కు లభించ లేదు. ఇది నా పరిపాలనా కాలంలో జరిగిన ఆల్‌ చైం రికార్డ్‌ అని ఇతర రాఘ్రైలలో నాయకులుగా వున్న నా మిత్రులు అంటుంటారు. జయప్రకాశ్‌ నారాయణ్‌ గౌరి ఆశీస్సులతో మెురార్తీ దేశాయ్‌ గారు ప్రధానిగా కేంద్రంలో జనతా ప్రభుత్వం ఏర్పాటయింది. భారత దేశం స్వాతంత్ర్యం పొందిన తరువాత కేంద్రంలో కాంగ్రోస్‌ కాక మరో పాక్షీ ప్రభుత్వాన్ని. ఏర్పాటు చేయడం అదే మొదటిసారి.

క్రొత్త అనుభవం; రాష్ట్రాలలో వుండే కాంగ్రేస్‌ ప్రభుత్వాలకు కేంద్రంలో అధికారంలో వున్న మరో న! ప్రభుత్వంతో కలసి మెలసి పనిచేయడం అదొక కొత్త అనుభవం. ఈ పరిస్థితిలో కలిగే ఒత్తిడులు వేరే రకంగా వుందాయి.

-_ కేంద్రం నాపైన పైమాఫేసీ కేస్‌ లేకపోయినా ఒక విచారణ సంఘాన్ని నియమించింది. ఈ సంగతి వేరేచోట విశదంగా ప్రస్తావించాను. కేంద్రంలోని నాన్‌-కాంగ్‌ ప్రభుత్వంతో సర్దుకొని పోవాలని నేను ఎంతో ప్రయత్నం చేశాను. అయితే కొన్ని సందర్భాలలో వారి ధోరణి నాకే మాత్రం నచ్చలేదు. ముఖ్యంగా రాష్ట్రపరిపాలనలో కేంద్రం జోక్యం చేసుకొనే ప్రయత్నాలకు నేను తలొగ్గేవాడిని కాదు. ఇదెందుకు రాస్తున్నానంచే ఈ సంగతి “మొరార్తీ పేపర్స్‌? అన్న పుస్తకంలో ప్రస్తావించబడింది. మొరార్షీ దేశాయి ప్రధానిగా వుండగా ఆయనకూ, అప్పటి రాష్ట్రపతి నీలం సంజీవరెడ్డి గారికీ మధ్య నడిచిన ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలలో కూడ ఈ అంశం చోటు చేసికొంది. చల్లపల్లి సుగర్‌ ఫ్యాక్షరీకి చెందిన వ్యావసాయిక భూములకు భూ సంస్కరణల చట్టాన్ని రాష్ట్రప్రభుత్వం వర్తింప 'జేయటం గురించి ప్రధాని మొరార్షీ దేశాయి రాష్ట్రప్రభుత్వానికి రాశారు. నిజాం సుగర్‌ ఫ్యాక్షరీకి ఒక రకంగ్శా చల్లపల్లి, ఫ్యాక్షరీకి మరొక రకంగా చట్టాన్ని వర్తింప చేయటంలో విచక్షణ

149

పాటించినట్టు ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు. నిజాం సుగర్‌ ఫ్యాక్షర్‌ ప్రభుత్వరంగ సంస్థ. ప్రభుత్వ రంగ సంస్థకు చెందిన భూములకు మినహాయింపు వుంది. అయితే ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలలో కూడా ప్రయివేటు పేర్లకు సంబంధించిన పాలాలకు మినహాయింపు లేదు. అందుకనే నిజాం సుగర్స్‌ ప్రభుత్వ రంగ సంస్త అయినా దానికి పూర్తిగా మినహాయింపు లభించలేదు. ఇచ్చిన మినహాయింపేదో చట్టు ప్రకారం లభించిందే గాని ప్రభుత్వం నిబంధనలు సడలించి పక్షపాతంతో యిచ్చింది కాదు.

_ “మొరారీ పేపర్స్‌ అన్న పుస్తకంలో ప్రస్తావించబడిన దానిని బట్టి చూస్తే సంజీవరెడ్డిగారికి, మొరార్తీకి మధ్య కలిగిన పారజొచ్చాలు ఎంత తారస్టాయికి చేరుకున్నదీ అర్హవరౌతుంది. ఒక పరిస్థితిలో “ఆం(ధ ప్రదేశ్‌లో జనతా అభ్యర్హులందరితోపాటు సంజీవరెడ్డి కూడా ఓడిపోయి వుంచే పీడా పోయేది” - అని జనతా పాక్షీ ఆనంద పడివుండేది - అని అన్నంతవరకూ వెళ్లిందని ఆ పుస్తకంలో వుంది.

(వెలరార్టీ దేశాంటి గార్కి, నాకు జరిగిన ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు అనుబంధంగా పాందుపర్పాను. చల్లపల్లి సుగర్స్‌కు సంబంధించిన కేసు సమాచారాన్ని దానినుండి గ్రహించవచ్చు.) కమీషన్లు :

జనతాపార్రీ అధికారంలోకి రాగొనే చేసిన పనుల్లో వొకటి ఎమర్హన్సీలో జరిగిన అకృత్యాల విచారణకై ఇందిరాగాంధీ మీద, సంజయ్‌ గాంధీ మీదషా కమీషన్‌ను నియమించటం. ఇందిరాగాంధి గౌరు చేసిన తప్పులన్నిటినే రుజువు చేసి ఆమెను కఠినంగా శిక్షించాలనే ఉద్దేశంతో యీ కమీషన్‌ ఏర్పాటు జరిగింది. ఇందిరాగాంధితో పాటు, దేశంలో కాం(గ్రెస్‌ వలుఖ్యవుం త్రంలుగా వున్న వారందరిపైనా - వారు నేరంచేసినా చేయక పోయినా - ఏదో విధంగా కక్ష సాధించాలన్న అభిప్రాయంతో కమీషన్‌లను వేశారు. నా మీద కూడ బొంబాయి హైకోర్టు జడి విమద్‌లాల్‌ గారితో ఒక కమీషన్‌ వేశారు. ఇందిరాగాంధి షా కమీషన్‌ ముందు ఒకటి రెండు సార్హు హాజరయింది, అయితే కమీషన్‌ వారు నిష్పుక్ష పాతంగా వ్యవహరించకుండా జనతా ప్రభుత్వం చెప్పినట్లు న్యాయ న్యవస్థ్ర పరువు తీస్తున్నారనే ఆరోపణతో ఆమె కమీషన్‌ను బాయ్‌కాట్‌ చేయాలనే నిర్ణయం

150

తీసికొన్నారు. ఆమెతో పాటు కాంగ్రెస్‌ ముఖ్యమంత్రులు కూడా కమీషన్తను బాయ్‌కాట్‌ చేయడం జరిగింది.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ముఖ్యమంత్రి నిర్ణోషి :

నేను మాత్రం కమీషన్‌ను బాయ్‌కాట్‌ చేయడం మంచిది కాదనీ, మనమేమి తప్పు చేయనప్పుడు కమీషన్‌ను బాయ్‌కాట్‌ చేయవలసిన అవసరం లేదనీ, మనమేమి తప్పు చేయనప్పుడు కమీషన్‌ వారైనా మననేమి చేస్తారనే అభిప్రాయంతో కమీషన్‌ ముందు విచారణకు హైదరాబాదు లోనూ, బొంబాయిలోనూ హాజరై, నారి ముందు యదార్హంగా జరిగింది జరిగినట్టు నిర్మాహమాటంగా చెప్పడం జరిగింది. విమద్‌లాల్‌ కమీషన్‌ విచారణ ఒక సంవత్సర కాలంలోనే పూర్తయింది. అన్ని రికార్డులూ, సాఖ్యాలూ పరిశీలించి కమీషన్‌ వారు కేంద్రానికి తమ నివేదికను అంద చేశారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ముఖ్యమంత్రి ఏ నేరం చేయకుండానే ఆయనపై కమీషన్‌ వేయడం అన్యాయం. అయినా ఆయన అభ్యంతరం చెప్పకుండా, బాయ్‌కాట్‌ చేయకుండా విచారణకు హోజరుకావటం జరిగింది. ఆయనపై ఆరోపించబడిన వేవీ బుజువు కాలేదు. ఆయన పరువు ప్రతిష్టలను దెబ్బతీయడం కోసవేం ఈ నేరాలన్నీ ఆయనపై వోపడం జరిగింది. కాని ఆం(ధ ప్రదేశ్‌ ముఖ్యమంత్రి నిజాయతీసరులు. నిర్మొహమాటంగా అన్ని విషయాలూ కమీషన్‌ ముందు చెప్పగలిగారు. ఆయనపై నేరారోపణలు చేసి వాటిని బుజువు చేయలేక పోయిన వారందరినీ ప్రాసిక్యూట్‌ చేయాలని సిఫార్స్‌ చేస్తూ కమీషన్‌ తన నివేదికను కేంద్రానికి సమర్సించింది. అప్పుడు కేంద్రంలో జనతా పార్టీ ప్రభుత్వంలో హోం మంత్రిగా వున్న చౌదరీ చరణ్‌సింగ్‌ ఈ నివేదికను పార్లమెంటుకు సమర్పిస్తూ ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ముఖ్యమంత్రి నిర్ణోషి అని రాత పూర్వకంగా ప్రకటించారు. ఇందిరకు జైలు : ఇందిరాగాంధి మీద, కాంగ్రెస్‌ వలుఖ్యవంంత్రులమీద వేసిన కమీషన్ల

విచారణకు వారు హాజరు కాకుండా బాయ్‌కాట్‌ చేయడంతో కమీషన్‌ వారు తమ ముందున్న రికార్డులూ, సాష్యాధారాలతో వారిపై వెపిన నేరాలలో కొన్ని బుజునయినవని నివేదికలు యివ్వటం జరిగింది. ఇందిరాగాంధి తరువాత కర్నాటకలోని చిక్‌ మగళూరు నుండి లోక్‌సభకు పోటీ చేసి ఎన్నికయ్యారు. ఆమెకు వ్యతిరేకంగా జనతాకు చెందిన వీరేంద్ర పాటిల్‌ పోటీ చేసి వోడిపోయారు.

న!

పాటిల్‌ అంతకుముందు కర్నాటక ముఖ్యమంత్రిగా వున్నారు. అయితే అప్పుటి ముఖ్యమంత్రి దేవరాజ్‌ అర్స్‌ ఎంతో పట్టుదలగా పనిచేసి ఇందిరాగాంధీని పెద్ద మెజారిటీతో గెలిపించ గలిగారు. ఆ ఎన్నికల్లో ఇందిరాగాంధీని గెలిపించటం కోసం ఆయున డబ్బు విపరీతంగా ఖర్చు చేశారని అంటారు. ఇందిరాగాంధి వచ్చి లోక్‌సభలో కూర్చోటం జనతా పార్టీకి బొత్తిగా యిష్టం లేదు. ఆమె లోగడ ప్రధానిగా వుండగా పార్లమెంటుకు పొరబాటున యిచ్చిన ప్టేటుమెంటును తీసికొని ఆమె పార్లమెంటును ఉద్దేశపూర్వకంగా తప్పుదారి పట్టించారని ఒక హక్కుల తీర్మానం తెచ్చారు. ఆ తీర్మానాన్ని సభాహక్కుల సంఘం ముందు వుంచారు. ఆ సంఘం నివేదికను లోక్‌ సభకు సవుర్పించారు. తరువాత జనతా పార్టీకి మెజారిటీ వుండటం వల్ల సభ యథాతథంగా ఆ నివేదికను ఆమోదించింది. అప్పటి స్పీకర్‌ వెంటనే ఆమె పార్లమెంట్‌ సభ్యత్వాన్ని రద్ద చేసి ఒక రోజు టైలుశిక్షను విధించి జైలుకు పంపటం జరిగింది. ఇందిరాగాంధి ఆ రోజు రాత్రి జైలులో గడిపి మరునాడు ఉదయం విడుదల అయ్యారు. సంజయ్‌గాంధి మీద అనేక నేరాలు బుజువయినందున ఆయనకూ, మౌజీ సమాచార శాఖ నుంత్రి వి.సి.శుక్లాకు కఠిన కారాగార శిక్షవిధించారు. వారు హైకోర్టుకు అప్పీలు చేసి, బెయిలుపై విడుదలయ్యారు. ఆ వి.సి.శుక్లా యిటీవల దాకా పి.వి. నరసింహారావు మంత్రి వర్గంలో కేంద్ర నీటి పారుదల శాఖ మంత్రిగా వున్నాడు. ఆయన హవాలా కేసు సందర్భంగా మంత్రి పదవికి రాజీనామా చేయటం జరిగింది. రాష్ట్రప్రభుత్వాల రద్దు :

1977 పార్లమెంట్‌ ఎన్నికలకు ముందే అప్పుడు రాష్ట్రపతిగా వున్న ఫక్రుద్దీన్‌ ఆలీ అహమ్మద్‌ అకస్మాత్తుగా మరణించారు. ఎమర్హన్సీ ప్రకటనపై సంతకం చేసినది ఆయనే. ఆయన మరణానంతరం అప్పుటి ఉపరంష్ట్రపతి బి.డి.జెట్టి తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు. జనతా ప్రభుత్వం అధికారంలోకి రాగానే కాంగ్రెస్‌ పార్షీ ఓడిపోయిన రాష్ట్రాలలో వున్న తాం(గ్రెస్‌ ప్రభుత్వాలను అన్నిటినీ బర్తరఫ్‌ చేయాలనీ, శాసన సభలను రద్దు చేసి తిరిగి ఎన్నికలు జరపాలనీ, రాష్ట్రపతి పాలన ్రవేశపెట్టాలనీ నిర్ణయం తీసికొన్నారు. కేంద్ర మంత్రి మండలి ప్రధాని మొరూర్తీ దేశాయ్‌ అధ్యక్షతన సమావేశమై ఆ విధంగా తీర్మానం చేసి ఆ తీర్మానాన్ని రాష్ట్రపతి ఆమోదం కోసం పంపారు. కాని ఆయన వెంటనే సంతకం చేసి పంపక, పరిశీలన కోసం ఒక రోజు ధైర్యంగా తన దగ్గర పెట్టుకున్నారు. దానిపై మొరాక్తీ

152 దేశాయ్‌, ఆయన మంత్రి వర్గ సభ్యులు రాష్ట్రపతి కాంగ్రెస్‌ పక్షపాత ధోరణితో వ్యవహరిస్తున్నారనీ, రాజ్యాంగం ప్రకారం మంత్రి నుండలి తీర్మానాన్ని రాష్ట్రపతి ఆమోదించాలే కాని తిరస్కరించటానికి ఆయనకు హక్కులేదనీ విమర్శించారు. అయితే ఆ రాత్రి రాష్ట్రపతి సంతకంతో ఫైలు రావటం తెల్లవారే సరికి వివిధ రాష్ట్రాలలో కాంగ్రస్‌ ప్రభుత్వాలను బర్హరఫ్‌ చేస్తి శాసనసభలను రద్దు చేసి రాష్ట్రపతి పాలన ప్రవే పెట్టుడం జరిగింది. అయితే లోక్‌సభ ఎన్నికల్గో కాంగ్రెస్‌ గెలిచిన ఆంధ్రప్రదేశ్‌ కర్నాటక్త మహారాష్ట్ర, కేరళలలోని కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వాలను నూత్రం వారేమీ చేయజాలకపోయారు. కొద్ది నెలల తరవాత ప్రభుత్వాలు రద్దయిన రాష్ట్రాలలో ఎన్నికలు రావటం, జనతా పార్టీ గెలిచి రాష్ట్రప్రభుత్వాల నేర్పాటు చేయడం జరిగింది. కేంద్రంలో మాకు వ్యతిరేకంగా వున్న షార్టీ ప్రభుత్వం వున్నా, రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్‌ (ప్రభుత్వాన్ని నడపటంలో నాకెట్టి యిబ్బంది కలగలేదు. రాజకీయాలకు కాకుండా, రాష్రైభివృద్రిని చృష్టిలో వుంచుకొని కేంద్రంతో ఘర్షణ విధానానికి పోకుండా సహకరిస్తూ, సహకారం సంపాదించుకొనే పద్దతిలో మేము వ్యవహరించటమే యిందుకు కారణం,

అబ౭ణనుము ఉప్పెన

రాష్ట్రం ప్రశాంతంగా వుంటూ, అభివృద్ది కార్యక్రమాలన్నీ సజావుగా సాగిపోతుండగా అనుకోని విధంగా రాష్ట్రం ప్రకృతి వైపరీత్యానికి. గురయింది. 1977 నవంబరు 16న బంగాళాఖాతంలో ఏర్పుడ్త వాయుగుండం కారణంగా భయంకరమైన తుఫాన్‌ ఏర్పడింది. ఆ వాయువేగానికి అలలు తీవ్రంగా చెలరేగి దాదాపు 18 అడుగుల ఎత్తు దాకా లేచాయి. ఉప్పెన వచ్చి కృష్ణా జిల్లాలో 30 (గ్రామాలదాకా తుడిచి పెట్టుకొని పోయాయి. కొన్ని వేలమంది నునుష్యులు, పశువులు పక్షులు మరణించడం జరిగింది. సముద్ర తీరాన్నుంచి 30 మైళ్లదాకా ఉప్పెన నీరు ముంచి వేయటంతో లక్షలాది ఎకరాల పంటనాశనం కావటమే కాక అనేక వేల ఎకరాలు మళ్లీ సాగుకు పనికిరాకుండా యిసక మేటనేసి పొాడయ్యాయి. అంతకు ముందు దాదాపు వందేళ్ల కిందట యిదే విధంగా భయంకరమైన తుఫానూ, ఉప్పెనా వచ్చి బందరు పట్టణం దారుణంగా నష్టపోయింది. అప్పుడు ఇంగ్లీషువారు మన దేశాన్ని పాలిస్తూ వున్నారు. ఒక్క బందరు లోనే కొన్ని వేల మంది చనిపోయారు. ఇక చుట్టు ప్రక్కల పల్లెల సంగతి చెప్పనక్కర లేదు. ఈసారి కూడా బందరు పట్నంతోపాటు అనేక గ్రామాలు జలమయమయ్యాయి. జిల్లా కల్మక్షర్‌ బంగళా కింది అంతస్టు మునిగిపోయింది. తుఫాన్‌ తాకిడికి చెట్టూ, కరెంటు స్తంభాలూ, టెలిఫోన్‌ స్తంభాలు విరిగి రోడ్లకడ్తంగా పడటంతో రాకపోకలు స్తంభించి పోయాయి. కృష్ణాజిల్లాలోని దివితాలూకా, బందరు తాలూకాలే కాకుండా, గుంటూరు, ప్రకాశం జిల్లాలలో దాదాపు చీరాల దాకా పంటలు, దెబ్బతిన్నాయి.

కేంద్ర ఆర్రిక మంత్రి హెచ్‌. యం.పటేల్‌ ముఖ్యమం త్రులనందర్నీ ఢిల్లీకి ఆహ్వానించి, ఒక సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేస్తే నేను దానికి హాజరయ్యేందుకు గొను ఢిల్లీ వెళ్లి ఆ రోజు అక్కడ వుండటం తటస్రించింది. అయినా ఎప్పటికప్పుడు బంగాళాఖాతంలో వాయు గుండం కదలిక గురించి హైదరాబాదు నుండి నాకు సవూాచారం అందుతూ వుండేది. వెొందటచ్లో తుఫొను నెల్లూరు జిల్లా - మదరాసుల మధ్య తగులుతుందని వాతావరణ శా,స్త్రుజ్ఞాల అంచనా. చివరకు ఆ వాయు గుండం అనుకోని విధంగా తిరిగి వాతావరణ శా(స్తుజ్ఞులు చెప్పిన దానికి భిన్నంగా బందరు దగ్గర తీరాన్ని తాకటం సంభవించింది. రోడ్లమీద చెట్లు పడటం వల్ల రాకపోకలు స్తంభించటంతో జిల్లా కలక్షర్‌గొని, ౧యతర

154 అధికారులుగాని వెంటనే దెబ్బతిన్న ప్రాంతాలకు వెళ్లి సహాయ కార్యక్రమాలను ప్రారంభించటం అసాధ్యంగా మూరింది. నేను ఢిల్లీ నుండి ఛీఫ్‌ 'సెక్రటరీతో ఫోన్‌లో మాట్లాడి సీనియర్‌ ఐ. ఏ.యస్‌ అధికారులను తుఫాన్‌ తాకిడికి గురయిన అన్ని ప్రాంతాలకూ పంపించ వలసిందిగా ఆదేశాలిచ్చాను. వారు అతికష్టం మీద ఆయా జిల్లాలకు చేరుకో గలిగారు. నేను కూడ నవంబరు 17 సాయంకాలానికే హ్టాదరాబాదాకు తిరిగి రావటం 18 ఉదయానికల్పా గన్నవరం విమానాశ్రయానికి విమానంలో చేరుకున్నాను. అక్కడి నుంచి కారులో వెళ్లటం సాధ్యం కాదని మిలటరీ హెలీకాప్టర్‌ తెప్పించుకొని హెలీకాప్టర్‌ లో బయలుదేరాను. వాతావరణం బాగా లేనందున పైలట్‌ హెలీ కాప్టర్‌ను దింపలేక మళ్లించి చివరకు గుంటూరు పెరేడ్‌ గ్రాండ్స్‌లో దింపాడు. గుంటూరు జిల్లాలో కూడ విశేషంగా సంట నష్టం జరగటమే కాక అనేక మంది మరణించారు. నేను జిల్లా కల్టక్రర్‌, ఇతర అధికారులతో మాట్లాడి సహాయ చర్యల గురించి ఆదేశాలిచ్చాను. రాకపోకలు యింకో స్తంభించి వుండటంతో ఎక్కడ ఎంత మంది మరణించారు అన్ను నివఠాలు అప్పటి కింకా అందటం కష్టంగా వుంది. అధికార బృందాలు కాలినడకన బయలు దేరి సహాయ కార్యక్రవూలను చేపట్టాలని చెప్పాను. సాయంకాలం నేను హైదరాబాదు చేరుకుని ప్రధాని మొరార్షీ దేశాయ్‌ గారికి పరిస్టితి తీవ్రతను వైర్‌లెస్‌ ద్వారా తెలియ చేశాను. మళ్లీ రెండో రోజు విమానంలో గన్నవరం చేరి హెలీ కాప్టర్‌లో. బయలుదేరాము. వాతావరణం కొంత ప్రశాంతంగా' వుండటంతో ం ఎలాగోదివితాలూకా అవనిగడ్డలో దిగగల్లాము. యుద్దప్రాతిపదిక : నా వుంత్రి వర్షంలో విద్యాశాఖ వుంత్రిగా వున్న వంండలి వెంకట కృష్ణారావుగారు కూడ అక్కడే వున్నారు. ఆయన ఆ రాత్రి అవనిగడ్డలోనే వున్నా, తుఫాన్‌ తీవ్రత కారణంగా ఒక చోట ఏం జరుగుతుందో మరొక చోట తెలియని ఫ్రీతి దాపురించటంతో ఆయన ఎంతో దిగ్ర్రాంతికి లోనయివున్నారు. నేనే 17న గన్నవరం వస్తానని ఆయనకు ఎవరో చెప్పగా. నానా కమ్టాలుపడి ఆయన గన్నవరం -చేరుకొవి నన్ను చూడగానే దుఃఖం ఆపుకోలేక ఏడవటం మొదలు పెట్లారు. చాలా _ మంది మఠణించారవీ, ఒక గ్రామం నుండి యింకో (గ్రామం వెళ్లే వీలు లేకుండా

అయిందనీ ఆయన చెప్పారు. నేను ఆయనకు ధైర్యం చెప్పి తప్పకుండా సాయం చేస్తామని ఆయనను కూడా హెలీకాప్టర్‌లో తీసుకొని బయలుదేరాము కాని అవనీగడ్డలో ధిగలేక పోయాము. అయితే 18న పరిస్టితి కాస్తమెరుగవటంతో

శ55ి

అవనిగడ్డలో హెలీకాస్త్రర్‌ను పైలట్‌ దించగల్లాడు. ఉప్పెన తాకిడికి పోయిన వారు పోగా బతికి వున్నవారిని ముందు సురక్షిత ప్రాంతాలకు తరలించి అక్కడ వారికి ఉచిత భోజనవసతి, సౌకర్యాలు, వైద్య సహాయం ఏర్పాటు చేయడం, శవాలను తొలగించి అంత్యక్రియలు జరిపించటం చేపట్టాల్సి వుంది. అదీగాక్క ఆ ప్రాంతాలలో కలరా వ్రబలే ప్రమాదం వుంది గనుక ముందు జాగ్రత్త చర్యగా అందరికీ కలరా యింజవన్లు యిచ్చే ఏర్పాటు జేయడం, పునరావాస కార్యక్రమాలు చేపట్టటం, రహదారులపై వున్న ఆటంకాలు తొలగించి సహాయ కార్య క్రమాలను చురుకుగా కొనసాగించేందుకు దోహదం కల్పించడం, అక్కడి వారెవ్వరూ కలుషితమైన నీరు తాగకుండా టాంకర్త ద్వారా మంచినీటిని తెప్పించి యివ్వడం '

యిల్తా అనేక కార్యకమాలు చేయాల్సి వుంది. వీటన్నిటి పైనా అధికారులకు తగిన ఆదేశాలు యివ్వటం జరిగింది. ప్రభుత్వోద్యోగులంతా రాత్రింబవళ్లు పనిచేశారు. నేను విజయవాడలోనే 10 రోజులపాటు వుకాం సెచ్చానా. అక్కడవుంటూ, కారులోనూ, హెలీకాప్రర్‌లోనూ అన్ని ప్రాంతాలూ తిరుగుతూ తుఫాన్‌పేడిత ప్రాంతాలలో సహాయ కార్యక్రమాలు ఎలా అనులు జరుగుతున్నవో ఎప్పటికప్పుడు సమీక్షించి అక్కడికక్కడే ఆదేశాలివ్వటం జరిగేది. బట్టులు, ఆర్రిక సహాయం పంపిణీ, భోజన వసతి సౌకర్యాల ఏర్పాటు యుద్ద ప్రాతిపదికపై జరిసించాము బందరు నుంచి చీరాలదాకా నేను దాదాపు ్రతి గ్రామానికి వెళ్లి పరిస్రితిని తెలుసుకొని ప్రజలకు ధైర్యం చెప్పి సహాయ కార్యక్రమాలు సక్రమంగా జరిగేటట్టుగా చూడటం జరిగింది. అప్పుడు నేను సంగమేశ్వరం అనే గ్రామంలో దిగాను. అక్కడ మగవారు తాటి చెట్టిపైకి ఎగబాకి వాటిని గట్టిగా కరచుకొని వుండటం వల్ల నీటిలో కొట్టుకుపోకుండ వుండి బతికి బయటపడగలిగారు. నేను వారిని ఉప్పెన ఎలా వచ్చిందీ, ఏమిటీ చెప్పనుని అడిగాను. వారు చెప్పినది ఆశ్చర్యంగా వుంది. అర్దరాత్రి సముద్రంలో ఒక పెద్ద అగ్ని గోళంలాటిది కనుపించిందనీ, ఆ తరువాత అయిదు నిమిషాల్లోనే ఒక పెద్ద కెరటం నచ్చి వూరిని ముంచేసిందనీ వారు చెప్పారు. “ఆ కెరటం అలా 36 మైళ్లదాకా చొచ్చుకొని పోంయింది. అదివెళ్లినంత వేంరా సర్వనాశనంఅయింది. వేంవు ఎలాగో తాటివెట్టెక్కి ప్రాణాలు కాపాడుకున్నాము", అని వారన్నారు.

ఆ ఉప్పెన వల్ల మరణించిన వారి శవాలనూ, పశువుల కలేబరాలనూ దహనం చేయడం పెద్ద సనుస్య అయింది. నీటిలో నాని కుళ్లి దుర్వాసన

156 చేస్తుండటంతో అది మరీ యిబ్బంది కరమై కూచుంది. సింగరేణి కాలరీస్‌ ఛైర్మన్‌ను 40 వేల టన్నుల బొగ్గునూ, 150 మంది కార్మికులనూ అక్కడికి పంసమని వైర్‌₹స్‌పై ఆదేశించాము. కార్మికులేగాక, స్టానికులూ, స్వచ్చంద సంస్రల కార్యకర్తలూూ అన్ని రాజకీయ పార్రీలవారూ యీ కార్యక్రమంలో సహకరించారు. శవాల దహన కార్యక్రమంలో పాల్గొన టానికి వచ్చిన వారికి శిక్ష తగ్గిస్తామని చెబుతే ఆయా జైళ్లలో వున్న అనేక మంది ఖైదీలు కూడ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. వారంతా ఎంతో పట్టుదలతో, దీక్షతో, అనేక కష్టనష్టాలకూ, యిబ్బందులకూ ఓర్చి రాత్రింబవళ్లు కృషి చేసి పనులను పూర్తిచేశారు. అలాగే రహదారుల కడ్డంగా వున్న చెట్లనం, అడ్డంకులనతా తొలగించటం, టెలిగ్రాఫ్‌, టెలిఫోన్‌, విద్యుత్సాకర్యాలను వునరుద్ద రించటం, తెగిన కాలునలను బాగు చేయడం వంటి పనులనేకం వేంమిచ్చిన వెారల్‌ సపోర్టుతో స్టానికుల తోనూ, స్వచ్చంద 'సేవకులతోనూ కలిసి కార్యకర్తలు పూర్తి చేయగలిగారు. . బాధితులకు సహాయుం : తుఫాన్‌ భీభత్సం గురించి తెలుసుకొన్న ప్రజలు తమశక్తి కొలది తుఫాన్‌ బాధితులకు సాయపడాలని బట్టులు, వుందులు, ఆహార పదార్దాలు, వంట సావొను మొదలయిన వాటిని పంపటం జరిగింది. వున రాష్ట్రం నుండీ, దేశంలోని యితర ప్రాంతాల నుండే కాక్క ఇతర దేశాలనుండి కూడ సహాయం విశేషంగా లభించింది. ముఖ్యంగా ముఖ్యమంత్రి సహాయ నిధికి అధిక మొత్తంలో విరాళాలందసాగాయి. ఉపకారబుద్దతో ప్రజానీకం అందిస్తున్న ఈ సహాయం ఖర్చు చేయటంలో అవినీతి ఆరోపణలకు ఆస్కారం లేకుండా చేయాలనే వుద్దేశంతో పునర్నిర్మాణ కార్యక్రమాలను రావుకృష్ణామిషన్‌ వంటి స్వచ్చంద సేవాసంస్థలకు అప్పగించాము. ఇళ్లు దెబ్బతిన్న గ్రామాలలో పక్కాయిళ్ల నిర్మాణం, దెబ్బతిన్న వంతెనలను వురమ్మత్తు చేయడం, కాలువలను బాగు చేయడం వెదలయిన కార్యక్రవూలను చేపట్టి పూర్తిచేయటం జరిగింది. “ఇదొక మహాయజ్ఞం, అత్యంత భయంకరంగా వున్న పరిస్టితిని చూసి కాళ్లు చేతులూ ఆడక యింకొకరయితే రాజీనామూ చేసి పారిపాయ్యేవారు. మీరు ఎంతో ధైర్యంతో పరిస్థితిని ఎదుర్కొని వంంాడం నెలలలోనే వరావతూలాు పరిస్టితంలనం ఏర్పరచగల్లారు, అంటూ అక్కడి (గ్రావాలవారిప్పుటికీ నన్ను కలుసుకొని చెబుతుంటారు. రాజీనావూ చేయటం గొప్పు సంగతికాదు. కష్టకాలంలో

157

ప్రజలను ఆదుకొని వారి అభిమానాన్ని సంపాదించుకో గలగటం ప్రధానం. రాష్ట్రపతి పర్యటన :

అప్పుడు ఢిల్లీలో జనతా ప్రభుత్వం వుంది. జనతా అభ్యర్రిగా రాష్ట్రపతిగా ఎన్నికైన సంజీవరెడ్డిగారు ఉప్పెన వల్ల దెబ్బతిన్న ప్రాంతాలలో పర్యటనకు వచ్చారు. నేను ఆయనకు సహాయ కార్యక్రమూల అవులులో ఎదురైన యిబ్బందులను వివరించాను. రోడ్లకు అడ్డంగా పడిన చెట్లను కొట్టివేయాలంటే మనుషులు దొరకని పరిస్టితి. ఎవరికి కావాలంటే వారు కొట్టుకొని పోవచ్చని చెబితే, చుట్టు ప్రక్కల్ల గ్రామాలవారు వచ్చి కొట్టు కొని పోవడం వల్ల రహదారులను తెరిచే అవకాశం వచ్చిందని వివరించాను. ఆయన అంతా తిరిగి చూచి అవనిగడ్డలో మాట్లాడుతూ ఇంత పెద్ద. కష్టాన్ని రాష్ట్రప్రభుత్వం థైర్యంగా ఎదుర్కోగలిగిందని సంతృప్తిని వెళ్తబుచ్చటం జరగింది. ప్రధాని పర్యటన :

ప్రధాని మొరూర్తీ దేశాయి కూడా దెబ్బతిన్న ప్రాంఛాలపర్యటనకు వచ్చారు. నేను వెంట వెళ్లాను. జిల్లాకలక్రరూ, ఛీఫ్‌ సెక్రటరీ తుఫాన్‌ సమయంలో సరిగా' పనిచేయలేదనీ, వారిద్దరినీ సస్పెండ్‌ చేయాలనీ ఆయన నాతో అన్నారు. అద్ధరాట్రై ఒక పెద్ద సముద్ర కెరటం వస్త వాళ్లిద్దరూ అడ్డు వెళ్లి నిలబడితే ఆగుతుందా? వారిద్దరు కూడా కొట్టుకొనిపోతారు. కనుక వారిని అనటం న్యాయం కాదు. జిల్లా కలక్టర్‌ బంగళా పైన వుండగా; ఆయన బంగళా కింద భాగం మునిగిపోయింది. ప్రకృతి వైపరీత్యానికి వారేం చేస్తారు? వారిని సస్పెండ్‌ చేయనని నేను నిర్మాహమాటంగా చెప్పాను. స్కైయీజ్‌ ది లిమిట్‌ :

కేంద్రం నునకు సహాయం చేస్తే మంచిదే. ఒకవేళ కేంద్రం సహాయం చేయకపోయినా ఫరవాలేదు. రాష్ట్రప్రభుత్వ ఆర్దిక పరిస్టితి బాగావుంది. ఈ కష్టాన్ని గడిచి గట్టెక్కుతాం, భయం లేదు అని నేను వూ అనుచరులతో చెప్పాను. “డబ్బుగురించి సందేహించకుండా అవసరమైన కార్యక్రమూలన్నీ పూర్తిచేయించండి! సహాయ కార్యక్రమాలకు నిధుల కొరత లేదు", అని నేను అధికారులకు చెప్పాను. అప్పుడు నన్నొక అధికారి అడిగాడు. “సహాయ కార్య క్రమాలకు అవసరమైతే ఎంతవరకు ఖర్చు పెట్టవచ్చు?”- అని: “స్కై యీజ్‌ది లిమిటో- అని నేను

158 జవాబు చెప్పాను. ఆ మాటతో వారందరూ ఉత్సాహంగా పనిచేసి కార్యక్రమాలను శరవేగంతో పూర్తి చేయగలిగారు. సహాయ కార్యక్రవళరాల అవులును పరిశీలించేందుకు కేంద్రం ఒక బృందాన్ని పంపింది. వారు కూడా పనిబాగా జరుగుతోందని సంతృప్తి వ్యక్తం చేశారు. నిధుల దుర్వినియోగం ఒక్క పైసా అయినా కాలేదని వారు చెప్పారు. దానితో కేంద్రం కూడా సంపూర్ణ సహాయం చేయకతప్పలేదు. కేంద్రం 560 వేల టన్నుల బియ్యం, 50 వేల టన్నుల గోధుమలు యిచ్చింది. వాటిని తుఫాన్‌ దెబ్బతిన్న ప్రాంతాలలో పంపిణీ చేసి రెండు నెలల దొకా ఏ యిబ్బందీ లేకుండా చూడటం జరిగింది. కొన్ని చోట్లు కొవలసిన దానికన్నా ఎక్కువగానే సహాయం అందిందని చెప్పటం జరిగింది. దివిసీములో వచ్చిన ఉప్పెన వంటి జలప్రళయం ఎప్పుడో ఓ వందేళ్లకు గాని రాదు. అటువంటి దారుణ పరిస్థితిని ఎదుర్కోటానికి అంగ బలం, అర్హబలం పుష్కలంగా వుండాలి. సహాయక చర్యలను ఫ్లాన్‌ చేసికోవడం, అనులు చేయటం ఒక పెద్ద పరీక్ష ముందు టెలిఫోన్‌, టెలిగ్రాఫ్‌ సౌకర్యాలనూ, రాకపోకల సౌకర్యాలనూ పునరుద్ధరించు కోవాలి. విద్యుత్సరఫరాను తిరిగి ఏర్పాటు చేయాలి. శరణార్షి శిబిరాలను నెలకొల్పడం, అక్కడ ఆహార పానీయాలూ, బట్టులు, పక్కబట్టులుు పారిశుధ్యం వంటివి ఏర్పరచాలి. అన్నిటికన్నా కష్టతర మైనది చనిపోయిన జంతుకలేబరాలనూ, మౌనవ శవాలనూ దహనం చేయటం, అంటువ్యాధులు ప్రబలకుండా చూడటం. తాత్కాలిక చర్యలవల్ల ప్రయోజనం కూడా తాత్కాలికమే. పునరావాసం ఏర్పాటు చేయుటంలో పాలాలలో ౦ఎసుక వేంటలనం తొలగించటం, గృహనిర్మాణం, చేతిసనుల వారికి పరికరాలు, ముడిసరుకు సరఫరా - ఇలా ఎన్నో వుంటాయి. ఈ కార్యక్రమాలన్నీ ఎన్నో నెలల పాటు, కొన్ని సొర్హు సంవత్సరాల పాటు జరుగుతూనే వుంటాయి. నాటికీ నేటికీ ఒరవడి : దివిసీమ ఉప్పెన సనుయంలో నా ప్రభుత్వం తయారు చేసి అమలు పరచిన ఎమర్హన్సీ ప్రణాళిక అటువంటి ప్రకృతి వైపరీత్యాల సమయంలో యిప్పటికీ ఒక ఒరవడిగా వుంది. ఉప్పెన వచ్చి పోయి నెలగడిచిందో లేదో నేను శాసన సభలను సమావేశపరచి, అన్నివివరాలు వారి ముందుంచటం జరిగింది. ఈ దుర్హటనపై సభ్యులు రెండు రోజులపాటు చర్చించారు. ఆ చర్చలో లేవదీసిన అన్ని

నప యల మాంస ల ] తం ప క న. వన ముం వేలాదిమందిని పొట్టన పెట్టుకున్న దివిసీమ ఉప్పెన రాష్ట్ర ప్రభంత్వానికి ఒక పెను సవాలు-- దానిని ధీరోదాత్తంగా ఎదుర్కొన్న శ్రీ వెంగళరావు, ఆ ప్రాంతాన్ని ప్రధాని శ్రీ మొరార్జీ దేశాయ్‌తో కలిసి సందర్శించినప్పటి ఫొటో.

నన అకట ఇ: స్ట సల క ల : లు న్న న న. థి స న. కు | .

న ను సః పల టై రాలను ణి మకై ౮ న | యపల్‌ నా. | . చన వం గ్‌ న్‌ టర తాం ాదాల / . న. | వ. వ. నో ని న. సు గా న. . వ్‌ నాం కు. వ్‌

అట ల. ఇ ము. యు క ళన

కా ు క మోన వ! య్య శ.

శవిరో పాయింట్లుకూ నేను సవివరంగా, దాపరికం లేకుండా సమాధానం చెప్పాను. నేను అసెంన్లీలో జరిగిన చర్చకు జవాబు చెబుతూ చేసిన ప్రసంగ పాఠాన్ని కూడా

అనుబంధాలలో పొందు పరచాను.

పక్కా ఇళ్లు, పెటబ్రర్లు :

సహాయక చర్యలలో ఇండ్హ నిర్మాణం కూడా ముఖ్యమైనది. ఈ. దుర్రటన దేశప్రజల దృష్టినే కాక ప్రపంచ ప్రజల దృష్టిని కూడా ఆకర్షించింది. ముఖ్యమంత్రి సహాయ నిధికి పెద్దమొత్తాలలో విరాళా లందాయి. అందుకని వూళ్తకు వూళ్లు కొట్టుకొని పోయిన చోట్లు పక్కా గృహాలను నిర్మించే పథకాన్ని తయారు చేసి అమలు చేశాము. అందులో సగం ముఖ్యమంత్రి సహాయ నిధినుండి యిస్తే మిగతా సగం స్వచ్చంద సంప్టలు భరించాయి.

పక్కాయిళ్లు వున్న చోట జన నష్టం చాలా తక్కువగా జరిగిందని తరువాత తేలింది. దాని వళ్ల నేర్చుకోవాల్సిన పాఠం ఏమిటంటే అలాటి తీర ప్రాంతాలలో గుడిసెలు వేయించే దానికన్నా పక్కాగ్భహాల నిర్మాణమే మంచిది. హంసల దీవిలో ఒక ప్రాచీనాలయం వుంది. ఆ గుడిలో దాదాపు 200మంది దాకా తలదాచుకొని బతికి బయటపడగలిగారు. నేనా వూరికి వెళ్లి చూస్తే నాకే ఆశ్చర్యమయింది, ఈ గుడి యింతమందిని ఎలొ ఆపగలిగిందని! కాబట్టే తీర ప్రాంత గ్రామాలలో పక్కాగా నిర్మించిన 'సైక్టోన్‌ స్మెల్లర్లు అవసరం. దానివల్ల ప్రాణ నష్టాన్ని చాలా వరకు తగ్గించ వచ్చు. సైక్లోన్‌ పెల్లర్లను కూడా స్వచ్చంద సంస్థల సహాయంతో నిర్మించేందుకు పూనుకోటం జరిగింది. అందువల్ల అంతర్జాతీయ రెడ్‌క్రాస్‌ వంటి సంస్థలూ, యూరోపియన్‌ ఇకో కమిటీ వంటి సంస్థలూ ఈ సైక్లోన్‌ షెబ్లర్ల నియామకానికి ముందుకు వచ్చాయి. దాదాపు 4,5 వందల దాకా యిలాటి షెల్లర్లను నిర్మించగలిగాము. వేలకొలది పక్కా యిండ్లను కట్టగలిగాము. తుఫాన్‌ కొాఠణంగా కలిగిన జననష్టం ఆస్తినష్టం గురించి ఎంతో బాధకలిగినా ఆ తరువాత వచ్చిన యిండ్డూ, షెల్లర్ల వంటి వాటిని తలచుకొన్నప్పుడు, శాశ్వత ప్రాతిపదికపై పెల్లర్ల నేర్ప్చరచ గలిగామని నాకు ఎంతో తృప్తి కూడా కలుగుతుంది.

ఆనాడు మేము పరిస్థితిని ధైర్యంగా ఎదుర్కొని, ౧౮ానాడు యిలా నిలబడగలిగామంటే ప్రభుత్వం అందించిన ఆసరావల్లనే అని అక్కడి ప్రజలు అంటుంటారు.

ఇలన్సిర పలన్సతులు ఖ ఖు జనతా పార్టీ ఎన్నికలలో గెలవగానే ఆ షార్హీ నాయకులంతా జయప్రకాశ్‌ నారాయణ్‌ సూచనను అనుసరించి ఢిల్లీలో రాజఘాట్‌లో వున్న గాంధీజీ సమాధి వద్దకు వెళ్లి అందరం కలసి కట్టుగా వుంటామన్సీ పదవీ వ్యామోహంతో కాకుండా ఐక్యంగా వుంటూ దేశం అభివృద్దికోసం స్వచ్చమైన. పాలన అందిస్తామనీ దీక్ష పూనారు. మొరార్షీ దేశాయి తన ప్రభుత్వంలో అన్ని మిత్రపక్షాలకూ ప్రాతినిధ్యం కల్పించారు. భారతీయ జనతాపారక్షీ అధ్యక్షులైన అటల్‌ బిహారీ వాజ్‌పేయి విదేశాంగ మంత్రి అయ్యారు. అంతకుముందున్న విదేశాంగ శాఖనుంత్రుల కన్న ఆయన బాగా సమర్దుడని దేశ విదేశాల్లో పేరు తెచ్చుకోగలిగారు. అలాగే మిగతా పార్టీల నుండి వచ్చిన వారిని కూడ మంత్రి వర్గంలో చేర్చుకున్నారు. వముఠా తగాదాలు : అయితే రెండు సంవత్సరాలు తిరగకుండానే, జయప్రకాశ్‌ నారాయణ్‌ యింకా బతికి వుండగానే చరణ్‌సింగ్‌, జగ్‌జీవనరాం వంటి అనుభవజ్ఞులు, అనేక ఏళ్ళపాటు పదవ్చలు నిర్వహించినవారళూ కలిసి వెంరార్టీ నాయకత్వాన్ని తొలగించటానికి ప్రయత్నించటం జరిగింది. చరణ్‌సింగ్‌, జగ్‌జీవనరాంలు ఎవరికి వారు ప్రధాని కావాలని ప్రయత్నం చేయటం వల్ల జనతా పార్టీలో తగాదాలు తారస్థాయికి చేరాయి. అప్పుడు కాంగ్రెస్‌ పార్టీ నాయకుడుగా వున్న వై.-బి.చవాన్‌ మెటరార్డీ ప్రభుత్వంపై అవిశ్వాస తీర్మానాన్ని ప్రతిపాదించారు. చరణ్‌సింగ్‌ నాయకత్వం కింద 150 వుంది దాకా తీర్మానానికి అనుకూలంగా వోటు చేయడంతో తీర్మానం నెగ్గి, మొరార్టీ దేశాయి ప్రభుత్వం రాజీనామా చేసింది. రాష్ట్రపతి వైఫల్యం : అప్పుడు రాష్ట్రపతి నీలం సంజీవరెడ్డిగారు. ఎవర్ని మంత్రి వర్గం ఏర్పాటు చేయటానికి పిలవాలనేది నిర్ణయించ వలసిన బాధ్యత ఆయనపై వుంది. జనతా షార్తీ వారు జగ్‌జీవనరాంను తమ నాయకునిగా ఎన్నుకొన్నారు. రాజ్యాంగం ప్రకారం రాష్ట్రపతి వెజారిటీ పార్టీ అతడిని నుంత్రి వర్గం ఏర్పాటు చేయువాని ఆహ్వానించాలి. కాని సంజీవరెడ్డిగారు జగ్‌జీవన రాం గారిని కాకుండా చరణ్‌సింగ్‌

161

గారికి అవకాశం యిచ్చారు. ఇది సంజీవరెడ్డిగారు జగ్‌జీవనరాం గారి పట్టు వ్యక్తిగత కక్షతో చేసినట్టు అనిపిస్తుంది. 1969లో సంజీవరెడ్డిగారు కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్దిగా రాష్ట్రపతి పదవికి పోటీ చేసినప్పుడు ఇందిరాగాంధి తరపున జగ్‌జీవనరాంగారు అఖిలభారత కాం(గ్రస్‌ సంఘ ఆదేశాన్ని కాదని సంజీవరెడ్డిగారికి వ్యతిరేకంగా పని చేశారం. ఆ ఎన్నికల్లో సంజీవరెడ్డిగారు ఓడిపోయారు. ఆ కక్షతో రాజ్యాంగబద్దమైన విధులను నిర్వర్తించటంలో సంజీవరెడ్డిగారు తనపై రాజ్యాంగం మోసిన గురుతర బాధ్యతను విస్మరించారు. నేను ఆ రోజుల్లో ఢిల్లీలో వున్నాను. అప్పుడు సంజీవరెడ్డిగారిని కలవటానికి నేను వెళితే ఆయన నాతో యిలా చెప్పారు: “ఏ పరిస్థితిలోనూ నేను జగ్‌జీవనరాంను మంత్రివర్గం ఏర్పాటు చేయనివ్వను. అతడు యిదివరకు నాకపకారం చేశాడు". అంతేగాదు, కాంగ్రెస్‌ పార్టీ నాయకుడు వై-బి.చవాన్‌ను తాను ఆహ్వానిస్తున్నానని, యీ సంగతి చవాన్‌తో చెప్పడం కూడ జరిగిందని ఆయన అన్నారు. అయితే చవాన్‌కు లోక్‌సభలో బలం లేదు. ఇందిరా గాంధి ఆయన ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేస్తే బలపరిచే అభిప్రాయంలో లేదు. కనుక ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసే బలం తనకు లేదని ఆయన రాష్ట్రపతికి రాత పూర్వకంగా యివ్వడం జరిగింది. అప్పుడు సంజీవరెడ్డి తక్కువ సంఖ్యాబలమున్న చరణ్‌సింగ్‌ను ప్రభుత్వం ఏర్పాటుకు ఆహ్వానించారు. అంతకు వుందా ఇందిరాగాంధి చరణ్‌సింగ్‌ ప్రభుత్వాన్ని బలపరుస్తానని రాష్ట్రపతికి రాత పూర్వకంగా

యిచ్చింది. అప్పుడు రాష్ట్రపతి నెల రోజుల్లోగా తన మెజారిటీ బుజువు చేసికొనే షరతుపై చరణ్‌సింగ్‌ను ప్రధానిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేయించారు. చరణ్‌సింగ్‌ కాం(్రమ్‌కు చెందిన వై.బి.చవాన్‌, బ్రహ్మానందరెడ్డి, తదితరులను తన మంత్రి వర్గ

సభ్యులుగా తీసికొన్నారు. చరణ్‌సింగ్‌ రాజకీయ వాదుల్లో చాల నిజాయితీపరుడు.

కనుక ఆయన ప్రధానిగా కొనసాగితే, ఇందిరాగాంధీ, ఆమె రెండవ కుమారుడు

సంజయ్‌గాంధీ తమ పలుకుబడి పోతుందని భయపడ్డారు. చరణ్‌సీంగ్‌ ప్రభుత్వాన్ని బల పరుస్తావుని వలటందం రాసిచ్చి, తరువాత తవా వంద్దతంనం వుపసంహరించుక్‌ొంటున్నట్టు రాష్ట్రపతికి తెలపటం జరిగింది. ఈ పరిణామం తరువాత, లోక్‌సభలో చరణ్‌సింగ్‌ ప్రభుత్వం విశ్వాస తీర్మానాన్ని గెలుపించుకోగలగటం అసాధ్యం కనుక వెంటనే ఆయన తన రాజీనామాపత్రాన్ని ఆయన రాష్ట్రపతికిసమర్పించారు. ఈ సరిణానూలను బట్టే మెజారిటీ మద్ధతుగల నాయకునికి మంత్రివర్గం ఏర్పాటు చేసేందుకు ఆహ్వానించటంలో సంజీవరెడ్డిగారు తన బాధ్యతను సరిగా నిర్వహించలేదని స్పష్టమయినచ్సే. చరణ్‌సింగ్‌ రాజీనామా

162 యిచ్చినప్పుడయినా, లోక్‌సభలో మెజారిటీ ప్కార్టీనాయకుడయిన జగ్‌జీవన్‌రాం గారిని పిలచి ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేయవుని అవకాశం యిచ్చివుండాల్సింది. అయితే ఆయన ఆ ప్రయత్నం చేయలేదు. దానికి బదులు పార్లమెంట్‌ను రద్దుచేసి చరణ్‌సింగు ప్రభుత్వాన్ని కేర్‌చేకర్‌ మంత్రివర్గంగా ప్రకటించారు. ఆరు నెలల్లో పార్తమెంటుకు ఎన్నికలు జరసవలసిందిగా కూడ రాష్ట్రపతి ఆదేశించారు. జనతా వైఫల్యం : ఎమవుర్జ్దన్సీ కాలంలో సంజయ్‌గాంధీ నిర్వహించిన పాత్రవల్ల ప్రజలు ఆగ్రహించి జనతాకు పట్టం కట్టారు. జనతా నాయకులు కూడా ఎంతో చరిత్ర కలిగిన ప్రముఖులు. వారంతా తాము పదవీ వ్యామోహంతో ప్రనర్తించమనీ, అంతా సమైక్యంగా వుండి దేశాభివృద్ధికి కృషి చేస్తామనీ, బాపూజీ సమాధివద్ద ప్రమాణం స్వీకరించినవారు. అటువంటి వారు ప్రజలు తవుపై పెట్టుకొన్న ఆశల్ని వమ్ముచేస్తూ, జాతి పట్ట తమకుగల బాధ్యతను మరచి ప్రవర్తించి, ప్రజానీకం తమపట్టు వుంచిన విశ్వాసాన్ని పోగొట్టుకున్నారు. సంజయ్‌ గాంధీ మరణం : 1980లో పార్లమెంట్‌ ఎన్నికలు జరిగి ముందు సంజయ్‌గాంధి ప్రోద్చలం వళ్ల ఇందిరా గాంధి కాంగ్రెస్‌ను రెండవసారి చీల్చి, అఖిలభారత కాంగ్రెస్‌ (ఐ) షార్టీని నెలకొల్పారు. *ఐి అంటే ఇందిరే! షార్రమెంట్‌ ఎన్నికలలో ఇందిరాగాంధీ, సంజయ్‌గాంధీల నాయకత్వంలో వున్న కాంగ్‌ (ఐ) మెజారిటీ సాధించగలిగింది. ఇందిరాగాంధి మళ్లీ ప్రధానిగా వచ్చినా, ప్రభుత్వంలోనూ, పార్షీలోనూ కూడ అంతా సంజయ్‌గాంధీ మాట ప్రకారమే జరుగుతూ వుండేది. రాష్ట్రాలలో ఆయన యిష్ట్ర(ప్రకారం ముఖ్యవుంత్రులను వేయటం, తీయటం జరిగేది. ఆయన మాటకు ఎవరూ ఎదురు చెప్పే పరిస్రితిలేకుండా పోయింది. అటువంటి పరిస్థితులలో 1981లో సంజయ్‌గాంధీ నడుపుతున్న నిమానం ప్రమాదవశాత్తు కూలిపోయి ఆయన మరణించారు. ఆయన చనిపోక ముందు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ముఖ్యమంత్రిగా వున్న చెన్నారెడ్డిని తీసివేయాలనీ్తీ ఆయన బదులు టి. అంజయ్యను ముఖ్య మంత్రిని చేయాలనీ నిర్ణయించారు. ఆ తరువాత నాలుగయిదు రోజులకే సంజయ్‌గాంధి చనిపోవడం జరిగింది. ఆ వార్త హైదరాబాదులో చెన్నా రెడ్డికి తెలిసింది. అది విని ఆయన

163

విచారించటానికి బదులు సంతోషించి, అన్ని తలుపులూ వేసి స్వీట్సు పంచటం జరిగిందని అప్పుడక్కడవున్న కృష్ణాజిల్లా మళ్లేశ్వరం శాసనసభ్యుడు బూరగడ్డ . నిరంజనరావు ఆ తరవాత నా దగ్గరకు వచ్చి, ఆ సంగతి నాతో స్వయంగా చెప్పటం జరిగింది. కాం(గ్రస్‌ పతనం :

కాని సంజయ్‌గాంధి పోయినా, ఆయన చేసిన నిర్తయం వూరలేదు. తరువాత కొద్దిరోజులకే ఇందిరాగాంధి చెన్నారెడ్డిని తొలగించి అంజయ్యాను ముఖ్యమంత్రిని చేసింది. 1978 నుండి 1983 వరకు రాష్ట్రంలో నలుగురు ముఖ్యమంత్రులు మారారు. ప్రభుత్వ యంత్రాంగంలో అలసత్వం, అవినీతి బాగా చోటు చేసికొన్నాయి. 1983లో విజయ భాస్కరరెడ్డి ముఖ్యమంత్రిగా వచ్చి మూణ్చాళ్లపాటు అధికారంలో వున్నాడు. కాంగగ్రక్‌ ప్రతిష్టను పూర్తిగా నీరుగార్భటం జరిగింది. సినిమా రంగం నుంచి కొత్తగా రాజకీయాలలోకి దూకి, తెలుగు దేశంపార్షీ పెట్టిన తొమ్మిది నెలలకే యాన్‌. టి. రావారావుకు అధికారం అప్పచెప్పారు. ప్రజలు 1989లో యన్‌. టి. రామారావును ఓడించి కాం[గ్రమ్‌కు తిరిగి అధికారం యిచ్చారు. కాని 1989 నుండి 1993 వరకు మళ్లీ ముగ్గురు కాంగ్రస్‌ ముఖ్యమంత్రులు మారారు. మళ్లీ చివరలో విజయభాస్కరరెడ్డికే గద్దె నప్పచెప్పారు. అదివరకు తనకు కేవలం మూడు నెలలే వ్యవధి కనుక తాను ప్రజల అభిమానాన్ని సంపాదించలేక పోయాననీీ యిప్పుడు తగిన వ్యవధి లభించింది కనుక యిక కాంగ్రుకు ఢోకా లేదని ఆయనకు గట్టి నమ్మకం వుండేది. అయితే లోగడ వలె వెండి పళైంలో కాక యీసారి యన్‌. టి. ఆర్‌.కు అధికారాన్ని బంగారు

లా

పళ్లెంలో పెట్టి అప్పుగిస్తాడని నేను చెబితే కొందరు నేనేదో గిట్టక మొట్సాడుతూ" వున్నాననుకొన్నారు గాని నా సలహా నుండి ఏ ప్రయోజనం పొందలేదు. చివరకు నేను చెప్పినట్లే జరగటం నాకెంతో బాధ కల్లించింది. సరయిన వాళ్లను ఎంపిక చేయక పోవటం వల్లనే సుద్తీర్చచరిత్ర గల కాంగ్రేస్‌ సంస్థ యిలా భ్రష్టుపడుతోందని నాకెంతో విచారంగా వుంది.

వెభబ్రుూం - ఇందిర - దాజవ్‌ పండిట్‌ నెహ్రూ అచ్చమైన ప్రజాస్వామ్యవాది. కాదలుచుకుంచే ఆయన మన దేశానికి ఏనాడో నియంత కాగలిగే వాడు. అంతటి వ్యక్తిత్వం, దక్షత, ప్రజాభివవానం ఆయున కున్నా, అలాటి ప్రలోభాలకు లోను గాకుండా మనదేశాన్ని ప్రజాస్వామ్య దేశంగా తీర్చిదిద్దాలని తపన చెందిన మహనీయుడు. ఇందిరాగాంధి సంగతి అలాకాదు. తనకు అనుకూలంగా వున్నంతకాలం ప్రజాస్వామ్యం ఆమెకు అనుకూలమే. అనుకూలం కానప్పుడు ఆమె పార్టీని

రెండుసార్లు తన అనుకూలం కోసం చీల్చి, సొంత పార్టీని పెట్టుకొంది. దేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత వునం రాజ్యాంగాన్ని రచించు కోవడం, 1950 జనవరి 26న మనదేశాన్ని రిపబ్లిక్‌గా ప్రకటించటం జరిగింది. అప్పుడు భారత ప్రథమ రాష్ట్రపతిని నిర్ణయించవలసి వచ్చింది. ఆ రోజుల్లో నెహ్రూ ప్రధానిగాన్తూ కాంగ్‌ పార్లమెంటరీ బోర్డు అధ్యక్షుడుగానూ వున్నారు. అప్పుడు సర్దార్‌ పటేల్‌ ఉసప్రధానిగా వున్నారు. పటేల్‌ మరి కొందరు కలిసి రాష్ట్రపతి పదవికి అందరికన్నా అర్హుడైన వ్యక్తి డా. రాజేంద్రప్రసాద్‌ అని భావించి ఆయనను అందుకు అభ్యర్థిగా ప్రతిపాదించారు. నెహ్రూకు అది యిష్టం లేదు. ఆయన రాజగేపాలచారిని రాష్ట్రపతిగా ఎన్నుకోవాలని అనుకున్నారు. తీరా పార్లమెంటరీ బోర్జులో అధిక సంఖ్యాకులు రాజేంద్ర ప్రసాద్‌ను బలపరచారు. అయితే నెహ్రూ మెజారిటి సభ్యుల అభిప్రాయాన్ని శిరసావహించి రాజేంద్రప్రసాద్‌ అభ్యర్దిత్వానికి అంగీకరించారు. నెహ్రూ ఎంత గొప్పవాడయినా మెజారిటీ తీర్చును ధిక్కరించకుండా, క్రమశిక్షణ గల సైనికుడుగా షార్టీ నిర్ధయాన్ని అమలు చేశారు. రాజేంద్రప్రసాద్‌ ప్రథమ రాష్ట్రపతిగా ఎన్నికయి, అయిదు సంవత్సరాల పదవీకాలాన్ని విజయవంతంగా పూర్తిచేశారు. తరవాత రెండవసారి కూడా ఆయాననే అభ్యిర్దిగా కాంగ్రెస్‌ పార్లవెంంటరీ బోర్జు వెజారిటీ సభ్యులు నిర్ణయించారు. అప్పుడు కూడ నెహ్రూ తనకు యిష్టం లేకపోయినా, మెజారిటీ అభిప్రాయాన్ని గౌరవించి రాజేంద్రప్రసాద్‌ అభ్యర్దిత్వానికి అంగీకరించారు. అప్పటికి సర్దార్‌ పటేల్‌ మరణించారు. అయితే గోవింద వల్లభసంత్‌ వంటి సెద్దలు, స్వాతంత్ర్య సమరంలో ఎవరికీ తీసిపోని త్యాగాలు చేసినవారు వున్నారు. పంత్‌ కేంద్రంలో హోం శాఖ నిర్వహిస్తున్నారు. వారందరికీ నెహ్రూ అభిప్రాయం

165

తెలుసు. అయినా వారంతా కలిసి రాజేంద్ర ప్రసాద్‌ను రెండవసారి కూడా ప్రతిపాదించటం, నెహ్రూ ఈ సారి కూడ మెజారిటీ అభిప్రాయాన్ని గౌరవించి తన మాటగురించి పట్టుపట్టుక పోవడం జరిగింది. నిజానికి అప్పుడు నెహ్రూకు డా. సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌ను రాష్ట్రపతిగా చేయాలన్న ఆలోచన వుండేది. అయినా ఆయన తన అభ్యర్హిని ఉపరాష్ట్రపతిని చేయటంతోనే తృప్తి చెందారు. పండిట్‌ నెహ్రూ నిజమైన ప్రజాస్వామ్య వాది అనటానికి అనేక ఉదాహరణలలో యిదొకటి మాత్రమే. రాష్ట్రపతి ఎన్నిక :

నెహ్రా ప్రధానిగావుండగానే డొక్షర్‌ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌ రాష్ట్రపతిగా ఎన్నికయ్యారు. ఆయున తరువాత అధ్యక్షులుగా ఎన్నికంలున డా.జకీర్‌ హుస్సేన్‌గారు రాష్ట్రపతిగా వుండగానే చనిపోయారు. రాష్ట్రపతి వురణిస్తే ఉపరాష్ట్రపతిని అధ్యక్షులుగా ప్రమాణ స్వీకారం చేయిస్తారు. కొత్త అధ్యక్షుని ఎన్నికలవరకో ఆయన ఆ పదవిని నిర్వహిస్తారు. రాధాకృష్ణన్‌, జకీర్‌ హుసేన్‌లు యిద్దరూ ఉపరాష్ట్రపతిగా వుండి తరువాత రాష్ట్రపతి పదవికి ఎన్నికయ్యారు. ఆ సంప్రదాయం "ప్రకారం అప్పుడు ఉప రాష్ట్రపతిగా వున్న వి. వి.గిరి సహజంగా అధ్యక్షపదవిని ఆశించారు. అయితే అప్పుడు బెంగుళూరులో సమావేశమైన కాంగ్రెస్‌ పార్లమెంటరీ బోర్జు గిరిగారిని కాక సంజీవరెడ్డిగారిని అధ్యక్షపదవికి తమపషాక్షీ అభ్యర్రిగా మెజారిటీ అభిప్రాయం ప్రకారం నిర్ణయించారు. ఇది ఇందిరాగాంధీ గారికి యిష్టం లేకపోయింది. " ఆమవంటినే'ఢిల్లీకొతిరిగె వెళ్లింది: ఆ రోజే గిరి గారు స్వతంత్ర అభ్యరిగా కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్రిపై తాను పోటీ చేస్తానని ప్రకటించారు. _ ఇందిరాగాంధీకి, నెహ్రూకు గల తారతమ్యం తెల్సు కోడానికే యిదంతా రాయాల్సివస్తోంది.

గిరిగారు తన అభ్య ర్షిత్వాన్ని (ప్రకటించిన తరువాత ఇందిరాగాంధి గారు అధ్యక్షపదవికి సంజీనరెడ్డిగారు పేరు ప్రతిపాదిస్తూ నామినేషన్‌ పత్రాలపై సంతకం చేయటం గవునార్హం. తరువాత ఆవె అంతరాత్మ ప్రబోధం అంటూ సంజీవరెడ్డిగారిని ఓడించి గిరిగారిని గెలుపించటానికి సర్వవిధాలా కృషి చేశారు. ప్రజాస్వామ్య పద్దతులను, నైతిక విలువలనూ లెక్క చేయకుండా తనమాట నెగ్గించుకోటానికి ఏదయినా చేయగల తెగింపు, పట్టుదల కలిగిన నాయకురాలు ఇందిరా గాంధి అనటానికి యిదే నిదర్శనం.

166 (గ్రీన్‌ రివల్యూషన్‌ : ఇందిరాగాంధి ప్రధానిగా వున్నప్పుడు ఇలా అనేక ముఖ్యమైన సంఘటనలు జరిగాయి. అయినా ఆమె మంచితనం మనం మరువరాదు. ఈ దేశాన్ని అభివద్ధి చేయాలని, ప్రపంచ రాజ్యాలలో మన దేశకీర్తి ప్రతిష్టలు వ్యాసింప చేయాలనీ " ఆమెకు ఎంతో తపన వుండేది. మన దేశం ఆహారం విషయంలో దిగుమతులపై ఆధారపడకుండా స్వయం సమ్చుద్దిని సాధించటానికి గ్రీన్‌ రివల్యూషన్‌ తీసుకొని వచ్చింది. స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పుడు మన జనాభా 30 కోట్లు. ఇప్పుడు 80 కోట్లు. అయినా అందరికీ సరిపడా ఆహార ధాన్యాలను యీనాడు నున రైతులు పండించ గల్లుతున్నారు. దానికి ఆమె కృషీ పట్టుదల ఎంతో కారణం. సర్దార్‌ పటేల్‌ తర్వాత, లాల్‌బహదూర్‌ శాస్త్రి గారి తర్వాత అత్యంత ధైర్యసాహసాలతో కీలకమైన నిర్ణయాలు తీసికోడంలో ఆమెతో పోల్చదగిన ప్రధానులు చాల తక్కువ మంది. బంగ్లాదేశ్‌ ఆవిర్భావం : 1971లో పాక్షీస్తాన్‌ వున దేశంపై దురాక్రవుణచేస్తే (శ్రీవుతి గాంధి ప్రధానిగా సైనికబలాలకు అవసరమైన తోడ్చాటునిచ్చి వారి అండతో విజయం సాధించింది. అమెరికా సాయం పాక్‌కు ఉందనే విశ్వాసం వుండేది. అయినా ఆమె సంకోచించలేదు. షాక్షీస్తాన్‌ ఆ దెబ్బతో రెండు ముక్కలు కావటం, బంగ్లాదేశ్‌ ఏర్పడటం జరిగింది. ఆ యుద్దంలో పాక్‌ సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించిన జనరల్‌ నియాజీ మన సైనిక బలాలకు ఆ రంగంలో నాయకత్వం వహించిన జనరల్‌ అరోరా ముందు తాను లొంగిపోతున్నట్టు ప్రకటించి సంతకాలు చేశాడు. యుద్ద సామగ్రితో సహా 90 వేల మంది పాక్‌ సైనికులను మనవారు యుద్ద ఖైదీలుగా పట్టుకున్నారు. తరువాత వారందరినీ ప్రత్యేక రైళ్లలో భారతదేశానికి తరలించి, తరువాత వాళ్ల దేశానికి పంపేయటం ఇందిరాగాంధి రాజనీతికి నిదర్శనం. ఢాకాలో పాకొస్రైన్యాలు లొంగుబాటు భారత రక్షణ బలాల చరిత్రలో సువర్ణాక్మ రాలతో లిఖించదగిన సంఘటన. ఆ రోజు పాక్షీస్తాన్‌ పట్లు బంగ్లాదేశ్‌లో ఎంత వ్యతిరేకత వుందంటే మనం కలుగ చేసికొని యుద్ద ఖైదీలుగా తీసుకొని రక్షణ కల్పించకపోతే పాక్‌ సైనికులనందర్నీ స్టానిక ప్రజలు ఊచకోత కోసేవారు. నిజానికి ఈ విషయంలో పాక్‌ ప్రభుత్వం, ప్రజలు, సైన్యం నునకు ఎప్పటికీ కృతజ్ఞులుగొ వుండాలి.

॥ 167 - ఎవూ ఒడంబడిక ;

బంగ్లాదేశ్‌ విముక్తి పొంది రిపబ్లిక్‌గా అవతరించటంతోపాటు పాకీస్తాన్‌లో కూడ రాజకీయంగా అనేక వూర్వులు వచ్చాయి. పాక్‌ నియంత జనరల్‌ యాహ్యాఖాన్‌ వైతాలగక తప్పలేదు. యాహ్యాఖాన్‌ ప్రభుత్వంలో విదేశాంగమంత్రిగా వున్న భుత్జో ప్రధాని అయ్యాడు. ఆయన ఇండియాకు వచ్చి ఇందిరాగాంధీతో సిమ్రూలో చర్చలు జరిపాడు. ఆయనతో ఆయన కుమార్తె బెనజీర్‌ భుచ్భో వచ్చింది. ఆమే యిప్పుడు పాక్‌ప్రధానిగా వుంది. భుట్జో - గాంధీలు కలసి సంతకాలు చేసినదే చరిత్రాత్మకమైన సిమ్ధూ వొవ్పందం. ఆ విధంగా భారతదేశ గౌరవ ప్రతిష్టలను కాపాడిన ఖ్యౌతి ఇందిరకు దక్కుతుంది. బంగ్లాదేశ్‌ యుద్దం తరువాత ప్రజలు తవా (పేవాదరాలనళా, విశ్వాసాన్నీ ఇందిరపై అమితంగా వర్షించి, ఆమెను ఎంతో గాఢంగా అభిమానించారు. 1972లో కాం(గ్రస్‌ సాధించిన అఖండవిజయం దాని ఫలితమే.

ఇందిరాగాంధీకి చెడ్డపేరు రావటానికి ఆవెం రెండవకువవారుడంు సంజయ్‌గాంధి చర్యలు కారణం. ఒక పరిస్థితిలో అతడు సైనిక సహాయంతో సాలిస్తామన్నట్లు మాట్లాడేవాడు. అదృష్టవశాత్తు మన రక్షణ బలాధిపతులు ప్రజాస్వామ్యంపై విశ్వాసం కలవారు. పాకీస్తాన్‌లో సైనిక పాలనవల్ల కలిగిన విషఫలితాలను గమనిస్తున్నవారు. పాక్‌ ప్రజలకు సైనిక నియంత్రుత్వం ఎంత అరిష్టంగా పరిణమించిందో, మన దేశంలో ప్రజా స్వామ్యం నర్రిల్లటం, అందుకు రక్షణ బలాలు ఎప్పుడూ జోక్యం చేసికోకుండా క్రమశిక్షణతో ప్రజలెన్నుకున్న ప్రభుత్వానికి విధేయులుగా పనిచేస్తుండటం నున “ప్రజలను అంత అదృష్టంగా వరించింది. అంతా సమానం :

మన దేశం పరిస్థితి వేరు. సాక్షీస్తాన్‌ పరిస్థితి వేరు. వారిది ఇస్లామిక్‌ దేశం. వారి రాజ్యాంగాన్ని కూడా ఇస్లామిక్‌ సూత్రాలపై నిర్మించుకొన్నారు. వారి రక్షణ బలాల్లో అంతా ముస్తింలే. వారు దేశాన్ని ఒక మత పిచ్చితో పాలిస్తున్నారు. మన దేశంలో రాజ్యాంగం దృష్టిలో అన్నికులాలవారూ, నుతాలవారూ, (ప్రాంతాలవారూ, భాషలవారూ సమానులే. మన రక్షణ దళాలలో కుల, ముత, ప్రాంత, భాషా భేదాలకు అవకాశం లేదు. సైన్యంలో గాని, వైవూనిక దళంలోగాని,

168 నావికాదళంలోగాని కులమత ప్రాంత భాషా వివక్షత లేకుండా అంతా చేరవచ్చు. ఎంత ఉన్నత పదవ్వైనా చేరుకోవచ్చు. సువిశాల భారత దేశంలో యిట్లై సమైక్యతా దృక్పథం వర్రిల్లు తుండటం మన అదృష్టం. న వుత సహనం : బంగ్లాదేశ్‌ చీలిపోయిన తరువాత మిగిలిన పాకీస్తాన్‌ చాల చిన్న దేశం. ప్రపంచంలో ఇండోనేషియా తరువాత మనదేశంలోనే ముస్తింల సంఖ్య అత్యధికం. పాకీస్టాన్‌లో వున్న ముస్తింల కన్న భారత దేశంలో వున్న ముస్తింల సంఖ్య ఎక్కువ. అంతేకాదు, ఒక్కొక్క దేశాన్ని పోల్చిచూస్తే ఇండోనేషియా తప్ప మరి యే ముస్తిం దేశంలో కన్నా కూడ మన దేశంలో ముస్తింల సంఖ్య ఎక్కువ. ఒక్క ముస్లింలే కాదు యిక్కడ కైస్తవ, పార్సీ, బౌద్ద, జైన, సిక్కు వంటి మతాలెన్నో వున్నాయి. అహింసను ప్రబోధించిన మహావీరుడు, బుద్దుడు, గాంధి యిక్కడ జన్మించారు. వారందరి ప్రభావంవల్లనే వున సంస్కృతిలో పరవుతసహనం, గౌరవం అంతర్వాగంగా వున్నాయి. ప్రజలు తెలివి తక్కువ వారు కాదు : ప్రపంచంలో పెద్ద ప్రజాస్వాన్యు దేశాలలో మనది అతిపెద్దది. ఇక్కడి (ప్రజలకు. నియంతృత్వవున్నా, దౌర్దన్యం అన్నా గిట్టుదు. వారికి శాంతియుత సహజీవనం, సహకారంపై వుక్కువ జాస్తి. అందు వల్లనే ఎమర్హన్సీలో పెద్ద నాయకులందర్నీ జైలులో వేస్తే చాలా మంది అను కున్నారు- ఈ దేశ ప్రజల్లో ఎక్కువ నిరక్షరాస్యులు. కనుక వారికి దేశంలో ఏం జరుగుతుందో తెలియదు అని. కాని 1977 ఎన్నికల్గో ప్రజలు తమ ఆగ్రహాన్ని అసందిగ్రంగా వెల్లడి చేసేసరికి భారత ప్రజలకు ప్రజాస్వామ్యం పట్లు గల అభిమానం స్పష్టపడింది. కనుక యిక్కడ ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థను దెబ్బతీయాలని ఎవరయినా అనుకుంటే, “ఇందిరాగాంధి వంటి సమర్ద్హురాలు చేసిన దాన్నే ప్రజలు సహించలేదు, క్షమించలేదు? - అని గుర్తుంచుకోవడం మంచిది. గుణపాఠం : -_స్వయాంగా ఇందిరాగాంధి గారు కూడ ౦లా విషయాన్ని గ్రహించి గుణపాఠం నేర్చుకున్నారు. సంజయ్‌గాంధి వుండగా కాంగ్రెస్‌ వాధుల్లో తనకు

169 కి లేని వారిని దూరం చేసి కొన్నారు. మేము ఇందిరా గొంధితో విభేదించినా కా అప్పటి కర్నాటక ముఖ్యమంత్రి దేవరాజ్‌ అర్స్‌ ఇందిరకు అండగా నిలబడి వాంగైస్‌ను చీల్చటంలో ఆమెకు తోడ్పడ్డాడు. ఇందిరాగాంధి పాార్హమెంటుకు తిరిగి 'వాలన్న కోరికతో చిక్‌ముగలూర్‌లో ఎన్నికయిన వారిని రాజీనామా చేయమని,

ఉప ఎన్నికల్లో 'పెద్ద మెజారిటీతో ఇందిరను గెలుపించిన వ్యక్తి అర్స్‌. అటువంటి అర్స్‌ను కూడ తనమాటు వినటం లేదని సంజయ్‌గాంధి ఇందిర కాంగ్రెస్‌ నుండి సస్పెండ్‌ చేయించాడు. ముఖ్యమంత్రి పదవినుండి తొలగించాడు. సంజయ్‌ గాంధి కొలంలో యిలాటి పనుల వల్ల కాం(గ్రస్‌ ప్రతిష దెబ్బ తిన్నది.

సంజయ్‌గాంధి వరణం తరువాత ఇందిరాగాంధలో చాలా నూర్వు. వచ్చింది. అందర్నీ కలుపుకొని పోవాలన్న ధ్యాస కలిగింది. కాని అప్పుటికే దేవరాజ్‌ అర్స్‌ చనిపోయాడు.

ఇందిరాగాంధి ప్రధానిగా వుండగానే ఆంధ్రలో విజయభాస్కరరెడ్డి ప్రభుత్వం ఓడిపోయి తెలుగు దేశం అధికారంలోకి వచ్చింది. నాదెండ్ల భాస్కరరావు, యన్‌. టి. రామారావు సన్నిహితులుగానే పనిచేశారు. కాని తరువాత వారిలో వారికి అభిప్రాయభేదాలు వచ్చాయి. యన్‌.టి. ఆర్‌. బైపాస్‌ సర్రరీకని అమెరికా వెళ్లి వచ్చేసరికి, నాదెండ్ల తెలుగు దేశంలోని వెజారిటీ శాసనసభ్యులను తనవేపు తిప్పుకొనే ప్రయత్నం చేశాడు. ఎవరినో పట్టుకొని ఇందిరాగాంధి దగ్గరకు వెళ్లి తనదగ్గర బాగా ధనం వుందనీ, మెజారిటీ సభ్యుల సహాయంతో తానా ముఖ్యమంత్రిని కాగలననీ ఆయన ఇందిరాగాంధీని నమ్మించాడు.

ఇందిరాగాంధి అసాధ్యపుమనిషి అలాటి ఆమెనే భాస్కరరావు మోసంచేసి, గవర్నర్‌ రాంలాల్‌తో యన్‌. టి. ఆర్‌.ను బర్హరఫ్‌ చేయించి తాను ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేయగలిగాడు. అది రాష్ట్రంలోనే కాదు దేశంలోనూ, విదేశాలలో కూడ సంచలనం కల్గించింది. రాజకీయ చరిత్రలేనివాడు, యన్‌.టి. ఆర్‌. దయవల్ల ఆయన మంత్రి వర్గంలో చేరినవాడు అయిన భాస్కరరావు ఇందిరాగాంధీని ఎలా బోల్తా కొట్టించ గల్గొడో అనూహ్యం. అప్పుడున్న గవర్నర్‌గా వున్న రాంలాల్‌కు యన్‌.టి. ఆర్‌.ను బర్తరఫ్‌ చేయడం యిష్టం లేదు. ఇందిరాగాంధి చెప్పిన వరంాటమీద ప్రధాని కొర్యాలయుంలో పనిచేస్తున్న ఆర్‌. ఆర్‌. ధావన్‌ గవర్నర్‌కు ఆ రాత్రి ఫోన్‌ చేసి యన్‌.టి. ఆర్‌ను బర్తరఫ్‌ చేసి

170 భాస్కరరావును ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణస్వీకారం చేయించమని చెప్పుటం వల్ల ఆయన ఆ పనిచేయక తప్పులేదు. ఇది పూర్తిగ రాజ్యాంగ విరుద్దమైన వ్యవహారం. ఈ మధ్య ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో ములాయంసింగ్‌ యాధవ్‌ ప్రభుత్వాన్ని ప్రధాని హివి, నరసింహారావు బర్తరఫ్‌ చేయించి బహుజన సవాజ్‌వాది పొర్రీ కార్యదర్శి మాయావతిని ముఖ్యమంత్రిగా గవర్నర్‌ మోతీలాల్‌వోరాతో ప్రమాణ స్వీకారం చేయించాడు. అదీ పూర్తిగా రాజ్యాంగ విరుద్రమైనదే. బొమ్మయ్‌ బర్తరఫ్‌ : రాజీవ్‌గాంధి ప్రధానిగా వుండగా నేను, ప్రస్తుత ప్రధాని పి.వి. నరసింహారావు యింకా కొందరం ఆయున వుంత్రి వర్షంలో వుండే వాళ్లం. ఆ రోజుల్లో కర్నాటకలోని జనతా ముఖ్యమంత్రి బొమ్మయ్‌ మంత్రి వర్గాన్ని బర్తరఫ్‌ చేయాలని గవర్నర్‌ నుండి ఒక నివేదిక తెప్పించారు. ఆ నివేదికను వుంత్రివర్గంలో యథాతథంగా ఆమోదింపచేయాలని రాజీవ్‌గాంధి అభిప్రాయం. అయినా ఆయన మంత్రివర్గ సమావేశంలో ఒక్కొక్క మంత్రి అభిప్రాయం అడుగుతూ వచ్చారు. అప్పటికే అందరికీ రాజీన్‌గాంధి' అభిప్రాయం తెలుసు. తావుమ ఆయున అభిప్రాయానికి భిన్నంగా చెబుతే, ప్రధానికి కోపం వచ్చి తమను తీసేస్తాడేమోనన్న భయంతో ఒకరి తరువాత ఒకరు బొవ్ముయ్‌ని బర్తరఫ్‌ చేయాలన్న భానం వెల్లడిస్తూ వచ్చారు. నా దగ్గరకు వచ్చేసరికి నేను నిర్మొహమాటంగా యిలా చెప్పాను. “కర్నాటక అసెంబ్లీ సమావేశాలు జరుగుతున్నాయి. ముఖ్యనుంత్రికి శాసనసభలో బలం లేదని తేలితే, ఏం చేయాలన్నది గవర్నర్‌ బాధ్యత. అలా బలనిరూపణకు అవకాశం ముఖ్యమంత్రికి యివ్వకుండా శాసన సభను రద్దువేసి, ముఖ్యమంత్రిని బర్హరఫ్‌ చేసి రాష్ట్రపతి పాలన పెట్టటం రాజ్యాంగ నిరుద్దం'. నేనిలా మాటాడే సరికి రాజీవ్‌ నా తరవాత వున్న పి.వి.నరసింహా రావు అభిప్రాయం అడిగారు. _ఆయన “వెంగళరావుగారు చెప్పింది సబబుగానే వుంది. నా అభిప్రాయం అదే?!, అన్నారు. కాని రాజీన్‌ గాంధి రాష్ట్రపతిపాలన పెట్టటానికే నిర్ణయించి, అలా కేంద్ర నుంత్రివర్గ తీర్మానం చేయించి, రాష్ట్రపతి నుండి | ఆమోదం పొందటం జరిగింది. ఆ విషయం సుప్రీంకోర్టులో రిట్‌ దాఖలయ్యే . దాకా వెళ్లింది. సుప్రీంకోర్టు ఆలస్యంగా తీర్పుచెప్పినా, ఆ తీర్పులో గవర్నర్‌ చర్య రాజ్యాంగ విరుద్దం అన్నారు. మేం ఏం చెప్పామో, దాదాపు ఆ నూటలతో కోర్టు గవర్నర్‌ చర్యను ఖండించింది.

171

క ఈ తీర్చు వచ్చే సవుయానికి రాజీవ్‌ గొంధి చనిపోయారు. అప్పటి ర్నాటక గవర్నర్‌ పెండేకంటి వెంకటసుబ్బయ్య కూడ పోయాడు. కేంద్రమంత్రి వర్ష సభ్యులుగా వున్నవారు కూడ తమ అభిప్రాయాలను నిర్మొహమాటంగా చెబుతే తమ పదవి పోతుందేమోనని మనసులో వొకటి పైకొకటిగా మాట్లాడటం దేశ ప్రజాస్వామిక వ్యవస్థకు కళంకం తెస్తోంది. యాన్‌. టి.ఆర్‌. కు మళ్లీ పదవి :

భాస్కరరావు ఎలాగో ఇందిరాగాంధీని నమ్మించినా గవర్నర్‌ వూదత్రం భాస్క(రావృునం వలుఖ్యవుం(త్రిగా నియంమిస్తూ నెలలోగా తన బలం నిరూపించుకోవాలని షరతు పెట్టాడు. ఇది జరిగిన తరునాత రాంలాల్‌ తన పదవికి . రాజీనావూ చేసి రాష్ట్రం వదిలి వెళ్లిపోయాడు. ఆయాన తరువాత డాక్షర్‌ శంకర్‌దయాలళ్‌ శర్మను కేంద్రం ఆంధ్రప్రదేశ్‌ గవర్నర్‌గా నియమించింది. ఆయన దైవభక్తి కలిగిన వాడు. ధర్మంపై విశ్వాసముంచిన వాడు. న్యాయశా(స్త్రకోవిదుడు. ఆయనతో నాకు చాలాకాలం నుండి'పరిచయం వుంది. ఆయన గవర్నర్‌గా వచ్చిన తరువాత నేను మర్యాద పూర్వకంగా వెళ్లి కఠిశాను. ఆయన అప్పుడు నాతో యిలా చెప్పారు : *నేను నిష్పక్షపాతంగా వ్యవహరిస్తానా. నెలలోగా భాస్కరరావు మెజారిటీ బుజువు చేసుకుంటే సరే, లేకపోతే గడువు ముగియగానే రామారావు చేత తిరిగి ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణస్వీకారం చేయిస్తాను.

భాస్కరరావు నా దగ్గరకు వస్తే నేను ఆయనతో గవర్నర్‌ చెప్పిన మాటలు చెప్పాను. తరువాత భాస్కరరావు శాసనసభాసమావేశాలు ఏర్పాటు చేశాడు కొని సభలో తన బలం రుజువు చేసుకోలేని పరిస్టితి వచ్చింది. తానొకసారి ముఖ్యమంత్రి అయితే షార్టీ సభ్యుల్లో మెజారిటీ తన వెంటపడి వస్తారని భాస్కరరావుకు ఒక పిచ్చి అభిప్రాయం వుండేది. కాని అది తప్పని తేలిపోయింది. అతడ్డు ఒక్క నెల ముఖ్యమంత్రిగా చేస్తి శాశ్వతంగా మాజీ ముఖ్యమంత్రుల జాబితాలోకి ఎక్కాడు, శంకర్‌ దయాళ్‌ శర్మగారు నాతోచెప్పినట్సే నెలకాగొనే భాస్కర్‌రావు ప్రభుత్వం వైతొలగటం, రావూరావ్చును తిరిగి వయుఖ్యవుంత్రిగా (ప్రనతాణ స్వీకారం చేయించటం జరిగాయి. రాష్ట్రంలో దానితో మామూలు పరిస్టితులు ఏర్పడ్డాయి. రాజీవ్‌ గాంధీ :

సంజయ్‌గాంధీ చనిపోయిన తరునాత ఇందిరాగాంధీ తన పెద్ద కొడుకు

172 రాజీవ్‌గాంధీని రాజకీయాల్లోకి తెచ్చింది. ఆయన పైలట్‌గా వున్నాడు. ఆయనకు రాజకీయాలపై ఆసక్తిలేదు. ఆయున భార్య సోనియాగాంధికి కూడ భర్త రాజకీయాలలోకి రావటం యిష్టం లేదు. అయినా ఇందిరా గాంధి ఆయనను బలవంతంగా రాజకీయాల్లోకి దింపింది. అప్పటి నుంచి ఆయన మరణం వరకూ చూస్తే ఆయన రాజకీయ జీవితమంతా కలిసి కేవలం ఎనిమిదేండ్లే. అంతటితోనే రాజీవ్‌ అధ్యాయం ముగిసింది. సంజయ్‌ మరణం తర్వాత ఇందిరాగాంధీకి కొంత పునరాలోచన కలిగింది. తనకు లోగడ సన్నిహితంగా వుండి తరువాత దూరం అయిన వారందరినీ తిరిగి దగ్గరకుతీయటానికి ఆమె ప్రయత్నాలు ప్రారంభించారు. ఆరు సంవత్సరాలుగా నేనాక సారి తప్పు ఆమెను కలవటం జరగలేదు. ఏ రకంగానైనా తన దగ్గరకు నన్ను తీసుకురావలసిందిగా ఆమె జి.కె. మూపనార్‌కు చెప్పింది. తరువాత ప్రణబ్‌ వఖఖర్జీని కూడా పంపింది. వలఎఖరక్షీ యిప్పుడు కేంద్రంలో విదేశాంగ శాఖమంత్రిగా వున్నారు. తరువాత ఒకసారి కృష్ణస్వామి రావుసాహెబ్‌ను పంపింది. (ఆయన లోగడ నాకు కార్యదర్శిగా వుండేవాడు. తరువాత, ఇందిరాగాంధి ప్రధానిగా వుండగా ఆయన క్యాబినెట్‌ సెక్రటరీగా వుండేవాడు. ) లోగడ ఒకసారి ఆమె నన్ను పిలచి మౌటాడింది. తరువాత సంజయ్‌గాంధి నాత్తిడివల్ల, కొడుక్కు భయపడి *నేను పిలవలేదు. వెంగళరావుగారే తనంతట తానుగా వచ్చి కలిశాడని?, పత్రికలకు చెప్పింది. అది ఆమె స్టాయికి తగని పని. అలాటి వారిని వెళ్లి కలవాలని నాకనిపించలేదు. నాకు పదవి మీద వ్యామోహమూ లేదు. నన్ను ఆమె దగ్గరకు పిలుచుకొని పోవటానికి వచ్చేవారితో ఆ సంగతే నిర్మొహమాటంగా చెప్పాను. ఆమె యింకా మూడు నాలుగు నెలల్లో హత్య చేయబడుతుందనగా ఒకసారి ఆమె నాకు ఫోన్‌ చేసి స్వయంగా మాట్లాడింది. “మీతో మాట్లాడి చాల రోజులయింది. ఒకసారి ఢిల్లీ వచ్చి కలవండి!? అన్నది. ఆమె దేశానికి ప్రధాని నేను వొకప్పుడు ఆమెకు సన్నిహితంగా వుండి, నమ్మకమైన వాడిగా మెలగీన వాడిని. కనుక యిక బాగుండదని ఒకసారి ఢిల్లీ వెళ్లి నేను వచ్చినట్టు ఆమె పి. ఏ.కు ఫోన్‌చేసి తెలిపాను. ఆమెతో మాట్లాడి నేను వెంటనే తిరిగి హైద్రాబాదు పోవాలను కుంటున్నానని చెప్పాను. అయితే ఆమెకు ఆనాడు 104 డిగ్రీల జ్వరం. కనుక వైద్యుల సలహాపై ఎపాయింట్‌వెంంట్సు యివ్వడం లేదు. నేను ఆ పర్యాయం ఢిల్లీలో కౌ.యుల్‌. యాన్‌ పసాద్‌ ంలుంట్లోదిగాను. ఇందిరాగాంధీకి రాజకీయం సలహాదారయిన ఎమ్‌.ఎల్‌. ఫోతేధార్‌ను ఆమెనా వద్దకు సంపించింది. *జ్వరం

173 కొంత తగ్గగానే కబురు చేస్తాను. అంతవరకు ఢిల్లీలో వుండవలసిందని? కోరేందుకు ఆమె ఫోతేదారును సంపింది. ఫోతేదార్‌ దర్శనం దొరకటం ఎంతకస్టమో ఢిల్లీలో అందరికీ తెలుసు. అటువంటి ఫోతేదారే స్వయంగా నేను బసచేసిన చోటికి నన్ను.కలిసేందుకు రావటం చూసి అందరికీ ఆశ్చర్యం కలిగింది. “మిమ్మల్ని కలుపుకొని పోవాలని ఆమె ఎంతో పట్టుదలతో వుందని దాని అర్దం అని నా మిత్రులు వ్యాఖ్యానించారు. నేను ఫోతేదారును కలవటం కూడ అదే వెందటిసారి. నేను ముఖ్యవుంధ్రిగ వున్నప్పుడు అతనెవరో తెలియదు. అప్పుడతడు ఇందిరాగాంధి దగ్గర లేడు. రెండవరోజు రాత్రి పదిగంటల సమయంలో ప్రధానికి జ్వరం తగ్గి నార్మల్‌కు వచ్చింది. వెంటనే నన్ను రమ్మని ఫోన్‌ వచ్చింది. నేను వెళ్లి ఆమెను కలిశాను. ఆమె ఆరోగ్యం యింకా కుదుట పడలేదు. అయినా ఆమె సుమారు ఒక గంటసేపు నాతో మౌట్లాడింది. *ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కాంగ్రెస్‌ తిరిగి బలం పుంజుకోవటానికి మీ సాయం కావాలని నాతో చెప్పింది. “నేను మీకు వ్యతిరేకంగా లేను. కాని నాభార్య చనిపోయిన తరువాత నేను రాజకీయాలకు దూరంగా వృుంటున్నాను', అని నేను బదాలు చెప్పాను. “అయినప్పటికి మీరు నాకు నుద్దతుగా వుండి సాయం చేయాలని ఆమె కోరింది. అప్పుడు నేను “సరే అన్నాను. “ఇందిరా కాం(గ్రస్‌ సభ్యులుగా మీరు చేరాలి" అని ఆమె అడిగితే “అలాగే వుత్తరం ఏ.ఐ.సి.సి. కార్యాలయానికి. పంపుతా”? నన్నాను. కాని దానికి ఆమె వొప్పుకోలేదు. అప్పటికప్పుడు సభ్యత్వఫారాలు తెప్పించి నేను సభ్యునిగా చేరుతున్నట్లు తన ఎదుటే సంతకం చేయించుకొంది. ఆ కాగితం ఆమె తీసుకొంది. “మీ మీద నాకు ఏవిధమైన ద్వేషం, కోసం లేవు. నేను మీరు చెప్పిన నూట ఎదిరించను, అంటూ +*నేను మరుసటి రోజు ఉదయం హైదరాబాదు పోతున్నానని చెప్పాను. దానికామె అంగీక రించింది. ఇందిరా కాం(గ్ర[్‌ సభ్యత్వం కోసం ఎంతో వుంది దరఖాస్తు చేసినా, ఆవెం వాటిని పెండింగ్‌ పెట్టి ఆమోదించలేదు. ఇందిర హత్య : నేను హైదరాబాదుకు తిరిగి నచ్చిన ఒక పక్షం రోజుల్లోనే ఆవె "హైదరాబాదుకు వచ్చింది. ఆమె రాజభవన్‌లో బసచేస్తే నేను మర్యాద పూర్వకంగా కలవటానికి వెళ్లాను. గవర్నర్‌ వచ్చి ఆమెను కలిసి వెళ్లిన వెంటనే ఆమె బయటకు వచ్చి వెంగళరావుగారిని లోపలకు పంపమని చెప్పింది. వందలాది వుంది ప్రముఖులు వేచి వుండగా నన్ను లోపలకు తీసుకొని వెళ్లి కూర్చోబెట్టి నాతో

174 మాట్లాడారు. "తెలుగు దేశం పోయి, కాంగ్‌ వస్తుందని, అందుకు శాయశక్తులా పనిచేస్తానని” నేను చెప్పడం జరిగింది. ఇది జరిగినటువంటి నెలలోగానే ఆమె తన అంగరక్షకుల వల్లనే హత్య చేయబడింది. ఆనాడు దేశమంతా సమర్దు రాలయిన నాయకురాలిని కోల్పోయి నందులకు దుఃఖంలో మునిగి పోయింది. ఆమె మరణం వల్ల కలిగిన నష్టం అపారం, అది తీరనిదని అంతా విచారించారు. ఇందిరాగాంధి మరణ సమయంలో రాజీన్‌గాంధి కలకత్తాలో వున్నారు. ప్రధాని మరణాన్ని అధికారికంగా ప్రకటిస్తే. నూతన ప్రధానితో ప్రమాణ స్వీకారం చేయించి తీరాలి. అందుకని ఆమె శరీరాన్ని ఆసుపత్రి లోనే వుంచి ఆమె ప్రాణాన్ని కాపాడేందుకు డాక్షర్లు యింకా శాయశక్తులా పోరాడుతున్నారనే వార్త రేడియో, టి.వి.లద్వారా ప్రచారం చేయించారు. బయటకు చెప్పుకపోయినా తాత్కాలిక ప్రధానిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేయటానికి పి. వి, నరసింహారావు, ప్రణబ్‌ ముఖర్తీ ప్రయత్నించడం జరిగింది. కాని అప్పుటి రాష్ట్రపతి జ్జానీ జైలుసింగ్‌ వారి వౌటలు పెడచెవిన సెట్టి, రాజీవ్‌గాంధీ ఢిల్లీ చేరిన వెంటనే ఇందిరాగాంధి మరణాన్ని అధికార పూర్వకంగా ప్రకటించటం, ఆ తరువాత కొద్ది సేపటికే రాజీవ్‌ గాంధీని ప్రధానిగా ప్రమాణస్వీకారం చేయించటం జరిపాడు. మారణహోమం : ఇందిరాగాంధీని ఆమె అంగరక్షకులే హత్యచేసిన సంగతి తెలిసిన వెంటనే ఢిల్లీలో పెద్దయెత్తున: మారణహోమం చెలరేగింది. ఉద్రిక్తులయిన జనం సిక్కులు ఎక్కునగా నివసించే ప్రాంతాలపై దాడిచేస్కి వారి యిళ్లు తగలబెట్టి, దొరికిన వారినల్లా చంపేయటం జరిగింది. సిక్కులు నడిసే టాక్సీలు, వారి వ్యాపార సంస్థలూ, దుకాణాలు అన్నీ దగ్రం కాసాగాయి. రాజీవ్‌ గాంధీ తన తల్లి శవం ఆసుపత్రిలో అలా వుండగానే, ప్రధానిగా తన బాధ్యతలను నెరవేర్చేందుకు ఢిల్లీలోనూ, పరిసర ప్రాంతాల్లోనూ శాంతిని స్ట్రాపించేందుకు గట్టి ప్రయత్నం చేశారు. ఆయన ఆలస్యం లేకుండా సైన్యాన్ని పిలిపించి ఆయా ప్రాంతాలలో నియమించారు. సైనికులకు కఠినంగా నిష్పక్షపాతంగా వ్యవహరించాలని ఆదేశించి. తాను కూడా అంతటి దుఃఖంలోనూ స్వయంగా కల్గోలిత ప్రాంతాలు తిరుగుతూ ప్రజలకు ధైర్యం చెబుతూ పరిస్థితిని చాలావరకు అదుపులోకి తేగల్లారు. ఢిల్లీలో ప్రభుత్వ ఉదో సగులలో సిక్కులు చాలామంది వున్నారు. అలాటివారిన్తీ యింక అనేక సిక్కు కుటుంబాలనూ అనేకమంది హిందువులు తమ యిండ్లలో దాచి

175 రక్షించారు. ఇందిరాగాంధి దహన సంస్కారాలు జరిగేలోగా రాజీన్‌గాంధి శాంతి భద్రతలను పూర్తిగా నెలకొల్పగలిగారు. ఆమె అంతిమయాత్రలో లక్షలాది జనం పాల్గొన్నా, ఏసంఘటనా లేకుండా ప్రశాంతంగా జరిగి పోవటం దానికి నిదర్శనం. పెద్ద వెజారిటీ : తాను ప్రధానిగా బాధ్యత తీసుకోగానే రెండు మౌసాలలోగా రాజీవ్‌ గాంధి

1984నవంబరులో లోక్‌సభకు ఎన్నికలు జరపాలని నిశ్చంంించారు. ఇందిరాగాంధి హత్య వల్ల ప్రజల్లో ఉబికి వచ్చిన సానుభూతి వల్ల లోక్‌సభలో ఎన్నికలు జరిగిన 460 స్టానాలలో శకే5 స్టానాలలో కాంగ్‌ అభ్యర్జులనే ప్రజలు గెలిపించారు. కాంగ్రెస్‌కు యింత పెద్ర మెజారిటీ నెహ్రూ కాలంలోగాని, ఇందిర బ్రతికి వున్న కాలంలోగాని రాలేదు. ఆమె నురణానంతరం ప్రజల్లో కలిగిన సానుభూతి, అభిమానం వల్ల ప్రజలు యింత ఘనంగా కాంగ్రుకు పట్టుం కట్టుటం జరిగింది. లా

దేశమంతటా కాంగ్రెస్‌కు బ్రహ్మరథం పట్టినా రాష్ట్రంలో తెలుగు దేశం ప్రభావం తగ్గలేదు. ఆంధ్రలో కాంగ్రెస్‌ టిక్కెట్‌పై నాతోపాటు ఆరుగురు మాత్రం లోక్‌సభకు ఎన్నికైనారు. ఇప్పుడు ప్రధానిగా వున్న హి. వి. నరసింహారావు, గవర్నర్‌గా వున్న శివశంకర్‌లు అప్పుడు రాజీన్‌గాంధి మంట్రివర్గంలో సభ్యులు. అయినా అనావుకుల చేతుల్లో వారిద్దరూ వోడిపోయారు. కాని సిని. నరసింహాలాను నా ఆ రి సఫోరాష్ట్రలోని రాంటెక్‌ నుండి కూడ పోటీ చేసి గెలనటం వళ్ల క్‌సభ। గ్‌ 'ప్రచేశించగలిగారు. ఎన్నికలలో గెలిచిన రాజీవ్‌ గాంఢీ తన నూతన మంత్రి వర్గం నాకు స్టానం యివ్వాలని సంకల్పించారు. అయితే నేను కాబినెట్‌లో వుంటే షి.వి., శివశంకర్‌ల ఆటలు సాగవని భయపడి, వారు నిశ్వప్రయళత్నుం' జేసినా పేరు జాబితాలోకి రాకుండా చేశారని నాకు తెలిసింది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ నుంచి అంజయ్యను, సహాయమంత్రిగా నియమించటం జరిగింది.

రాజీన్‌గాంధీతో నాకు అంతకు ముందు పరిచయంలేదు. ఢిల్లీకి నేను ఇందిరాగాంధీ గారిని కలవటానికి వెల్లినప్పుడు ఆమె రాజీన్‌ని పిలచి నాకు పరిచయం చేశారు. ' ఎన్నికల్లో గెలిచినా ఆయన దగ్గరకు పోయి నాకు పదవి యివ్వమని పి.వి.నరసింహారావు మౌదిరిగా నేను అడుగలేదు. “వెంగళరావుగారిని కాబినెట్‌లోకి తీసుకోకపోవడం పెద్దసారపాటు. పి.వి.నరసింహారావు, శివశంకర్‌లకు స్వరాష్ట్రంలో పలుకుబడిలేదు. వారిని తీసుకోడం వల్ల చెడ్డపేరు

176 వచ్చింది? అని ఇతర రాష్ట్రాల వారుకూడా చాల మంది చెప్పారు. యన్‌.టి.ఆర్‌ ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా యిక్కడ కాంగ్రెస్‌ జండా కట్టేవారు కూడ లేకుండా పోయారు. అట్లాంటి పరిస్థితిలో తెలుగుదేశాన్ని ఎదురించి, కాంగ్రెస్‌ను (బ్రతికించగల వారెవరు అన్న సమస్య వచ్చింది. దానిపై ఆయన నాకు రాష్ట్ర కాంగ్రెస్‌ అధ్యక్షులుగా వుండమని కబురు చేస్తే నేను వుండటానికి నిరాకరించి, తనకు యిష్టం వచ్చిన వారినెవరినయినా పెట్టుకోవలసిందని చెప్పడం జరిగింది. తరువాత అయిదారు నెలలు గడిచాయి. అప్పుడు “ఎవరు మాట్లాడినా లాభం లేదు, నేను స్వయంగా మాట్లాడాలి? అని రాజీవ్‌ గాంధి ఒక న్నిర్ణయానికి వచ్చి పార్లమెంటు భవనంలో ఆయన ఛాంబర్‌కు వచ్చి కలనమని నాకు ప్రత్యేకంగా కబురు చేశారు. ఎన్నికయిన తరువాత నేను ఆయనను కలుసు కోడం అదే మొదటిసారి. ఆయన ముందు నాతో మాట్లాడటానికి కొంత మొహమాట పడ్డాడు. *“రాష్ట్రంలో కాంగ్‌ నామరూపాల్లేకుండా పోయింది. దానిని పునరుజ్జీవింప చేయటానికి నాకు మీ సలహాకావాలి”, అన్నాడు. మేమిద్దరం మాట్లాడినంతసేపు ఎవర్నీ రానీయవద్దని ఆయన సిబ్బందిని ఆదేశించాడు. “మీరు కాబినెట్‌ ఏర్పాటు చేసేటప్పుడు కనీసం నాతో మాట్లాడకుండా, యిప్పుడు కాంగ్రెస్‌ను ఎట్లా బాగుచేయాలని అడగటం ఆశ్చర్యంగా వుంది, అని నేను నిర్మొహమాటంగా జవాబు చెప్పాను. అప్పుడు ఆయన నాతో *పి,వి.నరసింహారావు, శివశంకర్‌లు చెప్పిన మాటల వలన యీ పారపాటు జరిగింది, ఆ పారపాటును సనరించటానికి మీరు నాకు కొంత సమయం యివ్వాలి. ముందు మీరు రాష్ట్ర కాంగ్రస్‌ అధ్యక్షులుగా వుండేందుకు అంగీకరించండి. మిమ్మల్ని తరువాత మంత్రి వర్గంలోకి తీసుకుంటాను", అని నేనడగక ముందే చెప్పారు. ఈ విషయాలన్నీ రహస్యంగా వుంచమని కోరారు. తరువాత నన్ను రాష్ట్రకాంగ్రెస్‌ (ఐ) అధ్యక్షులుగా నియమించటం, రాష్ట్రంలో మళ్లీ కాంగ్రెస్‌ను పటిష్టం చేసే బాధ్యతను నేను స్వీకరించటం జరిగాయి. ఆ సందర్భంలోనే ఆయనా, సోనియాగాంధి రాష్ట్రంలో పర్యటనకు రావటం జరిగింది. పర్యటన సమయంలో ఏర్పాటు చేసిన కార్యక్రమాలు విజయంకావనటం చూసి ఆయన ఢిల్లీ వెళ్లగానే “వెంగళ రావుగారికి రాష్ట్రంలో మంచిపలుకుబడి వుంది అని అందరితో చెప్పేవాడు.

కంద్రదనలణశమల మంత్రిణణ

తరువాత నేనాడో మీటింగ్‌కు హాజరయ్యేందుకు ఢిల్లీ వెళ్లాను. అప్పుడు ఉదయుం పదిగంటలకు ఆయున ఫోన్‌ చేసి వివ్శుల్ని కాబినెట్‌ లోకి తీసుకుంటున్నాను. 12 గంటలకు రాష్ట్రపతి భవన్‌లో ప్రమాణ స్వీకారోత్సవానికి హాజరుకండి! అనీ చెప్పారు. * ప్రతిష్టాత్మకమైన పరిశ్రవుల శాఖనం నా కివ్వాలనుకుంటున్నట్టు” కూడా ఆయన అన్నారు. అప్పుడు జరిగిన మంత్రి వర్గ శాఖల కలగలుపులో అప్పటివరకు వఎఖ్యవైన శాఖలనం చరాస్తున్న పి. వి.నరసింహారావు, శివశంకర్‌లను ఆ శాఖల నుండి తొలగించటం వారికి వేరే శాఖలు యివ్వటం జరిగింది.

నేను ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా ఎందరినో పార్లమెంటుకు పంపాను. కాని నాకెప్పుడూ కేంద్ర మంత్రిగా వుండాలన్న కోరిక కలుగ లేదు. కాని 1984లో పార్లమెంటుకు పోటీ చేయాలని కాంగ్రెస్‌ అధిష్టాన వర్గం నన్ను కోరటం వల్ల నేను సోటీ చేయవలసివచ్చింది. ప్రధాని రాజీవ్‌ గాంధిగారి కోరికపై 1986 అక్టోబరు 22న కేంద్ర పరిశ్రమల శాఖ మంత్రిగా నేను రాజీవ్‌ మంత్రి వర్గంలో చేరాను. నా కన్న ముందు ఆ శాఖను చూసిన వారంతా హేమా హేమీలు? వారందరి కన్నా కష్టపడి పనిచేసి, వెంగళరావు గారి కాలంలో పారిశ్రామికాభివృద్ది బాగా జరిగింది _ అని రాష్ట్ర ముఖ్య వుంత్రులతోనూ, పారిశ్రామిక వేత్తలతోను ప్రశంసలు పొందగలగటం నా అదృష్టం. " విసారం :

వాన |

కేంద్రంలో పరిశ్రమలశాఖ చాలా విస్తారంగా వుంటుంది. ఎంతో ప్రధానమైన మంత్రిత్వ శాఖలలో అదొకటి. అందులో పారిశ్రామికాభివృద్ది విభాగం, ప్రభుత్వ రంగ సంస్టల విభాగం, కంపెనీ వ్యవహారాల విభాగం వుంటాయి. అందులో ప్రతిదీ దేనికదే చాలపెద్దదీ, ముఖ్యమైనదీ కూడ. నాకు తోద్పుడటానికి పరిశ్రమల శాఖలో ముగ్గురు సహాయ మంత్రు లుండేవారు.

అంతకు ముందు ప్రభుత్వ రంగ సంస్టలబోర్డు మొదలయిన సంప్టలు యితర శాఖల అజమాయిషీలో వుండేవి. కొని నా పరిపాలనా కాలంలో ఇవన్నీ పరిశ్రమల శాఖ ఓవరాల్‌ కంట్రోలు కిందే వుండేవి.

178

బౌషధాల తయారీ సంస్థలు ఉత్పత్తి చేసే మందుల ధరలను రెగ్యులేట్‌

చేసేఅవకాశం రసాయనాలు, పెట్రో కెమికల్స్‌ విభాగానికి వుండేది. నా పరిపాలనా కాలంలో బౌషధాల ధరలను (క్రమబద్దం చేసే ప్రయత్నం చేశాను. ప్రజల ఆరోగ్య, వైద్యావసరాలనూ, పరిశ్రమల సాధక బాధకాలనూ కూడా దృష్టిలో వుంచుకుంటూ జబొషధాల ధరల క్రమబద్దీకరణ జరిపే ఏర్పాటు

చేశాము. హైదరాబాదులో ఐ.డి.పి.యల్‌. బౌొషధాల తయారీ సంప్టే, నిధుల కొరత వల్ల ఆ సంస్థ ప్రాణం కడబట్టిన పరిస్థితిలో వుండేది. ఆ సంస్థకు కానలసిన నిధులు సమకూర్చి తిరిగి ప్రాణం పోయటానికి నేను ప్రత్యేక శ్రద్ద తీసికోటం జరిగింది. ఆ సంస్థ యిప్పుడు తిరిగి నిధుల కొరత మూలంగా ఇబ్బందులలో పడిందని తెలిసి నాకు విచారంగా వుంది. ఆ సంస్థలో పనిచేసిన శాస్తజ్జులూ, సాంకేతిక నిపుణులూ బయటికి వెళ్లిపోయి, సొంతంగా పరిశ్రమలు పెట్టుకొని చక్కగా సంపాదించు కొంటున్నారు. విదేశీ నూరకాన్ని కోట్లలో ఆర్షిస్తున్నారు. నేను పరిశ్రమల మంత్రిగా వుండగానే కంపెనీ లా యాక్టుకు అవసరమైన సవరణలను కొన్నిటిని తీసుకొనివచ్చాను. కంపెనీలకు సంబంధించిన నిబంధనలను సరళతరం చేయటం ఈ సవరణల లక్ష్యం. సరళీకరణ :

పారిశ్రామికాభివృద్ది చట్టం దేశంలో పరిశ్రమల స్టాపనను ప్రోత్సహించటానికి ఉద్దేశించబడింది. అందులోని నిబంధనలను పరిశ్రమల స్టాపనకు ప్రోత్సాహం అందించేందుకు ఉపయోగించాలి కాని ఉత్సాహంగా ముందుకు వచ్చే పారిశ్రామిక వేత్తలకు ఎంటర్‌ (పైన్యుయర్సుకు కాళ్లకు బందం కాకూడదని నమ్మే వారిలో నేనొకడ్ని. ప్రభుత్వరంగ సంస్థలకు తగిన ప్రోత్సాహం యిచ్చి వాటిని సవుర్దవంతంగా నడపాలి. ప్రయివేటు రంగంలో పరిశ్రవుల స్టాపనకు చేయూతనివ్వాలి. ముఖ్యంగా, చిన్నతరహా పరిశ్రమలకు జీవం పోయాలి. లైసెన్సింగ్‌ విధానం వల్ల కొన్ని చికాకులు కలుగుతున్నాయి నిజమే కాని ఏదో ఒక రకమైన పార్లమెంటరీ కంట్రోలు ఈ విషయంలో తప్పనిసరి. నిబంధనలను సరళతరం చేయాలి అన్నదే ఆది నుంచీ నా అభిప్రాయం. పెట్టుబడి ఏభైకోట్ల లోపల వుండే ఏ పరిశ్రవను స్టాపించటానికైనా ఏ లైసెన్సూ, ఏ పర్మిషన్‌

179

అక్కరలేదన్న నిర్ణయం నేనానాడే తీసికొనటం జరిగింది. (కోర్‌ ఏరియాలలో, పబ్లికొసెక్ట్రార్‌కు కానీ, చిన్నతరహా పరిశ్రమలకు కానీ రిజర్వు చేయబడ్డ రంగాలకు వూత్రం ఇది వర్తించదు.) మెవోరాండం దాఖలు చేస్తే చాలని చెప్పాము. అదికూడా కేవలం స్టాటిస్టిక్స్‌ కోసమే. ఇటీవల ప్రకటించిన లిబరలైజేషన్‌ విధానం కూడా ఇదే. కాకపోతే ఫెరా. నిబంధనల క్రింద యిప్పుడు మరిన్ని రాయితీలు లభ్యమౌతున్నాయి. పెట్టుబడి పరిమితిని పట్టించుకోటళ్లేదు. ఇంటికే శాంక్షన్లు :

పరిజ్రమల స్థాపనలో రెడ్‌ చేస్‌ అడ్డుతగలకుండా నేనెంతో శ్రద్దతీసికొంటూ వచ్చాను. లెటర్స్‌ ఆఫ్‌ ఇన్‌చెన్ట్‌ జారీ చేయటం, వాటిని సంబంధితులకు పంపటం చక చకా జరిగిపోయేలా చూస్తుండేనాళ్లం. ఆ విధంగా చేయటం వల్ల మంచి ఫలితాలు కలిగాయి. కొంతమంది ఎంటర్‌ (పైెన్యుయర్స్‌కు లెటర్స్‌ ఆఫ్‌ శాంవ్షన్‌ ఏ ప్రయత్నం చేయకుండానే యింటికే వచ్చేసరికి ఆనందాశ్చర్యాలు కలిగేవి. వారా విషయాన్ని నాకుత్తరాల ద్వారా తెలియచేస్తూ అది తావు కలలో కూడ వూహించని సంగతని రాస్తుండే వారు. ఒకసారి ప్రముఖపారిశ్రామిక వేత్త జె.ఆర్‌.డి. టాటా, ఆయన మనుమడు రతన్‌టాటా నాదగ్గరకు వచ్చిన సంగతి నాకు బాగా గుర్తుంది. వారు నాతో మాట్లాడుతూ ఉద్యోగ భవన్‌ (పరిశ్రమల శాఖ కార్యాలయంతో తనుకు చిరకాలంగా పరిచయం వుందనీ, అయితే తాము వచ్చి “కాగితాలను కదిలించకుండానే' తను ప్రతిపాదనలను పరిజ్రమల శాఖ క్షియర్‌ చేయటం తము అనుభవంలో యిదే మొదటి సారి” అని తము ఆనందాన్ని వ్యక్తం చేశారు. అప్పుడు పరిశ్రవుల శాఖ కార్యదర్శిగా వున్న శ్రీవతి ఒటిమాబోర్హియా, తదితర అధికారులకూ, సిబ్బందికీ ఎంతో శ్రద్దతో చురుకుగా పనిచేసినందుకు న్యాయంగా ఈ కీర్తి దక్కాల్సి వుంది.

పరిశ్రమల శాఖలో పనిచేయటం తేలికకాదు. ఎన్నో రకాల వత్తిడులకు గురికావాల్సి వస్తుంది. “పైనుంచి కూడా కొన్ని నత్తిడులు వస్తాయి. దేశానికేది మంచిదో దానిని చేయాలంటే, ఈ రకరకాల వత్తిడులనూ. తట్టుకోకతప్పుదు.

కొంత వుంది తవాకు. లైసెన్సులూ, పర్మిట్లూ కావాలని పైరవీ చేస్తుంచారు. అది సహజం. అయితే యింకా కొందరు ఫలానా వాడికి లైసెన్సూ, పర్మిట్లూ రాకుండా చేయాలని తిరుగుతుంటారు. ఇది చేసేది కూడా ఎవరో

180

అల్బాటప్పా వునుషులుకాదు. పెద్ద పెద్ద పారిశ్రామిక సంస్టలే ఈ పనికి దిగుతంంటూయి. తవం పలుకుబడినంతా వినియోగించి తంటాలు పడుతుంటాయి. రిలయన్స్‌ వాళ్ళూ, బాంబే డైయింగ్‌ వాళ్ళూ, సాప్ట్‌ డ్రింక్సు రంగంలో సార్షీస్‌ వాళ్లూ, కోకాకోలా వాళ్ళూ, లెదర్‌ ఇండస్ర్టీలో బాటా, కరోనా వంటి సంస్థలూ, 'ఆచో మొబైల్సులో ప్రీమియర్‌, హిందుస్తాన్‌ మోటార్స్‌ వంటి వాళ్ళూ, రేజర్‌ బ్లేడు ఉత్పత్తి దారులు మల్‌హోత్రా (గ్రూపూ తదితరులు - తను రంగంలో మరొకరు తలెత్తకుండా చేసేందుకు పోటీపడుతుంటారు.

నేను పరిశ్రమల మంత్రి అయిన రోజుల్లో సిమెంట్‌, కాగితపు పరిశ్రమలు ప్రభుత్వం విధించిన కంట్రోళ్ల నల్ల చాల యిబ్బంది పడుతుండేవి. నేనువెంటనే _ ఆ కం(ట్రోళ్లను తొలగించటంతో ఆ పరిజ్రమలు ఊపిరి పీల్చుకోగలిగాయి.

చిన్నతరహా పరిశ్రవులకు ఎప్పుడూ నిధుల కొరత వెంటాడుతూనే వుండేది. 'ఐండి.బి.ఐ., ఐసిఐసిఐ, ఐయఫ్‌.సిఐ మొదలయిన సంస్రలన్నీ పెద్ద పరిశ్రమల సంగతి చూసేవి కాని చిన్నతరహా పరిశ్రమల సంగతి చూసేందుకు ఏ సంస్టా లేదు. అలాటి ఆర్దిక సంస్థ ఒకటి ప్రత్యేకంగా చిన్నతరహా పరిశ్రమల రంగానికి వుండాలని నేనెంతో కృషి చేశాను. దాని ఫలితమే (140౧2 5/౬ 502416 1౧6౮490199 0౪౪6100౧9౧ 00/౧౦/4400) ఏర్పాటు కావడము.

ఇతర దేశాలతో పరిశ్రవుల అభివృద్దికి సంబంధించి, అ(గ్లివెంట్స్టు చేసికొనేందుకు కమీషన్గుండేవి. (అప్పటి) తూర్పు జర్మనీ, పశ్చిము జర్మనీ దేశాలతోనూ, హంగరీ, స్పీడెన్‌ దేశాలతోనూ ఎ(గ్రిమెంట్లు విషయుంలో యివి చక్కగా పనిచేస్తుండేవి. ఈ కమీషన్లకు నేను కో-ఛైర్‌మన్‌గా వుండే వాడిని. ప్రభుత్వ వసతి :

.._ నేను ప్రభుత్వ వసతి వ్యవహారాలు చూసే కేబినెట్‌ కమిటీకి అధ్యక్షుడుగా వుండే వాడిని. తమ తమ పదవీ కాలం పూర్తయిన తర్వాత కూడా ఏళ్ల తరబడి ప్రభుత్వ గృహాలలో వి.ఐ.పి.లు ఖాళీ చేయకుండా పట్టుకు వేళల్ళాడటం విషయంలో నేను కఠినంగానే వ్యవహరించాను. చివరకు ఈ సంగతిని సుప్రీం కోర్టు చేపట్టాల్సిన పరిస్టితి వచ్చిన సంగతి ఈ వుధ్య నేను పత్రికల ద్వారా తెలుసుకోటం జరిగింది.

181 అచ్చికి రాదా?

ఆ రోజుల్లో పరిశ్రనముల శాఖమంత్రిగా ఎవరూ రెండేళ్ల కన్నా వుండలేదని చెప్పుకొనేవారు. కాబట్టి ఆ శాఖ తీసికోడానికే కొంత మందికి అది అచ్చికి రాదనే భయ సంకోచాలుండేవనుకుంటా. నేను నూత్రం అవేమీ పట్టించుకోకుండా నాకప్పగించిన పని చేసుకుంటూ వెళ్లాను. మూడేళ్లకు పైగా ఆ శాఖలో వుండి నా శాయశక్తులా సేవచేయ గలిగానని నాకు సంతృప్తిగా వుంది. ఆ రోజుల్లో తరచు కేంద్రమంత్రుల శాఖలు నూరటమో, వారికిందవున్న సబ్జెక్టును వూర్చటమో జరుగు తుండేది. నా విషయంలో మాత్రం ఇవేవీ జరగలేదు. చాలమందికి అదో పెద్ద ఆశ్చర్యంగా వుండేది.

దేశ ప్రయోజనాలను పరిరక్షించే విధంగా సమర్రవంతమైన ప్రభుత్వరంగం, పోటీకి తట్టుకోగల్షిన చంరూుక్షైన ప్రయివేటు రంగం - ఈ రెండూ దేశపారిశ్రామికాభివృద్దికి చాలా అవసరం అని నా అభిప్రాయం. ్రయినేటు రంగం పొటీని తట్టుకొనేలా అభివృద్ది కావాలనే నేను ఎప్పుడూ నిబంధనలను సరళతరం చేయటం కోసం ప్రయత్నిస్తూ వచ్చాను. ముఖ్యంగా దిగునుతులను ఉదారంగా అనుమతిస్తూ, తగినట్టుగా మాత్రమే దిగునుతి సుంకాలను విధించాలి - అని నేను కోరుతూ వచ్చాను. ముఖ్యంగా క్యాపిటల్‌ గూడ్స్‌కు సంబంధించి ఇది అనసరం. అమెరికాలో వెంకట్‌ :

1984లో నా. చిన్నకునూరుడు వెంకట్‌ అవెంరికా వెళ్లి చదువు కుంటానన్నాడు. నేను అందుకు అంగీకరించి వెంకట్‌రావును యుయస. ఏ. పసంసించటమైనది.. వెంకట్‌రావు అమెరికాకు బయలుదేరే సమయంలో నేను ఇంటిదగ్గర లేను. ఎన్నికల కార్యక్రమంపై ఖమ్మం జిల్లాలో వున్నాను. వెంకట్‌రావు ఖమ్మం వచ్చి నన్ను కలిసి వెళ్తాడు. ఎన్నికలయిన తరువాత నేను వీలు చూసుకొని 1985 ఆగస్టులో యు.యస్‌. ఏ. వెళ్లి అక్కడ వెంకట్‌ రావుకు కావలసిన సౌకర్యాలు ఏర్పాటు చేసి వచ్చాను. ఇది నేను కేంద్ర మంత్రి వర్గంలో చేరకముందే జరిగింది. అప్పుడే నేనొక నిర్ణయానికి. వచ్చానా. “వెంకట్‌రావు అవెరికా చదువు ముగించుకొని భారతదేశానికి తిరిగివచ్చి పెండ్లి చేసుకునే దాకా రాజకీయాల్లో నేను కొనసాగినా. ఆ తరువాత మాత్రం రాజకీయాలనుండి విరమించుకొని విశ్రాంతి తీసుకోవాలి అనుకున్నాను. ,

182 రాజీవ్‌ పొరపొట్లు : రాజీన్‌గాంధి చాలమంచివాడే కాని ఆయన చుట్టూ చేరినదుష్టశక్తుల ప్రభావంలో పడి ఆయన కొన్ని పారసాట్టు చేశాడు. దాని వల్ల కాంగ్రస్‌ 1984లో పెద్ద మెజారిటీతో గెలిచి కూడా 1989లో వెజారిటీ సంపాదించు కోలేక పోయింది. ఆయనకు రాజకీయాలలోకి రావాలని గాని ప్రధాన మంత్రి కావాలని గాని ఎప్పుడూ కోరిక లేదు. తల్లి బలవంతంపై ఆయన రాజకీయాలలోకి . దిగవలసి వచ్చింది. ఆయన ఎక్కువగా అధికారులమూటపై ఆధారపడేవాడు. తన వముంత్రి నర్ష సభ్యుల సలహాకన్న అధికారుల సలహాకు ఎక్కువ విలువ నిచ్చేవాడు. ఆయన ్రతిష్టాత్మకమైన డూన్‌ (డెహ్రాడూన్‌) స్కూలు విద్యార్ది: కొంతకాలం ఇంగ్లాండులో చదివాడు. నెహ్రూగారి వునవడు అయినా ఇందిరాగాంధి కుమారుడైనా ఆయనకు రాజకీయాలలో ఆస్తి లేదు. అందువల్ల రాజకీయ పరిజ్ఞానాన్ని పెంపొందించుకోవాలన్న కోరిక రాజకీయాలలోకి దిగేంత "వరకూ ఆయనకు లేకపోయింది. రాజీవ్‌గాంధి ఇటలీకి చెందిన సోనియా గాంధీని సెరిడ్సి చేసికున్నాడు. సైలట్‌గా ఉద్యోగం చేసేవాడం. ఇంగ్రీషుబాగా '_ మౌట్టాడగలిగేవాడు. పార్లవెంటులోగాని బయటగాని, లేక దేశ విదేశ .. పర్యటనల్టోగాని చుట్టూ వున్నవారు తయారు చేసిచ్చిన ఉపన్యాసాలను బాగా చదువుతుండేవాడ్డు. " నేను ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ముఖ్యమంత్రిగా వుండగా వి.పిసింగ్‌ ఇందిరా గాంధి వుంత్రి వర్గంలో వాణిజ్య శాఖ సహాయ ముంతత్రిగా వుండేవాడు. ఆయున రఘురామయ్య గారితో కలిసి నా దగ్గరకు వస్తుండే వాడు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వం బాగా పనిచేస్తోందని నాతో చెపుతుండే వాడు. నేనంచే చాల గౌరవభావంతో వుండేవాడు. బోఫార్స్‌ : ఆయాన కొంతకాలం రాజీన్‌గాంధి మంత్రివర్గంలో ఆర్దిక మంత్రిగా వున్నాడు. అప్పుడే బోఫార్స్‌ శళమ్నుల కొనుగోలు విషయంలో అవినీతి, అనక తవకలు జరిగాయని ఆయనకు అనువరానం కలిగింది. ఆ కొనుగోలు వ్యవహారంలో కోట్లరూపాయలుకు రాజీవ్‌ గాంధీకి ఆయున మనుషులకు ముడుపులుగా ముట్టాయని ఆయన అభిప్రాయం: క్రమేణా ఆయనకు, రాజీన్‌కు

అభిప్రాయ భేదాలు కలిగాయి. వి.పి.సింగ్‌ను ఆర్రిక వుంత్రి పదవి నుండి తొలగించి రక్షణ శాఖమంత్రిగా వేశారు. అక్కడ కూడ బోఫార్స్‌ విషయంలో అభిప్రాయభేదాలు తీన్రమైనాయి. దానితో వి.పి.సింగ్‌ రాజీవ్‌గాంధీతో విభేదించి, 90 మంది పార్షమెంట్‌ సభ్యులతో కాంగ్రేస్‌ నుండి బయటకు వచ్చారు. ఒకప్పుడు మంచి స్నేహితులుగా వున్నవారు అలా విడిపోయి ప్రతిపక్షంలో కూచోటం, రాజీవ్‌ని ఆయన తీవ్రంగా విమర్శిస్తుండటం జరుగుతుండేది. తరువాత ఆ తొంభయి మంది తను పార్లమెంటు సభ్యత్వానికి రాజీనామా చేశారు. ప్రతిపక్షంలో రాజీవ్‌ :

1989లో తొమ్మిదవ లోక్‌సభకు సాధారణ ఎన్నికలు జరిగాంటు, అందులో రాజీవ్‌ గాంధీకి తగిన మెజారిటీ రాలేదు. రాజీన్‌కు వ్యతిరేకంగా వుండే ప్రతిపవాల మద్దతుతో వి.పి.సింగ్‌ ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. సుమారు ఆరుమాసాల పొలన తరువాత బి.జె.పి, తన మద్దతును ఉప సంహరించుకోడంతో సింగ్‌ రాజీనామా చేశారు. అప్పుడు రాజీన్‌గాంధి మద్దతుతో చంద్రశేఖర్‌ ప్రధాని అయ్యాడు. సంవత్సరకాలం చంద్రశేఖర్‌ ప్రభుత్వాన్ని బలపరుస్తామని రాజీవ్‌గాంధి రాష్ట్రపతికి రాసిన్వడం వల్ల, ఇతర పార్టీల మద్దతు కూడ వుండటం వల్ల మొత్తం మీద చంద్రశేఖర్‌ ప్రధాని అయ్యాడు. చంద్రశేఖర్‌ మంత్రివర్గం కొద్ది కాలం జరిగింది. అప్పుడు రాజీవ్‌గాంధి చుట్టూచేరిన సి. వి. నరసింహారావు, శివశంకర్‌ యింకా కొందరు దుష్టశక్తులు రాజీన్‌గాంధీతో “చంద్రశేఖర్‌ వున బలంపై ఆధారపడి రాజ్యం చేస్తున్నాడు. మీరు మద్దతును ఉపసంహరించుకొంటే, మీ దగ్గరకు వచ్చి బతిమిలాడి మిన్ముల్నే ప్రధానిగా వుండమని కోరతాడు,” అని తప్పుడు సలహా యిచ్చారు. తరువాత రాజీన్‌గాంధి తొను వొంటరిగా వున్నప్పుడు నాకు కబురు చేసి పిలపించి నా సలహా అడిగాడు. అప్పుడు నేను ఆయనతో “మీరు చంద్రశేఖర్‌ను బలపరుస్తానుని రాష్ట్రపతికి రాసిచ్చారు. ఇప్పుడు మనం మద్దతును ఉససంహరించుకోడం నైతికంగా మంచిది కాదు. అంతేకాదు. మీరు మద్దతు ఉపసంహరించు కోగానే ఆయన మీ దగ్గరకు. వచ్చి మిమ్మల్నే ప్రధానిగా వుండమని బతిమి లాడతాడనుకోవడం పొరపాటు. అది జరగదు. మీరు మద్దతు ఉప సంహరించుకోగానే చంద్రశేఖర్‌ రాష్ట్రపతిని కలిసి రాజీనామా సమర్పించి లోక్‌సభను రద్దుచేసి ఎన్నికలు జరిపించమని కోరతాడు. అదే చివరకు జరిగేది, అని చెప్పాను. ఆయనకు నా సలహా రుచించలేదు. పార్లమెంట్‌ సనూవేశాలు

184 జరుగుతుండగా కాంగ్రెస్‌ సభ్యులందర్నీ బయుటకు వెళ్లి కూచోమాన్నారు. ప్రతిపకాలు ఇదిగ్రహించి, అదే సమయంలో చంద్రశేఖర్‌కు నుద్దతు యిచ్చి తీర్మానాన్ని గెలిపించారు. ఇది జరిగింది 1991 మార్చి 11న. నేను రాజీవ్‌కు సూచించినట్లే చంద్రశేఖర్‌ రాజీనామాచేయటం, లోక్‌సభకు మధ్యంతర ఎన్నికలు రావటం జరిగింది. -

నేన్కు అది జరగ్గానే రాజీవ్‌గాంధీని కలిశాను. *నా సలహా మీరు వినలేదు. ఇప్పుడు ఎన్నికలొచ్చాయి. లోగడ వచ్చిన సీట్లకన్నా యీసారి తక్కువ సీట్లు వస్తాయి", అని చెప్పాను. ఆయన ఏమీ మాట్లాడకుండా వూరుకున్నాడు. రాజీవ్‌గాంధీని నేను కలవడం అదే ఆఖరుసారి.

ఈ సారి ఎన్నికల్లో నేను పోటీ చేయదలచుకోలేదు. రాజకీయాల నుంచి విరమించి విశ్రాంతి తీసుకోవాలని నిశ్చంయుంచుకొన్నాను. అదే రోజు హైదరాబాదు తిరిగి వచ్చేశాను. .

ఎన్నికలు ప్రకటించిన తరువాత బలరాలజాకర్‌ నన్ను తిరిగి పోటీ చేయమని: కోరారు. “చేయను!” అని స్పష్టంగా చెప్పాను.

ఎన్నికల మొదటిఘట్టుం జరగ్గానే రాజీన్‌గాంధి హత్య చేయబడ్డాడు. నేను చెప్పిన సలహా విని వుంటే ఆ దారుణం జరిగేది కాదేమా? చిన్న పిల్లవాడికి చెప్పినట్టు చెప్పినా ఆయన ఓపిక పట్టకుండా, తొందరపడి తెలిసీ తెలియని పనులు చేశాడు. లేకపోతే ఈ ద్వుర్చటన తప్పేది.

టి బ్‌ ఇస్తు. లు “శా స్‌; డి న్‌ త జ ఫ్ర నారా - హై స యయ నా. మ గారా శ ముస! ళ్తే నాం - ్త

శ లలా కాం కాం .. . | క్‌ నె. 2ల గీ ప్ర పారిశ్రామిక చర్చల్లో ఖాగంగా కేంద్ర పరిశ్రవుల మంత్రిగా విదేశీ ప్రముఖులతో పారిశ్ర ల్లో ఆ త్త శ. (౧ ఆ సై లన ము ...... ఛే ట్ట యల, |. వ నం శ్‌ ల. లట క్ష | చ శే. నే మ. వ టై. ప. ॥ శ స జే,

గ థ్‌ ట్ర క - | ఇ గ శ " య స స టు | " ఒం” యం స వ న శ ఎట ము న.

డ్డ ౪1 9 స్తై రచి న లాల స్త నానా జ్జ శ్‌ | అనా . వాళ్తు

కే జా జట స్ట ర ఆ =. (లా ౨ ల్హోటైల్తే బస్తుటుముం “ హ్‌ స కరగి స. శ న ఆ [57 స ॥ సస వ ఏ శా ప. లం ల క _ మ. రం నం న. త మం ఖు స్త య ల్‌”. జీ డోం తో చ సనా రం స శ 4 లకే బ్‌ న. హ్‌ ప పై యే వ ఏ స్‌ తి మం | / న ళ్‌ లట. న లీ న య, జ్‌ దిశ క. ప. లనే త్‌. లే టం ( నా. జీ మయో తశ నో స్య బతగ్నో స . న. సీ లం ళో (1 న్‌ా గ హై బ్ధ ళతె నుం క జ | ల జ జ ఉ]

ఆ౨నుబంధం : 1 (4978-71 బడ్జెట్‌ వ్రతిపాదనలలో హోంళాఖ (గ్రాంట్స్‌ ఆమోదం గురించి జరిగిన చర్చుకు సమాధానం చెబుతూ ఆం(ధప్రదేళ్‌ శానననభలో 978 మార్చి 4న హోంముంతతి (శ్రీ/ జలగం వెంగళరావు ్రసంగం ఆధారంగా...)

శ్రీ? జె.వెంగళరావు :- అధ్యక్షా, పోలీసు డిమాండుమీద చాలమంది మిత్రులు మాట్లాడారు. 'భీమిరెడ్డి నరసింహారెడ్డిగారు, కొంతనుందిమి త్రులు ఉద్రేకముగా మాట్లాడారు. కొంతనుంది నిర్మాణాత్మకముగా, ఇవాళ్ల వున్న పరిస్థితులలో పోలీస్‌ డిపార్దుమెంటుకు ఎట్లా మోడరనైజుచేయాలి, వారికివున్న ఇబ్బందులు ఏమిటి అనేవి కన్‌స్టక్తీవుగా చెప్పారు. పోలీసు డిపార్టుమెంటుచేసే పని కొంతమందికి కోపము కల్లిస్తుందని నాకు తెలుసు అయినా చేయకతప్పుదు. తమకు తెలియని విషయము కాదు అధ్యతి, గత సంవత్సరకాలములో నున రాష్ట్రములో క్షిష్టపరిస్టితులు ఏర్పడినవి. ఒక ప్రక్క తెలంగాణా ఉద్యమము, రెండవప్రక్క నక్సృలైట్సు ఉద్యమము, అనేక అరాచక పరిస్రితులు, ఈ సందర్భంలో ఈ రాష్ట్రములో పోలీసు డిసార్టుమెంటు తన బాధ్యతను నిర్వర్తించ వలసిన పరిస్టితులు ఏర్పడినవి. కొన్ని లోపాలు వున్నప్పటికి ఎంతో చక్కగా ఈ డిపార్టుమెంటు నిర్వహించిందని చెప్పకతప్పుదు. పోలీసు డిసార్దుమెంటులో ఎన్నో లోపాలు వున్నవి, కరష్టన్‌ ఎక్కువగా వుంది, ఇన్‌ ఎఫీషియన్సీవుంది. దానిని అంతా బాగుచేయాలని చెప్పారు. సంతోషము, ఈ డిపార్టుమెంటులో వున్నవారంతా దేవతలు, తప్పులేదు అని చెప్పటము లేదు. ఉన్న తప్పులను సవరించడానికి ప్రభుత్వము ప్రయత్నము చేస్తుందని. ఇంకా దానిని బాగు చేయడానికి ( ప్రయత్నము చేస్తుందని మనవి.చేస్తున్నాను. మన రాష్ట్రవులో పోలీసు డిపార్వవెంటుపైన వునవట ఎంత ఖర్చుపెచ్చాలో అంత ఖర్చుపెట్టడములేదని సభ్యులదృష్టికి తీసుకొనివస్తున్నాను. 20 సంవత్సరాల క్రితము ఎన్నిపోలీసు స్లేషన్సు వున్నవో ఈనాడు కూడ అంతే వున్నవి. రాష్ట్రములో జనాభా పెరిగింది. పరిశ్రమలు ఎక్కువగా వచ్చినవి, కాలేజీలు స్కూల్సు ఎక్కునగా పెంచారు, దానితో పాటు అరాచకము, నేరాలు సెరిగినవి, దానిని అదుపులోకి తీసుకు రావడానిక్తి శాంతి భద్రతలను పరిరక్షించటానికి డిపార్టుమెంటు పెరగలేదు. పోలీసు ప్టేషన్సు రాలేదు. ప్రతివారు చెబుతున్నారు. ఈనాడు భీమిరెడ్డి నరసింహారెడ్డిగారు, యితర మిత్రులు

చెప్పారు. మన రాష్ట్రములో 10 వేలమంది జనాభాకు 8మంది పోలీసులు వున్నారు. 100 “స్క్విర్‌ మైళ్లకు ఒక పోలీసు కానిస్ట్రేబులు వున్నాడు. ఇతర రాష్ట్రాలతో పోల్చిచూ+డండ్కి, కేరళలో 10వేలమంది జనాభాకు 7 మంది పోలీసులు వున్నారు. 16 స్క్వేర్‌ మైళ్లకు 30మంది పోలీసు కానిస్టేబుల్స్‌ వున్నారు. వ్టోబెంగాల్‌లో 45మంది వున్నారు. మనము అన్ని రాష్ట్రాలకన్న చాల తక్కువ పర్సంటేజి 4.07%. బడ్జెటులో పోలీసు డిపార్టుమెంటు పైన ఖర్చు పెడుతున్నాము. బెంగాలులో చాల ఎక్కువగా వుంది. చెబితే గుండె పగులుతుంది. మిగతా రాష్ట్రాలు ఇంకా ఎక్కువ ఖర్చుపెడుతున్నువి. మనం చాలా తక్కువ ఖర్చు పెడుతున్నాము. శినయ్యగారు ఇది వెల్‌ఫేర్‌ స్టేదా పోలీస్‌ స్టేటా అని అడిగారు, వెల్‌ఫేర్‌ స్టేట్‌ కనుకనే పోలీస్‌ డిపార్పుమెంటుమీద ఎక్కువ ఖర్చుపెట్రడం లేదు. అనవసరంగా సోలీస్‌లమీద ఖర్చుపెట్టటంకన్న అభివృద్ది కార్య క్రమాలమీద ఖర్చుపెట్చాలని అనుకొంటున్నాను. కాని ఈనాటి పరిస్థితుల బుట్టి దానిని కొంత అభివుద్రి చేయకతప్పదు, అభివృద్ది చేయకపోతే అరాచక పరిస్థితులను అదుపులో సెట్టుటం కస్టం. న్‌ శ్‌ శ్‌ శ్‌ అందువల్ల ఈ సంవత్సరం నుండి సంవత్సరానికి 50 లక్షలు ఖర్చుపెట్హి అభివృద్ది పర్పాలనుకొంటున్నాము. వెహికల్స్‌ ఎక్కువగా ఇవ్వాలన్నారు. ఇవన్నీ ప్రభుత్వదృష్టిలో వున్నాయి. కానిస్టేబుల్స్‌ సబ్‌ ఇన్స్‌ష్టెక్తర్లు మొదలైన వారికి జీతాలు తక్కువగా వున్నాయని చెప్పారు నేను అంగీకరిస్తున్నాను. కాని ఒక్కసారి చేయినేస్తే ఎన్నికోట్లకు వెడుతుంది ప్రభుత్వ ఆర్షిక పరిస్టితులబట్టి క్రమేణాచేయాలి. ప్రభుత్వం వీటన్నిటిని సానుభూతితో ఆలోచిస్తుందని మనవిచేస్తున్నాను. అదేవిధంగా పోలీసులకు ఇండ్ల విషయంలో మనరాష్ట్రం చాలా వెనుకబడింది. ఇతర రాష్ట్రాలలో 60%, 70% ఇండ్లు సమకూర్చగలిగితే మన లో పాతవాటితో కలిపితే 30% కూడా లేని పరిస్టితులున్నాయి. ఈ సంవత్సరం నుండి ప్రత్యేక శ్రద్రతీసికాని 20 లక్షలలో ఈ సంవత్సరం హైదరాబాదు సిటీలో ఇండ్డు కట్టుటానికి 'ఈ మధ్యనే శాంక్షన్‌ చేయటం జరిగింది. వచ్చే సంవత్సరం కేంద్రం నుండి లోన్‌ తీసికొని "ప్రతిసంవత్సరం 25,30 లక్షలు ఖర్చుపెట్టి జిల్లాలలో కూడా గోహ వసతి కలుగచేయటానిక్షి ప్రభుత్వం ్రద్దతీసికుంటుందని మనని చేస్తున్నాను. పోలీస్‌ డిపార్టుమెంటు అన్యాయంగా ప్రవర్తిస్తున్నది, 20.401 తీసుకువచ్చి అణచిపారేయాలని చూస్తున్నారని నరసింహారెడ్డిగారు, ఇతరులు చెప్పారు. ౧0.401తో అణచాలని, అరెస్టులు చేయాలని దుర్మార్గంగా ప్రవర్తించాలని మా ఉద్దేశంకాదు. అది ప్రభుత్వానికి సంతోషకరమైన విషయముకాదు. దయచేసి ఆ పరిస్టితి కల్పించవద్దని మనవి చేస్తున్నాను. చాలామంది డెమో క్రసీగురించి

సైస్పైరు. ఈనాడు కేంద్రహోంమనుంత్రి చవాన్‌గారు చెప్పినమాట గుర్తుపెట్టుకోవలసిందిగా వాను. వునంకూడా అథ్రద్దగొవుంచే దేశం అరాచకంలోకి వెడుతుంది. ట్రైబొంగాల్‌లో నక్సలైట్లు పాకిస్టానుద్వారా చైనా ఆయుధాలు రానటం ఇవన్నీ గుర్పుపెట్టుకోవాలని వారు చెప్పారు. ఈనాడు డెమో క్రసిని రక్షించుకోవలసిన అవసరం వుంది. డెమోక్రసీ అంచే మెజారిటీ యొక్క అభిప్రాయానికి మైనారిటీ విలున ఇవ్వనినాడు అది డెమోజ్రస్సీ కాదు. దానిని గురించి మాటాడే అధికారంలేదని మననిచేస్తున్నాను. నక్సళైట్స ఉద్యవంం కాని, ప్రత్యేక తెలంగాణా ఆందోళనకాని, నౌార్కిష్ట్‌ రైటుకవత్యూనిస్ట్రల భూమిపంపిణీ విధానం కొని ప్రశాంతంగా, చట్టబద్దంగా, శాంతియుతంగా జరిపితే ఎవరికీ అభ్యంతరం లేదు. కాని ఈ ప్రభుత్వాన్ని స్త్రంభింపచేస్తాము, బస్సులు తగలబెడతాము, లేకపోతే యింకేదో చేస్తాము అని బెదిరిస్తే “ప్రభుత్వం చూసూ ఊరుకోదు. అలా ఊరుకుంటే అది ప్రభుత్వంకాదని చెప్పేవారిలో నేను ఒకడిని. ఈనాడు మేము మైనారిటీలో వున్నాము, మౌ మాటలు వినకపోతే ఈ ప్రభుత్వాన్ని స్తంభింపచేస్తాము. అమాయకులైన ప్రజలను రెచ్చగొట్రి బజార్లలలోకి పంపి బస్సులు తగలబెట్టించి ఏదో చేస్తాం అంచే అదినడవదు, నడవటానికి వీలులేదని మనవి చేస్తున్నాను. మీకు నిజంగా ప్రజాస్వామ్యం మీద విశ్వాసం వుండి, మీ సిద్దాంతాలు చెప్పుకొని ఎన్నికలలో గెలవండి. మొకు సంతోషం. మీరు మెజారిటీ సంపాదించుకొని పరిషాలించండి. కాని ప్రజాస్వామ్యం పేరు చెబుతూ ప్రజల మెజారిటి వున్న దానిని వ్యతిరేకించి అది చేస్తాం; ఇది చేస్తాం అని భయపెట్టి, బెదిరిస్తే ఆ బెదిరింపులు నడవవు, వాటికి తలవంచము అని చెబుతున్నాను. మీరు ప్రజల దగ్గరకు వెళ్లండి, వేమూ వెడతాము. వారికి మీ అభిప్రాయాలు తెల్సి వారి అభివూనాన్ని పొందితే ఎవరికీ అభ్యంతరం లేదు. కాని వున్న పరిస్టితులకు చికాకు కల్సించి అరాచకాన్ని కల్గించి రాఘ్రైన్ని నాశనం చేస్తాం, వారిని వెళ్లగౌడతాం. వీరిని ఏదో చేస్తాం అని ఉపన్యాసాలు చెబితే ఆ కాలంపోయిందని చెబుతున్నాను. ఈనాడు తొడూ బొంగరం లేనివారికే అంత ధైర్యం వుంటే ఇంత బలం, ఇంత స్తోవత వున్న ప్రభుత్వానికి ఎంత ధైర్యం వుండాలి? నరసింహారెడ్డిగారికి ఒక విషయం చెబుతున్నాను. పోలీసు పక్షసాతంగా వ్యవహరించదు. అలా వ్యవహరించకుండా చూస్తామని హామీ ఇస్తున్నాను. వారు (యెంపిటిని గురించి చెప్పారు. కాంగ్రెసుకు ఏమి సంబంధం? రైటుకమ్యూనిస్టులు, లెప్తుకమ్యూనిస్టు కార్యక్తర్తను మర్హర్‌ చేస్తే వీరు వెళ్లి వారి ఇల్డు తగులబెట్టారు. దానికి నేను ఏమి చేయాలి? పోలీసులు న్యాయంగా ప్రవర్తిస్తారు. నిష్పుకసాతంగా వ్యవహరిస్తారని మనవిచేస్తున్నాను. ఈనాడు నక్సృలైట్హ కార్యక్రనుం వుంది. వారిగురించి సుబ్బయ్యగారు చాలా జాగ్రత్తగా

మౌచ్చాడారు.. వారు కేరళలో ప్రభుత్వంలో వున్నారు. వారు కూడా నక్సలైట్స్‌ను కాల్చిపారేశారు. ఎన్‌కౌంటర్‌లో, ఇక్కడ ఉపన్యాసాలు చెబితే సరిపోదు. వారి కార్యక్రమం అన్ని జిల్లాలలోనూ అశాంతిని కలుగ చేసింది. దోపిడీలు చేసి హత్యలు చేసి ఈ రాష్ట్రంలో అరాచక పరిస్టితులు కల్పించాలని వారికి ౧1౧ వుంది. మన దగ్గర వున్న పోలీసు సిబ్బంది. అధికారులు జాగ్రత్తగా పనిచేస్తూ ఎంతో శ్రమపడుతూ వారి ౧14౧ను భంగపరచి రాష్ట్రములో ప్రశాంత పరిస్థితులు కలుగచేశారు. అందుకు వారిని అభినందించకతప్పదు. దానిని పరిష్కరించటానికి మార్గాలు వున్నాయి. ఆ ప్రాంతాలలోని అటవీ జాతి వారి ఆర్షిక పరిస్టితి బాగుచేయటానికి ప్రభుత్వం అనేక కార్యక్రమాలు తీసికొంటున్నది. నక్సలైట్స్‌ ప్రభావం అక్కడ లేకుండా చేయటానికి ప్రభుత్వం పూనుకొంటున్నది. నే శ శ నే నేను వెళ్లాను గోవిందరావుగారు వెళ్లని చోట్లకు నేను వెల్లాను. వున్న పరిస్టితులు ఆలోచించండి. ఎవరు రాజ్యం చేయనివ్వండి రేపు ప్రత్యేక రాష్ట్రం చేసుకొన్నా అభ్యంతరం లేదు. కాని దేనినైనా ప్రశాంత పరిస్థితుల్లో చట్టబద్దంగా చేయకుండా అరాచకాన్ని సృష్టిస్తాం, బస్సులు పగులగొడతాం, తగలబెడతాం, దౌర్హన్యం చేస్తాం అని బెదిరిస్తే రేపు నమునము సంపాదించుకొనే రాజ్యం కర్మం కూడా ఇట్దాగే కాలుతుందని చెబుతన్నాను. మనకు ఎన్ని అభి ప్రాయబేధాలున్నా వాటిని ప్రజాస్వామ్యుంగా పరిష్కరించుకోనాలి కాని అరాచకాన్ని పురిగొల్పే, ప్రోద్బలం చేసే సనులు ఏవీ చేయనద్దని మనవి చేస్తున్నాను.

ఈ పోలీసు డిపార్టుమెంటును పటిష్టం చేసి లోపాలు తొలగించి బాగా పని చేయడానికి సభ్యుల సూచనలను పాటిస్తాము. సిటీని గురించి కొంతమంది చెప్పారు. యా సంవత్సరం కంట్రోలు రూమును అభివృద్ది చేయడానికి 5లక్షల రూ.లు కేభాయించాము. మార్చి 3౩లోగా సిటీకంట్రోలు రూను అభివృద్ది చేసి సిటీ నాలుగు మూలలా అవసరం అయినచోట్లు సేబ్బంది ఎక్కువ చేసి కార్డు ఎక్కువ చేసి వైర్‌ళస్‌ ఎక్కువ చేసి బాగా మాడరనైజు చేసి బొంబాయి, ఢిల్లీ మాదిరిగా చేయాలనే కార్యక్రమం చేస్తాం. కొంతమంది యీ డైరక్టు రిక్రూట్‌మింటు యస్‌.ఐ.లు లేనందునలన ఎడ్మినిస్త్రేషను దెబ్బతింటుందని అన్నారు. అది గవర్నమెంటు దృష్టిలో ఉంది. రాంకు ప్రమోషన్సు ఎక్కువయి నందువలన డిఫెక్టు ఉన్నమాట నిజం. అది కూడ అభివుద్ది చేసి డైరక్టు రిక్రూట్‌ మెంటు చేయడానికి ప్రయత్నిస్తాం. ఇప్పుడు పెద్దలు గోపాలకృష్ణయ్యగారు చెప్పారు. యీాడి.ఎ, చాల తక్కువగా ఉందన్నారు. డి.ఎ. 1-75 పైసల నుంచి 2-27

పైసలకు యీ రివైజుడు రేట్సులో పెంచారు. ఇప్పుడు కొంత మెరుగు గానే ఉంది. పూర్తిగా వారి డి.ఎ. వారికి దొరుకుతుంది. స్నేహితులు ప్రశాంత పరిస్టితులు నెలకొల్పి నాతో పూర్తిగా సహకరించాలని మనవి చేస్తూ పోలీసు డిపార్డుమెంటులో ఉన్నలోపాలు సరిచేసి బాగా పనిచేసేటట్టు చేస్తామని మనవి చేస్తూ శలవు తీసుకుంటున్నాను. శ్‌ శే నే ే

ఇప్పుడు వారు చెప్పిన ఆఖరు గిం1౧+ ౧0491౧9 విషయముకూడా నేను చెప్పాను. ఇదివరకు మనము ఎంత తక్కునగా ఉన్నాము, ఇతర రాష్ట్రాలలో ఎట్లా ఖర్చుపెట్టారు, ఈ సంవత్సరం ఎంత ఖర్చ్ఫుపెట్తాము, వచ్చే సంవత్సరము ఎంత ఖర్చుపెడుతున్నాము అని ఈశ్వరీబాయిగారు చెప్పారు. పప్రజాసమితివారుగాన్సి ఎవరుగాని 9(4649౧3ను ను రెచ్చగొట్టలేదని అన్నారు. చాలా సంతోషము, గ0|06 060416౧1 రెచ్చగొట్టుకుండా నేను చూస్తాను. ఇన్పుడు వారు రెచ్చగొట్టకుండా ఉంటే చాలు. పోలీసువాళ్లు అక్కడికి పోనేపోరు. తరువాత చాలామంది (శ్రీ, కాకుళంబిల్లా ౧౦6౧4౬1913 విషయం చెప్పారు. నేను ఇందాకా చెప్పాను. అదికూడా ప్రభుత్వ ఆలోచనలో ఉన్నది. ఎంత త్వరగా డబ్బులు లభ్యమైతే, అంతత్వరగా చేయడానికి అభ్యంతరం లేదు. ఇంకా చాలామంది చెప్పారు. మధుసూధనరెడ్డిగారు వ్రైరా అసలు 6౧6౮41౧/ చేసి ఆ (౧౦|| తెప్పించి చూడకుండా ఎవరు చెప్పినప్పటికల్లా 560-1౧906010! ను (2౧5197 చేస్తే, ఒక 540-1గ906010 కూడా పనిచేయరు. అందువల్ల నిజంగా 5840-1౧9060107 మీద. నేరము ఉన్నదా లేదా అనేది చూడకుండా 12౧519 జరగదు. ఆ 980/1 కోసం నేను ౪౭1 చేస్తున్నాను. అది రావడంతోటే నేను చర్యతీసుకొంటాను. ఇప్పుడు మాణిక్యరావుగారు చెప్పారు. 414/౪ 12/8 14౧64 విషయంలో అది [..8 గారు చూస్తున్నారు. చాలా సక్రమంగా జరుగుతుంది. ఈ సంవత్సరం 1116లో 25లక్షల రూపాయలు ఒక గిం[ం ౧౬16 కోసం 16468 అమ్మి ఆ గిజ6లోని డబ్బును అక్కడపెట్లి ౧౦09 6౧౬1౧6౧1 లో పనిని చేస్తున్న్సటువంటి బీదవాళ్లకు, వాళ్ల పిల్లల సౌకర్యం కొరకు లేకపోతే పిల్లలు చనిపోతే, వాళ్ల కుటుంబానికి సహాయం చేయానికి 25 లక్షల రూపాయలు అట్లేపెట్టి దానిమీద వచ్చేటటువంటి ఆదాయం, దానితో చేయాలనేటటు వంటి సంకల్పము ఉన్నది. అది బాగా ౧౫౫౧486 అయ్యేటట్టు చూస్తామని కూడా నేను చెప్పుతున్నాను.

శ 3 3

ఆఉనుణుంథభం : 8 (/నర్చురుకు ఖ్రుత్మజ్ఞతలు తెలిపే తీర్మానంపై జరిగిన చర్చకు నమాధానం చెబుతూ ఆం(వ్రదేళ్‌ శానననభలో [974 జనవరి 24న ముఖ్యమంత (శ్రీ/ జలగం వెంగళరావు వ్రనంగం ఆధారంగా...)

అధ్యక్షా, గౌరవసభ్యులు చాలా మంది ఈ నాలుగు రోజులు కూడా ఈ తీర్మానం మీద మాట్లాడారు. చాలామంది అనేక రకాల అభిప్రాయాలు వెల్లడించారు. మొత్తం మీద ఒక విషయం సంతోషించ వలసినది ఏమిటంటే మనం చాలాకాలం తరువాత మళ్లా యిక్కడ సమావేశం అయి. ప్రజా ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసుకుని మన సమస్యలను చర్చించుకునే అవకాశం, పని చేసుకునే అవకాశం దొరికినందుకు చాలా సంతోషం. అందరూ పాల్గొన్నారు. ముఖ్యంగా అనేక ముంది సభ్యులు - కొంతవుంది ఏమి చెప్పినప్పటికీ కూడా రాష్ట్రంలో జనరల్‌గా చూస్తే 99 శాతము సై చిల్లర షట్ఫూత్రసధకాన్ని ఆమోదించడమో కాకుండా ఈ రాష్ట్రంలో యింక ముందు యిట్లాంటి అల్లకల్లోలాలు జరుగకుండా ప్రశాంత వాతావరణంలో రాష్ట్ర సమగ్రతను కాపాడడమే కాకుండా తెలుగు జాతి సమగ్రతను కాపాడడమే కాకుండా ఈ రాష్ట్రాన్ని అభివృద్ది పధంలో తీసుకుపోయి చిక్కులు నష్టం కలుగకుండా జరిగిన నష్టం పూర్తిచేసుకుంటూ మళ్లా తిరిగి మనం ఈ రాష్ట్రాన్ని అభివృద్ది పధంలోకి తీసుకుపోవాలి, సమస్యను పరిష్కారం చేసుకోవాలి, యువకులలో నిరుద్యోగ సమస్యను పరిష్కారం చేయాలి. వార్‌ ఫుట్టింగ్‌ మీద వెళ్లాలి అనే కోరిక అందరిలో కనిపించింది. అదే అభిప్రాయంలో నేను.ముఖ్యమంత్రి బాధ్యత తీసుకున్న తరువాత చిత్తూరు జిల్లా దగ్గర నుంచి (శ్రీకాకుళం జిల్లా వరకు అన్ని జిల్లాలు చూడడం జరిగింది. నిజామాబాదు జిల్లా హైదరాబాదు సిటీ యింకా అనేక ప్రాంతాలు తిరిగాను, ఎక్కడకు వెళ్లినా గాని ప్రజలలో అభిప్రాయం ఆకాంక్ష కనిసించింది. మన రాష్ట్ర సనుగ్రతను కాపాడడానికి సంపూర్ణమైన సహకారం చేస్తాం: రాష్ట్రంలో యిస్పటినరకు కుంటుబడిన అభివుద్ది కార్యక్రమాలను తిరిగి ప్రారంభం చేయాలి వెనకబడిన ఈ రాష్ట్రాన్ని ముందుకు తీసుకు వెళ్లడానికి సంపూర్ణ సహకారం యిస్తావుని అన్ని రంగాలలో పనిచేస్తున్నటునంటి మేధావులు, లాయరు, డాక్షర్సు అన్ని రంగాల విద్యార్దులు నన్ను కలిసి సంపూర్ణంగా సహకారం యిస్తామని చెప్పారు. వారు చెప్పిన తరువాత ఎంతో ఉత్సాహం, ప్రోద్చులం ముఖ్యనుంత్రిగా నాకు దొరికింది. శ్‌ శే నే న్‌్‌

దురదృష్టవశాత్తు తెలంగాణాలోను, ఆంధ్రలోను ఆందొళనలువచ్చాయి. దాని గురించి చర్చించదలచు కొనలేదు. అందరిని మరచి పొమ్మని మనవి చేస్తున్నాను. మన రాష్ట్రంలో నూతనాధ్యాయాన్ని స్పష్టించనలసిన అవసరము వుంది. నెనుక ఎవరు "సెహేసను అన్నారు ఏమి చేశారనేది మరచిపోయి మన నుందరం నున రాష్ట్రం యొక్క శ్రేయస్సును దృష్టిలో పెట్టుకొని శాశ్వతముగా సమ(గ్రతగా వుండేటట్టు, తెలుగు జాతి గౌరన ప్రతిష్టలు పెంచే విధంగా ముందుకు తీసుక్షువెళ్లవలసిన అవసరం వుంది. లేకపోతే ముందు రాబోయే మున సంతానము మనలను నిందిస్తుంది. ఎన్నో పొరపొట్లు చేశాము. ఎంతో నుంది నష్ట్రవడ్డారు. తిరిగి రాజకీయాలలో ఆ పొరపాటు చేయవద్దు, స్వపక్షము, ప్రతిపక్షము అని మాచ్చాడడములేదు, తెలుగు జాతి అంతా ఏకమై మన రాష్ట్రమును ముందుకు తీసుకుపోవలసిన అవసరము ఎంతైనా వుందని మనవిచేస్తున్నాను. నేను ఇండస్తీ మంత్రిగా వున్నప్పుడు కూడ ఇదేమాట చెప్పాను. 'అందరి సహకారము ఉంటేచెడును ఎదుర్కొని మంచి పరిపాలనను ఏర్పాటు చేసుకొనవచ్చును. సంపూూర్ణ్హనుయిన సహకారమివ్వాలని అందరిని కోరుతున్నాను. తప్పుచేస్తే మమ్ములను వదలిపెట్టవద్దు. శే శే శే శే తెలంగాణా వారైనా ఆం(ధ్రవారు అయినా సంప్యూర్ణమైన సానుభూతిని ప్రభుత్వము పక్షాన తెలియచేస్తున్నాను. దురదృష్ట వశాత్తు అనమూయకులైన ప్రజలు నష్టపడినారు. ఇబ్బందులపాలైనారు. వంకా సత్యనారాయణ గారు చెప్పినట్టు ఇంటిగ్రేషన్‌ కోసము నిలబడినవారు యిబ్బంది పడ్డారు. అందరికీ నా సానుభూతిని తెలియచేస్తున్నాను. ఎవ్పుడూ ఫ్రెరింగ్స్‌లో లీడర్సు చనిపోరు. వారు చాటున కూర్చొంటారు. అమాయకులైన ప్రజలే చనిపోతారు. వారి యెడల ప్రభుత్వానికి సానుభూతి వుందని మనవిచేస్తున్నాను. ఇదివరకే మా మంత్రివర్గపు సభ్యులతో చర్చించాను. తెలంగాణాలోగాని, ఆంధ్రలోగాొని ఇదివరకు యిచ్చిన సహాయం కాకుండా చనిపోయినవారి కుటుంబాలకు 4వేల రూ.ల సహాయం చేయాలని, వికలాంగులకు యివ్వాలని పభుత్వము మీద బరువు అయినా సానుభూతితో వ్యవహరించాలని నిర్ణయము తీసుకొన్నాము. సమాధులు, స్టూపాలు నిర్మించుకొనేదానికన్న త్యాగొలుచేసినవారి కుటుంబాలకు సహాయం చేయాలని నూతన ప్రభుత్వం అధికారంలోకి వచ్చినతరువాత చెప్పారు. ఏదో ఉద్రేకముతోనో, పారపాటునో జరిగింది. ఆ మాటలు ఏమీ చెప్పడంలేదు. నష్ట్రపడినవారిపట్లు సానుభూతివుంది. మనమీద గురుతరమైన బాధ్యత వుంది. ఆ బాధ్యతను సంతృప్తికరంగా నెరనేర్చాలి. లేకపోతే

రాబోయే సంతానము మనలను తప్పుక నిందిస్తుంది. మొదటి బాధ్యత 6 సూత్రాల పథకమును అమలు చేయడము. దానిమీదనే మన రాష్ట్ర భవిష్యత్తు వుంది. ఉభయ ప్రాంతాలలో వచ్చిన అనుానూనాలు, అపోహలు పోటేవిధంగా వాటికి ఎక్కడా తావులేకుండా అందిరికి న్యాయము కలుగచేససేవిధంగా ప్రయత్నము చేస్తాము. ఏ ప్రాంతమునకు వెళ్లినప్పుటికి ఈశ్వరీబాయిగారి నిజామాబాదుజిల్లా ఎల్లారెడ్డి వెళ్లినప్పటికి బ్రహ్మాండంగా వేలకొలది ప్రజలు వచ్చి ఈ 6 సూత్రాల పతకమును అమలు చేయండి. = దాని యందు మాకు.విశ్వాసం వుంది. అని చెప్పడం జరిగింది. ఆమె అక్కడ వుండగానే చెప్పారు. ఆరు సూత్రాల పథకాన్ని అమలు చేయడానికి ప్రయత్నం చేస్తాము. అపుడే ఒక కార్యక్రమము ప్రారంభించడం జరిగింది. నున రాష్ట్రంలోని మూడు ప్రాంతాలలోని వెనుక బడిన ప్రాంతాల యందు, హైదరాబాదు, సికిం ద్రాబాదుల డెవలస్‌మెంటులో ప్రత్యేక శ్రద్ద తీసుకోవాలని ఈ 6 సూత్రాలపథకంలో వుంది. దానిననుసరించి ప్లేటు ఫ్లానింగు బోర్డు మూడు ప్రాంతాలకు 3 డెవలప్‌మెంటు కౌన్సిల్స్‌ వేసి; వాటికి అధ్యక్షులను నియమిమంచడము కూడ జరిగింది. ఢిల్లీ మాదిరి మన రాజధాని అయిన హైదరాబాదు

సికింద్రాబాధుకు కూడ ఒక సిటీ డెవలపుమెంటు అథిరిటీస్‌ తీసుకువచ్చి వీటిని సమగ్రముగా బాగు చేయాలని ఆలోచనవుంది. ఇదివరకే సిటీలోవున్న లెజిస్తీటర్సులోను, ప్రజలలోను ఒక (గ్రీవెన్స్‌ వుంది. తెలంగాణా ఫండ్స్‌ తెలంగాణా జిల్బాలోనే ఖర్చుపెడుతున్నారు. సిటీకి ఖర్చు పెట్టడము లేదనే (గ్రీవెన్స్‌ వుంది. మనరాష్ట్రరాజధానిని ఇతర రాష్ట్రాల రాజధానులకంచె సుందరముగా తయారుచెయాలనే అభిప్రాయముతో ఈ
కార్యక్రమాన్ని వెంటనే తీసుకొనడము జరిగింది. ప్రజల పతినిధులకు కూడ అవకాశము వుండాలనే ఉద్దేశ్యముతో నేను ముఖ్యమంత్రి అయిన తరువాత హైదరాబాదు - సికింద్రాబాదు సిటీలోని యమ్‌. యల్‌. ఏ. లు, యమ్‌యల్‌.సి.లు, యమ్‌.పి.లతో ఒక అడ్వైజరీ బోర్టును ఏర్పాటు చేయడం వారి సలహాలు తీసుకొని ప్రస్తుత కార్య క్రమాలను నడపాలని, డెవలస్‌మెంటు అథారిటీని వేయాలనే కార్యక్రమమును తీసుకున్నాము. అది ప్రారంభమైనది. ఇక్కడ ఒక సెంట్రల్‌ యూనివర్శిటీని పెట్టాలనే నిర్ణయాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వము తీసుకొన్నది. నే ౫ ల్‌ ఈ 6 సూత్రాల పతకములో వున్న ఆ పాయింటు నెరవేరినది. వెనుక సడిన ప్రాంతాలను నిర్మాణం చేయనలసిన పనిని డెనలస్‌మెంటు కౌన్సిలుకి అప్పు గించాము. ప్లాను ప్రొవిజన్సును బట్టి ఏ ప్రాంతాలలో ఏ కార్యక్రనుం చేస్తే బాగుంటుందో సూచించే

అవకాశము వారికి ఇవ్వబడింది. 3 రీజినల్‌ డెవలపు మెంటు కౌన్సిల్‌ చైర్మన్హు, ఎక్స్‌ అఫీషియో మెంబర్సుగా స్తేటు బోర్డులో వుంటారు. వెనుకబడిన ప్రాంతాలలో వున్న ప్రతినిధులతో చర్చించి ఏ కార్యక్రవూలు చేయాలని చెప్పే అనకాళశవు వారికి యినవ్వబడింది.

ఆరు సూత్రాలు రూసొందించక పూర్వమే స్పెషల్‌ అసిస్టెన్స్‌ అవుట్‌ సైడ్‌ ది ప్లాన్‌ ఎక్కువ ఇవ్వాలని ప్రధాన మంత్రిని కోరాము. ఈ రాష్ట్రం సమగ్రంగా వుండాలి, ప్రశాంతంగా వుండాలి, స్టేబుల్‌ గవర్నమెంట్‌ వుండాలి, ఈ రాష్ట్రానికి ఎంత కావాలన్నా ఇస్తాను అని ప్రధాన మంత్రిగారు వాగ్దానం చేశారు. ఇస్తారనే ఆశ నాకు వుంది. అవుట్‌ సైడ్‌ దిప్లాన్‌ సబ్‌స్టైన్షియల్‌ ఎమౌంళన్‌ మనకు వస్తుందనే ఆశ నాకు వుంది. అలా పెద్ద మొత్తాన్ని పొందటానికి ప్రయత్నిస్తానని మనవి చేస్తున్నాను. అది ఎంత ఫిగర్‌ అవుతుందో మాత్రం నేనిప్పుడు చెప్పలేను.

ఆరు సూత్రాల పధకం అనులు చేసిన తరువాత వున్న పెద్ద ప్రోగ్రాం లాండ్‌ రిఫార్సు. దానికి ఒక యాక్టు పాన్‌ చేసుకున్నాము. దానిని ఈ ప్రభుత్వం అద్ద చేసి ఏదో చాప క్రింద సడనేయటానికి ప్రయత్నిస్తున్నదని కొదు. కొందరు ఉపన్యాసాల్లో చెబుతున్నారు. ప్రభుత్వానికి ఆచరణ చేయాలని లేదని నేరారోపణ చేస్తున్నారు. అది సరైనది కాదని మననిచేస్తున్నాను. అది తప్పు కుండా అమలు చేసి తీరుతాము. ఎన్ని ఆటంకాలు వచ్చినా, ఎవరు అడ్డంకులు పెట్టినా అనులు చేస్తానుని ఇంతకుముందు చెప్పాను, ఇప్పుడు కూడా చెబుతున్నాను. ం శే నే శే శే

ఇక ఆహారసరిస్టితి గురించి. అధికధరల గురించి మిత్రులు మాట్లాడారు. ఇప్పుడే వంకా సత్యనారాయణగారు చెప్పారు. చెక్‌పోస్టులు తొసేసిన తరువాత నూర్సు రాలేదని. నేను ఒక్కటే మాట చెప్పదలదుకున్నాను.. చెక్‌ పోస్టులు తీసేసినా ఒక్క లారీకి కూడా తోలుకుపోవటానికి పర్మిషన్‌ ఇవ్వలేదు. కొన్ని పత్రికలు ద్రాశాయి. వెంగళరావుగారు చెక్‌సోస్టులు తీసేసిన తరువాత లారీలు వెడుతున్నాయి అని. అది ఎవరో తెలియక చెప్పిన నూట. వ్యక్తిగతంగా నిందలు వేయటానికి చెబుతున్న మాట. అది నిజం కాదు. కేంద్ర ప్రభుత్వం పర్మిషన్‌ లేకుండా చేశాను. జోన్స్‌ తీసివేయాలంచే కేంద్రం వారి పర్మిషన్‌ తీసుకోవాలని ఆపీసర్స్‌ చెబితే జోన్స్‌ అనే పదం వాడకుండా చెక్‌పోస్టులను రిమూవ్‌ చేశాను.

కన్స్యూమర్‌ మీద ఎక్కువ బరువు సడుతున్నది. అది తగ్గించాలి. మిల్లర్స్‌ గవర్నమెంటుకు లెవీ ఇవ్వకుండా రైస్‌ తీసుకు వెళ్లటానికి వీలులేదు. లెవి స్మ్రిఫికెట్‌ చూపిస్తేనే లారీ వెళ్లాలి. మిల్లర్స్‌ గవర్నమెంటుతో నాన్‌ కోపరేట్‌ చేస్తున్నారు. వారిని ఎట్లా కంట్రోల్‌ చేయాలో అట్లా కంట్రోల్‌ చేస్తాము. ఆహారపదార్జ్హాల పరిస్టితి అన్ని రాష్రాలకంచె మన రాష్ట్రంలో మెరుగ్గా వుంది. గత సంవత్సరం అన్ని ప్రాంతాలలో బాగా పంటలు పండాయి. ఇదివరకు కృష్ణా జిల్లానుండి ఖమ్మం జిల్లాకు ధాన్యం వస్తూవుండేది. ఇవేళ ఖమ్మం జిల్లానుంది, కోదాడనుండి కృష్ణాజిల్లాకు ధాన్యం వెడుతున్నాయి. అక్కడ ధాన్యం ధర ఎక్కువగా ఉంది. ధరల విషయంలో మిల్లర్స్‌కు, కేసిటలిస్ట్‌కు, పెట్టుబడిదార్హకు ప్రభుత్వానికి పడక వారు ప్రభుత్వానికి కొన్ని ఆటంకాలు కల్గించటానికి ప్రయత్నిస్తున్నారు. కొని వారి ఆటలు సాగవు. వారి దగ్గర వసూలు చేయవలసిన లెవి వసూలు చేసి ఈ రాష్ట్రంలో తప్పు ఇతర ప్రాంతాలకు వెళ్తచానికి ఈ ప్రభుత్వం ఎలౌ చేయదు. ఇక ధరలు పెరగటానికి అవకాశం లేదు. తగ్గటానికి అవకాశం వుంది. మామూలు కంచె ధరలు కాస్త పెరగటానికి మరో కారణం కూడా వుంది. గవర్నమెంటు ప్రాక్యూర్‌మెంట్‌ రేటు ఎక్కువ రేటు. క్వింటాల్‌ ధాన్యానికి 72 రూపాయలు యిస్తున్నాము, ఆ ధర, ఫుడ్‌ కార్వొరేషన్‌ ఓవర్‌హెడ్‌ ఛార్రెస్‌ కలిపితే మార్కెటులో కొంచెం హెచ్చుగా వుంది. ఇదివరకు ఈ రాష్ట్రంలో జననరి నెలలో 4 లక్షల టన్నుల బియ్యం ప్రాక్యూర్‌ కాలేదు. ఈ సంవత్సరం నిన్నటి వరకూ 3లక్షల 75 వేల టన్నుల బియ్యం ప్రాక్యూర్‌ అయింది. మన టార్లైట్‌ 10 లక్షల టన్నులు. అవసరమైతే కంట్రోలు పెట్టచానికికూడా సిద్దంగా వున్నాము. గవర్నమెంటు నీత్కి నిజాయితీతో వుంటుంది, ఏ పరిస్టితులలోనైనాసరే ధరలను కంట్రోలు చేస్తుంది. గోధుమల విషయంలో కొంత ఇబ్బంది వుంది. నేను ఒప్పుకొంటున్నాను. మన రాష్ట్రానికి ప్రతి నెలా 30వేల టన్నుల గోధుమలు కావాలి. ఉత్తర హిందూస్టానంలో ప్రొక్యూర్‌ చేసి మనకు పంపాలి. మనకు గత నెల ఈ నెలా పదినేల టన్నులు మాత్రమే వచ్చింది. దీనిలో మేజర్‌ కన్తమ్మన్‌ విశాఖపట్నం, హైదరాబాదులో వుంటుంది. కొంత బేకరీలకు ఇవ్వాలి. జిల్లాలలో ఇబ్బందిగా వుంది. ఈ నెలాఖరుకు ఢిల్లీ వెళ్లి కేంద్ర ఆహారనుంత్రితో మాట్లాడి ఎక్కున సాధించటానికి ప్రయత్నించి ఇబ్బందిలేకుండా చేస్తాను. షుగర్‌కు రాబోయే కాలంలో పెద్ద ఇబ్బంది వుండదు. ధరలు 'పెరుగుతున్నమాట వాస్తవమే. నేను ఉత్తరకుమార ్రజ్ఞలు చెప్పదలచుకోలేదు. మొత్తం దేశం ప్రభానం నున రాష్ట్రం మీద కూడా పడుతుంది. దానిని దృష్టిలో పెట్టుకొని ఆలోచించాలి. నూనెగింజల విషయలలో మనం స్ట్రాస్‌ చేయడానికి వీలులేదు. అందుకు కేంద్ర ప్రబుత్వం ఒప్పుకోవడంలేదు. డాల్డా 75 'పర్సంటు మనకుంచి 25 పర్సంటు ఎగుమతి చేస్తున్నారు. వేరు సెనగ ఎగుమతిని మనం కంట్రోల్‌ చేయడానికి వీలులేదు. గవర్నమెంట్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా వారికి వ్రాస్తే వారు

ఒప్పుకోవడంలేదు. నూనె ధర గత పదిహేను రోజులనుండి కాస్త తగ్గింది. కొన్ని,ఇంకా ఎక్కువగానే వున్నాయి. ఇవన్నీ దృష్టిలో పెట్టుకొని కంట్రోలు చేయడానికి ప్రయత్నిస్తాము. ఇక కల్తీ కార్యక్రమం చాలా ఎక్కువగా సాగుతోంది. ఎడజ్లేషన్‌ విషయంలో గట్టి చర్యలు తీసుకొంటున్నాము. కొంత మందిని జైళ్లకు సంపడం జరిగింది. ఎవరికీ మొహమాటపడి ఈ ప్రభుత్వం భయపడదు. ఉన్న రూల్స్‌ను ఖచ్చితంగా అమలు చేస్తుందని మనవి చేస్తున్నాను.

ఇక్క ఎరువుల విషయం పెద్ద సమస్య అయింది. ఎక్కడకు పోయినా రైతులు ఇదేవూట చెబుతున్నారు. ఈ వ్యవహారాలలో అఫిషియల్స్‌, నాన్‌ అఫిషియల్స్‌ ... బుద్రిమంతులు చాలామంది వున్నారు. బి.డి.నో.లు, సమితి ప్రెసిడెంట్లుకు సంబంధం వుంది. దీనిని సమగ్రంగా ఆలోచించాలి. నేను మన ఉసముఖ్యమంత్రిగారికి చెప్పాను. క్యాబినెట్‌కు చెప్పాను స్రిక్టుగా వుండాలని. మన ప్రభుత్వమునకు నుంచి పేరు వచ్చినా, చెడ్డపేరు వచ్చినా అదిదీనిమీద ఆధారపడి వుంది. మీరు అడిగిన బియ్యం ఇస్తాను. మేము "అడిగిన ఎరువులు యివ్వండి అని ఫక్రుద్దీన్‌ అలీ అహమ్మద్‌గొరికి చెప్పాను. రైతులుకూడా వారికి పది బస్తాల ఎరువు యిచ్చి పదిబస్తాల బియ్యం యిన్వండి అని అడిగినా బాధపడరు. అందు చేత ఇంతనరకు జరిగినదాన్ని గురించి చెప్పలేనుగాని దానిపైన సమగ్రంగా ఆలోచించి దానికొరకు సమితిలెవల్‌లో జిల్లాలెవెల్‌లో ఎం. ఎల్‌: ఏస్‌., ఎం. ఎల్‌. సీస్‌.తో కలిపి ఒక కమిటీని వేసి సక్రమంగా వుండేట్లు చూస్తాను. దానికి కార్డుసిస్టమ్‌ పెట్టాలా ఎట్టా అనేది బాగా ఆలోచించి, అది చేసిన తరువాత ఎవరైనా దానికి వ్యతిరేకంగా పోయి బ్లాకు నూర్కెటు చేస్తే వారి మీద చర్యతీనుకోడానికి ప్రభుత్వం వెనుకాడదు. మొన్న 36 మందిని ““మిసా?? ఆక్టుక్రింద డిటెన్‌సన్‌లో పెట్టడం. జరిగింది. నెలరోజుల తరువాత హైకోర్టు 19మందిని విడుదల చేసింది. యింకా కొంతమంది వున్నారు. రొష్ట్రంలో రైతాంగానికి యిది జీవన్మరణ సమస్య. నునకు దొరికి నటువంటి ఎరువులే తక్కువ, ఆ విషయము నిన్న డిప్యూటీ ఛీఫ్‌ మినిస్తరుగారు చెస్పారుకూడా. మునకు రావలసిన దానిలో మూడవ వంతో నాలుగన వంతో వస్తున్నది. ఆ మూడన వంతుకూడా రైతులకు సక్రమంగా ముట్టుడంలేదు. రైతుకు అందవలసిన పది పౌొన్గుకూడా అందడము లేదు. అర్ధరాత్రి ధనవంతులు లక్షాధికారులు అయిపోతున్నారు చాలా మంది, నాకు తెలుసు. అందువల్ల దీనిని కంట్రోలు చేయనలసిన అవసరం వుంది. వంకా సత్యనారాయణగారు (ప్రైవేటు వారి నుండి ఎందుకు తీసుకోలేకపోతున్నారన్నారు, వారితో ఏకీభవిస్తాను. మైసూరు గవర్నమెంటు వారి నుండి తీసుకుంటున్నది. మనవారు తీసుకుంటే హైకోర్టు తీర్పు

యిచ్చింది మనకు అధికారము లేదని. అందునల్ల దానికొరకు అనసరమైతే ఏమైనా చేసి కంప్తీటు డిస్టిబ్యూటింగ్‌ కంట్రోలు మన చేతిలో వుండేట్లు చూడాలి. స్టాక్టు వుంచే వొడొక రూపాయి లాభము తీసుకుంటే యిబ్బందిలేదు, కంప్తీటు కంట్రోలు మన చేతిలో పెట్టుకుని ప్లేటు లెవల్‌లో, డిస్టిక్టు లెవల్‌లో, బ్లాకు లెవల్‌లో కమిటీస్‌ ద్వారా డిస్టిబ్యూట్‌ చేయించాలి, అప్పుడు కార్డు సిస్టం పెట్టడమా, ఏది అనేది ఆలోచించాలి. ఇప్పుడు కూడ ఒక పద్రతి వుంది. కంప్లీటుగా హైహీ్రీంగ్‌ వెరటికే యివ్వాలి తప్పు కనుర్షియల్‌ క్రాస్స్‌కు యివ్వకూడదని. అది కూడా అంత రిజిడ్‌గా వుండడము మంచిది గాదు. షుగర్‌ కేన్స్‌ చిల్లీస్‌, టుబాకో యిలాంటి కమర్షియల్‌ క్రాఫ్స్‌కు 20 పర్సంటు యిచ్చి 80 పర్సంటు యింకూడింగ్‌ హైహిన్లీంగ్‌ వెరైటీకి యిస్తే బాగుంటుందని ఆలోచనవంది. కొద్దిరోజులలో నిర్ణయము తీసుకోవడం జరుగుతుంది బహుశః మీరు అందరు యింటికి వెళ్లే లోపలనే యీ నిర్ణయము ్రకటిస్తాను. దానికి ప్రయత్నం చేస్తున్నాము. ఇప్పుడు దీనిలో తప్పులు వున్న మాట నిజము. ఫాల్స్‌ ప్రిస్టేజ్‌కి పోయి దీనిలో తప్పులు లేవని ఆర్య్యూ చేయడము లేదు. వున్న మాట నిజమనే. యీ తప్పులు సవరణ చేయబడాలి దొరికినంత వరకు అయినా రైతునకు సక్రమంగా ముట్టాలి దాని గురించి ప్రయత్నము చేస్తున్నాము. దానిలో ఎవరికి భేదాభిప్రాయం లేదు. మీ అందరి సంప్తూర్ణ సహకారము యివ్వమని నునవి చేస్తున్నాను. ఈశ్వరిబాయిగారు అడ్డర్స్‌ మెంటు మోషన్‌ యిచ్చారు. రెవిన్యూ కలెక్షన్స్‌, లోన్‌ కలక్షన్స్‌ నిర్దాక్షిణ్యంగా వసూలు చేస్తున్నారని చెప్పారు. వసూలు చేయక తప్పుదు. మీరు కూడా సహాయపడాలి. ' ఎందుకంటే పండనటునంటి వారిని నుండి వసూలు చేయమని నేను చెప్పలేదు. చేయరు ఈ వసూలుకూడా పై వారినుండి మొదలుపెట్టాలని ఆర్హర్భు యివ్వడం జరిగింది. సేదవారిని యిబ్బంది సెట్టుడం జరగదు నాకు తెలిసినంతవరకు పేదవాడు బకాయి సెట్టడు, న్యాయంగా పేదవాడి నుండి పటేలు సట్వారీలు దబాయించి ఎప్పుడో వసూలు చేసి వుంటారు. జనగామ తాలూకా నుండి "= ఒక కంప్లెయింట్‌ వచ్చింది, ఎంక్వయిరీకి పంపించాను కరువు కాలములో రేమిషన్‌ యిచ్చినప్పుటికి శిస్తులు వసూలు చేసి పట్వారి తిన్నాడట. అలాంటి కేసులు ఎన్నో వున్నవి. అందువల్ల న్యాయంగా బీదవారికి ఏదైనా యిబ్బంది వుంటే ప్రభుత్వము తప్పకుండా సానుభూతితో వ్యవహరిస్తుంది, నేను రిటెనుగా అర్హర్సు పంపించాను, కల్మకర్సుకు; అట్లా హరాస్‌ మెంటు జరుగదు. పెద్దవారు దయచేసి యివ్వాలి. అందులో దయాదాక్షిణ్యాలు వుండవు. ఎందుకంటే దీనిలో ప్రభుత్వము చాల లిబరల్‌గా వెళ్లింది. ల్యాండ్‌ రెవిన్యూ మీద యింటరస్టే వుంది. లోన్స్‌మీద ఫీనల్‌ యింటరెస్టువుంది. ఒక్కొక్క లోను వేయి రూపాయలు తీసుకుంటే 3500 డిమాండు వచ్చింది. రైతుల పట్ల కటికనాడిలాగా

ప్రవర్తించకూడదనే వుద్దేశముతో కేబినెట్‌లో నిర్ణయము తీసుకోవడం జరిగింది. మార్చి 31లోగా లోన్స్‌ పేచేస్తే వాడిమీద విధించిన పీనల్‌ యింటరెస్టు తీసినవేయబడుతుందని చెప్పడం జరిగింది. దానివల్ల ప్రభుత్వానికి కొన్ని కోట్ల రూపాయల నష్టము వస్తుంది. అయినా పర్వాలేదు. ఆ వచ్చే దబ్బు ఏదో వస్తే మిగతాది తీసివేయవచ్చు. ఊరకనే లెక్కల్లో 70 కోట్లు రూపాయల-బకాయ్‌ అని మనము న్రాసుకోవడను వారు యివ్వకపోవడము దేనికి పనిలేక. సెనాన్రీస్‌ విషయం మీకు తెలుసు నాగార్జునసాగర్‌ క్రింద, కెసి. కెనాల్‌ క్రింద, నిజాంసాగరు క్రింద, కృష్ణాగోదావరి డెల్టాలలో కూడా కొంత మంది, ఏదో నాట్టు వేసుకుంటే ప్రభుత్వం ఏమి చేస్తుంది అని చెప్పిన వారు కూడా వున్నారు. కొని పాపం బీదవారి మీద పది రెట్లు పడింది. ఒక్కొక్క రైతు నుండి నాలుగైదు వందలు వసూలు చేయడంమంచిది గాదు. ఎక్కడైనా కాలన సోర్సెస్‌కు గట్టు కొట్టుకొని లా వారి చేతిలోకి తీసుకొని యిరిగేషన్‌ చేసుకుంటే వారి మీదనే మూడు వంతులు యీ సెనాక్టీస్‌ వేయడం జరిగింది. మూర్చి 31 లాగా కడితే అవి కూడా తీసేయాలని ప్రభుత్వం న్నిరయము తీసుకోవడం జరిగింది. రైతుల వేనుము కొరకు రైతులు యిబ్బంది పడకుండా వుండడము కొరకు యీ నిర్ణయం తీసుకున్నాము. దయచేసి న్యాయమైన కలక్షన్‌ కొరకు సహాయం చేయండి. ఆ డబ్బువస్తే అభివృద్ది కార్యక్రనమూల గురించి ఖర్చుపెట్టుకోవచ్చు. ఒక్క ల్యాండు రెవిన్యూ ఎరియర్స్‌ 27 కోట్లు వుండిపోయినాయి. ఈ డబ్బు అంతా మార్చిలోగా వస్తే నెక్ట్‌ యియర్‌ ఫ్లానులో గాకుండా మన చేతిలో పెట్టుకొని ఎన్నో పనులు పూర్తి చేసుకోడానికి వీలుంటుంది. మీరంతా సహాయం చేయండి. హార్డ్‌షిప్‌ వుంచేనా దృష్టికి తీసుకురండి నేను చూస్తాను అని నునవి చేస్తున్నాను. నున రాష్ట్రములో బాగాపండనటువంటి కొన్ని ప్రాంతాలు వున్నవి. ఈ సంవత్సరము కూడా కరువు కొటకాలు వున్నవిం ఒప్పుకోకతప్పదు. విశాఖ 'పట్టణములోని కొన్ని ప్రాంతాలు, (శ్రీకాకుళంలో కొన్ని ప్రాంతాలు, ఈష్ట్‌ గోదాన రిలో కొన్ని ప్రాంతాలు, విశాఖపట్టుణమును ఆనుకొని వున్న కొన్ని ప్రాంతాలు, అక్కడక్కడ తెలంగాణాలో కొన్ని ప్రాంతాలు, చితర్తారుజిల్లాలో సత్యవీడు ప్రాంతవము,, ౧౮ా ప్రాంతాలలో కొన్ని యిబ్బందులు వున్ననూట నిజము. అక్కడ కరువు పనులు చేయడానికి డబ్బు యివ్వాలి. మంచి నీటి వసతి కలుగచేయాలి. అక్కడ కూడ తక్కావి బకాయిలు ఆపుచేయాలని ప్రభుత్వము నిర్ణయము తీసుకుంది. పోతే యీ మధ్యనే, ప్రభుత్వము మీద పెద్ద భారము వున్నప్పుటిక్సీ మన ఎన్‌. జి.ఓ.లకు సెంట్రల్‌ గవర్నమెంటు ఎంస్లాయీస్‌తో సమానంగా డి. ఏ: పెంచాలనే నిర్ణయము తీసుకున్నది. రు16, 18కోట్లు అవుతుంది అంటే శ్రీరాములుగారు 14 కోట్టు అని చెప్పారు. ఎంత అయినప్పటికీ అది భారమే. ఎందుకు

వారికి యివ్వాలి. యీ రాష్ట్రప్రభుత్వము తొందరపడి వారికి ఆ డబ్బు యిచ్చింది, బేరము పెడితే బాగుండేది అని చెప్పిన వారు వున్నారు. పన్నులు ఎందుకునేయాలి, వారికి ఎందుకు డబ్బు యివ్వాలి అని కొంత నుంది అన్నారు. ఒక వుద్దేశముతో యీ ప్రభుత్వము ఆ పనిచేసింది. ఈ బేరాలు యీ వ్యవహారము దేనికి? ఇవ్వదలచుకున్నదేదో యిచ్చి బాగా పనిచేయండి అని చెబితే బాగుంటుందికదా. శ్రీరావనటలుగారికి మీ ద్వారా మునవిచేస్తున్నాను. వారు చెప్పారు. వారు ఒక సోప్‌ఫ్యాక్షరీ పెట్టనున్నారు యీ అడ్మిని(స్ట్రేషన్‌ను కడగడానికి ఒకటి మనవి చేస్తున్నాను. ఆయన ఎన్‌: జి. ఓ.ల నాయకుడు, ప్రభుత్వము ఎంతో వుదారంగా చేసినందుకు ఎన్‌. జి.ఓ.లు బాగా కష్టపడి పనిచేయాలని వారు చెబితే బాగుంటుంది. మిగతావారిని నేను సోస్‌ పెట్టి కడుగుతాను, ముందు వారిని కడుగమని చెబుతున్నాను.

తెలంగాణాలో చనిపోయినవారికి ఆంధ్రలో చనిపోయినవారికి యిద్దరికీ సనూనంగా యిచ్చారు. మాకు ఏమి భేదం లేదు. పోతే యిప్పుడు డెనలస్‌మెంటు ప్రాజక్టుల మీద ఎక్కువగా (స్ట్రెస్‌ యివ్వాలి, నున భవిష్యత్తు అంతా వాటిమీద ఆధారపడి వుంది. అవసరమైతే ఎక్కడి నుండి అయినా - కేంద్రము నుండి పోరాడి అయినా డబ్బు తీసుకువచ్చి యిదివరకు ప్రారంభము చేసినటువంటి ప్రాజక్టులను ఫూర్తి చేసుకోకపోతే మన రాష్త్రప్రజలు మనలను క్షమించరు.

(శ్రీ, వంకా సత్యనారాయణగారు కోడ్‌ ఆఫ్‌ కాండడ్ష్‌ గురించి చెప్పారు. కొత్త పనులు ప్రారంభిస్తామని ఊరికే నేను వాగ్చానాలు చేయను. మనం ప్రారంభించిన ప్రాజక్టులు మాత్రం మనం ముందు పూర్తిచేయాలి. లేకపోతే రాష్ట్రం దెబ్బతింటుంది. నిజాంసాగరు ఉంది. అది మూడు లక్షల'ఆయకట్టు. మన అశ్రద్దవలన అది దెబ్బతింది. సువూరు ఆరు కోట్లు రూపాయలు నష్టం కలిగింది. ప్రతిసంవత్సరం రెండు లక్షల రూపాయల లాభం వచ్చే నిజాం షుగరు ఫ్యాక్టరీ మూతపడింది. అందువలన ఒక మూడు కోట్ల రూపాయలు ఖర్చు చేస్తే ఆ ప్రాజక్టు సమస్య. సాల్వ్‌ అవుతుంది. దానివలన నిజాంబాధు జిల్లా పరిస్టితి తారుమూరు అయిపోయింది. నేను ముఖ్యమంత్రి అయిన తరువాత అక్కడకు వెళ్లాను. అక్కడ ఛీఫ్‌ ఇంజనీరుతో, రాజారాంగారుకూడా అప్పుడు న్నారు, తలతాకట్టుపెట్టి అయినసారే మూడుకోట్ల రూపాయలు ఖర్చుచేసి ఆపని పూర్తిచేయాలని చెప్పాను. లాంటు అక్విజషనుకు డబ్బు యిచ్చి ఆయకట్టు పొటెన్‌షియాలిటి సెంచోలని నిర్థయించారు. జూను 1975 కల్లా ఆ పని చేసి ఆయకట్టు పొటెన్‌షియాలిటి సెంచాలనే న్మిర్భయం చేశారు.

నాగార్జున 'సాగరు ప్రాజక్టు ఒకటి నునకు వైట్‌.ఎలిఫెంట్‌ నూదిరిగా వుంది. ఇప్పటికి రు.100 కోట్లవరకూ ఖర్చుదేశారు. అయిదవ ్రణాళికలో 67 కోట్ల రూపాయలు కావాలని అడిగారు ఇంజనీర్సు. ఈ రోజు స్త్రీలు, సిమెంటు మొదలయిన వాటి ధర చూస్తే ఖర్చు 68 కోట్లు నుంచి 83 కోట్టు రూపాయలకు పెరుగుతుంది. డాము తయారయింది, నీరు రడీగా ఉంది. కాలువల నిమిత్తం డబ్బులేదు. దాని నలన 10లక్షల 20వేల ఎకరోలవరకూ ఇరిగేట్‌ కావచ్చును. దాని నలన ఉద్యోగానకాశాలు కలుగుతాయి, షుగర్‌ ఫ్యాక్తరీస్‌ రావడానికి అవకాశం ఉంది. మనం విదేశాలనుంచి దిగుమతి చేసుకునే రైస్‌ ప్రయిజ్‌ చారేస్‌ దీనికి ఖర్చుచేస్తే బాగుంటుంది. అవుట్‌ సైడ్‌ ది ఫ్లాన్‌ అయినా మనం ఒక అయిదు సంవత్సరాలలో యీ కెనాలు పూర్తిచేస్తే బాగుంటుంది. అలాగ చేయాలి అని ఉంది. పోచంపాడు ప్రాజక్టు అయిదన ప్రణాళిక చివరకు పూర్తిచేస్తారు. తరుత' నంశధార ప్రాజక్టు (శ్రీకాకుళం జిల్లావారికి ఆశాజ్యోతి, ఎంతో కాలంనుంచి: దీనికోసం వారు కలలుకంటున్నారు. ఇది అయిదన ప్రణాళికలో ఇంక్టుడ్‌ చేస్తే బాగుంటుందనేది ఉంది. దీనినలన శ్రీకాకుళం జిల్లాలో ఉన్ననెనుకబడిన ప్రాంతాలకు మేలుకలుగుతుంది. తరువాత గోదావరి బారేజు విషయం. ఇది కాటన్‌ దొర 125 సంవత్సరాల క్రితం "పూర్తిచేశారు. సునూరు 11 లక్షల ఎకరాలకు దీనినలన సౌకర్యం కలుగుతుంది. సుభిక్షమయిన డెల్టా అవుతుంది. మూడుకోట్ల రూపాయల వరకు బెట[యమ్‌ంట్‌లెవి వసూలుచేశారు, అయిదు సంవత్సరములలో ఇది పూర్తి చేయాలి. డబ్బులేనప్పుటికి దీనిని అయిదవ ప్రణాళికలో ఇంక్టుడ్‌ చేశారు. 27 కోట్ల రూపాయలకు ఎస్టిమేట్‌ వేశారు. అది 37 కోట్లు వరకూ ఖర్చు పెరగవచ్చు. కేంద్రప్రభుత్వంతో సం్రదించాము. వారు 27 కోట్ల రూపాయలు ఇచ్చారు. ఇది పూర్తిచేస్తామని రాజనుండ్రిలో కూడ చెప్పాను. తరువాత మీడియం మైనరు ఇరిగేషను ప్రాజక్టు ఉన్నాయి. ఈ సంవత్సరం వీటిపైన పెద్దగా ఖర్చుచేయలేదు. . నుహారాష్ట్ర ప్రభుత్వంతో కూడ ఆలోచించాలి. వారు ఒక కార్యక్రనుం సూచించారు. నున సి.డబ్యు.డి సెక్రటరీని చీఫ్‌ ఇంజనీరును ఆలోచించమని చెప్పాను. ఇరిగేషన్‌ డెనలస్‌మెంట్‌ కార్పొరేషన్‌ వారు వీటికి ఫ్లాట్‌ చేశారు. ప్రభుత్వం వద్ద డబ్బులేదు. కాబట్టి అగ్రికల్చర్‌ ఫైనాన్స్‌ కార్పొరేషను వరల్డ్‌ బ్యాంక్సు ద్వారా డబ్బుతీసుకుని చిన్న చిన్న ప్రాజక్టులు పెట్టి లిప్ట్‌ ఇరిగేషను డెవలప్‌ చేయాలని అన్నారు. అప్పుడు గోదావరి రివర్‌ పయిన లిఫ్ట్‌ ఇరిగేషను స్కీము పెట్టుకోవచ్చు. నీరు దుర్వినియోగం చేయకూడదు. అగ్రికల్చరల్‌ రి ఫైనాన్సు కార్పొరేషను ద్వారా నరల్డు బ్యాంకు నుంచి డబ్బు తీసుకుని ఇవన్నీ అభివృద్దిేచేయాలని ఉంది.

తరువాత సవరు ప్రాజక్టుపైన మన రాష్ట్ర అభివృద్ది ఆధారపడి ఉంది. ఏ ధాష్ట్రమైనా అభివృద్ది చెందాలంటే పనరు ఉండాలి. నునకు హైడల్‌ పవరులో ఉన్న పొటెన్షియాలిటి మరే రాష్ట్రమునకూ లేదు. మునకు సింగరేణి కాలరీస్‌ వరప్రసాదమయినటువంటివి, ఇక్కడ ప్రతి సంవత్సరం 5 మిలియన్స్‌ టన్నులు కోల్‌ ప్రొడ్యూస్‌ అవుతోంది. 5న ప్రణాళికలో ఇది 12 మిలియన్సుకు వెళ్ళాలి. సునూరు 60 కోట్టు రూపాయలు కేంద్రంవారు' శ్రీయరెన్సు ఇచ్చారు. నేను ఒక మాట అంటె అది పేపరులలో తప్పుగా ప్రకటించారు. నేను ముఖ్యమంత్రి అయినప్పుడు ఆ నూట చెప్పలేదు. సంనత్సురం క్రితం చెప్పాను. ప్రభుత్వ ఉద్యాగాలకోసం పోట్జాడితే వచ్చేది సున్న, ఇండస్ట్రీస్‌ డెవలప్‌ అయితే ఉద్యోగాలు ఎక్కునగా వస్తాయని చెప్పాను. అంటే నాలుగు సంవత్సరాలవరకూ ఉద్యోగాలు లేవు అన్నానని పడింది. నేను అట్లాగ చెప్పలేదు. ఇప్పుడు వేయవద్దని బాన్‌ చేశాము. వచ్చే సంవత్సరం వెయ్యిగాని 1500 కాని వస్తే అప్పడు పరిష్కారం చేయనచ్చు అన్నాను. సింగరేణ్లికాలరీస్‌లో 30 వేలనుందికి ఉద్యోగావకాశాలు చూడాలి. ఇప్పుడు 12 మిలియన్స్‌కు వెడితే 60 కోట్ల రూపాయలు ఖర్చుచేస్తే 50 వేలమందికి ఎంస్లాయిమెంటు సదుపాయాలు కలిగించవచ్చు. తరువాత పవరు జనరేషను విషయంలో - ఇక్కడ నుంచి కోల్‌ హండ్రర్స్‌ ఆఫ్‌ టన్స్‌, .తౌజెంద్స్‌ ఆప్‌ టన్స్‌ మద్రాసు తీసుకునిపోయేకంచె పిట్‌హడ్‌ పైన కోల్‌ మ్రైనువద్ద కన్‌నేయరు బెళ్ట్‌తో కోల్‌ తీసుకుని పవరు హవుస్‌లోకి వేస్తే నీస్‌ పవరు జనరేట్‌ అవుతుంది. ఈ రోజు కొత్తగూడెం రావుగుండంలో వునం జనరేట్‌ చేసే సెట్స్‌ కంచె నేను కె.సి.పంత్‌గారితో మాట్దాడాను . సూపర్‌ థర్మల్‌ స్టేషను కమిటి వేస్తే అక్కడ పాటెన్షియాలిటి ఉంటుందని రికమెండ్‌ చేశారు. 2000 మెగావాట్స్‌ ప్లాంట్‌ రామగుండంలో పెట్టాలని మా దగ్గర పాటెన్‌షీ యాలిటి ఉందని (వ్రాశాము. మన బొగ్గు ఎగుమతి చేసి ఇక్కడ పవరు జనరేషను చేసే పద్దతి కాకుండా మనకు చీప్‌గా జనరేట్‌ అయ అవకాశాలున్నాయి. అది ప్రభుత్వం ప్రయత్నం చేస్తున్నది. ఆ బాధ్యత ప్రభుత్వం పైన ఉంది. తరువాత కొత్తగూడెంలో బి స్టేషను పూర్తదేయాలి. అయిదవ ఫ్లానులో సి స్టేషను కూడా ఇంక్టుడ్‌ కావాలి. లోయరు సీలేరు కూడ అయిదవ స్లానులో పూర్తిచేయాలని ఉంది. (శ్రీశైలం ప్రాజెక్టుకు కొంత డబ్బు కేటాయించాము. ఇంకా కొంత డబ్బు ఎక్కువ కానాలి. దానికోసం ప్రయత్నం చేస్తున్నాము. విజయవాడది కొత్తగా 400 మెగొవాట్లతో ధర్మల్‌ స్టేషన్‌ ఫిస్తు స్లానులో పెట్టాలని ఫ్లానింగు కమీషను క్లియర్‌ చేసింది. ఏమైనా ప్రమూదం వస్తే తరువాత లేదని అంటారని' అవసరం అయితే మనడబ్బు ఖర్చు పెడతామని

గవర్నమెంటు నుంచి ఇంత ఇబ్బంది ఉన్నా ఒక కోటి రూపాయలు ఖర్చుపెట్టుడం జరిగింది. విజయవాడలో పెడితే ఆ జిల్లాలన్నింటికి బాగా సప్పయి చేయడానికి అవకాశం ఉంటుంది. అందుచేత ఆ కార్యక్రమం సాధించడానికి ప్రయత్నం చేస్తున్నాము. ముఖ్యంగా ఎల్మక్షిసిటి బోర్డు మీద మన సభ్యులు అంతా చెప్పారు. మన ఎలక్రిసిటి బోర్డు పని అంత సంతృప్తిగా లేదు. ఎక్యుమ్యులేటెడ్‌ లాసెస్‌తో కలుపుకుంటే 35 కోట్లు నష్టం ఉంది. రైతులమీద రేటు పెంచక తప్పలేదు. దానికి ఫిల్పరేజ్‌ చూస్తే 27% ట్రాన్సిషను లాస్‌ నచ్చింది. ఇట్‌ ఈజ్‌ ది హయ్యస్థు ఇన్‌ది కంట్రీ. ట్రాన్స్‌ మిషన్‌ లైన్సు లేనని అన్నారు. చె్టికల్‌గా నాకు అవన్నీ తెలియవు. ఎల్మక్రిసిటీ బోర్డును రీ ఆర్గనైజ్‌ చేయాలి. ఒక హయ్యస్టు టెక్నికల్‌ మాన్‌ను తీసుకొని వచ్చి అక్కడ వేసి దానిని బాగా పనిచేయించాలనే ప్రయత్నం చేస్తున్నాము. అది కూడా అవుతుందని మనవిచేస్తున్నాను. ఇక రేటు నిషయం చాలామంది సభ్యులు చెప్పారు. రేట్సు తగ్గించడానికి అవకాశం లేదు. మీరెవరూ కోపపడవద్దని మనవి చేస్తున్నాను. ఈ రేట్సు తీసుకున్నా గిట్టుబాటు లేదు. అందువల్ల మీరంతా సహాయపడాలి. మన స్టేటును ఇంకా అభివృద్ది చేయాలి.. మన రాష్ట్రంయొక్క భవిష్యత్తు నిరుద్యోగ సమస్య పరిష్కారం చేయడానికి ఇండస్తీసుని స్టాసించడం 'ఒకచే స్రైన మార్గము. ఆ విషయం మీకందరికి తెలుసు. మన డబ్బు అంతా 1,2,3,4 ప్రణాళికలలో మేజర్‌ ఇరిగేషన్‌ ప్రాజక్ట్రులమీద సెట్టేశాము. పవరు ప్రాజక్టు మీద తక్కున పెట్టాము. ఇండస్రీసుమీద మరి తక్కువ పెర్సంటేజి పెట్టాము. త్రూఅవుట్‌ కంట్రీలో సెంట్రల్‌ సెక్టారులో పెట్టినటువంటి ఇన్‌స్టిమెంటుతో పోల్చిచూస్తే మన రాష్ట్రానికి చాలా అన్యాయం జరిగిందని (శ్రీ, కృష్ణగారు చెప్పారు. నేను దానితో ఫూర్తిగా ఏకీభవిస్తాను. జనాభా లెక్క ప్రకారం చూసినా మనకు ఎక్కువ పెర్ఫంటేజి రావలసింది. నూ స్టేటులో సెంట్రల్‌ ప్రాజక్టు ఎక్కువ పెట్టినట్లయితే ఎంప్లాయిమెంటు పొటన్లీయాలటేీ ఎక్కున అవుతుందని మనవి చేసినప్పుడు తప్పుకుండా చేస్తానుని చెప్పారు. ఇప్పుడు అటామిక్‌ ఎనక్టీ తాలూకు రెండు పాజెక్టులు ఉన్నాయి. ఇక్కడ సింథటిక్‌ డ్రగ్సు ఉంది. భారత హేవీ ఎలక్రికల్సు ఉంది. సింథటిక్‌ డ్రగ్సు ఎక్స్‌పొన్సెనుకు 40 కోట్టు రూపాయలు శాంక్షన్‌ అయింది. ఇంకో స్పెషల్‌ ఎలాయీస్‌ ప్లాంటుకు 25 కోట్లు శాంక్షను అయింది. ఇండస్టీసుకు ఇంకా ఎన్నో అవకాశాలు ఉన్నాయి. నున గవర్నమెంటు సెంట్రల్‌ ప్రాజక్టుకు 10 వేల ఎకరాలు ఫ్రీ ఆఫ్‌ కాస్ట్రుమీద ఇచ్చింది. ఇలా ఇక ఏ ప్రేటు గవర్నమెంటూ ఇవ్వలేదు. మనం వచ్చిన వాళ్లకు ఇన్‌సెంటీవ్సు ఇచ్చి ఎంకరేజి చేస్తున్నాము. మున దగ్గర లాండు ఉంది. వాటర్‌ ఉంది, పనర్‌ ఉంది. వచ్చిన వాళ్లకు ఇవన్నీ కలుగచేస్తున్నాము. వారిని కాంచ్యాక్స్‌ చేయటానికి ప్రయత్నం చేస్తున్నాము. ఇక స్రీల్‌ ప్లాంటు విషయం ఉంది. దీని విషయంలో ఈ

నెలాఖరుకు స్త్రీల్‌ అడ్‌ మైన్సు సెక్రటరిని ఇక్కడకు పిలుస్తున్నాము. ప్లానులో కొంత ప్రొవిజను.నచ్చింది. కాని ఆ డబ్బు సరిపోదు. ఆ డబ్బు వల్లప్షీల్‌ ప్లాంటు సిక్‌స్తు ప్లానుకు పోతుంది. డబ్బు ఇంకా ఎక్కువ కేటాయించాలి. లాండు ఎక్విజిషను కార్యక్రమాలన్నీ 5,6 నెలలలో పూర్తి చేసి లాండు తీసుకోవాలి. అప్పుడప్పుడు సన్యాసిరావుగారు రిహబిలిటేషను గురించి చెబుతూ ఉంటారు. ఈస్తీల్‌స్లాంటుగురించి 9 గ్రామూల వారు పోతున్నారు. ఆ గ్రామస్టులకు సౌకర్యం కలుగ చేయాలి. వారికి న్యాయంగా కంపెన్‌సీషన్‌ ఇవ్వాలి. దానిలో నష్ట్రపడిన ప్రతికుటుంబానికి ఒక ఉద్యోగం దానిలో కల్పించాలనే కార్యక్రమం నేను ఇండస్ట్రీస్‌ మినిష్టరుగా ఉన్నప్పుడు చేశాము. అది అమలు జరుగుతుంది. ప్రీలప్తాంటు పని కూడా త్వరలో ప్రారంభించడానికి అన్ని ప్రయత్నాలు చేస్తాము. దానిని గురించి గోదావరి వాటర్‌ డైవర్షన్‌ స్కీము ఉంది. సుమారు 11 కోట్లరూపాయలు దానికి ఎస్టిమేటు అయింది. దానికి కొంత డబ్బు అడిగాము. ఆ కార్యక్రమూన్ని కూడా మొదలుపెట్టాలని ప్రభుత్వం చాలా ఆత్రుతతో ఉంది. తరువాత జింకు ప్లాంటుకు సంబంధించి ఇబ్బంది ఏమీలేదు. సివిల్‌ కన్‌స్టకను అంతా అయిపోతున్నది. మెసినరీకి పోలెండుకు ఆర్హరు ఇచ్చారు. అదికూడా వస్తుంది. ఆ కార్య[క్రనుం కూడా త్వరలో 'ప్రాంరభం అవుతుందని మనవి చేస్తున్నాను. రామగుండంలోని ఫెర్రిలైజరు ఫ్యాక్టరీ అనుకున్నదానికి 5, 6 మాసాలు అటో ఇటో ప్రొడక్షనుకు వస్తుంది. కాస్ట్‌ ఆఫ్‌ కనస్ట్రక్షను సుమారుగా రు.100, 120 కోట్ల దాకా పోతుంది. అది కూడా అవుతుందని మనవి చేస్తున్నాను కాకినాడలో 'ఫెర్తిలైెజరు ఫ్యాక్షరీ కావాలి. అది ఇవ్వడం జరిగింది. అది ప్యూయల్‌ ఆయిల్‌ బేస్టు. అందువల్ల అదికూడా త్వరలోనే కార్యక్రనముం అవుతుంది. వాళ్లకు కూడా లాండు, వ్యవహారనుంతా కలుగచేస్తున్నాము. కోల్‌ బేస్తు ఫ్యాక్టరీకి ఇంకొకటి మన రాష్ట్రంలో రావాలి. మనకు సఫషియంటు కోల్‌ ఉంది. అందు వల్లకోల్‌ ఫెర్రిలైజర్‌ ఫ్యాక్టరీకికూడా అనకాశం వుంది. అది ఎంతవరకు అవుతుందో చెప్పలేను గాని ప్రయత్హుం చేస్తున్నానుని మనని చేస్తున్నాను. కోల్‌ బేస్టు ఫెర్రిలైజర్‌ ఫ్యాక్షరీవల్ల కాకినాడ పోర్టు డెనలస్‌మెంటుకు అవకాశం ఉంది. కాకినాడ పోర్టు డెవలప్‌మెంటు లేకపోతే ఈ ఫెర్షిలైజరు ఫ్యాక్తరీరాదు. దానికోసం సిప్పింగు మినిష్ట్రీవారు కూడా ఒక ప్రపోజలు ఇవ్వడం జరిగింది. అది టోటల్‌గా ఈ.25కోట్టు ప్రొజాక్టు. పోర్టు సస్టు పేజు డెవలస్‌వెంటు కావడానికిముందు రు.8కోట్టు ఖర్చుపెడితే కొన్ని షిప్లు అక్కడికి రావడానికి అవకాశం ఉంటుంది. దానికి కూడా గవర్నమెంటు ఆఫ్‌ ఇండియా ట్రాన్స్‌పోర్టు మినిస్ట్రీ వారితో ప్రయత్నం జరుగుతున్నదని మనవి చేస్తున్నును. నేను ఇప్పుడు సింగరేణి కాలరీస్‌ గురించి చెప్పాను. అది కాకుండా సిమెంటు కార్వొరేషన్‌వారికి 3 సిమెంటు ఫ్యాక్షరీల కొరకు

లైసెన్సు ఇవ్వడం జరిగింది. వారు ఈ వాధ్యనే వచ్చారు. సైటు సెలక్షను ఈ కార్యగక్రమునుంతా కూడా జరిగింది. అవి ఆదిలాబాద్‌ జిల్లాలో ఒకటి, తాండూరులో ఒకటి. కడప జిల్లాలోని ఎర్రగుంటలో ఒకటి. దీనికికూడా కార్యక్రమాలన్నీ పూర్తి అవుతున్నాయి. దానికి క్రియరెన్సు అయిపోయింది. వర్కుకూడా స్టార్టు అవుతుంది. నాల్లనది ప్రయివేటు సెక్టారులో అనంతపూర్‌ జిల్లా తాడిపత్రిలో - వాళ్లకు కూడా లైసెన్సు యివ్వడం జరిగింది. వాళ్లకుకూడా లాండు ఇవ్వడానికి ప్రభుత్వం అన్ని ప్రయత్నాలు చేస్తున్నది. 5వ సిమెంటు ఫ్యాక్తరీ వైట్‌ సిమెంటు ఫ్యాక్టరీ. దీనిని ఎమ్‌. జి. బ్రదర్సు నెల్లూరు జిల్లాలో వులికాట్లు వద్ద నిర్మిస్తున్నారు. సముద్రంలో అలిచిప్పుల మాదిరివి దొళుకుతాయి. ఇది దానిద్వారా చేయాలి. దానివల్ల తౌజండ్సు ఆఫ్‌ ఫిషర్‌మెన్‌ కు ఉద్యోగాలు దొరుకుతాయి. దానివల్ల డైరక్టు ఎంప్లాయిమెంటు ఒక వెయ్యి మందికి దొరుకుతుంది. దానికి కూడా లెటర్‌ ఆస్‌ ఇండెంటు వచ్చింది. లీజుకూడా ఇన్వడానికి ప్రయత్నం జరుగుతున్నది. ఆ రకంగా తెలంగాణాలో, రాయల సీమలో, సర్కాలు జిల్లాలలో శ్రీకాకుళం, విశాఖపట్టుణం జిల్లాలలో వెనుకబడి ఉన్న ప్రాంతాలలో ఇండప్తీసు నిర్మించాలనే ప్రయత్నం జరుగుతున్నది. అదృష్టనశాత్తు గతరెండు సంవత్సరాలుగా గుంటూరు, ప్రకాశం జిల్లాలలో కాటన్‌ గ్రోయింగ్‌ ఏరియా 3 లక్షల ఎకరాలు అయినది. ఆ ఏరియా నుంచి సుపీరియర్‌ కాటన్‌ ఎక్కువగా ఉత్పత్తి అవుతున్నది. అది బ్‌ంబాయి =... ఎగుమతి చేస్తున్నారు. అది బొంబాయి ఎగుమతి చేసేకన్నా మనమే స్పిన్నింగు మిల్సు, చెక్‌టైల్‌ మిల్సు నెలకొల్పుకుంచే ఎక్కువ వుద్యోగాలు కల్పించడానికి అవకాశాలు కలుగుతాయి. ఆ ఇండస్రీస్‌ని స్టార్టు చేయాలనే కార్య క్రమంలో నేను గుంటూరు వెళ్లినచ్చిన తరువాత ఇండస్ట్రీయల్‌ డెనలష్‌మెంటు కార్పొరేషనువారు వెళ్లిప్లాన్సు తయారు చేశారు. ఈ ప్రోజక్టు అన్నీ జాయింటు వెంచర్‌లో పెట్టాలనేటటువంటి ఆలోచన వుంది. ఈ పని చాలా త్వరగా జరుగుతుందని మనవి చేస్తున్నాను. మనకు చాలా పెద్ర సీ కోస్టు ఉన్నది. ఇక్కడ సాల్టు బెస్ట్‌ ఇండస్ట్రీస్‌, మెరిన్‌ బేస్ట్‌ ఇండస్తీస్‌ పెట్టడానికి అవకాశం ఎక్కువుంది. మెరిన్‌ జస్ట్‌ ఇండప్రీసులో యూనియన్‌ కార్బయిడ్‌ వాళ్లకు వైజాగ్‌లో ల్రెసెన్సుకూడా క్రియరు చేశాము. చేసలు, రొయ్యలు పట్టిఫారిన్‌ కం ట్రీసుకు ఎగుమతి చేస్తే ఫారిన్‌ ఎక్బీంజి కూడా బాగా వస్తుంది. దానికి కూడా పర్మిషను ఇవ్వడం జరిగింది. ఇంకా ఎక్కువమందికి ప్రోత్సాహం ఇవ్వాలి. సాల్టు బేసిస్‌ కాస్త్రీక్‌ సోడా, సోడాయాస్‌ ప్రాజక్టును కూడా ఎక్కువగా చేస్తే ఉప్పు తయారుచేసే వాళ్లకు బాగా లాభం కలుగుతుంది. దానివల్ల సాల్టు బేస్ట ఇండస్త్రీసు రావాలని నేను ఈ మధ్యన ఢిల్లీ వెళ్లినప్పుడు బారువాగారితో మాట్లాడినాను. అప్పుడు మన రాష్ట్రానికి ఒక కాస్త్రికు సోడా ప్లాంటుకు లైసెన్సు ఇస్తామని చెప్పారు. బహుశా అది కూడా వస్తుంది. మనకు ఆస్‌బెస్ట్రాస్‌, బెర్రైట్సు నంటి మంచి మినరల్సు ఉన్నాయి.

వీటితో ఇండస్ట్రీస్‌ చేయాలి. దానికి ఫరర్‌ రిపోర్టు తయారు అవుతున్నాయి. ఇదివరకు ఉన్న ప్రోజక్టు అన్నీ వచ్చే ఫిబ్రవరి నెలలో పని ప్రారంభించడానికి ప్రయత్నం చేస్తున్నాము. మంగళగిరిలో టైర్స్‌ ఫ్యాక్టరీ, కొత్తగూడెం దగ్గర మినీ స్టీల్‌ ప్లాంటు, విజయవాడలో ప్రింటింగు మెషినరీ ప్లాంటు-ఇవన్నీ కూడా అ(గ్రిమెంటు అయిపోయినాయి. ఈ ఇండస్ట్రీస్‌ని ఎంకరేజి చేయడానికి మన రాష్ట్రంలో అనేక ప్రాంతాలను డ్లేర్‌ చేయడం _ జరిగింది. దానివల్ల అక్కడ ఇండస్ట్రీస్‌ పెడితే సెంట్రల్‌ సబ్సిడీ వస్తుంది. జాయింటు వెంచర్‌లో ఇండస్ట్రీస్‌ పెడితే గవర్చమెంటుకు కంట్రోల్‌ వుంటుంది. తరువాత స్మాల్‌ స్కేల్‌ ఇండప్రీస్‌ను కూడా బాగా డెవలప్‌ చేయాలి. ప్రయివేటు వాళ్లు కూడా ఇన్‌విస్టేిమెంటు పెడతాము అంటే నునం డిస్‌కరేజి చేయకుండా వాళ్లకు కూడా సహాయం చేస్తాము. వారు ముందుకు వస్తే వారం, పదిరోజులలో వారికి సహాయం చేయాలి. వారు లైసెన్సుకోసం 36 డిపార్టుమెంట్సు దగ్గరకుపోవాలి. నేను ఇండస్ట్రీస్‌ మినిస్తరుకు చెప్పాను. అదినరకే ఆ విధంగా చేయాలని అనుకొన్నాను. కాని అప్పుడు జరగలేదు. జిల్లా కళ్ళిక్షరును ఛెయిర్మెన్‌గా వేసి.ఈ డిసార్టుమెంట్సు అన్నీదానిలో వేసి ఈ లైసెన్సు ప్రాసీజరు సింప్లిఫై చేసి వారము రోజులలో దొర్‌కేటట్టు చేయాలని డిసిషన్‌ తీసుకోవడం జరిగింది. అది అమలు జరుగుతుందని మనవి చేస్తున్నాను. తరువాత సెల్ప్‌ ఎంప్లాయిమెంటు స్కీము గురించి నిరుత్సాహము ఉన్నది. ఈ బ్యాంక్సు, కో ఆపరేటివ్సు సక్రమంగా వ్యవహరించడంలేదు. కొంతనుంది చెప్పుతున్నారు. ఈ బ్యాంక్సు తాలూకాఫీసులు మాదిరి తయారైనాయి, వాళ్లకు వ్యవహారము లేకపోతే ఊరికే తిప్పిస్తూ ఉంటారు అని నేను ఈ బ్యాంక్సు హెడ్సు అందరినీ పిలిచి వారితో మాట్లాడి దానికి తగినవిధంగా ఆ ప్రొసీజర్‌ మార్చాలని, ఈ సెల్చ్‌, ఎంప్లాయిమెంటు స్కీము బాగుచేయాలనే ఆలోచన ఉన్నది. ఈ బ్యాంక్సునుంచి సరితైైన సహాయము , రాకపోవడము వలన రైతులకు, చిన్న చిన్న పరిజ్రమవ్వాళ్తకు ఇబ్బందిగా ఉన్నది. ఈ విషయం గురించి నేను ఫైనాన్సు మినిస్తరుకు వ్రాయడం జరిగింది. ' దానిని రిలాక్సు చేస్తే బాగుంటుందని, బహుశః త్వరలోనే చేస్తారు. హాండ్‌లూము గురించి, దానిలో లక్షలమంది పనిచేస్తున్నారు, 'వారి విషయంలో ఏమైనా చేయాలని ప్రభుత్వ ఆలోచనలో ఉన్నది. తరువాత, అన్నిటికంటే ముఖ్యమైన వెల్‌ఫేర్‌ య్యాక్షివిటీస్‌, బ్యాక్‌వర్డు క్లాసెస్‌ హరిజనులు, గిరిజనులు వీరందరి విషయంలో ప్రభుత్వము వట్టి ఉపన్యాసములు

చెప్పుతున్నది, ఏమి చేయడంలేదు. అనేటటువంటిది చాలామంది చెప్పారు. నేను ఒకటి చేస్తున్నాను. ప్రభుత్వం ఏమాట చెప్పినా, మీ క్షేమం కోసం తప్పకుండా చేస్తుందని నా విశ్వాసము. లక్షణబాపూజీగారు వారికెవరికి రిజర్వేషన్‌ ప్రకారము ఉద్యోగాలు ఇవ్వడంలేదు, ఆఫీసులో ఉద్యోగాలు ఫిలప్‌ చేయడంలేదు అని చెప్పారు. దానికి అవసరమైతే ఒక సెల్‌ వేసి ప్రతి' డిపార్టువెంటులోను వారి రిజర్వేషన్‌ పర్సెంచేజ్‌ ప్రకారము ఎంప్లాయిమెంటు ఇస్తున్నారా లేదా అనేది చూచి ఆవిధంగా ఇచ్చేటట్లు చేస్తామని, అది అనులు జరపతామనే విశ్వాసము నాకు ఉన్నది. గిరిజన సంక్షేనుం గురించి రత్నాబాయి మాట్లాడారు; వెంకటేశంగారు మాట్లాడారు. గిరిజన కార్పొరేషన్‌ ఎట్లా పనిచేస్తున్నదో చూసి ఉంచారు. అది బాగా పనిచేస్తున్నది, దాంట్లో కమిటెడ్‌ ఆఫీసర్సు ఉన్నారు. నేను హోం మినిస్టరుగా ఉన్నప్పుడు కూడా దాని రీ- ఆర్గనైజ్‌ చేసి ట్రయిబల్స్‌కు సహాయము కలుగచేయాలనే ఉద్దశము ఉండినది. ఎక్కడైనా తప్పులే చేసే వాళ్లు ఉంటారు. కాని అందరు అట్లే ఉంటారా ఉండరు. ఈ గిరిజన కార్పొరేషన్‌ విధోనము మార్చాలనే ఉద్దేశముతో వాళ్లకు పరపతి సౌకర్యము ఈ గిరిజన. కార్పొరేషన్‌ కలుగచేయాలని, వారు సండించేటటువంటి వస్తువులను మార్కెట్‌ రేటుకు కొనాలని, వారికి కాలసిన వస్తువులు కూడ న్యాయమైన ధరలకు ఇవ్వాలని ఉన్నది. ఎక్కడైనా కొన్ని లోపాలు ఉంటే ఉండ వచ్చు. మీరు సలహాలు చెప్పండి, వాటిని సరిచేయడానికి ఇబ్బంది ఉండదు, మీరు సలహాలు చెప్పాలి. ప్రతి డిపార్టుమెంటు గురించి. అందునల్ల ఈ గిరిజన కార్పొరేషన్‌ బాగా పనిచేస్తుంది, వీరి స్కీమును ఇంకా విస్తారము చేసి ఇంతకంటే శెట్టింపు నెక్ట్‌ స్లానులో చేసి గిరిజనులకు ఉచితంగా విద్య చెప్పించి, వారికి భోజన సౌకర్యము కల్సించి వారికింకొ _ అనేకమైన సౌకర్యాలు కలుగచేసేందుకు ప్రభుత్వము ప్రత్యేకమైన శ్రద్ద వహిస్తున్నది. ఆ విధంగానే హరిజనులకు ఇళ్ల స్టలాలు నిషయుం ఉన్నది. దాంచ్లో కొంతతప్పు జరిగినమాట ఒప్పుకొంటున్నాను. ఈ లాండ్‌ రిఫార్ముస్‌, సీలింగు యాక్టు వచ్చినప్పుడు లాండు దొరుకుతుంది, అప్పటి వరకు ఆగండ్కి అక్పయిర్‌ చేయవద్దు అంచే అర్ధంలేని విషయం. అందుకని. అప్పటి 'వరకు కల్టునూసుకొని కూర్చోకుండా, ఒక క్రాష్‌ ప్రోగ్రాము తీసుకొని రాబోయే 2,3 సంవళ్సరాలలో రాష్ట్రములో ఇళ్ల స్టలాలు పెద్ద ఎత్తున వారికి కలుగచేయాలనే ఆలోచన ఉన్నది. తప్పుకుండా అది జరుగుతుంది. హరిజన హాస్తల్సు నిర్వహణ విషయం చెప్పారు. హరిజన హాస్తల్సు, ప్రభుత్వము తీసుకోవడం దేశములో ఉత్తమమైన పని. కొంతమందికి కోపమునస్తే రావచ్చు. ఈనాడు ప్రభుత్వము, హాస్తల్సు తీసుకొనిన తరువాత ఇబ్బందులు జరిగినాయని ఎంతో మంది చెప్పారు. కొంతమందికి అడ్మిషన్సు దొరకలేదని చెప్పారు. ఉంటే ఉండవచ్చు. కొని ఈనాడు ఈ

హాస్తల్సులో ఉన్నవారికి 40 రూపాయలు ఇవ్వాలని ఉన్నది. కాలేజీ స్టూడెంట్స్‌కు 50రూ ఇవ్వడం జరిగింది. ఇందాక అడిగారు, గవర్నమెంటు హాస్తల్సు కాకముందు, సబ్సిడైడ్‌ హాస్తల్సులో మన రాష్ట్రములో 44,292 ముంది ఉండేవాళ్లు, మనము ఈ హాస్టల్సు నిర్వహణ తీసుకొనిన తరువాత ఏమి చేశారని? 21 వేలమందికి అనకొశము ఇవ్వబడింది. -దాంచ్భో, ఆ తరువాత కూడ చాలదంటే ఇంకొక 5 వేలమందికి ఇచ్చారు. ఇప్పుడు 26,713 మంది ఉన్నారు, నేను ఇందాక కాల్‌ అటెన్షన్‌ మోప 5్‌లో చెప్పాను, జిల్లా కల్గెక్తర్డు ఇంకా 4,5 రెట్లు సీట్లు పెంచితే సరిపోతుంది అంటే ఇప్పుడు ఉన్న ఆర్ధిక ఇబ్బందులలో అది సాధ్యం కాదు అని చెప్పాను. కాని. ఎక్కడైనా కావలసి ఉంటే కొన్ని సీట్టు "పెంచడానికి గవర్నమెంటు ప్రయత్నం చేస్తుంది. గవర్నమెంటుద్వారా చాలా ప్రావైడ్‌ చేయడం మంచిదికాదు. మరి హాస్టల్సు కాకుండా ఇతరపూర్‌ హోమ్స్‌అని ఇంకేవో అని బోగస్‌గా వందల హోమ్స్‌కు డబ్బులు తీసుకొనేవాళ్లు ఉన్నారు. కొంతమంది ఆవిధంగా ఈస్టు గోదావరి, వెస్టుగోదావరి జిల్లాలోను కొంతమంది ఉన్నారు. ఆ డబ్బు హాస్తల్సుమీద పెట్టడంలేదు. గ్రాంటు తీసుకొని జేబులో వేసుకోవడం జరుగుతుంది. ఈ విధంగా బీదనారి పేరుతో, హరిజనులు, గిరిజనులు పేరుతో వాళ్లకు ద్రోహము చేయడం మంచిది కాదు. కొంత ప్రభుత్వము ఈ కార్యక్రమంలో వెనుకకు వెళ్లినతరువాత ఈ పంచాయతీ సమితులు, జిల్లా సరిషత్తులు కూడ వారికి కేవాయించిన డబ్బు ఖర్చుపెట్టలేదనే విషయము ఉన్నది. నిజంగా వారు ఖర్చుపెట్టాలి. వారికి కేటాయించిన 15 పర్సెంటు 4 సర్సెంటు షెడళ్యాల్హు కాస్ట్టుకు (ట్రంయిబల్సుకు, డెఫినెట్‌గా ఖర్చు సెట్టాలి లేకపోతే వెనుకటినుంచికూడ వసూలు చేయాలి. కృష్ణజిల్లా కలెక్టరు ఇది జరిగేటట్లు చేస్తున్నాడు. ఆ కార్యక్రమం తప్పకుండా అమలు చేస్తాను. ఆ విధంగా డైరెక్టుగా ఈ పంచాయతీరాజ్‌ ఇమ్టైట్యాషన్సుకు ఆర్హర్సు జారీ అవుతోయి. తరువాత మన రాష్ట్రములో చర్మకారులకు సంబంధించి, మన రాష్ట్రములో చర్మాలు సుమారు రు.15కోట్టు దాకా ఇప్పుడు మద్రాసుకు ఎగుమతి అవుతున్నాయి. ఆ విధంగా కాకుండా, ఇక్కడ వారికి వృత్తి కల్పించాలని నేను ఇండస్ట్రీస్‌ మినిస్టరుగా ఉన్నప్పుడు ఒక లెదర్‌ కార్పొరేషన్‌ పెట్టాలని చెప్పాను. దాని ద్వారా అవి బయటికి పోకుండా ఇక్కడ మనవాళ్లకు వాటి ద్వారా వృత్తి కల్పించే విధంగా చేయాలని. అది వెంటనే అమలు జరపడానికి ప్రయత్నం చేస్తున్నాము. తరువాత, ఓల్డ్‌ ఏజ్‌ పెన్షన్స్‌ గురించి చెప్పారు. నేను సోషియల్‌ వెల్ళ్‌ర్‌ మినిష్టర్‌తో చెప్పాను. ఇవి లిబరల్‌గా ఇవ్వవలెనని, డబ్బు కలెక్టరు చేతిలో పెళ్టి అది వారికి అందుబాటులో సెట్టే ఆలోచన ఉన్నది. ఏప్రిల్‌ నుంచి అది అనులులో పెట్టడానికి ప్రయత్నం చేస్తాము. తరువాత హరిజనులు, వీకర్‌' సెక్షన్స్‌ మీద అత్యాచారాలు చేస్తున్నారు

అనేటటువంటి నేరము ఆల్‌ ఇండియా లెనెల్‌లోను మన రాష్ట్రములోను వస్తున్నది. అట్లాంటి విషయాలలో కఠినమైన చర్య తీసుకోవాలని కల్గక్తర్సుకు ఆదేశాలు ఇవ్వడం జరిగింది. అది వారు పర్సనల్‌గా చూడాలి, దానికోసం ఒక సెల్‌ పెట్టి అది డైర్ట్‌గా ఛీఫ్‌ మినిస్టరు క్రింద ఉండాలనే ఆలోచన ఉన్నది. ఈ పంచాయతీ రాజ్‌ న్యవస్టగురించి చాలామంది మౌట్దాడారు దీనిలో మార్పులు తీసుకురావాలని, 1975లో వీటికి ఎన్నికలు వస్తున్నాయని యీ ఎన్నికలు: వచ్చేలోపల దానికి అమెండ్‌ మెంట్‌ తీసుకువచ్చి ఎన్నికల విధానాన్ని నూర్పు చేయాలని చెప్పారు. సరసంచ్‌, సమితి (ప్రెసిడెంట్‌, జిల్లా పరిషత్‌. ' వైర్‌నున్‌ - ఎన్నికలు సైమల్‌చేనియస్‌గా ఒకేసారి జరగాలని నేను రిపోర్టు ఇచ్చాను. దానని అమలుజరిపి. ఎన్నికల సనముయంలో కేంప్స్‌ పెట్టటం డబ్బుపెట్టి కొనటం, ఎత్తుకు పోవటం - ఇట్లాంటి కార్యక్రమాలు లేకుండా చేస్తామని, దీనిని ఇాళనచేసి తీరతామని వునవి చేస్తున్నాను. ఈ పంచాయితీరాజ్‌ ఇన్‌స్టిట్యూషన్‌ ఆర్దిక పరిస్టితి ఎలా

బాగుచేయాలి, వాటికి అర్లిక వనరులు ఎట్లా సమకూర్చాలి, ఎట్లా స్రెంగ్‌దెన్‌ చేయాలి అన్నది ఆలోచిస్తున్నాము. ఇందులో ఉన్నవారందరు చెడువారని మీరు అనుకోవద్దు. నేను అనుకోనటంలేదు. అందులో చాలామంది మంచివారు ఉన్నారు. అయితే వారి.సరువు పాడు చేయటానికి 10 మంది చెడువారు ఉండ వచ్చును. ఆ పదిమంది కొంత చెడు చేసినంత నూత్రాన ఆ ఇన్‌్టీట్యూషన్స్‌నే' సమూలంగా తీసివేయటం అన్నది జరగదు. అవి ఉంచి, బాగా పనిచేయించటం జరుగుతుంది. అయితే పంచాయతీరాజ్‌ సంస్థలలో స్టాఫ్‌ పెరిగిపోయింది. వారికి ఇచ్చే డబ్బు అంతా స్టాఫ్‌ జీతాలు ఇన్వటానికే సరిపోతున్నది. వాటిని ఎట్లా స్టైంగ్‌దిన్‌ చేయాలన్నది ఆలోచన చేద్దాము. ఇక, మునిసిపాలిటీస్‌ ఫ్రితి కూడ చాలా అధ్వాన్యంగా ఉంది. మనం వీటిని ఎట్జా బాగుచేయాలి? సన్నులు వసూలువేస్తే నునకు పలుకుబడి తగ్గిపోతుంది. అనే భయం ఉంది. ప్రజాస్రతి నిధులు పన్నులు వసూలు చేయకూడదు, అరియర్స్‌ అట్దాగే ఉంచాలి అంటే నడవదు. పన్నులు నసూలుచేయాలి. వసూలుచేసిన డబ్బును సక్రవుంగా ఖర్భుపెట్టాలి. ఈ మునిసిపాలిటీలకు. వచ్చే ఆదాయం వాటి స్టాఫ్‌ జీతాలకే సరిపోతున్నది. విపరీతమైన స్టాఫ్‌ను, అక్కరలేని సిబ్బందిని కూడ వేశారు. ఇకముందు మునిసిపొలిటీలలో, పంచాయుతీరాజ్‌లో స్టాప్‌ని వేసే అవసరం ఉండదు. ఇపుడు ఉన్న స్టాఫ్‌తో పని చేయించుకొంటే సరిపోతుంది. మునిసి పాలిటీలకు వచ్చేతను ఆదాయం అంతా స్టాఫ్‌ జీతాలకే ఖర్చుపెడితే - ఇక వారు రోద్స్‌ ఎట్లా వేస్తారు. డ్రయినేజ్‌ ఎట్లా వేస్తారు. ప్రజలకు సౌకర్యాలు ఏమి కలుగచేస్తారు? ఆంధ్రలో ఉన్న మునిసిపాలిటీలపై ఎడ్యుకేషన్‌ బర్లెన్‌ 50 సర్సెంట్‌ వారి నెత్తిన పడుతోంది. నరసింహంగారి కమిటీ రిపోర్టు ఉన్నది. దాని

నిషయుంలో త్వరలో నిర్ణయం తీసుకొని కొంత బరువు వారిమీదనుంచి తగ్గించి, మునిసిపాలిటీలు ఆ డబ్బును ఆ మునిసిపల్‌ ఏరియాస్‌ను డెవలప్‌ చేయటానికి ఉపయోగించేటట్లు చేయాలనే ఆలోచన ప్రభుత్వానికి ఉంది. ఆ నిధంగా చేస్తుంది. విద్య ఉన్నది. ఇది పెద్ద సముద్రము. ఎంతో డబ్బు ఖర్చుపెడుతున్నాము. సక్రమంగా ఖర్చు అయితే నాకు ఇబ్బందిలేదు. కొన్నాళ్లు స్టూడెంట్స్‌ ప్రయిక్‌, కొన్నాళ్లు లెక్సరర్స్‌ స్ట్రయిక్‌, సగంకాలం వీరిద్దరి స్తయిక్‌తో గడచిపోతుంది. విద్యార్హులలో ఇండిసిప్లైన్‌ ఎక్కువ అయింది. సరీక్ష-కాపీలు కొట్టునిస్తే వ్రాస్తాము. లేకపోతే వ్రాయము అని స్ట్రూడెంట్సు చెప్పే దుస్టితి వచ్చింది. ఆ విషయంలో విద్యార్దుల తల్లిదండ్రులు కూడ కృషిచేసి ఆ ఇన్ట్టోట్యూషన్స్‌ బాగా పనివేసేటట్టు చూడాలి. కొత్త కాలేజీలు పెట్టి నడుపుతామనే ఆశనాకు లేదు. ఉన్న కాలేజీలను (స్టెంగ్‌ దెనచేయాలి. బాగా పనిచేయాలి కావలసిన స్ట్రాఫ్‌ను ఇవ్వాలి. పలుకుబడికోసం రోజుకో కాలేజి బొప్పున 4 కాలేజీలు పెట్టుకొందే గవర్నమెంట్‌ మీద పెద్ద బరైెన్‌ అవుతుంది. నలుగురు కలిసి ఒక కాలేజీ పెట్టటం, రెండు సంవత్సరాలు నడపటం, తర్వాత దానిని గవర్నమెంట్‌ నెత్తి మీద పడేయటం జరుగుతున్నది. కొత్త కాలేజీలు పెట్టకుండా ఉన్న కాలేజీలు (స్టెంగ్‌ దెన్‌చేసి బాగా స్టాఫ్‌ వేసి బాగా చదువుచెప్పించి మన పిల్లవాళ్తను బాగా అభివృద్దిచేయాలన్నదే మన ప్రభుత్వ ప్రయత్నం. వైద్యశాఖమీద కూడ మనం బాగానే ఖర్చుపెడుతున్నాము. అది కూడా బాగా ఫంక్షన్‌ చేయించటానికి మనం. ప్రయత్నం చేస్తున్నాము. దీనిలో ఏమైనా లోపాలు ఉంటే

నిర్దాతీణ్యంగా యాక్షన్‌ తీసుకొనటానికి ప్రభుత్వం వెనుకాడదు. అడ్మిషన్స్‌ విషయంలో బోగస్‌ అడ్మిషన్స్‌ జరిగాయి. దానిమీద కఠినమైన చర్యలు తీసుకోబడుతున్నాయి. నేను ఒకటే వానవి చేస్తున్నాను. దీనిలో ప్రతిపక్షను, అధికారపక్షనల అనే సవుస్య ఉండకూడదు. ఎక్కడ లోపం జరిగినా దానిని అరికట్టటానికి మన ముందరం ఏకంగా ఉండాలని మనవిచేస్తున్నాను. ఆహారం కల్తీ విషయం చెప్పాను. ప్రతిదానిలో కల్తీలేకుండా ఎక్కడా నడవటంలేదు. స్పెషల్‌గా ఎడల్లరేషన్‌ చకింగ్‌ కోసం మహారాష్ట్రలో మాదిరిగా ఒక డైర్మక్టరేట్‌ను వేసి, దానిని అరికచ్చే ప్రయత్నం చేయాలనేది ప్రభుత్వ ఉద్దేశ్యము. అందుకు ప్రయత్నం జరుగుతున్నది. కొంతనుందిపైప యాక్షన్‌ తీసుకోవటం జరిగింది. అదిఅవసరము. డెల్టా ఏరియానుంచి వచ్చిన స్నేహితులు గౌ. సభ్యులు చాలానుంది అక్కడ రోడ్స్‌ పరిస్టితి చాలా అధ్వాన్యంగా ఉన్నదని చెప్పారు. నునం రోడ్స్‌ మీద ఖర్చుపెచ్చే డబ్బు చాలా తక్కువ అయిపోయింది. ఈ సంవత్సరం నేషనల్‌ హైవేస్‌ మీద నునం ఖర్చు పెట్టవలసిన డబ్బు తక్కున అయి, కొంత పని ఆగిపోయింది. రాబోయే యీ ఐదన ప్రణాళికలో మన ప్తేట్‌ రోడ్స్‌ పరిస్టితి బాగుచేయాలనే ఆలోచన ఉంది. ఐదవ ప్రణాళికలో

1500, వెయ్యిమంది జనాభా కలిగిన ప్రతి ఊరు రోడ్‌తో కనెక్స్‌ చేయాలని ప్లానింగ్‌ కమీషన్‌వారు చెప్పారు. అందుకు వారు మన ఫ్లానులో ఎంత డబ్బు ఇస్తారో చూసిన తర్వాత మనం కొత్త రోడ్స్‌ వేయకపోయినా ఉన్న రోడ్స్‌ను, సమితులు జిల్లా పరిషత్‌ వేసిన రోడ్స్‌ _ పరిస్టితిన బాగుచేయాలనే ఆలోచన ఉంది. మన దగ్గర ఆర్‌.టి.సి. పెద్ద కార్యక్రమం తీసుకొన్నది. నేషనలైజేషన్‌ కార్యక్రమం తీసుకొన్న దానిలో మనం వెనక్కు వెళ్లేసమస్య లేదు. ఇక్కడ ఆర్‌.టి.సి. బాగా పనిచేస్తున్నది. లాభాలు వస్తున్నాయి. విస్త్పతంగా ఆ కార్యక్రమాన్ని ముందుకు తీసుకువెళ్లతానుని మనవి చేస్తున్నాను. ప్రొటెక్‌టడ్‌ వాటర్‌ సప్షయిగురించి చాలామంది స్నేహితులు చెప్పారు. నసంత నాగేశ్వరరావుగారు నందిగామ తాలూకాలో ఫ్లోరిన్‌ వాటర్‌ ఉన్న (గ్రామాలు కొన్ని ఉన్నాయని చెప్పారు. మన రాష్ట్రంలో అట్లాంటి గ్రామాలు ఎన్ని ఉన్ననో సర్వేచేయించి ఎస్రిమేట్స్‌ వేసి, అవసరమైతే ఎల్‌. ఐ. సి. నుంచి లోన్‌ తీసుకువచ్చి అట్లాంటి గ్రామాలకు ప్రాచెక్రైడ్‌ వాటర్‌ సప్లయి చేయించటానికి ప్రభుత్వం ప్రయత్నం చేస్తుందని మనవి చేస్తున్నాను. ఈ విషయంలో నేను సర్వే చేయించవలసింది అని ఛీఫ్‌ ఇంజనీర్‌ పంచాయతీరాజ్‌కు చెప్పాను. ఆ స్రయత్నం జరుగుతుంది. కృష్ణానదీ జలాల విషయంలో ఎవార్డ్‌ గురించి చెప్పారు. ఇది చాలా సున్నితమైన విషయము. దీనిని స్తడీ చేస్తున్నాము. స్తడీ చేయకుండా చెప్పలేము నేను ఒక హామీ ఇస్తున్నాను. మన రాష్ట్రానికి నష్టం జరగకుండా, అవసరమైనపుడు కానలసిన క్లారిఫికేషన్స్‌ అన్నీ కోరి మన రాష్ట్ర హక్కులను ్రాటెక్టుచేయడానికి రాష్ట్రప్రభుత్వం ఎప్పుడూ ప్రయత్నం చేస్తుందని మనవి చేస్తున్నాను. పాగా పుల్లారెడ్డగారు రంగదాస్‌గారు మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లాలో కొత్తగా జూరాలా ప్రాజెక్టు కట్టుకోని 18 టి. ఎం. సి. వాటర్‌దాకా వాడుకొనే అవకాశం యీ ఎవార్డ్‌ వల్ల వచ్చిందని, ఆ కొత్త ప్రాజెక్టు కట్టాలని చెప్పారు. ఈ ఎవార్డ్‌ పార్షమెంట్‌ ముందు పెట్టనీదే దాని మీద నునం చర్చించటానికి వీలులేదు. వారు రాబోయే పార్లమెంట్‌ ముందు పెట్టిన తర్వాత, మనం యాక్షన్‌ తీసుకొన్నప్పుడు ఆ ప్రాజెక్టును వెంటనే ఇన్‌వెస్తీగేట్‌ చేయించి ఏదైతే ఆ ప్రాజెక్టువల్ల మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లాలో అలంపూర్‌ గద్వాలు తాలూకాల లో 2లక్షల ఎకరాలపై చిల్లరకు లాభం కలుగుతుందో, ఆ లాభం కలుగ చేయటానికి ప్రభుత్వం సత్వర చర్యలు తీసుకొంటుందని మనవి చేస్తున్నాను. మునకు వచ్చిన నదీ జలాలలను సద్వినియోగం చేయటానికి నేను ఇందాక చెప్పిన ప్రాజెక్టులన్నీ పూర్తిేచేయటానికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తప్పకుండా కృషిచేస్తుందని మనవి చేస్తున్నాను. అయితే అవన్నీ చేయాలంచే డబ్బు చాలా అనసరము. అయితే మీరు రెండు నిషయాలలో నాతో ఏకీభవించటంలేదు. ఒకటి - పన్నులు వసూలు చేయటానికి - రెండు-సన్నులు వేయటానికి మీరునాతో ఏకీభవించటం

లేదు. ఈ రెండింటి విషయంలో మీరంతా నాతో ఏకీభవించాలి. ఈ పనులు చేసుకోవాలంటే పన్నులువసూలు చేయటానికి మీరు సహకరించండి. మనం మన .. రీసోర్సెస్‌ పెంచుకోవాలి. మన ఐదన ప్రణాళిక పూర్తి చేసుకొనటానికి యీ ఐదేళ్లలో ఏడాదికి రు.50కోట్లు చొప్పున 250 కోట్టు సమకూర్చుకోవాలని ప్లానింగ్‌ కమీషన్‌ వారు మనకు అడ్రైజ్‌ చేశారు. అంత బరువు మన ప్రజలు రైతులు మోసేటట్టు లేదు. దానిలో కొంత అయినా మన రిసోర్సెస్‌ పెంచుకొని మన రాష్ట్ర ప్రజలు ఎంతో కాలం నుంచి వాంఛిస్తున్న యీ కార్యక్రమాలు పూర్తి చేసుకోవాలి. అందుకు మీరంతా సహకరించాలని, సహాయం చేయాలని కోరుతున్నాను. ్రతి టాక్సేషన్‌ మీ ముందుకు వచ్చి. మీ ఆమోదం పొందిన తర్వాతనే అమలు జరుగుతుంది. టాక్స్‌ ఎవేజన్‌ కూడ బాగా ఉంది. ముఖ్యంగా 'సేల్స్‌చాక్స్‌లో ఎవేజన్‌ బాగా ఉంది. దానిని ఎట్లా టైచెన్‌ చేయాలనేది ఫైనాన్స్‌ డిష్మార్ట్‌మెంట్‌ ఆలోచిస్తున్నారు. మద్రాసు వారు 130 కోట్లు వసూలు చేస్తుంటే - మనం 70 కోట్లు వసూలు చేస్తున్నాము. వారికి మద్రాసు సిటీ ఉన్నది కాబట్టి - అక్కడ ఎక్కువ వస్తుందనేది తీసివేసినా - కనీసం 100 కోట్ల రూపాయలైనా మనం టైటెన్‌ చేసి తీసుకురాకపోతే మనకు ఫైనాన్షియల్‌గా ఇబ్బంది ఉంది. ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలను ఫిలప్‌ చేయటానికి వీలులేకుండా చేశారు. బేన్‌ పెట్టారని గౌసభ్యులు అన్నారు. ఇప్పుడు మనకు ఉన్న ఆర్రిక పరిస్టితి చూడాలి. ఇప్పటికే ఎస్టాబ్లిషమెంట్‌కు హెవీ బర్హెన్‌ భరిస్తున్నాము. ఉన్న ఉద్యో గస్టులతో పని చేయించుకొంటూ అవసరమైన చోట్లు కొద్దిగా వేసుకొని సాధ్యమైనంతవరకు బరువు లేకుండా చేద్దాము. ఆర్రిక పరిస్టితి బాగ్రైనప్పుడు అవికూడ పూర్తిచేసు కొనటానికి ప్రదూత్నం జరుగుతుందని వునవి చేస్తున్నాను. ముందు ఉన్నదానిలో దుబారా తగ్గించుకోవాలి. పెట్రోలు ధర 'పెరగటంవల్త మనమీద చాలా ఖర్చు బరువు ఎక్కువ పడిపోయింది. అది తగ్గటానికి ఒకటే మార్గం ఉంది. పంచాయతీ సమితులలో ఉన్న జీప్స్‌ విత్‌డ్రా చేయండి. స్రాజెక్టులలో అసిస్టెంట్‌ ఇంజనీర్స్‌ దగ్గర ఉన్న జీస్స్‌ విత్‌డ్రా చేయండి. ఒక డిపొర్దుమెంట్‌లో ఒక ఆఫీసర్‌ దగ్గర ఒక జీప్‌ మాత్రమే పెట్టుకోండి; ఆఫీసర్స్‌ కూడ కార్లలో వెళ్లవద్దు. ఖర్చు తగ్గించాలి - అని ఇన్‌స్ట్రక్షన్స్‌ ఇవ్వటం జరిగింది. మందత్రులుకూడ ప్రయాణం చేసేటపుడు కార్లలో వెళ్లేదానికన్నా ట్రయిన్‌లో వెడితే మంచిదని భావించటం జరిగింది. సాధ్యమైనంతవరకు మనం పొదుపు వహీంచకపోతే లాభం లేదు; మనం జాగ్రత్తగా వెళ్ళాలి అని ఆర్ధర్‌ ఇవ్వటం జరిగింది. వెహికల్స్‌పై, వాటి మెయిన్‌ చెనెన్స్‌పై వృధాగా చాలా ఎక్కువ ఖర్చు అవుతున్నది. అందునలన్య దానిలో కూడా మనం కొంత పొదుపు చేయడానికి అవకాశమున్నది. ఆఫీసర్స్‌ ట్రెయిన్‌లో రావచ్చును. మందత్రులకంటా వారు దీనిని పాటించడానికి అవకాశమున్నది. మీకు తెలుసు -

అడ్మినిస్టేటిన్‌ సైడ్‌న రిఫార్స్‌ చేయనిదే మనమేమి చేయలేము; అడ్మినిస్టేటివ్‌'సైడ్‌న గనుక మనం రిఫార్మ్‌ చేయగలిగితే తక్కినవి కూడా చక్కగా చేయడానికి వీలుంటుంది. కాని, యిది ఒక్క అధ్హరాత్రి జరిగేదికాదు; ఒకటి రెండు నెలలలో చేయలేము అందువలన, ప్రప్రథమంగా సెక్రచేరియట్‌ రి ఆర్గనైజ్‌ చేయడం జరుగుతున్నది. సెక్రచేరియట్‌లో ప్లానింగ్‌ అండ్‌ ఫినాన్స్‌ కలుపు తున్నాము. గౌరన నభ్యులను మంచి సలహాలను యివ్వమని నేను కోరుతున్నాను. ఎక్కడ అవసరమైతే అక్కడ రిఫారమ్స్‌ చేసి సత్వరమే చర్యలు తీసుకోవటానికి ప్రయత్నించడం జరుగుతుంది. గవర్నమెంటు సరిగా ఫంక్షన్‌ చేయాలి, గవర్నమెంటు సరిగా ఫంక్షన్‌ చేసినప్పుడే ప్రజలకు విశ్వాసం ఏర్పడుతుంది. ప్రజలకు గవర్నవెంటులో విశ్వాసం లేనప్పుడే లలఅటువంటి ఉద్యవూలన్నీ వస్తాంయి. నీతిపరులున్నారు. వారు తప్పక పనిచేస్తారు. అనే విశ్వాసం ఉంచే అప్పుడు యిటువంటి ఉద్యమాలు రావు. అటువంటి విశ్వాసం కల్పించడానికి నేను ప్రయత్నిస్తున్నాను. తరువాత, గౌరన సభ్యులు చెప్పిన విషయాలన్నింటికీ, దాదాపుగా చాలావరకు నేను జనరల్‌గా సమాధానం చెప్పాను. గౌరవసభ్యులు కరష్టన్‌ - లంచగొండితనం - గురించి చాలా చెప్పారు. ఇది ఒక్క అర్హరాత్రిలో తీసినేసేది కాదు. ముందు ఇల్టు చక్కబెట్టుకోవాలి. నేను ముఖ్యమంత్రిగా బాగా వుండాలి; మంద్రులు బాగా ఉండాలి; శాసన సభ్యులు బాగా వుండాలి; అది జరిగితే 50 పర్సెంట్‌ బాగుపడుతుంది; మనం బాగా వుంటే ఉద్యోగులు బాగా వుంటారు. అందుచేత, మనం దానికొరకు కృషి చేయాలి. అందుకు అనుగుణంగా మనదృక్పధంలో మార్సురావాలి. జిల్లాలకు పోయినప్పుడు 'ఈ టీప్కార్రీలు దండలతో టైమ్‌ చాలా వేస్ట్‌ అవుతున్నది. మొదటిసారి ఫర్వాలేదు, వెళ్లినప్పుడల్లా దీనివలన టైమ్‌ మ్మ అవుతుంది. అది గమనించాలి. ఆయా జిల్లాలో ఎం.ఎల్‌. ఎస్‌., ఎం. ఎల్‌. సిస్‌, ఎం.పి.లతో ఒక కమిటీని ఏర్పాటు చేస్తే వారు ఆ జిల్లాలోని సరిస్టితులను ఎప్పటికప్పుడు సమీక్షించడానికి అవకాశం ఉంటుంది. అక్కడనే ఆఫీసర్సును ధైర్యంగా పరిస్థితుల గురించి అడగడానికి అవకాశ ముంటుంది. వెంటనే సరిస్టితులను సెట్‌రైట్‌ చేయడానికి అవకాశం వుంటుంది. శాసనసభ్యులకు రెస్పెక్టు వారు యివ్వాలని నా ఉద్దేశం. ఆ విధంగా ప్రతిజిల్లాలోను కూడా సరిస్టితులను ఎప్పటికప్పుడు సమీతచేస్తూ సెట్టట్‌ చేస్తూవుంటే ఆఫీసర్సు కూడా జాగ్రత్తగా వుంటారు. గవర్నమెంటు టోనప్‌ అవుతుంది. నేను జేవుడినికాదు దేవతనుకాదు, మంచి అడ్మిని'స్తేషనుకు ప్రయత్నం చేస్తాను. అందుకు సహాయం చేయమని గౌరవ సభ్యులను కోరుతున్నాను. నారు కనుక సహాయం చేస్తే యా ప్రయత్నంలో నునం తప్పకుండా సఫలీకృత మవుతానుని, పరిస్థితులను కంట్రోలు న. ॥

చేయగలమనే నమ్మకం నాకు వున్నది. ఆ విధంగా ఆయాజిల్లాలో కమిటీలను వెయ్యాలని నేను అనుకుంటు న్నాను. అట్లా పని చేస్తే ప్రజలలో విశ్వాసం కలుగుతుంది. ఈనాడు శాసన సభ్యులపై. శాసనమండలి సభ్యులపై, మంత్రులపై, ముఖ్యమంత్రిపై ప్రజలకు ఎంతో ఆశవుంది. మన శక్తిని వృధాగా పాడుచేసుకోకుండా, నిర్మాణాత్మకంగా ఆలోచించి, రాష్ట్ర అభివృద్దికి, రాష్ట్ర సమగ్రతకు, మంచి అడ్మిని(స్టేషన్‌'యివ్వడానికి మీరంతా సహాయం చేయవలసిందిగా కోరుతూ, దీనిని సంప్తూర్థంగా బలసరదనలసినదిగా అధ్యక్షులనారి ద్వారా ప్రార్రిస్తూ సెలవు తీసుకుంటున్నాను. శ్‌ 3 34

2౨నుజంధం : ౩ (ఆం(వ్రదేళ్‌ శానననభలో 1974-75 నంవత్సరం ఐడ్రెటు ప్రతిపాదనలపై జరిగిన చర్చకు ననూధానం చెబుతూ 1974 జూన్‌ 29న ముఖ్యమంత ్యక్రీ/ జలగం వెగళరావు చేసిన వ్రనంగం ఆధారంగా...)

అధ్యక్షా, బడ్జెటు మీద గత 4,5 రోజులుగా వంకా సత్యనారాయణ గారితో సవో 71 మంది మాట్లాడినారు. అందరూ కూడ జనరల్‌గా రాష్ట్రమును ఎదుర్కొంటున్న సమస్యల మీద, వారి వారి నియోజక వర్గాలలో వున్న యిబ్బందులను గురించి తమద్వారా ప్రభుత్వదృష్టికి తీసుకు వచ్చారు. నేను ప్రతి సమస్యను గురించి వివరముగా చెప్పకపోయినా స్టూలముగా అన్నింటికి జవాబులు చెప్పి సాధ్యమైనంతవరకు సభ్యులకు తృప్తి కల్గించి ఈ బడ్జెటును ఏక(గ్రీవముగొ అమోదించ వలసినదిగా కోరడానికి ప్రయత్నము చేస్తాను. రాష్ట్రమును ఎదుర్కొంటున్న అతిముఖ్యమైన సమస్యల గురించి గౌరవసభ్యులు చెప్పారు. ఒక ప్రక్క ధరలు విపరీతముగా పెరగడమునల్ల ప్రజలకు కలిగిన యిబ్బంది, వున అభివృద్దికార్య క్రమాలు ప్రారంభించినవి తొందరగా పూర్తి చేయాలని, కేంద్రము నుంచి ఇప్పుడు తెచ్చుకొన్నది కాకుండా ఇంకా ఎక్కువ తెచ్చుకోవాలని చెప్పారు. నేను అందరి అభిప్రాయాలతో ఏకీభవిస్తున్నాను. రాష్ట్రమును అభివృద్దిదేసే విషయములోను, ప్రభుత్వ యంత్రాంగమును బాగు చేసే కార్యక్రమములోను ప్రభుత్వ పక్షము, ప్రతిసకము అనేది కాదు అందరికి ఇంటరెస్టు వుంది. రాష్ట్రములో మంచి ప్రభుత్వము వుండాలి. ప్రభుత్వ యంత్రాంగము ప్రజలకు అందుబాటులో వుండేటట్లు చేయాలి.

"త్రీ, సి. వి.కె.రావు :- ప్రతిసక్షము వుంటేనే మంచి ప్రభుత్వము వస్తుంది.

శ్రీ” జె. వెంగళరావు :- ఈ సమస్యలన్నిటిని మనము ఒక కుటుంబ సబ్యులుగొ కలిసి పరిష్కారము చేయాలి. రాష్ట్రమును మంచి దశకు తీసుకు వెల్దాలి. ఈ విషయములో ప్రభుత్వముతో సహకరించనలసినదిగా గౌరన సభ్యులకు మనవి చేస్తున్నాను. ప్రభుత్వం ఏర్పడిన తరువాత 6 మాసాలుగా జరిగిన కార్యక్రమాలు, ముందు ప్రభుత్వము ఏమి చేస్తుందనే దానిపైన కొన్ని మాటలు చెప్పక తప్పుదు. కేంద్ర సహాయము, కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయము ఆరు సూత్రాల పథకము అనులు విషయములో కొన్ని మాటలు చెప్పక తప్పదు. “ఇవన్నీ సరిగా అమలుకావు. కేంద్ర ప్రభుత్వము ఒక్క రూపాయి కూడ

ఇవ్వదు అని ప్రచారము చేసిన మిత్రులు వున్నారు. నిజముగా ఎప్పుడూ విమర్శించేవారు వుంచారు కదా. ప్రధాన మంత్రిగారు చెప్పినమాటలు అమలుసరచే సందర్భములో 90 కోట్ల రూపాయలు వెనుకబడిన (ప్రాంతాలకు, హైదరాబాదు, సికింద్రాబాద్‌ నగరముల అభివృద్దికి కొంత డబ్బు, ప్రత్యేకించి యివ్వడానికి నిర్ణయించడం సంతోషించదగిన విషయము. ఆ మాటే రాకపోతే రంగదాస్‌ వంటివారు ఇంకా గట్టి ఉపన్యాసము చెప్పేవారు. రాకపోతే రాలేదని చెబుతారు. వస్తే వచ్చినది చాలదని చెబుతూనే ఉంటారు. ఇది రాదని, వట్టి అబద్ధమని కొన్ని పత్రికలు కూడ ్రాశాయి. కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయము రాదని చెబుతున్నారు. కాని మనము ఆశావాదులుగా బ్రతుకవలసి వుంటుంది. సాధించి తీరుతాము. కేంద్ర ప్రభుత్వము చేసిన వాగ్దానాలను అక్షరాల అమలుచేసి రాష్ట్రమును ముందుకు తీసుకుపోనడములో ప్రభుత్వము వెనుకాడదు. తప్పకుండా సాధిస్తుందని మనవిచేస్తున్నాను. ఆరు సూత్రాల పథకములోని అంశాలను అనులుచేయడానికి ప్రభుత్వము సంకల్పించినది. 5 : 3 : 2 మొదలైన చిన్న విషయాల జోలికి పోవద్దని మనవి చేస్తున్నాను. రాష్ట్రమును అభివృద్ది మార్గములోకి తీసుకువెళ్లడానికి విశాల హృదయముతో ఆలోచించాలని కోరుతున్నాను. ఈ వచ్చిన రూ. 90 కోట్లతో నేను తృప్తిపడ్డాను అని అనుకోవద్దు. నేను నా ఉపన్యాసమును కూడ చాల క్లుప్తముగా యిచ్చాను. శాసనసభ చరిత్రలో బడ్జెటు ఉపన్యాసము చిన్నదిగా వున్నది ఇదే అనుకుంటాను. తక్కువగా మాట్లాడి ఎక్కువగా పని చేయాలి. వృధా మాటలు మాట్లాడకూడదు అనే సిద్దాంతము ప్రకారము నా ఉపన్యాసము చిన్నదిగా వుంది. ఈనాడు రూ.90 కోట్టతోనే అయిపోయింది. కేంద్ర ప్రభుత్వము ఇంక ఎక్కువ డబ్బు యివ్వదు అని విమర్శ చేసే దానికన్న రూ.90కోట్టు వృధా కాకుండా చక్కగా సద్వినియోగము చేసుకొనే ఏర్పాటు చేసుకోవాలి. ఊరికే రూ.200 కోట్లు భిక్షమెత్తుకోవలసిన అవసరములేదు. మన దగ్గర సమృద్దిగా వనరులున్నవి. వాటిని సద్వినియోగము చేసుకొనడానికి ప్లాను తయారు చేసుకొని డబ్బు ఎక్కువగా వచ్చే ప్రయత్నము చేస్తే కేంద్ర ప్రభుత్వము ఎక్కువ . యిచ్చితీరాలి. దానికోసము ప్రయత్నము చేస్తున్నాను. 90కోట్లతో తృప్తిపడలేదు. ఇదే కాకుండా బౌట్‌ సైడ్‌ ది ప్లాన్‌ క్రింద కూడ అనేక కార్యక్రమాలను ఎక్కువగా తీసుకురావాలి, ఎక్కువగా ఇన్వెస్ట్రువెంటు పరిశ్రవుల రూసనఎలోగాని, ఇతర కార్యక్రవూల రరాపవులోగాని కేంద్రవఎ చేత పెట్టించడానికి ప్రయుత్నవటు చేస్తున్నావు: నిరుత్సాహపడవలసిన అవసరములేదు. 5 : 3 : 2 రేషియో అంటే అన్యాయము జరిగిందని కొందరు అంటున్నారు. ఏదీ తూకము వేసి చేయలేను. బాక్‌వర్డునెస్‌ అటు ఇటు వుండవచ్చు. నాగార్జున సాగర్‌ మీద రు.200 కోట్టు పెట్టుబడి పెట్టారు. మాక్తు

ఏమి లాభవల? అని రాయులసీనాు వారు అంటారు. పోచంపాడు మీద ఇంత పెడుతున్నారు. వాకు ఏమి లాభం అని ఇంకొక ప్రాంతమువారు అంటారు. గోదావరిబ్యారేజిపైన ఇంత పెడుతున్నారు నరాకు ఏమి లాభవలు అని ఇంకొక ప్రాంతమువారు వాదిస్తున్నారు. కాని ఇవి నేషనల్‌ ప్రాజెక్టులు, రాష్ట్రంమొత్తానికి లాభమును కల్లించేని ఎక్కడ ఏ ననరులున్నా పెట్టుబడిపెట్టి ఆ ప్రాంతాన్ని అభివృద్ది చేయవలసిన అవసరము వుంది. దానికోసము ప్రయత్నం చేస్తున్నాము. ఇప్పటికే మన రాష్ట్రము అనేక దిన్న ఇష్యూలవల్ల విసరీతముగా నష్టపడింది. రాష్ట్రానికి దెబ్బ తగిలే ఆలోచన చేయవద్దని, ప్రభుత్వముతో సహకరించాలని అందరి సభ్యులను కోరుతున్నాను. అన్ని ప్రాంతాలకు సవరానమైన న్యాయవలునంు కల్ళించే 6 సూత్రాల పథభకవలునా అవులుచేసే కార్యక్రచుములోను. కేంద్రమునుంచి అదనముగా డబ్బు సంపాదించి రాష్ట్రమును అభివృద్దిలోకి తీసుకొనే కార్యక్రమములోను సహకారము చేయండి. రాష్ట్రములో మంచి వాతావరణమును సృష్టిస్తే పారిశ్రామికముగాను, ఇతర రంగాలలోను తప్పకుండా ఇంతకంటే పదిరెట్లు లాభము కలుగుతుంది. ఆ వాతానరణము ఈనాడు వుంది. కేంద్రప్రభుత్వానికి మన రాష్ట్రము మీద మంచి అభిప్రాయము వుంది. దానిని.ఆ రకముగా కొనసాగించుకొని ఎక్కువగా లాభమును పొందడానికి ప్రయత్నము చేయడములో అందరు సహకరించాలని అతి వినమయముగా కోరుతున్నాను. అన్ని ప్రాజెక్టులు ఒకేసారి మొదలుపెట్టారు. అక్కడ కాస్త ఇక్కడ కాస్త తిరుపతి క్షనరవట వూదిరి ఖర్భు పెడుతున్నారని (శ్రీవాతి కఈ+శ్వరిబాయిగారు చెప్పారు. పారపాటో, (గ్రహపాటో మొదలుపెట్టాము. దానిమీద

కొంత ఖర్చుపెట్టాము. కొన్ని నందల కోట్ల రూపాయలు ఖర్చు పెట్టాము. దాని ఫలితము

ప్రజలకు అందలేదు. అందునల్లనే కొత్త ప్రాజెక్టులకు శంకుస్తాసన చేయకుండా ఈనాడు

మొదలుపెట్టిన (సొజెక్టులను ఫ్లానులో వున్న డబ్బేకాకుండా బొట్‌సైడ్‌ ది ప్లాన్‌ నుంచీ కూడ

డబ్బు తీసుకువచ్చి పూర్తి చేయాలని, వాటి ఫలితాలను 5వ ప్రణాళికా కాలములోనే

ప్రజలకు అందుబాటు చేయాలని ఉత్పత్తిని పెంచాలని, రాష్ట్రప్రజల తలసరి ఆదాయమును

సించాలని రాష్ట్రప్రభుత్వ సంకల్పముగా వున్నది. దానిని అనులుచేయడానికి ప్రభుత్వము

ప్రయత్నం చేస్తున్నది. ఒక్కొక్క ప్రాజెక్టు సంగతి చెప్పనలసిన అవసరము వుంది. నాగార్జున

ఫాగర్‌ ప్రాజెక్టుకు సంబంధించిన కాలింగ్‌ అటెన్షన్‌ నోటీసుపైన నేను కూడ మొట్లాడాను.

ఈ+ ్రాజెక్టుపైన సునూరు 200 కోట్లు రూపాయల వరకు ఖర్చుపెట్టాము. రోజూ సెరిగే

ధరలలో ఇంకా రు.83 కోట్లు కొవాలని అంటున్నారు. కాని అది పూర్తి అయ్యేసరికి [00 కోట్ల రూపాయల వరకు కావలసివుంటుందని నా అభిప్రాయము. ఈ డబ్బును ఫరించి మనము కేంద్ర ప్రభుత్వానికి నచ్చ చెప్పుగలిగాము. మీకు తెలుసు. కొంతమంది

విమర్శించారు. నోట్‌ ఆన్‌ ఏకౌంట్‌లో పదికోట్ట్లు అదనంగా వస్తుందన్నారు రాలేదని, ఆనాడు స్లానింగు కమీషన్‌ అంగీకరించింది. కొద్దిగా ఆలస్యం అయిన్పటికి కూడా కేంద్ర ప్రభుత్వము ఒకమాట గుర్తించిందని మనవిచేస్తున్నాను. నేను ప్రధానమంత్రి గారికి చెప్పాను. రు.200 కోట్లు ఖర్చుపెట్టి యీ ప్రాజక్టు నిర్మాణము చేశాము, దానిలో నుండి నీరు తీసుకువచ్చి రైతుల పొలాలకు యివ్వడానికి కాలవలు. త్రవ్వడానికి డబ్బు లేనటువంటి దుర్చర పరిస్థితుల్లో రాష్ట్రము వుంది. అది రాష్ట్రానికే గాదు దేశానికి కూడా నష్టము అని చెప్పినప్పుడు వారు కూడా ఇట్‌ యీజ్‌ వేరి అన్‌పార్చునేట్‌ అన్నారు. ప్లానింగు మినిస్టరు, ఫైనాన్స్‌ మినిస్తరుకు కూడా చెప్పడం జరిగింది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు సహాయము చేయాలని, నేను చెప్పాను. కొత్త పనులు కావు నాగార్జునసాగర్‌, పోచంపాడు, గోదావరి బరాజ్‌, వంశధార ప్రాజక్టులు పూర్తిచేయడానికి మీరు డబ్బు యివ్వండి. సంవత్సరానికి పది లక్షల టన్నులు బియ్యం కేంద్రానికి యిస్తానని చెప్పాను. బియ్యానికి గోధుమలకు ఖర్చుపెట్టే ఓడ చార్జీలలో సగము నాకు యివ్వండి నేను యిస్తాను అని చెప్పాను. కేంద్ర ప్రభుత్వము శ్రద్ద తీసుకుంటున్నది. ఈ మధ్యన ప్లానింగ్‌ కమీషను టీమ్‌ వచ్చి చూశారు. మనము ఎంత డబ్బు యిస్తే ఖర్చు పెట్టుగలుగుతాము సంవత్సరానికి అని అంచనా వేయడానికి వారువచ్చారు. బహుశః సహాయం దొరుకుతుంది అనుకుంటున్నాను. ఒకటన తేదీన (శ్రీ కె.సి.పంత్‌గారు మన రాష్ట్రానికి వస్తున్నారు. తిరుపతిలో వుంటారు, వారిని నేను నాగార్జునసాగరు చూడమని కోరాను. వారు నాగార్జున సాగరు వెళ్లబోతున్నారు. బహుశః దానికి సంపూర్తమైన సహాయం, అది వూర్తి చేయడానికి సరిపోయే డబ్బు దొరకే అవకాశము వుంది. అయినా యీ సంవత్సరం కూడా కార్యక్రమము కుంటుపడనివ్వడం లేదు. నున స్రేటు బడ్జెటు నుండి కొంతయిచ్చి యీ సంవళ్సురం లెస్టు కెనాల్‌ జూలై 15 వరకు పాలేరు దాకా నీరు యిచ్చి వచ్చే సంవత్సరము లెప్టు కెనాల్‌ను మునేరుదాకా తీసుకువెళ్లి ఖమ్ముం, కృష్ణా జిల్లాలలోని జగ్గయ్యపేట, ఇతర ప్రాంతాలకు దాని ఫలితము అంద చేయాలని, రైటు కెనాల్‌నుకూడా అన్ని గుండాలవరకు తీసుకువెళ్లే కార్యక్రమం వుంది. ఆ ప్రకారం అప్పుడే ఎస్టిమేట్‌ తయారై ఆ కార్యక్రమము చేస్తున్నాము. పోచంపాడు ప్రాజక్టుకు సరిపడే డబ్బు వుంది. దానికి వరల్డ్‌ బ్యాంకు సహాయం దొరికింది. పోచంపాడు ఆ డబ్బును ఖర్చుపెట్టి చేయాలనే న్నిర్ణయం వుంది. కాలువలు కడుతున్నారు. ఇందాక వంకా సత్యనారాయణగారు చెప్పారు. యీ ప్రాజెక్టులు కడుతున్నారు. ఆయకట్టు సక్రమంగా కావడములేదు అని. దానికొరకు, ఈనాడు, ఒక ప్రత్యేక కార్యక్రమము చేసే మనిషి లేడనే వుద్దేశముతో, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం కమాండ్‌ ఏరియా డెవలష్‌మెంట్‌ అథారిటి అని ఒక డిపార్టు మెంటును పెట్టింది. రెవిన్యూ బోర్డు హోదా కలిగిన సభ్యుడిని వేసి కొంతమంది

యింజినీీర్సను అగ్రికల్చర్‌ డిపార్టుమెంటు వారిని యితరులను ఆయన కంట్రోలులో పెట్టే యీ ఆయకట్టు డెవలప్‌మెంట్‌ వ్యవహారము చూడడం జరుగుతున్నది. వాటర్‌ మేనేజ్‌మెంటు సక్రమంగా చేయాలి. మన రైతులు పుష్కలంగా నీరు ఉన్నప్పుడు వృధాగా వదలి వేయడం, లేనప్పుడు గోల చేయడం జరుగుతుంది. నీటిని వృధాచేయకుండా సక్రమంగా వినియోగము చేయాలి. దాని సత్చలితాలు సాధ్యమైనంతవరకు ఎక్కువలో ఎక్కువ మందికి లాభము కలిగించే కార్యక్రమము చేయాలనే వుద్దేశముతో యిది చేస్తున్నాము. గోదావరి బరాజ్‌ విషయము. వంకా సత్యనారాయణగారు - వారి నియోజకవర్గము - నేను మొన్న ఏ వూరు వెళ్లినా అదే అడిగినారు. దానికికూడా ఫ్లానులో తక్కున ప్రొవిజన్‌ వున్నప్పటికి, వారు నాతో అంగీకరిస్తారనుకుంటాను. యింతవరకు రెండు కోట్ల పదిలక్షలరూపాయిలు యిచ్చిన సంవత్సరం 'ఏది లేదు. ఈ సంవత్సరం యివ్వబడింది. దానికి కూడా సత్వరంగా వరల్డ్‌ బ్యాంకు సహాయము తీసుకొని పూర్తి చేయాలని ప్రభుత్వ సంకల్పం. నంశధార ప్రాజెక్టుకొరకు (శ్రీకాకుళం జిల్లా ప్రజలు వంద సంవత్సరాల నుండి ఎదురు చూస్తున్నారు. దానికి కూడా అదనంగా డబ్బు కేటాయించి మొదటి ప్లేజి పూర్తిచేయాలని, దాని లాభము వారికి కలిగించాలని రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సంకల్పమని మనవి చేస్తున్నాను. అట్లాగే తుంగభద్ర హై లెనెల్‌' ఇనాల్‌కు యీ 'సంవత్సరం డబ్బు యివ్వబడింది. దీనిలో మైలవరం ్రాజక్టుకూడా వుంది. ఇక మైనర్‌ అండ్‌ మీడియం యిరిగేషన్‌ ప్రాజక్టు విషయము, ఏ నదీ జలాలు పొందడానికి అవకాశము లేనటువంటి వెనుకబడిన ప్రాంతాలలో మైనరు యిరిగేషన్‌ మీడియం యిరిగేషన్‌ ప్రాజక్టు యివ్వాలనే వుద్దేశముతో యీ సంవత్సరము జూన్‌ నెలాఖరువరకు ఎన్ని కంప్తీటు చేయగలిగితే అన్నింటికి డబ్బు యివ్వగలిగాము. ఈనాడు మనకు వస్తున్న స్పెషల్‌ అసిస్తైన్స్‌ నుండికూడా ఎక్కువడబ్బు వెనుకబడిన ప్రాంతాలలో ప్రారంభం చేసినటువంటి మైనర్‌ అండ్‌ మీడియం ఇరిగేషన్‌ ప్రాజెక్టును పూర్తిచేయడానికి ఖర్చుపెట్చి చేయూలనే ఉద్దేశం ప్రభుత్వానికి ఉంది. అంతే కాకుండా ఇప్పటి వరకు ప్రారంభం చేయనటునంటిచోట కొత్తగా మైనర్‌ అండ్‌ మీడియం ఇరిగేషన్‌ ప్రాజక్టు ప్రారంభంచేసి ఎక్కువ లాభాలు వెనుకబడిన ప్రాంతాలకు కలుగ. చేయాలని ప్రభుత్వము యొక్క సంకల్పం. ఇందాక చెప్పాను, యీ 90 కోట్లలో సంవత్సరానికి 18 కోట్టు యిస్తే డ్రాట్‌ వర్కు, రోడ్సుఘీద ఖర్చుపెట్టి వృధా చేయాలని లేదు. యీ డబ్బుతో ఎసెట్స్‌ క్రియేట్‌ చేసుకోవాలి. రోడ్సు కొవాలన్నా, యితర కార్యక్రమాలు కావాలన్నా, నాన్‌ ప్రొడ్రివ్‌ స్కీము కావాలంటే మన బడ్జెటు నుండి చేసుకోవచ్చును, యీ డబ్బును ప్రాడ్డ్తివ్‌ స్కీమ్సు మీద ఖర్చుపెట్టాలి. ఈ డబ్బును, వెనుకబడిన ప్రాంతాలలో సరిశ్రమలు పెట్టడానికి మైనర్‌ అండ్‌ మీడియం

యిరిగేషన్‌ ప్రాజక్టు పనులు పూర్తి చేయడానికి, క్రొత్తవి ప్రారంభం చేయడానికి వినియోగించాలి. కాస్తో కూస్తో రూరల్‌ ఎలక్షిఫికేషన్‌ చేయడానికి, డేరీ డెవలప్‌మెంట్‌ ప్రాజక్టుకు, కాస్తో కూస్తో ప్రొచ్చొడ్‌ వాటర్‌. సప్తయి చేయడానికి యీ నాలుగైదు కార్యక్రమూల మీద ఎక్కువగా ఖర్చుపెట్టి దాని లాభము పొందాలి. శాశ్వతంగా కొన్ని ఎసెట్స్‌ క్రియేట్‌ చేసుకోవాలని ప్రభుత్వ వృద్దేశ్యవల. గౌరవ సభ్యులు ఆమోదిస్తారనుకుందాను. యీ మైనర్‌ అండ్‌ మీడియం యిరిగేషన్‌ ప్రాజక్టుకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యం యిచ్చి అవి పూర్తి చేయాలనేది ప్రభుత్వ సంకల్పం. తప్పకుండా జరుగుతుందని గౌరవ సభ్యులకు మనవిచేస్తున్నాను. చాలామంది గౌరవ సభ్యులు, మా నియోజక వర్గములో ఆ యిరిగేషన్‌ ప్రాజక్టు పూర్తికాలేదు. యిది పూర్తికాలేదు, అక్కడ పని మొదలు పెట్దారు. ఆపుచేశారు అని ఎన్నీ పేర్పు చెప్పారు. ఆ పేరు అన్ని నేను చెప్పదలచు కోలేదు. కాని రాబోయే ఒకటి రెండు సంవత్సరాలలో యీ ప్రాజక్టులు పూర్తి చేయడానికి ప్రభుత్వం సంకల్పిస్తున్నది. అవి పూర్తి అవుతాయని వునవిచేస్తున్నాను. అన్నింటికంటె ముఖ్యమైనటువంటి రాష్ట్రాభివుద్రికి ప్రాణ ప్రదమైనటువంటి పవరు జనరేషన్‌ దానిలో కొంత లోపం జరిగింది యీనాడు, కొంత మంది మిటత్రులు నిరుత్సాహం ప్రకటించారు. వారి వుపన్యాసాలలో, ధరలు పెరుగుతున్నాయి, ఎలక్షిసిటీ సక్రమంగా రావడంలేదు. యిండస్త్రీస్‌ పెట్టడం లేదు, డబ్బు కరువుగా వుంది, యీ పరిస్టితులలో ఏమి చేయగలము అని. అలాంటి పరిస్టితులలోనే చేయాలి. బాగా వున్నప్పుడు మనలను ఎవరు అడిగేది, యిన్ని కష్టైలు వున్నప్పుడు కూడా ఎదుర్కొని చేయగలిగితేనే చేయగలిగిన వారము అవుతాము. పిరికితనముతో పారిపోయే అలవాటు నాకు లేదు. ఈ శ్లిష్త సమయములో సమస్యలను పరిష్కరించి రాష్ట్రైన్ని ముందుకు తీసుకుపోయే బాధ్యత వుంది. తమరందరు పట్టుదలతో సహాయం చేయాలి. పవరు విషయములో కొంత డిసక్స్‌ వుంది. ఉదయం రాజారాంగారు చెప్పారు. భారత్‌ హెవీ ఎలక్రికల్స్‌ నారు మనకు యిచ్చినటువుంటి సెట్‌ అనుకున్న టైముకు ఫలితం యివ్వలేదు. జనరేటర్‌లో కొన్ని డిఫ్ఫెక్స్‌నల్ల యిబ్బంది కలిగింది. నిన్ననే . నేను రాజారాంగారు రానుచంద్రాపురం వెళ్లినప్పుడు జనరల్‌ మేనేజరుతో మాట్లాడాము. ఆయన చెప్పాడు, యిది మేము ఛాలెంజింగ్‌ టాస్క్‌గా తీసుకొని త్వరగా చేయడానికి మా స్టైపను అంతా పంపిస్తున్నాము. త్వరగా అవుతుంది అని చెప్పారు. రెండవది - ముఖ్యంగా వున్నటునంటి యిబ్బంది - మనకు మృగశిర కార్తెలో వర్షాలు పడక పోనటం. మన హైడల్‌ ప్రాజక్టు బలిమెల, మాచ్‌ఖండ్‌లలో వాటర్‌ లెవెల్స్‌ పడిపోవడం వల్ల కొంత యిబ్బంది గలిగింది. బాగా వర్షాలు కురిస్తే యిబ్బందులు తొలుగుతాయి. అయితే మీరు అడగవచ్చు. యిన్ని వుసన్యాసాలు చెబుతున్నారే. పరిశ్రమలు అన్సారు. మరొకటి అన్నారు. పవరు

లేకుండా పరిశ్రమలు ఎట్లా వస్తాయి అని. అందుకొరకే. కొత్తగూడెం, లోయరు సీలేరుకు కావలసిన డబ్బు స్లానులో యిచ్చారు. ఈ రెండు ప్రాజక్టులు పూర్తి చేసుకొని రాబోయో రెండు మూడు సంవత్సరాలలో పవరు యిబ్బంది లేకుండా తప్పించుకొని తరువాత శ్రీశైలం ప్రాజెక్టుకు స్తానుకు అవుట్‌పైడ్‌ డబ్బుతీసికొని దానిని పూర్తిచేస్తే మనకు 770 మెగావాట్సు పవరు దీనిలో వస్తుంది. అందువల్ల యీ యిబ్బంది తొలగించ డానికి కేంద్రప్రభుత్వము మీద వత్తిడి తెస్తున్నాము. బహుశః యీ అయిదారు నెలలలోయీ యిబ్బంది నుండి బయటపడుతానునే నమ్మకం వుంది. అందువల్ల కొత్తగా వచ్చే పరిశ్రమలకు యిబ్బంది లేకుండా చేయగలుగు తానునే విశ్వాసం వుంది. పవరు ప్రాజక్టు నిషయములో వుదయం గౌరవ సభ్యులు చాలా మంది మాట్లాడారు. దక్షిణ భారత దేశంలో సింగరేణి కాలరీస్‌ మన రాష్ట్రములో వుండడం వున అదృష్టం. అక్కడ వున్నటువంటి కోల్‌ డిపాజిట్టు చాలా హయ్యస్టు డిపాజిట్టు. ఇప్పటినరకు 5 మిలియన్ల టన్స్‌ వుత్పత్తి చేస్తూ వుంచే, రాబోయే 5 సంవత్సరాలలో 12 మిలియన్హ టన్స్‌ వుత్పత్తి చేయటానికి మనము ప్లాను వేసుకున్నాము. కేంద్ర ప్రభుత్వము దీనికి కానలసిన రూ. 60కోట్ల డబ్బు యివ్వడానికి అంగీకరించింది. ఈ మధ్యనే అగ్రమెంటు కూడా సైన్‌ అయింది. ఎక్‌స్యాన్షన్‌ ప్రోగ్రాం ఎక్కువగా వెడుతుంది.

సూపర్‌ థర్మల్‌ ప్లేషన్సు పూర్తిగా కేంద్రప్రభుత్వ పెట్టుబడితో ఏర్పాటు చేస్తారు. తరువాత రూరల్‌ ఎలక్షిఫికేషను విషయంలో ఇబ్బందులున్నాయి. మనకు సనరు సప్తయి తక్కువగా ఉన్నందువలన కొత్తకనక్షన్సు కావాలంటే వాలంటరీ కంట్రిబ్యూషన్స్‌ కట్టాలని అన్నాము. ముఖ్యమయిన వ్యవసాయ మునకు, ఇండస్టీస్‌కు కనక్షన్సు యివ్వాలని దీనికి కొంత కేబాయించాలని ప్రభుత్వం న్నిర్ణయించారు. ఈ రూరల్‌ ఎలకక్తిఫికేషనుకు కేంద్ర ప్రభుత్వం కూడా నున రాష్ట్రంలో క్షష్టర్‌ స్కీము శాండ్షను చేశారు. .కొంత డబ్బు ఖర్చుచేసి ఇదివరకు అసలు లేని ప్రాంతాలకు శాంకను చేయాలని ఉంది. మనరాష్ట్రంలో ఇండస్ట్రీస్‌ పెట్టుకోడానికి వముందుకు వస్తున్నవారికి ఇన్‌సెంటివ్‌ ఇవ్వడానికి ఇన్‌ ఫ్రాస్తక్చర్‌ కార్పొరేషనుద్వారా వారికి లాండు చూపించి యితర సౌకర్యాలు కల్పిస్తే బాగుంటుందని అనుకున్నాము. చాలా చోట్లునుంచి ఇతర రాష్ట్రాలనుంచి చాలా మంది ముందుకు వచ్చారు. ఇండస్ట్రీస్‌ హెచ్చుగా వస్తే మాకు లాభం కలుగు తుంది. చదువుకున్నవారికి చదువులేనివారికి కూడా ఎంప్లాయిమెంటు దొరుకుతుంది. సింగరేణి కాలరీస్‌ డెవలప్‌ అయినట్లయితే సుమారు 40 వేలమందికి ఉద్యోగావకాశాలు కలుగవచ్చు. సింగరేణి కాలరీస్‌ అధ్వర్యంలో, కేంద్రప్రభుత్వ ఆధ్వర్యంలో బెల్లంపల్లివద్ద పదికోట్ల రూపాయల ఖర్చుతో ప్రాజెక్టు

ప్రారంభిస్తున్నారు. కో- ఆపరేటివ్‌ సుగర్‌ ఫ్యాక్షరీ నిజాం సుగర్‌ ఫ్యాక్టరీ ఆధ్వర్యంలో ఏర్పాటు చేయాలని ఉంది. ఇప్పుడు గుంటూరు, ఒంగోలు లాంటి ప్రాంతాలలో స్ర్తి ఎక్కుగా దొరికేచోట్లు టెక్స్‌ టయిల్స్‌ మిల్సు ఏర్పాటు చేయాలనే ఉద్దేశం ఉంది. "సేపరుమిల్టు కర్నూలులో పెట్టాలని లెటర్‌ ఆఫ్‌ ఇండెంటు వచ్చింది. భద్రాచలంలో ఒక ఫ్లాంటు ఏర్పాటు చేయడానికి లెటర్‌ ఆఫ్‌ ఇండెంటు వచ్చింది. మన తలసరి ఆదాయము మిగిలిన రాష్ట్రాలతో పోల్చిచూస్తే చాలా తక్కున. వున రాష్ట్రప్రజలు ఎక్కువగా వ్యవసాయుముపైననే ఆధారపడి వున్నారు. హరియానా, పంజాబు, వుద్రాసు రాఘమ్రైలనూదిరిగా మనం వ్యవసాయముపయిన ఆధారపడి ఉన్న జనాభాలో 40 శాతం మందిని పరిశ్రమలవైపు వారి దృష్టి మళ్లించాలి. అప్పుడుకాని తలసరి ఆదాయం సెరగదు. చదువుకున్న వారికి చదువులేని వారికి అందరకూ ఉద్యోగావకాశాలు కల్పించాలి. తరువాత సెల్ప్‌ ఎంప్లాయిమెంటు విషయం చెప్పారు. సరీను గారు సర్టిఫికెట్టు ఇచ్చారు అన్నారు. బ్యాంకు వ్యవస్థలో మార్పులు ఇంకా రాలేదు. ఇల్టుకాని తలకాని తొకట్టుపెడితే గాని బ్యాంకు డబ్బు ఇవ్వడంలేదు. బ్యాంక్సు జాతీయం చేసినప్పటికివారి తత్వంలో ఇంకా మార్పురావాలి. సెల్ఫ్‌ ఎంస్లాయిమెంటు విషయంలో నాలుగువేలనరకూ లెటర్స్‌కు శాంక్షను ఇస్తే యా రోజుకు రెండువేల పరిశ్రవులు స్టాపించి సని ప్రారంభిస్తారు. అప్పుడప్పుడు బ్యాంక్సుతో వూట్టాడి నిరుద్యోగులకు అప్పులు వుంజూరు చేయాలనేవిషయం స్టేట్‌ బ్యాంక్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా ప్రసిడెంటుగారికి చెప్పాను. వారుకూడా సహకారం చేస్తామని అన్నారు. ఇబ్బందులున్నప్పటికి యీ కార్యక్రమం చేపడుతున్నాము. తరువాత కృష్ణాగోదావరి నీటి విషయంలో రాయలసీమ సభ్యులు చెప్పారు. (శ్రీక్చష్ణగారు కూడా చెప్పారు. ఆ విషయం ఇప్పుడు నేను చెప్పలేను. కృష్ణా అవార్డు, బచావత్‌ అవార్డు గురించి క్రారిఫికేషన్సు వచ్చినతరువాత అది పార్లమెంటులో చేబిలుపయిన పెట్టాలి. అంతవరకూ మనం ఏమీ చెప్పలేము. అది అయిన తరువాత ఏమి చేయాలో చూస్తాము. ముఖ్యమంత్రిగారు దీనిపయిన ఏమీ' చెప్పలేదు అనవచ్చు సభ్యులు. పార్లమెంటులో టేబులుసయిన పెట్టేవరకూ ఏమీ చెప్పలేను. రాయలసీమకు కాని తెలంగాణాకు కాని ఎంతవరకూ లాభం చేకూరడానికి అవసరముందో అంతనరకై ప్రభుత్వం చేస్తూనే ఉంది. ఇందులో సక్షపాత వైఖరి ఏనూత్రం లేదు. (శ్రీశైలము ఎక్కువగా ఉన్న నీరు కరువు కాటకాలున్న రాయలసీమను ప్రాంతాలకు తరలించాలని చెప్పారు. అలాగ హెచ్చుగా నీరు ఉందె ఎస్టిమేటువేసుకుని చేసుకోవచ్చు. ఏమీ అన్యాయం జరగదు వరంగల్టు ప్రణమునకు చాలినంత మంచి నీరు లేదు అని చెప్పారు. వరంగల్టు తెలంగాణాకు ముఖ్యమైన పట్టణాలలో రెండవస్రానం ఉన్న పట్టుణం. అచట మంచి నీరు సప్టయికాకపోతే భవిష్యత్తు

లేదన్నారు. ఈ ప్లానులో లోయరు మానేరు ప్రాజక్టుకు ఎనిమిది కోట్లు రూపాయలు ఖర్చు చేయాలని. యీ సంవత్సరము 50 లక్షలు రూ. లు శాంక్షను చేశారు. నాలుగయిదు సంవత్సరాలలో యీ ప్రాజక్టు పూర్తి చేసి వరంగల్టుకు సౌకర్యం కలుగచేయాలని నిర్ణయం తీసుకున్నాము.

(శ్రీ యం. ఓంకార్‌ :;-'లోయరు మానేరు ప్రాజెక్టు సర్వే డివిజను వైండప్‌ అయినదని....

(శ్రీ జె.వెంగళరావు := నన్ను చెప్పన్వినండి. ఆ కార్యక్రమం చేయాలని చూస్తున్నాము. లాండు రిఫారమ్సు నిషయం చెప్పారు. ప్రభుత్వం వెనక్కి పోతోందన్నారు. ప్రభుత్వం ముందుకే పోతున్నది. కొంతమంది బడ్జెటు చదవకుండా చెప్పారు. క్రితం సంవత్సరం బడ్జెటులో ఉంది యీ సంవత్సరం లేదు అన్నారు. నోట్‌ఆన్‌ అకౌంటులో ఒకకోటి రూపాయలు కేటాయించారు. అది ఇప్పుడుకూడా ఉంది. టోకెన్‌ గ్రాంట్‌ ఉంది. భూసంస్కరణల చట్టువు అవులుచేయుడానికి అవెంండువెంంటు కేంద్రప్రభుత్వమునకు సంసించారు. తొమ్మిదన షెడ్యూలులో ఇంక్లూడుచేయాలని కేంద్రప్రభుత్వమునకు పంపించారు. క్రితంసారి కేంద్రప్రభుత్వం వారి ఎసెంటురాలేదు. నో కాన్‌ఫిడెన్సు మోషనునలన రాలేదు. అది రాగానే పరిశీలిస్తారు. మేము ముందుకంటె పదిమ్రైళ్లు ముందుకు పోతున్నాము కాని వెనక్కుపోవడంలేదు. తరువాత ఎసైన్‌మెంట్‌' ఆఫ్‌ హరిజన్‌ సైట్సు అండ్‌ బంజరులాండ్సు గురించి చెప్పాలి. హరిజన సైట్స్‌ విషయంలో గత రెండు సంవత్సరాలుగా ఉన్నటునంటి ఇబ్బందులను తొలగించి ఈ సంవత్సరం ఓట్‌ ఆన్‌ అకౌంటు అప్పుడే బడ్జెటులో ఒక కోటి యాభై లక్షల రూపాయలు కేటాయించి సుమారు 40 లక్షల రూపాయలు వివిధ జిల్లా కల్గెక్టరులకు పంపించి ఈ కార్యక్రమం క్రాష్‌ ప్రోగ్రాంగా మొదలు పెచ్చాలని చెప్పాను. అది అక్షరాల అమలు చేస్తున్నామని మనవిచేస్తున్నాను. చాలా జిల్లాలలో కల్గెక్తర్సు అప్పుడే డబ్బు ఖర్చుపెట్రి కొంత అడిగారు. ఇప్పుడే అప్పడుదొరగారు ఒకమాట చెప్పారు. హరిజనులకు ఇళ్ల స్టలాలు ఇచ్చారు. అవి సంపిణీ చేయ లేదు. ఇళ్చు కట్టుకోడానికి డబ్బు యివ్వలేదని చెప్పారు. ముందు ఇళ్ల స్టలాలు ఇచ్చి వారికి ఎల్‌.ఐ.సి. నుంచి అప్పు తెచ్చి కొంత సహాయం చేయాలి. అందువల్ల ఈ సంవత్సరం, వచ్చే సంనత్సరం రాష్ట్రంలో హరిజనుల ఇళ్ల స్టలాల విషయంలో (ప్రత్యైకమైన ప్రాముఖ్యత ఇచ్చి సాధ్యమైనంవతరకు ప్రతిపక్షాలకు మాట్లాడడానికి అవకాశం లేకుండా చేయాలని రాష్ట్రప్రభుత్వం పనిచేస్తుందని మననవిచేస్తున్నాను. బంజరు భూముల

పంపిణీ విషయంలో కూడా మనవి చేస్తున్నాను. బంజరు భూములు పంచి పెట్టనటు నంచి ప్రభుత్వం భూసంస్కరణలు ఎట్లా అమలు చేస్తుంది. వీరి దగ్గర భూముల ఎట్లా తీసుకుంటుందని చెబుతున్నారు కొంతమంది ప్రతివక్షసభ్యులు. సునూరు ఐదు లక్షల ఎకరాలు ఉన్నటునంటి బంజరు భూములన్నీ కూడా వివిధ జిల్లాలలో ప్రత్యేక సిబ్బందిని ఇచ్చి 5,6 మాసాలలోగా పంపిణీ చేసి పట్టాలు ఇవ్వాలనే నిరయం తీసుకొన్నాము. అప్పుడే ఈ కార్యక్రవుం జరుగుతున్నదని నునవిచేస్తున్నాను. మీరు ఒంకొక వరాట మౌట్లాడకుండా ఉండడానికి నేను జులై రెండన తేదీనుంచి అన్ని జిల్లాల ఎమ్‌. ఎల్‌. ఏ.లను ఒక్కొక్క రోజున పిలచి ఆ జిల్లా కల్గెక్షరును ఇక్కడికి పిలిపించి డిపార్టుమెంటును కూర్చోపెట్టి ఏమి చేస్తున్నారో లేదో మీ ఎదుట అడగడానికి నేను ప్రోగ్రాం పెట్టాను. దయచేసి మీరు ఆ రోజున రండి. ఈ బంజరు భూముల పంపిణీ విషయంలో కాని, హరిజనుల ఇళ్లస్టలాల విషయంలో కాని ప్రభుత్వం ప్రత్యేక శ్రద్ద తీసుకున్నది. ఇది అక్షరాల పనిచేసి చూసించాలనే ఉద్దేశ్యంతో "రాష్ట్రప్రభుత్వం పని చేస్తున్నదని మనవి చేస్తున్నాను. ెర్రిలైజర్సు డిస్ట్రిబ్యూషను విషయం గౌరవసభ్యులు చాలామంది చెప్పారు. దీనివల్ల ఇబ్బందులు ఉన్న మాట నిజమే. బ్లాక్‌ మార్కెట్‌ జరిగిన మాట నిజమే. ఇప్పుడు 'గౌరవసభ్యులు (శ్రీ, వంకా సత్యనారాయణ గారు చెప్పినట్లు కొన్ని డిస్టిక్టు మార్కెటింగు "ఫెడరేషన్సు తప్పు చేసిన మాట నిజం. వీటన్నింటి మీద ఎంక్వయిరీ నేయడం జరిగింది. ఎవరైనా తప్పు చేస్తే వారిని వదలిపెట్టునుని నేను మనని చేస్తున్నాను. అందుకోసమే ఈ కో- ఆపరేటివ్‌ ఇనిస్టిట్యూషన్సు అన్నీ ఓవర్‌ ఆల్‌ చేయాలనే ఉద్దేశంతోనే వాటికి టైమ్‌ ఎక్‌స్రైన్షను ఇవ్వకుండా ఆఫీసరు ఇన్‌ఛార్సి వేసి గవర్నమెంటు కంట్రోలులోకి తీసుకొంది. దీనిని ప్రత్యేకంగా ప్రక్షాళన చేసి ఒక సంవత్సరం సరిచేసిన తరువాతనే ఎలక్షన్సు పెట్టాలని నిర్ణయం తీసుకొన్నది. ఈ రకంగా ప్రభుత్వం చేసిందని నేను మనవి చేస్తున్నాను. దీనిలో ఎప్పుడూ వెనుకాడలేదని కూడా నేను మనవి చేస్తున్నాను. ఇప్పుడు డిస్ట్రిబ్యూషన్‌ ఆఫ్‌ ఫెర్టిలైజర్సు గురించి మీకందరికి తెలుసు. మనకు అధికారం లేకపోయినా డిఫెన్సు ఆఫ్‌ ఇండియా రూల్సు ప్రకారం అధికారం తీసుకొని, కేంద్ర ప్రభుత్వం ఒప్పుకోనప్పటికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ధైర్యం చేసి జూన్‌ ఒకటవతేదీనుంచి ప్రయివేటు డీలర్సు దగ్గరకూడా 100% తీసుకొనడానికి నిర్ణయం చేసి, కమిటీలు వేసి వివిధ స్థాయిలలో స్రక్రమంగా పంపిణీ చేయడానికి ప్రయత్నం చేస్తున్నాము. తప్పులు ఉంటే మీరు చెప్పండి. సరిచేసుకొనడానికి అభ్యంతరం లేదు. అది బాగా నడిచేటట్టు ప్రయత్నం చేద్దాము, మీరంతా సహాయం చేయాలని మనవి చేస్తున్నాను. కొంత మంది సభ్యులు వ్యవసాయాన్ని అభివృద్ది చేయడానికి. రాష్ట్రప్రభుత్వం ఏమీ కృషి చేయడం లేదని చెప్పారు. ఎక్‌స్టైన్సను సర్వీసుతో రైతులకు

రిస్టోర్‌ చేశారు. బందరులోను విజయవాడలోను రిస్టోర్‌ చేశారు. బందరులో జనరేటరుతో రిస్ట్రోర్‌ చేసారు. ఎల్మక్షినిటీ బోర్దువారు ఇంత నష్టపడి కూడా బాగా పనిచేశారని మనవి చేస్తున్నాను. చాలా మంది రైతుల గురించి మాట్లాడారు. రైతులంచే మాకు చాలా సానుభూతి ఉంది. మేము వారిలో నుంచి వచ్చినవారమే. ఎఫ్ట్తెడ్‌ తాలూకాలకు రిమిషన్‌ వెంటనే ద్లోర్‌ చేయడం జరిగింది. అంతమా త్రంచేత మిగతా చోట్లు రిమిషన్‌ కాదని కాదు. కమీషనర్హకు సవర్స్‌ ఇచ్చాము. కళ్ళెక్తర్లనుండి రిపోర్టులు నచ్చిన తరువాత ఏ తాలూకాలకు ఎట్చా చేయూలో కళల్గిక్షర్లకు పవర్స్‌ ఇవ్వబడుతాయి. రిలీఫ్‌ ఆపరేషన్సు ఐపోయి నప్పుటికి వారిని రిహాబిలిటేట్‌ చేయవలసిన పెద్ద బాధ్యత మనపై ఉంది. ముందు టెంపరరీ స్మెల్తర్లు చూపించాలి. తరువాత పర్మనెంటుగా రిహాబిలిచేట్‌ చేయాలి. ఈ కార్యక్రమాల్లో ప్రభుత్వం నిమగ్నమై ఉంది. టెంపరరీ ష్మెబ్లర్లు వేయడానికి సుమారు 27 లక్షల వెదుళ్లు ట్రాన్స్‌పోర్టు చేయడం జరిగింది. తాటాకులు ఇవ్వడం జరిగింది. ఆ ప్రాంతంలో సఫరైన విద్యార్దులకు స్కూలు ఫీజు, స్పెషల్‌ ఫీజు, ఎగ్జామినేషన్‌ ఫీజు, ప్రభుత్వానికి 58,, 60 లక్షలు వచ్చేది పోయినప్పటికి, వారికి ష్టోంప్టన్‌ ఇవ్వడం జరిగింది. అటువంటి నిర్భయం తీసుకున్నామని మనవి చేస్తున్నాను. ఇందాక లక్ష్మణరావుగారు మాట్లాడినట్టు. ఇందులో ఎక్కువగా నష్ట్రపడినవారు పేదవారు, పల్లెవారు, వీవర్స్‌ హరిజనులు, యాదవులు - నే శే శే నే వీరందరి విషయంలో ప్రభుత్వం లీనియంట్‌ వ్యూ తీసుకున్నారు. రాష్ట్రప్రభుత్వం నష్టాన్ని భరించి నప్పటికి చైడల్‌ వేన్‌ వచ్చిన ప్రాంతాలలో ఫిషర్మెన్‌కు బోట్టు, కాటమరాన్స్‌, నైలాన్‌ సెట్స్‌ ఏర్పాటు చేయాలని కార్యక్రమం చేసాము. 75 శాతం సబ్సిడీగాను మిగిలిన 25 శాతం లోన్‌గాను ఇచ్చివారికి ఈ సదుపాయము కలిగించాలనే ఉద్దేశంతో సిషరీస్‌ డెవలస్‌మెంట్‌ కార్ఫోరేషనువారిని కోరడం జరిగింది. బందరు, అవనిగడ్డం చీరాల ప్రాంతాలలో వారకే ఈ వని అప్పగిస్తే ఈ లోపల వారికి కూలి దొరుకుతుందనే ఆలోచన ఉంది. . దీనికి రెండు కోట్టు పైచిలుకు కర్చు అవుతుంది. ఇనప్పుటికి నిర్ణయం తీసుకున్నాము. ఫిషర్మెన్‌లో ఎఫెక్టు ఐనవారు 40 వేలమంది వరకు ఉన్నారు, నీవర్స్‌లో 65 వేల ముంది లూమ్సు పోగొట్టుకున్నారు. అటునంటి వారికి లూం రిసేర్‌కు రూ.150లు, నూలుకు రూ.100లు ఇన్వాలని ప్రభుత్వ నిర్మయం తీసుకున్నది. కరపష్టన్‌ రాకుండా ఉండడానికి జిల్లా కలెక్షరుకే స్వయంగా ఇచ్చాం. లూమ్సు ఎఫెక్టు ఐన కేసులు ఎన్యుమరేట్‌ చేసి డిష్టిబ్యూట్‌ చేయాలని న్నిర్మయం తీసుకున్నాం. టైడల్‌ వేన్‌ వచ్చిన ప్రాంతంలో 75 శాతం సబ్సిడీ, 25 శాతం లోన్‌ మిగతా చోట్ల 50 శాతం సబ్సిడీ, 50

శాతం లోన్‌ ఇవ్వాలని నిర్ణయం చేశాము. (శ్రీ; కృష్ణగారు మిగతావారు మాస్టర్‌ నీవర్స్‌ గురించి చెప్పారు. దానికీ కూడా ఒక స్కీము తయారు చేస్తున్నాము. హాండ్‌లూం డైర్తకరు ఆ కార్యక్రమం చేపట్టాలని చెప్పడం జరిగింది. అది తయారైన తరువాత అనులు చేయడం జరుగుతుంది. కమ్మరి, కుమ్మరి, వడ్రంగం, కాబ్లర్స్‌ వంటి అర్షిజాన్స్‌ ఉన్నారు. వారందరు పనిముట్టు కోలోోయి వృత్తులు కోల్పోయిననారున్నారు. వారికి ఖాదీబోర్డు నుంచి లోన్స్‌ ఇస్తున్నారు అందుకు ఒక 50 లక్షలు ఇచ్చినారు. వారికి రూ.500 గ్రాంటుగొను 500 రూ.లు లోన్‌గాను దీర్సకాలిక వాయిదాలలో తీర్చుకునే పద్రతిలో రూ.1000లు అప్పు వారికి డిస్టిబ్యూట్‌ చేయడం జరుగుతుంది. శే శే న్‌ శో అగగ్రికల్చరిస్టుకి ఇప్పుడు యిచ్చిన లోన్స్‌ సరిపోలేదని చెప్పారు. దానికి కొవలసిన డబ్బు యిచ్చే ఏర్పాటు చేయబడుతుంది. 33 !/, 25 పెర్సంటు సబ్సిడీ మీద మార్షినల్‌ ఫార్మర్స్‌కి లోను యివ్వాలని నిర్ణయము చేశాము. ఐ.యం.యస్‌. లోన్స్‌కూ కో ఆపరేటివ్‌ సెక్టారు సెంట్రల్‌ బ్యాంకు నుంచి యివ్వాలని నిర్మయము తీసుకొన్నాము. అరటి తోటలు, తమలపాకుల తోటలవారికి యివ్వడానికి ఏర్పాటు చేశాము. బ్యారన్స్‌ కట్టుకొనడానికి, ఇల్లు కట్టుకొనడానికిి, గొడ్తశాలలు కట్టుకొనడానికి, మామిడి తోటలు, నిమ్మతోటలు __ వేసుకొనడానికి అగ్రికల్చర్‌ డెనలప్‌మెంట్‌ బ్యాంకు నుంచి లాంగ్‌ టరమ్స్‌ లోన్స్‌ ముప్పించడానికి ఏర్పాటు చేశాము. చవుడు వేసిన భూములు, ఇసుక మేటలు వేసిన భూములకు కొంత సబ్సిడీ యిచ్చి కొంత లోను క్రింద యివ్వాలని న్నిర్ధయము చేశాము. శే శ్‌ న్‌ ౮ కేంద్ర ప్రభుత్వము యిచ్చిన డబ్బు దేనికి ఎంత కేదాయించినది మనవి చేస్తాను. గిం510/14%0గ ౦1 ౧0469 ౧6 0గ6065 గి5. 10 ౮౦/99 ॥ [౧65101110౧ 01 ౧౪౨116 0641161౧09 [౧9. 5 0/0/99; ౧౭౭101240౧ 01 1666 50[0019 2౧౮ 01191 8640240141 1౧9౪1646౧9 - 1.93 0/0199; గ౧6౦౦౧౩౪౪౦౪0౧ 01 17194800 ౪౦౧69 - గ౧ఆ. క్‌ 01085; గిం౦౦౧91౧4౦40% 01 162] 9౧9 ౧6. 6 0/౦99.

౧6౪10౧2100 01 [16016021 1౧91244009 ౦1 4.౧9.౯కి. ౧5. 10 0/0699;

గం910210౧ ౦1 0౧౧1౫౧౮ ౪8168 గొ౩.75 12603)

౧65101240౧ ౦1 [16౧10104 న౧౦౧౪గ)/ గ౩. 1 1/2 0౧౦6౪.

70619 15 &150 ౧0౪15100 10! 1802014200 01 ౪౭4౪9౧, &గ19409 &గిర గ౧4౧౦్వ/ 60౧66 1906౧౫౪౧; 0౦౧౪౪౦0౧ ౦1 1౧ 02659. గ8. 50 1210౧59; 16/9 5 ఈ౭౧/ 6రఆ11॥ ౧౦6౪;

కాలువలకు పడిన గండ్లను వూడ్చి నీరు సప్టయి చేయడం జరిగింది. టైడల్‌వేవ్‌ని దృష్టిలో పెట్టుకొని టైడల్‌ బ్యాంకు వేయవలసినదే. సి.పి.డబ్బు-సి. సలహా తీసుకొని చేయాలని చెప్పడం జరిగింది. టెండర్సు పిలిచి చేస్తే ఆలస్య నువుతుంధి. యిబ్బంది. అవుతుందనే ఉద్రేశ్యంతో 5 లక్షల వరకు నామినేషన్‌ అధికారము చీఫ్‌ ఇంజనీర్లకు యివ్వడం జరిగింది. ఎలక్రిసిటీ డిపార్టుమెంటుకి 20 కోట్లు నష్టము వచ్చినా 10 కోట్లు వారికి యిచ్చాము. కెస్టోరేషన్‌ ఆఫ్‌ డ్రింకింగ్‌ వాటర్‌ వెల్స్‌ 75 లక్షలు. రిపేర్స్‌ అండ్‌ రెస్ట్రోరేషన్‌ ఆఫ్‌ మునిసిపల్‌ స్రావర్రీ డేమేజ్డ్‌ దానికి ఒకటిన్నర కోట్లు యిచ్చాము. వీనర్స్‌కి ఏమిచేసినది ఇందాక మనవిచేసాను. ఆర్రిజాన్స్‌ చేతివృత్తుల వారికి కొంత చేశాము. ఫిషర్‌మన్‌కి ఏమి చేస్తున్నామో ఇందాక చెప్పాను. కన్‌స్ట్రక్షన్‌ ఆఫ్‌ లింక్‌ రోడ్స్‌ ఫర్‌ కోస్టల్‌ విలేజస్‌ 50 లక్షలు. ఇది తక్కువే. దినిపైన.ఎక్కువ ఖర్చు పెట్టవలసిన అవసరం వుంది. పక్కా రోడ్స్‌ వేయవలసిన అవసరం వుంది. మనకు సీ కోస్టు ఎక్కువ వుంది. ఎంత చేసినా తక్కువే అవుతుంది. గ్రేనన్‌రిలిఫ్‌ క్రింద 6 కోట్లు యిచ్చాము. ఇప్పటికి 14 కోట్టు అయినది. 20 కోట్టు దాటిపోయింది. ఈ మొత్తము సరిపోదు అని మనవిచేస్తున్నాను. బందరు ఫోర్టుదగ్గర ఓపెన్‌ గోడౌన్స్‌ ఉన్నాయి. వాటి రిపేరుకు 50 లక్షలు ఇస్తున్నారు, ఆర్బనేసెస్‌ పెచ్చాలని అన్నారు చాలావాంది తల్లి తండ్రులను పోగౌట్టుకోకుండా చూడాలనే ఉద్దేశ్యముతోనే అవనిగడ్త దగ్గర వున్న పులిగడ్డ అక్విడ్గెక్స్‌ దగ్గర ఇ(ర్రిగేషన్‌ డిపార్టుమెంటు లాండ్‌ వుంది. అక్కడ 20 లక్షలు ఖర్చుపెటి రెసిడెన్షియల్‌ స్కూల్‌ లాంటిది పెట్టి, భోజనము పెట్టి చదువు చెప్పించాలని చెప్పాము. ఆ విషయంలో ప్రాసీడ్‌ కావాలని చెప్పాము. పబ్లిక్‌ హెల్త్‌ వారికి కోటి రూపాయలు యివ్వడం జరిగింది. స్మాల్‌ ఫార్మర్సు వెజిటబుల్స్‌ అని సెంచుకొనేవారికి, ప్రత్తి, చిల్లీస్‌ అవి వేసేవారికి ఫెర్రిలైజర్స్‌ సప్టయి చేయడానికి 2 కోట్లు యిచ్చాము. సీడ్స్‌ ఫర్‌ ప్యాడ్‌ అండ్‌ ఫాడర్‌్స్‌ పల్సస్‌కి 10 లక్షలు యివ్వడం జరిగింది. 5405164)/ 10! 19 6600౧4 0౪౮౦౧ 166 15 25% 506039100౫ 10 566-

0౧6 0౧౦౧ గిఇరర/ 2౧6 10 5౧14| &గ౧6 ౧౧౬|౦1౧౩| 127౧666 ౧6౦12౧౫40౧ 10 50,000 &ఇంగ99 2౧6 50% 910.10 5[04| ౧౧గ౦1౧4| 12౧౧6౧౩. "కేంద్రము యిచ్చిన 75 కోట్లలో 56 కోట్ట 5 లక్షలు క్యాష్‌ రూపములో వచ్చింది. 45 నేల టన్నుల రైస్‌, 45 వేల టన్నుల వీట్‌ వచ్చింది. అక్కడ నుంచి వచ్చిన డబ్బు ముందు ఖర్చుచేసి తరువాత అవసరమైతే కేంద్ర ప్రభుత్వాన్ని అడగాలనేది నిర్భయం. కేంద్ర ప్రభుత్వము అడ్వాన్స్‌ ఫ్లాన్‌ అసిస్టెన్స్‌ పేరుతో యిచ్చారు. ఇచ్చినది తీసుకుని తరువాత మౌట్లాడుదామని అనుకొన్నాను. లోన్‌ని అడిషనల్‌ అసిస్టెన్స్‌ క్రింద కన్వర్జు చేయాలని అడగడం జరిగింది. లాంగ్‌ టరమ్‌ మెజర్‌ క్రింద పక్కా ఇళ్లు కట్టాలని చాల ఫిలాంత్రిఫిక్‌ ఆర్గనైజేషన్స్‌ ముందుకు వస్తున్నవి. రామకృష్ణ మిషన్‌వారు 1000 ఇళ్చుకట్టాలని 25 లక్షలు యిస్తామన్నారు. మరొక 25 లక్షలు ముఖ్యమంత్రి రిలీఫ్‌ పండ్‌నుంచి మేచింగ్‌ గ్రాంట్‌ క్రింద యిస్తున్నాము. కాంక్రీట్‌ రూఫింగ్‌తో ఒక్కొక్క యిలు 5000 రూపాయలు ఖర్చుతో 1000 యిళ్లు కడతామని అన్నారు. వారికి 5 గ్రామాలు ఇచ్చాము. దానికి ఒక మాష్టర్‌ ఫ్లాన్‌ తయారుచేశాము. ఎవరైనా ఇళ్లు కడతా మంటే పలానా విలేజి యిచ్చాము అని చెబుతాము: తాతాస్‌ వచ్చారు ఒక విలేజి కడత్తామంచే సంగమేశ్వరం విలేజిని వారికి యిచ్చాము. ఒక సెబ్లర్‌.కూడ కట్టడానికి ఒప్పుకున్నారు. అప్పుడే తాతాస్‌ ఇంజినీర్స్‌ * అక్కడకు వెళ్లి పనిచేస్తున్నారు. సోమానిగారు ఒక విలేజి అడిగారు. వారికి యిచ్చాము. .... ఇండియన్‌ డిటొనేటర్స్‌ ఒక విలేజి అడాఫ్టు చేసుకొంటామన్నారు. బందరు, దివిలోనే కాకుండా బాపట్టు రేషళ్లే చీరాల, ప్రాంతాలలోకూడా కొన్ని విలేజస్‌ వారిచేత కన్‌స్ట్రక్స్‌ 'చేయించాలని ఉద్దేశ్యము వుంది. తిరుపతి దేవస్థానము వారు 30 లక్షలు చీఫ్‌ మినిష్టరు రిలీఫ్‌ ఫండ్‌కి యిస్తామంటే రిలీఫ్‌ ఫండ్‌కి అక్కర్లేదు. 30 గ్రామాలలో వారి ఇంజనీర్స్‌చేత ..... కళ్యాణ వుండపాలు కట్టాలని చెప్పాము. 30 గ్రామాలలో కట్టుడానికి వారిచేత ఒప్పించాను. దీవిలో 10 గ్రామాలు 5 గ్రామాలు బందరు ప్రాంతములో, 5 గ్రామాలు రేపల్లె ప్రాంతం, 5 (గ్రామాలు బాపట్ల (ప్రాంతం, 5. గ్రామాలు చీరాల ప్రాంతంలోను కట్టాలని నిర్ణయం తీసు కొన్నారు. వారి యింజనీర్లతో కట్టిస్తారు. ఇప్పటికి చీఫ్‌ మినిష్టరు రిలీఫ్‌ ఫండ్‌ 3 కోట్లు రూపాయలు దాటినది. ఇంటర్నేషనల్‌ రెడ్‌క్రాస్‌వారు 2 కోట్లు "రూపాయలతో ఇండ్లు కట్టటానికి పర్మెనెంట్‌ రిహాబిలిటేషన్‌ ఖర్చు పెడతామని చెప్పారు. అయితే వారొక మాట చెప్పారు. మేము ఎంత ఖర్చు పెడతామో అంత అమౌంట్‌ మీరు చీఫ్‌ మినిష్టర్‌ రిలీఫ్‌ ఫండ్‌ నుండి మ్యూచింగ్‌' (గ్రాంట్‌గా ఇవ్వవలసిందని కోరారు. మేము ఇవ్వటానికి అంగీకరించాము. మొత్తం 4 కోట్ల రూపాయలతో వారు కొన్ని గ్రామాలు

తీసుకొని ఒక్క దివి తాలూకాలోనే కాకుండా బందరు తాలూకాలో రేపళ్లై తాలూకాలో, బాపట్ల తాలూకాలో, చీరాల తాలూకాల్లో సీకోప్ట్‌ వెంటవున్న గ్రామాలలో పర్మెనెంట్‌ రిహాబిలిటేషన్‌గా పక్కా హొసెస్‌ విత్‌ కాంక్రీట్‌ రూప్‌ అండ్‌ వాల్స్‌ వారి డిజైన్‌తో, వారి ఇంజనీర్స్‌తో కట్టిస్తున్నారు. వారికి ఒక మాస్టర్‌ ప్లాన్‌ తయారు చేసి, వారికి కో ఆర్హినేషన్‌గా ఒక స్పెషల్‌ కమీషనర్‌ను వేసి ఏ ఏ గ్రామాలు చేయాలో తెలిపాము. అప్పుడే రామక్ఫష్ణమిషన్‌వారు ప్రారంభించారు. మిగిలినవారు ప్రారంభించ బోతున్నారు. కేర్‌ సంస్థ వారు బాగా సహాయము చేశారు. ఇతర సంస్థలు, యునీసిఫ్‌వారు బాగా సహాయము

చేశారు. సైన్‌ వచ్చిన భూములను సైంటిస్ట్‌కు అప్పగించాను. 50 వేల ఎకరాల వరకు వుంటుందని అంచనా వేశాము. సాండ్‌ కాస్ట్‌ లాంద్స్‌ను బుల్‌డోజర్స్‌తో బాగు చేసి రైతులకు రెండో సంటకు నీరు ఇచ్చి, ఇన్‌పుట్స్‌ ఇచ్చి వారిని మళ్లీ ఎట్లా మనుష్యులుగా చేయాలో అన్ని విధాలా ప్రభుత్వము శ్రద్ధ తీసుకొని చేస్తుంది. ఆసద సమయములో ప్రభుత్వం మా వెంట వుంది. ప్రభుత్వం మమ్ములను మరచిపోలేదు అనే ఆత్మ విశ్వాసం వారిలో కలుగచేయాలి. మీకు చాలా నష్టం కలిగింది. చనిపోయినవారిని ఎలాగూ బ్రతికించలేము కాని ప్రభుత్వం మీకు కావలసిన సహాయం చేయటానికి సిద్దంగా వుంది. ప్రభుత్వం మీ వెంట వుంది, అనే హామీ వారికి నేను ఇచ్చాను. ప్రభుత్వం శక్తి వంచన లేకుండా,

నిజాయితీతో ఈ సమస్యను ఎదుర్కోవడమే కాకుండా శాశ్వత పరిష్కారమౌర్గం చూచి వారిని తిరిగి నునుష్యులుగా చేసి వారి కుటుంబాలకు సహాయము చేయాలని కృతనిశ్చయముతో ప్రభుత్వం వుందని మనవి చేస్తున్నాను. ప్రధానమంత్రి మొరారిగారికి కొంతమంది రిపోర్టు చేశారు. స్తేటు గవర్నమెంటు పాపులారిటి కోసం, ఎన్నికలు దగ్గర

. పడుతున్నాయని బాగా ఖర్చు పెడుతున్నది అని వారికి కంప్లయింట్‌ చేశారు. మొరార్షిగారు నన్ను అడిగారు. ఒక ్రక్క డబ్బు సరిగా ఇవ్వలేదంటున్నారు, మరొక ప్రక్క ఎక్కువ ఇస్తున్నారని కంప్లయింట్‌ చేస్తున్నారు. ఇది కరెక్స్‌ కాదు. మీ ఇష్టం వచ్చిన వారిని పంపి ఎంక్వయిరీ చేయించండి అని వారికి నేను చెప్పాను.. వారి మీద నాకు విశ్వాసం వుంది. మనసులో ఏదీ వున్నా ముఖం మీద అడిగే మనిషి వారు. వారు నన్ను అడిగినప్పుడు మీకు ఫాల్స్‌ ఇం ప్రెషన్‌ కలుగచేయడానికి అట్లా చెప్పివుండ వచ్చును. మీరు నమ్మవద్దు అని నేను చెసితే వారు అంగీకరించారు. మన రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఫెయిల్‌ కాలేదు, మన మెసినరి ఫెయిల్‌ కాలేదు. నా డ్యూటీని నేను సక్రమంగా సకాలంలో నెరవేర్చాను. నిమర్శ చేసేవారు ఎప్పుడూ ఉంటారు కనుక వారి గురించి నేను ఏమీ చెప్పలేనని మననవిచేస్తూ సెలవు తీసుకుంటున్నాను.

ఆఉఆ౨నుబంధం : 4 వ్‌ ₹475గ15017 0౦౫ " "౧౯ 928408 70 7౪9 6౦947491 4౧100౮7 ఉ] ౧౦౫1415424 01 ఈ5/0గ౧/ 0/గ౩ దొళంగగం్ర 4౧/06. ]069 6గ9%౧0 2౧10౪1 &ం/059 ంరీజ2గ 21 ౦౦౪|2|15ఈ42౧200 ౪43 00౧51౮0196 1౧ 1్ర47- 1852 0/51 *గం! 00గ0౧. 86106 16 00౧97౮౦00౧ 01 69 2౧10౮ 1గోర్రజ6ంగి 10 & ౧169649౫ 18౧1౪25 02/౧606 041 10600 0120౧619 21౧0 ౦% 616060౪ ₹0గా 6 ౧౪6౧ 24/2% 64910 శరం 900460౧9 1౧ 49 ౪6౯1915 ఒ౧6 116 09606 0 ౧009 9001460౧, 69 560౧1165 0 ౪- 19! ౪6/9 ౧౦1 6606౧64016 2౧౮6 16 ౦౦౧౧౫౫౧666 2/92 ౪29 ౧౫196. 7౧15 42/92 ౪9 960601 10 ఈ|3257009 11౧౧1౧65 జార ౧/604గ0౮65 11౪1౧9. 1౧ 6 ౪26 ౦0 0౧6 9౪0% 701౧6, 10 64910614 0౦౧౫౧౬౧) 6166466 51 ఉగ? ౮౦410౧ 10 960651 ౧6౧౧౭౬౧6౧1 ౧౦5౮95 10 5100 16956 (6004౧ 6౧11201౧69. గగం? ౫4౫1౧1౧౩ ౪ఇగంట5 219౧౧20౪65, ౧6 ౧౧౦౧౦56౮ 1౧9 00౧916010౧ ౦1 16 &గ|౦౪1 416 ౧/696౧1 [004800౧ ౪10౧ 110114(6 1౧19460౧ 01 6 06౧౪2! 66112 జ9౦0. 76 6291 1౧౮12 ౦౦గ౧౫౧౫ 200౧0౪66 116 ౧0౧౦5215 2౧6 2౮%0గ966 51 4గ౧64? ౦౦%0౧ 10 ౧00966 ప! 19 +ంగ 1౧ 1846. 7౧0 2౧1001 ౪29 00111౧ 4 61676౧1 96060౧9 901౧౧1౧౫ 201053 116 1312౧65 (900017 [20%64, ౧౦౧12 ఓ40%2, 20౮ 112660 ఓ20%4). 706 1012 16౧94) 0 6 4౧104 13 2 ౧౧||95 29 2921091 4 గ౧|6౦ 01 ౧౪౭? ౪60 ఇ ౪159 ౧1౦6 1/0౧) 08౧% 10 020% 1౧౮661౧0 106 15- 12౧౦). 779 దళ9ళ౧ం్ర 5టల0/69 : 09 30౫0149 15 06౧6096 0౧ 140 ౧049 ౦1 ౪613 6-0 ర120616! 6-0 ఇం&గ1 00౧9140166 1౧ 0గ0% ౪9606 3౧2౧౭6.1౧ 012/ &గ6 1466౧ 6047 10+17.25 &౧6 + 16.00 /990690%౪61/ 1 3 2౧|0౮౧, ౦౪15 ౬2గా, 1266067 &౧రే ౪15౪65422౧. 1౧ 6 0256 0 గ||| 2౧౦౮1 ౧౦0౪౪౪6౧ 6 *99 4/6 5100066 &(+ 22.00 0౪8? 6౮౧౧౧౪6 ౧౨016. ౧6 006) ౪21 0౪6 2౧10౮1 13 0౪110 & 16౪6! ౦0 + 38.00 :/0౧ 0౪4 01౪6115 4/6 6-0 ౧19౧ ౪ 6110౧ ఇ + 23.25' 2౧౮ 200౪769 1201 ౧౦౦16 గొడం౦గిగ/ ౪౬|| 15 600౧౩1౧౮౮196 10 ౪6 00%ంగ 01%6 2౧10౮1 0006) ౪1. 719 006౫ ౪|| 0 ౪8 2౧1001 ౧006? ౧0౧9181 ౦1 ౧౦916 గొడ- 90౧౧/ 5-0 110% 1౧19096 0% ౪10 3-00 (110% 0౮10౧9 గాడం౦గిగం 76 910001౧0 014019 00౧- 3195 0 5-0 ౪116 ౧౦916 ౧250౧౧/ 1౧13౧66 0% ౪11 1-00 108 04510[0. ౧6౬? 106 ౦01 16 006% ౪2|| [9315 0౧ & ౧0౪4 01 ౪6|| 6-0” ౮990 ౧6 1౧6 014019 16౪6! &| 6 6౧6 0 6 20/0౧ +2గ6౩ 5604667 +29.20' 10 + 29.87 1౧ 6 4 42౧10౮. తంగింళంగాంగ౧[ (0 ఈం ఉం/౮/:

1౧ 004౧59 0106, 16 204 ఆ౧66? 11104800 ౪6౧400 1౧069851౧0 2౧౮ 1 ౪8 (06౧6 2౪0 6 ఈ౫5600 ౧౦౧౮ 1961 0 +38.00, 96110160౧1 ౪419? 00౪16 ౧౦01 09 64౪7 1౧10 6 02౧౫5. 706 2౧1061 0991 ౪25 721566 10 + 38.75' ఇగ౧6 2-0 12111౧0 50౧616 ౪6/6 1౧912661. 66౧ 115 ౪౭9 ఏ౮గి6 1119౯10 09 1౧46౮6606119 10 ౧661 46 8౧౦౪4౧౮ ర౮౭గ౫ 4౧65 &౧౮ ౧౬104 31. ౧19౧ 806493 ౪6/6 1౧9266 1౧) 1936 ౪68 0/౧01౧9 ౪6 ౧0౧౮ 16౪6! 10 +41.76'. 710 2౧10641 (25 230 ౪5606 ॥ (606౧₹0/ &9 & [౧|ం౧8/ ౧౯ 1౧౧1606 ౯2510 641౧౩ 56గా౧౧౦| గాంగికం9 ౪16౧ 6 ౧౪91 51005 0౪౭గ10౪/౧0. 4/9 6 00౧9066410 01 & 0గ696 10 16 గక౦గి&| ౧19౧౪)” 20౧093 ంరజ/డగ 113 ౧౧౫౦౪06 159 ౧౦ 10౧09 1౧ ౪౦౩౮౦.

నొగం9౭౧8 ం౦౧౮/|౪౦౧ 0 రం గగి/ంట 0౪1౧9 10 416 1౧016896 1౧ 46 ౧౦౧౮ 18! 10౧) +38.00' 10 +41.75' 169 60200116 ౧౬6 096% 5960160196 10 1౧౦92566 ౮౧111 ౧౯659469 &గర 3166906 6౫151 0౧2616౧6 8౧ ఈం56 ౦గ1- ౧౭|/ ౦౦౧16గ౧౧౧|౬(96. 16 5[0010/9 ౪23 00౧౩1౧0166 0౪౭౯ 120 ౪685 29౦ 2౧6 616 0౧26౮2] ౮602)/ జ౧రే రేం- 18గ0/240గ 0060166 0) 10 అశ 9040 0౪4౧0 10 €16 1౧౦౦209 1౧ 00౧6 161 ౧8౬౩ య౧౧౦౧|౦౮- . 0౪90/ ౪9266౧66 16 2౧1001 16 గాంరం! అధ౭గ౧069౧౪ ౧0౧౮౮౮1606 0/ ౧౪/0. గింంగిర్వే/ ీడర/05, 96613! ౫6465 080%, /6ఈ6జీ90 ₹141 (9 రం4౧5౯98గ) [000 1ఈ613 29 1౧460664219 107 6 10/౯ గాడకంగ ౦1 96 ౧౫౮౧1౮4116 |0గా 26 6/60/9 9[00600 ₹045 29 ౧6౧5600. ౧13 ౧౬౩ 166 10 ౧68/ 800665 &06-గా౮౪6[౧౧6౧13 0 16 30000౧౧౦ గ౧౭|6గ౬| 66104 16 8010౮ గింగ౧40గ౧ 0 ౧౭౪10099 ౪85 &60 9690606196. 1159 ౪25 6512019066 0/ 419 9160010241 ౧౩|56౪0/ 19903 00౧- ర౮0166 0/ 16 0160101 0౪/ & ౧౦ (066౧౮2 ౪/26! 2౧6 ౧౦౫౭౯ 00౧0౧౩810౧) 1౧ 968 1961. 056 26౮౪1065 ౧౭౪౩ 0660 ౪౪|౧66 9” &06120/ 0/921600 0౧౭౧ €9 5690606196 900౪ 1౧ 6 006% ౪2119. 7౧6 51040104౧9 జం 10౪౧6 10 09 ౮౧౨౬18 8041౧3 16 అగ9ళ[00 0౧2016౧6 ౧౦౪ ౧౧౪- ౪211౧9 ౪101) &6 2 5186045 1/3.5 8294౧51 9 ౧౦గ౧౭|/ ౧6౯౧౩౩1019 ౫5 92616౧01 1/5. లిడగా౭ం్రాం ౧? 1963: గీగిం? 6 గింంరం 1౧ 1963, 209 23 ౪/66 25 1-6” ౪979 0099౧౧96 091499౧ ఓ09 ౪2115 21 6 ౦04౧50687 6౧౮ 0 406 2010౪1. 715 (99౮1196 1౧ 6 1046 091౧0 12090496 6౮160%/ 10 110 ౪6119 ఇ9 16 56౧౧౦గ౧౫ 98050 [౧26 069౧ ౪29066 0౪1 79/9 49 280 అగం౧9/8 900605 1౧ 0 20౧0౧5 ౦ ౧౫|| 2౧1౦౮61 ౪100 ౧౭6 060016 169 *ం21631 ౧౦౦౧ 1౧ 19 ౪4౧౦16 &2౧106ఓ 30౧06 01 416 ౪4113 ౧4౪౭ జ50 0601696 2౧6 16 0౧౩౧1౧9 ౦1 0గ౦% ౧౧౬౨౦౧౧/ ౪85 092/౫ 00- 56/96. 71656 62002005 ౪6౧9, ౧౦౪౮౪౭ ౧2100696 ౮౧ 20౧6 (6021766 2౧6 జ &ఇ6రం౧౫ [04 01 5%661 ౧169 6గ౪6౧ 10 116 గాఖ4గాటగ) 80006౯ 66041 (0 19౧౧౧౦'1౧/ 61166 గ 661296 2౧20/315 01 110 627౧8909 1౧ 1963 (6౪62196 8 గ 0100619 &9 0౪6౧ 0910౪ ఇర క[౧0౪6 1121 6 121419 01 శ6 జ!0౮1 &[0౧6 ౧1206 0౯ఈ6 0406 ౧౭6 0600౧06 1౧౧౧6౧౬ 1, దించాంళాంజా 0౮4౦ ౧2౨ 1౧6[000౪8 6౮6 10 ౪166 గ్రజ05 అగం6౧3 060406౧ 16 ౪౦19. 2. గ ౧606606000 01 116 రడ౫886 1౧ 1963 *౪6౧/ ౧౦౬? 46 600) జ! గ౧౧౭/ 1626 10 6 ౪|0 ౧౧౫9 00112096 01 9 9000149. "3. 7౧౦ ౪2119 ౦౦౧9౪౪౦166 1౧ 0గంక-1[౧-గ౫౮6, 66610 ౧0100966 860గ౧6(510౧ ౧8౪8 1051 ఏ61/96౧94) 4౧6 ౧4౪9 52196 066101౧0 2౧6 శా/92190100 10 0౦01120096. గ'0294౧99 బశంగ 0 ౧౩౦1 లం 04200౧ - &/02 ర౮౦గాగాగంం 7 1౧ ౪6401 16 200౪6, 6 60+౪9గ0౧౧౦౧1 0 1౧౮1 ౦౦౧౨౪1౮496 1౧ 1965 2 అం౭1 ౧0౧౧- ౧౧66 10 0౦ 1౧10 2! 250906 2౧6 9698651 ౧౧౦౬8౮95 10 ౧౧1661 2౧6 6౧9619 96 వ 16౧916 1గోంజీంగ౧ ౮౧6౮ 9 ఉంరజం౭గ గం గిం? ౮62166 అశగా[౧౬60౧, 19 (౦9/1 ం0గా౧౧||66 ౧౦౭౦౦౮ 0 5॥, గ. సగ2, ర/8 (9 600/1 1౧ 1965. 11 021990గ0211౫/ ౧66 0౮1 ౧69 00591011/ 01 60241౧9 66 ౫58౧00 50640- " 116 23 2 ౧౦౧౫౫౭౧6౧1 801440 07 €6 01044100 ౧9250౧9 : (2) ₹౧6 91040140౧9 18 0౪9 120 ౫/94/3 0164 ౧6 ౧౫5 512166 8[0౪/౧9 519౧5 01 ఈ602)/ &గిరే 6616గం[ణ240౧ జర 04/%699 ౧౭౪ గ౫౭6 2౧6 116 0గ౮4 ౧౧౦౦౧౧౯౦ 6 ౪615 ౧౬ 0600696 26 19 ఆగ 66౧0 ఉంగింర. 706/6 (5 ౧౦ ౧0551081%/ ౦ ౫౧జగగ౧ం 119 6౮2౧౧499 &గ6౮ 6 ౧6996౧1 500113 5౧0౮616 09 6166970౧96 10 ౧౭౪౭ 0౮81౪96 19 ౮6|9/ 2౧6 గాఖ/ 11 జం గ. (0) 716 ౧/౮౧౫౮౪||0 16౯౧౧ 6069 ౧౦1 గాం *1001౧ 6 1౧౧౦౧౦౮9 2000 &౧6 49 2౧7౦౧ 16౧0409 ౬౧9 1౧266౧౮౬19 10? 16 615510280% ౦1 6౧౦౯9౫. 119౧09, 3[00౪10 గంట అ౮91 2౧6 [9-

6౮౧1౧8 5006753 ౧౬౪౭ 0600౧6 /8842% 416 5004610419 1 13 ౧6996౧1 54206 040౧01 06 1౧౧౧౧౦౪౦౮6 25 ఇ 1254౧0 501040౧.

(0) గిం౭గ "0౧ 119, 0౪/౧0 10 6 1౧౦9456 1౧ [గోం4166 ఇ68 10 10,00,000 &0199, 16 07959౧1 ౧౦౧౮ 19౪/6! 15 104౧౮ 1౧66౧౪౬416 10 8౪001/ ౦1 ౪౭19 ౧ 49 (5012012400 నంగ0ర 16 9౮610౧0 1౧ 12/9 ౪€2౧9౧12౧1260౧ జ6 ౧౦౦౯౦౦౧ 36165. 616 13 ౧౦ ౧090606101 0661౧9 ౮౧ 16 0౧6 1ఆ6! 16౧౧9౯ ౪0 16 ౧7956౧1 8060189 ఇ|/686౪/ 0౧ 16 ౪6/06 ౦1 0012056. 11౪25 *616- 10/9 191 1౧౧00126/8 10 ౧౫౪౪ & 56027216 9జీం జార 1౧౮6౧6౧66౧1 9461016 10 31910 116 ౧696౧1 రఖ/ ౧80౮419౧6౧. +

0గం1౧౫/ 16 2010641 ౪85 6౫060196 10 56/69 2౧ 1గం016 2/64 01 1,61,874 ౧6౮1263 (400,000 10199) 1౧ 6 2601౧1౧0 911 - [66౧ ర6%1210 7400, 16 80౧6౧౫6 ౧౯౦౪౪౮ 50 9౪00665111 1౧40/ 1936 19 ఇ/20౮61 ౮౧౮6౯ ౪115 97516గ౫ 6౫04౧౮6౮ 090౧6 &|| అ(౦6612%009 10 4,04,686 ౧001293 (10,00,000 &0199). ౬౫060110? 200౪1 20,000 ౧6౦1295 (50,000 0169) 0 జఇ౭౦0౮1 ఆ||1866 10? 70౪1౧0 96092౯౦౭౧6, 49 851 01 1౧9 ఇ/&౦౮1 15 ౮596 10! 0౯0౪4౧0 ౧4660 1౧ &6౮1- 10%, & 8600౧6 00౧0 ౦1 ౧66) 13 180 ౧21566 1౧ 1,42,000 ౧6౦12169 (3,50,000 &0/65) ఇర 10 10124 జ*౧౮&| 010౧066 2/64 15 5,46,000 [౧661269 (13,50,000 401639) ౪/౧0061 00౪౧౪౧0 ౧౧1౧౦? 1616 0౧ 610% 0/0౧9 0 3౪౭౧ ౧౬914763 ౦1 5[0గ 64600 1౧ 116 [491 56490. 1౧ 0067 10 569120 319 ఇ/డ0౮0 679 ౧4౩ 0660౧ 2 00౧6౧666 ౪6౧6 10 ౧౧౫౧121౧ ౧19౧6! ౧0౧6 1౪619 0 6 10౧512260౧ 01 90౮169 ౪4100, 1౧౦౦౪౮౯6 ౦01 ౪గ౧౧6, ౮౧౮౦౧౧౧౧౦౮ 0 9000140.

. తీ ౧౪౪ (౦68౪ 62౧06 ౪15, 46161016, 96౩65166 9) 6 అ(౦6గ. 007౧౧౫1196 (1412 6౦౧౧1199) 1౧ ౧1206 ౦1 11158 6౫9౪౧0 *6౧/ 016 36661419 ౪4100 ౧౭9 9096౧ 500౪4౧00 51౧9 ౦1 615655 (29 గ౫6౧౪౦౧66 692౧16౧) 1౮61 ౮౧9౪62౫ ౦016 ౧696౧1 1౧9 01 6 ఇ010౮1, 10 00౧4066 10 9/2? 10 1069 ౧6౪6౩ ౦1 4,00,000 ౧6౦11199 (10,00,000 0199) ౦01 1712016 2192 ౪410౧ ౪౦౪16 01914156 ౩౦ 6౧/ 1౧ ౪6 ఆ౭౧౦' ౪6 103! 12019 0 6 జా!0౮౬ 7౧9 6% 52గ2౬6 నిగ౦ం/60

1౧ 19 ॥90101 6 200౪6 ౧12౧౩ ౪69 62౫౧ ౮0 10 6 00౧9౪0040౧ 0 & ౧6౪ 62/

(290, 1౧6 ౧౧౦6౦1౪9 52040౧66 0/ 119 0౪8౧౧౧౧౪౧౦ 4ఉగ౮౧౧2 న౧26691 1౧ ౦౭౦6౧౦6 1969 21 2గి 958౧౫౫1696 009101 ౧9.26.89 6069. 7౧6 00661 6౧౪1520639 26 00౧960%0౧ 0 & ర4౧ ౧౭౦౦ ౪౧₹) 104 27౧౧9 00౯౭౩౧౦౧౮౧ 10 116 106? 2౧౫9 01 ౪6 6౫9౪౧0 2౧10౪ ౧6 84/06 19 10 09 [004196 *24 ౧౧6౪6౩ ౪౧౩64౧ ౦01 6 ౦016 ౪/61/2౧౮6 ౪౧|| ౪66 8 69)454౧00 ౪/61" &9 ॥9 రం4గ- 5192౧ ౧౯01601౪46 20/0౧. 706 02706 ౪|| 06 200౮61 3,600 ౧౧౪9౩ 10౧09 2౧6 ౪|| 09 61/1666 1౧౦ 175 08/9, 920% 6004100096 ౪10] & 90844/ ౮416 &9 612166 0610౪4

. [1065 [[0. ౦1 82/5

00౪/290౪21200 56040౧ 1,436 70

౧|| 560%0[ 884 న!

[42606౮6 56010౧ 470 23

౪122694827 56060౧ 6801 39

3,593 175 ౯1౧4౧0౦1౧0 01౪06 1164 ౧౧౦66+86%46గ0౧6౧4 ఓ34/ 5

౧0 ౧6౪ ౦౮4/5 847206 ౧౧౦6౦1౦౦౮|6 ౧౦06 ₹1౫/ ఇంం0గగ౦౮4166 1౧ *6 / ౧౫౭- 76౬ ౧౧ ౦1116 51116. 1౧ 0606౧౧౦6/ 1971, 46 న|౧౧1౧౦ ౦౦౧౫౧౧|$౩౦౧ 94/6 0619212006 10 ₹6 ౧౧౦6౦౧౬ ]16/ 280 5600965196 121 26 51216 0౪6౧౧౧౧9౧1 ౧౧౭౫ ౧2196 ౧4౧81 6609౧14699 / తీర౪2౧09 61600601 ఓ6౪/ 1/0౧) 6 8/62 06[61166. 11౪49 1616 8960665166 941 00% ౪6 ౧650067063 2౧6 1౧6 0౮82/ గ౧౫/ 09 ౧౫౫1౦౧66 2౫6 5[0౪ 1౧ 1౧6 గి|౧ &5 ౧౦ 0116 7950067099 *౦౪|౮ 09 &/౭||2016 10/15 ౧౧౦6౦+. |

60[౧1021/ 9౧69264౧00, 40 06౧1121 ౧౦ ౦01 6 1164 ద47199 18 40.54 ౧౧౦౪౯౦౩ ₹ొంగా ₹9 1౧0౧1 1109 ౦0 16 అగంళగిం 2౧10౮ " ౧6 ౧౧౦౪ 1౧ 6 262 018186 10 9౪9 గర౪౭౧09 8616719౧ 0౦౧౪౯౦౮4౦౧. 4 ౧౦౪1౦8- ₹0౧ ౪౬9 139066 0/ 69 60౪6౧౧౧౪౧1 10౯ 00160%0౧ 01 గియ/౧06 8616౧6౧1 ౦౦౧౯1౦౮4౦౧ గంగా ో 56[౧6[011గ63 ౦01 6 062౪2గ 82౧206 ౧౧౦601 41 0 ౧119 ౦1 ౧9.50 ౧౦ 210/9 ౦౦01604016 గ 1౪9 6౦02] &గి6 00౧9606048 జగఆ2| 1౧910౧౧6౧(. 4116 (53641౧9 6 ౧౦౪౧౦4860౧, 1 ౪25 25- 50౧౫౭౮ 1414 50౧) ౦0 ౧౩.5 00/99 0064164 06 ౧9211566 07౫ 6 06౧604౧695 1౧ 6 ఇ400101 250061 10 12) 20199 ౪౧౮6౯ 6 ౧౧019061 1౧ ౪6 1059121గ60. 4౧ &2గ౧౦౮౧(౦/ గ94.06 0౧0199 . ౧5 069౧ [6211566 1౧0౧౫) 16 56౧6[019గ66 10 6 9౧౮ ౦0౮౮౪౧9, 1976. కు6ంజళకంగ ౦0 ఉఇంరీడ౪8గ రి8గ886 ౯౧౦ 60'55870/ ది[డ686 : 11 ౪౭9 ౦గ91౧2|౫/ ౧౧౦92౧౧౧96 10 00౧౧౧619 10 9౧౪/9 84206 1౧ ఫం 100 2౧౧9 1౧ 56/౭౧ 99290౧9. గింం0గ601౧02%4 & ౧౧౦9౧1౧౧౫౦ *85 ౧౧౫౦౬౦6. 4౩ 16 2% 27౧ ౮ ఉండజ౭! గగ0॥ ౪/25 00౧5164666 10 06 116 ౪84991 01 6 106౯ 2౧100609, 66 *ంగం౦౧ 45 012000 ౪29 1260 ౪౧౧5110౧ 1970-71. 3౧6615 ౪616 02166 10౯ 56061216%/ 0౯ 6 గజం ఇంగ జూర 00గ6/ 62౧) 206 6/ ఈ౩౧9 42066 10 [4/9 ౧10౧66 ౬౧౦1౧661౧9 గాయం419 10 46 ౧0౪403 డ౧0౮౧౧:- సజ69 01 ౪0గ1 ౦౦౧౫౦ జంంలగి! గం. న4||84గ౧296౪/00గ6 .. .. 2,36,46,260 ౧౦గ69? ద&గా ఆ 28,99,800 06 19౧608? 80601%96 ౦0గ౧|660౧ ౦1 *ంగం 1౧ 6 ౧౮219౧, ం౦గాగాంగ01౧9 ఓ0[0) 9 6219 0 [౧2౧61౧0 0౪9౯ 1౧6 51169. ౧6 5119 ౪25 ౧4౧666 0౪6౯10 ఓం 00౧౯2౧10౧౧ రింంఈగ౧౧06/ 1971. 66109 1౧41151౧09 16 16౧66౧5, 29 ౪6! &5 210 ఓ౧2|38000 0 16౧౮6/, ఆగ2౧ 008౧095 ౪66 106౧6 ౧6౦౪5920/ 20౮6 ౪6/8 గొ౭రం 9౫ 16 06౧౫ 219 2౧6 ౧0౫౭౯ 00గాగ3910౧. 7౧900గ- 12010౯ 616 ౧౭|| ౦ 6 *ంగ. 19 ౦00౧౯౦1 ౪83 19౧౧౬166 1౧ 1975 2౧6 9 0212009 ఆంగ ౧9 066౧ 8౧౯౮5196 10 49 1186002 ౧౧09౮3 0౦౧౩౯౪౦4౦౧ ౧౦గ౦౧8౦౧, 0/6౮ 52౧4 4555౧68 7 గి! ౧౧66౪౧౩ 1౧ ఉగ, 1974 0 6 0గ109/5 019 06౧121 (216౯ 2౧౮ ౧0౪8 0౦గ|౫- ౧౧1౩910౧ ఇ06 16 60౪6గ౧౭౧(౦౮ ౧౮2 0) 6 ౦ంగోంజం 0 110 1౧19గా48౦గ౧2| 84౧% 0! ౧9౦౦౧- 5౯40%0౧ &౧౮ 0౪/810౧గ6౧1 (3౧0) 41 164 0611, 9 ౮6540౧ 01 091౧6 16 064427 82౯ ౧106 ౧701601 10 */౦గ౮ 88౧ ఉ591512000 ౪25 00౧5108696. గం॥[0౪/09 181 గంంటగ౧2 ల 02౧౫౧06 ౦౧౪6 ₹/౦గ౮ 84౧% ౪191664 69 60644౪42 627266 5౧౦6౦1 1౧ సజ 1974. గీ గ౧ం౦౪౧9 006 ంగ6 540% 141990౧ 0౧ 064/౬ ర8గ499 ౪౬5 2150 ౧616 20610] ౫ ౮౮౧9, 1974. 1౧69 $115510౧ 2190 2గ౯1౪౭6 &1 గ౪౮6/2026 0౧ 11) ౮4౧౦, 1974 2౧౮ ౧0066666 10 50౪1219480 10! 1౧9269040౧ 0౧ ₹6 134) 206 14%. 7౧6 00129 01 46 4159910౧ ౧616 091౧1౧4౧/ 615069- 51009 ౪10) 16 51219 ౦1429 ౫ 6 ౧౪౦||౦ ₹/0గ63 రం౧జాం0ఓ తిగం? ౧౦౩౦౪౦౪0౧౩ 2౧6 &గిం! 21 200/6012%00 0 46 ౧౦90౧, 9 [౧9౧౧౭౪౦౧2౭ 0౪౮౪6|0౧౧౧౭౧1 తీం001280౧ (౫౦గ౮ 8జ010 20/666 10 0౪6 1020 2931512009 01 45 [40౧ ౮.8. 00125 ౧0౯116 ౧౧౦6964 జర 6 &9/66౧౧9౧1 1౧ ౪159 9416 ౪౭9 518౧96 0౧ 79) 42/00, 1975. " దిళంల[ం౧ 0/008 (౦68127 ద2గ౭౬6 నిగ౫/6౮/ - 8/67 నొగిత56 . గింం0గ౧0౧8 [0 16 1౧16 8016608 00౧19గ౧౧|&196 0/ 119 ౪౦గ0 9206 19 6౧/6 ౧౧౦౦౦ ౪/23 1006 0౧౦౧౫౧618౮ 1౧ 4-5 *౦గ౮౧౫ 54250౧5. [౦|[0౪+౧9 9 910౧100 01 0 10౧90౧౧9౧1 ఈ 16 ఈ0గ6 820% 2౧6 1౧ 2ం00/02006 ౪41 ₹6 ౧౦౯౫౧౭ ౧౧౦౦966476 107 /0గ6 82౧% &9515166

౧౯౦604 1002 19౧66౯5 ౪319 1౪1166 1౧ ౮౮౧6 1975 10౯౪16 ఆ|| అంగం నో రా 9౪1౯60410౧ 0 2 087206 20099 1౧/99 0!/200%99 01 1౧6 (ంరజం౭గ 178% టి దంగకకులా 00౪1జ5[4202300, స2రరంగ 206 1226542720 0200099 2౧6 ₹9 ౦00౧౧౧91౦౧ 01 16 6౧ ళంగ ౮ 202206 0౧ 9 106౧) 0౯2105), 42,006 గిజ! 1౧౮౮౮౧0 ౧026 0గ629 20౦ ఉం 027209. 1౧ 00౧9౮౪|1260౧ ౪10) ఈ ₹౦గ6 ర2౧% 206 49 60౪6/౧గ౧6౧ 0 1౧612, గో 10౯0141 *ంగ(3 &౧౮6 జ౭౧666 10 ₹ం [1280౧2౫ ౧౦)60 ౧౦౧9౪౮౦60౧ నో 15 6% 0910, ॥ 0691౧00 16 10౪651 00౧౧౫1౧౦ 016661 218 00౧౪01 ౪249 ౦01 ౧9.1821.82 12605, ళో 6౧ 118 82౯౭96 ౪౭5 ౦0౧1౧6౧౦66 0౧౫ 0909గ06 1975 0 69 [1200౧2 ౯౯౦906 ౮0౪ 151 శంగ ౦ంగంంణజశంగి. . 5991663 19 01౪11 ₹/0గ(3 78౧౮6! & 86061219 (10041 6౧౮6! ౪85 గంకంర జన. 1161019, 94౧01/ జుర ౦606405 0 01951 2168 610, 10 ౪9 10౪ 0౧2౧0068 ౦1 4౧69 062 ౧299 ౦౦౪౭౧౮ 9 10110౪4౧00 190) 0 ౪౦గ6 :- () ౯2౦గంజ80౧ జార 6160100 ౦ 6గ౦66666 71612 ౧౬గ౩ 1౧ 132 02/5 (౫01661౧9 గిజ 560000). (౪) ౦గం2%0౧ జర 619060౧ 0175 1105. 1౫696 ౪166! 80॥4)/ 94195 18.39 ౧౫ ౫ 3.45 ౧ (60౫11). (1) ౬౭౦గం260౧ 2౧6 ౬760601 ౦1 ౧0౪6౯0౧9౧2166 5012016 ౧౦156 ౯ ౦౧9280౧ 6! 175 9౭199. (౫) ౦గంజఇకంగి 2౧06 6/9010౧ ౦1 9౧౧౦౭౮6౮66 ౧౧౦౫ ౧౭9 10? 8100109 92165 18.39గా ౫ 3.65౧ (60 ౫ 110). _ (0) 06 గా౭౧౮1201019 2౧౮ 6160600 01 04165 610, 5%00616 9౫/౧౦౧౯౦౧|౩9 ౪4౧ 19 01౪ ఛంగేం 1౧ ౧7౦2956 (0౧) 10౧6 10 1౧౧6 &౧6 00౧౧౧19166 ౪4411౧ & ౧6గ౦6 0 3'/ ౫62/3 1.6, 061019 ఆలం. 1979. | ౧9 00౧0201 ౪29 ఈ౭౧12/ ఉజిరంర 10 145, ౮698009 & 00, ౬6, ౦జింంగ2. న 06 *ంగ రంగ౧6 50 11 ౦౧ 9 06జ/2గ 82౧206 [701661 గో/ 9 8౮6గ౧౧౧66 ౮౧ 29 045 ; 00౪1454 4౯౧౫) : 0401 70 90209, 9 50805 ౪6/69 00౧౫౧16196 50 127 1644109 & 02 జ09 0161 9౧4౧5 10 09 ౧౦౧౫౦16166. గిజ! 4గా? : 16 *ంగం 15 ౧6౬౧0 00౧౧౧1640౧, 12265ఈ4/200 ఉగా : 0౧|$/ & ౧4౫06 16% ఇం00006౧ 00౮16 09 6౦౧6. కతిజరయం? గగ? : ఈ/0గ%0గ 4119 20౫ 18౪6110 06 52గ66. 6090641146 1౧0౪66 0౧ ఉ౦6జ/౭గ 84౧206 ౧౧౦601 - ౪84౧4456 : ౧9 *92గ0/ అ(9౧౮119 1౧౦౮౯౩౮ 0౧ 46 [౧౦60190 12 15 1౧౮6102166 0610౪ : 1969-70-౧9. 11.813 12009,. 1970-71-౧9.75.044 1జ(15, 1971-72-౧5.95.434 12039 1972-73-౧9. 69.939 18౧3 1973-74-59. 93.417 14009 1974-75-౧9. 213.550 1214౧9 ॥

1975-76-[౩. 638.898 1జి:

7012! : ౧9. 1265.013 !$ఇ2046

1976-77 ౧౧౦౪౩1౦౧ 1౧ ౧1౬౧ - ౧9.11.00 0095.

7౧09 ౧॥0)601 [౧౬9 0990 1౧౦10౮66 1౧ 9 5216౪ ౧౧ 2౧6 1౧ 1975-76 6 51216 60౪- అగా౧౪౧1౪25 2016 (0 560019 266180౧4 06౧1 2151512009 0౪6౯ 2౧6 ౭00౪9 16 ౯12౧ ౧౧౦౪- 510౧ 107416 న|౦6౦౬ లిం/2642౧2గ కగం2ంగ్‌ :

0౧ ౪6 ౧1౧1 060466౧ 89) జుం 9% ౮౮ 1976 ₹9 ర0౫ేజకంయుడుం 210 016 016 2౧౫0౮1 ౧౩౦ 0౯/6ఇ0[66. 1౧6 0/9201 15 490 ౪406. 706 ౯151 గాంగ09/, కెండాడీ 01 గల/9[౮9, ఇభక ౯౭- 6665166 10 ౧౯౦౦6౪6 10 16 516 1౧౫౦౮12161) 169 0౧౭౯96 0 19 912600 2౧6 10 1219 2|| ౧6౦- 9552౧/ 660179 91609 1౧ 7990601 01 &16౧౮1౧9 10 29 1౧౧౧౦౮1419 ౧8౧౭1? 10 16 0/920% ౬1 ౨౦౪11544౧3గ). 116 ౪23 0/6౧ [| ౦౪6/5 6౫/ 106 ప్రం+87౧౯౪6౧| 10 1269 &|! ౧6౦౪59౬౧/ 2060౧ 1౧ 15 (692/6.

౧6 ౫118 11101597 3166 ౪6 5169 0౧ €9 ౧౦౧౫౧౩ ౦ 10 ఆల 1976 2౧6౮ 96/90౧౧2)/ 5ళ06౧/4566 6 2౧౫౧96౧౧౦౧౪ ౧42166 10౯00౧౪౧౧౩ ఈ09 09200 ర౮ంగ౧౦ 9 ౧6|| 140 రజన.

శ 16 6౧౩1౧66౧ 0 119 6౭౧౪౫ 7/23 ౧౦గ|౫|౨|౦౧ 2౧6 [16౧౧06౧ 01 €6 ద(09/13 00౧7- ౧౧1166, 10౧౧66 9|116౯10 6౪106 0౧ 16 ౦0౧౩౯౪౮౪౦౧ 0" ౪9 ౧౩౪ 6ఉంరజం౭గ 847496 ౧౧౦9౮ ౫50.19%96, 10 16 5001 20౮ 1౧89066136 116 986 10౯ 10/99 19 1064౯ రజ/5 2౧6 4౪/9 ₹1917 ౪214- ఇల!6 26౪156 కూర ౧610 1౧ 116 8609౧1910౧ 0 ౪6 0062600. 0% 61౬౧౦ 107౧06౯ ౮౧1౦౧ ఓ4౧15- 198 1౧౦440౧ 2౧6 ౧౦౫౭? 2150 ౪191166 46 5116 ఇర ౮88 ౧19 ౪2ీండ50160 5600986009. 1౧6 2గ౫ 119 [1౭0/ జార ₹6 ౧౯ [౧0౧౦6 ౧4౪౭ 2150 /690౧౮66 28641౫ 10 04౯ 62 107 2591582009.

1౧ 16 61194 6౮౫/5 106 6160101 ౪6 079200 [66౮6096 (6 ౧0౧6 16౪6] 2౧6 ౪౧9 119 10౪ 110 116 ౪851677 66112 2౧6 46 09౧౪౭! ౮6112 ౪5 90౧౧9 *0౬1 70604066, 1౧ 90 (2/౭9 9 9౬519౧ ౮6114 ౪25 00౧౦6గ౧౫౭౮, ౧౦ ౪819౯ ౪29 గం౪1౧9 1౧10 4169 0౭౧2.

0౪6గ౧గ౫౭౧| ఇం$ంగి, 1619109, 09౧1986 0౧ 200164౧9 040 గణం! 00)606౪95: ౪12.

(2) 0౦౧1౫|౧౧౧౦౧1౦1 46 0/9200 2౧6 గం 61096/6 : ఇ&ొరే.

(0) 52/60604/61౧0 ౦1 46 0610౪260 .

50401 01091౧9 ౦౧9౧౫౪౦౧ :

1౧6 ౦0౧౦౯౭6౦౧౩ 1౧ ౦౧౧6౦౮౦౧ 0) 00 [9200 ౧౦గ౫౧గ96 :

| తంల

() 509౧046౧1౧00 0 625162 206 6519 ॥05 0106 90/9200 ౯ 00౪4815422 0౪ 96గా౧1౧౩ 910౧65 01 541016౧1 ౪6191 10 ౧౯/8౧ 15 *166౧౧9. ౧15 13 00591016 ౪౧6౧6౪81 6 ఇగి[061 6063 ౧౦ ౦౪౭గ10౪ ;

॥ 18౪ రజ్వ/5

(3 ౯౧౦ ౮౧ 16 0/90, *ఫి!00 19 6586గ21696, 29 ౧౪9 80౪4౧01౧95 మ!

20, 20001 40 1861 61690 1౧ 66౧౬1౧ ౧18099, ౪2గ0౮5 ౧౧౪౭9౮95 ౧౭౪౩ 066౧ 00౧9166996 2౧6 ౪1 06 1౧౧౧|6గ౧౧౦౧18౮ 5 800౧) 29 46 ౦౦69 760966.

ఆంళంగాగ౭గ! ౧2౪౭ ౧1౩౧66 10 9[6 ఛం 0604196 ౪0౧979, 10/63 2౧6 020695 2౧6 21590 ౧౧౭౮౦ &గాజ౧౦ం6౧౧6౧19 10 ౧౮౭౧/ 510౧95 గింగ? ౧౦౭|0/ ౧౮౬౧౫౦౩. 0౪౯౧9౧1 290 2౧2౧066 6 *9 ౧6౧ ౮ ౧౫౪)/౩ 10 ౧౫8౧ 510౧95 క౮ంం0ం౧ 506012] గ్రం౦రం-౯జగ5 1007 ౪152 060200ఈ0 *(669 11056 ౪8౧6 ౧9261/ &౭|&019. ౦౧౪౧౭౦౧౩ ౪9/9 ఆ౪4గ166 1[0గ) 00%) ఆ౧౮9 2౧6 *16 గం|| 2౧6]. 16% 109 ౦0 ౪16 09200 ౪0/9 5౪6౧96€౧6౧6౮ €)/ రంగ౧౧|౧౮ ౧౮౩౦ ౧౮2౬౧06695, ౮ 8106 2౧6 ౧౨౦16.

౬౦110౪41౧9 ఈం 2గ౪౬| 0 ౧౦౭౪/ గం069 &౧6 10 ౦౦౧5౦౧౮6౧1 0౪౭110౪౧09 0౪69? ళం

అ 0/820[-0105100 ౦౧౪/240౧9 [౧౬6 10 06 9౪5906౧666 0౧ పో గ (ో 6౮1 ౪18) 8 58056606౧1 121 ౧ 109 ౪౭16౯18౪61, 16 *ంగ: ౧౩ 06960 7650766 - / క రరటంం 112 9 56౧0119౧86 103 01 119 018200 ౧౬౪/6 069౧ 201 10 ౪1051206 €8 [5 005, క52గం్ర్రాల8/6/౧౬ ౦/ 0౮/0౪/200౧ 7 ద౬(069గ6౧06 50 18! [9469 10 1069 ఇ9ఏ635౧౧6౧1 ౪121 1౧90116 0 116 076200 సమం ౧0551016 10 ౧౫౭1౧21౧ గ౫0౧౪ ౧? 1659 26666219 10౪5 10 116 ౪65197 ఇ౧6 ౮9౧2! రి నం 06/- 21౧60601 1045 గొణ, ౧౦౪౮౪1 09 6౫066166 10 119 62519౧7 66112. ౬౪9౧ ౧919 స! 9 279 15 ౧౦ 104 (౧౦౮1191 161 (౧9 09201 1010౪4౧0 69 ?6గ౧౦౪౭| ౦1 06/21౧ ౯06% ౦909౮0౮ గ గడ 116 ౧౧౦౮4 ౦1 16 0[౧4౧గ౧6! 2౧6 119 ౧56 1౧ 16 ౧౦౧౮ 18౪61 1010౪109 6 (6061010 100 5, / 6 02౧2116661 (6 625197 66112 06920 10 624 200౪41 1000 049665. ౧9 521990 10 5218- 9౮61౧0 116 06౪2600 ౧౭10౮6121౫ 1౧ 46 62513౧) 66112 ౦౦గ|౧౧గ96౩ = (4) ౧౮౫౦1౧౦ ౦ ౧౪౭౯ ౪2161 1౧10 ౪9 గా౭|౧ 1౧1౦౧ ౦02౧29 1666109 06 629(9గ 6612 (0) ఇం00%60౧ 0114౫) 9౪519గ) 0/ 12గ౦౧౩ 10 1౧1౩2౪0౧ : (0) 500018౧౧9౧(260౧ 00202 ౪౭16౯ 0/ ౧౪౧౧1౧9 ౪419౯ 1/0గ ౮2105 2౧6 అ910%2%0౧ 0 0/06౧6 ౪16౯ 0031 [1168 ౧౦1౧15. 1౧ ౧4602006 ౦ ౪6 జు౦౪6 0016010769 116 100౪4౧0 2060౧ ౧2౩ 0960 129౧ : (2) గి ౧౧99146 గాం011192600 01 [94౧/ 66/ ౧౮౧౧౫౧ 5613 ౧9 069% 092౧1566. ౧౪౮౧౧౧౩ ఇగ 21012 020&010/ 01 ౮౪8౯ 500 ౦49603 ౧౪/9 066౧ 61౪8166 10 16.9116 10౧ 01091 2౯025 2౧6 26 06100 1౧912166 01056 10 116 16% 200006౧1 0116 ౦0౪425422౧ ఇ!064110 06౧౧ ఈ౬- 181010 €ం గజం 01౧2] 19661౧0 ఈ9 629137) రం112 ఇ9 జర ౪16౧ 69 ౧౭౧31 [045 1౫ ₹9 (౪౦1 ౩౦ 60౪ 1౧ 6 ౧6౫ 106? గాంగ౧౪౧9. 51609 10 260౧౫6౧౯ 144106 16 9౮౧౫౧1౧9 0292010/ ౧4౪6 జ9౦ 0960 1266౧ &6 11 15 (066196 421 46 06౧౭2గ౧| ౪౦0౪16 0 2016 10 ౮6910౫ & 1012] ౧౮౧౧౧ 100 0202010 0 ఇ"0౪౧౮ 1000 0౮5609 10! ౧౪౧౧౧1౧౦ ౪౬16? 1౧40 116 11946000 020౧419. 51౧0114- ౧9౦౮51, 416 ౬16061గ610/ 80216 1:29 1260 916909 10 1౧9124410౧ ౦1 & 59౪091260౧ 10? 9౪౧౧1/ 01 కం ౧౦౦666 ౧౮౪6౯10 0౧౪౧2169 *9 ౧౮౧౫౧ 5615. ॥ (0) 7౧69 0011601001 ౬౯291 ం౦౦౭/౭గ ౧౭9 416946 1౧104166 2౯౭౧౮౦౧౧౩౧ 10౯ 1౧౪౦6౮66- 1౧9 214౧).5/516౧) 1౧ ౧6 ౮౩9 ౦1 ౪21610 1గ|ం460౧ 1౧ 6 6295161౧ 66112. (0) 6౮౭1౧౧౧9౧1 ౧౫/6 1595666 0/66 ౧6౧౧౧11౦౧౦ 116 12౧౧2613 661౫ 10 ౧౮౧౧౧ 0౮41 ౪1- (౯0౧ 19 612109 10/౪6 ౧౮గ౫౦౩౪ ౦ 1గొం౭%౧0 161 10169 జర ౧౭౪౮6 గొ౭రం [101698 41 ౧గ౦| ౨9౯౧౧15910౧ 0౧) *€6 1గం2600 09౧౭గ౫౫౭౧1 ఉంశుంగ169 ౧66౮6 ౧౦ 06 12660 10 119 ౧౮౧౧౦౩౪. 06 60౪67౧౧6౧1 [౫/6 250 61166466 119 61861గ0%/ 80416 10 126 [౧౧౧౧౦౮1219 91909 10౪46 5౪001/ 01 ని౦ం౪6 ౪౧016౪6౯ 1600010౫/ 19291016 10 960% ౧౪౧౫౧ $619 ౪1000౮1 1౧9136౧ 0౧ 2౧౫ +014౧11%/ 60౧1౧0౮80౧ 2౧6 21 50 ౧౭106౧01 6 ౧౦0౧౫౫| గ% 12169 66/౧9 19 0౮/౩౧ 869&- 90౧. 7౧1619 &/8 26926 2 12009 ౧౮౧౫౦6 ౦1 1116? ౧౦1౧1౩ 1౧ 16 6062౪2 66112 &206 96/69 15 9941 80006 10? 6౫01018౧09 90౪౧6 ౪16౯ 2౪21120110/ 10 9800167090 86గ౦9 110౪5. తీం(ంగం2%00 ౧౫౦ 066౧ 91/౭0 10/ 16 ౧౫౧1 0 [0209 ఇ[ 0 ౧319 ౦1 ౧9.3500 ౧9? 127౧6? 6౧౮6 1100౪41 10? ౧౮౦౧236 01 6 11౧ 016591 61601గ0 ౧౧౦1౦? ౧౪౧౫౧ 96 10 510100 ౧6౪ [1191 ౦1౧1 ౪9119 &౧6 2౧ &2గ౧౦౮౧ ౦! గ౩.5 1609 ౧49 0696౧ 79192966 10 115 ౧౮/౧౦౩౪ 6౫ 116 802764 01 నిం6[006 1౧ 18౪౪4060 16 00116010, ౬౯891 606జఇగ, 29 2 ౪51 1౧5121౧౧6౧ 7౧6 61604160/ “గగ ౧26 11 (6806001116? ౧01౧1 ౪1 *80 06 (366066 0/ 50 ౧9౧091 1౧ 6 ఉంరజ/౬గ 66114 రగ౧0 6 046౯6౧1 $62501. గీలింల1 0౧6 120 20/95 ౧౭౩ 0990 14090120166 1౧ +6 68519 66114 90 12౧ 11205- 014౧12100 1౧ 116 06౧౮21 2౧6 *6919గ) 661128 15 2190 ౧౦౦౯655100 ౪8|| 1౧ ౪16% 01 16 3006 72109 606166 64/౧9 ఈ6 1881190౧ 6౮ఖ/5. [౧010౪4౧0 16 1806101 01 గఇం0693 2౧౮6 ౪16 గ౩6 1౧ 49

౧0౧6 18౪91 ౪9 02021 1666100 116 6259137) 66112 ౧85 086౧ రజ 8౦౮6౧6 1000 0౮9669 ౪4116 96001169 10 ౪6 0౭౧౯౭] 2౧6 ₹/95167 661125 ౧2౪౭ 066౧ ౧6౭౯ ౧౦౧౧౭. గింం616౯210౧ 01 119 6౦౧౫౧16౪0౧ 61 106 0641721 827886:

౪/0116 || ౧6౦౪౩౩౭౧/ 51909 ౪౦౪16 09 12[6౧ 10? 1౧06 ౮19549 0 [9 070201) 1౧ 18 (ం6జ2గ 2౧01 16 9/92161 |గా౧౦గ౭౧౦౩ ౪1|| ౧౦౪ ౧౭౪9 10 ప 2గ2ంగంం 1 సం ంంర9 0 60౧౧18౪60౧ 01 (19 064౪2 84గ౭6 [౧066౬ క0 121 109 గంక 19 స్థం అ509౧9149 6౪ (42607 1౧ 116 6౦06/2గ 66112 15 0౧౦6 10౯౬|| 6౧౫౧౭196. ౧9 ఆళి 02 తం రర రరర క[21 51609 5[0౮616 09 12%6౧(0 6౧9౪గ౧౩ ౪121 ఈ9 001% స కీ ర్ట ర? రడ లి 1977 ఇ౧6 (|| ౧౧౦8౦601 10 1గోం2%0౧ ఇం00[666 0౫ ₹19౧. గంగి6 8|| 5800 గాంఇ9౮785 2 166 ౧౩ 066౧ 581 ౮౧ ౧6౭66౮6 0౫ 1౧9 0౧161 960812౧/ 10 [0000 (౧9 2006162193 ర్ల గ౫౭/ 06 ౧6౦659౬0/ 10 00౧౧౧164౧9 109 ౦6 1౧ ఇం00764౧09 ౪/1 క ౪16.

త౪5స64౬డ గిం, 0౧191 14101516 లీ

(శీ/ జె.వెంగళరావు $- అధ్యక్షా, గోదావరి ఆనకట్టుకు గండి పడిన సందర్భముగా జరిగిన చర్చలో గౌరవ సభ్యులు తను ఆందోళనను వ్యక్తము చేశారు. సభ్యులు ఎంత ఆందోళనతో వున్నారో అంత 'కంటె ఎక్కువ ఆందోళన ప్రభుత్వానికి వుందని మనవి చేస్తున్నాను. దీనిని సర్‌ ఆర్టర్‌ కాటన్‌ 130 సం.ల క్రితము కట్టారు. కాటన్‌ ప్రభుత్వ ఉద్యోగి, గొప్పు ఏమీ లేదు అని సి.వి.కే రావుగారు చెప్పినప్పటికి కాటన్‌ దొరకు ఆంధ్రులు ఎంతో బుణపడివున్నారని చెప్పకతప్పదు, మహానుభావుడు అప్పుటిగవర్నమెంటుని వ్యతిరేకించి సాహసముతో ఈ నిర్మాణమును చేశారు. మనము ఎప్పటికి మరచిపోలేమ, మరచిపోతే కృతఘ్నుల మవుతాము. కృష్ణా, గోదావరి ఆనకట్టులే ఆంధ్రదేశము పచ్చగా వుండడానికి కారణమయినవి. నాగార్జునసాగర్‌ పోచంపాడు ప్రాజక్టులను మనము ఇప్పుడు కడుతున్నాము. దాని ఫలితాలు రావలసివున్నాయి. గోదావరి, కృష్ణా నదులకు ఆనకట్టను కటి తద్వారా 25 లక్షల ఎకరాలకు అస్యూర్డ్‌ వాటర్‌ సప్రయి వుండుటవల్లనే మన రాష్ట్రము ఈ మాద్రము నిలువగలిగినది. గోదావరి డెల్టాచాల రిచ్‌ డెల్టా, కృష్ణా డెల్టా కన్న గోదావరి డెల్టా చాల పండించే డెల్టా. దేశములోనే పెద్ద ధాన్యాగార ప్రాంతము అది. అటువంటి ఆనకట్టుకు గండి పడడము అంటే నేషనల్‌ కెలామిటిగా ట్రీట్‌ చేయవలసిన అవసరం వుంది. ఈ విషయంలో ప్రభుత్వం ఏ మాత్రం అశ్రద్దతో లేదు. ఎక్కడ లోపము వున్నదో ఎంక్వయిరీ చేయాలని చాలా మందిచెప్పారు. ఎవరి మీద ఎంక్వయిరీ చేస్తాము? ప్రభుత్వము మీదనే ఎంక్వయిరీ చేయాలి. ఆఫీసర్స్‌ తమ రిపోర్టులు యిస్తున్నారు. రాష్ట్ర ఆర్థిక పరిస్టితి బాగా లేక మనము దానిపైన ఎక్కువ డబ్బు ఖర్చుపెట్టులేక పోయాము. ఈ ప్రాజెక్టుపైన ఎంత డబ్బు అయినది ప్రేటుమెంటులో యిచ్చాను. రైతులనుంచి ఎంత వసూలు చేశారు? ఎంత ఖర్చు పెట్టాము అంటే కొన్ని సంవత్సరముల వరకు కోటి రూపాయలు యింకా ఎక్కువ ఖర్చు పెట్టాము. మన రాష్ట్ర వార్షిక ప్రణాళిక బాగా లేక, ఆర్థిక పరిస్టితి బాగా లేక కట్టవలసిన టైములో కట్టులేదు. ఎంక్వయిరీ కమిటీ ఎందుకు? కామన్‌సెన్స్‌ వున్న ప్రతివారు చెబుతారు. _ నేను కూడా ఇక్కడ చెప్పాను. రికార్డు తెప్పించి చూడండి. ఎప్పుడైనా బ్రీవ్‌ అయ్యే ప్రమాదము వుంది. గోదావరి డెల్టా దెబ్బ తింటుంది. నరళ్డ్‌ బ్యాంక్‌ ఎయిద్‌ తీసుకొనడానికి ప్రత్యేకమైన శ్రద్ద తీసుకొంటున్నామని నెప్పాను. మిత్రా కమిటి కాని ఎక్స్‌షర్ట్‌ కమిటీ కాని అక్కర్లేదు, కామన్‌ సెన్స్‌ వున్న ప్రతి వారు

చెబుతారు. దాని లైఫ్‌ 100 సంవత్సరాలు అన్నప్పుడు 130 సం.లు అయిపోతే ఎప్పుడో అప్పుడు బ్రీచ్‌ కాకుండా ఎట్లా వుంటుంది? ఎన్ని చేసినా ప్రయోజనము వుండదు అని మిత్రా కమిటి వారు చెప్పారు. నరళ్డ్‌ బ్యాంకు అ(ప్రైజల్‌ కమిటీలో చెప్పారు. ఎవరు పడితే నారు చెప్పారు. ఇంజనీర్సు కావాలా దీనిని చెప్పడానికి . కామన్‌ సెన్స్‌ వున్నవారు

చెబుతారు. గండిపడిన చోటకు వెళ్లి చూస్తే ఇన్ని సంవత్సరములు ఎట్లా వుంది అనే ఆశ్చర్యము కలుగుతుంది. ఇన్ని సంవత్సరములు ఎట్లా నీరు సప్లయి చేసినది అనే ఆలోచన వస్తుంది. దీనికి ఎక్స్‌వర్టు కమిటి అక్కర్లేదు. దాని లైఫ్‌ 100 సం.లు అంటే 130 సం.లు వుంది. దానిపైన మనం రూపాయి ఖర్చు పెట్లేదు. మన రాష్ట్ర ఆర్రికపరిస్టితే దానికి కారణం. వ్యక్తులమీద నింద వేస్తే లాభాం లేదు. ఇది 5వ ప్రణాళికలో ఇన్‌క్లూడ్‌ కాలేదు. నేను ' ముఖ్యమంత్రి బాధ్యతను తీసుకొన్న తరువాత కేంద్రములో ఫ్లానింగు మంత్రిగా వున్న డి.పి.థార్‌ గొరితో చెప్పి ఇన్‌క్టూడ్‌ చేయించాను. నరల్టుబ్యాంక్‌ ఎయిడ్‌ రాకపోతే క్రితం సంవత్సరం బడ్జెటులో రు.7 కోట్టు యిచ్చాము. వరలు బ్యాంకు ఎయిడ్‌ వచ్చిన తరువాత ఈ సంవత్సరం ఎక్కువ డబ్బును ఖర్చు పెడుతున్నాము. ఈ ప్రాజెక్టు ఆంధ్రదేశానికే' కాదు, భారతదేశానికి ప్రాణ ప్రదమైనది. ఈ ప్రాజెక్టును కట్టితీరాలనే పట్టుదలతో ప్రభుత్వం కృషి చేస్తున్నది. కుడిపూడి ప్రభాకరరావుగొరు డౌట్‌ వెలిబుచ్చారు. నేను కూడ అక్కడకు వెళ్లి చౌాశాను. నాకుకూడా ఈ డౌట్‌ వచ్చింది. ఆఫీసర్లతో వాట్దాడాను. కాఫర్‌ డాం ఒక్క చోట కట్‌ చేయుడం వల్ల, ఇంజనీర్స్‌ శ్రద్ద తీసుకొనకపోవడం వల్ల బ్రీచ్‌ అయినదని ప్రభాకరరావుగారు చెప్పినది సరియైనది కాదు. సూపరింటెండింగు ఇంజనీరు రాజుగారు వున్నారు, కట్‌' చేసినప్పుడు పాండ్‌ లెవెల్‌ పూర్తిగా వుంది. గేట్స్‌ మీద 3 అంగుళాల వాటరు ఓవర్‌ ఫ్లో అవుతున్నది. ప్రభాకరరావుగారు చెప్పినది కరక్టు కాదు. రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అశక్తత తప్పు పేద్యోగులను బలిచేయడానికి ఒప్పుకొనలేము. ఉద్యోగులు డబ్బు యిస్తే కట్టి ఉందేవారే. ఇది చాల పాత ఆనకట్టు. గండి పడింది. ఆలోచనలతో కాలాన్ని వృధా చేయకూడదు. 10 లక్షల ఎకరాల ఆయకట్టును కొపాడాలి. ఈ బ్రీచ్‌ వైడెన్‌ కాకుండా చూడాలి. డీపెన్‌ కొకుండా వుండడానికి బోర్డు ఫస్టు మెంబరు, ఛీఫ్‌ ఇంజనీర్సు, నేను అక్కడకు వెళ్లి తగిన చర్య తీసుకొనడం జరిగింది. ప్రకృతితో ఫైట్‌ చేస్తున్నాము. నేచరుకు మనకు పోటీ పడింది. వారం రోజులు టైం అనుకూలంగా వుంచే పూర్తి అయిపోయి వుండేది. రైల్వేస్‌, నేనీ, మిలిటరీ వారు ఎంతో సహకరిస్తు న్నారు. వారం రోజులు వరదలు రాకుండా వుంటే ఈ ్రీచ్‌ రిపేరు అయి పోయి వుండేది. ఇనప్పుటికి చాలావరకు చేశాము. నేచరుతో ఫైట్‌ చేస్తున్నాము. గోదావరి ఆగస్టు, సెప్టెంబరు రెండు నెలలు ప్రక్స్‌లో వుంటుంది. ఈ 2 నెలలు ఫైట్‌ చేయకతప్పుదు, బ్రీచ్‌ ఇక వైడెన్‌ కాకుండా వుండడానికి డెల్టా దెబ్బతినకుండా చూడడానికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వము, ఆఫీసర్స్‌, ఇంజనీర్స్‌ ప్రత్యేకమైన ' శ్రద్ద తీసుకొంటున్నారు. గోదావరిలో 16 లక్షల క్యూసెక్కుల వాటర్‌ స్టోర్‌ అవుతున్నది. ఈష్టరన్‌ డెల్టాలో 3 వేల క్యూసెక్కుల నీరు సెంట్రల్‌ డెల్టాకు 3,100 క్యూసెక్కుల

సహాయం ఇచ్చి వ్యవసాయా భివృద్రిని వెరుగు పరచడానికి రాష్ట్రప్రభుత్వం అనేక కార్యక్రమాలు తీసుకొంటుంది. దీనిలో అథ్రద్ద చెయ్యడం లేదని మనవి చేస్తున్నాను. ప్రధాని (శ్రీమతి ఇందిరాగాంధిగారు చేసినటునంటి వాగ్దానాలను అమలుచేయడానికి రాష్ట్రప్రభుత్వము పూనుకొన్నదని, చముందుకు వెళుతున్నదని మనవి చేస్తున్నాను. హరిజనుల సంక్షేమం కోసం హరిజన ఫైనాన్సు కార్పొరేషను కూడా అనులుచేస్తున్నాము వచ్చింది. దానికి కొంత డబ్బు కేటాయించి ఈనాడు భూములు యిచ్చేటటువంటి వారికి వ్యవసాయం చేసుకోడానికి పెట్టుబడులకు యిచ్చి, పశువులు కొనుక్కొనడానికి పెట్టుబఢి ఇచ్చి, వారిని మనం కాపాడాలి. అందువల్ల వాళ్లకు సహాయం చేయాలనే ఉద్దేశంతో ఈ కార్వ్పొరేషను పెట్టడం జరిగింది. బ్యాక్‌నర్డ్‌క్లాసెస్‌ నిషయంలోకూడా (శ్రీ, రంగదాసు గారు నాతో అంగీకరిస్తారని ఆశిస్తాను. వారికి కార్వొరేషను పెడుతున్నాము. దానిలో కూడా నిర్హక్ష్యం చేయడం లేదు. ప్రభుత్వోద్యోగాలలోకాని లోకల్‌బాడీసులోకాని వారికి ఇచ్చినటునంటి రక్షణలు 25 శాతము, 14 శాతము, 4 శాతము ఏవైతే ఉన్నాయో అవి అక్షరాలా పాటించడానికి చర్యలు తీసుకుంటున్నాము. వాటిని అమలు చేయడంలో ఎక్కడయినా లోపాలు ఉంటే వారిపై చర్యకూడా తీసుకురిటామని చెప్పాము. ఇదివరకు ఇచ్చేటటువంటి బోర్హింగు గ్రాంట్సు కాకుండా అదనంగా 6 వేల బోర్షింగు గ్రాంట్సు శాంథను చేసి సిల్లలు ఇంకా ఎక్కున చదువుకొనడానికి అవకాశం కల్పించామని మనవి చేస్తున్నాను. నున రాష్ట్రంలో 6 జిల్లాలలో ఏజెన్సీ ప్రాంతం ఉన్నది. అక్కడ ట్రయిబల్సు ఎక్కువగా జీవిస్తున్నారు. వారి ఆర్థిక సరిస్టితికూడా బాగుచేయాలి. అక్కడ రోడ్డు కమ్య్యూనికేషన్సు సదుపాయాలు చేయడానికి ఎక్కువ డబ్బు ఖర్చుపెట్టాలి. మైనర్‌ ఇరిగేషను పథకాలుకూడా ఎక్కువచేయాలి. అంతే గాకుండా ఆ ఏరియాలను ఎలక్రిఫై చేయాలి. గిరిజన కార్పొరేషనుద్వారా కొన్ని ముంచి కార్యక్రమాలు చేసి వారికి రక్షణ కల్పించాలనే ఉద్దేశంతో ప్రయత్నం చేస్తున్నాము. ఎస్తిమేట్సు కమిటీవారికి బాగాతెలుసు. మన రాష్ట్రంలో ట్రయిబలు వెల్‌ఫేర్‌ డిపార్టుమెంటు ఎట్లా పనిచేస్తున్నది వీరు చూసి వచ్చారు. బహుశా వారు ఒక మంచి మాట చెబుతారని అనుకొంటున్నాను. రాష్ట్రంలో వ్యవసాయంతోబాటుగా ఈ డెయిరీ డెనలస్‌మెంటు మీద కూడా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ప్రత్యేక శ్‌ద్ద తీసుకొంటున్నది. ఒక సంవత్సరం కరువు వస్తే గ్రామాలలో ఉన్నటువంటి చిన్న రైతులు తట్టుకోలేని పరిస్టితులలో ఉన్నారు. అందువల్ల వారికి వేరే ఆదాయం వచ్చే మార్గాన్ని కూడా మనం కల్పించాలనే ఉద్దేశంతోనే ఈ డెయిరీ డెనలప్‌మెంటు, పౌళ్రీ డెనలప్‌ మెంటు మీద ఎక్కునగా శ్రద్ద తీసుకొని డెయిరీ డెనలస్‌మెంటు కార్పొరేషను పెట్టి చేయాలని రాష్ట్రప్రభుత్వం ముందుకు వెళ్తుతుందని మనవిచేస్తున్నాను. నున

రాష్ట్రములో సముద్ర తీర ప్రాంతం ;శ్రీ/కాకుళం జిల్లానుంచి నెల్లూరు వరకు నీంతో తీర ప్రాంతం ఉంది. సముద్ర తీరంలో ఉన్న వనర్హను మనం అభివుద్ది చేసుకొనడానికి ఒక సిషరీ డెవలప్‌వెంటు కార్పొరేషను పెట్టి పల్లెవారందరికీ ఉద్యోగాలు కల్పించాలనేటటువంటి పెద్ద కార్యక్రమం పెట్టుకున్నాము అని మనవిచేస్తున్నాను, రెయిజింగు ప్రయిసెస్‌ గురించి ఒక మాట చెబుతాను. (శ్రీ, నంకా సత్యనారాయణగారు ఒక విషయం చెప్పారు. వారి మొదటి ఉపన్యాసంలో ఇది అంతా రాష్ట్రప్రభుత్వానిదే బాధ్యత తాలగణానీకి వీలులేదని చెప్పారు. కేరళ మాట వచ్చేటప్పటికి ఏమి చెప్పారంటె'

రాష్ట్రప్రభుత్వాలు ఒక పెద్ద మునిసిపాలిటీలు అన్నారు. రెండు మూటలూ ఆయనే చెప్పారు. బహుశా మరచిపోయి ఉంటారనుకుర్తటాను. ఎక్కడ ఏ గవర్నమెంటు ఉన్నా దేశంలో ఉన్నటువంటి పరిస్టితుల ప్రభావం ప్రత్సిరాష్ట్రం మీద ఉంటుందని గుర్తుచేసుకో మని మనవి చేస్తున్నాను. ఈ ధరలను అదుపులో పెట్టడానికి ఒట్టి ఉపన్యాసాలు పనికిరావు. ఒట్టి మాటలతో ధరలను అదుపులో సపెట్టలేము. మీరు బ్లాక్‌ మనీ గురించి చెప్పారు. అది కేంద్ర ప్రభుత్వం చేయాలి. మన చేతులలో లేదు. ్రయిజస్‌ నిషయం చెప్పారు. ఈ రేట్సు ఏ విధంగా పెరిగాయో వాటి పర్సెంటేజస్‌ మన ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌లోను, ఆల్‌ ఇండియా లెవెల్‌లోను ఏ విధంగా ఉన్నాయో చెప్పుతున్నాను - ఆంధ్రప్రదేశ్‌ : 17.1 శాతము, ఆల్‌ ఇండియా లెనెల్‌లో 28 పర్సెంటు, పుడ్‌ ఇన్‌క్రీజ్‌లో మనది 13.6, ఆల్‌ ఇండియా లెనెల్‌లో 29.2 పర్పెంటు. కమ్యూనిస్టు చీఫ్‌ మినిస్టరు ఉన్నటువంటి కేరళలో 38.8 పర్సెంటు. మనకంటే వాళ్లది సెంట్‌ సర్సెంటు ఎక్కువ. అందువల్ల వంకా సత్యనారాయణగారు చెప్పినట్టుగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వము అశ్రద్ధ చేసే విషయం కాదు. ఉద్యమాలు చేస్తే ఈ ధరలు తగ్గవు. ఇంకా పెరుగుతాయి. కనుక ఉద్యమాలు చేయడం ఎవరికి నుంచిది కాదని చెప్పుతున్నాను... మీకు ఆశ్రను కలుగకుండా చేస్తానా సాధ్యమైనంతవరకు.

శ్రీ సి.వి.కె.రావు :- ఈ ధరల కం(టోలుకు ఎటువంటి చర్యలు తీసుకొంటారు?

శ్రీ? జె. వెంగళరావు :- దానికి 2,3 మార్గాలు ఉన్నాయి. మన దగ్గర పుష్కలంగా రైస్‌వున్నది. రేపు 1వ తారీఖునుంచి అన్ని జిల్లాలలోను ఫెయిర్‌ ప్రయిజ్‌ షాపు ఎక్కడ అవసరం ఉంటే అక్కడ, ముఖ్యంగా కార్మికులు, వ్యవసాయ కూలీలు లేబర్‌ ఉన్న చోట్లు ఈ షాప్పు ఎన్ని కావాలంటే అన్ని పెట్టించి వాటికి కావలసిన రైస్‌ సప్పయిచేసి వారికి ముతక

బియ్యము రూ.1-40 పైసలుకు అమ్మకము చేయడానికి ప్రభుత్వం నిర్ణయం చేసింది, ఈనాడు పెరుగుతన్నటు వంటి 2,3 రూపాయల ధరను ఆ విధంగా వెళ్తనివకూడదు. వెస్టు గోదావరిలో నేను రెండు రోజులు పర్యటించినప్పుడు నంకా సత్యనారయణగారు నా వెంటనే తిరిగారు. అక్కడ వారేమీ మాట్లాడలేదు. ఇప్పుడు చెప్పుతున్నారు. అక్కడ నేను చెప్పాను, హోర్షర్సును వార్న్‌ చేశాను. మీరు దాచుకొన్న సరుకును బయట పెట్టకపోతే బలవంతంగా లాగుకొంటామని చెప్పాను. వారు చెప్పినట్టుగొ హోర్షింగు వల్ల ఈ ధరలు పెరిగిపోతున్నాయి. కనుక అటువంటివాళ్లమీట రెయిడ్‌ చేసి సరుకు బయట పెట్టి సక్రమమైన ధరలకు ఇవ్వడానికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వము పనిచేస్తుంది. బియ్యము విషయంలో ఇబ్బంది లేకుండా ఎక్కడెక్కడ సెయిర్‌ ప్రయిజ్‌, షాపు పెట్టవలసిన అవసరము ఉన్నదో అక్కడక్కడంతా పెట్టించే ఏర్పాటు చేస్తాము. మన ప్రజలకు జులై, ఆగస్టు, సెప్టెంబరు, అక్టోబరు, ఈ నాలుగు మాసాలు గడ్డు కాలము. ఈ నాలుగు మౌసాలు పుష్కలంగా రైస్‌ మార్కెట్‌లో పెట్టగలిగితే, దానికి ప్రభుత్వము తయారుగా ఉన్నది. ఈ సంవత్సరం వర్షాలు, భగవంతుని దయవలన, బాగా వస్తే మనము ఈ ఆపదనుంచి బయటపడతాము. తప్పుకుండా ఈ గడ్డుకాలమునుంచి బయటపడడానికి అవకాశము ఉన్నది, భయపడనవసరంలేదు. రెండవది. నిన్న (శ్రీ, కృష్ణగారు చెప్పారు; మన దగ్గర ఈ డెవలపస్‌మెంటు ఎక్స్‌పెండిచరు కంటే నాన్‌- డెవలస్‌మెంటు ఎక్స్‌సెండిచరు ఎక్కువగా ఉన్నదని. అది సరికాదు. మన దగ్గర ఉన్నటువంటి లెక్కల ప్రకారం, డెవలప్మెంటు ఎక్స్‌పెండిచరు 53.4 ఆల్‌ ఇండియా లెవెల్‌ లో ఉంటే 54.1 ఆంధ్రలో ఉన్నది. ఈ సంవత్సరం 74-75లో 68 పర్సెంటు ఉన్నది. నాన్‌-డెవలప్‌మెంటు ఎక్‌స్పెండిచర్‌ జరగడానికి కొన్ని కారణాలు ఉన్నాయి. ఎంఫ్లాయీస్‌కు డి.ఎ. పెంచడం, డాట్‌ ఏరియాస్‌లో ఎక్కువగా డబ్బు ఖర్ఫ్చుపెట్టుడం ఇటువంటివి వున్నాంయ. ఈ నాన్‌- డెనలప్మెంటు ఎక్‌స్పెండిచర్‌, చానికి ఖర్భపెట్టడం కంటె రాన్హ్రై భివృద్ది కార్యక్రమాలకు ఎక్కువగా పెట్టడం మంచిదని (శ్రీ కృష్ణగారు చెప్పింది మంచిదే. అదికూడ ఆలోచిస్తున్నాము. ఇప్పటివరకు వెనుకాడడంలేదు. రెండవది, ఈ పబ్లిక్‌ డెట్‌ బాగా సెరిగిపోయిందని (శ్రీరాములుగారు, వెంకటరత్నంగారు చెప్పారు. 909 కోట్లు రూపాయలు పబ్లిక్‌ డెట్‌ ఉన్నది. దాంట్లో 726 కోట్టు కేంద్ర ప్రభుత్వము యిచ్చింది మనకు. మిగతాది, సుమారు 200 కోట్లు పబ్లిక్‌ డెల్‌కు మనము వెళ్లాము. అది మనకు అవసరమైంది. ఈ విషయంగురించి ఫైనాన్స్‌ కమీషన్‌ వాళ్తుకూడ ఈ విధంగా చెప్పారు. ఈనాడు సెద్దపెద్ద ప్రాజెక్టు అప్పుతెచ్చి పూర్తిేచేయకసోతే అవి ఎట్లా పూర్తి అవుతాయి? కనుక దానికిగాను ప్రయత్నం చేస్తున్నాము.

(శ్రీ/కె. రంగదాస్‌ :- రై. 1600 కోట్లు అప్పు మనకు ఉన్నటువంటిది. మీరు రూ.900 కోట్లు అంటున్నారు.

(శ్రీ, జె. వెంగళరావు :- అది కరెక్టు-కాదండి. తరువాత మనకు రూ. 20 కోట్టు గాప్‌ వున్నది. డిఫిసిట్‌. ఒక ప్రక్కన ఈ కార్య క్రమాన్ని పూర్తిచేసుకోవాలి. వంకా సత్యనారాయణ మంచి సూచన చేశారు. ఈ గాప్‌ పూర్తిచేసుకోడానికి కొంత టాక్సేషన్‌ చేసుకోవాలన్నారు. అది దృష్టిలో ఉన్నది.

(శ్రీ? వంకా సత్యనారాయణ :- మీరు రైతు పండించేవాటికి ధర''పెంచ కుండా ఊరకే వారిమీద టాక్సు వేస్తానంచే ఎట్లా ?

(శ్రీ జె. వెంగళరావు :- అగ్రికల్చర్‌ సెక్టారుమీద ఎక్కువ వచ్చే అవకాశము ఉన్నది. గనుక దానిని బాగా అభివృద్ది చేసుకోవాలనేది ముంచి సూచన. అది దృష్టిలో పెట్టుకొని ఈ గాప్‌ను పూర్తిచేసుకోడానికి ప్రయత్నం చేస్తున్నాను.

(శీ పి.సన్యాసిరావు :- అయితే పన్నులు నేయము అన్నారు. కాని ఇప్పుడు పన్నులు వేస్తామంటున్నారు.

(శీ/ జె.వెంగళరావు :- ఆ గాప్‌ పూర్తిచేసుకోడానికి గౌరవసభ్యుల సహకారము కావాలని అన్నాను. తరువాత ఇదివరకు హైదరాబాదు సిటీకి చాలా తక్కువ డబ్బు ఖర్చుపెట్టారు. ఇదివరకు దానికి కొంత తక్కువ ఖర్చు పెట్టినప్పటికీ ఇప్పుడు కోటి రూపాయలు సెంట్రల్‌ గవర్నమెంటు విడుదల చేసింది. వారు కోటి రూపాయలు విడుదలచేసి హైదరాబాదు, సికింద్రాబాదు ఇంఫ్రూవ్‌మెంటు కోసం మీ ప్లాన్సు ఫ్లానింగు కమీషనుకు పంపించండన్నారు గనుక రూ. 26 కోట్టుకు ప్లాన్సువేసి రూ.10 కోట్లు అయినా రాబట్టి ఈ సిటీని ఈ రాజధాని నగరమును ఇతర మెట్రోపాలిటన్‌ సిటేతోపాటు ఇంఫ్రూన్‌ చేయాలని, అందంగా చేయాలని ఫ్లాన్‌ వున్నది. కనుక ఆ విధంగా ఒక మ్‌స్త్ర ప్లాన్‌ తయారు చేసి ప్లానింగ్‌ కమీషన్‌ ముందు పెటి కనీసం పదికోట్టు అయినా తీసుకు రావడానికి నయళ్నం చేస్తాము. వాళ్లు దీనికి లిమిట్‌ కూడ ఏమీ పెట్రలేదు.

గారవసభ్యులు ఒవైసీగారు కొన్నిచోట్ల ఉరూ స్కూల్సు మూసి చేస్తున్నారన్నారు. అది సరికాదు. మైనార్టీస్‌కు తగిన రక్షణలు కల్పించి, ఉర్దూ ప్రాముఖ్యత తగ్గించకుండా

ఉర్వూకు మనం ఇవ్వవలసిన ప్రాముఖ్యత ఇచ్చి ఉర్జూ చదువుకొనేవారికి అన్ని సౌకర్యాలు కలుగచేయాలనేది రాష్ట్రప్రభుత్వ ఉద్రేశ్యము. ఇవాళ మాదన్నపేటలో దారుల్‌షఫాలో ఉన్న ఉర్జూ మీడియమ్‌ స్కూల్సు మార్చ లేదు. దారుల్‌షఫాలో ఉన్నటువంటి ఒక హైసు గాలు 90వుంది సర్టాడెంట్స్‌తో నడుస్తున్నది. వరాదన్నపేటలో ఉన్న సోంళల ఉర్దూసీడియమ్‌తో ఉన్నది నడుస్తున్నది. అక్కడ ఎకామడేషన్‌ లేక ఖరురుమ్‌గూడా ప్రయిమరీ సెక్షన్‌కు మార్చబడింది. హైదరాబాద్‌ సిటీలో - ఓల్డు సిటీలోగాని, కొత్త సిటీలోగాని ప్రయిమరీ బాయిస్‌కు 75 సెక్షన్స్‌ నడుస్తున్నవి. అప్పర్‌ ప్రయిమరీ బాయిస్‌కు 42 సెక్షన్స్‌ నడుపబడుతున్నవి. ్రయిమరీ గరల్స్‌కు 46 సెక్షన్స్‌ నడపబడు తున్నవి. అప్పర్‌ ప్రయిమరీ గరల్స్‌కు 15 సెక్షన్స్‌ నడుపబడుతున్నవి. ఇదివరకు ఉన్నవి ఎక్కడా రద్దువేయలేదు. రద్దుచేసినట్లు ఏవైనా స్పెసిఫిక్‌ ఇన్‌స్టైన్సెస్‌ ఇస్తే నేను జవాబు చెప్పటానికి సిద్దంగా ఉన్నాను. ఉర్జూూ చదువుకొనే విద్యార్దులు సరిపోయిన సంఖ్య ఉంటే కాలేజీలలో ఒక సెక్షన్‌ ఓపెన్‌ చేయాలనే నిర్ణయం తీసుకొన్నాము. ఉర్జూను నిర్హక్యం చేయకుండా దానికి ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలనే ప్రభుత్వ నిర్ణయాన్ని ఖచ్చితంగా అవులుచేయటానికి తయారుగా ఉన్నాము. ఓల్టు సిటీ విషయం ప్రభుత్వం నిర్లక్ష్యం చేస్తున్నదని హసన్‌గొరు చెప్పారు. హైదరాబాదు సిటీ విషయంలో నేను ఇందాక చెప్పాను. హైదరాబాదు సిటీ విషయంలో ప్రభుత్వం యీ స్పెషల్‌ ఎసిస్టైన్స్‌ ఒక కోటి రూపాయలు అదనంగా తీసుకు రావటమే కాకుండా యీ సిటీకి ప్లానులో కేటాయించిన రు.65లక్షలలో 36 లక్షలు ఓల్టు సిటీలో ఖర్చుపెట్టటానికి నిర్భయం తీసుకొన్నాము. అందుకు అవసరమైన వర్క్స్‌ శౌంక్షన్‌ అయినవి. రాష్ట్రప్రభుత్వం హైదరాబాదు పట్టణాన్ని - ఓల్టు సిటీనిగాని, న్యూ సిటీనిగాని

బాగా అభివృద్ది చేసి ఇక్కడ ప్రజలకు సౌకర్యాలు కలుగచేసి యీ కార్యక్రమాలు చేయాలనే ఉద్దేశ్యంతో ఇవన్నీ మనం చేస్తున్నాము. ఈ మధ్య కేంద్రమంత్రి - ట్రాన్స్‌పోర్టు, షిప్పింగ్‌ శాఖా మాత్యులు - త్రిపాఠిగారు ఇక్కడకు దయచేసినప్పుడు - దేశంలో ఢిల్లీ, కలకత్తా బొంబాయి, మద్రాసు లాంటి మెట్రో పాలిటన్‌ సిటీస్‌కు ట్రాన్స్‌పోర్టు అభివృద్దికి

10 కోట్లు 8 కోట్టు కేంద్రప్రభుత్వం గ్రాంట్‌. ఇస్తున్నట్లు మన హైదరాబాదు సిటీకి కూడా గ్రాంటు ఇవ్వాలని కోరినపుడు సుమారు 3 కోట్ల రూపాయలు ఇక్కడ ఇవ్వటానికి అంగీకరించారు. ఆ డబ్బు కూడ తీసుకువచ్చి ఇక్కడ ట్రాన్స్‌పోర్టు "ఫెసిలిటీస్‌ పెంచాలని రాష్ట్రప్రభుత్వ ఉద్దేశ్యము. మనకు ఇచ్చిన డబ్బు చాలదు అని గోలపెట్లేదానికంటే - ఇచ్చిన డబ్బును నునం ఖర్చుపెట్టి కొత్తగా తీసుకోబోయే కార్యక్రమాలు ప్లాన్సువేసి, ఎస్టైమేట్స్‌ తయారుచేసుకొని మన యీ కార్యక్రమాలకు ఇంత డబ్బు కావాలని వరల్డ్‌ బ్యాంక్‌నుండి, ఎల్‌. ఐ.సి. నుండి. ఎగ్రికల్చర్‌ రిఫైనాన్సింగ్‌ కార్పొరేషన్‌నుండి డబ్బు తీసుకువచ్చి ఆ

కార్యక్రమాలు చేయటానికి మనం తయారుగా ఉండాలి. నిజానికి మనకు డబ్బు వస్తే చ చేయవలసిన కార్యక్రమాలకు మన దగ్గర ఫ్లాన్‌ లేదు. ఎస్తిమేట్స్‌ లేవు. ఎక్కడ ఏమి యాలో తెలియదు. కాబట్టి డబ్బు తీసుకువచ్చి ఖర్చుపెట్టటానికి ఇన్‌ఫ్రాస్తక్ఫర్‌ మనం తయారు చేసుకోవాలి. మనకు జలసంపద ఉంది. "ఇప్పుడు గోదొవరి నదిలో ఉన్న నీటిని

పోచంపాడుతో సహా నూటికి 10 మాత్రమే ఖర్చుపెడుతున్నాము. నూటికి 90 వంత్రుల నీరు సముద్రంలోకి పోతున్నది. ఆ నీరు మనం సద్వినియోగం చేసుకోవాలి. ఆ నీరు వినియోగించుకోటానికి, వెనుకబడిన ప్రాంతాలను అభివృది చేసుకోటానికి ప్లాన్‌లో కేటాయించిన డబ్బుగాక అదనంగా ఎక్కడనుండైనా డబ్బు తీసుకువచ్చే ప్రయత్నం చేయటానికి యీనాడు యిరిగేషన్‌ డెవలప్‌మెంటు కార్వొరేషన్‌ పెట్టి కొన్ని కోట్లు రూపాయలు డబ్బు తీసుకువచ్చి గోదావరికి ఇరు ప్రక్కల వెనుకబడిన ప్రాంతాలలో లిప్టు ఇరిగేషన్‌కు ఖర్చు పెట్టి ట్రయిబల్స్‌కు సౌకర్యం కలుగచేయాలనేది ప్రభుత్వ ఉద్రేశ్యము. మనం గ్రౌండ్‌ వాటర్‌ ఎక్స్‌ప్లాయిట్‌ చేయాలి, మనకు భూ జల సంపద చాలా ఉన్నది. 'దొనిని ఇప్పటినరకు మనం టాప్‌ చేయలేదు. రిగ్స్‌ మోడరన్‌ ఎక్వి్‌మెంటు తీసుకొనివచ్చి భూగర్చ జల సంపదను వినియోగించి వెనుకబడిన ప్రాంతాలకు. నదీజలాలవల్ల లాభం కలగని ప్రాంతాలకు లాభం చేయాలనే ఉద్దేశ్యంతో అందుకు ్రొజౌక్టులు తయారుచేయాలని అనుకొంటున్నాము. వెస్టుగోదానరి కృష్ణాజిల్లా మధ్య కొల్లేరు ప్రాంతం ఉంది. దానివల్ల ఎంతో నష్టం కలుగుతున్నది. దానిని మనం సద్వినియోగం చేసుకోవాలనే ఉద్దేశ్యంతో కొల్లేరు డెవలష్‌మెంట్‌ కోసం ఒక కాంబ్రహెన్సిన్‌ స్కీము తీసుకొంటున్నాము. దానిలో ఎర్రకాలువ, తమ్మిలేరు, ఇతర ఏరులమీద ప్రాజెక్టులు కట్రి ఆ వరద+*నీరును సద్వినియోగం చేసి వెనుకబడ్డ ప్రాంతాలకు లాభం చేయాలని కొల్లేటి ముంపు తగ్గించాలని
అందుకు ప్రయత్నం జరుగుతున్నది. మనం అట్దాంటి స్కీములు తయారుచేసి పెట్టు కొంటే _- ఎక్కడనుండైనా మనం డబ్బు తీసుకురావటానికి అనకాశం ఉంటుంది. మనకు ఏమీ స్కీములు లేకుండా, వ్లాన్స్‌ లేకుండా, ఎప్టిమేట్స్‌ లేకుండా నాకు డబ్బు రాలేదంటే ఎక్కడనుండి వస్తుంది? ఇతర రాష్ట్రాలవారు ప్లాన్స్‌ పయారుచేసి కేంద్రప్రభుత్వ దృష్టికి తీసుకువెళ్లి డబ్బు తీసుకువస్తున్నారు. వనం కూడ ఆరకంగొ చేసుకోవాలని మనవిచేస్తున్నాను. (శ్రీ/కాకుళం జిల్లా తూర్పుగోదావరి జిల్లానుండి వచ్చిన గౌారవసభ్యులు అక్కడి కరువుకాటకాలు గురించి మటాడారు. ఈ సంవత్సరం మిగతౌ రాష్ట్రమంతా బాగౌ ఉన్నా - దురదృష్టవశాత్తు విశాఖ జిల్దాలో కొంతభాగము, (శ్రీకాకుళం జిల్లాలో కొంత భాగము, తూర్పుగోదావరి జిల్లాలో కొన్ని తాలూకాలు చిత్తూరు జిల్లాలో కాళహస్తి, సత్యవీడు తాలూకాల లో ప్రజలు కరువుకాటకాలతో ఇబ్బంది పడుతున్న మాట నిజమే.

అది ప్రభుత్వ దృష్టికి వచ్చి అక్కడకు కావలసిన డబ్బు ఇవ్వటం జరిగింది. మంచినీటి కోసం డబ్బు ఇవ్వటం జరిగింది. విశాఖ జిల్లాకు రు.35 లక్షలు, (శ్రీకాకుళం జిల్లాకు రు.15.5 లక్షలు, తూర్పుగోదావరి జిల్లాకు రు.2 లక్షలు ఇవ్వటం జరిగింది. ఈ డ్రౌట్‌ ఫండ్‌ క్రిందగాక - ప్లాన్‌ ఫండ్‌ 19 లక్షల రూపాయలు విశాఖకు. రు.5.5 లక్షలు (శ్రీకాకుళం జిల్లాకు, రు.6 లక్షలు తూర్పుగోదావరి జిల్లాకు ఇన్వటం జరిగింది. కరువు కాటకాలు ఉన్న యీ తాలూకాలలో మంచినీటి వసతి కలుగచేయటమే గాక, అక్కడ చిన్లు చిన్న పనులు కల్పించి వారికి ఎంస్లాయిమెంట్‌ కలుగచేయటమే కాకుండా ఫెయిర్‌ ('ప్రెయిస్‌ షాప్స్‌ సెట్టి అక్కడివారికి బియ్యం సప్టయిచేయాలని ప్రభుత్వం నిర్ణయం తీసుకొన్నది. రేపు మూడు నాలుగు తేదీలలో ఆయా జిల్లా శాసనసభ్యులతో మీటింగ్‌ ఏర్పాటు చేశాను. ఆ జిల్లా కల్గక్షర్స్‌ను పిలుస్తున్నారు. ఆ శాసనసభ్యులు ఆ మీటింగ్‌లో

ఎక్కడైనా ఉన్నటువంటి లోపాలను ప్రభుత్వ దృష్టికి తీసుకువస్తే వాటిని సరిచేయటానికి ప్రభుత్వానికి అభ్యంతరంలేదని మనవిచేస్తున్నాను. కొందరు మెడికల్‌ అండ్‌ హెల్తు డిపార్టుమెంటు గురించి మాట్టాడారు.. హెల్తు సెంటర్స్‌లో మందులు లేవన్నారు. తాలూకా హెడ్‌ క్వార్తర్స్‌ హాస్పిటల్స్‌ను బాగా పెంచాలన్నారు. 30 ఏండ్ల క్రిందట ఎట్లా ఉన్నవో, యీనాటికీ ఆ తాలూకా హెడ్‌క్వార్టర్స్‌ హాస్పటల్‌ అట్లాగే ఉన్నమాట నిజమే. రేపు హెల్తు మినిస్తర్‌గారి డిమాండ్‌ వచ్చినపుడు చెబుతారు. తాలూకా హెడ్‌క్వార్తర్స్‌ హాస్పటల్స్‌ను అప్‌గ్రేడు చేయాలి. కొన్ని ప్రయిమరీ హెల్తు సెంటర్స్‌కు 30 బెడ్స్‌ హాస్పిటల్‌గా చేయాలని కేంద్రప్రభుత్వ స్కీము ఉంది. ఆ విధంగా కొన్ని చేయాలనే నిరయం. తీసుకొన్నాము. హైదరాబాద్‌, సికింద్రాబాద్‌లలో ఎప్పుడో నైజాం కాలంలో ఉన్నటువంటి రెండు హాస్పిటల్సే ఇపుడు ఉన్నవి. ఇక్కడ జనాభా ఎక్కువైనది. కాబట్టి ఇక్కడ ఇంకొక హాస్పటల్‌ పెట్టాలని ప్రభుత్వం ఆలోచిస్తున్నది. సెంట్రల్‌ యూనివర్శిటీకి త్వరలో స్పెషల్‌ ఆఫీసర్‌ ఎంప్లాయిమెంటు జరిగి రిజిస్త్రార్‌ రావటం జరుగుతున్నది. వరంగల్‌ గుంటూరులలో ఉన్నటునంటి పోస్టు గ్రాడ్యుయేట్‌ సెంటర్స్‌ విషయంలో వాటిని యూనివర్శిటీగా మార్చటానికి కార్య క్రమం ప్రారంభించనుని వ్రాయటం జరిగింది. ఇపుడు' ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ, ఆంధ్ర యూనివర్శిటీకి హెవీ బర్లైన్‌ అయినది. ఇపుడు వందల కాలేజీలు అయినవి. వరంగల్‌లో కాకతీయ యూనివర్శిటీ పెట్టాలనే ప్రజల కోరిక్క గుంటూరులో యూనివర్శిటీ పెట్టాలనే ప్రజలకోరికకు ఒక స్వరూపం తీసుకురావాలనే ఉద్దేశ్యంతో ప్రభుత్వం ఉన్నది. ఆ కార్యక్రమం ప్రారంభమైంది. అది , కూడ ప్రయత్నం జరుగుతుందని మనవి చేస్తున్నాను.

శ్రీ” సి. వి.కె. రావు :- కాకినాడ డెవలబమెంట సంగతి ఎమిటంంణ?

శ్రీ జౌ.వెంగళరావు :- కాకినాడ పోర్టు డెవలప్‌వెంట్‌ కోసం డబ్బు తీసుకువస్తున్నాము. ఈ మధ్య కమలాసతి త్రిపాఠిగారు వచ్చినపుడు అక్కడ పోర్టు ఫస్టు "ఫీజ్‌ డెవలప్‌మెంటు కొరకు 8 కోట్ల రూపాయలు కావాలని అడిగాము. వారు కూడ సానుభూతితో ఆలోచిస్తామని చెప్పటం జరిగింది. అక్కడ 120 కోట్ల రూపాయలతో మావాలెస్‌వారు ఎరువుల ఫ్యాక్తరీ పెట్టబోతున్నారు. కాకినాడకు ఎంతో భవిష్యత్తు ఉన్నదని మనవి చేస్తున్నాను. కొకినాడయేకాదు, విశాఖపట్నమే కాదు, మొత్తం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉన్నటువంటి ప్రతి పట్టణం గురించి ప్రభుత్వానికి ప్రత్యేక శ్రద్ద ఉంది. పక్షపాతం లేదు. అందరికి న్యాయం కలుగచేస్తుందని నునవిచేస్తున్నాను. పోలీసు రిప్రసన్‌ ఉందని గౌరవసభ్యులు చెప్పారు. ఎక్కడ ఉంది. నాలుగు పొదాలా న్యాయం నడుపుతున్నామని మనవి చేస్తున్నాను. రిప్రషన్‌ లేదు. చట్టాన్ని ధిక్కరించ నటువంటివారికి న్యాయం ఉంటుంది. చట్టుం ధిక్కరించే వారి విషయం ప్రభుత్వం గమనించ వలసి ఉంటుంది. రాష్ట్రంలో ప్రశాంతమైన పరిస్థితులు ఏర్పడటానికి మీరంతా సహాయం చేయండి. అనవసరమైన ఉద్యమాలు తీసుకువచ్చినా, మనరాష్ట్రంలో శాంతికి భంగకరం కలుగచేసే పరిస్టితి కలుగచేసినా చాలా అన్యాయం అవుతుంది. తెలుగుజాతి అప్రతిష్టపాలు అవుతుందని మనవిచేస్తున్నాను._ తెలుగుజాతి గౌరన ప్రతిష్టలు కాపాడటానికి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సమ్రైక్యతను కాపాడటానికి మీరంతా సంపూర్ణ సహకారం కలుగచేయమని తనుకు మనవిచేస్తూ సెలవు తీసుకొంటున్నారు.

. శరన్‌

ఇఆ౨నుణుంధథం : 5 “17౬ ౧4౧౬౧ 0% 7౫౬ గఉ౮గ౧౬౯౬౯గ4౬౯0175 ౧౦౫౦౬౮౦౬౯౦ 0% 7/1౬ ౮౦౬ ౦0౯711౬ ౪4౬౯౧5 0|౯ ఉ(0౨గ%గిగి! 845104 క5డంసం్రగంట౧64 ౦01 6 6062౪81 ౪/16? 019౧౮616 : 0౧ 274 4౧6 28 ౮౮|/ 1951 2౧ &0/66[౧౧6౧1 16940109 06 2002410౧ 01 116 ౪2165 0 ఆంరీజ/2|1 ౧79? ౪/29 2౧/66 &1 061466౧ 6 1౧6౧ 912169 01 80౧౧024 గ/66/2046, '12603౪/8 ౧౯260650 2౧౮ [44629 2 2౬౧ 1౧16౧51216 ౦౦౧౧౪2౭౧6౪ ౧916 1౧ 096101. 706 0109? గ౧౬గ౬౧ 51216, 0952, ౪9 ౧౦11౧౪1166 10 1౧6 00౧16౧6౧౦౭ 2౧6 ౧౦ 9%4/6 ౪19 &ఇ|004166 10 1౧6 9416 51219. 1౧6 1951 గం౧౪99౧9౧1 ౪/25 100911 10606 10825 ౪64/5. 50 119 9216 గిం్ర/96గ౧60౧1 ౪|| అ(౦1॥9 07 ౮౮౫ 1976. నీ[0? 16 511165' ౧6౦౧2౧198400 1౧ 1956 1619 ౪616 గా౫|౦| ౦౧౭౧965 1౧ 1౧6 ఇ 628 0 116 0151౧ 512169 4౧౮6 16 +67110/69 01 116 6/514/0౧116 51416 ౦ 14౫6672026 ౪/66 6151064166 0614660 1౧6 3 512163 01 1104/19004, గజ౧౧౭12528 2౧6 గగ౧రే౧/1 [౧|695%. 06౪గ41౧ 26929 0 $42602 గ౯౫ర69% ౪10౧1౧ 19 064౪721 02510 ౧౫౪/6 &130 066౧ ఇరరం6 10 16 51116 01 1204[250174. ₹౧069 ౦0౮6101 16 10121 ౦౧౬10౧౧౧౪౧ 294 046,750 96. ౧౫||౪99 01 ఉ06474/1 04910 1౧ 19 6(504౪40౧116 51416 ౦01 ౧/౮6/2026, 1701 56. ౧౧॥|6౩ 1౧ [42౧112 5460-0491 ౧౫౪౩ 0౦౧6 10 గజగా1న2 066 ౧౫౧౦ 1 ఇ గం2గ2౧ 51216 2౧6 22,671 56. ౧౫||69 10 1204129064. గ౭గ౧61 0౧952 ౪/23 ౧౦1 2110041664 2౧ 904/8 2 2|| 1౧ 1951. 4ం/96౧6౧౬ 50 16 0116 4 514195 01 గ204119012, గజగ41464, 0గ994 2౧౮ [1460%/4ఇ ని౫౮69% ౪/86 291144౧0 10! ఇ 6౪౧౦౪౦ ఇ|[00ఇ%0౧ 0 ౦రజ౪8గ ౪41665 100౧) 1960 ౦౧౪4౯69. గం &|| 246౧౧౧1౩ 10౯ 2౧ ఇ౧౧102019 56%16౧06౧ 0604960 16 511199 ౧4౪6౭ ౧0766 14116, 1౧69 60౪61౧- గఆ౧1౦1 1౧61 00౧౩114166 1౧6 గ06౧&| 0౫ & ౧౦౪(౦ఇ౪0౧ 6౮4166 10-4-1969. 7౧౦౪౮౧ 1౧6 ౧19261౧0 ౦01 116 512199 &౧6 16 60006౧6౧15 ౪618 111664 06108 6 7౧౦౮౧౬1, 100 ౧6గ౧౦ ౦1 1౧6 064/4 0296 ౪/29 ౧౦1 1216౧ ౪౧ ౪౧|| 169 ౦00౧౧౧|9౪౦గ 01 6 గగ30౧ఇ ౧౪6 ౪/16 01900416 &9 16 6౧06963 ౦0౧9048౧00 1౧6 గగంగగి& /1161 0153064169 104౧4] &/6 116 94006 29 1౧6 06/16 01904169 ]గ0౮౪౧౭|. _నీ19౯ 6౫/౧9 19 గ౧6౧౦గ 1౧ 6 గగంగ౧గ4 01906416 1౧ 0606౧006! 1973, 16 [5611%1౧20/ ౧6/౧౮ ౦1 1౧6 064౪4 01506416 ౪౬9 1246౧ ౪౧ 0౫ 116 గ౦౮6౧4| ౧ తీ0/, 1974 2౧6 1౧6 /611001080/ ౧6గ౧౦ ౪౬9 ౦౪61 ౧1౦౧ 111౧015199 1౧112076 : శీ ౧66౪౧౮ 0 0౧161 1/4101316/5 ౪9 00౧౪6౧6౮ 1౧ 061% 0౧ 19- 771975, గీ! 6 9410 ౧6౭౪౧౩ 16 0౧161 111౧015199 &0/666 10 ౧016 91419741 1269 20౧6 1౧ ౧4౪5640౧06 01 106 9416 6661510౧ 16 3 ౬066౧౧౫6౧1: ౪8/6 00౧౦164666 0 116 5126014౧61 ౧116690 ౪11 116 512199 01 ఇగా41484 (ఉ౧౧ఆటల6-0, 20౧2౧25004 (గిగిగఅం/6-1) 2౧6 112604 ౧/26650 (&౧౧అ౮౮|8-10). 706 512169 01 14460౬ న/2669% &ఇ౧౮ 01554 ౧౭౪6 180 6౧16766 1౧0 ఇ౧ ౬066౧౧౫6౧1 ౮4166 9-12-1975 &1 091౧1 (౧0౧౧ల -0).

॥ ౧9 గ౧౫౫|౦| /956౧/0175 1౧ 19 064౪2గ 02911 1౧ ౪౧1౦౧ తగర[౧/౧2 ౧౧౫౮651 15 1౧19795164 2/9 : (1) 16 అ౮9౪౧౦ [0242009202 న/౧౦|601 0౧ $42012, (2) 116 ౧౦౦౧౭గ౧౬6 ౧౧౦6౦1 ౦౧ ంఠజ౪4గ, ౧100౧ 19 ౪౧౮6! ౦౦౧51/౪౮౦40౧; ఇగిర (3) 116 ౧౯౦౧౦566 1౧౦౧౭౧౫౧౬||| ద౧౦60[ 0౧ ఉ0ర2౪/2గ. “ 5651669 1౧6 ఇ100౪6 ౧౯౦6౦9, 16/9 &౧9 1/69 01061 070)6015 ౪12., (1) ౬6౧౮| ౧౦6౦60౧ & (౧0౪12౧/ ౦1 [44౧01172 1001౧09 0910౪ స1240౧59402% (2) [౬04/6 దంగ౧ం్ర౧9 [06010౧ నింగర్రజగర& 2 1104120/ 6 గ 72౧౧12; &ఇ౧౮ (3) ౪/౪ 846౧1 న౧౦|౦౦(౦| న౧2౧౧|౬. లః / సీ 202౧25౧072 2౧౮

7౧656 ౦04౧ 06 12560౧ ఆ ౦౧$౫/ &5 01౧1 ౧౯౦965 0691489౧ ॥ గిగిం[:2 ౧౫665౧ &3 116 ౧౧౦6౦1 91165 218 54౮2166 0౧ 116 0069 0౯ (౧ 1౧6 0119? 51116. |

౧6 512169 0 గ౬గ౧212162, [1402629002 2౧6 సో26గ్స/2 [2గేంక జో రీరంిగి 56/06451౪/ 001౧1951౧0 116 0141౧౧9 0 1౧6 511419 01 గిగరగ౧/8 ను 5 న యం (ో ౧౧99 ౧౧౭౦? ౧8599౧/015 ౧౧6౧౪౦౧6౮6 &100౪6. 1౧6 6౦౧18౧౪౮౧9 [60ఇ/ ఉం సక 1౧౫ &౧౮ 116 ౧664 10! ౧85801410౧ 01 116 6190౮616 ౧110260! ర &౮|6 116 69160101 1౧6 &ం౯66గ౫6౧15 00౧౦1౪6686 &/9 561 0౮61 0610౪ :-

[1124౧౧9262౯ ని॥౦601 0గ౧ గ!జగ011౯2 :

7౧6 1120112 ౧౪76౯ ౪౧100 ౪8 69౧0/90/ ౧ 06 గ్‌ా 1 రరంంర 59 ౧9 ౧0౪ 06001716 ౧ 1౧1697-51219 ౧౪౭! &9 ౧&గ3 ౦ ॥ ౧౭౪౭ 0౧9 0 ౬౧౮ గజగ౧౬(4162 0౧ 1౧6 గిం౦104౧154(0౧ 01 ౧6 512165.

7౧6 10121 02100౧౧6౧1 2/92 01 4402 (౧౪9౯ ౮౧10 [1122౧52002 (5 83/6 నో గా109. 0/15 4044 96. ౧౫65, 1.6. 48.28% ౧౭౩ 6౦౧౩ 10 [0202025 0,665 96. 96. ౧౧16౩ 1.6. 17.28% ౧౩9 ర్రంగం 10 గ2గ౧౭1252, 192/9 606 081200 గ౧||౦9 |.6. 34.44% 7 ఉగంయ0[౧2 ౧౧౫౮65౧. నం

1౧ 6 గ122౧౧9492! ని/౦)601 గింంంగ ౦1 1922, 1 ౪౭౨ 9905౭ ర 100 2,75,000 ఇ0/95 ౪1151౧౮ 58 7140., 1౧౦1౮51౪79 61 ఆ౪౭90/260% ల [01601 ౪25 6౩౧౫166 2౪౭12016 ౪2816? ౦1 113 1140... 2 49 ౧0901 వలం ర [ల66 ౪/25 ౧౦౫౧16౪6 1౧ 1931, 561 9 ౧౧౪జ౮గ6గా 1౧19200౧ 1౧ 2 ౫౭౬ 040 స టరంం266, 06- 2,17,643 ఇ0/85 1౧ 1964-65. 7౧6 2/61206 2౧౧౮౭! 1౪9౭60౧ (౧ ॥ ₹౪/66౧ 1961-62 10 1968-69 ౪/19 2,05,807 40185.

7౧6 542165 0 గడగ౭2%2 ఇర సి! 2౧8౧250102 0౧౦౧16౧౮౭6 గజ 1౧9/9 ఛ25 ౪౭51641 17౧౮410౧ ఆ౧౮6! [1242005404 ౧౧0)601, 41 60,500 406 ఫదగంగం॥ 64186 ౪౧౮6? 620 12౧9 9॥04166 4411౧ ౧9 2/06! 2/92 85 5౧0౪/ శ! పు 064౪2/ 60౧౫౫౨91౦౧ ౧౭౧౦ గ౧గ౧అంల/6 ౫||, ౧౭9౦ 42, 2౧2 01 66 య 111 116 111-9౧౮ ౦౬౧ 09 1921606 0౫ 111 1౧0౧ 106 న౧ంంగ2గాంిడ6 1696౧/01% &గ' గ ౪61/6 15 ౧16౧౮/ ౦ ౯౦౪౧౮6 ౪416! 1౧ 1౧9 ఇ/20061 2/02, ఇగిరే 90, 0౫ ౮౪151౧0 ౦90 ఇ|16గ౧౧౬(౪9 5001069, 1౧6 ౧6 66౧౫౭౧౮ (700) 106 [1124009402 '996౧/01 ౦04౧ 06 6

ఆం౪/౧) 10 21.5 1140., ఇం00161౧0 10 14గ౧21262 42౧6 34.37 7040., 200061౧9 10 [1202/29002. 1౧6 51216 01 గగ6౧|1 ౯4౮69౧ ౧౬6 [౧941606 1౧9 ఇ00౪78 600౧18౧0౧9 2౧6 61410096 41 19 00౧౧౧౧౫౪6౮ 6౮౪119480౧ ౦ 89 71410, 1౧01౪46109 58 [40 ౮౧66 [1124౧౧9404 ౧గ౦)601 5[0616 06 &|0౪/66.

104/6791 19901౧0 1౧ ౪184 119 66౧౧౭౧౮9 01 (16 016? ౧౪౦ 512195, 1౧6 1201 ఇ గజగ౧412[2 429 2 ౧౧2౧౭౧ 51218 04౧ ౪ &|00410[ 0౧1౫ 170/౫ 1౧6 0౬౧111 5640-0910 200౪6 [1124గ52092౧ 81 ౧6 294 |౧ గి! 202౧2902 1౧ 80౧17 2౧౮ 0౩౧౫4౧౭9౬6 0151106 ౪౧10౧ 26 న/౦౧౦౩66 10 09 99౧/66 5 [12౧2౯42902 ౧709015 0౧ 11012 426 166౧166 9 ర/౦౮69౧1 2గ66166 99 0౪ 6 [౧492000 ం౦౧౧౧౫|౯- 510% గ౧౦గ 1972 2౧౮ 119 ౧66౮ 10! ౪16౯ 10? 1౧656 4/63, ॥ ౪25 181 ౧౦౦౭౩౩౭౬౧/ 2/09 ౧౪1౮౬| 641౧8 ౦ 16 1/96 512/69 ౧౫౪/౩ 10 06 561166 2౧౫౦౬91౫

0గగ౧ఆగ రం6 10 511210౧, 6 0208010/ 0 1౯ [24౧9294౯ [656౧/01 ౧29 90౧9 60౪/౧ 0౧) ౪1౧6 66518౧66 29.7 7140 10 12.2 710. 8౪ 1౧౦6259109 ౪9 ౧6౧1 0 19 ర్ర(165, 2౧ ఇ600110౧4! 9202010/ 01 6.1 7140, 15 061౧0 0162166 069 97001౧3 119 10121 02౧౦1%/ 10 18.3 71410. [10౪6౪768 10 9౪౭౧1 14౧౧69౧ 514280౧0 4౧౮ 10 51011196 2౧6 9416062160 116 66౪610౧066 194౦౧, 1 18 ౧6౦౭5౩4౧/ 10 ౧౭౪6 &గ- 0119 5101106 /896౧/01 ౮౧౩౮9౬౧) ౦1 22౧5282౧ [౦| ౧0౧9౯601౧0 115 ౧656౧ ౪01 16 00గ౧06గ౭౧౦6౭ ౦1 గ2గ౧౭12%2 13 గ౦౦౪552%/ 29 1 ౪0౮6164 ౧౪౦/6 169 56౧౧౪౧౦౧ 0 గజ/౧201%1 16110౧

క2/౧412[4'9 ౦0౧౦౮౧౭౧౦౪ 10 6 9216 510209 ౧౧౦6౦1020౧ 09 ౧౬6 0౧$/ 1౧ ౬ ౧౭౦౦౪166 20796౧9౧ ౧6 ౧౦ 01690గ౫|59.

॥ | గ౧/ 06 ౧౦1౧66 061 121 6 41229204! ౧౧0601 0/181౧4|/ ౪26 68- ౨190906 1౧ 1022 ౪104 2౧ ౪౧9194౧0) ౧956[౧/01 &( 06౪౧౦౦! [06640108 ౧౫6౮61 ౧౦౪/6? ఇగి6ే 20%00 9 & 9740. 1౪29 542166 1౧ ౮౧9 1922 ౪౧౦ ౬: | "00౧౪1067౧౮ ౭1 6 60౧9౮౦0౧ ౦0! ౮౧౧౪! 0౬౧౫ & 06౪౧౦౦ ౪/॥ 11104 ఇ ౧౬|| 0/49 911) 19 ౧౪6౧ 16౧9 ౧౪౪౮ 09 ౧౦ 194 ౪/1౧ 16 200౪6 ౧౧౦౪195100 01౧6 119 0116 [859౧4017 061౧0 51011 ఇ౧౮ 1౧ం|౦గ౦౬౩౪.*

౪6 110%6౪697 0౪౧౦౦? "059[/017 ౬5 ౧౦100611 2౧6 10 54198026 1౧6 1గం410గ న్‌్‌ ఖ్‌ (122౧౩404! ౧0)601% &౧ ౪౧౧6 ౧9596[/01 ౧49 0600౧006 2౧ ౪౧౩౦౧ ౧6౯- తిరి6౧601 ౪10 దజగ81212 :

118601౧౩ ౧6 100౪6 00౧9166/440౧ 1౧ ౪164 69 51216 01 ౧౦౮౧ ని॥ష0౮65 5125166 ౧౭౬౦14౦౧ ౪ 27౧4122 &౧౮ 06౦౧౦14666 2౧% &20/96౧6౭౧1 641606 17-9- 1975 ౬1 64౧0841016 (4ఉ౧౧ఆ౫౪6-0.

_ 1013 &10/66౧6౧1 6౧4౦1699 4౧౮౧౧ 516690 10 8౦ 2౧926 ౪10౧ 16 00౧- 5౯4010౧ 0 51౧000 ౧|౦|601 ౪10 30 కక ల 0ఇ0ఇ010/ ఇ౧6 2150 66|| 4 714.0. 10! (౧9 ౪119 660419౧6౧0 16 7౪1౧ 0165 0110661046 ఇ౧6 56064౧66/2046. 1౧ ఈ4009 51219 ౮ &౧6౮౧|2 ౧26930 ౭0/666 10? 1౧6 51219 01 గజ౧౬(28ఇ 91౧8 13.10 7140 4౧6౮6? గజ/2౧14 ౯౧౦601 116 60౧5160600 01 ౪౧100 ౪౬6 &1/926/ 116౧ 69 00౫ గ/౧4(264 6౧౮౦౯109 6౧06801 61161 ౧/00/2౧౧9. 1౧ 426610౧ *6)/ 04౧ 4190 ౪56 1.177140 4౧౮6౬ గ6౮|౮౧) 006౧6 ౦౧ 6౧౮4౧412 8825. 7౧65 కఇ/౧4124

1౧ ౬|| ౦4౧ 656 14.27 7౧40 10 19 116/6 ౯౧౦౭౦15 0691665 ౧6 6౫15౧0 ౪56 ౪౮౧౮౭౯ ౧౧౧౦౯ |౧|84|౦౧ ౪10% (5 ౪6౧/ 9౧||. తిర్ర66గఅ6 ౪100 2౧2౧250014 :

0/౧ 6-10-1975 ౧ ఇం/96గ6౧| ౪/25 &[50.000016666 061466౧ 1౧69 5141995 01 12019012 2౧౮ గిగిరగ/2 దిః2;౦69[ ఇ (/606:2026 ( ఉంగం౫ల/9 - ||).

శ ౮౧౮6? 1౧15 20౯66౧౫౪౧1 1౧ 50 +2? &9 (0౧6 గ42011"2 560-025/౧, 200౪6 [12౧౧51 13 00౧౦67౧6౮1, 116 51146 ౦ ౧440౧4/2902 20666 10 1౧6 ౧0౦౧౩౯౮౦౦౧ 0 91౧000! గ౭5౭౧/౦|౯ ౪1% 30 1140 ౦౧2౦14 ౮౫౭6910౧ 6 4 140 107 (౧6 ₹267 "30016౧6౧6౩ ౦1 (౪౭ 74/1౧ 0469 ఇ౧౮ &160 10 [9 ౦0౧౧౫96 ౮||9210౧ 058 71/40 ఆ౧౮6! [౧124౧౧9462 ని[౦0)6014. 1౧ 84౧౧ 1169 51416 0 గిగిరగ[2 ౯౧26650 20౭౭6 10 112%౬/29౧12 4౪1151౧0 22 7140 0 [14౧112 ౪4/6 200౪76 1220152021 10/7 19 ౧౪౫ ౨౧0)6015 06516695 ౪1౧6 అగ9€గ౧0ం 6౦0౧౧౧౧౧6౧ ౪౧10౧ 19 ౧6 90౧21.

౧6 అగ5[౧౮ 6౮6౪610౧86 1౧౧9౪౦౧ 1౧ ఉగ౧య012 ౧౧26695౧ 04౧ 069 266062161౫ 5౬"3002/6606 0౫ 106 1౧౦౯64566_0404010/ 21 [22౧౧5262 0౫ 1౧౮/౭25/౧౮ [06 ౧౪1౩౧1 01 116 (65 2౧౮ 0౫ 116 00౧5౪౯౪౦|10౧ 01 116 51౧600౯ [౧౭5౭౧/౦౯ ౮౧౩17920 ౪0116 క్ర్‌ంగ౧ం 1౧6 54001౫ 0 ఇ6య40౧౭| 4 7010 10౯1౧6 4౭16: (26౮418గ౧౧౭౧1౩ ౦1 (౧6 గగ

నింం02౧౧046 గ6596౯/౦|7 ; ॥ 7౧6 96గ069 056040౧ 01 [14042904 10౯ 109 ౧౯౦661 19 (8 | 0౮16 1౧౪01౪6 560గ౧6/510౧ ౦1 ౧౪6౧౨66 1౧ 15 19/10౧/ 06516063 ౦04౧6! 14౧6౮5. 7౧6 /06౧2! 6160166 6614166 56౧/6 01 960౧6౧310౧ ౪౧౮6౭౯ 9 ౧౯౦౪౦1 &౧6 ౧౫5 2150 0౪/౭౧ 2 61/60410౧ €2౯౪216౯8౧౦616 ౧౦+ 06 91066 069/0౧6 + 1048 16౪6! 1౧ 1౧6 ద౧౦౦౧౬గ౧4౮ నింకఆగ/01 ఇ౧6 (121 ౧౦ ౧2 ౦1 [44042502 19౧౫౦౧/ 1౧6౮౮౧8 ౧/౭ 066 5౧0౮16 59 960౧6/866 ౧౪౧౮1౧౮ 11౧1 0/66. 061266 56౧/6౫ ౧౦౧౮౪౮౦166 ౧౬9౩ 5౧౦౪౧ 1021 ఈ 5౧౬ ఇ+ 1091 2౧6 04.446. + 1093 13౯ గంం౧౭గ౧౭౮6 ౧9౭౯౧౮౦ ం/౧6 ౪|| 06 940గ6౧౪1౦౧ 0 ౧౪6౯ 996 6౧౦ & 65[20069 0 34 గ౧౧||65 10౧10 1౧6 స204౧2901/2 197110౧4 1౧ ౪69 ౦64౪2, 06516695 56౪64! ౧౧1౧౦? 9422౧౫5 1౧ ౧100౧ (10679 ౪||! రం 544061౧0 ౪416౧ 7౧69 255౮6౧2౧06 10 116 1౯1920౧ 1౧ 6 104/9? 51219 ఆ౮గ౧౮ 1౧6 ౧9/10401110౪5, ౮6౧6౧౮9 6౧|/61/ 0౧ 116 510129 ౦౭9౬౦|0/ 01 113 /056//01/. (౧6955 దిగ౦00౧2౧౧౬6 [656గ౧/౦|౯ 15 06110 19 14 18౪9! 01 గగి.౬ + 1091 2౧౮ గగ. + 1093 66౪6100గ౧౭౧1 1౧ ౪26 7931400202 గిం౮|0౧. ౪! 09 6౦౧౩16౮625] ౧౮గ4|66. గ064/10512౧61౧౮ 126 520040౧ ౨/ 116 0౪౭౧౧౧౧౪౧1 0 1౧౮12, స120౧2/2500/8 ౧౬5 596౧ 00౧16౧6౮౧9 1౧21 4౧౮౧12 న26690 02౧౧౦1 969౧౧౭౯౮౭ 2౧౫ ౧21 01 115 16గ1- 100/ 1౧016061౧0 1౪6౯౧66: 1115 &|90 ౦0౧16౧61౧౮ 1221 ౧౦ ఇ||00210% 5[0616 06 గొడరేం 10౯11/194800 ౦౮౪15166 06 02510౧. 1౧ ౪164/ 04౧6 ౪121 1౧199515 66464109 1౧6 ర6౪61- 0౧౧౧౪౧ ౦1 1౧౮4౪౦౧ 1౧ 16 6151019 01 శిర॥4026, (22౧౧2౦౬6, గడగ౧౧౧౧౬౮౫౧ 472౧041, గగ౭గగ౧౭౧) ఇగ౮ ౧|2|0౦౧౮& 406 [660100 1౧ ౪94 ౧9 61౪4౧1 011612 ఇరం౧166 0౫ 116 గగం[౧౧4 ₹/216! 0190641699 "00౧౬! 1౧ &1[00440౧ 0 ౪౭16% (1౪/29 1611 181 1 15 ఇ6౪1520169 10 4౧౧/6 41 & ౧6౦౪4166 &0/66౧౧౭౧ఓ

శింం0/61091/ ౧6 29౧66౧౧6౧1 64166 6-10-1975 ౪/29 ౧౦౧౦|౪౮66. ౮౧౮6 10159 ఇం/69గ౧6౧౬ 16 51216 01 [1204౧49012 ౧౫5 &ం/౧౭66 108 19 ౧౦౧51/౪౮౮౦110౧ 01 116 గింంగజగాం6 04గ౫ 10 19 [| ౧61౧౯౦1 +1091 [౧.౬. 2౧6 + 1093 [10.2౧6

ఇ190 10? 1౧69 611194100౧ ౦01 ౧6 02120౧06 01 ౪46౯ 2౪414016 2 ౧౦౦౧౭౧౧2౭6 64౧ 5/16

2౧౫ గొాజగిగ9? 6 514416 01 గగిర[౧౧2 ని౭ర౮650 0౧౦౦565. 1౧ [౧6147, 1౧6 51216 01 తిగర[౧!2 ౧౯౫౮6951 20౯666] 10 2౧425044 ౮౪1151౧0 ౭|| 116 ౪16/3 200౪76 ౧44౧ 62౧౫ 5116 0౧ 0647౪4గ, 200౪76 51666950౪2! గ౧౭96౧/౦| ౦౧ నింగ౧& 2౧౮6 60 110 1౧ €౧6 [640% 0610౪ గ౭|౧4౧ ర2గ) 5116 ౦0౧ 064౪27, 5166690౪24 0౧ గ౮౧౧౫౫ 2౧౮౦1 స||24గ౧౧5౬౮4౯ ౦౧ 12౧0114. 1౧ &20/8961౧0 10 ౪16 200౪8 6144010/ 10? ౮96 ౦1 4120229074 10/౯ 15 ౧6౪/ ౧౧౦6౦ 1౧ 1౧6 సీ2[2004/462 2/64, 116 [౧6290౧2016 ౧8641/9౧౧69౧(5 01 1౧6 ౧౧౦౭౮19 ౧౧౦౧౦56౮ 0౫ 120౧2౧2904, 2౧౮ 106 2556420069 0౫/౪౧ ₹0గ౧) ౪౧6 10 1౧9 0/ 16 06౧141! 0౪6గ౧గ౧౫౪౧1 10 1౧6 51419 0 1202౧29014, ౪౧100 ౪6/6 1606 06108 ౪6 7గ౧౦౪౮౧౬|, 2౧౮6 ౪16 6౮601910౧5 1456౧ 0౪ 16 0౪8౧౧౧౪౧1౦ 1015 51416 0౧ 0/6౪/1069 ౦0014510౧9 70౧౫ ౪౧౫6 10 ౪1౧౧6 ౧4౪6 0896౧ ౧601 1౧ ౪194. 1౧ 1౧6 51219006౧1 6౮26606 23-3-1963 1416 0౫ 50% [౫౭2 [40౧2౧౧౧౫౪౮ 10[401%., 119 119౧ ౮౧1౦౫౧ 4110191610! 1గ|82౪౦౧ 4౧౮ ౧౦౪6! 1౧ 1౧6 ఓ౦! 54002, ౪48 512166 భజ; ష “0౧ 116 ంరేజ/౬గ 1716! 9751600) 12029004 ౦20౧ ౮౦ 42౧646 ౪1) &| 161౯ 1౧౧92౪0౧ ౧౧౦9౦5 200౪6 ౧౦౦౧2౧౫౧౬౮". 1౧ ౧06 1649! 0.0. 10. [415/19/63 64166 29-8-1963 1/0౫ 06 ఆ౧|౦౧ 41౧15- 16/10 1/గ౧ం(౦౧ 206 ౧౦౪/౯ 10 116 0౧161 11101516! 01 4202౧29012 | ౪49 5121606] 021: “&904 ౧౦౦౧౬౧౫౧౬6 1౧6/8 566౧౫9 10 06 9%! 90౧16 ౮౧6౬౩1౧659 1౧ 50116 ౦ఈ 16 2956412009 ౫౭౧ 1౧ ౧412115 51419౧6౧ 14 1404/29004 ౦0616 6౧౮౭46 ౧216౪76౯ ౧౯౦16019 16 ౪19౧ 100౪6 కం0[4గా౧౬6| 5116. 7౧6 ౪/66 0౧ 16 151 01౧1 0 ౪11౧6242] ౦0౧6౧౧౧166 9౫ 1202౧29012 18 01 16 0/66 01 100-120 ₹040. ౧౧/౩1౦౬|0/ %1202/29062 04౧౧౦1 ౮96 115 ౪౭19౯ &౧౮ 1 ౧౬౩ 10 10౪ 60౪/౧ 10 కి00[04గ౫౧౬6. 706 ౧౧౦661 21 ౧౭9 1806౧1/ 066౧ 1౧1286 15 10? ౪౪15100 0౧/ 66

[5 ౪౯౮6 ౪119 ౧౧౦6౦1 15 020౬016 ౦01 141౧6? అ(౬౧910౧ 061 6 ౧416 &౧6 ఆఅగంగ౧1 0 960% అ(౧౬౧౩1౦౧ ౧౬౩ 10 06 6601666 14168 ౪౧6౧ 1౧6 1౧౪69€04410౧9, ౧౦౪ ఆగరం/ ౪౭)/ 10! 6౮61671౧1౧ 116 ౫4౦1 1046 1౧ 6 064౪4/ 206 19 (10612గ699, ' 2/6 ౦00౧౧16166 &౧౮6 00౧9౮146/009 [౧౭౪6 096౧ ౧616 ౪10) 14204/25002." [౧69 954౧9 2538612006 ౪/25 ౧816972606 1౧ 1౧6 0.0. 16819! ౧0. 5౪//-11-32 (227) / 63 64166 29-12-1963 (07 119 6౧ ౮౧౦౧ 141౧196! ౦1 1౧1440౧ 10 16 నిగ౧6 111015496౧ 11౪29 914166 16/61౧ 41 ; “నంం[౧4౧౧046 13 0౧ 16 06474 2౧౮6 15 20౧౧౦౪౭6 &1 ౧/699611 10 ౮౪156 106 10౪% 70౧) 116 66 02100౧౭౧ 0610౪ స1204/29012 ౧౧౦)6049. ౧౭2 54010 [౧4౮ ౧౧౮66 10162 41 202౧1904 ౧౦౪1౮ ౦ 2౧6౬6 ౪/10 2|| 1069 1గ|ం4&410౧ ౧౧౦6013 200౪8 ౧౦౦౧౬౧౧౦౭6. 0౧ 6 045159 0 1౧6 9416 161698 16 గ|౧౫౦ 1411015197 ౧4౩8 ౪౧46౧ 10 116 0116 141౧1516! 01 [41202౧2900 1౧ ౧19 [6[167 [10. 3033-౧11౧ / 63 64166 31-12- 1963 1121 : “0౧ ౧౫ 6147) 10 09101 1౧0౧౫ 80౧00౪8) ! ౧౭6 & (21% ౪/1) ౦0067 1182400 4౧6 గ౦౪6| 11115167 4200041 1౧6 ౪0649 014109 01 [1402[49062, 10 106 ౪4163 01 గగం[౧౧౭-

ంర2౪8గ. ౧6 [౧౬9 5601 & 16616 *గ!00౧ |! 6౧౦1౦96 1౧ 0గ౦1౧౭|. *1౧ 6 ౭౧9/5 ఇగఇ0[౧66 10 1

[161016 ౧౫౭ 1౧46 50 12 25 ౪౦౪౯ [0194800 ౧౧౦౪౦19 2/6 00౧౦౭౧౧౪, ౧9 ౪29 ౧/9౧౭/86 10 255068 ౪౦౪ జ ఇ ౧69 ౪4.9౧5 ౪0౮ 7660166 10! 6౧ ౪0416 09 5౪౧0011606".

116 60౪6౧౧౧౭౧1 ౦1 4౧౦౧2 ౧16650 [౧4౪4 ఇ150 20060166 16 6540౧216 01 1౧6 664010/ 0 ౪2161 అజ! ౪|| 06 2౪44016 &1 ౧6 0002గ౧26 ౧|౦)6801 25 1౧61041606 1౧ 6 [646 ౦ 118 ఆ౧|౦౧ 141౧1516 01166 200౪68 1౧ ౧6 665190 0 1068 ౧౬౧౬15, &2౧6 158666 1.0. ౧15. [10. 352, [౪/0 64166 17-11-1964 &5 1010౪5 :

౧8 (0౪61౧౯౧౪౧1 ౧౭౪/6 అ౫౭గ౫౧6౮ 1౧6 ౧౦౧౦5219 01 (06 01౧16 6౬౧౮౧669 (14210/17గ౧౮౭60౧) 1౧ 634/6 10 1౧6 0౭౧౬౦1|0/10 ౪100 1౧6 566100 0106 ౧౦౦౧2౧౧౧౬6 న/01601 ౧౫1౧ 08౧4! ౧౦౪16 06 66513౧66 ఇగిం 06౫ 617601 21 : () 7౧6౦౧౦59 ౧౧2౩౦౧౧/ +ఉంగ5 500౪16 069 ౦6513066 10! & ర6న0౧4(099 0 8600 ౧౮5605 60/గ౭900౧61౧0 10 ౧6 [0020169 *2|14011%/ 0 120 14001 ౪216౯107 0౧6 ౧0002౧1026 ౧/0)601 1౧ 6 ౪10౧416 51289 0౧1 116 166 0౭100౧౧౭౧1 0610౪ 1౧6 1251 00661 1౧ 119 064౪4 291% 200౪68 ౧౦౦౧2౧౧౭౮6, 10 2౪016 ౧600గ9౪80400 &1 & 1216౯51299 (ఏ) 7౧6 02౧21 9664100 5821 06 25 10110౪5 :-

266 ౪/16 ఎం ఎం 124"
౧6. 69౧1 అం అం 14.25"

" 3.516651[0095 .- ంం 114101

866 141 ఒం ంం 11210000
[5౧66802406 ఎం 3 1861 (2) & 59021219 02౧21 గా౭/ 96 6640 10! 2౧౫ *16 1060౧6 10 08 2౪21125016 !౧ 6౫0659 01 120 7140 1౧6 ౪౧౬16 51296"

"౧6 162౧౪%/ 0 60 71/40 1౧41 15 ౧౦౪ 207666 10 10 18 ౮1152100 నా! ౧6౪ [4204230114 ౯౯0)66153 ఉఇ00౪6 నింంగి&గ౧౭6 ౪|| ౧౦1 2601 ౧6 1౧1౭/9503 0 (గ 51118 01 [౧6౧/2 ౧(26099. ౧6 0212006 (1680౧40/ ౦1 116 ౪816 స! ఇ! 08 సన్‌! 2016 1 గంం[౧4౧౧౧6 028౧) 5116 5 25565566 28 143 11/40. 72164౧6 1౧10 206 00 19 ౪416౯ 4౭12016 10? ౮89 2 0000 గ౭ర4గ 2౧6 ఓ0౪95 [120౧21 ౪౧100 నో య ఇ900068 24 70410 గ౧౫|1౧9 & 101281 01 167 1410 2౧౮6 1౧6 ౭2౪౭112019 50/29 ల్‌ ౯ం0[౧2గ౫౧౭6 [656/0 1 &66100 [0 1౧6 51012065 0గ 420౧21 206 గ౭రే2గో న్‌ 116 98[0145 [045 1౧ ర్రం౦06 ౫6215, 16 00౧౧౪౧6౧56 ౧000౧2౧౧౬6 న౧౦|66 06 ౧11౧౧606 10! &౧ ౩౪8౧04౬ ౪111194600 01200 11410. 1౧౦౧౭గ౧౭||| న౧౦|66| :

1౧౦౧౬౧౯౧౬||| ౧65౭౧/10/ 0౧ 064౪7251 1౧ గడగగ౧౭94| 0154101 ౪29 50౧9౫ ౧౧౧౦566 0౫ 001 120౧225012 2౧6 [412000/4 ౧/2005 25 1 ౪0౮16 8౪40౧౪8 6051662016 2929 01 20061 1,36,400 0169 1 ౧420212502 2౧6 68,700 261 1౧ [12002 5౯26690, 0951669 116 ౧౯౦౧౦5౭6 5౧.౬. 21601౧8 116 00౧18౧9129 ౦1౧౬ ౪6461 ౧౧౦6613 01 గ!260[౫/2 న॥౧26690 &౧6 సశ 202/2501/2 1 1461100212

(310021౧22౧) - 10 ౦౧ 1౧౮/౪/| &౧ర 0 [1202౧29002 2౧6 తీగియ[౧/2 ౧/26990 ఇ( 202 82రగ% 0౧ ౯12౧012. ౯6౧౧9౯ 1౧6 606౪42% [౧౫౭౯౭1 1౧0౧౭గ౧౭||| 60౧5(- (౮169 ₹6 00/66? 060486౧ ఉగ౧6గ౧/2 ని26650 2౧6 14260౪ ౧౯26650. 50 1౧6 1౧౦౧౭౧౧౧౬||| ౯౧౦6౦1, ౪౧100 192165 4,50,000 0169 1౧ ౪/22/2౧21 2౧౮ టగ౧2గ౧౧8గ ఇగ6 ౧౯౧౦౦౮4౦69 2 ౧౮౩6 0100! 01 &000641 1000 ॥14.౪/. ౦0 ౧౦౪6౧ 04౧౧౦౪ 06 ౪౮౧౮6- +ఇ660౧ ౪1౧0౪1 1౧6 ౦0౧9౩౪౧1 01 116 0106! [1౪0 511169. నిం్రగం6గ౧6౧1 ౪/0 860౧౪2 నిణజరం5[ ; దిగి ఇం/66006౧ 62166 7-11-1975 ౪9 ౦00౧016666 ౪11౧ [426072 న౯2669గ (తఉి౧౧6౫౪/6 - 111). ౧౮6 1౧19 2066౧౪౧1 14600౧౪4 ౧౯46౮69౧ &౮౯౪696 10 416 1౧0౧4౧౧౧౭||| న7౦)601 1౧ ౧7౧౦1016 2౧౮ 1 ౪/25 201966 14106 ౧౯౧౦౧౦౩౭! 10 1269 ॥ 6౧ 25 & 01౧1 ౧/0]60101 ౬|| 116 3 914169 ౪/1౧ 2౧ &0/666 గ౧.౬. ౪|| 06 ౦0౧5166186 2౧౮ 16 009159 ఇ౧6 06౧61115 10 06 9౧/96 6641201౫ 0౫ 1౧6 3 5912165. 7౧9 514/9 01 [1202129012 4150 40666 1౧ ౧౧౧౦1౧16 10! 1251౧0 ౪౧౦ 1౧౦%౧2గ౧౬||| ౧[0)601 ౪/౧ 2౧ 2019606 ౧౧.౬. 1౧ ౪16౪ 01 116 14/69 ౧౦౪/6! 06౧6119 4౧6] 1౧6 ౧౧996౧ 95౧01406 0 ౧0౪61 ఇ౧6 ౧౧060186 ౧౦౪/9? 66౧౫౭౧6 1౧ ఉ|| ౪6 3 512169, 1౧6 ౧౧౦9౧903 0 1013 001901 061౧0 119౧ ౦౧ ౧4౧6 419 4 01౧1 ౧౧౦6౦1 0 116 3 51469 01 1202629012, 1414604 ౧౫26౮690 2౧6౮ గి౧౦౧2 ౧౦690 2/9 0గం౧ 7౧159 ౧/0)601 ౪||! 2150 ౧61౧ 1౧ 60౧91661/401౪/ 1౧౦991౧0 ౧9 4/6 6౧౮6 2౧౮6] 06/0౧ 1౧ 16 606472౧ 06114. 06 &ం/66౧౧౪౧|9 0 2028239002 &ఇగ౧6 ీషంగ/౭8 గ౯4ర65%, ౪/11 6౧౬0169 తీగిర౧/2 ౧౯26౮6౩౧ 10 ౮1156 300 11/40 10? 19 ౧౪౪ ౧౧౦6019 0610౪/ గింం[౧౭గ౧౧౬6 1౧ ఇరరే![0౧ 10 119 అ94౧0 ౮౩౪౩ ౪౧౮6౭! 16 06111 910. ౦1౧1 ౧|౦]66(9 ౪10౧ 2౧2౧290108 : 11 ౪/25 &150 &0/666 (0 1416 ౪౧ 1౧6 01౧1 ౧/0)6018 0604660 [42021904 ఇగిర గిగరగ/1 నగ౧ఇరయ650 ౪12., ౬6౧61, ౬0౪/6 నింగ౧ం2౧౦ 2౧౮ ౧2౧౧12.

_ _ ౬6౧౮1 ౧౧౦౦౦|56౧/69 ఇ006125,000 10169 ౧ 14260౧౦౦ 12814 0 [22౧౧926 9101. 0467 ౧౭౧౦౫౧౦౫ 50/99 200041 58,000 0169 1౧ గం2086 12146. 1౧ గీయ!2026 ఈ91%01 2౧6 ౧2౧౧1 ౧౦1601 114199 2,50,000 0199 1౧ 5106! &౧౮6 0%1౧౧౦౦? 121419 01 షర॥2086 6415010

| 2401 1౧ 7169౪ 01 1౧0 20/6960౧9౧15 107 113210౧ 01300 71410 0910౪ గం౦౧౬౧౧౬ర, ॥

ఇల 9౯౧౪౪ ౧౯౦6019 2౧౮ 141౧0 17102400 ౪౦౩ 10 (౮4/6 &00౪41 5 1&[౧ 20195

3 1120! ౧౯౦6౦13 ౪10 ౧౭|| 06౧06౧1113 01 1/గ6440౧ ౦0 200౪1 10.00 12 20/9 2౧౮6 1200 14.4/ 0 ౧౦౪౭| 9 3[00౪/౧ 1౧ గిగగఅ1/9 - ౪! 02౧ 06 1216౧ ౪౧. న భళి ఏ|121021 2066౧౧౭౧15 6/8 ౧౧౫66 ౧౧551016 0608056 01 (16 1౧1024/6 ప! ౫ 1౧9 ౮౧1౦౧ 141౧1516! 10 ఉం్రగం6114/9 2౧6 1౧౮౭6౦౧, ౧0౧౦16 5గ ౮౬౮౫౬౧ [6 అని 119 00౧014910౧ 01 1౧6 9216 01121941 20766౧6౧15 & 60౧1976౧06 01 || 1౯ ౧61 [1110151619 ౪9 00౧౪6౧66 0 16 ౮౧౦౧ 11101516! 10 గం్రగం414/6 4౧6

10460౧ &[0611 0౧ 19-12-1975. [11౧6 9416 11661౧0 || 16 512169 ౧౭/6 ౦0౧- 5169796 116 01116121 20/26౧09౧15 206 0866 10 1౧6 $4౧000 2౧6 61622౧06 01 స7016013 10౯1౧9 ౮152110౧ 0 ౪1196 6 16 606ఇ4| ౧౫౪౭౯ 2౧౮6 5 7౧0౮612౧69 ౧ ౬౦౦౦602౧౦6 ౪/00 16 9416 2069౧౧6౧1౩ (&ఉ౧గ౧అ6 ౪).

ని[ (16 00౧౦16910౧ 01 116 9216 2 ౧65 512! | ం; స్‌ 9౯౭౭౧౧౫౭౧1 ౫ 406 ఇ165, 1౧9 ౮౧1౦ (11౧19101 10౯ శింగ౦ం౪11[76 4౧6 1౯1౩4౪0౧ ౮౭50/066 1! 25 2 [11510గ0 శంం016. బే రైం5ం ౧/96 1౧41 1౧69 ంరజంజగ ౧౬9 0998౧ ౮6170290 ఇర 1౧21 15 297699౧౧6౧ ౪/0416 ఇ ౧/౧౪౦౪౧౪౦| ౦ గ౫౬౧)/ ౧౧0౯9 5600 ఇంం0/645 0౧ 1౧16౯ - 651219 ౪/29! 015౧౮169. (36) ౮. ౪౬%౫64౬| ౧4౦, 0౧1691 41౧1519౧ శిలని ! గ ర ౧0 0౧/౪7 2౧5౭65 0/ గ౭గ౧౧౭|24౭ 2౧6౮ ఉం౧౦ం౧/౧౭ న౫6౮65/0 గ6/౮ 20 82094/0/9 0/౧ [769 772) 590/3గారింగ 7975. 16 10164౧09 ౪6/9 ౧౯956౧1 ; కషిినటగిగుగి [1010158 ౧౧4౦౬511

3%॥/ 0.064412] ౮౧౫, 1. 506 ౮౮౭౧9212 గ20 0|161 [41౧1519౯ 0౧16 [41101519
9౧/ 5000490 గి5140, 2. 9౧% 0౧. గ క [11౧1519౯ 0 51416 10! [4201 2౧6 సి1101519 10% స44౧101౧౬| సీంరయ18గ) 17194100 గియగ!౧19026000
90% 1౪గ. ౧౫౦, 3. 90/1 0.౧.గగ/90౧౧౭842007/ 0|౧1౪ 560/6120/ ౧౦ 592060, శ 566/8120/ 19 01౧161 11101519
30/౧ 1.141.029604౧), త 50గ [1.600212[/150020, 65౧60141 560169120/ 10 10౪9౧౧౧౭౧1 56016126 1719240౧ ౧49110 ౪/09 9౧౭౧౧౧౪౧ & నిం4/9 09౧2౧౧౧౪౧౫
95౧/1 ౮.౦.ట్షంగి, 5. 90౧% 8.900212645002 560/818౧/ 10 0౧|| 411౧1516! గట గ 50860121 0౪1696 1/29? ౧6౪౭౦౮౧౦౪5
9౧|| 89. 560[20%8/200, 6. 50/1 (.గ.5.1/90౧92", 64069గ౧16౧౮|౧9 ౬౧౮1౧66౧ 5406/1౧19౧61౧క్ర 6౧౮91౧6961 ౪/౧౦౦ 1౧18 51219-1, 2181 ౧650౦౮4095
6౧/ 8.గ.౪ 50౧40%2/ గ౧౬౦, 50౧651౧18౧ ౮1౧9 5౧91౧66౧ ౪/౧౦౦౮
9౧/ 5.గ.400౧20౧, ॥ ఆగ౧౮6? 560/9120/ 10 0౪1. ని
71౧6 615069910౧9 61166 10 1౧6 01642006 01 [౧౦6౮15 ౪౧510827 01 స1220౧098621 1౧ గ౭గా౭12స2 2౧6 గీగర[/2 గ౯26690 511169.
గిగిం?1441 6150699100, 1౧6 10110౪1009 ౧౦01౧15 ౪/60 0666 10 29 2౧ 1౧౧౭7౧౧౧) ౧6౬- 519 : (41) గ౭/౧4(2%2 గా౭/ ౦ 20946 ౪/10 19 1010౪400 ౪౪౦ ౧౯౦606 2౧6 1౧9 ఆ||192400౧ ౪ 08 &9 1౧6104(66 ఇ841౧91 69౬0 : [12౧౧6 ౦01 ౧౦)6౦1 ఆ౪1154100 01 ౪/216? ఏ గ1౧|4 ౧౧౦6౦1 13.10 71410 4. ఏ 0౧6414౧414 ౧౧౦661 1.177140 4. (ల) తీగ౧6గ౧(1 గ౧60650 గా 60 &౧626 ౪11 116 00౧914010౧ 01 & [౧69౭|౧/౦1? 21 51౧0౪61 (0 116 ౪111612441 01 4 7140 1. 10 ౧4గ౧౧౦565 01 రగ౧|౧8 ౪౭6౯ 10 1/66?2026 0.
శిగం/4 ౧౧6౮69౧ 5121606 141 16/ ౧|౧౦౧౦౩6 10 00౧9601 16 [౧69౦౧/౦1 &( 510094౪1 ఇ 04ఇ02010/ 01 30 1140 *. 2౧6 141 115 ౧౫/ 1౧౪౦1౪6 1౧69 569౧6౧910౧ 0150౧౧6 12౧6 1౧ గ/౧2(262 51419. 1౧ 1416౪9౧ 119 661219 ౧6946109 ౪౧9 ౧౧౦6౦1 ఇ&గ6 01119 960౧19౧510169 12౧6 1౧ గ4/0412%24 ౪/1 06 11౧19౧6061] 10 19 0౪౭౧౧౧౧౪౧1 01 గషఇగా21162 10? 1918 00౧91691/2%00. గడ/౧812[4 514166 41 2౧7 6౪4౧౦0210౧ 1099 0౧౧) 16 [౧౧6౩౭౧/౦1 9౧0౪614 00౧౧9 064101 118 9%41/6 01 గిగిర[౧[2 ౧౯౭౮6910.
706 01౧161 141౧191901 &౧౮౧|2 ని?షర990 15 ౧౬౪1౧౩ 615060591009 40) 16 0౧16 [111519 01 1120429002 &190 20001 1౧6 00౧914010౧ ౦1 ౧7౦60 1౧ 106 [12౧172 560-01510. 0614119 01 207 20/99గ6౧1 &గ66 ఇ ౪1 06 గొడర6 2౪24016 10 116 60౪67౧౧9౧1 01 4౧2122 50 414 16 1/86 514169 10౪67౧౧౭౧౩ ౦౦౮164 27/79 ఇ ౧౧౮1౬||/ 00౧91516౧1 2066౧౧6౧19. ర్‌ 09 661815 01 16 1౧16౧౧౫ 29/96౧9౧1 &గ౧౦౧౩ 116 11166 514195 ౪/1 069 117- ౧1౩౧96 10 1౧6 0౪6౧౧161 01 1౧61, 2౧6 &190 19164 091018 106 ౧006౧41, & 116 ఇ00/00గ416 1౧౧6. (56) (396.)
౧౯/౧4) ౮౧౦, ాం4షట404ఉ0 0౧61 1౧1916౧ గ200212%2. 0౧16 111౧015167 ఉ౧6012 ౧116990 18-9-1975. 18-9-1975. శీిగసికగలగికి 1

నిగం౦ం6౭౮/౧౭౩ ౦/ 06 గ468/౧౮ 52[4/66౧0 069 0౧|| గ4౧బ/665 0/ ౧౭౧౭౧౩౨౧౧౫ 2౧౮ ఉింం౧౧2 ౧౧2౮65౧ ౧6/6౮ 20 గ/౮౭/25026 0౧ 26 64? 06/056/ 1975. 7౧6 /0//047/08 ౫౭/౭ నిగ౭5౭౧| = శీ01124 ౧౧4౦౬౯5౫ ౧441144511 ౧4

5గ౧౮.౪౭౧9౭|2 ౧౫౦ 1. 9॥ 59.80.0020, 0౧౪ 1411015197 0౧16 4110159
9/౮.00010644 గడం, 2. 95/౪8. ౯41, [11౧1516 10? గం్రగ1001104/69 & గిగ1౧|946% 1019260౧. 120౧500గ.
95గ ౧|.8౧294/80౧649, !.గ.5., 39. 95గ సిక. ౧౧౬౮16, 0౧161 56016120/ 64౧1509౯28
3గ ౧౧౫౭౦౧4౬౧౮ ౧0661, 4 95/౪5. 09659[2% గిరయళ001418 - 19౧6121. 56076912౧4 1౯192000 069౧4109౧౬
9౫ గి.గగం[౧25ఈ42గ౧| 1.4.5., క. 9% [4.0.౯0260/9, 1581 [46గ౧౧౨6| 80476 ౦01 ౧6౪౭౧౪6. 0౧1౪ ౬6౧91౧69 (౧౧౬) 2౧6 ౮౦1౧8 560/912౧/ 119200౧ " 09౧4గ౧౨౧ఓ
ఆగ ౦.గ.గగంగిగ౧డ544౧07/ [౭౦952౧65 6. 5/1 9.502062 ౧౬౦, 5601912౧7/ $€ 0౧161 111019169౧ 9206గ౧1206109 571౧694 & 06౧౮౧/ 560/9126గ/ 1171928000 090261౧09౧
5/ [1.60౧4146190౧4౧, !1.4.5., 7. 9/1 5గ/60౧272 [౧10 ఆ౦9[1॥ 5601681264 1౯192600 & 5060121 0106 17౧౩౭60౧ ౧౦౪/౭ 00౧4౧1009౧
5/1 ౧512026, !.4.5., ౮౦1౧ 560/812౧4 1౯12400 &' ౧౦౪/6
9/8. 60౧౬|26గ౧9[౧౧4౧౧6గ౧౫ 50601241 0109, ౪₹/2197 ౧690౦౮౧౦95.
5/1 04. ౮౭గ9 4||, శతియ౪190౧ 1౯19460౧
8/1 0.౪52904 0౪87౧౧౫౭౧1 ౧19866౧
5/1 4.గ.5.17/6౧92౧

56069గ౧౧1౪౧౮1౧౦ ౬౧01౧66 |

1౧16-5116 01/016-1.

106 61906551009 9141696] 10 1౧6 0616412006 01 6 ౧౧060615 &౧6 ౦౧ 1౧6 486 0 “216/9 ౦0 ంరేజ/4గ గ౪6౧ 21౧౮ 19 ౯0412౧69.

శిగం/ 14 ౮190659[0౧3 16 10110౪౧0 ౧01019 ౪616 &0/666 10 :

[1202125012 04౧ ౮86 [0 1161 06౧6110121 ౪59 2|| ౪4163 4౧10 నిష[040 ర2గ౧- 5119 0౧ 1౧6 062౪4౧ 4౧6 ౪౮౧10 51666542? 62౧౫-5116 0౧ 16 నింగ౬.
() ౯౧౦౫ 1౧6 ౪/219/౧ (౧ 16 4/64 ౦1 1౧6 062౪4/ 0451౧ 0810౪ ౧4|౧4౧ ర2గ౧౫- 5116 0% 119 064౪/2గ 2౧౮6 0610౪4 51606[65౪/47 64౧౧-5116 0౧ 116 న౮గ౫౬ &౧6 0910౪ [24౧౧9404 2౧-519 ౦౧ 116 [12౧)1/42 2౧౮ ౪౮౧10 ౧౦౦౧4౧౫౧46 64౧1-5116 0౧ 116 064౪2గ. [1202729002 040 ౪1196 ౪2165 ౧౦1 ౫౦6661౧0 60 714010 ౧6౪ ౧౧౦6015 1౧04606100 2౧౫ ఇ260130౧4| ౪౮86 0౪67 &ఇ౧౮ 4100౪76 116 769569౧1 540010[66 ౦0! 0194166 411192400౧, &9 9 0299 ౧౫౭)/ 96.

(1) ీగిరయ౧/1 ౧౧2౮69౧ 04౧ 0 2౧96 ౪1 0౮64116100 19 నింం౧4గ౧౧946 ౧౧౦601౪110

గ్‌గ్‌... 1091 2౧6 11.౪౬. 1093 2౧౮ 15 766 10 ౪1156 &॥ 116 02120౧09 ౪౬16౧5 ౪4౧10 ౧౦౦౧4౧౫౧౬6 62౧1-9116 1౧ 2౧౪ ౧2౧౧6 11 0౧౦౦96౩ 101 119 06౧6110141 ౪5౦. [12౧2[29002 ౪/1 1260 ౧6౦69౩2౧/ 2010౧ 10 ఇ060416 &౧౪/ 12౧౮6 0! 54014169 41 ౧౧౬)/ 06 560౧167066 ౪౧౮69? ౧/౦౦౧౬౧౫౧౬౮ ౧౧౦661 4౧౮6 4ఉగిం౧:2 ద|ఇ౦069% 20/96 10 062! 1౧9 06051 01 &0664151100, 116 009101 /6%201/111410౧ 6 1౧6 6195014066 12౧1193 | 2౧6 116 0051 01 00౧9౪౮౦౪0౧ ౦0 390గ6 0గరం65 2౧6 [0469 121 గ/ 600/6 ౧౪౦౦6౩54౧౧ సీజ౧24[౧259౧ఈ2 41590 ౬౮6965 10 1౧6 560/7061/6౧06 01 6 గ౧౪6| &గ6 9784) 06619. . 111. (0) 1౧ 16 [1౧1/2 560-50891౧ 200౪6 1122009204! 6401-8116, [14204౧2904 02౧ ౪౪1156 ౪419౧ ౧౦౪ ౫౦6661౧0 22 7110 10? ౧6౫ ౧౧౦6615 1౧౦16461౧0 2౧౫ &6610౧2| ౮౦౪ న &౧౮ ఇ00౪6 116 ౧696౧1 92000౧66 ౦1 0164/66 ౮4119400 &9 16 0256 ౧)౭/ 06.

(1 తీగి౮గ౧/౫ గి/46౮990 040 ౪110౧06124 4 7140 10! 61౧1100 ౪46 86౧౧1 10 [౧/66/2026 018/ 0౧) 61 న/౦౧౦56౮ 51౧064 ౧౦౭౦1 0౧ 1౧6 440172.

(10 ఉగం[/1 ౧|/౫669% 04౧ 60౧91౮౦1 510006! ౧౧౦6౦1 ౪1౧ & 51014069 ౦049401%/ 0307110. 4౧౮౧1 ని॥॥6690 04౧ 2/30 ౪56 58 7110 4౧౮6౫ [1122౧54047 ర౦|6౦ఓ 14 20225014 00౧౦౪౧ ౪/11 6 &౮|/౪౪గ౧6౧1 2౧౪66 &1 061/4/66౧ 1౧9 5114163 01

శీగిరగి[ఇ న/26690 2౧౮ గడ/౧412%4 1౧ ౧60416 10 16 ౮96 న/౦౧౦566 0 గజ/౧414|64 1౧ 109 4౧|| 5460-0291౧0 ౪౦9౪6౬గ) ౦1 [1124005408 62౧౧-5116.

౪ గీడ0డ2504 2౧6 ఉగరగ/3 ౧౯1౮68౧ ౪ 56 1/66 10 ౪59 &రీం|0గ౧౬| ౧64౧౧౧/ 01 300 1140 01 ౪4/6౯ 620౧ 0610౪ ౧౦౦౧౬గ౫౧౬6 64౧౫-5116 10/ ౧6౪౫ ౧౯౦6019.

౪1. 4202౧29002 2౧6 4౧౮౧౧1 ౧౧౮698౧ 2966 1౧ ౧గ౧౦|౧|9 10 1౧6 144౧0 ౪౧ ౦16 1౧౦0౧4౧౫౧౬||| ౧౧౦6౦1 ౪0 ౯౧౬ &9 60౧౫౧౦౧|/ 420౧6966] 10 0 16 1౧16651686 51416, ౪2 సీ2ం4/250౧02, ఉిగ౦౮౧/౧1 ౧2౦69౧ &ఇ౧6 గీ 200/4 ౧౧౮69౧.

౪11. సీజగ2/ఇ9002 2౧౮ తీగిరగ/2 ని॥ర650౧ శ | ॥ గ | 9/౦9 (10 12119 ౮౧ 19 (00400 ౮౦1౧1 ౧౧౦6౦15 & 116 ఇ౧౧/౦౧గ౬19 06 ౪/1౧ 28966 ౮8154400 : స్ట (2) [6౧0 ని౧౦6౦ఓ (9) ఓ0౪61 గి౭గ౧౮౧౬ ౧౧౦౦౦ (0) గ౧౧౫౧౧| న|౦)6౦ఓ౬ 2౧౮ (0 961 ౪౧ 101౧ 00గ౧౧౧||669 10 1౧5 ౧౪౧౧౦5౦. 11.7౧6 512199 0 1204౧290౧2 4౧6 తీగిరగ/1 ని(౭రం5౧ 20769 (041 ౪15 20/66- 6౧[౪|॥ 06 14/౧౧15066 10 ౪6 60౪9గ౧౫౩౧| 011౧612 2౧౮ 41530 06 166 060/6 116 (౦064౪4/ 7/26 0150౮61699 ₹106౧4 4 1౧6 200/00/419 ౪౧౪. (56) , (56.) అీ.౪9౧౮౫|ఇ [40, 5.8.0%౧2౪/2౧, 01191 111౧519 0౧1౪ 1110151664 శీగిరగ[2 గి౧౮69గ0. 2౧2౧290౧02. - శగగకు(ల౬౬ 1. నొగ౦౮666/౧95 ౦/ [8 //060/70 లంగ4606౧ 9 0౧౮/౭/|44౧6/65 0/ 20౦02 ౮65/4 ఇగ 4౧౦౧౧2 ౧౦౮65౧ ౧6/0౮ 41 ౧6౫/ లఅ౭(౧/౧ 0౧ [౭ 74 ౧06౧౯06౧ 79/75. 7౧69 ౧/0%47/౧ ౪6/౧౪ 0౧996౧౧ [440044 నిగ౧4ఉ౦౬౯5% &ిగీ04౧4 ౧౧4౦౬8౫

35గ| న౦.560 1. 50౧గ ౮.౪౭౧౩౫2 ౧౫౦, 0౧1౪ 1410౧1516౧ 0౧19 1410౧1519౧
5%0/ ౪౧.౮6, 2. 50/ ౧౧౭గ౧౫౦౧4౧౮౧4 గింయం 111౧156 10? [౧౧౩4౦౧ & 66001014 గింళ00219 -36౧6/4!
5%/ 14౧౦౧౬ గం5గడ౪ త. 5%గ 0.౧.గగంగిగడక4800)౫/ 36079120 10460౧ & ౬60110! గడం 52090, ం గ 15 ౮ 560678126/ 10 0౧191 141౧166
501/ ౪5.00%1416, 4. 5%గ 0.%.502510. | 56౧10? ఉడ/00116. 906614! 0౦౧౧౧౫|99/0[6% ం కా
5%॥ ౧.౦౮౭4|౧, 5. 5%/ !4.60024145గ90౧౧2౧, ంంగాగా!581006/ గ! డ60/4 560181[10/ 10 60౪౭గ/౧౧౧౭౧ఓ న౧10౮65%, 061౧. 1794800౧ & గిం46/ 06౧4
5%/గ 0.౧.8౧444, 6. 85[౧ 8.00212[గ13004 5690/812౧/ 10 0%161 11౧1516 సంగగ 50602 0గ109౧ ౪/16? ౧68౦64౧066.
5౧/౫ ౪14.001116. 7. 59%/ 0.౪/52510/ ౨౪౧౦౪౪/ 5601681464 179410౧. (0౪69౧౧౫౪౭౧ ౧1౭౮6౭౧
50/ ౧౪11202412గ, 8. 5%? 1.4.5.1/6౧098 50061/1౧(8౧౮1౧౮ ౬౧౮1౧667 5609/1౧1౪౧61౧9 ౬౧0౮౧66 ఆంరేజ/2గ 6151౧ 01016. 1౧16౧51416 01/618-1. ౧6 6150065510౧9 812166 10 6 0168212006 01 116 ౧౧౦౭౦15 2౧6 1౧6 ౮56 01 ౪16/5 01 064౪41 ౧౧౭ 2౧6 119 0౮12765.
గిగం? 11|| 1506591009, 06 10110౪4109 ౧01౧19 ౪6168 ఇ0/666 10 : (0) 11600 ౧౯౭౮69౩౧ &౧6 గ౧6౧/2 ౧/:26069% ౪/4 06 169 10 ౮99 2౧ ఇరర[0౧౫| 3059 6౪6౭౧|16/ 06 300 7110 640%, ౦6101 116 ౪461 1౧ 1౧6 ౦62౪2 [౧౫౭ 2౧6 19 ౪1061269 0610౪ నింంగ౧4౧౧౧౬6 60-516 10! ౧6౪ 00605. (1) 1120%0/2 6650 00౧0౮63 6౧6౧21 ౪110 (9 20/669౧౧౭౧1 ౯71796 &1 06- 04/69౧ ఉూరగ!2 న(260650% 2౧6 [120౧429002 0౧ 6-10-1975. 1౧6 642౧4 0 300 7౫4౦ గ౧౪౧౪$౦౧6౮6 1౧ 01&౪696-| 200౪6 ౪/1 ౧౦ 08 1౧ 26610 10 300 7140 20196610 06104660 4౧6౧12 ౧669 2౧6 సి! 2౧4125౧112 23 ౧9! &౮/96- ౧౧901 64166 6-10-1975. (11) 1౧ 29661౧00 10 300 7140 1918766 10 1౧ 0110965-1 2౧౮6 ॥ 200౪6 10 గిగి౮0/2 ని;16691%, [412603౪2 ౧౯౫66౩౧ 0౧ 115 ౧౭౧, ౧౭౩ 11660౧ 1౧0 ఇం0064౧1 ౧6 654- గ)|66 1906గ౧6౧౧౭౧(9 ౪10010 6 0491౧ 0౧ (0 112002 ౧౧౭6690 2౧6 4౧6౮౧12 ౯26630 2066 1) ౧౧౧౦1౧16 (0 ౪16 (2503 ౮౧ 0 16 [౧౦౧4౧౧౧౭||| 501601 ౪/0) గిగి.[. ఇ5 ం0గగా౦౧%/ 29866 10 0౫ 116 1౧18695166 512199 ౪12., సీ202౧29014, గిగిర[:2 6690 2౧6 141260/8 ౧౧౮650. (౮/౧) 4 15 2190 &0/666 141 [1260౪2 ౧6690 2౧౮ ౧౮౧12 ౧|460690 ౪|| 060౧- 51067 116 169291010/ 01 121100 ౪౧ 0 6 ;౧౦౧౭గ౫౧౭||| ౧౧0601 28 2 ౮౦1౧1 ద|0)601 ౪11౧ 00913 2౧6 09౧61115 60061401/ 904186 2౧౧౦౧9౪ ౪069 200౪6 3 514189 1౧ ఇం00/620౧06 ౪/10 ఇ 00౧౧౧౧౦౧ 096౧౧6౧1 (1) 100/2 ౯6690 201969 10 116 12౧9 6౧ 01110914 ౧౧౦601 0౫ షగ౦0012 న/26650% 1౧౪౦11౧9 & ౪96 01 5 140 (6౧059) ౦01౪416 0౪1 0 6 300 [410 ఇం6661 10 ౧ ౦014696-! &౧౮ 10 116 5౪0గ౧6౧510% ౦01 ౧౪౭ 066 0౧1౫ 1౧ ౧4200/4 న16650. ౧౮౧/2 ౧26౮651 &0/699 10 ౧6౬౪౧ 21 19 0091 860౧ ౧౦180076 ౧౧౦౬9౮౪958 &5 ౪/0016 09 ౧6౦౪౩౩౬౧/ 1౧ ౦0౧9౪1120౧ ౪0 సీజ00/2 ౧౯౫6౮65౧ 10 ౧౪౭౧ 8401915100 0 0106? 4929 1౧ 11260/2 ౧26౮6౦9. (0/11) ౧6 511169 01 [4260౫2 ౧26650 2౧6 ౧౮౧/4 526690 2069 1౧21 ౧౦౪౧1౧ 1౧ 0159 2069౧06౧ ౪|| 06 164166 29 & 00౧౦659100 0౫ 611౧6 51299 1౧ 1650601 01 &౧౫ 01 161 ౧0౧19౧౪0౧9 1౧ 2౧౫ ౦౪6! ౪2169! 61906165 ౪/10 2౧౫ 0116 51416 0 ౪/0 ౧9906061 10 116 61906416 (832౧01౧9 ౪16 30౧4గ౧0 ౦01 1౧6 0412006 0 ౪216! 1౧ 064౪2 2౧౮ 119 1౧0611౧469.

(౧/11 0 స 512189 01 [12600/2 [౯౫6౦50౧ 2౧6 గంంగ/2 ౧౯2665౧ 20/99 1124 119 డైరి ంంంంం! ౪111 06 10౧౧౩౧6౮ 10 16 0౪౭౧౧౧౧౪౧1 01 1౧612 2౧6 1౧6౪ ౪౦౮౪16 ఇంటో 1ం ఆగాంర19 1౧6 019412౧069 0 1౧6 ౧10)6015. 1౧15 20౯66౧౧౫6౧ ౪/11 2180 09 [01౧41౫ 11664 06106 1౧6 062౪2 ₹/2419! 0150641693 7గ96౧2] 4 1౧6 20౧౯౦౧7129 11౧౧6. (56) (96.) ౧౦.5611 ద ష్‌ నేల ఆ. ౪9౧9212, ౧820, నో స110౧15169% య 11115196 ఇంయగ/& ౧౯26౮69౧. గగయగ౧/2 ౯౧౯2౮651 శిసిికంలగిక 1౪ నిగ౦౦6866౮/౧౬౮ ౦/ ౯9 |469/౧౮ 56[4/969౧ గ?6 ౧౧౭ 14౧5౧86 0 0/౧9౩౭ 2౧౮ గీీ2000/2 ౯౧26౮65౧ ౧6/6 20 64౯ ౭/౫ 0౧ ౮29 90 ర౭ం౭౭గారింగి 1975. 7౧6 10110౪1009 ౪/66 ౧౧౭56౧1 ; 0౧|95% 11400104 ౯౧4౦౬59

౩౧౬ ౧2౧61౧! 520240 1. 60% ౧౦.560. 0౧1౪ [411౧151694 0౧18 [4110151691
8౧|| 0109/241000210 5%అ644/ 060, 2. ౪౧౫ ౪౧.౮౬, [11౧15167 10౯ 1౯94610౧ 2౧06 ౧౦౪/౭౧ (11౧1319? 10% 51219 10౯, 1719200౧ 2&౧౮ 51600100
9౧|| 8.గ.04115012, 3. 50% 4212 ౧౮951౧1, విరరం110౧4| 0౪౪౭౦౧౧౫౪౧ 1101516౯ ౧0" 651218 107 ంంగాగా!5510౧69% 1౧19200౧ ఇ౧6 6160610104
80/4 స.౧.౧౦12, 4. 90/1 ౧2౧13౧ 6801, 5601/8126/_7192000 & ౧౦౪/౭ 560/8120/ 1(|9౭00౧ & 6160141614 “5. 9[/ 561990 0౧4౧62 ౧౭6౫ 5. 90% గ.ఓ.[28062, 0౧18 ౬౧91౧69౧ 1౯19260౧. 1౧1924000౧ శిర/50%
95%౧/ గ.5.[౧2౧౧౭౦౧2౧6౧2౧, 6. 90 +6.0%011416. 506014! ౦౦గాగా!:5510069౧ ౬121300౧. 56౧107 గియ౪060416.
5%1%/ ౧.గ.గి౭80, 7. 80౧/౧ ౧.౦.౮ 560/8120౧/ 10 0౧161 41015194 0౦గగొ!551006% సిగ జర0౧౫/2 ౧౧26651.
5౧%” (0౪1౧6 0౬5, 8. 950/1 ఆగ41.001216, 561౧101 ఉర౪00219, 06060/ 5606191204 1౧9౭610౧.
5౧% 14.౬౭0౧, 9. 5%/ ౧౪1142౧414౧|, డఈ60౪61768 ౬౧౮1౧661. 56409611౧19౧61౧౮ 6091౧66 ₹౧6 61906991008 (814166 10 116 ౮96 0 ౪416౯౦1 1౧6 6064౪21 02510 2౧6 106 6168212౧06 ౦01 ౧౧౦6015 01 [146/4 ౧|౧2౮6౩౧ 2౧౮ 0|99౬.
[6౯1411 0159065910౧09, 1౧6 10110౪10 40166౧౧6౧1 ౪29 2/౧7/696 21: (1) న8౧౮1౧౮ 1౧2! 10040౧ 0 19 606౪42౧ ౪/216% [41260౧౫2 [2665౧ 2౧6 01992 ౪1 ౧6 66౬10 ౮96 &66|10౧4| 9౦59 662౧6౮/ 0 300 740 2౧64 200 7140 1690601761, 0౪1 01 106 ౪416? ౦ ౪116 064౪74 0251౧ అం10% నం౦౧2గ౧౧౬6 ౮౧౧-516 10 ౧6౪ ౧016019 1౧ 960% ౧౧౧6౯ 23 1౧6౫ 666 (ఓ (1) 1౧ 201661౧9 10 200 7140 [1816766 10 1౧ 011096 | 10! ౦/౩8 ₹4260%0/ న|1669[% ౦౧119 ౧4|| ౧9 1416౧ 1౧10 ఇం006౧1 ౧9 69102166 [6040179౧9౧ *11౧ 16 025910 0౧1 &| 16 ౪119240౧ 0౪ 0౧9౩ 4౧6 142672 న౧2౮690 60౧18%014166 1౧ 116 ౪ఇగ౦౮9 0146965 502 06 0౧1౫ 29 2 0210 ౪9 200 [40 జం 300 140 /69౧600౪61/ ఇ9'666 10 1౧ 01ఇ656-1 200౪79. 1౧6 512199 01 0/99 2౧6 $12602 ౧26690 ౪|| ౧౦౬06 6౧1166 0౧ 1౧6 02515 01 1౧6 56096066౧1 0146569 10 ౪11596 1౧ ఇగి/ ౪౭0/ ౧౧06 14౧ 200 "7౧410 2౧౮ 300 1140, ౧6590601761/

(10 80610౪/ 1౧6 64గ౫-511695 01 46 ౮౧౧౪? 1౧62౪౬6 ౧౧౦6౦౪ 25 [0005661 0౫

019592, 11618 15 &2024(00గ6౧1 4/92 01 &00641 1855 56. గ౫||95 1౧ ౧9 1౧౮2౪౬4 5920-0291) ౪౧10 01992 00661 ౪/0) 44604 ౧౯1669. [0గ 1015 04100౧౧6౧1 11౧618 15 800౧6 ౧46141 0౪4 ఇం[099 16 ౮౪2 '||120 10 9402 (గం10) గా6౧ 11 ౪89 &0/966 121 0/934 ౪|| 9౨౧9౪66 21 159 00061 ౪/1 142604 న;26690 4 10౪ 01 45 7140 1౧ 16 1౧6౪౪౭4 &ఇ౧౮ 19 ₹100612గ95 21 75 ౧౪ 06౧1 6606౧౮401110/ 10! ౪96 0౫ 14260/4 న6696౧. 1౧ ౪62(5 ౦0 81011206, 106 8[0గ406 ౪|| 06 9౧466 ౧/౦౧౦గ1౦౧౬161/ 061466౧ 1౧6 ౧4౦ 512169 &౧6 116 299౮612౧06 0110౪ 1 6 1౧౮/4 ఇ౧౮ 19 10౮61165, [61666 10 200౪6 ౪/1 51206 0?0౧0గ10౧4191)/ 864066. 801) 1౧6 512469 2066 10 101౧1 ౮౮- 1౧0 ఇ 94114016 ౧01౧153 10 2906౧21౧ 116 1916 604162 2౧౮6 10 6౧5౮79 116 110౪ 01 45 1040 41 75 ౧6౦6౧1 66౧6౧౮౬౦11/ ౦౬16 ౧౯౦౧౦|గ౦౧౬161/ 866066 10౪% 1౧ 6419 0 9[0గ12099 1౧41 ౧9 10 10౪ 0610౪/ 116 60౧౧౫౧౧౫౦౧ 00766౧ 706 10616 6 45 7140 15 0౧ 116 2996గా౧(0౧ 01 1012! ౫1616 01 204 [40 ₹0౧ 16 1౧0612౪724 960-04510 1౧ 0౧594 ఇ౧౮ 91 7040 ౪౪1154810౧ 10? 116 ౮౧౧౪ 1౧6౧2౪46 ౧౧౦9౦1 1116 199696౧061 01 204 1/40 15 1060౧6 10 09 ౧19౧ 4౧6 6 00గ661 [0416 19 10461 4౧ 204 7140 2౧6 116 ౮111544100 10 16 ఆ౧౧౪౯ 1౧6౧2౪4001 ౧౧౦6౦1 3645 6066066 *0గా 18 *9616 01 91 1౫0 1160 116 10416 01 45 1140 ౪/4 ౪1 '8664026 1౧ 116 94౧6 ౧౧౦౧౦౧10౦౧ 2816 'ఆర4ం[0% 1౧ 6 11946 09171410.

(0) 1౧ 14 ౦1 116 20/66గ6౧1 1౧౦౦౧౧౦166 1౧ 1౧6 200౪68 01465639, [42640౫/8 ౧౮650 10669 10 116 01622౧09 ౧౮ అ(౭౦410౧ ౦1 ౮౧౧౪? 1౧౮౯౭౪4 ౧౧౦6౮౦ 25 [0౧0566 &౧6 5840౧01466 0౪ 099410 16 60౪6గ౫౧౫౭౧( 0 1౧614. 0గ994 2150 ఇ0/869 10 16 6162/ఇ066 &౧౮6 6౫60640౧ ౦1:8060021 [౪౦)604 46 &౧౫/ 06 ౧౦౮1166 0౫ [426/2 ౧669౧ 140౧0 1౧10 200004౧1 ౧6 ౪౬16 ఇ/2|1- 401110/ 9960/166 1౧ ౧|౮96-|11.

(౧ 119 ఇర666 1021 1126౬ ౧26690 ౧౮ 0/92 | ౧0౧91667 129 1929101110/ 011211౧9 ౪౧ |01౧1 ౧౧౦6013 1౧ ౧9 54021 3౮40-0251 (02 1౧9 ౧౦1౧4 5202గ (60120) [౧౪౭౯107౧19 1౧6 ం౦గ౧౧౦౧ 00౪౧62౧/ 920499౧ 5001 16 3512195 ౮న10 119 ౧01౧1 ౪౧66 1 10109 16 916/4 ౧౪౭ 0౧ 116 02515 0 00౧౧౧౫౦౧ 2౮|96- ౧1౪౧15 10 06 6౫౧ ౮౧ 2 0౧౧౦౧౧౭9 1౯6.

౧9 ౧౪66! ౧౦౪6 2౧6 469 0౦51 6690112016 0 (6౧6౧280౧ 01 5౪400 ౧౦౪/౪ ౪|| 06 502/9 666౬|/ 0604661 19 (౧౪౦ 512195 1౧ 1౧956 [10 0ర ౧6 సళ్ల ఇగ౮ 06౧6113 01 110౭6౦౧, 120౫ [01 ౧059 (70665 ౪/11 2 రం అలం ల్‌ వ 9[2/66 ఇగ౧౧౦౧౦ 9011 1269 514165. 0గ994& ౪|| ౯౪ 1/69 10 (02 ఈ 99 1౮21 ౪5౦ 01 1౧6 ౪216౯ ౦1 1౧159 గ౧౪౮౭౧ 200౪8 10 ౧౦౧౧౧౧౦౧ 00౪6౧౮2౧/ తగి 11౧9 1౧ 119 167గ10౧/ 1౧ 9600 ౧౧2౧౧౪౯ 85 1 య86౧౧5 11

(౧/0) గ0౧౫1౧912064100 1౧9 2౮799౧౧౦౧1 0౧ 116 10101 70)6015 0%, (౧9 గ ని (గం110) గాం౧|10౧96 1 012౮596-౪ గ 10/09 (5 20౧౫ 50గొర్యి (116౯31219 00061169 01 61116! 51219 0౫ 0119? ౧016013 9200౧39078 గో 4 6 6601195100 0 &౧౫/ 01697 51119 1౧ 426 (06272౧ 02510, న! (౪౦క్కం రగ ంంం6 &౧౮ 126 ౧౧౦౦6౧౫5 ౧6౦౧౧౪౦186 1౧6౯9౪1 ౪11 ౧౭౪౭ 10 0౪ 061078 6౫6౦0౪610౧ 0 9౪0% ౧౧౦6౮15. 1

(0/1) 112600/2 గ౯౩౮690 2౧౮ 0/99 20/9౪ + ౧౦౪౧9 ౧ (05 జరయా 06 164196 &9 & ౦00[౧౦695100 0౫ ఆ౧9 51449 1౧ 0 న సాక 60౧18౧10౧5 1౧ 2౧౫ 0109 ౪219 652019 అమ 20) 0006 01 4219 1౧ 50601 10 119 6190౮419 /882/61౧9 469 9౧౭గ౧9 ౮ 119 ఆంరేజం&గ 2౧6 19 ₹10412గ65. - బగానగింరే

, శ్‌ ఈ

(110) 14120072 ౧26690 2౧6 0గ992 29/90 128015 ఇర్రోఆంగ0 11 114) రం (06 10 1169 60౪61౧గ౧౭౧౦1 1౧౮12 2౧౮ 116౫ ఈం౮!6 09 0647 0 06 101౧ [166 01622006 01 116 ౧6౪ ౧౧౦6619. 115 2096౧౧94 శః మంంగ416 176. 5610!/8 116 ౦రజ౪2గ ₹/219 01504165 వలం! 2 09 |

(506.) (96. సినగ్మం[011 5475౧41114 ౧౦.9౬74 0౧|౭/ &40546/ 0౧౮|/ 40026004 క 0గ౩5౫. గో౭యగాణ ౯20650 తిసి కనలగిక టీ ఉం0గ4గ| ౧|౪౬|౧| 84510 గింణికకటోకగ? ఛ1+16౧౬45 66141౧ 615065510౧5 ౧2౪9 12690 01209 ఇగాంగర్థక! 9 (గ రోసి

01 గగ6౧(2 ౯26990, గ2021262, ససీ&60/2 ౧/260695, స4202/25 2096 01106

960966469౧ 10 ౧౧౪౭౪1౧6 0 1942 అ౪ 1975 ౧916 21 194 061010౧

౪౬16౧5 0 119 ఉంరజ౪2గ ౧౪౮౭ ఇగిఆే 15 ₹10412గ65, 2౧6

1౬౧౯45 11 ౧౮౯౮౭౧౦౩ 1౧9/901 16 10110౪4109 297690౧9౧3 ౧౫౪8 066౧ 6౧1886

1౧(0 061౪696౧ 19 511199 ౧9/602గ67 గంగ౧౪౦౧౦౮ ౪2,

(2) గిం్ర96గ౪౭౧| ౨0౧4696౧ 16 514168 0 గష/గ౧౬11%2 ఇగర తీగిరగ/2 ౧౧26౮6౩౧ 0౧ 17- 9-1975 "తీగ 604/6-1.

(0) గిం/99౧6౧| 00[0%/696౧ 116 512199 0112022901 2౧6 గరగ న౫6650 0౧ 6- 10-1975 "తీగిగలల9-1,

(6 గం/9౪౧6౧| 5061466౧ 16 511169 01 గ12604 నిఇర690 2౧6 గగియ[!ఇ ని/ష6650

0/1 7-11-1976 -డీగిగిగిత0/6-1,

(6) గిం/66౧9౧| వీ0%4696౧ 116 511199 ౦1 0గ౪౩& &౧౮ 1126004 న/ఇ665౧ 0౧ 9-12.

1976 “జిగిగిల/9-1/

౪1/15౧౯45 (19 911165 ౦1 గ౭/౧21262, గగరగ/2 ౯?6650, [1202725172 [200 న్‌6650 2౧౮ 011994 గ౧౮/9 00౧5166766 16 5816 0/419౧2! &29/6౭౧౧౪౧౩ |౧ 1017 గొంం౪౧9 ౦౧ 19-12-1975 41 ౧16౪ 0610,

10 116 512199 ౦ కగడ22, గరగ గ౧౫౮౭9%, 1440212901, [126% నిర65% ఇగం 01952 ౧6/90 10/96 10 19 5400%0౧ &౧౮ 0161474006 0 ౧౯౦6౦19 107 4019 19210౧ 01 219౧3 01 ౪16 064౪4 "9౯ &౧6 119 ౪10412/699 1౧ 000౦761౧౦౦ “10 06 9410 2996౧౫౪౧15, ౧౦౪1666 (41 ౧౦1౧0 1౧ 1౧696 ఇం 667౧9౧15 ౪1 00 02196 9 ౧౦౧౦9౩౪10౧ 0౫ 2౧౫ 51219 1౧ "650601 0/ ౧ 01 119 ౦00౧16౧౦౧౨ ౧ ఇగ్సి/ 0%9౯ ౪1161 “1506199 ౪1) 2౧౫ 0%6! 51116 0% ౪/1 "69080110 1౧6 ౮|500416 ₹00470- "౧0౪1౦ 504౧౧0 01 16 0212౧06 61౮2౧60/ 0 ౪1167 069 064౪2గ ౧౮ 159 1౧00412౧ 199. '51116' [౧ 15 20796౧9౧ ౧౧9౩౧9 &౧/ 016 &0/99416 [౪76 514/99.

00 1/6 5291౧ 511169 20/66 1౧౬ 1113 20/96గ౧9౧ ౪1 06 196 061019 1౧6 ౦006ఇఇ॥| /1167 0150641695 1౧064౧21. 10% 25 ఇ 1990౧000 16/80! ౪6 16 0౧1611౧516 0 ౮౦౧౦౪౯౧౭౮1 512163 2౧౧౦౦౧౮ ౦6/ 519౧214799. 5 0౬౯౬4, ర906గ06? 19, 1975. (56) (5964) (36.) ఈ./91041 గిం, 60.06౧) ల౮గిం, ౧౦.5604, 0౧/ గీ/75/9/ ౮0౧7/9/ గో౧5// ౮౧7/6/|44౧65/5/ శీగింగగ నొ/2ర౮95౧. గ౭గ౧౬/ఇ42, గీీ200/2 గొ౭6౮65౧. (56.) (36.) వ్‌ 5.00244౧, 2౧౮61౧1 5400401) 0౧/౭/ గ020/6/ 6/౧/౭/ 005/9 గీో2౧2/250//2. 0౧౪౩౭.

19 ౧|౪9౪౧౦౪ 01 :- (36.) (96.) 91.5101, ఆనిఆం!౪|స గెకికి!, ఆంటిని” ౧06% 4౧/67 0/ ఉం్ర/ంల449 2౧౮ 500/ 0/ గం్రగంట౮/౮/9 2౧6 /779200గ౧, 474౮౦౧, ఆ0౪౭గాగాంగ 0 ౧౮2. /“ఆ/౧౧గ౧౧౭౧ ౦/ /౧0౮/2.

శీగగకంలగిక ౪4 5/216గ6౧/ ౨౧౦౫౮౧౩ (౧6 ఓ౬5[0/ 50౧౭౧౦౨ ౧ 6౦062౪2౧ 845/౧ /౧ 4౧౮౧౧౩ నాణరం5ణ? ౪0400౧ 02౧ ౨౭8 4848౧ ౮0 ౧౦౧9౭౨౦౮౭౧ (0 ౭ గొంంళగ౧! 4ంగ౧ం౭గాగ౧/(5 న తస స న స సక 51. సిజగ09 01 6 న౧౦9౮6 01951401 ఆట॥880ంగి న్‌్‌ నంగడగం సం. 1౧ 1.4.0. 1గ)ం8196 1౧ ఉం?95 (1) (2) (3) (4) (5) (6) 4& గరం౦0/! 1॥12%10454064గి : స1068% 400 ౪216౧5౮౧01/ 10

51౧00౮౯ ౧౧౦6౮ (ఉ6|౮61౧9 4౧ 0199 ఆ౪౩00?2000౧ 109969)
480/౬ ౧౦౮౦144౯40 :
౬6౧6 ౯70601 (౮౦1౧1 ౧౦6౮ అం 2080290102) [1248002086 350 25,000 రింంగిడగాండర ౧౧064 న టు 46.00 5,70,000 దింం౯4 ౫9 144 (కుగంగి810౧) & గీర!850806 | గజ6ర8గా 12.00 67,000 ర56౧691%5 : నన్న డా. తీర॥2086, 98,00 6,37,000 సి28గ౧2086, దుగంగం10౧ 90.00 90.00 7,68,000 7,68,000 క8గ00౧8087 049 సీ8గ81? 12.00 95,000 మ. ౪606 19౧) 13 0910౪ 2190౧64 &౧౮6 లు. శ6౧8గాగ8గ0 200.00 15,00,000 0151601. ॥ 0. 8౬0౪ ౧౦౦44240 :
గింగిం్రిడగిండ ద70)661 (౮౦1౧1 ౧౧016641 4 2080230112) తీర!2046 1460 58,000
520812 (రిగంగం) తీయ!జ08ర 2.00 19,200
నింరరేజంంం 21 గీరేడి శీర!2ఏ86 8.49 33,000 ళ్‌
“౭94 (గ౦/00) శీరు!8086 2.15 21,000
06౧1601600 21 కంగంళంం66గ (౧ న! 120 5,000 ర. గుగ1812 గర6! 906/6 తీయ!8086 0.70 4.6౬.5009గా6 ౧049౯ 1 ౫156 1
దింరరేష/904 8 0౧౭8౧2౧0౮౧ శీర2026 193 9,000 / 10. ౧౪౪౭౧౧౦౯ గం/098 8౧200౧ 01 తీరయ!20864 1.32 5,500 నింరరజ3ంం 44206080 (0
0౧41211104 శీర!2046 1.20 5,000
కటారి జజం4 నిగ0)66 $4122%2086 2.35 8,000
049౯ 1180౧41౯ (గిగంగట/ ని౧౦9య) స8గగగ808౯ 14.50 95,000 1౧0౦146669 ౪౭18౯ 560090/10 8౧2౧981 గంగ. 14.2౧02 ౧౦96 (౮౦111 ౯౯౦6౮ శీర!20&6 93.70 2,50,000 ౧౦౪౭? 4 ౫47 14.44 అ 2020290023).
6099618294 (దిగంగళ) శషగగగిడర21 0.60 5,200
సట శింగ౦55 68౧602౧౧ 8106212౪29 18గ౧౧౧4౦8| 1.08 త్కం౦00
నింరయరయజం88౮ ౧౧౦6౮1 58౧98౧౫౧౭1 (౧. గగగాగితం 1.29 శర్‌30
1౧౦౧౧౧౭౧౭||| (౮౦1౧4 ౧౧౦9౮ *ళా 11గగాగ8ం27 192.57 450,000 గ0౪౭౯ 10 ౮౧ ౦ తిరగ న౧2ర650, కీజగ885[008 గిం (1 ౧౧౩౩౦) 100 [1.44 గగ ఇరగ్స/2 గ౯౧26650). 32,000 ద29౧6%4 : (1 ౧౧౭96) ₹/22౧221 & గుగ2గంగ2గ 08౫.
64౧౮18429౮6 (గంగళ) దతాగా8గా 0.30 2,000
141061160002౪7209౮6 కగడగాగా౭గా 1.56 7400
౧౧౭౧౧221 ౯౧౦66 కగ౭గాగా2గా 180 8,500
181100290౪ (గంగధం ౪20041 0.52 7,500
72106౧ (నిగంగరం కగిడగా[౧8గా 5.00 20,000
40162గ౧౧8౧౫|౮| (గ౦గ౦గ దగ౭గాగాడగ 0.36 2300
గ౧69౭౧/౦? 4ఉంగ093 గ౭1౧6౧| దాంగాగాడగా 1.08 4000
౧656౧౧౦౯ గంగ౧098 గి! ౮౮90, దగిజగాగా౭గా 1.00 4,600 418127272౧. 16,000
దిఆరరడ౪20964 21 ౮౧౧౧౫౮2081 (గ౦| కడగా గాతగా 146 |
6౦౪87 180004౧6 గే.౬ గ) 12209 040 గడ 5ట6గ0 గింళం? 30 జఆ 3ం%॥6గాం
నిం12౪202గ 88౧4! 405.00 16,76,000 86౧611 : ౬291 &
౧౦1౭౪౭2౯ రజా 5251 & ౪/65! 60624 95 ఉంరక2గ & 12809 019ళ000.
18౧08గ2గ £౧౦|66 గిల8026 1.70 6,000
ఓం౪6౯ 5116౧1 |గోం9860౧ ని౧1601 కకూాగాడగో 15.00 51.000
811౧0౧9 1గ980౧ ₹/0/69 15.00 90,000 అలా లాడ 789.86 28,99,730 ౧6౪1౮48610 300.00 సు. ౧6 1012] + 840=4.00+93.5+300.00=397.5 0౯ 39ల.
- ౦౮౯౦130 న౧0)6605 ౮౧౮6౯౮, 16౧౧9 310 7,910 13, 1510 17, 191027 2౧6 3010 32 1929 200౪15 1860 20799 ౮499 4౨౦౮41 98 7.84.0. 10. ” 118గ5 8'ఇగం 28 29 గ౮౫౦0/ గ రగ౦ ౬16060 నిగ0)9౮9 ౭౧౮ ౮499 ౭0౮1 1.1 ₹24.! 118౯5 14, 18 2౧6 29 ఇ॥॥ 09 9ంగిజరి0/ జో నోర 10 ౪4156 19 0818009 0౮1౦1 300 7.110. ౧0౪ 2ం౭66 ౮౧౦౧ [0౯ ౧౮|| 2౧016003 లం!0౪ దింంగ8౧086 80 1౩౭19 2౨0౮ 10 1200 ఇంగ95.

అనుబంభం : 6 గంగింక॥ణగా ఉగ౦ం%౫6 748 607౯౧14౯05 0 టు 0౯ ౧౧4౦౬9౧౫, కక సితగడి గున శిక0 గిరగిర గిం[17౧గ కంట 00 57040 ౬౯40141 0౯ కణి!511114 ౪4౬౧95 0 కకక! ఓ గ

00౧౪166103 9 20౪19 9021010/ 0 6/1౧1100 ౪౭16? 10 (1౧69 టా 0౪/01 1126129 1౧ 7౭|| [౭౦౮ 2౧6 (౧9 11౧౧96 ౪౭16! 12506065 2!

51116 0112౧41 [12604 10 ౧౭౪1 గా స.

106 0౪76౧౧౧౫6౧15 01 1420429012, జగ021262 ఇగిరే నా! ౧6190 &0/99 10 902168 5 140 640% 0౪101 1061 ౧990601౪76 కట ంగ10 ౪₹/216/, 21 గొ౭౫/ 06 ఇ|002196 1౧౭|/ 0౫ 116 గగంగగ౧2 21697 [9ర( రివ్‌ ఈం సల 9౧౬919 16 0౪7౧౧౭౧౬ ౦1 12౧ [1266 10 62౪4 15 7110 01 గగం గై స ఇగగలగా (107 ఇ 00౧౪76౧16౧1 1004%0గ, 10? ౪216 9౪౧౧|౫/ 10 11260629 6% (|

౧6 010615 01 1౧6 0602గ౧౭౧( 01 1౧1941౦౧, (10+౪6గ౯౧౧౧౭౧1 01 (స్క 19 1గం240౧ ౬6౧91౧6615 6 119 "1166 512169 2౧6 1౧9 ౦0౧06౧96 011093 గో కానక ౯౧౧౭౧ ౦1 12౧౫1 12664 80211 ౧౧96110 660166 116 100440౧ +0గ &౧రే (౧7 జీ 11 *౧|౦౧ 6 0౪097౧౧6౧1 074% 166 ౪00616 624 ౪2/65 107 46౯29 ( (/

716 6౧611419 10 09 007౧6 0౪ 116 10౪671౧6౧1 01 12౧ సజరం (0౭/09 60౧9౪౦610౧, ౧1౧19౧2౧౦6 4౧౮ ౦౧౪40౧ ౦01 9101286 *0145 ఇగిరే రంగం 5516% 16464109 ౪౧1౦ 116 ౧01౧1 (0౧౧ *1616 14౧11 [126౮4 *ఇ౦ల!6 644 15 9 “౬1915 9౧4 06 6601666 061496౧ 116 51416 10౪6/౧గ౫౪౧(5 60౧06/౧౧౪64 ౮౧66? 64162066 01 116 011063 01 1౧6 0౪091౧౧6౧1 01 1౧612 ౪౧919 ౧6౦655౬౧/ 540)606110 1౧6 ?696౧/4100 561/- ౧౦()౧౫ గొజయం 1౧౧/౬ 0.0.1౫10.1914 17-4-76 1/౪ (1/75 -13 6౬ 17-4-76. (౮. ౪6౧౮414 ౧౭౦) 0౧16 14101516! 54-౧౫ గీగిరే[[౧1 ౧/46690 (9౮.6౧4141) 14101516 01 119240౧ 364/- ౧% (జ & ౮464101264 14-4-76 గ ష02:4902 14-4-76 (కక. 5%40) 0౪6100? 01 74|| గరం 561/- 30 14-4-76 34/- ౩% (960290 ౧91106) 14-4-76 111౧1516! 01 51216 (౮4౦)౬౧ గగ) 0111210? 1719260 141౧1516? ౦1 గం్రగం౮1149 27౧21254. & 140210౧ : 6.0.1.

తిసిికంలణిక - |! (2) ౮౦ జ టు రల ఫం. 1914417. ౪(1)/75-13 ఆఉ౬17-4-76 170౧ ౮౧161 శం కల ౯, ఇరేర!855964 10 51 ౮౭౮11౪20 2౧౧1 అలగ|0౧. 1౧139497 ౮ ౫౯౭ 2౧64 1౯19260౧, 60౪౭౧౧౧౧౭౧ 01 1౧612, 6౪ 06101. 564౯ 5%/ ౮౭9)౫౭౧ గగ) 1 200 1౧ [606101 01 197 శ ౪0౪! 0.0.ఓ.$0. 5/25/7360 641964 9 1410 గంగ, 6 86461౧9 ౪౧6 ౪21691 కఆ౧౧1/ 10 12625 0% ౪5109 కగం౧౧4 21959. 1 2౧ 190471౧0 ౪6 గి ॥ | /. ॥ 96౧౫౭౧ 2[6 20069౧౮1౧9 గ. 5190216079 560)601 ననే (0 (19 1010౪4౧9 705960/2%0౧ 0100 1! ౧2౪౭ 106౧64 1 ౧౦౦౪55౬0౧/ 10 ౧౧౭9 ల్‌ ని ఒ| ౦౦౧51606/240౧ ౦1 19 ౧౧౦౪1910౧5. ౧6 ౮601510౧ "618766 10 1౧ 012౪౮56 ఏత 560041 క్రైం 9౧౦౪16 [81219 0౧౫ 23 10 70% [100 51219 129 ౪2191 ౧౭9 10 టో [9 రే 10 72౧౧11 866. ౪/6౧ 0౧౦౭ 1119 51219 100/౧ ౧10౧ ౧8 560/0 రం? | 6 గారం 15 ర6016664 ౪౧౦౧, 10/94%161 0౧౧ 41 5419 ౪0% అల100 006 కలో కం 06 ౧౧౫6౮9 &౧6 19 51219 01 12౧01౧26౮6 ౪౦౪16 ౨9 ౦00౧౦౭౧౧66 ౪/10 06. ౧లో ర్త ఫి లల్ల ౧01౧1 ౪14010 1౧46 51219 10౧ ౧100 09 ౪219? [౧49 10 09 542- రర త 9 1౧ ౪౧100౧ 1 ౧౫9 10 069 56౧9|196. *| ౧౭౪910 6౮౭01666 0౧1౫ స్రంం 6 ఇ19 &గ౧౮ 1౧6 51219 0 12౧211౧266, 106 9951 ఇరయ౪201299 క! పంటల! ౧౮ ౧౦ 01169! 512169 5౧0౪16 59 60౧౦౭౯౧౪96 ఆ ౧0 గ౧౫గ౭౯ 1 ౧2౪6 [6 15 గిగ్ర6ఈగ౧6౧ 9410)601 10 115 ౧6900/26101- " . 110 1106 ౯6094169,

+₹0455 61౧0691 66/- (౮. ౪౭౧9212 [10)

అనుణబుంభం : ౮ శ్రి, జె. వెంగళరావు :- అధ్యక్షా, గత నెల 19వ తేదీ రాత్రి జరిగినటు వంటి తుఫాను ఘోర విపత్తు గురించి చర్చించాలనే వుద్దేశంతోనే అసెంబ్లీని సమానేశ పరచడం జరిగింది. బయట ప్రకటనలు చేయడంకంచిేే, అసెంబ్లీని సమావేశపరచి, గౌరవసభ్యులకు వారి అభిప్రాయాలు చెప్పుకోవడానికి అవకాశం కల్పించ్చి వున్న యదార్హాన్ని కూడా చెబితే బాగుంటుందనే వుద్దేశంతో, బహుశా యిది మన చివరి సెషన్‌ అయినప్పుటికీ కూడా, సమావేశపరచి యదార్జాన్ని చెప్పాలని అనుకోవడం జరిగింది. నాకు తెలుసు - యిది ఆఖరి సెషన్స్‌ ఎన్నికల ముందు జరిగే సెషను, ఉపన్యాసాలు ఎన్నికలకు వుపయోగపడే విధంగా జోరుగా వుంచాయని నాకు తెలుసు అయినప్పటికి, దీనిని ఫేస్‌ చెయ్యాలనే

వుద్దేశంతోనే యా అసెంబ్లీని సమావేశపరచడం జరిగింది. గత రెండు రోజులుగా గౌరవ సభ్యులు చాలావుంది మొట్లాడారు, సరే, కొంతమంది సైక్లోన్‌ విషయం మరచిపోయి, వ్యక్తిగత దూషణ మొదలు పెచ్చారు. కొంతమంది గవర్నమెంటును క్రిటిసైజ్‌ చేసి, గవర్షమెంటును డిస్మిస్‌ చేయాలని, ('సైసిడెంట్‌ రూల్‌ ప్రవేశపెట్టాలని అన్నారు. అసలు న్యాయంగా, సైక్షోన్‌నలన జరిగిన నష్ట్రవెంత? ఎంతవుంది బాధపడ్డారు? వారికి లాంగ్‌ రేంజ్‌లో ఏమి చెయ్యాలి? ఇమ్మీడియేట్‌ రిలీఫ్‌కు ఏమి చెళట్యూలి? వీటికి సంబంధించిన సజెషన్స్‌కంచే, రాజకీయంగా చర్చనుసాగించడం, చర్చను ఆ విధంగా వుపయో గించుకోవడానికి ప్రయత్నించడం చాలా విచారించవలసిన విషయం. తమకు తెలుసు - యిది ఎవరో మనిషి చేసినది కాదు ప్రకృతిసిద్దమైనది. ఆపడం ఎవరి తరవబా కానటువంటిది, ఎవరిచేతిలోనూ లేనటువంటిది. 113 సంవత్సరాల తర్వాత యా ఊసెనుతుఫాను ఆంధ్రకోస్తాన్సు దెబ్బకొట్టింది. అనేక వేలమంది ప్రాణాలుకోల్పోయారు. అనేక కుటుంబాలు నాశనమైపోయినవి. మన ఆంధ్ర రైతాంగం బాగా దెబ్బతిన్నది. ఇందులో సందేహమేమీ లేదు. ప్రభుత్వం దీనిని ఎంతమాత్రం తక్కువ అంచనా వెయ్యడం లేదు. పెద్ద యెత్తుననే అంచనా వేసింది. కొంతమంది చీఫ్‌ మినిష్టరు 18వ తేదీన ఢిల్లీలో కూర్చున్నారు అన్నారు. తమకు తెలుసు యిక్కడవున్న నీఫ్‌ మినిష్టర్సులో అందరిలోకీ తక్కువగా ఢిల్లీకి వెళ్లే వాడిని నేను ఒక్కడినే. మిగతా వారు నెలకు 20రోజులు అక్కడనే వుంచారు. నేను అక్కడికి పనిలేక వెళ్లలేదు. 18వ తేదీనాడు ఫైనాన్స్‌ మినిస్టర్‌ రిసోర్సెస్‌ గురించి డిస్కషన్‌కు పిలిస్తే నేను వెళ్లాను. 19వ తేదీన చిజాపట్నాయక్‌తో మీటింగు

వుండడంవలన వుండిపోయాను. 19వ తారీఖునాడు నాకు యిక్కడ చీఫ్‌ సెక్రటరీనుంచి కమ్యూనికేషన్‌ వచ్చింది; సైక్లోన్‌ వార్నింస్ట్‌ యిట్లా వచ్చాయి - అని. నేను వెంటనే చెప్పా. వెంటనే కల్గెక్షర్సును ఎలక్ట్‌చేసి, సెక్రటరియేట్‌లో ఒక సెల్‌ను ఏర్పాటు చేస్తి ఎలక్ర్‌గా వుంచమని చెప్పడం జరిగింది. (శ్రీరాములు గొరు ఎడ్మినిస్రేషన్‌ గురించి మాట్లాడారు. వరా ఎడ్మినిప్రేషన్‌ చాలా ఎఫెక్షివ్‌గా పని చేసిందని నేను వునవిచేస్తున్నాను. ఏ గవర్నమెంటుకంచే కూడా బాగా పని చేసిందని నేను ఫ్రూన్‌' చేయగలను. ఎప్పుడూ కూడ చేయనటువంటిది వారు అదృష్టవశాత్తూ ఎల్ర్‌గొ వుండి పనిచేశారు. టైడల్‌ వేన్‌ ఎక్కడ తగులుతుందో భగవంతునికి కూడా తెలియదు. నెల్లూరు నుంచి కాకినాడవరకు తగులుతుందని వారు చెబితే - దివి తాలూకాలో తగిలింది; నిజానికి రేషల్లె తాలూకా కూడా పోయిందని అనుకుంటే దగ్గరనే వున్న ఎదురుముండ అనే గ్రామం దెబ్బతినలేదు. నేను ఆ ప్రాంతాలన్నీ స్వయంగా వెళ్లి చూశాను. స్వయంగొ తెలుసుకోవడం కోసం "హెలికాప్టర్లో వెళ్లాను. సంగమేశ్వరం అనే గ్రామంలో నేను దిగాను. పైలట్‌ బురదగా ఉంది దిగిపోతుందని అన్నా సరే ఫరవాలేదని చెప్పి అక్కడ దిగొము. ఆ గ్రామములో ఉన్న 300 జనాభాలో సుమూరు 80 మంది చనిపోయారు. ఎనరయినా ఈ గ్రామానికి వచ్చారా అని నేను వారిని అడిగాను. అప్పుడే అక్కడికి పోలీసులు వచ్చి 70 శవాలను తీసేసారని చెప్పారు. అక్కడ ఉన్న మిగతా వారు నొగాయలంక కొంపుకు వెళ్లారు. అవ్వుడు ఆ (గ్రామంలో ఒక (స్త్రీ, 9 మంది మగవారు మొత్తము 10 మంది ఉన్నారు. మీరు ఇంకా ఇక్కడే ఎందుకు ఉన్నారని అడిగితే మేము ప్రాణము పోయినా సరే మా ఇళ్లు వదలి వెళ్లమన్నారు.. అక్కడ ఇళ్ళూ లేవు ఏమీ లేవు. రెండు తాటాకులు వేసుకుని వారు డిన్నారు. ఈ టైైడల్‌వేన్‌ ఎట్చా వచ్చిందని నేను వారిని అడిగాను. నావెంట కొన్ని బటులు గిట్టలూ తీసుకువెల్లాను. రెవిన్యూ మినిష్టరు గొరు కూడా నాతో ఉన్నారు. అయ్యా మేము ఇటువంటిది ఎప్పుడూ చూడలేదు సాయంకాలం సుమారు అయిదున్నర గంటల సమీపంలో సముద్రంలో ఒక పెద్ద అన్నిగుండములా కనపడింది. ఆ మెరుపు కనపడ్డొక ఒక పెద్ద నీటి కెరటము వచ్చింది. దానితో మేము తాటిచెట్టు ఎక్కొమని వారు చెప్పారు. మిగతా వారు చనిపోయారు. అక్కడ ఉన్న '్త్రీఃని నీ వెట్లా బ్రతికావని అడిగాను. నేను కూడా తాటి చెట్టు ఎక్కాను. తాటి చెట్టుపైకి కూడా నీళ్లు వచ్చాయి.. తరువాత ఆ కెరటము రెండు గంటలకి వెళ్లిపోయింది అని వారు చెప్పిన విషాద గొధ నేను విన్నాను. తమకు తెలుసు. ఇది చాలా విచారకరమైన విషయము. రాజకీయాలకు దీనిని ముడి పెట్టకూడదు. ఎంతో మంది పిల్లలు తల్టులను కోల్పోయారు. ఎంతో మంది తల్టులు వారీ బిడ్డలను కోల్పోయారు. ఎంతో వుంది వారి కళ్లెదుటే భార్యాబిడ్డలను

కోల్పోయారు. ఎన్నోబాధలు, ఇబ్బందులు పడిన ప్రజలు ఉన్నారు. వారి నందరిని ఈనాడు మనము ఆదుకోవలసిన సమయంలో ప్రభుత్వం ఏనూత్రము వెనుకాడదని నేను మనవి చేస్తున్నాను. నిజంగా ఎవరయినా ఈసమయంలో ప్రభుత్వము అశ్రద్ద 'వహించిందని చెసితే నేను వారిని బాగా ఒకసారి ఆలోచించు కొని చెప్పమంటున్నాను. (శ్రీ/గాములుగారు చెప్పారు గవర్నమెంటుకు ఏరోప్లేను ఉన్నా ప్రైలచే నడపాలి, దానిని ముఖ్యమంత్రి నడపలేడు. 20వ తారీఖు ఉదయం నేను ఛీఫ్‌ సెక్రటరీతో ఫోన్‌లో వెంటనే కమీషనర్సును అందరిని మధ్యాహ్నానికల్లా బయలుదేరి సాయంకాలానికి పశ్చిమగోదావరి, కృష్ణా గుంటూరు, తూర్పు గోదావరి జిల్లాలకు వెళ్లేలా చూడమని చెప్పాను. వారికి రూల్సు రెగ్యులేషన్సు తీసేసి ఎంత అవసరమైతే అంత డబ్బు ఖర్చుపెట్టుడానికీ పుల్‌ పనర్సు ఇచ్చాము. 21 తారీఖు సాయంకాలానికి గుంటూరు, పశ్చిముగోదావరి జిల్లాలకు కమీషనర్లు వెళ్లారు. రెవిన్యూ సెక్రటరీని అవసరమయితే రెవిన్యూ మినిష్టరు, ఇద్దరినీ కూడా ఏరియల్‌ సర్వే చేయమని చెప్పాను. నాకు 20వ తారీఖున తుఫాను గురించి వైర్‌₹స్‌ మెసేజి వచ్చింది. నేను రావడానికి అప్పటికే మార్నింగ్‌ ప్లేన్‌ వెళ్లిపోయింది. ఆ మెసేజిలో పెద్ద తుఫాను వచ్చింది. దీని గురించి కరక్టు ఇన్‌ఫరుమేషను రాలేదు. సుమారుగా 450 మంది గుంటూరు, బందరులలో చనిపోయారు. ఇంకా పెద్ద సంఖ్యలో మరణాల సంఖ్య పెరగవచ్చు అని ఉంది. నాకు అప్పుడు ఈవినింగు' ప్లేన్‌ ఉంది. నేను వెంటనే హనుమయ్యగారిని వారి వారి జిల్లాలకు ఎలాగైనా సౌకర్యాలు బస్సుగాని, ప్లేనుగాని - లేకపోయినా సరే ఎలాగైనా చేరుకోమని ఫోనులో చెప్పాను. హిందూలో పడిన ప్రకటనను సభ్యులు (శ్రీరాములు గారు చదివారు. అది కృష్ణాజిల్లా గురించి, ఇటీజ్‌ ఎ వెరీ అన్‌ చారిటబుల్‌ రిపోర్టు. జిల్లా కల్టక్షరు, సూసరింటెండెంటు ఆఫ్‌ పోలీసు, ఆర్‌:.డి.వోలు తెల్లవార్లు నిద్రలేకుండా ఉన్నారు. వారికి పడుకోవాలన్నా పడుకోడానికి వీలులేదు. గాలికి తలుపులన్నీ పగిలిపోయాయి. జిల్లా కల్టక్తరు ఇంటి చుట్టూ గుడిసెలలో ఉన్న వారు కల్టక్తరు ఇంట్లో క్రింద ఉంటే కలక్తరు తెల్లవార్లూ నిద్రలేకుండా పైన ఉన్నారు. నేను స్వయముగా చూశాను. నే రే శ్‌ శ్‌ రంగనాయకుల పేట దగ్గర ఉంది. మన లక్షణరావుగారికి బాగా తెలుసు. ఎవరైనా నిజముగా చూసి ఉంటే వారికి యదార్దము తెలుస్తుంది. వారు బాధపడిన వారు. సీకస్ట్‌లో లేకుండా హైదరాబాదులో కూర్చొని గవర్నమెంటునువిమర్శించాలి అన్నవారికి పాయింట్సు

చాలా ఎక్కువగా తెలుస్తాయి. అసలు ఇబ్బంది పడిన వారికి చాలా తక్కువ తెలుస్తాయి. నేను ఒకటి మనవి చేస్తున్నాను. రంగనాయకుల పేట బందరుకు దగ్గరలోనే ఉంది. అక్కడ 200 మంది చనిపోయారు. వారిని తీసుకురావడం కోసం ఎవరూ వెళ్లలేని పరిస్టితి. కల్మక్షరు వెంటనే ఆపరేషన్‌ బిగిన్‌ చేశారని మనవి చేస్తున్నాను. భాను ప్రతాప్‌ సింగ్‌ గారు రాజ్యసభలో మాట్లాడుతూ 47 గంటల ముందు వార్నింగ్‌ ఇచ్చాము. మిలటరీనిపిలచి జనాన్ని ఎవేక్యూట్‌ చేసించే వారంతా బ్రతికేవారని స్రేట్‌మెంటు ఇచ్చారు. ఆయన ఎప్పుడూ సముద్రం చూసి ఉండరు, ఉత్తర హిందూస్తానములో సముద్రం వారికి . కనిపించదు. మన దగ్గర సముద్రము నెల్లూరు జిల్లాలో తడ దగ్గర నుంచి (శ్రీ/కాకుళము జిల్లాలో కళింగపట్నము దాకా ఉంది. ఎన్ని కోట్లు మందిని ఎవేక్యూట్‌ చేయాలి? ఎన్ని వెహికిల్సు? ఎన్ని బెటాలియన్లు కావాలని నేను అడుగుతున్నాను. గుంటూరు చౌనులో ఎవేక్యూట్‌ చేయాలి. అక్కడ సముద్రము లేదు. టౌను సీ కోన్టులో లేదు. 50 మైళ్ల దూరములో ఉంది.' విపరీతంగా కురిసిన వాన వల్ల అక్కడ గుడిసెలన్నీ కూలిపోయాయి. వాటిలో వున్నవారు చనిపోయారు. సెద పెద్ద భవనాలు కూడా కూలిపోయాయి, ఇట్లాంటి చోట్ల ఎట్లా ఎనేక్యూట్‌ చేయించ గలుగుతాము. బాపట్ల దగ్గర కర్ణపాలెంల్‌ కాంక్రీచ్‌తో కళ్సిన భవనాలు పెళ పెళా పగిలిపోయాయి. అది సీ కోస్టుకు దగ్గరలో ఉంది. బందరులో దెబ్బతినని పొగాకు కంపెనీగాని ఇండప్రీగాని లేదు. గౌరవసభ్యులు రత్తయ్యగారిని అడగండి. వారు 10 లక్షలు ఖర్చుపెట్టి టొబాకో క్యూరిందు క! . కడితే అది గోడ కూలిపోయినట్లు కూలిపోయింది. అక్కడ ఈ గేల్‌ నిసరీతంగా వచ్చింది: 160 సంవత్సరాలుగా ఉన్న మర్రిచెట్టు, ఇతర చెట్లు రోడ్డుకు అడ్డంగ వు ఎలక్షిక్‌ పోల్స్‌ అన్నీ రిమ్ము తిరిగినట్టు తిరిగాయి. వాటిని క్షియర్‌ చేసి కా ట్‌ న చే రెస్టోర్‌ చేయడం ఎంత కష్టమో ఆలోచించండి. కూలినారు దొర క ర పాడయిపోయి గోల పెడుతున్నారు. పిడబ్యు. ఊ వారే వేరేవోట మనుష ప షినరి రంపాలుతెచ్చి రెండురోజుల్లో కమ్యూనికేషన్సు రెస్టోర్‌ చేస్తే గవర్చరుంం లకే ఇది చేసినప్పటికి ఒ ట కూడే చపకుండా ఇది అంళా నరస్హు మెసినరీ అని క ఫ్రై! క్కనూ న్స నేవి కొదని అంటున్నారు. ఇది వాలు(బుల్‌ వర్వు కొదని రెస్పాన్సి బులిటీ ఉన్నవారు ఆ వికొంా సబుం నత్డు తమంది సైక్షోన్‌ విషయంలో ప్రజలకు బాగా తెలుసు. నాకు అదే సంతోషం. ఎం నీకది సత్వరమైన వివరించినా ఈ సారి సైక్టోన్‌లో ప్రభుత్వం వెంటనే నిర్ణయాలు "లవడించని పనులు చేసిందని ప్రజలు అంటున్నారు. సహాయము చేయడానికి ప్రభుత్వం తేది. ప్రజలు సంతోషసడుతున్నారు. నాకు అదే సర్టిఫికేటు తప్పు మిగలౌ నర్తన త్వం కోరుతున్నాను. ప్రజలే తీర్పు ఇచ్చేవారు. వారి క్షేనుం కోసం ప థ్‌

యొక్క డ్యూటి. మా ప్రభుత్వం సిన్సియర్‌గా పని చేసిందని నేను గర్వముతో మనవి చేస్తున్నాను. సిన్సియారిటీని ఎవరు శంకించ లేదు. నేను ఇంకో మాట చెబుతున్నాను. నేను 26. తారీఖు రాత్రి వచ్చాను. 21వ తారీఖున 'ప్రెస్‌కాన్సరెస్సులో మనీ ఈజ్‌ నాట్‌ ది క్రయిటీరియా అని చెప్పాను. గవర్నమెంటు ఆఫ్‌ ఇండియా ఇస్తుందో లేదో అన్నది అప్పుటికి నేను ఆలోచించలేదు. ప్తేటు గవర్నమెంటు ఎంత డబ్బయినా ఖర్చుపెట్లే ఈ విపత్తులో ప్రజల: తరపున నిలబడోలని ఆర్హరు జారీ చేయడం జరిగింది. 21 తారీఖు ఉదయం ఏడుగంటల కల్లా నేను ప్లేను రెడీగా పెట్టునమున్నాను. నేను ఎయిర్‌ ఫోర్డుకు వచ్చేటప్పటికి గన్నవరంలో వెదర్‌ కండిషన్సు బాగాలేవని ఎయిర్‌ ఫోర్స్‌వారు చెప్పారు. 15 నిమిషాలలో ప్లేను సిద్దము చేయలేకపోతే నేను కారులో వెడతానని ఎయిర్‌ ఫోర్స్‌ కమేండరుకు చెప్పాను. ఆయన పదిహేను నిమిషాలలో ప్లేన్‌ రెడీ చేశారు. నా నెంట ఎయిర్‌ఫోర్స్‌ . కమాండర్‌ మిలటరీ సబ్‌ ఏరియా కమాండర్‌, రెనెన్యూ మినిస్టర్‌, ఇతర మినిష్టర్సు, చీప్‌ సెక్రటరి వున్నారు. మేమంతపోయి, ఒంగోలు దగ్గర నుండి వోగోదానరి కొళ్లేరుదాకా సర్వేచేసిి, అవసరమైతే వెస్ట్‌గోదావరి, వైజాగ్‌ వరకూ పోదామనుకుంటే వెదర్‌ బాగాలేదని ప్లేన్‌.6టర్ను చేశారు. గన్నవరం ఎయిర్‌పోర్టుకు రావడం జరిగింది. ఆ రోజు భోజనం కూడా చెయ్యకుండా గన్నవరం నుండి బయళ్లేరి హెలికాప్టర్లో నుచిలీసట్నంలో దిగి, అక్కడ కలెక్షరును కలిసి, ఎక్కడెక్కడ ఏమి చేస్తున్నారో ఆ ప్రాంతాలలో చూడడం జరిగింది. 21 ఉదయం దాకా కూడా ఆ జిల్లాలోగాని, దివిసీమలోగాని. ఎక్కడ ఏమి జరిగిందో తెలియదు. అప్పుడు ఎడ్యుకేషన్‌ మినిష్టర్‌గారు అవనిగడ్డలోనే వున్నారు. ఆయన అద్భష్ట్రవశాత్తు బ్రతికాడు. ఆయన అక్కడ ఎంతో చేశారు. పిల్లలుకొట్టుకు పోతుంటే వారిని తీసుకొచ్చి తెల్లవార్లూ అక్కడనే పెట్టుకున్నారు. తను కుటుంబసభ్యులు, తమ్ముడు కూడా ఎలావున్నారో తెలియదు. ఎంతో పోవడం జరిగింది. 21న తేదీన చెట్లను కొట్టుకుంటూ, ఎంతో ప్రయాసపడి ఎంతో బాధభరించి గన్నవరం ఎయిర్‌ పోర్టుకువచ్చి కౌగిలించుకుని ఎంతో దుఃఖంతో సుమారు ఏడువేల వరకు దివి ఐలెండ్‌లో పోయి' వుంచారని చెప్పేవరకూ ఎంత విపత్తు జరిగిందో ఎవరికి తెలియదు. అంతవరకూ గొంటూరులో 400, వురొకచోట 300 ఈ విధంగా పోయివుంటారేవాా ననుకున్నాంగాని, తుఫాను వుధృతం యీ స్థాయిలో వున్హని యింత మంది పోయారని ఆయన వచ్చి చెప్పేవరకూ తెలియలేదు. అక్కడ వైర్‌₹స్‌ లేదు. ఏ కమ్య్యూనికేషనూ లేదు. అంతా స్తంభించిపోయింది. ఎక్కడికి వెళ్లినా ఎటు చూసినా అన్నీ మానన శవాలు. జంతు కళేబరాలు. అంతా స్మశాన దృశ్యం కనబడింది. నూనవ శవాలు డి కంపోజ్‌ అయిపోతున్నాయి. వేలకొలది జంతు కళేబరాలు వున్నాయి. వీటన్నింటిని రిమూన్‌

చెయ్యాలి. ఎవరూ తీసుకుపోయే ఫ్రితిలో లేరు. ఇది ఒక పెద్దసమస్యగా తయోరయింది. పొరపాటున మేము ఒక మాట అన్నందుకు మిలిటరీ వారికి కోపం వచ్చింది. ఇక్కడ కాంట్రెవర్శి లేదు. వారు చేస్తామన్న సహాయ మంతా తీసుకున్నాము. మిలిటరీ, ఎయిర్‌ఫోర్స్‌, నావీ, విశాఖపట్నంలో వారు సహాయం చేశారు. ఎక్కడా కాంట్రోవర్శీ లేదు. తరువాత కొంత మంది కాంట్రనర్శీ తీసుకొచ్చారు తప్పు ఎక్కడా లేదు. డెడ్‌బాడ్‌స్‌ రిమూన్‌ చేయడం విషయంలో మిలిటరీ వారు అది మాపని కాదు అన్నారు. దానిపై వెంటనే ప్రభుత్వం నిర్ణయం. తీసుకున్నది. కాకినాడ నుంచి పోలీసు బెటాలియన్‌ను పిలిసించాము. విజయవాడలో శ్కావెంజర్స్‌ యీ పని చేసేవారు, శవాలను పాతిపెట్టుడం, దహనం చేయడంచేసే వారిని సంపించ మన్నాము. రాజమండ్రి సెంట్రల్‌ జెయిల్‌ నుంచి యాఖైమంది ప్రిజనర్స్‌ వస్తామన్నారు పంసించమన్నాం, అయితే, ఈ పశువుల కళేబరాలను, మానన శవాలను ఎక్కడ పాతిపెట్టాలి. ఎట్లా దహనం చెయ్యాలి? ఎక్కడ పాతొపెట్టాలి అనేది ఒక పెద్ద సమస్య అయింది. అన్నీ వుబ్బిపోయి వున్నాయి, నేను అక్కడనే కూర్చుని నిర్భయం తీసుకున్నాను. వెంటనే సింగరేణి కాలరీస్‌ మేనేజింగ్‌ డైర్మెక్షర్‌కు అవనిగడ్తనుంచి వైర్‌₹స్‌ మెసేజ్‌యిచ్చి, 200 లారీల కోల్‌; 200 మంది మనుషులను వర్కర్సును పంపించి యీ కార్యక్రమం టేకప్‌ చేయమని చెప్పాను. తెల్లవారేటప్పుటికీ 36 లారీల కోల్‌, 200 మంది వర్కర్సు వచ్చి పని మొదలు పెట్చారు. వారందరి సేనను మనం మరచిపోకూడదు. నిజానికి ఆ వాసన భరించలేము. అటువంటి పరిస్టితిలో వారు రాత్రింబవళ్లు అక్కడనే వుండి పనిచేశారు. పోలీను బెటాలియన్‌, ప్రిజనర్స్‌, కాలరిస్‌ వారు ఆ విధంగా పదిహేను రోజులు అక్కడనే వుండి పనిచేశారు. ఇతత వాలంటరి ఆర్లనైజేషన్సు కూడా వచ్చాయి. వారంతా ఎంతో కష్టపడి సేన చేశారు. కృష్ణారావుగారి రాజీనామా గనుక రాజకీయ వుద్దేశంతో కూడి వున్నట్లయితే అయిదు నిముషములలో దానిని నేను యాక్సాప్త్‌ చేసేవాడిని. నేను అటు వంటివాటికి భయపడను. ఆయున వమూనసికంగా దెబ్బతిన్నాడు, 20 సంవత్సరాలుగా ఆ దివి తాలూకా అభివుద్రి కొరకు కృషి చేసాడు, ఎంతో త్యాగం చేసి పనిచేశాడు, డెవలప్‌ చేశాడు. అయిదు నిముషాలలో అంతౌ కొట్టుకుపోయింది. ఎంతోమంది ఆప్తులు చనిపోయారు. ఆ మానసిక పరిస్టితలో ఆయన రిజైన్‌ చేశారు. నేను చెప్పాను - యిటువంటి టైములో నునం అధైర్యపడకూడదు- ఇప్పుడే ధైర్యంగొ మనం నిలబడాలి. ఈ శవాలను, యీ పరిఫ్రితిని చూసి పారిపోకూడదు. పారిపోతే మనం అడ్మిన్‌ స్రేఎర్స్‌ అనిసించుకోము. ఆపదలో ధైర్యం వహించి నిలబడి పనిచేసి, వాళ్తందరిని మామూలు మనుషులుగా చేసేవరకూ మనం నిద్రపోకూడదు. ఆయన లేకపోతే, నేను వెళ్లి రెండు మూడు రోజులు అక్కడనే కూర్చున్నాను హెలికాప్రర్గో వెళ్లి స్వయంగా

పనులన్నీ పర్యవేశించాను. ఎందుకంటే ఆపద సమయంలో పారిపోయే అలవాటు నాకు లేదు, నేను ఎప్పుడూ పారిపోను. ఇంకొక విషయం కూడా చెప్పాలి. తిరిగివచ్చి, 21వ తేదీ రాత్రి నేను ప్రధానమంత్రిగారికి వెంటనే మెసేజ్‌ పంపించాను. సుమూరుగొ మూడు వేలమందివరకు చనిపోయినట్లు అప్పటికి వున్న వార్తలు. లాసెస్‌ విపరీతంగా వుంటాయని ప్రధానమంత్రికి చెప్పడం జరిగింది. ఆ తెల్లవారి మన రాష్ట్రపతి సంజీవరెడ్తిగారు ఫోన్‌ చేసి మాట్లాడారు. మన రాష్త్రంలో ఇంతమంది చనిపోయి, యింత బాధలో వుంటే నేను రాష్ట్రపతి భవన్‌లో కూర్చోడం నాకు యిష్టం లేదు, నేను రావాలనుకుంటున్నాను అని అంచే తప్పకుండా దయచేయండి అనిఅంటే వారు 23వ తేదీన రావడం, విజయవాడకు, అవనిగడ్డకు యితర ప్రాంతాలకు వెళ్లి స్వయంగా చూసి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం చేస్తున్న పని గూర్చి ఒకటి రెండు మాటలు రాష్ట్రప్రభుత్వానికి ధైర్యం యిచ్చే మాటలు చెప్పారు - బాగా పనిచేస్తున్నారని. అది కూడా తప్పు అయిపోయింది. ఆయనను కూడా బహిరంగసభలో నిమర్శించే పరిస్టితి వచ్చింది. రాష్ట్రపతి వొచ్చి ముఖ్యమంత్రిని పొగిడాడు అని, ఆయన ఏ పార్టీకి చెందిన వాడుకాదు. (శ్రీ/ ఇ. అయ్యపురెడ్డి :- ఎక్కడ విమర్శించారు. ? శ్రీ) జౌ.వెంగళరావు :- పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య్యగారుం తవూరెడ్డి సత్యనారాయణగారు వారంతా వున్నారు బెజవాడ ఆల్‌ షాక్రీస్‌ మీటింగులో రికార్డు అయింది. 'పెద్ద మనుషులు వున్నారు, వారిని అడిగితే చెబుతారు. అందువలన యీ కార్యక్రమమంతా చూసి ఆయన ధైర్యం చెప్పి వెళ్లారు. ఈ కార్య క్రమనుంతా వార్‌పఫుటింగ్‌ స్థాయిలో చేయడం జరిగింది. స్టేట్‌ గవర్నమెంటు చెయ్యలేదు అని అంచే మరి ఎవరు మారు? తీ నుంచి ఎవరయిన వచ్చి చేశారా? లేక విమర్శించే వారు వచ్చి అక్కడ చేశారా? రాల నడం స్టేట్‌మెంట్స్‌ యివ్వడం, యిదీ పద్రతి. స్టేద్‌గవర్నమెంట్‌ అఫీషియల్స్‌, త్రింబగళ్లు నిద్రలేకుండా పని చేశారు, వారిని విమర్శించడం కాదు. అభినందించాలి. విమర్శించడం తేలిక అది చాలా సులువు. అడిగే వాడికి చెప్పేవాడు లోకువ అంటారు. స్‌ చాలా పెద్ద బాధ్యత. ఇది నాచురల్‌ కెలామిటీ. ఎవరూ తీసు కొచ్చింది కాదు. రదృష్టవశాత్తూ మన రాష్ట్రాన్ని పెద్ద దెబ్బకొట్టింది. మన రాష్ట్రం నాలుగు సంవత్సరాలుగా . అదికంగా పటిస్పనంతమై అభివృద్ది పథంలోకి అడుగు పెట్టింది. ఈ సమయంలో వచ్చి పెద్ద దెబ్బ కొట్టింది: ఈ దెబ్బను భయపడకుండా ఎదుర్కోవలసిన అవసరం ఉన్నది. ఎదుర్కొంచాము అని మనవి చేస్తున్నాను. (శ్రీరాములుగారు రికమెండేషన్స్‌ ఆఫ్‌-ది

సైక్లోన్‌ డిస్‌ట్రెస్‌ మిటిగేషన్‌ కమిటి అని కోచేశ్వరన్‌గారు అధ్యక్షులుగా 1971లో వారు వ్రాసిన రిపోర్టు చదివి వివరించారు. కోచేశ్వరన్‌గారి దగ్గరనుంచి నిన్ననే నాకు ఉత్తరం వచ్చినది. వారు రిచైర్‌ అయి ఇరాన్‌లో పనిచేస్తున్నారు. ఇప్పుడున్నటివంటి ఎక్పిష్‌మెంట్‌ అవుట్‌ డేచెడ్‌ అని చెప్పారు. మాడరన్‌ ఎక్తిష్‌మెంట్‌ ఎంతవరకు అయితే మెటలర్పికల్‌ డిపార్టుమెంట్‌ సీకో్టలో ఇన్‌స్టైల్‌ చేయరో అంతవరకు కరెక్టు రీడింస్స్‌ రావు అని చెప్పారు. ఈ రికమెండేషన్స్‌ ఎక్కువగా యింప్రిమెంట్‌ చేయవలసిన బాధ్యత గవర్నమెంట్‌ ఆప్‌ ఇండియాది. స్టేట్‌ గవర్నవెంట్‌ బాధ్యతకాదు. క్లాజ్‌ 49 ఒకసారి చదవవాని అడుగుతున్నాను. ప్పేట్‌ గవర్నమెంట్‌ దగ్గర డబ్బు లేకపోతే ఆ డబ్బు కూడ సెంట్రల్‌ గవర్నమెంట్‌ యిచ్చి అమలు,చేయవలసిందని క్లాజ్‌. 49లో వ్రాసి వున్నది. స్తేట్‌, గవర్నమెంట్‌ రెస్పాన్సిబిలిచి కాదు. ఊరికే రిపోర్టు చదివేస్తే కాదు. నో ౮ శో శే మెటిరియలాజికల్‌ డిపార్డుమెంట్‌లో ఉన్న ఆఫీసర్‌ నా దగ్గరకు ఈ సైక్లోన్‌ వచ్చిన తరువాత. వచ్చి చెప్పారు. ఆయన చెప్పినమాట తనుతో మనవి చేస్తున్నాను. డెవలఫ్లు మెషినరి లేదు. అందుచేత యాక్యురేట్‌గా చెప్పుడానికి వీలు లేదని అన్నారు. ఇక్కడ టైడల్‌ వేవ్‌ వచ్చినప్పుడు అమెరికాలో సెటిలైట్స్‌ ద్వారా టైడల్‌ వేవ్‌ చూశారు. వారు 'సెంటిఫిక్‌గా అంత డెవలపు అయ్యారు. నునం కాలేదు. ఆ ఒక్కటి టైడల్‌ వేవ్‌ అవెరికాలో చెలివిజన్‌లో చూపించారు. ఇవ్వాళ వారితో పోల్చుకుంటే ఎట్టా కుదురుతుంది? మద్రాసులో మెటిరియాలాజికల్‌ సర్వేలో ఉన్న ఆయన జసొన్‌లో ఉన్నాడు. మన ఆంధ్రుడు. ఆయన చెప్పారు. సైక్లోన్‌ వచ్చినపుడు జపాన్‌లో కూడ ఎటు మూవ్‌-అవుతున్నది. చైడల్‌వేవ్‌ ఎక్కడ వస్తున్నుది. యాక్స్ళువల్‌గా ఏ పాయింట్‌లో కొడుతుంది చెలివిజన్‌ళలో చూపిసారు వారు. మన దగ్గర అంత డెవలప్‌మెంట్‌ ఎక్కడ ఉన్నది? అసలు గ్రామాలకు పోవడానికి రోడ్డులేవు- వారు ఉండడానికి యిళ్లు లేవు. మనం వారితో పోల్చిచూసుకుంటే ఈ కార్యక్రమం ఎట్లా అవుతుంది? దివి తాలూకాలో మంచి కమ్యూనికేషన్స్‌ ఉన్నాయని చెప్పారు. ఎక్కడ ఉన్నాయో నాకు తెలియదు. నాగాయలంక కోడూరు దాకానే ఉన్నాయి. స్వర్థగండి దగ్గర ఎక్కడ కమ్యూనికేషన్‌. వున్నది? సంగమేశ్వరం దగ్గర ఏమి కమ్యూనికేషన్‌ వున్నది? ఏ లారీ పోతుంది? ఏ జీపు పోతుంది? రోడ్స్‌ వేయాల్సిన అవసరం వున్నది. అంత డబ్బు మన దగ్గర ఎక్కడ వున్నది? ఎక్కడా లేదు. ఈ ఈ సైక్షోన్‌ సందర్భంలో ప్రభుత్వం అతి త్వరగా అన్ని కార్యక్రమాలు వెంట వెంటనే

నిర్ణయాలు తీసుకొని రెడ్‌ చేపిజమ్‌ లేకుండా స్పాట్‌లోనే డెసిషన్‌ తీసుకొని బీదనారికి లాభం కలిగేటట్లు చేసినది. కొన్ని పొరపాట్లు జరిగినాయని కంప్లెయింట్‌ వచ్చినది. ఎక్కడో కొంత మంది ఆఫీసర్స్‌ మిస్‌ ఇది వరకు మున దగ్గర ఉన్న రూల్స్‌ ప్రకారం కుటుంబంలో ఎర్నింగ్‌ మెంబర్‌ చనిపోతే ఎర్నింగ్‌ మెంబర్‌ అని సర్టిఫికెట్‌ ప్రొడ్యూస్‌ చేస్తేనే ఎక్స్‌గ్రేషియా పేమెంట్‌ 1000 రూపాయలు యివ్వాలి. మిగతా ఎవరు చనిపోయినా ఒక్క రూపాయి యిచ్చే అలవాటు లేదు. ఇప్పుడు అది తీసివేసి కుటుంబంలో ఎంతమంది చనిపోతే అంతముందికి వెయ్యి రూపాయలు యివ్వమని చెప్పాము. 5 సంవత్సరాల వయస్సు షిల్లలు పోయినా 500 రూపాయలు యివ్వాలని రూల్స్‌ త్రోసినేసి యిచ్చాను. . ఎందుకంటే వారు చాల బాధ పడ్డారు. గౌరవ సభ్యులు చెప్పారు. ఈ డబ్బు అంతా ఎవరో కొట్లేస్తారని. నేను కల్టరుకు చెప్పాను. డబ్బు యిస్తే మధ్య వాళ్లు కొట్లేస్తారు కనుక బ్యాంక్‌లో ఫిక్స్‌డ్‌ డిపాజిట్‌ చేసి ఆ పాస్‌ బుక్స్‌ అప్పచెప్పమని చెప్పాను. టైడల్‌ వేన్‌ విషయంలో, సైక్లోన్‌ సందర్భంలో 150 రూపాయలు యిస్తే సరిపోదని (శ్రీరాములుగారు, యితర మిత్రులు చెప్పారు. తవుకు తెలుసు. ఇదివరకు 50 రూపాయలు ఉండేది. అది 100 రూపాయలు చేశాము. క్రితం సంవత్సరం నెల్లూరు జిల్లాలో, చిత్తూరు జిల్లాలో సైక్లోన్‌ వస్తే 150 రూపాయలు చేశాము. ఇప్పుడు 150 రూపాయలు యివ్వడమే కాకుండా టైడల్‌ వేవ్‌ ఏరియాలో ఉన్న వారికి 100 వాసాలు, 250 తాటాకు, 50 రూపాయల యుటెన్‌సెల్స్‌ యిస్తున్నాము. చీర, ధోనతి, బట్టులు యిస్తున్నాం. ఇదంతా 500 రరాపాయల వరకు వెల్లింది. ఇవ్వాల్టి వరకు దీనివీద అయిన ఖర్చు రరా.14,33,00.000లు. సెంట్రల్‌ గవర్నమెంట్‌ నుంచి వచ్చినది 57 కోట్ట రూపాయలు. దీని కోసం ఎలాట్‌ చేసినది 6 కోట్ట రూపాయలు. అది కూడ లోన్‌. మనం యిచ్చేది ఉచితం. ఇంకా చనిపోయిన వారందరికి యివ్వలేదు. అది కూడ కలిపితే రూ.20 కోట్లు దాటిపోవచ్చు. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మీద ఈ బరువు పడినా సరే ఈ బరువు భరించి ఆపదతో ఉన్నవారికి సహాయం చేయాలనే ఉద్దేశ్యంతో ఈ కార్యక్రమం చేశాము. వారికి 15 రోజులు, నెల రోజులు ఉచితంగా భోజెనం కొన్ని కాంప్స్‌లో పెట్టడం జరిగింది. 5,600 టన్నుల బియ్యం పంచి పెట్టడం జరిగింది. సుమారు 2,68,550 ధోవతులు, చీరలు. యితరమైనవి సంచిపెట్టడం జరిగింది. ఇది గవర్నమెంట్‌ సైడ్‌ నుంచి ఈ సైక్లోన్‌ బాధమన దేశంలోనే కాకుండా ప్రసంచం కూడా గుర్తించినారు. మన దేశంలోని చాల రాష్రైలనుంచి, బొంబాయిలోని షోలాపూర్‌ నుంచి ఒరిస్సా నుంచి, కలకత్తా నుంచి బట్టులు వైరా ప్రోగు చేసుకొని, యుటెన్‌సెల్స్‌ మొదలైనవి తీసుకువచ్చి స్వయంగా పంచిపెట్టిన సందర్భాలు ఉన్నాయి. లక్ష్మణరావుగారు చెప్పినట్టు అందిన గ్రామాలకే అంది, కొన్ని

(గ్రామాలకు అందకుండాపోతే కో ఆర్హినేట్‌ ఏజెన్సీ పెట్టి, విజయవాడలో దీనికి ప్రత్యేకం శ్‌ వ్‌ 9 గా వా పెట్టి అవగడ్దలా పెట్టి వి గ్రామాలకు వెళ్తా ఆ గ్రామాలకు కు క్ర బ్రబ్య్యూ కొనే అవకాశం యిచ్చాను. వారంతా కష్టపడి నచ్చినప్పుడు ఆ అవకాశం వారికి యివ్వడం జరిగింది. మెరూను విలేజ్‌లో వారం, పదిరోజులు హెలికాపర్స్‌ నుంచి కుక్‌డ్‌పుడ్‌, పుడ్‌సాకెట్స్‌, రైస్‌ యివ్వడం జరిగింది. నీళ్లు యివ్వలేదు అని చెప్తారు. జ(్రీ నో అని చెప్పారు. జ క్షన్తతో క్లారనేటెడ్‌ వాటర్‌ నప్టయి చేయడం జరిగింది. మిలిటరినుంచి హైదరాబాద్‌ మునిసిపల్‌ కార్పొరేషన్‌ నుంచి, తదితర కార్పొరేషన్స్‌ నుంచి, తదితర కార్వ్పొరేషన్స్‌ నుంచి, ప్రొజౌక్టు నుంచి టాంకర్స్‌ను కొనివెళ్లి టాంక్సుద్వారా ప్యూరిఫైడ్‌వాటర్‌ ఇవ్వడం జరిగింది. ఈ కెలామిటీలో సుమూరు 4€, 14, 354 మందికి ఇనాక్యులేషన్‌ ఇవ్వడం జరిగింది. ఈ ప్రాంతంలో కొంతమంది ఒక స్టేట్‌ మెంటు ఇచ్చారు. ఐదుమంది కలరావల్ల చచ్చిపోయా రంటూ. బక్క మనిషికూోడా చనిపోలేదు. మన హెల్తు, మెడికల్‌ డిపార్డుమెంటు ఎంత బాగొాపనిచేసిందో అనడానికి ఒక్కటే నిదర్శనం

ఇంత పెద్ద కెలామిటీలో ఎక్కడా ఎసిడమిక్‌ రాకుండా చీసారంటే ఇదొక్కటే వారి ఏఫిషియన్సీకి నిదర్శనం. అనేక వాలంటరీ ఆర్గనైజేషన్స్‌ కోడా సహాయానికి వచ్చాయని చెబుతున్నారు. శ న్‌ శ నే డెడ్‌ బాడీస్‌ డిస్పోజల్‌ విషయంలో యానిమల్‌ కార్‌కొస్‌ డిస్పోజల్‌ విషయంలో పోలీసులు, సింగరేణి కాలరీస్‌ వారు ఇతర వాలంటరీ ఆర్గనైజేషన్స్‌ వారు, ప్రిజనర్స్‌ బాగొ పనిచేశారు. ప్రిజనర్స్‌ చేసిన వనికి వారికి పారితోషికంగా వారిలో ఐదు సంనళత్సరాల శిక్ష అనుభవించిన వారందరిని రేపు ఒకటన తారీఖున క్రొత్త సంవత్సరంనాడు నదిలిపెట్టడానికి కాబినెటు నిర్ణయించింది. వారు కష్టపడి పనిచేసారు. శవాలకు డిస్పోజ్‌ చేయడానికి సంబంధించి ఇతర డిపార్చవెంటులలో వారిని కొలొ ప్రభుత్వం పర్మనెంటు చేస్తూకాబినెటు నిర్ణయం చేసింది. ఎలక్రిసిటీ విషయమే తీసుకోండి. దాదాపు ఎలక్ట్రిక్‌ పోట్స్‌ అన్ని ఆస్‌రూట్‌ ఐపోయాయి. నంకరలు తిరిగిపోయి. విజయవాడ వద్ద కడుతున్న థర్మల్‌ స్టేషన్‌కు కోటి రూపాయలు నష్టం వచ్చింది. ఎన్నాళ్లకు ఎలక్రిసిటీ రిస్టోర్‌ చేయగలుగుతారనే అధైర్యం కలిగింది. ఎలక్రిసిటీ బోర్డుకు మొత్తం 20 కోట్లు నష్టం వచ్చింది. ఐనప్పటికి వారు వార్‌ పుటింగ్‌ మీద పనిదేశారు. రాష్ట్రంలో ఉండే మెటీరియల్‌ తెచ్చారు. వశ్చిమగోదావరి జిల్లాలో ఏలూరులో 21 నాటో వాటర్‌ సప్లయి

నీరు వెడుతున్నది. వెస్తరన్‌ డెల్టాకు 8,600 క్యూసెక్కుల నీరు వెడుతున్నది. ఈ రెండు నెలలలోను ఎప్పుడైనా ప్రమాదం వస్తే ఈష్ట్రరన్‌ డెల్టాను కాపాడడానికి రొష్త్రములో వున్న పంపుసెట్లను, ఇతర రాష్ట్రాల నుంచి పంపులను తెప్పించి ఇన్‌స్టైల్‌ చేసి రెడీగా పెట్టాము. ఎక్కడైతే హైలెవెల్‌ కెనాలు వున్నదో అక్కడ సంప్‌ చేయాలి. పంపింగ్‌ చాలా ఖరీదుతో కూడిన పని. రు.60 లక్షలు అవుతుంది. అయినాసరే ఫరవాలేదు. చేయాలన్నాను. రు.75 కోట్లు వీలువ గల సంటపోతుంది. ఎలక్రిసిటీ సప్పయికి రు.70లక్షలు అవుతుంది. అయినా ఫరవాలేదు. వేయాలన్నాను. సంటలు కాపాడడానికే ప్రయత్చము చేస్తున్నాము. కేంద్ర ప్రభుత్వము సహాయము చేసినా చేయకపోయినా ఈ ప్రాజక్టుని కడతాము. వచ్చే సంవత్సరం. ఇతరచోట్లు కేటాయింపును కట్‌ చేసి అయినా సరే దీనిని పూర్తిచేయాలనే ప్రయత్నము చేస్తున్నాము. కేంద్ర ప్రభుత్వ సహాయము వస్తుంది. ప్రధానమంత్రిగారికి, జగజ్జీనన్‌రామ్‌గారికి పరిస్తితిని వివరిస్తూ పెర్సనల్‌గా డి. ౬. లెటర్స్‌ వ్రాశాను. మన ఆఫీసర్టు . నేవల్‌ ఆఫీసర్స్‌, ఎయిర్‌ ఫోర్స్‌వారు వున్నారు. సి.పి.డబ్లుయు.సి.కి. సంబంధించిన ఇంజనీర్స్‌ వచ్చారు. వరల్డ్‌ బ్యాంకు అధికారులు వచ్చి మేము తీసుకున్న చర్యలు బాగున్నాయని ఒప్పుకున్నారు. ఈ సంవత్సరం వరదలు ఎక్కువగా వచ్చాయి. 1959 తరువాత ఇంత వరద ఎప్పుడూ రాలేదు. అయినప్పటికీ ధైర్యంగా ఎదుర్కోటానికి ప్రభుత్వం సిద్దంగా వుంది. వరళ్డ్‌ బ్యాంకు ఎ(పైజల్‌ రిపోర్టు పెట్టటానికి వీలులేదు. ఈ స్పాట్‌లో అవుతుందని అయినా చెప్పలేదు. అవుతుందని ఆయన చెప్పారు. ఆసంగతి నేనూ చెప్పాను. 137 సంవత్సరాల తర్వాత ఎప్పుడో ఒకప్పుడు బ్రీచ్‌ కాకుండా ఎలా వుంటుంది? ఇంజన్నీర్ణ పొరబాటు వల్ల బ్రీచ్‌ కాలేదు. ఎంక్వయిరీ కమిటీ వేసి ఇంజనీర్స్‌ను ఉమోరలైజ్‌ చేయడం మంచిది కాదు. వారి ఎటెన్షన్స, కాన్‌సన్‌ ట్రేషన్‌ దెబ్బతింటుంది. అవసరమైతే వరల్డ్‌ బ్యాంకు సహాయం గవర్నమెంట్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా సహాయం ఎక్కువగా తీసుకుని అయినా సరే పని చేస్తాము. నలుగురి ఎమినెంట్‌ కంట్రాక్షర్స్‌కు ఇవి నాలుగు డామ్స్‌ విజ్లేశ్వరం, ధవళేశ్వరం, మద్దూరు, ర్యాలి ఇచ్చి పని చేయిస్తాము. ఛీఫ్‌ ఇంజనీర్‌ ఆధ్వర్యంలో కమిటి వేశాను. వారికి కావలసినన్ని సదుపాయాలన్నీ కలుగచేస్తాము. క్వారి, మెటల్‌ ఏది కావాలన్నా అదంతా రెండు నెలల ముందే రావడానికి, వారికి అవసరమైన కావలసిన మెషినరి అంతా కం ట్రాక్షర్ల మీద ఆధారపడకుండా ఇప్పుడే ప్రభుత్వం కొని వుంచుకుంది. ఛీఫ్‌ ఇంజనీర్‌, బోర్డ్‌ ఘ్టో మెంబర్‌ శ్రద్ద తీసుకుంటున్నారు. వచ్చే సంవత్సరం 1977 చే 31 వరకల్గా క్రో లెవెల్‌ వరక్రూ క్రాాట్రానిక్రి ప్రభుత్వం కృషి చేస్తుంది. కట్టి తీరుతుందని. మనవి చేస్తున్నాను. ఈ సంవత్సరం బడ్జెటులో 11 కోట్లరూపాయలు పెట్టాము. వచ్చే సంవత్సరం బడ్జెటులో ఎంత మొత్తం అవసరం అయితే అంత మొత్తం

కావాలంటే ఇతర ప్రాజెక్టుల నుండి అయినా సరే డబ్బును డైవర్ర్‌ చేసి ఇవ్వాలి. ఇప్పుడు డబ్బు సమస్యకాదు, ఎంత డబ్బు లే గో ప ను ఖర్చు అయినా స దావరి ఆనకట్టును రక్షించాలి.

౦ట పోకుండ కాపాడాలి. - అది చేస్తామని మనవి చేస్తున్నాను. ఈ కష్టం అంతా అక్టోబరు వరక్సే నవంబర్‌కు కాఫర్‌ డ్యామ్‌ నిర్మాణం కావలసిందే. ఆ ఉద్రేశంతోనే పనిచేస్తున్నాము. ఈ ప్రాజెక్టు క్రింద ఘ్ట్‌ క్రాస్‌ 10 లక్షల ఎకరాలు "సెకండ్‌ క్రాప్‌ మూడున్నర లక్షల ఎకరాలు వుంది. ఈ సంటలు కాపాడటానికి ప్రభుత్వం సర్వ చర్యలు తీసుకుంటుంది. భగవంతుడు సహాయపడతాడనే విశ్వాసం వుంది. తెగిపోతుందని అందరకూ తెలుసు. దీనిపై ఎంక్వయిరీ కమిటీ వేయవలసిన అవసరం లేదు. ఇందులో ఆఫీసర్స్‌ తప్పులేదు. ఏదైనా వుంటే ప్రభుత్వ తస్పేవుండాలి. డబ్బు సరిగా ఇవ్వక, ఆర్దిక పరిఫ్రితి సరిగా లేక ఆలస్యం అయితే అది ప్రభుత్వ తప్పుగా తీసుకోటానికి నేను సిద్దంగా వున్నాను. ప్రభాకరరావుగార్కి హామీ ఇస్తున్నాను. ఎలక్రిసిటి డిపార్డుమెంటు ఏమీ అడ్డురాదు. ఇప్పటికే ఫిబ్లర్‌ పాయింట్స్‌ చేయడానికి కలెక్షరు మూడు లక్షలు (బ్రా చేశారు. పని మొదలైంది. ఎన్ని చర్యలు అవసరమైతే అన్ని చర్యలు ప్రభుత్వం తీసుకుంటుంది. ఇందులో ప్రభుత్వం వెనుకాడదు. అవసరమైతే మిమ్మల్ని తీసుకువెళ్లి చూపటానికి ఏర్పాట్లు చేస్తాను. ఇప్పుడే వెళ్లి ప్రయోజనం లేదు. వరద వున్నప్పుడు ప్రయోజనం వుండదు కనుక నేనే 24, 25 తేదీలలో వెల్లాలని అనుకుంటున్నాను. ఈ నెలాఖరు కో. ఎసంన్లీ అయ్యే

లోపు వరద తగ్గితే మీ అందరనూ తీసుకువెళ్లి జరుగుతున్న పనిని మీ అందరూ చూసి

విశ్వాసం కల్గించాలని అనుకుంటున్నాను బ్రీన్‌ అయిన వెంటనే నేను వెళ్లాను, ఎమ్‌. ఎల్‌.

ఏ. లు రాకముందే నేను రైలు దిగొను. సివి.కె రావుగొరు రాలేదు..పిలువలేదని చెప్పారు.

ఎవరింట్లో పెళ్లి అని పిలవాలి. దేశానికే ప్రూదం వచ్చినపుడు రావాలి. ఈచ్చ్‌ గోదావరి వెస్ట్‌ గోదావరి ఎమ్‌. ఎల్‌: ఏ.లు వచ్చి పరిశీలించి ప్రభుత్వం చేస్తున్లు పనులు చూసి సంతృప్తి. వెల్లడించారు. గౌరవసభ్యులకు హామీ ఇస్తున్నాను. ఈ విషయంలో ప్రభుత్వం అశ్రద్ద

చేయదు. పంటలు కాపాడటానికి ఎంత డబ్బు అయినా సరే ఖర్చు పెడుతుంది. డ్యామ్‌

శ్ర లెనెల్‌ వరకు తీసుకు వస్తాము. అని మనవి చేస్తూ సెలవు తీసుకుంటున్నాను.

శ రే 3

ఆఅఎనుణంధం : 8 51417౬14/5017 8771౬6 011౬౯ 11111157౬1 ౬౯ : ల౦06 ౦% 74౯14868 0౯ [౦౮9౬ 7౬ 60001౯ 0౯74౬ 00౧1౯౩ ౦0౯ ₹+ 00౧౧౯?౦|- 0౯౫౦౬ 8౯౧4౯౬౫ 7౬ ౧౧14౬౯ [4111576౧ 410 ౫౯ 041౯ 4119762 జ ౮౦౧౫ 01 0.0. [౬8167 !10. 151-2840/78, 64166 ఆడగ౧ఆ౮4గ/ 23, 1978 1/0౧ 5/ 0[1%! 0994 నిగగాం 11101516! ౦ 1౧౮1 &ర6/95566 10 5/1 ౮.౪6౧౬12 గ2౦, 00161 111౧1516 01 &గ౮[౧!12 ౧౧260690. శఈ/ 0627 ౪2౧౮4/ 2౦, | ౧౫౪౮౦ /6061/66 2 /60/9960(2100 (౧0౧ 0౧౬40౬11 5౪429203 ఓ1౧166 200061 891 11౧ 1జఖ్లం 1౧ 01/4 721462 1౧ గగం[౧౧4 0150101 ౧6౭9౪౧6౧౪౧ జం01 3,000 40189 ౪౧10౧ ౧౧౫౩ &0 1౧- 16972 ౧౫గ 0 161? 9602! ౦00౧౫౧9౫ 061 ౧౬5 066౧ 5601690164 10 6 06111౧0 124 0 4౧6౧౧1 [669% 1౧ ఇ000702006 ౪1) 9 ౧౧౦౪510౧ 01 6 గగ౦[౧౧2 ని6650 62౧6 ౧610/౧౧౩ (066111౧9 0౧ ం్రగంట14/2] గం౧౮1౧౦9) గం( 1961, 29 &గ౭౧౮6౮6 9 1౧6 గిం[01 1973. 1 &౧౧98/5 41 1౧ 1961, 3౪02/ 1277259 0౧9౧2166 9/ 4617 11010గ69 ౪68 9౫౧౫౧166 061 19 6౫౭౧౧౧౧౪౦౧ ౪౬9 *400- ర 1౧ 1973 ఆ/౭౧ 1600010 192., ౦౦గ66, ౦0002, 076200గ” 2౧6 ౧౫606౯ ౧2౧12000౧9 00౧4౧ ౮66 10 9౧౦ అం౭గా౦౦౦౧. ౮౧౦6౯౪6 00౧౩౪4౦౧ గ౫గృ-106గ) ఉగంగిరగాంగ0 గం 66 గిగాంగిర 1౧9 ౮01 1973 ౪29 1౧016666 1౧ 16 1౧ 50[660416 ౦01 ౧6 60౧941040౧ 90 41)661612] [8- 6955 15 02౯66. 1౧ 4౦౫ 1977 16 0౭11౧0 ౮ 2009 10 ౧౭౪/6 5066౧ (1411067 276౧666 ౪0 "0009060076 6%60110 ౧౧౦౪66 10! ౫౭౧౧౧౪౦౧ 0127౧12౧65 ౪596 10 16 2ంగ0061112] ౧6౧౫౦869 ౦౦౧౧6౦196 ౪6 ౧ 1౧6౮909౧ 114106౯ 2౧౧౦465 121 16 ౧౦గ౧౬౧)/ 90౪001 ౧66659 1౧/06 09 00౮గ19 &౧6 ₹6 126/2 ౧13౧ ౦౦౪ ౧౫౩ 91౪6౧ &౧ 0/66/ 0 512ఇ/ 890 1౧41 ౪6 120100/ 00గ- 1౧669 10 6౧)౦/ 16 5606110" 6 12/౧. న! 00౧94460౧2|/ 2౧౮ 16321/ [66655 శంంగం ౦౦౮19 ౧2౦ 066౧ 02/66 09020659 01116 1౧01౪4510౧ 016 ఇగంగిర!౧0 4౦11౧ 16 [||౧౪౧. 50166416, | 1961 ౪41 ౪6 ౧౧౮౩1 100% 81 ₹6 6064068 016 ౧296. 7౧6 96020409 (1౧౫౩ 01118 12010౧/ 6౧|౦/66 ౭౧౧౧1౦౧ 10౧) 16 061- 1౧9 4౦0660 1961 &౧6 1973. ॥ 02౧౧౦106 9౪512౧66 41 6 01/06గ౧౧912౧093 06 ౦002౧06 1౧ 1973 112414 61979౧1 20౧0201 10 416 (106940౧ 01 66గాం౪0౧ 12/౧9 020276 ౧౦౦6౪౩౬౧/ 113 ౧౮౪ 2౧066౯ 104౪626 661౧0 ౪10% 16 9/05 ౧౭౪౭ ౧౦౧౪౧౮౪౮ 10 (6గ౧౭౫|౧ +) 116 1201004 1061661012 ౧700639 5 జీ9౦ 0౧. 7౧6 11/౧౫ 13 ఇ &6౮౧౦110 16 12010౧/ జర ఆ౭౧ 10000 115 ౧౦1 69999౧%2 ౭6 50602 1010౧/ 5౧0461 గ౦౦9554113/ ౧౭౪/9 2 1370 261206౧110 ॥, 1 ౧౧౭౧6౩ 10! 60౧౪6౧6౧౦6 2౧6 ౧౪9 6 120100/ 10 6120 25564786 8600%/ 01 560202౧6 ౪6౧ 40060౧ ౧౦110 16 అగంగి[01 19 1|| 766౮616౧6౧. 1౧ 1656 61/065120065. ! 1991 121 1 ౪0౪16 ౧౦06 66౮12016 10 ౪14624 16 6౫9౧౧౧౪౦0౧. 7౧6 ౮9౪ 0/09 [౧1౧4 50066016 10 66027 119 ౧౭౧/౦ 02099 ౧0/౫ 9661000 1౮61012 766959 10/ ౪19 00/౧౦36 96609 10 ౧౧9 10 06 ౮61గ10౪11 10 |౪94%/ ! 290 6౧౮౦౧౬౧6 912 (6 త156౧0000 06466౧ 16 ౧6౧౧౦౫౫5 00గ౧౧౧౫ &౧౮ 46 1122౧) 500జ

నరం (గండ ఇగ10! 15 2 60౪6౧౧౧౭౧1 ౦౦గ౫౧౭౫౫/ &౧౮ ౧25 066౧ 6461166, 020౧౦1 09 00గ- , 3/ ౮5696. ! 85400651 66109 1141 ౪0౮6 [900౧9166 1౧9 గా౭గం? 1౧ &| 19 290600 . జార 569 ౪1160)6/ 16 [0066501 *16 గాంగాంగ291 108 అం౭గాంి6౧9 ౧15 12౧౧5 08౧ 09 00౧06666. ౧6/90 ౧౦| 0౧౫ ౪౦౪416 1౧106౯ 1|802%0౧ 06 ఇ౪01666 0౮1 19 40౧29౧ 6190గ౧౫|౧260౧ *00 గ౭/ 06 6114001110 |10940/ 1౧ ₹6 6౪68 ౦1 116 [84 ౪౦౮10 జ590 61520092 ౪/0 4౧6 (80265, " 04/5 510099% 56/- 10౧21 0698. 000౪ 01 9.0. [916 110. 210-౧64 6778-11, 641964 120 గ00/48౧/ 1971 ₹ంగా 5% ౮. ౪8౧0౭1 గడం, 0౧16 11౧1516! ౦ ఉ౧రగ[2 ని/260690 26665566 . . 10 116 గగ|౧౧౪ 1411015198 - ల027 5౧ శోంగ2గ్ల/ 654/4 " | ౧2౪/౭ (6061466 ౫౦౮ 1616! ౮2166 23/0 ౮౭౧౮4౧/ 9261౧9 /90/9560200౧ ౮ $16565. 0%౫41404॥ 50026 నొగాజ9 ఓగగంం. | జంక (0౪ ౪6౧ గాలం 107 118 ౧6 5699950003 00౧- ౪69/66 ₹గ0600౧ 116 16468 _ 1120౧6౬3 [1695౧5. 0౧214028 5684” ౧౭/౩ 500901 106౯ న 10/06 0౧ 901) 16021 2౧6 660౮112016 9౧౦౪౧69. ! ఇ 96409 (0౫౧ 1౧ & 5020249 ౧౦6 2820066, యో 19321 ౧౦91800౧ 00౧౦౪౧౫1౧8 & ౧౭|1౧౩ ఓ84 ౪19 & ౪15 €19 ౦0౧9౭ జలే! గార 55079 ౫౦౮౪ 021 1692] 0 ౪8 2/6 1౧ 2౧ ౮౧౭౨9౬2019 ౧౦09180౧ &౧6 ౧౦ 190౧1౧260౧ [౧25 0౭90 90౪63010 58 ౧౧౫66 ఇం్ర21౧5 15 00గ౫౧౭౧౫/ (0 ౪౧416౪6౯ 8250౧. గక ౪0౮6 ౧౭౪౩ ౫0౪౯-59 ౧౦౧౯౦౧౦, కొం ౦౦గాంి౬గ/ 100% 116 అ[(20/01౧20/ ఇ000౧ ౦1 611౧0 & 59) 10౯ ఈ8 (190 00౮౯ ౮ స12625 ॥” 116 72% 26౮4 51219 ఊ౭|1109 106౧96/69 01 416 1692] ర్రంలగ6, 081 119 69151966 ౮090 (16 00గాం20/ 15 1౧ 6 60/01 112629, జశంలం0 016 126100౧ 2౧6 119 9౧09 009165 గల 1౧౦ 46 11/౧ ౧౦౪ ౪౧౮6౯ 615009510౧ &|6 51402166 1 ఈ06 51219 0! 4౧602 గ26950. సల [124 52166 119 16921 0286 206 ౪9 29 00౧౦6౧1 (21 6౮౪౭౧౧౯౭౧1 + 000066 ₹ లంటి 6౭91౧9 ౧౯00201 6121 0061 5000859 (౧ 6 004/1 01 124 (5 ౧౮౫ ౭౧౦9 ఉల 220 735011౧3 10 6 ౧769601 120409 ౦1 ఇ006200 10 ౫0౪ 0౧ 9/౦౮౧౦౩ ౮ ఆ౦౮0 జం | 2౫ ౧౦౬౧౮|6 50/9 ౪11606౯300 జం 24219 ౮ 19 02070006 రో శక కత లు 2౧6 10/0౪! 06౧6111 ! 2౧౫ ౧౮1౦51౧0 & [౦/1 ౧౦1 ఇ00౪1 1౧9 5092 +20100 3 0/౪౧, ఇగి6 9 *౪౭/ 1 ౧౬౦ 0660 1౧640౧0100 2|| 1656 ౪925. 1263 0212021 2గ/౧62| 15 ౦౧9 ౦166 010651 6812183 1౧ ఈ 6304౫8 రోజని రో ఉర్తంక! 12460 0౪6? ౪౧౮6 6 ౬5812169 &001%0౧ 1691912400. 1౧9 2271062! ౪25 0౧9 6% 16 ళో 12౧6 ౧016065 1౧ 9 51219 06916063 091౧0 & ౧౯౦౧౧910! 01 & 019 ౬651219 &౧౮ 1౧ ౧5 !గ 1 ॥ 020ఇ010/ ౧6 ౪29 0౪/06! 01 2069263 ౦ 20/99 ౦1 1౧. ౧౭ 651219 8 ఆ088 రో సజ గో 12౧ 060165 ౧౮6 [6 1947-48 ౦౦౧౫౧౮౧1౩1 ౭01240౧ 2021౧౩1 12౧666 ౧4492003 [5

| ఇ ౪8౧ ఈ016౧1 గ౧౭౧౧6౯ 10 ₹18 89౬. 11425 *గళ కం ₹6౪ 10 ౧996౧/6 1161 ౧౦౧౯౦ ౦౮ ౪౭51 అయ ర! 186 ౧24౧9 060౧ జోడూం ౮1 ₹18 00గ౧౧గ౧|196 ౧౦||0/ 01 ౪19 60౪8గాగాంగ! 1౧ (6౮46 10 09111౧9 ౦౧ 12౧6 ౧౦161౧9 2౧6 12౧6 199131260౧ 641 ౪19 12౧౧౫ ౪౬9 60౧౦9౪౭6 2౧6 1015 12610౧/ శన అకోలా 140416 06 ౧19౧0 6000266 5182 1 జ్యూ/ 00౧౦69810౧ 5 5[రోగ్‌ 19 €5 12౧0.

ఇంకంగి ౪1|| 1986 10 96/976 ౦గ6015గ” ౧౦(౦౧|౫/ | 5316 16/9! 0౮1 జ90 ౫1 [1860౧8 1661. ఛగళ 0651 ౧992౧69. +ం09 310౧0691). 561/- ఆఆ6౧92౫ ౧8౦. వ. స్స

(| ॥ ఎ , (2 ళ్‌

శీ వి 1 " గ్‌ శ * భు! ః ఎం * న. ॥ వ. ం 4 స | చ య | | | ఇ శే ఖో ॥ 1,1 ల [11

ఖః.

(వ ౫౮ రు థి

ం ॥ ” ల | 1; " ల 2 ఇటే ఖా ఖై న్నా ” % + | ॥ ॥ | ం . , ఎ ( ఇం వ్‌ ప. ;1