Telugu Lalitha Kalalu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

లలితకళలు సమీక్ష-వికసన చరి ళం అకు రగును ఆ శ్‌ | | , | * , వాతా హహాతాత్రా గానో? శే ర చమన ల యం పాన గ్‌ య, తాల స్ట్‌ హా న ం పీ డా 4 స న్‌ | టా శ అవా నేలు. ల మ సం సం యోనా న నం న. న్‌ విజ్ఞాన సర్వస్వ ణ్యం హైదరాబాద్‌ 1

త క త యన కట స. పుడక. హో కల న ఆ న "హను. తాల ను గ ఇర్మ్యుదన?', త్‌ నాట, పింకు చా. వా యదా. (100 న ళా 'లీళ్ల' టా. వ్యా గ జమా. కీ. ష్యతగ. వైనం శి స్తా స త, ర లీ టం హీ, సే న్‌. ష్‌ టా . తనయ్‌ామె . క్‌ నాం నా! ః కానే యాం య. ల్‌) ఉనా వ | స్యా రేగ నా షడన్‌ / యా టో ళం జ యో 'ఫ్వ్‌లో భజన శర్మా) “పాగ. (4 కం కమ్మ ల.

క ట్ర్‌ బ్ర (౧ స్థార్ముట యు. సరీ లా వ్యయ. “గడ ర్త రా ళ్ళ. శ్‌... రా. త్తే యా ౬ ఉనా హ్‌ నా హాయగా ఆ ప్ర. ఉనా .. గన్న 0 (న్‌ యో

ఎత టం. ౯ వ్యూ న | పూరా ౨... ఈ ళు: స. య్‌ 06 కన్నోస్వాపై.' నా | లోకం భల శు ఎటో! త.కళక టు మా. వము. త మంత. షానా టో క గళ ళ్‌! యు ళు. తనహ క ్స6ం - సక్‌ స్య న్‌ సతాం మ 2 శు.

పుంపు య్‌. కాం ౬ న.

య 5 ఇ ఘు శర. _/ టట. లో

' కళను. ' శన. 'శఈ్మ్యు ళ్‌ స హా: తు ఉకా; 5 హు? 24 శట్షకా మట డ్‌ ఆకుకు ట్‌, న నాయ సూ హా. వ రా అటి రీ: స చు అలతి ంం భష మా ను. డో నా. నా. చనా! నన షర 40న) కత తము చ ఎగ్‌, రక మనా ఛా ఎటస్తో. న్లో ల్‌ టో. లా న! ఇ ళో ఉట, శ్‌ స ఏలీ (తభ. [000 నా 2 = (62 సను హ్‌ సహా గ /( య్‌ న. కళ్ళ న్‌ మల్‌ యయిన ర్వా | ప . - యా తా హా. టాం | మో అతా .. టో న. గా స యయ మయా నం! యవ థి కళ ఘర ౩ యాను గసాల్‌ కాని తో ఈుంళి కుమా సద్‌ యు తో తటి! మ ని నహ సరా యో సూత వంపు భావర వంతి టా .స్థార్త్యట టో హూ సంర చ్‌! న గ ఉట్టీళే' కూర ఛై న శమ యో రత్త వసన వరక యా. పటం

లలిత కళలు సమిోత - వికనన చరిత్ర (ఆలుగు థాషాసమితి ప్రకటించిన “లలిత కళలు విజ్ఞాన సర్వస్వ సంపుటం నుండి పునర్ము(దణం) న ఓ ఇ ట్రం త ళ్‌ రచన శ్రీ నూర్యదేవర సంజీవదేవ్‌ శ్రు చీమకుర్తి శేషగిరిరాపు సనవయుగబుర్‌ హ్‌ సులాన్‌ బణొ ర్‌ 8 శైదరాబాద్‌ టై 4468 సంపాదకులు డొ. పొరల వెంకట రాజమన్నొర్‌ డా.సి, సాంబమూరి డౌ. సూర్యదేవర సంజీవదేవ్‌

121113821816 * 9580016508 - ౪685808 0081118 ౪|| + 234 ౧౧ నర్వస్వామ్యాలు వ అలుగు విశ్వవిద్యాలయం కళాభవన్‌ -హైదరాదాద్‌ -500 004 ల ల నం మం + గ ఎది (| స్స విడుదల ; విజ్ఞాన సర్వస్వ కేంద్రం [/ తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం హైదరాకాదు-500 007 య . లలో గా ఇ జ లీ శి | [ జన | గ (ప్రతులకు : ఉ*-లాద 1 ననన మడడ వక్రయ విభాగం అలుగు విశ్వవిద్యాలయం కళాభవన్‌, హైదరాబాగ్‌-500 004 (ప్రతులు; 11000 వెల ః రూ, వ0-00

నఖ టె చు 1 మాం ఢి వ . ( ఆఫ . జ్‌ మున్నుుడి

1917లో స్వాతంగత్యసిద్ధి జరిగిన వెనువెంటనే ఆవిర్భవించి, దేశఖాషలను సుసంపన్నం చేసి, ఆధునికీకరించాలనే లడ్యుంతో. తెలుగును ఆధునిక విజ్ఞాన వాహికగా. తీర్చిరిద్దే _పయత్నం _ ఆరంభించింది. తెలుగు భాషాసమితి, 16 సంపుటాలలో విజ్ఞానసర్వస్వ (పకటనకు పూనుకొని సమితి అందులో 1* వ సంపుటంగా “లలితకళలు వెలువరించింది.

చరిత్రపూర్వయుగంనుంచి వర్తమానకాలం దాకా వేర్వేరు లలితకళల వికసన చరిత్రను. తెలుగులో మొట్టమొదటిసారిగా ఆ సంపుటం సమీఇాభాగంలో చేర్చటం జరిగింది. ఒక్క భారతదేశం గూర్చి మాత్రమే కాక (పపంచవాాప్త పైన సమిక్ష ఇందులా చంది. ౨84 పుటలలో విస్తరించిన ఈ నమీడను విడిగా ఒక లఘుపుస్తక రూపంగా కూడా లభ్యం చేసినట్టయితే ఆసక్తి గల పారకులకు ఎక్కువ (పయోజనకరంగా ఉండగలదని సమితి అధ్యచులు డా॥ బెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారు, కార్యదర్శి డా॥ మోటూరి సత్యనారాయణగారు భావించారు

తెలుగువారి సర్వతోముఖ వికాసానినై సంఘటిత కృషి జరిపే సంస్థగా తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం 1985 లో అవతరించిన వెంటనే తెలుగు భాషానమితిని విశ్వవిద్యాలయంలో సంలీనం కావలసినదిగా కులాధిపతి డా॥ నందమూరి తారక రామారావుగారు ఆహ్వానించటం, ఆ ఆహ్వానంలోని ఆప్యాయతను గుర్తించి సమితి ఐచ్చికంగా సంలీనం కావటం జరిగింది.

ఆ విధంగా సమితివారు తలపెట్టిన రీతిగా ఈ లఘుపుస్తకాన్ని తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం పారకులకు సమర్పించటం జరుగుతూంది. ఈ భాగం

1౪ రచయితలు (ప్రసిద్ధులయిన వేత్తలు డా. సూర్యదేవర సంజ్లీవదేప్‌, "లలితకళలు” అన్న సంపుటం నం(గాహకులు శ్రీ చీమకుర్తి శేషగిరిరావు. శ్రీయుతులు పాకల వెంకటరాజమన్నార్‌, డా॥ పి, సాంబమూర్తి, డా॥ రాయప్రోలు సుబహ్మణ్యం, థ్రీ సూర్యదేవర సంజీవదేప్‌ గారలు ఈ సంపుటం సంపాదక మండలిలో ఉన్నారు. విశిష్ట పరిశ్రమకు ఫలితంగా వెలువడిన ఈ లఘుప్ప స్తకాన్ని తెలుగువారు విశేషంగా ఆదరించగలరని నా నమ్మకం, ణో ళూ వహటా దో జా

జ అల కీ విషయసూచిత లరితకళా సమిత

$ేం రవానిర్వచనము 1-6 వళంపకృతి (1); పభందీవితము (2); పద్ధవళంపై తిరవళ (28), కకలు=కాస్త్ర దర్యశములు (1), కళంచరి్యత, (5), రళావిజ్ఞాన శాస్త్రము (5), కళ-కల్చన (5), కరపమోబనము (6).

ల్ది నౌాందర్య తత్వము ౯/1 భావగావపంణామరీ3 (7); సృజనాత్మక చింతన (9); సాందర్వానుభూతి- నృజన- నిర్ణయము (10), రస సిర్దాంతము (18); తూర్పు ఆసియాలో నొందర్య థావన (15)

8. కళల వర్గీకరణ 18-10

9. లలితకళలు 10-58 వాస్తు॥ల్బము (180%, శిల్చకళ (20), సంగీతము (25); నర్తనకళ (80); గాటకము=రంగినంము వ్‌.

ణా

5, యాంథతిక కళలు ఏ8=40 సినదూ (83); కేడియో శాచెకలు (89), ఇంవి+న్‌ (89), ఫోటో గఫీ (ఏ9), (గాఫక కళలు (10).

6. చేతిపనులు తీ] రుంధరారిచ్చము (410), ఆఘహాషణ!బ్బము (41 1.

"7 కళామర్మము తలి

౪4 లరితకళ -వికసన చర్విత

1. చరిత్ర వూర్వయగము 43ి-5్‌లి (కి.పూ. 80,000. పూ. 8,500) చాస్తుల్పము (45), శిల్పకళ (46), చ్యతంభఖనము (4), నంగీరద. (50) 2, [ప్రాచీనంయయగము 59-85 (4 పూ. 8500కి పూ. 525) చాస్తుల్పడు : ఈ౨ఫ్రు (55); మెసపౌటేమియా (62); సింధులోయ (64), చీనా (69), ఇల్పము : ఈవప్రు (90), మెసపాపేమియా (”8), సింధరోయ (74) చీనా (70). చ్యతతేఖసము : ఈఒప్పు (76); మెరపొటేమియూ (78); సింధప్రాంతడు (3౯), చీనా (80). సంగీతగాట్పములు : ఈజిప్రు (80); మెళపొపేమియా (81); సింధ్యపాంతము (82); బీనా (84) సమాలోరనము (84).
2. భావ వికసన యిగము 85-141 (టిపూ 595ట ౪. 629) వాస్తొబ్బము : సగీక్టంవము (8); ధారత(ైంతము (1098). చీన్నాపాంతము (119) శెల్పము 2 సగీస్వోవాంతము (120); భారత్యహైంతము (128), చీనియ్యపాంతము (181). చిత్రలేఖనము : (గీక్యుపాంతము (184); థారత్యప్రాంరము (181); చీనియ (ప్రాంతము (187) సంగీతము 2 (గ్రిర్యుపాంకము (188), దారత్యప్రాంతము 189), చీనియ్యపాంకము (141).

౪|| ర్తి మతరాజ్యంయుగము 149-199 (ఈ. 6221522) వాస్తుంళ = యారపుభందము (148); లరచహైంతము (145), కారర్యపాలంతము (117), చీన్వాపాంతము (166). నబ్చయు * యాకప్వుప్రాంతము (168); ఆరవ్‌(పాంతము (171); థారత్యప్రాంతము (172), చీపియ్యహైఐవను (150) చ్వతరభఖకము : యాంప్తుప్రాంతము (182); అరణ్‌్యప్రాంతము (185), భారత టప్రాంరదు (186); చీనియ్యప్రాంతము (189), సంగీతము : యారప్పుప్రాంతము (192); ఆరగప్రాంతము. (104); ధారత (సాంతము (195); చీనీయ్యప్రాంతము (198), సమారోంనము (180) ర్‌, స్మామాజ్యయగము 109.2ఐ9 (క్రైళ 1522-1015) చాస్తుల్బము : పాచ్చాత-(్రాంచము (200); థారత[పాంతము (204); (సాచ్స ఆసియా (ప్రాంతము (219) ఎల్చవం వాళాత్యవాంతడు (2193 ,. ధారత్నపొండము (215); (పావఆయా [పంతము (215) చ్యితంఖనము వ పాన్చాత శ్వ వాఎకము (216); ధారత్యపాంతను (౨21); (పావు ఆసియా్యప్రాంతము (221). నంగీతము పార్చాత్వ ప్రాంతము (225); భారత్వహైంతము (292); (పార్వ ఆసయాట్రాంతము (22%), సమాలోకనడు (229%). 6, వర్తమానము _ ధవిష్యత్తు వ20-2ఫఏ4

లలిత కళా సమీక్ష అ కళా నిర్వచనము

వైిక్వ్కచనమనక సులభముగ లొంగని థావనలలో అగ్యశ్రేజికి అనునది నిర్మితదూవము, కళ అనునది నృజన, _అటులని

పెందినది రళాధావన, (పాక్‌ పతీచీ వండితులు వలువుప మానవుడుచేయ [పతపనియ కళ కానేరదు, కెళలముతోదూడిన (ప్రాచీన రాలమునుండియ అంతటంతట అవ్యావ్తి ఆరివ్యావ్లి పనిమాతమే కళ (వకృతిని వికృతిరోనికి హపాంతరపరచుట దోషములకు లోనుగాని స్పష్ట నిర్వచనమును కళకు కల్పించు కళ అయినిఓలనే మానవ మనోమ్ముదకు ఆభివ్యక్తిని ఇచ్చుట టకు యర్నంచిరి, వీటిని అన్నింటిని పరికింవ స్థితథీలమగస భావ రూడ రవయే. ఈ మనోమ్ముదను రళారారుడు దాహ్మప్రిర్భృతి మును గలిశీలమగు భవముగ రూపొందించుటనే కళ ఆని నిర్వ నుండి అందుకొనవచ్చును; తేక తద ఆంతర్జగత్తునుండియ చించుప నమచితముగ రొన్నట్టుచున్నది. కాని ఈ నిర్వదన అందకొనవచ్చును. మును చక్కుగ అర్థము చేసికొనుటకు స్థితశీలతా, గతిశీలతలను రళ - (పర్యతి వివేచింపవలసితన్నది. గతి అనగా రదలికకును, స్పితి ఆనగా కళ డాహ్యపికృతికి వతికృతి రాడు, ఆంతర్జగత్తునరును నిలకడపను మధ్య సీమారేఖను గీయట సాధ్యముకాదు. విశ్వ వతికృతి కాడు. ఆట డాహ్యవికృతి, ఇటు అంతర్జగత్తుంఈ సృష్టిలో ఏదియ స్థితశిలము కాదు. ప్రతిడియ గతిశలదు. గతి రెంటి నమ్మేళశనమే కళ కనుక కళలో కొంతభాగము రల శీలము (డైనమిక్‌ నరు మరొక దః మ్మాతమే స్థితలము ఉన్నది; మరికొంతథాగము కల కానిడియ ఉన్నది. కళళ (స్రేటిక్‌). కొన్నింటి కదలిక కనువించును; కనుక వీనిని గలి అనగా రల అని అనుట కల్ల కాదు; ఆ విధముగనే కళ ఆనగా శీలములని అనెడము. మరికొన్నింటి కదరిక కనుపించడ్య్తు కంకాదని అనుటయ కల్లవాదు, రళ అనునది కల్పగా వాస్త కనురొ వీనిని స్థితిశిలములని ఆనెదము, వాల నమ్మేశనము, కళలో వల్పనాధాగము ఎంత ఉండవల

యధార్థమున నృష్టిలో గతితప్ప స్థితిలేడు. వ్యక్తగతిని గతి యును? వాస్తవధాగము ఎంత ఉండవలయును ? = ఆనునది లని అనుచున్నాము. అవ్యక్తగతిని స్థితి అని అనుచున్నాము. కళారారుని అభిరుచిమీద ఆధారపడి ఉండును. కొందరు ఎక్కు వ్యకృమైనది మృాతమే నత్యము, అవ్యకృమైనది అంతయు అన వగా వాస్రవమువైన ఆధారపడగా మరికొందడు ఎక్కువగ త్యమని ఆనుట అనత్మము. కనుక స్థిత అను ఆవగుంఠనలో కల్చనవైన ఆధారపడుడురు, ఇంకకొందరు దానిని దీనిని నమ అవ్యక్త్షహటాపమున దాగిఉన్న గం అనునది గలతియే కాని స్థితి భాగములలో వ్యక్తపరచుడురు. కాడు, (వతి జడవడార్థములోను చైైతన్యమనునది అదృశ్య రళ (ప్రారంభించుట వాస్తవదాదము (రియలిజం) లో, విర నృత్యము చేయచున్నది. [చళతి వరమాణు గర్భమునను ఎల సించుట ఆదర్శవాదము (ఐకియలిజం) లో, పరిణతి బండుట క్టా9నులును, (ప్రాటానులును రానలీల జరువుచున్నవి. రల్బ్పగావాడములో, మెదటి దశలో (వక్భతికిని కళరును విరో

వ్యవహార జగర్హులో అవ్యక్తగతికి స్థితి అని నామకరణము ధరములేడు; రెండవడళలో నగము విరోధము; మూడవ దళలో చేనికొనినాము. వ్యక్తగతిని గతి ఆనియే విలచుచున్నాము.. పకృతికిని రళరును పూర్ణవిరోధము. [పర్భతి ఆగునది నంస్కాా స్థితి అనునది ధావము; గతి అనునది ధవము. ఢథావము అగు రముకేని ఆస్పవ్యస్త మైన మడివదార్థము; రనుక డాని అను నది (పకృతి; ధవము అనునది వికృతి. నసహజముగ ఉన్నడి. కరణ కవకు హానిరరము అయినప్పటికిని పర్భతి ఆసంధ్యాక మరొక దూవములోనికి మారుట వికృతి. ఈ హపాంతరమే.. డావముంను (వసాదించునది కనుక రళాకారనికి (పకృతిని భావము అనునది ధవములోనికి మారుట. వినర్దించటకూడ హోనికరమ. కళాకారుడు ఈ విషయమున

ధావము అనబడు ముగిపడార్థమును ధవము అను నిర్మిత మర్మేమార్గమును అవలంబించుట మ్మాతమే హితకరము. డూవములోనికి మార్ప్చొందించుటయే కళ, కనుక కళలనునది నిశానికి నమస్తడూవములకును, నరలవర్షములకును, నాద గతరందము, కవ ఆపనది ధవము; కవలనునది వికృత, 5ళ ములసను, గతులకునుకూడ మూంము [పకృతియే; ఇందు

రళానిర్వచనము నందేహములేదు.. [వరృతిలోని రూవములును, వర్ణములును. పూర్ణమైనది, కళ పూర్ణత్వపు పథములో వయనించునది, కనుక నాదములును, గతులగుకూడ కళలో సృష్టింపబడుచున్నవి. పూర్ణతను ఆండుకొన దోవునది. అవూర్ణమును అనుకరించిన ఆయినను పరిశీలించి చూచిన వీని అన్నింటి మూలములురూడ రళకు ప్రావ్రించునది పూర్ణతకు బడులు అపూర్ణతయే. (వళ్ళతిలోనివే అని అనివించును. కాని ఇవి అన్నియ (పకృతి ఆందులకే ఆస్కార్‌ వైల్డ్‌ “కళను (వకృతి ఆనుకరించును" లోని దూపములకును, వర్ణములకును నాదమలకును గతుల అని అన్నాడు, ఇది విర్డూరముగ వినిపించినను ఆదర్శము కును వళలిదింఒముటను, (వతిధ్వనులును రావు. కనుక ఇవి మ్శా్‌తము ఇట్టేదిగానే ఉండవలయును. (వకృతి ఆనుదానికి అన్నియ ఒక విధముగ న్వతంత ఆ స్తిత్వములే కళ తన బడులుగ *నమాజము” అను పదమును ఇట ఉంచిన ఇది న్వతంతడటాపములను రచించుకొనుచున్నది, కనుక (వర్భతిలో ఎంతయో నిజముగ రన్నట్టును, సమాజమును రళ మార్చ లేని పూర్ణత కళలో లభించును. దేనిని [పకృతి చేయజాలదో గలడు. పూర్వము ప్రాన్సులో ఒక చ్చితరారుడు తన చ్చిశాల దానిని కళ నెరవేర్చును లోని మానవమూర్తుల బొటన్మవేళ్ళను ఒక (పళ్నేక రీతిలో న్మరణాతీత కాలమునుండియ (పరృతిని ఆధీిగమించవతె చిృితించ మొదలిడగ అంతట కొంతకాలమునకు (ఫ్రాన్సులో అదే ననియే - పక్ళతిని జయించవలయననియే _- మానవుని చిర విధమగు బొటనదేష్శ (వత్యడము కాజొచ్చినవటః మనో వైజ్ఞా ఆకాండ, సామాన్యమానవుడు మొదలుగ కళారారునివరకును, నిరముగ ఇది ఆనత్య్మమగుటరు వీలులేదు. 'నమాజము అను కళాకారుడు మొదటగ యోగివరకును, వకృతి పరిమిళులను నది కళమీద తన (వధావమును నిన్సందేహముగ వేయగలడు, దాటవలెననియే, పరినర (పథావాలనుండి స్వతం్యతుడు కావతె కాని అంతకన్నను త్మీవతర (పధావమును వేయగలదు నమా ననియే, సహజ పరిస్థితులనుండి విముక్తుడు కావలెననియే అధి జముమీద కళ, “పర్భతియే కళను అనుకరిచును" అని లాషగు మానవుడు పెంచుకొనుచు వచ్చినాడు. ఈ ఆభిలాష ఆస్కార్‌ వైన్‌ అనుటలో విద్దూరము ఏమియు లేడు; ఆది ఆద నేటికిని అసమావ్లముగనే నిలిచిపోయినది. (వకృతిని పూర్ణ ర్మముగ ఉండిపోవలసిన వచనము. ముగ జయించినటుల ఎవరును కనివించరు. సామాన్యమానవుడు [వకృతిలో చూచినవుడు నుందరముగ గోచరించని కొన్ని తన నిత్యజీవితములో (పకృతిలోని (పతి (పథావమునరును తల వస్తువులును దృశ్యములును,; జంతువులును, పడులును చిత వంచుచునే డిన్నాడు. ఎండలకును, వానలకును, ఉరుములకును కారుడు రచించిన చ్మితములో నుందరముగ గోచరించును, మెరుపులకును వణకిపోవుచునే ఉన్నాడు. ఇక కళాకారుడు (పకృతిలో నీరసముగ గోచరించు వన్తుదావమును చ్చితకారుడు [వకృతిలోని రూపములమీదను, వర్ణమంలమీదను, నాదముల తన రసానుభూతిలో తడివి తిరిగి దానిని రనరూపములోనికి మీదను, గళులమీదను ఆధారపడరకుండ తన సొంతమైనవానిని రంగులలోను రేఖలలోను దూపాంతరపరచునప్పటికి ద్రర్భతిలో సృజించుచునేఉన్నాడు. కాని అవియ ఏదో ఒకచోట (ప్రకృతి అదివరకు కనుపించిన నీరసరూపము _పేక్షకునికి రనరూవములో లోని వానితో సారూప్యమును కలిగియండుచునే ఉన్నది. ఈ నుందరముగ గోచరించును వనస్తుగతరూపము వ్యక్తిగత రసాను సారూప్యము రూపములలోను, నాదములతలోను అంతగ లేక భూతిలోనికి మారుటలో ఈ సౌందర్శసృష్టి జనించును పోయినను వర్ణములలో ఉండక తప్పుటలేదు ఇక యోగివిష 5ళ - జీవితము యములో కూడ అంతియే. జాహ్యపికృతిని యోగికూడ పూర్ణ _ జీవితానికి ఇతర మానవ కార్యకలాపాలు లవనరమంనంతగ ముగ ఇప్పటివరకును జయించజాలక పోయినాడు. బాహ్య కళా కోలాపాలు రూడ అవనరములే. రళ ఉండని జీవితములో (పకృతిని పూర్ణముగ జయించుట లనగా మృర్యువునుకూుడ హృదయము ఉండదు; వేదన ఉండదు ; సంవేదన ఉండడు. జయించినప్రే, కాని నేటివరకును ఏ యోగికూడ మృత్యువును అట్టి నీరనజీవితములో ్కపాణస్పందన లయలో నర్హించడు. జయించలేదు; మృత్యుభయమును జయించి ఉంగవచ్చును. అందువల్ల కళతో నంబంధములేని జీవితములో ఆనందదీ వ్రి (ప్రకృతి ఆతఆంతయు అన్నిచోటులందును, అన్ని వేశలందడును ఆరిపోవును, జీవించుట ఒకగొప్ప థారముగ పరిణమించును,. ముకిపదార్థము కాదు. ఒక్కొాకచోట ఒక్కొకవేళ నిర్మిత కళా కళ అనునది మానవ జీవితానికి మహోపకారము చేయునది ; రూప్‌మునగూడ అది. గోచరించును. ఇటువంటి కృతిని అదేవిధముగ మహాపకారమను నైతము చేయనది. విజ్ఞాన అనుకరించి రచించిన కళాకృతికూడ నుందరముగనే ఉండును కాస్త్రములు మానవునికి ఉపరారమును చేసినవి, అవరారమును అయినను, ఇటువంటివి అరుదుగ మ్యాతమే ఉండుచుండును చేసినవి. వెనిసిలిన్‌ వంటి గొవ్ప బొషధాలను, విమానాలను, అడమదుగ ఉండునవి ఆవవాదముల [కిందకే వచ్చునుగాని నియ _టెలివిజన్‌ను-ఇంకను ఎన్నింటినోకని పెట్టి మానవజాతికి విజ్ఞాన మముల [కిందకు రావు. కనుక (వకృతిఆనునది సాధారణముగ _ శకాస్త్రములు ఎంతో మేలు చేసినవి. ఆయితే ఆ విజ్ఞానకాస్త్రములు ముగివదార్థము ట్రంచనే జమకద్దబదుచుండును. (పకృతి లనం- ఆటంవాంబులాంటి మారజణాస్తాాలను కనిపెట్టి మానవజాతికి 2

కళానిర్వచనము అంతు లేని హానిని కలిగించిసవి ఉపరారముకాని, అఆవకారము.. చేయగల నైతిక నందేశమును కళ ఈయవలె' నని వీర అఖి కాని విజ్ఞానళాస్త్రములలో కాడు ఉన్నది; వానిని ఉపయోగించు ఉపాయము. మానవులలో డ్యూతమే ఉన్నది. ఇవి అన్నియ ఒకనిచేతిలోని ఇందులకు శుద్ధక ళావాదులు అంగీకరింపద. *సమాజమున రత్తిలాంటివి. ఆ వ్యక్రి ఆ కత్తిని శృతువుల వైపునకు తివ్పిన నీతిని బోథింపవలసిన పనిని నీతిశాస్తాంలు చేయవలనినదేరాని అది శృతుసంహారము చేయును; దానిని తనవ్వైవునకే లివ్వు కళ చేయవలసినది కాదు. కళ అటు నీతిని నోధించదు; ఇటు కొనిన తననే అది నంహరించును, కనుక అది కి త్తితప్పు కొడు; అవినీతిని దోధించదు. నీతికిని అవినీతికిని కూడ అతీతమైనది వ్యక్తితవ్చు మంచికాని, చెడుకాని న్వయముగ సాధనములో కళ. కనుక కళ రసానందము నిమిత్తమే కాని నీతిలోధ ఉండడు; ఆ సారనమును ఉపయోగించెడు వ్యక్తులలో ఉండును... నిమిత్తము కాదు అని ఇద్ధకళావాదులు అనెదరు.

ఈ నత్యమే కళకుకూడ వర్తించును, కళ అనునది నిర్మా- నై తికవాదులు కళాకృతిలోని విషయవస్తువునకు (పాధా- ణాత్మకముగు నిద్మాలనాత్మకమును కూడ. అది మానవజాతికి న్యమును కల్ప్చింపగ, పద్ధకళావాదులు నిర్మాణకౌళలానికి కీడును చేయగలడు; మేలును చేయగలదు. నమాజములో [పాధాన్యమును ఇచ్చెదరు ఒక కళాకృతిలోని గుణమును రాని, నీతిని [ఫదారము చేయగలదు; అవినీతిని (పబారము చేయ దోషమునుకాని కొలుచుటకు ఆ కళాకృతిలోని విషయవన్తువుకార గలదు. ఇది అంతయు కళలోకాక దానిని నృష్టించిన కళా ఆ విషంపవస్తువును వ్య క్తవరచుటలో కళాకారుడు (వదర్శించిన కొరనిలో ఉండును, మంచి సాహిత్యము, మంచి నంగీతము, నిర్మాణకౌళలమే (వధానమని అనెదరు శద్ధరళావాదులు. విషయ మంచి చ్యితరచన, మంచి 9ిల్పనిర్మాణము, మంచి నాట్యము = వస్తువు ఏంత తక్కువది అయినప్పటికిని నిర్మాణ కౌశలము ఇవి అన్నియు నమాశానికి చేలు బేయునవి. అటులనే ఇందులకు ఉన్నతముగ ఉండినచో, ఆది ఉత్తమ కళాఖండము కాగలదని వ్యతిరేకమైనవి కీడు చేయనవి, అయితే ఇక్కడ ఏది మంచిది, పద్ధకశావాదుల అభ్మిపాయము, “ఆటులకాదు, విషయవస్తుపు ఏది చెడ్డది, అని నిర్ణయించట కష్టము. మంచియ చెడును ఉన్నతమైనది కొకున చో, దాని నిర్మాణవౌశలము ఎంత నుంద సాపేక్షకముతే కాని నిరపేషకములు రావు ఒకదేశవు మంచి, రముగ ఉన్నను అది ఉత్తమ కళాకృతిగ జమరట్టబడదడు' అని ఒకకాలపు మంచి మరొక దేశానికి, మరొకకాలానికి చెడు న్వైతిక కళావాదులు అనెదరు. కావచ్చును. ఇదే మాదిరిగ చెడురూడం, అయినను పేమ, రామాయణము గొప్ప రావ్యముగ పేరుపొందినది. అదే విధ కారుణ్యము, నిస్స్వార్ధతలాంటి కొన్ని మంచితనాలు అన్ని కాలా ముగ (థెంచి కథాశిల్చి అయిన మొప్తాసా రచించిన కథలురూడ లకును, లన్ని దేణాలకును వనికివచ్చు నిర పేక్షక నత్యములు. గొప్ప సాహిత్యముగ 'పేరపొఐదినవి. రాని రామాయణము నీరిం ఇవి అన్నిదేశములలోను అన్నికాలములలోను ఉ త్తమములుగనే (వధానమైన సాహిత్యమనియు, మొపాసాకధలు అక్షీల సాహిత్య ఎంచబడుచు వచ్చినవి, మనియు విన్నష్ణము, అయితే ఈ రెండువిధాల సాహిత్యములును

గొప్ప రచనలుగ ఎందువలన వేరపొందినవి? నీత్మిపధానమైన

భుదకళ -- బె 8కరళ క్‌ జా ధ్‌ బు రామాయణానికి తోడుగ అవినీతి వధానమైన మొపానె కథలు ఉత్తమ కళకు మంచిచెడులతో సంబంధము లేదనియ, కూడ నమానహోదాను అందుకొనుటలో అర్ధము ఏమిటి? దీని నీతిని బోధించుటకాని అవినీతిని బోధించటరాని కళయొక్కు వలననే కళార్భతిలో వరధానమైనది విషయవస్తువు కాదనియు, కర్తవ్యము కాదనియు, శుద్ధ రసానందమును అందించుటయే నిర్మాణకౌళలము అనియును స్పష్టమగుచున్నది. రామాయణ కళ నెరవేర్చవలనిన కార్యమనియ ఓక వాదము కలడు, ఈ రచనలో వాల్మీకి వదర్శించిన రచనానై పుణ్యమును కథల వాదమే నిర్వచితడుగు దానిని * పర్టకళ' అనెదరు. ఇక రచనలో మొపాసా వ్యక్తపరచిన సాహిత్య శిల్పమును వీనికి ఇందుకు వ్యతిరేకముగ నైైతికకళ (డై డాక్టిక్‌ ఆర్ట్‌) అనునది. పేరు తెచ్చినవి; కాని అందులకు కొరణము మొదటిదానిలోని ఒకటి ఉన్నది. "కళళ అనునది కేవలము రసానందమును రామకథయను కాడు, రెండవదానిలోని అశ్టీలగాథలును కావు ఆందించినంత మ్మాతమున చాలడు; దానికి తోడుగ అది ఓక అయితే ఈ విషయమున వై ఉధయవాదములును అనంపూర్ణ నైతిక నందేశముగు కూడ లఅందించవలయును. అప్పుడు ములుగనే గోచరించుచున్నవి. న్లైతికదాదుల దాదనను అను మ్యాతమే అది ఉత్తమకళ కాగలదు అని అనెదరు నైతిక సరించి ప్యాతలోని మధువు ఉత్తమమైనది అయిన డాలును, ఆ కళావాదులు. *తశేవలము రసానందమును మ్మాతమే అందించెడు పాత ఏ విధముగ ఉన్నను, ఎంత మలినముగ ఉన్నను అది కళ ఒక రాత్కాలికమగు నిషాను అందించునది మ్యాతమే ఉత్తమ పానీయమే అగుచున్నది. ఇక శుద్ధకళావాదులు ప్కాత కాగలడు. ఆ రసానందమువలన సమాజమునకు మేలు కలు లోని మధువునకుగాక ప్యాతకే విలువ ఇచ్చెదరు. నిజానికి ఈ గడు, కనుక ఎక్కువకాలము మానవ జీవిఠాలలో నిలిచి మేలు రెండును కూడ ఉత్తమములు కావు. మలిన ప్యాతతో అనులిన

తె

కకానిర్వచనగము మరువును (శ్రాగుటయ. ఉత్తమము కాదు, అమరిన ప్యాతతో. సొభ్యమును ఈయరేదనియ “లది నిజమైన ఆనందము కాడు, మలిన మధుపును (్రాగుటయును ఉత్తమము కాదు, ఆమలిన ఆనందాధానమ్మాతమే' ఆనియ ఆధ్యాత్మికతాటినను ఇ్యదియ మరువను ఆమలిన ప్యాతతో 'సీవించుబడే ఉత్తమమగు (గాహ్యానందమును మానవుడు ఏనాడును చిన్నచూపు చూడలేదు. హైానము. విషయవనువు ఉ తమముగ ఉంగవలయును; తర్యదియ గావ్యానందము కన్నను వేరగు ఆరీందియానంద అటుకే నిర్మాణకౌళలమును ఉత్తమముగ ఉండవలయును, మనగునది ఒకటి ఉన్నదనియు ఆది మహోన్నతమగు విలువ అప్పుడు ఆది ఉత్తమ రళార్చ్భృతి కాగలదు. ఒకటి బాగుగ కలది అనియు అది చిరంతనమనియ తెరిసిననుకూడ ఇంది- ఉండ్‌ మరొకటి దాగుగ ఉండకపోయిన అది ఉత్తమము యగాహ్యానందమనకు తక్కువవిలువ ఈయలేదు. ఇంద్రియాల కానేరదు. అనందము ద్వారానే అరీర్యదియానండమును ఆందుకొనవచ్చు కళ పజలక కేవలము రసానందమునగు మ్యాతమే ఇచ్చి ననుటయే ఇందులకు కారణము, కళ ఇందియగ్రాహ్యము, డిశరుకొనవలయుననుట సవ్యముకాడు, రసానందమును ఇచ్చుచు అందులకే కళకు అంత విలువ. హితవునుకూడ బోధింపగూడదనుట ఆపనవ్యము. కళయొక్క రళలు -- కాస్త, దర్శనములు (వధానాశయము ఇం్యదియాలద్వారా (శ్రోతకుగాని (వేక్షకునకు ఈ జగత్తులో (ప్రధానముగ అయిదు విధముల అ స్తిత్వములు గాని రసానందమును కలిగించుటయే ; ఆ రసానందమును గోచరించుచున్నవి ఈ అయిదు విధముల అ స్తిత్వములును కలిగించుచు ఏదైన హితవునుగూడ బోధించిన మ్యాతమున అయిడు కోశములకు చెందినవి, శిలలు ఆన్నమయ కోళమున- కళలోని పద్ధత్వము చెడిపోవుననుట పాక్షిక దృక్పథము కును, వృక్షాలు [పాణమయకోశమునకును, జంతువులు మనో- మ్యాతమే. రసానందమును (వసాదించుట మాతము మేలు వయ కోశమునకును, మానవ్వలు విజ్ఞానమయ కోశమునకును, చేయట కాదా? అని (పశ్నించిన “అవును అనియే అనవలెను. క్షుహామానవులు ఆనందమయకోశమునరును చెందుడుడు, శిలల కాని 'రసానందము లాత్కాలికమైన నిషాగా వనిచేయునదే కాని ల్రోని ప్రాణము వైకి కనివింపడు. వృషాలలోని (పాణము పైకి మానవ హృదయము మీద చెరగని మ్ముద వేయరు అనియ కనబడును, కాని వృక్షాలలోని అనుభూతి పైకి కనిపింవడు. ఇప్పవలెను, జంతువులలోని అనుభూతి కనిపించును ; కాని జంతువులలో సరియే, ఏది ఏమైనను జీవితములో కళకు గొప్ప స్థానము ఆలోచన నృష్టముగ ఉండదు. మానవులలో ఆలోచన నృష్టముగ ఉన్నదనుట నిర్వివాదసత్యము. ధ్యానము మొదలయిన పార ఉండును ; కాని మానవులలో సంటోధి పూర్ణమగ మేల్కొని మార్థిక సాధనలకన్నను కళకు ఎక్కువ విలువ ఉన్నటుల ఉండదు, మహామానవులలో నంబోధి పూర్ణముగ మేల్కొని తలియుచున్నది. జై మినీయాళ్వమేధవర్వములో ఇటుల చెప్పబడి ఉండును. ఉన్నది. ఈ అర్థమున భౌతిక కాస్త్రము అన్నడమయ కోళమన “నృత్యకాం గాయతాం చైవ నానావాద్యం (వకుర్వతాం కును, జీవకాస్త్రము (పాణమయ కోశమునకును, మానసిక యధా నంళువ్యతో దేవో న ధ్యానాద్రైరితి [వతమ్‌" శాస్త్రము మనోమయ కోళమునకును, దర్శనకాస్త్రమ విజ్ఞాన జనులు నృత్యము చేయుచు తమ వివిధ నంగీత వాద్యము- మయ కోశమునకును, యోగము ఆనందమయ కోశము లను వాయించుచు గానము చేయచున్న యెడల ధ్యానాది నకును చెందుచున్నవి. ఆనగా మానవుడు (వధానముగ దార్శ- సాధనలద్వారా కన్నను వర మేశ్వరుడు ఎక్కువగ సంతుష్టి నికుడు ఆని అర్ధము. దర్శనళాస్త్రము తర్క పధానము, చెందునని దీని థావము. ఆధ్యాత్మిక సాధన కన్నను కళకు ఆలోచనా (వధానము, బుద్ధిజనితము. కనుక మానవుడు ఇక్కడ ఎక్కువ విలువ ఈయబడినది. అందువలననే *రసో (వత్యేకముగ బుద్ధిజీవి బుద్ధి ఆలోచనను జనింవజేయగ, వైనఃి (రనమే (బ్రహ్మము) అని పెద్దలన్నారు. కళోపాొనన వృదయము అనుళూతిని జనింపజేయును. శాస్త్రము ఏదియై- అనగా కళాకృతులను నృష్టించుట, వానిని విని, చూచి, నవ్పటికిని అది బుద్ధిజనితము. అందులకు వ్యతిరేకముగ కళ ఆనండించుట-మానవ జీవితమును మహిమాన్వితము చేయును, వఏదియైనవ్పటికిని అది హృదయజనితము. ఆలోచనతో కాస్త్రము మానవ చైతన్యమును మవొన్నత శిఖరములకు చేర్చును; ఉత్పన్నముకాగా అనుభూతితో కళ ఉత్పన్నమగును. నత్యాను- వాధలను బోధలుగ మార్చొందించును; జీవితమును నుందర నంధానమును చేయునది కాస్త్రము; సౌందర్యోపానన చేయునది బృందావనముగ మార్చును. కళ జ్ఞానార్జన కాస్త్రానిది; ఆనందోవలబ్ధి కళది. మానవుడు జీవించునది ఇిం్యదియ[గ్రాహ్య జగత్తులో- వివి కళకును, దర్శనశాస్త్రమునకును (పకృతి శాస్రమునకును ధేయదియాల డ్వారా రసానందమును అతడు అనుధవించును. మధ్యఉన్న (వళేదమును గురించి రవీందనాథరాగూర్‌ నుందఎ ఇం్యదియ గాహ్యానందము వతృణభంగుర మనియు కాళ్యుత ర్రముగ ఇటుల చెప్పిరి టీ

కళానిర్వచనము మానవునిలోని పరి$ీలనాత్మకాంళము కాస్త్రమును నిర్మిం- మును, ో₹రీరమును అయి ఉన్నవి. పరికల్పన దాహ్యము; చును; వాని ఆలోచనాత్మకాంళము దర్శనమును రచించును; దృష్టి ఆంతరంగికము, కళలోని ఈ ఆంతరంగిక దళకును చానిలోని నర్వన్వమును ఒక్కుమ్మడిగ సాహిత్యమునునృష్టిం దర్శనకాస్త్రమునకును మధ్య రారతమ్యము అంతగ డిండదు, చునులి వనిత్తైనను బహిరంగదశలలో భేదము ఎక్కువ; ఆంతరంగిక కనుక కళ అనునది నమ్మగతతో ఉత్పన్నమగనది ; దశలలో భేదము తక్కువ శాస్త్రము విషంపమాలను విడటీని చూడగా కళ కలివి చూచును. రళ _ చరక అందులకే కాస్తా9నిది విశ్లేషణ; కళది నంశ్లేషణ. ఒకే నత్య- . శ్యాత్రకును కళకును మధ్య దాల భేదము కలదు. చర్మిర మును కాస్త్రము ఒక విరముగ చూడగ, కళ మరొక విధముగ ల్రన్నన్వద్రి ధూతకాలమునకు చెందినది, కళ అకునది అన్ని చూచును. కాస్త్రవారుని దృష్టిలో చరకుడు కొండలతోడను, కక్సులకును చెందినది చర్మిత అనునది వ్యక్తిగత అభి- లోయలతోడను, చరితోడను జీవ నివాసయోగ్యముకాని ఒక ల్య్వ్వలత్రో ఏ నంబంధమును లేని వన్తుగత నత్యముల వివరణ, గోళము మ్యూతమే, కాని ఆ చం్మడుడే కళాకారుని దృష్టిలో క్రీ ఆన్సునది వ్యక్రిగత అభిపళుల [పాధాన్యము కలది. చర్మిత ఒక అమృతకలళము, ఆనందనిలయము, అద్భుత నుందర స్బర్రిగ ఛాస్తవవాదమునకు చెందినది; కళ ఎక్కువగ ఆదర్శ, దృళము. ఇటుల ఒకే సత్యమునకు రెండు వైఖరులు, కాస్త్రము క్రల్బనా వాదములకు చెందినది. విన్నష్టత చర్మితరు అవనరము, నరు ఉపయోగము. (ప్రధానము, కళకు రనము [వదానము క్రభక అట్టిది అవనరము లేదు చర్మితరు శాస్త్రీయ దృక్పథము అగుటయే అందులకు కారణము. ఎక్కువ; కళకు రసాత్మక దృర్పథము ఎక్కువ, చర్మితకును, పరిశీలన, [వ్రయోగము; ఆవిష్కారము అనునవి కాస్త్రమన క్రాక్వను మధ్య ఇంత భేదము ఉన్నప్పటికిని కళకు చర్మిత (వరాన (వ్యక్రియలు, కాహ్యజగత్తులోని వస్తువులను విషయము గన్నది.అదే కళా చర్చిత; చర్మిత రచనలో కళ ఉన్నది-అదే లను వ్యవహారములను శాస్త్రము పరిశీలించి, పరిశలనడ్వారా చరిత రచనాకిళ వర్పడిన అనుధవముతో ఆ గత్యమును (వయోగము చేని కళ విజ్ఞాన కాస్త్రము | చూచును. ఈ (వ్రయోగడళలో అనేక వైదల్యములు ఎదుర్కొం.... బడేవధముగ కళకును (వరృతి కాస్రమలకుగు మధ్య నుటయ నంధవించను,. వానిని అన్నిటిని రెక్కుచేయక. ట్రస్తైక్ర వ్రిభేదములు ఉన్నను కళకు భౌతిక కాస్త్రమతోను, ద్రయోగమను సెగించిన యెడల చివరకు ఆవిష్కారము 6స్తాయన కాస్త్రములోను నన్నిపాత నంబంధము కందు లధ్యము కాగలదు. కాస్త్రము మాదిరిగదే కళకుకూడ పరిశీంన స్వంగిరముతో ళబ్దకాస్త్రమునకు నంబంధము ఉన్నటుంనే చిత్ర ఆవళ్యకము.. పరిశీలన మూలమున అనుభూతి వీర్పడును ; కళక్సను రసాయనళాస్త్రముతో నంబంధము కలడు. సంగీతము అనుభూతి ద్వారా నృజన నంఘటిల్టును. లోని ధ్వనుల ఆరోహణలు, అవరోహణలు, స్వరములు రాగం దర్శనకాత్రమునకును, కళరును మధ్య సామ్యములకన్న ముగ మారుట మొదలగునవి అన్నియును శబ్ద కాస్త్రమునకు విభేదములే ఎక్కువగ కన్పట్టును. దర్శనకాస్త్రము న్నైరూప్య చెందును. అదేవిధముగ చ్చితకళలోని వర్ణ్మదవ్యములు రసా- విషయికము; కళ రూపవడ్‌ విషయికము, సాకారజగత్తునుండి యన శాస్త్రమునకు నంబంధించినవి. వర్ణములు ధొతిక శాస్త్రము నిరాకారభావమును అఆందుకొనుఏ దర్శనకాస్త్రవు ధ్యేయము; నక్ష చెంగినవియే అయినను వర్ష్మదవ్యములుమ్మాతము రసాయన నిరాకార భావమును సాకార నృజనలోనికి తెచ్చుట కళా కాస్త్రమునకు నంబంధించినవి. ధ్యేయము. తొలుతటిది స్టూలమునుండి నూత్ష్మమునకు దారి కళలో శాస్త్యవనకి ఉన్నటులనే కాస్త్రమునందును కళా తీయగ, రెండవది నూడ్య్యమునుండి న్థూలమునకు దారితీయును. [వనక్రి ఉన్నది. కాస్త్రములందు [వనక్తితమగు విధానము దర్శనళాస్త్రము అనుమానమును సాధనముగ న్వీకరింపగ అచ్చముగ కాస్త్రళాఖకు చెందినదే; కాని దాని ఆచరణథాగము కళ వత్యడ్వమును సాధనముగ స్వీకరించును. అయితే కళకు చాలవరకు కళయే అగును. పయోగళాలలోని వరికరముల [వర్భలికాస్త్రముతోకన్న ఎక్కువ నంబంధము డర్శనకాస్త్ర- నిర్మాణము అంతయును కళాత్మకమే; [వయోగమువలన ముతో ఉన్నటుల కనృట్టుడున్నది. పకృతి కాస్త్రములవలె నిర్వ ర్తితమగు పనియు కళాత్మకమే; కాస్త్రపారాలకు సంబం- భౌతిక విషయికముకాక దర్శనశాస్త్రము మాననిక విషయికము. ర్రించిన డయ్యాగములు, రేభాకృళులు మొదలగునవియును అగుట వలన తక్కిన కాస్ర్రముల కన్నను ఎక్కువగ కళతో కరాత్మకములే. సెన్నిహిత్యమును కలిగితన్నది. రళలోని నిర్మాణవిధానమును రళ -రల్పన వడలిన యెడల కళా విధానము అంతయు ఎక్కువగ మాననిక ఈ విధముగ దర్శనకాస్త్రము, చర్మిత, పకృతి కాస్త్రములు నిషయికమే. దృవ్ని, పరికల్పన = ఈ రెండును కళకు పాణం అనునవి అన్నియును కళనుండి భేదించినను అవి అన్నియును ఫ్‌

కళానిర్వచనము కళతో ఏదో విధముగ ముడివడియే ఉన్నవి, ఇ ఇవి ఇదు- చ్మితము అనునది రంగులందును ఉందనేరదు, ఫలకము లుండ మానవునిలో పోద్భవించు పద్ధకల్పన కళగ లెక్కింప మీదను ఉండదు; రంగులను కలుపు పాతయందును ఉండదు బడదగినదా అను విషయము ఇట చర్చనీయము. లట్టి కద్ధ అని దీని ధావము, మరెచట అడి ఉండునన మానవుని కల్పన కళగ లెక్కలోనికి రాదనియే ఇందులకు నమాధానము రసానుభూతిలో అది ఉండునని అట నమాధానము ఈయ చెప్పదగును. మానసిక కల్పన ఏదియో ఒక భౌతికరూవమును బడినది. ఇదే విధముగ పొళ్చాత్యకకారారుడు షార్డిన్‌ *రంగుం తాల్చినపుడే కళ కాగలడు. కాని ఆ విధముగ జాహ్యడూపమును లతో చ్యిత్రించెదరని ఎవరు అనినాప? రంగులను ఉపయోగిం- తాల్బక మానసికవ్యాపారముగనే ఉండిపోయినచో అదికేవలము తురుమ్మాతమే; చ్విత్రించునది అనుభూతులతోడనే' అని అనెను. కల్చన మ్మాతమే కాగలడుగాని కళ కాదు. మానసికమ్ముద ఇందులో భౌతిక కార్యకలాపానికిగాక మానసికజ్యాపారానిశే భౌతికమైన అధివ్యక్రిలోనికి రూపాంతరము చెందినప్పుడే అది ఏక్కువ విలువ ఈయబడినది. నిజమునకు కేవలము రంగల కళ రాగలదు, లేనిచో కల మ్మాతమే కాగలడు. ఒక వ్యక్తిలో ల్లోనే చితమును తయారు చేయజాలరు; కేవలము రసానుభూతి ఎంత రల్పనాళ క్రియైన ఉండవచ్చును; ఎంత రసానుధూతియైన శ్రోడ్రను దానిని తయారు చేయజాలరు, రెండును కలసినప్పుడు ఉండవచ్చును; పుష్పములను చూచి, నూర్యోదయ నూర్యాస్త- మ్మాతమే చ్నితము తయారగును. కల్పనా చాతుర్యమును కార్య మయములను చూచి. ఏండనీగడలను చూచి, వన్నెలచీకట్టను కుళలతతో జోడించినపుడే కళానృష్టి. చూచి ఎంతగనో తన్మయత చెందు క్తి ఉండవచ్చును; కాని ఆ తన్మయతను ళబ్దములోనికో, రనములోనికో రూపాంతర రళ -- (ప్రయోజనము పరచలేనప్పుడు అతడు కళాకారుడును కాడు; అతని రసాను- మానవునకు 1పయోజనము కలిగించునది మృాతమే కళ భూతి కళయును కాదు. తన రనతన్మయతను ఏదియో ఒక అనుట అనుచితము. కళకును [పయోజనమునకును పరన్బర రూపములోనో, శబ్లములోనో, తదితరమగు ఏదియో ఒక నంబంధము లేదు. అటులని [వయోజనమును కళ కలిగించ అభివ్య క్రతలోనో వ్య క్తవరచిననే అతనిలోనిది కళ రాగలదు. కూడదని భావింవపగూడడు; అంతమ్మాతమున _పయోజనమును రనుక రూవమును తాల్బని కేవలమనోకల్పన కళ కాదు. రలిగించునది మ్మాతమే కళకాదు, ఒర పుస్తకవు అట్టట

భౌతికరూపమును పొందని మనోరల్పన కళ కానటులనే అందముగ ఉండును; కాని అవి వంగిపోవుట, తొందరలో కల్పనాసంబంధములేని వ్యావహారిక రార్యకలావములు నైతము చినిగిపోవుట జరుగవచ్చును. ఈ అప్టల (ప్రయోజనము లేని కళ కానేరవు, కేవలము రంగులను కలివి వన్తువులకు రంగులు. లొట్టలు, రాని కళగల అట్టలు. మరొక పుస్తకపు అట్టలు గట్టిగ వేసినంత మాతమున ఒర చితము లభింవదు, అందులో ఎంతకాలమైనను ఉండును; కొని అందముగ ఉండవు. ఈ రసానుధూతి వ్యక్తమైననే అది చితము కాగలడు; వీవియో అట్టలు (వయోజనముగల అట్టలేకాని కళగల అట్టలుకావు. నోటికి వచ్చిన పలుకులు వలికినంతమ్మాతమున అది కవిత మూడవ పున్తకపు లట్టలు గట్టిగా ఎంతకాలమైన డఉండునవి, కాజాలదు, అందు రసానుభూతి ఉన్నవుడే అది కవితాకళ, తన దానికి తోడుగ అందమును కలిగినవి. కనుక దీని అట్టలో ఇష్టము వచ్చినటుల గొంతెత్తి పాడినంత మ్మాతమున అది (వయోజనమును ఉన్నది; కళయను ఉన్నది. [పయోజనము నంగీతమని అనివించుకొనదు; అందు రసానుభూతి ఉన్ననే అనునది కళకు ఆడ్డమురాదు, కాని (పపయోజనము అనునది అది నంగీతమగును. వదియో ఒక శీరగ తన ఇషము కళకు కొలతబద్ద కారాదు. (వయోజనములేని పని వ్యావహారికుల వచ్చినటుల కాలుచేతులను కదిలించిన మ్మాతమున నాట్యము దృష్టిలో న్మివృృయోజనము, ఆ పనితో ఎంత కళ ఉన్నప్పటికిని రూపొందదు; ఆందు రసానుభూతికి తావున్నపుడే అది నాట్య వారిదృష్టిలో ఆది వ్యర్థమే. గృహనిర్మాణమున ఇనుపడదూలముల మని అనిపించుకొనును. ఈ విధముగ మానసిక నంబంధము కన్నను కొయ్యదూలములే జాల ఆందముగ ఉండును. కాని లేనివని కళకాదనుట విన్నష్టము. ఇనువదూలములు ఎక్కవ కాలము మనగలవని వానిని వేయ

ఛౌతికరూపమును ఆర్జించని మనోకల్పన కళ కానేరదు. టకే గృహనిర్మాతలు ఎక్కువగ ఇష్టవడెదరు. మనోకల్పనలేని భౌతికరూవము నైతషు కళ కానేరదు (వయోజనము మంచిది కాదనికాదు; కాని పయోజనము కల్చ్పనయయను రూవమును కలనినవుడే కళ రూపొందును. కొరకు అన్వేషించుచున్నచో కళాదృష్టి తగ్గిపోవును. ఒకే కల్పనారహితము, రసానుభూతిహన్యము అగు కేవల వర్ణ వనిలో[వయోజనమును, సౌందర్యమును జోడించిన మంచిదే నంజాతము చ్నితము కానేరదను విషయము 'లంకావతార కాని అది దాల కష్టసాధ్యము. (వయోజనముకొరకు ఒక్కొాక్కా న్యూతము'న ఇటుల నుందరముగ చెవ్పబడినది. సారి కళను బలి ఈయవలని వచ్చును. అవుడు కళయొక్క

“ధాగే నవిద్యతే చితం న చ భూమౌ న ఛ ధాజనే” లక్ష్యమే నశింపగలదు,

వో

సౌందర్య తత్త్వము

పొళ్చాత్య దర్శనళాస్త్రమన ఆయిదు విభాగములు రలవు, కొన్ని వస్తువులు గతానుగతికముగ నసుందరములుగ ఎన్న ఓ. తర్కము, వై సౌందర్యతత్త్వము, 85. నీతి శాస్త్రము బడుచున్నవి. పుష్పములు, చిగురుటాకులు, చందుడు, సూర్యోం 4. రాజనీతి 5 అఆధిభాలికతత్త్వము. అటు పాళ్చాత్య దయ సూర్యాస్తమయములు, 'సెలయేరులు, పతులు, పచ్చికం నంన్క్బృతిలోను, షీ ప్రాచ్య సంన్కృృతిలోను సౌందర్య బయవ్మ్శ మొదలగునవి ఈ కోవకు చెందినవి. ఇవి సహజ తత్ర్రమునకు గొప్ప విలువ కలదు. మానవుని రనచేతనమీద జ్ఞానముగల (వతివానికిని నుందరముగనే గోచరించును. ఇవి ఆథారవపడినది సౌందర్యత త్ర్వ్వము. ఆటు వస్తువులోని సౌంద_. సుందరముగ గోచరించని వారి మననులందు ఏదియో కొంత ర్యమును, ఇటు మానవునిలోని రనచేతనను సొందర్యతత్త్వము అనహజత ఉండియండును. ఇదిగాక ఒకరికి మిన్ను కమ నమ్మేళవింవ చేయును నీయముగ తోచగ, మఠొళనికి మన్ను రమనీయముగ తోచును.

నుందర వనస్తువునందు కనువిందు దానిని సౌందర్యము అని ఇది వ్యక్తిగత సౌందర్యము. మానవ హృదయమున సౌంద వ్యవహరింతము; సౌందర్యమును ద్యోతక ముచేయు వస్తువును ర్యము ఉన్నంత మ్మాతమున చాలదు ;వస్తువులోకూడ సౌంద నుందరవస్తువు అనెదము, నిజమునకు సౌందర్యము కంటికి ర్యము ఉండవలయును. వస్తువులో మ్మాతమే సౌందర్యము కనివింపడు, కనబఐడునది నుందర వస్తువు మాతమే, సౌంద-_ ఉన్నను నరిపోదు, మానవ హృదయమునందు నైతము సౌంద ర్యము నైటహవ్మమయినది కినుక కనబడదు; నుందర వస్తువు ర్యము ఉండపలయును. ఈ రెండింటి ఏకతయే నిజమగు దావవంతమైనది రనుక కనబడును, సౌందర్యత త్త్వము.

సౌందర్యము అనునది యరార్థమున వ్యక్రిగతమాః లేక... కాని వై అభ్మిపాయముతో వకీభవింపని (ప్రముఖులును వస్తుగతమా? సౌందర్శము వస్తుగతమైనచో కొందరికి సుందరఎ కొందరు లేక పోలేదు. అట్టివారిలో (వములుడు యమర్సన్‌ ముగ గోచరించు వస్తువు మరికొందరికి ఎండువలన నుందరముగ పండితుడు, ఆయన ఒకచోట ఈ విధముగ అనినాడు; “మన గోచరించడు? అటులని సాందర్యము వ్యక్రిగతమని ధావించిన యండు సౌందర్యమే లేకుండినచో (వ్రపంచమునందు ఆంతటను యెడల కొన్ని సుందర వస్తువులు ఆందరికిని నమాన నుందడర_ వెదకినను అది మనకు గోచరింపదు.” యమర్శన్‌ చెప్పిన ఈ ముగనే ఎందువలన గోచరించును? చందమామ అందరికిని మాటలు కొంతవరకు మ్నాతమే నత్యములు. వీని వలన సొంద_ ఆందడముగనే గోచరించును; గులాబిపూట అందరికిని నుంద-_ ర్యము అనునది వ్యక్తిగతము మ్మాతమే కాగలదు, హృదయమున రమగనే. కన్చట్టును. అటులయినవుడు. సౌందర్యము. వీ. సాందర్యమ ఉండినచో జగత్తున సౌందర్యము లేక పోయినను విధముగ వ్యక్తిగతము కాగలదు? కాని కొందరికి భూమి ఫరవా లేదని దీని భావము. సౌందర్యము లేని తావునగూడ నుందరముగ గోచరించగ మరికొందరికి నమ్ముదము నుందర-_ _ సౌందర్యమును కనుగొనగలదు హృదయగత సౌందర్యము. ముగ కనువడును, కొందరికి కొండలు నుందరముగ అగువడగ హృదయమున సౌందర్యము కలిగినవారికి తక్కిన వారికి మరికొందరికి లోయలు నుందరములుగ గోచరించును, ఒకే నుందరముగ కన్పట్టని వన్తువుళూడ నుందరముగ కనబడును మానదాక్ళతి కొందరికి రమ్యముగ కనువీంప మరికొందరికి ది కళారారులయందుండు సౌందర్యదృష్టి యేకాని సామాన్య రమ్మముగ రనుడదింవడు. అటులయినపుడు సౌందర్యము అను మానవుని సౌందర్యదృష్టి కాదు. సామాన్యమానవునికి సౌంద_ నది వన్తుగతము ఏ విధముగ కాగలదు? ర్యము కనుపించని లావునందును కళాకారునికి సౌందర్యము

కనుక సౌందర్యము అనునది కేవలము వ్యక్తిగతమును కనబడును, కావున సౌమాన్యరీతిలో చెప్పవలెననిన 'ఏది ఎటు కాడ్కు కేవలము వనస్తుగతమును కాదు. ఆది ఉధయగతము. లున్నను, సౌందర్యము కేవలము వ్యక్రిగతమును కానేరదు; అనగా సౌందర్వమ వ్యక్తి గతమును; వన్తుగతమును కూడ కేవలము వస్తుగతమును కానేరదు. అది ఉభయగతము' అని అగును. వ్యక్తి హృదయమునసౌందర్యము లేనవుడు వస్తువు మ్మాతమే చెప్పదగును, నండు సౌందర్యము ఉన్నప్పటికిని లాభములేదు. వ్యక్తి హృద ధావనా పరిణాను రీతి యమనండు సౌందర్యము ఉండి, వస్తువులో సౌందర్యము లేక. సొందర్యత త్ర చర్చకు తొలుతనుండియ పాళ్చాత్య దర్శన పోయినను [ప్రయోజనము కూన్యమే అగును, ఈ రెండింటియం కాస్త్రమునను, (ప్రాచ్య పండితుల థావన యందును కొంతఠావు డున సౌండర్శము ఉన్నప్పుడే సొందర్మానుధూతి కలుగును. కల్పింపబడినను, 18వ శలతాద్దినుండి మ్మాతమే ఇది ఒక కనుక సౌందర్శము ఆనునది వ్యక్షి యందును ఉండును, అటుచే (ప్రత్యేకతను ఆర్జింపగలిగిన ది, ఇట్టి ప్రత్యేకతను నంతరింప వస్తువునండును ఉండును. జేసిన వారిలో |పముభఖుడు అలెగ్జాండర్‌ గాడ్‌ రీచ్‌ దామ్‌ గార్డెన్‌

క్‌

సొందర్శతత్త్వము 1785లో తాను రచించిన ఒక (గంథమున ఈ సౌందర్య గతి, న్వరమేళనము మొదలగునవి మానవునిలోని న్హైతీక తత్త్వమును గురించి విపులముగ చర్చించుటయే గాక 1750లో నంకీలమునదను, అత్మ వికననమన కొన్ని దళలరును పత్మేరముగ ఆ విషయమును వివరించుటర్పై “లన్తటిరా అను [మంఫరిత దూవములు మ్యాతమే అని దాద విళ్వసించిరి. పేర ఒక [గంథమును అతడు రచించెను. (గ్రీరు పదము ఇది ఎటులన్నను, వ కళలోరూడ నంవూర్ణదుగు అను “ఈ న్తటా' అనుదానినుండి “ఈ స్తటికా” అను పదము దాపొం- కరణ సాధ్యము కానేరదు. నూప అడుగుల వత్తుగం చెట్టును దించబడినది. (“ఈ స్తటా' అనగా బుద్ధికి చెందని అనుభూతికి చ్చితరమున అనుకరింవ వలయననిన నూడ అడుగల ఎత్తుగల నంబంధించిన (గహణ అని అర్థము). తదాదిగ సౌందర్యతత్త్వ చ్చితమును చ్చితించవలయనుగదా ః ఆ పనిని ఎవపగు చేయ చర్చ “ఈ స్రటిక్స్‌” అనుపేర పాళ్ళాత్య ధాషలలో పాచుర్వ- జాలప. ఆ విధముగ చ్చితించని యెడల అది నంపూర్ణమగు మును ఆర్జించినది, అనుకఠణగ కావింప బడడు ఈ విధముగనే ఏ వ్శ్రిని గాని తొటర ఈ సౌందర్శత త్త్వ్వచర్చ చాలవరకు డార్శనికులకు వస్తువును గాని స్థలమును గాని ఉన్నది ఉన్నటలగ ఏ్‌ చెందినదిగనే ఉండినది. కాని కాల్మకమమున కవులును, ఆలం- మ్మాతముకు మాట్పలేకుండ చ్యిత్రింప వీలుపడదు, శల్పమున కారికులును, కళాకారడలఎిను కొందడ ఇందు ఆనక్షిచూవించి దూపడింవ సాధ్యవడరు. కావున లనుకరణ అని లఅనజఒడు కొంత కృషి బేనిరి దానియందు ఆనుకరబ కానిది వైతము రొంర ఉన్నదనియే సౌందర్యత త్వ్వమున రెండు ఆఅంతర్భాగముల కలవు, అందు అర్థమగుచున్నది. ఈ ఆఅనుకురణయందు చార్మతక రింరో తొాలుతటిది కళంరు నంబంధించిన మనోవిజ్ఞానము, రెండవది ముఖ్యముంగు రెండు మార్పుల చేయబడినవి. వానిలో మొదటి కళా సమీక్ష, మొదటిది పదునెనిమిదవ తాద్దిలో (గేట్‌ (ల్రిటనున దానిని వవేశపెట్టినదాడు అరిస్టాటిల్‌... ఈ చూడ్చును తద వ్యావ్రినొందిన ఇం్యదియానుభవవాదము (ఎంపిరినిజము) వై నంతరకాలమున పునదక్జీవనయగపు రచయతల అందదును ఆధారపడి బయలు దేరినది. కళాకృళులవంన కలుగు అనుధవ అంగీరరించిరి. (పర్భాతిలోని దశలను అన్నింటినిగాక, రీతులను గురించి గదేషణ చేయట ఇందలి పథాన విషయము, సాధారణదళలను మ్మాతమే అనుకరించట ఇందలి వధాన కళాకృతులు దానియంతట అవి తమ అఆ స్తిత్వమును రుజువు విషయము. ఇవ రెండవడాని యందు (వర్భృతయందళలి నుందరొ చేసికొనజాలవు. అవి వ్యక్తుల మూలమున [గహిందబడినపుడు దడళలను చ్మ్‌తమే అనుకరించుటకు [పారాన్మమ కల్ప్చింప మ్మాతమే సజీవములుగ ఉండగలవు, ఇండువలన కళానమీక్ష బడినది. కాని ఈ రెండింటియందును కొన్ని లోపములు యును కళామనోవిశ్ఞానమును ఒక్కొక్కసారి తమ విలభేద- కలవనుట స్పష్టము. (వకృతిలోని సొౌరారణదళలను అనుక ములను కోల్పోయినటుల గోచరించును. అయినను ఆ చెండింటి. రించిన యెతల ఆది కేవలము విజ్ఞాన కాస్త్రమవతి నగ్న తారరమ్మములును విశదముగి నిలిచియే ఉండును. ఇటుల నత్య్మమును మ్మాతమే వ్రదర్శిందనది కాగలడు. ఇర (వర్ఫతి తాలుతటిదియగు కళా మనోవిజ్ఞానము రసానుభూతిని విశ్హే- లోని నుందర దశలను మ్మాతమ అనుకరించవలయనన్న షించుబకు ఉవరరించును ఇక రెండవదియగు కళానమీక్ష (వర్భతలోని నుందరదః ఏదయా ఆను విషయమును నిర్హ కళాన్వభావమను; డాని పయోజనమును నిర్వచించును. ఈ యుంచుటయే కష్టము కాగలదు, రెండింటిని ఒకే ఒకడానిగ (భమచెందుట ఎంత నులభమో, ఈ రీతిగ 'అనుకరణి అనునది కళయందు నంపూర్ణముగ వానిని వేరువేరుగ చూచుటయ ఆంత సులధమే. కాని ఇండులకు సాధ్యపడదనుట వినృష్టమగచున్నది. అనుకరణలోని ఈ కొంత వివేచనాత్మక పరిజ్ఞానము ఆవళ్యకము, లోవములను (పాచీన యగముననే కొందద విజ్ఞులు గహిందిరి సౌందర్య తత్త్వ వివేచనా చర్మితలో మూడు విధములగు వారిలో విలోస్ట్రేటస్‌ అను గ్రీకు దార్శనికుడు [పమళఖుడు. రావనలు- అనుకరణ, కల్పన, అభివ్యక్తి అనునవి ముఖ్య అయన ఈ విధముగ తన నందేహములను వెలవరించెను. ష్మాతలను వహించినవి. మొదటి దానికి వలువురు దార్శనికులు “కళ అనునది అనుకరణ అనునెడల తాను ఎన్నడును చూచి 1పోత్సాహమును ఇచ్చిరి. ఇటుల అనుకరణ వజల యండని దేవతలను ఎటుల శిల్పమున శిల్పి దూపొందింవ ఆవరణను దాగుగ పొందినది. ముఖ్యముగ నాటకమునందును గలడు? ఓక శిల్పి ఒక దేవతకు శర్చిమన మూర్తి కల్పన చ్చితకళలోను, శిల్చకకయందును ఈ కావన తావు కల్పించు. చేసినపుడు ఆ దేవతను యథార్హమన దర్శిందకనే ఆ వనిని కొనినది. ఈ మూడు కళలను రూడ వాన్తవ జీవితమును, చేయ చున్నాడుగదా: చూదనిదానికి ఈ విధముగ దూప చాన్తవ (పక్ళరిని వతిదిందించనవి కనుక ఆనుకరణ వాని కల్చన చేయనపుడు ఆ కళ ఎటుల అనుకరణ కాగలడు?” యంచు ఇముడుటకు వీలు ఏర్పడినది. కాని (గికులు దీనిని ఇందువలన కళ యనగ నృష్టియే గాని ఆనుకరణ కాదనియ, నంగీతమనందు వైతము పవేశవెట్టిరి. నంగీతములోని లయ కళాకారుడు (నష్టయే గాని అమకరబక ర్త కాదనియ డేం 8

సొంవర్యతత్ర్వము శీ మి, బళ వ! వ కబిలంనీ చు దు వీ కళ తోడ్కడ గలదో అదియే ఉతమకళ చున్నది* తత్చలీతముగ సౌందర్యత త్వ చర్షితలో కల్చ్పన గించుటయం క ష్‌ త్త కా ద పాయి ఆ యము. ఆగు పదము (వవె[ంచినది- ఆని టాల్‌ స్టా ఫ్‌ అద్‌ నాత లే జ జరజి ం శం టా న్వృజనా చింతన రాని రల్పనయందును కొన్ని లోపములు రి నబడుచున్నవి, అ 'ర్రి . శ వ రజా నా షు. జనులు రళారాపడు కళావనువును నృజించుటకు ముందుగా నొలును కల్పన అచముగ వ్వ కిగతమ, అండువలన ఆది కశక మ న్‌ సుం జ ల నర అన నమాజగతిమ విధములగి సృజనాత్మక చింతనకు లోనగును, ఇవియే ఆకారము కాగలుట కషము. కవ అనునది నమాజగతిము. ా ప ళం ల జ గజి, జ 1 అభ లీ అధ ॥ ఆ మస రళ వం కిగతమం రలానలో ఇముడుట వ్రమముగ ఆయోజనము, ఉద్భృవనిమ, నందతీపనమ, సిత్యొ నమాజగతమగ రళ వ్వక్రిగతమగు రల్బన ౫ న! క ల ల తప పవనము అని వ్యవహరింపబడుచున్నవి జాహ్య జఇగతులో హెధావడనిడిగ గోచరించును. రల్చన న్వవ్న జగత్తుకు ప్‌ క క సన క శ రల తళ జ సదు ఒక జరిగెడి ఏ విచ్చిత నంఘటనయో, ఏ వినషయజనక దృష్యమో చెందినది, రావున అది రభను నషప గలగుట కష్టము, ఇక గ్గ " మస మును కదిలించు. నబమె ఉన ని / | టూ శ ఇం ల రళాకాదపని ననసమును రదిరించును. సబమ ఉగ దాణ వాస్తవ జగిత్తులోని జీవన నమన్మలతో నంబంధమును అట్టి | తార ద్ర ట్‌ న జ టం ఆ అలుల *కళి మానసము అందవలన మేల్యాన గటగును, ఈ విధముగ కల్పన వర్పరచుకొనగలుగుట రష్టతరము= కనుక *ీరళ ం న్న " ౮ స క్‌ న్న ం బల కు ది. సృజనాత్మక చింతనకు ఒక విషయము ఉపలజఒమగును. ఆనునది లనణుకరణయ రాము, కల్పనయు కామ ఆ [ ల ర్‌ నా / తా ల “అదివంక' అంతట చిత్తము ఉ్యది కతను పొందును ఈ దళనే అవివ్మ కిచ్నూతమే ఆగనని విజ్ఞుల నిర్వచించిరి 'అధిప్కక్త యు జై లం ల ౭ ణః శ, ఆమూజనము అని అనెదరు. కాని ఆ ఉ దిరసితలో ఎవపను అనునది వేవలము వు కిగతమెనడి రాదు. వుకిగత ఆత్బ దభా క న! జా జాత జో రజ కవు జ రొంత సేవటికి దిరత వ ॥ శ ఇ నృఎనకు పూనుకొనజాలడు+ ఆంత రౌొంతనవటికి ఆఉ విర నందేదనయు, వసగతమెన వ్యావహారిక జగమును రరిజనపుచే “లే అలెగుం సరును రటంర చీ పక నా టూ బతి సళ ఇళ ఖ్‌ శ జ ఇ ల మశిపోయి ఉపలబవిషయమును గురించి అంతటంతట న అఆధివంకి వర్చుడుగు. రవ యనునది పధానముగ ఆధి” వాం కథన! స క చ స డేఠమందరి రమగ ఆలోచించుట పారంధమగను. ఈ రెండవదళనే వ్యకియే అని తాలత నిర్వచించినవాడు టగీను దేళమందరి . క! వా క్‌ త. “ల ఉదృవనము అని వ్యవహరింతుప. ఈ దళలో జరిగిపోయిన 1పాలీనయగపు ఆంంారికట ఈ అభివ్యక్తి ఎట్టిడి? అధి లె కష శా | ౮ ఆ వలన ఏ నంఘటనను గరించియో, చూచిఉంటిని దృష్యమును గురిం వకిఆనగా వెల్లడించదట అని ఆరము. అందువలన ఎది శ న. న క. ణ న చిచయూ మననము చేసికొనుట జడదగను. ఈ విధమగు వెలడింపజఒడర దాగి ఉండునని దానిని వెలడించుటము అధి న గక ణు ణి ౯ వశాంతదళలో ఒర్భాసారి మరల మనన్సులో వెలు గోచ జం కి టం జల సేం ఆజ జంట న ఉన హపమును [ లా వంకి ఆగునని అలలచున్నదడి ఎంలా దాగిడండిన దాపమును, సభా! | క్షా కణ వ. ల ఇల రించును దీనినే నందీవనము అని అనెడప దీనితో నిదా రంగులో డాగిషఐడిన దృప్తమునా, వాస్కలో డాగిఉండిన క్ష నో | నః ల ఆఆ న ణమై ఉన్న సృజనాత్మకత మరల శఎాగరితమగును, ఆయుతే రివితను, పద్దమున డాగిఉండిన సం4తముడు వెల్లడించుట న్‌ నక వ్‌ యె రమెన జ, ఇ గ న జగ్‌ ర ఎలా త / శ ఈ రలిగినదడంతయు గరియెనదా? నృణగా నదా 2 యందు ద్యోతవమగునది ఈ అధివ్వక్రియే.. ఈ రీతిగ రవ ం అందా? ల దామ రి ణా క జ్‌. రాదా? అని సరిదచాచుకొనుట జదిగును, ఇదిరు. సత్యాపన యనగ అవవ కిరు అనుట నిరాంతీతమనడది. క. ఏ ప కక క క జా దళ. అంతటితో కళారాదుడు సృష్టికార్వమునరు పూనుకొనును, పై స “తలో న్‌ = ల ల వాళ్చాత్వ శాందర్యతత్త చఉర్మ్వతలో రండు వ్వతిరక ఆతడు కవియెనచో కవితనల్లును, గాయకుడంయిన గానము న నంవడాయములను చెందిన ఇదవుడ నుపసెర్ధ వ్పక్తలు మనకు చేయను; ?ల్చిలటైన శిల్చనృ్టిచేయను, నర్తకుడగ నెడల చ రన్పట్టుమడ. దాకిలో ఒకరు ఇటరీవాని అగ వినదితో[కోచే, నృత్కము చేయను. ఆ మరియెకద రా ద₹వాని లఅబున లూయీ టాల్‌స్టాయి- దాహ్యడూవమును ధరించుటరు ముందుగ సృజన ఎంరభూ నోజే ఉర్ష రనవాడ, టార్‌స్టాయి న్రైతిర దాది, ళవలో నైతిక అంతస్సాధనడ లోను కావలని ఉండును. ముందుగ నేవథ్య వ్‌ శ్‌ ల జి ల వ. ద్రమయము వ్రరానము కాదని కోచె వాదము, నైతిక వమే మన అద్భృశ్యటాపమును ధరించిననే దాహ్య్మమున అడి దృశ్య యమ పకానమని టాల్‌స్టాయి చాదము, “రి అనునది డావమును ధరిందగలుగుడు, అనగా మానననృష్టి జరిగిన మానవులకు [ద్రసాదించవంనినది రసానందము మాచే, రొని తదవాత గాని భెంక న్బృష్షి జడుగదు ఇండువలననే ఇల్చలు ర్రైతన చవోధము రాడు రళలోని జొన్నత్వము ఆది నిర్మిత నృంనారంధమునరు పూర్వమున ఎంతగనో ధ్యాన నిమగ్న న్‌ క ఇ ల ను జ ఆ గ వవ్‌ ల మైన నిర్నాణ విధానము ఎద ఆధారవడి ఉండవలనినడరాని లనుదుద, తాము మూర్తికల్చ్పన చేయబోవు డూవములు వ క ఆడి వృక్తవరచు విషయ వన్తవుమీడ కాడిని [కోచే అధి దాహ్మృహవముంకును అనుకరణముట కావు కనుక నమూనాను వభ న్‌ వ. శ టా టబ ట్‌ [ప్రాయము టాల్‌స్టారు గందులరు అ=గీకరింవడు. “మానవు దుందుంచుకొని నిర్మించుటయప (వస్నక అచట తావు లేదు న్‌ నిలయ న్‌ గవ వ అట నిక పరానమైనది ₹యస్సెకాని రసానండము కాడు రనా నిమానాను ముందుంచురొని కృతిని నిర్మింవవలనినయెడల నందము రాతా_రిరమగ నిషా మదే రను ఆ దడూస్తెరమూరిని నిర్సించుకొనవలనిగ వని ఉండదు. కాని క గ్ర న వె లి ల టల బ్య జ ఇ ౬ వా ం తాత్కారివప్పు నిషవాను కలిగంచు ఆనందచముగాక ఛాఫ్యుతమగ [పాద్తుడే? ముల ?ల్చులు అందకును సమానాల లేకనేమాన ల ప్రైతికిమ్ముది మూలమున మానవ జాతికి భయమును 59 నిక నిర్మాణమువై ఆధారపడి మూర్తి రల్చన చేయడుద. న. న. వంటో 2-2 9

సోంద్రర్యత త్రము అండువలన నున్నష్టమగ మానసిక మూర్తి నిర్మాణడు వారికీ కానీ రర్త్యృ కర్మలను, భోక్సృ భోగ్యములను ఏకతచెంది ఆవళ్యవము. కర్త తన్ను తాను మరచిన అట్టి స్థితిలో ఆనందమును అనుధ

నృజనరార్మమును మూడు రీరులగ విధజింపడగను. వించుట జపగనేరదు. ఆనందించచన్న కాను వేద, ఆనం మొదటిది వత్యడ నిర్మాణరీతి. ఇందు నమూనాను కళ్టయెడుది.. దించబడుచున్న వస్తువుదేరు అను ద్ర్వైతజ్ఞానము ఉన్నంత ఉంచుకొని మూర్తి నిర్మాణము చేయట జరుగును... రెండవది వరనే ఆనందము లభించును, కాని డ్ర్రైతజ్ఞానము అంతరించి స్మృతి నిర్మాణరీతి, ఇందు తాను ఇదివరలో చూచిన దావ అద్వైతానుధూతిని పొందినంతట ఆనందము అనుభవనీయము మును న్మృలతికి తెచ్చుకొని దానిని రూపొందించుట జరుగును, కావాండు అనగా రళా కృతులలో తాదాత్మ్యము చెందినపుడు ఇర మూడవది పరోడ నిర్మాణ రీతి; ఇందు రాను ఇదివరలో రసానందమును లనుథవింప జాలడు; రనుక భోక్త వానికి చూడని మూర్రిని మాననికముగా కల్పించుకొని దానిని రొంతదూరమున మెలగుఓటయే. నిముచితము, అనగా వానితో టూపొండించుట జదగును, మొదటిదగ టగద్రత్య్మడ నిర్మాణము రాడాత్మ్యమును పొందక ఉండుఓయే ేయన్కరము, నులధము, రెండవదగు స్మృతినిర్మాణము కొంత కష్టమగవని, రకా రీతిలో ఒక వస్తువును నంధావించిన నహృడయడు మాడవదణ వరోడ నిర్మాణము అత్యంత కిష్టసాధ్వము ఇదమునండు నైతము చేతనను దర్శిం౨ి తదనుధూతకి తోద దత్మడ చితణ పాళ్ళ్చాత్యదేశములందును, న్మ్యలి చ్శితణ గను లబ్ది నహృదయడు శలమీద పాదము మోవినపుడు ఆ తూద్చు ఆనియాదేశ ములందును, వరోడచ్చితణ ధారతదేళము. శల తగిం తన పాదము దాధపడుచున్నడని తలచినటులనే నను సాధారణముగ కన్పట్టును అందువలననే ధారరీయ తన హెదము తగిలి శిల ద్రైతము కాధవడుచున్నటం అనుధూతి చ్చితళళా విదులు “లేఖకన్య యృడదూపం చ్చితే భవతి తృదూ పొందును. ఈ విధముగ సొందర్హుము. నిర్తీవ వస్తువునండు పప్‌” అని నుడివిరి అనగా నమూనా. లేకుండ చ్చిరించు (పాణ్యవతిష్ట చేయచున్నది పరోడ చిత్రమున చితకారుని స్వీయార్ళతి (వత్మడ్షమగనని సౌందర్భానుధూతి-స్వ జనంనిరయము వారి కావన స్‌ నో

[(వర్భతిలోని ఒక దృశ్వమునుగాని ఒక రళార్భరినిగాని

మాసవుని వెలపల ఉన్న దాహ్యవన్తువునడు అవని లోవం. చూచినపుడు హృదయమున కలన లనభూంి సౌందర్భాను ఉన్న రసిచేతనతో ఉన్న నంబంధము ఎట్టిది 2 ఎంతయో దూర శాత లేక రసానుభూర అని వృవహృతము, _వర్చతిలోని నున మేఘముల మధ్యన విలసిల్లు ఇద్బదధనున్సు అతని చేతు. బ్ర్యఖ్యక్షుంను చూచి లనుభూరిని పొండునద. రళారాడుడు లకు అందిదు, అతని కన్నులకు మ్నాతమె కన్చించునుః ఒకడు మ్మాఠమేరంాడు. రళావారయగాని తతతటఒట వ౬క్కప అతడు దానిని చూడగలుగుచున్నాడే కాని అతనిని అది చూచు దానివలన అనుభూరిని ఆడించుముప. రాని ఆ తకిఇనవారల చున్నటుఎ దజువు వీడియను లేదు అటం లంత దూరమున స్ట్వాదు అనుధూంకిని కళాాదరు పొంకు అనభూంని ఉన్న ఇబ్యదధనువు మానవ హృడయమువైన ఎందువలన స్పద్య కాంత ఛేదము. కండు కళాకాదనకు (పౌ వ్రింయనది ఆనందమ్ముదను వేయగలుగుచున్నది 2 దేనివలన మానవుని రసానుభూతి, తక్కానదారలు వారి వార వృత్తులను అనునరిం లోని రనచేతనను ఆ తృర్మడధనువు |పకందించ చెయగలుగ వ్వ, దృక్పధమలను. ఒట్టియ వేడ వేప లనుభూదులకు చున్నది ? ఆ నుదూర జడవదార్థమునకు ఈ చెతనామయితొ. ల్రోనగుడుడు, ఉడాహరణరు. మేఘమలమీది. ఇండ్రధనున్నునే ఉండు నంజంధము ఎట్టిది? ఆదే సౌంచర్యతత్త్వముతో ముడి. గ్రప్రాంచుదము. కళారారుడు దానిని చూచి డాని సౌందర్యము వడిన సంబంధము, నకు ముస్దడై రసానుభూతిని పొందును ఆ ఇందధనువునే

సొందర్యదృవ్టికి దూర, సామీవృ్యములనిరాని, జడ చెతనము ర్లైలు చూచి వర్షము రాబోవుచున్నదనియ వంటలు దాగుగ లనికాని తార తమృములు ఉండవు, సౌందర్యము నచతనము, పండగలవనియ ధావించి నంతృ వ్రిరూపకముగు అనుభూంని కను సొందర్యమనునది అచేతన పడార్థమున ఉన్నను ఆ పొందును. ఆ ఇంద్రధనున్నునే జక భౌారిక వైజ్ఞానిరుడు ఆచేతనవదార్థము నచేతనముశ దాపాంతరత పొందును. దర్శించి ఆందలి రంగుల లఅమకింవును విడదీసి వరిశీలింవ చతృలితముగ మానవ హృదయమునకు నుదూరచృళ్యమతో పూనుకొనును, ఆ ఇంద్రధనుగ్సునే దార్శనికుడు కగుగొని నన్నిహిత దాంధవ్యము వీర్పడును. అప్పడు మానవి హృవ డాని క్షణ భంగుర జీవితమురో మానవ జీవితమును పోల్చి యము తన్నుదాను మరచిపోయి తానే ఇబ్బదధనువునని ధావిం సృష్టిలోని అకాశ్వతత్వమనకు జాలిచిందును చును. ఈ మభరమైన లాడాత్మ్యమునే “ఎన్మయతి అని ఈ విధముగ తక్కిన దారి అనుభూతులు అన్నియును వ్యవహరింతురు. టబయోజనమువో మిితమఘైనవియే కాగా కళారాదని అనుకూతి

10

సాంచర్వుతత్త్వము ము నుండి అబనను వినిపించి మనలో అకుభూతిన శ న దూతరము నుండి న్‌. న. వ

వము వయోఎనమునకు దూరమై. నాండర్వమురా. రూడు ఏ. ఇక వానన రాంతదూరమున కన్న ఎప్కువనుండి మాత్రమ యయోఎనము పగ చెకలందినపుడు గౌంద.. శేకె రించును. ఇవ వానన ౮ ద్ర టైోవమ "వనిపించి "ని ఉన్నది అబ,3 జవ విధముగ చెర్పాంచినపుడు గాం నేలదు. వతి ఘాటు దానన అయినను టావము. వనినిఐ క్‌ % వ. జ ల జ ఫి దై న తోం ల క్‌ (ల “యోజనరరమనదిగినే వరినణింవదగ రానేళదు. ఎ క విఎపించినంతదూరమున టరు

ఆస వట కల వ. | లక ఓ న ను నజపిఎ' వి అపిం జ ర్యానుకూంలం న్న జా న లవనుట నంత దూరషునకను, ణ్‌ ట్య ల కటూబనములలో కూట కొన్ని లేడాఎ వలవనుఓఏ ల లట ఇ ల రావ ఇబ్దముల వన్న వాగన్‌ అవి ఎజబాజనపుంలలొ ౯ ఆ ్‌ పయనంప నేవ అంటపిండ చ్‌ ఉన వమోజఎనమల. పయనంప నేం యా జ. చానిపవందలి స్తాం వమాఎనమం | ఇప గహుడాలర యు చక నే ం కంప సిని? హితపు శ రి. స. ఎన్న చేర్చైనవి కునము సామాన్య. ఎక్కువ నన్నిషి న్పర్శ్గయ దూరమును ఏ కృూతమను నహిం సాక్ష్య పయోజనమం ఎన్న బరై రమే (వదూ ఇక దచియు నృర్శయు యంకిననేకా ని రట క వమా న నమండిననకొ వృవహర రీంలో స్తూల వయోజనములను మృాతమె 1 వవ వస్తువుతో అఎ సాన్నిహిత్యమును రలిగియ వ్వనవార ౭౮ స్థూల వయాజనములగు అటుల పవ వస్తువు లగుచవు ఓక పదారమును డరి ల -4, ంచుము, సూడు వమూజనముల! వ కిలో అనధూరని వలిగంచవు ఒక ఫ్‌ న స ధా శి ౬ ఇవి వ్శకి అంధ న్‌ ఉంయులు ; ఎ ముగ బక్కాంచెదము, రాని ఇవివప్వుక్తి నిని ఏ కొంచెము ఎగముగ ఉంచినను హబండును దభచూజనము లొ న. రెం ఖో జింపదు అ కు కు. న వు ల్‌ ర వం యునన్య చాం* పతగి ణం కు నవరమైనదిగ ధావిివము చూడదలయునన్న దు అది నాలుకకు తగిలిననే దుదువుం రంగనచు వయోజనవరమెన విని తెలియ అఆవకాళము ఉండదు అ పందుకుును రంగివన ట్‌ ము న గ నా ల మ న. తక్కెన ఆఅనుభూరులకన్మ రసానుభూతి దు౨ని లలి నడు. ఇక నృర్శ్గయు లట్టిదియే. ఏ వస్తువైనను అనం గు నా ఒ దుమ, న్‌ ్‌ ఇం చమంన్నను అగి అనరా తికి హేతువాదముగాని, కొని రచినియడు. ఇక ని లైన నృల్ననడూతిని శయదు, ౮ జి వ రసానుభూతికి జ మునకు తగిరిననే రాని ణ్బర్మా వేరె నడగట యధారము ఓల మన చర్శమునకు తగిరి టై (౧ంలు /ో పవకఇకమురాదు బై ౧ త్తి నం ఎ వ౭కికి అతి బ్గా . ముగాని ఆవశ్యకమురాదు. ను ఇందియానుభూరులు వ్యక్తి సౌందరాతత పరిజానముగా బట వ్య నొరు అను ఇం లజ వివచనగాని సౌందరాతత్వ గ కళ ఒక కనుక రుచి, నృర్శ ఓ వ సని+హిత పమగకి అనవనరములు, జవ కరన్న కొంచెము తక్కువ నన్నిషి త్న ఎ ఎ అత ప అ

అనిియ రన నిఠరపముగకి నని+ హితములు అంతరన్న 5 ఆ గవి అన్నియు వరముగ డిన్నది. అని తెరియట మ్యాతమే.. నన్నిహిరము మూడును తాల్కాలికముగ అనుభవ

॥ య క్‌ [

[వల్వేర వస్తువు నుందరము "ప న నుందర మైనది వానన. ఈ ము ములోనికి మారొ+ంద నం భూతికి ఆవఫ్పకము ఆ వస్తువు ఎందువలన ను ్‌ గాంచు ఆతనవియే వాని కళా నిర్మాణముల్‌ నికి మార్చొ రసాగుభూలికి ఆవప్పర జో రమగ యోగ్యము ణె రు వచ్చినంత

ందులకు నుందరము జాం ల టంట పకమునరు వచ్చినం కిన వసువులు వందులక ౮ వు థహప వబములు జ్లాపక ముగ ఉన్నది? తక్కిన వస్తు గలగనవికావు. ప్తి గా షణ టరు కహోవుట య జాపకమునరు కును, సుందరముగ తేకపి లా నృరుయు, దచియ లేవు ? నుందడరముగ ఉండుటకును, నుం నృష్ప్వముగ వాననయ, నసృ్పర్శయ షా దను కారణములు దీవి? నొండర్పోమ లనగావిమిటి; అన నృష్టమగ వాననం లేదు రనుకనే దృళ్య, (ళవ్యానుధూతులు కను కారణములు ౩ ౮౨౪౮0 శ వచుుటకు అవరాళము = ల శ కాని రించిన జ్ఞానడు రసానుదూ3 పొందటానికి ఉండ ఎ నంగీత కళలుగ దూపొందగలుగుచున్నవి. 5 దాని గరించి? జ్జానను ను పరికించినంతట చిత, *ల్చ,నస క్ల చిన అనుభూతులు కరములేదు బం దళుమను పరికించినం ల క చి లను వానికి నంబంధించి వలసిన లవనరములేదు. ఒక దృళ్ళ వానన, నృర్శః రుచి లః ను చానన నుగంర న్‌్‌ ళ్‌ హృదయడము చరిందటిమ్మాతమే దానికి చాలును, న్న కళలుగ దూపొందడాలకున్నవి. అయినను దా మకళ హు. వర షి లుల శస లి, ల్‌ శి లల భూం అనగా సౌందరా-నుఢధూతి ఇం్యదియిముల రళగను, డచి పాఠకరశళగను, న్పర్గు కామక జ ఎటూ న్‌్‌! ళా ఉ జ కొ వ రం. క న వ జ. *) ఆరాణ *

(0 చును చెవి, ముక్కు, రన్ను, జిహ్వా, చర్మము (దవ్వ లాం నుటకు అవం కము లేక పోలేదు. కాని మూలమున జనించును. బెవి ముక్కు, క ఉపక. గను దూపొందునని అనుటకు అవం మా,తవే టల ల్‌ కాంతల ఇ లొ నో

డు ఇందియమ లను రసానుధూతికి. ఉపక నలును కేవలము అనుభూతికి చెందినవి మ్మాతమే అగు ఈ లయిడు ఇందియ దవంన చాననను, ఈమూడు రళలును కేవల గ్గ అ ల అలల దును. చెవిడ్వారా శబ్దమును, ముక్కువంన చా! వ్యక్తికి వని వచ్చునవి కావు, రిందునగు. చె జివ 6 లల ని చరమ కాని ఆత్మాధి రత కారు కౌళలము న్నుచేత దూవమును, జిహ్వ సాయమున రుచిని, చర్మ డడు పొందిన రసానుభూతి అతని కార్యక రన్సుబ పా క. అ ఓ శ కళాందడు పొందిన అం ణి న లంరన్న మనము. అనుధవింతుము. వీని గణ నో, పాటగనో, చ్చితముగనో, శిల్పముగన్‌ మూలమున నృర్శగు మగ గ్గ ముగానికటల ద్వారా అటగనో, పాటగనా, చ్చి! కృతిమీద అందు గోవములను ఇతి మనకు ఆగందదముగాని విశారమగాని 5 బు ను అటుం నృశింపబడిన రళాకృతిమీద లం నతన. మ్‌ రజా గ ఆ న్‌. ఆ ఆలం. దొల్టై ఓం ఆ యే, కాని ఈ ఇంది నృజింపఎడును ల వ. జాలవరకు రన్న ను వది కలిగనను అది రనానుధఢధూపంయే, క ర్మ! మూలములగు వదార్రముల [పధావము జాలవరక గంపను మి ఇ 3 క. కి ౮ ల్‌ నాలమ. ఆం _ నా. క్‌ వలన కలగ అనుధూతుల అన్నియనగు ఒకే రీతిన లభ మూ దుగుచిత శల్ప కళలమీదడ (పన్ఫుటముగ ఇది ను. ౬ ఇక క ర ల బో లే. ళీ చ యమల వలన రంవ్వర్తిగ వ్వక్తిగత ట్టునగు. అండుగుచ్చి క విధముగ నిడుందు కొని నండ్షరిగ నర ట్‌ దుడుల దాతావరణము ఒక

నది =వ్ప దానిలుందు ౯ రం. న ఆ లవరాల మృదుల

ఉండునవి వాద డా _ శ. కనాటునగు. జలవ హ్‌తద మరదికొని* దూరనములు, కల్టవము, ణల న ౯ గంభీర వాళావరణము ఇందులకు భిన్న క్యా టై టు ఆల ాచో ముగ సన్నిహితముం, గ ల దెతమ అను ఉండును. బజైలవర్జాల ను, ఇక పాానల్‌ గునవి వృర్తికి దూరముగ ఉన్నపుడుదైతమ పత్వే౯ విశిష్టతను కలిగియండును. ఇక ప్యాస్ట దూవము ఆనునవి వృక్తికి నయ నృర్శయ అతి ముగ ఒక పత్వేక విశిష్ట మఃతతో కన ంయగలవ కాని దచియ, దాననయు న్పర్శ స్క తావరణము మరొక విధమగు రమ్య ల -బ్వు ధూతని ఈయగలవు ౯ జో చాతావర భూతని మ్శాతమే అనుభూతిని ఈయగలవు, వర్ణాల పొడి దా తము ఈ వివిధ మాధ్యమములలో నిమీమమున ఉన్నపుడు మ్మాతమే. అను స ను, ఇటల ఒకే చితము ఈ న యాం పానుభూచిని టును, ౬ ఓ గోచరి చును రవమున ఉగ దూపదుగాడ మనరు రసానుభూతి! ల ఆక నో వివిధ రీతులలో స న్‌ క శ ఆల నో ఎంతో దూరమున వన్న ముఆప చ్వితింవబడినపుడు విభిన్న న వదారమునుఒటే సాదించగలడు ఆ డూవకుతొ మనకు సాన్నిహిత్యము పప విషయమును అటదిడే నిర్మింపబడిన వదార్థమునుబట్టి వసాదిం లు జ్‌, శిలృపు విషయము॥ క (గా ను లనునరించి ని దూరము అల్బాలై ల మగును, శీలా ం ంచి దాని షీ గోచర 4 వస్తు నూలత్వమును లఅనుసరిం మ రీతులలో అదిదృ శృరముకాడు వస్తు స్థాలత్వ ల విధ పరిణామ ల ఇ | మ జ్‌ ఎడ విధముగ ళబము సెతము వివిధ అ అ ఠరశిలము జలవర్ణచ్యితో ఎంత ఆఅ-_.-నను పరదాళతదు అఆ క ౧0 జూ ము తెలవర్షచి తము వంటిదిం దా ణ ఎం ఆలం త ?లృము ల మ్‌ వెళి కొలది ఆది ఎం ద క ణి వరించుము కబములోని ధ్వని ఎక్కువైన క న / హే క

సౌందర్యతత్తృమం. మును పోలును. దంత?ల్పము ష్యాస్టల్‌వర్ణచ్మితమును గురురు.. నిర్మాణ మర్మమును లళినికొనె ఉన్నజాలును. పిండివంటల నకు తెచ్చును రుచిని తెలిసికొనుటకు తినువారుదైతము వంటచేయగలవారుగ రసినుభూతినమయమున కన్సట్టని ఆలోచన ర్భొతినిర్మాణ ఉండు అవనరము లేదు. సహృదయులు న్రష్టలు కానవసరము నమంపమున కళాకారనియండు పొందును. అనుభూతిలోని లేదనునపుడు వారు నిష్టలు కాణాడదను నియమము విదియ ఆవేశము చల్డారి ఒర విధమగు మానసిక నమరాస్టితి రళా లేదు ఆ సహృదయులు స్రష్టలుకూడ ఆయి ఉండవచ్చును. కారునిలో ఏర్పడును. ఇట్టి సమయమున సహేతుకమగు నమీక్ష్ష కవితను నమీక్షించు దారిలో కొందరు న్వంపముగ కవులై మేల్కొనును. తతృలితముగ తన నిర్మాణములోని గుణదోషా ఉండక పోవుటయ, కొందరు కవులై ఉండుటయుకూడ జరుగు లను 5 భాకారుడే తెలినికొనగలుగును. రచనాకార్యమున వీమూల చుండును, న్వయముగ కవులై ఉన్న సమీక్షకులు చేయ కవితా ఏ బలహీనతలు ఏర్పడుడున్నవో తెలిసికొని వానిని అంతట నమీషల కన్నను కవులు కానట్టి నమీష్షకులట చేసిన నమీష్షల రళాకారుడు పూరించును; విషయ వస్తువును కళాకృళిలోనికి ఎక్కువ దడాగుగ ఉండిన ఉదాహరణములట ఎక్కుకలవు. రూపొందించుటలో వన్తువునకు నిర్దాణముతో సామంజన్యము చిత శిల్చ కళానమీడలందును, ఇట్టి సంఘటనలు కననగును, కుదురుచున్నదో లేదో ఆతడు గుర్తించగలుగుగు,. ఏ రేభఖఏ చ్చితకారులు కాని చ్మితసమీడకులును, శిబ్బలుకాని శిల్పనమీక్ష డాపమును మంజులముగ రూసొందించునగుటను గుర్తింప కులును విరివిగ కలరు. ఆ సహృదయులలో రొండరి కళా నేర్పును; ఏ రూపము ఏ రంగులో కమనీయముగ [వత్యడము సమీక్షలు విశ్వ విభ్యాలిని గడించినవి కాగలుగుననుటను (గ్రహింపగలుగును. అంతట అనుధూతి ఈ విధముగ కళాకాదని చేతినుండి రకార్యవి నహృద ఆకారమును పొండును; నిర్మిత కళాకృతి పాణస్పందనతో యని చేతిలోనికి వచ్చినది తొలత ధావమును దూవమగ తనముందు నిలుచును. మార్చినవాడు (నష్షః కాని తిరిగి ఆ దూపమును ధావముగ ష్‌టుల సౌందర్యానుభూతి సౌందర్య నసృజనగ మారి రసన మార్మగలిగినవాడు నహృ్మదయుడు. రకాకృతిని నృష్టించక రూపమున ఆవిర్భవించినది; అంతట తన కళా నృష్టినిచూచి ముండు ఆ ఆకృలి, కఠారారనిలో ఢాగముగ ఉండినది. కళాకారుడే ముగ్దుడగును. తన సంకల్పము ఇటుల తనయెదుట నృష్టించుట ఫలితముగ ఆ భావము రూవముగ దూపొందినది మూర్తిమంతమై నిలుచుటతో కళాకారుని ఆనందము హద్దులను ఆ దూపము మాలమున జనించు ఆనందమువలన నహృడ అఆత్మికమించును. కాని రోజులు గడచిన కొలది కళారాపని యడు ఆ హపమును మరల ధావములోనికి మాద్చకొనును, హృదయమున వదియో ఒక అజ్ఞాతవేదన, ఏదియో తెలియని ఈ విధముశ భావమునుండి దూవము, దూదమునుండి ధావము ఆసంతృవ్లి తల యెత్తమొదలిడును. తన వఖాఖంగము యథా. వర్పడుగు. కృరి ఆవిరృవింవదముండు కళాకారునిలో వీ పూర్వముగ తనక ఆనందమును కలిగించుచున్నను ఆ ఆనం భావము ఉండి యండెనో ఆ భావమును అందుకొనుటకు చదమున ఒర చెలితి కన్పట్టును. కళాఖండము జన్మించుట అను నహృ్మదయడు, ఆ రృతిడ్వారా, యత్నించును. నది జరిగినది; ఇక అది జీవించ వలసి ఉన్నది. కాని దానిని అయినను సహృదయుడు కళార్భతిద్వారా కళాకారుని జన్మింప బేయటయే తనవంతు, ఇక దానిని జీవింవజేయుబ మౌలిక ధావమును అందుకొనుట అనునది కొన్ని సందర్భము ఇతరుల పంతు, ఆ ఇతరులే సహృదయలు- తన రకాఖంగ లందు సాధ్యవడవచ్చును, మరికొన్ని సందర్భములందు సాధ్య మును తనరన్నను చేరుగ మరొకరు చూచి ఆనందించవలయ పడకపోవచ్చును, సాధ్యపడినయెడల మంచిదియే, రాని సాధ్య నను ఆకాంత్స కళారారునిలో ఇటుల జనించును. పడకపోయినను వచ్చు చెడపు ఏమియ లేడు. కళాకారుడు తన నిజమునకు ఏ కళాకారుడును ఇతరుల నిమిత్తము కళా కి కాకృతిని (వవ్ఫతికి [ పతిహపముగ అను3రించి నిర్మింప కృతులను నృష్టించదు, తన ఆనందము నిమిత్తమే వానిని లేదు, ఆతడు ఒక న్వతంతి దూవరచనను చేసెను, కళానష్ట నృష్టించుకొనును, రాని తరువాత (క్రమేణ తన కళానృష్టిని న్వతంతించి కళాకృ్ళతిని నిర్మించినవుడు సహృదయనిక సహృదయులు పరికించి ఆనందించిన డాగుండునను అభిలాష మృాతము ఆ కకార్భతిని న్వరంతించి అర్హము చేసికొను అధి అతనియందు ఎంబి ందును. అందులకే మహావవి కాళిడాను కారము లేడా? నష్ట ఏ విధముగ ఆగుకరణ చేంపలేడో అదే “అపరితోషాద్విదుషాం న సాధుమన్నే (వమోగవిజ్ఞానం” అని. విధముగ సహృదయడురూడ ఆగుకరణకు పూనుకానకుండ నుడివెను. సహృదయులు తన కళా కౌశలమును మెచ్చుకొనని ఆ కళాక్ళలికి నూతనధావమును కల్పించి నూతనవ్యాఖును యెడల ఆనందము జనింవనేరదని ఆయన అభిప్రాయము. ఎందుడు చేయకూడదు 1 కళాకృతిని మెచ్చుకొను నహ్బదయులు న్వయిముగ కళా కళాశృతి విషయమున న్యాయనిర్ణయము చేయట దాల నుష్టలు వావలసీన అవనరము లేదు. కళా పరిజ్ఞానమును కష్టసాధ్యము, ఇందులకు వ్యక్తిగత ఆలోచనతో పాటుగ వస్తు 112

సౌందర్శతత్త్వ్వము గత వరిజ్ఞానము కాగుగ ఉండవలయును... కొండరు న్యాయి. ఉదృవించదు ఆవేకము నమసిపోయిన తరువాత తిరిగి తీరికగ నిర్దేతలు [పదర్శ్యనములలో వనికి మారినవని తీడివేసిన కళా ఆ ఆవేళమును మృదువుగ న్కృతికి తెచ్చుకొనుట రనము కృతులు ఇతర వదర్శనలలో ఇరర న్యాయనెక్లేతలచే [(వధమ కాగలదు, ఆందులకే “వణవనాదము' లో "ధావన్మరణం రనః' ఒహుమతులను అందుకొనినవి ఇటువంటి వ్యక్తిగత నిర్ణయ అని చెప్పబడినది రనుక రనకమున భావముకాదు, థావమును పద్ధతి సరిద్హైనది రాడు సొందర్శ నిర్ణయమునరు కొన్ని విస్తు జ్ఞాపకమునకు పెచ్చుకొనుటయే రసము. అందువలన రనము, గత నియమాంగు పాటించుట జపగివంయును. ఏది ఉత్తమ. టొవేళము వేర్వేరు విషయముంనుట విన్నష్టము. కళాక్భతి 2 అనె నిర్ణయించుటకు ఆ కళాకృతిలోని విషయ... బెవేళము నుఖవంతమైనదియ కావచ్చును; లేదా దుఖ వస్తువు మీద ఎక్కువగ ఆధారవడర నిర్మాణకౌశలముమీద వంతమైనదియ రావచ్చును అది ఆనందమును కలిగింప ఎక్కువగ. అధారవడుట నమచితము,.. విషయవస్తువునకు వచ్చును, విషాదమును కలిగింపవచ్చును, కాని రనము [ప్రారాన్నమెనగు నందర్భమున ఒక న్యాయ నిర్లేతకు నచ్చిన మ్యాతము. నిరంతరమును ఆనందకరమైనదే. ళోభావము విషయవస్తువు మరొక న్యాయ నిర్హేతకు నవ్చకపోవచ్చును, అనగా చింతకు సంబంధించిన ఆవేశము దాధాకరము కాని నిర్మాణవిధాన విషయమంరునను, ఇటువంటి అధిమానముల కరుణ రనము ఎల్లపుడును ఆనందమునే (పసాదించును. రతి ఉన్నప్పటికిని అది తక్కువ (పమాదరరము. థావము తేక కామావేశముకూడ ఎల్లప్పుడును ఆనందమునే రన సిడాంతము పసాదించడు అదియు విచార, ఆందోళనా, నిరక్సాహము ల కఫ లతో దూడుకొని ఉండును కృంగారరనమ మ్మాతము ఆ నరతి ఇతి రన” లనికాస్తో క్షి పవహించునది వీదియో. విద్హక్సుగ ఉండక ఎల్లపుడును ఆనందమునే (వసాదించగలు నము హీరచును. కనక క ,వవవా' చన అంతు కీమా లవ్రేవడులకు దుఃఖము కలగుట నిజమ, వాని ఆది దుఃభా అనిన అటుల వాదనియే అనవలయను ఈ దవపడారమలు వేళమే రాని రనము కాడు అ మఖముహాన రనముగ మారి అన్నియడు. ఎర్తునుండి. వల్లమనకు * వవవీందనవి న నంతట ఆనందమునే జనింవచేయును శేవల డుఃఖమునే కలి "రవము అనునవి మా రవీ పంమనల ఏడున క్‌! గించి దాధించునవి మ్మాతజు అగునెడల విషాడా.త నాటకము వందనం. అనగా యం కంద వెప న్‌ వ లను ఎవపను వీషించడు డుఃఖముకూడ ఆనందమును, కలి యకులోనికి (వదహించనది వ దములో సక రన గించునది; కనుకనే విషాదాంత నాటకములగు చూచుటకు లోనికి (వవహాచునది హిం న్‌ కు టు [వజలు వెనుకాడరు. చ్యావహారిక జగర్తులో ఏది రటవుగ శ న న “తాన దవిములన్నయ క్రన్పించునో రనజగత్తున అది మరురముగ రన్చించును* రంటిత కమవించునవి, రాని రనడు కంటికి కనివింవదు, ఇది లఅండులనే 'రావ్మవకాళ'వై రచింపబడిన దాలబోధిని వ్యాఖ్య అంతర్వాహిని, ఇటుల నుడువుచున్నది. “జీవితములోని సామాన్వపు అనుభవ “రనము” అనునది ధారరీయ సౌందర్వత త్వ వర్చలోని మున మనము ఆనందముగుండి మ్మాతదీ ఆనందమును ఒక విండక్షణ విషయడు. దీనికి వర్యాయవదము పాశ్చాత్య పొండుదుము, కాని రసానుధవమున మ్మాతరము వర ఆవేశము కాషలలో. నరిభైనది. గోచరింవదు. “ఈ న్తటిక్‌ ఎక్స్‌వీరి ఆనందముగ వరివర్తితము రాగండు. దా స్తవిక. జీవితమున యగ్స్‌” అను ఆంగ్లపదమ కొంతవరకు నరిపోవునేమో" విజారమనునది జాధను కలిగించును కాని లదే. విజారమును “రనముి అను పదముగు “భావము అను పదముతో పోల్చ నంగీతమున వినినను, గనాటకమున చూచినను, కావ్యమున రాడు. రనము అనగ అనుధూతయే కాని ఆదేశము కాడు, చదివినను లది డాధగు కలిగింపక ఆనండమునే కలిగించును. ధావము అనునది ఆవేళదు. 'ధవరి ఇతి భావఃి-_ఏరి అగుచు అదే రసములోని [పత్తేక విఎష్షత నుండునో అది ధావము. ఇచట 'అగుటి అనగ కారురూవ ఎవరితోనె నను గంకాషంవవలసి. ఉన్నపుడు మనము లి గ గే గ న్ను న మును పొండుట అని అర్థము. కార్యరూవమును పొందుట అన మాటాడుడుము, ఆటలగాక మన అంతర్గత ఆనందముగు అథి నూడ్ముము అనఒడునది నూలముగ మాదడటయని రాత్చర్యము వ్శక్తము చేయవలసి ఉన్నవుడు మనము పాడుక్‌నెరము. వని రనమన స్థూలమ/నది నూడ్ముముగ మూడటటే కాని నూడ్మ మీడ ఎచటిక్రైనను పోవలనినవుడు నడుతుడుము; ఆనందమును మగునది నూఐముగ మార్చొండుటకాడు, కనుక ధావమనునది.. వెల్హడింవవలసి ఉన్నప్పడు నర్తించుడుము. వ్యావహారిక జగిత్తు అవేశమే రాని రనము కాదు. ఆవేళము ఉన్నంతవరకు రసాను లోని రక్తమాంసాశ్థి చర్మమయ దేహము భృంగారక్షణములలో భూతి వర్చడరు ఆవేళము భణగిన తరవాతగాని రనము మారుర్మమయ ఆనంద రనఖండముగ నూరిపోవున్ను, రన 13

సౌందర్యతత్త్వ్వము సీర్ధాంతమున సహెరారణీకరణరు ఆత్యంత (పొధాన్మమ ర్‌ండు “ఫ్యంగార బాన్తు రరుణ రద వర భయానకాా వ్యక్రిగత అనుభూరి సామూహిక లఅనుభూరిగ మాడటయ దీధత్సాడ్భుత కాన్తశ్చ రాచ్వే నవకసాః న్మ్రతాః” సాధారణీకరణ. ఉత్తరరామచరితలోని సీత అనుభవించ శృంగారము, హన్యము, రదణ, రాదము, వీరము, భయా శోరయు గీతతో మ్యూతమే ఆగడు, దానిని మగము లందర నరము, దీధత్సము, అద్బుతము, కాంరముం-_గవి కావ్యము మును పంచుకొందుము, నిజముగ సీత జ ళోరమును అనుధ లోని తొమ్మిది రనముల అలుతే రొందరు కాంతరనమును వించిన రోజులలో ఆ భోకమును ఆమె ఒక్కతెయే. అనుధ నాట్బరనమగ అంగీకరింవక నాట్యమునరు ఎనిమిది మృాతమే వించి ఉండవచ్చును. కాని ధవధూరతి రచించిన ఉత్తరరామ రనములని ఆనిరి. నటునియందు శమము ఉందచనేరదు, రనుర చరితలోని సీతాళోరము సారారణీకరబచెంది అడి వలిడూన కాంతరనము నటనికి సార్వపడదనింయు, అందువలన నాట్సి వుని శోరముగ పరిణమించినది, హృదయానుభూతిని వైయ మున కాంతరనము ఆవనరము తేదనియ, గాట్వమున ఎనిమిడి క్రి పరిధినుండి విశ్వజనీనతలోనికి విస్తరించచేయట రనములే కలవనియ వాడించువారిని శార్షదేవుడు ఈ విధముగ రనములోని (పత్సేరత. ఈ సాధారణీకరణ లేనపుడు కావ్య శండించెను మునన్లై నను నాటకముననై నను మరి ఏ ఇతర కళాకృతిలో “అష్షాచేవ రసాః నావ్యేమ్యింకేచి దచూరురన్‌, నైనను మనకు లభించునది రసమురాదు, రసాభాన మ్మాతమే తందాద, యతః రంచిన్నీరనం న్వదతే నటః" వై యస్తిరానుభూతి అత్యంత నంకుచితము, పరిమితము సఖ్య రనములు ఎనిమిది మాతరమే "అని. కొందరనెదరు, పరిమితము అగునది అంతయు బంధనయే; అపరిమిత త్వ్వమే. బద్రి గమంజనము కాడు. వీలనన, నటుడు రనమును దేనిని స్వేచ్చ. బంధనలో ఒం౦దీగా ఉన్నంతవరకు అనుభూతి రన అస్వాదించడు ముగ రూపొందలేదు, అఎదులతే బుషులు ఇటుల ఘోషించిరి యథారమున నటుడు వీ రనమును ఆస్వాదించడు వీరన “నాల్బే సుఖ మనస్త, భూమైవ నుం, యాపై భూకూ మును ఆస్వాది:చుట జరిగినను ఆ రదమున అతడు. లీనమై తదమృత, అథ యదల్పం తన్మర్శఃం” ్‌ా పరిమిచమున్‌ నుఖములేడు, అపరిమితముననే నుఖము. వది. నిశస్తిలుదగునే రాని నటించజాలడు. ఆ రసాస్వాదన అపరిమితమో అది అమృతము, వది వరిమితమో అది అంతయు (దేక్షకులదియే కాని నటునిది కాదు. ఎట్టి విధమగు మృత్యువు, రసాస్వాదన నుండియ నటుడు. నిర్సిప్తదుగ ఉండరరిగిననే మానవుని శరీరము. పరిమితము, అందువలననే అది ఉత్తమమగ నటింవగలగు. నటనలో తన విరోధిప్నాతను మృళ్యువునకు ఐలియగును మానవుని ఆర్మ అవరిమితము, హత్య్వచేయవలసినవుడు నటుడు నిజముగ హత్వచేయడు, హత్త అందువలననే అది అమరము. రసానుదూతి పొందుటయన ఇనినటులుగ మ్మాతదే నటించను, తాగు తన పాలగుండి తన నహజచేతననుండియ. తన పరినరాందుండియు తాను. “దగ్‌ ఉండగలగును కనుకనే అది సార్యపడుచున్నది అలవాటువడిన జీవితమునుండియు. చేరగుటయే; ఆనందము. లీటులగార తానే ఆ ప్యాతననుకొని రసానురూతిలో లీనమైన లోన అతుగిడుటయే, కనుకనే రనమును అలౌకికమనియ. కరం రంగస్టలమున తన విరోధిప్నాతను హత్కచేసినటుం లోకో త్తరమనియ అనెదరు. కావ్యమునకై పదములను ఉవ నటించుటకు మారుగ దా ్తవముగనే హత్వవేయట జరుగును యోగింతురు, నంగీతమునక్తై ఛబ్ధములను ఉవయోగి-రుర్కు. గదునిది నటన, నటించును కగుకనే నటుడు, చితమునతై రంగులను ఉవయోగింతుప, ఇవి అన్నియను ఇట్టి వాదవివాదముల ఫలితము ఎటలున్నను రగములు ఇం్యదియగతములు; రాని రనము వీని అన్నింటికిని అతీతము; తొమ్మిది అనుట నర్వతా అంగీకృరమైనది అంచు మెదటి ఆది. ఇదియాతీతము. రసానుభూతి యొక్క పరాకాష్ట స్థానము కృంగార రనమునకు లభించినది- కామము త్రీ పురు తన్మయీధావమని భరతనాట్య కాస్త్రమ్యువెని వ్యాఖ్యతో అభినవ షలకు సహజవాంళఛయు, సకల జనహృదడయ రంజకమును, గుప్తుడు వివరించెను. అటులయిన ఆ తన్బయీధావమున ఇది సృష్టికార్యమునకు [వేరరమును, తక్కిన రనములకన్న ఎక్కు వరలో తెలపబడిన రీతిగ భోక్షృ-భోగ్యమయుల భేదము నం వగ నన్నిహిజ్రై ద్యము కలదియు, శాకిరకముడు, మానదిక చుట వలన తాను ఆనందించుచున్నట్ల్టుగి భోక్త గుర్తింప మును అగుట వలన శృంగార రనమునకు (పధమస్టానము లేడేమో అను నందేహమునకు తావుళలదు. లాను ఆనందించు. దొరికినది ళృంగార రనమన కేవల వామమ్మాతమేరాక కారీ చున్నట్లు అనుభూతి లేనవుడు ఆ ఆనందము సంపూర్ణము రకమగు కామమును మానసికమగు శృంగారములోనికి పరిణ కాదేమో । మింపజేయనది. కాని కృంగార రసమునకు అంతిమస్థాయి భరళుడు నవరసాలను ఈ విధముగ లెక్కించెను మ్మాతము స్త్రీ వురుషుల శారీరక మిలనమ. తొమ్మిది రసముల $14

తము సౌందర్యతత్త్వ వగ ముగి ట్య ళతో ఎక్కు ము నాట్యక రు నాట కీయ సాందర్యర శమ ని డగు. భరతుడు ర ధారతయ లో (పథము బిలఇకళకును చెప్పు న్‌ క కాస్త్రజులలో భరువాత. శిల్పక స్త్రము చెప్పు “షనది రస కాతష్లి ను, తరువా కలవని శాస్త్ర వక్తినది తేజముగ రచించెను. ధములు కొన్ని వాధావములు క స్త్రమునే (వత్యేక వేర్వేరు (గం 0థ ప ళొమిది స్టాయీభా శాస్త్రము ర సంబధించిన వ్‌ న విపుల (గం కును తొమ్మి శ వినయః వాస్తు కళకును నం రశరు. సంబంధించి (మున సౌందర్య చున్నది ్వేద కొధోత్సాహళ్ళ న. పటవైనవి రాని చ్చితరిశ వు ఆ యగము ను సన భోవళ్ళ్చ నిర్వవ టై షల ధావాః హమ " ఎలువడె కము లుతగ కన్పట్ట శ ప్రాముఖ్యము “రతిః శాన బగ ప్సాచ న దణరు శోరిము, ముల మ్మ్‌తము న ప్రములవలెనే చాల (1 నికి అంత హాసో ధయం బిగి రరుణర నా మయము రతకి కా ము కళారారునికి నికి సాయీ ఇ . న శోధము, కీ ఎ సౌందర్యత త్వ గ్‌ ్‌ చును, ఖృంగారానికి ల నక ర్మాదమునకు హనయునకు గెడెంచినది స న కళాదృష్టిని కలిగి రు నిర్వేదము, న్మయము, హస్వ చ సామాన్యునకు కకాదృష్టి గాంరమునట నిద క గర్సమునరు వాగర తృటిని, సామాన్యు లో సొందర్యభావన శం. ఆద్బు ల త్తి శ అం నర గమ ( ల ఉర్సాదామి అర నక ధయము, మిది స్థాయీ భావ శూర్చు ఆసియా పాను దేశముల జనులు భధయానవమం కును ఈమ్మి క న చీనా, జపా: హనమ, ధ వె రశములకు హరు చెందిన చీనా, సౌందర్యాను చ్‌ రామిద రన ల వ్‌యాకు రి రతర ఈ విధముగ తొమ్బి నుధూతిగల తూప్పు ఆ నులతో పోర్చినపుడు, ఉ త్యజీవితములోని ల నుధాను పపంచవాను ని ములు వలవు. గు విషయములలో + వమలక్యను చక్కిన పపంచ పరిగణింపదగదుడు, వచిందింయను. అతల న. ఆఆఆ పై ఆం ఆ జ యు నన్సునికు ఇష్టముల॥! మ్మిది సాయీ కా పే తి కలవాపగ సా దర్యధావన , మహా మనన్సు ట్‌ ధదుగ తొమ్మి రో వి వటము భూ సందును వారి సౌం ఖీ జర మ శ దిధదు పలీవరింపజతినవి. వతి చిన, వనియం 1ంథీరము; ఆది ముం ఇచ్చయే రత, ఖలు. విపురీః ఎక)-డ ఏది దం 4 ఇనుభూతి గం భూతి నుకుమారము; (ఇ ద విధరవం జ్తావ్యు లో గముచితమో, యం గ్రా! లిసి చీనావారి సౌందర్యా? సౌందర్యానుభూ ద్తషి తొమ్మిద్‌ వి దర్భమలంలా న వ్యాల్చులకు తెలిని న్య ది జపానువారి రిది అఖందదృన్టి, రనదమువీటి నం న (వత్యేకముగ ందరరర్వచర్పుట రావ్యమువంటి వ్యమువంటిది* చీనావా తటిని నమ్మగ యం రకాకాదలరకు, (ప్రత్య స సొందరుత త్వచర్చ ర అండరావ్య ను అం ఆనుచితమో రళా కరము. కారరీయ సొం ఆ అది జర డద్భష్టి, అరణ్యమును ది అవనరములేదు, ట్యవ్రయోఎనరర పానువారిది ఖండద్భష్టి ఏ చీనావారు; అట్టి మును ఉండుట హెణము, వానవమనో. జపి నని అనెదరు చీనా ను, అరణ్యము! తటికిని రనయు (పై చర్చ అంతయు మానవ క ముగ చూశవలెనః టను హరననాంన యులు థార ఆ౭రిటం న వ ర గై యు: వర్యత త్త మాాతమగా ములోని ఒగ ద్‌ న జ సం సౌండదర న నదళమ్మాల సము నెదద శి | రుం ణౌందిర్య, హెచ్రీన కు అరణ అని ఆ ది అభిధ; వాళాాతుంం నికి పా రకు ల చూచినటుతే చీనావారి అం వడినది దాః టి ఠతతంచ స్‌ చూచిన నపుడు చీనా శ ముదివడిన సోందరం వ్‌ ంతటిని తీ పరికించినపు న ళ్‌ న దర్భల ల్ర అంత దాషితీ వ వినానముతో మండి ధారతీయు తం చర్మాలో సదందషి విల్లా రాని ధా బి డణశాస్త్ర లబ్‌ వ స 1 దు, కా ఏ సొందర్యత త్త తీయల లక త నవీనదళయయ కల వీనదథ లేదు సౌందర్య రదడవంని డీయ వ్యంజన, థాగము చిత గా యేకాని నవీనదశ ననే. ఆధా పానుజారిది వ్య నందు చాలా శీ హాచీన దఫయేకాన న్‌ ధావనవైన విశ్వ జనీ న్‌! సౌ దర్యత త్వచర్భయ ళరు అంత (ప్రత్యే ర పాళ్ళాత్వ భావనపై అది విశ సీయల సౌందర్వత త్ర ను, చ్యితకళకు ని సపినదళరెరరు వ్‌ టన్‌ ములు లేవు, చీ పస కించుగు. ఓ కి గ్రా నంనిడళం మునకు దేళశేదము గ ఏరించియే నకి త ఉన్నతస్థాయికి వివానమునక ము అటిదయి. రళను గరిం తకళను లం అ న యుగము ఉన్నడి, విజ్జా తత్త్వ చర్చయు లట్టి త్వ్యచర్చ ఈ పను ఇచ్చి చితక ఆ ప్రాచీ కేటి సౌందర్హుత త్వ సౌందర్శుతత్త్వ / ను మిచ్చి యే. ఆ ణ్‌ నము. నేటి గొందర్వ నీయల సీ ందర్శ జక కపు విఎవ హైచీనదేళము బీనా వ్‌ లు చ్చితెంచిరి. న యుగమున. ధార నుటలో నందేప న వీతైక (పా ముతో చీనీయ మగు ప్రాచీన యుగము దుకొనిన దనుఓ దర్శతత్త్య పోయిన ఏర్తై చ్చితడులను విన్నాణ ధించిన విపులమగు (టా త్మమును అందుక య సౌందర్వత త్త్వ నేదరక్భతి చిత తఏళరు సంబం న ఎక్కువ కొన్నత్మము దరలునితో భారతీయ చంవుకు. గనే వక్క చమేరాడు; చ్వితవళ అందలి గంభీరభావః రజగ్రా క్‌ గ00రో ధరలు రనసకానబవాలు లో చ్చితంచుటిద్యూత చె ఎంపొందించిరి. కును జీవిత లమ కస దాత ౮ ఆజ ల్‌ ను వం నడులకును న నచ. ఆ తటిదాత ను రచించిరి. జారి సౌండర్యత త్ర్వచర్చ వర్వతములడును, నడు శే చీనీయ చెపిం నచ, ౨ఖక్రంల న న్‌ (క వి ం చై చర్చ మెదలు ముమై అనెకాచ్చాఖ్యం స్ర్‌ళంకుకుడం, ను వివురీరరించిరి. పర్వ కల్పించిరి. అందుల వవహ అ ఇ టుడు (౮ విపు ళు ల్చి వహ ఇ జా న అ హ్‌ ఆ ఇ దుష్‌గ్‌ ( న్‌ ధరతుని గంధము చెండిన. ధట్టలోల్డ టు ద్రమ. అను న ఎనలేని విలువను క “షాన్‌షుయి' అని వ్య కోన? రివ కలాదికి చెండి చందిన అధినవగుప్తుడు రంగమున ఎ శ్యమును. “షాన్‌షు * అనగ నీద. ట్ర వ కం వలాద్దికి చెంది తఇమును తరించి షలో దర్భ దృళ్య ము, “షుయి క్లో సకడ, వపతవ ణి తత;ఖము లాం లో ల పరంతము న మించు వశ నాయరుడం, ల అరి అర సౌందరం పాటీ యన లా రో 1 న్‌" అనగ న్‌ వ్‌ (జే ముగ పరిణ నక అరినవగనప్త డు తమాలవములు ఆయ తుడు "షా వక్ళతి దృళ్య వకువ ఖలు. దీరల్‌ నక న పగతమాలక మును పూర్తిగ రిం మును నీడను కలని (వర్శరి ద్‌ చితకళలో వక్కు వ వరింవిన అధ్నిచాయిము బకార్భతి పదియిను ప పర్వరమంగు ము ప్రాలీన చీనీయ మెనది కొండలును, అబ లఅ 2 ఎను ంరంంచి సళాన జ నర అరముం ల అంకిత ॥ గ్‌ న వపను అను | నయు వాదు. ల నని దీని ఫ్‌ / అవ ఆ; క వనములుగ అఖ వామ పు కూరని -ల్బాణ ఆంగ అన౭హూరక్త మ సర్భతి దృశ్ళము ను నుండర బృందావని ము రాదు పూర కళావకాతి కాగము | నమములనును తించిన ఎర రణయు ౫ వదలినను ౬ ల వలో భా హ్త్యదయదుల మందును, చి అంతర హం పక్పురని వద నమన-ంయము క లును దారి హృద చుటయం పక పదలినను, క్‌ద్బావన పై దదజ ధావనమన్నయ రముఎ. కొనలను వునినే వానిని చ్శితిం సంతోషము (0 వదలిన హోనుదు ఈ ఆరా చ్చు ల నించత్సరముం మారెాడివి, కావున? నందును వారి న మునినే ఉండిపోగం కంయమును. చేయి వందనీయ. మార్చె నందించుటదుం గ్‌ సిమనంది వకందనీరా ఆన ల వనరము. ఇట్టి సిమన్వ ర్తిివనన అది వవ దానిని చూచి అల్టఎంసిర పుడు గంరించ ౮ నం. లైటు ఎత నే అధంవనప్త కిందటినె హై తని 15 విషంపమ

బొందర్వతత్త్వము టితమయ్యెడిది. ప్రాచీన చీనీయ చ్చితకారులు అందరును గొప్ప సెలదేదో అన మాటల కన్నను ఆటువంటి. సెలయేదను ఆధ్యాత్మిక సాధకులగుఓవలన దారి సొందర్యానుధూడి ఆధ్యాత్మి చితించి చూదినవుడు విషయము విపులతరముగ విళశదమగునుః కానందముతో వకతను చెందెడిది- (వకృతిరామణీయకతరును. రంగుల విషయమును. అట్టిదే. ఒరానాక పుష్పము ఊడా ఆధ్యాత్మికానుభూతిరిని చారి. దృష్టిలో విశేదము లేడు వారి రంగలో ఉన్నదని చెవ్పట కన్నను ఉఃదారంగన ఆపుష్పప్ప కళాహిరన ఆధ్యాత్మికసాధనతో నమానమైనదియే. సౌంద రూవమును చ్చితించు నెడల కావము ఎక్కువగ న్పష్టము ర్యానుభూతితో తాదాత్మ్యము లేక తన్మయీధావన వారి రాగలదు. లత్యము అనంత [వకృతిని తిలకించుట మూలమున తామును [ప్రాచీన చీనీయల సౌందర్య్శ్యత త్ర్వ్వముపై 'ధాన్‌ బౌద్దపు అనంళతులు కావలయననియే వారి ఆకాంక్ష. రూవనృష్టియే (వధావము దాల కలదు. (క్రీ = ఆరవ ళతాద్దీ (ప్రారంధమున వారి దివ్యదృష్టికి లక్క్వము, కారతదేశమునుండి జోధిధర్ముడను బౌద్దగురువు చీనా దేశయు (ప్రకృతి అనుకరణను చీనీయలు ఉత్తమకళగ భావింపప. నరు సోయి ఆచట “ధ్యాన అనబడు జౌద్ధమత నం్యపదాయము అయినను _పర్బృతిని విసర్జించిన కళను సైతము వారు నకు ద్యావ్లిని కల్పించెను. ఈ “ధ్యాన వదచే చీనీయ కాషలో ఉత్తమకళగ పరిగణింపరు.. వారి చ్చితములలో (వర్భతికి 'భాన్‌' గ విర్భతిని పొందినది అఓనుండి ఈ మత నంప సానము రలడు; కాని అది అనుకరణగ మ్మాతముకాడు- ఒక దాయము జపానునరు వ్యాదించి లట “ఐన్‌” అను పేరును పప్రాలీన చీనీయ చిత్రకారుడు ఈ విధముగ తన అభిప్రాయ వొందినది. ఈ “భాన్‌ బౌద్దమ అత్యంత 'స్వేచ్చవ పేరొంది మును వెలువరించెను* వకృలిలోని వా స్తవికృపమాణములతో నది, ఎట్టి డాహ్మాజారములకును ఈ మతము కట్టుబడిడించదా చ్నితమును పోల్చి సమీక్మించునెడల వాస్తవిక దృళ్యముతో. దీని ఆనుయాయల ఎట్టి నమ్మకములకును ఐబద్ధులగ వర్తిం చ్నితము నరితూగనేరదు. కాని చ్నితములోని తూలికాకాశల వరః వీరి ధ్యానమునకు లక్ష్యము జాన్మధావనయే వీరు నిక ముతో వాస్తవికదృశ్యమును పోల్షినపుడు చ్మితముతో సరితూగ _ వధిక న్వతర్మతుట, ఎట్టి న్వతచ్యరులన, ఒర భార్‌ బౌర్థుడు నేరదు వాస్తవిక దృశ్యము.” (పకృతికిని కళరును మధ్య ఉన్న శీతకాలమున చలిని పొగొట్టుకొనుటతై తన సమీపమున ప్రధాన భేదమును ఎంతో స్పష్టముగను, నుందరముగను ఉండిన బద్ధవిగహమును (కొయ్యతో చేయబడిన దానిని ఆ ప్రాచీన చీనీయ చ్చితకారుడు ప్రత్యక్షము చేనెను యధార్థ మండించి చలిమంట వేనికొనినాడట మత విశ్వానములర మున [పకృతిలోని వాస్తవికత చ్మితమున వ్యక్తము కానేరదు, ఎంతటిడూపలో అంతగనే హేరుదాదమునకు గతము వీద అడే విధముగ చి తములోని వనితనము లేక నిర్మాణ కౌళలము దూడలు వ్రర్భృతియుడును ద్యోతకము కానేరదు ఈ ఛాన్‌ బౌద్దమన హన్యతకు పథాన స్థానము కలదు; మరియొక చీనీయ చృితకాడడు ఈ విధముగ అనెను; అందువలన హన్మవాదపు (పథావమ ఆనాటి చీనీయ చిత = “వు న్తకములోని విషయములను వపరించినంతట వానిని మనను కళవై కూడ (ప్రనరించినది, వారి చ్మితములలో ఎక్కువ [గహింవగలదనుట యథార్థమే, కాని వకృతిని కనుల మూల కాగము వాశీసలములుగ ఉంచెడివి. థాశస్టలమన పాళ్చాత్య మున దర్శించి ఆనందించు అనుభూతి అందు లభింపడు రూప చ్నితములలో రంగుటవేని ఆకాళముగ వదలి చేయబడు థా మట హవముల. ద్వారానే నిర్మింపబడవలయను, రంగుల. స్థలముకాదు; కుంచెతో తాకరుండ వదలి వేయబడిన భాశీస్థం రంగుల మూలముననే (వకటితముట కావలయును. అంతే మని చీనీయల ధావన. వాడ చృితించుట వట్టుగర్హ పై జరిగి కాదు. పన్‌లస్‌ పర్వర్యశేబి చాలపెద్దది, కాని నా కంటి నవుడు ఆ థా స్థలమున పట్బిగుడ్డ భాశీగా ఉండెడిది. వఓమ పాపలు జాల చిన్నవి, ఆ వర్వత్మశ్రేబి నాకండ్లకు నమీవమున నండు ఎక్కుగనో ఒకమూల ఏవియో హావపింలదు. సిరాతో ఉండునెడల నేను దాని నముగ రూపమును చూడజాలను; చ్చితించి తక్కిన ధాగమును హన్నముగ వాడ వదచెడిదారి అటులగాక ఆ ,శేజికి కొన్ని మైళ్ళ దూరమున నేను ఉండు ఈ వడలుటలో ఎంతయో నిపుణత ఉన్నపుడు మాతరమే చితి నెడల అది నా కినుపావలో ఇముడగలదు. మున రక్తి వనృట్టనేద్మను లది నందర్శమున చ్నితిత వైలభ్మిప్రాయమున తుది వార్యములనుబట్టి చూడ ఆ నాటి. భాగము కన్నను అచ్చితిత భాగమే ఎద్కువ నుందరముగ చీనీయ చ్యితకారులప దృష్టి (ప్వరమ (పెర్‌ స్బక్టివ్‌) వరిశ్ఞా ఉండగలుగును నమ. కలచని తోచుచున్నది ఇర టవములను రంగులను ఆ విధముగ 1పాచీన చీనాదే?మున సాందర్యత త్త్వ పం గిరించి వై అభ్మిపాయములు ఎంతో థావగర్భితములు, దూప జ్ఞానము వరిణతిని అందుకొనినది. ఇది (వ్రమభముగ చిత మును దాపెముద్వారారా క, మాఓఒల ద్వారా నిర్మించిన ఆ కళలో కిన్సట్టినను, చీనీయకావ్యరచనయందును నాట్నవం రూపమి స్పష్టముగ రూపొందడు- “వంపులు తిరిగి పారు నందునుకూడ ద్యోతకమైైనది ఆ కాలపు జపానీయం వివిఠ 16

సౌందర్యతత్త్వము ల ల ల యమున పవియల. పౌందర. భావన వీకతానము వంటిది. శీవిత రంగమి.లవై చీనీయ నంన్క్బృుతి తన (పధావమును జహినీయల సొందర్య కావన ఏరతాన | క రం మంట జాణ ళ చజధలత న యడషేఆ ఇయించినది. విరివిగ నెరపినది. తతృరితముగ జపానీయుల జీవిత విధాన దాహుఖ్యముదడుగాక, నరళతను మ్మాతబు ఆది ఆతయిం - జి అర మ ద్‌ జ జో జ. ఒధజు మోప ఒఎము చాలగ ముడు కళలను చీనీయల సౌందర్య తత్త్వ ధావన లోగొనినది వారి సి ందర్భారాధనలో వరవస్తువునకు ప్రాముఖ్య ం చటనాన / మివ తే ఒర ను తగిలించు! శా రాని జపానుడారలోని భావస్వాతర్యత్యమును, నృజనాస్వతం వలదు గోడమీద ఒకే జర చితమును తగిలి చుట, వ్వ జు య మి జో, 4 ప జం న, ఠా మెం కా తతయ [వదముమగ ఇహినీయ కళాకావనకు ఒర వత్మ్యేకతను బద ఒకే ఒక వూవుడు ఉంచుట మొదలగు దానిలో రసానంచ టి న ఆ న య సా న రర్పించినవి మును వారు పొందెదద, కం చి. షె యల = రాళ టం గ తేనీటిగది అలంకరణలో హెనిఃపున్యమును జపానీయలు జహెనీయల నితంజీవితముననే ఎల్లెడల సౌందర్శానుభూతి (| క్ష నల ల లా గ్‌ న న ధషలో లంత గర్తిండురు. గదిని లలంఎంవరించు వస్తువులల టూపమునగాని నృండించుచుండును చారు ఎంత నెందర్వారాథ ను అంత వా టం వజేయనది వీడియ న్‌ టి ఎం, రంగునగాని సాదృళ్యము గోచరింపజేయునది ఏదియు ఉం సహైహనుల ఒకవెళు సాహనులలోనే సొందర్శారాధనయిు లల కర క క దు గదిలోని మవామీద ఒర పృష్పుమును ఉంచిన ఇర ఆ పగ మున రాడు గ ప్తష్ప నెలవు కల్పించుకొని ఉండునేమో! జపాస్‌చారు జీవితమును ఏ "| ల క్‌ లి ల గదిలో పుష్పపు చితము ఉండగాడదడు అట్టిచ్చితము ఉన్న గ్షణవ న ఒలిదానము చేయుటకు సంసిడ్దు శాశతతణ ౬ ట్‌ డణమెననె న ఒలిదానము కు సంసిదులు, శాస్వత త్త్వ నట! తంట. తవిలి జా సహ ం యెడం నిజమగు పుష్పము ఆ గదిలో ఉండతగదు. రెనీటిన్షై ముపె చాంకి (పీతి తక్కువ, దణ ధంగురతకు చారు షష్టపడె గ్గ మం క క ల పా గా న నగుండని పొతను వాడినచో నీటి3ైై వలవలప్నాతను ఉపయో వద ఇటి డీదవితవెభఖరయేవారి సౌందరాత త్వమన పతదిం ఓ ౬ జా - టు కర వం ల ఎ వ ల న ల వంలంగులో ల వ నా ఆం. గింపవంయను, గిన్నె నలరంగుతలో ఉన్న గాను నరం చించినడి, అడి సొందరంత తందె తిరిగి వారి జీవితమున వతి [న టం న. ల కక ల ల లా ఉండరాదు పుష్పపారను మేశవామధ్యన ఉంచతగదు ఆవిధముగ నింరినిం ఫలించినది న ఉంచిన మెడాజర్ల రెండు నమధాగములున గోచరించగలదు శ అల్‌ జ్‌ ను! జ 4 అద యట్‌ జో ల గాఢ విషయములందుననకాడు, సామాన్వ విషయము మేజాను చేయటకు వాడిన కొయ్యయు ముక్కారిపీబన్తై వాడిన ఇటో య. అ లి న ల్‌ జ ఆ అలో దెతము జపానీయలు మహత్యమును రిలకించుడురు, ర్రాయ్యయ కే వాతికి చెందినవి కారాదు. పాళ్చాళ్ళదేశము శ అ ఒన్న ల లజ నీ ఇ స శేజరు లే గ స్బష్టించుడదుడు ఇందులకుచారి "బ్రామా కవిశతయిు, *“నుమిలయీూ లలో ఇంటిలోని గోడపై ఇంటి యజమాని టావచ్చితమ నిండు లా సజ పంల ఆ న. మెస్‌ ఎం కాళ? శ ల ల చ్చితరవథభయు ముప్పు తార్యాణమయముం. పానీయం మీద “జెన్‌ ప్రమాణమున చేలాడగట్టఒడి ఉండును డానివద్హనే యజమాని వారల ( వణాాచమ ల ఇ వి జ టక గగ 2 అ క క్ష శ చాద్ధపు (నధావము ఎమ్యవగ లదు జెన్‌ సిద్ధాంతమును నిరిచి అతిథులతో (వసంగించును లబ్టి ంఘటనగు వతి శక న న. శ ల క క క్షే య న అనునరించి ఎ పనన (ప్రయత్నించి చేయకూడదు ఏ రార్య 3ంలిన జక న్నువనిద్ధ ఎహానీయరకావే త్తం జరకారురా విదూడో, న. 4 బం న టి, న్‌ శ ట్‌ మ మైనను చెదువువత డానయంతటి అది ్రటికాలమున సందు వినుపోదును “ఆ దవంగమను నిర్వహించునది ఇంటియ4 టా అ రం గ్‌ శ్‌ న. న 6. వో ల ్‌ ట్యైవలయును. హైకూ కవితలోని గితము మూడు పంక్తుల జానియా? లేల లతని చితవటమాళి ఆని ఆ కకాచేత్త న కా గ ణు జ గె | వష ఇట జా వ ॥ కంగన వదునేడు మ్యాతం శివద. దీనిని జక్క సతుటి కాం ఆశ్చర్వయు వ్రంటించెను.. ఇక్టి హెనఃపున్చదోషాలను జపా ఆ అ న. అ రే లం ల్‌ వాట ై, న్‌ 4 ల ల ల మున ఆలోచన ఎట్టిదియు రేరుండ, బురపు మెరనిన రీతిగ నీయం సొందర్శ్యధావన నహింపనేరదు. ష్‌ సు ౨ బాయ లా ల క్ష | మ కది రచించును ఇత్టిదే నుమియీ చితము. సిరాతో రంచెను జఫానువారి పుష్పాలంకరణ గొప్ప రని. అలంకరణ జ తా న ౧|| న శ ఎ బత క శ ళ్‌ ఎచ్చటను అవరుండ ఒక్క డకణమున ఈ చ్చితవు రచన జప లోని ఒక పష్పమ వాడిపోయిన. డానిని తీసి నేలవై చే చ జగ 7 అక అధి జ జలర సలాం న! ఇ గను, ఈ విధపు హైమా కవితకును, నుమియీ చితణరును రాళ్ళతో రాక్యుద యఎమాని ఆ పుష్పముగు ఉ్యాగత్తగ నషి చవల లం 2 మ్యుబోట్‌ నజ అంటట (౧౧ యు. మ ్‌ | ఎంతడూ మాననివ సాధన అంతకు పూర్వము జరిగి ఉందవం. సరగ్రో కయిపుటయో, మట్టికింద పూడ్చిపెర్టుటదూ.. చేయను, అ ్జ చై కాల ల! ల పాయ న య. ఆ యును. జెన్‌ చౌద్దమ తెచ్చిన న్‌ ందర్య్శత త్త్వ్వధావనలొ ఇడి ఒక్కొక్కసారి లటవంటి సృష్పముంకు స్కారర చిహ్నములు ఎం అజ దం ధాలు నిరంచుటరూడ జరుగుచుండును వ వ ల న ల వ ఖో జ ఓ ఉశీగా ఇర జపహానియుం లేనీటిపండుగ రథాత్యతరు విశ్వ విభా ఇక జపానువారి చితరళ లోన గదసిద్ధదు. ద్ర్బతిలోని ల న. షె టా లా బలి జి శ నం గి రిని గడించినడి.. అేనిటి వ్యాతను అందూనుఓ, తెసీజెని ద్వుశుముంను ఎన్నింటినో చ్చిలించుటయండు. దార సిద్ద ల వ లు టట వపను సా చ్‌ లీ ఎ చ దంర ఎదు రయాదచేయికిత, తయారైన తేనీటిని పొయి్వినుండి దించు హస్తం కొంచం, కొనలు, ఆదం, పిష్పునముటు, జంరువులు, వ త లు తా ణు వ భల జా గ్‌ ఖో ల! పపిత్కి చానన అరఫపలకు ఆమలంచ్భత ప్యారలలో అంద వడం జుదంగువాసిని చ్మితంచుటలో దారు (వడర్శించు నెద్ప భ్‌ న ల వ అ గ అ ల ల సి లల మె లం శై. జ అంప జేయుటలోన విన్నాణము మెదలగు కార్యకలాపము అంతయును [వంసనియడదు, ఎపానీయం సౌండర్పుకావనలొ. జాహ్యపరి వాక సౌందర్శతర్త్వ నంకావనప వతి అద అందతయ ఒక న్‌లనయ అంతప్యుషణయ సమ్యవరివర్తిని కరిగయున్నవి. ప వ జు ప. నో క్‌ రనిమయ వళిావందముగ వరిగణదయము. నం దేప్‌ శీ న 17

ర్‌ళల పర్గీరరణ

కళలు ఇ్యదీియ బ్రాహ్యముం. ఈ ఇ్బదియములలో సంఖ్య అదవదినాలుగని పాచీన ధారరతీయల అభ్మిపాయము ప్రధానములు రెండు: 1 కన్ను, ౨. చెవి. కన్నునరు నంబం కాని వీనిని రియ జేయ వట్టికలు మ్మాఠము వివిధ (గంథము ధించిన కళలు దృళ్యకళలు; చెవికి నంబంఢించినవి (శవ లందు వివిధరీతులగ ఈయబడినవి. గంధ నంజ్ఞా చర్చణమ్‌" కళలు; రెండింటికిని సంబంధించినవి మ్మిశమకళలు. దృశ్య అను ఒక ప్రామాబిక బగ్రంధవున ఆపట్టిక ఈ రీతిగ శ్రవ్య, మిశమమలను ఈ మూడు విధముల కళల మొత్తవు ఉన్నది.

1, అడర లవణ 17, మృషావాద 88, హస్తచలన 40 యోగకాస్త్ర

2, ఆలంకార 18. ముృుదారడక గ. నయననంజ్ఞ 50. చిత్మకియ

8 ఇతిహాస 10. చ్యాతకర్మ 85. భాషా విశేష 51. రథారోహణ

శీ మీమాంస 20. భూతశిలాపొత 88. [భమణ 59. గజారోహణ

ర తర్కుకాస్త్ర 21. అళ్వవైద్య 87, పోషణ 53. అశ్వారోహణ

6. స్రీలడదణ 22. గజపవైద్య 88. విద్వేషణ 5 మోహస్తంధన

7. పురుషలక్షణ 28. వపవైద్య 99. ఉచ్చాటన కళ్‌ వయన్తంధన

8. అశ్వలడణ 24, నరవైద్య 0, ఆకర్షణ 56 అగ్నెస్తంధన

9. గజలతవణ 25. ఇందడశాల శే అంజన 57, జంస్తంధన

10. గోలండదణ 260. మహేందజశాల 49, అదృళ్య ర్‌5, ఇగ్గన్తంధన

క్షే, కన్యావాద వ్‌ గోకర్ణ తలి భృసమర లల. ఘటికాసిర్ధై

12. విషవాద 28. గజకర్ష శశ భేలాళమత 60. పాదుకాసిద్ధి

13. బలవాద వ్ర, తృణావధాన 45 ఆయుధాన్యాన 61 మం తసిద్ధి

14, రసవాద 80. శద్దావధాన 46 వాస్తుొస్త్ర 69, వరరాయవవేః

15 ధాళువాద 91. ధువావధాన 47. శిల్చకాత్త 69, దూరద్భష్షి

16, (బహ్మవాద 82, ఘంటావధాన 48, భఛరతకాస్త్ర 64, డదూర్మ్వకవణ

ఈ కళల పట్టికను పరిశీలించిన జీవితమున కళకానిది టితో వరిచితిని నంపాదించెడివాపస అందును ఏ ఒకరికో వీని _,

ఏమియు లేనటుల తేలుచున్నది. అంచులకే కాబోలు అన్నింటి యండు నిపుణత లభించెడిది,

కన్నను జీవితమే ఒక బృహత్తర కళగ పెద్దలు కావించిరి, వైన తెలుపబడిన అరువది నాలుగ కళలలో కొన్ని రన తర్కళాస్త్రము, పైద్యళాస్త్రము మొదలు తం మం్యతముల పధానములు, మరికొన్ని ఉపయోగిత్యావధానములు. రన వరకు కళల్మకిందనే లెక్కింపబడినవి. నిజమునకు కౌళలముతో (వధానములు లలితకళలని, ఉపయోగిత్మావధానములు చేతి చేయ ఏ వని అయిసను కళయే కాగలరు. ౪ కళలలో భూత పనులని వ్యవహరింపబడుచున్నవి, వాస్తుశిల్పము ఉఊఉవయో శిలాపాతమను కళరూడ పేర్కొనబడినది, దీని అర్ధము గిత్యావధానము అయినను అది లలితకళలలోనే చేర్చబడి బహుకః ధూతములచేత విరోధుల షండ్డ మీద రాష్ట రువ్వించు నది, చితకళ, శిల్చకళ, వాస్తుఇల్బము, నంగీతము, సాహి టయో, సొంత ఇంటిని నిర్మించుకొనుటకు భూతములచేత రాష్ట త్యము, నృత్యము, నాటకమా మొదలగునవి లలితరళలుగ తెన్పించుకొనుటయో అయియుండును. థాషా విశేషము (విం పరిగణింపబడగ, కుమ్మరిపని, కమ్మరివని, కంచరిపని, చణ భాొషలనుమాటాడగ నేద్చట) కూడ ఒక కళగనే పరిగణింప వెండి-బంగారుపని, నేతవని, బుట్టల ఆల్లకము మొదలగునవి బగినది, (ధ్రమణము (వర్యటనచేయటు) కూడ కళలలో చేర్చు చేతిపనులుగ లెక్కింవబడుచున్నవి, చేతివనులంవందును బడినది, అగ్నిన్త ంధన, జలస్తంధన మొదలగునవి మానవృనకు ఎంతయో కళావిదగ్ధత కన్నట్టును. కౌశలము కలది అంతయు కొన్ని సమయములందు ఎంతో ఉపయోగపడు కళలు. పూర్వ కశియే కాగలదు; కాని లలితకళ కాజాలదు. రసానుభూతి కాలమున ఈ అదవదినాలగు కళలను అధ్యనించుట విద్యావం _వధానమైనదియే లలితరళ. అటులని రసానుభూతిని ఇచ్చెడు తుల అచ్భముగ ఉండెడిది. కొందరు కొన్నింట మ్యాతమే నివు రళలు తవయోగకారులు కాగూర్మద్ధను నియమము. ఉన్నటుల ఇతను ఆ్యించెడివాడు. కొలదిమంది మ్మాతమే కళలు అన్నిం కావింపతగదు. నిత్యజీవితములొ'" [ప్రాకృతిక ఉపయోగానికి

16

కల వర్గీకరణ వనికివపృ్చటయే ధాన ధక్మముగ రఎగినవి చెతిపదు. పాతను నిర్వహించునవియ ఎఎతర ఫల అను వధను వలిగి లనియ, రసానందమును కల్పించుటయే టపఠకాన ధర్య్మమగ ఉండుటను ఎవరును కాదనుట దేమ కలిగినవి ంలితకళలనియ చెప్పదగుడు నగిషిచేసిన కొన్ని కొన్ని బచేతిపనులలో అద్బుతమగు రూపుల్బము వనననును, ఇర్తడి పృాతలుగు, తూప్ప ఆసియా దేళములందలి పింగాణి కొన్ని ఇత్తడి వీవస్త్రంధముల, దూదుటకు, ఏిల్యాపతిమలవ3 పాతలను, ఇట్టివే మరికొన్ని వస్తువులు ను నిత్యోపయోగము ఎఎంతయా ఉూవసౌందర్యముతో రిస్పెట్టును వానియందు దీప నక్తై టాపొందింపబడినవియే అయినను వానిని లరితరళలుగ మును వెలిగించి వాడుకొనుటకు మాదగ వానిని చూచుచునే, కావించి ఆనందించుటకును అవరాళము కలడు. శిల్పమునందు రీతిగ, ఆనందానుభూతిని పొందవచ్చును. ఇట్టిది జఒకరీతిగ పరికింపగ, లరితకళలను సైతము నిత్యజీవిత ఎటుల సాధ్యము రాగలదు? దీనిలో ఉపయోనిత రిన్నను రూపా మున ఉపయోగము నిమిత్తమే వాడుకొనువారును 6రలరు. నందము ఎక్కువ ఉండుటయే ఇందులకు కారణము. తూర్పు నంగితమును ధక్షిభావోర్రీవనరై చాడుకొనువారును, ఛిల్చాలను ఆసియా రాజ్యవంలలో “జేడ్‌ ?9లతో తయారగు కూజాలవంటి చ్చితాలను పూవార్థమై వనిగౌనువారును ఇట్టివారలే త్యాగరాజ వివిధాకృతుల ప్నాతలును, పింగాణి పుష్పప్మాతలును ఉపయో చృతులను, మీఠరాడామి కీర్తనలను ధక్షికావ (పటోధమునకు గముకన్న రసానుభూతినే ఎక్కువగ (పసాదింవ నమర్థములు, ఉపయోగింపగ, మొవ్వగోపాలవదములును ఇతర జావశీలును రసానందముకన్నను ఉపయోగానికే ఎక్కువగ అంకితము ళృంగారధాదమునకు. దదును. వెట్టుటకై ఉవయుక్తమగుట లయిన లరితకళలును, ఉవయోగమునకన్న మిన్నగ రసాను జరుగుదున్నరి. ఇదే విధముగ తక్కిన లలితకళలను కూడ భూతిశే ఎక్కువ అవకాశమును ఇచ్చు చేతివనులును ఇటుల నితృవ్మదహాకములరొరత్రై. వాడుకొనుట కనబడుచున్నది కన్పట్టుచున్నవి. అయినను సాధారణ వ్యవహారమున అవి అటుల నిత్యజీవన చద్యవహారములకు ఉపయోగపడుచున్నవను ఆండును లలితకళలు, చేతిపగులు ఆను వేర్వేరు వర్గములకు రారణమున అవి లలితకళలు కాకుండునా ? చెందగలిగినవిగనే పరిగణింపబడుచున్నవి. లలితకళలు, చేతి లన్ని దేకములండును, అన్ని కాలములందును లలితకళ వనులు అను ఈ వర్లీకరణమున యంతయుగ (వభావమున లగు నంఘ నంస్కార ్కపచారమునకును రాజకీయ (వచారము యాంత్రిక కళలు అను వేరొక వర్గముకూడ ఆధునిక యుగ నకును, మతవ్వాప్తికిని ఉదయోగించుట జదుగుచునే ఉన్నది మున తావు కల్పించుకొనినది, సినిమా, రేడియో మొదలగు అయితే షక్కుడ “రఠళరొరచే రళి అగు న్మ్నూతము చెల్లనేరడు. నవి అట్టి యాంతిక కళలు అందువలన లళితకళలను జీవితము కొరకే కళ అనుట లవుడు నరిపోగలడు ఇన్టి నంద చర్చించు వట్టున వానికి నన్నిహితములగు యాంతిక రళలను రమ లండు కళలనుగది తన రంగుగు, తన దూవమును గురించియు, చేతిపనులను గురించియు చర్చించుట సముచితము. [వదర్శించుకొనుటచేకాః తన రంగుమూలమున, తన రూపము ఈ మూడు విధములగు వాని వివిధోపాంగిములను గురించిన మూలదున తన రంగుకానట్టిదియ తనదూపము కానట్టిదియు సమ్మగ చర్చ అకారాదివర్గమున ఈయబడీనను ఈ దిగువ ఆగు విషయమును (వదర్శించును ఇచ్చట కళ అనునది ఆయా వర్గములండు (నముఖములగు వానిని గురించి ఆతి మరొక డానికి మూర్గమెరాని గమృముకాడు. అయినను ఇట్టి. సంక్షిప్త కథనము పొండుపరుపబడినది. సం. దేష్‌ లధరితకళలు దృశ శవం, మిళదమములకు చెందిన లరితకళలలో దాస్తు 'వేకయా? అను సందియము ఎప్క నందర్భములందు కలగు ?ల్చము, ఏల్బరళ, చ్వితరళ నంగీతము, నర్తనవళ్క నాటక టకు తావు కలదు. పాచీన కాలమున ధవన నిర్మాణ (వయ రవ సాహితృ్సము వపముఖములు (సాహిత్యమును గరించి యండు (వయోజనద్భష్టి రన్ననగు సౌందర్యదృష్టియే ఎక్కు ఇందు వివరించబడలేదు. విజ్ణాననర్వన్వపు ఆరవ నంపుటమున వగ ఉండెడిది కావ్యరచనలో గద్యమున రన్నను, వద్యమునే అయ్యుది నమ్మగముగ. చర్చితము, కావున ఇట వడలిదేయ ఎక్కువగ అభిమానించిన ఆ కాలమున అట్టి దృన్షీ ఉండుట ఒడినడ్సి నహణమే. ఆధునిక యగమున వద్యమున కన్న గద్యమునకే వాష్రశిల్పము ఎక్కువ. గణనకలదు, అందువలన సొందర్యదృష్టికన్నను ఉపయోగితా వథధానపు కవలకును, రసాత్మక కళల వయోజనదృష్టికే ఎక్కువ [ప్రాచుర్యము నేటి వాస్తు ?ల్చ్పమున కును మధ్య శేతువుగ పరిగణింవదగినది వాస్తు శీల్పము. కన్పట్టు చున్నది. అబునను సౌందర్యథావనను విస్మరించుట ధవన నిర్మాబ్యవకియ యండలి ముభ్యధావన సొందర్యసేవనన ఆ కళయందును నంభవించుటలేదు. నేటి భవన నిర్మాణము మను కళావిపానయా ? లేక నివసించుట అను (వయోజనా ఒక విధముగ |పయోజన లక్ష్యమునకు సౌందర్శభావనథో 19

లలితకి ఫలు నదమన్వలంతను హెధించువన్నడని చెప్పదనుడు ఇట్టి పకి _డే ఆవరింపబఒడిన హూన్వ 1వదేశము గోచంంచునడు ఇటుల ళ్‌ ణల యక ఆకరము అగుట వలననే నరం విధ కళలపను చాన్తు బయటి హన్య వదేరమునరును లోవరి కూన్వ వదేశదున శిల్పము తల్లీ అని చడ్లం నువాషితదు చాను, గృహము కును మధన గోడల ఉండును అంతరితమును లోనిదన, లి ఈతే ఉనృనేరడా అందున ?ల్బములగు, చ్చితవముంను ఉంచుట, చెంవరిదని విధతించునడియే ధదన నిర్మాబము శరీరమున ఆత్మ నివసించును, అటుచే గృహమున కరీ శిల్పకళ రము నివనించును. లట్టి గృహమును. నిర్మించువికు ఉపక కే. ల య న స బ్రమ వరిగణనలో. దృక్వకళలండు. నాస్తుకళ తరదార రించు వాసు?లృము తరక్సిన రళలకు జగనిగ కావితమగటఏ ఇ ణ్‌. టప మంత గహ తనల లు గటర్ను.. లెరట్రకు వచ్చునది భిల్పకళు వాస్తుకళ ఎక్కుదగ వస్తగత నహజలు ఆదిమ దడూనవునికి గుహా ఉనా కాని గృహము నో నో స + ల ల నిర్మాణమే, అది ఏ ధావమును వ్వర్తపరచని పద్దదావము తేదు. ఒకవేళ “గహ అను వదముగుందిదే “గృహముి అను ( మ యర్‌ ల శ శ హ్‌ దాను నిర్మాణములలో వైవిధ్యము తక్కువ ఒక్కొక్క నిర్మా పదము ఉత్పన్నమైనడా అను విషయము. ధాషాత ర్వవేతలట వ్‌ న్‌ ర్‌ రలుంవర య వర దన న్‌ చరక ఇమున ఒక్కొక్క. విశిష్టత ఉండుట సాధర్యబు అయినగు నిరయింపదగునది, వాతావరణ బదాధలగుండి ణ కొరరు ల సతముగు గవ ము కాలక్రమమున బటల. మొత్తముమీద ధవనమల నిర్హాణమున సాదృళ్వమే విరివిగ ఉదశితమగు గృహనిర్మాణము కాల[కమమున ఒక నుకరుమా నో క ముగ వ లి నే గంధ పరానమగు భూమిని శల కన్పట్టును. భవనమునకు వెలుపల మనము నంచరిందగలము, ?ల్చముగ పరిణమించినది. గంధపధానమగు ధూమిని, శబ టి క్‌ ల్సి నపను గభనదున లం వసన చు వన నాట లోవరివైవునగు గంచరిందగలము.. ఇక ఛిల్పరన అజ్జిది పథానమగు నమును ఐక్యప ది ధవగ ర్గాణ జా ల వశికండును, అడ శకలరను. దదంయకు. కారుల బక కిబ్పముచుట్టును మనము నంచరించనేర్తుడు, కాని కశ, అది నిలుపురఖలరకుగు, అడలఖలకును, నమనంయముడు క గో యం ” ం ?ల్చములోవల చరింపణాంము.. దాస్తునిర్మాణమువంకాక ?ల్ప నమకూార్చు లయవిన్యాసము, వయోజనమునకును సౌందర్య ల న్‌. ల ఉం 7 మునకుగు నంగవ మున కలిగంవనేరు? వి క్‌ కమి! నిర్మాణము ఏడైన ధావదుగు అధివుక్తము చేయను. వాస్తు మునకును సంగమమును కలిగంప న్వాణము, మికి జా ళో ఎ నిర్మాణముగు స్పవరి న్వయమగ తన చేతులతో నిర్మిందడు ఆరాళము గొడుగుగ వర్తించును, భూమి మీది మానవునకు [ర ల్‌ టం న కన! గ గీ వలువురిచేత నిర్మింవవేయను. +₹ల్చ నిర్మాణమును?ల్చి న్వయ గృహము గొడుగుగ ఉపకరించును. వాస్తుశల్పమును. గురించి న్యా క ం ల క ల ముగ తన చేతులతో టూపొందించును, రిడుక ఇదివద కికాత న్య్వర్లీయ పొఫెనర్‌ హెర్చ్బర్ష్‌రీగ్‌ ఈ దిగువ రీతిగ వచించెను ల ల కాల కే న్‌ ల శ్‌ న్న్న దాను నిర్మాణపు నమణ రూపమును అరకు బిడూూన కోపదారరాశి అనునది ఘనీభవించిన పనా పదేశము, అం లాల్‌ ఓ న్‌ శె (| ఉం డి వలయననిన దానిని కొంత దూరమునుండి చూగవలయక వడార్థరాశికిని కహన్మవదేశమునకును మధ్య ఉండు నంబంధపు కన తపన దూరముననుంకి న్‌ వివషత న్‌ కీ అంత క॥ కువ దూరముననుండి చూచినస [ఏం షర ఫలితముతే వెలుగు నీడలు, హన్నవదేశవు విలోముధావనయే శర క్‌ ల కకక! వ్‌ వికదము కానేద్చను వాస్తు నిర్మాణములోని లోవమం వదారరా?9. ధవన నిర్మాణ కళయండు ఈ భావన [వముఖ న్‌్‌ క. ల సామాను;లప త్వరితముగ అవగాహనకు రావు కాని వల్చ్బ ముగ నృష్టమగును. ఇండులకు ఉదాహరణగ కై9స్తవుల _ ల లోని లోవవ వలవురకు గుంధముగ అవగాహాన కలలా ణఅర్జాణదు లి ఎఅబిులు ఎలువురకు గుంలధముగ అవగాహన చర్చిని [గహింవవచ్చును. ఆ ధవనమును. భావిచుటలో ౯ / ఖ్‌ రానేద్చనగు దృశ జగతులోని ఏ ఇతర వను దావమునకున్తు దానిని కూన్య [పదేశమును ఆవరించిన గోడలుగనెనను ఉాహమును వాను నిరాభమ క ద శ సా సాదాపు్పుమును వాస్తు నిర్ధాణము కలిగి ఉండడు ఏంృముఐందు ధావింపవచ్చును; అట్టి సందర్భమున దానిని ధవనమలోనుండి. స ను ముం నరము క్యైాంట మానవాది థటవముల సొాదృళంము ఎకు+ఇవణ పరికించవలని ఉండును లేదా ఆ ధవనమనే ఒక వదార్ధ (ర్య స ౪ రననగుగు రాగ పరిణమించిన కొన్ని దాహ్యతలయులుగను కాదింప భి (ఉం మూ అప ల్‌. 2 కళ దిం ఆ, జ న దగును అట్టి నందర్భమున ఆ భవనమును వెటవలనుంగి మూడు ఆయరనము (8 చెన్‌వగ్‌)౨ను రలిగి ఉండంటి క అగు రి క. జ జో జ్‌ ఆ , జ. పరికింపవలనితండును. ఇందు తొలుతదానికి గోరిక్‌ నం వనునది ?ల్పమున కన్పట్లు వధాన లక్షణము ఏల్పమ్నూల్తి (య ః చాయమున నిర్మితమగు చర్చియ, రెండవదానికి (గ్రీకుల దేవా. లోని (పతి అవయవముగుహూడ మనము చేతిరో న్పర్శించ | జ జ వా లయమును స్పష్ట నిదర్శనములు, అనావృత [పదేళవు ధావనను వచ్చును. శిల్చములోని మెరక వల్దములదై వెలను ఎంతయో అరికట్టుటకు [గీరు స్థవతి యన్నింవగ వస్తురహిర హన్యవదే. (ీధావమును నెరవు చున్నది, తీళ్టమగు వెటగులో ఒక ?ల్చ థి నహ ( శు ఫమును దాయ విరళతను ధావిరములుగు చేయబనై గోతిక్‌ ముగు చూలినపుడు అందలి ఒరర వల్లమల. వివదమగ స్ట్వతి కృషిచే నెను.” కొనుపించక తేలిపోయినఓలగ ఉండును. అందులకే ?ల్చ భవన నిర్మాణమూన ఒక విచ్చితము కననగును ధవనము నిర్మాణమును శిల్చ నందర్శనమును లరితకాంఠరిలో జడగవం లోవలను, వెలుపలను ఉండునది అంతరితృమే. ధవనవు వెలు యును. ?ిల్చమున వెక్కు చిన్న చిన్న తలమల (ఫ్రేన్సు) అర జీ, న పలి థధాగమును పరికించినవుడు హన్య (పదేళముచే పరివృతము ఉండును. వానిని నందర్శింపనేరకున్న శిల్ప సౌందరం భావన ట్‌ క్‌ గ విం ంచుడు ( లగు గోడల కన్చించుగు లోవలి కాగమును పరికివ గోడ అనమ్మగముగ ఉంగిపోవును శిల్చముమీద 'పనసరించు మాడు 20

లలితవశలు న ఇ క్‌ లా, ప+ంచమున అంటి నరాంర వెలను. సిదండు బృప్త్పమగి గోదరంన వయునడిగ. చుంపిది వనననును నరాం గరంంత అమృవవముగ అందు ప*అరాంచి ఆఆఆ! ంటిందు లమ చ . ' వలయును చే వేద్యిము చేయబడినది గ్యురిఎ రౌరు. *ల్పవైకరి థావగిర్భిత ఉండవలయును ల న న్‌ వ్‌ చో మునక ను (గీప ంాయములలో! *+రులు చాలవరవ దటి రొయా, దంతము, లోవాయు ఇంకను ఇటివియీే ముగ రొన్సట్టును (ప ఏల్చములలొనిము య్‌ అజో అపడ ఆ చాల, లం 2టంంం చో క్ష [| గ్గ న. గుల ంం జ ంలృమునకు ఉఎంకరించునలు ఏలో చెగంజరములుగనే ఉండగా శారీర శొప్పేపమునరు రం అగు ఇతర ఒడార్థవింరు అల్చిటంంకు వాల ఆవి ( క లదే టి (4 శ న్‌ య బృుషారముగ దాగ ఎక్హూూవ వింవను గచ్చాడిదారు వదువలన 3లర నొస్ట కాని, వేరొుం చదార్తమనగాని తమ వల్పగాపసారముగ దాగి గ్రా - న్‌ న టన ఓ న / మాల జ జం న, జ జ న ఇష ంచుటకు | వా చందిన టాపమును (గమకీరిలో వెఎవలికి లచ్చు పనితనప్పు ఎ ందర్యములను నమ్మగతీంలో (ప్రదర్శించు క్ష ను చ్‌ క్ష శ జ్కువ కీ 2న | రి కవత ని ము ఒక ్గండని చెటుకొమ్నుగు కొటి నగ్నమాదలనే శిల్చమున ఆర్బెడిదాట చ చీన ధారరీయ ఫఏతచు శిల్చ నిర్మాణము ఒక గం ప్‌ సై ట్జి ్ట్‌లూర్వంం మస వట రంలో వర్తక్చు కంధముగ ఐ లే అణగ. “ల్మృమునందు ణంంములను, పరుంరీతిలో పూరి చానిని నాలగు పలకల స్తంధముగ బక్కుట, అదా నాఅగు ర్చ నందుఏు ఉల్భ్బణ బ్బ ను, పిర్తు లో ర్ల న్‌ ణా తా లి ములను బహువమయుగ కిననణబచునవి పలకల రాతిని గురడముగ స్తంధాక్భతిగినో ఎంగార్భతిగన ములును బహువదుగ చున్న వెన రులకు క్‌ ను! లర ఆం ం+మున క. య ప్‌ నేదు పులచుట అనునవి నుంధములగు నిల్చరార్యములు ఆదిమ నటిరాంపు మూర్తి ?9ల్చవమున రంగులఎయు చ్‌ వలల యో ఒక పావీనరాంయున (గీనునందును, రోమునను.. మూర్తులకు 2 వో నను, కొాయఖయంచెనను వీవియూ జక కాని పావీనకాంయున (గీసునందును, న రు =మ్బలు రాతలయఎదెనను, క్‌ య్యయందైన , య తమన చద న మ్‌ . హాపమ వేదంమ గుదేదెడి పర గది. ధార మున మటితో చేసి? ఒంతురూపముగాని, మానవదావముగాని, రమకు వేద్యమగు రంగువేసెడి వర్దతి ఉండె ధా లనకరో చేసిన ళ్‌ లె ఆ | చేరొర హూవముగాని ఆధాన మ్మృాతమున తమకు గోచరితమైన దేవరావ్విగహములకు రంగువేయ ఆడారము ఇవ్పుడును కలదు. జరార ని ఆధాన మ్మాళ మై ను రి ర్‌ స దేవాంయము ఎరాధింపబడదు చేవవిగహము యెడం దానిని చెక్కియో మంలచియో ఆ ఆకృతికి న్చు£ఓు టప కాని [1పాచీన దేవాం అలో లరాథి ల ప న్‌ ర ల గ ఆ క్‌ టం ఇ జ, వలకు రంగు ఖో స ుు రంగు బయ ఆచారము 'ంలృామూరులకు రంగుజయు మును రల్పించెడివారు. చర్చిత పూర్వ యగమున ఆనాటి లక రంగుచేయ ఆజారముచేదు ఏమూర్తు రంగుచయ। స అర ము అంతరించినచ్మటిన:ండి లృామాదల అవయవాలకు లే న! పు త్ర ట్‌. 0 స్‌ సందండి 4 ఇల్బలు జంళువుల ఎముకలను చెక్కా అనేక విధముం మూద్త ఆవారము అంతరించినవ్చటి? ర్సము షం ధవ “వాలి నంవ యు ;శ స్మరృనియ (మె క్‌ ర్‌)ను "'వెంబౌందిందచబయుట అను లను తయారు చేనెెవాప. దాడాప 25,000 నంవత్సరమల. ఓక స్పర్శనీయత (ఉక్‌ ళ్చర్‌ )॥ . ఏ సంవదాయము సాగినది మూరియండు € రా నాడు ఆదిమ భిబ్బలు ఎముకతో తయారుచేసిన జంధుమూర్తిని సంర్వపదాయము ఏర్పడసె గినది మూర్తి ॥ స గా ను నున్నగను, మరికొన్ని తావులను గదకుగను మలచుట కరాతాతెృకులు 'స్పెలుత్‌లోని డజిరనీజ్‌ పర్వత గహంలనుండి లను నున్నగను, మరికొన్ని తావులను గ క్‌ పొ జస నా రట తు కా చెలికి లీషిరి వంన ఈ స్పర్శనీయతను రూపొందింతుడ ”ంగడు న్ని లకి లీచి సు ఇబ లకీ లి రౌ ఏల్చ్పనిర్మాణము సాధారణముగ మనము అన్ని వైపుల కాగములందు నున్నగ హెరీక్కచేసి వాని దగ్గరలోనే న్ని క! క్షి ఆ ౮ సజ షి జాని జా నుండియు చూచి సంధావిచుబకు లనువుగ ఉందును, కాని ర్రాగములను గడకు-గదకగ వదరివేయటవలన రఈః రెందు ర నం. గ్‌, 45 జల మ.ందువె పముండి య్మ్‌తమే చూచుటకు వీలయిన ఇెల్చములును స్పర్గనీయతం మధ్చ వృతం స్తరమత (రాన్ఫ్‌టాస్ట్‌) వ్‌ర్పడి న మ జ, న ణు తనరమం కలవ్వు వీనిని ఉల్చణ (రిరీఫ్‌) ?ల్చ్బముంని వ్యృవహరింరురు.. లశపానందము ఉత్పన్నము రాగలగుడు ఇట్టి వుత్శన్తరమ్య లె లా చా 4 ర జ ందు (వపంచడునండు ఆంతటగు దేవమందిరముల గోడలపయినను తను విభ్వాత (ఎంచి ఫర్చి ఆగస్ట్‌రోడిన్‌ తన ఏల్చముల ల పా ఆజం రంగ ఆ జ ఆ, చిన వార పాచీన (గినుదేశపు నమాధులమీదను కొన్ని ఫవపేటికలపైనను చక్కగ (వదర్శించెను. వర్షతేవనమును. విరమించిన తరు లా టు ౮ ర ఉచ న. అ ఆ ఆర్‌ కే జ, రాంరిపారముదు వదరి ంచుటలో దషటి ఉల్చుణ ?ల్చ్పమల కరననగను. యూరవన తాలతటి మూర్తి?ల్పణ మున రేఖను, రాంరిపొారదును [ 7) న్‌ చూవసాగి ందులకు తోడుగ రైఫన్తవ ల్చదులలో ఇట్టివి ఎక్కువగ కనబడుచున్నది. శిల్చులు ఎక్కువదేద్పగు చూవసాగిరి లఅండులకు తోడు క్‌ క య న్సవి చే విన్వానమునరును ప్రాధాన్మము హెచ్చినది, ఈ ఉల్పణ ?ల్చములు మూడు విరమయులగ ఉన్నవి ఇవి; లయ విన్వాన ర స (| ల శో న హన ఛిల్ప్చుక ళయండు సిర రగము, లేర కాలతరనమునకు పాధా 1- అల్బోల్బణ ?ల్చము (దాస్‌ రిలీఫ్‌, లో రిలీఫ్‌) వి అథి భ్‌ల్పకి స్ట రంగ రా తో శ ముఎకుువ నానారేఖల గరి చాంచలుములవమధం, రోల్చణ ిల్పము (లక్టో-6లీవో, హైరిలీఫ్ర్‌, ల, రర్తితరేభా. నృము ఎక్కువ నానారేఒల ప 7 స పడాయింగ) "'లనునవీ, మొదటి పడారరానలమరం, విధిన్న భారతౌల్యముల మదం, ఇట్టి సిర లయము (ఇ% వైజ్‌ డ్‌ న యింగ్యు అనగునగవి, మొడటి డాని వదార్థరానులముధ్య, విధిన్న షం | న బ్ర ల క్‌ ళీ జ, జర గా ( జ రసమ రన్సటుగు. రి యందలి విల్బము ఆధారభూమికవైన కొలది ఎత్తున మ్మాతమే. మగు కాంతరనము లోవోత్తరముగ కన్పట్టు? ని అత్మ ఆ కయ. జ న ల్‌ ల లటి శ క యో కాంతిని సృజీింపనేడను ఇటి భాం ఉవ్చెత్తుగు ఉండి. గోచరిందును,. రెండవదానియండు ఆ మించిన న్టిరి ఎంతయో కాంతిని నృజింపనెడద్చ ల కం గ త నము |పానీన |గీకు ఏలృమునను, దాని అనుకృరియగ ఉబెెతురీతి కొంత ఎక్కువ ఉన్నతముగ కన్పట్టును. మాడవ రనము (వా వీన టగీకు ఏల్చ్బమునను, లి నో న్యటదు కాని ఆక ఇటలీదేవపు మూరి ఏల్పమునగు గోచరించును... ధారతదేశవు చానిలోనె ఆకృతులలో ఉవ్నెత్తురీతి కన్బట్టడు, కాని ఆర్భతిని ఇటరీదేవపు మూర్తి ఎబ్బ ్ట్‌ ఆ స్‌ ను. అనేక దేవవతదమలందును, గోతిక్‌ కై% నవ మూద్తలండును తెలియజేయ రేఖల లోతుగ ఆధారమువై గీయబడి ఉండును... అనేక దేవ్వవతమలందును, వైన్‌ ప్త ా' చేదుమగుచున కారరీయం “ధ్యానబుది" 'పణాపార ఈ మూడవ విధపు దానిని ?ల్పరేభాచ్చితాటగ భావింవవచ్చుగు.. ఇది చేద్యమగుచున్నది, ధారరీయల “ధ్యానబుద్ధ" *వళ్ఞి ప్రా "మెదల మ ఈ శ్రర శాంతరసము 1పాచీన ఏతెన్స్‌ నగరవులోని పార్తినాన్‌ దేవళముగుడి వెలికి మితి మొదలగు మూద్తలలో లో సాత్విక ంరరనమ పే ము చ్డే వను,టమ కనణృటను, కారరియ శకిలృధారన అనునరిం తీయబడిన ఒక అధికోల్చణ ?ల్చ్పము రమణీయతకు చేరొంది [వన్ఫుబముగ కన్చట్టును. ధార [| సం అ హో షావీన ల్లోమి కొన్ని దేవమూదడలందుగు ఈ ధాంతరగము నది ఆండు షర్ట్‌ నగ్నవ్వక్తులు గుృురముబను ఎక్కి. బోవు (వ వీన చీగ్తాల్లోమి 5 న్ని రవన్హూర్త 21

లలితక*లు రనగగును. ఇట్టి శాంతమూర్తినే “నిర్వాత నిష్యూంవ ఇవ వ్‌దీ విజ్ఞలగవారలు, నిర్మించిన కల్చాముంకన్నను ఆ (పావీన చమిొ”=గాలి విసరని చోటున ఉన్న చరించని దీపశిఖగ కవులు గీరులు, అధిశారీర విజ్ఞాన హన్వులు, నిర్మించిన శిల్ప వర్ణించిరి, మూర్తలే ఎక్కువ రనన్స్ఫూర్త్హి కలిగి ఉన్నవని రళా మర్శ్మజ్ఞుల వైన తెలవబడిన వళాంతస్థితిని రాత౭యందగాని, కాయ. అధ్మిపాయము యందుగాని లట్టి వ ఇతర పదార్థమనం దుగాని హపొందించుట అఓలని ?ల్చులకు అధథికారీరపరిచిం ఉండుట మంచిది రొంఠ నులభమే కావచ్చును. కాని గతిశీలతను (వదర్శించుట కాదని ఎవరను అనద, కాని రననృష్టిలో ఆ అధికారీరము అంతగ నులభము రాడు. లబభునను అన్నికాలములండును నరు వధానతను కల్పింవరాడు అధికారీర పరిచిత వలన అటనట సిద్ధహన్తులగు శిబ్బల అచేతనమగు ?లమీద కల్పిత అవయవముల పరిమాణ నిష్పత్తులు ఏ విధముగ ఉందవలయు మూర్తుల మూలమున గతిశీలతా లయవిన్యానములను నృబింప ననుట తెలియగలదు ఇప్టిది త3ంఏ ఉండుటవలన నష్టము గలిగిరి ఇదివరలో ఉల్రేభితమగు పార్తినాన్‌లోని గ్యురముల ఏదియ కటగడు. భారతీయ )ల్ప కాస్త్రజ్ఞులు ఈ నిష్పత్తి శిల్చము ఇందులకు ఒర తార్కాణము. ఇక ధారతీయ శిల్ప వరిజ్ఞానమ.నే “ఠాలమానము' అని వ్య్మవహరించిరి. ఇట్టి తాం నంపదాయమున దశ్నాణ ధారతన్న నటరాజవ్మిగహము గతిశీల మానము శిల్చికి చాల ఆవశ్యకము. ఆరోగ్యవంతుడగు సాధా తను వదర్శించటలో విశిష్టతను ఆర్జించినది. అండు [వదర్శిత రణ మానవుని కారీరర పమాణమును కొలబర్షగ లీసికొని ములగు అఖండ నృత్యమును అనంతగతిని, విశ్వద్వావలయ మూర్తి నిర్మాణము పూర్వమున జరిగెడిదని విజ్ఞులు చెప్పెదరు విన్యానములను పరికించినవుడు ఆ నటరాజవ్మిగహము దానికి ఇటలీ దేశదాసి వ్యిటూవియస్‌ ఈ విధపు కొలతను (వమాజ అదియే సాటి అని చెప్పదగినది. అచట అభివ్యక్తము [వ ముగ గహించి మానవదేహపవు అంగ్యవత్యంగముంలకు కొన్ని తాండవమురాదు, విశ్వతాండవము కొలతలను నిర్హయింబెను. వీనినె “నిచ్చ త్తిన్నాతమల” అని విశ్వశిల్ప నంపదకు భారతదేశము రెండు అమూల్య శిల్బ్చ వృవహరింతరు ధారరీయల తాంమానముగు ఇట్టిదియే, డోరి రళాభండములను నమర్పించినది అందొరటి ఉత్తర భారతము. ఫోరస్‌ అను ?ల్పకాత్త్రవేత్త మానవులలో వలవురి అంగ రూపొందించిన “ధ్యానబుద్ధ" మూరి రెంగవది దడ్షిణధారతము [వత్వంగముల కొలతలను [గహించి, పరిశీరించి మానవ రూపు తీర్చిన నటరాజ వ్మిగహము వీనిలో తాలతటిది వ్మిగహమున ముఖవు పొడవునకు ఎనిమిదిరెట్టగ దేహవు [1పకాంతికి స్థిరధావమునకు (ప్రతీక రెండవది గతికీలతరకు, జీవ. మొత్తపు పొడవు ఉంశవలయనని నిర్హారించెను.. దీనినే “అష్ట వంతమగు లయవిన్యానమనవప మారురూవము ఇటుల స్టితియ ?రోనియమము లగు అర్ధమెనగు పేపతో పాళ్చాత్వుల వ్యవ గతియు నమన్వయతను సాధించినవుడు 1పాణస్పందనమున హరింయడ ధారరీయ శిల్చ కాస్రములండు [వన క్రించబడిన ఒర ధారతౌల్యము వీర్పడును, జతచేతనములకు ఒరరీతి “లప్షలాం వరిమాణము వె నియమముడు లన్ని విధముల ఐక్యము చేకూరును. పోరియన్నది ఈ స్వాధావికమగు పరిమాణమును ఆధార అధ్రికారీరము (లఅనాటమ్మీను గురించిన వరిజ్ఞానము ?ర్చికి ముగ (గహించి ధారతీయ శిల్చుట మహామానవుల కరీరముల ఆఅఆవనరమని ఒకప్పుడు ధావించబడుట వలన ఆనాటి గచ్బులు.. ప్రాక్షవును తగు నిష్పత్తిలో తమ నిర్మాణములందు వర్పరచిరి ఆ కాస్త్రమున వంిచితిని ఆర్జీంచెడివారు. మానవదేహమునకు దేవమూర్తుల పొడవు “దళ తాల పరిమాణము లని వారు నియ నంబంధించిన వలిశ్ఞానము కలిగిన శిల్పి మానవమూర్తి కిల్చవము. మించిరి లనగా ముఖపు పొడవుతో కొలిచిన యెడం దేవ అను నివుణతతో నృజించుననుట కొంతవరకు మ్మాతమే యధా క్ష్లూదం కరీరము వదింతటగ ఉందవలయను రము. వ్యాకరణమును కంరసన్థము చేయట కవితాచాతురికి. మధ్యయుగములోని ఇఓలీదేవవుఏల్చాదార్ముడు మైరేలేంతిలో అపళ్యరము రాదు అటుల కంరస్థము చేయుటలో తప్పు ఎట్టి వ్యవచ్చేడన (డి సెక్షన్స్‌ సాయమున మూనవదేహములోని ఎము దియు లేదు, కాని కవికి అది ఒక విధి మ్యాతముకాదు ఒక కలు, కండరములట మొదలగువాని వర్చాటలను, వాని కొలత వేళ వ్యాకరణమును నేర్చుకొనినను, చావని కవి మరచిపోవు లగు విశ్హేషించి ఆ వరిజ్ఞానమును ఆధారముగ [గహించి లనే5 టయే మంచిది అదేవిరముగ విల్చియిు.. అధికారీరవ ను 5ళాఖండగులనగు నిర్మించెను 1పాచ్వ్చదేళముల నిల్చుల (అనాటమీని తఆలిసికొని దానిని మరచిషీివుట సనముచికము, మాము ఇట్టి అథిభారీరక నియమములరు లోజడక న్వతం అధిళారీరమును దృష్టిలో ఉంచుకొని నిర్మించిన ళిల్పము వెజ్జా (ముగ మూర్తికల్చ్పనను నిర్వహించిరి. నహజరూపిములకు నిక శిల్చము కాగలదు, కాని రనశిల్పము కానేరదు, [ప్రాచీన వికృతులను థావించి మనుమ్యనకు వనుగుతలను, నింహవు యశగవు (గీకులకు అధికారీరవిషయమున వరిజ్ఞానము బాన్య తలను కల్పించి [క్రమముగ గదే, నరనింహమూర్తులను, మని అనెదరు. కాని తరువాతి కాలవు శిల్పులు, అధికాకిర అట్టివేయగు మరికొన్ని అలౌకిక మూర్తులను రూపొఐదించు 22

లలితకళలు టలో వారు ముందంజ వేనిరి. ఇట్టే. శిల్ప నృష్టియే ప్రాచీన చిితరళ ఈజిస్ట్రనను జరిగినది. ధారతదేళములోని నరసింహమూర్తిని ఒక వాస్తు నిర్మాణము చుట్టును మనము తిరిగి చూడగలము పోలిన శిల్పమును (పాచీన ఈజిప్ట ఏల్చులును దూపొందించిరి లఅంకేకాదుు ఆ నిర్మాణము లోవలికిని (వవేశించగలము. జడ [గీసులోని శల్పమున డూపొందిన 'గార్లన్‌' మూర్తి భారతీయ ల్పి నిర్మాణము చుట్టును మ్మాతమే తిరిగి చూడగలము, కాని శిల్ప నంర్వపడాయములోని. “కీర్తిమభఖిమునకు సిచ్చళము-. దానిలో (వవేశింవశాంము. ఇక ఈ రెంటికన్న విభిన్నమైనది [పాచీన లస్సరియాలోని శిల్పులు రెక్కలు కలిగిన మానవ చ్చితనిర్మాణము. దానిని ముందువై పునుండి మ్యాతమే చూడ మూర్తందు నిర్మించిరి. చీనాలోని మవానాగ ((డాగన్‌) రూప గలము అందువలన చ్చితమును ఏకదిక్‌ సొలభ్యము కలది కల్చ్పనయ సృష్టిలో రన్నింపని డఃహాజనిత జంరుమూలర్తియే. లని బప్పవచ్చును. అయినను నిపుణులగు చితకారులు ఒక ధారతదేసమున గణేశ, చరసింహమూర్తులకాక గదడ, కిన్నర చిత్రముననే బహుదిక్కుల ఇంద్రవాలమును నృష్టింపగలగు కామధేను, గజనింహాడులగు వింతమూర్తుల రూవకల్పనయి డద [రమ పరిగణనలో దృశ్యరళభలందు మూడవది చిత విరివిగ జరిగినది. దడ్నిణ ధారతమున మధ్యయుగపు శిల్పులు. కథ కాని వాస్తుకళకన్నను, శిల్పకళరన్నను అది నున్నిత “రధ మను అద్భుత జంతు రూపమును కల్పించిరి. దీని మైనది. వాస్తు శిల్పము దృశ్యజగత్తులోని వస్తుదూపములను నాలుగు రాళ్ళలో ఒరకాలట వనుగుకాలుగను, వేరొకటి పురి చావవాలడు, శిల్చకళలో ఏ వస్తుహపమును అయినను చూవ రాటగను, మరియిువటి సింహపు కాలుగను, నాలుగవది వచి. వచ్చును, కాని దాతావరణళోభను చూవజాలము, చ్చిరరళలో రాలటతడు నిర్మితమలు, ఈ విధముగ ధారతీయ శిల్బలేకాత దాడావరణళోధనుకూడ చూపవచ్చును. తక్కిన దేశమంంచును 'ఎక్కింట శిల్పులు ఇట్టి దిశహాజనిత చితముంను రేభాచ్చిత, వర్ణచ్శితములని ద్వివిధములుగ ఆసహజ రూపములను నృజించిరి. ఇట్టి శిల్పములు వాస్తవ విధజింపనగను. దృశ్య జగత్తును, కండలేని అస్థిపంజరమి జగర్హును అధిగమించిన కల్పనా జగత్తునందలి వింత నంతాన వలె, వతీందూవమున చూపవునవి రేభా చితములు నమ్మగ ములు, దహపమును నుందర ఆచ్భాదనలో చూపునవి వర్ణచ్శితములు వలను మలచుటలో శిలయందలి ముక్కులను. బెక్కి. తీసి రేఖలు రెండు విధములు : 1. నరళరేఖ, 2 వకరేఖ రేభా వేయచు శిల్చి తన దృన్షిలోని మూర్తిని కర్పించును. మట్టితో చ్రిఠాలలో ఈ. రెండు విధాలలోని లేఖలలో ఏ ఒకదాని మూర్తి నిర్మాణము చేయనపుడు మట్టిమీద మట్టిని వేయుచు (పాఠరాన్యమో కన్పట్టుచుండును, వ్యకరేఖను చూచుచున్నప్పుడు కల్పనను నిర్వహించును. తీసివేత మూలమున తొలుకటిది. క్రంటికి రెండు పార్వ్వములందున్న కండరముల సాయమున నిర్మింపబడగ, కూడిక వలన రెండవది నిర్కితమగును, మొదటి. క్రంటిపావను రేఖవంవులను అనునరించి కదలించుచుందుము. దానిలో లనవనరములను భాగములను తొలగించుట మూల లండువలన కంటికి వినుగు జనించర ఒకవిధమెన వోయి మున శిలలో దాగి ఉంచిన మూర్తి [(వత్యడము కాగలుగును;. కలగును. కాని నరళరేఖగు చూచుచున్నపుడు "కంటి కొలు ర5తవ దానియందు ఆఅవనరములగు ధాగమిలను చెలువలి రుల కండరములు కంటిపాపను కదలింపక పోవుట వలన నుంది చేద్చట వలన మార్చి దూపొండును. మెడటిడి ఆవి కంటికి ఒర విధమగు వినుగు జనించును, అందులకే నిపుణు ష్యారము, రెండవది నృజనము అగు చ్చితకారులు తదు చ్చితమలలో సాధ్యమగునంతవరకు ఆఫనిక ?ల్చము, ఈరాలవు తక్కిన రళలవలనె,న్తై టాపు వరేభలను (వవేళపెట్టుటక యత్నింతుడు. ఇందులకుతోడుగ (ఆడ్‌స్ట్రాక్ష్‌) దావనను ఆకయించినది. అట్టి శల్చకులలోని వ్యకరేఖ దగ్గర నరళరేఖను [వవేళవెట్టిన ఆ రెండింటిమధ్య దావ రదాన్నము సామాన్న (వేక్షడులదు అవగతము కానేరదు... నుండు విభిన్నత వలన వ్యత్య స్తరమ్మత ఉద్భవించుగు, అందు నేడు చాల డదేశదములలోన శిల్చకళడు. చాస్తుకళలో పోలికల వలన కంటికిని, కన్నుమూలమున మననునకును ఆనందము ఏర్పడుచున్నవి. దావడునచే కాడు; శిల్ప నిర్మాణమునకు సాద్తంచును. ఒకరేభా చ్చితమును అచ్చముగ వ్యక రేఖలతో ఉవయోగించు. వడార్థములందును. వాన్తకళ వతిదిందితము.. గాని, అచ్చముగ నరళరేఖలతోగాని నిర్మింపవచ్చును.పూర్తిగ అగుచున్నది. సాధ నిర్భాణమున వాడినటులనే. ?ల్బ నిర్వాణ. ,.రళరేఖలతో నిర్మితమగు చితమున వంపులన్నియ కోణము మున బ్రైతము రంరిరు. సిమెంటు, ఉర్కుతీగల మొదలగు. లగ గోచరించును, వ్యకరేఖంచే నిర్మితమగు దానియందు అవి దానిని వాదుచున్నాడు. శ శిల్బ నిర్మాబమల టూవములును వప్తంము-.గ రిన్పట్టును. నరళరేఖలలోని సరళత వ్యకరేభల సౌధవముల రీతిగనే గొచరించుని. ఈ నవ్య వల్పడుల అక్వు లోని లం౭కారముతో నమన్వయతను పొందినపుడు రమణీయత లల లయ [పధానదులై చూడదుటరు ఎంలో మనోహరముగ ఇనుషుడింపగలదు. కన్నట్టును. ఇట్టి ఫల్చకళ దృవ్యకళంలోని ఘనీధూతదవ అది అనుసరించ. దిక్కులనుబఒట్టి రేఖలను 1. నిలువు 23

లలీతక ళలు రేఖలు, 2 అడ్డురేఖలు, వ్‌, మాలరేఖలంఆసి దూడు విధము అనుమూదు విధముల చృితనిర్మాణమల రననగిచున్నవీ. లుగ వింగడింవవచ్చును, ఆంంకారికరీతిలో నింవురేఖలు. రేఖా చిరమల వపంచమున లన్ని [పౌాంతముంలందును రన్బ పుపష గుణాత్మకమ అనియు, లడ్జురేఖలు త్రీ గుణాత్మరము. ట్టును. రేఖలు లేకుండ రంగలచే టూహిందింవబడిన చచ్చిళ అనియు, మూంరేజల ఉభయ గణార్మకమంనియు చెప్పబడు ముల కొంచకాంము [కిందట వాళ్చాత్య చితకళలో రా చున్నవి. గతికిని బలమునరును వరిక నిటవురేఖ. కాంతికిని కననగచు ఉండెడివి. రేఖలు రలిగిన రంగుచ్చితమలట షాచీన సాత్త్వివతకును నంకేతము అడ్జురేఖ. మూలరేఖయో అటు పాళ్చాత్య చితకళయందును, సాధారణమగ పాచ్య చిత పూర్తిగ నిలువు రేభయను. రాదు; పూర్తిగ లడ్డురేణఖయను కళయండును రననసును, ఒక కాలమున [పాచ్య, పాళ్చాత్య కాడు, దానిలో నిలవును, లడ్డమును రూడియన్నవి అందు. దేశములందు రేఖలతో నిర్మింవదడినడాని వై ఆయా రేజలమధ్త వంన మూలరేభలో నిలువురేఖ యందలి పటుత్వము, లడ్జురేఖ రంగులను వేయటయే చితరచనగ భావింపబడెడిది. రేఖలు యందలి లారిత్యము చేరియన్నవి, కావుననే చితమున మూల ఎల్లపుడును రెండు ఆయతనములనే కలిగి ఉండును. అవదు కేఖల రచనను టూద్చుట అవనరషని థావింపబడుచున్నది. పలన దానిమధ్య సమముగ రంగులు వేసినను రెండు ఆయత వర్ణచ్చితమున కేఖల [పాధాన్యమునకు మాదగ రంగుల నముం నమతలము మ్యాతమే గోచరించును ఈ పద్ధతిలో ప్రాధాన్యము ఎక్కువ రంగులేని చ్చితమ ఒక సాధారణ మాడు ఆయతనముల గుండదనముగానె, లోతు దూరములను వద్యము వంటిది, రంగు కరిగిన చ్నితము శ్రావ్య సంగీత. గాని విశదరిిలో చూపు అవకాకవు హన్మము, మధ్చయుతిం ముతో పాడిన పద్యమును పోలును, రంగు లఅగునది కాంతి పాళ్చాత్వ చ్మితకారులు ఈ ఆటంకమును ఆత్నెరమించు సంజాతము, రనుక రంగు లేనపుడు కాంతియు లేనటులే. నంగీ సంకల్పముతో రేఖలకేని కేవలం వర్ణరచనను సొగంచి అందు తమున సవ్రన్వరములవలె వర్ణడాలమున వీడురంగులు కలవు. వెలుగు నీడల సాయకునను, దృష్టివ్వరము (వెర్‌ న్పెక్టద) ఈ ఏడు రంగులును మనకు ఇందధనున్సున గొచరించు పద్దతివంనను సమతలదుషిద ఎత్తు పల్దముంను, డూరతా చున్నవి. గాదా, నీర, నీలము, ఆపవచ్చు, పనపుపచ్చ, సామీష్యములను (వదర్శించ నేర్చిరి ఈ విధముగ వారి నారింజ, ఎరువు- ఇవి నప్తవర్ణములు. సెప్తన్వరములుగు వివిధ చ్చితషిలండు వాస్తవికత చక్కగ కరుడుడకొనగలిగినది రీతులలో మేళవించి అనంఖ్యావ రాగములను ఉత్పన్నములు సాహిత్యకళరు ద్యాకఃరణము ఉన్నటులగ, చితరచనశాకళ చేయురీతిగ నప్తవర్ణములను వివిధ రీతులలో కలయిక చెంద కును ఒక విధప వ్యారణము కలడు. దృష్యమగు ఆ చాక అనంథ్యాక పర్ణములను 5లిగెంచును. యధార్థమన [పార రణవు నియమములను పాటించి చ్చిరరచనను చిసెనయెదం మిక వర్ణముఎ మూడు మ్నాతమ కలవు పూర్వమన ఎపవు, 'పేకకుడు ఆచ్చితమును చూచినపుడు విషయ వన్తువురో పగుపు, నీలము రంగులను [పాఠమిక వర్ణమలుగ వరిగ నంబంధములేని ఒకి దూపానంచము అతనికి లభింపగలదడు ణించెడివారు. ఎపప్పను వనువును కలసిన నారింజయు, వనుపు (వతి చితమనను “అవిడచికేరదమి అని నంధావింవదగు నీలములు కలసిన ఆపవచ్చుయు, ఎపపవు నీలములు కలసిన నది ఒకటి ఉండును చృితమున దూపొందింపబడిన విస్తు డిఃదారంగును ఏర్పడును, కొంతకాలము క్రిందట ఈ పాధ పుల అన్నియ మన దృష్షిని సిమానముగ ఆకర్షింవవు ఆ మిక వర్ణముల నిర్ణయమున జర మాప్ప నంఘటిల్లినది, అందు చితమునందలి ఏ బఒక మానవ చూర్తియో, జంతువే, వలన ఆప్పటినుండియ ఎరువు, నీలము, ఆకువచ్చ రంగులు. వృడమో, వర్వతమోవరదానమగ మన దృష్టిని ఆకర్షించును: ప్రారమిక విర్ణమింగ. లెక్కింవబడుచున్నవి. ఆమవచ్చయి. దానినే అభిరచివేర్యదమని పండితుల. వృవహరింరుల ఎరుప్పును కలసీన పనుపువచ్చ వీర్పడును రంగు అనునది చ్యిళవు మధ్య ధాగమున ఆ అభిరుచికేరదము. నెలకొని ఉండ ఒక విధమగు దృశ్య సంగీతము, కాంతివర్ణమున రనృట్టు గూడదని ఒక నిపమము రంలదు- నిలువున మధ్యుగాగాని నిర్మలతయు, ధాళశధళ్యమును పడార్థవర్టములకు ఉండదు అర్ద్హమున మధ్యగాగాని అభిదచి కేర్యడము ఉన్నయెడం చితము కాంతి మాలమున రంగు వ్యక్తమైనచో ఆదిచాం విపద్ధముగ 'ఆండు సిమకాగములుగ విథ4శఎరము వాగబడు. చితమన ఉండును, కాని అదే రంగువదార్థము చ్వారా వ్యక్తమైనవుడు. అపుడు నమ్మితిధావము (నమ్మిట్రి వర్పడునుం లబ ధావషి ఆంత విపద్ధముగ ఉండదు. నేటి వరిశమలలో, ఆందును ఆనందడాయిని కానేరదు, మాందృమును మృాతబు కలి దుస్తుల నిర్మాణమున, ఉపయోగించు రంగిల నంఖ్య లక్షల గించున. అందులకే అధిదచివ్యేదమ చ్చితమన ఓం బరస ఉన్నటుల తరంయుచున్నది. వర్షిఫమలలో వాదెడు. పక్కన ఉండవలనను న్యవదాయము వీర్పడినద తంగులను అన్న్నెంటినె చ్చితరచనలో వాడరు. చితరచనలో థారతొాల్యము (జేలన్సు) చ్చితమడక రేధా నిర్మితముల, వర్ష నిర్మితములు, ఉధయి న్నిర్మితముల సొంపును చేకూర్చగలదు, చితమున ఒకవైపున వెక్కు వృష 24

లలీతరళిలు

ములు చ్మితీంవబడీ రెండవ [పక్కన ఏమియ లేకుండినయెడల పందొమ్మీదవ కతాబ్ధమున ఫొటో[గావిక్‌ కెమెరా వాడుక చ్చితము ఆంతయు ఆ చెట్లు ఉన్నవై వునకు ఒరిగినటల లొచ లోనికి వచ్చిన తరువాత చితకళలోని వాస్తవికతకు విలువ గలదు అట్టి కారతొల్య లోపమును. పూరించుటకు చితమన అంతరించినది. అంతకు పూర్వమే (ఫ్రాన్స్‌ దేశమున 1789 రందవ _పర్కూన దేనినైనను చ్మితించవలయను* ఒకవైపున లో చెలరేగిన విష్ణవమువలన పాళ్ళాత్యుల జీవితమునను, బెట్టు ఉన్నపుడు రెండవపై పునను వానినే రచించిన యెడల నంన్కృృతిలోను జక నవ్య దృక్కోణము ఏర్పడినది. నలప చ్చితమున పౌనఃవున్మదోషము (ప్రవే?ంచి చ్నితరమ్యతకు హాని దాయములకును, నియమములకును లోబడక (వతి విషయము కరిగింపగలడు. అందువలన రెండవవై వున మానవమూర్తినో, నండును స్వేచ్చను ఆరాధించుట అంతట మొదలయినది. చిన్నరాతినో, ఒర జంతుపునో చ్చిడించునెతల చ్మితమున ధార తతృలితముగ రళయందు బైతము ఒక విధమగు అనిఒద్ధత. తౌల్కడు కుడుదరొనును అబులని తొలతటి వైపున ఉన్నంత నియతిరాహిత్యము నెలవు వల్చించుకొనుట వలన చ్చితరళలో పెద్ద ప౦ంమాణముననే రెండవవైపున వస్తురచనను సాగంప అనేక నవ్యరీతులు ఏర్పడ్‌నవి. ఇం్యవెషనిజముతో ఆరంభమై రూడడు, మెదటి ప్రైపున ఉన్నవానిం న్న (ప్రమాణమయున చిన్న ప్యూచరిజము, ఎక్స్య్‌వైషనిజము, నరియలిజము, దాదాయిజము వగు వానినే రెండవవైపున చ్చితించవలయను. భారతాల్యము ఆప్‌ రళారీతి, హెస్‌ రళారిరి మొదిలగు ఈ నవ్య రీతులు నర్షై సాగెంచిన రచన కొట్టవచ్చినట్టుగ ఉండరాడు, మృద చ్చితరంళలో పదుడలొనినవి, వగ వృంగ్భమగ షండవలయను. సెర్యిపడాయ విఛానాలకు వ్యతిశేరముగ టావనృష్టిని చేయి

చితరచనలో వృత్యస్తరమ్మత అత (పధానము ఇట్టి టఏయె ఈ నవ్యరీరుల ఆదర్శము, దృళ్య వర్భృతిలోని రూప రమ్మతను విషయవనస్తువు మూంముననో, దూవపరచన వలననో, ములను కాదని తమ కాల్బ్చనిక జగత్తులోని దావములను తమ పర్ణవిన్మానపు సాయముననో (వదర్శింపవచ్చును. విషయవస్తువు చ్వితములందు నృజంచుటయే ఈ నవ్యకితి చ్చితకారుల మూలమున దానిని సాధించుటప చ్చితమన ఒక ఆనందజనవ అలడ్యమ- ఈ నవ్యరీతికి వరోడు జన్మడాత ఈఫతాలపు ప్రారం నంఘటనను చ్నీతించి డాని వంటనే విషాదమయమగు నసంఘట ధమున శీవించి ఉండిన పాల్‌ నవాన్‌్‌; ఇర (వ్రత్యడ జన్మదగాత నను కూడ పొండదుపరచవలయను అవుడు ఆ చ్చితమున విశ్వవిభ్యాత ఆధునిక కళాకారుడు పాన్దో దికాసో. ఇంకను వృఠ్యన్తరమృత కన్పట్టగండు, వంకరలేని వస్తుటూపమును. వలువురు నిపుణులు అనేక దేషములలో ఈ నూతన రీతులలో చిజెంది, దాని వర్కూనే అష్టవంకరం డటాపమును చిత్రించి చ్చితరచనస (ప్రోర్సాహమును కలిగించిరి. వీరిలో కాండిస్కీ, నపుడు వృత్ణస్తరమ్యత హటవపరచన వలన (వదర్శితము మొన్మ్‌డియాన్‌, డీలావ్‌నే, రుప్‌కా, లేగర్‌, హెల్‌క్తి ముచలగి కాగొందు, వర్ణవిన్యానవు సాయమున జనింపజేయ వ్యత్థస్త దారు విధ్యాతులు రమృత అర్మున్నత స్థాయికి చెందినది. ఆకువచ్చను వాడి దృ ష్య జగత్తులోని సాధారణ రూపములను ఆధిగిమించు నవుడు దాన్నివర్కనే ఎరుప్పన చ్మితంచుట, నీంయున చ్చితించి టయే ఈ నవ్య సెష్టల ఆదర్శము; కళను డావభావననుండి నపుడు పక్కన వనుప్పవచ్చరంగును ఉపయోగించుట; తదా రూవాతిర భావనా స్టాయికి చేద్చటయే వీరి ఆభయము. ఈ రంగున రచనసాగించి ఆ వెనువెంటనే పగుపు రంనిస ఆప నందర్భమున ఈ రచయితయే వేరు తాపున ఈ విధముగ వచ్చుగు వాదముట-ఇటువంటి విరుద్ధ వర్ణముం విగ్యానము వలన (వానసెను చ్చితమున వ్యత్య సరమ్యతను నృజింపవీలగును- మానవుని రస "డావము చాడుషమగఏ ఒక మహ వంచన-దాడుషపు ఒక చేతనవై వృత్యన్తరమ్యత వేయ గంభీరమ్ముదను సాధారణ (భమ. ఈ విధముగ అది ఒక జడతా ధారముగ, ఒర భౌతిర రమ్మత వేయవశాలదడు. ఒంధనముగ నిరపేడకక నత్యమును మదపగుపరచు ఒక మేలి

చ్మితకళయండు ఒక విష్టత కలదు. అది వాస్తు*ల్చః మునుగుగ పరిగణనీయము. దూపమున ఆవిర్భవించి హప మూర్తి వల్పములను సైతము నృజింపగలదు. చ్చితమున చ్మిత రాహిత్వమున వరిణతిని కళ సాధించును, లందువలన ఆత్మాధి కారుడు నుంచదరమగు సాధరూపమును, నుందర దూల్త్తి?ల్ప వ్యక్తిని ఉద్దేంచి తాను సాగించు రేడోమయ రళాయాత రూపమును తీర్చి దిడ్దగలడు. అయినను ఇచట ఒక భేదము యందు అధికతర స్వేచ్భగు పొందుటకై కళాకారుడు తన కలడు- వాస్తశిల్చి సౌాధమును భూమిమీద నిర్మించును; చ్చిత సృజనాత్మక పరిడామపు జూనాక దకలో దూపమును అరిగ రారుడు తన చ్మితమున సౌధపు రూపమును మ్యాతమే కల్పిం టం చును. అటులే ?ల్చి $లతో శల్చమును నిర్మించును, చిత నరా అలర నంగితవ కారుడు ఆ శల్పపు దూవమును మ్మాతమే. చిితమన నృజిం ఉం వతు చును. చ్చితములోనిది సౌధముకాడు, సొధరూవము మ్యాతమే, దృష్యకళం ఎంతగ సొంవ్రైనవిటో అంతగ ఇంవైనవి ఫల్చమురాడు, ;ల్పడూవమ మ్మాతమే- గ వవ్వరళట, వవ్వకళలందు. నంగీరము వమఖము. ఇది సడ

25

లరీతకళలు నాదజగత్తునకు చెందినది, దృళ్య కళలను నృష్టీంచుటకును, ఎద్దురంకె నుండీయు, “గి మేకఆరుపునుండీయ, “మీ నక్క వానిని చూచి ఆనందించుటకు (గుడ్డివాడు అఆనమర్థుడు- వవిటి ఊళనుండియ, '“ప' కోయిలకూబితము నుండియ, 'దిగురపు వాడు నంగీతమును నృష్టించగలడు; కాని విని ఆనందించలేడు, నకిలింపునుండియు, “ని వనుగు మీంకారము నుండియు రూపు శిల్పము, వాస్తు శిల్పము, చితరచన మొదలగు దృళ్యకళలు గొనినవని శాస్త్రజ్ఞులు చెప్పుదురు. స్థల్మపరానములు; సంగీతము కొల్మపథధానము- ఈ ఏడు స్వరములును మూడు [గామముల శీంద “ని కన్ను తెరచిన దృళ్యజగత్తులోని రంగు, రూపము గోచ (గామ, “గి (గామ, మీ [గామమల [క్రిండ చేర్చబడినవి. ఈ రించును, అటులే చెవికి నాదజగళత్తులోని ధ్వని, లయ విని మూటికే [క్రమమున అకారం. కార్య ఊఉ కార నంజ్జ్ఞలును వించును. ధ్రుని ఆంతయు నంగితము కానేరదు; కాని నంగీ ఈయబడినవి. ఈ అరార ఇరార, ఉరారములతో నాదజగత్తు తము అంతయును ర్వనియే. ర్మాత్రింబవష్ట మనకు చిన్నవియ._ నర్వమును నిర్మితము. ఈ విధమగనే వర్ణజగత్తున కూడ పెద్దవియ అనేక ధ్వనులు వినివించుచుండును. ఈ ధ్వనులు మూడు (పధాన వర్ణములే గుర్టింప బడినవను విషయము అన్నియును నంగీళతము కావు. దృళ్యరూపములలో ఎటుల శేద పారరులకు ఇదివరలో తెలుపబడినది. నంగితములోని (గ్రామ ములు కలవో ణవ్య ధ్వనులందును అటులనే శేదములుకలవు. ములకు ఈయబడిన ఈ సంజ్ఞలు, అ, ఇ, ఉ అనునవి, అచ్చు ఈ ధ్వనులన్నియు సంగీతము కాకపోయినను ఈ ధ్వనులను లగుట గమనీయము. కాని స్వర నంకేతములు మృాతము సంగితములోనికి మార్చుటకు ఆవకాళము కలదు. ధ్వని ఒక హల్టులు. అచ్చులకు న్వతః అ స్తిత్వము కలడు, హల్చలకు ముడిపదార్థము వంటిది, దానిని లయసాయమున కాలమాన అబ్టీదిలేదు. (పతిహల్దును ఉచ్చరింపబడినపుడు అచ్చునుండి గతిని ఆనునరించి సంగీతముగ పరివర్తన చేయవచ్చును. వేర్తై ఉండనేరదు, ధ్వన్యాత్మకము, వర్ణాత్మకము అని సంగీతము రెండు విధ ఆదిమ జాతుల నంగీతము, ఆందును ముఖ్యముగ న్నీగో ములు. ధ్వన్యాత్మక మే జంత సంగీతము; వర్ణాత్మకమే గ్యాత జాతుల సంగీతము, ఇట (వ్రత్యేకముగ పేర్కొనదగినది. ఏ సంగీతము. జంతవాద్యము (మోగునప్పడు ధ్వనియేవినబడును; దేశవుడై నను ఏ శాతిద్తైనను నంగీతము ఆదిమ కాలమున మాటలు ఉండవు, జం్యతము మనకు నాదమునే వినివించును; శాస్త్రీయ రూపమున ఉండియుండదు ఏదియైనను తొలత కాని ఆర్థములను వ్యక్తము జీయదు. అర్థములు మాటలకు జానపద సంగీతమే. శాస్త్రము ముందుగ జన్మించిన తరువాత చెందునే కాని నాదమునకు చెందవు. గ్యాతముతో పాడుచున్న కళ ఉద్భవించదు ముందుగ [ప్రజలలో ఆయా కళల జన్మిం పుడు మాటలు వినివించును, ఆంతట అర్థము ద్యోతకమగును. చును. కాల్మకమేణ వానిలో ,వతిడానికిని కొన్ని నియమము గ్యాతములనుండి వెలువడు మాటలన్నియు ఒకే. విధముగ లును సంవదాయములును దూపుగొనును. ఆంతటి వానికి ఒక ఉండవు; అటులనే జయ్యతములనుండి వెలువడు ధ్వనులును ఒకే నుస్థిర రూపమును ఏర్పరచుచు కాస్త్రము జన్మించి, శాస్త్రీయ విధముగ ఉండవు* గ్మాతములలో వలెనే జం్యతములందును కళకు వ్రచారము కల్పించును. కొన్ని ఆదిమజాతుల నంగీత వైవిధ్యము కలదు. జంతము అందుకొను నాదస్థాయిని ములు అట్టి శాస్త్రీయరూపమును ఇప్పటికిని నంతరించుకొనక గ్య్మాతము అందుకొనుట కష్టము. అయినను నిరంతర సాధన _అనిబద్ధ దశలోనే ఉన్నవి. అట్టిదియే న్నీగో నంగ్లీతము* కాని వలన కొందరు గాయకులు జంతస్థ్టాయికిని, కొన్నియెడల ఏవియో సామాన్య జ్యత వాద్యములలో, - సామాన్యములగు ఆంతకు మించిన స్టాయికిని గ్మాతస్థాయిని తేగలుగుచున్నారు. పాటలతో న్మీగోటు థావోత్తేజకరముగ నంగీతమును ఆలపింప గ్యాతస్థాయివై శీతోష్టస్థితి ప్రభావమును కలదు. ఉష్పదేశముల గలరు. యనై టెడ్‌ స్టేట్స్‌లో వ్యాప్తమైన ఆధునిక సంగీత వారి గ్యాతస్టాయిని శీతలదేశముల వారి గ్మాతము సాధారణముగ మున ఒక భాగమునకు నీగ్రో నంగీతమే మూలకందము. ఆందుకొనలేదు. “సంగీతము నిశ్శబ్ధమున ఆవిర్భవించి తిరిగి నిశ్శబ్దమున తక్కిన లలితకళలవలెనే నంగీతముకూడ ప్రాకృతిక జీవ అంతమగును” ఆని గ్రీనెల్మ్‌వెలె అను విజ్ఞుడనెను. నంగీ ముల నుంగియే ఉద్భవించినది. (ప్రకృతిలోని జంతువుల అద తమును ప్రారంభించుటకు ముందు ఉండునది నిశ్శబ్దమే, నంగి పుల అనుకరణయే నంగితమునకు మూలము, థారతీయి సంగీ తము ఆగిపోయిన తరువాత ఉండునదియు నిశ్శబ్దమే. నిగ్గ తములోని న్‌ప్త స్వరములు-న$రి,గ,మ,ప,ద, ని అనునవి షడ్డ, బ్దమే సంగీతమును నృజించును; నిశ్శబ్దమే నంగీతమును రిషభ, గాంధార మధ్యమ,పంచమ, రై వత, నిషాదములను వానికి ఆంతము చేయును. సంగితమునకు అటువైవునను, ఇటువైపు (క్రమముగ నంకేతములు, ఇవి పాళ్ళాత్య నంగీతములోని సి, నను నిళ్శబ్ధమే కలదు. నంగీతము చాల తాత్యాలికమగు కళ+ డిఇ యఫ్‌, జి, ఏ, వీ అను న్వరములకు దాదాపుగ [కమ గ్యాతము ద్వారా పలుకుచున్నంత కాలమే, జర్యతము మీన మున సరిపోవుచున్నవి “సి నెమరిఆరువు. నుండియు. “ర (మోగుచున్నంతకాలమే అది తన అ న్తిత్వమును. నిలువుకొని 25

అలితకళలు గలుగును. గ్యాతము ఆగినను, జర్యతము నిలిచినగు నంగ అట్టివిాావు, అవి ధాషమీదనే పూర్తిగ ఆధారపడి ఉండును. ధాష తము ఆంతరించును, తిరిగి నిశ్శబ్దము ఆధిపత్యము వహించును. తెలియని నంచర్భమున ఆ థాషలోని కవితారమ్యతకు ఆనం ఒక విధముగ చూడ [పపంచము అంతయు ఎల్లపుడు శబ్ద _దింపలేము. ఈ విషయమున కవిత్వముకన్నను గంగీతము ముతో మారు మోగుచునే ఉండును ఈ శబ్దము వలన విను కొంత నయము. గీతములోని భాష అర్ధము కాకున్నను గీతము గెత్తిన మానవుడు ఇట్టి వస్తుగత శబ్ధమునుండి విభిన్నమై నందలి సంగీతపు మాధుర్యమును గుర్తించి ఆనందింప వీలు మాధుర్యమయమగు ఆంతరిక శబ్దమును వినవలయునని ఆరాం కలదు. క్షించును. అట్టి ఆంతరిక శబ్దమే నంగీతము ముందుగ బాహ్య అచ్చమగు సంగీత్రము భాషాభేదమును అఆత్మికమించి ఉండ శబ్దము నిళ్శబ్దముగ మారినవుడే ఆ నిళ్శబ్ధమునుండి తాను గలదని విజ్ఞుల ధావన, ధాష గద్యవద్యమయము* గద్యము ఆకాంక్షించు ఆంతరిక శబ్దమును -సంగీతమును-మానవుడు విన _ కేవలము వదముల అర్ధము వైననే ఆధారవడి రూపొందును. గలుగును. దాహ్యమగు వ్యావహారిక శబ్బమునుండి నంగీతమును వద్యముకూడ థాషయందలి పదములఅర్థము పైననే ఆధారపడి నిళ్శబ్దము వేరుచేయచున్నది. ఉన్నను అందు ఛందోబద్ధత మూలమున ఓక నియమబద్ధమగు నంగితము నిళ్శబ్దమున ఆవిర్భవించి దానియందే అంత నడక, లయ, (పాన మొదలగునవి ఉండుట వలన గద్యమున రించనది అగుటవలన దాని జీవనకాలము ఆత్యల్పము, కణ కన్పట్టునంతగ ఆర్థ్మపాధాన్యము దానిలోగోచరింపదు,ఇక నంగీ మ్మాతము అనుట ఒక విధముగ లెక్కింప యథార్థమే అయి. తము ఈ విషయమున పద్యమునకన్న కొంత ముందంజ వేసి నను, వేరు విరముగ లెక్కించినవుడు యథార్థము కానేరదు. నది. నంగీతమున సాధారణముగ థాషకును అర్ధమునకును చెవికి వినివించుచు సంగీతము నిలుచుకాలము అల్పమయినను [ప్రాముఖ్యము ఉండుట సహజము కాని అచ్చపు సంగీతము ఆది [శోతల మననులలో నిలుచుకాలము అతిదీర్హము* ఇటుల వీనిని అత్మికమించియ వ్యవహరింవగలదు,. నాదమాధురియే విననగు సంగీతము అల్ప్బాయుష్కమే; అరినను వినిపించని అందు (వధానము* రాగాలావనము, జం్యతవాద్యపు సంగీతము నంగీతము చిరకాలజీవిగ వర్థిల్లును. వినుచున్నంత కాలమే మననులను రంబజింపజేయుట ఇందువలననే సంఘటిల్లుచున్నది. మనునది అఆగునెడల సంగీతపు (వయోజనమే హన్యము, ఒక సనంగీతకళయందు మాతమే కాదుు యావత్‌ కళా వినుట ఆగిపోయిన తరువాతకూడ ఉండగలిగిననే అది ఉత్తమ జగత్తునందును వై విషయమున గర్భితమగు ఒక భావన సంగీతము కాగలడు. శోతకు వినబడు సంగీతము, ఆది ఆగి నూత్న పరిణామమును కొనివచ్చినది. విషయ వన్తువును అభి పోయిన తరువాత నైతము, జీవించి ఉండవలయునన్న అందు వ్యక్తము చేయనదికాక శుద్ధ కళాకౌళలమును వ్యక్తము చేయ లకు అనువుగ ఆ నంగీతము ఒర వత్యేక అర్హతను కలిగి నదిగ మ్మాతమే కళ ఉండవలయననుట ఈ భావనకు ఉండవలయును, ఆంతేకాడు, శోతకును పత్యేక అర్హత ఒకటి లక్ష్యము. లేనియెడల కళ తన ఆ స్తిత్వమునే కోల్పోవగలదని ఉండి తీరవలయును ఈ రెండింటిలో ఏ ఒక అర్హత లేక ఆ వాదావలంబకులు అనెదరు. ఇట్టి భావనను ఆగయముగ పోయినను నంగీతము అచ్చముగ క్షణ భంగురమే కాగలదు. [గహించిన సర్యవదాయమే అన్ని రళలందును నేడు ఆధునిక ఉత్తమ నంగితము నృృష్టిలో కొంతసేపు ర్వనించి ఆగిపోయి. కళారీతిగ వ్యవహృతము. నను ఆది శోతలో మ్మాతము | వతిధ్వనించుచునే దీర్షకాలము థకాషను అతి కమింప గలిగినదియే నిజమగు సంగీతమగుట మనగలదు. వలన ఒక థాషావర్గపవు నంగీతప్పు శుద్ధతను కొలిచి నిర్ణయించు _వపంచములోని వివిధ మానవ వర్గములందు వేర్వేరు టరు ఆ ధాషతో పరిచయము లేని [శోతల అభ్మిపాయమునే భాషట (పదారమున ఉన్నవి. ఆ యా భాషలలో ఆయా గాయ కొలబర్దగ (గహించదగును- ఈ సందర్భమున సంగీతమును కులు గీతములను. గానము చేయుదురు, ఒక ధాషలోని మూడు విధములుగ విభజింపవచ్చును. 1. నంగీతశిల్పము గీతము మధురముగ _ ఆలవింపబడినవుడు వేరొక ధాషను తక్కువగ ఉండి విషయవస్తువే [పధానముగ కలిగిన గానము. మాటాడువాడు అందలి గాన మాధుర్యమును (గహించి ఆనం 2 నంగీతశిల్బము, విషయవస్తువు సమాన ,ప్రాధాన్యమును చించ నేర్చునేగాని గీతధావమును చక్కగ అర్థము చేనికొన వహించిన గానము, 8. విషయవన్తువు ఎట్టిదియ లేని అచ్చపు జాలడు ఇట్టి జాధ్యరూపకళయండు, నర్వసాధారణముగ కన్ప నంగితశిల్పము. వీనిలో మొదటిదానిలోని నరనతను ఆ భాష ట్టడు. ఏ దేశీయడ్లైనను వేరొక దేశపు సౌధమును, శిల్పమును, తెలియనివారు ఏమియు (గహింపజాలరు; రెండవ దానిని విని చితమును చూచి ఆనందించగలడు. అందులకు ధాషాభేదము భావ తెలియనివారు నైతము కొంత ఆనందించెదరు; మూడవ అడ్డురాదు. ళవ్యధావలో కనువట్టు వై విధ్యము దృశ్యభాషలో దానిని వినినవుడు వారలు నంపూర్ణానందమును పొందెదరు- కనృట్టదు. దృశ్యధాష విళ్యజనీనము. కవితయు, నంగీతమును మూడవదానిలో వాషాటంకము లేకపోవుట వలన అట్టిది సారధ్య 27

లలితకళలు మైనది, అప్పుడు విననగనది కద్ధ నంగీరము,. సేవల నాద వృరానిక్తీతమగ ఒక వఠకముగు లనునరంచి తు చ తప్ప మాధురి మాతమే, కుండ పాళ్చాత్యగానము సాగిపోవును. తన స్వేచ్చను (వద వైన తెలువబడిస శుద్ధ సంగీతము సాధ్యమే అని మన అను ర్మించు అవకాశము ఆ విధానమున గాయకునకు ఉండడు భవము చెప్పుచున్నది. రాగాలావనలోగాని, జంత వాద్యము తొలుతనే అంతయు కట్టుదిట్టముగ వీర్పాటయి. ఉండును. (యమోగచున్నపడుగాని అందు భాష ఉండడు, ఈ రెండింట భారతీయ విధానము అందులకు విరుద్ధము అందు గాయకుడు ఉండునది నాదమాధురి మతమే స్వరకల్పన విషయమును తన స్వేచ్చను నంపూర్ణముగ (వదర్శించు ఆవకాశము కిలదు, అల్రదియే. తిల్తానయందును కబ్దముల లద్దుగతి తప్ప భాష అందు పురానిర్టీతపు హద్దులు ఏర్పడి ఉండవు, గానసమయ ఉండడు, కాషకు అతీతమగు నంగీతము విశ్వజనీనము అది మున 'స్వేచ్చగ ఆపవుగ నాదమాధురిని గాయకుడు రూపొం ఏ అర్థమును ద్యోతకము చేయడు; ఏ విషయవన్తువును వివ దింవగలడు, తన ఉత్సాహమును [శోతల ఆనందమును అను రింపడు. విశడ్ధానందమును మ్మా్‌తమే [వసాదించును అయ్యది సరించి తన గాన [వదర్శనమున అనేక విధముల (కొత్త పోక మధుర ధ్వని తరంగములను నృష్టించును, నందేదనను నెం డలను అతడు కల్పించును. ఒకే పదమును, వాక్యమును గాన చును; (శోతల హృదయములను ఉరూతలూగించును (వదర్శనలో వలువిధములుగ మరురరీతిలో పలికి ఆనందమును అటులని కాహ్య |వయోజనములకు, [వరారములకు,[వణయ _ భారతీయగాయకుడు నృష్టింప సమర్థుడు; ఒకేఒక రాగమును నృెప్టికిః 'వపళయ సృష్టికి బహీకలాకాలకు నంగీతమును ఆలావించినను అందు ఆరోహణ అవరోహణలందు వివిధ స్వర ఉపయోగంచరాదను నియమము ఏదియును లేదు. అటుల ఉప [వస్తారముల వలన పెక్కు గతులను [వదర్శించుచు ఎంత యోగింపబడినపుడు అది తన ఫద్ధత్వమును కోల్పోవునని కాలమో (శోతలను ఆకట్టుకొనగలడు. మ్మాతమే ఇందువలన న్పష్టమగిచున్నది నానావిధ 1పయోజ బ్ర శ 18 వ శతాబ్దమన ధారతీయ నంగీతము ఉత్తర, నములను అధిగమించినడే మహత్తర సంగీతము దక్షిణ సర్యపదాయములుగ విడిపోయినది ఉత్తర సర్యపదాయ నంగీతము ఏ దేశమునకు చెందినదియైనను దాని ఆవి మునకు హిందుస్తానీ సంగీితమనియ, దక్షిణపు సం్వపదాయ ర్భావము ఆయా దేశముల దేవతలతో ముడిపడి ఉండినటుల మునకు కర్ణాటక సంగీతమనియు పేరులు కలిగినవి. రొలు తెలుపు పారాణిక గాథలు [పచారమున కలపు, భారతీయనంగీ తటి దానియందు రాగ, రాగిణులనియు, రెండవదానియందు తము సామవేదమునుండి ఆవిర్భవించినదనియ, మహాదేవుడు జనక, జన్య రాగములనియు రాగముట విధజింవబడినవి తన చేతిలోని డమరువు ద్వారా సంగితములోని లయను జనకరాగములకే మేళకర్తలనియు వ్యవహారనామము కలడు, కాపాడు చున్నటులను, (బహ్మ విష్ణువులు థారతీయ నంగితము హిందుస్తానీ సంగీతమువై ఇస్తామిక [పభావము ఎక్కువ నకు వముఖ (పవర్తకులనియు పారంవర్యముగ భారతదేశ కర్ణాటక గానమువై అట్టిది కనఒగదు. ఒకే ఒక పేరుగల మున చెప్పబడుచున్నది. ఈ విధముగనే [గ్రికుల నంగీతము రాగము కర్ణాటక నం్యవదోయమున ఒక విధముగ ఆకావీింవ నకు ఆర్భియస్‌ జన్మదాతగా అచటి పౌరాణిక గాథలు తెలువు బడగ, ఆదియే హిందుస్తానీ సంషపదాయమును అనునరించి చున్నవి. [గీను దేశీయడగు వైథాగరస్‌ [కీ.పూ. 500 [1పాంత వేరొక రీతిలో ఆలావితమగుచున్నది. మున కారతదేశమున పర్యటించి ఆర్జించిన విజ్ఞానము వలన హిందుస్తానీ రాగ రాగిణులు ఒక చితకళా నంవడాయ గీనునందలి ఆదిమ విధానమును సంన్కంరించి నవన్వరరీలిని మును కూడ సృష్టించినవి, ఒక రాగముమ వినునవుడు రలుగు (వవేళపెట్టినటుల కొందరనెదరు చార్మితకముగ ఇది ఎంత భావనావృత్తి కొన్ని దృళ్యరూపములతో నంలగ్నమై ఉండును వరకు నత్యమో తెలియదు, అట్టి దృళ్య రూపమును చ్చితమున పాందుపరచుటత్తై ఉత్తర అది ఎటులున్నను భారతీయ సంగీతమునకును, పాళ్ళ్చాత్య భారతమున కృషి జరిగినది. ఆ కృషి వలితములే రాగ సంగీతమునకును మధ్య మౌలికముగనే విభేదములు కనృట్టు రాగిణీచ్చితములు. ఒర వనదేవత మధ్యాహ్నవు ఎండలో ఉదా చున్నవి, ధారతీయ నంగీతము రాగ (వధానము, పాశ్చాత్య సీనముగ చేరగిలబడీ జంతువులను ఆరకర్షించుచున్నటుల తొడి సంగీతము న్వరమేళన [వధానము పాశ్చాత్య నంగీతము ఒక రాగము చ్వితింవబడినది. వంచమరాగవు చ్యితమున వర్షము విధమగు ఐక్యతానమును నృష్టించును. భారతీయ నంగితము (వసాదించు హాయి చ్వితితము. ఒక యోగిని పరివేష్టించి ఏీకతానమును కల్పించును. పాళ్చాత్య గానమున నాదవు గాయకుల బృందము వెన్నెలలో ఉపవిస్టమై ఉన్నటుల కేదార గారడీ ఎక్కువ; ధారతీయ గానమున ప్రాణన్పందన అధికము. రాగవు రూవము కల్పింపబడినది- జీవితవు ఆళాభావనతి పౌళ్చాత్య నంగీతము సామూహికము; ధారతీయము వ్లైయక్రి మిలితమగు విదారమును ఈ చ్చితము వ్యక్తము చేయచున్నది కము* పాడునపుగుగాని, జంతమున కల్పింవబడినపుడుగాని (శవ్య కళయగు నంగీతమునకు ఇటుల డృళ్యకళా రూపరుగు 28

లలితకళలు

రలుగవేయట, కారతీతర్మప్రవంచమున ఉత్తర ఆమెశికాతోని న్వరనమాహమే మేగమని లతము నుడివెను మేళరర్తలదు రెడ్‌ ఇండీయనులలో చిప్పెవాశాఖ యందు తవ మరెచ్చటను "78గ అతడు లెక్కించెను. వానినుండి జన్యరాగములు ఆనేక కానవచ్చుట. లేదని మార్షరెట్‌ కజిన్సునతి ఓక నందర్భ ములు నిర్లీతమురై దానికి లక్షణములు ఏర్పరువ బడినవి, ఆ మున నుడివినది. తరువాత హిందుస్తానీనంగీతమున కూడ. దీనికి సదృశమగు

కారతీయ సంగీతమున స్వేచ్చకు ఉండ ఆవకాశము,లఅందు పద్దతి ఆఅవలందితమై పదిన్నూతముల “ధాట్‌'లు దూపొందినవి. గయితము, కర్ణాటక నంపదాయమున కన్నను ఎక్కువగ స్వరముల వేర్వేరు కొలయికలచే ఏర్పడు జన్యరాగములనంఖ్య హిందుస్తానీ సంపదాయమున కన్పట్టు చున్నది. కర్ణాటక గణితరీత్యా అత్యధికముగనే ఉన్నను ప్రచారమున ఉండు దాణీకి నియమములు ఎక్కువ, నాదప వ్యాయామము అథి రాగములనంఖ్య మాతము ఆంత ఎక్కువగ లేదు. ఆహో కము. ఆవేగ వ్యక్రీకరణకన్నను శిల్చనిపణతకే అందు బలుడను కాస్త్రజ్ఞుని అంచనా ప్రకారము అతని కాలమునాటికి అధిక పాధాన్య్మము కన్పట్టును. హిందుస్తానీ జాణీలో కట్టు [(పవారమున ఉండిన జన్య, జనక రాగముల మొత్తపు నంఖ్య బాట్టు తక్కువ; స్వేచ్చ ఎక్కువ. ఆ అవకాళములను ఉప 12? మ్మాళమే యోగించుకొని నాదమాధురిని సృష్టించుటకు అది పయ ధారతీయుల సంగీత కాస్త్రమున (పధానత వహించిన వానిలో త్నించును, గ్రోతి ఆనునది గణనీయము. శృ వినుట అను ధాతువు

రర్ణాటక, హిందూస్తానీ సంపదాయముల రెండింట థక్తి। నుండి ఈ పదము ఉత్పన్నము అడుగునకు ఆంగుళములు, ఛృంగార రసములకు 1పాధాన్మము విరివిగ కన్చట్టును, యథా గంటకు నిమిషములు ఎటులో న్వరమునకు (యతి అట్టిది, ర్ధమున ఈ రెండు రకముల మధ్యను ఉండు విభేదము అత్వ న్వరమునుండి వేరొక న్వరమును విధేదింపజేయునది [భతి ల్బము. శృంగారరసము కొన్నియెడల పరిణతి చెంది ధక్తిగ వ్యత్యయమే ఈ వివేదమును (గహించుటప చెవికిని, దానికి మారటయు కలదు, ఈ రండు రసముల లడక్ష్యమును ద్వంద్వ తోడుగ మననునరును తగిన సాధన ఉండవలయును* అట్టి ముల వకతయే. మానవ పణయమును శృంగారము వ్యక్తము సెధనలేని చెవికి (శుతుంలోని నూడ్ము వేదములు ఆంతుపట్టవు. చేయును, లౌకిరాతీతమగు పరమ్నవేమను ధక్తిరనము వెల్ల [శుతుల సంఖ్యను కొందరు భారతీయ కాస్త్రభ్థాలు పవండెండుగ డించును. రర్తాన్ధి చర్మమయ శరీరము కలిగిన (వియతమునితో లక్కించిరి కాని సారంగదేవారముల గణననే కాల్వకమమున ఐక్యమును ఆకాంచించునది కృంగారము; నకల కళ్యాణ (ప్రామాణికముగ (గహించి తన్మతానుసారముగ 22 ప్రతుల గుణజమయుడగు పరమ వ్వరుషుని (వేమలో రీనము కావలయ.. లెక్కను ధారరీయ నంగీర కాన్త్రజ్ఞుల అవలంచించిరి. నని వాంఛించునది ధక్తి. త్యాగరాజు, క్యామకాత్రి, పురందర పాళ్చాత్య నంగీతమున తి విధానము వినృష్టముగ కన్న దాను మొదలగు ధదక్తవడల వాగ్గేయములు. కర్ణాటక సంగీత ట్టదు. కాని జర్మనీదేళమున వాడుకలోనికి తేబడిన “క్వార్టర్‌ మున ధక్రిరదగనయుతప్ప కోవకు చెందినవి. జావలు, పదములు టోన్‌” నామక నంగీత నవపదాయమున ఒక విధమగు పతి మొదలగునవి శృంగారపు కోవలోనివి. హిందుస్తానీ నంద వరిగణన కలదు. పాళ్చాత్య నంగిళకాస్త్రవు తొలిటావమును డాయమున నూరదాగు, తులసీడాను, మీరాదాయివంటి. వారలు వృవస్టీకరించినదాడుగ ధావింపబడు (ప్రావీన (గ్రీకు తత్వజ్ఞుడు ధదక్రి నంగీతమును నృజించిరి, తదితరులు గజలులవంటి గేయ వైరాగరసన్‌ (భతి విధానమును అవలంభింపక పోయినను న్వర ముల మూలమున ళృంగారమును రూపొందించిరి. మండలమున నూడ్మ న్వరభేదమును తెలియవేయు 5

భారతీయ నంగితమునకు (పథాన లడణముగ పరిగణింప “రామా (విరామము)లను ఏర్పరచినాడు. తరువాతి కాలపు బడు రాగమునకు జన్మదాత మతంగుడు. రాగమునకు రంగు, నంగితదేత్తలు వీనిని ఏ4 నూడ్ము విరామములుగ మార్చిరి. అనురాగము అను అర్థములును కలవు, _దృష్య జగత్తున గమకముబఒు కారతీయ నంగీతిమునకు ఒక విశిష్టతను రంగును చూచునప్పడు రలుగు ఆనందమే (గ్రవ్యజగత్తున రాగ చేకూర్చినవి. గానమునకు వీనిని అలంకారములుగ వర్ణింప మును వినునప్పుడును కలుగును. ఒక్కొక్క రాగమ ఉల్దాన పని, అన్ని. దేళముల గ గీతములందును కొర్షిగనో గొవ్ప జ న ్‌ అలంకారములు ఉండవచ్చును. కాని రాగ్మ్యవధానమగుట మును, మరి యొకటి. విషాదమును, చేరొకటి కరుణను జన భారరీయ నంగితమునకు వీనిని నముచిత వై విధ్యముతో నృురింవజేయగలవు. ఈ విరమగ ఆయా రాగముటు వర్రివిగ సంతరించుకొను అవకాశము లభించినది. (శోతల వృదయాలలో ఆ యా అనుభూతులను కలిగిం ఆలంవార రహితమగు నంగీతమును భరతుడు ఈ విధ గలుసుచున్నవి= ముగ నిరసించెను:

కర్ణాటక నంగితమున మేళకర్త అనుదానిని తొాలురగ “శళినా రహితేవ నిళా; విజలేవ నదీ; లతా వివుప్పేవ; నిర్వశించినవాడు వేంకటమభి. రాగవ్యంజన శ్రివంతమగు అవిభూషిబేవ కాన్హా; శీథి రలంకార రహితస్యాత'_

29

లలితకళలు “అలంకారము లేని సంగీతము చం్యతుడు లేని ల్మాతివంటిది; తము, వివిక్త నీలారళమున ఎగద స్వేచ్చామయ పన్ని సీరులేని నధిని పోలునది, వుష్పములు లేనీ లతవంటిది, భూష లాంటిది ఆ సంగీతము. ణములు లేని వనిత లాంటిదిం అట్టి జానపద నంగీతము (పవంచమున అన్ని దేశము వతిదేశపు సంగీతమునను వివిధములగు జంవాద్యములు అందును కననగుచున్నది. కాస్త్రీయ సంగితమునందు వలెనే వాడుకలో ఉన్నవి. వీ డేశప జంతవాద్యములనైై నను జానపద నంగితమునందును జంతము, గతము ఉపలయో తర్మరీవాద్యములు, వాయ వాద్యములు చర్మవాద్యముల అను గింపబడునగు. శాస్త్రీయ సంగీతము అభ్యననము మూలమున మూడు విధములుగ సొలధ్యము నిమిత్తమై విభజింపనగును, మ్యాతమే లభించును. కాని కోయిలకు కూజితము, నెమలికి నంగీతమునందు కాలమును కొలుచు తాళపద్ధతి ఏదియో ఆట, చెట్టునకు పూవు లభించు రీతిగ, అభ్యననము లేకనే, ఓక తీరున అన్ని దేశములండును ద్యావ్రియపండు కలదు. నహజముగ జానపద సంగీతము లభ్యమగును. ఆ గంగీత ఆయినను భారతీయ నంగీతకా స్త్రజ్ఞులు దినిని విపులముగ మున సౌధారణముగ ఉపయోగింపబడు జంతము విల్లన్నగోవి. విస్తరించి, (త్యేకముగ ఆ విభాగమానకు శాశ్త్రమర్యాదను థీనిని నిర్మించుట, వెంటనే ఉంచుకొనుట, రావలసిన నాద కల్పించిరి మృదంగమువంటి వాద్యములు ఈ రాళశములను మును (మోగించుట అతి సులభము. జానపద సంగీతమునకు చర్కూగ ,వస్తరించి సంగీతమునకు పాణనృష్టిని చేయ న్వరకల్పనతో పని లేదు; రాగజ్ఞానముతో పని లేడు, కేవలము గలుగుచున్నవి. హృదయమున అఆనుభూతి ఉండి లయజ్ఞానము ఉన్న రాలను నంగీిశతమునకు వవియో అసాధారణ శక్తులు కలవను విశ్వా గ్యాత, జర్యితముల వలన మధుర న్వచ్భంద సంగీతమును సము అన్ని దేశములందును ఏదియో ఒక తీరున వ్యావ్లిలో జానపదుల వలికించెదరు [గగామములలోని వెళ్ళిపాటల, ఉన్నది. భారతీయ నంగీతములోని రాగములు పపకృతియండు వండుగ పాట౬, దంపుళ్ళ పాటలు, పొలాలలో పనిచేయ మార్పులను తేగలవను భావన కలడు మానవ హృదయము కార్మికుల పాటలు, వలియ పాటలు, వడవ పాటలు మొదలగు లను పచలితములుగ చేని అందు మాద్పులను రాగములు కొని వాని వలన నిత్యజీవితమున, జానపద సంగీతము సజ్తీవముగ రాగలవనుట చాలమందికి అనుభవవేద్యము ఆ విధముగనే ధ్ర్వనించుచు, (పతిధ్వనించుడు నిలిచి ఉన్నది. జానపదనంగీత ఒక్కొక రాగము ఒక్కొక లీరుగ వక్ళతివై తన _పథావము మున ఈలపాటకు ఒక వత్యేకత కలదు. ఈలపాట వేణువ నెరపగలదని భారతీయ గానవేత్తలలో కొందరి అభ్మిపాయము పాట వలెనే ధ్వనించును. ఈల అనునది మనుష్యుని నోటిలో దీపకరాగము ఆలావితమైనపుడు అగ్ని ఉత్పన్నమగుట, మేధఘు సహజముగ నెలకొనిన జం్యతవాద్యము, అది గ్మాతములోని మల్హార్‌ రాగమును పాడినపుడు మేఘముల వర్షించుట జరిగి జంతము. నటుల తెలియజేయు. గాథలును వవారమున ఉన్నవి ధ్వని నర్తనఠకళ తరంగముల వలన జడ్మప్రకృతిలో ఇట్టి మాద్చలు రాగలవా కదలని వదార్థమని అనదగునది వకృతిలో వీదియును అనుట వైజ్ఞానికులు నిర్ణయింపవలసిన విషయము నంగీతము. శ్రేదు సామాన్య రీతిలో చేతనములని, అవేతనములని వేర్వేరుగ మూలమున వైర్లను వెంచుచున్నటుల ఈ నడుమ అటనట విన ప్రగ్రిగణింప బడునవి అన్నియును యథార్థమున కదలటనవియే వచ్చుచున్నది. ఇది. అంతయు వయోగదళలోనే ఉండ చ్రేతనమున కదలిక దృగ్గోచరము, ఆచేతనమున అది అదృ వచ్చును; అయినను ఇది సాధ్యమయినవుడు దీపక రాగము శ్యముః సృష్షి అంతయు ఒక అభండ చలనము, విశ్వము వలన అగ్ని జనించుట, మేఘమల్హర్‌ రాగమును ఆలావింవగ అంతయు ఒక అన్తవ్యస్త నర్తనము. నూర్యుని చుట్టును మేఘములు వర్షించుట మొదలగునవి ఆవిశ్వననీయనులు కాక [గవములు చేయనది నర్తనమే; పరమాణు కేషదకమును పోవచ్చునుగదా ఇది ఎటులున్నను మానవ హృదయము వరివేష్టించి ఎలర్ట్రాానులు చేయనదియ నర్తనమే, మేఘ మ్మాతము నంగీతమువలన మార్పును పొండుననుటలోమ్మాతము మును చూచి నెమలి, పడగ వివ్చి పాము, తొంగమునెత్తి నందియమునకు తావులేదు ఏనుగు చేయనది అంతయు. న ర్తనమే. " శాస్త్రజ్ఞుల దృష్టిలో మార్గము, దేశి అని నంగితము. రెండు మానవజాతి ఆ స్తిత్వము ఎంత _పాచీనమో న ర్రనకళయ విధములు, మాన్గసంగీతమును కాస్త్రీయమనియు.. దేశినే జాన అంత (ప్రాదీనము. _ఉల్లానము వచ్చినను, దుఃఖము కలిగినను వద సంగితమనియు వ్యవహరింపవచ్చును. మార్గ సంగీతము మానవుడు ఏదియో ఒకగతిలో చిందులు (తొక్కూను. ఇటుల నకు అడుగడుగున ఎన్నో ళాస్త్రీయ నియమములను, బంధన నవాజముగ రూపొందిన నర్రనము ఆదిమజాతులఎడు. దేవత ములును ఉండగ, దేశ నంగితమునకు అబట్టివి ఏవియు లేవు. లను నంతృ్లి వరచుటకో, (వకృతిశక్తులను (వశాంతవరచు ఒక మైదానమున ]వవహించు నెలయేరు వంటిది దేశి నంగి టక్షో అవలంబితమయ్యెడిది. ఆనాటి మానవుని న.ర్ధనమ వః

లలితకళలు సాఢారణపు కదలికలను మాత్రమే కలిగి ఉండెడిది. సూర్యుని సాత్రికుడగు శివునకు నమస్కారము ) అనగా శివుని ఆంగి వైపునకో, ఆకాశము వైైవునకో చేతులను పైకి ఎత్తి గుండ కాఖినయమే ఈ జగత్తని, ఆయన మాటలీ నమన్త వాయ ముగ తిపగుచు ఆనాటివారు నర్తించెడిదారు. చం్యదుని వృద్ధి మని, ఆయన అఆభరణములే చందనక్షతములని స్వయముగ చయమలను అనుకరించు ధంగిమలను వారు [పదర్శించెడి సాత్తిర రూపమే శివుడని దీని ధావము* దారు. చెట్టకొమ్మలవై పునకును, ఆకులవైవునకును, తలలను, మనుజునకు భావ్కొదేకము జనించినవుడు అతడు అవయవ ళేతులను వత్తి నర్తించుటయు ఉండెడిది. ఇటువంటి నర్తన ములను మృాతమే కదలించి సంతృవ్లి చెందడు; మాటలను ములవలన నూర్యచండుల గుణములును, చెట్ల లషణములును కూడ ఉచ్చరించును. ముఖమున హావధావములను (పద తమలో (వవేశించగలవని ఆనాటి [(వజలు ఆ$ంచిరి కాటోలును. ర్మించును= వీనినే (ేషకులముందు (వదర్శించవలని ఉన్నపుడు కాల్మకమేణ మతపవృత్తి 'పెరిగిసకొలది నృత్వరీతియు వెరగ ఆ పాతక తగిన వేషధారణను రూడ చేయవలసి ఉండును. సాగినది- బలివేదికచుట్టును తిరుగుచు క్రిష్టములగు హస్తవిన్యా ఆంగికాభినయమున శరీరమునకు అంతటికిని పని ఉన్నను, సములను, పాదవిన్యానములను చేయచు, అంగ (వ్రత్యంగ హ స్తములకు ఎక్కువ (ప్రాధాన్యము కలదు. అనేక వస్తువు మల కదలికతో పాటుగ పాటలను పాడుట, ముఖమున హావ లను, విషయములను తెలుపవలని వచ్చినపుడు హన్తములను భావములను (ప్రకటించుట వ్యాద్రిలోనికి వచ్చినవి. ఇట్టి నృత్య వేరు చేరు రీతుల వదర్శింతురు. ఈ (పదర్శనా రీతులనే ములు నేటికిని ఆఫీకా, దక్షిణ ఆమెరికా, ఆసియాలలో అట ముదలనియు హస్తములనియు వ్యవహరింతురు. అధయ నట కొన్ని అపరిణత జాతులందు వాడుకలో ఉన్నవి. (ావీన హస్తము, పతాకహసన్తము మొదలగునవి ఎన్నియో హస్తాభి కాలపు ఈజిప్పన ఇట్టి నృత్యములు వాడుకయందు ఉండినటుల నయములు గలవు, వీనిలో కొన్ని దాహ్య జగత్తులోని వస్తువు ఆచటి (పాచీనకాలపు చ్మితముల వలన తెలియనగును* ఇట్టి లకు చిహ్నములు; తదితరములు మానవ థావములకును గుణ నర్తనములను 'థార్యతిక నర్తనములి అని వ్యవహరింప ములకును (ప్రతీకములు, నగును, (ప్రాచీన యగమున ఇట్టి తార్యతిక నృత్యముల [గీను వాచికాభినయము అంతయు నంగితముగనే పరిగణింపదగి నను, భారతదేళమునను రూడ దాగుగ వాడుకలో ఉండెడివి. నది. వాచికమును నర్తకులై నను, బేదా వారి హంగుదారు వరిణామవళశమున తాం్యతిక నృత్యము మతమునుండి వేరై లైనను పలికెదరు* ఏదియైన గాధను వ్రదర్శించుటయే నర్తన కళాత్మతను పొందసాగుట ధారతదేశమునను, [గినుననునంఘ పు ఉధేకమైనవుడు ఆ గాఠథనుతెలువు గీతమే వాచికముగ టిల్రీనది. ఏదియో ఒక బాహ్మవయోజనము నిమిత్తమై నర్హ ఉండును- అటుల కాని నందర్భమున వాచికమగునది లయ నము చేయటను కారని తమ అనుభూతులకు అభివ్యకిని నిమిత్తమే పాడబడును. వాచికము లేకుండ, (పక్కవాద్య కల్పించుటతై నర్తనమును అవలందించుట అంతట మొద ముల సాయమున సాగెడు నర్త్రనము కూడ నుందరముగనే ఎలెనది. ఇటుల జునవద నర్తనము (క్రమేణ శాస్త్రీయతను ఉండవచ్చును. కాని సంగీతము లేనప్పుడు, నర్తనము రంగు సంతరించుకొనినది= లేని చ్మితమువలె కన్పట్టును., ఇటుల సంగీతమునకును, నర్తన థారతీయ నాట్యభాస్త్రకర్తయగు భరతుడు నర్తనమనకు మునకును ఒక నన్నిహిత సంబంధము ద్యోతకమగుచున్నది. నాలగు ఉపాొంగిముల ఆవళ్యరములని నిర్ణయి౭చెను. ఇవియే. . ఆహర్యమన వేషధారణ. ఇది ఒక గొప్ప విచ్మిత కళాసృష్టి ఆంగిక, వాచిక, ఆహార్య, సాత్త్విక ములని వ్యవహృతములు. దీనినే నేడు సాధారణముగ “మేకప్‌ అని వ్యవవారించు శరీరపు ఆవయవముల కదలిక వలన రసన్బురణను కలి చున్నారు. తాను తానుగ కనివింపక, తనకన్న వేరైన మరొ గించుట ఆంగికము; మాటలద్వారా నసృురింపజేయట వాచికిము; కరుగ కనిపించుటకును, తన నహజరూపమును మరియొక వేషధారణవలన జదపుట ఆహార్య్మము; ముఖము, కన్నులు రాపములోనికి మార్చుటరును, ఆ వేషము వెనుక తాను దాగి మెదలగు వానివలన హావధావములను (పదర్శించుట సాత్త్యి ఉండి, పేడరుట రంగముమీద ఏ పాత్రను చూడపలెనని నిరీ కము, నర్తనమనందలి ఈ ఉపాంగములు నఓరాజగు శివుని డించుచున్నారో లతడే తానని రుజువు చేయటకును, సర్త యందు ఆంతర్భాగముల్తై ఉన్నరీతి ఈ [కింది శ్లోకమున రుడు వేషధారణను చేయను తన వేషమునుచూచి (వేషకలు మనోరంజకముగ తెలవజఒడినది : మోనవోవుట మ్మాతమే కాడు, ఒక్కొక్కసారి తానే మోన “ఆంగికం భువనం యన్య వాచికం నర్వవాబ్మయం పోవును. ఇటుల ఒక పాతను అభినయింప వలసినపుడే కాదు; ఆహార్యం చందతారాది తం వందే సాత్త్వికం శవం” ఏ హపెతతోడను (వనక్రిలేని సామాన్య నర్తనమున సైతము (ఎవని ళరీరము ఈ పపవంచమో, ఎవని వాక్కు నమన్త నర్తకుడుగాని, న ర్తకిగాని ఏ కల్పితవేషమునో ధరించెదరు. వాజ్మయమా, ఎవని ఆధరణముట చం్మద నడ్మతములో, అట్టి నిత్యవ్యవలోరపు జగత్తులోని మనుజుడుగ కాకుండ వేరురూప 31

లలీతకళలు మున ,పేక్షకలకు గోచరించినప్పడు మ్యాతమే రననృష్టికి నృత్యము భావాభివ్యక్తి కలిగిన నర్తనరీతి. విచారమునో, ఎక్కువ అవకాశము ఉండగలడనుటయే ఇట్టి వేవధారణరు నంతోషమనో, ఆళ్చర్యమునో, ఏ తదితర రనమునో వ్యక్త కారణము. పరచుటయే లడ్యముగ కర్గినది నృత్యము. నృత్త మును ఆంగిక, వాచిక, ఆహార్యముల వలన మాతమే నర్తనము ఆనందించజాలని వారలు నృత్యమును చూచి ఆనందమును పరిపుష్టము కానేరదు. సాత్తికాభినయమని వ్యఎహృతమగు పొందగలరు* (వేషపలలో ఉత్పన్నములగ నవరసములకును థావాభివ్యక్తి ఉన్నపుడే దానికి పరిపూర్ణత చేకూరును. ఆంగిక, ఈ నృత్యము గతిమూలకమగు దృళ్యదాపములను పదర్శించు వాచిక, ఆహార్యములు ఒక విధముగ బవాహ్యమునరకు సంబంధిం టయే ఇందులకు ముఖ్య కారణము భావాభివ్యక్రి లేని నృత్తము చినవియే; ఆంతిరికములు కావు. ఆంతరాభివ్యకి లేని దాహ్య వంటి కళారీతివలన సామాన్మజనులకు ఆనందము ఎక్కువ (దర్శనము నిండుదనమును ఈయదు. అందులకే నర్తనకు కొలుగడు, దానిని గహించి ఆనందించుటకు వేక్షపనప ఒక పూర్ణతను కల్పించుటకు సాత్త్వికము ఆవళ్యకము.తనలోనివేద (పత్యేక సంస్కారము ఆవశ్యకము. తమ హృదయములలో నను,ఆవేదనను నంవేదనను వెల్పడించుటకు ముఖముమూలమున _ చెలరేగు భావములకు దర్పణముగ కళ ఉపయోగపడునపుడు వ్యక్తములగు హావభావములు మ్మాతమే దమర్థముల. సంతోష మ్మాతమే దానివలన [1పజలు ఆనందమును పొందగలరు మును, దుఃఖమును, ఆళ్చర్యమును,- ఒక టేమిటి, నవరసము నృ్తత్తమున కన్పట్టిని థావాభివ్యక్తి నృతృమున ఉన్నటుల, లను-పదర్శించుటకు కన్నుల వై ఖదలును, ముభభంగిమము నృత్యమున లేని ఇళివృత్త _వదర్శనా విదగ్హత నాట్టమున లును ముఖ్యములు, నవ్వు, ఏడుపు, ఆశ్చర్యము మొదలగునవి ద్యోతరము. నృత్యము ధావమును మ్మాతమే వ్యక్తము చేయ నర్తకుని ముఖమున దాగుగ (వ్రదర్శితములై ననే ధావాభివ్యక్తి గలదు; కాని ఒర కఠళనమునో, ఒర ఆభ్యాయికనో వద చక్కగ కుదురుకొనును. ఒక విషాదవిషయమును (వదర్శిం ర్మించనేరదు. నాట్యము థావముతోపాటుగ ఇతివృత్తమును చుచు నవ్వుముఖము పెట్టినను, లేక ఆనందజనర నంఘటనను కూడ పదర్శించగండు. అందువలన ఒక దృష్టిలో నృ్త్త, వదర్శించుచు విషాదమయ ముఖమును చూపెట్టినను రసా నృత్యమల కన్న నాట్యము విస్తారతర పరిధి రలదిగ థాన ఏర్పడును, అ౨దువలన సాత్త్వికాలినయము నర్తనము వేద్యము. నకు 1పపాణమువంటిది. తాండవము, లాన్యము అని థారలీయ నృత్యము. రెండు నృత్తమ, నృత్యము, నాట్యము అని నర్షనమున మూడు. విధములు, పురుషులు మ్మాతమే చేయననువగునది తాండవము, విధాగములు కలవు* ఏ భావమును వ్యక్తము చేయని కేవల నగ్రీలకు ఉచితమగునది లాన్యమ తాండవము వటవృడ్షమువళె ఆంగికచాలనమే నృళ్తము. ఇది లయాత్మకమగు వద్దగతి, గంభీరము, బలీయము, దుంరూమారుతము రీతిగ వేగవంతమ; కాష్మ, చేరుల, శరీరము లయాత్మరముగ ఇందు కదలింప లాన్యము మాలతీకుంజము లాగున లలితము, మార్దవము, నిర్వాత బడును. కాని ఇందు ఒక గాథరాని, విషయముకాని, ధావము దీపము వలె [పశాంతము. తొలతటిది ళక్రికి పతీకము; రెండ కొని వ్యక్తముకాదు. ఇదొక దృశ్యానందము. నైరూప్య చిత వది (వేమకు లాంఛనము. తాండవము (ీష్మదినవు గాడ్చు కఫ ఉద్ధవర్జానందమును, రాగాలాపన పద్ధనాదానందమును 'చెండ; లాన్మము న్వచ్భ శర్యద్యాతినాటి వెన్నెల, తాండవము కల్పించు రీతిగ నృ్తత్తము పద్ధగతిశీలవు ఆనందమును నభోంతరాళశమున ధ్వనించు ఉదము; లాస్యము వేణువున కల్గించుచున్నది. నృత్త పదర్శనమున మాటగాని, పాటగాని, ధ్వనించు మోహనరాగము. కావముగాని ఉండదు, కావున దానిని చూచువారికి త్వరలో కారతీయ సంగీతమునందలి రీతిగనే భారతీయ నృతృమ వినుగు జనించుటకు అవకాశము కలదు. ఇట్టి పరిస్థితి వర్పడ నను కౌత్రరాహ, డాక్షిణాత్యములను రండు సంయ్యవదాయముట కుండ నర్తకుడు ఎంతగనో జ్యాగత్త వహింపవలయను. కలవు, దక్షిణమున అత్యధిక పచారమును పొందినది భరత అందులక్తై నృత్తమున వై విధ్యమునకు తావు కల్పించి అంత నాట్యమనియ, ఉత్తర [ప్రాంతము నందలిది కథక్‌ నాట్య టంతట నరికొత్త పోకడలను సదర్శించవలయును. నృత్తమున మనియ వ్యవహృతములు, శేరళలో కథాకళి అను (పర్వ వ్యత్త్య న్తరమ్యతను పొందుపరచుటకు నృత్తవేగమును మాద సంప్రదాయము (పచారమున ఉన్నది. చుండవలయును, నమ్ముదమున వెద్ద అలలతో పాటుగ చిన్న భరతముని ,పతిపాదితమైనది ధరతనాట్యము, భావము, అలలును దూపొంది చూచువారికి ఆనందమును కలిగించునటుల రాగము, తాళము అను పదముల ఆద్యష్షరముల నంకలనమున నర్తకుడు తన నృత్తమున బృహత్తరములగు వానితో పాటగు రూపొందినదే “భరత” అను పదమను వివరణము కూడ సూక్ష్మములగు తరంగములను కూడ నృజించుదు _పేక్షకులకు (వచారమున రలదు. శర్జాటక సంగీతమురీతిగ భరతనాట్సమ వినును రానీయకుండ చూచుట ఆత్యావళ్యకము. శాస్త్రీయము, [కమబద్ధము, ఆంధధదేః మున కూచిపవూడిదారివలన 3౩2

లలితకళలు భరతనాట్టము ఒక (పత్మేక దూవమును సంతరించుకొని “రూచి. పోషణలేగాక ధగవత్పర మొనర్చినవుడు మధుర భక్తిధావనగ పూడి నాట్సము అను నామమున దేరొక నం్యదాయముగ వరిణతిని కొన్నియెడల పొందుటకు ఉఆపయు క్రమైనది. లెక్కింపఒడుచున్నది హిమాలయములందరి కులూలోయలో నివసించువాప దసరా ఉ త్తరదేశమున చ్యావ్లిలో ఉన్న రథక్‌ ఒర విధముగ నమయమున ఒక వత్సేక నృర్యరీతని (వదర్శించుచుందురు. నృ త్తమగ వరిగణింవదగినది- ఇందులో వధానము పాదతాల అచ్చటి వరిగరముల (వథావము ఆ నృత్యము నృష్టమగ నము, ధాచాభివ్యక్రి కన్నను శారీరకమణు గతిశలతయె ఇందు కన్పట్టును. లక్కూడి ఏఖరములను, లోయలను, నెలయేళ్ళను పైచేయి. ఆలగుదేశమన కొన్ని [పాంతములండు అచ్చపు అనుకరించు వంగిమం ఆ నృత్వమున కననగఏను టర్చుతిని వానతదనృ త్తముగ వచారమున ఉన్న 'చిందినప జ” అనుకరించుచు చితరచనలో శంగీతమును దూపొందించిన రీతి వి?ష్ణదావదే “రథక్‌' అని ధావింపవచ్చును ఈ రథకొ్‌లో గన్నేవక్కతిని అనురరించుచు సాగించిన ఇట్టి నృత్యమున లయ ద కొలదిగ లోవించినను రసాధానత వెనువెంటనే కన్న వైరము ఒక విశిష్టత గోచరించును. జంరుపుల ఎగురుటలను ట్టును, దుముకుటలను మృాతమేకావ, కొండలను లోయలగు అనుక ఈశాన్య ధారతమున “మణివురో అను వేరొక నాట్యసం్యప రించుచు సాగించు ఈ నృత్యము అతిమనోజ్ఞము, దాయము బహుళ్యవచారమును ఆర్జించినది ఇది కథక్‌నాట్న నృత్మరనమున ఒర విష్ణత రలదు తక్కిన రంకు మునకు అచ్చమగ వృతిరేదరము మణిపురినాట్వమున ధావ చెందిన కికాకాడల వంనే నర్తకుడును నృత్త నమయమున వ్నక్తికరిణకు ప్రాధాన్యము అధికము. వైష్టవగారల ఇండలి ఆనందానుభూతిని చెందుననుట యరార్దమే, కాని నర్తకుని (వధాన ఇతివృత్తముట, వశాంత రసాత్మక నాట్యముగ ఇది. ఆనందానుధూతియందు, తక్కినవారియందు కనరాని, ఒక 'పేరొందినది న వత్యేరత కలదు న్నర్హదనిలా పోల్చినప్పుడు తక్కినవిధముల వైన తెలవబడినవియేకాడు, ధారతదేశమున వివిధ వాంత కళారాడలకు తమ రళానృస్షితో కలగ కారీరక సాన్ని ముందు వవియో వలువిధముల. పేరులతో వర్కు నృత్య హిత్యము చాల తక్కువ చ్చితకాడుడు తన కళారచనలో రన రీతులు స్టానిక్కపచారమును పొంది ఉన్నవి పంబావ్‌లోని చేతిని మ్యాతమే ఉవయోగించును. శల్చియ అంతియే గాం ధాంగాన్మత్మము, గుజరాతులోని గర్భానృత్య్మము, ఒరిస్సాలోని కుడుతన రళానృష్టిలో తన వాగిర్యడియమును మ్మాతమే పని జడివ్చేన్సత్మము మొదలగునవి ఇట్టివియే. _పాదే3క విభేదము. గౌనును నర్హకుడు మృాతము అటలంూదు. తాను కళ్యాపద లను లఅలనునరించి ధారతీయనృత్వము వట్టి వివిధదూపములను ర్గ్శన చేయనపుడు, అనగా నర్తింయ సమయమున, తన శరీర నంతరించుకొనినది వీనియండు కొన్ని వీరోచిత నృత్యములు, మును అంతటిని ఉవయోగములోనిక తెచ్చును. తానేమొత్తప మరికొన్ని వశాంతరీతికి డేరొందినవి, వేరుగ కొన్ని ధావ రళాఒండముగ మార్చొందును, తక్కిన కళానష్టలు తమ (పరటనా (పధానముట, తక్కినవి గతికౌళలమును (వడర్శించు. కళానృష్టినుండి జేరువడి కొంతవరర్సైనను ఉండగలరు, నర్త నవి వీనియందలి (పత్యేక పాళన్యములు ఎటుబన్నను భరత కనకు అది అసాధ్యమగు పని. నర్తరుడు అచట ఆ సమయ నాట్బమనకు ఇవి తీనిపోవునవియే అని రనజ్జుల అభి మన లేకహాయిన అతని నర్తనయే ఉండదు. చ్చితకాడదు (ప్రాయము. తన ఎట్ట ఎడుట లేకున్నను ఆయన చ్చితములను చూడ దీం వైన పేర్కొనబడినవియేగాగ ధారతదేశపు ఆటవికచాతు. గును, గాయకుడు తెరమరుగున ఉండి తాను కన్చింవకుండ లలో మ్మాతమే (పాచుర్యమును పొందిన నృత్యకీతులును కొన్ని గానము చేయచున్నను శశోతలు ఆ నంగీతమును వినగంరు, కలవు నాగరికతాగంధమునకు కొంత డూరముగ వర్షించు. కాని నర్తకుని విషయమున ఈ పరోడ విధానము చెల్లడు, వీరియండు నంతోష విషాదాది ధావములను నద్య;స్ఫోరరమ అతడు నశరీరముగ (పేక్షళుల ఎడుట ఉన్ననే అరడు తన లుగ చేయు సాధనములగ ఇవి ఉపకరించుచున్నవి కళను _పదర్శింపగల/పను= షబ్దిది మరియొక కళలో గోచ భారతీయ నృత్మరళను వరిహోషించి దానికి పౌఢతను చేకూ. రింవడు అందులకే నర్తకుడు నిరంతర నజీవ రళ్యాసష్టగ ర్చినది హైందవ దేవాలయమండలి దేవదానీవ్యవస్థ అని చెప్ప వరిగణనీయడు, ఆతదు నత్తేవుడుగ లేనపుడు అతని కశయ దగును. దేరు కారణముల వలన ఆ వ్యవస్థ కొలదికాలము. ఉ2డనేరదు. తక్కిన కగార్యగచులం వారలు రమ కలం ట్రందట అంతరించినది. అఎతవరకును నృత్యకళ వారిక. చంటి టం రచెనికొనినటుల తమ కళలను క. రూ నుం చేయగలరు. నర్తకునికి అట్టి (పష్మకింవ ఆలంఒనముగ ఉండెడిది దేవదాగీల నృత్యునాట్పములు లాన్య హెధువడదు. ఇదియే అతనిలోని విలడణత. ల్‌జి [వ్మకియ రీతికి చెందినవి. ఇందు శృంగార, ధక్తిధావములగు. వెల్ల సార్యమేయగు నెడల నర్తకుడు నర్తకుడును కానేలడు; అతని చించుటకు ఆవకా[ము ఎక్కువ. ఆ లాన్మము శృంగారపరి నర్తన నర్తనయ కాటోవడు. సక 3

లలితకళలు సృత్యకళరు ఒక విశష్టలడణముగ వైన పర్కొనజఒడిన ఆత్యుడాత్తమగు. ఇట్టే నృత్యరళరు, వృర్వయగములందు రాడాత్మ్య్యమ నాటకరంగముమీది నటరునింని వర్తించును. గానె ఆధునాతన కాలమునగాని డానికి తగిన గారపస్టానమ తాలుత నృత్మః నాటరకశల మధ్య వివేదము చాల తక్కూవగ లభింవలేడు ఒక నృత్మకవయే రాడు, యధార్థమన, ర్‌వితా ఉండెడిది. ఒక విధముగ నేటికిని నృత్యనాటరములందు ఈ కఫతప్ప, తక్కిన అన్ని కళల విషయమునను సామాశిక సాన్నిహిత్యము నృష్టముగ రనవచ్చుచున్నది ముగ మాన్యత తర్కువగనే ఉన్నది కళ్యానష్టల శీవిరమ పాళ్చాత్య (వవంచము లోకమునకు సమకూర్చిన నృత్య లందు కన్నష్టు విఎగణళలయ ఇందులకు మకాన రారణము రీతులలో |వపముఖముగ పేర్కానదగనది 'ద్యాలి, అండునను కావచ్చును. రష్యాయండు జ్యాతే జగ్యత్చసిద్ధిని ఆర్జించినది. దీనిని ఒక ధారతీయ నృత్మము తక్కిన దేశముల నృత్మకీతులకన్న విధవు నృత్యనాటికగ ప్యవహరింవదగును అయినను ఇందులో. ఎక్కువ మనోరంజకమని ధావించుటలో డురధినిచేకమునకు నృత్యమే [వధాన స్థానమును అక్రమించును కనుక నృత్య కొంత తావున్నను, అందుకాంత సత్యమును తేకవోలేడు రీతిగనే ఇది లెక్కింపబడుచున్నది, యధార్థమున వది అద్భుత తక్కిన నృత్యరీతులలో నర్తనావెళలము ఎంతయటైన ఉంద మగు ఒక మ్మిశమకళం ఇందులో నృత్యము సంగీతము, చిత వచ్చును, లాండచ నృత్మమున కన్పట్టు గంధీరతయు అందు కళ, నాటకము సమ్మిశితములైై ఉండును, ఏదియో ఒక ఇరి ఉండవచ్చును కాని వారతీవపలాన్య నృత్యమున గోచరమగు వృత్తమును వస్తువుగ (గహించి దానిని నృత్యము మూలమున లాలిత్మము, హ్యృదరయన్పర్శ మతము తక్కినవానియండు లేక వ్యక్తము చేయట దీని (పథాన లడ్యుము. ఇందలి నర్తకులు. నియే చెప్పవలెను. కారతియ నృత్యము తదిరరదేశముం మూకాభినయము వలన వస్తుగతవిషయమును వపదర్శించుడురు నృళ్యముంలకన్న రమ్యతరమనుట ంవఢార్తమే లఅగనెడల ఆందు అందులకు అనుగుణకీతిలో నంగీతమును, సెట్టింగులను అరు (వరాన కారణము ధారతీయ నృతృమందలి లాన్వరీతిలు పొందుపరుపబడును,. ఇట్టి బ్యాలేలో హెల్గొనువారలకు తగు అయినను ఒక విషయమును విన్మరింఎరాడు ఒకొ్క్కార్య శారీర వ్యాయామమును, నియమ బద్ధ గతిని అంవరచుకొను.. దేళవు నృత్యరీతిలో ఒక్కొక్క వత్సేక విశష్టత ఉందును టకు తగిన శిష్షణయు చాల ఆవళ్యకములు. పొళ్చాత్య దేశము ఆండుతో పాటుగ కొన్ని అవలంకణములను ఉండంటకలడు, లలోని “బాల్‌ రూము-నృత్యము' సౌమాజికముగ వి?ష్టాదరణను అఎదువలన ఒ౩ దేవు నృత్మమరన్నను మరాకదేశశి ఆర్టించినది. అందు పొదముల కదలికకు ప్రాధాన్యము అధి నృత్యము షత్క్పష్పతరమని కావించుట వెర్రితనమే ఆగను, కము, తక్కిన కళంలొ రీలిగ నృత్యక ఫయండును విశ్వజనీ నదృష్టిని తూదప్పుఆనియా దేళములందళలి కిరాళశముఖ నృత్యములు నృష్టించుకొనుట ఏ దేళముదారికై నను శ్నేమంకర మార్గము ఒకి (పత్మ్యేకపు కోవకు చెందినవి ముఖములకు కరావములను కాగలదు. తగిలించుకొని విటనృత్యమును సాగించుట ఇందలి ప్రధాన నాటనము -- రంగనలము లక్షణము, టిబెట్టులోని పేతనృత్యము ఈ వర్గము లోనిదియె. జగమే ఒక నాటకమని కొంచరనెడ్‌రు. కాని జగత్తు నాట ఆ దేశమున ఎవరైన మరణించినపుడు. వికృత బేషములతో క్రము కాడు, జగర్తునుండి నృజింపజడినది నాటకము. కల్చనా అట్టి నృత్యములను అచటివారు పదర్శింతురు. ఇట్టి నృత్యము _ నివుణత సాయిమున, నటనాక్రాళలము మూలమున రంగస్థలము లన్నియు భయానకములు. వీధత్స ధయానక రనముల మూల మీద జగత్తును నృష్టించి చూపుట నాటకము. ఇందులకై జగ మొన జీవితమును ఉన్నత మార్గోన్ముఖముగ చెయట ఇందలి. త్తున రంగస్థలము నృష్టింవఒడును. ఆ రంగస్థలమున తిరిగి ఆశయముగ భావింపదగును, జగత్తు నృష్టింపఒడును. ఈ విధముగ నాటకమునకు జగత్తు ఏ రీలికి చెందిన నృత్యమైన కానిందు, లందు గోచరించు ఒక ముడివదార్థమగ ఉవరరించుచున్నది- జగతిలో 3నబఐడు బజీవవంచమగు లయగతి వేరొక కళలో గోచరించడు. నంగి అనేక ఆనంద విషాదములకు, న్యాయ అన్యాయములకు,_పేమ తములోనిది [శ్రవ్యలయి; దృశ్యలయవలతె ఆది వత్యడ్ష గోచ ద్వేషమలకు, సంయోగ వియోగములకు నాటకము ఒక దర్శ రము కాదు. చ్చిత, శిల్ప కళలందును. దృష్యలయ కన్న ణము. అటులని దానిని ఒక న్వచ్చ చర్ప్చణముగ. కావింవ ట్టును, కాని ఆది గతిశీలము కొదు. అందువలన నృత్యమును దగదు, అది పగిలిన దర్పణమె కాని నరియగునదికాదు. నాటి చర్శించు | పేకకులు ఈ గతిశీలలయ పతృచ్చువధావమనకు కము జగత్తునకు అచ్చపు దర్పణవుగి ఉవకరించునెడల ఆపు లోన్హై తన్మయత చెందుదుదు, అంతట తమ మనళ్శరీరములే డది అనుకరణ మ్మాతమే కాగలదు. కాని నాటవము పిగత్తు కాక ఆత్మయ _పవాహశీలమగు పాణన్పందనతొ వరిప్పతమయి. నకు పూర్జానుకరణముగ ఉండియ అటులగాక్తుండ ఉంచ నటుల వారు ఆవరోవానుఫాతిని పొందెవరు గలుగిసెది. అందువలన నాటకమును లచ్చపవు చచ్చణముతొ రీ

లలితకళలు హోబ్చటవన్న పగిలిపోయిన అస్టముతో పోబ్బటయే నమంం ధారతిచే ముననే, అన్ని చే*?ముల ౩న్నను ముందుగ ము. ఎగిరిన అనన జగత్తు నహజశలీంలో గోచరింవతి నాటవవ శి ఆవిర్భవిఎచెననుట వీని ఆఅృమువాదు, అంతేవాచు, కొంత మాప్పతో వన్పష్టను రనువనే నాఓవము లోవవృర్తాను. ధారతదేములో ఉదృవించుటప ముందుగనే వేరొక దేహమున కరణ వాదని కాత్రక్ఞాల నిర్ణయము అధినయమను ప్రకింయ నాటక రభ దాపొంది ఉండరాదనుటయు దీని భావమువాదు నాటకముకు లోకవృత్తమును౩డి వేదచేయచున్నది జగర్తున ముందుగ ఏ దేశమున నాటకకః జన్మివంచిన ఆ దేశపు నాట జమ దుఃఖ రంఘటన దుఃలమునే కలిగించును, రాని రంగము. కము ఉచ్చస్టాయికి చెందినదనుటియ ,ఎరవాదు. ధారతదేశము మీక ద్రదర్శితకుగు డుఃఖగాథ ఒక విధమగు ఉదా త్తస్టాయికి నందు జరిగెనటులనే, (గీనువంటి పాశ్చాత్య దేళములంచును చెందిన రనన్స్నూరిని కలిగించును. ఈ విచేదమును కొనివచ్చు నాటకకళ వికననము హిందినది [గీపం విషాదాఐత నాట3 నది నటుని అఫనయ కౌళలము ములు కీవూ న, & ౩ర్చాముంలోనే వరిణతిని ఆరించినవి నాటకపరిణామమున రెండు దళలట కనననగును. ఆందు క్లారరీవముఎ విషాడాంత నాటవములం రచనను నిరసించిరి, తొయరటిది నాటకరచన, రెండవది _పదర్శనము. మొదటి నాటకములందు మరణము ప్రదర్శనీయము కాదని ధారతీయ దానికి రచయిరయ, రెండవడదానిి నతీనటకులను కావల లాత్షణిరుులం నిస్పరాధిపాయము. జీవితవరమావథి ఆనంవమే, యను. నాటవమునే దృష్ళకావృమని పరిగణించుట కలదు, కావున నాపకము ,ఎభాంచమేగాని విషాదాఎతము. కారాదని అభినయమునకు ఆందున్న పాముఖ్యమును ఆనగునరించి ఇట్టి వారి ధావన జనవాహుఫ్వపు జీవితమున నుఖములకన్నను, వరిగణన చడానికి లధ్యమైనది, కాని, యధార్హమున, నాటకము దుఃభముకే ఎక్కువగ ఉండుట సత్యమే అమినను దుఃఖములు కేవలము కవ్వకళయనడు కాడు, కేవల దృళ్యకళయునుకాడు. స్తఖభమునరు మాన్గములగ ఉండుట తగును, కాని అవిభేః ఆది ఒక మ్మిళమకళా- తక్కినకళలు వదియో ఒక విధముగ గమ్మముగ ఉండరాదు. జీవితమున ఎన్ని దుఃఖములు, బాధలు నాటక కళలో గర్భిరమురై ఉన్నవి రవితాకళ లేనిదే నాటక ఉన్నను జీవితగమృము ఆనందము మ్మాతమే అగును అందు రచన జకుగడు, వాస్తకళ వినా రంగస్థలము. నిర్యితము కానే వలననే ధభారతీయనాటకమున, అవాంతరదళంలో ఎన్ని చుఃఖ రదు, నృత్య్మవవయ నంశీతకళయు కూన్వములైన యెడల ములు ప్రచర్శించ ఐబడినను, అంతము మ్మాతము నుఖము ఆంగిక వాచికాధినయములకు ఆఎడు తావు ఉండడు; చ్నితకళ గనే పరిణమించును భారతీయుల భావనలో మరణము లేకున్న రంగస్థలము మీది దృళ్మముల రూపొందవ్వ, ఈ విధ శ్రీవితమునకు ముగింపు కానేరడు జ్రీవిరము మరియొక జీవిత ముగ ఎన్నియో కళలను చేంవనగులను సాయవడకున్న ముగ వరివర్తన చెందుటకు మరణము ఒక (పదేశద్వారము నాటక్వరర్శనము జదగడుః మ్యాతమే. నాట్టుము (కీ పూ, నాటగు అయిడు శరాబ్దముల వాలము ఈ విషయమున మగీకులు వేడ విధముగ థావించిరి. చక ననో లేక అంతకు వూర్వముననలో భారత, గగీను దేళములలో త్రికి అధిదేవతగ వాద నంధావించిన డయోనిసిస్‌ వథావము ఆవిర్భవించినది. రరతముని నాట్బకాత్త రచనాకాలమును గడల నాటకములవై రన్పట్టును డయోనినిస్‌ ఉత్సవముల గురించి విధిన్నాధ్నిపాయముల కలవు [కీ ₹. 500 [పాంత సందర్భమున నాటకములను, అ౭డును ముఖ్యముగ విషా మున ఆ రచన ఒరిగియండునని అందు పలువురు అభిప్రాయ దాంత నాటరములను, గీసలు [1పదర్శించెడివారు, డయోనినిస్‌ పడిరి ధరతుని నాట్బళాశ్త్రరచన ఎపుడు జకిగినను, థారత క్షూనదాతీతుడే, అయినను, మానవుల రీతిగనే మరణించెడి దేషమున నాట్టము భరత నాట్బళాస్త్రముతోనే మొదలయినది వాడు, కాని ఆ తరవాత పునర్జన్మను పౌందెడివాడు, ఈ విధ కాదనుట యధార్థము. ఆ నాట్యకాస్త్రరదనరు చాల పూర్వము ముగ మరల జన్మించుట అతనికి మృారమే సాధ్యము, మానవు నుండియే. లత్కిపాలీన కాలమునుండియ... ధారతదేశమున నరు అట్టిది వంనుపడదు. కావున మానవుని జీవితపు చరమా నాట్బము వ్యావ్రిలో ఉండినది. ఒద్ధుని జనన కాండము అనగా వధి మరణమే అని (గీకులు విశ్వనించిరి. అందువలన మాన గ్రీ. పూ ఆరవళతాద్ధికి పూర్వమునండు. నైతము నాటక ్రరళ సని జ్రీవితిమును [వడర్శించు నాటకవు అంతమునను మర ఏదియో ఒక అవరిణత దూమమున ఈ దేశమున ఆదరింప లకే ఉండుట నమంజనమని వారు తలచిరి,. ఇందువలన ఒడుచు ఉండినదనియే విజ్ఞాల ధావన భరతునికి పూర్వమే (గీకనాటకములలో నుభాంతములు లేవని కాదు, నుభాంతము నాటవ కళ ఒక నువ్యవప్తిత రూదమును పొంది ఉండుటవలననే (౧ _ వ, కాని వానిన్స్నను విషాదాంతములకే. వారు ధరుడు ఆ వ్యవసానియమములను తెలుపు నాట్యకాస్త్రమును అ లంగ్‌ లా ల రచించుట హైర్యపడి ఉండును కళ జన్మించిన తరువార ఎదడ్కూవ మాన్యతను కల్పించిరి, మానవుని మనఃఫలకమువైన ఎంతయో దీర్షకాలము తరవాతగాని దానికి సంబంధించిన విషాదాంతము వేయనఎతటి గాఢమ్ముదను నుభాంతము వేయ శాస్త్రము జన్మింపదు. లేదని మనోవై జ్ఞానిరులుగు చెవ్ఫెడద. నాటకరచననుగురించి 3ర్గ్‌

లలితకళలు గీపలక ఉండిన థావములనే రోమనగులును ఆందివుచ్చుకొని తక్కిన కశళలవలెనే నాటక్యవదర్శనమురూడ వు-జనాత్మ వానికి స్వీయవతిధను జోడించి ఒక (వత్మేకతను కల్పించుట కముగ ఉండవలయును, కాని వాస్తవపు అనుకరణగ ఉండ వలన రోమనుల నాటకరళ రూపొందినది రూడదు, వాస్తవమునే (వడర్శించునెడల ఆది నాటకరంగము నాటవమునకు నంబంధించిన సాధల్య వై ఫల్యములట నాటక గార వ్యావహారిక జగత్తుగ వరిణమించును. నాటకమున అక రచయితయు నటులును బాధ్యులు, కాని ఒక నాఓకమున రచ ణ్యమును (వదర్శించవలని ఉన్నపుడు అచ్చపు చెట్లను గాని, యిత వతిభకే ఎడ్కువ [ప్రాధాన్యము శండుటయ చేరొకట ఎనుగు విషయము వచ్చినపుడు అచ్చమగు ఏనుగును గాని నటుల్మపతిభశే అజ్టి (ప్రాధాన్మమ లభించుటయ. జరుగ రంగస్థలమునకు తెచ్చుట జరిగిన ఆది రసాధాసగ పరిణ వచ్చును ఇది ఎటులున్నను ఆ రండు విధముల పతిభలను మించును, అరణ్మమునుగాని, వనుగునుగాని ధావించడగు పరి జోడు రుడిరినపుడే నాటకమున నర్వతోముఖమణగు రి కన్న నరములగు కల్పించి తక్కిన దొనిని వ్యంగ్యమగ పేషడట ట్వను* ఒక నాటకమున ర్షి జనించుటలో కలుగు సాఫల్య. కావించుకొనునటుం చేయవలయును పాత నిర్వహణ విషయ వై ఫల్యములకు రచయితగాని, నటులుగాని ఎవరు ఎంతవరకు మునను నటడు ఇట్టి బ్యాగతనే వహింపవలయును. జాధ్యులను విషయమును నాట్యమర్మజ్ఞులగు నహృడయిలు భారతీయ నాటక కథా సంవిధానమున ఫలపావ్లి ఆగునది గర్తింపగలరు, ధాన లక్ష్యము ఇండులకు అయిడు ఘప్టములలో కథధానం భారతదేశపు నంస్కృత నాటకములలో శభృదరక మహాకవి విధానము నడచును ఈ మఘట్టముళలే [1పారంధము, మద్రయత్నము, రచితమగు “మృచ్చకటిక” (వభమమని పతీతి ధానునివే [పాప్తాశ నియత్మపా వి, ఫలాగమము అని వృవహృతములు తొలి నాటరములని అనువారును కలరు. ఇది ఎటులున్నను వీనికన్నను ముఖ్యమైనవి అరిడు [వధాన నంధులు-ముఖము, “మృచ్చకటికా' నాటకపు పేరుననే ఒక విశిష్టత కనట్టు ।వతిముఖము, గర్భము, విమర్శ, నిర్వహణ అనునవి వీనిని చున్నది. ఈ నాటరమున వస్తువు వనంత సేనా చాదుదత్తుల అన్నింటిని పాటించి కథానువిధానము అన్ని గాటవము వణయగాథ. ఐనను వారిదవురి పేరులలో దేనిని నాటకవు లందును జరిగి ఉండరకపోవచ్చును, కాని లాడణికులు గ్‌ట్టివి పేరుగ కవి ఉపయోగింపలేదు. చారుదత్తుని కొడురు మట్టితో ఆవళ్యకములని తలంచిరి, ఈ విధానము శ్రీహక్షరచితమగు జేసిన చిన్న బండితో ఆడుకొను పనికి ఆ నాటవమున కఠా రత్నావః నాటకమునకు చర్కగ అనువర్తింవనగుననియ, కల్చ్పనమున ఒక విశిస్టత తిలిగినది ఆండువలన “చిన్నమట్టి ఆ నాటకము రంగస్థల (వదర్శనకు చర్కూగ అనుయంక్తి బండి” అని ఆర్థమొనగు 'మృచ్చకటికి అను పేరనే ఆ మనియ యాజ్ఞిక్‌ అను పండిరుడు అభిపాయమును చెల్డి నాటకమునకు కవి కల్పించెను. తక్కిన ఆరర్షణలగు వడలి, డించెను* ఇతరులకు అృపాముభ్యముగ కన్పట్టు చిన్న మట్టిబండికి [వము లాక్షణికులు ధారతీయ నాటకములలోని ప్మాతలను కొన్ని ఖతను కల్పించుటలోనే ళ్ళూదకుని కళానృజనాళ్రి వ్యక్తము వర్ణముల (కింద విఠజించిరి. దేవతా పాతల ధీరోద్ధతకు కాగలిగినది, ఆ నాటకమున మరియొక విశేషము నైతము ((బౌద్ధత్యము, స్వాభిమానము, ళక్రి మొదలగు వానికి), రాజుట కలదు. లండు దొంగతనము కూడ ఒక కళగ బరిగణింవబఒడి ధీరలలితకు (లలితకళానక్రి, మధురన్వభథావత మొదలగు నది. కర్విలకుడను దొంగ కారుదత్తుని ఇంటి గోడకు కన్నము వానికి, మం్ళతులును, సేనానులును ఢీరోదా త్తతరు (గంభీర వేని సొత్తు దొంగిలించును- గోడకు కన్నము వేయచునే కన్న తకు, ఉత్కృష్టతరు), (ఇాహ్మణులును, వణిక్కులును ఢీర ముల వేయటలోని కళారౌళలముగు గురించి శర్వికుడు. వివ (వ్రశాంతతరు (శాంత కావమునకు, వినయమునకు) చెందుది రించును, తెల్పదారిన తరువాత ఛారుదత్తుడు తన ఇంటిగోడ రని వారు నిర్ణయించిరి. నాటకములోని క్రీ ప్మాతలును చారి లోని కన్నముగు చూచి దానిని వేయటలో దొంగ కనబరచిన వారి రీతులను ఒట్టి వర్ధీకరింపబడిరి వాప ఆత్మనంయమనము హస్త కౌళలమునరు ముస్టడ్రె తన సొమ్ముపోయిన విచారము కలవారు (థీరలు గను, ఉల్దానమున చరించువాడ (లళితల) నకు లోఒడక ఆ కన్నపు రమ్యతనే మెచ్చుకొనుచుండును. గను, ఉన్నతస్థాయికి చెందినవారు (ఉదాత్తలుగడు,. వనం కళ ఉన్నతస్థాయిని అందుకొనుటకు ఇది ఒక ఉదాహరణము... రింపబడిరి. ఇంతియేకాక ధర్తనుసారిణియగు. విదాహితశ్రిని రళ లోకవృత్తానుసారి కాచనుటప ఇది ఒక తార్కాఐము, న్వీయ అనియ, నవయావనవసని ముగ్ధలనియ, వయనుముడికి చారుదత్తునివంటి వారలు [వదవంుచమున ఎవరైన అరుదుగ నను యౌవనమున ఉండు నామెను మధ్యాఆనియు,. దాగుగ్‌ ఉండవచ్చును, లేదా ఎవరును లేక పోవచ్చును. అట్టి ప్మాత వయను మీరియ చతురయగునామెను [వగల్ఫి అనియ నాయికా వాన్తవ జగతున ఆధావమైనను, నాటకరచయిత అబ్లిదానిని లేదములను నిర్ణయించిరి. నృష్టించుటలోనే అతని మౌలిక్కపతిభ ద్యోతకము" ఆగు మనోవైజ్హానిక రీతిలో పరిశీలింపగ ఇట్టి విధజన ఎంతలూ చున్నది. నమంజనము ఒక ధారతీయ నాటకములలోనే కాదు, తదితర 36

లలితకళలు దేశముల నాటవిములందలి పాతల కూడ మనోమైక్ఞానివరీతిని తోడుగ ధారరీయ నాటవమున ఆధినయమునకు _పాముఖ్యము ఆనునరించు ఇట్టి వర్గీ. రణము లోను కాగలవు, ఎక్కువ. అందువలన దానిని చస్గరగ ఉండి చూదినపుచే ఆనఐ నాటకరచనలో ఆధనికయాగమున ఒర నూతనదావదము చము జనించును. (కుల రంగస్థలము పహనీయము; భార నరు పాఎల్యమ చేకూరినది. నాటరమున వద్యములును, కీర్త తీయ రంగస్థలము వదునీయము గీపల రంగధూమి [వకాంత నలును వనికిరావనియ, రంగన్థలమును పాటకచ్చేరిగ మార్చ నడీగతిని ఆనుకరించునది, థారతీయ రుగ్యలి. నెలయేద రాదనియ ఈ వాదావలంఐబకుల ఆధ్నిపాయము నాఓక దద వంటిది కారతీయలకును :గీకులగును మధ్య జీవన ద్బృ్పధ ర్శృనమున ధావపకటన ఎక్కువగ అధినయము వలన జరుగ ములో ఉండిన విఖేదములను అనుసరించియే రంగస్థలములును చగునుగాని పాఓల వలనను, దద్యముల వలనను కాడని వీర విఫేదించినవి, నెదరు. పద్ధఅభినయమునకే 1పామఖ్యము రిర్చింపబకినపుడు థారరీయ రంగస్టలము వై (గ్రీపల (పథావము కొంతకల నాటక్మవదర్శన అంతయు గడద్యలోనే జడుగవలని ఉండును. దనియు, అందువలననే రంగన్ధలముమీది ఆతరరు “యవనిక అందువలన నాటకమునకు గంగితముడో సంబంధములేకుండ ఆను పేడ వచ్చినదనియు కొందరు వాదింతుడు ।గికులను ఉండవలయునని స్పష్టమగుచున్నది. సంగీతము నాటవకము. కారతీయలు “యవనులు అని వవహరించుట వలన యవనుల నుండి విడివడినపుడు, నృత్యమునకు కూడ నాటకమున తావు వలన [గహింపబడినది కనుక "యవనికి అని తెరకు పేరిగి ఉండడు ఈ విధముగ సంగీతమును, నృత్వమును విసర్హించి రని వారు అనెదరు, ఈ వాదమును ఖఇండించుదారును పలు నాటకకళ తన అ స్థిత్వమును స్థిరవరచుకొనుటరు అవరా?ము. వుడు కలరు ఏది ఎటలైనను, వేరుగ దీనిని బుజువువరచు కలగుచున్నది. నృత్య, నంగితముల వలన లఅలధినవయపము సాత్వము లేనంతవరరకు, వేవల కాకతాఖీయపు పదసాద్యుము మదగువడు (వమాదము ఇందువలన అంతరించును ఆఅ వంన ఒకి ని్ణయమునకు వచ్చుట ఆసనమంజనము రెండును లేనవుడు ఆధినయము పూర్తిగ వ్యర్తమగును భరతుడు రంగస్థలములను, వాని ఆయతన [పమాణము నాటకము పుస్తకదూవమున ఉంకిపోరుండ (పేకకలఎదుట లను అనుసరించి మూడు విథములుగ విభబించెను అన్నింటి [వదర్శించవబదదడవలయుననిన రంగన్థలప్తు ఆవశ్థాకత ఏర్పడు లోను వెక్టది 108 ఎం903 మధ్యమము 96 )ఎ(48', అన్నిం చున్నది. ఈ రంగస్టలప ఏర్పాటువై నాటకప నఫలత డాం టికన్న చిన్నది శతి (21 మధ్యమవు రంగస్థలమే ఎక్కు వరరు ఆధారపక్షి ఉన్నది. అందువలననే నాటకరళ విక వగ చాశుకలో ఉండెడిది దానిని గురించియే భకరుడు ఎప్కువ ననము పొందిన దేశములందు అన్నింట రంగస్తలనునకు వివరములను ఇచ్చెను, దానిని రెండు దమభఖండములగ [ప్రాధాన్యము లభించినది ప్రాచీన కాలమున ధారరీయ నాట. వెడల్చుపాటన విధజించి అందొరదానిని “పేషకగృహము" కములు రాజాదరణ వలన వర్థిల్లినపుడు రాజులు రంగస్టల అనియు, రెండవ డానిని *“రంగభూమి' లనియు వ్యవహరించిరి నిర్మాణమున చాల రద్ద వహించెడివాద, అవదు రంగన్తలము రంగభూమియందే చేర్వేరకొలతలతో ముందరి రంగభూమియ సాధారణముగ రాజ్యపాసాదమున నిర్మిఎపబడెడిది ఆ (పాసా వెనుకవైపు రంగభూమియ. ఏర్పరుపబడి ఉ&ండెడివి రంగ దము నండలి పరిమిత నంభ్యాక జనమును రాజాహ్వనిపలును స్టలపు ఎత్తువిషయమున కూడ కొన్ని నూచనలు చేయబడినవి, మ్మాతమే (వేక్షరలగట వలన అట్టి రంగస్థలములు పరిమిత నేవధ్య గృహము (గీన్‌ రూము) ముఖ్యధవనముననే ఒక ధాగ ఆయతనములను కలిగి ఉండెడివి, కాని [పాచీన కాలపు [శీకుల ముగ చాలమంది వేషధారణను ఒశేసారి సాగించుటకు వస రంగస్థలములవలె ఆత్యంత వై శాల్భయతములై ఉండెకివికావు తులను కరిగి ఉండవలయనని విధింపబడినది (వేడక గీకల పరిపాలన (వజాస్వామికము, అందువలన (వతి పాద గృహములోని పీరముల అమరిక నిచ్చెనమెట్లరీతిలో జరుగ డును (వేకదడుగ పాల్గొను ఆవకాకమునగు కల్పించుటకు వలననియు, ఎక్కడ రూర్చొనిన చారలైనను (వదర్శననగు ఆచట రంగస్థలముట చాల వెర్డవిగ ఒహిరంగస్టలములండు నమానముగ చూడగలిగి ఉండవలయననియు ధరతుడు వచిం నిర్మింవజడెడివి. చెను, పీరమల 15 అడుగు ఎత్తున కొయ్యతోను, ఇటుక (గీడు నాటవ వడర్యనము దూరము నుండియు వినడగినది తోను నిర్మింపంబగవచననుటయే రావ రంగస్థలముమీద అవ అ౨దు లాలివ్యమున కన్న గంభీరతయు (వపేమకన్న శ్రియ నరము కాదడగు వస్తువులనుకూడ అతడు పేర్కొనెను, టేషక ఎక్కువ (పాధాన్యమను వహించెడివి భారతీయ నాఓకముల గృహమున ఏయే వర్గపు వారట ఎచ్చటెచ్చట కూడద్చండవలసీ ఆ విధమగగాక, దగ్గరగ ఉండి చూచిననే ఆనందఎనక ఉండుననుటను గరించియ విళదీకరణ జరిగినది. ములు కాగల్లిడీవి. ఆ నాటకములండు గాంధీర్యముకన్న, లాలి రారతదేశమున నగరమలకన్నను (గగామమల నంఖ్య త్యము అధికము, ఛ్తిరన్న _వేమయే మిన్న. ఇండులకు ఎన్నో రెట్ట ఎక్కువ. [గామవానుట నగరములప సోయి 3౮

యాంతికకళలు అచటి రంగస్థలములందలి నాటకములను చూచు అవకాశము ఉండు వేరొక వ్యవస్థ, ఆభినయమును ఆలంఒనముగ ్యగహిం చాల తక్కువ రాపున _గొమవానుల అవనసరములను తీర్చ చినది, (గామముల=డు కాలూనకొనకున్నది. టలో వముభప్మాత వహించినవి వీథినాటకములు- (పజలలో ఆధునిక పాళ్చాత్య నాటకరంగమున మౌలిక పరివర్తన (వచలితమలుగ ఉన్న పురాణగాధలు ఇతివృత్తములుగ లను కొనివచ్చినది రష్యన్‌ నాటకరఐగము 1898లోమాస్కో రచింపణడిన నాటకములను [గ్రామములలో (దర్శించి వీథి. థియేటడ స్థ్టావింవబడిన తదవాత, ఆనేక నూతన శైలులును, భాగవతులు (గామీణుల కళాత్భష్టను లీర్డుటక తోడుపడెడి. నూతన (వక్రియలును నాటక రంగమున తావును ఆర్జించి రాల వారు, [గామములలో లభించు. పరికరములకో నిర్మితమగు [కమముశ తక్కిన పొళ్ళాత్య దేశములందును తదనుగుణ పరి తాత్కాలిక రంగస్థలమువై కాగడాల వెలుతురులో, గుగ్గీలపు వర్తనలగు కొనివచ్చినవి. ధగధగలళలో నటించు నటకుల నంధాషణలు, పొటలు, దరు లూద్పుఆసియా దేశముల నాటకకళ ఒ౨ (పత్మ్యేకవిధానము వులు, రందార్థముట, ముదురుపాకప్పు హాన్యములతో. వీధినాట నకు చెందినది. అచ్చట చీనాలోని పావీన నాటరకళయే రము తెల్లవారు వరకు సాగగ, గ్రామీణులు నిశాగగనము [కద తక్కినవానివై తన (వభావమును నెరవినది. అయినను ఆయా ఉపవిస్టుల్త న్మిదను మరచి వదర్శనమును చూచి ఆనందిఎచెడి దేశములు కొన్ని [వత్యేకతలను నసంతరి చకొని, ఆధునిక వారు. ఆ వీథిభాగవతుల వ్యవస్థ నేదు అంతరించినది, కాని యుగమున పాళ్ళాత్య నాటకకళా టవధావితడుల్వై ముందంజ గామీణుల రళాతృష్ణను తీర్చుటకు ఈ కాలమునకు ఆనువుగ వేయుచున్నవి* యాంత్రిక రళలు

ఈ యాంతికయుగమున మానవుడు చేయలేని పనులను (గవీ' అని వ్యవహృతము 1895లో ఆవిష్క్యృతమగు ఈ యంతములు చేయగలుగుచున్నవి, చేయగలిగిన పనులను (ప్మకియ పలువురి కృషి మూలమున అర్వంత పరిణతిని అంత కూడ అతి త్వరితగతిలో ఎక్కువ నుని;తముగ నిర్వహి౨వ టంతట ఆర్జించినది. గలుగుచున్నవి. తక్కిన జీవితరంగములండు రీతెగనే 5ళా తొలత మూగచితములను (మూకీలము) మ్శాతమే నిర్మింప రంగమునకూడ యంత్రము రఃనాడు తన (వథావమును _పన వలనుపడినది- అవియు వివిధ వర్ణములలో ఉండక, నలుపు రింపజేనినది, ముఖ్యముగ నర్షన, నాటక, చితకళలవై తెలువులలో మ్శాతమే లభ్యమయ్యెడివి. కాని రంగన్ధలముమీది వ్యాప్తమగు య్యత్యపధావము మూలమున రూపొందిన కళ నాటకములండుకిన్నను ఈ నూతన కళలో అనేక నవ్యరీరుల లలో నినిమా, రేగియో నాటిక, టెలివిజన్‌, ఫొటోోగఫీ,గాఫిర. గోచరించుటవలన [పజల ఆదరణను అది చికకాలమననే ఆర్తిం కళలు-అనునవి ముఖ్యముగ పేర్కొనదగినవి వీనిని అచ్చపు చినది అయినను మూగచ్చితమున నటించి రక్తి కట్టించు, లలితకళలుగ పేర్కొనుట నమంజనము కాపన్నను;, లలిత సామాన్యనాటకము లందలి నటనతో పోల్చినపుడు, గురుతర కళలకు నన్నిపాతములైై వానితో చక్కగ ముడిపగినవానిగ కష్టసాధ్యము మాటలు ఉన్నపుడు నటనలోని కొరతను వరిగణింపదగును- మాటలు పూర్తిచేయగలవు కొని మూటలు లేని నందర్భ్శమున

సినిమా థావమును, నన్నివేళములను, సంథభుటనలను అభినయమే, నట

రంగస్థలమున మనుజుల ఆవళ్యకత లేకుండ తెరవైన నయే వ్యక్తము చేయవలయును. అందువలన నటుల నటనా టొమ్మలద్వారా నాటక్యపదర్శనను నిర్వహించు (వ్యకియ ళ్‌ ఎక్కువగ (పదర్శితమగుటకు అవకాశము ఉండును ఈ పూర్వము నుంకియు కొన్ని దేశములందు వదియో ఒక రూప స్థాయిని అందుకొనగలుగు నటులనంభఖ్య అత్యల్పము, అటనట మున వ్యావ్లిలో ఉన్నది. ఈ విధానమే ఆ్రధ్యవదేశమున కొందరు, అంతటంతట తొలుత, లభ్యమైనం మాటాడు సినిమా “తోలుబొమృలాటిగ వ్యవహృతము. పార్చాత్య దేళశములండు రూపొందిన బాగుండునను ఆకాంక్ష బయలుదేరినది సినిమా భౌతిక, రసాయనిక శాస్త్రముల వికసననము వలన కెమెరా తక్నాలజీయందు సాధింపబడిన (గతి మూలమున ఈ ఆకాండ్ష యవ్యతము రూపొంది, పరిణతి చెందిన ఫలితముగ, కంటికి 19£7లో ఫలించి తొలుతటి టాకీ (మాటాడు) సినిమా రూపొం కెన్నించు రూపమును ఫిలింమీద చిరస్టాయిగ ఉంచగలుగుటకు దినది. తయిఃనను అప్పటిలో దృశ్యమును, “బ్దమును వేరు వీలేర్పడినది కాల్యకమమున కదలని రూవములనే కార వేరు పరికరముల వై రికార్డు చేయటవలన కొంత ఆఅనంబద్ధత ళదలు రూపములను నైతము యథాతధముగ విలింమీద [పద కనృషట్టెడిది. తదనంతరపు కృషిమూలమున ఒక ఫిలిం మీదనే ర్థించు వ్యకియ సాధ్యపడినది. ఈ వ్మకియయే *"సినిమాఫొటో దృశ్యమును శబ్దమును నంబద్ధములు చేయ యవ్మకియ సాభ్య

38

యౌాంతికకళలు పడి నిజమైన టాకీ 1898లో వెలువడినది. అంతట ఫొటో అందువలన నాటికలోని వార్యములు చిన్నవిగను, వర్షనములు (గథఫీలో సాధితమణగ పురోగతివలన నహజవర్షముల చిత్మగహ చెచలగనవి రన్నులప కట్టనటులగను ఉండవలయును ణకు వీలు కలిగి గినిమాచితమును నహజవర్ణములతో దూపొం ఇట్టి రేడియె నాటికా సఫలత కొంతవరరు అందలి వస్తువు దించుటకు మాన్గమేర్చడినది కాని వై మాప్పలవలన సినిమా వైనను ఆరధారవడి డిండును. వస్తువు అతిక్షిష్టమును, (పగాఢ కళలో అచ్చపు దాస్తవికత తావు కల్పించుకొనినది. అందు మును అగినెగల శ్రోతలు దానిని అర్ధము చేసికొనడణాలరు వలన కళాంద్యుమగు వ్యంగ్యత కొంతవరరు కుంటువడినది కావున (గహణకక్తికి విపరీతశమను కల్గించు. దార్శనిక మూకీలలో గోచరంచగలగు సృజనాత్మకత టాకీలలో గోచ విషయ చర్చలవం-టి వానికి రేషియోనాటికలలో తావు కల్పిం రించనేరదు, నలుపు-తెబపు ఫిలింలో కన్పట్ట స్ఫెజనశీలత చుటవలన రసెధంగము ఏర్పడును, అందువలన వినోదమును రంగుధిలింలో ఆగువడనేరదు. రం/వలలో ఉండు [వకృతికి తన్మూలమన విజ్ఞానమును జనింవవేయు నర విషయములు రంగుల సినిమా [వతిదింబమే కాగలదు, (వతీకి కానేరదు మతమే వస్తువులుగ ఉత్తమ తొవ్యనాటికలందు స్వీకరణార్శ ఉత్తమకళ (వకృతికిపతీకగ రాజిట్లునేకాని (పతిదింబముగ ముల, ఉండడురదడా : దృవ్యనాటఏ ములలోని రసానుభూతి చాల గాఢము. ఒక శేగియూ = నాటికలు ష్నాత రంగస్థలముమీద డాధను [పదర్శించినవుడు (పేక్షకు నిస్తంతీ చెలృెగవీ వవంచమున కొనివచ్చిన వరిణామము. లను కన్నీరు కార్చెదరం కాని రేడియో నాటికలో అటువంటి లలో రేశయచూను [వ్రముఖముగ పేర్కొనవచ్చును దృశ్యకళ విషయమునే విని అంతగ కన్నీరు కార్చవలసిన గాఢాను లండు నినిమా ఎట్టి వరివర్తనలను కొనివచ్చినదో అట్టివానినే ధూతిని భోతలు పొందుట చాల అరుదు అట్టి అనుభూతి సాధ్య (్రవ్యకళలందు రేడియో కొనివచ్చినది. పూర్వపు మూకీ సిని మగునటల చేయ ₹క్తి ఒర రేడియోనాటికకు ఉన్నయెడల మాలో మాటలు లేవు, రేడియోలో డూపవములు లేవు. మూకీని ఆది ఒర గొప్ప రళాభండముగనే లెక్కింపదగును. కొని చూచి చెవిటివాడను ఆనందింవవచ్చును, రేడియోను విన్నిగిస్డి అట్టిది కోటికి ఒరటి మ్మాతమే, సాధారణముగ రేడియోనాటిక వాడను ఆనందింపవచ్చును. ఇబ్దరహితమగు. సినిమాలో అందు నమావార వ్యావ్లికే [పాధాన్యమ ఎక్కువగ కల్పిళము. నటించి రద్తికట్టిచుట ఎంత రష్టమో, రూవములేని రేడియో అందు అనుభూతికన్నను విషయసం్యగహణకే తావెక్కుపం నాటికలో పాల్గొని రక్తి రల్గించుటయ అఎత కష్టసాధ్నము. తతృలితముగ విజ్ఞాన వినోదములు రెండును లభ్యములుకా (్రవ్యనాటివను వినుచున్న రేతియో షశోతల అంతళ్చడువుల వచ్చును, కాని రసానుధరూతి అంతగ ఉండనేరదు. ఎదుటి దృళ్యదావములు (పత్యషము కావలయను అటల "పెలివిజన్‌ +ప్టమమూలమున దృళ్యమును శోతల హృదయములలో టెలివిజన్‌ అనగ అతిడదూరమునుండి చూచుట అని అర్థము. చిత్రించగలిగినదే ఉత్తమవు రేడియోనాటిక- 1990 చొదలుగ మూకీ సినిమారు మాటలను జతదుదిర్భి టాకీని రూపొందించి మ్మాతమే ఈ రేడియోనాటికా (ప్రదర్శన (న్మకియ మొదలిడబడి నటంనే రేడియోలోని కబ్బమునకు రూపమును తోడుపరచగ నను, ఆది అత్యంత పరిణతిని అచిరరాలముననే అఆర్జించినది టెలివిజన్‌ రూపొందినది (19080), రేడియో నాటికలలో నటించువారు (శ్రోతలకు చక్కని అను మానవ పతిధ సాధించిన ఘనకార్యములలో అ్యగ్మశేణిని భూతిని కల్గించుటకు తమ కంరధ్వని వెననే ఆధారవడుట ఆ్యకమించువానిలో టెలివిజన్‌ ముఖ్యముగ గణనీయము. తవ్పనినరి. హస్తాద్యవయవముల చేష్టల వలనను, కన్నీరు పూర్వవు యోగలు దూరదృష్టి, డూర్మళవణ శక్తులను ఆర్జించెడ్‌ మెదలగు వాని వలనను ధావమును [శోతలకు తెలియజేయ వారని (వితి, ఆ కలకు యధార్థతను కల్పించి (వజా సామా టకు ఆండు అవకాశము హన్యము ఆయా భావములను కంర న్యమునక గైతము అట్టి శక్తులను ఈ బెలివిజన్మ్‌్స్మకియ సులభ న్వరపు మాద్పుంద్వారా మృాతమే వ్యక్తమచేయటకు నటుడు సాధ్మమలుగ చేసినది. నాటికలను, సినీమా చితములను కృషిచేయవలని ఉండును; కావున అట్రి నాటీక (శ్రోతలకు దూర (పసారితములుగ చేయటవలన ఆయా కళలకు ఇది నచ్చవలయనన్న నాటిరారతనయ ఒక (వత్కేరరీతిలో జడ లోడ్పడుచున్నది. ఒక విధముగ మూకీ, రేడియోనాటింల గట ఆవక్శరము నాటికలోని వాశ్యముల తికమకటగగు, నవ్యేళనమగ దీనిని భావింపవచ్చును* ఆతి డిక్టమలగను ఉండిన విరువారికి అర్ధము కానేరవు ఫొటోగ్రఫి సాధారణపు నాటకమును చడువుకొనువారు ఒక వాక్యము దృళ్య జగత్తులోని రూపములగు ఆనుకరించు చితములను అక్తము కాకపోయిన దానిని మరల చదవృ్వకొనగలద. కాని ఎంత వా స్తవికతతో చితించుటరు చితకారుడు తన రంగులను రేడియో నాటికను విను శకోతలప ఆ అవకాశము దుక్షభము కుంబెను ఉపయోగించినను ఆది అచ్చపు వాస్తవికతను అందు 39

యాంతికరళలు కొనజాలడు, అందు ఏదియో ఒక లోవము కన్పట్టుచునే తీనిఉండినమెడల ఆ రెండింటికి చెందిన “నెగటివులో (విలోమ ఉండును. కొని దాడాపు 200 నంవత్సరముల కిందట కని చ్చిఠాల)ను కలివి కొమ్మమీద వడ్ని రూరుచున్నటులనే సౌటో పెట్టబడిన ఫొట్యోగాధిక కెమేరా మూలమున దృళ్యవస్తువును తయారు చేయవచ్చును. యథాతధముగ ఫలకమువై బొమ్మగ రూపొందకజేయట సాధ్య (గాఫిర కళలు మైనది సొధారణముగ చ్చితరళలో చితరాదడు న్వయముగ రచిం

ఫొట్లోగలీ అనునది ఒక (గీకు దాషావదము; రాంతిలేఖ బన త్రము 'వాలిరచ్చితమ అని వ్యవహృతము. ముదది సము లని దీని అర్ధము. భౌలిక రసాయనిక విజ్ఞానములందలి. ష్య సొయమన ఈ మౌలిక చిఠ్రమనకు అనేకవు (వళు కొన్ని స్నూతమంను భల్మవదరీతిలో నమ్మేళనము చేయుటవలన (స్వ గ్రని ఇనసామానుమునరు టందుదాటులోనిక తెచ్చుట ఫొటోగావిర దృకియ డూపొందినది. ఇందలి. చ్చిత్యగహణ. ష్య్యగ్యరన్నది. కాని అందువలన మౌలికచ్చిరమలోని మారక ద్రధియ భౌతిక కాస్త్రమనప సంబంధించినది, చిత నంవిక క్యా పైత్యలలో పద్చుటింవచేయట కష్టసాధ్యము. అందుల శై సనము రసాయన కాస్త్రమనకు చెందినది. తొలుత ఒక జ్యాక్ట తప్పరీతగనే (పఠుంను దూపొఏదించు ఒక విధానము యాం్యతిక వృకియగ రూపొందిన ఈ ఫొట్యోగఫీ, కాల్మకమ ఏర్పడి, అందలి ప్రాళన్త్యమగు ఇట్టి లదియ. వత్యేక కళా మున, అందలి వివిధ పరికరముల నిర్మాబమున వచ్చిన లైగముగ చేరాందినడ అదియే'గావక రళ, మార్చులపంన ఎప్కప పరిణతిని పొంది ఒక నృజనశీలక లం లం విఠపు వకు కాన చ ॥ కళగ పరిణమించినది. [వకృతి దృఖ్యములను వాన్తవిత _ తారంట హు న సం పన స త

బైటి న పల గ శ ౮ ములలోవ్వ్యావిలో ఉండినది ఆ విధానమున చితరారడు ఒలుకునటుల ల్తీయుటడు ఇండు ఇవుడు “ఫిల్టర్లు లనునవి వాడ మండుగ బక్‌ న్మెచ్చిని వేనికాని చానిని కొయ్యమీవ చక్కగా ఐడుచున్నవి. వీని మూలమున తన దళలతను అనుసరించి టం లన రద పదల కళ్యానష్ట దృశ్యములను, మననునకు హత్తురీతిగ, దూపొందించ ననా స సనన స ప! న స వాడిన కాగితముంనుబట్టి ఎన్ని వరులపైనను తయారుచేయ గలుగచున్నాడు. ణ్‌ టను వీలయ్యెడిది పూర్వపు జషానులోని చిత్రకారులు కొందర

దూరా సామీష్యముల సద్వినియోగము. వలన కిళ్యానష్ట క న సా స స న్య న్‌ నక పన సక | ఈ వదడ్తతలో తయారుబేసిని వర్షచితరమల [పవంచ పసిగ్గిని ఫొట్యోగఫీయందు ఒక నృజనశీలతిను లేగలుగుదున్నాడు. ఆంించవి స్‌ హా 9 వస్తువులు చిన్నవైనకొలది వానిని దగ్గరలోనుండి చూడవల “థనాతన కాలమన ప్రాఠ్శాత దేశములలో (గాధిక లభ యనను ఆకాంకృ వీర్పడును ఈ ఆకాండ్య వరిపూర్తికి ఉవ ల వదన క క్‌ ములగ యోగించునవియే క్లోజప్‌ చ్నిలములు. పెద్ద థాగములోని ఒక ఎరగని విననించినది కొయ్య లక్‌ య చె స వస్తువును (వదర్శింప వలెననినను, చిన్న వస్తువును చాల నన్ని కనన క! క ఉన కానం క యమన హితముగ [పదర్శించచలయననినను ఈ క్లోజప్‌కౌళలము ఉప రాగశకుమీద బావను. న్‌ (న ల నై కలించును. ఇట్టి ఫొట్యోగఫీ ఒక నుందరకళ చిన్న వసువులు గంట మద పటం క శ్లోజప్‌ఫొటోలో నూడ్మ్మవివరములు గోచరించుటయేకాక వస్తువు స 029 క ను క్ష దానిని మ్ముదించురితి ప లోని న్పర్శత న్ఫురితమై తతృలితముగ (వ్రదర్శితమగు ల ఖే (వ్రేయలు వై పాయింట్‌, ఆకాటింట్‌, మె నుంచరరూవమ రసాత్మకముగి ఛోభిజ్లును ట్‌, ఎచ్చింగు అనునవి పలువిధములు కలవు.

ఇక దూరమున నుండి వస్తువులు కన్నట్టు రీలిని (వద వైవికాక లిన్యోవింట్‌ అను వేరొక విధానము చాల వాదుక ర్మించునది దెచె-ఫొట్యోగఫీ, ఒక గిరి ఇఐరమునో, నదికి లోనికి వచ్చినది రబ్బరువతె కనృట్టు 'లినోలియము ఆనుదాని ఆవలనున్న సొధమునో, దూరమున నీరు త్రాగుచున్నపులినో, పట్టావై న్కెచ్చిని చెక్కి ఇందు ముదణసాగింతురు కొయ్య చెట్టున చిటారు కొమ్మవై ఉన్న కొంగనో చ్మితమున చక్కగ మీదను, రాగిరేషమీదను చెక్కుటకన్న, లినోలియమువై ఆ (పదర్శితమ చేయటకు ఈ విధానము ఉపయోగపడుచున్న ది, పనిని సాగించుట నులధతరము, సులభముగ ఆగునట్టి లట్టి

ఫాట్మోగఫీలో ఒక విఠపు నృజనశీలతను తెచ్చినది ఫొటో వన్తువువై చెక్కుటలో చితవారునికి దాగుగ స్వేచ్చ లభించును. మాన్‌ దేజి ష్రకియ. ఒక నమయమున ఫొటోలీసిన కొమ్మమీద అందువలన తన ఊఈచాచ్చితమును త్వరలో రూపొందించ పక్షీ ఉండక పోవచ్చును, కాని అడివరలో పక్షిని మ్మాతము వచ్చును.

40

చేతిపనులు

మనుజుడు నంగీత, సాహిత్య, చిత, శిల్ప, నృత్య, నాట్బ నిర్మాణకళ చక్కగ వర్ధిల్లిన ది టాంగ్‌ కాలపు మృణ్మయ కళా 'సేవనమ్మాతమున తన నిత్యవీవితమును సుఖమయముగ ప్మాతలు ఎప్కువ అంంకృతములై నుందరముగ ఉన్నను గడువవాండు*, ఇవి అన్నియు మననగునరు నంబంధించిన నుంగ్‌ రాలపు నరళ నివుణత అందు కన్నట్టదు. మట్టిపని కళలు రసాత్మక [పయోజనమును మతమే ఇవి ఈయగల వింగాబిపనిగ మారిన తరువాత చీనీయుల నిపుణత మరింతగ ౧ను కావున దాహ్య (పయె-+జనాత్మర ములంగుకళల ఆవశ్యకత ముందంజ వేసినది. చీనానుండి జపాను దేళము వింగాణిపని వర్చడినది. అట్టివానినే చేతివనులు అని వ్యవహరింతుము లోని రుషలతను (గహించినది. వళావిపానులగు జపానీయల పాన ప్యాతలు, వస్త్రమల, భూషణములు, శయ్యలు, వీరములు. చేతిలో ఆ పనితనము ఒక మభురతను చసంతరించుకొనినది. మొదలగు వస్తువుల నిర్మాణమున ఈ చేతివనుల వినియోగము ఆ ఏింగాణిప్కాతల అలంకరణలో జపానీయ కళ్ళాసష్టలు ఒర 1పానీన కరొలమునుండియు జరుగుచున్నది, అయినను నహజ రమ్మృరకవితను, ఒక మధుర నంగీతమును నృృీింప నేర్చిరి. ముగ మానవుడు ఉపయోగమాతమున తృవ్రిచెందువాడురాడు, ఆభాషణ శిలము నాందర్వమును కూడ అరాక్షించును, అందువలన నితల్యావనర ఎ వస్తువులను దూడ కళాత్మకమలుగ నిర్మించుటలో అతడు _ గగలను ధరించుట అనునది ప్రాదీనకాలమునుండియ నంతృ్రి చెందును. ఇదివరలో వేరొక చోట ఈయబడిన అరు మానవుని లోగొనినది- ఆదిమమానవుడు ఎముకలతో, దంతము వడి నాయగు కళల పట్టికలో పాచీన కారతీయలు వివిధవస్తు =” ఆధరణములను నిర్మించి, ధరించి, ధరింపజేసి నంతసిం నిర్మాణ కౌళలములను (వ్రత్యేక కళలుగ ఎటుల వరిగణించిరో. బెడీనాడు. [కమముగ వెండి-బంగారములు, తక్కినవానిని తెలుపబడినది, లు.ధార్థమున నాగరికతయ, అందుతో పాటుగ అన్నింటిని రాదని, నగల నిర్మాణమున (ప్రముఖతను లర్జించి మానవుని ఆవసరములను, వెటగుచున్నకొలది లబ్టి అవనర నవి. పవంచమునందు అంతటను తీ వురుష వివకతలకుంగడ వస్తువుం వై విధ్యములగు, వాని నిర్మాణకౌవలములును ఐహు అందరును నగలను ధరించుట, తద్వారా ఆనందమును నంభ్యారమరై నవి. కాని వీనియందన్నింట కొన్ని మ్యాతమే.. పొందుట ప్రాచీనయగమునుండియ కననగుచున్నది.. కాని (ప్రావీనరాలమనుండియ మానవుని ఆదృతిని పొందినవి. కొంట్రమమున పుడషులయండు ఈ ఇచ్చ నన్నగిర్లినది, స్త్రీల వానిలో మిఖ్యమగ వేర్కొనదగినవి- 1. కుంధకార?ల్పము. “పందు తరతమ. భేదములతో ఈనాడును అన్ని దేశము (కమ్మరిపని), ర ఆభూషణ ?ల్పము. లందును భూషణాని కన్పట్టుచున్నది. ఆభూషణ శల్చ నిపు

కుంధరార శిల్పము ణులు లొలత నుండియు నంఘమున ఒడ వరిగణనీయ స్టాన

చర్చిత వూర్వయుగము నుండియు మానవుని నిత్యోవయోగ "గో టయ మించిరి. వస్తువులలో ప్యాతలు. అనితర (ప్రాధాన్యమను. పొందినవి ఉవయోగమునడును సొందర్యమనకును నమన్యయతను అందువలననే. అనేక దేళమలండు (ప్రాచీన. కాలమున కూర్చినవి చేతిపనులు, కాని ఇందులకు, ఒక విధముగచూడ, కుమ్మరివని. (మట్టిష్నాతల నిర్మాణము) విరివిగ సాగినది ఆ ఆభూషణశిల్పము ఆవవాదమని అనివించును. ప్మాతలవలెను, నిర్మాణవిధానమే కాలమమున తూర్పు ఆనియా దేశములలో దుస్తులవలెను నిత్యావసరములకు భూషణములు పనికిరావు" వింగాణిపర్మికమగ రూపొంది జగద్విభ్యాతిని గడించినది. అటుంని, ఆభూషణ ?ల్బము లలితకళల లఅెక్కులోనికివచ్చునా

మట్టిప్మాతలను ఆధారముగ [గహించిన అలంకరణకళయు అనిన దాని న్వథావమునుబట్టి అది అటుల కానేరదు. ఈ ఆ ప్రాచీన యగముననే వాగుగ పరిణతిని పొందినది, ధారత ద్యూన్లితో చూడగ ఆభరణములకు యథార్థమున స్వీయవతి దేశమున ఆచ్చటచ్చట [తవ్వకములయందును, ।గీను, ఈజిప్తు వత్తి ఒట్టిదియ లేనటుల తోచుచున్నది. ఆభరణాల సౌంద లలో (పావీన కాలవు రాజుల నమారులందును అలంకృతము ర్యము, వ్యక్తులు వానిని ధరించినపుడు మ్మాతమే, (వన్ఫుటము లగు ఇట్టి మట్టిహ్మాతలు లభించుచున్నవి. కాగలుగును. ఆభరణధారణవలన ఆభరణములకున్ను, వానిని

బీనా దేశమున అన్ని రాజవంశముల పాలనా కాలముల. ధరించిన వ్యక్తులకును సొందర్యము ఉవలద్ధము. లోను, (కి. వూ. 1800 మొదలు క్రీ. ఈ. 1200 వరకు, పాత నం, దేవ్‌ సర, తే

కళశాపుర్శము

రళలుగాని, చేతివనులుకాని మానవ. జీవితము 'నుండియే వలసినదిగ అర్థించెను. ఆందులకు ఆ శిల్పి ఆ విద్యార్థిని “నీకు ఉద్భవించినవి, మానవ జీవితము నిమిత్రమే రూపొందినవి= చ్మితరచన తెలియనా*' అని [వళశ్నించెను. “తలీయదిని విద్యార్థి కొవున మానవ జ్లీవితమునుండి అవి విడివడి ఉండజాలవు. (పత్యుత్తరము ఈయగ చితరచన రానిది శిల్పమును తెలియ ఒక్కొక్క కళ మానవ జీవితమునకు ఒక్కొక్క విధమున జూలవు. కనుక ముందుగ చ్చితకళను నేర్చుకొనిరమ్ము' అని శేయస్కారి కాగలుసచున్నది. చ్మితకళ మానవునకు వర్ణ విద్యార్థికి నలహోను ఇచ్చెను. ఆంతట విద్యార్థి చ్మితకాడుని మర్మమును జెలువును; నంగీతరళ నాదమర్మ్శమును తెలుపును; వద్దకుపోయి ఆ కళను నేర్చవలనినదిగ యాచించెను. అందు తక్కిన కళలు తదితర మర్మ్శములను తెలియజేయును, కంటికి లకు ఆ చిత్రకారుడు “నీవు నృత్యకళను అధ్యసించితివాళి అని కనివించువాని మర్మములను, చెవికి వినిపించువాని మర్మము ఆ విద్యార్థిని (వళ్నించెను. అందులకు తన ఆపరిచితిని విద్యార్థి లను తెలినికొనపండ జీవించుట అంధ, బధిర జీవితము వెల్లడించెను. ఆంతట “నృత్యకళ తెలియరున్న అంగ భంగిమ కాగలదు. దృళ్యములందును, [శవ్యములందును కన్నట్టు లను చితింప వలసీనపుడు _పమాదము ఘటిల్లగలదు కావున సుందరతను౭డి అట్టి మానవుడు వైదొలగిపోగలడు, నుంద ముందుగ నృత్యకళను నేర్చుకొనుముూ అని చ్చితకారుడు రతనుండి దూరమైనంతట అసౌందర్యము జీవితమును ఆక నూచించెను. తరువాత న ర్తకుని నృత్యశికణమునకై అర్థిం మించును. ఆంతట ఆనందము అంతర్హితమ/ఏను; (బతుకే వగ *నంగీతమును తొలుతగ అధ్యనింవుముి అని ఆతడు మృత్యువుగ మారిపోవును. విద్యార్థిని ఆదేశంచెను ఇక సంగితవే త్తయును నంగీతమునకు

కనుక జీవితము మరణముగ పరివర్తన చెందకుండ ఉండ ముందుగ సాహిర్య వరనమ ఆవళ్యరమని ఆ విద్యార్థికి తెలియ వలయుననిన ఆనందమును భృదపరచుకొనవలయును* అందు జేసెను. కట్టకడరు సాహిత్యాచార్యుని వర్దరు పోయి ఆ విదా్థి లక్సై జీవితపు దరిదాపులకు అసొందర్యము. చేరకుండ జాగ సాహిత్యమును పరించి తదనంతరమున వరునగ నంగీత, రూకత వహింపవలయును.' దానికి ఏత్తైక మార్గము కళలకు నృత్య చితకళలతో పరిచితిని పొంది, శిల్చివద్దర చేరి శిల్చ దూరముగాడండ మెలగసటయే. కళాతత్ర్వమును. గాఢముగ మును అభ్యసించెను, (గహించినవానికి జీవితరహన్యమే చేజిక్కగలదు. ఇట్టి గహణ కళలన్నియు ఒకదానితో తక్కినవి ముగివడి ఉన్నవనుట శకి సౌందర్యోపాసన మూలముననే లభ్యము ఆసముఖము, వై కథ విస్పష్టము చేయచున్నది. ఈ నత్యము కళ్ళాసష్టల ఆత్యల్పమునగు (వతివస్తువునందును సౌందర్యమును తిలకింప విషయముననే వాడు, సహృదయులకు నైతము వర్తించును, గలుగు సామర్థ్యమును నంపాడించునెడల దృశ్య జగత్తునను, యథార్థమున కళ్ళానష్టకన్నను, నహృదయునకే ఇట్టి నమగ ట్రవ్య జగత్తునను మాధుర్యమయముకానిడి, తేటోవంతము. క్రణాపరిచయము ఎక్కువ అవళ్యకము. దేళమున కళాకారం కానిది ఒక్కూటియు ఉండనేరదు కన్నను, నహృదయల నంఖ్యయే ఎక్కువగ ఉండవలయును

ఇట్టి సొందర్యధావన ఏ ఒక్కా కళయందుననో గువ్రమై ఆటులని కళాకారులకు నియమములను. కల్పించు. బాధ్యతను లేదు. కళలు అన్నియు అందులకు సామూహికముగ (పోది సహృదయులు తమవై వేసికొనగూడదు, కాని కళాకారుల రచ చేయచున్నవి* ఆందులకే ఏ ఒక, కళలో కోవిదుడు కావలయు నలలోని లోపములను అభినివేశరహితముగ ఎ తీచూపుట ననినను, తక్కిన కళలతోకూడ పరిచితిని ఆర్జించట ఆవళ్య సహృదయం దాధ్యత. అటుల జరుగని యెడల కళకారులు కము. ఒక కళయందు కలిగిన దడత తక్కిన కళలతో గాఢ ఒక్కొాక్కపుడు దారితవ్పి, వెలుగును చూడజాలక, తామ పరిచి౨ని సంపాదించుటకు ఎంతయో తోడ్పడును. కళలకు ర్రలించినవి అన్నియును ఉత్తమములే అను [భమలో పడి గల ఇట్టి నన్నిహిత నంబంధమును విక్టుధర్మో త్రరములోని ప్రోవుట జరుగవచ్చును. ఇట్టి (భమ్యవమాదములనుండి. కళా ఈ దిగువగాథ వ్యక్తము చేయుచున్నది కారులను వెలికి తెచ్చునది నహృదయుల విమర్శయే.

శీల్చమును నేర్చుకొనవలయనను అభిలాషతో ఒక విద్యార్థి నం, దేవ్‌ ఎయలుదేరి ఒక శిల్చివద్దకు పోయి తనకు శిల్చ్పమును నేర్ప

ఠి

లలిత కళా వికసన చర్మిత చర్మిత పూర్వ యుగము (99. పూ. 380,000-89. పూ, తి,500)

మానవ నంఘపు నాగరికతా సౌధ నిర్మాణమున విజ్ఞాన పునకు వలన పోయిరనియ కొందరు పండితులు తలంచు శాస్త్రీయ కొళశలముతో పాటుగ లలిత కళలును _పముఖప్మాతల చున్నారు వహించినవి ఆఎ౨దువలన మానవుని చర్చిత ఆరంభధితమయిన ఇంతటి దీర్షకాలమున ఆయా [ప్రాంతములు వివిధ నాగరిక నిమునముననే లలితకళా వికనన చర్మితకును నాండీవాచనము తల (వభావమునకును, భూకంపాది (పకృతి నందోధముల జరిగెనని భావింవవచ్చును, అంతియేకాడు, ఒక విధముగచూడ కును గురియగుటయు, తతృలితముగ పూర్వ నాగరికతరు మానవ చరితకన్నను లలితకళా వికనన చరితయే సనాతన చెందిన అఆవళేషములు లంతరించుటయో, మరుగుసడుటయో త్వమున మిన్నయని భావింపవలసి యున్నది జీవపరిణామ [ప్రాయికముగ జరిగియుండును. గాఢమగు అన్వేషణ వలన గతిలో మానవుని కన్న ముందుగ రూపొందినవని చెప్పబడు మ్మాతమే అందు మరుగుపడిన వానిని కనుగొన వీలగును ఇట్టి కొన్ని జంతువులందును పకులందును నైతము లలితకళా అన్వేషణను యూరపునందు అచటి పండితులు నిర్వహించిరి+ విపాన కన్పట్టు చున్నడి మగనెమలి నాట్యమున, వుంస్కోో కావుననే చర్మిత పూర్వయుగపు మానవుల సాంఘిక శీవనమున్ను కిల కుహూరారమున, తేనెటీగల తేనెవెరయందు, గిజిగాడు తెలియజేయు అవశేషములు బాలవరకు యూరపుననే లభ్యము గూటిలోన (కమముగ నాట్య, నంగీత, శిల్ప, వాస్తశిల్పముల లఅగుచున్నవి ఆసియా, ఆికాలలో ఆ అవశేషముల కొరకై విన్నాణముల ద్యోతకములు కావని ఎవరు అనగలరు? ఈ అన్వేషణ గాఢముగ సాగింపబడలేదు అందువలన పస్తుతము విన్నాణమే కమగతిలో ఆదిమ మానవునియందును నున్పష్ట నకు ఆదిమ మానవునియందలి కళా వికనన రీతిని తెలినికాను తను ఆర్జించుటకు కృవిచేసి ఉండును. టకు ంయమారపునందలి _అవశేషములనే ఆధారముగ మనము

కాని ఆ కృషి ఆదిమ మానవుని కాలమున కొనసాగిన తీరు బచహింపవలసి ఉన్నది. ఆన్నులను బెలిసికొనుటకు లభించు ఆధార సామ్యగి అత్య కాని, వైన తెలుపబకిన ఆవశేషముల వలన తెలియగలుగు ల్పము. లివియ, లివి సాధనములును రూపొందని ఆ యగపు నది చాల అనమ్యగము. దీనియందు ని ధ్యమైనంత వరరు మానవుడు వర్తించిన రీతిని [గహించుటకు, ఆ యగపు నిర్మా నమ్మగతను చేకూర్చుటక్తై పండితులు 'ఆంపాలజీ అను ణావశేషములు మ్యాతమే మనకు కొంతవరష సాయివడు. విజ్ఞాన కాఖవై ఆదారపడుచున్నారు. సాంన్కృతిక రీతిలో చున్నవి. ఈ అవశేషములును విరివిగ లభించుటలేడు ఇందు మానవ వర్గములన్ను వింగడించి తత్పరిశీలనా ఫలితములను లప కారణములు నున్నష్టములు నృష్టి వరిదామ గతిలో మాన తెలియజేయనది ఆంతపొలజీ. దీనిని “మానవ విజ్ఞానము వుడు ఇప్పటికి నుమారు 125,000 సంవత్సరముల [క్రిందట అనియ ప్యవహరింపవచ్చును. సాంన్కృ్బృతిరమగ ఆదిమ దూపొంది ఉండునని పండితుల అధ్మిపాంపము ఆఅటులని ప్రాయిలో ఉన్న మానవ వర్గముల వరిశీలన ఈ విజ్ఞానకాఖకు భూమియండు అంతటను, అన్ని దేపషములందును, మానవుడు చెందిన ధ్యేయ విషయములలో పముభఖము, ఆధునిక (పపంచ అపుడు మృాతమే రూపొందెననుఓ వారి అభిపాయము కాడు, మన చైతము కొన్ని మాకమూల తావుల వసించు ఇట్టి వర్త వేర్వేరు [పాంతములండు వేర్వేర కాలములందు జరిగియండు ముల సాంస్కృతిక విశేషములు అంతపాలజీ వలన మనరు టయ నంధవమే. తొలుతగ ఆనియాయందును, అృఫికా తెలియవచ్చుచున్నవి. ఈ వర్గములలో కొన్ని తక్కిన నాగరి యందును మానవుడు రూపొందియుండెనని భావించుటకు కొన్ని కతా 1పపంచమునుండి నంపూర్ణముగ _ వేరుపడి దాదావుగ అరాధముల్లు కలనవ్ర, ఆ,ఫీక్రాలోని ఛాలుళటి చూనవులే య్రార ఆదిమ నూనవ్న సుష్రమలన్ను సోళ్ళిడన్నవ్లి. బట్టి వర్గము

(తశ

చర్విత పూర్వ యుగము పరిశీలన వలన ఆదిమ మానవుల థావనారీతులను అర్థము బేసి వేర్వేర స్థలములలో దొరికిన వానికిని ఆయా రాల నామము కొనుటకును, ఆదిమ మానవ సంఘమును గురించి అవశేష లనే కాస్త్రజ్టులు వాడుచున్నారు. ఈ [కింది ఉదాహరణమువలన ముల వలన మనము తెలినికొనిన దానికి నమ్యగతను చేకూర్చు. ఆ విషయము స్పష్టము కాగలదు. యూరపులోనే మొరేవియా కొనుటకును వీలు కలుగుచున్నది= అను వేరొకచోట కొన్ని పురాణ శిలా యగవు అవశ్రేషములు ఇట్టే ఆధారముల సాయమున చర్మీత పూర్వయగవు లలిత లభ్యములై నవి, ఇవి ఆరిగ్భాన్‌ వద్ద దొరకిన ఆవశేషములకు కళా (పగతిని (గ్రహించుటకు ముందుగ అందులకు ఉవకరించు నమ కాలీనములో, లేదా కొలదిగ పూర్వ కాలమునకు చెంది కొన్ని పారిభాషిక పదముల వివరణము ఇట ఆవశ్యకము నవిగనో గుర్తింపబడినవి. అందువలన (ప్రాదేశకముగ మొరేవి దాదాపు [కీ, వూ. 8500 ప్రాంతము నుండియు. కార్మితక యాతో ఆరిగ్నాన్‌కు ఎట్టి సన్నిహితత్వము లేకున్నను మెొగే యుగము మొదలిడినటుల విజ్ఞుల అభ్నిపాయము. +ల్పంతర్టుు వియా యందతి పురాణ శిలా యుగపు అవశీేషములను కూడ పూర్వపు చర్మిత పూర్వ యగమున, పూర్వ ఉత్తర భాగము ఆరిగ్నేషియన్‌ పథమ భుట్టపువిగ శాస్త్రజ్ఞులు వ్యవహరింతురు. లను ఆయా కాలములో మానవులు వాడిన రాతి పనిముట్లలోని ఇటుల స్థల నామములతో తొలుత ముడిపడిన ఈ కాల నామ వనితనపు మార్పులను బట్టి పురాణ శిలాయుగము, నవ్యిలా ములు వివిధ (వదేశములందలి వురాఃణ శిలాయుగప అవశేష యుగము అని దార్మితకులు వ్యవహరింతురు. శ్రీప.125,000 ముల సాంస్కృతిక దశలను తెలియణేయు సాంకేతీక నామము నుండి 10,000 వరకు పురాణ శిలాయుగముగను, ' తరువాత లుగ వాడుకలోనికి వచ్చినవి. (చూ: నం, 1; పు, 7) చార్మితక యుగారంభము వరకు నవ్యశిలాయగముగను స్థూల పురాణ శిలాయుగపు చరమ భాగమున ఆరిగ్నేషియన్‌ కాల రీతిలో లెక్కింపబడుచున్నవి. కొందరు వండితులు ఈ రెండు మునకు ఆదిమ మానవుని యండు ఒక విధమగు నిర్మాణకుళ యుగముల మధ్య నంధియుగము వేరొకటి కలదనెదరు. వారి లత నెలవు కల్పించుకొనినది. మోటురాతి పరికరములతోనే ఆభ్మిపాయమున నవ్య శిలాయుగప్ప పూర్వభాగమే ఆనంధి రంధములు- వేయట, ఆ విధముగ రంగు వస్తువులను నంధిం యుగము, చుట, బండలను, కొయ్యలను నునుపుగ లీర్చి దిద్ధి, కావలసిన వై వానిలో పురాణ శిలాయుగవు చరమ భాగము నందలి రీతులుగ రూపొందించుట సాధ్యములైనవి. అచ్చముగ ఈ మానవులలోని లలిత కళా వపానను గురించి మ్మాతమే మనకు పనులను లలిత కళలుగ మనము భావింవము, నిర్మాణ కళ కొలదిగ తలియవచ్చుచున్నది. ఆయుగపు పూర్వభాగమునందలి లతకు తోడుగ సౌందర్య భావనయు కుదురుకొనినపుడే దానిని మానవుల వరికరములు [వవంచము నందలి వివిధ |పాంతము లకిత.కళగ వ్యవహరింవవీలగును. ఆ నాటి మానవుడు తన లలోంచీనా, ఇండియా, పాకిస్తాన్‌, పశ్చిమ ఆసీయా, అవికా, నిత్య జీవిలావనరములకై [పతిక్షణమున కృవ్నిచేయవలనీ మెక్సికో, తెనడా, యనైై టెడ్‌ స్టేట్స్‌, (గ్రీన్‌లాండ్‌, 'యారపు ఉండుటవలన ఆర్థిక పయోజనపు దృష్టితోనే అతని నిర్మాణ లలో-లభ్యములగుచున్నను లలిత కళా దృష్టిలో వానియందు ములు రూపొంది ఉండుననుట వాస్తవమే; కాని ఆందులప గల (ప్రాముఖ్యము హన్యము, తోడుగ సౌందర్య కావనయ క్ఞాతముగనో అజ్ఞాతముగనో ఇక పురాణ శిలాయగవు చరమ ధాగమును మూడు" కాల ఆతనిని లోగానెనని ఆ నిర్మాణావశేషములు విళశదము చేయ ములుగ-(1) ఆరిగ్నేషియన్‌ కాలము (8 పూ. 50,000. చున్నవి. 20000, (2) సోల్యూటియన్‌ కాలము (క్రీ వూ, 20,000- నిర్మాణ పశలతయు లలిత కళాభిరతియు కలని మెలి 18,000, (8) మెడ్డలీనియన్‌ కాలము (శ్రీవ 16,0002 తొలుతటి ఆదిమ నసంఘమున బుట్టల అల్లకము వంటి వానిలో 10000) లను రీతిగ-న్టూలముగ "విభజించి" చార్మితకులు డ్యోతకములై ఉండునని విజ్ఞాల అభ్మిపాయము. బహు" వ్యవహరిరిచుచున్నారు. ఈ మూడింటిని కలివి కొందరు ఇందు జంతువులును, పషులును, (వ్రకృతియ మానవునికి వర “*కోమాగ్నన్‌ కొలముో అని వ్యవహరించుటయు కలడు, వడిని దిధ్ధిడండును. సాలీడు వ్యూహము, గిజిగాడు గూడు, వూర్వ శిలాయగప్పు త్రవ్వకములు లధ్యములైన స్థలసామము ఆకులును రెమ్మలును అల్లిబిల్లిగొని వనములందు కన్పట్ట లను అనునరించి దార్మితకులు ఈ పేరులు పెట్టిరి. [ఫ్రాన్సు నుందర దృళ్యములు మానవునిలో అనుకరణేచ్చను లొలళ దేశములోని ఆయా న్ధలములలో-ఆరిగ్నాన్‌, సోల్మూపే, లామేగ్గ రేకేత్తించితండును. ఇటుల రూపొందిన అల్బకళము. [క్రమముగ లీన్‌ అను వానియందు-దౌరకిన అవశేవములను నికితముగ నేతవనిగ వరిణమించినది. చెట్టు బెరడులు, ఆకులు, నార రేడియో కార్బన్‌ శోధనాది ఇాస్త్రీయ విధానముల వలన వఠీ ఈ నేతపనికి ఉవకరించినవి. ఆఎతటంతట మానవునియంద వంచి వాని కాలములను నిర్ణయించుట జరిగినది. " ఇట ఒక నృజనకీలత పవెంపొందిన కొలది ఆ పనితనమున సౌందర్శవ విషయము . వరిగణనీయము. * వై కాలములకు చెందియ పాలును-ఎక్కువ చేయటత్తై లృవ్షి-స్తాగినడి. నేటిరిని కొన్ని ణీథ

చర్మిత పూర్వ యుగము ఆదిమ వాళులలో ఈ సేతవనితనవు విన్నాణము రననగు గారెల, ఆవులు మొపెలగు జంతువుల మందల పళిపోషణము చున్నది. వలన జీవించు వారలు, ఆ జంకువులలో చనిపోయినవాని చర్మ వై నేతపనితో పాటుగ కుమ్మరిపనియ [కమతః రాణింపు ములనే ఆచ్భాదనములుగ ఉవయోగించి గుడారములను నకు వచ్చియండును- బుప్టీల ఆల్లకపవు వని నుండియే కుమ్మరి నిర్మించుకొని కాలము గడవెడువారు. నంచార జీవనమునకు వని పుట్టియండునని కొందరి అభ్మిపాయము. 'పేము మొదలగు అలవగిన అట్టి మానవులు తమకు కావలనిన చోటి కెల్ల కొని చానితో ఆల్రిన బుట్టను ఆగ్నిభయమునుండి కాపొడుటకై పోవుటకు ఆ గుడారములు ఉపకరించెగివి, ఇటుల తొలుతటి వైన పూసిన మందపు మట్టిపూతనే బాగుగ ఎండిన తరువాత మానవులకు ఉపకరించిన గుహలు, బొరియలు, పొదరిండ్లు, బుట్టనుండి చేదపరచినవుడు తొలుతటికుండ రూపొందియుండు కొమ్మం మరువులు, చర్మమల గుడారములు [క్రమముగ వివిధ ననీ వారి భావన; లేదా ఎండలో ఉండుట వలన మట్టిముద్ధ గట్టి రీతుల భవన వాస్తువునకు (తోవ దీనినవి. (ప్రకృతి నసహజముగ వడునని టగహించిన మానవుడు (గోమముగ తాను రూసౌందిం రూపొందిన గుహల యందలి రాతి వైకవ్ప, ద్వార వివరము, చిన మట్టీ ప్మాతలను నిప్పులో కాల్చుట మొదలిడుట వలన రాతి గోడలు, (నమ [క్రమముగ నాగరిక కాలపు రాతి గోడల నెనను ఈ కుంధకార విద్య రూపొంది ఉండవచ్చును. ఇక డాదా ఇిండ్ర నిర్మాణమునకు (ప్రాతిపదికలుగ ఉపకరించి అంతట మానవుడు ఆ ప్యాతలను వివిధ స్రమాణములలో యుండును, చెట్ల కొమ్మల మరువున వసించిన మానవుడు, తన రూపొందించి, తన అవనరములకైై _వంటకు, వస్తువులను వజ్జను ఉపయోగించి చెట్ల బోదెలనే న్రంధములుగ ఉపయో నిలవచేనికొనుటకు, వస్తువులను కొనిపోవుటకు, అలంకరణకు, గించి, కొమ్మలతో (ప్రక్క వాలు దూలముల నిర్మించి, ఆకు భోగములకు-సాధనములుగ ఉవయోగించియుండును,. అటుల లతో వై కప్పును రూపొందించుటను నేర్చియండును, ఇట్టి నిర్మించిన కొన్ని ప్వాఠలవై, వానిని కాల్బక పూర్వమే, భవనములు నేటికిని కొన్ని ఆదిమ సంఘముల నిదానము తన నృజన కీలతను తెలియజేయటకై కొన్ని (వేళ్ళ గురుతు లందును, ధారతాది (ప్రాచ్య దేశములందలి గామీణ (ప్రాంతము లను, కొన్ని రేభా చ్నితములను, లేదా కొన్ని జంతుచ్చితము లందును కననగుచున్నవి+ కాని పురాణ, నవ్య శిలా యుగములకు లను ఆనాటి మూనవుడు చ్వితించెడివాడు. ఆదిమ మానవుని చెందిన అట్టి భవనముల అవశేషములు మాతము, గుహలుతప్ప లోని కళాధిరతికి మృణ్మయ రేవా చ్మితముతే మొదటి (పన్ఫుట తక్కినవి, వఏవియ మనకు కన్పట్టుటలేదు. నవ్య శిలా యగవు నిదర్శనములు, ” ఆఅంతమునకు చెందిన కొన్ని జలనివానములు మ్మాతము 1854 కుంధకార విద్యయే ఇటుకల నిర్మాణమునకు [తోవతీని లో కనుగొన బడినవి, అ నంవత్సరమున స్విజర్హండులోని యండుననియ [కమముగ ఆబ్టివాని సాయమున ఇల్లు నిర్మిం కొన్ని సరోవరములలోని నీటిమట్టము అసాధారణ రీతిలో చుటను మానవుడు నేర్చియండుననియ కొందరి తలంపు, వడిపోయినది. అంతట అందు పాతబడిన చెట్ట బోదెలు విరి కాని ఇటుకలతో గృహములను నిర్మించుటను నవ్యశిలా విగ పల్నుపాంతములండు కనృట్టినవి+ ఆటుల పాతబడిన బోదె యగపు చరమ భాగమున మాతమే'మానవుడు సాధింప గలి దుంగలవై అడ్డు దూలములు వేసి ఇండ్లు పూర్వకాలమున గెను, అంతకు పూర్వమున మానవుడు వాన్తు శిల్చ (వగతిలో నిర్మింవబడ్‌ యండినవని పరిశీలన వలన స్పష్టమైనది.. ఇట్టి ఎన్నియో వివిధ ఘట్టములను అధిగమించి ఉండెననుట ఇండ్తు గల [(గామములు ఆయా నరనులందు అంతటంతట నృష్నము. _ - దూర దూరముగ. నెలకొని ఉండినటులకూడ విశదమైనది. వా స్తు వల్చ్పము - కొన్నియెడల కొన్ని ఇండ్ల అవశేషములు కూడ కొలదిగ కన్న శీత వాత ఆతవముల 'బారినుంగియు, దుష్ట జంతువుల ట్టినవి- ఆ ఇండ్లలో నవ్యశిలా యుగపు పరికరములును కన నుండియ, శ్యతువులనుండియ తన్ను కాపాడుకొనుటకై వచ్చినవి. ఇవి అన్నియు నవ్య శలాయుగపు చరమభాగము ఏదియో ఒక నెలవను కనుగొన యత్నించిన ఆదిమ మాన నకు, అనగా యూరపునకు నంబంధించినంతవరకు (క్రీ పూ వుని కృషితో వాస్తు శిల్ప్బమునకు శ్రీకారము చుట్టబడిఉండును. 6000 పాంతమునకు, చెందినవిగ లెక్కింపబడినవి. బహుశః చేపలను పట్టియ, జంతువులను చేటాగియు జీవించినంతకాలము శ్యతుజాధనుండియ, దుష్ట జంతువుల బారినుండీయు తవ్చించు మూనవుడు రాతిగుహలండును, బొరియలండుగు నివసించి కొను భావనతో నరన్సుల మధ్య గట్టి నివానములను ఆ ఆదిమ కాలము గడ'పెడివాడు, వ్యవసాయమునకు అలవడిన మానవుడు (వజలు నిర్మించుకొని ఉందురు. ఇట్టి జలావానములు ఫొను, తొలుత పొదరిండ్లలోను, చెట్ల కొమ్మల మరువునను వనించెడు తటలీ, స్కాట్‌ లాండ్‌, రష్యా, ఉత్తర ఆమెరికా, భారతదేశము వాడు. రాని కాలకమమున ఆ పొదరిండ్రను అనుకరించుచు మొదలగు వానియందును కనన/౧సచున్నవని ఆ తరువాత న్పష్ట బద్ధలలోను ఆకుభతోను -గుడిసెలను నిర్మింవనేర్చెను, ఇన మైనచి. ఈ జలాటానములను - ఆయా నరన్సుల ఒడ్డులతో శ్‌

చర్మిత పూర్వ యగమః కలుపు సేతువులును, దుంగల సాయముననే నిర్మింపబడినవి. వలన, 1కీపూ ౨4,800 కు చెందినదిగ - లెక్కింపదక్షినద్రి* ఈ జలావాసములే మధ్యయుగపు జలదుర్గములకు వీజరూవ తూర్పు, మధ్య యూరపులందు ఆరంభితమైన ఆ శిల్పవిద్య ములు, క్రమముగ పశ్చిమ యూరపునకు వ్యావించియండునని పండి జలావాసములందు కొనిండి, లేదా తక్కిన విధములనివా తుల అభ్మిపాయము. ఈ శిల్చావశేషములు అన్నియు ఒకే ఒక నములందు కొనిండు, ఆదిమ మానవుని కళాభిరతి ఎంతవరకు సాంస్కృతిక కాలమునకు చెందినవికావు- వీనిని పరిశీలించిన ద్యోతక మైనదనుటకు న్పష్టమగు వత్యుత్తరమొనగుటకు ఆధా పండితులు ఆరిగ్నేషియన్‌ కాలము మొదలుగ మెగ్దలీనియన్‌ రములు ఏవియు కనృట్టుటలేదు. జలావాసముల అవశేషముల కాలము వరక ఈ మూత్ర శిల్పము ఆంతటంతట హెచ్చు తస గాఢ వరిశీలన సాయమున కొందరు పండితులు ఆ జలావాస లతో రాణించి యుండునని అభ్మిపాయపడిరి. ఈ శిల్పములక్తై ముల ఊహా పునర్నిర్మిత రూపములను నిర్మించిరి, వానిని ఆ ఆదిమ మానవులు, ముఖ్యముగ, మబట్టీని, రాతిని, దంతమును చూచునవ్పుడు వాని పొందిక విషయమున కొంత రమ్యతను ఉపయోగించిరని తెలియ వచ్చుచున్నది. కొయ్యను రూడ్‌ సాధించుటకు ఆదిమ మానవుడు కొంత కృషిచేసి ఉండెననుట వారు ఉపయోగించి ఉండవచ్చును; కాని కాల్వపవాహపు ధాటికి గున్నష్టము. కాని వారి గృహాలంకరణరీతిని గురించి మృాతము ఆగక అది అంతరించియండును- ఈ చిల్చములలో వివిధ మనకు ఏమియు తెలియ వచ్చుటలేదు. ఇక ఈ విషయమున రీతులకు వ్యావ్లీ ఆనాడు ఉండెననియు కొన్నింటి పరిశీలనవలన ఆ నాటి మానవుల నమాధుతే కొంతవరకు మెరుగు. అట్టి నమా విదితమగుచున్నది. మట్టితో మూర్తులను నిర్మించి వానిని రులకు తెలుగు దేశమున రాషసిగుచ్ళ ఆను వ్యవహారము మండెడు పొయ్యిలోనో, లేదా అండులకై వీర్పరచిన జర కలదు (చూ; తెలుగు నంన్క్బ్బృతి 1-పు, 88). ఆదిముమాన విధవు ఆవములోనో కాల్బెడువారని అ యగపు మళ్టిశిల్ప వుని మరణానంతర నివానమునక్షై అతని ఆనవ్తలు నిర్మించిన ముల వలన లేలుచున్నది. అట్టి వానిలో [వముఖముగ పేర్కొ నిర్మాణముల అవశేషములే ఈ రాషృసిగుళ్ళు, (వవంచమున నదగినది మొరేవియాలోని డాల్నివెస్టోనినిలో లధ్యమైన తీ కొన్ని వదేశములందు ఇట్టివి అతి విన్ఫుతరూపమున కననగు మూర్తి. ఆ యగప్పు స్రీ రూప శిల్పమునకు. చక్కని లవ్య చున్నవి. వీనియందలి జ్యామితీయ రేఖా చ్చితములు, జంతు ముగ దీనిని వేర్కొనవచ్చును- గర్భవతియగు శ్రీ రూపముగ చ్మితములు, రాయి, ళంఖపుచిప్ప, ఎముక మొదలగు వానితో స్పష్టమగుటక్తై ఆ మూర్తి పృథున్తనవతిగను, 4&రు నితంబిని బేయబడిన జంతు శిల్పములు, పరికరములు మొదలగు వానిని గను, ఉన్నతోదరగను రూపొందింపబడినది. ఆ మూర్తి చూచునవుడు నమాధుల అలంకరణ విషయమున అఎతగ లభ్యమైన తావునకు నమీపముననే వెడ్‌మో న్తి అనుచోట ఒక ణ్‌ వహించిన ఆ ఆదిమ మానవులు తమ గృవాముల దంతము లభించినది. ఆది ఒక మహాగజపు దంతము, దానివై నిర్మాణాలంకరణలందు నైతము తమ కళావిపాస్తా పరితృవ్తికై రేభాళిల్ప (ఎన్స్‌గేవింగ్‌) రీలిలో ఒక స్రీ మూర్తి చెక్కబడి తప్పక కవి చేని ఉందురని థావించుటకు అవకాశము నది; ఇందులకు ఒక నునిశిత పరికరము ఉవయోగింపబకడి కలదు, ఉండవచ్చునని ఆ రేఖల వలన న్పష్టమగుచున్నది. స్రీమూర్తి శిలుకళ యందలి స్థాల్యమును, వర్తులతను రేఖల మూలమున ద్యోతక ఎ ములుగ చేయటకు ఇందు యత్నము జరిగినది. ఇదివరకు ఆదిమ మానవ సంఘపు శిల్పకళకు చెందిన కొన్ని అవ పేర్కొనబడిన మృణ్మయ స్త్రీ మూర్తికిని, ఈ రేభా శిల్చిత స్రీ 'శిషములు యూరపు నందలి పలు (ప్రాంతములలో లభించు మూర్తికిని దాల పోలికలు కలవని పరిశీలన వలన నృష్టమగు చున్నవి+ సోవియట్‌ యూనియన్‌లోని ఉ్యకెయిన్‌ రాష్ట్రము చున్నది. కాని మొదటిది (వకృతిని అనునరించి స్టోల్యము మొదలుగ పళ్నిమ యూరవులోని బెల్జియం, ఫపాన్సుల వరకు మొదలగు వానిని తెలియజేయగ, రెండవది నిలువు వేల్పుల అటనట ఇవి తవ్వకములందు కన్పట్టినవి. ఇంచేకాదు, ఉత్తర పరిధిలోనే స్థాల్యమును కూడ లెలియజేయుటకై కృషిచేసి నవ ఆసియాలోని నైవీరియాలో, (వముఖముగ రెండు (వదేశము లతను పొందినది. ఇటుల ఈ రెండు విధముల శిల్ప కళారీళు లందు; రూపళిల్చ అవళేషములు కనృట్టినవి. వీనియందు లును, ఆ ఆదిమ కాలముననే ఆదరణను పొందినటుల నృన్ష మూనవమూర్తి శిల్చములే కాక, జంతు శిల్పములును కన్పట్టు కుగుచున్నది. అంతేకాదు, తూర్పు యూరవున అనాడు రేళా చున్నవి. మధ్య యూరపులోని మొరేవియాలో మహాగజము.. శిల్పమునకు ఆదరణము ఎక్కువకాగా, న్ధూల మూర్తిగల్పము (మేమత్‌), ఎలుగుబంటి, బుళ్య మృగము మొదలగు జంతువుల. నకు వళ్చిమ యారవున మన్నన ఎక్కువ్‌గ లభించెననుట మూర్తల చిన్ని నమూనాలు విరివిగ కొన్నట్టు చున్నవి. వీనిలో ఆయా [వదేశములందు లభ్యములగు అవశేషముల వలన అత్యంత (పాబీనముగ థావింవబడినది, రేడియో కావృన్‌ శోధన నునృష్టముగ్గుచున్నదని కొందరి అధి పాయవు. జీ

చరిత వూర్వు యుగము టీంతమును 'రేభో శిల్పమునకే కాదు; నవాజకీతిలో మూర్తి గమనించిన విమర్శకులు మగ, ఆకు జంతువుల జంటగ దీనిని శిల్పమునకును దానిని ఆ నాడు విరివిగ ఉపయోగించిరి, దంత గుర్తింప గలిగిరి* ఈ శిల్పము బాల శీర్ణమై ఉండుట వలనను మున స్రీ మూర్తులు ఎన్నియో మనకు లభ్యములగుచున్నవి. అంచులందు వెళ్ళలు విరిగినందునను దీనియందలి వనితనవు దంతమున గానిండు, తదితర సాధనవస్తువులందు గానీండు, ఆ విలువను చక్కగ గుర్తించు అవకాశము లేకున్నది. కాని వాని నాడు రూపొందిన శ్రీ మూర్తులలో అత్యధిక థాగము గర్భవతీ కుదిరిరను చూచినపుడు బహుశః (వజ్జువంతుడగు పనివాని మూర్తులే. ఇందులకు కారణము బహుళః అనాడు ఆదిమ మాన కృడ్ని ఫలితముగ ఇది ఒకప్పుడు వన్నె కక్కి ఉండియుండునని వులు గాఢముగ ఆసించిన సంతాన వృద్ధియే అయియుండును.. చెప్పవచ్చును. ఇటుల కనబడు ఆ 1పొచీన యుగపు ఉల్చణ అండువలన ఈ మూర్తులను పండితులు ఆపత్యతాతం్భతము జంతు శిల్పమలలో ఒక పత్యేకత కనృట్టుచున్నది. ఈ (శెర్టిలిటి కల్టు)నకు చెందిన (పతీకములుగ భావించుచున్నారు. జంతువులలో ఆడువానియందు దాదాపుగ అన్నియు గర్భముతో ఈ మూర్తుల శిల్చమున తొటదొలుత నృజన శీలత కొంత ఉన్నటులనే మలచబగినవి, బహుళ। ఇదియు ఆనాటి మాన రాణించినను కాల్యకమమున. ఇందు నం్యపదాయబడద్ధపు జడత _ వునివై ఆపత్యతా తర్మతము నెరవిన (పధావపు ఫలితమే కా తావు కల్పించుకొనినది- కాని అట్టి నరపదాయాంధళత విరివిగ దగును. కొన్ని జంతువుల శిల్పములలో శరీరము ఒక జంతు వ్యాపించిన కాలమున వైతము అందలి అస్వాభావిక అత్యుక్తితో వునప చెందినటులను, తం వర రన షె త చం ల ణు పాటుగ నహజత్వమునకు కూడ. పోషణను. కల్పించుటకు ఆ మం కావించిన హ్రపీన యవ న! భావనదీ నాటి కళ్ళాసష్ట కృవ్ని చేనెననుటకు నిదర్శనములు కలవు, వతిదూవమే ఇది కాదగును. ఇందులకు లడ్యముగ జర్మనీలో లభించిన ఒక నున్నపురాతి చిత లేఖనము త్రీమూర్తిని (గ్రహింవవచ్చును. ఆ దిగంబరమూర్తికి స్తన,ఉదర ఆగమ మానవులందు కొంత పరిణతిని ఆర్జించిన శిల్పము శ్రోజితలమలు అస్వాధావిక. రీతిలో. వివరితముగ లావుగ [క్రవ్వముగ చితలేలనముసకు దారితీసి ఉండునని ధావించుటకు ఉన్నను లజ్ఞ్ఞయుతముగ వంచిన ముఖములో కొంత నహ అవకాశము కలదు. ్రాన్ఫులోని (ప్రాచీన కాలపు లఅవశేషము జత్వము తొణికినలాడుచున్నది, లలో అటనట కొన్ని గుండాళ్ళవైనను, పలకరాళ్ల్ళ పైనను రేభాశల్పముతో పాటుగ ఉల్ఫణశిల్పము కూడ ఆ యగ _ క్రామ్ము పలకల వెనను, ఎముకల వైనను గీచిన రేభాచ్చితములు మున కొంత ప్రొఢతను ఆర్జించినది- రాతివై ఉచ్చెత్తుగ శిల్ప కానవచ్చుచున్నవి. ఇవి చాల వరకు మెగ్గలీనియన్‌ సాంస్కృృ మును చెక్కుటనే ఉల్బణశిల్పము (జుస్‌-8లీఫ్‌) అని వ్యవ తిక కాలమునకు చెందినవి, జంతువుల వైఖరులను, భంగిమ హరింతుడు. రాని ఈ ఉల్సణ. శిల్పమున నైతము అవత్యతా లను, అలవాటులను గమనించిన ప్రాచీన యగపు మానవుడు కర్యతవు స్రీ మూర్తుకే అత్యధికము. వీని అన్నింట, (ఫ్రాన్సు తన భాపనామూర్తులకు రేభాకృతిలో రూప మొసగుటకు చేసిన శందలి లాసెల్‌ నగర పరినరములందు ఒక నున్నవు బండ కృషిలో ఆరంభపు ఘట్టమునకు చెందినవిగ ఈ రేఖా చ్మితము పార్శ్వ భాగమున. చెక్కబడిన ఒక శ్రీమూర్తి కళాకోనిడు అను కావింపవచ్చును. ఎలో వలువురి దృష్టిని ఆకర్షించినది. దీని ఎత్తు 44 నెం.మీ. లలాలాలా్తాలుతాతు మాచువాని ఎట్ట ఎదుకుగ రాతినుండి. వెలికి వచ్చుచున్నటుల |. పు పన హూ ౩ మూర్తి గోచరించును, కొన్ని పాచీన శిథిలములందు, న స న ఉందును ముఖ్యముగ లీ రాక్‌ డ్‌ సేర్ఫొ అనువోట, కొన్ని మగ్‌ నా నే *ంతువుల ఉల్బణశిల్పములు కనబడుచున్నవి, ఇందు గ్కురము, 1 ష్‌ స వో? | నలు సలం కారెనుము, బుశ్యమృగము, జీంక, రేభా శిల్పమున ఒక పడ్ని .. /॥ గో .. . తలయ. చెక్కబడుటయేకాక. ఆ శిలావలకముననే కొద్ది తస శ [(వమాణమున మానవమూర్తులును. చెక్కబడినవి. వేట వలన లం టి ల య జీవించు నసంఘమున వసించు మానవుని కళా విపానకు ఫలిత టి న లో ములు ఇవి కావచ్చునని వఫండితుల అభ్మిపాయము. వీని అన్నిం చ టీ ల ప టను బుళ్యమృగముల జంటను తెలుపు ఉల్బణ శల్చము కళా చ్యితము 1, గుంణాలివై కాలెనుము చేఖాచ్మితము విపర్శసలను ఎప్కవగ ఆకర్షించినది. వీనిని పోరాటము అట్టి లేభాచ్మిక్రము ఒకటి. వైన ఈయబడినది. బవంళః నన్నద్ధములగు జంతువులుగ తొలుత కొందరు భావించిరి, వర్ణచ్మితములకు నమూనాలుగ కూడ ఇట్టి రేఖా చ్యితములలో కాని వాని భంగిమలను, వాని కొమ్ములలోని విభిన్నతను కోన్నీ ఉపకరించి ఉండవచ్చును. న త్‌

చర్మిత పూర్వ యగము

వై గం్యడాతి. బిళ్ల (ఫ్రాన్సులోని డార్జోనీ నమీవమున రీతులను వింగడించి విదపరచుటకు కొంత యత్నము జరిగి లభించినది. ఆ స్థలమునకు కొంత దూరమున ఒక గుహలో నది. కాని ఇది ఆనమ్యగము. అందులకు రెండు కారణములు కొరెనుము యొక్క వర్ణచ్చితము కనిపించినది. ఈ వర్ణ కలవు: చితమునకు తొలుతటి రేాచ్చితముతో నంపూర్ణ సామ్యము 1. ఇందళి ఏ ఒక గుహయందలి చ్మితములును ఒకేకాల లేకున్నను బహుళః ఇట్టి రేభాచ్మితములలో ఒకదాని మునకు చెందినవికావు. కొన్ని తావులందు పూర్వ చ్చితమును నమూనావై ఆధారవడియే ఆ వర్ణచ్చితము చ్చితితమై ఉన్న మార్చియో, మరుగు పరచియో, వేరొక చ్మితమును లిభించు టుల భావించుటకు కొంత అవకాశము కలదు, ఇది ఎటు టకు యత్నము జరిగినది. ఆందువలన శ్లైలులందు కలగాపుల లున్నను-కారెనుములవి కానిండు, తదితరములు రానిండు- గము బాల జరిగినది. శితోష్ట పరిస్థితుల వలన రంగులు సంక చర్మిత పూర్వయగపు వర్ణ చ్మితములు అటనట కొన్ని గుహల రత చెంది ఒకదానితో వేరొకటి కలని పోవుట వలన వర్ణ ఆంతర్భాగములందు న్తైరతి (ఫాన్నునను, పిరనీజ్‌ కొండ లేపనమున ముందు వెనుకల నిర్ణయము కష్టతరమైనది. లందును, వాయవ్య న్పెయినులోను కనుగొనబడినవి. వీనిలో వె. ఈ గహలందలి చ్మితములలో కొన్ని జంతు చ్వితము లొలుతటిడి న్పెయినులోని “ఆల్జమిరా' అనుచీట 1879 లో లును మరికొన్ని నైరూప్య (ఆబ్‌స్ట్రాక్ట్‌) చ్మితములును కలవు, ఒక కాకతాశీయ సంఘటన వలన వెలుగులోనికి వచ్చినది. వీని పరస్పర సంబంధమును తెలియజేయు ఆధారములు మనకు ఆచట కొండ్యపక్కన ఒక నూత్నభవనమును నిర్మించుట కె లభ్యమగుటలేదు. బహుశః ఈ నైరూప్య చ్యితములును, అబ్టివే రాళ్ల బండలను (_పేల్చివేయగ. ఆ బండల మరుగున ఒక అగు కొన్ని నంకేతములును ఆదిమ మానవ నంఘమున గుహాద్వారము ఉన్నటుల స్పష్టమైనది. ఆ గుహాంతర్భాగమును వ్యావ్రిలో ఉండిన కొన్ని తార్యతిక భావనల (పతీకములై ఉండ శోధింపగ గుహా పార్వ్వములందును వైకప్పునను కొన్ని కారె వచ్చును, ఆ తాంతిక థావనలను గురించి మనకు ఇప్పుడు నుముల చ్చితములు ఉన్నటుల కన్పట్టినది. తరువాతి పరిశోధ తెలిసినది రాల న్వల్పము. వానిని నంపూర్తిగ |గహించుదనుక నల వలన ఈ చ్మితములు మెగ్గలీనియన్‌ సాంన్కృతిక కాలము ఈ గువో చితముల విశదీకరణ ఆనంపూర్ణముగనే ఉంగ నకు, అనగా దాదాపు (క్రీపూ. 18,000 (ప్రాంతమునకు, చెంది. గలదు. నటుల నిర్ణయము జరిగినది. ఇట్టివే కొన్ని ప్రాచీన గుహలు కాని ఆ గుహలలోని చితములను దర్శించినవుడు ఒక విష [ప్రాన్సునందు ఆ తరువాత కనుగొనబడినవి, మొత్తముమీడ యము మ్యాతము స్పష్టము కాగలడు, ఆ నాటి (ప్రాచీన చ్చిళ ప్రాచీన వర్ణచ్శితములు కలిగిన ఇట్టి గుహలు దాదాపుగా తొంబది కొాదడుతన విన్నాణమును (పదర్శించుటలోను, తాను ఎడద ఇప్పటికి పశ్చిమ యూరప్పున వెలుగు లోనికి వచ్చినవి. ఊఃరల్‌ ర్కొనిన సాంకేతిక అవరోధములను ఎదుర్కొనుటలోనుః కొండలలోని దక్షిణ భాగమున ఒక గుహలోకూడ ఇట్టి వర్ణ ఎంతయో కృషి చేనెననుట అందు (వన్ఫుటము. ఉదాహర చ్మితములు కలవని కొలదికాలము (క్రిందట తెలియవచ్చినది; ణకు: 'పెక్‌మార్చీ ఆనుచోటనున్న ఒక గుహలోని రెండు కొని దాని పరిశీలన అనంవూర్ణముగ ఉండుటవలన (వస్తు గ్మరముల చ్చితమును [గపింపవచ్చును. ఆ రెండు గృురమ తము (ప్రావీన మానవ నంఘవ్స చ్విత్రకళాభిరతిని చర్చించు. లును వేర్వేరు దిక్కులు చూచుచు, ఒక దాని వృష్టతలమ టకు ఫాన్ను, న్పెయినులలోని గుహింతర వర్ణ చ్మితములను వేరొక దాని వృష్టతలమును కొంతవరకు మరుగు పరచునటుల మ్యాతమే [గహింపవలనియన్నది. ఆయితే ప్రాచీన మానవ నిలిచి ఉన్నవి. వీని రూవచ్చితములకు రేఖలను ఆలంబన నసంఘమున చ్మితకళ తొలుత ఊరల్‌ వర్వత (ప్రాంతమున ముగ (గహించిన చ్మితకారుడు ఆ జంతువుల కంరము, మొలకెత్తి, ఆటనుండి పశ్చిమ యూరపవునకు పయనించెనా లేక మూపు, వెన్నుభాగములను వాని యందలి నహజ వ్యకతలకు అందులకు విపర్యయముగ జరిగెనా ఆను నందేపామునకు భంగము లేని రీతిలో నల్లని రేఖలతో రూపొందించెను. మూవ ఇపుడు కొంత తావేర్చగినది, కొందరి ఉద్ధేశమున ఈ చర్చకు లకును, తలలకును నల్లటి రంగును ఉవయోగించెను. దూరము తావేలేదు, వేర్వేరు లావులందు, ఎట్టి వరనర నంబంధము నుండి చూచువారికి నహజత ఉట్టివడునటులుగ తలను ఓక లేకుండగనే, ఇట్టి గుహా-చ్చితకళ రూపొంది ఉండుననియు, వైవునకు మళ్లించినటుల కనృట్టు రీతిగ గ్మురవు తలకు రుని ఆయా తావులందలి మానవ సంఘములు అఆన్నియ ఆకాల రిక తీర్చి దిద్దటలో ఆ చ్చితకారుడు బాల వరకు కృతాద్ధ మున వేటచేత జీవించనవియే అగుట వలన జంతు చితములు డయ్యెనని చెప్పవచ్చును. అంతేకాదు; ఇట చ్చితింపబడిన వెను రెండు లొవులందును కన్పట్టి ఉండుననియ వారనేదరు, కటి గ్యురము ముందటీ గుురముతో సమమట్టమున నిలిచి

(ఫాన్సు, న్పెయినులలోని గుహా బ్మితములను గురించి యుండలేదు, నరికదా, వెనుక కొంత దూరమున నైతము నిలిచి ఎంతయో వరిశీలన జరిగినది. అందలి చ్నితలేఖనా శ్తైలులను, నదని చూవించుట బ్నితకారుని అభ్మిపాయమగుట వలన వాడో

ట్‌ి

చర్మిత పూర్వ యగము

లును, ఆ రెండవ గ్యురము కొలదిగ ఎత్తుగ ఉన్నటుల చ్చితింవ నున్న ఆవు ఎడమవైపునకు వరుగిడుచున్నటుల చ్వితింవబడినది. బడినది. ఇర వెనుకటి గృురవు కాలును ముందటి గ్యురవు సమీపముననే కొన్ని ్యరములు కుడివైపునకు వరుసగ పయ వృష్టథాగము మరుగుపరచవలసి ఉన్నను, వలివెపు గుడ్డలో నించుట కనవచ్చును. ఆ గరములు _పమాణమున ఆవుకన్న నుండి కనబడు రీతిగ వెనుకటి గృురవు కాలుకూడ ముందటి చాల చిన్నది- వీని అన్నింటివైన వృషభవు తల విపరీత గ్మురమునుండి మనము చూచునటుల చ్చిత్రింపబడినది. ఈనాడు వమాణమున చ్నితింపబడినది, ,పమాణమున కన్పట్టు ఈ మనము అలవడిన నర్మపదాయమునకు ఇట్టిది విరుద్ధము- హెచ్చు తస్ధులు చ్చితకారుడు ఆయా జంతువులకు యాయదల ఇప్పటి చ్మితరారుడు ఈ చ్చితమును చితించునెడల వెనుక చిన _పాముఖ్యపు పెచ్చు తగ్గలను తెలియవేయటత్తై ఏర్ప గ్యురపు పృవ్ట భాగము ముందరి గృరముచే నంపూర్ణముగ రువబడి ఉండును మడగువడినటుల చితించి ఉండును. రాని ఆ ఆదిమచ్చిత ఇట్టివే అనేక చ్మితములు (ఫాన్సు, స్పెయినులలోని గుహ కారుని సాంకేతిక విధానము. వేరువిధముగ వర్తించినది లలో రననగుచున్నవి. గుహింతర్భాగములందు వీనిని చ్చితిం అతని నమరకాలికులు బహుశః అతనిని చక్కగ అర్ధము చేని చుటలోని [1పాముఖ్యమును ఇదమిళ్టమని నృష్టముగ చెప్ప కొనియుందురనియే మనము ధావింవవలయును. జాలము, కాని కొందరు పండితులు ఇవి అన్నియును ఆదిమ

ఆ గుహలలోని వెక్కు జంతు చ్చితములలో కారెనుము. మానపుని యందలి తాంత్రిక, ధార్మిక భావనలకు _పతీకము లును, గ్మ్యురములును, మహా గజములును (వముఖ స్థానములను లనియు, ఈ గుహలు వారికి ఆరాధనా స్థలములుగ ఉపక ఆ్మకమించుచున్నవి, మానవ చ్చితములును వెర్కులు కలవు- రించెడివనియు అభ్మిపాయమును వెల్లడించిరి. వీని అన్నింట కొన్ని [వముఖములుగ గణ్యతను పొందినవిం ఇట్టివే కొన్ని శిల్బములును, చ్మితములును ఆ ఫికాయందును వానిని ఇట పనక్తి ంచుట ఆత్యంతావళ్యర ము. కననగుచున్నవి. వానిలో మధ్య సహారాయందలి ఒక రేభా

ఈ గుహలలో ఎక్కువ. విరివిగ కన్నట్టు కారెనుముల శిల్పమును, దడ్నిణ రొడీసియాలోని ఒక వర్ణ చ్మితమును (వన చ్నితములందు ఒక చితము కళావిదులను ఎక్కువగ ఆక క్రింపదగినవి. ఇవి రెండును చార్మితకముగ పురాణ, నవ్య క్షించినది, అది ఆలమిరాలోని గుహయందలి చ్మితము, ఇందు. శిలా యగములకు చెందినవి కావు, కాని సాంస్క్యృతికముగ నిలిచియన్న కారెనుము ఒకటి. కననగును. ఈ చ్చితమున మ్మాతమే మెగ్టలీనియన్‌ కాలమునకు చెందినవిగ పరిగణింప వెక్కు రంగులు ఉపయోగింపబడినవి, నడుమనున్న కారెను దగినవి. వీనిలో తొలుఠటిది అల్జీరియా యందు వాడీ జెరాట్‌ మును పరివేష్టించి వేరుగ మూడు కారెనుములును కలవు. కాని అనుచోట ఒక గండశిలవై చెర్కబడినది. ఇందు పరుగెత్తు వాని వెనుక థాగములు మ్మాతమే చితమున కననగుచున్నవి, చున్న ఒక యోధుని రూవము రేభా శిల్పమున నృ్పష్టాన్పష్ట నడుమనున్న కారెనుము దాదాపుగ సహణ (వమాణమున (నిల్‌హోట్రి రీతిలో చెక్కుబడినది. తలవై అలంకారముగ చితింపబడినది. అది నిలిచియున్న రీతిలో దాని బల్మోదేకము మూడు పక్షి ఈకలను ఇడుకొనిన ఆ యోధుడు విల్లు నెక్కిడి, (పన్ఫుటమగుచున్నది. పాదములు పొట్టివిగ నుండి, కొయము దేనికో గురిపెట్టి దాణమును వదలుటకు పూనిక వహించి పరు ఆతి స్థూలముగ ఉండుటలో దాని బలమంతయు ఊర్థ్వ్యథాగము.. గెత్తుచుండ, అతడు నడుమునకు బిగించి కట్టిన ధోవతి కొంత ననే (వతిష్టితమైనటుల కన్పట్టుచున్నది- ఇందలి చ్మితముల ఊడి మోకాళ్లదనుక జీరాడు చున్నది. నహజత్వమున చైత రూవరేఖ తొలుత ఒక చక్కని నునిశితవు రాతి పరికరముతో న్యము నిండునటుల దీనిని శిల్పి మలచగలిగెననుట యథార్థము గీయబడి, ఆ తరువాత ఆంతర్భాగమున వర్ణలేవనము జరిగి ఈ రేభా శిల్పము లభ్యమైన తావుననే దాదాపు 80 క మీ, నటుల నుస్పష్టము, నల్లరంగుక్తై బొగ్గును, తక్కిన ఎరుపు నిడివిగల ప్రదేశమున ఆటనట గండ శిలలవై చెక్కబడిన పనుపు, గోధుమ వన్నెలరు మట్టి రంగులను వాడినటుల కన దాదాపు 4000 శిల్పములు, వివిధ కాలములకు చెందినవి నగను. కళ్శాపాఢతయ నహజత్వమును కలని మెలని రాణిం కలవు. ఇవి అన్నియ రాల పరిగణన రీత్యా క్రి పూ, 20005 చునటుల చ్చితకారుడు ఈ చ్మితమును దిధ్ధి తీర్చెనని చప్ప వరినరములలోనివని వండితుల ఆభ్మిపాయము, దగును. ఇక దక్షిణ రొడీసియాలో మటపోన్‌ వద్ద ఒక గుహలో

ఆ గుహా చ్మితములలో నంవిధాన (కాంపోజిషన్‌) చాతుర్య కననగు చ్చితమున కొంత (పత్మేకత కననగుచున్నది. మనుజు మునకు లత్ష్య్యములుగ పేర్కొనదగినవియ కొన్ని కలవు. లును, జంతువులును వివిధ వర్ణములలో ఇందు చ్యితింపబడిరి. 1ఫాన్సులోని లాస్కావద్ద ఒక గుహలో ఉన్న ఒక చితమును జంతువులవి కానిండు, మనుజులవి కానిండు, ఇందు అన్ని ఇందులకు ఒక లవ్యముగ మనము (గహింపదగును. ఆచ్మిత చ్మితములును నృష్టాన్నష్ట రితిలోనే ఉన్నవి. ఇందు రెండు మున కొన్ని గ్యురములు, ఒక ఆవు కననగుచున్నవి, నల్పగ జీరొవీలు ఎదురెదురుగ్‌ నిలచి ఉన్నవి, మనుజుల బొమ్మలలో రాగా? 49

చర్మిత పూర్వ యగము పెగవి అన్నియను దాదాపు నహజ (వమాణములోనే ఉన్నవి. జూన్యములనియే చెన్చవలయును- తక్కిన దాని నందర్భమున ఈ మనుజులు ఏవియో బరువులను కొనిపోవుచున్నారు. కుడి జరిగినటుల ఇండు అవశేషములు ఉండుటయు ఆనంధావ్యమే, వెప్టన పురోభూమిలో ఒక గుడారము కన్పట్టుచున్నది. వై ఆ్మప్రాచీన మానవులు పొడిన వాటలు, ఆడిన ఆటలు వారితోనే లాగమున దిగంబపలగ ఇరువుప యోధులు బల్దెములలో ఆంతరించి ఉండును. వారు ఏవిలైన వరికరములను వాద్య విశే నిలిచి ఉన్నారు వీరగా ఒక తెల్టని పుగుగసమనుజుని. షములను వాశీయండిన యెడల ఆవి చిరకాలము మనడజాంని బొమ్మయు అట ఒకటి కననగును. ఇది బహుళః ముసుగు. కొయ్య వేము, మొదలగు వానిచే నిర్మింపబడుట వలన అని ధరించిన ఒక భూతము కావచ్చునని కొందరి ఉహ. దాని కాలముననే ఆంతరించి ఉండును. అందువలన చరిత పూర్వ దిగువన పడియున్న ఒక మానవుడును, రడయంచున ఆత్యల్ప యగవు సంగీత కళా విశేషముంగ్తై మనము ఆం్యపాలకీ (ప్రమాణమున మానవులును, జంతువులును చ్చితింపబడుటయు మీదనే ఆధారవడవలసీ ఉన్నది. ఇందులతై మాదడమూ9 కననగును,. ఈ అఆల్బప్రమాణపు బొమ్మలు తరువాతి కాలమున (పాంతములండు, ద్వీపములందు, చొరరాని లోయలందు, కీరా చేర్చబడినటుల తోచును. మొత్తము మీద ఈ చ్మితము ఒక రణ్యములందు ఈ నాటికిని ఆటనట వసించి తక్కిన మానవ చార్మితక సంఘటనను తెలియజేయనది కావచ్చుననియు, నల్లని జాతినుండి వేరై, సాంన్క్బృతికముగ శిలాయుగ స్థాయిలోనే శరీరము గల న్నీగోడాతివారలు తమక వ్రైరులగు బుష్‌మన్‌ ఉన్న మానవ జాతుల అదార వ్యృవహారములను పరిశీలించిన జాతి వారల వేట ధూములను ఆకమి=చి వారిని తరిమి వేయ. పండితుల అభ్మిపాయములు మనకు ఎంతయో ఉపరరిరచ టను తెలుపుననియ విజ్ఞుల అధ్మిపాయము. ఈ చ్చితము చారి చున్నవి= (తఈకముగ వె విలుకానిచ్శితపు తరువాతిదే కాని సాంస్కృతిక ఈ వై ఆంతపాలజిక వస్ధతియందు కొన్ని వడిదుడుకు ముగ శిలాయుగ స్థాయికి చెందినటుల నంథధావితము. లను ఎదుర్కొనక తప్పదనుఏ ఇట మపవరాడు. తక్కిన ఇటులే చార్మితకముగ శిలా యుగమునకు చెందకపోయినను (ప్రవంచమున మానవజాతి ఎంతయో పురోగమించినపుడు ఆ సాంన్కబ్బుతికముగ శిలా యగ స్థాయిలో ఉన్న వివిధ (వగతి (పధావము ఏదియో విధముగ, ఏదియో ఒక చార్మితక నంస్క్బృళులలో వాస్తు శిల్చ, శిల్ప, చితకళా రీతులు దాదా ఘట్టమున ఆ మారమూలల వారికి సోకి వారి శిలా యగ ప్పగ వైరీతిలోనే సాగినవి. వీనియందు విధిన్నతలు నృష్టముగ నంన్మ్బృుతి యందు కొన్ని మార్చులను తచ్చియంగ లేదని కొన్ని ఉన్నను వానిని శిలా యుగ నంన్క్బృుతులుగ లెక్కించు ఉఃహించుట సమంజసమగనా యను వళ్న మనలను ఇంచు టకు అవకాశము. కల్పించు సామాన్య లక్షణములు వెర్కు తొట్ట తొలుతగ ఎదుర్కొనును అది నిజమే; కాని (పజ్ఞాయ కలవు, ఇట్టి వానిలో ఆదిమ అమెరికన్‌, ఆఫికన్‌, ఎస్కిమో, తుడగు ఆఇ్యతపాలజిక విజ్ఞాని ఇట్టి దొనగులను గుర్తించి తన పాలినీనియన్‌ సంన్కృతులను ముఖ్యముగ పేర్కొనదగును, విచడకణను ఉపయోగించి సరియగు నిర్ణయములకు రాగబుగ (చూడు. ఆయా శీర్షికలు). నని నంధావించుటలో తప్పేమియ లేదు. అంతయే కాదు; అళ్టీ భారత దేశమున సింగవూర్‌, మీర్జాపూర్‌ (పాంతములందలి (ప్రాచీన సంస్కృతులను వెర్వేరు స్థలములందు 'వెక్కింటిని (ప్రాచీన గుహలలో కొన్ని చితములు కలవు* వీనియందు. పరిశీలించి వానియందలి సామాన్య లడణములం నిర్ణయించి, కొన్నింట ఖణ్గమృగముల వేటయు, కొన్నింట వేరు విధముల తద్ద్వారా ఒక ఆధ్మిపాయమునకు పలువురు పండితులు వళ్ళి జంతువుల రూవములును చ్విత్రితములైనవి. వీనిని కాకి రాతి నవుగు ఆ అధిపాయమును నత్యేతరమని అనుట దుస్పా ఎపపు రంగులో చిత్రించినటుల ఆర్హమగుచున్నది. ఆటులనే హనమే కాగలదు. నవ్య శిలా యగవు జనావానములుగ ధావింపబడిన కొన్ని (దే ఇట్రై (పావీన నంనస్క్బృతులంచలి నంగీత కళా విషయమ: శములందు మట్టి రంగులు కలవిన వర్ణ ఫలకములు విరివిగ పరిశీలనకు పూనుకొనినప్పుడు తొలుతగ మనలను ఎదుర్కొన కనబడినవి, ఇందువలన భారత భూమియందును నవ్యశిలా నది వారి నంగీత పరికరముల వైవిధ్యము, వీని నిర్మాణమన యుగమునకు పూర్వము నుండియు చ్మితలేఖనము వ్యావ్లిలో ఆ ఆదిమ మానవులు సౌందర్య భావనకు రవంతయు తావో ఉండెనని థావింపవచ్చునని కొందరి అభ్మిపాయము, కాని నగినటుల కన్నట్టదు. ధ్వని సంజనకములుగ కన్పట్టిన (పక దీనితో వకిభవింవని పండితులును కొందరు కలప. ముడి పదార్థమును వారు వనిగొని దానిని వదియో ఒక వాచ్చ సంగీతము విశేషముగ మార్చినటుల కన్పట్టుచున్నది. ఎముకలను,చర్క: చృళ్య కళల విషయమున చర్మిత పూర్వయగమునకు ఈలలుగను, బాకాలుగను ఉపయోగించిరి, వెదురు గొట్టమణ నంబంధించినంతవరకు ఏవియో కొన్ని అవశేషములు లభించు పిల్లన [గోవులుగ, సన్నాయి క్యరలుగ వారికి ఉపకరించినవి చున్నను, శవ్యకళ విషయమున మ్యాతము అట్టివి దాదాపు సొర, గుమ్మడి జాపలప చెందిన ఎండిపోయిన కాయలని 50

చర్మిత పూర్వ యుగము గిలక్కాయలుగ, తమపవుయగ వారు మార్చొందించిరి. శంభ ్రాపీన వారులంము వైరము, నిఎద్ధము, అనిఎస్ట్రము ఆను ములును, డొల్పపోయిన కొమ్ములును, గర్హ్జాయుత ధ్వనులను రెండు రీరులుగ గానము విననగుచున్నది- అర్హయుతములగు దూపొందించుటకు వారికి పనికి వచ్చినవి; చచ్చిన జంతువు పదములను ఆశ్రయించి, వానికీ పాముఖ్య మిచ్చు గానము నప తెంగిన చర్మము బాగుగ ఎండినవుడు దానిని తొక్కి నిబద్ధ గానము; అనిబద్ధ గానమున పదములతో పనక్తి లేక నప్పుడు ధ్వని కలుగుటను గుర్తించిన పాచీన మానవుడు థావ వినృురణయే _పధానాఃయముగ ఉండు ఆలావన మ్మాతమే తాలుత తవ్విన గోతులవై చర్మమును. దిగువుగ కవ్చి ఉండును. వాయించి, ఉదాత్త ధ్వనులను కలిగించి ఆనందించి ఉండును, ఆతి [ప్రాధమిక సాంన్క్బతిక న్టితిలో ఉన్న కొన్ని జాతుల తదవాత రండు కొయ్య దుంగలను కలువుచు చర్మమును పరిశీలన వలన వారి నిబద్ధ గానరీతియంచదు. రెండు స్వరములు బిగించి వాయిఐ౨చి లయగతిని అండు సృష్టింప నేర్చెను. ఆఅఎత మ్శాతమే కన్పట్టుచున్నటుల స్పష్టమైనది ఈ స్వరముల టంతట కుండవై రూడ ఒక చర్మమును చిగించి వాయించు మధ్య ఉండు అంతరము అనిర్జిష్షముగ ఉండును ఆయా టయ నేర్చెను, ఇట్టి వాద్య విశేషములు [పొచీన సంస్కృతికి మానవ నంఘపు జాతి, నివాన భూమియొక్క శీతోష్టస్టితి, మొద చెందిన ఆదిమ జాళులండదు పెక్కు కనవచ్చుచున్నవి* లగు వానిని ఆనునరించి ఈ అంతరమః మారుచుండును. రాని ఈ పరికరములన్నియ నంగీతమునకే ఉపకరించి అనిబద్ధ గాన రీతియందు మాాతము, ఈ ద్వి న్వరపరిధి చాల నవాః అను విషయమున కొంత అభ్మిపాయ వేదము కలదు. వరకు అత్మికమింపబడును. కొన్ని యెడల [తిన్వరములను, (నంగితమన ఇట విశాలార్థమున గాన, నృత్య, వాద్యములకు అంతటంతట చతు న్వరములను, ఆందుకొనుట కలదు, కాని వర్తించును.) చః వాద్యములలో వెష్కు తాలుత కొన్ని తంత నిబద్ధ, అనిబద్ధ గానములు అంటీ ముట్టని రీతిగ కలకాలము సెధరనలకు నెదోడులుగ ఉపకరించి ఉండునని పలువురు పండి ఉండనేరవనుట, శః (ప్రాచీన జాతులందలి గానకళా పరిణామ రుల అభిప్రాయము, నంగీకమునదలి రసానందమున ఆ మున నృష్టమగును. ద్విన్వరస్థాయిని అత్మికమించుటలో అని పావీన జాతులరు తొట్ట తొలుత ఎక్కువగ ఆసక్తి ఉండెడిది బద్ధ గానము శొత్తపుంతల తొక్కినపుడు దానిననుసరించి కాదనియు, వారి సారధనయంతయు ఐహిక 1పయోజన ద్శన్షి నిబద్ధ గానము కూడ ఆ నూత్న రితిని సంతరించుకొనుటకు తోనే సాగి ఉండినదనియు వారనెదరు. అది నిజమే అయినను యత్నించినది. తన్మూలమున గానమున రాగ మాధుర్యమునరు కాల [క్రమమున భీభత్స సంజనకములగు తాంతతిక సాధనల (ప్రతిపత్తి చేకూరినది. ఇందులకు నాట్యము నైతము కొంత నుండి తమ దృష్షిని కొంతవరకు సడలించి, ఈ వాద్యములలో తోడు పడినది. పదముల, హస్రముల చలన గతుల విపర్యయ కొన్నింటిన్తై నను వినోదవిలానములదృష్టిలో ఉవయోగించుటను ములకు జోడుకుదిరి నడచుటలో గానము నూత్న న్వరములను ఆ ప్రాచీన మానవుడు నేర్చెననుటరు కొన్ని నిదర్శనములు కొన్నింటిని అండుకొన గలిగినది. ఇక లింగ భేదము కూడ కలవు. [కమ బద్ధము, లయాన్వితము ఆగు వినృష్ట ధ్వనిని ఇందులకు కొంత దోహదము చేసినది. త్తం నాట్యమున గతి కలిగించు పరికరములక ఆంతటితో ఎక్కువ వ్యావ్లి కలిగి (దుతత్వము, స్వర న్వథాపము పురుషులందువలె గాక చేరు నది* వీని సాయమున వేర్వేరు లయగతులలో ఆడుటయ పొడు తీరుగ ఉండును. ఈ పరిణామముల పలన గానమున న్వర టయ (ప్రాచీన జాతులలో విరివిగ ద్చావించినవి. నీగోల నాట్య నంఖ్యయు కాలమమున మారినది. ములును, వసిఫిక్‌ మహా నముద మధ్యమున అటనట చెదరి ఆదిమ జాతరులందే కాదు; నేటికాలమున సైతము సాధా యన్న వివిధ ప్రాలీన జాతుల నృత్యరీతులును ఈ విషయ రణ మానవ శిపవులందు వేద్యమానమగు స్వర నంఖ్య నాలు మును నృష్టము చేయుచున్నవి. గింటిని మించదనుట కొందరు కాస్త్రజ్ఞాల పరిశీలన వలన నంగీత వాద్య పరిరరములలో ఆనాడు తంతీ దాద్యములు తెలియచున్నది. అశిడ్షితులగు జాల బాలికల గాన 2ైలికిని మాాతము ఎక్కువగ ఆదరణను పొందకుండినవి. ఆ నాటి ఆదిమ డాతుంండు ద్యావ్లి నొందియన్న ద్విస్వర, (తిన్వర, మానవుడు ధ్వశ్యుడాత్తతను ఎక్కువగ అభిమానించెను. ధ్వని చతున్వర గాన శైలికిని భేదము అంతగ కన్పట్టదని నృుపసిద్ధ మాధుర్యమునన్తై ఒక పరికరమును రూపహిందించు ఆనక్తి అత మానసిక కాస్త్రవేత్త డా॥ హిద్‌జ్‌ వెర్నరు అభ్నిపాయము. నికి ఉండినది కాదు. ఆ విషయమున ఆతడు మానవువి కంర ఏ విషయమున అయినను 2 విధ్యము కొంత రమణీయతను ధ్వనితోనే తృవ్లి పడెను. అందువలననే సాంస్క్బృూతిశముగ చేకూర్చుననుట ఆ ఆదిమజాతులు గుర్తించినవి. ఒకే న్వర ఆతి ప్రాథమిక దళలో ఉన్న కొన్ని జాతుల వారియందు. ఠీతిలో ఒకరు పాడుటకన్న ఒకరు ఒక ఎత్తు గీతిని పాడగ పాటలు కొన్ని వ్యావ్లిలో ఉన్నను; సంగీత పరికరములు. రెండవ వారు *చరణమును పొడుటయ, ఆ జారుంలందు కన మ్మాతము కనృట్టవు= నగును, ఇంధ్తూషకని వవతునప ఎత్తుగడ లఅలభింపగ రెంగవ ఢ్‌|

చర్మిత వూర్వు యుగము వానికి ముగిఎవు దర్కును. బహు న్వనతయందు రమ్యతను ముల మూలమున, తన్ను చుట్టుముట్టుకొను భ్యతుపులు, దుష్ట రూపొందించుటడు ఆదిమ జాతులు యత్నించినటుల కన్పట్టదు జంతువులు, కరవులు, రోగములు మొదలగు వానినుండి తన్ను కాని యదృ్శృచ్చావళమున ఆదియు ఆనాడు రూపొందెననుట తాను రక్నీించుకొనవలని ఉన్నది. ఈ రెండు విధముల పనుల స్పష్టము. ఒకే ఒక గాన శైలిని పలువురు కలని సాధన చేని కొరక్షై తన పరినరములను పనిగొనుటలో ఆతనికి సాయ నపుడు యాదృచ్చికముగ ఇది సంఘటిల్లుట నహజము. లింగ వడునది అతనిలోని అంతళ్ళక్తి (నైకిక్‌ యనక్ట్రీ, ఈ అంత వయో భేదాదుల వలన కన్పట్టు స్టాయాీ భేదము ఇందులకు శక్తి ఆయా భావనల పరితృవ్లిక్రై నహజముగ కార్యరూపమున మూల కారణము, శ్రీలును, పురుషులును (వివిధ వయో భేద ఆయా ఆదనులకు తగినటుల పరిణామమును పొందును. కాని ముల వారలు సమావేశమై పొడినప్పుడు ఇది చేద్యముకాగలదు. కొన్ని నందర్భములందు వరినరముల [పాబల్యము వలననో ఈ విధముగ తదనంతర కాలమున నంగీత కళ పొథఢతను లేదా చోదితమైన అంతళ్ళక్తిని ఆ భావనా పరితృవ్రితై ఉపయో ఆర్జించుటరు ఆనువుగ వీజరూపమున కొన్ని లక్షణములను గించక పోవుట వలననో, ఆ ఆంతళ్ళక్తి కార్య రూపమును ఆనాటి సంగీతము రూపొందించినది. పొందని స్టితి సంఘటిల్లును, చోదిత మయ్యును కార్య రూవ (ప్రావీన శిలా యగపు మానవ జాతియందలి కళా వికశసన మును పొందని ఆంతళ్శక్తి, వేదన (టెన్‌షన్‌)కు కారణభూత రీతిని గురించిన ఈ కధనమును ముగించుటకు ముందుగ ఒక మగును, ఈ వేదన మానసిక భూమికలో (వతి రూవములన్తు విషయమును ఇట పేర్కొానక తప్పదు. ఆ ప్రాచీన మాన ఆర్టించి వ్యక్తియందు న్వవ్నము, మానసిక [భమ మొదలగు వునిలో కళా భావన రేకెత్తుటకు దోహదము కల్పించిన మూల వానిని కలిగించును, వ్యక్రియందువతె నమష్టి జాతియందును కారణము ఎట్టిది? అను విచికిత్స నహజముగ ఈ సందర్భమున తాద్భళ పరిస్థితుల వలన వేదన కలుగును. నమసష్టికమగు ఇట్టి (పతి పౌరకునికి కలుగును. దీనికి సమాధాన మొనగుపట్టున వేదన వలన సంభూతములగు మానసిక (పతిదూపములు మాన పండితులలో ఏకీభావము కన్పట్టుట లేదు. ఇందులో పూర్వ వుని యథార్థ (వవపంచమున లలితకళలుగ రూపుగొనుచున్నవి. సాంపదాయికులు, మానవ నంఘపుపురో గతిలో ఒక ఆనిర్దిష్ట అందువలన కళా (పవపంచమును మానవ సమష్టిక స్వవ్నమని శ్రి ఒక అనిర్దిష్ట రీతిలో ఒక్కొక్కుచోట వికవసన మొందు. భావింపదగును, టయే డీనికి కారణమనియు, కళా వికనన రీతిలో కానిండు, ఈ వై వాదములతో నిమిత్తము లేకుండ, వానిలో దేని చార్మితక గతిలో కానిండు, కార్యకారణ సంబంధమును కను తోడను వివాదవడక రమ్యార్థ నృజనయే లతితకళ లని నరళ గొన దలచుట ఒక వ్యెరి తలంవనియు, అనెదరు. ఇక రెండవ రీతిలో నిర్వచింపవచ్చును. రాని ఈ రమ్యార్థ నృజనేచ్చ తరగతికి చెందిన వారలు భౌతిక వాదులు వీరితో చాల వరకు ఆదిమ మానవుని యందలి కశానృష్షికి దోహదకారిగ పరిణ ఆంతపాలిజిక విజ్ఞానులును ఏకీభవింతురు- వీరి అభిప్రాయ మించెననుటలో యథార్థము ఉండనేరదని కొందరనవచ్చును. మున మానవుని ఆహారాన్వేషణయే [కమ రీతిలో కళా ధాననకు.. కాని రమ్యత” ఆను దానిని విన్తృతార్థమున మనము ఇట దారితీనినది. జంతువులను, వృక్షములను ఆశ్రయించి జీవిం (గహించవచ్చును. కరవుచేత బాధపడువానికి ఎండిపోయిన చిన ప్రాచీన మానవుడు వానికి కరవు వర్పడినవుడు, వానిని నల్లని రొపైముక్కలే రమ్యాతిరమ్యముగ ఉండునను విషయ ఆర్జించటకు అప్పటిలో తనకు ఉత్పత్తి సాధనములు లేరుండి మును ఏ మానసిక శాస్త్రష్ఞాడును కాదనజాలడు, అదిమ నందు వలన, వానిని సాధించుటతై ఇచ్చా వూర్వక కృషి జాతుల శిల్పములు, చ్యితములు, నంగీత పరికరములు కొన్ని, చేనెడివాడు, తిద్చాసాధన తాంతిక భావనగ పరిణమించెడిది. మనలో వలువురరకు, సౌందర్య విషీనములుగ కన్చట్టవచ్చును. అందులకు అనువుగ తన ఇచ్చకు దృశ్యము గ్రవ్యమునగు కాని వానిని పరిశీలించి వాని యందలి రమ్యతను లెక్కించు రూపము కల్పించెగివాడు. తతృలితముగ లలితకళలు రూపొంది టకు ముందుగ మనయందు ఆదిమజాతి మానవుని మానసిక ఉండునని ఖభౌతికవాదులనెదరు. మానసిక శాస్త్రజ్ఞులలో స్థితి నెలకొని ఉండవలయును. ఆప్పుడు అవి మనకు ఆనంద కొందరి అభ్మిపాయమును అనుసరించి లలితకళలందు కనృట్టు నంధాయకములు కాగలవు. నది ఒక సమన్టిక న్వవ్న థావన, వారి వాదమును న్రూలమయుగ కళశయందలి రమ్మ్యతను నర్షింవగలుగునది మానవుని ఈ విధముగ తెలుప వచ్చును: మానవుని యందు నహజముగ సౌందర్య థావన. ఈ థావన కొన్ని ఘప్టములందు మానవుని రెండు భావనలు-వరిపోషణ, పరిరక్షణ అఆనునవి.కుదురుకొని వైజ్ఞానిక భావనతో ముడివడి ఉండును, అందువలన కొంద ఉన్నవి ఇందులో మొదటిదాని కొరశ్రై తన వరినరముల రికి రమ్యములుగ కన్పట్టీనవి మరికొందరికి రమ్యములగ నుండి ఆహారమును, ఆశయమును, దాంపత్య లాభమును కన్పట్టక పోవుటయ సంఘటిల్లుచున్నది. కాని కళకు మూల ఆర్థించవలనీ ఉన్నది. ఇక రెంగవదాని కొరక్షై తన పరినర పపాతివదిక రమ్యార్థ సృజనయే అనుటలో అనంబద్ధత వదియ 52

(ప్రాచీన యుగము ఉండబోదు, అందువలన అటిమ మానవుని యందలి లలిత భావింపబడనేరదు. ఆటులని విఖభీదము లేదనికాదు; ఉన్న కళారీతి, తక్కిన పరిణత యుగముల మానవుల-(గీకుల, భార వివేదమంతయు ఆయా మానవ నంఘపు నాగరికతా స్థాయికి తీయల--కళారీతుల కన్న సౌందర్య దృష్టిలో తక్కువదిగ చెందినదిగ మ్మాతమే భావింవదగును. చీ.శీరా. (ప్రాచిన యుగము (క్ర. పూ. త5,000-1కి. పూ. 525)

చత వూర్వయుగమునకును చార్మితళ కాలమునకును మధ్య సంఘములవారలు, తమ వలసల చుట్టును బలముగ గోడలను

ఒక నీమారేఖను నిర్దిష్ట రీతిలో గీయట సాధ్యముకానివని. కట్టుట, తమ ఇండ్రను కట్టుదిట్టముగ నిర్మించుకొనుట ఆరంభిత కాని నవణలాయగ చరమ ఘట్టమున (వవించమున కొన్ని మైనది. దాదావు 0,000 సంవత్సరముల నాటివని ధావింపబడు 1పాంతములందలి మానవులు, అంతవరకు తాము రనివినని, *“జెరికో (తవ్వకములందు, ఇట్టి కోటగోడలు 1052లో కను నూతన నమనస్యలను ఎదుర్కొని వరిష్కరించుటత్తై జరివిన గొనబడినవి. (ఈ జెరికో అను [పదే[ము జోర్జన్‌ నదీ కృషి ధలితముగ నూత్న నిర్మాణరీతులు, కౌళలములు ఉద్భవ లోయలో, వళ్చిమ ఆసియాలో ఉన్నది.) ఇట్టి కోటలను, మొంది, వాని [పధావమునకు లోనయిన మానవ సామాజిక ఇండ్లను నిర్మించుటలో కుశలతను, విన్నాణమును [కమముగ వ్యవస్థయందును,భావనయఎదును కొనివచ్చిన మాద్పతే చార్మితక సాధించు ఆవనరము సంపన్న సంఘముల మానవులకు కలిగి యుగము పరిణమించుటకు కారణభూతములై నవని ఐతిహాసిసల నది. ఈ కార్యకమము శ్నీఘగతిలో నిర్వహింపబడుటక్రై మ అభ్మిపాయము బార్మితక యుగమున మానవుడు ఎదుర్కోనిన విధజన రూపొందినది; కొన్ని కొన్ని వర్గములదారలు కొన్ని నమన్యలును, ఒ త్రిడులును చరిత పూర్వ్యయగపు మానవుడు కొన్ని నిర్దిష్ట కార్య్మ్యకమములను నిర్వహించుచు, మొత్తము ఎదుర్కొనిన వానికన్న వేరైనవి. చర్శిత వూర్వయగపు మీద, అందరును సమష్టి భ్యదతకొరతై కృషిచేయట నమాజ మానవుడు అడుగడుగున ,పతిరూల పరిసరముల నెదుర్కొని, ధర్మముగ పరిణమించినది. ఇటుల మందిరముల, కోటల వానికి తాను బలిగాకుండ మనగలుగుటక్రై నిరంతర కృషిని నిర్మాణమున-అనగా వాస్తుశిల్బ్పమున-కలిగిన అభివృద్ధియే ఒక చేయటలో సాధించిన పరోగతియే-_అనగా జంతువులను నూతన మానవనసంఘము-చార్మితకయుగపు మానవగంఘము- మచ్చిక చేసికొని తన శ్రేయమునశై వానిని వనిగొనుట, ఆహార రూపొందుటకు కారణధూతమైనది, సేకరణక్రై నన్యపోషణను ఆవలంబించుట-వానికి ఈ గోళమువై వాస్తుశిల్పమేకాదు, చితకళయు ఆనాటి నంపన్న నంఘము ఆధీివత్యమును తెచ్చివెట్టగలిగినది. కాని ఈ ఆధిపత్యము లందు, నూతన సమాజ నిర్మాణమునకు సాధనమైనది, చారి కొన్నియెడల కొన్ని నూతన నమన్యలకును దారితీసినది, [తకయుగము మొదలిశుటకు సొధనమైనది లిపిపరిజ్ఞానమని ఈ నమన్యలకు మూలకారణము అనాటి వివిధ మానవ సంఘ (ప్రముఖ బతిహానీకులు భావింతురు. ఈ లివి యనునది తొలుత ములు వన్తూత్చ త్రిలో చేసిన ముందంజలలోని వ్యత్యస్తత అని చ్నిళతముల రూపముననే ఉండెడిది. తమ తమ భావములను స్టూలముగ చెప్పవచ్చును. దూరస్థులగువారికి తెలియజేయుటకు బార్మితర యుగారంభమున

నవశిలా యగాంతమున వ్రపంచమున పల్ముపదేశములండు మానవులు ఆ భావములకు (వతిరూపములను రాతివైననో, వన్తూత్చత్రి సాధనములు దాదాపుగ ఒకేతీడగ ఉన్నను; అందు ఆకుల వైననో చృితించి పంవెడివారు. [రమ్మకమముగ ఇట్టి కొన్ని [ప్రాంతములందు వ్రకృాతి నహజములగు నీరు మొదలగు (వతిరూపములు కొన్ని ధావములరు నంకేతములుగ పరిణ నవి విరివిగ లభ్యములగుటవలనను, భూసారము ఎక్కువ మించి, నంక్షిప్త రూపములను ఆర్జించుటలో రూవవిరృతిని అనుకూలముగ ఉండుటవలనను, అచటివారలు వన్తువులను పొంది వివిధ చితలివులుగ మార్చొంది, కాల్యకమమున ధ్వని విరివిగ ఉత్పత్తి చేయగలిగి, తమ తాత్కాలిక అవనరములకే నియతిగల లిపులుగ వాడుకలోనికి వచ్చినవి. కాని చీనాయందు గాక, భవిష్యత్తున భదతకొరకు వైఠము నిలవయుంచుకొనెడి మ్మా్‌తము చార్మితక యుగారంభప్పు చితలివి, రూపవికృతులతో, వారు. ఇట్టి భాగ్యమునకు నోచుకొనక, అననుకూల నరిస్థితు ఈ నాటికిని అమలులో ఉన్నది. లలో ఉత్పత్తిని సాగించెడి మానవ నంఘములవారలు, వైన కాని ఇటుల చార్మితక యగమునకు పునాదులను వేయ తెలువబడిన నంపన్న సంఘముల భూములను ఆకమింప గలిగిన నంస్క్బృతులలో కొన్ని మ్మాతమే నిరంతరాయముగ యత్నించెడివారు అట్టి పరిస్థితులలో ధృదతకొరకు, నంవన్న _మనగలిగినవి. తక్కినవి ఏ కారణములవలననో కొనసాగళ

53"

పాచీన యగము

ఆంతరించినవి. ఇందులకు కారణములు స్పష్టముగ మనక నాగరికత వై సెరసీన (వఠావమట్టిది 2 ఆను విషయమున లఅఖి తెలియవచ్చుట లేదు, వర్షపాతము మొదలగు వనరులలో కలిగిన (ప్రాయ భేదములున్నను, వై'దిక నాగరికత నీంధు నాగరికత మార్పులు, అపరిణత మానవనంఘముల దండయ్యాతలు ఇందు నుండి కొన్ని విషయములను [గహించెననుట మ్మాతము లకు కారణములు కొవచ్చును, ఇక అన్ని అవాంతరములను నత్యము, ఎదుర్కొ ని, చాలకాలము మనగలిగి, వికననమును అఆర్టించి, 4. యాంగ్‌ _ట్సీ నదిని ఆృశయించిన ప్రాచీన చీనీయ నాగ తదనంతర యగములవారికి సంన్క్బృతిభికను (ప్రసాదించ. రికత. ఆ దేశపు చరిత్రకారుల అభిప్రాయమును అనుసరించి గలిగి, ప్రాచీన యగ నంన్కృృతులుగ పేరొందిన నున్క్బు క్రీపూ. 9852 నాటికి ఆచట గుస్టిర రూపమును ఆర్జించిన లులు నాలుగు కలవు. ఇవి: నంన్క్బృతి నెలవు కల్పించుకొనెనని తెరియవచ్చుచున్నది.

1. నైలు నదిని ఆ్మళయించి వికసించిన ఈజివ్హ నంస్కృతి. ఈ తేదీయెక్కు యరధార్థతను గురించి అభిపాయ భేదములు ఇక దీని 1పథావమునక (వత్యక్షముగనో, పరోత్వముగనో కొన్ని ఉన్నను, తరువాతియుగమున వ్రవంచమున దాదాప లోన్నై అభివృద్ధి పొందినవి మినోవన్‌, మైసీనియన్‌ నాగ ఆరవ భాగపు ప్రజలకు సంస్కృతి భిక్షను వసాదించినదిగ రిరతలు. ఈజిస్టలోని సంన్క్బృతి [క్రీ పూ. 8500 నాటికే ఆ ప్రాలీన నాగరికత పేరొందినది, పరిణతిచెంది సాల్భవదాయికతను ఆర్జించి, ఆ 1పాచీన యుగ ఈవై [ప్రాచీన నాగరికతలయండు అన్నింట కొన్ని మున అ రాజ్యమును [కమముగ పరిపాలించిన వివిధ రాజ సామాన్య లక్షణములు కలవు, మృత్యనంతరమన మానవుని వంశముల కాలమున, వృద్ధి; తృలగములను పొందుచు తరువాత పరిస్థితిని గురించి ఆ నాగరికతల ప్రజలక ఒక గాఢధమను (గీకు నంన్క్బృతికి మూల్టసోతన్సుగ పేరొ౨దినది. మినోవన్‌ ఆనక్తి ఉండెడిది. మానవుని జీవితము మరణములో ఆగిపోద నాగరికత (కీటు దీవిని తృాళయించి [కి పూ. 1800 (ప్రాంతము నియ, తదనంతరమున వైతము అతడు చేరొక తీరున, లేదా నుండి అంతటంచట ఆక్యున్నతి, అవనతులతో క్రీపూ. 1400 ళఈహపమున వసించి ఉండుననియ, ఆందువలన మృత్యనంతర వరకు మనగలిగినది, మైనీనియన్‌ నాగరికత శఈబియన్‌ ద్వీప మున అతడు నుఖముగ ఉండుటత్రై కొన్ని వసనతులను గమ కల్చవు చీరభూమిని ఆశ్రయించి, ఈజిప్ప్యకీటుల సంన్క్య్బాతిచే రూర్చువలయుననియు వారు విశ్వసించిరి. ఆటుతే ఇట్టి అరీర (వథావితమై ట్రీపూ. 1500 మొదలుగ వికననమును పొంది, విషయములను గురించిన పరిజ్ఞానముతో పాటుగ లివియందును తరువాతి (గీకు నంన్క్బృతికి దోహదకారియైనది. పరిచయముగల ధీమంతులకు ఆనాడు ఎంతో ఆదరము

వొ యూఫటిస్‌-బ్రైగిను నదుల అంతర్వేదియందు విల ఉండెడిది. వీరినే చర్మితకాదడలు 'పరోహితులు' అని 'పేర్కొాను సిల్లిన నుమేర్‌ నాగరికత. క్రీపూ. 8500 నాటికీ స్థిరతను చుందురు. ఆ ధీమంతులను, వారి ఉపదేశములను అనుసరించి ఆర్జించిన ఈ సంన్క్బృతిని ఆశయించి వివిధణాతులు ఆ నంఘము నడుచుచుండెడిది. (పజలు దేవుని ఆరాధించు రీతి (పాంతమున [క్రమముగ కకీ.వూ. 525 వరకు వర్టిల్టినవి. ఈ _ మొదలగువానిని వారు నిర్ణయించువారగుటచేత, దారు పజా నంస్కృృతియే ఆ తరువాత, ఆ రాజ్యమున బేబెల్‌" నగరము. జీవితమును ఆరాధనా మందిరముతో వెనవైచుటకు అనువగు పొందిన రాజకీయ (ప్రాముభఖ్యమునుబట్టి బేబిలోనియన్‌ విశ్వానమల వ్యావ్లికి దోహదమొనగిరి. కాల్యకమమున ఆ నంన్క్యృతి అనియు, క్రీపూ. 1800 ప్రాంతమున ఆధిపత్య పురోహితులలో ఒకడు కొన్ని (పదేశములందు ఎక్కువ పలుకు మును ఆర్జించిన అన్సీరియనులవలన అస్పీరియన్‌ సంస్కృతి బడిని ఆర్జించి రాజుగ వ్యవహరించి, పాఠలౌకిక, ఐహిక వ్యవ అనియు వేర్వేరు పేరులను అంతటంతట పొందినది. దీనిని హారములలో అన్నింట తానే నిర్దేత కాగలిగెను. ఇటుల తొలుత ఆ వదేశ నామమునుబట్టి మెనపొ టేమియాకు చెందిన నంన్కృ _ ఒకేదేళమున పలువురు రాజులు వర్చడినను, ఈజిష్టనందును, తిగ భావించవచ్చును, చీనాయందును. ఆయా దేళములందలి. దేళ పరిస్థిరులనుబల్టి,

8, భారతదేశమున సింధునదిని ఆశయించి వర్ధిల్లిన సింధు ఏకచ్చతాధిపత్యములు నెలకొల్పబడినవి. సుమేర్‌లోను, నిందు నాగరికత. ఈ నాగరికత ఈజివ్హ, నుమేర్‌ నాగరికతలకన్న _ దేళమునను ఇట్టిడి సార్యవడకపోయినను, సాంన్క్బృతికమస ననాతనత్సమున మిన్నయని పండితులలో కొందరి థావన _ ఏీకతను ఆ రాజ్యములు తమ తమ [పొంతములందు సాధింప ఆవి ఎటులున్నను ఇదియు క్రీవూం 8500 నాటితే ఒం స్ధిర గలిగినవి. (చూ: సంపుటము కే పు 15; 16) రూపమును ఆర్టించి దీర్షకాలము వికసిల్లినది, ఆ తరువాత ఆ ఇటుల కొన్ని సామాన్య లక్షణములు ఆ [ప్రాచీన నాగరికత (ప్రాలీన యుగముననే దాదాపు క్రీపూ. 1/00 మొదలుగ ఆ లందు కననగుచున్నను, పరినితులు, పరినరములు మొదలగు నింభునతీ పాంతముననే (నవ్రనింధువున) వైదిక నాగరికత వానిని అనునరించి ఆయా నొగరికతలందు లలిత వళాధివృద్తి వర్ధిల్లినది. తొలుతటి సింధు నాగరికత, తరువాతి వైదిక వేర్వేరు మార్గములలో, వేర్వేరు రీతులలో జరిగినది. ఆయా

ఫ్‌కి

(పాలీనయగము లలిత కళలందు, వివిధ [పాచీన నంన్క్బృతి కేర్యదములలో అచ్చవు సేవకులుగ ఆవనరమైనవుడు మార్పొందజేని, వారి ఆ అధివృద్ధి జరిగిన తీరుతెన్నులు సండ్మిసప్పముగ ఈ దిగువ వలన పనిగొనగలదని ఆనాటివారలు ధావించిరి.

ఈయదడినవి, ఈ నమాథుల తొలుతటి రూపములు అతిసాధారణకీతిలో వాస్తుశిల్పము ఉంచెడివని తరియవచ్చుచున్నది,.తొలుత మృతశరీరమును ఒక

ఈజిప్టు ;--ఈజిస్త్ర దేశమును [ప్రాచీనయుగమున (రమ గోతిలోపెళ్టి, దానిని ఇనుకతోను రాతితోను వూడ్చెడివారు ముగ 25 రాజవంళములు పాలించినవి. ఇంచు మొదటి పది కాలకమమున ఆ స్థలము గుర్తండుటనై చానివై బెంచిబల్బ వంశముల రాజ్యకాలమును పురాణరాజ్భృకాలమనియు, 11మొద వఎటి నిర్మాణమును ఒరదానిని కట్టించుట మొవలయ్యిను. లుగ 17 వరకుగల రాజవంశములకాలమును మధ్యమ రాజ్యరాల ఇట్టి నిర్మాణమునకు “మనస్త దా ఆను వ్యపహారనామముకలదు. మనియ, తదనంతరపు రాజవంళముల కాలమును నవరాజ్య (మనస్త దా అనగా ఆరవ్బీధాషలో బెంచిదల్ల అని అర్ధము). ఈ కాలమనింయు చార్మితకులు వ్యవహరించుచున్నాడు. వీనిలో తొలు మన్త వాయొక్కా వైఠాగము చచునుగ ఉండి (క్కాకాగములు తటిదాని కాలమున (8500-1500) 'విరమిడు' ఆనబడు వీటవాలుగ [కిందికి దిగెడివి. దీనిదిసవన లోపలి ధాగ రాజనమాధి నిర్మాణము మొదలగుటయేకాక ఉచ్చతమ స్థితిని మున ఖననమందిరము ఉండెడిది. మృతళరీరమును గోతిలో చైతము అందుకొనగలిగినది. తరువాత మధ్యమ రాజ్యకాలమన పెట్టిన తరువాత చుట్టును గోడను వెట్టి లోపలి భాగమును వాస్తుకళ, చిరమిడులందు కన్నను, దేవాలయముల నిర్మాణ రాతితోను ఇనువతోను పూడ్చి, ఇతరులు ఎవ్వపను ఆ నమాధి మున (ప్రాథతను ఆర్జించినది; ఆ వంశవురాజులు విరమిదుల లోనికి బొపటకు వీలులేనటుల చేసెడివారు. మస్తదాలో నిర్మాణములు బడులుగ, కొండలను తొలిచి గుహసమాధులను ఖననమందిరము తపవాత ముఖ్యముగ పేర్కొనదగినది నిర్మించుటలో ఎక్కువ ఆన కిని వదర్శించిరి. (వతిమాగ్భహము (నిర్‌ దాచ). ఇందు మృతుని ్మపతిరూపము, మరణానంతర కనీనము ఒకటియై జీవితపు ధావనయే 2 రం టి నను,ఉంచబడేడిది, ఈజిప్రనందలి కళా యం టం శ్క్‌ ఈగదియను మూ వికసనమునకు “వానా లా = ర్‌్రగ్న యబడియే. ఉండె మూలకం౦దచమని రా తాకా డిది. కాని మృతుని చెప్పుట వాస్తుశల్ప పా || | మీ! “కొమ్మాతము, అలౌ వషయమననిన్నం యా న నతన ను. ఇహ్మవవంచపు క్ట గోడలనుఎడి, అవ జీవిశతమునే మర చిత్రము: 2, మన్తళా, వివాంగ నమిజారూవము స రై నవుడె ల్ల డాంతరమున నైతము మానవుడు కొనసాగించునని (ప్రాచీన (ప్రతిమా గృహములోనికి, గోడలకు ఏ నష్టమును కలుగజేయి ఈజిప్తువానులు విశ్వన్‌ంచిరి. చాలాకాలము వరకు వారి మత కనే, రాగలదని ఆ నమాధి నిర్మాతల విశ్వానము. ఏ కార భావనకు మూలృప్రాతివదిక ఈ విశ్వానమే. అందువలననే వారు ణము వలననై నను మమ్మీ శథిలమైపోయినయెడల ఈ (పతిమా మృతశరీరమును కొన్ని [ష్మకియలచే ధృదవరచెడివారు. ఇటుల గృహములోని వతిమను ఒకదానిని *కి తన ఆవానముగ భదపరువబడిన మృతళరీరమునరు “మమ్మీ” ఆను వ్యవహార చేసికొనెడిది. (పతిమాగృహము తరువాత పముఖమైనది నామముకలదు, శరీరమున చై తన్యమునకు కారణధూతమగు క" పూశాగృహము,. దినిలోనికి ల్లైటనుండి ద్వారమున్నను, అనబడు నూక్ష్మశరీరము ఈ మమ్మీయందు, మృత్యనంతరమున నమాధివైపున మ్మాతము దీని గోడయు మూనిచేయబడియే చై తము, వసించి నుఖజీవనమునక్తై కృషిచేయనని ప్రాచీన ఉండెడిది. అయినను ఆ గోడలో ఒర మూతవడిన ద్వారము ఈజిస్ట్రవానులు విశ్వసించిరి, అందువలన ఈ మమ్మీలను ఉంచిన నిర్మింపబడెడిది. ద్వారపు ఆకృతిలో ఉన్నను రాళ్ళతో అది నమాధులలో భోజన థాజనములకు ఉపకరిందు వస్తువులను మూతపడి ఉండునది యగుటవలన దానిని తెరచుట శక్యము ఉంచుట వలన వితదల ముణమును వారు తీర్చుకొనెగివారు.. కొనిపని. అయినను *క" మ్యృాతము నమాధినుండి, ఎవరులేన ఈ నమాధులలో వతిమా వై అరిలోను ఉల్బణ శిల్పమునను పుడు, ఆ క్చ్యతిమ ద్వారమునుండి రాగలిగెడిదనియు, వూజా సేవకుల దూపములు చెక్కబడి ఉండెడివి. మమ్మీ యందలి గృహమున తనక్షై ఉంచబడు నై వేద్యాదులను [గహించిడి

“ఈ నర్వుకక్షిమంతమగునది కనుక ఈ శిల్పమూప్తలను దనియు ఆ మస్తదా నిర్మాతల కావన. $్‌5్‌

(ప్రాచీనయగమ మన బాలోని వె గదులందు అన్నింట ఉల్చణ +శిల్చరీతిలో మునకు చెందిన ఈ మెట్ట విరమిడే కాల్వకమమున అచ్చష్య ఆరాధనా దృశళ్యములు, దైనందిన కార్యనిర్వహణ నిమగ్ను విరమిడుగ పరిణమించి ఉండవచ్చును. ఆ మెట్టను పూడ్చి లగు వివిధ వృత్తుల రాయాలా ర న న నాననా నా దిగువ ధాగముతో

• యై [పజల రూపములు యం డి వఏీటవాలుగ కలసి నుచెక్కబడి,రంగు 7న ళాల లాలా | లో చా యుండునటుల వేయబడిఉంగెడివి. 7. 44 77 టీ ష చేయటవలన పిర లా న వీనికి నిజరూవము గ్‌! గయే మిడు రూవము లను, ఇదివరలో గ ( ఏర్పడు ననుట వై చెప్పిన రీతిగ, *రీ 4 1. 7 రో చితము వలనవిః గో భో గ్లళరో కల్పించి వారివలన [యయా ఈ... దమగును. పని?”నెడిద (2% 27 తుల్గ రూవములు తరువాత్మివాలపు రి శమన డక కల నాలుగు త్రిధుజ వ్‌ 0 వ రాజనమాధి. (విర గ్రముః . మ్తకా ఖందక ము తలములు శీక్షములు మిడు) కి, వూర్వరూపముగ మస్తబాను భావింపవచ్చును, అంతి కఠియనటుల, తలకొకదిశన అభిముఖతలముల నీరరేఖఐళు యేకాదు; వీరమిడుల నిర్మాణము అత్యుచృస్థాయిలో ఉన్న నమానాంతరములుగ చతుర్వ్యన సమతలమున ఏటవాలు పారు ములు ఏర్పడునటుల నంధింపబడునపుడు విరమిడు వీర్చదు నని నూలరీతిలో నిర్యచింపవచ్చును. ఈకింది చితము ఆ ఫ్‌ వ్‌ ల న విషయమును నష్టము చేయను. | ష్‌ కక చిృితము : శీ మన్తజా వీవ్యానము న్‌ా్మ్‌ క్‌ మే కాలమున నైతము, రాజుల కొరకు నిర్మింవబడిన విరమిడులను క కన పరివేష్టించి నరదారులకొరకు మన్త బాలు నిర్మింపబడియండుట మామ బమా్న: కననగచున్నది. మన్త బానిర్మాణముతో తృవి చెందని [వభువులు సానా యాత్‌ నన్తదావై వేరొక మనస్త వా మెట్లవరునను వేర్చుటవలననే వీర వ్‌ మిడు రూవమునకు మూలము ఏర్పడియండునని కొందరి చిత్రము కి. పీరమిడు (ఛాజనమాధి) భావన. (చి. ల) * మన్తదా యందలి వివిధ భాగములు విరమిడునందును కన చాయలు నగును; కొని వాని అమరింపు మ్మాతము ఇందు వేరురీతిలో యాంటి జరుగును. ఇందలి ఖనన మందిరము, మస్త బాలో ఉన్నటులః తన నేలలోవల దిగువన ఉండదు; విరమిడు మధ్య, దాదాపుగ గ కేర్యదమువద్ద, నెలకొని ఉండును. విరమిడుయొక్క_ ముఖవ్వార 2౮” మునుండి మెట్ట వరునల మూలమున వేర్వేరు అంతస్తులను దాటి ౫౬ 1 అచటికి చేరవలని ఉండును. ఈ ముఖద్వారము. సామాన్య

• హి ముగ ఉత్తర దిక్కునకు అభిముఖమై ఉండును. అంత్య క్రియం చిత్రము; క. మెట్లమన్తళా తరువాత ఈ ద్వారము, ఎవరికిని కనబడకుండురీతిగ, మూసి వేయబడును, మస్త బా యందలి [పతిమాగృహ, పూజాగృహ కేస ॥ ఈజిప్టులో “శక్కారా' నగర నమీవమున కననగు ఒక ములకు బదులుగ, ఆ రెండింటి విధులను నిర్వహించు వితృ రాజనమాధి ఇందులకు ఒక నిదర్శనము. మూడవ రాజవంశ గృహము (మాద్చ్యయరీ) ఒకటి. ఇందు ఉండు. వీర్పాట ర5్‌6

కలము; కానీ అదీ రాజనమాధికి తూచ్పు పార్య్వమున వేరుగ. 39% మీటరు; నిర్మాబమంతయు. దాదాపు కశ హెగ్టేరుల నిర్మితము.. రాజ్యవతిమలు ఇందు నెలకొల్పబడుటయేకాక, భూమిని ఆరమించి ఉన్నది. దాని ఎత్తు దాదాపు 147 మీట మృళతరాజుననై నమర్చితములగు నై వేద్యాదులు ఆందే ఉంచ బడెడివి, నైలునది తటమును ఆనుకొని పలు (పదేశములండు వివిధ వరిమాణముల రాజసమాభులు (పెరమిడులు) నేడును కననగు చున్నవి. కాని ఇందు ఆనేకములు, కాలప్పరుషుని ధాటివలనను విరమిడులలో అమూల్య వస్తువులు లఅవిఎపగలవను ఆళతో డ్డ ని వీనిని తవ్వి పాడుజేసిన తన్కరుల చర్యలవలనను, రూప వు లో విక్ఫతిని పొందినవి; కావున దిరమిడుల వాస్తురీతిని_గహించు ఎ ర టకు అవి అంతగ తోడ్పడవు. కాని మెంధిస్‌ సగర నమీప మన, నైలునది వళ్చిమ తటమున మిచేవద్ధ సెలవొనిన వెర్కు భా పిరమిడులలో మూడు మ్నాతము-ా కూపూ, ఛ్యాఫీ, మైసిరినా, న టీ! అను రాజుల నమాధులు---. వాస్తుశిల్పచర్మిత రచయితలకు సోడ ఎక్కువగ ఉవరరించినవి. చిత్రము 8. విరమిడు యొక్క ఖండకము (శేంద్రమున ఖననమందిరము చూడనగున్తు రులు, ఈ విరమిడు. నిర్మాణమునకు దాదాపు 28,00,000 / నున్నపు రాతిదిమ్మెలు ఉపకరించినవి; ఇందు ఓక్కొక్కం రాతి ₹ క్ట దిమ్మె తూకము సరాసరిన దాదాపు 2540 కిగాం నైలునది న [| శూప్పతీరమున ఉన్న కొండలనుండి వగలకొట్టబడిన రాతి | బండలను, మొదట మొరటుగ రాగి శాణములతో చెక్కి, వానిని | కొయ్య చెక్కలు కలియగట్టిన నంగడివై పడమటి. వైపునకు 1... / చేర్చిన తరువాత, ఆనాటి పనివారు, వీచుకట్టలు మొదలగువాని క్‌. || | || సాయమున ఆరాతి దిమ్మెలకు నగిషీ వెట్టెడివారు. అంతట వ్‌. వ... వానిని మట్టిపోతతో రూపొందింపబడిన వాటతలమువైకి 4 గుండుక్యరల వైనుండి బలమైన (తౌాడుల సాయమునను, వెనుక 1 నుండి ఆనుడుకర్రల ఊపుతోను'నమాధి. నిర్మాణమున చేర | | | వలసిన తావునకు, చేర్చి అమర్చెడివారు. ఇటుల వరునవై వరు || | నగ చివరకు కొనదేలురీతిగ మెట్ల విరమిడును నిర్మించిన | తరువాత, అంచులను పూడ్చిః వైనుండి శ్రీందికి ఒకేవాల |... తలము వచ్చునటుల చూచి, దాని ఉపరితలలమున చలువరాతి పలకలను అతికించి పొందుపరచెడివారు. ఈ చలువరాతి వై జ తొడుగువలన పిరమిడునకు రమ్యత కలుగుటయేగాక, ఖనన వ మందిరమునకు. చేర్చు ముఖద్వారము నైతము మూయ ॥ డా బడుటవలన నమాధియందలి రాజశరీరమునకును, అందులకు ౨ఉమెత౭తడ తోడుగ ఆ ఖనన మందిరమున ఉంచబడిన అమూల్య వన్తుపు చి్యిళము ?. కూపూ పిరమిడులోని మెట్ల వరున లకును భదత చేకూరెడిది. కూపూ వీరమిడున ఈ చలువరాతి మానవ నిర్మితములగ నిర్మాణ విశేషములందు అన్నింట వైతొడుగు పలకలు కనబడకుండపోయినవి; కాని భ్యాఫే వీర బృహత్తమమగు నిర్మాణముగ పేరొందినది కూహూ విరమిడు- మిడున మృాతము, శిభరసమీపమున, ఇట్టి చలువరాతి పలకల దాని చతుర్యస మూలవేదికయొక్క ఒక్కొక భుజపు పొడవు గురుతులు కొన్ని నేడును కననగుచున్నవి. టు. క్‌

(పావీన యగము కూవూ విరమిడు లోని అంతర్భాగమును, ఉత్తరవు వైపున ఇంకను దిగువన నేలమట్టిమున ఒక నేలమాళిగ ఉన్నది; ముఖద్వారమునుండి చేరవచ్చును. ముఖద్వారమునుండి (5మ బహుళః॥ ఆది ఒక డావియై ఉండును, ముగ లోని వైభాగమునకు ఒక (తోవరలదు. ఈ (తోవ చివరి. స్య విర్రమిడును వరివేస్టించి కొన్ని ఉపమందిరములును ఉండెడివి, కాని చాల పిరమిడులందు ఉపమందిరములు నేడు నడ కనవచ్చుటలేదు; బహుళః ఆ మందిరములు (పకృతి నంచోఠ ముల వలననో మానవుల డుళ్చర్యల వలననో అంతరించి జవ ఉండును. అయితే ఖ్యాఫే విరమిడువర్ద మ్మాతము ఆ ఉవ ర్డీ ననకననిలిలానా 7. మందిరములు, చాలవరకు దిటవుగనే, ఇప్పటికిని నిలిచిఉన్నవి. రో శ్రే ఇందు ముఖ్యమైనది వితృగ్భృహము. ఆ విరమిడునకు తూర్పు గ్ల ర భాగమున అది నిర్మించబడినది, ఇందలి రాజమూర్తులకు గ ణ్త నై వేద్యాదులను దూరమునుండి ఏ కాలముననై నను నులధముగ గ ్తకననానా? కొనివచ్చుటకు అనువుగ ఇందుండి నై లుళటము వరకు ఆకా ర్డ గ్ల దనముగల మార్గవివరము నిర్మింపబడి, దాని ముభద్వారమున క్ష? ఒక ద్వారమంటపము కట్టబడినది. ఈ మంటపమునే కొందరు నాల్‌ చర్మితకారులు ఒక అఆలయమని పొరపాటున భావించిరి. ల ల్‌ (చి. 10). ఇట్టి నానావిధ మందిరములతో పరివేష్టితమగు (న? రాజనమాధి చూచుటకు ఒక చిన్న నగరమువలె ఉండెడిది. ల నానా! మధ్యమ రాజ్యపు [పథువులు, విరమిడులను,. వైన తెలుప లో గ బడిన రీతిగ, నిర్మించుటకు గ డడ కులూహలమును (పదర్శిం వననననన లీ పరెరి. ఇందులకు కార ల్‌ జా ఐము. వారియందలి మత ల ర్త జీ7 భావనలలోని హర్చుకాడు / వారును తమపూర్వులవలె గ్త్‌ సు 44 మై మృత్యనంతరస్థిిపే రిం గ [1101 వూ ధావించిరి. కాని విరమిడు డ స్ట ఉనై లను ఇటుల ఆరుబయలున శ నిర్మించుటవలన మమ్మీలకు చ్మిశము : 9. రాజ ఖననమందిరవు వై కవ్పకీతి (కూపూ పిరమిడు) చోడలవనన నవమ ఏ ధాగము ఆతివిళశాలముగ ఉన్న మెట్ల వరునగ పరిణమించి ఖనన నాడ్లైనను కలుగ వచ్చునని వారు తలచిరి; అండి కొంత మందిరమును చేరుచున్నది. ఖననమందిరమున ఒక నల్లరాతి మంఉపముననున్న దారునిర్మిత శవపేటికలో రాజ శరీరము, మమ్మీగా, భద్ర పరుపబడినది. మందిరములోనికి వెలుతురు న వచ్చుటకై, దాని గోడలనుండి రెండువైపుల సౌరం చమవా.. న్న గములు, వీరమిడు ఉపరితలము వరకు పోవునటుల అమర్చ య. బడినవి. మందిరపు వైకవ్ప విరమిడు భారమువలన, [కుంగి స్య పాసా పోకుండుటకై కింది రాతికట్టడములు దిటవుగ నిర్మింపబడుట | || ఫ్ర ్యాో యేగాక కప్పు నైతము రాతిపలకవై రాతిపలకను ఆమర్చి ॥| రూపొందింపబడినది, ఈమందిరము దిగవన వేరొక మంది న్‌ పో రము కలదు. అందు రాణియొక్క మమ్మీ భ్యదవరువబడినది= చళము-10 : ఖాఫే పిరమిడు; గి కేనగరము 58

(ప్రాలీనయగము నత్యము లేరపోలేదు.. ఇవుడు మనకు కనవచ్చు. విరమిడులు, రాజనమాధుం నిర్మాణముందురన్నను, దేవాలయ నిర్మాణ దాదావుగ అన్నియు, ఏదోఒక కాలమున, దొంగల దుళ్ళర్యలకు మున మధ్యమరాజ్య [వథవులు ఎక్కువ ఆసక్తి ని, (ప్రొాఠతన్న గురియైనవి; అందు చిక్కినంతవరకు చొంగలుదోచుకొనిషపోయిరి. (పదర్శించిరి. వీనిలో లక్సర్‌, కర్ణి నగరముంందిలి--దేఫో అందువలన మధ్యమరాజ్యపు (పభువులు, తమ రాజధాని (తీబ్స్‌) అయముభబు ఎక్కువగ వేర్షువకిష్టలను ఆర్డించినవి. కొని వాన్లు నమీపమున ఉన్న ఒక కొండయందు లోనికి సొరంగములను శిల్ప చార్మితమీల దృష్టిలో వీనియందు ఒక లోవము కనవచ్చు తొలిచి అందు నమాధులను నిర్మించువిధానమును అవలంబించిరి. చున్నది. ఆ దేవాలయములు దాల నరళరీతిలో తొలుతనిర్మింవ అందువలననే ఆ [పదేళమును చర్మితకారులు *రాజసమాధుల బగీనవి; కాని కాల్మకమమున అంతటంతట_ పలువురు రాజులు లోయ'అని వృవహరించుచున్నారు. క సమాధి స్థలమును గుప్త ఆ ఆలయములకు చేర్పులు, కూర్చులు జరుప్తటవలన తొలుతటి

విన్యానమే దూపొంతరత చెందినది. కావున చార్మితక వరిణామ త యు మును వాని పరిశీలన న్పష్టము చేయజాలదు. యా టా ఇట్టి పరిశీలనకు, కొన్ని చిన్న ఆలయముతే ఎక్కువగ అయో ల్లా. ఉవకరించుళున్నవి. వీనిలో ముఖ్యముగ పేర్కొనదగినది డా ల న ర. మాసో. యెడ్‌వూ నగరమువద్దనున్న దేవాయము. లక్సర్‌, కర్షక మా క్‌ న ైొ నగర దేవాలయముల యంతగ ననాతనమగునది ఈ దేవా సయ్యాట, లయము కాకపోయినను, కూర్చుల చేర్పుల కలగావులగము ల. జరుగక నురక్షితముగ ఇది ఉండినందున పరిశీలకులకు ఎక్కు చాత వగ ఉపకరించుచున్నది, ఈ దేవాలయపు నసీంహద్వారమును కయ పన్లు వ్యు

్‌ చేరుటకు ఉపకరించు విశాలపవధమునకు ఇరువై పుల నంవిష్ట చ్కితము- 11: రాజనమాధుల లోయలో ఒక సమాధి మృగమూర్తులు రాతిలో మలచబడి వరుసగ ఆమర్చబడిఉన్నవి వపఖ ద్వారము, (తీబ్స్‌ నగరము) (చి1ల). సింహద్వారమునకు వెలుపల రాజు ఉపవిష్ణుడుగ ముగ ఉంచుటకై ఉన్నటుల మలచ విత్భ గృహమును శా బడిన మహోన్నత దాని నమీపమున గ శిల్పమూర్తులు రెం నిర్మింవక దూర ఈ డును, లని లో మున నై లునదితట 7 ఒక్కొార్కం దాని మున నిర్మించెడి ఫ్‌ వ ముందు ఒక్కొాక స స సా 2 డా 77 రా

సమాధియ, వీత 6౮ టి 77 కలవు, చి గృహమును క! చ యి దేలునటుల చెక్కు ఓక అక్షరేఖవె 7 227725 బడిన ఈ జయ ఉండునటుల యాల న్‌ స్తంభముల వై రాజ జ్యాగ త్త వహించెడి [ాచఅరాంగం (00 బరి ౯ [పళస్తి లిఖింవబడి వారు... సామాన్య ఉన్నది; ఈ రాజ ముగ తన జీవిత చిశము-18 శాజసమాధుల లోయలోని వై నమాధి యొక్క ఖండకము; విగ్రహములను కాలముననే రాజు విన్యానము, (ఠీబ్స్‌ నగరము) దాటిన వెను ఇట్టి గృహమును నిర్మింపజే సెడివాడు; కావున అతని జీవిత వెంటనే సింహద్వారమున యాతికుడు ఆడుగిడును. ఈ కాలమున ఆది దేవమందిరముగ ఉపయుక్తమై రాజమరణానంత ద్వారమునకు ఉధయ పార్వములందున దర్ప చతుర్మసాకార రమున అతని వితృగ్భహముగ వాడుకలోనికి వచ్చెడిది. మున ఏటవాలు తలములతో నిర్మింపబడిన రెండు గోడలు కొండలో తొలువఐబడిన రాజసమాధులలోనెల్ల వాస్తురీతిలో ఆదర్శ నిర్మితములై నవి. ఈ గోడల పీఠభాగము ఎక్కువ వెగల్పుగ ముగ వేర్కొనదగినది హళ్‌షేప్‌సుర్‌ రాణియొక్కు సమాధి. ఉండి, వైకిపోయిన కొలది సన్నబడును; అండువలన ఉపరి 1కీపూం శీఠివ శతాబ్ధమున ఇది రూపొందింవబడినది. భాగము వీళఠమంతగ విశాలముగ ఉండదు, ఈ రెండు గోడల

వ!

(1పొచీనయుగము గ ఇ వటవాలుగోడ ఉండుచోటు ౨౧౭౧౦9రగ్ట [| || || | ॥| 6 నంవిష్ట మృగమూ ర్తి “కనాన ద కక్‌ ర అయ్తంకము క్‌ [రై గ నీ ౭ ళ్‌ గ్గ 4 కరాజవీగవాము |; షం రై ౨౨౧ రి - న ౯6. ముఖద్వారము 22 ౫5౧౨6౮౬౧ ల ్ధ [1140 [ పాంగణము ౦0 జ. మవోమంటపము

1. గర్యాాయము చ్క్యితముం-18: ఎక్‌ఫూనగర దేవాలయ్యవిన్యానము గర్భాలయమున ద్వారవివరము తప్ప తక్కిన అన్ని భాగముట నానా మూయబడి ఉండుటవలన వెలుతురు అంతగ అందు చొరణా నానా వత్తా. లదు, దీనియండే దేవవ్మిగహము (పతిష్టితము, ఇందు అర్చక నే [1 [మా [1 ' లును, రాజకుటుంబికులును చ్యూతమే (పవేశింప అర్హలు, ఇక ॥ రా నా న్‌ దేవాలయ భూమి, సింహద్వారము ఉన్నచోట తప్ప, తక్కిన స్ట చాక్షక్ష్య్రహప?ై ఆ అన్నివై వుల ఉన్నత (ప్రాకారముచే పరివృతము, జల్ల తమ వాన్తుశిల్పమున నిలుపు-ఆడ్థుడూలముల్న పద్ధతిని, ఈజీప్ప్రవాదులు చక్కగ వినియోగించిరి. "తమ మంటపముల న్మము-14; ఎద్‌ఫపూనగర చేవాఆయ వివాంగ సమీక్ష; నిర్మాణములప, దాడ తొలుతగ నాలుగు ముఖముల నలుచర ఆర్భవివృతము, చి. 18 లోని ఆంత ర్భాగములే రవ రాతి న ంభధములనో, గుండని రాతినసంభములనో నెల యిందులోను చూడనగును. న్య ఉ ఆ కొల్చి, వాని ఆధారమున, దానివైన అడ్డుడూలములను, రాతిలో మధ్య ఉండునది సింహద్వారము. దీనివైని గోడలకు దిగువన మలచబడినవానిని పొందుపరచెడివారు. రెండు అడ్డుడదూలముట ద్వారబంధమువై రాతిచెర్కడపు వని చక్కగ పొందువరుద ఎల్లవుడు ఒక న్తంధవు ఉపరితల మర్యధాగమున కలియ బడియుండునగు, నింహద్వారమునుంది లోపలికి అగుగిడగనే నటుల ఆనాటి శిల్పులు జ్యాగతవహించిరి. వీనివైన అడుగ కననగునది దేవాలయ (ప్రాంగణము, దీనిలో మూడువైపుల శిలాఫలకములను పరచి వైకన్పను వారు దూపొందించిరి. రాతి న్తంభవంక్తి పథ అడు డూలములు ములు నిర్మింపబడి ( ( కి ( వక్కువ పొగవుగ నవి. ఈ స్తంభ (6 0 | ఉండునెడల అవి పంక్తులకు ఆవల ల త! 2! * విరిగిపోవుటప నాలుగవ వైపున శీజీ న్న (5 హ్‌ అవకాశము ఎక్కు ఉండునది మహి ఖో, గ[. | | || కనుక సామల . | | స క్‌ ముగ అంత పౌ మంటవేమ (న క్‌ క వుగ ఉండని అకు స్ట్‌యి హాలు దా డూలములే వాడో దీనిని దాటిన తాటి శ్ర డెడివి. ఇందువలన తరువాత వచ్చునది య వాదా అడు దూలములకు గర్భాలయ ము= గ్భ/ కా ఆభారముగ ఉండు మహాముటపగర్భా = అతత! గె ట్ల గ న ఇభముల గంధ లయముల లోనికి [స బక ఎక్కువగ తక సామాన్యజనులను వలసి వచ్చెడిది. రానిచ్చెడివారుకారు చితము-1ఫ్‌ ళఈజివ్ధునందలి దేవాలయపు సింవాడ్యారగీ ల కర్ణకనగరప్ప దేవా 600

(ప్రాచీనయుగము లయమునందలి మహామంటవమును పరిశీలించిన ఈ విషయము అంతటంతట ఆధ్యన్నతి, ఆఅవనతులతదో క 1400 వరకు నస్పష్టతరము కాగలదు. ఈమంటవపు పోగడవు 150 మీ; వెడల్పు ఆ జాతి మనగలిగినది. ఈ మధ్యకాలమున అచటి వాస్తు 50 మీ; దీని రాతివైకప్పును ధరించుటకు దిగువన 184 శిల్చ్పము, ధవన నిర్మాణమున, అత్యుచ్చస్థాయిని ఆఅంచదుకొనినది. న్తంధములు స్టావింవబడినవి, ఈ స్తంభములు నిలువున నమా ఈ నిర్మాణము రెండు చళలలో సాగినది. మొదటే చళలో నాంతరముగ వరునలు తీరియండునపిల ఏర్పాటు జరిగినది, నిర్మింపబడిన రాజభవనాచులు (క్రీవూ. 1700 నాటికి ఏ కార ఆయినను మధ్యనడవలోని వరుసల అంతరము మాతము ణఅములవలననో అఆఅంతరించినవి. ఇందులకు భూకంపము, పార్శ్వముల వరుసల ఆంతరముకన్న ఎక్కువ వెడల్పు కలిగి ఉప్పెన కారణములై ఉండునని కొందరి భావన, తరువాత యుండునటుల (శోద్దవహించిరి ఆనాటి శిల్పులు. స్తంభములు లీ పూ. 1800 మొదలుగ ఈ నిర్మాణ కార్థ్యుకమము ఆరం దగ్గరదగ్గరగ కుదురుకొని ఉండుటవలన వెలుతురు లోనికి భమై వృద్ధిచెందినది, ఆ మినోవన్‌ రాజ్యపు ముఖ్యనగరమగు చొరటకు అధ్యంతరము ఏర్పడెడిది; ఈ నమన్యను ఆ శిల్చులు నానస్‌ శథిలముల మధ్య నేడును ఆనాటి రాజధవనము శిథిల ఒక చక్కని ఉపా లా డా డా] రూపమున కాననగు యముచే. పరిష్క | =! అజ! గ్‌ చున్నది, దీనివలన రించిరి. మధ్యనడవ 1 న్‌ భా ఆనాటి ధవనవిన్యా యొక్క వైకష్పును" ఆ ఆఅ గ - డా ౮ సాదులంను. వాస్తు ఉభధయపార్శ్వముల (01 న్‌ క్‌ య (మ న్‌! శిల్ప చార్మితకులు కప్పు కన్నను? కనుగొన గలి గిరి" ఎక్కువ ఎత్తున రాజ భవనములు ఉండుటకు అను . క . . | | . . కానిండు, వట్టణ

న్న 1114 | ॥ | న జ గ్‌. పి నములిత రీతిలో చి్యతము-16; మహామం౦ంఉపమున ఎత్తుగ లేచిన నడవ వై భాగము పొడవున అమరి వీడ ఎక్కువచేనిరి. (అమ్మన్‌ దేవాలయము; కర్నక్‌ నగరము) యుండునటుల అటుల ఉన్నతముగ రూపొందిన నడవకప్పును పార్వ్వముల ఆనాడు నిర్మింపబడినవి. రాజభవనములకు రెండు (ప్రాంగణ వెకప్పుతో కలుపు రెండు నిలువు గోడలలోను రాతి గవాక్ష ములు ఉండెగివి, మొదటి [పాంగణమున దానిలోపల [పాకార ములను శిల్పులు విరివిగ నెలకొల్పిరి. ఇందువలన వైన ఉధయ మును ఆనుకొని వివిధ ధవనములు నిర్మింపబడి ఉండెడివి, పౌర్శ్వ్వములనుండియు గవాక్షముల నుండి గాలియు, వెలుతు రెండవది రాజధవనవు పశ్చిమ గోడను ఆనుకొని ఉండెడిది. రును నడవకును తద్వారా తక్కిన మంటవ ధాగములకును ఇది తొలుతటిదాని ఆంత పెద్దదిగ ఉండెడిదికాదు. ఇక ధవన లబభ్ధములయ్యెడివి (చూ; చి. 16), ములు నిలువు-లఅడ్డడూలముల విధానముననే నిర్మింపబడి, అందు

చనిపోయిన పితరుల కొరకును, దేవతల కొరకును (కమ కొయ్య విరివిగ వాడబడెడిది. ముగ విరమిడులను, ఆలయములను అర్యున్నత స్థాయిలో ఆ కాలపు (మినోవన్‌) నగరములును, గృహములును నిర్మించిన ఈజిప్ర్పవానులు తమ నివానమునత్తై చక్కని ధవన ఎటుల ఉండినవను విషయమును కొంతవరరు నృష్టముచేయ ములను నిర్మించుకొనియందురని భావించుట నముచితమే. ఒక ఆధారము సైతము [క్రీటునందు జరివిన [తవ్వకములలో [పాచీన ఈజిస్ట్ర సారస్వతమునకూడ ఇట్టి నివాన భవనములకు వెలువడినది, ఆ తవ్వకములందు లధ్యమైన ఒక కొయ్యవెనై సంబంధించిన వర్ణనలు 'పెక్కుచోటులందడు కననగుచున్నవి. వైధాగమున ఆ కొయ్యలో దిగించబడిన ఒక వర్ణరంజిత రాని వాస్తుశిల్చ్ప చార్మితకునికి ఉపకరించు. రీతిగ అట్టి ధవనావ మృతృలకము కనవచ్చినది. ఆ మృతృలకముపై ఒక నగర శేషములు లభించుటలేడు. ఇక ఈ విషయమున క్రీటుడీవి చ్చితము చితితమైనది. తీర్చిదిద్ధినటులుండు వీథులు, వాని యందలి ధవనావశేషములు కొంతవరకు సాయపడుచున్నవి. పక్కన ఉన్నత ధవనములు, ఎడనెడ వృడములు, జంతు క్రీటు దీవిలోని [ప్రానీన మినోవన్‌్‌ నాగరికత, ఈజిప్టు నాగరి వులు, మనుజులు అందు చిితింపబడి, ఈనాటివారికి ఆనాటి కతకు ఎంతయో బుణవడి ఉన్నదని బతిహాసికుల అభ్బిపా నగరముల తీదతెన్నులు ఆ ఫలకము వలన విదితములగు యము. [కీ.పూ. మూడవ సహ్మసాబ్ది ఆంతమున [క్రీటునందలి చున్నవి. ఇండ్ల ముఖద్భృళ్యములు ఆందు నృష్టముగ చ్వితితము (వశానీకము, ఒక నాగరిక ఇజాతిగ రూపొందినది. తదాదిగ రైనవి. అందు న్తంధములు, కిటికీలు, ద్యారబంధముల అను భ్‌

'ప్రాచీనయగము రింపు స్పష్టముగ కనబడుటయేగాక, గోడలలో అచటచట ఒక _ మెనపొటేమియా యందలి ఆనాటి భవనములు కొన్నియెగం బోమమున వృత్తాకార చిహ్నములు కననగుచున్నవి. బహుశః మట్టితోను, కొన్నియెడల వచ్చి ఇటుకలతోను నిర్మింపబడెడివి. ఇవి అడ్డుదూలములనుశలుపుననిమనము థావింవవచ్చును.దాడా కట్టిన తరువాత ఏబది యేండ్లయిన నిండకమును పే అవి కూలి పుగ అన్ని భవనములును మూడు అంతస్తులు కలిగియండు మట్టిలో కలియుచుండెడివి, సాఇ్యవదాయిక కథనమువలన నటుల అందు చ్వితితమైనది. కొన్నిచోటులందు ఆ మూడింటివై మ్మాతము ఆనాడు మూడు అంతస్తుల నివాన భవనములు ఓక చిన్న గదికూడ ఉన్నటుల కన్పట్టుచున్నది. ధనవంతు నైతము నిర్మింపబడెడివని తెలియవచ్చుచున్నది. ఇవి అన్నియు లగువారు, ఎండకాలమున నుఖముగ శయినించుటక్తై, ఎత్తున శిథిలముల్తై ఇసుక దిబ్బలుగ తయారైనవి. కాని సారన్వత నిర్మించుకొనిన $ీతలగృహము ఇది కావచ్చును. భాగ్యవంతు మందలి వర్షనలను బట్టికూడ, ఈ భవనములు అంతగ రమ్య లగువారు ఇట్టివి తమ [పాసాదముల వై చివరి అంతస్తున నిర్మించు తను ఎరుగక, నరళరేఖల పొందికగ మాతమే రూపొంది, కిటీ కొనెడివారని (పాచీన ఈజిప్టనందలి సారన్వతము వలన కీలు ఎట్టివియునులేక, వీధుల వైపునకు ముఖద్వారములను తెలియనగుచన్నది. కలిగియండక, [పాకారముల మరుగున వానిని ఆనుకొని, గృహనిర్మాణ కళయేకాదు; దుర్గనిర్మాణముకూడ ఆకాల లోవలి (1పాంగణమును పరివేస్టించునటుల నిర్మింపబడెడివని మున ఈజిస్ట నంస్కృతి ఆధారముగ పౌథతను ఆర్డించెనను విదితమగుచున్నది, ఇక దారి దేవాలయములు పెన్ద భిత్తి మూల టను మైసీనియన్‌ సంస్కృతి అవశేషములు రుజువుచేయు ములవై నిర్మింపబడెగివి;ి సామాన్యపౌరుల నివాన భవనముల చున్నవి. [గీనుదేళవు నమ్ముదతీరభూమియందు క్రీ.పూ. 1800 వైరప్పుమట్టమునకు తగ్గని ఎత్తును ఆ భిత్తిమూలము కలిగి మొదలుగ కీ.పూ. 1100 వరకు వర్ధిల్లి, ఆవనతి నొండిన ఈ యుండెడిది. ఇదియు ఒక (ప్రాంగణము చుట్టును నివాసభవన నాగరికతకు మూలస్రోతన్సులు ఈజిప్టు క్రీటు సంస్కృృళులు. ములవలెనే నిర్మింవబడెడిది. ఆ ,పాంగణమున మతవిధులు ఇచట రాజుల నమాధులకును కొంత గౌరవమున్నను, విర నిర్వర్తింపబడెడివి. దేవాలయమునకు నమీపముననే తరచుగ మిడులవలె వానిని భూమివై నిర్మింపక భూగర్భమున నిర్మిం ఒక గోపురము ఉండెడిది. దీనిని ఆపాచీనులు “జిస్టరాత్‌ "అని చెడివారు, వీనిలో వముఖమైనది ఆతేయన సమాధి ఇందలి వ్యవహరింబెడివారు. నుమేరియన్‌ భాషలో ఈ పదమునకు వనితనప్పు విన్నాణము పముఖ వాస్తుళా స్త్రజ్ఞాల (పళంనలను “మహోన్నత భూమికి అని అర్థము. ఘనహవపు, ఆయతన ఆందుకొనినది, ములు కలిగిన మందిరములు ఒకదాని వైవేరొకటి, వాని వై కాల్య కాని మైనసీనియన్‌ నాగరికతను గురించి చెప్పునపుడు ముఖ్య ములు అవరోహణ్యకమమున ఉండునటుల, అంతస్తుల రీతిలో ముగ వేర్కొనదగినది ఆనాటి దుర్గనిర్మాణరీతి. ఆ దుర్గముల _ పేర్చినటుల రూపొందించబడినది ఈ జిగ్గురార్‌, మతనం[పదా గోడలు 6 మీ. నుండి 17.5 మీటరులవరకు వెడల్పును కలిగి యమును అనుసరించి దేవనివానముగ అది భావితమైనను, యున్నవి. వెద్దవెన్ద బండలను చెక్కి, సున్నపు అతుకులేకుండ దాని శీర్షభాగము ఖగోళ వరిశీలనలక్రై ఒక వేధకాలగ ఉవక ఒకదానివై వేరొళకదానిని పేర్చుట వలన ఈ దుర్గములు రించెడిది. బోర్సిప్పవర్ద ఉండెడిదని చెప్పబడు జిస్టరాత్‌ (గోవు రూపొంది, నేటికిని చూపరులకు విథాంతిని కలిగించుచున్నవి. రము)న ఏడు ఆంతన్గులు ఉండెడివి, దానికి “సవ్వగోళ భూమికా అఎదువలననే, ఈ మైసీనియా ప్రాంతమును తరువాత వక వ?" అను అర్ధమొనగుపేరు ఆ [ప్రాచీనకాలమున వ్యాప్తీలో పరచుకొనిన (గీకులు ఈ దుర్గములు మానవ నిర్మితములు ఉండెడిదటః ఆందు ఒక్కొక భూమిక ఒక్కొక [గగహదేవతకు కావనియు, నైక్లవులను రాక్షనజాతివారలు నిర్మించిరనియ వారి అంకితము (నెనపొ టేమియా వానులకు ఆ కాలమున ఏడు ఇతిహానములందు వేర్కొనిరి, (టగహములు మ్యాతమే విదితములు. అవియే నేడు [పపంచ మెనపొపేమియా ; నుమేరియనులకాలమునుండి, అస్సీరి మంతట వారముల పేరులకు జతవరుపబడినవి). యనుల వరకు మెనపొటేమియాను వరిపాలించిన వివిధ రాజ _ వైరీతిగఉన్నభవనములందు అవి నివానభవనములు కానిండి, వంళముల కాలమునను, సుమేరియనుల కాలమున వికసించి, దేవమందిరములు కొనిండు, వాస్తుశల్చ చార్మితకుదు కుతూహల సార్యపదాయకతను ఆర్జించిన వాస్తురీతియే ఈ (ప్రాంతమున ముతో పేర్కొనదగునవి ఏవియు. ఉండవనుట సున్పష్టమ. (పాచీనయుగమున వ్యాన్నియందు ఊండినటుల ఆ కాలపు కథన భవన శిథిలములందు జరిపిన [తవ్వకములవలన, ఆ (ప్రాచీన ములవలనను, రాజుల కాననములవలనను, (తవ్వకములవల భధవనములందు ఆటనట ఆర్బీలును, లోవంపు కప్పులు నను విశచమగుచున్నది. కాని ఈజిప్టులోని విరమిడులవలె (వాల్టులు)ను కనవచ్చినది యథార్థమేయైనను వీనియందు వని వాన్తుళాస్త్ర చార్మితకులకు ఉపకరించు నిదర్శనములు ఏవియ తనపు విన్నాణము ఏదియు గోచరించుటలేదు. ఆకృతిలో ఇచట కన్పట్టుటలేదు. ఇందులకు ఒక ముఖ్యకారణము కలదు, ఉదాత్తతగాని, గంభీరతగాని మెనపొ చేమియాలోని పాభీన 62

(ప్రాచీన యగము భవనములందు ఉండుటకు ఆస్కారమే లేదని భావింపవచ్చును. మును గడించినవి. దేవాలయ విన్యానమునకు ఉదాహరణముగ కారుచౌకగ, అతినులభముగ అచట లభించిన ఇటుకయే గట్టి (దాక్‌ నగరనమీవముననున్న ఒక శిథిలదేవాలంయమును మనము పరిస్థితికి మూలకారణము, ఇట్టి చౌకబాదడ సౌధనములతో పరి ల | మాణమును, ఆయతనములను భవనములందు పెంపొందింప త్ర నం న. -/

మచ్చు “ఒ క ప వచ్చును; కాని సౌందర్యమును నమకూద్చట దుక్తటము; ఇక హ్‌ య యయ ఖగ ఉదాత్తతను చేకూడ్చుట' ళళ్యముకాని పని, వాస్తుశిల్పమునకు. | న తానా రాని ఆత్మయని వర్ణింపదగునది ఉదాత్తత 1 సహనం చ,

చిితము- 19; ఓదామీాడాపీఅలలటకయా లే రీయాలరేటీాల్తో 9, (వాక్‌నగర దేవాలయ ఊవోనిర్మితపు ఆంత ర్భాగము చ్మిశము-17: [గహింపవచ్చును, నుమేరియనుల కాలమునుండియు, మార్పులు జావీలోనియన్‌ దేవాలయవు సామాన్యవివ్యావము అంతగ్న లేకుండ, సంవదాయానునరణ రీతిలో అవలందింప ఆటులని వాస్తుశిల్ప చరితయండు, ప్రాచీన మెనసొటేమి. బడిన విన్యానము ఇందు కననగును (చి. 18)

యాకు స్థానమేతేదని చెప్పుట దుస్స్పాహనమే అగును. వారి ఈ ఆలయము మూడుభాగములుగ్‌ విభక్త మై ఉండుట ఇందు భవనముల, దేవళముల విన్యానరీతులు చర్మితలో (వముఖస్టాన _ నువిదితము. విపులతమమగు మధ్యస్థ నాధిక (నేప్‌) చిట్టచివరన మ (కూళ (క్రాస్‌) రూపమున ఉండుట ఇందు కననగును, తరు ాాాాం2న్‌ వా వాతి యగములందు వధ్యాతి వహించనగు చర్చినిర్మాణరితి 0 షై జ వ్‌ ఇ--- షీ ఇందు తొలుతగ (వత్యక్షమైనటుల థావించుటకు ఇందు అవకా | | ఫా స్టా శము కలదు. ఈ [కూళరూప నాభికయొక్క దక్షిణపు కొనన క. ఆంత దేవవీఠము. (పోడియం) కానబడును. గోడనానుకొనునటుల వ. వ నా సఖ నిర్మింపబడిన ఈ దేవవీఠమున తక్కిన మూడు పార్శ్వము |! క్ష లా లందు, తెలువు, వనువు, నీలిమ. వర్ణముల మెరువువెంకులు సన్‌ ౧. [కమరీతిలో చక్కగ వాత్తబడుటవలన ఆ పీరమునకు రమ్మత న్‌ ్యే ఏ శషీ చకూంనది. ఆ దేవాలయము న్నేతదేవునిదగుటవలన వీఠమువై కి వో తా న్నేతదేవుని వ్యిగహము ఉండెడిదని మనము భావింవవచ్చును, లో "ల ష్‌; యే ఆ విగహము ఉన్న దేవాలయము ఉండు రీలినికూడ ఇందు

పరయా నా న్త. కననగను (వ. 10), మల న క గాను 0 గుం (తే వై దేవాలయమున. నాధికకు తూర్పున గర్భాలయము ॥ ఆం! స్మి ల మ ఉండుట కననగును; ఇయ్యది నిడివి వాలున చిన్నచిన్న ఉవ _ రానా నానన మందిరములుగ విభక్త మైనది, ఇక నాభికకు, వడమటివై పున చ్మితము- 18+ భాండాగారమును, ఉపదార మందిరములును నెలకొని ఉన్నవి, (ాక్‌నగర నమీవమున నున్న ఓక చేవాలయవు వివ్యానము గర్భాలయవు గోడల వెల్లవేయబడి, అందు అంతటంతట,న్మేత

63

[ప్రాచీన యగము దేవని న్మరణక తెచ్చుటకు అనువుగ న్నేతచిహ్నాములు గల గరించివనక్తించుట నముచితము, ఆ ఆకాశవనములుగానీ వాన! రాగిరేషఎ తావింపబడినవి. దేవవీరమునకు ఎదురుగ నాభిక ఆశయములగు ధవనములుగాని ఈనాడు కనబడుటలేదు; అవి యొక్క ఉత్త రధాగమున రెండు ద్వారములు కలవు. ఆంతరించినవి. కాని వాని ఉచ్చదళయండు వానిని దర్శింక మెనపొటేమియా ప్రాచీన నాగరికతా వైధవమునకు ఒక గలిగిన (గీకు రచయితలు [పవంచమునందలి సనప్తవిచితమ ముఖ్యచిహ్నముగ భావింపనగునది ట్విఫరాత్‌, ఆ జిగ్టురాత్‌ను లలో ఈ ఆరాళవన దృశ్యమును ఒకదానినిగ లెక్కించికి గురించి చక్కగ తెలియబటక్షై పముఖమగు ఒక జిస్టరాత్‌ బేబిలోనియాను [క్రీవూ. 6వ శతాబ్దిలో పొలించిన నెజఃె యొక్క ఊహానిర్మిత రూవము ఈ దిగవ ఈయబడినది. దెజ్జర్‌ వభువుచే తఆవి నిర్మింపబడినవి. ఆయన బహుపళ్నీ తిది ఎరిడు ప న్‌ న కుడు; ఆరని ఉన్న ఒక జిస్ట _ కాస?! న్‌ ఒకతె మీప రార్‌_- ఆవశేష న్‌ ౯1111 | 1|| లను ఆర్యజా ముల సాయము 1. ||| వ "క న తికి. చెందిన న కలింపబడి ట్‌ | ర [ క; రాకుమారిత, నద * సుమేరి మట్టీ నో = మ స మే! . ఆమె జన్యథూ యనుల దేవతా మా జ! న ల మియండు కం సీఠమును అధి యా! జ, మా క్‌ నాఆ వనములుస క్షించిన అణు" వా ముం. న. క! స (| క్ష | ఇ 1 ఉండి, రాజధవ దేవునికి ఈ మై మం ఖీ రీ లేం . (1:1 నము ఆఉన్నత జిస్టరాత్‌ అంకి న వరా యడం భూములండ్య, తము నేల” ప జూ [ “లవ మ... వనముల మర్య మటమునకు చ్మిశళము-20: జిగ్గూరాత్‌ అనబడు మవోదేవాలయము; ఎరడు నగరము. మెసపొకుమియా ఉండుట వలన, వైన నలుబది అడుగుల ఎత్తున నుండు ఒక థిత్తి మూలమువై తండ్రియింట ఉన్నపుడు ఆమెకు (గీష్మడ్తదాధ తఆలియవచ్చెడి ఈ గోపురము నిర్మింపబడినది. జిస్టరాత్‌ శిఖర ధాగమున _ దికాదు. కాని బేవిలోనియాలోని భర్హ్భృగృహమున ఆమెకు ఆ “అణు దేవుని ఆలయము కలదు. అచటికి చేరుటకు అంత సౌఖ్యము దూరమైనది. అఎదువలన ఆమెకు ఆ పూర్వపరినర న్తులవారీగా మెట్టు అమర్చబడినవి, ఆ ఆలయమునకు “శ్వేత ములను అనుకరించు కృతిమ వాతావరణమును కల్పించుటకై ఆలయము" అను వ్యవహారనామము కలదు ఈ ఆలయము దీడృవహించిన నెబుచ్చెదెజ్జరు చకవర్తి ఒకదానికన్న ఒకటీ వచ్చి ఇటుకతో నిర్మితమై వెల్లవేయబడినది; ముఖభాగమును, మిన్నగ అంతరువులు సోపాన నరళిలో దీర్చిదిద్ధబడినటు9 నాభిరయును కుదురుగ నిర్మితములగు ఆనుడుగోడలతోను, భవనమును నిర్మింపజేని, ఆ అంతరువులవై చెట్టు వెరుగుటవ లోమరుగు గదడులతోడను సాలంకృతములు, సామాన్యముగ కావలయునంతలోతుగ మట్టిని పోయించి అందు చక్కని వృత ఆకాలపు దేవళములందు ఉన్నటులనే దేవవీఠమునకు ఎదురుగ వువ్చ్పములతో అలరారు ఉద్యానవనములను నిర్మింపజేయుటటే నాభికకు ఒకకొనన ద్వారద్యయము అమర్చబడినది. నాభికకు గాక, వానికి నీటిని అందించుటక్తై మానవ కృషిచే పనిచేయ (పక్కనున్న గదులనుండి వైన డాబామ మెట్టు కలవు. ఈ జలయం[తములను నెలకొల్పెను ఆ ఆకాశవనములోని వై జిగ్గురాత్‌లో తొలుతటి భాగము క్రీవూ. 8200-8100 మధ్య అంతరువు నేలమట్టమునకు వైన 64 మీ. ఎత్తున ఉండెడిది కాలమున నిర్మితమై ఉండుననియ అంతటంతట పూర్వపు అచటి ఉ ద్యానభూమి, (కిందినుండి చూచువారికి ఆకనమునుండీ దేవాలయము శిథిలమైనపుడెల్ల దానిని వూడ్చి, దానివై వేరొక (వేలాడుచుండినటుల కన్పస్టైడిది. అట్టి ఉన్నత భూమిలో, దేవాలయము కట్టుచుపోవగ, కడకు ఈ జిగ్గురాత్‌ పరిణమించె చెట్టముధ్య,ఆవరోధ మెట్టిదియు లేక ఆంత।వురరాంతలు న్వేచృగ, ననియు పండితుల భావన, (్రీష్మత్తవునందు నైతము; విహరించుచు ఎండకన్నెరుగక మెనపొటేమియాలోని (ప్రాచీన వాన్తుకీతిని గురించిన ఈ మనెగివారు. నంక్షివ్త కథనమును ముగించుటకు ముందుగ చార్చితక (వని సింధులోయః _పాచీనతయందు ఈజివ్ల, మెనపొటేమియా ర్ధిని ఆర్జించిన అచటి ఆకాళవనముల (హేంగింగ్‌ గార్జన్స్‌)ను లకు ఏవిధముగను తీనిపోవని నింధులోయయందలి నాగరికరా 6్క

(పప్రాలీన యగము వికననమును గరించి తెలియజేయ ప్రావీన సారన్వతము ఎట్టి రుల ద్యస్షిని ఆవర్షించగలుగునది ఆనాటి నగరనిర్మాణ రీతి, దియ దొరకుటలేదు. అంతియేకాదు; అట్టి నాగరికత ఒకటి నదీతీరములందు నిర్మింపబడిన ఈ వట్టణములు నదుల వెల్లువల నింధృుపాంతమున దీరకాలము వర్టిల్లి ఆంతరింపైనని హడ వలననో వేరుకారణముల వలననో దెబ్బతిని పాడుపడి 19053 వరకు ఎవరికిని తెలియదు. (చూ:నం. 1; పు. స సప్పుడు, మరల ఆ దిబ్బవై వేరొక నగరము నిర్మింవబడుచు అందువలన ఆచటి కళల వికననమును గరించి తెలియటకు వచ్చినటుల (తవ్వకములవలన అలియనగుచున్నది. ఎన్ని అచటి _తవ్వకములందు లభ్యములైన అవళీవషముతే ముభ్యా సాదలు పునర్నిర్మితమురై నను ఈ నగర నిర్మాణకీతి ఒక ధారమ.లు. నువ్యవస్థిత నంపదాముమును అనునరించి జరిగినటుల తెలియ

పళ్చిమమున బెలూచిస్థాన్‌ సరిహద్దులనుండి తూద్పన రాజ ననచున్నది, ఈ నిర్మాణరీతి మొహెండొదారో (తవ్వవము స్రాన్‌లో ఉన్న కాలీఒంగన్‌ వరకును ఉత్తరమున పొమాళల లందు, తక్కినవాని యందుకన్న ఎక్కువ వికదమగుచున్నం (ప్రదే? ద్‌శ్న్‌ణ సరిహద్దునుండ్‌ దక్షిణమున గుజరాత్‌లోని దున దాని పరిశలనవలన సింధుతలోయయుదలి ఆ యుగపు లోలొల్‌ వరకును ఒకపుడు విస్తరించియుండినటుల, అవశేష వాస్తువి కేషములు కొంతవరకు తెలియనగును ముల వలన, తెలియనగుచున్న ఈ నాగరికతను గురించి శిథిలములనుఒట్టిచూడ ఆ నగరమున కోట, పేట అని ఠి 40 20 నుణ - స ల జర్‌ గ్‌ వవ - మ న వ్‌ ని కేలా జ్‌ చే న్‌ 5 | ర తాం ఫ్‌ జ ట్‌ రరయగాయా యం గా క కై కమల న గర గరం! ఢీ తనా | 12 లె సారీ తే య లబ్ద వ్‌ య్యా | [వ మం! [1] లా. శద 12 ౧ ళ్త 1 చ న నతో నం యు సా ను. ము కశమ. ప్రమ నాన నన్‌ సట త, గా నా... వ మం జు న నక స 1. ఆధ! షక వా గ జ [= నః ష్‌ ష్‌ రాం. |. వి! ర మాన క అ రవ రా | పక రక్‌ వే వల ఇ త నం. పంగ! న | [1% 53 జే గ సు 1 కానా ళ్‌ ఫ్‌ | చి్క్యితము-తి1. మొ పెంజొచారో నగర వీథి విన్యానము ఇంకను నమ్మగతరమణగు వరిశోధన జరుగలేదు, ఆ నాగరికతతో వ్యవహరింపనగు రెండు ఠాగములు ఉన్నటుల విళశదమగుచు ముడివడియున్నటుల థావింపబడదు పలుపదేశములలో, మొహెం న్నది. మొత్తపు నగరపు ఉత్తర దక్షిణముల కొలత ఒక కిలో జోదారో, హరప్ప, కాలీజంగన్‌, లోతాల్‌ అనువానియందు. మీటరు. తూర్చు-వడమరల కొలత 8 హెక్టామీటర్డు ఇందు తప్ప, తక్కినవానియందు విరివిగ వరిశీలనలు జరుపబడలేడు. వళ్ళ్చిమ భాగమున కోట శిథిలములు శానవచ్చుచున్నవి, కాల్చిన కావున ఇట్టి పరిస్థితులలో ఆ నాగరికతయందలి కళావికనన ఇటుకలతో కట్టబడినది ఆ కోటగోడ; అచ్చటచ్చట. బురుజు మును గురించి తెలియజేయ వలనుపడు నమాచారముఅంతయు లును కలవు, ఇందు ఒక బురుజులోని గోడలకు తొడుగునశ్తై నమ్మగమని చెప్పజాలము. కలవ వినియోగింపబడినది. కోటయంతయు శిథిలరూపమున కాని సింధులోయ [తవ్వకములందు, |షపథమముగ, చూప ఉన్నను, పరిశీలనల వలన, అందు వాయవ్యభాగమున రమణీ నక్ళిజర్రి ఖ్‌

1పాచీన యగము యముగ నిర్మితమైన ఒక కోనేరు, కోటలో దడ్శిబవుటంచున నగుచున్నవీ. తలవాకిలి లోపున ఒక [ప్రాంగణము చుట్టును ఒక వెద్ద వేదికవలె నిర్మితమైన ఉన్నతభూమి ఉన్నటుల నృష్ట పరివేష్టించి, ఆ ప్రాంగణములోనికి వచ్చుటకు ద్వారములు కలి మైనది. ఈ ఉన్నత భూమివై కలపతో నిర్మింపబడిన ధాన్యా గిన తీరున ఆ భవనములు నర్వసాధారణముగ నిర్మితముల. గారము ఉండినటుల నిశదమైనది, ఈ ధాన్యాగారమునకు పురో నంపన్న గృహములలో గదులు అనేకములు ఉండుటయేగాక భూమిలో ఒక విశాలమగు అరుగు కలదు, బహుశః ధాన్యమును వెరటిదొడ్డియ విశాలముగ ఉండెడిది (చి. 92). బండ్హనుండి దీనిమీదికి దింవిన తరువాత ఆధాన్యమును ధాన్యా ఆ నగరమునందలి రాజవీళుల వెగల్చు సామాన్యముగ గారములోనికి చేర్చుటకు ఇది ఉపకరించి ఉండవచ్చును. ఈ 14మీ.కు తగ్గియండునటుల కన్పట్టదు. గల్లీలు, గొందులు అరుగుకు దిగువ బండ్లు నిలుచుటకు అనువగు పల్పపు భూమియు మ్యాతము అంత వెడల్చ్పుగ ఉండెడివి కావు. పొరనివానగృహ రస్తాయ ఉండుట ఈ ఊహకు బలమొనగుచున్నది. కోట శిథిలములలోనే, కోనేటికి అనతిదూరముననే, స్తంభా వ " ధారములుగ నిర్మితములగు రెండు చతుళ్శాలలు కననగు వ . చున్నవి; కోనేటిని ఆనుకొని చిన్న గదుల వరునలును, స్నాన - శాలలునుకలవు, ఇవిగాక ఒక వెద్ద భవనము (7036 24మీ.) జి కూడ కోనేటికి ఈశాన్యమున కొలది దూరమున కలదు. ఇది ఒక రాజోద్యోగి భవనమని కొందరును, మతవీఠాధివతి భవన ల మని మరికొందరును, విద్యాశాలయని తదితరులును భావించిరి, . స నస్‌ మం మున్ముందు జరువదగు గాఢపరిశీలన వలన, ఇదియేగాదు, న స్థల ॥ సింధులోయ నాగరికతను గురించి అన్పష్టముగ ఉన్న అనేక స... | జ. ఇతర విషయములును న్పష్టములు కాగలవని ఆసింతము, గారైన. న్‌. స్యా ల కోటకు దిగువన పేట- అనగా సామాన్య పౌరజన నివాస చ న్‌ న్న్న షన / భూమి- కాననగుచున్నది. బపంళ॥ ఆ నగరము కట్టబడినకాల | క న (1 $: క 1. మున ఈ పేట [ప్రాంతము నింధునది తటమువరకు విస్తరించి మ]! స | ల న్న 'శషాజే స్‌ యుండును, కాని ఆంతటంతట (పవాహగతిలో వచ్చినమార్చుల చం. వళ హా వలన ఈనాడు నింధునది ఈ నగరావశేషములకు రెండుమైళ్ళ కాల ల దూరమున ఉన్నది, ఈ వేటయంతయు. నువ్యవస్థిత రీతిలో న్‌ త్‌ో నిర్మింపబడినటుల నృ్పష్టమగుచున్నది. తక్కిన [పాచీననాగరిక స నంఘములలో ఎచ్చటను నగర విన్యానము ఇంత చక్కగ ఖీ వ్యవస్థితమయినటుల కనృట్టడు, వీథులు ఉత్తరమున నుండి (|) ర్‌ దక్షిణమునకును, ళూడ్పునుండి పడమటికిని అమరియుండుట జీ వలన, నివానగృహముల నిర్మాణమునకు అనువగు చక్కని ఖర్మడికి (బ్లాక్రులుగ నగరము నువిభక్త మైనది. ఇట్టి ఖండిక చితము-వి2; మొహెంజొచారో నగరమున ఒక లను ఏడింటిని పరిశోధకులు కనుగొనగలిగిరి, ఇటులే నగర సంవన్నుని గృవాము (శిథిలముల సాయమున మున తక్కిన భాగము నైతము ఇట్టి అండ్రిళలుగనే విధక్తమై ఊఈవాచే పునర్నిర్మింవబడినది), ఉండినటుల భావించటకు అవకాళము ఏర్పడినది. ఈ ఖం్యడి ములలో కొన్నింటికి వె అంతన్తున్ను, దానిని చేరుటకు మెట్ట కలలో కొన్ని8ి66 (188 మీ,.ల వరిమాణమును కలిగిఎన్నవి, అమర్పును ఉండెడివి, టపతిఇంట ఒక స్నానకాలయ, సాధార ఆయా ఖర్మడికలందు, చుట్టుననుండు ముఖ్యవీళులకు సమాంత ఇముగ బావియ ఉండెడివి. కాని వీని అన్నింటికన్న ముఖ్య రముగ ఉండునటుల, గల్లీలును, గొందులును ఏర్పరువబడి ముగ వేర్కానదగినది శౌచవిధికారకై ఆనాటివారలు, గృహ వాన్‌ని ఆనుకొని పొరగృహములు నిర్మితములై నవి. నిర్మాణ నందర్శమున చేసికొనిన, ఏర్పాటులు. (వతి ఇంటను మొహెంజొదారో శిథిలములందు కననగు నివాన గృహము పాయిఖానాదొడ్డి ఏర్పాటు విధిగ ఉండెడిది, వైఅంతన్తు ఉన్న లలో అనేకములు అతిసామాన్యమైనవి; కాని అచ్చటచ్చట చోట, ఆ ఆంతస్తునకూడ, ఇట్టి వీర్పాటు ఉండెడిది. మట్టి గొట్టి గణనీయ వరిమాణములుగల భవనముల అవశేషములును కన ములను వరునగ కలిపి నిర్మించిన తూములద్వారా మురుగును 66

ప్రాచీన యగము బజారులోనికి తరలించెడివారు. వీథులందు దిగువన మురుగునీటి నను, మెనపాటేమియాలోను, [ప్రాచీనయుగమున, మానవ జీవి కాలువలు వెద ,వమాణమున నిర్మింపబడి ఉండుట వలన తమున మతము ముఖ్యప్నార్రను వహించినదనుట స్పష్టము. ఇండ్తలోని మురుగు అంతయు ఈ వీథిదిగువ కాలువలద్వారా నింధులోయయందలి నంస్కృృతిలో మతమునకు అంతగ నగరము వెలువలకు పోయెడిది. నగరమున అట్టి ఏర్పాటులు [పసక్తి లేదని తొలుత కొందరు తలచిరి; కాని గాఢపరిశీలనా జరుగుటను బట్టిచూడ, ఆనాటి మధ్యతరగతి [వజలు చక్కని నంతరమున, ఇచట నైతము ఒః విధమగు మకభావన మానవ నుబజీవనమును గడుపుచుండెడివారనియ, నగరమున పరిపా జీవితమువై ఆధివత్యము వహించెననుట రుజువైనది, కాని ఆ లన వ్యవస్థీకృతమై చక్కగ సాగుచుండెడిదనియ మనము మతమునందలి మూలధావన, ఆరాధనాఠర్యళము మొదలగు భావింపవచ్చును. వానిని గురించిన వివరములు వవియు తలియవచ్చుటలేదు. హరప్ప మొదలగు స్థలములయందలి నగరములు నైతము దేవాలయములు ఉన్నటుల గోచరించదు; వావి మొపౌంజొదారో ఈ విధముగనే నువ్యవస్థితములైై ఉండెనని భావింవవచ్చును, నగర శిథిలములలో ఒక పెద్ద భవనము, దీర్షచతుర్నసాకార కాని హరవ్ప శిథిలములయందలి ఇటుకరాళ్ళను రై ల్వేనిర్మాణ ముగ ఉండునది, కనవచ్చినది. డీనికి ఒర ముఖద్వారము ముల కొరత్తై వినియోగించి ఉండుటవలన, అచటి పరిశోధక ఉన్నను, మరల ఆ భవనపు ముఖథాగపు గోడలనానుకొని, వైకి వచ్చుటకు రెండు వైపులను మెట్లు కలవు. ఇది ఆరాధనా లా మందిరమని కొందరి భావన, ఆ [పాంతముననే వేరొక విశాల ౯ ష్‌ భవనము ఉన్నటుల నృష్టమైనది; అది అర్చకుల అధ్యయన రు || గ మందిరమని కొందరి భావన; కొందరు దానిని పోలీను రాణాగా న్‌ గ్య భావించిరి. ఇవి అన్నియు వివాద్మగన్త ములగు విషయములు, ( న ల్లీ | న ఇవి అన్నియు ఎటులున్నను మాతృదేవతారాధనయు, ఒక 0 వ్‌! గ్‌ గ్ర రకపు శివవూజయు అచట అమలున ఉండెనని నర్వసామాన్య న నై ముగ పండితులు అంగీకరించుచున్నారు. అంతియేకాదు; కోట స గో శిథిలములలో కనవచ్చిన కోనేరునప ఒక మత్మపాముఖ్యము | గు న. కలదనియు కొందరు అనెదరు; ఈ కోనేరు ఒక [పాకారమున | [ కి న ఫ్రై మధ్యభాగమున ఉన్నది. [పాకారము 5 36ల8 మీ. పరిమాణ ధ రరగఛా మును కలిగి ఉన్నది. దీనికి మధ్యన ఉన్న కోనేటి అడుగు శ్‌ భూమి 12067 మీ. వరిమాణమున ఉన్నది. కోనేటీ లోతు కో వీస్తే మీ, కోనేటినుండి వైకి సోపాన పంక్తులు తీర్చిదిద్ధినటుల | యో నిర్మింపబడినవి. కోనేటి అడుగు భాగమున ఇటుకలు నిడివి యో పాటున ఒకదానికొకటి హత్తుకొనునటుల అమర్నబడినవి. చో (పక్కాగోడలు సున్నము, ఇటుకతో కట్టబడుటయేగాక నీరు లోనికి ఇంకకుండ మూడు సెం.మీ, దళనరిన వానికి తారు చితము-_£8: వారప్పానగరమున ఒక ఛార్యాగారము; వరునకు పూయబడినది. కోనేటి చుట్టును పంచపొశీలలో వెనుక గదులు ఆరు గిడ్డంగుల చొప్పున లెండు వగునలు ఉండుటయు, కలవు, ఈ పంచపాశీలును గదులును కొన్ని మతవిధులకు చానిమర్మి ఒక నడవ ఉండుటయు కాననగును, ఉపకరించెడివని కొందరి భావన. కోనేటినుండి నీరు వెలుపలికి (శిథిలముల సాయమున ఊవాచే పునర్నిర్నింపబడినరి) న్‌ ష్ణ ల పోవుటకు ఒక భూగర్భపు జలమార్గము నిర్మింపబడినది, దాని లకు కోటగోడ వునాదియు, ధాన్యాగార శిథిలములును మ్మాతమే ఎత్తు 9.1 మీ. (చి. త్ర, వరిశీలనకు ఉపకరించినవి. ఆనాడు ధాన్యాగారములు, నగర 1పాచీనయగమున, ఉత్తరధాగమున, _నింధుపాంతము వ్యవస్థలో, ఒక ముఖ్యప్నాతను, ఈనాటి జ్యాంకులవలె, వహించి ఆర్మాకాంతమైనది. ఆద్యలు ఆ దేశమును ఆ్మకమించుకొను నటుల కన్పట్టుచున్నది. అందువలననే వానిని వెద్దఎత్తున నవృడు జరిపిన యుద్ధములు. బుగ్వేదమున వర్ణితములని నిర్మించుటకు ఆ [పాచీనులు కృషిచేసి ఉందురు (చి 28) కొందరి భావన. బుగ్వేదమున అత్యధిక [పళంనలను అందు సింధులోయయందు ప్రాచీనయుగమున వసించినవారి మత కొనిన ఇందుడు, పురందరుడు (పురములను నశింపజేయ విశ్వానములెట్టివి: అను విషయము వివాద్యగస్తము. ఈబిప్పు వాడు)గ వర్ణితుడు. ఈ పుకములు నింధుకీరవానుల కోటలు ౮7

(ప్రాచీన యగము కాననగుగు, ఈ కోటలు అశ్మమయములు (రాళ్ళతో కట్టబడీనవి), (గహిండుటకు నిదర్శనములు కన్పట్టుటలేదు, వైదిక వాబ్మయ ఆమా నిర్మితములు (పచ్చి ఇటుకలతో కట్టినవి) ఆని ద్వివిధ మున పల్లెల, నగరముల (పని ఆటనట కనబడుచున్నమాట ములుగ వేదమున వర్ణింపబడుటయు ఈ వాదమునకు బలము యథార్థమేయైనను, వాని (పత్యేక లక్షణములను తెలియగలుగు చేకూర్చుచున్నది. దివోదాగుని విజయము కొరర్రై “తొంబది. ఆధారములు కనృట్టవు. దగ్యుల పురములను ఆర్యులు, ఇందుని కోటలను" ఇందుడు నిర్మూలించెననుటయ [పాతవడిన వత్త సాయమున, నిర్మూలించిన తరువాత ఆర్యులు తమ స్థావరముల మును చించినటుల అతడు కోటలను ఛేదించెననుటయు ఈ రక్షణకై ఎట్టి దుగ్గములను నిర్మించిరో తెలియడు. వేదవాజ్మయ వాదమునరు ఉవవత్తి ని చేరూర్చుచున్నవి. మున శతభుజ దుర్గములయ, హర్మ్యములయ (పనక్తి కనవచ్చు ఇక ముగే చున్సను ఆవీ ద కాంమనన / కేక నా. నిర్మిలవ బడిన బాహ్మణముల గ్‌ కా. తీరుతెన్నులు కొలమునను జడా టాన్‌. వివరింప బడ ఆర్యులు అను న లే శో క్రచే క లేదు. హర్మ్య శిల్ప విధాన 00 (్గ గ్‌ నా తో నిర్మింవ మును గురించి | న్‌ా న ర్‌ క్త స్ట క్ష గ్ర బడెడివనియు, న వివరములు రకా గ ప్రయాత అండు. దూల తెలియ వచ్చుట క స శే నా స ౮ న్లో | ములకొరశై లేదు.కాని ఆర్య పటేలు న్‌ హా న్‌ | కొన్నియెడల గారులట్రీ పూ. 1 ర లీ న్లో | క్ష లాంగులు వాడ ౦6; నా వ్‌ బడెగడివనియ ఆనియా-యూ / [షి గళ ప్ర గణా కోటలు. చాల రవులలో అట వన. క్న్‌కకకు | వరకు మట్టితో నట దేశము ల గ్‌ గ్‌ ణక జై నమానాంతరపు లను ఆకమిం " లు వరుసలలో చినవుడుఅచటి షి న. నం క సం రో ఆమో | నిర్మింవబడెడి పూర్వునాగరిక న్న | [2 రో వనియు తెలియ జాతులను క | బలాల ్టీ | న గచన్నరి అణచి వేయుట స్ట హసి నావుర నిజమేయైనను, స స ప్రాంతమున జరి ఆ వూర్వనాగ ” విన [తవ్వకమ రికతల నుండి చితము £4: మొపెంబొదారో నగఠరమునందలి కోనేరు (ఊవో పుకర్నిర్మితరూవము); లను బటికూడ వైజ్ఞానిక విష కోవేటికి ఉత్తరవు దిక్కున నున్న భవనములు పురోహితుల స్నానమందిరములు, క్రీపూ. 00 యమలను, ఛ్యానమందిరములు శానగును, నాటికి ఆర్యా కౌళలములను (గహించి వానిని తమ ,ప్రతిధచే పరివర్తనముల వర్తమున, వట్టబములను ఆశ్రయించి, కళావికననము జరిగెను జేసి న్వీయములు చేసికొనిరనుట యథార్థము. ఇరాన్‌. టకు నిదర్శనములు కొన్ని కనబట్టుచున్నవి, దాదాపుగ ఆ కా5 మెనపొ టేమియాలలోకానిండు, [గీనుదేశమునగానిండు ఆర్య మునకుచెందినదిగ భావింపదగినది బీహార్‌ లోని రాజగిరియందలి జాతులు ఈ విధముగనే వర్తి ంచినవి. షక నప్త సింధు [ప్రాంత పపాచీన దుర్గము. మగధరాజ్యమునకు రాజధానిగ పేరొందిన మన అందులకు వ్యతిరేరమగ జరిగియండెననుట హేతుబద్ధ ఆ దుర్గము [క్రీ పూ. వీరవళతాద్దీ తరువాతిది మ్మాతము కాడని స్ట్‌ సాగ్గించిరను విషయమును కిమీ; బాగుగ మలచబడక మొరటుగ ఉన్న వెద్ద బండలను 60

(పాచీనయగము గోడలవలె ఆఅమద్నట వలన ఆ కోట దూపొందినదిం అచ్చ. వాస్తు?;ల్పమును గురించిన కొన్ని (పామాణిక విషయములు టచ్చట, కోట గోడలో చతురస్రాకారపు పునాదులవై నిర్మితము తెలియరాగలవు. లగు బుడజులు కలవు, వాస్తుశీల్ప దృష్టిలో అందు రమ్యత ఇక ఆకాలపు 'హర్మ్య్యములు అనువాని నిర్మాణరీతి తక్కువయే అయినను దృఢతయ వొన్నత్యమును అందు నవివరముగ తెలియవచ్చుటలేదు. బుగ్వేదమున ఒక చోట చక్కగ తావు కల్పించుకొనగలిగినవి, ఆర్యనాగరిరత వ్యావిం 'కమలముల నరస్సువతె చక్కగ అలంకృతమై దేవధవ చిన తరువాత నిర్మితములగు రాశికోటలలో, తలియవచ్చినంత నమువఠె చ్చితముగ ఉండు గృహము అను వక్షనకలదు వరకు, ఆ కోటయే తొలుతటిది, ఇక ఆనాటి మట్టికోటలలో, (ము, ని [07-10). ఇట్టి గృహవు విన్యానము, రూపరేఖ నేటికిని నిలిచి, |[పజలమన్ననను, పరిశోధకుల దృన్టిని ఆక మొదలగు వివరములు మృాతము తెలియవచ్చుటలేదు. కాని ర్షింపగలిగినది కౌళశాంభియందలి కోట. యమునాతీరమున కొన్ని సామాన్య గృహముల వర్ణన మ్మాతము అటనట కన ఉన్న అలహాబాదునకు 468 కిమీ. దూరమున ఈ దున్గము నగుచున్నది. అందు కొన్ని ఆతివిశాలముగ ఉండెడివనియు ఉన్నది. క్రీపూ. 6005 వూర్వపుదిగ థావింద ఆధారములు వానిలో నివానమునకు, శయనమునకు, గార్హ పత్యాగ్నికి గల ఈ కోటయొక్క చుట్టుకొలత $ిషై కిమీ; ఎత్తు 13మీ.కు వేర్వేరు గదులు ఉండెడివనియు తెలియవచ్చుచున్నది. “ధనం ఎచటను తగ్గని రీతిలో ఉన్నది. ఈ మట్టికోటకు వెలుపలన ధాని" అను వేర ఒక గది కొన్ని గృహములందు ఉండెడిదనీ కాల్చిన ఇటుకతోకట్టిన కలుజు(రివెట్‌ మెంటు) జోడింపబడినది. తైత్తిరీయ ఆరణ్యకమున తెలుపబడినది. బహుఃః ఆది కొట్టుడు ఈ కోట వైధాగము అచటచట శిథిలమైనడు, తూర్చుద్వారము.. ఇల్లు కావచ్చును. గృహమున ఒక థాగము *పల్నీనాం నద (వకంాను, 150 కీటుల ఎత్తువరకు ఇప్పటికిని నిలిచిచన్నది. నమ్‌' అని వ్యవహరింపబడెగిదని అధర్వవేదమున కలదు. కౌళాంబియందలి దుగ్గమనకు సమకాలికములుగ ధథొావింవదగి శ్రీలకొరకు (పత్మేకముగ ఇట్టిగది ఇంటిలో ఉండెడిదని ఇందు నవి అఆహిచ్చ(తమునందును, ఉజ్జయినియందును కానవచ్చిన వలన విదితము దుర్గ్షములు, అహిచ్చతము (హైచీనకాలమున ఉత్తరపాంచాలము... చీనా; [ప్రాచీనయగమున లీనాదేమున వాస్తు?ల్పము నకు రాజధానిగ ఉండేడిది. ఈ నగరవ అవశీేషములు చాల అభివృద్ధిచెందెనని అచటి చార్మితకులు చెప్పుచుండుట ఉత్తర్మవదేక్‌లో రామనగర్‌ నమీవమున కననగుచున్నవి- నిజమేయైనను ఆ వాదమును బలవరళు నిదర్శనములు వీవియ ఇప్పటికిని, అచ్చెరువు గొలుపురీతిగ, చాల ఎత్తుగ నిలిచియండ కానవచ్చుటలేదు. బహంశః అప్పటి ధవనములు కొయ్యతో గలిగిన ఈ మట్టికోట చుట్టుకొలత 5్‌స్తే కిమీ; బురుజులు కూడ నిర్మింపబడి, ఆనడికాలమున అంతరించుట వలన వాని అవశేష మట్టితోడనే నిర్మింవబడినను వాని వైభాగపు గోడలు మృాతము ములు లభింపకున్నవని థావింవవచ్చును, అయినను ఆ భవన కాల్చిన ఇటుకలతో కట్టబడినవి. ములకు వాస్తుళిల్ప దృష్టిలో అంతగా ప్రాముఖ్యము ఉండినటుల

కొలది కాలము [కిందట మధ్యపదేశ్‌లోని ఉజ్జయినియందు గోచరింపదు. చీనాదేశీయులగు వాస్తుళాస్త్ర పండితులు, తమ సాగించిన [తవ్వకములవలన, ఆ నగరమును పరిచేన్షించి, నమష్టి కృషిఫలితముగ, క్రీశ. 1108 లో *“వాన్తురీతి అను 1ప్రాచీనకాలమున ఒకకోట ఉండెడిదనుట స్పష్టమైనది. ఆ అర్థమొనగు పేరుగల (గంథమును ఎనిమిది నంపుటములలో కాలమున అవంతి రాజ్యమునకు రాజధానిగ ఆ నగరము వెలువరించిరి, అందు (ప్రాచీనయుగమునకు చెందిన అత్యుత్తమ వేరొందినది. అచటి [తవ్వకములందు వెలువడిన ఒక మట్టి ధవనములుగ కొన్నింటిని వారు పేర్కొని వాని వాస్తురీతి విశే కోట అడుగు భాగపు వెడల్పు 76 మీ.; ఎత్తు 132 మీ. దీనిని షములను పేర్కొనిరి;ి అవియన్నియ డారునిర్మితములని అనుకొని శ్నిపానది పవహించుటవలన, వెల్లువ దెబ్బకు కోట అందే తెలియజేయబడినది. కొని వాని అవశీేషములు ఏవియు గోడ దెబ్బతినకుండుటకై, కొయ్యృదూలములను గోడకు కానవచ్చుటలేదు, ఇర ఆ (ప్రాచీన ధవనముల విన్యాస, రూవ తండుగ వర్చ్పరచిరి, అంతేకాదు; అంతటంరట ఈ గోడరు రేఖలు అండు కొన్ని ఈయబడినవి వీనినిబల్టిచూడ, ఆఅ భవన మట్టితోను, కాల్చిన ఇమీకలతోను మరమ్మతులను సాగించి ములుకాల తక్కువ స్టాయికి చెందినవగుటయేగాక వానియందు నటుల కన్పట్టుచున్నది. కోటగోడను శ్నిపానది తగులకి ఉదాత్తత ఎట్టిదియ లేనటుల న్పష్టమగచున్నది, ఇందులకు యుండిన ధాగములందు ఒక అగడిత-46 మీ. వెడల్పును ఒక చార్మితక కారణముకూడ కలదని పండితులలో కొందరి క మీ; లోతును కలిగినది-_ఉన్నటుల నృష్టమగచున్నది. భావన, ఈ విషయమునే విపులీకరించుచు ఒక పండితుడు

వై కౌళాంది, అహిచ్చుతము, ఉజ్జయిని నగరముల కోటల ఇటుల వాసెను, “నాగరికతా కేయదములుగ పేరొందిన ఆవశేషములను గురించి ఇంరను గాఢమగు పరిశీలన జరుగ తక్కిన [పాచీన దేశములందు కననగు మూడు విశష్ట్ర లక్షణ వలని ఉన్నది. అబ్బీ పరిశీలన వలన మ్మాతమే వైదిక కాలపు ములు-- పారంపర్యముగ వెత్తనము చేయగలిగిన ధనిక

69

(పాచీనయగము వర్గము, మానవ జీవితమున అన్ని రంగములందు ఆధిపత్య నది 'గిజే' నగరమువద్ద ఉన్న నింహికా వ్యిగహము. అచటి మును వహింపగలిగిన మఠాధికారివర్గము, నంపన్నము బల _విరమిడునకు సమీపమున ఉండిన ఒకే ఒక వెద్దరాతిని నివ యతమునగు శేరద్యపభుత్వము-ా [ప్రాచీన చీనాయందు కాన ణఇతతో మలచి, [పాలీనులు ఈ విగహమును రూపొందించిరి, రాకుండినవి, ఆ మూడు లక్షణములు కుదురుకొనిన (పొలీన నందిపాటున ఉపవిష్టమై ఉన్నటుల తీర్చిదిద్దబడిన ఈ విగ్ర దేశములందు మ్యాతమే ఉదాత్త రీతిలో కళాఖండములను-. హపు మొత్తపు నిడివి5? మీ; ఈజిప్టును అరబ్బులు వశవరచు రాజభవనములను, దేవనమందిరములను-- నిర్మింప సాధన కొనిన కాలమున జరిగిన యుద్ధములలో ఫిరంగి గుండ్లు ఈ నంపత్తి లభ్యమయ్యెడిది. చీనాలో ఆ లక్షణములు కుదురుకొనని వ్మిగహమునకు తగులుటవలన నుదుటి వైని నాగబంధపట్టమును కారణమున ఉదాత్త వాస్తుశిల్పము అచట వికననము చెందుటకు ముఖము దిగువన ఉన్న గడ్డమును విరిగి పడిపోయినవి, ఈ అవకాశము హన్యమైనది”. భాగములు ఇపుడు బిటిష్‌ మ్యూజియమున భదపరుపబకి శిల్పము ఉన్నవి. వ్మిగహము ఎదుట ఒక కళకాసనము కలదు. ఆందు ఈజిప్లు ః [ప్రాచీనపు ఈజిన్తన, ఆలయముల; విరమిడుల ఫేరోలలో ఒకడగు భ్యాఫే కొరకు ఇది నిర్మితమైనటుల తెలు నిర్మాణవఏ వలన వాస్తుశిల్పము ఆదరింపబడిన రీతిగనే శిల్పము బడినది. ఒక పరిమాణ విషయముననే కాదు; విశిష్ట్రయందును నైతము ఆదరణను ఆర్టించినది. వాస్తుశిల్పమువలె ఈజిస్ట్ర ఇది (పళస్తతను ఆర్జించినది, ముఖమున ముక్కు కొంత దెబ్బ వాసుల శిల్పముకూడ మతమునే అఆయించి, దానివలన తినినను, ఆ ఉదాత్త శిల్పమున రాజరికపు దర్పము, హుందా (ప్రోత్సాహమును పొందినది. ఈజిస్టనందలి [ప్రాచీన శిల్పవు తనము, గంభీరత, స్థిత్మపజ్ఞత కొట్టవచ్చినటుల ద్యోతకములగు పేరెత్త గనే సామాన్యముగ వెనువెంటనే కళావిదులకును, చున్నవి. కదలని మెదలని స్థిరభావము నెలవు కల్పించుకొనిన చార్మితకులకును న్ఫృురణకు వచ్చునది “స్పింక్స్‌" వ్మిగహము, ఆ ముఖవై ఖరిని ఆవరించి వివరింప వీలువడని ఓక మండ సింహశరీరమును మానవ శ్రీర్షమును కలసియున్నటుల రూపొం న్మీతము కననగుచున్నది; కొలపురుషని ధాటిని నిరనించుచు, దింవబడిన ఈ వ్విగహమును గికులు, తమ పౌరాణిక గాథల మానవేతిహానమందలి వడిదుడుకులను, అభ్యుదయ పతనము లోని ఒక జంతువు పేరును అనునరించి, "న్ఫింక్స్‌' అని లను ఈనడించుచు, గత 5,000 సంవత్సరముల నుండియ వ్యవహరించిరి; ఆనంతరమున ఇతర దేశీయలును అటులనే ఆ మందన్మీతము ఆటులే నిలిచియండి చూచువారికి ఆళ్చర్య విలిచిరి. దీనిని మనము “సీంహిక' అని వ్యవహరింపవచ్చును. మును గొలువుచున్నది. మానవ విగహ శిల్పమున, ఈజిప్పన, ఈ వ్మిగహవు శీక్షమున స్త్రీ నహజమగు లాలిత్యము గోచరించు. ఒక నర్యవదాయబద్ధత ఎల్లెడల కననగుడున్నది. దీనినే కణ చున్నను న్రీ శిరము అని స్పష్టము చెప్పుటకు వలనువడదు;. విదులు “అభిముఖతా నియమము అని వ్యవహరించుచున్నారు. ఎందులకన ఆ శీక్షమునకు గడ్డము (ఈజిస్ట్ర రాజులు ధరించిన వ్విగహపు భంగిమ ఎటులున్నను ముఖము మ్యాతము, దస్టక రీతిగ) ఉండుటకూడ కననగుచున్నది; అంతేకాదు ఆ దేశ అభిముఖముగ ఉండవలయనను ఈ నియమమును, శిల్పుల మున దేవతామూర్తులకును, రాజులకును ఉండురీతిగ ఆ శీర ఆ (ప్రాచనయుగమునందంతట పాొటించిరి. ఇంతేకాదు వ్నిగ మున నుదుట నాగబంధ వట్టమును కలదు. ఇవి అన్నియను హము ఒక అక్షరేఖవై ఇమిడినటుల భావింపబడి, ఆ అవ్షరేభక చూడ ఇదికొన్ని ఆదర్శధావనల పతీకముగ భావింపనగును, ఇరుపార్యములందు నమ్మితిధానము కుదురుకొనునటుల విగ బహుశః ఈజిప్టు పాలకుల (ఫేరోల) విశిష్ట లక్షణములు మూర్తి హము మలచబడవలయుననుటయు ఆ నియమమున ఒకముఖ్య గొనినది ఈ వ్మిగహము కావచ్చును; ఈ విగహములందు న్యూతముగ అనునరింపబడెను. కొన్నిటి ఎదుట ఏదియో ఒక ఫేరో నామము చెక్క బడుట ఈ ఈజిప్టు చర్మితలో ఆత్యంత (పళస్తిని అఆర్జించినది ఈజివ్ట భావనకు బలమును కల్పించుచున్నది. న్నుపనిద్ధ ఆంగ్ల రచ (వభువగు భ్య్మాఫేయొక్క శిలా వ్విగహము, నర్దరాతిలో మలచ యిత, బెర్నార్డ్‌ షా ఒకచోట ఈ మూర్తిని వర్జించుచు, వపత్వ, బడిన ఆ వ్విగహము నేడు కయిరో నగరమందలి మ్యూజీడ శ్రీశ్వః దేవత్వ లక్షణములు చక్కగ మేఫనమొందిన ఆదర్శ మున ఉన్నది. అభేద్యమని భావింపదగు నల్పరాతి బండను మూర్తికి ఇది [పతీకము కానగునని భావించెను. ఈజిన్టు (వ్రళువు వెన్నవూనవలె, ఇందు, శిల్పి లోగొనగలిగెను. 5,000 సంవత్స ఇట్టి ఆదర్శమూర్తి గ (పాచీనకాలమున నంభావితుడై ఉండి రముల (కిందట రూపొందింవదడిన ఆ వ్మిగహము ఇప్పటికిని యుండును. చెక్కుచెదరక రాజలక్షణములగు ఆధికారదర్పమును, శౌ ఇట్టీ సీంహికా వ్మిగహములు వల్నువమాణములలో ఈజిస్టన మును, మనోదృథఢతను, ధైర్యమును వెల్లివిరియించుచు తనకు వివిధ (పదేశములందు కొనవచ్చినవి. వీని అన్నింట (ప్రాచీనత వృట్టుకనానగిన శిల్పాచార్యుని (ప్రజ్ఞాపోటవమును. వేనోపం యందు మ్మాతమేగాక, శిల్ప దృష్టిలో నైతము, పేరెన్నికపొంది చాటగలుగుచున్నది. కయిరో మ్యూషేయముననే, ఈ విగ 70

పాచీనయగము హము సమీవముననే, “జోనర్‌ అను 'ఫేరోయొక్క మూర్తి వురొణరాజ్యకాలపు ిల్పములలో అత్యుత్త మములు మ్యాతమే కలదు. ఇది సున్నపు రాతిలో చెక్కబడినది; ఇది భ్యాఫే వైన పేర్కొనబడినవి. ఇక ఆ స్థాయికి రాకపోయినను రమ్య కన్నను [ప్రాచీనతరము, అట్టిదే రనోఫెర్‌ వ్నిగహము (చి.25). ములుగ ఎచటన్సైనను పరిగణింపబడగలిగెడు ిల్బ్పములు మరి పురాణరాజ్య కాలమునకు ళ్‌ కొన్ని కలవు ఇవి అన్నియు రాజమ్మిగహములుకావు; [ఇందు చెందిన ఈ రాజవ్యిగహము దేవతల, సామాన్యపొరుల, తాంత్రిక భావనల _వతీశములును లతో పాటుగ. పేర్కొనదగి /// త్ర (| వెక్కు కలవు. కాని తదనంతరమున కొన్ని వందల సంవత్స నవి, ఆకాలమనకీ చెందిన, ల ౨న రముల వరకు ఆ స్టాయిని శిల్పము అందుకొనలేకపోయినది, రెండు శిల్పములు కలవు. ళా / మర్యమరాజ్యకాలమున మూర్తి శిల్బ్పమున నవ్యత ఏదియు తల అందుజకదానిని (గ్రామాధికారి యి క్త గ్గ చూవలేదు సరికదా, మూర్తులు నిండుగ వస్త్రధారణ చేనినటుల (షేర్‌ఎల్‌-బెలెద్‌) అనియ, గో న మలచుట మొదలగుటతో అవయవములను నహజరీతిల్లో మల శెండవ దానిని లేఖకుడు గ్గ హ్‌. చుటయను [శమ శిల్పులకు తగ్గిపోయినది; అందుతోపాటుగ ల రమ్యతయు కుంటువడినది. (న్కయిబ్‌) అనియ నేడు ల ళో. / ఇక నవరాజ్యకాలమున వ్షిగహశిల్పమున పరిమాణమునకు వ్యవహరించుచున్నారు. తొలు | గ ఎక్కువ ప్రాముఖ్యము. లభించినది. ఇందులకు లక్సర్‌ వర్ద తటి దానిక్కిగామాధికారి అను (స నున్న శిలామూర్తులను లక్యములుగ వేర్కోనవచ్చును. నవ నొ మమ “విరమగను నరి £ రాజ్యకాలపు (వకువులలో. |వముఖడగు. రెండవ రామినెస్‌ ; కొని దానిని తవ్వక న యొక్క. కిలావ్నిగహములు అనేకములు ఇచట కననగుచు మంనుండి వెలికితీనిన | నగ న్నవి. ఈ వ్మిగహములలో ఒక్కొారదాని ఎత్తు ? మీ; అబూ ఆరవ్బీ కూలీలు, తమ (0... సింబెల్‌ (చూ వద్ద ఒక గుహాలయ ముఖద్వారమున ఆ రాజు (గ్రామాధికారియొక్కు. ముఖ వ యొక్కశిలావ్మిగహములే 20 మీ. ఎత్తుకలవి కన్పట్టుచున్నవి. లక్షణములు ఆ వ్మిగహమున [ 1పొచీన ఈజిప్పున వర్తులరూపపు శిల్పమేగా3 , ఉల్చణ ఉండుటను గమనించి, ఎగతా ర్‌ శిల్పము నైతము అత్యంత ఆదరణను ఆర్జించినది. మస్తదాల గు ఆ పేరును దానికిడిరి; - యందును, పితృగృహములందును ఇవి కననగుచున్నవి. కమముగ ఆది యే దాని (1111 [11 1 , వివిధ వృత్తులలో నిమగ్నులగు జనులమూర్తులు, వారివృత్తి సాధ నిజవుపేరుగ పరిణమించినది. తీ క. నములు, ఇందు కననగును, వపపోషణ, నన్యపాలన, నగల కాని, యథార్థమున కూలీల చ్మితము-£5: రనో ఫెర్‌ విగవాము, తయారి, మృగయా వినోదము, విందులు, రాజదర్భ్చారులు వైన పెత్తనము చేయ ఒక కయిరో న్యూజీయం ఇందు అతినహజరీతిలో శిల్చింపబడినవి. ఉల్సణ శిల్పమునకు ఉద్యోగియొక్కు మ్మిగహము ఇది. అశని అధికారమును సన్నిహితమైనది నిమ్నశిల్పము, ఉల్బణ శిల్పము రాతివై చెక్కు నూచించు పొడుగుపాటి క్కర ఆతని చేతనున్నది; కూలీలు బడగ, నిమ్నశిల్పము రాతివైమట్టము యథాతథముగ ఉండు చేసిన పనిని వరిశీలించుటకై డంబముతో అడుగిడుచు తన రీతిగ లోనికి రేఖలను మలచగ రూపొందినది. ఇట్టి శిల్పము అధికారపు హోదాను (వన్ఫుటము చేయచున్నటుల ఈ మూర్తి ఆలయముల సింహద్వారముల కడ ద్య్వారకాఖలయందు కన కొయ్యలో మలచబడినది. ఇక లేఖక వ్మిగహము కళావిదులలో నగుచున్నది. ఉల్బణ శిల్పమునకు చక్కని ఉదాహరణము వలువురి మన్ననను ఆర్టించినది. ఆ విగహపు బట్టతల, నడ కయిరో మ్యూజియములోని హెజిరే ఫలకము (క్రీ.పూ. 2780). €ిన కట్టుగుడ్డు కూర్చొనిన తిరు అందు నహజతను తొణికిన కాని ఇందు రమృతతో పాటుగ నం్యవడాయవు జడతయు రావు లాడజేయచున్నవి. కుళలుడు, సిద్ధహస్తుడు అగు ఒక శిల్పి కల్పించుకొనినది. నిర్మించిన కళాఖండముగ ఇది కన్బట్టును. మాస్పెరో అను. _ ఇట్టి నంృవదాయబద్ధతప కొన్ని అవవాదములును కలవు, కళావిమర్శకుడు “ోవవంచమునందలి ఉత్తమ కళాభండముల ముఖ్యముగ అఖినేతెన్‌ ( ఆమెనోతప్‌ ) _పభువు కాలమున (దర్శనము ఒకటి నిర్వహింపబడునెడల, ఈజిప్ట్‌ కళాఘన ఈజిప్టన మతభావనలలో వచ్చిన మార్చ్పువలన కళానంపదాయ తను కాటు ఏకైక కళాఖంగముగ నేను ఈ లేభకమూర్తిని ఆ మువై ఒక తిరుగదాటు జరిగినది. తతృలితముగ శిల్పమున (వదర్శనమున నిడెదను” అని అనెను. ఇది నున్నపురాతిలో వైతము ఒర పరివర్తన కలిగినది; నరపదాయనిద్ధపు జడత్వ చెక్కబడిన శీల్పము. ఈ సందర్భముననే 'పేర్కొనడగినవి మునకు మారుగ చైతన్యము శిల్బమున తావు కల్పించుకొను రహౌతెప్‌ రాజ దంపతుల విగ్రహములు. టకు అనువుగ ఆ కళయందు మార్పులు జరిగినవి, శిల్చి, తన 71

(ప్రాలీనయుగము ఉవజ్ఞను అనునరించి, నర్యపదాయమును కాదని, [కొత్త పోకడ శిల్పమున, ప్రావీన ఈజిప్టు సాధించిన అభ్యుదయ విశ్వే లను అఆవలందించెను. ఆ క్బృషికి నిదర్శనములగు కొన్ని శిల్ప ముల ఈ నంక్షిప్త్పకథనమున ఆ శిల్చ్పమునందు ఒక (పమ? ములు ఈనాడు లభ్యమగుచున్నవి. వానిలో తొలుత పేర్కొన స్థానమును ఆ్మకమించిన స్తంభ శిల్పమును తప్పక పేర్కొన దగినది అఖినేలెన్‌ శిల్పము. రెండవది ఆతని భార్యయగు వలసి ఉన్నది. స్తంభప్త పార్యములందును, వీఠమ నభరీతియొక్క శీర్షశిల్పము. ఇందు, అత్యంతలాలిత్యమునకును లందును, మకుటములందును ఆనాటి శిల్పి పలురీతుల తన సౌందర్యమునకును [ప్రావగు, శీర్షము దిగువ లలిత వ్యకతతో విన్నాణమును _పదర్శించెను. అర్జోశ్చుల్ల కమలములనుం!ి తీర్చిదిద్దబడిన గళరేఖ, సాంపదాయికమగు పృథుల మకుటము వెలువడు కాండములవతి స్తంభములు ఆమరింపబడుటయేగాక ఇవియన్నియు ఒకదానితో వేరాకటి నరికుదిరి, నహజలావణ్య వీని మకుటములు సాధారణముగ వికసిత కమలములవళె మునకు విశిష్టతను చేకూర్చుచున్నవి (చి.£6). వైరెండు శీర్ష రూపొందింవబడెడివి. కమలమునకు ఈజిప్టు శల్పమున లభ్య శిల్చ్బములును నేడు బెర్లిన్‌ మ్యూజీయమున కననగుచున్నవి, మయిన ఆదరణ, ఆ తరువాతి యుగమున భారత శిల్చ్పమున

మ్మాతమే లభ్యమైనది. " | మెసపొసేమియా ః నుమేరియనులు ఈ (ప్రాంతమున కా, తొలుత నాగరిక సంఘమును నెలకొల్పిన కాలమున ిల్బ [7 చా నఇ్యపదాయములను నైతము కొన్నింటిని రూపొందింవగలిగిరి. క షయ కాని ఈ (ప్రాంతమున శిల్పము ఎక్కువగ మన్ననను ఆర్థిం 1... “ఛే క్‌. చక పోవుటకు ఒక ముఖ్యకారణము కలదు, వర్తుల శిల్పము షఫీ. జో నకు గాని, ఉల్బణ శిల్చ్పమునకుగాని ఆనువగు మంచిరాయి రగా స్‌ / ఇచట అలభ్యము, దూర్శపొంతములనుండి అట్టి రాతిని ఆ యా 42 షాంతీయలు ఆ కాలమున తెచ్చుకొనవలని ఉండెడిది. కొయ్య ఏ (ట్లో డో ( బ లం న € ౧ రో జూ మీదగాని, మట్టితోగాని ఎట్టి పనితనపు శిల్పమైనను ఆనాప త్త) స రూపుగొనినను అది అనతికాలముననే అంతరించియుండును. ము ల అయినను పరిశోధకులకు అఆటనట సుమేరియనులకాలప్త ము ో (క్రీ.పూ. 8500-_2000) శిల్పములు కొన్ని లధ్యములైనవి. | మా వీనిలో అత్యధిక భాగము. 'గుదియి [వభువు వ్మిగహములు ల్‌ | క్రీవూ. £800 పాంతమున మెనపొటేమియాను ఈ (పభువు రుస ఖై “లగళి నగరము రాజధానిగ పాలించి, సమానత్వమువై ఆధాశ సస వడు ఒక సాంఘిక వ్యవస్థను రూపొందించుటకు అన శక్తి / ర్ట మేరకు కృషిచేసెను. అందువలన [పజలతనిని దేవుని ఆవఠార ష్‌ ముగ భావించి అతని వ్యిగహములను వల్యువదేశములంద / (వతిష్టించిరి. ఇంగసౌష్టవమునకు వీరత్వము జతకుదిరిన ఈ చిశము-26; న(ఫెలీలి శీర్ష శిల్బము వ్మిగహమున న్యాయదృష్టియ, దృఢతయు, (వన్ఫుటమగ తావు కల్పించుకొనగలిగినను, అర్జ్భతయు. ద్యోతకమగ ఇటుల నస్య్యవదాయమును కాదనివచ్చిన మార్చు ఎక్కువ చున్నది. ఈతని ౮ వ్మిగహములందు అన్నింట ఎక్కువ కాలము ఈజిస్టన నిలువలేకపోయినది. అఖినేతెన్‌ వభువు పశన్తిని ఆర్జించిన నల్లరాతి విగహమొకటి 'లౌరే' లోని అన్హ మించిన తరువాత, పూర్వవు మతభావనలును, వూర్వకళకా మ్యూజియమున ఉన్నది,' శిరమును పరివేష్షించి, ఒక దుర్గమును న కల్పించుకొని యథాపూర్వ న్ఫురణకు దెళ్చునటుల, కుదిరిక కలిగిన శిరోవేష్టనమలో, లర ఇ (వేష ముగివడిన పాణితలమును ఒడిలో ఇడుకొని, భుజమ9ి ॥ ఈబిప్ట నంన్కృ్బృతికి ఆన్నివిధముల ముడివడి ఉండిన కును పాదములకును ఎట్టి తొడుగును లేక, ఒక విడిచుటై (క్రీటు, మైసీనియను నాగరికతలందును శిల్పము, ఈుజిస్టనందలి గుడ్డను ధరించినటుల, అమరిక కలిగిన ఈ వ్యిగహమువై శంమునే రచన నడచినను అంతటి గంఖీరతను ,పాళీన లివిలో కొన్ని అక్షరములు కలవు. క్ట

• ఉల్బణ శిల్పము నైతము సుమేరియనులవలన కొంత ఆదర 72

(్రావీనయగము ణను పొందినది. ఈ శిల్చరీండి చెందినదానిలో ముఖ్యముగ శీల్చము చెవ్వుకోనతగినంతగ ముందునకు రాలేకపోయినది. ఆ వేర్కొనదగినది నరమ్‌-సిన్‌ రాజు (కీవూ. 2795-3780) కాలపు శిల్చితమూర్తులు కొన్ని లభ్యమువైనను వానియందు యొక్క విజయ ఫలకము, విజితరరాజుల శిరోవేష్టనముల వై నడుగిడుచు ఊర్ధ్వగతిగ ఆ రాజు పయనించుచున్నటుల ల్‌ | హపొందింవబడిన ఆ శిల్బమున, నుమేరియన్‌ శిల్చ్పవు మొరటు (ం / దనవు పాలు ఎక్కువగ ఉన్నను, దిటవగు చైతన్యము నైతము , జీ4 ద్యోతకమగుచున్నది. నం? గ్ర లోహశిల్పమునకూడ.. నుమేరియనులు కొంత ముందంజ న నగ 2 వేయగలిగిరి. తెల్‌_ఎల్‌_ఉజాయిద్‌ ఆను (పదే[మున జరివిన ళా స షు క. [తవ్వకములలో ఒక వృష వ్విగహము కానవచ్చినది. ఇది భా. "గన్న సయ! అంతగ వెద్ద వ్విగహము కాదు; వైగా చాలాకొలమునుండియు లా ణా? /1 కా దూగర్భమున వడియండుట వలన న్నీగ్ధతను కోల్పోయినది. | సగట గ ||| అయినను ఉన్నంతవరరు జీవకళను ఒలుషచు గోజాతి నహజ (5 జ / మగు కృమాగుణమును (పదర్శించగలుగుచున్నది. స ళా శ్ర ఆ ప్రాచీన యగమున నుమేరియనుల తరుదాత అట న న్‌ (రో “+ పౌలన నెరవినవారి కాలమున నుమేరియనుల సంవదాయమే, | ప ణా తక్కిన కళలందువరెనే, ఏల్చమున నైతము అనునరింపబడి స యం! నది; కాని అందు వాలికత లోవించినండువలన ఉత్తమ కళా టం న్‌ా // ఖండములు చెలువడుటను అంతగ అవకాశము లేకపోయినది. 1 క శ్యా్ణడ్లక్తష్టై కట! వేబిలోనియనుల కాలవు మానవమూర్తులు కొన్ని లభ్యములగు నా () నం? క చున్నను, ఆవి అన్నియు ఒకే మూనలో అచ్చుపోసినటులుండి గర / 4. 2 1 శ్రే డ్డ / చూచుటకు ఆకర్షజీయములుగ కన్పట్టవు. కాని బేబిలోనియనుల 71 ళో ం | త! డట? కాలపు ఉల్చణ శిల్పము మ్యాతము కౌంతవరకు చెప్పకొనతగి || రట (| స నది; అయినను సమకాలికవ ఈజిస్తనందలి ఉల్బణ శిల్పము [టం యా , |. | లకు మ్మాతము ఇది ఏ విధముగను సాటి రానేరదు, న ఆసిరియనుల కాలమున నైతము, మెనపొ దేమియాయందు | |. [2 ,! శ ణు గలి ల ॥ 1171 ననా కం చ్మితము-28 ; భోళ్చాళార్‌ కోటవద్ద నరముఖ వృషభవి[గహము నానా సమ రన న శ్‌ ట్‌ జీవకళ నర్వహన్యము. అవి దేవతా వ్మిగహములు కానిండు, రార నల్‌ స మానవమూర్తులు కానిండు, అన్నింట ఒకే విధమగు అపౌఢత, మజా గ జడత, మాంద్యము కననగును. అయినను ఇందులకు ఒక కా, అవవాదము మ్మాతము కలదు; ఆది రెండవ అనురనానిరపొలుని ః సా రం? విగహము. ఈ వ్మిగహము (బిటిష్‌ మ్యూజియమున ఉన్నది. |. ర్‌ తా ను: 1 వృథుల వరిమాణము కలిగి, గురుతర నరిలో ?ల్పితమగు ఈ ఉంటా స్టో న వ్మిగహమున, రాచరికవు లవ్షణములు [వతి కణమునను ద్యోత త్‌ సో స కములు కాగర్గుచున్నవి. చేత దృఢముగ వట్టిన రాజదండము, వ యూ బు చయ... సంకల్ప బలమును స్పష్టీకరించు మందవు వెదవులు, [కూరత్వ [దాటడం బా మును వెలివరచుచు, ఏమరుపాటు నెరుగకనుండు కన్నులు, లాం ఆ లా. లా డా కుదురగు కంఠము, విఠాలములగు పాదములు ఆ వ్యిగహము చ్కితము-లి? : రెక్కలుగల వృషభము-అపీరియన్‌ శిల్బ్చము _ ఒక ధూపతిదగుట చెప్పక చెప్పుచున్నవి, మానవ మూద్తల 2-10 73

1ప్రాచీనయగము శిబ్బములకన్న జంతుపుల ?ిల్ప్చములే ఆనాడు శౌంత మెరుగుగ కన్పట్టును. చళుర్మసాకారపు మ్నుదిక ధుజము 3 సెంటీ, రూపొందినవి. భోర్సాబాద్‌ వద్ద కోటద్వారములకడ ఉండు నుండి ₹ సెం.మీ వరకు మారుచుండును, సాధారణముగ విఐడి వృషభ విగ్రహములను. ఇందులకు లడ్యములుగ (గహింవ రాతి (స్టీదైట్‌)తో నిర్మితములగు ఈ ముదికల వెనుకన వచ్చును. బలశౌర్యములు మూర్తిగొనినటుల మలచబడిన ఈ రధము వేయబడిన పిడి ఒకటి ఉండును. ఈ రంధమున విగహములు ఏ కాలముననై నను మంచి శిల్పములుగనే ఒర (త్రాడును కట్టి, దాని మూలమున ఈ ముదికను డాని లెక్కకు రాగలపు. యజమాని ఎచటనైన భృదముగ తగిలించి ఉండెడివాడని ఆసీరియనుల కాలమున ఉల్చ్బణ శిల్పము మృాతము పరిగణ భావించుటకు అవకాశము కలదు; అంతేకాదు; మ్నుదవేయ నీయ స్థాయిని అందుకొనగలిగినది. ఆందును జంతువుల విష నపుడు మదికను గట్టిగ వట్టుకొనుటకును (| పద్ధతి ఉపక యమున ఆ శిల్పము బాల ముందునకు పోగలిగినది. సింహ రించి ఉండవచ్చును. ముదిక వైన, నసమతలమునకు లోతున, ములు, గృురములు, కంచరగాడిదలు, మేకలు, కుక్కలు, లేప్ణ, రేభారూపమున కావలనీన చిహ్నములకును, అచషరములకును పక్షులు, కడకు మిడతలు ఇవి అన్నియు వివిధభంగిమములలో, వ్యనస్త రూపములను, చిన్న ఉలితోడను, చాల నన్నని బరమా అందు చెక్కబడినవి. వీనిలో కొన్ని మరణానన్నన్థితిలో ఉన్న తోడను చెక్కియుందురని వానిని చూచుటవలన విశదమగు తీరు కొన్నిచోట్ల శిళ్చితమైనది; అచట. నైతము ఆది చూపరు చున్నది. ఇందువలన, ఆ మ్చుదికలను, మట్టి మొదలగువానివై ఒత్తి నపుడు ఈ వ్యన్త రేకా చిహ్నములు ఉల్చణ శిల్పడాపమున (వత్యక్షమయ్యెడివి. షన త య వై విధముగ రూపొంది నేడు మనప లబ్ధములగుచున్న నం ల మ యి 1200 కు వైబడిన మృుదికలలో కనవచ్చు _మూర్యులందు వు ఉట కో (వముఖములుగ పేర్కొనదగినవి జంతువుల బొమ్మలు. అనేక వారో భద గో విధములగు జంతుపులు- ఒహుఃః ఆ కాలవు సింధువానులకు హ్‌? ను. నువరిచితములై ఉందునవి-_వీనుగు, పెద్దపులి, ఖర్గమృగము, నం ల ర జింక, మొనలి మొదలగునవి ఈ ముదికలందు కానవచ్షు వా పన్‌ చా చున్నవి. ఆన్నింట ఉదాత్త శిల్పమునకు _వముఖ లడ్యమగ్‌ శ / న్న్న వేర్కొనదగినది వృషభ శిల్పము. బల గాంభీర్యములు రూవు ప త గొనినటులనున్న ఈ శిల్పమును అచట లభ్యమగు పరిమిత చితము-99 : మృగయావినోదము- అనీరియన్‌ కిల్బము ధూమికయందే రూప్పుగొనజేని, ఆనాటి శిల్చి తన కళ్ళాపకర్ష తను చెల్లడించెను. కాని మ్చుదికలందు సాధారణముగ కన లకు వినువును జనింపజేయదు నరికదా కరణరనమున నగునది ఒక ఏకశ్ళంగ (బుశ్య) మృగము. ఇది ఒక పొరా (వేషవని లాభలింపజేయును, ణీకి మృగము కావచ్చును; లేదా ఒక భావనకు (పతీకమ శిల్పమునకు సంబంధించిన ఈ కథనమును ముగించుటకు కావచ్చును. దీనిముందర ఒక పాత విశేషము కననగుచున్నది. ముందుగ మెనపొ దేమియాలో పలుకావుల లభ్యములగుచున్న దీనిని కొందరు ఒక పతాకము అని భావించిరి; కాని నవిమర్శ మ్చుదికలను గురించి కొంత చెప్పవలని ఉన్నది. వీనిలో రాజ ముగ చూడ, పూజా విధికి ఉపయోగించు ఒక విధవు అర్హ్య మ్చుదికలేగాక, ధనికపొరులును వర్తకులును ఉపయోగించిన పాతగ దీనిని భావించుట సమంజనమని తోచుచున్నది. మ్నుదికలును కలవు, వీనియందు కొన్నింట జంతువులు, కొన్ని మృుదికలందు ఒక విధపు ఊఃహానిర్మిత జంతువులును కొన్నింట పౌరాణిక మూర్తులు చెక్కబడియుండుట కననగు కాననగుచున్నవి, వేర్వేరు జంతువుల అవయవములను [కమ చున్నది, ఇందు కొన్ని శిల్పవిదుల దృష్టిలో ఉత్తమములుగ రీతిలో మేళవించుట వలన శిల్చి ఈ జంతువులను రూపొందిం పరిగణనను పొందినవి. చెను. కొన్నియెగల మానవ (దేవ?) మూర్తులును కలవు; కాని సింధులోయ ః సింధులోయలో (పాచీనయుగమున వర్ధిల్లిన జంతువుల శిల్పమున కాననగు రమ్యత ఇందు అంతగ కాన శిల్చరీతులను చర్చించునప్పుడు తొలుతగ చర్చించవలసినద వచ్చుట లేదు. అందరి ముదికలలోని శిల్పము. సాధారణముగ ఈ ముది _ ఈ మ్యుదికలలో, దాదావుగ అన్నింట, వవియో అమర కలు చతుర్మస్తాకారములను కలిగియండును. ఇతర రూపము _ముల్లు కనవచ్చుచున్నవి. ఆ అక్షరములు ఆ కాలపు చ్చిళళిని! లలో ఉండు మృుదికలు కొన్నికలవు కాని అవి చాల అరుదుగ చెందినవని పలువురి అభిపాయము; కాని వానిని నరిగ వ్యాక్యా ళ్‌

(ప్రాచనయగము నించి చదువుటకు పలువురు పండితులు అంతటంతట చేసిన ఇవి రెండును కొంచు((డాంత్రివిగహములు. కొమ్ములు వెనుకకు కృషి సాఫల్యము చెందరున్నది; అందువలన ఈ ముదికల సాగినటుల రూపొందింవబడినది మహిష వ్విగహము చూచు నిజధావమును, సనంఘ వ్యవస్థయందు అవి నిర్వహించిన టకు చిన్నదియేయైనను నహజత ఇందు తొణికినలాడుచున్నది. ప్యాతను కనుగొనుట ఇంతదరకు సాధ్యవడకున్నది. రెండవదియు ఇాల చిన్నదియే. అయినను ఇందు జీవకళ

ఇక నీంధులోయలో శిలయందు వర్తులరీతిలో రూపొందిం (పన్ఫుటమగునటుల శిల్పి చేయగలిగెను. కొంచెచూపుల ఈ బడిన శిల్పపు ఐఖండములు 13 మ్మాతమే కననగుచున్నవి; నర్తకి దిగంబర; కాని దండచేరులందును, ముంజేతులందును వీనిలో నైతము చెక్కుచెదరనిది ఏదియులేదు. సాధారణముగ కడియములు గాజులవంటి ఆభరణ విశేషములు మెండుగ పరిమాణమున ఇవి చాల చిన్నవి; ఇండు కొన్ని మానవ కన్పష్టుచున్నవి, గుండె నిబ్బరము, ఎవరిని లెక్కగొనని నిర్‌ మూర్తులు, కొన్ని దేవథామూర్తులు; రెండుమ్మాతము జంతువుల నన దృష్టి, దిగంబరత, తలను ఒక వైపునకు కొలచి ఉరగ విగహములు, మానవ, దేవమూర్తులలో నాలుగు శిల్పములు ఉంచిన ఆ తీరునుబట్టి ఆది 'ఆదిమవాసి కన్య యొక్క ఉపవిష్ట భంగిమలో రూవొందింపబడినవి. ఈ మూర్తుల తల మూర్తిగ కొందరు భావించిరి. లను తీర్చిదిద్దుటలో నుదుటి [పమాణమునకు సరికుదురునటుల ఇక మృణ్మయ శిల్పములు, లెక్కలేనన్ని, నింధుతోయలోని తక్కిన భాగము రూపొందింవబడకుండుట వీనియందు కన [తవ్వకములందు కానవచ్చినవి. వీనిలో జంతువుల, వస్తువుల, నగును. కండ్దు, చీనావారి కనులవలెగాకపోయినను, కొంత మానవుల, దేవతల రూపవిశేషములు పెక్కు కానవచ్చుచున్నవి. వరకు చిన్నవిగనే మలచబడినవి; వెటుకలు చక్కగ వెనుక లదు కొన్ని చక్కనివియ కలవు; కాని మొత్తముమీద బాల ముడివేయబడినటులుండుట ఇందొక విశేషము. బాగుగ అమర్న కరకు తక్కువస్థాయికి చెందినవే, మానవ మూర్తులలో అత్య బడిన గడ్డము ఉన్నను, వై వెదవి వైధాగము మ్మాతము ధిక నంభ్యలో లభించునవి న్త్రీమూర్తులు. ఒగలు నిండుగ చక్కగ క్షారము చేయబడినటుల వీనియందుండును. కనులను ఆభరణములను ధరించియుండినటుల ఈ మూర్తులు రూపుగొని గుంటలుగ తొలుత చెక్కి, అందు తగురీతిగ గవ్వలను జత న్వవి; కొన్నింటికి చితవిచ్చితములగు శి రోభూషణములును వరచి, వానికి రూవమును తెచ్చెగివారు, కనుగుంటల అమరింపు, కన్పట్టుచున్నవి. వికృతరూపముల దిస్టిబొమ్మలును కొన్ని గడ్డపు తీరు మొదలగువానిని చూడ, సనమకొాలికములగు మెసపొ కలవు; ఇక విల్చలు ఆడుకొనుటరు ఉపకరించు చిన్న బండ్లు చేమియా. శిల్పములతో. వీనికి కొంత సామ్యము కనువట్టు వ్షట్టిలోను, అరుదుగ రాగిలోను, నిర్మితములయినవికూడ కాన చున్నను, మెనపొ దేమియా శిల్పములలోని వికృత, అర్థరహిత వచ్చుచున్నవి. ఈ వై మట్టిగొమ్మలలో అత్యధిక భాగము ఆట దృష్టికి బడులుగ, సింధు శిల్చ్బ్పమూర్తులందు గంధీరత కననగు వస్తువుల లెక్కలోనివే కావచ్చును; కాని కొన్ని ఎద్దుల బౌమ్మ చున్నది. లును, గ్రీమూర్తులును ఆరాధనా తం్యత్రమునకు చెందినవి అగు

హరన్పయందు రెండు శిలావ్హిగహముల మొండేములు కన బక అవరఠరాశము లేకపోలేదు. నగుచున్నవి. నహజత న్చుటమగు రీతిలో నిర్వహించబడిన ఇక వైదికకాలమున, ఈ శిల్పకళ ఎటుల రాణించెనో శిల్పమునకు ఇవి చక్కని లక్యములు. ఈ వ్యిగహములలో. ఆ్ర్వ్సటకు తగిన సారన నంవత్తి ఇవ్పటివరకు లభ్యము ఒకటి ఎరరాతిలోను, రెండవది తెలుపువాకరాతిలోను మలచ ్రాశ్రదు. చేదకాలమున విగహవూజ లేదనుట నర్వజనాంగీ బడినవి. ఈ ర0డింటికిని కంఠమునను, భుజమూలములవద్దను కృతమగు విషయము. కాని వై దికవాజ్క్మయమున దేవతలంద రం్టధములు కలవు. బహువః శీర్షభాగమును, భుజములను ్క్వన్స స్తామాన్యముగ మూర్తిమంతులుగనే ధావింపబడిరనుట వేరుగ మలచి ఈ వ్విగహములకు తోడిఐచుటకు ఈ రర్మద బ్పృక్ష్కలను పరించువారిక్‌ అందరికి సువిదితము. అందు ఒక జ, అట అర్మ న! వమ రన వని. చోట వద్ది ఇదుని రింగ పర్టిచెను హమై డిండునని ఒక (వముఖ పండితుని అభ్మిపోయమ. తిష్టై ను కం మభువన్‌ మా పరా గాః పారాజక మతకాలమున హీందవుల రకి భావనను చూరగొనిన సోమన్యను ర్వా నుషుతన్య యక్ష

క్ష శావక వితుర్‌ న పుతః సిచమ్‌ ఆరభేత

నటరాజమూర్తికిని, ఉత్తానపాద దాలకృష్ణమూర్తికిని మూల ఇంద స్వాదిష్ట్యా గిరా శచీవః! బు. 111 5.9.9 రూపము ఇదియే కానగునని ఆయన థావన, క

లోవాశిల్పమున సెతము నింధువానులు కొంత కృషిచేనిరను శాః మఘవన్‌! పోవలదు; కొలదికాలము ఆగుముం చక్కగ

వై పిర్ధము చేయబడిన సోమరనముమ నీకిచ్చెదమ. ఓ ఇందా!

టకు నిదర్శనములు కన్బట్టుచున్నవి. వీనిలో [వముఖములుగ తర్మిడి యొక్క వ్యన్త్రపు చెంగును వట్టుకొని నడచు లిడ్డవలె,

ఒక మహిష మూర్తిని, ఒక నర్షకీమూర్తిని పేర్కొనవచ్చును. చేనును, శక్కారి పాటతో, నీ చెంగువట్టుకొని వడచెదను, 75

ప్రాచీన యుగము వై (ప్రార్ధనయందు. పరమేళ్వరుని అనుసరించు భక్తుని చున్నది. ఇట్టిదియేచలువరాతితో చేయబడిన ఒక వరాహరూ పమ, స్వరూపము చక్కగ చిితితమైనడి. ఈ రూపకల్పన, కవితా ఇటుల (పత్మేక రీతులలోగాక, ఏవియైన గృహోవకరణములను శిల్పమున, మ్మ్‌తమే పరిథవిల్లి ఉరకుండినదా?అను సందియము ఆశ్రయించి యండునటుల చెక్కబడిన జంతురూపములును, కలుగుటకు లావు ఇండు కలదు. ఆయినను ఆ రూపకల్పన నానావిధ జంతువుల వేర్వేరు అవయవములను చేర్చి రూపొం శిల్బకళగ ఆనాడు పరిణమించెననుటకు వాజ్బ్యయమునగాని, దింపబడిన వింత జంతురూపములును కొన్ని కననగుచున్నవి. (తవ్వరములందుగాని, నిదర్శనములు కన్నట్టుటలేదు. కాని వీనియన్నింట కన్నట్టు విన్నాణము, ప్రాచీన యుగముననే, (దాహ్మణములకాలపు చివరి ఘట్టమున వీడియో ఒక విధమగు వీనీయశల్చులు శిల్పకళయందు ఒక పత్మీక వి?ష్టతను ఆర్షింప మ్మిగహపూజ, శిష్టజనుంచే ఆదరింపబడకపోయినను, అటనట గలిగిరనుటను [ధువపరచుచున్నది. ' తావు కల్పించుకొనినటుల షడ్వింశ (డాహ్మణము వలన తెలియ వైన తెలుపబడిన జంతు మూర్తుతే గాక, కొయ్యతో గాని నగుచున్నది!. కాని ఆవ్మిగహములు ఎటుల ఉండెడివో మనకు మట్టితోగాని రూపౌొందింపబడీన మానవ మూర్తులును, పాలీన తెలియదు. (క్రీపూ. మూడవ ళలాద్ధి పాంతమునుండి మ్మృాతమే. యుగ కాలమునరు చెందినవి, చీనాయందలి (తవ్వకములందు వ్మిగహ పూజాదికముల వివరములు, భారతదేశ చర్మితలో అటనట కననైైనవి. కాని వీనిపందు నర్వసామానృ్నముగ తలియనగుచున్నవి. కాపున పాచీనయగమునకు నంబంధిం కళావిశిష్టత అంతగ ఉచ్చస్థాయిని అఆఎదుకొనినటుల కన్పట్టడు చిన ఈ చర్చలో దానికి రాపు లభింపనేరదు. వానియన్నింట ఒక నట్టువరలల్తె (వతిదాపము-_ 15 నెం మీ, చీనా ; శిల్పము, ఒకపముఖ కళగ గాని, లేదా ఒక ఎత్తుననున్నది- 5ళా విమక్శపల మన్ననను కొంత ఆర్జింవ లలితకళగగాని ప్రాచీన చీనా యందు పరిగణింప బడినటుల గలిగినది. కన్పట్టదు. మానవ శరీరమునకు శిల్చ్బమున పతిరూప మొనగు చ్నిరలేఖనము టకు, చీనీయులు, పావీన కాలమున ఉత్సహించ కుండుటయే ఈ జిప్పు శి 1పావీన ఈజిప్టన చ్చితలేఖనము, చాలవరకు గాదు; దానియందు నిరాదరణను వెలివరచిరి. మానవ రూపము శిల్పమున ఒక ఉపొంగముగ మన్నన గాంచినది. మూర్తి నెడల ఇట్టి వైముఖ్యమును ప్రదర్శించిన ఆ శిల్పులు జంతువుల శిల్పములకు, ఉల్చణ శిల్పములక ఊఉచితములగు వేర్వేరురంగ యెడల మ్యాతము కొంత నుముఖతను వెలివరచినటుల 1పాచీన లను వేయట ఆ కొలమున ఒక నంవదాయముగ ఉండెడిది యుగపు శిల్బావశేషముల వలన ద్యోతక మగుచున్నది. ఇట్టి ఇటుల శిల్పమునకన్న తక్కువ ఆదరణను ఆర్జించినను, శః శిల్పములకు వారు 'జేడ్‌' అని వృ్యవహరింపబడు ఓక విధపవు లలితకళయు పురాణరాజ్యయుగముననే కొంత 1పాఢతను అద్జి పలుగురాతిని, [వాంజిలోవామును, మట్టిని, కొయ్యను. విరివిగ చిన నిదర్శనములు కలవు. ఆ రాజ్యయుగమునకు చెండినే ఉవయోగించిరి. వీనితో జంతురూవములను, జంతుముఖములు వర్ణచ్చితములు చాలవరకు కాలగర్భమున అంతరించినను, కలిగినప్మాతలను, క త్తివిడులను, రమ్మములగు గంధవుగిన్నెల మిగిలియుండీ లభ్యమైనవానియందు అన్నింట *“దార.లచితమి వంటి పాాతలను, కొన్ని విధముల గృహ పరికరములను, ఒకటి పండితుల మన్ననను ఎక్కువగ ఆక్టింవినది. ఈ వ చీనీయ శిల్పులు (పాచీన యగమున రూపొందించినటుల్మతవ్వ చ్వితము మీడమ్‌ నగర [ప్రాంతమున ఒక గోరీ యందు లర కముల వలన తెలియనగుచున్నది. మైనది. ఇందు ఆరు జాతులు కలవు; కాని వాని చితః (ప్రాచీన చీనీయ శిల్పమునందలి జంతురదూపములలో విరివిగ లోని వైవిధ్యము ఆ సనితనమునకు అన్ని రీతుల వన్నె దెచ్ళు శిల్పుల దృష్టిని ఆకర్షించినది ఒక గురవు (వతిరూపము. చున్నది. ఇది దారునిర్మితము; కొళ్ట లేకుండ వైధాగము మ్మాతమేఇందు మధ్యమ రాజృ్యయుగమున వ్యజలేపన (డిస్‌ టెంపర్‌) క రూపొందింపబడినది. దానివై దళనరి వూతవేనీన తరువాత చిితణ బాగుగ ఆ దేళమున ఆదరణను పొందినది. బేణీహన్‌ రంగువేయబడినది. గ్యురవు (దుతగతినిగా౩, అందలి గంభీర వద్దనున్న, రాజసమాధులలో ఈ వృజలేవన చ్చితములు వెస్క తను మ్మాతమే గెలుపుట ఇందు కళారారుని ఉద్ధేశముకావచ్చును. కాననగుచున్నవి. వీనిలో రైతులు, లేస్ప, పొంచియన్న మార ఆందువలన ఆ గ్మురపు ముఖమున (పళకాంతతి నెలవు కల్పించు లము వంటి చితములు ఎంతయోభ్యాతిని ఆర్జించినవి. ముఖ కొన్నది. ఈ విధముగనే మట్టితో చేయబడిన ఒక గ్యురవు ముగ అందలి కగవటి చితమున కళాకారుడు తన నిపణతన తలయు వేరొకచోట కననై నది, ఇందు నహజత వెల్తివిరియ చక్కగ (వదర్శింవ గలిగెను.. ఆహారాన్వేషణోత్సుకత అ 1, చేవళాయతనాని కంవంళ్సే దేవళా (వతిమా వానంతి(దేవా * వివిధ వర్ణ (దవ్యములను మేళవించుటకు (గుడ్డుకందలి జ్రేలి లయములు కంపించుచున్నవి: వ్మిగవాములు నవ్వుచున్నవి) (దవ్యమున్నో లేచా బంకనోవాడి, రూపొందించు చి[తముఓమ -ామడ్వింళ (శావ్మాణము వ్యజ లేవన (డిస్‌ మెఎపర్‌ ) చ్యితములని వ్యవహారింతురు, 76

ప్రాచీన యగమః

మార్దాలపు చూపులలో నృష్టమగుటయే గాక, నమయమునవై ఈవెస్టన చ్యితలేఖన వ్యాప్తి కి[వథమ సోపానముగ ఉపక చక్కగ పొంచియుండుట దాని భంగిమలో నువేద్యమై జీవకళ రించినది వారి చ్చితలివి. దాదాపు 89000 నంవక్సరముల అండు వెల్రివిరియచున్నది. ఇక ఆయుగపు తక్కిన చ్చితము కాలము ఆ లివి వాడుకలో ఉండినది; ఆనాటి విద్యాధ్యననము లును రాణకెక్కినవే; వానియందు వెక్కింట ఆనాటి పొరజీవి నకు చ్చితలిపిని నేర్చుట తప్పనినరి. కొబ్బములకు చితనంకేత శము చ్వితితమైనది. రర్షకుడు, పపసవుల కాపరి, సవారి ములను వాదుట చితలివి లక్షణము, ఆయూ చ్దితవు పేపలం గాయని, బోయవాడు-ఓర రేమిటి, వతివృత్తికి చెంచినవాడును- గలి మొదటి కబ్ధ్టమునకు ఆ చ్చితము సంకేతముగ నిలిచెడిది. ఆ నాటి చితలేఖకునరు ధ్యేయవిషయముగ చవరిమించెను. వీని అన్నింట 18 వ రాజవంళపు కాలమునకు చెందిన *పడులచేటి డగ | ళ్‌ చ్చితము ఇట ముఖ్యముగ వనక్షింపదగినది. ఒక రెల్లు మడు (మిన్స్‌ న్‌ గన వడవలో నిలువబడి వడులను వేటాడుచున్న ఒకనరదారు బి లే చితమిది. చంపబడిన మూడు పడులు అతని కుడిచేతిలో (1/7 ఉన్నవి; ఆరసమందంతట పతులు చెల్లాచెదరుగ ఎనిరిపోవుట, (111! 11 ఆ చ్చితమునకు సహజతను ఆపాదింప గలుగున్నది. ఇక ఆ రెల్లమడుగు దాపుననే ఒకవిల్లి, మూడు వకులను పట్టుకొని, _ ప్రాలమాయన్‌ క్రి యోపాాశా తక్కినవానిక్తై దౌంగజపమున నిమగ్నమై ఉన్నది. వట్టుకొన అషర నంజ్ఞా వివరణము | బడిన పథులలో ఒకటి విల్లినోటనే ఉండగ, మరియొకటి దాని వ తోకకిందను, వేరొకటి దాని పాదము కిందను చచ్చిపడి కే న్‌ లీ క ఉన్నవి. ఇక అందలి నరదారువెనుక ఆరనిథార్య నిలువబడి శ్రీ __ | ఖా కమలముల మాలను ఒకదానిని చేబూనవ, ఆరని కుమారిత, ఛా ఆల సె ఆఆ వడిపోరదండా జ్మాగత వహించుటరక్తై తం్మడికొాలును కుడిచేత (| బామ, ఆయా శాత వెనవైచి పట్టుకొని, ఎడమచేతితో మడుగులోని కములములను లాయ జార

నా ర ర త ప ల ఇ (| ఎస ద్ధి ) శ్రీవాచక సంజ అందుకొనుచున్నది. [కూరత, తృష్ట, సౌందర్యాకాండృ రాసి జా గొని వెనవైచుకొని చూపరుల ముష్రలజేయ చ్వితమిది. |

ఇం్యదధనువున కననగు వీడు రంగులను, (ప్రాలీన యగప్పు చ్కితము-80 : ఈజిప్టులోని (పాచీక చ్వితలివి ఈజిప్పు చితకారుడు, వనిగొని ఇండ్రయండు, దేవళకములండు, వై చిరము ఆ విషయమును సువిదితము చేయగలదు. రాజపాసాదములందు, రాజనమాధులందు, సరకడారుల గోరీ ఈ విధముగ అడ్షరాభ్యసనమే చితముంను గీయుటతొో లందు, అలంకరణక్స్షై తన కళావై దగ్ధ్యమును వెల్లడించెను. మొదలగుటవలన చ్చితలేఖనమ్ము ఆనాటి ఈజిస్ట్ర వజలలోని ఆర్ధమునదు రీతిగ, ముఖము వతిబింబించు మడుగులాయని విద్మావంతులకు, వెన్నతో బెట్టిన విద్యగ పరిణమించినది. (్రమకలిగించురీతిగ నేలలను రీర్చిదిథైను; చంద తారాలం వర్ణసంయోజనమున అతి, పౌఢతను ఆర్జించిన ఈజిప్టు కృతమగు ఆకనమునరు సొటివచ్చురీతిగ వైకవ్పు లోధాగము. చ్చితకళయండు, నం్యదదాయానుగతములగు కొన్ని సాంకేతిక లను అతడు సంతరింవ నేర్చెను. ఇటుల చిత్రితములగు వాని దోషములును నెలవు కల్పించుకొనినవి. ఆ చ్మితములందు అంచులందు. జ్యామితీయ చ్చితములను, వుష్పవల్లీ దూావములను _పొదేశిక విస్తృతికి, దృష్టిిష్వరమరీతికి తావుకన్సట్టదు. చ్చిత కొన్ని యెడల నర*వై ఖరిలో, మరికొన్ని పాంఠతములందు మునందలి వివిధమూద్తల మధ్యగల _పాదేశక వ్యత్యన్త్నత, దాని క్షిష్టరీతిలో పొండదుపరచెను. రాజగమాధులందు చితిఠములగు, యందు, (వడర్శిరము చేయటకు ఎట్టిసాంకేతిక పద్ధతిని ఆనాటి వివిధ మానవమూద్తలందు పేరెన్నిక గనినవి “దామ్మరిసాని కళాకారులు డూపొందించుఓకు యత్నింఎలేదు,. వరంపరగ “నగ్ననుందరి" _ అను రెండు చ్చితములు, ఇందు తాలతటి వచ్చుచున్న పద్ధతిని అఆనునరి=చి ఏ మ్పూర్రికి సంబంధించిన ఐత దానియందు చైతన్యము, మౌలికత ఒకదానిని వేరొకటి అధిగ వరకు డానినే చక్కదిద్దుటలో వార్ముశద్ధవహించిరి. చ్వితమునం మించుచున్నది. రెండవది తీజ్స్‌ నగరమున ఒక రాజ నమా దలికేర్యదవస్తువునరు మ్మాతము వారు అధిక (పాధాన్యమును ధిలో వొాననగుచి తము. ఇది కొకిరాతి రంగులతో చ్మితితము; కల్పించి దూర సామీప్యములతో నిమిత్తము లేకుండ తక్కిన ఇందు గాయనీజన పరివృతయగు నగ్ననుఎదరి యండు పార వానిని పమాడాదులండు అల్బములుగ చితించిరి. ఇక దృష్టి వళ్యముతో పాటుగ మాధుర్యము నువ్యక్తము చేయబడినది. [1వ్మక్రమరీతి వారి భావనకే వచ్చినటుల కనృట్టదు.

77

(ప్రాచీన యగము ఇంకొక దోషము నైతము నం్యపదాయానుగతముగ ఈజిప్టు కలవు, ఇట్టి చితములలో కొన్ని, కళాదృష్టిలో, కొంత (పమ చ్మితకళయందు నెలవు వీర్పరచుకొనినది. మూర్తి చితణమున ఇతను ఆర్టించినవి. వానిలో 'ఉరొనగర లాంఛనము" (పత్మేః ముఖమును మ్యాతము పార్శ్వభంగిమలో చితించి, తక్కిన ముగ గణనీయము. రెండు ఫలకములవై వేర్వేరు భాగములుగ దిగువ భాగమును అభిముఖ భంగిమలో చితించుటయను చ్చితితమైనది ఈ చ్చితము, ఒక ఫలకమున “యద్ధము' చిితింవ నంవడాయమును తొలుతగ పురాణరాజ్యకాలపు చితకొరులు బడినది; రెండవదానియందు “కాంతి రూపొందింపబడినది. నెలకొల్పిరి. దీనినే తు.చ తప్పకుండ తక్కిన కాలములవారును యుద్ధము, తతృలితమగు భీభత్సము మొవటి ఫలకమున వివి అనునరించిరి. ఇందులకు ఏవియో కొలది అపవాదములు తము కాగా, రెండవదానియందు ళాంతివలన కలుగు ఆనందము ఉన్నను అవి ఆత్యల్ప సంభ్యాకముల, బహుళః ఇటుల ముఖ [వకటితము చేయబడినది. ఇక సాధారణపు రంగులలో వేయ మును, తదితర శరీర ధాగముగు వేర్వేరు భంగిమములలో బడిన కొన్ని చితములును కలవు. "మరీ నగర రాజభవనావ చ్చితించుటను ఈజిప్టు చృితకారులు దోషముగ పరిగణించినటుల _ శేషములందు గోడలవై ఇట్టి చ్చితములు కొన్ని కనన్హైనవి. కన్పట్టదు. మూర్తి చ్మితణము ఇటుల ఉన్నవుడు మృాతమే వీనిలో 'జాలరి *యోరుడు'-__ అను రెండు చ్నితములు ఒక సౌందర్యము స్ఫోరకము కాగలదని వారు థావించియందురు. పత్యేక శైలికి చెందినవి. తొలుళటిదానియంద. ఒక సాధారణ ఈజిప్రనందలి చితకళయే మినోవన్‌ నాగరికతవైనను, పౌరుని జీవితము చితితమైనది. భుజమువై ఇడుకొనిన ఒక మైసీనియన్‌ నాగరికత వైనను, తద్వారా (గ్రీకునాగరకత వైనను ద డమునకు ఇరువైపుల చేవలను తగింంచుకొని ఇంటి! తన (ప్రభావమును నెరవినది. మినోవన్‌ నాగరికతయందు, వయనించుచున్న జాలరి చ్వితమిది. వాని వేషథాషలలో. వాని చ్చితకళ వహించిన [ప్రాముఖ్యమును ఆనాటీ రాజ్నప్రాసాదముల _ బీనత నున్నష్టము చేయబడినది. గోధుమవర్ణవు భూమికను అవశేషములును, మట్టి ఫలకములును, కొన్ని ప్యాతలును విశ ఆ్యళయించి నీలి, ఎరువు, వనువ్వ, నలువులను నందర్భోచిక దము చేయచున్నవి. 'నానస్‌" నగరపు |తవ్వకములఎదు కన ముగ వనిగొని చితకారుడు రూపొందించిన చితమిది. ఇక నైన భిత్తిచితములు (థెస్కోలు) జగద్విధ్యాతిని ఆర్జించి రెండవ చితమునందలి యోధుని చితణమున శార్యము డర్టీ నవి. ఒక వృషథరాజముతో పోరాడుచు దాని కొమ్ములు పట్టు వడుచున్నది. తెల్లని శిరస్తాంణముతో, తెల్పని మైమరువుతో, కొని ఆలవోకగ విళ్లిమిరియమువైచి, మూవురమున చేతులిడి. బల్లెమును చేబూని దానిని వినరు నన్నద్ధతతో ముందునకు అటనుండి వృషభప్తు పుచ్చభాగము వైపునకు పల్టీవేనిన ఒక ఉత్సహించు ఆ వీరుని శరీరమున అదివరకే ఒక బల్లెమున సాహన చర్యను మననున కెక్కురీతిగ చితించు చితమిది. దాణమును గుచ్చుకొనియన్నవి. వె జాలరి చ్మితమునందును, అటుతే కొన్ని మృతృలకములవైనను కొన్ని చ్నితములు యోధుని చితమునందును పనక్తిత విషయములు వేరైనన కలవు. వీనియందు అన్నింట నహజత తొణికిసలాడుట కన వాని చ్చితణలోని ఉజ్జ్వలతయ, వర్ణవై కద్యమును ఒకే పంధాన నగును. ఇక మృత్చాాతలవైన అమరింవఒడిన అలంకరణ *నునరించియన్నవి, చ్మితములు వై విధ్యమునకు పేరెన్నికగనినవి. ఇక మరీ నగరముననే ఒక రాజభవనపు కుడ్యములపై రెండు “జంతుబలి” చ్మితములు కానవచ్చుచున్నవి. ఇవి రెండును వైన మెనపొ'పేమియా ః; నుమేర్‌-జాబిలోనియా నాగరికత పేర్కొనినవానికి శై లిరిత్యా అచ్చముగ విభిన్నములు. ఇంద యందుగాని, ఆ నాగరికతను వరవడిగ [గహించి, తదనంతర సహజతకన్న నరపదాయ బద్ధతకు ఎక్కుప ఆదరణ లభింలి కాలమున, ఆ పాంతములందు, ,ప్రాలీనయుగమున, కుదురు నది. వీనిలో తొలుతటి దానియందు బలి ఈయబడిన ఒక కొనిన నాగరికతలందుగాని చ్చితలేఖనమునకు, ఒక [ప్రత్యేక వృషభవు తలను చేబూనియన్న ఒక వురుషుని చ్చితమ కళగ, గణనీయ _వతిపత్తి లధ్యమైనటుల కన్పట్టదు. వాన్తువు కాననగును. బవిరిగడ్డము గలిగిన ఆ వురుషడు ముందునప నకు, శిల్పమునకు నైదోడుగమ్మాతమే అది అనాడు రాణింం అంచువంగిన ఒక టోపీవంటిధానిని ధరించి, ఉరమును ఒక గలిగినది. ఈజిస్టన కననై నటుల వ్యజలేపన (డిస్‌-టెంపర్‌) చర్మముతో కవ్చియంచుకొని కన్పట్టును. ఈ మూర్తి చితణ చితములుగాని, మినోవన్‌ నాగరికతయంచు. కననగు భిత్తీ మున కనులతీరు మొదలగునవి పేవీయో కొన్ని సర్మపదాద చ్చితములుగాని ఇట కనరావు, రంగురంగుల ఇటుక బిళ్ళలను ములకు అనుగుణముగ నడచినవి. ఇక రెండవ జంబ ఉపయోగించి, మొజాయిక్‌ పద్ధతిలో, రూపొందింవబడిన చిత చ్చితమున కూడ మూర్తి చ్యితణ ఈ తీరుగనే నడలినది. ఇంద ములు మృాతము కొన్ని కననగుచున్నవి. కొన్ని చోటులందు. నలుగురు మానవులును ఒక వృషధమును బలి ఈయబడి నటం ఇట్టి ఇటుకిలకు బదులుగ రంగురంగుల ఆలిచివృలను, ఎరువు కన్పడుచున్నది. ఈ చితము అనమ్మగము, ఈ చితపువై నాక నున్నవు రాతిని ఇట్టి లితణకు ఉపయోగించిన ఘట్టములు. లాగమున చాచబడిన ఒక చేయి, కంకణము కలది, కన్నట్ట 72

(ప్రాచీన యగము చున్నది. ఆది బలినొనగు రాజహన్తమో, రాజపురోపాత “వటము' ఆను వదము వస్త్రమునకు వర్యాయవదము. అయినను హన్తమో కొవచ్చును. చ్చితలేఐఖనమునకు భూమికగ ఆది తొాలుతనుండియ ఉపకరిం

వై జంతుబలి చ్మితములు క్రీ.పూ. 18 వ శతాబ్దికి చెందిన చుటవలననే “వటమునకు విసృత ధావమున చ్చితలేఖనము వని పండితుల భావన, అప్పటికే వానియందు నర్వపదాయ అను అర్థము వీర్చడినది. ఇటుల వస్త్రమువై చ్చితలేఖనము బద్ధత నెలవు కల్పించుకొనినది. అందువలన ఇట్టి చ్చితకళ, సాగించుట నింధు నాగరికత కాలముననే ధాతతదేశమున మెనపొ చేమియాయందు, అతిననారన కాలముననే రూపొంది మొదళిగబడియుండును. ఇట్టివి దీర్షకాలము మనజాలవు; కను పరిణతిచెంది, కడకు క్రీపూ. 1800 నాటికి న్య్యపదాయబద్ధతా కనే నింధు నాగరికతకొలవు చ్చితములు ఏవియు మనకు ఫలితమగు జడతతో మనగలిగినదనియే వీనినిబట్టి నంథావింప దక్కకుండ అంతరించినవి. వలసీ ఉన్నది. ఇక ఆ కాలవు చ్చితలేఖనపు పరిణతిని తెలియజేయుటకు మెనపొటేమియా యందు కానిండు, దాని పధావమునకు ఆనాటి మృబ్మయప్పాతలే ఆధారములు. ఇవియు చాలవరకు లోనయిన ఇరాన్‌ మొదలగు (పదేళశములందు కానిండు, తొలుత పగిలిపోయి ముక్కూలుముక్కలుగనే లభించినవి. వీనిలో నుండియు మట్టితో, రాతితో నిర్మితములగు ఉవకరణ ప్యాత కొన్నింటిని జతవరచి, ఆనాటి చ్నితలేఖనపు పరిస్థితిని గు ర్రెరుగు లవై చితరణ మ్మాతము దాల చక్కగ రాణించినది. నం్వవ టకు పండితులు కృషిచేసిరి. వీనిలో హరప్పవద్ద (తవ్వక దాయపు జడతకు ఆందు వనాడును తావు లభింపలేదు. ములలో లభించిన ఒక పానపాాత, ఒక వాడీ, ఓక మూకుడు (1పాచీన యుగపు చరమభాగమున మెనపొటేమియాను, కళావిదుల దృవ్టిని ఎక్కువగ ఆకర్షించినవి. వీనిలో తొలుతటి తక్కిన పశ్చిమ ఆనీయాను లోగొనిన అస్సీరియనులును బేబి దానివై జ్యామితీయ రేభాచ్చితములు విరివిగ కననగుచున్నవి. లోనియనుల సంపదాయమునే చ్మితలేఖనమున ఆవలంబించిరి; ధూనరవర్జము, లేతగులాబి, ఎరువు, నలువు రంగులు ఇందు రూచచ్చితణకు వారును మెరనెడి (గ్లేజ్‌డ్‌) మట్టి వలకములను, వాడబడ్షినవి. రెండవ దానివై నెమలి చృితించబడినది; మూడవ వివిధ వర్షములు కలవానిని ఉవయోగించిరి. బేబిలన్‌ నగరపు దానివైన నమాంతర వృత్తములలోపల ఒక జింక చ్చితము ఇస్తర్‌ ద్వారమునందలి చితములు ఈ పనితనమునకు లక్ష్య కలదు. కొన్ని పాతలవై చ్చితములలోషాటుగ ఏవియో అక్షర ములుగ వరిగణింపదగినవి. ఈ ద్వారము [క్రీ వూ. 600 ములును కనబడుచున్నవి; ఆ ప్పాఠలను నిర్మించి రంగువేనీన (ప్రాంతమున నిర్మితము. . దారి పేరులను తెలియజేయునవి ఆ అడ్షరములు కావచ్చును, సింధు (పాంతము: మొహెంజొదారో, హరప్ప మొదలగు మొహెంజొదారో తవ్వకములందును కొన్ని ప్మాతలవై చిత (త్రవ్వరిములందు, ఆ [ప్రాచీన యగవు చి తలేఖన పరిస్తితిని ములు కానవళ్చినవి; వీనియందు ధూసరవర్జము, ఎరుపు తెలియజేయ నిదర్శనములు వవియు ఎక్కువగ కన్పట్టుటలేదు. మ్మాతమే వాడబడినవి. ఇందులకుగల కారణములు నువిదితములు. అచటి భవనముల నవదాతోలి ఆనుచోట జరివిన (తవ్వకములలో నీంధునాగ శిథిలములు మ్మాతమే మనకు లభ్యములై నవి; కావున థిత్తిచ్చిత రికతకు చెందిన కొన్ని ప్యాతలు లభించినవి. మద్య "సేవన ములు ఏవియైన తొలుత ఉండినను, అవి అంతరించియే మునక్తై ధాగ్యవంతులు ఉపయోగించిన గిన్నెలు ఇవియై ఉండు యండును. కాని మూర్తి శిల్చ్పములకు రంగులు వేసిన నిదర్శన నని తోచుచున్నది. ఇవి వనువువాక మట్టితో తయారైనవి; ములు కానవచ్చుచున్నవి. ఇట్టి రంగులను చ్చితలేఖనమునకు వీనివైన నల్పరంగుతో జ్యామితీయ చ్చితములు ఆత్యంత వారు విరివిగ ఉపయోగించి యుండిరనుటకు నిదర్శనములు నిపుణతతో చక్కగ తీర్చిదిన్హబడినవి. కలవు. [తవ్వకములందు లధ్యములైన మూర్తి శల్పములలో వైన తెలుపబడిన అల్బ్పసామ్మగిని ఆధారముగ ఇడుకొని ఒకటి ఉత్తరీయమును వల్లైవాటుగ ధరించినటుల కననగు మ్మాతమే స్టాలీపులాక న్యాయమున నీంధునాగరితనాటి చిత చున్నది. అ ఉత్తరీయమున అంతటను “కళావది ఆకృతులను కళాపరిణతిని (పస్తుతమున లెక్కింపవలసియన్నది* సింధు టోలునవి మ్ముదింపబడియుండుట సున్నష్టము. బహుళః ఆనాడు నాగరికత విషయమున మ్మాతమే కాదు తదనంతరమున ఆ చ్నితకళ చాలవరకు వస్త్రములను అళయించి జరిగియుండెనని [ప్రాంతమున నెలవు కల్పించుకొనిన వైదిక నాగరికతనాటి నంభావించుటకు తావు ఇందువలన ఏర్పడుతున్నది. భారత చిత కళావికనన రీతిని తెలికొనుటకును |పత్యషాధారములు దేశమున వస్తమువై చ్య్మితీకరణ జరుగుటయనునది పురాతన కనృట్టుటలేదు, కాలమునుంకియ అమలులో ఉండుట అందరెరిగిన విషయమే. వేదకాలపు ఆర్యులు సౌందర్యవిపాసకు 'పేరొందినవారు; కొన్నిభారత భాషలందు, ఆండును తెలుగునందు, *పటము' అను దీర్షకాలము, భూమివై, జీవించి. అందలి సౌందర్యమును రానికి చృితలేఖనము అనియే అర్థము ఏర్పడినది. యథార్థమున _ఆస్వాదిచవలయననియే _ వారి ఆకాండ, బుగ్వేదమున 79

ప్రాచీనయగము ఆయాదేవతలను వారు ప్రాక్థించిన ప్టున ఈ విషయమునే అంతరించి ఉండును, ఇక పురాతత్త్వ కాస్త్రవిదుల కృవ్నివలన సువిదితము చేసిరి. ఒకచోట ఈ [కింది బుక్కు కననగును:ః ఏ తవ్వకములలోనో, ఒక చ్యితకళా ఖండము, ఆ ప్రాకీః అనాగయో అదితయో దేవన్య సవితుః నవే యుగమునకు చెందినది, వెలువడు వరకు ఆ నాటి చితకళన విశ్వావామాని ధీమహి గరించి వై నిదర్శనము౨ తోడనే మనము తృి వడవళి అబు, ౪, 88కి ఉన్నది. శాః సవిత్భచేవత దయవలన స్వచ్చరీతిలో పొందరమయ చీనా; చితరళా ఇంహోన రచయిత, పొచీన యుగమున ములగునవి అన్నియును మాకు లఖించుగాక | చితకళా వికననము థారతదేశమున జరిగిన తీరుతెన్నులన అట్టి సౌందర్యారాధకులు చ్చితలేఖనము పట్టున అనాదరణ తెలిసికొనుటలో, ఎడుర్కొనిన ఆవరోధములనే చీనా దేశీయ కళ వహించిరనుట అనంభావ్యము. ఆంతియేకాదు; చ్చితలేఖనము విళనన్మగహణసందర్భమునను ఎదుర్కొనవలనివచ్చుచున్ని, విరివిగ వ్యా వ్రియందు ఉండెననుటకు బుగ్వేదముననే కొన్ని క్రై స్తవళశకారంభమునకు పూర్వములని చెప్పదగు చ్మితముణ పరోత్షవు నిదర్శనములు కలవు. అందరును అనుసరించదగిన ఏవియ అచట ఇప్పుడు కనట్టుట లేడు. కాని సారన్వతమః వాడు ఇం్యదుడని తెలుపు ఒక బుక్కున ఆ భావము ఇటుల లభించు ఆధారములను పరిశీలింపగ _పాలీనయగమున ఆచకి తెరియజేయబడినది;ః చ్చితకళ భిత్తిచితరూవమునను, వటచిత రూవమునను పరిధవి] యో విశ్వన్య _పతిమానం బభూవ నటుల స్పష్టమగుచున్నది, క్రీపూ. 2255 నుండి 8205 వరవ బు, 1, 180 చీనాను పరిపాలించినటుల బీనీయసాం్యవదాయిక చర్మితకాదల అః ఎవడు ప్రపంచమున అందరికి వతిమానము (నమూచ్చా భావించిన 'షన్‌" చ్మరవర్తి కాలమున అతని సోడరియగు '€ అయెనో తొలుతటి చ్మితమును రచించి ఆ లరితకళరు శ్రీకారము. చి [వతిమానము (నమూనా లేదా మోడల్‌) అనునది శిల్పకళ నటుల చీనీయులు భావింతురు. ఆతరువాత బీనాను పాలించిన యందును, చితలేఖనమందును ఉపకరించునది.. దీని వరిచ “లౌ రాజవంశకాలమున నైతము చ్చితరళ ఎక్కువ ఆదరబన యము. బుగ్వేదకొలవు ఆర్యులకు కలదనుట ఇందు వలన నముపార్డించెనని చీనీయులు చెవ్పెదరు; కాని “షన్‌ కాలవ విదితము. నప గాని “చౌ' కాలమునకుగాని చెందిన చ్చితములు ఎచటన ఒకవేళ వై బుక్కున సందిగ్ధత ఏదియైన కలదనువారి నంది కన్పష్టివు. _పాచీన యగాంతమున జన్మించిన కన్‌వ్యూషియ యములను ఈ కింది బుక్కు తొలగించుచున్నది: (శీ వూ, 551-176), తాను లో- యాంగ్‌లోని మహాదేవాః షయం యానీచ్యర్కిణీ రూపా రోహిణ్యకృతా యమును దర్శించినవుడు, అందలి భి త్తిచితములు తన్ను పరః చిస్చైవ [వత్యచర్శ్యాయత్య న్లర్రకాను బాహుషు శిం జేసినవని [వ్రాయుటనుబట్టి అప్పటికే చ్చితకళ _పాఠరన ఎ బు, ఆ[1, 10118 ఆర్జించియండెనని విశ్వనించవలసి ఉన్నది. ళా; అరుణనర్ణ రంజితమై కాంతికిరణములను వెజల్లుచు చ్మితకళ, తొలుతటినుండియు, చీనాయందు రాణ కె క్కెనన తలను వంచుకొని, దళ అాహువులతో, ఓక చ్మీతము వలె టకు వేరొక ఆధారము కలదు. వారిలివి చ్చితలివి. కాలవ! ఉషమ్సు ఎట్టఎదుట కనృట్టుచువ్నది, మున, ఆంతటంతట, నంకేత రూపములలో మార్పులు వచ్చినవ వై బుక్కునందలి “చిత్రైవ” ఆను పదమునకు “ఆశ్చర్య కీ పూ. 2000 నుండి ఈ నాటికిని ఆ లివి చృితలివిగనే మన మును గొలుపురీతిగి ఆను అర్థమును భాష్యకారులు ఇచ్చిరనుట గలుగుచున్నది. అందలి ఆకరములను (నాయటకు వావీ యథార్థమే అయినను నందర్భమును, మంతకర్త ఉషన్సును ళూలికవంటి పరికరమునే వాడెదరు. అంతియేకాదు; చ్చి శబ్దములతో చితీకరించిన నీరును గమనింపగ *“చ్మితమువలె” లేఖనమును వారు అక్షర లేఖన విద్యలో ఆంతర్చాగమగ అని భావించుటయే నమంజనముగ కనృట్టు చున్నది. [గహించిరి. అందువలన చ్చితకళ లివితో పాటుగ, (ప్రాలీన ఇటుల వర్ధిల్లిన చ్మితకళను గురించి ఈ నాడు ఎట్టి అవశేష యగమున చీనాయందు ఆదరజను పొందగలిగె ననియే చెప ములును, లభింవక పోవుటకు కారణములు నువేద్యములు, దగును. ఆ నాటి గృహములు, చాలవరకు, దారమయములు, దారువు వై, సంగీత నాట్బములు భారతమున లాఇాగృహ సందర్భమున చెప్పజగినరీలిగ, చ్చిత ఈవిఫు $ దార్మితకకాలమున నంగీత వాద్య పరికరముణ ములు ఏవియైన లిథింపబడియుండినను శీతవారాగ్నులవలనను, వి సృృతముగ వ్యా వ్లిచెందినటుల నిదర్శనములు కన్పట్టు (ప్రాలీన రాజవిద్వర, విన్షవ, ఉవస్త్టవాదుంవలనను అవి ఏనాడో నశించి దేశములలో ఈజిప్ప తొలుతగ పేర్కొనదగినది. తక్కిన యుండును. వస్త్రముల వై చ్మితింపదడినవి అగ్ని, జలాదులవలన పాచీన దేశములందువలెనే, ఈజిప్టు నందును సంగీత దాచే 60

(ప్రాచీన యుగము

ఉత్పత్తి ఒక పౌంణిక దేవతరతో ముడివడి ఉన్నది; వాగధి చుండెనని మాతము తెలియుచున్నది. దేవతంయపగు శాథ్‌, న్రైలునది వెళ్లువు లోనైన (ప్రాంతమున ఈజిస్టనకు సాంస్కృృతికముగ బుణవడియుండిన మినో చరించునపవుడు, చనిపోయి, ఎండకు ఎండి, వెచిపష్పయు నరము వన్‌, మైసీనియన్‌ నాగరికతా భూములందలి (త్రవ్వకములలో లను మృ్మాతము మిగిలియుండిన ఒక తాబేలిదట్టెమును తొప్కై. కొన్ని నంగీత పరికరములు లవించినను, ఆ నంగితవు పరిణ ననియ, తతృలితముగ ఆందుఎడి హృదయరంజకమగు ధ్వని తిని, ఆండలి న్వరనంఖ్యను తెలియజేయు ఆధారములు లభిం వెలువడుటను గమనించి ఆతడు దానిని ఒక తం్యతీవాద్యముగ, చుటలేదు. [క్రీటునందలి (తవ్వరములలో నప్తతం్యతియగు కూర్మాకారమున రూపొందించెననియు ఆదేశమున ఒక పోరా వాద్య్మము ఒకటి లభించినది, ఇది ఆనాడు నప్త్వన్వర థావన ణిక గాథ చ్యావ్తియందు ఉండెడిది. దీనిని బట్టిచూడ జంతు వ్యావ్నిలోనికి వచ్చెనని భావించుటకు ఆస్కారము కావచ్చు వుల నరములతో తాలుతటి రంతీవాద్యములు రూపొందియుంతె ననియు, ీపల సప్త్వన్వర భావనకు [కీటునండలి సంగీత నని థావింపవచ్చును. అటుతే వేణువునరును పాదీనకాలము కాస్త్రమే మూలము కానగుననియు కొందరు థావించిరి. కాని నుండియు ఆ దేమున వ్యావ్లి ఉండెడిదని అచటి సారన్వతిము ఒక వాద్యమునందలి తృృతీ సంఖ్యను మ్మాతమే ఆధారముగ వలన లెలియవచ్చుచున్నది. నై లునదిడ్డున విరివిగు మొలచి (గహించి అట్టి నర్భయమునకు వచ్చుట ఒక దుస్సాహన చర్యగ యుండెడి వెదురుజాతి మొర్కులనుండి వేబువులను రూపొం మతమే వరిగణనీయము. దించుటను ఈజిప్టు నివానులు, తంత్రీ వాద్యముల నిర్మించుటకు నంగీతమున ఉపొంగములుగ థావింపదగ నాట్య, నాటక పూర్వమే గుర్తెరిగి ఉందురని ఒకచార్శితకుడు అభ్నిపాయవడెను, ములును (ప్రాచీన ఈటెస్టన డాగుగ వర్టిల్లినటుల అచటి చిత ఇక రాజసమాధులండును, దేవళములందును ఉపలబ్ధములగు చిత ములవలన లలియనగచున్నది. *“దొమ్మరిసాని” చ్శితమున కన ములలో కొన్నింటియందు కనవచ్చు సంగీత వాద్య చితముల నశ నాట్థధంగిమ రళావిదులలో వెక్కురి మన్ననను ఆర్టించి వలన ఆయాకాలములండు ఈజిప్టన ఎఫ్టెట్టి వాద్యములకు నది. కాని నాట్యశాస్త్ర సారన్వతము ఏదియు అచట ఇప్పటికి పరిగణన ఉ&ఉంచెడిదియు గ్రహించ వీలు కిలుగుచున్నది. ఈ ఉపలబ్ధము కాలేదు. ఇర నాటకములును (పావీన ఈజిప్టన ఆతి వాద్యములలో ముఖ్యముగ పేర్కొనదగినవి: వల్లకి (వార్చ), సనాతన కాలమునుండియు ఆదరణను ఆర్జించినటుల ఆలియ విపంచి (లైర్‌), తంబురో, వేణువు, నన్నాయి. జమిలిక, వచ్చుచున్నది. ఇట్టి నాటక (గంధము ఒకటి, '“నూర్య విజ చూర్యము, మథైల, వటవహామః?, సిస్త్రంః గంటలు, పలువిధముల యము అను అర్థమెనగు 'పేడగలది, ఎడ్‌ఫూ నగరమునం తాళములం, దలి దేవళపు పాకారకుడ్యమువై ప్రాచీన లివిలో చెక్కబడి

వల్లకినే ఈబిప్టు వాగులు తమ ధాషలో 'బేణి' అని పవృవహ ఉన్నది, ఈ గంధపు మూలప్రతి క్రీపూ. 3700 ఉప ఇందిన రించెడివారు. దీనియండలి తంత్రీసంభ్మ చేర్వేరుతీరులుగ ఉండె దనియు, దానిని అనుసరించి ఆ (పాఠకార రుడ్యమువై అది ఆ డిది. చితములయండు 18 తీగలును, 10 తీగలును కలిగిన తరువాత చెక్కూబడెననియు పండితుల అభధ్మిపాయము. ఈనాట ఇట్టి వాద్యములు కననై నవి. ఇవి ఉన్న చ్నితములు కీ. పూ. కము అంతయు గేయరూపమున నగచినది. ఆనుర శర్తులవై 1250 [ప్రాంతమున రచింపబడినటుల తెలియవచ్చుచున్నది. దైవళక్తులు సాధించు విజయము ఆందలి కథావస్తువు, బగీపరే, (తవ్వకములండు పై తంతులు కలిగిన ఇట్టి వాద్యవి శేషము నాటకరచనా విధానమునకు, థ్రీకారము చుట్టినవారని ధావిం యధార్థవు రూవమున కననైనది. ఇది ఇవుడు పారిస్‌లోని చెడి పార్చాత్యుల, ఆంగ్లములోనికి ఆధునికరాలమున అనువ మ్యూజియమున భ్యదవరుపబడి ఉన్నది. దింపబడిన ఆ నాటకమును పరించిన తరువాత ఆ పాచీన

వివంచి (లైర్‌ అనబడు వాద్యవిశేషము వివిధ దూవము యగముననే నాటకరచనా విధానము ఈజిప్టన వరిణతిని లతో, వివిధనంభ్యల తం్కళులతో నిర్మితము అఆగచుండెడిదని సాధించెనని తలియగలిగిరి. అచటి చితములవలన విళశదమ+ఏచున్నది, ఈవాద్యపుముఖము మెనపొపేమియా : నుమేరు-బేబీలోనియా. నాగరికత కూడ ఆయా నిర్మాతల ఆభిరుచులనుబట్టి, వీదియో ఒక జంతు లందు సంగీత, నాట్యములు దేవాలయమును, తదనంతర కాల ముఖపు రూవషమున, నిర్మిత మయ్యెడిది. మున అందుతోపాటుగ,రాజపాసాదమును ఆ్మయించి చక్కగ

ఇన్ని వాద్యవిశేషములు మనకు కనవచ్చుచున్నను నంగీత వర్టిల్లెనని అచటి సారన్వతము వలన జెలియవచ్చుచున్నది. శాస్త్రమున [పాచీన ఈజిస్ట్రవానులు సాగించిన కృషిని తెలియ విగ్రహారాధన ఆ కాలమున అచట ఏరివిగ వానియందు ఉండి టకు ఉపకరించు ఆధారములు వీవియ కన్పట్టటలేదు. పార నది. దేవాలయములదలి పూజా విధానమున సంగీత నాట్యము పీక కాంభోజ చృకవర్తి ఈబిప్తును జయించునప్పటికి అచట లకు |పముఖ స్థానము ఉండెడిది, దేవాలయమును ఆశయించిన పంచన్వరములను ఆధారముగ ఇగుకొని నంగీతము వర్టిల్లు దేవదాసీగణము సంగీతమును, నాట్యమును అభిమానవిద్యలుగ ౪7-11

81

(పొచీన యుగము ఆభసీంచినది. కాపున షాళవ ల +, కావున రోజుల ఆసొగములందును అటీవాడపు ఆ కొలము ల ఉండిరని ము * బ్‌ కాలమున వికసననము చెందియుండెనని నంధావించుటలో ఉం నిరావించుటిద అవకాశము కలడు. మెనపొటేమియా. అగౌచిత్యము ఎట్టిదియ తకపోయినను నని ంరావించుటల ఆ ల 6 చ ౨ధారముల లః య్‌ లలో, అందును ఉర్‌ నగరపు [తవ్వకము మ్మాతము ఇప్పటికి [తవ్వకములండు కనరాలేదు ల లలో విపంచికా వర్గమునకు చెందిన వాద్యములు కొన్ని కొన ఇక వెదికకాలమున సంగీత నాట్టములు ౭ డు మ్‌ వక ము. కల నైనవి. ఇవి [క్రీపూ. 9700 ప్రాంతమునకు చెందినవిగ నిక్రా నము చెందినటుల సారన్వతాధారములవ న న ఏను విన జ వవ క్‌ రితములు. ఈ విపంచికలలో శయ్యకై ఉవయోగింపబడిన నగుచున్నరి, ఈ ఆధారములను వరిశీలి విన్‌ ల లక పె రమ జా ః 6 పండితులు, నవ లన రమణీయ చ్మితములు చితింవబడినవి. ఇదివరలో బుగ్వేదరాలము మొదలుగు నంగీతము [కమమున పకన పబ ఉ ణి ల ం లం కన్వర న నగర లాంఛనము (చూ: పు, 8) నైతము ద్విస్వర, (తిన్వరాది రీతులలో వరిణతి చెందెననియు, బు సా ఇట్టి విపంచికాశయ్యకు. చెందిన ఇరుముఖముల ఫలకములు ప్రాతికాఖ్యల కాలమునకు సప్తన్వరమ గ , బుగ్వేర కావచ్చునని వ క దు సప్తన్వరములు పరిగణను పొండె న్‌ 4 ని కొందరి ఊహ. ఇట్టి విపంచిక ముఖము సాధారణ ననియు నిర్ణయించి అందులకు అనువుగ ఆర్శిక (ఏకన క గ వృషభముఖ రూపమున చెక్కబడెడిది గాథిక (ద్విస ఏక్‌ (లకన్వక్క ఇటుల సారసఇతమున నంగీ ల్‌ “ క ((ద్విన్వర), సామిక (తిన్వరు కాలములను కూడా వనక శమన సి సంగీత, నాట్మములు పలువిధముల నిర్ణయించిరి, వారి అభ్మిపాయమున బుగ్వేద కాలమున వక నగా రైనను, ఆ కళకు చెందిన. కాస్త (గంచమలు.. గనరగాయన వద్ధలి అమలులో ఉండి, కాల రమమన సామవేద మా (తము, నుమేర్‌-బేబిలోనియా కాలమునకు చెందినవి, లభిం కాలమునకు తిన్వరగాయన వద్దతి ఉమ కః సామవేర టలేదు. ఈ విషయమున ఆసీరియన్‌ పరిపాలనాకాలవు కీల లేరుప్‌న్నది. కాని బుగే దమన వ వర్చెననియ నా న ౧ ను నుని . అ ల లివి ఫలకములు మ్నాతము కొంతవరకు తోడ్పడుళున్నవి. ఈ చడ ఇట్ట అధి న న న ం బ్‌ కు ఆస్కారమ కన్సట అసిరియన్యు శాస్త్రములందును, కళలందును చేడిలోనియను. ఈ [89ది బుక్కును వరికింపుడ భ్‌ కన్నట్టుటలేద లనే అన్ని తీరుల అనునరించిరి వ న్‌ అలం ంల్తిలా న ళ్‌ = తంతి క్త వతో రాన నజ లను గరించి యూ ంతియేగాక ఈ అసీరియను తో న్విన్రం స్తవామ వద్దం సద్దేన సొమ్మా ల్‌ 0 దులు |వాసిన విషయములును మనకు లబము (2) రగ నామ్నా ళ్‌ బు; 1 ల చున్నవి, ఈవిధముగ అసీరియనులకు నాగరికతను తాః రండు, కుద్ధుడగు ఇం్టదుని ప శే వసాదించిన నుమేర్‌-వేవీలోనియనుల నాటి నంగీఠకాస్త్ర కీర్తింతము, 8 మములశే విషయములను మనము కొన్నింటిని తెలినికొనగలుటకు వైైపార్థన వలన బుగ్వేద కాలముననే సామగానిము(తిన్వః వీలు కలిగినది. గాయన వద్ది అమల / (తిన్న? జ్‌ ద్ధ్‌ ) మలన ఉంచెనని నృష్టమగుచున్నది వివి। దైవవూజాదులందు అసీరియనులు నంగీతమును, జంత (ప్రార్ధనలు, వివిధ న్వరములతో అనాడు నదువబడుష వో శి ల ంచెడీవని గ్మాతముల మూలమున, విరివిగ వనిగొనిరనుట వారి శ ర ఇందువలన తలుచున్నది, ఇందులో కొన్సి వృ తగంథులవ౭ వలనను కీలలిపి ఫలకముల వలనను తెలి స? ఉండి వకన్వరముతో పాడుటప అను వ; ఫత్రగంథులవః జ యనగు ది; ౬ నువుగ కుదిరి ఆర్బివమ ఆంతేకాదు, యుద్ధకాలమున వీరరసోదీవమున క వవిధట లనబకినవి; మరికొన్ని రండు న్వరము తో ఎ ములను వారు ఉప ద్‌ న్‌ వాద్య కూలమగ (' లత చదువుటకు ఆన నక పయోగించిరి. తం్మనీవాద్యములును, మరళాదు అ ఉండి గాధలు అనబచెడివి, బుగ్వేదకాలవు లంజ నే గాక, వలురకముల వేబువులును వ్యాప్తిలో ఉండెడివీ. ఇట్టి నుండి విడివడిరని ధావింపబడు పాచీన ఇరానియను వే ణువులలో కొన్ని తిన్వరములను- ష బగ యందలి గితములును “గాధలు” ౬ నుల ఆవె్తి ప్‌ -షడ్డ, గాంధార, పంచ గాథలు" అని వ్యవహరింపబడ మములను మాతచమే తపయి రో శద. గమనింప గవహరింవబడుట ఇఓ (తమే ఉపయోగించునవికూడ కలవు. మొత్తము మనింపదగినది,. ఇక కొని హెరన లనే మీద బేబిలోనియాయందు - ముల్త పాడజడి సామ టి టాలు (తిన్వరములళ వంచన్వరము ందు కడకు, ప్రాచీనయగాంతమునకు, + ప ములని పసిర్ధిచెందినవి. మూడుగనో, న్యా లు--- షడ, రిషథ, గాంధార, ప / ఎదముల విఠజన చ మ ్‌. ॥ , పంచమ, ధథెవత ల అడది ఆ తరువాతి కాలమున ఎపు డి ములు- మ్యూతమే గు ర్రింపబడినటుల కన్పట్టుచున్నది. ఆనాడు యండినను, బుగ్వేద కాలముననే ఈ మూడు ప జ =ఓక బేవిలోనియాలో మ్మాతమేకాదు- నాగరక [ప్రవంచమందు న్వర, ద్విస్వర, తిన్వరగాయన పదతులు-_ అవలలో న అంతటను అయిదు న్వరములు మ్యాళమే గుర్షింపబడినవి ననుట నిర్వివాదాంళము. న / సింధు; గే నా ( న న ల నల ౧ర్ముప్రాంతము: ప్రాచీన సింధు నాగరికతయందు ముగ్వేద కాలముననే పలుతం్మత్రీ వాద్యములు వ్యా వ్రియండ గము వ్యావియందు ఉండెననుటను ఉండెననుటను వెకుు బుకు కడా” విశదము చేయ అచటే. శిల్పములు. గర్గ గ్రా బుక్కులు విశదము చేయచున్నవి చున్నవి; నాట్యమునకు వైదోడుగ న ర్గరః గోధా అను తంత్రీ శ ఉపకతించుట మాన్‌ నుఘషున లన. కుగ నంీతమ లం ద్యములు వేర్కొనబడినవి.! శయ కననగుచున నంఘమున చర్మితపూర్వయుగమునుం 1. అవస్వరతి గర్గ్షరో గోధా వరి ననివ్వణల్‌ విషయ స పిళ్లా వ స్‌ విషయము. అందువలన నంగితముకూడ పిళ్లా పరి చనిమ్మదద్‌ ఇ్యనాయ బవోగ్తద్యతమ్‌ బుః ౪11. 69.8! 82

1పాలీన యగము ఇవియేగాక వీణ, వాణ అను వాద్యములును ఉదహరింపబడినవి, చేయగలుగుచున్నది. అయినను ఇది నంపూర్ణము, నమ్మగము వీనిలోతొలుతటిది ఒకవిధప్తు తంతీవాద్వము; నేటికాలపు వీణకు కాదనుట సున్పష్టము, ఆ (టగంథరచనా కాలమునకు, భిలములు ఇదియే తొలిరూవము కాదగును. రెండవది ఒకానొక విధవు కాగా మిగిలియండిన కొన్ని [పాదీన భావనలకు మ్మాతమే విల్లనగోవి. ఆ గంధము లిభితరూపమును ఇచ్చినది.

(తిన్వరగాయన వద్ధతిలోనే వేదఠాలపుగానము కొంతరాలము తాండ్య దాహ్మణము (1-1-59) న స్వరనామములు నార వరకు నిలిచియుండెనని ధావించుటకు కొంత అవకాశము దీయ శిడషయందు పేర్కొనబకిన రీతిగ గార క్రమమున క్ళష్టః కలదు. సాంవదాయికముగ సామగానము ఉదాత్త, అనుదాత్త, [వధమ, ద్వితీయ, తృతీయ, చతుర్ధ, పంచమ, అంత్య అని న్వరితములను మూడు న్వరములతోనే నడచుట, ఇందులకు వ్యవహరింవబడినవి. వై రెండింటిని పోర్చిచూడ, తొలుత ఒక (వబలసాడ్యము. (వ్రఠమ, ద్వితీయ, తృతీయ, చతుర్ధ, పంచమములను ఆయిదు

కాని ఈ మూడు న్వరములు అనునవి ఈ నాడు వరిగణన _ గనం ములు గుర్తింపబడి కొంతకాలము తరువాత మొదట పొందిన న్రన్వరములలో వేనికి సరివోవుననుటను. గురించి. “లిపీ అను దానిని, కడపట “ఆన అను దానిని చేర్చుటత్‌ కొన్ని గ్రంథములందు చర్చించబడినను, వీనికి అన్నింటిరిని ఏదు న్వరములు గుర్తింపబడెనని నృష్టమగుచున్నది. కాని 'నారదీయశిక్ష అను [గంథమే ఆధారమైనటుల కన్పట్టు ఈ వీడు న్వరముల నామముల విషయమున, షర్డాది (వన్తుత చున్నది. ఈ “నారదీయశి క్ష కళ. 7వ శలాన్దికి వూర్వవుదిగ నామములు వ్యావ్రిలోనికి వచ్చువరకు, ఏకీభావము లేకుంగెనని కన్పట్టదు. కాని దీనిలో సారపదాయికముగ వండితలోకమున గుట్తేమగుచున్నది, వ్యావ్లియందు ఉండిన పపాచీన విషయములు తావు కల్పించు తక్కిన ప్రావీన దేశములందువలెనే భారతదేశమున నైతము కానగలిగినవనుట మా తము యథారము, అయిదు స్వరములు మృాతమే కొంతకాలమువరకు పరిగణనలో

ఉం ఠి , ఉండెననుట, తాండ్య వాహ్మణమువలననే గాక వేరువిధముగ

“నారదీయశిషా'. (గ్రంథ రచయిత డిదాత్త, అనుదాత్త, వ్య్రమ్స్స, నిర్ణయించుటకు అవరాళము కలదు. నేటి భారత న్వరితములతో నప్తన్వరములను ముడివెట్టుచు ఇటుల నుడివెను: స్య కాస్త్రసాలు అయిదు న్వరముల రాగములను. “పొడవ

ఉదా త్తే నిషాద గాంధారౌ, అనుద్యత్రే బుషభద్రై వత... రాగములు అని వ్యవహరించుచున్నారు. "బౌడవ" అను పద న్వరిత పభవా హ్మేశేః వడ్డ మధ్యమ పంచమాః మునకు *ఆఅయిదు' ఆను అర్థమును, సంన్క్బృుత ధాతువులలో శాక ఉదాత్తమందున నిషార, గాంధారములు, అనుదాత్త దేనినుండియు. సాధించవీలుపడదు. దీనికి అట్టి అర్ధమును మంగున బువర,రై వతములు, స్వరితమునవడ్డ,మధ్యమ. స్తాధించుటకు కార్డదేవుడు తన 'సంగీతరత్నాకరము"న కృషి వంచమములు జన్మించెను. గ్‌ క్ల చేని విఫలుడయ్యెను. ఇక దానిని *ఉడుి అను దేశమున ఇటుల న వ్రన్వరములు సామగానమునుండియే. జనించెనని ష్య్వ్య్య్యమ్మై ఆట్రనుండి. వ్యా వ్లిపొందిన నంపదాయముగ చెప్పబడినను ఈ పరిణామము వీ ఒళ కాలముననో జరుగ పృ్య్యామ్వ్ర లెక్కింప వీలగుళున్నది. “బొడవి' అననది ఒక లేదనియ, బహుళ (వ్రయోగముల మూలమున వివిధ ఘట్టము ల్వ్థశ్వజ్షీవి జాతికి నామముగ |1పాదీనకాలమున వ్యా వ్రియందు లగు ఆధిగమిఐచి, కొంతకాలము పంచన్వరములతొ నంతృవ్లి ఉండెనని పాణిని రచితమగు అష్టాధ్యాయి (7 8,116) వలన పడియండి ఆ తరువాత |కీపూ. రేవ కతాద్ది ,పాంతమునకు శ్యానసచ్చున్నది, ఆ 'ఉడు' దేశము ఏది? అను విషయము ఆ ళుది భుట్టమును చేరుకొనగలిగెననియు వైదిక సౌరస్వత ఇవ్చటివరకు తనిర్ధారితము. వరనమువలన నువిదితమగుచున్నది. సామగానపు న్వర సంగీత శాస్త్రమున అయిదు న్వరముతే అతిడీర్దకాలము [త్రయము ఒకనాడు పంచన్వరరూవమును చేరకొనెననుటను పగణనలో ఉండి, మదవిషయికముగ. సైతము, ఒక వవ్మిత నారదీయశిక్షయే ఇటుల నృష్టము చేయచున్నది. తను ఆర్జించినటుల నర్వపదాయమువలన రూఢియగుచున్నది. ఉదాత్తో హ్యనుడాత్తప్ప, న్వరిత ్మవచయేతధా శివుని వంచముఖములనుండి నంగిత న్వరములు [కమముగ నిఘాత శ్చేతి విజ్ఞేయః నర్వవేదన్తు పంచధాః॥ జన్మించెనను సాంపదాయిక గాథకు థారతదేశమున విపుల శాః ఉరాశ్తమ్ము అనుదాత్తమ్ము స్వరితము, (పచయమ్ము వ్యాన్లి కలదు. త్యాగరాజు “నద్యోజాతాది పంచముఖ వినినృత నిఘాతము అను అయిరు న్వరములు వేరముంతే తెలియ నరిగమపధని వరనప్తన్వర' అని అనుటలో ఏడు న్వరము9ను నగునవ్వి అయిదు ముఖములతో ముడివెట్టుట యథార్థమే అయినను ఇటుల నారదీయశిష్న, వై దికకాలమున, న్వర సంభ్యా నిర్ణయ అయిదు ముఖములనుంగి అయిదు న్వరములు వెలువడెనను మున, జరిగిన వమపరిణామ గతిని కొంతవరకు విశడము తొలుతటి సంపదాణమే, తరువాత ఏడు న్యరముల విషయ చిం

(ప్రాచీనయుగము మున నైతము ఉట౭కించబడెనని తలచుటయే హేతుబద్ధము. చీనా: 1పాచీనయుగముననే, చీనాయందు, నంగీతమ ఇక న్వరముల వృథక్కరణ విషయమున మానవుని కంఠ _ళాస్తీయరీతిలో వికననము చెందుటకు తగు వనతులను ఆశకి ధ్వనినేగాక వేణువువంటివానిని గూడ వై దికకాలపు పండితులు (వభువులు కల్పించినటుల [పాచీనకాలపు వాజ్బ్యయము వలన పనిగొనిరగుట *నారడీయశిడ. వలన స్పష్టమగుచున్నది. తెలియవచ్చుచున్నది. సార్యవదాయికముగ వచ్చు ఒక గాఠన (బీనాయందలి ప్రాచీన వపండితులును వేణువునే ఈ విషయమున బట్టి, క్రీపూ, 2090” [ప్రాంతమున పరిపాలనను నెరవిన సాయముగొనిరనుట మున్ముందు. తెలుపబడును). వీణవంటి హాాంగ్‌-టీ చృరవర్తి, తన మం్యత్రియగు లింగ్‌-లూన్‌ అన తంత్రీవాద్యములును ఈ విషయమున ఉపకరించెననుట నర్మివ వానిని సంగీతమును ళాస్త్రబద్ధముచేయ నియమించెనని తెలియ దాయజ్ఞులు; మధ్యయుగములందు,తమ (గంథమలలో పేర్కొని వచ్చుచున్నది. ఆ మంతి కున్‌లూన్‌ పర్వతములకు పయనించి యుండుటవలన స్పష్టమగుచున్నది. సంగిత పొరిజాతి మను ఒకజాతి వెదురనుండి, ఓక వేణువును, తొమ్మిది ఆంగుక్ట తన [గంథమున అహోబలుడు (క్రీళ. 17వ శతాద్దిి ఆహ ముల పౌడవుగలదానిని, నంపాదించెననియు, దానివలన ఒ£ స్వరముల స్థానములను తం్యతియండు నిర్ణయించుచు ఇట్లనెను; స్వరము ఉత్పత్తి అయ్యెననియ, ఆ తరువాత దానినుండి, ధ్వన్మవచ్చిన్న వీడాయాం మధ్యే తారక నః స్థితః నిర్జిష్టరీతిలో, ఆ వేబువు పొడవును తగ్గించజేయచు, కమముగ శా॥ ధ్యననవచ్చిన్నమైన వీణాతంత్రియందు మధ్యన మెట్టును ఇతరములగు న్వరములను కనుగొనెననియు పాచీన చీనీయ ఉంచినపుడు శారమడ్డము విననగును (ఎచటను నిరోధింవ గంథములు తెలియచేయచున్నవి. ఈ పం్పడెండు దొదాపుగ లడని నిండు తంత్రియందు మధ్యవడ్డము విననగును. పాళ్ళాత్యుల విస్వర పధకము (రోమాటిక్‌ స్కేలు) నరు, లేదా వై విషయము ఆహోబలుడు కనిపెట్టినది కాదనుట “షడ్డ' భారతీయ నంగీతశాస్త్రవు [వకృతి వికృతి న్వరమలలో వర్త, అను (ప్రాచీన న్వరనామమే విశదము చేయుచున్నది. తక్కిన కుర బువషభ, చతుకశుతి బుషధ, సాధారణ గాంధార, అంతక ఆరు (షట్‌ స్వరములకును జన్మను కలిగించునది అనియే. గాంధార, పద్ద మధ్యమ, _పతీమధ్యమ, పంచమ, శుద్దధైవత, చతు “షడ్డి అనుదానికి నముచితమగు అర్థము, ధ్వన్యవచ్చిన్న వీణ ,తిధై వత, కై శికనిషాద, కాకలినిషాదములకు నరిపోవచ్చుసు, యందు తొలుత షడ్డము వినన్సై, తరువాత తంతిలో ఆయా ఇది ఎటులున్నను చీనీయులు అయిదు న్వరములను మామే సముచిత స్థానములందు మెట్టును ఉంచినపుడు [కమముగ ముఖ్యముగ (గపాంచిరనుట యధార్థము. ఇవి భారతీయ నంగీ తక్కినవానిని వినగల్లుట ఆ పూద్వలు (గహించిరనుట ఇందు తమునస,రి,గ,వ, ధలకు నరిపోవునని, [వముఖ భారరీదు వలన విశదమగుచున్నది. పండితుల ఆభ్నిపాయము, ఈ పంచన్వర నసంవదాయమే ఆడ ఇటుల ప్రాచీనయుగాంతమునకు భారతదేశమున ఎడు నిక కాలము వరకు లీనాదేశమున ఆదరణను పొందినరి న్వరములు, నంగీతశాస్త్రమున, వరిగణనకు రాగలిగినవి, అట నంగీతవాద్యములును (ప్రాచీనయగమున విరివిగ అచట నుండియే, (గీనుదేశమునకు, ఈ నపవ్తన్వర నం్యవదాయము, రూపొందింపబడినవి. నాట్యమును, నాటకములును ఆ యగమ తరువాతి యగమున, వ్యావించెనని వండితులలో పలువురి అభి ననే ఆచట చక్కని వరిణతిని ఆర్డించెనని వాజ్యయమువలన 1పాయము, (ఠక్కిన వివరములకు చూ: న్వరములు తెలియవచ్చుచున్నను, అందులకు తక్కు విధముల ఆధాక5ముఒ నంగీతముతోపాటుగ నాట్యముకూడ వైదిచార్యుల అభిమాన వఏవియు కానవచ్చుటలేదు. మును చూరగొనెననుట వైదిక వాజ్మయమువలన తెలియనగు నమాలోకనము : వైవిధముగ ఆయా [పాంతములండ చున్నది. అథర్వవేదమున (11. 1-41)భూమిని వర్ణీంచుచు, లలితకళలు దీర్షకాలము వికననము చెందుచున్నపుడు ఆడూ “గానము చేయచు, నృత్యము చేయచు మానవులు జీవించగలు [పాంతముల మధ్య పరస్పరము ఎట్టి సంబంధము ఉండెడిది! గునది ఇది అని పేర్కొనబడినది. అటులే బుగ్వేదమునః అను వళ్నకు తగు సమాధానమును నిర్తిషరీతిలో ఇచ్చు ఒకచోట (స18-8) “నర్తించుచు, నవ్వుచు. జీవితములను నులధసాధ్యముకాని వని. రాకహోకలకు తగ" యానసాధనమ దీర్చకాలము కౌనసాగింతుము" అనియు తెలుపబడినది. నాట్య లును, మార్గములును చక్కగ పరిణతిని ఆకించని ఆ య॥ మునక్షై ఒక (వ్రత్యేకవు వేషధారణముకూడ ఆనాడు వ్యావ్ని మున ఆ వివిధ [పాంతముల మధ్య గాధ నపేంధములు ఉండు యందు ఉండెననుట కొన్ని బుక్కులు(1/1.50.8 & 109.1) టప అవకాళములేదు, ఒకవేళ, ఈజివు, మెనపొటేమిజూ, విళదము చేయచున్నవి. సింధృుపాంతముల మధ్య వర్త కరీత్యా కొలది నంబంధమ వీ ఫే యస్యాం గాయన్ని నృత్యన్ని భూమ్యాం మర్హ్యావై్యలలాః యైన దీర్షకాలము ఉండినను, చీనాకుమాతము తక్కినవానిలో శ (ప్రాణో అగామ నృతయే వాసాయ నంబంధము దాదావుగ మృగ్యమనియే చెప్పవచ్చును. జఒకవేస (చాఖఘుయ ఆయుః (వతర౦ దధానాః వాదసొకొర్మార్థము, ఆ వివిధ ృపాంతమలమధ్య వఏడిటై! య!

కొవవికసన యుగము నంబందము పారన్పరికముగ ఉన్నదనుకొన్నను, ఆ నంబం ఈ ెండింటికిని సామాన్మార్థమున ఒకేజక పదము వాడబడె రపు (వథధావము, ఆయా పాంతముల లలితక రా విిననమువై వీ డిది. బుగ్వేదమున 'కభి అను వదము వదునారవవఎతునకు తీరుగను పనిచేసినటుల కన్పట్టదు. ఈ నాలుగు పాంతములందు వర్యాయనామముగ మాతమే వాగబడినది. కాని దానియందే [పతియొకటియ తన మౌలికతను విడనాడరయే పరిణతిని (1/1 16-15) *పకళావిద్‌' అను వదము కననగచున్నది. సాధించినదని మ్మాతము నిర్వెవానముగ చెప్పవచ్చును. నిరుక్షమున ఈ పదమునకు అర్ధము “వణిజోగని తెఎపబడి కాని లలితకళా వికసనమునకు దోహడదకాపడంగు కావనలు నది. దీనివై వ్రాళ్యానమ.న “మానోన్నాన తిమానాది విషయ మ్మాతము, ఈ (పాంతములందు, ఆ యగమున ఒశేతీరుగ ములను, 'వకృష్ణ అశ్వగణిత రత్నపరీవాదికములను' ఎరిగిన ఉండినవనుటయు, ఆ భావనలు చర్నితవూర్వయగపు థావనల వాడు వరావిదుడు" అనబడునని చెప్పబడినది. ఈ వ్యాభ్యా కన్న వేర్తైనవనుటయు యధార్థము. చర్నితపూర్వయుగమున, నమేరళి అను వవమునకు నేటి అక్థము కలుగుటకు మార్గ (పకృతిళక్తుల వలన భీతినాందిన మానవుడు, దానినుండి మును నుగమము చేని ఉంగును. ఈ అర్థము [పాచీనయుగాంత రక్షణకొరరును, నంతానాభివృద్ధికొరకును లలితకళల విస మున వీర్పడియ:=డునని థధావించటకు ఆవకాళము రలదు. నము కొరకు కృషిచేనెను;ు ఆనాడు ఆవనిక వురోహిరుడు రళలు అరువదినాలుగుగ దాల్స్యాయనుడు (కళ, ర్‌వ శరాద్ది) ఒకడు మార్గదర్శిగ ఉపకరించి ఉండవచ్చును, కాని కాల్వకమ _ పేర్కొనెగు; రాని ఈ భావన ఆరని పూర్వమునుండియే మున చార్మితకయగ కాలమునకు ఆ పురోహిరుడు సంఘము వై బ్యావ్తిలో ఉండి ఆఅతనిచే గంధస్థము చేయబడియుందును. వైన (ప్రాబల్మమును ఆర్డించి, పారలౌకిక విషయములందేకాక లాక్‌ (గగంథమగు “కల్పనూతముని రలు డెబ్బది రెండుగను, విషయములండును నియంతగ పరిణమించుటలో, తాలత బౌద్డుల “లలిత విస్తరముిన ఎనుబదియారుగను వేర్కోనబడి ఆతని కార్యస్టానముగ ఉపరరించిన దేవాలయమును ఆః నవి, వైదిరమఠినుయూయులు పేర్కొనిన *8$ను అధిగ యించి, లలితకళలు, దేవతల పరిత్యవ్తి కై, పురోహితుని మార్గ మించుటమ చారు చేసిన యర్నముల ఫలితముతే. వారిచ్చిన దర్శిత్వమున వర్ధిల్లినవి, కడకు ఆ పురోహిరుడే రాచైన తరు నంఖ్యలు కాదగును. వై దికషమతానుయాయులు కళలను అరు వాత ఆతని మతభావనలకు, ఆతని లౌకికానందమునకు, అతని వది నాలగుగ పేర్కొనుటలో ముగ్వేదమునందరి వది పారలౌకిక శేయమునకు ఉపరరించుటడే ముభ్యాదర్శ్మముగ మండలములలోని సూక్త విధజన మార్గదర్శక మై ఉండియండు ఇడుకొని లలితకళలు ముందంజచేనినవి ననియ, చేదములరు నేటి రూవము నదుకూర్చుబడినకాలముననే ఇంతియేకాదు; కళయు కౌళలమాను వేర్వేడగ, ఆ యుగ అనగా దాదాపు [పానీనయగాంతముననే, ఈ రళానంఖ్యయు మున, ఏ [1పాంతమునను వరిగణను పొందినటుల కన్పట్టడు, నిర్ధారితమై ఉండుననియ పండితులలో కొందరి అధిపాయము. ధాసవిరసన యుగము (ది. పూ. త౭త--క్రి ఈ 6232) వూనవేతిహానమున క్రీపూ. ఆకవ శతాబ్దికి ఒక వత్యెక వరకు విస్తరించిన ఒక మహాస్మామాజ్యుము ఆర్యాకమితమైనది విశిష్టత కలదు. ఆంతవరకు ఇతిహోనరంగమున [వముఖ (థీ పూ, ళ్‌కళి. తక సింధునది [ప్రాంతపు నాగరికతను (క్రీపూ. హెతలను నిర్వర్తించిన, ఈజిస్ట, దేదిలోనియాం _పాధవము 1700 |పాంతమననే లోగొనిన వై దికార్యులు లూర్పునకును, ఆ శతాన్టి అంతమున అంతరించి, ఆ కెందు రాజ్యములును దక్షిణమునకును [క్రమముగ విస్తరించి కీవూ ఆరవ శతాబ్ది (వపధమ ఆర్యసామాజ్యమున ఆఅంతర్భాగముల్రనవి. దానిని నాటికి భారత ఉపభండమున_డు ఆంకటను తమ వలుకుబడిని పాలించిన వథమ స్వామాట్‌ కుడుష్‌ చవర్తి. ఆక్యులలోని చ్యావింపజేయగలిగిరి. తాలుత, అందలి ఉత్త రబాగమగు ఆర్యా ఒక తెగయగు పాఠరసీ$ (ఇరానియన్‌ )వాతికి చెందినవాడతడు, వర్తము వివిధ రాజ్యములుగ విధక్త్కమై ఉన్నను, [కీవూ, 8వ అతడును, ఆతని కుమారుడు కాంభోజచకవర్తియ (క్రమముగ ళలాబ్ది ఆరంధమునకు ఆవంతి, వత్స, కోనల, మగర రాజ్యము వేబిలోనియా, ఈబిప్టలను జయించుటతో, పారసీకమందలి లగు నాలుశ రాజ్యములు తక్కినవానిని లోగాని, అంతట వర పొర్చా నగరము (వెర్సిపోలిస) రాజధానిగ, ఈజిష్ట వశ్చిమ న్పరము, సార్వభౌమర్వమునక్తై వెనగులాడీనవి. తుదకు అందు నరిహక్టు మొదలుకొని రూద్చన సింధునది ఒశ్నిమ తటము మగధరాజ్యము, తొలుతగ మహీ పద్మనందుని ఆధిపత్యమున 85

భావవికనన యుగము పురోగమీంచి ఆర్మావర్త మున లొలుతటి స్మ్నామాజ్యమును నెల సాంన్కృృతిక వంతయే కకి.వూ. మూడవ శతాన్లికి చీనాదేశమ కొల్పినది. నకు రాజకీయముగ ఏకతను చేహర్చగలిగినది.

ఆ కాలముననే (వాచ్యయారపున నైతము ఆర్యణాతులు ఇటుల ఆయా ప్రాచీన నాగరికతా కేందములలో రాజకీద పుఠోగమింవగలిగినవి. మినోవన్‌, మైసీనియన్‌ నాగరికతలను రంగములందు విప్ణవకర పరిణామములను కొనివచ్చుటవలనశే లోగొనిన తొలుతటి ఆర్యులు డోరియన్‌ జాతికి చెందినవారు. గాక, వేరొకరీతిగ నైతము [కీ పూ. ఆరవ శలాబ్దికి (పామ (కీ పూ. 1100). తరువాత అయోనియనులు మొదలగు వేరు ఖ్యము కలదు, ఆ శలాద్ధికి దరిదాపులలోనే భారతదేశమన ఆర్కజాతులవారు డోరియనులను జయించి, తూర్చు మధ్యధరా మహావీర, గౌతమబుద్దులును, వీనాదేళమున కుంగ్‌_పూంీ (పాంతమున తమ ఆధిపత్యమును నంస్థావింపగలిగిరి, క్రీ పూ. (కశ్‌పూషియస్‌), లావోజీ, గీనుదేశమున సోరరిటీను, వైం 6వ శతాల్ది మొదలగునాటికే చారు వివిధ రాజ్యములను నెల గరస్‌ మొదలగు తత్త్వవేత్తలును జన్మించిరి. పాఠరసీకదేశమున కొల్పగలిగిరి. వీరికి సమష్టిగు తాలుత హెలెన్స్‌ అనుపేరు ఆ కాలమున వ్యావ్లియందుండిన జరతుష్ట్రమతకర్త యగు ఇక ఉన్నను, కాల్బకమమునుబట్టి %గీరులో అనుపేరు కలిగినది. తుష్లు9ని జననకాలమును గురించి కొన్ని అభిపాంయచేదటి

ఇటుల [కీ.వూ. ఆకవళలా్ది తృతీయపాదము ముగియనప్ప లున్నను, అతడును క్రీపూ, 8వ శతాబ్దికి కొలదిగ పూడ్వకు టికి (ప్రాచీన నాగరికతా కేర్చదములలో, బీనాతవ్న తక్కిన, మాత్రమే కాగలుగునని పలువురు పండితుం అభిపాయమ. మూడు [పాంతములును ఆర్యుల ఆ కమణకు లోనై నవి. ఈ ఈ మహాపుడషుల థావనలు, మానవజీవితమున, తమతమ ఆర్యులు, వేషథాషల రీత్యా, 1పాచీనయుగపు ఈజిప్ట్రవానులతో వథధావములకు లోనైన 1పాంతములండు, వివిధ వివవకర వక గాని, నుమేరియనులతోగాని వారికి కఠ్రిమముగ వారనులుగ ణామములకు దారితీనీనవి; లలితకళలును, నహజముగ వాని వచ్చిన మినోవన్‌, మైసీనియన్‌, బేబిలోనియన్‌, అసీరియన్‌ [వభావమునకు లోనై నవి. మొదలగు జాతులతోగాని ఎట్టి సంబంధమును లేనివారు. కాని కాని ఈ నూర్నభావనలనువానికి మూలము పాచీనయుగవు వీరు పాచీనయుగవు నంన్క్బృతి నంపత్తిని నిరనింపర, తమ _కావనలలోనే కలదనుట యధార్థము; కావున ఈ వరిణామ తమ అధీనమునకువచ్చిన ఆయాప్రాంతముల కళాకౌశలములను మును ధావవికిననమని వ్యవహరించుటయే నముచితము, ఆండ స్వీయములుగ చేసికొనుటయేగాక, అందులకు తమ మౌలి వలననే [కీవూ.6వ శలాన్టీ తృతీయపాదాంతము మొదలుగ కతను జోడించుటతో నూతన సంన్కృతులను రూపొందింప విస్త రిల్లిన ఈ యుగమునకు ధావవికననయుగమని పేరిడబడి బేనిరి, కాని ఆయా _ప్రాంతములందలి పాదీన నంస్కృృతులను నది. [క్రీశ రవ శతాని పథమపాదమున ఇస్టాము మతమ బట్టియు, దేశకాల పరిస్థితులను బట్టియ;, నూతనముగ మొల రూపొందువరకు ఈ నూత్నధావములు తమ పధావమున కెత్తిన ఈ ఆర్య నంన్కృతులందును విభిన్నత గోచరించుట నెరవగలిగినవి. తవృనినరియైనది ఇట్టి విభిన్న నూతన నంన్కృతులలో ఇటుల క్రీ.పూ. ల్‌౨5్‌ మొదలుగ క్రీ.పూ. 699 వరకు విన్హ ముఖ్యముగ పవేర్కొనదగినవి భారత, [గీకు నంన్కృతులు, రిల్లిన ఈ యుగమున, వైన పేర్కొనబడిన [గీకు, పారసీక పారసీక స్మామాజ్యము నైతము ఒక నూతన నంన్క్య్బృతికి భారతీయ, చీనీయ నంస్కృతుల వ్యాప్తీ యు కాలక్రమమున కేర్మదముగ ఉవకరించినను, కి.పూ. 881 లో, అకెగ్జాండరు. (ప్రాదేశికముగ ఎక్కువగుటయేగాక, వాని [పథావమునక దండయ్య్మాతా ఫలితముగ, ఆ స్తామాజ్యము ణీకు స్తామాజ్య లోనైన 1పాంతములందును [కమశః రాజకీయముగను పెక్కు మున ఆంతక్షినమగుటవలన దాని (వత్యేక (ప్రతిపత్తి అంతరించి మార్పులు నంఘటిల్లినవి, 'గీకు నంన్క్బృతి (క్రమముగ పళ్ళ నది. అంతరించుదనుక, ఆ స్మామాజ్యము మనిన రెండు మానియా, ఉత్తర ఆఫీకాలకును విస్త రిల్లుటయేగాక, తక్కిన శతాబ్బముల కాలమున, లలితకళలు చక్కగ వికననము చెంది యూరపునరును, (క్రీస్తుశకారంభమునకు పూర్యుముననే, నటుల 'పాలీనకాలవు కు రచయితల (వాతలవలన తెలియ నసంనస్కృృతిభిక్షను (పసాదించగలిగినను రాజకీయముగ పటి వచ్చుచున్నను, పార్సానగ౦ శిథిలములు తవ్ప, తక్కురీతుల తను కోల్పోయినది.ఆంతట రోమక స్మామాజ్యము ఆ స్థానమును అవశేషములు ఏవియు మనకు ఇప్పటికి లధింవకుండుట వలన ఆకమించి (గీకు సంన్కృృతిని సీంయము. చేసికొని పోష్షింది ఆ (ప్రాలీన పారసీక నంస్కృృతిని గురించి ఎక్కువ వివరములు నది; తదుపరి శ్రీశ నాలుగవ ళతాన్ది ప్రాంతమున రోమక తెలియవచ్చుటలేదు. రాజ్యము ద్విధావిభక్తము కాగా ఆందలి తూర్చుధాగమగు

ఇక (పాచీన నంస్క్బృతి కేర్యదములలో ఒకిటియగు చీనా చైజాంటియన్‌ స్వామాజ్యము పూర్వకళా సపదాయములను దేశము, ఆర్యాకిమితము కాకపోయినను, క్రీపూ. 8వ శతారి ఈ యుగాంతమువరకు పరిపోష్షించినది. ఇరంభమునకు సాంన్కృతికముగ ఏకతను సాధించినది. ఈ పారసీకరాజ్యము [గీకుల దాన్యమునుండి విడివడి, పొర్థన ర్‌ం

జావవికనన యుగము (పార్ధియన), ససానియన్‌ రాజవంళముల ఆధిపత్యమున కిపూ వొస్తుశిల్బము 210 నుండి ఆ యగాంతము దనుక మనగరిగినను, ఆదియివ గీసు (ప్రాంతము; వాస్తశ్వ్చిమున గీకులు (ప్రాచీన మూలనంస్కృృతికి కేర్యదముగ ఉండుటకన్నను, వివి; యుగపు మెసినియనులకును, మినోవనులకును బుణవడియుం నంన్క్యృతుల కూడలిిగ, ఒక వినిమయ శేర్యదముగ, వ్యవహ బ్వట యథాకమే అయినను వావ అనతికాలముననే, ఆ లలిత రించి మానవ నంస్కృృతికి [ప్రోదిచేయటలో తన పతిధను కఇక్స, పూర్వమెన్నడు కనివిని ఉండని ఉన్నతస్థాయికి కొని ఎక్కువగ వదర్శించినది. పోశలిగిరిి ఆంతియేకాదు; తరువాతి యుగములందు సైతము ధారతదేశము తన నంన్కృ్భృతిని ఈ యగముననే. సింహ. వారిని, ఆ లలితకళయందు, అధిగమించినవారు లేరనుటలో ఛము, బర్మా, ఇండోనీషియా, ఆగ్నేయ ఆనియా. దేఫములు, కొంత నత్యము లేకపోలేదు. రట్టుబడికి అనుకూలించు చక్కని మధ్యఆనియా, చీనాలకు వ్యావింవవేయగళలిగినది. ఏనిలో చీనా సామ గి, సరళము కమబద్ధమునగు నిర్మాణరీతి, నరియగు మృాతము తన మూలనంన్కృృతికి భంగము కలుగని రీతిలోనే [పమాణబద్ధత, చక్కని నగిషీవని వారి వాన్తునిర్మాణ కౌళల భారతీయ నంన్క్బృతి నంవత్తిని వినియోగించుకొనినది. భారత మునకు మూలాధారములు. దేళమున రాజకీయముగను, కాలక్రమమున, ఈ యుగమున _ [గీగుదేళమునందరి ఆరణ్యములు చక్కని కలపను చేకూర్చి పెక్కు పరిణామములు నంఘటిర్లినవి. తొలుత మౌడ్యులకాల.. టీ వాస్తుశిల్పులకు పో్రోత్సాహమొనగినవి; విరివిగ ఎల్లెడల మున నెలకొనగలిగిన రాజకీయైక్యడ [కీస్తువకారంధమునకు గనులలో ఆ దేకమున లధించు చలువరాట్ల వాస్తుశిల్పులు చేయ విఘటితమై, ఈ యుగాంతమునకు దేశము. చిన్నచిన్న రాజ్య ఎరింరరణరు దోహదరారురై నవి. మలుగ విఠక్తమైనది. మతవిషయకముగను. దేము అనేక... వొడలల్బమున (గ్రీకులు అడ్డు-నిలువు దూలముల విధాన వరివర్తనలకు లోనై నది. ఈ యగపు పూర్వార్థమున నంఘ. మునే ఆదలందించిరి. ఇందు వారు ఎప్కువ ప్రాముఖ్యమును మవై ఎక్కువ వలుకుబడిని కలిగియండిన బౌద్ధ, జైనము మీంళమునకు కల్పించిరి. వైకవ్పునకు అంతటికిని స్తంభములే లను, చల్లగ లోగొని, పౌరాణిక హిందూమతము తొవు కల్పించు. జరారములగటవలన వానిని కట్టుదిట్టపు రీతిలో నిర్మించుట కొనినద్‌ ఈ వరిణామము. లలితకళలవై కొంత (వధావము నహజమే అయినను (గీకువాస్తుశిల్పులు ఆ న్నంభములప [వయో చూపుట నహజమేయైనను, మొత్తముమీద... భారతదేశమున డినముతోపాటుగ రమణీయతను. చేకూర్చుటకు కృవిచేనిరి, లలితకళా వికననము, ఒక నిరంతరాయమ, అనున్యూతమ. కిట్టీ స్తంధవిధానమున గ్రీకులు. రెండు స్యపదాయములను నగు ఒక జాతీయ సర్వపదాయమును అనునరించియే నడచెనని లవలందించిరి. ఆయా నంపదాయములను తొలుత అవలంబిం చెప్పవచ్చును, చిన (గీకుజాతుల పేరులనుబట్టి వానిని డోరిక్‌, అయోనిక్‌లను శ. ం తంల వేరలతో వ్యవహరించిరి. వీనిలో డోరిక్‌ న్యపదాయము వీసీయ నంన్మృృతియ, ఈ యగమున పరినరదేశములగు. (ష్ప్య్య్య్య్య్య్టుని తెలియవచ్చుచున్నది. ఇది తొలుత కొయ్యతో కొరియా, జపానులకు వినరింపగలిగినది. బౌద్దమతము మూల స్నర్మ్వబడెడిదని తెలియవచ్చుచున్నది; కాల్మక మేణ కొయ్యకు మున తనకు దక్కిన భారత నంన్క్బృతిని న్వీయనంన్కృతిత బడులు శిల వాడుకలోనికి వచ్చినది. వైరండు స్మపదాయ చక్కగ మేళవింపజేని, దానిని తన వరిధిలోని దేగముంకు జ్వక్ర్య్యా క్రాాంతియన్‌ అను వేరొక సంవదాయము కలదని, చీనా ఆనాడు అందజేయగలిగినది. రాజకీయముగ ఆదేశము కొందరు రచయితలు పేర్కొనిరి, కాని దీనిని వేరొక విభిన్న కూడ ఈ యగమున కాల్యకమమున వెక్కు మార్పులకు గ్వదాయడునుటకన్న అయోనిర్‌ నరపదాయమననే దానిని లోనైనది; కాని రాజరిరములు ఎన్ని మారినను, జాతీయ (ల్లగ ప్రేక్కానుట్‌ నమచితమ. నంధవీఠము, కాండము సంస్కృతి మ్మాతము ఒక నంపదాయమును ఆనుసరించియే మొదలగువానియందు ఇది అయోనిక్‌ నర్యవదాయమనే అనున నడచినది. రించును; కాని స్తంభమకుటము (కేవిటల్‌) మ్మాతము వేరు కావున ఈ యుగపు లలితకళా వికనన చర్మితను వివరించు రితిలో ఉండును. పట్టున (గికు [పాంత, భారత్మపాంత, చీన్నావాంతములను మూడు శోరిక్‌ స్తంధమునకు (వత్యేకముగ నీఠము అనునది శీష్షకల్మకింద అయా లలితకళల వికననప్పు తరుతన్నులనువర్యవే ఉండదు. నేలమట్టమునకు నమముగ అమరియుండు న్నంభ ఇంచి, పారసీక, కళను ఆయా నందర్భములనుబట్టి (గ్రీకు, చేదిర (స్టయిలోటేట్‌) వై ఆ న్నంభము నిలిచియండును; భారతీయనం్యవదాయముల చర్చలతో జోడించుటయే నముదితమ్ము స్మంధకాండము. (షస్ట్‌) తాలుత వేదికకడ లావుగనుండి (ఈ యుగపు చార్మితర నంఘటనలను గురించిన తక్కిన వివ కమముగ నన్నఒడి, మధ్యయందు గణువు (ఎన్‌టసిస్‌్‌ దేలి రములకు చూ: సంపుటము 1; ప్ప. వి 119). యుండును, ఈ రాండము ఒకేఒక శిలలో మలచబడవలయు 87

భావవిశసన యుగము నను నియమములేదు. వేరుచేరు రాళ్ళను మధ్ధెలలవలెములచి ఒక నహజవర్షమున వ్యత్యన్త రమ్యతను చేకూర్చుటకు ఇతరవర్ణమల దానివై ఒకటి వమరీతిలో, కొయ్యమేకంతోగాని, లోహవప్ప ముఖ్యముగ ఎకువు, నీలములు, అచటచట అకువసిమి, వసిమ్ని, మేకులతోగాని నంధించుటవలన కాండము రూపొండును, సాధా రణముగ ఈ కాంగము నిలువున లోతు రేఖలతో ఆవృకమై యఃండును, ఇట్టి నిలువు లోతురేఖలు వరునారు లేదా ఇరువది గాడ 22 కన్వ్వ పరకు ఉండును ఈ రేఖలు కాండ్శాగమున అర్థురేఖలుగ టై వరిణమించి, వైన మకుటము చక్కగ కుదురుకొనుటకు వసతి గ [కి 1! 8 ౫7 కల్పించును, కాండమును మకుటముతో సంధించు ఈ భాగ (9) యయా 1 ((ఆ మును [గీవము (నెకింగ్‌) అని వ్యవహరింతురు, మరుటమున దిగువ భాగమునకు మూలము (ఎకినస్‌), ఎగువ భాగమునకు ఫలకము (అజేవ స్స్‌ అనియు పేడలుకలవు. ఫలకమువైన 111. అమర్చబడునది (చన్తరము (ఎన్‌టబ్టేచర్‌). (వస్త రమన అద్దు | దూలపు రీతిలో ఓఒకదానివై ఒకటి ఆమర్నబడియుండు మూడు ॥ భాగములు కలవు. వీనిలో దిగువది ఉత్తీరము "(ఆర్కి,టేవ్‌), అ(శము 92 అయోనిక్‌ వంథమవటము దీనిపై ఉండునది పప్టిబంధము. పట్టబంధమున వళ్ళితయము ఆ (టిగ్లిఫ్‌) అకు మూడు నిలువురీఖల ఆకృతులమధ్య చ్చితశిల డోసు (మెలోప) అమరియండును. చతుర నముగ ఉండు ఈ చిత సా, శిలవై నర్వసాధారణముగ వనితనమొలుకు చర్కిని చితము నల. క్‌ హం సా చెక్కాబడును పట్టబంధమువై కపోతము (రార్నిస్‌్‌ అమరి గె ద! పో శే! |! (0 ముందునకు సాగి ఉందును. ఇక దానివై గ్మురపుకాల రీతిలో మ్‌ | టీ గి ల వైకవ్ప అమర్చబడగ, ఆ కచ్చునకు వైన దాహ్మకపోతము దడా ద (రేకింగ్‌ కారిన) అమర్చబడును బాహ్యకపోతమునకు దిగు (స / (౧ నన. వన, కపోతమునరు ఎగువన నిలువుగ అమరియండు (లిభుజా త్‌ | ల] కోరపు భాగమునతే ్యతిపరిధి (పేడిమెంట్‌) అను వ్యవహార || నం? నామము కలదు (చూ పు 898; చి, తశ భావేన నకును సుత వాన్తు?ల్బమున రూకల్బనయందు ఆలంకరణకు అత్యంత ||| [ప్రాముఖ్యము కలదు ఈ అలంకరణమంతయు స్త భమకు టములందును, చ్మితశిలలందును, తిపరిధులందును, సాధా రణముగవరివ్యాప్త మై ఉండును, ఉపయోగితమగి. శీలయందలి చతముంకికి. కొరింతియన్‌ స్కంభమకుటము నలువు, బంగారువన్నెల జోడింవుతో-వాడబడెడివి. రంగువేయ జాలా భవనరమ్మ్యతను, ఉదాత్త తను లెక్కించుటకు తగిన భూమిక. శయారయ్యెడిది, న నననన్నా టీకులు తిము వాస్తుశల్పమున, డోరిక్‌, ఆయోనిక్‌ నం గవత వనం. దాయముల న్హంధములనే ఎక్కువగ వనిగొనిరి. చూచుటప న ననున నా. శోరిక్‌ నందుకన్నను, అయోనిక్‌నందే ఎక్కున లాలిత్యమను నిష్పత్తి సౌలభ్యమును, రమ్యతయ, నునంవన్నమగు అలంక రణయ కన్పథైైడివి, అయోనిక్‌ న్హంభము, డోరిక్‌వలె స్తంభ వేదిక వై నిలబరెడిదికాదు, దానికొక (వత్యేకవీరము రూపొం 4 దింవబడెడిది, ఆ వీరవు రూవకల్పనలో చెక్కుడపుపని కుంభ చ్య్యము-కి! డోరిక్‌ స౦థ్రనుకుటము కార రీతినో, పుటాకారరీతినో అనునరించెడిది. కాంగమ, 66

ఛావవికవనన యుగము ర." “44 లొహా కహోతము 909009 60ట్రిబ త ర చ కలం అభిత 954 ళో కము పా తే రు న... .12121515121551515)) గ్ర డై చే జి "మై: లం (21. ..వవితయము “ల 22] [న (1 స సై ం నా మాాచుమూరాన పన్‌ | 2.చివ్రశల ని అవాననననన ననన ఖ్‌ వ న! ర లీ ఎం వలవముంం, 40666600 2 నను న; శ వరివము.....ప్తాంంవ | 2" ల్‌ అవ అలం | స్టా. టగీవము 4 ౧ 26666426 666002 ్‌! 449 49 ంంరోొండ్‌ ము... ౨44 662064 టైం ్ర లే చ ఆ ని 121 స్త భకక న వివననననినినిక అనిని తై డోరిక్‌ స్వంధము అయోనిక్‌ స్తంధము చిచివంంలిశ డోంక్‌, ఆటూని” స్రంధములు

భావవికననయుగము గణుపును కలిగియండక, లావు తక్కువగ ఉండెడిది, స్తంభపు మూడు అడ్డుదూలములు మాతము వరునగ పేర్చ బడియుఇకి, నిలువున లోతుదారలు, దాదాపు లిక, ఉండెడివి. చారకు చారకు అందలి వట్టబంధము సమలంకృతమై ఉండునేకాని చితశిల మధ్య నమతలపు బద్ద నిలువున ఉండెడిది, ఆయోనిక్‌ స్తంధ వళ్శతయము మొదలగునవి ఉందవు. రపోతముకూడ చక్కగ మున చూపరులను ఆకర్షించునది మకుటము, అండ, రేభా రుదుదకొని రమ్యముగ ఉండును కొరింతియన్‌ నం్యపదాయపు స్వంధమును (గీరులు ఎక్కు వగ ఆదరింపరపోయినను, తరువాతికాలమున (గీకులను అనున రించిన రోమనులు ఆ సం్యపదాయమునకు ఎక్కువ ఆదరణను కల్పించిరి. |పస్త రము, అయోనిక్‌నందువలెనే, ఇందును రూప ' గానును, వీరమున, కాండమున నైతము ఎక్కువ వ్యక్యానము. ఉండదు, కాని మషపటము మ్మాతము విభిన్నముగ ఉందును వెల్లకిలవేని నిలజెట్టబడిన గంటవలె ఆరకృతిదీరి ఉండు ఈ మకుటము వె 'అకాంతని వృతములయ, పుష్పములయు ఆకృ తులు చక్కగ వరునదీరియుండుశటుల ఇందు చెక్కఒడును అ ౨ అ. అ 0 అ. నానావిధ ధవనముల నిర్మాణమున టీకులు సిద్ధహస్తులుగ గ గ పేరొందినను, వారు తమ కళాచాతురిని, తమ ఉదాత్త భావము ల. లను దేవాలయ నిర్మాణమున కేందీకరించిరని చెప్పదగును అత్ళి 0౦౦ ౦0 0॥ వారి దేవళమలు, ధక్తజనులందదను అచట నమావేశమై, పార్ధనలు చేయటకు ఉథ్రేశింపబడినవికావు. దేవవ్మిగహము (వతిష్టింవబడి ఉండుటకు మతమే దేవాలయము ఆ కాలమున వినియుక్షమైనది. సాధారణముగ, ఉత్సవ సమయములండు, ధక్త్క జనము చేలకొలదిగ, దేవళము వెలుపల ఆరుబయట గుమి నూడి ఉత్సవములను జరివి, ఒకరి వెనుక వేరొకరు దేవదర్శ నము చేసెడివారు, అందువలన డేవాలయ వైశాల్యము ఎక్కు వగ ఉండెడిదికాదు. [౩=లఅ=లఅ అ౪9౨౦ (కు దేవళపు విన్యానరీతి అతినరళము. ఆది ఒక దీర్ష | ఓ ౬ చతుర్నస్రాకారవు గది; దానినే సల్లా (శాల) అని గ్రీకుల జ్‌ మల వ్యవహరించెడివారు. మైసీనియనుట నిర్మించియుండీ, వారిచే డా మై చా ఆ సు మెగరాన్‌' ఆని వ్యవహరింపబడిన ఆలయముల నిర్మాణరీతినే పాపా జా టట. గకులును దేవాలయ నిర్మాణమున అనుకరించిరని పండితుల ౮ గా శ గా గా అధ్విపాయము ఈ సెల్లాకు ముఖభాగమున మ్మాతమే ఒక క్‌ | | వాక్‌లి ఉండెడిది క కిక్‌ [1 [ప్రాథమిక రూపమున, ఈ నెళ్టాయందలి [వక్కగోడల

• 15 వాకిలినిమించి కొంత ముందునకు వచ్చునటుల కట్టబడి, వాని ద్‌ రెండింటి కొనలమధ్య రెండు స్తంభములను నిలివెడివార ఇందువలన, వైకప్పు వరచిన తరుదాత, దేవవము ముందర ఒక చిమ లేప దేవాలయముల వివ్యాపములు, ముఖోన్నతులు వరండా వీర్పడెడిది. ఈ విధానపు నిర్మాణమునే "వచ్నేపక +, |వతేపము, జ వచేవము, క్‌ ణం కా గ స్ట్‌కో వం! 6 ఉధయన్వ్‌రో స్తంభ, ్ట్‌ వై మరవ, వ్వ్‌ ంలి (డై భు ఇన్‌ యాంటిస్‌) లేదా నంచి ప్రమగ [వషెపకము (ఇనయాంటిస్‌) అని వ్యవహరించుటకలడు అడశిల్పములతో సమలంకృతమగు ముఖధాగముగలిగి, ఇరు ఇటుల రెండు స్తంభధములుగల వరండా ఉండుట (గీకుంవ వైపుల శాగితమును క్డీవలె చుట్టినటుల ఉండు వలయితము_ రాల రమ్యముగ కన్పట్టుటవలన కావోలు వారు కాల్మకమమున (వల్యూట్ర)లను కలిగి ఈ మకుటము రాణించును. ఫలకమువై _ నెల్లాకు వెనుకనకూడ ఇట్టి రెండు న్నంభముల వరండానే 90

భావవికననయుగము ఏర్పరుపసాగికి కాని ఆ వరండాలోనికి సెల్లానుండి ద్వారము ఏతెన్స్‌ నగరపు ఆధిదేవతయనగు ఎతీనాదేవత ఆలయమే ఉండెడిదికాదు. ఇటుల వెనుకముందు వరండాలతో నిర్మింప పార్తినాన్‌ డోరిక్‌ నంపదాయము. ఇందు ఆఅత్యుచ్చదవను ఐడు విన్యాసరీతికి “జమిలి వ చేపకమూ(డబల్‌ ఇ యాంటిఏ).. చేరుకొనినది వాస్తుకాస్త్రష్థాలు ఇక్టీనస్‌, కల్ణికతిస్‌ అనువార అను వ్యవహారనామము కలదు లకు దీని విన్యాసరచనను వెరిక్తీస్‌ ఆవ్పగించెనని తెలియవచ్చు అంతట, కాల్వమమున, వరండాలో లండు గొడల మధ్య చున్నది. కాని ఇందు రమ్మతాసారనకై మార్గదర్శిత్వమును రెండు స్తంభములు ఉండుటకన్న, గోడలకు బదులగ ఆ వహించినవాడు ఫిడియగ్‌ఆను న్నుపన్‌ద్ద శిల్చి. [క్రీపూ 417లో స్తంభమల వరుసలోనే మరిరెండు స్తంభములు ఉండుట రమ _ ఆరంధమయిన ఈ ఆలయ నిర్మాణష్మకియ [కీ పూ, 188లో జీయముగ ఉండునని (గకు వాస్తిల్పులప తోచినది అంతట వూర్తి అయినది. ఇది యంతయు చక్కని చలువరాతి నిర్మా వరండా (పక్కన గోడలు లేకుండ ముందుభాగమున స్తంధము ణము, దాని పొడవు 890 మీ 50 నెంమీ, వెలు 80మీ లనే నెలకొల్పుట మొదలై నది ఈ విధానమునే పుకోన్తంధి. 78 సెం.మీ. (ప్రోన్టయిల్‌) అని వ్యవహరింతురు తదనంతరమున నెల్లాకు (గీకుల పూర్వునం వదాయమగు వకళాలా వద్ధతినగాక ఇది వెనుకవైపు వరండాయిండును ఇటులనే స్త్రంధములను ఉవమూ. ద్విశాలా పర్ధతిన నిర్మింవబడినది, ఇందలి ఉధయళాలలును గించిరి ఇటుల వెనుక ముందుల న్త్నంభముల వరండాలు కలి వురోన్నంభిరీతికి చెందినవే ఇందులర తోడుగ ఒక స్తంభ గిన వాస్తువిధానమును ఉధయ పురోస్త ంధి(యాంవి ప్రృ్టాయిల్‌) అని వ్యవహరంచిరి అంతట ఈ విన్యానరితినిగాడ (గిరువాస్తు శాస్త్రవేత్తలు ముండునకు ఏసికౌనిపోయి, దేపఫవు అన్నివైవు ॥ లను షెట్టి స్తంధములను ఒం వరునలో నెలకొల్పి వరండాలను జి ఎర్చిదిదిరి దీనినే పరివర్తి (వెరి్టైరల్‌) విధానమనియ, అట్టి | చ సంతాల్‌ నా - స్తంభముల రెండు వరునలు చుట్టును ఉన్నపుడు ద్వివరివర్తి (టోంంం ననా గ ర (గ్గ న్న మాచా౨జా (విస్టీరియల్‌) విధానమనియ పేర్కొనెదరు టా! పన నా ల్‌ టీక దేదాలయములందు ఆత్యంత ననాతనమని చెప్పదగి. | 2! ల్‌ మాం ||నా టం నది “హీర దేవాలయము, ఇది [కీపూ. 820 [ప్రాంతమన గ! ణా సయ. నిర్మింపబడినది. దాని శిథిలములందు కొన్ని న్తంధములు (4 స్త “సాల శ] నలు రం. మ్మాతము ఇవుడు కననగుచున్నవి. [గీకులు వలనచేరిన దద్షిణ గ్ర (0. లా టా ఇటలీలో, క్రీపూ. ఆరవ వతాబ్లిలో, నిర్మింవబడినవని చెప్పదగి, వో రెండు డేవళములు ఇప్పటికిని చెక్కుచెదరక నిల్చి ఉన్నవి, హెైరసీకులు బ్రీనువై జరివిన దండయా(త్రా (చూ నం, 1 చిర్రముిక ఆ కాపోలిస్‌ [ పార వావ్‌, ల ఎరిక్‌ రియాన్‌ వు. 85) భలితముగ దేశమున చెలరేగిన నంచోధము వలన వాడ్తు “వైన్‌ అవ్తైరాన్‌ దేవాలయము, 1 (పొవై లే(వతెన్సు) శిల్పము, ఆ దేశమున కొంతకాలమువరకు, ఆదరణను ఆర్టిం [శేజ్‌ ఆలయమును పరివేస్టించి ఉండునటుల నిర్మింపబడుట చక అడగియుండినది. ఆ తరువాత పవెరిక్టీస్‌ (చూ నం, 1 వలన ఆలయ విన్యానము పరివర్తి పద్ధతికి చెందినటుల భావింప పు.580) పరిపాలనా కాలమున, (గీనుదేశము ఒక నూత్నవైధవ _ దగినది. పొడవు తక్కువగ ఉండు రెండు పార్వములందును మును నంతరించుకొనినది. ఆ దేశచర్మితలో న్వర్ణయుగమని వైకప్పు వాలుతలములవలన (తిపరిధి ఒకటి రూపొందగలిగి పేరొందిన ఆ కాలమున తక్కిన లలితకళలతో పాటుగ వాన్తు నది. శు రెండు పార్చ్వములలో ఒక్కారట ఎనిమిది స్తంభ శిల్పము నైతము వరాకాస్టను అందుకొనినది, ఏతెన్స్‌ నగరము ములు కననగును. ఇందలి వివిద భాగముల మధ్య కుదురు ఆ కాలమున పునర్నిర్మితమై, అందలి 'ఆక్రాపోలిస్‌ అను కొనిన నిష్పత్తియే ఇండు రమణీయతను చేకూర్చుటకు కొంత దుర్గమున [గీకుల పవ్మితదేవాలయములు చక్కగ తిరిగి వరకు కారణభూతమైనది స్తంధమువై జ్యామితీయ బుజుత్వ నిర్మింపబడినవి. ఆ దుర్గమే ఒక కొండ వై నెలకొనుట వలన ముతో ఊళర్థ్వది కరు పోవుదున్న లోతుచాకల వెంబడి పయనించు ఆందలి నిర్మాణముల ఉదాత్తత ద్విగుణీకృతము కాగలిగెనది. చూపరి చూపునకు వినుగు జనింపకుండ (వస్త రమందలి ల్చ ఆందలి నిర్మాణములలోనెల్ల ముఖ్యముగ వేర్కానదగినవి వైచ్మిత్యము ఒక వింత వై విధ్యమును నమహర్చగలుగునటుల

1. పార్తైనాన్‌, 2, ఎరికొతియాన్‌ 8. నికే ఆవైెరాస్‌ డేవళము అందు ?ల్చి జాగరూకత వహించెను. ఇక వళితయరేఖల 4 (పొవెలే [పక్కన ఒప్పారు చిితశిలా శిల్పములు, (తిపరిథియందలి 91

థా వవికనన యగము చెక్కుడపు పని, (దష్టను మైమరవింపజేయను. ఆవైెరాస్‌ అనగా విజయర్రీ అని అర్ధము. పాఠరసీకులను (గ్‌కుల వాస్తుశిల్పమునకు ఉదార్వ లత్యముగ పేర్కొన ఓడించిన తడువరి (గ్రీకులు నిర్మించిన దెవళమిది. ఇంది చగిన ఆ పార్తినాన్‌, కాలపురుషుడు కొనివచ్చిన పలువిపత్తు లను ఎడుర్కొని, ఇప్పటికిని, తొలురటి ఉత్కృష రూపమున గాకహాయినను, మనగలిగినది. గీనుదేవానుల తైంసవమత (||| ౦౦ (౧ అఅ౦౦౦ మును అవలంబింవగనే ఆ ధవనము ఒక చర్చిగ మార్చుగొని నది, [క్రీశ 1456 లో తుర్కులు గ్రీసను చవరళుకొనిన.. || (0 |(చెదెదా రద్ద ద అ వెనువెంటనే వారు ఆ చర్చిని మసీదుగ మార్చివేనిరి. 1687 లో ఒక యదనమయమున, అందు నిలువజేయబడిన, తుపాకిమందు ౧ అ నో ణు (వేంబవలన ఆ పురాతన మందిరము ?థిల్వదాయమైనడిం 1801లో అప్పటి. తుర్కీ వదుత్వము, లార్డ్‌ ఎల్టిన్‌ అను అ ం అ (బిటిష్‌ పొలినకు, పాక్తిగాన్‌లో మిగిలియుగిన ఇల్చములను ౦ కొనివోవుటకు అనుమతిని ఇచ్చెను 1816 లో ఆ ఎ్చమం అ 0 0౦ 0 (1 ఈ 0 టు (0|| ౦|| 69 స్‌. గ టై ట్‌, ౧0|| ౦ ౦||0 ర గజగక గక గకగ జగాన తగా కాక గకగాక [కరగ కగాకి గ రాలా రాడా ౧ 0 ౮ ౧ జాజి శాత = క ం 0 | 0||. క. ౦ || ౦ 0 టం య. 0 0౦ లలల 56000 టబ చ్వతముంతి?. పార్తైనాక్‌దేవాలయప్ప మభీన్నతి (వలపు) (౧ 0 బ్రిటన్‌ మ్యూజీయమునకు అవ్పగింవబడినవి ఈ ఎల్చెములే. | || అ “ఎల్టి?్‌ చలువ శెలలు (ఎల్లిన్‌ మార్చుర్స్ర” అని వృవహారింపబడు త 0 చున్నవి, ఇప్పుడు ?థిలావస్థలో ఉన్నను ఆ మందిరము 0 ౧0 (గీకుం (ప్రావీన కళాపాంచితికి ఒర నిదర్శనముగ దండితులచెే అ అ ఆదరింపఒడుచున్నది. 0 0౦ ఎరిక్‌తియాన్‌ ఆనునదియు ఎతీనాదేవళమే. పార్తయానాలో దంతమున _నువర్జమును పొదివి నిర్మించిన వ్మిగహము ౧0 0 అర్చింవబడగ, ఎరిక్‌తియాన్‌న దారువ్మిగహము పూవింవ బడెడిది. ఈ దేవళవు నిర్మాణమునైతము పార్తియాన్‌కు 0 ల౦9౪9 9౦౦9౪ 0 థిన్నముగ కనృట్టును. ఇందలి వరండాలలో అభోనిక్‌ స్తంభ నంపదాయమునకు ఆదరము లభించినది. దక్షిణపువైవ అ త 0 (0 0 అ అ అ పంచలో స్తంభమునకు ఐబదులుగ సౌగనుకత్తె ఒకతె ఉ స్తీరమును మోయచున్నటుల ఎల్లెడల చెక్కూబడినది, ఈ దేవళిము [క్రీవూ, 430-808 మధ్యకాలమున నిర్మితమైనది. చ్యతముంకికి పార్తైశాన్‌ దెవాంంవపు వన్వానవు (వతక్ను, మూడవ దేవళము నైైక్‌ఆవైరాస్‌ త్రై నిర్మింపబడినది నైక్‌ పట్టబంధమున, షోరాజికగాధా?ల్పములకు. ఐదులుగ _గీవం 92

భావవికి నన యుగము వరం పోవ రానంది వివిధదృుళ్యముల రిమ న తరమం. వదులు నిలిచిషంచెడివి. నమాచేశ వ్‌ ఎం కఇర్టీ ఏరింఎచెవి. వెరే లననిచి ఓక పురోద్వా ఆదజయటి రంగస్థలమొ ఆనునది 1పాచీన్నగీరకుల స్సెష్షి న్‌ రము అతి రమగు ఈ ద్వారపథర అని చెల్బ్చవచ్చు ప. ఇందు మూడుభాగములు ఉఊ౨చెడివి న్‌ మనదు ఇరువైవుం న్వంభమాలలు నహజముగ రంగన్థలమిని వపెర్కొనవగినది, ఒర ఆర్హవృర్తా [పె చక్కగ నెలకొల్పజఒడినవి, వవే[చు. కారమున నిచ్చెనమెట్లరీతలో అమరియుండు, వేవావవి వదినలతో న! వవ! కడపటను గోరిక్‌నంవదా లఅమరియుంచెడిచి,. ఇది సాధారణముగ ఒర కొ-ఏగుట్టను న. యము ఆవరింవలడగా,. ద్వారఎథి. చెష్కుటవలన రూపొందింవబచెడిది. చినివన నమతలమిన 1 | మునకు ఇరువై వుల ఉందునవి అటూ. వ్కదమునకు దాపున వాద్య్యులము. (ఆర్నెస్ట్రా) ఉండెడిది. | | || నిక నంఇపదాయపపు నంధములు నటకులును, బృంచగాయకులను దీనినే తమ రార్యరింగముగ శీ | దేవులయములకొరవై తమ కళా వదుకొనెడువారు కేర్యదమున దయోనికస్‌ దేవుని జఒలిచవరము 14 వారురిని అంతటిని వినియోగించిన ఉవండిది. తరువాతికాలమున నాట్యస్థలమునకు వెనువ జవ 1 | గిరులు తక్కువిధమ.లగు భవనము ధవనముగు నిర్మించుట నంపడాయునది ఆ _వడమునకు లను. కొన్నింటిని నిర్మించుటలో ఇమవైపుల అండువేదికలు నిర్మింపబచెడివి ఆ ధవనము చైచమ రొంతఫద్దవహించిరి. వీనిలో ఆలార్యమందిరముగను, వేదికల నటకులు విళాంతింసకొను మలి నరము 'సోవా అనఒడు మందవము, అప సృంములగ'ం ఉచకరించెంవి ల క స బయటి. రంగస్టలము, “సైడియము' సగితల నిమారులు చాం అదంజరరచాతముయన ఉంచిడివి, కత్తె (ఎంవతయూ పవన _) అనబడు శక్రీడాజాల, నమాధి పలాన వానివై ఒక స్మారరశిలయు, ఆంలదవై చక్కని ల్పములును దగినవి చె న ॥ 1 ఉంచెడివి, స్తోవాయందు వెనుక ప్రైపున ఒకగొడ ఉండి తక్కిినము=డు _గీడల స్తంధశిల్పమునే పారఠరపీకులు అవలంబించి వృద్ధిపంచి శె కసె లా కే ర న [| 2... |. న. య. ||. గ్‌ మ. || ||| ఏ. 1.1. ల ష్టం మఖ చ్యంముంవం కం రం ప్టఎము మె బదమంం మనము, ఈ, వాద్యరఎము, 6 ఎవిర్యమంచెరము, వేదికలు 93

భావవికనన యుగము రని కొందరు పండితులు వాసిరి. ఇందులరు నిర్ద్ణిష్టములగు విషయము. వాని కాండములండు లోతువారల, ఒక్కొక్క ఆధారములు కన్పట్టవు. ఇగీకులవలెనే హపెరనీకులరను ఈజిప్ట నలుబది యెనిమిది, నిలువుగ తీర్చిదిద్దబడినవి వాని మషఓ వేచిలోనియా నం స్పృతులతో నన్నిహితనంబంధము ఉండుటవల ములు పుష్పశిల్పములచే ఆలంకృతములై, అభూనిక్‌ న్త్రందమ నగు, దాస్తుశల్పమున ఇరువురును ఆ పూర్వుజాతులకు బుణపడి లఎదువచె, వలయిత పడ్మములు కలిగియున్నవి, వీనివై, రండు యుండుటపలనగను, తదనంతరకాలమున (గగీకులును పాఠసీక వైపుల, ముఖములు కన్పట్టు రీతిగ మడ నంధింపదడో లుగు రూపొందించిన వాస్తుశల్పములండు కొన్ని సామ్యములు వృషథముల తలలు, లేదా బుళ్యమృగముల తలలు చెక్కజక్షి కనవచ్చుట సహజమే ఆగునని (పస్తుతమున మనము భావింప ఆమర్చబడినవి. వీనిమడలవై ఉత్రీరము ఒహుశః అమర్చలక వలనిఉన్నది. యుండవచ్చును స్తంభముల నన్నదనమును, అసామాన్మకుని ప్రథమ పారసీకచ్చకవర్తి కురుష్‌యిక్క సమాధి, పానర్‌ ఎత్తునుబట్టి చూడగ శిలామయమగు వ్వరమును, మోయుఓక గడేపద్ద, ఇప్పటేకిని ఉన్నను ఆది చాల శిథిలావస్థలో ఉన్నది. అవి, నమర్దముట కావనుట నృష్టము. ఆండువలన (ప న్తరమ, దుద్యూష (తరయిస్‌) 1! యొక్క నమాధి ఒక్యపత్యేక భవనిమున _ వైరవ్చ మొదలగునవి కొయ్యతో రూపొందింపబడెడివ? నిర్మింవంబడర ఒక కొండలో తాలువబడి, దాదాపుగ ఒక భావింపవచ్చును హిందూ దేవమందిరమును పోలియన్నది. ముఖభాగము, రాజ పారసీకవాస్తుల్పమును గురించి మనకు ఇప్పటికి ఆలియ మందిర పురోభాగపురీతిగ, చక్కంని నాజూకు స్తంభములతో వచ్చినది చాలన్వల్బము (తవ్వకములవలనను, పరిశోధనల ఒప్పారు ఒక వరండావలె రూపొౌందింపబడినది, వలనను ఇంకను అనేకవిషయములు ఎలియవచ్చిన తరువా ఇక ప్రానీన, షౌఠరసీక భవనావ౭ిష్టములలో ముఖ్యముగ మ్మాతమే, భారలీయ, గీవవాస్తుశిల్పములతో దానికిగల సిందు పెర్ణానదగినవి వెర్సిహోలిస్‌ వద్దనున్న శిథిలరాజధవనములు, _ రమును లెక్కించ వలనువడగలడు. ఈ భవనములు, బేదిలోయినుల జిగ్గురాత్‌వలె, ఒక ఉన్నత రోమల్‌ నాాయాజ్టూతాలము 2 (గీకల సంన్క్యుతిక వేదిక వై నిర్మింపబడినవి ఈవేదికను చేరుటకై! నిర్మింవబడిన గ్రహించి, స్వీయము. చేసికొని తమ మూలనంన్క్యృతిరో సోపొనావః (ప్రపంచపు వాస్తుశాస్త్ర చర్మితలో వేరొకదోట మేవవించి, అభివృద్ధివరచి, వశ్చిమఆసియా. మధ్యరరూ కనరానిది. ఆ వేదికకు తగినదియే ఆ నోపానావ?, వేదిక 1హింతములందేగాక ంమారపునందు అంతటను దానికి ఆదర పొడవు 480 మీ., వెడల్పు 805 మీ, దాని యెత్తు 8 మీటర్ల మును, ప్రాచుర్యమును కల్పించిన వారు రోమనులు వికి నుండి (కమముగ 15 మీటరులవరకు మారును, కట్టి వేదికను మాతృభథూమి యగు ఇటలీయందు తొలుత ఎ్యటన్కనుల చేరుటకు ముందువై పుననుండియేగాక, వ్రక్యలనుండియు (చూ. సంక. పు త్స నాగరికతకు వీజషులను చలళ్లీరి సోపానములు నిర్మింపబడినవి. పదిమంది తమగ్యురములను కాని కీ, పూ అయిదవ శతాద్ధికి ఎృటన్కనుల [1పాధవ ఆరోహించి (వక్కావక్కన పయనించుచు వైకెక్కుటకు అను మును అంతముచేనీ, రోమనులు ఇటలీలో తమ ఆధివత్యమును వగు వనతితో ఈ సోపానములు నిర్మింపబడినవి. (పక్కన నెలకొలివిరి, కళాకౌశలములందు, ఆందువలన, రోమను నున్న సోపొనములును, ముందటి సోపానములును కలనీనచోట తొలుత ఎటనస్కనుల వరవడినే గహించిరి. కాని కాల్వరమ ఒక మహాద్వారము ఉండెడిది; ఈ ద్వారముఉండిన న్ధమును మున రోమనులు ఒక బలవత్తర రాజ్యమును నిర్మించుకొని, దాటగనే కుడివై పున కృరష(క్సెర్‌ క్సెన్‌) 1 యొక్క రాజమంది మధ్యధరా పరినర్మపాంతములను, పళ్చిమయూరవును ఆక రము, దాదాపు 9800 చ.మీ. వినతి కలిగి విలనిల్రినటుల మించి ఒక స్మామాజ్యమును [కి. పూ. ఒకటవ శతాబ్ధమున చార్మితక కథనము కలదు. ఆ కథనము యథార్థమేఆని అచటి నంస్టావించిరి. [కీ పూ. 800 మొదలుగ అవనన్నదళయందుం శిఫిలములు రుజువుచేయళచున్నవి. ఆ రాజమందిరమున ఉండెడి డిన [గీపరాజ్యములు ఆ రోమను స్మామాజ్యమున ఆంతర్భాగ వని చెప్పబడు 73 స్తంభధములలో 18 మ్మాతము నిలిచి*న్నవి. ముర్తై, వానిసరాజ్యములమయ్యెను. ఇటుల నైనిక బలమవలన ఎడారిమధ్యన ఉన్న లాటిచెట్లవలె, శిథిలముల మధ్య. చెక్కు రోమనులు గీపలను జఉమించినను, అప్పటికి అత్వుచ్చస్థామని చెదరక నిలిచియన్న ఈ చలువరాతి స్తంధములు చూపరులకు అందుకొనియుండిన (గగీకు పజల సంన్క్బృతి, విజేరలగు నేడును, తమ బొన్నత్యమువలననేగాక, కళానిపుణతవలనను, రోమనులను ఆకర్షించి తనకు వపలుగ చేనికొనినది సగము వ్మిధాంతి సంజనకములుగ ఉన్నవి. ఈవజిప్టనగాని, (గీనున ధాషాపరిచితివలన రోమనుల లాటిను భాషయు నునంవన్నతను గాని ఇంత నన్నగ మలచబడిన శిలాస్తంధములు కనరావు, ఆర్షించినది. (గీకు పండితులు వలువరు, ఇటలీ చేరి, తమ ఎత్తున గ్రైతము వానిని పోలినవి ఈజిప్టు, (గ్రీనులలో రనరావు. నంన్క్యృతిని ఆట వ్యావింపజేనిరి. (గ్రీకు [గంధములు అనేక్‌ అంచు ఒక్కాకదాని ఎత్తు 18 మీ. ఇదియొక అసామాన్య ములు లాటిను ధాషలోనికి అనువదింపబడినవి, (గీకుదేవరలనే, ర్య

ధావవికసన యుగము శాటిను పేరులతో, రొకమును పభువులు (గహించి, దేవవములను లౌకిక రంగములందు రెండింట వాస్తునిర్మాణమున రమ్వతతో నిర్మించి, రోమ? నెమాజ్యమునందు, ఎల్లైడల వానికి ఆదరణను పాటుగ వై కాల్యమునకును, షౌన్నత్యమునకమను [పాముఖ్యమును కల్పించిరి తక్కిన లలితకళలతోపాటుగ (గీషల వాస్తుశల్ప కల్పించిరి, మును నైతము రోమనులు తమ సొమ్ముగ చేసికొని దానిని స్తంభముల కూరుపు సంచర్శమున రోమనులు యన్‌సుల చలవిధముల అభివృద్ధిచేనిరి. మూడు నం్యవదాయములను- డోరిక్‌, అయోనిక్‌, కొరింతి రోమనుల వాస్తుశిల్ప చర్మితలో న్వర్జ్ణయుగము, అగన్షస్‌ యన్‌లను. అవలందించటయేగాక వానికి తోడుగ మరి రెండు చక్రవర్తి పరిపాలనాకాలముతో (క్రీహ. త్ర -18ీళ 18) బద సంపదాయములను- టన్కన్‌ సంవదాయము, మి సంప లట్యెనని చెచ్పవచ్చును. “నాకాలముదనుక ఇటుకరాతి కొంప దాయము అను వానిని. నెలకొల్పిరి. వీనిలో టన్కగ్‌ నంప లతో నిండి యందిన రోమును నేను చండ?లానిర్మిత ధవన దాయము డోరిక్‌ నర్మపదాయమునే కొన్ని విధముల పోలి మల నగరముగ మార్చొందజేసితిని”” అని ఆ చపూవర్తి అని యున్నను, అంతకన్నను సాదారీరిలో _ ఆలంంకారములు నటల ఒక (ప్రవాదము కలదు. ఇది ఎటులున్నను దాదాపు ఎట్టివియ లేని రీతిలో _ మలచబడియుండెడిది. ఇక మిం మూడు ₹ఠాబములకాలము ఆ రోమను సామాజ్యము కాంతి, సంపదాయము కొరింతయన, అయిానిక్‌ సంప్రదాయపు మరుట నుధిషములలొ అలరారుటవలన ఆ దీర కాలమున వేర్వేరు ముం నమ్మిశణమువలన రూపొందినది, లలితకళలును, కౌళలములును, విజ్ణానళాస్త్రములును చర్హూగ వైన పేర్పానబడిన వికసనము చెందుటకు ఆవకాశము లభించినదనుట యశథార్హము, మ్నిోనంపదాయమున ఇందమలరు తోడుగ వాస్తునిర్మాణములకు కావలసిన చర్యని మకుటము తక్కిన సా శిలలు, చలువ లలు, మంచిరకవు మట్టి, ఇటుక రోమనుకకు సం్యచదాయపు షట మ స్యామాజ్యమనందలి వలనలనుండి. విరివిగ లధ్యములైనవి ములకన్న ఎక్కువగ స్త, య. గ యగీప పనివారట దలవురు వానినలుగ ఇటలీయందు చేరి నమలం౦ కృతమైః వ. 1... నిర్మాణకుశలత,ఏ దేశమున వ్యావింవశేనిరి. వై అన్నింటి ముఖ్యముగ విజయ వస. స [| వలితముగ చైవిర్యమనకు పేరొందిన భవన విశేషములు తోరణముల నిర్మాణ మ 'వెక్కు ఆనాడు రూపొందినవి. మున, వాడబడెడిది, 11118111 వాస్తు నిర్మాణరీతిలో గీకులు వైశాల్య్మమువై దృష్టినిడక, (వశానీకము విం చ్యితముంశీ!.. రోమనుల స్టంధమకుటము చిన్నవానినే చక్కని ఎతిలో నిర్మించుటకు కృషిచేసి, అందును విగ నమావెే మై (మిశ్ర నర్యపదడాయము) దేవమందిరములయెడ ఎక్కువ ళద్ధ వహించిరి ఒక మహా చర్చల జరుపుకొను స్మామాజ్యవు నిర్మాతలుగ పేరొందిన రోమనులకు అల్బములగు టకు ఆనువగు విశాలభవనములను నిర్మించుటలో ద్ధవహించిన నిర్మాణములు నచ్చెడివికావు. ఆందువలననే వారు ధార్మిక, రోమను ,పధుపులకు, అందులకు తగిన పై కప్పును నిర్మించు (1 న్‌ వ [ల ఎరా చుడాలి న్‌ // స (1) (10 (111) చ్వతముంళీవి. 1. రొరణడయు 11, తొరణ నిక్మ్యాణూలమున ఆతోరణమును కాపాడు కొయ్య చ్యటము 111 రొరణపు వక్కల వత్తిడివలన కలగ ఒంహీనత 95

భావవికనన యుగము ఆవళ్ళకత కలిగినది (గిరులు ఆవలంభించిన అద్దు - నిలువు కలుపుటకు వలను పడదు, కాని ఈ తోరణమువలన 40 దూలముల కట్టడపుపని ఇందులకు తగియండదనుట నున్న మీటడల దూరమునగు రూడ, పాంఎయార్‌ నిర్మాణ నంచర్మ ష్టము ఆ వనితనమున వై కప్పును బాయటరు [కింద విరివిగ మున, రోమనులు కలుపగలిగిరి. వపలవరునలలో స్రంధములను నిర్మింతురు. ఈ స్తంభములు, తోరణ నిర్మాణమువలన వేరొక సౌకర్శ్మమును నైవమ నమావేళ నంమన ఒకరిని వేరొకరు చూచుటకు అవరోధము రోమనులు సాధింపగలిగిరి. దూలములకన్నను తోరణమల లగ ఉండో నమావేశపు చర్చలకు అధ్యంతరము కలిగింప ఎక్కువ బరువును మోయగలవనుట అఆనుభవమువలన రోమను గలవు కావున ఈ స్తంభములను ఉపయోగించకుండ విశాల లకు విదితమైనది. తోరణమునందలి దిమ్మెలు, వైన ఎక్కువ మగు వై కప్చును నిర్మించటప రోమన్‌ వాస్తువేత్తఎ. కృషి వెడల్పును, దిగువ తక్కువ వెడల్పును కలిగి చీలలవం చేని, తతృలితముగ తోరణ (ఆర్బి) విధానమును వాడుకలోనికి ఉండుటవలన, వైన బరువుపడినకొలది ఒకదానికి వేరొకటి తెచ్చిరి. నన్నిహితమై అతుకుకొని ఉండగలవు. రాని ఇట్టి నిర్మాణమున తోరణనిర్మాణము ర్ర్‌ష్టమగు ఒక వాస్తుతం్యతము. ఇందు ఒక ఇబ్బందియ కలడు ఇందు ఎక్కువ నంఖ్యగల దిమ్మె ఏటవాలు రాతిదిమ్మెలు ఒకదాన్మివక్కన వేరొకటి చక్కగ లను వాడినప్పరు, వైబపవృవలన అవి కదియబడినవుడు అమరి, రెండు ఆధారముల మధ్యనున్న అవకాళమును వంతెన ఒర్ప్వార్యాదిమ్మోయు శన్నపక్యన దిగువనుందు దిమ్మెనువెలి! వలె కలివివేయును ఇటుల కలుప్పిటలో ఇది ఓక వృత్త నెట్ట అవకాశము కలదు. అండువలన చాలదిగువనుండు ఖంగమువలెనో, వ్యకరేఖవంెనో అర్హవృత్తమువలెనో రూప్త. దిల్ములు వెలికి వచ్చి నడలుటయు, తత్చలితముగ దిబ్మిలు దేలును. ఇండు ఉపయోగింపబడు. వీటవాలు రాతిదిమ్మాలను అనేరములు దిగువకు జారి, రడరు తోరణమే రూలిపోవుటయ కిర్ణశిలలు (వూస్సార్స్‌) అని వ్యవహరింతురు, వీనిలోని నడి జరుగ గలడు,(చూ చి 42 1) ఇటుఐ డిగువనుండి బయలదేి దిమ్మెను “కీలకము” (శ్రీస్టోన్‌) అని అనెదరు. ఈ కీలకశిల వ్యాషంచు సడల్బనకు కారణము (ఒర్కలజ త్తిడి అని గదు వలననే తక్కిన దిమ్మెలు పగిపోకుండ నిలువగలవు తక్కిన నించిన రోమను వాస్తువిదులు దీనిని అరికట్టుటకు తోరణపు ఉభయ పార్శ్య్వముల దిష్మెలను అమర్చిన తరువాత నడుమన ఉధయపార్య్యములండును ఆనుదు గొడంను నిర్మించిరి. ఈ కీలకశిలను చక్కగ ఆమరింయద, భోశకము (వాళ్టు) ఆనునది రోమనులు వ్యా వ్రిలోనికితెచ్చిన తోరణమును నిర్మించుటకు [పొతిపదికగ తొలుత ఒర వేరా నిర్మాణవిధానము ఒర లరౌరణమువం ఉండునటుల గుండని కొయ్యచ్నటమును (నంటరింగు) ఆ దిగువ అమర్శ్చి ఇటుకలోగాని రాతితోగాని వైళవ్పు అమంంపునే “భోడకమి' దానివై కర్ణశిలలను [కమమున రెండువైపుల నున్నమతో అనెదప ఒక రోరణమునే లోతునకు రుడురుకొనునఓం జతపరచి, తుదకు మధ్యన కీలరమును నంధింకురు. నున్నము పొడిగించినచో సొరంగమువంటి ధవనము ఏర్పడగలదు. వ బాగుగ కుదుదకొనిన తరువాత కొయ్యచ్మటమును తీనీవేయ భవనవిశేషమునే “నాడికాభోడకము' (దేరెల్‌ వాల్ట్‌) అనెదరు దురు రెందు స్తంధములమధ్యనుండు పెద్ద దూరమును కలుపు _ లొరణముయొక్క ఒకవిఠపవు రూపాంతరమే భోగకము టకు ఈ తోరణములను చక్కగ రోమనులు పనిగొనిరి అడ్డు కావున తోరణములోని లోపములు దీనియండును తండుఏ దూలము (లించళి వలన 6 మీటరులను మించిన డదూరమును నహజము. అందువలన దాని పొడవున పనిచేయ [వర్క నన నా జళాకాడో శకట రా గ ళ్‌ ఊహని న 6 రాయా ౧ గంతా వ. థ్‌ వా యో టా క లా గా ర యా ప నం క గా ఒం ల్‌ (0) (10) చ్మితముం48.. బోడకము (వాళ్ల), 1 నాడికాఫోదరము, 1 న్వ న్రీకాళటోడకము 96

భావవీకనన యుగము ఒత్తీడులను అధిగమీంచుటతై, భొడకము. నిలిచియుడు ఆ వేదికను చేరుటకు చక్కని మెట్టవరుశ ఉండెడిది. ఆందలి ఆధారవృగోడలను చాల వెడల్చుగ నిర్మింతుడు. ఇక లోపలికి కాల (నెల్లా) (గీరుదేపళములోని కాలకన్న ఎక్కువవెగల్పుగ వెలుతురు వచ్చుటకు చైతము ఇందు అవకాశము తక్కువ, ఉండినను, పొడవున తగ్గి ఉండెడిది దేవాలయమునకు ముందున భోడకపు నిర్మాణపు దిగువన మ్య్మాతమే కిటికీలను ఇందు ్తంధములవ ఆధారవగియుండు వరండా ఉండెడిది, చుట్టును నిర్మించసాధ్యమగును, కాపున వెలురురు లోనికి నిండుగ వన న్త్రంకావ?ని నెలకొల్పు స్యవదాయము రోనునులందు రింపజాలదు అదియేగార ఒకేతీరుగ సౌరంగములవతె లోనికి కన్చట్టడు కాని నగము స్తంభము. నిలువున లోన ఇమిడి చొచ్చుకొనిపోయినటులుండు ఇట్టి ధవనములందు రమ్య్మతయు యుండునటుల నిర్మింపబడిన గోడలుమారము చుట్టును ఉండె ఉండనేరదు. డివి, రోమన్‌ దేవాలయ నిర్మాణరీతిని చక్కగ మనకు నుపరిచితము. చేయుచు, నేటికిని రోమునగరమున ధ్యదముగ న, నిలిచియన్నది ఫాడ్చునా విరిలిస్‌ దేవి ఆలయము, ఇది (క్రీపూ. ఒకటవ శతాన్థి ఉ త్తరార్థమున నిర్మింపబడినది. దీని యఎదు అమభోనిక్‌ శం్చపదాయవు _స్రంధములు ఉవయోగింప | |. బడినవి. ఇది దీర్జ చతుర్శసాకారముగు ఉండు దేవమందిరము. ర్‌ స. వలయరూపవిన్యానములు గల దేవమందిరముల నిర్మాణ చ్‌ సగ ీ | మున రోమనులు ఎక్కువ ఆనక్రిని [వదర్శించిరి ఎృటన్క | ] న. నుల దేవాలయ నిర్మాణరీతి ఈ విషయమున రోమనులకు న. క్‌ 1 మాళ్ల్ళదర్శకమయ్యెనని వండితుల అభ్మిపాయము. ఇ్ది దేవా / య లయములలో సర్వసాధారణముగ కన్చట్టునవి వకవలయకము (మోనో ఫైరలొలు. వీనిలో మధ్యనుండు నెల్లాను పరివేస్షించి (1) (11) గ | ల టు. వలయాకారమున న్తంధములు తీర్చి దిద్దబడియండును దముంకీతీ టడవం లంబర్వాగం 1 నాడూఖోడకమున ఏకవలయక దేవమందిరములరు ఓక లడ్యముగ మనకు 11 న్వస్తిరాభోడకమున (కడకల్తా నర్మెంచశ అత్మంగినళాం) వవ వస లభ్యమగునది రోమ్‌లోని వేస్తా దేవళము, వై అసౌ౮ంర్యములను ఎదుర్కొనుటక్లై రోమనులు దూపొం. వలయ విన్యానపు ఆలయములందెల్ల మలో త్తమముగ దించినదే న్వస్రికా భోడకము (చి. 49). రెండు నాడ్‌కా. ప్రేగ్కానదగినది పాంతియన్‌ దేవళము, రోములోని ప్రానీన భోడకములు ఒకదానిని వేరొకటి సమకోణమున ఉత్తరించి నటుల నిర్మింపబడినవుడు న్వ న్లికా భోడరము (గ్రాయిన్‌ వాళ్‌) ౫] ఏర్పడును. ఈ రెండు భోడకములు కలనికొను సంధులు గ సప (గ్రాయినులు) మృాతమే ఒత్తిడికి ఇందు లోనై ఉండును, నషి యయమొ కావున వెలుపలిగోడలకు నమకోణమున అమరియండురితిగ. గ ఫ్‌ పాడే, ఆనుడుగోడలను నంధులవద్ద నిర్మించినయెడల భవనమునకు _ '్లో ల్‌ న?! భదత చేకూరగలదు. ఇక వెలుపలిగోడలను మందముగా న్‌ భ్‌ 1|| నిర్మింపక నాజూకుగ కట్టుటకు ఇందువలన వీలువర్పడుటయే సో ట్ట (1న రై | గాక, కిటికీలను, అవసరమగునెడల భోడరముననే తగుచోటు ఉక; 6 | లందు నెలకొల్పి వెలుతురు చక్కగ (పనరించునటుల చేయ (1) క (0) వీలగును. ఇక లోపలి తోరణరూపములు పరనృరము ఉత్త ు న. ల రించచున్నటుల కుదురుకొనుటవలన రమ్యతయు దృన్టిగోచ చృితముంశీ్‌ చేస్తాశేవాలముము 1. విన్వానము లి ష్‌ 1 ముభోన్నతి (రోమునగరము) రము కాగలదు. (చి 44 11) దేవాలయ నిర్మాణ విషయమఃన చైతము, (గీకులను ఆచ్చ మందిరము లందెల్ల ఎక్కువ సురక్శితముగ చెక్కుచెదరని రీతిలో ముగ అనుకరింవక, రోమనులు తమ (వతిభను ఉపయోగించి. భృదతను ఆర్జించినదియు ఆ మందిరమే. కొన్ని మార్పులను కొనివచ్చిరి. వారు దేవాయములను [క్రీ * ఒకటవ ళ₹లాబ్ధము తొలుతటి పాదమున ఈ పాంతి ఉన్నతములగు వేదిక (పోడియం) లవె . నిర్మించెడివాద యస్‌ దేవళమును వోడ్రియగ్‌ చృకవర్తి నిర్మింపజే నెను. ఇందు . ద్ద

భావవికసన యుగము శీలిక్లై మీటర అడుకొలత గలిగి అర్జగోళాకారముగ ఉండు. గోడ, గుమ్మటపు మూలముకన్నను, ఎక్కువ ఎత్తుగా నిర్మింప నో 6 ౮ న ఇ ఒక గుమ్మటము, 8 మీటర్జు మందమున నిర్మించబడిన ఎత్తు. ఒడి ఉండుటవలన దేవవము వెలువలనుండి చూచువారి, గోడపై నిలిచియుడునటుల నిర్మాణము జరిగినది దానితో గుమ్మటము చర్కక కనబడకపోవుటవలన ఆ పాంతియ్‌ ముడివడి దాని ముఖద్వారమువద్ద్ధ, (త్రిభుజాకారవు వై కద్చ దేవళపు బొన్నత్యము దాగుగ వేద్యము కానేరదు, కాని లోని కలిగిన (వకోష్టకము (పోర్టికో) అమరింవబడినది. ఈ _పరోష్ట వోయినంతనే ఒక (కొత్త వవంచమే కనులయెదుట అవ కమును మోయచు పురోధాగమున వడునారు ఏవశిలా నంద రింపగలదు డిఃహను ఆతిశయించు అందలి విశాలతయ, ములు కలపు. వాని |వస్తరములును, టతిపరిరుంను తొలుత దానిని అధిగమించు ఉదాత్తవాతావరణమును, న్మేతమునుం॥ టొంటి శిల్పములతో నమలంకృతముదై ఉండెడివి, (వకొష్టకము అన్నిప్టైపులకు హపెచ్చుతస్తలులేని రితిగ వ్యాపించు కాంతిరేఖ నుండి ఆలయములోనికి ఒకే ఒళ ద్వారము కలడు, ఆ ద్వార లుగు [దష్టను మైమరవింపవేయగలవు (చి. 46 & 47) మునకు తొలుత వర్పరువబడిన బాంజి లోహపు తలుపులు తమ లౌకీర, వ్యాపార, న్యాయ వ్యవహారనిక్వహణ]ై ఈనాటికిని నిలిచియున్నవి అలయమునకు ఆధారమగు రోమను పాలకులు 'బేనెలిరో'ట అనబడు భవన విశేషముంన ణా నాచన దామిని ణా అలం కాదట న యచన జంసన్‌డి[. 22" స్స 1 పేమ ననన. న డనాండలా మనన నానానననన కానాల నాక క కకక క్రిస్‌ 5౯౯, మై) గ న గ శమ! 1 | స గవ అటు కుచ ర న్య తా న ల! న కనక 4 క చి్యితము-శీరి పాంతియస్‌, తిర్యక్‌ ఖండకము (రోమునగరము) వలయాకారపు గోడరు చలువరాతి పలకలు బిళ్షపరపుగ అమర్చ _ విరివిగ నిర్మించిరి నిలువు వరునన తీర్చబడిన న్తంధమః బడినవి ఆ గోడలోనే ఏడు కోష్టములు (నిళెస్‌) నిర్మింవబడినవి వంక్తులు రెండింటివలన నిడివిన మూడు. హాలులుగ విధక్తవై అవి వీకాంతరరితిలో ఒకటి చతుర్మనముగను, వేరొకటి గురడ్ర ఉండునది బేనిలికా. వీనిలో నంధవంకుల మధ్య వర్చడిగ ముగను కుదిరియన్నవి. వతి కోస్టముము-దున కొరింతియస్‌ వోొలును నాభిక (నేవ్‌ అనియు, (పక్కల హాలలలో [మ పద్ధతిన రెండు స్తంభములు కలవు. గుమ్మటపు లోతట్టున లోతు. ఒక దానిని పార్మిక (అయిల్‌) అనియు వ్యవహరించుడ రేఖలలో అలంకరణ చ్మితఫలకములు తీర్చి దిద్దబడినవి. నాధిక తక్కిన రెండింటికన్నను వెడల్పున మిన్నగ ఉండును ఈ లోతురేఖలలో వర్ణరంబితమగు (ాంజిలోహము, పొదిగింప స్తంభ పంకులవెన అడదూలములను వేని నిర్మింపబడిన మ్రల గ్గ బడి తొలుత ఉండెడిది; కాని అది ఈనాడు కన్పట్టదు గుమ్మట గోడలు, అంచుల గొడలకన్న ఎక్కువ ఎల్తుగ ఉండి, కిటికీలను మున వై భాగమున, రిషి మీ, వ్యానము కలిగి “నేతము కలిగి ఉండుటవలన వెలుతురు పెనుండి నాభికలోనికి చర్య (ఆక్మలస్‌) అని వ్యవహరింవబడు. ఒక రర్యధము కలది (ప్రనరించెడిది, వెడల్పు తక్కువగ ఉండు కొనల. రెండీం లోనికి వపలుతుడు వచ్చుటకు దీనివలన మాృాతమే అవకా+ము గజనృష్షాకారపు కోషము ఉండెడిది, దీనిని న్యాయవీరమ న! ల | ఈ లుగుచున్నది. గమ్మటమునకు ఆధారముగ ఉండు వలయవు గటిబ్యూనల్‌) అన్ని ప్యవపారించెడివారు, నృాయాథీపలు డీవై 98

భావవికనన యుగమ కహూర్చొనెడివారి తొలుత ఇట్టి వేసిలికాల వె కప్పు చెక్కతో నున్నముతో బేనిలికారు వై కప్పును నిర్మించట ఈభవనము కూర్చెడివారు. కాని అగ్ని వలననో, చివికి పోయియో తోనే మెవలైనది. (సక్క ఒత్తిడులను, వెలుపలి ఒత్తిడులను ఆ చెక్కకిప్పు ఆచిరకాలమున నశించెడిది, ఇట్టి తొలుతటి కాస్తీయకితిలో ఎదుర్కొని పరిష్కరించుటకు ఇంచు చక్కని బేసిలికాకు లడ్వుము రోమునందలి జూలియాబేసిలికా దీని కృష్‌ జరిగినది. అందువలననే తదుపరి వాస్తువిజ్ఞానవికా శిధిలములుమ్మాతమే. నేడు రననగు చున్నవి రాతి భోగడరవు సమువై ఈనిర్మాణరీతి ఎక్కువ [పథావమును నెరవినది. వైకప్పుగలిగిన బేసలికాను తొలుతగ కాన్‌స్టాసటయిన్‌ చృక రోమనుల అధ్యంగనకాలా (తెక్మ్రే నిర్మాణరీతియ (వళంన వర్తి రోమునగరమున నిర్మింపజే నను నీయమైనదే. రోమనుల నగరములందు. తొలుత స్నానకాలలు కాస్‌స్టానటయిని.. దేనిలికాయ.. శిధిలదళలోనే ఉన్నది, అనబడునవి ఉండెడివి వీని నిర్మాఐవిధానమును, (గీకుల కాని ఆందలి వడమటి_వక్కునడవ మ్మాతము దాగగఉన్నది. వ్యాయ'మశాలావిధానముతో మేళవించి రోమనులు ఆధ్యంగన . మొక్తపు బేస౦ంకా యొక్క ఉదాత్తతను, ఊహించు కొనుటవ కాలా నిర్మాణవిధానమును రూపొందించిరి. వలయాకృతి ఈ వక్కనడవ సాయవడుచున్నది దీనిలోమధ్యవోలు వెడల్చు లోనో, దీరచతుర్యనరీతిలోనే ఉండు వోలులు ఒక నిర్లిషపు ఖు ఓ (వ ౮ £€ జ నభ క్ష * త్రి ఇ ॥ చ్మితడుంకీ?. పాంతియన్‌, విన్యానము (రోమకగరము) £8మీ; పొడవు 99 మీః ఎత్తు 85స్తే మీ. మూడు అరలు వరునలో అమరింవఐడి ఉండుట ఈ నిర్మాణమున కననగును. కలిగిన వెద్ద స్వస్మిరా భోడకమువలన నాధికయొక్కు వై కప్పు ఒక హాలనుండి వేరొక హాలులోనికి పోవుటకు మెట్ల శేణులు రూపొందడినది. ఈ నాభికనుండి క్యా నడవలలోనికి తోరణ తోరణకులతో నిర్మింపబడి, వాని _పక్కలందు చక్కని ద్వారములు ఉండెడివి ఈ తోరణముల ఎడుట, భోడకనంధుల శిల్పమునకు పేరొందిన వ్మిగహములు కుదురు కొల్పబడెడివి. కర్మ చక్కని ఏక9ిలా న్తంధములు, వైనుండి. దిగువకు గోడలకు వింవగల చలువరాతి ఫలకములు ఆతికింవఒడెడివి తగులు ఒత్తిడిని ధరించుటకు నిర్మించఎడినవి. తోరణ స్తంధ ముఖ్యముగ ధవనమన ఒక భాగమున ఆరుబయటి ఈత ములవెనుక నాభికకు సమకోణమున, ఆనుడుగోడలు, పక్కన కొలను, వేరొరచోట కవోష్ణ జలస్నానకాల, మరియొకచోట నడవలక అడ్డముగ నిర్మించఎడినవి, వెలుపల ఒత్తిడని ఉష్ణ జలహ్నానశాల ముఖ్యముగ ఉండెడివి ఇవియే గాక, ఎదుర్కొనుటయే వీని నిర్మాణమునకు కారణము. (పక్కనడ (బత్కేక వృక్తులకగాని, కుటుంబములకు గాని ఉపయోగపడు వల వై కప్పులు నాడికాళభోడరరీతిలో నిర్మింవబడినవి రాబి- చిన్న చిన్న గదులను, వ్యికాంతి గదుఐను వ్యాయామ 99

భావవికనన యుగము స్టలములును. చక్కని తోటలుగు, విడ్యా చర్శలకు ఊప ఉండెగివి ఇక ఆ భవన పాంగణమును ఆనుకొని, నీ థి యోగవడు ళాలలుగు, (గ్రంధాలయ వరనాలయములును, నరఫరారు వనిరకివచ్చు కొలను, వనివాకల గృహములు ఉ-ై కొన్నియెడల ఒక చిన్న (కీడారంగమును ఆ ధవనమున డివి రరకల్లా [వభువుచే రోమున (కీ క. 211లో నికో మైన ఆధ్యంగనశాలయ, [క్రీ ఈ 805లో ఆ నగరములో ర్ట అన! డయోక్షిషియన్‌ (వభవు నిర్మించిన అధ్యంగనశాలయ శ డా | దూవమున నేడు చూడనగచున్నవి య్‌ ట్‌! దప్ప దెదస లో లూ చ! మ జో మ ము శ శటతితి శశీ ఫల శ 4 443 ము | గా శ రర క సా. (౮) ॥ ॥ ॥ (| థ్‌ గ 'ఇన్సంంం' 4ఎ4క్‌ల ఆ 11 0 డ్డి క. కా సా బా అగా నాననా టో డ్‌ ౭ దే ఉలి కా | (| . ప [ఈ లాయి ఫ్‌ యయ లం! న = ల ాార్తాంాంతంాడండదాాాడాంకాలా శ! ॥ శ్‌ గి ఆలి ఆల్‌ య్‌ గీ (తే 4 వో ళో | శ శా అ కారల్‌ కక | ఆ ం | గన "= పపటలుతు చ న సలల ననున ల ప్రజాాక్రయాడాక్షంయయాంలై క [21] న్స అత లీ ల్‌ జో సచివ. అభచలిధెచపుంనునతని అ ౨ ఇర. వలు లన పటివచదిదద చాల టర ఆబవన. కాలి కడాయ్‌. చృితకుంశీ9ి కరికల్లా వ్యతవక్రి నిక్మింపవేకిన ఆర్యం“నాం (రోమర" రము) చ్మితము.శీరి ః కాన్‌స్టాన్‌టయిన్‌ చకవర్తి నిర్మింవచేసిన బేఏరికా, [గీకలను=డి నాటఓకకాలా నిర్మాణమును గహింది ఎగువన ఎడమవైవున తిర్యక్‌ ఖఅండమున నగము, కృకివైపున రోమనులు కానిని కూడ తగుకికిగ మార్చి దానికి మరింత" దీర్ష ఖండకమున ఓక ధాగము, దిగువన విన్యానముంరోముకగరము సౌబగుగు చేహూర్చిరి.. [గీకులవళెనే అర్థవృత్తారార రీతిలో త సి యాం [ రషన్లాళ్ల చాలా ల కన: ఉంచ గ కీ కక / యి జ్జ నే ష్‌ గో నే చరమ డఊడకడతడఊతే క ళో క్త కా ్‌ ల న్వు చ్‌ 9 స్ట పపం లట చ” ట్ర [టి టట నూ రాకీ (1111 000 || 000 స్ట ననా 611 డత. తడవ డైడైైడడేా శన న్కు శా మక ౦ వి 1ై, (మా! వు చ నాడా కుం శత యు న్న సే శృ॥మ!డ న [ ఫర? వ? ఫీ అ నాన వ “ల్లా గం ల్‌ | అటి 22 ప్రల ట చా! రో మళ్ళు ఫా 9|6 కి టీ ర ౯|| మగ షో కక (1) (1) చ్యిరము50 కలోనియమ్‌ 1, విన్యావడు 1 ఆంతరోక్యతిలో ఒక కాగకు (రోమశశకపు) 100

భావవివనన యుగము సోపానరశిన వజలక్షై అమర్చిన పీరమలళతీ ఆ నాటక వీని అన్నింటికన్న రోమకపపవుల ఆవరణమును విశేష కలలు లౌలుత నిర్మింపబడినవి కాని, గీకంవలె, సోపాన ముగ అర్జించినవి ఆకాలపు విజయతోరణముల ౬౮ ౧ర్యాణ నరశివీరముల నిర్వాణమునరైై ఏకొండపార్శ్స్యమునో మలచుట ములను తొలతగ రూపొందింవజేనినవాడ, అగస్టిన్‌ చవర్తి టకు ఐడులగ రోమనులు కాఎకీటుతో, భోడకములను సోపాన (క్రీపూ. 68కీకు శ. ఆతని అవంతరపు పాలకులను ఆ పీరములను, కలిగియండు. విత్తుగోడల ధవనమనే అందులక్తై వరవడినే అనుగరించిరి చూచుటకు ఈ విజయతోరజము నిర్మించిరి బృంచగానమునరై (గ్రీకులు వత్మేరిందిస _వడేశము, ఒక నగరద్వారమవలె కనృట్టును కట్టుద్యిముగా నిర్మిం రోమనుల నిర్మాణమున, పాలకమండలి నధ్యలును, ఉన్నలో ఒడిన రాతిదిమ్మెలవై తోరణమును (అర్బిని) అమద్బట ఇందలి ద్య్‌సల కు రూర్నొనియుండు (వత్వేకవేడికగ చూర్చజడినది, ముఖ్యలకృణము, ఒకేవదనలో రెందు ది్‌మ్బెలు మతమే ఉన్న రోమనగరమునందలి మార్చెల్పస్‌ నాఓవళాల (1డీ పూ 29-19) వుడు వానిమధ్య ఒకేఒక తోరణమును, నాలుగ ఉన్నపుడు ఇందులకు ఒక చక్కని ఉదాహరణము నాటరకాలా నిక్మాణమున రోమనుల ఒక నవ్యరీలినికూడ సాము: నిర్మాణము. ఆక్థవృత్తాకారమున ఉండు సగ్‌కు శాటకరంగముల న్‌ వట తతత లారా గగ రెండింటిని వ్యాశపుపొడవున నంధించినపుడు పూర్ణవృత్తపు నన ననన ననన హవమన డటూపొండు నిర్మాణమునే వ్వుర్తనాటకళాల అని చ్చితిముంల్‌!. వర్చున మరద్దిమక్‌ విచ్యావమందోడుకళరిమి వ్యవహరించెడివాడ. ై ఇట్టి రంగళాలలందు పే౭న్నకపొందినది కలోనియమ్‌ వానిని ఆళయుఐచి మాడుతోరణములును ఉండుగు, దిమ్మెలను (చూ) అనునది. నేడు ఆది 3ఢిలావర్దయండు ఉన్నను రోము. అనుకొని చానిపురోరాగమున, మ్చికమకుటముల గల గ్రంధ నగరప పురాతన భవనావశేషమలలో చూవడల దృష్టిని ములు నెలకొల్చబఒడిఉండును, ఈన్తంధముల పస్తవములకు ఎప్కవగా ఆకర్షించునది అదియే (చి. 51) వైన ఒక భూమికయ, దానివై రమ్యశిల్పమలను కుదుడ అటే. గురపుపందెములవై రోమనులు నిర్మింపజేనిన, కొని ఉందెడివి, (చి 53) 'నర్కస్‌ అని వృవహరిందబడిన, రట్టడములు కొన్ని కననగు __ &ిటలే రోమక వాస్తచర్శితలో గమారులడును ఒర పత్యేక చున్నవి. ఇట్టివానియందు [వమఖముగ జేర్కొనదగినది స్టానము కలడు కళవములను దహనము చయుటళు రోమను నర్మస్‌మేగ్దిమస్‌ (౧ 51) ప్త దీర్షచతుర్నసాకారముగ ఉండు అందు సాంవడాయికాచారమగ ఉండెడిది, కాని కొన్ని లః కట్టడప్పు పొడవు 550 మీ, వెడల్పు 189 మీటర్ల. నాటక యచెడల ఇననము కూడ ఆడరింపబఒడెడిది. దహనము ఒఇయబడిన రంగన్దలమున ఉన్నటులనే మెట్లవరునలో అమర్చబడిన వీర. దారి చిఠాధన్మపు ప్పారవైనడు, పూక్చివెస్టిబగిన గోతివైనను, ముల, ఇందును, మూడువై పుల ఉంగెడివి. మధ్యగ, నిడివి నమాధుల నిర్మింవబఒడెడివి నంపన్నులగు దారి నమాధులు పాటన, ఒక కురుమట్టపుగోడ ఉండెడిది. దీనివలన లీడా.. దేవళములను పొలిఉంచిడివి ఇట్టి నమాధుం నగరమువెలు రంగము డ్విధా నమభాగముఒగ విధక్తమయ్యెడిడి. వల మాతమే నిర్మింవఒడెడివి 2ేేైడడాడే అలాకాక | ఆన. || 01103511 కజననాననన[ డేకు... కకానా కావాలా 2 తణనాత్‌ శాక ళా, సన పా: వ న: జ కా |" / పా చ ఇ ఇవాన్‌ చో ఇ జనననాను చ ల్ల! ] | ||| 1౫] న! 111, కష ట్రా (క! క్ష్‌ వతు క్షీ క! కక? కక, క్‌! టి లీ ళ్‌ ాా చ్చితముంర్‌కి. విజయరోరణమలు. 2 వైటర్‌ తోరణము, ప్రై సెన్టీమియన నెవెరన్‌ తోరజమంళననా నస్టానిలడు న రోరణము. రోమునగరముం లం 101 గ న. గ / రంరి2హ |

భావవికనన యుగమః రోమనుల వాస్తుకళ, నీటీ వనళులం నిర్మాణమునకును రింపబడు ఒక పురాతనపు చర్చియుక్క రూపవిన్నా, మ చక్కగ వినియ క్రమైనది. (ఫ్రాన్సులో. నేటికిని కననగుచు. చితమున ఈయబడినది (చి 53). “పోంట్‌ డు గార్డ్‌ అని వ్యవహరించబదు ఆక్విడక్టు వంతెన రోమనుల చేగిలికావలెనే ఈ తాలుకటి చర్చియ, దీక్య ఇందులకు ఒక నిదర్శనము అటులే రోడ్ల నిర్శాణమున, విపణి చతుర్మసాకారముననుండి, ఒకే ఒక యాప్సీ(గజపృష్టభూమి)?, వీఢుల నిర్మాణమున వాడ ఎంతో కుశలతను వదర్శించిరి తూట్పవైపున కలిగి ఉండెడిది (వవేశద్వారము. వళ్నిమమన ఈనాడు రోమునగరమునను, తక్కిన. కొన్ని (ప్రాంతము ఉండెడిది వవేశద్వారమునరును చేసిలికాకును మధ్య ;ప్రాంగ లండును, కననగుడున్న రోమనుల నిర్మాణముల అవశేషముల ణము ఉండెడిది, పాంగణము మధ్యన జలనాళక(ఫాంటేస)య, దాస్తువిజ్ఞాన వికననమునకై రోమనులు సాగించిన కృషిని _హెకారపు గోడలను ఆగలయించి లోవైపునకు వరండాలను, [దష్టలన్మృతి పథళములకు తఆిచ్చుకున్నవి. మధ్య భా[ీస్టలమును ఉండెడివి. ఇక బేసిరికాలోనికి పోవుఓక ర్హైన్సవ మతొవ్యావశరాఅము; (శీన్తు శకము మొదలుగ అందలి కడ్ష్య్యలను ఆనునరించి ముఖద్వారము. అమర్చ్భబెడివి రోమనుల స్మామాజ్యమున శ్రైస్తవమతము. వ్యావ్లిని ఆర్జిచ బేసిలికాలోవలెనే మధ్యకడకు నాభి (నేవ్‌) అనియ, వర్క గలిగినది. కాని ఆరంధకాలమున. (పథువుల నిరో రడ్యులకు “పార్శ్వివో (అయిల్‌) లు అనియు పేరులు ఇందు ధమను. ఆ మఠము ఎదుర్కొనవలసి వచ్చినందున, పార్ష కలవు ఈ ఏచ్యలు నిలువుపాటున రుదురుకౌనియండి, గంధ ముల వరునలచే. విథక్తము లయ్యెగివి వధ్యనున్న నాధిక ఖా లా ఎత్తు, తక్కిన కడ్వ్యలకన్న ఎక్కువగ ఉండురీతిగ స్టంధ క క 0600౧౦౧౧౧౦ ములు అమర్చబడి, వైనుండి వెలుతురు నాభికలోనికి (పనరించ జభ, ను (యా టకు అనువుగ, స్తంభముల అద్దుదూలములవై, జాలక క్క ౮1 గా క్రీక్షీ [11141 ములు నిర్మింపబడెడివి మధ్వ ద్వారమునకు ఎదురుగ, ఈశ లాల లా యా యంచున, స్టండిలము (ఆక్హార్‌ ) ఉండెడిది ఒక ఉన్నతవేదికవై వ ఉండు ఈ స్థండిలమును చేరుటకు మెట్టు ఉండెడివి ఆ వేదికవ తా ాడాారా గై లానాలానారానాం (లా. నలువై పుల నిలివిన వలువరాతి స్తంధములవై ఒక ఆవ్మాక (కా ాడటదడందిది ((ంటడాదాడడాల డడ [ నము అమర్చబడి ఉండెడిది. ఇటుల ఏర్పడిన మంటవమ [1కైనై న్‌్‌ [సా (సబోరియమ్‌) నక దిగువన, ఒక ధర్మవీరుని (మతమాకొరక్షై యా: శన 1 [ప్రాణమును అర్పించినవాని) నమాధి ఉండెడిది ఈ మంఓం జాలా ([టయవావదాదంాాణా బలే | మునకు వెనుకవై పున యావ్సీలో మతబోధకుని ఉన్నతాననమ డాశందదందంరదందంంరి దింగవణందనాయంనాా యనా ంలయనాంతితం కా (శెతీడా)ను, యాప్సీవైన గుమ్మటపు ఆకృతితో వై ఠవ్పను అమర్చబడి ఉండెడివి చ్యితముంల్‌తి నెం, వీటక్స్‌ వేసిరికా విశ్యాశము (దిగువ), ఖండికయి కాలకమమున నాధికను యాప్పీను=డి వేరుచేయవ ఎగువన, నిడివి ఖంగికము (ఎగువ కుడివైపు, రోమునగరము వేనిలికాకు అడ్డముగా అమర్చబడిన రీతిలో ఒక కడ్య నిర్మిం వ సా కా న నకు ఉపయోగించు మందిరములను నిర్మించుకొనుటరు వదుటదిగాన రాని భారవ బేనిలం పు వారికి అవకాళము లభించినదికాదు. (గమమగ అత్యధిక [వజ నది శందువలన క్‌ వ లో నః ల లో ఆదరణమును, [పభువుల [పోత్సాహమును ఆ మతమునరు | చేసిలికా విన్యానమ, శై) నవ్వుల పవి లాం లలల తా మతమునచ [బ్రక్రికక్సగు, [కానును పోటనటుల రూపొందినది. నాధికయ, కంత లో చేహ రన తరాదిన తవ ఈ నూతన కక్ష్యయ, పరన్పరము. కలియబోట, ఒకోక గో న గ జ్‌ లర ణమ, విజయరోరణము ఆనబడునది, నిర్మితమైనది. మె త్తమ (చర్చీల నిర్మాణమున రోమనుల వాస్తువ్మానమును క్హైస్తవుఎ.. క్కిద ఆనాటి. ఆ వృురాతనవు చర్చియెక్ట్క. దాహరాగు చక్కగ ఉపయోగించుకొనిరి, గో | న శ ల అ ఎర వారా దాహ్బదాతి చ రోమనుల “జేసిలికా' నే ఒక నమూనాగా [గహించి ౩3స టో దందరసొయినను, అంతర్భాగ వులు తొలుతిటి చర్చిని నిర్మించిరని చెప్పవచ్చు తప మారము ఉదాత్తతను, రమణీయలను. కొంఠవరతు చర్ష౫ ఈ వచ్చును ఆంఠేకాదు, కానగలిగినది. వ్య లరేటీ ప్రనమంలో రైన్‌ వం దర్చయే. లేనా అనియ / ఆంతటంతట మతపు అవనరములకొరకై వేరుగ కొన్ని రన న న) చెనిలికా అని వ్యవహ ములుఈ బేసిలికాకు అనుబంధములుగ నిర్మితములై నవి మరాను 102

భావవీకనన యుగము యాయులను (ప్రార్థనదై ఆహ్వానీంచు ఘంటల ఆమరింవునకైై గుప్తుని ఆస్థానమున [గిరుల రాయదారిగ వ్యవహరించిన మెగ కట్టబడిన ఉన్నతమగు ఘంటాగోపురము (కాంవసై ల్‌), దీవా న్తనీస్‌యుక్క (చాతలను ఆధారముగ ఇడుకొని 'ఇండికా'ఆను విధికి ఉపకరించు జ్ఞానస్నానళాల (బేన్టిస్టిర్ర అనునవి ఈ అమ 1గంఛమును రచించిన “ఆరియన్‌* అను రచయిత, భారత బంధ నిర్మాణములందు (వముఖముగ 'పేర్కానదగినవి దేమున నడీ పదాహ తీరములందును, వరదలకు లోనగు 'బేనిలికా'ను అనుసరించి తొలుత దూపొంది, మమున. దిగివపాంతములందును నగరనిర్మాణమలకు కొయ్య ఉపయో ముందునకసాగిన ఈ చర్చి నిర్మాణరీతి ఈయగాంతమున, గింపబడెడి వనియ, మెరక్యప్రాంతములందు ఆఎదులప్కమట్టిని, (పాచ్యరోమక స్మ్నామాజ్యకాలమున, కాస్‌స్ట్రాంటినోవిల్‌ నగర ఇటుకలను దాడెడివారనియ _వానెను. కలకాలము నిలువ మున నిర్మింపబడిన హెజియాసోఫవియా (చూ) చర్చియండు. శాలని ఇష్ట వస్తవుల వలన నిర్మితమలగపటవలననే ఆట్టి నగర చక్కని పరిణతిని ఆర్టించినది ఆకాలపు చర్చీలలో విశాలత మలు నిశ్యేషముగ అంతరించిడఉండుగు, యందును జౌన్నత్యమునను, రమణీయత యందును అత్యంత 68 యగమునకు చెందిన వౌద్ధసారన్వతమునను, కౌటి (వనీడ్ధిని ఆర్జించిన ఈ చర్చిని నిర్మింపజేసినవాడు జస్టినియన్‌ అని లర్ధళాస్త్రమునను, పురాణేతిలోనములందును నగరముల చకవర్తి (కీళ 4885605) వేలకొలది పనివారలు ఆరు టైనక్రియ వాని వర్ణనయు 'వెక్కుచోటులందు కానవచ్చు సంవత్సరముల కృషిచేనీన ఫలితముగ నీ క, 5ఏ7 ఆంత చున్నవి, “మిలిస్ష పని అను బౌర్మ్మగంథమున ఆయగపు మున ఈ ఆలయము రూపొందినది [క్రీశ 1158 లో తుర్కుల భారతీయ నగరపు విన్యాసమును, రూపరేఖయు చక్కగ కాన్‌స్టాంటినోవిల్‌ నగరమును వళవరచురొనిన తరుదాత వర్ణింపబడినవి, మిళిందుడు [కీ, పూ. రెండవ శతాన్ధివాడని సాగించిన విధ్వంననకాండవలన, ఇందలి మొజాయిక్‌ వని చతండితుల అధిపాయము. అయినను ఇందలి వర్ణన తత్పూ తనము చాలవరకు దెబ్బతినినది ఆంతట దానిని మపీదుగ ర్వవు నగరములకు సైతము వక్తించునని స్పష్టమగుచున్నది, మార్చివేయటకై నాలుగువైవులను అ భవనమున నాలుగ అందఎ అతిశయోక్తులను ఆవలనుంచి పరిశీలించినపుడు ఆ మినరెట్టు (నన్నని పొడవగు న్తంథధముల్సు నిర్మింపఒడినవి నగరపు రూపరేఖ ఈ [కిందివిధముగ ఉండెడిదని భావింప 1929 లో తుర్కీపభుళ్వము. దీనిని ఒక మ్యూజీయముగ వచ్చును నగరముచుట్టును ఒక కోటయ, కోటను ఆనుకొని మార్చివై చినది ఒక అగడ్తయు సహజముగ ఆనాడు ఉండినవి. నగరపు ఇటుల ఈ యగాంతమువరకు కొనసాగిన [గీక్‌ రోమన్‌ విన్యానము దీర్చచతుర్వహైకారముగ్య లేదా చతుర్మసాకారముగ వాన్తువిజ్ఞానకథనమును ముగించుటకు ముఐదుగ, ఆనాటి దాన్తు. ఉండి, వతి పార్య్వవ్త మధ్యథాగమునను ఒక ద్వారము, లేదా విజ్ఞాన న్లైవుణ్యమును, భావిపురుషాంతరములదవాకిక నుద్యోత ద్వారకోష్టకము ఉండినటుల కనస్పట్టుచున్నది. ఆ ద్వార్యవదే కము చేయటకై అనితరసాధ్యమగు కృషినల్చిన విటూవియస్‌ శమును వెలుపలినుండి చేరుటకు అగడితమీదుగ ఒకవంతెన (చూ) పండితుని న్మరించుట సముచితము. కీపూ ఒకటవ నిర్మింవజడెడిది నాలుగువై పులనుండు నాలుగు నగరదార్వ శలాన్టివాడుగ భావీవఒడు ఆపఎడితుడు, తనరాలపు ములనుండియు నాలుగు రాజపథములు నగరకేర్యదమును వాస్తశిల్పమును గురించి, ఒక విపుల్యగంథమును రచించెను... చేరుకొనెడివి నగరము వివిధ విధాగములుగ విభ క్తమైడండి ఆ [గంధము వానస్తుకాస్త్ర జిజ్ఞానువుల కేగాక, వాస్త కాస్త చరితను నటుల స్పష్టము. అహిచ్చత నగరపు శిథధిలములు ఈ। విష రచించువారికిని చాల నహాయకారిగ పేరొందినది, యమలను బుజువుచేయచున్నవి లారత వింతలు ; (ప్రాచీనయగమున _ భారతదే? మి?న్హవన్హ మొదలగు [గ్రంధములందలి నగరవర్ణనలు మున (వవర్తిల్లిన వాస్త విశ్ఞానమును గురించి 'చాయునపుడు, వుల ఊహాకల్పితములు కావనుట ధార్హుత, సాంచి, అమరా నింధునాగరికత ఆంతరించిన పిదవ భారతదేకమున నిర్మితము వతి, మధుర మొదలగు నగరములందు కననగు (పొలీన లగు భవనాదులను గురించి తరియటకు సౌరన్వతముతవ్ప ఉల్బణ శిల్పములలోని నగర రూపరేఖలు స్పష్టము వేరువిధమగు ఆధారమువదియు, 'వముఖముగ, కన్నట్టుటలేదని చేయుచున్నవి ఈ ?₹ల్చ్పములలో ఆనాటి (పాచీననగరములగు పేర్కొనబడినది. ఈ యుగమున వూర్వధాగమునరు వైతమ. రాజగృహ, కావి, దారణాని, కవిలవస్తు, కాశీనగరము అది వర్తించును. కీ. పూ. 9వ శలాన్దివరమ, ఈ దేళమున మొదలగుచాని దూవరేభా శిల్పములు కననగుచున్నవి. (పతి నిర్మితమగు ఎట్టి నిర్మాణపు అపశేషములుగు తగారితిలో మనకు నగరమునకగు వ్యప్రాలంకృతమగు ఒక ప్రాకారము-కోటగోడ- లభించుటలేడదు కాని దేశీయ, విదేశీయ సౌరట్టతములవలన ఉండినటుల ఈ శిల్పచితములవలన విస్పష్టము, ఆ [పాకార మతము, ఆయుగమున, ధారతదేశమునండు దాస్తుకళ చక్కగ మున లటనిట ద్వారములును ఉండుట అందు ద్యోతకమగు వికనించెనని పవ్ప్చుటకుతగ ఆధారములు కలవు మౌర్య చద చున్నది నగరముననుండు కొన్నిధవనముల రూపరేఖలును 103

భావవికసన యుగము ఇందు కన్పట్టును అగడిశలో కమలములు విరివిగ ఉండి ఇరవై వుల ద్వారశాఖలవలె రెండు స్తంభములను నిట్టనిలువున బ నటుల ఇందు శిల్చి రూపింవగలుగుటయేగార, కొన్నివట్టుల నిలిపి, వాని వెధాగములను ఆశయించి అడ్డుగ వేరొక ?ల౮ శిల్పరీతిలో నీటిఉనికీని బైశము స్పష్టము చేయగిలిగాను పట్టికనో, దారుపట్టికనో ఉంచుటవలన ఈ తోరణము రూపొం ద్వారకోష్టరమునకు ఇరువైపుల రెండు గోపురములు, దెడిది. _స్తంభములును, వట్టికయును చర్కని శిల్పములతో డ్వార అట్టాలకములనజఒడునవి, కోష్టకప్పు (పక్కగోడల సమలంకృతములై ఉండెడివి కొన్నియెడల అట్టి వట్టి ౬ ముందునకు సాగినరితిలో నిర్మింపబడినవి వీనిని. రెండిం నమాంతరముగ రెండో మూడో అమర్చబడి, ఆందులప ఆప టిని కలుపుచు "కాలి అమరింపబడినది ద్వార కోష్టకపు వుగ !స్తంభములును వైకి పొడిగింపబడెడివి. రకణదృష్ట్యా ఇక్ట ఎత్తు (పాకారపు ఎత్తునకు తద్క్మవగ ఉండెడిదికాదు. ద్వార తోరణములకు ఎట్టి (పాముఖ్యమును ఉండెడిదికాడు, బహుః। కోషపు గోవురములు ఆకనములోనికి చొచ్చుకొని పోయినటుల రమణీయతను అతిశయింపజేయు తలంపుతోనే ఇట్టి తోరణము- లబ కనృట్టుచు, ఉదా త్తరీతిలో నగరశోభను ఇనుమడింపజేసెడివి. నిర్మితముల్హై ఉండును 'పెన వేర్కొనబడిన ఉల్బణ శిల్పములవలననే ఆనా! ల! న నంవన్నుల భవనములను గురించియు కొన్ని విషయము౬ మ క మన నం కా? తెలియనగుచున్నవి, ఆ గృహములు సాధారణముగ వెళ్ళ స్యా టి ళా ర. ష్‌ నా. వ త టో చే! యము స్‌ న న న గ సంచయం న అ మున పం మం నం ప. ల కట టీ సోలో టు ఆ ప పా. య నో న నః మ. నళ టే య ల నతన గన మ లి హంత త. టాలీ భం. ముం ల్‌. వం నో న గే మ. ముం పళ య ల్లో మం య న సస. [తుచ నమన టు కే క న కలా ౬ | | లు న న న చ్మితము కళ్‌ సాంచిలోని మహాస్తూపమున ఉత్త రడ్చారమువై నత , ఉల్బణ చ్మితము వితము. కడి మశీనగరము = అమరావతిలోని అంతస్తులను కలిగి ఉండి, చివర ఆంతన్తువైకవ్వ్చు భోడః ఉల్బణ చిితము రీతిలో అమర్చబడెడిది; దానివైన శిఖరములును ఉండుఓ కలదు. భవనమునకు ఎదుట వికాలమగు [పాంగణమును, ఆ గోపురములు చాలా అంతస్తులు కలిగియుండి, అన్నింటికి (ప్రాంగణ (పాకారవు రెండుపక్కగోడలను ఆనుకొని లోతట్ట సళ జీ, వైన ఉండు అంతన్తు భోడర రీతిలో అమర్చబడి కడలందు నక్స ముఖము కలిగిన ఉపమందిరములును కొన్నియెదల ఉండె లక్షీ రముంను రలిగయందెడిది. కోష్టకములోనుండి నగరము. డివి భవనద్వారమునకు ఎదురుగఉండు (ప్రాంగణ ప్రాకారమన, నికి అంబారీల న్‌ ఏనుగులు, పెద్ద రథములు వయనించు మధ్యన, తోరణము ఒకటి ఉండుటయుకలదు. తోరణము టు అనువగురీతి కోష్టకవు ఎత్తు ఉంచబడగెడిది. ఈ ద్వార వైన సమలంకృతములగు పట్టికలు, రెండో మూడో లమర్శ రమ ముననెతమ రక్షణకు ఉవకరించు బురజులు ఆమర్న బడెగివి (ఆమరావత్రి వై అంతస్తులకు కాన్నియెడల వరం బడెడివి. (చి. 54 - 55) డాలు నైతము ఉండినటుల కన్పట్టును, వై అంతస్తులను చేద్చ వైన చెప్పబడిన ద్వారకోష్షక ములేకాక, ఆనాటి నగరము శ క లబ ఆ ప లకు వెలుుల తోరణములను నిర్మాణవిశేష వ బాప ఎొపరింపు, స్తాధారణముగ, కొయ్యతో జరువబడెడిడి న ర (| యా. ర్మాణవిశషములును నిర్మింప మళథురలో కనృట్టు క్రీశ రెండవళతాబ్టికి చెందిన ఒక ల వి వ వ న్యమగ ఆగకితవైనుండు వంతెనకు మున, వై అంతరువును చేరుటకె, భవనవు వెలుపలి గోన మె ణః అనీ ఆో, క్‌ ట్‌ జ ల లా. ల్‌ లువలి ఆం ద్వారక్‌ ష్టమునకు ఎదురుగ నిర్మింవబడెడివి. ద్రక్కాన నిర్మింపబడిన మెట్లవరున రూపొందింపబడినది మెల్లీ 104

భావవికనన యగము (వర్యానే ఆనుడు ఒద్దలను అమర్చబడినవి, ఇంతేకాగ తాలి ఈ యగమునను గృహనిర్మాణసాధనములు ఒకేతీరిగ ఉండి మెట్టువద్ద ఒక ఆర్బివలెనుండు ద్వారము నిర్మింపబడి, ఆ యుండుటనుబట్టిచూడ గృహనిర్మాణ రీతియు, ఆరెండు యుగము ద్వారవు వైభాగమున జూలకకుడ్యము అమర్నబకినది. ఆ అందు, ఒకే తీరుగ సాగియుండునని భావించుటకు అవకాశము శిల్పముననే వేరొకచోట ఒక ఉద్యానవనమున నిర్మితమగు కలదు. కాని, కాల్యమమున చేకూరిన అనుధవమువలన విలానమందిరము నైళము కన్పట్టుచున్నది. (చి 56; ర్‌) ఆ గృవాములను పూర్వముకన్న మిన్నగ సమలంకృతములటు చేయటకు మ్మాతము కవి జరిగియుండును. య్‌ ఈ యుగమున భారతీయ నగరములను, భవనములును న నువిశాలతయందే గాక రమణీయతయందును పేరొందినవనుట స” ఖై ?:;1::2:11:: ర్‌ ఫాహయాన్‌ మొదలగు స్రాచీనులరచనలవలన నైతము వేద్యమగు వీ! ట్ట || 1111211 చున్నది బులండీదాగ్‌ వద్ద జరివిన త్రవ్వకములవలన పాట్నావద్ధ చం | నయాడాననానరావానరూ.. పాచీనయగమున ఒకక వైకోట ఉండెడిదినుట తెలియవచ్చినది. శ్‌ గై (ప్రాచీన పాటలీవుతమునువర్జి చిన [గికురచయితలు ఆనగరము వ (॥ చుట్టును పృథుల వమాణముగల కోట ఒకటి ఉండెడిదని స్యా స ( వాయటలో అతిశయో క్రిలేదనుట ఈ కటైకోటకొలతలు గ క! హు విళశదము చేయుచున్నవి తరువాత ఆటనే సాగించిన తవ్వక ని | మలవలన ఒక రాజమందిరవు శిథిలములును కనవచ్చినవి; చ్వ్వి కాని ఆ శథిలములలో ఆధికథాగము మట్టిలో కలనిపోవుటవలన చ్యికమంక్‌కి భవనమవైకి చేద్చ మెట్లవడన, ఆ మందిరవు రూపరేఖను నృష్టముగ అర్థము చేనికొడుటకు లొలిమెట్టువద్ద తోరణము = మధురం వలనసపడకున్నది. అయినను ఆ రాజమందిరమనునది పలు ధవనముల నమస్టిరూవమనియు, ఆందు ఒర నధామందిరము గా ఇ ఇ వా కేంద్రస్థానమును ఆకమించి ఉండెడిదనియు స్పష్టమగుచున్నది, న 4 క! (| ఆ నధామందిరవు వైకవ్పునకు ఆధారముగ న్తంభములవరునలు | నే, సారా మ ' గ్‌ నెలకొల్బబడి, ఆ మందిరము చక్కని అరలుగ వానివలన | 11 త /. |? స వో శ. విధక్తమైనటుల కనృట్టుచున్నడి; ఆ శిథిలములందు అచటచట 1 [1 శే మం //.. (ల గ శిలాన్తంధముల ఆవశేషములు కానవచ్చుటయేగాక, చెక్కు న న. లు చెదరని ఒక శిలాన్తంధము నైతము కనవచ్చినది, కొనదేలిన |. గ్‌ టై గన వ 1? ' ళు * కాండముతో, చక్కగ నునుపుదీరియన్న ఆ స్తంభము గ డా 0. ఆళోడనికాలపు వనితనమునకు చెందినదిగ స్పష్టమగుచున్నది. +ఐః “26 1%! బహుళః అదివరకు ఉండిన కొయ్య న్రంభములకు ఒదులుగ [మున్‌ రాతిన్తంధమలను. అశోకుడు. నెలకొల్పి ఉండవచ్చును. చిత్రముల్‌?. ఉ్రద్యానవనమందలి విలానమందిరము . వకుర మాద్యల ఈ నధామందిరమునకు పార్సానగరమునందలి పార క ల్‌ శైలాలు క నీఠర్ణవభువుల నభామందిరముతో దాల పోలికలు కలవని వై నిర్మాణవిశీషములు అన్నియ ఎక్కువకాలమ నిలువ తద్‌ జ్ఞుల అభ్మిపాయము. జాలని మట్టి, కొయ్య, ఇటుకలతో నిర్మింవఒడినవనుట ఇటుల నగరములను, గృహములను నిర్మించుటకు, కఠ నున్నష్టము, ఆండును ఎక్కూవభాగము కొయ్యపనివలననే కాలము నిలువజాలని కొయ్యను, మట్టిని, ఇటకను వనిగొనిను దూపొందినడనుటయ, శిల్పములవలన తేలచున్నది చెక్క [పాచీన ధారతీయుల మతవిషయిక నిర్మాణముల కట్టుబడికొ ఉపు పనికి కొయ్య చాల సులవుగ ఉపకరించుటయే ఇందులకు మాతము చిరకాలము మనజాలు రాతిని ఉపయోగించుటను, ముభ్యకారణము, ఆ యగవు ధవనముల ముఖతలముల తీద కాలకమమున, అవలంబించిరి. ధార్మిక విషయములవై తన్నులు, ఆయగముననే తొలువబడిన కొన్నిగుపాలయ ముఖ. వారికిగల ఆనక్షియే ఈ మార్పునకు కారణమై ఉండును. ద్వారములందు కననగుచున్నవి. ఇందు శిల్పి, దారుశల్పముప మఖుముగ బుద్దదేవుని నిర్వాణానంతరమున ఈ మార్చు అనుకరిందచినటుల వేదమగుచున్నది* [పాలీన యుగమునను, వచ్చినటుల తోచుచున్నది. _తౌలుత జాద్ధులును జైనులును 314 105

భావవికనగన యుగము ఆదరించిన ఈ పరివర్తనను [కమమున హిందూమతాను చుట్టును కొయ్యబద్ధలతో ఒక ఆవారము (తడిక) వర్చరువబడి యాయలను ఆదరించిరి. ఇట్టి నిర్మాణములలో బౌద్ధుల ధార్మిక యుండినటుల తోచుచున్నది. స్తూపమునకు రాతితొడుగును నిర్మాణమలగు స్తూప, చెత్య, విటోరములును, హిందువుల దేవా అమర్చినపుడే ఆవారమును నైతము శిలామయముగ చేయటకు లయములగు (కమరీతిలో, ఈయుగమునకు నంబంధించినంత కృవ్ని జరిగియుండును. వాని అటులచేయుటలో వీలైనంత వరకు, పెర్కొనదగినవి, వరరు కొయ్యతడిక వర్పాటులే కొనసాగింపబడినవి కొయ్య సూపము ; చనిపోయినవారి స్మారకార్థమై న్తూవమనబడు తడికరు ఉండు రొయ్య స్తంభములకు బదులుగ రాతి స్తంభముట కట్టడమును నిర్మించుట బుద్దనికి పూర్వముననుండియు భారత ఏర్పాటుచేయట జరిగినను, అడ్డురాతికమ్మీలను (నూచికలను) దేశమున వ్మావ్రియందు ఉండెననుట దౌద్ధగంథముల వలన మూడు వరుసలలో వానికి సంధించుటకు ఆనువుగ రర్మదములు స్పష్టమగుచున్నది కాని దీనికి బహుళవ్యాప్తిని, వాస్తుకళా తాలుచుట జరిగినది. ఇటుల మూడు వరునల సూచిక లస చర్మితయందు ఒక్యవముఖస్టానమును కల్పించినవారలు చౌద్ధులే కుదురుకొనజేసిన తరువాత _సంధముల వైభాగములు ఆధార బుద్ధడేవుని అస్థిశకలము (ధాతువునో, లేదా (వముఖ బౌద్దా ముగ నిలిచియుండు రాతికమ్మీల మదురు (ఉష్టిషము ॥ నిర్మింవ చాద్యని ధాతువునో ఆ స్తూవములందు గువ్వములు చేయటవల బడినది. నను, మతచర్శితలో [పళ స్తిని పొందిన స్థలములలో అట్టి స్తూప ఆ కాలపు ఆనియాయందు ఎల్పైడల (వస్తిని ఆకర్షించి, ములను నిర్మించుటవలనను బౌద్ధులు అట్టి నిర్మాణములకు పేరెన్నికగనిన స్తూపము &కటి పురుషపురము (వెపావరు)న వ్రజాదరణగు విశేషముగ వల్పింపగలిగిరి, ఉండెడిది బుద్దదేవుని ధాతువును నిశ్నిప్తముచేని రనిష్కుడు న్తూవము, తొలుతటికాలమున, అతి నరళరీతిలో నిర్మింప నిర్మించినటుల చెప్పబడు ఆ మహాస్తూవమును గురించి చీనీయ బడెడిది. భూమివై అంతఎత్తుగా ఉండని వేదికను నిర్మించి, య్యాత్రికులు 'వెక్కువివరములను తెలియజేనిరి, వారి (వాతరలను దానిపై అర్ధగోళాకృతిలో అండము" ను నెలకొల్పి, దాని క్ష అనుసరించి చూడ దాని వేదిక ఆయిదు అంతస్తులలో (46 మీ) మున చతుక్ససపేటికా హూపమున ఉండు “హర్మిక*ను ఏర్పరచి, నిర్మింపబడినదనియు, దానివై కొయ్యతో డీల్‌ అంతస్తల దాని ఉపడిభాగమున ఒక గొడుగు రూవమును (ఛ్యతమును) (129 మీ.) కట్టబడి జరిగి, దానివై ఒక ఇనుప స్తంభము పాదుకొల్పుటతో న్తూవము. అపుడు రూపొందెడిది. ఇందలి (27 మీ.) నెలకొల్చ్బబడి, బంగారుమలామా చేయబడిన ఛత “ఛృతము' చకివర్రి లాంఛనము. న్తూపమున ముఖ్యభాగముగ ములు నమాంతరరీతిలో ఆ స్తంభమునకు తొడుగబడి ఉండెడి థావింపదగు అండమును వరివేస్టించి (పదక్షిణము చేయటకు వనియు తెలియవచ్చుచున్నది. ఆ ఛభ్యతముల నంఖకు కొందడ ఉపయోగవడు *పదక్షిణపవథము' నిర్మింపబడెడిది. 18ి గను, మరికొందరు 25 గను పేర్కొనిరి ఇటుల మొత్తము మధ్యపదేశ్‌లో భోపాల్‌ నమీపమున ఉన్న సాంచిలో కన మీద ఆ స్తూవపవు ఏత్తు 185 మీ ఉంగినటుల తేలుచున్నది నగు మహాస్తూవమున స్తోవపు తొలిరూవపు చిహ్నములు కొన్ని ఆ న్తూవపు కుదిరికలోని రమ్యతను. గుర్తించిన ఒక చీనీయ కననగుచున్నవి, _ తొలుత ఆళోకుని కాలమున ఇటుకతో యాతికుడు (ఫాహియాన్‌), జంబూద్వీవమునండలి నిర్మాణము నిర్మింపబడిన ఆ నస్తూపమునకు, ఒక శతాబ్దము తరువాత, రాతి లందెల్ల దానిని ఉచ్చతమముగ ఆనాటీవారు భావించిరని తొడుగును నమకూర్చుటవలన దాని పరిమాణము రెండింత .వేర్కొానెను కాని కీ, శ, ఏడవ శతాబ్ధమున చీనీయయా కి లైనది. ఆంతియేగాకః ఆసనమయముననే రాతికమ్ముల ఆవా కుడు, హుయెన్‌త్సాంగ్‌ పురుషపురమును దర్శించునవ్పటికే రము (తడిక)ను ఒకదానిని స్తూపము చుట్టును వర్పరచుటయు, ఆ స్తూపము శిథిలమై ఉండెను ఈనాడు, పరిశోధకులు జరివిన అంగు నాటగు దిశలందును నాలుగు తోరణద్వారములను నెల కృషివలన, వెషావరునకు సమీపమున షా-జీ-కిఢేరీ ఆని కొల్చుటయు జరిగినది. ఆ స్తూవపు నేటి రూపరేఖా, విన్యాన వ్యవహరింపబడు స్థలముననే పూర్వము ఆ స్తూవము ఉండెడి ములు 107 వ పుటలోని చ్మితములవలన విశదములు కాగలవు, దని ఆలియవచ్చినది. ఆచట జరివిన [(తవ్వకములలో, 89 ప్‌ ఆన్తూవపు అండము, చితమన కననగురీతిగ, దాచావు వ్యానముగల వేదిక ఒక శిథిలరూపమున కనవచ్చినచి అర్ధగోళాకారముగ ఉన్నను, వైభాగముమా్యతము గోకాకార ఈ వేదిక ఆ స్తూపమునకు చెందినదియే అని పండితుల నిర్ణ ముగ ఉండక చదునుదేలునటుల స్ధపతి రూపొందించి, దానివై యించిరి. ఇందులకు బలమును చేహర్చురీతిగ, ఆటనే, బర్డ్‌ చతుర్మసపు వర్మికిను కుదురుకొనజేనెను, ఆహర్మికచుట్టు ధాతువును కలిగిన ఒక ఒరిణియ బయలువడినది ఆ బరిచెయ నైతము ఒక ఆవారము అమరింపబడినది. ఇక హర్మిక మధ్య ధాతువును వెషావరునందలి మ్యూజీయమున ఉంచబడీనవి (వదేశమునుండి ఛృతకాండము వెకి పోవునటుల ఏర్పాటు జరిగి తొలుత అర్థగోళాకారవు ఆండమునకే. _పాధాన్యమన చది. ఆస్తూవము, తొలుత ఇటుకతో కట్టఒగినవుడే, దాని కల్పించిన స్తూపనిర్మాణరీతిలో కొల్మ్కకమమున మామ్పలు' ఒరిగి 106

భావవికనన యుగము మం చొత్కీక గ -6ందము ఇళ లో న్‌ రూ రయ ం శ్రజక్షిణ పథము ల డ్‌ డ్‌ రయ భా ఖని జలు % రీ క5న నం జస యె | డ్య కడ కం లా 1 (చొదిక యమో గగ బకవ$క|న నమామి | గలే? ష్‌ ప గే (య | ఉపమానములు | // సవతి” కక్ష 111111 క5[5గ5 గవ కక జక్టణ| 2 కక్టక క్ర కక్షణ్యక;॥1;|||1| [5 క 1 | డ్డ వ జక! కక్షక1||1111[2 87 శవ 1111211211: 212. 212 = [11:15:15 111411 |: 7 .నేదిక అతరాము మయోరత్మిక (౮ (_ ముడుత ్న / ళ్‌ -ఠండుము ( 7 టి స ౯ (ఎ (౯ (1 వొ షె ం ణో రొ ఊజుదిక మమృల్బ ౧ యోఠళంై చి్యరముంల్‌8ి సాంచిలోని మహాన్తూవము, ఎగువ = ముళోన్నతి, దిగువ = విన్యానము 107

శావవికనన యుగము నవి. ఈ మాద్చుల [కమపరిణామము 'వెషావరు [పాంతమున- ఉత్తరభారతమున న్తూపనిర్మాణము పరిణతిని సాధించిన అనగా పూర్వము గాంధారము ఆని వ్యవహరింపబడిన (ప్రాంత కాలముననే దశ్షిణభారతమునను, అందును ముఖ్యముగ మున కన్పట్టు స్తూపావశేషములందు. విశదమగుచున్నది. ఆం్యధదేళమున, న్తూపముల కట్టుబడి విరివిగా కొనసాగినది న్తూపవు అండమును వైకికొనిపోవురీతిలో కింది కట్టడమున ఇప్పటి శిథిలములనుబట్టి చూడ ఆంధ దేశమున ఎల్లెడల్క మార్పులను చేయటవలన స్తూవమునకు ఎక్కువ ఉన్నతియు, ,పముఖపదేళములందు, స్తూపములు ఆ కాలమున నిర్మీతములై గాంభీర్యమును చేకూరగలవని భావించిన గాంధారవాస్తువేత్తల నటుల కన్పట్టుచున్నది. ఈ శిథిలములలో అమరావతి (చూ) వేదీకకును అండమునకును మధ్య వేరొక ఉన్నతమగు కట్టడ భట్టిపోలు, జగ్ధయ్యపేట, ఘంటళాల, నాగార్జునకొండ (చూ) మును రూపొందించుటయేగాక వేదికనుకూడ పలు ఆంతరువులు గుంటుపల్లి శిధిలములు పరిశోధకుల ద్శష్దిని ఎక్కువగ కలదానినిగ నిర్మించి స్తూపమునకు ఎక్కువ బౌన్నత్యమును ఆకర్షించినవి. కాని వీనియందెచ్చటను స్తూపమునందలి ఏభాగ నమకూర్చిరి. వేదికకును అండమునకు మధ్యగ వైకిలేచిన మైనను, శిథిలము కాకుండ ఉన్నదిలేదు. కాని స్తూపమునకు కట్టడము స్తంభాకృతిలో ఏకఖండముగనో, లేక వలుఖండ వైతొడుగుకు ఉపయోగింపబడిన శిలాఫలకములవై చెక్కిన ములు ఆంతరువులరూపమున ఒకదానివై వేరొకటి అమర్చ శిల్చాకృతులనుబట్టి ఆల్యధదేశమునందలి స్తూపముల విశిష్టలడణ ఒడినరీతిగనో నిర్మింపబడెడిది. దానివై అండమును, అందు ములను [గహించుటకు వలనుపడినది. (చూ, నం. 8, పు, 715) లకువైన ఛ(త్రావశిగలకాండమును అమర్చబడెడివి ఛృతములు _ ఒక దక్షిణభారతదేశమునకే కాదు, బౌద్దమతముతోపాటుగ దిగువనుండి వైకి కమముగ వ్యాసముల తగ్గుదలవలన చిన్నవి స్తూపనిర్మాణరీతియు ధారతదేశమును వరివేన్షించియున్న విదే? యగుచు, చివరకు కొనదేరెడివి, ఇందువలన స్తూపము ఆకనము ములకును పయనించినది ఆశోకునికాలముననే, అతనికృక్ని లోనికి చొచ్చుకొనిపోయినటుల కన్పట్టి చూపరులకు విధ్రాంతిని వలన, నీంహళమున, బౌద్ధము నెలవు కల్పించుకొనెను కనిమని కృషిమూలమున మధ్య ఆనియాయందును, అంతక లి కొలదికాలము పూర్వముననే రీనాయందును ఆ మతమునకు తై (ప్రావు లభించెను. కీన్తుళక వు తొరి కతాస్థములలో ఆగ్నేయ ల్‌ ళ్‌ ఆనీయాలోని దేశములందును ఆ మతమునకు తావు లభించి యై వం. నది. కాని ఈ యుగమునకు సంబంధించినంతవరకు, అనగా న నా (క్రీ *. ఏడవ శతాబ్షివరకు ఆ [ప్రాంతములందు చ్రూవనిర్మాణ మా నా ర మున కలిగిన వివిధ పరిణామములను గురించిన నిదర్శనమబ మాయంమదానాన[ యట... ఏవియ కన్పట్టుటలేదు.. వురాతత్వజ్ఞాలు, మరుగువడిన 80 ౬ చీ ములను వెరికిదీయువరకు ఆ దేశములందలి న్తూపనిర్మాణ వరి చితము-ళ్‌9 = (0) సాంచిన్తూవమ.. (4) తల్త్‌-ఇ. బాహిన్తూవము ణామరీతిని గురించి ఏమియు చెప్పజాలము _ (ఇంకను మరి

కొన్ని వివరములకు (చూ. స్తూపము) 'కలిగించెడిది.స్తూవబాహ్యతలము ముఖ్యముగ వేదికయు, స్‌ంధా చైత్యశాల వ్‌ బౌద్ధమతమున, బుద్ధవిగహపూజ మెదళి కృెతినిర్మాణమును, చక్కగ కుడ్య స్రంభములతోను, వాని డబడుటకు పూర్వమున బౌద్ధులు న్ల్తూవమునే ఆరాధించెడివాడ మధ్య రమణీయ శిల్పములతోగను ఆలంకృతముల్తై ఉండెగివి అందువలన అర్చనకు అనువుగ ఒక చిన్నహ్తపరూపమును ఒక -వురుషపురమున కనిష్కుడు నిర్మింపజేనిన స్తూవము ఇట్టిది మందిరమున నెలకొల్పి పూజించుట జరిగినది. అట్టి మందిరమ కావచ్చును. శిథిలముగాకుండ ఉన్న ఇట్టి స్తూపము ఏదియు నకే వైత్యళాల అనియు, అట్టి కాలయందు ఆఅర్బింపబడ్‌న న్తూవ నేడు వెషావరు [పాంతమున మనకు కన్చించుటలేదు. కాని ,(పతిరూపమునకు చై త్యమనియు వ్యవహారనామములు కలిగినవి తల్లీ -ఇ-బాహి అనుచోట అంతగ శిథిలముగాకుండ ఉన్న ఒక అట్టి చై త్యశాలలు, బుద్ధుని నిర్వాణమాదిగ, పల్యుపాంతమ న్తూపమునుబట్టియ, (యమొక్కుబడి చెల్లింపుక్తై ఆనాటి దౌద్ద లందు నిర్మింపబడియుండెడివనియు, సాంచియందును సారనార్‌ వజలు ఆటనట రూపొందింపజేనిన అల్బన్తూవముల ఆకృతుల లోను కన్పట్టు కొన్ని శీథిలములు, అశోకునికాలమున ఆపరే వలనను ఆ ఉన్నతన్తూవ నిర్మాణరీతిని [గహించుటకు మార్గ శములందు నిర్మింపబడిన చైత్యళాలల అవశేషములే కానగు మేర్చిడినది. సాంచిలోని న్తూవమునకును, తళ్త్‌-ఇ-దాపాలోని ననియు వండితుల అబ్మిపాయము. కాని ఇవుడు కన్న, న్తూపమునకును మధ్యగల భేదము వై చ్యితమువలన నువిది ఆ యుగవు, చ్లైత్యశాలలలో దాదావుగ అన్నియు, కొండలలో తము కాగలదు, తొాలువబడిన చైైత్యశాలలే. వీని రూపురేభలను బద్టేచూత, 108

భావవికనన యుగము ఇట్టీవి తొలుత కొయ్యతో నిర్మింపంబడుచుండెడివనియు, ఆ దారు తుల భావన, చైైత్యముల తొలిరూవములు, నీవోరులోని గియకు శిల్పమునే అనుకరించుచు, కొండలలో ఆట్టిశాలలను తొలుచుట నమీపముననున్న బరాబరుకొండలలోని గుహలందు, కననగు కమళః వాడుకలోనికి వచ్చెననియు విశదమగుచున్నది. కాల నని చర్మితకారుల అభ్మిపాయము. ఆ కొండలలోని నుదామ .కమేణ ఇట్టి అనుకరణ నన్నగిల్లి వై_తళాలలను కొండలలో (న్యగోధ) గుహ (చి. 80) ఇట్టిది కాదగును, ఈగుహను తాలుతుట యనునది. ఒక (పత్యేక కుళలతగ రాణింపునకు ఆ జీవకులను జైన సారవదాయమువారికై అశోకుడు తాలి వచ్చినది. అట్టి అనుకరణనుండి ఈ వాస్తురీతి విభిన్నతను వించినటుల తెలియవచ్చుచున్నది. ఆర్జించుటలోని _కమపరిణామమునుబట్టి ఈ వాస్తు?ల్బ,వ్మకియకు నంబంధించిన చార్మితకగతిని నిర్ణయించుటకు అవకాశము లవించినది. లం శో య. త్త ౮౫ న. గతిన ఇట్టిచ్తై త్యశాలను తొలుచుటకు ఒక ,(ప్రత్యేకలక్షణముగల ల్‌ో సు పూతా తనా]. క శల కావలయును. అట్టి ల పడమటి కనుమలలో ఎక్టువగా కాన |. (1 యి బాటా నగును. అందువలననే వై త్యశాలలలో అత్యధికథాగము ఆ (టం లా | | హ్‌ న కనుమలలోనే కననగుచున్నవి. కొండలలో ఇట్టి చైత్యశాల ల. లను తాలుచుటను ఆనాట బౌద్భలు ఎక్కువగ అభిమానించి ననన టు మల రనియ తోచుచున్నది. మట్టి, ఇటుక, రాయి మొదలగువానితో స్యష్రసస్మస్వ్వా నష్ట మైసున్న వేరుగ నిర్మించిన వైత్యశాలలకన్నను, కొండలలో తొలువ స [ చ ? ఎమ్మె బడునవి ఎక్కువరాలము మనగలుగునని వారు భావించుటయే స ం 9 హా య. న. అందులకు కారణము కావచ్చును, ఇందువలననే దాదాపువేయి స్‌ (/ న్‌ స్ట మేంగ్లకాలము బౌద్దులను, వారిని అనునరించి తరువాలికాల న స్త మన హిందువులను, జై నులును ఇట్టివాన్తురీతిని ఆదరించిరి. న్షాక్టన్న నప నై ] [హా ఆది ఒక కాకతాశయ సంఘటనయే కావచ్చును; కాని న్‌ సల వౌద్దుల చైత్యకాలా విన్యానమునకు క్రై 9స్తవుల చర్చితో చాల చ్యితము-ర0* బరాబడలోన సదామగుహం=ఖండరము, విన్యానము పాద్యశ్యము కలదు; అంతియేకాదుు అందలి వివిధభాగముల వాడుకలోకూడ ఆరెండింటిమధ్య వింతగొలువు పోలిక కన్పట్టు ఈగుహలో రెండువిథాగములు ఒకడాని వెనుక వేరాళటి చున్నది. కాలరీత్యా ౩ 9 నవులచర్చికన్న బౌద్ధుల చైత్యశాల కననగును. ఇందులో. వెలుపలి విభాగము దీర చతుర్నసా పాచీనతయందు మిన్న, కారము, లోని విభాగము వలయాకృతిలోనుండు ఒక గది. ఛైత్యశాలయందు. దీర్చ చతుర్వసాకారపు ఒక హాల కొనన _ఈరెండింటిని విడడీయుచున్న బలమగు రాతిగోడలో ఒక చిన్న చలయాకృతితో ఉండును, ఈ హాలును రెండు_స్రంధ్యశేణులు ద్వారముకలదు. దీని ద్వారా వెలుపలి ధాగమునుండి లోనికి నిలువుపాటున మూడు కచ్యలగ విభజించును. మధ్యకతృయే పోయివచ్చుటకు వీలేర్పడుచున్నది. వెలుపలి విభాగపు వైకప్పు నాభిక (నేవ్‌), _పక్కలనుండునవి పార్శ్వకములు, కొనన వల _లోవంపుదీరి ఉండగ, లోని విభాగము వైకప్పు ఆర్ధగోళాకారవు యము తిరిగినచోట యావ్సీ (గజ పృష్టాకారభాగము) ఏర్పడ్‌ " గుమ్మటమువలె రూపొందింపబడినది. ఇక ఈగుహయొక్కముఖ ఉండును. యావ్సీయందు (క్రైస్తవుల చర్చిలోని స్థండిలమునకు ద్వారపు ద్వారళాఖలు కొలది ఏటవాలుగ ఉండునటుల చెక్కబడి దిదులుగ) న్లూవపు అర్బారూపము ఉండును, పార్శ్వకములు యండుట చూడగ, దారు నిర్మాణమును అనుకరించుట ఇందు యాప్సీని చుట్టివచ్చునటుల రూపొందింపబడుటవలన (ప్రదక్షిణ జరిగినదనుట సృష్టమగును. దారునిర్మాణమున వైకప్పుబరువు వథము ఏర్పడి ఉండును. అర్బాన్తూవమునకు అభిముఖముగ _ద్వారమువై ఎక్కువగ వడకుండ ఉండుటకు, కొలది వాలుగ చై త్యకాలాముఖద్వారము ఉండును, ద్వారము ఆమరియుండుట సాధారణముగ కనృట్టును. వైత్యకాలా నిర్మాణమున వై వాన్తురీతి స్థిరతను ఆకర్షించు బరాబరు కొండలలోని వేరొర (పముఖనిర్భాణము లోమశ టకు ముందుగ ఎన్నియో పరిణామములకు లోనైనది. బహు[ళః బుషిగుహ (చూ) ఇది అనంపూర్ణము; నిర్మాణకాలమును నిర్ధిష్ట ఇట్టి చై త్యముల తొలుతటి రూపములు యీ పూ. 8వ శతాబ్దము ముగ తెలిసీకొను వీఎలేకన్నను మౌర్యుల కాలమునకు చెంది ననే ఉండియండుననియు, ఆనాడు బౌద్దమతముతో నిమిత్తము. నదిగ మ్యాతము చెప్పదగును, ఈ గుహయొక్క ముఖతలము లేకనే అవి దేశమున ఆదరణ పొందియుండవచ్చుననియు పండి నందు నగిషీపనియు, అలంకరణయు చక్కగ కుదురుకొనినవి. 109

భావవికనన యుగము చె తుకాలలందు విరివిగ అనుసనరింపబడిన ముఖతలాలంకర 9వ గుహయందలి చైత్యశాలయు, ధాజాద్రైత్యశాలా వాస్తురీతికి ఉప్వరవడి దిదినది ఇదియే అని చెప్పవచ్చును. చెందినవిగనే పరిగణింవ దగియన్నఏవ. ఈ వాస్తు2లి విదిశాః చైత్యకాలా నిర్మాణ వరిణామమున తొలుతటిదళ, పూనాకు నాసిక్‌ వైత్యశాలలలో పోషితమై కార్లే వద్దనుందు చైత్యశాంలో ఉత్తరమున జున్నార్‌వద్ద్‌ ఉన్న చై త్యశాలయందు, కననగును, పరిణతిని ఆక్టించినది, వీనిలో కడవటిది పరిమాజముననేగా: త్త ద ఉన్ని ౨ గ్‌ | య వ. ౮ గ... [] / 1. ౦ఢిం 4 44 / న్మితము-రి1 జున్నాపవరనున్న వృ త్తరావగిహ విన్యానము, అంగకము ఇందు అర్భాచైత్యమును పరివేష్టించి 12 స్తంభములు కలవు. రమ్మతయందును, భారతదేశపు చైత్యశాలలందెల్ల _వముఖముగ మధ్యభాగము గుమ్మటపు కప్పుతోను, పార్శకము అర్ధగుమ్మ పేరొందినది (చూ కార్రే చైత్యశాల చి 82). 13+ఆ. పొడవు, టవు కప్పుతోను ఆచ్చాదింపబడినవి (చి 6). నుదామ గుహలో వలె ఇందు రెండు విభాగములు కనబడవు. అంటేకొాదు, కొండ ళ్‌ ల నో (వక్కన కొలదిగ తొలుచుటకు బదులుగ, లోనికి విరివిగ న! తొలుచుటయు ఇందు కననగును, మాం వమా సానా తరువాతి పరిణామముగ చెప్పదగినది పూనాకు నమీపము ఇ మ 11101112) ల్‌ |! | ననే కాజావద్దనున్న చైత్యశాల, ఇందు 27 ్రంధము న. స! ద్దనున్న చైత్యశాల, ఇం సంధములు ||! 15 కళ (కక కక గళ్‌ న్‌ నాధికి పొడవునను, అర్బాస్తూవమును చుట్టి వచ్చునటుల, నెల బు న కొల్పబడినవి, ఇందువలన నాధికయు, పార్శ్వకములును ో రూవుగొనినవి, స్తంభములు అష్టకోణకములు, వైన భోడర " గే గే న రితి వైకవ్పు అమరింవబడుటయేగాక, దానికి ఆనుకొని :ట్రైన్లీ నాం వ లోవంపుకమ్మీలుకూడ చెక్కబడినవి, ఒహుళః చారునిర్మిత ఇ! జై తగ కు [1 వైైత్యశాలయందు గొట్టి తోవంపుకి మ్మీలు ఆవశ్యకముల్తై ఉండి న త్త? యుండును, కొని శిలయందును ఆనుకరణరీతిలో ఆ(ప్మకియ కా. శతక ఇ 59 ఇళ ఇ ఇకక 30క స“ అనునరింపబడినది, చైత్యశొాలాముఖతలమున చక్కని నగిషీ నో డి నననోననొ నా న్ళన్ళనమటలో వనియు, అలంకరణయు కనవచ్చుచు. లోమళబుష్‌ గుహాముఖ తలపు అలంకరణకన్న ఈ అలంకరణ ఎక్కువ రాజింపును చ్మితము-కివి కార్లే చై కాల, ఖండకమి, ఎగువవిాం నమ నంతరించు కొనినెది. శ5్‌ అ. వెడల్పు, 45 అ. ఎత్తు కలిగిన ఈ చైల్మశాల ఆవజ్‌ కొండానేవద్దనున్న చ్చైత్యశాలయు, భాంగేష్‌లోని వితల్‌ కొండలో, చర్కని వనితనముతో తొలువఒడినది,. వావ న! నా బోరా వద్దనున్న వై త్యశాలయ, అజంటా వద్దనున్న గుహలలో శ్రైలినిఐట్టియ, ఆవటి కాననముల రివిని ఆనునరింవియి. 110

భావవికనన యుగము ఈ వ్రైత్యకాల (కీ ₹. రెండవ కతాట్టికి చెందినదిగా నిర్ణయింప మున, గువావిహోరములట చక్కగ విశదము చేయచున్నవి, బక్తినది. ఇందు భాజావద్ద రననగు విహారవాస్తువు, [రమముగ తక్కిన కన్హేరివద్దను, దొరంగాబాదువద్దను ఉన్న చ్లైత్యళాలట వానికి అనునరణియమైనటుల కన్పట్టుచున్నది. ఈ యగముననే, ఆతర్వాతి కాలమున, నిర్మితములైై నవి, ఈ థాజావిహరమున ఒక చతుర్యనప్ప, లేదా కొలదిగా విహారము ఏ విహారమునకే సంభారామమనియు వ్యవహార నిిగివిమీరిన, కేర్యదశాలయు దాని పురోభాగమున స్తంభముల నామము కలదు బార్టలతోపాటుగ జైనులును ఇట్టి నిర్మాణ అక్థమంటసమును, తక్కిన వైపుల శాలలోనికి తెరచికాని ములను ఆవరించిరి; కాని (ప్రస్తుతమున బౌద్ధమతమునకు యుండురీతిగ కొండలోనికి తొలువబడిన అరలును 3లవు, సింబంధించిన విహరములు మ్మాతమే లధ్యములగుటవలన ఈ కాలలో కూర్చొనుటకు అనువు ఒల్రలును, ఆరలలో శయ్య కథనము వానివరకే వరిమితము కాకి తప్పదు. టను రాతిలో అమరింపబడినవి “కన్తుకకారంభము నాటికి విహారపు విన్యానము ఆనాటి నంవన్నుల నివానగ్భృహ ఇట్టి శైరిలో విచార నిర్మాణము ఎల్లెడల ఆదరణ ప్యాతమైనది. విన్గానమునే అన్నివిధముల అనునరించినది. ఆనాటి కొన్నియడల స్తూపములకు అనుబంధములుగ వివోరము౬ నంపన్నుల గృహములు లోగిలి వర్దతిలో నిర్మింపబడెడివి, నిర్మితము లయ్యెడివి. ధాజావర్ద ఉన్న అట్టి విహారవు వినా ఈ 0 ల ల గృహావరణను పరివేద్దింం ఒక జాహ్యప్రాకారము, ఆప్రారా సము, వి తమునఎదు చూపబడినది. (చూ చి, 680, అజంటా కపు ఓకవెపున తలదాశలి, లోన తక్కిన (ప్రాకారరడ్యము లవై చూరులను కలిగ లోనికి తీర్చియండు వసారాలు, ఆ ్ట్రన ను ముం నన హూ స్‌. న సా స ్న న న్న వసారాలచే.. చుట్టుముల్టిబడియండు. చతుర్వన్మపాంగణము _ న్వపాన్యే వనన తై ప్న హా చల ఖలు శ ఖ్‌ గ స అనునవి ఆ గృహముల ముఖ్యలడణనులు, విహారమునగూశ తె సి కిచ్చి టవ స్మ క్లే శః క్ష స న స స య టా ట్ర! శన న ఈ విధాగములే కననగ.ను తొలుర ఈ విోరములు రాతి వ్‌ నై న్‌ చ వ్వ్‌! తోనో ఇటుకతోనో నిర్మెంవబడిన భి త్రిమూలమువఎ కొయతో ౨ స. | ణ్‌ ష్య య టై ఎ న ళ్‌ ్ట ్‌్‌ న్‌ నిర్మింవబడెడివి కాల్వరమమున అట్టివానిని ఇటుకతోనే, సే లహ యమా ఆంతరువులతో నిర్మించుట జరిగినది. అట్టి తొలురటి విర సు నమ శో నన న న డె! ్యి ముల ఆటనట కనబడుడన్నను, అందు చాలవరకు పునాదులు స నటం గ క క్ష స్‌ న్‌ సని | ద్యాతతన సం ఎన మ్యారమే మిగిలి ఉన్నవి అందువలన వానినుండి తెలియనను ని బుయిమే ఉయా ౯న [క్రై విషయమెటిదియ కనబడడు, న క్ట శ [స్తై లబ గ్‌ ] గ్త్‌ గ్‌ ఇక కొండలలో తొటవబడిన విహారములవలన వాని వాను పనే న క ర్య శన క భే స త్న [ష్తరకాడడడడానంరంరంయం నుట స్‌! కితిని చక్కగ గహించుటరు వీలు కలుగుచున్నది. ఇల్టివి. ము చమమమో ఓ సవ విరివిగ కనబడుచున్నవి వీనిలో బరాబర్‌, నాగాదనీ 1 డొ చితము= భాదా, చిన్నవిలోరస విశ్యానమ కొండలలోని విపోరములు, చార్మితకముగ, తాలుతటి. వర్గము ఎ న నకు చెందినవి, బరాబర్‌లోనివి ఆభోరుని కాలమునకు చెంది కొండానే, వితల్‌భోరా, నాసిక్‌లలో ఈవిధముగనే చ్రైత్యములకు నవి, ఇక నాగార్జునిలోనివి ఆశోకుని తరువాతి వాడగు ఆతని అనుబంధముఎగ వివరములు కలవు వీని అన్నింట ్రంభ వంశీయుడు దశరధుని కాలవుపి, ఒరాఒర్‌లోని సుదామ, ములు కల ఒక ముఖమంటవము దానివెనుక సంభములులేని లోమశబువ్ని గుహల వాస్తురితి ఇదివరలో (పు. 109) పేర్కొన ఒక చతుళ్శాల, చతుక్శాలలోనికి పవేశమొనగు లోవలిఆరఒను దిన ॥ జజ మె లలి జ ం నా ణి ది. ఇక పవైరెంద. (పాంతములరోని తక్కినవిబోరములు కననగును అయితే గాన్‌క్‌లో ఇట్టి నిర్మాణరీతి ఒక [క్రమ ర చతుర_సాకారదావమున కొండలలో తొటవబడి, భోడక వికననమును పొందినది. అచటి మూడు గుహటలో ఒకనూతన డీ జ జో నో రీతిలో. వాని వైకవ్వు నంతరింవబడినది. లోవరిగోడట, రీతి కననగును. ఇవి[కీ ౪. రెండవ ళాల్దికి చెందినవిగ అళాకువి _స్రంధమువరినే, న్నిద్ధత కలిగియన్నవి. ఈగిహ. నంధావితములు. స్తంభముల అర్ధమంటపవు ముఖతలదృక్వము ల౯€ కొన్నింబియండు ఒకవైపున ఒకవేదికయ కననగు రమ్యతతో పాటుగ ఉదా త్రరనుగూడి నంతరించుకానుట ఇందు చున్నది. ధువనేశ్వర్‌ సమీవమున ఉదయగిరి యందును కననగును శందగిరి యందును :ననిగు బైైగుల. గుహలను వైవాని కార్లే (చూ) వద్ధ రాతిలోనే తాలువఐడిన ఆంతరువుల విహా వౌాలమునకు చెందినవియే (చూ; ఉదియగిరి, ఇండగిరి) రము కాననగుచున్నవి. ఈ ఆఎతరువుల విచోరవద్ధతియే విహోరచాస్తవున వచ్చిన _కమవరిశాకుకితిని, వశ్చిమధారత రరుదాత ఎక్కువ వరి=తిని ఆర్డించినది 111

భా వవికనన యుగము రాజాతో! రా తగా గా |||. 15. గ11111 క్రశనాతా 11 మం టం. నూ! (సన. ర. ఆక్‌..01! మన నా క ట్‌... లాలా గం చు శారా సతు కుక గ న స పా ) పం యణ? నాట నూ నం తల పనన. న ్‌ శయ ఎ ఆడా + ల న్‌ న్‌ు చయ నా | ల స న లాం తాం న న న న ర. కా. కః నాల ననా “డడ _ శన వినణి ను వి వా యాల లాయ స సం యాయ సా? సా చాచా గా! క్లో లాలా రో! | డా గా ॥ || కనా! ఇక | యయా | శ క్‌ ॥ే శే ః | టయ. కతననననననక్‌ చ్మితము. కిల్‌ సాంఎలోని ఒక వరారన ౨ఆఎయము వైన బావకి మర్యన ఖండకము,. దిగువ. విన్యానము 114

భావవికనన యుగము. నిర్మాణావితి, సాష్టవము, అమరింపు చక్కగ నెలవు కల్పింయ మందిరము (చూ+ చి. 668) 2 భూమారాలోని శివాలయము కొనినవి (చూ. చి, 07) (ఈ రెండును మధ్యప్రదేశ్‌కు చెందినవి)

ఈ శీతికే చెందిన మరికొన్ని ఆలయములు మధ్య పదే? సెంగాలులోని దినాజ్‌ప్లూర్‌ జిల్లాకు దెందిన వై(గామ్‌లోని లోని తిగావా, వరాన్‌లలో కననగళున్నవి ఇట్టివే ఆగు కొన్ని పావీనదేవాలయము ఈ రీతికి చెందినదిగనే కన్పట్టుచున్నది, ఆలయములకు చెందిన శిథిలముల నాచ్చ్నకురారా, గారవా, ఈ రీతికి చెందిన ఆలయమున గెర్భగ్భహము, చేరాక బిల్‌నద్‌, భోహ్‌ మొదలగు. కొన్ని వదేశములందు కననగు మందిరమచే, పరివేష్టింపబగియండును. గిర్భగ్భృహమునరును, చున్నవి, కొని, ఆ ఆలయములు ఇటుకలతో నిర్మింపఒడి ఆ మందిరమునకును వై కప్పులు చదునుగనే. ఆమరియుం ఉండుటవలన కాటోలును, ఆ ఆలయముల విన్యాసాదులు మనకు డును. అందువలన విన్యానరీతిలో ఒవ్‌ వెర్ద చతురనమధ్య తెలియజేయగలుగు నిదర్శనములు అట చక్కగ లభించుట మున చిన్నచతుర్మసము నెలకొనినటుల కనృట్టును. చిన్న లేదు, చతురనము గర్భగృ్భృహమునకు చెందినది. డీనిని వరివేష్టిం

ఇక పై కితికి చెంది, సురచ్నితస్టితిలో, నేటికిని కనవచ్చు చిన మందిరభాగము, ,[పదక్షిణపథముగ ఉపయోగించుటకు సాంచి, తిగావా, ఏరాన్‌ దేవాలయములలో ఒక (కమపరిణామ అనువుగ తీర్మియుండును. పెద్ద మందిరమునకు చేర్చుటకు గతి దృగ్గోవరమగుచున్నటుల ఓక నువనిద్ధ పండితుని అభి వెలుపలనుండి మెట్ల్యశేణి అమర్చబడి ఉండును. పదవిణ [ప్రాయము అయాదేవళముల ముఒఖమంటప స్తంభవు ఘంటా పథమునకు వెలుతురు చేరుటకు అనువుగ పరివేస్టకమందిరవు రూవముకుటముల _ వ్యానములకు ఎత్తులతోనుండు నిష్ప త్రిని నాలుగు గోడలలో పైభాగమున రాతీలోనే గవాడములను అమ అనునరించి, ఆయా ఆలయముల నిర్మాణకాలముల వరునను అకాడ ర్‌ ఆయన నిర్ణయించుటకు యత్నించెను. ఆయన అనునరించిన గ! ఈ విధానము దోషరహితమని అనుటకు వలనుపగకున్నను, శి! ఆయా ఘంటాడూవమకుటములందు [కమఃః రనవచ్చు అలంక ౮ క్‌ వ్‌ రను కొంతవరరు ఊహించవచ్చుననుటలో యథార్థము. కొంత క్‌ త్‌ క్‌ కలడు సాంవిదేవాలయవు ్తంధమకుటము. ఏట్టి అలంకరణ క్స్‌ యను ఎదుగనిది. తిగావా ఆలయ సంధమకుటమున ఆలంకరణ ప్రా] ఘు తొటతగ కావు కల్పించుకొని, తదనంతరమున వరాన్‌ డేవళవు న ననారతక నంధమకుటమున [పొతతను నంతరించుకొనినటుల చూవరు.. చి[తము = కిరి గాచ్చ్నకుకారాలోని పార్వతీ మంచిరపు విన్యానము అకు సునృష్టము. తిగావా దేవళమును నమ్ముదగుప్తుని రించి ఉండుట కననగును. నాచ్నకురారాలోని పార్వతీ ఆలయ (కీ. ఈ. 355-375) కాలపుదిగ ఒక పండితుడు నిర్ణయించెను. మున గర్భగృహవు గోడలలో రెండింటనైతిము. ఇట్టి గవాక్ష కావున సాంచి నిర్మాణము అంతకు పూర్వముననే రూపుగొనె ములు కలవు (చి. లో “*" అను సంజ్ఞచే ఇవి నూచితములు)- నని చెప్పవచ్చును. వీనిలో కడవటిడగు ఏరాన్‌ నిర్మాణపు వాస్తు దేవాలయ పురోభాగపు మెట్లకు పారుతవ్పని రీతిలో వరివేష్టక రీతియే, తదనంతరకాలమున, భారతముననే కాక ఆగ్నేయ మందిరపుద్వారమును, గర్భగృహద్వారమును తీరియండును, ఆసియాయండదును, (వముఖప్మాతను నిర్వహింపగలిగినది. దావాపుగ ఈ రీతికి చెందిన ఆలయములన్నియ, ఆ కాలమున,

దేవాలయదాన్తువునకు వీజరూవము వె వాస్తుకీతియందే 5ల అటులే నిర్మితములైనను, కొన్ని-టమాతము కొలదిమార్చులు దడనుట యథార్హము. ఆలయమున ముభ్యాంగములగు గర్భ కననగపచున్నవి. ఆందు ముఖ్యముగ వేర్కానదగినది గర్భ గృహము, ముఖమంటపము కుదురుకొని ఉండుట (వృపథమముగ గృహము చేరొక ఆంతదవు నిర్మింవబడుట, ఇట్టిది నాచ్న ఈ డీతియండే కనవచ్చుచున్నది ఈ నిర్మాణరీతియే, ఆతరు కురారాలోని పార్వతీమందిరమున కిననగును ఇందువలన వాత హిందువుల గుహాలయముల (లయనముల) యందును దేవళపు ముభోన్నతి ఉదా త్రముగ కనృట్టగలుగునను భావనలో అనుసరింపబడినది. ఇందులకు ఒరిస్సాలోని ఉదయగిరియండు ఈ మార్చు కొనిరాఒడి ఉండును. కననగు రెండు గుపహలయములగు నిదర్శనములుగ (గహింవ వై పార్వతీమందిరము తరువాత భామారాలోని శివాలయము దగును. నిర్మింపజగిఉండంట అందలి రమణీయ శిల్చాలంకృతి నృష్టము,

రెండవ రితి; ఈ రీతికి చెందినవానిలో, చారితకరీత్యా సేయుచున్నది. ఈ ఆలయిపు నిర్మాణమున వరివారాలయముల తొలతగ వేర్కొనదగినవి 1. నాచ్నకురార్‌లోని పార్వతీ నిర్వాణమను ఒకమార్పు _పవే* వెట్టబడినది. పరివేష్టక

115

భావవికనన యుగము ప్రదక్షణ పథము | ళ్‌ 'సపకముఖవింగము... టం (| ॥ య | స | ? చ్ది .' గర్హగుడాదము || చ | [11 ణం... న్‌ | ॥॥ ('శ్రుదక్షణ వధము దుండపను ] [కా ఈ 1 . ] నో గ్గ ద్ద నో | | స్రీ య 4 ళ్ళి చ్చితము = 67 ధూమారాలో న ?వాలయపు వన్యానముం 116

మందిరమునకు చేర్చు సోపానములరకు ఇరువైపుల ఒక్కొక వై రీతిగనే ఈ యగాంతమున మకీ శ 7వ శలాస్ది పూర్వ వరివారాలయము కన్పట్టుచున్నది (చూ. చి,87) ఈ రెండును ధాగమున నిర్మితమురై నేడు ఉపలబ్ధములగివానిలో పేర్కొన వరిమాణమున వాల చిన్నివియే అమినను ఈమార్చు ఆలయ వగినవి అయిహోల (చూ) నందిలి లాడ్‌ ధాన్‌నుకి కొంచె నిర్మాణరీతికి ఒక _కొత్తదనమును చేకూర్చినది. ఈమార్చునే గుడి ఆనునవి. ఇంకను ముందునకు కౌనిపోయి, ముక్యాలయము నమీపమున మూడడరీతి; ఈ రీతి ఆలయమల విన్యానవానను, శనిని | క నర న 1 బై? | ॥ | | లో లతచనటుతానాయతా క లు వు టలు ఎ ల వం /| "కయ కక క | 1 | | శ? ు 1 ల్‌ స్ట | ॥ 1 | స చ | రా | . య సః పునాదిగోడ హై! | న] చలాానాోాాంాన నా | 1 న బ్‌ాాా [1 ౮ | కావా కా ఇ వ చై 1 | ] శన స్ట్‌ 11 | £ | ఎ వ | శః శ్‌ | [1 న | వనక ॥ స్స " | క | యం 2 య ః ఇ గ. న యాను వు ఏ గరగ దాము [ * ల దుల్‌ సలీకములు (| 7 హ్మ్‌ ల 1 1 క హమ్మ” ఇ గో క లలా | / క మ లాయాలాలాలా ల్లో | ఆ ళీ . జే నే | శి వ నష స బేలా వా ం ౯ ॥ | 4 సన నిం (ఇ! / | ణ 1 నం చ || | | ॥ | వ న ( (న సె | 1 స గస్తాల | స. ॥ | ల ో ష్‌ ప 1! ;, ముఖమందపదు ఎన య న. ౧ లై హ్‌ న. ౯ | స క | స శ | ॥ య్‌ త న | ॥ శీ చై లా లె “ ము | | | లా చి లాలో | పీటల న డు యాకవాాటాలాా. జాతీ . | 11 1] [1% శి ₹ చమ = కి వతర్తామలోరి ఒలదు _ విగ్యాశనముం నాలుసు దిక్కుల, దిక్కున కొఠటి చొవ్పున, నాలగు పరివా౨ా ఆమరింపునను మొదటిరీ3కి ౧న్నిహితరములున ఉండినను, అయములను, చిన్నపమాణమున, నిర్మించుట నలండాళో, అందులకు మార్చులు చేద్చలు వెక్కు ఇండు కననగుపు. అక్టి _తవ్వుకమున వెలువడిన ఒక శిధిల దేవాలయపు నిన్యానసమన, చేద్చలలో ముఖ్యముగ పేర్కొనదగినది శిభరపు ఆమరింపు. వనిన్తైనది, ఇద్టి నిర్మాణమునే *వంవాయతన” మని వాన్తకాత్త్ర. నర్వోన్నతుడగు. వరమేశ్వదని ఆలయము ఉన్నళముగ ములు వేర్కొనుచున్నవి. ఆకనమునంటురితిగ ఉండుట నముచితమను ఆరాండడు ఈ (17

భావవికసన యగము చేద్పనరు కారణమై ఉండును క్రీ.శ. ఆయిదవ శతాచ్దికిచెందిన గర్భగ్భహపుగోడలు అనలంకృతములేయైనను, ద్వారమన్న కొన్ని శాననములలో ఇట్ట దేవాలయ శిఖరములను కైలాన పార్శ్వమున తప్ప తక్కిన మూడింట భిత్తసడ్యములమధ్య శిభరముతో నరిపోల్చుట కన్పట్టుటవలన, అంతకు అనతి రమ్యముగ అమర్చిన గూడులవలన ఆ కొరత కనరాకున్నది కాలము పూర్వముననే శిఖరమును గర్భగృవాముపై ఎత్తుగ ఇందులకు తోడుగ ద్వారమునైతము చక్కని శిల్పములళో నెలకొల్చుట మొదర్తైయండునని భావించుటకు అవకాశము అమరియన్నది. గర్భగ్భృహపు గోడల వైఠభాగమున ఒకవ్వ కలడు. కాని ఇప్పుడు ఉపలబ్ధములగువానిలో ఆరవళతాద్దికి బంధమును, ఆందు ఆల్బప్రమాణమున రమ్మముగ తీర్చి డి పూర్వపువి ఏవియ కనరావు మూడవరితికి చెందిన ఆలయ బడిన గూడులును కన్పట్టును. ఈ పట్టబంధముపై జమి! ములలోనెల్ల, కనబడుచున్నంతవరకు, ప్రాచీనతమముగ కపోతమును, దానివై శిఖరమును ((వపస్తుతమున శిథిలావస్టలో పేర్కొనదగినడి, ఉత్తర్మపదేశ్‌లోని రూన్సీ జిల్లాయందలి కన్పట్టుచున్నవి. ఆంతకంతకు వైకిపోయినకొలది విన్మః దేవఘడ్‌లో ఉన్న దళావతారదేవాలయము (చి, 68). దానికి తగ్గిన రాతివరుసలచే ఆ శీఖరము రూపొంది, తుది పరిష్కరః సమీచకాలముననే రూపొందినదిగ భావింవదగునది థీతర్‌గావ్‌ వలన, కోణపుటంచులుకలిగిన ఒకవిరమిడువలె కన్పట్టుచుండె!

• ఇ దని ఇప్పటే శిథిలరూపమువలన అర్హమగుచున్నది శిఖర్యాగవ 11౬ ఏతీరున ఉండెడిదోకాని దానిరూపము ఈ శిథిలముల వలన గైరాలానానాడారాడా రాయా. డాకాలాడారారాడ్యా తెలియవచ్చుటలేదు / - భీతర్‌గావ్‌లోని ఇటుకరాతి ఆలయమున ఒక చతుర్ననవ ॥ భారాల | గర్భగృహమును, అట్టి ఆకృతిలోనేఉండు ఒక ముఖమంఓ | ర్‌ి | వమును కన్పట్టును వీని రెండింటిని కలుపు ఒకనడవయున [రాం క లో య! గయా కలదు గర్భగృహమునకును,ముఖమ:ట పమునకును వైకవ్బ్చ ౬ 0 | గల్‌ గుందాజు (గుమ్మటవు) రూపమున నిర్మింపబడగ, నడవ వై | జ! (| || కవు ఆర్ధచందాకారవు వంపు కప్పును కలిగియన్నది ( ప టం! ౧ (యాల గర్భగ్భృహమునకు వైన ఒక అంతరువునైతము కన్పట్ల | 1 చున్నది. దానివైకప్ప పస్తుతము లేకున్నను అదియు గుందాజు | ర ౦“**8. | టాపముననే అఆమరియుండునని భావిచచుటకు అవకాశమ | స్త | కలదు. న. వైదేవాలయవు భూవిన్యాసము చతుర్యనరూపమున ఉన్నను, [౯ కోణములందు... జమిలితగ్గింపులవలన, మూడువక్కలగోని టో లందును, ముఖమంటవమునను, (పవ్మేవకములు ముందునప చ్చితను 09... దేవకడ్‌లోని దకావతారాలయవు విన్యానము చొచ్చుకొని వచ్చినటుల రూపొందినది గోడలు చక్కగి కుదురుగ నిర్మితములై వాని ఎగువభాగములు, కుడ్య స్తంథమం లోని ఒకఇిటుకరాతి. ఆలయము (చి 68). ఈకోవకుచెంది, మధ్య ఎడనెడ అమరింవబడిన నమలంకృత మృతృలకమజ ఈ యుగాంతమునరూపొందినవిగ పరిగణింపదగినవి. 1 బుద్ధ గల, పట్టబంధములచే రాణించుచుండుట కననగును. ఈ ప గయలోని మహాబోధి ఆలయము. ౨, నాచ్నకురారాలోని మహా బంధమువైని జమిలికపోతమున చక్కానిపనితనమును వ! దేవాలయము $, పథారిలోని ఒక (పాచీనాలయము. వరచురీతిగ ఇటుకరాతితో చక్కని పట్టబంధమును, దా" ఈ రీతికిచెందిన వై ఆలయములలో దళావతారాయ యందు మృతృలకములును, రమ్యముగ లెమరింవబిడివవి మును, భీతర్‌గాఎలోని ఆలయమును, ఆకితియందలి _పముఖ వైన పేర్కొనబడిన జమిలిక వోతము పై శిఖరనిర్యా లషణములను అన్నింటిని, పుణికిపుచ్చుకొనినవి కనుక వాని ఇము మొదలగను పరునపె వరునగ, అ=తికంంపి వరిశీలనవలన అ లక్షణములు నువేద్యములు కొగలవు. ఒక క్‌ మరీతిలో అన్నివై వుల వి సృృతిత్తునటుఐ, కటదిడేవై దళావతారదేవాలయపు భిత్రిమూలవీరము చాల విసృతము, రట్టుబడిని అమర్చుటవలన ఈ శిఖరము హీపొందినది" ఆంపి ఉన్నతము. దిగువనుండి దీనివైకి దేరుటకు (వతిపార్శ్యుపు వలన వైకిపోయినకొలది శిఖరము కొనదేటటకు వీలు ఏర్పకీ మధ్యకాగమునను సోపాన్నళేణులు నిర్మెంవబడినవి ఈ వీరవు నది. ఈ శిభరమునైతము శిధిలరూపముననే ఉన్నది? నాలుగువై పుల శల్చితమూర్తుల పట్టబంధముల కన్నట్టును. ఆగము ఏతీరుగ రూపొందింవబడినదో విశచమగుటలేమి 118

భావవికనన యుగము

బుద్ధగయలోని మహాబోధిఆలయమునకు ఆంతటంతట తద మణియార్‌మర్‌ అని నేడు వ్యవహరింపబడునది _- ఈలమష్షణ నంతరకాలమున, కొన్నిమార్చులును, మరమ్మతులును జరిగి ములనుకలిగి, వర్తులాకారమున నిర్మితమై, నాలుగు దిక్కులకు

యండుటవలన దాని తొాలుతటి. వాస్తువిన్యాన, రూపరేఖలను పొడవుసాగిన చిమ్ములను కలిగియన్నది. చక్కగ వివరించుటకు వలనుపడకున్నది. కాని ఇందలి శిఖర పైరీతులలో తొలుతటి మూడు మ్మాతమే పలువిథధముల శితిలోని కొన్నిలచణములు - శిఖరమున వేర్వేరుసోపానము మాద్చుకూర్చులతో, ప్మకియాభేదములతో భారతదేశమున తద లందు అన్నియెడల కోష్టక ములు, వైన ఆమలకము (ఉనిరి నంతరకాలపు ఆలయనిర్మాఐముల సర్యవపదాయములరు బీజ కాయవంటి ఆండము) అమరింపు, గర్భగృహమున వెలుతురు ధూతములైనవి. ఇటుల యాపొందిన నంఎదాయములను బారుటకు వీలుగా శిఖరపురోభాగమున నన్నని పొడుగుపాటి. కొందరు (పాచీనవాస్తుకా స్త్రజ్ఞులు నాగర, దావిడములను కండు జాలకము - [క. ఈం 7వళతాల్దిలో హ్యుయెన్‌త్సాంగ్‌ ఆ దేవవ సంపదాయములుగను, మరికొందరు నాగర, వేనర, _డావిడ మును దర్శించునప్పటికి ఉన్నటుల, అతని రచనలవలన ములను మూడు నంపదాయములుగను పేర్కొనిరి. కాని, తెలియవచ్చుటవలన, షెట్టి లడణములే, దానికి సమకాలికమగు (ప్రాచీనములని కావింవబడు ఈళాస్త్రములు _ మానసపారము, నీతర్‌గాప్‌లోని అఆలయమునను, ఉండియుండునని ఊహించు మయమతము, తక్కిన ఆగమకాస్త్రముం _ [కీ ఏ ఆరవ టకు ఆవకాళముకలడు. ౩తాల్ది తరువాతివే అని దార్మితరుల అభ్మిపాయము, ఆఐదువలన “వథారి'లోని ఆలయము ఇంరిను కొన్నిలడణములను ఆశాస్త్రములను, వానివలన తెలియనగు విశేషములను రించిన నున్నష్టము చేయుచున్నది. ఆలయపు ఎత్తు, ఆలయపు వెడ చర్చ రాబోవు అధ్యాయమున మాతమే జరుపుట సముచితము ల్పుకు రెట్టింపు ఉండవలయునను వరాహమిహిరుని సూక్తి ] ఈ యుగముననే భారతీయవాస్తువిజ్ఞానము, భారతీయుల ఇందు ఆచ్చముగ పాటింపబడుట కననగును. నూటిగ వైకి నాగరికతతోపాటుగ, దక్మిణ, ఆగ్నేయ ఆనియాలకును వయ పోవు శిరము వైసోపానములందు వంప్పుతిరుగుట అను మార్పు నించి ఆచటను పలుకట్టడముల నిర్మాణమునకు రాకణధూత ఇందు తొలుతగ (పవేళ వెట్టబడినది. మైనటులచరిత్రవలన తెలియనగుచున్నది ఆచట లౌకిక, ధార్మిక నాలుగవరితి : ఈ రీతి ఆలయములు బౌద్ధలచ్తైళ్యము. నిర్మాణములు రెండును ఆనాడు విరివిగ రూవుగొనినటల ఆ అందలి కొన్నిలడణములను నంతరించుకొని రూపొందినఓల దేశములందలి కొన్ని కాసనములు రుజువుచేయచున్నవి. నేడు వాని రూవరేధా విన్యానములు నృష్టము చేయచున్నవి ఆంధ వియత్‌నామి అని వ్యవహరింపబడుదేశమున ఆనాడు చంపా (వదేళ్‌లోని గుంటూరుజిల్లాకు చెందిన చేజెర్ణయందలి కపోతే. రాజ్యమనునది ఒకటి ఉండెడిది. అందు [క, ౪. నాలుగవ శ్వరదేవాలయమును, మహారాష్ట్రములోని షోలావూర్‌ జిల్లాకు శతాబ్దిలో పాలన నెరవిన భ్యదవర్మ భ(దేశ్వరాలయమను ఒక చెందిన *తేర్‌” లోని ఒక దేవళమును, అయిపోలు (చూ) దేవవమును నిర్మింవజే నెనని అచటి కాననములు చెప్పుచున్నను, చుర్గాలయమును ఈకోవకుచెందినవానిలో 1పముభిములు. [వమా ఆదేవాలయము శిథిలరూపముననైన ఈనాడు ఆట కనృట్టుట ఇమున ఇవి చిన్నవి, అలంకారరహితముల. కొని ఈ నిర్మా లేదు. ఇటులే తక్కిన (పాంతములందలివియు నశించినవి ఇములందలి యావ్సీలు (గజపృష్టభాగము), రూవవిన్యాసములు కావున వాటి వాస్తువిన్యాసాదులు మనకు తెలియవచ్చుటలేదు. బౌద్దులచైత్యశాలలతో వీనికిగల నంఒంధమును రుజువు చేయ చీన్మాపాంతము £ వాస్తుశిల్పము. చీనాయండు _పావీన చున్నవి. (చూ సం 111. పు 450) యుగమున నుండియు. ఆదరణను పొంకుచున్నను. మట్టి, అయిదవరితి ; ఈరీతి ఆలయము నిర్మాణమున బౌద్ధల కొయ్య మొదలగు కలకాలము మనజాలని వస్తువులచే నిర్మింప న్తూవవిన్యాసమునకు, ఆందును ముఖ్యముగ ఆం|ధదేశమున బడుటవలన వాని ఆవశేషములు ఏవియ లభింపకున్నవను శ్రీశ 9, 4 శతాబులలో, వ్యావ్లియందుండిన స్తూపవిన్యాన విషయము ఇదివరలో వేరొకచోట తెలుపబడినది ఈయుగ రతికి బుణవడి ఉండినటుల కనృట్టుచున్నది. న్తూపమునకు ములోని వాస్తుశిల్పమునకును ఆకథనమే దాదాపుగ వర్తించును నాలుగుదిక్కులను ప శ్నేపకములు ఉడి, వానివై ఆయక స్తం ఆబుల ఈ యుగవు వాస్తునిర్మాణములందెల్ల ఆత్య్మధికభాగము భములను నెలకొల్పుట పై ఆంధడదేశన్తూపములందలి విశిష్టత నశించినను, అప్పుడు నిర్మింపబడిన “చీనామహాకుడ్గము" ఇట్టి విన్యానమును అనుసరించిన ఆలయములు వవియు ఆంధ మా్హాతము ఈనాటికిని చూపరులకు. దిగ్బా9ంతిని ర్లించు దేశమున నేడు కన్బట్టుటలేదు; కాని ఉత్తరభారతమున పురాతన చున్నది. (కీ పూ మూడవళఠాబ్థిలో చీనాయందలి వివిద రాజగ్భృహనగరపు [(తవ్వకములలో వెలువడిన ఒకఆలయము= రాజ్యములను ఐక్యము గావించి, స్మామాజ్యముగ రూపొందించి

1. చూ వస్తారో భవద్యన్య చ్వైడుడా తతృమన్నతిః భ్యాతిగాంచిన షూ - హ్యాంగ్‌ _టీ చకవర్తి దీనికి తొలిరూప ఎావరావమిమిర రచితబ్బృహత్సంహిత, ఆధ్యా-ళకి మును కల్పించెను. తన సా_మాజ్యపు ఉ త్తరవు బెల్లకు 119

కావవికనన యగము ఆవలనున్న ఆగాగరికదాతులు తన స్మామాజ్యమువై జరుపు. స్తూవము పైన పేర్కొనఒడిన య్యాతికునేగాక తక్కు చీనీద దండయా_తలను అరికట్టు నంకల్పముతో ఆచ్చ్వరవర్తి చీనా య్యాతికులను నైతము ఎక్కువగ ఆకర్షించుఒవంన వారన దేశపు ఉత్తర, వాయవ్య నరిహద్దల పొడవునను ఈ మహ తమకోహడ ఆన్తూవవు నమూనాలను తెచ్చి చీనాదేశముక కుడందు. (రోటగోడ) ను. నిర్మింపశేయమొదలిడెను.. అతని అట్టిన్తాోపములను నిర్మింపజేసిరని సాం్వపదాముక కథనము వరిపాలనాకాలమున దాదాపు 750 కి మీ. పొడవున గోడకట్టు వలన తెలియవచ్చుచున్నది. _అట్టిస్తూుపముల అవశేషముల ఒడి సాగెననియు, తరువాత అఎతటుఎతట తదవంతరవు వీవియు ఇపుడు లభ్యములు కాకున్నను, శిలాఫలకములవై [వకుపులకాలమున మిగిలినకుడ్యపు కట్టుఒడి కొనసాగి పూర్తి రేఖారితిలో, మలచబడిన కొన్ని _పాదీన శిల్పములవలన ౬ అయ్యెననియ.. చార్మితకులు చెప్పెదరు. సాధారణరీతిలో కథనము యధార్థమనుట రుజువగుచున్నది. మట్టిని పవెద్దరాతిని పనిగొని నిర్మింపడేనిన ఈ కోటగోడఎత్తు నేడు లభ్యములగుచున్న ,[పాచీనపు వగోడా (స్తావమ, ఢ నుండి. 10 మీటరులవరకు మారుచుందును గోడకు లందెల్స ప్రాచీనతమముగ పేర్కొనదగునది నుంగ్‌ యాస పైతొడుగుగ ఇటువ - కట్టుబడి కొనసాగింపబడిన ది గోడ నగర నమీవవు వగోడా హోనాన్‌రాష్ట్రిమున నుంగ్‌షా? వైభాగవు పొడవున మూడు, లే, నాలుగ మీటర్లవెడల్పు కొండమవై ఇది లీ శ 528 (ఆనగా ఈ యుగపు చకవ గల రహదారి నిర్మింపబడినది, ఆ రహదారికి ఇరుప్టై వుల, ధాగమున నిర్మితమైనది ఆస్టకుజపు అధిష్టానమువై తన కోటపొతవున, విట్టగోడల ఏర్పాటకలదు. గోడలో అంత తోను మట్టితోను నిర్మింపబడిన దీని గోపుకవు ఎత్తు 13మీఓర్ధ టంతట చతురపు బురుజులు నిర్మింపబడినవి ఇందు 15 అఐతరువులు కలవు. పైన ఛ[తావళికి బదుల” వైన పేర్కొనబడిన మవోకుడ్యముకాక, ఈ యుగమునకు లోహపు వశ్లెిముల, ఒకదానిపై వేరొరటి, కడకు మొ త్రము ౬. చెందిన [వముఖనిర్మాణములు ఏమియు అంతగ కనవచ్చుట మొగ్గవలె రూశ్వ్చగొనునటుల ఆమరింపబడినవి, లేడు చాన్‌ రాజవంశము (కీ పూ. 296 - క్రి ౪ 290) నకు ఈ యుగమున చీనాలో వెక్కు రాఎమందిరముల మొది చెంచిన కొన్ని నమాధులు మృాతము అటనట కనవచ్చుచున్నవి లగనవి నిర్మింపబడినను వాని అవశేషములు ఏవియు మనక. వీనియందు నున్నము కట్టు ఒడీ కలిగిన లోవంపు పైకిప్పులు లభించుటకేదు. ఆటులే, ఈ యుగముననే, చీసీయ సంన్క్యం కననగును ఉజవానునకు వ్యావించినను, జపానున ఆనాడు నిర్మింపబడిన ఇర మతసంబంధపు నిర్మాణములు నైతము, ఈ యుగము ముదిరముల ఆవశేషములు నైళము లకిఎచుటలేదు నక నంబుంధించినవి, ఎక్కువగ కన్నట్టుటలేదు బౌద్ధమతము శిల్పము [కీస్తుళకపు తొలిళతాల్దిలోనే, చీనాలో కొంతవ్యా వ్రిని ఆర్జించి (గ్రీవప్రాంతము £ (గీకుల శీల్పమునకు మూలస్టోతన్సుల" నను (చూ.నం 1 పు 45) ఆ తొలుతటి కలాస్టులలో ఉవకరించినవి ఈజిప్ట, బేదిలోనియాలలోని శిల్పనర్యపదాయ నిర్మితముల్తై న న్తూపములుగాని, వై త్యాలయములుకాని కానరా ములనిచెవృవచ్చును కాని కీ వూ.ఆవవశతాబ్ది అంతమునకు, ఆ కున్నవి. కొయ్యతో నిర్మింపబడిన ఆ నిర్మాజములు కాల్వమ ఉధయ నంపదాయములలోని కొన్ని లోపములను వరిహరింది మున లఎతరించి ఉండును. ఇక (క. శ, అయిదవ, ఆరవ తనకతానుగ తన వజ్ఞాపాటవమును. వెలివరచు ఒకనూ3న శతార్థులకు చెందిన బౌద్ధగుటలయములు మ్యాతము కొన్ని సంపదాయమును [గినుదేళము నెలకొల్పకొనగలిగినది ఆ కనవచ్చుచున్నను, వాస్తుకాస్త్రచార్నితకునికి అవి అంతగ _ ప్రాదీననంసృతుల శిల్పములందలి నిశ్నేతనత, అభిముఖతానియ ఉపకరించు న్ధ్‌తిలో లేవు కాని సారన్వతమున కనృట్టు కొన్ని మము, నసంపదాయజడత మొదలగువానికి న్వ స్తీచెవ్చి గ్రీవ _వస్తావనలవలన, భారతదేశమునందలి న్తూవములను ఆదర్శ శిల్చితన శిల్పములో చై తన్యమును, విశృంఖలతను, "స్వేచ్చను ములుగ _గహించి, బీనీయవాస్తువిదులు తమ నంవదాయము ద్యోతకము చేయగలిగెను.. అటుల కొంత పోధతను ఆర్డి.చిన లతో మేళవించురీతిగ న్తూపములను, '“పగోడాలు' అని వ్యవహ తరువాత ఆకాలమున _గీకుశిల్చి వెల వరించిన మూర్తలలో రింపబడు వానిని, కీ, ఈ. రెండవళతాద్ది మొదలుగ నిర్మించిరని ముఖ్యముగ పేర్కొనదగినవి యువతీ, యువకుల రూపి తెంయవచ్చుచున్నది. (శ. ఒకటవ శతాద్ధిలో భారతదేశ ముల. ఇందులో కొన్ని అతిరమణీయములు అట్టివానిలో వేరె మున, వురుషవుర (వెషావరు) నమీపమున కనిష్కునిచే న్నికపొందినది “చియాన్‌యవతి” (కం ఆఫ్‌ చియాన్‌) ఆని నిర్మింపబడిన స్తూవవు (దాంజి నిమూనాలను, లీనీయియ్యాతి వ్యవహరింపబడు యువతీమూ 8, ఏతెన్స్‌నగరమునవలి నేష పడు హ్వీషెంగ్‌, భారతదేశమును. తాను దర్శించి తిరిగిపోవు నలొమ్యూజియమున ఈనాటికని క ననగుచున్స ఆ వి గహముక శవుడు (కీ. ళ ల్‌[%్స, తనతో చీగాకు కొనిపోయెనని దీనీయ యావనసాకుమార్యము, విలానము ఉల్టిడుచున్నవి ఆగాలి గంథములు తలుపుకున్నవి, కనిష్కుడు నిర్మింపజేనిన ఆ శిల్పి ఇటుల మానవులశేగాక ధావనామా తవేద్యముల గ “విప 120

భావవికనన యగము

యము మొదలగు వానీకీ రూవకల్చన చేయగలిగెను, ఈ కొని ఉన్నటుల, స్రీమూర్తలను రూపొందించి, ఆవయవ మూర్తల వేషధారణలో (గీరుశిర్చి, వస్త్రపు మడతలను వాస్త ముల వాస్తవికతను వెలువరించు పరిస్థితినుండి బయట వికరీతిలో మలచి, శిల్పమున ఒకనూత్నవైఖరిని కొని వడగలిగిరి, దేవతలనువైతము మానవమూడ్తలవలెనే. వారు రాగలిగెను. మలచితమ వాస్తవికతను అందును య్రదర్శించిరి, ఇంక జంతువు

ఉల్బణ?ల్చము నైతము క్రీ పూ 6వళలార్ద్‌లో (గీనుదేశపు లలో ఆళ్వమును మ్మ్‌తమే వారు అభిమానించి, దాని రూవకిల్చ శల్చల మన్ననను ఆర్జించెను. ఆ్యవ్మక్రియ రూపొందిన విధమును నలో, అన్నిరీతుల వాస్తవికతను ప్రదర్శించుటకు కృషిచేనరి, లెలియజీయు ఈకింది పౌరాణికగాథ ఆదేశమున వ్యావ్లియందు తక్కిన జంతువుల హపికల్చనలో వాచ ఆంతగ గ్రోద్ధవహించి ఉండెడిది, దీపపువెలుతురునకుఅడ్డముగ నిలువబకడిన తన నటుల తనృట్టదు. ైయని ?రోధాగపు నీడ ఒకగోడవై పడగా దాని దాహ్యరేఖను దేవాలయము, దాని ముఖతలపవు ఊర్థ్వథధాగము, న్రంధమష ఓకయువతి ఆగోడవై చక్కగ గుర్తిడనట తరువాత ఆటప టము, దానివై పట్టబంధము = ఇవియన్నియు ఆనాట్యిగీకు?ల్చి ఆమెతండి (బుదేదిస్‌ అను యమ్మలి వచ్చి, ఆ దాహ్యారేఖలో తన విదగ్ధతను వదిర్శించుటకు ఆటఎస్టులయినవి, అటులే తక్కిన అవయవధాగములను పూరించి శిరమునరు రూపవల్చ్బన కొయ్యి మట్టి, దంతము, వేర్వేరు వన్నెలరారు, చలువరాయి, కావించుటయేగార అందరిరేఖల వై మట్టిని రేఖా హపమున ఉబ్బె (దొాంజిలోహము చెదలగునవి ఆట్టిదాపకల్పనక సాధనములుగ త్తుగ పొందువరచి, ఒత్తి ఆ మట్టిరూపమును వెఎపలికితీసి ఉపరరించినవి. అవమునరకాల్చి, తొలుతటి ఉల్బణ?ల్బమును రూపొందించెనని వరిక్తేస్‌కాలమున శిల్పము అత్యంత పాముఖ్మమిను ఆర్జిం ఆ గాథ తెలువుచున్నది. కార్యరమేణ, ఆ రాబ్టియందే ఉల్బణ చుటకు రారణధూతిమురై నవి ఆనాడు ఆచట వ్యా వ్లిలో ఉండిన శిల్పము తక్టువిధముల?)ల్బములకన్న ఎక్కువ _పాముఖ్యమును అయిదు ?ల్పనంపదాయములు ఇవియే 1 రీజీయము నష్యపదా నంతరించుకొనినది. క్రి వూ 530లో అఆరిస్టోరిల్స్‌ అన్నుగీప యము ౨ ?నియన్‌ నర్యఎదాయము 3. ఆర్గస్‌నర్యవదాయము శల్చి రూపొందించిన ఒక ఉల్బణశిల్చము. నేడును ఏతెన్స్‌ 4 ఈజినా నయ్యవదాయము ఈ అట్టికా సెర్మచదాయము. ఈ మ్యూజియమున కలదు. అందు ఆరిస్టియన్‌ అను ఒక (ప్రముఖుని నం్యదాయములు వెరిక్తీస్‌ కాలస్‌ మునకు (పాథతను ఆర్జించి అంతిమయ్యాతకు రూవకల్పన ఉల్చ్బణరీతిలోజరిగినది. యుండినవి. అంతట వెరిక్తీన్‌ ఆదరణపలన అవి చక్కగ

ఎగీనుదేళవు చర్మితలో న్వర్ణయుగముగ పేర్కొనబడునది రాణింపగలిగినవి (చూ. ఆయా నపదాయములు) వెరిక్తీస్‌పరిపాలనాకాలము (కీ పూ.460 _ శవం) ఆకాలమున పై స్య్యపదాయములలోని మేలి లక్షణములను కొన్నింటిని తక్కిన లలితకళలతొపాటుగ శిల్పముదూడ పరాకాష్టను ఆందు మేళవించి ఒక నూత్నరమణీయతను సాధించినవారును కొందరు కొనినది, ఆంతియేకాదు, తక్కినవానికన్న ఎడ్కువగ పేరును కలరు. లద్దివారిలో _ప్రముఖడు మైరాన్‌ (చూ). ఇతడు ఆర్గస్క్‌ ఆర్జింపగలిగినది. మానవమూ ర్రిని,వా స్తవికత వెల్రివిరియనటుల, _అట్టికా నం్యపదాయముల మేలిలడణములను చక్కగ మేళవింప దపొందించుటకు ఆనాటిశిల్చి ఆత్యంత ళద్ధవహించెను. ఆయా గలిగిన +ిల్చి. ఇతడు రూపొందించిన (కీడారారమూర్తులలో భంగిమములందు, వై ఖరులందు అవయవములు, కండరములు, పేరు (పభ్యాతులను అఆర్డించినది చ్యరవసారి (డిన్కస్‌ మఖరీతులు ఏవిధముగ కుదురుకొనునో ఆరీతిని (వత్యడ (తోయర్‌). వురుషరీరపు రమణీయతను, పుష్టిని, దృథతను, ప్రవంచమున చక్కగ పరిశీలించి, అచ్చముగ ఆలీపననే పసార్యకియా నిర్వహణకాలమున కండరములు, నరములు, లాను రచించు శిల్బమూర్తులను రూపొందునటుల చేయుటనే ఎముకలు కుడురుకొనియుండు తీరును, ముంజేతులును, పాద గీపశిల్చి తనధ్యేయముగ (టగపించి, అందులకై ర్భషిచేనీ ములును, ఉరోభాగమును కొలదిగ ముందునకు వంగియుండుట సాఫల్యము సాధించెను. మల్లయుద్ధరంగములందు, ట్రీడా?ాల చేత తెలియనగు పూనికను ఆ వ్మిగహము (పన్ఫుటము చీయ లందు దాదాపు నగ్నరీతిలో నుండు బలకాలురగు యపకుల గలుగచున్నదిం పరిశీలన ట్రీషశిబ్బలకు చక్కగ ఉపకరించినది. అందువల వెరిక్టీస్‌కాలపు శిల్చులలోనెల్ల బారి తర భ్యాతిని ఆర్జించిన ననే కాబోలు వారు శిల్పమున రూపొందించిన. పురుషమూర్తు. వాడు ఫీడియన్‌ (చూ). క్రీ పూ, 447 నుండి 488 వరకు లందు అవయవముల పొందిక, కంగరముల లమరిక ఆయా ర్ఫుషిచేని వతెన్సలోని పార్తినాన్‌ దేవాలయ వ్విగహములను, భంగిమములకు సముచితములగునటుల, చక్కగ, వాస్తవి ఉల్బణ శిల్పములను అతడు రూపొందించెను. గీను నందు కతను ద్యోతకము చేయగలుగుదున్నవి. శ్రీలవిషయమున అట్టి ఉద్భవించిన శిల్చులలోనెల్ల _ప్రముఖడుగ అతడు. వేరొంద నునిశితవరిశీలన సాధ్యపడక పోవుటవలన కాబోలును ఆశిబ్బలు, గలిగెను. పార్తినాగ్‌దేవళపు వ్విగహములను, ఉల్బణశిల్పము వస్త్రములను పొందికగా మడతలు వారురీతిలో ఆలంకరించి లను, అన్నింటిని, ఆతడే మలచినది యథార్థముకాకపోయినను, వా16 121

భావవికనన యుగము ఆయా శిల్చ్పములకు స్థూలముగ రూవరేకలను దూపొందించి, కనులపర్వముగ రూపొందింవబడినది. ఆకాలమునకు చెంది తక్కిన పనిని తన శిమ్యలచేత. చేయించి, పర్యవేడణను వాడే న్యుపనిర్ధ్యగీకుశిల్చి ,పాగ్జితలిస్‌ (చూ). ళృంగారవ మ్మాతము కాను సాగించియండుననుట మాాతము సత్యేతరము మాధుర్యము వెనవేనికొని చూపరులను ముస్టలను చేయక కాడు. కాని ఫీడియసే న్వయముగ శిల్పమున రూపొందించినవి ఆతడు రూపొందించిన న్రీమూక్తలు, ఆనాటి గీకులను, మైవ మూడు విిగహములు కలవు, ఏతెన్స్‌ నగరవు అధిదేవయగు_ వింపగలిగినవి అతడు రచించిన శిల్పమూడ్తులలో అత్మ, ఎశినాదేవినే ఈ మూడురీతుల వ్నిగహములుగ అతదు రూపొం మములగునవి అన్నియు నేదు కానరావు కాని వానిని ఎ దించెను. అందు తొలుతటిది “లెమ్నియాన్‌ ఎశీనా. ఇది ఒక యుండిన రోమన్‌శిల్పులు తరువాతికాలమున రచించిన వా! కంచువ్మిగహము. యథార్థమానవమూర్తి కన్న ఎత్తున కొంచెము. అనుకృతులవలన ఆ సౌందర్యసృష్టిని కొంతవరకు ఈనాక ఎక్కువగ ఉండునటుల ఇది పోత పోయబడినది. ఫీడియస్‌ అర్థము చేనికొన వీలుకలగుతున్నది. అనాటి తక్కిన నృజించిన శిల్పమూర్తులలో ఇది అతి రమణీయమని పేరుగాంచి లలో పేరొందినవారు స్కోపస్‌ (చూ, లిసిప్పన్‌ (చూ) అ నది, ఇక రెండవది “ఎతీనీ పొమోచస్‌' , ఇది అత్యున్నతమగు వారల, కంచువ్నిగహము. వీరముతోపాటుగ దాని ఎత్తు దాదాస 70. స్వ్యాక్రాలకున అలెద్దాండరు దండయ్యాతలతో పా! అడుగులు, ఏతెన్స్‌నగర దేవాలయ్యప్రాంగణమున నెలకొల్ప గ్రిపనంన్క్భృతి, వశ్చిమమన నైలునదీ ముఖద్వారమనం: బడిన ఈ వ్మిగహము సమ్ముదమున ఓడలలో పయనించువారికి టలెగ్గాం[డీయా నగరము మొదలుకొని దార్చున వష్చిమం కన్నట్టుచుండెడిది. వీరత మూర్తిగొనినటుల నిర్యెతమగు దల త్రక్షశిలవరకు, వ్యావించి దాదాపు మూడుః?ా ఆ ఎతీనామాల్తి, ఏరెన్స్‌వానులకు రవణదాయినిగను, శతు స్ప ్యర్ధల్రినది, ఆ కాలమునకు కొంతముందుగనే, (గీక. వులకు ధయనంజనయ్యితిగను ఒప్పుచుండెడిది. వీడియన్‌ ్య్య్యరం్రానమ్మదితీరమున అటనట నెలకొల్పిన వలనల మా రచించిన మూడవ ఎతీనా విగ్రహము పార్తినాన్‌ దేవాలయమున మున,పశ్చిమమున న్పెయిన్‌వరకు ఆ నంన్కృృతి పయనింల” వ్రతిష్టంవబడి. ఆనాటి. ఎతెన్సవానులకు ఆరాధ్యమారిగ గ్య, ఇటుల న్పెయిన్‌ వశ్సిమతీరము మొదలుకొని నింద" వర్ధిల్లినది. ఆ విగహపు ఎత్తు లిరి అడుగులు, వై మూడు జ్యా వి సరల్రిన వికాలగప్రాంతమున (గీకలు. నెంకొళ్ళ వ్యిగహములందును ఎక్కువ వనిద్ధిని ఆర్జించినది ఇదియే. వివిధ నగరమందు, రాజములందు (వభువుల అవటు దీని ళరీరనిర్మాణమున కై దంతమును ఉవయోగించిన ఫీడియస్‌, ఇక్షు రాణించినది. “ఇ రూపొందిన శిలధనందు వ్విగహము ధరించినటులుండు వస్త్రమును బంగారుమలామాతో ఈ న “ఇం రారు రూపొందించుటయేగాక తదితర అలంకరణలకు ఇతరలోహము అంతటిని తెలియబేయటకు ఇచట అవకాళము లేకున్న న; న రోడ్స్‌నందును, అలెగ్జా్యడియాయందును కననైన కొన్ని? లను విరివిగ ఉపయోగించెను. సంవత్సరమున ఒకదినమున ములను ఇట పేర్కొానుట నముచితము. జా జరుపు ఎతినాజయంతినాడు సూర్యకిరణములు ద్వారమునుండి లోనికివచ్చి ఆ దేవీవ్విగహపు న్వచ్చ ముఖమువైనను, వస్త్రపు రోడ్స్‌లో |కీహం. మూడ ఎళతాద్దిలో (గీకఎల్ప్నము వై ఆ; మడతలవైనను పడీ వాని రమణీయతను వెంపొందించుటకు పడిన ఒక వత్యేవశిల్పనంపదాయమే దూపొందినదని 2 అనువుగ సముచిత స్థలమున, పార్తినాన్‌ ఆలయమునందు, వచ్చును. అచట నమ్ముదతీరమున ఒక నూర్యవిగపు ఆ వ్పిగహము (ప్రతిష్టితమై ఉండెడిది, నూటఅయిదు ఆడుగుల ఎత్తుకలది, ఆకాలమున నెలకో కాని ఫీగియన్‌ నిర్మితములగు ఫైవ్మిగహములలో ఏ ఒక బడినటులను, ఆమూరి వెకెతన హూనమున ఓక క” టియు ఈనాడు లభించుటలేదు. ఆ అమూల్యమూర్తులు ఏనాడో, అమర్చబడి యండినటులను, "అందువలన దూరవునావిపః దుండగులగు యుర్ధోన్మాదుల దుళ్చర్యల మూలమున, ఆంతరించి ఒక దీపస్తంభముగను, రోడ్స్‌వానులకు ఒక స్వాఠరతక నవి, ,పానీన గీకు, రోమన్‌ రచయితల (వాతలవలన గను అది ఉపకరించినటులను (పాదీన్నగంథముల వ మ్మాతమే వానిని గురించి ఈనాడు తలియనగుచున్నది. ఆలియనగచున్నది. కాని ఆ వ్మిగహము (ప్రాచీనకాలమ టే పూ. నాలగవళతా్దీలో (గినున రూపొందిన శిల్పవు భూకంవమువలన కిందబడి ముక్కలై నామావాస్టదై' నిర్యాణములందు వముఖముగ పేర్కొనదగినది మౌనలస్‌ రోడ్స్‌లోని శిల్పనంవదలో పేరెన్నికపొందిన వేరొకటి ' నమాధి (చూ) చలువరాస్త్ర పరచిన ఒక దీర్పృచతుర్యనపవు కూన్‌' వ్యిగహము. [క్రీ పూ. రెండవ లేదా ఒకటవ “౯, అధిష్టానమువై 86 స్తంభముల మంగవముగ, నూచిశిఫరపు ఆది నిర్మితమై ఉండునని దార్మితకుల లభిప్రాయము € గోవురముతో, రూపొందిన ఆ నమాధియందలి స్రంభములందును హముసైతము భూమి వైకూలి, కాల్నకమమున భూగర్శ! పొర్వ్వములందును శిల్చనంపద, వ్విగహశిల్ప రూపములలో, వడిపోయినను, [కీ ₹ 1506 లో వెలికి తీయబడినది, 122

థావవికనన యుగము ప్పటికే దాని కుడిచేయి విరిగిపోయినది.ప (గీకులలో వ్యావ్లి రోమన్‌ సాామాజ్యమున తై 9స్రవమతము వ్యావించిక తరు ఫందుండిన ఒక పురాణగాథను ఆ విగహము తెలియజేయును, వాత రోమన్‌నంన్కృృతియు తై 9శవమవమునే ఆయించినది. వకూన్‌ అను వీరునివై కోపము వహించిన ఎతీనాదేవి, విష తొలుత క్లైరిన్లవులు తమ సమాధులకు రమణీయతను చేకూర్చు ర్పములను పంవి, అతని కొడుకులను, ఆతనిని అవి పెనవేసి టకును, శవపేబికల ఆలంకరణకును, కుడ్యముల పట్టబ-.ధముల "ని కరచునటుల జేసి వారిని చంవుటను ఆ వ్మిగహము విశ రమణియతకును ఉల్ఫణశిల్పమును విరివిగ ఉపయోగించిరి, 'ముజేయును పాముల వెనగొని కరచుటవలన విషబాధకు క్రీస్తునకు రూపకిల్పనను చేయటకు వారు తొలుత ఇచ్చగించి *నైన వారి ఆవేదనను, ్కపత్యంగమునను (పస్ఫుటము చేయ నటల కన్పట్టదు.. కాని కాలథ్రమేణ క శం నాలుగవళతాన్థి కు శిల్చి ఇందు ఎంతయో కృషినచ్పననుట ద్యోతక మగు నాటికి గ్మారెలకావరిగ, ఒక సాంకేతిక భావనతో, కిస్తు )న్నను, అందు కొంత ఆత్యుక్తి దోషమును కనృట్టుచున్నదని విగవహమును రూపొందించుట మొదలైనది. ఆటులే ఉవవిన్హు మర్శకులలో కొందరి అధ్విప్రాయము. ఇది ఎటులున్నను డ్రగు [కిస్తునకును రూపకల్పన ఆనాడు జరిగినది. తరువాత దలి రూపకల్పనయు, సాఎకేతిర _పొాథఠతయ, ఉదాత్త తూర్చురోమను స్మామాజ్యకాలమున దంతముతో ఆల్బపమాణ తయ (ప్రళంననీయములనుట నిర్వివాదము. మున మేరీమాతను, ్రీస్తును, తదితరకై 9) స్రవ్వవముఖులను అలెగ్జారడియానగరమున, _ (గీకుజాతీయలగు టోలమీ ర్రూపొందించుటకు కొంతకృష్‌ జరిగినది అటులే దంతమున రాజుల ఆధ్వర్యవమున (గీకుశిల్పము ఎన్నియోరీతుల వికసిల్లి ఉల్బుణశిల్పమునైతము ఆకాలమున ఆదరింపబడినది నది అ ల్చ్బనంపదలో ఏ కొలదిగ మ్మాతమో ఈనాడు భారత (ప్రాంతము : పాచీనయుగమున భారతదేశమున ఉవలబ్ధమగుచున్నది. అట్టివానిలో పముఖమైనది “నై లునదీ వికసనము పొందిన శిల్చకళా విశేషములకు నిదర్శనములు దేవత", ఈమెను పరివేష్టించి పదునారు శిపవులన్నటుల ఇందు మౌర్య యుగారంధమునుండి, అందును ముఖ్యముగ అశోకుని కిననగును. (పతినంవత్సరము ఆనదిలోనికి 16 మూరల కాలమునుండి, మ్య్మాతమే మనకు లభ్యములగు చున్నవి. అకో ఎత్తున వరరనీరు వచ్చుటను ఆ రూపకల్పన నూచించును. కుని కృషిఫలితముగ భారత దేశమున అటనట నెలకొల్పబడిన ఇక భారతదేశపు వాయవ్యప్రాంతమున గ్లీకుిల్చము, శిలా స్తంభములందు ఈ కళా వికననము తొలుతగ, ద్యోతక అచటి జాతీయశిల్పముతో మేళవించి, ఒకి నూత్న శిల్పనం[ప మగుచున్నది. ఈ _స్థంధములు ఏకశిలాకాండములు కలిగి దాయమనకు, _ గాంధాదశిల్పమని వ్యవహరింపబడుదానికి నవి, వీనిలో (వతి ఒకదానివైనను ్రంభమకుటమున ఉదాత్త మాలకారణమైనది రూపతకు నిదర్శనముగ రాణింపగల ఒక జంతుశిల్పము నెల కొని కాల్మకమమున, ఇరాస్‌ మొదలుగ తక్కిన తూద్చ కొల్చబడియన్నది. ఇట్టి న్తంభములలో వముఖములుగ దేములు న్వతర్మతములగుటతో (గీకుల నంస్క్యాత్మిపభావము _ శేర్కొనదగినవి-దాదాపు ముప్పదికి మించినవి _ ఈ నాడు అట అంతరించినది ఇక తక్కిన పశ్చిమభూమిలో ఆసియా, బసాార్‌ సమీవముననున్న దాభిరా, రాంవుర్వ, లౌకీయ నంద యూరపులందు (గీకల వారనత్వమును రాజకీయముగనేగాక నగర్‌, రుమ్మిండి, నంకిన్య, సారనాధ్‌, సాంచి మొదలగు సాంన్కృృతికముగ సైతము రోమనులు స్వీయము చేసికొను (పదేశములందు కననగుచున్నవి. వానిలో లౌరీయ నందనగర్‌ టతో, (గికు శిల్పముకూడ రోమనుల స్మామాజ్యమున ఆదరిత నందు ఇప్పటికిని చెమ్యుచెదరర నిలచియున్న ఒక స్తంధపు మైనది రోమనుల :ల్చ్పసంపద అపారముగ నేడు లభ్యమగు పరిశీలనవలన ఆశోక సంభమునందలి వివిధధాగముల ముఖ్య చున్నది, రాని అదియంతయు [గీకుల నంవదాతుములను లక్షణములును, రమ్య్మతయు నృష్టములు కాగలు చున్నవి అఇకయించియే పరిధవిల్లినది, సాధారణముగ (వతి స్తంభమునను కాండము, మకుటము అను గ్రీపలపై ఆధారవడియుండిన రోమనుశల్చము ఒకవిషయ _ రెండు భాగములు ఉండును. చెట్టుటోదెనలె గురడముగనుండు మున నైతము కొంతముందునకు పోగలిగినది. వాన్తవికతను ఇందలి కాండము పైకి పోయినకౌంది కొలదిగ లావుతగ్గును. ఎక్కువగ ,'పేమించిన రోమనులు దార్మితక మానవమూర్తులను ఇదీ ఆంతయ ఏక శిలా నిర్మితము. ఇంగలి కుదిరికయు, వని యథాశథముగ రూపొందించుటకు కృషిచేసి అందుగణనీయ తనమును దాలా రమణీయములు, కిక దీనివైన ఉండు మకు మగు అభివృద్ధిని సాధించిరి. ఆగన్దస్‌ చ్మక్రవర్తి వ్యిగహము టము తము ఒళశేజక శిలచే నిర్మితము; కాని ఇందు మూడు మొదలగునవి ఇందులకు నిదర్శనములుగ నేటికిని మనకు భాగములు నృ్పష్టముగ కననగును, వీనిలో దిగువనుండి రన్నట్టుచున్నవి. తొలుతటిది అఆపవృత్తకమంము (బోర్లపడిన కమలము) వలె ల వాకకనలో పచ రు ఆ వగ్రహమునకు కుడి చేతిన బెర్నిని' రూపొందింవబడిన శిల్పము; రెండవది ఫలకము; వీని అన్నింటి అన ఇటాలియ5్‌ ?ిల్చి దూపొందింది ఒళవరచెగు వైన ఒక జంతు విగహము, కాండమునగానిండు, మకుటము 123

భావవికనన యుగము నగానిండు ఉవరితలమంతయు.. నుని?త దృష్టితో చక్కగ కొన్నింట కనవచ్చు ఉదాత్తతయ, రమణీయతియు, పెనిఆన్య మలచబడి, మౌర్యయగపు శల్చియొక్క విశిష్టతను వెలివరచు విన్నాణమును తక్కిన (వపంచపు జంతు వ్నిగహ శిల్పములలో చున్నటులుండును. ఇట్టి పనితనపు రమ్యతను మించినది వేరొరదోట ఎచటను కానరావు. (గిపల శిల్పములండదుగాని. వేరొక భారతీయ, భారతీయేతర ఇదివరలో ఛెవ్పినటుల ఈ ఆకోక స్తంభ శిల్పవికన శిల్బమునగాని కనవచ్చుటలేదని పండితుల అభ్నిపాయము. మున, ఒక [కమపరిణామ గతియు కానవచ్చుచున్నది స్తంభము నందలి పనితనము మ్మాతమేకాదు; _సంభపు బాభిరా వద్దనున్న _నంభమున అందలి తొలుతటి దశధద, [వ్రమాణము. నైతము ఆకాలపు కారతీయ శిల్పుల (ప్రతిభా నందనగర్‌, సారినాథ్‌ స్తంభములలో వరిణతదళశయ కాన వ్యుత్చత్తులను వెల్లడి చేయగలుగుచున్నది 80 అడుగల పొడ వపచ్చుచున్నవనిస్టూలముగ చెప్పవచ్చును. నంకిన్య, రాంపుర్వల వును మించినది ఈ స్తంభములలో (వతియొకదాని కాండము లోని సంధములను ఆవాంతర దశలకు చెందిన వానినిగ పకి అట్టి కాండమును మలచుటకు ఆనువగు వెద్ద శిలను వెలికిదీని ణిఎవవచ్చును. బాభిరా న్నంధమున రాండమున రుదిగిక కాండముగ రూపొందించి, కర్మాగారముననుండి అతిదూర తక్కువయై మొఠరటుదనము కొట్టవచ్చినటుల కన్పట్టుగు, ఫల (దేశములకు చేర్చుటలో ఆ శల్పవేత్తలు ఉపయోగించిన సార కమున పనితనము నున్న; ఇకవైనున్న జంతు వ్మిగహమ; నములు మనకు ఈ నాడు లధ్యములు కాకపోయినను, అట్టి ఉదాత్తత వట్టిదియ కానరాదు. లౌరీయ నందనగర్‌లోః కార్యకమ నిర్వహణకు అనువగు సాంకేతిక కుళలత వారికి స్తంభకాండము సరళతలోను, న్నిగ్ధతలోను, కుదిరికలోను సా( కలదనుట నిర్వివాదాంళము. లేనిది. ఇక సారనాథ్‌లోని ఆ న్తంభపు మకుటమున క: ఇటుల, వైన చెప్పబడిన రీతిగ్య అకోక న్తంభములందు వచ్చు జంతువ్మిగహ శిల్పమున ఉదాత్తతా గంభీరతలు రానిగా! సామాన్య లక్షణములు కొన్ని కనబడుచున్నను, అందుతో నవి. ఈ సారనాథ్‌ స్తంధమకుటమున శరీరార్థములు దృశ పాటుగ ఒకవిధపు వై విధ్యమును, ఒక (కమ పరిణామగతియు మానములగు రీతిగ వెన్నులను ఆనించి ఉవవిష్టముల్తై యన్న వానియందు కననగుచున్నవి. రుమ్మిండి యందలి ్తంథమున నాలుగు సింహవ్మిగహములు రూపొందింపబడినవి. మౌర కన్పట్టురీతిగ, కొన్ని న్తంభములందు, కాండమునకును ఆవ శీల్చములందెల్ల న్యువనిద్ధతను, విమర్శకుల నదభ్నిపాయమున వృత్తకమలమునకును మధ్య వేరుగ శిల్పమేదియ కన్పట్ట ఎక్కువగ లోగొనినది ఈ నింహచతుష్టయపు మకుటమే కున్నది; కాని కొన్నింట ఈ రెండింటిమధ్య ఒక (కమరీతిలో మకుటమున తక్కిన భాగములగు అపవృత్తకమల, ఫలకవ శిల్పముల వరునలు రమ్మముగ రూపొందింపబడి ఉండుట లును వైజంతు వ్మిగహ శిల్పమునకు నరికుదురు రమణీయళళ కననగును. ఇక అపవృత్త కమలముల రేకులను ఒకడానినుండి రూపొందింవబడినవి ఫలకము చుట్టునుకనవచ్చు జంతుశల్చవ వేరొకదానిని వేరుగ చూపుటకు శిల్పమున యత్నము జరుగు లలో విదగ్గత ఎళ్లెగల విన్నష్ట మగుచుండును. ఆశోక్రం: టయేగాక, ఆ రేకుల చివరలకును, దిగువ భాగమునకును మకుటమున వివిధ భాగముల మధ్య సామరన్యమును నెలకొల మధ్య కొన్ని శిల్ప్బములను రూపొందించుటకును కృవ్షిజరిగినడి, టకు జరివిన కృషిలో, ఆనాటి ?ల్చి సారనాథ్‌లోని స్తం ఈ రెండు విధముల కృషియు అంతటంతట ఒక (కమరీతిలో మకుటమున విజయమును తాలుత చూరగొన గలిగెనని శెవ పరిణతిని సాధించి, ఒక పరిపక్వ శ్రైలిగ రూపొందుట సార దగును. తనంత తానుగ 'రణభేరి ఘోషను” నిరసించి, “రక నాథ్‌లోని న్త్రంభమున కాననగును, ఈ అవవృత్త కమలమునకు ఘోషిను ఆదరించి “ధర్మ విజయమునే ముభ్యాదర్శమ, అశోక స్తంధ శిల్పమున ఒక విశిష్టత కలదు, ఈ కమలపు [గహించి ఆచరణలో దానిని రూపొందించిన అళోషడ రేకుల శిల్పమున కనవచ్చు మృదువగు వ్యక్రతను, కుడిరికను, నాలుగు దిక్కులందును ఆ ధర్మవిజయము సురష్నితమ! దిగువ కాండపు న్నిగ్గతా, నరళతలతో జతగూర్చి పరికించి కాపాడబడ వలెనను తన గాఢాకాంక్షకు (ప్రతీరముగ సావిం నపుడు ఆందొక వ్యత్యన్త రమ్యతా నిధానమగు సౌందర్యము నటుల కనవచ్చు ఈ సింహ చతుషయ మకుటపు (వతిదావవ వేద్యమగును. నేటి భారత గణరాజ్యపు (ప్రభత్వ లాంఛనముగ ఆరరి; ఇక అవవృత్త రమలమువైనుండు ఫలకము. కొన్నింటి మగుట భారతదేశచర్శితలో నిరంతరాయముగ కానవడ యందు వలయాకృతిలోను, కొన్నింట డీర్షచతుర్మస రూప సాంన్మృతికపు వకతకు ఒక వబల నిదర్శనము మునను కనవచ్చుళున్నది, దాని చుట్టును పృష్పమాలా శిల్ప _ వై నింహచతుష్ణయమకుటమనందలి ఉదాత్తతయ, గం ములో జంతు $ల్చములో చెక్కబడును, ఫలకమువైన ఒక రతయ పలువురి మన్ననలను ఆర్టించుట యథార్లమే యెనన జంతుచో, లేదా కొన్ని జంతువులో నిలిచి యన్నటుల వ్యిగహ అందు కొన్ని లోవములునైతము “కన్పట్టుచున్నవి. ఈ 19 శల్బమ. కనవచ్చును. ఈ. జంతు వ్యిగవా. కిల్చమలలో మును నుని|తదృన్టితో పరికించినవుడు, మౌలికతను ఈ 124

భావవికనన యుగము దిన్నిస్‌ సార్మవదాయిక తయు, ఎహిజంను మరునుఎరిబు ఆతిశ ఆతరువాత కొల్య్వమమున ఆ (పాంతిము [గీకుల పః మైనిటిి యోట క్రియ, ఆవశ్యకతను అధిగమించిన సాంకేతిక నిపుణ తతృలితముగ పారసీక, (గీకు కళారీతులతో భాంతీయులకు తయ అందు కుదురుకొనినటుల వేద్యములు కాగలవు ఈ పరిచయము ఏర్పడి యండుననుటలో నందియమునకు తావు దృన్దిలో ఉత్కళమందలి ధౌళ్ళిపాంతమున ఒక శిలవై అకో లేదు అంతియేకాదు; భారతీయేతరులగు వారినుంకి నైతము కళా కుడు రూపొందింపజేనిన గజవ్మిగహము, వై నీంహచతుష్టయ కౌశలములను (గ్రహించుటకు అనాటి భారతీయులు వెనుదీసి మకుటముకన్న,రమ్యతరమని నిస్సంళయముగ చెప్పవచ్చును యండలేదనుట మహాధారతమందలి మయని వృత్తాంతము గజమువంటి పృథుల కారీరక (_వమాణముగల జంతువును వలన విశదమగుచున్నది, అనురవిశ్వకర్మయగు మయుడు జీవకళ ఒలుకునటుల, గాంభీర్యము వెల్లివిరియనటుల, కుదిరిక యధిష్టిరునికొరత్తై రమ్య్మమగు సభాధవనమును నిర్మించి రానిగొనినటుల శిలయందు గూపొందింపజేసిన శిల్పబాతుర్యము ఇమ్చుట అందు తెలువబడినది, కాని ఇటుల విదేశీయ కళా ఈ వ్మిగహపు (వత్యవయవ సొష్టవమునను, వై తన్యస్ఫోరక రీతులను (గహింపదలచినపుడు వానిని తమ మూల నంన్క్బృ మగు భంగిమయందును కొట్టవచ్చినటుల కన్పట్టును, బౌద్ద తితో మేళవించి ఒక నవ్యతను థారతీయలు కల్పించిరనుట [గంథములందు ఒక్‌ మహోత్తమాదర్శమూరికి గజము ఒక చర్మిత బుజువుచేయచున్నది. మౌర్యుల రాలమునను అట్టులే (వతీకముగ పాటింవిబడినది. ఆ విషయమును దృష్టిలో నిడు జరిగినదనుట ఆ కళారీతిని నవిమర్శముగ చూచినపుడు వి కొని ఈ వ్యిగహమును దర్శించువారికి ధర్మరాజ్య విజీగీషవగు డిము రాగలడు, ఆశోకచ్మకవ ర్తియే గజరూపమున అట రూపొందింపజేయబడి అశోకుని స్తంభములద, హఖమనీషివంశజులగు పారసీక నటుల భావింపదగు ఉదాత్తత ఆ శిల్పమున ద్యోతకమగు రాజల భవనములందలి స్రంభములతో కొంత సాదృశ్యము చున్నది కలదనుట నత్యమేయైనను కొన్నివిభేదములును కలవనుట వై గజవ్మిగహమంత నిర్హష్మము గాకపోయినను, శిల్పకళా మరువరాదు అంతేకాదు; సాద్యృశ్యములకన్న విభేదములే దృస్టిలో అందలిమేలి లక్షణములను కొన్నింటిని, రాంపుర్వ ఎక్కువగ కలవనుటయు గమనింపదగిన ది. అశోక స్తంభము యందలి అశోక స్రంధమకుటపు వృషధవి[గహము పుణికిపుచ్చు చెట్టుటోదెవలె వైనుండి కిందికి నునువుగ ఉండగ, పారసీక కొనినదని ఇెప్పదగును. ఆళోక స్తంభములందు వేరుగ కొన్ని _స్తంథమున నిలువున లోతుదారలు చెక్కబడియుండుట కన లావుల, ఫలకమున ఉల్బణశిల్పరీతిలో, వృషభశిల్పములు నగును, అశోక స్తంభము వకాండవు ఒకేఒక రాతిలో రూపొం కానవచ్చుచున్నను, వొనిలో దేనియందును రాంపుర్వ వృషభ దింపబడీనది; పారసీక స్తంధము అటులగాక మథైైలలవలె విగహపు రమణీయతయు, నసహజతయు, చైతన్యమును కన రూపొందింపబడిన శిలలు ఒకదానివై వేరొకటి నంధింపగ రావు సాంపదాయికపు జడత ఆ విగహమున ఎచటను కన్న ఏర్పడినది. అశోకుని స్తంభమున వనితనపు విన్నాణము బడు. కండరముల సౌబగు, ఆంగసొష్టవము చక్కగ కుదురు వృగ్రంగి వనితనమును గుర్తునకు తెచ్చును; పారసీక _స్తంభమున కొని దష్టను మైమరవింప జేయగలుగునది ఆ శిల్పము. నగిక్షీవని తొవీపనివాని కుళశలతను న్కృతికి తెచ్చును. ఇక దేశీయ, విదేశీయ కళావిదుల మన్ననలను ఇటుల ఆర్జించిన రూపవై ఖరులందును ఈ రెండు సంభములమధ్య చాలభేదము వై వౌర్యశిల్పము తదనంతర భారతశిల్పమువై ఎట్టి [పభావ స్పష్టముగ కనవచ్చుచున్నది అళోక స్తంభమునకు దిగువన మును నెరవలేకపోయినదనియు, వశ్చిమ ఆనియా, తూర్పు అలఎకృతమగు వీరము ఎట్టిదియులేదు, పారసీక స్రంభమున మధ్యధరా ప్రాంతముల కళాాపభావమునకు లోనై, రాజాదరిణ అపవృత్ర్త కమలపీరము కలదు. పారసీక స్రంభమున రూప వలన మ్మాతమే మనగలిగిన ఆ విశిష్టకళానిపుణత, ఆ ఆదరణ క్రిషతయ, వ్యత్య స్రతలును ద్యోతకములు కాగా అశోక స్తంభ నన్నగిల్లినంతనే ఆంతరించినదనియు పలువురు వండిత వము మున నరళతయ, స్టెర్యమును, ఉదా త్తతయు, హుందాతన ఒలు అభ్నిప్రాయవడిరి. వారి అభ్మిపాయమున యథార్థత కొంత మును రూవుగొనినవి. మందిరనిర్మాణమునకై గాక, ఏకాకిగ వరకు ఉన్నను, అంతయు యథార్థమని చెచ్బజాలము. మౌర్య ఒక మహత్తర భావన్యాప్రతీకముగ రూపొందింవజేయబడుట న్తంభశిల్చ్పము కొంతవరకు విదేశీయశిల్పరీతికి, అందును ముఖ్య వలన అశోక న్తంభమున ఈ విలక్షణత ఏర్పడినదని ఆను ముగ పారసీక శిల్చరీతికి, బుణపడియుండుననుట, ఆనాటి వారలు కొందరు ఉండవచ్చును; కాని, ఆఅటులనుటకన్న, చారితక పరిస్థితులను బట్టి సాధ్యమే కాదగును, (కీ పూ ఈ రెండు విధముల _స్రంభములకును మాల్యసోతన్సులుగ ఆరవళతాబ్టి పూర్వార్థపు చరమభాగమునుండి దాదాపు రెండు ఉపకరించిన భిన్న సంన్కృృతులే ఈ విభేదములకు కారణ శరాబ్దములకాలము, నీంధునదికి వళ్చిమముననున్న భారత భూతములైనవని భావించుట సమంజసము, మి, పారనీకచ్యక్రవర్తుల ఆధిపర్యమునకు లోనై యండినది; అశోరుని స్తంభములు దారున్ధంభముల ఇఅనుకరణవలన 125

7వవికసన యుగము కూపొందినవనుట వాని రూపమే చెన్వ్నక. చెప్పుచున్నది. ఇక జేయ కృషిని చేబూని తదనంతరకాలపు *ల్చులు ఆ ?ల్పరీత) 'లలో దానిని దూపొందించుటకు కావఐయు సాంశేతికనివుణతకు ముందునకు కొనిపోవ యత్నించిరి. ఇదియేగాక మౌర్యుర హృ్మతము భారతీయశిల్పులు, విదేశీయశిల్పులకు, బుణపడియుం. శిల్చము పరిపొలకుల వై భవాడంబరములకు ఒక చిహ్నముగ ఏరు, ఆశోకుని స్మామాజ్యము హిందూకుష్‌ పర్వతముల మ్మాతమే ఉద్దేశతమయినది. రాణులదర్పమును అధికార పశ్చిమపార్శ్యమున నైతము వ్యావించియుండినందున పారసీక (ప్రాబల్యమును స్మామాజ్యపుఘనతను (వతిఫలింవదేయబటటే )ల్పులును, |గీకు శిల్పులును కొందరు చ్మకవర్తి ఆస్టానమున వాని ముభ్యోద్దేకము. మౌర్యానంతరకాలమున $ల్పపు లక్ష్యము ఆనాడు వనిచేసియండుటయు సాధ్యమే అది యెటులున్నను_ వేరరీతిగ వరిణమించినది; మానవనంఘపు ధార్మిరభావనను, మౌర్య స్రంభములకు న్బ్చూర్తినొనగినది అప్పటివరకు భారత అఆశయమును, జీవితరితిని (వ్రతివలింపజేయుట దాని లక్ష్య దేశమున వ్యాప్తియందుండిన దారశిల్పమే అనియు, శిలారూపము మైనది అనుకరణకన్న నృజనకు ఎక్కువ ఆదరణ కలిగి నకు దానిని పరివ రితము చేయటలో మ్యూతము. విదేశీయ నది. ఇటుల కృషివిభేదమువలనను, అడ్యువిభిన్నతవలనను సాంకేతిక నివుణతను అవలంబించుట జరిగెననియ భావించుట మౌర్యశిల్పరీతి తదనంతరకాలపు_ శిల్పమునకన్న _ దాహ్య సమంజనము. దృష్టిలో వేరుగ కన్పట్టినను మౌర్యశిల్పపు రూపాంతరచే ఇక మౌర్యుల శిల్చ్పవునిపుణత, ఆ తరువాతి యుగప్తు తరువాతికాలపు శిల్పరీతియని ధావింపదగి ఉన్నది. భారతీయ శిల్పములవై ఎట్టి[పభావమును నెరవకనే అంత మౌర్యుల ఆనంతరకాలమున, ఈ యుగమున, భారతదేశమ రించినదనుటయ చాలవరకు నత్యదూరమే. మౌర్యుల అనంతర నను, విళాలభారతమునను భారతశిల్పము పలుతావులందు మున పరిపాలన నెరపిన ఫంగ-కణ్వాదుల కాలముననైతము పలురీతుల వర్ధిభినది. వేర్వేరు పదేశములందు వికసన మగధరాజ్యము బలవత్తరముగనుండి భారత దేశమున ఆత్యధిక మొందిన ఈ శిల్పరీతులలో కొన్ని నమకాలీనములు అలు భాగమున నువ్యవస్థిత పరిపాలనను కొనసాగించెననుట నను, (గహణసొలభ్యమునక్తై వానిని ఈ దిగువరీతిగా. వేరు ఈ నందర్భమున గమనింవతగినది. అందువలన కళాకౌాళల వరచుట నముచితము ములు, ఎట్టి విడ్వర, విన్హవముల ఒత్రిడులకును లోనుగా కుండ, 1 శుంగ - కణ్వ శిల్పము 1 ఆంధ శిల్పము కొనసాగియేయుండునని భావింపదగును. అటులగునెడల ఆకోక 11 గాంధార శిల్పము ౪ గుప్త శిల్పము. శిల్బవురీతి తదనంతరఫవు శిల్పములందు ఏ విధముగనైన పతి _ 1! మథురా శిల్పము. ౪71. విళశాలధారతమున థలితమయినదా ? అను (వళ్నకు ఇట నమాధానము చెప్ప శిల్బమ వలనీన ఆవశ్యకత కలుగుచున్నది. ఈ (పళ్నకు నమాధాన శుంగ=-క్‌ణ్వ శిల్పము: ఈ శిల్పమున [వధమఘట్టము మును తెలియటకు ముందుగ, మౌర్యశిల్చులు ఎదుర్కొనిన కీ వూ. 100 నుండి క్రీ వూ. 50 వరకు పరివ్యాప్రమై ఉండె సౌంకేతిక సమన్యలకన్న భిన్నములై నవానిని తదనంతరపు నని చార్మితకుల భావన, ఇందును సాంచి (చూ) యందలి శుంగ-క ణ్వాదికాలముల శిల్చులు ఎదుర్కొనిరనుట ఇటగమ రెండవన్తూపపు దిగువ స్తంభ్యశేణియందలి శిల్చ్బ్పములు ఈ ఘప్ట నింపవలనియున్నది మౌర్యశిల్పులను, మూడవ ఆయతనము మున (పథమదళకు చెందినవి. నిలువు-వెడల్పుల పరిధిలోనే అనగా స్టూలంత అనునది, ఒకి నమన్యగ ఎదుర్కొనకుంగినది న్థూలతను న్చురింవకేయటకు జరిగిన కృషి ఇందుతో మొద శిలను ఒక సమ్మగమూర్తిగ, అది ఒక జంతుమూ ర్తిగానిండు, లైనటుల ఇందలి ఉల్చణ చ్మితములు రుజువుచేయచున్నవి లేదా సింవాచతుష్టయమూ ర్తిగానిండు, స్తంధముగానిండు, మల ఇందు ఉల్బజత (వన్ఫుటము గాకపోవుటవలన దాదాపుగ చుటలో మ్యాతమే ఆ శిల్పులు తమ కుశలతను (పదర్శించిరి;కాని రేభాచ్మితములుగనే ఇవి రూపొందినవి, ఇక ఈ కాలమున నిడివి-వెడల్పుల వరిధిలోనే మూడవ ఆయతనమును స్ఫురింప చెందిన ఖార్డుత్‌ (చూ) లోని కొన్ని శిల్పములు నృష్టానృష్ట జేయవలనిన క్లిషనమన్యను వరిష్కరించు ఆవళ్యకత వారికి రీతిలో రూపొంది, భూమికతో ఎట్టి సంబంధమును లేనివిధ కలుగలేదు. తదనంతరకాలవు భారతీయ శిల్చులను ఆ నమన్య ముగ కన్పట్టుచున్నవి. గభీరతకు ఇందు తావే కన్పట్టడ ఎదుర్కొనినది సాంచీలోకానిండు, ఆమరావతిలో కానిండు ఆ ఉవరితలమున అ)ికింవబడిన వానివలె ఇవి ఉండుటయేగాక తరువాతికాలవు భారతీయకిల్చులు కృషిచేసి, కొన్నిఠావులవిజయ దష్టకు గోచరములుగాకుండనుండి వ్యంజనవలన తెలిబ మును చేవట్టినది ఈ నమస్యావరిష్టారముననే. ఇటుల శిలయను జేయబడవలసిన భాగములునైతము దృశ్యమానములగునటలి నూతనసాధనమున రూవకల్చనకై మూడు ఆయతనములలో ఇందు రూపొందింవబడినవి. శిల్పమున ఒకవస్తువు లేదా మా కృషిచేని మౌర్యశిల్పులు విజయమార్డింతగ ఆ షెౌధనముననే, యొక్క (ప్రాధాన్యమునుబట్టి దాని [ప్రమాణము నిర్ణయితమగలి నిలువు-వెడల్ఫుల పరిధిలోనే, మూడు ఆయతనముల స్చురింప ఇందు కననగుచున్నది; అంతియే గాని యథార్థతలో ష్పప 126

భావవిక సన యుగము

అవీ యెటుల గోచరములు కాగలవనుటను శిల్చి గమనించి నృష్టియందు నర్వ్యత వేద్యమానమగు ఏకతను స్పష్టము చేయ నటరి కన్పప్టిదు, ముందువెనుకలను సూచించుటర్తై కొన్ని చుండును. సాంకేతిక పద్ధతులు ఇందు అవలందించబడినను, దూరలా ఠార్ష్మత్‌లోనే తొలిసారిగా ఆభ్యాంఎకా శల్చమును మొదలై సామీష్యముల నృష్టీకరణకు తగు మార్గములు శిల్చికి పరిచితము నది. బొద్ధమతాను యాయులకు పరిచితములును, పవ్మితములను లైనటల కన్పట్టదు, నగ వృత్తాంతములను [వమానుగతిలో వివిధ ఫలకములందు

కొని సాంచిలోని దిగువ స్తంధృశ్రేణిలో రేభాళిల్పముల ?ల్చ్పమున ద్యోతకము చేయట వీని లద్యము. కాని తొలియత్న రీతిగ కన్పట్టు ఉల్బణ శిల్పములతో మొదలిడిన భారతశిల్చి మగుటవలన కాబోలను, ఇందు చైతన్యము కొంతవరకు నిరుద్ధి భార్తత్‌లో ఉల్బణచ్చితములను, కొన్ని వ్మిగహశిల్పములను మైనది; కళలతను మౌగ్ద్యము ఆవరించినది. అయినను కథా మలచునాటికి ంతపరిణతిని ఆర్టించెననుట స్పష్టమగుచున్నది. వస్తవును నమ్మగముగ చేద్యమానము చేయుటకు మ్మాతము ఈ వ్నిగహ శిల్బములును ఉల్చ్బణరీతిలోనే ఉన్నను, ఉల్పఐత గాఢ కృషి జరిగినది. ఇట్టివే బోధగయలో కొన్ని ఆభ్యాయికా అత్యధిక మగుటవలన వానియందు న్టూలత చక్కగ చేద్యమనస ఏిల్పము- కలవు. ఇందు కథావస్తువును వ్యంజనచే ద్యోత చున్నది ఇటుల భార్హత్‌లో మలచబడిన యక్ష, యక్షిణి కము చేయటకు కృషి ఎక్కువగ జరిగినది, విగ్రహములను, తక్కిన వ్మిగహములును చక్కగ వర్తుల మానవమూర్తిని వివిధవైఖరీ భంగిమములలో ఏల్పమున రీతిలో రూపహొందినవి, అందు కొన్ని, సిరిమాదేవి విగహము కూపొందించుటయందు శుంగ-కబ్వకాలపు రళావిదులు ఎక్కువ వంటివి, ఎట్టవదుట నిలువుగ నిలబడినటుల ఉన్నవి; మరి ఆసక్తిని కనఒరచినటల నేద్యమగుచున్నది ధాట్లతలో కొన్ని, *“నుదర్శన యక్షిణి" వ్యిగహమున ద్యోతకమగుచున్న మొదలైన ఈ +ల్చ్పకకారీతి వోధగయయందు ఒక నమన్వ రీతిగ వివిధ భంగిమములలో కన్పట్టుచున్నవి. వీనిలో తొలు యిత రూవమును పొందెననుట అచటి ?ల్బముల వలన తటి వానియందు స్థిరత రానిగొనగా, రెండవవానియండు చెత తలియనగు చున్నది, న్యము వెల్లివిరియచున్నటుల కిన్పట్టును. పంగఎకణ్ట శిబ్బపు రెండవ ఘట్టము (6 పూ, 50 మొద

వైవిధముగ సాంచిలోని ఆండవస్తూపపు స్తంధ్యశ్రేణినుండి లుగ 'శీస్తుకకారంధము వరకు పరివ్యావ్తమైనటుల భావింప భారత్‌లోని ఉల్బణ వ్మిగహమువరకు. శిల్పకళ పొందిన వచ్చును. సాంచియందలి మహోస్తూపపవు నాలుగు ద్వారతోరణ కమపరిణామగతిని పరికించగ, భారతశిల్చి, చరణచి్మితము ముల శల్చమును, అచటి మూతవ స్తూపమున మిగిలియన్న ఒకే (గుడ్డవై వేయబడిన రంగుల చితమును తన దృష్టియంద ఒక ద్వారతోరణ శిల్పమును ఈ కొాలమునరు చెందినవిగ ఉంచుకొని లందలి చ్యితములకు మూడవ ఆయతనమును పరిగణింప బడుచున్నవి. ఇందలి ఉల్బణ ?ల్పములందు ఆ శలవై నమరూర్చుటకు కృివిచేసి యండెననియు, తొలుత నాటి మధ్యభారతపు సాంఘిక పరిస్థితి-ఆనాటి _వజల (ీడా సాంచి రెండవస్తూపపు సంధ్యశేణిలో లతడు ఆ కృషిని వినోదముల, (వణయగాథలు, కాంతి సౌభాగ్యములట, రాజుల మొదలిడి, [క్రమముగ థార్డుత నాటికి కొంత విజయమును వైధవాడంబరము-, కలతలు, యుద్ధమలు-ఆయానందర్భము సాధించెననియ అర్హమగుచున్న ది. లందు చక్కగ (_వదర్శింపబడినవి, ఈ ఉల్బణ ?ల్పములందు

శుంగ శిల్పమన్‌ ఇంకొక విశష్టతయ కలదు వివిధ కొన్ని బుద్ధుని జాతర కథలకు సంబంధించినవి, కొన్ని సమ శిల్చములను, సమన్వయితముబగ చేయచు, ఒక తరంగరేఖ, కొలీన చరితను విశదీకరించునవి కొన్ని జాతక కథలు, ఆ అందు సామాన్యముగ కన్పట్టును, సొంచి, థార్దత్‌, బోధగయ నాటి [(పజలయందు, అత్యధిక (పచారముననుండి. వారి ఆద (చూ) లలోనేగాక, ఆకాలమునకే తెందియు, అతి దూరమున రణను పొందినవి యగుటవలన కొటోలును, (పక్క [వక్కన (ప్రాచ్య భారతముననున్న ధవనేశ్వర (చూ ల్పములందును, నున్న దడ్వ్రారతోరణములందు పునరావర్తితములై నవి. మానవుల లయ విన్యాసమొలుకు ఈ తరంగరేభ, చెదరిపడియుండు జడ సాంఘిక జీవనముననేగాదు, వృష; జంత్ముపపంచమునను ఆ పదార్థములను లనుసంధించి చైతన్యమెనగు ఒక జీవ్యసవంతి. నాటి శిల్పులు చూవెట్టిన ఆదరణ, ఆ శిల్పములందు, ఎల్లెడల వదె, ఎల్లెడల కన్పట్టుచున్నది అచటిస్తూపపు (ప్రాకారపు ఉష్టీష కన్నట్టుచున్నది. ఒకమాటలో చెప్పవలయునన్న, అచట ఆ లను, దేనిన్రైన, గహించి చూచిన, అందు వివిధ శిల్పములను ఇల్చకళావేత్తలు నృష్టికి పతినృష్టిని రూపొందించిరని చెప్ప కలుపుచు తరంగరేఖ ఎలపొడవున పయనించుట కననగును. దగును. ఒక తామరకాడవలె రూపౌందిన ఈ తరంగరేవ జంతు, వృక్ష, సంగ-కజ్వ కాలపు శిల్పకళకు ఒక పల్యేక విశిష్టత కలదు శిల్పములనేగాక మానవమూర్తి ?ల్చ్పముల అవయవములను భారతీయ నమాజముతో నన్నిహితత్వము కలిగి; అందలి ఆశయ చైతము వనగొనుచు, ముందునకు పయనించుచు స్టావర జంగమ ముల'ప, ఆదర్శములను, లోవములను, ఘనతను చక్కం/

127

భావవీకసన యుగము (వదర్శించిన తొలుతటి కృషి, ఆ దేశ చర్శితయందు, ఈ దాయము తక్షశిల మొదలుకొని జార్జి ియావరరునున్న విస్త్యశ పంగఎ-కణ్వ శిల్పముతోనే మొదర్హై నది. మౌర్య శిల్పమునుండి (ప్రాంతమున వికసించినది, ఇందు శిల్పులు సద్దవర్థిః శుంగఎకణ్వ శిల్పమును వేరుచేయు విశిష్టత ఇదియే. మౌర్య చక్కగ వనిగొని శిల్పములను రూపొందించిరి. కొన్నియెగం శిల్పము రాజరికపు వైభవమును (వదర్శించునది। శంగ-కణ్వ ఈ శిల్పములను ఆవమునగాల్చి, వానికి గట్టితనమును కల్పి: శిల్పము [పజాజీవితమును (పతిఫలించునది. చెడివారు. (క్రీన్తు శకారంభమునకు కించిత్‌ పూర్వమున మెవ 11 గొంధార శిల్పము :ః లభ్యములగు అవశేషములనంభ్యా లైన తొలుతటి నర్యపదాయము కుషానుల కాలమున పా వివరణను అనునరించి, లెక్కింపవలచిన యెడల ధారత కళా తను ఆక్టించి, ఆ కుషాను వంశికుడగు వానుదేవుని కాలము! వికాసచరితలో ఆత్యంత ఫల్మపదములగు_ కాలములందు ఒక క్షీణతను పొందినది. ఇక రెండవ నం్మ్యపదాయము [కీ టిగ లెక్కింపదగినది గాంధారశిల్ప (చూ) కాలము. ఆ శీల్ప నాలుగవ శతాబ్బమున మొలకెత్తి 5 వ శతాబ్ది ఆంతమువక: వైఖరి ఆదరితమైన కాలవిస్తృతియ తక్కిన వానికన్న అధి మనగలిగిన ది. కమే దాదాపుగ కీ పూ 50 మొదలుగ [క్రీం శ, 500 వరకు బుద్ధదేవుని రూపమును శిలళో రూపొందింప జేయ! వాయవ్య భారతమున ఈ శిల్ప కళారీతి పరిపోషితమైనది. ఇది గాంధార శిల్పముతో మొదలయ్యెనని చెవృవచ్చును. సమకాలీన యొక సనమవాయక శిల్చరీతి, పాచీన యుగమునకు శోభ మగు మథురా సంపడాయమున నైతము బుద్ధమూ ర్తి?ల్బమ సమకూర్చిన గీకు, భారతీయ ?ల్పరీతులు రెండును ఇందు ఆనాడే రూపొందినను, ఈ రెండు మూర్తి శిల్పముల మళ్ళ మేళన మందినవి అయినను ఇందొక బార్మితక వైచ్యిత్యము ఎంతయో విభేదము కలదు. గాంధార శైలిలో బుద్ధమూ క్రి కలదు వాయవ్య భారతమున _గీకులు వరిపాలన నెరవిన కాల మునకు న్ఫూ్షి నొనగినది (గీక్‌-రోమన్‌ ?ల్ప నం_వదాయవి మున (కి, వూ, 200-100) ఇది మొలకెత్తలేదు, వారి పరి ఈ బుద్ధ మూర్తులలో కొన్ని నిల్నియన్నటుల రూపొందినవి హెలన అంతరించి శకులును, కుషానులును పరిపాలించిన కాల కొన్ని పద్మాసనమున ఉపవిష్టమై ఉన్నటుల రూపుగొనినవి మున ఆచట ఆది ఆవిర్భావమొంది వారిచే వరిపోనితమైనది. ఈ రెండింట సాధారణముగ కుగిచేయి అభయము దన గాంధార శీల్పమును చూచినంతనే (దష్టకు ఒక విషయము సూచించును. స్పష్టముగ గోచరము కాగలదు. కుకలుడగు (గీకు నంవ వృత్తాంత కథనమునక్తై శిల్పమును వనిగొనిన వట్టున, దాయపు ?ల్చి, ఇందు తనకు గాఢపరిచితిలేం ఒక విశిష్ట గాంధార శిల్పులు, సాంచీ శిల్చులవలె వివిధ ఫలకముల౨మ సంన్క్బృతికి నంబంధించిన కథావస్తువులను, మత్మపతీకము లను, నిరంతరరీతిలో కథను రూపొందించుటకు పూనుకొనక, రోవీ వ్మిగహములను రూపొందించుటకు యత్నించుటలో ఆనించదగి నుల నంపదాయమును అనునరించి కథావృత్తమును ఒకే ద్‌ నంతగ కృతకృత్యుడు కాలేదనుట ఇందు సుస్పష్టము. ఫలకమున రూపొందింప కృషిచేసిరి. * తరచుగ ఆ శిల్పమన వదియో ఒక యంమున రూపొందింపబడినటుల, అచ్చున కనవచ్చు వానిలో మొవట పేర్కొనతగినది “బుద్ధుని మహ (ుద్దినటుల ఈ శిల్బములనేకములు కన్పట్టును, వానియందు నిష్కమణము" అటుశే *మహా వరినిర్వాణము" కూడ గాంధా! మౌలికత చాల తక్కువ, ఇందులరు కొన్ని అవవాదములు శిల్పుల ఆదరణను ఎక్కువగ ఆర్టించినది. ఉండవమ్బను; ఆయినను అవి అత్యల్ప నంఖ్యాకములు లోహములను నైతము గాంధార శిల్పము చక్కగ పనిగొని మానవమూరి చ్వితణమున ఇందు కొంత విశిష్టఒత కన్సట్టు నటుల ఆవశిష్టములవలన రుజువుపడుచున్నడి. ఈ అవే చున్నను, జంతు చ్మితణ మ్మాతము చాల తక్కువ స్థాయికి ముల వైవిధ్యమును, పనితనపు విభిన్న కుశలతలను గవ చెందినడిగ మ్యాతమే పరిగణనీయముం గాంధారశిల్బ కళా నించిచూడ వేర్వేరు దేశకాలములయందు, వలువురు శిబ్బల ఖండములలో రమ్యమైన వానియందు ఒకటిగ వరిగణింపఒడు సాగించిన కృషికి ఫలితములుగ వీనిని భావింపదగియన్నరీ *“మారదర్షణమున నైతము భూతగణములయందు భావ విదగ్ధత వీని యన్నింట కనిష్కుని ధాతుకరండము, వీమారిక ధట కనృట్టదు. కరండము అనునవి 3ల్పవిదుల దృష్టిని ఎర్కువగ ఆకక్షిఐ నర్‌జాన్‌ మార్షల్‌ పండితుడు గాంధార శిల్పవు అవశేషము నవి. వీనిలో తౌలుకటిది వెండి బంగారముల మ్విశమమునన, లకు ఒక [కమానుగత కాలనిర్ణయమును చేయుచు మొత్తము రెండవది బంగారునను రూపొందినవి. ఈ కరండమలవై మీడ ఈ శిల్పమున రెండు సర్మపదాయములు ఉండినటుల అభి నున్నితముగ చెక్కబడిన వివిధమూర్తులును, తక్కు ఇల్చిమ (పాయవడెను. అందు తొలుతటిది వెషావరులోయలో ఆవిర్భ లును కలవు; కాని వనితనపు కుళలత ఎక్కువగ బీమా వించి వర్ధిల్లినది; శీల్పులట విరివిగ ఉపలబ్ధమగు రాతిని వని ధాతుకరండముననే కననగుచున్నది గొని వ్మిగహముల రూపొందించిరి. ఇక రెండవ నం గాంధారంల్పము, బౌద్దమత [వచారకుల మూలమున, 21 128

భొవివిక నన యగము

ర్రమమన మధ్యిఆసియారును చీనారును వయనించి ఆట 1పాయము. ఇట్టీ _పావీన ?ల్చ్బకళనుండియే మఫరా +ల్చము శల్పరీతులవై తన [పభావమును నెరవినది. అటుల వయనించు ఆవికృవి-చి వికనించినది, ఓలో తొలుతటి మజిలీగా వినియ క్రమైనది జామియాన్‌ (చూ) బుద్ధదేవుని అర్బావ్మిగహముల కొరకే గాక, నమకాలీన ఇచటి వర్వుతోవత్యరలను ఆశయించి రూపుగొని, నేడును మవోపురుషుల రూపవ్నిగహములను, నహజతను కోల్పోని కకావిదులను ఆకర్షించుచు, [దష్టలకు వి్రాంతి గొలపుచు. శీతిలో, నిర్మించటకు నైతము మరా ఏల్చము కృషిచేసినది, నున్న ఉన్నత బుర్ధవిగహములు గాంధారశిల్బ (వథధావ కనిష్కుడు, వీమ రదఫనిస్‌, చ స్తనుడు మొదలగు (వకువుల మును చెప్పక చెప్పుచున్నవి రూపరేఖలకు 9ిల్పమున అమరత్వమును కల్పించుటత్రై ఆ

11 మథురా శిల్బము (& భ్‌ 180-300) : ధాస్హుత్‌, శిల్పుల రృవ్షిచేనిరి ఇండు తొలుతటి విగవహమున ?రమును, నాంచీలలోని భారతీయ శిల్చపు తదనంతర _ పరిణామమే భుజములును, రెండవదానియఎదు శిరమును నష్టమురలైనవి. మథురా శిల్పము (చూ) అని న్టూలరీతిలో చెప్పవచ్చును ఆయి. ఇక మూశవదానియందు మొండెము మ్యాతమే మిగిలియన్నది. నను ఇందొర భేదము కలదు సాంచీ శిల్పకాలమున బుద్ధ రాని రూవవికృతిని పొందిన ఈ విగహముల అవష్ట ధాగ ధర్మపు నంకేతములను మ్శాతమే అర్నించుట వ్యావ్రియందు మలం మాతము ఆవమఖరా?ల్చుల క కశ్యావగల్భతను, స్టాలీ ఉండెడిది, కాని [కీ ౪. మొదటి కతాబ్దమున మహాయాన పులాకన్యాయమున వెల్లదెింపగల చున్నవి. నంవ్రదాయము, బౌద్ధధర్మమున, ఆధికాదరణను ఆర్జించుటవలన మధథరాశిల్పమున చౌస్టి విగహములే కాడు; వైన హిందూ ఒద్దని విగహమును ఆర్చించుట మొదలైనది. ఈ పరిస్థితులలో. వ్విగహములును, రూపొందింవబకికవి. గుప్టకాలమన జరి పొఢతను పొందిన మథరా?ల్పమున, అకాలమును అఆనున గిన కళావివశనము చాలవరకు మథురా ?ల్చ్బమునకు ఒుణ రించి, బుద్ధుని వ్మిగహమును ?ల్బ్పమున చక్కగ రూపొందించు. పదినదని భావించదగును, టప రృష్ని విరివిగ జరిగినది. గాంధార ?ల్చ్పమున గూడ ఇట్టిది 17 ఆంధ శిల్పము: సొంవీ, ధార్హ్రత్‌ శిల్చరీతిని, గ్‌ ప్త జరిగెననుట ఇదివరలో తెలుపబడినది అరినను మధ5 పల్పవ ిల్పరీశులతో సెంధానవరచు దానినిగ ఆంధశిల్పమును యందలి శిల్పులు థారడియ నంన్క్బుతికి చెందినవారగిట పేర్కొనవచ్చును డిశ్షిణాపథవు రూర్చుతీరమున థ్రీకాపళం వలన, బుద్ధదేవ విగహమున దైవత్వము రూపుగొనినటుల జిల్లాలోని కాలిహుంచము (చా బుదలుకొని (కాళంజిల్లాలోని అవతరింపజేయటలో కృతార్థతను చెందిరి. నమవాలీనమగు చినగంజామువరకు, అటనట వివిధ్యవదీశములందు. శిథిల గాంధారశిల్పముతో మథురలోని ఏల్పులకు పరిచితి కలదనుట రూపమున కనృట్టున్తూవముల (తవ్వకములందును, పళ్ళిమ నృష్టమగుచున్నను, వారి కళా్రకర్షకు మూలముగా ఉపక మున నహ్మాాది వర్వత నానువులందలి గహాబైత్య, విహారము రించినది భారతీయ (పాచీన శిల్చరీతియే యనుట యథార్థము లందును ఈ శిల్పములు రనవచ్చుచున్నవి, లూర్చుతీరపు బౌద్ధ

భారతదేశమున, తొలుతటి నుండియు, ఏదియో ఒక విధ +ల్చులు చలువరాతి మాదిరిగ రన్నట్టు ఆమవచ్చ లేక ధూనర మగు (వతిమార్చన అమలున ఉండెడిదనుట ఇదివరకే లెలుప వర్షపు రాతిని వనిగొని తమ కళావై దుష్మమును వదర్శించగ, బడినది... తొలుత ఆ ప్రతిమలు మట్టితోనో, కౌయ్యతోనో నహ్మాదియందలి ?ల్చులు, వర్వతసానువులలో శిల్పసాధనకు నిర్మింపబడెడివి. కాని మౌర్యయుగమున ?ల్బములత్తై లను అనువగు చక్కని తావులను త్రద్దతో అన్వేషించి రనుగొని ఉపయోగించుట మొదలైన తరువాత, ఈ (వతిమలను శిలలో వానిని ల్పకళామందిరములుగ రూపాంతర మెనర్చిరి(తూర్చు మలపట ఆరంభితమైనటుల అవశేషముల వలన విదితమగు తీరమునందలి గుంటుపల్లి గుహాచైత్యము దూడ, (ప్రాదేశిక ముగ చన్నది. ఈ శిల్చరీతి (క్రమముగ పరివుష్టతను. ఆర్జించ. కాకపోయినను,. శివ్పలీతిని ఎట్టి నహ్మాది గుహాఎల్బములతో భుత్నించినటుల, పాట్నా, వర్భామ్‌, బరోడా, బేసనగర్‌, వవా చేర్చదగి యున్నది). యాలవద అభించిన పురాతన దేవతావిగహముల వలన తూడ్పతీరమున న్తూవములను ఆయించి వర్టిల్లిన ఈ శెలియనసను. త్యృుదదేవతలుగ వండితులచే ధావి-పబడిన ఆంధ శిల్పములలో తొలుతటికాలమునకు చెందినవి కొలదిగ యక్ష, యక్షిజీ విగహములును, [గ్రామదేవతా వ్యిగహములను మాతమే, ఆ కొలమునకు చెందిన భట్టిపోలు (చూ), అమరా అండు కలవు. ఇహుఃః ఇట్టి వతిమా శల్చమే సాంచీమహాస్తూవప్తు. వతి (చూ), జగ్గయ్యపేట స్తూపావశేషములలో లభించినవి. (పాకృళ్చిమ ద్వారములకడనున్న ద్వారపాలక వ్నిగహము అందును తొలుతటివాని యందు రొరికినవానిలో ముఖ్యముగ ఇందు పరిణతిని ఆర్జించియ:డునని కళావిడులలో కొందరి పేర్కొనదగినవి ధాతుకరండకములు మాతమే. జగ్గయ్య పేట భావన, పాట్నావద్ద దీదర్‌గంజ్‌లో కననైన “చామర్యగాహిజి వద్ద కొన్ని గణనీయములగు ఉల్బణశిల్పములు ఉపలబ్ధము విగహము ఈ కోవకు చెందినదనియే వండితుల అధి లైనవి, అండు "వుణ్యకాలి యనునది వాస్తుకాస్త్రవార్షితరుల 1? 129

భావవీకనన యుగము ద్శస్దిని విక్కుప ఆరర్షించినది, సోపాన్యశేతే సాయమున యందు రూపొందింవఒడినవీ, సైతము ఆమరావతీ, నాగార్థా చేరనగు ఒక ఉపాననామందిరపు | వతిరూపమది. ఇక ఆమరా. కొండ, వెదగంజాము, శాలిహుండము, గుంటుపల్లి, అల్టాక వతిలోను, నాగార్జునకొండ (చూ) _వ్వకములందును విరివిగ విజయవాడలోని విద్యాధరపుకములందు కననైనవి ఉపలజ్వములయిన శిల్పములు, ఆర సామా జ్యమున, (కీ, పూ యన్నియ శిల్చరీతినిబట్టిడూడ, అమరావతీ శిల్పపు నాగ మూడవ శలాస్ది మెడలుగ ఆరు శతాజ్ఞములు వర్ధిల్తిన శిల్పకళా దశకు చెందినవియే శిలావిగహము.చే రాదు చిట [(విమవరిణామగతిని ద్యోతరము చేయుచున్నవి, ఉపయోగించి, పన్నవు కట్టుబడితో నిర్మింపబడిన ౬. సంచీ, భాదళలలోవ౨ెనే, అమరావతియందను. శాతక మూర్తులు కొన్ని శాలిహుండమువద్ద కననైనవి వః కథలనేకిములు శల్పమున పరివర్తితములగుట కిననగును. వైతొడుగుగ గుద్ధమట్టి వినియ్తమైనది కాని అమరావతియండు ఆ శిల్పములలో అధ్యాత్మెకభావనకు క వశ్చిమతీరవు సహస్టిదిగువాచ్రై త్యములందు ఈ శిల్చష బహికరమణీయత జోడింపఒడినది. సాధారణమానవుని జీవి ఒక పత్యేకవు పంధాలో వికశసనము పొందినది తొలు తము, ఆతని ఆళలు, నిరాశలు, (వేమగాథలు ఇందు చర్కగ చై త్యనిర్మాణమున స్రంభాదులందు చ్‌ శిల్పము వినియ రూపుగొనినవి. సాంచీ, థార్హత్‌లండు స్టావరనృష్టికి ఎక్కువ నది. భాజా, నానాఘాట్‌, వితాల్‌భోరా, వెడ్‌సా, నానీ? ఆదరము ద్యోతకముకాగా, ఆమరావతియందు, ఆచటి శిల్పులు, రార్లే రన్సేరిలలో ఇందులకు నిదర్శనములు [ననగుళున్నవ మానవుని రూవచ్చితణలోనే ఎక్కువ ఆనక్రిని కనఒరచిరి చైత్యమన ఆంతర్భాగములగ నుండు స్తంథముల శిల్వవ అయినను ఆక్బీలతను పరిహరించి, శిల్బమున గైవము, తమ ఒక కమపరిణామగతి వై స్టలములందలి బై త్యములందు మతమునందువ3నే, బౌద్ధశిల్పులు ఇట మధ్యమార్గమును అవ వచ్చుచున్నది, తొలుత దారు స్తంధమును అనువరింవన లంబిఏచిరి అమరావతియందు ఆంధ శల్పకళావిక ంనపు కమ దీరమును మకుటమును లేకుండ, ఎనిమిది అంచుల కాంగపమ వరిణామగతి నాలుగు [కమదశలలో కననగమున్నదని పండి రూపొందిన స్త భము కాల్వకమమున అంతటంతట దాని తుల అభ్మిప్రాయము, ఇందలి మూడవదిళలో, ఆనగా (కీ ౪ చేర్చులను నమకూర్చురొని కార్తేలో పరావాష్టను అందుకొని. రెండవ శదాబ్ది ఉ త్తరార్థమున, ఆ శీల్ప్చకళ అత్యువృస్థాయిని నాసికలోని మూడవ గుహయందును, వన్హేరిలోని చైత్య? అందుకొనగలిగినటుల అచటి శిల్పములవంన తెైలియనగు యందును న్గ్తూవ్వపాకారములు (ఆవారములు) రమ్మమః చున్నది. న్యుపనిద్ధ క కావిమర్శకుడు ఆనందపషమారస్వామి ఉల్చణశిల్పములలో రాజిల్లుచుండుట కననగిను కానాల ఆమరావతియందలి ఉల్బణ?ల్బముల రమణీయతను, సాంకేతిక పాలీన వింరమున, వైవానిని అన్నెవిధముల అధిగమి నిపుణతను అనమానములని వర్దించుచు “భారతీయ శిల్పమున చక్కని శిల్పములు కి ననగుచున్నవి స్రంధములుగ తీ మెగ్గదొడిగి వివనించిన శ్ళాంగారరసనమయ లలితకుసుమము రించురీతిగ చక్కని స్రీ పురుష మూర్తులు అచట అవి ఈ అమరావతీ శిల్పము" ఆని నుడివెను, బకినవి, అచ్చటి కొన్ని శిల్చ్పఫల: ములందు, విహంగనవీ నాగార్జనకొండవద్ద (తవ్వకములందు. వెలవడిన ఏల్బము. రీతిలో మూడు ఆయతనములను స్ఫురింవదేయటకు చక్క లలో గణనీయమగునవి అయిదు స్పంభములవై కాననగును. కృవి జరిగెనడి (వివరములకు ఆ యా శీర్షికలను కననగిన (గికు - రోమన్‌ శిల్పసంప్రదాయములు ఇ.దు కనవచ్చు ఆజంటా (చూ) లోని కొన్ని గుహలలోని *ల్చమల చున్నవి. ఆ _పాంతమును ఆనాడు పాలించిన ఇష్వాకు పదువు ఈ కాలమునకు చెందినవియే ముఖ్యముగ 19వ గహ లకు శకరాజులతోనుండిన సన్నిహిత నంబంధమువలన, పత్నీ సమేతుడగు నాగరాజు మూర్తి?ల్పము అనే ఆ నం్యపదాయములు ఇటకు వయనింపగలిగినటుల ధావింప రమణీయము. దిగను. గుప్త శిల్పము; మధురా నవవదాయమును మంద్‌ అమరావతీ ల్చపు కడపటిదళకు వెందినవి గుంటూరు. కౌ0పోయినది గువ్రశిల్బము (చూ). గుప్తకాలము ధాటే జిల్లాలోని గోలియందలి రమ్మశిల్పములు, చినగంజాము, చర్మితలో న్వర్ణయగముగ పేరొందినది ఆనాడు గువ్లరా వెదగంజాము, కనువర్తి అల్జూరు, గుమ్మదిద్దుడుల (మా) ఆదరణమున భారతనంన్కృృతి చక్కగ పరిపోషిత వై లోని శిల్బములును ఈ కోవకు చెందినవియే గుమ్మడిదురులొ. లలితకళలు చక్కగ విిసనమందినవి కాని తదనంతర కొన్ని శిల్పములు, రవంతయు చెక్కుచెదరకుండ, లభ్యము మున దేళము, సంస్కారకహితులగు శ్వేతవూజుల 2 లయినవి వానివలన ఆనాటి ఆవ్వధ శిల్పకళారక్యుతా వైవిధ్య లోనగుటవలన వారి దుళ్నృర్యలఫలితముగ ఆలయము! మును చక్కగ తెలినికొన పీలు ఏర్పడినది. కళాఖంచములును వెక్కు నష్టమైనవి. ఆందువలన గవ ఉల్బణశల్చములేకాదు; బుద్దమూర్తులు, వెర్తులకీతిలో 3ల అవశేషములు దాలకొలచిన మాతిమే లబ్బములని ఎన్నని 130

భావవికనన యుగము గిబ్రరాజులు హిందూమతానుయాయపై నప్పటికిని, వైన, ములవలనను సారన్వములవంనను లెలియవచ్చుచున్నను, కొద్దములను నైతము వారు ఆదరిందచికి అందువలన హిందూ అందులకు ఫిదర్శ్ధ్గనములుగ ఉపరరించుటకు తగినన్ని అవ విగహములతోపాట క వౌద్దవిగహములును, ఆ కాలమునకు. శేషములు, ఈ య%మునకు నంబంధిందినంతవరకు, కన్పట్టుట చెందినవి, కననగుచున్నవి ఆ దొద్ధ విగవహములందు భౌతిక లేదు, సింహ;మున రువ$్‌వేలిలోని న్తూపమవద్రనుండిన అత్ము రీరము కన్నను, ఎప్కువగ ఆంతరంగిక (పశాంతిని వన్సు న్నత బుద్ధివిగహములు రెండున, ఆవమాణముననే ఉన్న ఓమ చేయటకు కృషి జరిగినది, విగహములను సమలం టోరిస త్త వ్వి్శసహమును ఈ యుగపు శిల్పమునమష చెందినవిగా రతములుగ హపొందించుటను ఆనాటి శిబ్బలు ఆఅంతగ ఆద లెక్కింపదగియన్నవి అదురావతీ +ల్చరీతికి ఇవి ఆత్యంత రించినటల కన్పట్టదు- గవ శిల్చ్బమున నిలిచియన్నటుల సన్నిహితమలట ఆగ్నయ జనియాలో నేడు వియెర్‌ కామ్‌ అశ దూపొందింపఒకిన బుర్ద విగహములలో ముఖ్యముగ పేర్కొన వ్యవహరిందఒడుదేకపవు దద్నిణభాగిమన ఉండిన ఆనాటి ఫౌొనాగ్‌ దగినది మథురలోని నిలువెత్తు విగహము, ఉవివిష్ట బుద్ద దేశమును పాలించిన దద్రవర్మకాలమున, [క ౪, ఆరవళతాస్దిలో, మార్షికి చక్కని లడ్యుము సారనాథ్‌ మ్యూజియంలోని విగ నిర్మితములైన కొన్నిదేవళముల ?93లములందు,ద్వారతోరణము హము. నుల్తాస్‌గింజ్‌లో కననై న ఒక బుద్ధవిగహము త్నామ లఅపైన చక్కని నగిష్షీతో రూపొందింపబఒడిన ఏల్పముం 5న మన హపొందినది గుప్తరాలవు లోహశిల్పములందెల్ల యది వచ్చుచున్నవి అంతేగాక గోవక్టనధారియను ర్భష్తుడు, హరి ,వముభము. మధురిలోని శిలాశిల్బము ఇందు ఆకుకరింపబడి హరమూర్తి, విష్ణుదేవుడు, ఒలరామకు మొదలగు మూప్తలు నటుల ద్యోతకమగుచున్నది. సికరా?లలో కూపొందింపఒడినవి రానవచ్చుచున్నవి. వీని గువ్లకాలపు హిందూవి గహములందు రమ్య్మతమముగ వరి యండు (గీకుంరోమన్‌ నరపదాయములో కొలదిగ మిశితమగు గజింవదగినది, నేడు మమరలోని మ్యావియమున ఉందబడిన, భారతీయశిల్బము వెల్లివికియడున్నటల నున్న్వృము అయినను ఓర విసష్ణువ్విగహము. వీనిని కొందద బోరిసత్ర్రవ్యిగహము మూర్తుల మువై ఖకిమారిము ఆగ్నేయ అనియాలో వసించు కాదగనవియు భావించిరి ఎ_రని సి;తా?లలో నిలిచియన్న వారి ముఖవైఖరినే అనుకరించినది తామిలాఎడునందు లభిం టల రూపొందింపబడిన ఈ వ్విగహమున పాదములును, మం చిన మైతేయవిగహమును ఈ కాలమునకు చెందినదిగనే దేశులును నష్టములైనవి గుప్రవాలమునకు చెందిన ఒక విస్తు భావింపదగియున్నది కంయన పోళపోయబకిన ఈ వ్విగహమున వ్ధిగహవు అవశేషము వాస్టగ్‌లోని లలితకళా మ్యాజీయమున రమణీయతయం గంధీకరతయు నమపాలుగ గుదురుకొనినవి. వననగుచున్నది, బుద్ధివ్మిగహమును అన్నివిధముల పోలియు ధారత?ల్చ్పము ఇటుల వివిధరీరిల ఆ కాలమున వికశనము న్నుఐ రూపొందింపబకిన ఈ మూర్తి, (వక్కనున్న నార చెందినది. శిలవేగాక లోహములను వైతము ఆనాటి శిల్పులు సంహ వరాహమాూష్తం వఐనమ్మాతమే, విష్టుపుర గర్తివ విరివిగ వనిగాగరి రాజుటను, సార్వభౌములును తమపేరున వీలు ఏక్పడికది. దేవఘర్‌ లో 3 దశావవాంాలయముశ రమ్య (వచారములోనికి తెవ్చిన నాణెకులండును ఈ శిల్చము ఆదరిత శిల్చమలతో వింసిల్లు ?లాఫలకములు కనవన్బీనవి, ఇవియు మైనది. నాబెములపై ఏవిటూ దూమములకు ముదించుట గ వ్రకాలమునకు చేందినవియే హెజణిని కాలమనకు పూర్వము నుండియే. ధారతదేశమున విశాల ళారతఈి శిల్పము * బ్జీస్తు శకారంభకాలమునకు వ్యావ్లిలోనుండినది ఆయినను తదనంతర కాలమున పారసీక, పూక్వమునుండియే ధారత నంన్కృతి విదేవములప ఎగ్మదాక గీకు, రోమన్‌ నాడెములను కొంతవరరు ధారతీయల నాదె మెకలిడినవి. అకోవని కృషిమూలమున ఆనంస్క్యృతి సింహ ముల మ్యుదణపై తము వధామము నెరవినవి భమున నెలవు కళ్చించుకొనగ, _కీస్తుశకారంభరాలమునుండియ చీనీయపాంతసు , బీనీయచరితలో తక్కిన లలివకళ వర్తకులును, మత్యపబారకులును, సాహనిక రాజవంశీయటను లఅతోపాటుగ శిల్చమును తొలుతనుండియ _వధువుల ఆదరణను వలబువురు మధ్యజనియా యందును, ఆగ్నేయ ఆనీయాయందును. అర్జించినను, _పాలీనయగమునందువలెనే, ఈ భావవికనన తత్పరినకమున నున్న వివిధ ద్వీపములండును, ఆనంన్క్బృు యగవు తొలరటి మూడశతాబ్బములందును, వరిగణనీయము శికి వచారమును కల్పించిరి ఆయా ప్రాంతములండలి దేశీయ లగు శీల్బములు వవియ వెలువడలేదు. బీనాయందలి వివిధ బొతుల భారతీయ నంశ్క్యృతిని స్వీయము చేసిరొనినవి రాజ్యములను ఒక స్మామాజ్యపాలనలోనికి కొనివచ్చిన వష్శ్‌హ్‌ నీంహశముని తప్ప తక్కిన [ప్రాంతములందు. బౌద్ధమకముతో హ్య్వోంగ్‌-టీ స్కామాట్టు (క. పూ. 221-211 వృ, మాండలిక పాటుగ (వాహ్మణమతమును ఆదరణను పొందగలిగినది తతృ రాజసనేనలను నిర్మూలిం౨ిన తరువాత వారి ఆయుధములను లితముగ భారతీయ వాస్తువిజ్తానముతోపాటుగ శిల్చవిద్యయ నం_గహించి, వానిని కరిగించి, 18 ఉన్నత ఆనాగరికమూర్తు అయా దేకములందు బాగుగ “వికననము. చెందినటుల కానన. లగ పోతపోయి. వెను గాథ ఒకటి చీనీయచర్శితవలన తెలియ 131

భావవికనన యుగము వచ్చుచున్నది. ఈ ఉన్నత వ్మిగహములను ఆ చ్యకవర్ధి ఒక (ద్రాంజిలో రూపొందింవబడిన హోన్‌ కాలపు శిల్పములు 3 వరునలో నెలకొల్పజేనెననియు, క్రీ. ళ. మూడవళతాబ్దివరకు వరకు ఆనాటి శిల్పకళారమణీయతను వెల్లడించుచున్నను అవి ఆటుల ఉండెననియ, అంతట ఆ కాలపు చ్మకవర్తి ఆ కాలపు శల్చ్పవళ్నాపౌఢతకు నిలయములుగ పేర్కొనదగిన వానిలో పదింటిని కరగించి చిన్ననాదెములుగ మార్చెననియ, అప్పటి రాజసమాధులు, వీనియందలి స్రంభములు, పట్టబంధ తక్కిన రెండింటిలో ఒకదానిని వేరొక చ్మకవర్తి 38 ౪. 4వ ములు, నమాధి అంతర్భాగమున శిలతోగాని మళట్టిోగాని శతాబ్దమున ఆవిధముగనే నాణెములుగ మార్చి, కడమదానిని, రూపౌొందింపజేనిన వివిధ మానవమూర్తులు హాన్‌కాలపు శల దారికి అడ్డమురాకుండ, ఏటిలో (తోయిఐచెననియ. చీనీయ కళను గుర్తెగుగుటకు సాధనములుగ ఉపకరించుచున్నలి చర్మితకారులు (వాసిరి, ఆ వ్మిగహములందు సపకటితమగు కళా ఇందు నమాధిగర్భమునకు చేర్చు మార్గమును దేవవథమ' భిజ్ఞతను గుర్తించటకు నేడు వలనుపడరున్నను ఆ వ్మిగహము (షెగ్‌తావ్‌) అని చీనీయులు వ్యవహరించిరి ఈ దేవవళష లందు ఒక్కొక్కటి 15 మీటరుల ఎత్తుగలిగి, విభావతి నంజ ఆరంధితమగుచోటుననుఎడు ద్వారతోరణ న్రంధములు మ నకముగ ఉండెడిదనిమ్మాతము బీనీయచార్నితకుల (వాతల ముగ పేర్కొనడగినవి చీనాలోని జెచువాన్‌నగర సమీపము" వలన జెలియనగుచున్నది. నుండు ఇట్టి తోరణ స్రంభములు అతిరమణియములు, దారుక్ని క్రీ పూ. 206 నుండి క్రి ఈ, 881 వరకు చీనా స్నామా మును అనురరించుచు ఈ స్తంభముల వై భాగమున చక్కని జ్యమును పాలించిన హాన్‌ వంశీయచ్చకవర్తుల కాలమున శిల్పకళ అలంకరణశిల్పము కాననగుచున్నది. కొన్ని _స్తంభమః ఎంతయో రాణింవగలిగినదని చీనీయచర్మితవలన తెలియవచ్చు (వస్తరముల మూలలందు ఉపవిష్టమానవమూర్తులు, వై కవ్చక చున్నను, ఆ స్మామాజ్యవతనమునకు కారణభూతమైన తార్తా వారు మోయుచున్నటుల, రూపొందింపబడినవి ఇక వ రుల దండయాతవలన ఆశిల్పసంపదయందు అత్యధిక భాగము బంధము రెండు అంతరువులుగ విభజింవబడి అందు. దిగక నామమ్మాతావశిష్టమైనది, ఇక అందు నేటివరకు మిగిలియుండి, వానియందు తగ్గుస్థాయి ఉల్బణమున వేట దృశ్యములున మృణ్మయరూవమునగాని, శిలాహూావమునగాని, లోహమునగాని, వైదానియందు ఎక్కువస్టాయి. ఉల్పణరీతిలో కొన్ని మాన కననగుచున్న ఆకాలపు వర్తులశిల్పములను పరికించినపుడు, మూర్తులును రూపొందింపబడినవి చీనీయశిల్పులు మానవమూర్తులను రూపొందించుటకన్న జంతు హాన్‌కాలపు సమాధుల లోవలి భాగములుదు వెక్కి రూవముల నిర్మాణముననే ఎక్కువ ఆనక్తిని, కౌళలమును ఉల్బణరీతిలోనో, వర్తలరీతిలోనో శిల్చములు అనేకమ౬ ఆకాలమున (వదర్శించిరనుట నువిదితము. జఇకి ఉల్చ్బణ+శీల్పము కానవచ్చుచున్నను, ఇట్టి సమాధులన్నింట, వూ-లీయాంగ్‌ జు లందు మృాతము జంతురూవముతోపాటుగ మానవమూద్థియు వద్ధనుండు, రాజనమాధి ఆంతర్జాతీయ _పథ్యాతిని ఆర్జించినడి నమానాదరణను పొందినది, అయినను ఇట్టి ఉల్బణశిల్పము ఇందలి ఉల్బణములందు బీనీయ పౌరాణిక కథలు, వీరగారం లందు వర్తులతను నూచించు యత్నము ఎట్టిదియు కానబడ ఇంపుగ రూపొందిఐవబక్షినవి ఇందలి గాథావై విధ్యము, ల్ని! కున్నందున, బహుశః ఇట్టీవి, చ్యితవటములను అనుకరించు తన కళావాతురినివిభివు రీ కలలో [పదర్శించు, ఆవకాళమువ ధోరణిలో మ్యాతమే రూపొందింపబడినటుల ఊపహింపదగి నమకూర్చినది ఉన్నవి. చీనీయశిల్పకళశలో ఒక విన్షవమును కొనివచ్చినది బ్య హాన్‌కాలవు జంతుశిల్పములందు ఒక విధమగు సాంప్రదా మతము [క్రీ ౪ 67లో చీనీయ సార్వభౌముని విజ్ఞ వ్రిమేదవ యకజడత నెలవు కల్పించుకొనినను, ఇందులకు అపవాదము కళ్యవమాతంగుడను బౌద్ధమత భిక్షువు ధారతదేశమును-! లుగ భావింవదగు అత్యుత్తమ శిల్పములును కొన్ని కలవు చీనాకు చేరి మతవచారమును ఆరంభించెను. తరువాత ఆల ముఖ్యముగా, రెండు లేదా మూడు జంతువులు పోరాడుచున్న టంతట పలువురు భారతీయ బౌద్ద (పచారకులు, మత్నవంాన టుల రూపొందింవబడిన కొన్ని శిల్పములు ఈ కోవకు చెంది మునక్రై, వివిధ మార్గముల వయనించి, వీనాకు చేరిరి ౫1 నవి, ఇట్టివానిలో కండరముల-బిగింపు, ఉత్సాహవిజృంఠభణము, తదనంతర [వదారకులలో ముఖ్యముగ వేర్కోనదగినదారిలో అవయవముల అమరిక మొదలగువానియందు శిల్చి తన నృజ _తొలుతటివాడు కుమారజీవుడు (క్రి శ. 84 కతాబ్ది), రెండవ నాత్మకళక్తిని చక్కగ రూవింపగలిగెను. అంతియేగాదు; ఇట్టి వాడు గుణవర్మ క. ౪ అయిదవ శతాల్టి) వీరి కృషమా? శిల్పములందు ఒకటికన్న ఎక్కువగనుండు జంతువులను మున లీనాయందు బౌద్ధమతమునకు (వజలనుండియు రాజువంి విథిన్నభంగులలో రూవింపవలనియన్నం వ; జంతు్క,ల్బ్ప నను ఆవరణ లభించినది. తతృలితముగ చీనీయ యా_త్రిషబ వైచ్వితిని చూచువాని భావనకు తెచ్చుటలో ఆ వివిధరీతులు అనేకులు భారతదేశమును దర్శించి అచటి న్తూవ, లైళ ఒకదానికి వేరొకటి వరివూరకములుగ వక్తింవగలిగినవి విహారములందు కననగు శిల్చివిదగ్ధతడే ఆకర్షి తుల్తైరి. 1౨వ 132

భావవికనన యుగము

లకు ఎర్యవిసానముగ, బౌద్ధ ధాదతీయ. శిల్చముచే (ఎధావిత నున్నె, ఆ ఎవ్షిమూర్తివై పంచముఖములును, ఆర బాహువు మగచు, తన (దత్మేకతను వికువని, వీనీయ బౌద్ద శిల్పము. లును కలిగిన ఒక దేవక కూర్చొని ఎన్నటుల చెక్కబడినది వీనాయందు క్రీ శుర్‌ వ శతాబ్ది మొదటగ క్యాతిని ఆర్జించినది బహుళః విష్ణుదేవుని వహించు గరుడుని మూర్తియే ఏవియో

చీనీయ బౌద్ధి శిల్ప ఖండములలో, ఆలియవచ్చినంతవరరు, కొన్ని మతనవ్యపదాయముల వ్వారా, మధ్య ఆసియానము వయ తొలుతటివి _బాంజిలో పోతపోయఐడిన బద్ధమూర్తుల వాని నించుటతో ఇట్టి రూవవికృతిని పొందెనని థావిఎవదగి ఉన్నది. నిర్గాణణాలమును తెలియజేయ లీవిశంకేతములు వావెవై ఉండుట లుఐగ్‌ మెన్‌ జలయప్రాంగణములో కాన్ని బుద్ద, బోధినత్వ వలన, అందు తొలుతటిది [కీ ఈ, 49" లో నిర్మితమై యందు మూర్తుల ఫూర్వకాలమున 4ఉండెడివి, కాని అవిఅన్నియు తదనం మలచఒడినటుల విదితమైనది ఇక $లలో వర్తలరీతిళో తరకాలమున దుండసలవలన ధ్వంనము చేయబడినవి, కావున తొలుతటి. బద్ధవ్విగహము కీ క 457లో రూవుగొనినది వాని విశిష్టతను గుర్తించుటకు వలనువడకున్నది. ఇక అచటికి ఈ తొలుతటి విగహములలో కళశావిశిష్ణత అంతగ కనృట్టదు; సమీపమున నున్న లాప్‌-చున్‌ తుంగ్‌ గుహాలయమును ఒక వీవియో కొన్ని నంపడాయపు అవధుల కట్టుదిట్టములకు లోబడి, శిల్పమందిరమని పేర్కొనదగును, ఆ ఆలయమున దిగువనుండి అచ్చున గుద్దినటుల, వీనిని శిల్చిదాపొందించినటుల కన్పట్టు వైకవ్పువరకు చిన్నగూడులు వెష్కు తొలువబడి, ఒక్కొక్క చున్నది అయినను వైవస్త్రపు వింజమడతల యేర్పాటు, మఖ గూటియంద బుద్ధమూర్తియో, టోధినత్వమార్తియో, భిక్షుక వైఖరి మొదలగునవి గాంఢారశిల్చరీతికి, ఆ శిల్చి, వీని నిర్మా పంవేన్షితముగగాని, ఏకాకిగగాని ఉన్నటుల రూపొందింపవడి ఇమున, బుణవగియుండెననుటను రుజువుచేయచున్నవి నది. ఈ మూర్తులందు, అనేకములు, కాలగతివలన శీర్ణము

బౌద్ధశిల్పము, చీనాను వభావితము చేయుటకు పూర్వము లైనను, కొన్నిమ్మాతము దాదాపుగ చెక్కుచెదరని స్థితిలోనే ననే, కొన్ని నంప్రదాయములను రూపొందించుకొనినది కననగుచున్నవి యుక5కాంగ్‌ శిల్పములందువలెనే ఇండు వస్త్ర శీనాలో ఆ శిల్పము, ఆ పూర్వ నంపడాయములను విడనాడ ధారణ మడతలతో పొండదువరచబడినను, శిల్పచాతుర్యము ఇందు లేకపోయినది. అయినను, చీనీయ?ల్చి, ఆ అవరులలోనే, బుద్ధి మిన్నగ ద్యోతరము. మా ర్తికి బోధీస త్వమూర్తులకు చీనీయతను జోడిఎచుటకు వివిధ టీన్‌లుంగ్‌ షాన్‌ గుహలలోని 2, “, 10, 14 గుహలలో రీతులలో కృష్షిచేనెను. ఈ క్పిగ్షివై విధ్యమే నేడు మనకు ఉప . ఈ అరవళతాన్ధి ఉ త్తరార్థము మొదలుగ రూపొందిన లబ్ధము లగచున్న ఆ రాలపు శిల్పములందు కననగుచున్నది శిల్పములు కాననగుచున్నవి. వీనిలో 16 వ గుహయందలివి

క్రీ శ అయిదు, ఆరు కతాబ్బములకు చెందిన బౌద్ధశిల్పము అత్యుత్తమములు అందు మూడువైవుల గోడలందును ఉన్నత లలో తొలుతటివి 1. షాన్సీరాష్ట్రిములోని యస్‌కంగ్‌ గెటోల బేదికలందు ఉత్చుల్త పద్మవీరము౨వై పద్మాననమున ఉపవిమ్హులె యములందును, £ హోనాన్‌ రాష్ట్రములోని లు౭గ్‌ మెన్‌ యున్న బుద్ధమూర్తులు వకదము.దనో ఆభయము.దనో ఆలయ పాంగణ శిల్పములందును, ఆచటి సమీపముననున్న నూచించు హస్తములతో కాననగుచున్నవి. ఈ మూర్తులను లావ్‌-చున్‌ తుంగ్‌ గుహాలయమునను రినవచ్చుచున్నవి ఇక పరివేష్టించి బోధినత్తులును, ఉపానకులును ఉండుట ఎల్లిడల తరువాతికాలము నకుచెందినవి షాన్సీ రాష్ట్రిమునందలి టిన్‌ కాననగును వీని వస్త్రధారణరీతి మథురాశిల్పములను అనుక లుంగ్‌ షాన్‌ పహలలో కానవచ్చుచున్నవి రించుచున్నది

యున్‌కాంగ్‌ గహాలయములలోని శిల్పర్భషి ॥కీ శ ఆము శిల్చములేకాదు; శిల్పఫలకములు నైతము కొన్ని ఆరాల దవ శలాల్ది మధ్యకాలమున మొదలై ఆరవళలాబ్ది ఉత్రరార్భపు మున చీనీయ బౌద్దులచేత రూపొందింపబడినవి ఈ ఫలకము ఆరంభము వరకు కొనసాగనని ఆచటి కాననములవలన తెలియ లను పరివేష్టించి మహానాగములని వ్యవహరింవదగు చీసీయ వచ్చుచున్నది. ఆ దళలో చీనీయబౌద్ధశిల్పము, వయే. వివిధ పౌరాణిక జంతుశిబ్పములు కాననగును జంతుశిల్పములందు, (వభావములకు లోనయ్మెనో యను విషయముకు (గహించుటకు మహానాగముల తరువాత పేర్హానదగినవి సింహముల. బహుళః ఈ గహాలయ శిల్పములు ఎక్కువగ తోడ్పడుచున్నవి ఇందు ఈనింహముల శీల్చరీతి ఆస్పీరియనులనుంచి లీనీయలు కొన్ని శిల్పములు భారతీయరితులను, ఇానీరీతులను యథా (గహించియందురని కొందరి భావన. సింహములకున, తథముగ అకుకరించినవి ; కొన్ని చీనీయ జాతీయ నంపదా మహానాగములకును రూపమున మధ్యేమార్గమునుండు. వేరొర యమును అనుకరించినవి ఆ౨శేకాదు ; వేర్వేరు నం్యవదాయ వింతజంతువుకూడ భావవికననయుగవు చీనీయ శిల్పములందు ముల పౌరాణిక గాథలుహడ కొన్ని అచట రూపుగొనినవి, విరివిగ కనృట్టుచున్నది. ఈ వివిధ జంతుశిల్పములందు అందు ముఖ్యముగ పవేర్కొనదగినది ఉన్నతమగు ఒక వ్ని భయానకరనముతోపాటుగ రమ్యతయు చక్కగ కుదురుకొన మూర్తి. ముక్కున ఒక ముక్యాలహారముము పట్టుకొనినటుల గలిగినది.

133

లావవికనన యగము చితలేఖనము [గీకుల వ్నితిలేఖన చర్మితయందు నాలు” ఘట్టములు 3)

టీర్కుపాంతమ. : తక్కిన కళలతో పాటుగ చ్చితలేఖ నగును, [కీ, పూ. ఆరవ శతాబ్దిలో ఆది పానపా్శాతల ఆలంక నము నైతము (గీకుల ఆదరణను వ కొలదిగనో తొలుత రణకు మాత్రమే వినియుక్తమైనది. ఆయిదవ శతాబ్ధమున వాస్త నుండి ఆర్జించినను కీ, వూ. 5వ శతాబ్దిదనుక అది ఒక (పతి నిపుణులకు నైదోడుగ మ్యాతమే ఆది వర్షించి భవనముంను, పత్తిని ఆర్జించుకొనినటుల కనృట్టదు. తొలుత రేభా చ్చితణతో వ్యిగహములను వర్ణరంజితములుగ చేయటకు ఉపకరించినది, ముడీవడిన ఈ లలితరళ మృణ్మయ పానప్శాతలవైన చిత నాలుగవ శతాబ్దిలో సామాన్యజనుల ఆదరణను నైరము అడి ముల రూపమున తొలుత ఆవిర్భవించినది. ఇందు తొలుతటి ఆర్జించి గృహాలంకరణకు, రూవచ్చితణకు విరివిగ వినియ పానప్మాతలవై ఎ్మరని భూమివై నల్పని చితములను గీయట మైనది, ఆ తరువాత, అలెగ్జాండరు జైతయాత్రా ఫలితమగ పరిపాటిగ ఉండెడీది ఇట్టి పానప్మాత ఒకటి వాటికన్‌ మ్యూజి విస్తరించిన (గీకులవలనలందు చక్కని వటములను, లిక్తి యమున నేడును భ్యదపరువబడి ఉన్నది, దీనివై అకిలీన్‌, కుడ్యములను రూపొందింపజేని, ఆ లలితకళ మూలమూలరికు అజాక్స్‌ అను పౌరాణిక వీరులు గవ్వలాట ఆడుచున్నటుల వ్యావించినది. చిితింవబడినది. ఆ ప్నాతపై కనట్టు లేఖనమువలన దానిని [గీకు చ్మితలేఖనము తన వికననగతిలో మూడు పద్ధతులను చృితించినవాడు ఏగ్జేకియిస్‌ అనువాడని శెలియవచ్చుచున్నది. చేపట్టినది, అందు తొలుతటిది భిత్రిచ్చితణ, ఇందు గోడవెగి (కీ పూ. 6 వ శతాబ్దికి చెందిన పానప్వాతగ ఇది గుర్తింవబడి తడిపూతను భూమికగ (గహించి వర్ణములతో. చ్చితించుట నది, తరువాతి కొలమున నల్ధని భూమికవై ఎ్యరని చ్మితము జరిగినది. రెండవది వజలేపచ్మితణ; ఇందు వర్ణ్మ్యద వ్యమును లను పానప్వాతలవై చ్చిత్రించుట వరిపాటియైనది. ఇట్టి పాన కోడిగుడ్డులోని తెల్ససొనతో కలివి తడివస్త్రమువైననో, ఫలమ పాృాతయు ఒకటి కానవచ్చుచున్నది. తరువాతి ళతాబ్ధములందు వైననో చ్చితలేఖనమును సాగించెడివారు. మూడవది లావ్షావర్ణ నైతము తగుమాద్చులతో పానపాతలవె చ్మితలేఖనము కొన చ్చితణ; కరగించిన లక్కలో వర్ణదవ్యమును కలివీ చితలేఖన సాగినది. మునత్రై ఇందు వినియోగించెడివారు త్రైలమున వర్ణ్యదవ్యమ

తక్టువిధములలో భి త్రికాదులవై, [గీకులకాలమున, జరిగిన అను కలివి చి్యితించుటను ఆ [పావీనులు ఆదరించినటుం చ్మితలేఖనముల అవశేషములు ఏవియ మనకు ఈనాడు కన్చ కన్పట్టదు. ఫ్రాట లేదు, కాని గ్రీకులకాలమున చితలేఖనము అత్యుచ్చదళను _ కీ. పూ. అయిదవ శతాబ్దికి చెందిన చ్వితకారులలో అందుకొని అతిదీర్చ కాలము వర్ధిల్లిననుటకు సారన్వతమున _అత్యంతథ్యాతిని ఆర్జించినవాడు థేయోస్‌ నగరవాసియగు పాళీ విరివిగా ఆధారములు కనృట్టుచున్నవి. అంతియే కాదు; గ్నాటన్‌ (చూ. )ఏరెన్స్‌, డెల్ఫీనగరములు ఇతని కళాచాతుర్య (గీకు చితములను అఆనుకరించుచు రోమన్‌ సామాజ్య మును వరిపోషించుటలో న్పర్థవహించి కృష్షిచేనినవి, అకని కాలమున రోమన్‌ చ్చితకారులు రచించిన నమూనా చిత భిత్తి చ్వితములందలి సంవిధాన చతురత అనుపమానమని ములు కొలదిగ ఆటనట, కాంతిని కోల్పోయి, నేడును ఆనాటి రచయితలు నవానిరి. కాని ఆ చ్మితములు కాలగర్భమున రనవచ్చుచున్నవి. ఇందు ముఖ్యముగ పవేర్కొనదగినవి కలసిపోయినవి పాంవీ నగరావశేషములందు కననైన చిితములు. ఇటలీ ఆ శతాబ్టియండే. (గినుదేశమున కొరింత్‌ నగరముకూడ లోని ఈ పాంవీనగరము కీ. ళ. 70వ సంవత్సరమున, చితక ళాపోషణలో ముందంజవేసినది. నాలుగేండకు ఒకసారి వెనూవియస్‌ అను అగ్నివర్వతము [బిక్టలె వెలువడిన లావా డెల్ఫీ, కొరింత్‌ నగరములందు చ్మితలేఖనమున "పోటీలు నిర్వ (ఉష్టవంకము) వలన, కవ్పవడిపోయినది. దానిని ఆధునికకాల హింవబడి, అళ్యుత్తమచ్చితములకు భూరి పారితోషికముల మున (తవ్వింవగ, ఆ నగరవు భవనాదులును, అందలి చిత ఈయబడెడీవి. ఇటుల ఆ శతాబీకో వలువుకు చ్చితకాడలు లేఖనామలను జీర్ణదళలో కన్పట్టినవి. భ్యాతిని ఆర్జింవగలిగిరి, వారిలో వనేనన్‌ అనువాడు గ్రీకు -

ఇ౨కొరవిధముగ నైతము (గ్రీకు చితలేఖనమును గురించి పారసీక యుద్ధమున పాళ్గొనిన గ్రీకు, పారసీక ,పముఖల నవివరముగ తెలిసికొను అవకాశము లభించినది. ।కీ. ఈ. రూవచ్చితములను రచించెను. కాని ఆ కాలమున చ్చితలేఖనమన మొదటే శతాల్ధిలో జీవించిన వ్లీనీ అను రోమన్‌ రచయిత ఒక నూత్నసాంకేతిక పద్ధతిని రూపొందించిన ఖ్యాతి అగ రాను రచించిన ఒక బృహత్‌ (గంథమున (గీకుల లలిత కార్కన్‌ (చూ) ఆనువానికి దక్కినది. వెలుగునీడల తార కళాదరణను గురించి వివులముగ తెలియజేసెను. దాని సాయ తమ్మమువలన సామీప్య, దూరములను, గభీరతను వెలువరిం మున గీరు (పాంతమునందలి చ్చితలేభనపు వికననరీతి తెలియ చుట సాధ్యవడుననుట గమనించిన ఆ మేధావి, దృష్టి వచ్చుతున్నది. 1వ్మకవరీతి (వెర్‌ న్పెక్టివ్‌) వలన చ్చితలేఖనమున యరార్థతన

134

ధావవికి సన యుగము వెంపొందించుట సాధ్యమగుటను వివరించుచు, ఒక [గంధ వచ్చినను అవి ఉత్తమ శేజికి చెందినవి కావు లొఎతటి మును రచించెను. అయినను వెలుగునీడల తారతిమ్యమును రై9నవులు మూర్తిచితణమువై వైముఖ్యము వెల్లడించిరి, చక్కగ వనిగొనిన [పముఖవ్మితకారుడుగ, ఆ శలాల్లీ అంత నై9స్తవధావనలకు వతీకముగ [కీమ్తుమూ ర్తిని గహించ3 వారు మున జీవించిన, అపొలోదూరన్‌ అనువాడు పేరుగాంచెను, కొన్ని నంకేతములను- పావురమ., గ్యొరెవిల్ల, లంగర్మువక్కన ఇతని చ్చితలేఖన రీతినిబట్టి ఇతనిని 'భాయా చ్చితకుడుి చేవలు, రొజ్టెైలగంవనుమోయ చేప, (కాను ఆనువాని చిత్తరు (స్కీయ్యాగావసన్‌) అని ఆ కాలపువారు వ్యవహరించిరి, వులను _ అనాటి క్లై9ిస్తవులు లిభింవెడివారు. అచట నచట అపొలోదూరస్‌ వర్ష ప_హషచేని చ్మితలేఖనమును ఆధ్య కొన్ని రూవచ్చితములు ఉన్నను అవి ఆర్తజనుల రూవచిత నించిన జియక్సిస్‌ (చూ), గురువునుమించిన శిష్యడుగ పేరు ములు మ్మాతమే. వీశియందు చితకళావరిఐ3 కన్పట్టదు గగించెను. ఇతనికి వతిస్పర్ధిగ ఆ కాలమున పేరొందినవాడు కాల్వకమమున (వభువుల ఆదరణ ఆ మతమునకు లధించి ష్యరేనియస్‌ (చూ) అను వేరొక చ్చితకారుడు. వీరిరువురిమధ్య నపుడు నైతము చిశలేఖనమునకై మొజాయిక్‌ పద్ధిపిని వారు సాగిన చితలేలనపు పోటిలను గురించి, ఎన్నియో గాతిలు ఎక్కువగ ఆదరించిరి. ఈ యుగాంతమున (పాద్య రోమక కలవు (వభవుట నిర్మింపకేనిన చర్చీలయిందునైతము, మూర్తిచిత రీ పూ, నాలుగవ కతాట్టియందు (గీకు చ్యితలేఖనము ఒక ముల మెజాయిక్‌లోనే రూపౌందింపఒడినవి. రంగ రంగుల (వత్మేక (పతిపత్తితో, ఆఅత్యంతకృషిమూలమున ఆర్జింపవలనీన చిన్ని బిళ్ణలను, తగు రీతిలో అమర్చి, చితమును ఈ పర్దతి ఓక [వముఖ కళగ, ముందునకు రాగలిగెను. ఆనాటి (ప్రముఖ యందు దూపొందింతురు ఇందు మాతవ ఆయతనమును చ్యితకారుడగ పాంఫీలస్‌, తనవద్ద వర్మడెండ, నంవత్సరము రూవించుటకు అవరాశము చాల తక్కువ లుండి అభ్గననమం సేయ నిచ్చగించువారిని మృాతమే ఏష్ములుగ ధారత్మపాంతము ఈ యుగమున వెలవడిన [బాహ్మణ, గ్రహించెను. ఆకతాబ్దపు గ్రీకు విశ్చకారులలో తీబ్స్‌వానియగు ఆరి పొద్ధ పారన్వతములనుఒట్టిచూడ చృితలేఖన5 ళ భారత దేశమున స్టేడిస, ఆస్‌క్లెవియోడోరస్‌, నినిలియన్‌ వానియగు పౌనియస్‌,. విరివిగ ఆదరితమమిుకటుల న్పష్టమనుచున్నది. బొన్హుల అవెల్దెస్‌, పపోటోజెనిస్‌ అనువారలు |పముఇలు వీరి చిత వినయవిటకమున, ఆమపాలి యనునామె నానాదేశవానులగు ములు ఈనాడు మనకు కన్నట్టవు- కొని ఆ చితములను న్వయ చికారులను రావించి, వారెరిగిన [పముఖ పురుషుల చ్శితము ముగ చూచిన వ్లినీవండితుని రచనలవలన ఆ కళావేత్తల లను లిభింవచే సెననియు, ఆట్టీ చితణములవలననే విందిసారుని జీవిత, కృషి విశేషములు తెలియనగుచున్నవి గురించి ఆమెకు తెలియవచ్చి, ఆతనిని ఆమె పేమించెననియు ఆలెగ్జాండరు దండయ్మాతాఫలితముగ (గికు నసంన్క్బృతి చెప్పబడీనది ఆ (గంధమువలననే _వసనజిత భూపాలుని విశ్చిమానియాయందును ఉత్తర ఆఫికాయందును వ్యాపించినది విలానమందిరములందు చిత్తాగార (చితాగార) ములు అనేక టీకల వలనలవలన యారపున దక్నిణపాంతములును అంతకు ములు ఉండెగివని తెలియవచ్చుచున్నడి. మహాధారతమున, పూర్వమునుండియే సగీకుల నంస్క్యృతి పథావమునకు లోనై ఉషావన్నకు చెలికత్రెయగు చ్చితలేఖ, చ్చితవ కావైదుష్యమున నవి. అందులకు పర్యవసానముగ (గీకుల చ్వితలేఖనమునకు పేరెన్నికగాంచినటుల తేలవబడినది. వాత్స్యాయనుని కామ ఆదరణ పై [పాంతములందు అన్నిట లభించినది. అచ్చట నూ్లూతములండు, అదపవచినాజగు కళలలో ఒకటిగ, చ్నితకళ ఆ కాలమున గాజువలకల వైన, వస్త్రముల వైన, దారవలవముల _ పేర్కొనఒడుటయేగాక, సామాన్యనాగరకుని విద్యాభ్యానమున, వైన, భిత్తితలములవైన చ్వితలేఖనము విరివిగ జరిగినటులను, ఆ కళకు ఒక (పముఇప్వాత ఉన్నటుల తెలువఒడినది, వాత్స్యా రాజులు, నర్జారులు, సామాన్యధనికులు తమ శక్తిమేరకు యన కామన్నూతాలవై యశోధరుడు రచించిన వ్యాధ్యానమున, ఈ కళను ఆదరించినటులను ఆనాటి రచయితలవలన తెలియ చ్చితలేఖనకళను కాస్రీయద్భష్టితో చర్చించుటకు యత్నము వచ్చుచున్నది. జరిగ్‌ీనటుల తెలియగలదు. చిితలేఖనకళయందు అంతర్భాగ (గీకులనుండి అలితకళలను (గహించిన రోమనులు, వాస్తు ములగు షడంగములు (చా = డదూవలేద, (పమాణ, భావ, కళను ముందునకు ఎక్కువగ తీనికొనపోగలిగినను, చ్మితలేఖన లాఎణ్యయోజన, సాద్భళ్య, వర్ణికా రంగములు యశోధరునిచే మన మ్మాతము చాలవరకు అనుకరణకోనే తృవ్రివడిరి. విపులముగ చర్చింపబడినవి. గుప్రకాలమున రూపుగొనినటుల రోమన్‌ స్మామాజ్యమున [క్రీ శ తాలుకటి కతాబ్దిలో కాలడి భావింపదగు విష్ణధర్మోత్తరము (చూ)న చితకళా మూల క్రమముగ వికసించిన ౩ 9) సవమతము, తొలుత ఈ కళను న్యూతములను గురించి విపులమగు వివరణకలదు విశాఖ ఆదరించుటకు వెనుకంజవేనినది తొలుతటి ౩ 9స్త్రవమఠాను దత్తుని మ్వుదారాక్షనమున భిచ్తిచ్చితముల (పస్తావనయేగాక, యాయల భూగర్భసమారులలో కొన్ని భిత్తిచ్మితములు కాన యవ “కటములను జానవదచ్చితముల [్కపనక్తియ కలదు, 135

భావవికసన యుగము బుద్ధమోమడను బౌద్ధుని రచనలందును అట్టి జానపదచిత్ర అజంటా (చూ) యందలి చ్వితరచన క్రీ పూ 2వ ములు, చరణచ్చితములను పేరున పేర్థానబడినవి బహికరర్మ ళతాద్ది మొదలగ ఆంతటంతట కీ ౪. ఆయిదవ ₹ఠాబ్టివరక్షు లకు ఫలితముగ పరలోకిమున జీవి ఎడుర్కొనవలనియుండు కొనసాగినటుల వంక్షితులు నిర్ధారించిరి కీ పూ రెండవ అను భవములను ఈ చ్చితములు వెలువరించెడివి. వస్త్రములవై ళతాభ్దిలో అజంటాలోని వదవ, తొమ్మిదవ గుహలలోనికొన్ని చ్యితింవబడియుండు ఈచ్చితమలను చక్కిగ ఒక క్యరచుట్టును చితములును క్రీపూ ఒకటవ శతాబ్టియందు తొమ్మిదవగుహలో చుట్టి, ఎచటికై నను కొనిపోవుటకు వీలు ఉండెడిది డమ్మపర్కన ఉన్న స్తంభమువైన కినృట్టు చితమును, “వతమలను, అందలి లేఖనా రీతనిజట్టి, లేవ్యచ్శితముల ,కీ, శ. మూడవ శతాద్దిలో పదవ గుహలో కుడిగోడవైన లేఖ్యచిత్రములు, ధూ+ిచ్మితములు మొదలగు రీతులుగ వర్గిరరిం షడ్డంత జాతకమును, కీ, శ నాలుగవ శతాట్ధిలో పదవగుహ చుట ఆనాడు జరిగినది అట్టులే వాని భావమును అనునరించి లోని క్యామజాతకమున్ను, మరికొన్ని ఇతర చ్చితములున, నత్యవై ణిక, నాగర మ్మిశములను నాలుగుతెరగులుగ కొందరు [క్రీ శ. అయిదవ శలాబ్దిలో 1,3,16,17 సహలలోని వెక్కు విభజించిరి వీనిని గురించిన వివరణయు ఆయా (గంథము. చ్యితములును లిభింపఒడినటుల అచటి కాసనాదులనుఒక్టి లందు నమ్యగముగ కాననగుచున్నది. కొందరు వండితులు నిర్ణయించిరి, ఇటుల ఆ యగమున ఆత్యంతాదరణను పొందిన చితకళ, ఆజంటాలోని చితరళ బౌద్ధమతభావనా (పకటనకు వడ్డే నహజముగ, చ్చితవట రూవమున వివిధరీతుల ఆనాడు శితమయినది బుద్దుని జాతకకథలను, బుద్దుని జీవితమనం వదర్శితమై ఉండును, కాని (గీకుల చితములవలెనే ఇందుకు దలి సంఘటనలను సామాన్య పజానీకమునకు, వారికి అర్థము ఆత్యధికభాగము నళించినవి. కలకోలము మనజాలని వస్త్రము రితిలో, బోధించుట వాని లడ్యము. ఈ లక్ష్యసాధనకు చిత లవై లిఖింపబడిన యమపటములు (చరణ చ్చిళములు) నామ లేఖనమును ఒక సాధనముగ వినియోగించుకొనుటలో బౌద్ధుల రూవములు లేకుండ అంతరించినవి, ధూ? చ్చితములు, నహజ కీడు జాగరూకత వహించిరి ఆశ్చ్రీలశృంగారమును బుద్ధదేవుడు ముగ, అత్యల్పకాలముననే అంతరించి ఉండును ఇక మిగిలి నిరనించెననుట వారెరుగుదురు బింబిసారుని రాజమందిరమ నవి భిత్తి చ్చితములు ఇందును ఆకేకములు అంతరించగ, అందలి చ్మితగారములను దర్శించవలదని భితువులను బుద్ధ కొలది చ్మితములు మ్మాతము మారుమూల (వదేశములందు, దేవుడు ఆడేశ0చెను. శృంగారరనస్తోరకములగు అందలి కొండ గుహలలో మ్మాతమే కిననగుచున్నవి ఆ యగవు చితములు భికుకుల మనములను కలుషితములు చేయనని ధనికుల భవనములందు, రాజగృహములందు నెలకొనిన చితా ఆయిన ళంకించెను. దీనినిగు ర్రెరిగిన బౌద్ధభిక్షుకులు, అజంటా, గారములు, చ్చిత నద్మములు ఆ నిర్మాణముఐతోనే నామా బాగ్‌ మొదలగు వానిలోని చితలేఖనములు, అట్టి అనౌచిత్యమ వళిష్టములై నవి మునకు లోనుగాకుండునటుల జాగరూకత వహించిరి. అటులని ఆ భావవికనన యుగమునకు చెంది నేడు ఉపలబ్ధములగు ఇహబోకవిషయములను త్యజించి, చ్చితించినచో సామాన్య చున్న వానిలో దార్మితకరీతిలో తొలుతగ వేర్కొనదగినవి, జనులను ఆకర్షింప వంనుపడ దనుటను సైతము వారుగు క్రించిరి. [పాచ్యభారతమున రామగర్‌ కొండలలోని సీతా బెంగా (జోగి అందువలన వారు ఒక విధమగు మధ్యమార్గమును - భారతీయ మార్‌) గుహలో కనట్టు చృితములు. పనిమి, జేగురు రంగు చ్చితకొరుల వరిభాషలో చెప్పవలయనన్న సాతత్తికరీతిఆన లలో, వ్యజకీపన పద్ధతిన చ్చితించబడిన ఈ కళాఖంతము ఐడుదానిని చ్చితలేశనమున అవలంబించిరి నాగరపర్ధతిక లందు కన్పట్టు సాంకేతిక నిపుణతను పరికించినవుడు అవృటికే అనగా శృంగార రసొద్దీవకి పద్ధతికి దూరముగ వారు వ్యవహ ఈ కళ ప్రొథతను ఆర్జించెననుట విదితమగు చున్నది అయి. రింపగలిగిరి. నను తదనంతరకాలమున లిభింవబడిన కొన్ని చ్చితములు ఈ సాత్హ్వికరీతిలో, చితరారుడు సామాన్యజనులను, తమప వీనిని మరుగుపరచుచున్నందున వీని విశిష్టతను చక్కగ పరిచితిగల విషయముల మూలముననే, [కమగతిలో ఉన్నత (గహించుటకు వలనువడకున్నది, ఈ చ్మితములు క్రి, వూ. మార్గమునకు కొౌనిపోవును బాలునికి విద్యగరపునపుడు వానికి రెండవళతాన్టికి చెందినవని పండితుల అభిపాయము. తత్పూర్వమే. పరిచితియుండిన వస్తువులమూలమున, [కమ ఆ తరువాతి కాలవు చ్చితములు బెడ్‌సా, దాఘ్‌, కన్హేరి, రతిలో, బోధంచటవలన నతృలితములు కలుగుననుట మాన ఎల్లోరా, వితల్‌భోరా, ఆజంటాలలో కన్పట్టుచున్నవి, అయి సిక తత్త్వవేత్తలు ఎల్టిరెరిగిన విషయము. ఇట్టి పద్ధతినే నను ఇందు అజంటా, బాగ్‌ (చూ) లలోని చ్చితములు అజంటాయందలి బౌద్ధచ్చితకారులు ఆవలంబించిరి. సామాన్య మ్మాతమే, దాలవరకు చెక్కుచెదరని స్థితిలోనుఎడి. శిల్పకళా. జనులకు వరిచయముగల, లేదా అబి జనులు సాధారణముగ విదుల దృష్టిని ఆకర్షింవినవి ఆనక్రిగొను దృళ్యములు అజంటా వొతములందు విరివినకన్న 136

భొవవీకనన యుగము ట్టను. రాణులు, రాజులు, మృగయావినోదములు, రాయబార చీనియ _పాంతము: చీనీయ సారస్వతాధారములవలన, మలు, గాయనీగాయకులు, వైణికులు, నటకులు, జానపద ఈ యుగమున, చితకళ లీనాయందును, ఆదేశళవు నంన్కృృతిచే (క్రీడలు, [పాకృతిక వరినరములు అందు చక్కగ చ్వితితము (వభావితమగు కొరియా యందును చక్కాగ వికననము తైనవి కాని ఇవియన్నియు బోదినత్వ బీవితగాథఠలలో అంత పొందినటుల తలియ” చ్చుచున్నను, ఆందులకు నిదర్శనము ర్భాగములుగ రూపొందింవబడినవి, అందువలన వానిని లుగ ఉపకరించు ఉవ శీషములు మ్మాతము ఆళ్యల్ప్బముగ దర్శించు య్యాతికుడు కడకు బుద్ధదేవుని వవ్మితనందేళమును, లభించుచున్నవి కొరియా యందును, చీనీయ తుడ్కీస్తాను తనకు వరిచితములగు వరినరముల మూలముననే, గహింవ నందును కననైన కొలది లావువర్దరేభా చ్యితములును, ఆటనట వీంగును, నిర్లిస్తలు, పావంచిక భోగములనుండి వైదొలగిన కొన్ని _పాచీన పా తలవైనను, ెంకులవైనను కాననగు వారనునగు బౌద్ధభిడురులు, ఐహిరజీవిత విశేషములు కనులకు రూవచ్మితములును, అలంకరణ చ్మితములును కి, శ, ఒకటవ గల్టినటుల అజంటాలో చ్యితించుటలో వారు, ఈ (ప్రాకృతిక శతాన్దీకి చెందియుండునని పంగితుల అభ్మిపాయము. ఈ రూవ సాధనమును, పారమార్థిక లడ్యసారనకై పనిగొనిన తీరు చ్మితిణములందును, అలంకరణ చ్మితములందును స్రైతన్యము తెన్నులు విశదమగుచున్నవి. (వన్ఫుటమగుటను వరికించగ, ఆ లలితకళ, అప్పటిశే పరివుష్ణ ఆజంటా, బాగ్‌లలోని బౌద్ద చ్మితలేఖకులకు [గీకుల చిత తను ఆర్జంచియున్నటుల రన్పట్టుచున్నది, (క్రీ ళ. ఒకటవ లేలనముతో వరిచితి కలదని కొందరి తలంపు. నేల నాలుగు శతాని తరువాత మూడవ శలాద్ది అంతమువరకు రూపొందిన చెరగురకు వి న్తరిల్లుటక్లై బౌద్ధమతము కృష్‌ చేయచున్న ఆ చ్వితములు ఏవియ కనృట్టుటలేదు. కాని (క్రీ.శ. నాలుగవ శతాబ్ది యగమున ఇది సాధ్యమే అని భావింపవచ్చును. కాని ఆజంటా, మున చీనీయచ్చితకళా కుఠలులలో (పముఖవర్గమునకు చెందిన బాగ్‌లలోని చ్యితలేఖనమునకు మూల్యసోతన్సుగ ఉపకరించి వాడుగపరిగణింవబడు కూకై - చిహ్‌ జన్మింవెను, అతని చిత నది మ్మాతము [పాలీన భారతీయ చ్మితకళా నం్యవదాయమే ములు రెండు ఈనాడు మనకు ఉవరబ్దములు. అందులో ఒకటి అనుట నిర్వివాదాంశము. రాజమందిరమున ఉపదేశిక' అనునది. ఇది [బిటిష్‌ మ్యూజీయ బౌద్ధ చితలేఖకులు తమ చ్వితములందు రంగులనై ధాతు మున కలదు, రెండవది *దేవకన్యా విహరణము అనబడునది; రాగ కుంకుమ, వారితాళ, నీలిమా, కజ్జల, శ్వేతమృత్రికా, ఒర కావ్య కథావస్తువు ఇందు చ్వితితమైనది; ఈ చ్మితము గౌరమృ త్రికా, హరిత మృత్తికలను వనిగొనిరి, మణిశలనుంచి వాష్షింగ్‌టన్‌ నగరమున [గ్రీయర్‌ చిత నంచయమున ఇపుడు శయారగు వసిమిరంగ, చ్వితలేఖనములందు, వాడబడెడిదని కన్పట్టుచున్నది. చూచువారికి ఈ రెండును ఒకే ఒక కళా వాణభట్టుని రచనలవలన తెలియవచ్చుచున్నది. కాని అట్టి వర్ణ వేళ్త లిభించినటుల కన్పట్టవు. అందువలన మూల్నపతికి వదార్థమును అజంటా చితకారులు వాడినటుల కన్పట్టదు. నకలుగ రెండవ చ్మితమును వేరొరరు, కూరై -చిహ్‌ అనంతర బాగ్‌లోని నాలుగవ, మూడవ గుహలలో కన్పట్టు చిత మున, రూపొందించి యందురని కొందరి భావన, 'రాజమందిర మలు ఆజంటాలోని 1, ఏ గుహలలోని చ్మితములకు సమ మున ఉపదేశికి ఆను తొలుతటి చ్చితమున రేభాలాలిత్యమును, కాలీకములు, ఇందలి మూడవ గుహలోని చామరగ్రాహిణి చిత విశష్టతయి ఆళ్చర్యనంజనరములు, ఇందు చీనీయ నంఘము మున ఆనాటి చ్మితకళావై దుష్యము రూపుగొనినదని చెప్ప నందలి రాచరికపు జీవితము, వేషవైఖరులు, నాగరికత, వచ్చును. వరిపుష్టమై, లాలిత్య మార్దవములతో నొవ్వు ఆ చక్కగ చ్చితితములైనవి. ఇక “దేవకన్యా విహరణముి న యవతి శరీరము న్తనధారమున కించిదవనతమై యుండినటుల చ్చితకారుడు తన &ఃహా ప్రపంచమున విళ్ళంఖలరీతిలో విహ పార్శ్యభంగిమలో అందు చ్చితింవబడినది. చైతన్యము స్పోరక రించుట కాననగును; ఆరనమున వయనించు రథములు, వానికి మగచున్న ఆ చ్యితమున శృంగార మాధుర్యములతోపాటుగ పూన్చిన మహానాగములు, గాలిలో తేలియాడుచు పయనించు సర్ది ప్రతాభావమును చక్కగ మిశితమయినది. అప్పరనలు ఆచ్చితమున రూవుగొని (దష్టను ఒక కొళ్త తదనంతరకాలపు భారతీయ చ్వితకళకే కాదు, నమకాలీన (ప్రపంచమునకు కొనిపోవును. వైరెండు చితములందు (పకృతి శితకళకును ఆజంటా చ్చితలేఖనము వరవడి దిర్దినదని చెప్ప చిితణయు కొంత కననగుచున్నను, ఆ చ్మితణారీతి చాల వచ్చును. భారతనంస్కృృతిచే _వభావితములగు అన్యదేశముల అపరిణతముగ ఉన్నది. ముఖ్యముగ మొదటి చ్మితమునందలి కను ఆది మార్గదర్శకమయినది. ముఖ్యముగ శ్రీలంక రాజమందిరవానుల లలిత చ్మితములతోడను, రాజమందిరపు (సీంహళము) లోని సిగిరియా (చూ) యందలి చ్మితములందు సౌగనుతోడను, అచటి వకృతి చ్మితణకు పొత్తు కుదిరినటుల అజంటారీతి వన్ఫుటముగ కనవచ్చుచున్నది. చీనాయందలి కన్పట్టడు. ఇది ఎటులున్నను మూర్తి చితణయందుమ్మాతము గుహా చితములు కొన్ని ఈ నం్యపదాయమునే అనుకరించినవి. బీనీయ చ్వితలేఖనము కూక్తైంచిహ్‌ మూలమున పరిపుష్టతను వ్యూ 137

భావవికనన యుగము

ఆర్హించెననుట యథార్థము._ బౌద్ధ గాథలకు నంబంధించిన న్నది. (గీకులు న్వర నంకేతములు (చూ) గ తమ వర్జమ్యం చిర్రమలను కూడ కొన్నింటిని కూకై - చిహ్‌ రచించెననియ, యందలి అవ్షరములను వాడుకొనిరి. ఈ న్వరములను ఏనిదె అతనికీ భారతీయ చితలేఖనముతో పరిచితి ఉండి యుండు గించి, [పతిఫ్థానముల మార్చిడి వలన, భారతీయులవలెనే కొన్ని ననియు అనువారలు కలరు. ఆ బౌద్ధ గాథా చ్నితములు (గామము (మోడ్‌) లను రూపొందించిరి. ఇంధు లిడియన్‌ మోర్‌ ఏవియ. నేడు దొరకుట లేదు. ఇక దొరకిన వై రెండు అనునది భారతీయగానమున వషడ్డ్యగ్రామమునకును డౌరియ్‌ చితరువులందును భారతీయ చృితకళాపరిచితి ఎట్టిదియ మోడ్‌ అనునది గాంధార [గామమునకును నరిపోవున కన్పట్టదు. ఒక్కాక్క[గ్రామము మానవునియందు ఒక్కొక్క (ల్యే కీ.శ 8 వ శతాద్దీలో చీనాదేళపు వశ్చిమ నరిహద్దునఉన్న మాననికభావనను ఉద్దీవనము చేయునని (గీకువండితులు విశ తున్‌_హ్వాంగ్‌ నందలి గహాలయములందు చ్యితణ మొదలైనది. నించిరి. నంగీతమును (గీకులు పలువిధముల వనిగొనిరి ఆయా ఇందలి తొలుతటి చ్మితములందలి కళారీతి చీనీయ జాతీయ సందర్భములకు - సభమునకు, అఆపభమునకు = తగుకీశిగ నంవదాయమునే అఆనునరించినది ; కాని అనంతరకాలమున వెక్కుగీతములు టగీక్కువపంచమున విరివిగ వాడుకలో ఉలీ ఇందు, భారతీయుల అజంటా చితలేఖనారీతి తన్మవభావమును నవి, కాని, అన్నింటికన్న ముఖ్యముగ, బృందగానమున నీ నెరవినది, తమును వినియుక్తము చేయటలో, [గికులు ఎక్కువగ ఆ॥ ఆరవ శతాబ్ధముననే సుపనిద్ధ చీనీయ చితక శాకోవిదుడు, క్తిని వహించిరి. బృందమందలి వారందరు కలిసికట్టుగ పొడ తత్త్వవే త్తయునగు శీహ్‌-వో చ్మితకళాతత్ప్రమును కూలంకష నటుల చూచుటకు ఎంతయో కృషి ముందుగ అవసరవడ్నె ముగ తన (గంథమున వరికీలించి చ్మితకళకు మూలాధారము డిది. ఇటుల చక్కగ అభ్యసనముచేసిన వివిధ బృందమః లుగ షట్లూ(తములను (పతిపాదించెను* చీనీయద్భష్టిలో వాస్త "మధ్య వండుగపబ్బములందు పోటీలు జరిగి, గెలిచిన వాటే వికతను అనుకరించుట కళ కానేరదు ; రూపము మూలమున జపుమానములు ఈయబడెడివి. ఈ బృందములు తామ పాడె! భావముల వ్యంగ్యముగ న్ఫురింవచేని, ఉత్కృష్టానందమును పాటలకు అఆనుగుణముగ నర్తనమును, (వ్రమపద్దతిలో నిర్వ చేకూర్నుటయే ఆ కళా లక్ష్యము. హీంచెడివారు కొని ఒకేబృందము నర్తనమును చేయడ సంగీతము పాడుటవలన నర్తన, గానముల రెండింటిని పరిపోషించం (గిక్కుపాంతము :- (గ్రీనుదేశపు నంన్కృతియందు నంగీతము కష్టమని కాల్మకమమున స్పష్టమైః గానమున్తై ఒరలృ:: ఒక (వముఐ ప్మాతను వహించినది. తొలుత అది సాహిత్యముతో నును, తదనుగుణముగ న ర్తనమ నుమ్మాతము నిర్వపొ-చుఓవ్‌ ముడివడి ఉండినది. కీ, పూ. ఆరవళతాబ్దీనుండి సాహిత్యము, వేరొక బృందమును ఏర్పడినవి, అంతట గానముచేయ బృం సంగీతమునుండి విడివడి, (పత్యేక పతివత్తితో వికసనము ములోని వానికి హిప్కోకయిట్‌ (అనువక్త) అనియు నర్తనబృంకీ చెందినది. అయినను గీకుల విద్యాభ్యానమున నంగీతము మునకు కోరస్‌ (నటబ్బందము) అనియు పేరులు కలిగినవి ఎల్పప్పుడు ఒక (వత్యేక వరిగణన పొందియండగినది. తరువాత కొల్యకమమున ఈ రెండును మిళితమయి (గీవం నంగీతవిద్యను (గీకులు తమకు (ప్రాచీనులగు ఈజివ్షను, నాటకము రూపొందినపుడు నటనము నైతము అనువక్తకే నం! మినోవన్‌, బేబిలోనియనులనుండి (గహించి అనంతరమున మించుటవలన హిప్మోకయిట్‌ అను (గీకుపదమునకు నటకవ

నమకారలీన భారతీయనంన్కృతితో కలిగిన పరిచితివలన ఆ అను ఆర్థమేర్పడినది. కళకు వపరిపుష్టతను చేకూర్నకొనగలిగిరని పండితులలో కొందరి (గీకుల నాటకమునకు జన్మభూమి కామోత్సవమని చెన్న అభ్మిపాయము. అయినను గ్షీక్కుగంథములు నంగీతమును, వచ్చును. (గీకులందు కామోద్దీపక దేవత డయోనినస్‌ అనవే! నంగీతవరిళరములను తమ దేవతలు _ హెరిమిన్‌, అపొల్లో, అర్బించబడెడివాడు.. శిశిరమున లుపమైం. (పకృతి ఎతీనా- (గీకులకు వసాదించెనని నుడువుచున్నవి. నంగీత వనంతమున పునర్జన్మనాందుటకు కూడ _పకీకముగ గదూ మున నవ్రన్వరముల వరిగణనను వైతగోరన్‌ (క్రీ పూ-6వ నినస్‌ భావింవబడెడివాడు ఇటుల సృజనకర్మకు సంకేతవి' శతాబ్ది) అను తాత్త్వికుడు తొలుతగ గీనున (వవేశపెప్టెనని ఆదేవుని ఉత్సవములందు కామలీలకు సంబంధించిన 5 (గీకులందు సాంర్యపదాయక కథనము కలదు. ఈ వైతగోరన్‌ లను పాడెడు బృందగానదళములు పాల్గొనెడివి. ఈకథర?ది (చూ) జ్ఞానార్జనక్తై ఆరేనియా, నిరియా, పోనీషియా, బేవిలో అక్సీలత తొలుత విరివిగ ఉండెడిది కాని కాల్వరమపి! నియా, భారత దేశములందు మువ్పది నంవత్సరములు పర్యటించి ఇందలి అనభ్యతను వర్ణించి, ఆదర్శ గార్హస్థ్య జీవితమనే అనంతరమున గీనునకు చేరి తానాక్టించిన బహుముఖ విజ్ఞాన తత్పలితముగ చేకూరు సంతాన నంవదను తెలువుగాథంని మును టగీపలకు ఆందజేనెనని (గీకచర్మితవలన తలియచు ఆతట పొడుటకు కృవిజరిగి ఆ గాథలను నటనము మొ

138

భావవికనన యుగము మున వేర్వేరు వ్యక్తులు, (వదిర్శించిసాగిరి. ఇటుల తొలుతటి నలవంటి వానిని, సెంగీతవేత్తిలు రాగములందు (పవేళ పెట్టిరి, నాటకము (గీకుల వలననగరము నిరాక్యూన్‌లో, డయోనినస్‌ అటులే జంతములందును వై విధ్యము వి న్తరిల్లినది. క్రిం వూం ఉత్సవనందర్భమున, కీ. పూ 580 లో రూపుగొనెనని 260 (ప్రాంతమున అలెగ్జాండ్రియా యందలి నంగీతవిదులు, నీప చర్మితవలన తెలియవచ్చుచున్నది. ఇది ఓక సుభాంత వాయువును జలమును పనిగొని ఒక నూత్నగానసాధనమును నాటకము (కొమెడి), దీని రచయిత నుసేరియన్‌ అను నిర్మించినటుల చర్మిత తెలుపుచున్నది. న్వరమేళనమునకైై వాడు. [క్రీశ 485 నకు ఈ నుభాంతనాటక (వ్యకియ (గీసు వివిధవరికరములను ఉపయోగించుట ఆనాడు మొదలైనది, లోని నగరములన్నింట పరిగణనను, ఆదరణను ఆకించెను. నటులకు, గాయకులకు, నంఘమున, ఆ కాలమున, అత్యంతా దఃభా-తనాటకము టాజెడీీ రూపొందుటకును డయో దరణ ఉండెడిది, నంగీతమును కా స్త్రబద్ధము చేయటకును కృషి నినన్‌ ఉత్సవములే కారణభూతములై నవి. (టాజెడీ అను [గీకు ఆ నమయమువనే జరిగినది. అరిస్టాటిల్‌ శిమ్యడగు అరిస్టో క్లేనిస్‌ వదమునకు మేషగీతము అని అర్ధము. డయోనినస్‌ ఉత్సవ అనువాడు [కీ పూ 818లో “హార్మోనిక్స్‌ అను వేర ఒక నందర్భమున ఒక మేషము (మేక) బలి ఈయబడెడిది. వతి నంగీతళాస్త్ర [గంథమును రచించుటతో ఆ కృషిమొవలయ్యెను. నంవత్సరమున్మ్థయముజెందెడు డయోనినన్‌నకు ఆ మేక ఒక (గీకులనుండి నంగీతమును (గహించిన రోమనులు దానికి (వఠీకము; అటుల అఆంతరించిన మేకనుగురించి పొడునట్టి ఆదనముగ రమ్యతను చేకూర్చినటుల కన్నట్టదు. శినజనులం గీళము లేదా గాథయే తొలుత (టాజెడీ అనబడెడిది. కాని దును, [వభువులందును దానియెగడల వైముఖ్యము నైతము కాలకమమున ఆ దుఃఖ గితికి, కొన్ని పాచీన భావములును ఉండెడిది, అయినను సామాన్యజనులందు నంగీతమునెడలను, తోడగుటయు, తత్చర్యవసానముగ దుఃభాంతవు ఉదంతమును నాటకమ్టులందును ఆనకి ఎక్కువగ ఉండుటను గమనించి ఒక నాటకరూవమున అట (ప్రదర్శించుటయ జరిగి, అట్టి పాలకులు నాటకరంగమునకు పోత్సాహమును కల్పింపక తవ్పి ద॥భాంత నాటకమునకే షటాజెడీ అని పేరు కలిగినది. నదికాదు. [కీస్తుళకారంభకాలమున వ్మరో అను పండితుడు డయోనినస్‌ ఉత్సవమున ఓనగబడు బలి ఒక ఉదాత్త భావ డి మ్యూజికాా అనువేర సంగీతకాస్త్య్రగంథమును రచించి, నను, నృష్టియందలి ఒక నహజధర్మమును తెలియజేయను. అప్పటి నంగీతమును నువ్యవస్థితము చేనెను. ఈ (గ్రంథము నృష్టిచ్మకమున ఇట్టి దుఃఖమునకు ఒక [వత్యేకస్థానము కలదు. నకు వివరణములుగ చెప్పదగిన నంగీత (గంథములు అనేక వునన్ఫృస్టికి ముందుగ అనివార్యముగ జరగవలనీన నంఘటన ములు ఆ తరువాత వెలువడినవి, అయ్యది. ఒకవిధముగ చూడ నృష్టిని పునీతముచేయట దాని నాటకములందలి కథానంవిధానమునందుకన్న, నటనారీతి వరమోద్దేశము, ఇటుల (టాజెడీని ఒక ఉదా త్రభావనను, అను లోను, నంగీతమునను, శ్ళంగారరనస్కోరక దృళ్యవదర్శన ర్లిఘనీయమగు ఒకధర్మమును తెలియజేయనదిగ భావించి మునను రోమనులకు నానాట ఆనక్తి ఎక్కువగుటతో మూక (శ్రీపలు దానికి నుభాంతముకన్నను మిన్నయగు స్థానమును నాటకము (పెంటోమైమ్‌) లకు ఆదరణ కలిగినది. ఈ మూక కల్పించి ఆనందించిరి. ఈ దుఃభాంతమును తొలుతగ రూపొం నాటకములందు భావద్యోతకమగు నటనమ్మాతమే బయటివారికి రించిన ఖ్యాతి తెస్పిన్‌ (కీ. వూ ఆరవశతాబ్ది) అనువానికి కన్పద్రైడిది. అయినను నేవథ్యమున కొన్ని గానబ్బందములు దక్కినది. తరువాత ఈస్కిలస్‌, సోఫోకిల్స్‌ అను కవుల నటనకు అనుగుణమగు గీతములను జంతవాద్యముల మేళన రచనలలో ఆ నాటక ,ష్మకియ వరాకాష్టను అందుకొనినది ముతో ఆలావించెడివి. మూకనాటకములవలెనే [వహననము (చాఃనం, 6; పు ఉ50) (మైమ్‌) లును ఆ కాలమున (_పజానీకపు అభిమానమును చూర టీకలయందు పై నాటక్కష్మకియలతోపాటుగ నాటక గొనినవి రంగమునైతము కాల్యకమమున అభివృద్ధిచెందినది. వేలకొలది రంగస్థల ష్మకియలందు రోమనులు కొన్ని మార్పులను (వజలు, నాటకములను దర్శించుటకు అనువుగ నాటకశాలలు కొనివచ్చిరి. అబ్టివానిలో ముఖ్యముగ పేర్కొనదగినది యవనిక అకాలమున నిర్మింపబడినవి, వలువిధముల రంగస్థల వరికర (తెర. నాటకమున వివిధరంగముల మార్పులను తెలియజేయు మలు అంతటంతట రూపొందింవబడినవి. (చూ రంగన్ధలము) టకు తెరను ఉవయోగించుటను తొలుతగ రోమనులు వాడుక అలెగ్జాండరు దండయ్మాతావలితముగ [గికు నంన్క్బృతి లోనికి తెచ్చిరి. అనాటి నభ్యపవంచమున పశ్చిమభాగమునెల్ల లోగొనినపుడు, రోమనులకాలపు నంగితమునే కై 9'నవులు (గహించిరి. గీకు సంగీతము, తదంతర్భాగమగు నాటకముతో కూడ, అచట కైంనవుల (ప్రార్థనామందిరమున తొలుతటికాలమున వాడుకలో నెలవు కల్పించుకొనినది ఇందుతోపాటుగ (ప్రజల అభిరుచుల ఉండిన |గెగరీయగానము (చూ) నకు అదియే దోహదకారి. లోని మార్పులను బట్టి, భారతీయ నంగీతమునందలి మూర్చ _ థారత్యప్రాంతము: కీ. వూ, ఆరవళలాట్టికే భారతదేక 139

భావవికనన యగము మున న ప్రన్వరవరిగణన మొదలై నను తదాదిగ గువ్రకాలము దర్శకమును (పామాణికమును అయినది ధరతుని న్యా వరకు నంగీతళాస్త్రమున జరిగిన వికననమును (క్రమానుగత కాస్త్రము. ముగ తెలియజేయుటకు తగు ఆధారములు విరివిగ లభించుట భరతుడు (చూ) చార్మితకవురుషుడగునా అను విషయష లేదు. కాని సారన్వతమున అటనట లభ్యములగు కొన్ని ఆధార నను, ఆటులయిన ఆతడు జీవించిన కాలమేది ? అను విషడ ములవలన్క నంగీతమును, తదంతర్గతములగు నాట్య, నాటకము మున ఆనేకవాదములు కలవు. “భరతుడు” ఆను పదము శ లును చక్కగ బౌద్ధులచేతను, హిందువులచేతను పరిపోషితము తుని నాట్యశాస్త్రముననే నటునికి పర్యాయపదముగ వాగబడు లైనటుల తెలియవచ్చును. పాణిని (కీ. శ 4వ శతాొద్దీ ర) వలన, “భరతుడు' అను పదమును ఒక నాట్యశాస్త్ర నిష్టాకన కొాలమునకే నాట్యము ఒక పరిణతస్థాయిని చేరుకొనినటుల, బిరుదముగ (గహించి, ఆతనిచే నంకలితమగు _గంథముగ నాట్ట అష్టాధ్యాయియందు నటన్నూత రచయితలుగ కృళాళ్వ, శిలాలి కాస్త్రమును వరిగణించుటయే, ఇందువలన నముచితమగ నులు పవేర్కొనబడుటవలన విశదమగుచున ది.అటులేకౌటిల్యుని కన్పట్టుచున్నది ఈ (గంథమున వూర్వవిషయములును పూ్యూ అర్థళాస్త్రమున గీత, వాద్య, గాయన, వాదన, వేణు, మృదంగ, రచయితల రచనలును పొందువరచబడినటుల ఆ (గంఠపే నట, నర్హకీ, నాట్యరంగోవజీవులు పేర్కొనబడిరి, నందుల నుడువుచున్నది. కావున [కీ పూ. 500 మొదల్థగ క్రీశ 80) కును, వారి అనంతరమున మౌర్యులలో తొలి యిరువురకును వరకు [కమానుగతముగ వికననముచెందిన సంగీత, నాట్ట మంతిగవర్తించిన నుబంధుమహాకవి వానవదత్తా నాటకమును ముల పరిజ్ఞానమును ఒకచోట నంకలితరూపమున సువ్యళ్నో రచించి (వదర్శింపజే నెనని, (ాహ్మణ, బౌద్ద, జైన సారన్వత కృతము చేయుటకు గుప్తకాలమున జరిగిన కృషికి ఫలితవే ములవలన స్పష్టమగుచున్నది. శ్రీ పూ రెండవ శల్మాల్లి తాలి భరతుని నాట్యకాన్త్రముగ భావింవదగును. ఇట్టి భరతులు లేం పాదమున పాలించిన ఆగ్నిమ్మితునికి .మకాలీనుడుగ భావించ భరత బిరుదాంకితులు, అంతటంతట తత్పూర్వమునుండిడు దగు పతంజలి తన మహాభాష్యమున నిటులను నాటకములను ఇట్టి సంకలన [గ్రంథములను రూపొందించియుందురనుఓ, గురించి (వ్రస్తావిచుటయేగాక ళోభని లను బృందనటవర్గ వృద్ధభరతుడనువాని రచనలను యదాతథముగ నాట్యకాన్త మును (గ్రాంథీకులను గాయకవర్గమును. వేరువేరుగు ఆనాడు మున ఉల్లేఖించటవలన, నృష్టమగుచున్నది. ఉండినటుల తెలివెను, ఇందు కోభనికు )నువారు ఒక కథను, భరతుడు సంగీతనాట్యములకు కర్తలు [బహ్మ, నదాశివులగ పాటలు లేకుండ, అభినయమ్మాతముగేత [వదర్శి-చెడివారు. పేర్కొని, వారివలన (ప్రచురితమైన రీతిగ తన కాస్త్రమన (గాంథికులు, అభినయములేకుండ, ఆ కథావిషయములను రచించినటుల 'పేర్కొనెను,. పూర్వు నంవదాయానుగళవై గానము. చేసెడివారు. [క్రీ శ, తొలి శతాబ్దికి చెందినవాడగు కర్తృత్వము తెలియని అనేక విజ్ఞాన, కళ్యావకియలకును,జం॥ హాలునిచే నంకలితమగు. గాథా నవ్షశతియందు. వివిధనాట్య వాద్యములకును దేవతలను కర్తలుగ పేర్కొనుట, తక్కిన ములు, వానిని అనునరించు జం్యత్రములు రంగన్థలము, హరి (ప్రాచీనజాతులందువలెనే, భారతీయులందును ఆనాడు వ్యా వీలో తాళమును ముఖమునకు వూనికొను నచ, నాటకము, పూర్వ ఉండినది. భరతుని తరువాత పేరుగౌనిన పలువురు నంగ రంగము పేర్కోనబడినవి, వీని అన్నింటినిబట్టిచూడ భార కాస్త్రరతయితలు సదాశివ, (బహ్మలనేగాక వ్యాన, ఆగ్‌ తీయ నంగితము ఆ కాలమున చక్కగ వికనింవగలిగెనని కశ్యవ, బృహత్కళ్యప, నంది కేళ్వర, తండు, నారద, తుంఒగ। భావింవదగును, కొని ఆ కాలమునకు చ.దిన సంగిత్యగంథము భృగు, విశ్వకర్మ, ఆంజనేయ, దుర్గశ్నకి, విశాభిల, వాయ గాని, నాటకముగాని వీదియ కన్పట్టుటలేదు. విశ్వావను, రంళా, బృహసృతి, వేన, ఆరున, రావణ, సాక్‌ భారతదేశచర్మితలో గృవ్రకాలమునకు సాంన్కృలికముగ కామదేవ, ధేనుక, దక్షవజావతి, వానుక్‌ అశ్వతర, కం౬ళ ఒక విశిష్టతకలదు, దేశమున అవ్పటేవరికు వరిల్లిన వివిధకాస్త్ర నరన్వతులను గూడ సంగితకాస్త్ర (పవర్తకులుగ పేర్కొని ముల పవరిజ్ఞానమును, వర్గీకరించి (గంథస్థము చేయటకు దేవతలును, వైదిక బుషలును, నాగులును కలనీయన్ని అప్పుడు కృషి జరిగినది. అట్టి విజ్ఞానరాఖలకు కొన్నింటికి వై పేరుల పట్టికను గమనించినపుడు, ఒక మారుమాః ఆ కాలమున పురాణములందు తావు కల్పింవబడినది. అట్టి (పాంతమునందున్న నంపదాయము, ఆ (ప్రాంతమున, లేం పురాణములలో విష్ణుధర్మో త్తరము. (చూ) (వమఖము, డీని వర్గమున ఆదరణనుపొందిన ఒర దేవత వేరనో, బుషిపేరో యందు చితలేఖనముతో పాటుగ సంగితమును సైతము నంక్షిష్త లిభితరూవమును పొందియుండునని భావించుట తవ్ప కీ ముగ వివరించుటకు కృష జరిగినది. ఆటుల నంక్షిప్తమగ వేరు గత్యంతరముకేదు. ఇక పైన చెప్పబడిన వారిచే. రి: గాక, నంగీతమును, వినృృతార్థమున, చక్కగ వివరించుటకు బడినవని చెప్పబడిన (గ్రంథములు కనబడుటలేదనియే చెప కృషిచేసి తరువాతి భారతీయ వంతులకు అందరికిని మార్గ వచ్చును ఒకవేళ నారదీయ శిక్షవంటి (గ్రంథము ఏదై న ఒకటీ 140

భావవికనన యుగము

యన్నను, అది పూర్వుసం్యవదాయములతో తవసవతిరికొలపు ముసు అంతటిని ఒకతోట రాసిచేనినదని చెప్పవచ్చును. రన, విషయములను నైతము జోడించి, కలగాపులగముగ 8వ భావ, అభినయ, ధర్మి, వృత్తి, (పవృత్రిః నిద్ధి, స్వర ఆతోద్య, శతాబ్దము తరువాఠశ ఎవనిచేతనో రచింపబడినటుల స్పష్టమగు గాన, రంగము9ను ముక్యాంగములను ఆ శాస్త్రమున చక్కగ చున్నది వివరించి, తదనంతరకాలవు భారతీయ సంగీత వికననమునకు

దేవకరృకమను విషయమును ఆవలనుంచి నవిమర్శనా భరతుడు చక్కని మార్గమును రూపొందించెను. (నంన్కృత దృష్టితో నాట్యాస్త్రమును పరిశీలించినపుడు, నాటకము భారత _రూవకములను గురించి తెలియటకు చూ: నం. 6, వు, 285), దేశమున రూపొందిన తీరు తెన్నులను ఆ (గంథము స్పష్టము చీనియ్మపాంతము : చీనీయలకు ఈయగమున భార చేయచున్నది. వతంజలికాలమున [గ్రాంథికులను గాయక తీయ నంగీతము తోడను, గీకు నంగ్లీతముతోడను వరిచితి వర్గము నంగీతరూవమునను, శోభనికులను నటవర్గము నాట్య వఏర్పడినను, వారు నవ్తన్వర విధానమును (గహింవక, మూలమునను పొరాణిక చార్హితక గాథలను (వదర్శించుచుండెడి తొలుతటి వంచన్వర వద్ధతినే అవలంబించి, తదనుగుణముగ వారని ఇదివరలో తెలువబడినది (వు 140).వతంజలికాలమునకు నంగీతళాస్త్రమును వ్యవన్థితము చేసిరి కి. పూ, మూడవ పూర్వమునుండి ఇట్టి వర్గములకు విపుల _వచారము ఉండుట ళతాబ్దిలో లూ-చూం-చున్‌-చియూ అనుపేర ఒక నంగీత వలననే మహిభాష్యమున పతంజలి వానిని వేర్కొ నుట జరిగి గంథము రచింవబడినది అందు వంచక పద్ధతి (చూ)ని యండును. ఈ రెండువిధముల [పదర్శనలను వీకీకృతముగా గురించి తొలుతగ పేర్కొనబడినది. అటులే న్వరవరిధిని చేయటవలన నాటకము రూపొందియుండునని నంభావించుటకు ((ఆశ్హేవును) తగురీతిలో విధజించుటకు ఆచటి శాస్త్రవేత్తలు నాట్యళాన్త్రముననే ఆధారము లభించచున్నది. [బహ్మ, రూపక [క్రీపూ 40 మొదలుగ కృషిచేనిరి, ఆ పరిధిని 60 అల్బ మును నదాళివుని ఎదుట భరతునిచే [వదర్శింపజేసిన తరువాత, శ్రతులుగను (కింగ్‌ -షాంగ్‌, (క్రీపూ. 40), 360 నూక నదాశివుడు, అంగహార్య కరణాదులతో కూడిన నృత్తమును ,శ్రతులుగను (చీన్‌-లో-చిహ్‌, [కశ 410) విభజించి వ్యవస్టీక దానికి జోడింప జేయవలనినదని ఆదేశించగ, అటుల భరతుడు రించుటకు వేర్వేరు యత్నములు జరిగినవి కాని కడకు అవి ఆ రెండింటిని కలివెనని ఆ (గంథమున ఉన్నది. గానమును, అన్నియు విఫలములై నవి తత్చలితముగ (పాలీన వంచన్వర నృత్తమును వేర్వేరు (వదర్శన్నాషకియలలో వర్ధిల్లి, కడకు విధానమే అవలంబితమైనది మేళనమొంది నాటకముగ రూపొందెననుటను రూపకాలంకార సమాలోకనముః ఈ భావ వికసననయుగమున ముందు రీతిలో నాట్య శాస్త్రము ఈ విధముగ తెలివెనని ఇందువలననృష్ట నకు రాగలిగిన ఆర్య నాగరికతలు (గ్రీకు, భారతీయ నాగరి మగుళున్న ది. “భరతుడు అను పదముకూడ తొలుత గాన్మవఢాన కతలు) రెండును, దీనీయ నాగరికతయు ఒకదానితో వేరొకిటి ముగ ఉండు [వదర్శననే నూచించుచున్నది. భరతుడు అను ఈ యుగపు మధ్యకాలమునుండియు గణనీయ వరిచియమును పదము భృ కాధ్వని కల్గించు)ఆను ధాతువునుండి ఉత్పన్నము, ఆర్జించినను, ఆందు _పతిఒకటియు తక్కి నవాని (వభావమునకు చక్కగ మాటాడువాడని దీని అర్థము. నాటకమున ముభ్యాంగ పూర్తిగ లోనుగాకుండ, స్వీయ వ్య క్రిత్వమును నిలుపుకొని, మగు వృత్తులలో “భారతీవృ త్రి” అనుదానియందు ఆ అర్థము ముందుకు వయనించుటయేగాక, తక్కిన ఆవరిణత నంన్క్భృ ఈనాడు కననగుచున్నది. తులను కొన్నింటిని లోగొనినదనుట వె వివరణవలన

భరతుని నాట్యళాస్త్రమున, సంగీతమున కాల్నకవమమున వినృష్టము, ఆంతియేకాదు, ఇందలి (వతినాగరికతయు తన వచ్చిన మార్పులును నూచింపబడినవి. సంగీతము తనకాలమున వరకు తాను స్వయంతుష్టత చెంది, నేర్వవలనినది ఇంక నవ్షన్వరాత్మక ముగ ఉన్నటుల భరతుడు న్పష్టముచేయుటయే _ వేరుగరేదని భావించు. న్థితికివచ్చినది ఆ భావన మానవజాతి గాక ఆనాడు షడ్డగామ, మధ్యమ[గామములు (ప్రజాదరణను ఐక్యతకు ఒక అభ్యంతరమగుటయేగాక, మానవపగతియు పొందియున్నవని నుడివెను. మార్గ నంగీతము గాంధారగ్రామ ఆగిపోవు దుస్థితి ఆనాడు నంఘటిల్రినది. కాని ఊహించ మున ఉండెడిదనియు, దానికి ఆవని కాలమున ఆదరణ నన్న జాలని రీతిగ కొలపురుమడు, అనుకొనని మూలనుండి; ఈ గిలననియు ఆతని [(గంథమువలన తెలియనగుచున్నది సంన్కృతులను కల్లోలపరచి కనులను తెజచునటుల చేయుట (చూ. [గామము) భరతునికాలమున *“రాగముి అనునది కోయన మానవనంఘమున నూతనళక్తులను ఆవిర్భవింవ దూపొందలేదు. దాని స్థానమున “జాతి” అనునది వాడబడినది జేనెను.. వానిలో తొలుతటిది. ఇస్టామ్‌ మతావిర్భావము రామాయణ రచనాకాలముననే *శాతి యనునది వివుల ([కీళ. 602). అంతటితో భావవికసనయుగము ఆంతరించి వ్యా వ్రిపొందియున్నటుల తెలియవచ్చుచున్నది, భరతుని నాట్య మతరాజ్యయుగము ఆవిర్భవించెను గాస్త్రము ఆనాటీవరకు విజ్ఞాతమైఉన్న సంగీత, నాట్య విజ్ఞాన చీ. శే. రా.

[41

మతరాజ్య యుగము (ఈ ఈ 622 - 15నిక్సు

మానవచర్మితయందు ఒక (కమగతిని ఆనుసరించిన నంచల ప్యాతవపించిరి. ఇస్తాము మతము విధించిన ఆవధులకు లోబడి ము, ఒక విశిష్టమగు నిర్దిష్టకల్పన కొనరావనియు, తరంగము విజ్ఞానళాస్త్రములను, కళలను వారు పరిపోషించిరి. ఆ కృషిలో వెంబడి తరంగమువలె తప్పనినరియైన నంఘటనలు ఒకటి. వారు వాస్తుకళకు ఒక నూత్నరీతిని నంతరింప జేసిరి, కరువాత వేరొకటి ఘటిల్లినటుల మ్యాతమే కన్పట్టుళున్నద _ కాల్యకమమున ॥కీ. * 12 వ శతాబ్ది అంతమునకు ఇ్టా రియ, మానవభాగధేయముల వరిణామకమములో అదృష్టము, మిక మతరాజ్యమున ఆరబ్బుల ఆధిపత్యము నన్నగిల్లి మధ్య అతర్కితము అయిన వీదో ఒక అనిర్వచనీయళ క్రి అంతటం ఆనియా జాతుల పాబల్యము హెచ్చినది. వీరి కాలమున ఇష్టా కట జోక్యము వహించి చర్మితగతికి విచలనము కలిగించుట మిక సేనలు భారత దేశమున ఆత్యధిక భాగమును ఆ్మకమించు న్పష్టముగ ద్యోతరమగుచున్నదనియు విషర్‌, ఏక్టన మొదలగు కొనగలిగినవి. అంతటితో భారతదేశవు పాచీన నంన్క్యృతి చర్మితకారులు కొందరు అభ్మిపాయవడిరి, వీరి అభ్నిపాయము మనుగడకు అంతరాయము ఏర్పడినది, దక్షిణభారతమన నేడు నర్వజనామోదితము గాకపోయినను, ఆ వాదము వైపు (క్రీశ. 1886లో నెలకొల్పబడిన విజయన గరరాజ్యమునమా తమే నకే మొగ్గుచూవెడు కొన్ని నంఘటనలు, చర్మితలో న్ధూలదృష్టికి ఆ నంన్కృ్బృతి వరిపోషితమై మనుగడ సాగించినది. తక్కిన కానవచ్చుచున్నవనుటలో నందియమునక_ తావులేదు. అట్టి భారతదేశమున ఇస్టామిక నంన్క్బృతిని భారతీయప్రాలీన నంఘటనలలో (పముఖముగ పేర్కొనదగినది ఇస్టామ్‌ మతా నంన్కృృతితో మేళవించుటకు ఆంతటంతట ఆ యుగమున విర్భావము. కృషి జరిగినది. కాని ఆ కృషి నంగీతమున మ్మాతమే కౌంత

(క్రీ. ఈ. వడవళతాల్ది [వథిమపాదమున (వవంచనంన్కృతిక వరకు సాఫల్యము నొందినది. స్థావరములుగా పేరొందిన బీనా, భారతదేశము, తూర్పుమధ్య భారతదేశము వర్మాకాంతమైన 18 వ శతాబ్ది మొదలుగ ధరా[ప్రాంతములలో వేనికిని చెందక, నునంఘటిత సామాజిక ఆగ్నేయ ఆనీయా రాజ్యములతో భారతదేశమునకు గరి వ్యవస్థకు నోచుకొనక, మారుమూలనున్న అరేబియా ఎడారు సాంన్క్బృతిక నంబింధము విచ్చిన్నమైనది. అయినను ఆ లలో ఇస్టాము తొలుత రూపొందినది. మహమ్మద్‌ _వవక్త రాజ్యములు తమకు లబ్ధమైన భారతీయ నంన్కృ్బృతిని తడ మక్కానుండి మదీనాకు వయనించుట (క్రీ. ౪ 622%) ను ఈ నంతరకాలమున సైతము, భారతదేశమునుండి ఎట్టి [పోత్సాహ మతమునకు ఆరంభకాలముగ పరిగణింతురు తదాదిగ ఒక మును పొందకనే, మతరాజ్య యుగాంతము (కీ. ఈ 1520) శశాబ్ధమైన నిండకముందే ఆ మతము ఉత్తర ఆనికా, పశ్చిమ వరకు శ కికొలదిగ వరిపోన్నించినవి* ఆసియాలను లోగోనుటయేగాక యూరపున స్పెయినునందును, (కీ. ఈ. 18వ శతాద్ది ఆరంధమున చీనాదేశమునైతమ భారతదేశమున నింధురాష్ట్రమునను కొలు నిలదొక్కుకొనగలి పర్మాకాంతమైనది; అయినను ఆ దేశమును జయించిన మంగోణ గినది. భారతదేశమున రాజప్పుతులును, యూరవున [ఫాంకు లను చబీనీయ జాశతీయమతమగు బౌద్దము లోగొనినది; అందు లును అవ్పటికి దాని పురోగతిని అడ్డగింపగలిగిరి ఆ నమయ వలన అచటి (పపాచీన నంన్క్భృతో వీ అడ్డంకియును లేక ముననే మధ్యఆనియాలోనికి చొచ్చుకొనిపోయిన ఇస్తాము వాహి ముందునకు కొనసాగుటయేకాక, మంగోలుల సేనావాపానులతో నులను చీనీయసేనలు తమనరిహద్దుననే నిరోధింవగలిగినవి, పాటుగ వయనించి తూర్పు ఆనియాయందు అంతటను ఇటుల ఎనిమిదవళతాబ్ది (వథమపాదము ముగియునవ్పటికి వ్యావింవ గలిగినది. ఇస్టామిక మతరాజ్యము వపంచమునందలి తక్కిన (ప్రముఖ ఇక యూరవున స్పెయిన్‌ దేశమున నుండి ఇస్టామిక నేన రాజ్యములతోపాటుగ వరిగణనకు రాగలిగినది. ఇటుల రూపొం లను కై9ిస్తవులు తరిమివేయుటతో (క్రీ ఈ. 1200) యూరవు దిన ఆ రాజ్యము తొలుత అరబ్బుల ఆధివత్యమున మనినది. నందు అంతటను కై9 నవ నంస్కృతి చక్యగ వరివ్యావ్తమ ఆరబ్బులు జ్ఞానవిపాన కలవారు. తమకు లోబడిన పారసీకల కాగలిగినది. తై 9 స్తవ మత్యవభావమునకు లోనైన [గీక = నుండియ, తమసాామాజ్యములకు నరిహద్దులయందున్న చీనా, రోమన్‌ నంన్క్బృతియే ౨ 9 స్తవ సంన్కృతియని చెవృవచ్చును భారత తూర్చురోముక రాజ్యములనుండియ కాస్త్రీయ, సాంకే ఇటుల ఈ యగమున లలితకళా వికననమున నాలుగ తిక, విషయములను (గహించుటకు వారు వెనుకంజ వేయలేదు, (ప్రాంతములు, 1. యూరప్‌ఖండము 2. అరబ్‌ _పాంతము (వవంచవు నలుమూలలనుండియు వివిధళాస్త్రముల విజ్ఞానమును 8. భారతప్రాంతము. 4, దీన్యాపాంతము అనునవి-పామఃఖ్య "సేకరించి, తక్కినజాతులకు ఆందజేయుటలో వారు (పముఖ మును వహించినటుల స్పష్టము కాగలదు కావున ఆ వ!

142

మతరాజ్య యగము మల వరుననే ఆయా శీర్షి కల [కింద లలితకళావీకనన చర్చి నమభుజములు గల (కాస్‌వలెనుండు విన్యానమున ఇది చర్మితను తెలియజేయుట నముచితము. నిర్మింపబడినది. [కానునందు. రెండురేఖలును వరన్పరము వొస్తుకళ క త్రిరించుకొను _వదేశమునకు ఎగువన ఒక గుమ్మటవు యూరవ్‌ ఖండము £ యూరప్‌ఖండమున ఈ మతరాజ్య వైకప్పును, దానిని వరివేస్టించి, నాలుగు దిక్కులను నాలుగు యగమున వాస్తు, శిల్ప, చ్యితలేఖనములను మూడు కిళలును గుమ్మటములు భుజ్యవదేశములకు ఎగువను నిర్మితములు. నాలుగు విధముల (ప్రాంతీయ నంవ్రదాయముల ఆదరణవలన గుమ్మటములను, వరన్పరము నంధించుచు, _స్రంభములవై అ యా కాలములందు వర్ధిల్దగలిగినవని చార్మితకుల భావన, అర్బీలు నెలకొల్పబడినవి (చూ. వ క్షపుటలోని చితము. 7 ఈ నాలుగును [కమమున, 1. బై జాన్‌ చెయిన్‌, ౨, రోమనస్ట్‌, రోమనస్క్‌ సర్మవదాయపు చర్చి, రోమనుల బేనిలికాను 8 గోతిక్‌, 4. పునరుజ్జీవక (రిన్నై జూన్స్‌) నం్య్యవదాయములని అఆనునరించినదనిి, చెవ్పవచ్చును కాని అందు కొలదిమార్చులును వ్యవహరింపబడుచ న్నవి, ఇందు తొలుతటిదియగు బై జాంటె చేయబడినవి. అడ్డు కక్ష్య పొడవును కొన్నింట వి న్తరించుట యిన్‌ 'నర్యపదాయము తూర్చు రోమక సా్యమాజ్యమునకుచెంది, వలన, మందిరము అచ్చముగ [కొనును పోలియండుట నంభ [కీ శ ఆరవ శతాబ్ది మొదలుగ క్రీ, ఈ. [1204 వరకు వర్ధిల్లి వించినది. యావ్సీనైతము ఇందు కొంత పొడిగింపబడుటయే నది; రెండవరగు రోమనస్క్‌ నం్యపదాయము మధ్యయూరవున గాక దాని చుట్టును (వదక్షిణవథము కొన్నింట నెలంకొల్బబడీ క్రీ శ వదవ, పదునొకండవ శతాబ్బములలో ఆదరితమైనది; నది. ఈ నం్యపదాయమునకు చెందిన చర్చీకి లత్యముగ, మాడవదగు గోతిక్‌ నం్యపదాయము ఫాన్సున 18వ శతాబ్ద ఉత్తర ఇటలీలొని, నంల్‌ ఆమ్మ్‌బోజియో చర్చిని పేర్కొన మన రూపొంది, కాలకమమున యూరవు నందంతట వరిఫోషి వచ్చును (చ్నితము 70), తమై 16 వ శతాన్దీ మధ్యకాలమువరకు వికనిల్లినది; కడవ వె విన్యానమున అడ్డుకక్ష్య లేకుండుట గమనింవదగును టిడి యగు వునరుజ్జీవక నర్యపదాయము ఇటలీలో 18వ శతాబ్ది ఆ నర్మవదాయమున, ఈ చర్చి నిర్మాణమునకు తరువాతనే యందు జనించి 16 వ శతాబ్లి అంతమువరకు పరిథవిల్లీనది. అడ్డుకడ్యను పొడిగించట అవలంబింవబడినది. నాభికకును, బృెజాన్‌ చెయిన్‌ నం్యపదాయమున వాస్తుకళకు నంబంధించిన పార్శ్వకములకును తుదన యావ్బీలు రూపొందియండుట శాలుతటి న్వర్జ్ణయుగముగ క్రీ. ౪ ఆరవళతాబ్ది వేరొందినది, ఇందు ఒక (పత్యేక లక్షణము ఆ కాలమున నిర్మింపబడిన హాజియా సోఫియా చళ్చిని గరించి వై రోమనస్క్‌ నర్యవదాయవు చర్చీకి తగిన వైకవ్చును ఇదివరలో భావవికశననయుగవు వాస్తువికనన చర్చలో తెలియ నంతరించుటలో అనాటి శిల్పులు వలువిధముల వరిశోధనలు జేయబడినది (పు. 105). ఇక ఆ సర్యవదాయమున రెండవ సాగించినటుల ఆ చర్చీల నిర్మాణమువలన విశదనమగుళున్నది* న్వర్జయుగము [క్రి ఈ. 567లో మొదిల్సై 1604 వరకు కొన లోడకరితిలో వైళవ్చిను తావీవని ద్వారా రూపొందించుటకు సాగినది. ఆ కాలమున నిర్మింపబడిన చర్చీలలో వాస్తురీత్యో వారు సాగించిన కృషిఫలితముగ కొన్ని నూత్న నిర్మాణరీతులు [వళంననీయమైనది వెనిస్‌ నగరములోని 'నెయింట్‌మార్క్‌ [వవేళవెట్టబడినవి, రోమనులు అవలంబించిన న్వ న్లికా భోడక ద్య | ళు శీ న న్‌ || రంంంయంయయయమతు రో సూ పన రయం 2 | ౧[)0 పపాత చ్మితమ ?0* నంల్‌ ఆమ్మ్‌వోబియో చర్చి. వెడమవ్నైపన విహంగనమీకాడదూావము, మర్య (దిగువన) విన్యానము, మధ్య (ఎగువన) నిడివి అంగకము, కుక్మివక్కన అగ్జుఖండకము, మిలాన్‌, ఇటలి, 143

మళతరాజ్య యగము

రీతి ఈ సంయ్యపదాయపు పనివారికి నచ్చినదికాదు; అందువలన దాయరీతిలో తొలుతటి దళకు చేందినది. పారిన్‌ నగరమందళ వారు వేరొకరీతిని _ ఆంతరభోడక (రిద్‌డ్‌వాల్టు) రీతి ఆనబడు నోటెర్‌ డేమ్‌ చర్చి; అత్యుచ్చ వరిణత దశకు చెందినం

దానినిబపవేశ పెట్టిరి. ఈరీతిలో, నాభికకు ఇరు పార్వ్వములందు చేర్‌ టేర్స్‌నందలి కై 9స్తవాలయము. నమానాంతరముగనుండు గోడలవై నిలిచియిండురీతిగ, ఎడనెడ ఈ నిర్మాణరీతిలో చర్చిని సాధ్యమైనంత ఎత్తునకు లేపు ఆర్బీలు నిర్మింపబడెడివి, ఈ ఆర్బీలమధ్యడూరము ఎక్కువగ _ టకును, లోనికి విరివిగ వెలుతురు వచ్చుటకు తగు నదుపాయ ఉండదు. కావున, గోడలవై నిలుచు వద్ధతిన ఆర్బీల ఆశయ ములను నమకూర్చుటకును చక్కని కృషి జరిగినది. ఆప్పటీ మున, భోడకపు వైకప్పును స్థిరముగ నిర్మించుట నులభముగ_ వరకు ప్రాదీన 1పవంచమున వ్యా వ్లీయందుండిన వాన్తు $ర సాధ్యమయ్యెడిది. కాని ఇందునైతము నాభికి వైకవ్పు ఒత్తిడికి సాంకేతిక వరిజ్ఞానమును మెలకువతో వనిగొనుటయందు గోతిక్‌ లీ వాన్తుకాస్త్రజ్ఞులు నవలతను ఆక్టించిరి. చర్చి ఎత్తును ఎక్కువ త్త క్స్‌ య చేయటకు వారు కోణపు అర్చిని వినియోగించిరి ఈరకప ప లీ ల ఆర్బిని (ప్రాచీనయగమున పారసీకులును, రోమనులును, ల్‌ | గ సే ర అనంతరకాలమున అరబ్బులును భవన నిర్మాణమున వినియో | [| ( | గించిరి. బహుశః అరబ్బులవలననే గోతిక్‌ వాస్తు విదులు, బీానాతా డా లట ఈ కోణపు ఆర్బినిగురించి తెలినికొనియందురు. కాని అట్టి ఆర్బి దస! (7 రగా యందలి మేలి లక్షణములను అన్నింటిని చక్కగ వేలికతీనీ

స చా నూ కా క్ష ష ఢా వై జ్‌ జ క్‌ నా గ వెలువరించిన థ్యాతి గోతిక్‌ వాస్తుశిల్పులకు దక్కినది. క్‌ వ |!111 రూ! కోణపు ఆర్బివలన వాన్తు నిర్మాణమున రెండు సొకర్య్మమబణ యాలాల. చేకూరినవి ఎదుటిపుటలోని చితపు వరిశీలనవలన అవి విశద ములు కాగలవు,

ఆ చ్మితమున ఎడమవై పున ఉన్న గుండని ఆర్బియండు గసలంలి చ జి (ల. “చక*అను ఆర్బిఎత్తు, “అఆ అనుదానిలోనగము మాతవే వగ ఫళతళ్లే ల లీ వ్‌ ఉండగలుగును. కుడివైపున ఉన్న కోణవు ఆర్బిలో “అఆ ళో స స్ణజన్హావతే మటల కా నిమిత్తము లేకుండ *చక"ను. ఎంతఎత్తుత్తైన వెంచవళ్చున జై వటయాల్యుశే ళ్‌ లే చర్చినిర్మాణమున *'అఆిఅనునది నాభిక యొక్క వెడల్పును | ల వు స్ట్‌ న్నీ తెలియజేయును. కావున కోణవు ఆర్బివలన వె కప్పును నాళిక లం స న | / షే ఫ్లో వైన ఎంత ఎత్తునకై నను వెంచుటకు వనతి చేకూరినది. ఇక స్య లేళ గ్ర క్షంళ్లట్లి రెండవ సౌకర్యము ఒత్తిడికి నంబంధించినది. వై కోణవు ఆర్బి స్టా. క్లో [కున లు యందు అందలి భుజముల వాలుతలమును ఎక్కువచేసినకొలరి ల్‌ పు శ్‌ న కిన పై కవ్పుఒత్తిడి అ, ఆ అను బిందువుల వద్దకు చేరుకొనును కే వలల జ! ఆందువలన ఆర్బీల నిర్మాణమున కీలకశిలను ఆమర్భుదః

యూన (వ్రక్కలయందు మందపుగోడలను. నిర్మించుట ఆవనరమం చ్మ్యితము. ౪1 నెయింట్‌ మార్క్‌ చర్చి విన్యాసము (దిగువన); డదు. కావున అ, ఆ అను బిందువులవద్ద నెలకొల్పబడు న్తంక నిడివి ఖండకము (ఎగువన), వెనిస్‌, ఇటలీం ములలో నన్నని కమ్మీలను నాటే వానినివంచి *చ'వద్ద నంధింవ బేయటమ్మాతమే జరిగెడిది, కాని అట్టి బిందువునుండి. నాళిక తగినటుల ఆనుడుగోడల నిర్మాణము కష్టమయినది, దానిని లోని వివిధ దిశలకును, హేర్శ్యుకములలోని వివిధదిశలకునుః అఆధిగమించుటకైై పార్య్వ్వకముల వైన అంతరువులను నిర్మిం కమ్మీలను అమర్చుటతై వలున్తంభములను వై బిందువుల చుట ఆవళ్యకమగుటయు, తన్మూలమున నాభికలోనికి వద్దగుంవుగ నిలిపెడివారు. ఈ సంభములలో నాభికప్‌ వెలుతురు. చొరుటకు అభ్యంతరము. కలుగటయ.. సంభ. చెందినవి. ఎక్కువ. ఎత్తును, పార్వ్యకమునకు. చెందిన వించినవి. తక్కువ ఎత్తును కలిగియండెడివి, ఒక్కాక ఆధారబిందువుకల్‌ రోమనస్క్‌ నర్వవదాయవు. వై లోటులను పరిహరించు. గుంవుగా కట్టబడు ఇట్టి స్తంభములకు స్తంభ న్రబకము అన రీతిలో రూపొందినదియే గోతిక్‌ నర్యవదాయము. ఈ నరవ వ్యవహారనామము కలదు. నిర్మాణమున ఒక సాంకేతి 144

మతరాజఖ్య యుగము వయోజనమును సారించుటత్తై నెలకొల్పబడిన ఈ స్తంభ లను ఆమర్చుటవలన గాతిక్‌ నిర్మాణమున గోడల వై వైకవ్ప న్త్వదికము దాని అమరింపునుబట్టి నిర్మాణపు రమ్యతను అతిళ ఒత్తిడి ఏమియు ఉండని వరిస్థితి ఏర్పడుటవలన, ఆ అవకాళ యంవ జేయటకును చక్కగ ఉవకరించినది. మును చక్కగ వినియోగించుకొని గోడలను ఎక్కువ మందము జ లేకుండ నిర్మించుటయేగాక ఎల్లెడల విరివిగ నిడవిమీరిన కిటికీ లను, కోణవు ఆర్బీలు కలవానిని, నెలకొల్పి, నిర్మాణపు బ్‌ అఆఅంతర్భాగమున విరివిగ చెలుతురు (వనరించు ఏర్పాటులను గాతిక్‌నిర్మాతలు చేనీరి, ఈ కిటికీలలో గాజుముక్కులను, 4 4 వివిధవర్దములు కలవానిని, నముచితరీతిలో ఆమర్చి, వానికి సంధ్రద లీ కాల్‌ గ్‌ వారు శోభను నమకూర్చిరి. ద్వారములును, ఈ నిర్మాణమునః య ప శప్పి కోణప్ప ఆర్బీలతో నిర్మింవబడెడివి. ఇటుల కిటికీలును, ద్వార చ్మితం 72* రెమగ్‌ ఆక్సీ = గాతిక్‌ ఆర్బీ, గ్‌ ములును కోణవు ఆర్బీలతో రూపొందుటవలన, వెకవృ రీతితో గాతిక్‌ నిర్మాణమున కననగు వేరొక నూత్నవిషయము_ వానికి సామరస్యము చేకూరెడిది, ఇందులకు తోడుగ కొంత ఉచ్చలద్య్నోవము (ఫ్లయింగ్‌ బ్యటెస్‌) దీనిని ఒక విధపు వైవిధ్యమును నమకూర్నుటకై ఆనువగు (వదేశములందెల్ల ఆనుడుగోడయని చె్వదగును, వెలువలి ఒత్తిడిని భరించుటకు గోడలందు, గుండని కిటికీలను లేదా కళావరులవలె ఉండు ఇద్టీవి మందిరమునకు ఇరువ్వైపుల స్తంభస్త బకముల వరునలో కిటికీలను అమర్చి వానిలో సైతము వలువన్నెల గాజుముక్కు పార్మ శకముల వెంబడి నిర్మింపబడెడివి. ఇందులకు తోడుగ లను నంధించి, పుష్పాకృతులను రూపొందించెడివారు. ఈ ఆనుడులనుండి పాదవృత్తాకారమున నాభికవై పునకు ఇట్టిగాతిక్‌ వాస్తురీతి ఫాన్సుననుండి జర్మన్‌, నెదరి లాండ్స్‌, అర్బీలను నిర్మించి, నాభిక వైకవ్పునకు (దఢిమను చేకూర్చెడి ఇంగ్లండ్‌, ఇటలీలకు కాల్బకమమున వ్యాపించి స్థానికములగు వారు. ఇట్టి ఏర్పాటువలన నాభికలోనికి వెలుతురు (వనరించు కొన్ని మార్పులతో ఆయా దేశములందు వరిపోిత మైనది. టలో ఎట్టి అభ్యంతరమును కలుగరుండునటుల గాతిక్‌ వాస్తు పునరుక్జీవన కాలము (చూ , నం 1; పు,101) న ఇటలీలో ఈ విదులు జ్యాగత్త వహించిరి, ఇంకను భవనమునకు అలంకా గాతిక్‌ రీతికి కొన్నిమార్చులు, చేర్పులు జరిగినవి, పప్రాచీనకాలపు రమును నమకూర్చుటత్రై ఉచ్చలద్వ్మపములకు నమలంకృత (గీకు రోమన్‌ వాస్తురీతులకు ఎక్కువ (పాముఖ్యమును కిల్చిం ములగు శిథరములు అమర్పబడెగివి. చుచు రాజభవనములును, చర్చీలును నిర్మితములు కాదొడగి త నవి. ఇట్టి నూత్నరీతికి ్రీకారమును చుట్టినవాడుగ ఫిలిప్పో ' మూనెలెస్కీ వరిగణనీయడు. ఈ (బూనెలెస్కీ తరువాత | అర. ఆ వాస్తురీతిని డొనాటో [బామాంటీ, రా ఫేల్‌, ఆన్‌టోనియో || (క్రో | డా సాంగల్లో, మైకేల్‌ఏంజెలో అను వాస్తువేత్తలు కమమున కో ( ! ముందునకు కొనిపోయి రమ్యతను చేకూర్చిరి (చూ. ఆయా చమ | మం వునరుజ్జీవనకాలమున_ వాన్తుశిల్పము, చర్చినిర్మాణమునకు న్‌ రో? ఇ ఇ నంబంధించినంతవరకు రోమ్‌ నగరములోని సెయింట్‌ వీటర్బ్ను వ్‌ 7 చర్చియందు. అత్యుచ్చస్థాయిని అందుకొనగలిగినది. దీని నైనా గ నిర్మాణమునక్రై విన్యానమును రూపొందించినవాడు మైకేల్‌ గో. | ఏంజెలో.. ఈ మతరాజ్యయగముననే ఈ చర్చినిర్మాణము సు |. (పారంభమైనను 1888 లో మ్మాతమే దానికి శుదిరూపము మా టకం కల్పితమగుటవలన డీనిని గురించిన విశేషములు రాబోవు గు లూ అధ్యాయమున వరనీయములు, జా అరజ్‌ప్రాంతము : ఇసామ్‌ మఠవ్యావన సంకల్పముతో చ్యితం- 78 గాతిక్‌ నిర్మాణమున చిితం = 76 అరబ్బులు తమదేశపు సొలిమేరలనుదాటి తొలుతగ నిరియాను ఉచ్చల ద్వ్యప్రము న్తంభన్తబకము ఆక్రమించునాటికి వారియందు వ్యావ్రిచెందిన ఏకైక లలితకళ స్తంభన్త్న బకములను, కోణవు ఆర్బీలను, ఉచ్చలద్వ్యవము కవిత్వముమ్మాతమే అని చెవ్చదగును. కొని కాల్మ్కకమమున ]రాం19 145

మతరాబజ్య యుగము ఒక విశాల స్మామాజ్యమునకు వారు అధినేతలగుటతో వారికి రోలో నుల్తాన్‌హన్సన్‌ నిర్మింపజేనిన మసీదు (18560) పలు నమకాలీన నంన్క్యృుతులతో పరిచయము కలుగుటయు, విన్యానరీతిలోని అసాధారణత వలనగాని, ఆలంకరణలోని తద్వారా తక్కిన అలితకళలకును ఆరబ్బుల ఆదరము లభిం జొచితినిబట్టిగాని దీనికన్న ఎక్కువ 'పేరొందినది కయత్‌బే చుటయు, నంఘటిల్లినవి, అయినను శిల్పః చితలేఖనములయెడ నిర్మితమగ మసీదు (14729) ఈజిప్పలోను నీరియాలోను మహమ్మద్‌ (ప్రవక్త అవలంబించిన నిరననవలన వానికి తొలు కననగు ఆ యగవు మసీదుల పరిశీలనవలన మినార్‌ నిర్మా తగ (పావకము లభింపకపోయినను వాస్తుశిల్పము మ్మాతము ఐపు (కమపరిణామగతి విశదమగుచున్నది. కఇబ్స్‌తులున్‌ చక్కగ వరిపోషితమయినది బై జాంటియం, ఈజిస్ట, నీరియా, మనీదునందలి మినార్‌న కననగు న్థూలత, మొరటుతనము మెనపౌటేమియా, ఇరాన్‌, ఇండియాలలో, ఇస్టామ్‌ మత వ్యావ (శమముగ లుీప్తమై కయత్‌బే మసీదున ఆ మినార్‌ లాలిత్య నమునకు వూర్వమున వ్యా వ్రియందుండిన వాన్తురీతుల మేలి మును తనుత్రమును ఆర్జించుకొనుట కననగుచున్నది. లడకణములను ఆంతటంతట అకట్‌ వాన్తుకళ తనయందు ఉత్తర ఆ_ఫికా స్పెయినులలోని మసీదుల నిర్మాణము చాలా నంలీనము చేనికొని ఒక నూర్నవాన్తురీతిని రూపొందించినటుల కాలము వరకు (ప్రాలీనవంథాలోనే నడచినది, కాని కాల్మక మేణ సంభావింవదగును. జాతీయతల ఆవధులను అత్మిక మించి మత రోమన్‌ వానస్తుశిల్బపు వభావమునకు, కొంతవరకు, ఆది లోనె భావనను మ్మాతమే ఆయించి ఈ వాన్తురితి వర్ధిల్లి మహమ్మ నది. ఇట్టీ మసీదులలో |పముఖముగ పేర్కొనరగినది కొర్డోవా దీయ పాలకులును, నరదారులును వివిధదేశములందు నిర్మింం లోని వెద్దమసీదు |కీశ.?80 లో మొదలైన దీనికట్టుబడి వని జేసిన మసీదులందును గోరీలయందును రూపుగొనినది ఇట్టి 10వ శలాబ్ధమున పూర్తిఆయినది. ఇందలి (ప్రార్థనామందిరప్ప వాస్తురితిని ఒకే. ఒక నం్యపదాయమునకు చెందిన దానినిగ విసృతి 148,000 చ ఆ 18 ఆర్బీల వరునల పైకప్పతో భావి:చుట నముచితమే అయినను, ఆయా స్థానిక పరిస్థితుల రాజిల్లు ఈ మందిరమునందలి అలంకరణరీతి వర్జనాతీతము, వలన అటనట అది మార్పులకు లోనగుటనుబట్టి దానిని ఆర్బీల ఆఅమరింపున కౌశలము పరాకొష్టను ఆందుకొన్నది ఈజిప్తు-సిరియారీలి, ఉత్తరఆ_ఫికా న్పెయినులరీతి. పారసీక పారనీకమున మనీదు నిర్మాణము, పాచీన పారసీకవు రితి, తుర్కీ స్మామాజ్యరీతి, భారతరీతి అను అయిదు రీతులుగ _ వాస్తుశల్పవు (వభావమునకు చాలవరకు లోన్సైనది మసీదు విభజించి వరిశ్రీలించుఓట నమంజనము. ఇందు భారతరీతి, భారత నిర్మాణము నందలి (వముఖ లక్షణములు, ఇందును కన (ప్రాంతపు వాన్తురీతిలో చర్చితము కానున్నందువలన ఇట కడమ నగు చున్నను, ఇందు పారసీక కళావేత్రల పలుకుబడివలన నాలుగుమాతమే (వన క్రితములు. నిర్మాణరీతిలో ఉదాత్రతయు, వాస్తు కౌశలమున (్రత్యేక విశిష్ట (ప్రాఠమికపు తీరునుబట్టిచూడ మసీదురూవము అత్యంత తయ తావు కల్పించుకొనినవి. ఈ మసీదులందు వై గుమ్మటపు నరళమని చెప్పదగియున్నది, ఒక దర్ప చళుర్యసవు (పాంగ నిర్మాణమునకు అత్యంత [పాముఖ్యము కల్పింవబడి కొన్ని ణము, దీనిమధ్య ఒక జలయింతము లేదా నీటికుండు, 1పాంగ చోటుల స్తంభ(శేణుల (పార్థనామందిరములకు బదులుగ గుమ్మ ణము చుట్టును మూదువై వులలోనికి వివృతమైఉండు ఆచ్చా టపు వై కప్పుగల చతుర్మన నిర్మాణములు రూవుగొనినవి ధితవథము, నాలుగంవై వున ఒక కుడ్యము అందు మధ్య భాగ అంతేకాదు మొజాయిక్‌ పనితనమును ఇట్టి నిర్మాణములందు మున మిరాబ్‌ అనబడు ప్రార్ధన్మావదేశము, పైన గుమ్మటవు విరివిగ కాననగును, తృబిజ్‌లోని నీలపు మసీదు ఇట్టి వాను కవ్చః మిరాబ్‌కు వక్క-నే 'మిన్‌బర్‌' అనబడు వేదిక రీతికి చక్కని నిదర్శనము మినార్‌ ఆనబడు గోవురము -_ వీనిని మసీదుయొక్క ముఖ్య తుర్తీస్మామాజ్యము, బై జాన్‌ టెయిన్‌ సౌమ్రాజ్యశి థిలముల వై లక్షణములుగ పేర్కొనవచ్చును. ఇందు మిరాట్‌ ఉండు నిర్మితమగుటవలన, అచటి మసీదుల నిర్మాణరీతిలో బైజాన్‌ కుడ్యము మక్కాలోని మసీదు ఉండువై పున కట్టబడి దానికి 'దెయిన్‌ వాన్తు న్మ్మవదాయము [_వముఖముగ లావు కల్పించు ఎదురుగ నిలచి (పార్థించు. భక్తులు మక్కాకు అభిముఖ్యులై కొనినది. దానితోపాటుగా పారసీక, ఆర్మీనియన్‌ వాన్తురీతులును ఉండురీతిగ ఆమర్చబడును. 'మినార్‌' అనునది మసీదునకు అందు మేళనము చెందినవి. 1458 లో కాన్‌ స్తాంటినోవిల్‌ను విశిష్టతను కొనివచ్చు ఒక ముఖ్యాంగము. దీనినుండియే. తుర్కులు జయించినది మొదలుగ ఈ మిశ్రవాస్తుకీలి, అచటి [పార్థనత్తై ఆహ్వానమును ఒనగుట వరిపాటి. (వభువుల ఆదరణమువలన, (కమముగా ముందునకు కొని ఈజిన్హలోని కయిరోయందలి అమ్‌ మసీదు (649), ఇబ్న్‌ పోబడి నినాస్‌ నగరమున నులేమాన్‌ చ(కవర్తిచే 1557 లో తులున్‌ మసీదు (878) అనునవి మసీదు నిర్మాణమున _వథమ నిర్మింపబడిన మసీదున వరాకాష్టను _ప్రావించినది. దళకు చెందినవిగ వరిగణనీయములు కాలక్రమేణ ఇందు మంచి మసీదుల నిర్మాణముననే కాదు, గోరీల నిర్మాణములోను? మార్పులు తేబడినవి, ఇందులకు చక్కని నిదర్శనము కయి. కోటలు, రాజ _ప్రాసాదములు మొదలగు లౌకిక నిర్మాణమం 146

మళఠరాజ్య యుగము కట్టుబడిలోను అరబ్బులు తమ కుశలతను చక్కగా (పదర్శింప మయమతాదులగు కొన్ని (గంథములును కననగుచున్నను, గలిగిరి, న్పెయినులోని |గనడా యందు నేటికిని కననగు ఆల్‌ మానసారమున పేర్కొనబడిన విషయములలో ఆటనట కొన్ని వాంబా (చూ.) ఆనబడు దుర్గవరివృత (1పాసాదము ఇందులకు మ్మాతమే ఆ (గంథములందు చేర్చుబడిఉండుటవలన, అవి ఓక [(వముభఖలక్యము, (కూసేడుల (చూమనం కేపు 41) కాల ఆంతగ పరిగణనీయములుగ కన్పడవు. మున ముస్తిములతో వరిచితిని ఆర్జించిన తై 9న్తవులు ముస్లిముల మానసారాది సాంకేతిక ళాస్త్రములయు, ఆగమాదులయు, దుర్గనిర్మాణరీతిని గహించి, తమ తమ దేశములందు స్థానికము పరిశీలనవలన భారతీయ ఆలయవాన్తువు, నాగర, దావిడ, లగు మార్పులతో దానీని అనుకరించిరి. వేనరములను మూడు [(వముఖ నర్యపదాయములుగ విభక్తమై భారత (ప్రాంతము: ఈ యగమున భారతదేశమున ఉండినటుల తెలియవచ్చుచున్నది. భారతదేశపు (పాదేశక రాజుల, ,వజల ఆదరణవలన అనేక లౌకికభవనములు, దేవా విభజనను అనునరించిి ఈ నం్యవదాయములు రూవుగొని లయములు నిర్మితముల్లై నటుల కన్పడుచున్నను, ఉత్తర భారత నటుల నాగర, (దావిడ వదములు వ్య క్తముచేయుచున్నను మునకు నంబంధించినంతవరకు అందు వెక్కింటి శిథిలములును వేనరమను న్య్యవదాయము ఏ ,వదేళమునకు చెందినదియో అవశేషములును మ్మాతమే లభించుచున్నవి అందును రాజ అను విషయమును . నృష్టముచేయుటలో ఆ ళాస్త్రములందు 1పాసాదములవంటివి శ్యతురాజుల దుండగములకు లోనై నామ వకీభావము కన్పట్టుట లేదు నాగర మనునది వింధ్య, హిమా రూవములు లేకుండ అంతరించినవి. దేవాలయములలో కొన్నింటి లయ మధ్యస్థమగు భూమికి వర్తించునని శాస్త్రములు తెలుపు శథిలభాగములు 11 వ శతాబ్ది మొదలుగ మసీదుల నిర్మాణము చున్నవి. అటులే (దావిడ న్మ్యపదాయము (దవిడదేశమునకు మొదలగువానికి వినియుక్తములై నవి ఇటుల ఎక్కువ భాగము చెందినదనియు అందే తెలియవచ్చుచున్నది. ఈ (దవిడదేశము నష్టముకాగా అటనట మిగిలియుండిన దేవాలయముల పరిశీలన కృష్ణకు దశ్నిణముననుండు (ప్రాంతమే అని తెలుపుచు కొన్ని వలన మ్మాతమే ఆ నాటి వార్తుశిల్పవికననమును గరించి తెలిసి (గంథిములు, వింధ్యపర్వత్నళేణినుండి రృష్టాానవంతివరకు శొన వీలుకలుగుచున్నది. దక్షిణభారతము నైతము 18 శతాట్టి విస్తరించిన భూమియందు వేనరమను నంవదాయము వర్ధిల్లె మొదలుగ ఇస్తామిక్కవభువుల దండయ్యాతలకులోనై నను కృష్ణా నని చెప్పుచున్నను, యిదార్థవరిన్థితులు ఈ వాదమును బల నదికి దకిణముననున్న [పాంతములందలి దేవాలయములు పరచుటలేదు,. ఆ (పాంతమున నేడు కన్పట్టు (పావీన దేవా చాలవరకు న్మక మరీతిలో మనగలిగి నేటికిని, ఆ వాస్తునం్యవ లయములందు కొన్ని యెగల నాగర నంవదాయమును, కొన్ని దాయపు వతిళను వ్యక్తము చేయగలుచున్నవి. యెడల (దావిడ నర్యవదాయమును కలగా పులగముగ కలిని ఈ యగమున భాంతదేశీయ వాస్తుశిల్పము పొందిన వికన యన్నవేకాని, అందు ఒక (పత్యేక నర్యవదాయవు లక్షణములు నమును తెలిసికొనుటకు కొన్ని (గంథములును కొంతవరకు వఏీవియ కన్పట్టుట లేదు ఉవకరించుచున్నవి, వీనిలో పురాణములు? ఆగమములు, కావ్య లక వైమూడు నం్యపదాయముల (వత్యేక లక్షణములను ములు, సాంకేతికళాస్త్రములు పేర్కోనదగినవి పురాణములలో గురించియు శాస్త్రములు కొన్న విషయములను తెలియజేయ ముఖ్యముగ మత్స్య, భవిష్య పురాణములలో ఇరువదిరకముల చుండుట యదార్థమైనను, అవి చాలవరకు అనమ్మగములు, 1ప్రాసాదముల నిర్మాణ విధానములు పేర్కొనబడినవి. [వతిమా అదధిష్టానమునుండి న్లూవి వరకు నాగర దేవాలయము చతుర్చు లక్షణ, అర్బనాదులనుగురించి తెలుపుటయే ఆగమముల (చూ) జాకృతిలో రూపొందునని ళాస్త్రములు చెప్పచున్నను, ఈ [వధాన లవ్యమైనను, కామికొగమము మొదలగు కొన్నింటి లక్షణము నర్వ సామాన్యమగుటవలన, దీనిని ఒక విశిష్ట యందు వాన్తురీతుల చర్చయ విరివిగ కన్పట్టుచున్నది కావ్య సాం్యవదాయిక లక్షణముగ వరిగణింవ వలను వడకున్నది. ములప నంబంధించినంతవరకు మాఘ, కాళిదాన, బాణ, భవ అటులే (దావిడ నం్యవదాయపు ఆలయము అష్ట భుజాత్మక భూతుల రచనలలో వాస్తుశిల్బ విషయముల (పనక్రి అటనట మనియు, వేనరవు ఆలయము వర్తుల రూవకమనియు తెల్ప (వముఖముగ కననగుచున్నది, ఈ యుగమునకు కించిచ్చార్వూ బడిన విషయములు భిన్న నర్యపదాయముల [వ్రత్యేక లష్షణ మున వరావామిహిరునిచే రచితమగు బృహత్సంహతయందును ములుగ లెక్కింవ నర్హములు కాకున్నవి. ఇట్ట వరిస్థితుంలో శిల్పముతో పాటుగ వాస్తువిషయక చర్చయు కననగుచు ఆయా నంపదాయములను ఆయా (వదేశములందు లభ్యము న్నది. ఇక ఆ కాలమున వెలువడిన సాంకేతికళాస్త్రములందెల్ల లగుచున్న ఆ యా ఆలయనిర్మాణ రీతుల వరిశీలనవలన 1వముఖముగ పేర్కొనదగినది *మానసారి (చూ). అజ్ఞాత మ్నాతమే (గహింవ సాధ్యపడుచున్నది. కర్తృకమగు ఈ (గంథమున భారతీయవాస్తు?ల్ప విజ్ఞానమును వై విదముగ వరిశీలనను సాగించిన వండితులు భారత కోడికరించుటకు చక్కని కృషిజరిగినది. ఈ |గంథమేగాక, దేశమున ఈ యుగమున ఉ త్తర్మపొంతమున నాగర నంప 147

మతరాజ్య యుగము దొయమును, దక్షణ్యపాంతమున (దావిడ నంపదాయమును ఉన్నప్పుడు అట్టి ఆలయమును (తిరథమనియు, దిశకొక్కంటిక ఆదరితములై నటుల స్టూలముగ నిర్ణయింపగలిగిరి. ఇదియొక రెండు చొప్పున నిర్మితములై నపుడు ఆ మందిరమును పంచరథ న్థూలనిర్ణ్మయము మ్య్మాతమే. త్తరదేశపు నాగర నం్యవ మనియు, ఆటులే దిశకు మూడు పశ్నేవకములున్నపుడు న ప్రరథ దాయము వింధ్యోత్తర భూమియండదేగాక దక్షిణభారతమున మనియు, (వచ్నేపకములు దిశదిశన నాలుగున్నపుడు అబ్టిదానిని కృష్టా,తుంగభ్యదల అంతర్వేదివరకును కొన్ని కొన్ని ఆలయ నవరథ మనియు ళాస్త్యగంథములు పేర్కొనుచున్నవి= ములందు ఆదరితమయినటులను, అటులే దక్షిణదేశవు (దావిడ (చూ: చి, 75) నంవదాయము వింధ్యో త్రర భూమియందు నైతము కొన్ని యెడల అవలంబితమయినటులను నిదర్శనములు లేకపోలేదు ఇందులకు ఒక కారణము కలదు. ఈ యుగమున నాగర (దావిడ నం్య్యపదాయములుగ (పత్యేకతలను ఆర్జించిన రెండు సం్యపదాయములకును మూలరూపములు గుప్తకాలపు ఉత్తర భారత ఆలయవాస్తువునందే కననగుచున్నవి, గు పరాలవు చిత 1 75 నాగర వదాయపు ఆదేయమన వివిరరర మం దళావతార (చూ. వు. 118) ఆలయమునను, లీతర్‌గాంప్‌లోని ఓ సహ్మనరీతుల 1. రథము £. వంచరథము, తి, నవ ఇటుక రాతి ఆలయమునను నాగర నం్యపదాయవు తొలిరూపపు రథము, శ నవరథమ న్‌ లక్షణములు కనవచ్చుచున్నవనియు, అటులే (ద్రావిడ నం్యప దాయపు తొలిరూపపు చిహ్నములు, నాచ్నకురారాలోని పార్వతీ ఇట్టి నాగర నం్యవదాయపు ఆలయములు ఉ త్రరభారతమున ఆలయము (చూ. పు, 115) న కనవచ్చుతున్నవనియ వండి. విరివిగను, ఆటనట కొన్నియెడల దక్షిణభారతమున బీజపూర్‌ తుల ఆభిపాయము, ఈ కారణమువలన (పాదే?కముగ బీల్లావరకుగల (పదేశమునను కననగుచున్నవి. ఇట్టి విశాల నాగర, [ద్రావిడ సర్యవదాయముల మధ్య జరిగెడి స్థూల విభజన భూమియందు వ్యా వ్రినొందుటలో ఈ సం్యవదాయము. స్థానిక కొన్ని అవవాదములకు లోనుకావలని ఉన్నను, ఆయానంవ ముగ అంతటంతట కొన్నిమార్పులను నైతము పొందినది దొయముల వరిశీలనను ఇట్టే న్థూలవిభజనను అనునరించియే ఆందువలన అట్టి స్టానభేదములను అనునరించి ఓరిస్సా, జరపవలని ఉన్నది. మధ్యభారతము, రాజస్తాన్‌, గుజరాత్‌, దక్కన్‌, గంగా-నింధు నాగరసంప్రదాయము £ గువ్రకాలవు కొన్ని ఆలయ లోయ అను [పాదేశక శీర్షికల్యకింద ఆ నాగర నసం్యపదాయపు ముల నిర్మాణ రీతులను మూల్మసోతస్సులుగ నిడుకొని ఆలయనిర్మాణమును చర్చించుట నముచితము. [ఇక అచ్చ రూపొందిన నాగర నంవదాయము (కమముగ (కి, శ. ఎనిమి ముగ నాగర నంవదాయముతో నరిగా ముడివడక్‌, దానిక దవ శతాబ్టియందు ఒక విశిష్టతను నంతరించుకొని, ఒక నన్నిహితములుగ భావింపదగు కొన్ని నిర్మాణరీతులు ఉత్తర [వత్యేక నం్యనదాయముగ లెక్కలోనికి రాగలిగినదని భావిం భారతమున మతరాజ్యయుగమునకు చెందినవి కన్పట్టుచున్నవి. వచ్చును. చతుర్మసాయత్మానమగు భూవిన్యానము, ధనుర్మార్నా వీనిని “నంకీర్ణ వర్గము” అను శీర్షిక కింద చర్చింవనగును. కృతి శిఖరము ఈ నంపదాయపు ఆలయమున కన్న్పట్టు 1, ఒరిస్సా; నాగర నం్యవదాయపు దేవాలయ వాన్తువు ఆయా పముఖలక్షణములు, చళుర్మనరూపమున, (వతిభుజమున మధ్య స్థానిక విభేదములను అనునరించి నంతరించుకొనిన వివిధ భాగమున కొంతభాగము చతుర్మనరూపమున వెలికిరూపుకేలిన రీతులలో ఒరిస్సారీతి అత్యంత (పాముఖ్యమును ఆర్టించినది, పుడు అట్టి విన్యానమును చతురి స్రాయత్యాన విన్యానమనియెదరు. ఇందులకు రెండు కారణములు కలవు. నాగర నంవదాయ ఈభూవిన్యానరూపురేఖ వైశిఖరపుకొనవరకును కొనిపోబడుటయే మున, తక్కిన భారతదేళమున, నిర్మితములగు ఆలయమల కాక, అటుల రూపుదేలు శిఖరపురూవరేఖ ఎక్కిడబడిన వింటి మొత్రపు నంఖ్యను ఒరిస్సాలోని అట్టి నం్యవదాయపు అలయి బద్జవలె రూపొంది కడకు కొనదేలును. ఇటుల పెకి ఊర్థ్వరేకా ముల సంఖ్య అధిగమించుచున్నది. ఇటుల నంఖ్యావిషయము కృతిలో రూపకేఖను ఈ శిఖరము నంతరించుకానుటవలన ననేగాక నాగరనంపదాయపు మూలలక్షణములను అతి రీనికే రేఖాశిఖరమను పర్యాయనామము కలదు. ఇక ఇట్టి ఆల మింవక వర్రించుటయందును ఈ రీతి తక్కిన స్టానికరీతులకన్న మమున గర్భాలయము చతుర్వ్మనరూవమునఉన్నను, అందలి ఎక్కువగ విశిష్టతను ఆర్టించినది. (క్రీశ 7వ శతాబ్దినుండీ కుజములనుండి వెలికివచ్చు (వకష్షేపకముల నంఖ్యను కమ 18వ శతాద్దివరకు ఒరిస్సాయందు ఇటిరీతిలో ఆలయనిర్మా )తిలో వెంచుటవలన ఆలయమునకు విస్పృతిని కలిగింవ వీలు ఇము వివిధ పరిపాలకుల ఆదరణమూలమున కొనసాగినది, కలదు. ఇట్టి వక్షేవకము దిశకు ఒకటిమ్మాతమే కుదురుకొని అయినను అట్టి దీర్ణకాలమున నైతము నిర్మాణరీతియందలి 148

మతరాజ్య యుగము లక్షణములు కలుషితములుకాకుంగ ఒకేరీతిగ ఆట మనగలిగి వివిధావయవ నామములతో వ్యవహరించిరనుట 76 వచితము నవి, అందువలననే నాగరనంపదాయపు చర్చలో ఒరిస్సారీతినే రుజువుచేయచున్నది “ మాలరీతిగ వరిగణించి తక్కిన చోటులలో అందుకు కలిగిన వె రేభాదేవళ, జగమోవానలకు, కాల్మకమమున ఒరిన్సా హదృలనుమా్యతమే లెక్కించుచు ఆ నం్యపదాయిపు వరిణామ శిల్పులు నాట్యమండవ, భోగమండవములను జతగూర్చి, గతిని [గహించుట నముచితము. ॥ ఆలయమును బృహత్తర మొనర్చిరి. జఒరిస్సారీతిలో నాగర ఒరిస్సా రీతీియందలి _పముఖ లషణములను (గహించు నంపదాయమున నిర్మింపబడిన ఆలయపు పరిపుష రూవము ఓకు ఆచట ఐహుళనంఖ్యలో కననగు ఆలయములేగాక, భువనేశ్వర్‌లోని లింగరాజాలయమున కనవచ్చుచున్నది సార్యవదాయికముగ అచటి శిల్చులందు మౌళభికముగను, క్రి, శ, 1000 [ప్రాంతమునకు పూూర్తిఅయిన ఈ నిర్మాణమున +ల్చ సారన్వతరూవమునను పచారముననున్న పరిజ్ఞానమును ఆ రీతి ఆలయవు నాలుగు అంగములు _ రేభాదేవళము, బాంవరకు సాయవదుచున్నది, ఇట్టి వరిజ్ఞానమును ఆంతటిని జగమోహన, నాట్యమండవము, భోగమండపము _ కననగు క్రోడీకరించి ట్రీ యస్‌, కె. బోన్‌ రచించిన ఒక ఉద్ధంథిము చున్నవి ఈ నాలుగు ఒకే ఒక అఆవరేఖవై నెలకొనిఉన్నవి. ఈ నందర్భమున జిజ్ఞానువులకు ఎంతయో ఉవకరించుచున్నది* ఇందు తొలుతటి రెండును దానిమూలమున దేవాలయ వివిధభాగములకు ఒరిస్సా శిల్పులు ఒక కాలమున, వంచరథ వద్ధ వాడిన పారిభాషిక వదములును సాంకేతిక విధానములును తలో, నిర్మితములై నటులను, - , నలభ[గ్రావ్యాము లయినవి తరువాతి కాలమున తక్కిన జై. . మి రెండును జతవరువబడినటు | స | మ 6. లను వండితుల భావన. 158 . 1000000020 మీటరుల పొడవును, 142 గా ము మీటరుల వడల్పును కలిగి హే జ్‌ కక్‌ ఇ యున్న ఒక (ప్రాకారపు మధ్య కః కై భాగమున కొన్నివరివారాలయ 55 జవ మంచే వరివృతమైన ఈ దేవ ||| | కీ క్‌ి శపు, రేభాదేవళ, జగమోహన | క్‌క్‌ కక్‌ ములు ఒరిస్సారీతి ఆలయపు జ్‌ ఇ క్ట వివిధభాగముల పరిశీలనకు |... గాక చక్కగ ఉవకరించుచున్నవి. (ఎ ర నట ఈ రెండును దిగువనుండి. ౮] 8 6 | |15కఇ; 5 వైకిపోయినకొలది [క్రమముగ క్‌ క్‌ నమా * వెష్ట, బాడ, గండి, మస్తక క్‌ 0 ద క్‌ [1 యానా దా డమజాలాిది అను నాలుగు పముఖ థాగ క శకము = 78... ఒరిస్మ్కాలోని ఆలయము మానవశరీరపు కాగ ములుగ విభక్తమై ఉండుట / ములను ఆనునరింవి రేభాదేవళవిభాగముల. వేడలు వత్చడుట చ్వితము 78 న కిననగును, ఇందుకననగుకు 1. పాఖాగ (పాదము), 2. జంఘా (మోకాటి, విషమును బాడయు, రేఖా ( లా! కి గండి (మొండెము) శ. మన్తక (తల), ర్‌ ఖఇపు9 (కపాలము). దేవళ, జగమోహనములందు ఒరిస్సా (పాంతపు శిల్పులు దేవాలయమును ఒక శరీరము ఓఒకేతీరుగ కుదురుకొని ఉండు ల గను, అందలి దేవుని దాని ఆత్మగను వరిగణించిరనుట వారి టయ, గండియను మస్తక హో పారిభాన్‌క వదములనుబబ్టి (టగహించవక్చును. వారు తాము ముగు మృాతము ఆరెండింట చిత్రం = 77 లింగరాజాలయ నిర్మించిన దేవాలయమున ముభ్యాలయభాగము (విమానము)ను విధిన్నములుగ ఉండుటయు విన్యానము, భువనేశ్వర్‌ రేథాదేవళమనియ,. దానితో ముడివడిఉండు మందవమును. చ్వ్యితమువలన విళశదము కాగలదు. జగమోహన లేడా వీరా దేవళమనియు పారిభాషికరీతిలో విష్టమనునది దేవాలయవు అధిష్టానము; దానిపైననే దేవా. వేర్కొనిరి. ఈ ఆలయపు భాగములను మానవళరీరపు లయము నర్వమును నిలిచియుండును. దానివైన నిలిచియండు 149

మతరాజ్య యుగము చే శయుఢరమ , (3) 504మ (సూ. న! జనమ జచాాసనా సు. (ర యు క్‌కో | (షమి శోయుధము' త క్‌ స్తై ళు = టాలీ * భయా క్‌క కక్‌ 7 ల అం టో క్షన్‌ క వ స దాహ. కా బిరుద | యా కిక =! యరినింస్‌ - జ్ఞ డవరిణండు [|| ా | [|| జ్‌ హె బాందమము స ల క | 1005 బ్‌! పాత! ||| 115 కకకక ఇకక పిస్తము రోడ డడ డడ వ్త్‌స్తము "కణికపన రనురథపగ జగమోదాన గర్భ గృవము రవాపగ "వతమ శణికపన చ్మితం= ?8: లింగరాజ ఆలయము, రేఖాదేవళ, విఢా చేవళశముల విన్యాన, ముఖోన్నతులు 150

మతరాజ్య యుగము, అడయందే. గర్భాలయమును చేరియుండును. ఈ బాడ, లింగరాజాలయమున కన్పట్టు రమ్యతయ, ఉదాత్రతయు దిగువనుండి [కమముగ పాభాగ, జంఘా, బరండా అను కన్నట్టకన్న వి. ఉవభాగములుగ విభ క్తమగునుః జంఘలో దిగువభాగము తల ఒరిస్సారీతికి, వరాకాష్టగ వేర్కొనదగినది కోణార్క ఉంఘు అనియు, పవైభాగము ఉవరిజంఘ అనియు, వీనిమధ్య (చ్రూ యందలి నూర్యదేవాలయము. ఒరిస్సాను పాలించిన నుండునది బంధనమనియు వ్యవహృతములు, బరండాయే నరనింహ 1 (క్రీ ఈ 1288-64), వరిపాలనాకాలమున ఆది గండిని బాడనుండి వేరుచేయును. నిర్మితము. ఇందు నాట్యమండవమును, భోగమండనమును గండి యనునది శ$రమునక్స్షై ఒరిస్సా శిల్పులు వాడిన ఆలయముతో ముడివడియుండక వేరుగ నిర్మితములగిటవలన వర్యాయనామము. లింగరాజాలయమందలి రేభాదేవళపు గండ్‌ ఆలయవు కుదిరగికలో ఒక వింతరమ్యత తావు కల్చించుకొన యొక్కం ఎత్తు 45 మీటరులు. తొలుత నిట్టనిలువుగ వైకిలేచిన గలిగినది. ఆందలి కొన్ని భాగములు కాలపురుషుని ధాటికి ఈ శిఖరము వైభాగమున కుండవంపు తిరుగునటుల రూపొం లోనై శిథిలావస్టలో నున్నను ఆ నిర్మాణము కళావిదుల రింవదిడినది. ఇందులతైై ముందంజవరుపుడు (కా ర్చెలింగు) ఆవరణను, (పశంనలను ఈనాడును ఆర్జింపగలుగుచున్నది. వర్ధతిని అచటి వాన్తువిదులు అవలంచించిరి ఇందు రాతివై శి మధ్యభారతము : ఒరిస్సారీలినే కొంతముందునకు. శాతిని వరచునపుడు చిగువరాతికన్న కాయి కొంతవరకు కౌనిపోయినది మధ్యభారతరీతి అని చెప్పవచ్చును. ఆమితే లోనికి పోవునటుల చేసెడివారు. దానివలన వైవివరము [కమ ఈ అభివృద్ధి జఒరిస్సారీతితో నమకాలీనముగనే సాగినది, మగ నన్నబడుటయు బాహ్యాతలమున కుండవంపు రూపొందు మధ్యభాంతరీతి వరిపవుష్టతను ఆర్జించిన పుడు, అందలి ఆలయము టయ జరిగెడివి ఆంతట పై వివరమున వెకప్పుగ ఒక న ప్తరథాత్మక మై, ఆలయమందలి బాడయు నవ్రభాగములుగ, గర్కిడని శీలాభలకమును అమర్చెడివారు ఈ ఫలకము బేకి దిగువనుండి వైకి రూపొందింపబడినది. ఒరిస్సాయందు పంచ అని వ్యవహరింవబడెడిది. బేకివైన, ఉనరికకాయవలె భాగములతోడనే అది త్నివ్రివడినది. ఒరిస్సా రీతిలోని ఆంగ పొంది ఆమలకము లేదా ఆమ్ల అని వ్యవహరింవబడు భాగ శిఖరవద్ధతి మధ్యభారళ రీతిలో చాల వరిపుష్ణతను ఆర్జింపగలిగి మను, దాని ఉవరిభాగమున, ఖవూరి అని వ్యవహృతమై నది, రేభాదేవళ శిఖరమును ఆశయించి ఆరోహణరీతిలో లేర్టించిన ఘంటవలెనుండునదియ, అందులకువైన 8మ అంగశిఖరములను దాడవైనుండి నిర్మించుట ఒరిస్సాలోనే కన మగ కలళమును, ఆయుధమును అమర్పబడెడివి. నగుచున్నను మధ్యభారతమున ఈ ఆంగ+ిఖరపద్ధతి, బహృళ రేఖా దేవళమువలెనే జగమోహనయును ఉదాతత్తరీతిలోనే, ముగ ఆదరితమై, ఆంగళిఖర కదందిము, ముఖ్యశిఖరమును వంచరధ విన్యానమున రూపొందింవబడెడిది. కాని ఇందు చక్కలనిరీతిలో చట్టియండినటుల రూవించి, జ్వాలలతో శ;5ము,. రేభాదేవళపు గండివలె నిట్టనిలువుగ పైకిలేవక, మిన్నుకెగయు ఆగ్నికీలవలె శిఖరము. విలనిల్లునటుల చేయట. చిరమిడురూవమున ఆంతరువుల వరునలలో పైకి లేచెడిద్ధి జరిగినది. ఇక ఆమలకముల అమరింపునను కొంత పురో దానివైన బేకియ, ఆమలక శిలయు, కలశమును, ఆయధ గమనము సాధితమైనది. జఒరిస్సారీతి యందలి శిలరమున మను మ్మాతము రేభాదేవళమునందువలెనే ఆమర్న అమలకము ఒకే ఒకటి యండగ మధ్యభారతరీతిలో శఖర చిడెగివి, మున తొలీ ఆమలకమువై, వేరొక చిన్న ఆమలకమును లింగరాజాలయమును పోలిన ఉదాలత్తస్టాయిలో నిర్మితములు నెలకొల్పి దానివై కలళమును, ఆయుధమును ఆఅమరించుటను శాకున్నను ఒరిస్సారీతికి చక్కని నిదర్శనములుగ ఉపకరించు ఆచటీ వాస్తువిదులు ఆదరించిరి. ఈ అభివృద్ధి యంతయు కాల ఆలయములు అనేకములు ళువనేశ్వర్‌లోనేకాక, ఒరిస్సాలోని (క్రమమున సాధింవబడి, పలువరిణామములకు లోనై నటుల తక్కిన [ప్రాంతములందును కననగుచున్నవి. ఇట్టివానిలో మధ్యభారతమునందలి ఈ యుగపు ఆలయములు. విశదము చివనేశ్వర్‌లోని ఆనంతవానుదేవాలయము ముఖ్యముగ చేయచున్నవి చంబల్‌ జలపాతమునకు నమివమున బరోలివద్ద వేర్కానడగినది తిరథాత్మకమై, (లిభాగయతమగు బాడతో నిర్మితమగు ఒక లింగరాజాలయమునకు నిర్మాణరీతిలో ఆన్నివిధముల ఆలయమున ఈ రీతియందలి తాలుశటిదళ కాననగును. దాదాపుగ దీటగునది వూరి క్మేతమునందలి జగన్నాథాలయము ఈ తొలుతటిదళలోనే ఆలయశిఖరమున ఆమలకములను ఓక వముథి పుణ్యన్థలముగ పేరొంది, ఈనాటికిని హిందూ రెండింటిని అమరించుట కననగుచున్నది. శ్రీ, శ తొమ్మిదవ మశానుయాయులచే పూజా పురస్కారముల నందుచున్న ఈ శలాబ్ధమున ఈ ఆలయము నిర్మితమై ఉండునని వండితుల కిగన్ఫాధాలయమున, ఒరిస్సారీతికి చెందిన (వముఖాంగములు. భావన, ఈ తాలుతటిదళలో మధ్యభారత రీతియందు గర్భ నాబగును చక్కగ నిర్మితములై నవి. కాని ఈ ఆలయమున, గృహము, అంతరాళము మ్యాతమే కాననగుచున్నను, కాల 151

మతరాజ్య యగము గ్రమమున మండవమును, దానికి పురోభాగమున అర్థమండవ కన్న, ఎక్కువగ గాలియు, వెలుతురును మధ్యభారతప్తు ఆ మును జతపరుచుట జరిగినది. ఒరిస్సాలోని మండపములందు, యములందు లోనికివచ్చు అవకాశము కలుగుటయే గాః నసంభములకు అంతగ (ప్రాముఖ్యము కన్పట్టదు; కాని మధ్య వెలుగు, చీకటుల వ్యత్యన్తతరివలన ఆలయాంతర్భాగము? న! భారతరీతిలో స్తంభములకు అట ఆత్యంత (పాముఖ్యము నవ్యరమ్యత కుదురుకొనగలిగినది. బుందేల్‌ఖంగ్‌లోని ఖజురావో (చూ79)'యందు నిర్మితపై కె నేటికిని ఆనంభ్యాకముగ కళావిడుల నాకర్షించు కంక్య మహాదేవ ఆలయమున మధ్యభారతరితి వరాకాష్టను అంక సక్‌ పేట కొనినదని చెవృవచ్చును, వా . ర్ట ఈ ఆలయము. నర్వమును ఉన్నతమగు ఒక అథి? కి అ హ్ట, మువై నిర్మింపబడినది. నరియగుస్థితిలో, మూలాలయమక రూన్తు గ్‌ . + న్‌ ॥ చిన్నా పరివేష్టించి, అధీష్టానవు నాలుగు మూలలందు, మూలకొక్క! 4 శ్‌. త్‌ర్చ శీ ౪|| చొవ్పున, నాలుగు పరివారాలయములుండి, ఈ దేవాంయప ' గృదము!. వంచాయతన వద్ధతిలో నిర్మింవబడినటుల తోచుచున్నది. కాని క " యము ఆ వరివారాలయములు ఇపుడు అంతరించినవి. మూళలాలజ దారు క వ్‌ మందలి వివిధాంగములు = అర్ధమండపము, మండవమ, వష | మండపము, అంతరాళము, గర్భగ్భృహము- ఒకే ఒక అవ ॥ రంతరా* ఇ రేఖవై నెలకొనియుండుట 78 వ చ్యితమున కననగును, గో ( క్‌ జె | గృహము చుట్టును (వదక్షీణవధము కలదు, ఆలయపు € వ . కోల్సే ట్‌ ॥ క్ష 7 మండవమును; మండవమును వివృతములై స్తంభములఆా! వాజము' గ్‌ ౨ కషా. మన నిలిచియండుటయు, మహామండవము మొదలగనః నమునోమంవననము * మాాతమే గోడలవై నిలచుటయు ఈ ఆలయమున కననగనీ, గ్‌ అర్ధమండ వ, మంగవ,మ త్‌ో న్‌ా ః క. కనా) హామండవముల ఉభయపా అరు (గో ॥ ని ర్య్యములందును, గర్భగ్భు పు. ్గ క లం 1] హమునకు పార్వములందే శమ. వ్‌ అం. గాక వెనుకవై పుననుళత్నా ఆర్త డు (| దల స్టందష్ట | వ్‌ (ముందునకు. వచ్చినచూ సు 1క. ద్ధి ర్రులతో నిష్టాశములఆమ | [క్‌ & గో న్‌ వకు రింపు, ఇందుప్రనృుటముగ (కాన | కానవచ్చును (చి 80). 111.11 టూ ఆలయమున అర్హమండ | క ని... వమమెదలుగుఅన్నిలగ (కాం యం, ములవైనను, (పతిదానివై ||| నను ఒక శిఖరము, కడకు చిత్రం = 80 కందర్య = గర్భాలయము వైన అన్నిటి. మహాదేవ ఆలయమున క్ష్‌ నిష్కాశము (బాల్కనీ), చ్మితం- 79 కందర్య = మహాదేవ ఆలయ విన్యానము, ఖజురాహో స రనగ లంగ కమా ల్‌ కల్పింవబడినది. ఈ మండవములనుండి తిర్యగృరశిలో శిఖరము రూపొందుటతో ఆలయవు రమ్యత ద్విగుణీకృ ముందుకు చొచ్చుకొనివచ్చునటుల ఛజ్జాలను, గవాకయుత గుట కందర్య మహాదేవాలయమున చక్కాగా కాననగును,.ఆ నిష్కాశము(బార్జిన్రీలను నిర్మించుట మధ్యభారతరీతిలోని ఒక శిఖరములనే, మధ్యభారత వాన్తువిదులు, ఉరుళృంగమ విశిష్టలక్షణము. ఇందువలన ఒరిస్సారీతిలోని ఆలయములందు వ్యవహరించిరి (చిం 81) 152

మతరాజ్య యగము

వ్రమాణమున కందర్య మహాదేవాలయమునకు సాటిరాకు ణామగతి కన్పట్టుచున్నది. ఆ వరిణామగతి, అచట నూర్య

న్నను నిర్మాణరీతిలో ఆ నరళినే అనునరించినవి ఖజురాపో దేవాయమున వరిపుష్టతను ఆర్జించినటుల నున్నష్టమగు చున్నం

॥ లోని విశ్వనాాలయ, దువలన, ఆ ఆలయపువాస్తుల క్షణముల పరిశీలనవలన రాజస్తాన్‌

ల చతుర్చుజాలయ, పా రీతియందలి ముఖ్యలక్షణములను (గ్రపాంచవచ్చును. ఈ ఆల

గణి ర్న నా థాలయములు యము వంచాయతన వద్దతిలో నిర్మింవబడినది. అందును

| వీనిలో కడవటిది జై ఇంకొక విశిష్ణతకలదు, నాలుగుమూలలనుండు వరివారాలయము

గగ న 11 నుల ఆలయము. ఖజు లను, మూలాలయముతో కలువుచు, ఇందు ఆచ్భాదితవథములు

• ల సోకే న్న రాహోలో కన్సట్టు వై నిర్మింవబడినవి ఈ పథముల వైకప్పులు అటనట కూలిపోయి

[...ఓ || ఆలయములేకాకతక్కి. నను, అట్టి ఏర్పాటువలన ఆలయమునకు ఒక వింతరమ్యతయు,

న. నవియు చందెల్దా రాజ [వత్యేకతయు చేకూరియండెడివనుట మ్యాతము నున్పష్టము,

న. వ్యుతులు [క్రీ శ, 950 _బహుళ॥ తదనంతర కాలమున, రాజస్తాన్‌ [ప్రాంతమున నిర్మిత

న్‌ న మ నుండి 1650 వరకు ములైన, జైనదేవాలయములు, ఓనియాలోని ఈ వద్ధతినే, అనుక స. గై సాగించిన సాంనృృతిక రించియండును.

న... పునరుజ్జేవనకృషివలిత రాజస్తాన్‌లోని జైనదేవాలయములును, రాజస్తాన్‌ రీతిని చ్వితం= 81; కందర్య . మవి ములు, చాల ముందునకు కొనిపోవుటలో చక్కని కృషేచేనినవనుట వేవాలయ శిలరము, ఆంగశిఖరములు, తి, రాజస్తాన్‌ ; ఆ పాంతవు జైనాలయములు విశదము చేయచున్నవి. కుంభా

లిజురాహో (క్రీ పూ, 8 వ శతాల్ది రియాలోని నేమినాథ, పార్వ్వనాధాలయములు ఈ సందర్భ [ప్రాంతముననే ఆలయ మున తొలుతగ పేర్కొనదగినవి, ఓనియాయందలి రీతినే ఇవి శిర్మాణకృషి, _రాజస్తాన్‌న మొదల్తైనదని వండితులలో అనునరించినను శిఖరమున ఆమలకద్వయమును అమరించు కొందరి ఆభ్మిపాయము. జయపూరుమండలమందలి వై రాట్‌లో, టలో ఒక వింతమార్గమును తొక్కినవి. అంఠేకాదు మండప వృత్తాకారవిన్యానమున నిర్మితమైన ఒక శిథిలదేవాలయము నిర్మాణమున నైతము ఇందు ఒక నూత్నమార్గము అనునరించ శీ వూ. తివ శతాబ్దిది కానగునని ఆ వండితులనెదరు. అది బడినది. మండపమును _సంభాధారముగ నెలకొల్పి వైన ఎటటన్నను, చిత్తోడ్‌వద్ద నాగరియందు (తవ్వకములలో వెలు గుందాజును అమర్చుట ఇందలి ఒక విలక్షణత. ఈ నేమినాథ, వడిన ఒక అఆమలకళిల, ఆచట క్రీ, 6. ఆయిదవ శతాబ్దిలో పార్వ్వనాథ దేవాలయములు బహుళః 11వ శలాద్దీలో నిర్మి నిర్మితమై ఉండిన ఆలయమునకు చెందియుండునని చార్మితకులు తములై ఉండునని చార్మితకులు అభిప్రాయవడిరి, నిర్ణయించిరి. అందువలన నాగరనంవదాయపు ఆలయనిర్మా రాజస్తాన్‌లోని కజ్రైనాలయ నిర్మాణ నివుణత, అబూవర్వత ఇమ రాజస్తానమున అయిదవ శతాబ్దినుండియే పౌగి [కమళః [శ్రేణియందలి దిల్వారా (చూ) లో వరాకాష్టను ఆందుకొనినది. అభివృద్ధిచెందియండెనని విశదమగుచున్నది. కాని ఈ ప్రాం అందు ఒకేఒక చతుర్చుజ [ప్రాకారమున. నాలుగు _వధానా కమన, కొన్ని చార్కితక కారణములవలన ఆ నంవదాయపు లయములు ఉపాంగములతోనహి నిర్మింవబడినవి. ఇందులో శమవరిణామగతిని విశదముచేయ. నిదర్శనములు కానరా రెండు ఆలయములు-బుషభనాథాలయము, నేమినాధాలయము- ఉన్నవి. ఇస్పామిక దండయ్యాతలకు గురియగుటవలన తొలు న్యువనీద్ధతను ఆర్జించినవి. ఈ ఆలయములలో వళ్ళిమ దిశన తటి నిర్మాణములు ఎన్నియో నామరూవములులేకుండ అంత _ గర్భగృహమును, దాని వురోభాగమున (క్రమముగ ఒక మండ కించినవి, ఇక ఈ నాడు ఓనియాలో కనృట్టు కొన్ని వురాతనా వమును, ఆర్థమండవమును నెలకొని యుండుటయేగాక, ఈ రయములు (కీ.శ, ఎనిమిది, తొమ్మిది శతాళ్టులలో నాగరనంప మూడును ఆర్బాదిత న్తంభ్యశేణి వధముచే వరివృతమై ఉండుట చాయము పొందిన వరిణామగతులను మ్మాతమే విశదములు కాననగును. ఆ న్రంధ(శేజి, కాలలుగ నువిభక్తమై అందు శేయగలుగుచున్నవి. వివిధ దేవతా విగ్రహములు నెలకొల్బబడినవి. జైనశిల్పుల జోఢ్‌వూరునకు. 89 మైళ్ళ దూరముననున్న ఓనియా వరిభాషలో (కమముగ మూలగభారో, గూఢ మండవ, నభా గామము, ఒకానొక బార్మితకకాలమున ఒకన్న్మువనీద్ధనగరముగ మండప, డేవకులికి అని వై ఆలయభాగములు వ్యవహృతములు. ఉండినదనుట అచటి ఆవశేషములు రుజువుచేయచున్నవి. పాం ఈ, గుజరాత్‌ ; గుజరాతున నాగరనంవదాయము సోలంకి ద్‌వులయ. క్లైనులయు దేవాలయములు పదునెనిమిది అట కాన రాజుల కాలమున మన్ననగాంచి వర్టిల్లినది. వదునాకండవ నగచున్నవి, ఈ దేవళముల నిర్మాణరీతులలో ఒక [కమవరి శలాబ్టి ఆరంభకాలమునకు ఆది అట వరివుష్టతను ఆర్జించినదిం మమ 153

మతరాజ్య యుగము ఇటీ వరిణతదళకు చెందెనదియే గుజరాళ్‌లోని నూనక్‌ వద్ద దగినది గజనీమహమ్మద్‌ దురాగతమువలన నాశనమొండిన ఆ నున్న నీలకంఠ మహాదేవాలయము,. ఇందు గర్భాలయము, దేవళము ఆ వెనువెంటనే పునర్నిర్మిత మెనటుల క నృట్టుచున్నరి మండవము, ఆరమండపము ఒకే ఒక అక్షరేఖవై కలవు. 12వ శతాద్టీలో ఆ పునర్చిర్మితాలయమునకు కూర్చులును శేద్చ క శి లే కమమ మలక కలశము తో లును జరిగినటుల పండీతుల ఆఅభ్నిపాయము. కొని ఆదియల మండపపు వైకప్పున ఒక ని ఆమలక, ₹ల” ఎల ఈనాడు శిథధిలరూవముననే ఉన్నది ఆ శఠథిలముల ప8!9; శిఖరముల ఏర్పాటు జరిగినది. ఇక గర్భాలయమువైన శ వలన దాని భూవిన్యానమును తెలియ వీలగ చున్నది (చి 81 రము, ఆంగశిలర నమేతమగుటయేగాక ఆమలకద్వయమును _ వ్రిన్యాసమునుబట్టిళూడ ఇందలి గర్భాలయము చట్టన కలిగియన్నది. మండపమున పార్శ్వములందు కషాననముల టప్రదక్షిణపథవు ఏర్పాటు ఆలయపు అంతర్భాగముననే జడి అమరింవు అతిరమణియము. ఇక నంభములందు కానిండు, నటుల నృష్టమగుచున్నది. గోడలందు కానిండు చక్కని పనితనవు శిల్పము కానవచ్చు చున్నది (చి 58). ర్త గుజరాళ్‌లోని నాగర ధన సం్యవదాయపు ఆలయము మ (రక్‌ లలో కననగు ఒక విశిష్టత న్‌ [గ అచటి జలకుండము. దీనినే ఏ / సా 5 వావి అనియు అచటివారలు యా స | మళ 1.1 వ్యవహరింతురు నా పే ను థో "మోరే (గుజరాత్‌) లోని రమయ మన్‌ రా(గుజరా హంతు! రో వ డి కీ/ ల! తక సరా భు 11 జ్‌* (న మ! పలా న వేర్కానదగినదియే, సోలంకి న ళు ఎకీయయస్థ న ( న హాం లు టో రాజులు నిర్మించిన ఆలయము న గ బే గే స సే శిథిలావన్ధలో నుండియును, | ల! మ వ వెపు న వా [ మను నంంేకాన రమ్యను. ఉదా త్తతను కోల్పోకున్నది. (1 ని నం న సోపాన్నశజిచే చేరనగు ఒక అరల నావద నాళాల నో శి ఉన్నతాథిస్టానమువై నిర్మింప కాకక వనం కట కనన కం క. జు (ఉలనాాణనాలానననననా ళా హ్యాల కానన చాందానాలకు ఇనా యునానన చన చదానానిను 7 నినన... అివనితాం చనాస్త వానా శన గటమటాలిలు. ్ట మూడు అంతర్భాగములును నాానావాలలాలానా మతాలకు ననా లా ననము ఛభనాలనరాననాతనాలుననవవానాాననాని చక్క గ కననగుచళున్నవి, 141 శం రి ఎం గ్‌ తక॥॥140 దానికి వళ్చిమమున నభామండ చ్చితం = రికి, నీలకంర మహాదేవాలయము, బౌన్నత్యరేఖ, నూనక్‌ పము నిర్మితమైనది (చి, 88), ఈ వివిధ భాగములును గ్రా వ్దై చక్కగ సరికదిరి ఆలయ నావను దావా బల మునకు రవ్యతను. చేకూర్చు న స్‌ ఇంతా న్న. బయ గారా రి ర సై 9 ల వ! చు నస యమ పష గ్‌ || త (౯ న్నవి. సభామండపవు (తలని ఇది గ = అ త | నాణగు దిక్కులను నాలుగు (గ | ఆం! | 1వ [1-4 ద్వారములు కలవు పాక అ ౭ చా ల అ క గుజరాళ్‌లోని నాగర క్షా ఇ ర వ్‌ అకా నో నం్యపదాయవు ఆలయముల ష్యాజ | నీ ై శ | | / నాకా నో (వనదక్రిని ముగించునవుడు చారి కా. నాననా నా న్న్న (తక పసిద్ధినివహించిన సోమ కాక... నాథాలయము తవృక పేర్టాన చిరం = రికి. సూర్యాలయ విన్యానము, మోరేరా 154

మతరాజ్య యుగము క, దఠరంన్‌ *, శిల్చళాస్త్ర (గంథములు నాగరనంవ ఈ ఆలయపు పై కవ్పు చదునుగనుండి శిరము, గర్భా వాయము.. వింధ్యోత్తర దేళముననే ఆవలంబితమనిచెవుచు లయమునకు వైన రూపొందింవబడినది కుడ్య న్రంభముల న్నను, ఆ నంవదాయమును అవలంబించిన దేవళములు మధ్య అమర్చబడిన గవాక్షములనుండి లోనికి వెలుతురు (వన కృష్ణా-శుంగభ్యదా వరీవాహ (ప్రాంతమువరకు కననగు చున్న రించు చక్కని ఏర్పాటుకలదు. శిరమున మ్నాతము నాగర వను విషయము ఇదివరకే చెవ్వబడినడి, కృష్ణానదికి దవ్షి నర్వవదాయము (దావిడముతో మేళవించినది. ఇమున నైతము కర్దాట (ప్రాంతమున లోన మరా నాన్ని వంగల లో ఒక గణవతి ఆలయము, ము? టు! మ చో మ నాగర నం,పదాయమున నిర్మింవ మం, న |; (తు టై. జ ఇడినది, క నృట్టుచున్నది. అయినను? వ ల క్ష ఇక స & ఏక్లైక నిదిర్గనమువలన, నాగర మళ ల ము న్‌ు కాకర స నరవదాయము దకిణదేళమున ణి. పతే ఆ (కనా | బి కృష్ణకు దక్షిణమున వ్యావించెననుట | చస? | న స్త [| అలా 0 దక్కనలోని నాగర నంవ (క్ష న ము! దాయపు వ్యావ, రెండుకాలములలో నంటే! పల ల మన గ్‌ స; టాక ్య్‌ న న్‌ .. కము వమలంద ఆిినటల యం కనట్టుచున్నది ఇందు. తాలుఠటి చక క 1 నగ స చ మ్‌ కాలమునకు చెందినవిగ కృష్ణా -- న్‌్‌ సా తతో తంత ఉంగళ్ళదావరీవావ్మపాంతపు నాగర నంజ శం్యివదాయపు ఆలయములు లెక్కింప చ్నితం = రశ, సోమనాకాలయ విన్యానము, సోమనాఠథవట్టణము రగినవి, ఉత్తరకాలమునకు చెందునటుల పరిగణింవదగినవి మహాకూ టేశ్వరములోని నంగమేశ్వరాలయము (తిరథ వద్ధ వింధ్యకు దష్షిణమున, ఎగువదక్కన్‌ లో, భాందేశ్‌లో కననగు తిన నిర్మింపబడిన ఒకనాగరనర్యవదాయవు ఆలయము ఒరిస్సా ఆలయములు, లోని వరశురామేశ్వరాలయముతో ఇది నమకాలీనము కొదగు తొలుకటికాలమునకు. చెందిన ఆలయములు ముఖ్యమగ_ నని వండితుల అభ్నిపాయము. అబువోల్‌ (చూ), వష్టడకల్‌ (చూ), మహాకూబేశ్వుర, ఆలం వరమ (చూ) లందు కిననగుచున్నవి, వై [వదేశములందలి సై వా ఆంయములను, అచ్చపు నాగరనర్యవదాయమునకు చెందినవిగ ల | = వలా: శెవ్పటకన్నను అచటీ శిల్పులు ఆలయనిర్మాణమున వివిధ కోక్‌ ే * “౯ ౨ 19: శీళుల నమన్వయమునకై సాగించిని కృషిలో నాగరనం్యప డ్రైవన్టై్స క ఐబ వి 6 జ ననూ దాయములను అందు ఎక్కువగ అవలంబించుటవలన రూపొం [| క | ఇ ౫ స్‌ దాతు చనం ననన దినవానినిగ భావించుట నమువితము. సచతతనాక్‌ట అయిహోలునందిలి హచ్చిమల్లిగుడి శిఖరము భువనేశ్వర్‌ చ్యితం = రీల్‌. పావనాథాలయ విన్యానము, వట్టడకల్‌ లోని పరశరామేశ్వరాలయమును పోలీయున్నదనియు, తక్కిన కొన్ని ఆలయముల $ఖరరీతులు అంతకువూర్వవు అపరిణతా_ అలంపురం (చూ) వద్ద, తుంగభదానదీతీరమున, ఒకే ఒక శ్యస్థకు చెందినవనియు పండితుల అభి పాయము.వట్టడకల్‌లోని (ప్రాకారమధ్యమున నెలకొన్న ఆరు ఆలయములు కననగుచు వివిధాలయములలో నాగర సం్యవదాయమునకు చెందినవి న్నవి. ఇవి అన్నియు ఒకే ఒక రూపనంవిరానరీతిలో నిర్మింప అయిదు, కనీనవషమున, కలవని తెలియవచ్చుచున్నది వీనిలో డ్డి పట్టడకల్‌లోని పావనాళాలయముతో సాద్భళ్యమును కలిగి టా లరివమలము ఈళ్ళఅంయమున ల యన్నవి. అచట ఉన్నవానిలోనెల్లి కొంతవరకు నురవ్నతస్థితిలో ముడివడి ఒకే క న. ఆకల మండపము నున్నది విశ్వబహ్మ ఆలయము పాపనాథాలదుమునందు నా "అరమ సౌవవము, ఈ ఆలయమున చక్కాగ కుదురుకొనినది- ఇన కాననగును, ఈ మండవమునకు ముందుగ ఆర్ధమండ కన్నను సొష్టవవుం గా నము కలదు (చూం నంవుటము 111. పు. 658 ) 155

మతరాజ్య యగము ఇక ఖాందేష్‌ [ప్రాంతపు ఆలయములందు నాగరనం(వదా వె ఆలయముల విన్యానమున ఒక గర్భాలయమను, యము ఒక నూతన రమ్మతనే నంపాదించుకొనినదని చెప్ప దానితో కలిసియుండు మండవమును కననగును. కొన్నియెగం వచ్చును. గర్భాలయపు కర్ణరేఖాకమువై మండవము నెలకొనియుంక వీనియందు నాగరనంవదాయపుశ ఖరము ఒక మార్పునకు టయ కననగును మండవమునకు ముఖమన ఇర్మవక్క

లోనగుట గమనార్హ ము. గర్భాలయపు కుడ్యముపైన కన్పట్టు లను (వవేశద్వారములుండుటయేగాక కొన్నియెడల ముఖభాగ కేం్చదస్థలంబోల్సణము చక్కగ నాలుగువై వులను, శిఖరము ముననే మూడు (వవేశద్వారములు ఉండుటయు కలదు, కొన్ని కడవరకును, శిఖరపవు రూపరేభానునరణమున, చనుటయు, యెడల ఒక మండపముచుట్టును మూడువైై వుల మందిరములన నాలుగు దిక్కులందును శిఖభరమునకు (పపాపుగనిలివీన దండ నిర్మించి, ఒకవైపున అర్భమండవమును నిర్మించుటయుకలకు యన్హులవలెనున్న ఈ వట్టికలందు డై త్యగవావ్షానుకృతిలో రేఖా ఇట్టి దేవలయమునకు చక్కని నిదర్శనము ఉదయనవుకమ కృతులు రూపొందింవబడుటయు, ఈ పట్టికలమధ్యనుండు లోని నీలకంరేశ్వరాలయము.

భ్‌ గ గె

ఘౌ

గ కా

[లాలో (౮ (0 న 1 క (౮ [ వాను గ్ర న్‌ కం నా || జా | చ్మీతం = రికి. నీలకంశేశ్వరాలయ విన్యానము, ఉదయనవురము, శీఖరభాగములలో (కమారోహణరీతిలో ఆల్పశిఖరములు నిర్మిం 6. గంగా-సింధులోయ : ఉత్తర భారతమున, నే వబడుటయు ఇందలి విశిష్టత, ఇందువలన ఆంగశఖర వద్దతి నర్వ్యత ఆదరితమైన నాగరనం[వదాయము గంగా-నింధులోజ ఇందును అవలంబింవబడినటుల తోచుచున్నను, ఇందు ఒక యందును వికనము పొందియండెనవి ఊహించుట నమంవిశకే [వత్యేకతగలదు. అంగళిఖరములు ఎల్పెడ నలముకొని ముఖ్య అయినను, లాహోర్‌ మొదలుకొని బెంగాల్‌లోని బర్డ్వాన్‌ వరక శిఖర రమ్యతకు భంగము కలిగించు ఆవకాశము లేకుండుటకే గంగా, యమునా నింధువులను పహిమాలయపాదమును ఆ ఇట్టివట్టికలు అందు రూపొందింవబడుటయు, నిట్టనిలువుగు యించి విన్తరించిన ఆ విశాల భూమియందు ఈ యుగపు నాగ! తీరియండు అల్బశిఖరముల కుదిరిక వలన ముఖ్యశిఖరవు జొన్న నర్యపదాయవు ఆలయముల శిథిలములు వవియు విరివిగ 5న త్యమునకు (ప్రాముఖ్యము లభింవజేయటయు ఈదక్కన్‌రీతిలో ట్టుటలేదు. ఉ త్తరభారతమున తక్కిన [ప్రాంతములకన్న ముండ జరిగినవి, గను, వాని కన్నమిన్నగను ఇస్లామిక్‌ దండయ్యాతలక * 156

మతరాజ్య యుగము (ప్రాంతము. విరివిగ తోనగుటవలన ఇచటి ఆలయములలో రింవును జరిగెగిది ఈ నాడును హిమాలయములందలి కేదార (వ్రమభఖిములై నవి ఆంతరించినవి. ఇక మిగిలిన నాత్యిపముఖ నాథ, బదరినాధాలయముల పె ఇటి వర్పాటు కలదు. శతకాల లు టబ నిదర్శనములు కొన్ని, నాగర నం్యవదాయపు తౌలిస్థాయికి మున విరివిగ ఆ [ప్రాంతమున కురియు హిమరాశివే దేవాలయ తెందినవి అటనట కానబడుచున్నవి. వీనిలో తొలుతగ శిఖరము కవ్పువడకుండ కాపాడుటక్సై ఇట్టి ఏర్పాటు జర గును పేర్కొనదగినది కాంగ్ధాయందలి మనూర్‌లో కననగుచున్న బహుళః ఈ హిమాలయ_పాంతవు రీతిని చంబాయుదలి వాను ఆలయములు. ఇవిఆన్నియు కొండగుట్టలను మలచుటవలన శిల్పులును ఆనునరించి ఉందురు. న్‌ శూపొందింవబడినవి. ఆ [పాంతముననే బ్లైజ్‌నాథ్‌లో కూడా (పాచ్య భారతమున, ఒర్జ్వాన్‌జిల్లా యందలి బరాకర్‌లోని ఏం యా ఆలయములు కొన్ని కొాననగుచున్నవి. అవి 9 వ *తాబ్దిలో ఒకి ఆలయమునను నల్‌ దేవలియాలోని ఆలయమునను నాగర నిర్మింవబడినవని వండితుల అభిపాయము. వానిలో ఒకదానికి నంవదాయపు తొలుతటి ల షఇములు కాననగచున-వి కాని వైననుండు చదునగు వైకవ్ప్చువైన నాలుగుమూలల నాలుగు ఈ ప్రాంతపు ఆలయములందెల నాగర నం[వదాయవు లక్షణ ర్తి న రేభాశికిరములు కలవ చంబాలో కనృట్టు కొన్ని ,పాలీనా ములను చక్యాగ వెలువరింప గలుగునది బాంకురా బిలాలోని యర్రా మై పెం కం కా న ఆకా నం: క ఇక్‌ జ క్ష టట -ం క క్‌ గ యక్‌ (3 గా ఖై / సు లూకి ల్లు భు లలు ళా న! జ క వె ఆ చితం = 87 మార్తాండాలయ విన్యానము, మార్తాండ్‌ లయములందు వంచరథపద్ధతి విన్యానము కాననగుచున్నది బహులారాయందలి నిద్దేశ్వరాలయము. ఇటుకతో. నిర్మింవ కఇచటి వెద్ద ఆలయములలోని బాడ దిగువనుండి 5 భొాగములుగ బడిన ఈ ఆలయమును వరివేన్షించి అప్షదిక్కులను దిక్కును విభక్తమై యండుటనుచూడ ఒరిన్స ఆలయరీతికి _పాఠమిక కొకటి చొవ్ప్చన పరివారాలయములు తొలుత ఉండెడివని థి రవము ఇట్టిడియా యను ఊహ కలుగుచున్నది. ఆవలకళిల లముల వలన నృ్పష్టమగునున్నది. ఈ ఆలయము ఏకరథ చట్టును కనట్టు న్నూతాలంకరణరీతి దీనికి రాజస్తాన్‌ రీతితో వద్ధతిలో నిగ్మింవబడినను ఇందు ఒరిస్సారీతితో సాన్నిహిత్యము. కల నంబంధమును తెలియజేయుచున్నది. చక్కగ వేద్యమగుచున్నది. చంజాలోని ఆలయములందు వేరొక (వత్యేకతయ కొన్ని 7. సంకీర్ణ వర్గము : ఉత్తరభారతమున నాగర నం యెడల కాననగుచున్నది, అందు గండివెనను ఆమలక శిల దాయము మ్యాతమే ఆవలందితమైనటుల శాస్త్రములు చెప్పు వైనను ఛ్యతమును ఒకదానిని ఏర్పాటుచేయు నర్యపదాయము. చున్నను, ఆ విశాలభూమియంమ ఆఓనట కొన్నిపప్రాంతములలో ఉండెడిదని న్నష్టమగుతున్నది, ఆ ఛ్యతమున దిగువన కొయ్య నాగర నంవదాయముతో కొలది పోలికలున్నను మొత్తము కా మయ కొయ్యచ్యటమును, పైన నన్నని పలకరాతి ఆమ మీద ఆ నంవదాయపు మూలలక్షణములతో జతకుదురని, 157

మతరాజ్య యగము కొన్ని ఆలయములు లేదా శథిలాలయములు కానవచ్చుచున్నవి. రపు ఆధిష్టానపు బొన్నత్యమునను భారతీయేతరమగు వాస్త ఇవి నాగర నంవదాయమునకన్న వేరగు నంవదాయము లేదా నం్యపదాయవు (ప్రభావము కొంతకలదని కొందరిఅభ్మిపాయమ. నంపదాయముల (వభావమునకు లోనై నటుల వానిళూవములే విరమిడువలెనుండు వైకవ్చ, ఈఆలయమునకు నిర్మింవబడుట్క చెవ్చక చెప్పుచున్నవి. ఇందలివేరొక (వత్యేకత, మూడు పార్శ్య్యములందును శ్రైభుఖ అట్టి విలక్షణపు ఆలయములలో తొలుతగ పేర్కొనదగినవి వివరములవై ఒక తిపరిధియ, అటులే ముఖద్వారమవై శాశ్నీరమునందలి ఆలయములు. బౌద్దవాస్తువునకును, _గీకుల వేరొక (తిపరిధియ కాననగును. వాస్తు విధానమునకును కొంతవరకు బుణవడి యుండునటుల ఇందలి ఇంకొక (ప్రత్యకత అందలి వైకవ్చ నిర్మాణక కనృట్టు ఈ ఆలయముల నిర్మాణరీతికి తొలుతగ వరవడి చతుర్మసతలములు ఒకదానిని వేరొళటి ఉత్తరించికొనిన ఐక దిద్ధినది మార్తాండ్‌లోని మార్తాండాలయము. ఈ ఆలయము. కూరుపు రీతిలో ఈ పైకప్పు రాతిలోగాని కొయ్యలోగాని లలితాదిత్యముక్రావీడుని (కీ ఈ 724 = 7800) కాలమున రూపొందును, ఇక్‌ ఆలయవు న్రంభములలో పొడవున లోట నిర్మింవబడినది. చారలు చెక్కబడి, _నంభమక్‌ టములలో కొంతవరకు గీకురి కాళ్ళీరరీతిలోని ఆలయము ఒక చతుర్భుజ (_పాకారమున డోరిక్‌ మకుటముల సాదృశ్యము కానవచ్చును. మార్తాండాంవ నెలకొని, స్తంఠశేనీ పరివృతమై ఉండును. స్తంభ్యశేబిని మును అనుకరించిన నిర్మాణములే వాంగత్‌, ఆవంతిపుక చక్కగ విభజించుటవలన చుట్టును చిన్నని కష్ష్య్యశాలలు పాతన్‌, వయార్‌, బునియార్‌ , పపాందేథాన్‌లలో కాశ్మీరమన రూపొందును. ఆలయముఖమున ఓక ద్వారమో లేదా మూడు కాననగుచున్నవి. ద్వారములో ఆర్జమండవములందు నెలకొనియుండును. ఆ అర్థ కతియవాడ్‌ (గుజరాత్‌) లోని బర్జా వర్వుత | పాంతమున మంటవపనంవిధానమును, స్తంభ్యశీణుల ఆమరికయి. మహోత్త గోప్‌ [గామమున కొననగుచున్న ఆలయమును, ఆ (పాంళమ మములు, బౌద్దులనుండి ఇట్టిరీతిని కాశ్మీరవాస్తువిదులు [గహించి ననే ఆటనట వేరు [వదేళములందు కనృట్టు, ఆట్టివే ఆగు మి యుందురని వండితుల భావన. కాని ఈ న్తంభ్యశేణుల రూవ కొన్ని అలయములును నాగరనంపదాయమునకుగాని, (దావిశ కల్భృనయందును. కుడ్యతలమువైని వనితనమునందును, మంది నవృపదాయమనునకు గాని చెందినటుల కన్నట్టవు కజీన్ను వండితుడును, ఆనంద కుమార స్వామియవీనిని ( కొశ్మీరరీతికి చెందినవానిగ లెక్కీంవదగ నని భావించినను ఆది నముచితమగ కన్నడదు నిర్మాణమునుబట్టి చూడ 1వ కాశ్ళీరపు అలయములకన్న ,పాచీనమలని జ. నృష్టమగుచున్నది. కాశ్మీరవు ఆలయ మారాలా డా లక్షణములు డిందు చాల తక్కువగమ్మాళమే | కహ శ కలవనుట అట్టి ఆలయములందు కొంతవరకు (మా నారా" నురక్షితస్థితిలోనుండి విల్లేశ్వరమున కనే వని నరు! 2 నగు శివాలయవు విన్యాన, బౌన్నత్యరేఖణ నర నానా నూాం - _ విన్నష్టమ చేయచున్నవి (చి. 69, 80) హస మన గ | | తచాడాల. ఇందు గర్భగృహముచుట్టు ఒక (వదక్షిం క... వై: క కస! పథము అమరింవబడుటయు, శికిరము విక ॥| | 1" | శ యు. | మడు అకారమున అంతరువులలో (కవ ' కీ 1.1 శ, 1 ముగ కొనిదేలుటయు కాననగిను. ఈ నంవ | ట్రీ... గ]! | | దాయము కాళ్మీరమున కానరాదనుట విశ శారా వ్వ కీ యె క సు ష్టము. (వదిక్షిణఖవథమున కనృట్టు కష నివికినినినవా్న। | యా ం వొ వాణి అం వివనక న్రంభముల తీరు ఎలిఫెంటా (చూ) గు ఆల నెంట్యాాతాఖనో ల ఉటులటు ట్య నట హాల: చిరం జజఆకు యందలి న్తంభములను గుర్తుకు తెబ్చి చున్నందుని, ఎలివైంటా గుహాలయ ఎర్మాజి చిరం. 68+ మార్చాండాలయవు ఖండకము, మార్తాండ్‌. కాలమునకే, ఈ గొప్‌రీతి ఆలయనిర్మ్నావ 158

మళరాజఖ్య యుగము మును చెందియుండవచ్చునని కొందరి &వా, [తవ్వకములను బట్టిమాడ పాహారొపూరులోని ఆలయమున. ఇక ఉ తరభారతపు తూర్పుకొనన బెంగాల్‌లోని రాజషాహి ఆర్బావ్మిగవాములు వై అంతరువున చతుర్ముఖ పృథుల స్తంభ జీల్లాలోని పాహార్‌వూర్‌ లోని _తవ్వక ములలో ఒక విలక్షణపు నిర్మాణమునకు నాలుగువై వుల (వతిక్టితములై ఉండుననియు, ఆంయశిథిలములు వెలువడినవి. _వురాత త్ర్వళా నవే తలకు ఆలయమున తక్కిన భాగములలో, ఎగువను, దిగవను గొని, వాన్తువిదులకుగాని ఇవ్చటికి తెలియరాని ఒక విలక్షణ మండపములును, వరివారాలయములును [ఉవదక్షిణవథము లును నంవదాయమునకు చెందినది ఈ ఆలయము కావచ్చునని నిర్మితములై ఉండుననియు కొందరి అభిప్రాయము బృవాత్సం కొందరు ;వముఖవండితులనిరి. బౌద్ధ వవంచమున, ,పాచీన హితలో పేర్కొనబడిన నర్వతోభ్యదమను నిర్మాణవి శేషము కారిమున, న్నువనిద్ధతను ఆర్జించిన సోమపుర విహారము ఇదియే కాదగునని వాస్తుకాస్త్రజ్ఞులలో కొందరి తలంపు. ఉండినచోటుననే, ఆ _పాఠారమధ్యముననే ఈ ఆలయము పాహార్‌వూర్‌లోని నిర్మాణ రీతియే విశాల భారతమున, నిర్మించబడినటుల కినపచ్చుచున్నది. ఇది ఒక మహావిసృృత అందును బర్యా, జొవాలలో, ఆలయనిర్మాణరీతి పై తన _పభావ. త్త . |" న 1 £ ఖా (౯ | 1 యా తనరు లా... భన... వనాని న అ స న. ॥ శ | న ర సం. బో (మ టట [వ | ల వేతన వలన, శ లట ళం ॥ సవం రాం చళ్ళ పే క ల వ కే వ వమములుమడుయులు ఉద తపు ఒం చియలయతవీ టు మయము మ! చిరం = 89, శివాలయము, విల్లేగ్యరము , విన్యానము చ్మితం- 90 శివాలయము, విల్లేశ్వరము + బొన్నత్య రేం నిర్మాణము. దేవాలయము ల€6 "(814 వమాణము కలది. మును నెరవియండుననియ, పాహార్‌పూర్‌ ఆలయమును పోలి వరన్పరము నమముగ ఉ త్రరించుకొను భుజముల న్వన్తీకము నవి ఆనాడు (ప్రాత్యభారతమున విరివిగ నిర్మింంబడియుండు వలె ఇది రూపొందినది. ఆంతరువులరీతిలో నిర్మింపబడిన ననియు ఒక (వ్రములబార్మితకుని ఆభ్మిపాయము అలయము ఇది కావచ్చుననియు, జైనుల చతుర్ముభాలయ (దావిడ సం్యపడాయము : గుప్రకాలపు, నాచ్నకురార్‌ మును అనునరించి ఇది నిర్మింవబడియుండునని కొందరి లోని పార్వతీమందిరమువంటి వానినుండి వికననము పొందిన ఊహ, బర్నాలోని పగస్‌నగరమున కననగు ఒక చితుర్ముఖ [దావిడ నర్యపదాయము కృష్టానవంతిక దక్షిణమున శీ శం బౌద్ధాలయము ఇందులకు బలము నొనగుచున్నది. ఒక చతు ఐదవ శతాబ్టిమొదలుగ, తొలుత [దవిడమండలమున వర్లివుల ద్మఖ స్తంభాకృతిలో నిర్మితమగు ఒక వ్యథులనిర్మాణవు ఆదరణమునను, అనంతరమున చోళరాజుల మూలమునను, నాలుగువైపుం అర్భావ్షి గహములను స్టావించి, వానిముందు, ఈ యుగమునకు నందింధించినంతవరకు ఎంతయో అభివృద్దిని (వకిపార్యమునను మండపాదులు ఇందు నిర్మింవబడును. సాధించినది. ఇటుల వల్పవ-చోవలచే ఆదరితమగు (దావిడ 159

మతరాజ్య యుగము

శల్యవదాయమే కృష్ణకు ఎగువన చాకక్యమండలమునకునైశము.. వాస్తువులో గోవురనిర్మాణమునకు నహదేవ రథమును, వహ ఎగబాకి, అటకూడ ఆదరింవబడుటయేగాక, అట కొన్ని నిర్మాణమునకు ధర్మరాజరథమును మార్గదర్శక ములైైనటం నూత్న లక్షణములను సంతరించుకాని బుకుక్యరితిగ పరిణ పండితుల భావన, ధర్మరాజ రథపు ఖండకపు (వి 91) వరి మించినది ఈ చాపక్యరీతిని, కొందరు రచయితలు, భారత _శీలనవలన అయ్యది విమానవాస్తువునకు దారిళూవిన విషయమ వాన్తుకాస్త్రములలో ,వ్రనక్రితమగు, వేనర నంపదాయముగ నృష్టముకాగలదు.

వరిగణించిరి. కాని దీనిని వేరొక నంయ్యవదాయమనుటకన్న /

(దొవిడ నం్యవదాయముననే, చాపక్యరీతి అనుపేర ఒక నాగా

+4వత్యేకరీతిగ చర్చించుట నముచితము. ఇటుల (దొవిడ నంన య |

దాయము ఇట సౌకర్యార్థము (దవిడమండలరీతి, చాళుక్య | డో

మండలరీతి అను ఉవశీర్జికల్మకింద చర్చితము. గ ష్‌

శే, (దవికమండలరీతి : మామల్లపురమందలి. శిలారథ నాం

ములు, (దావిడ నర్యవదాయవాన్తువునక, వల్ణవ్యపభువులొనగిన ౫ న్డ్‌ ణ్‌ హ్‌ 1 గి తొలిదూవములని _చెప్పదగును మామల్లవురము (చూ) వద్ద ర? వ క. స! నముదతీవమున ఉన్న ఈ రథములలో ఒక్కొక్కటియ రు నో

ఏకళిలలో చెక్కబడీనది బౌద్ధవిహారముల, చె త్యముల మేలి టో సగ స | (1 1 | ల్లా లక్షణములను. కొన్నింటిని [గహించి రూపొందిన ఆలయమండ న 1 4 వములుగ. వీనిని భావింవదగును, ఇల్లీ శిలారథములలో లంద ఎక్కువ (ప్రామఖ్యమును ఆర్జించినవి మామల్లవురవు దడిణవు డ్‌ నే వ ష్ణ | సీమనున్న అయిదురథములు._ వీనిలో [దౌవదీరథము, అర్జున చ రథము, భీమరథము, ధర్మరాజరథము అనునవి ఒక వరన వ లోను, వానికి ఆభిముఖముగ నహదేవరథమును కలవ. ఇందు కా [౯ |దౌవడి రథమునదవ్స తక్కిన అన్నింట, వైకవ్చ అంతర _క్‌ శా వుల రీఓలొ రూపొందింవబడినది, [వతి అంతరువు అంచుమడచ “"

బిరిన నానికతో ఒవ్వుచుండుటయేగాక, చైత్య గవాక్ష తోరణ పటం కటా రర. మామర్దిపరమ. ములచే విలనిల్దుచున్నది ఈ గవాక్ష తోరణములనే *గూడు'లు. *నరతలో ఆెంతర్గతవు వర్పాటును తెలియజేయ అందకము ఆని దక్షిణదేశవు వాన్తువే త్రలు వ్యవవారింతుయి, దిగువ ఆల అటులే, మామల్లపురముననే, వెవానికి అనతిదూరమన యపు గోడలలో ఎడనెడ కన్నట్టు సంభములమధ్య శిల్పములు. దీర్చచతుర్మన భూవిన్యానమున, చెక్కబడిన గణేశరథపు దూవ కననగుభున్నవి, ఇళ వై అంతగువుల చుట్టును చిన్నమండ _ రేఖ, _దావిడవాస్తువున గోపురము రూపొందుటకు తొలిమెట్తుగ వములు, *పందారము"లని వ్యవహరింవబడునవి, చెక్కబడినవి. ఉవకరించినరీతి నృన్టము కాగలదు.

(దౌవదీరథమునకు వైన సాదారణపు కప్పు మాతమే ఆమరింవ ఈ విధముగ పల్పవుల శిలారథభములనుండి రూపొందిన దిడుటచేత. వల్లెటూరి గుడిసెవలె అది కన్పట్టును. ఇట్టీ వద్ధతిని దావిడ ఆంయవాస్తువు [(కమవరిణామగతిలో వరిపుష్టతను చక్నీణదేశీయలు “కూటాగారి వద్ధతి అనెదరు. తక్కినవానికి ఆర్జించి, నాగరనం్యవదాయమునకు భిన్నములై న కొన్ని వమ అంతరువుల వైకవ్చు కొట్టుబడి, వైనచెవృబడినరీతిగ, ఆమరింప రివృణముల నంతరించుకొనినది. ఈ నయ్యవదాయమున నైళమ అడినను, ఆలయపు ళూ విన్యానమున మతము మాడ్పులు ఆలయ ముభ్యాంగములగు గర్భగృహ, అంతరాళ, మండవ 'శన్నట్టును. నహదేవరథపు భూవిన్యానము డీర్చచతుర్నన ములు కననగుభున్నను, విమాన, గోవురనిర్మాణములను "రూపము. ఈ విన్యానరీతివై రూపొందింవబడిన ఆలయమును (దావిడవాన్తువునందలి విశిషలక్షణములుగ వరిగణింపదగును ఒకవై వున గజవృష్టాకృతిలో తీర్చుటయేగాక, అంతరువుల చశుర్యన భూవిన్యానమున. వైకి నిర్మించబడు ఈ విమానమః వైకవ్వు. వైభాగము, గజవృష్టాకారమైన లోడకమువలె అంతకంతకు వి నృతి తగ్గు అంతరువులను ఒకదానివై వేరో మలచబడినది, తక్కిన రథములలో భూవిన్యానము చతుర్మన కటి అమర్చుటవలన ర పొందుచున్నది. ఈ అంతరవురిలో రూవమున ఉండి, వై ఆంతరువు కవ్చుకొనిన గుమ్మటమువలె [ప్రతియొకదానిని *ళూమి" అని వ్యవహరింతురు, ఇట్టి (పకి రూపొంది. వైన న్తూవికను కలిగియండును. [దావిడ ఆలయ. భూమియ ఒక “హారము వరినృతమై ఉండును. ఈ వారీ

160

మతిరాజ్య యుగము మున చిన్న ఆలయాక్సాతులు ఎడనెడ కనృట్టును. వీనిలో దీర చతుర్మనరూపమున నిర్మింవబడి వైన, ఒకటికన్న మిన్నగ, భూమికోణములందున్న ఆకృతులు చతుర్యసరూవముననుండి న్తూవకలవరునను కలిగియండును. ఇట్టి ఆకృతికి పాదిధాన్నిక 1 నామము “ళాల (చి 91), (ో గి 1 భూములతో, నిర్మింపబడిన విమానవు వై భాగమున తొలుత | 0 సీల //ట (్రీవమును, ఆ వైన శిఖకమును ఉండును. ఇటుల నిర్మింవబడు [ఓ 4 లీ విమానము, హారనమన్వితమై చ్చితం. 95 లో వలె కినృట్సునని. ల! (1 గ అనా |! ఆట గ గ 1, న నూంముగ చెవృవచ్చును రా | గ్‌! (1 లా ఇక (దావివాన్తువున, వేరొక విశష్టతయనదగు గోవురము, ఏ స ల్‌ ఆలయ్యహైకారమున, డ్యారమును ఆశ్రయించి నిర్మితమగును క. హా! దాని భూవిన్యానము దీర్త చతుర్వనము, నేలవెని అంతరువున నలల లర్‌ గ. ఆలయ్యపాంగణములోనికి ద్వారము నిర్మీతము. దీని గోడలు, స స. యల్‌ స [లె నిట్టనిలువుగ ఉండి, అందు _సంభకు డ్యముల ఆమరింవును, సాం టక 1 స్టే కాయ. రువులలో, హారనమన్వితమై, విరమిడువలె రూపొంది, వైభాగ ర లాం. (చతర కసం మున భోడకపు కటుబడిపె నూవికలవరున కననగును, ఈ ఏకో! రస్‌ కా న ల స ల శ భం న? జ్‌ స షం? గల్‌ గ్గ నిర్మాణమున కొన్ని విభేదములు కననగుళున్నను న్ధూల (్లో || ప (| లేడే గ [ఓ దృగ్టీలో, గగోవురము, చ్యితం, 98 లో రీతిగ కిన్పట్టునని . ల! ; | చెవృవచ్చును. వ | గ వా గ [1] వ (దావిడవాస్తువున _వముఇలడకణములలో (పాకారమునుకూడు వనాని నా ఒకటిగ పేర్కొనవలసి ఉన్నది తచ్చనినరిగ వతి ఆలయము యాలాల. ౬[ైైె్లో ఒక (ప్రాకారముచే వరివృతమైనను, కొన్నియెడల అట్టి పాకార న! (] తమైనను, కొన్ని వ. ములు నమాంతరరీతిలో ఒకటికన్న మిన్నగగూడ కననగునుం చ్వితం = 928, గడేశరథము, మామల్లప్తురము ఇందు కొన్ని ఆఅలయములను ఆశయించి కోనేరులును ఉండునుం వీకస్తువకను కలిగియుండును. ఇట్టిదానిని *కూటము" ఆని నాగరనం్యవదాయపు దేవళములలో, గుజరాతునందలి కొన్నింట్క పారిభాషికరీతిలో పేర్కొనెదరు. జలకుండములు. నిర్మింవబడినను దక్షిదేళపు ఆలయమున ఇవ భూమిహారమున, తక్కినచోటులనున్న ఆలయాకృళులు కోనేరునకు గల [పాముఖ్యము ఆ జంకుండమునకు కన్పట్టదు. (చావిడవాస్తువునందలి ఆలయపు ఒక వరిణతరూవమున్ను [ తొలుతగ, రాజన్‌ంహ పల్దవునిచే, కాంచీపురమున నిర్మితమగు. (1 కై లాననాథాలయమున కననగును, (ప్రాకారము, అందు వళ్చిమ గీ ల లీ రం ౧ (0) టట (| [1 (రు 1 నా కాల. రం | (మానోరా దధ హాల ఆ జానా చపనననన ల పనాననననన షు మ(మ 1!!! కజక్‌ మ ॥ క షష! గగ గడ్‌! || ఆాాణనననా. వా నలా గా వారన్‌ ననా వానా లా న్‌ా చతమూతదు.. ౯౯౬ వానకు నయనాల భమ నలనమనానా నయనయనాముల. చరం 98- రషిణభారరీయ ఆలయపు చ్వితం = 9ిశీ దడశత్సిణభారతీయ ఆలయ చ్విరం = కక్‌: దకతణభారతీయ నిమానమున కూటము. విమానమున “శాల ఆలయవిమానము యా. (21 161

చుతరాజ్య యుగము దిశన గర్భాలయము, తదనుబంధముగ న్తంభమంటవము, 58-778 ర.) కాలమున కొండను మలచి రూపొందింపకేనిన గర్భాలయమువై, హారనమన్వితభూములతో చక్కగ వైకి ఆ అద్భుతనిర్మాణము వానస్తువే త్తలయు శిల్చులయు నమహ్టికష వయనించు విమానము ఇందు కుదురుకొనినవి. (ప్రాకారమును ఫలితము, బహుశః వట్టడకల్‌లోని విరూపాకాలయము డీని అ్యశయించి సంభాధారపుళాలలు పేక్కు ఇందు కననగును* మాతృక కొనోపునని కొందరి అభ్మిపాయము. ప్‌ దక్షిణదేశవు ఆల తొమ్మిదవ శతాబ్ది అంతమున దక్నిణదేశపు రాచరికచ్చు, వా యపు. వివిధాంగము పల్లవులనుండి వైదొలగి చోచల హస్తగతమైనది. చోళ గపడక 220 లును, నమన్వయితము స్నామాజ్యము, రాజరాజ (క్రీ ఈ 8985-1014), రాజేల్యద నం? లై, చర్దగ వ్యవస్థీకృత చోపలకాలమున వి నృృతియందును, ప్రాభవమున దును కా! ములగటవైన్నవన క్రిత ఆత్యుచ్చదళను అందుకొనినది. ఆ (_వభువుల ఆదరణమన కక? డనన మగుకై లాననాథాలయ _ రూపొందిన వివిధాలయములలో, రాజరాజుచే తంజావూరిలో బడా రాగ మున(చి.07) ద్యోతక నిర్మింపజేయబడిన బృహదీశ్వరాలయమును, రాజేందచోపని లా (|/౧ మగును. గర్భగృహ వలన గంగైకొండ చోళపురమున నిర్మింపబడిన వేరొక ఆంద సమ... మనకు కొలది దూర మును స్కుపనిద్ధములు. గీకి గికి?,. గగ మున పురోభాగమున తంజొవూరునందలి ఆలయము, అందలి దేపుడగు బృహ తొలుత నిర్మితమైన దీశ్వరుని పేడనకు తగినటుల అన్నిరీతుల బృహ త్రమవై చ్విం - 9కి * (ద్రావిడ నం్యవదాయమున స్వ్యటవ్రమును గర్భ నదియే (చూః చ్చితం. 98). దీని _పాకారము 50006250 ఆలయపు గోపురము గృహముతో అనునం [పమాణముగలది. దీనికి పురోభాగమున 250" పక్ష కొంతగం ఛించుచు అంతరాళము, తదనంతరకాలమున, నిర్మి జ్ఞంజనజస్షాతక్టాతా య్యా న్తార సత్త రనర్యయస్తా్ట్యవనలర వ్యయాలను తమైనది. గోపురము,దీ రృ క్‌ నక జక సన్న అ ఇళ ఇక జక ఎ మఘ పంల ఇన మళ యేక నత ప | చతుర్మనవిన్యానభూమివై సే, స _ శత అంతరుపులతోడను, భోడ 0 షయమ యా | క కపు ఉపరిభాగమున న్తూవి ళా అ 4 నానన. | సా న! నేడు వేరొక మందియు కే నన వ రా ం మ జీ వలె కన్పట్టుచున్ననుఅది [21 ననిన 4 గవాం! తొలుతగ గోవురమే అయి క్‌ టకమ. ం . యుండునని ఆభిజు రూ వైటు చ్మితం = 97 వ్రైలాననాఖాలయము, కాంచీపురము , విన్యానము వైతము రాజసింహపల్లవునిచే నిర్మింపబడినది ఇది క్షైలాన ఒక చతుర్యనప్రాంగణము కలదు. ఈ (పాంగణము పరివారా నాథాలయముక న్న కొన్నివిధముల రమ్యతరము. చతుర్చూమి లయముల కొరకును, పరిభారకుల నివాసములకొరకుకు డిస్టే యతమగు ఇందలి విమానమున వథమభూమిచుట్టును రెండు శితమై ఉండవచ్చును, [పాకారమును ఆయించి స్తంభాకారపు (వదక్షిణఅవథములును, ద్వితీయభూమిలో ప్రగీవయుత |పదక్షిణ అలలు కననగును వథమును, మూడవదానియంరు [వగ్లీవ మ్నాతమును కలవు. [ప్రాకారపు వశ్చిమభాగమున ఉదా త్రము మనోహరమనగు వల్చవులచే ఆదరితమగు వాస్తుకితిని అనునరించి నిర్మించ దేవాలయ విమానము కననగును. జాని వురోభాగమన ల్‌ విడినదియేవట్టడక ల్‌లోని విరూపాకాలయము, ఈ ఆలయము మండవమును, నంది మండపమును [కమమున నిర్మితముట అన్నిరితుల కాంవీవురపు కై లాననాథాలయమును పోలి ఉన్నది ఈ ఆలయథభాగములు మొ తముమీద 180 ఆడుగుల పొడవును ఎల్లోరా (చూ లోని కై లాననాథాలయము నైతము ఈ రితిలోనే కలిగియన్నవి. విమానపు ఎత్తు 190 అడుగులు, వాస్తరీకి రూపొందింవజిడినది. రాష్ట్రకూట (వభువు కృష్ణుని (క. శ. లోను [పమాణమునను (ద్రావిడ నర్యవదాయమున అత్యువాలీ 162

మతరాజ్య యగము ముగ వరిగణింవదగు ఈ నిర్మాణమున వివిధ భాగములును, పోలినది తంజావూరులోని విమానము; లలితనుందరమగు ఒకదానితో వేరొకటి నమన్వయితమగునటుల, చెక్కగ తీర్చి ఒక మహాకవికావ్యమును పోలినది గంగై కొండ చోళవురము దిదబడినవి. లోనిది. ఇంతియేకాదు. ఇందు (వతియొకటియి కళ్ళానష్టను క లోగొనిన ఒక నిరవధిక కళాభావనకు తుది రూవము; ఆ (శాల | భావనకు దృశ్యమగు రూవమును కలుగజేయటకు మ్యాతమే | శ న పా అందలి నిర్యాణరీతి ఉవకరించినది. ఆందొకటీ మహాత్రర | [-. త రేటు శె గా సంకల్పదథీమకు (వతీకము, రెండవది హృవయమును | న్‌ లోగొనిన రమ్యకా భావనకు (పతిరూవము. కడకు ఈ రెండింటి వ ఆవిష్కరణమునకు మూలకారణమైనది. కళా(నష్ట చేతనను న. లోగొనిన దివ్యనత్త”.

చ్నికం = 8కి. బృహదీశ్వరాలయము, తందావూడు . విన్యాసము చోళరాజుల [వళ న్రి రాజేదచోకని ఆనంతరమున నన్న

ఈ దేవళవు విమానమునకు ఆధారముగనున్న గర్భ గిల మొదలిడినది. దానితోపాటుగ కళలయెడ ఆదరణయను గృహపు ఎత్తు 50 అడుగులు. దీని భూవిన్యానము 80 ఆడు క్షీజించినది. పాండ్యుల, లేదా ఉత్తరచోపసల కాలమున గల (వక్కకొలతగల చతుర్మనము, గర్భగృహము చుట్టును ఆటనట కొన్ని ఆలయములు నిర్మితములై నను వానియందు ఒక (వడక్షిణ పథము కలదు. విమానమున 18 భూములు సృజనశీలత _ కుంటువడినది. మరల విజయనగరరాజులు కన్పట్టును. స్తూవిక గుమ్మటపురూపున వైన కుదురుకొని దక్షిణభారతమున ఒక స్మామాజ్యమును నెలకొల్పువరకు వరి దిగవ ధభూములయందు కన్పట్టు చెత్యగవాక్షములతో జతపడీి న్ధితు లటులే ఉండినవి. వ్యత్త్యనరమ్యతను నిర్మాణమున పొందువరువ గలుగును, చాఘక్యమండల రీతి: దక్షిణదేశపు దావిడ నం్యవ వెళ్నీబౌను వండితుని అభ్మిపాయమున (దావిడ సర్మపడాయపు దాయమున పశ్చిమ దక్కన్‌లోని వాన్తువిడులు కొనివచ్చిన వాన్తువిదుల రమ్యతమ నృజన యనదగు, బృహదీశ్వరాలయపు కొన్ని మార్చులవలన ఈరీతి రూపొందినదని చెప్పవచ్చును. విమానము భారతీయ వానువున కంతటికిని ఒర నికషోవలముగ లక్కుండిలోని కాశీవిశ్వేశ్వరాలయమున ఈకరితి వరిపుష్టతను రాణింవదగినది. ఆర్జించినటుల భావింవవచ్చును. ఈ ఆలయము 12వ తాలి

గంగై కొండ చోళవురమున రాకజేర్యర చోపనిచే నిర్మితమగు ఉ త్తరార్థమున నిర్మితము ఆలయపు [ప్రాకొారమున ఎక్కువభాగము నేడు. శిథిలమై ావాననానా లల కన్పట్టుచున్నది- కాని ఆవళశేషములనుబట్టి ఆది దుర్గ్వపాకార లా కాం! [పా రీతిలొ నిర్మింవబడినటుల నువిదితము, ముఖ్యాలయము, (దబ. న్‌ " లే వివిధాంగములతో కలనీ 3940 అడుగుల పొడవును, 100 గ క [గ వాన స్‌! అడుగుల వెడల్చును కలిగియన్నది- ఇందు 1750095 వాల్‌ (ల. ఇత - వినృతిగల వెద్రమండవమును, 100 అడుగుల (పక్కకొలత గం! గం చతుర్మన భూమివై నిర్మితమగు గర్భగృహమును, ఈ బ్యాం (9 కాశీవిశ్వేక్పరాలియ విళ్యానము, లక్మండి. రెండింటిని ఆనునంధించు ఆఅంతరాళమును చేరియున్నవి వివానవు అడ్డునిలువుల కొలత తంజావూరులోని ఆలయము ఇట జంట గర్భగృహములు కననగును. అందు రెడ కన్న ఎక్కువయేయైనను ఎత్తు 160 ఆడుగులుమ్మాతమే. వది తొలిదానికి తూర్పుదిశగ ఆదే అక్షమువై నించియన్నది. ఇందు 8 భూములు మ్యాతమే కననగును. తంజావూరు, గంగ్లై విమానము, భూముల ఏర్పాటు (చావిడవాన్తువునవలె ఉన్నను, కొండచోళవురములలోని వై రెండు నిర్మాణములను పోల్చి భూములలో కాలల వర్పాటు ఒకదానివై ఒకటి నిట్టనిలువుగా చూచుచు వెర్నిచాను వండితుడు ఇటుల నుడివెను. “తొలి జరుగుటవలన, రేభాదేవళవు శిలరముల రూవమును ఇయ్యది దానియందు కననగు పుంన్వ్వపు గంభీరతకు ప్రత్యామ్నాయ కొంతవరకు పొందగలిగినది. అన్నింటికన్న ముఖ్యముగ ముగ రెండవదానియండు స్త్రీ నహజమగు లలితసౌందర్యము, పేర్కొనదగినది ఇందలి ఆలంకరణరీతి శిఖరముననేకాదు, శృంగారము. తావు కల్పించుకొనినవి. ఈ రెండింటిమర్య ఆలయకుడ్యములందు నైతము ఇబ్టి అలంకరణశిల్పము కననగు కననగు, విలేదము. అత్చముగ జాతిగతము మ్నూతమేకాడు;. చున్నది; ద్వారళాఖలందు నునిశతముగ చెక్కబడిన శిల్పరీతి వినృతమును [హైమాణికమునునగు ఒక ఇతిహోనరచనను_ బిదిరీవనిని గుర్తునకు తెచ్చును. ఇత్తగిలోని మహాదేవాలయ. 163

మతరాజ్య యగము యును ఈ రీతికి చెందినదియే. ఇందలి వనితనము రమ్య్మతరము. లును, బర్మాయందు వగన్‌ (చూ) నగరమున నిర్మింవబక్షిన ఛార్వార్‌ జిల్హాలోని డంబల్‌ (గామమున కననగు దొడ్డ బనవ్ప ఆనందాలయమును, ఆచటచట కొన్ని స్థానికవు మార్చలక ఆలయము నక్ష్యతాకారవు విన్యానమువై నిర్మింపబడినది. లోనై నను, మొత్తముమీద భారతీయ వాస్తువునే ఆనునరించినలి చాకుక్యమండలరీతి, _ద్వారనమ్ముదము రాజధానిగ ఆ భారతదేశము ఇస్టామిక దండయా[తలకు లోన్సై ఆకమితమైన (ప్రాంతమును పాలించిన హొయనలుల కాలమున, ఒక నూత్న కాలమున ఆదేశములోగల సాంస్కృతిక నంబంధము,వై అగ్నే వైఖరిని సంతరించుకొనినది. ఓక మండవమును పరివేన్షించి యానియా దే/శములకు నంబంధించినంతవరకు, విచ్చిన్నషైనరి, ఆలయములను నిర్మించుట ఇందలి విశన్షత. ఈ రీతి నిర్మా ఆయినను, ఆ పూర్వ సంపదాయములను విడనాడర, ఆ అము హొయనలులకు పూర్వముననే చాళుక్యమండలమున _ దేశములు యథాళక్తి వానికి (పోదిచేయచు, తమకృషని కననగుచున్నను, దీనిని అభిమానించి, ఆందులకు ఒక వింత సాగించినవి. సౌబగును వారు సమకూర్చగలిగిరి. హలెబిడ్‌ (చూ) నందలి భారతదేశము ఇస్టామిక వాహినులచే ఆ్యకమితమైన తద హొయనలేశ్వరాలయము ఇట్టి వాస్తురీతికీ అత్యుత్తమ నిదర్శ వాత, (పభువుల ఆదరణవలన ఇస్టామిక వాస్తువు ఆ దేశమన మిరాబ్‌ బుంబక్‌ తావు కల్పించుకొని వర్ధిల్లినది. విదేశేయమగు ఆ వాస్తువిధానమ ఆత చాహము వాతల భారతదేశమున కొన్నియెడల దేశీయ విధానముతో అటనట ఫి 39 కొంత మేళవింప గలిగినది. అందువలన ఇస్పామికవాస్తవున టా! భారతరీతి అను శీర్తికతో ఆది ఇట చర్చనీయము. మినార్‌ 2 జా మండిరము బ్య్రైస్తప్దా ఇస్లామికవాస్తువున భారతరిత : ఇస్టామిక వాస్తవ వివాన్‌ల్యల్ల ఇవాన్‌. మసీదునిర్మాణమును ఆశయించి వి5 నించినది. మసీదును నై (స్తంఖ కన్షణ్లై క్‌ గురించి, ఇదివరకే కొంత వివరింపబడినను (వు. 14%), (వక్క నున్న చితము మసీదుయొక్క భూవిన్యాసాదులను గరించిన జ వానరము | చారము (| విషయములను స్పష్టము చేయగలదు, ॥ | ఎదుటపుటలోని చ్మితము భారతదేశపు మసీదుయెక్క టై జే, విహంగ నమీవారూపమును న్పష్టము చేయను, న్‌ సీహ్మన్‌(ప్రాంగణము మైనా! తొలుతటి ఇస్టామిక విజేతలు, తమతోపాటుగ పారసికొది శి దేశములునుండి మనీదునిర్మాణమున కుశలులగ వారిని కొనిరా వవాన్‌ వివాన్స్‌ ఉత నా [్‌ నందున, వారు భారతీయ వాస్తుశల్పుల సాయమును గౌన్‌ ద్వారము తవ్చినదికాదు, అందులకు తోడుగ తాము వడగొట్టీన హైంద ఖ్‌ వాలయములందలి సామ్మగినే, మసీదుల నిర్మాణమునకు వాపీ (ఆ్ర వని నా 9 తొలుత వినియోగించిరి. ఢిల్లీలో కుతువ్‌మినార్‌ నమీవమిన ఆ! కననగు కువాతుల్‌_ఇస్టామ్‌ మసీదునందలి ఒక కాననమవ చ్మితం = 100 వారతగేక మన వపు విన్వానము అఆనునరించి, ఆ మసీదుకట్టుబడికై! రాతిసామ్నగిని, పడగొన్టీ ల బడిన పాందూ, జైనాలయములు ఇరువదియేడింటిను=కి, నంగ నము. దీనితో పాటుగనే పేర్కొనదగినవి, సోమనాఠవుర వాంచినటుల తెలువబడినది. (చూ) బేలూరు (చూ లలో (కమముగ కననగు కేళవ, కాల[కమమున, ఇసామికాధికారము భారతదేశమున సవ చెన్న కేళవాలయములు, తిష్టతమైనతరువాత తకిన ఇస్పామిక రాజ్యములనుండి వచ్చిన వైరీతిగ భారతదేశమున ఈ యుగమున ఆదరితములయిన ఇస్తామిక వాస్తువిడులు రాజుల ఆస్థానములలో చేరి, భారతీడ నాగర, (దావిడ వాస్తు నర్యపదాయములు, విళాల భారతమున వాన్తుకర్మకారుల వై తమ [(పభావమును నెరవిరి. ఈ (వ్రభావమ కూడ తమ వధావమును ఆ యగమున నెరవగలిగినవి. మూలముననే కాం[క్రీటువనియ, గానుగనున్నవు కట్టుబడియ కాంభోజ (కాంబోడియా) దేశమున అంకారధామ్‌ (చూ నగర భారతదేశమున తావు కల్పించుకొనినవి. ఈ రెండింటి ఉవమో నిర్మాణ మునకును, ఆంకారవాట్‌ (చూ ఆలయ నిర్మాణమునకు గమువలన, ఎక్కువ వెడల్ప్పుగల ఆర్బీల నిర్మాణము నుకక 'భారతీయవాన్తువిద్యయే మూలము, బొరోబుదూర్‌ (చూ) ఆలయ మైనది; దీర వ్యానముగల గుందాజుల నిర్మాణము నులక మును జావాలోని చండీ నింహసిరి, చండీజాగో ఆలయము సాధ్యమైనది” ఈ గుందాజులును, ఆర్బీలును, నన్నని మినావ 164

మతరాజ్య యగము లను ఇస్టామిక వాన్తుశిల్పపు విశిష్ట లక్షణములు. బడు గోరీ ఉండును. (దిగువన ఖననముచేయబడిన వారినంఖ్య ఇటుల ఇస్టామికవాస్తువు భారతదేశమున, తన (వత్యేక ఒకరికన్న ఎక్కువ యగునెడల, ఆ నంఖ్య ననునరించి 'వతివత్తిని నిలుపుకొనియే, భారత జాతీయ సం్యపదాయవాస్తువు. గోరీలు అట రూపొందింపబడును), వ్య_జాయొక్క వళ్చిమపు నందలి మేలి లక్షణములను కొన్నింటిని సంతరించుకొనగలిగి గొడన మిహ్‌రట్‌ (మక్కా- దిక్కును నూచించు కక్ష్య) వదని వండితుల అభ్మిపాయము. తక్కిన ఇష్టామిక దేశము. ఏర్పరుపబడి ఉండును. (చి. 102) ఇస్టామిక వుణ్యవురుమల లందలి మసీదులందుకన్నను భారతదేశపు మసీదులందు దృఢ గోరీల నందర్భమున ఆ గోరీని ఆ్యశయించి మసీదులు, శయ, రమ్యతయు ఎక్కువగ కుదురుకొనగలిగినవనియు, యాతికళాలలు, అనుయాయుల గోరీలు నిర్మింపబడీ ఆదియొక ఇస్తామిక వాస్తవువై భారతజాతీయవాస్తువు నెరవిన [పభావము యాత్రా స్థలముగ రూపొందింవబడెడిది, ఇక ఇద్‌గా అనబడు వలననే ఇయ్యది సాధ్యమయ్యెననియ, ఈ విషయమువైె [పార్థనాకుడ్యమును, మ్మదసా అనబడు పారళాలా భవనమును, నదీర్హ వరిశీలన సాగించిన మార్షల్‌, వెర్స్మీబౌన్‌ పండితులు మసీదువలెనే, ఇస్తామిక మతనిర్మాణముల కోవకు వెండినవే. అభ్మిపాయపడిరి ఇస్పామికవాన్తువున అనాడు వెక్కు లౌకికభవనములు _ మసీదుల నిర్మాణముతో పాటుగనే ఇస్టామిక (ప్రభువుల ,[పాసాదములు మొదలగునవి _ నిర్మింవబడినవి, సాధారణముగ అదరణమున గోరీల నిర్మాణము నైతము చక్కగ వృద్ధియైనది. మధ్యస్థమగు ఒక్‌ వికాల భూమినిఆ్మశయించి, వరండాలు లోనికి ఇయ్యది సారారణముగ ఒక చతుర్యన భూమివై నిర్మింప ఉండునటుల ఇవి నిర్మింవబడెడివి, నేలమాళగలువైతము, బడెడీదిం నివాసార్థము ఆకాలమున నిర్మితములు, ఇట్టి నేలమాళిగ నర్‌ ఇందు ఒకఉన్నతభూమికవై హ్ముణాయనబడు గదియ్య, దబ్‌, లేదా తభానా అని వ్యవహరింవబడెడిది. ఇట్టివానివైన, దానివైన గుంబాజును కననగును. హ్ముజామధ్యన జరీహ్‌ ఆన కొన్నియెగల, జలకుండముల ఏవ్పాటు ఉండెడిది. ఇందువలన, శయ | సహ / నని | 00 | 1(( ట్‌ క శ్రీ [. న ర? నన కాసా న్షస్వన్నో దను ల ం! న (స్య యమా మై న స్ట |] (య చు వ ౫ న్‌ లే! శ |, లి లో డో 11 స్ట సస గి యం గ [ష్‌ స. స యాగ! సం! ఏ సస గస స్మ / (1 గంటు కో స్‌ | టో లో గగ! | | [ష్ట్తా స్టే న్న్న లో డో భోం లో తా (స్టో | "పో లో ర్యన్త లా 1 0/! 1 య రో ౮1/' చ్కిళం = 101 భారతడేశమున మసీదు , విహంగదృష్టి 165

మతరాజ్య యుగము ఎండకాలపు బాధకు లోనుగాకుండ, భాగ్యవంతులు, చల్లగ, పంజాబ్‌ స్థానికరీతి ఆనదగుదానికి ముల్తాన్‌, లాహోక్ష ఆందు జీవితమును గడవగలిగెడువారు, కేర్యదములై నవి ఈ రీతి నిర్మాణములందు పార్సీ (వభ ఢిల్లీలో తొలుత బానిసరాజుల కాలమున ఆరంభితమైన వము ఎక్కువగ కన్పట్టును. జాన్‌పూర్‌, మాల్వాప్రాంఠవః భారతీయ ఇస్టామిర వాస్తురీతి, ఎక్కువ మార్పులులేకుండ, లోని నిర్మాణముఐందు ఢిల్రీయందలి నిర్మాణరీతియే బాలవకక్ష 168 వ శతాబ్టివరకు కొనసాగినదని చెప్పవచ్చును. బానిన అనునరింపబడినది జాన్‌పూరున నిర్మితములై నవానియుర్తై రాజుల నిర్మాణములందెల్ల ,వనిద్ధివహించినది. ఢిల్లీయందలి పేరెన్నికగని నేటికిని నిలిచియున్నది అతాలా వ్వ కుకుజ్మ్‌పాంతము. ఢిల్లీని పాలించిన మున్షింపభువులలో తొలు మాల్వాయందలి రమ్యనిర్మాణములు, ఆ [పాంతపు మళ్ళ తటివాడగు కుతుబ్‌ఉద్దీన్‌ ఆయ్‌బక్‌ దానిని ఆరంభించెను. ఆ నగరమగు “మండు'న కననగుచున్నవి. ఆచటి మసీదుంభో [ప్రాంతమున తత్పూర్వమునందుండిన ఒక హిందూదేవళమును నెల్ల రమ్యమైనది జామీ మసీదు, వడగొట్టించి, అతడు అచట కువాతుల్‌-_ఇస్టామ్‌ మసీదును బెంగాల్‌లోని ఇస్టామిక వాస్తువునకు ముఖ్య కేద్రమల! కట్టించెను. కుతుబ్‌మినార్‌ అను జగతృనిద్ధ గోపురపు రాణించినవి గౌర్‌, వండువా నగరములు, ఇచటి నిర్మాణష నిర్మాణమును మొదలిగినవాడు అతడే, ఆ మినార్‌ను, అతని లందు హైందవ వాస్తువభావము నృష్టముగ కననగును, మంక అనంతరమున ఇల్‌టమిష్మ్‌పభువు పూ ర్తిచేనెను. బానినరాజుల ముగ గోడలు నిర్మింపబడుట, వైకప్పు కుండవంవు టి అనంతరమున పాలనను నిర్వహించిన భిల్లీలలో పముఖుడగు యుండుట, హైందవ అలంకరణరీతుల ఆవలంబనము ఆ [భా అల్డాజిద్దీన్‌ ఖిల్జీ, కువాతుల్‌_ఇస్తామ్‌ మనీదునకు కొన్ని కూర్చు వమును చక్కగ ద్యోతకము చేయగలుగుచున్నవి. ఇందుంక చేర్పులను తల పెట్టినను అవి అనంపూ ర్రిగనే మిగిలిపోయినవిి నరియగు లక్ష్యముగ [గహింపదగినది వండువాలోని ఆడా కొని అకృషిలోఆతడు మసీదు. | నిర్మింపకేనిన అలా దక్కనున బహమనీరాజుల ఆదరణమున వికనిళ! డ్‌ ఇ = దర్వాజా అను ఇస్టామిక వాన్తువున జాతీయ వాన్తులక్షణముల నమ్మి[శణమ వ్‌ రమ్యద్వారము నేటికిని ఎచ్చటను ఆంతగ కన్పట్టదు. ఢిల్లీ, పారనీకరీతుల సమ్మిట్‌ అననా నిలిచియన్నది. రూవమే బహమనీరీతి ఆనిచెవ్పవచ్చును. గుల్బర్గాలోని జాపీ స్టే తుగ్గక్‌రాజుల పరి మసీదు ఈ రీతి నిర్మాణములకు మేలిబంతిగ పరిగణింవదగి కోస పాలనా రాలమున నది; వీజవూరులోని గోల్‌-గుంబాజ్‌ నందు వెర్లిడిచైశ ను వా ళో ( 1820 - 1418 ), సాంకేతిక పరిజ్ఞానము (వళంననీయము. శే “క సో ఢిల్లీయందలి తుగ్‌లకా ఢిల్లీస్మామాజ్యపు స్థానిక రీతులందెల్ల ఎక్కువ [పరి నావా బాద్‌కోట నిర్మితమై పొందినది గుజరాత్‌రితి. ఆ రాష్ట్రమున, ఇస్తాంవ్యావనపీ చ్చితం =|[102. ఇస్లామిక గోరి, బావ్యా, నది. ఈ దుర్గమునకు పూర్వముననే పరిధవల్రిన, వాన్తువిద్యాన్నై పుణియు, ఇస్టామిః అంతర్భాగముల చూవెడు రేభాచ్మితము తోడుగ, ఆందొక [వభువుల ఆదరణయ తోడై ఇట ఆ స్టానికరీతిని రూప కృతిమనరోవరమున, దించినవి, చంననేరులోని జామీ మసీదున అచటి స్థానికి తుగ్గక్‌ రాజులలో ఒకడగు ఘియాజుద్దీన్‌ తుగ్‌లకునక్రై, గోరీ ఉచ్చతమ స్థాయిని అందుకొనగలిగినది. నిర్మింపదిడినది. (కమరీతిలో, నువ్యవస్థితముగ నిర్మింపబడిన కాళ్మీర జూతీయవాస్తువుతో ఇస్టామికవాస్తువు చక్కగ ఈ దుర్గమున, అవ్యవస్థిత పంచభుజాత్మక (ప్రాకారముతో. మేశనమును పొందినది ఇట నిర్మాణ ముఖ్యాంగమః నిర్మింవబడిన ఈ గోరి యుండుటవలన ఉద్భవించు వ్యత్యన్త రూపరీతి ఇస్టామిక వాస్తువునే ఆనునరించినను, అలంకరణ రమ్యత నయనానందకరము. రీతులు కాశ్మీర (ప్రాచీన నర్యపదాయమును అనునరింవినవి నయ్యదుల (1414-1444), లోడీల (1451-1520) చీన్నాపాంతము : చీన్మాపాంతమున ఈ యగమున *ి కాలములందు ఢిల్లీరాజ్యము కల్లోలితదళలో ఉండినందువలన, గిన వాన్తుశిల్చ వికననమును (గ్రహించుటకు. రెండు విధమ9 (వముఖ వాస్తు నిర్మాణములు ఏవియు ఆ కాలమున నిర్మింప ఆధారములు కలవు ఆందు తొలురటిది వాన్తుశర్చ సాన బడలేదు. న్వతము; రెండవది చీనాయందును, ఆ యుగమున లీనా2 ఢిల్లీలో, వైనచెవ్పినరీతిగ, ఇస్టామిక వాస్తువు వికననము (వభావితము లైన జపాన్‌, కొరియాలయందును నేడు కనన: చెందిన కాలముననే, ఢిల్లీస్మామాజ్యమందలి వలు (ప్రాంతము భవనావశేషముల నముదాయము, లలో స్రానిక విభేవములతో ఆ వాన్తువిద్య రాణించినది. ఇందు చీనాయందలి ఈ యుగపు వాస్తుశిల్ప సారన్వతమున (వమ 166

మతకాజ్య యుగము

ఇమగ వేర్వొానడగినది. ఉంంగ్‌దావ్‌ ఫా షీహ్‌ (వాన్తశిల్ప ఐలవకచుచన్నవి. చీనీయలు మొల్రముమీక నికంంలకు త్తి నర్వన్వము) అకు _గంధమాం ఆ నర్వన్వము చీసీయ సార్వ గోచలవ, పునాదులను నేలమాశిగలను నిక్యివచటకు మా తెమే భైమని అకేశమును ఆప *కింది లీ=రీహ్‌ ఆప వంతితుని ఇటుకను; రాతిని ఉవయోగించుబ నమవతిమనియ, తష వంన రచింవదిడినది. అందు మందికముల లమషణములేకాక విఠమం నిర్మాణమలక్తై కొయ్యను వంగొనుట తంశనయ న్‌

అక్యమలును చకకని చ్చితముల జావనమన ఈయకకింవి. కావింవశటుల కన్నట్టును. కంవమకికప కొని ఆవవాదములు న

మ అనేక వాస్తవేత్తలనుండి విషయములను సేశరింవిఆకవముత. లేకపోలేదు. టాఐగ్‌ వవపాలంచా కాంయమున కొన. జౌాదమంఐడి శన [గంరమును రవ2ంచినటుల ఆంద డువిడిముు ఈ రముకళు ఇటుకకు, వాతిని మజిన, షవయోడింమటవలన వాపు గంధమువలన చీనీయబణు మందిరనిర్యాణమున ఆదకిందిన.. గౌనినవి న వివిర వర్దతులుకు _గహింప వీలగడున్నడి. ఎనిమిది నంపుటి వీనీయుల వాస్తకిలితోని నిర్యాణ విశవషములప వేర్నాను మలంలో వెలువడిన ఆ నర్వస్వమున కాతిపనిని గదిద. ఓకు ముందుగ ఆ నిర్మాణములఐదన్నింది వినను. కౌన్లు

మ! ఇని ఇటుకవనిని "వకింవిగాని వహైవకడేలేకు.. ఇటుకను,. సామాన్య లవృణములప ఇట పేర్వాపట వమొవితిమొం ఆవి క్‌

తిని వనిగొని నిక్విందిన భవనముల విషవయమేగాదు కడకు చేవమందరములు కానిఐండు, లేక రాజ పాసాదెములణు వా నందు, ఆ సామ్యగితో నిక్యింవవ = న్రంకములు, వ్యాకళాఇలు కుట్టి వూ సామాన్య లఅవణములణమాతము వావ టావకేలళళో ౩న వమలు మొదలగివాన _వనక్తియ ఆండు కనుట్టడు. క్‌వన నయ్యెకివి. అజ లమషణమొలలో తాబతగ వేరొలనవతింతి న్యాణపు వపనాడలప మూలల పక్య న్తంకములను మెట్లకు, ఆ నిక్వాజమ పు వరివేష్షింవ నయ ఆ హకాకము ఉతక అకింకరణకై ఉంవండు మవానానిళిరోరూనవములను నిర్మించు. డిష్షింములకు నికివితీరియండు ఈ పాకారమర్యమున

ఆ ఓప మ్మాతము $ల ఉవయోగింవఐవెడివని ఆసంరము వలన నిడువిక ఆమవరింయ ౬క అఆక్షరేభప ఆ కరదూంవ నిక్వా నృష్నమగుచున్నడె. ఇడి శిలా. నిర్మాణముల. విషయమున ణమన నవముఖి భవకములు ఓవదానివెచుక వేకొకటి నిక్క అనునరింవడగిన కొలతలు, సాంకేతికవక్టతులు ఆదు చవల్యగ తములు, ఉవమందిరములు, ముళ్ళమందికముల పాంగణమారి వివరింవజడీనవ్వి కాని వానికి భవననిక్యాణరీతిలో వము మాంఠలండునిక్వింవదిడును, ముక్యమండిరముం ముళవలమలణ స్థానము ఉన్నటుల కన్నల్హకుం ద్వాకమణ రషిజపువైపన మాతమే వెంకొనియంకును.

వై పుస్తకమున తాల3టి రెండు అక్యాయములందు కొన్ని ఇడ్లీ వర్చాటునకు కారణము వీడియో మతవిషముక భావనయే ప్రాధమిక విమంయములు వివరింవబడిన తకువాశ మూడవ కాదననని పండితుల అభిప్రాయము. ఈ మందిరముంను అధ్యాయమన వాసప్త?ల్పపు నిర్మాణకీతులను వవివరమొుగ విత్త్వృతికకించటలో వైన ఆంతదవులను చేబటకన్న వా ఎ లె న్‌్‌ రా. చర్చించుట ఆరంలితమైనది. ఇందు "డారవుశ బ్యృహన్ని౯ వక న వేకున నిర్వాణమలను ఆనమవంరింయఓలోవే కీనీయ అజా ఓ ఇ” ౬ జా ౪ ఓ ఇమ” ఆను శీకకతో విషయచరా సాగినది. ఆతదవాత వాావిదులు ఎకువ ది వహింవకిం ో ఆక ఖా ఫ్‌ గ్‌ అశ్యాయమన “డారవున ఆల్బనిక్వాణములు” ఆపనగనది వివ చీసీడుడాకు నిర్వాణమున, ముఖ్యముగ పేర్వానకతినది కివ బడినది. ఇందే జబాడలయు.. తావోమఠాశయాయలయ కవనవు వెకవ. వికానము. గ ్రకపుకెటపు వైవవ్పువలె దూపాఎ య అ మ జూ చా అ అకాధనా మండిరముల కితులును, ద్వాకతోరణముల న్యా వకు, ఆ వైరవ్వ నిర్యాణము, కుదెరికతో, కొంతకాలము మన మను లక్యనమేతమనగ ఈయజకినవి. ఆవంతరమున గలుగుట వై, దీనీయవార్తవిరులు ఆంతటంతట. వెష్కు హెంకే వేరొక ఆక్యాయమున "వాకవన ఆలంకరణ శల్చమొ” చర్చి తిక వర్దరులను కూహె=డింవక. నడిమాదనుండి ౨ంది మాదల క శమ. చివరి ఆధ్యాయమున “వె కప్పు ఆమరంప” వివరింవ వెలవలవరకకు, లోవంవు వాబశంముతో డిగడి ఈ మైవవ్వు వై కికినది. ఇందు ఇటుకులయ వె కపం వెంకలయ వగకి కితి, ఐహుః _పారీనకాలపు పూకి &ండ్త వైకవ్పతీడమండి మనా మో టూ న క జ వ మ్‌ కన్పట్టడన్నను వాని కొలతలు మెదలననవి ఈయదడలేడు... దూపొందియుంరవచ్చును. ఇది. వాలుశ దిగెడి వైకవృనకు శిటరి ఈ |గంధమునంకరి. వివయములనుఇక్షిమాడ వీనీయ.. దిగువన. ఆంంచిమలణగ కౌయ్యస్తంరమాంను నిల్లివెక్‌ లను, వారిని ఆనునకిందన్త జపానీయుబణనగు, కొరియనులను వాక చూకలను ముందునకు పొడిగిం౨ కాందిగ వైకీ దాడనిర్మాణములనే ఎకులవగ అభ్రిమానింవిరనియి,. ఏలను,. తివృఓవలన రవనమునకు రమశీయత తేకూరెడిది. వై కవ్చ విదకను ఉవమైోగించుటను వారు అంతగ ఆడరింవెడివారు నకు డిగువ ఆవహాకములున ఉవకదింవెడీ నంధమల పైవను, శొారనియ నున్నప్పమ. _వక్కాలను ఆక్డుకూలములను, చిన్నవానివిఆమరించుటవంన, ఈ యగమునకు నం౬ంరించి లీనా, కొరియూ, జపాగులలో. వైకవ్వున కుడిరకయు, లోతట్టు వంవును అక్యమయ్యెడివి, నేడు లభించు [హైవీన నిక్మాణ విశేషములను వై వాడమనే. (౨ 103). న 167

మతరాజ్య యగము ఈ వైకవ్ప ఆంచునను, కోణములందులను అలంకరణ ఆలయ, ప్రతిరూవములవలనను, అట్టి దారునిర్మాణముల తీక చ్మితములను సమకూర్చి భవనమునకు రమ్యతను చేకూర్చుటకు తెన్నులు తెలియవలనుపడుచున్నది. ఆ గుహాశిల్పముంండ చీనీయవాన్తువిదులు అత్యంత శద్దవహించిరి. వైకప్పు పరువుడు అయిదు ఆంతరవుల ఆలయముల ,వతికృతులు (నమూనాల, నకు రమ్యములగు కొన్ని కననగుచున్నవి* చతుర్మన విన్యానమున, కోణములుక 'వెళంకులు, సాధారణ నెలకొనిన న్తంభములవై ఆధారవడినటులనున్న ఆ వతికృక _ ముగ వాడబడెడివి, లందు [వతి అంతరువున వైకవ్ప ముందునకు. వాలుగ సాగి క. కొని. వాని [కింద నది; భవనమధ్యమున ఉపరిభాగమున కన్పట్టు ఒక స్తంభ క. తడిక కూరువు ఆగమన, వైకి పోయినకొలది చిన్నదియగు ఛభల-వ అమర 7 కొయ్యతో జరిగెడిది.. బడినది. ఇక వైకొనన న్తూవృవతిరూపమైనను, లేదా మెగ్గ వై భవనము ఆకృతలోనుండు శిఖరమైనను కననగును. బీనాయఃక లందు నిడివిపాటున ఈ యుగమున నిర్మింవజడిన, అట్టి దారునిర్మాణమల దక్షిణమున ఉండు ఒహుళః అగ్ని, ఆతప, వర్షాదులవలన ఆంతరించి ఉందును గోడలో ముఖ్యద్వా వీనీయ వాస్తునిర్మాణములను అనుకరించి, జపానీయల ఈ చ్యితం = 108 చీనీయ నిర్మాణపు రము అవమర్చబడె యుగమున నిర్మించగ, నేటికిని మిగిలియన్నవానిలో వమ వైకవ్ఫ తీరు డిది. రెండు అంత ముగ పేర్కొనదగినవి, నారానగర సమీపమున కనన స్తులుకల ఇట్టిభవనపు ముఖరీతియు, పార్వరీతియు, రెండు అంత హౌర్యుజి, హొక్కిజి ఆలయములు 7వ శతాబ్థిలో, కొరియా రవులవిన్యానములును దిగువచ్శితమువలన విశదములుకాగలవు. నుండియో చీనానుండియో జపానునకు రవ్పింపబడిన వనివారణ ఈ ఆలయములను నిర్మించియుందురని కొండకి అభ్మిపాయము. దాకపున నిర్మింవబడిన ఈ అం సలా యములందు (కింది స్తంభములకు జళవరువబకిన 4 య అడ్ముదూలమరి ఆమరింపుమూలమున, చూషం ఏ న ౧ 1) ఎత్తు వెంచబడి చూరు ఆకనమున ఎగురుచున్న ఫో శస గ్ర గ దను (భమ కలుగుచున్నది. హొర్యుజి ఆంద -11న॥ ఫ్‌ మున ఆయిదు ఆంతరుపులు ఉఊండుటవంన బాాాానాలాాలాలం డా. లా లెల్ల వీనీయ గుహాశిల్భములలోని (వతికృతికి ఆరి చక్కని లక్ష్యముగ ఉవక రించుచున్నది. గ్‌ + / అట్ట చిన వకున్య దారునిర్మాణములను చీనీయులు ఎక్కువగ క శై శైల ఆదరించి నిర్మించినటుల న్పష్టముగ లెళిడ ంకీకకకీ? ఇంతలా వచ్చుచున్నను, అటనట ఇటుకను రాతిని విని యోగించినైతము కొన్ని భవనములను నిర్మిం నటుల అఆవశేషములవలన రుజువగుచున్నది చ్యితం = 104 * చీనీయల రెండు ఆంతరువుల నిర్మాణము ఎగువన ముఖ, పార్శ్వరితులు, దిగువన ఆంతరువుల విన్యానములు శిల్పము యూరప్‌ (ప్రాంతము : రోమన్‌ స్మామా్య వై తీకన, లౌకిక ధార్మికవిషయములకు సంబంధించిన మున క్రై 9స్తవ మతవ్యావనమూలము 3, అనాదరితమలైన వివిధ నిర్మాణములు, దారువున, ఈ యుగమున, బీనాలో, వానిలో తొలుతగ పేర్కొన దగినది శిల్పకళ. కిస్తునకన, నిర్మితములై నటుల చీనీయ సారన్వతమువలన తెలియవచ్చు కై 9 నవమతభావనలకును (వతీకములుగ కొన్ని శిబ్బమబం చున్నది, కాని ఆట్టివి వవియ, ఈ యుగమునకు నంబంధించి గొరెలకాపరి మొదలగునవి _ అటనట కై 9 నవయగప నవి చీనాయందు నేడు కానరావు. అయినను చీనీయ సాంకేతిక తొలుతటి శతాబ్బములలో రూపొందినను. వానియందు వరిజ్ఞానమును [గహించిన జపానీయులు ఈ యుగమున నిర్మిం గణనీయమగ నివుణతగాని రమ్యతగాని కన్బట్టవు [పష చిన, కొన్ని పావీన దేవాలంయమువలనను, చీనాలోనే యన్‌ రోమక స్నామాజ్వము ఏర్పడినతరువాత కాన్‌స్టాంటినోవిల్‌ కాంగ్‌, లుంగ్‌ మెన్‌ గువాలలోని శిల్పములందు కననగు కొన్ని నగరమునకును, ఆందలి (పాసాదములకును రమ్యతను చేకూడ్చ 168

మతరాజ్య యగము

ఓకు ప్రాదీన (గీకు రోమన్‌శిల్పులు రూపొందించిన వ్యిగహము పట్టాభిషేక శిల్పములేకాక, మత విషయికములగు ఇతర 9ను వెక్కింటిని, కాన్‌స్టాన్‌టయిన్‌ చ్మకవర్తి రోమునుఃడి శిల్బ్పములును విరివిగు దంతమున, వలకములందు ఆనాడు శరలించి, కాన్‌స్టాంటినావిల్‌కు చేర్చెను,. కాల్యకమమున మలచబగినవి. ఇట్టి శిల్పములలో అతిసాధారణముగ ఈన ప్రావీన (గీకు నం్యవదాయమును అనుసరించిన శిల్పమనకు నగునది మేరీకన్య (వతిరూవము. కన్యగ, మాత్చమూర్తిగ, (ప్రాళ్యరోమక పాలకుల ఆదరణ చేకూరినది. తతృలితముగ సామాజ్జిగు మూర్తిగొనిన భక్తిగ, వలువిధముల ఆమె (ప్రాచ్యస్మామాజ్యమున, చర్చీలయందును, రాజపాసాదము (వ్రతికృతిని రూపొందించుటలో టై జాంటయిన్‌ శిల్పులు తమ లఎదును కొన్ని రమ్యశిల్పములు రూవుగొనినవి. ఇటుల [పాచ్య (వతిభను [వకటితముచేనిరి, స్మేమాజ్యమున వర్టిల్లిన శిల్పమును 'వై జాంటయిన్‌ శిల్చము బ్లైజాంటయిన్‌ శిల్పమునకు ఒక విశిష్టతను నమకూర్చినది అని వ్యవహరింతురు. ధక్రాభయద్యకీస్తుమూల్రి (డీనిస్‌), ఇందు పలక మధ్యభాగమున

చై జాంటయిన్‌ శిల్పముల ఆవపశేషములలో _పముఖమైనది స్థానకము లేదా ఉవవిష్టమునగ [్రీస్తుమూ రి కననగను, శర్చీలయందు కననగు అఆలంకరణశిల్పము. అంతరువుల ఆయన, తనకు ఇరువైపుల [కమమున చేరియండిన మేరీ వర్యను, స్రంధములందును, కపోతములందును, ఆవారము కన్యయ, జాస్‌బుషియ, మానవా? రక్షణకొరకై విజ్ఞవ్రి లందును, ఎల్లిడల రమ్యరీతిలో ఈ ఆలంక రణశల్పము రూపు చేయచుండ, దానిని శ్రద్ధతో ఆలకించుచున్నటుం, ధావగర్శ్భి గొనినది. ఈ శిల్పము, చాలవరకు, ఉల్భణరీతిలో = అందును తముగ ఈ ఫలకమున శిల్చితము. ఈ పె ఖరిలో రూవుగొనిన మఖ్యమగ అల్పోల్ఫణమున సాగినది. ఈ అర్బ్పోల్బణమున ఫలకములందెల్ల అత్యుత్తమముగ పరిగణింవదగినది, పారీస్‌ కటనట వెక్కు రంధములను తొలుచుటవలన, ఉల్బణపు నగరమునందు లౌరే మ్యూజియమున, నేడు కననగుచున్నది. ఉవరితలము లేనుపనివలె కన్సట్టును. ఈ అలంకరణములందు ఈ ఫలకమును “హేబర్‌విల్లీ _తిఫలక'"మని వ్యవహరించు సాధారణముగ [దాశక్షలతలు, గొజ్జంగిపూవులు రూపొందింవబడి చున్నారు, దుండుట రననగును. స్తంభముల అలంకరణకు వ్యతనమేత లై జొంటయిన్‌ దంతపు పనితనమునకు ఉత్తమ లత్ష్య్యముగ వస లఠాసమూహము, అఆల్లిబిల్లిగొనియున్నటుల _ శిల్పింప వేర్కొానదగినది *షేగ్గిమియస్‌ వీరము". రవెన్నా నగర డుటయేగాక, అందు కొందరు పకువుల లాంఛనమ్ముదలును మందలి మతవీరాధిపతి ధవనమున ఆ వీరము నేడు కననగు దాపొండింవబడినవి. గీకుల శిల్పమునవలెనేే ఈ అలంకరణ చున్నది. ఆ వీరమును రూపొందించుటకై , చక్కని పనితనపు 1ర్చిమనకు అకాంతనప్మతము విరివిగు కానవచ్చుట నిజమే దంత ఫలకములు అతిరమణియ రీతిలో అందు అతుకబడినవి. డైనను, ఆ వృతము, ఇవట తన నహజతను కొల్పోయి, ఒక వాన్తుశిల్పమునందు వలెనే, శిల్పమున నైతము, వదు విధపు సారపదాయికతకు లోనై వింతరూవమును సంతరించు నాకండవ శతాబ్ధి మొదలుగ రోమనన్క నం్యపదాయము ఆద కొనినది. రణను ఆర్డించినది. క్రీశ, 726 మొదలుగ, క్రై 9న్నవ పవంచ

వైకొంటయిన్‌ ?ల్బములందు ఆత్యంతభ్యాతిని ఆర్జించినవి మున, వ్యిగహారాదన యెడ నిరనత వివరీతముగ పచలిత అందలి దంతశిల్పములు. ఇవియును అలంకరణ శిల్పములే, మగటవలన, దాదాపు తొమ్మిదవ శతాల్లీ_వధమ పాదాంతము రంళవువనితనము ఇందు చక్కని ఫలకములవై జరిగినది. వరరు, శిల్పకళకు పోషణయే ఆనాడు టూన్యమైనది. అంతట వ్‌్టీ వలకములను రెండింటిని జతపరచినపుడు, దానిని నైతము శిల్పమునకు, ఎక్కువ అదరణ కలుగలేదు; ెన్రవ “రృయకము' (డిన్టిక్‌) అనియు మూడింటిని వరునలో నంధించి మరములందు దంతపు పనితనమునను. లోహమునను, రూపొం నపుడు దానిని [తయకము(స్ట్రిక్‌ )అనియ ఆనెగివారు, (ల్రయక దింప బడిన అల్బాలంకరణశిల్పములందు మ్మాతమే శిల్పము పశ మధ్యయుండెడి ఫలకమునకు ఇరువై వుల అతికియండెడి కొంత అ్తిత్వమును అఆర్జించినది; ఇందులకు తోడుగ మతబోధ పౌర్యఫలకములు, మధ్యవలకముకన్న చిన్నవిగ ఉండును, నకు ఉపయోగించు (గ్రంథములందు చితణవై నెళము కొంత కొన్ని సందర్భములందు. ఈ వలకములు, రాజపట్టాభిషేక కృషి జరిగినది, వీని అన్నింటే మేలింక్షణములను నంతరించు వేను శిల్ప్బమున రూపొందించుటక్రై వినియ క్రములయ్యెడివ్ని కొనినదే రోమనన్క- శిల్పము, కట్టీ నమయమున మధ్యన శిల్చితమగు [క్రీస్తుమూర్తి, ళన వాస్తు నిర్మాణములకు ఆలంకరణను సమకూర్చుటయే వక్కరినున్న _రాజదంవళుల శిరములవై మకుటములను రోమనన్క- శిల్పపు పరమోద్దేగము. తలుపులను, ద్వారశాఖలను కంచచున్నటుల రూపొందించుట జరిగెడిది. తమ రాజ్యాధి ఆశించి, ఈ శిల్పము రాణించినది. ఇందు ఉల్పణశిల్పమున కారము ధగవద్ధ శ్రమను. భావనను. (వజలలో. వ్యావింవజేయ _ వరిదర్శక (స్తే) పద్ధతి ఆనునరింవబడినది; నహజతకన్నను ఓక్క, రాజులకు ఇట్టి భలకములు సాయపడెడివి సర్యవదాయవు అనునరణయే అందు ఎక్టునగ ఆదరింపబడినది, షై 169

మతరాజ్య యగము మానవ, జంతు శిల్పములలో, ఇందు సహజత మృగ్యము, అందుకొనినదని భావింవనగును. “భగవద్ధర్శనము' (£ ఈ శిల్పమున లక్ష్యము నీతి బోధన; అందులకు మానవాది టేషన్‌) అనబడు అందలి శిల్పము లల రళరరమబేయష రూప కల్పములు సాధనములు మ్యాతమే, అందువలన ఇందు అందలి వ్మిగహముల కుదిరిక పారైనాస్‌లోని వ్మిగహమంన మానవ, జంతుమూర్తులేకాదు; కొన్ని మత విషయిక భావనలును న్మరణకు తెచ్చును, ఆ “భగవద్దర్శన' శిల్పమున కనవన్య నయ్యవదాయరీతిలో కొన్ని_పత్య్మకముల మూలమున [పకటీతము పాల్‌టుష్ని కన్నులలో ఆధ్యాత్మికానందము తొణకినలార+ లైనవి. శిరముచుట్టును ఒక శిల్పమున పరివేషమధ్యమమున ఆందలి [కీస్తుడేవుని రూవమున కరుణయే మూ ర్రిగొనినం తాగు ఉన్నయెడల, అది ఆ శిల్పమూర్తికి వవ్మితతను ఆపా ద్యోతక మగును, దించును; వరివేషము మధ్యమున [కాను ఉన్నయెడల ఆ గాతిక్‌ చర్చిలో ద్వారబంధమును రెండు నమభాగమదగ (వతీకము భగవానుని తెలియజేయును, ఆయ్యాకెన్తవ బుషు చ్రేయచునుండు నిలువు కమ్మీవై, సాధారణముగ, క్రీస్తే లను, కౌన్ని సార్యపదాయిక నంజ్ఞలచే, వేర్వేరుగ గుర్తించు. విగహము చెక్కబడుట పరిపాటి. ఇట్టి విగహములలో పై టకు ఆందు అవకాశము ఈల్చింపబడినది రమ్యాతిరమ్మమైనది ఆమీన్స్‌ చర్చిలో కననగుచున్నది. డీ రోమనన్మం _నర్యవదాయపు ఉల్పణళిల్చ్పమున ఉత్తమ యందలి రమ్మతకు ముగ్గలైన సాధారణజనులు ఈ ల/ లక్ష్యములు, ,ఫ్రొన్సులోని ప్రావెన్స్‌. జర్గండీ నగరము మును “రమ్యదేవుడు" (బౌ డ్యూ) అని వ్యవహరింవగ క: లందలి చర్చీల ముఖద్వారములందు కననగుచున్నవి. [క్రమమున అదియే ఆ విగహపు పేరుగ రూఢికెక్కిన! 1ప్రావెన్నునందలి “తుది తీర్పు' శిల్పము బాల (వఖ్యాతిని నహజతను, ఉదాత్త ఆధ్యాత్మిక భావనతో ముడివేయగ€!: ఆర్డించినది, గాతిక్‌ శిల్చి చాతుర్యము ఇందు (వన్సుటత నందినది: రోమనన్క నం్యపదాయము కొన్ని ప్రాచ్య $ల్చరీతులకును అమీన్స్‌నందే, జగ్యత్పసిద్ధినందిన వేరొక వ్యిగహవ బుణవడియండునని భావించుటకు కొంత అవకాశము కలదు" క్రలదు. క్రీన్తుదేవుని మాతృమూర్తిని రమ్యరీతిలో వ్రదర్శియ లియోన్స్‌, పాయ్‌టయెర్స్‌ నగరములలోని చర్చీలయందు శిల్పమది. ఆ వ్విగహమునకు “నువర్ణ కన్య' (లా విర్చీ దో కననగు 'గజమూర్తి”* ఇందులకు ఒక నిదర్శనము. (పాచ్య అను వ్యవహారనామమొకలదు. తొలుతటిదినములలో ఈ దేశమునుండి యూరఫునకు ఆ కాలమున దిగుమతి అగుచుండిన వ్మిగహమునకు బంగారు మలామావూత ఉండుటవలన ఆ వేడ అద్ధకవు వస్త్రమలవైన, కొన్నింట, అందారీతో కననైన క్రలిగియండును, దాల[క్రీన్తును చేరులలో నిడుకొని నిలిచియన్న ఏనుగు రూపమే, ఇందులకు మాతృకయై ఉండునని కొందరి ఆ కన్య చిరునవ్వున ద్యోతకమగు మాతృ పేమమాధుర్యష భావన, యుూరవృనందలి రోమనన్క+ల్చి, ఆ గజరూవము వై [దవ్దలను మైమరవింప జేయగలది. ఆంబారికి బదులుగ ఓక దుర్గమునే నెలకొల్చెను. బహుశః గాతిక్‌ శిల్పము, స్తంభములవై చెక్కడపువనిలో, ఓ ఏనుగును ఎన్నడును కనివిని ఎరగని ఆ శిల్చి అందారీని నూతన మార్గమును చేపట్టినది. న్తంభమకుటమంం!! దుర్గమని (భమవడెనేమో 1 శిల్పమున, రోమనస్క్‌ నంవదాయపవు జడత, గాతిక్‌ +9 గాతిక్‌ నం్యవదాయపు శిల్బకళయు చర్చీని అలంకరించుటకే మున కన్పట్టదు. శిల్పి, తన ఊహను విచ్చలవిడిగ అవ ఎక్కువగ వినియుక్తమైనను కై 9న్త వ మతటోధ దాని లక్ష్య నరించి, ఇందు వ్యవహరించెనుట నునష్టము. మని చెవృవచ్చును. చేర్‌ బెర్సొలోని చర్చిని ఇందులకు ఒక వదునాల్లవ శతాబ్ధమున, గాతిక్‌ శిల్పమున, వ్విగహమం€ నిదర్శనముగ వేర్కొనవచ్చును. ఆందలి మూడు ద్వార నసృంభములవంటి వానియందున గాక, (వత్యేకముగ రూపొంకి తలములందు కననగు శిల్పముల ముఖ్యంష్ష్యము క్రంనవ మత చుట మొదలైనది, అంతటితో వాన్తుశల్పముతో మివ బోధయే, క్రిన్తు అవతరణ, మానవుని నత్యాన్వేషణ, [క్రీస్తు తదంతర్గతముగ వ్యవహరించు (వతివత్తినుండి అది ఐడి మహిమ, అతని న్వర్గారోహణము, కిన్తుదేవుని తొలుతటి వడినది, అనుతరవర్గము, దేవరూతలు, (ప్రళయానంతరమున (ీన్త్వ వునరుజ్జీవన యుగవు తొలుతటిదళలోని శిలులలో తన దివ్యమవిమతో దర్శనమొనగుట మొదలగునవి అందు పేరెన్నిక గనినవాడు దొనాతెల్లో (చూ). నవ్యభావనలను వష చక్కగ శిల్పమున రూపొందినవి, చర్చీయందలి ద్వారములంగే మార్గములలో (వదర్శించు. తీరుతెన్నులను అన్వేషించు గా కాదు; అంతర్భాగమున నైతము శిల్చులును, గాజువనివారును కాంక్ష వునరుజ్జీవనయుగపు కళాకారులయందు కనన కోలన్‌ మెలని క్రై 9స్తవమత (గంథ విషయములను [వజలకు సామాన్య లక్షణము, అట్టి ఆకాంక్షచే | వేరితుడగు దొనాతెల్లో! వరిచితములుగా చేయటకు విశేషకృషిచేసిరి, (వకృతిని మఖ్యప్రాతివదిగ [గహించి, దానిని చక్కగ వే గాతిక్‌ శిల్పము, కీమ్స్‌నగరవు చర్చిలో వరాకాష్టను శీలించి, తదనుగుణముగ తన శిల్చరీతిని దూపొండింది 170

మతరాజ్య యుగము

కనెను, ఆతని శిల్పములందెల్ల కననగు నవాజతకు ఇదియే లెనార్జో డా వించి (చూ) యు శిల్చ్పమున (వజ్ఞావంతుడుగ సుళ్యకారణము. దాంబిలోను, శిలలోను అతడు రూపొం పేర్కొనదగినవాడే. ఇతని శిల్చములు ఏవియు నేడు కాన రిచిన అనేక మూర్తిశిల్పములు జగ్మత్పనిద్ధిని ఆర్జించినవి. రావు. కాని మిలాన్‌ నగరపాలకుని ఆదేశమును ఆనునరించి, వానియందు (వతివ్మిగహమును గణనీయమే, అయినను ఆ పాలకుని వంళకర్తయగు (ఫ్రాన్‌ నెస్కో స్పోర్జాను శిల్ప ఫ్గెెెన్సు చర్చిలోని ఘంటాగోవురమువై నెలకొల్చబడీన “నలు మున ఆశ్వికమూలరర్తిగ, ాంజిలో రూపొందించుటకు, (ప్రాతి గక (వవక్షలు' అను నదియ, వడువా నగరమునందలి చర్చి వదికగ నమూనావ్మిగహమును ప్లాన్టరున డావించి జేనెననియ, ప్రాంగణమున కిననగు ఆశ్విక విగ్రహమును ఉచ్చ్మశేణికి కాని ఆ పాలకవంళమునకు ఆ వట్టున నంభవించిన దురవస్థ శెందినవి వలన, (బాంజివ్మిగహమునప తగినంత లోహము నమకూడక

మూర్తి శిల్పముననేగాక ఉల్బాణశిల్పరీతిలోను ఆందేవేసిన పోవుటచేత, ఆ (వయత్నము అంతటితో ఆగిపోయెననియు కేబుగ రొనాతెల్లో పేరొందెను. నీనా నగఠమునందలి చర్చిలో బార్మితకులవలన తెలియవచ్చుచున్నది. 1498లో ఆనమూ కననగు *“హెరాడ్‌ విందు,' ప్లారెన్సులోని సాంతాకాస్‌ చర్చి నాను దర్శించిన అనియా దేశపు రాయబారులు దానిని దండు చలువరాతిలో చెక్కబడిన “వత్యాదేళము' (ఎనన్సి ఎంతయో (పళంనించిరి. ఆ వ్యిగహపు ఎత్తు 9౨68 ఆడుగులని దేవన్‌) అనునది ఈ నంకర్భ్శమున పరిగణనీయములు, నమకాలికులవలన తెైలియవచ్చుచున్నది; దాని రమణీయతను,

దొనాతెల్లో కాలమునకు చెందిన వేరాక పునరుజ్జీవన కాలపు ఉదాత్తతను ఆనాటీవారలు ఎందరో క్లాఘించిరి. కాని తదనం మఖ శిల్చి లూకా దెల్లా రొబ్బీయా ఇతడు తొలుత చలువ తరకాలమున ఇటలీయందు చెలరేగిన యుద్ధముల ఛలితముగ ఇ8ని శిల్చములకు ఉవయోగించెను. ఫ్టారెన్సు నగరవు ఆ నమూనా విగవాము నామావఃిన్షమైనది. ఆందువలన శక్చిలో దొనాతెల్లో ఉల్బణ శిల్బ్పమున రూపొందజేనిన వత్యా ఆ విగహము నిర్మింవదిడినతీరు తెలియవచ్చుటలేదు. డా వించికి క₹మనకు జతకుదురురితిగు వేరొక ఉల్పణశిల్ప వలక చెందిన కొన్ని (వాతవున్తకములలో ఇట్టి ఆశ్వికవిగహముల నుతయమును మలచుపనికి రొబ్బియా వూనుకొని 'గాయక _ రేాచ్చితములు, రెండు భిన్నవైఖరులకు చెందినవి, కన్చించు కృిందము' అను దానిని రూపొందించెను. నేడు వై రెండు చున్నవి. ఆయినను ఈ రెండింటిలో దేనిని మిలాన్‌ పాలకుని శర్చమలును ఫ్టారెన్సున కననగుచున్నవి. రొబ్బియా రూపొం కొరకై డా వించి అనునరించెనో, లేక ఈ రెండునుగాక వేరొక కిశిన శిల్పములందు నాజూకుతనమును, లావణ్యమును ఎక్కు వైఖరిని ఆశిబ్బమున అతడు పొందువరచెనో తెలియరాదు. వగ కలవనుట నిజమేయైనను, దొనాతెల్లో మలచిన శిల్పము ఆరద్న్‌ఫొంతము : ఈ [పాంతమునందలి నంన్క్బ్బృతివైన ఆరు కననగు లయానుగత చైతన్యము అందు కనరాదు. ఇస్టాము నెరవీన (వభావమువలన అచటి లలితకళలు ఆమళతవు కబవకాతిలోని శిల్బ్చములందు కన్న మృణ్మయ శిల్పములందు ఆదేశముల వరిధిలోనే వికనితములగుట, ఆ (పాంతపు వలు తక్కువ (వతిభను రొబ్బియా [పదర్శింవగలిగెను, అట్టి దేశములందు, అందును తొలుతటి శరాబ్ధములలో, తప్పని వృణ్యయ కిల్పములందు ఆయా అదనులకు ఉచితములగు నరియెనది. ఇస్తాము మతపు ఏక్తైక్కపామాణిక నుత్యగంథమగు శివధనర్షములను ఉవయోగించి, వానికి అపూర్వరమణీయతను _ కొరానున మూర్తిశిల్పము నిషిద్ధము (౪. 92) కావున శవహద్చటలో ఆతడు నీద్ధహన్తుడు. ఏ కొలదిగనో, భవనము ఆలంకరణకు అనువర్తించు రీతిగ

ఆ కాలమనకే చెందిన వేరొక [వముఖ శిల్చి అర్మడె దెల్‌ మ్యాతమే శిల్పము, ఆరబ్‌ (ప్రాంతమురిందు, తొలుతటి ళరొబ్ద ోకియో (ఈూ.) ఫ్టారెన్సు నగరమున నేడు కననగు ఒక ములలో వికననము చెందగలిగినది. ఈ అలంకరణ శిల్పములు కసీకవ్మిగహము ఆతని అత్యుత్తమ శిల్పముగ చేరొందినది. రాతిలోను, కొయ్యలోను, మలచుటవలన రూపొందెడివి కొన్ని కిఇశెల్లో నిర్మించిన వడువానగరవు ఆశ్వికవ్యిగహముతో తుల యెడల తెల్లనుద్ద (స్టక్కో) లో ఇట్టి శిల్పములు రూపొందింవ ఇళ్ళకవరిశీలనను సాగించుటకు సహృదయులను పురిగొల్బ బగెడివి, ఈ అలంకరణ శిల్బములందు లతాబంధములు, జ్యామ్‌ గీరగునది ఆ వ్మిగహము. ఆ రెండు ఆశ్విక వ్యిగహములలో తీయ చిితములు [ప్రాముఖ్యము వహించినవి. మానవమూర్తికి కొబశటిదానియందు శ్యతుభయమెరుగని ధీర్యవళాంతత రూపు ఆందుస్థానమే ఉండెడిది కాదు. గొనగ్య రండవదానిలో కార్యదక్షము, నముద్మగము నగు కొని కొాల్మకమమున, ఈ శిల్పరీతియందు కొన్ని మార్పులు గెకమ మూ్రీభవించినది. శిల్చిగనేకాక (వముఖచ్చితకారు.. రాదొడగినవి. ఆవికాలోని బెర్బరపాలకులును, ఈజిస్టలోని షగ వైఠమ వ్యెరొకియో వేరొందెను.. బహముఖ్యపజ్ఞాకాలిగ మామెలుక్‌ (వ్రలువులును, సిరియాపాలకులును, మానవమూ ఇక్కకక్షవనిద్ధిని ఆర్జించిన లెనార్జో డా వించి, వ్వెరోకియోవద్ద _ శిల్చమును, వట్టదలతో నిషేధించినను, ఉమ్మాయి సం సకలేంనమను అభ్యనంచెను. ప్రారకలును, శుర్క్సీవభువులును మతనిషయిక, సార్వజ

171

మతరాజఖ్య యగము నిర్యాణములండు మ్పూరి?ల్బమును నిషేధించినను, తక్కిన రమ్యత బాల తక్కువ, విరపు నిర్మాణములందు మ్యాతము ఆ నిషేధమను అంతగ రారత (ప్రొంతము : గువ్ల్వకాలమున, భారతదేశము ఇ పొటింపరైరి, ఆండును సెల్టుక్‌ తుర్కులు, మధ్య ఆనియా నూతన సాంస్కృతిక వికానమునకు లోనైనది, పొరా నుండి వచ్చిన వారగుటవలన, వారితోపాటుగ, ఆ (ప్రాంతపు దేవతల ఆరాధన మూలమున హిందూమతము ఆ కాంష? బౌద్ధశిల్పపు ఆభిరుచియ, ఇస్దామిక దేశములండు తావుకల్పించు పునరుక్టివితమగుటయే రాదు; బౌద్ధమతము చమ మో కొనినది. ఇస్తామిక మతభావనా మూలన్యూతములకు విరద్దము యాన రూవమున ఒక వింత ఆక్కతిని నంతరించుకొనినర్ష గాని రీతిలో బౌద్ధ శిల్చపు కొన్ని దూవమలను. నెల్టుక్‌లు ఆంతటితో ఆగక ఆ రెండు మతములును, కొన్ని ప్రాతపష [గహాంచిః వ్యావ్రిలోనికితెచ్చిరి. తతృలితముగ ఆటనట కొన్ని లందు, అందును ముఖ్యముగ (పాచ్యభారతమన, ఆర్ష మానవ వ్మిగదాములు రూపొందినవి; ఉల్బణ శిల్చమున వాగుల కొన్ని భావన౨ (వభావములకు లోర్రైనవి వీని అన్నింశి సింహములు, గండభేరుండ ములు, మహానాగములు, దేవడూతలు ఫలితముగ హిందూ, బౌర్దమతముల రెండింట, దేవతల, లేం మొదలగునవి ఆడరణను పొందినవి; తెల్ల సుద్దలో ఫలకము అర్బామూర్తల నంఖ్య, (కీశు6వ శలాది మొకలుగ విరివి? లండు రాజమండిర జీననమును చ్మితించుట ఆనాడు మొదలై నది. 'పెరిగిపోయినది. హిండూ, బౌద్ధమత ములంత విరివిగ క ఆందేకాదు; నిలువుఆడ్డడూలముల వై మానవ, జంతుమూర్తులను పోయినను జవైనమతము వైతము కొంతవరప తిట్టి మాద్యశే ఉల్చ్బణరీతిలో రూపోందించుటలో ఆత్యంతానక్తిని ఆ కాలపు పొందినది ఇటుల అర్బామూర్తుల సంఖ్య విరివిగ వె శిల్పులు (పదర్శించిరి. (క.ళ. 11వ శతాబ్ధి మొదట వచ్చిన పోవుటతో, ఒకే పేరున ఉండువానిలో వీకరూపతను స్తారివ ఈ మార్పు 14 వ శతాబ్ధి వరకు కౌనసాగినది. టకై ఆయామతములవారు ఆయావ్వ్మిగహముల అవద

అరత్‌ ప్రాంతపు శిల్పమునకు నంబింధి చిన వేరొకవిషయ నివృత్తులను శిల్పులు గు ర్రెరుంగుటవై కొన్ని [పమాణమంప మును నైతము ఇట పేర్కొనుట నముచితము, మత్మగంథపు నిర్జేశించు (గంథములను గూడ రూపొందించిరి (చూ (వకిహ ఆదేశమువలన మూర్తిశల్బపు దెనకు పోజాలని అరబ్‌ శిల్పులు లక్షణము). ఇటుల కొన్ని నిర్ధిష్టపు సరిహడ్డులకు లోబడి 10 జ్యామితీయ రేభాచ్చిత, లకాబంధాదులతో తృవ్వివడక, తమ ములను రూపొందించు వాధ్యత శిల్చివై వడినపుడు నహజమ" (వతిభళను ఉవయోగించి, లివినే అట్టి ఆలంకరణ శిల్పమునక్తై ఆతని సృజనశక్తి కొంత కుంటువడక తవ్చినదికాడు వనిగొనిరి. అరబ్బీ అక్షరములు = అందును కూశీ రీతికిచెంది కిక ఈ యుగమున భారతీయశిల్బ్పము వేరొక పరిణావీ నవి = ఆరల్‌ శిల్పుల కృషిమూలమున అలంకరణతో పాటుగ, మునకును లోనైనది. [పాచీనయుగమున శిల్పమున వర్తంశవీ మశనూక్తుల (వళారమునకును బాగుగ ఉవకరించినవి. మత (వముఖ స్థానము ఉండెదిడి. కొని ఈ యుగమున ఎనిపినన (గంథమునందలి నూడ్తలను రమ్యరీతిలో తెల్సనుద్ద యందు కరాబ్దము నాటికి, ఈ వర్తులతను తగ్గించి, [క్రమముగ నవ పొందువరచి, ఇట్టి ఆలంకరణను, ఆ శిల్పులు రూపొందించిరి. తలవువైపునకు దించుటక్తై కోణములు. దీరిన నరళరేణి

గాజునను నృటికమునను ఆరవ్‌శిల్చులు నముచితమగు సాయమును పొందుటకు శిల్చి కృషిచేయ సాగెను. అమినన కృషిని సాగించిరి. వారికి ఇందు వరవడిని దిర్ధినవారు గీకుల్కు ఈ మాద్చు భారతదేశవు అన్నిప్రాంతములకును వ్యావిఎవలేవ్‌ పారసీకులు,అనేకవిధముల పానపాతలు, దీవప్మాతలు, ఆనాడు ప్రాళ్యభారతమున, దక్కనున, (దావిడ్యపొంతమున రూపొందింవబడినవి. వానివై అలంకరణక్తై నిర్మాణకాలముననే మార్చు కన్పట్టదు. ఇఐదువలన గానిండు, లేదా ఇవ్పల వివిధజంతురూవములతోపాటుగ ఆశ్వీకులు మొదలగు మానవుల తెలియరాని వేరొక కారణమువలన గానిండు, భారతీయ (వరతిదూవములను, రాజమ్ముదలను పొందువరచెడివారు. కొన్ని. కళశయందలి నృజనశీలత, దక్షిణ భారతమునందు వృ, పానప్మాతలు, జంతురూవములలోనో, మానవరూవములలోనో తక్కిన ([ప్రాంతములందు, 18వ శతాన్దీ నాటికి వలిమప రూపొందింవబడినవి; కోల్పోయినది.

వశ్నిమమున న్పెయినున వ్యావించిన ఇస్తామున సైతము ఈ యుగపు భారతీయ శిల్పమున _వముఖముగ కనృద్ధి శల్చమున, మానవమూర్తికి ఆదరణ లభింవలేదు. జంతువుల వేరొకలక్షణమును కలదు. ఆంతకు వూర్వుము ఎన్నడ* రూవములు మాత్రము ఆటనట ఆ రాజ్యమున ఆ కాలమున లేనంతగ మానవమూ ర్తికి పాముఖ్యమును, ఈ దుగ రూపుగొనినవి, అందు ముఖ్యముగ పేర్కొన దగినవి (గెనడా శిల్పి, కల్పించెను. పూవులు, తీగలు, వృక్షసుతతి వలీ నగరమునందలి అల్‌ హంబా (చూ) లోని సింహ (వతి రూవ వానికి ఇందు సాధారణముగ లావే కన్బట్టదు. ఒకవేళ అట్టి ములు. వీనిలోఉదాత్తతను, శార్యమును రూపొందించుటకు ఎటనైన కనృట్టినను, ఆవి యన్నియ ఓకే మూనలో పో! శిల్పి కృవచేనెననుట వితమగుచున్నను, వాని రూవములందు నటుల రూపొంది, శిల్చ్ప నంవిధానమున ఎట్టి [ప్రామళ్యవ

172

మతరాజ్య యగము

నకును నోచుకొనెడివి కావు, ఈ యుగపు శిల్చి రూపొందించిన లక్షణములను నంతరించుకొనినది. అందువలన (పొలీన దేవరా వ్విగహములకు, అన్నింటికిని, సామాన్యమ.గ (పాతి యుగపు శిల్పములందు కనబడు ఉదాత్తరా, వర్తులతా నహజ వదికగ ఉవకరించినది మానవమూర్తియే. మానవరూవము రమ్మతలను మరుగువరచు రీతిగ అలంకరణ బహుళతయు, నకు, ఆధ్యాత్మిక భావమును, తదనురూవమగు ఉదాత్తతను, వఐహిక భావనయు అందు తావు కల్పించుకొనగలిగినవి, శిల రమ్యరీతిలో జతపరచి, దేవత్వమును అందు నెలకొల్పుటయే యందున గానిండు, లోహమునగానిండు ఈ యుగమున ఈ ఆ నాట్‌ శిల్పపు లక్ష్యము. అరా వ్మిగహముల నిషయముననే ప్రాంతమున జరిగిన శిల్పవికననమున, ఇట్టి వరిణామమే కన కాదు, అట్టివి కానివాని యందుకు ఈ లక్ష్యమే కన్పట్టు నగుళున్నది. చున్నది దేవాలయ కుడ్యములందు రూపొందింవబడిన అన్ని కాని ఈ యుగవు తొలుతటి దశకుచెందినవిగ భావింవ శిల్పములందును, మానవుడు, ఆతని వ్యవహరణరీతి అను బడు పావోర్‌ వూరు శిల్బ్పములందు కొన్నింట, అందును ముఖ్య నవియే కాననగును దిక్స్చాలురు, గాయకులు, మార్దంగికులు, ముగ ఒక భలకమున ఉల్చ్బణశిల్పమున రూపొందింవబక్షిన యోధులు మొదలగువానియందేగాక, మిరునములందును, సాల రాధాకృష్ణ వ్మిగహములందును, భాగల్పూర్‌లో ద్వారళాఖవె భంజికలందును ఈ ఆశయమే కన్పట్టుచున్నది. చేత నొకవక్షిని వట్టుకొని యన్నటుల రూపొందింవబడిన

జైన బౌద్ధమతముల విషయమున అంతనున్పష్టముగ విది న్త్రీమూర్తియందును (పానీనయుగపు రాజగిరిశల్పములలో తము కాకపోయినను, పిందూ మత నిషయమున మ్మాతము, కనృట్టు బావవ్యమును భంగిమయు కుదుకుకొనినవని చెన్న ఇస్రీయ _వతిమాలక్షణములకు లోబడియే, ఏ కొలదిగనో వచ్చును. కాని ఆ పాటోలొపూర్‌ శిల్పములలోనే కొన్నింట, [ప్రాంతీయవిభేదములు అటనటతావు _ కల్పించుకౌనినటుల శిల్ప _పాచీన నర్యపదాయరీతికి కట్టువడియుండక, న్వచ్చందత కొన్ని నిదర్శనములున్నను, మొత్తము మీద భారతదేశము కొరత్తై యత్నించిన నివర్శనములు కన్పట్టుచున్నవి, తన నందంతట అర్బామూర్తుల నిర్మాణరీతియుడు ఒకేఒక [పామా కొలపు వజాజీవనములోని వివిధఘట్టములను, రాతిలో రూపు ణీక్‌ వద్దతి అనునరింపబడినదనియు, శాస్త్ర నియమములను గొనజేయుటకు శిల్చి అందు కృవషిచేనెను. అందలి మూర్తులందు ఉర్పింఘించిన మూర్తి నిర్మాణము జరుగలేదనియు చెన్న అవయవ నిష్పత్తి (కమరీతిలో ఉన్నటుల కన్పట్టదు; లావ వచ్చును, నియమముల పరిధిలోనే పనిచేయచు ఆనాటి ణ్యము నర్వుహన్యము, ఆలంకరణ జానవదరీతిలో నడచినది, శిల్పులు, వివిధ _పాంతములందు మూర్తి నిర్మాణమున, కొన్ని ఇటుల ఉన్నను ఆ మూద్తలందు చేతనత మూర్తిగొనియండుట పట్టములందు (దష్షల ముస్టలజేయ రమ్యతను నంతరింవ గమనింపదగు ముఖ్యవిషయము సామాన్యజనులయందు గర్భిత దేయట ఆ శిల్చులకేకాదు; (వశిమాలక్షణములను నిర్ణయించిన తమైఉండు కళాపిపాన, నంపదాయపు అవధులను అత్మిక ఆ శాస్త క్మిగంథ కర్తలకును గర్వకారణమని చెవృవచ్చును, మించి వెలుపలికి వచ్చుటలో, రూపొందిన మూర్తులు ఇవి కొని భారతదేశపు వివిధ్యపాంతములందు. వివిధకాలములలో కాదగును. కిట్టి ఉచ్చస్థాయిని శిల్పకళ, ఈ యుగమున, అందుకొనినది ఇటుల (వజాసామాన్యపు అభిరుచుల అవరోధములను ఎదు ఈ ఉచ్చదళను వీహారు, బెంగాలులలో 9, 10 శలాబ్ధులలోను, రొ్క(నుచుకే [పాచీననంపదాయము (ప్రాచ్యభారతముశ కొంత్‌ ఒరిస్సాలో 12, 18 శతాబ్దములలోను, మధ్యభారతమున ముందంజవేయకలిగి, నాలందొ, కుర్కిహారులలో కననగు 0 11 శతాభ్ధులందును, రాజస్థాన్‌న 10వ శలాబ్దమునను, అప్టధాతు (ఎనిమిదిలోహముల మిశణపు) విగహములందు గుజరాతున 11వ శతాబ్దమునను, (దావిడ (పాంతమున 0వ పరాళాష్టను అందుకొనినదనుట నగువిదితము. వీనిలో తొలుత శతాబ్ధమునను భారతీయశిల్బకళ అందుకొనగలిగినది. ఇక టిది అవలోకితేశ్యుర వ్విగహము; రెండవది రార్మావతిమ , నర్మదా _ క్ళష్టా మర్యస్థముగ దక్క_నున 6,7,6 శలాబ్ర (పాట్నామ్యూజియమ్‌),. ఈ వ్విగహములందు రమ్యమగు స్టాల్య ముల తరువాత ఆకళయందు జడత, తావు కల్పించుకొనినది. ముతో పొటుగ శరీరపు అవయవముల కుదిరికయు, ముఖమున

వైన చెవ్పబడిన రీతిగ వివిధ (ప్రాంతములందు, వివిధ లలితళ్ళంగారమును నెలవు కల్పించుకొనినవి. 11వ శతాబ్ది కాలములలో భారతీయశిల్పకళ వేర్వేరు వరిణామములకు ఆరంభమున రూపొందిన వ్విగహములందు స్థాల్యము తక్కు లోనగుటవలన, ఆ (పాంతముల వరునలోనే, ఆ కళావికన వయై, లావణ్యమునకు ఎక్కువ ఆదరణయు, ఆలంకారిక నము ఈ దిగువ చర్చింవబడినది. నందాయరీతులయెడల మక్కువయు ద్యోతకములు కాదొడగి

ప్రాచ్య భారతము: గృువ్రళల్పమును అనుకరించుచు: నవి. ఇందులకు చక్కని లక్ష్యము, కలకత్తాలోని మ్యూజీయ ఈ .యగారంభమున, (ప్రాచ్యభారతమున (బీహార్‌, బెంగాలు మున కననగు కార్తికేయ విగహముం లలో) వ్యావించిన కల్పకళ కాల్యకమమున కొన్ని ప్రాంతీయ 12వ శలాబ్ధిమున నైతము వ్యిగహాములండు స్థాల్యమునకు

[73

మఠరాజ్య యగము బదులుగ కోమలతయే అభిమానింపబడినను, రచనారీతియందు నూచించురేలల (పాబల్యమువలనను, ఉబ్బెత్తులను మలచుటలో *డత అలముకొనినది, ముఖమునందలి లలిత శృ్ళంగారమాధు అవలంబించిన సాంకేతికనిపుణతవలనను, అ శిల్పపుమూర్త ర్యము ఆంతరించినది. అందులకు తోడుగ పార్వ్వవ్మిగహముల లందుస్ధూ లత కొంత వృద్ధిచెందినది వదియవ ళశళతాట్టి మొద అమరింపునకును, అలంకరణ శిల్పమునకును ఎక్కువ తావు లుగ తక్కిన భారతదేళపు శిల్పమున తావు కల్పించుకొనిన కల్పింంబడుటవలన, నంవిధానమున మూల్యపతిమా (పాము ఒక నూత్నలక్షణము - (ప్రావీన శిల్పమునందు అవలంబింప ఖ్యము నన్నగిలినది. ఇందులకు నరియగు లవ్యము బ్యాపా. బడిన తాలమానమును అనునరించుచునే, అందలి లాలిత్యమ యందలి గూర్యవిగహము. నప, ఆధ్యాత్మికభావనావటిమకు, నిగూఢనమ్యతకు న్వన్తి

[పాచ్యభారతిమును వదునాకండవ ళతాబ్దమునను, వడ చెవ్చి శారీరక స్థాల్యమునకును, కండరముల వంపుల రేఖావివ డవ కలాబ్దపు వూర్వార్థమునను పాలరాజులు పరిపాలించిరి. రణమునకును, |పాముఖ్యమొనగుట -_- ఒరిస్సాయందును ఆర బౌద్ధమతము ఆ్యవభువుల ఆదరణమును ఆర్డించినది* తతృలిత రణను ఆర్డించినది. ముగ బౌద్దశిల్పము లెన్నియో, ఆకాలమున, ఆపాంతమున హిందూ, బౌద్ధ, శిల్పములు రెండును ఈ యగమన రూవుగొనినవి. పాలరాజుల ఆనంతరమున, వం డెండవ శతా ఓరిస్సాయందు ఆదరణ పొందినవి. లలికగిరి ఉదయగిరి, బ్దిపు ఉ& త్తరార్థమున, ఆట సేనవంశీయులను రాజులు పాలన రత్న గిరులందు వి సృృతములుగ కననగు శిథిలముల పరిశీలనల నెరవిరి, వీరు హీందూ మఠానుయాయలగుటవలన, ఆనాడు వలన, ఆ ప్రాంతము ఏడవ, ఎనిమిదవ శతాబ్ధములలో బౌర్ద హైందవ దేవతాకిల్పములు అనేకములు ఆట రూపొందించ మతమునకు ఆలంబనముగ విలనిల్లేననియు, బౌద్ధుల స్తూప, బడినవి, కాని సేనరాజుల కాలమున ప్రాచ్య భారతకళయందు చైత్య, నంభారామములను ఆశ్రయించి ఆవటి శిల్చకళ మధుర భర్టైారూవమున దాంవత్యవణయమునకు ఎక్టువ ఆదరణ ఎంతయో [పాభవమును ఆర్జించెననియు విదితము 1పాళ్య చేకూరినది. ఆ కాలమునజయదేవ మహాకవి రచించిన గీతా భారతపు రీతినే అనువరించి అచట, అందును ముఖ్యముగ గోవిందమున సాహిత్యరూవమును పొందిన ఆ,వణయము శిల్బ లలితగిరి, కేం్యదాపార్యాపాంతములందు, శిలాశిల్పము రాజిల్లె మున సైతము విరివిగతన [వభావమును నెరవినది, (క్రమముగ ననుట, అచట ఉవలబ్ధములగు (తిభంగ, వద్మపాణిమూర్తు ఈ నూక్నరీతి హద్దులను అతికమించి న్వచ్భంద వివరణకు లందు కననగుచున్న ది. కాని నాలందా శిల్పములందలి జీవ వూనుకొనుటవలన శిల్పకళ ఉదాత్తతను కోల్పోయినది కళశయు, లాలిత్యమును ఆందు కన్పట్టవు.

కాని ఇటుల దాదావు నాలుగున్నర శతాబ్బములపాటు, ఆ తరువాతికాలమున, తొమ్మిదవ శతాబ్దమున, రత్నగిరి, (వవర్తిల్లిన (ప్రాచ్యభారత శిల్చకళయందు, కొన్ని లోవములు ఉదయగిరి వరినరములలో బౌద్ధ, (బాహ్మణశిల్పములు రెండును అటనటనున్నను, మొత్తముమీద సాంకేతిక కౌశలమును, విరివిగ రూపుగొనినవి. ఆభంగ, (తిభంగవై ఖరులలో రూపొం లావణ్యమును, రమ్యతయు చాలావరకు (నన్ఫుటముబు కాగలి దిన ఆ శిల్పములందు రమ్యతగణనీయస్థాయిలో కనృట్టు గినవనియు, భారతకళామహ్వానవంతికి, ఆ పాంతీయశిల్పము చున్నను, స్థొల్యము దానిని మరుగువరచుచున్నది. ఎంతయో చేకూర్చగలిగినదనియు చెప్పకతవృదు [ప్రాచ్య అచ్చపు ఒరిస్సాపాంతీయ శిల్పకళ భువనేశ్వర్‌, బౌర్‌ భారతశిల్పమునకు, కాశ్మీర నేపాల, తిబెత్తులలోని శిల్పకళయే వూరి, కోణార్కము మొదలగు కొన్ని నిర్దిష్టవదేశములందు గాదు, విశాలభారతమున బర్మా, నమామ్‌, జావా, నుమ్మతా, మ్యాతమే ద్యోతకమగుచున్నదని చెవ్పవమ్చను.. ఎనిమిదవ సింహళములలోని శిల్పరీతులును బాల బుణవడియండెననుట, శతాన్ది మొవలుగ పదమూడవ శతాట్టివరకు పరిఢవిల్లిన ఆ శల ఆయాదేశముల శిల్పకళా ఖండముల వరిశీలనవలన న్నష్ట కళ దేవాలయములను ఆశమించి వర్షిలినది, [కమ్‌రిష్‌ వడి మగుళున్నది. నేటి బీహారులోని నాలందా, కుర్కిహార్‌, బోర తుడు నుడివినటుల అచట శిల్పకళేయు,. వాన్నశిల్పమను గయ, చంపా, రాజగృహములును, వశ్చిమబెంగాలులలోని రాజ అవినాభాననంబంధమున బృహత్తమరితిలో రూపుగొనినవి షాహి, దినాజవూరు, బ్నోదాలును, బంగ్లాదేక్‌లోని ఢక్కా; అయినను ఇందును ఒక (వత్యేక విశిష్టత ఒరిస్సాలోని తి్పెరా నిల్‌ హెైట్‌లును అనాడు పాచ్యభారత శిల్పకళకు ఆలయములందు కనవచ్చుచున్నది. తొలుత, _ ఎనిమిదవ (వముఖకేగ్యద్రములుగ విలనల్లినవి, శతాబ్దిలో, దేవాలయశిల్పములందు, త్లైతన్యరీతి [వగ్భుటమగు

న ఒరిస్సా: ప్రాచీనయగపు శిల్పనర్యవదాయమును. చున్నను, ఆ మూర్తులన్నియ డేవాలయకుడ్య,. న్రంభాదుం చాలవరకు ఈ యుగమున నైతము కొనసాగించిన (పాంత ఉవరితలమున అతుకుగొనినటుల, వరుశరామేశ్వర దేవాలయము ములలో ఒరిస్సాయను _వథమ్మశేణికి చెందినవానిలో లెక్కింవ నందున్నటుల, ఆమరియుండగ , కాల[కమమున మూర్తి !ల దగినది. కాని కాల్యకమమున కండరముల కుదిరికను మున వర్తులత అఆధిక్యమును సేకరించుకొనుటతో ?ల్సిత

(74

మళరాజ్య యగము

మూర్తులు, తలములతో చాలకొలదిగ ముడివడి, దాదాపుగ వేరు యము. సాంచి, అమరావతీ న్తూవములందు అట్టి మిథునములు గనే నిలచియన్నటుల రూపొందినవి. రాజారాణి, లింగరాజా కానవచ్చుచున్నవి; మకురయందును అట్టి మిళునశిల్పములు లయములందు, గట్టి ఆధికవర్తులతగల శిల్పములు కననగు విరివిగనే ఉన్నవి; ఇక ఎల్లోరాలోని శివపార్వతుల ఆలింగన చన్నవి. అనంతరకాలమున, కోణార్కము (చూ) నందు, రీతియందు అది చక్కగ [వకాశితము (వకృతి పురుషుల దేవాలయభూమికతో నామమ్మాత నంబంధముకల [వత్యేక నంయోగమే నృజనకు మూలకందమను నరాతనభావమే ఇటుల మార్తులే ఆచ్చపువర్తులతలో అవతరించినవి. అచటి ఆలయ _భారతీయశిల్పమున ఎల్లెడల, అన్నికాలములందు, వదియో ఒక మున వై ఆంతరువులలో మలచబడిన నట, గాయకమూర్తులు తీరుగ రూవమును నంతరించుకొనినదనుట ఇందువలన విది దేవాలయ వాన్తువుతో ఎట్టి నంబంధమును లేని (వత్యేకతతో తము, ఒక శిల్పమున మ్మాతమేకాదు; పొరాణికమూర్తుల రూవ డాపుగొనినవి. కల్పనయందును, వాబ్బయమునను ఆ ధావన వినృృతముగ

ఆర్బామూర్తల:దిలి శిల్పము, ఆగమ, నంహితాది [పామా అలముకొనినది అర్థనారీశ్వరరూవము ఈ భావననే (వన్ఫుటిక జిక (గ్రంథములు విధించిన నిర్జిషనియమముల ఆవధిలోనే రించును; [పాచీనయగమున రచితమై, నాగరికులగు హైంద జరుగవలనీయుండి, ఆందు శలర్చి తన నృజనళక్రికి యధేచ్భా వులకెల్లి వఠనీయ్యగంథముగ విలనిల్లుచున్న వాత్స్యాయన విహరణమును కల్పించుటకు తావులేకున్నను, అట్టి మూర్తులందు కామన్నూతముల ,[ప్రాతిసదిక ఈ భావనయే, నైతము ఒరిస్సా శిల్పి, ఓజోయుతమగు చైతన్యమును, నంవి అయినను బౌద్ధశిల్పములందలి మిథునములందుకన్నను, ధానచాతుర్యమును, రూవమునందును వైఖరిలోను ఉదాత్ర వూరీ, కోణార్క్మములందలి వానిలో మైభున్మకియ, అతిబావ్యా తను, కొన్ని మూర్తులందు కల్పింపగలిగెననుట యధార్థము. ముగ (పకటితమయ్యెననుట ఎవరును కాదనరు. ఇందులకు ఇందు అతని వనితనపు విదగ్గతయు, ,వతిభయు విరివిగ కారణము ఆనాటి భారతదేశమున బౌద్దులచేతను, హిందువుల లోడ్సడినవి. ఇట్టి మూర్తులకు నిదర్శనములుగ, లింగరాజా చేతను నమానముగ ఆదరితమైన తాంత్రికభావన, తంథతకాస్త్ర రియ బాహ్యకుడ్యకోష్టక ములందు బృహదీతిలో మలచబడి ములు భా క్రేయమతమున ఎక్కువగ ఆద్‌రితములగుట నిజమే యున్న, కార్తికేయ, గజేశ, మహిషానురమర్దనీ వ్నిగహము యైనను, అవి ఏదియో ఒక తీరున తక్కిన మతములవైనను రిను, జయపూర్‌, చౌద్వార్‌, పూరి, భిచింగులలోని కోన్ని శిల్చ తమ (వభావమును నెరవినవి, బౌద్ధమతమునందలి గుహ్య మార్తులను వేర్కొనదగును. నమాజమున, వ్యజయానమున, హిందూమతానుయాయలచేత

అర్భామూర్తులుకాని సామాన్యవ్మిగహముల శిల్పమున ₹ిల్చి ఆదరింపబడిన నవనాథనం్యవదాయమున మైభున్మకియకు యందలి వనితనవు ్యవతిభకు న్వచ్చృందతయ తోడ్రైనది, నత్చురుషని సాధనలో ఒక _వముఖస్థానము కల్పింవబడినది. అద్దీ శిల్చములు భువనేశ్వర్‌, పూరి, కోణార్కములందు అత్య చతుర్విధవురుషార్థములలో ఒకటిగ కామమును వరిగణించిన ధిక నంఖ్యలో నేడు కననగుచున్నవి. భావ్యోదేకత, న్వైరవిహా హిందువులును, ఆ కాలమున, దానికి అనితర్యప్రాముఖ్యమును రము, తప్పొవ్పల నెరుగని జీవితానంద రనవిపాన, మానవ కల్పించిరి. అపుడు రూపొందిన నంన్కృతకావ్యములందేమి; మూర్తియందలి రమ్యత, ఐహికభోగా పేక ఇండు అల్లిబిల్లిగ అనంతరకాలమున వానిని అనునరించిన తక్కిన భారరీయ భాషా వెనగొని, ,పన్ఫుటముగ రూపుగొనినవి. ముఖ్యముగ పూరి, (వదింధములందేమి, రతిబంధవర్షన ఒక ముభ్యాంగముగ వరిణ కోణార్శములలోని మిధునచ్చితములు కొందరి విమర్శులకును మించినది. అందువలననే శిల్పమున ఒక (వబంధమును గురియైనవి, కాని ఒక కళాభిండమును అర్థము చేనికొనదలచు నిర్మంపదలచిన హైందవశిల్చియందును ఈ భావన (పాదల్య సహృదయుడు, ఆ కళాఖంగమును రూపొందబేనిన శిల్చి మును ఆర్జించి, కొన్ని శిల్బములందు, అందును ముఖ్యముగ హృదయమును, అతని వరినరములను, అతని నమకాలీనపు పూరి, కోణార్కములందు, మరధ్యభారతములోని ఖజురావో నంఘమునందలి విలువలను గురిడుకొనవలయునను మూల లోను వెలికుబికినది. ఆనాటి కావ్యములందలి శృంగార రనమును నియమమును ఆ విమర్శకులు గు ర్రింపకపోవుట ఒక కోచనీయ ఆస్వాడింపగలిగిన పండితలోకము కొట్టీ శీర్చములను నైతము మగు విషయము. అందువలన ఆ శిల్పములు రూవుగొనుఓకు హృదయన్పృశములని భావించియుండును. కారణమగు భావనను గురించి ఇట కొందిగ చర్చించుట ఇంతియే కాదు; ఆక్రీలతయనుదానికి దేశకాలాతీతమగు కొల నముచితము, బద్డను దేనిని నిర్ణయింవజొలము, ఈ నాడు, కొన్ని (ప్రాచీన

భారితీయశిల్బ్పమున _ అది జౌదముకానిండు, హిందు జాతులందేకాదు, నభ్యతయందు ఉచ్చతమ స్థాయికి చేరుకొని శలది కానిండు _ మిఢధునములను రూపొందించుట తొలుతటీ నటుల భావించు కొన్ని నంఘము లందలి న్తీవేషధారణలో, నుండియు ఆదరితమయినదనుట వివావాస్పదముకాని విష ఊర్థ్వ్యభాగము అనాద్భాదితమై ఉండుట చక్టని నం్యవదాయముగ

175

మఠరాజ్య యుగము భావించబడగ, కొన్ని నభ్యజాతుల వారలు అట్టివేషమును అనీ నిర్దేశంచుటక్షై నరళరేఖలను, కోణాకృతులను వనిగొనుటవలన లము, అనభ్యము అని నిరనీంచుట కననగుచున్నది. ఇట్టి రమ్మ్యతను చేకూర్చుటకు ఆశిల్చులు అప్పుడు కృషి చేసినటుం యెడ ఒక నిశ్చితమగు కొలబద్దను నిర్ణయించలేమనుట నువి కనృట్టును. తక్కిన అన్నివిధముల వ్మిగహములందు కన్నను దితము కావున కోజార్మమునను, తక్కినచోటులను కననగు ఆ కాలపు బౌద్ధశిల్పములందు ఈ లక్షణము విరివిగ కన్ఫష్టు మిథున శీల్చములను, వాని నిర్మాణకాలపు సాంఘిక పరినర చున్నది, ఆ బౌద్ధ శిల్పములలో శిల్బము లన్నియు ఓకేజక ముల దృష్టితో అర్థము చేనికొని వానికి రూవమొనగిన శిల్పుల “*చ్చితకారుని వలన రూపొందినటుల, ఆ శిల్పములు దొరకిన [వతిభకు. విలువను నిర్టేశంచుట మ్మాతమే నహృదయుల చోటున కన్పట్టు ఒక శాననమువలన విదితము. ఇచ్భట ధర్మము, “ఇితకార' అనునది “ిల్చి”కి వర్యాయపదముగా వినియ క్రమ జంతురూపముల శిల్బమున ఒరిస్సా శిల్పులు, ఈయుగమున ఆ శిల్చి పేరు థీ నతన అనియు, అతడు నకల శిల్చ్పవిద్యా సాగించిన కృషియ పేర్కొనదగినదియే. కోణార్కమున, కుళలుగనియు, ఆ కాననమువలన తెలియవచ్చుచున్నది, ఆశని అధిష్టానము చుట్టును, ఉల్బణమున రూపొందింవబడిన గజ నివానభళూమి మహోత్సవనగరము. ఆనగరము నేడు మహోణ మూర్తులు, [వమాణమున అల్పములే అయినను,రమ్యతమములు, అను పేరున వ్యవహృతము. ఆది జెజకభుకక్రిని పాలించిన ఇక బీవ్వపనూణమున అట రూపొందింవబడిన ఏనుగులును చందెల్లాల రాజ్యములోనిదే మహోబా, చందెల్లాలు [బాహ్మణ, కొన్నికలవు. వాని యందలి కళాదాతురిలోని లోవమును, వాని జైనమతములను రెండింటిని ఆదరించి, ఆయా మతములకు (వమాజరీతి మరుగుపరచుచున్నది. అచట వం్యడెండు చ్యక నంబంధించిన వానిని మొత్తము 85 ఆలయములను, ఖజురాహో ముల రాతిరథమును లాగుచున్నటుల మలచబడిన నజ్జితాశ్వము (చూ)లో నిర్మింవజేనిరి, అందు ఇరువది మ్యాతమే. ఇపుడు లందును, రూవ్వవమాణ రీతియు, వైఖరియు, ఆందలి లోవము సురవ్నిత స్ధితిలో కానవచ్చుచున్నవి, ఈ ఆలయముల కుడ్యమ లను వూరించగలుగు చున్నవి. ముక్రేశ్వర్‌ లోని నట్టబంధమున లందలి శిల్పములు అధిక వర్తులతను కలిగి కృడ్యముతో కననగు హరిణ్యశేణీ యందు నహజతయు, వనితనమును నిమిత్తము లేకుండ నిలిచియన్నటులకన్పట్టును. కానివ్యిగ మేళనమంది నవి. హముల ఉబ్బెత్తుల వివరణలో రేభా విభజనవలన రమ్యతను తిం మధ్య భారతము: ఉత్తరమున అలహాబాదు మొదలు సాధించుటకు ఇందు యత్నము జరుగుటవలన, ఒరిస్సా శిల్ప కొని దష్షిణమున వింధ్యములవరకును, పశ్చిమమున రాజస్తాన్‌, ములలోని మృదుత్వ స్పూర్తి ఇందు కన్పట్టదు. వ్మిగహమ గుజరాతుల నరిహద్దులు మొదలుగ తూర్చున బీహార్‌ ,ఒరిస్సాల లందు వయ్యారితనము ఒలికింంబేయటకై జరిగిన కృషికి వరకును వ్యావించిన ఈ విశాలం (ప్రాంతమున ఈ యుగమున ళలితముగ అవయవనంధులు కోణములుతేలి, మార్దవమును హిందూ, బౌద్ద, జైన శిల్చ కళాఖండములు ఎన్నియో రూపు కోల్పోయినటులుండును. బహుశః ఈ శిల్పములందు అనేక గొనినటుల తెలియవచ్చుచున్నను, అనంతర కాలమున మున్హి ములు, కోడార్కమునందువలెనే, రతిబంధ శీల్పములగటవలన ముల దండయా[తలవలన, ఆ శిల్పములలో అఆత్యధికభాగము అవయవముల మలచుటలో శిల్చి ఇట్టివిధానమును అవలంబించి ఆంతరించినవి, అటనట మారుమూల 1పాంతములందును, యుండును. ఈ వ్మిగహములందు, కోణార్కుమునందలి వానిని దండయ్యాతలకు లోనుగాక ముస్టిములకు వళములైన కొన్ని మించిన, శృంగారభావన, వ్యంగ్యముగ (వదర్శితము. 1పాంతములందును కనవచ్చు శిల్పముల ఆధారమువలన అచట వరమారరాజుల ఆదరణమున శిల్పములు ఎన్నియో ఆ కొలమున సాగిన శిల్చకళావికననమును గుర్రెరుగవలని రూపొంది, ఆందు అనేకములు నేడును కానవచ్చుచున్నను, యన్నది, వానిలో దేనియందును రనన్ఫూర్తి ఉన్నతస్థాయిని చేరుకొన నేడు మధ్యభారతమున, లభించు ఈ యుగపు శిల్పములలో లేకపోయినది. ఉన్నవానిలో ఆత్యు త్తమముగ పరిగణింవ వెజకభుక్తిని పాలించిన చందెల్లా రాజవంశీయలును, మాళ దగినది ధారానగరమున నరన్వతీ మందిరమున - (ప్రతిష్టిత వమును పాలించిన వరమారులును, మవోకోనలమును పాలించిన మగు నరన్వతీమూర్తి. ఈ కోవకు చెందినవానినే కొన్నింటిని పాహయలను తమతమ పాలనాకాలములందు శిల్చ్పకళను ఉజ్జయినిలోని మహాకాళాలయ (పాంగణమునను, ఇందూరులోను ఆదరించిన ఫలితముగ రూపొందిన కోళాఖండములు పేర్కొన కననగును, వృథుల [(వమాణమున రూపొందింపబడిన ఈ దగినవి. వివిధ కాలములలో వివిధ (వదేశములందు రూపు. వ్యిగహముల రూపరేఖ [ప్రాచీ న్యవదాయమునే అనుసరింలి గొనిన ఆ శిల్పములలో నం్యపదాయవు జగత తావు కల్పించు. నను ముఖములు భావరహితములు; అందులకు తోడుగ పాదమ కొనుటన్నష్టముగ కానవచ్చును. ప్రావీన నం్యవదాయమును లను భారవంతములుగ, వంవులెరుగని రీతిలో రూపొందిం కాదని, అందలి చై తన్యన్ఫూ ర్తీకి న్వ స్తిచెవ్చి ఆంగలంగిమముల చుటయు జరిగినది; అందలి ఆభూషణ సంవర, వ్మిగహమన 176

మెళిరాజష్య యగము

నమన్వయిత మగుటకు బదులుగ, అంవరికి తగినరీతిలో శతముగ, నూడ్మపమాణమున అట్టి శిల్చ్పములను రూపొందిం అమరినది. చుటక్రై వనివారలు తమ కౌళలమును వెచ్చించిరి, ఇట్టి వని

వది వదునాకండవ శలాద్దములతో, పైహయుల ఆదర తనము, ఆబూపర్వతము (చూ) వై కళ 1380లో ఇమున రూపొందిన శిల్పకళకు నిదర్శనములు జబల్‌పూరు తేజపాలునిచే నిర్మింపబడిన నేమినాథాలయమను జై నమందిర నమీపముననున్న భేరాఘాట్‌, నత్నా, దుథావా, రాణీపూర్‌, ముక (వన్నుటముగ కానవచ్చుచున్నది. తెల్లని చలువరాతిలో కీవా మొదలగు వానియందు కానవచ్చుచున్నవి, ఈ్యపాంతమున _ జిలుగుపనితనముతో శిల్పులు రూపొందించినవి ఆ శిల్బ్పములు. వనీించువారిలో ఆదిమవానుల నంభఖ్య అత్యధికము. అందు లలితమును, అత్యల్ప శిల్చబహుళమును అగు ఆ వనితనవు వరిన ఇచటి ?ఎృములందు ఆ ఆదిమవాసుల రూవరీతులును, మేలిమిలోని ఆతిమాతతయే ఆ శల్చ నముదాయమునకు భావనలును పాముఖ్యమును నంకరి.చుకొనినవి,. ఇచటి రమ్మతను చేకూర్చగలిగినదని ఆనందకుమారస్వామి వంటి శల్చములండు వేరొక లకణమును (పముఖమగ కానవచ్చు వండితులు థావించినను, ఈ అతిమ్మాతతలోను ఆత్యుక్తిలోను చన్నది ఒక వలకమీద వీర్తైనంత ఎక్కువ నంఖ్యలో మానవ నృజనశీలవు చైతన్యము, సాంచిలో దర్శనీయమగునట్టిది మార్తులను మలచుటలో అచటి?ల్పులు ఎక్కువ అభిరుచిని కానరాదనియు అందు కన్నట్టు రమ్యత ఆందలి వెలుగునీడల వెలువరచిరి. గాలిని పీల్చుకొనుటకు నైతము ఎడములేని అమరింపువలన మాతమే రూపొందినదనియు కొందరనెదరు. ఠీతిగ అందు శిల్పమూర్తలు గుంపుగ మఐంచబడుట సాధార గజరార, ఈ యుగమున, ?ల్చరీతిలో రాజస్టానుకు నన్ని ఇముగ కననగును, ఆ౨దు మావవమూక్తులకు తోడుగ అలం హితముగనే వర్తించినది అచటి శిల్పకళా కేందములలో కరణ ఏల్పములును వీలై నచోటురినెల్ల తావు కల్పించుకొనుటతో నిద్దపుర, మోథేరా, తరగ, గిర్‌నార్‌, శ్యతుంజయ, దభోయి, నమ్మర్దత భారవంతముగ ఎరిణమించి, దాధాజనరమగుటయు, యుంజువేద్‌ ముఖ్యముగ వేర్కొనదగినవి. రతృలితముగ ?ఇవ్పసంవిధానము కుఎటువడుటయు నహజము. పాంచాలము; నేటి పంజాబ్‌, పొమాచల్మ్‌వదేశములు

శీ రాఎస్టార్‌ ఈ యుగమునకు. చెందిన రాజస్థాన్‌ పాంచాల్యపాంతమునకు చెందినవిగ భావింపదగను. ఉత్తర శర్చిములు, ఆ _పాంతమున పలుచోటుల లభించుచున్నను భారతమున వినరివేసినటుల ఒక మూలనున్న ఈ _పాంతము అందు ముఖ్యముగ వసంతగర్‌, చం;దావతి, దేవంగనా, నైతము, భారత నంన్క్యృతి చర్వితలో వి?ష్ట పాతను నిరు పార్తా ఓనియా, దిల్వారా (ఆటా వర్వతము), హర్షగిరి హింపగలిగినది ఇచటి కళాక్రేందములలో చంబా, కాంగా, శిత్తోడ్‌, మందోర్‌ పేర్కొనదగినవి. కాలరీత్యా 10 వ శతాద్రి కులూ, కుమాప్‌ ముఖ్యముగ వేర్కొనదగినవి. చంబాలోని మెొనలుగ ఈ యుగాంతముదనుక ఆ ?ల్బముల పరిణామగతి (బ్రత్మూరు ఆలయపు దొారమయ ద్వారముఖతలమున కనవచ్చు వాని వరిశీలనవలన తెలియవీలగుచున్నది. వనంతగర్‌ వద్ద _చెక్కడపు వని గుప్త ఎల్పకితిని గురుతునకు తెచ్చుచున్నది. రమ్యక్రైలిలో అమర్శబడిన ఒక గవాడమునుండి తొంగిచూచు ఇది కీ క. ఏడవ శతాబ్దికి చెందినది కాదగునని పండితుల చన్నటుల రూపొందింవబడిన బద్ధ4రము, పనితనము?, ఒజు అభ్నిపానయము, తొమ్మిదవ ళతాల్ది [పాంచమునకు చెందినదని రావోలోని అట్టిముభములను. గుర్తునకుతచ్చును. ఓనియా.. భావింపదగ్గి మృసూర్‌ వట్టణమున కాననగు, ఒక వక్‌ యందలి ఎల్బములలో [పాచీన నఇవదాయపు అనునరణ శిలాలయపు ?ల్చ్పములలళో గుప్రకాలపు వర్తులతయు, కుది ఎక్కువగ కనన/ను. పదవ శతాబ్దమున రాజస్తాన్‌లోని కళా రికయ కనగచున్నవి. హిమాలయ హైదధూమిలో వనించు కేష్చదములలో ఎక్కువ పేర్మువతిస్టలను ఆర్జించినది చం్యదావతి ఆదిమవానులు చీవితమునెడల చూవించు ఆలవోకరీతియే నగరము అందలి శిల్బములండు విరివిగు కాననగు వర్తులత ఆచటి శిల్పములందలీ పనితనమునను, శిల్బమూర్తుల రూప నమకాలీన మధ్యభారత ల్చములతో వానికిగల నన్నిహితత్వ వై ఖరులందును (వతిఫలించినది. మను నూచించుచున్నది, అయినను వనితనపు విన్నాణము కాని, పదవ ళతాబ్దమున, కొన్ని వ్మిగహముల రచనలో అందు తక్కువగుటవలన వానిలో జడతయు ళారీరభంగిమా (పాబీననం్యవదాయమనకు ఎక్కువ ఆదరణ కల్పింపబడినది. మఖవై ఖరులందు ఉదాసీనతయ స్పస్థములు ఇందులకు హిమగిరివరగణాలలోని న్వయ౨_గ్రామమునందలి

రాజస్థాన్‌లో, వదమూగవ ళతాబ్ధమున, శిల్పమూర్తులుడు భగవతి విగహమును, నవోవద్దనున్న చంద శేఖరాలయము రృణంగత ఆదరితమగుటయు, అవయవములను రూపొందిం. పైనున్న $వ వ్యిగహములను లక్ష్యములుగ పేర్కొనదగును. చటలో కోజపురేఖలరు ప్రాముఖ్యము కలుగుటయు. నంఘటిల్లి ఈ వ్విగహములందు. గాంధార. శిల్పపభావము, వ న్తిముల నవి; ఆధాషణతయ, ఆలఐకరణయ శిల్పమున వలనినదాని వింజదుడతలండు, కానవచ్చుచున్నదిం కన్న మిన్నగ [ప్రాముఖ్యమును ఆర్జించినవి. ఇందులన్తై గుని ఇటుల ప్రాచీన నరపదాయమును లా శిల్పమున, పదవ 2 177

మతరాజ్య యుగము శలాబ్దిలో నెతము, అవలంబించిన ఈ (ప్రాంతముననే ధాతు అనంతరకాలమున, ఈ యగమున, కాశ్మీరము, పప్రాళ్య శిల్పము వేరుతీరుగ నడచినది. ఈ ధాతు (లోహ) శిల్బ్పముల భారతకీతి (వభావితమైనది. బెంగాల్‌నుండి కొన్ని ఆక్భా దిగువను శిల్చిపేరు మొదలగు వానిని తెలుపు వివరములు మూర్తులు కాశ్మీరమునకు, ఆ కాలమున కొనిరాబకినట్సు ఉండుటవలన, ఆందలీి లివిరూపమునుబట్టి వాని నిర్మాణ కొల నిదర్శనములు కలవు కొని వానిని అనుశరించుచు కాక్మీరమన మును గుర్తింప వీలుకలిగినది. ఇటుల ఎనిమిదవ ళతాబ్దమున రూపొందింపబడిన కొన్ని మూర్తులలో | పాచ్యభారతరీతిలోన్స గుస్ధు ఆను వనివానిచేత రూపొందింపబడిన ని నిర్ధారితమైన లక్షణములు ఉన్నను జడతయు, మొరటు వనితనమను ఒక ధాతు వ్విగహమున, వర్తలతకు బదులగి కృిళాంగతకును, ఆందు తావు కల్పించుకొనినవి. అయినను అచ్చముగ పాళ్య అవయవముల విళదీకరణకు కోణపురేఖలవాడుకకును ఆదరము భారతరీతికి చెందినవిగ భావింపదగు రమ్యమూర్తులును కొన్ని కలిగినటుల న్పష్టమగుచున్న ది. అందువలన ప్రా చీన న్య్యవ అటనట (వతిభావంతులగు శిల్చుల కృవిమూలమున రూపొం్తి దాయమునకు బదులుగ మధ్యయగవు కోణరేభా నర్వవదాయ నవి అట్టివానిలో ముఖ్యముగ పేర్కొనదగినది శ క్రిద్వయ మి మును తొలుతగ వాడుకకు తెచ్చినది పాంచాల (ప్రాంతమేయని _ వేస్టితుడగు వద్మప్రాణివ్యిగహము, ఆ వ్మిగహవు దిగవనున్న నిరారితముం శాననమువలన, కాళశ్మీరము నేలిన దిద్దారాణ పరిపాలన కా9 “దాశ్కిరము, నేపాల్‌, తివెత్తుః నేడు రాజకీయ రీత్యా మున (కి, ఈ 980 _ 1008) అది నిర్మితమైనటుల తెలిద కొళ్ళీరము మ్యాతమే భారతదేశమున ఆంతర్భాగమైనను మత వచ్చుచున్నది. రాజ్య యుగమున కాశ్మీరమును, నేపాల్‌, తిఎత్తులును భారత ఈ కాలముననే పాంచాల, రాజస్థాన్‌ రీతులచేతగూడ కాళ్ళీక సాంన్కృతిక మండలమున చేరియుండి ఆ కాలమున పాంచాల, శిల్పము (పభావితమైనటుల ఆవంతిపురములోని కాన్ని హిందూ [1పాచ్య భారతరీతులచే కౌంతవరరు ?ల్బమున (పభావితము శిల్పములు రుజువుచేయచున్నవి ఆ శిల్పమూర్తులందలి కురి లైనవని చెక్పదగును. ఇందు కాశ్మీరము, (ప్రాచీనయుగమున _మట్టపు రూపమున, వైఖరిలో కన్సట్టు జడతా, భారగరిమం గాంధార భారతరీతులచే పథావితమై ఒక వి?ష్టతను ఆర్జించి యందు వనివాని వనితనమున ఏదియో ఆంధానునరణమ్మాళపే యుండెననుట వేరౌకచోట తెలుపవిడినది ఆ _పాచీనయుగపు కన్పట్టుచున్నది. వి?ష్ట స్య్వపదాయమునకు మెరుగులు వెట్టురీతిగ ?లా దారు నేపాలన 8౪వ శలాన్టిమొదలుగ తదనంతరపు నాన్ధుతాక్డి మృత్రికలందేగాక నువర్ణ; రజతములంమను, లలితాదిత్య ముక్తా ములలో రూపొందిన శిలాశిల్పములు చాల అరుదుగ మాళతపే వీడుడు శిల్బములను, ఈ యుగవు తొలిభాగమున అత్యంతరమ్య కనవచ్చుచున్న వి, అటుల అరుదుగ కన్సట్టునవియు (పాళి రీతిలో నిర్మింపజే నెనని, కాశ్మీర రాజవంశచర్శితను బెలివిన క్ల భారత శల్పములకు అఆనుకరణములుగ మ్మాతమే లెక్కింవదగి ణుడు (చూ; నం, 1 పు, 878) తన గంథమున ఎన్నియో నవి. శిల్చదృష్టిలో, నేపాలున, ముఖ్యముగ పరి గణింవదగీ రీతుల (పళంనించెను, కాని ఆ శిృ్చములు ఇపుడు కనరావు, నవి అచటి ధాతుశిల్పములు. సాధారణముగ ఇవి రాగిలోనో, వానిని విధ్వంనము చేనినవారు మునిములుకారు ; మున్లిములు ఇత్తడిలోనో, లేదా వేరొక ధాతు మి[ములోనో రూపొందిం కాశ్మీరమున కాలిడుటకు రెండు శలాబ్ధములకు పూర్వమున ఆ బడెడివి, వీనిలో వనితనవు 'వతిళభయు, రమ్యతయు ఉల్రిమ [పాంతమును పాలించిన హర్షుడనురాజు, నువర్ద్య రజకములకు ,శేజికి చెందినవి. శైలిరీత్యా ఇవి [పాచ్యభారతవు పాలరాః ఆనించి కాటోలును, కాశ్మీరమునందలి అమూల్యవిగహములను వంశీయుల కాలపు శిల్పకై లికి చెందినటుల సున్నష్టము-ాని, ఎన్నింటినో ధ్వంనముచే నెను. “తురుష్కుడని భావింవదగు 18, 14వ శలాబ్ధములలో తిబెత్తునందు వలెనే నేపాలునను హర్షుడు, వ్విగహ విధ్వంనన కార్యకపషిమును న్యకమముగ వ్మిగవోరాధనలో లెక్కకు మిరిన సంప్రదాయములు రూవుగొని, నిర్వహించుటకు “దేవోత్ళాటన నాయక అను ఉద్యోగపదవినే వానికొరక్షై మూర్తికల్చ్బన విశేషపరివర్రనను పొందినపుడు, నృజించి, అందు ఆ పనికి తగిన నమధ్థిని నియమించెను” ఈ ధాతుశిల్పము ఆ అవనరముల పరిపూర్తికై ఆశంభ్యాన్‌ అని కృల్లణుడు నుడివెను. ముగ మూర్తురను, రచింవవలనివచ్చెను. అంతటితో శిల్బమన కాశ్ళీరమున హర్వన్‌ అకు (_వదేశమన, కొలదికాలము నృజనళక్తి నన్నగిల్లి, అచ్చునపోసినటుల మూర్తులు రూపొంకి టకీందట సాగించిన (తవ్వకముల వలన, ఆచట కొన్ని నవి. తిబెత్తునందును ధాతుశిల్బమే ఎక్టువ పరిగణనకు రాగళీగి మృత్ళలకములు వెలువడినవి. ఇవి వివిధకాలములకు చెంది నది. అయినను, ఈ ధాతుశిల్పమూర్తులు,.. తిబెత్తునలభించ్‌ నవియే యైనను, వీనిలో వెక్కింట కననగు శిల్పములందు, చున్నను, నేపాలుననుండియే ఆవి అచటికి కొనిపోబడియంతు శామియాన్‌లోని భారత _ [గీకు మిళశైలి (వన్ఫుటముగ ననియ, ఒకవేళ తివెత్తున నిర్మింంబడినవి అందు కొన్ని కనవచ్చుచున్న దె, ఉన్నను వానికి రూపొఎంగినవారు నేపాల్‌ శిల్పులేకావచ్చుననియ 178

మతరాజ్య యగము

ఆ శిల్చములను వరిశీధించినవండితులలో కొందరుతలచిరి. అది మున చక్కగ భఫలవంతము కాగలిగినది. &ఉ త్తరభారతపు కుదిరి +టలున్నను నేపాల్‌శల్పముల స్థాయిని అవి అందకొనజాలక కతో దవ్షిణధారవవు లాలీత్యము ఇందు మేళవించి, విశృంఖల పోయినవని వలువురి అభ్మిపాయము. రమ్యత ఎటులున్నను కితిలో చైతన్యస్పూ ర్తితో వెల్లివిరిసినవి. ఇందలి మహిషానుర రాతుశిల్పవు పనితనము, (పాచ్యభారకాదులలో నామావశిష్ట మరగ్దని, క్తై లానమును వైకెత్తిన రావణుడు, నటరాజ శివమూల్ని మైన కాలమున నైవము, తిచెత్తున అతిదీర్హకాలము, చెక్కుచెద భారత శిల్పవు వరాక్శాను (ప్రావింపగలిగినవని చెవ్పనగును, కకకొనసాగి, మూ ర్రికల్పనకు తోడువడినదనుట నిర్వివాదాం ఎలిఫెంటా గుహాలయములోని మూర్తులు (పవంచభ్యాతిని శమ. పామాలయపు ఊర్థ్వ్యభాగమున, ఆ వర్వతశిఖరముల ఆర్టించినవి. థారతశిల్చి యుగయుగములనుండి తానుసాగించిన పపవున నెలకొనుటవ౨న, ఆ దేశము మతేతరుల దండ తపన్స్నునకు ఫలమును ఇందు పొందగరిగినని చెవ్ప్చవచ్చును. దూతల వారి! గురిగాకుండుట ఇందులకు ముఖ్యకారణము, శిల్పమునకు రమ్యతను చేహర్చు [ప్రామాణిక నిష్పత్తి, చేతనత,

దక్యన్‌ : ఈ యుగమున, పూర్వభాగమున, దక్కను కుదిరిక, ఇందు పరమావధిని ఆందుకొవినవి. ఇచటి శిల్పము నందలి వట్టడకల్‌, ఎల్లోరా, బౌరంగబాదు ఎలిఫెంటాలలో: లన్నింట సంభమాశ్చర్శముల గొలుపునడి తిమూర్తి విగ భారత శిల్చము ఆమ్యవృస్థాయిని ఆందుకానగలిగినది, వడవ హము కొందరు దీనినే శివమహాదేవ వ్మిగహమని పేర్కొనిరి* రార్టీకి చెందినవిగ భావింపదగు, ఎల్లోరా 3ల్చముణు-రావన్‌- _ ఎలిఫెటాగుహయందలి ఉత్తర ద్వారమునకు ఎదురుగనున్న కకొయ్‌,. దశావతార, రామేశ్వర, ధూమర్‌లేనా గహా ఈ మహామూర్తి తమన్సును. లీల్చుకొని వెలికి వచ్చుచున్న శలృములు- బాదామియందలి శిల్ప నం్యపవాయమును పుణికి దివ్యమూర్తిగ [దష్షలకు గోచరించును ఆ గుహాలయమునందలి వచ్చుకొని, అఎదులకు రాణింవును ఆదనముగ చేర్చగలిగినవి. తక్కిన ఉల్బణ శిల్పవలకములందు శివలీలా కథనము కాన ఇాదామియందలి శిల్పములలోని మూర్తులందుకన్న, ఈ మూర్తు నగును. లలో కండరముల కూర్చు, భంగిమముల తీకులలో యవన్బు (పాచీన భారతీయ ఆధ్యాత్మిక భావనను ఉదా త్తతరీతిలో ఓత మిన్నగ కననగును. ఇందులకు తోడుగ, ?ల్సి, గుహల వెలువరిచుటయందు సారనాథ్‌లోని రర్మచ్శక_వవర్తనతో, లోనీ రాతిని మలచుటలో కాంతిపొతమును, అవనరమైనంత అన్నివిధముల సాటివచ్చునది ఎలి ఫెంటాలోని (తిమూర్తి దనుక, వినియోగించుకొనుటలో బాతుర్యమును చూవి, వెలుగు. వ్యిగహము ఇక ఆ తరువాతి కాలమున అఆ భావనకు (వతీక నీకల మార్పుల వలన, చైతన్యమును, నహజతయు మూర్తు ముగ వ్యవవారిం ఎగలిగినది దణ భారత శిల్పులు రూపొం లందు చక్కగ ద్యోతక మగునటుల చేయగలిగెను దించిన కాంన్య నటరాజ విగహము.

బెరంగదాదు (చూ) గహలలో. నైతమ. ఇట్టి వనితన ఎనిమిదవ ళతాల్ది ఉత్రరార్థము మొదలుగ దక్కనున శిల్చ మనే భారత 9ల్చి, ఎక్కువ విన్నాణముతో (పదర్శించెను, కళ, ఏ కారణము వలననోకాని, ముందంజ వేయలేక పోయి రాతిని మలచుటలో నిమ్నతా, బొన్నత్యముల ఆమరింపున, నది, రాజదరజ యుండియు, ఆ కళ ఆ కాలమున వురో కాంతిపాతపు వినియోగము ఇందు బాల విశదముగ కననగు గతిని సాధించలేక, న్యపదాయపు అంధానుసరణ మూలమున చన్నది. జడత్వమునకు లోన్రైనది. వశ్చిమ చాపక్య (ప్రభువుల ఆదరణ

ఎనిమిదవ శతాబ్ది మధ్యకాలమున, వట్టడకల్‌లోని ఆల వలనను, హొయనలుల [ప్రావకము వలనను; కాకతీయుల యమలందు రూపుగొనిన ఉల్చణ శిల్పములు, దక్షిణ భారతము పోవణళకోను ఆ నాడు రూపముగొనిన శిల్పములందు అన్నింట నందలి మామల్దపుర, కాంచీపుర ?ల్పముల శం్య్యవదాయము నకు ఈ జగత నృష్టముగ కననగుచున్నది. హాలేబిడునందలి పోయ బుణపడి యున్నటుల వాని తీరుతెన్నుల వలన నువిదితము. నలేశ్వరాలయము, హైల౨'పేటలోను రామప ఆలయము మొద వానిని నిర్మించిన శిల్పులు ఎల్లోరా నంవదాయమును, దక్షిణ లగు వానిలోని జిలుగు పనితనము;, ఆలంకరణ వైచిత్యము కారతపు నంపదాయముతో మేళనము చేయుటకు ఇందు (పశళంననీయములే; కాని ఆ శల్పములందు నృజనశీంత చాల యత్నము చేయట కననగు చున్నదిః కాని ఆ యత్నమున తక్కువ. వారు కృత కృత్యతను, ఆశించినంతగ, ఆర్టించినటుల కన్న దకీణ భారతబుి ; ఆమరావతి మొదలగు చోటులందు స్టేదు. దక్షిణ భారత శిల్పము లందలి కృశాంగతయు, లాలి ,పారీనయుగమున ఆదరితమగు ఆంధ నం్యవదాయమును తశ్యమును ఇందు పొందుపడుటయేగాక, వానికి ఉవాత్తతయు. (గపొంచి దానికి మెరుగులు దిద్దటకు, ఈ యుగపు దక్షిణ జతవడుట ఇందుకాననగును. భారత శిల్పము కృషిచేనినది. మామల్లపురములోని శిల్పములు

వట్టడకల్‌లో ఆరంభితమైన, ఈ జౌ త్తరాహం-దా వీ ణాత్యశిల్ప ఇందలి [వ్రపథమ దళకు చెందినవి. ఆచటి పర్వతశిలయందు నంృపదాయ నమ్మేళన కృషి ఎల్లోరాలోని తై లాననాథాలయ నహజముగనుండు నెరియలగు, వంకలను నైతము చక్కగ

179

మతరాజ్య యుగము వనిగాని, రమ్యతను ఆచట ?ర్చి నృజింపగలిగెను, ఇందులకు అఆఖిరుచులను అనునరించి, కొలదిమార్చు, కూర్చు, చేర్చులకో చక్కని నిదర్శనము ఆచటి గంగావతరణ శిల్పము, కొందరు వర్టిల్భగలిగినది, కాలవివర్శ్మయ ఫలితముగ, అచటి విన్త్మశ దీనినే కిరాతార్డనీయ కథను చ్మికించు దానినిగ తలంచిరిం ?ల్బనంవడలో ఆఅత్యధికభాగము ఆంతరించినను, థ్రీలఐకలోః ఇది ఎటులున్నను, అందలి నదీ ?ల్పమున (నవంతీ పొలొన్నారువ యందలి కాంస్య వృిగహముళును, ఇావాలో చైతన్యము [వస్ఫుటము; అందలి కాపని భగీరధుడు కానిండు, లారా _ జొంగాంగ్‌ నందలి హిందూ దేవాలంయమలంద అర్జునుడు కానిండు, అచంచల దీక్షయు, భక్తియ, ఆతని బొరొబుదూర్‌(చూ)లోని మహ తమబౌద్ధమందిర మున కననగ్న యందు రూపుగొనినవి, వరదమ్ముదతో అట ,_పత్యతృమైన ఏల్పములును, కాంటబోడియాయందు అంకారవాట్‌ (చ్రులో శివునిమూర్తియంద్లు జౌన్నత్యము, దివ్యత్వము, భదక్తవత్సలత ఈనాడు నైతము ఏల్పకళావిడులకు నివష్వెరగాలుప్పచున్న న్న రాసిగొనినవి, ఇక తక్కిన శిలాభాగమున రూవితములగు, మూర్తులును, ఆ విసృత భారతీయ?ల్పరళా నంపత్రిఫనత్రన్న దేవ, మానవ, జంతుగణములందు తపోవన సహజమగు సాత్త్వి స్థాలీపులాక న్యాయమున విదితము చేయచున్నవి కత నువిదితము, చీనీయటప్రాంతము ఈ యగమున తొలుతటి నాగ మా మల్లపుర?ల్పమే, దశ్షీణభారతమున తరువాతి కాలమున శతాద్దములందును టాంగ్‌ రాజవంళవు ఆదరణమున, [ల్ని నైతము, చోళరాజుల (కీ. ౪. 850-1100)వలనను, పాండ్య కళయ, తొలుతటి ,సలివత్తిని కోల్పోవర. వర్ణిల్లగలిగిన రాజుల (కీ థు 1100-1800) చేతను పరిపోషితమై రాణించి అయినను అందు తొలుతటి నూకు నంవతృరములు మ్మాతకే నది. చోళరాజుల పోషణను పొందిన శిల్ప కళా కేందము శిల్పకళా చార్మితకుల దృష్టిలో అత్మిపముఖము ఆ కాలమున లలో గంగై కొండపురం, తంజావూరు, శ్రీనివాననల్టూర్‌ (ప్రముఖ చీరాలో వెబువడిన +ల్చ్పములు నంఖ్యలోనేగార, (వమాణమష ములు, పాండ్యుల ఆదరణను పొందినవానిలో థ్రీరంగము, నను, ఉదా తతయ-దునను 'పేరొందినవి [కిస్తుళకారంళకాం చిదంబరము, తిరువన్నామలై, కుంభకోణము వేర్కొనదగి మననుండియు, చీనీయ శిల్పమువై పభావమును నెరవీన నవి (విజయనగర రాజవంశములలో తొలుతటి రెండును భారతీయ ?ల్చనంవదాయముతోపాటుగ, టాంగ్‌ రాజవంళవు ఈ యుగమునకే చెందినను, వారి ఆదరణపొందిన ?ల్చ రచ పరిపాలనారంభకాలము మొదలుగు పారసీక శిల్పనంవదాయ నలు రాటోవు అధ్యాయమున చర్చింపబడగలవు), మును చీవాయందు కొంతవరకు ఆదరితమైనది. ఆండువలన వదవ, పదునొకండవ శతాద్థాములకు వెందిన చోళల్బము భారత, పారసీక ల్చ్పముల మేళనము టాంగ్‌ ఎల్బములంప లందు వనితనపు రమ్మతయు, బీవరళయు చక్కగ జతరకుదిరి కాననగుచున్నది, అవ్నామూర్తులుూని కొన్ని అల్పవి గహమరి నవి తంజావూరులోని రాజేశ్వరాలయమునందలి శిల్పములు, నిర్మాణమునను, మూర్తుల అలంకరణరీతిలోను పారనీక&ీ ఈ విషయమున, ముఖ్యముగ (పన క్రిందగినవి. నృష్టముగ కినవచ్చును. దక్షిణ భారత శిల్పమునకు, శిలామూప్తలకన్నను, ఎక్కువ టాంగ్‌ రాజవంళవు ల్బములలో, | వథమదళరు. చెందినవి పేరు వతిక్టలను ఆర్జించినవి ఈ యుగమున అచట రూపొం షెన్సీ రాష్ట్రమున కనబడుచున్నవి. వీనియందలి ఒక ఒక దిన కాంన్య వి్మిగవాములు, ఈ వ్మిగహముల నిర్మాణమున, విగహము అచటి కళావరిణతికి చక్కని నిదర్శనము వద్యా భారతీయ శిల్పశాస్త్రములందు [వళంనితమగు మరూచ్చిష్ట ననమున ఉన్నటుల బుద్ధమూర్తి ఇందు రూపుగొనినవి. ఈ విధానము (చూ) అవలంబింవబడినది. ఇట్టి కాంన్య వ్మిగహము వ్మిగహమునకు భూమికగ వెనుకవైవున ఒక జ్వాలా? లలో అంతర్జాతీయ [వళ న్హిని ఆర్జించినవి నటరాజ వ్నిగహ మండితపరివేషము రూపొందింవబడినది. భుజ, పాదములను ములు, అట్టి విగహములలో విశష్టతమముగ నహృదయులవే ఆవరించిన వస్త్రవు వింజమడతల ఏర్చాటునందలి పనితనవు లెక్కింవబిడినది తిరువలంగాడులోని నటరాజమూరి , (వ్రస్తుత రమ్యత _వహంననీయము కారునలుపురాతిలో రూపొందిన € మున ఇది మదరానులోని మ్యూజయమునప్రదర్శితము. చతుర్భు విగ్రహము దూరముననుండి చూచువారికి లోహమున పోతపోయ జములతో తాండవ భంగిమలో, రూపొందిన ఆ దివ్యమూర్తి బడినటుల (భాంతిని కల్లించును, నృష్టికి మూలకందమగు వైతన్యమునకు [వన్సుట [వతీకముగ ఆ కాలముననే వెన్బీరాష్ట్రమున నిర్మితములై న, జోధినశ్త! రాణించి ఎల్పిదేశముల నహృదయలను ఆకర్షింం గలుగు. విగహములలో వెక్కునేడు లీనాలోను, అశ్చటచ్చట కొన్ని చున్నది. (చూ: దక్షిణ భారత కాంన్య విగహములు) పాణ్బత్యదేశములందలి మ్యూజియములందును కననగుళున్నవి ఇటుల భారతదేశమున వివిధభాగములందు, వివిధరీతుల వీనియందు భారతీయ బౌద్ధశిల్పపు 1పభావము అత్యరికము వికనించిన భారతశిల్పము, ఈ యుగముననే విశాలభారత ఇట్టి వ్విగహముల నిక్మాణమున శిల్పులు ఒక (పత్యేకవిధాన మున, వివిధదేశములకు వయనించి, ఆచటి స్థానికవరిస్థితులను, మును అవలంబించినటుల కన్నట్టును. స్థానక భంగిమలోనుండు 180

మతరాజ్య యుగము

ఈ వ్విగహములందు ఒకకాలు కొలదిగ కుంచితమై ఉండు ఆవలనునిది, న్వచ్చందకీతిని ఆవలంధించియన్నటుల కొన నటుల మలచబడుటవలన, విగహము దాదాపుగ తిధంగ నగుచున్నది. ఇద్దివానియందును, ద్వారపాలక మూర్తులలోను, మగ ఉన్నటుల కన్పట్టును. కొన్ని భిక్షుక వ్విగహములలోను, జంతు విగహములందును,

టాంగ్‌ రాజవంశకాలమున హోనాన్‌రాష్ట్రమునందలి లుంగ్‌ చీసీయత ఎక్కువగ ద్యోతకమగుట గమనీయము ఇట్టివానిలో మెన్‌ గహాలయములందును ?ల్చకళాఖండములు విరివిగ దాపు (వముఖమైనది ఒక భికుక వ్యిగహము నమస్కార మ్యుదలో, గొనినవి కాని తదనంతరకాలమ.న దు-డగుల దుళ్నర్యల ఉర్ధ్వముభియై పార్శభంగిమలో నిలిచియన్న ఆ ముండిత ఛలితముగ్క అందు ఉఊత్ర్తమములసశవి ఖఎడితములైనవి. మస్తకభిమక విగహమున, భ_క్రిభావనయు, న్వచ్చందమగు అండులన, అచటి శిల్చ్పకకావికననముకు గహిందుటకు అవ శిల్చకళశయ చక్కగ జతకుదిరినవి. కాళము లేకున్నను, అచటి శిల్చ్పములలో ఒకటియగస ఒక టాంగ్‌ రాజవంళశపు వరిపాలనాకాలపు చివరిదళలోను, తద లోరిన త్త్వ్వవ్నిగవాము, ఒక సంపస్ననివలన న్వగృహమున నంతరమున నుంగ్‌, మంగోల్‌, మింగ్‌ రాజవంగముల రక్షితమై నేడును కనట్టుటవలన, కొంతపకకు అవటి ?ఎబ్పల కాలమునను, శిల్పము, ఏదియో ఒక తీరున చీనాలో మని వనితనమును _గహించుటకు వీలు కలిగినది, చెన్సీలోని టోధి యున్నను దానియందు నృజనకీలత (కమకమముగ నన్న నత్వమూర్తులవలెనే (తిభంగమునమున్న ఈ మూక్ర్తిమందు, గిల్లీనది. అమినను, 1ప్త 1న శతాబ్ధములలో కొందరు శిల్పులు రావణ్యమును, లాలిత్యమును, షెన్సీలోన వానియందుకన్నను, దారువున సాగించిన కృషియందు మృాతము ఆకళ మరల ఎక్కువగ దర్శనీయముళు ఇక ్లలుంగ్‌ మెన్‌ గుహలలోగాక, కొంతకాలము రాజిల్లగలిగినది ఈ కాలవు దారు శిల్పములలో వాని వెలుపల ఉన్నతధూమివై, స్థానకభంగిమలో రూపొందింప. వెక్కు టోధినత్త్వ్య వ్యిగవములు వానిలో క్వన్‌యిన్‌ బడిన ఉరుతర. విగహము, నేడు శిథిలావస్థలో ఉన్నగు, (కారుణ్యమూలి) జోధినత్తుని మూర్తులు, స్థానక ములుకానిండు అనాటి శిల్బాచార్యుని భాపనాళక్తిని విదితము చేయచున్నది ఉపవిష్టకములు కానిండు, ఆత్యంత రమ్మములని పేరాందినవి. అది వైరోచన బుద్ధుని మూర్తిల్పము, ఇరువురు బోధినత్తు ఇవి పురుష వ్మిగహముళేయైనను, వీనియందు శ్రీ నహజమగు ఇను, ఇిరువుప భిదుకులును ఆతని ఉభయపార్శ్వముల చేరి లాలిత్యమునకును, సౌొందర్యభావనకును, ఎక్కువ పాముఖ్యము యన్నటుల దూపొందింపబడిన, ఆ ?ల్బమన పార్శ్వవ్శిగహ కల్పింపబడినది, మలు మ్మ్నాతము, కళాదృష్షిలో, అంతగ పరిగణనీయములు చీనీయ శిల్పము శిలా, దారువులందేగాక కాంన్యమునను కాకపోయినను ముఖ్యవ్నిగహమునందలి జీవరళమ్మాతము, ఇనుమునను చక్కని వరిణకిని పొందినది అయినను ఆ ధాతు కాలమును ధిక్కరించి, నేటికిని ద్యోతకము కొగల్గు మున్నది శిల్పములలో చాలకొలదిగ మ్మాతమే నేడు ఉపలబ్దములు. అవి

టాంగ్‌కాలమున నైతము, టీన్‌లుంగ షాన్‌ గుహాలలో,ో యును శిల్ప దృష్షిలో ఆఎతగ వరిగణనీయములు కావు కాని హర్వురాజవుళముల కాలమున జరిగినరీకిగనే, ఏల్చ్బకళ, చీనానుండి ఇట్టి ధాతుశిల్పమును (గహించిన జపానీయలు వెప్టమూర్తులలో ఆవిష్క్యృతిని పొందినది. అచటి ఆరవ గుహ మ్యాత్రము ఆ )ల్చకళప (వొఢిమను నంతరింవగలిగిరి. లోని శిల్పము టాంగ్‌ కాలమునకు చెందినిదియే ఇరువ్వైవుల బోధి చీనీయ మళనంన్కృృతులతో గూడ, వానియందలి ఆంత నత్తులతో బుద్ధదేవుడు వద్మాసనమున ఉవవిమ్షుడై ఉన్నటుల ర్భాగముగ, చీనీయ ఏబ్బమును ,క్రీళ. 7వ కతాబ్దిలో జపాను మలచబడిన ఆ ల్పమున అత్యధికభాగము నష్టమైనది అవ నకు వయనించినది యశథార్థమే అమునను, అది జపానున, శష్టైయన్న బోధిసత్త విగహము, కొంతవరకు, ఆ శిల్పపు జపానీయుల (వతిభవలన, ఒక నవ్య రూపమును పొందినది. రమజేయతను న్ఫురింవజేయగలుగుచున్నది. అచటి 28వ అచటి వకృతి పరిస్థితుల వలన, దారుశిల్పమును, ధాతు నవహలోని బుద్ధవ్విగవమున టాంగ్‌కాలపు ఏల్చి తన వఎధను.. శిల్పమను, వొంపవరకు దంతశిల్పమును, అచట ఆదరింప చక్కగ పదర్శించెనని చెప్పవచ్చును. లలిలాననమున బడినవి దారుశిల్పములలో. చార్మితక భ్యాతిని ఆర్డించినవాడు (అనగా ఒక పాదమును వీరముపెనుంచి, రెండవదానిని దిగు జింగ్‌రో. నిక్కొ నగరమునందలి ఇయేయను ఆలయములోని వకు |వేలాడవైచి, పీరమువై కూర్చొని) ఉన్నటుల రూవింం గజమూర్తులును నుప్త మార్దాల మూర్తులును ఆ శిల్చాచార్యుని బకీన ఆ వ్మిగహమునందలి అవయవముల కుదిరికయ కారుణ్య రృష్నిఫరితములే క్యోటో నగరమునందలి నిష్షి - హోంగ్వున్‌ మొలికించు మభఖధంగిమయు, వత్రధారణమున వింజమడతల ఆలయపు లోరణ ద్వారపు ఫలకములవై కన్పట్టు అభ్యాయికా అమరింపును కడురమ్యములు. శిల్పములు ఆ మహాశిల్పి రూపొందించినవే. జపొనున విరివిగ

టాంగ్‌ కాలముననే కొన్ని [ప్రాంతములందు. బోఢినత్త్య లభించు లక్కను కొయ్యవై జతపరచి శిల్పమునకు రమ్మతను విగహముల నిర్మాణమున, శిల్నులు నం్యవదాయమును మెల్లగ చేకూర్చుటలో జపానీయశిల్చులు, వేరెచటను కనరాని, స్తాంకే

101

మతరాజ్య యుగము తిర (వజ్జను వెరివరచిరి, భౌతికరూవముల యెడ వారంతగ (శద్ద వహించినటుల కన్న జపానీయల. దంత శిల్పమునకు, ఉత్తమ లక్ష్యముగ, ట్టదు, శరీర చితణమున ఏవిధమగు తాళమాన పద్ధతినిగ్యా పేర్కొనదగినది. *నెట్సూశే' ఆని జపానీయలు వ్యవహరించు చ్విశణరీతిలో దృష్టి (ష్వకమగతినిగాని వారు లెక్కగొనళేక నడికట్టుబిళ్ల. ఒక ఘన అంగుళమునకు మించని ఆ దంతపు నుట వారి చితములు వికదము చేయుచున్నవి _పాచీనయ॥ బిళ్లవై వనివాని నేర్చు (వకటితమగునట్టి జిలగువనితనముతో, చ్చితములందు కానవవ్వ్నెడి (పాదేశిక చితఐకు వాకు స్వస్తి వెవ్చి ఉల్బణ రీతిలో దేవదానవ మూర్తులేగాక, [పకృతి దృశ్యము అందులకు బదులుగ చితమూప్తలకు నేపథ్యభూమికగ వ్యవ లును చక్కగ చెక్కబడెడివి, రించుట కై నువర్జ్ణరంజితమగు ఒక పరిచేషమును నిర్మించట ధాతు శిల్పమున జపానీయ ?బ్బుల [పతిభ, మహోదాత్త యండు ఆనక్షి వహించిరి. ఇండువలన ఆ మూర్తుఎ దేశకాలా రీతిలో ముందునకు సాగినది. అట్టి శిల్పములలో, కాలరీత్యా తీతములుగ నంభావింపఒడగలవని వారు తలంచియుందక మ్మాతమే గాక శిల్పదృష్టిలో నైకము, తొలుతటిదిగ భావిం ఇక మూర్తల వస్త్రధారణ తీకునను, వింజ మడతల అవ బడునది హొరియజి నగరముశందలి లిమూర్తి వ్యిగహము. రింపునను, నర్యపదాయపు వెరి ఆనుకరణ మ్యాతమే, జర ఉభయ పార్వములందున బోధినత్వులు చేరియండ, వికనిత రీతిలో, కనవచ్చుతున్నది మూప్తల చిితణలో నిడివిమీరిన వద్మమున ఆసీనుడై యన్న బుద్ధదేవుని కాంన్య వ్యిగవామది. కృళాంగత ఎల్లెడల ఆభిమానింవబడుట వలన, ఆ విగ్రహ భారతీయభావనయ, చీనీయ శిల్భవరిజ్ఞానమును ఆల్బముగ ములు గాలికి ఎగిరిపోవునటులుండగ, వస్త్రముల భారమ గ్రీకుశిల్పపు దాయలును ఇందు ఇంపుగొలువురీతితో మేళవింంన మ్మాతమే వానికి నిలుకడను పొందువకచి నటుల కన్పట్టన వని విజ్ఞుల అభ్మిపాయము (వపంచము నందలి అత్యుత్తమ చ్మితములన్నియు, ఇండు అభిముఖరీతిలోనే రూపొందుట శిల్బకళాఖండములలో ఇది ఒకటిగ కొందరు వండితులచే ఇందలి ఒక పత్యేకలక్షణము. ఇందు దృష్టి (పృకమ గకి లెక్కి ంవబడినది నరియగు రీతిలో పొందుపడుట ఎచటను కన్పట్టదు ఒకే ఒక ధ్యాన బుద్ధుని రూపమును, ఉదాత్త్మ్యపమాణమున, కాంన్య చ్నితవు నంవిధానమున మూర్తులు, కొన్ని కనుమట్టమనన, మున పొందుపరచుటకు జ9వీన కృషెఫలితమే నారానగర కొన్ని అందులకు ఎనువను, కొన్ని ఆందులకు దిగువను (దష మందలి దైబుత్సు (మహాబుద్ధ) మూర్తి. ఓనోగోరోయెమన్‌ కనవడు రీతిలో వాలు, తీరులు లే9 వద్ధతిన చ్మితితమలగుట అను జపానీయ శిల్పి దీనిని జీ శా 1252 లో రూపొం ఇందుఎల్లెడల వేద్యము. ఆంతేగాదు. ఒక్కాకటచోట ది దించెను. కాంతరనము మూర్తీభవించిన రీతిగ కన్పట్టు ఈ (వ్యకమగతి అవనవ్యరీతిలో నడచుటయు కననగును 4 విగహము ప్రవంచపు నలుదెనల నుండియు కళాభిజ్ఞలను, చ్మితములంది ఒకమూరియొక్క పప్రమాణము, దాని ఆధ్యాత్మి! ఈ నాడును అకర్షింపగలుగుచున్నది. [పాముఖ్యమును బట్టి మాతమే, నిర్ణయింవబడవలెనను నియవు చితలేఖనము మునకు లోబడి చ్యితలేఖకులు ఆ నాడు వ్యవహరించుటవలనశే యూరవ్‌్‌పాంతము । ఈ యుగారంథ కాలమున క్రైంస్తవ ఇట్టి ఆపనవ్య పద్ధతులు అందు తావు కల్పించుకొనినవి. మెతమును ఆకయించిన చ్చితలేఖనము బైజాన్‌ చెయిన్‌ రాజ్య బై జాన్‌ చెయిన్‌ కాలపు మొజాయిక్‌ చ్చితమలలో అత్య మున విస్పృతముగ్‌ వర్షిల్లినది. భిల్రి చితములలోను, మొజా తృమములగునవి. కాన్‌స్టాంటినోవిల్‌ నగరమునందలి తీ యిక్‌ చితణలోను, (వాత్యవతులందలి [వభారంజన (వ్యకియ లలో, ఉండెడివని తెలియవచ్చుచున్నది. కాని తుర్కులు * (ఇల్మూమినేషన్‌)లోను, దారున్నిగవాముల చ్మితమునను, వలు నగరమును వశపరచుకొనిన తరువాత అ చ్చితమళంద రీతుల ఆ లలితకళ ఆ కాలమున ఆదరితమైనది, కాని ఇందు కొన్ని నాశనము చేయబడినవి, మరికొన్ని వెల్లవేయటవలన, మొజాయిక్‌ చ్చితణమే, నై జాన్‌టచెయిన్‌ _వభువుల పోషణను కనుమరుగైనవి, కాని, ఆ కాలముననే ఈ చ్నితలేఖనవు ప్యకియ ఎక్కువగ ఆర్జించ గలిగినదని చెప్పవచ్చును, ఆచ్చితణ మరికొన్ని ఇకర నగరములకును వ్యాదించియండుటవలన, సాధ్యమైనన్ని చక్కని రీతులలో రూపుగొనుటకు అవకాశ అట, అందును ముఖ్యముగ రవెన్నా నగరమున, ఆ ఉత్తమ మును కల్పించినవారు ఆ ్కవభువులే అని చెప్పినను అందు శైలికి చెండిన మొజాయిక్‌ చ్మితములు కొన్ని రూపుగొగుటచు అతిశయోక్తి ఉండబోవదు చర్చీల ఆలంకరణకు, ఈ అవి నేటికిని మనియండుటయు తటన్థించినది. [వ కియమూలమున చేకూరు నిగార వర్షవై విధ్యము, చాలనము రవెన్నానగరపు మొజాయిక్‌లలో ఉత్తమములగు వానికీ ఉచితముగ నుండునని వారు భావించిరి, నిదర్శనములుగ పేర్కోనకగిన రెండు చితథలకమలు, క చిితలేఖనమును, వనిగానుఓలో వై కొన్‌ చెయిన్‌ _వళువుల నగరము నందలి సాన్‌వైతలే చర్చియండు కననగుచున్నవి ముఖ్య లక్ష్యము ఆధ్యాత్మిక భావనల (వచారమే యగుటవలన అందు ఒకదానిలో, పరివార నమేతుడగు జస్టీనియన్‌ చక 182

మతరాజ్య యుగము $రియు, రెండవదానిలో, వరిజన సమేతయగు €ియోదర దారువిగహములవై చితణను, బై జాన్‌ టెయిన్‌ చితకారుల $క్రవర్రినియ చ్చితితులు. ఆరాజదంవతుల వైభవము, ఒక విశ్‌ష్ణతగ పేర్కొనవచ్చును. కొాయ్యవలకలో వ్మిగహపు శంబమ, అందు పస్సుటరీతిలో విదితములగుటకు చిత దాహ్యరూవరేఖను నంతరించి, వైన ఒక గుడ్డను అతికి, దాని శాడడు లెన్సగ కృషిచే నెను. వైన వర్ణములతో వివిధావయవ, వైఖరుల _వన్ఫుటము చేయట లొమ్మిదవ శతాబ్దపు ఉత్తరార్ట్రమున, మొజాయిక్‌ చితణ ఇందు జరిగెడిది. కృట్టివిగహములలో ఆత్యంతృపనిద్ధి నార్జించి పరల వికననము చెందగలిగినది. ఆనాడు ఫై దాన్‌ దెయిన్‌ నది *న్లాడిమిర్‌ మాతృమూర్తి, మాస్కోలోని మ్యూజయమున ాజ్యమును పాలించిన బేసిల్‌ * ఈ కళకు పోషణను సమ ఆ వ్విగహము నేడు సురక్షితము ఇందలి తరిబిడల మధుర హర్చెను. ఆ కాలపు అత్యుత్తమ చ్చితములలో ఒకటిగ పరిగ వదనములలో ఆధ్యాత్మికతయ, మార్దవమును "కక్కాగ మిశి శవదగినది హాజియా సోఫియా చర్చిలోని “సార్వళౌమ తములయినవి, సేవితయు, ప్యుతనమేతయు నగు మాతృమూర్తి. ఇందు చిత తరువాతి కాలమున, రోమనన్క నంపదాయము వర్పిల్లిన పర్యమున, సింహాననస్థయై మోకాలులవై బాల్కక్రీస్తునిడుకొనిన సమయమున భిత్తిచ్మితణ. విరివిగ సాగినటుల తెలియవచ్చు పేరమాతయు ఆమెకు వామపార్శ్వ్యమున కాన్‌స్టాన్‌టయిన్‌ చున్నను, అందు అత్యధిక భాగము నామావశిష్టమైనది ఉ&వ కకవరి, దక్షిణమున జస్టీనియన్‌ చ్మకవర్తి విన్నములై నిలిచి లబ్బములగుచున్న కొలదిచ్మితములలో వష్స్‌ నగరిమునందలి యండుటయు కననగును. నెయింట్‌మాటన్‌ చర్చిలోను, పాయటల్స్‌లోని సెయింట్‌ నవిన్‌ భిత్తి చితణయ వ్లైజానటెయిన్‌ (వభవుల ఆదరణను చర్చిలోను కననగునవి ఉత్తిమములు, ఈ చ్మితములు [వాత కొంతవరకు అర్జించినది, కాగిస్టాంట్‌ నోవెల్‌ నగరమున ఆ (ప్రతులందలి (వధారంజన (వ్మకియను ఆనునరించి రూపొందిన (వ్యకియకు ఎక్కువ పోషణ లేకపోయినను బాల్కను రాజ్యము వని చెప్పవమృను, మూడవ ఆయతనపు (పనకియే లేవ, లందును, కవడోషియా యందును అట్టి చ్శితములు ఆకాలమున చదునునేలవైని సీడలవలె రూపొందిన ఈచ్చితములందు జ్యామి వరివిగ రూపుగొనినవి. ఆడంబరరపితరీతిలో, సామాన్య తీయ రేకాచ్చితముల న్వభావముమ్మాతమే కననగుచున్నది. కనుం భావనల (పమృటము చేయిటకు, అట్టి చ్చితముల మూల [వాత్యపతులందు (పభారంజనమును ఆ కాలమున విరివిగ మన ఆచటిక కళాకారులు కృషిచేనిరి. వై జాస్‌చెయిన్‌ రాజ్యము కొనసాగినది. శన పటీమను కోల్పోయిన కాలమున, అత్యంత ధనవ్యకు యారవులోని కళావికనమున, గోతిక్‌ సర్యవదాయము సాధ్యమగు మొజాయిక్‌ చ్చితకళను వరిత్య2ంచి సామాన్యులకు వలుకుబడిని ఆర్హించిన నమయమున, గోతిక్‌ వాస్తువిడులు అందుబాటులో ఉండు భిత్తి చితకళనే చ్మితకారులు అభిమా నిర్మించిన చర్చీలలో విశాలమధ్యతలములు కరవగుట వలన నించిరి తదనంతరమున వశ్చిమయాూరపున వికనించిన చిత భిత్తి చ్మితణకు ఆదరణ ఆంతరించినది. ఆందువలన ఆ కాల కళకు ఆ భిత్తిచ్చిత లేఖనమే చాలవరకు మూలకందమైనది. మున (వాత్మపతుల (పభారంజనముననే చ్చితకారులు తమ ప్రతి (వాత్య్వపతులలో [వభారంజన్మ్నవకియయు వ్లైజాదెయిన్‌ థను పదర్శించిరి తతృళితముగ (కమ్మకమమున అండు రాజ్యమున విరివిగ వరిల్లినది ఇట్టిచ్చితరళా (పక్రియయే “మిని పరిగణనీయమగు అభివృద్ధి సాధితమై, 15 వ ళతార్టిరాటికి యేవరి (లఘవ్మితణ) అని ప్యవహరింవబడినది. అత్యల్ప నహజత పన్ఫుటమగు రీకిలో న్థూలత వేదితమగునటుల [ఏమాణమున (వాత్వపతులందు ఎరసీనపు సాయముకోచ్చిలణ మానవమూక్తులను, (పక్యతిదృళ్యములను ఆందు చ్మితించుట జరువుటనే మినియేచరు చ్నితణ అని ఆ నాటి చ్చితలేఖకులు మొదలైనది. ఆ విధానమే కడకు వటచ్మితణప దారితీని, వ్యవహరించి3. ఈజిప్టులోని ఆలెగ్దావ్యడియా నగరమున, (వభారంజనమున ఉవయు క్తమగు బంకనీటికి బదుఇుగ త్రైల (ప్రానీనయుగమున, మొదలై న ఈ [వకియ, వై జాదెయిస్‌ చిత మును వ్యసాధకముగ వినియాగించుట మొదలైనది. నేడు శారులచే, వాత్యపతులయందు. ఎక్కువగ ఆదరింవబడినది. వర్జీయమున ఒక అంతర్భాగముగ చేరియన్న ప్లాండర్స్‌ వతగంధములలోని విషయములను విశదీకరించుటప, ఇట్టి రాష్ట్రమున అబ్టిమార్పు తొలుత రూవుగొనినది, శృితములు ఆ [గంథములండు లిభింవఒడెకివి కొన్నియెడం గోతిక్‌ నంప్రదాయపు వధారంణన చ్యితములలో మొదలైన ఈ చిత్రములు నువర్హ్క రజత, వీలలోపాత ధూమికలవైగౌందు. నహజతకు ఒక (పత్యేక పతిప్తిని కల్పించినవారు, 14, పరువబడుటయు కానవచ్చును. ఇట్టిచితమలవలన ఆమాడ్తల 14వ శతాబ్దములందలి ఇటాలియన్‌ చ్చితకారులు. వీరిలో అధ్యాల్మీక ఘనతను దాటుటయే చి తకాదల ముఖ్యాద్దేశమగుట తక్కిన వారికి మార్గదర్శగ భ్యాతిని అర్జించినవాడు జొట్టోడి చలన, క చితముల +శరోభాగ న్నేతముబు మాతమే తక్కిన బన్‌దోని (1266 - 1886) ఇతని చ్మిత లేఖణనములందెల్ల గరీరరాగములకన్న నృుబముగు రూపొందిందఒచెడివి. అత్యుత్తమమైనది. పడువా నగరిములోని అరీనా చర్చీలో కన 103

మతరాజ్య యుగము నగుచున్నది,. జీనస్‌, మేరీల జీవిత గాథలు ఇందు ముప్పది రననగును. అతని కుమారుడు, జియెవన్నిబెల్లీని నృుబవర్థన్య ఎనిమిదిదృశ్యములలో వివరింపబకినది, ఈ చితములున్న లగు వనిగొని, భావవబలతకు చక్కని లడ్ష్యుములన నిం మూడు పలకములు (వక్క గోడలందును, “తుదితీర్పు'ను విశ చెను ఆతని చితములందెల్ల అత్ముత్తమము వెనిస్‌ గక డీకరించు చ్మితము ముఖద్వారపు గోడవైనను కననగుచున్నవి. సారీ చర్చీలో కననగు మాతృమూర్తి చిత్రము, ఆయా ఘట్టములందలి ఉదంతమునకు సరికుదురురీతిలో అందలి పునరుస్తవన కాలపు ఉత్తర భాగమునకు చెందిన (విక మూరుల ముఖావయవ వై ఖరులను నహజరీతిలో చ్చితించుట చ్వితకారులను గురించి వివరముగ [వాయవలయనన్న, అంక యందు బన్‌దోనీ వహించిన తద్ధ ఈ చ్మితాలలో ఎల్లెడల కన లకు ఒక (పల్యేక [గంథిమే వాయదగును అందు నగును. నెయింట్‌ (ప్రాన్సిస్‌ నిర్యాణ ఘట్టమును చ్వితించుచు, యొక్కని పతిభను సంక్షిప్తముగ నివరించుటర్తైన ఇట అన ఫ్లారెన్సుతోని చర్చిలో ఆ చ్చితకారుడు రూపొందించిన చిత కాశములేదు, అయినను, ఆ (పముఖలలో, అజరామక ఫలకమునందలి మూర్తులను ఆవరించిన విషాద వాతావరణము భ్యాతిని ఆక్టించిన కళ్ళాసష్టలను ఇట న్మరించుట నముచితమ (దష్టలను నైతము అవరించునటుల రన్నట్టును, ఆందు ఈ యుగమునకు సంబంధించినంతవరకు, లియొనో పునరుజీవన కాలమున యూరపున, ఇటలీయందు చ్మితకళ, డా వించి, మైకేల్‌ ఏంజెలో, రేఫేల్‌ అను మువ్వురు తవ్వ; అంతకుముందు కనివిని ఎరుగని వివమును ఆర్జించినది నాడే పేర్కొనదగినవారు. వీరిలో ప్రతియొకడును చిితలేఖనమనకే కాదు, నేడును ,పవంచపు నలుమూలలనుండి, నహృదయులు కాదు, 3ల్చమున సైతము పేరొందినవాడు అందనన ఉత్సుకతతో దర్శించ నుత్చ్సహించు ఉత్తమ కళాఖండములు డా వించి బహుముఖ (పజ్ఞాదురీలుగ చార్హిత3 ఖ్యాతిని అర్థ ఆనాడు ఇటలిలో బావ గొనినవి ఆ పునరుస్ణవన కాలపు చినవాడు (చూ నం 1. పుట 109) తొలుతటి దశలో ఆ చిితక;డు ఉదాత్తతను నమకూర్చిన చ్మితలేఖనమునకు ఒక కొంగొత్త దృశ్యరీతిని వె కళాకారులలో మసాచియో, వా ఏంజలికో, వొట్టిచెల్లి ఏండి దించిన ప్రజ్ఞాణాలి లియొనార్లో డా వించి (చూ) మానవుని భౌకిక మన్‌ బేనియా, జీకడ్‌ ఎల్లీని, జియవన్నిఎల్లిని పరిగణనీయులు, రూపమును మ్మాతమే కాదు, అతని మానసిక వైఐరిని నైళష మసాచియో అనేక చితవిలను లిఖంచినటల తెలియవచ్చు (వన్ఫుటము చేయటను చ్యితలేఖనమున తన ముఖ్యోద్దేశమ! చన్నను, అందు కొన్నిమ్మాతమే నేడు లలించుచున్నవి. అట్టి డా వించి ఇడుకొనెననుట ఆతని చ్మితముల వలన విదితమగ హోనిలో నెల్బ అత్యుత్తమమని భావింవదగునది ప్టారెన్సులోని చున్నది, అతడు ఒక చోట ఇటుల [వానెను. “'నేర్పరియి నెయింట్‌ మేరియా నవెల్లా చర్చిలో కననగు "పావనమూర్తిత చ్యితకారుడు చ్చితమున రెండు విషయములను చ్చితింపవలని యము" అందలి ఆవయవ నిష్ప త్రియందు రమ్యమగు నహజత, ఉన్నది. అందు ఒకటి బాహ్యహపము, మరియొకటి ఆశని కాంతి వినియోగమున చఠ్యని వతిధ, మూర్తుల కుదిరిక అంతర్గత భావన, వానిలో తొలు3టిది వాల నులథమ 3 వ్రశంశనీయములు, (ఫా ఏంజలికో రచించిన చితములుదు వదియగు ఆంతరంగిక భావనను, పరోడ్షరీతిలో, ఆంగకరణ, ఉర్హమములుగ లెక్కింపబడినవి ర్హైరెన్సులోని సాన్‌మార్కో ముఖనంస్థ్ఞాదుల వలన మ్యాతమే. వెల్హడింపగలము,. కొనన మరమున కనవచ్చుచున్నవి. చాల తక్కువగ రంగలను అది కష్టసాధ్యము;”" వెలుగు నీడలను వనిగొని చితమనవ వినియోగించి, చక్కని కళాఖండమును రూపొందించుటలో రమ్యతను చేకూర్చుటకు అతనికి అతడే సాటి ఇతడు అందెవేసిన చేయియగుట ఈ చ్చితములు రుజువు చేయ డా వించి రచించిన చ్చితములు, ఆనంపూర్తిగ వదళన చున్నవి, బొట్టీచెల్లీ రూపొందించిన చితములలో నెల్ల మాతృ చ్చితములతో నహా, అన్నియు ఉఊ త్తమముఐ౨ని పేరొందినవి మూర్తుల చిత్రములు అత్యంత రమణీయములు వానిలో మాతృ అందునను, మోనాలీసా, తుదివిందు అను. రెండు ఆకే? ముఖమున కన్పట్టు తున్షిమయానంద (పకటనకు నరికుదురుచు ములు జగద్విభ్యాతిని ఆర్డించినవి మోనాలీసా అననన దాల [క్రీస్తు ముఖమున ద్యోతకమనగు గంభీర భావన మరురాతి (ఫాస్‌ సెస్కోడెప్‌ బియొకొందీ అను నంపన్నుని భార్యమికే మధురము. మస్‌ టేనియా నృజిచిన చ్చితకళాఖండము రూవచ్చితము మెడోశా ఎలిజబెత్తా ఆను పేరునకు నంది లందెల్ల రమ్మతిమములని నంధావింపబడు రెండు చితములు రూపమే మోనాలీసా త్తి హృదయపు ఆగాఢ నినూవతకు వీ మాంటువా నగరపాలకుని భవనమున శయ్యామందిరపు గోడ కముగ ఈ చ్మితము విళ్యాతి గనినది క్షి నహజముగు సంచ వైనను, వై కప్పనను కననగుచున్నవి. వెనిస్‌ నగరపు చ్యిత ర్యమును చిత్రించుట వలన మాతమే అందు రమ్యత కడవ లేఖన విద్యకు (వళ నిని కల్పించినవారిలో ముఖ్యుడు జేశచ్‌. కౌనినదనుట అనంబదము. యధార్రమున, ఆంతకన్నపిన్నగ బెల్లీన, హద్దెరుగని భావవిశ్ళంఖలత, (పకృతి దృళ్యముల సౌందర్యమును వెలివరచు చితములు, ఇతరులురచింవినవిదు యెగ నహజతపట్ల మక్కువ, అతని చ్వితములందు నృుటముగ కలవు సౌందర్యమునే కొలబద్దగ ఇకుకొనునెడల మానాలి” 184

మతరాజ్య యగము అందు ఆత్యుత్తమ మని చెప్పజాలము, చూచువారికి, అందలి అతడు లిలఖించెను, వానిలో 'మహాసామంతుని మాతృమూర్తి మక్కుతీరు అంతరమ్మ్యముగ కన్పట్టదు, ముక్కు పొడవును యను రోమునగరమున వాటికన్‌లో కననగు రెండు భిలత్రిచ్మిత కొలదిగ తగ్గించి యుండిన యెడల చ్మితము రమ్యతరముగ ములు మవహోత్రమములుగ పేరొందినవి, *“మహాసామంతుని ఉండియంగెడిదని, ఆ చ్మితమును చూడగనే చెప్పవచ్చును, మాతృమూర్తి" అనునది మేరీమాత రూవచ్నితము. మాతృ కాని ఇట్టీ లోవములను అన్నింటిని మరుగుపరచి, దానికి (వేమ, లాలిత్యము, ధార్మికభావనాతత్పరత అందు చక్కగ రమ్యతమత్వమును బేకూర్చినది ఆ చ్వితవు ముఖమున కన _రూపుగొనినవి. టన్కనీరాష్ట్రిపు మహాసామంతుడు (1గాండ్‌ నగు మందన్మితము, వళ్యావళ్యము, భావగర్భితమునయిన డ్యూక్‌) ఆ చ్మితమునెడ అతిగాఢముగ లాలనతవహించి తన ఆ చిరునగవు వెదవులలోను, కనులలోను, (వతిఫలించుచు ఈ (వక్కన నదా దానిని ఉంచుకొనెడువాడట ॥ ఆందువలననే నాడును [దష్టల మైమరవించుచున్నది. దానికి 'మహాసామంతుని మాతృమూర్తి (మెడోనా డెర్‌ (గాన్‌ డావించి రచించిన వేరొక విఖ్యాత చితమగు “తుదివిందు'న _డుకా” అను పేరు కలిగినది. నంవిధాన కుశలత వరమోత్క్బృష్ట భూమికను అందుకొనగలిగి వాటీకన్‌లో కననగు ఠేఫేల్‌ రచిత చ్మితములు రెండింటిలో నది. రాజభటులు తన్ను నిర్బంధించి కొనిపోవుటకు ముందు ఓకటి “ఆర్షనంగతి (డిన్ప్యూటాడెల్‌ కాకి మోంటో) వేరొకటి రోజున తన శిష్యులతో విందారగించిన జీనస్‌ [క్రీస్తు చిత వతెన్స్‌నగర దార్శనికులు అను వేరులతో వ్యవహరింవబడు మిది, ఆ భోజన నమయమున '*మీలో ఒకరు నన్ను త్వర చున్నవి తొలుతటి దానియందలి మూడు విభాగములలో, రెండు లోనే వంచించి శతువులకు ఆవ్పగింపగలడు అని నిర్తిప్త విభాగములు ఆకాశమును, అందలి దివ్యవి శేషములను సూచిం వైఖరిలో, ద్వేష రహితముగ వలికినంతనే అతని శిష్యలందు చగ, కడపటిదానిలో భూమియు ధక్తజనమును చిత్రింవబడి వతియొకనిలో కరిగిన భావవికృతిని ఆ చ్యితము దాల సహజ నవి, ఏతెన్సు నందలి దార్శనికులు" అను చ్మితమును అచటికి మగ ద్యోతకము చేయచున్నది. మున్ముందు [కిన్తును వంచిం నమీవముననే నున్న మరి రెండు భిత్తిచ్చితములును కలని, చనున్న జుడాన్‌ అను శిష్యుని తత్తరము, ధనాళ అతనియందు దర్శన [బహ్యాస్థాన, విజ్ఞానకాస్త్ర, కళాధావనలు క్రైస్తవ మత వన్భ్ఫుటరీతిలో చేద్యమగుట డావించి చేయగలిగెను. ముచే ఆదరితములగుటను దూవకరీతిలో వ్య క్రవరచుచున్నవి, శిల్చిగనే గాక చ్యితకారుడుగ నైతము వలువురకు వరవడిని _ అరబ్‌ (పాంతము. కొరానున శిల్బము నిషేధించబడి దిద్దిన భ్యాతి మైకేల్‌ వంపెలోకు లభించినది. ఇతని ధిత్తి నంత న్పష్టముగ చ్మితలేఖనము ని విధింపదిడకున్నను, మహ చ్మితములలో నెల్ల విశ్వవిభ్యాతిని ఆర్జించినది. నిస్పెయిన్‌ మ్మద్‌ ఆనంతరమున ఆతని నన్నిపాతులు కొందరు చ్యితలేఖన ఆరాధనా మందిరవు వై కవ్పులోతట్టున రచితమగు చ్చిత మునకును ఆనిషేధము వక్తించునను అభ్మిపాయమును వెలివర వరంవర. తికిజ్టై మీటరుల పొడవు 18 మీటర్ల వెడల్పుగల ఈ _చుటవలనః ఇస్తామిక _వవంచమున చ్చితలేఖనమునకు తొలుత ఉవరితలమున దిగువన నుండి చ్నితకారుడు ఏ చ్చితమునై నను ఆదరము లేకుండినది కాని కాల్యకమమున, మానవసహజమగు లిచుటయే కష్టము. అట్టి పరిస్థితులలో మైకేల్‌ ఏంజిలో ఆ సౌందర్యవిపాన ఇస్తామిక మతవేత్తలను నైతము లోగొనగ, వనికి పూనుకొని 8 కత్ష్య్యలు/ ఆ తలమును విభబించి, అందు అందు కొందరు ఆ నిషేధమనకు , కొన్ని అపవాదములను క్రొ న్తవమత (గంధములందలి సృష్టికథనమును చ్చితములలో సూచించుచు, జీవరహితవస్తువుల చ్మితణమునకు అది వర్షింవ పొందువరచెను. వీని యన్నింట రమ్యతమమనియు, భావగర్భిత దను అధ్మిపాయమును వెలువరించిరి. మరికొందరు లౌకికోవ మనియు పేరొందినది "ఆదాము ఆవిర్భావము” అందు చైత యోగమున నున్న వన్తువులపై మానవ, జంతు చ్మితముల న్యము మూర్తిగొనిన రీతిగ పరమేశ్వరమూర్తి ఒక వైపునను, చితణప కొరాను వ్యతిరేకించదనియు, మత నంబంధవు భవ గొడ నుషువ్లి నుండి (పచలితమై నృజనమెొంది, లై తన్మమును నాదులకు మ్మాతమే అది వర్తించుననియు భావించిరి. ఈ అలి ప్రోడిచేనికొనుచున్న ఆదాము మూర్తి వేరొక వై పునను వ్యత్యస్త (పాయమును ఆమోదించియే తొలుతటి కలీఫాలలో ఒకడగు రమ్యకా నందాయకములుగ రన్పట్టును. ,దీ. 15086 లో. వాలిద్‌ 1, తనగీష్మడ్త ధవనమున, (గికు నర్యవదాయ నర మొదలిడబడిన ఈ యెనిమిది కడ్యం చితణను 1521 లో ళలో, భిత్రిచ్చితములను చ్మితిందజేనెను,. అందు తఠతనరూప ఏంజిలో వూ 8 చేయగలిగెనుం చ్చితము కూడ అమరియుండుటలో ఆతడు ఆతి కద్ధ వహించు వునడుక్జీవనకాలపు. వేరొక (వముభఖచ్వితకారుడు రేఫేల్‌.. టయేగాక, ఎడనెడ ఆ చ్యితములఎదు జలరములాడెడు స్త్రీలను, ఈతడు బీవించినది మువ్చదియేడు ఏీంచ్లు మ్యాతమే అయినను. నట్టువ కల్తెలను వివిధ రంగిమములలో రూపుగొనజే సెను. చ్వితకకా వికననేతిహానమున, అతనికి నృుపతిష్టిత స్థానమును మత ధర్మపాలనలో ఆత్యంఠాస శని [పదర్శించిన అబ్బానీయ నమకూర్చగల కొవ్ని చితములను, ఆ ఆల్పజీవితకా లముననే, కలీఫాలు నైతము తమ ఆంతఃపురములందు రమ్య భిత్రిచ్మిత మ-24 185

మఠరాజ్య యుగము ములను రూపొందింపబేనిరని తెలియవచ్చుచున్నది. గజనీ (గంఠములకు ఆరబ్బీ అక్షరముల కూఫిక్‌ (కూపా (ప్రాంత) మహమ్మద్‌ హీర్నాట్‌లోని తన రాజభవనమున తన ఆస్థాన రూవము వాడబగెడిది. కాని చక్కని అలంకరణకు అన్న వైభవమును తెలువు చితములనేగాక, భారతీయ కామళాస్తైము. నదిగ ఆ రీతి కనట్టక పోవుటచేత, కాల్యకమమున “నక్ష! లందలి రలిబంధముల చ్యితములను సైతము. పొందుపరుప రీతిలోనుండు ఆరబ్మీలివికి ఆదరణ వర్చడినది. ఇందు అక్షర జేసెను. ములలో గుంగ్రత మిన్నగ ఉండి, గొలునుకట్టు (వ్రాతకు ఇస్టామిక కథా వాజద్మయమున సైతము అనాటి చ్మితలేఖనా అవకాశము ఎక్కువగ లభించుట వలన ఆలంకరణను దాని వైదువ్యమును. తెలియపరచు. గాధలు ఎన్నియో కననగు యందు నహజరీతిలో పొందువరచుటకు వీలైనది. ఇట్టి వాక చున్నవి, ఒక వజీరు కొలువున ఇరువురు చ్మితకొరులుండి (వ్రతులలో అభ్యములై న వానియందు, అత్యంత ననాతన మయి రనియు, వారిరువును తమ విద్యా (వళ స్తివిషయిమున పోటి నది శ్షైరో నగరమునందలి (గంథధాలయమున కననగ వడిరనియ, అందొకడగు ఇబ్న్‌ అజీజు ఓక గోడనుండి వెలికి కొరాన్‌ వతి, ఆందలి తేదీనిబట్టి కీ. ఈ 764లో ఆ కొరాన్‌ వచ్చు నర్తకిని, రెండవవాడగు ఆల్‌-కాసిర్‌, ఒక గోడలోనికీ (వ్రాత్మవతి రూపుగొనినటుల విదితము. పోవుచున్నటుల కన్పట్టు నర్తకిని చ్మితించుటకు పూనుకొని ధారతట్రాంతము: భారత[పాంతమున్కు ఈ యగమ రనియ, కడకు ఆ ఇరువురు రూపొందించిన రెండు తీరుల నందలి చ్వితకళావ్యాసంగము, పాబీన యుగమునందలి చ్మితములును శిల్పక కాదృష్షియందు నమానస్థాయిలో రమ్యతను అజంటారీతిని అనునరించియే [కీ ఈ. ఎనిమిదవ శరాబ్దమ ఆర్జించినటుల పండితులు నిర్ణయింపగ ఆ చ్నితకారులను, ఇరు వరకు, ముందునకు సాగినదని చెప్పవచ్చును. ఈ కాలమునకు వురను, వజీరు నమానముగ నత్కరించెననియ ఆ గాధ చెందినవియే చిత్తన్నవానల్‌లోని వైనాలయమున కననస తెలుపుచున్నది. చ్యితములు. ఎల్లోరాయందు కీ ౪, ఎనిమిదవ ళతాబ్టియండ కాని ఇటుల చృితకళ, ఇస్టామిక (వభువులలో కొందరివలన రూపుగొనిన చ్మితములలో ఒక నూత్న నం్యవదాయమ ఆదరితమైనను, ఆ కళ ఇస్టాం మతనం్యపదాయమునకు విరుద్ధ ఆవిరృవించినది. దీనినే “మధ్యయుగపు నర్యవదాయము' అని మను భావనమాతము అటనట గాఢముగ నాటుకోనియుండుట కూడ కొందరు వ్యవహరించిరి. రెండు ఆయతనముల తలము వలన, అట్టి భావనకు లోనైన కొందరు పభువులు తమ నందు మూడు ఆయతనములను న్చురింపజేయటకై, ఆజంకా రాజ్యములందు తమ పూర్వులు లిభింపజేనిన చితములనేగాక చ్యిర్రకారులు చేపట్టిన వర్తలానునరణ కేఖలకు బడులుగ నన్నని తాము జయించిన తక్కు ఇస్టామిక రాజ్యములందలి చ్మితము కోణపు వంపుల రేఖలను పనిగొనుట ఎల్లోరాలోని కొన్ని చ్చిత లను నైతము ధ్వంసము చేయటను ఒక నళ్కార్యముగ ములందు న్పష్టముగ కనవచ్చునున్నది, ఈ నర్మపదాయమ లెక్కించి, ఆ కార్యక్రమమును కొనసాగిచుటవలన ఆ యుగపు ([కమమున భారతదేశమునందలి తక్కిన [పాంతములందేగాక ఇస్టామిక చ్మితములలో వెక్కు నామావశిష్టముల్తైనవి. కాసిర్‌ విశాల భారతమున బర్మా, సయామ్‌, జావా మొదలగువానిలో - అమా నమ్మరాలలో మ్మాతమే ఆ కాలపు చ్మితములు కొన్ని ఆదరితమై విశేషవ్యావ్లిని పొందినది. పదునాకండవ శళాస్థీ కననగుచున్నవి, నసానియన్‌ పాలకుల నాటి పారసీక రూవ నాటికి ఇట్టీ చితకళా నర్యవదాయము (ప్రాచ్యభారతమున లఘ కల్పనష, బై వాన్‌ చెయిన్‌ స్తాంకేతిక పద్ధతులను మేళవించుట చ్చితణ (మీనియేచరు) లో తావును ఆక్టించినటుల స్పష్టమగ వలన ఆ చ్మితములు రూఫొందినటుల వాని పరిశీలన వెల్లగించు. చున్నది. వండెండవ శతాబ్ది మొదలుకొని పదునై దవ శలా చున్నది. బ్ఞమువరకు ఈ నంవదాయము, భారతదేశమున వివిధ భిత్తి చ్వికాదులందలి ఇస్టామిక కళావరిఐతిని గురించి కే్యద్రములలో అభిమానింవబడినటుల నిదర్శనములు కనబడు నమ్మగముగ తేలియటకు ఆధారములు నేడు మృగ్యములైనను, చున్నవి. భిత్తి చితములకు నంబంధించినంతవరకు, ఈ నంవ లఘుచ్చితణ (మీనియేచరు లో మ్మాతము ఇస్టామిక్‌ చ్మిత దాయపు తొలుతటి దళకు చెందినవి, దక్షిణభారతమన, కారులు ఎంతయో ముందునకు పోగలిగినటుల ఆ యగప్త తిరుమరుత్రికున్‌రమ్‌ వద్దను, మధ్యభాకతమున లలితపూర్‌ (వాత్యపతులు విళశదము చేయచున్నవి. ఈ ఇస్టామిక లఘు లోని మదనవపూరున విష్ణుదేవుని ఆలయమునను కననగు చితణలో బైజాన్‌టెయిన్‌, నసానియన్‌,. చీనీయ రీళులు చున్నవి. [వాతవతులందలి లఘుచితణనై, ముఖ్యముగ చక్కగ మేళనము చెంది రాణించినవి. ఇస్తామిక కళాకారులు గుజరాతున, దీనికి వ్యావి చేకూరినది. (ప్రాత్యభారతమన (వాత్యప్రతులలో ఇకల్టీ లఘుచ్చితములను పొందువరచుటతో (వాత్మపతులలోని లఘవచి,తణకును, రాగిరేకులపెన జడను నంతృవ్రివడక, తమ్మగంథభములందలి అరబ్బీ లివినే ఒక చ్మితణకును ఈ నం్యపదాయరీతి ఆ కాలమున అవంంలితే కళాఖండముగ రూపొందించుటతై కృషిచేనిరి. తొలుత కట్టీ మైనది. అంతేకాదు, పు న్రకముల వైనుండు కొయ్య్మపలఏ 186

మతరాజ్య యగము ఆప్ట వైనను, వస్త్రములవైనను ఈ నం[పదాయపు చితణ యము = వ్రన్ఫుటముగ విదితము. తామరాకుం వుటములు స్థానమును ఆర్టించినది. వీనిలో తొాలుతటిదాని *పాట చితణి టోర్లబడినటుల చూపెట్టు నందర్భములగూడ షెట్టి సాంకేతీక అనియు రెండవదానిని *పటచ్మితణ" అనియు ఆనాడు వ్యవహ నిపుణతయే వ్య క్రమైనను, అంద లాలిత్యము కొరవడినది. రించిరిం కాని మనుష్యరూవముల చ్వితబలో ఈ సాంళేతికరీరీకి వై తీతిగ కొన్ని సామాన్య లక్షణములతో ఈ యగమున (చక్యామ్నాయముగ్య చదునగు ముఖతలము, పొడుగుపాటి కారతదేశమునను, విశాల భారతమునను వ్యాన్‌ నార్జించిన, కొనదేలిన ముక్కు, కొనదేలిన రేఖలవంపులతో కుదురుకొనిన చితకళ ఆ యా ప్రాంతములందలి స్థానిక పరిస్థితులను చేతులు కననగును. మధ్యయుగపు నవ్వవదాయము చల్లగ అట ఐర్టీయ, అభిరుచులను అనుసరించియ కొంత వై విధ్యమును తావు కల్పించుకొనగలిగిన దనుటకు అవి నిదర్శనములు. కూడ నంతరించుకొన గలిగినది. కావున, ఆయా [పాంతముల ఈ మధ్యయుగపు నర్యవదాయరిీతికే, [కమమున, ఎల్లోరా వరనన, ఈ యుగమునకు నంబంధించినంతవరకు, చితకళా చితములలో ఎనిమిదవ శతాబ్ది అంతమునకు, ఆదరణ ఎక్కువ [వగతీ ఈ దిగువ చర్చితమైనది. యమైనటుల తక్కిన కొన్ని చ్మితములు న్పష్టము చేయచున్నవి.

1. ఎల్లోరా (6 శ, 750-800 ర): ఎల్లోరా అజంఠా చ్మితకారుడు వాడిన వివిధ వర్ణ వదార్థములనే, అట్టి లోని రాతిని తొలచి నిర్మించిన పెక్కు ఆలయములందు స్రాందతా విభేదములతోడగనే, ఎల్లోరా చ్యితరచయితయ విని (ముఖ్యముగా కైలాను ఇందనభా, గబేశ, లం కేశ్వరాలయ యోగించెననుటయు, భిత్తి చితములకు భూమికను తయారు షలు మొదలగువానిలో) వైకప్పు లోతట్టులు చితాలంకృత చేయ విషయమున సైతము అజంతా చ్మితకారునే ఆతడు మల్లె ఒకపుడు రాజణించినటుల విదితమగుచున్నది. అందు అనునరించెననుటయు యదార్థములు, కాని అతడు అజంఠా అత్యధిక భాగము ఈనాడు కనుమరుగై నను, ఆ పూర్వ (పతి సాంకేతిక వద్ధతికి మ్మాతము [కమ్మకమమున దూరుడయ్యెను. కను చక్కగ _ వెలువరింవగలిగిన కొన్ని రమ్యచ్చితములు తతృలితముగ ఛావనాసాంద్రతయ, నమైక్యమును ఇందు వేరును ఆట కననగుచున్నవి. ఇందు కొన్ని ఆజంతా నంవ నన్నగిలినవి, నే వర్షపు వ్యత్య స్తరమ్యతలను మ్మాతమే వని రాయమునకుచెందినవి ఇట్టివియు వర్తులానునరణరీతిలో రచింవ గాని సౌందర్యమును నృజింప యత్నించిన ఆ ఎల్లోరా చిత వికినను, పనితనము, ఆజంతాలోని వానియందు కననగునంత, క్రారుని రచనలో గంభీరతకు బదులుగ చులుకదనము తావు ప్రొఠముగ లేదనుటలో నందియమునికు తావులేదు నిగాఢ కల్పించుకొనినది. ళమాయవనికను వీల్చుకొని వెలికి వచ్చుచున్నటుల కన్పట్టుట _ న, దక్షిణభారతము (కళ, 1100 _ 1800): అజంఠకా చిత్రరువులందలి విశిష్టత. ఆ లక్షణము ఎల్లోరాలోని దక్కను దీరభథూమికి దక్షిణముననున్న ఈ (పాంతమునందు లృీతములందు కన్సట్టదు. లంకేశ్వర, ఇందనలా, గదేశ ఈ యగమునకు చెందినవిగ భావింవదగు చ్మితములు వెక్కూ, అలయములందలి చ్వితములు ఈ కోవకు చెందినవి. వీనిలోని వలుకే్య్యదములందు, ఈనాడును కననగుచున్నవి, వీనిలో మానవమూర్తులకు, మామల్రిపురము నందును, పట్టడకల్‌లోని నర్తమలైలోని విజయాలయ చోశీశ్వరుని ఆలయవు కుడ్యము విదపాషాలయమునను కననగు ఉల్బణ)ల్చ్పములందలి మానవ లందును, తంజాపూరులోని బృహదీశ్య్వరాలయపు గోడలందును, మార్తలతో చక్కని పోలిక కలదు. కృళాంగతయ, నిడివి ఉత్తర ఆర్కాటు జిల్లాలోని తిరుమలై వద్దనున్న గుహకు డీశన ముఖమును వీనియందరి సామాన్య లక్షణములు; ఉర ముందుభాగముననున్న ఇటుకరాతి గోడయందును, కననగు మును భుజములు మతము పటిష్టములై ఉండును. తత్పలిత చిత్రములు, కాలవరిగణనరీత్యా, తొలుతటివిగ భావింవదగినవి, మగ ఆ వటిస్థ భాగములను ఆ్యశయించి (వేలాడుచున్నటుల ఇవి యన్నియ క్రీశ. 1100 (ప్రాంతమున రూపుగొనినవి, శక్కిన అవయవములు కన్పట్టును. ఇక తిరుమలై గుహలోని కుఢ్యములందును, కాంచీవురమువద్ద ఎల్లోరాయందలి తక్కిన చ్మితములలో కౌన్నింట అజంతా తిరువరుత్తిక్కునమ్‌న నిర్మితమగు నంగీత మండవమునను, నంవదాయమును, మధ్యయుగ నంపదాయమును కలనిమెలనీ అఆనెగొందిలో ఉచయప్ప మరమున గోడలయందును కననగు వర్తిచుటకు వివలకృషిని సాగించినటుల నిదర్శనములు కన _చ్మితములు (కీ ళ. పదునాలుగవ ళకాల్ది ఉత్తరార్థమున రచిత వచ్చుచున్నవి. అచటి కై లాసాలయపు పశ్చిమ ముఖమంటపపు ములు. ఇంతేకాదు; బహుళః దక్షిణదేశమునందలి ఇతర వైకవ్చున లోతట్టుననున్న చ్మితణ ఇట్టివానికి ఒక నిర్జిష్ట [పాచీనాలయములందును ఆనాటి చ్మితములు కొన్ని ఉండవచ్చు రిశ్యము. పద్మాలంకృతమగు తరంగిణిలో విహరించు మద నను ఊహకు నైతము ఆస్కారము కలదు. దేవళములనుగాని, గజమురి చ్మితణ అచట కననగుచున్నది. గజముల రూవ గుహాలయములనుగాని నిర్మించినపుడే, వాని కుఢ్యములను, రేఖల నంతరింపున వర్తులానునరణరీతి - అజంతా నర్మపడా వైకవ్వు లోతట్టులను చ్చితమండితములుగ చేయట దక్షిణ 187

మతరాజ్య యుగము దేశమున చిరకాలానుగత ం్యపదాయము, కాని కొన్ని నంద రీతి కననగుచున్నను, మొత్తముమీద రెండింటియందున ర్భృములందు దేవళములకు మరల మరమ్మత్తులు జరిగినవుడు మధ్యయుగరీతి కే ఆ్యగతాంబూలము దక్కినది. గాని, లేదా ఏదై న ఒక విశిష్ట నమయమున దేవాలయమును తిరమలైలో గుహాముఖ కుఢ్యము వైనున్న చ్చితము జై నమత మరల అలంకరింవవలయునని (వభువులకు కలిగినవుడుగాని సంబంధమైనది నర్త నమలై శిల్పములకన్న ఇవి కొంత విలక్షణ తొలుతటి చ్నితణవై పూతపూని వేరొక చ్మితణను అట నంత తను కలిగియన్నవి. ఇందు మధ్యయుగపుకితి, అజంఠాక॥ రించుటయు జరిగెడిది, ఇటుల రెండుమూడు విడతల చ్యితణ పొడయే కనబడని విధమున, అవలంబితమైనది. సాగిన నందర్భములును కలప్ప, అట్టి నందర్భములు తెలియ ఇక ఆ కొలమున దక్షణ భారతమున రూపొందిన తక్కిన వచ్చినపుడు నైతము, ఈ పూతల పొరలను విడదీని, ఆయా చితములందును మధ్యయగరీతిదే వైచేయి అయినదని శైెళ్న ద్మితలేఖనముల కాలములను నిర్ణయించుట శ్లేటదాయకమగు వచ్చును, తెరవై అతికిన బొమ్మలలాగున అందు చ్మితమలు కార్యము. దూపొందినవి నర్తనమలై లోని విజయాలయ చోశీశ్వరాలయము (కీర తి, పశ్చిమ భారతము ; మధ్యయుగరీతి, శకహూడాది తొమ్మిదవ శతాబ్దిలో నిర్మితమైనటుల కనవచ్చుచున్నది. కాని విదేశీయ జాతుల మూలమున, భారతదేశమున శిల్చ, చిత్రకళ ఆ తరువాత కొలదికాలమునకు విడుగుపడుటవలన, ఆలయ లందు తావు ఆర్జింపగలిగినదని పండితులలో కౌందరి అ మున అధిక భాగము నన్హముకాగా, దానికి విస్యతముగ మర [ప్రాయము. భారతదేశమున తక్కిన [ప్రాంతములందుకన్నను మ్మళులు జరిగినవి. ఇట్టీ మరమ్మతులు 11వ శతాద్ధి అంత పళ్నిమపాంతమున ఈ। విదే[ేయ జాతుల వ్యావ్తి ఎక్కువగుకీ ముననో, 12 వ శతాని ఆరంభముననో జరిగినటుల ఆ వెను వలన, ఆ [పాంతమున మధ్యయుగరితికి ఎక్కువ ఆవరణ వెంటనే అచటి చ్మితములు లిలింపవిడినటులను నంభావింవదగి కలుగుట నహజము. కాని ఇట నైతము 18వ ₹తాబ్థివరప యున్నది. ఆర్థమండవపు గోడలవై రూపుగౌనిన ఆ చ్మితము మధ్యయుగరితికి అకుంటిత (పాబల్యము చేకూరినటురి లలో ఆత్యధికభాగము నష్టమైనవి, ఉన్న వెద్ద చితములలో కన్పట్టదు. బాగుగ కనవచ్చునవి మహాకాల, డేవీ, నటరాజ చ్చితములు. 12వ కతాబ్దము మొదలుగ ఈ (పాంతము ఇిస్టామిక మహాకాలుని మూర్తి చితణలో నంవదాయవు అంధానుకరణ దండయాతలకులోన్నై తతృలితముగ (ప్రాచీన దేవాలయములును నృష్టముగ కానవచ్చుచున్నది. ఆ కాలమునకు ఈషత్‌పూర్వు రాజభవనములును నేలమట్టములగుటవలన అందలి చిళతమం మున రూవుగొనినదని భావింపదగు బృహదీశ్వరాలయమున లోని చ్మితకళావికననగతిని తలియటకు సాధనములు హన్యమ ఇపుడు కన్పస్టుచున్న ,తిపురాంతక ?వమూర్తిని అన్ని లైైనవి. హింద్యూవభువుల ఆదరణను కోల్పోయిన చితకారునక విధముల ఈ మహాకాల మూర్తి పోలియన్నదని వండితుల జైన సంవన్నులు ఆ తరువాతి కాలమును ఆదరించి పోష్షించిరి అభ్మిపాయము. అజంతాయందలి వర్తులానునరణకీతి ఇందును తత్ఫలితముగ జ్లైనుల (వాత్యగంధములలో లముచ్చితణ విరివిగ ఎడనెడ ఆదరితమైన దాయలు కొన్ని కలవు, ముఖ్యముగ సాగినది, తొలుత తాటీయాకుల (గంథములలో ఇట్టి చలం అంజలి మృుదలో నిలిచియన్న ఒక శ్రీ చ్మితమున ఇది నృుట్‌ జరిగినది, కాల్యకమమున వదునాలుగవ శతానిలో రాగితమ ముగ దర్శనీయము. అయినను మొత్తంమీద మధ్యయుగవు వాడుకలోనికి వచ్చిన తరువాత కాగితము వైనకూడ అట్టి లఘ కోణరేలారీతియే నర్వనమలై యందరి చృితములలో అనునరింవ బ్రితణ జరిగినను. తాటియాకు వాడుక మా[తము. కొన్ని బిగినదని చెనవచ్చును. (ప్రాంతములందు 168 వ కతాద్దివరకు కొనసాగినది. తంజావూరులోని బృహాదీశ్వరాలయమునందలి చ్చితములు _ 12వ కతారి మెదలుగ 'పదునారవ శతాలి వరకు, నాలుగ విమానపు దిగువన గర్భగ్భృహవు [వదక్షిణపు వథమున చీకటి శతాబ్ధముల కాలము కొనసాగిన ఈ లఘు చితణలో మర్య కోనలో లిభితములై నవి. ఈ చ్మిరములవై, తరువాతి కాలమున యుగరీతియే ఎల్లెడల కన్బట్టును. అయినను కొన్ని యెడం వైపొరన వేరొక చ్మిత్మశేణి లీఖితమైనను ఆ వెపొర (్ర్‌మ శైలీ విభేధములు మ్యాతము ద్యోతకములగుచున్నవి. ఇట్టి రమ న్టపమగా రాలీపోవుచుండుట వలన, తొలుతటి చ్మితములు చిత్రములలో; కొంశవరకు వరిగణనీయములగునవి, కల్చ్పనూ[్ర లు రాగల్గుచున్నవి: బృవాదిశ్వరాలయపు చిత్రములు కాలకాచార్య కథానకములను జెన ఉగంథముల (వ్రాత్యవతులలో నర్త నమలై లోని చ్మితములకు ఈషత్పూర్వకాలమున మామే కననగుచున్నవి. న్‌ రూపొందుటవలన, ఆ రెండింటిని దాదాపుగ నమకాలీనములని శం పాచ్యకారతము : పౌలరాజుల కాలమునకు వూర్వ ధావింవవచ్చును. బృహదడీశ్వరాలయమున కననగృనవియ శైవ మున ప్రాచ్యభారతమున రూపుగొనిన చ్మితములు ఏవియను చ్మితములే, నర్తనమరై లోవలె ఇట నైతము అటనట అజంతా ఈనాడు ఉవలబ్ధిములగుటలేదు. 18 వ శతాని మొదలణగ 188

మతరాఖ్య యగము కొన్ని వాతవతులందు రూవుగొనిన లఘు చ్మితముల వలన ణము వర్షములను విరివిగు వినియోగించుటలో నేపాలీ చ్మిత హృళమే, ఆ ప్రాంతపు చ్మితకళా వికనన గతి తెలియనగు కారులు ఎక్కువ (న్ధను వహించినటుల కనృట్టును. కాని ఇట్టి వన్నది, ఇవిగాక బెంగాలునకు సందింధించినంతవరకు ఆట వినియోగమువలన చ్చితములలో బావళబలతను మ్మాతమువారు )భించిన మూడు తమ ఫలక చ్మితములును ఈ విషయమున నృజీంవజాలకపోయిరని ఆచ్చితములవలన విదిత మగుచున్నది. గొంత నహకరించుచున్నవి. వీనిలో (వాత్మపతులన్నియు బౌద్ధ భారత దేఠశవు కళ్మానవంతిలో, క్రీన్తుకొ రంభకాలము మొద ఫతమందలి వృజయాన ళాఖకు చెందినవి. త్మామ ఫలక్‌ చిత లుగ పాలువంచుకొనుచుండిన (పాచ్యాసీయాదేశములు ఈ యగ ఓలు పౌరాణిక పొందూ మతమునకు నంబంధించినవి. మునను ఆ నం్యవదాయమును త్యజించక, భారత చితలేఖనా ॥క్రీళ. 14వ శతాబ్ది వరకు నీహారు, బెంగాలు, నేపాలు రీతినే, అవలంబించి పోషించినవి ఆనాడు ఆట రూపొందిన దలి చ్యితలేఖనా రీతులు దాదాపుగ ఒశే తీరున ఉన్నందున, భి త్రిచ్చితములు మొదలగునవి కాలగర్భమున కలనిపోయినవి. ॥ కీతులను అన్నింటిని ఒర నం్యపదాయమునకు చెందిన వగన్‌, బర్మా, నయాములలో అటనట కొన్ని చితములు, ఈ వానివిగనే పరిగబించవచ్చును. ఈ వివిధ (పాంతములలోను యగమునకు చెందినవి కినవచ్చుచున్నవి. వానిలో మధ్య అనాడు రూపొందిన చ్మితములలో, వైన వేర్కొనబడిన తామ యగపు చితలేఖనారీతియే అవలంభితమయినది. జావాయందలి శరికములు గాక తక్కినవి, అన్నియును (వాత్మవతులలోని అట్టి భారతీయ చితలేఖనము, ఆ తరవాత ఆదేశమున, తోలు రఘ చ్చితములే. వీనిలో ఒక (వత్యేక చ్మితలేఖనారీతి ఉన్న బొమ్మల ఆటలకు వినియుక్తములగు బొమ్మల చ్మితణలో (వతి రనుట కన్న, ఛిత్తి చ్మితముల లఘురూవములే ఇవి అని ఫలించినది. శావించుట నముచితము. చీనీయ (పొంతము: ఈ యుగమున, చీనాదేశమునందు? ఇక్టి లఘచ్మితములందు నంవిధాన చతురత చాల తక్కువ. చ్మితకళ ఆత్యంత్యపాధవమును ఆర్జించినది. ముఖ్యముగ ఆచటి నందర్భమునుబట్టి [1పాముఖ్యము ఈయబడవలనిన టాంగ్‌రాజవంళపు పరిపాలనాకాలమున, చితకళానిపుణులు మార్షీని తక్కినవానికన్న వెద్ద పమాణమున చ్చితించుట, ఆ ఎందరో ఉద్భవించి, ఆ కళకు ఎనలేని కోభను సమకూర్చి వీగహమునకు నేవద్యధూమికగ (వభావ?నో, ఒకమాదిరి నటుల చీనీయ చర్మితలవలన తెలియవచ్చుచున్నది. కొని, శీశ్రమనో రూపొందించుట అందు సామాన్యముగ కననగు అనంతరకాలమున బీనాదేశమును దీడించిన విడ్వర, వివ్షవ, విషయములు. ఇక తక్కిన ఉపదేవతలు చ్మితమున తక్కిన దుర్మాకమణవలన, ఆకళాగంవ త్తిలోదాదాపుగ అంతయు నాళన రాగమన జేరగ, మధ్యనుండు అవకాశము అంతయు అలం మైనది. వరిళోధకుల కృషివలన రుర్‌ఫాన్‌వద్ద కననయిన కరణ చితముల చేతను; కిన్నెర, కింపురషాది మూర్తలచేతను ఒక “వసంతోత్సవచ్చితపి ఆవశేవమువలనను, ఆ [ప్రాంతము నింపదిడెడి ది, నకు దరిదావులలో కనైనకొన్ని ఇతర చితములునుమా[తమే వై లఘచ్మితములలో, పాలరాజుకాలమునకు చెందినవి టాంగ్‌ వంశకొాలవు చ్మితలేఖనానిపుణతకు నిదర్శనములుగ ఆ రాజులకాలపు శిల్బ్పములను అనుకరించు దృష్టిలో రూపొంది నిలిచియన్నవి. ఈ చితములు క్రీ ళ. ఎనిమిదవ ళలాల్దికి చెంది నటుల కన్సట్టును. శిల్పమును అనుకరించుచు మూడు ఆయ నవి కానగునని వండితుల అభ్మిపాయము. శ్రీ సౌందర్యమునెడ, శనములను (వదర్శించుటకు ఇందు కొంత కృషి జరిగినం టాంగ్‌ చ్నితకారులు వహించిన వై ఖరిని ఈ చితములు విశదము రన, ఆజంతా చ్మితముల చాయలు ఇందు కొంతవరకు కాన చేయచున్నవి కృళాంగతను సౌందర్యలక్షణముగ దారు వరిగ నచ్చచున్నవి, ఈ కోవకు చెందినవానిలో, మహీపాల రాజు జణీింవక వర్తలతను అనునరించి స్థాల్యమునే అట్టి లక్షణముగ శాంమున కూర్చిబడిన (పజ్ఞాపారమిత (గంథముల రెండు భావించిరనుట ఈ చృితమువలన రుజువగుచున్నది అలకలతో వ్రాత్మవ్రతులందలి చ్వితములును, గండవ్యూహమను (వాత్యవతి ఆలంకృతమగుచు పూర్ణచందునివలె వర్తులత గలిగియన్నటుల యందలి చ్చితములును వేర్కొనదగినవి. ఇట్టివానియందు.. స్త్రీ ముఖమును చ్చితించుటలో చీనీయ చ్మితకారులు ఆనాడు వైళము. మధ్యయగరీతి అటనట [వన్ఫుటముగ జోక్యము ఆన క్రివపాంచిరి. చీనానుండి ఇట్టి చ్మితలేఖనవు రీతిని (గహిం వహించిన ఘట్టములు విరివిగ కనృట్టును. చిన జపొనీయులు లిఖించిన ఆ కాలముననే లలించిన కొన్ని (చాత్మవతులందలి లఘుచ్మితణము నేపాలునగూడ ఆ కాల చ్మితములు నేడును కననగుచున్నవి. వానివలన టాంగ్‌ కొలవు పన విరివిగ సాగినది. ఇంతేగాక *వభ' అని వ్యవహరింవ బీనీయ చ్చితకళాపరిణతిని అర్ధము బేనికొనుటకు కొంత 5కు ఆలయ పఠాకమువెనను నేపాలున ఆ కాలమున ఈ రీతి అవకాళము చేకూరినది. టాంగ్‌ కాలపు చి్యితకారులలో ,_పాచ్య శికణము జరిగినది. అట్టివి అనేకములు ఈనాడు. లభించు ఆనీయాయంతట _ప్రామాణికుడుగ ేరెన్నికోగనివాడు వూ తాప్‌ ఉన్నవి, ఇందలి మార్తంరో కృళాంగత, ఒక ముఖ్యంక్ష =బా (చూ) 189

మతరాజ్య యుగము

టాంగ్‌వంళపు కొలమున చీనీయ స్మానూజ్యము, వళ్చిమమున, వనిమిః నీలిమలజే నముచిత రీతిలో పూరించుటవలన అతడు కాన్నియన్‌ నముదమువరకు విస్తరించియుండుటవలన, భారత, తన చ్మితములను రూపొందించేవాడని తలియనగుచున్నరి పారసీకాది సంన్క్బృతులతో చీనీయలకు నన్నిపాతపరిచయము అతని చితముల మూల్యపతులు నేడు లభ్యములు కాకున్నన్న, ఏర్పడినది ఇట్టివానిలో ఎక్కువ |పబలమ/ (వభావమును, అనుకృతులుమ్మూతము అటనట లభించుచున్నవి. ఆర భారతనంస్కృృతి, బౌద్ధమతము ద్యారా, చీనీయ నఎన్కృతివై కారుని కుమారుడగు లీ ఛాప్‌-తాప్‌, తర్బడ్రి మార్గమనే నెరవగలిగినదనుట ఒర బార్మితక నత్యము. టాంగ్‌కాలపు అనునరించి, (పాడేశ?క చ్మితబమున న్నుపసిద్ధతను ఆర్టించెన చితకారులలో, కాలవరిగణన దృష్ట్యా, తొలుతటివాడగు అతని రచనయని భావింపబడు చ్చితముకటి బాస్టన్‌లోని లీ చిహ్‌యి- నెంగ్‌, భోటాన్‌నుండి చీనాకు వచ్చి అట స్థ మ్యూజియమున కననగుమున్నది (ప్రాదేశిక చ్చితణలో “లమ నివానమును ఏర్పచుకొనినవాడు, భోటాన్‌దేళము, ఆ కాల చితణ' రీడ్రిక్రి నిదర్శనముగ, ఇది నంభావింపదగి ఉన్నది మున, భారత సాంన్కృృతిక మండలమున అంతర్భాగము. (ప్రాదేశిక చ్యితణముననే, ఒక నవ్యరీతికి శ్రీకారము ఆ చ్మితకారుడు రూపొనంగిన “వై [ళవణ” చ్మితము వాష్నింగ్‌టన్‌ చుట్టినవాడు వాంగ్‌వీ (జ 699), చ్చితలేఖకుడుగనే క$ నగరమున (భీయర్‌ చ్మితనంచయము (చూ న కననగు కవిగ నైతము అతడు పేరు గడించెను. కవిత్వమును చిశ చున్నది. జగ్యత్పనిద్ధ చ్చితకారుడగు వూతాన్‌-జూ లిభించిన కళతో మేళవించి, కవితకు దృళ్యరూవమును చేకూర్చుటటే, చ్మితముల మూలట(పతులు వవియ ఈనాడు లభింపకున్నను (పాదేశిక చ్మితణపు వరమోధ్ధేశము కాదగునని అతని అ అనుకృతులు మ్మాఠము కొన్ని రాతివై రేభాద్మితముల రూప (ప్రాయము, ఈనాడు ఆటనట విననగు *పతికావ్యమును ఒ8 మునను, కొన్ని చ్మితలేఖనములరీతిగను అభ్యములగుచున్నవి. చ్మితకళాఖఎడమే ; (ప్రతి చిితకళాఖండమును ఓక కావ్యపే' వీనివలన ఆ చ్నితకారుని మూలచిితముల ఉదాత్తతను కొంత అను సుభాషితము తొలుత ఆతని వలననే రూపొందినది వరకు ఆంచనావేయటకు సార్యడుచున్నది. అతడు రూపొందించిన (పాదేశక చ్మితములలో వెక్కింఓ

ఇక కీ. శ, 800 ప్రాంతమున, లీ చేన్‌ అను (వనిద్ధ ఎగువన ఒక గీతము కననగును. ఆ గీతపు అక్షరమణ చీనీయ చ్చితకారునిచేత రూపొందించబడిన మత్మవచారకుల నైతము రమ్యరీతిలో రూపొందింవబడి, చ్మితవు రమ్యతన రూవచ్చితములు అయిదున్నూతము, కొంతవరకు శిధిలముల్నై అతిళయింవజేయునటులుండును. గీతమును చితమును ఓక జపానున కననగుచున్నవి. ఇందులకు తోడుగ, తున్‌_హ్వాంగ్‌ _వకటనపు రితిలో మేళవించియుండుటయే చితపు ఉత్క్యన్ష వద్ద పరిశోధకుల క్యవివలన లధ్యములైన కొన్ని చ్మితములు తకు ముఖ్యలక్షణమని ఆ చితకారుని అభ్మిపాయము, ఇండ ఊంగ్‌కాలవు. చ్యితకళను వవంచ. విదితము చేయటకు చ్చితలేఖనమున _ సిరానుమ్మాతమే ఉపయోగించెను. "వ్‌ ఉవకరించుచున్నవి. ఇవియన్నియు తొమ్మిదవ, పదవ శరాబ్ధ్బ చువన్‌ పరినర దృశ్యములు' అనుపేర ఇతడు రూపొందించిన ములలో రూపుగొనిన బౌద్ధ చ్మితములు, అమితాళ బుద్దుడును, ఆలేఖ్యవు అనుకృతి ఫీయర్‌ సంచయమున కననగుగన్నరి ఆవలోకితేశ్యరుడును ఇందలి చ్యితములలో వెక్కింట వివిధ బౌద్ధమూర్తల చిితణయ, (ప్రాదేశిక చ్వితబయు మాశపే భంగిమలలో కననగుదురు. బుద్ధజాతక కథలను చిత్రించిన క్రాద్కుటాంగ్‌కాలపు [వజాట్రీవితమును తెలియజేయు చిితమదన ఆలే్యములును అందు కొన్ని కననగుచున్నవి, నీవియందలి. ఆనాడు ఎన్నియో రూప్పగొనినవి. ఇట్టివానిలో, బాస్టర్‌ మ్య: నంవిధాన చతురతయు, వర్ణనంయోజనమును కడు రమ్యము యమున నేడు కననగు 'నిల్కుపరి శ్రమలో శ్రీల) అన లని వలువురు పండితులు [వళంనించిరి, రారతదేశవు అజంలా చ్మితము ముఖ్యముగ వరిగణనీయము. చ్మితములకు, ఇవి వత్యక్షరీతిలోగాని, వరోత్షరీకిలోగాని చీనాయండు వదవ శతాబ్దపు పూర్వార్థమున పేరు గడించిన బుణవడియుండునని |పామాణికల అభ్మిపాయమ, (వముఖ చిితకారులలో హీ, చౌ వెంచూ, హ్యంగ్‌ చఆగ్‌

టాంగ్‌ కాలముననే, చీనాయందు ఆరంభమైన ప్రాదేశిక అను ముగ్గురు ఇట పనక్తింపదగినవారు వీరిలో తొలుతటీవాడు చ్యితణము. చీనీయ చ్చితలేఖనమునకు, లలితకళేతిహానమున పు్పచితబయందును, రెండవవాడు యువతీ చ్మితముల రళన ఒక (పముఖ స్థానమును నమకూర్చినది. పాదేశిక చితణము యందును పేరొందిరి. మూడవవాడు (ప్రాదేశిక చ్చితణమన అనుదానికి దీనీయ వదరూపము 'షన్‌-నుయి, 'వర్వత-నర _ సిద్దహన్తుడుగ పేరొందుటయేగాక అందు “అస్థిరహిత విధానమ' న్పులు' అని దాని ఆర్థము ఇటుల ఆ వదమే ఆ చ్వితణమున అను [వ్యక్రియను రూపొందించెను. బావ్యాలేఖ. లేషందగనే (వముఖతను నంతరించుకౌనిన (పక్కృాతినవుజ వరినరములను చితణమును సాగించుట ఈ [ష్య్కకియయందలి ముఖ్యం షిణమ. వెలువరింవగలుగుచున్నది. లీ నూ-హూన్‌ (జ. 861), నువ శ్రీనాను [కళ 980 మొదలుగ 1279 వరకు నుణ్‌ ర్జు బావ్యారేఖను లిఖించి ఆందలి అంతర్భాగమును ఆకు వంశపు రాజులు పాలిందిరి. పీం కాలమున చ్మితణలో వాస్త విన్‌

190

మతరాజ్య యుగము శాదమునకు (ప్రాబల్యము చేకూరినది; నరళతకు ఎక్కువ ఆద ఉపకరించు వన్తువుగ మ్మాతమే రూపొందగలిగినది, ఆయినను 12 చేకూరినది, (పకృతి దృశ్యమల చ్మితణయ, నృష్టచ్శిత అచట ప్రాచీన సం్యపదాయమును కొనఫాగించినవారును లేక ఇయ, విరివిగ ఆ కాలమున కొనసాగినది. ఆ కాలమునకు పోలేదు. అట్టివారిలో లీ టాంగ్‌ అను వాడును అతని శిష్యులు 19దిన వానిలో ఫాన్‌ ఖన్‌ రచించిన “వామపాతదృశ్యములు", క్యాక్వీ, మాయ్య్వున్‌ ఆనువారలు పముఖులు. ఈ గురు శిష్యులు గివ్‌ టా=నీన్‌ చ్యితించిన హేమంత, శి?ర చ్మితములు, మీ-ఫీ రూపొందించిన చ్మితములు అట్టి చీనీయ (ప్రాదే?క చ్మితములలో భించిన (ప్రాదేశిక చ్మితములు, ఆ్మగ్మశీణికి చెందినవిగ ఆత్యుత్త మములుగ, కళావిదులచేత (వళంనలు నందినవ్వి నరళ $రోందినవి. ఆనాడు నుంగ్‌ వభువులు చిత్రకళను ఎన్నియో తయ, ఉదాత్తతయు అందు చక్కగ మేళనము చెందినవని తర ఆదరించి (పోత్సహించిరి. ఆ వంశపు వారిలో హుడ్‌ పాళ్చాత్యులు చలువురు పేర్కొనిరి. )ంగ్‌ చ్మకవర్తి చ్మితకళను ఆదరించుటయేగాక, ఆ కళను మంగోలు (వభవుల కాలమున (క్రీ శ, 1370-1208) ఛ్యనించి ఆండు వవీణతను అర్జించెను, నేడు బాస్టన్‌ మ్యూజీ చీనాయందు మరల (ప్రారీన చ్మితలేఖనా సర్యపదాయమే అనుస దమన కననగు ఒక చ్మితపట (శేణి ఆ పళభువు చితించినదే రింవబడినది. ఆ కాలపు చ్మితలేఖకులలో ఎక్కువ (వనిద్ధిని దని తలియవచ్చుచున్నది. సిల్కునేతలో నిమగ్నులగు స్రీలు అఆర్టించినవాడు చావో మెంగ్‌-పూ. ఆశ్వముల రూవచ్చితములను సాగించెడు కార్యకలాపములను ఒక వరునలో చ్మితముల రూప వెక్కింటిని అతడు రచించెను; పాదేశిక చ్కితములను, మన అతడు అందు తెలియజేనెను, దేశపు వపలుభాగములనుండి పువ్చ చ్మితములను గూడ కొన్నింటిని అతడు లిభించినటుల నృవసిద్ధ చితములను వెక్కింటిని సేకరించి, వానిని సురష్షిత తెలియవచ్చుచున్నది. ఆ కాలమున పేరొందిన తక్కిి (ప్రాదేశిక స్థితిలో తన చ్మితాగారమున అతడు (పదర్శింపజేయటయేగాక, చ్మిత రచయితలలో హ్వాంగ్‌ కుంగ్‌ -వంగ్‌, వంగ్‌ మెంగ్‌, చితకళకు ఒక (వత్యేక (పతిపల్తిని కల్పింపజేయటశై చ్కిత నీ చాన్‌, వూచెన్‌ పరిగణనీయలు. కళా పరిషత్తును ఒకదానిని నంస్థావించెను. అంతియేగాదు, మీంగ్‌ వంశపు రాజుల పరిపాలనా కాలమున చ్మితములు వకుత్వోద్యోగముల క్రై వచ్చువారికై జరువబడు పరీక్షలలో, అనేకములు రూపొందినను వానిలో చైతన్య స్పోరకత మంద నీతలేఖనమును ఒక [పముఖ పార్యాంళముగ నిర్ణయించి, గించినది.కొన్ని హ్రావీన కాస్త్యగంభముల నియమములను తు,చ శృీశలేభకులనుకూడ రాజకార్య నిర్వాహకులగ నియమించెను, తప్పకుండ అఆనుసరించుటయే తమ లడ్య్యముగ చ్మితకారులు ఈ వరిస్థితిని గమనించిన శత్రార్తారులు, ఆ అవకాశమును ఆ కాలమున భావించుటవలన వానిలో నృజనశీలత కుంటుపడి తవయోగించుకొని, దేశమువై దండెత్తి దేశవు ఉత్తర భాగమును నది. ఆయినను, ఆటనట ఉ త్తమ చితములును కొన్ని వెలు సంభముగ వళవరచుకొని, కడకు చృకవర్తినే భైదీగ వట్టు వడక పోలేదు. వారిలో పక్షులను వుష్పములను సిరాలో ఓటో కొనిరి (1187), థై డీగనే, ఆ చ్మకవర్తి తుదకు మరణించెను. యతరీతిలో రూపొందిచుటలో (వనిద్ధివహించిన లిన్‌ లియంగ్‌, కంతట తార్తారుల దురాగతముల వలన చ్మితాగారమునందలి (పముఖ (పాదేళిక చ్చితకుడగు టాయ్‌ చిన్‌ లెక్కింవదగినవారు. గితములెల్ల నిశ్శేషముగ ఆంతరించినవి. చీనీయ చ్మితలేఖనమే, కొరియదేళశవు చ్మితకారుల ద్వారా, దేశమున ఉత్త రభాగము ఇటుల తార్హారుల వళమైన తరవాత జపానున [క్రీ క. ఏడవ శతాబ్ధమున వ్యావింవగలిగినది, ఆ హంగ్‌ చౌ నగరమును రాజరానిగ చేసికొని నుంగ్‌ వంశీయులు తరువాత తొమ్మిదవ శతాబ్బమున జపానీయ జిజ్ఞానువులు కక్షిణ బీనాను కీ.శ. 1270 వరకు పాలించిరి. వారును లలిత కొందరు బీనాకు వయనించి ఆట వివిధ లలితకళలను అభ్య గలను పోషించిరి; అయినను దేగమును ఆనాడు అలముకొనిన నించి, మాతృదేశమునకు తిరిగివచ్చి, ఆట వానికి విరివిగ కి రాశ్యము, [వజల దృష్టిని ఆధ్యాత్మిక భావనల వైవునకు వ్యావ్లీని కలిగిందచిరి ఇట్టివారిలో కోటోదైషి అనునతడు నువ ఏరళ్చినది. భోగముల యెడను, కడకు (పకృతి యెడలను నిద్దడు జపానున కననగు ఆత్యంత ప్రాచీన చ్చితములలో 'మభఖితను వహించి, ఆంతరంగిక (నగాంతికొరకై సాధనను [వముఖములగునవి పెక్కు అతని తూలికనుండి వెలువడి "గించుటయే మానవుని పరమ లడ్యమను భావన నవియే. చీనాదేళమునందు వలెనే ఇట నైతము తొలుత బౌద్ధ నుడితులలో ఎలెడ వ్యావ్తిగొనినది. అందులకు ఉపకరించు మతమే చ్వితకళకు దోహదకారిగ పరిణమించినది. _ర్యాన ఫారనముగ ధ్యాన నం్యవదాయపు బొర్ధము ఆ కాలమున చీనా (జెన్‌) వౌర్ధమత నర్వవదాయమునకు ఆ కాలమున జపానున యందు ఆదరితమై డాని [వభావము చ్చితకళవైకూడ (పనరించి ఆదరణ అత్యధికముగ ఉండినందున ఆ నం్యపదాయాను నడి ధ్యాన, సమాధులలో నిమగ్నులగు అర్హతులి చితణ యాయం అభిరుచులకు అనుగుణముగ అమితాభ, అవలోకి వెల్షెడల ఆనాడు ఆదరితమైనది ఒకవేళ వీ పుష్పమో వక్షియో.. తేశ్వర చ్చితములను రూపొందించుటలో చృితకారులు ఎక్కువి ఉక చ్మితమున కనట్యచున్నను, అందు ఆది ధ్యానసాధనకు ఆనక్రి వపాొంచిరి రాని ఆ కాలముననే చ్మితలేఖనమును ఐహిక 191

మతరాజ్య యుగము విషయముల. వైపునకు మరల్చుటకు కృషిచేసిన వారలును పాళ్ళాత్యులకు లియోనార్డో డావించి చ్చిత్రములెట్టినో నెక కొందరుకలరు. అట్టివారిలో కోస్‌నో _కనౌకా (వముఖుడు,క్రీల. చ్మితములు ప్రాచ్య ఆనియా వానులకు ఆట్టివని చెవ్పటలో అ? 950 (ప్రాంతమున ఆతడు జీవించియండినటుల తెలియవచ్చు యోక్తి ఎట్టిదియ లేదు. చున్నది. వటములందు దేవతలకు బదులు జంతు, పక్షి, పుష్ప, సంగీతము _ లతాదులకు [పాముఖ్యమును కల్పించిన తొలుతటి చ్మితకారు యూరజక్‌ పాంతము ; (గీకుల నంగీతమే, నై జాన్స్‌ డుగ ఆతడు పేరొందెను. ఇటుల చ్నితమునందలి ధ్యేయవస్తువున టీయం రాజ్యమున పొందిన కొలది మార్చులతో, ఈ యగమన పరివర్త నమును కోసో కొనిరాగలిగినను, అతడును చీనీయ యూరపునందు ఆదరింపబడినది. నేడు పాళ్ళాత్యదేశమలండ కీతినే అనునరించెను. వ్యాన్తి నొందియన్న నంగితరీతితో. దీనికి గాడ నంబంధమ (క్రీశ 9వ శతాబ్ద మధ్యభాగమునుండి చీనాతో జపానునకు ఎట్టిదియ లేదని చెప్పవచ్చును. నేటి పాళ్చాత్య నంగీఠష గల సాంన్కృళతిక నంబంధము, కొన్ని చార్మితక కారణముల న్వరమేళనము (వోర్మనీ) మీద ఆధారపడియన్నది, కాని మళ వలన విచ్చిన్నమయ్యెను. ఆటనుండి అయిదు శతాబ్దముల రాజ్యయుగమున యూరవియన్‌ నంగీతము, భారతీయ నంగీశష కాలము జపానీయలు తమ జాతీయ నంన్కృతిని ఆనునరించి, వలెనే రాగమాధుర్యము (మెలడీ) పై ఆధారపడి యంకినరి వివిధ కళలును రూపొందించుకొనుటకు కృవిచేనిరి. ఆ కృష కై 9స్తవమతము తొలుత నంగీతమునెడ ఉదాసీనవై లని మూలమున చ్మితలేఖనమున ఒక జాతీయ శైలి రూవుగొనినది. ఆవలంబించినను కాల్మకమమున (పార్థనలందు. సంగీతమనప ఈ లికి ఆంతటంతట పలు పేరులను, జపానీయులు వాడినను [పాముఖ్యమును కల్పించినది. అందులకు వర్యవసానముగ “తోసా అను 'వేరమాతము ఎక్కువగ వ్యావ్రిపొందినది. ఈ పోన్‌ (గెగరీ కాలమున చర్చీలయందు (పార్ధనాగితములను అక జాతీయ శైలిని పరిపక్వతకు తీనికొనివచ్చిన తోసా గొన్‌-నో- వంచు రీతి నువ్యవస్థితమై, (గెగరీయ గానరితి (గెగరియ్‌ కుమి అనువానిని బట్టి ఆ లికి అట్టి పేరు సిద్ధించినది, దాంట్‌ అనునది వాడుకలోనికి వచ్చెననుట ఇదివరలో తెలవ ఆ లిని అనునరించిన చిితములందు కనవచ్చు ఓజోళ క్తి, బడినది, ఆగానరీతి అత్యంత సరళము; అందు 1గీకు, బ్రైజాక్‌ (డుతగతి, వై విధ్యము, నున్నితపు హోన్యము తక్కు చీనీయ, టయిన్‌, హృబూ రీతులు మేళనము చెందినవి. రాగమాధుక్యమ జపానీయ శ్లైలులలో ఎచటను కనరావు. ఆభ్యాయికా రీతిలో నక్తు [పాముఖ్యమొనగు ఆ గానరీతిలో మానవ కంరరధ్యనికే (వేమ గారలను, యర్ధోదంతములను తెలివెడు చ్యితవరంపర అగస్థానము ఈయబడవలనీ యన్నందున జం్యతముల [వనక అ కాంమున ఆ ౭లిలో రూప్పగొనినవి, గెంటి అను దార్మితక కాన్ని నందర్భ్శములందు నామమతముగ మ్మాతమే ఉండెడిది వురుషని _వణయగాథను, ఇట్టి శైలిలో, అతి రమ్యముగ తక అయినను గాయకులు తమ ఉత్సాహమును బట్టి అప్మపకిరేన యోషి అను చ్వితకారుడు [క. ఈ. 1010లో లిభించెను. ఆ రీతిలో అచ్చటచ్చట సావాత్యమేమియులేకుండ న్వరమలను కొలమున కవట పురోహితులును,తడితర వంచకులును సామాన్య కూడ జతపరచెడివారు. భారతీయ నంగీతమున నేడు కచ్చే! జనులను మోసగించుటను వ్యంగ్యముగ తెలుపుటక్షై మర్కట పాటలలో విననగు న్వరనంగతులవంటివే ఇవి. కాల్యకమమన మాండూకముల గాథా చ్యితములను తోబా సోజో అను చిత ఈ న్వరనంగతులకు బదులుగ అందులకు అనురూపమంలగ శారుడు రూపొందించెను. దార్మితక పురుషుల రూవచ్చితణయు. సాహిత్యములను కొందరు [వతిభావంతులు నమకూర్చి గానము ఆనాడు విరివిగ సాగినది. చేయ మొదలిడిరి. ఇందుమూలమున పం[డెండవ “తాబ్దమునాడీ 18 వ ళతాబి నాటికి జపానీయ జాతీయ చిితలేఖనాశై లీ తొలుతటి (ప్రార్దనాగీతములతో, అన్వయరీళ్యా ఆంతగ ఫొత్త తన వటుత్వమును కోల్పోయినది, అందు నృజనశీలత ఆంత కుదరని, అన్యసాహిత్యమెంతయో చేరి గితముల నరళళవ రించి, నర్యవదాయమును గుడ్డిగ అనునరించుటయే ముఖ్యలక్ష భంగమును కలిగించినది. ఇముగ వరిణమించినది. అట్టి పరిస్థితులలో జపానీయ చిత గానమాధుర్యము కొరకై న్వరసంగతులను మూర్చనలను లే*కులు, పావీన చీనీయ రీతులకు (ొత్రమెరుగులు దిద్దుటలో కొనివచ్చినపుడు వానిని [(గంధములందు. వివరించుట3ై న్వీ నూత నోత్సాహమును వెల్లడింవసాగిరి. చీనీయరీతికి జపానీయ నంకేతముల వాడుకయు ఎక్కువ కొాదొడగినది. (పాలన (వతిళను జోడించుటతో, అంతట, జపానున, ఒక నూత్న యగాంతమున బోతస్‌ (క్రీశ 470525) అను వండీళుప చ్చిరలేఖనాశై లియే రూపొందినదని చెవృవచ్చును, అద్ధైలికి రూపొందించిన న్వరనంకేతలివియే ఈ మతరాజ్యయగమన విశ్వవిభ్యాతిని నమకూర్చిన వాడు నెషియ అను చ్మితకొరుడు. కొంతకాలము ఆదరితమెనది. ఆ వండితుడు “ది మ్యూజిక్‌ అలవోక గ యత్నమెట్టిదియ లేకుండగనే, అత్యుత్తమ చిత అనువేర అయిదు నంపుటములలో రచించిన ఒక (్రంళమ కళాఖండములను, వై విద్యమొలుకునటుల, అతడు నృజించెను. మతరాజ్యయగమున ఒక (ప్రామాణిక (గంథముగ వాడుకలో 192

మశరావ్య యుగము

డడినది.. ఆ తరువాతి పాళ్చాత్య సెగ్‌త విధా'ము: షట్‌న్వం విధము (వాడ్డాకాద్ట్ర వై అధాంపెడిన న్వర మేళన పద్ధతిలో నూత్నరూపమును సంతతంచుకొని స్వంవిధజవయే సిముచితమవి అతపషు తలతెను. అందు నమ ఆ (గుధము అఎదలి వివమయ ప్రార స్త్యమును బట్టి వలన ఆ ఆరు స్వరముల "పేగులను నిస్టాియి చుటక్రై, అక్స్‌ఫర్డ్‌ విశ్వవిద్యాలయమున నుగ్‌తశాన్త్రవు విద్యా జాన్‌ బుషిని ల్లాఘిచు ఒక లాటిన్‌ గీంములోని అరి ధ్ధలకు పార్యగంధముగ (క్రీ ళం 1856 వరకును అదరణ చరణముల సాయమును గైకొని, ఆ ఆరు చుణముల పొంరినడి. ఆ బోతన్‌ ఒక విధమగు స్వర సిఎశీత పద్ధతిని ఆద్యషంములను అరు స్వరములకు సంకేములుగ అతకు దాపొండించెను. ల౨ియే “వోతస్‌ న్వరరిపొ అనువేర (గహించెను.[. ఇవియే ట్రైిమమున ఉత్‌, రే. మీ, ఫా, పాశ్చాత్య (ప్రపంచమున చాలకాలము వాకుకలో సోల్‌, లా యనుశవి. ఈ సుశేంములు ఇప్పుదు (ఫ్రాన్సు, ఉండెను. అయినను (గెగరీయ గానరీతి, పలు మాద్చు ఇటలీ మొదలగు కొన్ని యూంపీయ. దేశములలో శేర్చులకు లోనై న కాలముశ, బోతిస్‌ స్వింలిపి అనిమ్యగ వాముకయుదున్నిను (గేట్‌ విటన్‌, జర్మనీ, యునై్వై టెడ్‌ ముగ కన్చట్టినది, అందులకు రెపు కారణములు కలవు స్టట్సులలో మ్మాతము. ర"మన్‌లిపి అమరములే స్వర

1. నప్పన్వర వరిభిగల రె.దు స్థాయీ భేఏములనే బోతస్‌ నంళతములుగ వాకుకలో ఉగ్నవి. గుర్తించి, అుడలి పదునైదు స్వరములకును సంకేతము గెడో ఏర్పరిచి: షట్స్వర సంకిలనమును ఆదతెంచి ఇగ రోమన్‌లివిలోని తొలుంటి పదునైదు వర్షిములను చారు నైైతము, సప్త స్వరము౯లలో నుదు గా" రీతితో గ్రమముశ వాడను, కాని మూచవ వ్థాయీ శే్వవవు చానిని ముడి వెట్టవలనివచ్చి" వుదు కొన్ని ఇవ్మిందులకు (వ్రసక్షి అతడెత్తుకొని లేదు, లోను గావలని వచ్చెను. ఒక మట్‌ స్వం సి.కలనిము, ఆ ల, న్వరిముల కాలవకిమితిని-లకగా మాతాకాలమా, యా పరిస్థి తులను అనుుకచి, సెప్పస్వెరి ర్‌రిలోని షడ్గ, ర్విమాాతాకాలమా, అనుదానిని - గురర్తిచుటకు లపదు మధ్యమ వుచమము=లో ఎపీనై? ను మొవరిదఐడ వచ్చును, ఎట్టి చివ్నాములను ఉపియోగిపి లేదు. అుదువలన ఉత్‌ లనుది, ఆ పెరిస్టితిని అనుంర8చి, ఆ

పె కారణముల వలన బోతస్‌ స్వురిలిపికి ఒదులుగ మూడింటిలో ఏ ఒకదానినో నూచి.చగలుగును. లిత్ళిలిత పలువురు పండితులు వలురీరుల నంజ్హలనము తమ నంగీత ముగ “గ్రే” మొవలగు వానిచే నూచివవఐకు లివి నుశేత (గుథములందు వాడుటకు మొదలిడిరి. అట్టి పెరిస్టితిలో ములును మార్ప్చొుడును. అఎకువలన మట్స్వర సంకలన (గ్రమమున 12వ ళతాబ్దినాటికి, బోతస్‌ న్వరకలిపిని మార్చి ముస (పతిదా?)ని, లిపి సుంకేతమున మూవ3ు విలువలు ఒక అజ్ఞాత వండితుకు, మంద్ర స్థాయిలోని స్వరముంకు ఏర్పడును. కాల [కమమున సగ్తన్వర పరిధి (ఆశ్షేవు కే రోమన్‌ లివిలోని ఇద్ద అకరములందలి తొలుతటి ఎక్కువమ్నూన కలుగుటతో, (ఫాన్సు. ఇటలీ మొదలగు మడింటిని, మధ్యమ స్థాయిలోని వానికి, చిగ్న అకరముల నవి వైతము షట్‌" న్విర సంకలనమునకు న్వి న్తీ చెప్పినవి, లోని తొలుతటి వడింటిని, శారస్తాయిలోని వానికి కాని న్వర నంచేశములుగ ఉర్‌, రే మొకలగు వానిని (గీకు వర్ణమాలలోని మొదటి పదు వర్ణములను నఎకేతము ఉంచి, వానికి ”?” అను వేరొక నంశేతమును జతపరచి లగ ఉపయోగించెనుకి, బోతస్‌ న్వరలిపి కన్న ఇది ఎక్కువ పదు స్వంముంకును స్వరలివిని సాథిచినవి. సౌకరర్థమును కలిగించునదియే యెొనను స్వంలిపి నమ షట్‌న్వం సుకలగము, ఇటుల త్య 2ంవవడినను గైడో న్యను అది సంపూక్షముగ పరిష్కురింవ లేకపోయినదిం ఉనాటి!ని, పాశ్చాత్య సంగీత. ఒనకువుగ వలువురశే

వ్వరలిపి నమన్యను వేరుదిరుగ పశిమ్మరింవయత్నించిన .. కీర్షింపబకుచున్నాద. ఇ రులకు అతపు రూపాండించిన వాడు ర్రైడో అను నంగీత పండితుడు [11వ ళతాస్ది.. దండ నుశేతి (స్టాఫ్‌ నొచేషన్‌) విధాకమే కాంణముం న్వర నంకేతములను రోమన్‌ లివిలోని అదకములతో స్టిరన్వరిమగు పచమ స్వరమును తలియజేయుటకు ఒక సూచించుఓకన్న, ఒర వవ్యితగీతముతో ఆ న్వకలివిని ప్యరగీళను లడ్డముగ గీయుట (కీ + 1000 (ప్రాతమున ముడివెట్టుట సముచితమని అతడు తలవెను.. అుతియే లా ఇదందతం 0023 కారు, చతుక్స్వరనంకలనము (బ్యటొకాడ్డ) వై అధాక సరు ఆం ణు! (౧ంగుణు పడి సప్తన్వరములకు దారితీసిన (గ్రీకుల న్వర విభఒనకన్న “0176 9011211 1201] ౯0200౧) అ ఈ పద్ధంలోప శ, ల ౮, ౨, కొ గ్ల 0 అమవావికి లారతీడు.. పై చరణములో దిగువగితణన్న ఆద్యవరములే ఆకిడ్టా విర్ణయించివ వంగి శాశ్రమువందలి ద, విం వర్మి గ్యమ, ప ఆనుగవి (కమమగ వంకేతములు ఇండరి *ఉర్‌”ో ఆమడావినే తరువాత కొందరు “డగా వరిపోవునవ్ని సాకర్యార్ధము, భావింపవడ్చును. మార్చిరిం 17-925 1908

మత రాజి యుగము పరిపాటిగ ఉజెడిది, ₹=ల్యకమమున దానికి సమాంతర కూర్చగరిగిరి.ఈమార్పులే తరువాలియుగమున పాశ్చాళ్య ముగ, వేరొక స్ఫీర స్వరమగు షడ్డన్విరమును తలియ _ గానమునకు ఒక వి?ష్ట్రతను కలిగించినవి. జేయుటకు, పిసుపువచ్చ. శీతనో, ఆకుపచ్చ గీతనో గీయు అరన్‌ ప్రాంతము ఇస్టామిక మఠరపవ్శిత గంధమగు కొ టయు. జరిగినడి ఈ పగ్ధతినే ముదునకు కొనిపోయి, రాను శిల్పమును ని షేధించివటులనే నంగీతమును వై ఈము ౧ డ్రో మరి రెందుగితలను అటులే నలుపురంపనగీచి అటుల నిషేధించికది. కాని మానవునియుడు నహజముగను.కు ఏర్పడిన నాలుగు లేఖల దండిమువై, తన వట్‌స్వర లలిత కళా పిపాన, [కమముగ ఇస్టాము మిళానుయాయ సంశేతములను తగు రీతిగా జళవరచి, చర్చీలలోని (పార్థ లందు స్తైతము, ముండునకు వచ్చి, మతపు అక్జంషలను నలకు ద్యళ్యరూవమును కలిగించెను. ఆ తరువాత లౌకికా అధిగమించి, వికనీంప గలిగగది. అందును. నంగితము వనరముల నిమిత్తము వేరొక గీలయు ఆ దండమున అరబ్బుల వృాదయములను ఎక్కువగ లోగొనినదని చెప్ప పొందువరువబడినది. ఈవిధానమే కాలక్రమమున, కొన్ని వచ్చును. అరబ్యుల సాహిత్యముగ నంగీతవు (వశన్ని మార్పు చేర్పులకు లోన్నై పరిపుష్టతనొంది పాశ్చాత్య వెక్కుచోటుల కననగుచున్నది ఒక (పనిద్ధ రచయిత శెక్పి సంగీతమును నులభముగ అధ్యసించుటకును, ఇతరులకు నటుల, “వేరొఠ 'జేశమున ఎటను కనివినని రీతిలో, నూన్‌ ఆ గీతరూపమును దృళ్యమొనర్చుటకును, సాధనభూత తము అరబ్‌ దేశమున ఆదరణను ఈ యుగమున జక ఎ మైనది. (చూ. దండనంశేత విధానమ్భు. ఇట్టి విన్న్లవ నది. జనకమగు మార్చును కొనివచ్చిన గైడోను సమకాలీనులు అరబ్‌ సంగీతము, (గీకుల నంగీతమునకు ఎక్కువ వైరము సంగీత శాస్తావిష్కర్హ (ఇన్‌ వెంటర్‌ మ్యూజిక్సే బుణపడినదని పండితుల ఛావన, కాల్మకమమున ధార అని కీర్తించిరి. అతని నివాన నగరముగ ఉండిన అలెజ్ట్లో పారసీక గానరీతులతో అరబ్బులకు వరిచితి కలుగుటవలక నగరపు చతుమవుృువమున ఆతని శిలావ్మిగవాము ఈనాడును వానియందలి కొన్ని లడణములు అరబ్బుల సంగీతమున కననగుచున్నది, తావు కల్పించుకొనినవి. అరబ్బుల సంగీత శ్యార్ర్ర్యపు పాకి ఆ కాలముననే పాశ్చాత్య సంగీత పుడితులకు అరబ్బు _థాషిక వదములలో కొన్ని ఛారరీయ నంగిత శాస్త్రము లతో పరిచయము కలిగినది. అరివ్బీ నంగీత శాస్త్ర వేత్త లందలి అట్టివానికి అనునరణములు కావచ్చునని ఒక అగు అల్‌ -9ండి, ఆల్‌ -ఫౌరబి, అవినెన్నా మొదలగువారి న్యువపనీద్ద రచయిత అఖిప్రాయము, గీకుల న్వర నుత శాస్త్ర్య్రగంభములను పాశ్చాత్య పుడితులు పరించి, సుగీత పరిథాషారీతినే అరబ్బులును చాలవరకు అనువరిచి మున లయగలిని, సువ్యవ స్టీకృతము చేసి వ్యక్షమొనరించు. అరబ్బుల సంగీతము, (గీకు భారతీయ సంగీతములవలెనే, విధానమును నేర్చరి. అుతట అందులకు కొన్ని చివ్నాము రాగ [వధానము, లను పర్చురరి దండ సంకేతమున కాలగతికి స్థానమును "పెక్కు సంగీతశ్యాన్త్ర (గంధములును ఈ యుగము! కల్పించిరి, అరబ్బీ పుడితులచే రచింనఒడినవి. అట్టి రచనలలో లల్‌= అురట, సామాగ్ట్‌ (ప్రజల అభిరుచులను అనునరించియు. ఫారలీ రవచించిన “సంగీత బృవాత్సంహితో అను ల్భ్థ కొన్ని మార్చులు, యూరపునందిలి నింగీతమున చేరుకొని మొనను పేరుగల అరవ్బీ (గంధము అత్యు త్రమము నవి, వానిలో తొలుతగ 'పర్కొనదగినది బహుస్వనత _ అల్‌-కిండి, అవినెన్నాలును సంగీతశా(న్త్ర (గంధములమ (పారఠీఫానీీ. వేశ్వేరు సంచారి న్వరములుందు బయలుదేరిన రచించిరి. వీఠి రచనల వలననే యూంరకు వానులు, వకవ వివిధ గీతముల సంయోపనమునందలి మధురతనే బహు శతాప్దమున, (పాచ్యు నంగీతపు (పాళన్యమును గుగ్తిప న్వనత యందురు. ఇక కెడవ మార్పు (వతిన్వరత గలిగరి. (కౌంటర్‌ పాయింట్‌ ). స్థాయీఖేదపు సరద్భళ స్వంము సంగీత స్వరలిపిలో శాళిమును నిర్జిష్టముగ లలువుటి వలన గాని, సువాది న్వరము వలనగాని, రూపొందిన కును అరల్నీ సంగీతశా(న్త్ర వేత్తలు కృషినల్పిరిం వీ కృషినే గానరీతిచే మూలగానమునకు రమణీయతను చేకూర్చుటనే పాశ్చాత్యులు [గహించిరని కొందరి అభ్మిపాయము. ('ప్రతిన్వరత యందురు. యూరప్‌ నందలి, జానపద ఇటుల ఇస్లామిక (పవంచమున సంగితమునెడ లకన్‌ గీతముల గానములో తొలుత ఇట్టి మార్పులు కననై నవి. అత్యధిక ముగనున్నను సాధారణముగ సంఘము గాయనీ ఇట్టివానిని శాస్త్రీయ సంగీతమున చేరనీయకుండి ఆవల గాయకుల (వతివత్తి చాల హీనముగ ఉంజెడిది. అయీను నుంచుటకు మత సీరాధివతులు తొలుత కృషి చేసినను కొందరు అటవట కొందరు (వభువులు గాయకులకు అత్యంళాదరణశు పండితులు వీనికి శాస్త్రీయ గానమున స్థానమును సమ సమకూర్చిన ఘట్టములును లేకపోలేదు. నులేమాన్‌ 1 194

మతిరాజ్య యుగము

మక్కాలో పశ్షేట ని గీతవు పోటీలను నిర్వహించి అుదు ఈ యుగమున, కొన్ని ఉలత్తము సంగీత శతు ఉత్తముడుగ నిర్షయిందబడిన వానికి 80,000 వె.డినాడె. (గంధములను రచించిరి. కాని, బౌద్ధ వైన పడి ములను ఐహూకరించెడివాడు. తన అస్థానమున ఉడిన తులు సుగీత శాస్త్ర వికసనమునకు మూల పురుషులుగ నియాన్‌ అనుపేరుగల గాయకుడు పాడినప్పువు తన శరీర, తఈమరమ మతములకు ఛెందిన (వముఖులను బుషులును మాననములు. రెందును దివ్యానుధూతిక లోన య్యెడివని వేర్కొనెమువారు. ఇటుల గానోత్ప త్తి వికసినములకు మహ్హి అను ప్రభువు నువి వెను. చంగీత కళను ఆదరించిన ఇస్టా నుదంధించిన స్య్యవదాయానుగతి విషయమున ఈ వివిధ మిక (వభువులలో న్యుపనిర్ధుడు వారూన్‌-అల్‌ -౦షీదుు. మతముల మధ్య ఛేదమున్నను, శా్రువు మూల సిద్ధాంత తన తమ్ముడగు ఇ్యబహీమ్‌న కననగు నంగీతాఖిరుచిని, విషయములలో మరఫేదము వీకిమధ్య ఉుబెడిదికాదు, చక్కని ఉదాత్తమగు కంరధ్వనిని గమనించిన ఆ (వధువు, అప్పటి వరిస్థితుల వలన మవామ్మదీయుల దండయాతల అప్పటి సాంఘిక నియమములను సైతము అత్మికమిచి, నుడి తప్పించుకొనుఓకై. ఇస్టామును అవలంవిచిన కొం అతనిని [పోత్సహించి సంగీతమును అభ్యని.ప జేనెను.. దరు హిందూరాజలును తమ పూర్వ ఎ్యవదాయమును ఇస్తామిక (ప్రపంచమున అత్యంత న్యుపనిద్ధరను ఆర్జించిన తస్ధఎంవక, వందితులను ఆదరించి ఛాంరీయ జారీయ ఆ యుగపు గాయకుడు ఇషాక్‌. ఆల్‌ _-మామూన్‌ కరీఫా సంగీతమును పోషించిరి. అతని ఛంగీతమునకు ముగ్దుడై, “అతదు గొంతెత్తి పాడి ఈ యుగమునకు చెందినవారిలో, కాలరీత్యా మ్మారమే నపుడెల్ల నానుఖసింవద, అంత కుపూర్వుముకన్న, ఎతయో గాక, (పాము ఖ్యమును అను-రించియు తొలునటివాదుగ అతిశయింప గలిగినదని నా ఛావన” అని నుకివెను. పేర్కొన దగినవాదు మరంగుషు (చూం, ఈతదు ఈ

రాగ్యవధానమగుట వలన అరబ్బీ గానముగ గా్యరము యుగముగకు ఈవషల్‌ పూర్వమున, అగగ జ క్రీ శ, ఆరవ నే ఎక్కువ (పాముఖ్యము ఉంచెడిది జం్యతములు, శశాచ్చి (ప్రాంతమున, బివిచచి యుుఘనని కొందరి అధ ప్రా గ్యాతమునకు, (పోది చేయుటకు మామే ఉపకరించెడివి యము. అటులయినను ఈతని అధ్మిపాయములు కచ్చేరీల యందు ఇందులకైై. అయిదు వాద్యములకగ్న ఈ యుగపు సుగీతశా్త్ర (వవర్తకులవై వదియో ఎక్కువగ వాదబటెడివికావు, అయినను అటనట (ప్రశ్యేక ఒకవిధముగ [పథావమును నెరపినందున ఇతనిని ఈ యుగ ముగ వాద్యబ్బందముల మేకము (ఆర్బెస్ట్రాా లును పర్చు మున తొలుత "వేర్కొనుట సిముచితము. భరతుని కాలము గపబడెడివి, వాద్యబృ్బందములందు, గాగరీతిని (మవర్ధ మొదలుగ తన కాలమువరకు, థారిత సంగిరము నమ తిలో నడుపుటకు, గాన ప్రవర్తకుడు (మేస్తో) ఒక వేత్రము కూర్చుకొనిన చేర్పు, కూర్ప్చులను మఠంగుదు చక్కగ తన (శేటన్‌) ను ఉపయోగుచుటను తొలుత (వవేళ పెట్టినది (గ్రంధమున విళదిఠరించుట యేగాక భరతుని నాట్య శాన అరబ్బులే. మదీనా నగర ముదలి ఒకగాయరకుడు, సురయా _ మున (ప్రస క్తితములయ్యును, చక్కగ వివరింపఐడని వానికి అనువాడు, తొలుతగ ఇట్టి వ్మేతమును ఉపయోగించెను.. వివరణలను ఇచ్చి భరతుని నాట్యశా(న్త్రృమును కొంతవరకు కాల్మకమమున అరబ్బులనుడి ఈ సంప్రదడాయమును నుగమము చేసెను. పాశ్చాత్యులు (గ్రహించి తమ వాద్యుప్బంచ నిర్వహణలో భరతుని కృమిమూలమున మాగ్షగానము సు వ్రతిష్టితము విరివిగ వాకుకలోనికి ఆచ్చిరిం కాగా మరంగుము దానిని ఇంకను ముుదుగకు కొనిపోయి,

కారత _పాంతము ఈయుగమున థారితదేశమున _ దే?రీతి గానము" రాను అందు పాము ఖ్యమును కళిగించెను. గాన నాట్యములు "కొందును వలువుగునీముతుల ర్బమివలన * రాగము” అనుదాని! నంగీతశాన్త్రమున (వ్రతిపత్తిని ఎంతయో వురోగమింవ గలిగినవి. కారము మొదలుకొని తొలుతగ కల్పించినివాడు మతంగుజే. అుతవరరు థారత కన్యాకుమారి వరకును గుజరాత్‌ మొదలుకొని అస్సామ్‌ దేళశముక “బాతులు” అను ఆలాపసెరీతుల కే (పాముఖ్యము వరకును ఒకే ఒక నం్యపదాయము 18వ కశతాన్టీ వరకును దీంటెడిది. “నర్వజనాన్లోదినియై, చక్కని గమకాదులతో రేశమున వర్ధి ల్ల గలిగినది.తమఆస్థానములదరి సంగీతశా్యన్త్ర కూడిన రమ్యన్వర నంవాతియే రాగము” అని మతంగుడు పండితులను, గాయకులను పోషించ టవలన మాత్రమేగాక, నిర్వచించెను.. జాతి యనునడి ఒక చావ్యారూప రేఖ; కొందరు హిందూ రాజులు న్వయముగ నుగీతము నభ్య లుదు రం'పలను వేనీనటుల గమక, అలంకారాదులను సంచి, కొం[గొ త్త విషయములను పొందికబరచుచు శాస్త్ర పొండువరచుటవలన రాగము రూపొందుచున్నది. గితి, (గంధములను అనేకములను రచించిరి. హిందూమతాను రాగముల మధ్యనుడు విభేదమునుకూడ మతంగుడు తన యాయులు మామే కాదు, తౌద్ధ, వైన పండితులును, “బృహాళ్టే?"యందు రూపొందించెను. దేశియనబడు జానపద

105

మతరాజ్య యుగము గానమును సువ్యవస్థీ కృతముశేసి ఛారతగాన (వవంచమున _ అని వ్యవహారింపబడుచున్నవి. వీనిలో (ప్రతిచానికిని రాగ ఆదరణీయ సానమును దానికి అతడు కల్పిువ గలఠిగను, మును, తాళమును నిస్హేశింప బడినను, వీనిని పాడుటలో, ఆర్యేతర జారులందు (పచారమునందుండిన రాగములము, _ వివిధ (ప్రాంతముల పండితులలో పక రూపత కన్సట్టడు. స్వరసంశేతములతో, వ్యవస్థ కరించి, వానికి "పెక్కు నంద జయదేవుని కాలమునకు దరిదాపులలోనే భారత గ్రే ర్భములందు, ఆ యా జాతుల వేరులను తద్ధిత రూపమున, మున, అందును ఉత్తర భారతమున, మవామ్మడీయ మతంగుడు కల్పించెనుం సా్మామాజ్యము రూపుగొనినది. ఆ సా్యమాజ్యమును పాలి మతంగుని(చూ.) అనంతరమున ఉద్భవించినగాన, నృత్త చిన (వభువులలో పలువురు, ఇస్తామిక 'దేశములను.కి వేత్తలతో (వ్రముఖముగ "పేర్కొన దగినవాడు అభినవ వచ్చిన గాయకులతో పాటుగ భారతగాయకులకును ఆ గుప్తుడు (చూ, నం, ౪1,400 పు, క్రీ శ, 10వ శతాబ్ది యమునొసగిరి. ఇందువలన భారత సంగీతమునకు, ఇస్తా అంతమున జీవించిన ఆ కాళ్ళీర పండితుడు భరతుని నాట్య మిక దేశముల నంగీతముతో పరిచితి కలిగి, అగస్టదేశీయ శాత్రుమునకు"అభినవథారతి” అను వ్యాఖ్యా (గంథమును (వభావము, భారత నంగీతమున కొన్నిమార్చులను తెళ్ళి రచించెను. భరతుని వృాదయమును అతడు అందు చక్కగ _ నది, ఇందులకు, అందర్శికన్న మిన్నగ కారణ భూతుతైన వివరింప గలుగుట యేగాక, సంగీతశా(న్తుమున, భరతుని. వాడు అమీర్‌ ఖుసూ, (చూ). [కీ ళం 1806 మొవలుగ 'మొదలుగ కాల[క్రమమున శేరిన, నూత్న విషయములను 19815 వరకు ఢిల్లీ సా్యమాజ్యమును పాలించిన అల్లా- వైతము శెరిఎను, ధఛారానగర పాలకుడును, అభినవ ఉద్‌ -దీన్‌ ఖిల్ది ఆస్థానమున ఆ పండితుడు కవిగనే గాః గుప్తుని సిమకాలికుదును నగు భోజుడు (చూ) రచించిన గాయకుడుగ కూడ ఆదరణను పొందెను. జన్యచే పారనీప “శృంగార (వకాళము” భరతనాట్యశా(న్తృమును సుగమము డ్లైనను అతడు తన కార్యరంగమగు ఛారత దేశపు చేసెను. ఈ కాలమునకు దరిచాపులలోనివాడే మగధ పాల సంస్కృతిని అర్థము చేసికొనుటకు చక్కని క్చషి చేయు కుడు నాన్యభూపాలుడు (చూ.). అతదు రచించిన “నర టయేగాక పారనీక గాన నం్యప్రదాయపు ““ముకఅము”లను న్వితీ వ్యొదయాలం కారము” అను నంగీతశాన్తు (గంథము భారతీయ రాగములతో మేళవించి నూత్న రాగములను చాలవరకు నష్ట్రమై అందు 18 అధ్యాయములు మామే రూపొందించగ, వానియందలి మాధుర్యబలమున, అవి నేదు లభించుచున్నవి. చానికి ఒక ళతాబ్దము తరువాతిదిగ అనతి కాలముననే ఉత్తర భారతమునందంతట వ్యాప్తిని థావిపదగినది “భరతార్షవము” అను న్యుపనిద్ధ్యగంథము. ఆర్జించినవి, హిందుస్థానీ సంగీతమున, (వ్రముఖ జంత దీనిని రచించిన వాడు “నంది అని సం్యప్రదాయ _ ముగ, (పచలితమగు “నితారుూనకు రూపకల్పన శేన రీతిలో భావింప బడుచున్నను, దీనిని ఎవరో ఒక విచ్వాం చాడు అమీర్‌ ఖసూయే యని (వతీతి కలదు. అయిశను సుదు, శివానుచరుడగు నంది రచించినటుల (వాసియుడు అతని కాలమునకు పూర్వమే “తితంతి వీణ” అనుపేర ననుట అుదరి విషయములను బట్టి నువిదితమగుచున్నది, నితారును పోలిన వాద్య మొకటి వాడుకలో డుందినటుల ఆ తరువాత 13వ శతాన్టిలో వారిపాలుడను సౌళాన్ట్ర శిల్చాదుల వలన ఆలియవచ్చుచున్నందున, చానిని నున్న పాలకుడు రచించిన సంగీత సుధాకరమను (గ్రంథము భర రించి, కొన్ని కూర్చు, మార్చులతో సితారును అమీ 'తాగర్జివమును అన్ని విధముల పోలియున్నది. ఖ[సూ రూపుగొన 'జేనెనని ఛావిచుటయే సముంజవముగ ఇటుల నంగీతశానన్హ్రము విస్రతముగ ఆదరితమగు కన్పట్టుచున్నది. తబలా అను వాద్యమును రూపొందించే చున్న కాలమున ఇందలి లవణములకు లక్యుములుగ ఉపక వాడును అతడే అని కొన్ని (గంధములు చెవ్పుచున్నవిం రించు గితములును ఆనాడు విరివిగ వాస్థవ్తిలో ఉండినటుల పఖవాజ్‌ అనబడెదు (పాచీనవాద్యమును అతడు రెవగ 'తలియ వచ్చుచున్నది. భరతుడు తన నాట్యశాళస్త్రమున. చేసి, తబలాను నిర్మించెనని ఆ [గ్రంధముల వలన తెలియ “న వ్లగీతము”" లను (వనిద్ధ గితములను 'పేర్కొనినను వచ్చుచున్నది. తబలావంటి ఆెండు భాగముల వాద్యము అవి లఫ్థములు కాలేదు. [కళ 12వ శశాబ్లి వరకు (ప్రాచీన కాలమున భరతఖండమున వ్యాావ్తిలో ఉండిన భారత. దేశమున సంస్కృత గీతములే, [ప్రబంధములు,.. టుల శిల్పములవలన కెలియ వచ్చుచున్నందున ఈ వాద్య ఛందములనబడునవి, వ్యాప్తిలో ఉండినవి. కాని ఈ _ విశేషమునుకూడ, ఖ్యుసూ నువ్యవన్థితము చేని (ప్రచారము నాదు లభ్యమగు అట్టి [వబంధములలో, కాలరీత్య్యా, లోనికి తెచ్చెననుటయే, ఇట్లి నందర్భమున న హేతుకముగ తొలుతటిదని చెవ్పదగినది, 12వ కతాద్దికి చెందిన జయ కన్సట్టుచున్నది. ఇస్లామిక్‌ మత విశేషములను, (ప్రవక్త్‌ దేవని “గీతగోవించదము” ఇందలి గీతములు “అన్టపదులు” లను కీర్తించు కొన్ని గితములను, కవాలీ శాళరీతిని అను 106

మత రాజన్ట యుగము నిరించువొనినీ, ఖుసూ రచీంచి (వచారమునకు 'తెచ్చెను.. (గంథమున కిష్టత అత్య్థ్థధికము, అుదువలన దానివై ఖ్యనూ కాలముననే, ఉత్తర థారతమున దేశభాషలలో వాఖ్యా[గంథములు రచితములై నవి, అట్టివానిలో లేచర్ల శేయములను రళించుట మొదల య్యెను. నింగభూపాల (చూ, కల్లి నాథ (చూ), విరలుల వ్యాఖ్యా ఖుసూకు సమకాలికుడు గోపాలనాయక్స్‌ (చూ) అను నములు లభించినవి. వీరిలోని విరలుడు తన వార్రఖ్యాన (ప్‌నిద్ధ గాయకుదు గా(త్రగానమున, ఆ కాలమున అఖిల మును ఆలుగున రచించెను. ఛారత(పళ న్తిని ఆర్జించెను. అతని సంగీతశా(న్హ్ర, వె దుమ్య ఆంధధ్రదేళమున, కొండవీటి రాజ్యమును పారిచిక మును ఆెలినికొనగోరి నుల్తాన్‌ అల్లా-ఉద్‌-దీన్‌ ఖిల్టీ అతనిని వేమ భూపాలుడు (1404-20 ప్ర ను “సంగీత చితా తన ఆస్థానమునకు పిలిపించుకొని, అతని (శావ్యగానమును మణి” అను ఒక (గ్రంథమును రచించెను. అుదు వాద, విని ముగ్గుడె ఎన్ని యో విధముల అతనిని సత్మరించెనని నృత్త విభాగములు మాత్రమే నేడు లభ్యములగుచున్నవి. ఇలియ వచ్చుమన్నది. దడిణ ఫారతమున, (ప్రాచీన ఛారతీయ నంగీతము గోపాల నాయక్‌ వంటి కొ దరు గాయకులను ముస్లిం నకు నూత్నాలంకారములను సమకూర్చు కాలముననే (ప్రభువులు సత్కరించినను, మొత్తము మీద హిందూ ఉత్తర భారతమునను, కొందరి ఆదరణవలన అట్టి గాయకులలో. పలువురు, ఉత్తర భారతమున మున్మిం కృషి పదియో ఒక రూవమున కొనసాగినదనియే చెప్ప (ప్రభువుల కొలువున ఉందుటకన్న, దడుణ భారతమున _ వచ్చును. అట్టి కృషిని సాగించిన వారిలో (ప్రముఖముగ ఆ కాలమున న్వతంతులుగ ఉండిన హిందూ పాలకుల _ పేర్కొన దగినవాడు “కడం” నగర పాలకుడగు నుల్తాన్‌ అ్యథయమును పొందుటయే నముచితమని భావించి దడిణ షా, హిందువుగ జన్మించియు, అప్పటి పరిస్థితులవలన, చేళమునకు చేరిరి. అట్టివారిలో కాశ్మీరి పండితుల సంఖ ఇస్తాము మతమును ఆవలంబించి, తన రాజ్యమును నిలుపు అత్యధికము, కొనిన ఆ (ప్రభువు, తన (ప్రాచీన సంస్కృతి సంవదను విడ వై రీతిగా జాత్తరాహా పండితులు దడిణ దేళమునకు నాడక పోషించెను. భారతీయ నుగీత శాస్త్రమును నువ్య వచ్చుటకు పూర్వముననే ప్రాచీన గాన నం్యప్రదాయము, వస్థ్రీకృతము చేయుటకై. అతదు నేటి అలహోబాదునకు అచటి పాలకులచే ఆదరితమై ఉండెను. (కశులు, న్వర చాదాపు, నలుబది మెళ్ళ దూరమున ఉండిన తన రాజ ములు, వాని నంశేతములు అదివరకే అచట నువరిచితిని ఛానియందు ఒక వండిత సమావేళమును (క్రీళ 1429 లో పొందినవనుట తమిళనాడు నందలి కుడిమియామళై. శాన వర్ప్చరతచెను. ఇదియే భారలీయ సంగీత చరితలో “హుడిత నము (చూ.) వలన స్పష్టమగుచున్నది. ముడలి” (చూ) అని వ్యవహరింవ బడుచున్నది. దాని దకిణదేళమునందలి, ఈ యుగమునకు నంబంధించిన కృషి మూలమున “సంగీత శిరోమణి” అను ఒక (పామా నంగీత, నాట్ట్ట లాదణికులలో (వథమముగ "పేర్కొన _ ణిక ([గంథము రూపొందినను, అందు గీత, (ప్రబంధములకు దగినవాడు పశ్చిమ చాళుక్య నృవతియగు సోమేళ్వరుడు. నంబంధించిన విభాగములు మాతమే లభ్యము లగు అతదు బహుముఖ (పజ్ఞాశాలి. అతదు రచించిన *“మానసో చున్నవి, ల్లానము” లేచా “అభిలపితార్థ చింతామణి” అను బృవాళ్‌ ఉత్తర భారతమున, ఈ యుగమున, సంగీతమునకు (గ్రంథమును ఒక విజ్ఞాన సర్వస్వముగ కావింపదగును. తన ఆదరణ కల్పించిన వేరొక [వముఖుడు, తోమర (గ్వాలి శాలమున ఆలియవచ్చుచుండిన నంగీతశా(న్త్ర విజ్ఞాన యర్‌) పాలకుడగు రాబా మాన్‌సింగ్‌ (క్రీ ఈ 1480 మును అుతటిని అందు అతదు నంకలనము చశేయగలిగను. నుండి 151/7 వరకు ఆ రాజ్యమును పాలించిన ఆ (వళువు ఈ యుగవు లానణికులలో మతంసని తరువాత, అభిల సంగీతశా(స్త్రమున నిస్తాత, అతని ధర్మువత్నియగు మృగ భారత ఖ్యాతిని ఆంచినవాడు శార్‌ జ దేవుడు, (చూ) దేవ నయనీదేవియు (ప్రసిద్ధగాయనిగ "పేరొందినది. వీరిరువురి గిరి రాజ్టమును పారించిన నింఘన కొలువున జేరిన ఆ ఆదరణవలనను, ఆకాలమున సంగీతశా(న్త్ర వేత్తలు ఎందరో కాశ్మీర పండితుడు [క్రీ ఈ, 1280 (ప్రాంతమున తానురచిం ఆనాడు వెలుగులోనికి రాగలిగిరి చిన “నంగీత రళ్నాకరము"”అను (గంథమున స్వర, రాగ, రాజామాన్‌సింగ్‌ ఆధ్వర్య్యమున జరిగిన ఒక పండిత ప్రకర్ష, [వ్రబంధ, తాళ, వాద్య, నృత్యములను గురించి. పరిషత్తు సమావేశమై జరిపిన చర్చల ఫలితముగ వెలువడి (పాచీనులవలన నముపార్టితమైన జ్ఞానథాండారమును ఒక నదియే మాన కుతూవాలో అను సంగీతశా్హ్రు (గ్రంథము. చోట సమకూర్చుటయేగాక, తన ప్రజ్ఞను ఉపయోగించి. పరునారవ శతాబ్ది ఆరంభ'పు ఫారతీయ సంగితశాళన్త్ర పరి అనేక వినూత్న విషయములను అందు (వతిపాదించెను. ఈ స్థితిని శలినికొనుటకు ఇది చక్కగ ఉపళరించుచున్నరి. 1907

నుత రాజ్య యుగము (ధువపద గానరీతికి ఆవిష్కర్త, రాజామాన్‌నింగ్‌ (వభువే 108 కరణముల (చూ) ను విశదముగ తలియ జేయు యను వాదమును ఒకటి కలదు. కాని (ధువగానము (చూ) శిల్స మూర్తులు దఉిణ థారతమునందలి తంజావూరు, అనునది (ప్రాచీన కాలముననుండియు పది యో ఒక తీరున కుుభకోణం, చిదంబరములలోని ఆలయ గోవురములందు అములున నుడగ, దానిని మాస్‌నీంగ్‌ సువ్యవస్థీకృతము కననగుచునృవి వీని అన్నింట చిదంబరములోనివి నమ్మగ చేసెనని ఛావిచుటయే సముచితముగ కన్పట్టుచున్నది. ములు. ఛారత గాన సారన్వతమున అజరామర స్థానములను ఈ యుగముననే భరతుని నాట్యశా(్త్రముతో సుంంధ ఆర్జించిన పలువురు [పముఖ వాగ్గేయ కారులును ఈ ములేని వినూత్న నృత్త సరపదాయములను కొన్నింటిని యుగాంతమున జన్మించిరి, వారిలో ఉత్తర ఫారతమునకు వ్యవన్సీ కృతము చేయుటకును కొంత రష. జరిగినది చెందిన మీఠాచాయి, కబీర్‌ చాను, దైతన్యులును దణ ఇట్టి (గ్రంథములలో శృంగార "శేఖర రచితమగు “అభినయ భారతమునకు చెందిన పురందరచాస, అన్నమాచార్యు భూవణము” (వముఖము, ఓరుగల్లు నేలిన (ప్రతాపర్నుదుని లును (ప్రముఖులు (వివరములు ఆ యా శీర్షికల (కిద అస్థానమున నుుడిన వీరభల్లాటుని తన గురువుగ శృంగార కననగును, శేఖరుడు పేర్కొనెను. కూచిపూడి నాట్య సెర్మపదాయము ఈ యుగమున థారత దేశమున, నంగీత వాద్య్ధ పరికర (చూ నకు మూల పురుషుడగు సిద్ధేర్యద యోగియు ర ములును నూత్నముగ పెక్కు వెలువడినవి. ఖుసూ యుగపు ఉత్త రార్థమునకు చెదిన వాడే, రూపొందించిన సితార్‌ విషయము ఇడివరళే పేర్కొన చీన్నాపాంతము ఈ యుగమున, తక్కిన కళలురు బడినది, వీణస్రైతము వలువురి చేతులలో 'పెక్కుమార్పు వలెనే, చీనాదేళము (ప్రాచీన సం్యప్రడాయమునే ఆ్మళయిి లను పొంది వివిధ రూపములతో ఆయా (ప్రాంతములందు. చినది. లలిత కళలందేమి, విజ్ఞాన శా్యస్త్రుములందేమి, తమ రూపొందినది. పాల్కురికి సోమనాథుదు (చూ) అను. దేశము పరాకాస్థను అందుకొనినదనియు, ఇంక యత్చించి ఆలుగుకవి [కీ ళం 1270 లో రచించిన సుడితారాధ్య సాధిచవలనివది పదియు లేవనియు ఈ యుగపు చీనీయ చర్మితమున 'వెక్కువిధముల వీణలు పేర్కొన ఒడినవి, పండితులలో, సర్వసామాన్య్థముగ, ఒక థావన తావు ఈ యుగమున పూర్వభాగమున రచిఏపబడిన నంగీత కల్పిచుకొనినది. అుడువలన వురోగతి, ఆ యా లలిత కాత (గంథములందు అన్నింటను, నర్వసామావ్యముగ, కళలందు కొరవడినది. అయినను నంగీతమున న్వ౭వరిథినీ నృతృమును, చర్చితమగుట వలన ఆ యా కాలములందు. ఒక (కమజర్ధకితిలో విభజించి, (ప్రక్ళతి విళ్ళతి స్వరము ఆ విదస్ధ సంతరించుకొనిన మార్పులను తలియుటకు అవ లను రూపొందించుటకును కొందరు ఈ యుగమున క్బమి కాళము లభించుచున్నడి. పదమూడవ ళళాన్ది మొదలుగ _ చేసిరి, అట్టి వారిలో (వముఖుడు చూ-చయ్‌-యు, నృ త్తమును సంగీతమును వేర్వేరువిద్యలుగ కొన్నియెడల అను రాకుమారుడు. అట్టివక్ళతి, వికృతిస్వంముల ను ఆదరింపబడినవి, తొలుతటి గీత విభాగమే అంతటినుండి ఖ్యిను శీలి గ అతమ నిర్ణయిచెను. ఇందులకు ఆధారమగు సంగీతముగ వ్యవవారింపఒడినది, (గ్రుతి విభజవవ్చై అతదు వేణు నాళపు పొడవును 1.059 అటుల (ప్ర త్యకముగ నృ త్రీశాన్త (గంధములను రచిం 4631 చేతను, నాళవ్యా్ధసమును 1.029285 చేతను చిన వారిలో, ఈ యుగమునకు సంబంధి చినంతవరకు, _ విభజించెను. (వ్రముఖుదు జాయప సేనాని (చూ). తన కాలము వంకు చీనాదేశమున ఈ కాలమున కొన్ని [పాంతములందు ఉవలస్థిములై న మార్గ, చేళి నృత్తరితులను అన్నిటిని నప్తస్వర పెరిగణక గాయకులందు వాస్టవ్తిలో ఉన్నటుల (క్రోడీకరించి “నృత రత్నావళి అను బృహాత్‌ [గంధ నిదర్శనము లుగ్నను మొత్తముమీద పంచస్వర పరిగణ మును అతదు (్రీ శ 18వ శతాబ్దములో రచించెను నకే ఎక్కువ ఆదరము ఉంథెదిది, అటులే ఆ యుగపు పెక్కు సాహిత్య (గంధములందును ఆ చీనాతేత (పథావితమగు జపాను; మాత్రము నుగీ కాలపు దేశి గృత్తములను గురించి (వనసక్షులు కననశు తము చీనీయ సిర్మపదాయపు అవరోధములను అతికమించి చున్నవి. (క్రీ ఈ 1186 మొదలుగ, జాతీయతను. 'నంతరించుకొని దేశి నృత్తరీతులు "పెక్కు ఈ కాలమున ఇటుల రూపొం. ఒక నూతన మార్గమున వురోగమించినది. ఛారతీయ దుచున్నను భరతుని నాట్య**(న్ర్రమున కే పండితలోకమున. నంగీత వరిఛామలో చెప్పవలయుననిన, మార్షగాన. రీతిని ఎక్కువ ఆదరము ఉుదెడిదనుట అనాటి శిల్బములు రుజువు (క్రమమున పరిత్యజించి, 'దేశిగానరీతి 'యెదల ఎక్కువ చేయుచున్నవి, ధరతుని నాట్యశాన్త్రమున తెలువబదిన అభిమానమును జపాను ఈ యుగమున, (వదర్శించినదని 198

మఠ రాజ్య యుగము

శిప్పవచ్చును. రాజముల చేతినుడి జారిపోవుట జరిగినది. అంతట

నమాలోఠకనము ఈ యుగమున, ఇస్టామిక మఠ పశ్చిమ యూరవీయ జాతుల, ఆ స్థానమును, ఆకమించి వి్బభణ మూలమున చెలలేగిన యుద్ధములు, కల్లోల నవి యూరపున ఈ యుగాతమున వాస్టవీంచిన ములు, ధ ర్మాంధత, అనవానము మొదలగు చావ్యా పరి పునరుజ్జివనోవ్యమము వలన వళ్చిమ యూంపీయ జాతు శామముల మరుగున వివిధ మానివజాతులమధ్య నన్నిహిత అందు, విజ్ఞాన సాధనవై అనక్తి పెచ్చుపెరిగిాది. నూత్న శ్వవఎను చేకూూర్చు కొన్ని చార్మితక శక్తులు వనిచేసినవని _ దేశములను, నూత్న విషయములను కనుగొనుటలో, ఒక ఓప్పుకొనక తప్పదు. నయముగనో, భయముననో, ఒళ దేళమునుకాదని వేరొకదేశము, వళ్చిమయూరవున ఈయు జాతి వేరొక జాతినిగురించి తెలుసుకొనవలసిన అవసరము గాంతమున ముందునకు వచ్చినవి. (వపుచమున ఎల్లెడల పర్చడినది. ఇట్టి కలగలుపునకు కారణభూతమగు. ఇస్లా స్తత నిడుకొనిన ఈ యుగాంతమున చైతన్యము పశ్చిమ మిక రాజ్యము సాఎస్కృతికముగ కూడ, ఒక పాతను యూరవపున మతమే నెలకొని యుదినదని చెప్పిన నిర్వ ర్తించినది. |[పాచ్య, (అరీచ్య జాతులమధ్య్ధ సాంస్కృ _ అందు అతిళయోక్తి రవంతయు ఉండదు. తిక విషయ వినిమయముగకు అరబ్‌ పుడితులు ఈ యుగ (క శం 1529 లో మెదెల్లాన్‌ (చూంసం. 1పు,761)వ మున సాధనభూతుల్లై రి, ఆ కార్థ్మ్యకచుమును కడవరకు (ప్రధమ భూ (ప్రదడిణయా[లను నిర్వహి*+చుటను పాళ్ళా నిర్వర్తించుటకు కొన్ని మత విశ్వానములు వారికి లడ్డు త్యాధికారము మున్ముందు [పపుచమును వలగొనునను నిలిచినవి, అుదులకు తోడుగ ఇస్తామిక రాజ్యాధికార ము టకు ఒక నూచనగ (గ్రహింపవచ్చును. అురటితో మత అరబ్బులనుడి, మధ్య ఆసియా జాతులకు సం్యకమించిన రాజ్యయుగము అుంతరింగి, సా్మామా"*స్ట్రయుగము ఆరింఫ్‌ తరువాత, ధర్మాంధత పెచ్చు పెరిగి, సాఎస్కృలిక కళా మెరి. వినిమయ కార్య[కమము నన్నగిల్లి నది,

ఇట్టి పరిస్థిరులవలన (వ్రపంచ నాయకత్వము ఇస్తామిక చీ శే రాం

సామాజ్య యుగము (ఠళ క్షేవ్‌22.1945

గడచిన తక్కిన యుగములతో పోల్చిచూచినపుడు. (పాచీన బాతులలో, ఈ యుగ (పఫమ పాదాతమునకు సామాజ్య్యయుగమంన ఒక (పల్యేక విశిష్టత కన్నట్టుచు నృజనోత్సాహము నన్నగి ల్లిగది. సంస్కృతి వధమున వయ న్నది. అుతవరకు పరన్పర సంబంధము ఎట్టిడియును లేక నిచ గలిగినంతవరకు పయనించి గమ్యుమును జేరుకొంటి తమ తమ పరినర (పాఒల్య్యములను అనుసరించి వేర్వేరు. మనియు ఇ “నేర్చుకొనవలనినది పదియు జేవనియు, ఒక సంస్కృతులను 'పెంపాందించుకొనుచున్న వివిధ బాతులు (శాంతి ఆపాచీన (వఒలయుదు గాధముగ తావు కల్పించు ఈ యుగాంతమునకు అతిసన్నిహితములు కాగలిగినవి. కొనిని అట్టి పెరిస్థి రులలో నృజనోత్సాహ సంవన్నము ఈ వపరిణామమును కొనివచ్చుటలో (వముఖ పాత వహిం. లగు పాశ్చాత్య జాతులదే (క్రమముగ వె చేయి అయినది. చినవి పాశ్చాత్య రాజ్యములు. తూర్పు దేశములకు ఇందులకు తోదుగ, పాశ్చాత్య రా జ్యములందు వికసిచిన నమ్ముదపు మార్గమును అన్వేషించుట క పూనుకొనిన ఆ విజ్ఞాన శాస్త్రము, ఈత్భరిరమగు పారిశ్రామిక విప్ణవము రాజ్యములు ఆ కృషిలో ఆనుషంగికముగ అనేక ద్వీవము పాశ్చాత్య జాతులకు పూర్వముకన్న మిగ్నగ బలమును లను విశాల చేళములను కనుగొని అచట వలనలను పర్చ సమకూర్చినవి. తత్పరిణామముగ తమ పలుకుఒడిని తగ్కిన రువ గలిగినవి. ఆ వలసలలో కొన్నింట ఆదిమజాతులను. (ప్రపంచమున _వ్యాపింపదేసి,. దానిని లోగొనుటకు చాలవరకు తుదముట్టి, చి పాశ్చాత్య జాతులు అట నెలవు పాశ్చాత్య రాజ్యములు ఒక చానితో వేరొకటి పోటీపడి కల్పించుకొనుటలో కృతకృత్యతను సాధించినవిం ఇటుల ఆయా పరిస్థితులకు తగినటుల, అధివసన, ఆధిపతస్ధ, ఆక రూపొుదిన నూతన కాజ్యములును పాశ్చాత్య నుస్కృతికి మణ, ఆదమన రీతులలో (వపంచమున అత్యధికథాగ మును ఆటవట్టుల, మాతృ భూములతో పాటుగ పాశ్చాత్య _ఆక్రమించినవిం ఒకవేళ జపానువంటి పరాజ్యమో పాశ్చా సంస్కృతి వికననములకు లోద్చడినవి. ఇక అనియాలోని త్య రాజకీయ ఆథివత్యము నకు లోఒడక పోయినను, అను

1909

సాామాజ్యయుగము కరణ రీళార్థ అదియుకు పాళశ్చాతగ్ధి సంస్కృతికి లొంగినది చేసినవాడు మైశేశే-జెలో. పునరుజ్జీవన కాలపు పూర్వ శాగ (చూంనం శీ, పు వడం 152), మున ఫ్లారెన్సు నగరమున నిర్మితములై న రాజభవనము వై పరిస్థితులలో పాశ్చాత్య దేళములందలి లలితకళలు తక్కిన (పాంతములను న్రైతము లోగొనుట ఒక నవాజ లత నా! పరిశామము. అయినను భారత, (ప్రాచ్య అనియా (ప్రాంత స న్స క 2] ] ముల (ప్రాచీన లలిత కళలు కొంతవరకు పాశ్చాత్య ప ంచతతతమువరన నళ కం అ చ న్‌ [వథావమునరు లోనై నను, తమ వ్య క్రిత్వము అంతరించి వా ళా న గా నానా పోకుండుటక్షై ఈ యుగముననే కొంత కృషి సాగించినవి [గద్యం ని. ప న... ఆ కృషి ఎల్లెడల విజయవ)తమైనటుల శెప్పజాలము. ఇంగా గాలా వా కన. కానా జ బొన్ని కొన్ని కళలందు ఆ (ప్రళ్యేక వ్య క్తిత్వము (వ్రన్ఫు న న్‌ మ) టముగనే ఈ నాటికిని కననగుచున్నది. అందువలన ఈ. చండాలం లాం డూ నాంాణాలా సా్యమాజ్యయుగపు లలితళళావికనన చరితను పాళ్చాత్య చ్యితము 105, ఫార్నెసీ రాజభవనమం-రోమ (పొంతము, భారత (పాంతము, (ప్రాచ్య ఆనీయా (ప్రాం తము = అను మూడు (ప్రాంతములందలి కళా వికనన లందున్న రీతిగనే ఇందును మూడు అంతరువులే ఉన్నను, రితిగ. చ్మితిచుట నముచితము. ఇచట పాశ్చాతస్థి ఇందు రమ్యత అత్యధికము. గోడలు నునుపుదేలినరీలిలో (ప్రాాతమున యూరపు ఖండము నందలి, తుక్కి తవ్ప, నిర్మితములై నను, వ్యంన్థ_స్పత చేకూరుటక్రై భవనవు నలు మిగిలిన అన్ని బేళములును, ఉత్తర, దక్షిణ అమెరకాలును మూలలును పెల్లుబికిన రాలి కట్టుబడితో అలంకృతము ఆస్ట్రేలియా, న్యూజీలాండులును లెక్కలోనికి వచ్చును. త్తైనవి. భవన కుడ్య మధ్య థాగమున ఉన్న ద్వార తుర్కీ మొదలుగ వశ్చిమానియా (ప్రాంతమును, దకిణ _శాఖలును, ఈ రీలిగనే 'పెల్లువికిన కట్టుబడికి లోన్నై, క్వాం అసియాయు, ఆగ్నేయ ఆనీయా. దేశములును, భారత మ్చుపై ఒక ఆర్బియు, చాల్కనీయు రూపా. దింపజడినవి, (ప్రాతమున చే3నటుల వకగణివదగును. భారతదేశము ఇటుల ద్వారి శాఖలను, సౌధ కోణములను 'పెల్లుబువ ఆ కాలమున అటు ఇస్తామిక సంన్కృతిచే (వ్రథావితమ తీరున నిర్మించుట అంతకు పూర్వవు భవనములంుడు కన్న య్యును (పాచీన భారతీయ సంస్కృతికిని ఆటపట్టుగ ట్టదు. అుకేశాదు, ఫార్చెసీ రాజధవనవు కిటికీలునై తము వ్యవహరించుట వలన భారత్మపాఎతమని దీనిని అనుట గోడలతో సరిమట్టమున నుుడక అల్బముగ ముంరు నమంజనమే అగును. ఇక సాంస్కృతిక సాన్ఫిహిత్యము. నకు పొడుచుకొని వచ్చినటుల నిర్మింపబడినవి. ఆటుల గల చీనా, జపాన్‌, కొరియాలు (ప్రాచ్య ఆసియా (ప్రాంత ముందునకు వచ్చిన కిటికీలకు ఆధార ములుగ ఒక్కొక్క మున చేరినవిగ పరిగణనీయములు. చానియుందు రెడు రమ్య స్తంభములు నిర్మింపఒడినవి వాస్తు శిల్పము (క్రీది అంతరువున తవ్ప, తక్కిన అుంతరువులలో కిటికీలపై పాళ్చాత్య పప్రాంతము:- ఈ యుగారంభ మును ఇటలీ [వన్తరములును, వానివై పకాంతర రీతిలో (తిపరిధులును, యందు పునరుజ్జీవన కాలపు ఉత్తర ఛాగముగ వరగణిప మండల పరిధులును రూపొందిం ఒడినవి. లయినను వై వచ్చును, అపుడు అబేశముదిలి తోము నగంము వాస్తు. అుతరువున ఎల్లెడల (తివరిధులే కననగుచున్నవి. ఇక న్వంభ ళిల్చ్బ వికనన 'క్సేద్రముగ పరఢవిల్లి నది. ఆనాటి (వనిద్ధ ముల అముింవున వైతము క భవనాంత ర్భాగమున ఒక వాస్తువిదులు-(వామాంటీ, రాఫీల్‌, ఆన్‌టానియో చా వింత వెవిధ్యమునకు తావు కల్పింవబడినది. (క్రింది అుతరు సాంగల్లో, మె కలు"లో మొదల వాంలు పోవు ఆస్థాన వున డోంక్‌ రిత్రి స్మంభ ములకును, మధ్య అుతరువున మున పనిషయుటయే గాక, అచటి సన్టారుల కొంత్తై అయోనికొఠితి వానికిని, వై అంతరువున కొంంతియన్‌ రీతి అనేక రమ్య భవనములను సైతము నిర్మించిర. అటుల ఆ స్త్నంభములకును ఇందు ఆదరము చేకూరినది. కాలమున నిర్మెంపవబడిన భవినములలో ముఖ్యముగ పునరుజ్జీవన కాలపు ఉత్తర భాగమున నిర్టెంపఒడిన 'వేర్కొనదగినది “ఫార్నెసీ” రాజభవనము, ధార్మిక మందిర ములందు అన్నింట మకటాయమానమని దీరి నిర్మాణమున (ప్రముఖ ఇాధ్యత వహించినవారు చెప్పదగినది, రోము నగరము నుదలి వెయిట్‌ పీటర్స్‌ అన్‌ టానియో దా సాంగల్లో, జయకోమో జెల్లా పోన్టా.. బేసిలికా (చర్చ). ఈ రిమ్యముందిరవు నిర్మాణమున ఆ అనువారిలు, కాని ఈ భవనపు కపోతమునక్రు రూపకల్పన కాలవు స్యప్రనీస్ధ వాస్తువిదులు ఎందరో పాలుపుచుకొని, 200

సా్యామాజ్య యుగము (ీః శ, 1506 న మొవలిడబడిన ఆ నిర్మాణ కారక గుంవాజు ఉదాత్తతను వెలుపరినుది చూచువారు (గహిం మము 1658 న పూర్తి అయినది. 1548 నుండి తన మర _ వజాలరని తలచి వాంలు గుంబాడు, మందిర్‌ మధ్య భాగము ణము దనుక (1564) మైశేలుఇలో ఈ నిరాణమునకు నుడి, వై కిపోవునటుల (ోద్ధ వహించిక. అుదువలననే ఆ మార్గదర్శిగ వ్యవహశరించి, గుువాజు వరకు కట్టు బడిని చర్చియుదలి తొలుతటి రూవలేఖలో నాఖకయు, అకు పూసర్తిచేయింప గలిగెను. అతడు నూచిచిన రూవకేఖను కచ్య్టయు నరికొలతలను కలిగి ఉండినవి. కాని తరువత అకునరించియే అతని మరణానంతర మున గుుబాజు నిర్మింప నాభిక పొదవును కొలదిగ ఒ3 వెపున పొడి%ంచి, ముఖ బడినది తలమును నిర్చించిరి (1006-1636). ఆ తరువాత స్తంభ అుతటివర కు నిర్మింపఒడిన గుుంవాజు నిర్మాణములం (శేణులను పురోభాగమున సెలకొల్చిరి, బెల్లి నెయింట్‌. పీటర్స్‌ చర్చి (పఠ్యేక విశిష్టతకు "వేరు వై విధముగ తొలుతటి రూవరేఖకు, తరువాతి కాల గనినది. గుందాజు ని ర్మాణమనునది, రోమన్‌ సా్మామాజర్ధి మున కొన్ని మార్పు కూర్చులు జరిగినగు, ఈనాదును ఆ శాలము నుుడియు విస్తృత వ్యాాస్తిని ఆర్జించి పాంతియన్‌ చర్చిని వెనుకనుడి దర్శించు వారికి ఆ గుువాజు నుదలి నిర్మాణమునను, కాన్‌ స్టాంటినోపిల్‌ నగరము నందలి ఉదాత్తత వ్య క్రమ చున్నది, మార్పు కూర్పులు జరిగిన వోజియా సోఫియా కట్టుబడిలోను ఆదరింపబడినది. కాని తరువాత ఈనాటి ఆ మందింపు లోపొడవు 187] మీ. వ గుుంజాజు మీద నెలకొల్పబడిన (డ్రాన్‌కడకొన వరకు భూమి ఊత నుడి ఎత్తు 188 మీ, గుంచాజుయొక్క వ్యానము 49 మీ, న వాయి. ఇటలీలో వై. విధముగ వికననమొందిన వునరుక్జీవన సా సాన కాలపు వాన్తువిద్య, ఆనాము యూర పున వరివ్యా వ్రిలోని* తలా ఇ ఆ వచ్చిన ము[దాయంతపు సాయమున, యూంపున తక్కి న ళన హె, || (ప్రాతములందును అనతికాలమున నే స్థానమార్డించినది. హం? వసా... ఇటలీలో (వచురితములై న పెక్కు వాస్తువిచ్యా. (గ్రథ 4|| |క|$ ముల వలన తక్కిన యూరవీయ వండితులకును ఈ వాను నరా... స. లాడ | రివాస్యములు విదితము లై నవి. గట్టీ గంధములలో తొలు ? జ్‌ 1... యా ఏజీ తగ 'వేర్కొనదగినది వ్మిటూవియస్‌ (చూూర చితి [గంథము, ల టాడా బస ఆ తరువాత యూర6సపున ఎక్కువగ వ్యాప్తి పొందినది ఆం "తమ 355. (దియా వల్లాడియో (చూ) రచించిన నాలుగు సంపుటముల షమ కై వాస్తు శాన్త్రము (1570). ఆ రచయిత ఇటలీలో ఆనాడు | 5: ఆ ఫి- | పేరొందిన ఒక వాస్తు శిల్పి. . / కోక ను క్షి | ఇటుల ఇటలీలోని పునరుజ్జీవన కాలవు వాస్తు సంప్ర | గర వపు ల , చాయము. [క్రమముగ యూరిపున తక్కిన దేశములకు ణే “+ * 8 జ వార్టివించి, అచట వ్యాప్తిలో నున్న గాతిక్‌ సం్యవ్రదాయ నూ మునకు చాల వంకు న్వస్తి చెప్ప గలిగినది కాని ఆయా తన్‌ బేళ పరిస్థితులను అనుసరించి, గాతిక్‌ సం్యవదాయము చిితము 106, వెయింట్‌ వీటర్స్‌ చేసిలికానై మైకేరేంజెలో నందరి మేలి లదణములను లొన్నింటిని ఈ నూత్న సంప్ర క శ్‌ 'చాయము తనలో మే? వించ జేనికొనినడి, ఇటుల ఇటరీచే లిభించివ విన్యానము, రోము, (వశావితములై న తక్కినయూంవీయ దేళములలో తొలుత అ గుువాజులలో లో.వైవు రమణీయత ఉన్నను వెలుపల _ పేర్కొన దగినది (ఫాన్సులోని పునరుజ్జీవనకాల వాస్తువుం ముడి చూచువారికి వానియందు ఉదాత్తత కనట్టదు, ఈవాన్తువునకు (వముఖనిదర్శనము పారిస్‌ నగరమునుదలి వెయిట్‌ పీటర్స్‌ చర్చికి తొలుత రూవరే;ను కల్పించిన లౌరే రాజభవనము. వెపోలియన్‌ 12 కాలము వరకు (ఛామాటియు చానిని చక్క. ేనిన మె కళు7?లోయు, రాజభవనముగ ఉపకరించిన ఆ నిర్మాణము ఇపుడు లౌఠె గుజాజు ని ర్యాణమునుదిలి లలోపమును పొహరించుటక్షై. మ్య్యూజియము అనుపేర చక్కని చిత్రాగారముగ ఒగత్‌ కృషిచేసిరి మదింపు ఒకవైవు పొడవు అతి దీర్ధ మైనపుడు (వనీర్ధిని ఆర్జించినది. ఆ భవనపు ముఖ తలమును, తూర్పు 201

సా్యామాజ్య యుగము భాగమును పునరుజ్జీవన కాల వాస్తువునకు చక్కని లక్యు ణము, అలంకరణ చాతువ్యుము, (వకృతిశోభ, అందలి శిల్ప ములు. రచన మొదలగునవి చూచినంతటనే ఈనాడును లద్మిడష్టను ఇక లూయీ ౫1౪ కాలమున తక్కిన లలిత కళలతో మై మరవింప గలుగుననుట నిజమే యయెనను నూక్ష్యముగ పాటుగ వాన్తు శిల్పము కూడ రాజాదరణమును వికివిగ, _ పరిశీలింపగ అందు లోపములు లేకపోలేదు, వాస్తుళ్యా్హు (ఫాన్సున, ఆర్జించినది. (పపంచ చరితలోని పాలకులలో దృష్టితో చూచినపుడు ఆ నిర్యాణమున నంక్లీ న్టతయు, కళా పోషమణమున, (పాచీన కాలపు వతన్సు నగర (మశాహిత్య మును స్పష్టముగ కన్సట్టును. ఆ స్థలమున పాలకుడగు 'పెరిక్లిప్‌ తరువాత లెక్కింప దగినవాడు అంతకు పూర్వముండిన విలాన మందిరిమును చెక్కు చెక లూయీ ౫91౪ మ్యాతమే యని కొందరి తలంపు. పారిస్‌ రని రీతిలో ఉంచి, దానిని లోగొనుచు కట్టుఐడిని సాగు పట్టణమునకు వదిమైళ్ళ దూరమున నున్న వెర్సెయిల్స్స్‌ చుట వలన (పాసాదము అతుకుల బొంతగ తయారయినరి, లోని రాజ (వసాదము లూయీ ౫.1% కాలవు కళా పోష ఇక అుఎదలి గదుల అమరింపులో శెాచ గృవాములను ణకు ఒక (ప్రముఖ నిదర్శనము. లీవె, జూలీ వారిదూన్‌ తినయెొడల ఉంచుటకు వొన్తువిదులు (శర్ధవహి -చికటుల మసార్‌ డ్‌ అను వాస్తువి దులు ఆపాసాద ని ర్మాణకృషిలో కన్నట్టదు, శాచ గృహమునకు పోవుటకు దాదావు అయి పాల్గొనిరి 'వెర్సెయిల్స్స్‌న అంతకు పూర్వమే పూర్వ డారు గదులను కొన్ని యెడల దచాటవలనీ ఉుడును. శాజులు నిర్మించిన విలాన ముదిరము ఒకటి ఉండినది. ఇంతియేగాక, గదులు ఒకే రూపమున ఉుడుట వలన (వమాణమున అడి చాల చిన్నది. అయినను దానిని పడ _ దర్శించువాని కంటికి అవి వినువు అని? జేయును. ఆ గొట్టకనే చానిని లోగొనురీతిలో మహతత్తర్మపాసాదమును గదులు సైతము (వమాణమున చిన్నవి, ఇందులకు అవ నిర్మింప జేయవలెనని రాజు నిక్రేశిచెను, అుదులకు అను వాదము దర్చారువిలు మామే, గుణముగ విన్యాసమును వాస్తువిదులు రూపొందించిరి, మానవువు సర్వజ్ఞుడు కాదు, మానవు? కృషి లోపం అంతియేగాదు, వెర్సెయిల్స్‌ (పాంతము సహజముగ నృకు హితముగ ఉండునని ఎవరును చెప్పజాలరు. అందువలన ఆ సంపన్న మై, (పకృతి ళోభచే రాజిల్లునది. ఈ (ప్రకృతి పాసాద నిర్మాణమున నైతము పైన పేర్కొనిన లోప శోభను చెక్కు చెదరనీయక దానికి అధికతర రమ్యతను ములు ఉన్నను, చందుని యుదలి మచ్చవలనే అవి ఇక్క శేకూర్చునడిగ [పాసాదమును రూపొందించవలెనని లూయీ. లోనికి రాకుందుట సహజము. కావుననే ఆ (పాసాదము ఆకాఎతించెను అందులకు అనుగుణముగ కట్టుబడినిసాగించు. *మవాదేకళాట్‌ " గ పేరొందిన ఒక (వభువుయొక్క వి టకు వాన్తువిదులు కృమి చేసిరి [క్రీ ళ, 1870లో ఆ శణాయుత నిరంకుళతకు ఒక సుస్థిర (పతీకముగ, కాల నిర్శాణవు పని మొదలై. పలు సంవత్సరములు సాగెను. ఛాటికి ఎదురొడ్డు మానవ (వజ్షకు ఒక నిదర్శనముగ 1685 లో అట లి6,000 ముది పనివారు, 6,000 గుర నిలిచి నేడును (దష్టలను అకర్షించుచున్నది. ఆ భవనము ముల సాయమున కట్టుబడి వనిని, రా్యతిబవళులు అుఇెల నుదలి దర్సారువోలు రమ్యతకు 'పేరుగనినది. ఈ వోలు వారీగా సాగించుచుండిరిని తలియవచ్చుచున్నది. 1890 పొడవు 880 అ. ఆనాటి కళాకారులు తమ వివిధ కళాచా నాటికి ఆ (పాసాదపు కట్టు బడి క్రై లం కోట్ల (్రాంకులు తువ్థములను వినియోగించి ఆ వోలును కాచ దీపములు, వెచ్చింపబడినవి. ఈనాటి విలువన అది చాచావు 450 నమలంకృత యవనికలు, భిత్తి చ్మితములు, శిల్పములు కోట్ల రూపాయలకు నమానము,. మొదలగు వానివలన శోభా సమన్వితముచేసిలి. ఆవోలును ఆ రాజ (పాసాదపు శోభను ద్విగుణేకృతముచేనినది, అనుకొనియే ఉద్యానవనము నెలకొనియుందుట వలన అందలి ఉద్యాన వన రచన, ఎడనెడ కృతిమ నరన్సులు, అందు రమ్యత అధికతర మైనది. సరిత్తులు, జల యం్యతములు, స్నాన గృహములు కలిగి పునరుజ్జీవన కాలపు వాన్తువునకు ఇంగృ్యందిన తావు రమణీయమగు పకృతి దృశ్యమును కనుల గట్ట 'జేయునది కల్పించిన వారిలో (ప్రముఖుడు ఇనిగో జోన్స్‌ (చూ). ఆ ఉద్యానవనముల అమరంపు. వల్లాడియో. రచించిన (గంధములచే (ప్రభావితుడైన ఆ 17 వ ళతాబ్బపు యూంపున పండితులను, పొమరులను వాన్తువిదుదు నస్వయముగ ఇటలీయందలి వాస్తు విశేషము సమానముగ ఆకర్షింప గలిగినది. ఈ వెర్సెయిల్స్‌ రాజ లను దర్శించి, పల్గాడియో చాస్తువు నుదలఠి వి?ష్టళను (పాసాదము. ఆ ధవనపు కీర్తి ఆకాలమున యూ౭వునందం (గ్రహించి, ఇం గండున తనకృషిలో అఎదిలి' మూలన తట వ్యాపించి, తక్కిన బేళములందలి రాజ్యపాసాదము ములను అవలంబించెను. ఆరీతిలో అతదు తొలుతగ లండిప లకు ఆ (ప్రాసాదము నమూనాగా ఉపకరించినది. [ప్రమా నందలి వైట్‌వోలున ఆతిభ్యశాల (జేంక్వెటింగు హేల్సుకు 202

సాామాజ్య యుగము నిర్మించెను. "రెండంతరువుల ఈ శాల ఆంగ్ల దేశపు వాస్తు. దును ఉదా త్తతతలోను అన్నివిధముల దీటగునది లండను లోకమున విప్లవకర పరిణావుములకు దారితీనెను. తత్ప లోని నెయింట్‌ పాల్‌ చప్చిపై రెన్‌ నిర్మంపి బేనిన గుం వాజుం రణామముగ తరువాత అనతి కాలముననే వాస్తువిదకు ఫ్లైండర్‌్స్‌(బెల్జియము నంచలి ఒకథాగము), వోలండు, సంబింధించినంతవరరు ఇంగ్రండునను, అమెరికా యందును న్పెయినులలో కాల్మకమేణ వునరుజ్జీవనవ్నై లి కొంత తావు వల్గాడియో. రచితమగు వాన్తు శాన్హ్రము (పామాణిక కల్పించుకొనినను, అచటి స్థానికాధిరుచులను వట్టి కొలది పార్య (గంధముగ 'లక్కకు వచ్చెను. మార్పులను పొందినదిం £1/వ ళళాబ్టిలో ఇంగ్ధాందున వేరొక వాన్తు?ిర్చి, తిసి యూర పునుదిలి, తక్కిన అన్ని దేళములందు కన్న చాల ధర్‌ రెన్‌ (చూ) అనునతడు, జోన్స్‌ తరవాత, అత్యఎత ఆలన్యముగ జర్యనీ యందు పునరుల్డీవన _శెరిక స్థానము ఖార్టితిని ఆర్జించెను. ఇటలీ దేశపు వాస్తు విధానముచే (వథా లఅభించినది. అందును దక్షిణ జచనీలోనికి సరఠానరిగ వితుడ్లైన ఆ వాస్తువిదుడు బహుముఖ (ప్రజ్ఞాశాలి. తొలుత ఇటలీనుడియే ఆ సెర్మ్వవదాయము వళ్ళి పేంగా, (ఫాన్సు, విజ్ఞాన శా్యన్త్రవేత్తగ, నర్‌ ఐజక్‌ న్యూటన్‌ చేత నైతము వోలుడులలో వికృతిని పొ.దిన రూపమున ఆ సంపదా [పళంనలను పొొదిన ఆ వండితుదు, పరిస్థితుల (పాజల్య యము ఉత్తర జర్భనీకి వచ్చినది. తత్భలితముగ జర్భనీ మున, వాన్తు శిల్పమును తన వృత్తిగ (గ్రహించి రాజా యుదు ఆ సంప్రదాయము పలులీరుల వికృతులకు లోనైై రరణ వలన పలు విధముల (వముఫ భవనముల నది, ఇందులకు తోదుగ జర్మినులయందు. నవాజముగ నిర్యాణమున పాల్గొనెను. ఒక మవోగ్ని వలన లండను ఉ_డిన అంంకరణేచ్చ దానివి మరంతగ మాళ్చివై చినది. నగరము ఆతని కాలమున, దగ్ధమయ్యెను. అంతట జర్భనులు, వాస్తు?ల్పమునుడు కన్నము లోహా శిల్చ్బము, ఆ నగరమును చక్కని తీరున పునగ్నెర్నంచుట క రెన్‌ చారు శిల్పము మొదల% ఉపకళలందు అనక్రి కలవ+రు. పండితుడు ఒకో (వణాళికను, అందుకు ఊఈగన విన్యాసము ఆ ఉవికళల (భావము వాన్తు శిల్పమున (వకటితము లను రూపొందించెను, ఆ (వ్రణాళికఃయు, విన్యాసిము లును కావలెనని వారి ఆకాండు, అందువలననే వారు (గ్రహించిన అప్పటి ఆ గ్గ దేళవు (వ్రభువగు చాన్లెస్‌ 11 వలన ఆమోద పునకుజ్తీవన వాస్తువున న్హంభములందును కుడ్య న్త్‌,భము ముద పొందినను ఒజారుల అమర,వును నూతనముగతిర్భ ల.దను ఈ ఉపికళల జిలుగు వనిరతనము (వన్ఫుటము కా రిద్దుటచేర తమ ఆన్తి వాక్కులకు భంగము కలుగునని దొదిగనది. కొన్ని యెడల అందు డారు శిల్చ్బమున సాగి గృహస్వాములు ఎదురొడ్డుట వలన ఆ (వణాళిక కాగన్ట నటుం అవృ్త ప్మతములను, అనుకఠత, చు అలంకరణ రూపమును పాందలే$ పోయినది. అంతట ఆ వాస్తు పండి (చూ? చి.107) ఆదరింపబడినది. తకు తక్కు విధముల కొన్ని నిర్మాణములను మాత్రమే హ్షిచేయగలి గెను. వానిలో (పముఖముగ పేర్కొన ళా దగినది నెయింట్‌ పాల్‌ చర్చ. అతదు తొలుతగ అందు ాూాంం్రా లక్రై నవ్యరీతిలో ఒకవినానంమును రూపొందింవగ, అది ద క్రై వ్రతం ఆలయపు దణములము కలిగయున్నదని (క క స్సు శ్త్‌్రన్తవ మతాధికారులు చానిని తిరస్కరించి, తగలబడి ఈ గ (1) పోవుటకుముఎదుగ ఉన్న తీరుగ గాతికరీతిలోనే ఆ ఆలయం (ర క! 1 దో (60 గ్ర నిర్మితము కావలెనని పట్టుదల వణాంచిరి అంతట వారిని కు సమాధాన పరచుటకక్రై, అుఎతర్భాగమును గాతిక ఆర్బీల చిితము, 107, ఆవృత్త ప్యతములను టఆొమనరించు అలంకరణ తోనే రూపొందించి, ముఖభూమినిమా[ తము ఇటాలియన్‌ రీతిలో నిస్మించుటకు అతదు అఎగికలింతెను.. ఇందువలన ఇక స్తంభ నిర్యాణమున సైతము కొన్ని మార్పులను కట్టుబడి అతుకుల బొంతగ పర్పడెను. నిర్మాణమునందలి. బొన్ని తావులండు జర్మను వాస్తువిదులు (వవేళవెట్టిర. ఈ అనంగతత్వమును కప్పిపుచ్చుటవై, నాభికయు. అడ్డు (ప్రాచీన శాలమున (గ్రీకులు కొన్ని యెడల న్తంభమునకు కక్యుయు ఉత్తరించుకొనుచోట ఒక ఉన్నతమగు గుుజా ఐదులుగ ఒక రూప శిల్పమే నిలిచియు.డి ఉత్తీరమును అను, ₹ెన్‌ నిక్మంప జేసెను. రోము నగరమున నెయిుట్‌ మోయునటుల (పు,89) నిర్మంచుటను గమనించిన జర్మన్‌ పీటర్స్‌ చత్చివై మైశేలేంచెైలో భావనలకు అనుగుణ.. వాస్తు విదులు ఒక పురుష విగవాము నృంధ కార్యమును ముగ రూపొందింపబదిన గుంవాజునకు, రిమణీయతయం నిర్వహించునటుల చేయుట నముచితమని భావించిరి, 208

సామాజ్య యుగము అటుల రూపొందించిన స్తంభములను ముడి పదార్థములుగ ఉపకరించిన రీతిగ, ఒరోకీ నవప్రడా (కైతే వారు. తెలామన్‌ (వాద్దు శిలలు) అని యానుయాయిక!ి వాస్తుని ర్యాణము అలంకరణను, నేత్ర [11 వ్యవహారించిరి. ఇట్టి విగవా న్తంభ ల్ల ననమును, "పెంపొందించుటకు ఒక సాధనముగ మాశము (షా ములందు శీ ర్షకబంధములు మూ[తమే ఉవపకరించెడిది. వాస్తు నిర్మాణమునకు 'వెలుపలను, లోవ (22 వెక్కబడి (చూంచి 108) తక్కినధాగ అను అచ్చముగ ఈ అలంకరణ దృష్టితోనే ఉల్బణ రూప (న మంతయు స్థూల రీతిలోనే అలంకృత మున లతాదులు, కుడ్య న్నంభములు, ఉన్నత స్తంభములు మయ్యుడిది. మొదలగు వానిని అమకంంచుట ఈ సం్యప్రదాయమున ఒక్‌ (క్రీళ 16, 17 వ ళతాబ్బములలో ముని లమణమైనది. ఈ సం్యవ్రదాయమును ఇటలీలో స జర్మనీ యందలి (వ్రముఖ నగరము రూపొందింప జేనీన వారిలో (వ్రముఖుడు లారె.బొ గ్గే లందు నగరశాలలు (రత్‌థాస్‌=ళూను బెర్నిని, సెయింట్‌ పీటర్స్‌ చర్చి ముఖతలమును నిర్మించు |. హోలులు) ను, వర్తక (శేణీ కార్యాల _ నప్పుడు అతదు పునరుజ్జీవన శెలిలో ఈ ఒరోకీ నంవరా | యములును, రాజులకును, నన్రారుల యమును (వవేళపెట్టి కొంతవరకు కృతకృత్యుడ య్యెను, కును (పాసాద, దుర్షములును నిర్మింప అయినను అతడును, అతనిని అనుసరించిన ఇటలీరేళవ | బడినవి, అట్టి వానిలో చక్కని లక్ష్య వానస్తువండితులును, ఈ అలంకర ణేచ్చను హర్దుదాటప.డ ఆ! ములుగ వేర్కొన దగినవానిలో ఉంచగలిగిరి కాని ఇటరీను-డి పునరుజ్జీవన వలి తక్కిన దు తొలుతటిడి నూ్యూఠొబర్గులోని ననర యూరవీయ దేళములకు వ్యావించినపుడు అండు & గా శాల. తరువాత. లెక్కకు. వచ్చునది బరోకీ సంప్రదాయము విళ్ళంఖల రీతిలో తావ్ప కల్చి.చ (3ెళసనొ) హీడెన్‌ బెర్స్‌ దుర్గములోని భవనజా _కొనినది.ముఖ్యముగ వెర్సెయిల్సొ రాజ్మపాసాద మునను, లము. మువ్పదిసంవత్సరముల సంగా లండన్‌లోని నెయింటు పాల్‌ చర్చియందలి ముఖతల మము (చూ. సం, 1, పు, 755) జర్మనీ లోని వాస్తు శిల్ప నిర్మాణమునను ఈ ఒరోక్మీవభావము మితిమిచి కన్న (సాళవమునకు కొంతవరకు విఘాతము కలిగించినను, ఆ _ ట్టును. వెర్సెయిల్స్‌ను అనుకరించుచు యూకిపున వివిధ తరువాతి కాలమున జర్మన్‌ సామంతులు, (ఫాన్సునుదలి ళీ 'బేళములందు నిర్మింపజడిన (ప్రా వెర్సెయిల్స్‌ రాజ్యపాసాదమును అనుకరించు తీరున రాజ ప సాదములందు. బరోకీ సాన భవములను తమతమ నివాస నగరములందు నిర్మింప జేనిరి, య్‌ చాయమునకు వాదుమీకిన అవ పాచ్ట్థ యూరపునకును (రష్యా మొదలగు దేళము లో 4 లభించినది. ఫాన్సునుడు లకు) ఇటాలియన్‌ పునరుజ్జీవన కాలపుశ్హైలి తదనంతర అ! ౮ దో కాలమున వ్యాపించినది. కాని వానికి |ఫాన్సులోని నం|ప ల) (న్న ఈఅలంకం ణీచ్చ '“రొకో బ్ర్‌పిం (ఫ్రాన్సులోని నర్మ గ కరణ నవవ చాయమే మాతృకగ వర్ధిల్లి నది. సో అను వేరొక అలంకరణ నివ ఇట ఒక విషయమును చెప్పవలనియున్నది. 16వ గ్ల షీ దాయమునకును దాంశీనినదే, శతాబ్ది అుతమున ఇటలీయందలి వాస్తు శైలిలో ఒక ( (/ గ కర, రొకోకో'' అనగ “నత్తగవ్వ మార్చువచ్చినరి. దానినే చాస్తుళా(స్త్ర విదులు ““బరోక్‌”. టై క. గో అని అర్ధము. నత్తగవ్వ అక నర్మపదాయము. అనెదరు. ఈ బరోకీ సంప్రదాయము. [తై గాః న తిలో (చి 10%) వాన్సు నిర్మా (చూ వాస్తువువై నవే కాదు, తక్కిన లలిత కళలవైనను న్‌ ణములప్రైనను, తదితర కళా తన [ప్రభావమును నెంపినది. వాస్తువున అలంకరిణకు సంబం ఖండముల వైనను అల.కృతి ధించినంతవరకు ఒక విప్ణవ జనకమగు మార్చునే ఈ నంప్ర చిితము, 109 నిర్వహించుట ఈ సంస దచాయము కొని వచ్చినరి. ఇటాలియన్‌ పునరుజ్జీవన వలి “రొక్షోకో లలంకరణ యమున ఒక ముఖ్యలమణము నరళతకును, ఉదాదత్తతకును పేరుగనినది, వాస్తు నిర్మాణ వై విధమగు ఐరోకీకి గాని, తరువాతి రొకోకోకు గా౦ మునకు, అత్యంతావశ్యక మగు నంతవరకు మాతమే (ప్రజారరణ ఎక్కువకాలము లభ్యము కాలేక పోయినవి అందు అలంకరణ ఉండెడిది అలంకరిణ అనునది అందు శ్ర అలంకరణలవై వ్యామోవాము పెచ్చు “పెరిననకొలరీ ఆనుమంగికము, కాని ఇరోకీయందు అలంకరణకు అత్యధిక మూల భవనవు నిర్యాణము తన్యవ్రయోజనములను సాధి ఆదరణ ఈయబడినది, మృ త్తీకారులు శిల్చికి శిల్పరచనలో చుటలో వెనుకంజ వేసినది. కావున ఆ అలంకరణ రీరులపు 204

నమాజ్య యుగము న్వ స్తీతెప్పి నరళతక్షు "పేరొంది వాస్తువున ఇముడ గలిగి లగు వాని నిర్మ్యాణమున అటనట ఇనుమును కొయ్యను న.తవరికు మ్మాతమే అలంకరణకు ఆంవొనగెడు పూర్వ వాడిన ఘట్టములు లేకపోలేదు. 1770 లో రివర్‌పూల్‌న నం్యప్రదాయము వైపునకే వాస్తువిదులు, 18 వ ళతాన్లీ ఒక భవనమునకు ఇనువస్తంభములు వినియోగింపబడినవి అంతమున పోసాగిరి, ఇక నీమొటునైతము టొత్తవన్తువుకాదు, అదియు వె రీలిగ పునరుజ్జివనైలి, వాస్తు శిలబ్బ్పమున 18వ వపదియో ఒక రూపమున రోమనులకును, అరబ్బులకును, శశాచ్దీ అంతమునుండి 19 వ శతాబ్ది ఆరంభము వరకు (ప్రాచీన హిందువులకును నువరిచితమే. కాని ఉక్కు- కొనసాగినదని చెప్పవచ్చును. అందును 16వ ₹తాబ్టిచరమ సిమెొటులను చక్కగ పనిగొని విశాలాచ్భాదనములను పాదము వరకు అందలి నరళ రీతికి ఆదరము లఖింపగా నిర్దించుట 10వ శతాబ్దిలో మ్మాళతమే విజ్ఞానశాన్ర్ర అటనుఎడి 18వ శతాబ్ది తొలుతటి పాదమువరకును బరోకీ _కృషివలన సాధ్యమైనది, ఇటుల ఉక్కును, సిమెటును రీతికిని, దాని అనంతరి మున 18 వ శళాట్టి అంతమువరకు నమ్మిళితరూవమున విని యోగి.చుటనే ఉక్కు-కార్యక్రీటు రొకోకో రీతికిని ఆదరణ లభించినదని చెప్పదగును. (6ఇన్‌ ఫోర్‌్స్స్‌డ్‌ కాంక్రీట్‌ ) నిర్మాణము అనెవరు.

18 వ ళతార్చి అంతమున (ఫాన్సు "దేశము వివ్లవకల్లో ఈ నిర్యాణ విధానము వాస్తు శాన్ర్రమున ఒక విప్లవ లితమైనది. ఆ విప్ణవవు (ప్రభావము వదియో ఒక తీరున మును కొనివచ్చినదని చెప్పవచ్చును. ఈ విధానమును యూరపు ఖండమునందు అంతటను కనృట్టినది. పాతవిలు తొలుతగ అమలులోనికి తెచ్చిన ఖ్యాతి విలియమ్‌ "ఫెయిర్‌ వలకు న్వ స్తిచెప్పి, నూత్నపు విలువలను నెలకొల్పవలయు._ బర్న్‌ ఆనువానికి దక్కినది. ఆఎగ్య దేళమునుఎదలి మాన్‌ నను కృషి పలురంగములందు సాగినది. తక్కిన రంగము. చెష్టరు నగరిమున 1044 లో ఒక మూడంతరువుల భవన లందు వలె, వాస్తు ిల్పమున పెద్దపెట్టున మార్ప్చులేవియు. మును ఈని ర్మాణవద్ధతిలో అతడు నివ్మె చెను. ఆ తరువాత కాలేదనుట నిజమే, కాని ఇందును కొన్ని గణనీయము ఈ విధానమును అభివృద్ధిచేసినవా ము గస్టేవ్‌ఎఫెల్‌. పారిస్‌ లగు మార్పులు వచ్చినవి. [పాత వద్ధతులకు ఇందు సంపూ నగరమున అతడు నిర్థించిన ఎఫెల్‌ టవరు (చూ.) జగత్‌ ర్గముగ న్వస్ని చెప్పబడలేదు. కాని (పాత సంపదా (వభ్యాతిని ఆర్జించినది. ఆ శాలముననే ఈ నూతనవిధాన యములలోని-అనగా [గీకు, రోమన్‌ , రోమనస్క్‌, గాతిక మున లండనున క్రిష్టల్‌ పేళెస్‌ నిర్మితమైనది. పునరుజ్జీవన సం్య్రపదాయములలోని కొన్ని కొన్ని-నచ్చిన వాస్తువిద్భను ఒక శాస్త్రీయ రీతిలో అమర్చుటకు 10వ అకణములను [గహించి మేళవించి ఒక సం[పదాయముగ శతాల్చిలో కృషిచేనినవారిలో (ప్రముఖుడు వియోలళలే లేడక్‌ శేయుటక్షై (ఫెంచి విస్ణ్రవపు ఆనంతరమును యూరపు (చూ) గాట్‌ ఫీడ్‌ నెంవర్‌ (చూ.) అనువారలు. వీరి రచ నురలి వాన్తు విదులు కృషి చేసిరి. ఈ కృషికి ఆలంబన నలతే (పబోధితుల్తైన పలువురు ఉక్కు-కాం్యకీటు సాయ మగు వావమును సువరణ వాదము (ఎలెక్టిసిఎమ్స్‌) అని మున భవన నిర్మాణమున కొంగొత్త రితులను (వ్రవేళ అవెదరుం "పెట్టుటకు కృషిబేనిరి. అందుల్నక్నె. వివిధ బేళములలో

10 వ శళాబమున యూరపీయ వాస్తువు ము=దంజ జరిగిన పరిళోధనల ఫలితముగ ఉక్కు-కాం(కీటు నిర్మాణ వేయలేవనియే ఛై్పవచ్చును. యూరవునగానిండు, చానిని మున ఆయా కట్టుఐదులకు తగిన (ప్రామాణిక పద్ధతులు అనునరించి దాని సంస్కృతినే కొనసాగించెడు అమెరికా రూపొందినవి మొదలగు వానిలోగాని-దు, (ప్రాచీన సం్య(్రదాయములనే వియోలళే లే డక్‌ (పతిపాదిచిన మూలసూ[తముళతే ఆధు మార్చు, కూర్చు, చేర్పులతో అవలంబించుటనే వాస్తుశానన్హ్ర నిక పాశ్చాత్య వాస్తువిద్యకు ఆలంబనములని చెప్పవచ్చును, జలు ఆ కాలమున తమ ధర్మముగ (గహించిరి, కానిఈ ఈ నూతములందు అత్టంత వ్యాప్తిని, ఆదరణను ఆర్డించి శళతాప్టమున, అతి త్వరిత గతిలో ముందంజ 'వనీన విజ్ఞాన నది, భవనోద్దేశ మును అనుసరించి భవనాక్ళృతి ఉండవల శాన్రుము భవన నిర్యాణమునకు ఉపయోగించు పదార్థ యును అనునది. అనగా నిర్ణిత భవనమున డాని (ప్రయో ములందు ఒక గొవ్చ మార్చును కొనివచ్చినది. ఆ శతా జనము స్పష్టము కావలెను. అందువలన కట్టుబడికి అతస్టం బపు పూర్వార్ధము కడిచనక పూర్వమే వాన్తు నిర్మాణ తావళ్యకములగు నిలువు న్తంభములకును, అడ్డు దూల ములందు ఇనుమును, ఉక్కును వాడుట అమలులోనికి ములకును మాతమే (ప్రాముఖ్య మొనగి, తక్కిన గోడలు వచ్చినది. ఆ తరువాత, కొలదికాలమునకే సిమెంటును మొదలగువాని (ప్రతిప్తికి అల్బాదరణను కల్పింపవలెను, తయారుశేయుట. కనుగొనబడినది. పూర్వ కాలమున ఈ స్యూతమును, భవనపు ఎత్తును పెంచుటలో వినియో చైతము, రోచునులును, అరబ్బులును, గుంభాజులు మొద. గించి తొలుతగ కృతకృత్యుక్షైనవాడు లూయీ సల్సి

206

స్మామాజ్ట్ట యుగము వాన్‌ (చూం) అను అ మఏళను వాన్తు(న్ర్ర విదుడు, మొదలుగ తావు కల్పించుకొనన విధావనాచాచము (ఎక్‌ ఉన్నత భవనములక్రై వలు అఎతరువులలో అవర్చిన రీతిగ (వెవనిజమ్‌), అనాగతా వాదము (వ్యూ చరిజము) అను ఉక్కుతో అన్టీ థారి మును అతడు రూపొందించేను. 1880లో నవి వాస్తుకళయుదు కూడ తావు కల్పించుకొనుటకు కషి నెయింట్‌ లూయీ యందు తాను నిర్మించిన “వెన్‌ చేసినవి (చూ ఆయా వాదములు). విభావనావాద రీతిలో శై ట్‌ * భవనమున అతడు తొలుతగ ఈ పద్ధతిని (ప్రవేశ ఒక వాస్తు నిర్మాణమును రూపొందించుటకు చేసిన క్సషీకి 'పెళ్టైను (1800). ఆతరువాత పరిణామ రీతిలో 20వ ఫలితముగ జర్భనీలోని వీమరు నగరమందలి యుద్ధ స్మారక శతాబ్దపు పూర్వార్ధమున ఆకాళ సౌధము (స్కయ్‌ స్కే. చిహ్నము అవతరించినది. అనాగళతా వాదమునకు లక్ష్య వర్యులు పెక్కు రూపొందినవి. ములుగ, 1928 లో, ఇటలీ దేశమున జరిగిన ఒక వస్తు వియోలేలేడక్‌ సూతములనే వేరొక రీతిలో ఆచ (వదర్శినమున కొన్ని భవనములు నిక్మంపఒడినవి. ఇట రణ లోనిక తెచ్చినవాడు లే కోర్చుజియెర్‌ (చూ.) అను లీలో అవుకు అధికార ముదుండిన ఫాసిస్టు (వభుత్వము ఇ (ఫెంచి వాస్తుశా్యన్త్ర/ (వవీణుడుం కేడక్‌ న్యూతములనుతు వాదమునరు బలమును చేకూర్చుటకు కృషి చేసినది. కాని చ తవ్ప,క అనునరించుట వలన భవనముల ఆకృతులందు ఆ విఖభావనా, అనాగతా వాదములలో పదియు (వ్రజాదర వైవిధ్యము సన్నగిలుననుటను, అతడు గమనించి, ఆనూ ణను పొ.దజాలక పోయినది. అుదువలన ఆ వాదములు (తపు మూల భావనలకు భంగము కలుగని రితిలోనే తాను ఆధునిక వాస్తువున కొనివచ్చిన మార్పు ఎట్టిదియు లేవని నిర్మించిన భవనములందు వై విధ్యమును, పఠినరోచిత చెప్పవచ్చును (చూ ఆధునిక వాస్తురీతులు) మగు నర ళాలంకృతిని జోడించుటకు అతదు కృషిచేని సఫల భారత (ప్రాంతము - రురక్కీమొదిలుగ వియెనామ్‌ తను ఆర్హించెను, వరకు విస్తరించిన ఈ విశాల (పాంతమున వాస్తు విధా ఇటుల జరిగిన వివిధ పరిణామముల ఫలితముగ 1930 మునందు ఆరెదు నంన్కృతులు ఈ యుగమున శమ (వా నాటికి పాశ్చాత్య (వపంచమునను, పాశ్చాత్య సంస్కృ వము సెరపినవి. ఇందు తొలుతటిది (వాచీన భఛారవీయ తిచే (వథావితిమగు తక్కిన [పవంచమునను, వాస్తు కళ సంస్కృతి. భారతదేశము తన జన్మని నముగ రూపొందిన యందు నవ్యవ్తాలి (న్యూ సృయిల్‌) అనబదు దానికి ఈ సంస్కృతి, ఛావవికనన యుగమున ఆగ్నేయ అని (ప్రాముఖ్య, (పాచుర్యములు లభించినవి. ఈ ౩ రితలోని యాకు వాస్టిపించి, అచట లలిత కళల వికసనమునప మూల నూతములను ఈ దిగువ రీతిగ వేర్కొన వచ్చును. తోడ్చడినది. కాని [కీ ఈ 11వ ళతాన్ది మొదలుగ ఆ 1, భవనమును అవలి.చు కుణ్యాదుల థార గరివ్టతకు భారత దేళము ఇస్లామిక (పాభవమునకు లొంగుట వలన ఆదరిజను కల్పెంచుటకు బదులుగ, భవనాంతరివు ఆయత అట ఇస్తామిక నసంన్కృతియు నెలవు కన్చించుకొనినది. ఈ నమును విశాలతరము చేయుటలో ఎక్కువ (కద్ధవహించ ఇస్త్టామిక నంన్కృృతికి జన్వస్థానము పశ్చిమ అసియా. ధారత వలెను. "దేశమును లోగొనినతరువాత ఇస్తామికసంస్కృృతి ఆగ్నేయ వ ఒఠ అకమును ఆ్యశయిచి, ఉథయ పార్ట్వము ఆనియాకును వ్యావించుటకు యత్నము చేనినది. అంరు అందు నవ రూవతను సాధించుటను వదలి వేని రూవకల్పనలో కొంతవరకు ఇ. డోనీసియా, మలయాలలో సఫలతిను లక్సఏ ఒక నిక్షిష్ట (క్రమ బద్ధతకు మ్మాతమే తావొసగ వలయును. చినది. అట్టి నుదర్భముల-దు థారత దేశమున గారంము, 8, భవనమునకు ఆవళ్యకములుగా కన్పించని అందదు ఆగ్నేయ ఆసియా యుుదు కానిండు, తాను అఫెకారముకు కుల అలంకరణను త్యిజింపవలెను, 'నెలివగలిగిన చోటనెల్ల ఇస్తామిక స్‌స్క్సితి తన వ్య్త్‌శ్వ వె మూడు సూత్రములను అనుసరి౧చియే ఆధునిక మును కాపాడుకొనుటకు యత్నించుచునే ఇచ్చాపూటో యుగమున వాస్తుకళ 1080 మొదలుగ పురోగమించు ముగనో, పరినర (ప్రాబల్యము వలనకో భారరీయ ను చున్నది. ఇందువలన వాస్తుకళ యందలి కళాభావన నన్న స్కృృతి (పథావమునకు లోనయినది. అటులే తన్యపాచీన గిలెనని భావించువారును కొందరు కలరు, ఈ విమర్శను _విళిష్టతను కాపాడుకొనుట కై కృషిచేసిన ఛారడీయ ను ఎదుర్కొని రః నవ్టవ్రైలి కొంగొత్త రూపములను నంత స్కృృతిపై నను, ఇస్లామిక సంస్కృృలి రన (ప్రభావమును రించుకొని సృజనాత్మకిముగు కళాభాననకు ఆలంబనముగ కొంతవరకు నెరవ గలిగినది, ఇక ఈ సా్యామాజ్య యుగాంళే నిలువబడగలదా ! అను (పళ్నకు ఛావికాలము మామే మున ఈ (పాంతమంతయు పాళ్చాత్య సంస్కృతి" లోనై సమాభఛానమును ఈయగలదు. నది. అందు వలననే సా్యమాజ్యయుగమునకు చె.దినంళ శక్కిన లఅలితకళలందు 18వ శతాబ్ది ఉత్త రార్థము వరకు ఠ్క (ప్రాంతమునుదలి లలిత కళల వికనన చరితను 206

సామాష్య యుగము వివరించు పట్టున లయా కళలు ఈ వివిధ సంన్క ల్రగుల లేదా చలువ రాతి విళ్ళలు అటనట ఒకి ట్రిమకీతిలో అమర్చ కలయికతో ఎటుల ఏ యే పదేశములుదు పరిణతిని పొంది ఐడి వానివై బంగారు మలామాతా అఎవిక్‌ అవంముల నదియు వివరింప వలని యున్నది. శాసినములను రూపాొందించుట ఈ అల.కరణలో (వ్రముఖ పశ్చిమానియా యందు ఈ యుగపు అరంభమున తుర్కి ముగ కన్పట్టును. ఇక ఆ మసీదున న్తంభములకై నీలలో సా్యమాజర్యము అళ్యుచ్చ దళను పావి-ప గలిగననది, అం హిత శిల (పార్‌ ఫిర్రీ వాదజడినది. ఆర్బీల నిర్నాణమున దును సులేమాన్‌ చ[కవర్హి పాలిచుకాలమున (1590- కొన్ని యెడల నల్లని చలువ రాయియు మరికొన్ని 15600) ఆ రాజస్థ్రమున వివిధ అరిత కళలు రాజాదరిణ యొడల తెల్లని చలువ కాయియు వ్యతి _నరమణీయత వలన చక్కని వికననమును పొందినవి. సులేమాన్‌ అన.త కొరవై. వాడిఐడినవి. రాతివలకలనే పనితనపు గవా రిమున రాజరికమును అట నెరపిన వాంలును నులేమాన్‌ వకములుగ మార్చి, వానికి వర్ష రింజీితములగు గాజు విలక పెట్టిన ఒరవడినే అనునరంచిక, తుక్కీయుదు నుల్లా లను పొందుపరచుట ఇందరి ముయొక విశిష్టత. మసీదు నులు పాధవమును ఆర్జించిన కాలపు దరిదాపులలోనే నందరి మిరాబున అలంకృతివై సాగిన వనితనము వేరెచ్చ ఇరాను దేశమున వరపాలన సిఫావిద్‌ రాజవంశీయుల టను కనరానిది. నులేమాన్‌ (ప్రభువునకు ఈ వాస్తు నిర్మా వాన్తగతమెనది (1509). ఆ రాజవంళము నందరి పాల _ణముల. బెల్ల సాయపడి రూపకల్పన వెనీనవాడు సీనాన్‌ కులలో మా అచ్చాన్‌ (1587- 1629) విజేతగనే గాక, (చూ) అను సుపసిద్ధ వాస్తువిదుడు. సులేమాన్‌ అనంతర కళా పోమకుడుగ సైతము న్యుపనిగ్థుదుం ఇక ఈసా్యమాజ్య మున అతని ప్యుత, పౌతుల కాలమునను అతదు పెక్కు యుగారంభముననే ఛారరటదేశమున మొగల్‌ పరిపాలన ని ర్యాణములకు రూపకల్పన చే నెను. మొదలయ్యెను. ఆ వంళము నందలి వారిలో అక్సర్‌, ల ల జహంగీర్‌ , మౌఒవోను చక్రవర్తులు లలిత కళా పోమకు _ఇరాన్‌ను ఆ కాలమున పారించిన సిఫావిద్‌ రాం వం లుగ ఖ్యాతిని ఆర్జించిక. వైమూడు రాజవంశములును కవు పాలనలో రాజధానియగు ఇస్ఫివోన్‌ నగరమువాస్తు ఇప్లామిక సంస్కృతికి చెందినవి. కాని వీనిలో తొలుతటి శిల్పపు అత్యుచ్చతకు ప్రావయ్యెను. లదు ముఖ్యముగ కెదును వాస్తువుననేమి, తక్కిన లలితకళలంచేమి మూడవ పేర్కొనదగినవి ఆ నగరిము నుదలి మసీదులు. వానిలో చానివై తమ వధావము నెరపినవి. నెల్ల రమ్యతమ మని ప్రసిద్ధి పొ దినది. మస్తిద్‌ = ఇ - మా నులేమాన్‌ చకవ క్తి తుర్కీయ._దు నిక్మిపేసిన నిర్మా అనబడు మదు. మ. మధును, మినారులరుదింళ, ణములఎదెల్ల స్యుపనిద్ధరను ఆర్జించినది కాన్‌ స్టాటినోపిల్‌ రద్ధు పనితనము, ఆబ్బలల్‌ ని ఉదార + ఈ మందున నగరము నుదలి సులేమాన్‌ మసీదు, వ్రైజాంటియన్‌ వధు _ థించన పందిన వేరెచటను కన రావు. ఇ-దును మాయ వులు ఆ నగరమున పూర్వకాలమున నిర్మింప జేసిన వోజీ పింగాణీ (ఫయాన్సీ) పనితనము వి విర ననగును. కాల సోఫియా (చూం) ను అన్నె విధముల ల దన్నునటుల వళమున ఈ నిర్మాణము కొంత రిమ్యరను నో స యినది. ఆ మసీదు ఉండవలెనని నులేమాన్‌ సంకల్పము. ఆ నంక ని ఈనా డును (ప్రవంచమందలి రమ్య ధవనములలో ఒకో ల్పము ఎంతవరకు నెరవేర గలిగెననుటలో అధ్మిపాయ ల పదు ల మం! అవా నర్యంపి ఛేదములున్నను, రమ్యతయందు మొతము సోఫియాను ఆ ౯ గు అరమ నిర్వింపంనిన చినా మదము (నలుబది మనీదు అధిగమిం చెననుట వాస్తివము. ఒక పెద్దగుంచాజును స్తంభములకాల్భ అనదు ఒక సథామ-టపము ఎన్నై పరివేష్టించి చిన్నచిన్న గుమ్మటములను నెల కొల్పుటను జగత్‌ (పనిద్ధము. సోఫియానుుడియే ఈ మనీదు (గహి-చినది. కాని వానిని ఛారిత దేశమున మొగల్‌ సా్మామ+=జ్యమును స్థాపించిన ఆయించి ఆకనములోనికి దూనికొని పోవునటుల నిర్మిత జ్లాబరు జన్మించినది మధ్య ఆసియాలో, అతనికి సువరిచి ములైన నన్నని మినారులు ఆ నిర్మాణమునకు ఎక్కువ శ్రమైనది తుర్కీ ఛామ. పారనీకులతో అతనికి సన్నిహిత ఉదా_తతను చేదూర్చినవి, ఇక అధ్యంత రాలంకరణలోని నృ్వంధము కలదు, ఇక అన్నింటిని మించినది అతనికి అల్లి క బీగెవిగి (దష్టను తబ్బిబ్బు పరచును, బంగారు మలా ఇస్తాము నెడలగల గాఢాభిమానము. అందువలన అతడును, మాతో అంద గోడలవైె మాయ వీంగాణీ! బిళ్ళలు, శని వంళవు పాలకులును తమ సాంస్కృతిక ఛావనలకు ₹ఇది పింగాజీకాడు? మద్దతోనే పవితన మొలుకునటుల న్నీగ్భత ఉపరి బ్లర్రాన్‌, తుర్కీలనే మూల (సోతన్సులుగ (గహించిరిం కంమున నెలకొము నల బిళ్ళలను చెన్‌ వానిని అవమున్న కార్సాటిరే ఈ కాని బాబరు పాలించినది అత్యల్పకాలము (1526-1680). భ్రర్నరపొందుచున్నవి. వినే పాశ్చాత్యులు ఫడూల్చి ఆ థ్‌ ఆ అల్బ వ్యవధిలో కళాపోషమణక్రై కృషిచేయుటకు అతనికి 207

సా్మామాజ్య యుగము తీరిక చిక్కి నది కాదు. పానిపట్టువద్దను, సంబల్‌ లోను యొక్క [వముఖ శిష్యుడగు యూసూఫ్‌ (ప్రముఖ పాశ అతదు నిర్మింప “కేనిన మనీదులలో ఎట్టి విశిష్టతయు కాన వహించెననుట యధార్థము. అతడు తుర్కీ నుండి వళ్ళి రాదు. మొగలులకు పూర్వము హిందూస్థానమును పొలి నను, అప్పటికే భాంలీయులకు నువరిచితమున్లై యు డిన చిక నుల్తానులనాటి వనివారినే అతడు ఆ మసీదుల నిర్మా ఇరానీ వాస్తు విధానములను అతడు నిరాకరించలేదు, మున వినియోగింతెనని ఊహించదగును. అతని కుమా కాని ఇరాన్‌లోని వాస్తు విధానమున మొగలులు ఒక రుడు వృుమాయూన్‌ సంస్కృృతిసంపన్నుడగుట నిజమే మార్చును కొనివచ్చిరి. ఆ మార్పు సాధన సామగ్రికి సు 'యెొనను, అతడు రాజ్య (్రష్టుతై కొంతకాలము ఇరాన్‌ బంధించినది మామే, ఇరాన్‌లోని వాస్తువిదులు తమ లో తలచాచుకొని ఆ తరువాత శాజ్యమును తిరిగి అర్టిం నిళ్మాణములందు మాయ పింగాణీబిళ్ళను వి5విగ వాడికి, చుటలో నే తనకాలమును వెచ్చించెను. ఇక అతని కుమా మొగల్‌ భవనములందు అుఎదులకు బదులుగ ఎల్లెడల చలువ రుడు అక్కర్‌ , మొగల్‌ , సామాజ్య సంవర్థకుడుగ "పీరొం శాతిని లేదా చేరువిధపు కరికళిలను వినియోగించి. సాధన దిన వాడు, అతని కాలమున లలితకళలు చక్కగ వికఃన సామ్మగిలో తెచ్చిన ఈ మార్పు వలననే మొగలుల భవన నము చెందినవి. తన పరిపాలనలో వలెనే కళాపోమణ ములు కాలపురుషుని ఆఘాతములను ఎదుర్కొని డీర్ట యందును, ధర్మాంధతకు తావీయక సమన్వయతశై. కాలము మన గలిగినవి, ఇరాన్‌ లోని భవనములంలిలి అతడు కృమి చేయుటవలన అతని మొదలుగ నాటి ఉత్తర మాయ పింగాణీ (ఫయాన్సీ) లిల్ఞలు కొంతళాలమునప ఛారలీయ లలితకళలలో (ప్రతియొకటియు ఒక [ప్రత్యక కాంతిని కోల్పోయి, మట్టిగ రాలిపోవునవి అగుట వలన ఆ విశిష్టతను ఆర్జించినది. ఈ కళలలో ఇస్టామిక సంస్కృతి భవనములు మూడు వందల సెంవచ్ళ్సువములు. నిఐడిక (ఇరానీ = తుర్కీ నంప్రదాయముల) పాలు ఎక్కువగా పూర్వమే శిధిల్యపాయముల్రై నవి, ఉండుట సనవాజమే, కాని చానిప్తై ఛారతీయ సంపదా అక్సరు కాలమున తొలురటి దశలో నిల్చతము._గు యము నైైతము విన్శృతముగ తన (ప్రభావమును నెంపి భవనములందు పారసీక (ఇరానీ రీతికే ఎక్కువ (ప్రాము నది వాన్తువున ఈ ఉభయసం[వదాయముల నమ్మేళనము ఖ్యము లభించినది. ఇక ఢిల్లీకి సమీపమున నిర్మితమగు కోంతవరకు చక్కగ కననగుచున్నది, హుమాయూను గోరీ కట్టుబడిలో ఇన్ఫవోన్‌ నగరపు మనీ ఉత్తర థారతమున మహమ్మదీయ పరిపాలన ఆరంభ _ దుల మేరి లక్షణములును కాన్‌ స్టాంట్‌ నోపిల్‌ నగరమున మైన తరువాత సైతము రాజస్థాన్‌, గుజరాతు మొదలగు. సులేమాన్‌ నిర్మింపజేసిన మసీదులోని విశిష్టతయు మే? (ప్రాంతములలో, శ్రైనులు (ప్రాచీన వాస్తు సం్యపదాయ నము పొందినవి, తఈదనతర కాలమున పారిశీకంతుర్కీరీతు మును అనుసరించుచు చక్కని నిఠర్మాణములను ఎన్నింటినో అతో దేశీయరితియు నమ్మి[ితమైనది. ఆ్యగా నగర మునప రూపొందిఎచిరి, అచ్చటి పనివారలలో కుళలురగు పలువురు, నలువది కిలోమీటర్ల దూరమున అక్బర్‌ సార్వఫాముడు మవామ్మదీయ (వభువులను ఆశయించి. పళ్చిమానీియా నిర్మింప 'జీనీన ఫశపూర్‌ నికీ య-దలి భవనముఃలో నుచి వచ్చిన వాస్తువిదుల మార్గదర్శిత్వమున ఇస్లామిక కొన్నింట ఈ సమ్మిశితరీతి చక్కగ ద్యోశక మగుచున్నది థవనములను రూపొందించినపుడు, చిరవరిచితిని అనునరించి. అచటి మసీదులోని అుత రాళవు విన్యానమునను లత్యున్న (పాశీన భాంతీయ వాస్తు సరవదాయములను అటనట తమ బులంద్‌ దర్వాజాయందును పారిశీకరీతులే (పన్ఫు (వవేశ పెట్టుట అనివార్య మయ్యెడిది. కాల్మక్రమమున టకిలిలో కనృట్టుచున్నను, చిన్నగుమ్మటముల అమ) పున మొగలుల కాలమునకు థఛాంతీయ తైన వాస్తువు తుర్కీ- _శ్రైన వాస్తు శిల్చ (ప్రభావము చక్కగ విదిత మగుచున్నరిః ఇరానీ వాస్తువుతో చక్కగ మేళవించి మొగల్‌ వాన్తువు అచటనే తుర్కీ సుల్తానా (ప్రాసాదమునను, పంచమహలు నరు ఒక (ప్రత్యేకతను, మౌలికతను, [ప్రామాణికతను సమ నను, దివానీభాస్‌లోను నైతము ఈ దేశీయరీతి (పథా కూర్చనది, వము, జాగుగ కనట్టుచున్నది. దివానీఖాస్‌ లో భవనావ చాబరు చక్రవర్తి తాను కట్టింం డలచిన భవనముల _ సరములతో ఏ విధముగ ముడివడక పోయినను, చా రూపకల్పన క్రై తురక్కియందలి (ప్రముఖ వాస్తువిడుడగు మధ్యన అష్టకోణయుతమగు ఒక మవో_స్తంభ ము నెలకొల్ప సినాన్‌ వద్ద పనిశేనిన వాస్తు విద్యార్థులు కొందరు ఐడినది. న్వంభమును చానిమకుటమును సమలంకృతములు తనకు కావలెనని కబురంపెనను ఒకవవాదము కలదు. _స్తంభమకుటమునుండి, భవనపు నలుదిక్కులకు కొమ్మలు అడి ఎటులున్నను అకృరుకాలమున ఢిల్లీ, అగా, లాహో సాగినటుల అమరింపు గలిగి, ఆ మహో స్తంభమే ఆ నభాశౌ రులలో నిర్మితములై న భవనముల రూపకల్చనలో సినాన్‌ లను మోయుచున్నటుల (శాంతిని కలిగించును. పొరనీక 208

సా్యమాజ్య యుగము (ప్రామాణికరీతితో పతీరు గను ముడివదిని ఈకల్చన హి.దూ. ఎఏము, దివానీ ఆమ్‌, దివానీ ఖాన్‌, మోతి మసీదు, అగా జైన రీతినుండి కొని రాఒడినది. ఆఅ్మగా యందిలి "వెద్దమనీ లోని జబామీమసీమ తాశ్‌ మపవాలొ (చూ) (వముఖము దునను ఇట్టి సమన్వయరీతియే ఆదిగణను పొ దినది లెల్లని లుగ "'పేర్కొనవగినవి, చలువ రాతిని, ఎని నికతాశిలను, ఇ.దు చక్కనిరీతిలో ఢిల్లీలోని రాజ్యపాసావమును విత్శి ఛిన [పముఖవాస్తు వాన్తువిదుడు వనిగొనుటతో తృప్పినొ:దిక, గుువాజులను విదులలో ఒకరు, సమకారీన (ప్రాచ్య. (ప్రాశ్చాత్య రాజ్య పరివేష్టించి, _ఇైనమ._దిరములందున్న రీతిగ వార్యస్ధ శిఖ; ములందు ఎచటను అాతటి విశాల భవనము నిర్మింపబడి రములను (చిన్న గుమ్మటములన్సు తీర్చి దిద్ధిను. చూచు యుుడలేవనియు, ఆనాటి (వప.చము నుదిలి రాజభవన చారలకు ఆ భవనము అబూ పర్వతము నందలి జెనమది ములందెల్ల రమ్యతయ._దు నైతము అడి మిన్నయనియు రములను న్మృతికి తచ్చును. పేర్కొ నిర ఇక, తాజమహాలు (ప్రక్నన్తీ. ఎల్ల రెంగిన ఇవాంగీరు చ్మకవర్తికాలపు ని ర్మాణములందెల్ల (వము దియే, ఈ నాటి3ని నిరంతరాయముగ (తష్టలను అకర్టిం థితమమని "పేరుగనినది అకృరు చ[కవర్తి గోరీ, ఆఅగాకు చుచున్న ఆ రమ్య ఫవనము ఆనాటి మొగలుల కళావింగ్ధ 8 [ఓ మీ. దూరమున నికర్యదాయుదు అది నిర్మితము* తకు చక్కని నిదర్థనము. (పపంచ (వ్రభ్యాతిరి ర్మించిన 1612లో చాని నిర్మాణము పూర్తి ఆయ్యును. ఆ కళా విమర్శకులలో పలువురు తాత్‌మవాలును కళార భవనమున ఒకదానిపై పరొకటిగ అయిమ అ.తరువులు మ్యతా వరివృష్టతకు చక్కని వక్షైక లద్యముగ పేర్కొ కలవు. దాని ని శ్థాణమున ఆల్లని చంద్రిళిలలును వని నిర చాాఆయదు కన్చట్టు సామ” స్యము రుదిక, పేరొర నీకతా కిలలును ఇంపు గొలువు రీతిలో విశియుక్తము చోట కనరావు. ఆ కుఏశఎకను గమవఎచినపుడు ఐపళుళః ల్లైనవి. అచటి స్తంభ పి క్తుల అమఏంవు, మ.టవముల చాని రూవకల్చ్పనలో (ప్రముఖ వాన్తుంగ డు. ఒకదు సరిళి, ?ఖరిముల కూర్చు (దష్టలకు చౌద్ధవివోరములను, మారమే పాల్గొని యు దు ననియు ఒకనికన్న ఎక్కువ మామళల్ల పురము లోని రథములను స్ఫురణకు అచ్చునని మంది పాల్గొని యున్న యెడల వాక వారి అధ్మిపాయ వాస్తు శాత్రు పండితులలో కొందర అవ్మిప్రాయము. వేదములు అగును వ్రతిఫలి శి, కుదికకు ఫ గము పర్ప అగా సమీపముననే 1688 లో పూర్తి చేయఐడిన ఇత జెడి దనియు సాధారణముగ న్ఫుీ చును, కాని యఖథా మర్‌ -అల్‌ = డౌలా గోరీయు ఈ కోవకు తె.దినదియే. ర్ధ్‌మున అది బహు రర్యకము. దాని, విన్యాసమును తీర్చి మాజవోను కాలమున మొగల్‌ వాస్తువు పరాకాష్టను. దిర్దినవాడు “ఈసా” యను వాస్తునివ:డు, ఇతదు తుర్క్సీ అందుకొన్నది. మొగల్‌ వాన్తువుకకు పరిపుష్టతను. నివాశయని కొందరు పారశీఠవాని అని మంకొందరు అభి శేకూర్చుటక్షై షాజవోను చక్రవర్తి ఇరాన్‌ నుడి. (ప్రాయమును వెరివుచ్చికి. ఇక 'శాగ్మవాల్‌్లలోని అలంకర కొంగొ _త్తగ వాన్తువిదులను కొ. దరిని విలిపి-చితన 6 స్టా ణను తీగ్చదిద్దుల లో మార్ష్గదర్శిగ వన్చవహారించినవాడు జయి నమున చేర్చుకొనెను. అందువలన ఇరానీకితిలో వచ్చిన రోనియో వెరోనియో అను ;టలీదేళపు వాన్తునే ర్త, ఆస్ప్రిన్‌ మూత్నపు పోకడలును మొగల్‌ వాస్తువున స్థానమును ఆర్లిం డి బోర్జో అను పఠాను దేశీయుడును ఇ.దుపె*లు పంచుకొనె చుకొనినవి. అఎంతటితో తృప్తి చె:దక ఆ చ్మకవ్తి తుర్కీ నని తరియ“చ్చుచున్నది. చలువరాతి వనిరనమునను చిన్న నుండియు. పాశ్చాత్య 'దేశములను.డియు కళావిదులను కుంవాజుల (హగ్మకల్భఅమఏ3ఎపునను తైనవాస్తు (వభావము రప్పించి, వాళినేవలను వైఠము (గహి. తెను. తతృరిత కన్పట్టుచున్నది ఇటుల 2కవిఫమగు అత క్లాలయ కషి, ముగ మొగల్‌ వాన్తువు షాదహాన్‌ కాలమున ఒక నూత్న నహకారిముల వలన రూపొందిన ఈ శాజ్‌మహలున వీని తను సంతరించుకొనిన ది, పా శీక నూత్న రీతిని (గహిఎ అన్నింటి సివన్విత థావమని చెప్పదగు చక్కని కుదిరిక చుటిలో సాధన సామ్మగి యుదు మ్యాతము పారంశీకు రూపుగొనినది. అందరి రిమ్యరకు అన్ని విధముల ద్‌టని లను అనుకరించక, మాయ పింగాణీ మొదలగు వానిని తెప్పదగినది, ఆ నిర్మాణమునకు కారణభూతవగు (వమ షాజవోను న్రైతము. పఎత్యపించి చఎదళిలాదులకును, గాథ తన్ను [వేమించి తనకు తన నర్వస్విమొనగి అకాల న ర ఈన| పేయని ముంతాత్‌ మవ+ల్‌ నకు సృ ఏతి అమూల్య శిలలకును మా (త్రమే (పాముఖ్య మొనగెను, మరణముచెందిన తన్మ ' న లం ఇటుల షాజవోను సాగంచిన కృషి ఫలితముగ మొగలు... చివ్నాముగ షాజవోన్‌ చ్మక్రవర్తి, తనరు నేల నాలుగు వాస్తువున ఉదాత్తమగు నరళతకును, లాలిత్యమునకును చెరగుల నుండి లభన్ధిమగు సాధన సామ్మగిని అుళటిని అధికాదరణ లభించినది. ఆనాడు ఆచ[కవర్షి నిర్మంవజేసిన వెచ్చించి, (ప్రముఖ కళావిదులను వనిగాని, నిగ్మెంవ జేసిన వివిధ భవనములందు ఢిల్లీలో నిక్టితమునైన రాజ్యపాసా అపూర్వ కళా ఖండిమది, చాఎవత్య (వణయపు నస్వచ్శతకు, సెం? 200

సా్యామాజ్య యుగము రమ్యతకు అది ఒక చక్కని (ప్రతీకము. దుండిన (చావిడ వాస్తు రితిని, పరిపోషించి. విజయనగర తం్మడియగు షాజవోనును కారాగారమున నుంచి రాజ్యపాలకులు, ఆ వాస్తురీతికి నమ్మగతను. చేకూర్చిం, మొగలు రాజ్య సీంవోననమును అధిరోహించిన జారంగజీబు వారి రాజధానియగు విజయనగరము, రాడని తంగ ఒక విచ్మితవ్య క్రి ఇస్లాము. మతమునెడగల గాథఢాళి యుద్ధవు(చూంసం.లి,పు,.60ర్చిఫలితముగ తురుష్కుల దుశ్చే మానము అతనిని కడకు ఇాందనునిగ రూపొందించినది. ష్ష్‌ వలన నాళశనమెనది. అందలి భవనముల శిథిలములు మానవునియుదలి లాలనతకును, దంభమునకును, బాహ్య మా[తమే "వేడు కననగుచున్నవి. అయినము ఆ అవశేషము రూపములని భావించి కళలను అతడు నిరనించెను. మనీదుల లను సాయముగ [గహించి అందలి రమస్టభ వనముల పూర్వ 'యెడ అతనికి అతర్భంతాభిమానము ఉన్నను, వానిని శిల్ప, (పళన్నిని లెక్కించుటకు పండితులు కృషి చేసిరి, ఇండులప చిశ్రాగారములుగ రూపొందించుట కొ శాను బోధకు విరుద్ధ తోడుగ విజయనగర సా్యమాజ్యపు ఉచ్చదశలో చాన్సిని మగునని అతడు థావించెను అందువలన అతని కాలమున దర్శించిన కొందరు విదేశీయ (వముఖులు (వ్రాసియు:డిన నిర్మింపబడిన మసీదులందు నూత్నతకు తావు లభిపకుండినది, (గంథములును, కొంత ఉపకరించినవి. ఇంలేకాగ, విజయ ఒక విధమగు నం్యవదాయానుకరణయు, అతినరళతయు నగర సాామాజ్య (వ్రభువులును, రాతనీ-తంగడి యుర్ధా అందు [పముఖతను ఆర్టించినవి. నంతరమున విజయనగరమును వదథి వేరు రాజధానులు ఉత్తర హిందూస్థానమున ఢిల్లీ నుల్తానుల కాలముననే, దుండి, ఆ రాజ్యవు "వేరును తదనంతర కాలమున దాచావు హిందూ. 'దేవళములు పెక్కు నామావళిష్టములై నవి, ఒక శతాద్టీ కాలము నిలువగలిగిన (వభువులును దక్షిణ కడమ వానిలో ముఖ్యములై నవి మొగలుల కాలమున దేశమున నిర్మింప జేసిన దేవాలయ గోపురాదులు విజయ నిర్మ్శూిరము లై నవి మవామ్మదీయ (వథువుల రాజ్యము నగర రాజ్య కాలమున (ప్రాచీన వాస్తువునకు చేకూరిన లలో 'పెక్కింట (కొత్త చేవళముల నిర్మాణము నిమేధింం ఆదరణను విళశదము చేయగలు చున్నవి. (చూ. నం. కీ, బడినది. అక్చరు, జవాంగీరుల పరిపాలనలో ఈ నిషేధము పు, 659) ఇటుల (ప్రాచీన వాస్తువునకు ఆదరణను చూపిం నకు కొంత నడలింపు లభించినను, షాజవోను కాలమున చిన ఆ (ప్రభువులు లౌకిక భవనములండు కొన్నింట ఇస్తా అని ేధము మరల అమలులోనికి వచ్చి, జారంగేబు మర మిక రితిని [పాచీన రీతితో మిళిరము చేయుటకు వెనుకం3 ణము వరకు (1707) అమలో ఉండెను. ఇందువలన ఆ వేయలేదు. కాలమున ఉత్తర హిందూస్థానమున దేవాలయ వాస్తువు _ 18, 19వ కతాబ్బములలో భారత దేళమున వాస్తువిద్య ఎట్టి పుఠోగతిని ఆర్జింపలేకు బోయినది. అయినను, రాజ తనయందలి నృజనళ కక్తిని కోల్పోయినదని యే చెప్పవచ్చును స్థానమున మాండలిక పాలకుల రాజ్యములలో అటనట ఆ కాలమున థారత దేశమున ఉటొత్త భవనములు మనీ వైన ముదిరములును, హిందూ చేవాలయములును కొన్ని దులు, ఆలయములు నిర్మింప బడలేదనుట దీని అర్ధము రూ పుగొనినవి. కాని ఈ నిర్మాణములు వూర్వ సంప్రదాయ _ కాదు. ఆ కాలమునను కొన్ని మసీదులు నిర్మితము లై నవం ములను అనుకరంచి వానికి మెరుగులు దిద్దుటతో నే తృప్తి మహారాన్ట్ర (వ్రభువులు (కొత్త ఆలయములను నిర్మింప పొందినవి. ఇక ఆ కాలమున రాజస్థానమున నిర్మితములగు జేసిరి, ఇక దక్షిణ దేశమున నాయక రాజులు మొదలగు లౌకిక భవనములందు మా[తిము ఇస్థామిక వాస్తు (వభా వారు రమ్య (పాసాదములను, విశాల (పాకార గోపుర వము కొంచవరకు క న్పట్టుచున్నది. సమన్వితములగు ఆలయములను వెక్కింటిని ఈ కాలముననే ఉత్తర హొందూ స్థానమున మొగలు సా్మామాజ్మము తల కట్టించిరి. అయినను వీనియందన్నిట ఒక విధవు సావ్మప యొత్తుటకు పూర్వమే దక్షిణమున బహమనీ రాజ్యము. చదాయికపు జడత, అం ధానుకరణ తావు కల్పించు కొనినవని అయిదు ముస్లిం రాజ్యములుగ విభక్తమైనది. తత్భ _ చెప్పక తవ్పదు. ఇందులకు కొన్ని అపవావములును లేకపో లితముగ ఇస్టామిక వాన్తువును అ్మయించిన పెక్కు నిర్మా లేదు, రాజకీయముగ వకతను కోల్పోయి, అనైక్యము ములు ఆ కాలమున అట రూపొందినవి, హిందూ దేవా నకు ఆలవాలమై, కల్లోకితమశు చుండిన 18వ శతాబ్దపు అయ వాస్తువునకు అట నైతము ఆదరణ ళూన్యమైనది. ఛారతావనిలో, ఆనాటి కల్లోలములలో పాల్గొనుచునే, వై పరిస్థితులలో, కృష్ణకు ద&ీణమున నెలకొని, (కమ భారతీయ వాస్తువునకు ఒక శ్రా త రూపమును సంతరింప మున బలవత్తర రాజ్యముగ పరిణమించిన విజయనగర జేయుటకు. ఒక మేధావి కృషి చేసెను. ఆయనయే రాజము, (ప్రాచీన ఛారతీయ లలితకళా పోషణను తన సవాయి జయసింవా మవోశరాజు (చూ. సం 1, వుం 13%) వాధ్యతగ (గహించినది. అపాంతమున [వ్యాప్తియం తన రాజ్యపు ముఖస్టినగరమగు జయపురమును శాస్త్రీయ 210

రీతిలో నిర్మించుట 3 నమళలిక్ష పాశ్చాళ్థి రాజఛానుల నిర్మాణము 1988లో పూర్తి అయినది, ఈ కాలముననే విన్యాసములను తెప్పించి, వానిలోవములను గుర్తించి ఆ భఛారఠరీయ-ఇస్తామిక రీతుల మేరి సమే శనముగ ఉలే?త అర ంా ళ్‌. . ఒల్లో, టం గ త ది లోపములు లేకుందు రీతిలో తన జయపుంమును అతడు మగు, ఉస్మానియా విద్యాపీర భవనము హెది రాబాదున నిర్ణింప 'జేనెను. అతని తరువాత ఆ కృషిని కొనసాగి చిన రూపొందినది (౧ 0). ఇట్టి సిమ్మిశ వాన్స్తువు ల.దిలి విళిస్ట్రత వారే లేరు. ఎట్టేద్షైనను వీని!ి వ్యాప్తి లఫింపలేవనుట మ్మాతము 18, 18వ ₹ళాస్టముల థారత రాజకీయ చతితలో యథార్థిము.. తక్కిన (పపంచమున.దు వలెనే ధారత కొంతకాలము అత్ధంత (వము పాతను నిర్వహి చిన దేశమున నెఠరము వాను నిరాణముల.దు నవ్యశ్రాలి పజానీకము తమ |(పారనాలయ “గృర్ర 1 గ లాక్‌ న్‌ క్కు. (పజానక (ార్ధనాలయ మగు గురు. (పు, 806) 1980 మొదలుగ లౌకిక భవనముల నిర్మాణ చ్వాకా” కు వాన్సురీతినిరూపాంది.చుటలో దేశీయ రీతితో ములకై ఆదరింపవడినది. మొగల్‌. రీతిని చక్కగా మేకనింపచేనినది. ఇందులకు విశాల ధారతిమున వాన్సురీతి భారతదేశ సం్యపదాయ చక్కని నిదర్శనము అమృత్‌నర్‌ లోని సువర్ణ దేవాల మ్సునే 11వ శళాద్దము. దనుక అనుసిం_ చినది. కాని ఆ యము, తరువాత విశాల భారతము తొలుత ముగోలుల దండ భారత చేళమున (విట్‌ పరిపాలన కుదురుకొనిన తరు యా[తకును, తదన_తర కాలమున అందలి మలయా, క్‌ శ వాత (విటీషి. పాలకులు కా రార్రలయాదుల నిర్మాణమున ఇండోనియాలు ఇస్లామిక మత వ్యా వ్లిని లోపైనవి, [క జో జగ. చి, న్‌, యా జగ్గు స్థానిక రీతులను పోత్సహి-చుచునే ఎదినెశ తాము. నివ భారరలేళము ఇస్లామిక సేనాధాటికి లొ. గపోయినది సించు భవనాదుల నిర్మాణమున (విటను న దలి వాస్తు అ_రావలన విశాల థారతమునకు ధఛారత చేశముతోగల రీతులను (వేళ వెట్టిర. ఇట్టి నిర్వాణ రీతులను కొ.:దిరు. స్వం ధము విచ్చ్శిన్న మైనది. లయినను మలయా, ఇ థో దేశీయ పాలకులును (ప్రోళ్సహి “చరి, ఇరువదివ ళచాబ్టిలో నీీయాలు తప్ప తక్కినవి తమకు అదివరలో లబ్ధిమైన డి. ఆ మ ఖ్‌ య కొత్తఢిల్ల నగరమును నిర్టంచుట్న ౩ నియోగింపజడిన ఛారతీయ వాస్తు సప చాయములకు, తమ (ప్రతిభను నర్‌ ఎడ్విన్‌ లూటియన్స్స్‌ నర్‌ పార్చర్టీ బేకరు అను ఆంగ్ల బ్రశడించి నవ్యతనుశేకూర్చి కొన సాగంచుటకు కృషి వాన్తు వీదులు పాశ్చాత్య రీతులకు (ప్రాముఖ్య మొనగుచు.. క్రనవి. శాని వాని మథ్య వెలళేగన ఆ తరి-గిక్ష కల్లోల ఛారడతీయ రీతులందరి కొన్ని లదణములను అందు మే£షు ముల వలన ౮ వాను న వదలో రొ.త నషమెనరి. గక ఎది ల జాతి లా వింవ జేయుటకు కృషి చేనిరి, అందలి రాజ (ప్రతినిధి నివా శ యుగమునకు సి ఐ ధించి నుతవరకు ఆ (పొచిన వాస్తు నము (నేటి రాస్ట్ర్రవతి భవనము నను, తక్కిగ భవనము క్రి; ము దునవ కొనిపీయిన వానిలో (వముఖముగ లందును వల్గాడియస్‌ (చూ) (ప్రతిపాడిచిన వాస్తు రీతియే. -ప్రగ్మాన దగినవి ఐర్యాా, తాయిలా.డ్‌, లావో చేళములు. ఎల్లెడల ఆదరి-పఒడీనది. అయినను భారిరీయ వాస్తువున క మూడు బేళములంద;ను థారరీయ వాస్తురీతి, చీనీయ కన్నట్టు ఛజ్జా, ఛ్యరరీతిలో వైకప్పు, జాలీ. గవాదు.. క్రితిత్తో సుకరత చెంది ఆయా స్థానిక రుచులను అనుసరించి ముల పర్చాటులు ఇందును పొందుపరుపఒడదినవి. ఈ నగర. ద్ర్య్యాగా త్త రూపములను సంఠరించుకొనినది. ఇచట అౌద్ధ అగ జగ 4 ర న ల వాతా వూ రా? ఎ మ్హూపములు (శగ్రమముగ ౯ లయములుగ మార్చొ.దినవి. ఈ ళ నం మే. మార్చు పాలరాజల కాలమునసే [పాచ్య థారతమున యన ల. మొజల్లై బర్యాకు సేం, తకి, న దేశములకు వ్యాపించినది. నే న. నూపిములు ఆ౪యములుగ-" మార్ప్చొందిన తీరును (పక్క శ శ జాజి ] వుటలోగి చిఆములు విశదము చేయగలము వ వ్ర రీతిగనున్న అలయములే శాయిలాుదినను లావోన్‌ లోను ఈ యుగమున నిగ్మపబడినవి. తాయిలాండ్‌లో అట్టి మున న... న... అలణయములు తొలుత కొయ్యతో నిస్మంపబజెడివి, కావున న శిశికళ బస శీ | జ టట ల ఆటం మల టీ”! 2? మ. శ వాని లవళీవములు లధి:చుటలేము. కాని ఈ నాటి ఆ బేళవు యయ యల లట బస మనే ణము కూడ అసం్యపదచాయముననే అనుస టక్‌ సళ్ళ సనన ల్లా యాం న. బౌర్ధాలయ నిర్యాణము కూడ ఆసంపదా అ “ న కళా. మ నస స నరం రించినదిం బర్మాలో రంగూన్‌ నందుని ర్మితమగు ష్య్యూడగన్‌ కరో స న నే... ల య యే న న న ఆలయమును లావోవ్‌లో వియెన్‌టియన్‌ నగరమున నిర్మిం చతము, 111 ఉస్మావియా విద్యావీర భవనము, మైదరాబాదు వబడిన తాట్‌ లవంగ్‌ ఆలయమును ఈరీతి ఆలయములలో లై!

సాామాజ్య యుగము (పాచీన దళకు చెందినవి, అయినది, అంతట కాలక్రమమున పాశ్చాత్య వాస్తుకిత ఆ ప్రాంతమునను వాస్ట్రపించి, 'లౌకిక భవన నిర్మాణమున ” | ల ” శ] ఆదరణను ఆర్షించినది. “ /% / శే ల ల / | ల (. శే మ లో త మ న టా యానం రుతు అవల. అ క న య టో గ సస? స సనం లం అనో చి్యరము 112, ఆనందాలయపు ఖండకము, పగాన్‌ నగరము. ఇ సనన సడ య డ్‌ శ సల ల? కస ప కంభం స్టో జ; మా శే న [సు అం... " ష్‌ | మతపు | ఓం | ఇ శ (న ః క... | 1 చి్య్యితము క్షేషక వద్దె(ఇండోసీషియా) లోని మసీదు ముఖద్వారము ఓ బన గళం శీ, జ్‌ నతు లా. తి సాాట జూ న అత షిని వరాం 0 చితక నట 1 చీనాలో ఇటుక నున్నములతో కట్టుబడి కొంత వ్యా [న ల. ల్‌ సప టట ర న ఆర్జ్మించెనని చెప్పవచ్చును, అయినను, భవనపు అబు? మల ఎ ర చరాలు. మనన వమరాయయంతయులలతత్తే పూర్వపు చారు ని ర్మ్యాణముల చాహ్య లడణములనే పొందు చిితము. 119, అనందాలయము, వపగాన్‌ నగరము. పరచుటకు అచటి వాస్తువిదులు యత్నించి3. పైకప్పు అమ ఇండోనీమియా నులయాలు 15వ శశాబ్టి మొదలుగ ర6ంపు చూరులు పొడుచుకొని వచ్చినటులుందుట 'మొకలగు ఇస్లామిక మర నంస్కృృతి వ్యా వ్రికి లోనై నవి, అందువలన వానిని ఇందును వారు అవలంభించిరి. వీనిలో ఇటున ఇస్ల్తామిక సి్యవ్రదాయపు వాన్తువు అట ఆదరింపబడినను, ఆ సున్నపు కట్టుఒడి కలి*, ఆర్బీలు ఖోడకములు మొదలగు మతపు మూల నిద్ధాతములకు భంగము కలుగని రీతిలో వానితో లోని కట్టుబడి సాగెనపుడు చూరుబద్దల పొదింపు పాఠ స్యప్రదాయము నైతము అందు మిళితమైనది, ఆధారవుగుజ్జుల అమరింపు అనావళస్ధు మే. పూర్వపు చాప వ్మిగహూ శిల్పమును ఇస్లాము ని'ేధించినది. అందువలన _ నిర్మాణములందు ఇట్టివి భవనము నిలబదుటకు ఆవళ్యక విగవాములు లేకుండ తక్కు విధపు భారతీయ అలంకరణ _ ములై. అలంకరణకును తోద్బడినవి. [కొత్త కట్టుందిలో శితులెన్ని యో ఇండోనీషియాలోని ఇస్లామిక చాస్తువునందు. వాని ఆవళ్యకత _ కనట్టదు. అయినను అలంకరణన్రే తావు కల్పిచు కొనినవి. ఇందులకు ఇండోనీషీయాలోని చాహ్యామున ఇట్టి వానిని చీసియ చానస్తువిదులు వష్ణై నగరము నుడలి మసీదు చ్వారమును [గహింపచ్చును. పొందుపరచిరి. మంచూ. వుశపు విచపాలంనా కాలము (చి. 114). గరుడ వ్మిగహమునకు ఇర్వువెపుల నుండు (1841-1911) ఈవాస్తు రీతియే అుశటుతట కొంకి "రక్కాలను పోలినవి ఆ చ్వార శాఖలకు ఇరు పకములందు మార్పులతో శీనాలో అవలంబిత మైనది. మంర్చబడినవి, ఇక చ్వారశాఖల అవువంపు నైతము హైందవ చారు నిర్మాణమునందళ? అలంకరణ రీతిని ఇటుక- రీతినే అనుసరించినది. నున్నవు కట్టుబడిలోనికి కొనివచ్చుటతో తమ భవనము౬క 16వ శళాల్దిలో ఈ విశాల భారతముతో వైతము స్థిరతతో పాటుగ రమణీయతను చీనీయులు నమహాశ్చ పాశ్చాత్య సంస్కృతికి పరిచయము వర్పడినరి. 18వ ళళాబ్టి _గలిగిరనుట యచార్థమే మొనను, శాతి కట్టుఒడిలోన శ థి రం నాటికి తాయిలాండు. తప్ప మిగిలిన ఆ (ప్రాంతమున _ సౌకర్యములను అన్నింటిని వారు చక్కగ. పనిగొగలే పాశ్చాత్య రాజ్యాధికారము నంస్థాపిత మైనది. తాయి. పోయిరని చెప్పక తప్పదు. వారి భవనములందు చక్కని లాండు నైతిము పాశ్చాత్య ాజ్రముల చేతి కీలుబొమ్మ నగిషీవని, రమణీయత డండవచ్చును, కాని ఉదాత్తత అయ £19

సా్యమాః్ర యుగము

అకుదు, సాధావణముగ ఒక అుఎతరువును మించిన భవనము జాలకున్నదనుట నువిదితమైనది. అఎతిటిను డి (పిధుత్వ, అచట ఉందదు. రాజభధవనిము నంధదైనను సమన్వయితమగు సార్వజనిక భవనములను, పాశ్చాతిర్థ్ర వాస్తు రితిలోను, నిర్మాణకీతి కన్పట్టదు. వరునగ ఒకదాని వెనుకన వేరొక సామాన్య పౌర గృవాములను దేశీయ వాస్తు కీతిలోను టిగ వెక్కు రమ్య నిర్నాణములను నిగ్నంచుట మాతమే నిర్మించుట ఆ దేళమున పఠప్వాటియెనఎ. రాజ (పాసాదములుడు కన్పట్టును, కొన్ని'యెదల అవసర శిల్పము మగు నెడల ఆ భవన పక్షికి (వక్కలన కొన్నిభవనములను (పాళ్చ్ళ్చాత్య పాంతము వృు“రుచేవన కాలమున లరిగ చేర్చెదరు. లోవంపు చూరుకవ్పులవ. వారికి ఆసక్తి అపా కళా విదులలో పలువురు ఒహుముఫ ప్రిష్షకు పేరొందిన రము, చక్కని పెంకులతో ఆ కప్పులను వారు రూపొందిం వారు. శిల్చ్పమున (ప్రైవీణుడగు మైశలేఎఐలో వాస్తు శిల్చ, తరు. ఇందువలన, పాళ్ళారస్ట భారతీయ వాస్తు రీతులతో చిిత్రలేఖనములందు అన్నింట అనిమాన శేముషిని (వద నుపరిచిత కలిగ్‌నవానికి అఏ కలకాలము. నిలువజాలని రించిన తిరు ఇదివరలో ఆలుప బద్‌నది. ఈ యుగమున పింగాణీ పనిని గుర్తునకు తెచ్చును. 1846 వరకు అతడు బీవిచచియే యున్నను, ఆ కాలమున

ఈ యుగమున కొరయాయు చీనానే అనుకరించి, తన అతడు వాస్తు, చిత్రలేఖఫనముల్నక్షై. వినియోగించ వాస్తువున తదనుగుణములగు మార్పులను కొని ఆచ్చుకొని గలిగెనే గాని, శిల్పమునక్షై వినియో౫.చుటకు లతనికి నది. ఇరువదవ శళార్ది ఆరంభ మును౨డియు పాశ్చాత్య అవకాళము లభింపక పోయిను. ఇక ఈ యుగారంధ వాస్తు విదులకు ఈరెందు దేళములుదును. ఆదరము పర్చ మున (ప్రశస్తిని ఆర్జించిన పునరుట్తీవన కాలపు శిల్పి డినది. అయినను దేశీయ లడణములను పాశ్చాత్య వాస్తు జర్నిని, వాస్తువున ఒరోకీ సిఎపిదాయమును ఇతడు రితితో మేళవించుటరు ఈ దేశములు కొన్ని నందర్భము నెలకొల్చెననుట వేరొక చోట తెలువఐదినది. వాస్తు లందు కృషి చేసినవి వున శిల్చ్పపు పాలు ఎక్కువగ చేయుటయే ఐరోకీ

జపాను దేళము చీనీయులనుడి తాను స్వీకరంచిన అని ఒక తీరుగ చెప్పవచ్చును. అయినను ఈసం్యప దారు నిర్మాణ రీతి; ఈయుగమునను చాలకాలము వరకు దాయము శిల్పమున నైతము ఒకమార్చును కొఎవచ్చి కొనసాగించినది. కాని అ.తటంతట కొన్ని మార్చులను నది. (ప్రతిమ యందకి అలంకరణ రీతిని చానికి ఆశ్రయ వ్రైతము అందు ఆ దేశము కొనివచ్చినది. ఈ డారు నిర్మా మొనగిన వాన్తు నిర్మాణమును బట్టి ఇందు శిర్చి నిర్మ ణము జపాను దేశపుభూ పరిస్థితికిని అనువుగ కన్సట్టియుు. యించును. ఇందు వాస్తవితకన్నను, ఆభాసితకు తా వెక్కు డును. ఆ దేళము భూకంవముల వాధకు తరచుగ లోనగు వగ లఖింభఛెడిది. (దష్టను విస్ట్వ్యయచకితునిగ షపేయుటయే చుండును. అందువలన రాతి కట్టడముల కన్నను, కొయ్య ఇందు శిక్చొ తనలద్యుముగ ఇడుకొనెనాయని థావించుటకు కట్టడములే, ఆర్థిక, ప్రాణ, భద్రతల దృష్టిలో ఆదరణియ _ ఇందు అవకాళము కలడు. నెయిఐట్‌ పీటర్స్‌ చర్చిలోని ములు, కాని 1868 లో ఆ దేశమున సామంతుల అధికార యాప్సీలో కన్నట్టు పీటరు సింహాసనిమునను, దానిని ఆ్మళ మంుతరించి,సాట్వ ఫౌముని అధిఇ*రము నుస్థాపితమగుటతో యించిన తేజో మండల శిర్పమునను, ఈజఒరోకీరీతి చక్కగ పాటుగ పాళ్చాత్య నంన్క్యృతిని (గహించుటలో ఆన _ (వదర్శితమైనదని చెప్పవచ్చును. ఈ రితిలోనే ఇర్నిని _క్రీయు పెల్లుబికనది. తతృరితముగ యూరప్‌, అమెరకాల కొన్ని రూవ శిల్పములను స్ర్తైతము వెలయించెను. నుండి వాను విదులను రప్పించి, వారివలన జపానీయ _ పాశ్చాత్య శిల్పమువై బెర్నినీ ప్రభావము 17వ ళతా్చీ విద్యార్థులకు శిడణను ఇప్పించి తద్వారా పాశ్చాత్యవాన్తు దనుక గాఢముగ నిలువగలి గెనని చెప్పవచ్చును. రీతిలో ఇటుక, రాయి, సున్నము, నిమెొటు, కాంక్రీటు వునరుజ్జీవన కాలపు. శిల్పము కాల్మక్రమమున తక్కిన లను ఉపయోగించి భవన నిర్యాణమును గాఢముగ కొన యూరపు దేళము లకు వ్యాపించినను, ఆయా స్టానిక పరిస్థి సాగించిరి. కాని 198298 లో జపాను ఒళ భయంకర _ తులను అనుంరించి కొన్ని వికృతులకు లోనైనది జర్మ భూకంపమునకు లోనైనది. ఆ సమయముననే అందు. నులు కాతిలోను, (వాంజి యందును శిల్స్బమును కొంత లకు తోడుగ టోకియో నగరమున అగ్ని చెలరేగి వరకు రూపొందించినను, వారు దారువును, ఒక (ప్రముఖ పట్టణమున అత్యధిక భాగమును నాళశనము వేసినది. నమ _సామ్మగగ అభిమానించిరి. వర్తుల రీతిలోను, ఉల్బణము కాలికములగు ఈ ఆెడు. దున్సంఘటనల ఫలితముగ నను, దారువుననే వారు ఈ యుగపు తొలుతటి కాలమున పాశ్చాత్య వాన్సురీతి యభథాతధముగ గాని, దేశీయరీతితో చక్కని శిల్పములను రూప్పుగొన "జేనిరి. కాని కాల్మక మేళవించిగాని జపాను చేళవు పరిస్థితులతో సరిగ ముడివడ మమున (వాంబికి ఎక్కువ ఆదరము కలిగెను. ఇందుల్నకై

వ]ేలి

సా్యమాజ యుగము కృషిశేసిన వారిలో న్యూ రెంబర్లు వానియగు కీటక్‌ ఫిషర్‌ రాణీంపు పొందినది. యునై కొడ్‌ స్దేట్స్‌ 'జేశవు (వ్రథమా (వ్రముఖుడు, న్యూ రెంబర్లులోని సెయింట్‌ సెఒల్‌దస్‌ చర్చి. ధ్యదడుడగు వాషింగ్‌ టన్‌, తదనుయాయులగు (ఫ్రాన్‌ క్లీన్‌, లోని రమణీయ (వాంబి శిల్పములు అతడు నిర్మించినవియే. "జఫర్‌ నన్‌ మొదలగు వారలు వౌదన్‌ పండితుడు రూప్వా పునరుజ్జీ వనళాలపు శిల్పరితి ఇందుచక్కగ కన్సట్టును చిన రూవ శిల్పముల మూలమున అజళామరతను అక్తింవక "స్పెయినున తొలుతటి నుడియు వాన్తువుు అంత ర్భా (గీకు-రోమన్‌ సంస్కృతిలో ఉద్భవించి, ఆయా డేళ, గముగనే శిల్పము వర్తించెను. ఈ యుగమున న్నైతము కాలానుగతములగు మార్పులతో. పాశ్చాత్య లోంము* ఆ లిబ్బకితి ఆ రీరుగనే నదచినది. శిల్చ్పము నకు చారువునే పరంవరానుగతముగ వర్టిల్లిన ళిల్బ నంప్రదాయమున శ్‌ది స్పెయిన్‌లోని శిల్పులు ఆకయముగ _ (గహించిరిం పటి [వముఖ శిల్చిగ పరగణింవడగినవాము. లగ్తి రోడిక్‌ కొయ్యను సముచిత రీతిలో మలచి, (ప్రతిమయందు వాస్త (చ్చ). పూర్వ స్య్యపదాయమునే. సిమర్ధవుతముగ వికతను వెలయించుటకై. వారు చానికి తగిన రంగులను (వదర్శంచుటలో అతదు అత్యఎత త్ర్ధ వహించెను అకని వేనెడివారు. టోలెటో లోని చర్చి యందలి సెయింట్‌ శిల్పములలోనెల్హ హృదయ స్పృళతకు వేరు గనినరి, “౪ (ఫ్రాన్సిస్‌ వ్యిగవాము ఇందులకు చక్కని లక్ష్యము. డీనిని నగరవు ([వముఖులు*, మధ్య యుగముల-దు, ౬గ్జ 5? రూపొందిచినవాదు 'ష్మెడో డి మెనా అను (పముఖ శిల్పి. మును పాలించిన (వ్రభువులలో ఒకడిగు ఎడ్వర్డ్‌ 12 ప్రాకు! వదునారవ శళాద్ధిలో (పొన్సున కెందు విధముల శిల్చ్ప నందలి ఇతే నగరమును ముట్లడించివవుకు, ఆ నగు నం్యపదాయములు ఆదరణను ఆర్జించినవి. అందొళటి దేశఖీ. పొరులు ఎన్నియో మానములు ఆ ముట్టడని ఎదుర్కొని యము, కెడవది ఇటలీ నుండి (ఫాన్సునకు కొనిరాబడిన నిలువ గలిగర. అుదువలన ఎడ్వర్జు 11% కుపితుడై గగక పునరుజ్జీవన కాలపు శిల్చరీళి, 17వ శళాన్లీలో ఈ సంప మును నేలమట్ట ము చేయుటకు కృత నిశ్చయత వహించెను, చాయములు రెడును ఒక విధవు సమన్వయతను సాథిచి. ఆ సంగతి ఆరినికొని ఆ వుర్మ ప్రముఖులు ఆరుగురు ఎెద్వస్ట నను, ఐబరోకీ రితిక మ్మాతము అుదు తావు లధ్గింవలేదు. ఇట్టి 111 వద్దకు వచ్చి తమ (ప్రాణములను [గ్రహించి నగరముకు సమగ్వయిత సం్యపదాయమున పాము ఖర్టిమును ఆర్జించిన మాత్రము కాపాదివలసివదిగ రాజును అర్ధించిఏ. తత్ళలి వాడు పియెగరే పూశే. ఫ్రాన్సు బేళవు మెశలేఇెలో అని తముగ రాజు వళ్ళా త్ర్తపుడై ఆ పట్టణమును. నిర్మూలిచు అతడు వేరొందెను. వెర్సెయిల్స్‌ లోని రాజ్యప్రొసాదపు _ సంకల్పమును వరించి, (ప్రముఖులను కూడి (పాణముళలళొ శిల్పకళా ఖండములను రూపొుదించిన శిల్పులలో కయి. వదలి వేసెను. ఆ ఉదంతమును చితించువది పైన "పేర్కొన నెవో, గిరార్‌ డిన్‌ అనువారు ఉత్తమ (గేణికి ఇెదిన వారుగ బడిన శిల్పము- రాజు వద్దకు కాలినడక న విన్నమ ఛావముశ "పీరొందిరి. లూయీ ౫017 కాలమున శిల్పమునకు 'ఫ్రాన్సున చనుదెంచు పుర (ప్రముఖుల రూపశిల్బములందు వారి అత్యంతాదణ చేకూరినది. అందులకు కృతస్హ్ర తా బద్ధమగు దీనతయు, ఆఎదోళనయు, త్యాగనిరలియు ఆ శిల్పమున శిల్ప వండితలోకము ఆ చ్యకవ రిని, అతని నం చారులను (వస్ఫుట రితిలో (వ్రదర్శితము లై నవి. ఉదాత్త రీతిలో శిల్చ్పమున (ప్రదర్శించుటకు ళ క్తి వంచనకు ప్రాచీన సంపదాయములను సమక్థించిన రోడిన్‌ హెడీ లోనుగాక కృషి ఫేనినదిం తుడే ఒక విధముగ శిల్పమున నూత్న వాదములు అవిర్య 18వ ళళాన్దికి చెదిన (ఫెచి శిల్చులలో సమకాలీన. వించి, ఆధునిక శిల్పము రూపొందుటకును, కారణ ధూతు పాళ్యాత్య (వవుచమునుదు ఉత్తమ శిల్చిగ పేరొందినవాడు డయ్యెనని వలువు3 అభిపాయము ఇందు కొంత నిప2ము జూన్‌ అన్లోని వౌడిన్‌, అతడు నిర్మించిన రూప శిల్పములు లేశపీలేమ, అయిసను, ఆధునిక శిల్పమునకు ఉ ల్తేజనకారిగ జీవకళికు "వేరు గన్నవి. బహుసంఘటనాత్మకి మై, రాజ ఉపకరంచినది అధునిక విజ్ఞానము. విట్లాన శా్రువేత్రలు కీయ వ్లైతన్యమునకు, విస్టవకర పరణామములకు పేరు (బ్రమముగ వస్తువుల ఛాతిక రూవములతో తృప్తి చెందక గనిన ఆ నాటి వెళళ్చాత్య (ప్రపుచమున తమతమ రంగము వాని మూల స్పిత్తను (గగ్రహించుటక్షై కృషిచేసి, జక విధవు లందు (పఖ్యాతిని ఆర్హిచ గలిగిన (వముఖులలో రూపాతీత భావనకు 19వ శతాబట్ధిలో రాగలిగెరని చెప్ప చాదాపు అుచర రూవ శిల్చ్పములను అతడు నిర్ణంచెను.. వచ్చును. ఈ థావనయి జ్షాతముగనో, అజ్ఞాత ముగనో కొ వాల్చియిక్‌ , రూసో మొదలగు కవి పండితులు, లూయీ విదులను లోగొనినంి. తొలుత ఇది చి్యితకళలో ద్యోతక ద శతరీన్‌ 11, నెవిలియన్‌ మొదలగు పాలకులు అతని మైనను, తరువాత శిల్చాదులలో సైతము స్థానమును కి ళాచాతుర్య (ప్రదర్శనకి వస్తువులుగ ఉవికఠంచిం నము అర్జించినది. ఒక విజ్ఞాన శ్యాన్త్రమే కాదు, పాశ్చాతసి (ప్రమ (ద్రములను అధిగమిుచి, అమెకా యుదును అతని పాండితి చమునకు తక్కిన [వవుచమునంుదలి లలిత క ళారీతులతో 2కే

సామాజ్య యుగము కలిగిన గాఢ పరిచయము కూడ ఈ నూర్న వాదములు వృర్హి ఆ భవనములందు కొన్ని యెడల వనుగు= ఆకృతులను దాపొందుటకు కొంత నహాకరించినది. దీని ఫలరితముగ రూపొందింవ జేసినటుల 'ఆలియవచ్చుచున్నను ఆ రీతి జంతు ప్రాచ్య ఆసియా 56, ఆఫికాలోని దేశీయ కళ, శిల్పములను అతదు తదనుతర కాంమున (ప్రోత్సహించిన అదిమజాతుల కళ, చరత పూర్వయుగవు కళ ఆదిమ టుల కన్పట్టదు. లేతగులావీ వన్నెగల రాతి9, చలువ రాతిరి అమెరికన్‌ కళ, (గీకు ఎటటన్కస్‌ కళా రీతులలోని అలంకరణ శిల్పముల కై వినిగొనుబమతోనే మొగలు శిల్పులు తొలుతిటి పోకడలు, (క్రైస్తవ కశలోని తొలుతటి రీతులు లృవ్తి వహించింని చెప్పక తప్పడు. చలువరాతిలో చక్కని పాశ్చాత్య కళావిదులలో (కొత్తపోకడల _ వెలయిపునకు జవనిక ((స్కీన్సు లను నిర్ణించుఓలో మొగలుల కాంవు డోహదళకారుల్రైనవి. వీని అన్నింటి ఫలితముగ రూపొుది థారతీయ శిల్పులు సిద్ధ వాస్తులు, లలితకళ లన్న వవగించు వికనీంచుచున్నదియే ఆధునిక కళ యని స్థూల రీతిలో చెప్ప కొనియెకు జౌరంగజేబు వైతము తావ్‌మవాల్‌ నందలి వచ్చును. తిన తల్లి దం్యడుల గోరీలను పరవేష్టించి యుదునటుల ఒక ఇటుల ఈకొంగొత్త పోకడల ఫరితముగ శిల్పము, అుత చక్కని చలువ రాతి ఒవనికను నిర్మింప జేసెను. ఇక వివిధ టుంతట ట్రమకీతిలో ఇంపెషనిజమ్‌ (అనుఖావనావాదము), బాతుల రత్నములను కువ్ధములలొ. పొదివి, మొగలు పోస్ట్‌ ఇంవెమనిఒమ్‌ (వరిభావనావాదము), కూ్యబిజమ శిల్పులు సాధిచిన రమణీయత వగ్శనారితము, (స్తూలతావాదమ్ము, ఫ్య్యూచరజమ్‌ (అనాగతావాదము), ఇక థారత దేళమున గానిందు, వ్‌ళాం థారత దేశమున ఎక్స్స్‌వెమనిజమ్‌ (విభావనావాదమ్ము, న్మర్రయలిజమ్‌ (అథి గానిందు, ఈ యుగమున హిందూ, బౌద్ధ దేవాంయము వా స్తవికళావావము) అను నవ్యవావముల (ప్రథావములకు లను ఆటయిచి శిల్పము కాంస్యమునను తఉద్రితరి ధాతువు లోనైనది. అనుధావనా వాదమును తొలుత వెలయిచిన లందును, ళలయుదును ఒహుళముగ రూవ్పుగొ నెనని చెప్ప వాముగ మైలాల్‌ పరిగణనీయుము ఇతదు రోడిన్‌ వద్ద _ వచ్చును. కాని పహానియుదు అన్నింట స్యపిదాయాన్న్తురణ అుతేవాని. న్యుపనిస్థ చిితకారుడగు పికాసో, శిల్పమున_ అనెది జాద్యము విరవిగ వ్యపించినది. ఈ ధా న్మః శిల్పము సైతము, అుదెపనిశ చయి. న్థూలతావావమున శిల్పకల్చ అలో అర్భా మూర్తులకు సుబుధిచినుచవంకు. శిల్పము నకు అతదు కృషి చేయుటయేగాక, శంరచనావాదము పూర్వ యుగమునుదు (పొమాణింతను నంతరంచుకొనిన (కన్‌ స్ట్మక్టివిమ్స్‌ నకును మార్గదర్శి అయ్యెను, ఈ సురచ _ ఆగమ మానసారాది శాస్ర్రైములో విధించిన (వమ*ణముం నావాదమును అనుశరంచి శిల్పమున, శిల్ప సామగ్రి, మేరకు వాద్దుదాట కుడి నదచినది. అుదువలన మూర్తులు ఇనువకడ్డీలు, ఇనుపతుక్కు, మర మేకులు, వళ్ళిములు మొద _ అచ్చుపోనిన రీతిగ, సృజన శీంత లకొంవడి, రూపొందినవిం లగుకవి వాదబదును. ఆధునిక శిల్పమున అత్యఎత ఖ్యాతిని ఇందులకుతోడుగ శిల్పము కొన్నికుటుఎఒములను ఆయి ఆర్జంచిన (ప్రముఖులలో (వాంకన్సి జయోకామెట్టి, గేటో, చి, వళ పొరంపర్యమున ఆదరంచు వృ త్తిగ రూపాందినది హానీ మూర్‌, ఎప్‌స్ట్రీన్‌ గణనీయులు. (ఆధునిక శిల్పము అందువలన అర్భామూర్తులు కాని, తక్కిన శిల్పములందు నందలి పై వావముల అవి రావ, విశననముల, వివరములు సై తముకొన్ని (వత్యక (ప్రమాణములు పర్చడ్‌ అవి వళ అకారాది లోని ఆయా శీర్షైకల (కింద తలియనగును. పారంపర్యముగ మన్నింపబడుటవలన శిల్పమూర్తులు ఒకే భారత పొంతము,ఇ స్తామిః నింస్క్యృతి వ్యాపించినంత ఒక తీరున రూపొెుదినవి, అయినను ఇట్టి అవధులకు లోబ వరకు ఈ [పాంఠమున వర్తులళల్పమునకు గాని, ఉల్బణ డియే, అనాటి శిల్పులు కొన్ని చక్కని కళా ఖండములను శిల్పమువకు గాని ఎట్టి ఆదరణయు ఈ యుగమున లభింప రూపాందించిరిని చెప్పవచ్చును. ఆ యుగమున నిరంపబడిన లేదు. కాని వాన్తువుక అుత ర్భాగముగ అలంకరణ శిల్పపు కొన్నినంది వ్మిగవాములను,గోవుర ములప్రై నిర్మంచినరూప రూపమున, ఆ కళ అర్థ్ధుత మాన్యతను ఆర్జించినదియే. శిల్పములను ఇందులకు లక్యుములుగ "పేర్కొనవచ్చును. చెప్పవచ్చును. మనీదులుదును రాజ (పాసాదములందును విశాల భారతమున నై ఆము పూర్వ యుగమున, బ్‌ీరోబు సుద్ద(స్థకో్కోలోను, మాయ వింగాణి(ఫయాన్సీయుదును, దూరులోను, అంకారవాట్‌ లోను, వగాన్‌లోను రూపొందిన చలువ రాతిలోను లతా, భాలంకరణఎ రూపమునను,జాఐల శిల్చ సం్మవదాయమునే తుచ తప్పకుండి ఈ యుగమున కముల అమంవునను, అరబ్బీ అక్షర ములను నముచిం రీతిలో నైతము. అనుకరంచుటకు అచటి శిల్పులు కృషి. చేనిర ఆకర్ష ణీయతముగ గోడలపై మంచుపయుదును శిల్పము వాచ్య ఆనియా (ప్రాంతమి; చీనా, ఒపానుంలలో ఈ ఇస్లోమీక (వభువుఎ ఆదరణను సముపార్తించినది. ఫతేపూర్‌ యుగమున, 19వ ళళాద్దీ ఉత్తరార్థము వరకు, (ప్రాచీన పికీలో భవన నిర్మాణమును కొనసాగంచిన అక్కరు చక శిల్ప సం్మపడాయమే (గుడ్డిగ అనుఎరింవఒడినదని చెవ్వ 215

సా్యమాజ్య యుగము వచ్చును. చీనారు నంబంధించినంతవరకు ఈ యుగమున. సీద్ధహాస్తుము అతడు. లిభుచీన “తుది విద చితము ఛార్మిక విగవాముల నిర్యాణమున [ప్రాఢత సన్నగిలినది ఇందులకు (ప్రముఖ లత్యుము. దినితో పోర్చినపుడు లౌకిక శిల్పమూర్తులంటే కొంత నిపు వీరి అనంతరమున ఇటలీలోని చి౭్రకళయందు. ఒతోకీ ఇత కలదనవచ్చును. ఈ వ్యిగపాముంన్నియు సామాన్య సంప్రదాయమునకు [క్రమళః ఆదరణ ఎక్కువ కాదొడగి ముగ చారు నిర్నెగముతే జపొనున వ్రైతము ఈయుగపు నది. ఇట్టి మార్పునకు కారణభూతులై న వారిలో తొలు తొలుతటి పాదమున ధార్మిక నిర్మాణములయెడ ఆదరణ తగ "పేర్కొనదగిన వాడు పవలావ్‌ కలియార్‌ వెరోనీన్‌, సన్నగిల్లి నది. శిల్పులు తమ (ప్రతిభను (వదిర్శించుటకు వేరు. నవాజతను అలంకరణతో మేఃవించుటకు అతకు కృషి మార్గములను వెదకసాగిరి, అట్టియెడ నటుఐ ముఖ కళాళ చేసెను. ఈ బరోకీరీతినే ఆమ తమ అభికుచులను అను=రంచి ములనిళ్యాణము వారిని ఆకర్షించినది.జఐపానున౫ కాలమున ముందునకు కొనిపోయిన వారిలో అన్నిఐలే కాచ్చి, విస్పృతముగ ఆదరణను పొందిన “నో అనబము నాటక కారా వగ్గియో అనువారలు వరిగణనీయులు., 18వ విశషమమున నటులు, అయా పాాఠలకు తగిన, ముఖకరాళ శతాన్టీలో ఇటలీలో రొళోకో సర్యపదాయము సైతము ములను ధరించెడివారు. ఈ కరాళభములను ఆయా అదను చితలేఖనమున తావు కల్పించుకొనినది. ఈ నంపదాయ అకు తగిన రితిలో రూపొందించుటలో ఆ కాపు శిల్పులు మునకు అట (ప్రాచుర్యము కల్పించిన వారైలో ఎయొ తమ (వ్రర్హిను వెళ్ళిడిచ గలిగరి. వీనిని కొయ్యలోను, వన్ని బతత్తిస్తా టయపోలో 'వేర్కొనదగిన వాదు. దంతములోను రూపొందించి, ఆయా పాాళల గుణ శీలము ఇటలీలో పైన తెలిపిన రీతిగ చ్మిరలేఫనము మార్చు లక్రు తగిన ముఖ వై ఖరులను అుదు వారు (పన్ఫుటములుగ లను పొందుచుడిన నమయమున నే పునరుబ్జీవన నింస్క్య్యెతిచే చేసెడివారు. తరువాత దేశమున మతాసక్తి మరల ఉద్ధరిత (వథావితము లైన తక్కిన పాశ్చాత్య రాజ్యములందు మైనపుకు మూర్తి కల్పనయు కొంతవరకు పునమణీవిత ఆయా స్థాలిక పరిస్థితులను అకునరించి, చ్మితలేఎనము మైనది.అయినను, అవ్చుకు రూపొుదిన మూర్తులలో పూర్వ ఈ యుగమున పురోగమిచినది. ఆయా దేళములండు సం్యపదాయవు అనుకరణ మామే కనవచ్చుచున్నది. ఎందరో (వ్రతిా సంపన్నులు ఉద్భవించి ఈ వురోగమనము 1808లో జపానునకు పాశ్చాత్య (వపంచముతో సన్నిహిత నకు దోవాదకారులై 6. వారినువరిని గుకిచియు ఈ వరిచయము లభించిన తరువెత పాళ్చాత్యుల శిల్ప సంప్ర సంక్షిప్త కధనమున వివరిచచుట అసాధ్యము. కావున ఓఏ దచాయములు అట చొరజా*నవీ. తచాదిగ (వాఎజిని చలువ (క్రమరీతిలో వారై నానుమా్యత (వళంనచేయుటయే ఇట రాతిని, మట్టిని సామ్మగిగ గొని పాశ్చాళ్యులను అనుక అనుసరణీయమగు మార్గము (ఆయా మహనీయుం రించుచు శిల్పములను రూపాుదించుట అచట ఆదరింవబడు (వతిభా విశేషములను గురించి ఆయా తీర్చి కల [కిద లకా చున్నది. అయినను, పూర్వి సర్మవదాయములనెడ అభి రాదిలో కొన్ని వివరములు ఈయబడినవి.) మానముగల కొందరు శిల్పులు, సామాన్య (ప్రజల ఆదర ఇటలీలోని బరోకీరితి తొలుతగ స్లాండర్సున ఆదరణను ణనే తమకు (పాపుగగొని. అ స్యుపదాయము అుతరించ పొందినది (ఈ పాంళము. నేదు. బెల్టియమున ఒక థాగ కుండ దానిని కాపాదుచున్నారు. ముగ లెక్కింపబడుచున్నది). అట్టి ఆదరణను కల్పించిన చ్మితలేఖనము వారిలో (వముఖుదు పీటర్‌ పాల్‌ రూబెన్స్‌ ఛార్మిక పాళ్ళాత్యప్రాంతము, ఈ యుగపు (వధమవళలో పౌరాణిక, జానపద చ్యితములను ఎన్నింటినో అనడు ఇటలీ యుదు పునరుద్దేవన కాలవు న్యవదచాయములను రూపాుదించెను, (పొచీనులగు చ్యితకళా పుడితుల _శ్లెలుల కొనసాగించిన వారిలో టిటియన్‌ (చూ.) టింటోరెట్టో లోని మేలి లకణములను అన్నింటిని (గ్రహించుటకు శాను (చూ) అను వారలు (వముఖులుగ వేర్కొనదగినవారు, కృషి చేనితినవి అతదనెను. వేడుజ్‌ నగరములోని లిజ్రెన్‌ టిటియన్‌ పూర్తిపేరు టిజియానో వెసెల్లి యో. అతని స్పీన్‌ 'గేలరీలో నేకు భ్మదపరువబడియున్న “*వనీపొప రచనలలో ఈ యుగమునకు చెందినుత వంకు సవిత, శింము అనునడి అతడు లిఖుచినదియే. అతిసరళ రీతికి అపవి్యత (వేమలు అను చ్మితము గణనీయమనవి చెప్ప ఆలంబన మయ్యును జీవ చ్రైతన్యమును ఒలకబోయునరి దగును. లౌకిక్క. ధార్మిక చ్మితములనే గాక్క రూప చిత ఈ చ్చికిము. ప్రాదేశిక చ్మితణమునను అళకు ఖ్యాతి ములను కూడ పెక్కింట్‌ని అలిడు రచించెను, టింటో ఆర్లించెను. 'రెట్టో పూరర్తివేరు బేకపో రోబస్తి, కంతి వెలుగులను పని జర్మనీకి నింబంధించినంత వరకు ఈ యుగపు చితి గొని గతిశీలంములగు చ్యిగములను రచిందుటలో అతదు. కారులలో ఆల్‌ (వెక్ట్‌ డీరరు అత్యంత గణనీయుదు. ఇతిడు ౨16

సా్యమాాగ్టి యుగము

ఓకీ న్వర్ష కారునీ ప్యుతుదు. అుదువలన నపహాజముగ సం్యవదాయమును, అుదును ముఖ్యముగ టింటొలెట్టో వెక్కుడపు పనియుదలి కుళలత అంనికి అవ్బీనది. దీనినే పద్ధతిని, ఇతదు తొలుత అనుఫలతించియు కాల్మకమమున అతడు వనిగొని చారు ప్మకియా (వుక్‌-కట్‌ ) శిల్బమున చానిని అధిగమిుచి, తన చ్మితములఅందు. అ లౌకికమగు అను నేర్ప్చరిగ రాణించెను. చారు (వక్రియ (చూ) అనునది భూతిలి పెంపొందించుటవై కొన్ని విశిష్ట [వ్మకియలను కొయ్య వై ఉలితో వనిచేసి, శిల్పమును రూపొాదించు అవలంవీిఎచెనుం ఇట్టీ పరిణరరశలో అతు చిిత్రిచిన (వటక్రియ. ఈ (ప్యకియలో డీరరు రూపొుదించిన “అపో వానిలో టొలెదటో నగరమున తుఫాను లనునరి అత్య త్త కలిమవ్సీ నం్యళణి ఒక ఉత్తమ కళాఖండముగ రాణశక్టి మము. (ప్రాబేశిక చ్యితిణము అంతవరకు, మానవ రూప నది. తా్యమ-'రేఖా శిల్పము (క+వర్‌' - ఎన్‌(గేవిగున ములకు నేవధ్య భూమికగ వ్యవవారించినది, కాని ఎల్‌ వైశము డీరరు (వభ్యాతిని ఆర్డించెను (చూ.లేఖాశిల్పము) (కో ఈ చ్మితమున మానవమూర్తులు ఎట్టివియును ఇక డీరరు రిచిచిన సా్యపదాయిక్ష చిితములలో మవో చి్యత్రిచకనే అచ్చపు (పాదేశిక చ్మితణ కీ తన (వతిభా వుమషుల భక్తి ఖావనయు, అశని ఆత్మీయ చితణయు సంపత్తిని విని యె*నచెను. పాశ్చాగస్థ చిత్రకళకు సుబ (ప్రశంసనీయములు, ఇందు రె-డవరి డింరుయొక్క రూప దిచినంతవంకు అట్టి స్వచ్చ (ప్రాదేశిక చింణలో (గెకో చ్మితము,. జర్థునీ దేశమున ఈ యుగమున జన్మించిన రిచిచినదియే తొలుతటిది వేరొక (ప్రముఖ చ్మితకారుకు విహ్స్‌ విల్‌ దీన్‌ (చూ. ఎల్‌ (గెకో వలెనే అురర్హారీయ భ్యాతిం వెలా నస్క్వెట్‌ ఇతని తం్మడికిని ఈ వరే ఉందట వలన ఇతినిని చిన్న _ అను వేరొక చిత్ర కారుకును అల్మింతెను, స్పెయిన్‌ రాజ హోల్‌ వీన్‌ అనియు వ్యవహరింతురు. ఇతదు. ధారి. కుటుుబములోని వారి రూపచ్చితములకు ష్కొంటిని చ్మితములను అనేకము-ను రచిచుటయేకాక, చారు. అతడు రచించెను. స్వాథావికవికు అవి 'వేరుగన్నవి. ఐతి (వ్యకియా శిల్పమున న్వైతము (విపింవను ఆర్తి చెను. నడి వోసిక నంఘకీ నలను కూడ కొన్నింటిని అతము చితితెను. వయనున అతడు. ఇంగంమనకు పోయి అచటి రావాస్టాన. వానిలో “లబెడా లొంగుతాటు" అనునది లోక (ప్రసిద్ధము. మున ఆదరణను పొది ఆ చేరవు పారుదయ్యెకు. డచ్చి గణరాఇ్యమువై న్పెయిను సాధించిన విజయము

డచ్చి దేశమున ఈ యుగమున ఇన్మిచినచ్మిరకళా. అుడు చి(తితమైనది. అతని ఛాక్ముక చ్యిగములంటెల్ల కుళలులలో (ఫ్రాన్స్‌ వ*ల్స, రకా ట్‌ ఫాన్‌ రిజిన్‌ ఉత్తమముగ వేరన్నిక గనినది *ళలువి అను చ్మితము. పరిగణనీయులు. సాధారణ జీవనమును (వతివివిచు. అందు వేదనను అధిగమించి స్ట్‌త్యపిస్షతను. (ప్రదర్శించు చ్మిచముఐను సహజత ఒలుకునటుల చ్చితిచుటలో వోల్‌్స్‌ చున్నటుల రూపొందివఒడిన క్రీన్తుమూ ర్తి మానవ హృద తన (పతిధను (ప్రదర్శించెను. ఇక రెండవవాడు నమకాలీ యును (ద్రవీభూతము చేని వునీత మొనర్చునది, నపు ఉత్తర యూరవు నందంతట ఉత్తమ చితకారుకుగ వై ఇరువురి తరువాత లెక్కింపదగిన స్పెయిను చేళవు 'పేరొందెను. అతడు నంపన్న కుటుంబికుడు. తన కుటుంబ చిత్రకారుడు మురిల్లో, సామాన్య మానవుని ప్యాదయవు సభ్యుల చ్యితములను అనేకములను అతడు రూపొందిం. లోతులను తడవి చూచినది అతని (పజ, పండ్ల నమ్ము చెను. జీవకళ వానియందు (వన్ఫుటకితిలో కన్పట్టును. వారు, వీధులందలి అనాథ శిళువులు ఇతని చ్మితములకు చ్మితమునుందు నంవిధాన కుళలతను (వ్రదర్శించుటలో వస్తువులుగ ఉపకరించిరి. దీనతను, నిఠాళను చ్మితిచుటలో కూడ అతడు నేర్పరి. అతడు రచించిన “రాతి జాగరణి అతనికి అతడే సాటి, *వతిరుని పునరాగమనముి అను అను చ్మితము ఇందులకు ఒక (వ్రముఖ లడ్యుము. వార్థ అర్థ మొనగు "పేరుగల అతని లితము అతని (పజ్ఞకు పరా క్యమున సైతము అతడు డత్తవమ చ్మితములను 'వెల కాష్ట, యిశచెను. వానిలో “వథన్త్ర విపణిలోని పెద్దలు" అనునది వై వారికి వేరు (పభ్యాతులలో వ విధముగ తీసిపోని అత్యు త్తమమను ఖ్యాతిని ఆర్మించినది. (ప్రాదేశిక చ్మితణ వేరొక స్పెయిను దేళవు చ్మితకారుకు గోయా. ఈతని మునను డచ్చి చితకారులు ఈ యుగమున భ్యాతిని పూర్తినామము ఫాన్సిస్కో గోయో ఇ లూనీయన్‌ టిస్‌. ఆర్జించిరి. వారిలో గణనీయుకు శకబ్‌.. ఫాన్‌... వెలాన్క్విజ్‌ (ప్రభావము కొంతవరకు, చ్యితకళా రీతి రూయిస్‌ డేల్‌. నంవంధించినంతవరకు, ఇతనిలో కన్పట్టును. రాజాస్థానము

'స్పెయిను దేళమున ఈ యుగమున (వ్రభ్యాత చ్మిత లందలి (ప్రజానీకమున కన్పట్టు కాలుమ్యమును ఐట్ట కారులుదరో జన్మించిరి, వారిలో ఎల్‌ గెకో (చూ,) (పి బయలు చేయుట, ఈతదు తన (వజ్హను విని యోగించెను. వధమముగ గణనీయుము. ఇటకీలోని వెస్‌ నగరవు “'ఆక్వాటి.ట్‌* అను (గాఫిక (ప్యకియను. కూడ

వ17

సా మాజి యుగము అతకు అవలంబించి చాం$ పరిపుష్టతను చేకూర్చెను రూపవంతము్తై (పేమయు, ఆక్మ్యయు చవంచుప ఇందు

ఆంగ్ల దేశమున ఈ యుగపు తొలుతటి దళలో చ్మిత చిత్రితము, ఇతని చ్మితము౨ందెల్ల “షీబా రాణి నమ్ముద కళ విదేశీయుఐఅగు వాల్‌ బీన్‌ (చూ) మొదలగు వారి యాత” అనునది లోక (ప్రసిద్ధతను ఆర్జించినది. అందను వల్ణ నే రాణశెక్కెను. వారికి ఆకయమొసగి రాజులు లోని నేషనల్‌ గేలరీలో అది ఈ నాకు నుకషితము, పోషించిరి. కాలక్రమమున చేశీయులందును చ్మిళళశా అందు దూరమున కన్పట్టు సౌధములు, స్తంభ (శేణులు, సక్తియు, శౌళలమును అభివృద్ధి చెందినవి. తతృలితముగ సమీపమున సముద్ర తీరమున ఇరుగడల వృష [శ్రేణులు "పేరునకు రాగలిగిన వారిలో సర్‌ జోషువా రెయినాల్డ్‌్స్‌ వాని మధ్యన ఓడరేవు, అందిలి ఓడను. పరివం (చూ) సుప్రనీద్దుడు. రూప చిత్రణలో అతదు లుబెవేనిన నహితముగ చేరుచున్న పషీబారాణి, ఇవి లన్నియు స8ి చేయి. సమకాలీనుఐగు (ప్రముఖులందరును, అతని రూవ కుదిరి (దన్ట లకు మైమంవు కలిగించును. అనౌచిత్యమునప చితముల మూలమున అమరత్వమును ఆర్టించిరి. అతని అందు తావేలేదు. నూరాస్థ్ర స్త్రమయముచే రంబితమను ఆ సమ కాలీనుడే తామస్‌ గెయిన్స్‌ బరో (చూం)అను ఆంగ్లేయ శము నము[దములో (వతిఫలించుటను కవల సరళ కేభా చిితకారుడు రూపచ్మితణమ:నుదు కన్నను (ప్రాదేశికచ్యిత సావోయ్యమున అుదు లాీన్‌ సాధింవగలి గను. ణమున అతడు ఎక్కువ రాణిచెను. తదనంతర కాలమున 18వ ళతాబ్దమున (ఫెచి దేశపు. చ్మిళకళలో (ప్రాదేశిక చితణలో జాన్‌ కాన్‌న్హ బుల్‌ , జో నెఫ్‌ టర్‌ నర్‌ రొతోకో సర్మ్మపదాయమునకు తావు కల్పించిన వాము (చూ) అను చిితకారులు ఆంగ్య దేశమున "పేరు పభ్యాతు అుటోయిన్‌ వాట్లో,ఆనాటే సింపన్నుల కృ్యతిమవు ఆనంద లను ఆర్డించిరి. (పా దేశిక చ్యితణకు చిితకళాచర తలో నము మునుశ+ి (త్రొచుటకు ఈ సంప్రదాయము ఎఎత యో ఉవక చిత స్థానమును సమకూర్చిన ఖ్యాతి టర్‌ నర్‌ కు దక్కినది రించినది. అతడు సంపన్నుల కొరళశే తన చ్యితకళిను ఆ చితణను పరాకాస్థ్రకు కొనిపోయిన కీర్తి కాన్‌ వినియోగంచి, లుదులకు అనుకూలముగ తన చిిళము సృబుల్‌ కు లభించినది. టర్‌ నర్‌ లిఖిచిన చితములలో లందు ఒక కాల్చనిక స్వాప్నిక జగత్తును నిర్ముచేను *కార్తేజి నగర (వతిష్టాపన' అను చాలిని టర్‌నరే దంభము దర్పము వానియుదెల్ల కననగును. కాని క అత్యు త్తమముగ పరగణిచెను. కాన్‌న్హబుల్‌ రచించిన దంభ, దర్చ, విలాసముల చాటున నుడి ఒకి విధమగు వానిలో “శెగలించు గ్యురము" అను పేరుగలది అత్యుత్త వై కాళ్య్యమును విషాదమును తొంగి చూచుచుదుటను మముగ రాణగనినది. సెమర్థులగు విమర్శకులు లాఠేన్‌ రచిత చిత్రములో కన

(ఫాన్స్‌ బేళమున ఈ కాలమున రాజాదరణచే లలిత గలుగుదురు. కళలు ఎతయో ముదునకు పోగలిగినవి. వానిలో ఈ 18వ శతాల్చి ఉత్తరార్ధ మునను 19వ ళళాద్ది ప్రధమ యుగపు. చ్యితకళకు సంబంధించినంతవరకు ఇాల్టక్రమ పాదమునను బీవించి చితకళారంగముననేగావ, (ఫెచి రీతిలో తొలుతగ "'పీర్కొనదగినవాడు నికొలస్‌ పౌసిన్‌, రాజకీయ ర0గమున వైతము సముచిత పాతను నిర్వ అతడు. చ్మితకళయందు (ఫాన్సుదేళపు జాతీయ సంప హించినవాడు జాక్విస్‌ లూయీ డేవిడ్‌, (ఫాన్ఫునుదల్‌ దాయమును అఖిమానించినవాడు. ఉచాట్తితా, రమణీయ _ చిత్రకళను పాచీన మార్గము వైపునకు (తిప్పుటకు అతకు తలు ఇతని లత్యుములు. “వనమునందిలి గొల్ల "పరులు కృషిచే నెను, సంపన్నుల ఆదరణను నముపాొర్షంచు కొను అనునది అతని అత్యుత్తమ చ్నితము, ఇందు రెడాయ టై చిత్రకళకు వై మెరుగుల మేలిముసుగును నంతరించు తనములలో నే వర్తులతిను ధ్వనింప'జేయుటకు అతడు కృషి టను అతదు నిరసిచెను. అుదువలననే 1789లో రా3 పేసెను. రికమును కూల్నదోసిన (ఫెచి విష్ణవకారులు లతనిన

17వ ళతాబ్టీలో శ్ఞాడీ లారెన్‌ అను (చ్యూూఫెచి చిత అభిమానించిరి. విష్ణవాన్నా చల్లారిన వెనువెటనే నెపొళి కారుడు ఇటలీరేళపు చిత్రలేఖనా నం్య్యవదాయములకు యన్‌ ఆదరణను అతడు ఆర్షించెను. నెపోలియన్‌ పాళ్ళి (ఫ్రాన్ఫుదేశమున (పితిపత్తిని కల్సించెను. రోము నగరము నిన (ప్రముఖ సంఘటనలను కొన్నింటిని అందు చిక నందలి దృళ్యములను పెక్కింటిని అతదు తొలుత. రించెను. అతని చ్మితములందెల్ల “పొ లేషయో ళపథము' చ్మితిచి, ఎవాజతను (పదర్శిచుటలోని తన వతిళను అళ్యు త్తమము. రోమనుల చర(తిలోని ఒకి సింఘటనను వెల్ల డించెను. (వేమ-అత్మ, అనునది అతని అత్యుత్తమ అది (వ్రదర్శించును, దేశరతణ క్రై కుటుుబ గ్రేయమును చిత్రములలో ఒకటి, దూరమున అస్పష్టముగ నుదు శ్యాగముచేయు సాహసోవంతము అుదు కినుఎకు కిట్టు ఇట్ట భూమికళో ఒప్పారు ఉజ్బ్వలాకాళశము, దిగువన నటుల చ్మితిత మైనది,

వరి

19వ ళతాల్చమున (ఫాన్సు దేశమున (ప్రసిద్ధి గనిన వారు నిర్ణయించి, ఆ కితిగ తమ వి త్తరువులను చితి చికి కాల్చనిక చ్మితశారులలో (ముఖుడు డెలక్‌రాయ్‌, ఇట్టి చ్మితములందు చ్యితిపు రమణీయతను గుర్తింపవలయు అతడు చితించిన, స్వాతంత్యమును అనుశరించు [ప్రజలు ననిన చిితిమును కొంత దూరమునుుడ్‌ దిర్మింపవ లెను. కళాదృష్ట్రిలో నేగాదు, రాజకీయ దృష్టిలో వైతము చరి అది ఎటులున్నను గారివెలుగుల చంచలగ పరిణామ (ను నృష్టించినది. (ఫెంచి (వభుస్వము ఆ చి్యితమును ములను (పదర్శింములుగ చేయుటకై ఇందు చిలలే, కుడు తగు మూళ్యమిచ్చికొని ఎవరును చూడకుండునటు5 కృషిచేయుటవలన ఇందు దృష్టి ప్మైకమరీతికిగాని, చిత గోడకు, బోరగిలవేసీ, తగిరిః:ప జేనినది 1880లో ములయుదు వర్తులతను ఆథాసింప్‌ చయుటకుగాని, అవ (ఫాన్సును ఉరూతలూగించిన (వజావిప్ల వముము నతి! కాళము డింది నేరదు. ఆచ్చుటక్షై వ్య-గ్యరీతిలో ఆ చ్మితము రూపొందింవవడి చైైవిధపు అనుభావనావోదిపు చ్యితిలేఖనమున నిద్ధ నది లది (పకటింమగు నెడల రాజకీయముగ (పభుశ్వము హన్తుడుగ న్లాడీ మానే పేరొందెను ఆ వొదమునకు రెబ్బతినగఐదను ఛధయమున (వధున్వము పైవిధముగ _ చెందిన తక్కిన వారిలో కామిల్ళీ పిస్సారో, ఆల్‌ (ఫెడ్‌ వ్యవహరించినది. శిన్లీ, ఎడ్‌ గార్‌ జెగాస్‌, అగ్యస్టీ "నాయిర్‌ గణవీయులు.

పాళ్చాతస్ధ (పాంతవు చ్మితకళథయ-దు ఆధునిక రీతికి అనుథావనా వాదముశనే గొంగొత్త మార్పును తెచ్చి మార్గము చూపినది (సెచి చ్మితశారుతే అని చెప్పదగును. చారిని నవ్యానుభావనావాదిము (నియో ఇంైపెష ఈ ౬ధునిక రితియ.దడు లనే; వావములు ఆవిర్భవించి, నిజమ్‌)గ వెలయిా+చివవాదు జా ర్దైన్స్‌ నూరతీ. ముద్దలు రూవుగొనినవి. వీనిలో తొలుళలటిది అనుభావనావావము ముద్దలుగ వేర్వేరు రంగులను (పక్కపక్కన జనపరచుచు (ఇం్టపెమని ఒష్స్‌) ఈ వాదపు లద్యుము=కును ఈ "వీరు చిత్రించినపుడు. చితిక వన్తువునుదు ఘనరూవపు ఆథా నకును ఎట్టి నంబంధమునులేదు. కాని కొన్ని విచిలి పరిస్థి తిను సెప్పి చవచ్చునని ఆతనీ భావన, ఈ వావమునే తులలో శక్రవాదమునకు ఇట్టి'పేరు నిద్ధి. చినది 19వ కళశాళ్టి వీదుూవాదము (పాయిటిరిఃమ్ర)్‌ అనియు వగ్ధవవా తృతీయ పావమున పా86స్‌లోని కొ దిరు చ్మితకారులు . రింతురు, చ్మితముల పై గారి, వెలుగుల (ప్రభావమును గురవచి కాలక్రమమున అనుథావనావావము నండలి లోపము గాధానుశీలనను ఐరిపిరి. వారి నాయకుడు క్లాడి మాసే లను గుర్తంళశిన కొందరు (వముఖ చ్మితిక+రులు దానిని (చూ) ఒక చ్మితమును ఆ అనుశీలనను అనుసరించి, కాదని ఒక నూత్న మార్షమును చేపెట్టిరి ఈ నూత్న లిఖ.చి, దానికి “సూరో్య్రోదయపు అనుఖావన* అని పేరడి మార్గిము'నే సిండీప్తముగ వరిభావనావాదము (పోన్ట్‌ 1874, ప్మపిల్‌ లో తక్కిన తనన వాచరువ చ్మితముఐతొ ఇంగపెమనిజమ్స్‌ అని వ్యవహరింతురు. దినిని అచ్చముగ పాటుగ (పదర్శించెను. ఆ చ్యితమునుదలి అవాన్త ఒక వావమని వ్యవహరించుట సిరియని తోచదు. వపలయన వికతను పరిహసించుచు ఒక కళావిమర్శకుడు ఆ చ్మితలేఖనా ఈ మాన్థావలంబకుంలో (వ్రముఖులగు సిబానే, పాల్‌ పద్ధతికి ఆ చిితవు పేరునే ఉటంకిచుచు *అనుభావనా గగూయొన్‌, విస్‌ సెంట్‌ వొన్‌గో అను మువ్వురును వాదము" అని 'పేరణెను. ఎగతాళిక్రై ఇడిన ఆ నామమే మూడు[వత్యేక పంథాలలో చ్మితకిళను వెలయించిరి, ఆ వాదపు "పేరుగ రూఢతను ఆర్జించెను. ఒక వస్తువు నిజానేను ఆధునిక కళా పితామహుడని ఐతిహానికులు యొక్క వర్షము నిరంతరాయముగ మార్పులను పొందు థావించుచున్నారు. ఇతని చ్మితలేఖనా రితియే స్టూలళతా చునే యు_డుకనియు, చానిపై వడు కాంతి స్వభావమును వాదము (క్యూబిజమ్‌) నకు వంవడి దిర్దినది గగూయొన్‌ అనుఫరించియు, ఇతర వస్తువులు చానిప్తై తమ (వతిఫు (వవర్శించిన లేఖనారీతి విథావనావాదము. (ఎక్‌్స్యవెష నములను నెరపుటను బట్టియు వస్తువర్శ ము మార్చొందు నిమ్స్‌, వన్యవాదము (ఫావిబమ్స్‌ లకును అధివాస్త్‌ చుండుననియు ఈ వాచావలంఒకులు కనుగొనగలిగిరి. వికతా వాదము (స్మరియలిఒమ్‌) నకును (తోవతీసినది, నీడలయందును, మూఐవస్తువుల రంగులు కొన్ని నిర్ణయిత వాన్‌గో అవలంబించిన రచనాకితి, విభావనా వాదము సూతములను అనుకరించి మార్చుపొ_దునని వారు నిర్ణ వైనను జర్మనీలోని “బీక' స్మ్మ్రపదాయము వై నను తన యిపగలిగిరి. అ.దువఠలన రంగులను కలవికుండ చాతురస్ట్ర (ప్రభావమును నెరిపినది, ముతో తూలికను ఉపయోగించి, పళ్వేరు రంగులు, అల్బ వన్య్థవాదము (ఫావిజమ్‌) 1008లో రూపొంది, విసృతిలో ఒక దాని (పక్కన వేరొళటి ఉండునటుఎ అత్యబ్పకాలము మాత్రమే ఆదరితమై, 1906లో చేఫరయెడల (దష్ట్రకు ఒక తటస్థవర్ణ ము కన్పట్టగలదని నామావళిష్టమైనదిం విస్తృతి, ఆయతనమును చిితము

210

సా్యమాజ్ధ యుగము లందు (పదర్శించుటను ఈ వాదావలంబకులు పరివాసించిరి. మషించుకీతిని అవలందింపవలెనని ఈ వెదావలంబక్పం వర్ణములలో సైతము, అత్యుజ్జ్వలములగు వానివలన తలంపు. మ్యాాతమే చితమున చ్లై తన్యము (వన్ఫుటితము కాగల న్దూలతా వాదమును అనమ్మగమని థావించిన కొందరు దని వారు భావించిరి. చితలేఖకులు ఇంకను ముందునకు వయనించి వైవావ్య స్థూలతా వాదము ((కూబిజమ్స్‌ ఇరువదవ ళతాట్ది. కళ (ఆబ్‌స్ట్రాప్ట ఆర్ట్‌)ను 'వెలయిచిరి. ద్భళ్యమగు లోని తొలుతటి సంవత్సరములలో రూపుగొనినది. ఈ (వవంచముతో వవిధవు నంబఎధమును * ఎరుగని ఆత్మా వాదపు పేరునకు ఈ వాదపు లడ్యములతో సంబంధము [ళయమగు ఒక కాల్పనిక జగత్తును ఇందు చ్మిత కారుడు ఎట్టి దియులేదు. అనుభావనా వాదము నెడ వ్యతి రేకతను నృష్టించును. వర్ణ్షరంజితములకు జ్యామితీయ రూవము (వ్రదర్శించుచు, ఒక నవ్యరీతిని వెలయించుటక్రై కొందరు లను, "రేఖలను పనిగొని (ప్రతీక రూపమున ఛావనలను చిత లేఖకులు 4008 లో ఒక (వదర్శ్ధనను నిర్వహించిరి. ఇందు విదగ్ధతతో అతడు (వదర్శంచును. వారిని పరిహాసించుచు కొందరు విమర్శకులు వారిని చ్యితలేఖనమున వాహ్యూరూపవు అవధులను అతిక “కూర్ధబులు' అని వేర్కొని౦, కూపీ అనగా (ఫౌచి. మించి, అంతర్గత చేతనను (వదర్శించుటకు కృషి చేసిన ఛామలో వనిపాపలు అడుకొను కొయ్య దిమ్మెలు (౧ల కొందరి (వయత్నము అధివా న్తవికతావాదము (న్యరియ కాయలు) అని అర్థ ము అంతటి నుండి ఆపేశే ఆ లిజమ్‌) నకు చారితీనినది. హా స్తవికతను అతికమించి నూత్న వాదమునకు రూఢియెొనది. ఈ చవాదమును (వవ అనిర్వచనీయమగు ఒక నిగూఢానుభూతి! (ద్రష్టను _ర్తింప బేయుటలో పాబ్లో పికాసో, (చూ) జాలర్టెస్‌ (ా౭న్‌ లోజేయుట ఇందలి ఆదర్శము, అను (ప్రముఖ చ్మితకారులు మార్షదర్శులై ర, కానిఈ వారత ప్రాంతము.-ఈ యుగమున ఇస్టామిక న్‌ంస్క్భ వినూత్న వాచమునందలి లోపములను సరిదిర్దుటవ్రై తికి చెందిన తుర్క్సీ దేశమున చ్మిత లేఖనము విరవిగ యాస్‌, తదనంతరకాలమున, వధ్నప(త మార్గము వ్యా వ్రినంది ఆదరింవబడినటుల కొన్ని నిదర్శనము (వేపియర్‌్స్స్‌ కొల్లీ స )ను ల్తేవదీనెను. ఇందు పేకముక్కలు, లున్నను, ఆ లలితకళా విశననమున తుర్కీ దేశీయులు నివ్వు పెళ్లై బొమ్మలు, ఇంకను పలు తీరులలో తుక్కు ఎవరును. ఎక్కువగ పొల్గొనినటుల కన్చింపదు. అచట రూపమున లభ్యములగు బొమ్ములు (వక్క(వ్రక్కన అతి నేడు లభ్యములగు ఈ యుగపు చ్మితములలో అత్యథిక కింపబడి, అందులకు అవసరమగు నెడల వర్ణ కేఖలను, థాగము విదేశీయ చ్మితకారులు రూపొందించినవియే, వర్షమును జతకలిపి ఒక నవ్ధి చ్మితము రూపొందింప తమ టబేశీయులలో తగిన చితికారులు లభింపక పోవుట బడెడిదిం వలననే తుర్కీ (ప్రభువులు ఆవిదేథీయ చి్యితకారులను అహ్వా (పథమ (వ్రవంచ యుద్ధము ఆరంభము కానున్న నించి పోషించియుుదురు. అటనట ఆ కాలవు బేశీయ సమయమున స్థూలతావాదముచే కొంతవరక్రు (ప్రభావిత చిత్రకారులు రచించిన చ్మితములు పవియోకొన్ని అకు మయ్యును, ఒక (ప్రత్యేక ప్రతిప్తిని ఆర్జించిన ఒక దుగ లభించినను అవి ఉత్తమ (కేణికి చెందినవి కావు. వాదము, అనాగతావాదము, (ప్యూచరిజమ్‌) అనునది, ఇక పారసీకమున పరిస్థితి ఇందులకు అచ్చముగ రూపుగొనినది. చిితమున మూడాయతనములనే కాదు, విరుద్ధము. ఆదేళము తొలుతటి ను.డియు పలు సంస్క నాలుగవ ఆయతనమగు కాలమును నైతము (ప్రద తుల కూడలిగ మనుటయేగాక వీనియ_దలి మేరి గుణ ర్చించుట ఈ వాదావలంబకుల లక్ష్యము, అనుఖావ ములను మేళవించి ఒక నూత్న సం ృెతిని వెలయించు నావాదులు రంగులను మూలవర్శములుగ విభజించి సమర్ధత కలిగియుంజెననుట ఆ దేళపు చర్మిత న్పష్టము (వ్రక్క(వ్రక్కన ఇడగ, దేశ కాలములను అనుసరించు చేయుచున్నది. చిితలేఖనమున నైతము ఆదేశము వెర్వరు రూపములుగ చృితిత వస్తువును భావించి నమ ఇట్టి మేలి కలయికనే సాధించినది. అవ్చాసీ కఠీఫాల కూర్చుటను అనాగతావాదులు అవలందించిరి. కాలపు చ్మితికళా సం్యప్రదాయములకు, మధ్య అసీయా వర్ష, విస్తృతి, రూపములను అతిక్రమించి, అంతర్గత _ నుండి వచ్చిన వైమూకియుల చ్వారా లబ్బమైన చీనీయ చిత్తవృ తిని చెరుకొనుటయే విభావనావాదవు లద్యము, సం్మప్రదాయములను మేళవించి, ఆ దేళము ఈ యుగము దృగింద్రియ సవాయమున మాతమే ఇందలి చ్మితిత నకు కించిత్‌ పూర్వమున ఒక చక్కని చ్మితలేఖనా వస్తువు (గావ్యాము కానేరదు. దానిని నరిగ (గ్రహింప సంపదాయమును ఆవిర్భవింప జేనెను. ఈ సంప్రదాయ వలెననిన మనోనేతముతో వస్త్వంతర్జిత వేతనను విశ్లే మునకు పరిణతిని చేకూర్చినవాడు కమాల్‌ -లల్‌ డీన్‌ 220

చిహ్‌బాద్‌ (చూ.). ఇతడు ఈ యుగారా-భముననే మవ కొలని పనిశీనిన చ్యితశారులలో వలువునుు థాగతీయుకే. ణిచినను (15280. ఈరని శిమ్య (పశిమ్యులు ఈరని వీరిలో దిళవంచ (చూ, ఐసావన్‌ (చూ), శవ్‌,మాధవ్‌, శేఖనాకీలిని పారిసీకముననే కాక తక్కిన ఇస్తామిక (పాం మస్కి, ముకుంద్‌, రామదాస్‌, భగవతి అను వా3 పేములు తములందును, వొస్టిపిప జేసిరి. ఊదదు రిచించినటుల తమ చిలి లేఖనముల ప్వై వాలు పొందువగరచిన నంతకి చెప్పబడు వానిలో ఒక రూప చి్య(తమును కొన్ని (పొచీన ముల వలన ఆతలియ వచ్చు చున్నవి పారసీక (గంధములలోని లఘు చి(తణములును మార పారిశ్రీక చి ణాకితిని అనువరించి, మొగల్‌ (చితణా మే నేడు లభించినవి. చిితపు దిగువ ఛాగమున చిం. రీతి యందును చి్యిశము పార్టి వై ౪8 గ్యపో ఫైల్‌) శారుని నంతకమును పాందుపంచు. వద్ధతిని ఈతడే. లోనే చ్యితింవ బజెడిది. అక్బరు కాలపు మొగలు చిత ఆరంభి.చెను. అఆలందు అన్నింట రః వెభరయే అవలవిశ మైనది. నివాజముగనే మొగలులు పా-ఠరసీక సెంచ్క్బ్బృతి యెదల అర్శరు సావ్వఖౌములి ఆనతిస్వై రఈచితములగు వలు అభిమా నము కలవారు, ఇందులకు తోడుగ వపుమాయూన్‌ (గంథములందు. మొగల్‌ చితణా రీతికి చెందిన చక్కని చ(కవ్తి రాజస్టధష్టుడై నపుడు కొంత కాలము పాఠ అఘుచి_* ములు(మిని యేచరులు) కననగుచున్నవిం వీనిలో నీక వభువును ఆలయి=చి ఆచట తలచాచుకొనెను. “అకృరునామా' అను (గంధమునందరి చిళములు అత్యు ఆ కాలమున అంనికి పారశీక చింలేఫనముతో అతి త్తమ (శ₹ేణికి చెదినవి. పాంశీక థామలోనికి ఆనాడు చక సన్నిహిత వకిచయము లఅవించెను. అన_.తర ₹౪౪లమున వి ఉత్తరువునుఅనువరించి అనూదివ ములైన రామాయణ, ఢిల్లీని వళపరిచుకొనిన వెనువెంటనే ఆ చ్యకవర్తీ వారిత, వారివంళములందును, *ళుకన ప్తతి'కి పారశీక రూవ పారిశీకమునుండి (ప్రముఖ చితకారులను కొందరిని మగు “తూలీనామాలోను ఇట్టి లఘుచి(రణములే కననగు పీలిపించి వారికి తన ఆస్తానమున తావొనగెను, కాని చున్నవి. అక్బరు కాలమున కాంత దేశమునకు వచ్చి ఆ భారతమున గుజరాత్‌, నేపాల్‌, కాళ్ళీరులలో అవ్ప _సార్వఫౌముని సందర్శించిన యూరపీయులు కొందరు టిశ్ర, వ్యాప్తి యందు.డిన చిితరీతులలోని మేరి లక యూ౭పునందరి పునరుజ్జీవన కాలపు చిళములను కొన్నిం అములను (గహి-చి ఈ పారశీక చిత లేఖనారితి, కొం టిని లకృరునకు జహూకరించిరి. సివ్యూాదయం కు "పేరొందిన (టగొత్త రూపమున మొగల్‌ చ్మించారీరిగ పరిణమించి ఆ చ(కవర్తి యూరిపీయ చి(తలేఫనముతో సైతము తిన ఛారత దేః చరతలో విశిష్ట స్థానమును ఆర్జించినదిః ఆస్టానపు చిత లేఖకులకు పరిచయము లభి చుటవై ఆచిత మొగల్‌ చిఆణారీతికి అక్సరు సాన్వభౌముని వరి లేఖనముల (వతిరూపములను రిఖ.చుటకై భారతీయ చిత పాలనా కాలమున పంిపున్నత లభించినది, తనకు గల లేఖకులలో కొందరిని నియమి చెను. వీరిలో శేళప్‌ అను శక్తి యుక్తుల నన్నింటిని ఆ చ్యకవరర్తి చితలేఖనా విక వాదు లిఖించిన వతిరూపములు కొన్ని ఈ నాడును కననగు సనమునక్రై వినియోగించెనని ఆతని బీవిత చరి. చున్నవి (తను రచించిన అబుల్‌ ఫజల్‌ పేర్కొనెను తన అక్బరు సార్వఫభౌముని అనంతగమున మొగల్‌ రాజ్య సామాజనమున _దలి (వము వ్యక్తులలో అందరి రూప _ సింవాననమును అథిష్టించిన జహాంగీక్‌ చకవర్తి జన్భతి॥ చి్యితములను తయారుచేయించుటకు అతడు కృషిచేనెనని రినవిపాసి, చ్మితకళయందు అతనికి ఆసక్తి అధికము, భార ఆరియవచ్చుచున్నది. అంతేకాదు, తన అఆస్థానము రీయ పారశీక రీతులతోనే గాకు యూంపవీయ, చీనీయ నందరి (పముఖ చెత కారునికి ఉన్నళలమగు మన్సలబ్‌ చి్యతకళా రితుంతో గూడ అతడు గాఢపరిచితిని ఆర్జించెను. చాకీ పదవిని కూడ అతడు కిల్చి-చెను. పారశీక దేశము వీనియన్నింటిని మించినది (పకృతి రమ్యత యెడ అతనికి నుండి లనఆహ్వానము మేవకు ఢిల్లీ కివచ్చి తన ఆస్థానమున గల గాథాభిమానము రూప చ్మితములందు రూప సాద్భ చేరిన మీర్‌ సయ్యద్‌ అరీ (చూ), కాబా అబ్బుల్‌ ళ్యముతో పాటుగ వై తన్యము (వన్ఫుటము క“వలయునని సెమద్‌ (చూ అను వారం యెడల అతడు అత్రంచా అతని ఆదర్శము. జంతువుల రూప చి్య(తణను కూడ ఆ చక భిమానమును (పదర్శించెను వీరిలో రెండవవాడు కవి వర్తి (పోత్సహించెను, అతని ఆదరణకు ఫలితముగ త్వమున గూడ (వజ్ఞాయుతుడుగ రాణకక్కాను. సార్వ రూవుగొనిన మృగయా చిళములు పెక్కు కననగు భౌాముడు ఆతనిని తన అంతరంగికునిగ (గహించి, చున్నవి. "పెక్కు రాజకారస్టములందును ని యోగించుచుండెడివాడు. జవాంగీర్‌ తన (పతిభా సంపత్తిని వినియోగించి, వై ఇరువురు చిత కారులును పారిశీకు లేయైనను వారితో మొగల్‌ చ్మితణమున ఒకమార్చును కొని తెచ్చెను, అతని కాల లలి

మువరకును పార్శ్వ వై ఖరిలోనే చ్మితణ జరుగుచుండెడిది. వాదు, ఆ రాఒకుమారునికి అత త నిన్నిహితుడు, షాజ మానవ రూప చి్య(తణను సమ్మగతరము శేయుటకై. వోన్‌ సార్వఫెముని, ఆస్థాన దృశ్యమును ఇతడు రిచి ఈ చ్నితణా కీలిని మార్చి ముప్పాతిక ముఖపు వైఖరిలో. చెను ఇందు దాదాపు పబది రూప చిితములు కననగు చ్యిరణ జరుగునటుల చేయుటకు జహాంగీరు (కద్ధ వహిం చున్నవి. వీని యన్నింటి యందును చితకారుడు తన చెను. అంతియే కాదు, అంతకు పూర్వమున చి్యతపుకుడి కళా విదగ్ధతను, సంవిధాన చతురతను (పదర్శి_భెను చేతిలో ఒక పుష్పము నుంచి, పాదములలో ఒకదాని షాజవోనును అ(శయించి మొగల్‌ చిసతకళత్రై కృషిని వెనుక పేరొకటి ఉండు రీలిగ అమర్చెడి వారు, అుధా సాగించిన ఛారితీయులలో కల్యాణ దాస్‌ (చితిర్‌ మన్‌), నుకిరణగ జరుగుచున్న ఆ సిం్యప దాయమును జవాంగీరు హూన్‌వార్‌ అనువారు గణనీయులు. పీకరువుకును రూవ మార్చివేసి, అుగముల అమరింపును చిర కారుని సృజన చ్మితణలో (వవీణులే, కాని వీరిలో తొలుకటి నాని శీలతకు వదిఠివే నెను. చితములు లాలిత్యమునకును, "'₹ఎడవవాని చ్మిశములు జవాంగీరు కాలమున అతని అస్థానమున మన్ననను నవాబళతక్రును "వీకుపొందినవి. ఆర్జించిన చిత కారులలో అబూల్‌ హాసన్‌, ఉస్తాద్‌ మన్‌ తండియగు పాజవోనును ఫ్రై దుననుుచి మొగల్‌ నూర్‌ నక్కామ్‌, మవామ్మద్‌ మురాద్‌, షఫీ అక్సర్‌ రాజ్యమును క్రైవనము చేనీకొనిన జొరంగబీబునకు చత అనువారి "పేరులు తలియవచ్చుచున్నవి. వీగరిలో తొలు కళ యన్న కంటకింపుగ ఉండెడిది. పవి్య్ళ ఇస్తామిక తటి వాడు చ్యకవర్తికి అతి నన్నిహితుడు. అతదు పెక్కు ధర్మ (వవృతత్తిని అది కలుషితము చేయునని ఆయన రూప చిశములనే గాక నిహజత ఒలుకు నటుల కొన్ని భావించెను. అందువలన రాజాస్థానమున చిర కారులకు పనుగుల చితముఠఅను, తదితర వన్య జంతువుల చిిత ఆదరిణ నన్నగిల్లుటతో వారు. మాఎడలిక (వభువుం ములను ౦చింతెను, అక్సరు సేకరించిన చిితపట సంచ దాపున చేరిరి, కాని వాంయందు ఉత్సాహముతో పాటుగ యము (ఆల్బమ్‌ లోని పడి చ్కితములను, వుష్ప చ్మిత నృజన కక్తియు నన్నగిల్లుట వలన ఆ కా౭మునచ్నిత ములను రచిచిన వాడు ఉస్తాద్‌ మన్‌సూర్‌ నక్కామ్‌, ములేవియైన వెలువడినను, అవి మొగల్‌ చిితకళా రాజస్థానీ రీతిలో చక్కని హరిణ చ్మితములను రూపొం రీతిని (గుడ్డిగ అనుపరించుటతో నే తృ ప్రిపడినవి, మొగల్‌ దించిన ఖ్యాలి మురాద్‌కు దక్కినది. ఈ చితములు కళారీలి తన తుదికాలమున పొందిన దువస్థికు మా్యాంమే నేడు బెన్సన్‌ లోని చేహాగ్‌ మూ్యవియమున కననగు నిదర్శినములుగ వానిని వరిగణి.ప దగును. చున్నవి. పువ్చ చితణలో పేరొందిన వేరొక (వముఖ జౌరంగజీబు అనుంతరిమున మొగల్‌ సా్యమాజ్యమున చిత కారుడు పై వారిలో కడపటివాడగు మఫీ. వీరుగాక కేం్యద (వభుత్వవు (దథిమ నన్నగిరినది. అందిలకు అక్బరు కాలమున పనిచేసిన ఫరూక్‌ బే అను చితకారు తోడుగ ఆ కాలమున రాజరికమును (గహించిన ఛారును డును, జహాంగీరు ఆస్థానమున తన కృషిని సాగించెను, మాననికముగను నై్వైతికముగను ఇలహీనులై నః జహాంగీరు కాలపు దేశీయ చిష కారులలో రాజ (పా చారుల చేరి కీలుబొమ్మలైరి, రాజన్టము ఒప కల్లో సాద దృశ్యములను రచించిన మనోహర్‌, రూప చిత రిములకు లోనయ్యెను. అట్టియెడ లలిత కళా పోషణ ములను లిఖించిన భగవతి, నంవిధాన చతుంతక్రు వేరు మునెద ఆ రాజ్య నేతలకు (ళద్ధయే తక్కువయ్యిను గనిన "ఫకీరు మందిిముో ను రూపొందించిన విమ ఆ పరిస్థితుంలో సామ.త, మాండరిక (పెకుపుం ఆశిం చాన్‌ గణనీయులు, వై వాపలో ధగవతి అకరు అఆస్తా ముననే జీవితమును కొనసాగించుచు చిలి లే, కులు కృషి నముననై తము పని చేసెను. ఖి చేసిరి. ఇటుల పవసరము.లో వచ్చిన మార్చుఐనే మొగల్‌ జవాంగీరు అనంత రిమున, షాజవోన్‌ కాలమున, పాం చర్నిఈకారులు “కలములు అని వ్యవహంంచిరి ఇటు9 రిక చిసతికళా రీతికి యథా పూర్వకముగా మన్నన మరల రూపొందిన కలముఐలో ఢి న్రీకలమ్‌, లక్నోకలమ్‌ మ్నూూ లభించి, పొర్శ్వ్వి వైఖరి చి్మితిణకు ఆదరిణ చేకూరినది. దాచాద్‌ కలమ్‌ అనునవి ఎక్కువ వేరుగని కొంర కాము లయినను అతని ఇ౪=లమున నైతము మహమ్మద్‌ నాదిర్‌ మనగలిగినవి. కాని వీనిలో వఏదియును మొగల్‌ చ్మితణా అను (ప్రముఖ కళాకారుడు మా్యతము జవాంగీరు కొని రీతి యందలి లాలిత్య, రిమణియతలకు దరిదాపులక్రైన వచ్చిన నూత్న వైఖరినే కొనసాగించెను. షాజవోను పోలేక పోయినది కుమారుడగు చారాషుకో లలితకళా పోమకుడు. అతని మొగల్‌ చ్మితణయే, పశ్చిమ, వళ్చిమోత్తర భారతము ఆదరణను పొందిన చిక లేఖకులలో రాజా అనూప్‌ అను అందు అచటి స్థానిక లేఖనా రీతులతో మి[85మై రాజస్థానీ, వివ్లి2

సా మాజ్య యుగము వవోడీ నంపదాయములుగ రూపొందినది. రాజస్థాన్‌ (విటిష్‌ విరిపాలన భారత దేశమున మొదలై నతరువాత లోని బికనీర్‌, జయపూర్‌, బుంది, కోట, కివన్‌ ఘర్‌ (బిటనునుడి చిత్రకారులు పలువురు ఈ దేశమునకు వచ్చి, మొదలగు శే([దములలో రాబిల్లిన రాజస్థానీ సంపదా (విటిమ్‌ అధికారుల ఆశయము వలన పాశ్చాత్య వద్ధ యమున వివిధ రీతులలో రూపొదిన చిత్రములుదు, తిలో చిత లేఖనమును కొనసాగించిరి వీరిలో తొలుతటి మానవరూప చితణమున చక్కని వరిణతి, మనోరంజక వాడు టిల్లీ*టిల్‌. 1769లో అతదు ధారత దేశమును మగు వర్ణ సంయోజనము కననగును. అుదునను ముఖ్య చేరెను. అతనిని అనుకరించి తదనుతర కాలమున వలువురు ముగ ఈ నం్యపదాయమున రూపగొనిన రాగ, రాగిణీ ఇట చేరిరి. వీరిలో కొందరు (వద్జావతులును కలరు, 19వ చ్మిరములు రాగభావమునకు దృశళ్యరూపముమ కరిగంచు. శతాచ్ది ద్వితీయ పాదమున (బిటిష్‌ చితకారులతో కలని టకు ఆ సంప్రదాయపు చిత కారులు సాగెంచిన కృమికి. మెలసి పనిచేయు అవకాళము కారలీయ చిత కారులకు నిదర్శనములు (చూ రాజస్థానీ చి తకళ). అఖభించినది. ఇందువలన జరిగిన మేలు ఎెట్టిదియు లేమ. పంజూబు నందలి పర్వచశ ముడిలములను పారించు (వభ అఎతియేగాదు, ఈ రెడు సం్యపదాయములను వదియో విధ వుల అస్థానములను ఆళయించి వర్ధిల్శినది పవోడీ సర్మవ ముగ మేళవివవలెనని చేసిన యత్నము వలన రమ్యా చాయము. ఇందును ఆయా స్టానిక పరిస్థితులను అనునరించి విహీనములగు కొన్నినామమా[త చిఈములు వెలువడినవి. ఐబహోరీ, కాంగ్హా. అను. రెడు రీతులు రూపవుగొనినవి, ఛారత దేశమున పాశ్చాత్య విద్యాభ్యననమున ఆనకక్తి ఒపోరీ రీితియే జమ్మూ, జనిరోటా, గులేరు ముడలములందు. 'పెచ్చుపెరిగిన తరువాత కొన్ని లరితకళాో కే్యదము6లో కొలది మార్పులతో రాణించినది. (చూ, ఐహోలీ చితకళ) ఆచి(తకళా ళికణకై పాఠశాలలు నెలకొల్పబడినవి. వీనిలో ఇక థారత జారీయ చి్యతణా సిం్యవడాయములలో (వము పాశ్చాత్య సంప్రదాయము మాత్రమే బోధింపబటెడిది ఖములగు వానియుఎదు ఒకటిగ్గ పేకు గన్నరి కాండ్డా చ్మిత కాని జాతీయ సం్యపదాయములతో జతకుదురిని అట్టి శిషణ కళ (చూ. కాంగా చిితకళ). వలన సిమర్ధితగల చితి కారులు ఎవరును రూపొందజాలక దజిణ థారతమున ఈ యుగమున విజయనగర రాజు పోయిరి. లను ఆశయించి హైందవ జారీయ చిరకళ మనగలిగినది, ఆ సమయముననే పాశ్చాత్య కథయందరి కొన్ని లక అజుటా. చి్యతక్షళి నుండి పారంపర్య రీతిలో రూపొందిన ఈ అములను జాతీయ సల్య[పదాయముతో సముచిత రీతిలో కళయందు ఒక విధవు సంప్రదాయపు జడత కన్పట్టుట నిజమే మేళవించుటకు రాజూ ౧వివర్శ (చూ) కృషి చేనెను. థఛార మైనను, అటనట చిత కారకుడు తన సృజన శీలతను వెల్ణ తీయ కథలనే వస్తువులుగ (గహించి, న్లైల వర్ణముల సాయ డించిన మట్ట ము]లును లేకపో లేము. విజయనగర రాజ్య కాలపు మున పాళ్చార్య నం్యపదాయమును జాతీయము చేయు చ్మితములలో కొన్ని మళేతరుల దుళ్ళగ్యల వలనను, మరి టకు అతడు యత్నించెను, శ్రైల వరములను థారతదేళ కొన్ని కాల (పవావాపు మార్పుల వలనను అంత క్రితము మున (ప్యపథమము/॥ వాడినవాడు అతడే, ఈ నూత్న లైనవి. లేపాడు, సోమపాలియములందు కొన్ని చ్యిశములు (ప్యకియను అతడు నమర్ధతతో నిర్వహింపగరిగినను, అతని మా్యతము కననగుచున్నవి. నఎ్యవడాయ ఐద్ధతతో చిత చ్యితములు థా: రీయ జాతీయ చితకళా వైశిష్ట్యమును కారుని న్వేచ్చా_పియక జతవడిన రీతి ఇందు కన్పట్టును. (పకటిచుటలో విఫలములై నవని కొందరి తలంపు విజయనగర రాజ్య పరనానుంతరిమున, రాజకీయముగ ఇది. ఇటులు-డగనే భథారతదేశమున బాలీయకాఖి విజయనగర పాలకులకు వాశనులనదగు నాయక రాజులు మానము (మ్మ క్రమముగ వృద్ధినాంద సాగినది ఎరావస్తు ఈ నం్యవచాయమును కొంది మార్పులతో కొనసాగించిరి. శాఖవారి కృమి మూ=మున వెలుగ.లోనికి వచ్చిన అఎంటా ఆకాలముననే కేకవళమున, కొన్నిస్థానిక పరివర్తనములతో, _ మొదలయిన వానియందలి చి_తములు, తమ బాతీయ ఆ నం్యవదచాయపు వలి వర్ధిల్సినది. నాయకరాజుల తరు. చితకళను గురంచి ఛారతీయులు గర్వపడునటుల చేయ వాత ఆ (పాంతముకు పారించిన మవోరాష్ట్ర (వళువుల _ గలిగినవి, అందువలన ఒక జాతీయ చితలేఖనా రితిని వెల కాలమున దక్కనీ సం్యవచాయము స్థానిక కళలపై కొంత యింప జేయుటకు కొందరు కృషి చేనిరి. వీరిలో ప్రముఖుడు (వభావము నెంపినది (చూ. దక్కనీ కళ), నాయక కాలవు అవనీం్యదనాథ టాగోర్‌ (చూ. ఇతని! ఉత్తేజమును కలి చి్యతములు తిరుష్పకత్తి కుం్యడమ్‌, తంజావూరు, తిరువా గించిన వాడు వోవెల్‌ (చూ) అను ఆంగ చిత కళాధ్యా లూరు, చిదంఐబకము, తిరువ।ంజులి, కదవలలో కననగు వకుడు. థారత జాతీయ నం్యవడాయములకు అనువుగ చున్నవిం (పాదేశిక చిశములను, రూప చ్మితములను అతడు వెల 9౨౨92

సాామాజ్టి యుగము యివెను. అతని శిష్యులలో నందలాల్‌ బోస్‌, అసిర్‌.. (ప్యకియలే కొనసాగెంపబదినవని స్థూలముగ చెప్పవచ్చును కుమార్‌ వాల్‌ చార్‌, ముకుల్‌ జే, సులే్య్యదనాధకార్‌ , 16వ శతాష్టిమున పమిపుష్ప చి్యతణ లో అత్థతి ఖ్యాతిని &తీం్యదనాధ మజుండార్‌ అను వారు స్వీయ (పతిథా సింప ఆర్జి ంచినవాడు చొ చిహ్‌-మీన్‌, కాని అతని చి్షితములలో త్తులను అనునరించి ఛభారర చిత లేఖనాసంప త్తి విశిష్టతను వాలభాగము నశించినవి, అరుదుగ మాతము "నేమ కొన్ని చేరూర్చిరి (చూ. ఆయా శీర్షికలు శాననగుచున్నవి. 17, 18వ ళతాబ్దులలో దదిణ దేశీయ శాంతిని శేతనమున కళా శికణథ్షై స్థాపింపఒడిన రళా రితిని అనుసరించిన (వె*జేశిక చిితణకు _పాముఖ్యమచ్చి భవనమున నందడలాల్‌ బోను ఆచార్రుడుగ ను డి పలువురు నది. అట్టిచిశలను అవల౨బించినవారిలో చూటా (వళంస యువకులను చిత లేఖనా కుళలురుగ లీర్చి దిద్దైను, శాంతి నీయుడు. శ్రైలములయు, పుష్పములయు చి్యతములను ని కేతన మూల న్తుభముగ పరిగణింవదగు విశ్వకవి రవీం్యదు. నిళాతో అతదు చితి-డెను, డును తన జీవిత సాయుసమయమును చితళలేఖనాను ముచూ రాజవంళవు పరిపాలనా కాలమున 1/వ శీలనశైై వినియోగి.చెను ఆయన అనుంరించినది థావాను ళళాద్దిలో యూన్‌ షాపింగ్‌ అను చె్యతకాకుదు. (పళ గామియగు న్వచ్శందరీతి. స్తిని ఆర్జించెను. పుష్ప చితణలో అతదు. (పొధుదు అవనీఎ(ధనాధుని అన్నయగు గగనేఎ్యదనాధ టాగూరు. ఆ కాలముననే (పాదేశిక చిత్రణలో వూలీ అనునతదు (చూ) తమ్మునికి నరిదీటగు (విజ్ఞాశాలి. అరడు పాశ్చాత్య "పేరు పొందెను అతదు క్రైస్తవ మళమును అవలంబించిన సం్యపదాయమును అత్యధికముగ అనుపరించెను కాంలి చీనీయుదు. చీనా చేశమున ఆ కాలమున శై) న్తవమర పాత (ప్యకియ (చఛియరోన్కురోోయుదును అధునిక చిత వ్యాపనమునకు కృషి చేసిన ఇనూయిట్‌ మఠ బోధికులు కళలోని న్థూలళావాదుల వలె కాంతి వెలుగుల అనుశీల పాశ్చాత్భ చి(తకళతో చీనీయులకు. పరిచితి కలుగున నాత్మక (వయోగమునను, వస్టగస్థచ్యిత (కార్టూన్‌) టుల వేయుటకు కృషిచేసినను ఫరితము కూన్యమైనరి. రచనయందును సిద్ధహస్తుడుగ అతడు పేరొండెను అయినను చియావ్‌ పింగ్‌ -చెంగ్‌ అను నతడు పాళశ్చార ఆధునిక థభారఠరీయ చిషతళారులలో ఒక్‌ (వత్యేక విశిష్ట చ్యితములలోని దృష్టి (ప్యకమ రితిని స్వీయ చ్మిైము లను ఆర్జించినవాదడు జామినీరాయ్‌ (చూ) పాశ్చాత్య చితి లలో (పవేళ పెట్టి తనశిష్యులును ఆ పద్ధతినే అవల ౨బీ.చు కేన? రీతితో సువరిచితిని పొందిన ఆ చిితకారుడు బంగళా నటుల చేసెను, ఇడి ఎటులున్నను 168వ శ అాబ్టిలోని జేశపు జానపద. రీతిచేపథావితుడ్తై చా౦ని కొం్టగొత్త (వము? చీనీయ. చ్మితశారుడగు మెన్‌ నాన్‌ -పిన్‌ జపా రూపమున వెలయించెను. నునకు పోయి అట సపహాజతా వాదమునకు (దథిమనుకేమా అల్బ కాలమే జీవించినను, ఆ స్వల్ప వ్యవధిలోనే ఛార శ్చెను ఇట్టి అపవాదములు కొన్నియున్నను, మొత్తము తీయ చి్యతికళికు ఒక నవ్యతను చేరూర్చి గలిగినది అమృళా మీద చీనాలోని చితకళ పూర్వ సెం్యపదాయమునే సీక్‌ గిల్‌ (చూ. సంళతకు, దోమరాహిత్యమునకు పేరు. సాధ్యమైనదనుక అనునరించుచు ఈ యుగమున వర్తిం గనినిడి ఆమె _్లైలి, చినదని చెప్పవచ్చును 1980 మొదలుగ థారత దేశీయ చితికారులు పాశ్చా జపాను దేశమునను ఈ యుగమున వపలురీకుల చి తర్థకళయందలి అనుథావనావాదము (ఇ వెషనిజమ్‌) కళ వికసనమును చెంది వలు సంప్రదాయములు ఈ మొదలగువాని (పథఖావమునకు లోనైరి, ఆ కోంగొత్త కాలమున అట రూపొందినవి. వానిలో (వము? ముగ నుడికారములను అనుసరించి రచనలను వెలువరించుటకు “పేర్కొన దగినది కానో సం్యపదాయమ., చీనాను డి దిగు కొందరు కృమి చేని, ఆ కృషి ఫలితము భాంతీయ మళి అయిన సం(ప్రదాయముల అంధానుకరంణను ని సామాగస్ధి జనుఐను మా్యఠము ఎక్కువగ ఆకర్షింపలేకున్న నించి వెంనినది ఈ సం్యపదడాయము ఈ సంప్రదాయపు దని చెప్పవచ్చును బహుళః అట్టి కళానృష్టిని అర్థిము చేని చిిఆములందలి వస్తువులు జపానీయ చకి(త కును జపా కొనుటకు అనువగు విశ్షేషణాయుత దృష్టి థాంతీయులలో నీయ (పాకృతిక పరినరిములకును చెందినవి ఈ న్వ్‌ విద్యావంతులగు వారియందును ఇంకను రూపుగొన లేదనియే దాయమున ఆదర్శు చిితకారుడుగ ఖాస్టితిని పొందిన భావింపవలనీయున్నది. (మ8ికొన్ని వివరములకు చూ,సం. వాడు తన్య్యూ లి పు, 678-689) కో యెట్సూ అను చితశారుదు చిత లే;నముననే ప్రాచ్య ఆసియా ప్రాంతము! చీనాయందు ఈ. గాకు అక్షర తేఖనమున (శాలి గఫ్రిను,ు చాకు యుగమున మత రాజ్య యుగవు చ్యితకళా సర్యపదాయపు ప్యకియలోను. లోవా లాణా (ప్యకియ లందును (పనిడ్ధిం వలిక

సా_మాజ్య యుగము ఆక్టించెను, అతడు ఈ (ప్ట్యకియలందు కొంగొత్త రీతులకు వస్థలో ఉండిన పళ్చిమ యూరోవియన్‌ రాజన్ధములు మూల పురుషుడ య్యెను, జపాన్‌లో జానవద చిితణను.. విజ్ఞాన శాస్తాదుల.దు కొంగొత్త మార్గములును (దొ 17వ శళతాబ్దమున ఉత్తమ స్థాయికి కొనిపోయినవాదు క్కినవి, ఈ మార్గము లన్నియు (పవించ (శేయమునశే ఇ;వాస* మతలీ, డారుఖండన (వ్యియలో జానపదచిత దోహదకారుల్లై నవని అనజాలము. కాని 16వ శతాల్ది ణఅమును వెలయిచినవాదు మోరోనోబు. మొదలుగ పాశ్చాత్య రాజ్యములందు వికసిన మొందిన 18 వ ళతాబ్టిలో మెన్‌ నాన్‌ -పిన్‌ అను చీనీయ చిత నృజన శక్తి వివిధ రంగము లందు నూత్న మార్గము కారుడు జపానునకు వచ్చి సహజతా వాదమునకు (పాచు లను అవలంబించి ఒక (వ త్యేకతను నంతరించుకొనినది. రసమును కల్పించెను. ఈ 10వ శతాబ్దిలో జంతువుల ఇట్టి (వత్యేకతృ్యయే ఈ యుగమున పాశ్చాత్య రాజ్యము రూప చి్యతణ యందు, అందును వ్యాలఘరూప చిత లందు నంగీతలమున నైతము రూవుగొనినది. ణలో, "వేరు పొందినవాడు గంకు, నివాజత్వ మొలుకున చాదాపు 15 వ శతాల్ష్టీవంకు తక్కిన లరిత కళలందు టుల జంతు చిితములను వెలయిచిన వేరొక చిత వలెనే, సంగీతముదును ఇటలీదేళమే తక్కిన పాశ్చాత్య కారుడు మోరీ సో సెన్‌. లోకమునకు మార్గదర్శిని యెనదని చెప్పవచ్చును. ఆ దేశ 17వ ళతాన్టినుడియు పాళ్చాత్య చ్మితలేఖనముతో మున అప్పటికి వ్యాప్తి యుదుండిన సంగీతము (పాచ్య జపానీయ చి(తకారులకు పరిచయము లభించినది యమ _ బేశముల సంగీలమునకు అతి నన్నిహితముగ డఉింజెడిదిం చాయమోనకు అను చితకారుదు డచ్చివారినుడి (గెగరీయ గాన వద్ధలతి (చూ.) యు, చాివై! కొలది తైల వర్ణముల వినియోగమును నేర్చుకొనెను, 18వ మార్పులను సంఘటించి రూపొందిన లౌకికగానమును అప్ప శతాబ్దిలో మీఒకోకన్‌ అను నతడు పాశ్చాత్య రీలిలో టిలో (పొచ్య జాతుల సుగీితము వలెనే రాగమధుర కొన్ని చిత్తరువులను లిభిుచెను, పాళ్చాతర్య్య చ్మితము తినే ఉపలడించి నడచెడివి, ఈ రాగ మధుంతనే పాశ్చా లలో కన్పట్టు దృష్టి వ్యకమ రీతిని కొందరు జపానీయ త్యులు “మెలడి అని వ్యవవారింతురుు ఈనాటికిని చితకారులు ఆ కాలముననే అవలంలించిరి 1868 తరు (పొాచ్యు నంగీతము, రాగ మధురతనే ఆలంబనముగ వాత పాశ్చాత్య చిితలేఖనమున డచ్చి దేశవు రీతికి (గహించి వర్తిచుచున్నది. జపానున ఆదరము ఎక్కువగ లభించినది (పభుత్వమే 15 వ శతాబ్దిలో ఫ్లాండర్సులోని గాయకులు సంగీ (శద్ధ వహించి పాశ్చాత్య చచ్మిశకళావిదులను బేశము తము నుదు ఒక మార్పును కొనివచ్చిరి, ఠాగమధురిత నకు అవ్వోనించి జపానీయ విద్యార్ధులకు శిడణను ఇప్పి కన్నను స్వరి సామంస్యము (వోర్మన్సీ నకు సంగీతమున చినది. ఈ సమయముననే, జాతీయ నం్యవదచాయముతో అధికాదరణను కల్పించిన యెడల అయ్యది ఎక్కువగ పాశ్చాతసి సం్యపదాయపు మేరి లడదణములను మా్యతమే మనోరంజకముగ ఉండునని వారు భావించిరి. వారు మేళవించి ఆ జాతీయ నం్యపదాయమునకు పరిపుష్టతను చ్చిన ఈ మార్పును అర్థము చేనికొనుటకు శాగమధు చేకూర్చవలెనను వారికి బలము ఎక్కువ చేకూరినది. రత (మెలడీ), స్వర సామరస్యము (వోర్మినీ) అనుపదము తతృ్ఫలితముగ పాశ్చాత్య సం్యవదాయములచే బాగుగ లను వివేచించి పరిశీలిచుట నముచితము, (పభావితమయ్యును, జార్రీయతను విడనాడని ఒక నూత్న (వళ్ళతి వికృతి న్వరిములను ఒక వరునలో అమర్చి ఆరో రితి జపానున తావు కల్పించుకొనినది. వాణ, అవరోహాణ, గమక మూర్చనాదుల వలన మననును సంగీతిము రింబెంప జేయునది రాగమధురత (మెలడీ), భారత దేళము పాశ్చాత్య _పాంతము- (కీ. ళ. 16వ ళళాన్దిపాళ్చా నందరి హిందూస్థానీ, కర్తాటక గాన (శోరలకు ఇది నుపరి త్య చరి్యతలో బహు సంఘటనాళ్యకమయిన కాలము. చితము, ఇందు ప ఒక దణమునవై నను (శోతకు కర్షగత ఈ యుగమున పాశ్చాత్య రాజ్యములు, సాధించిన పాబ _ మగునది ఒకేఒక స్వరము మా్యతమే, ఇట రాగమున వివిధ ల్యమునకు 16వ శతాబ్దపు సంఘటనలే వీజములుగ వ్యవ న్వరములు ఇంద ధనువున రింగులవలె, అమరి మననును హారించినవి, ఆ శతాన్లీ నాటికి పాచ్య రాజ్యములందు రంజింప జేయును. న్వర సామరన్య పద్ధతిలో సంగీతము ఈ సృజన శక్తి సన్నగిల్లి నది. ఇడత్వము ఎల్లెడల అలము కొని తీరుగ వర్తించదు. నంవాది, వివాది లతణములను గు శ్తెరిగి నది. అట్టి యెడ మానవ చరితను ముందునకు కొనిపోవు ఒకటికనృ మిన్నగ స్వం ములను ఒకే తణమున రూపొంద భారమును పాశ్చాత్య రాజగ్ధ్యములు తమకు ఆలియకుండ "జేసి ముందునకు నడిపింప జేయుటనే స్వర సామరన్యము గనే తమవైన వేనికొనినవి. అంతవరకు చాచావు ఆజ్టాతా _ (వోర్జునీీ అని వ్యవహరింతురు. ఈ పద్ధతులనే ఈ (కింది 2ర[స=2ి0 2205

సా్యమాజ్య యుగము విధముగ వోరోనియము సాయమున వివరింపవచ్చును.. చిన విపంచి, (లైర్‌) _(కమముగ పలు మార్చులను పొంది వోరోనియమునందలి న, గ, వ మెట్లను ఒకదాని తరువాత వయొలిన్‌ గ 16వ శతాబ్ది కే రూపాందెను ఇక పా్చాత్యులు ఒకచానిని నొక్కనచో నంజనితమగు ధ్వని విశేషము రాగ వాద్యుములందు కావించిన నూళత్నావిష్కంణగ వార్‌ మధురత (మెలడీ)కు ఉచావారణము. అటుల గాక స, గ, _ప్సికార్డ్‌ను పేర్కొనవచ్చును. కీలక ఫలకము (కీ- బోర్డును పలను అన్నింటిని ఒక్కసారిగ నొక్కినచో ద్యోతకమగునడి వెలకొల్పి, అందలి కీలకము (కీల ద్వారా వరోవ. రిలిలో స్వర సామరన్యము(వోర్చెనీ) నకు నిదర్శనము, ఒక వాదస్ధ _ తం్యతులను_మోగించుట ఇందు కననగును. కాల కమమున బృందము, ఒకేఒక స్వరమును, వివిధ వాద్యముల మూలం న్వర సామరన్య నంగీతమునకు ఎక్కువ అనుకూలమగు మున, ఒకేఒక తకణమున వెలయించిన అందు న్వర సామ పియానో రూపొందింపబడినది. రస్యము ఉండనేరదు. ఆ వివిధ వాద్యములు బవాుు స్వరము ప్లాండర్‌్స్స్‌నుఎడి తక్కిన యూరవునకు వ్యాపించిన లను ఓకే సమయమున వి్యికుతము చేనినపుడే స్వర సామ న్వర సామరన్య విధానమును ఇటలీలోని రన్య్థము ఉద్భవించును. (వముఖ నంగీత వేత్తలున్ను 16 వ ళతాల్టిలో అవలం రాగ మధురతా, స్వరిసామర న్యములలో నంగీశమునకు బించిరి, కాని పారంపర్థ్థముగ ఆ దేశమున వ్యాపి ఎక్కువగ రంజకత కల్షిచునదేది? అను విషయము (పాచి, యందుండిన రాగమధురతను, స్వర సామకన్యముతో పాశ్చాళ్య పండిత లోకమున ఎన్నియో మారులు చర్చిత మేళవించుటకు తొలుత కొంత కృషి జరిగినది. ఇందు మెనది. ఒక విధముగ చూచినప్పుడు అభినివేళశ రహితముగ (వముఖ పాత వహించిన వాడు పాలెస్త్రినా (చూ), ఈ విమయమును చర్చించుట అసాధ్యమని న్పష్టమగుచు అట్టి కృషియే ఇటరీ దేళమునుడి. (పవర్తితమైన న్నది, రాగమధురత యనునది అంతరనుశీలనతో ముడివడి “ఒపేరా యందు కననగును. ఇది ఒక విధమగు నంగీళల యున్నది, ఇందు వ్యక్తి తన స్వేచ్చను నిముచిత రీలిలో నాటక (ప్మకియ. ఇందు గాత సంగీతమునకు, వాడ్య కాపాడుకొనుచు, తన సృజనళ కిని ఉపయోగించుటకు అవ సంగీశిముతో పాటుగ (పాముఖ్యము ఉంగెడిది. ఈ కాళము కలదు. స్వర సామరన్యమున అట్టి స్వేచ్చ ఉండ ఒపెరాలు 17 వ శశళాబ్టిలో యూరపునందు ఎల్లెడల నేరదు. కాని అందు నియతిబద్ధతకు అనుగామియగు _అదరిళములైైనవి. అట్టి ఒపెరాలో తక్కిన ఛామలవారికి వ్యవస్థా రిమ్యత కనృట్టును, అర్ధము కాకపోయినను ఇటాలియన్‌ భావలోనే గీత ఒకటికన్న మిన్నగ న్వరములను పక కాలమున వెల ములు పాడబణెడివి తెనుగు ఛామ వలనే ఇటాలియన్‌ యించుటనే పాశ్చాత్య వండితులు “కార్డు అని అనెదరు భాషయు బహుళముగ అజంత పద సమన్వితము, అందు దీనిని మనము సంవాతి అని వ్యవవారింపవచ్చును. ఇట్టి నంవా వలన మాధుల్యమునకు నెలవగు థావగ పేరు గనినదిం తుల (కమ.గతి వలననే పాశ్చాత్య నంగిళము రూపొందు కావుననే ఇటాలియన్‌ భామ నంగీతమునకు అనువగుథాషగ చున్నది. (గెగరీయ గానమును, గాతిక చర్చీలలో పలువురు చాల కాలము యూరిపున అది ఆదరిత మైనది, కాని 19వ కలనీకట్టుగ అలాపించునపుడు చళ్చీింలో బయలుదేరిన (వతి శళాబ్చపు ఆరంభమునుండి (పాంతీయాభిమానముల వన ధ్వనులందు గుర్తివబడిన సంవాదిత్వమే ప్తాండర్భులోని తక్కిన చేశభావలును ముందునకు వచ్చి నంగీతమున గాయకులను ఈ నంహతుల రచనకు (పోత్సహించి స్థానములను ఆర్టించినవి, యుండును, ఇది ఎటులున్నను ఫ్లాండర్సు నివాసియగు 17 వ శతాబ్ది మొదలుగ నంగీత రంగమున ఇటలీతో జోహోనేస్‌ ఓళఘెమ్‌ (చూ) అను సంగీతవేత్త దీనిని పోటీపడి జర్మనీ దేశము ముందునకు రాగలిగ్‌నదని చెప్ప తక్కిన యూరిపున వ్యాపింప జేనెను. ఈతనిని పాళ్చాళ్య వచ్చును. అంతటి నుడి కాలక్రమమున రాగ మధుర నంగీత విశిష్టళా సౌధమునకు మూలస్తంభమని కొందరు తకు (పొముఖ్యము అంతరించి న్వర సామరి న్థమునకే వేర్కొని8, మన్నన. చేకూరెను. పియానోవంటి క్లిష్ట వాద్యము "పెక్కు న్వరములను ఒకే ఒక క్షణమున వెలయించు (వజ్ష లును అందులకు (తోవను నుగమము వేనీనవి, మానవ గా(తమునకు ఉండ 'నేరదు, పలు వాద్యమ్యులను ఉప కాఃము గడచిన కొలది నంగీతమనగా వాద్యసంగీత మే 'యోగించినపుడు లేదా ఒకే వాద్యమున అందులకు తగిన యను రూఢస్టర్థము. కల్గినది. ఇటుల చార్యితక గలిలో (వ్యకియను రూపొుదించినపుడు మ్మాతమే అది సాధ్ధ తొలుత గా్యాత నంగీళమునకు అనుగామినిగ బయలుదేరిన మగును, ఇందులకుఅనుకూలము గ వాద్యములందుమార్చులు వాద్య సంగీతము పాశ్చాత్య్భ నంగీళమున, ఆరంభ కాగలిగెను. (పాచ్యుదేళములను.డి పాశ్చాత్యులు (గహిం దళలో సవాగామినిగ వస్ధవవారించి, పుష్టతను సంతరించు 228

సామాజ్య యుగము

కుని, కడకు గాత సంగీశతమును ఆవలికి నెట్ట గలిగినది కారత నంగీతమునకు చేసీన సేవ వేరొకచోట (వస్తావింపబడి

వాద్యముల _పొముఖ్యము ఇటుల ఎక్కువగుటతో నది (చూ.పు.106), అతని అనంతరమున నంగీతశా(న్త్రము పాశ్చాత్య నంగితముదలి గాన (వ(ియలక్షును, వాద్య ఉత్తరథారతమున దాదాపు రెడు వందల సెంవత్సరములు నంఖన్రిను పట్టియే "వీరులను 'పెట్టుట సెం్యపదాయమెనడి. అనాదరితమెనదని చెప్పవచ్చును శా్యన్ర్రుపండితులకు రాజూద క్వాస్దెట్‌ +, క్వింయెట్‌ మొదలగు (ప్యియలు అట్టి వే.వాద్య 6ణ ళూన్యమగుట వలన సంఘటితమగుకృృమషి జరుగుటకు ఆ బృందముల ఇట్టి అమరింపు, “సింఫనీ యుదు పరమావధిని నాడు అవకాళము లేకపోయినది. అట్టి యెడ అకానుశీలనలో అందుకొనినది. దీనిని మనము “నమన్వని* అని వ్యవవా కాలమును గడుపుచు, భగవత్సేవలో నిమగ్నులగు కొందరు రింప వచ్చును, సాధువురుషులను ఆళయిచి ఆ నంగీతకళ మనగలిగినది,

ఇట్టి సంగీత వికశననమున 1/వ శతాబ్ది మొదలుగ ఈ మవోపురుషులలో ఎవరును సంగీత రత్నాకరము వంటి (వముఖులుదరో పాల్గొనిరి, వారిని గురించి నవివర ఉదాత్త శా్యన్ర్ర (గంథమును 6చించుటకు పూనుకొనలేదు. ముగ తెల్పుటకు ఇట అవకాళములేదు. వారియందు కాని ఆయా అదనులను అనునరించి సంగీత శాత్రుము జార్జి ెడరిక్‌ వోంజెల్‌, జాన్‌ 'సెబాస్టీ యన్‌ బాక్‌, నందలి రాగములను (స్రీ? పురువ, వ్యు రాగములుగ విభ (ఫాంజ్‌. జోనెఫ్‌ మైడిన్‌, వుల్‌ గాంగ్‌ అమీదియస్‌ _ బించిటయు “ఛాట్‌ "లు అను పేర ఒక విధవు మేళక ర్తలను మొజార్చ్‌, లుడ్విగ్‌ ఫాన్‌ వీతో వెన్‌,ఫాంజ్‌ పీటర్‌ షూబర్జ్‌, పదింటిని రూపొందించుటయు జరిగినది, ఈ పరివర్తన అంత ఫెలిక్స్‌ కార్తోల్‌డి మెడల్‌ నన్‌, (ఫెడరిక్‌ ళోపాన్‌, యును పారంపర్థ్థ రూవమున అటనట (పచలితమైనదే రాబర్ట్స్‌ ఘామన్‌, విలియమ్‌ రిచర్డ్‌ వాగ్చర్‌ , పీటర్‌ గాని, ఒక శాస్త్రీయతను సంతరించుకొనలేదు. 17వ శచా ఇలిచ్‌ చెకోవన్కీ అనువారు గణనీయులు (వీరిని గురించిన బ్బమునందు దికనీరు రాజాస్థానమున నుండిన ఛావభట్టు వివరములు ఆయా శీర్షైకల కింద కననగును ) మైతము తన “అనుప సంగీతర త్నాకరమున శార్‌ జ్ఞధరుని

పాశ్చాతస్థ్ర సంగీతముతో పాటుగ పాశ్చాత్య నృత్య _“నంగీత రత్నాకరము నందు కన్నను ఎక్కువగ కా్త్రి కళయు వురోగతిని సాధించి మార్పులను పొందినది, “బేలే' యతను (ప్రదర్శింపలేః పోయెను అను నాట్య (ప్యకియయుదు ఈ నృత్యకళ పరమావధిని రాజాదరణ లేళ బీర్తావస్థలో నుండిన సంగీత కళను పరి అందుకొనగలిగినదని చెప్పవచ్చును (చూ. బేత్సే. ఇది ఒక పోషించి పుష్టివంతము చేసన ఆనాటి సాధుపురుషులలో అతి నృత్య నాటికా విశవము. (వముఖుడు హరిదానస్వామి (చూ). అకృరు చ్యకవర్తి

భారత్మ్పపాంతము । భారత దేశమున ఈ కాలమున కాలమున అతడు జీవించియుంజెను. రాజ పోషణను నిర సంగీతము ఫాందూస్టానీ, కర్నాటక సం్యచాయములను నించి, తన సంగీత కళా పాండితిని విష్ణుమహిమా సంకీర్త "రెండు సం్యపదాయములుగ (కమముగ్గ ఉత్తర దడిణ భార నలో వినియోగించుచు ఆయన తన కాలమును గడ పెను, తములందు రూఢతను పొందినది. (పాచీనథారతీయ నంగీత ఈతని శిష్యుడు తాన్‌ సేన్‌ (చూ). అక్సరు ఆస్టానమున 'జేరి సంప్రదాయపు (క్రమగతి వికసనము దకిణ భారత దేశపు తాన్‌ సేన్‌ తన విదగ్ధతచే సంగీత కళకు విశేపాదరణను కర్నాటక నం్యప్రదాయముననే కన్పట్టును. ఇది సహజమే. చేకూర్చు గలిగెను. తాన్‌ నేన్‌ సంతతి వారిలో తెండు సంప ఉత్తర భారతము ఆ కాలమునందు ముస్లిమ్‌ రాజుల వళ చాయము (ఘరాన్యాలు-- రవాబవియా ఘరానా, మున ఉండుట వలన ఇస్తామిక నింస్క్భృతితో మేళవించి. వీణాకార్‌ ఘరానా అనునవి= రూపొందినవి, వాకు మనుగడ సాగించుటకు (ప్రాచీన ఛారతీయ సంస్కృతి ఆట వాయించు వాద్యములనుఐట్టి వారికి ఆ "పేడులు కలిగినవి, కృషి చేయవలనివచ్చినది, అట్టి కృషి లసాధ్యముగ భావిం రబాబ్‌ అను వాద్యమును తాన్‌ సేవే రూపొందింతెనని చిన శార్‌ జధరుని వంటి వారలు దకీణ దేశమునకు పోయి, . ఆలియవచ్చుచున్నది. తాన్‌ నేన్‌ సంతతివారు (దువద్‌ గాన హైందవళాజుల సంస్థానములలో తమ కృషిని సాగించిరి, మునే ఆదరించిరి. శార్‌ ల్లధరుడు రచించిన “నంగీత రత్నాకరము" ఉత్తర, ఈ యుగమున హిందూస్థానీనంగీతమున ఖయాల్‌ గాన దడిణ ఛారతముల రెండింట ఆదరిత (గ్రంథమైనది. కాని మునకు పరిపుష్టతను చేకూర్చినవాడు నియాకత్‌ ఖాన్‌. అటను౨డి ముందునకు సం్యప్రదాయమును కొనిపోవుటలో 18వ శతాల్చీలో ఢిల్లీ సా_మాజ్యమును పాలిచిన మహ దవజీణదేశము ధృఢభావనతో వురోగమించగ, డత్తర భార మ్మద్‌ షా అస్థానమున అతడు గాయకుడుగ వ్యవవా తము గొంకు జంకులతో పయనించినది. రించెను.

ఉత్తర భారతమున అమీర్‌ ఖునూ, పారసీకుడ య్యును, తాన్‌ సేన్‌ నంతతిలో రబావీయా ఘరానాకు జెందినంత

వ27

సా్యమాజ్య యుగము వరకు మహమ్మద్‌ ఖాన్‌ను, వీనాకార్‌ ఘరానాకు చెందిన కాలమున ఇట్టీ స్వరసామరన్యవు నంగీతము వ్యాప్త వారిలో వజీరు ఖాన్‌ను, కడవటి (పముఖులుగ వేర్కొన యందు ఉంజెడిదనియు, కాని అందు నృజన ళక్తియు, వచ్చును. (దువర్‌ సంగితమునకు 18వ శతాద్దిలో వరిపుష్ణు రంజకతయు తక్షువగుట వలన తాము దానిని తిరస్క తను చేకూర్చిన వారిలో అల్లాబందేఖాన్‌ (చూ, అతని రించ వలసి వచ్చెననియు చీనీయ వండితులు కొందరు కునూరుడు నానిరుద్దీన్‌ ఖాన్‌ గణనీయులు. వజీర్‌ భాన్‌ పాశ్చాత్య సంగీతమును విమర్శించిరి. 1811 లో రాజ శిష్యులలో (వముఖుడు ఉస్తాద్‌ అల్లా ఉద్దీన్‌ ఖాన్‌. రికము అంతరించిన తరువాత ఆంగ్ల భాషా వరిచితులలో ఇరువదవ శతాబ్దమున విష్ణు దిగంబర్‌ పాలున్మర్‌ కొంత వరకు పాశ్చాత్య్ట సంగీతము పట్టున ఆదరము (చూ, విష్ణు నారాయణ్‌ భాత్‌ఖండే (చూ) అనువారలు కలిగినది. హిందూస్థానీ సంగీత (పవర్తనశ్షై అనితర సాధ్యమ గు కృషి జపానులో ఈ యుగమున చీనీయ నంగీత సంవ చేసిరి, చాయమే మౌలికముగా చా౪వరకు ఆదరితమైనను, ఇక కన్తాటక నం్యపదాయము 16వ ళతాబ్టి మొదలుగ, అందు జపానీయులు రమ (ప్రతిభను (పదర్శించి కొన్ని శార్‌ జ్లధరుని మార్గమును అనుంరించి (పజ్ఞాధురీణులగు పలు నూతన (ప్య్రకియలను (వవేళ పెట్టిరి. కాని 1806 లో వురు పండితుల కృషి వలన ముందంజ వేసీనది, ఉత్తర _చీనా-జపాను యుద్ధము ముగిసిన తరువాత, పాశ్చాత్య హిందూస్థానమ్మున వచ్చిన మార్పులను వారు గమనించుచునే దేశముల సంగీతముప్తై ఆ దేళము నందలి విద్యావంతు అంతకన్న శాస్త్ర బద్ధమగు రీతిగ మేళకర్తలను రూపొందిం లక్ర్షు మక్కువ (కమాభివృద్ధి నొందినది. పియానోలును, చుటకు దడిణదేశవు పండితులు కృషిచేసి, ఆకృమియే 2 వయొలిన్‌లును, దేశమున ఎక్కువ వార్టప్తిని ఆర్జించినవి 'మేళకర్తల నృజనలో ఫలించినది. వానినుండి జన్య రాగము అయినను జాతీయ సం్యవచాయములను, జాతీయవాద్య లను, గణిత శాస్ర్రరీళ్యా, బహుళనంఖ్యలో రూపొందిం ములను విడనాడిక వానిని పాళ్ళాత సంస్కృతితో చుట సాధ్య మేయైనను, (వణ నుభగతను దృష్టియందుంచు జోడించుటకును కృషీ జరిగినది, ఈ కృమీవలన ఆ ఎంగీత కొని ఆయా రాగములలో విళిష్టములగు వానిని కీర్తనల కళ రమ్యతను సాధింవగలిగినదని చెప్పజాలము, మొత్తము రూపమున వెలయించి అజరామర ఖాస్టతిని ఆకర్షించిన మవో మీద తక్కిన కళలలో ఎంతయో సాధింప గలిగన జపాను వురుముడు తార్రగ రాజు (చూ, ఆ వరవడిని అనుసరించి దేళమ్ను సంగీశమునమ్మాతము అంతగ పురోగతిని సాధిం (వజ్ఞాయుతులగు ఫండితులు పలువురు క నశ్రాటక సంపదా పజాలక పోయినదని చెవుక తప్పదు. యవు నంగీతమునకు చక్కని మాధుర్యమును సమకూర్చిరి, సమాలోకనము, కాలము అనాది, అనంతము, అందు భారత దేళమున (బిటిమ్‌ పరిపాలనస్థిరపడిన తరువాత వలననే చరితయొక్క ఆది అనూప్యూము, అంతము పాశ్చాతగ్థి సంగీతమునందలి కొన్ని వాద్యములు దాకి. అగమ్యము. అయినను చరితకారుడు మాత్రము తన అాత్యుల దృష్టిని ఆకర్షించినవి, వానిలో వయొలిన్‌ కృషిని-ఎటనో ఒక చోట-అంతము శేయక తప్పదు. ఆ మా(తము కర్హాటక సం్యవచాయవు పండితుల ఆదరిమును విధముగ ఈ లలితకళా వికనన సంక ప్త నమీకు సైతము బాగుగ ఆర్జింపగలిగినది, (తక్కిన వివరములకు చూ* 1, సా_మాజస్ట యుగాంతము (1845) తో ముగియ వలని హిందూస్థానీ సంగీత కళా వికనన చరి్యత. ౨ నా యున్నది. ఇక 1045 తరువాత నడచిన చరిత అతి టక నంగీత కళా వికనన చరిత, ఇంకను కొన్నివివరములు నన్నిహితము నన్నిహితత్వము సంఘటనలను నిష్పొతీక నంపుటము.8, పు.688-698, నంపు, 4, పు, 1070-1078 దృష్టితో పరిశీలించుటకు ఒక గొప్ప ఆటంకము, అందు యందు కననగును). వలన ఆ (ప్రయత్నమును ఇట విరమింపక తప్పదు, ప్రాచ్య ఆసీయాపాంతము : చీనాయందు ఈ యుగ కాని గత 80,000 సంవత్సరములలో లలిత కళల మునను పూర్వయుగము లందలి పంచ న్వరాధారపు చరిత నడచిన తీరు తెన్నులను పరిశీలించి నపుడు మా సంగీతమే ఆదరింపబడినరి, భారతీయులతో పరిచితి ఏర్ప (తము ఒక విషయము నువేద్యమగుచున్నది, ఎటనో డిన పూర్వయుగములందు నవన్వరాత్మక గానము చీనా మారుమూలలందు (పవంచమున _అటనట ఒకదానితో వారికి విదితమైనను వారు దానిని తిరన్మరించిర, ఇక వేరొక చానికి ఎట్టి సింబంధమును లేని (పదేళములదు, ఈ యుగమున వారికి పాళ్చాత్యుల సంగీతముతో పరిచితి మానవుని (వత్యేకాకాందా వరివూర్తికై తొలుత రూపొఎ వర్పడినను అందలి స్వరం సామరన్యమును కూడ అటులే దిన ఈ లలిత కళలు కాలక్రమమున మానవజాతి అగస్ధఏత వారు తిరస్కరించిరి, తవు దేళమునను అతి (ప్రాచీన నన్నిహితత్వమును ఆర్జించుటలో వేర్వేరు పరిణామము 226

వర్రమానము-ధ విషన్రిత్తు

లను పొంది నేటి రూపములను ధరించినవి ఈనాకు కాలమున అవత్యళా తం్యతపు (చూ. ప.47) వరిపుష్ని తై (వవంచము అత్య్థంత సంకుచితమై, మానవజాతి యం అవి కృషి చేసినవి సంఘస్థితి మతమువై అఛారిపడిన తయు వకరాశిగ వ్యవవారించి మనుగడ సాగించ వలసిన కొలమున మతమునకు రిమ్యుతను అవి కగొగింవ జేనినవి ఆవళ్యకత ఏర్పడినది. విజ్ఞాన శాన్త్ర వికననము దూరితా ఇక ఈ కాలమున, ఈ ఆధునిక వైైబ్లానిక యుగమున ఛావమును నమయింవదేయుటయే ఇందులకు శారి ఆ లలిత కళలు మానవుని ఆకాంణూ పంవూ రక త విధ అము. ఈ విజ్ఞాన శాధ్ర్రుము సాధించిన (పగతితో మాన ముగ సాయవడగలవు ? అనునది ఈనాటి మానవుని ఎదు వుడు తృప్తి చెందక, చావ్యూ రూపములను అతికమించి ర్కొను సమన్య, అట్టి పరిపూర్తికి ఉపకరించి*వుజే అవి విశ్తేమణాతసక దృష్టితో అణువును వైతము. ఛేదించి మనగలవు కావున ఆ ఆకాంక్షలు ఏవి? వానిని లలిత రూవరహిత వస్తువును గుర్తైరుగు కృషిలో నిమగ్భుడై. కళలు వ విధముగ పరిపూర్తిచేయగలవు , అను (పళ్న ఉన్నాడు. ఈ కృషి (వథావము లరిర కళలపైనను నేకు లకు తగు నమాభానములు ఈయఐడవలసి యున్నది. కనపడుచున్నది. విభధావనా వాదము వైరూవ్య క్‌ కాని ఆ నమాధానములకు ఇయ్యి అనువణగు స్థలము మొదలగునవి ఆ (వథావపు వరిణామముళలే కానేఏదు అవి ఈ తరువాలి అధాయమున చర్చిత

పూర్వ యుగములందు లలితకళలు మానవజాతి ములు ఆకాంచా వరిపూరర్తికి చక్కగ పనిచేశకవి ఆదిమానవులి చీ, శే రా

వర్తమానము-భవిష్యత్తు అాణాట

కాలమునకు హద్దులు లేవు నిన్న వర్తమాన కాల శాంతి కరవయినది, ఎటు చూచినను అశా-తి, అలజడీ, ముగ సంభావితమైనరి. నేడు భూతకాలము కాగలడు, వాలి వికృతపు దంన్హ్యలను (వదర్శించ సాగనవీ, ఆ వికృత అటులే నిన్న భవిమ్యత్తుగ ఛావితమైనది, నేడు వర్తమా మనన్తత్వవు (పతివిఐమే వర్షమాన కాలమున వ్యాప్తి నము అగును అయినను వ్యావహారిక (వయోజనము. చెందిన కళ కొరళ్రై మనము కాలమునకు హద్దులను కల్పించుకొనె (వథమ (పపంచ సంగామానంతరమున (పాతికాల్ప దము జరిగిపోయిన కాలమునకు సంబంధించిన వివిధ నిక (పన్‌ శేమనల్‌) చిిశ, శిల్పములు ఎక్కువగను, లలితకళల (పగతి వివరములు రగుకీతిలో వెనుకటి ప్పుట నైరూప్య చి్యిత,శిల్బములు తక్కువగను ఉండెడివి. కాని లలో చెప్పబడినవి. జరిగిపోయినవానికి ఉన్నంత చరిత 19485 నుండి నేటివరకు వైరూప్య కళాఖందములు అధిక జరుగుచున్న విషయములకు ఉందరు. నంభ్యలోను (పాతిశాల్బ్పనిక కళాఖండములు అల్ప

కళల వర్తమాన కథనమును, ద్వితీయ (పపంచ నసంఖ్యలోను రూపొందుట జరిగ్‌నది. ఆనాటి వ్రైరూప్య యుద్ధము ముగిసిన 19045 నుండి (పారింభింపవలని కళలలో నైరూప్య అనుభావనా వాదము (అబ్‌స్ట్రాక్ట్‌ యుందును (పధమ (పవంచనం(గామమునకుము౨దే ఆధు ఇంవెమనిజమ్‌) సైతము తక్కువగ ఉండెడిది కానినేటి నిక కళ తన వికననమును మొదలిడినది, (పథమ (పపంచ _ నైరూవ్య కళలలో ఆఅ నైరూప్య అనుభావనా వాదపు సంగామానంతరమున, _ ఒక నుస్థిరత్వమును చేకూ. పాలు చాల ఎక్కువగ కిననగును. వీనిలో తొలుతటిది రృుకొనినది, అప్పటి కే వ్రైరూవ్యకళ స్థిరపడి ఉండినను, చావహ్యా సంబంధమగు నైరూప్యకళ, రెడవది ఆంతరిక అది తగినంతగ (ప్రపంచమున వ్యా వ్లిని పొందకు.డినది. వగు వైరూప్యకళ. తొలుతటిది వర్ణ్యపధానము, రెండ

ద్వితీయ (పవంచ సం్యగామమున జరిగినంత మారిణ వది రూవ (పధానము. ఇచట రూవ (వధానము అనగా హోమము, ళకీరబాధలు, మానసిక వ్యధలు (వథమ వాస్తవ రూప (వధానమైనది కాక, నైరూవ్య రూవ (వపంచ నం్యగామమున కనరావు. అందువలన ద్వితీయ (వధానమైనరి అని అర్ధము, సం్యగామానంతరిమున మానవాళిలో మనో వైజ్ఞానికపు ద్వితీయ (పపంచ నంగామానంతర కాలమునుండియు ఒత్తిడి ఎంతయో చెలరేగినది, కొంత అనవాజ చేతన దాని నైరూప్య విభావనావాడము (ఆబ్‌ స్టాక్స్‌ ఎన్సెవెమనిజమ్‌) సందడిని చూవసాగినడి. మానవ పృాదయములలో పూర్తిగ వ్యా ప్తిలోనికి వచ్చినది. యఛార్థమున “నైరూ

౨29

• వర్శమానము-భవీష్యత్తు వ్యము* అనబడు చ్మితములే దృశ్య జగత్తునకు “చాల. అనేక నూతన ఫలితాలను కొనివచ్చుటలో సఫలతను దూరముగ మెలగునవి. విభావనారీతి (ఎక్‌్స్‌(పెమనిస్ట్‌ ) పొందును. మానవునిలోని చ్రైతన్యవంతమగు చేతన అనేక చ్మితములును అట్టివియే. ఇక ఇట్టి జటిల పద్దతిలోని రూపములతో కూడుకొని ఉండును. భౌతిక రూవములకు కడు రకముల చ్మితములును కలసి ఒకే చి్యితముగ చేతనా రూపములతో సారూప్యము. ఉండదు. భౌతిక (వత్యతమైనపుడు, ఆ చ్యితపు జటిలక్వము ద్విగుణిక్ళ. రూపములు చాలవరకు స్థితి శీలములు; చేతనా రూవ తము కాగలదు. కావున నైరూప్య విభావనా వాదము ములు గతిశీలములు, శిల్బ్పమును, చ్మితమును సైతము అనునది నేటి నైరూప్య చ్మిత విధానమున చాల జటిల నసహజముగ స్ట్రీతి శీలములు. కాని వానిని చేతనా రూపము ముగను, పలువురి దృష్టిలో చాల అగమ్య గోచరము. లతో నిర్మించి కళాకారుడు వానిని కూడ గతిశీలము గను తయారయినది. లుగ చేయును. ఒక చ్మితము గతిశీలముగ ఉన్నదనగ, దృళ్య జగత్తులోని (పతి వ్య కృరూపపు గర్భము సినిమాలో వలె ఆ చ్మితములోని రూపము కదలు నందును ఒక గువరూపము చాగి యుండును, వ్యక్త చుండునని అర్ధము కాదు, అవి కదలని యట్టులే మన రూపము వస్తుగత మగుటవలన అది అందరకును చాదా కంటికి గోచరించును. అయినను ఆ మనోవైజ్ఞానిక వుగ ఒకే విధముగ గోచరించును. కాని వ్య క్రరూపము రూపములలోని లయమయ నందన మన (పాణ స్పంద లోని గుపష్తరూవము వ్య క్రిగతమగునరది; అందువలన నకు వేగమును (ప్రసాదించును; నర్తనను అందించును; అది ఒక్కొక మనుజనికి ఒక్కొక రీతిలో గోచరించును. నంగీతమును వినిపించును. ఎవరి మానన జగతికి వేద్యమైన రీతిలో ఆ గుప్తరూవ “రూపము” అన యధార్థమున ఎట్టిది ?) రూపము అన మును వారు భౌతిక మాధ్యమములో వ్యక్తము చేసిన ఒక విధపు దృళ్య ప్రకంపనలు (వినువల్‌ వై బేవన్స్‌). పుడు, అది ఆ వస్టకృపరచిన వారికి మ్యాతమే అర్ధ్థమగు ఆ దృళ్య (ప్రకంపనలు కుద్ధములుగ ఉన్నంతవరకు టకు వీలుండునే కాని ఇతరులకు అర్థమగుటకు వీలుం వ్రైరూప్యము అని అది అనిపించుకొనును. వస్తువును ఆవ డదు. అందువలననే ఆధునికములగు శిల్చములును, రించినపుడు సారూప్యము అని అనిపించుకొనును. వన్తు చ్మితములును ఎక్కువమందికి అగమ్య గోచరములుగ వును ఆవరించనీయకుండ ఉంచిన దృళ్థ (ప్రకంపనలను ఉన్నవి. 1945 నుండి కళా రంగమున ఇటువంటి గటి చ్మితించుటయే కుద్ధ నైరూప్య కళానృష్టి. ఇటువంటి వీబీ (ప్రవేశించుటకు గల కారణము ద్వితీయ (పపంచ వాతావరణమును కల్చించుటలో సహజ మనస్తత్వమ్మున సంగామము తెచ్చిపెట్టిన వికృత మన న్తత్వమే అని కన్నను వికృత మన స్తత్వమే ఎక్కువగ తోడ్పడును. నేడు ముందే ఆలుపబడినది. జరుగుచున్నది అదియే. ఇది ఆధునికశిల్ప చచ్మిత వాన్తు విలువ అనునది నవాజ మన స్తత్వమునకు మామే కళలలో (వతిలింబించు చున్నది. అయినను శిల్పమునను కాద్యు వికృత మనన్తత్వమునకును కలదు. కొన్ని సంద _ చితమునను ,(ప్రతిబింబించినంత విరివిగ వాస్తుకళలో ఇది ర్భములలో నవజ మన న్తత్వమున కన్నను వికృత మన ,పతిబింబించుటలేదు. ఇందులకు గల కారణము శిల్ప చిత _న్తత్వమునశే విలువ ఎక్కువ ఉండుటయు కలదు, నహజ _ కళలు (వధానముగ రసాత్మక కళలు; వాన్తుకళ (ప్రధాన మన న్తత్వము కొంతకాలమునకు మందగించి, చేతనలోని ముగ ఉపయోగాత్మక కళ, వాస్తుకళలో ఉపయోగము పదును మొద్దుబారి, గతిని కోల్పోయి, స్టితిశీలమై నిన్తేజ మొదటిది; సౌందర్యము రెండవది. శిల్ప, చ్మితకళలలో ముగ నిలిచియుఎడును. ఇక గతియే లేనపుడు (ప్రగతికి సౌందర్యము మొదటిది; ఉపయోగము. రెండవది. అవకాళము వముందును? అవిధముగ జీవితము స్తంభించి 1945 నుండియును ఈ న్వైరూప్ట్టి కళాసృష్టి, (వేష నిలచి బూజు పట్టిన తరుణముననే వికృత మనస్తత్వము కులకు బోధపడినను, పడకపోయినను, అవిరామముగ జీవితమున ఆవళ్యకమగును, ఇది నిశ్చతనమగు సహజ _ సొగుచునే ఉన్నది. అన్ని కళానృష్టులందు వలెనే ఇందు నున స్తత్వమును తేజోవంతము చేని, స్థితికొగతినికలిగించి, నను, మౌలిక నృష్టియు, అనుకరణ నృష్టియు కనబడదు గతికి గతిని కల్పించును. చునే ఉన్నవి. అనుకరణ అనగా దృశ్యరూపమును అనుక ఈ నవ్య్ధ మన న్తత్వమే కళలో (ప్రత్యక మగుచున్నది. రించుటగాక, ఇతరుల వైరూప్య చిితములను అనుకరిం బాల్యమున నుండి చూచి చూచి వినుగెత్తియున్న రూప చుటయని ఇచటిఅర్థము. నేటి ఈ నైరూప్యనృష్టి, (వపు ములను వినర్జించి నూతన రూపమును నృష్టించుటలో చమందు అంతట వ్యాపించి ఒక విధపు విశ్వజనీన ఇలిని, అన్వేషణ (ప్రారంభము కాగలదు. ఈ నూతనాన్వేషణ (ప్మకియను వర్చరచుకొనుటవలన, దేశాల జాతీయరీతులను విి0

వర్తమానము-ఖ విమ్యత్తు విడనాడినది. భావసామ్యుము, రూపసాన్యము, వర్ణ నైరూప్య వాస్తవము, వస్తుగత వాస్తవము, న్య్ధ్రిగత సామ్యము, భఛాంసామ్యము ఈ విధముగ నేటి అధునిక వాన్తవము. ఈ విధముగ వాన్తవ విధాఃలో మార్చుతప్ప కళా నృష్టి ఒకే సామ్యమును (వపంచమందు అుతట వదియు వాస్తవము గాకుండ ఉండనేంగ. సృష్టించుకొనినది, కనుక దినిని పపంచ కళి అని నేటి న్లైరూపగ్ధు చితణకు మానన 2 గత్తుమీద మాత్రమే విలువవచ్చును. ఆధారవడు నవనర ములేమ, కొన్ని వైజ్ఞానిక విషయాలమీద ఒక్కౌాక్కసారి నిర్మ్శూలనము ఉ.డినవేగాని నిర్యాణము ఆధారవడి కూడ వైరూవ్య చి్యితలణను సాగించవచ్చునుః జరుగదు. నిర్శాణములోని బీవము నిర్టీవమై స్తంభించి. పరమాణు గర్భము పగిలినప్పటి అద్మ్భుతజగత్తు, అందులకు, నప్పుడు “నిర్మూలనము" అను ఆయుధము న్తంఖీ భూతమై ఎంతగానో ఉపకరించును, అటుల లరి కొన్ని యెడల ఉపక ఉన్న నిర్మాణాన్ని (బద్దలుచేని, నవనవో న్మేషమ.గు పునర్ని రించుటయు జరిగినది, వరమాణువులోని క్ష్యేచము, అందు ర్యాణమునకు అవకాళము కల్పించును. ఇటువంటిదియే ఈ లోని పోటానులు, న్య్యూ(టానులు, వాని చుట్టును (పద వైరూవ్య కళా నృష్టి, న్తంభీభూతమై ఉన్న నిహజ రూప మించు ఎల(క్చానులు మొదలగువాని సంయుక్త, వర్ణమయ మును (బద్దలుకొట్టి నవరూవ నృష్టిని ఇది జరుప సాగినది. దృళ్థము వైరూప్య చ్యితణకు ఎంతోఅ ధారము కాగలదు. పురాతన విషయమును ఆమోదించినుత ఉత్సాహముతో వైరూవ్య సృష్టి అుతర్జ గత్తునకు చఇుదినదెి, ఇచట అంత ను+తన విషయమును మానవుడు ఆమోదింపజాలడు, ర్షగత్తు అనగశేవల మానవుని యంద న్న మానన జగత్తు అభ్యానమే ఇందులకు కారిణము, అభ్య స్తమై ఉన్న దానిని మా్యతమే కాదు, భౌతిక 2గత్తులోన అంతర్భూతిముర్రై మానవుడు త్వరలో తనదిగ చేసికొనును, అభ్య న్తము కాని ఉన్న అనేక అంతర్జ గత్తులును ఇందు చేర ఉన్నవి. భూగర్భ (కొత్తదానిని మనది కానటుల చూచును. ఈ సత్యము ఒక విజ్ఞానమును తీసికొని అనులించిన, ఒక్క్కౌక ళిలాగర్భ రూవ 2 గత్తున కేగాక, శబ్ద జగత్తునకును, గంధ జగత్తునకును, ములో ఎన్ని వింత రంగులు, ఎన్ని విచ్యిత కేఖలు, ఎన్ని నృ్పర్మ్థ జగత్తునకును కూడ సమానముగ్య వర్తించును. అద్భుత ఫపరికల్పనలు కలవో! అది ఒక విచ్శిత జగత్తు, ఇవి ఈ వైరూవ్య కళా న్బష్టిలో ఒక విచ్శితము కలదు. అన్నియు ప బావ్యూ రూపమునకును సారూపవ్యములు తాను న్వయముగ నృష్టించిన నైరూప్య కళాక్ళతి ఒకొక కావు, వానికి అవియే మౌలిక రూవములు, నైరూప్య సారిఆకళా (నష్టే అర్ధము కాదు. దానిని నృష్టించినృ్కడు న్వరూపాలు, కొన్ని పృటిక నిర్మాణములును, కొన్ని ఆ కళాకారుడు పదో అచేశనలో మునిగి ఉండుటవలననే, రాసాయనిక రూపములును అట్టి కోవకు చెందినపియే. ఈ పరిస్థితి ఏర్పడును. అందువలన ఆ కళాక్ళతిని నృష్టిం మనము చూవెడు చావ్యా జగత్తులోననే ని(దాణముల్సై చుట మా(ళ€ము కళాకారుడు నిర్వహించునేగాని చానిశి ఉండును అనేక అంతర్జగత్తులు, ఆ అ తర్షగత్తులలోని తాసెందులకు నృష్టించెనో, ప విధముగ నృష్టించెనో అను వైైరూప్య్యాలకు రూపకల్పన చేనిన యెడల గొవ్ప విషయములు అతని కే ఆలియవు. నైరూప్య కళాఖండములు వ్యకృములు కాగలవు అది సారూవ్యము. కానిండు, లేదా వైరూవ్యము 1945 తరువాత వికనించిన విజ్ఞాన శాస్త్రాలు అధునిక కానిండు, కళానృష్టిలో వాస్తవముకాని రూపమే లేమ. కళా సృష్టిపైన కొంతగ, పరోక్ష (భావమును నెరవినవి. “నైరూప్యము అనఒడునది కూడ వాన్త్నవ రూపమే. వాస్త కళాకారుల జీవన దృక్సథములలో, కళా దృక్కోణము వము కానిది అఎత్యము కాగలదు. అనత్య్యమునకు రూప అలో, (వ(్రియలలో, అనుభూతులలో, అలోచనలలో, (వదానము చేయుట అసంభవము. అనత్యమునకు (వసా అనుశీలనలలో ఆధునిక వైజ్ఞానిక వికాఎము ఎన్నియో దించిన రూపము అసత్యమే అగును అనత్య రూపమును మార్పులను ఆచ్చి పెట్టినది. ఇదివరలో కవలము చాహ్యూ (వసాదింబెడి రళ అనత్య కళ మా్యతమే కాగలదు, ఈనత్య జగతియు, కేవలము న్వీయ అంతర్‌ మానన జగతియు జగత్తులో అసత్య కళ కళ యే కాదు. యథార్థిమున అనత్య మా(తమే ఉన్నటుల నమ్మిన కళాకారులకు ఆధునిక వైజ్ఞా కళ అనునది ఉండనే ఉండదు, ఎంతగ కల్పనారూవము నిక వికానము వలన మరియొక భౌతిక అంతర్జగత్తు ఉన్న అయినప్పటికిని అది వాన్తవ రూవమే. వాన్తవరూవవునగ, టుల 'వేద్యమయినది. భావ జగత్తు వంటిదియే అంతర్‌ ఒక విధమగు రూపమవి భావించుట అవాస్తవ భావన కాగ భౌతిక జగత్తు. ఈ రెండును బాహ్య భాతిక జగత్తు కన్నను లదు, వాన్తవ రూవములు (వథధానముగ, రెడు విధములు; విభిన్నములు. ఇవి కళాకారుల వ్తైరూప్య నృష్టికి ఎంత స్థూల వాన్తవము, సూక్ము వాస్తవము, వ్యావవోరిక వాన్త గానో దోవాదమును కల్పించునవి, వారి (ప్రేరణకు ఇవి వనము, కవితామయ వాన్తవము, సారూవ్య వాస్తవము, మూలాధారములు. ఈ విధముగ, 19045 తరువాతి ఆధునిక లల1

వరమానము--భవిష్యత్తు కళానృష్టికి ఆధునిక వైజ్ఞానిక వికానము చాల తోడ్చడినది. సృష్టి సామాజిక వైతన్యముతో ని.డియుండి పాళ్ళాత్ట దేశీయములగు కళలలో ఏ నూతనోద్య యును, వారి క ఖాక్ళాతులు సెమాఒజమునకు మము రూపొ.రినను అది తొలుతగ (ఫాన్స్‌లో మేలు కలిగించునవిగ ఉండవలయును, కాని వాస్తవము బయలుదేరును. అదే విధముగ 19045 అనంతరపు కళో అందులకు వ్యతిరేకముగ ఉన్నది. ఆధునిక కళాసృృష్టిలో ద్యమాలుకూడ (ఫాన్స్‌లోనే (పారంభిశములై నవి. అది సామాజిక (పయోజనము లేదు నరికచదా, దాని అస్పష్ట్రపు వరిలో. వేరుగడించిన పాల్లో పికాసో, జార్జి ట్రాక్‌, నీడలు కూడ అందు కన్పట్టవు అందువలన, ఆధునిక 'ఫెర్‌నాండ్‌ లీజర్‌ మొదలగు వారితో పాటుగ యువక _ కళానృష్టిని సామాజిక వ్యతిరేకమని అనకపోయినను, చితకారులు పెలువుకును, నవ చ్మితకారులును ఈ _ అసామాబికమని నిర్ణయింపక తప్పదు. ఆధునిక వినూత్న కళానృష్టిలో తమ నృజనాత్మక (వతిభను (పద కళాకారుల ఆద రాలు అందరితోపాటు సామాఖిక ర్సించ సాగిరి, వైతన్యముతో కూడుకొని ఉన్నవియే అయినను, వాం 1048 లో జార్జి (వాక్‌ శూన్య (పరేళ చిితణలో కళానృష్టి అందులకు ఎందువలన వ్యతిలేక రిలిలో వ్యాప్తి కొన్ని (పయోగములను, తన “పడి చిిళాల పరంపర పొందినదో!' ఈ వ్యతిరేకతకు నేపథ్యమున దాగిఉన్న ద్వారా, నిర్వహించెను. ఇందులో (వదేళవు ముక్త మనో వైజ్ఞానిక కారణములు ఎట్టివియో అను విషయమును స్వరూపాలను నుందరిముగ అతడు అభివ క్తీకరించెను. ఇచట అనుశీలించుట కొంత (ప్రయోజనకారి కాగలదు, ముక్త (వదేశముతో, అనగా, ఆకాళముతో పడికి ఉన్న ఆధునిక నైరూప్య చి(తకళను సామాన్యులు అర్థమే నంబంధము మరి యే ఇతర బీవికిని ఉండదు. పడి తన _ చేసనికొనలేని సందర్భమున, ఎక్కువగ సామాన్య మానవు "రెక్కలతో ముక్త (పదేళమున ఎగురగలదే కాని మూసిన తోడచే నిండియున్న నమాజమునకు అది వవిధముగ డిప (వదేశమున ఎటుల ఎగురగలదు! అందులకే ఆకాళముతో యోగవడగలదు?, సమాజము నవ్యక్త్కమగు న్యాయములను పజీకి అంళతనసన్నిహిత సంబంధము పర్పడీనది, ఆ రెండింటి గాని అన్యాయ ములనుగాని, కష్టాలనుగాని సుఖాలనుగా ని, మధ్యఉన్న ఈ సంబంధమును తనచ్యితణలో సరిగ పనిగొ _జబ్బులనుగాని, ఆరోగ్యమునుగాని, ఆళలనుగాని, నిరాశ నినవాదు జార్జి చాక్‌, పిళాసోకూడ,డిల్యా కాయ్‌ యొక్క లనుగాని, కలిమినిగాని లేమినిగాని ఆధునిక కళాకారులు ““ఆల్‌జియర్‌. (్తీలు” అనెడు విషయమువైన పై తమ కళాకృతులలో అభివ్య కృములుగచేయరు, అట్టియెడ విధానాలను చొప్పించి 1954-55 మధ్య వెలువరించిన అది మేలుచేనెడి కళ కానేందు, అటలని అది సమాజమునకు రచనలను కాంతివంత వక్షాలలో రూపొందించెను. కీడుచేనెడి కళయు కాదు. మేలు చేయనిది అంతయు కీడు ద్వితీయ (వపంచయుడ్దము ముగిసిన అనం చశేయునదని అనుకొనుటయు. సత్యమునకు దూరమే తర కాలములోని సామాబిక ఆద ర్మాలకును కళాదర్శా కాగలదు. సమాజ ట్రేయ (నేరితులగు ఆధునిక కళా లకును మధ్య సామ్యానికి బదులుగ విభఖేదము తలయెత్తినది. కారులు సమాజమునకు ఉపయోగవడు కళను ఎందులకు కళానృష్టిని సమాజమునుుడి వేరుచేయు ఒక వెడల్ప నృష్టించ లేకున్నారు! యిన అఖాతము పర్పడినది. ఆధునికమగు (పతి నృష్టియు ఆధునిక మానవుని, అందును (ప త్యేకముగ ఆధునిక నమాజమునకు ప్రయోజనము కలిగించునదిగ ఉండ కళాకారుని, మనన్తృత్వమున, తన ఆదర్శ ఆచరణలమధ్య వలయుననుట ఆదర్శిమైనది. సాహిత్యము, సంగీతము, పాంతనలేక పోవుట యను (వధాన లక్షణము కన్సట్ట్టు నాటకము, నృత్యము, శిల్బము, చ్మితము-(పతియొ చున్నది. ఆదర్శము అనునది ఇష్టముకన్న వేేరెనది. అద కటియు నమాజమునకు మేలు కలిగించునది మైనపుడు రమే ఇష్టమగు నెడల, ఆదర్శమును అనునరించియే ఆచ మా(తమె అది ఉత్తమము కాగలదు, లేనియెడల అది. రణయు ఉండగలదు. అదర్శమునకు విభిన్నముగ ఇష్టము వ్యర్థము అని దీని ఛావము, ఇట్టిఆధునిక సామాజికా ఉండునెడల, ఆచరణయు ఆదర్శమునకు విరుద్ధముగ దర్శ వాతావరిణమునందు ఆధునిక కళాకారుల థావ ఉండును. ఎల్లిపుడును ఇన్టమును అనుసరించి ఆచరణ ములుకూడ అందులకు వ్యతిరేకముగ లేవు, వ్యతితేక నడచుచుండును. ఆధునిక కళాకారుల ఆదర్శము. ఒక మగునవి అయినయెడల వీరు అధునికులేశారు. ఆధుని తీరుగ ఉండగ, ఇష్టము వేరొక తీరున ఉన్నది. ఇష్టము కతకు వధాన లకుణమేకాదు, పధమలక్షణమును అని నకు అనుకూలించి వర్తించునది ఆచరణ, తక్కిన అధునిక చెప్పనగునది, సామాజిక వై తన్యమును కలిగియుండుట, మానవుల అందరివలెనే ఆధునిక కళా కారుల ఆదర్శము అట్టిసందర్భమున వర్తమానకాలపు కళాశారుల కళా వైతము సామాజిక (శేయమే, కాని కళాకారుల మన 282

వర్ర్తనూనము-ధవిమ్యత్తు _న్తశ్వమున (శేయమున కన్నను (పేయము (౧నువము) నిన్నిహిశము శాస్వానుమీవ గును ల దటి నకే ఎమ్హువ (పాధాగ్యము. సమా-మున దితి వన్నన. చల్ల, ఏఏయో 5 లకాాము రూపొ రొనం దూన వాఎకన్నను క5ళాకారిలము రంగును రూపమును, దూ ముగు కదశన్న 6 .ను.ను "చాలీ పఠె* ఎక్కువ ఆ“.చము క8%.చువి పం లనద సి థా చాన? కు ఇతోకలు్క్ను య్‌ ఉ టేలంయ ఈసా ము యకమోో అదడియీ ఇష్టముగ పి అమి.చును. _స్ప్రమును చర్వారా వభాళారు నిడి ఆఎెయుకు ఉనన వాకు %* చం అనుపవంఎ.చు దయే ఆచ ణ ఆఅగరవలి సామాంచాన ఎవియో ఫి నరూవములు (మలస్రదిము లు) కాగ పు రము ఆదర్శ మా ముగనే నతి -వోవుచున్నది, ప్టము (ఫాన్ములో రి గాతొ టహయోనములు :;రుగగ ౫ న మాతము పవశేయ (_వాక.ఫ చును _ద ఛ్థములను నీలో లట్టి పియోగములు రూపముతీ ౭ గావి 'గౌరవించుచునే, వానన కొందరు లను.౩ చరు, ఆచ... (ఫాక్కులో నుట్టినన అనుశావనావా*“ము (? (వష ఇస్టృములనే వారు అనుఎవఫుతుం అమన రకిళాకాాల న్‌ం హల _నీలో ఫిట్టిన) విధావనావావిము (ఎక్‌ త్న్‌ వపు స్టితియు, ఈ సిందగ్భము” అల్టిద్‌యే అయినగర మా నిమ్మి, ఇఏ రూపి (పధాగము జముతోడను వావ్‌ పిపంచము తోదను సాస్థవల? క అత ధుని; వ్యంళకు (ఫాను మూూ$ ఈము జగత్తుతోరను నంబంధములేశి =ఆవల రూవములును, అయినటులే, ల8 ఆధునిక ళిల్చుళకు ఇ గద మూం శేవల వర్ణములును వాఎన అక ) ౧చుపవలనను "టి స్థానమైన. యఖాష్యమున నెరూప్ట మకునం చెత వానిని “లిగయున్న కిళాన్యష్ట్ర్య వంతి అదివంకేలొణ కళలో వ్యక్షృమైన పిళ్యుముగ శి స్పంళలో వ్య ము (వవహించుచు నచ్చుచు డుటవలనను ఆఘనిక కళారా కాలేవు ఒక కి మును ఎ గగ వె రూపి విధానమున రుల ఇష్టము వానివ్రైవునకే మ'౭నది, ఆ ఇస్టమును నిగ్ణు చినను, ల.డులో వైలము పయో లొ-” సారూ అనువం-చఉియే వారి క ళావ్ఫప్పి సాగినది, అండువలననే ప్యము గోచర-చుచునే ఉందును అయినను అధుని; చార ఆదర్శమునకు అచ ఉఅఇముతో నంబ.ధము లేకు. ఆ గేయ శిల్పులు చమళి ఎ ఎప్‌ం వీలయిన గగ వేరూ డుట తటస్థి ంచినది అ వవవలె వా అదర్థము రద ప్యము చేయగలి?:8 అలరి అఘని:ం ౯ నేము శియ్పు- తో సామా" (శేయమే కాని వా) రళాష్చాప్స్‌ మాము 'హానీమూరీ- ముఖ్యువ:. లతని ఖ్యాతి 104558 ము:బే నమాజముతో సన-బ-ధిము లేశదైనఏి 5నువ భా విశ్వవ్యాలమై ఉండినతంి ౪ తరుపూ “పము. అధువు న్బష్టి సామాబజెకము కాడగి అనుీలో ల "స్టములేవ * శిల్చిగ ఉచిన పాని మూ5్‌ 10915 ఎలివాత అ అది ఆధుని। మానన మ" స్త్వల్వమునకు (పితివింలము అను =ఘి3క శిల్పి అయ్యిను. అంరున రూపొ చెంచిన శిల్ప ఠఉలోకూడ. అ వత్టములేదా ములు ఎక్పూవగ శియనమూర్తులుగ (అనగా ప.డు ఫాన్స్‌, జర్య్షనీ, ఇటలీ, స్పా-డనేవియా, లమెంఇా, కొనిన రూవముతే) ఉన్నవి. పొని రూపిములు మానవ దూర (పాళ్యదేశములు, ధఛాకత జేళము-వీని లన్న-ంట దూవములుగనే గోచరెంచినను, అవి వికృత మొదిన 1045 అన౨తగమునను డి ఆధునిక కళాగపి పూర్త్‌గ రూవములుగ ఉండునవి. అదు కొన్ని అచ్చముగ వాఫ్సీలోనికి వచ్చినది, రమ్య్యూలో మ్యాంము. :=2సనిఃి శ్రైరూప్యెముగ ఉ దునవి, ముకొన్ని సగపలు నైరూ క్‌ళకు స్థానము లభి:పెల్తేే?: పది .మా.మునకరు పలు పిస్టిము లవి. 1805ఏ=గ్‌8ి లో "వానీమూగ్‌. నిసించిన శేయదో, చానికి రష్యాలో (వోత్సాపాము డొ.98), రాజు-రాణి అను శిబ్బమున వైరూపర్ట,సారూపవ్యములలో 19-5 కు పూర్వమున అమలులో ఉన్న లవనిక కళగు వదియు ఆ+నరాదు, కాళ్లును, శేతులును, శరీరమును “ఆధునిక క$ళి* అనియును, ఈమవాతిచానని అని లథ నిక కొ"తవగకు మానవ నవాజ రూవమునసే ఉన్నను. కళ"లనియు అనవచ్చును ఈ అతి అధునిక 54 ఎక్కువగా ముఖములు మా్య6ము కొంతవరకు అఎవాజములుగనే నింగిత లకడణములతో సి. బద్ధము, కళాకావ లలో "స్వచ్చ ఉన్నవి. బార్చరా పాప్‌ వర్తీ, “ర2నాల్డ బట్లర్‌, రిస్‌ మీద మోజు ఎక్కువ యగుట మొదలయినది తక్పువ ఛాడ్‌విక్‌ మొదలగు ఆంగ్లేయ శిల్పులు 1945 అనంత (మతో, తేలిక బంధనతో ఎక్కువ ఫలితములను కరమున అతి అధునిక శిల్పులుగ రూపొంది, పలువిధఢ అసష్షించు అని క్రియే ఇది. అని చెప్పవచ్చును ముల నేరు వసి శిల్పములను నిస్చెంచి3, అతీ ఆధుని5 అట్టి అతి స్వేచ్చా (పీతిలోన నే ఒనించినది "“టాచిము చ్మిగకారులు కూడ ౬ :గ్రండులో, (పతిభాయుత (200189). అమె5ళాలో అమలున ఉన్న ఒక రకపు వగు తమ కు.చెపనివలన మంచి వైదూప్య చితము “యాక్షన్‌ "వెయింటింగ్‌ అనుదానికి ఈ టాచింము అతి లను తయారుతేసి9, వీరలో (గాహమ్‌ సదర్‌ లాండ్‌, 988

నర్తమానము-భవిష్యత్తు విక్చర్‌ అన్మర్‌ , పాల్‌ నాష్‌, బెన్‌ నికొల్సన్‌ మొద్మలేన విధిగ తావు కల్పి-చుకొనును వర్తమాన కాలవు వారు (వముఖులు లవణము భూత కఇాలమువై ఆధారవడి ఉండును. ౯

ఇక, అమెకళాలో (వధానమగు అతి అధునిక కళా విధముగనే భవిషస్టత కాలపు లక్షణము కొంతవంకు సృష్టి అంతయు 1945 తరువాత వచ్చినదియే, వీరిలో వర్తమానకాంమ్ముపెన అధారివడి ఉండగలదు. ఖాత (ఖ్యాతి నాక్టీంచిన కళాకారులను గురించి ఈ సెంఫిట కాలపు 58డు గట్టిన వాన్తవ వెదమునకు (వతిియ మున వివరములు గాయఒడినవి. అమెోళిా?లో వికసీఎచిన (రయాకన్‌) య వర్తిమానకాలవు వై రూప్యు విధానము పాప్‌ ఆర్జుం ఆప్‌ ఆర్టు మొదలైన అతి ఆ,నిక రీతుల ఆ విధముగనే వర్తమానకళాలపు ఆసిహాజ చ్వైరు*వ్య విషయమున నైతము, ఈ నంపుటము అకాళాడి విభాగ విధానపు (పలికియగ తిరగి సారూప్యక ళాస్బష్టియే మున. తగు వివరములు కలవు. 1845 తరువాత భారత వాస్త్వవవాదముగ రూపి దగల అవకాశము ఉండునం బేశములో కూడ పలువురు ఆతి ఆధునిక శిల్పులు చితి భథావి-ంచుట "కీవల వ్యర్థ ఊహాగానము క౯=కపోవచ్చును కారులు కూడ నూతన కళాసృష్టి ద్వారా పేరనకు (వతి పాత విధానమును (పాఠ, భమున (కొశ్తట రాగలిగిరి, వారిని గుఠించిన కొలది వివగిములును ఈ గనే ఉండును. కాలము గడచిన కొలడి ఆది నూశన సంపుటమున కలవు త్వమును కోల్పోయి. (పాతపడును “౫ గుండి మాం

వర్తమాన కాలమున [వపంచవు కళాకారులు అంద నూతన రీతులు ఉచ్భువించుచుండును ఆ నూతన రీతు రును ఆధునిక కళానృష్టిని మ్మాతమే శేయుటళలేదు.. లును కాం[మమున (పాతవడగ వేరుగ నూతనరీగులు సాంప్రదాయక రీతిని అనుసరించి, సొరూవ్య విధానమున జని చవచ్చును, లే; తొలుతటి వురాతన రీతులే త౫గ నృజన చేయువారికిని కొదువలేదు. (పవంచమున (పతి తలయెత్తవచ్చును (పపంచ కళను గుఏంచిన భవిష్య 'దేళమునను-(ఫాన్స్స్‌ జర్మనీ, అమెరకా దూర |పాచ్య _త్తును ఇద మిత్ధమని చెప్ప వలను పడనిరి, నేడు ఆవూలున దేశములు, భారతదేశము మొదలగువానిలో (వతియొక ఉన్న అతి ఆధునిః కళకు (వత్మికియగ తింగి సా (పి 'బేశమునను-(ప్రతిచోటను సాంప్రదాయిక రీతిలో నృిజన చాయిక 8ళయే తలెత్తవచ్చును, లేః ఇంతకిన్న ఇం ను చేనెడు కళాకారులు ఉన్నారు. కాని కళా శేశ్యదము ఎ తయో ఆధునిక మనవగు మరొక ఆతివై రూప్యరీతి లలో, కళాళారులలో. కళా సమీకకులలో నేడు ఈ (వత్యమము కావచ్చును. అటుల రానున్న అతి నైరూప్య సాం్యపడాయిక కళాకారులకు స్థానము లేదు. నేడు పబేళ రీతిలో రూపములళి" పాటుగ రంగులును కంటికీ 8[7వి _మునందలి క్‌భా (పవదర్శనములలో చూచినను ఆధునిక చనియంతగ సూక్యత చెంది, ఉండియు లేనటులనే, ఉద కళాక్ళతులే కనిపించును, సాంప్రదాయిక కిళాక్ళతులు వచ్చును ఇక శిల్పమున ఏ రూపమును గోచరి పా, కనిపించవు. సామాన్యులకు ఈ అధునిక కళ అర్ధము ఆకార మెట్టిరియు. లేని జడ పచార్థిము. (11283) గనే అగునాలే ఇ+దా? అను (వళ్నళతో నిమిత్తము లేకుండగనే అద కన్సట్ట వచ్చును, ఆధునిక్ష ఇనెరూప్య కళాన్ఫృష్టి అనంతముగ జరిగిపోవు భౌతిక విజ్ఞానము పరమాణువిజ్ఞానముగను, మనోవిస్జాన చున్నది. కాని ఒక అనుమూనము-(పజలకు అర్ధిముగాని, మును ప శామనోవిజ్ఞానము (వేరా వై శాలజీ) గను విమాన అందుబాటులో లేని కళ ఎన్నిదినములపాటు నిలువగలదు యానము రోదసీయానముగను మారిన వర్తమాన ఇాగపి అనెడు అనుమానము-నిలచియే ఉన్నది= భవిమ్యత్తుఇంక ఎంతగ సూద్మతరరీతిలో మారనున్నది"

భూతకాలమున కళ ఏ విధముగ ఉన్నదో వునకు తలినికొనుట సులభముకాదు. ఆట్టినూక్మత రమగు అనిళ్చి* తెలియ వచ్చినది. వర్తమాన కాలమున అది ఏ విధముగ భవిష్యత్తులోకి ళల వై ఖరి పవిధము/గ (వత్యమము కాగల ఉన్నదను విషయమును తలియవచ్చుచునే ఉన్నది. ఇక దాయని ఊహించుట వైతము నులభము కానేందు, భవిమ్యత్తున అది ఎటులుండుననుట ఆలియరాదు. అటుల 'తలినికొనుటకు యత్నించినపుడు అందు ఊపహాగానము నం, దేప్‌,

ల క్‌ టా. జె |

॥ 80 64/2ె "

స ॥

స్స 2 224

ఎమ సుం

ాాాాాాా “త్న | రారా కాలాల వునా త సైంంిమి!. ఊఈనో రము. గాల నుగ గా రి నవి సన్నూ [౧ న షా గ. టీ వస్తూ హా ను స్థ పట స్త (స్‌ నం. బ్లా న చే | ళ్‌ జే గ్లో గ్ర లైడై మ హా. ల చద. యు యా తో, గగ స శన. భం, మా. స పం భం సం న. వాం యు భ ప 6 (రంల... స టు! ల న. టి “తో. ఘు తర? యి లక ల్‌! జా సనా. ఆ 5 గ చాయా. సమ్మూ ర | మస్టీ వి” ॥ హో ష్ష్మ 1 ళు రాని లః / వా ఉర్రాంాంంారుి వ కాం న్‌ు షాన్‌ 5 న స న్‌ లో గ రరె షక రష గ్‌ | హర్‌ పాంట్‌. శై (4% | 'తనాన్నాా. మం ఆ ప. హ్‌ నీ యు కయ మం | (స నా. శప గ మళ్ళా యనా బీర న! మ. _తా.. ఉమతో ఒ.... న్‌ ల న స న స నప | సా |. టన ఆం భూ మ్‌ ష్‌ ఈ లు ల "యా ళీ తీ లీ (గై

“ఉన (పండా తకు) యండా 'శన్న్నూు టం, దాంగారు! హాస నంటు భాగానే అలతి నా హ్‌) ఇభ అలరు వాల న లట అం త్‌ ఈం సళ న తో ఆ .--.. హు ్ట్‌ టీ స. ఎంళ్య | (న తీ స. చనన సు నయ య ఉఆభలీతుంంా హాస | భి లలత లంా దా ము గ్లో క లాం స్థార్నేట త, క (టా కలత రు ఫ్లో జీ మీ 4 న కంలో క ౯ సు “తా తకయు) ఆతా కమమో ఉను. మ (శన హి! యాగ టాడు ళా. రాలా రు కటా ప. ఉడిపి ప్ర రి! (| (టాడా ఓ మా. న్‌ లా యయా డా! 5 మళ మయా న్‌! సంర సో :. యా... టం యు సా. సమయమ య యూ స్వ. 1 యు “ఆ కటు డవ. [సరన ఈనన (0%. (శవ నం ట్‌ నో ప్‌ త్‌ నా న భాం అక. టం తో? తటి ఒకకా

ఇవ్‌ " త్‌ | గక హం ఇ -్‌ "గ త ॥ భూ లంట లి న్న ఇ న. టా - గ సహా తము లం ట్ర వేం న జ్‌, న మ య స్తా ర్ట వ న లీన్‌ టి ఎల్లో న ర, నతన బననం వ పటు సధ హనీ సే స షా 1 న. - న న్‌ టా! సగ స. ట్స! యశభత్తు. అల రు కాన తనయ క. -లగ్నత్తా = చే భ్‌ - శా ల న్‌ నం స; శ ల న్న మనన. ళా గ్య. సే తమన. న. సా ం మాహా! క హు. క్‌ కక. గు ఆం క లా సస తా. పనా మ్‌ ఆకే న ఆ. షా ఎంకాం ల ం్న స్స సేం మ. స వ నడ ఆ తపో ళీ వ సనన. లస వ. వే? స్‌ ర? హోటల్లో ము ఎన్‌ శా టై ర్మ ౧ అశ కసే శ + గ |] నా య సా ము. శ న అట్ట సనా! (మచ

• మం లు నేం రణ? “ న ళ్‌ పై" క ఫ్‌ కట. స్నా న శ స క న టి. న్యం డ్రా చ సం ల స న్‌ా శ వి నస్‌. మంగ ం ర? స్ట్‌ తా స పస వ + అటూ లో వప సే ా్‌ శ చ ఆం ఇ పష రు ఆ ॥ మ స ట్‌ గ్‌ - సి. , టట ల = , న్‌్‌ త... | లు . లే ః 1కు ల చ క్‌. | ఓ న యము. ॥ నట న న