Telugu Meera Geetamruthadhaara - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

| ర ౯ ఇ (పద్యానుసృజనం) , క మా జ అ [లే /ీ | చే | నాక - నం నలో న. సససుపడి మక్కువతో సేకరించిన జ థీ న. ఆనందంతో. బహూకలి సే డొ॥ కం / ఆ షి |

చ స్ట్‌ లా అనో, ల్‌ు శ్రి చ స గ! నో; ; న్‌ వమన లో ౪; మీరా గీతామృతధార కలా న స. సళ సం శయ ౧.1 గ అనుసృృజనం “కోమల సాహితీవల్లభ' డా॥ కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి 2009

కళ్గిగచ్యష్న రై) ఆలీ [దఖా- మేరా మీరా గీతామ్ముత ధార "కోమల సాహితీవల్లభ డా॥ కొడూరు ప్రభాకరరెడ్డి సెగక6గ4 6982 1నకిడ 0౧1414 44 వండరకం 7244644 011 0064403 1021222 20669 మూల్యం : రూ.60//-$6 ప్రచురణ 2 జూన్‌, 2009 హక్కులు 2: రఈచయితవి ప్రతులకు : 1.డా॥ కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి, యండి. శిశువైద్య నిపుణులు,

7/829, 5/14. గెండర, సీ. 5. ౧00100

కగ06644141౯- 516 360.

౯1 ; 08564-253594 (14) 941401 70808 2.విశాలాంధ్ర బుక్‌ హౌస్‌ అన్ని బ్రాంచీలు 3.నవోదయబుక్‌ పబ్లిషర్స్‌

ఆర్యసమాజం ఎదురుగా, సుల్తాన్‌బజార్‌ హైదరాబాదు

సీ డి.టి.పి, / ఇ? కవర్‌డిజైన్‌ : సుజల గంగవరపు (గ్య అంం121 ఉ 0౧108 10056, 062016 స్ప 1 : 93498 59052. 92489 00437 శ్‌ (/ ముద్రణ : కర్షక్‌ ప్రింటర్స్‌, హైదరాబాదు భ్యచ్యు (గ్రంధాలత్యా క్షా ౧౩7/6 కూ [త 6.10... | భ్‌ క్ష న హంరాదార్‌ లాం

అంకితం

(1 /.. గ బు

శ్ర,

చి॥ నరేంద్రకుమార్‌ రెడ్డి, 8.600. చెలువ మొప్పారునా కూర్మి చిన్ని కొడుక! సమత మమతానురాగాలు సడలనీక జీవితమ్మున తీపిని చేదుకొనుచు నిత్య వాసంత శోభతో నెగడుమయ్య! జీవిత చరమ కాలాన చిద్విలాసు చరణ సేవయె నాకిల పరమ పదము - ఆర్తితో 'మీరగీతాల' నంకితమ్ము నాసగుచుంటిని గైకొనుమో సుపుత్ర!

• కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

కోడూరు పుల్లారెడ్డి, 8.4... 8.5౯, 4.1౬, రాష్ట్రభాషా ప్రవీణ్‌ [| సూపరింటెందింగు ఇంజనీరు (ఎలక్ట్రికల్‌). రిటైర్డు ల్‌ో ౧101 ౫౦.52, 6141 1౦. 104, ౬1౧ నిం9106౧0౫. 20/30 సీతర్రడగ|!| గరం?2526-18, 2౧ : 040-40102376, 140016 : 98857 73145 ఇ కృష్ణాభిసారిక 4

దక్షిణ భారతదేశంలో ఆళ్వారుల ఛత్రచ్భ్చాయలో సహజ సౌందర్యంగా పల్లవించి కుసుమించిన భక్తి భావతత్వం ప్రతిభాసమన్వితులైన రామానుజాచార్యులు, మధ్వాచార్యులు, విష్ణుస్వామి, నింబార్క మొదలైనవారి ప్రబోధాలతో పరిపూర్ణ వికాసం పొంది అఖండ భారతావనిని సురభిళం చేసింది. ఈ కారణం వల్లనే భారతావనిలో మారుమూల ప్రాంతాల్లో కూడా 'బలహీనుల బలం శ్రీరాముడు' (నిర్చల్‌కే బల్‌ రామ్‌) అన్న నినాదం ఆనాడు వినబడింది. కానీ రాజస్థాన్‌ ప్రాంతాలకు ఎందుకనో ఈ ప్రబోధం చేరలేదు. దీనికి కారణం బహుశః ఆనాడు వారి భక్తి ప్రపత్తులంతా వీరత్వం మీద కేంద్రీకృతమై ఉండడమే! వీరం వారి నర నరానా నిండిపోయి వారి జీవనైైలిని శాసించింది. ఒక అజ్ఞ్జాతకవి అంటాడు - "

“తన్‌ తల్‌వారా తిల్‌ ఛియో తిల్‌ తిల్‌ ఊపర్‌ సీబ్‌

అలా ఘావాం ఉలోస్‌ ఛిన్‌ ఇక్‌ ఠఈహర్‌ నకీబ్‌॥”

“చారణులారా! ఈ వీరుని శరీరం ఖడ్గ ప్రహారాలతో తునాతునకలయ్యింది. కాసేపు మీ వీరవాణి ఆలాపన ఆపండి. లేకుంచే పచ్చిగాయాలతో విలవిల్ద్లాడుతున్న ఈ వీరుడు లేచి కదన రంగానికి పరుగులు తీస్తాడు."

ఇలా వీర ప్రతాపాలకు ఆటపట్టయిన రాజస్థాన్‌లో ఉన్నట్టుండి లాలిత్యం, (పేమ, భక్తి భావాలను నింపుకొన్న ఒక మధుర మురళీరవం వినిపించింది. అదే భక్త మీరాబాయి వాణి. రాజస్ట్రాన్‌ చరిత్రలో మీరాబాయి ఆవిర్భావం కఠినశిలపై కమనీయ వల్లరి ప్రాణం పోనుకున్నట్లుగా జరిగింది. శ్యామ వర్ణంగల ఈ ప్రేమమూర్తి శ్రీకృష్ణభగవానుని భర్తగా ఎంచుకొని తన పవిత్ర భక్తి భావామృతధారతో రాజస్థాన్‌ మరుభూమినే కాక సమస్త భారతావనిని పునీతం చేసింది. మీరాబాయితో పాటు మరో ఇద్దరు కూడా భగవంతుని భర్తగా స్వీకరించి కైవల్యం పొందారు. చారిత్రక'

మీరా గీతామృతధార నేవథ్యంలేని గోదాదేవి శ్రీరంగనాధుని గ్రేమించి, వూజించి ఆయనలో మమేకమయ్యింది. చారిత్రకాధారం గల అక్కమహాదేవి “అయ్యా! నీవు విన్నా వినకపోయినా నిన్ను కీర్తించక నేనుండలేనయ్యా" అంటూ శ్రీతైలాధీశుడైన చెన్నమల్లికార్డునుని వరించి తరించిన పరమపావని ఎదురైన అడ్డంకులన్నింటిని అకుంఠిత దీక్షతో అధిగమించి “గిరిధర్‌ గోపాల్‌ నాగర్‌ నా భర్త అంటూ ఆయన నన్నిధికి చేరిన మీరాబాయి చరిత్ర వీరిద్దరి చరిత్రకందే మిన్నరైనది ఇంత ప్రఖ్యాతిగాంచిన మీరాబాయి జీవితాన్ని చారిత్రక నేపధ్యంలో పరిశీలిద్దాం!

రాజస్థాన్‌లోని జోధ్‌పూర్‌ నుండి వచ్చి, “మేడత' కేంద్రంగా సిర నివాసం ఏర్పరచుకున్న వారే మేడతియా రారౌరు వంశస్తులు. మార్వాడీ శాఖ రారౌర్ల మూలపురుషుడు రావ్‌సీహాజీ ఈయన కనౌజ్‌రాజు జయచందుని (రాజీ సంయుక్త తండ్రి) మనుమడు. క్రీ.శ. 13వ శతాబ్ది ఉత్తరార్థంలో పాలి (మూర్వాడు)లో తన రాజ్యాన్ని స్థాపించుకున్నాడు. ఆయన తర్వాత ఆ వంశస్తులు 14 మంది “పాలి కేంద్రంగానే ఆ రాజ్యాన్ని పరిపాలించారు. వీరిలో 14వ వాడు రావ్‌ జోధాజీ ఈయన మన కథానాయకి మీరాబాయి తాత అయిన దూదాజీ కన్నతండ్రి. మండోవర్‌పై రాణాకుంభా తన అధికారాన్ని సుస్థిరం చేసుకోకముందు అది జోధాజీ పైతృక రాజధాని, జోధాజీ మండోవర్‌ను తిరిగి ఆక్రమించుకోవాలని ప్రయత్నించసాగాడు దీనికోనమై మండోవర్‌కు దక్షిణంలో ఆరుమైళ్ళ దూరంలో జోధ్‌పూర్‌ నగరాన్ని నిర్మించటమే కాక తన పుత్రుడు దూదాజీని మేడత సంస్థానాన్ని పాలించటానికి పంపించాడు. దూదాజీ మేడత పరిసర ప్రాంతాల్లోని 360 గ్రామాలపై కూడ తన అధికారాన్ని సుస్థిరం చేనుకున్నాడు. దూదాజీకి అయిదుగురు కుమారులు. అందులో నాల్గ్నవవాడైన రత్ననింహుడు మీరాబాయి కన్నతండ్రి దూదాజీ రత్నసింహుని ఖర్చుకోసమై పండ్రెండు గ్రామాలపై అధికారాన్నిచ్చాడు. “కుడకీ” అనే పట్టణం ఆయన కేంద్రస్థానం. ఇక్కడి కొండపై ఒక చిన్న దుర్గముంది. ఈ దుర్గంలోనే క్రీ.+.1503లో మీరాబాయి జన్మించింది. దూదాజీ మిగతా పరివారమంతా మేడత దుర్గంలో ఉండేవారు మేడత కుడ్‌కీ నుండి 18 మైైళ్లలోపు దూరంలో ఉండేది. మీరాబాయి బహుశః తన తల్లిదండ్రులతో వేడతకు వస్తూపోతూ ఉండి ఉండవచ్చు.

మీరాబాయి బాల్యంతో పెనవేసుకున్న జనశ్రుతులు ఎన్నో ఉన్నాయి. అందులో సర్వత్రా వినిపించే రెండు కధలను తరచిచూద్దాం! లాలా టా తాలా

మీరా గీతామృతధార

ఒకసారి రత్నసింహుని ఇంటికి ఒక సాధువు వచ్చాడు. ఆయన చేతిలో ఒక అందమైన శ్రీకృష్ణ విగ్రహముంది. ఆ విగ్రహాన్ని బాల మీరా నిర్నిమేష దృక్కులతో చూసి, ఆ విగ్రహ సౌందర్యానికి తన్మయురాలై అది తనకు కావాలని మారాం చేసింది. కాని అ సాధువు విగ్రహాన్ని ఇవ్వడానికి నిరాకరించి వెళ్ళిపోయాడు. బాల మీరా మనస్సులో విగ్రహం కావాలన్న కోరిక ఎంత బలంగా వ్రేళ్ళూనుకుందో ఏమో, అన్న పానాదులు కూడా మానేసిందా బాలిక. భక్తసులభుడైన శ్రీకృష్ణుడు అ సాధువుకు కలలో కనిపించి ఆ విగ్రహాన్ని బాల మీరాకు ఇమ్మని ఆదేశించాడు. వెంటనే విగ్రహం బాల మీరా సొంతమయ్యింది.

॥ మరాక వృత్తాంతం ప్రకారం ఒకరోజు ఒక యువకుడు అలంకరింపబడిన గుజ్జంపై బాజా భజంత్రీలతో, జనసందోహంతో వీథిలో వస్తున్నాడు. అది చూచి బాలమీరా అదేమిటని ప్రశ్నించింది తన తల్లిని. అప్పుడా తల్లి అది “బారాత్‌ అని బదులు చెప్పింది. 'బారాత్‌ అంటే ఏమిట'ని బాల మీరా అడిగింది. 'వరుడు గుజ్జంపై మేళతాళాలతో ఊరేగుతూ తనకు నిశ్చయమైన కన్య ఇంటికి వెళ్ళటమే బారాత్‌ అని వివరించింది తల్లి. బాల మీరాకు జిజ్ఞాస ఎక్కువయ్యింది. 'ఇదంతా ఎందుకూ?” అని అడిగింది. 'గుజ్జంమీదున్న యువకుడు వరుడు. అతడు తనకు నిశ్చయమైన కన్యను వివాహమాడటానికి ఆ కన్య ఇంటికి వెళ్తున్నాడు" వివరించింది తల్లి.

“*వివాహమంటే ఏమిటి?” మళ్ళీ ప్రశ్నించింది బాల మీరా.

“అంటే వివాహమైన తర్వాత కన్య శాశ్వతంగా వరునితో కలిసి ఉండడానికి అతని ఇంటికి వెళుతుందన్నమాట. నేను కూడా వివాహమైన తర్వాత మీ తండ్రిగారింటికి శాశ్వతంగా వచ్చేశాను కదా!” ఓపిగ్గా సమాధానమిచ్చింది తల్లి.

“అంటే నీవు కన్యవు, మా తండ్రి వరుడు అన్నమాట” సందేహ నివృత్తి కోరింది బాల మీరా.

“అవును” అంది తల్లి సమాధానంగా.

“మరి నేను కూడా కన్యనే గదా అమ్మా?” మళ్ళీ ప్రశ్నించింది బాల మీరా.

“అవును - సందేహమెందుకు?” పలికింది తల్లి.

“అయితే నా వరుడెవ్వరు?” అమాయకంగా ప్రన్నించింది బాల మీరా,

తల్లికి గొంతులో పచ్చివెలక్కాయ ఇరుక్కున్నట్లయ్యింది. ప్రతి వివరణ తర్వాత రెట్టించిన ఉత్సాహంతో మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రశ్నిస్తూ ఉంది బాల మీరా. జవాబు చెబికే మళ్ళీ

మీరా గీతామృతధార పిడుగులాంటి ఏ ప్రశ్న వేస్తుందోనని తల్లి ఆలోచనామగ్న అయింది. అప్పుడు మీరా సమవయస్కురాలు, సఖి, దాసియైన లలిత వచ్చి పురోహతులవారు తాను కొత్తగా రూపొందించిన దేవుని ప్రతిమ రాణీవారికి చూపించడానికి వేచియున్నాడని తెలిపింది. వెంటనే ప్రవేశపెట్టమని చెప్పగా లలిత ఆయన్ను వెంటబెట్టుకొని వచ్చింది. పురోహతుని చేతిలోని చిన్ని ప్రతిమ శిరస్సుపై నెమలి పింఛం, చేతిలో మురళి ధరించి, తనరారుతూ వుంది. తల్లి తన ప్రశ్నకు జవాబియ్యకుండానే పురోహితునితో మాటల్లో పడిండి. మీరాకు తొందరెక్కువయ్యింది. “నా వరుడు ఎవరమ్మా?” అని మళ్ళీ వేధించసాగింది. బాలమీరా ప్రశ్నలతో విసుగుచెందిన తల్లి పురోహితుని చేతుల్లోని కృష్ణ విగ్రహాన్ని చూపిస్తూ “ఈయనే నీ వరుడు” అంటూ ఆ విగ్రహాన్ని బాల మీరా చేతుల్లో పెట్టింది. అంతే... శ్యాం, మురారి, మురళీ మనోహర్‌, కృష్ట్‌ కన్నయ్యాను బాలమీరా తన వరునిగా భావించుకొంది.

మీరా బాల్యం సుఖంగా గడవలేదనే చెప్పాలి. 4, 5 ఏళ్ళ వయస్సులోనే తల్లి గతించింది. తండ్రి రత్ననింహుడు ఎడతెరపి లేకుండా యుద్ధాల్లో మునిగి తేలుతుండేవాడు. అందువల్ల బాలమీరాను తాత దూదాజీ మేడతకు పిలిపించుకొని ఆలనా పాలనా చూశాడు, దూదాజీ మనుమడు జయమల్‌ (దూదాజీ పెద్దకొడుకు వీరమ్‌దేవ్‌ కుమారుడు) కూడా తాతగారి దగ్గరే ఉండేవాడు. ఇద్దరూ సమవయస్కులు. ఆప్యాయకాభిమానాలతో కలిసి మెలసి పెరిగారు. బాల్యం నుండే మీరా మనస్సులో భగవంతునిపై భక్తి ప్రపత్తులు ప్రస్ఫుటంగా కనిపించేవి. ఇక్కడే బాల మీరా మనస్సులో కృష్ణభక్తి చెరగని ముద్ర వేసింది. ఇందుకు సహాయ సహకారాలు అందించినవారు జయమల్స్‌ లలిత. ఏళ్ళు గడిచేకొద్దీ అది పూర్ణ రూపంలో కృష్ణునిపై పతిభక్తిగా రూపుదిద్దుకొంది. రోజంతా కృష్ణ విగ్రహాన్ని అలంకరించడం, తన్మయత్వంతో తన శావ్యమైన కంఠంతో పాటలు పాడటం, నాట్యం చేయటం ఆమె నిత్య కార్యక్రమమైంది. ఎన్నో రాజకీయ అవాంతరాలవల్ల, అమె కృష్ణభక్తి భావనలో రోజూ గంటల తరబడి గడపటం వల్ల మీరాకు సరైన విద్యాభ్యాసం జరగలేదు.

క్రీశ. 1516లో మేవాడును పాలించిన ప్రసిద్ధ మహారాణా సంగా ద్వితీయ పుత్రుడు భోజరాజుతో మీరా వివాహం ఆమె 13వ యేట జరిగింది. భోజరాజు వీరాగ్రేసరుడే కాక శాంతచిత్తుడు కూడా, వివాహానంతరం మీరా తన పుట్టిల్లయిన మేడతను వదలి మెవాడు రాజ్యాంతఃపురంలో కాలూనింది. తనతోపాటు తనకు ప్రేమపాత్రమయిన కృష్ణ విగ్రహాన్ని కూడా తీసుకువెళ్ళింది. ఎప్పటిలాగే నియమం తప్పకుండా కృష్ణ విగ్రహాన్ని అలంకరించి పూజించేది. మీరా అత్తగారు కోడలిని వారి ఇలవేల్పు అయిన దేవికి పూజ చేయమంటే శ్రీకృష్ణుని తీప్ప్‌ వేరవ్వరినీ పూజించనని, ఆయనే తనభర్త - సేన్‌ నవై మమ శ్రీ గిరిధారి లాడ హవాలా

మీఠా గీతామృతధార హి ఆన్‌ న మానళ్‌ నాథ్‌ వహీ హై' అని తెగేసి చెప్పింది. అక్కడే వున్న భర్త భోజరాజ్‌ ఉలిక్కిపడ్డాడు. మిగిలిన వారందరూ అవాక్కయ్యారు. అత్తగారు మీరా మాటలు జీర్ణించుకోలేకపోయింది. చీడాట్లు వేసి బుద్దిగలిగి మసలుకోనుంది. ఆపైన ఏకాంతవాస శిక్ష విధించింది. కానీ మీరాకిది శిక్షలా అనిపించలేదు. తన ఇష్టదైవమూ, భర్తా అయిన శ్రీకృష్ణుని ఏకాంతసేవ లభ్యమయ్యింది. అప్పుడామెకు ఏదయినా కొరత ఉందనుకుంటే అది లలిత దగ్గర లేకపోవడమే.

కాలం ఇలా గడుస్తుండగా 1523లో భోజరాజు అకాల మృత్యువుకు గురయ్యాడు. అయిదారు సంవత్సరాలు అతనితో దాంపత్యజీవితం అనుభవించింది కాబట్టి మీరాబాయికి ఈ సంఘటన దుఃఖం కలిగించింది. అనాడున్న ఆచారం ప్రకారం అత్తగారు మీరాబాయిని నహగమనం చేయమంది. ఆడుబిడ్డ కూడా తల్లిమాటకు వంతపొడింది. అయితే మీరా దీనికి తన తిరస్కారం తెలియజేసింది. అయినా అత్త, ఆడుబిడ్డలు మరీ మరీ ఒత్తిడి చేశారు. విధివైచిత్రి. మీరా మరిది రత్నసింహుడు - సంగా నాల్గవ కుమారుడు అమె సహగమనం చేయనవసరం లేదని చక్రం అడ్డువేశాడు. మీరా సహగమనం అలా ఆగిపోయింది. ఆనాటికి మీరా ఇప్పుడు ప్రచారంలో ఉన్న తన ప్రసిద్ధ సాహిత్యంలో ఒక్క పదం కూడా పాడి వుండలేదు.

మీరా భక్తి రోజురోజుకు ఎక్కువవుతూ ఉంది. ఆమె బయటి మందిరాలకు వెళ్లి అక్కడున్న సాధుసంతుల మధ్య శ్రీకృష్ణుని మూర్తి ఎదుట అనంద పారవశ్యంతో నాట్యం చేస్తూ తన మృదుమధుర కంఠస్వరంతో గానం చేసేది. పైగా వీథులవెంట తిరుగుతూ కృష్ణసంకీర్తనం చేసేది. రాజాంతఃపుర స్త్రీలకు నిషిద్దమైన ఈ చర్యలు లోకాపవాదానికి దారి తీయగలవని ఆమె స్వజనులు కలవరపడేవారు. ఈ భయానికి మరో కారణం - రోజులు గడిచేకొద్దీ బాల వితంతువు మీరా సంతరించుకుంటున్న. అప్పరూప లావణ్యం, సౌందర్యం, కునువిన్తున్న యౌవనం. అందువల్ల ఇంటిపెద్దలు, ఏం చేసినా అంతఃపురంలోనే చేసుకొమ్మని, బయటకు వెళ్ళవద్దని మీరాను శాసించడం జరిగింది. అప్పుడప్పుడు ఆమె చర్యలను నిందించేవారు కూడా. ఏదేమైనా శారీరక దండనంటూ ఉండేదికాదు. మామ రాణా సంగా కూడా గట్టిగా మందలించలేక పోయేవాడు. ఎందుకంటే ఆ రోజుల్లో ఆయన బాబరు చక్రవర్తిని బ్లారతదేశం నుండి తరిమివేయడానికి ప్రయత్నిస్తుండేవాడు. అందుకు మీరా తండ్రి సహాయ సహకారాలు అత్యంత ఆవశ్యకం. మీరా దినచర్యలో ఏ మార్పూ లేదు. ఈ వాతావరణాన్నిబట్టి చూస్తే మీరాకు పూర్తి "స్వేచ్చ ఉన్నట్లే వుంది. లేకపోతే బయట "స్వేచ్చగా తిరగగలిగేది కాదుకదా!

మీరా గీతామృతధార

1527లో రాజూ సంగా 'బయానా” కోటను ముట్టడించాడు. ఆ యుద్ధంలో సంగా పక్షాన యుద్ధంలో పాల్గొన్న మీరా తండ్రి రత్నసింహండు కోటనైతే పట్టుకొన్నాడు కానీ మరణించాడు. ఊహించని ఈ రెండన దెబ్బకు (మొదటిది భర్త మరణం) వీరా నున్నితమైన హృదయం తట్టుకోలేకపోయింది. మనస్సు నిస్సృహకు లోనయ్యింది. ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో ఎవరైనా సరే భగవంతుని తలుచుకోవడం కద్దు. మీరా మనస్సులో కృష్ణుడు ముందే బలంగా తిష్టవేసుకొని వున్నాడు. ఈ దుఃఖకాలంలో ఆ కృష్ణభక్తి ఆమె మనస్సులో మహోన్నతంగా పెరిగిపోయింది.

'మేరేతో గిరిధర్‌ గోపాల్‌ దూసరా న కోయీ

జాకే సిర్‌ మోర్‌ ముకుట్‌ మేరోపతి సోయీ॥'

“తలమీద నెమలిపింఛం కిరీటంగా పెట్టుకున్న గిరిధ్‌ గోపాలుడే నా భర్త. వేరెవ్వరూ కాదు' అంటూ రెట్టించిన భక్తి పారవశ్యంతో పూర్వంలాగే వీధుల వెంట సాధు సంతులలో కృష్ణ సంకీర్తనం చేసేది. ఏక్‌తారా మీటుతూ ఆడేది, పాడేది. రానురాను ఆమె చర్యలు రాణా 'సంగాకు కూడా అనుచితంగా తోచాయి. “ని కార్యక్రమాలు అంతఃపుర మర్యాదలను అనుసరించే ఉండాలి. అవేవైనా సరే అంతః పురంలోనే నెరవేర్చుకోవాలి. పరాయివాళ్ళతో తిరుగకూడదు” అని హెచ్చరించాడు.

“మహారాజా! ఈ సాధుజనులంతా కృష్ణభక్తులు. వాళ్ళు పరాయివాళ్లెలా అవుతారు?” ప్రతిఘటించింది మీరా,

“నీ వాదంతో నాకు నిమిత్తం లేదు. ఈ రోజు నుండి నీవు బయటికి వెళ్ళడానికి వీలులేదు. ఇది నూ ఆజ్ఞ” అన్నాడు రాణా. ఇందువల్ల తెలియవచ్చేదేమంటే మహారాణా కలుగజేసుకొనే వరకు మీరాకు పూర్తి స్వేచ్చ ఉందనే విషయం,

విచిత్రమేమంటే మీరా మరో భక్తజన సందోహాన్ని సేకరించక ముందే రాణా సంగా 'ఖాన్వా' యుద్ధంలో తీవ్రంగా గాయపడటం, మరొకొద్ది రోజుల్లోనే మరణించడం జరిగింది.

రాణాసంగా మరణించిన తర్వాత అతని నాల్గవ కుమారుడు రత్నసింహుడు రాణా అయ్యాడు. ఇతడు రాణి ఘనాబాయి కొడుకు. మహారాణా కాలంలోనే రాజమందిరంలో రెండు వర్గాలుండేవి. ఒకటి రాణి ఘనాబాయిది. రెండవది ఇంకో రాణి కర్మవతిది. ఈ రెండు వర్గాల వైరం ఎంతదూరం వెళ్ళిందంటే రాణి కర్మవతి తన ఇద్దరు పుత్రులకు (విక్రమాదిత్య, ఉదయసింహులు) ప్రత్యేక జాగిర్జారు కోరింది.

(6) డా॥ కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీరా గీతామృతథార

రత్నసింహుడు రాజా అయిన తర్వాత అతన్ని అంతం చేయడానికి బాబరు సహాయాన్ని అర్ధించింది. ఈ చర్యలన్నీ గమనిస్తున్న రత్నసింహుడు కూడా కర్మవతిని. అమెకు సహకరిస్తున్న ఆమె సోదరుడు సూరజ్‌మల్‌ను అంతం చేయాలనే ఆలోచనలో ఉన్నాడు. ఈ కాలంలోనే ఆయనకు మరొక అంశం ఎదురయ్యింది. 'రణధంభోరో ప్రాంతం ఒకప్పుడు తదు అధీనంలో ఉండేది ఇప్పుడది పరాధీనంలో ఉంది. దాన్నిప్పుడు తిరిగి జయించే ప్రయత్నం చేయాల్సివుంది. అఆ మహా ప్రయత్నంలో రత్నసింహుడు అసువులుబాయడం, రాణి కర్మవతి కుమారుడు విక్రమాదిత్య రాణా కావడం జరిగింది

కర్మవతి రారౌరు రాకుమార్తె కాదు. కానీ ఘనాబాయి, మీరా ఇద్దరూ రారౌరు వంశస్తులు

ఘనాబాయి కర్మవతికి శత్రువు. ఆ వంశస్తురాలే అయిన మీరా అన్నా అమెకు సరిపోదు. అందువల్ల మీరాను కూడా శత్రువర్గంలో చేర్చింది. కుమారుడు విక్రమాదిత్య రాణా అయిన తర్వాత మీరాను అంతం చేయాలని ఆలోచన చేసి కుమారునితో మంతనాలాడింది. మీరాబాయికి ప్రజల్లో గొప్ప గౌరవమర్యాదలున్నాయి కాబట్టి ఆమెను ప్రత్యక్షచర్యలతో అంతం చేయడం కష్టసాధ్యం అని వాళ్ళిద్దరూ గ్రహించారు. అందుకని రహస్యమార్గం ఆలోచించాడు రాణా విక్రమాదిత్య.

రాణా విక్రమాదిత్య గొప్ప విలాసపురుషుడు, మొదటి నుండీ మీరాపై ఇతని చూపు వక్రమే. మీరాను వశపర్చుకోవాలన్న దుష్టచింతనతో ఒక విశ్వాసపాత్రురాలైన పరిచారికతో ఆమెను తన రాణివాసాన్ని పావనం చేయమని రాయబారం పంపాడు మీఠా కోపంతో పరిచారికను బయటకు వెళ్ళగొడుతూ “ఇటువంటి పాపపు ఆలోచనలను చునస్సు నుండి తాలగద్రోయకుంటే మీ రాణా చాలా విపత్కర పరిణామాలను ఎదుర్కోవలసి వస్తుందని చెప్పమని హెచ్చరిక చేసింది. పరిచారిక రాణాకు విషయనివేదనచేస్తూ అంది - “మహారాజా! ఆమెకు ప్రజల్లో ఎనలేని గౌరవమర్యాదలు, పేరు ప్రఖ్యాతులు ఉన్నాయి. ఈ వెసులుబాటుతో ఆమె ప్రజలను రెచ్చగొట్టి మిమ్మల్ని అధికారం నుండి కూలదోయడానికి ప్రయత్నించవచ్చు.” దీంతో రాణా దీర్భాలోచనలో పడ్డాడు. సరైన సమయం కోసం వేచిచూడసాగాడు.

ఆ సమయం రానే వచ్చింది. ఒక పండుగరోజు రాణా విక్రమాదిత్య శ్రీకృష్ణ చరణామృతమని మీరా కివ్వమని పొండాతో పంపించాడు. ఆమె తన గిరిధర్‌ గోపాల్‌ను స్మరించుకుంటూ చరణామృతం త్రాగి గిన్నె పాండా చేతికిచ్చింది. ఖాళీ గిన్నె తీసుకోగానే పాండాకు చేతులు వణికాయి అప్పుడు కాని పాండాకు జరిగిన విద్రోహం తెలిసిరాలేదు. ప్రజాభిమానాన్ని జుబ్బన చూరలుగా అందుకొన్న అమాయక మీరా ప్రాణాలు తీస్తున్నాననే అంతర్మధనం పొండాలో మొదలయ్యింది. జ్ఞానోదయ

మీరా గీతామృతధార మయ్యింది కూడా. ఎలాగైనా మీరాను మృత్యుముఖం నుండి రక్షించాలనుకున్నాడు ఆ పాండా. “రాజీజీ! తక్షణం వమనం చేసుకోండి. లేకపోతే మీ ప్రాణానికే ప్రమాదం. మీరు త్రాగింది శ్రీకృష్ణ చరణామృతం కాదు విషం” - అని హెచ్చరిక చేస నిష్క్రమించాడు పాండా. పాండా సూచనను ఆమె పాటించలేదు. ప్రశాంతంగా కళ్ళు మూసుకొని నిశ్శబ్దంగా ఉండిపోయింది. ఇంతలో రాజమహల్లో ప్రధాన వంటవాడైన ఆనంద మహారాజ్‌ ప్రవేశించాడు. “రాణీజీ! మేము రాణా మనుషులమైనా మీకు ద్రోహం చేయాలన్న ఉద్దేశం మాకు లేదు. ఆ గిన్నెలో విషం లేదు. విషానికి బదులు ఉమ్మెత్త రసం కలిపాను, హాని ఏమీ చెయ్యదు - భయపడవలసిన అవసరం లేదు” అంటూ వెళ్ళిపోయాడు. దీన్నిబట్టి చూస్తే అంతఃపురంలో మీరా యోగక్షేమాలు కోరేవారు కూడా ఉండేవారన్న సత్యం విదితమవుతుంది.

మీరాను అంతం చేయాలన్న దిశలో రాణా మరొక ప్రయత్నం చేశాడు. ప్రతి సంవత్సరం మీరా కృష్ణ జన్మాష్టమి పండుగ ఘనంగా జరిపించేది. తన గిరిధర్‌ గోపాల్‌ను విశేషంగా శృంగారించేది. సాధుసంతులకు ఆరోజు చక్కని భోజన సదుపాయం చేస్తుంది. అనాటి జన్మాష్టమి పండుగ ఏర్పాట్ల విషయమై మీరా వ్యాకుల చిత్తంతో ఉంది. అప్పుడు ఇష్టసఖి లలిత కూడా అమె దగ్గరే వుంది. ఆ సమయంలో ఒక పరిచారిక అందమైన ఒక రజతపేటికను తెచ్చి “ఇందులో శ్రీకృష్ణుని విగ్రహముంది, రాణాగారు మీకు జన్నాష్టమి కానుకగా పంపించారు” అని చెప్పి పేటిక ఆమెకిచ్చింది. శ్రీకృష్ణ విగ్రవోన్ని చూడాలన్న ఉత్సుకతతో మీరా పెట్టె తెరచి అందులో విగ్రహానికి బదులుగా ఉన్న త్రాచుపామును పారవశ్యంతో - అది విగ్రహమేననే భావనతో - రెండు చేతులతో పట్టుకొంది. పెచ్చెను తెచ్చిన పరిచారిక సర్పాన్ని చూడగానే బెదిరిపోయి పరుగు లంకించుకొంది. ఈ ప్రమాదకర దృశ్యం చూసిన లలిత బిగ్గరగా కేకవేసి మీరా చేతుల్లో ఉన్నపాము దూరంగా పడాలనే ఆలోచనతో ఆమె చేతులను గట్టిగా కొట్టింది. అయినా మీరా పామును గట్టిగా పట్టుకొనే ఉంది. గిరిధర్‌ గోపాల్‌ విగ్రహాన్నే పట్టుకొని ఉన్నాననుకొంది పాపం మీరా. లలిత మళ్ళీ బిగ్గరగా అరిచింది. “రాణీ! మీ చేతుల్లో ఉన్నది భయంకరమైన సర్పం. అది గిరిధర్‌ గోపాల్‌ విగ్రహం కాదు.” అప్పుడు మీరా కళ్ళు తెరచి చూసి పామును వదిలేసింది. రాణా కలిగించిన ఈ కష్టాలను మీరా తన పదాలలో చాలాసార్లు పేర్కొన్నది. మచ్చుకు ఒకటి -

“సాంప్‌ పిటారా రాణా భేజ్యోం, మీరా హాథ్‌ దియో జాయ్‌

న్హాయ్‌ ధోయ్‌ జబ్‌ దేఖణ్‌ లాగీ, సాలిగరామ్‌ గఈ పాయ్‌

జహర్‌ కా ప్యాలా రాణా భేజ్యా, అమృత్‌ దీన్న బనాయ్‌

న్హాయ్‌ ధోయ్‌ జబ్‌ పీవణ్‌ లాగీ, హో అమర్‌ అంచాయ్‌॥'

మీరా గీతామృతధార

“రాణా నన్ను చంపించటానికి విషం నింపిన గిన్నె పంపాడు. నేనది శ్రీకృష్ణ చరణామృతమని త్రాగాను. మరొకసారి నల్లత్రాచును ఒక పెట్టెలో బంధించి పంపాడు. కాని అది నాకు సాలగ్రామం రూపంలో కనిపించింది.

ఆరోజు రాత్రి మీరా తన చెలి లలితతో “చితాడు జీవితమంతా చీకాకు కలిగిస్తూ ఉంది. ఈ చితౌడును వదలిపోదాం” అంది. మేడత పోదామని సలహా ఇచ్చింది లలిత. “మనకక్కడ ఏముందని వెళ్ళాం?” అంది మీరా. “పెదనాన్న వీరమ్‌దేవ్‌ ఉన్నాడు కదా!” జవాబిచ్చింది లలిత. “అవును. కానీ పెదనాన్న మేడత వదిలి అజ్మీరు వెళ్ళి స్థిరపడాలనే ఆలోచనలో ఉన్నట్టు కొద్దిరోజుల క్రితమే అందిన సమాచారం” అన్నది మీరా. “తాతగారి మరణానంతరం పెదనాన్నగారే మేడతకు రాజుకదా! మరి మేడత వదలిపోవడమెందుకు రాణీ?” ప్రశ్నించింది లలిత. “రావ్‌ మల్‌దేవ్‌ మేడతపై దండయాత్ర చేసే ప్రయత్నంలో ఉన్నాడు. ఆ పని ఎప్పుడైనా ప్రారంభించవచ్చు. పెదనాన్నకు అతన్ని ఎదిరించే శక్తి నశించింది. అందువల్ల మేడత వదలాలనే నిశ్చయించారు. కానీ అది ఎప్పుడనేది ఇంకా నిర్ధారణ కాలేదు. అయినా సరే, నీవన్నట్లు మనం మేడతకే వెళ్దాం!” అంది మీరా. అందరు అనుకున్నట్లు మీరా పూర్తి అమాయకురాలు కాదని, తనచుట్టూ జరుగుతున్న ప్రధాన విషయాలపై అవగాహన పెంచుకుంటూ ఉండేదని ఈ ప్రసంగం వల్ల తెలుస్తుంది.

పెద తండ్రి వీరమ్‌దేవ్‌ ఆహ్వానం మేరకు మీరా, లలిత ఇద్దరూ 1534లో మెడత చేరుకున్నారు. మేడత వాతావరణం మీరా కృష్ణభక్తి భావనకు అనుకూలంగా ఉంది. ఎవరి అడ్గంకి లేదు. పైగా చిన్నప్పటి నుండి ఆమె కృష్ణభక్తికి ప్రోత్సాహ, సహకారాలందించిన సోదరుడు జయమల్‌ ఉండనే ఉన్నాడు. హృదయం ఉప్పాంగి పోయేలా తన గిరిధర్‌ గోపాల్‌నాగర్‌ను తనివితీరా సేవించుకుంటూ ఆడుతూ పాడుతూ కాలం వెళ్ళబుచ్చుతోంది. ఆమె దగ్గరకు సాధుసంతులు గుంపులు గుంపులుగా వస్తున్నారు. వాళ్ళందరికి భోజన సదుపాయాలు సమకూర్చటమేకాక వారితో కలిసి తన ఎక్‌తారాను మీటుతూ నగర సంకీర్తనం చేస్తూ ఉంది. ప్రామాణికంగా ఎంచబడే “చౌరాస్‌ వైష్ణవ్‌కీ వార్తా' అనే పుస్తకంలో ఈ విషయాలన్నీ ఉల్లేఖించబడి ఉన్నాయి.

1531 నుండి జోధ్‌పూర్‌, మేడతల మధ్య శత్రుత్వం రాజుకుంటూ ఉంది. జోధ్‌పూర్‌ పాలకుడు రావ్‌మల్‌దేవ్‌ 1538లో మేడతను జయించి తన అధీనంలోకి తెచ్చుకున్నాడు. మేడత జయింపబడడం వల్ల మీరా కృష్ణభక్తి దినచర్యకు ఆటంకం కలిగింది. అందువల్ల మీరా మేడత వదలి గిరిధర గోపాలుడు గోపికలతో రాసక్రీడలు లాలా టాడా దవా

మీరా గీతామృతధార

నెరపిన బృందావన్‌కు తరలిపోయింది. ఆరోజుల్లో అక్కడ చైతన్య సంప్రదాయానికి చెందిన జీవగోస్వామి అనె గొప్ప సాధు పుంగవుడు ఉండేవాడు. ఆయన స్రీలకు దర్శనమియ్యడు. అది ఆయన నియమం. ఏమైనాగాని దర్శన మియ్యమని ప్రార్ధనా పూర్వకమైన విన్నపం పంపింది మీరా. యథా్రకారంగా స్వామివారు స్రీలకు దర్శనమీయరని తిరుగువార్త వచ్చింది.

“బృందావనంలో ఉన్న వారందరినీ నేను స్రీ రూపులుగానే ఎరుగుదును. ఇక్కడ శ్రీకృష్ణుడొక్కడే పురుషుడు. మిగిలిన వారంతా వివిధ రూపాలలో ఉండే గోపాంగనలే. అలాంటప్పుడు ఇక్కడ శ్రీకృష్ణుని హక్కుదారు మరొకరు ఎలా వచ్చారబ్బా?” అని వ్రాసి పంపింది మీరా

ఈ వార్త నందుకున్న జీవగోస్వామి పాదరక్షలు కూడా లేకుండా మీరాబాయిని స్వాగతించటానికి పరుగెచ్తుకళ్ళాడు.

బృందావనంలో ప్రకృతి సౌందర్యం మీరా భక్తిపారవశ్యానికి అనుకూలంగా ఉన్నా ఆమె అక్కడ చాలా యేండ్లు గడపలేదు. 1543లో ద్వారకవైపు పయనం సాగించింది వీరా. బృందావనం వీడిపోవడానికి కారణం ఇదవిత్సవముని తెలియకపోయినా కవి ప్రియప్రవాస్‌ ఇలా అభిప్రాయపడ్డాడు.

“రాజాకీ మలిక మతి దేభీ బలి ద్వారావతి'

ఇందులో పేర్కొనబడ్డ రాణా బహు* రాణా విశ్రమాదిత్యకావచ్చు. ఎందుకంటే ఈయనకు మీరాభక్తి భావన అంబే చిరాకు. ద్వారక వద్ద సముద్రతీరంలో నిర్మించబడిన ప్రసిద్ధ “రణ్‌ ఛోడ్‌జీ' (కృష్ణజీ) మందిరంలో మీరా స్థిరనివాసమేర్చరచుకొంది. ద్వారకలో మీరా 30 సంవత్సరాలు ప్రశాంతంగా గడిపింది. శ్వేతవస్రధారిణియై ఏక్‌తారా మీటుతూ కృష్ణభక్తి పారవశ్యంలో మీరా పాడిన భజనలు లోకప్రియత్వం సంపాదించుకున్నాయి. నేల నాలుగు చెరగులా ప్రాకినాయి. అక్కడ రాణా విరక్రమాదిత్యునికి మీరా లోక ప్రియత్వం కంటక ప్రాయమయి్యింది. పైగా తనకు అమెవల్ల ఏదైనా హాని జరుగుతుందేమోనని భయపడసాగాడు. ఎలాగైనా మీరాను మళ్ళీ మేవాడుకు రప్పించాలని అయిదుగురు పురోహితులను రాయబారమంపాడు. తాను మీరా యెడల మునుపు ప్రవర్తించిన తీరుకు సిగ్గుపడుతున్నానీ, ప్రాయశ్చిత్త జ్వాలల్లో కాలిపోతున్నాని, అందువల్ల మీరాను తన సొంత ఇంటికి తిరిగిరమ్మని పురోహితులు వచ్చి మూడు రోజులయ్యింది. మేవాడుకు తీసికెళ్ళడానికి మీరాకు ఎంతగానో చెప్పిచూశారు. మీరా స్కృతిపుటల్లో మేవాడులో తాననుభవించిన ఘోర పరిస్థితులు మాసిపోకపోవడంవల్ల

మీరా గీతామృతధార

మేవాడుకు తిరిగి వెళ్ళడానికి ససేమిరా అంది. అందువల్ల ఆ అయిదుగురు పురోహితులు నిరాహారదీక్ష వహించారు. లలిత పిలిచినా, మీరా స్వయంగా ఆహ్వానించినా వారు అభోజనులుగానే ఉన్నారు. ఒకవేళ ఆ పురోహితులు మరణిస్తే తనకు బ్రహ్మహత్యాపాతకం చుట్టుకుంటుందని మీరా భయపడుతూ ఉంది. ఏం చేయాలో మీరాకు పాలుపోలేదు. తన మానసచోరుడు గిరిధర్‌ గోపాల్‌నాగర్‌ను క్రీర్తిస్తూ ఏక్‌తారా మీటుతూ రణ్‌ఛోడ్‌ మందిరమూర్తి (శ్రీకృష్ణుడు)లో ఐక్యమైపోయిందని జనక్రుతి. ఇందుకు ప్రజల రసనాగ్రాలపై నృత్యమాడే ఈ పదమే సాక్ష్యం.

“జాయ్‌ ద్వారికా ఘర్‌ ఘర్‌ ఢూంఢ్‌ మందిర సూంన టల్‌

ఐదుగురు పురోహితులు మీరా వద్దకు వచ్చారనే ప్రస్తావన 'భక్తనాగర్‌దాస్‌" రచించిన “నాగర్‌ సముచ్చయ్‌ పదప్రసంగమాల"”లో ఈ విధంగా ఉంది.

“రెండు మూడు రోజులు పురోహితులు మీరాను మేవాడు తీసుకుపోవటానికి చేసిన ప్రయత్నాలతోనే గడిచిపోయాయి. అప్పటికి ఏడుపదుల వయస్సుకు చేరుకున్న మీరా జీవితం చరమసీమక్షు చేరుకున్నట్లనిపించింది. ఆ రోజు నిద్రలేచింది మొదలు మీరా ఎవరికి కనిపించలేదు. బహుశః ఆ అపార జలరాశి ఆమెను భవబంధాల నుండి విముక్తి చేసి రణ్‌ఛోడ్‌ మందిరమూర్తి (శ్రీకృష్ణ) అలౌకిక రసలోకంలో ఉపవిష్టురాల్ని చేసి ఉండవచ్చు. మీరా అదృశ్యమైన సంవత్సరం 1573 అని చరిత్ర కధనం.

“భాగవత పురాణం ప్రతిపాదించిన శ్రవణ కీర్తనాది నవవిధ భక్తి మార్గాల్లో “ఆత్మనివేదన భక్తికి ఒక విశిష్టత ఉంది. భక్తుడు పరమాత్ముని దర్శనానికై పరితపిస్తూ అనన్యభావంతో ప్రార్థించటం, తన సర్వస్వాన్ని భగవంతునికి సమర్పించి శరణాగతి పొందటమే ఆత్మనివేదనం. దీనికే మధురభక్తి అని పేరు. ఇందుకు ప్రతీకలు గోపికలు. తనను కృష్ణార్పణం చేసుకొని ఆ గిరిధర గోపాలుడినే పతిగా వరించి తరించిన మీరా కూడా ఈ గోపికల వరుసలో చేరిన మహాభక్తురాలే!

ఈ మధురభక్తి ఉపాసనలో రహస్యం కొలువుదీరి వుంటుందెప్పుడూ సూఫీ భక్తులు కూడా ఈ విధమైన ఉపాసనాప్రచారానికి సాధికారమైన చేయూతనిచ్చారు. వీరి సంస్కార ప్రభావం మీరా మీద పడి వుంటుంది. ఆమె బయటి మందిరాల్లో పురుషుల ' ఎదురుగా వెళ్ళడం తప్పని స్వజనము, కొందరు లోకులు వవైలెత్తి చూపినప్పుడు ఆమె ఇలా అంది. “శ్రీకృష్ణుడు తప్ప లోకంలో మరో పురుషుడు లేనప్పుడు నేను ఏ పరాయి పురుషుల దగ్గరకు వెళుతున్నానని సిగ్గుపడాలి?” మీరా పేరు భారతావనిలోని ప్రధాన భక్తుల సరసన ప్రముఖ స్థానం ఆక్రమించింది.

(1 డా॥ కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీరా గీతామృతధార

మీరా తన భర్తగా భావించిన శ్రీకృష్ణుని కళాకాంతులు విసృతంగా వర్ణించి తన గ్రేమను, విరహంలో కలిగిన హృదయావేదనను మధురాతిమధురంగా చిత్రించింది తన భజనల్లో / పదాల్లో. ఆమె న్పష్టంగా వెల్లడించిన శ్రీకృష్ణ (ఢేమాభినివేశం గంగార్వురిని తలపింపజేస్తూ భక్తజనుల హృదయాల్లోకి సూటిగా దూసుకుపోయి మీరాపై సానుభూతి జల్లులు చిలకరిస్తుంది. ఆమె తన భజన/ గీతాలను ప్రజల జీవ భాషల్లో (మిశ్రిత రాజస్తానీ, వ్రజభాష్క, గుజరాతి, పంజాబీ) రచించి ప్రజాభిమానాన్ని చూరగొన్నది. ఆమె పదాల్లో గల స్వచ్భమైన భాష, ప్రవాహశ౭ైలి, భావ తన్మయత, సంగీత ఏకాగ్రత అన్నీ కలిపి ఒకేచోట సుందర దృశ్యంగా దర్శన మియ్యడం బహుశా మరోచోట సాధ్యంకాని విషయం.

హిందీ భాషలో భక్తి భావ కవులలో మీరాకు సముచిత స్థానముంది. భక్తి కాలంలో ప్రేమభక్తిభావాన్ని ధారాపాతంగా ప్రవహింపజేసిన కవుల్లో మీరా తన ప్రత్యేక ప్రతిపత్తి నిరూపించుకుంది. ఆమె తన పదరచన సాహితివేత్తగా చేయటలేదు. ఒక నారీరత్నం రూపంలో చేసింది. అందువల్ల ఆమె పదాల్లో కావ్య కళా లక్షణాలను సూక్ష్మంగా పరిశీలించినందువల్ల లాభంలేదు. కానీ భావసమృద్ధితో చూచినప్పుడు అవి సర్వాంగ సుందరంగానే కనిపిస్తాయి. తన పదాల్లో అత్మ నివేదన, భక్తురాలి హృదయవికలత మీరా చాల ప్రతిభావంతంగా చిత్రించిందనటానికి సందేహం లేదు. ప్రముఖ భక్త కవి 'నాభాదాసు' తన 'భక్తమాల' గ్రంధంలోను, మరో భక్త కవి 'ధ్రువదాసు' తన “భక్త నామావళి' గ్రంథంలోను మీరాను శ్రద్దా భక్తులతో స్మరించారు. సమకాలీన నమాజం నిర్వచించిన డ్రేమ శబ్దానికి తన హృదయ స్పర్శ భావ పరివర్తనతో మీరా కొత్త భాష్యం చెప్పింది. స్వజనులతో అష్టకష్టాలు పడి 'సంఘవెలి' అనుభవించి ఆమె తన భజనలతో రమ్య హర్మ్యం నిర్మించి హిందీ కవితపై తన పర్యాప్త ప్రభావ ముద్ర పడటానికి కారకురాలైంది. ఆధునిక కవయిత్రి శ్రీమతి మహాదేవి వర్మ రచనల్లో మీరా వరవడి - మార్మికానుభూతి - రహస్యవాదం కేరుతో చోటు చేసుకోవడం దీనికొక దృష్టాంతం. మహాదేవి వర్మను కొందరైతే మీరా పునర్జన్మ అన్నారు.

మీరా రచనలు శుద్ధ రూపంలో దొరకడం లేదు. ఒకవైపు ఆమె స్వయంగా రచించిన పదాలు కొంత వరకు లుస్తమైపోయాయి. మరోవైపు తర్వాతి కాలంలో ప్రభవించిన కొందరు కవులు ఆమె పేరుతో మరికొన్ని పదాలు ప్రక్షిప్తం చేశారు. ఇందువల్లనే ఆమె పదాల్లో భాష. భావం రెండింటిలోనూ తేడాలు కనిపిస్తాయి. ఈ స్థితిలో ఆమె రచనల గురించి ఆఖరుమాటగా ఇదమిత్ణంగా ఏమీ చెప్పలేము. అందువల్ల ఈనాడు ఆమె రచనలు ఏ రూపంలో మనకు లభ్యమౌతున్నాయో అదే

డొ కొడూరు వ్రభాకరరెడ్డ్‌

మీరా గీతామృతధార రూపంలో మన హృదయాలపై ప్రభావం చూపకుండా వుండలేవు. మీరా శ్రీకృష్ణుని తన భర్తగా ఎంచుకొని హృదయావేదన పరిపూర్ణంగా నింపి కావ్య రచన చేసిన వైనం హిందీ సాహిత్యంలో న భూతో న భవిష్యతి.

భావ ప్రతిపాదన దృష్టితో గమనించినపుడు మీరా పదాలను విభజన చేయవచ్చు. మొదటిది ఆమె శ్రీకృష్ణునికి విరహయోగ పక్షంగా శృంగారం రంగరించి చేసిన మధుర (ప్రేమ నివేదన. రెండవది వినయభావంతో శుద్ధ భక్తి పదాలను శ్రీరాముడు, శ్రీకృష్ణుని పరంగా రచించడం, ఆమె గీతాలు మాధుర్యంతో తొణికిసలాడడానికి ముఖ్య కారణం అవి విరహవేదనతో మీరా గుండెను చీల్చుకొని వెలువడిన రసరమ్య గీతాలు కావడమే! ఈ కారణంగా ఆమె శ్రీకృష్ణుని పొందు కోరిన ప్రతిసారి ఆ గిరిధర్‌ గోపాల్‌ అవయవ శోభను వర్ణించడమే కాకుండా వివిధ పదాలలో తన మధుర భక్తి భావాలను ఏ సంకోచం లేకుండా అత్యంత స్పష్టంగా ప్రకటించింది. పైగా ఈ పదాల్లో స్వాభావికత మొదటి నుండి చివరివరకు పరచుకొని ఉంది.

మీరా తన విరహ సంబంధమైన పదాల్లో కూడా స్వాభావికతకు సముచిత స్థానమిచ్చింది. ఆమె హృదయ వికలత మార్మిక దృష్టితో గమనిస్తే ఆమె అనుభవించిన గుండెకోత ఎంత బాధాకరమో విదితమౌతుంది. ఆమె శ్రీకృష్ణుడిని తన హృదయంలో భర్తగా శాశ్వతముద్ర వేసుకొంది. వినయభావంతో చేసిన భక్తిగీతాల్లో అమె అత్మనివేదన సంపూర్ణంగా దర్శనమిస్తుంది. పదాలలో సంసారం అశాశ్వతమనీ, మాయామేయ జగమని బోధిస్తూ ఆడంబరాలను త్యజించి భక్తులు భగవంతుని స్వచమైన మనస్సుతో భజించాలని ఉద్భోదిస్తుంది. చాల పదాలలో మీరా భవబంధాలు దాటించి తనకు పునర్జన్మ లేకుండా చేసి ఆయన దగ్గరే శాశ్వత స్థానం ప్రసాదించమని శ్రీకృష్ణుని ప్రార్థించింది. ఆమె భక్తి పదాల్లో వినయ భావంతో కూడుకున్న దార్శనికత సహజ వికాసానికి చిరునామాగా కనిపిస్తుంది.

మీరా తన గీతాలలో తనకు శ్రీకృష్ణుని యెడలగల భక్తిమయ (ప్రేమభావన అభివ్యక్తం చేసిన తీరు ఆమె అమాయకత్వానికి, స్థిర చిత్తానికి, అకుంరిత దీక్షకు, స్వజనులను, లోకపు తీరును త్రోసిరాజని ప్రవర్తించిన ధైర్యానికి విశిష్ట స్థానం ఏర్పడింది. ఆమె హృదయ స్పందనతో వ్రాసిన పదాలైనందువల్ల భక్తజనులలో వాటికి విశేష ఆదరణ లభించింది.

మీరా పదాల్లో కావ్యకళ ఉచిత రీతిలో కనుపించదు. ఈ రంగంలో ఆమె సఫలత కేవలం గేయాలుగా వ్రాసిన పదాలపై ఆధారపడి ఉంది. కాని కావ్యానికి లయోలా వవ వాలా

మీరా గీతామృతధార అనుకూలమైన, అవసరమైన మధురశబ్దాల ప్రవాహయోజనలో నిర్వివాదంగా ఆమె సఫలత చెందింది. గీత కావ్యాలకు కాలసిన వివిధగుణాలు నిండుగా ఉన్నందువల్ల మీరా పేరు గీత కావ్య రచయితల్లో ప్రముబస్థాన మాక్రమించింది. ఆమె భాష మధురం. అయితే అది శుద్ధంగా ఉండదు. ఇందుకు కారణం బహంశా నేడు లభ్యమయ్యే మీరా రచనలు ప్రామాణికమైనవి కాకపోవటమే పదాలన్నీ గీతాలు కావడం వల్ల ఛందస్సును గురించి ఆలోచించనవసరం లేదు. రచనలో స్వాభావికతకు ప్రాధాన్యతనియ్యడంవల్ల అలంకార ప్రయోగం కూడా ఈ పదాల్లో నామమాత్రమే!

భక్త కవులందరూ పరంపరానుగతంగా ఏదో ఒక భక్తి సంప్రదాయానికి - నాథ్‌, సంత్స్‌ వైష్ణవ్‌ - చెందుతారు. కానీ మీరా భక్తి భావాధిక్యతలో తన్నుతాను మరచి, ఆడి, పాడిన గీతాలు కాబట్టి అవి యే ఒక్క సంప్రదాయానికీ బద్ధమై ఉండవు. ఆ మాటకొస్తే అన్ని సంప్రదాయపద్దతులు అమె రచనల్లో తొంగి చూస్తుంటాయి.

మీరా ఆరాధ్యం నిర్గుణ బ్రహ్మ అయినా కూడా శ్రీకృష్ణ సగుణరూపి. శ్రీకృష్ణ సగుణరూపి అయికూడా ఆమె నిర్గుణ నిరాకారి. మీఠా ఆరాధ్యంలోగల వైచిత్రి ఇదే!

ఏ కావ్యానికైనా సంగీతం ద్వారానే ఒక నజీవత్వం, ప్రణవత్వం, రససిద్ధి నమకూరుతాయి. కృష్ణభక్త కవులందరి రచనల్లో సంగీతం ప్రధానాంశంగా చోటు చేసుకొని ఉంటుంది. మీరా సాహిత్యంలో కూడా సంగీత యోజన విడదీయరాని ప్రధానాంశం. మీరా తన కావ్యంలో ప్రయోగించిన పలుకుబడులు కావ్యమాధుర్యాన్ని సంగీతపరంగా పరిష్తావితం చేస్తాయి.

మీరా వేదన పార్థివ శరీరాలకు కలిగే లౌకిక వేదనగా భావించడం పొరబాటు. ప్రియుని కోనం అనన్య భక్తి భావంతో ఈవె వడిన శ్రమ అలౌకికమూ, దివ్యసంభూతమున్నూ వేదనానుభూతికి మీరా సజీవ చిత్రం అన్నా అతిశయోక్తి కాదు.

మీరా కావ్యరసం శృంగారం. ఇందులో సంయోగం, వియోగం - ఈ రెండు రసాల వర్ణన ఉంది. కానీ వియోగవర్లనే సజీవం.

మీరా కావ్యంలో వల్లభీయదర్శన్‌కు ప్రాతిపదిక ఎక్కువ. ఆమె వల్లభాచార్య “పుష్టిమార్గం' అనుసరించడం కేవలం కృష్ణభక్తుల పరంపర పాటించడానికే. అలాగని మీరాకు దర్శనీయ జ్ఞానం ఉందని కాదు. అమె మూలతః భక్తురాలు. ఆ భక్తి భావాలు అభివ్యక్తీకరించడం ఆమె ముఖ్యోద్దేశం.

(14) డా॥ కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీరా గీశామృతధార

మీరా భక్తి హృదయానికి సంబంధించింది. అది జ్ఞాన సంబంధమైనది కాదు.. ఏ సంప్రదాయానికీ అనుకరణ కాదు. హృదయాన్ని మేలుకొలిపే సహాయకారి. ఇది సామాజిక బంధనాలను స్వీకరించదు. ధార్మిక మర్యాదలను కూడా అనుసరించదు. ఈమె భక్తి వైచిక్రిలో ఎక్కడ నిర్గుణసంత్‌ పదావళి దొరుకుతుందో అక్కడే సగుణ కృష్ణభక్తి మధురభావన కూడా ఉంటుంది.

మీరా తన పదాల్లో ఛందస్సుపై సరైన దృష్టి సారించలేదు. మాత్రాభందస్సులో కూడా హెచ్చుతగ్గులున్నాయి. అయినా రచన రాగానురాగాల గానలయతో రూపుదిద్దుకున్నరదువల్ల మాత్రా ఛందస్సు లోపాన్ని కనపడనీయదు. ఆమెకు కృష్ణభక్తి కావ్య కవుల్లో మహత్వపూర్ణ స్థానం కలుగజేసిన ఆమె భక్తి భావన వైపు దృష్టి సోరించాలి గాని ఛందశ్శాస్తం పై కాదు. -

ఈనాడు మీరా పేరిట మనకు 590 పదాలు లభ్యమవుతున్నాయి. వీటిలో నూరు పాటలకు తక్కువ లేకుండా బహుళ ప్రచారంలో వున్నాయి. ఈ గీతాల్లో పునరుక్తి ఎక్కువ, ఈ లోపం తర్వాతి కాలంలో వచ్చి చేరిన ప్రక్తిప్తాల వల్ల కావచ్చు. లేదా మీరా శ్రీకృష్ణుని ప్రేమ తన్మయత్వంలో తన్ను తాను మరచి గానం చేసినందువల్ల కావచ్చు. ఆమె పదాల్లో విరహగితాలే ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి.

ప్రణయ సామ్రాజ్యంలో వలపు సలుపు తీరని తీయని మధు వీచిక, మనసు పాడే సన్నాయి పాట, అనుభవైకవేద్యమైన ప్రకృతి వరం. వలపు చెలిమి అంతరంగంలో దాచుకుంటే ఎడద పగిలిపోతుంది. అందుకనే బహుశా మీరా తన ఎడద శ్రీకృష్ణుని కోసం పదిలంగా ఉండడానికి తన వలపు అంతరంగంలో దాచుకోకుండా బిగ్గరగా అరచి, అరచి లోకానికి చాటి చెప్పింది. మీరా రాణాకుంభ భార్య

ఈ వాదానికి ఆద్యుడు కల్పల్‌ టాడ్‌దొర, చితౌడు కోటలో 1452లో రాణాకుంభ శ్యాంమందిరం కట్టించాడు. దానికి దగ్గరలోనే మరో మందిరముంది. దీన్ని మీరా మందిరమంటారు. ఈ రెండు మందిరాల సామీపష్యత బహుళ టాడ్‌ పారబడడానికి కారణం కావచ్చు. మీరా జననం మేడతలో 1503లో. రాణా కుంభ అంత్యకాలం 1468. ఆనాటికింకా మీరా శాత దూదాజీకి మేడత నంప్రాప్తించలేదు. అంధ్లువల్ల మీరా రాణాకుంభ భార్య అనడం అసమంజసం, నిరాధారం.

మీరా గీతామృతధార మహాకవి విద్యాపతికి మీరా సమకొాలికురాలు

టాడ్‌ సిద్ధాంత ప్రాతిపదికన ఈ వాదనకు ఆద్యుడు గ్రియర్‌సన్‌. టాడ్‌ ప్రతిపాదనకే పునాది లేనప్పుడు ఆ పునాది ఆధారంగా నిర్మించిన గ్రియర్‌సన్‌ సొధం నిలబడదు. పైగా విద్యాపతి 1403లో “తిరహతి' రాజా శివసిహాని వద్ద ఉన్నట్టు చారిత్రక ఆధారం ఉంది. అలాంటప్పుడు నూరు సంవత్సరాల తర్వాత పుట్టిన మీరా

" విద్యాపతికి సమకాలికురాలెలా అవుతుంది?

మీరా గోస్వామి తులసీదాస్‌తో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు జరిపింది

మీరా తన మెట్టినింట్లో తానెదుర్కొంటున్న కష్టపరంపరలతో నిస్పృహచెంది తులసీదాసుకు 'స్వస్తిశ్రీ తులసీ కులభూషబణ్‌ దూషణ్‌ హరణ గోపాల్‌ అంటూ ఉత్తరం వ్రాసిందని, తులసీదాసు “జాకే ప్రియ న రామ్‌ వైదేహి అంటూ తన రచన వినయ పత్రికలోనిది వ్రాసి జవాబిచ్చాడని జనక్రుతి. దీనితోబాటు ఒక సవైయ్యా (మన వృత్తం లాంటి ఛందోభేదం) కూడా వ్రాశాడనీ ఒక కథనం. ఈ రెండూ తులసీదాస్‌ రచనలేనని నిరూపించబడ్డాయి. కానీ ఇవి రెండూ మీరా ఉత్తరానికి జవాబులవునో కాదో తెలియదు. మీరాబాయి మహనీయతతో ప్రభావితుడైన బాబూవేణుమాధవ్‌ తులసీదాసు గొప్పదనం పెంపొందించడానికై ఈ ప్రయత్సం చేశాడంటారు కొందరు. ఈ తులసీదాస్‌ రచన 1533 కాలం నాటిదని సాహిత్య కారుల నిర్ణయం. 1534లో మేవాడు వదిలి మేడతకు వచ్చింది మీరా. తన కష్టాలను ఏకరువుపెడుతూ తులసీదాస్‌కు వ్రాసిన ఉత్తరం 1534 కంటే ముందుది కావడానికి వీలులేదు. కాబట్టి తులసీదాస్‌ జవాబులు ఆమె ఉత్తరానికి ఇచ్చినవి కావు.

అక్సర్‌ పాదుషా తాన్‌'సీన్‌తో మీరా దర్శనం కోసం ద్వారకకు వచ్చాడు : అక్బర్‌ తన ఆస్థాన విద్వాంసుడైన తాన్‌సేన్‌ను వెంటబెట్టుకొని మారువేషంలో మీరా దర్శనార్థం వెళ్ళినట్టు కవి ప్రియప్రవాస్‌ ఉటంకించాడు. ఆయన పదాల్లోనే వినండి.

“రూప్‌ కీ నాకాయా భూప్‌ అక్బర్‌ భాయీ హియే

లియే సంగ్‌ తాన్‌సేన్‌ దేఖిబే కో ఆయౌ హై॥

మీరా రూపలావణ్యాలు దర్శించడానికి అక్సర్‌ తాన్‌సేన్‌తో మీరా వద్దకు వచ్చాడని దీని భావం. ద్వారకలో స్థిర నివాసమేర్చరచుకొన్న నాటికి మీరాబాయి వయస్సు 40 సంవత్సరాలు. క్రీ.శ. 1532లో జన్మించిన అక్సర్‌ వయస్సు ఆనాటికి 11 సంవత్సరాలు. ఆయన అప్పటికింకా మూర్చాభిషిక్తుడు కాలేదు. 25-30 సంవత్సరాల

డా! కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీరా గీతామృతధార వయస్సులో మధుర భావస్ఫూర్తిలో ద్వారకకు వెళ్ళి నాడనుకున్నా ఆనాటి మీరాబాయి 55-60 సంవత్సరముల వృద్ధురాలు ముదుసలి మీరాబాయిలో ఏ అందచందాలు చూడాలని అక్పర్‌ ద్వారకకు వెళ్ళినట్లు? ఇది మీరాబాయి ఘనత పెంచడానికి అక్చర్‌తో భేటీ చేయించిన కవి 'ప్రియప్రవాన్‌' ప్రక్షిప్తం తప్ప వేరేమీ కాదు.

ఐతే, అక్బర్‌ మీరాబాయి గానం శ్రవణం చేసినట్లు “మీరా బృహత్‌ పద సంగ్రహ్‌"లో ఒక పదం చోటు చేసుకుంది.

“మాయీ రీ మైం సాంవరియా జాన్యో నాధ్‌

లేన్‌ పరచో అక్బర్‌ ఆయో తాన్‌సేన్‌ కో సాథ్‌

రాగ్‌ తాన్‌ ఇతిహాస్‌ శ్రవణ్‌ కరి నామ్‌ నామ్‌ సిరి మాథ్‌

మీరా కే ప్రభు గిరిధర్‌ నాగర్‌ క్‌న్హే మెహి సనాథ్‌

అక్బర్‌ తాన్‌సేన్‌తో వచ్చి మీరాబాయిని దర్శించాడని, మీరాబాయి రాగ, స్వర జతులతో అక్చర్‌కు పురాణ కాలక్షేపం చేసిందని దీనర్ధం. ఇది కూడ ఎవరో మీరాబాయి భక్తులు ఆమె గొప్పతనాన్ని ఇనుమడింపజేయడానికి చేసిన ప్రక్తిప్త ప్రయత్నం గానే కనిపిస్తుంది తప్ప చారిత్రక సాక్ష్యానికి నిలబడదు.

మీరా గురువెవ్వరు? : మీరా గురువెవరయిందీ చారిత్రకాధారాలతో ఇంతవరకు ఎవ్వరూ నిరూపించలేదు. అయితే, రైదాసు, తులసీదాసు, విఠల్‌నాథ్‌, జీవగోస్వామి "పేర్లు వినవస్తాయి. ఆమె పదాల్లో చోటు చేసుకొన్న 'రైదాస్‌' 'సంతరైదాస్‌' కాడు - మరోవరో కావచ్చు. ఎందుకంటే కాశీ నివాసి అయిన నంత్‌ రైదాస్‌ 1521లో మరణించేనాటికి మిరా 18 సంవత్సరాలది. రైదాసు ఎప్పుడూ కాశీ వదిలి బయటకు వెళ్ళినట్లు లేదు. పైగా మీరా ఆయన జీవితకాలంలో కాశీ వెళ్ళినట్లు అధారాలు లేవు. కాబట్టీ మీరా తన పదాలలో పేర్కొన్న 'రైదాసు' పదాన్ని వ్యక్తి నామవాచకంగా తీసుకోకూడదు. జాతి నామవాచకంగా తీసుకోవాలి. గిరిధర్‌ నాగర్‌ పదబంధంలో నాగర్‌ ఆమె గురువని భావ కవితాపితామహుడు రాయప్రోలు సుబ్బారావు తన “జడకుచ్చులు' కావ్యంలో 'గీతాందేహి” అనే ఖండికలో అన్నారు. ఇందుకు ఆధారమేమీ కనపడదు. గిరిధర్‌ నాగర్‌ అంటే శ్రీకృష్ణుడని అర్ధం. ఇక మిగిలిన తులసీదాస్‌, విరల్‌నాధ్‌, జీవగోస్వామి మీరా గురువులనడానికి ఆధారాలు లేవు.

మీరా రచనలు : మీరా రచనలని ముద్రపడిన గ్రంధాలు ఎనిమిది.

1. గీత గోవిందం టీక : జయదేవుని అష్టపదులకు ఇది టీక. ఇది మహారాణా

డా కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీరా గీతామృతధార

కుంభ రచించిన గ్రంధమని కొందరి అభిప్రాయం. ఇది మీరా రచన కాదనటానికి స్పష్టమైన కారణం మీరాకు ఈ గ్రంధాన్ని వ్యాఖ్యానించే పాండిత్యం లేదన్నది నిర్వివాదాంశం.

2. నరసీజీ మాహేరో : ఇందులో భక్త నరసీజీ “ఆహారం సమర్పించటం" పద్యాల్లో వర్ణించబడింది. ఈ రచన మీరాది కాకపోవచ్చు. మొదటి కారణం ఈ పుస్తకంలోని ఖడీీబోలీ, వ్రజభాషల మిశ్రమ భాషకు మీరా రచనలలోని రాజస్థానీ ఖడీబోలీ భాషకు సామ్యం కనిపించదు. రెండవ కారణం ఈ పుస్తకం ప్రామాణిక ప్రతి ఇంతవరకు లభించలేదు.

3. వుటొకర్‌ పద్‌ : ఇందులో మీరా పదాలతో బాటు ఇతర భక్తకవుల పదాలు కూడా సంకలించబడ్డాయి. అందరు కవుల రచనలతోబాటు మీరా రచన కూడా ఎవరో అజ్ఞాత వ్యక్తి సంకలనం చేసి ఉండవచ్చు. అందువల్ల ఇది మీరా స్వతంత్ర రచనగా ఆమోదించటం భావ్యం కాదు.

4. రాగ గోవింద్‌ : ఇది కేవలం మీరా పదముల సంకలనం మాత్రమే. మీరా - ఏ పదములతోనైతే గోవిందుని కీర్తించిందో ఆ పదములు మాత్రమే ఇందులో చోటు చేసుకున్నాయి. ఆచార్య రామచంద్ర శుక్స్‌ ఇది మీరా రచనే అన్నార్తు.

5. మీరాకీ మలార్‌ : గ్రామీణ జీవితంలో బహుళప్రచారంలో ఉన్న లోక్‌గీతాలు గల (గ్రంథంగా ప్రాచుర్యంలో ఉందీ రచన. ఈ పుస్తకం సంపూర్ణంగా కానీ, అసంపూర్ణంగా కాని లభించలేదు. అది దొరికే సూచనలు కూడా లేవు అందువల్ల ఇది నిశ్చయంగా మీరా రచనే అని చెప్పలేము.

6. గర్వాగీత్‌ : ఈ గ్రంథానికి గుజరాత్‌లో బహుళ ప్రచారముంది ఇందులోని భాషపై ఆధునిక ప్రభావం చాలా ఉంది. పైగా భాషారూపం కూడా ఆధునికమే. అందువల్ల దీన్నీ మీరా రచనగా ముద్ర వేయడం అన్యాయమే అవుతుంది.

7. రాగ్‌ సరోద్‌ సంగ్రహం ; సరోద్‌ రాగంలో రచన చేసిన కబీరు, నామ్‌దేవ్‌, మీరా రచనల సంగ్రహమిది. ఈ రచయితల భక్తుడెవరో ఈ గ్రంథాన్ని సంకలనం చేసి ఉంటాడు. కాబట్టి ఇది కూడా మీరా స్వతంత్ర రచన కాలేదు.

8. మీరా పదావళి : 'మీరా పదావళి' మొదటిసారిగా “రాగ కల్పద్రుమ్‌” "పేరుతో 45 పదాలతో బెంగాల్‌లో ప్రచురణపొందింది. ఈనాడు 108 పదాలతో “మీరా జీవన్‌ బౌర్‌ కావ్య”, 216 పదాలతో “మీరాకే (గ్రేమ్‌ సాధన్‌, 103 పదాలతో “మీరా స్మృతి

(1 డా॥ కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీరా గీతామృతధార గంధ్‌', 202 పదాలతో “మీరాబాయి పదావళి", 590 పదాలతో “మీరా బృహత్‌ పద సంగ్రహ్‌' లభ్యమవుతున్నాయి ఈ గ్రంథాల్లో వాడిన భాష రాజస్టాని, ఖడీబోలి, వ్రజభాష, గుజరాతీ, పంజాబి. మీరాబాయి తన పదాలను ఎక్కువగా రాజస్థానీ మిశ్రిత భాషలో వ్రాసింది. అక్కడక్కడా శుద్ధ వ్రజభాషాప్రయోగం కూడా చేసింది. అందువల్ల మీరాబాయి రచించిన పదాలెన్నో ప్రక్షిప్తాలెన్నో తెలియదు. ఫ్రక్షిస్తాలను వెలికి తీయడం కష్టం కాకపోవచ్చు. హిందీ సాహిత్య పండిత ప్రకాండులు నడుం బిగించాలి. మీరాకు ఎనలేని ప్రఖ్యాతి తెచ్చినవి ఈ గీతాలే. వీటినే మీరా భజనలంటారు. ఈ పదావళి ఈనాడు హిందీ సాహిత్యంలో దేదీప్యమానంగా విరాజమానం కావడానికి మీరా ప్రియసఖి లలిత దూరదృష్టితో, మీరాపైగల అచంచల (ప్రేమ, భక్తి విశ్వాసాలతో వాటిని భద్రపరచి భావితరాలకు అందజేయడమే,

కావ్య విశ్లేషణ నా ఉద్దేశ్యం కాదు కాబట్టి ఒకేఒక మీరా భజనను సూక్ష్మంగా వివరిస్తాను. “ఛాయావాద్‌' కవిత్వంలో ్రకృతిచిత్రణ ఒక ప్రధాన భాగం. ఈ గీతం గమనించండి.

“'ఏయా మోహి6 దరసన్‌ దీజై, హో

వ వ న న స న స స

మీరా6 బిర్‌హణి వ్యాకులి దరసన్‌ కబ్‌హోసీ, హో ॥” (మీరా 26)

ఇందులో సంవత్సరంలో నెలలవారీ ప్రకృతిలో జరిగే మార్చును వర్ణిస్తూ వాటి నేపథ్యంలో తన విరహాన్ని ఎంత దయనీయంగా ఉందో చెప్పుకుంది మీరా. ఇది చదివిన ఏ పారకుడూ కన్నీరు కార్చకుండా ఉండలేడు. ఇది నిశ్చయంగా 'ఛాయావాద్‌' కవిత్వమే.

“ఛాయావాద్‌' కవిత్వానికి ఆద్యుడు కీ॥ శే॥ జయశంకర్‌ ప్రసాద్‌ (క్రీశ 1889-1937) అని అంటారు. మీరా కాలంనాటికి - 16వ శతాబ్దం ప్రధమ పాదంలో

• ఏ కవితకు 'ఛాయావాద్‌' పేరు లేదు. కాన 'ఛాయావాద్‌' భావాలతో కవితలు రాసిన కవులెవరైనా మీరా కాలంలో గానీ, అంతకు ముందుగానీ ఉండి వుంటే అందులో మీరాదే అగ్రతాంబూలం. హైదరాబాదు, 30-05-2009. కోడూరు పుల్లారెడ్డి

(9) డా! కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మ్‌ మి స జి. సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి స షు కార్యదర్శి, సూరన సారస్వత సంఘం య ఖ్‌ 21/375-ఎ, కోట, నంద్యాల - 518 501. ఫోన్‌ : 08514-248135 ఉ మధురము(మీ)రా ఇ

“మధురమురా మురాసుర విమర్షన నీదగు బ్రహ్మగీతి; నీ

అధరమురా పురాకృత మహా సుకృతమ్ము గడించుకొన్నది-ఈ

శ్లృధ నవమేఖలల్‌ వ్రజ విలాసిను లంబర మందు నుండి ఈ

పృథివికి శంపలై నిను వరింపగ వచ్చిరిరా! వ్రజేశ్వరా!” ॥

అదేమోకానీ ఆ వ్రజగోపాలుని నామం స్మరిస్తే చాలు - ఎంతలావు 'పాషాణపాక కవీ కూడా ఇలా నవనీత హృదయుడై కవితాసుధ చిలకరిస్తాడు.

“పాషాణపాక ప్రభో? అని మన్ననలందుకున్న కవి సమ్రాట్‌ను ప్రత్యేకించి చెప్పబనే లేదు కదా! ఆ మహాకవి కృష్ణుని తలంచగానే అంత మధుర మంజుల భావబంధురమైన లలితగీతం ఆయన కలంనుండి జాలువారిందీ అంటే...?

“నీపేరు తలచినా చాలు... మదిలో పొంగు శతకోటి యమునాతరంగాలు” అని మరోకవి అన్నట్లు గిరిధర గోపాల నామ స్మరణంలోనే ఒక తన్మయత్వం నిండివుందనాలి.

మరో కారణమూ దీనికుందనిపిస్తుంది! ఆ శ్రీకృష్ణ భగవానుడే సాక్షాత్తూ ప్రవచించిన 'భగవర్గీతిలో “సర్వ ధర్మాన్‌ పరిత్యజ్య మమేకం శరణం వజ” అన్న అపూర్వ శ్లోకం ప్రత్యేకించి శరణ ప్రపత్తి'కి నంబంధించినదిగా “నాలాయిర ప్రబంధాలిలో ఆళ్వారుల ఉల్లేఖనం!

వైష్ణవభక్తి సంప్రదాయంలోని నాలుగు అతి ముఖ్యమైన విశేషణాల్లో నాల్గవదీ, చివరిదీ, అత్యంత ప్రధానమైనదీ ఈ శరణ ప్రపత్తి భావన. “అన్యధా శరణం నాస్తి త్వమేవ శరణం మమ” అని భక్తుడు సర్వాత్మానా తనను తాను భగవంతునకు అర్పించుకోవటం ఈ శరణ విధానం.

(2) డొ॥ కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీరా గీతామృతధార

ఈ తీరునకు నవవిధ భక్తి రీతులలో అతి సమీపమైనదీ, అదే తానైనదీ ఒక్క “మధురభక్తి మాత్రమే! ఈ మధురభక్తి రీతిలో “భక్తురాలు తాను భగవంతునకు సమర్పిత జీవాత్మగా త్రికరణశుద్ధిగా ఆరాధిస్తుంది. భక్తుడయితే తనను తాను 'స్త్రీ వద్భావానికి' గురిచేసి భగవంతుడు ప్రియుడుగా తాను శేయసిగా పరాకాష్ట నాంది నమర్పించుకుంటాడు. పురుషుడు తనను ప్రీగా - భగవంతుని నిమిత్తం - భావించుకోవటమనే భావనే మధురం! ఇది భక్తీతో ముడిపడితే 'మధురభక్తి. ఆ మధురభక్తి అనల్పోదాహరణం - ఉత్తరాదిన అయితే “మీరా”, దక్తిణాదిన అయితే “తరిగొండ వేంగమాంబి - భక్తురాండ్రలో ఇద్దరే సాక్షాత్కరిస్తారు. భక్తులలోనయితే నాడూ-నేడూ, అక్కడా-యిక్కడా చాలామందే తారనపడతారు. అయినా ఒక “దేవులపల్లి” ఒక 'పోతన' మాదిరి ఎవ్వరూ కనబడరు.

మీరాలో ఒక ప్రత్యేకత వుంది. అదేమంటే - అమె పండితురాలు కాదు, కవయిత్రి అంతకూ కాదు. ఆమె భాష ఆకాలం నాటి 'పామరభాషి! “భాషలో” శ్రవణ సుభగత్వం లేకపోయినా “మధురభక్తి భావనలో' హృదయదఘ్నమైనంత “జీవుని పారవశ్య భావని గోచరిస్తుంది. అందువలననే 'మీరాభజన్‌' అంటే అంత ప్రచారం!

ఎందరో - ముఖ్యంగా తెలుగులో - ఆ భక్తురాలి భజన గీతాలని 'గతాలుగానే' అనువాదం చేశారు. అయితే అన్నీ తెలుగు చేసే సాహసం మాత్రం ఎవరూ చేయలేదు, తమ హృదయాలను ఆకర్షించిన 'మధుర మధురమైన" వాటినే డా॥ దాశరధి, డా॥ సినారె, మధురాంతకం, ఇలపావులూరి వంటివారు - ఇంక వెనక దినాలలో 'రజని" లాంటి వారు తెలుగుచేశారు - పాటలుగానే! ఎవరూ వాటిని “తేట-గీతాలలో” అంటే శుద్ధ దేశీచ్చందంలో పద్యాలుగా అనువదించే లేదా అనుసృజించే 'సాహనం” చేయలేదు. ఇన్నాళ్లకు ఆ ఆలోచన డా॥ కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డిగారికి రావటం విశేషం!

నిజానికిదొక ప్రయోగమనే చెప్పాలి. పూర్వం మన తెలుగు కవులు సంస్కృతం నుండి తెలుగులోకి రచనలను తెచ్చే ప్రయత్నాలన్నీ ఈ రీతిలో సాగేవన్న విషయం మరచిపోరాదు. మనం సంస్కృతంలో - అది నాటకంకానీ, పురాణంకానీ, గద్యంకానీ మరేదైనా కానివ్వండి అన్నీ తెలుగులో 'పద్యకావ్యాలుగానే' రూపొందేవి.

అలాగయితే డా॥ కోడూరు వారిలో ప్రత్యేకత ఏముందనీ? అంటే - ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యంలో అనేక ప్రక్రియలు “కందుకూరి' వారి వుణఖ్యమా అని అవతరించాయి కనుక, మూల గ్రంథ ప్రక్రియ ఏదయితే కెలుగులోనూ అదే ప్రక్రియలో రచనకు తీసుకురావటం సాధారణమై పోయింది కనుక, ఇటువంటి ధోరణిలో మళ్లీ ఒక పురాతన సంప్రదాయాన్ని ఇలా మెరిసేలా చేయటమే ప్రత్యేకత!

(2) డా; కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీరా రీతామృతధార అందులోనూ ఎవరూ పూనని ప్రయత్నం ఇది. ఇందులో కూడా “మక్కీకి మక్కి ధోరణి కాకుండా డాక్టరుగారు “అనుసృజని అన్నారు కనుక 'మీరాభావాలకు మెరుగులు దిద్దీ, ఆమె చెప్పిన సారాంశాన్ని వడబోసీ - ఆయా విశేషార్థాలూ వచ్చేలా, మూలంలో 'భజనగతి' సంప్రదాయంలో సాగే ప్రక్రియని తెలుగు 'తేటగీతుల'లోకి తేవడమనే ఈ ప్రయత్నం నిజంగా ప్రత్యేకమైనదీ, ప్రశంసార్హమైనది కూడా!

“అనుసృజనం' అని కవిగారు తమమాట ముందే వినిపించారు కనుక - మీరా ఒక్కోచోట ఐదారు పాదాలలోనే ముగించిన తావుల కవిగారు సుదీర్చ భావోల్లేఖనము ప్రదర్శించటం జరిగింది.

నిజానికి డాక్టరుగారు 'మీరా'భజనలు నలువదింటిని ఎన్నుకోవడమే కడు సాహసం! సాహసమనడం ఎందుకంటేనూ - ఈ నలభైయింటిలోనూ 'రెండు, మూడు, ఆరు, ఏడ్డు, ఎనిమిది, పది, పదహారు, పందొమ్మిది, ఇరవయ్యేడు, ఇరవై తొమ్మిది” క్రమ సంఖ్యలున్న గీతాలే అడపాదడపా రేడియోలలోనూ (సిలోన్‌, వివిధ భారతి), కొన్ని కొన్ని హిందీ సినిమాలలోనూ వినిపించే గీతాలు. వీటిలోనూ “ఏడు, ఎనిమిది, పది, పందొమ్మిది సంఖ్యలోగలవి తెలుగులోనూ గీతాలుగా అనువదితములై వినిపించేవే. అవి మూలంలోనూ అతి 'ప్రసిద్ధంగా వినిపించేవి. అంటే “మీరా” భజనలంటే యిష్టపడేవారి నోటా వినిపించే క్రమసంఖ్య లవన్నమాట. అలాంటిది డాక్టరుగారు ఏకమొత్తంగా నలువదింటిని ఎంపిక చేసుకోవటమూ, వాటి సొగసు ఎక్కడా చెడకుండా నరళ నుందరమైన తేటగీతి పద్యాలలోనికి 'అనుసృజని గావించటము నిజంగా ఒక “అపూర్వ ప్రయత్నమే”!

మచ్చుకు ఒకటి రెండు చూడండి - ఎంత సూటిగా, సరళంగా, మాతృకలోని భావాన్ని చెడకుండా అందంగా, అంతకంటే సొగసుగా కూడా చెప్పిన వైనం

“రామనామ మధుర సుధారసము నాని

కలుషమతుల సఖ్యమ్ము కాలద్రోచి

బుద్ధి మంతులతోడ సంశుద్ధి గలిగి

మదన గోపాలు పూజలో మనుచు నీవు

కామ మోహ లోభ క్రోధ కల్గుషముల

చిత్తమున నుండి పోద్రోలి....." (7వ గీతం)

అలాగే ఎనిమిదవది - ఇది “మీరా భజనలలో చాలా ప్రశస్తంగా ప్రచారమందిన గీతం - ప్రసారమైన గీతం. తెల్తుగనువాదాల్నీ చవిచూచిన గీతం. ఆ మాతృకని డాక్టరుగారు -

మీరా గీతామృతధార .

“దొరికె రామనామమ్మను మరకతమ్ము

ఈ అమూల్యావతంసమ్ము నెంతా ప్రీతి

నిచ్చె నా యొజ్జ్ఞ నా భావి హితము గోరి...” _ (8వ గీతం)

అంటూ ఇలా అతి సరళ సుందరంగా అనుసృజన గావించారు.

ఇలానే అన్నింటినీ - అయితే కొన్నిచోట్ల ప్రకృతిని వర్ణించిన పట్టుల - మీరా ఎంతగా తాదాత్మంతో 'అతిశయించి' పొడిందో అంతకంటే ఎక్కువగానే డాక్టరుగారూ చెప్పిన తీరుగోచరిస్తుంది. ఇదేమీ లోపమనరాదు. ఎందుకంటే అనుసృజనలో ఒకచోట “మాతృకాస్వరూపం' కురుచా కావచ్చు, మరోచోట గురుత్వమూ సిద్ధించవచ్చు. ఇది “అనునృజన లక్షణం”. అందునా 'అనుసృజన' కళలో డాక్టరుగారిది సృజనాత్మకతకు ప్రాధాన్యమిచ్చి ఆహార్యం అందించే చాతుర్యం! వీరి వెనకటి “శృంగార తిలకం ఒక్కటి చాలు వీరి “అనుసృజన కళి ఎంత కళాత్మకంగా సాక్షాత్కరిన్తుందో! మరీ ఎక్కువచెబితే 'సద్దికంటె వూరగాయ జాస్తయిన' సామెత అవుతుంది కనుక - మిగతది సశేషంగా పాఠకులే తీర్చరులుగా భావిస్తూ ఇంతటితో నిలుస్తున్నాను. చెప్పడం ప్రారంభిస్తే డాక్టరుగారి ఏ రచనైనా ఎక్కువగా చెప్పబుద్ధవుతుంది. అందుకే బుద్ధికి బుద్ది చెప్పి ఇంతటితో ఆగిపోతాను. .

“జయంతితే సుకృతినో రససిద్ధాః కనీశ్వరాః” డాక్టరు కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డిగారు వారిలో ఒక రస సిద్దుడు. అస్తు! నంద్యాల నుధీ విధేయుడు 20-3-2009 గొట్టిముక్కల సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి డా॥ కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీరా గీతామృతధార . న. 6-1/93 జనక్‌ప్పురి, న్యూఢిల్లీ - 110 058 ల్‌ | గ! ద :011-4560 7899 1400116 : 98115 99430 ఛఈ కొంతి పుంజంతి

ప్రజా జీవితంలో మమేకమై అజరామరమైన రచనలు చేసిన కవులు ధన్యజీవులు. కృష్ణభక్తురాలు మీరాకు ఈ సౌభాగ్యం సం్రాప్తించింది. ఆమె భక్తిగీతాలు ప్రజల జీవితంలో, వారి పలుకుబడుల్లో బాగా కలిసిపోయాయి. వాటిని పాడుకొని భారత ప్రజలు భక్తిభావంతో తమ సమయాన్ని రసమయం చేసుకుంటారు. మీరాతోపాటు “'మేరేతో గిరిధర్‌ నాగర్‌ దూసరా న కోయీ' అనే పల్లవి నాలాపించి పారవశ్యం పొందుతారు. తమ జీవితాలను ధన్యం చేసుకుంటారు.

కృష్ణభక్తిలో సంపూర్ణంగా లీనమైన మీరాబాయి తన దివ్య శృంగార భావనను వర్షించింది. శృంగార భావనా మధురకాంక్రకు ఆలంబన లౌకిక పురుషుడు కాక ఒక అలౌకిక, అపార్థివ దేవ పురుషుడైనప్పుడు ఆ శృంగార భావనను 'దివ్య శృంగారమ'ని అంటారు.

“మర్వుడైనట్టి వానితో మనువు వలదు

చిరమున చిరంటి స్థానమ్ము చేరుకొరకు

గోపబాలుని వరునిగా కోరుకొందు!” (37)

“జన్మజన్మల బంధమ్ము సాగు కతన

అచ్యుళుని పైని నాడ్రేమ కంతులేదు

స్వామి నావెంతలేనట్టి క్షణమెయ్రైన

తాళశక్యము కొదు విరాళియింత!” (2)

దైవోన్ముఖమైన ఈ శృంగారానికి శాస్త్రాల్లో 'ఉజ్బల రసమ'నే పేరున్నది. దీని న్ధాయా భావం 'భక్తి లేదా 'మధురరతి".

“అలకాపరి నాకు గ్రుేమాస్పదుండు

చిద్విలాసుని రాతిరి చేరుకొందు

వే విధముల వలపుల సేవించుకొందు

దివ్యభావన వేకువ తిరిగి వత్తు.” (2)

(2) డాః కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీఠా గీతామృతధార

విశిష్ట కవయిత్రి మీరా విరహదగ్గ గళం నుండి సహజగతిలో వెలువడిన గీతాల్లో ఆమె ఆత్మానుగతమైన భక్తి భావమే వెలువడింది. అది పై గీతాల్లో సుస్పష్టం.

మధురభక్తి త్రివిధాలంటారు - రూపవర్ణన, విరహవర్డన, ఆత్మార్చణ. అలౌకిక సౌందర్య సంపన్నుడు, షోడళ కళానిధి, శిఖిపింఛమాౌళి, పీతాంబరధారి, కుంచిత కేశపాశి శ్యామసుందరుడు అయిన తన ప్రియుడు కృష్ణుణ్డి ఎన్నో పదాల్లో వర్ణించింది, కీర్తించింది మీరా.

“వెడద కనుదోయి కలవాడు, పెదవిపైన

అమృతధారల మురళితో నొడువాడు,

నెమలి పింఛమ్ము సిగపైన నమరువాడు,

కుండలముల దాల్పినవాడు, కొమరు మీరు

వరుణ తిలకమ్ముతో ఫాల మమరువాడు,

వైజయంతి గళమ్మున వరలువాడు,

మోహనాకారు డలకల మోమువాడు,

మొలను చిరుగజ్జె లల్లన మైోయువాడు -” (4)

మరోసారి దాస్య భావంతో వినయ పూర్వకంగా ్రార్ధిస్తుందిలా -

“దాసి “మీరి కొసంగుము దర్శనమ్ము

జన్మ జన్మల నీ దాసి చాన మీర

నీ పదమ్ములె శరణని నిలిచి యుండె!” (6)

ప్రియుడులేని ప్రపంచం ఆమెకు శూన్యం. ధ్రేమపిచ్చిలో పడిన మీరా బాధను ఎవరూ అర్ధం చేసుకోరు. బాధతో ఆమె అడవుల్లో, కొండకోనల్లో తిరుగుతుంది. కానీ, అమె వేదనకు ఉపశమనం కలిగించగల వైద్యుడు ఎక్కడా దొరకలేదు -

“*విరహబాధతో నేనెంతొ వేగిపోయి

పశ్యమంతయు వెదకితి వెజ్జుకొరకు

రోగపీడిత 'మీరిను బాగుసేయ

శ్యామసుందరుడొకనికే సాధ్యమౌను!” (17)

దాదాపు నాలుగు దశాబ్ధాల తన లఘు జీవితంలో మీరా కుటుంబం, సమాజం, రాజకీయ ప్రత్యర్థులు పెట్టిన ఎన్నో హింసలు అనుభవించింది -

“సర్పపేటి నంపెను రాణ స్పర్థతోడ

శుచిగ నేను దాని దెరచి చూచినంత

(2) డా॥ కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీరా గీతామృతధార స్వర్ణ నాభమ్ముగా మారె స్వామి కరుణ పాపి రాణ హలాహల పొత్రనంప ఆలకాపరి దయనది అమృతమయ్యు అంపశయ్య నా దుండగీడంప నదియ పూలసెజ్ఞాయె నామది మోదమలర.” (16) పురుషాధిక్య సంస్కృతితో కూడిన సామంతవాద వాతావరణంలో స్త్రీల పరిస్థితి చాలా శోచనీయంగా మారిన కాలమది. ఈ క్లిష్ట పరిస్థితుల మధ్య మీరా తన వ్యధాభరిత జీవితం గడిపింది. శ్రీకృష్ణ భగవానుని తన ప్రియునిగా చేసుకొని ఆనాటి సమాజంపట్ట, సరిస్థితులపట్ల తిరుగుబాటు చేసింది స్రీ కావడం మూలాన అనాటి స్రీల పీడిత హృదయవేదన బాగా అర్థం చేసుకుంది. కష్టభరితమైన ఆమె జీవితమే ప్రపంచం పట్ల అమె విరక్తికి కారణం. తన జీవితంలో స్వజనుల చావు చూసింది. వైధవ్యం మరిన్ని కష్టాలను తెచ్చిపెట్టింది. మరోవైపు తన అశాంత జీవితంలో శాంతిసాధనకు ఆమె ఎన్నుకున్న మార్గానికి అత్తవారింటి వాళ్ళు విరోధులుగా తయారయ్యారు - “అయ్యొ! మాయత్త యింతింత అన్నెకారి _ అగడుకాకి మా ముద్దుల అడుబిడ్డ -” (18) _ _ ఇక అమెలో స్రీ జీవితంపట్ల, ప్రపంచంపట్ల విరక్తి పెరిగిపోయింది. ఈ అవరోధాలు ఆమెను ధీరోదాత్తను చేశాయి. ఆమె తన మార్గంలోని ప్రతిబంధనాన్ని తిరస్కరించింది. “పాధుసంతుల తోడ నే చర్చసీయ పాడు చేసిత నందురు వంశకీర్తి యేది యేమైైనగాని నాకేమి భయము స్వామి 'మీర'ే సొంతము సత్యమిద్ది!” (1) తన తిరుగుబాటు చైతన్యాన్ని శ్రీకృష్ణుని భక్తితో సమన్వయ పరచి సమకాలీన స్రీ సమాజానికి తిమిరంలో తేజోపుంజ మయ్యింది మీరా తన మనస్సులో దినదిన ప్రవర్ధమాన మవుతూవచ్చిన తిరుగుబాటు భావాన్ని తన కవిత్వంలో ఎంతో సొాహసంతోనూ, స్పష్టతతోనూ అభివ్యక్తీకరించింది. నిజానికి ఆమె కవిత్వమంతా ఆమె తన జీవితానికిచ్చిన సహజ సరళమైన, మనసును చలింపజేసే అభివ్యక్తే! ఇలాంటి మీరా భక్తి-ప్రణయ గీతాల నుండి నలభై పదాలను ఎంపిక చేసి చక్కటి భావ సంపదతో, సులభ గ్రాహ్యమైన భాషలో మనసుకు హత్తుకొనేలా (26 డా॥ కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీరా గీతామృతధార తెలుగులో అనుసృజన చేసిన డా॥ కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి ఎంతైన అభినందనీయులు. ఆయన ఒకచేత వైద్యం, మరోచేత సాహిత్యం రెండింటిని సాధన చేసిన సవ్యసాచి. ఇప్పటికే ఆయన స్వతంత్ర రచనలు, అనువాదాలు పాఠకుల మన్ననలందుకున్నాయి.

మీరా పదాలు తొలుత 16వ శతాబ్దపు రాజస్థానీ భాషలో వ్రాయబడ్డాయి. అయితే కాలక్రమేణా దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో వాటికి ప్రజాదరణ విశేషంగా లభించడంతో వాటికి బ్రజభాషా రూపం, గుజరాతీ రూపం, పంజాబీ రూపం కూడా వచ్చి చేరాయి. ఇలాంటి గీతాలను క్షుణ్ణంగా అర్థం చేసుకోవడమే కష్టం. అర్ధం చేసుకున్నా వాటిలోని సంగీతాత్మకత చెడకుండా మీరా మధురభక్తిని అంతే బలంగా వ్యక్తీకరించడం మరింత కష్టసాధ్యమైన పని. అయితే భావప్రవణత గల కవి హృదయం పొందిన ప్రభాకరరెడ్డి గారు మీరా పదాల్లోని భావతీవ్రతను, మానసిక ఆవేదనను అంతే బలంగా తన అనుసృజనంతో తీసుకు రాగలిగారు. ఈ విధంగా మీరాను తెలుగింటి ఆడపడుచును చేశారా అనిపిస్తుంది.

మచ్చుకు ఒక పదానుసృజనం చూద్దాం -

చందన చితిని పేర్చి 'నీ చేతులతోనే దీనికి నిప్పంటించి పో' అని మర్మవేదనతో ప్రియున్ని పిలిచే మీరా భావాన్ని ప్రభాకరరెడ్డి గారు పొల్లుపోకుండా ఎంత సరళంగా, భావస్పోరకంగా మన ముందుంచారో చూడండి.

“జీవితము'పైన కోర్కె నశించె నాకు

మంచి గంధపు కట్టె లమర్చి నేనె

వాసనలు వెదజల్లు సొంబ్రాణితోడ

సిద్ధ పరచితి చితిని నా జీవితేశ!

ఇపుడె వలపు పథమ్ము బోధించవేని

నీవె పాడెకు వేగమే నిప్పుబెట్టి

ఆ చితాభస్మమెల్ల మే నలదుకొమ్ము

కలికి 'మీర*ను నీలోన కలుపుకొమ్ము!” (3)

చితిని ఒకచోట 'పాడి' అనడం కొందరికి రుచించక పోవచ్చు. కానీ, రసాస్వాదనకు అది అంతగా అంతరాయం కలిగించదు. ప్రభాకరరెడ్డి గారు ఇలాంటి రచనలు మరిన్ని తెలుగు పాఠకులకు అందిస్తారనడంలో ఎలాంటి సందేహం లేదు. వారిని మరోసారి మనసారా అభినందిస్తున్నాను. న్యూఢిల్లీ 12-06-2009, జె. లక్ష్మరెడ్డీ

(27) డా॥ కోడూరు వ్ర ఫ్ర భాకరరెడ్డి

మీరా గీతామృతధార య గుత్తి (జోళదరాశి) చంద్రశేబరరెడ్డి, ను 15, ఫేజ్‌.1, జెపి ఎన్‌.నగర్‌, మియాపూర్‌, హైదరాబాద్‌-50 [౧ మొబైల్‌. 91779 45559 ఈ పాట తేట జన్మించుటకుమున్న జననీ జనకులను చెరలోన నెట్టిన చెలువు కాడు పెద్దయైనంతనే (ప్రేమ పెంచినవారి దవ్వుగా నుంచిన దాప్టికుండు ప్రేమించి మమతతో పెళ్ళాడిన సతికి సవతుల గూర్చిన సరసకాడు భక్తి నారాధింప బంధాల బలిచేసి ఇడుమల లిచ్చిన గడుసుకాడు ఇట్టివానిని చేపట్టి నట్టి మీర కెన్ని ఇక్కట్టు నాయార్తి కేది చివర ఆమె గీతమ్ము లందంపు నాంధ్రమందు వెలయజేసితి గిరిధారి ప్రాయము జెంద. తేటగీతుల నీపాట తేట పరుప బాలకృష్ణుని మురళియై పల్లవించి తెలుగు గుండెల మీరకు వెలుగు గూర్చి నావు, మిత్ర ప్రభాకరా నీవు! నతులు. "హైదరాబాదు, ॥ 15-07-2009. గుత్తి (జోళదరాశి) చంద్రశేఖరరెడ్డి డా॥ కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీరా గీతామృతఢార ల డా| కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి, 11.0.(2266) టి. శిశువైద్య నిపుణులు, పద్మ చైట్ట్‌ హెల్త్‌ క్లినిక్‌, ప్రొద్దుటూరు సమన ం సు... ౧౧ : 08564-253594, 251070 400119 ; 94401 70808 4 నివేదనం €

రాజస్థాన్‌ శౌర్య పరాక్రమాలకు పుట్టినిల్లు. భారతావనిలో జరిగిన యుద్దాల్లో దాదాపు అరవైశాతం ఆ గడ్డమీదే జరిగాయి. ఇలాంటి యుద్ధక్షేత్రమైన రాజస్థాన్‌లో ఒక ప్రేమమూర్తి అవతరించింది. ఆమె పేరే “మీరా. మేడతా రాజ్యపుత్రీ, మేదాడ్‌ రాజ్య వధువు అయిన మీరాకు చరిత్ర పుటల్లో తగిన స్థానం లభించలేదు. రెండు శక్తిశాలి రాజ్యాల జిలుగు వెలుగులను దశదిశల చాటిన మీరాకు రావలసిన ఖ్యాతి ఆకాలంలో రాకపోవడం బాధాకరమైన విషయం. కానీ మీరాను మరచిపోవడం కష్టం. ఆమె భక్తి, సత్యనిష్ట, ప్రేమ ధ్రువతారలాగా ప్రకాశిస్తున్నాయి. అయిదువందల యేళ్ళ తర్వాత కూడా సాహితీ సంస్కృతులకు ప్రతికృతి అయిన 'భక్తమీరా' ప్రజల జీవితాల్లో శాశ్వతంగా నిలిచివుంది. ఆమె తన సరస్క సరళ, భక్తి గీతాలద్వారా సామాన్యులక్కూడా ఆరాధ్యదేవత అయ్యింది. ఆమె భజనలు నేటికీ బహుళ ప్రచారంలో వున్నాయి.

మీరా పదాలు ఆమె భావాలను అభివ్యక్తీకరిస్తాయి. వీటిని మీరా భక్తి గీతాలుగా గానం చేసింది. ఈ పదాలన్నీ మీరా జీవితకాలంలోనే లిపిబద్దం చేయబడినాయనే దానికి ప్రామాణికమైన సాక్ష్యాలు లేవు. మీరా పదసంకలనం వ్రాత ప్రతి ఒకటి రాజస్థాన్‌లో లభిస్తూంది. గుజరాత్‌లోనూ కొన్ని వ్రాతప్రతులు దొరుకుతున్నాయి. ఇవన్నీ కూడా మీరా నిర్యాణానంతరం - దాదాపు వందేళ్ళకు - లిపిరూపం దాల్చాయి. అంటే ఆపదాలన్నీ అప్పటివరకు మౌఖికంగా ప్రజల రసనాగ్రాల్లో నాట్యం చేస్తూ సజీవంగా వున్న వన్నమాట. ఈ పదాలు గ్రంథస్థం కావటానికి కారణభూతురాలు మీరా చెలికత్తె, మీదు మిక్కిలి ఆత్మీయనెచ్చెలి “లలిత అంటారు పరిశోధకులు.

మీరా 'మహాభక్తసంతొల సరసన విశిష్ట స్థాన మాక్రమిస్తుంది. ఒక అజ్ఞాత కవి అంటాడిలా -

“నా రహోగో కామ్‌ సే సునో సయానే లోయ్‌ ।

మీరా సుత్‌ జాయో నహీ, శిక్‌న కీయో కోయ్‌ ॥'

డా! కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీరా గీతామృతధార

(మీరా తన సుగుణ సంపత్తి చేతనే గుర్తుండి పోతుంది ఎందుకంటే ఆమె ఎవ్వరికీ జన్మనియ్యలేదు, ఎవ్వరినీ శిష్యునిగా కూడా తయాదు చేయటేదు, మీరా పదావళిని జాగ్రత్తపరిచే ఉత్తరాధికారులు అసలే లేరు.)

ఈ కారణంలవల్ల ఆమె గీతాలు అమె మరణానంతరం - మౌఖికంగా ప్రచారంలో వున్న పదాల ఆధారంగా - గ్రంథస్థం చేయబడ్డాయి. అందువల్ల అవి మూలానుసారంగా లభించడం లేదు. కాబట్టి కృష్ణప్రియ మీరా సగుణభక్తి, సద్గుణ ప్రేమ పరివర్తనా సమయం సరిగ్గా నిర్ణయించలేక పోతున్నాం. మీరా పదాల్లో కొన్నింటిలో మూర్తిపూజ సమర్థన, మరికొన్నింటిలో తీర్ధ, వ్రతాల ఖండన కనిపిస్తాయి. ఆ పరివర్తన ఎందుకు, ఎప్పుడు, ఎలా జరిగిందో తెలియజెప్పే ప్రామాణిక ఆధారాలు లభ్యం కావడం లేదు. మౌఖిక ప్రచారంలో వున్న మీరా పదాల్లో జరిగిన గందరగోళం కారణంగా ఒకే పదంలో పైన చెప్పిన విరుద్ధ భావాలు కానవస్తాయి. ఇదే అదనుగా మీరా పదాల్లో ప్రక్షిప్తాలు చొచ్చుకు వచ్చాయి - మన వేమన పద్యాల్లోలాగే -

మీరా పదాల్లో రాజస్థానీ, వ్రజ, గుజరాతీ, పంజాబీ భాషా ప్రయోగాలు కనిపిస్తాయి. ఈ గీతాల్లోని నిరాడంబరతా, ఆత్మార్చణం - అన్నిటికీ మించి - జీవం పాఠకుల మనస్సులను కట్టి పడేస్తాయి. ఈ మూడు కారణాల వల్ల నేనీ అనుసృజనకు పూనుకున్నాను. నాకు తెలిసినంతలో ఇంతవరకు వీటిని పద్యరూపంలో అనువదించిన వారులేరు. పద్యాను సృజనంలో ఎంతవరకు కృతకృత్యున్నయ్యానో సాహితీవేత్తలు, పారకులు నిర్ణయించాలి.

నాపైన అవ్యాజానురాగాలను కురియించి మీరా గీతాల భావార్థం (ప్రక్రియలో నాకు ఇతోధికంగా సాయం చేయడమే కాకుండా “కృష్ణాభిసారిక' అనే విసృత పీఠకను నంతరించిన ఆంధ్రాంగ్లహిందీ భాషాపండితులు మా పెద్దన్యయ్య పూజ్యులు శ్రీ కోడూరు పుల్లారెడ్డి (రిటైర్డ్‌ సూపరింటెండింగ్‌ ఇంజనీర్‌) గారిని ఎన్ని జన్మలు సేవించినా బుణం తీరదు. వారికి నా ప్రణామాలు సమర్ప్చించుకొంటున్నాను. “'మధురము(మీ)రా' అంటూ ఈ అనుసృజనం గురించి రెండు మంచి మాటలు శెలవిచ్చిన పూజ్యులు శ్రీ గొట్టిముక్కల సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రిగారికి, అద్భుతమైన ముందుమాట “కాంతి పుంజం” ధ్రాసి యిచ్చిన మాన్యులు శ్రీ జె. లక్ష్మిరెడ్డగారికి, పాటతేట కూర్చిన ఆత్మీయ మిత్రుడు శ్రీగుత్తి (జోళదరాశి) చంద్రశేఖరరెడ్డిగారికి కృతజ్ఞతాభివందనాలు. చక్కగా ,డి.టి.పి. చేసిన శ్రీమతి గంగవరపు సుజలగారికి, అందంగా ముద్రించి యిచ్చిన “కర్షక్‌ ప్రింటర్స్‌, యాజమాన్యానికి కృతజ్ఞతలు. ప్రొద్దుటూరు, భాషా సేవకుడు, 20-06-2009. కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీరాగీఠముతదార

1 నగధరుండు నా జీవిత నాయకుండు సాధు-సంతుల తోడ నే చర్చ సేయ పాడుచేసితి నందురు వంశకీర్తి బాష్ప ధారల కడిగి నా స్వామి పదము పేమ వల్లరి పోషించి సెంచినాను ఆ లతిక నేడు హర్ష ఫలాల నిచ్చె! కృష్ణ భక్తుల జూడ నా హృదయ మెవుడు నట్టువ పులుగు చందాన నాట్యమాడు నాదు చర్యల నిరసించు నరుల జూచి గోడు గోడున నేడ్చితి గుండె కరుగ యేది యేమైనగాని నాకేమి భయము స్వామి “మీరికే సొంతము సత్యమిద్ది! మేరే తో గిరిధర్‌ గోపాల్‌ దూనరా న కోళు జాకే నిల్‌ మోల్‌ ముకుట్‌, మేరో వతి సోళ భాండి దళఈ కుల్‌ తీ కాన్స్‌ క్యా కరేగా కోళు నంతన ఢిగ్‌ బైరి-బైరి, లోక్‌ లాజ్‌ భోళఈ అంనువన్‌ జల్‌ నీంచి-నీంచి, (ప్రేమ్‌ బేలి బోళ అబ్‌ తో బేల్‌ ఫైలి గళ, ఆనంద్‌ ఫల్‌ వోళఈ భగల్‌ దేభీ రాజీ వృుళు, జగల్‌ దేభీ రోళు దాసీ మీరా లాల్‌ గిర్‌ధల్‌ వ్రభు, తోరో అబ్‌ మోళు,॥

మీరా గీకామృతధార

2... ప్రజ కిశోరు గృహానికి పయనమౌదు మొదటి చూప్పనందె మదిని మోహపరచు ఆలకాపరి నాకు గ్రేమాస్పదుండు చిద్వలాసుని రాతిరి చేరుకొందు దివ్య భావన వేకువ దిరిగి వత్తు వేవిధముల వలపుల సేవించుకొందు తినుట-కట్టుట కే మానతీయు నతడు అదియ మిగుల శిరోధార్య మౌను నాకు జన్మ జన్మల బంధమ్ము సొగు కతన అచ్యుతుని పైని నా శ్రేమ కంతులేదు స్వామి నాచెంత లేనట్టి క్షణమె యైన తాళ శక్యము కాదు విరాళి యింత! , ఎచట కూర్చొనమన్న నే నచటె యుందు అతడు కోరిన యెడల నే నమ్ముడౌదు స్వామి గిరిధర గోపాలు వలపు కొరకు జీవితము 'మీర' అర్పణ జేయు సుమ్ము మై లో గిరిధర్‌ కే ఘర్‌ జాఊం గిరధర్‌ న్దూరో సాంబో ్రీతమ్‌, దేఖల్‌ రూప్‌ లుభాఊం రైజ్‌ వడై తబ్‌ హీ ఉరి జాటోం భోర్‌గయే ఉరి ఆజా లైెజీదినా వాకే సంగి వేలూ జ్యూం - జూం వాహ్‌ రియాజాం జో పహిరావై హోళ పహిరూం జో దే సోఈ వాటం మేరీ ఊణీకీ ద్రల్‌ వురాణీ. ఉణ్‌ బిన్‌ పలొన రహాజా/ జహోం బైరావేం తితహం బైరూ బేచే లతో బిక్‌ జాటఊ మీరా రే ద్రభు గిలధల్‌నాగల్స్‌ బాల్‌ బాల్‌ బలి జాం ॥

మీరా గీతామృతధార 3. విశ్వయోగి! నను వదలి వెడలకోయి! ప్రభువ! నీ చరణమ్ముల పట్టుకొందు “వలపభక్తి' మార్గ మప్పరూపమ్ము స్వామి! ఇప్పుడు దానిని నాకు నేర్పించకుండ విడిచిపోవంగ న్యాయమా విశ్వరూప! జీవితముపైన కోర్కె నశించె నాకు మంచి గంధపు కట్టె అమర్చి నేనె వాసనలు వెదజల్లు సొంబ్రాణీ తోడ సిద్ధ పరచితి చితిని నా జీవితేశ! ఇప్పుడె వలపు పదమ్ము బోధించవేని నీవె పాడెకు వేగమే నిప్పుబెట్టి ఆ చితాభస్మ మెల్ల మే నలదుకొమ్ము! కలికి 'మీరిను నీలోన కలుపు కొమ్ము! జోగీ మత్‌ జా మత్‌ జా మత జా, పాణ పరూ మైం తేరే చేర హౌం (ప్రేమ్‌ భగతి కో పైటోం హీ న్యారాంణ హమక్‌ గ్రైల్‌ బతా జా ఆగట్‌ చందణ్‌ తీ చితా బణాఊం ఆవడో హాధ్‌ జలా జా జల్‌ బల్‌ భంళు భన్మ్‌ కీ ఢేరీ అవణే అంగ్‌ లగా జూ మీరా కహే వ్రభు గిర్‌ధరనాగర, జోల్‌ మే బోల్‌ జగా జా

మీరాగీరామృరధర టి వెడద కనుదోయి కలవాడు, పెదవి పైన

అమృత ధారల మురళితో నాడువాడు,

నెమలి పింఛమ్ము సిగపైన నమరువాడు,

కుండలముల దాల్సినవాడు, కొమరుమీరు

నరుణ తిలకమ్ముతో ఫాల మమరువాడు,

వైజయంతి గళమ్మున వరలువాడు,

మోహనాకారు డలకల మోమువాడు,

మొలను చిరుగజె లల్లన మైోయువాడు,

కాలి యందెల రవళులు క్రాలుచుండ

మధుర మృదు భావనల తోడ మరపుగొల్పు

భక్త వత్సలుండు, మురారి, వ్రజవరుండు

“మీర' కనుపాపలందున మెలగు మనుచు

దివ్యరూప్పుని ప్రార్థింతు దీన గతిని!

బస్యాం మ్హూరే శోణణ్‌ మాం నంద్‌లాల్‌

మోల్‌ ముగట్‌ మకరా(క్రల్‌ కుండల్‌ ఆరుజ్‌ తిలక సోహాం భాట్‌

మోహణ్‌ మూరల్‌ సాంవరాం సూరత్‌, జేణా బణ్యా బిసాల్‌

ఆధల్‌ నుధారస్‌ మురళీ ౮జాం ఉర్‌ బైజంతీ మాల్‌

మీరాం ప్రభు నంతాం నుభీదాయాం భక్త బభల్‌ గోపాల్‌ /

మీరాగీశామృతధా 5. కృష్ణ! నీ దర్శనమ్మున కెదురు చూచి బాప్పములు రాలు వేదనాభరము తోడ నన్ను నీవు త్యజించిన నాటి నుండి సుంత యేనియు వీడదు చింత నన్ను ఎచట సవ్వడి యైనను నీవ యనుచు మధుర భాషణ వినిన నీ మాటె యనుచు గుండె సంశయాత్మకముగ కొటుకులాడు తేనెలొల్కు నీ పలుకుల తీయదనము చెవుల సోకిన యంతనే చిత్రముగను నీదు స్పర్శకై హృదయమ్ము నీరమౌను ఇట్టి నావ్యధ నెవ్వరి కెరుక జేతు? కృష్ణమూర్తికై విరహాన నెదురుచూడ క్షణము స్తైెతము మనసుకు శాంతి లేదు నిదుర దూరమైన నిశలు నిడుదలయ్యె ప్రభు వినా “మీరి వ్యధనేదు బాపగలదరు? దరస్‌ బిన్‌ దూఖణ్‌ జాగే నైన్‌ అబ్‌ కే తుమ్‌ బిఛభురే వ్రభు బీ కబహూన పాయో వైన్‌ నబద్‌ నుణత్‌ మేరీ భతియాం కొంపై, మీకే మీరే బైన్‌ బిరహ్‌-బిధా కానూ కహూ నజనీ, బహ్‌ గళ కరవల్‌ బౌన్‌ కలన వరత వల్‌ హరి మగర్‌ జోవల్స్‌ భఈ భమానీ రైజ్‌ మీరా రే వ్రభు కబరే౯ మిలోగే, దుఖ్‌ మేటణ్‌ నుఖ్‌ దైణ్‌

మీరా గీతామృుతధార 6. దాసి మీరా కొసంగుము దర్శనమ్ము నీదు చెలిమి లేకుండ నేనెట్లు మనుదు? బ్రదుకునే నీరు లేకుండ పంకజమ్ము? వెలుగునే రాత్రి జాబిల్లి వెలుగు లేక? నీవు లేకుండ యీ దాసి నిలువ గలదె? విరహ తాపమ్ము నాగుండె పిండిచేయు అన్నపానాలు సహియించవయ్య నాకు నిశల యందున కుదురుగ నిదుర లేదు ఇట్టి దయనీయ నను గమనించి వేగ దరిని జేరిచి - వేల్పు యీ విరహ కీల నుపశమింప జేయుట నీకు యుక్తమౌను జన్మ జన్మల నీదాసి చాన 'మీరి నీ పదమ్ములె శరణని నిలిచియుండె! ప్యారే దర్భన్‌ దీజో ఆయ్‌, తుమ్‌ బిన్‌ రహ్యూయో న జాయ జల్‌ బిన కమల చంద్‌ బిన్‌ రజనీ, ఐసే తుమ దేజ్యాం బిన సజనీ అకుల్‌ వ్యాకుల్‌ ఫిరూం రైన్‌ దిన్‌, విరహ్‌ కలేజా ఖాయ్‌ చివస్‌ న భూజ్‌ నీంద్‌ నహీ రైన్హా ముఖ్‌ సే కధన్‌ న వై బైనా కహాం కరూం కుభ కహత న ఆవై మిల్‌ కర్‌ తపత్‌ బుడూయ్‌ క్యోం తరసాఓ అంతర్‌జామీ, ఆయ్‌ మిలో శిర్‌పా కల్‌ స్వామీ మీరాం దాసీ జనమ్‌ జనమ్‌ క్రీ, వరీ తుమ్దూరే పాయ్‌ ॥

మీరా గీతామృుతధార 7. రామ నామ నుధుర సుధారసము నాని కలుష మతుల సభఖ్యమ్మును కాలద్రోచి బుద్ధి మంతులతోడ సంకుద్ధి గలిగి మదన గోపాలు పూజలో మనుచు నీవు కామ మోహ లోభ క్రోధ కల్మషముల చిత్తమున నుండి పోద్రోలి చిరము దాసి “మీరిను కరుణించు హరిని పొరగనుము! రామ్‌ నామ్‌ రస్‌ వీవై మనుజం, రామ్‌ నామ్‌ రస్‌ వీజై తజ్‌ కునంగ్‌ నతసంగ్‌ బైర్‌ ఖల్‌ హరి చరచా నుణ్‌ లీవై కామ్‌ (క్రోధ్‌ మద్‌ లోభ్‌ మోహ్‌ కూ బనో చిత్త నూ దీజై మీళా రే (వ్రభు గిరధల్‌నాగల్‌ తాహీ కే రంగ్‌ మ భీజై 4 (7) డా॥ కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీరా గీతామృతధార 8... దొరికె రామ నామమ్మను మరకతమ్ము - ఈ అమూల్యావతంసమ్ము నెంతొ ప్రీతి నిచ్చె నా మెజ్జ నా భావి హితము గోరి ఈ నిధానమ్ము నాకు ప్రాప్రించినంత ద్రైళ్ళె భవబంధ మనియెడు ముళ్ళతీగ ఖరుచు సేసిన సుంతయు కరగిపోని చోరు లెవ్వరు కాజేయ జూడలేని దిన దినాభివృద్ధిని గను ధనము-రాను నామమే పెట్టుబడి యౌను నరుల కిలను! సత్య మనునట్టి నావలో సద్దురుండు నావికుండై తరించె సంసార జలధి అ మురళి మోహనుని 'మీర' అభినుతించు! పాయో బీ మైంతో రామ్‌ రతన్‌ ధన్‌ పాయో వన్తు అమోలక్‌దీ న! నత్‌గురు, కీర్‌పా కరి అపణాయో జనమ్‌-జునమ కీ వూంజీ పాళు, జగ్‌ ను నభీ ఖోవాయో ఖర్‌టై నహిః కోత బోర్‌ న లేై, దినాదిన్‌ బఢల్‌ నవాయో నత్‌ కీ నావ్‌ ఖేవవాయా నల్‌గురు, భన్‌ సాగల్‌ తల్‌ అయో మీరా రే ప్రభు గిరధరనాగరా వారఖ్‌-వారఖ్‌ జన్‌ పాయో ॥

మీఠాగీకమృుతదా 98 సకియ! లోక నిందయె నాకు శక్రువయ్యె స్వామి శ్రీ కృష్ణ భగవాను సమ్ముఖాన సిగ్గు ముసిరిన మది విప్పి చెప్పదయ్యె వెన్నదొంగతో నాడు నే వెడలకుండ తపు చేసితి నంచు సంతాప పడెద కృష్ణమూర్తిని తేరు నెక్కించు కొనుచు కరుణ లేని అక్రూరుండు కదలి పోయె అప్పుడు సిగ్గున నేను మాటాడ లేక మిన్నకుంటిని - 'మీర' విపన్న హృదయ మేల ముక్కలై పగులదు? నేల బడదు? నఖీ/ రీ బాజ్‌ బైరణ్‌ భళఈ శ్రీ లాల్‌ గోపాల్‌ కే నంగి కాహే నాహ్‌ గళఈ కరిన్‌ క్రూర్‌ ఆక్రూర్‌ ఆయో, సొజి రథ్‌ కహ నళ రథ్‌ చఢాయ్‌ గోపాల్‌ లైగో నోధ్‌ మీంజల్‌ రహీ కరిన్‌ భాతీ స్వామ బిభురత, బిరహ్‌ తే తన్‌ తళఈ దాసీ మీరా లాల్‌ గిరధర్‌ బిఖర్‌ క్యూ న గళఈ ॥

మీరాగీఠామృరరధర

10. శ్యామలాంగుడు శ్రీకృష్ణు డగుపడంగ బాసితిని నేను బాహ్యానుభావములను వెలుగులీనెడు వన శిఖిపింఛ మౌళి కుంకుమారుణ తిలకమ్ము కుదుర నుదుట చల్ల చల్లని చూప్తులు శాంతి నొసగ చెక్కిళుల పైన కుండల శ్రీలు దనర అలకలు సమీరు తోడ సయ్యాట లాడ - నిట్టి కమనీయ దృశ్య మీక్షించగాను నశక్ర ముఖమున జేర మీనముల గుంప్త సరసులో పైకి నెగిరెడు సరణి దోచె | నటన సూత్రధారి యయిన నల్లనయ్య అందచందాలు వీక్షించి అనవరతము పరవశమ్మున జగమంత మురిసిపోయె - కృష్ణు శోభకు తనవు నర్పించె 'మీర' ! సాం వరో నంద్‌ నందన్‌, దీర్‌ వడ్‌యా౯ మాళఈ డాల్‌ యాం నబ్‌ లోక్‌ లాజ్‌ నుథ్‌ బుధ్‌ బిసరాళ మోల్‌ చం(దీకొ కరీట్‌ ముగట్‌ జబ్‌ సోహోఈ కేసర్‌ రో తిలక్‌ భాల్‌ లోచన్‌ నుభదాళఈ కుందల్‌ దుల్‌కొ౯ కపోల్‌ అల్‌వాం లహదరాఈ మీణా తజ్‌ నరవల్‌ జ్యో. మకల్‌ మిలన్‌ ధాఈ నట్‌వల్‌ వ్రభు భేష్‌ ధరయాం రూప్‌ జగ్‌ లోభాళఈ గిరధర్‌ వ్రభు అంగ్‌-అంగ్‌ మీరా బలిజాఈ 4

(10) డా॥ కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీరా గీతామృతధార 11. సర్వ సంగ పరిత్యాగి సాధు నెవరు వలచిరేని వారి కెపుడు వగపె మిగులు నల్లనయ్యను కలియ లేనందువల్ల యే ననవరత దుఃఖాన కృంగిపోదు - నిన్ను బోలిన సుందరు నెన్నడేని గాంచు భాగ్యమ్ము నాకేమొ కలుగ లేదు నీదు సంయోగ భాగ్యమ్ము నెనరు మీర వేగ “మిరుకు దయసేయ వేల స్వామి? జోగి గా సే ప్రీతి కియాం దుఖ్‌ హోళ 'పీత్‌ కియా! సుఖ్‌ న మోరీ సజనీ, జోగీ మింత్‌ న కో రాత్‌ దివస్‌ కల్‌ నాహి6 పరత్‌ హై, తుమ్‌ మిలియా! బిని మోఇ ఐసీ సూరత్‌ యా జగ్‌ మాహీ€ ఫేరి న దేఖి సోఇ మీరా రే ప్రభు కటొదే మిలోగే, మిలియా ఆణంద్‌ హోఇ ॥

మీరా గీతామృతధార 12. చెలియ! గిరిధారి నన్నాంటి జేసి చనియె

ఎవరితో హోలి నాడెద నే లతాంగి?

మనసు మెచ్చెడి మాణిక్య మాల విడిచి

గళము నందు దాల్పితి విరాగాల మాల

నగధరుడు లేని గృహము శూన్యముగ దోచు

ప్రియతముడు నను వీడగ వెర్రి నైతి

సత్యమది క్షుత్పిపాసలు చచ్చిపోయె

బెలుడ! నన్నేల దూరము చేసినావు?

చూపవు చేరొక్క తన్విపై సొరిగె నేమొ!

ఇఅదియె నిజమైన యెడల నా ఆత్మసఖుడ!

మొదట నన్నేల మోహాన ముంచినావు?

ఇన్ని దినములు నీకోస మెదురుచూచి

విరహ కీలల మండిన దరికి రావు!

ఏల నిట్టయ్యెనో స్వామి యెరుగ నైతి

నీరు లేక వడలు తీగ తీరు గాను

మోహనుడు లేని యీ “మీర” మోడు కాదె!

కీణ్‌ నంగ్‌ ఖేలూం హోలీ వయా తజ్‌ గయే హైం అకేలీ

మాజిక్‌ మోతీ నబ్‌ హమ భోడే, గల్‌ మం వహానీ సేలీ

భోజన్‌ భవన భలో నహి లాగె, వియా కారణ్‌ భళ గేలీ ముగు దూర క్యూం మేలీ

అబ్‌ తుమ్‌ వ్రీత్‌ అవరూ నూ జోడీ, హమ్‌ సే కరీ క్యూ వహేలీ

బన దిన్‌ బీతే అఆజవూ న అయే, లగ్‌ రహీ తాలాబేలీ కిణ్‌ బిలమాయే హేలీ

శ్యామ్‌ బినా జియా డో ములరూవే, తైసే జల్‌ బిన బేలీ

మీరా కూ వ్రభు దరనణ్‌ దీజ్యో, జనమ్‌ జనమ కీ చేలీ దరస్‌ బిన్‌ ఖడీ దుహేలీ ॥

మీరా గీతామృతధార

13. వానకోయిల! యేలనే వాసుదేవు నూసు నెత్తెదు? అదిచూచి ఓర్వ లేక విరహమున నీదు రెక్కలు విరుచు నేమొ! ఇప్పుడె నీ చంచుపుటము ఖండించి వైతు కృష్ణ కృష్ణ] యనుచు నతి గ్రేమ చిల్చి ఎంత పోరిన ప్రియుడు నీ సొంత మౌన? అతి మధురమైన నీ పల్కు లాలకించి నాపతి నను జేరగ వచ్చినంత నీకు చంచువులకును తొడవగు చందనమ్ము హీతము జేసితివని తలకెత్తు కొందు “నీదు విరహాన 'మీర' - వినిర్మలాంగి అన్నపానాలు ముట్టక వ్యాకులాన ప్రాణములు సైత మిష్తుడే వదలు” నంచు కమ్మనంపెదు - ప్రియునికి కబురు తెలిపి పున్నెమును గట్టుకోవమ్మ పులుగు తల్లి! వవఇయా రే పిన్‌ కీ బాణీ న బోల్‌ నుణ పావేలీ బిరహిణీ రే, ఛారో రాలైలీ పాంభ్‌ మరోడ్‌ చాంట్‌ కటాఊ౯ వప్‌ఇయా రే, ఊవరి కాలర్‌ లూజ్‌ వీవ్‌ మేరా మైవీవ్‌ కీ రే, తూ వీవ్‌ కహైనూ కూణ్‌ ధారా నబట్‌ నుహోవణ్‌ రే, జో వవ్‌ మేలా ఆజ్‌ బాంబ్‌ మఢాఊం ధారీ సోవనీ రే, తూ మేరే నల్‌తాజ్‌ వ్రీతమ్‌ కూల వతియాం లిఖూ, కవువా తూ లే జాఖ జాఖ (ప్రీతమ్‌ జీ నూం యూ కహై రే, ధాంర్‌ బిరహిణి ధాన్‌ న ఖాఖ " మీరా దానీ వ్యాళులీ రే, వీన్‌ వీవ్‌ కరల్‌ బిహాఇ బేగి మిలో ప్రభు అంతర్‌జామీ, తుమ్‌ బిన్‌ రహ్యో హీ న జాణ ॥

మీరాగీరౌమృరధా్‌ 14... నాకు కృష్ణ వర్ణము నచ్చినందు వలన ఇతర రంగులసపై సుంత యిచ్చ లేదు! కట్టుబాటుకు నొదగని కట్టు-బొట్టు లేవగించెద నయ్యవి హేయ మంచు సంప్రదాయ విధానాల సవదరించు బొట్టు గౌజులు దండలే భూషణాలు గౌరవమ్మగు నడత శృంగార మౌను! సత్పథమ్మును చూపెడి సాధు జనులు నెట్టి మార్గమ్ములో పయనించినారొ నేను సైతమా మార్గమ్ము నెంచుకొందు! చౌర్య మన్నది నేనెప్ట సలుపలేదు జీవ కోటికి నే హాని చేయలేదు కాన 'మీర'కు నెవరితో హానిలేదు. మీరా లాగో రంగ్‌ వారీ బొరన్‌ రంగ్‌ అంటక్‌ వర చూడో మ్లూరే తిలక్‌ అరూ మాలా, నీల్‌ బరత్‌ సింణ్‌గాలో బొర్‌ నీంగాల్‌ మ్హూరే దాయ్‌ న ఆవే యోం గుల్‌ గ్యాన్‌ హమారో కోళు నిందో కోళ బిందో మే తో గుజ్‌ గోవింద్‌ కా గాస్యాం జిణ్‌ మారగ్‌ మారా సాధ్‌ వధారై, ఉన్‌ మారగ్‌ మే జాస్యా బోరీ న కరస్యాం జివ్‌ న నతాస్యాం కాళు కరసీ మ్హూరో కోఈ గజ్‌ సే ఉతల్‌కే న్వర్‌ నహి చఢస్యాం యేతోబాల్‌న హోళఈ 4

మీరా గీతామృతధార 15. జలధరమ్ములు చినుకుల జల్లుచుండె కోయిలమ్మ మధురముగ కూయుచుండె గగనమున మేఘ మాలిక గర్హసేసె గంధవహు డతులిత మందగమను డయ్యె శయ్య సంసిద్ధ పరచితి స్వామి కొరకు కాన ప్రీతితో ప్రభువు నన్గలియ వచ్చు బృందగానమ్ముతో పిల్తు వేగ ప్రభుని అచ్చ్యుతుండైన ఆ నల్లనయ్య కరుణ పుణ్యచరితులు మాత్రమ పొందగలరు అట్టి భాగ్యమ్ము 'మీరికు నమరు నెట్లు? బాదలా రే ఖే జల్‌ భరయా ఆజ్యో యురార్యుల్‌ బూందాం బరసా౯ ఆల్మీ కోయల్‌ నబద్‌ నునాజ్యో గాజ్యాం బాజ్యాం నవన్‌ మధుర్‌యో, అంబర్‌ బదరాం భాజ్యో సేజ్‌ సాయల్‌యా వీయ్‌ ఘర్‌ ఆస్యాం నఖయాం మంగళ్‌ గాస్యో మీరా రే హరి అబిణాస్కీ భాగ్‌ భల్యాం జిణ్‌ పొస్యో ॥

మీరాగీకామృరధార

16. మాధవ గుణగానమున నే మగ్న నైతి సర్పపేటి నంపెను రాణి స్పర్థ తోడ శుచిగ నేను దాని దెరచి చూచినంత స్వర్ణ నాభమ్మూగా మారె స్వామి కరుణ పాపి రాణ హలాహల సపొత్రనంప ఆలకాపరి దయనది అమృత మయ్యె అంపశయ్య నా దుండగీడంప నదియ పూల సెజ్ఞాయె నాయెద మోదమలర! కలుగు సంకటముల నెల్ల కొలగవేసి నాకు సాహాయ్యమును జేసినాడు స్వామి భక్తి భావన తోడుత భజన జేసి ఇపుడె స్వామికి తనువు నర్పించు “మీర'!
17. రాణ = రాణా విక్రమాదిత్య (మీరా మరిది), 2, సాలగ్రామం మీరా మగన భళ వారికే గుణ్‌ గాయ్‌ సాంప్‌ పీటారా రాఖా భేజ్యోం మీరా వోధ్‌ దియో జాయ్‌ న్హాంప్‌ ధోయ్‌ జబ్‌ దేఖజ్‌ లాగీ, సాలిగరామ్‌ గళు పాయ్‌ జహర్‌ కా ప్యాలా రాఖా భేజ్యా, అమృత్‌ దీన్‌ బనాయ న్హాయ్‌ ధోయ్‌ జబ్‌ పవణ్‌ లాగ, హో ఆమర్‌ అంచాయ్‌ నూల్‌ సేజ్‌ రాజూ నే భేజీ, దీజ్యో మీరా. నులాయ్‌ సాందు భళు మీరా సోవజ్‌ లాగ్‌, మానో వూల్‌ బిభాయ్‌ మీరా రే వ్రభు నదా నవోళ, రాఖే బిఘన్‌ వటాయ్‌ భజున్‌ భావ్‌ మే మశ్త్‌ డోల్‌తీ గిల్‌ధర్‌ పై బలి జాయ్‌ 4

మీఠా గీతామృతధార 17. _వేణుగోపాలు విరహాన వెర్రి నైతి

దీన వలవంత నెవ్వరు తెలియగలరు?

అంపశయ్య పై పడక నా కమరి యుండ

శాంత చిత్తాన నిదురెట్లు సాగ గలదు?

'పైన గగనాన మురహరి పవ్వళింప

స్వామి సంయోగ మేరీతి సాధ్య పడును?

గాయ పడిననే తెలియును క్షతము బాధ విశ్వమాహనుచే కల్గు విరహ మెల్ల

అనుభవించిన వారికే అర్ధమౌను!

రత్న పరిశీలకుని కిల రత్నరాశి

జాతి రత్నమ్ము నెన్నుట చేతనౌను!

విరహ బాధతో నేనెంకా వేగిపోయి

విశ్వమంతయు వెదకితి వెజ్జు కొరకు

రోగ పీడిత 'మీరిను బాగుసేయ

శ్యామ సుందరుడొకనికే సాధ్య మౌను!

హేర్‌ మూ దరదే దివాణీ, మారాం దరద్‌ న జాణ్యా( కోయ నూలీ ఊవల్‌ సేజ్‌ హమారీ, కిన్‌విధ్య్‌సోనా వోయ్‌

గగన్‌ మండల్‌పై సేజ్‌ వియాక్తీ, కిస్‌ విద్‌ మిల్‌నా హోయ్‌ ఘూయల్‌ రీ గత ఘాయల్‌ జాణ్యాం హివదో అగణ్‌ నజోయ్‌ జౌహర్‌ కీ గల్‌ జౌహరీ జార్రై, క్యా జాణ్యా కీణ్‌ ఖోయ్‌ దరట్‌ కీ మారయా దలొాదల్‌ దోల్యా, వైద్‌ మిల్‌యా నపాం కోయ్‌ మీరా రే వ్రభు వీర్‌ మిటాంగా, జబ్‌ వైద్‌ సాచరో హోయ్‌ &

(౪) డా! కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీరా గీతానుతధార 18. జలము కోసము చెలులతో జమున కరిగి జలకమాడుచుండ మురారి సమయ మెరిగి చెలియ! నా చీర చూరాడి బెట్టు నెక్కె - వెక్కిరించిరి చెలులంత వెంటబడుచు! అయ్యొ! మాయత్త యింతింత అన్నెకారి' అగడుకాకి” మాముద్దుల అడుబిడ్డ దీని నెరిగిన నన్ను బాధింతురమ్మ! అయిననేమి? “మీరి ఎద నాయకు డతండు అందుకే జీవిత మతని కర్పణమ్ము! 1 దుష్పరాలు 2. కలహశీలి అజ్‌ ఆనారీ లే గయో సారి, బైరీ కదమ కీ డారీ, హే మాయ చ్చూరే గేల్‌ వడ్‌యో గిరీధారీ, అజ్‌ అనార్మీ హే మాయ మై జల్‌ జమునా భరన్‌ గళ ధీ ఆ గయో కస్ట మురారీ హే మాయ్‌ లే గయో సారీ అనారీ మ్హూరీ, జల్‌ మే ఊభీ ఉధారీ, హే మాయ నఖీ సాజని మోరీ హంనత్‌ హైం హంనీ హంసి దే మోంపాం తార్మీ హే మాయ్‌ సాన్‌ బురీ అల్‌ నణద్‌ వారీల్కీ అరి లరి దే మోపొం గార, హే మాయ్‌ మీలా రే వ్రభు గెలదరనాగల్‌ చరణ్‌ కమల్‌ కీ బారీ, హేమాయ్‌ 4

మీరా గీతామృతధార 19. బూ నభోంతరముల మధ్య కానుపించు

ఇఅఖఫిలమును నశ్వరమ్మని అరయు మోయి!

తీర్థయాత్రలు, వ్రతములు, ప్రార్ధనములు

జ్ఞానవృద్ధి కవధరించు సామములును*

నిను బదవజలధి దాటింప నేరవోయి!

అస్థిరమ్మెన మేను గర్వాంధకార

మునను మున్గి సమాధియై పోవరాదు

ప్రముఖములు కావు ఐహిక బంధనాలు -

అసలు మాపటి నేళకు మసకబారు!

యతిగ కైవల్య మార్గమ్ము నరయలేక

సన్యసించి కాషాయ వస్త్రాలు దాల్చి

లక్ష తీర్థాలు దర్శింప లాభమేమి?

దాసి 'మీరిను భావబంధాలినుండి

వేగ దాటింప రావోయి వెన్నదొంగ!

1 సూక్తులు 2 సంసార బంధాలు

భజ్‌ మన్‌ చరణ్‌ కంవల్‌ అవ్‌ఖాసీ

వేతాళ దీంసా ధరణ్‌ గగన్‌ మాం తేతాళ ఉర్‌ జానీ

తీరధ్‌ బరతా గ్యా(ణ్‌ కథంతా, కహాం లియా కరవల్‌ కానీ యో దేహీ రో గరబ్‌ ఖా కర్‌జా, మాటీ మాం మిల్‌ జానీ యో ననసారల్‌ చహల్‌ రీ బాజీ, సాందయు వడ్యాం ఊల్‌ జాస్‌ కహా భయాం ధాం భగవాం వహర్యాం ఘర్‌ తజ్‌ లయా నన్యానీ జోగీ వోయాం జగత్‌ జాం జాణా ఉలట్‌ జనమ్‌ ఫిల్‌ ఫొంనీ అరబ్‌ కరా అబలా కల్‌ జోర్యా, స్యామ్‌ తుమ్హూరా దానీ మీరా రే వ్రభు గిరధల్‌నాగల్స్‌ కాట్యా( న్హూరో గాంనీ 7

(9) డా కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డ్‌

మీరా గీతామృతధార 20. ముర రిపువు చూపు కత్తిని బోలు నమ్మ ఇట్టి సమ్మాహనాకృతి దృష్టి తగుల లలన! నా మేను చైతన్యరహిత మయ్యె వలపు జ్వరమున తాళని జ్వాల లెసగె మనసు పారవశ్యమ్మున మత్తు గొనెను నాదు చెలు లందరును గూడ నల్లనయ్య (యేమ వీక్షణాలకు కడు వెర్రు లైరి! వాసుదేవుడు పొదరిండ్ల వాస ముంట అందరికిని మేలనుటది-యెందుకనగ వాసుదేవుడు నిరతమ్ము బయటనున్న వాని వ్యామోహమున బడి వదలలేక కొట్టు మిట్టాడెదరు గాదె గోప చెలులు? చందురుని వీడి మనునె అ చక్రవాకి? మంట మోజులో పడి పువ్వు మాడిపోదె? జలము బాసిన క్షణమైన రుషము మనునె? మాధవుని దర్శనము లేక మనునె మీర? స్వామి కెరియించు మీ వ్యధ సకియ వేగ! ఆలీ సాయరో ౪ీ దృష్టీ మానూః (ప్రేమ్‌ 6 కటారీ హేల లగన్‌ బేహాల్‌ భళు, తనళీ నుధి బుద్ధి గళ తనవా మే6 వ్యావీ వీర్‌ మన్‌ మల్‌వారీ హే నఖీయాం మిలి దోయ్‌ బ్యారీ, బావరీ భఈ హేం సారీ వొ తో వాకోం నీకో జానో౧ కుంజ్‌ తో బివోరీ హేం చండ్‌ క్రో చకోర్‌ బాహైం దీవక్‌ వతంగ్‌ దాహే+ జల్‌ బినా మరై మీణ్‌ ఐనీ ప్రీల్‌ ప్యారీ హై లిన్‌ దేష్యాక్రెసే జీవేం కల్‌న వడత్‌ హీయై జూయ్‌ నాకూ వసే కహీియోం మీరా తో తిహోరీ హై /

మీరా గీతామృుతధార

21. ఎవ్వ రేమనుకొన్న నాకేమి లెక్క! మనసు శ్యామసుందరు పైన మరులు గొనియె వాసుదేవుని పై నేరు వలప్పుగొనునొ వారి రూపము స్వరమై స్వచృమగును హంస రూపరేఖాదుల నంచ యెరుగు కాకి తఆలియంగ గలదె యీ కళల సొగసు? తనువు మనను సర్వము గిరిధరుని యందె నిలిచె బ్రాహ్మణుని మెడ జన్నిదము వోలె వేరు చేయగ లేనట్టి యేమ యిదియ

. ప్రియుని శ్యామసుందరు నతిప్రీతి జూచి హాయినందెను - 'మీరి భాగ్యమ్ము పండె! ' అబ్‌ కోడో కభు కహో దలలగారే

జాకీ వ్రీతి లగీ లాలన్‌ సే, కంచన్‌ మిలా నుహాగా రే 4 హంసాకీ వ్రకృతి వాంసాజానే, కా జూనే మల్‌ కొగారే | శతా; తన్‌ భీ లాగా, మన్‌ ఖీ లాగా, జ్యూ బాభణ్‌ గల్‌ ధాగా రే రం వ ఆ3 06606 903266 64066654 మీరాం రే ప్రభు గిలభలనాగర భాగ్‌ హమారా జూగా 5 స్య కావ

మీరా గీతాముతధార

22. వెడద కన్నులతోడ నా ప్రియతముండు నగవు లొల్కించు చున్నాడు నన్ను జూచి కనుబోమలు కొర్ముకమ్ముతై కానుపించు వాలు చూప్పులు తూప్పులై బాధపెట్టు యంత్రమో తంత్రమో తెచ్చి ఆదుకొమ్ము బెషధమ్మును వేవేగ ననువుపరచు వేగజాలను సకియ! ఈ విరహ బాధ చందనము మేన నలదిన చలువ లేదు మంత్ర తంత్రాలు కొరగాని మాయ లయ్యె నాదు గుండెల నిండుగా నల్లనయ్య మధుర రూపమ్ము స్థిరముగ మనుట వలన ఇట్టీ పనులేవి రుజను తగ్గించ లేవు గుండె గుడిలోన చూడవే కువలయాక్షి! ఖండ ఖండమ్ము లాయెనో గుండెకాయ మురహరి దరిసెనము వేగ దొరకుదాక నింట కుదురుగ 'మీరి జీవించలేదు! హే మా బడీ-బడీ అంభియన్‌ వారో సొణవరో మో తన్‌ హేరల్‌ హంస్‌కే భౌంవొ కమాన్‌ వాన్‌ బా/కే లోచన మారల్‌ హియరే కసికే జతన్‌ కరో జంతల్‌ లిఖో బాంధా, ఓఖద్‌ లాఊం ఘంన్‌కే జ్యోం తో కోం కభు బౌరాబెధా వో, నాపాంన్‌ మేలో బసీకే కొన్‌ జతన్‌ కరో మోరీ ఆల్హీ చందన్‌ లాఊం ఘఃసికే జంతల్‌ మంతల్‌ జాదూ టోన్నా మాధురీ మూరతి బసికే సాంవరీ సూరజ్‌ ఆన్‌ మిలాఓ, రాడీ రహూం మై హంనీకే రేజా రేజూ భేయో కరేజ్హా అందల్‌ దేఖో ధంసికే మీరాతో గిద్‌ధల్‌ బిన్‌ దైభే, కెసే రహే మర్‌ బనికే 4

మీరా గీతామృతధార 23. “రాజ బంధులు, మహరాణి, రాణకూడ నీదు చేతల సతము ఖండించుచుండ మచ్చుత్తైనను నీలోన మార్పులేదు! నీ శిరోమణి, తిలకమ్ము నీటుగొల్పు రాచప్పట్టుక బుట్టి - పరాక్రముండు భోజరాజును భర్తగా పొంది కూడ నిదుర లేచిన వెంటనే నిమ్నజాతి తోడ నిన్ను నీవు మరచి ఆడిపాడి పుట్టి నింటితో బాటుగ మెట్టి నింటి మంచి-మర్యాద మట్టిలో మజ్టెదీవు కాన మామాట లిప్పుడు గారవించి కానిచర్యల నన్నిటి కట్టి పెట్టు!” “సద్గురువు నాకు దయను సాక్షాత్కరించె అంతరంగపు టజ్జాన మంతరించె జగతి యంతయు దోచు నిస్సారముగను అస్థిరమ్మెన పాడు దేహమును మీరి స్వామి పాదాల చెంత నర్పణము సేయు!” అబ్‌ మీరా మాన్‌ లీ జీ చ్హూరీ వోజీ ధాననే సఖియా బరజే సారీ రాణూ బరవే రాజీ బరలవే, బరవే నట్‌ సరివార కువల్‌ పాటలీ సోభీ బరజే, బౌల్‌ నహేల్యాం సారీ సీస్‌వూల్‌ సిర్‌ ఊవల్‌ సోహ్లై" బింద్‌లీ శోభా భారీ సాధన్‌ కే ఢింగ్‌ బైల్‌-బైల్‌ క్రై లాజ్‌ గమాళ సారీ నిల్‌వ్రతి ఊరి నీబ్‌ ఘర్‌ జాఓ, కుల్‌కో లగాఉ గౌరీ బడా మరా కీ హిందువాణో నూరజ్‌ ఇబ్‌ దిల్‌ మేం కాంఈ భారీ తార్‌యో వీవార్గ్‌ సానరోం తారయో, మూంస్‌ మొసాలీ తారీ మీరాం నే నద్‌గురు మిలియా జీ చరణ్‌ కమల్‌ బలివోరీ (మ) డా॥ కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీరా గీతామృతధార

24. హే సఖీ! నంద గోపాలు నింతవరకు కలియు టెట్టులో నిజముగ తెలియరాదు నా మనోహరు డొకపరి నా గృహమున కేగుదెంచగ నే నప్పుడేమొ గాఢ నిద్ర నుండు కతమ్మున నీల మేఘ శ్యాము నప్పుడు కలియ లేనైతి నమ్మ! అట్టి వైరాగ్య మందు నా కట్టు కోక పీలికలు చేసి కట్టితి జోలెగాను చేతి గాజుల వేగమే చిట్ల గొట్టి చెందిరమును ఫొలమ్మున బెరిపివేసి కనుల కజ్జల రేఖను కడిగివైచి లలన! సర్వము త్యజియించి శ్రమణి నైతి! రొత్రివేళల విరహ మారాటపెట్టి శాంతి-సుఖములు లేవొక్క క్షణము కూడ గేమికు లెప్పుడు విడిపోని విధము చూపి వర మొసంగుము 'మీర'కు ప్రభువ వేగ! 1 కుంకుమ. 2. సన్యాసిని మైం జాణయో నహీం ప్రభుకో మిలన్‌ క్రాసే హోయ్‌ రీ అవ మోరే నజన్నా ఫీరీ గవి అంగన్నా మై అభాగణ్‌ రహీ సోయరీ ఫొరూంగీ బీర్‌ కరూం గల్‌ కంథ్మా రహూంగీ వైరాగ్య హోయ్‌ రీ భూడియాం ఫోరూ. మాంగ్‌ బిఖేరూం కజరా మై డారూం థోయ్‌ రీ నిసి బానర్‌ మోహిం బిరహ్‌ నతావై, కల్‌న వరత్‌ వల్‌ మోయ రీ మీరా రే వ్రభు అవినానీ, మిలీ బిభుడీ మత్‌కోయ్‌ రీ /

మీరా గీతామృతధార 25. కోమలాంగి! శ్రీకృష్ణుని కొంటినమ్మ! కొంద రతిగోప్యముగ నేను కొంటి నంద్రు కొంద రందురు చేలాన కొంటి నంచు నలువ్పు రందురు నగధారి నలుపటంచు పలువు రందు రాతని మేను వన్నె యంచు నేను మాత్రము కొంటి నన్నియును దెలిసి! అందురమ్మ శ్రీహరి అతి అగ్గువంచు దెక్కిరింతురు కొందరు ప్రియమటంచు ప్రియతముని త్రాసునందుంచి ప్రీతి మీర సర్వ మర్పించి కొంటిని - సఫల మైతి! పూర్వజన్మలో “మీరికు మోహనుండు దర్శనమ్మిత్తు నంచు వాగ్గాన మిచ్చె! మాళ మైంతో లియో రమైయా మోల్‌ కోళు కహై భానీ, కోళ కహై బోరీ అయో హై బజ్‌కా ఢోల్‌ కోఈ కహై కారో, కోఈ కహై గోరో లియో హై అభీ. ఖోల్‌ కోళఈ కహై హలా, కోళు కహై మహంగా లియో హై తరాజూ తోల్‌ తన్‌ కా గహనా మైంనబ్‌ కుభదీన్హా, దియో హై బాజూబంద్‌ ఖోల్‌ మీరాం రే వ్రభు గిర్‌భర్‌నాగల్‌, పూరబ్‌ జనమ్‌ కా కోల్‌ (క) డా॥ కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీరా గీతామృతధార

26. ప్రియతమా! దర్శన మ్మీయ వేయి సార్లు విన్నవించు కొన్నను మొర నినవదేమి? కరుణ జూవుము నాపైన కాస్త యైన! “'జ్యష్ట మాసమ్ము బిరబిర చేర వచ్చె నీటి జాడలు కనరాక నింగి లోని పక్షి సంతతు లన్నియు పలవరించ! వచ్చె 'నాషాఢ' మాసమ్ము వగపు నిచ్చె నీరదమ్ముల గనరాక నెమళు లన్ని అనద తనమున మిక్కిలి అలమటించె చాతకమ్ములు కూసెను జాలి గొల్ప! “శ్రావణ'మృది వచ్చె వర్షమ్ము దెచ్చె ఉల్లసమ్మున నాడిరి ఉవిద లెల్ల! “భాద్రపదమూన నదులెల్ల పరువులెత్త రేమ జంటలు తమతమ ప్రియతములను కలియజాలక విరహాన కనలుచుండ్రి! “ఆశ్వయుజ'మాస మేతెంచెననతి రయమున స్వాతి చినుకుల “గజిచిప్ప" సవదరించె! వచ్చె “కార్తీకి మాసమ్ము - వనిత లంత ధవుల పూజింప దొడగిరి ధర్మనిరతి నీవు తప్ప పూజింప నాకెవరు గలరు? కాని, యేమి చేతును? నీవు కానరావు! “మార్గశిరము'న చలి హెచ్చి మౌాయసీతు (౦౧16. శ ముత్తెపుచిప్ప 2. అనుగ్రహించు వీయా మోహిం దల్‌నన్‌ దీజ్లై నో బేర బేల్‌ మై౧టేరవూం అహే శ్రీపా కీజై వో తేల మహీనే జల్‌బిన్తా వంభీ దుఖ్‌వోళు, వో మోర్‌ ఆసాఢా కురల్‌హే ఘన్‌ బాత్రగ్‌ సోళ, హో సావణ్‌ మే౯ యుడ్‌ లాగియౌ, నఖి తీజూం ఖేలై, వో భాద్‌వై నదియా బహై దూరీ జిన్‌ మేలై, వో నీప్‌ స్వాతి హీ డుల్‌తీ, ఆసోజూ. సోఠు నో దేన్‌ కాతీ మం వూజహే, మేరే తుమ్‌ వోళ, వో (ఆంగ16..)

మీరా గీతామృతధార కష్టపెట్టెడి న న్నేడుగడవు కమ్ము! 'పుష్యము'న హిమపొతమ్ము పొలుపు మీఠె ఈ హిమమ్మెట్లు వేచునో నీవె కనుము! వచ్చె 'మాఘము'ను వసంత పంచ మదిగొ! పూలతో నిండె - ప్రకృతెల్ల పులకరించ జనులు వేడుక 'హోలి'ని జరుప్పకొనిరి! 'ఫాల్గునము'వచ్చె ప్రజలకు పండువాయె కాని యీ శిశిర మ్మేమొ కర్కశముగ నాదు విరహమ్ము నుద్దీపనమ్ము చేసె! *వెళ' మతెంచె నాకేమొ చిత్రగతుల నీదు కలయికపై దృష్టి పాదుకానియె! వచ్చె 'వైశాఖిమాసమ్ము వరద వోలె పూల బాలలతో పృథ్వ పులకరించె పరవశమ్మున కోయిల పాడ సాగె నీదు సంయోగ భ్రాంతిలో నేను సతము కాకము నెగురవేయుచు గడుపుచుంటి స్వామి! నీరాక విషయమై పండితులను, ఘనుల కార్తాంతికులేసదా కదుపుచుంటి కాని సుంతయు లాభమ్ము కలుగలేదు - విరహ తాపాన యీ 'మీర' వేగిపోయ వేగ రావయ్య ననుబ్రోవ వెన్నదొంగ!

• జ్యోతిష్కుడు మగిసల్‌ రండ్‌ బవోంతీ వడైైం మోహి బేగి సంవోల్తో వో పోస్‌ మహీ పాలా ఘఖా, అబ్‌హీ తుస్‌ న్హాల్తో వో మహా మహీ బనంత్‌ పంబ్‌మీ, ఫాగాం నబ్‌ గావై, హో ఫొగుణ్‌ ఫాగా ఖేల్‌హైం బణ్‌రాణ జరావై, హో టైల్‌ చిత్త మేం ఊవజీ, దరనణ్‌ తుమ్‌ ద్‌జ్రై వో బైసాఖ్‌ బణరాఇణ ఫల్‌వై, కోఇల్‌ కురలీజై, వో కాగ ఉడావన్‌ దిన్‌ గయా, బూరయూ+ పిండల్‌ బోసీ, హో మీరా బిరహణి వ్యాకులీ, దరనణీ్‌ కబ్‌ హోసీ, హో (57) డా; కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీరా గీతామృతధార

27. శ్యామసుందర! గగన విశాల వీథి గుములు కూడిన నీరదకోటి నేడు గర్జ సేయుచు వర్షించె గగన మందు ఎచట జూచిన జలబిందు బృంద మయ్యె వసుధ దాహమ్ము తీరగ పచ్చదనము పరచు కొన్నది జగమంత పరవశింప ప్రభువు పరదేశ వాసియై పరగు కతన కుదురు లేకుండ వాకిట నెదురు చూతు నాశ రహితుడ! శ్రీహరి! నా ప్రియుండ! రయమునను వచ్చినా యీ విరాళి నడపి స్వామి! 'మీర"పై డ్రేమను చాటవయ్య! బాదల్‌ దేఖాం రయురీ స్యామ్‌ మైం బాదల్‌ దేఖాం దురీ కాలా నీలా మట్‌యా ఉమడ్యా బరస్యోల బాల్‌ మరీ జిల్‌ జోయా: తిజ్‌ పాణీ ప్యాసా భూమ్‌ హరీ మ్లూరా పియా వరదేసాం బస్‌తాం బీజ్యా బార్‌ ఖరీ మీరా రే ప్రభు హరి అభినాసీ కరస్యాః వ్రీల్‌ ఖర /

మీదా గీతామృతధార

28. శ్యామసుందర! గోవింద! శైలధారి! మౌదు కన్నుల ముంగిట మసలవయ్య! దిక్కుతోచని సమయాన దిగులుచెంద వృషభముల జేర్చితివిగా 'కబీరునింట, కాలిపోయిన యింటికి కప్పువేసి కరుణతో 'నామదేవుని' కాచినావు, విత్తువేసి 'ధనాభక్తు' ప్రీతిగంటి, దీన 'గజరాజు' గాచిన దేవుడీవు, 'శబరి” యెంగిలి పండ్లు మెసవితివయ్య, బాల్య సభఖుడు౪'కుబేలుడు" పరమ ప్రీతి తెచ్చి యిచ్చిన అటుకులు తింటివీవు, పుణ్యశీల “కర్మాబాయి” పులగమంత మంచి మనసున నీ వారగించి నావు మింటి తారలతో శశి మెరసినట్లు గోపికల మధ్య గోవింద! కూర్మి మెలగీ భక్తు లందరి యక్కరల్‌ొ పరిఘటించి* “మీర” హృదయాని కెందుకు దూరమైతి?

• సవరించి / తీర్చి మ్హూరే తైెణాం ఆగే రహాజోం జీ స్యామ్‌ గోవింద్‌ దాస్‌ కబీర్‌ మద్‌ బాలద్‌ జో లాయాా నామదేవ్‌ కీ భాన భబర్ట్‌ _ దాస్‌ ధనాకో ఖేల్‌ నిప్‌జాయో, గజ్‌ కీ టేర్‌ నున్‌ భీల్‌జీ కా బేర్‌ సుదామా కా తన్దుల్‌్‌ భర్‌ ముర్‌డీ బుకన్హ్‌ కర్‌మాబాయి కో ఖీంబ్‌ ఆరోగ్యోో హోఈ వరనణ్‌ పాబన్ట్‌ నహాస్‌ గోప్‌ బిబ్‌ స్వామ్‌ విరాజ్కే జ్యా తారా బిబ్‌ చర్చ్‌ నట్‌ నంతో కా కాజ్‌ నుధారా, మీరా. చూ దూల్‌ రహ్‌ ॥

మీరా గీతామృతధార

29. మేలుకోవయ్య నగధరా! మేలుకొమ్ము! తిమిర మెప్పుడో గతియించె జెల్లవారె తలుపు లన్నియు తెరచిరి తరుణు లపుడె జనత తమతమ పనులలో మునుగుచుండె చల్ల చిలికెడు గోపల్లె గొల్ల చెలుల కంకణధ్వని విననాయె కమ ఫణితి నరులు నమరులు నీ దర్శనమ్ము కొరకు నీదు వాకిట భక్తితో నిలచి యుండ్రి

.. గోప బాలకు లందరు గుములు కూడి

జయ జయ ధ్వానముల వేడ్క సలుపుచుండి వెన్నరొట్టెల తోడుత వేచిరిపుడె వేగమే మేలుకో 'మీరి ప్రియసఖుండ! జాగో ఐంసీవారే లలన్నా జాగో మోరే ప్యారే రజనీ బీతీ భోర్‌ భయో హై, ఘల్‌ ఘర్‌ఖులే 8౯ వారే గోపీ దహీ మథల్‌ నునియల్‌ హై కంగ్‌నాకే దున్‌కారే ఉలో లాల్‌ జీ భర్‌ భయో హై, నుల్‌ నర్‌ఠాఢే ద్వారే గ్వాల్‌ బాల్‌ నబ్‌ కరత్‌ కులాహల్‌ జయ జయ్‌ నబదట్‌ జబారే మాఖన్‌ రోటీ వోథ్‌ మేం లీన్సీ గజువన్‌ కే రఖవారే మీరా కే వ్రభు గిర్‌ధల్‌నాగల్‌ నరణ్‌ ఆయా కూ తారే 4

మీరా గీతామృతథార

30. • నీ వియోగ భరమ్మున నీరజాక్ష! నిముష మైనను కుదురుగ నిదుర రాదు రజని నాథుండు కనరాని రాత్రి వోలె “మధుర” నగరాన సొంద్ర తమమ్ము నిండె భవ్య బృందావన హరిత పథము లందు రంజితములైన వ్రజభూమి కుంజములను శ్యామసుందరు వెదకి వేసారి పోతి! ఎత్తులో నుండెను మధుర పత్తనమ్ము దాని దిగువన పౌరు లోతైన 'యమున' నగధరుండ శరణమంచు నమ్మె వేగ దర్శన మ్మీయవా వెన్నదొంగ! వలక్‌ న లాగ్రైె మేరీ స్యామ్‌ బినా వారి బినూ మధురా వనీ లాగె, ళళి బిన రైజ్‌ అంధేరీ సాల్‌ పాల్‌ వృందావన్‌ ఢూంఢ్‌యో, కుంజ్‌ కుంజ్‌ బజ్‌ కేర్‌ ఊంచే ఖడే మభురా నగరీ, తలే బహై జమనా గవాలీ మీరాలకే వ్రభు గిర్‌ధర్‌నాగల్‌, హరి చరణన్‌ కీ చేరీ 4

(రు డా॥ కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి

మీరా గీతామృతధార

31. జగతి మానవ మనికి అశాశ్వతమ్ము వ్యర్ధమేల చేతువు భవ వార్ధి నీవు? మోహమయ విశ్వమందున నీహ తోడ సుఖము లందగ నీవేల చూబెదోయి? తల్లిదండ్రులు జన్మప్రదాత లంకె! దేవు నాజ్ఞాను వర్తియై తీరు కర్మ వ్యర్థముగ ఖర్చు సేయుచు వ్యసనములకు బానిసవయి. చరించెద వౌర నీవు! నేను మాత్రము సజ్జన స్నేహ మందు హరిని నిచ్చలు కీర్తించి పరము గందు స్వామి! నీశక్తి, భక్తితో సర్వ జనులు సత్య పథమును జేరుట సాధ్య మౌను! జగ్‌మా జీవఖా థోడా కుణో లయా భన్‌సాల్‌ మాతా-పితా జగ్‌ జన్ఫ్‌ దియా ల్‌ కరమ దియాం కలతాల్‌ ఖాయా ఖరచాం జీవణ్‌ జావా తోళు కల్‌యా జవ్‌కాల్‌ సాధో నంగత్‌ హరిగుణ్‌ గాస్యా బొర్‌ ఖా మ్హూరీ లాల్‌ మీరాంరే ప్రభు గిరధర్‌నాగల్స్‌ ఖే బల్‌ దతరయా పాఠ్‌॥

మీరా గీకామృతధార 32. నా ప్రియుని చెంతజేరి విన్నపము వేగ అలకింపగ వేడుమీ అనుగు వెలియ! పర యువతులతో శృంగార భాషణమ్ము సలుప్పు చుందువు నన్నేమొ తొలగ వైతు నందగోపాల నీకిది నాయ మౌన? నీవు గాక నొకెవ్వరు నిలువ నీడ? గోపనందన! శరణు నే కోరినాను శేష జీవితమిది యెంతొ చిన్న దౌను నన్ను గలవంగ వత్తునం చాన బెట్టి రాకపోవుట న్యాయమా రాసలోల? ఎప్పడు ననుజేర వత్తువో? హే ముకుంద! వేగ 'మీరితో సైతము డ్రేమ మీర లాలనమ్మున మాటాడ రాగదయ్య! వియా ఇతనీ వినతీ నునో మేరీ, కోళు కహియో రే జాంవ్‌ జౌరన్‌ నూ రస్‌ బంతీయాం కర్‌తే హో హమ సే రహై చిత్త బోర తుమబిన్‌ మేరే బౌల్‌ న కోళు, మై నర్‌నాగత్‌ లోరీ జఆవన్‌ కహూగఏ అజహూం న అయే, దివన్‌ రహే అబ్‌ థఖోర్‌ మీరాం రే వ్రభు కబ్‌రే మిలోగే అరజ్‌ కరూం కల్‌ జోరీ ॥

మీరా గీతామృతధార

33. రాసలీలా వినోది! నీ రచన వింత! కాన నడయాడు లేడికి కళ్ల సొగసు నింత వెడదగ నిచ్చి మన్నించి నావు! అయిన నది వెధకు వని సహస్రవేధ* తల్ల కొంగకు కాపట్య మల్లినావు కోకిలమ్మను నల్లని కుదురు చేసి అబ్బురమ్ముగ పాడు గొంతతికినావు! నదుల తీయగ పారెడునట్టి నీరు సింధువున జేర్చి ఉప్పుగా చెరచినావు! మూర్చులను గద్దెనెక్కించి మురిసెదీవు పండితులనేమొ ద్వాధ లంపటులకేతు వనఘ। దయ యుండి కూడ రావయితివేల? నలత పెట్టుట నీకేటి న్యాయమయ్య!

• కస్తూరి బిధ్‌ బిద్‌ఖా రీ ఖ్యూరాం దీరఘ్‌ శ్రాన్‌ మిరఘ్‌ కూ దేఖాం బణ్‌ బజ్‌ ఫిరతాం. మారాం ఉజలో బరణ్‌ బాగలాం పాయా కోయల్‌ బరఖాం కారా నదయా! నిర్మల్‌ ధారాం నముస్ట్‌ కరయాం జల్‌ ఖారాం మూరఖ్‌ జణ్‌ సాంగానణ్‌ రాజాం పణ్జీత్‌ ఫీరతా. ద్వారాం మీరా రే వ్రభు గిర్‌ధర్‌నాగల్‌, రాణా భగల్‌ నంభూరాం 4

మీరా గీతామృతథార

34... ప్రియుని సన్నిధి నిచ్చలు గ్రేమమీర సంచరించగ నెంచుదు సకియ నేను గిరిధరుని ముఖాంభోరుహ దరిసెనాన పరవశమ్మున నామది వశము దప్పు" మురళి నొక చేత బెత్తము మరొక చేత పట్టి, పీతాంబరమ్మును కట్టుకొనుచు తలను రత్న మకుటమును దాల్చి గోప బాలకుని వోలె వ్రజభూమి నాల గాచి కూర్మి దిరుగాడగా నేను కోరుకొందు శ్రీలు పొంగు బృందావన సీమలోన హరిత కుసుమము లతారూప మరసి దాల్బ మనసు యువ్విళు లూరుచు మలయు చుండు కుటజ, పశు, వానర, ముని వాక్సుధల నేను ఆఅలకింపగ మనసార నాశపడుదు గురుజనాదులపై గల బెరుకు వలన చెప్ప నుంకింప జాలను చెలియ నేను = కంస హీంసక! 'మీర'లో కలసిపొమ్ము! గోనానే( గుపాల్‌ ఫిరూ౧ ౨నీ ఆవల్‌ మన్‌ మేం అవ్‌లోకన్‌ బారిజ్‌ ఐదన్‌, బిబస్‌ భళఈ తన్‌ మేం మురలి కట్‌ లకుట్‌ లేఊం ఏీత్‌ బనన్‌ ధారూం కాభీ గోప్‌ భోష్‌ ముకట్తి గోధన్‌ సంగ్‌ చారూ హమ భళ గుల్‌ఫామ్‌ లత్సా బృందావన్‌ రైనా వళు వంభీ మల్‌కట్‌ మునీ, శ్రవన నునజ్‌ బైనాం గురుజన్‌ కరిన్‌ కాని కాసౌంరీ కహి మీరా ప్రభు గెర్‌ధర్‌ మిలి ఐసేహీరపావ॥ -

మీరా గీతామృతధార

35. ప్రియతమా! నిన్ను గలియంగ వేడుకయ్యె నిన్ను కలిసిన తదుపరి నీడవోలె వెంట నంటియె మసలుదు విడిపోను ఇల నమూల్యంపు వస్తువు నెటుల మనిషి పిడికిటిని దాచునో అట్టి విధము నేను కంస ఘాౌతిని రెప్పల గప్పియుంచి హృదయ మందిరమ్మున ప్రతిష్టించుకొందు ఆలకాపరి! విన్నప మ్మాలకించు - నిన్ను తలచిన యంతనే నెనరు మీర దర్శనమ్మిచ్చి కాపాడు తక్షణమ్మె ఈ యనద కిట రక్షగా నెవరు లేరు ఈవె భవసొగరమ్ము దాటించ గలవు స్వామి! గిరిధారి! 'మీరికు శరణొసంగ ధన్యురాలిని చేయవా? దంతిభంగ! ఉఓల్యూ. థారీ అవే సనో మిల్‌వా కీ సాజనియా బిభుల్‌ న దూంగీ పాయ్‌ వలక మేం రాఖూం పహాథ్‌ మనియా అప్‌ మవోరాజ్‌ కో బిరద్‌ లజేలో నుణ్‌జో సాజనియా యాట్‌ కరూ జబ్‌ వేగ్‌ వదారో, రాఖూ6 పావనియా తిరపా టీజో దర్భన్‌ దీజో శరణో కాజనియా భతయా. సమంద్‌ మే వహీ జూజ్‌ హూం కోళ న రాళ్లనియా మీరాం రే వ్రభు హిల్‌ కల్‌ లీజో గెరధల్‌ సే ధనియా ౯

మీరా గీతామృతధార 36. ఎలనాగ! వ్రజభూమి యింద్రజాలము జూచి సంభ్రమమ్మున నేను స్తబ్ధ నైతి, గోపికనై దధి కుంభమ్ము తల పైన నిడుకొని దారిలో నడచుచుండ గోపికాచోరుడు గొబ్బున గనరాగ మరచిపోతిని సఖీ! పెరుగు పేరు, ఎవ్వరైసను బాలకృష్ణమ్మ నిప్పుడె కొనరండు రండని కూతబెడితి బృందావనములోని వీథి నికుంజాల నెట్లు కలసిపోయె కృష్ణు కనులు అటులనే ప్రస్తుత మ్మాతని రూపమ్ము నా సమక్షమ్మున నాట్యమాడు నీదు రూపము నెట్లు వర్ణింతు కృష్ణ | శ్యామసుందరుడవు నివు - అలవిగాని అందగాడ వాపైన నా యవినుతుడవు నిన్ను వీక్షింపవలె నన్న యీహ తప్ప ఏ విధమ్మెన కోర్కెలు లేవు స్వామి! యా బజ్‌ మేం దేఖ్యో రీ కభూ టోనా లే మటుకీ నల్‌ చలీ గుజరియా, ఆగే మిలే బాబా నంట్‌ జీ కే భోనా దధి కో నామ్‌ బినరీ గయో, 'లేలేవాం ప్యారీ కోఖ స్యామ నలోనా' బృందావన్‌ కీ కుంజ్‌ గలిన్‌ మేం అంఖ్‌ లగావ గయో మన్‌ మోవానా మీరా రే వ్రభు గిల్‌ధల్‌ నాగర్‌, నుందల్‌ స్యామ్‌ నుధల్‌ నలానా ॥

మీరాగీఠామృరధ 37. నల్లనయ్యతో నాకు లగ్నమ్ము కుదిరె స్వామి దర్శనమ్మున నాకు శాంతి దొరకు ఇంపు మీరగ నేను భూషించు కొనగ పరుగులిడి వచ్చె వనమాలి వలపు లొలుక మర్ష్యు డైనట్టి వానితో మనువు వలదు చిరముగ చిరంటి స్థానమ్ము చేరుకొరకు గోప బాలుని వరునిగా కోరుకొందు! ఇట్టి వరశిరోమణిని చేపట్టి నవుడె జన్మ జన్మల గ్రేమార్తి చల్లబడును జాగు సేయక నాకు దర్శనము నిచ్చి స్వామి! ఎవుడు చేతువు కల సొర్ధకమ్ము? లగణ్‌ హమారీ స్యామ్‌ నూం లాగీ, శీణూ ఖీరఖ్‌ నుఖభపాయ్‌ సాజా నీంగార్‌ నువోఖా నజనీ, ప్రీతమ్‌ మిల్యాం ఘాయ బరణ్‌ బరీయాం బావురో జణన్వూ జణమ ఖసొయ్‌ బర్‌యా సాజణ్‌ సాయయరోర్క, మ్శారే బుడ్‌లో అమల్‌ హోజాయ్‌ జణమ జణఖమ రో రాజ్ఞవో మ్హూరీ (పేమ్‌ బుయూయ్‌ మీరాఃరే ప్రభు వారి అబినాస్తీ కబ్‌రే మిలస్యో అయ్‌ 4

మీరా గీతామృతధార

38. కృష్ణ భక్తుడు మడిమేలు రీతి నిలను మనసు స్వచృము చేసిన మైల తొలగు ఓరి అజ్ఞాని! మనసను ఉచ్చు దైంచి బంధనముల నుండి బయట పడుట మేలు ఆత్మదేహాన భక్తి దీపాళి నుంచి ఇంద్రియముల నైదింటిని, హేయమైన అఆవగుణమ్ముల నిర్వది నతకరించి ధ్యానమను 'సబ్బు'తో (పేమ యనెడి జలము తోడ గురువు నీ మనసును తోమివైచి దొసగు లన్నియు వేగ పోద్రోలి నిన్ను పూతచరితుని జేసి ప్రపూర్ణు జేయు! మనిషి దేహమ్ము పంజరం బనుట లెస్స చిత్తమందున బందియౌ చిలుక యగును స్వామి ధ్యానమ్ము దానికి వరము సుమ్ము! మురళిమోహన।! మూన్నాళ్ల ముచ్చటైన బ్రదుకు తరియించు 'మీరి నీ భజన లోన! భోయాల న మైలా హోయ్‌, వారిజున్‌ ధోబియా మన్‌ ధోయ్‌ మోహ్‌ కా వందా కాటా మూరఖ, తాటీ నూన్‌ కీ లోడ్‌ పాంబ్‌ వచీసాం నే గౌరట్‌ కల్‌లేే మందల్‌ దివాలా జోయ్‌ నూరత్‌ సాబూన్‌ ద్రీల్‌ జల్‌ సే, కమియాం ళీల్‌ నంజోయ్‌ ఐనీ భోవట్‌ భోయ్‌ భోలియా, ఫేర్‌న మైలా వోయ్‌ తన్‌ కా వీంజరా మన్‌ కా నూఆ, హీరదా మే వారి గుఖ్‌ బోల్‌ మీరాం రే వ్రభు గిల్‌దల్‌ నాగర్‌ జీవఖణా దిన దోయ్‌ /

మీరా గీతామృతధార 39. "స్నేహ మొనరించి కూడ యొందేగి నావు? (ఢ్రేమ జ్యోతిని నాలోన వెలుగజేసి ఎవరి కతమున నన్వీడి యేగినావు? "స్నేహ తరణిలో కూర్చుండజేసి నన్ను విరహ సాగరాన వదలి వెడలినావు కంససంహార! నన్నెప్ప కలసెదీవు? స్వామి నీతోడు లేకుండ (బదుకలేను! వ్రభుజీ థే కహాం గయా నేహడో లగాయ్‌ భోడ్‌ గయా అబ్‌ కోన్‌ బిపానీ, (పేమ్‌ కీ బాతీ బలాయ్‌ ఎరత్‌ కే సమంద్‌ మేం భోడ్‌ గయా భో, నేహ్‌ కీ నావ్‌ చలాయ్‌ మీరా రే ధ్రభు కబ్‌రే మిలోగే తుమ్‌ బిన్‌ రహ్యోజ న జాయ్‌ ౯ (20) డా॥ కోడూరు వ్రభాకరరెడ్డి

మీరా గీతామృతధార 40. నల్లనయ్య - నా చెలికాడు - నన్ను కలసె అతనిపై నా కిపుడు సందియమ్ము లేదు కోపతాపాలు అడగారె కోర్కె తీరె ఆత్మలోని ద్వెదీభావ మంతరించె పీత వస్త్రమ్ము ధరియించి (ప్రేమ పొంగ వెన్నదొంగను భర్తగా స్వీకరించి నేను సౌభాగ్యవతి నైతి నిక్క మిదియ! జన్మజన్మల కాతడే స్వామి నాకు ఆటపాటల నాడి సయ్యాట లందు మధుర భావనతో 'మీర' మసలు చుండి అధర సుధలను గ్రోలెడు ననవరతము! ఆణ్‌ మిల్యో అనురాగీ గరభరల్‌ ఆణ్‌ మిల్యో అనురాగ్‌ సాంసో సోబ్‌ అంగ్‌ నవా, ఆబ్‌తో తిన్సా దుబధ్యా త్యాగీ మోల్‌ ముకుట్‌ నీతాంబల్‌ సోహై, స్వామ బరణ్‌ బడ్‌ భాగ్‌ జనమ జనమ కే సాహిబ్‌ మేరో వాహీ సేలొ లాగ్‌ అవణ్‌ వీయా నంగ్‌ హిట్‌మిల్‌ వేలూ6 అధల్‌ నుధారస్‌ పాగీ మీరా రే వ్రభు గిర్‌ధర్‌నాగర్‌, అబ్‌ కే భయీ నుభాగీ ॥ (2) డా॥ కోడూరు వ్రభాకరరెడ్డి

భల వం |. దల గ నం! టు ॥| | 1114 న జా శ. ..

న శంాపు మ టణం |

క టర సు “శ్రీనాథవిజయం, కవితారస పానశాల, దేవర” (గ్రంథావిష్కరణ సభలో శ్రీ డి.వి. నరసరాజు గార్చిసత్కరిస్తున్న రచయిత (హైదరాబాద్‌-2004) సై రై న్‌ా (గ "ఇ భా ” ” (| నాం ం కే కో నా గా 2 కడప (బ్రౌన్‌ లైబ్రరీలో ఆచార్య జి.వి, సుబ్రహ్మణ్యం, దాః జానుమద్ది, దాః గంగప్ప, శ్రీమల్లెల నారాయణ గార్లతో రచయిత (కడప 2005)

ర కా | మ జ శ్ర స ష్‌ శ “శ్రీనాథవిజయం, గ్రంథాన్ని ఆవిష్కరిస్తున్న శ్రీ గుత్తి (జోళదరాశి) చంద్రశేఖరరెడ్డి (హైదరాబాద్‌ - 2004) మ న సే 6 షల 9 షం స. ఆల (లర. న య. (తోడ, అస ప కీ , కా క్ల; వం శ స పయత టి. సి.పి. బ్రౌన్‌ స్మారక సాహిత్య పురస్కారం స్వీకరిస్తున్న సందర్భంగా సాహితీవేత్తలతో రచయిత (కడప - 2001)

య్‌ న స? స్‌ (గ " | ] వ న ల దత్త | [| క ( ప జ ల్‌ో ఖ్‌ ర్తుత్రో? ॥ - నన. గ్‌. న్‌ పం

“4 .. గీ కట మాం

నన్నయభట్టారక పీఠం (తణుకు) వారిచే “రాగవిపంచి” కి ఉత్తమ పద్య (గ్రంథపురస్మ్కారం శ్రీ టి.వి.కె. సోమయాజులవారి నుండి అందుకొంటున్న రచయిత (తణుకు - 2005) ట్‌ బం. ట్రీ స జి యా ట్‌. షష్టిపూర్తి సందర్భంగా తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ఉపకులపతి శ్రీమతి అవుల మంజులత గారినుండి సన్మానపత్రం స్వీకరిస్తున్న పార్వతీప్రభాకరులు (హైదరాబాద్‌ - 2008)

సుం యయ నం... య కా! ల వా టు. యమం ఆప్తమిత్రుడు శ్రీ గుత్తి (జోళదరాశి) చంద్రశేఖరరెడ్డికి _ సవన [స ల ళు చాటుకవిసొర్వభౌమ శ్రీనాథుని చాటువులు గ్రంథాన్ని అంకితమిస్తున్న రచయిత (పొద్దుటూరు - 2001) కథక చక్రవర్తి - కథానిలయం నిర్మాత శ్రీ కాళీపట్నం రామారావుగారితో రచయిత (కదప - 2005)

గ్‌. శ్రీరాములు తెలుగు వశ్వేనిద్యా! మ మ ల ని ల్ల స. విస్తరణ సేవా విభాగం. హైద | గ్‌ క న నీ (రన్మారాల తై | నై గ 1 రస! రల( | భి గ్య న్న |! | కం త ఆ. పొట్టీ శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం సాహిత్య పురస్మార ప్రదానోత్సవంలో ఉన్నత విద్యామండలి చైర్మన్‌ శ్రీ కె.సి. రెడ్డి ప్రముఖపాత్రికేయులు శ్రీ పొత్తూరి వెంకటేశ్వర్‌ రావు ఉపకులపతి శ్రీ అనుమాండ్ల భూమయ్య గార్లతో పురస్కారం స్వీకరిస్తూ... .. న! కు న... ము మనే మ ఈ. ఆప్త మిత్రుల ఆలింగనం శ్రీ గుత్తి (జోళదరాశి) చంద్రశేఖర రెడ్డి గారితో డా॥ ప్రభాకర్‌ రెడ్డి గంటు శడరవ్యో రే జు వ (తం | న! శీ 6,1%0.. రటట్లో శ) మ స్‌ లో శ గై ఫ్యా భ్‌ మరీ హైదళాబార్‌న్తోళ

1 [. న. స. పా నం, న. ప త క మరి | 5 అగ సె న. | క ష్‌ ఖీ , . ” న? భే, తకం నే ర. తచ్చ టా ం ఫ్‌ భ్‌. జ్‌ క ప సట వో నాగా వభ న్న న; స . న ఇ న 1 న క్త [| ల షు భ్‌ 4 వ లి | క్యా గే ల న్య ॥ మం టంంర ప స. 1 .. ర సట న ముంది పాన అలా న. ' ర! గ్ర 1 ల 4. ట్‌ నా! రన లో న. కం లా ఖే. స, స న. మ . పేద మా? కట. | 111 నటు న న.

• ప. 1/1 [1 ధన్యా మ న టో వ. శ న ఇ. క (1 [ష వ్‌ . (| స న్య న ల న యై మం వ. + | | ల | 1 . . | న సస గ త్న ప్‌ క్‌ న. ల ల! స్‌ో ( . (1 | సగ న | | వ! మా వ. న మ మ. న! య. న స మట. . = గ? 111 స మ. ప. న వ య న. మ వ వ వ. ం చలన స ప మ ల న ల సట మం. టు. వ | , 1 1... న టు గ . మం. ఆహ న న్‌ యా | ॥ 1 ఛరన్యాళాలు న హు స న. న హి. ము సట మ. . కా న. మం ల |

1. ట్‌ య. న. మాలు . | . న! పం | ర. రును న సిరల. (009) న.
2. ప. వ. నో టట రక్షా (| |