Telugu Laghusidhantha Koumudhi - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ధ్ర దు ఎం ను లయ దెం గ్ర . " 00) ల లో వే 0౮/(దో, ఆలి) ౦ పషు౭ర' రాం (౮)

యేనాక్షరసమా మ్నాయమధిగమ్య మహేశళ్వరాత్‌ కృత్స్నం వ్యాకరణం (ప్రోక్తం తన్మై పాణినయే నమః. యేన ధౌతా గిరః పుంసాం విమలై శబ్దవారిభిః తమశ్చాజ్తానజం భిన్నం తన్మె పాణినయే నమః. మహో రా

వాఠక్యకారం వరరుచిం భాష్యకారం సతజ్ఞులిమ్‌ పాణీనిం స్యూశ్రకారంచ (పణతోఒస్మిమునిత్రయమ్‌. ఓం నమః పాణిని కాత్యాయన పతజ్జలిభ్యః శబ్దవిద్యా

సంథపదాయకర్హ్పృభ్యో నంళర్షిభ్యో మహద్భ్యో

మునిభ్యో గురుభ్యః.

న న్‌ా క శ టి త సో టను ప వ్‌ | టం స్‌ు య కృతిస్వీకరార $ డొ వోంఠవావధానీి మవోదయాః ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయాంధధ్ర శాభాధ్య జః, న్యక్కృతమృద్వీకా మా ర్వీకమాధురీ వాచాసుధారురీ నన్తర్పిత సకలాం[ధ్రప్రదేశ జనావలిభ్యః నంన్మృృతాం ధ్రాంగ్గ సాహిత్య విరువమవై దుషీవిథ్యాతేభ్యః ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయాం[ర్ర కాకాధ్యకేభ్యః విద్వ త్తల్హజ సుగృహీత నామధేయేభ్యః “వాలానందినీ రచనా (పేర కేభ్య॥ పాదరం సమర్చితమిదం అకరోపొయనష్‌

(౮ తతి నమర్వణత్‌ యః శ్రీమానవతీర్య భూమిమఖిలాం పూతామకార్షీత్‌ పురా యస్యాదర్శతయా గృణ ప్తి చరితం లో కేఒధునాప్యా _స్పికొః. యన్నానమస్మృృతిమా తమేవ తనుతే భూతిజ్బులో కో త్తరామ్‌ రా మోఒవ్యాదవధానినం వరదివాకర్లాన్వవాయారుణమ్‌ శి శాస్తా న్లానధిజగ్ముషీ సుకవితాః స్ఫీకాః సమాచచ్చ్ముషీ వాదా న్హానధితస్థుషీ బుధజనామోదం సమా సేదుషీ. దేశా న్హాన్‌ సముపేయుషీ బహువిధా గోష్టీః సమధ్యూషుషీ వేదాన్హా నభిలాన్‌ ముహుర్దదృశుష్‌ ధన్యా హ్‌ తే శేముషీ, నన్వన్యేఒపి పరఃశతం౦ బుధవరాః శాస్తాంంబుధేః పారగాః అన్యే 'కేచిదపూర్వ రమ్యక వితా మార్గాధ్వనీనా జనాః ఆచా న్ల్హాఖిల కాస్తసారః కవితా నిర్మాణ కర్మణ్యః తే కోవాత్రానుహరే దతోఒద్య నితరాం ధన్యోఒసిమాన్యోఒసినః* (శ్రీ వేంకటావధానిన్‌తాం సీతాజాన్నిపసాదిళామ్‌ కృతిం త్వక్సే 9ఏరణాజాతాం తుభ్య మేవార్పయామ్య హమ్‌. విజయదశమీ (విరోధకృత్‌) థరౌల (కీరామచం / ద $0=9=1871 న్‌ ల్‌ో

క. ( ద్ర (లో యల హూ కే న్‌ బ్రో భర మ న్‌ నత గ ర. | లి ము టీ

ఆశీర్వాదః కీ ఉడల్యోనమః (౬ ల

శ్రీ మచ్చికంజీవి పుల్లెల (శ్రీరామచంద్రుడు వాసిన లఘుసిద్ధా న్తకౌముదీ బాలానందినిని స్థాలీపులాకముగా చూచినాను. చాలసంతో షమైనది, నేను ఈవిరధ ముగ సిద్ధాంతకౌముదికి ఆంయ్యధ భాషలో వ్యాఖ్యానము వ్రాయనలెనని అనుకొం టిని. ఆది జరుగక పోయినను నావద్ద వ్యాకరణ శాస్త్ర మునభ్యసించిన (శ్రీరామ చం్రునిచే రచితమగు దీనిని చూడగ చాలత్ళృ్లి కలిగినది. ఇది కేవలాంధ్రీ కరణముకాక వ్యాఖ్యానరూపముగాను వివరణముగాను ఉన్నది. ఈరచయిత శేవలము లఘుసిద్ధాంతకౌముదిని దృష్టియందుంచక సిద్ధా 'నృకౌముదీ పాఠమును దృష్టియందిడుకొని యనువృ శ్ర్యాదులను వివరించుచు కౌముదీపాఠ సంసదాయము ననుసరించెను. ఈ (గంథము చదువుకొనెడి విద్యార్థులకే గాక పాఠము చెప్పు వారికి గూడ చాలనుపకరింపగలదని నావిశ్వాసము.

“వేదాంతశిరోముణి” పరీకయందు త్తీర్దుడై , అద్వైత వేదాన్త శాస్రమున విశిష్టపాండిత్యము గలవాడయ్యును, ఈతడు వ్యాకరణళాస్త్ర గ్రంథమునకిట్టి నిర్దుష్ట వివరణమాతో నాం(ధ్రీకరణ మొనర్చ్బుట ఈతని శేముషీవిశేషమునకు నికషోప లము. ధాతు పకరణమున వథక్రియా ధాత్వర్థనిరూపణాదికము, కృ త్తద్తితాచె ప్రక్రియా ప్రదర్శనము శిష్యోపాధ్యాయులకు చాలనుపకారకము.

ఇట్లు విద్యార్థులకుపకారకములగు (గ్రంథములను రచించుటకు (శ్రీరామ చంద్రునకు సీతారాములుత్సాహమును ఆయురారో గ్ల్యైశ్వర్యములను (ప్రసా దించుగాత

ఇట్లు లగి (శేమోళఖిలాషి, సుధీజన విధేయుడు మో డేకుల్డు తొం పెల్ల నుఖ్బరాయలా(న్త్రీ కేఎ0ీఎ19871 వ్యాకరణో పాధ్యాయులు, రాజేశ్వరీ సంస్కృత కళాశాల

నగ౯5406

శ 5393011 5 & ఢం86 2080286 1 2 5620000606 ₹6 1 కీ04 08162 ౦౦88. సంటింకి 040 06 16106 [000 సూ 183 6 3ల09102665 01 గలం౦ం98 *మ108 266 6626 286 2౬01 $405 శ్‌ ఇసి 3 21933 ౪100206 ౪10 104 106 11660 00 800020 209 80 [10% 2028 10860108 1 00620664 (141 146 90 116 08303121 0ల64(8 6 010663.

కంళల6 [081076 0581031461 స "ల పేం4608108 10 ౨016 ఏం 121 01140118 38001066 211 0౪ల ం ౮0880౮ 10 16 క60090 ఫటట. [0రేంండ 11 *60/ 0000688108 10 16200 (21 కలబడి 826 తం6082 ౧16% 912669 206 1046064108 €0 5426 520551 1165116 00౯00.

₹గలు 6 540311 (0918513 81లయి391 10 16200 06 12080- 886 50 1821 (0ట/ 9606 101 5100 4666 ౨471088000 25 30208 ల03 686108 0641 [20312043 0966020 ౪4866౯ 1060 211 ౦ [00013 006 6/84 1400100 05203650 0010086 గం 3౬ 00912016 ఏట ఇంక ళన ఏ టం 6281001౯ &ీ8 కరర 91264 0 కిఉరుడక, 16 జంగం 0₹0ల0009 226 టంక6 *%0 81/6 00 289) 2(/0006 10 కికం0లటి6 [00ంగ 0006 8006 00342064 6080 11 రం కడ,

5106 1 8 806 9001016 10 038206 30108 940006 286 రల! 1016116011 00066 1840 ఫైం0016 113 9006540 10 ఓ అక్‌ ₹8)3/3 206 [06203 [0 91001 5203618 629846 13 18 11 82010 4514601002 క0361 *₹2 ఇ1169 $17108 (6 36౭06 0 6130081008 *1100 ౧0600668 ఆరం గం 810010 1 లుం కి2ర్రల6 51661862 10200661 ౪28 *౪గ08 0౫ 2064102 22641602.

లగ క వషరంంపషంకేగురేం 828 66 812021 3ల౪106 10 శీయం658 06 530811 9 (2031240 12800 5166401002 కరం3మ0641 1 పలు. 118 60జథట(10 148 266ింతే గగనం 2186 10 1 11% 1800468006 రేయడకేలం ఉక్రం11 ₹28 11188434 (0 01080 ఫేజ1౨0 60014 0౯106 8206 6 27811016

లం 020 00 00 606406 0౧ 6 ౦116 (12౬ 2 8004 2[001- ఈ188 10 8098010 6420081 13 6953686121 [08 200 [0065 రంగ 206108 ౦ 6 1801040169 2064 0064061635 06013 2080886. ₹06 మంరేంగ8 ౪1608 0560 ఆంంకుంంం6ే ౪10048 103800 46 50064006 500164 06 2110%664 [0 92001 జల [08 20608416 1 500%ల 12080236 666 101 రేం4210 ౪౩ ల. 1 (13 ౪06 10 06 20060666 80 క౯2మిరు2౯ ౪080164 06 60002666 [08 20 12080880. 1౯ (06 ౧0౧౧౦౩6 అక్‌&11 39006)” 2064 ౪14108 13 €0 26160906 26 5002300108 *83ం 13 19గ6త 000 0 2602 2064 (106 296 ౪0100 66౯65016 15 6% 16000820 ఓం లం 13 [0206 10 సం 06ేం0 10, 50006 (06 వగ0056 0 52891216 162౧0108 15 8000600108 1180ల 686 20 604016 ౪0286 80064 బ్రం486108 10 01331041 6:25%048 ఏ 653ల6181.

క 13 108 11 00066౫6 26 (613 ౪౦౧ 0546 200105 ర060096ట నొం601280/ 7404016. 1006006108 280 0౧108 066 0581041, 06 240006 119 0008806 52091016 6120026 *1ర టం 16308 0 211 82030618 6000031236. శం 2 800013 864606 0£ 52031616 | 0౧౦ మళ కీండ0 0 00828401460059 10 6 280౯ [08 015 ఇంక 296 1510060410 పీంంం టం ౪11 09 [110404 9 సరసం *ంరం 05 600231 724100. ₹రలా2024 వె. ఓ. 512 401 4 నా

106000౯ 0 [1086410063 4& ౫6౮ 17-9-71, | ఆం 86112 926001

భూమిక

ప్రయమ్మితుణ, సహృదయులు, గురుకులిశ్లేశ సం్రాప్తమైన పటుకర వైదుస్మమ కలవారు అయిన థ్రీ పుల్లెల (శ్రీరామ చందుడుగారు లఘుసిద్దా స్త కౌముదికి ఆంధ్ర వివరణమును [వ్రాయట ఆధికారానుగుణముగా నున్నది. వారి వై దుష్యమునెరిగినవారు నిన్సంకయముగా ఈ వివరణము నిర్దష్టమైనదని, కనుక (ప్రామాణికమైనదని వెంటనే చెప్పగలరు. ఈ (గ్రంథము తస్పక విద్యార్థులకు, ప్రక్రియనంకగా ఎరుంగని ఉపాధ్యాయులకు గూడ చాలా ఉపయోగకర మైనది

అనలణు ఏభాషశ్లై నా వ్యాకరణము అవసరమా, కాదా ఆను విషయము పై మళ భేదాలున్నవి (ప్రవాహినియగు భాషకు వ్యాకరణము నిగళబంధముగా తయా రగు చున్నదవి వాదించువారు ఎందరో ఉన్నారు అట్టి వారిలో “అభ్యుదయ రచ యితలు” అగ్రేసరులు కాని వారి ఆశయము సరికొదు, అన్యోన్యభావా విష్క రణకు ఉపయోగపడు భాష నియమబిద్ధమై ఏకరూవముగా లేనపుడు వ్యవహార (వ్రయోజనమే సిద్దింపదు. ప్రాన్తీయభేదముకుబట్టి గాని, కాలభేదముబట్టి గాని, భాషలోని పదాలలో వర్ష విపర్యాసాది పరిణామములు కలిగినప్పుడు అన్య ప్రా స్వీ యుని అభిప్రాయము తిదితర (ప్రా న్రీయవికి దుర్చోధమే యగుననుట పరమా ర్ధము అప్లే కొలభేదము కూడా భాషలో వర్ష విపర్యాసాది పరిణామహేతు వైనపుడు పొర్వకాలిక మైన భాషను తరువాతి వారు అర్థము చేసకొనలేరు ఈ వ్యాకరణ వ్యవస్థ ఉన్నందుననే నేటివరకు సంస్కష్భృతభాష విపర్యాసము చెంద లేదు కనుక ప్రాచీన (గ్రంథాలను మనము అర్ధము చేస్తుకోగలుగుచున్నాము, నాటి సంస్కృతిని తెలునుకొన జాలుచున్నాము. ఇది వ్యాకరణమునకు [ప్రధాన (వమయమోజనము

వ్యాకరణ మహాభాష్యారంభమున పతంజలి మహర్షి “రకోహాగమలఘ్వ సన్దేహాః ప్రమోజనమ్‌ అవి యాకంభించి బహుముఖముగా వ్యాకరణ ప్రయోజ నములను చర్చించియున్నాడు అందులో కొన్ని ప్రయోజనములు సార్య తిక ములు కొన్ని అసార్వ తికముణ లఘు ఆశందేహములనే ప్రయోజనములు సారిక ము = అనగా. భాషను వ్యవహరింగోరు ప్రతివారికి ఆవంర

వి.

క

గక 1 “లఘు అవగా సులథభోపాయము అనంతములై న శబ్దముల స్వరూప స్వభావములను సులభముగా తెలిసికొనుటకు వ్యాకరణము ఉపారిం చును ఒక అకారాంత పుంలింగ శద్దిమునకు ఆయావిభ కీ వచనములలో రూస నిష్పత్తిని తెలిసికొన్నప్పుడు తక్కిన అకారాంత పుంలింగ శబ్దరూపములు గూడ అన్లేయని తెలిసికొనుటకు సాధ్యమగును కదా. ఇ'ప్లే ఇకారాంతములకు, హలంతములకును ఈమాదిరిగా దిగ్గర్శునము వ్యాకరణమా[డత్ర సాధ్యము 2. అసందేహ - సందేహము కలిగినప్పుడు ఒకపదము యొక్క స్వరూపమును ఇది సాధువనియు, ఇది అసాధువనియు నిర్ణ యించుకొనుటకు వ్యాకరణ మే ముఖ్యసాధనము లేక అర్హమును గూర్చి సందేహము కలిగినపుడు (కృతి ప్రత్యయ విభాగమును చూపి అర్హమును నిర్ణయించుటకు వ్యాకరణము ముఖ్యసాధనము ఒక భాషావేత్త అయిన తం డ్రి తనకుమారుని కిట్లు ఆదేశించినాడు. “యద్యపి బహు నాధీషే తథాపి పర పుత్ర వ్యాకరణమ్‌ స్వజనః శ్వజనో మాభూత్‌ సకలం శకలం సక్ళత్‌ శకృత్‌ ” అబ్బాయీ వేరే చదువులు (న్యాయమీమాంసాదులు) చదవకపోయినా వ్యాకరణం మాతం తప్పక చదువుము నిత్యము వాడుకలోనున్న భాషలో ఉచ్చారణమునుబట్టి ఏకొద్ది మార్చు కలిగినా అది ఆపార్థమునకు.. దారితీయ వచ్చును అనర్థ హేతువు కావచ్చును ఎట్లనగా- మహారాజా! కాము పట్ట మహిషి మొదలగు స్వజనముతో కలిసి దయచేయుడు అని చెన్నవలసి యుండగా “శ్వజనముతో' అని ఉచ్చరించిన పక్షమున మసాప్రమాదము సంభ వించును “నామపొషీపరి జనములను “శ్వ్యజనము" ఆందువాఎ కుక్కలతో పోళ్చిదవా,” అని ఆ మహారాజు కోపించి దండింపవచ్చును దంత్యమగు సకొర మునకు, తాలవ్యమగు శకారమునకు ఉవన్నారణభేద మెరుగక “స్వ" శబ్దమును “థి శద్దముగా సణకుటచే. సంభవించిన అనర్థమిది ఇఫ్లే “సక్రల్రప్స్‌” (నమ _స్తము “శకలమ్‌ (చిన్నిఖండము “సకృత్‌” (ఒక్క పర్యాయము) శకృత్‌” (గోమయము) ఎను పదములలో ఉచ్చారణభేధముచేత అర్థ భేదము గమనార్హము కనుక ఏిత్య వ్యవహారమున _అపార్థము స్ఫురింపకుండునట్లు భాషింపవకె నన్నచో వ్యాకరణమును నేర్మియండుట ఎంతో ఆవసరము క్‌దా.

న!

వదోచ్చారణములో ఏకొద్ది మాత్ర మో విసపర్యాసము కలిగినను అందుచే అర్హా రికీ భంగము కలుగదవియు, ఇందుకొర కై (ప్రత్యేకించి వ్యాక రణజ్ఞానము వరకు అవసరము లేదనియు వాదించువారికి పె శోకము చక్కలని సమాధానము విన్చమ ఇళ్లు ఏదృష్టితో వరిశీలించినను భాషకు వ్యాకరణము అవసరమే

భాషకు వ్యవస్థను కల్ఫించుటయే వ్యాకరణో ద్దేశము. భాష ఆస్యవస్థిత మైనప్పడు దావి (వ్రయోజనమే సిద్ధింపదు ఈ వ్యవస్థ యుండుట సర్వభాషలకు సమానమే, కాని కొన్ని భాషలకు ఈ వ్యవస్థ సూత్రబద్ధము కాలేదు కొన్నిం టికి సూ్రీకరణము జరిగినది ఇంతేభేదము. సర్వభాషాజననియగు సంస్కృత భాషకు మొట్టమొదటి సారిగా ఏర్పడిన వ్యాకరణవ్యవస్థయే, ఇతర భాషలకును వ్యాకరణ రచనకు మూలాధారమైనది. ఇట్లుండగా కొందరు వ్యాకరణమును జూచి బెదరిపో పుటకుగావి, దానిపై చెప్పరానంత ద్వేషమును పూనుటకుగాని, కారణము అర్వాచీన శాస్త్రకారులచేత ఆశాస్త్రము కుష్కవాక్యార్థములతో అతిగా 'పెంచివేయబడుటయే సూతకరణ పద్ధతికి ప్రయోజనము సూత్మముగా బిహు ళార్డ బోధనమై యుండగా శద్విరుద్ధమగు వ్యర్థవిసృతి అవతరించుటయు, ఆవి_సృత (గంథజాత మే పొఠ్య(॥మములో ప్రవేశము నొందుబటయు, ఛాత్రులకు భయావహమైనది వ్యాకరణ బోధనమునకు సాధ్యమైనంత సులభమార్గము నవ లంబించురీతి ల_ఫ్రమైనది

భట్టోజి దీకీతుడు తాన శద్దికొన్తుభాది విస్సృత (గ్రంథములను రచించిన వారైనను ఛాతసౌలభ్యము కొరకు సిద్ధాంతకౌముదిని రచించినాడు. అందు పాణినీయ సూత్రక్రమమునుబట్టి వ్యాఖ్యానమును చేయక (ప్రకరణ. విభాగ మొనర్చి, ఆప్రకరణమునకు చెందిన సూత్రములన్నింటిని ఒకచోట చేర్చి సోదాహ రణముగ వ్యాక్యావించినాడు ప్రకరణవద్దతిలో సూత్రములను పల్ళీకరించుట చేత

ఈరూపసాధనమునకు కావలసిన సూశిము ఆష్టాధ్యాయిలో ఎచటనున్నదా” యని అన్వేషించవలసివ ప్రయానము కొంత ఠస్పినది. ఇది కొంత సొలభ్యము. ఇకవితని శిష్యుడునుు స్వయముగా వ్యాకరణాధ్యయనశ్షే శము నమభవించిన వాడును ఆగు వరదరాజపండితుడు ఆసిద్ధాంతకౌముదిని కొంత తగించి మధ్యమ కౌముది యనియ, మరికొంత తగ్గించి లఘుకౌముడి యనియు సంగ్రహ (గంథ ములను (మ్రటించి ఛ్నాతులకు మహోవకారకుదై నాడు (

నకే11 అట్లు అతి సం్యగహ రూసమగు లఘుకౌముదికి ఇరువురు పండితులు రచిం చినఆం(ధ్రానువాదమును శ్రీమాన్‌ 5 ₹. 6 వరదాచార్యులుగారి (చిట్టిగూడూరు) ఉపోద్దాత ముతో దాదాపు నలుబది సంవత్సరములకు పూర్వము వావిళ్శవారు (ప్రకటించిరి అదికాక మరికొందరు సమగముగను, కొన్ని (పకరణములకు వివరణమును (వాసి ప్రటించి యున్నట్లు నావినికిడి. వాటిని దర్శించు నవకొళశము నాకు కలుగలేదు కాని ఈ (ప్రకృత వివరణమును పలుస్టలములలో (పక్రియ సాధుత్వ పరిశీలనమునక్రై పరించి మిక్కిలి తృ ప్రినొందితిని సంస్కృత వ్యాక రణ ప్రవేశమునభిలషించు విద్యార్థులకు ఈ (గ్రంథము అవళ్యముగా నుపకరించ గలదు బహుపరిశ్రమ సాధ్యమగు ఇట్టి సద్గింథమును రచించి (ప్రకటింపచేసిన థ్రీ పుల్లెల శ్రీరామచం ద్రుడుగారికి ఆం్భధ్ర విద్యార్హిలోకము కృతజ్ఞ తాబిద్ధమై యుండగలదని ఆశించుచున్నాను. ఇట్లు విద్వద్వి ధేయుడు

వరంగల్లు |! “కవిశాబ్దిక కేసరి” 7-9-1971 (తీ నా చా రమునాధాచాడ్యులు

సంస్క్కృతాధ్యాషకులు, 5 7,5 గ కాలేజి

అభినందనము

సంస్కృత భాషకు వెలసిన వ్యాకరణములలో పాణిని అష్ట ధ్యాయి సుప్రసిద్ధమైనది. ఆందలి సూ(త్రముల కూర్పును (ప్రత్యాహార ముల ప్రయోజనమును పరిశీలించి పరిశోధకులు ఆశ్చర్యమును (ప్రక టించి యున్నారు. అష్టాధ్యాయికి భట్టోజీదీక్షుతుడు రచించిన వ్యాఖ్యానము నకు సిద్దాంతకొముది అని "పేరు, అతడు అష్టాధ్యాయయందలి సూత్రము లను ఓక క్రమముగా కూర్చి ఆవ్యాభ్యానమును రచించెను, దానినం తను సరించుట కష్టసాధ్యమను ఉద్దేశముతో వరదరాజను పండితుడు అందలి సూత్రములను కొన్నింటిని త గ్గించి మధ్యమ సిద్ధాంత కౌముదిని లఘుసీద్ధాంతకొముదిని రచించెను అందు లఘుసిద్ధాంతకొముదీ భారత 'దేశమునందంతటను పరనపారన వ్యవహారమును పొంది బహు (ప్రచారమును గాంచినది. దానినిక్షుణ్ణముగా పరించినచో సామాన్య వ్యాకరణాంశములన్నియు ఆవగతములగును. ఆ (గంధము (ప్రాచ్య భాషా విద్యార్ధలప- ముఖ్యముగా తెలుగు (ప్రధాశముగా (గ్రహించిన వారికి.పార్యముగా నిర్ణ యింపబడుచుండును. సంస్కృత జ్ఞానమంతగా లేని తెలుగు విద్యార్థులు దానివి అవగాహనము చేసికొనుటకు విపులము సృష్టమునై న వ్యాభ్యానమొకటి అవసరమైయున్నది. దానిని (గ్రహించి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ సంస్కృత శాఖయందు (ప్రాధ్యాపకులుగా పనిచేయుచున్న డా. శ్రీరామచం(ద్రుడుగారు దానికి విషలమెన ఆంధధ్ర వ్యా్యానము రచీంచియున్నారు. వారు సం ప్రదాయనిద్ధమగా సంస్కృత సాహపిత్యమును, వ్యాకరణాది శాస్త్రములను కూలంక్‌ష్వుగా చదువు

కోనిన మంచి పండితులు. బప వ్యాఖ్యను రచించుటలో హు. న యౌంగ్ర గూడ దృష్టియందుంచుకొని యేన్నారు. 1పతిన్న పయ లరేను జ్గె షరుం (తిస్తూశత్రమునకును అర్థమును

గా

వివరించుటయే గాక సోదాహరణముగా విశేషములను గూడ (ప్రకటించి యున్నారు. విస్త ఎతమైన ఈ వ్యాఖ్యానము తెలుగు విద్యార్ధలందరికిని లఘుసిద్ధాంతకౌముదిని కరతలామలకము గావించునని నా యభి ప్రాయము, ఈ వాథ్యానమును వారు మా మి్యతులును ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయాం(ధ శాథాధ్యక్షులును ఐన డా. దివాకర్ల వెంకటావధాని గారికి అంకితముచేయుట నాకుచాలా అనందమును కలిగించినది, వారిళ్లే సంస్కృృతమునందలి దురవగాహములై న ఇతర శాస్త్ర విషయ ములను గూడ విపులవ్యాఖ్యానములతో వెలయించి సంస్కృతము నందున్న అర్ధ నిక్షేషములను ఆంధ్రులకు చూర ఇ త్తురని ఆశించుచున్నాను.

హైదరబాదు దోశ్రలవల్లి రామాచుజరావ్రు

5-97! కార్యదర్శి, ఆంధ్రపదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ

పండితుల అభిపాయములు “శ్రంత బిన్హ్రతచయోఎళమును సొభించు ఈ వివరణము నిద్ధాంత కొముదితే అద్దము వల్దీనద్డయినదిగొ

మా మ్విక్రులు గా పుల్లెల ్రీరామచం ద్రుడుగారు లఘుసిద్ధాంతకొముదికి వ్రాపిన బాలానందినీ అను తెలుగు వివరణమును కొన్ని భాగములు చదివి ఆనం ధించితివి ఇదివట్ట్‌ తెలుగు వివరణము మాత్రమేకాదు మూలసూ(కములచే సేద్ధింపవలపీన పదములకు అవసరమగు అనునృ శ్రి, “ఆసకర్ష” సూత్రము లను, పరిభాషలను అన్నిటివి ఒకచోట ప్రదర్శించి, శబ్దిసిద్దివి చూపెట్టి జిజ్ఞాసువు లగు విద్యార్ధలకు మిక్కిలి ఉపకారకముగా ఉన్నది ఇంత విసృత ప్రమోజన మను సాధించు ఈ వివరణము నిద్దాంతకౌముదికే అద్దము వట్టినట్లయినది బాలురే కొక పెద్దలు కూడ ఈ తెలుగు వినరణమును చదివి సంతో షింతురమట నిశ్చయము.

విశ్వవిద్యాలయములందు సంస్కృతమును టోధించు పండితులు సాహిత్యము, చరిత్ర, విమర్శనము మున్నగు వాటియందే సమర్థులు; వ్యాక రణము, తర్కము మొదలగు జటిలములు (శమసాధ్యములును ఆగు విషయము లందు తావన్మాత్ర విష్ణాతు లను అపప్రధనువమ్మూ చేయగలవారు డాక్టరు శ్రీరామ చంద్రుడుగారు యవతరములో వీరివలె వ్యాఃరణము జిహ్వా(గమందున్నవారు ఆపదు. విర్శలమైన శబ్దవర్శనము కలవారు గనుకనే వీరి తెలుగు వివరణము (ప్రామాణిక మై అనందదాయకమగు. చున్నది ఇట్ట్‌ వీరు పరిభాషేందుశేఖరము మహాభాష్యము వంటి ఉదా త్త (గ్రంథములను తెలుగు వివరణము ద్వోరా ఆంధ్రుల కందించుట ముదావహముగా నుండును శద్దిబహ్మ విదులైన మునితయము వాడు శ్రీరామ చం ద్రుడుగారిని ఆను[గ్రహింతురు గాత 14811 | ఖండవలీ అశ్య్రీరోంజినం విద్యానగరం (ఆం 66 క్‌/01 0507 ౩౧6 116164 0౪

6106607608 0 రం ఫి ౩౧1308 ౧ ౪6౧ ధి

న. “ల _నాత్యాకముగా వరికీలించ ఈ యాం(బీతృతి “౯ నర్చూ గ్రోన్టవై నదిగా తోబినదో

లక్షణ పూర్వక మైన శద్దిక్టానము తత్ప్రఎయోగము (శేయోదాయకమని శాస్త్రము, *“ఏకః శబ్దః సమగ్‌జ్ఞాతః సుస్తుపయుక్తః స్వశ్గేలోకే కామధుక్‌ భవతి” అను ఫల(క్రతికలదు పదలక్షణ వేత్తలకు భాషావధూటి వళవరినియగు నమ భావమును-_

“ఉతత్వః పళ్యన్న దదర్శవాచముకత్వః శృణ్వన్న శృణో త్యేనామ్‌

ఉతోత్వస్మై తన్వం విససే జాయేవ పత్య ఉళతీ సువాసాః' అను వాక్యము సొగసుగా తెలుపుచున్నది. శబ్దస్వరూపము తెలియనివాడు గన్ను గల గుడ్డి, చెవిగల చెవిటి కావున ఏభాష క్రైనను శబ్దశాస్త్రము మిక్కిలి ముఖ్య మైనదిగా ఎన్నబడినది “ముఖం వ్యాకరణం (ఫ్రోక్రమ్‌' అను (్రళంస వచ్చినది. పవంచమందలి భాషా వ్యాకరణము లన్నింటిలో సంస్కృత వ్యాక రణము సర్వాంగ పుష్టము; 'శ్రేస్టమునని వాసి గాంచినది, అందునను పాణినీ యము మూర్చన్యము, పాణిని మహర్హ్యుపజ్ఞ మైన అష్టాధ్యాయికి కాత్యాయనముని వార్షికములను, భగవత్చ్పతంజలి మహా భాష్యమును వెలయించి శబ్దశాస్త్రమును పరినిష్టితము గావించిరి

ఆష్టైధ్యాయి-విషయ(కమ పరిష్కృతి

విషయ (ప్రధాన పద్దతిలో ఆష్టాధ్యాయిని పునర్వ్యవస్థీకరించి యందించిన గౌరవము *రూసమాలి కర్తయగు విమల సరస్వతి పండితునకు దక్కినది ఈ నవ్యమార్గము విషయపరిజ్ఞానమునకు మిక్కిలి యుపకరించునడని తేలుటచే రామచంద్ర విద్వద్వర్యుడు (_పక్రియాకౌముదిని, దానినొజ్జదింతిగా చేసికొవి శ్రీ, శ, 1వ శతాన్లిలో సుప్రసిద్ధవై యాకరణుడు భట్టోజీ దీక్షితుడు సిద్ధాంత కౌముదిని రచించిరి (ప్రతిపాదన పౌకర్యము విషయసౌలభ్యములను బట్టి సిద్ధాంత కౌముది విద్వల్లోకానందకారిణిమై విశేషవ్యా _ప్తినందినది

కౌముదీయడి కంరస్టా వృథా భాషే పరిశ్రమః

కౌముదీయద్య కంఠస్థా వృథా భాహ్యే పరిశమః" “కౌముదివచ్చిన చాలునుంభాష్య మేలి అనున౨తటి థ్యాతినందినది ఆ(గ్రంథము, కాలక్రనుమున సుకుమారబుద్దులకు ఆ కౌముదియు బరువ్వైనది. శచ్దివిద్యారంభ

111 దశయందున్న విద్యార్దుల కొజకు మధ్యకౌమది రఘసౌమదివందే లట రచనలు పుట్టినవి వరదరాజ పండితుని “లఘుసిద్ధాంతకొముది వార పరీక్ష ఇది వరన పారనములలో ఎక్కువ వ్యా ప్రినొందినది కొన్ని (ప్రాచ ప లకును కొన్ని పట్ట పరీక్షలకును ఇది ఫాఠ్యముగా నిర్ణయింపబడినది లఘు రిద్ధాంత కౌముది-అం(ధీకరణము

పాఠ్యమైన కారణమున లఘుకౌముదికి తెలుగులో వివరణ మవసరమై వరి, ఈయవసరమును. దృష్టిలో నుంచుకొనియే. వెనుక చిట్టిగూడూరు థ్రీ నారసింహ (ప్రాచ్యకలాశాల పండితులు థీ చందద్రభట్ల సూర్యనారాయణా స్తీ, (ఫ్రీ మత్పించాంగము వేంకటనరసింహా చార్యులనెడువారు లఘుకొముది నాంర్రీ కరించిరి వావిశ్శవారు ప్రకటించిరి అట్టి యాంధ్రీకృతులలో.. నేటి (శ్రీ పృల్లైల శ్రీరామచంద్రుడుగారిది మజియొకటి వీరి బాలానందినీ సహిత యైన లఘకౌముది యంఘుకొముదిగా విలసిల్లుచున్నది *బాలానందిని" అన్వర్దమైనదిగా గోచరించి వది ఇందు విషయ వివరణము విద్యార్థులకు సంశయనిరాసకముగా, లెప్పగా బోధసడు సరణీలో సాగినది అనువృ త్తములగు పదములను చూపృచు వృత్తి వాళ్యములకు తెలివిడి (వ్రాయటచే సూ శ్రార్థము తేటతెల్లమై లక్యసమన్వయము సుకరమైనది 'పెక్కుచోట్ల (్రీరామచంద్రుడుగారు ప్రస్తావవశమున కొవించిన చర్చలు సవ్రమాణములై విద్వదా మోదము లందజాలఎయనవిగా ఒప్పారచున్నవి, తురశాత్మకముగా పరిశలింన ఈయాంధధ్రీకృతి నర్వశేష్టమైనదిగా తోచినది. పిద్దాతకౌముదికి థీ వాసుదేవదీక్షితువి “బాాఎమనోరమి వ్యాఖ్యవలె లఘుకౌము దికి శ్రీరామచం(ద్ర పండితుని ఈ *బాలాశందిని యు నామసామ్యముచేతనే కాక విషయమహ శ్రచేతను లీసారల్యముచేతమ వన్నెవెట్టునదియై యాంధధదేళ మున విశేషస్రదారము నందగలుగునవి యాసించుచున్నాను.

“శరోమణి” “విద్వాన్‌ హైదరాబాదు ] చెలముచెర్ల రంగావాడ్యులు 18.0.1071 రీడర్కొ తెలుగు విభాగము

ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయము

స్‌ కళకళ ఇం ఆ అభ ఆం(ధొదోజమున నంన్కృతో ఖౌవ శుశడజ్జీవితవై తేవిరిల్లువవ నాదనవు ఈ వ్యాఖ్యానము చరంితారముూే యా ళం

ఇంతకాలము (ప్రాచ్య విద్యాలయములందు తలదాదుకొని కొనయూపిరితో (దితుకుచున్న సంస్కృత భాషకు ఇప్పుడిప్పుడు మంచి రోజులు వచ్చుచున్నవి. జీవనోపాధి సాధనముగా కొలదిమంది విద్యార్థులచేత మాథ్రమే అభ్యసింపబడు చుండిన సంస్కృత భాష యిష్పుడు (ప్రజాసామాన్యము నందును చోటుశంపా దించు కొనుచున్నది. సంస్కృత భాషా సాహిత్యముల యధ్యయనమున విద్యా ధికులు పలువురు ఆసక్తి (ప్రదర్శించుచున్నారు. అట్టివారికి సంస్కృత భాష బోధించుటకు పెక్కు సంస్థలు 'పెక్కుతీరుల (ప్రయక్నములు చేయుచున్నవి,

సంస్కృత వ్యాకరణశాస్త్రాధ్యయనమునకు తోలిమెట్టుగా లఘుకౌముది చిరప్రసిద్ధి నందియున్నది. ఆసేతు శీతాచలము అన్ని ప్రాంతములందును పార్య (గంథముగా చిరకొలము నుండియు ఉపయు క్రమగు చుండినను లఘుకౌముదికి విపులమైన భాషా వ్యాఖ్యానము ఏ[పాంతమునను వెలువడిన జాడకనబిడదు పరీ శొర్టుల్లై ప్రాచ్యకళాళాలలందు చదువుకొను విద్యాద్ధల సంఖ్యతోపాటు పైంవే టుగా పరీక్షలిచ్చువారి సంఖ్యయు ఇటీవల పెరిగినది. అట్టివారికి విపులమైన వ్యాఖ్యతో లఘుకొముదిని అందజేయవలసిన ఆవసరము ఎంతేనికలదు. ఆ(ప్రయ త్నములును జరుగుచున్నవి కొన్నికొన్ని (వకరణములకు భాషా వ్యాఖ్యలు లభ్యమగుచున్నవి. సంపూర్ణ లఘుకౌముదికి సమ(గ్రము సరళము, సుజోధము నైన వ్యాఖ్యానము ఆత్యవసరముగానున్న తరుణమున మిత్రులు డాక్టర్‌ (శ్రీరామ చందుడుగారు అత్యంత (పయాసమునకు ఓర్చి *దాలానందిని యను భాషా వ్యాఖ్యను సిద్ధముచేసి ఆత్యంత వ్యయమునకు ఓర్చి దానిని సుందరముగా ముద్రించిరి. సిద్ధాంత కౌముదికి బాలమనోరమవలె లఘుకౌముదికి బాలానందిని ఉత్తమ వ్యాఖ్యగా జనాదరణపొంది సార్ధక నామధేయకాగలదని యాళింతును. ఆంధ సంస్క్య్బృతాంగ్ల హిందీ భాషలందు నిండ్లైన పాండిత్యముగలిగి, సం స్కృత భాషా ధ్యాపసనమున పరిపక్వమైన యనుభవముగలిగి, విద్యార్ధల యవసర ములు, (గ్రహణశక్తి చక్కగా గుర్తించిన డాక్టర్‌ శ్రీరామచం(ద్రుడుగారు వెల యించిన ఈ వ్యాఖ్యానము సంస్కృత భాషాధ్యయన (పియులకు వరపసాదము

గగ

కాగలదు. ఇట్టి ఉత్కృష్ట (గంథమును ఉభయ పండిత మ్నిత్రుల్నైన నా్యాప్రియ మ్నిక్రులు ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధావిగారికి అంకితముచేయట వ్యాక్యాత యౌచిత్య పరిజ్ఞానమునకు వరమావధిగా నున్నది అంధధ్రదేశమున సంస్కృత భాష పువరుజ్డీవిక మై శేజరిల్లటకు సాధనమై ఈ న్యాఖ్యానము చరికార్జము కొగల దని విశ్వపింతును మన) వొటోఖండ మాదవళర్భ 1501071 ౮.6 6. ొఫెసల్‌

ఉస్మానియా యూనివర్నిటీ

శ్రే స. “లగునిద్ధాంతతొముదితీ నింత వివరశాత్భతమణగు వ్యాఖ్య నోంబోదాత వాలువడీ యండలేదుో” మి[తులు డా పుఠెల (శ్రీరామచంగదుడుగారు లఘుసిదాంత కౌముదికి ౯ నో ల) ఓ థె వ్రాసిన తెలుగు టీకను స్టాలీపులాకముగా నచ్చటచ్చట _పధానఘట్టములను జదివినాను. సంస్కృత వ్యాకరణమును జదువ(గోరు తెలుగు విద్యార్దులకు డా (్రీరామచంగద్రుడుగారి (గ్రంథము మిగుల నుషయోగకరముగా నున్నది. లఘుసిద్ధాంతకొముదికి నింత వివరణాత్మకమగు వ్యాఖ్య నేటిదాక వెలు వడి యుండలేదు అత్యంత సులభశైలిలో, సంస్కృత వ్యాకరణ గంధములేని యాంధ్ర విద్యార్థులకు ను[గ్రాహ్యమగునట్లు వీరుపెక్కు చిక్కు ఘట్టములను దేట తెలుగులో వివరించి యున్నారు. ఈ (గ్రంథమునకు సమగ్రమైన యాంధ్ర వ్యాఖ్య లేవి లోపము నేటికి దీరినది ఈ [గంథకర్త ధన్యవాదార్హుడు. సంస్కృత శ్ర్‌్యో లన హై ఢా వ్యాకరణాభ్యాసమును తొలిసారిగా జేయు నాంధ్ర విద్యార్థలకిది యత్యంతోపకారి కాగలదనుటలో సందేహములేదు. విద్యార్థి లోకము డా. (శ్రీరామచందుడుగారికి సర్వదా కృతజ్ఞులై యుందురు. డా, శ్రీరామచంద్రుడుగారు సంప్రదాయ సిద్ధ నన. ఇ ముగా వ్యాకరణ శా స్తాభ్యాసము చేసినవారు గనుక ఈ [గంథము ఇంత సర్వో జబ జ బధ అర్య త్య్భాష్టముగా రచియింపగలిగినారు. వారికి నాహృాదయపూర్వక ధన్యవాదములు, హైదరాబాదు “శిరోమణీ" 13-0-1071 | తోవ గంతుల లక్య్యణబా(న్త్రీ రీ లాన్‌ జౌ స. గ్గ తవా (గండెాళంశం త స (శ గీ 6.౮” జ . ళం న్నా సపోరానాక 660 ధ్‌ లో

మ! అర్య (గంధమనో గడభగాం జేనీకొని ఎద్యార్థి వ్యాకరణ జాము నంవొదింవగలడొని నా బిళ్నానము గలిగినది సుహృద్వరులు “శిరోమణి. శ్రీ పుల్లెల శ్రీరామచందద్రుడుగారు రచించిన లఘుసిద్ధాంత కౌముది వ్యాఖ్యను బాలానందినిని సమగ్రముగా జొచితిని ఎల్లి చశోట్లను లక్ష్య లక్షణసమన్వయ రూపమగు వివరణము సంపూర్ణముగా మిక్కీంలి విన్నష్టముగా శాస్రీయముగా నున్నది. గుర్వపేక్ష లేకయే సునాయాసముగా నీ (గ్రంథమునే గురువుగా జేసికొని విద్యార్థి వ్యాకరణ జ్ఞానమును సంపాదింపగల డవి నాకు విశ్వాసము గలిగినది అయా స్యూత్రముల వద్ద గణపారము సమగ్రముగా నిచ్చినచో స్యీగ్రంథ మింకన బ్రయోజనకారి యగును మరియు సిద్దాంళకౌముదిలోని లింగాను శాస నము గూడ జేర్చదగును ఈ రెంటిచే స్మీగంథమునకు బరిపూర్ణత వచ్చునని “శిరోమణి సికిందరాబాదు నన్నిధానము నూర్యానారాయణలా స్త్రీ ౧౦.౬ 12ఓ1071 విశ్రాంత సంస్కృృతో పన్యాసకులు శ్రీర్‌న్త థ్రీ పల్లెల (శ్రీరామచం ద్రునిచే లఘు సిద్ధాంతకొముది పై రచింపబడిన బాలానందివియను ఆంధ్ర వ్యాఖ్యానమువు పరిశీలించితివి ఈ (గ్రంథము అభా పానస్థలో నుండువారి కత్యంశము నుపయోగపడును ల థ్రీ రామచంద్రుడు నాకు సతీర్ధ్యుడు మద్గురువర్యులు (బహ్మాశ్రీ కొంపెల్ల సుబ్బరాయశాన్తగారి యొద్ద్రఇవైయాకరణ. సిద్దాంత కౌముద్యాదుల నభుసించి చదువరుల కవయోగపడునమీ "లఘుకౌముది సొ థీకరి ్త కంచి ౫ చ 0 0చి ఆ కఠ్యంతోసకొరము చేబీవాడు" 6 ంద్ర లోకమున ఇట్లు శేయోభిలాపి మోడేపల్డు,] రా న ర కరాషి 1107 ఏివిషాల్‌ వాలా స్త్ర

శ్రీః సంస్కృత వ్యాకరణము- దాని సంక్నీప్తచరిత్ర ఇ ఆ

“ప్రధమేహి. విద్వాంసో వైయాకరణాః, న్యాకరణమూలక్వాత్చ్సర్వ విద్యానామ్‌” (ధ్వ. ఆ. 182) అని ఆనందవర్టనాచార్యులు వ్యాకరణవై యాక రణుల మహ త్త్వమును ఉగ్గడించియున్నారు

వ్యాకరణము అతి (వొబీనము: వ్యాకరణమనగా (ప్రకృతి ప్రత్యయ విభాగము సంస్కృత వ్యాకరణము అతి ప్రాచీనమైనడి దీని (ప్రారంభమును కనుగొనుట కష్టసాధ్యము భారతీయుల ఇతర శాస్త్రములకువలె వ్యాకరణ శాస్త్రమునకు గూడ వేదమే ఆదిమమూలమని చెప్పుటలో సందేహములేదు “యజ్జేన యజ్ఞమయజ న్తదేవాః (బు 1-104-50) “ధాన్యమసి ధినుహి దేవాన్‌” (యజు 1.20%) “యేనదేవాః పవిశ్రేణాత్మానంపునతే సదా (సామ ఉ& 5-28-85) తీర్జే స్తర్నని (అథర్వ 184.8) ఇత్యాది వైదిక వాక్యములలో “యజ్ఞ ' “ధాన్య” సవితి తీర్థ శబ్దముల వ్యుత్పత్తి సూచితమై యున్నది ఇట్టి వ్యుత్చ్పత్తులు తదనంత రకాల వర్తులగు వై యూకరణులకు మార్ష దర్శకములై *'యజయాచయత విచ్చప్రదృరక్షోనజ్‌ (పాసూ 8-8-90) ధినోతే ర్థాన్యమ్‌'. (మహాభాష్య 6-2-4 పువఃసంజ్ఞాయామ్‌ (పా సూ 8.2.8 “పాత్థాతుదివచిరిచి సిచిభ్యస్థక్‌ (ఉ సూ 2-7) ఇత్యాది నియమములకు మూల మైనవి ఈ విధముగ వైదిక సంహితలలో వీజరూపముననున్న వ్యాఃరణము వై దిక పదపాఠములలో పరిపూర్ణ త్వమునందినదని చెప్పవచ్చును ఆకాలము నాటికి (పకృతి (ప్రత్యయములు, ధాతూపనర్షలు, సమాసమునందలి పూర్వపదో _త్తరపదముట ఇత్యాది విభాగములు బాగుగ విర్జీతములై నవి

“నూనం వ్యాకరణం కృత్స్నమనేన బహుధా[శుత మ్‌”

బహువ్యాహరతానేన నకించిదప శట్టి3మ్‌” (రామా కి 82) అనురామాయణ శ్లోకమునుబట్టి రామాయణ కొలమునాటికే వ్యాకరణళాస్త మునకొక నిర్జీ తరూపము లభించినట్లు తెలియుచున్నది నామవాచకములన్నియు ధాతువుల నుండియే నిస్పన్నమైనవని చెప్పువారిలో ఆ్యగగణ్యుడగు శాకటాయనుని (తత్ర

ర్డీ

నామాన్యాభ్యాతజానీతి శాకటాయనో నై రుక్తసమయళ్ళ, నిరు 1-12;వ్యాకరణము నిరు కకొరుడగు యాస్కునకు పూర్వమే వెలసినది, *పురాకల్చ్ప ఏతదాసీత్‌, సంఫ్కారో త్రరకాలం (బ్రాహ్మణాః వ్యాకరణం అధీయతే స్మి (మహాభా .! 1 అను మహాభాసష్యవా్య్యము అతిప్రొచీన కాలమునుండియు వ్యాకరణాభ్యాసమున కతిప్రాధాన్య ముండెడిదవి సూచించుచున్నది పై ప్రమాణములచే వ్యాకరణళాస్త్ర మతి ప్రొాచీనమైనదను విషయము విస్పష్టమగుచున్నది

మఖం వ్యాశరణం (టో త్తమ: పాణినీయ వ్యాకరణమునందు గృహీఠము లగు కొన్ని పారిభాషిక సంజ్ఞలు గోసథ బ్రాహ్మాణమున కనబడు చున్నవి “ఓంకారం సృచ్చామః కోధాతుః,కీం (ప్రాతిపదికమ్‌ ,కిం నామాథ్యాతమ్‌, కిం లిజ్మిమ్‌,కిం పచనమ్‌ కా విభ్రిఃకః (వ్రత్యయః,కః స్వర ఉవసర్లో నీపాతః, కిం వై వ్యాకరణఘ్‌ కో వికారః,కో వికారీీకతి మాత్రః,కతి వర్షః కత్యక్షరః, కతి పద క॥ నంయోగః,కిం స్థాననాదాను ప్రదానానుకరణమ్‌” (గోథటాపూ. 124) మైశ్రాయణీ సంహితయందును (1-79), ఐత రేయ (బాహ్మణమునం దును (7-7) వ్యాకరణ ప్రసిద్ధములగు విభక్తులు పేర్కొనబడినవి దీనినిబట్టి వేదాంగషట్కములో నొక్కమైన వ్యాకరణము (ప్రాధాన్య మాతముచేత నేగాక ఉర్చత్తి వికొస్మక్రమముచే గూడ ఇతర వేదాంగములలో న(గస్థానము నా(క్రమించి “ముఖం వ్యాకరణం ప్రో క్షమ్‌" ఆను అభియుక్షో క్రికి ఆశ్రయమైనది

వ్యాఠరోజోత్స _క్తీ'- వ్యాకరణమునకు మూలకందమగు అక్షర సమా మ్నాయమును తొలుదొల్ర ద్రిహ్మ బృహనస్ప్బతికివి, బృహస్పతి ఇందద్రునకును, ఇంద్రుడు భరద్వాజునకును, భరద్వాజుడు బుషులకును, బుషులు బ్రాహ్మణుల కును బోధించెనని “ట్రహ్మా బృహస్పతయే ప్రోవాచ, బృహస్పతిరిన్తాాయ, ఇన్హో భరద్వాజాయ భరద్వాజ బుషిభ్యః బుషయో ్రాహ్మజేధ్యణ అను బుక్రంత్రకార వచనము చెప్పుచున్నది (ద్రిహ్మోపజ్ఞములగు ఇతర శాస్త్రముల వలె తదుపదిష్టమగు అ వ్యాకరణళాస్త్రము గూడ ఆతి విసృతమైయుండవలె ననియు దానిననుసరించి వచ్చిన వ్యాకరణములన్నియు, తదనుసారులగుట చేతనే కొక దానికంపె (ప్రమాణమున ఆత్యల్బము లగుటచే కూడ *అనుశానన ములు “అనుతం్యతములు ఆనునామరేయములచే (ప్రసిద్ధములనియు ఊపహింప విడుచున్నది,

ప్ర

శృివాన్నృతి వ్యాకరణము బృహస్పతి (ద్రిహ్మవద్ద వ్యాకరణము నభ్యసించి ఇంద్రునకు బోధించెను. ఈ విషయమును “వీవం పా శ్రూయతే బృహస్పతిరిందాయ దివ్యం వర్ష సహసం ప్రతిపదోక్షా నాం శద్దానాం శబ్దపారా యణం (ప్రోవాచ నాన్షం జగామ, బృహసృతిళ్చ (ప్రవక్తా, ఇన్ష0ళ్చాధ్యేతా, దివ్యం వర్ష సహ(న్రమధ్యయనకాలః, నచాన్తం జగామ” (మహాభాష్య 1-1-1) ఇంద్రునకు బోధించుట కై బృహస్పతి రచించిన ఈ వ్యాకరణ [గ్రంథము శేరు శద్దపారాయణమై యుండు నని మహాభాష్యవ్యాఖ్యాకారు లిగు భ _రృృహరికై = యటుల *రూఢిశట్టో బయం కన్యచిద్‌ (గంథక్యి “ఛబ్దపారాయణళట్లో యోగ రూఢః శాస్త్రవిశేషన్య” ((పదీప -1_1) అను వాఠశ్యములు సూచించుచున్నవి. అనగా బృహస్పతి వ్యాకరణము *గొః అశ్వః పురుషో హ స్తీ కకునికమృగః, (బాహ్మణఃః” (మధా 1-1-1) ఇత్యాదివిధముల (పతిపదపారరూపమై యుండె ననియర్థము. ఈపద్ధతిలో అసంఖ్యాక ము లగు పదములను, విభిన్నవిభ క్ష్యాదు లలో వాటికి సంబంధించిన రూపములను అన్నిటిని చెప్పవలని యుండుటచే ఎన్నేండ్లు చదివినను ఈ వ్యాకరణము తరుగకుండుట సహజము ఆశగా బ్రహ్మ మొదలు బృహన్బతివరకును వచ్చిన వ్యాకరణములలో వరుసగ పదములను వకరుపెట్టుబయే గాని (ప్కృతి పవ్యయాదివిభాగములను చేసి, ఒక శబ్దము నుదా హరణముగ తీసికొని ఇతర శబ్దములను సాధించు (ప్రక్రియ ఆవిర్శవింపలేదు అందుచే ఈ వ్యాకరణములకు నిజమైన (ప్రకృతి ప్రత్యయ విభాగరూప వ్యాకరణ త్వము లేదు వీటికి శబ్దిపారాయణ మను నామధేయమే యు కము

ఇందో వ్యాకరణము = బృహనృతినుండి “ళదబ్దపారాయణమును ” అభ్యసించిన ఇంద్రుడు ఆ పద్ధతిలో నున్న క్లే శము నెరింగినవా డగుటచే ఒక నూత్న (ప్రకియను ఆవిష్యరించెను అఖండరూపమున నున్న పదములను మధ్యకువిభజించి వాటిలోని కొంతభాగమును (ప్రరృతిగను, కొంతభాగమును ప్రత్యయముగను నిర్ణ యించు విధానమును కినుగొనెను ఇప్పటినుండియే వా స్తవ మైన వ్యాకరణమునకు నాంది యేర్పడె నని చెప్పవచ్చును. “వాగ్ల్వై వరాచ్య వ్యాకృతావదత్‌ తే దేవా ఇన్ష్రిమ్మబునన్‌ ఇమాం నో వాచం వ్యాకుర్వితి. . .తామిన్లో) మధ్యతో ఒవ[కమ్య వ్యాకరోత్‌” (కై సం 81.7) అనుత్రై త్తిీరీయసంపొతా వాక్యము? దానిపై “తామఖజ్జాం వాచం మధ్యే విచ్చిద్య (వ్రకృత్మిపత్యయవిభా

గం సర్వ శ్రాకరోత్‌'అను సాయణాచార్యుని వ్యాథ్యానమును ఈ విషయమును ద్రువీకరించుచున్నవి రంజు నం(వదాయములు _ వ్యాకరణమున ఇంద్రసం[పదాయ మనియు మాహేశ్వరసం,[పదాయ మనియు రెండు సంప్రదాయములుకలవు కొతం[తవ్యాకరణము ఐంద్రసం పదాయమునకు నందింధించినదనియు, పొణి సయ వ్యాకరణము మహేశ్వర ఎంప్రదాయమునకు సందింధించినదనియు అభి య్క్లోక్షీ పొదోనితీ వూర్భామునందున్నా వ్యాతరణములు = పాణినితన వ్యాకరణమునందు. ఆవిళలి, కొళ్యపుడు, గార్గ్యుడు, గాలవుడు, చాకవర్మణుడు భారద్వాజుడు; శాకటాయనుడు శారల్యుడు, సేనకుడు స్ఫోటాయనుడు అను పదిమంది (ప్రాచీన వ్యాకరణాచార్యులను పేర్కొనెను వీరేకాక ఇంకను మహే శ్వరుడు, దృిహస్పతి, ఇంద్రుడు, వాయువు భరద్వాజుడు, భాగురి, పౌష్కుర పాది కొళకృత్స్నుడు రౌఢి చారాయణుడు, మాధ్యందిని, వైయా(ఘపద్యుడు, మా శానకి గౌతముడు వ్యాడి అను పదునైైదుగురు వ్యాకరణాచార్యులు (పాణిని కం పూర్వులు ఉండెడివారని కొన్ని (ప్రాచీన (గ్రంధములనుండి తెలియు చున్నది (ప్రస్తుతము విదితములై యున్న పది(ప్రాతిశాఖ్యములందును, ఏడు ఇతర వైదిక వ్యాకరజములందును దాదాపు ఏబదితొమ్మిదిమంది (ప్రాచీనవార్యుల నామ ధేయములు పేర్కొనబడియున్నవి (పాతిశాఖ్యములు గూడ ఒక విధముగ వై దికవ్యాకరణములేగాన వీటిలో పేర్కొనబడిన ఈ ప్రాచీనావార్యులు వెయా లు యళరుణులని చెప్పుటకు సందేహములేదు ఈ విధముగ పాణినికి పూర్వము, వ్రస్తుళము మనకు తెలిసినంతవరకు, రెండు మూడు పర్యాయములు ఆవృత్తము లగు నామధేయములను తీసివేయగా ఎనుఐదియైదు మంది వైయాకరణుల పేద్ల | తెలియవచ్చుచున్నవి జనిబుది వ్యాతరజములు న్‌ పహైామబృహద్వ్భృత్త్యవ చూర్షియందు ఎవిమిది వ్యాూరణములు పేర్కొనబడినవి 'గ్రొహ్మమైశాన మైన్స్రంచ (ప్రాజాపత్యం బృహస్పతిమ్‌ త్వాష్ట్రమాపిశలంచేతి పాణినీయ మథాషమమ్‌” న!

కీ బుగ్వేద కల్చ్పద్రుమమున బ్రహ్మము చాంద్రము యామ్మ్యము రౌదము, వాయవ్యము, వారుణము, సౌమ్యము వైష్ణవము అను ఎనిమిది వ్యాకరణములు చెప్పబడినవి టోపదేవవిరచితమగు క వికల్ప ద్రుమమునందలి_ “ఇన్జ 9శ్చన్ల 9: కొళకృత్స్నాపిళలీ శాాటాయనః, పాణిన్యమరజై నేంద్రా జయ న్యష్టాడిశాబ్లి కొః అనుల్లోకము ఎనమండుగురు ప్రాచీన శాబికులను పేర్కొనుదున్నది ఇ'స్లే కొన్ని ఇతర గంథములలో గూడ నామనిర్దేశపూర్వక ముగను, తద్రపాత ముగను వ్యాకరణము లెనిమిదియుందెడివని చెప్పబడియున్నది సవ వ్యాకరణమలుః*= థ్రీతత్త్వ వివే"మను నొక వై స్పవ (గ్రంథ మునందు= ఐం(ద్రంచాంద్రం కాళశకృశ్స్నం కౌమారం శాళకటాయనమ్‌, సొరస్వ తం చాపిశలం శాకల్యం పాణినీయకమ్‌ి అను తొమ్మిది వ్యాకఃరణములు పేర్కొనబడినవి ఇళ్లే రామాయణాదులలోని “సోఒజయంనవవ్యాకరణార్ద వే త్త (రామా 7-86=47) ఇత్యాది వాళ్యములు గూడ వ్యాకరణములు తొమ్మిది యని చెప్పుచున్నవి కాళికావృ త్తీలోని సంచవ్యాకరణ8”అను సదము కాశికాకారు నకు ఐదు వ్యాకరణములు తెలిసియుండునని సూచించుచున్నది ఈ (ప్రాచీన వ్యాకరణములలో కొన్ని (ప్రాతిశాఖ్యాదులు వైదిక మాత్రములు, కొతం[్ర వ్యాకరణాదులు లౌకిక నూ(త్రములు, పాణినీయాదులు లౌకిక వైదిక వ్యాక రణములు ఈ వ్యాకరణములను పాణినికంచ ప్రాచీనములనియు ఆర్వాచీనము లనియు రెండు విధములుగ విభజింపవచ్చును పైన చూసిన 25గురు వ్యాకరణా చార్యులును, ప్రాతిశావ్యాదినిర్జిస్తులగు 88గురు ఆచార్యులును రచించిన వ్యాకరణ ములు మొదటి విభాగమునకు చెందినవి వొజీశనీయమునో న్యరింవవిథని (ఫాబీన వై యాతరోణులు"- మహేళ్ళాడడు = సారస్వతభాష్యమునందలి “సముద్రవత్‌ వ్యాకరణం మహేశ్వ రే తదర్భకుంథధోద్దరణం బృహస్పతౌ, తద్భాగభాగాచ్చ గతం పురన్షరే కుశ్యాగ్రబిందూత్సతిళం పా పాణినా” అను ల్లోకమును బట్టి మా హేశ్వరవ్యాకరణము అతివి_స్సృతమైన దని తెలియుచున్నది పాణినీయశిక్షకు చివర నున్న-

యేనాక్షరసమామ్నాయమధిగమ్యమ హేశ్వరాత్‌ కృత్స్నంవ్యాక రణం (ప్రోక్తం తస్మై పాణినయే నమః అనుల్లోకముచే '“అఇఉణ్‌ ఇత్యాది చతుర్దళ సూత్రములు మహేశ్వరో పజిము లవియు ఈ సూ(త్రములనే గాక అనేకములగు ఇతర విషయములను కూడ పాణ్‌ని మహేశ్వరునినుండి (గహించి యుండు. ననియు సూచిత మగు చున్నది ఈ వ్యాకరణ మిపుడులభ్యము కాదు జృవాన్సృతి వ్యాతరణము = వెనుక ఉదాహృతమగు మహాభాష్య వాక్యమును పట్టియు, న్యాయమంజర్యుదాహృత మగు తథాచ బృహస్పతిః ప్రతి పద మశక్యత్వాల్ల కణస్యాప్యవ్యవస్థానాత్‌, తశ్రాపిస్థలిత దర్మనాత్‌, అనవస్థా ప్రసంగాచ్చ మరణాన్తో వ్యాధిర్వ్యాకరణమితి బొళనసః? ఇతి" అను వాక్యమును బి్టియ బృహస్పతి వ్యాకరణము నొకదానిని రచించి యుండవలెననియు, దాని పేరు శబ్దపారాయణమై యుండుననియు, అదియే ఐంద్ర వ్యాకరణమునకు మూలమై యుండుననియు తెలియుచున్నది వంటో వ్యాతరణము = (0500-క్రీ పూ )ఇది ఇపు డుపలభ్యమానము కొకున్నను, శాకటాయన (జైన) వ్యాకరణము, లంకావతార సూ(తము, "హెమ దృిహద్వ త్త్యవచూర్డి మొదలగు (గ్రంథములలో నిర్జిష్టమై యున్నది అల్బే రూనీ తన యాశ్రాగంథమున ఈ వ్యాకరణముము పేర్కొానెను వండెండవ శశాద్ధికి పూర్వపు నందు వెలనిన మహాభారత వ్యాథ్యాతయగు దేనబోధుని. “యాన్యుజ్ఞహార మా హేన్దా)ద్‌; వ్యాసోవ్యాకరణార్త వాత్‌ చి ణి పదరత్నాని కిం తావి సన్తి పాణినిగోప్ప దే అమ ల్లోకమును దిట్టి ఈవ్యాకరణము పాణినీయముకం టె ఎన్నియో రెట్లు వి_స్సృత మైనదని తెలియుచున్నది “ఆథవర్షనమూహః అనునది ఐంద్రవ్యాక రణ (ప్రథమసూలైము ఆర్హవత్తగు వర్ష సమూహము ఈవ్యాకరణమున పదముగ (గ్రహింవబిడును (ఆర్థఃపదమ్‌్‌ పాణినీయమున సూచితములగు ఎన్నియో పరి భాషలు ఇందు సృష్టముగ చెప్పబడినవి ఇట్టి విషయములు అర్వాచీన (గంధ ములనుండి తెలియచున్నవి వాయవ్యవ్యాతరణముఃం (8800=క్రీ పూ “వాగే పరాచ్యవ్యాకృశా వదత్‌ చేదే ఒవారా ల్యివ్యాక్చృ వా ఇన్షమ బ్రువన్‌ ఇమాంనోవాచం వ్యాకుర్వితి, సోఒబివీద్యరం

వృజై, మహ్యంచై వవాయవేచ నహగృహ్యాతామితి' (తై సం 6-41-7) అను తై త్తీరీయసంహితా వాక్యము వాయువు వ్యాక రణ రచనయందు ఇందునకు సహా యముచే సెనని సూచించుచున్నది వాయుపురాణొచులలోని “ళబ్దళాస్త్రవిశారదః (2-44 ఇత్యాది వాక్యములుగూడ వాయవ్యవ్యాకరణ మొకటి ఉండెనని సూచిం చుచున్నవి

భరద్దాని వ్యాతరోణము.- (0)00_,కీ పూ) “బహ్మా బృహస్ప

అధ, ర ళు ర్‌ త

తయే (ప్రోవాచ బృహస్పతిరిన్దా్రాయ ఇన్లో9భరద్వాజాయ ఇత్యాది బు కంటి వాక్యముచే ఇంద్ర సంప్రదాయమునకు సంబంధించిన ఈవ్యాకరణముండెడిదని ఊపహింపబడుచున్నది “భారద్వాజకమాక్యాతమ్‌ ఆను యజాఃప్రాతిశాఖ్యము నందలి కొత్యాయన వచనముచే భరద్వాజుడు తన వ్యాకరణమున ఆక్యాళతము (క్రియలను గూర్చి వినృుతముగ వ్రాసెనని తెలియుచున్నది

అాతంి వ్యాకరణము = (4000-క్రీ పూ భాగురి పొణినీయమున స్మరింపబడకున్నను ఈతని మతము శొబ్దీకులలో అధిక _పదారములోనున్నట్లు

" వష్షి థాగురిర ల్లోపమవాపో్యోరు పనగ్గ యోః

లబ లా లి

ఆపంచైవ హల న్తానాం యథా వాచానిశాదిశా”

అను నిద్ధాంతకౌముద్యాద్యుదాహృత ల్లోకములనుబట్టి తెలియుచున్నది భాగురి న్మ్యృతియని శబ్దళక్తి (వకాళకొది (గంథములందు ఉద్ధ్భృతములగు-

గుపూధూపవిచ్చిపణి పనేరాయః క మేస్తుణ్‌జ్‌

బుతేరియజ్‌. చతుర్లేషు నిత్యం స్వార్దే పరత్ర వొ

ళం |

అపాదాన సంపదాన కరణాధారకర్మణామ్‌

క ర్తుళ్చాన్కోన్యసం దేహే సర మేకం(ప్రవ ర్తతే”

ఇత్యాది కారికలనుబట్టి భాగురివ్యాకరణము ల్లోకబద్ధమైనట్లును పాణిని వ్యాకరణముకంకె వి స్భుత మైనట్లును తెలియుచున్నది

వొవూరనాది వ్యాతరణమయు*- (8100 ట్రీ పూ ) “చరోద్వితీయాః శరిపొష్కరిసాదేరితివాచ్యమ్‌* అను వార్షికమున పొష్కరసాద్యాచార్యుడు పేర్కొనబడెను దీనిచే ఈతడు వ్యాకరణము రచించెనని నృష్టమగుచున్నది

టబ

చారాయణ వ్యాతరణము*= (8100.క్రీ పూ) ఈ వ్యాకరణమును

గూర్భి లౌగాక్షీగృహ్యసూ [త వ్యాఖ్యానమునందలి (61) “తథాచచారాయణి

ఫ్‌!

సూ(త్రమ్‌పురుకృతేచృ(ఛయోః? ఇతి పురుశబ్దః కృతళబ్దిశ్చలుప్యతే యథా సంఖ్యం ఛే గ్రే పరతః పురుచ్భదనం పుచ్చమ్‌ కృతస్యళదనం వినాశనం కృచ్ళ)మ్‌*అను వాక్యమును బట్టియు కమృలచారాయణీయాఖ ఓదనపొణిసీయాః, ఘృత రౌఢీయాఃి అను మహాభాష్యోదాహరణములచేతను ( -1-78) స్పష్టమగు చున్నది

కొళత్భృత్లూ వ్యాఠరోణము -_ (8 00 క్రీ పూ ) పాణినినాప్రోక్తం పాణీనీయమ్‌, ఆపిశలమ్‌, కాళసృత్స్నమ్‌ అను భాష్యోదాహరణముల నుండియు బోపదేవ క్షీరస్వామ్మ్యాదుల రచనలనుండియు కొశకృత్స్న వ్యాకరణమునుగూర్చి మనకు తెలియుచున్నది కాళకృత్స్నీయధాతు పారమొకటి కాశకృత్స్న శబ్దకలా పధాతు పాఠమను పేరుతో కన్నడ వ్యాథ్యానముతో లభించినది అవ్యాథ్యాన మున 84 కాశకృత్చ్న సూత్రములు గూడ ఉదాహరింపబిడినవి కాశకృత్చ వ్యాకరణము ఏదియోయొక పూర్వవ్యాకరణమునకు సంకీ ప్రరూపమై యుండు ననియు, కొని పాణ్‌నీయముకంటె విసృతమై యుండవచ్చుననియ కొళ కృత్స్నం గురులాఘవయీి అను కాశికాదులలోని ఉదాహరణవాక్యము సూచించు చున్నదనియు కాళకృత్స్నుడు (పసిద్ధపదములకు మాత్రమే వ్యాకరణము రచించి ఆ ప్రసిద్ధపదములను పరిత్యజించుటచే తిన వ్యాకరణమును సంక్షిప్త రూపమున (వ్రాయగలిగెననియు, ఈనిధముగ పూర్వపూర్వ వ్యాకరణములకంటె ఉత్త రోత్తర వ్యాకరణములు సంక్షిప్త్రములగుము వచ్చెననియు విమర్శకుల అభిప్రా యము ఈతవి వ్యాకరణము శ్లోకబిద్దము ఉదా _ గృహాః పుంసిచభూమ్న్యేవ “అకర్మ కేభ్యోధాతుభ్కో భా వేకర్మజణియజ్‌ స్మృతఃిమొ

కంత గు వ్యాళరోణము (8 00- క్రీ పూ) ఇది శంతనువు అను ఆచార్యుడు రచించినది ఇప్పడు లభ్యమగుమన్న ఫిట్‌ సూశములు ఈ వ్యాకరణ మునకు సంబంధించినవి

వై యా(భువద్య వ్యాకరణము = (8 00-క్రీ పూ ) ఈవ్యాకరణ మునుగూర్చి కాశికలోని గుణం త్విగ నే నప్పంసకే వ్యాఘ్రపదాంవరిస్టః* ఇత్యాది వాక్యములవలన తెలియుచున్నది కాశకయందలి *“దళకాః వైయా(ఘ్రపదీయాః అను వాక్యాంశరముచే ఈవ్యాక రణము దశాధ్యాయపరిమిశమని ఊహింప వచ్చును

ర

మాధ్యాందిని వ్యాతరణము _ (3000 శ్రీ పూ.) కాళికయందలి “సంబోధనే తూశనసన్తిరూపం సా న్హంతథానా న్తమథాష్యద న్హమ్‌ మాధ్యందినిర్వష్టి గుణం త్విగ న్తే నపుంసకే వ్యాఘపదాం వరిష్టః (7- -$4అను శ్లోకము (ప్మకియా కౌముదిలోని “ఇకఃషజ్లేపి సంబుద్ధా గుజో మాధ్యందినేర్మతే అను వాక్యమునలనను ఈ వ్యాకరణమునుగూర్చి తెలియ చున్నది

రౌథేవ్యాకరణము _ (క్రీపూ 800 కాళికలోని *“ఆపిళలిపాణి నీయాః' “పాణీవీయ రౌఢీయాః” రౌఢీయకాళశకృత్చ్నాక అను ఉదాహరణము అందు (8-2-86) వైయాకరణులగు. ఆపిశలి పాణిని కాశకృత్స్నులతో కలిపి చెప్పుటచే రౌఢిగూడ ఒక వ్యాకరణాచార్యుడని తెలియుచున్నది మహాభాష్యము నరిదలి ఘృతరౌొఢీయాః” అను ఉదాహరణము పైనచూపబడినది రౌడి తన శిష్యులకు ఎక్కువ నెయ్యి ఇచ్చుచుండెడివాడనియు, చదువుకంట గూడ నేతిపై ఎక్కున మక్కువచే ఆళనివద్ద శిష్యులు చేరుచుండెడి వారనియు దీనియరము

బౌనతి వ్యాతరణము:. (8000-ట్రీ పూ) చరకసంహితావ్యాక్యాత్‌ యగు జబ్బిటుడు “కారణళబ్దన్తు వ్యుత్చాదితః- కిరోతేరపి కర్పృత్వే దీర్చత్వం శాన్దిశౌనకిః అనియు భట్టి కావ్యవ్యాఖ్యయగు జయమంగలయందు *అవ '“అపి" అను ఉపనర్గల అకారిము లోపించువని చెప్పుసందర్భమున_ ధాణ్‌ ఛాతో న్తని నహోోళ్చ బహులత్వేన శౌనకిఃిఅనియు శొనకియను ఆచార్యుని నామధేయమును చెప్పుటచే ఆరడొళ వ్యాకరణమును రచించెనని తెలియుచున్నది

గౌలొము వ్యాకరణము: (800౧0-ఆ్రీ పూ) ఆపిళల పాణినీయవ్యాడి గౌతమీయాః”* అను మహాభాష్యోదాహరణమున (62204) ఆపిశలాదివ్తైయా కరణులతో చెప్పబడియుండుటచేతను _ (పథమపూ ర్వోహకారశ్చతుర్థంతస్య సస్టానం ప్లాక్షికొండిన్య గౌతమ పొష్కరపాదీనామ్‌ అను త్రై త్తిరీయ ప్రాతిశాఖ్య వాక్యముచేతను (౧-)8) గౌతముడొక వ్యాశరణమును రచించెనని తెలియు చున్నది

వ్యాడీ వ్యాతరణము = (2060-టీ పూ) వ్యాడ్యాచార్యుని నామ ధేయము బుక్చా9తి శాఖ్యమునందును మహాభాష్యాదులందును పేర్కొనబడినది పురుషో త్తమ దేవుడు భాషావృ త్రియను (గంథమునందు “ఇకాం యణ్శిర్య్యవధానం

వ్యారీగాలవయోరితి వ క్రవ్యమ్‌” అను సూత్రమున వ్యాడి మతమును ఉదాహ రించెను ఈతనికి దాశ్షయణుడని నామాంతరము ఈతడు దాత్సీప్యుతుడగు పాణినికి మేనమామయని చెప్పుదురు ఈతడు పాణిని అష్టాధ్యాయిపై సంగ హమను అతివి స్ఫృత వ్యాఖ్యానము వ్రాసెను సముద్రగుప్తుడు తన కృష్ణచరిత (ప్రారంభమున వ్రాసిన రసాచార్యః కవిర్వాాడీః శదబ్ద(బ హ్మైకవాజ్యునిః దాక్షీ పుత్ర వచోవ్యాఖ్యాపటుర్మీమాంసకా[గణీః అను శ్లోకము ఈవిషయమును (ధ్రువీక రించుగున్నది ఈ[గ్రంథము శోభనాఖలు దాకాయణస్య సం(గ్రహస్యకృతిఃి అని పతంజలి మన్ననలమ చూరకొన్నది “ఇహ పురా పాణినీయేఒస్మిన్‌ వ్యాకరణే వ్యాడ్యుపరచితం లక్షగంథి పరిమాణం సం[గ్రహాభిధానం నిబంధమాసీత్‌"అను వాక్యపదీయ వ్యాభ్యాశ యగు పుణ్యరాజువా్య్యాము ఈ (గంధము లక్ష్యగంధ పరి మిఠమై ఆతివిస్థృత మైనదని చెప్పుచున్నది ఏతద్గరింథ సళనమానాడు అత్యధిక గొరవహేతువుగ పరిగణింపబడెడిదట ఈ (గ్రంథమును బోధించు పారశాలలకు వ్యాడిశాలలనిపేరు ఉండెడిదట పెండ్లి కావలెననుకొ నెడువారు సం్యగహమును చదివెడివారట మహాభాష్య కొళికాదులలోని కుమారీదాకొః (“కమార్యాదిలాభ కామాః దాత్యాదిప్రో క్రాని కాస్తాాజ్యదీయ న్హే, తచ్చిష్యతాంవా (వతిపద్య నే, ఈఏ వం కీస్య న్లంకాళిక ( ఓ(4) ఇత్యాద్యుదాహరణములు తెలుపుచున్నది ఇందు మొత్తము 241000 విషయములు చర్చింపదిడినవని మహాభాష్యవ్యాఖ్యానమున భర్శృహరి వ్రాపెను వ్రైయాకరణాభిమత దార్శనిక సిద్ధాంతములు గూడ ఇందు చర్చింపబడియుండును అవియే భ_ర్భృహర్యాదుల వాశ్యపదీయాదులకు మార్గదర్శ కములై యుండును. భర్తృహరి కాలమనాటికే సంగ్రహము కొంత వరకు పరన పారనములనుండి దూరమగుచుండెడిదని వాక్యపదీయ ద్వితీయ కాండాంతమునం దలి ఈ క్రింది శ్లోకములచే తెలియుచున్నది =

“ప్రాయేణ సంక్షేపరుచీన్‌ అల్బవిద్యా పరిగ్రహానొ

నందప్రావ్య వైయాకరణాన్‌ సంగహేఒ స్తముపాగశ్తే

కృతేఒథ వతి౦ంజలినా గురుణా తీర్థదర్శినా

సర్వేషాం న్యాయవీజానాం మహాభా్యేనిబంధనే”.

ఈ నంగ్రహమునే కాక ఈతడు ఒక వ్యాకరణ (గ్రంథమును, పరిభాషా పారమును లింగానుశాననమును గూడ రచించెనని ఇతర (గ్రంధముల ద్వారా తెలియచున్నది

[1 వొజీని పేరానిన అచాడ్యూలు

ఆవితోలి _ (8000-ట్రీ పూ ) ఆపిశలి నామధేయము *వా సుప్యాపిళలేః అను పాణిని సూ(త్రముశందు పేర్కొనబడినది మహాభాష్యాదులలోగూడ ఆపి శలి మతము, అనేకములగు ఆపిశలి నూ(త్రముణును [ప్రమాణరూపమున ఉట్టం కింపదిడినవి *“ఆపిళలి శాలలుఅను పేరుతో ్రసిద్దములగు పాఠశాలలలో ఆపిశల వ్యాకరణ పరనపారనముళలు జరుగుచుండెడివని తెలియుచున్నది

(గంథాంతరములం దుపలభ్యమానములగు అష్టకా ఆపిశల పాణినీయాణి ఇత్యాద్యుదాహరణములచే ఆపిశలి వ్యాకరణము గూడ అష్టాధ్యాయ పరిమితమని తెలియచున్నది మహాభాష్యమునందలి ఆపిశలమధీతే ఆపిశలా [బాహ్మణీ ఆను ఉదాహరణము పతంజల్యాదుల కాలమునాటికి ఆపిశల వ్యాకరణము అతి బహుల (ప్రచారములో నుందెడిదనియు, స్త్రీలుకూడ ఆవ్యాకరణమును చదువు చుండెడివారనియు తెలిపుచున్నది ఈ వ్యాకరణము లౌకిక వైదిక భాషలకు రెం డింటికిని సంబంధించి పాణినీయముకింబ కొంతవరకు విసృత మైయుండెడిది సూ(త్రనిర్మాణము (ఉదా = *మన్యకర్మణ్యనాదరే ఉపమానే విభాషా (ప్రాణిషమ మొ, విభాషా *గుణ *సార్వధాతుక మొదలగు సంజ్ఞలు, “టాప్‌ *రన్‌ “శప్‌ మొదలగు (వత్యయములు, భష్‌ీ మొదలగు (ప్రత్యాహారములు, వీటి సామ్యమునుబట్టిచూడ పాణినీయ వ్యాకరణము ఆపిశల వ్యాకరణమును దగ్గరగ అనుసరించెనని తెలియచుచ్నాది పదమంజరీకారుడగు హరదత్తుని ఈ (కింది వాక్యము పై విషయమునకు పోద్బలకముగా నున్నది “కధం పునరిదమాచార్యేణ పాణినినావగత మేతే సాధవఇతి, ఆపిశలేన పూర్వవ్యాకరణేన్మ ఆపిశలినా తర్హి శేనావగతమ్‌? తతః పూర్వేణ వ్యాకరణేన “పాణినిరపి స్వకాలే శద్దాన్‌ (పత్యక్షయన్‌ ఆపిశలాదినా పూర్వస్మిన్నపి కాలే స త్రామనునస్థ త్తే ఏవమాపి శలిరపి” పై వాక్యములచే వ్యాకరణరచనయనునది ఒక అవిచ్చిన్న (సవాహ ముగ సాగినదనియు, పాణిని ఆపిశల్యాది వ్యాకరణముల సహాయముతోడనే తన వ్యాకరణముశు సంతరించుకొనెననియు స్పష్టమగుచున్నది ఆపిశలి తన వ్యాకరణమునకు ఆంగముగా ధాతుపార, గణపార శిక్షలను కూడ రచించెను ప్రస్తుత ముపలభ్యమానమగుచున్న పంచపాది ఉణాది సూత్రపారము ఆపిశలి రచితమని విమర్శకుల అభిప్రాయము,

శ కాళ్ళూఛడు _ (1000 క్రి. పూ). పాణివి అష్టాధ్యాయిలో రం స్తానములందు. ( -ఒ2,కి.4.07) కాళ్యపుని మతమును చూపెనుం బ్‌టయ, ఇతర (గ్రందములను బట్టియు ఈతడు వ్యాకరణ (గ్రంధమును రచించె ననీ శెలియచున్నది గాని ఆది లభ్యముకాదు గార్డ్యతు _ (81000క్రీ పూ ) అష్టాధ్యాయిలో ఈతని నామధేయము మూడు సూ(త్రములలో (7-898,8.320,8.467) (గ్రహింపదిడినది ఈతని వ్యాకరణము సర్వాంగ పూర్ణ మైనదిగ ఊహింపబడుచున్నది గొని ఇప్పుడు లభ్య మగుటలేదు. గాలభ్రడు = (8100.క్రీ పూ) అష్టాధ్యాయిలో ఈత విమతము నాల్లు స్థలములందు. చూపబిడినది. పురుషో త్తమదేవుడు తన భాషావృ త్తియందు (1-1-79 “ఇకాంయణ్భిర్వ్యవధానం వ్యాడిగాలవయోరితి వ క్తవ్యమ్‌ అని (వ్రాయుచు వ్యాడిగాలవుల మతము (ప్రకారము యణ్‌ఆదేశముగనే గాక ఆగమ ముగ కూడ వచ్చటచే దధ్య[త *మధ్వరిః, వలె దధియ్మతి మధువరిఃి ఇత్యాది పయోగములుకూడ సాధువని (వ్రాసెను భ్వాదయః” అనుటకు బదులు “భూవాదయోధాతవః” అని వ్రాయటచే ఈమతము పఫాణినికకూడ అం గీకార్యమే యవి తోగుచున్నది ఈవిధముగ గాలవరచిత మగు వ్యాకరణ మొటి యుండెడిదనుట నిశ్చితము చా(కవర్థుడుడు _ (0000-్రీ పూ) ఈరనిపేరు ఈ చాగక్రవర్మ ఇస్య అను సూూతమునందు (గ్రహింపబడినది. దీనిని బట్టియు, ఇకర [గ్రంధము లనుబట్టియు ఈతడొక వ్యాకరణమును రచించెనని తెలియుచున్నది వారద్నాంవుడు = (8000-్రీ పూ) బుతో భారద్వాజస్య అను పాణిని సూత్రమునందును ("-2.08%) త్రై త్తిరీయ ప్రాతిశాఖ్య మైశ్రాయశీయ (ప్రాకిశాఖ్యలందును నిర్జిష్టడగు ఈతడు వ్యాక రణక ర్హయై యుండవలెను వ్ర్‌స్తుత మీతవి వ్యాకరణము న్వరూపస్వభావములను తెలియునవకాశములేదు. భారద్వాజ కృతములంి మహాభాష్యమునందు చెప్పబడిన కొన్నివార్తికములు ఏతత్కృతము లై యండవచ్చును. లొక వొయనుడు" (8000. పూ )పాణీని ఈతనిని మూడు స్టలము లందు పేర్కొనెను వాజసనేయ 'ప్రాతిశాఖ్య, బుక్సా 9తిశాఖ్య, యాస్కబనిరు క్త

మహాభాష్యాదులందుగూడ ఈకడు మహావ్రైయాకరణుడుగ చెన్పబడినాడు భాష్య కారుడొకచోట “కొందరు మెలకువగనే యుండికూడ తమ కండ్ల ఎదుట ఏమి జరుగుచున్నదో తెలిసికొనజాలరు బండ్లుపోయే మార్గమున కూర్చుండి (వాట్‌క్రై ప్రతీకించుచుండిన) శాటాయనుడు ఎదుటపోవుచున్న బండ్లను గుర్తింపణాలక పోయెను. '-“అధవా భవతికళ్చిత్‌ జాగ్రదపి వర్రమానకాలంనోపలభ తే, తద్యథా వై యాకరణానాం శాకటాయనోరథమార్ష ఆసీనః శకటసార్థం యా _న్దంనోప లేఖే” (౬11 ఆని శాాటాయనుని పరధ్యానమును గూర్చిన ఒక సంఘటనను ఉట్టంకించియున్నాడు. దానిబట్టి ఈతడు 0099501121 1018ం004101633 గల మహాపండితుడనియు, ఈతని నామధేయము పొరుషనామధేయమనియు సూచితమగుచున్నది కాశికలోని '“అనుకాఃంటాయనం వైయాకరణాః' “ఊఈపసశాక టాయనం వై యాకరణాఃి ఇత్యాద్యుదాహరణములచే ఇతరవై యాశరణులంద రును శాకటాయనుని ముందు దిగదుడుపని తెలియుచున్నది. ఈ వ్యాకరణ మిపుడు లభించుటలేదు. దీనివై శిష్ట్రమునుగూర్చి మనకు అర్వాచీన (గంధముల నుండి మాతమే తెలియుచున్నది. ఈ వ్యాకరణము లౌకిర వైదిక భాషలు రెం డిటికిని సంబంధించినది. శాకటాయనుడు నామవాచక పదములన్నియు ధాతుజన్య ములని అంగీకరించుటయే కాక శాకపూణి మొదలగు ప్రాచీన నిరు క్రకారులవలె ఒకే నామవాచకపదము విభిన్నధాతువులనుండి నిస్పన్నమగునట్లు గూడ ఆ-గీక రించెను. ఉదాహరణకు “సత్య"శబ్దిము “ఇణ్‌ ” ధాతువునుండియు అపధాతువు నుండియుగూడ నిష్పన్నమైనట్లు ఈతడంగీకరించినట్లు తెలియుచున్నది. ఈతని మతము (ప్రకారము ళద్దిములు జొతిగుణ (క్రీయావాచక రూపమున మూడు విధ ములు. ఈతడు “అచ్చి “శ్రద్‌” “అ నర్‌"అను వాటిని గూడ ఉపసర్గలుగ అంగీకరించెను.

కొారల్యుడు:- (8100-ట్రీ పూఎ పొణీని ఈతనిని నాలుగు పర్యాయ ములు పేర్కొనెను. ఈతని వ్యాకరణము కూడ లౌకిక వైదికభాషలు రెండింటి కిని సంబంధించినది. ఇది అలభ్యము

“సేశవడుః- (29500్టక్రీపూఎ. “గిరేశ్చసేనకన్య' అమసూత్రమున పాణీని ఈతని నామధేయమును (గ్రహించుటచే ఈతడుకూడ న్యాకరణక ర్రయనవి తెలియుచున్నది.

న!

స్ఫోబాయనుడు:- (2950-క్రీ పూఎ “ఆవజ్‌ స్ఫోటాయనస్య” అను సూత్రమునందు నిర్జిమ్దడగు స్ఫోటాయనుడు పదమంజరీకౌరువి వచనమును బట్టీ స్ల్ఫోటవాదమును ఇదం[పథమముగ ఆవిష్కరించిన వై యాకరణుడవి ఊహింప దిడుచున్నది. భరద్వాజాచార్యుడు తన యం[త్రసర్వస్వమను (గంథమునందలి వైమానిక ప్రకరణమున “*చిత్రిణ్యే వేతి స్పోటాయవః' అను సూ(క్రమునందు స్య్పోటాయనుని నామధేయము నుదాహరించుటచే ఈతడు గొస్పవై జ్ఞానుకుడు గూడ అయి ఉండవచ్చునని పండితుల అభిప్రాయము.

వొజోని:- (20100క్రీ పూఎ పాణిని సంస్కృత వై యాకరణులలోనే గాక (ప్రపంచమునందలి సర్వభాషా వైయాకరణులలో అత్యున్నతమగు గొర వార్హ స్థానము నాక్రమించియున్నాడు. ఈతడు రచించిన వ్యాకరణముతో పోల్చ దగిన వ్యాకరణము (ప్రపంచమునందలి ప్రాచీన భాషలకుగాని అర్వాచీన భాషలకు గావి నాటినుండి నేటివరకు రచింపదిడలేదను విషయము సర్వపండితలోకొంగీ కృతము, ఈ వై యాకరణమూర్ధ న్యుడు అనేక ంధములందు పాణిన, పాణిని, దాక్షీప్తర్ర, శాలంకి, శాలాతుతీయ, ఆహిక; పాణినేయ, పణిప్రత ఆను ఎనిమిది నామధేయములతో (పసిద్ధి పొందియున్నాడు. ఈతడు సం[గ్రహకారు డగు వ్యాడికి మేనల్లుడు. ఛందళ్శాస్త్ర (వవక్త్రయగు పింగలుడు ఈతని తమ్ముడు. ఈశని గురువు ఉపవర్డుడని లోకపతీతి. “ఉప సేదివాన్‌ కౌత్పః పాణినిమ్‌ి ఇత్యాదిభాస్య (ప్రయోగములనుబట్టి కౌత్పుడు ఈతని (స్రధాన శిష్యు లలో ఒక్కడని తెలియుచున్నది. వరరుచ్యపర నామధేయుడును వా రికకారు డును అగు కాత్యాయనుడు గూడ ఈతని శిష్యుడేయని (పసిద్ధి. వీరిరువురే కొక పాణీనివద్ద ఎందరో శిష్యులుందెడివారనియు వారిలో కొందరికి పూర్వపాణినీయు లవియు కొందరికి ఆపరపొణినీయులనియు “పేరులుందెడినవియు కాళకాకారుని ద్వారా తెలియచున్నది, (62.104 “ఉభయథాహ్యాచార్యేణ శష్యాః సూతం వళిపాదితాః కేచిదాకడారా దేకాసంబ్ఞా ఇతి; కేచిత్‌ ప్రాక్క డారాత్పరం కార్య మితి”అను భాష్యకార వాక్యముకూడ (1.4.1) పాణినివద్ద ఎందరో శిష్యులు ఉండెడివారవియు, వారికి అనేక పర్యాయములు ఆయన తన వ్యాకరణమును టోధించెననియు అట్లు బోరించునపుడు కొన్నికొన్ని సూత్రములలో పాజినియే పాఠరభేదములను ఫ్రవేశపె'ైనవియు తెలియుచున్నది ఈకని పూర్వులు పంజాబు (ప్రాంకమునందు. వినసించెడివారు, ఈఛడు సింహము నాతబిడి మధణించెనని

ఒక ప్రసిద్ధ శ్లోకము చెప్పుచున్నది. ఈతడు మరణించినరోజు (త్రయోదళితిథీ యని వైయాకరుణులలో (ప్రసిద్ధి. ఏమాసమో, పక్షమో తెలికపోవుటచే త్రయో దశీ తిథిని పాణినీయా నధ్యాయదివసమునుగా పరిగణించుట నేటికి పరిపాటియై యున్నది. క

ఈతని కొలమును గూర్చి పండితులలో విపతిపత్తిగలదు. కొందరు క్రీస్తుకు పూర్వం 7వ శతాబ్దికి చెందినవాడని ఆంగీకరింపగా మరికొందరు క్రీ స్తుకు పూర్వం 4వ శతాబ్జికి చెందినవాడని చెప్పుదురు. విమర్శకా(గేశరులగు యుధిస్టిర మీమాంసకులు ఎన్నియో ఆంతరంగిక బహిరంగ (1పమాణములను ఆధారముగ

గొని పాణిని (క్రీస్తుకు పూర్వము దాదాపు 2000 సంవత్సరముల (ప్రాంతమువాదై

యుండునని నిర్ణయించి యున్నారు.

పాణిని తనకాలమునాటి సార్వజనికమగు సంస్కృత భాషకు వ్యాకరణము రచించిన వ్యాకరణళాస్త్రమాత వేత్తయేకాడు; సమస్త (ప్రాచీన వాజ్ఞయము, నాటి భూగోలమునకు సంబంధించిన విషయములు, అచారవ్యవహారాదులు, రాజ కీయ వాణిజ్యాది విషయములు, తదితర లౌకిక వ్యవహారములన్నియును ఆతనికి కరతలామలకము వలెనుండెడివి వాసుదేవశరణ అ(గవాల్‌ మొదలగు విమర్శ కులు అష్టాధ్యాయిని బాగుగ పరిశీలించి రచించిన “ఇండియా ఇన్‌ పాణివిస్‌ వైమ్‌ి ఇత్యాది (గంధములవలన ఈ విషయము నృష్టమగును.

భాష్యకారుడగు పతంజలి అభిప్రాయము ప్రకారము పాణిని సూతము నంచలి ఒక్క అక్షరము కూడ వ్యర్తమగుటకు వీలులేదు. “(పమాణభూత ఆచార్యోదర్భ పవి[త్రపాణిః శుచానవకాశే ఉపవిళశ్య మహతాాపయత్నేన సూళ్రాణీ ప్రణయతిస్మ, త (శ్రాశళక్యం వర్షే నాప్యనర్థ కేన భవితుమ్‌, కింపుశరియతా సూ(క్రేణ” (మ భాష్య.1-1-1) “సామర్థ్యయోగా న్నహికించిదస్మిన్‌ పశ్యామి శాస్త్రే యదనర్థకంస్యాత్‌” (మ భాష్య. 86-1-70 (ఈ శాస్త్రమునందలి సూ(త్రములన్నియు పరస్పర సంబద్దములగుటచే దీనిలో నిరర్జక మైన దొక్క టియు నాకు కానరాదు. ఇళ్లే “ఉదక్చ విపాశః” ఆనుసూత్రమునకు వృత్తి (వాయుచు జయాదిత్యుడు “మహతీ సూక్ష్మేక్షీకొవర్తతే సూత్రకారస్య” అని పాణినికిగల సూక్ష్మేకీకను కొనియాడినాడు.

“పాణిని మహర్షి శద్ధాపూర్జ మానసముతో శబ్దభండారములోనున్న శద్ది ములను ఏరి సహస్ర భ్లోకపరిమితముగు వ్యాకరణమును రచించెను. (నేడు పద

సంఖ్యను ప్రమాణముగా (గ్రహిందు ఆంగ్ల సంప్రదాయమున్నట్లు శ్లోకచందస్సు నందు 82 ఆశ్షరములుండును. గాన దానినొక పరిమాణముగ (గ్రహించి (గ్రంథ ప్రమాణమును నిర్జయించుట (ప్రాబీన పద్ధతి) దీనిలో అంతవరకు లిఖితమగు ప్రాచీన నవీనజ్ఞానముంతయు. పరిసమాప్తి నొందినది వర్మ పదాదుల విషయ మున ఇక చెప్పవలసిన విషయమేదియు. మిగులలేదు” అని (ప్రసిద్ద చై నాదేశ యాగశ్రికుడగు హ్మూయన్‌సాంగ్‌ వ్రాసియున్నాదు. పాణిని ప్రతిభను కొని యాడవి పొళ్చాత్యవై యారరుణుడొక్కుడునులేడు

పాణిని తన అస్టాధ్యాయిని “వృర్ధిరాదై చ్‌” ఆవ సూ(శ్రముతో ప్రారం భించెనవియు “అథ శబ్దానుశాసనమ్‌” తనునది భాష్యకొరుని వాశ్యమనియు కైయ టాదుల అభిప్రాయము. కొని ప్రాచీన సూత్రకార సంప్రదాయము ననుసరించి చూడ “అథ శద్దాను శాపనమ్‌' అమనదియే అష్టాధ్యాయి ప్రథమ సూర మైయుండ వలెనని చెప్పుచు; యుధిస్టిర మీమాంసకులు “వ్యాకరణ శాస్త్రమారభమాణోభగ వాన్‌ పాణీనిమునిః (ప్రయోజననామనీ వ్యాచిథ్యాసుః ప్రతిజానీతే.అథ శబ్దాను శాసనమితి”అను భాషావృ త్తి వ్యాఖ్యాశయగు సృష్టిధరాచార్యుని వాక్యమును, తదితరములగు అనేక [సమాణములను చూసియున్నారు. ఇట్లు “ఆఇఉణ్‌ "మొద లగు ప్రక్యాహార సూత్రములు కూడ పాణిని వికచితములేయె యుండవలెనను దయానందసరస్వతీ మఠమును సమర్థించుడు వీరు శగు (గ్రమాణములను చూపి యున్నారు,

పాణీన్యస్టాధ్యాయి. యథాతధముగ సురక్షిత మై యున్నది. పారాంతర ములు చాలస్వల్బ నంథ్యాకములు మాత్రమే కనబడుచున్నది. ఇందు కొన్ని పారాంశరములు పాణిని (సవచనభేదముచే వచ్చినవి, (ఇవి అత్యల్బములు) కొన్ని వృ త్తికొరాదులద్వారా వచ్చినవి, కొన్ని లేఖక (వ్రమాదజన్యములు కొన్ని నలములలో వా రికొంశములను సూూతశ్రములందుచేర్చి ఫరించుటచే థి జా ఏ పరించుటచే పారభేదములు వచ్చినవి. సూ(శ్రములలో ఈవిధమగు మార్పుచేసినవాడు కా౭కాకారుడని కైయటహర దత్తాదులాక్షేపించి యున్నారు. కొని సూక్ష్మపరిశీలనముచే కాశికాక్రా రువికంపె పూర్వమే ఈపని జరిగియుంకునని తెలియుచున్నది.

పాణిని వేరువేరు శిష్యగణములకు తన ఆష్టాధ్యాయిని బోధింయనపుడు కొంచెము మార్చులు చేయటచే మూడు విధములగు పాఠము లేర్చడినవి ఈ భేదము ధాతుపాఠ్కు గణపాఠళ ఉణాది పారములందు గూడ కనదిడుచున్నద్ది, కాళి

కాకారొదు లను “రించిన పాఠము (ప్రాచ్యపాఠముక్షి రస్వామి మొదలగు కాళ్మీరీయ లనుసరించినది ఉదీచ్యము, కాత్యాయనుడు వ్నార్తికములను చేర్చినపారము దాక్షిణాత్యపారము. (ప్రాచ్యపారమును వృద్ధపొరమనియు, ఉదీచ్యదాక్షిణాత్య పారములను లఘుపారములనియు విభజింప వచ్చును. అందు ఉదీచ్య దాక్షీణాత్య పారములనడుమనున్న భేదము ఆతిస్వల్బ్పము.

పాణిని వ్యాకరణమునకు అష్టాధ్యాయి, అష్టకము, శద్దానుశాసనము, వృత్తి సూత్రము, అష్టిక "మొదలగు నామధేయములుకలవు. అందు మొదటిది అతి(ప్రసిద్ధ మైనది.

చాంద్ర వ్యాకరణాదులలో 'పాణినోపజ్జమకాలం వ్యాకరణమ్‌” “పాణిన్యు పజ్జి మకాలం వ్యాకరణమ్‌” అను రెండు వాక్యములున్నవి. పాణినికంకె పూర్వ మునందున్న వై యాకరణులు భూతవ ర్తమౌనాది కాలముల స్వరూపమును స్పష్టీ కరించియున్నారు. కాని పాణిని లోకప్రసిద్దములగుటచే ఆవిశేషములను తన వ్యాకరణమునందు చూపలేదని 'పై వాక్కమున కభిప్రాయము.

పాణీనీయ వ్యాకరణము ప్రాచీన వ్యాకరణములకంబ కొంతవరకు సం కీప్త రూపముననున్నది. ఈతడు (ప్రాచీన వ్యాకరణములందలి కొన్ని విషయ ములను (వ్రసిద్దములగుటచే మరల తన వ్యాకరణమున చెప్పలేదు కొన్నిపదము లను సాధించుటకు పప్రయత్నముచేయక వదిలివేసెను. ఉదాహరణకు 'క్షీణోతి “బుణోతి” తృణోతి ఇత్యాదులందు ఉవధాగుణ ని'షేధక నూ(ళము పాణివీయ మునలేకుండుట చే మాధవీయ ధాతువృ త్రియందు ఆపిశలి సూత్రమును (ప్రమాణ ముగ చూపవలసి వచ్చినది, “నై కముడాహరణం యోగారంభం [పప్రయోజయతి (మహాో.భా. ?-1-084) ఇత్యాది మహాభాష్య వాక్యములనుపట్టి పాణిని ఒకటిరెండు ఉదాహరణలకు మాత్రమే సంబంధించెడి నియమములను విధించలేదని తెలియు చున్నది. “తద్ది శాస్ర్రప్రాయోవాదోయదుత తద్రితమూఢాః పొణినీయాః? అను కొవ్యమీమాంసయందలి రాజశేఖర వాక్యముచే పాణినీయమందలి తద్దిత (ప్రకర ణము సంక ప రూపముననున్నదని తెలియుచున్నది ఇప్తే పాణిని *జనికరుఃి “తత్ప 9యోజరక జి ఇత్యాదులందు తనవ్యాకరణము ననుశరించి అసాధువగు సమాసమును చేయుటచే ఇట్టి (పయోగములు పూర్వ వ్యాకరణ సిద్ధములని సూచించియున్నాడు. ఈవిధముగ పొజీని తనకాలమున (పచుర ప్రచారములో నున్న పదములకు మాత్రము వ్యాకరణము (వ్రాసియున్నాడు అందుచే ఆతని వ్యాకరణము ననుసరించి సిద్ధింపని పదములను గూడ సాధువులుగ (గ్రహింప

కే వలపియుండును. *పురాణి “సర్వనామి (గంథవాచి *(బ్రాహ్మణి శద్దాదులను పాణినీయ నిపాతత్వముచే సాధువులని అంగీకరించినట్లు ఇతర పదములను గూడ సాధువులని అంగీకరింసవలెననియు. విమర్శకులు చెప్పుదురు. కావుననే మహాభారత వ్యాథ్యాకారుడగు దేవబోధుడు- “నదృష్ట ఇతివైయాసే ళబ్దే మా సంళయం కృథాః అడ్జె రజ్ఞాతమిత్యేవ పదం నహన విద్యతే, యౌస్యుజ్జ్ఞహార మాహేంద్రాత్‌ వ్యాసో వ్యాకరణార్హ వాత్‌ పదరళాన్ని కిం తాని సన్హి పాణివిగోష్ప దే” అని [వ్రాసియున్నాడు. సూత్రశబ్దమునకు సూచనాత్‌ స్నూతమ్‌' (స్ముక్రత-సూ స్థానము, “సూచయతి, సూతే, సూత్రయతి వా సూ(త్రమ్‌”“సూ త్రం-సూచనకృత్‌ సూత్య)తే (గథ్యతే ఇతి సూత్రమ్‌, సూచనాద్వా”, “అల్బాతరమసందిగ్ధం సారవద్విశ్వతో ముఖమ్‌, అస్ర్తోళభమనవద్యంచ సూత్రం సూత్రవిదోవిదుఃి ఇత్యాది విర్వచ నములు ప్రసిద్ధమైనవి. తక్యుంన శబ్దిములతో ఎక్కువ ఆర్థములను సూచించుట స్యూకలక్షణము. పొణీవి తన సూత్రములను శద్దిలాఘువముతోపాటు అర్థలాఘవ మును గూడ దృష్టిలోనుంచుకొని రచించెను. కావుననే ఆతడు పరితృసౌకర్యా రై ప్రాచీన వైయాకరణ (ప్రసిద్ధములగు సర్వనామాది సంజ్హలను (గ్రహించు టయేకాక ్రసిద్ధములగు ప్రాచీన సూ(త్రములను గూడ కొద్ది మార్చులతో తన (గంథమునందు (గ్రహించెను. పాణినీయమునందలి ల్లోకచ్చాయగల సూత్రములు ల్లోకరూపముననున్న (ప్రాచీన వ్యాకరణ సూతముల కనుకరణములనియు, ఇ ప్లే “అజ్‌” మొదలగు [ప్రాచీన (ప్రత్యయములను, సంజ్ఞలను (గ్రహించి రచించిన సూ(తములు గూడ పూర్వవ్యాకరణగతముకై యుంకననియు విమర్శకుల అభి (ప్రాయము ఉదాహరణకు: “పకీమత్స్యమృగాన్‌ హని పరివనంచతిషతి' “తదస్మైదీయకే యుక్తం (శ ణామాంపౌదనాట్టిరన్‌ * “నోదా త్తస్వరకోదయమ్‌' 'వృద్దిరాదై జదేజ్‌ గుణః” “ఇగ్యణః సంప్రసారణష్‌), “తజానావాత్మనేసదమ్‌”, “కృ త్తద్తిత సమాసాళ్ళి మొదలగు వాటియందు ల్లోకచ్చాయ యున్నది. *ఆజీ చాప *బొజఆసః' ఇత్యాదులందు ప్రాచీన వ్యాకరణగత (ప్రత్యయములును,“ఉభయ థర్ద' 'గోతోణీర్‌” ఇత్యాదులలోని *ఉభయశా' “గో” (ఓకారాంతశబములకు “గో అని ప్రావీన వైయాకరణసంజ్ఞ), “అన్యతరప్యామ్‌' మొదలగు ప్రాచీన

సంజ్హలును ఉపయుక్తమైనవి “శ్నసోరల్లోపః (8.410) అను సూత్రము నందు “అస్‌” ధాతవు ఆపిళలి గణపారము ననుసరించి “సి అని నిస్దేశింవబడి నది. “సకారమా(త్రమ స్తిధాతు మాపిశలి రాచార్యః (పతిజానీతే. తథాహా న తస్య పాణీనేరివ *“అసభువి” ఇతిగణ పాఠః, కింతర్హి “నభువి' ఇతి స పఠతి" అని న్యాస కారుడు (1-8-22) (వ్రాసియున్నాడు. పూర్వవ్యాకరణములందు కార్యిని షష్టిచే నిర్హేశంచుటకుబదులు (ప్రధమచే నిస్దేశించుట పరిపాటి. “పూర్వవ్యాకరణే ప్రథమ యా కార్యీ నిర్దిశ్యతే” (శ్రైయం1.1.18%) “పూర్వాచార్యాః కార్యభాజః షష్ట్యాన నిరదిక్షన్‌ ” ((క్రైయం-84.%) ఆనిక్రై యటుడు. పాణిని “అల్లోపోఒనః” “తినిం శతేర్చితి' ఇత్యాదులందు ఈ పద్దతినవలంబించెను. ఇట్టిస్టలములలోని పాణిని సూత్రములు ప్రాచీన వైయారణానుకరణములని ఊహి౦పవచ్చునని విమర్శ కుల అభిపాయము.

ఈవిధముగ పాణిని శిష్యసౌకర్యార్థష్టు చాలవరకు (ప్రచురప్రచారములో నున్న ప్రాచీన వైయాకరుజల మార్గమునవలంబించుచు తన బుద్ధిచాతుర్యముచే ఎన్నియో క్రొత్త సంవిధానములను గూడ. చేసికొనుచు ఆత్యద్భుతమగు అష్టా ధ్యాయి (గ్రంథమును నిర్మించెను. ఇందు ఒక్కొక్క అధ్యాయములో నాలుగే సిపాదములున్నవి. ఈపాదములను 'మొదటనున్న సూ(త్రమునుబట్టి “గాంకుటాది పాదము. “భూపాదముీ మొదలగు పేర్లతో పేర్కొనుట ఆలవాటులో నుండెడిదట.

అష్టాధ్యాయికి నహాయకముగనుండుట క్రై పాణిని ధాతుపాఠ, గణపార, ఉణాదిసూ[త్ర, లింగానుశాసనలములను రచించెను. పాణిని తన అష్టాధ్యాయిని శిష్యులకు టోధించునమయమున తత్సొకర్యార్థమై వృ త్తినికూడ రచించియుండు నని ఊహింపబడుచున్నది. శట్దోళ్చారణ జ్ఞానమునక్రై పాణిని నూత్రాత్మకమగు ఒక శిత్ష(గ్రంథమును రచించెను. లుుప్తప్రాయమగు దీనిని దయానంద సరస్వ త్యాదులు [ప్రాచీన (_గంధములనండి ఉద్ధరించి. ఇదికూడ ఆసిశలి శిక్షెసూ(త మువలె ఎనిమిది (ప్రకరణములలో విభక్రమైనది. ఈ సూ(త్రములకు ఆపిశలి సూ(త్రములతో చాలషోలికలున్నవి దీనిలో లఘుపాఠము గురుపారము అను పాఠద్వ్యయమున్నట్లు తెలియుచున్నది. పాణినీయ శికయను పేరుతో (ప్రసిద్ద మగు ల్లోకరూపమగు శిక్ష ఆతని అనుజుడగు పింగలుని రచనయని శికొప్రకా శటీకాకారుని “జ్యేష్ట భ్రాతృలిర్విహితే వ్యాకరణేఒనుజ స్ప్యత్రభవాన్‌ పింగలా

20 చార్య స్తన్మతమనుభొవ్య శిక్షొంవక్తుం ప్రతిజానీతే” అను వాక్యమువలన తెలియు చున్నది. ఇందుగూడ లముపారము, బృహత్‌పారము అను పాఠద్వయమున్నది. వీటికి వరుసగ *'యాజుషపొరి '“ఆర్బపార ములని “పీరు. పాణీని జాంబవతీ పరిజయమను మహాకావ్యమునుకూడ రెచించెను. లం డన్‌లోని ఇండియా ఆఫీస్‌ లై (బరీలోనున్న ద్విరూపకోళశమను ఒకచిన్న (గం థము కూడ పాణిని రచితమని చెప్పబడుచున్నది పూర్వపాణినీయమను పేర నున్న 24 సూత్రముల (గ్రంథము పాణిని విరచితమను విషయమున పండితు లలో వి (ప్రతిప త్రిగలదు. వార్హికములుః- అష్టాధ్యాయిపై ఎందరో పండితులు వార్తికములమ రచించియుండిరి పఠంజలి కొందరిపేర్ణను మాత్రమే పేర్కొలనినాడు. చాల మంది వారర్రికములను “అసరఆహుః” అని మాత్రమే ఉదాహరించినాడు. ప్రస్తు ళము మనకు కాత్య లేక కాత్యాయనుడు, భారద్వాజుడు, సునాగుడు, [కోష్ట, బొడవుడు, అను ఐదుగురు వార్షికకారుల నామధేయములు మాత్రమే తెలియు చున్నవి. “ఉ కాను క్రదురు క్రానాం చిన్నా యత ప్రవర్తతే. ఈం (గ్రన్ధం వార్షికం ప్రాహుర్వా_ర్రికజ్డా మనీషిణః” అను వార్షిక లక్షణము (పసిద్ధము. వ్యాకరణ శాస్త్రమునకు సంబంధించి నంతవరకు “వృత్తి శబ్దిమునకు “వ్యాకరణళాస్త (పవృ త్రియని యర్థము. “కొ పునర్వృత్తిః? శాస్త్ర ప్రవృ _త్రిః” ఇత్యాది భాష్యకారాదివాక్యములిందులకు ప్రమాణము. కావున వార్హికమనగా “వృ త్తివ్యాఖ్యానము” అని చెప్పవచ్చును. వాక్యము వ్యాఖ్యానస్తూ తము; భాష్యసూూతము అనుతండత్రము, అనుస్మృతి అను పదములు “వార్డిక" పర్యాయములు, కావుననే వాలర్షికకారుని వాళ్యకారుడవి కూడ అందురు. కాత్యాాయనుణు:- పాణివీయ వ్యాకరణముపై వ్రాసిన వా ర్రికము లలో కాళ్యాయష రచితములగు వా ర్హికములు పసిద్దమైనవి. కాత్యాయనునకు కొత్యుడు, పుసర్వసువు మేధాజిత్‌. వరరుచి ఆను నామాంతరములు గలవు. ఈతడు పాణీని శిష్యుడు, దాక్షిణాత్యుడు, 'యథా లౌక్టిక వైదికేమి అనువా రిక మను వ్యాఖ్యావించుచు పతంజలి “వ్రియతద్ధితా॥ దొక్షిణాత్యాః, యథాలోకేవేచేచ

21 (ప్రయో క్రవ్యే యధా లౌకికవైదికేషు ప్రయుజ్ఞుతే” అని వ్రాముటచే ఈతని దాక్షీణాత్యత్వము స్పష్టమగుచున్నది.

కొత్యాయనుని వార్తికములులేనిచో అష్టాధ్యాయి అసంపూర్ణ (గ్రంధముగ నుండిపోయెడిది. అందుచే ఇవి పాణినీయమునకు (ప్రధానాంగములు. పఠంజలి కాత్యాయన వ్వార్తికములనే ఆధారముగచేసికొని తన భాస్యమును రచించెను. వార్తికపాళము మనకిపుడు స్వతంత (గంథరూపమున లభ్య్యమగుటలేదు, ఇవి యన్నియు మహాభాష్యమున ఇతర వ్వార్తికములతో కూడ కలిపి వ్యాథ్యానింప బడినవి.

“సి ద్ధేళబ్దార్థసంబన్దే' అనునది (ప్రథమ వ్వార్హికమని చాలమంది అభిప్రా యము, కాని “రక్షోహాగమలఘ్వ నన్దేహాః (ప్రయోజనమ్‌ి అనునది (ప్రథమ వారర్థికమని యుధిష్టిరమీమాంసకుల అభిప్రాయము. కావుననే బుగ్వేదభాష్యో పోద్దాతమునందు సాయణాచార్యులు “త స్యైళస్య వ్యాఃరణస్య ప్రయోజన విశేషో నరరుచినా వారర్షికే దర్శితః_“ర క్రోహాగమలఫ్వు సన్దేహాః ప్రయోజనమ్‌ "ఇతి. ఏతాని రజ్షదీని ప్రయోజనాని (ప్రయోజనా న్షరాణి చ మహాభాష్యే పతంజలినా స్పష్టీకృతాని "ఆవి (వాసియున్నాడు. “*సుహృద్‌ భూత్వా ఆచార్య ఇదం శాస్త్ర మన్వాచ షే” ఇత్యాది భాష్యకారవచనము కూడ ఈవ్వార్తికము భాస్యకారునిది కొదని సూచించుచున్నది. భాష్యకారుడు తన్నుతాను ఆచార్యునిగా నిర్దేశించు కొనడుకదా? కౌత్యాయనాదులు ఐదుగురు మాత్ర మేకాక వ్యాఘభూతి, వైయా(ఘ్ర పాదులను ఇంకను ఇరువురు వారర్తికకారులు కూడ ఉండిరని తెలియుచున్నది.

మహాభాష్యమున గోనర్డీయుడు, గోణికాపు[తుడు, సౌర్యభగవాన్‌, కుణర బాడవుడు అను వై యోకరణుల నామధేయములు కూడ పేర్కొనబడినవి. గోన ర్త్‌యః గోణికాపుత శబ్దములు పతంజలి నొమాంతరములని చెప్పుదురు కాని అని భిన్నవ్య కల నామధేయములని విమర్శకుల ఆశయము,

(పొబీన ఖొవ్యుముణు: మహాభాష్యమును పరిశీలింపగా ఈ (ప్రాచీన వార్షికములపై అనేక భాష్యముటుండినట్లు తెలియుచున్నది. ఈభాష్యకారుల మతమును పతంజలి తనభాష్యమునందు *“అపరఆహ' ఫం “సమర్దతరాణాం వా" అను వా ర్రికముపై 'ఆపంఆహూస్తసిళమాక్స్‌ చకమలనో.

థి న్‌ా ర గంధోల గన ఇ చూపెను. ఇందుచే పతంజలికి పూర్వము బ్రోస్తటమునేడ్తూ ాష్యష్షై త్వ. యండవచ్చునవి ఊహించవచ్చుమ. పాత్శ్గతరభేస్య్యాన్‌త రము "కూడ యాళ్ళ 1,

| గ ౦ 110. డమ య్‌ /: జ్ర 1 న...

ల్లీ రాజు, రాఘవసూరి, రాజరుదుడు అనువారు వా ర్రికములపై వ్యాఖ్యోనములు రచించినట్లు గ్రంథాంత రముల ద్వారా తెలియుచున్నది.

వతందిలివ= (20000్ట్రీ పూఎ ఈతడు పాణినీయ వ్యాకరణము పై

భాష్యమును రచించెను. భాష, శైలి, విషయవివేచనము మొదలగు విషయము లలో ఈభాష్యమునకిదియేసాటి. కొవుననే దీనికి మహాభాస్యమని (ప్రసిద్ధి. పతంజలి ఆదిశేషుని అసరావతారమని ప్రసిద్ధి సూత్ర, వా _ర్రికభాష్యములలో అభిప్రాయ శేవము వచ్చినప్పుడు పశంజలి మతమే ప్రమాణమని వ్రైయాకరణు లంగీకరిం తురు. ప్రాచీన (గ్రంధములలో పకంజలి, గోనర్సీయడు, గోణికొపు తుడు, నాగ నాధుడు, ఆహిపతి, ఫణొభృత్‌, శేషరాజు, శేషాహి, చూర్ష్మికారుడు, పదకొరుడు మొదలగు నామధేయములతో గూడ నిగ్దేశంపబడియున్నాడు ఇందు మొదటి శెండు పేర్లును లిన్నవ్య క్తుల నామధేయములని ప్రైనచూపబిడినది. భాష్యమునకు “మూర్చ 'పదము అను నామాంతరములుండుటచే చివరి రెండు పేర్లుగు వచ్చి నవి, “భాస్యంచూర్జిః' అని క్షీరస్వామి, 'అనుత్చూత్రపదన్యాసా ఇత్యాది శిళు పాలవధ ల్లోకమును వ్యావ్యానించుచు వల్లభదేవుడు “వదం శేషాహి విరచితం భాష్యమ్‌” అని (వాసియున్నాడు.

“అఖభిజానాసి దేవద త్త కళ్మీరాన్‌ గమిష్యామః తథత సక్తూన్‌ పాస్యామః” ఇత్యాద్యుదాహరణములందు. కాశ్మీరమును గూర్చి ఆనేక సర్యాయములు ముచ్చ టించుటచేత నీతడు కాశ్మీర నివాసియని కొందరందురు మథురా, సాకేత, కౌళాంటీ, పాటలిపుశ్రాదులతో కూడ ఈతనికి సన్నిహిత పరిచయమున్నట్లు ఈతని భాష్యమునుండి తెలియుచున్నది పాళ్ళాళ్య పండితులు ఈతడు (క్రీ పూ, 150) ప్రాంతమున నుండెడివాడని చెప్పుదురు, కాని ఈతడు (క్రీ పూ. దాదాపు 2000 ప్రాంతమువార్తై యుండునని యథిష్టిర మీమాంసకుల ఆశయము

పతంజలి తన కాలమున లభించుచున్న పాణిని వ్యాఃరణమునేగాక అనేక ఇతర ప్రాచీన వ్యాకరణములను గూడ దృష్టిలో నుంచుకొని తనభాష్యమును రచించెను పొణినీయ వ్యాఖ్యాన వ్యాజమున ఎన్నియో అనేక విషయములను వెప్పెను. అందుచే మహాభాష్యము వ్యాకరణ శాస్త్రమునకే కాక ఎన్నియో ఇతర విద్యలకు కూడు ఆకిరమని చెప్పవచ్చును. కావుననే భ ర్హృహరి.

“కృతే ఒవ పెతంజలినా గురుణా దీర్చ దర్శినా

నర్వేషాం వ్యాయపీజానాం మహాభాష్యే విది్ధనే' (వాక్యప. ఒ40

ఆని [వాయుచు మహాభాష్యము నర్వళశాస్త్రీయ న్యాయములకొకరమని చెప్పెను

మహాభాష్యము అస్పుడప్పుడు పరనపాఠనములకు దూరమై మరల ఉద్ధ రింపబడినది. బై జి సౌాభవ, హర్యక్షదులగు శుష్కతార్కికులచే మహాభాష్యము పరనపారనముల నుండి దూరము చేయబడగా చందద్రాదార్యుడు మిక్కిలి శ్రమ పడీ దక్షీణాపథమునుండి భాష్య[గ్రంధమును సంపాదించి మరల దానిని [ప్రచారము లోనికి తీసికొని వచ్చెనని భర్చృహరి (వాసియున్నాడు:-

బై జిసౌాభవ హర్యక్షై ః శుష్కత ర్కానుసారిభిః

ఆర్షే విష్ణావితే (గంఠే సం[గహప్రతికంచుకే,

యః సతంజలిళ ష్యేభ్యో భ్రష్టో వ్యాకరణాగమః

కాలే స దాక్షిణాత్యేషు (గంథమా(శ్రే వ్యవస్థితః

పర్వతాదాగమం లబ్ద్వా భాష్యవీజానుసారిభిః

స వీతోదిహుశాథాత్వం చంద్రాచార్యాదిభిః పునః (వాక్యప. 24878)

అభిమన్యుడను కాశ్మీరదేశ మహారాజు ఆజ్ఞానుసారముగా చందా చార్యుడు మహాభాష్యము నుద్ధరించెనని కల్పణుడు కూడ (వాసియున్నాడు:-

చంద్రాచార్యాదిభిర్ల బ్బా దేశం తస్మా త్తదాగమమ్‌,

(ప్రవ్నర్ధితం మహాభాష్యం స్వం చ వ్యాకరణం కృతమ్‌. (రాజళ.]1_1.”6)

ఇ'ప్లే కాలాంతరమున తన దేశమున విచ్చిన్న (పచారమగు మహాభాష్య మును కాళ్మీరరాజగు జయాపీడుడు క్షీరపండితుని ద్వారా పునరుద్ధరింపచే సెనని రాజతరంగిణి చెప్పుచున్నది.

“దేశా న్హరాదాగమయ్యాధ వ్యాచకొణాన్‌ క్షమాపతిః

ప్రావర్తయతవిచ్చిన్నం మహాభాష్యం స్వమండవే,

కీరాభిధానాచ్చబ్ది విద్యోపాధ్యాయాత్‌ సంభృత్మశుతః

బుదధై 1సహ యయౌ వృద్దింస జయాపీడపండిత 8”

ఈవిధముగ మహాభాస్యపరన పాఠనాదులు అప్పుడప్పుడు ఆయాప్రాంకము లందు విచ్చిన్నములగుచుండుట ఆవిపునరుద్ధరింపదిడుట జరుగుచు వచ్చినవి, ఆందుచే మహాభాష్యమునందలి పారములెన్నియో అ _స్తవ్యములగుట సహజము. కావుననే శ్రైయటనాగేశాదులు అనేక పాఠరాంతరములను చూపియుండిరి. పతంజలి

రై

వ్యాకరణమహాభాష్యము నేకొక నిదాన సూ(త్రమను యోగదర్శనమును, మహానంద కావ్యమను యమోగవిద్యానిరూపక మగు కొన్యమును, సిద్ధాంత సారావళియను నొకవైద్య (గంధమును, సాంఖ్యశాస్తమును, సాహిత్యసాస్త్రమున్ను లోహ శాస్త్రమును రచించెనవి చెప్పుదురు చరకసంహిత కూడ పళంజలి రచితము లేక వకంజలి సంస్కృతము అనియు చరకుడనునది వై దికచరణ విశేషమగు చరక చరణమునకు చెందిన పళంజలికి నామాంతరమై యుండుననియు కొందరి అభి (ప్రాయము ఈ[గంధములన్నియు వ్యాకరణభాష్య కర్సృరచితములని చెప్పుటకు కింద న్తి తప్ప పబల్యపమాణములేవియు లేవు.

భొవ్యువ్యాఖ్యాలు: మహాభాష్యముపై ఎన్నియో వ్యాఖ్యలు వ్రాయ బడినవి. అందు చాలవరకు _లుప్రమైనవి. కొన్ని నామమా శ్రావశిష్టములైై నవి. లభ్యమగు వ్యాభ్యానములలో భర్భృహరి విరచితమగువ్యాఖ్య అతిప్రాచీనమై నది, (ప్రామాణిక మైనది, పొళ్ళాత్య విద్వాంసుల (పకొరము ఈతడు 7వ శతాల్టికి చెందినవాడు శ్రీ కే యస్‌. అయ్యర్‌ తమ “భ_రహరిఅను మహతత్త్వ్య పూర్ణ మగు విమర్శ గంధములో భర్చహరి 5వ శశాల్దికి చెందినవాడని విరూసించిరి, ఈతడే వాక్యసదీయక ర్త. శతకదత్రయ, భట్టికావ్యాదులక ర్త కూడ ఈతడే అను విషయమున సండితులలో విప్రతిపత్తికలదు. ఈకడు బౌద్ధడను వాదము స్రాంశిమూలకము. ఈతడు రచించిన మహాభాష్య వ్యాఖ్యానమునకు మహాభాస్య చీపికయవిపేరు. ఈతడు పూ _ర్రిభాష్యముపై వ్యాఖ్యానము (వ్రానియుండును. కొవి (వస్తుళము బెర్జిన్‌ లై(బరీద్వారా లభించిన ఈవ్యాఖ్యానమున (ప్రథమా ధ్యాయ ప్రధమపాదముకూడ పూ _ర్రిగాలేదు

త్రై యటవిరచితమగు మహాభాష్య వ్యాఖ్యానము అతి(ప్రసిద్దము. ఈళడు 11వ శతాబ్టి ప్రాంతమునకు చెందినవాడు. ఈకని తండ్రి జై యటుడు. మమ్మట, ఉవ్వటులు ఈతని సోదరులను వాదము నామసాదృశ్యమాత కల్చితము. వారి తండ్రి వజ్రటుడు. ఈతని వ్యాఖ్యానమునకు (పదీపమనిపేరు. (పనుతము భాష్యార్థమును (గ్రహించుటకు సహాయముచేయు ఉ త్తృమవ్యోఖ్య ఇదియే. ఈ ప్రదీ పము అత్యుత్తమ మహాభాష్య వ్యాఖ్యానమగుటచే చీనిపై 15 వ్యాఖ్యలు రచింప దిడినవి, వాడును ప్ర షా గ లిరి లని బరియు ద్వాదశ శతాబ్టికి చెందిన

వ్ర శ్రవ్యాఖ్యను (వ్రాసినట్లు ప్రసిద్ధికలదు. సండెం

డవ శతాబ్దికి చెందిన మై్యతేయరక్షితుడను బౌద్దసండితుడు కూడ ఒక వ్యాఖ్యా నము (వ్రాసెను ఈతడు వంగ దేశీయుడు. "దేవీ నామమున టప్రసిద్దుడగు పురు షో త్తమ దేవుడు *“పాణపణా' అనువ్యాఖ్యానము (వాసెను ఈతడు పసవమూడవ శతాబ్దికిచెందిన వంగదేశీయడు, బౌద్దమతావలంబి. ఈవ్యాఖ్యానముపై కొన్ని వ్యాఖ్యానములు బయల్వెడలినవి

పదమూడవ శతాబ్లికి చెందిన ధనేశ్వరపండితుడు భాష్యముపై చి న్హామణి యను వ్యాఖ్యానమును రచించెను. ప్రసిద్ధులగు ఎందరో వైయాశరణశిరోమణులకు ఆకరమగు 'శీషవంశమునకు చెందిన శేషనారాయణుడు సూ క్రిరత్నాకరమను (పొఠవ్యాఖ్యను రచించెను ఈతడు 15వ శతాబ్దికి చెందినవాడు. 16వ శతాబ్ది ప్రాంతమునకు చెందిన విమ్ణమ్మితుడు క్షీరోదరమను వ్యాఖ్యను రచించెను. 1వ శతాద్లీకి చెందిన నీలవంఠవాజపేయి భాష్యత త్వ వివేకమను వ్యాఖ్యను (వ్రాసెను. ఈకాలమునకే చెందిన 'శేషవిష్ణవను పండితుడు *“మహాభాష్య (ప్రకాశికిను ₹వ రామేంద్ర సరస్వతి మహాభాష్య రత్నాకరమును ప్రయాగ వేంకటాగద్రికవి విద్వ న్ముఖ భూషణమును, తిరుమలయజ్వ “అనుపదిను కుమార తాతయ అనునతడు మరియొక వ్యాథ్యానమును, ఆచార్య రాజసింహుడు “బ్దబృహతి'ని నారాయణుడు మహాభాష్య వివరణమును, గోపాలకృష్ణళాన్తి “శాబ్దిక చింతామణిని రచించిరి. అజ్ఞాత క_రృకములగు మరి కొన్ని వ్యాఖ్యానముల'పేర్లు కూడ వినవచ్చు చున్నవి.

మహాభాష్యమునకు పదమను 'పేరుకూడ ఉన్నట్లు వైనచూచి యున్నాము. ఈభాస్యమునను సరించి *“అనుపదము” 'పదశేషము అను రెండు అష్టాధ్యాయి వ్యాథ్యారూపములగు (గంధములు రచితములై నట్లు తెలియుచున్నది ఆగంథము లిపుడుదుర్ల భముల్లై నను అనుపదకారుని మతము, సదశేషకొరుని మతము అను "పేర పై గంధములలోని విషయములు కొన్ని (గంధముఐలో ఉదాహృతము లైనవి

అద్దాద్యాయిపై వృ త్తులుః- సూ్యత్రములపై వ్యాఖ్యానమెట్లుండవలె నను విషయమును చెప్పుచు భాష్యకారుడు *న శేవలం చర్చాపదాని వ్యాథ్యానమ్‌- వృద్దిః, ఆర్‌, ఐబట్‌, ఇతి, కింతర్జి 2 ఉదాహరణమ్‌, (ఫత్యుదాహరణమ్‌, వాక్య ధ్యాహారః ఇత్యేవత్‌ సముదితం వ్యాఖ్యానం భవతి” (మహాభా. 1_!-1) అని వ్రాసియున్నాడు.

“పదచ్చేదః పదార్థోక్రిః వ్యిగపో వాక్యయోజనా

పూర్వపత సమాధానం వ్యాఖ్యానం పంచలక్షణమ్‌”

అను ప్రసిద్ధమగు కారిక కూడ వ్యాఖ్యాన న్వరూవమును నిర్వచించు చున్నది. ఇట్టి లక్షణముశల సూ [త్రవ్యాభ్యానమునకు వృ త్తియనిపేరు. అహ్హైధ్యా యిపై ఇట్టివృ త్తులు ఎన్నియో రచింపబడినవి. మహాభాష్యమునకు పూర్వము కూడ కనీసము ఛేండు మూడు వృత్తి (గంధములుండి యుండనలెనని భాష్యము వలన తెలియుచున్నది. మహాభాష్యము తరువాత వచ్చిన వృత్తులన్నియ పూర్తిగ మహాభాష్యముపై ఆధారపడినవి,

వైన సూచించిన విధముగ పాణిని స్వయముగ ఎన్నియో పర్యాయములు ఎందరో ఏద్యార్థి బృందములకు తన అష్టాధ్యాయిని టోధించియుండెను. కావున ఆతడు స్వయముగ ఒక వృత్తిని రచించియండ వచ్చునని భర్శహరి జయా దిత్యాదుల (గ్రంథములద్వారా తెలియుచున్నది.

శ్వోభూతియను పాణిని శిష్యుడొక వృ త్తి గ్రంథమును రచించియుండెము, పాణిని మేనమామయగు వ్యాడి సంగ్రహమను (గంథమునేకాక అహ్టైధ్యాయిపై ఒక వృత్తిని కూడ రచించియండ వచ్చునని ఊహింపబడుచున్నది* (క్రీ పూ- 2000 ప్రాంతమునకు చెందిన *కుణియను పండితుడు రచించిన వృత్తి (గ్రంథ మును భర్హృహరి, క్రైయట హరదత్తాదు లుదాహరించియున్నారు. పురుషోత్తమ దేవుడు తన భాషావృ త్తీియందు ((-ఓఒర7) “మాథుర్యాం తువృ శ్రావశిష్య (గ్రహణమాపాదమనువ గ్రతే” అని (వ్రాయచు మాధురుడు అను పండితుడొక వృత్తిని రచించెనని సూచించియన్నాడు. ఈతడు (్రీపూ. 2000) ప్రాంతము వాడై యుండును.

విక్రమార్కుని ఆస్థానమునందున్నట్లు ప్రసిద్దుడగు వరరుచి ఆష్ట్యాధా యిపై ఒక వృత్తిని రచించెను. ఈతడు వార్షిక కారుడగు కాత్యాయన వరరుచి కంటె భిన్నుడు, ఆర్వాచీనుడు.

పంచమ శతాబ్దికి చెందినవాడును, పూజ్యపాదాపర నామధేయుడును వై నేంద శద్దానుళ'సన రచయితయు అగు దేవనంది అష్టాధ్యాయిపై “శద్దావ శారన్యాసము' అము వ్యాఖ్యను రచించెను

ఆరవళశాల్చికి చెందిన కోంక ణాధిపతియగు దుర్వినీతుడు శబ్దావతారమను వృత్తిని రచించెను,

కాశికా (ప్రధమ శ్లోకన్యాసవ్యా థ్యానమునందలి “వృ త్తిః పాణినీయ సూతశ్రాణాం వివరణం చుల్లి భట్టి నిర్గూరాది విరచితమ్‌*” అను వాక్యముచే షష్ట శతాన్టీ (ప్రాంతమునకు చెందిన “చుల్లిభట్టి” “నిర్దారుడు” అనువారుకూడ వృత్తులు రచించినట్లు తెలియుచున్నది,

తాళితాన్భ) ల్తి:.. జయాదిత్యుడు, వామనుడు అను ఇరువురు పండితులు రచించిన పృ తత్తికి “కాశికి అనిపేరు. పాణినీయ వ్యాకరణమున మహాభాష్య భ_ర్హృహరి (గ్రంథముల తరువాత ఈ వృ త్తియే ఆత్యు త్తమమైనదని నిస్సంశయ ముగ చెప్పవచ్చును. కాళికాకారులు ఆనేకస్థాశములందు భాష్యమును అనుసరింపక ప్రాచీనవృత్తి (గ్రంథములను అనుసరించిరి. మొదటి నాలుగు అధ్యాయములవృత్తి జయాదిత్యుడును మిగిలిన నాలుగు అధ్యాయములవృ జతి వామనుడును రచించెననవి కొంద రందురు. “(వథమద్వితీయపంచమ షష్టా జయాదిత్యకృతవృ ర్హృయః:; ఇక రే వామనకృతవృ త్తయ ఇత్యభియు క్తాఃొ అని శబ్దరత్నకారుడు (వాసి యున్నాడు. శలినిబట్టి చూడగా మొదటి ఐదు అధ్యాయములవృ _త్తియు జయౌ దిత్య రచితమనియు, మిగిలినది వామనకృతమనియు, వామనుని వృత్తి ఎక్కువ (ప్రౌఢ మైనదనియు మరికొందరందురు. జయాదిత్యవామను లిరువురును స్వతంత్ర ముగ అష్టాధ్యాయిపై పూర్తిగ రెండువృ త్తులు రచించియుందురవియు, కాలాంత రమున అఆ రెండును మిశ్రితములై యుండుననియు యుధిష్టిరమీమాంసకుల యభిప్రాయము.

హరదత్తాదులగు కాశికొవ్యాథ్యాతలు కాశీపురమున రచింపబడుటచే ఈ (గ్రంథమునకు “కాళిక” య'పేరని చెప్పియున్నారు. “కాశయతి (ప్రకాశయతి సూ శ్రార్జ్ణం” అను వ్యుత్స త్తిచే కాక యనగా సూ(్రార్థపకాశకము అని మరి కొందరు చెప్పుదురు. దీనికి, 'ఏకవృ త్తి” ప్రాచీనవృ త్తి అను నామాంతరములు గలవు. ఆయా సూ(తములవద్ద గణపాఠములను చూపుట, ఇపుడు ఆలభ్యములై న ఎన్నియో ప్రాచీన వృ త్తిగంధములనుండి విభిన్నమతములను, ఆతి ప్రాచీన మగు ఉదాహరణములను చూపుట మొదలగునవి ఈ కాశికయందలి వైశిష్ట్యము.

కాశికావృ త్తి ఆతి ,పధానమగు వృత్తియగుటచే దానిపై ఎన్నియో వ్యాభ్యోపవ్యాథ్యానమాలు రచింపబడినవి. వాటిలో కొన్ని నామమా(్రశేషముణు. కొన్నిటి రచయితల నామధేయములు అజ్ఞాతములు ,

కో ప్రసిద్ధ బౌద్ధపండితుడగు జి నేంద్రబుర్ధి శాశికావివరణపంజిక యను వ్యాఖ్యమ రచించెను, దానికి న్యాస మనవి మరియొక పేరు. ఈ న్యాసముపై మై(శ్రేయరక్షితుడు తంత్ర పపదీపమను వి సృృతవ్యాఖ్యానము రచించెను దానిపై సందనమి కుడు తంత్ర ప్రదీపోద్ద్యోతనమను వ్యాఖ్యను, సనాత నత ర్కాచార్యుడు “ప్రభి అను వ్యాథ్యానమును మరియొక ఆజ్ఞాతనాను ధేయుడగు పండితుడు “ఆలోకము అను వ్యాఖ్యను రచించిరి.

(వసిద్ధమహాకాప్యవ్యాక్యాతయగు మల్లినాధుడు న్యాసముప్తై న్యాసో ద్యోతమను వ్యాఖ్యను రచించెను. నరపతిమహామి[్రుడు న్యాసప్రకొశమను వ్యాఖ్యను రచించెను. పుండరీకాక్ష విద్యాసాగరుడు మరియొక వ్యాఖ్యను రచించెను. రత్నమతి యనునతడొక వ్యాఖ్యను రచించెను.

ఇందు మితుడను నొకపండితుడు కాళిక పై అనున్యాసమను వ్యాళ్యను రచించెను. ఈ వ్యాఖ్యపై శ్రీ మానకర్మ అనున్యాససారమను వ్యాఖ్యను రచించెను.

ఆజ్ఞాతనామధేయుడగు ఒక వైయాకరణుడు మహాన్యాసమను కాళికా వ్యాఖ్యను రచించెను. 12వ శతాబ్లీకిచెందిన విద్యాసాగరముని (_ప[క్రియామంజరి యను వ్యాఖ్యను రచించెను, 12వ శతాబ్దీకిచెందిన హరదత్తమి శుడు పదమంజరి యను పొండితీమండితమగు నొక వ్యాఖ్యను రచించెను. ఈతడు కొవేరీతీరవాసి. శివభక్తుడు. ఈ పదమంజరిపై రంగనాథభయజ్వ (8న శతాబ్దము) మంజరీ మకరందమను పేరుతో ఒక వ్యాఖ్యను, శివభట్టుడు కుంకుమవికాసమను వ్యాఖ్యను రచించెను.

11వ శళతాద్టికిచెందిన రామదేవమి[్రుడు కాశికపై వృతిపదీపమను వ్యాఖ్యను రచించెను. ఇతడు హరదత్తానువాది యని మాధవధాతు నృ త్తియందు చెప్పబడినది. ఇళ్లే అజ్ఞాతక రృృకములగు "వృ త్రిరత్నాకరము' “*చికిత్సా' ఆను మరిరెండు వ్యాథ్యానములుకూడ లభించుచున్నవి.

కాశిక తరువాత చెప్పవలసిన వృత్తి భాగవృత్తి. దీనిని భ _రృహరియను అపరనామధేయముగల విమలమతి రచించెను. ఈతిడు గొవ్ప్చ బౌద్దపండితుడు. ఈతడు ఎవిమిడన శతాబ్దమునకు చెంది యుండును. ఈతని (గ్రంథమునుండి అనేకులు ఉదాహరించిరి, దీనిని (శ్రీధరుడు వ్యాఖ్యావించెను.

ల ఎనిమిదవళతాబ్టి ఆంతమునకు చెందిన భర్జీ్రీశ్వరుడు రచించిన వృత్తి ఉబ్బేకాదులచే పేర్కొనబడినది. (ప్రసిద్ధ నైయాయికుడగు భట్టజయన్లుడు (వ శతాబ్దము ఒక వృత్తిని, 12వ శతాబ్దికిచెందిన కేళవుడు, ఒకవృత్తిని, 2వ శతాబ్ది కేచెందిర ఇందుమ్మితుడు “ఇందుమతి'ని ఈశతాద్ది కేచెందిన మై, తేయరక్షీ తుడు “దుర్దటవృ త్తిని రచించిరి. 1150 సం, (ప్రాంతమువాడగు పురుషోత్తమ దేవుడు అష్టాధ్యాయయందలి లౌకిక సూ (త్రములకొక వృత్తిని రచించెను. ఆందుచే దీనికి భాషావృత్తియని పేరు. ఈతడు దుర్చటవృ శ్రియను మరియొక వృత్తిని గూడ రచించినట్లు తెలియుచున్నది. ఈతని భాషావృత్తిపై వంగ దేశీయుడగు సృష్టిధరచ(క్రవ ర్తి 'భాషావృ త్త్యర్దవివృతి" యను వ్యాఖ్యానమును (వాసెను. పదమూడవ శతాల్షికిచెందిన శరణ దేవుడను బౌొద్దపండితుడు అష్టాధ్యాయి యందలి కొన్ని విశేషసూ(త్రములకు దుర్శటవృ త్తి యను ఒక వృత్తిని రచించెను. వ్యాకరణమునందలి సాధారణనియమములచే సాధుత్వము లభింపని పదముల సాధుత్వమును సాధించుటత్సై రచితమగుటచే దీని నామధేయము అన్వర్థము. 10వ శతాబ్దిమునకు చెందిన భట్టోజిదిక్షితుడు శబ్దికౌ స్తుభమను నొక విస్పృతమగు వృత్సిని రచించెను. ఇపుడిది మొదటి రెండున్నర అధ్యాయము లను, నాల్లవ అధ్యాయముమా[త్రమే లభించుచున్నది. ఈతడు మహారాష్ట్ర (వాహ్మణుడు, తండ్రి లక్ష్మీధరుడు, తమ్ముడు రంగోజిభట్టు. భానుజిదీక్షితుడు, వీరేశ్వరుడు అను ఇరువురు కుమారులు. వీరేశ్వరుని కుమారుడు హరంిదీక్షితుడు రంగొజిభట్టు కుమారుడు కౌండుమభట్టు. భట్లోజిదీక్షితుడు శేషగశ్రీకృష్ణపండితుని వద్ద వ్యాక రణశాస్తా9భ్యానము చేపెను, అప్పయ్యదీక్షితునివద్ద వేదాంతాదుల నభ్యసించెను. శబ్దికౌ స్తుభముపై నాగేశుడు *విషషసది” యను వ్యాఖ్యానమును, వైద్యనాథఠపాయగుండ పండితుడు ప్రభను, విద్యానాథళు క్షపండితుడు ఉద్దోత మును, రాఘ వేంద్రాచార్యుడు (ప్రభను, కృష్ణమి(త్రుడు భావ(ప్రదీపమును, భాస్కర దీక్షీతుడు శద్దికొ స్తభదూషణమును రచించెను. జగన్నాథపండితరాయలు శబ్ద కౌస్తుభమును ఖండించుచు కౌ స్తభఖండనమను (గ్రంథమును రచించినట్లు తెలియు చున్నది. 16వ శతాబ్లికిచెందిన (ప్రసిద్ద దాకీణాత్యపండితుడగు అప్పయ్యదీక్షితుడు సూత్ర ప్రకాళమను వృత్తిని, 17న శతాబ్టికిచెందిన నీలక౦ంర వాజపేయి *సాణినీయ దీపికొను, ఈకాలమున కే చెందిన అన్నంభట్టు 'పాణినీయమితాక్షరిను,

విశ్వేశ్వరసూరి “వ్యాక రణసిద్ధాంతసుధానిది"ని రచించిరి చీవర్శిగధము మొదటి మూడు అధ్యాయములపై మాత్రమే లభించువున్నది. [8వ శళాల్లికి చెందిన గోపలచందదుడు సెంక్షి ప్త్రమగు వృత్తిని రచించెను. ఈతడు వైశ్యుడు ఓరం భట్టుడను కాశీనివాసియగు ఒక మహారాష్ట్ర పండితుడు వ్యాకరణదీపిక యను వృత్తిని రచించెను ఆర్యసమాజ (ప్రతిస్టాపకులగు స్వామీ దయానందసరన్వతి “అష్టాధ్యాయీభాష్యము" అను వి స్తృతమగు వ్యాఖ్యను రచించిరి

అజ్ఞాతరాలితవ్భ) జ్రి/గంధోములు:- అప్పననై నార్యుడు (ప్మకియా దీపికయను వృత్తిని రచించెను. నారాయణసుధి అను పండితుడు అహ్టాధ్యాయా (ప్రదీపాపరనామడేయమగు శద్దిధూషణమను వి_సృృతవృత్తిని రచించెను మైథిల పండితుడగు రుదధరుడు ఒక "వృత్తిని రచించెను. ఉదయనుడు “మితవృ త్త్యర్డ సంగ్రహము అను పేర కాశికావృషత్తిని సంక్షేపించెను.. ఈతడు (పనిద్ద వై యాయికునికంటె లిన్నుడు. ఉదయశంకరభట్టు ఒక వృ త్తి గంథమును రచించెను. రామచంద్రుడు కాశికావృ తతి సంక్షీ ప్తరూపమున నొక వృత్తిని రచించెను. సదాళందుడు త త్వ్వదీపికయను వృ త్రివి రచించెను. పాణిసీయ లఘువృ త్రి యను ల్లోకబద్ధమగు నొక వృత్తి (త్రివేంద్రం[గంథాలయ మందును, పాణినీయహసూ తవృ త్తి యను మరియొక శోకరూపవృ త్తి మైసూరు (వభుత్వ పుస్తకాలయమునందును ఉన్నవి. ఈ రెండును ఒకే (గంథమై యుండవచ్చును పై రెండువృత్తులపై నను శ్లోకబద్దములగు వ్యాఖ్యలు లభించుచున్నవి. పై వృత్తులు. కాక అళ్టాతకర్భృకములగు “పాణినీయ సూ(తనృ త్తి' 'పాణినీయ సూతవివ రణము", "పాణీనీయ సూత్ర వివృతి? 'పాణినీయనూ (తవివృతి లఘువృ త్రి కారిక” “పాణీనీయనూ[తవ్యాఖ్యానము' (ఉదాహరణ శ్లోకనమేళశము) అను వృ త్తులుకూడ లభించుచున్నవి.

(న(కీయాగగొంధములు:- పాజీనీయ వ్యాకరణముతరువాత కాఠం[త వ్యాకరణము మొదలగు కొన్ని చిన్నచిన్న వ్యాకరణములు బయలుదేరినవి. ఆ వ్యాకరణము లన్నియు (వ(క్రియానుసారముగా రచింపదిడినవి. అనగా సంధులు, సమాసములు, కృత్తులు, తద్ధితములు మొదలగునవి ఆయా (ప్రకరణములలో చెప్పబడినవి. ఆయా (ప్రళరణములను చదివినచో ఆ విషయములకు నంబంధించిన జ్ఞానము పూ ర్రిగ కలుగును, అష్టాధ్యాయిలో అట్టి (వకరణవిభాళము లేకుండుటచే మొత్తము అష్టాధ్యాయివి కంఠస్థము. చేసిననేకాని ఏవిషయమునుగూర్చియు

ప్రే]

నిళ్చితమగు జ్రానము కలుగదు. ఉదాహరణకు సమాసములకు సంబంధించిన విషయములు కొన్ని ద్వితీయాధ్యాయమునందును, కొన్ని పంచమాధ్యాయము నందును, కొన్ని షష్టాధ్యాయమునందును ఉన్నవి. కావున సమాసములనుగూర్చిన విశ్చితజ్ఞానము కావలెనన్నచో కనీనము ఆరధ్యాయములై నను అభ్యసించవలసి యుండును. కాతంత్రాచి వ్యాకరణములందు ఇట్టి శ్రమలేకుండుటచే విద్యాద్ధలు వొటియం దే ఎక్కువ శ్రద్దచూపుటను (గ్రహించి కొందరు అష్టాధ్యాయీసూ తము లను (వక్రీయానుసారముగ వివిధ (పకరణరూపమున విభజించి (గ్రంథములను రచించిరి. వాటికి (ప[క్రియా(గ్రంధములని పేరు. 16వ శతాబ్దమునుండి దాదాపు నాలుగు శతాద్దులపాటు ఈ పద్దతి అత్యధిక్మపచారములో నున్నది.

అష్టాధ్యాయిని కంరస్థము చేయట అను కొంచెము (శమకోర్చినచో ఈ (ప్కకియాపద్ధతి కంప అస్టాధ్యాయీ (క్రమపద్ధతియే అత్యు త్తమమైనదని (పత్యక్షముగ నిరూపించుచు, ఈ శతాబ్ది ప్రారంభమున స్వామీవిరజానందులు, దయానందసరన్వతి, మొదలగువారు అష్టాధ్యాయి ఈమపాఠమును మరల (వచా రములోనికి తీసికొవి వచ్చినారు. ఇప్పడావిధానమునకుకూడ (క్రమముగ (ప్రాధాన్య మీయబడుచున్నది.

అష్టాధ్యాయిపై , రచితములగు (ప్రక్రియాగ్రంథములలో అతి ప్రాచీన మైనది “రూపావతారము.* దానిని 12వ శతాబ్దికి చెందిన బౌద్ధపండితుడగు ధర్మ కీర్తి రచించెను. ఈతడు న్యాయబింద్వాదులను రచించిన (ప్రసిద్ధ బౌద్ధ వ్రైయా యికునికంటె భిన్నుడు ఈతడు అష్టాథ్యాయియందు విభిన్నస్ట్థానములలోనున్న సూతములనుచేర్చి విభిన్న (వకరణములుగకూర్చి ఈ (గంథమును రచించెను. ఈ రూపావతారముపై శంకరరాముడను పండిళుడు ఫీవియను వ్యాఖ్యను రచిం చను. ఈతడు 17వ శతా్దీకి పూర్యమందుండి యుండును. ఇదికాక అజ్ఞాత క_ర్హృకమగు మరియొక వ్యాథ్యానముకూడ ఆసంపూర్ణముగ లభ్యమగుచున్నది,

18 వ శతాబ్రియందు రచితమగు ఆజ్ఞాతక్కర్భక మైన ఒళ రత్నాకరమను (గ్రంథము మాధవధాతు వృ త్ర్యాదులందు పేర్కొనబడినది

విమలసరస్వతి 14వ శతాబ్దమున అష్టాధ్యాయిలోని కొన్ని నూత్రము లను మాళతమే (గ్రహించి రూసమాలయను (గ్రంథమును రచించెను.

15 వ శతాచ్జీకి చెందిన రామచందదుడు (ప్ర క్రియిాకౌముదియను (గంథ మును రచించెను. ఇందుకూడ పాణినీయ సూత్రములన్నియు (గ్రహింపబడలేదు

రడీ

శాని ఇది ధర్మకీర్తి విరచితమగు రూపావతారముకంఅె వి_సృృతమై పాణినీయ (ప్రవేశము కోరువారికి సహాయకారిగ నుండునట్లు రచింపదిడినది. ఈతడు (ప్రసిద్ధ వైయాశరణ వంశమగు శేషవంశమునకు చెందినవాడు. కృష్ణాచార్యుని కుమూ రుడు. అష్టవ్యాకరణవే శ్ర,

రామచంద్రుని దేస్టజ్రాతయగు నృసింహుని కుమారుడును, రామచంద్రుని - శిష్యుడును రామచంద్రుని పుత్రుడగు నృసింహుని గురువును అగు శేషకృష్ణుడు (15 వ ళతాద్ది ప్రక్రియా కౌముదిప్తై (ప్రకాశమను వ్యాఖ్యను రచించెను దీనికి (వ్యక్రియా కౌముదీనృ త్రియని నామాంతరము.

రామచంద్రుని పౌతుడును, నృసింహుని పుత్రుడునుఆగు విట్టలవండి తుడు (ప్రక్రియా కౌముదిపై *ప్రసాదము అను వ్యాఖ్య రచించెను. విట్టలుడు శేషకృష్ణుని పుత్రుడును రామేళ్వరా పరనామధేయడునుఅగు వీరేశ్వరునివద్ద వ్యాకరణము నభ్యసీంచెను.

శేషగ్రీకృష్ణుని పుత్రుడగు వీరేళ్వరుని శిష్యుడగు చక్రపాణిదత్తుడు (18 వ శతాబ్దము) “ప్రక్రియా ప్రదీపము” అను వ్యాఖ్యను రచించెను. ఈతడు “పౌంఠమనోరమాఖండనము* కూడ రచించెను,

వారణవనేకుడు *అమృతసృతి” యను వ్యాఖ్యానమును రచించెను. ఈతనికౌాలము అజ్జాతము.

విశ్వకిర్మశాస్త్రి యనునతడు (ప్రక్రియా వ్యాకృతియను వ్యాఖ్యను రచిం చెను. దీనికి ప్రక్రియా (ప్రదీవషమని కూడ పేరు

నృసింహుడను నొక సండితుడు “వ్యాఖ్యానము” అనుపేర వొక వ్యావ్యా నమును, అజ్ఞాత నామధేయుడగు మరియొక పండితుడు నిర్మల దర్పణమను మరియొక వ్యాఖ్యానమును, జయంతుడు “త త్త్వచంద్రఃి ఆను వ్యాఖ్యానమును. విద్యానాథదీకీతుడు (పకియా రంజనము ఆను వ్యాఖ్యను, వరదరాజు వివరణ మను న్యాఖ్యను రచించెను. ఈ వరదరాజు లఘుకౌముదీ రచయిత కావచ్చును.

ఇంతవరకు వచ్చిన రూపావతార రూవమాలా, (ప్రకి్రయాకౌముదులలో అష్టాధ్యాయా సూత్రములన్నియు (గ్రహింపబడలేదు. ఈ లోపమును తీర్చుచు ట్ట దరీకికుడు వ్వైయాశరణ సిద్ధాంత కౌముదిని రచించెను, ఈ (గంథము

చు ప ॥

ఆవిర్భవిం ట ఆ౦తకుపూర్వమునందున్న (గంథములన్నియు విన్మ భర్‌

క్రేశ్ర

ప్రాయములై నవి. ఇది రచించినది మొదలు నాటినుండి నేటివరకు నమన్స భార తము నందును వ్యాకరణ పఠన పారనములు దీని ద్వారానే జరుగుచున్నవి.

సిద్దాంత కౌముదిపై ఎన్నియో వ్యాఫ్యానములు బయల్వెడలినవి. భట్టోజి దీక్షితుడు దీనిపై స్వయముగ “(ప్రాఢథమనోరమ” అను వ్యాఖ్యానమును రచిం చెను ఇందు ఈతడు అక్కడక్కడ (పకి్రియా కౌముదీకారాదుల మళ ములను ఖండించెను. అంశవరకునుఉన్న (గంథములలో అశ్యవైయాశకరణుల మత ములు (ప్రమాణముగకూడ చూపబడుచుండెడివి. కాని భట్లోజిదీక్షితుడు వ్యాకరణ విషయముస ఒక్క మునిత్రయమునకే యథ్శాకమముగ (ప్రామాణ్యమని సిరీ కరించుటకు ప్రయత్నించుటచే ఆధునిక వైయాకరుణులకు ప్రాచీన వైయాకర ణుల మతములను తెలిసికొనుటకుగాని వివిధ వ్యాకరణముల తులనాత్మక పరి శీలనము జరుపుటకుగాని పూర్తిగ అవకాశము లేకుండపోయినది.

శేషవీరేశ్వరుని కుమారుడు (నామధేయము అక్టాతము) _పొడమనోరమా ఖండన (గ్రంథమొకటి నిర్మించెనవి పండితరాజవచనముద్వారా తెలియుచున్నది. ఆది ఇప్పడు లభ్యముకాదు. శేషనీరేశ్వరువి శిష్యుడగు చగ్రపాణీద త్తుడు రచిం చిన మనోరమాఖండన [(గంథము కొంతపరకు మాత్రమే లభించుచున్నది, పండితరాజ జగన్నాథుడు (ప్రౌాఢమనోరమాంకుచమర్షనమను పేరుతో పడ మనోరమను ఖండించుచూ ఒక (గ్రంథమును రచించెను. ఇది సంపూర్ణముగ లభ్యము కౌదు.

భట్టోజిదీకితుని పౌత్రుడగు హరిదీక్షీతుడు పపొాఢమనోరమపై బృహ చృబ్దిరి త్నము లఘుళబ్దరర్నము అను వ్యాభ్యాద్వయమును రచించెను బృహ చృబ్దరత్నము ఇ౦5కను ఆఅ(్రకాశితము, లఘుళ బ్దరత్నము పై గూడ ఎన్నియో వ్యాఖ్యలు బయర్వెడలినవి. హరిదీక్షితుని శిష్యుడగు నాగోజిభప్టే లఘుశళబ్దరత్న మును రచించి తన గురువుపేరు పెట్టైనవి పండిత ప్రవాదము.

16 వ శతాబ్దికి చెందిన జ్ఞానేర్యద సరస్వతి సిద్ధాంత కౌముదిపై తత్త్వ టోధిని యను వ్యాఖ్యను రచించెను. ఇది చాలవరకు _పొఢమనోరమానుసరణ రూపము. త త్త్వటోధీనిపై ఆతని శిష్యుడగు సీలకంరవాజపేయి గూఢార్థ (ప్రకాశికొ అను వ్యాఖ్యను వ్రాసెను. ఈతడు సిద్ధాంత కౌముది పైకూడ సుఖ జోధినియను వ్యాఖ్యను రచించెను.

34ీ

1వ శతాబ్లి చివరిభాగమునకు చెందిన రామానందుడు సిద్ధాంత కౌము దిపై “త _త్త్వదీపిక ” అను వ్యాఖ్యను రచించెను ఇది హలంత శ్రీలింగాంతము లభ్యమగుచున్నది.

ప్రసిద్ధ వైయాకరణుడగు నాగేళభట్టు (18 వ శతాబ్ది సిద్ధాంత కౌము దిపై బృహచ్చచ్చేందుశేఖరము, లఘుళచ్దేందు శేఖరము అను వ్యాఖ్యాద్వ్యయముమ రచించెను. ఈతడనేక శాస్త్రములలో ఉద్దండ పండితుడు. ఈతడు వ్యాకరణ మున పై (గ్రంథములనే కొక క్రైయట (ప్రదీపవ్యాఖయగు ఉడ్డ్యోతమును, పరి భాషేందుశేఖరము, లఘుమంజూష, పరమలఘుమంజూసష, స్ఫోటవాదము, మహాభాష్య (వ్రత్యాఖ్యానసం[గ్రహము అను (ప్రామాణిక (గ్రంథములను రచించెను. 17 వ శళకాచ్చి చివరిభాగమునకు చెందిన రామకృష్ణుడు సిద్దాంత కౌమఃదిపై రత్నాకరమును, రంగనాథభయజ్వ “పూర్మిమ'"మ రచించిరి. 19వ శళా్టీ ప్రారంభమున వాసుదేన దీక్షితుడు బాలమనోరమ యను వ్యాఖ్యను రచిం చెను. ఇది విద్యార్ధులకు చాల ఉపయు క్రమగుటచే బహుల (ప్రచారము నందినది. కృష్ణమ్మితుడు రత్నార్మ వమను వ్యాఖ్యను రచించెను. శేషవంశమునకు చెందిన రామచంద్రుడు సిద్ధాంత క్రాముదియందలి స్వరప్రక్రియపై వ్యాఖ్యానము రచించెను.

ఇవికాక తిరుమల ద్వాదశాహయాజి రచించిన *సుమనోరముి తోప్పల దీక్షీత కృతమగు “ప్రకాశము.” ఆజ్ఞాతక_ర్తృకములగు *“లఘుమనోరమా' “బ్దసాగరి 'ళబ్దరసార వి సుధాంజన” వ్యాఖ్యానములు, లక్ష్మీనృసింహుని “విలాసము; శివరామ సరన్వతీ రచితమగు “రత్నాకరము,” ఇం ద్రదత్తోపాధ్యా యుని *ఫక్కింకాప్రకాశళము,” సారస్వత వ్యూఢమ్మిశ్రుని *బాలబోధ,” వల్లభుని “మానసరంజనిి మొదలగు వ్యాథ్యానములుకూడ వివిధపు సక భాండాగార ములలో నున్నవి. నః

'కేరల దేశీయుడగు నారాయణభట్టు (1618-81) దేవనారాయణుడను ఒక రాజు ఆజ్ఞ చే ప్రక్రియాసర్వన్వమను ఒక 20 (ప్రకరణముల (గ్రంథమును రచిం చెను. దానినతడు 60 దినములలో రచించినట్లు పతీతి. ఈతడు ఆనేక శాస్త్రము లలో పండితుడు. మహాకవి. నారాయణీయమను భాగవత కథాసం[గహరూప మగు కావ్యము ఏశద్రచిత మే ఈ (వ్రకిియా సర్వస్వమువై మూడు వ్యాఖ్యాన ములున్నవి.

రీ

వౌశోనితీ తడువాతవబ్చిన వ్యాతరజిమయులు = వైన చూపిన వీధ ముగ పాణిని తన కొలమున లభ్యమగు వ్యాకరణములనన్నిటిని బాగుగ సరి శీలించి అత్యద్భుతమగు అష్టాధ్యాయిని రచించెను. ఈ పాణినీయ వ్యాకరణము వ్యాభ్యోసవ్యాథ్యానములతో విస్తరించినది. ఐనను పాణిని తరువాత వచ్చిన ఎందరో మహాపండితులు ఈ పాణీనీయ వ్యాకరణమే వ్యాకరణశాస్త్రమున పర మావధియని యెంచక దానినుండి తగు సహాయమును స్వీకరించి ఎన్నియో వ్యాకరణములను రచించిరి. వాటిలో కొన్ని లు_ప్రమైనవి, కొన్నిటి పేరులు మాత్రమే తెలియవచ్చుచున్నవి. కొన్నిమాత్రము లభించుచున్నవి. ఈ ఆర్వా చీన వ్యాకరణములలో చాలవరకు లౌకిక భాషావ్యాకరణములు. అర్వాచీనవై _ యాకరణులలో కాతంత 9కారుడు, చంద్రగోమి, క్షపణకుడు, దేవనంది, వామ నుడు, పాల్యకీర్తి, శివస్వామి, భోజ దేవుడు, బుద్దీసాగరుడు, భ్యదేశ్వరసూరి, "హేమచంగద్రుడు, (కమదీశ్వరుడు, సారన్వత వ్యాకరణకారుడు, రామాశ్రమ సిద్ధాంతచందికాకారుడు, బోపదేవుడు, పద్మనాభుడు అను పదునారుగురును ముఖ్యులు.

తొతం[తకొడుడు,.. (క్రీ పూ 2000) కొతం్యత వ్యాకరణమునకు కలాపకము, కౌమారము అను నామాంతరములుకలవు, ఇందు ఆభ్యాతాంతమొక భాగము. కృదంతము మరియొక భాగము గలవు. రెండుభాగములును విభిన్న కర్తృకములు. ఈ వ్యాకరణమునకు కాశకృత్స్న విరచితమును, శబ్దకలాపా పర నామధేయమును ఆగు కాశకృత్స్నతం(త్రము ఉపజీవ్యమనియు, అందుచే కొతం[తనామము “కొశకృత్స ్నతం(తమునకు సంక్షీప్త రూపమవియు, దానికి గల శబ్దికలాపమను పేరునుబట్టి దీనికి కలావసంజ్ఞ లభించినదనియు, ఇది కుమా రులకు (బాలులుక్రు ఉపయు క్రమగుట చే కౌమారమనియు యుదిష్టిరమీమంస కుల అభిప్రాయము. ఇపుడు లభ్యమగు కాతం[త వ్యాకరణమునకు మూలమగు నది ఆతి ప్రాచీన మైనది శర్వవర్మ దానిని సంక్షిప్పము చేసెను, అందును ఆ భ్యాతాంతభాగమును శర్వవర్మ రచించెననియు, కృదంతభాగమును కాత్యాయను డను పండితుడు రచించెననియు విమర్శకుల అభిప్రాయము.

.ఈ వ్యాకరణమునందు చాలవిషయములు (ప్రతిపాదితములు కొకుండుటచే 11 వ శళా్టికి చెందిన (శ్రీపతిదత్తుడు “కాతం(త్రపరిశష్టమును” దానిపై ఒక

కథ వృ త్రీవికూడ రచించెను. 12 వ శశార్జికి చెందిన విజయానందుడు కొతంత్రో త్తరమను (గ్రంథమును రచించెను.

ఈ కాతం వ్యాకరణము (పస్తుతము నంగ దేశమునందు మాత్రమే ఉన్నది. కొవి పూర్వకాలమున సమ స్త భారత దేశమునం దేకాక నవిదేశములందు కూడ దాని పచారముండెడిది.

ఈ వ్యాకరణముపై కూడ ఎన్నియో వృళ్తులు రచింపదిడినవి దుర్గ సింహ విరచిత మైన వృత్తి లభ్యమైనవాటిలో ఆతి ప్రాచీనమైనది. ఈ దుర్గ వృ త్తివైకూడ అనేక వ్యాథ్యానములు వాటిపై కొన్ని వ్యాఖ్యలు వెలసినవి, ఈ విధముగా కాత౦ం(త వ్యాకరణముకూడ వ్యాఖ్యోపవ్యాఖ్యానములతో బహుముఖ ముల వి స్తరించినది

చం్యదోగోమిు- బౌద్ధమతావలంబియు, క్రీ పూ 1000సం. ప్రాంతము వాడగు చంద్రగోమి పాణినీయము నాధారముగగొని ఒక వ్యాకరణమును రచిం చెను. కొళ్ళీరమున పఠనపాఠన _ములనుండి దూరమైన మహాభాష్యము సీతడు అనిరుద్దుడను కాశ్మీర నరేంద్రుని యాజ్ఞ చే పునరుద్ధరించెనని రాజతరం గిణ్‌ ద్యారా తెలియుచున్నది. ఈతడు మహాభాష్యమునుండికూడ ఎక్కువ సహా యమును తీసికొనెను. దీనికి చాందవ్యాకరణమని పేరు. “చం దోపజ్ఞ మసం జ్ఞకం వ్యాకరణమ్‌” అను పండితో క్రి చంద్రగోమి తాను పారిభాషిక సంజ్ఞ ల నేమియు కొత్తగ చెప్పక పొణీన్యాది (వసిద్ధములగు సంజ్ఞలనే (గహించె నని చెప్పుచున్నది. వార్తికములు భా స్మేష్టులు మొదలగువాటిని కూడ ఈతడు తన సూశ్రములలో సంగ్రహించి పాణినీయమునందులేని రూసములనుగూడ సాధించెను. కొన్ని స్థలములలో పతంజలి మతమును కొదని [ప్రాచీనాచార్యుల మళఠమును న్వీకి రించెను.

ఇపుడు ఈ వ్యాకరణము సస్టాధ్యాయాంతమువరకు మ్యూతమే లభించు చున్నది. ఈతడు బౌద్దుడగుటచే వైదిక సర్వ(్రక్రియలను చూపలేదని బెల్వా ల్కర్‌ మొదలగువారు తలంచిరి. కాని కొన్ని ఆంతరంగిక _పమాణములచే ఈ (గంథముకూడ అష్టాధ్యాయాత్మకమనియు, అష్టమాధ్యాయమునందు స్వర్యపకి యయు, సప్తమమున వైదిక (ప్రకియయు ఉండవచ్చుననియు సూచితమగు చున్నది. ఈతడు తన వ్యాకర ణమునకు అనుదింధములుగ ధాతుపాఠ్య ఉణాది నూ[్రైపాఠు గణపాఠ, లింగాను శాసన శికెనూ(త్రములనుగూడ రచించెను.

ప్రొ

ల్లి0 ఉవసర్గముల అర్ధములను వివరించుచు ఈళడు వా౦సిన ఉపనర్గవృ త్తి, వస్తు తము టిబెట్టు భాషలో మాత మే లభించుచున్నది. ఈతడు తన వ్యాకరణముపై స్వయముగ వృత్తిని రచించెను 18 వ శతాబ్దికిచెందిన కళ్యపభికువు రచించిన బాలబోధినియను వృత్తి లంకలో (ప్రచారములో నున్నదట. ఈ కాళ్యపుడు చాంద్ర వ్యాకరణానుసారముగ బాలానదోధమను వ్యాకరణమును రచించెను. ఇని సిద్ధాంత కాముదికి లఘుకొముదివలె నుండును.

శవణవడు:= విక్రమార్కుని ఆస్థానమునందలి నవరత్నములలో ఒక్కుడుగ (ప్రసిద్దుడగు కపణకుడు ఒక వ్యాశరణ (గ్రంథమును రచించినట్లు తెలియుచున్నది. జై నాచార్యుడగు సిద్ధసేన దివాకరుడే ఈ క్షపణకుడని ఐతిహోసి కుల అభిపాయము. ఈతడొక ఉణాది సూ త్రవ్యాఖ్యకూడ రచించెను ఈతడు తన వ్యాకరణము పై ఒక వృత్తిని రచించియుండును.. క్షపణక మహాన్యాస మనుపేర ఆజ్ఞాత కర్తృకమగు ఒక వృత్తికూడ (గ్రంథాంతరములందు దాహృత మైనది.

దోవనొందొః 400 శ్రీః శ. (ప్రాంతమువాడును, పూజ్యపాదా పరనామ ధేయడును అగు ఆచార్య దేసనంది "తై నేంద్రి నామధేయమగు వ్యాకరణమును రచించెను. ఈ వ్యాకరణమును మహావీరుడు ఇంద్రునికి బోధించెననియు, ఆందుచే దానికి జై నేం నామధేయము వచ్చినదనియు లక్ష్మీవల్ల భాదులగు కొందరు జైనులు చెప్పిరి దేవనందికే జినేర్యదుడను నామాంతరముండియుండ వచ్చును. అందుచే దానికాపేరు వచ్చియుండవచ్చును ఈ వ్యాక రణమునకు కొదీచ్య సంస్క్రరణమొకటియు. దాక్షిణాత్య సంస్కరణ మొకటియు కలవు. వాటిలో బొదీచ్య నంస్కరణము దేవనంది కృతమనియు, దాకీణాత్య సంస్కర రణమునకు వా_స్తవమున శద్దార్ణవమని పేరనియు, దానిని 10వ శతాబ్దికి చెందిన గుణనంది సంస్కరించెననియు యధిష్టిర మీమాంసకుల మతము. ఈ వ్యాకర ణము చాలపరకు పాణినీయమును, అచ్చటచ్చట చాం[దవ్యాకరణమును అను సరించుచున్నది. ఈతడు తన వ్యాఃరణమున శ్రీ దత్తుడు, యళోభద్రుడు భూతబలి, ప్రభాచంద్రుడు, సిద్ద సేనుడు, సమంతభద్రుడు అను ఆరుగురు (ప్రాచీన జైనవ్వై యాకరణుల నామధేయములను పేర్కొనెను.

ఈ వ్యాకరణముపై న్యాసము, భాష్యము. వృత్తి టీక మొదలగు అనేక వ్యాభ్యానములు (ప్రకిియా(గంథములుకూడ రచింపబడినవి. దేవనందియే స్వయ

్తీర ముగ ఒక న్యాసమును రచించెను. దానిపేరుకూడ శై నేంద్రమే, ఇది లభించుట లేదు. జై నే్యద వ్యాకి రణమునకు దాక్షిణాత్య సంస్కరణమని చెప్పబడెడు శట్దా రవముపై గూడ వృత్తి (ప్రక్రియా (గ్రంథామలు రచింపదిడినవి. నొమనుణు:- 6 వ శతాబ్దికంచ పూర్వమునందున్న వామనుడు విశ్రాంత విద్యాధరమను వ్యాకరణమును రచించెను. ఈతడే స్వయముగా రెండు వృత్తులను కూడ వాసెను. అతలంత భట్టు: రివ శతాబ్టికి చెందిన అకలంకభట్టు ఒక వ్యాకరణ (గ్రంథమును, దానిపై మంజరీమకరందమను వ్యాఖ్యానమును రచించెను. ఫొల్టూతీ ర్వి: ఈతనికి శాకటాయనుడని నామాంతరము. ఈ కాక టాయనుడు ఆర్వాచీనుడు. థి వ శతాద్దికి చెందినవాడు. దిగంబర శ్వేతాంబర సంప్రిదాయములకు మధ్యలోనున్న యాపనీయ సంపదాయమునకు చెందిన జై నాచార్యుడు. తన శాకటాయన తం[త్రమను వ్యాకరణ (గ్రంథమున ఈతడు ఆర్యవ(జ్రాడు, _సిద్ధనంది, ఇంద్రుడు ఆను ప్రాచీన వైయాకరణులను స్మరించెను దానిపై ఈతడే రచించిన వృత్తి కొక మరికొన్ని వృ త్తులును ప్రక్రియా (గ్రంథములు కూడ వెలసినవి. కీనస్బాయి:- కప్ఫృణాభ్యుదయ మహాకావ్యకర్తగా (వసిద్ధిచెందిన శివస్వామి (10 వ శతాబ్లి) ఒక వ్యాకరణ (గ్రంథమును, దానిపై వృత్తిని, దాతుపారమును రచించినట్లు గణరత్న మవోదధ్యాదులద్వారా తెలియుచున్నది. ఈతడు బౌద్ధమకావలంబి. బోవుమవోరొపా న గు_ప్పరాజుల స్వర్శ యుగమునకు పిమ్మట మరి యొక పర్యాయము సంస్కృత భాషా వాబ్మ్యయములను పర్వజన్మపియభాషా వొజ్మి యములుగ చేసి, ఎన్నియో (గంథములను స్వయముగ రచించి, ఎందరో మహా పండిత కవులను పోషించిన భోజమహారాజు పేరు వినని భారతీయుడుండడు. ఈతడు ధారాధీశుడు. పారమార వంశీయుడు, సింధులుని కుమారుడు. 11వ శళాద్దిమున రాజ్యమును చేసినవాడు. “చండాలో ఒపిభ వేద్విద్వాన్‌ యఃస తిష్టతు మే పురి విప్రోఒపి యో భవేన్మూర్జః స పురాదృహిరన్తు మే* అని ఉద్దోషించినవాడు.

ఈతడు సరస్వతీ కంరాభరణమను పేర రెండు మహాగంథములను రచిం చెను. ఆందులో ఒకటి అలంకార శాస్త్రగంధము; రెండవది వ్యాకరణ శాస్త్ర (గ్రంథము. ప్రాచీన వైయాకరణుఇందరును ళద్దానుశాసననము వేరుగను, పరి భాషాపార్య, గణపాఠ, ఉణాదిపారాదులను వేరుగను రచించుచుండెడివారు ఆందుచే పాఠకులు చాలమంది శబ్దానుకాసనమును మాతమే పరించి గణ పారాదులను ముట్టకుండుట పరిపాటిమైపోయినది ఈ లోపమును అంత మొం చింవ దలచి ఈతడు తన శద్దానుకాసనమున పరిభాషా గణపారాదులను యథా స్థానమున కూర్చెను ఇది ఎనిమిదధ్యాయముల (గంధము మొదటి ఏడు అధ్యా యములు లౌకీకళబ్ది (వ(కియారూపములు, ఎనిమిదవ అధ్యాయము వైదిక (ప్మకియా స్వర్యస్మకియా రూపము. ఈశడు పాణినీయమును కొంతవరకును చాలవరకు చాంద్రవ్యాకరణమును అనుసరించెను. ఈతడే స్వయముగ ఒక వృత్తినిగూడ రచించెను. దండనాథ నారాయణపండితుడొక హృదయహారిణి యను వృత్తిని రచించెను. ఇది భోజరచిత వృత్తికే సంక్షీ ప్తరూపమని పండి తుల అభిప్రాయము. కృష్ణలీలాశుకుడు పురుషకారమను వ్యాఖ్యను రచించెను* సరస్వతీకంరాభరణముపై “పదసింధు సేతువు అను (ప్రక్రియా (గ్రంథముకూడ రచింవబడెను.

బుద్ధనౌారరోనూరి:- 11వ శతాబ్దికి చెందిన బుస్టిసొగరసూరి యను జై నాచార్యుడు “బుద్ధిసాగరము” అను వ్యాకరణముమను రచించెను. దానికి 'పంచ (గంథి' యని మరియొక పేరు.

భ(దోజ్యూరోనూరిం- 12వ శతాబ్దికి చెందిన భ(దేశ్వరసూరియను మరియొక జై నాచార్యుడు “దీపకము” ఆను వ్యాకరణమును రచించెను.

గణరత్న మహోదధియను స్యుపసిద్ద (శంధమును రచించిన వర్పమానుడు (12వ శతాద్టి శబ్దానుశాసనమునుకూడ రచించియుండునని ఊహింపబడు చున్నది.

'హేయచం(దొనూరి;_ 120వ శతాబ్దికి చెందిన (ప్రసిద్ద జై నాచార్యు డగు హేమచందసూరి “సిద్ద హైమళద్దానుశాననము” అను ఒక అతివి సృృత మగు వ్యాకరణమును రచించెను. ఇందు ఎనిమిది ఆధ్యాయములు కలవు. మొదటి ఏడు అధ్యాయములును సంస్క్యృతభాషా వ్యాకరణములు. ఎనిమిదవ

ఆధ్యాయము (ప్రాకృత వ్యాకరణరూపము. ఇది ప్రాచీన వ్యాకరణ మువ లెకాక కాతంత వ్యాకరణమువలె విషయానుసారముగ విభక్తమైః సంజ్ఞాం స్వరసంధి వ్యంజనసంధి, నామ, కారక, షత్వ, ఇత్వ, త్తీపత్యయ, సమాస ఆఖ్యాత, కృదంత. తద్దితప్రకరణ రూపములనున్నది. హేమచంద్రుడు తన శబ్ధాను శాసనముపైై లఘువృ త్తి, మధ్యవృత్తి, బృహద్వుృతత్తి అను మూడువృత్తులను బృహన్న్యాసమమపేర అతివిసృతమగు ఒక న్యాసమును రచించెను. స్వరచిత ములగు ధాతుపారు ఉణాదిపాఠ. గణపార, లింగానుశాసనముల పై గూడ వృళ్తు లను రచించెను. ఎందరో ఇతర పండితులుకూడ ఈ శద్దానుశాసనముప్రై వ్యాఖ్యలు రచించిరి.

(ొమదీళ్టూదడుః 18 వ శశాచ్చికి చెందిన గ్రమదీశ్వరుడు “సంకఉ_ప్పసారము అను వ్యాకరణమును రచించెను, ఈతడు తన వ్యాకరణ ముపై రచించిన రసవతియను ఒకవృత్తిని జామరనంది పరిష్కరించుటచే ఈ వ్యాకరణము జౌమర వ్యాకరణమను పేరుతో టప్రసిద్ధికెక్కినది. ఈ వ్యాకర ణము పళ్ళిమ బెంగాలు ప్రాంతమున (ప్రచారములో నన్నది.

నారన్వత వ్యాతరణము:- (18 వ శళాన్ష్రి అనుభూతి స్వరూపా చార్యుడు సరన్వతీదేవినుండి సూత్రములను స్వీకరించి ఈ వ్యాకరణమును రచించెనవి ప్రసిద్ధి. కాని సారస్వత సూ(తములను (శ్రీ నరేంధ్రాచార్యుడు రచించి నట్లు ప్రమాణములు కలవు దీనిపై కూడ ఎన్నియో వ్యాఖ్యానములు రచింపబడినవి. కొందరు పండితులు దీనికి కొన్ని మార్చు చేర్చులతో రూపాంతరములు కల్పించి వాటిని (ప్రచారములోనికి తెచ్చిరి,

ఖోవదోభ్రఢు:. 14వ శతాల్చీకి చెందిన టోవదేవుడు “ముగ్ధబోధము అను చిన్న వ్యాకరణమును రచించెను. ఈతడు దౌలతాబాదు (ప్రాంతమునకు చెందినవాడు. ఈతని తండ్రియగు ధనేశ్వరుడు గొప్ప వైద్యుడు. మహాభాస్య ముప్పై చింతామణియను వ్యాథ్యానమును రచించినవాడీళ డే. ముగ్గబోధ వ్యాకరణ మువై ఎన్నియో వ్యాఖ్యానములు దియల్వెడలినవి. కొన్ని రూపాంతరములు కూడ రచింపబడినవి.

వద్భునాలద తడు: 14వ శతాబ్దికి చెందిన పద్మనాభద త్తుడు “సుపద్యము” అను అతిసంక్షిప్పమగు వ్యాకరణమును రచించెను. ఈ ఈడు

శే ప్రయోగదీపిక. ఉణాడివృ త్తి, ధాతుకౌముది, యజ్‌లుగ్వ్భృ త్తి, భూరిప్రయోగ కోళము, పరిభాషావృ త్తి మొదలగు ఇతర (గంధములను కూడ రచించెను. ఈ సుపద్మ వ్యాకరణము పై కూడ కొన్ని వ్యాఖ్యలు రచింపబడినవి

పైన చూపిన వ్యాకరణ (గ్రంథములేకాక పాణినికి పిమ్మట ఎన్నియో ఇతర వ్యాకరణములు బయశ్వెడలినవి గాని వాటికితగు (ప్రచారము లభింపలేదుః కొన్ని నామమా శ్రావళిష్టములై నవి.*

ఈ విధముగ వేదములలో లబ్ధి బీజావాపమగు సంస్కృత వ్యాకరణము అనావెకాలమునుండి నేటివరకును ఆవిచ్చిన్నముగ బహుముఖముల విస్తారమును పొందుచు వచ్చినది ఏ కాలమునందును కూడ పండితులు తమకు పూర్వమున నున్న వ్యాకరణములతో సంతృప్తి పడినట్లు అగపడదు. (కొత్త క్రొత్త వ్యాకరణ ములను రచించుచు కొత్త కొత్త (పమయోగముల ప్రామాణ్యమును సాధించుచు వ్యాకరణ వాజ్మ్యయామలను పెంచుచునేయుండిరి కాని భట్టోజిదీక్షితుడు మొద లగు కొందరు పండితులు “యథో త్రరం మునీనాం [ప్రామావ్యమ్‌ి అనుదానినే గట్టిగ పట్టుకొని పాణిని కాత్యాయన పతంజలులు తప్ప మరియెన్వరు చెప్పిన దియు ప్రమాణము కౌదనియు, వారిలోకూడ పతంజలిదే ఆంతిమనిర్ణ యమనియు నొక (ప్రొఢ వాదము (ప్రారంభించిరి. *కలౌపారాళరీస్మృతిః' అను వాక్యముచే కలియుగమున సరాళర స్మృృతియే (పప్రమాజమని యంగీకరించునట్లు పాణినీయ వ్యాకరణమునే శిష్ణులు 'వేదాంగముగఅంగీ కరించుటచే ఇ3క రవ్యాకరణములన్నియు అ_పమాణములవి వారి అభిప్రాయము. ఆందుచే శికుపాలవధాదులలో (ప్రయుక్త ములగు “ద్వయేషామ్‌” ఇత్యాది శబ్దములకు వ్యాకరణాంత రములచే సాధుత్వ మును సాధింప యత్నింపరాదని భట్టోజిదీక్షితుడు వ్రాసియున్నాడు. “యత్తు కళ్ళి దాహ చా(కవర్మణవ్యాకరణే ద్వయపదస్యాపి సర్వనామకాభ్యుపగమాత్‌ త (దీత్యా అయం[(సయోగ ఇతి, తదపి న; మునిత్రయ మతేనేదానీం సాధ్వసాధువిభాగః; తన్వ్యై వేదానీన్త నశిష్టై ర్వేదాంగతయా. పరిగృహీ తత్వాత్‌. దృళ్య న్తేచద వియతకాలా॥ స్మృతయః; యధా కలౌ పారాళరీ స్మృతిరితి (శద్దకౌస్తుళము ) గణ్యులును అగు లీ యుధిష్టిరనుమాంసక పండితులు రచించిన సంస్కృతి వ్యాకరణ శాస్త్ర కౌ ఇకిహాన్‌ అను (గ్రంథము (వథమభాగము (ద్వితీయ ముద్రణము) ననుసరించి (వాయబడినది. వ్యాకరణశాస్త్ర్రమునందాన క్రి కలవారికీీగంథము అవథ్య సరనీయము,

జీర

1-1-27) . ఇది శేవలము ప్రొఢవాదమని చెప్పకతప్పదు. పాణినీయము ప్రకా రము “పరిమృజ న్తి' అనురూపము మాథత్ర మే సిద్దింపవలసియుండ వ్యాకరణాంతర ములందున్న పరిమార్థ వి మొదలగు వృద్ధిసహితరూసములు కూడ సొధ్యములే యని భాష్యకారులు వ్రానియున్నారు. “ఏవంతర్షి-ఇహాన్యే వైయాకరణాః మృకేరజాదౌ సంగక్రమే విభాషా వృద్ది మారభ న్హే - పరిమృజ ని, సరిమార్డ స్లి, పరిమమృజతుః, పరిమమార్షతుః ఇత్యాద్యర్థమ్‌, తదిహాపి సాధ్యమ్‌” (మహాభా. 11.4) పాణినీయముతప్ప ఇతర వ్యాకరణములన్నియు ఆప్రమాణమలే యన్న వాదమే యుక్రమైనచో భాష్యకారుని పై వాశ్యములు అర్థరహితము లని చెప్పవలసి వచ్చును.

ఈ వాదమును భట్టోజి దీక్షితాదులు ప్రారంభించిరి కొని ప్రఫిద్ధ వ్యాఖ్యాత లగు మల్లి నాథాదులుకూడ ఎన్నియో (ప్రయోగములకు ఇతర వ్యాకరణముల ద్వారా సాధుత్వమును సాధించియున్నారు. కొన్ని ప్రాచీన (గ్రంధములను పరిశీ లించుచో కాతంశ్రాదులే [ప్రమాణముకాని పాణినీయము ప్రమాణము కొదనువారు కూడ అత్యధికసంథ్యాకు లుండెడివారని న్పష్టమగును. మూడవశతాబ్లికిచెందిన సద్య ప్రాభృతకమను భాణమునందలి ఈ [కింది విటవాక్యములు పాణినీయు లకును కాతం(త్రవై యాకరణులకును నడుమ'కాకోలూకము' జరుగుచుండెడిదని స్పష్టీకరించుచున్నది.

“ఏష హి పాణివిపూర్వకః దందళూకపు తః ద త్తకలశిర్నామ వైయాకరణ। (వళిమఖ మేవోపస్థితో ఒస్మాన్‌ కిం భవానాహ ఏషోఒ౬న్మి బలిభుగ్భిరివ సంఘాత చిలిభిః కాత నిర్వ క్రెరవస్కబన్దిత ఇతి. హన్త్మసవృత్తం కాకోలూకమ్‌. సఖే దిష్ట్యా త్వామలూనపక్షం సళ్యామి కింటబవీషి, కొచేదానిం మమ వైయాకరణపారశ వేషు కాతం(త్రేష్వాస్టా ఇతి”

దీనిని బట్టి ఒక్కొక్క కాలమునందు ఒక్కొక్క వ్యాకరణమునే (పమాణ ముగ నంగీకరింపవలెనన్న వాదము ఎంత యుక్తిదూరమో తెలియుచున్నది. పాణిని వ్యాకరణము బహుల్మసవారమునకు వచ్చినదన్నచో ఆది కేవలము దాని యందు వ్యాకరణమున కుండవలసిన ఉత్తమలక్షణము లుండుటయే కాని తావన్మా(తముచే నితరవ్యాకరణములన్నియు అ(పమాణములని కట్టడిచేరమట యుక్తి సంగతముకాదు. కావుననే వ్రక్రియాఫర్యస్వకారుడును మహావ్తైయాకర

ళ్‌

ణుడు నగు నారాయణభట్టపాదుడు “అపాణినీయ ప్రామాణ్యసాధనమ్‌” (5. స యూనివర్సిటీ ఓరియంటల్‌ రిసర్చి ఇన్ఫిట్యూట్‌ చే (ప్రకటితము) అను చిన్న (గంధమున పాణిని ఏవిధముగ తనకంజి పూర్వమునందున్న వ్యాకరణవాజ్మ యాదుల జ్ఞానమును పురస్కరించుకొని తన వ్యాకరణమును రచించెనో ఇతర్నవై యాకరణులుకూడ అక్షే చేసియున్నారు గాన వారి వ్యాకరణము లప్రమాణము లన రాదనియు, ఆపాణినీయములగు ప్రయోగములేవై న ఇతరవ్యాకరణ సిద్ధములై నచో మనము తప్పక _ పరిగ్రహింపవలెననియు సయు క్రికముగ ప్రతిపాదించి యున్నాడు.

“పాణీన్యు క్రం ప్రమాణం న తు పునరపరం చందద్రభోజాదిశొస్త్రం

కేప్యాహు స్తల్ల ఘిస్టం న ఖలు బహువిదామ స్తీ నిర్మూలవాక్యమ్‌.

బహ్వాంగీకార భేదో భవతి గుణవళాత్‌, పాణినేః ప్రాక్‌కధం వా,

పూర్వో క్తిం పాణినిశ్చాప్యనువదతి, విరోధేఒపి కల్పో్యోవికల్ప:ః.”

అనునది అతని గంథ(ప్రారంభమునందలి సంథగ్రహళ్లోకము. దీనినిబట్టి 'ప్రాచీనముల్లై నను అర్వాచీనములై నను “_పయోగళరణాః వైయాకరణాః అను లోకో క్షి ననుసరించి రచించిన వ్యాకరణము లన్నిటిని [పమాణముగ నంగిక రించుటయే యు క్రమవి చెప్పకతప్పదు. భాషకు వ్యాకరణమనావళ్యక మను వాదము ఎంత అసమంజసమో, ఏదియో ఒక వ్యాకరణమును మాత మే (గుడ్డిగ నమ్మి దాని వియమములనుండి ఎంతన్యత్రముకూడ ఇటు నటు కదలరాదను వాడము కూడ ఆంత అశమంజనమే. మధ్యమార్శము సవలంబించుటయే న్యాయము

పైన వర్శించినవిధముగ అఆసంథ్యాకములుగ బయల్వెడలిన వ్యాకరణ (గ్రంథములలో లఘుసిద్ధాంరకౌముది ఒకటి, దీని రచయిత వరదరాజపండితు డనియు,ఈతడు భట్లోజిదీక్షితుని శిష్యుడనియు, ఆతడు రచించిన సిద్ధాంతకౌముదిని సంక్షి ప్తమొనరించి “మధ్యకౌముది, లఘుకౌముది” అను రెండు (గ్రంథములను రచించెనవియు ఐతిహ్యము తక్క ఇతనినిగూర్చిన విశేషము లింకేవియ శెలియవు. శాస్తా9ంతరవ్యాస క్తులగువారు సులభముగ వ్యాకరణము నభ్య చుసించుబకై లఘుకౌముది రచింపబడెనని ఆతడే చెప్పియున్నాడు. దానికి తెలుగులో చిన్న వ్యాఖ్య (వాసినచో బాగుండునని దాదాపు నాలుగు సంవత్సరముల క్రితము మదీయ (శ్రేయోభిలాషులగు పూజ్యాలు భ్రీ దివాకర్ల వెంకటావధానిగారు చెప్ఫియుండుటచే అప్పుడు (ప్రారంభించి భాభమనోరమాదుల సహాయముతో ఈ

న!

వ్యాఖ్యను పూ _ర్రిచేసితిని ఇందేమైన గుజములున్నచో అవి నాకు వ్యాకరణమును గరపిన తపోధనులగు మా పితృచరణులు, శ్రీ పుల్లైల సత్యనారాయణశాన్తిగారి యొగ్కయు, బుషితుల్యులగు. శ్రీ కొంపెల్ల సుబ్బరాయశళా స్త్రిగారియొక్కయు ఎలితయో వాత్సల్యముతో' వేదాంచాదులను నేర్చిన ఆచార్యవర్యుల యొక్కయు ఆశీః ఫలితమని నా సంపూర్ణ విశ్వాసము.

'మరణాంతో వ్యాధిర్వ్యాకరణమ్‌” అను బృహస్పతి వాక్యము. నావంటి కించిద్‌జ్ఞుల విషయమున అక్షరాలా విజమని తోచును. ఎంత జాగరూకతతో పరిశీలించినను చివరకు ఏమియో పొరబాట్లు వచ్చుచునే యుండును ఉదాహరణకు చూడుడు “సంబుద్దా శారల్య స్యతావనార్షే” అను సూత్రము శాాల్యుని మతము (ప్రకారము సంబుదినిమిత్తకమగు ఓకారమునకు అవైదికమగు “ఇతి” పరమగు నప్పుడు (ప్రగృహ్యత్వము వచ్చునని విధించుచున్నద్‌. ఈ సూత్రముడగ్గర "విష్ణో ఇతి", “విష్ణ ఇతో, “విష్ణవితొ అను మూడుదాహరణములు సిద్ధాంత కొముద్యాదు లలో చూపబిడినవి. అవగా ఈ సూతముచే శాకల్యమతేము (ప్రకారము (వగృహ్యత్వము లభి చినచో (వ్రకృతిభావముచే “విష్టోఇతి" అనియు, ఇతరుల మళముప్రకారము (ప్రగృహ్యానంజ్ఞి లేదుగాన అవాదేశము వచ్చినప్పుకు. *లోసః- శాకల్యన్య" అను నూత్రముచే వకారము లోపించు పక్షమున “విష్ణ ఇతి” అనియు, వకారము లోపించని వక్షమున “విష్ణ వితి అనియు రూసములుండునని యర్థము. కొని “విష్ణఇతి" అను పప్రయోగమునకు అవకాశము లేదు. ఎందుచేకననగా_ 'విష్ణో ఇతి” ఆనునప్పుడు శాకల్యమతము (ప్రకారము సంధివచ్చుటకే అవకాశము లేదు. *లోపః శాకల్యస్య' అనులోసముకూడ శాకల్యమతముననుసరించిమా మే వచ్చును. విహ్టోఇతి” ఆనునపుడు శాకల్యునిమతము ప్రకారము సంధివచ్చుటకే. అవకాశము లేనపుడు. ఆకని మళముననుసరించిన వకారలోపము వచ్చుటకు ఆవకాశ మేది? కావున “విష్ణోఇతి" “విష్ణవితి అను రూపద్వయముమా[త్ర మే ఉండవలెను. “విష్ణ ఇతి" అనునది (ప్రమాదళకల్చితమగుపారమై యుంగును.. ఈ విషయమును (వసిర్ద వైయాకరణులగు ్రీ పేి సూర్యనారాయణకాస్త్రిగారు సూచించగా నాకు చాల ఆనందము. కలిగినది. ఇళ్లే ఆలోచించినకొలది ఎన్నియో విషయములు. బయట సడుచుండుమ.,

కాప భట్టోజిదీక్షితాదులు చెప్పినట్లు ఈకొలముశ పాణ్‌న్యాదిమువి[త్రయము చెప్పినదిమాశ మే పమాణము కొన ప్రాదీనాదార్యనామ [గ్రహణము కేవలము *వా”

డీక్‌

పర్మాయమని (గహింపవలెనని ఎవ్వరైన మొండివాదము చేయటకు అవకాశము లేకపోలేదు. ఆ పక్షమున మూడురూపము లుండవచ్చును ఇట్టి వాదములకు ఒక అంతమనునది ఉండదు. భూమికలో థ్రీ రఘునాథాచార్యులుగారు. నూచించినట్లు ఇట్టీ సీం సవాదములే వ్యాకరణమన్న ఏదియో పెనుభూతమను భయమును పరిత అలో కలిగించి ఈ శాస్తమునకును, భాషకునుకూడ ఉసకొారముకంకల అపకారమునే ఎక్కువగ చేసినవని నా యభ్శిపాయము,

నా వ్యాఖ్యానమునందు “వథమావిభ క్రి *పంచమీవిభ క్తి" ఇత్యాదులు (వ్రాయవలసి వచ్చినపుడు “పుంవత్కర్మధారయ జాతీయ దేశీయేష” అను స్యూత్రముచే పుంవద్భావము రావలెనుకదా యని ఊహించుకొని *“ప్రధమవిభ క్షి" “పంచమవిభ క్తి" ఇత్యాది విధముగ (వ్రాయప్రారంభించితిని, ఆ విధముగనే చాలవరకు ముదింపబడినది. ఒకనాశు ఆస్పయ్యడదీక్షితులవారి న్యాయరక్షొమణి లోని “(పథమావిభ కేశి అను (ప్రయోగమును చూచి "ఆది అచ్చుదోషమా లేక అదియే సాధుపారమూ యని సందేహము కలిగి (శ్రీమాన్‌ రఘునాథాదార్యులు గారికి ఉత్తరము వాసితిని. అప్పుడు హరు సిద్ధాంతకొముని (ప్రకారము “ప్రథమా” ఇత్యాదులు సంజ్ఞావాచకము లగుటచే భాషిళపుంస్కములుకొవు గాన పుంవద్భావము రాకుండుటచే *“ప్రథమావిభ క్తి” ఇత్యాదిిపయోగములు సాథువులనియు, శబ్దకౌ స్తుభ త త్ర్వటోధిన్యాదుల సూచితమగునట్లు ఇవి లోక్యపసిద్ధము లగుటచే సంజ్ఞావాచక ములుగ (గ్రహింపని పక్షమున పుంవద్భావముచేసినను తప్పులేదనియు నాభభ్రాంతి కొక దారి చూపినారు. ఇంతకును నేను చెప్పున దేమనగా___ వురోభాగిశేఖరు లీ (గ్రంథమును చూచి అపహతాశుణు కావలసిన " పనియుండదు. ఈ (గంథము ఏ కొద్దిమందికి ఉపకరించినను నాాపసయన్నము సఫలమైనదని సంఠసింతును.

తమ (ప్రేరణచే రచితమగు ఈ (గంధమును తామే స్వీకరింపవలెనని నేను కోరగా అందులకు దయతో నంగీకరించిన డా దివార్ల వెంకటావధాని గారి కెంతయు కృతజ్ఞుడను టంథము(ద్రణశైై ఆర్థికసహాయము ళేసిన ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ అధ్యకులగు. డా! గోపాలరెడ్డి గారికిని, కార్యదర్శులగు (శ్రీ రామానుజరావుగారికిని, సంస్కృత సలహానంఘ సభ్యులకును చాల కృతజ్ఞుడను.

నాప తమ యాశీస్పులచే నూతనోత్సాహమును చేకూర్చిన మా గురువర్యు లైన థ్రీ కొంపెల్ల సుబ్బరాయళాన్తిగారికిన్ని ఆంగృమున తొలిపలుకు (వ్రాసిన

46 నహృదయులును, సంస్కృృతాధ్యయన శ్రద్ధాపువులును అగు శ్రీ శివరామ్‌గారికినీ, భూమికను వ్రాసిన ప్రసిద్ధ వైయాకరణులగు శ్రీమాన్‌ రఘునాథాచార్యులవారికిని, మత్చ9యత్నా భినందకులును, గుడై కపక్షపాతులును ఆగు థీ రామానుజరావు గారికివి “పరిగుణ పరమాణూన్‌ సర్వతీకృత్యనిత్యం నిజహృది వికస న్వః”అను సూ క్షికి లక్ష్యభూత్నులె ఈ (గ్రంధమునందలి గుణములనుమాత్రమే ఎత్తిచూపిన పండితవర్యులగు థీ ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనంగారు, థ్రీ చలమచర్ణ రంగా చార్యులుగారు, డాః పొటిబండ మాధవశర్మగారు, శ్రీ సన్నిధానం సూర్యనారాయణ శాస్త్రిగారు. శ్రీ రాణీ నరసింహళాన్తీగారు, (శ్రీ కప్పగంతుల లక్ష్మణళాస్త్రి గార్లకును నాకృతజ్ఞ తను తెలుపుకొనుచున్నాను. నేను కార్యాంతరవ్య [గుడ నగుటచే (ప్రూపులు చూచెడిభారమునుకూడ చాలవరకు తమపై వై చుకొని అచిర కాలమున సుందరరీతి వీ (గ్రంథిమును ముద్రింపించిన దకిణ భారత ముద్రాలయ సంచాలకులై న శ్రీ నండూరి చిదంబరరావుగారికి చాల కృతజ్ఞాడను. ఇతిశమ్‌ హైదరాబాదు సుధీజనవి ధేయుడు విజయదళమిం వుల్లెల (శ్రీరామచం(దుడు, ర0=ఎ0=ఎ1971 4 తి క హె

శ్‌ 4.*0

( . ః

న శే బా

స ఖ్‌ శ ల యీ య

శ్రీః లఘునిదానకౌముది థి అవ విషయాను క మణీికా

[| సంజ్ఞాప్రకరణమ్‌ | 2! చురాది (వకరణష్‌ 60508 లి అచ్‌సస్టి (పకరణమ్‌ |! 22 ణ్యన్త (వకరణమ్‌ 507 శ్రి హల్‌సన్ది పకరణమ్‌ 48 క! సన్నన్త (పకరణమ్‌ 561 4 విసర్లసస్థి (ప్రకరణమ్‌ 70 24 యజన్త ప్రకరణమ్‌ 5086 గ్‌ అజ_న్టపుంలిబ్న ప్రకరణమ్‌ 78 ల్‌ యజ్‌ లుగన్హ (వకరణమ్‌ 57 గి ఆజ న్తస్రీలిజ్మ ప్రకరణమ్‌ 108 268 నామధాతు (వకరణమ్‌ ర్‌7క 0 7 అజన్హనపుంసకలిణ్న 27 కండ్వాది (వకరణమ్‌ 50887

(ప్రకరణమ్‌ 158 _ 28 ఆత్మనేపద (వక్రియా 588 8 హల న్తపుంలిజ్ఞ ప్రకరణమ్‌ 188 _ 28 పర్శవ్మైపద (పక్రియా 680 8 హలనస్రీలిజ్ల (ప్రకరణమ్‌ 288 _ 80 భావకర్మ (ప్రక్రియా $్‌$1 10 హలన్తనపుంసకలిజ్లి 81 కర్షృకర్మ సక్రియా 008

పకరణమ్‌ క. 82 లకొౌరార్థ పకరణమ్‌ 605 1 అవ్యయ (పకరణమ్‌ లర్‌ 3 తికి కృత్య పక్రీయా 608 12 భ్వాది (ప్రకరణమ్‌ 288 _ శ పూర్వకృదన్త ప్రకరణమ్‌ 618 8 ఆదాది (పకరణమ్‌ 891 85 ఉణాది (ఫకరణమ్‌ 651 14 జుహోళ్యాది ప్రకరణమ్‌ 410 _ 88 ఉత్తరకృద నప్రకరణమ్‌ 654 15 దివాది (పకరణమ్‌ 16] 87 విభక్ష్యర్థ (ప్రకరణమ్‌ _ $7? 14 సాది ప్రకరణమ్‌ 481 8కి అవ్యయీభావః 607 17 తుదాది ప్రకరణమ్‌ 168. 80 తత్పురుషః 707. 18 రుధాది [పకరణమ్‌ 518 30 బహువీహిః 888 18 తనాది ప్రకరణమ్‌ ఫ్రం! | ద్వన్ద్వః 740 28 క్యా9ది ప్రకరణమ్‌ క్‌్రిఫి శి సమౌసా న్హాః ?ర్‌ప్‌

తీ

48 తద్ది తేషుసాదాణ 61 ఛయతోరధికారః 820

(వత్యయాః 78 52 రజుధికారం 82 41 అపత్యాధికారః 70! 58 భావకర్మార్జాః 826 45్‌ ర క్రాద్యర్థకాః 176 ఈ భవనాద్యర్థకాః 802 46 చాతురర్థికాః 787. శీర్‌ మత్వర్థీయాః 840 47 శ్రైషికాః 70] 66 పాగ్గిశీయాః 847 48 ప్రాగ్లీవ్యతీయాః 810 57 ప్రాగివీయాః 858 48 ఠగధికారః 818 68 స్వార్థికాః 868 50 యదధికారః 817 58 స్త్రీ వత్యయాః 818.

లఘుసిదానకౌ మువీ టో

అద ర్వి ణం లఘుసిదడాన కౌముదీ అ అణా దాలానందినీ నమేతా నండ్లా (వతరణవ్‌ డో

నత్వా సరస్వతీం దేవీం శుద్ధాం గుణ్యాం కరోమ్యహమ్‌

పాణినియ(ప్ర వేశాయ లఘుసిద్ధా న్తకౌముదీమ్‌

శుద్దస్వరూపయు, సర్వసద్ద్గుణసంసన్నయు నగు సరస్వతీదేవికి నమస్కం రించి పాణినీయవ్యాకరణప్రవేశమునకై లఘుసిద్దాంతకౌముదిని రచించు చున్నాను.

(గ్రంధకర్త యస వరదరాజసండితుడు నిర్విఘ్న[గ్రంథసరిసమా _ప్లిక్రై ఈ శ్లోకమున సరస్వతీవందనరూప మగు మంగళాశాసనము నాచరించి (గంథ రచనా మోజనమును గూడ చెప్పి యున్నాడు.

అఇఉణ్‌ 1. బుణక్‌ 2. ఏఓజ్‌ 8. ఐబొచ్‌ 1. హయవరట్‌ 0. లణ్‌' 6. ఇమజణనమ్‌ 7. రుభణ్‌ 8. ఘఢధష్‌ $8. జబగడదళ్‌ 10. ఇఖఫఛరధచటచవ్‌ 11. కపయు 19. శషసర్‌ 19. హాల్‌ 14.

ఇతి మా హేళ్వరాణి సూక్రాణ్యణాదిఫంబ్లార్గాని,

ఇధి

ఇవి *“అణ్‌ మొదలగు సంజ్ఞల కుద్దిష్టము లగు మాహేశ్వరస్యూతములు, “మహేశళ్వరాత్‌ ఆగళాని మాహేళ్వరాణి”_ మహేశ్వరుని ద్వారా పాణిన్యాదు అకు లభించినవి అని అర్థము.

“నృ త్తావససానే నటరాజరాజః ననాద ఢక్కాం నవపంచవారమ్‌

ఉద్బ ర్తుకొమః సకకాదిసిద్ధానేతద్విమర్మే శివసూ (తజాలమ్‌”,

[ద కా వ

అను నందికేశ్వరకారిక ఈ విషయమునే చెప్పుచున్నది. ఈ మాహేళశ్వర స్యూక్రములకు అక్షరసమామ్నాయము, వర్శసమామ్నాయము అను నామాంఛ రములు గూడ కలవు

ల్సి అఘునిద్ధాంతకొముదీ “అణ” లచ్‌ “హర్‌” “ఐక మొదలగు ప్రత్యాహారముల సాధనము ఈసూ[త్రముల ప్రధాన ప్రయోజనము, ప్రత్యాహియ నే సంకీష్య న్తేవర్జా దయః ఆశ్ర ఇతి (ప్రత్యాహారణి, అను వ్యుత్చత్తిచే (ప్రత్యాహార మనగా సంక్షి పరధన మని యక్థము ఉదా- 'అఇఉణ్‌ అను సూతమునందలి మొదట్‌ అ" కారమును. చివర నున్న “ణ్‌” అనుదానితో కలిపి చెప్పినచో “అణ్‌* అనియు, నాల్గవ సూ(త్రముశందలి “చ్‌” అను దానితో కలిపి చెప్పినచో "ఆచ" అనియు అగును. ఇప్లేర్పడిన 'ఆణ్‌* అనునది “అ మొదలు “జ్‌ వఆకును గల వర ములకు పేరు. *అచ్‌' అనునది "అ మొదలు “చి వఖికును గల వర ములకు పేరు. కాని *'ణ్‌” “క్‌ి మొదలగు సూత్రాంత్యాచరములు ఈ ప్రత్యాహారములలో శేకృబడవు (ప్రర్యాహారములు ఏ విధముగ నేర్చడును

అనునది మున్ముందు స్పష్టము కాగలదు. ఏషామ న్ల్హ్యా ఇతః. హరకారాదిష్వకొర ఉచ్చారణార్థ 8, “లణ్‌”

మధ్యే త్విత్సం జ్ఞక 8.

ఈ పమనాల్గు సూత్రముల. చివర నున్న 'ణ్‌” క్‌” “జ్‌ మొదలగు హల్లులకు ఇత్తులు అని పేద. “ఏతి ఇ9 ఇత్‌ పోవునది అని అర్థము అనగా వ్రత్యాహారాది ప్రయోజనమునశ్రై ఈ వర్ణములు చేర్చబడినవి కాని [ప్రయోగము లోనికి వమ్నసరికి ఇవి ఉచ్చరింపబడవు,

హకొరాదులందలి అకార ముచ్చారణసొకర్యమునక్షై చేర్చబడినది. “'హయవరట్‌” మొదలగు పీది సూ(త్రములందలి *హొ “యి మొదలగునవి అకారసహితహల్లులు కాని ప్రత్యేకహల్లులు కావు వాస్తవమున (ప్రత్యేకహల్లులనే చెప్పవలెను కాని అకొారసపహితి హల్లులను జెప్పగూడదు. కాని అట్లు ప్రత్యేక హటబ్లులను మ్మాతమే చెప్పుచు 'హియ్‌వ్‌ర్‌ టి మొదలగు సూత్రములను రచించి యున్నచో ఆ సూ(తముల నుచ్చరించుట కష్టసాధ్య మగును. కావున ఉచ్చారణసొరర్యమును మాత్రమే ఉద్దేశించి ఈ హల్లులు అకొరసహితముగ (వాయంబడినవి. కావున “హల్‌” “జక” మొదలగు 'పత్యాహారములలో కల్తి? కారము కూడ జేరునని (భాంతిపడరాదు

“లణ్‌) అన్ను సూలళ్రమున లకారముపై నున్న అకారము మాత్రము ఇత్సంజ్ఞ కలది. “హయవరట్‌ిలో “రను (రేఫనుు ఈ లకారోపరిగతాకార ముతో కలిపి “రి (ర్‌ __అ్క్‌ అను ప్రశ్యాహారము నేరరిచి, దానిచే రేఫల

సంజ్ఞాపకరణమ్‌ వె కారములను రెండింటిని సం్యగహిందుటి ఈ ఇక్సంబ్బకు ప్రమోజనము ఇది “ఉరణ్‌ రపరః” ఇర్యాది సూ(త్రములలో నుపయు క్రమగును | వాలన్హ భజ 1.88 ఉపదేశీ అ న్యం హలిత్స్యాత్‌. ఉప దేశ ఆద్యోచ్చారణమ్‌ం హాల్‌, అన్మ్యమ్‌ “ఉపదేశేఒజనునాసీక ఇత్‌” అను సూత్రము నుండి “ఉప దేశే) ఇత్‌” అనునవి. అనువర్రించును ఉపదేశమున అంత్యమగు హల్లు ఇత్సంజ్ఞ కల దగును పాణిన్యాది ప్రాచీంమహావై యాకరణుల ఉచ్చారణమునకు ఉపదేశ మనిసేరు 1 (ఆద్యానాం ఉద్చారణమ్‌ ఆద్యోచ్చారణమ్‌) ఈ విధముగ మాహేళ్వరి సూత్రములు నాడ నుపదేశసంజ్ఞ ము లగును కొవున తత్పూ(శ్రాంత్యములగు ణ్‌ క్‌ మొవలగునవి పైసూత్రము ననుసరించి ఇత్సం ఫ్రోములు (వతిపాద్యవిషయము ననుసరించి సూళములు సంజ్ఞా పరిభాషా విధి, నియదు, అతిదేశ, అధికారసూ రము లసుపేర నాజు విధములుగ విభజింపబడి నవి అందు హఎన్హ్యమ్‌” మొదలగు నవి యముదటి విభాగమునకు చెందినవి సూ్యూతేష్యదృష్టం సదం సూతత్రాన్తరాదనువ_ర్తనీయం సర్వ(త్రం సూ(శ్రార్థమును. చెప్పునపుడు సూతములలో లేని పదమును ఆవశ్యక తానసారముగ ఇకర సూర్రమునుండి అనువర్హింపచేసి కొనవలెను ఇది సాధా రణముగ నన్ని సూ(ర్రముఎందును ననుసరించు పద్ధతి ఈ పద్ధతి ననున రించియే పై -సూర్రముశకు “ఉపదేశే' “ఇక్‌ అను పదములు పూర్వసూ[తము నుండి అనువర్షింపబడి నవి ఆగమ(ప్రత్యయాడదేశా ఉపదేశాః ప్రకీర్తితాః రి సంజ్ఞా చ పరిభాషా చ విధిర్నియమ ఏవచ అతి దేశోఒధికారశ్చ షడ్విధం సూతముచ్యతే క అవ్యవహింపూర్వ సూ మునుండి. పదమును (గ్రహించుటకు అనువృ త్రి యఫియు వ్యవహితపూర్వసూ[తమునుండి (గహించు టకు మండూం-ప్లుతి యనియు, ముందు సూ తమునుండి పదమును (గహించుటకు అప ర్థ మనియు పేద్ద చివరి లెండు సద్ధతులును క్యాచిత్మములు

ణ్శీ అ ఘుసీద్ధాంతకౌముదీ ల్లి అదోల్య) ఈ౭ చోనఃి 60 (ప్రన్క్తస్యాదర్మ్శ్మనం లోపసంజ్ఞం స్యాత్‌. (గ్రస్త మగునది. (వినబడదగిన వర్ణాదికము) అదృళ్య మగుట (వినబడ కుండుట)కు లోప మని పే లి త్య లోవః 148.69. త న్యేతో లోపః స్యాత్‌, ణాదయోఒణాద్యర్థాః ఆ ఇత్సంజ్ఞ కవర్శ మునకు లోప మగును “ణ్‌” మొదలగు నవి *అణ్‌ి మొద లగు (ప్రత్యాహారములక్రై యుద్ది ష్టు లైనవి *రస్య లోపళ అను సూూతముచే “అఇడణ్‌” ఇత్యాది సూత్రము అందలి “ణ్‌” మొద లగునవి లోపించును అట్లు ఇత్సంజ్ఞచే లోపించు వర్ణము లను చెప్పనేల యని ళంకింస రాదు చివరి కవి లోపించినను *అణ్‌” మొదలగు ప్రత్యాహారములు వాని సహాయముడే నేర్చడుచున్నవి కదా శీ. అదారో నో నహపేతా 11.71 అలై ను! జక, ఆరం జా అద్‌ త్‌ అనేశా సహిత ఆదిర్మభ్యగానాం స్వస్య చ సంజ్ఞా స్యా యథా 'అణ్‌” ఇతి 'అఇడ వర్జానాం సంజ్ఞా, ఏవం 'అచ్‌' "అల్‌ 'హల్‌ొ ఆవి అన్ష్యేన సహ, ఇతా, *స్వం రూపం శబ్దస్యాళబ్ద సంజ్ఞా” అను సూ త్రమునుండి “న్వంి అను పద మనునృత్తమై షస్ట్యంతముగ పరిణత మగును అంళమున నున్న ఇత్సంజ్ఞ కవర్శముతో గూడిన యాదివర్ణ మా మధ్య నున్న వర్ణ ములకును తనకును సంజ యగును ఎట్లనగా = అణ్‌ అనునది *అఇ4ఉి వర్ష ములకు సంజ్ఞ ఇస్లే “ఆవ్‌” “అల్‌ *హల్‌” మొద లగునవి. *“అఇఉణో అను సూ[త్రమునందలి “అ అను దానిని (గహించి, చివర నున్న ఇర్సంజ్ఞకవర్శ మగు *“ణ్‌తో కలిపిన “అణ్‌” అను (ప్రత్యాహార మేర్చడుచున్నది. కావున అణ్‌ అనునది ఒక అక్షరసము దాయము ఇందు ఆద్యాక్షరము *అి అంత్య మగు ఇద్వర్ష ము “ణ్‌” కావున “ఇణ్‌” అనువది ౪” ణ్‌ి అను అక్షరముల మధ్య నున్న ““ఇఉిలకే కాక

సంజ్ఞ్యావకరణమ్‌ క్రీ ఆద్యాక్షర మగు “అ” అనుదానికి కూడ సంజ్ఞ యగుచున్నది ఈ సంజ (వ్రత్యేక వర్షనిస్తము “ణ్‌ అనునది అంతృ్మము ఇర్స్యంజ్ఞకము నగుటచే దాని కీ ప్రత్యా హారమున (ప్రవేశము లేదు, “అద్‌” *హల్‌” మొదలగు (ప్రత్యాహారములు గూడ ఇప్లే సిద్ధించును క్ష ర్‌ శకాలోఒడ్జ్య ధన్సదీర్డ ఖ్లుతత 12.27 ఉళ్చ ఊళ్చ ఊ౭ళ్చ వః, వాం కాల ఇవ కాలః యస్య సః అచ్‌ (క్రమాత్‌ (హస్వదీర్చప్తతసంజ్ఞః స్యాత్‌, సచ (ప్రత్యేకముదా శ్రాది భేదేన తిధా ఊరాలః, ఆచ్‌ (హన్వదీర్న్య స్తతః ఉఊ ఊఏవర్శ ములకు ద్వంద్వసమాస మున సవర్శదీర్చ సంధిచే ఊ అను రూప మేర్చడినది ఉకారమును ఊకారమును ఊళకారమును ఉచ్చరించుట కై ఎంత కాలము కావలయునో అంత ఉచ్చారణ కాలము గల అచ్చు పరునగా (హస్వదీర్ధప్లతసంజ్ఞ కలదై యగును ఉకారము నకు ఏకిమా త్రాకాలము, ఊరారమునకు ద్విమా(శ్రాకాలము ఊళకారమునకు తమా (తాకాలమును పట్టును కావున ఏకమా్రాక మగు అచ్చు (హన్వ మవియు, 1 పాణిని తన వ్యాకరణమున మొత్తము 44 (ప్రత్యాహారముల నుపయో గించెను పూర్వణకారముతో ఒక (ప్రత్యాహారము. అణ్‌ కకారముతో మూడు_- ఆక్‌ ఇక్‌, ఉక్‌. జకారముతో నొకటి _ ఏజ్‌ చకార ముతో నాలుగు = అచ్‌, ఇచ్‌, ఏచ్‌, ఐచ్‌ టకొారమతో నొకటి ఆట్‌ పరణకారముతో మూడు _ అణ్‌, ఇణ్‌, యణ్‌ మకార ముతో నాలుగు _ అమ్‌, యమ్‌, ఇమ్‌; జిమ్‌, ఇకారముతో నొకటి _ యజ్‌ షకారముతో రెండు = రుష్‌, భష్‌ శకారమతో నారు అళ్‌ హళ్‌ వళ్‌,రుక్‌,జళ్‌,బక్‌ వకారముతో నొకటి _ ఛవ్‌ యకా రిముతో నైదు- యయ్‌, మద్‌, రుతు, ఖమ్‌, చయ్‌ రేఫముతో నెదు = యర్‌,రుర్‌,ఖర్‌ చర్‌,శర్‌ లకారముతో నాలు _ అల్‌, హల్‌,వల్‌,రల్‌,రుల్‌,శల్‌ అకారముతో నొకటి. ర “ఇజో మొదలగు ప్రత్యాహారములు సంధావ్యము లై ననుఅనపయు క్రములు “స్యా దేకో జఇణవ్నటైః "సీణ ద్వౌ (తయ ఇహ కణాభ్యామ్‌ చత్వారశ్చ చమాభ్యాం పవ్బు యరాభ్యాం శ౮ాధ్యాం షట్‌.

ర్‌ లఘుసీద్ధాంతకొముదీ ద్విమౌత్రాకము దీర్చ మనియు (త్రిమాశ్రారము సక మనియు చెప్పబడును. (చిటిక లేక రెప్పపాటు వేయు నంత కాలమునకు మాత్ర యనిపేరు ) ఏకమాథత్రో భవేద్ధ)స్వో ద్విమాత్రో దీర్చ ఉచ్యతే త్రిమాత్రస్తు ప్లతో జ్లేయః వ్యజ్ఞన న్వ్వర్హమా[త్రకమ్‌ అను కారిక పై విషయమును సృష్టికి రించుదున్నది ఆ అచ్చు ప్రత్యేకముగ న దా శ్రాదిభేదముచే (ఉదా శ్రానుదా త్తన్వరితభేద ముచ్చే మూడు విధములు 6. ఉద్లైడదా తం 12 20 వ. అలో ఉచె చి ఉదా త్‌ “ఊకాలోజ్బ ఏస్వదీ ర్హ ప్తతః అను సూ శ్రమునుండి 'జ్రచ్చ్‌ి అనునది ఆనున దర్రించును ఉవ్వైః = ముఖమునందలి తాల్వాదిస్థాన ముల పె భాగమున విష్పన్నమగు, ఆచ్‌-అచ్చు ఉదా త్హః- ఉదాత్త మని చెప్ప బడును ముఖమునందున్న కాల్వాదిస్టానముల పై వాయ్వాఘాతము కలుగుటచే వర్షోచ్చారణ మేర్చడుచున్నది ఆశాల్వాదిస్టానములలో కూడ రెండు భాగము వ! లుండును అందు పై భాగమున నిష్పన్న మగు వర్షము ఉదా త్రము, క్రింది భాగమున నిష్పన్న మగునది అనుదాత్తము 7. వశీచెరొచుదాతం 1! 290 రూ తాలి సీదై 9 అనుదా తః “ఊకారోజ్ఞ 9స్వదీర్త్వప్తతః అను సూశ్రము కా అూవి యి ఖ్‌ గగ నుండి *“అఆచ్‌ అను పదము అనువ ర్రించును ముఖమునందలి తాల్వాదిస్థాన ముల క్రింది భాగమునుండీి నిషస్పన్న మగు అచ్చు అనుదా త్రము 8. నమావోరా న్ధూరితఈః 12 8! సమాహారః = కలయిక అనగా ఉదా త్తల్వానుదా తృత్వముల కలయిక స్వరితఃం స్వరితము వెనుకటి నూ(త్రములనుండి “ఉదా త్తః” “అవదా త్తఃి అను పదములను అనువ రర్థించి వానిని ధర్మ ప్రధానముగ, అనగా ఉదా త్తత్వా నుదా తతధర్మపరముగసీకరించి షషృంతపవముగ మార్చి “ఉదా తతా శ్‌్వెథ్రి స్‌: రాశీ | _త్తత్వా నుదా త్తత్వయోః సమాహారః అను నర్ధిమును స్వీకరించుటిచే పైయర్ధ మేర్చడి సది అనగా స్వరిశాచ్చు మొదటి యగ్టమున ఉదా త్తముగను, ద్విలీయా్యామున

సంజ్ఞా.ప్రకరణమ్‌ అవదాత్తముగను ఉండును ఈవిషయము “తస్యాదిక ఉదా త్తమర్ధహస్వమ్‌ి అను సూ(త్రమున చెప్పబడినది (ఈ సూ్యతము లఘు కౌముదిలో చేర్చదడ లేదు ్స స నవవిధోపి (ప్రత్యేకమనునాసికాననునాసికళల్వాభ్యాం ద్విధా. పైనచెప్పిన విధముగ అచ్చు ్రత్యేకముగ (హస్వోదా త్తము, (హస్వా నుదా త్తము, (హస్వస్వరితము, దీర్లోదాత్త్వము, దీర్హానుదా త్తము, దీర్షస్వరి అటి ఖై వాటి ఖు అటో ఖు తము, ప్లతోదాత్తము, ప్లతానుదాత్తము, స్తతన్వరికము అను భేదములచే నవ విధము ల్రైనది ఇట్లు నవవిధము లగు అచ్చు (ప్రత్యేకముగ అనునాసిక మనియు, ని5నునాసిక మనియు రెండు విధములు అనగా (హస్వోదా తానునాసి కను (హస్వోదా త్తాననునాసికము మొదలగు భేదములచే ఆఅద్చు మొతముషము నెనిమిది విధము లగును కొన్ని అచ్చులకు దీర్ధము లేక పోవుటచేతన, కొన్ని టికి [హనస్వము లేకపోవుటచేతను కొన్ని భేదములు తగ్గును: ఈవిషయము ముందు స్పష్టీకరింపబడును బి $. యభఖనానికావచనో=మయనాశిక 11.8 ముఖసహితనాసికయా ఉచ్చార్యమాణః వరోఒనునాసికసంజ వ! (వ స్యాత్‌. ముఖనాసికావచనః, అనునాసిక &. (ముఖసహితా నాసికా ముఖనా*కొా. ఉచ్యతేఇతి వచనః. ముఖనాఫకయా వచనః ముఖనాసికొవచనఃి ముఖసహిత మగునాసికతో, అనగా ముఖనాసికలు తెండిటితోడను ఉచ్చరింపబడు వర్షము వా! అనునాసికసంజ్ఞ మగును తదిత్చమ్‌. “అఇఉబు ఏషాం వర్ణానామష్టావళ భేదాః “లి వర్షస్య ద్వాదశ; తస్య దీర్జాభావాత్‌. ఏచామపి ద్వాదశ, తేషాం (హస్వాభావాత్‌. కావున ఇట్లు - (భేదనిరూపణము [క్రింద చేయబదుమన్నది ) *“అఇఉబిి అను వర్శములకు పదునెనిమిది భేదములు ఇకొంమునకు పం(డ్రెండు భేదములు అకారమునకు, దీర్చము లేదు. “ఏటఐజౌ”లకు, గూడ పండ్రెండు భేదములు మాత్రమే యుండును, ఈ యక్షరములకు (హనస్వము లేదు

8 లఘునీద్ధాంతకొముడీ ః 10. తుల్వాన్టూ వయత్మ్మం నవర్శత్‌ [1.1.0

తాల్వాదిస్టానమా భ్య_న్హర(ప్రయత్న శ్చే త్యేతద్యయం యస్య యేన తుల్యం తన్మిధః సవర్డ సంజ్ఞం స్యాత్‌,

ఆస్యే భవం ఆస్యమ్‌- ముఖమునందలి తాల్వాదిస్టానములు। 'ప్రకృష్ణో యత్నః ్రయత్నః; ఆస్యం చ (ప్రయక్నశ్చ ఆస్యప్రయత్నే, తుల్యే ఆస్య ప్రయత్నే యస్య తత్‌-_ దేని లాల్వాదిస్థానాభ్య న్తర్మపయత్నములు దేనితో ఆనగా దేని స్థానప్రయక్నములతో తుల్యముగ నుండునో ఆ రెండు (వర ముల్పును పరస్పరము సవర్షసంజ్ఞ కల వగును

(వా బుణవర్శ యోర్మిధస్సావర్డ ఫం వాచ్యమ్‌.

బుకారణకారములకు సరస్సరము సావర్ష్యము చెప్పవలెను

అకుహవిసర్జనీయానాం కణ్దః:.ఇచుయశానాం తాలు, బుటురషా ణాం మూర్చా.ఇతులసానాం దన్హాః.ఉపూపధ్య్మానీయానా మోష్టాఇ మజణ నానాం నాసికొ చం ఏదై తోః కజ్దతాలుం ఓదౌతోః కజోస్టమ్‌ వకొరస్య దన్లోష్టమ్‌, జిహ్వామూలీయస్య జిహ్వామూలమ్‌. నాసికాఒనుస్వార స్య

“ఏయే వర్ణముల కేయే స్థానసయత్నములు అను విషయ మిపుడు

నిరూపింపదిడుచున్నది. అకారకవర్ష (కఖగఘజ) హకొరవిసర్లలకు కిజ్ఞిస్థానము ఇకౌర చవర్ష (చఛజరుఇు) యకార శకారములకు తాలుస్థానము, బుకౌర టవర్ల (టరడఢణ) రేఫ షకొారములకు మ్య్యూస్థానము. ఇకార తవర్ష (తథ దధన) లకార సకారములకు దంతస్థానము ఉకార పవర్ష (పథబభమ ఉపధ్మా పీయములకు ఓస్పస్టానము “ఇమజణని అను వర్శ ములకు (శాల్వాదిస్థానమే కాక నాసికొస్థానము గూడ కలదు. *వి కొర *ఐబి కారములకు కజ్ధతాలుస్థానము. *ఓి కార “జొ” కొరములకు కిజ్హో వృస్థానము వకారమునకు దన్లోష్టస్థానము జిహ్వామూలీయమునకు జిహ్వాోమూలము. అనుస్వారమునకు నాసికొస్ట్థానము.

వర్శముల నుచ్చరించునప్తుడు ముఖమునందలి వేరువేరు భాగములపె వాయ్వాఘోతము అధికముగ నుండును ఉదాహరణకు “అ” కారము నుచ్చరించే నప్పుడు కంరమునందును ఇకారము నుచ్చరించునపుడు తాలువునందును (దౌడకు లో నిభాగము) ఏకారము నుచ్చరించునప్పుడు క భ్ధతాలువులు. రెండింటియందును

సంజ్ఞావకరణమ్‌ ం్ర వాయ్వాఘాతము అధికముగ కొనవచ్చును కావున ఆయా వర్ణములకు ఆయా స్తానములు నిరిషము లె నవి. థి ఎట రా వర్ణోచ్చారణసమయమున రెండు విధము లగు ప్రయత్నములు చేయవలసి యుండును అందు మొదటి దగు ఆభ్య న్తరప్రయక్నము వర్ణములు ముఖము నుండి బయటకు వెడలుటకు ముఎదుగనే ముఖమునందు జరుగును కావున దీనిని ఆభ్యన్తర మందురు రెండవదగు బాహ్యప్రయత్నము వర్ణములు ముఖమునుండి బయటకు వచ్చునసమయమున జరుగునది. ఈ రెండు యత్నము లును నిరూపింపబడుచున్నది యత్నో ద్విధా: ఆభ్యన్తరో దాహ్యుళ్చ. ఆద్యః పష్బుధా= సృ ష్టేషత్స సృ ప్షేషద్వివృతవివృతసంవృతభేదాత్‌. తత్ర స్ప ఏప్టం (ప్రయకనం స్పర్మానామ్‌ ఈషత్స్పృష్టమ నస్ల్రానామ్‌. ఈషద్వివృత మూష్మణామ్‌. వివృతం స్వరాణామ్‌. 'హన్వస్యావర్ష స్య పమోగే సంవృతమ్‌* (ప్మక్రియాదశాయాన్సు వివృత మేవ ఆభ్య న్రరము బాహ్యము అని యత్నము రెండు విధములు. మొదట్టిది న్పృష్టము, ఈషత్స్పృష్టము, ఈషద్వివృతము, వివృతము, సంవృతము * ఏ భేదములచే ఐదు విధములు. వర్షముల నుచ్చరించునప్పడు జిహ్వ ఆయా స్థాన ములను నస్పృశించినచో స్పృష్ట మనియు, కొంచెము స్పృళించినచో ఈషత్స్పృష్ట మనియు, ముఖము కొంచెము తెరచుకొవినచో ఈషద్వివృత మనియు, బాగుగ తెరచుకొనినచోవివృత మనియు, ముఖము సంకుచిత మైనచో సంవృత మనియు పేప్ల. అందు స్పర్శలకు (5 అగఘజచఛజయుఇట రడఢణతథభదధనపఫ బభమ) స్పృష్టప్రయక్నము. అస్తెస్టలకు (యకలవ) ఈషత్సృష్టవయత్నము. ఊష్మలకు (శషసహ) ఈషద్వివృతము స్వరములకు ((అచ్చులకు) వివృత ప్రయత్నము (వాన్వ అకారమును పరినిష్టి తదళలో ప్రయోగించినపుడు సంవృ తము శాస్త్రీయ పక్రియాసమయమున వివృరము “దజ్డః” అను పరినిష్టితరూప మును [పయోగించునప్పడు చివరి అకారము “అఆ”అను అష్టాధ్యాయి చివరనున్న పాణినిసూ(త్రము ప్రారము సంవృత(ప్రయత్నక మగును, కాని “దజ్ఞ -- ఆకకి ఇత్యాదిస్థలములలో సవర్షిదీర్హాది శా స్త్రీయకార్యములను చేయునప్పుడు మాత్రము ఆఆ'కారమువివృత ఘగును.

10 లఘుసీద్ధాంతకౌముదీ

బాహ్య న్వ్వేకాదశధా:- వివారః, సంవారః, శ్వాసోం నాదో, "ఘాషో,ఒ ఘోషో,౬ ల్పప్రాణోో మహాప్రాణ ఉదాత్తోఒనుదా_త్తః స్వరిత శ్చేతి

బాహ్యయత్నము పదునొకండువిధములు వివారము, సంవారము, శ్వాసము నాదము, ఘోషము, అఘోషము, ఆళ్చ్బ (ప్రాణము, మహా(ప్రాణము, ఉదా త్తము; అనుదా త్తము, స్వరితము.

ఇందు చివరి మూడు యత్నములును అచ్చులకు మా[తము సంబంధించి నవి మొదటి ఎనిమిదియు హల్లులకు సంబంధించినవి మొదటి ఆరు యత్నము లును సర్టోచ్చారణనమయమున గలుగు నాయా విశ్రషములచే అంగీకరింపబడి నవి. ఉచ్చారణసమయమున ముఖము వివృత మైనచోవివారం మనియు, సంవృత మైనచో సంవార మనియు, శ్వాస యధికముగ వెడలిన ట్లగపడునపుడు శ్వాస మనియు, ఒకవిధ మగు నాదము వెడలుటచే నాద మనియు, గంభీరధ్వనినలె వెడలు నప్పుడు ఘోష మనియు, అట్టి ధ్వని లేనిచో అఘోష మనియు నామ రేయము లీయబడినవి ఉచ్చారణసమయమున ఎక్కువ (ప్రాణవాయువు నుపయో గించవలసినచో మహాప్రాణ మనియు, భక్కువ ప్రాణవాయువు నుపయోగించ వలసినచో అబ్బ(ప్రాణ మనియు పేర్లు,

ఖరో వివారాః శ్వాసా అఘోషాశ్చ. హళశః సంవారా నాదా ఘోషాళ్చ.వర్గాణాం (ప్రధమతృతీయపజ్బుమాః యణశ్చాల్పప్రాణాః, వర్గాణాం ద్వితీయచశుర్జె శలళ్చు మహా(ప్రాణాః.

“ఖర్‌”లకు (క ఖచళటరతథపఫశషస) వివారశ్వాసాఘోషము లను మూడు దాహ్యయత్నములు హశ్‌లకు (గఘజజరుఇజడఢణదధనబభమహయ వరల) సంవారనాదఘోషము లను మూడు యత్నములు.

ఇట్లు హల్లుల నన్నిటిని రెండు వర్ష్శములుగ చేసి ఒక్కొాక్కవర్షమునకు మూడేసి యత్నములు చూపబడినవి. మరల హల్లులను రెండు వర్షములుగ జేసి మజీ రెండు యత్నములు చూపబడుచున్నవి వర్ష్శ(ప్రధమతృతీయపజ్నమాక్షర ములును యజ్ఞులును ((కగజచజజఇట డణక దనపబమయవరల) అల్బ (ప్రాణములు. వర్గద్వితీయచతు ర్థాక్షరములును శల్లులును (ఖఘఛ యరఢధధఫభిశషసహృ మహా (ప్రాణములు

సండ్ఞాప్రకరణమ్‌ క్ష]

కాదయో మావశనానాః స్పర్శాః, యణో న్తస్టాః శల ఊష్మాణః, అచః స్వరాః, “గకొగఖ"ఇతి కథాధ్యాం (ప్రాగర్థవిసర్షసదృళో జిహ్వా మూలీయః;“గప' “గ ఫిఇతిపఫాభ్యాంప్రాగ ర్థవిసర్షసదృళ ఉపధ్మానీయః. “అం*“అః” ఇత్యచః పరౌ అనుస్వారవిసర్షాం

“కిమొదలు *“మివజకు గల యక్షరములకు స్పర్శ లని పేరు “యర్‌? లకు [(యవరల) అంతస్థ లని పీరు. ళల్‌ిలకు (శషసహృ ఊష్మము లని పేద అచ్చులకు స్వరము లని పేరు “5 “కారీఖికొారములవెనుక నుండు అర్థ విసర్షసదృళములగువాటికి (“గక , కఖ”లకు ) జిహ్వామూలీయము లని పేరు “వికార “ఫికొరముల వెనుక నున్న అర్జవిసర్శసదృశము లగు వాటికి (“గప,గఫిలకు) ఉపధ్మానీయము లని పేరు అచ్చునకు పరమగుంః (“అంోఅఃిమొ అను నక్షరములకు వరుసగా అనుస్వారవిసర్ల లని "పేరు

10 అణుదిత్భృవర్థ న్యచా(వత్యయః 11.00

ప్రతీయతే విధీయతే ఇతి (ప్రత్యయః. అవిధీయమానః అణ్‌ ఉదిచ్చ సవర్షస్య సంజ్ఞా స్యాత్‌.అతకై 9వాణ్‌ పరేణ ణకారేణ, కుచుటు తుపు ఏతే ఉదితః,

అజ్‌, ఉదిత్‌, సవర్షస్యం చ అప్రత్యయః. (ప్రతీయతే = విధీయతే. విధింపబడునది కావున (ప్రత్యయ మని చెప్పబడుచున్నది కావున అ ప్రత్యయః అనగా అవిధేయము అని అర్ధము అవిధేయ మగు ఆణ్‌, ఉదిడ్‌ (ఇక్సంజ్ఞక మగు “ఉకారముకలది) ఇవి సవర మునకు గూడ సంజ్ఞ లగును. అనగా 'అణ్‌” (ప్రత్యాహారమునకు చెందిన వర్షమును గాని ఉదిత్తును గాని చెప్పినపుడు, అవి విధేయములు కాని పక్షమున అవి తమకే కాక తమ సవర్ష _మైనవాటికి కూడ గాహకము లగును.

“ఆఅణ్‌ అను (ప్రత్యాహారము రెండు విధముల సిద్ధించును అక్షరసమా మ్నాయముశందలి మొదటి సూత్రము అంతమందును, ఆరవసూ[శ్రా న్వమునను గూడ *ణ్‌” ఉండుటచే పప్రధమనూ శ్రాద్యక్షరమైన *“అ"కారమును ఈరెండింటిలో నొక్కదానితో చేర్చి “ఆణ్‌”ప్రత్యాహారము చేయవచ్చును. మొదటి “ణ్‌”తో చేర్చి చేసినచో *“అఇడిలు మాత్రము (గ్రహింప బడును. రెండవ *ణొతో

స్తీ లఘునిద్ధాంత కౌముదీ చేర్చిన యడల “అమొదలు *లివఅకును గల వర్ణము లన్నియు (గ్రహింప బడును కావున “అణ్‌” పత్యాహారవిషయమున నొక నియమ మంగీకరింపబడి నది ఈ యొక్కసూత్రమునందు మాత మే “అణ్‌ "ప్రత్యాహారము రెండవ “ణ్‌” తో నేర్పరుపదిడును ఇతరస్థలముల నెచ్చట నైనను మొదటి *జ్‌ితోడనే ఏర్పరుపబడును ఇణ్‌ "ప్రత్యాహారము గూడ పాణినీయవ్యాకరణమున నుప యుక్తమై యున్నది ఆవ్రత్యాహారము మాత్రము ఎల్ల స్థలములందును పరణ కారముతోడనే యేర్చడును ఈనిషయమునే = “పరేజై వేణ్‌(గ్రహాః సర్వే పూర్వేణై వాణ్‌ (గ్రహా మతాః బుతేఒణుదిత్సవర్మ న్కే త్యేత దేకం పరేణ తుం అను కారిక చెప్పుచున్నది. “కుచుటుతుపు అనునవి ఉదిత్తులు తదేవమ్‌---అ ఇత్యష్టాదశానాం సంజ్ఞా.త థేకారోకారౌ, బుకార స్రింశతః.ఏవం ఇకారోపి, ఏచో ద్వాదశానామ్‌. అనునాస్తికాననునాసిక భేదేన యవలా ద్విధా. తేనాననునాసికా స్తే ద్వయోర్ష్వయోః సంజ్ఞాం కొవున ఇట్లు (గగహింపవలెను = *అఆకునది తన భేదము లగు పదు నెనిమిదింటికి సంజ్ఞ ((గ్రాహకము) అగును ఇకారోకారములును ఆప్లే“బు కారము మువ్ఫది భేదములకు (గాహకము “ఇ"కారమును అస్లే “వఓఐజా'లు పండెండింటికి గ్రాహ“ములు, “బుఇ"వర్భములు సవర్ష ము లగుటచే పదునెనిమిది బుకొరభేదములును సం(డైెండు ఇకారభేదములును (ఇకారమునకుదీ ర్షములేదు) కలసి ముస్పడి భేదము లగును. ఏచ్చులకు హ్రస్వము లేకుండుటచే వాటికీ (ప్రశ్యేకముగ పండ్రెండు భేదములు మా(త్రమే యుండును, ఆనునాసిక ములు ఆవనునాసికములు నని *'యవలిలు రెండు విధములు కావున అననునాసి;ము లగు నా వర్షముణు (ప్రత్యేకము రెండింటికి. అనగా అశమనాసికనిరనునాసిక ము-కు. (గ్రాహకము లగును. 120 వరన్ఫృన్మ్మి తర్జన్ఫంపాతా 144100 వర్దానామతిశయితః ౫న్నిధిః సంహితాసంజ్ఞస్స్యాత్‌ వర్షము పరస్పరాత్యంతసన్నిహితత్వమునకు సంహిత యని శేరు ఒకవర్థము నుచ్చరించి మరియొః వర్ణము నుచ్చరించుటకు అర్థమా శ్రాకాలము

సండ్ఞ్యాఎళరణమ్‌ [3 వ్యవధానము తప్పకి కొవలసి యుండును అంతకు మించిన కాలము లేకుండు టయే యిట చెప్పబడిన పరసన్నికర్ష 8. వాలోఒఏ నరాః రలంచూగః అనాలి

అజ్బిః అవ్యవహితాః హలః సంయో సంజ్ఞా: స్యుః

హల8, అనన్హరాః, సంయోగః, అచ్చులచే వ్యవహితములు గాని హల్లు లకు సంయోగ మని పేరు, ఉదా = ఆమః. ఇచట మకొరలేఫలనడుము అచ్చు లేదు కావున *మిఅనునది సంయోగము

నువిశనం వదడ్‌ 144. 1! అతి అవా

సుబన్తం తిజ్నన్తజ్బు పదసంజ్ఞం స్యాత్‌,

న అవి మ్య ఇతి సంజ్షాపకరణమ్‌ ళో

సుబన్హమునకును తిజ నమునకును పద మని పేరు.

“రామ” మొదలగు పాతిపదికల యృన్తమున చేర్చబడు విధి క్రివత్యయ ములు *సుప్‌ి పవ్యయములు కావున *“రామకోరామంి మొదలగునవి సుబన్త ములు “భూమొదలగు ధాతువుల యన్తమున చేర్చబడు “తి మొదలగు ప్రత్యయ ములు “తిజ్‌ *పర్యయములు, కొవున “భవతి మొవలగునవి తిజ_న్హములు. ఇట్టి సుబిన్త తిజన్తములకు పదము లని పేరు.

సంజ్రాపకరణము సమా ప్రము. షో అథి

అథ నూ (ప్ర కరణమ్‌ అచ్‌ ననిః ఖ 15. ఇతో యణబి (1.77

ఇకః స్టానే యణ్‌ స్యాదచి సంహితాయాం విషయే, *నుధీ

ఉపాస్యః” ఇతి స్టితే_

ఇక!,యణ్‌,అచి,ఇకః అనునది షస్ట్య న్తపద మగుట చే“షష్టీస్థానే యోగా” అను పరిభాష ననుసరించి లభించిన “స్థానే యను పదము *ఇకః” అనుదానితో సందింధించును *సంహితాయామ్‌' అను అధికారసూ తము అనువ ర్తించును సంహిత విషయ మగునప్పుడు (ఉద్దిష్ట మగునపుడు “ఇక్‌” (ఇఉబు) స్టాన మున, అచ్చు పరముగా నుండగాయణ్‌ *(యవరల్య వచ్చును

రెండు నర్ధముల కలయికకు సంధి యని ేరు ఇట్టి సంధి సంహిత యున్నపుడే కలుగును సంహిర కొన్ని స్థలములలో నిత్య మనియు, వార్యము నందు వైవకీక మనియు ఈ క్రింది కారిక చెప్పుచున్నది _

“సంహితై కపదే నిత్యా నిత్యా ధాతూపసర్గయోః

నిత్యా సమాపే వాక్యే తు సా వివక్షమపేకతే”

“సుధీ (.ఉపాస్యఃఅవి యుండగా” _ “సుధీ ఉపాన్యఃిఅను నీ యుదా హరణమున సకారముప్నై నున్న ఉకారము కూడ ఇక్కు. దానికి ధకారముపై నున్న ఈకారము పర మగుటచే *'యణ్‌రాపలె నను సందేహము కలుగ వచ్చును తన్నివారణకై ఈ [క్రింది సూత్రము చెప్పబడుచున్నది.

లొన్ఫిన్మ్మితి బిర్జిస్టే వూర్చూన్యు 11.06 స్పప్త్పమీనిర్దేశేన విధీయమానం కార్యం వర్ణాన్తరేణావ్యవహితస్య పూర్వస్య బోధ్యమ్‌.

కే, షష్టి సంబంధమును బోధించును కాని ఆ సంబంధవిశేష మేదియో

తెలియనపుడు ఆ షస్ట్య్రంతపదము (ప్రక్కన “స్థానేఅను పదమును చేర్చవలెను, అని ఈ సూ(త్రమునకు అర్థము.

అచ్‌సస్థిః కేక

స్పప్తమీనిర్దేశపూర్వకముగ విధింపబడిన కార్యము నర్జ్ణాన్తరవ్యవహితము కొని పూర్వవర్హముశకు అనగా శ్తమీనిర్దిష్ట మగుదానికి వెనుకనే యున్న వర్ష మునకు వచ్చును

“ఇకో యణచిఅను నూత్రమున '“ఆచి'అనునది సప్పమ్య న్తపదము, కావున ఈ సూ(త్రముచే విధింపబడిన కార్యము సప్పమ్య న్తపదనిర్షిష్ట మగు అచ్చు నకు వెనుక వర్ణా న్తరావ్యవహితముగ నున్న ఇక్పువకే వచ్చును గాని వర్ణాన్తర వ్యవహిత మగుదానికి రాదు కావున *సు'నందలి ఉకారమునకు “ధియండదలి “ఈ'కారము పరముగ నున్నను ఈ “ఉకారోఈికొారముల నడుమ. “ధికారము (ధ్‌) ఉండుటచే ఇచట ఇక్కు అమృనకు వర్ణాన్తరావ్యవహితపూర్వము కాదు, కావున ఉకారమునకు యణాదేళశప్రసక్తి లేదు ఇక “ధీయందలి “ఈ'కారము నకు “ఉపాస్య యందలి “ఉకారము పరముగా నున్నది ఈ రెండింటి నడుమ హల్‌ ఏదియు లేదు కావున ఇచట యణాగమము రావచ్చును.

కొని “ఇక్‌ "సంజ్ఞ గల వర్షములు నాలుగు గలవు *యణ్‌ "లును నాలుగు గలవు కావున ఏ “ఇక్‌"స్టానమున ఏ *యణ్‌ "రావలెను అనునడి నిర్ణయించు టక్రై ఈ క్రింది సూత్రము చెప్పబడుచున్నది _

న్తానోేఒ నరతమః 1.150 (| న.

'ప్రసశ్లే ఈతి సద్భృశతమః ఆదేశః స్యాత్‌'సుధ్‌ య్‌ +-ఉపాస్యః” ఇతి జాతే.

స్టానే, ఆ న్తరతమః *“స్టానేఅనగా ప్రసణ్గ మని యర్భము ప్రసజ్గము కలిగినపుడు. అనగా ఒక వర్ణము స్థానమున అనేకవర్ణ ములు ఆదేశముగ వచ్చుటకు అవకాశము కలిగి నపుడు. ఎక్కువ సాదృశ్యము గల వర్ణము ఆదేశముగ వచ్చును

ఈ నియమము ననుసరించి తాలుస్తానసామ్యముచే “ఈ కారోయికార ముల కెక్కువ సాదృశ్యము కలదు కావున *“ధియందలి “ఈ'కారస్థానమున “య్‌'ఆదేశముగా వచ్చుటచే “సుధ్‌య్‌ _[.ఉపాస్యః'అను రూపము సిద్ధించినది.

వ్యాకరణమున ఆదేశముోఆగమము"అము రెండు పారిభాషికపదములు గలవు ఒక వర్షమును లేక వర్ణ్షసముదాయమును తొలగించి దాని స్థానమున మరి యొక వర్ణము గాని వర్ణసముదాయము గాని వచ్చినచో ఆదేశ మనియు,

16 లఘనిద్ధాన్తకొముదీ ఉన్నదానిని తొలగించక దాని (ప్రక్కనే మరి యొటి వచ్చి చేరినచో ఆగమ మనియు పేర్లు “*మి(త్రవదాగమ!,శ(తువదాదేశః "ఆని శాస్త్రజ్ఞవచనము ఇచట *“యణ్‌ "ఆదేశ మను విషయము పూర్వోదాహరణమున విస్పష్టము. 18. అంబి చ 84.47

అచః పరస్య యరో ద్వే వా స్తో న త్వచిం ఇతి ధకారస్య

“అచో రహాభ్యాం ద్వే* “యరోనునాసికేఒనునాసికో వా అను సూత్ర ములనుండి “అచఃో ద్వేీయరఃోవాఅను పదములు అనువ ర్తించును.

అచ్చుకంపచె సర మగ్గు 'యర్‌'కు ద్విత్వము వికల్పముగ వచ్చును. అచ్చు పర మగునపుడు మాత్రము రాదు

ఇట్లు “సుధ్‌యిఅను పదమున “ధ్‌” అను 'యర్‌ోఉఅమ అచ్చుకంటె సరముగా నున్నది కొవునమ, దానికి అచ్చు పరముగ లేదు కావునను ద్విత్వముచే “ధ్‌ ధ్‌అని యగుటచే “సుధ్‌ద్‌య్‌ __ ఉపాస్యఃిఅని యుండగా -

దులాం ఎల్‌ డులి 8.450

స్పష్టమ్‌.ఇతి పూర్వధకారస్య దరారః

రుల్లులకు రుక్‌ పర మగునప్పడు జళ్‌ వచ్చును. ఈ సూతముచే మొదటిధకారమునకు రుక్‌ (రెంధవధకాక ము) పరముగ నుండుటచే జ్‌ (ద్‌) వచ్చును రెండవ ధకారమునకు పర మగు వర్ష ము(య్స్‌రుళ్‌ కాదు కొవున దానికి జశ్చ9స క్తి లేదు “*సుద్‌ద్‌య్‌ _(ఉపాస్య ” అవి యుండగా-

నంయోగా న్దన్య లోవః 8.228 అల సంయోగా_న్తం యత్సదం తద న్హ్యస్య లోపః స్యాత్‌, న అణాల

“పదస్య"అను అధికారసూ( త్రము అనువ ర్తించును.*నంయోగా న్తస్యి అనుదానివి “పదన్య"అను దానికి నిశేషణముగ చేసి వ్యాఖ్యానించగా సంయోగా న్త మగు పదమునకు లోప మగునని అర్ధము వచ్చును. అళ్లైనచో మొత్తము పదమే లోపించవలసి యుండును కొవున “అలో న్యస్య" అమ ఉ త్తరపరిభాషా సూళము (21 ననుసరించి ఈ సూత్రమును వ్యా్యానించగా సంయోగాన

"క

అచ్‌సర్థిః [7 చుగు. (సంయోగము అంతముందు గల్స్‌ పదముశందలి య_న్యవక్షమునకు లోసము కలు సరి యము వచ్చున ళ్‌ ఖై జాలి అర గ లిం అం న్తభన్వూ 1.152 శ్‌ ఉం నాశ ఇజ్‌ త్‌ షష్టనిక్షిష్టస్యాన్ర్యశ్యాలః ఆదేళశః స్యాత్‌, ఇతి యలోపే ప్రాప్తే: “షష్టీస్టానే దూాఅను సూూర్రముకుండి “షస్టోోస్టానే అనుపదములు అనున రించును వథమా_న్త మషష్టీ అను పదము తృతీయా న్రముగా మారును “నిర్జి ష్టస్య'అని అధ్యాహారము “స్టానే'అను పదము తిరువాత విదీయమానః'అని అధ్యాహారము ఈ విధముగ “స్టానే విధీయమానః షష్ట్యా నిర్షిష్ణస్య ఆ_న్మ్యస్య అలః స్యాత్‌” అని సర్యవసిశార్థ్రము అనగా ఏదైన యొక దావి స్థానమున విధింపబడు నాదేశము షస్ట్య న్తపదముచే నిర్దిష్ట మగుదాని చివరి ఆల్లునకు వచ్చునని యర్థము సర్శ సమామ్నాయమునందలి మొదటి “అ'కారము నకు చివరి సూత్రమునందలి ల్‌తో ప్రత్యాహారముచేయుటచే నేర్చడిన “అల్‌” అనునది వర్ష సామాన్య వాచుము శఈః పరభాష ననుసరించి సంయోగా న్తస్య లోపకి (20 అను లోపము షష్టీనిర్జిష్ట మగు సంయోగా నపదము చివరి యక్ష ౦ అటి రమునకు వచ్చును ఈ విధముగా “సుథ్‌య్‌ -1. ఉపాస్యః” అను నపుడు “యి ఆనునది లోపించ వల యుండగా = వా, యవణః (వతిషదో వాచ్యాః సుద్‌ ధ్యుపాస్యః, సుధ్యుపాస్యః; మద్‌ ధ్వరిః, మధ్వరిః, ధాత్తంంళః, ధాత్రంశః; లాకృతిః. యణ్‌ విషయమున సంయోగా న్తలోపము ప్రతిషిద్ధ మని చెప్పవలెను ఈ వార్శికము ననుసరించి యకొంమునకు లోపము చేయరాదు. “డ్తి రాను క్షదురుకాశాం చింలా యత్ర (ప్రవ రితే కాలో అలి అణి అటి తం (గనం వాఠ్తికం ప్రాహుర్వా రికజా విచకణాః,” (నో! అబల అ దో అని వారి కలక్షణము కాత్యాయనుడు పాణీని సూ(శములపై వారిక ములు (వ్రాసి సూ్రతములలోని కొన్ని లోసములను సరిచేయుటకు (ప్రయత్నించెను, క్‌ క శ. అద. క్త (౮ ఆకచి చ” అను నూత్రముచే ద్విత్వము వై కల్పికము గాన ద్విళ్వజ శ్వ ములచే “సుద్‌ధ్యుపాశ్యః అను రూపము, ద్విత్వాభావపక్షమున “సుధ్యుపావ్య॥ ఛి

అను రూపమును సిద్ధించును 6 ద్రీ[ిః ఉపాస్యఃిఅని విగ్రహదు.

మద్వరిః _- *మధు-[. అరిః'ఆ౨ యుండగా “ఇకో యణచిోఅను సూత

ఇ క్‌ ముచే ఉకారస్థానమున స్థానసామ్యముచే అంతరతమ మగు *వ్‌"అను యణ్‌ (|

వచ్చును 'మర్‌వ్‌ 1. అరిశిఆని యుండగా “నుధ్యుపాస్యః అనురూవనమునందు వలె ధకారమునకు ద్విత్వజ_శ్వ్వములు వచ్చి “మద్‌ ధ్వరిః” అనియు, ద్విత్వము * లేని పక్షమున *మధ్వరిః” ఆనియు రెండు రూపములు సిద్ధించును *“యణః ప్రతి సేధో వాచ్యః అను నిషేధముచే *వికారిమునకు సంయోగా న్త లోస ముండదు “మధోః అరిఃొ అని విగ్రహము

ధాత్రంకః = “ధాతృ _.. అంళఃళిఅను స్థలమున బుకొరమునకు స్టాన సామ్యముచే రేఫ(ర్‌ొ్‌యణాదేశముగ వచ్చును “భాతర్‌ .-అంశః అని యుండగా “అనచి చిఅను సూూళ్రముచే తకారమునకు ద్విత్వము చేసిన పక్షమున “ధా త్త్రంళః' అనియు, ద్విశ్వాభావపక్షమున “*“ధాత్రంశః అనియు రెండు రూపములు సిద్ధించును. *“యణః ప్రతిషేధో వాచ్యః” అను వారరికముచే రేఫకు సంయోగా నలోపము నిషిద్ధము- “ధాతుః అంకళఃకిఅని విగ్రహము.

లారృతిః _ “9 _(- ఆర్భతికి అని యుండగా “ఇక్‌ అగు “ళికారము నకు స్థానసామ్యముచే ఆ_న్హరతమ మగుల్‌”అను యణ్‌ ఆదేళమై ల్‌, ఆర్భతిః = “లాకృతిః" అను రూపము సిద్ధించును. “గికారన్య ఆగషుతిరిప ఆకృతిః యన్య సః” అని విగ్రహము.

వీచోఒయవాయావః 8.1.76

ఏచః (కమాత్‌ అయ్‌, అవ్‌ ఆయ్‌, ఆవ్‌, ఎతే స్యురచిం

ఏచః, అయవాయావః “ఇకో యణచి అను సూటత్రనునుండి *అచి" అనునది అనువ ర్తించును, ఏచ్చునకు (ఏఓఐబొలకు అచ్చు పర మగునప్పడు వరుసగా అయ్‌, అవ్‌, ఆయ్‌, ఆవ్‌, అను నా దేశములు వచ్చును.

ఇచట ఏ వర్షమున కే యాదేశము వచ్చును అను సందేహము నివ రర్తిం చుటక్రై క్రింది సూత్రము చెప్పబడుచున్నది. ఈ సూశళ్రము ననుసరించియే “థమాత్‌” అనునది వృ త్రిలో చేర్చబడినది.

ఎట్టి

అద్‌ సస్టిః 10 జ న డా 28. యధాన జ్యాయనుదేళ్‌ నృృమానాత్‌ 18.10 సమస స్య త్‌. హరయే, విషవే. సమసమ్బస్టీ విధిర్యధాసజ్ఞ్యం స్యా స్స నాయకః. పావకః.

సమాననసంఖ్యకలవాటికి సంబంధించిన కార్యము యథాసంఖ్యముగ నగును

ఇచట ఏచ్చులు నాలుగు అయాదులు గూడ నాలుగు కావున ఏఓఐబొ లకు ఆయాదులు వరుసగా వచ్చును అనగా “ఏకు "అయ్‌ “టికు *ఆవ్‌” ఐికు “ఆయ్‌” “బౌో"కు “ఆవ్‌ ఆదేళము లగును

హరయే = "'హరే-[ఏ* అని యుండగా రేఫోత్తరవర్తి యగు ఏకార మునకు వఏి అను అక్బు పర మగుటచే “అయ్‌ అను నాదేశము వచ్చి “హర్‌ -ఓ అమ్‌ 1. ఏ= "'హరయే అను రూప మేర్చడును,

విషవే _ విషో.[.ఏ *ఓికారమునకు “అవ్‌” ఆదేశము .విష్ట్‌ 1 అవ్‌

ణ ణ ఏ = “విషవే" అను రూపము నిష్పన్న మగును. మ]

నాయకః = “నై + అకి అని యుండా “ఐ'కారస్థానమున “డ్రి వచ్చుటచే న్‌ .[. ఆయ్‌ 1. అక = “నాయకఃి అను రూపము సిద్ధించును

పావకః = “పొ అకి అని యుండగా “దొ"కారస్థానమున “ఆవ్‌” ఆదేశము__._పొ -[ ఆవ్‌ (అ $=పావకః అను రూపము సిద్ధించును

వి. వానోయి (వత్యాయే 6.170 అతి

యకారాదౌ (పత్యయే సరే జొడౌతోరవ్‌, ఆవ్‌ ఏతౌ _న్తః, గవ్యమ్‌ం నావ్యయ్‌ు,

“యివర్ష వాచక మగు సప్తమ్య న్త “'యిపదము “ప్రత్యయే" అనుదానికి విశేషణము “యస్మిన్‌ విధి _స్త్రదాదావల్గఏహణే” (ఆనగా వర్ష్శవాచక మగు స్తమ్య న్రపదమును వ్రమోగించి కార్యమును విధించు నవుడు “ఆవర్షము ఆది యందు గలొ అను అర్థము చెప్పవలెను) అను పరిభాష ననుసరించి *యి అన దాఎకి *'యకరాదొోొ యని యము “ఆవ్‌ ఆవ్‌లు వచ్చుటకు ఓకారౌ కారములకు మాత్రమే అర్హత గలదు గాన *ఓదగొతోఃి అనునది అర్ధాత్సిద్ధము.

20 లఘునిద్ధాంతకొమునీ వానః=జవికొరము అ ళభమున కలదీ యకారాదిపళ్యయము వగ మగునపుడు ఓకారౌకొరము?కు “అద్‌ “ఆవ్‌ అకు శాదేశములు వచ్చును గవ్యమ్‌ - గోః వికారః గద్యమ్‌ గోళద్దిమోకు “గోసయసోర్యత్‌ " అను సూగక్రముచే ( 1%) యక్‌ (ప్ర్శ్యమును జేర్చ “గో +.యి' అని యగును, ఇప్పుడీ సూూతముచే ఓ'కారమునకు యకారాదిప్రత్యయము పర నుగుటచే “అన్‌ ఆదేశమై గ్‌ (+ అవ్‌ య గవ్యష్‌ ఆను రూపము సిద్ధించును నావ్యమ్‌ _ నావా తార్యం నావ్యమ్‌ (నావచే దాట దగినది. ఇచట శార్యము అను నర్ధమున * నావయోధర్మ విషమూలమూల సీతాతులాభ్యస్తార్యతుల్య ప్రాస్యవధ్యానామ్య సమసమిత సమ్మితేష”” అను న్యూతముచే (1184) “యత్‌” ప్రక్యయము బౌొకారమునకు “ఆవ్‌” ఆదేశము “న్‌ -|. ఆవ్‌ (యో = “నాన్య" అను రూపము నిష్బన్న మగును వా, అవ్వృూవరిమాడో చ, గవ్య్యూతిః ఈ వార్తకము “గోర్యూతౌ ఛందస్యుపపద్థ్యానమ్‌" అనువా ర్హికమునకు సిదప నున్నది కొవున *గోఃి *'యూతౌ” అను పదములు అనువ ర్మించును. మార్షపరినూణార్థిమున గోళద్దిమువకు “యూత యనుశది పక మపనపుడు “టి కారము3కు “అవ్‌ ఆదేశము వచ్చును గో-[యూతి=గ్‌ + అవ్‌ + యూతి జ గవ్యూతిః (శోళద్వయము లి, అదోబ్దుణం 1162 అత్‌ ఏజ్‌ చ గుణసంబ్రః స్యాత్‌. దా ఇది సంజ్ఞాస్తూళము (హస్వ మగు “అికారమునకును “పీజ్‌” (వీట) కును గుణ మని పేరు 2ిగిం తవర న్హత్భాలన్య 11470 తరఃకప న్‌ జ్‌ తః పరః యస్మాత్స చ, తాత్పరళ్ళ్చోచ్చార్యమాణసమకాల నైవ సంజా-స్వాత్‌ “అణుదిత్సవర్ష స్యచాప్రర్యయః” నుండి “అజ్‌” అనువర్తించుము. “ళసరళి అనుదానికి *ఈ8 సరః యస్మాత్‌ సఃి అవి దిహు(శ్రీహిసమానము నాశ

అచ్‌ొసస్టిః ర] యంచుటచే *తకారము పరమందు కలది అనియు, *శాల్‌ పరఃి అని తత్పురుష సమాసాశయణముచే “తకారముక౦టె పరమైనది” అనియు రెండ ర్ధము లంగీకరింపబడినవి. తకారము పరమందు కలదియు, తకారముకంచ పరమును నగు “అణొి ఎంత కాలము గల (ఎన్ని మాతలు గల) వర్ణ ముచ్చరింప బడినదోదానికి మాత్రమే సంజ యగును, మా ఇది “ఆణుదిక్సవర్శ స్య చాప్రత్యయఃణి (11) అను సూతశ్రమున కిపవా దము ఆ సూత్రము ననుసరించి *“అ'మొదలగునవి తమ సవర్షము లగు “ఆ” 1 కొారోఆ౩ికారాదులను గూడ గహించును కొని ఈ సూూతము ననుసరించి *ఆి మొదలగునవి తసర మగుచో సవర్శము లగు ఇత రూపములను (గహింసవు కావున *ఆత్‌ోఇత్‌అనినచో శకేవల(హ్రస్వరూపము లగు “అికారీఇ'కారాదులకు మ్యాత మే గ్రహణము దీర్చాదులకు గ్రహణము లేదు కొవువనే వెనుకటి సూత్ర మునందు *ఆత్‌” అనునది తపరము (తకారము పరమందు కలది అగుటచే శేవల(హస్వమునకు మాత్రమే గ్రాహరము అజళ్లే “అదేజో అనునపుడు “ఏజో ఆనునది కూడ తపరమే_అనగా తకొారముకంళె పర మగునది. కొవున “వజొ అనునది ద్విమాత్రాక మగు దీర్దమును (ఏజ్‌ మాత్రమే (గహించును కాని (తిమాత్రాక ప్పతాదులను (గహింపదు. వ! లి”, ఆద్గుణాః. (6.1.87 అవర్జాదచి పరే పూర్వపరయోరేకో గుణ ఆ దేశః స్యాత్‌, ఉ పేన్లి;, ళు “జకోయణచి నుండి *'అచి, *ఏకః పూర్వపరయోః” ఆను అధికార సూతమును అనువర్తించును అకారముకంచె అచ్చు పర మగునపుడు పూర్వపరవర్ష ములకు ఒక గుణ మాదేశముగ వచ్చును జ్‌, అభి ఇ నస జ అర డా, ఉపేస్ట్రః జు ఉప ఇన్ట0 అని యుండగా పకాం న్య్ట్హ్లల్య కా లె మునకు “ఇిఆను అచ్చు పర మగుటచే ఈ రెండు వర్మకు రీఇ) స్కారమం" ద్య దును ఒక గుణము ఆదేశ మగును ఇచట స్థాక్టేయ అ'కా[గంకారామ్మ్ర గ 'గీయసె, శి త ఠి సా స వై న. 4౧0 న క

వ్ర అఘుసీద్ధాంతకౌముదీ ఆందు “ఆ'కొారమునకు స్థానము కంఠము; ఇకారమునకు తాలువు కావున యథా సంభవముగ ఆదేశముగ నట్టిదే వచ్చిన యుక్తముగాన ఈ అకొరేకొరవబల స్థానమున గుణసంజ్ఞ కవర్ణ ములలో కంరతాలవ్య మగు *వికారము వచ్చి త్తి నో జి

“ఉపేస్టః అను రూపము సిద్ధించినది

గజ్లోదకిమ్‌ = “గక్షా-- ఉదర” అవి యుండగా కంర స్థానక మగు *అి కొారమునకును ఓష్టస్థానక మగు “ఉకారమునకును కంరౌష్ట్య మగు “ఓికారమా గుణముగా వచ్చుటచే “గజ్లోదకమ్‌ "అను రూపము నిస్పన్న మైనది

ఉవదోశేఒజనునానికో ఇత్‌ 10.2

ఉపదేశ్రేఒనునాసికోఒచ్‌ ఇత్సంజ్ఞః స్యాత్‌. ప్రతిజ్ఞానునాసిక్యాః పాణినీయా॥. లణ్‌ సూ్రస్థావర్ణేన సహోచ్చార్యమాణో రేఫో రలయోః సంజ్లాం

జ

ఉపదేశమందు అనునాసిక మగు ఆచ్‌ ఇత్సంజ్ఞక మగును.

పాణినివ్యాకరణనం ప్రదాయజ్ఞులు ప్రతిజ్ఞ చేయబడిన (అంగీకరింపబడిన) అనునాసికిల్వము కలవారు అనగా ఏ వర్షము అనునాసికము ఏది నిరనునాసి కము అని తెలియటకు శాష్త్రసంప్రదాయమే శరణ్య మని యర్థము

ఆరవమాహేశ్వరస్తూత మగు *“లణ్‌” అనుదానిలోని *“ఆ'కారమును అనునాసిక మని అఎగీకరించుటచే. దాని కీ సూతము ననుసరించి ఇత్చం ఖ్‌ లభించగా ఈ'ఆ'ికారముతో *పహయవరట్‌ "ఆను సూ(త్రమునందలి రేఫను(6) కలుస “రను. ప్రత్యాహార మేర్చ్పడును ఈరి పత్యాహారమిఆదిరనే్యన సహేతాఅను సూత్రముచే (4 రేఫలకారిములకు రెంటికిని సంజ్ఞ యగును

£9. ఉరోజ్‌ రవలః, 1.151

బు ఇతి [తింశతః సంజ్షేత్యుక్రమ్‌. తక్హ్బానే యోజఒణ్‌,స రపరస్పన్నేవ (ప్రవర్శతే. కృష్ణర్‌ ద్ధి తవల్కారః.

ఉక; అణ్‌ :రపరః. *“ఉ?ిఆనునది *బు"అనుదాని షజ్ష్యేకవచనరూపము “షష్టీ, స్టానేయోగా"అను పరిభాషచే “స్థానేఅనుసది లభించును.

అచొసర్థి 2

“బుిఅఆనునది ముప్పది భేదములకు సంజ్ఞ యగు నని వెనుకనే చెప్పబడి నది. దాని స్థానమున వచ్చు అణ్‌ రేఫపకఠముగనే వచ్చును

ళబ్ప ౭వర్శయోర్మిథస్సావర్ష్యం వాచ్యమ్‌'అను వార్తికిము ననుసరించి బుకొారణకారములు సవర్షము లగుటచే, “బుకొరము “ఐణ'కారమునకు గూడ (గాహకము గాన “ఉఃి అనగా బుణివర్శ ముల స్థానమందని యర్హము “రపరణి అను నపుడు “రిఅను;ది పూర్వో క్తవిధమున రేఫలకొరములకు [గ్రాహకము. ఇట్లు “బుళివర్ష స్థానమున విధింపబడిన “అణ్‌ “రలిపరమై వచ్చు నని యర్థము. “బుళివర్షముల స్థానమున “అణ్‌ వచ్చు ననగా వరుసగా “అర్‌,ఇర్‌,4ఉర్‌, అఆల్‌,ఇల్‌ ,ఉల్‌'ఆఅనునవి వచ్చు నని యర్థము

కృృష్ణర్‌ ద్ధిః - కృష్ణ ( బుద్దిః అనుచోట అకౌరబుకాంము. స్థానమున “ఆద్గణః'అఎ సూత్రముచే (27) గుణము ఏకాదేళ మై రావలెను అందు గుణసంజ్ఞకము లగు *“అఏఓిలలో “అ'కారమే ఆంతరతమము గాన నది బుకొర స్థానమున గూడ వచ్చుటచే రేఫపరక మై(అర్‌ )వమ్చును కృష్ట్‌ - ఆర్‌ _|ద్ధిః- “కృష్ణర్‌ ద్ధిః అను రూపము సిద్ధించును

తవల్యాంరః _ “తవ _(. ఐకారఃి ఇచట అకార౭కార స్థానమున పూర్వోక్రి విధమున “ఆల్‌*ఏకాదేశ మై వచ్చును. తవ్‌ ఆల్‌ __కారః = తవల్కారిః ఆను రూపము సిద్ధించును

లోవల్కాళల్యన్య 88-10 అవర్ష పూర్వయోః పదా_న్తయోర్యవయోర్లోపో వాఒశి పర్తే

“భోభగోఆ ఘోఅపూర్వస్యయోఒఫా నుండి “అపూర్వస్యి *“అళి “వ్యోర్డ ఘు[ప్రయత్నత రః శాకటాయనస్య” నుండి *వ్యోజి (దకొారయకారయో[) అనువ ర్తించును. 'పదస్య”అను అధికారసూ(తము అనువృత్త మై *వ్యోః? ఆనుదానిని దానికి విశేషణముగ చేయుటచే, *యేన విధిన్తద నృస్యిఅను పరిభా షచే, “అవర్ష్శ పూర్వవకారయకారా న్తస్య పదన్యలోపఃి అను నర్హిము వచ్చును. “అలో న్య” పరిభాషచే (సూ 21) ఆ లోపము ఆ న్మ్యవర్థముశకు-అనగా వకొర యకారములకు-వచ్చును ఈ లోపము కొకల్యు డను వైయాకరణుని మతము ననే వచ్చును గాని ఇతర వై యాకరణు౨ మళమున రాదు, కావున వైకల్పికము

రీశీ లఘునిద్ధాంతకొముదీ (“శాకల్యస్యి ఇత్యాదులచే విభిన్న వైయాకరుణుల నామవి గ్టేశపూర్వకముగ విధిం చిన కార్యము ఎల్ల యెడలను వైకిల్చిక మని (గ్రహించవలెను) ఫలితార్థము ఈ విధముగ నుండును -

అవర్షము పూర్వమునందు గల పదా నయకాంవకారములకు “అక్‌ొపర మగునపుడు లోపము వికల్బముగ నగును.

“హరఇహ” విష్ణ॥ఇహి అనునవి ఉదాహరణములు “హరే, ఇహ “విష్ణో, ఇహ'అని యుండగా “ఏచోయవాయావః "అను స్యూతముచే (22) “ఆయ్‌ఆన్‌” ఆదేశములు రాగోహర్‌ _|. అయ్‌. ఇహ = హరయ్‌ఇహ” “విష్‌ 1. అవ్‌ (- ఇహ = విష్ణవ్‌ 1 ఇహ””అను రూపము ల్లైనవి ఇచట నున్న యకారవకారములు అవర్షపూర్వకము లగుటచేతను *“లళ్‌ అగోజి పరమునం దుండుటచేతను ఈ సూత్రము (ప్రవర్శించి లోపము (య్‌వ్‌లకు) వికల్పముగ వచ్చినచో “హర ఇహొోవిష్ణ ఇహ"అను రూపములు సిద్ధించును లోపము రాని పక్షమున *“హరయిహ “వి విహ'అను రూపము లగును.

లోపపకమున “హర ఇహ “విష్ణ ఇహ” అను రూపములు సిద్ధించి యుండగా విచట *ఆడద్డుణఃణి అను స్తూతముచే గుణము వచ్చి “హరేహి “విష్టేహ అను రూపములు నిద్ధించుటకు అవకాథశము కలదు కాని యట్లు గుణము రాదు అందులకు కారణము (క్రింద చూపదిడుచున్నది

81 థూర్చ (తానిర్ధవ 8.2.!

సపాదసప్తాధ్యాయీం (ప్రతి త్రిపాద్యసిద్ధా; (తిపాద్యామపి పూర్వం ప్రతి పరం శాస్త్రమసిద్ధమ్‌. హర ఇహ, హర యిహం విష్ణ ఇహ, వి ష్ణ విహం

పూర్వత =పూర్వశాస్త్రము. ప్రవరరింపవలసి యున్నప్పుడు, అసీద్లమ్‌ (పరశాష్రము) ఆసిద్ధమగును_. అని సూ క్రారము ౦

పాణినివిరచితి మగు అస్టాధ్యాయిలో నెనిమిది అధ్యాయములును, ఒకొక యధ్యాచళమున నాలుగు పాదములును గలవు “పూర్వథశ్రాసిగమ్‌” అనునది ఎనిమిదవ యధ్యాయము. ద్వితీయపాదమునందలి మొదటి సూత్రము. కొవున దీని వెనుక ఏడధ్యాయముల ఒకపాద మున్నడి ఆ భాగమునకు “నపాద

అచ్‌గస్టిః 25 సప్తాధ్యాయి" యని పేరు. ఈ సూ్యత్రము తరువాత మూడు పాదము లున్నవి వీటికి “త్రిపాది యని పేరు ట్రిపాది ప్రారంభమున నీ సూత్ర మున్నది గాన సపాదసప్తాధ్యాయి దృష్టిలో (త్రిపొది అనిద్ధము__-అనగా లేనిదానివంటిది_ అను నర్థము వచ్చును. ఈ సూత్రము అధికారనూత్రము _ (అధికారసూర్ర మనగా లన స్థానమున లత్ష్యసిద్ధికి ఉపయుక్త మగు నర్థమును జెప్ప జాలక తన పిమ్మట వచ్చు [(ఉ త్తరవర్తి] స్యూతముతో కలసి యర్థమును బోధించు సూత మని యర్థము 'స్వస్థలే లక్ష్యోపయోగి బోధా జనకక్వే సతి స్వోత్తర వర్షివా కై ్యక వాష్యశాపన్నత్వం ఆధికారత్వమ్‌” ) కావున శ్రిపాదిలోని ప్రతి సూూతముతోడను ఈ సూతము సంబంధించుటచే పూర్వసూ(త్రము (ప్రవర్తించు నపుడు దానిదృష్టిలో ఈ సూత్రము (ప్రస్తుత మగు ఉ త్తరసూత్రము అసిద్ద మగు నని చెప్పుచుండును ఇట్లు సపాదస పొధ్యాయిని గూర్చి (త్రిపాది అసిద్ధము, (తిపాదిలో కూడ పూర్వసూ(త్రదృష్టిలో ఉ త్తరసూతక్రము ఆసిద్ధము అని ఈ సూ(ళ్రము బోధించుచున్నది

ఇపుడు *'హరథ్‌ 1 ఇహిం “విష్ణవ్‌ (- ఇహ ఆని యుండగా “లోప శ్శాకల్యస్య” అను సూ(త్రముచే (84) “య్‌వ్‌ లకు లోపము వచ్చినది. కావున “హర _. ఇహ, “విష్ణ + ఇహ” ఆని యుండుటచే “ఆద్గుణఃి అను స్నూతమున కవకాళము వచ్చినది లోపమే లేనిచో ఆకారమునకు అచ్చు పరము కౌకుండుటచే గుణమునకు (ప్రసక్రి లేదు. కాని లోసము వచ్చినను ఇపుడు ఈ సూత్రము నమ సరించి గుణమున కవకాశము లేదు. లోపసూ(తము అష్టమాధ్యాయ తృతీయ పాదమునం దున్నది గుణసూత్రము ఆరవఅధ్యాయము మొదటి పానములోనిది. వెనుక చెప్పన రీతిగా సప్తాదసప్తాధ్యాయిదృష్టిలో (తిపాది అసిద్ధము గాన “ఆద్గుణకొ ఆనుసూ(త్ర మునకు కలోపళ్ళాకల్యస్య” అను సూత్రము గాని త శ్రార్యము గాని ఉన్నళ్లే కినబడదు అనగా గుణసూ( త్రము దృష్టిలో యకారవకొరములే ఉన్నట్లు కనబడుచుండును కొవున ఆకారమునకు అచ్చు పరముగా లేకుండుటబే గుణము రాదు హర ఇహి “విస్త ఇహి అను రూపములు మాత్రమే లోప పక్షమున నుండును లోపాభావపక్షము" “హర యిహి “విష్ణ విహి అను రూపము లగును

తిం వ్యద్ధరాద్డై చ్‌ 1.1.] ఆదైచ్చ వృద్ధిసం జ్ఞః స్యాత్‌, వృద్ధిః, అక, ఐచ్‌

బీర లఘుసీద్ధాన్తకౌముదీ

“ఆిక్రొారమునకును *“ఐబొ'లకును వృద్ధి యసి పేరు.

గుణసూత్రమునందు వలె ఈ సూ(త్రమునందు గూడ తపరకరణ ముండు టచే శేవలదీర్టము లగు “ఆ, ఐ బొోలకు మృాతమే (గ్రహణము కొని తత్సవర్ష ములకు లేదు.

శల. వృద్దరేబి 8.188 ౮

ఆదేచి పరే వృద్ధిరేకాదేశః స్యాత్‌, గుణాపవావః, కృష్ణైకత్వమ్‌. గజ్లాఘః, దేవై శ్వర్యమ్‌, కృష్ణాత్క-జ్య్యమ్‌.

“అద్గుణః' నుండి “అత్‌” “ఏకః పూర్వపరయోః” అను అధికారసూత్ర మును అనువ ర్తించును.

అకారమునకు ఏచ్‌ (ఏ, ఓ పరి మగునపుడు పూర్వపరవర్ష ములకు వృద్ది యేకాదేశముగ వచ్చును

ఇ ఈ వృద్ధి ధుజమనో తవవాదొము

సామాన్యశాస్త్రము, ఆపవాదశాస్త్రము అని శాస్త్రము (విధి రెండు విధములు. అధిక స్థలములం దవకాళము గలది సామాన్యళాస్త్రము పరిమితస్థల ముఠం దవకాళము కలది అపవాదళాస్త్రము లేక విశేషళాస్త్రము సాధారిణముగ అపసవాదళాస్త్రము (ప్రవ ర్రిందు ఎల్ల స్థలములందును సామాన్యశాస్త్రము (ప్రవర్తించు నవకాశ ముండును. సామాన్యశాస్త్రము (వివ ర్తించినచో అపవాదళాస్త్రమున కవ కాళమే యుండదు. కావున అపవాదళాస్త్రము సామాన్యశాన్త్ర ముకంయట బలీయమను నియమము కలదు. “నిరవకాళో విధిరపవాదః ఉదాహరణకు-గుణసూ త్రము అకారముశకు అచ్చు పుమగుచో గుణము వచ్చు నవి చెప్పుచున్నది. వృద్ధి సూత్రము అకారమునకు ఏచ్‌ పర మగుచో వృద్ధి వచ్చు నని చెప్పుచున్నది “ఎచ్‌” కూడ *అచ్‌” కావున పెద్ది రావలసి యున్న అన్ని లక్ష్యములందును గుణమున కివకాశ ముండుటచే గుణము చేసినచో వృద్ధిశాస్త్రమునకు అవకాశమే లేకుండ పోవును. అందుచే వృద్ధిశాస్త్రము గుణశాస్త్రమున కపవాద మని యంగీ కిథిందీ వృద్ధికి ఆవకొశము లేని “ఉపేన్ష్ర?” ఇత్యాది స్థలములందు మాత్రమే గుణళాస్త్రమును వ్రవర్శింప జేయవలెను,

అవ్‌ ఎస్టీః 27 కృ షైకత్వమ్‌"- “కృష్ణ 1 ఏకత్వ” అని యుండగా “ఆ'కారమునకు *ఏి కారము పరముగ నున్నది గాన ఆ రెండింటి స్థానమున స్థానసామ్యము గల ఐకారము ఏకొదేళ మై "కృషైకత్వమ్‌" అను రూపము నిస్పన్న మైనది. పీ గర్భొఘః ఎ “గజ్లా (ఓమలి అని యుండగా *“ఆటిల స్థానమున స్టాన సామ్యముచే అంతరతమ మగు “జొ ఏకా దేశ మై 'గజ్గాఘః' అను రూప మేర్పడినది దేవైశ్వర్యమ్‌ = దేవ ఐశ్వర్యమ్‌ అని యుండగా ఈబ్రబ్పిల్ర స్థానమున *ఐి ఏకాదేశ మై "దేవై శ్వర్యమ్‌ అను రూస మేర్పడినది కృష్ణాత్కజ్ఞ్యమ్‌ ఎ తృష్ణ + బొత్యజ్ర్యం అని యుండగా బొకౌార మేకా దేశ మై “కృష్ణాత్క బ్య్యమ్‌' అను రూపము సిద్ధించును. 84. ఎత్వూధత్యూడ్సు 6.180 అవర్జాత్‌ ఏజాద్యోః ఏత్యేధత్యోః ఊరిచ పరే వృద్ధి రేకా దేశః స్యాత్‌. పరరూపగుణాపవాదః. ఉవెతి. ఉవైధతే. (ప్రహ్టాహః, ఏడాద్యోః (న వ్‌ ౦ కిమ్‌? ఉపేతః, మా భవాన్‌ (క్రేదిధత్‌. “అద్దుణఃి నుండి “ఆక్‌” “వృద్ధి రేచి” నుండి ఏచి ఆనువ రి ౦చును. “పచ్చి అనుదావిని “ఏ త్యేధత్యూర్చు అను పదమునకు విశేషణముగా చేయగా _ అనర్జ ముకంటె ఏజాదు లగు__అనగా “ఏచ్‌"తో ప్రారంభ మగు “ఇజ్‌” “ఏధి ధాతువులును “ఊర్‌) అనునదియు పర మగు నప్పుడు వృద్ధి ఏకా దేశముగ వచ్చును. ఇచట “ఊరోొ ఊకారముతో (ప్రారంభ మగును గాని *ఏచ్‌తో (ప్రారంభ మగు నవకాళము దానికి లేదు గాన వడాదిత్వము ఊర్‌ నకు చెప్పబడలేదు. ఇది “ఏజీ పకరూపక్‌” అను స్తూతముచే (88) విధింప నున్న పర రూవమునకును *“ఆట్లుణఃి అను సూళమచే (27) విధింపబడిన గుణమునకును అపవాదము

జర్ర లఘనద్ధాంతకొముదీ

ఉపైతి = “ఉప + ఏతి. ఇచట అకారమునకు ఏజాదిక మగు ఇణ్‌ ధాతువు (“ఏతి అనునది *“ఇణ్‌ గతౌ” అను ధాతువు లట్‌ _పథమప్పురుషైకనచనము) పర మగుటచే వృద్ది వచ్చి “ఉవెళి అను రూప మేర్చడినది

ఉపైధతే = ఉప-[ఏధతే. ఇచట గూడ అకారమునకు ఏజాది ఏధ ధాతువు పర మగుటచే వృద్ధి చేయదిడినది

పై రెండుదాహరణములందును ఈ సూత్రము లేకున్నచో *ఏజి సర రూషమ్‌” అను సూత్రముచే (88) పరరూపము వచ్చి “ఉపేతి ఉపేధతే” ఆను రూపములు ఏర్పడి యుండెడివి కొని వెనుక చూపిన విధముగ ఈ స్నూతము సరరూపసూ[తమున కపవాద మగుటచే వృద్రియే వచ్చినది.

వ.

ప్రష్టాహః.- ప్రస్త + ఊహః. “కహి అనునది వాహ ఊర్‌ * ఆను సూూతరముచే (257) “వాహ్‌” అనుదానికి “ఊర్‌” అను నాదేశము చేయుటచే నేర్చడినది కావున ఇచట “ఆకారమునకు “ఊర్‌*పర 'మగుటచే *బొకార మేకా దేశ మె “పఫపషాహ+ః' అను హూవము సిద్ధించును.

జా 0౦

ఈ సూత్రము లేకున్నచో ఇచట *ఆద్గుణఃి అను సూముచే గుణము వచ్చి యుండెడిది.

ఏచ్చుతో నారంభ మగు *ఇణ్‌” *ఏధి ధాతువులని చెప్పక “ఇణ్‌” *ఏధి ధాతువులు అని మ్మాత మే చెప్పీ యున్నచో ఆ ధాతురూపములకు *ఏచ్‌” ఆదియం దున్నను లేకున్నను వృద్ధి వచ్చి యుంగెడిది అమై నచో “ఉప. ఇతః అను నపుడు “*ఇణ్‌” ధాతురూప మగు *ఇతః) ఆసునది ఏజాది కొక పోయినను పృద్ది

ఖి వచ్చి “ఉపైతలి అనియు, “ప్ర ఇదిధల్‌* అనుచో *ఇదిధత్‌” అను ఏధధాతు రూపము. ఏజాదికముకాకపోయినను వృద్ధి వచ్చి “సైదిధత్‌ అనియు అనిష్ష ట్‌

రూవములు సిద్ధించెడివి. తన్నివారణార్థ మై “ఏజాద్యోః* అను విశేషణము చేర్చ బడెను.

“ఇదిధత్‌' అనునది ణిజ న మగు ఏధధాతువు లుజ్‌ వథమపుడ షెకవచన

జని లూ

రూవము “మాజోొతోకలసి యుండుటచే ఆడాగమము రాలేదు

అచ్‌స్యః 29 నా, అక్షొడూపా న్యాయువ వట్టాల. అక్షౌహిణీ సేనా. “అక్షళబ్దమునకు ఊహినీ శబ్దము సర మగుశపుడు వృద్ధి చెప్ప వఠెను ఆక్షొహిణీ*. అక్ష ఊహిసీ,. ఇచట సామాన్యశాస్త్ర మగు “అద్గుణః” అను సూక్రముచే గుణము రావలసి యుండ నీ సూతముచే నృద్ధి వచ్చి *“ఆఅక్షొహిణీ" రూవము సిద్ధించినది “పూర్వపదాత్పంజ్ఞాయామగ॥ః” ఆను సూత మచే (1207) *నికారమునకు *ణికారము వా, [వొదూవోథో డ్యో ప్లే స్యేవ, ప్రాహః. ప్రొఢః. పారిః. వైషః. పై ్రిష్యః “పిఅను ఉపనర్గకంటె ఊహ ఊఢుఊడఢి ఏష,ఏస్య అనునవి పర మగునపుడు వృద్ధి పూర్వపరముల కేకాదేశముగ వచ్చును వ్ర-6హః = ప్రొహఃఎపకృష్ణ మగు రర్కము ప ఊఢః- ప్రాఢః-ప్రొఢుడు ప్ర. ఊధిః-ప్రొరిః = పొధఢత్వము (ప వప ప్రే 9షః, (పేరేపించుట, (ప ఏష్య! పై 9ష్యః = భృత్యుడు మొకటి మూడు లక్ష్యము య్‌ లలో గుణమునకును చివరి రెండు లక్ష్యములలో పరరూపమునకును ఈ వృద్ధి యపవాదము వా, ముతో భ తృతీయానమానే. సుఖేన బుతః సుఖా _ర్తః. తృతీయేతి కిమ్‌? పరమర్హః తృలీయాసమాసమున అకారముకంటె “బుతిఅను సదము పర మగు నపుడు (గుణమునకు బదులు) పూర్వపరవర్శ ములకు వృద్ధి యేకాదేశముగ వచ్చును సుఖొ రః సుఖ +బుక. ఇచట “అ'కారీిబుికొారముల స్థానమున వృద్ధిసంజ్ఞ క మగు'ఆ'కారము రవరమై (ఆర్‌) వచ్చుటచే. “సుభా _ర్తః అను రూపము నిష్సన్న మైనది. సుఖేన బుతఃి అని విగ్రహము. గూ

30 అఘుసీద్ధాంతకొముదీ “తృతీయానదూ సే” అని చెప్పుటచే కర్మధారయశదూస మగు “సరమ శ్చానా బుతశళ్చ సరమ ర్తః'అను పవమున ఆకారము? కు బుతళబ్దము పర మైనను వృద్ధి చేయబడలేదు “పకమం-బుత "అని యుండగా గుణముచే వరమ ర్హిఅను రూవ మేర్చడినది, వా, (నవత్భ్భతర తమ్ముల వననాల్ల భగానామ్యగో.

(పార్ణమ్‌. వత్సతిరార్థ్య మ్‌, ఇత్యాది.

(ప్రవత్సతర,కబ్బల్కవసన బుణుదశ అను పదములకు బుణళబ్దము పర మగునప్పడు (గుణమునకు బదులుగ) పూర్వపరవర్శ ములకు వృద్ధి యేకా దేశ మై వచ్చును. ఇచట అన్ని లక్ష్యములందును. 'ఆి కారము రపర మై (ఆర్‌) ఆదేశ మగును

వ బుణమ్‌ == “పార్ణమ్‌” అధిి మగు బుణము. వత్వతర బుణమ్‌ “వత్సతరార్లమ్‌” == లేగదూడకై చేసిన బుణము కమృల-1-

ఎ్రార్స చే బుణమ్‌ = “కమ్చలార్జి మ్‌” కంబళీకొరశై చేసిన బుణము వసన _ బుణమ్‌ “వసనార్జ్మ మ్‌" వస్తముకొఅకై చేసిన బుణము బుజ + బుణమ్‌ = “బుణొర్జ మ్‌" ఒక బుణము దీర్నుటశై చేసిన రెండవ బుణము దళ బుణ= దశార్థ్యః == ఓక్‌ దేశము,దళ బుణాని జలాని యస్మిన్‌ సఃదళార్డ అని విగ్రహము లిగ్‌, జీవనర్గాః (ియాయోగే 1.459.

ప్రాదయః కియాయోగే ఉపసర్లసంజ్ఞాః స్యుః.

*పాదయః'అను స్తూతము అనువ రించును [పాదులు [కియాసంబంధ

6 న్‌ య (ై ౬ మేర్చడినపుడు ఉపసర్గ సంజ్ఞము లగును

శ శో

(ప,పరా,అప,సమ్‌,అను,అవ,ని క్‌, నిర్‌,దున్‌,దుర్‌ ,వి, ఆజ్‌ ,ని, అధి,అపి,అకి,సు,ఉత్‌ ,అభి,(ప్రతి,పరి,.ఉప-ఏతే పాదయః,

ప్ర పరా మొదలగు ఇరువదిరెండును ప్రాదులు

అచ్‌సర్థిః వ! 9గి భూవాదయా ఛాతవా 1.8.1 క్రియావానినః భ్వాదయో ధాతునంజ్ఞాః సః, క్రియావాచకము లగు *“భూ'మొదలగునవి ధాతుసంజ్ఞ ములు. ధాతుపారమున మొదటిధాతువిీభూధాతు వగుటచే *“భ్వాదయఃి అని చెప్పబడినది సూ(త్రమున “భూధాతువును మాత ముదాహరించి “భ్వాదయః' అనిచెప్పిన చాలినను *వొధాతుపును గూడ చేర్చుటచే “వాధాత్తువువంటివి.అనగా “వా ధాతువు వలె [క్రియావాచకము లై నవిఅను విశేషార్ధము చెప్పబడినది. ఇట్లు చెప్పుటచే క్రియావాచక ములు కాక భూమ్యాదివాచకిము లగు *భూ"ఇత్యాదు లకు ధాతుత్వము లేదు వా జీవనర్జాద్భొతి ధదాలొ 0.1 91 అవర్జా న్హాదుపసర్గాత్‌ బుకారాదౌ._ ధాతౌ సరే వృద్ధిరేకా దేశః స్యాత్‌.(ప్రార్భతిం “అధ్గుజఃి నుండీ “అత్‌ వృద్ధి కేచి" నుండి “వృద్ధిఃి “ఏకః పూర్వ పరయోఃి అశు అధికారసూ ర్రమును అనువ రర్హించును అవర్థాన్హ మగు ఉపనర్గకంటె బుకారాదిధాతువు పర మగునపుడు పూర్వ పరవర్శ ములకు వృద్ధి యేకాదేశముగ వచ్చును. ప్రార్‌చ్చతి - (ప్ర-. బుచ్చతి ఇచ్చట “ప్రఅను అకారాన్తోపసర్లకు “బుకారాది యగు “బుచ్చతి'సర మగుటచే వృద్ధి(ఆర్‌ )వచ్చును 88. ఎవి వరడానవు 8.1.941 ఆదుపసర్గాత్‌ ఏజాడౌ ధాతౌ పరే సరరూవమేకాదేశః స్యాత్‌. (పేజతేం ఉపోషతి. పూర్వసూ(శ్రమునందు వలోఆత్‌ ఏక ః',“పూర్వపంయోః”అను పవము లును, పూర్వసూ[త్రమునుండి “ఉపసర్గాత్‌ “డాతౌ"అను పవములును అనువ రిం చును. అవర్జాన్హ మగు ఉపసర్గకంటె ఏజాదిధాతువు పర మగునప్పడు పూర్వ పకవర్శ ములకు సరరూసము సీకాదేశ మగును.

ఏ2 లఘుసిద్ధాంతకొముడీ కెండు వరముల స్టాసమున పకవర్ష్మ ముతో సమాన దుగు వర్శము (అనగా పరవర్షము) ఆగేశమూ. వచ్చుటకు పరరూస మనీయు, పూర్వవర్థ్య ణ నే ముతో సమాన మగు వర్షము (అనా పూర్వవర్శ ము) వచ్చుటకు పూర్వరూప మంయు పేర్లు గ్రేజకే - ప్ర+-ఏజతే.ఇచట అకారాన్హ మగు ఉపరర్లకు ఏణాదిధాతు వగు “ఏజతే'సరముగ నుండుటచే “అఏిలస్తానమున పరవర్శ రూపము (ఏ) వచ్చి “పేజతే'. అను రూప మేర్చడినది అధికముగ కంపించుచున్నది అరి యర్థము ఉపోషతి = ఉప ఓషతి ఇచట అకారాన్తోపనర్లికు ఏజాడిధాతు వగు “ఓషతివర మగుటచే పరరూపముచే “ఉపోషతి అను రూపము సిర్ధించినది “జ్వలించుచున్నది' అని యర్థము ఈ పరరూసము “వృద్ధి రేచి (8%)అను వృద్ధికి ఆఅపవాదను )9, అబోన్త్యాది టొ. 11.61 అావీ అచాం మధ్యే యోఒ_న్హ్యః న ఆదిర్యస్య తత్‌ టిసంజ్ఞం స్యాత్‌, అచః, అన్హ్యాదిటి “ఆచఃి అనునది నిర్జారణషష్ట్య న్తము అన్న్యః ఆది? యస్య తర్‌ అ న్యాది (పదముసందలి ) అచ్చులలో ఏ అక్బ అస్య మైవదో ఆ అచ్చు ఆది యందుగలంఅవగా ఆ అమ్భతో (ప్రారంభ మగు-వర్శ సముదాయమునకు టి యను పీరు ఉదాహరణమునకు!1. “మనస్‌ "అను శబ్దమున “నికారముపై నున్న “అ కారము అంఠర్య మగు అచ్చు దానితో (ప్రారంభ మగు వర్ణ సముదాయము “అస్‌అనునది దానికి *'టిఆను పేరు *శకిమొదలగు పదములలో చివరి అచ్చు'కికారముప్పై “అికారము. దానితో (ప్రారంభ మగు వర్శ సముదాయ 'మేదియ లేకపోయినను ఆ చివరి అక్నునకే టి యను పేరు వా. కతన్ధ్వాదిము వరడూవం వాచ్యాత్‌ ; తచ్చ దే, శకన్సుః, కర్కన్లుః, మనీషా ఆకృతిగణోఒయమ్‌ మార్తణః. థి (వ ఆని (ప్ర

అచ్‌ ఎన్టిః వ్ర

శకస్ధ్వాదిపదముల విషయమున పూర్వసరవర్ష ములకు పరరూవ మేకా. దేశ మగు నని చెప్పవలెను ఈ పరరూపము “*టికి వచ్చును.

శకన్దుః_ (శకానాం అన్జుః, కూసః శకన్దుఖ) శక అన్జుః ఇచట “శకి యందలి టి యగు"అొకారమునకును *అన్టుఃిఅను పదమునందలి “అికొరమున కును పరరూసమగు “అికొరము వచ్చుటచే “శకన్ధుఃి అను రూపము నిష్పన్న మగును.

కర్కన్థుః- (కర్కాణాం అన్జుః, కూపః కర్క_న్లుః) ఇంన్ధుకివలెనే రూపనిస్ప త్తి యగును

మనీషా _- మనస్‌ _ ఈషా,ఇచట “మనస్‌*నందలి'అస్‌ "అను వర్షసము దాయమునకు టి యను సంజ్ఞ కావున “అస్‌” _*ఈ'_ఈ రెండిటి స్థానమున సరవర్శరూప మగు ఈకారము వచ్చుటచే మనీషాయను రూపము సిద్ధించును బుద్ధి యని యర్టము

శి స్ట్వాదిగణము ఆకృతిగణము కావున “మార్తండఃఅను రూపము గూడ సిద్ధించినది -

పాణినిమహర్షి తన వ్యాకరణమున ఒకే కార్యము గల అనేకపదముల నొక సముదాయముగ _నేర్పరచి దానికి గణ మనవి పేరిడెను. అన్టి గణము లెన్నియో గలవు ఏదైన ఒక గణము మొదట నున్న పదము ననుసరించి యా గణమునకు పేరు 'పెట్టుచుందురు ఉదాహరణమునకు.'శకంధు" అను పదము మొవట నుండుటచే ఈ గణమునకు శకన్ధ్వాదిగణ మని పేరు వచ్చెను ఈ గణములలో కొన్ని ఆక్భతిగణములు అనగా నొక గణమున కొన్ని పద ములు చేర్చి వాటి కన్నిటికిని వర్తించు వ్యాకరణకార్య మేదైన విధింపదిడి యుండును ఆ కార్యమే నరర్తించు మరి యొక సద మేరైన నుండవచ్చును. కొని యా పదము ఆ గణమున చేర్చబడక పోయినను మన మా పదమును ఆకృ్భతిసామ్య మును బట్టి యా గణమున చేర్చి యా వ్యాకరణకార్యము నాపదము నకు కూడ వర్తింప చేయవచ్చును ఇట్టు ఇతరపదములను గూడ జేర్చుట కవకాశము గల గణములను *ఆపృతిగణము లందురు శకన్ధ్వాదిగణము రూడ ఆకృతిగణమే కావుననే *“మృతండ"మొదలగు కొత్త పదములను ఇందు చేర్చి పరరూపము చేయు నవకాళ మేర్చడినది.

తె

శ] లఘునిద్ధాంతకౌముడీ

“మృత 1. అండిఅని యుండా ఈ వార్తికముచే సరరూపము చేయగా “మృళజ్ఞ'యను రూప మేర్చడినది. దానిపై తత ఆగతః”అను సూతముచే (1008) “అజ్‌ "చేర్చి ఆదివృద్ధ్యాదికము చేయగా “మా ర్తణ్ఞ'అను రూప మేర్పడి నడి అట్లు కొవిచో సవర్షదీక సంధిచే “'మృశాజణ్ఞమై. పిదప “మార్హాణ్ణి'అను రూపము ఏర్పడి యుండెడీది,

శ0. ఉమాజోళ్చ్‌. 6,105

ఓమి అఆజి చాత్‌ పరే పరరూసమేకాదేశః స్యాత్‌,శివాయోం నమః. శివ ఏహి =

“ఆద్దుణ[ోఏజి పరరూపమ్‌ోఏక పూర్వసరయోః”"అను సూూతములనుండి “ఆత్‌ సరరూపమ్‌ఏకఃపూర్వపరయో॥”అను పదములు అమవ ర్రించును

అకారముకంట “ఓమ్‌ ఆజ్‌అనునవి పర మగునపుడు పూర్వపరమల స్థానమున పకరూప మేకాదేశ మగును.

శివయోంనమః- శివాయ __ఓంనమః ఇచట యకారో త్తరవర్శి యగు “అ కారమునకు'ఓం"అనుశది పరముగ నుండుటచే పూర్వపరవర్శము లగు “అ” కార'ఓికారముల స్థానమున పరరూపనుగు ఓకార మేకా దేశమైశివాయోం నమః” అమ రూపము సిద్ధించినది

శివ-[ఏహి. ఇచట ఏహి అనునది “ఆజ్‌"అను ఉపసర్గ “ఇహిఅను ఇణ్‌ ధాతులోణ్మధ్యమప్పరుషైకవచనరూపముతో కలియుటచే నేర్పడిన దూపము. ఆజ్‌నందలిజ్‌*ఇర్సంజ్ఞక మగుటచే *“ఆ'అనునది మాత్రమే పరిశిష్ట మై “అద్దుణఃఅను సూతముచే (2) గుణము వచ్చి *ఏహిఅను రూపము సిద్ధించినది.

ఇపుడు శివ -- ఏహిఅనునపుడు వకారో త్తరవర్హి యగు అకారమునకు “ఏహి"లోని *“ఏొపరముగ నున్నది కాని “ఆజొపరముగ లేదు కావున ఇచట సరరూప మెట్లు వచ్చును? అనుసందేహము కలుగును. తన్నివృ త్రిక క్రింది సూత్రము చెప్పబడుచున్నది =

థీ[ అన్హాదివచ్చు, 6.1.85

యోయమేకాదేశః స పూర్వస్యాన్హవత్‌ పరస్యాదివత్‌ స్యాత్‌,

శివేహి,

అచ్‌సస్థిః రిక్‌

“ఏకః పూక్వపకయోః” అనునది అనువ ర్మించును ఏకాడేశము పూర్వ మునకు (పూర్వవర్శ సముదాయము వకు) ఆ న్తము వలెను పరమునకు (వరవర నముదాయమునకు ) ఆది వలెను అగును

“ఏకః పూర్వపరయోః'అను ఆధికారమున ఎల్ల యెడలను వర్ష ద్వయము స్థానిశను ఒక వర్ణము ఆదేళముగను వచ్చుచుండును ఇట్లు ఏకా దేశముగ వచ్చిన వర్ణము (ప్రధమస్తానివర్ష ఘవిత మగు పూర్వవర్శ సముదాయమునకు ఆ _న్హ మున నున్న (వధమస్థాని చేయ కార్యముకు, ద్వితీయస్థానిఘబటిత మగు ఉత్తర వర్శసముదాయమున కాదియం. దున్న ద్వితీయస్థాని చేయు కార్యమును కూడ చేయు నని సూత్రార్థము. ఏకాచే?ము చేయటకు పూర్వము పూర్వవర్ష సము దాయమునందు లేక ఉ త్తరవర్ష్శ సముదాయమునందు గల ధాతుక్వ ప్రాతిపదికత్వ, నిపాతత్య్వోపసర్లత్వ సుబ న్తత్వాదివ్యవహారము ఏకాదేశముగ వచ్చిన వర్శము నందు కూడ నుండు నని భావము.

“ఏహి” అనునపుడు*'ఏ”"కారము ఉపనర్గ యగుఆొకును ఇహి"అనుదానిఇి” కినిఏకాదేశ మై వచ్చినది “ఆిఅనునది పూర్వవర్శ సముదాయము దాని అంతము కూడ వ్యపదేశివద్భావముచే 1! *“ఆఅనునదియే ఉత్తరవర్షసముదాయ మగు “ఇహి'అను దాని ఆద్యక్షరముఇ'అనునది కావున ఈ రెండిటి స్థానమున వచ్చిన “ఏ ఆటు *లొగను ఇటు *ఇిగను గూడ వరిగణింపబడి తత్యార్యములు సాధిం చును కావున “9వ -[ ఏహి'అనునపుడు “పషిలఅనుదానిని ఆజ్‌గ పరిగణీంచి “ఓమాజోశళ్చ"అను సూ(త్రముచే పరరూవము చేయవచ్చును అట్లు పరరూపము చేయగా “శివేహి"అను రూపము సిద్ధించును.

అతన్థవర్డే దీర్ర్‌ః 6.1. 01

అకః సవర్షే అచి పరే పూర్వపరయోశ్ట్రోర ఏకాదేళశః స్యాత్‌. దై త్యారిః ,శ్రీళః,విష్ణాదయః, హోత్ర్టాకారః,

“ఇకోయణచి” నుండి “ఆచిఏకఃపూర్వపరయోః "ఆను అధికొర సూత్ర మును అనువ ర్హించును

“దేవద త్తస్య ఏకః పుత్రః స ఏవ జ్వేస్టః స ఏవ కనిస్తః స ఏవ మధ్యమః'"అను న్యాయమున ఒకే వర్షమును ఆదిగను అంతము గను పరిగణ్‌ం చుటకు ద్యప దేశవద్భావ మని పేరు

56 లఘనిద్ధాస్తకౌముదీ “ఆక్‌ నకు సవర్శ మగు “అచోొపర నుగుచో పూర్వపరవర్శముఇ స్తాన మున దీర్చ మేకా దేశ మగును దై త్యారిః-'దై త్య . అరి ఇచట యకౌరో త్తరవర్తి యగు “అికారము నకు 'ఆరిఃశియందలి సవర్ష మగు “అకారము పరమైనది గాన ఈ సూత్రముచే ఆ నరతమ మగు “ఆకారము ఏకొదేశమె * దెత్యారిఃిఅను రూస మేర్చ అవి య్‌ రా డినది. శ్రీశ్రీ + ఈశఃిఇచట రెండు ఈకారముల స్థానమున దీర్ధ్య మగు “ఈ'కారము ఏకా దేశ మై “శ్రీశ ఆను రూప మేర్చడినది. విమ్ణాదయః'విమ్ణు (+ ఉదయః” “విష్ణ్టాదయః హోతృ _ బుకొరః == పహోత్రూకొరఃఈ రూపములు గూడ పై విధముగనే యేర్చడినవి. శం, వదిః వదాన్తాదోతి. 6.1.100 పదాన్హాదేజోఒతి పరే పూర్వరూప మేకా దేశః స్యాత్‌. హరేఒవం విషోఒవ. ణల “ఆమి పూర్వఃి నుండి “పూర్వఃఏకః పూర్వపరయోఃిఅను నరికార సూత్రమును అనువ ర్తించును. పదా న్హమందున్న ఏజ్‌ (ఏఓ )కంళె భాన్వఆ కారము సర మగునపుడు పూర్వవరములకు పూర్వరూన మేకాదేళముగ వచ్చును హరేఒవ:ఎ “హరే [ ఆవిఇచట సదాన్త మందలి రేఫోత్తరవ ర్తి యగు ఏకారమునకు *“అవియందలి (హన్వ'*ఆికారము పరముగ నున్నది గాన ఈ “ఏఆ"ల స్థానమున పూర్వవర్శ మగు ఏకారరూపము (ఏకారము) వచ్చుటచే “హరేఒవిఅను రూప మేర్చడినది. విష్ణోజఒవ:- “విష్ణో (. అవిఇచట పూర్వోదాహరణమునందు వలె ఓకారఅకారముల స్థానమున పూర్వరూస మగు “టివచ్చుటచే “విష్టోఒవ"ఆను రూప మేర్చడును శ నర్వ్వ్యత ఎిథ్రాపా గోతి, 61.122 లోకే వేదే చ ఏజ్నన్తస్య గోరతి వా ప్రకృతిభావః పదా న్తేగో ఆగమ్‌ గోబఒ్యగమ్‌. ఏజ్నన్తస్య కిమ్‌? చిత్రగ్వగ్రమ్‌ పదాన్తే కిమ్స్‌ ? గోః,

అచీసన్థిః పీ

*“ఏజః (వదా న్హాదతి” అను సూ(కము, పరృళ్యా నః పాదమ్‌” నుండి (ప్రుత్యా అను పదము అనువర్తిందును దీ9 వెనుునున్న "యుజుష్యురణి అను నూూశముశ యజుర్వేద ప్రసక్తి యుండుటచే. నీ సూత్రమున *నర్వడ్రి యని (ప్రయోగింప బడినది. సర్వత యనగా లౌకిక సంస్కృృకముశందును వైదికసంసృృృృకమునందును గూడ యని యక్ధము '“నవిభాషా' యనగా వికల్ప ముగా అని యర్థము.

లోకమునందును వేదమునందును గూడ ఏజ_న్త మగు గోళబ్ది మునకు ('హన్వ “ఆకారము సర మగునప్పుడు వికల్పముగ ప్రకృతిభావము వచ్చును ఈ “ఏజ్‌” (ఓ) పదాన్తమునం దుండవలెను,

గోఅ్మగమ్‌ _ గో-|-అగ్రమ్‌ ఇచట గో అనునది పదము, ఓకా రాన్తము దీనికి హశ్వ 'అకొరము పరముగ నున్నది గాన వికల్చముగ ప్రళృతిభావము (సస్ట్యభావము వచ్చుటచే *గోఆగష్‌” అను దూపము ఏర్ప డును

ప్రకృతిభావము రాని పక్షమున *ఏజః పదా న్హాదతి అను నూతముచే పూర్వరూసము వచ్చి *గోఒ(గమ్‌" అను రూపము నిష్పన్న మగును

“ఏజ_న్తస్య" ఆవి ఏలచెస్పబడెను? అట్లు చెప్పనిచో “చితగ్య(గమ్‌” అనుచోట దోషము వచ్చును '*చిత్రాః గావః యస్య సః చిలత్రగుః' అను బహు (వీహి సమాసమున గోళబ్దిమునకు “గోసి మోరుపనర్షనస్య” అను సూత్రముచే (05%, (హన్వము వచ్చి “గు” అను రూస మగును. “*చ్చితగు * అగ్ర అను నప్పుడు సదా న్తగోశబ్దిమునకు (హైన్వ ఆకారము సరముగ నున్నను గో శద్దము 'జికారాన్నము కాకుండుటచే (ప్రకృతివద్భావ (ప్రకక్షి లేదు. *ఏజ _న్తన్య” అను విశేషణము లేకున్నచో పాక్షీక (పకృతిభావముచే “చిత్రగు అ(గమ్‌” అను అనిష్ట రూపము కూడ సిద్ధించెడిది

“పదా నే అననేల? అట్లననిచో *గోః? అను చోట దోషవ వచ్చును “గోఃఖి అనునది *గో" అను ప్రొతిపదికకు *జసి” లేక జస్‌ (అస్‌) విభక్తి (ప్రత్యయమును చేర్చుటచే ఏర్పడిన టాసము,. సంచమ్యేకవచనము. లేక షష్ట్యేకివచనము రూపనిసష్ప త్తి సమయమున *గో _ అస్‌ అని యుండును “పదా నే యని చెప్ప కున్నచో ఇచట గూడ పాక్షికప్రకృతిభావము వచ్చి “గో అఃి వంటి అనిష్టరూపము. సిద్ధించును “*పదాన్తే యనుటచే ఈ దోష

డ్తీర్టి లఘుసిద్ధాంతకొముదీ ముండదు ఏల యన “గో 1 అస్‌” అనునపుడు “ఆస్‌” అను విభక్తి ప్రత్యయ ముతో కలసిననే “గో; అనునదోసు ప్రిజన్తం పదం” ఆను సూత్రముచే(1[4పవ మైనదిగాని విభక్తి (ప్రత్యయములేని గో పదము కొజాలదు. కావున ఓకారము పదా_న్త్షగతము కొకుండుట చే నిచట (ప్రగృతిభావప్రస క్రి లేదు *జసిజసోళ్చఆను స్యూతముచే (170) పూర్వరూపము రా *“గోః” అను రూపము సిద్ధించును

47వ సూ్రముచే విధింప నున్న “అవజ్‌” ఆదేశము ఎచట రావలెను, అను విషయము 'తెలుపుటక్షై (క్రింది రెండు పరిభాషా సూతములు నిచట (పసంగవశమున చెప్పబడుచున్నవి.

శస. అనకాల్‌ త్‌ నర్చూన్యా 11,55

అనేకాల్లును_అనగా అనేకొక్షరములు గలదియు, శిత్‌. ఆనగా శకొరము ఇక్‌గా గలదియు-అగు ఆదేశము స్థాని యంతకును ఆదేశముగ వచ్చును

ఈ సూత్రము (ప్రకారము “అవజ్‌” అనునది 'అనేకాల్‌* అగుటచే స్టొని నంతిను పూర్రిగా తొలగించి ఆదేశము కావలసి యుండగా

48 బొచ్చు 11458

జీదనకాలప్యన్హ్య న్యైవ స్యాత్‌,

“ఆలో _స్యన్యి అను సూత్రము అనువ ర్రించును

“జిక ('జికారము ఇత్‌గా గలదిి అగు ఆదేశము “ఆనేకాల్‌” ఐనను స్టాని మైనదా? చివరి “ఆల్‌” (అక్షరమునకు వచ్చును.

ఈ సూత్రము “అనేకాల్‌ శిత్సర్వస్య* ఆను సూ(తమున కిసవాదము కావున వృత్తిలో “అనేకాలపి” అని చేర్చబడినది

శ, అవట్‌ ల్ఫోటాయశన్య 61.123

పద్వాన్తే ఏజ్నన్తస్య గోరవజ్‌ వాఒచి. గవా్యగ్రమ్‌; గోఒ(గమ్‌. పదాన్నే కిమ్‌? గవి, 1 గో అగ్రమ్‌ అనునది సమాస మగటచే సమసించటకు పూర్వ ముండి సమసించిన తరువాత లోపించిన ((సూ-”]4) విభక్తి ప్ర్య్యయమును బట్టి “గో. అ(గ్రమ్‌' అను పదమునందలి “గో” రూడ పడమే కావున ఆచట్‌ ఓకారము పదా _న్పస్థఓకార మగును.

అచ్‌సన్తిః వ్ర ళు

ఏజః పదానాదతి" నుండి *ఏజకి “సదా వాత్‌ి “ఇకో యణచి నుండీ 'అచి. సర్వత్ర విభాగా గోకి నుండి “గోకి, అనువ ర్రించును

నదాన్తమున పజ మగు గోళబ్దమునకు అచ్చు వర మగుశపుడు “అవల్‌” వివల్బముగ వచ్చును

“గో. ఆగమ ఆని యుండగా ఏజ్నన్త మగు గోళద్దముశకు “అ్యగమ్‌" అను పదమునందలి *అిపర మగుటచే “అవజ్‌'" వచ్చును “అవజ్‌ోిలోని జి కారము “హల న్య్యమ్‌” ఆను స్తూకత్రముచే (1) ఇక్సంజ్ఞకము ఇట్లు జీత్తు కొవున “అవజ్‌ ఆదేశము స్తానిగా నిర్గిష మగు *గో'ళద్రిము నంత్యాల్లు ((ఆఅంత్యా

ఖు బట శ చ ళం ల శ శరము) స్థానమున వచ్చి “గ్‌ 1. అవ -- అ(గ్ర* గవ్వాగ్ర అను దూపము నిద్దిం చును అవజాదేశము రాని పక్షమున *ఏజః పదా న్తాదతి అని పూర్వకూవము చేయగా. *గోఒ[గమ్‌' అను రూపము వై-ల్చిక్కపసృరిభావముచే. “గో అగ్రమ్‌) అను రూపము వెనుక చూపబడినది (నూ-44)

“పదాన్నే యని అననేల? “పదా నే యని చెప్పక పోయినచో “గవి అను న ప్తమీవిభశ్ర్యైకవచనమున దోషము వచ్చును “గవి అకనది గోళబ్ద మునకు “జి” ప్రత్యయము చేర్చగా *గో.[ ఇ అని యున్నపుడు *ఏచోఒయవా యావః” ఆను సూత్రముచే (22) “అవ్‌ ఆదేశము చేయగా నేర్చడించి.. ఈ సూ(తమున *పదా న్లే యని చెప్పకున్నచో *గో ఇ అనుశపుడు ఓరారాంత గోళబ్దమునకు అచ్చు పరముగ నున్నది, గాన “అవజ్‌” వచ్చి “గ్‌ , అవ_ ఇ"=*గపే" అను అనిష్టరూపము గూడ వికల్బముగ సిద్ధించెడిది. తిన్నివా రణక్రై “పదా న్హే యని చేర్చబడినది. ఇపుడు 'సుప్తిజన్తం సనమ్‌” అను సూత్రమును (14 అనుసరించి *గో-.ఇి అను మొశ్రిము నమదాయమే పదము కా9 *గో” అనుశది పవము కాదు కొవున *ఆనజొ వచ్చు ప్రశక్తి లేదు

ఈ నూ(తమున 'స్ఫోటాయవి అనునది ఓక (ప్రాచీన వ్యాకరణావా వ్యని సేవ

48, ఉన్ది చ్‌ 6 1,124 యణ

గోరవబజ్‌ స్యాది నే), గవేనిః,

యి ళు

“సర్వ(త్ర విభాషా గోళీ 'అవజ్‌ స్ఫోటాయశక్య' ఆను సూ తములనుండి “గోః) *అవజ్‌ ' అను పదములు అనుప ర్రించును

గోశద్దిమునకు ఇన్హ్రళబ్దము పరమగునపుడు 'అనజొ ఆశా పచ్చును

40 లఘునిద్ధాంతకౌముదీ “గో _. ఇన్షః” అనునపుడు ఓకారమునకు అవజ్‌” ఆదేశము రాగా గ్‌ అవ 1. ఇన్ష్రిః = గవ + ఇన్ద్వః = 'గవేస్ట్రః” (గుణనస న్ది చ్చే అను రూప మేర్పడును. శీ0, దూరాద్ధూతో చ, కిం2ిం84 దూరాత్సమ్పోధనే వాక్యస్య కః ప్లతో వాం దూరాత్‌, హూతే చ, వాశ్యుస్య కేః ప్లత ఉదాత్తఃి అను సూతము ఆనువ ర్ర్తించును దూరమునుండి పిలచునపుడు (ఉసయు క్త మగు) వాక్యముయొక్కం టికి స్త్తతము వీకల్చ్పముగ వచ్చును, అది యుదాత్త మగును. స్‌0. ల్లతవగ్భవ్యో శాబి నిత్వావ్‌. 61.123 ఏతేఒచి (ప్రకృత్యా స్యుః, ఆగచ్చ కృష్ణ అత్ర గౌ శృరతిం “ఫకృత్యా న్తః పాదమహ్‌ి నుండి “పకృత్యా” అనువ ర్హించును ప్లాతసంజ్ఞ కలవియు [పగృహ్యసంజ్ఞ కలవియు నగు పదములు అద్చు క. క ఘా పర మగునప్పడు, ప్రకృతిభావముతో నుండును (సంధిని పొందవు "ఆగచ్చ కృష్ణం అత్ర గౌళ్నరతి;. ఇచట “ఆగచ్చ కృష్ణ అశు నది యొక వాక్యము “అత్ర గౌళ్చరతిఅనునది రెండవ వాక్యము ఇందు మొదటి వాక్యము దూరహ్వానమున కుపయు క్ర మైనది గాన దీనిటి యగు*ణ కారో తరవ రి యగు అికొరమునకు పూర్వసూతముచే వికల్చ్పముగ ప్లశము బూట బాట్‌ ళం వచ్చినది అట్లు ప్ల మగుటచే ఈ ““ఆ'కారమునకు ఈ సూ(త్రముచే (ప్రకృతి వద్భావము; అనగా ద్వితీయవాక్యమునందలి “అికారముతో సంధి లేదు. పుతము క క్త అర, జ ల లేవి పక్షమున *కృష్ణాత్ర గొళ్చరతియని సవర్డ దీర్హసని రావచ్చును 5 . ఈదూదోద్ద్వావచనం (వగ్భవ్వాత్‌, 11.111 ఈదూ దేదన్తం ద్వివచనం (ప్రగృహ్యసంజ్ఞం స్యాత్‌ హారీ ఏతౌం విష్ణూ ఇమౌ. గ్గే ఆఅమూ, *“ఈదూదేత్‌” అనునది *ఈఊగవిల తపరనిక్హేళము. ఇది “ద్వివచనంి అనుదానికి విశేషణ మగుటచే “యేన విధి స్తదన్న స్య'అను పరిభాషాసూ[త్రము ననుసరించి *ఈదూచేద _న్తంఅను నర్ధమును బోధించును

అజ్‌సన్తీః శీ ౦

“ఈ'కారోఊ*ికారోఏ"కారా న మగు ద్వివచనమునకు (ప్రగృహ్య మనిపేరు.

పె యుదాహరణములలో *హరీ'విమూి “గద్జే అను పదములపై నున్న

యు లా న్‌్‌. “ఈకార“ఊకార*ఏ"కారములు ద్వివచనములు గాన (ప్రగృహ్యసంజ్ఞ ముల్లే “ప్లత (ప్రగృహ్మా అచి నిత్యమ్‌ అను సూత్రముచే (00) (ప్రకృతిభావమును బొందును. “హరీ ఏతౌ “వివా ఇమౌ” 'గజ్జే అమూ"అను సస్థిరహితరూపము లేర్చ్సడును,

ణు 52. అదనో మాల్‌. 11.12

అస్క్మాత్పరావీదూతౌ (ప్రగృహ్య _స్తఃంఅమీ ఈశా: రామకృష్ణా వమూ అఆసాతే, మాత్కిష్‌? అముకేఒ(త్ర,

“ఈదూదేద్ద్వివచనం (పగృహ్యం నుండి ఈదూత్‌*ప్రగృహ్యమ్‌ి, అనువ ర్తించును. అదళ్ళద్దావయవమకారమునకు పర మగు ఏికార మనునది అసంభావ్య మగుటచే 'ఈదూడ్‌'లతో కలసి యొకే సమాసమున నిర్జిష్ట మైనను “ఏత్‌ అనునది అనువ ర్హించదు.

అదశ్శబ్దావయవ మగు మకౌరముకం'ప పరములగు “ఈికారఊికార ములు (పగ్భహ్యసంజ్ఞము లగును.

“అమీ +- ఈశాః' “అమూ _. ఆసాతే* అనునపుడు ఈ'కారోఊ క్రాా ములు అదళ్ళబ్దమకారో తృరవదర్తు లగుటచే పగృహ్యముళై (్రకృతిభావమును

౧ అవి అలి కా (నూ. 50 ) చెందినవి. కావున *ఈ"కారద్వ యమునకు నవర్థ దీర నన్దియు, ఖు “ఊ 'కార “ఆ'కారములకు యణాదేశసంధియు రాలేదు. ం

“మాత్‌ "అని చెప్పనేల? అట్లు చెప్పకున్నచో *“అముకే అతి అనునపుడు గూడ అనిష్ట మగు (సకృతిభానము వచ్చి యుండెడిది.

ఈ సూత్రమున “మాత్‌ “అని యండుటవలననే వెనుక చెప్పిన విధమున అదళ్ళబ్దావయవ మగు మకొరమునకు పరక మగు *వికార మనునది అసనంభా వ్యము గాన ఏత్‌ ఆనునది అనువ ర్తించ లేదు.*మాత్‌”అనునది లేకున్నచో “సన్నియోగశిష్షానాం సనసహవా (పవృత్తిః సహవా నివృత్సిః' (ఒక్క- సముదా యమున సఠింపవిడినవి అన్నియు కలసియే (ప్రవరించును లేదా కలనియే నివ్తించును)ు అను న్యాయముచే. “ఈదూత్‌'లతో *వత్‌ొకూడ అనువరించి యుండెడిది. అప్పడు “అదళ్ళ బ్దసంబద్ధము లగు ఈకార ఊకార ఏకొరములు

తలే అఘునిద్ధాంతకొముదీ వగృ్భృహ్యసంజ్ఞ కము లగును 'అను నరకము చెప్పవలయును. అటిచో అదశ్శది షొ థి టబ ౧ ('ప్రథమాబహువచనమున "అవ్యయసర్వనామ్నామకచ్‌ (పాశ్టేః” అను సూత్రముచే (1282 అంచ్‌'ప్రత్యయమును. చేర్చుటచే నేర్చడిన “ఆముకే'అను పదము నందలి "ఏ'కొరముగకు గూడ (పగృహ్యసంజ లభించుటచే “అముకే + అత్రి కే చకా 1 అను నపుడు (ప్ర్ఫోతిభావము వచ్చి యుండెడిది. ఆ అవిష్టరూపపరిహార మే “వూత్‌ అనుదాని ప్రయోజనము రర, చఛాదయోఒన త్తే, 1457, అద్రవ్యార్థాశ్చాదయో నిపాతాః స్యుః “ప్రా(్రీశ్వరాన్నిపాతాఃి అనునూ(త్రముచే నిపాతాః' అనునది లభించును. ('ద్రవ్యభిన్న మగు నర్ధ్థమును బోధించు. చాదులు నిపాళలసంజ కము నో ళా లగును. 51. (పాదయః. 1.456 ఏతేపి తథా “పూర్వసూ[త్ర మునందువలె “నిప్రాతాః? అను పదము, “చాదయోఒస _క్ష్వే” ఆను సూల్రమునుండి “అస శ్ర్వే'అను పదము అనువ ర్హించును. ఇవి కూడ అ్లే యగును. అనగా (ద్రవ్యభిన్నార్ధ వాచకము లగు[పొదులు కూడ నిపాఠసంజ్ఞకము లగును, సర, నివొత బీకాదనాజ్‌ 11.14. ఏకోఒజ్‌నిపాతః ఆజ్వర్హః (ప్రగ్భృహ్యూః స్యాత్‌, ఇ ఇన్ద్రః, ఉ ఉమేళః. 'వాక్యస్మరణయోరజిత్‌'-ఆ ఏవం ను మన్యనే; ఆ ఏవం కిల తత్‌,ఆన్యత్ర జీత్‌ ఈషదుష ౦ ఓవ్న మ్‌, మ! ణె “ఈదూచదేద్ద్వివచనం _ ప్రగృహ్యష్‌' నుండి “ప్రగృహ్యమ్‌' అను వర్తించును. “ఆజ్‌ "కంటి భిన్న మగు. ఒక '“అచ్‌ొరూపమున నున్న నిపాతకు క కీ, (పగ్భృహ్యమని పేరు, “ఇ ఇన్ట్రః ఇచట “ఇ'ఏకాజూప మగు నిపొతము కావున వపగృ హ్యనంజ్ఞక మైనది. *ప్లత్మపగృహ్యా అచి నిత్యమ్‌" అను స్తూత్రముచే (50) వ్రళృతిభానము. ఇ ఇన్ష్వ! అను రూప మేర్చ్పడినది. *ఉ-1 ఉమేళఃి అను

అచ్‌ సన్‌ క! నుదాహరణముశ. గూడ ప్రగృహ్యసంజ్ఞాదుల నీ విధముగనే యెబు గునది, “ఇ'విస్మయమును 'ఉ'వితర్మమును సూచించును.

“ఆిఅను నిపాత క నేకారములు గలవు, అందు కొన్ని యర్థములలో ఇవి “జిత్తు' (ఆజ్‌) అవియుకొన్ని యర్థములలో *“ఆ'మాత్రమే యనియు ఈ క్రింది కారిక చెప్పుచున్నది.

ఈషదర్థే క్రియాయోగే మర్యాదాభివిధొ చ యః,

ఏఠమాతం జిఠం విద్యాద్వాక్యస్మరణయోరజిత్‌ .

అనగా-అల్బా ర్థమునందును, (క్రియతో సంబంధించి *నపుడును మర్యాదా ర్ధమునందును అభివిధ్యర్ట్‌మునందును. “ఆ'అనునది జీత్తు (ఆజ్‌). వాష్యము నందును (పూర్వో క్రవిషయమును అన్యథాచేయుటకుపయు క్రమగు వాక్యము), స్మరణార్థమునందును. అజీ త్తు (అిమారమేే, ఏ వస్తువును అవధిగా చెప్పుదురో దానిని కలపకున్నచో “మర్యాది యనియు (కేన వినా మర్యాదా ఆ వస్తువును గూడ (గ్రహించినచో “అభివిధియనియు. (తేన నసహేత్యభివిధిః) అనియు పేర్లు. ఈ సూతమున '“అనాజ్‌ "అని చెప్పుటచే జీత్తగు “ఆ అను దానికి మాత్రమే పగృహ్యసంజ్రానిషేధము జీళ్తు కాని *“ఆ'అను దానికి ఈ సషేధము వర్తించదు కావున _(ప్రగృహ్యసంజ్ఞా _ప్రకృతిభానములు కలుగును, *'ఆఏవంను మన్య సే' “ఆ ఏవం కిల తత్‌" అను నుదాహకణము లలో మొదటి వాక్యమునకు “నీవు వెనుక ఇట్లు అనుకొనలేదు. ఇపుడు ఇటు తలచుచున్నావా?ి అనియు రెండపవావ్యమునకు “జాను, ఇది అటులేనటి అనియ అర్థము, కావున మొదటి *“ఆ'వాక్యమునందును, రండవ *ఆి స్మరణార్థమునం దును (ప్రయోగింపబడుటచే ఇవి అజీ త్తులు. కావున ఈ నిషేధము వర్తించక (వగృహ్యసంజ్ఞా (పకృతిభావములు వచ్చుట చేేవృద్ది సంధి రాలేదు.

“ఆ -(-ఉష్పమ్‌” అనుచోట 'ఆి కొంచెము అను నర్ధమున నుపయు క్రము కావున జీళ్తు. దానికి “అనాజ్‌ 'అను విషేధ ముండుటచే (వగృహ్యసంజ్డాదులు లేవు. “ఆద్గుణః' య౦ి (2%) గుణము వచ్చి 'ఓష్ణ మ్‌" అను రూప మేర్చడినది.

ర్‌రి. ఉత్‌ 11.15. ఓదనో నిపాతః 1ప్రగృహ్యః స్యాత్‌, అహో ఈళాః

వెనుకటి సూత్రము నుండి. “నిపాతఃి, “ఈదూ దేద్ద్వివచనం వ్రగృ

హ్యమ్‌"నుండి *“పగృహ్యమ్‌” అనువ ర్తించును.

శీత లఘునీద్దాంతకౌముదీ

“ఆహో -- ఈళశాఃి అహో అనునది ఓకారా న్ననిపాత మగుటచే (వగృహ్యసంజ్ఞా (ప్ఫృతిభావములు వచ్చి “అప్షో శృశాశిఅను రూపములు నిష్పన్న మగును అవాదేశము రాదు.

ర్‌. నమ్ముడ్డా కాతల స్యేతావనార్లే 1116 [0 (న సమ్బుగ్దినిమి త్తక ఏకారో వా (పగృహో౬వె దికే ఇతౌ పర్తే ఇ అవాలి న విష్లో ఇతి. విష ఇతి, విష ఏతి. ణ ణ మ్‌

ళ్‌ అన అభ ఇ ళ్‌ అధ థి క కి

ఈదూదే ద్ద్వివచనం (ప్రగృహ్య మ్‌ "నుండి యపగృ్భహ్యమ్‌ = “ఓత్‌ిఆఅను సూత్రము అనువ ర్తించును. “అర్షణ అనగా “వై దికముఅని యర్థము.

అవైదిక మగు *ఇతి'అనునది పర మగుశప్పుడు సమ్బుద్దినిమిత్తక మగు “'టికారము వికల్చ్బ్పముగ (శాకల్యమతమున) (ప్రగృహ్యసంజ్ఞ క మగును,

సంబోధన పథమైక వచనమునకు “సమ్బుద్ధి యని పేరు

“విష్లో_. ఇతి" :_ “విష్ణ'అనుదానికి సమ్బుద్దిని నిమి తముగ చేసి కొవి

(మః స! 9 జట్‌ “హశ్వన్య గుణః అను సూత్రముచే (180) గుణము చేయగా “విష్ణో” అను రూప మేర్చడినది. దారికి ఆవైదిక మగు “ఇతి'ళబ్దము సరమై “విష్ణో. ఇతి అని యుండగా ఈ సూూత్రముచే (ప్రగృహ్యశంజ్ష ః పిదప (ప్రకృతిభావమును వచ్చుటచే “విష్ణో ఇతి అను రూపము ప్రగృహ్మసంజ్ఞ , వై కల్పిక మగుటచే “వచోయవాయావః' అను సూత్రమే (28) అవాదేశము వచ్చి “విష్ణవ్‌ +- ఇతి అని యుండగా “లోవళ్ళాకల్యస్య" (80) అను వై కల్ఫిక *వ? లోపముచే “విష్ణ ఇతి అను రూసము లోపాభావపక్షమున “విష వితి'అను వ! రూపము. వకారతోపము అసిద్ధము గాన గుణము రాదు. 58, మయ ఉభో వోవా 88.88

మయః పరస్య ఉఇుః వోవా స్యాదచి, కిమ్వు కష్‌, కిము ఉక్తమ్‌,

“జమో (హస్వాదచి జమ జ్జీత్యమ్‌” నుండి “ఆచి” అనువ రి౦చును.

“మయి కంపె పరమగు *ఉజ్‌ొకు అచ్చు పర మగునప్పడు వికల్బ ముగ వకొర మాదేశ మగును

అచీగన్థిః డక్‌

“ఉణ్‌ "లోని ఇకొరము ఇత్సంజ్ఞ కిము

కిమ్‌ (+-ఉ +ఉక్తమ్‌:. ఇచట “ఉఊ మయ్‌ ప్రత్యాహారా న్రర్ణత మగు “మ్‌'కం పరముగా నున్నది; దీనికి అద్ను సవరముగ నున్నది. కావున *వి కారా దేశము వచ్చి కిమ్‌ -వ్‌ .-ఉక్తమ్‌ = “కిమ్వు _క్షమ్‌" అను రూప మగును. *వ"కారము వై కల్పికము గాన *నిపాత ఏకాజనాజ్‌” అను సూత్రముచే (౧) (ప్రగృహ్యసంజ్ఞయు, (పషృతిభావమును (సూం50) కలుగుటచే కిము ఉక్తమ్‌ అనురూప మేర్చడును.

గ్‌0 ఇకోఒనవ ర్లే కాతల్యాన్య (వొన్ఫూళ్ళు 61.127

పదాన్హాః ఇక। హస్వావా స్యురసవర్షే ఒచి. (హశ్వవిధాన సామ ర్ధ్రాన్న స్వరసన్థిః చక్రి అత్ర చ్యక్యథ్థతి పదాన్హా ఇతి కిమ్‌?గార్యా

“ఏజః పదా న్హాదతి “ప్లతప్రగృహ్యా ఆచి నిశ్యమ్‌ అను సూతముల నుండి *పదా న్తాత్‌” “అచి' అను పదములు అనువ రర్హించును.

పదాన్తము లగు ఇక్కులు అసవర్శ్య మగు అచ్చు పర మగునప్పడు వికల్పముగ _హస్వము లగును

చక్రీ +, అత్ర. ఇచట రేఫోత్తరవర్తి యగు పదాన్త ఈకారమునకు అసవర్ష మగు “అ” అను అచ్చు పర మగుటచే వికల్పముగ (హస్వము వచ్చి "చక్రి అత్ర" అను రూప మేర్చడును. “చక్రి + అత అని యుండగా యణా దేశసంధిచే “చక్యథతి అను రూపమును చేయరాదు. ఏల యనగా *చగ్ర్య తి అను రూపమే కావలె నన్నచో మొవట *“ఈికారమును (హస్వము చేసి పిమ్మట యణాదేశము చేయ పని లేదు. “చక్రీ +, అతి అని యుండగానే యణాదేశము చేయవచ్చును. కొవున (హస్వము చేసిన ఫలిత మేమియు నుండదు గాన (హస్వవిధాన సామర్థ్యముచే హస్వము చేసిన రూపక్షునకు యణా దేశము రాదు. (హస్వము వైకల్పికము గాన “చక్రీ (అతి అను నప్పుడు “ఈికార మునకు యణాదేశము చేయుటచే *చక్య తి అను రెండవ రూపము గూడ సిద్ధించును

“పదాన్నాః అను విశేషణ మెందుకు? “గౌర్యౌ' అనచో ఈ సూళము (ప్రన ర్తింపకుండుటకు. “గొర్యా” అనునది “గౌరి శబ్దమునకు “జొ” అను విభక్తి (ప్రత్యయమును జేర్చుటచే ఏర్పడినది. “గౌరీ బా” అని యుండగా రేఫోత్రర

46 లఘునీద్ధాంతకౌమునీ వరి యగు ఈకాంము పదా సేకారము కాదు "న ఈ సూముచే (హస్వము, తద్బలముచే సస్ట్యభావమును రావ “ద ప్రిజ న్తంసవమ్‌” అను స్త్నూతము 14) “ననుసరించి “గొరీ[బొ' అనునదియే పదము కా3 *గొరి అనునది పదము కాదు కొవున “బొ పదా నము ౯౨ “ఈి కాదు వా. న నమాసే, వాస్యళ్వః, సమాసమున పై సూత్రము (పవ ర్రించదు. కావుననే *వాపీ 1. అశ్వః” అనునప్పడు వై సూతముచే (హస్వము, తత్ప౦యు క్త మగు సంధ్యభావమును రావు యకాదేశ సంధిచే “వాప్యశ్వళి అను హపము సిద్ధించును. “వాప్యాం అశ్వ అని విగ్రహము. 00. అచో రవోభ్యాం ద్నాం ర4ం46 అచః పరాభ్యాం రేఫహకారాభ్యాం పరస్య యరో ద్వేవా స్తఃం “గౌర్‌య్యా “యరోబఒనినాసికేఒనునాపికో వా నుండి *'యరఃి *వా అనువ ర్హించును. అచ్చుకంచె పరమై యుండు రేఫహకారములకంయొ పర మగు “యర్‌” రు ద్విత్వము వికల్బముగ వచ్చును. గౌర్యా-= “గౌరీ దొ అని యుండగ యణాదేశముచే “గౌర్‌య్‌ _. బొ అని యుండగా, గకొరో త్తరవర్తి యగు అచ్చు (బ్రా కంళఘ పరముగా నున్న రేఫకంటె పరముగా నున్న *యర్‌” (య్ఫ్‌కు వైకల్పిక ద్విత్వము చేయ “గారయౌా్యి” అను రూపము, ద్విత్వాభావపక్షమున “గౌర్యా” అను రూపమును సిద్ధించును. 601. ముత్యాతః 61.120 బుతి పరే పదాన్హా అకః (ప్రాగ్వద్వా (బహ్మ బుషిః (బ్రహ్మార్షిః పదాన్హాః కిమ్‌? ఆర్‌చ్చత్‌. ఇకి అచ్‌సస్టిః శప్ట్య్‌ వదాన్హాదతి” “ఇకోఒసవర్తే శాకల్యస్య హస్వశ్చి అనుసూతముల నుండి *పదానాత్‌ి “శాకల్యస్యి “హాన్వణ అను పదములు అనువ రి ౦చును. జాఖీ ణాఖి

అచ్‌సస్థిః త హవాస్వ బుకొరము పక నుగుశపుడు పదాన్త్హము లగు అక్కులు వికల్బ మగ వెనుకటి వలె నగును__ అవగా (హన్వము లగును.

“ఖబహ్మా బుషి? :- ఇచట పదాన్హాక్‌ ఆశగా మకారో త్తరవరి యగు “ఆికారము ఈ “అక్కునకు '“బుషి” అను పదమునందలి _హస్వ మగు “బుకారము పర మగుటచే వికల్బముగ (హస్వము వచ్చి *“బహ్మబుషిః” అను రూప మగును (హస్వవిధాన సామర్ధ్యముచే ఇచట గుణసంధి చేయరాదు. (హన్వము రాని పక్షమున “ఆద్గుణణ అను సూశ్రముచే (7) గుణము రాగా “బ్రహ్మర్షి అను రూపము సిద్ధించును

“పదాన్నాఃి అననేల? అనకు్నుచో “ఆకృక్‌ అను పవమున ఈ నూత్రము (పవర్తిండును “బు గతౌ” అను ధారువు లజ్‌ ప్రధమ పురుష్నైక వచనమున ఆడాగమాదులు చేయగా. “ఆ [ బుచ్చృత్‌ ఆని యుండగా ఇచట “ఆ అనునది పదాన్త మగు “అక్‌” కాకుండుటచే ఈ సూతముచే హస్వము తత్పంియు క్త సంధ్యభావమును రాలేదు. “ఆటళ్చ" అను సూశ్రముచే వృద్ధి. “ఆకృత్‌* అను రూషము నిష్పన్న మైనది, “పదా న్హాః. అనకున్నచో 'అబుచ్చత్‌ అను వైళల్పిక రూపము గూడ యుంధెడిది,

అచ్చంధి (ప్రకరణము సమాప్తము.

అచ అధ మహ ల్ప న్ధిః 02. స్తాం బ్బనా వృః 8,440

సకారత వర్షయోః శకారచవర్గాభ్యాం యోగే ళకారచవర్షా _స్తః, రామళ్ళేతే. రామళ్చినోతి. సచ్చిత్‌, శార్డి ఇ్జయ.

“మోగే” అని అధ్యాహారము. సకారతవర్గములకు శకారచవర్శములతో నందింధ మేర్చడినచో శకారచవర్గములు ఆదేశము లగును.

“పుతథదధని అను వర్షములకు *శ,చఛజరుఇ' అను వర్ష ములలోనే యొక్కదానితో నైన పూర్వమం దైనను పరమం దైనను యోగము కలిగి వపుడు వరుసగా *శచఛజరుఖు' వర్షములు ఆదేశ మగును,

ఇచట సకారతవర్శములు స్థానులు; శకారచవర్షములు ఆదేశములు “యథాసంఖ్యమను దేశః సమానాం” అను సూత్రముడే (28) స్టాన్యా దేశములు రెండును సమసంఖ్యాకములు గాన ఆదేశములు యథాసంఖ్యముగా వచ్చును స్థాన్యా దేశములకు మాత్రమే యథాసంఖ్యత్వము గాని సకారతవర్గములతో సందిం ధించు శకారచవర్షముల విషయమున లేదు అనగా సకారమునకు సకారయోగ మున్ననే సకార మాదేశ మగును అసప్లే తకారాదులకు చకారాదియోగ ముండ వలెను అను నియమము లేదు సకారమునకు సకారముతో గాని చవర్షమునందలి మరియే యితరవర్శ ముతో గాని సంబంధము కలిగినను సకార మాదేశ మగును ఇ్లే ఇతర వర్ణముల విషయమున (గ్రహించునడి, ఇందులకు “శాత్‌' అను ముందు రాబోవు సూత్రము జ్ఞాపకము. ఆ సూతము శకారముకంట పక మగు తవర్గమునకు చుత్వమును నిషేధించుచున్నది * న్వనాయోగే అను నప్పుడు గూడ యథానంఖ్యత్వ మున్నచో శకారసకారములకు యోగము కలిగినప్పుడు మాత్రమే శృత్వము రావలెను కాని శకారతవర్గలకు యోగము. కలిగి నపుడు చుత్వ ప్రనక్షియే లేదు గొన “శ్లాత్‌* అను సూ(క్రము నిరర్ధకము కావలసి వచ్చును కావున “స్తునా యోగే. అను నపుడు యథాసంఖ్యర్వము లేదని సూచింపబడు చున్నది. ఇపుడు శకారతకారాదియోగమున గూడ తకారాదుళకు శ్చుత్వము వచ్చెడు ఆవకాళ మున్నది గాన *ళాత్‌” అను నిషేధసూత్రము సార్ధక మగు చున్నది.

హల్సస్థిః షం

రామళ్ళేతే - *రామస్‌ (_ శేతే' ఇచట సకారమునకు “శేతే' యందలి శకారముతో యోగ ముండుటచే శరార మాదేశమై “రానుళ్ళేతే” అను రూపము సిద్ధింయను

రామళ్చినోతి:. “రామస్‌ చినోలి' అని యుండా సకారమునకు చకారయోగ ముండుటచే “శికార మాదేశమై “రామళ్చినోతి యను రూపము సిద్ధించును.

సచ్చిత్‌ = “సత్‌ చిర్‌ ఇచట రవర్షప్రధమాక్షర మగు తకొారమునకు చకారయోగ ముండుటచే చవర్షవధమాక్షర మగు చకార మాదేశమై “సచ్చిత్‌” అను రూషము నిస్పన్న మైనది

శార్డిర్‌ జయ: 'శార్డిన్‌ -,.జయి. ఇచట తవర్గపంచమాక్షర మగు

శో గ నకారమునకు జకారయోగ ముండుటచే చవర్గపంచమాక్షర మగు “ఇకార మాదే శముగ వచ్చి “శార్డి క్‌ జయి అను రూపము సిద్ధించినది. శ 80. వాల్‌ 84.44

శాత్‌ పరస్య తవర్షస్య చుత్వం న స్యాత్‌, విశ్నుః; (పశ్నః.

“న పదాన్నాట్లోరనామ్‌” “స్తోః శ్చునా క్చుః” అను సూ్యశములనుండి ని “తోః' “చు అనుపషదముణ ఆనువ ర్రించును. ('స్‌₹ అనునవి అనువ ర్ర్తింపవు)

శకారముక౦'యె పర మగు తవర్షమునకు చుత్వము రాదు.

విశ్నః, చశ్నః!- ఈ ఉదాహరణములందు తవర్షీయాక్షర మగు *ని కారమునకు “శికారముతో యోగ మున్నది న “సోణళ్ళునా పృః” ఆను సూత్ర ముచే (02) శృుత్వము వచ్చినచో '*విళ్లః? “ప్రశ్ళః” అను రూపములు కావలసి

ళా ననే యుండ ఈ సూత ము థకారముకంకై పరమగు తవర్శమువకు శ్చుత్వమును నిషే ధించుచున్నది. 61. వునా వుం 844! యి న! ం

సోః షునా యోగే ష్షుః స్యాత్‌. రామష్షష్టః, రామష్షీకతే. పేషాం

ఆ 6 టబ ల్కుధ్ర టి ల తట్టీకొ; చ(కిణౌక నే,

ల న్‌

“సోః శ్చునా క్చుఃి నుండి 'స్తోః? అనువ ర్హించును. *యోగే' అని

యధ్యాహావము,

50 లఘునీద్ధార్తకౌముదీ సకారతవర్గములకు షకారటవర్గములతో సంబంధముగ్నచో (వరునగ్యా షకొరటవర్షము లాదేశము లగును,

“స్తోః శ్ళునా ృుఃి ఆను సూూతమునందు వలె ఈ సూూతమునందు కూడ స్థాన్యా దేళశములకే యథాసంఖ్యత్వము కాని *న్చునా యోగే” అనుచో యధాసంఖ్య త్వము లేదు. ఇందులకు తవర్షకు షకారము పర మగునపుడు వృత్వమును నిషేధించు *తోః షి' యను సూత్రము (60) జ్ఞాపకము, యథాసంఖ్యత్వ మున్నచో తవర్గమునకు చవర్గయోగముననే మ్లుత్వము కాని షకారయోగమున ప్రశ్వవ్రసక్తియే లేదు కదా?

రామష్షష్టః:- “రామస్‌ ౨ షస్టఃి,. ఇచట సకారమునకు షకారయోగ

య! ముండుటచే షకార మాదేశమె రామషషఃి అను రూప మేర్చడెను. యూ లం రామష్షీకతే:_ రామస్‌ __టీకతే. ఇచట సకారముశకు టకారయోగ టబ ముచే షకార మా దేశమై “రామషీకతే' యను రూప మగును. లు 'పేస్టా: పేస్‌ కా. ఇచట “తికారమునకు షకారయోగముచే. 'టి బట కార మాదేశమై *పేషాి యను రూపము సిద్ధించినది. యూ లు తట్లీకొ:- తత్‌ __ టీకా. ఇచట “తికారమునకు టకారయోగముచే *టి స! కార మాదేశమై “తటీకా' యను రూపము సిద్దించెను. వ! చ [్రిజ్ఞౌక నే; చక్రిన్‌ _ ఢౌక'సే ఇచట *నికారమునకు ఢకారయోగ ముచే *“ణికార మాదేశమె “చ క్రిణ్లాక సే అను రూప మేర్చడినది. జూ ఖ 65. న వదానాటోరనాన్‌. 8.4. 42 అవి ర్చ పదాన్హాట్టవర్థాత్చరస్యానామః సోః షుర్న స్యాత్‌, షట్‌ స నః, ఆాతిర్తు (౧ ఆ రై అటి షట్‌ తే, పదానాత్‌ కిమ్‌? ఈపే, టోః కిమ్‌? సర్ఫిష్షమమ్‌, అటి ల రే “సోః ఖృనా శ్చుజి నుండి *స్తోఖి “*ష్షునా మః” నుండి “మఃి అను 4 చాలి న! బ్‌ మ! టబ న ర్తించును. పదాన్ష మగు టవర్లుకంయె పరములును, “నామ్‌ శబ్దభిన్న శబ్దములకు సంబింధించినవియు నగు సకొరతవర్ష ములకు ష్టుత్వము రాదు “షట్‌ న న్హఃి 'షట్‌ 1. తే. ఇచట సకారతకారములు పదాన టకా ఇల ఇత్ర

హల్పన్థిః వ్‌ రముకంజట పకము॥ నుండుటచే ముత్వము రాదు. “షట్స న్తఃి “షట్‌ తే' అను రూనములు సిద్ధించును .

“పదా న్హాత్‌” అననేల? “ఈప్టే? ఆనుచోట దోషము వచ్చును. “ఈడ్‌" ధాతులట్‌(ప్రథమప్పురు షైకవచనమున “ఈట్‌ _|. తే' అని యుండగా తవర్గునకు టవర్గుతో యోగ ముండుటచే. స్టుత్వముచే తకారమునకు టకార మాదేళమై ఈ'్లే అను రూపము సిద్ధించును. ఈ సూతమున “వదాన్సా త్‌ అని యనకున్నచో టపర్జుకంచె పర మగు తవర్గునకు మ్షుత్వము రాడు అనునర్ధము వచ్చును అటుల్లైన ఇచట స్షుళ్వము వచ్చెడిది కాదు “పదాన్హార్‌” అనుటచే *ఈట్‌ -|- తే” అను తిజ్‌” _పక్యయసహిళ మగుదానికే “సు ప్రిజన్తం పదమ్‌” ఆను స్తత ముచే (14% పదసంజ్ఞ కావున “ఈట్‌ నందలి *టికారమునకు పదా న్తత్వమను లేదు గాన ఈ నిషేధ మిచట ప్రవ ర్మించదు స్టుత్వము వచ్చును.

“టోః అన నేల? అఆట్లనకున్నచో పూర్వసూ[ళ్రమునుండి “మ్ల” అను నది అనువ ర్తించి పదాన్తషకారముకంయె పర మగు తవర్గునకు గూడ షత నిషేధము చెప్పవలసి యుండును. అటులైనచో *“సర్పిష్‌-[.తమమ్‌ి అను చోట పడా న్తషరారము కంచె పర మగు తకారమునకు మ్టుక్వముచే టకొరము రాకుండెడిది “టోఃి అని చెప్పుబచే షకొారముకంయొ పర మగు తవర్షమున కీ నిషేధము వర్తించదు గాన “సర్పిష్టమమ్‌” అను రూపము సిద్ధించున .

వా. అనావ్మ నతినగరీశామితి వాచ్యావా,

షత్హామ్‌. షజ్జ వతిః, షణ గర్యః

“అనామ్‌ నవతి నగరీణామ్‌” అని చెప్పవలెను.

“న పదానాట్లోరనామ్‌” అను స్తూతమున (6%) “అనామ్‌” అవి చెప్పుటచే “నామ్‌” నందలి నకారవిషయమున మాత్రమే ఈ ష్షుత్వని'షేధము లేదను నర్ధము వచ్చును గాన “నవతి “నగరిలలోవి “నికారమునకు కూడ నీనిషేధము వ రంప రాదను నుద్దేశముతో వాలర్షికకారుడు “నవతి “నగరీ అను పదమును గూడ “నామ్‌'తో పాటు చేర్చ వలె నని చెప్పుచున్నాడు

షణ్ఞామ్‌:- షడ్‌ --నామ్‌ ఇచట “షడ్‌” అను దానికి “నువ్తిజన్తం నదంి అను సూరముచే (1 పదసంజ్ఞ లేషన్నను (“షడ్‌ 1 నామ్‌ ఆనునది సుబ న్హము కాని “షడ్‌ ' అనునది సుబ న్తము కాదు) “స్వాదిష్యనర్వ్వనాషన్థనే'

|// లం” ల ్మె

52 అఘనిద్ధార్హకాముదీ అను స్మూకము (101) చే హలాది యగు “నామ్‌ అను సుస్ప్రత్యయము పర మగుటచే పదసంజ్ఞ యున్నది. కావున పదాన్త “డికారముకంటె. పర మగు “న కారముకకు “న సదాన్హాత్‌” అనుటచే ష్టుత్వనిషేధము రావలసి యున్నను “అనామ్‌" అనుటచే స్టుత్వని'షేధము నిషిద్ధ మైనది కావున స్టుత్వముచే నకార మునకు ణరారము___“షడ్‌ 1 ణామ్‌. ఇచట “ప్రత్యయే భాషాయాం నిత్యమ్‌" అను వార్తికము (8 నూ) చే నిళ్యముగ “డికారముకకు *ణికారా దేళము వచ్చుటచే “షణ్ఞామ్‌” అను రూపము నిస్పన్న మైనది,

“షడ్‌ - నపతిఃి “షడ్‌ _(. నగర్యః” అనుచోట *నికారము పదా నడకా రముకంచె సర మైనను ఈ వార్తికమువే ష్టుత్వనిషేధము నిషిద్ధము గాన ముక్వము వచ్చి “షడ్‌ -. ణవతిఃి “షడ్‌ - ణగర్యణి అని యుండగా యరోను నాసికేఒనునాసికో వా అను సూ(తముచే(88)*డొకారమునకు ణత్వవికల్పముచే “షజ్జ వతిః” “షడ్‌ణవతిః” “షజ్జ గర్యః “షడ్‌ణగర్యః” అను ద్వివిధ రూపములు సిద్ధించును.

66 తోః విం 8.440)

తవర్గస్వ షరారే పఠే న స్టుక్వమ్‌, సక్‌ షష్షః,

॥న పదాన్సాట్లోరనామ్‌” “ష్ణునామ్హః' అను సూ(క్రములనుండి “ని “స్తు అను పదములు అనువర్రించును

“షికారము పర మగునపుడు తవర్గమునకు మృత్వము (అనగా టవర్గము రాదు.

సన్‌షస్టః;_ “సన్‌ షష్టటి ఇచట “నికారమునకు షకారయోగ ముండుటచే. *స్పునా స్షుఃిఅను సూత్రముచే రావలసి యున్న స్టుత్వమును ఈ సూత్రము నిషేధిందుచున్నది. మృత్వము రాకుండుటచే “సన్‌షష్టఃిఅను రూపము మాత్రమే యుండును.

డులాం ఉలోఒ న్లో, 8.2.80 పదానే రులాం జళః స్యుః. వాగీళః “పదన్య*"అనునది అధికృతము. పదాన్తమునందలి *రుల్‌లకు “జక్‌లు ఆదేశ మగును. జచ్ళలనగా వర్గతృతీయాక్షరములు. పదాంతమున నున్న రుల్లు లకు స్థానాద్యా న్థరశమ్యము ననుసరించి జళ్ళులు వచ్చును. అనగా చవర్గ శకార

హలృస్థిః క్వ ములకు జకొరము, పవర్గమువకు బకొరము కివర్గహకొంములకు గకొరము (హకారవిషయమున *హో ఢఃి ఇత్యాదులు (251) ఈ సూత్రమును. బాధిం చును), టవర్ష షకారములకు *“డ"కారము, తవర్షనకారి ములకు దకారము (సకార విషయమున “నసజుషో రుఃి (105) దీనిని బాధించును, వచ్చును.

వాగీశః := “వాక్‌ 1-ఈళఃి.. ఇచట కకారము పదా న్తస్థ్ర మగుటడే జ_క్ష్వ్యము చే గకారము చేయగా *వాగీశః అను రూపము,

యరోఒనునానికేఒనునానివో వా. 8.440

యరః పదా_న్తస్యానునాసికే పరేజఒనునాసికో వా స్యాత్‌. ఏతన్ము రారిః, ఏతద్యురారిః.

“నపదా న్లాట్లోరనామ్‌"నుండి “పదా న్హాత్‌” అనువృర్తిమై షెష్ట్య్రంత మగును,

పదాన్త మగు *యర్‌”కు అనునాసికవర్శము పర మగునపుడు అను నాసికవర్శము వికల్బముగ వచ్చును,

“ఏతద్‌ |. మురారిఃి, ఇచట పదా _న్తదకారమునకు అనునాసిక వర్ష మగు మకారము పర మగుటచే, దంతస్థానసామ్యముచే ఆంతరతమ మగు *నికార మాదేశమై “ఏతన్యురారిః” అనియు; ఈ కొర్యము వైకల్పిక మగుటచే *ఏత్రద్‌మురారిః” అనియు రెండు రూసములు సిద్ధించును.

వా. (వత్తాడు భాపాయాం నితృాత,

తన్నా్యశ్రమ్‌. చిన్మయమ్‌.

లౌకిక భాషయందు ( అనునాసికొది ) ప్రత్యయము పర మగునప్పడు పూర్వో కృకార్యము నిత్యముగ వచ్చును.

"తన్మా(శ్రమ్‌ి ;ఎఐ తట్‌ మాత్రమ్‌ ఇచట *ఠత్‌ (ప్రమాణం యస్యి అనునర్జమున _ “ప్రమాణే ద్వయసజ్‌ దఘ్నణ్మాత్రచఃిఅను సూత్రముచే (118) మాత్రచ్‌. (ప్రత్యము పదాన్తదకారమునకు అనునాసికవర్షము పక మగుటచేపూర్వసూ(త్రముచే అనునాసికవర్థ్యము వికల్బముగ రావలసి యుండగా సర మగు అనునాసికవర్షము (పత్యయగత మగుటచే ఈ వా ర్హికము ననుస రించి ఆనునాసికవర్షము నిత్యముగ వచ్చి “౨న్యా(ర్రమ్‌' అను ఒక్క టాపమే సిద్ధించును.

వశీ లఘనిద్ధా్తకౌచుదీ

చిన్న్మయమ్‌ :-_ “చిత్‌ (మయం. *చిత్‌"అను శబ్దమునకు “నిత్యం నృద్దశరాదిభ్యః” ( 118) ఆను సూతముచే స్వార్థ్యముశన మయట్‌ ప్రత్యయము చేర్చుటచే “చిత్‌ [మయి అని యుండును. ఇచట *మయట్‌ి అనునది వ్రక్యయ మగుటచే పూర్వోదాహరణమునందు వలె అనునాసికవర్ణము నిత్య ముగ వచ్చి *చిన్మయమ్‌ అను రూపము సిద్ధించును.

తోర్ణి, 8.4.60 తవర్ష్శస్య లకారే పరే సపరసవర్త $. తలయః. విద్వా(ల్‌లిఖతి. న. వ! భం

నస్యానునాసికో లః

“అనుస్వారస్య యయి పరసవర్డ జినుండి *పరసవర్ష శ అనువ ర్హించును.

తపర్గ్షమునకు లకారము పర మగునపుడు సరసవర్శము (పర మగు లకారమునకు సవర్శ మగు వర్షము ఆదేశ మగును.

తల్హయః = “తద్‌ .(.లయఃి. ఇచట తవర్లీయ మగు దకారమునకు

ళం

లకొరము పర మగుటచే తత్సవర్శ మగు *ల'ికార మాదేశమై *తలయఃి అను రూపము సిద్ధించును. న్‌

విద్వాన్‌లిఖతి ఫం “విద్వాన్‌ -.లిఖతి”. ఇచట గూడ నకొరమునకు వెనుకటి వలె లకార మాదేశ మగును. కాని “నికారము అనునాసికవర్ణ మగు టచే దానీ స్థానమున అనునాసికీలికార మా దేశ మగును. “విద్వా(ల్‌లిఒతి” అను రూపము సిద్ధించును

౧1. ఉద స్దాన్తమ్యో తూర్చన్య. 8.4.61

ఉదః పరయోః స్థాస్తమ్భోః పూర్వసవర్డ ?,

“అనుస్వారన్య యయి పరసవర్శ కినుండి “సవర్శ లి అనువ రి ౦చును

ఉద్‌ ( అను ఉపసర్శ ) కంటె పర మగు స్టాధాతు స్త్వమృధాతువులకు పూర్వసవర్ష మాదేశ మగును

పూర్వసవర్శ ము స్టాస్తంభధాతువులలోని యే వర్షములకు వచ్చునో నిర్దారణ చేయుటకై ఈ [కింది పరిభాషాసూ(త్రములు చూపబడుచున్నవి

71, లన్మొాదిత్యు త్తరన్య, 11.67 పంచమీనిర్దేశేన [క్రియమాణం కార్యం వన్రానరేణావ్యవహి ౧ క్‌ి జాలి ల్‌

తస్య పరస్య క్టేయమ్‌.

హల్స్యః వ్‌కీ

“తస్మాక్‌* అనునది సంచమ్య న్తానుకరణము సంచమ్యంళతపదముచే నిర్దేశించి విధింపబిడిన కార్యము వర్ణాంతరముచే అవ్యవహిత మగు సరముశకు వచ్చును.

“ఉదః స్థాస్తంలోః పూర్వస్య"ఆను సూత్రము “ఉదఃి అనునది పంచ మ్యన్నపదము. పంచమ్య న్తసద మగు *ఉదఃి అను దానిచే నిర్దేశింపబడినది “ఉద్‌"ఆను ఉపసర్ల కావున నిచట విధింపబడిన పూర్వసవర్ష్యృళ్వు మను కొర్యము పంచమ్యంతనిర్దిష్ట మగు “ఉద్‌” అను ఉపసర్గకు అవ్యవహితో త్తరవర్శి యగు దానికి ( “స్టాగన్తంభ్‌'లకు ) అగునని ఈ పరిభాష చెప్పురున్నది. కావుననే “ఉన్‌ 1. ప్రస్థానమ్‌ ఇత్యాదిస్టలములలో “ఉన్‌ "కు “స్ణాధాతువు పరమైనను వర్ణా న్తరవ్యవహిత మగుటచే (“ఉదొ”స్టాల మధ్య 'పిఉన్నడ్సి పూర్వ సవర్షము రాదు

“ఉద్‌ -(- స్టానమ్‌ “ఉద్‌ -(' న్వమృనమ్‌” అనునపుడు “ఉదఃస్థాస్తంథోః “పూర్వస్య"అను పూర్వసవర్షము “అలో న్య్యస్య"అను పరిభాషచే (21) “నా “స్త మ్స్‌"ధాతువుల ఆంత్యవర్షస్థానమున రావల యున్నది కాని దానికి అప వాదముగ ఈ [క్రింది పరిభాషాసూ(త్రము చెప్పబడుచున్నది.

ఆదోః వరన్య. 1.101

పరస్య యద్విహితం త త్తస్యాదేర్చోధ్యమ్‌, ఇత్తి సవ్య ధః,

“అలోఒ _న్మ్యన్య"నుండి “అలః అనుప ర్రించును పకము"ళకు విధింప బడిన కార్యము అందలి ఆదివర్శ మున కగును.

“ఉద్‌ +-స్టానమ్‌ ఉద్‌ + స్త్వమృనమ్‌". ఇచట “ఉద్‌” అను ఉప నర్గకంధె పరముగ కన్టాగ _స్త్రమృ”ధాతువు లున్నవి. కౌవున వెనుక చూపిన రెండు పరిభాషాసూ (ముల నమసరించి పూర్వరూపము ఆ ధాతువుల యాదివర్డ మగు సకొరమునకు వచ్చును. పూర్వనర్షము దకారము కావున దాని సవర్శ్మము అగు “తధదధనిలలో నదైన యొకటి రావలెను అందు స్టాని సకారము గాన ఈ ఐదువర్శ ములలో *స్టానే న్తరతమః"ఆనుసూూతము (17) ననుసరించి సకార మనకు అంతరితమ మైన వర్షము రానంను దంతస్టాన సామ్యముచే పై టైదు వర్శములును సకారమునకు నవర్ష్శములే కావున బాహ్యప్రయక్నములననుస రించి ఈ యైదింటిలో ఏది సకొరమునకు సన్నిహితతమమో చూచుకొనవలెను నకారమునకు వివార;శ్వాస, అ ఘోషుమహాప్రాణము లను బాహ్య (ప్రయత్నములు

వ్‌రీ లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ గలవు. పైయైదు వర్శములలో నొక్క ధకారమునకు మాత్రమే ఈ యైదు బాహ్య ప్రయత్నములు నున్నవి గాన నదియే సకొరమునకు ఆంతరతమము. కొవున సకొరమానకు ధకొరము వచ్చుటచే “ఉద్‌ థ్‌ _- ధానమ్‌” “ఉద్‌ -థధ్‌ తమృనమ్‌'అని యుండగా,

డురో డుం నవర్జే, 84.05

హలః పరస్య రురో వా లోపః సవర్షే రురి.

“కుయో హో న్యతరస్యామ్‌ *“హలోయమాంయమిలో!విఅను సూత్ర ములనుండి అన్యతరస్యామ్‌” “హూలఃోలోపఃి అనువర్తించును. హల్లుకంటె పర మగు రుర్‌నకు సవర్శ మగు *రుర్‌” పర మగునప్పుడు రోపము వికల్చముగ వచ్చును.

హల్లగు దకొంముకంట పర మగు ధకారమునకు ((రుర్‌కు సవర మగు మర్‌ (మొదటియుదాహరణమున ధకొరము రెండవ యుదాహరణమున తకారము) పర మగుటచే వికల్బ్పముగ లోపము చేయగా “ఉద్‌ -. థానమ్‌” “ఉద్‌ _- తమృనమ్‌'అను రూపములు ఏర్పడును. లోవము రాని పక్షమున “ఉద్‌ ధ్‌ 1 థానమ్‌”ఉద్‌ . భ్‌. తమృనమ్‌అవు రూపములే యుండును

74 అంబ 6455

ఖరి యులాం చరః స్యుః, ఇత్యుదో దస్య తః-ఉత్చానమ్‌, ఉత్తమృనమ్‌.

“రులాం జళ్‌ దుళోఅభ్యా సే చర్చఅను సూత్రములనుండి *యులామ్‌ి “చర్‌ అనుపదములు అనువరర్తించును,

“ఖర్‌” పర మగునపుడు *రుల్‌”లకు *చర్‌”లు వచ్చును,

లోపపక్షమున “ఉద్‌ 1. థానమ్‌” అనియు “ఉద్‌ -(_తమృనమ్‌' అనియు నుండగా..రుల్‌ అగు దకారమునకు “ఖర్‌” అగు థకారము, తకారము పరముగ నుండుటచే ఈసూ(తముచే “చర్‌” వచ్చును. స్థానసామ్యముచే దకార స్థానమున తకార మాదేశమై “ఉశ్చానమ్‌" “ఉత్తమృనమ్‌” అను రూపము లగును. లోపాభావపక్షమున “ఉద్‌ _ భ్‌ -(- థానమ్‌? *ఉద్‌ __ థ్‌ 1 లిమృనమ్‌” ఆని యుండగా మొదట దకారమునకు చార్వ్వముచే “ఉల్‌ , థ్‌. థానమ్‌” “ఉర్‌ (థ్‌ 1. తమృనిమ్‌'అనియు పిదస ధకారమునకు గూడ చ రము వచ్చు

హల్పస్థిః వ్‌ ళ్‌ మి నా ఉ | శ టచే “ఉక్‌ (త్‌ _(. థాన ఉత్‌స్టానమ్‌"అనియు “ఉత్‌ (త్‌ _తమృనమ్‌ “ఉల్‌ త్తమృనమ్‌' ఆనియు రూపము లేర్పడును. అతి 75. డుయో వోఒర్యతరన్భావ. 8.402

యమయః పరస్య హస్య వా పూర్వసవర్థ్మ ః, నాదస్యః ఘోషస్య,

సంవారస్య, మహాప్రాణస్య హస్య తాదృళో వనరచతురః _. వాగరిః, మ్‌ థఖ ఖు వాగ్‌ హరిః.

“ఉదఃస్థాస్త మ్చోః పూర్వస్యి “అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ష్య ఈ అను సూ(్రమునుండి “పూర్వన్య" “సవర్శఃి అను పదములు అనువ రించును. రుయ్‌కంటె సర మగు హకొరమునకు వికల్పముగ పూర్వసవర్హము ఆదేశ మగును.

వాగ్దరిః = “వాగ్‌ -[. హరిః. ఇచట రుయి అగు గకారముకంజపె పర మగు హకారమునకు గకారసవర్ష్శ మగు వర్షము రావలెను. గకారమునకు కవర్గమునకు జెందిన ఐదు వర్శములును సవర్షములే, కాని “స్థానే నరతమఃి అను స్తూతము (17) ననుసరించి స్టాని యగు హకారమునకు బాహ్యయత్న సామ్యముచే కూడ సావర్ష్యము గల వర్ష మేద్దైన ఈ ఐదు వర్షములలో నున్నదా యని పరిశీలించిననో అట్టి వర్ణము ఘకార మొక్కటియే యున్నది. హకారమునకు నాద, ఘోషు సంవారమహాప్రాణయత్నములు. ఘకారమునక్రు గూడ నవియే యత్నములు. కౌవున హకారమునకు ఘకారము వచ్చుటచే “వాగ్చరిఃి అను రూపము సిద్ధించును. పూర్వసవర్ణాదేశము వై కల్పికము గాన “వాగరిః అము ద్వితీయ రూప మగును.

లా 76, భల్యోబలో. 84.68

యయః పరస్య శస్య ఛో వాజటి. “తద్‌ శివః ఇత్యత్ర దస్య శ్చుత్వేన జకారే కృతే *ఖరి చ ఇతి జకారస్య చకొరః, తచ్చివః; తచ్‌ శివః.

“దుయోపో౬న్యతరస్యామ్‌” నుండి *'దుయః,. “అన్యతరస్యామ్‌ ఆనువర్తి ంచును. *“రుయ్‌ిం౦టె పఠ వగు శకారమునకు “ఆట్‌ పర మగు నపుడు వికల్చ్బ్పముగ ళకారము ఆడేశమగును,

ధ్ర లభఘునిద్ధాన్తకౌముదీ

తచ్చివ!-- “తద్‌ వః ఇచట మొదట దకారమునకు కృత్వముచే జకారమును, మరల '“ఖరి చి అను సూతముచే (74) చర్త్వము చేయగా జకారమునకు చకొర మాదేశమై “తచ్‌ |. శవః* అను రూపము సిద్ధించును. ఇచట “రుయ్‌” (చ్‌) కంఠ పర మగు శకారమునకు అట్‌ (ఇ) పర మగుటచే ఈసూ(త్రముచే ఛత్వము వచ్చును. తచ్‌ ఛివః = “తచ్చివః అను రూపము సిద్ధించును. ఛత్వము రానిచో “తచ్శివః” అను రూపము సిద్ధించును. (పృత్వ చ్చర్హ్య ఛత్వవిధాయక సూత్రములన్నియు (త్రిపాదిలోనివి, అందు ఛత్వవిధా యకసూ[క్రము పరస్తూత మగుటచే అసిద్ధము గాన ముందుగనే దకారమునకు శ్చుత్వచ_ర్హ్వములు చేసి పిమ్మట శకారమునకు ఛత్వము చేయవలెను)

(| మోఒనున్వారః 8 తిం20

మా_న్తస్య పదస్యానుస్వారో హలి. హరిం వన్దే,

“పదన్య” అధికృతము. *హలి సర్వేషామ్‌” నుండి *హలి” అనువ ర్హిం చును మకారాంత మగు పదమునకు హల్లు పర మగునపుడు అనుస్వారము ఆదేళమగును. “ఆలో న్య్యస్య” అను పరిధాషచే (81) ఈ యనుస్వారము అంత్యాక్షర స్తానమున వచ్చును

“హరి౧వన్దే.- హరిమ్‌ 1 వన్దే ఇచట “హరిమ్‌ అను పదాంతము నందలి మకారమునకు హల్లగు *వికారము పర మగుటచే అనుస్వార మాదే శమె 'హరిం వనే అను (పమోగము సిదించినది.

మ్‌ సో గ్‌ 8. నల్చొావదా న్తన్య్ధ డులి 88,24

నిస్య మస్య చాఒపద్వాన్తస్య యల్యనుస్వారః. యశాంసి; ఆ(క్రం స్యతే, రులి కిమ్‌? మన్య నే.

_ “మోనుస్వారఃి నుండి *మఃి “అనుస్వారణి అనువ రించును. అప దాంత మగు నకారమకొరములక, యల్‌ సర మగునప్పడు అనుస్వారమా దేశ మగును

యశాంసి = యశాన్‌ సి. ఇచట అపదాన మగు నకారమునకు రుల్‌ (సకారము) పర మగుటచే అనుస్వారా దేశము వచ్చి *'యశాంసి” అను రూసము సిద్ధించును.

హల్ప్చస్టిః వ్రత

“ఆ[క్రంస్య తేః- ఆమ్‌ _(స్యతే. ఇచట వదమధ్యస్థ మగు మకార మునకు రుల్‌ పర మగుటచే అనుస్వారా దేశము. “ఆ(క్రంస్యతే' అను రూపము సిద్ధించును.

“యలి యని యననేల? ఆట్లనకున్నచో "మన్య సే అనుచో దోషము వచ్చును ఈ పదమున పదమధ్యగత మగు నకారమునకు రుల్‌ పరము కౌకుం డుటచే అనుస్వారము రాలేదు. యకారము రుల్‌ కాదు.

70, అనుస్నారన్యు యయి వరనవర్డ ౭" రీంకీం58 స్పష్టమ్‌ శాన్తః

అనుస్వారమునకు యయ్‌ పర మగునప్పుడు పరసవర్ష మగు వర మాదేశ మగును.

శాన్తః:= క్త్రప్రయత్యయాంత మగు “శమ్‌ిధాతువునందలి పదమధ్యగత మకారమునకు *నళ్చాపదా న్తస్య రులి'అను సూూతముచే అనుస్వారము వచ్చు టచే “శాంత అని యుండగా ఈ సూ(త్రముచే అనుస్వారకు పరసవర్శము, పర మగు తకారమునకు సవర్షము లగు ఐదు నర ములలో ఆనునాసిక్యసామ్యమునే నకారము అనుస్వారకు ఆంతరతమము గాశ నకారము వచ్చును. “శాన్‌ త 'శ్యాన్తః” అను రూవ మగును

80, వా వదా న్రన్ఫం 84059

త్వజ్యరోషి; త్వంకరోషి,

వెనుకటి సూత్ర మనువ ర్తించును పదాంత మగు అనుస్వారకు యయ్‌ పర మగునపుడు పరసవర్ష్శము వికల్పముగ వచ్చును.

త్వమ్‌ _[కరోషి:- ఇచట పదాన్తగత మగు *మ'కొారమునకు యయ్‌వర మగుటచే పరవర్ష మగు కకారమునకు సవర్శము, అనునాసికమును నైన జకార మాదేశమై *త్వజ్కరోషిఅనియు, పరసవర్శము వైకల్పిక మగుటచే తద భావపక్షమున “*మోనుస్వారణి అను సూతముచే (77) అనుస్వార రాగా

"త్వం కరోషి'యనియు ప్రయోగములు సిద్ధించును, 81. మో రాని నమః తొ. 8.825 క్విబన్తే రాజతౌ పరే సమో మస్య మ ఏవ స్యాత్‌, స్మమాట్‌. “మోనుఒస్వారః' నుండి “మణి అనువ ర్హించును. “సమ్‌'అను ఉప

60 లఘునిద్ధాన్తకొముదీ సర్గకు క్విప్ప్రత్యయాంత మగు “రాజ్‌ ధాతువు పర మగునప్పడు (ఉపనర్గాంత మున నున్నృమకారమునకు మకారమే వచ్చును.

ఈ సూత్రము 'మోఒనుస్వారఃిఅనుదానికి (77) అపవాదము.

స్మ్యమాట్‌:= సమ్‌ _. రాట్‌ “రాట్‌ 'అనునదిరాబ్‌ ధాతువునకు క్విప్‌ ప్ర త్యయము చేర్చుటచే సిద్ధించిన రూపము. ఇదిపరమగునపుడునమినందలి మకౌ రము అటులనే యుండి “సమాట్‌” అను రూసము సిద్ధించినది.

పౌ మవరే వా. 848.26

మపరే హకారే పరే మస్య మో వాంక్రిమ్‌ హ్మలయతి, కిం హ్మలయతి.

ల “మోఒనుస్వారణి “మో రాజీ సమః క్వౌ'అను సూత్రములనుండి'మణి “మణిఅనువ రించును. నుకారము పరముగా గల హకౌరము పర మగునప్పడు మకొారమునకు వికల్చ్బ్పముగా మకారము వచ్చును.

కిమ్‌ిహ్మలయతి:. ఇచట మకారమునకు మకొరపరక మగు హకొారము పర మగుటచే ఈ సూ(త్రముచే వైకల్పికముగ మకౌరము వచ్చి "క్రిమ్‌హ్మాలయతి” అను రూపము, మకొరము రాని పక్షమున *మోఒనుస్వారజిఅను సూ(త్రముచే (77) అనుస్వారము. వచ్చి "కిం హ్మలయతిఅను రూపమును నిష్పన్న మగును. నా, యవలవరే యవలా వా. కియ్‌హ్యః, కింహ్యః, కింవ్‌హ్వలయతి, కింహ్వాలయతి కి6ల్‌ హ్లాదయతి; కింహ్లాదయతి. మకారమునకు “'యనలిలు పరముగా గల హకారము పర మగునప్పడు వికల్పముగ “యవలిలు వచ్చును. కి(యయ్‌హ్యః:- ఇచట హకొరమునకు యకోరము పరముగ నున్నది, అట్టి హకారము పక మగుటచే మకారమునకు యకారము వచ్చును. స్టాం యగు మకారము అనునాసికవర్ష మగుటచే. యకారము రూడ అనునాసికమే వచ్చి “కి మ(హ్యః అను హపము సిర్ధించును. _ "కిమ్‌ + హ్వలయతి' “కిమ్‌ - హ్లాదయతి! అను నుదాహరణములలో గూడ పూర్వోక్త (వక్రియనే అనుసరించునది. ఈ మూడు ఉదాహరిణములందును

హల్సస్థిః 61 *“యవలిలు రాని పక్షమున 'మోఒనుస్వారః'అను సూతముచే (౧7) అనుస్వా రము వచ్చి “కింహ్యుః” ఇత్యాదిరూపము లగును. 88. రవలే నః 8.8.2?

నపరే హకారే మస్య నో వా. కిన్‌ హ్నుతే, కింహ్నూతే

“స్ప మపరే వా “మో రాజి సమః క్వ, అను సూత్రములనుండి శ్పావ్రాో*మఃి అనువ రించును, నకారము పరముగా గల హక్రారము సర మగు నప్పుడు మకారమునకు వ్‌కల ఎముగ నకొరము వచ్చును. కిమ్‌హ్నుతే:- ఇచట మకారమునకు నకారపరక మగు హకారము పర మగుటచే నకార మాదేశమై 'కిన్‌ హ్నుతే'అను రూసము, నకొరాభావ పక్షమున "మోఒనుస్వారజిఆను (77 అన స్వారచే “కింహ్నుతే అను రూప మును సిద్ధించును

ఆద్యన్తా ఉతితా, 11-46

టిత్మితౌ యస్యోకౌ తస్య [కమాదాద్యన్హావయవొ _స్తిం

ఇదిపరిభాషాసూ (తము, 'టిత్‌ “కిఠ్‌"అనునవి దేనికి ఆగముములుగ విధింప బడినవో దానికి (క్రమముగ ఆద్యవయవముగను అన్హావయవముగను వచ్చును. టిత్తు ఆద్యవయవముగను కిత్తు అంతావయవముగను వచ్చును

ల్డోః దన్‌ మీల్‌ లం 830.28

*క్తూ వృఫరే వా నుండి *వాొ అనువ రించును జకారణకారములకు శర్‌ పరమగునపుడు “కుక్‌ *టుక్‌ "అను నాగమములు వచ్చును.

“క్రక్స్‌*ట్సుక్‌ "లలోని *ఉ'క్‌"లు ఇత్సంజ్ఞ కములు. అనగా కకారము మాతము 'శేషించును,

“పాణ్‌ షష్ట “నుగణ్‌ - షష్ట ఇచట జకారణకారములకు శర్‌ పరముగ నున్నది గాన జకారమునకు "కుక్‌ "ణకొరమునకు “టుక్‌ "అను ఆగమ ములు వచ్చును ఈ రెండును కిత్తులు గాన పూర్వసూ(తము ననుసరించి స్తానికి అ న్హావయముగ వచ్చుటచే “ప్రాజ్‌ క్‌ . షష్టః' 'సుగణ్‌ ౬ ట్‌ 1 షస్టః అని యుండగా;

ర2ై లఘునిద్ధాన్తకౌము దీ వా. చయో ద్వాతీయాః రి వొవ్టుల ఫాదేంతి వాచ్యద్‌ ప్రాజ్‌భ్‌షస్టః, ప్రాజ్‌తష్టః, పాజ్‌ షష్టః, సుగణ్‌ర్‌ షష్షః సుగణ్‌ ట్‌ షష్టః, సుగణ్‌ షష్టః, శర్‌ పర మగునపుడు చట్‌ (వర్ష ప్రధమాక్షరముల) స్థానమున బౌష్క- రసాద్యాచార్యుని మతము ననుసరించి (వికల్బముగా) ద్వితియనర్శ ములు ఆదే శము లగు నని చెప్పవలెను. పె ఉదాహరకణములయందు కకారటకారములకు శర్‌ పరముగా నుండుటచే వికల్బముగ వీ వాల్తికముచే ఖకారట కారములు వచ్చి “ప్రాజ్‌ భ్‌షష్టః” “సుగణ్‌ర్‌షష్టః అను రూపము లగును కుక్‌టుగాగమములు వైకల్పికము లగుటచే “పాజ్‌ షస్టఃి “సుగణ్‌షష్టః” అను రూపము లుండును. కకారషకార ములు సం౦ంయు క్రము లగునపుడు "కియగును గాన '*ప్రాజ్‌ -(క్‌ 1 షస్ట్రకి అనునది “ప్రాజ్‌కష్టః" అని యైనది. 86. డః ని దున్‌ 8.8.2 డాత్సరస్య సస్య ధుడ్వాం షట్‌ త్సన్తః, షట్స న్హఃం “పీ మపరే వా నుండి “వా అనువ రించును డకారముకంట పర మగు సకొరమునకు *ధుట్‌ అను ఆగమము వచ్చును. షడ్‌ 1. స్పన్తః_ఇచట డకారో త్తరవర్థి యగు సకారమునకుధుట్‌"ఆగ మము 'టిత్‌ అగుటచే ((ధుట్‌లోని “ఉట్‌ొిలు ఇత్సంజ్ఞకి ములు ఆద్యవయ ముగ వచ్చును. 'షడ్‌ థ్‌ + సన్తః' అని యుండగా *ఖరిచ' అను నూతము (చే *ధ'కారమునకు చృర్వ్వముచే *త"కారము. పిమ్మట ఖర్‌ (తకారము పర మగుటచే డకారమునకు చర్త్యముచే టకారము వచ్చి 'షట్‌ _. త్‌ స్తః" 'ష్పట్సృన్తఃి అని యగును. “ధుట్‌ "రాని పక్షమున “డికారమునకు చ_ర్హ్వముచే టకౌరము వచ్చి “షట్‌ స్నన్తఃి అను రూప మగును. 87. నళ్ళ్చు 8.8.900 నాన్హాత్‌ పరస్య సస్య ధుడ్వాం సన్‌త్సః; సన్‌సః “గః సి ధుట్‌''హేమఫరేనా' అనుసూ (రములనుండి *సి'ధుట్‌” 'వా”

హల్చన్థిః 63 అనువర్రించును వకారా న్హముకంళొ సర మగు సకారమునకు వికల్బముగ'ధుట్‌" అను ఆగమము వచ్చును

నన్‌ +, సః-ఇచట నకారముకంజ ఫర మగు సకారమునకు ఆన్యవయన ముగ *ధుట్‌ొఆగమము వచ్చుటచే *సన్‌ _, ధ్‌ 1. సః" అని యుండగా ధకారము నకు చర్వ్వముచే తకారము వచ్చి “స్స అను రూపమును “ధుట్‌” రాని పక్షమున “*సన్సః' అను రూపమును సిద్ధించును

౪ తుల్‌ 80.01

పదా_న్హశ్య నస్య శే పరే తుగ్‌ వా. సజఛమ్ముః, సజ్చొఛమ్ముః, సణ్బొాళమ్భుః, సం శమ్చు!.

'నశ్చోహే దపరే వా" అను సూతములనుండి “కోవా అనువర్తిం చును. *పదస్య" అధికృతము పదాంత మగు నకారమునకు శకారము పర మగు నప్పుడు తుక్‌ అను నాగమము వికల్పముగ వచ్చును “తుక్‌"లోనిఉ 'క్‌"లు ఇత్సంజ్ఞకములు ఈఆగమము కిక్‌ అగుటచే స్థానికి ఆ న్లావయవముగ వచ్చును (సూ. 84)

సన్‌ శమ్భు!- ఇచట పదాంతనకారమునకు శకారము పర మగుటచే తుగాగమముచేఎసన్‌ [ త్‌ |. శమ్భుః” కృుక్వముచే తకొారమునకు చకారము సన్‌ చ్‌ (-శమ్మ్భుః; నకొారమునకు చకారయోగముచే శ్చుక్వనుచే ఇకారాదే శము-'సజ్‌ ( చ్‌-ళమ్మ్చు!; “శళ్ళోటి అను సూతము (74)చే శకారము నకు ఛకారము_*సజ్‌ (చ్‌. ఛమ్భుః ఇచట *రురో రురి సవర్షే అను సూతముచే (78) చకారమునకు లోసము వచ్చిన పక్షమున “సజ్‌ ఛమ్ముః” అనియు, లోపము రాని పక్షమున “సజ్‌చృమ్ముః” అవియు రెండు రూపములు, తుగాగమము చేసి పైన చూపిన విధమున లోపము చేసినను, తుగాగము రాని పక్ష మునను గూడ “సజ్ష్‌ ఛమ్ముఃకిఅనియే రూపము,తుగాగమము చేసి శకారమునకు ఛత్వము చేయని పక్షమున “సజ్‌చ్‌ శమ్ముః” అను మూడవ రూస మగును. తుగాగమభత్వములు రెండును జేయని పక్షమున నకొారమునకు కృుత్వము చేయగా “నజ శమ్చు అను నాల్గవరూపము సిద్ధించును.

ఈ రూవచతుష్టయమును జూపుచు ఈ [క్రింది కారిక సిద్ధాంతకొముదిలో సీయబడినది:-

64 లఘునీర్ధాన్తకౌముదీ

“ఇటౌ ఇచఛా ఇచళా ఇళావితి చతుష్టయమ్‌.

“రూపాణామిహ తుకృత్వ చలోపానాం వికల్బనాత్‌. = వినూ /వావొందొబొడిడ లిం లీల 89. జమా (వా ద బిజమజ్డీత్యవ్‌ 8.9.8 (హస్వాత్సరో యో జమ్‌, తద్నన్తం యతృదం, తస్యాత్చరస్యాచో అధ అది అధ్య జముట్‌, (ప్రత్యజ్షాత్మా సుగళణ్ఞీళః, సన్నచ్యుత:ః. జమః, (హస్వాత్‌, అచి, జముట్‌, నిత్యమ్‌. “పదస్యఅధికృతము (హన్వముకంయె పర మగుజమ్‌” (జణన) అంతమందు గల పదమునకు పరముగా నున్న అచ్చునకు “జముట్‌” (జణన ) ఆగమమువచ్చును.

జముట్‌ లోని “జమ్‌ అనునది జొణ్‌,న్‌,అను మూడు వర్ణముల (సత్యా హారము. జమ్‌ అనుదాని చివర నున్న *“ఉటోఅను దానివి (ప్రత్యేకవ ర్లమునకు సంబంధింపచేయుటచే *“జుట్‌ోణుట్‌ోనుట్‌ అను నాగమములను చెప్పినట్లగును.

“జముట్‌ 'లోని *ఉట్‌"లు ఇత్సజ్ఞ కములు. ఈ యాగమము టిత్తు గాన అచ్చునకు ఆద్యవయవముగ వచ్చును.

(ప్రత్యజ్‌ (. ఆత్మా-ఇచట (హన్వ మగు యకారో త్తరవరర్హి యగు జకొరము పదా న్హమునం దున్నది. కావున ఈ పదమునకు పర మగు *ఆ'అను అచ్చునకు జకార మా దేశమై 'ప్రత్యజ్ఞాత్మా' అను రూపము నిద్ధించినది. ఇళ్లే “సుగణ్‌ - ఈశఃోసన్‌ 1. అచ్యుతః”అను నుదాహరణములందు ణకొారనకార ములకం'చెపరమగు ఈ"కారఅ"కారములకు ణరారనకారములు ఆద్యవయవాగమ ములుగ వచ్చుటచే “సుగణ్జీ శః" "సన్న చ్యుతః” అను రూపములు సిదించును,

పో! థా ఇచట జకారణకారనకారో త్తరవర్తు లగు అడ్చులకు యథాసంఖ్యనూ(తముచే వరుసగ జకారణకారనకారములు వచ్చినవి

నమః నుదో 8.8.5

సమో రుః సుటి.

“మతువసో రు సంమ్చుద్ధా" నుండి “రు ఆనువర్తించును. *స్యమ్స్‌ "నక్రు సుట్‌ పర మగునప్పడు “రు వద్చును.

"అతో న స్యఅను పరిభాషడే (వ) 'సమ్‌"అను ఉపనర్లయందలి యంత్యవర్శ మగు మకారమున కీ యాదేశము వచ్చును.

హల్చన్దిః 65 “నమ్‌” పూర్వకర్భిఖ్‌ ధాతువృనకు “సంపరిభ్యాం కరోతా భూషణే”అను రూర్రముచే (884 “నుట” అను ఆగమము విధింపదిడినది. కావున 'సమ్‌ స్కర్తాా అము నుదాహరణమున 'సుట్‌'సర ముగుటచే “సమ్‌” నందలి మకారము నకు *రు' ఆదేశము వచ్చి *శరు క రా" అని యుండగా - 91. అ(తానునానితఈ భార్చూన్య తు వా, 83.2

అత్ర రుప్రకరణే రోః పూవ్వస్యానుపాసికో వా

ఈ రుపప్రకరణమున రుకంటె పూర్వమునం దున్న వర్ణ మునకు వికల్బ ముగ అనునాసికము వచ్చును

ఈ సూళముచే *రిక పూక్వమును దున్న అకారమునకు అనునాసి కము వచ్చుటచే “నిరు -[ స్కర్హాా అ౦ యుండును. ఈ అనునాసికము రాని పక్షమున!

0్డి అ చునానికాత్భృలో ఒనున్నారః, 8.94

అనునాసికం విహాయ రోః పూర్వస్మాత్‌ పరోఒనుస్వారాగమః స్యాత్‌

“ఆ(త్రానునాసికః పూర్వన్య తు వా! మండి 'పూర్వస్య* అనువ ర్తించును. అనునాసికము రాని పక్షమున “రుికు పూర్వమునం దున్న వక్షమురు పరమై అనుస్వారాగమను వచ్చును.

ఈ సూ(త్రముదే *రికు పూర్వమునం దున్న అకారముకకు పరమై అనుస్వార వచ్చుటచే 'సంరు 1. స్క రా" అని యుండును *రుిలోని ఉకారము ఇత్సరం జక మగుటచే “సిర్‌ , స్క ర్తా" *నంర్‌ (స్క ర్తాా అని యుండగా:

99, ధిరవనానయాడ్చూనర్జనీయః 88,15

ఖరి అవసానే చ పద్వాన్తస్య రేఫస్య విసర్లః

“పదస్యి ఆధికృళతము "రో 6” నుండి *రకి అనువరర్హించును. పదాం ళమునందలి రేఫకు “ఖర్‌”, లేక, అవసానము పర మగునప్పడు విసర్గము వచ్చును

పె పమోగములలో రేఫకు “ఖర్‌” (సకారమృు సర మగుటచే విన ర్షము రాగా “నః + స్క ర్తా' 'సంః 1 స్కర్తా' ఆని యగును. ఇచట “విసర్జ నియస్య నః అను సూతముచే (109) విసర్ణకు సకారము వచ్చుటకు అవకొళ

ఆఫ్‌

ర6 లఘునిర్ధాన్తకొముడీ మున్నది గాని దాని కపవాదసూ(వ ము “వా శరి అనుదానిచే (104) వై కల్పిక సకారము వచ్చును, కావున నిత్యసకాం సిద్ధిక్షై ఈ క్రింది నార్తికము చెప్పబడు చున్నది।- నా, నంవ్రంకొనాం నో న క్రవ్యః,

సంస్ప్కర్తాః సంస్ప్కం- రాం

“సమ్‌”. “పుమ్‌'.. “కాన్‌” శబ్దముల విసర్షకు నకారము వచ్చు నని చెప్పవలెను.

ఈ వార్తికముచే విసర్లకు సకార మాదేశమై “సిస్స్కృ రా” 'సంస్ప్కం ర్వా అను రూపములు సిద్ధించును.

వుమః ఖయ్యామ్వు రే 8.2.6

అమ్బరే పుమోరుః. పుంస్కోకిల!, పుంస్కోక్‌ల:.

6సృమ్‌' అనుడానికి “అహ్‌ పరముగా గల ఖయ్‌ పరమగునపుడు “రు వచ్చును.

“అరోన్య్యస్యి అను పరిభాషనే (21) రః అంత్య మగు మకౌరమున కాదేశమై వచ్చును.

“పృష్‌ + కోకిలః':- ఇచట “సృమ్‌"నకు “య్‌” (ప్రత్యాహారాంతర్షత మగు కకారము పరముగ నున్నది. దానికి ఓకారము పరముగ నుండుటచే అది అమృ్బరకము, కావున ప్పృమ్‌లోని మకారమునకు “రు వచ్చుటచే. *ప్పర్‌ కోకిల!) అని యగును. “అశ్రానునాసికః పూర్వస్య తు వా" (01) “అనునాసికా తృరోనుస్వాకఃి (809) అను సూ(త్రములచే అన నాసికొనుస్వారములు వచ్చుటచే “పర్‌ కోకిలః *పుంర్‌ _. కోకిల అరి యగును, రేఫకు *ఖకవసానయో ర్విసర్జ నీయః” (8) అను విసర్లం “సంపుంకొనాం సో వక్తవ్యఃి అను వార్నిక ముచే సకారమును వచ్చి “పుస్త్టోకిలః? “పృంస్లోకిలః" అను రూపములు సిద్ధించును=

05 సళ్ళవ్యూవలాన్‌ 8.87

అమ్బరే చఛ్‌వి నాన్త్నస్య పదస్య రుః,

నః, ఛవి; అఆ(ఫకాన్‌. *“పుమః ఖయ్యమృరే” నుండి *అమ్బరే “పవస్టి అను అధికారసూత్రమును అనువ ర్రించును. *ప్రశాన్‌ అను పదము కంె

హలృన్థ్‌ః ఠీ భిన్న మగు నాంత మగు వదమునకు అమ్‌ సరముగా గల “ఛన్‌' వర మగు నపుడు *రుి వచ్చును.

“అలో న్హ్యన్య" అను పరిభాషణే (21) అ_న్హ్యనకారమున కొదేశ మగును. “దక్రిన్‌ + (శ్రాయన్విః ఇచట పదాంతగత మగు నకొారమునకు ఛద్‌ ప్రత్యా హోరాన్టర్గత మగు తకారము వరముగ నున్నది. దానికి అమ్‌ (రేఫ) పరముగా నున్నది. కావున నకారమునకు రు వచ్చుటచే “చక్రిర్‌ - శత్రాయస్వ" అని యుండగా పూర్వోదాహరణములందు వలె అనునాసికొనుస్వారములు వచ్చుటచే “చక్రింర్‌ + త్రాయన్వి “చ [కింర్‌ _. త్రాయస్వ" అని యగును. పిమ్మట *ఖరవ సానయోర్విసర్జనీయః అను సూత్రిముచే (88) విసర్షము చేసిన పిదప:

00, బినర్జశీయన్య నః 88,84

ఖరి. చ (క్రింస్త్రాయస్వం అ్రశాన్‌ కిమ్‌? (ప్రళాన్‌ తనోతి. పదా న న్యేతి కిమ్‌? హావన్సిం

“ఖరవసానయోర్విసగ్తనీయః?. నుండి మండూకప్లతిచే “ఖర్‌ అను వర్తించును.

వినర్గమునకు ఖర్‌ సర మగునపుడు సకార మాదేశ మగును. ఈ సూ[క్రముచే పై లక్యములందలి విసర్షకు సకార మాదేశమై *చ క్రింస్త్రాయస్టి “చ [క్రింస్త్రాయస్వ" అను రూపద్వయము సిద్ధించును.

(85 వ స్నూతమున “అపాన్‌ అనకున్నచో పశాన్‌ + తనోతి'అను చోట *“పళాన్‌ అనునది కూడ నకారాన్త మగుటచే దీనికి అమ్‌నరక మగు అయ్‌ సర మగుటచే రుత్వాదులు వచ్చి “ప్రశాం స్తనోతి ఇత్యాద్యనిష్టరూపములు కొకుండుటశ్షై *“ఆపళాన్‌” అని చెప్పబడెను.

“పదా న్తస్య' అనకున్నదో *హన్‌.[. తి" అను నుదాహరణమున గూడ రుత్వాదులు వచ్చి యుండెడివి. *పదాన్తస్య” అనుటచే “హన్‌” అనునది పదము కొకుండుటచే నీ రుత్వాదులు రావు.

స్టూల్‌ పే, 88.10

న్రూనిళ్యస్య రుర్వా సే,

“మతువసో రు సంబుర్దా” *ఉభయథర్జు అను సూశములనుండి “రు “ఉభయధి అనువ ర్తించును. *ఉభయథా అనగా వికల్చ్బముగా అని యర్థము.

658 అఘునిద్ధాన్హకొముదీ “న్యూన్‌* ఆను ద్విలీయాంత శబమునకు పకారిము సర కగునడుడు వికల్పముగా ర్చ” వచ్చును. “నూన్‌ పాహీ”. ఇచట “ఆలో న్షస్య" అను పరిభాషచే (10 నకారమున కాదేశమై “రు వచ్చి *న్యార్‌ పాహి” అం యుండగా అనునాసికొ స్‌ు దేళ (8% అశుస్వారాగమ (9) విసర్షలచే (8%) *న్యూ 8 పాహి' 'న్చూంః “పాహి అను రూపము అగును. ఇచట “విసర్షనీయస్య సః” అను స్తూశముచే (0%) విసర్షకు సకారము రావలసి యుండగా దాని కపవాదముగ నీ క్రింది సూకము చెప్పబడుచున్నది, 08. వవ్యోకకడవొ చ 830.37 కదగ్గే సవగ్లే చ వరే విసర్లస్య గకగపొ ప్తః, చాద్విసర్లః, ఖ్‌ గ్‌ గ ఉరి ల న్రూగపాహి, నూణపాహి, నగ్రాంగపాహి, గగ్రా. ఃపాహి; నగ్చాన్బాహిం “విస్వనీయన్య సః నుండి విసర్ణనీయస్య ఆనువ ర్రించును. విసర్లకు కవ్గసనర్శములు సర మగుగప్పుడు వరుసగా [5 కృప ల(జిహ్వామూలీయో పధ్మా సీయమలు ఆదేశము లగును, ఈ నూ(తమున *చిఅను నవ్యయము నవయోగించచటచే ఈ గకగప లును, విసర్సమ. గూడ వచ్చు నని యర్థము చెప్పికొనవళిను. పై చభూదాహరణమలలో విసర్గమనకు షప వచ్చిచో “*న్దూంగ పాహి “గ్రా గపాపి” అను చూవములును పక్షొంతరమున వినక్షయే వచ్చుటచే "ళా *పాహి “న్యా ఃపాహీ" అను రూపమలును సిద్ధించును “చ'కారబలముచే విసగ్గమునకు విన మే వచ్చు ననుటచే నిచట వినర్షనీయన్య సః అను సకార మునకు ప్రసక్తి లేదు. రుత్వము వైకల్పిక మగుటచే రుత్వాభావపక్షమున “న్య్థూన్నాహి యను రూవ ముండును. $9. తను వరమా(వేజీతత్‌. 8.1.2 నో హో ద్విర్తక్తస్య పరం ఆ్యమేడితం స్యాల్‌, ఈ సూత్రము నర్వన్య ద్వే ఆను అధికొరస్త్నూతము. [కింద నుండు టచే “తస్య” అనుదానికి “ద్విరు క్రన్య అని యర్థము. రెండు పర్యాయము లుచ్భరింవదిడిన దాని రెండన రూసమునకు “ఆ(మేడితమ్‌” అని సేరు.

హల్ప్చస్థిః 6౮9 “కిమ్‌'ళబ ద్వితీయాబహువచనాంత మగు "కాన్‌ అను పదమును ఉని న! వీస్పయోః అను సూప్రము (88%)చే ఆవృత్తి చేయగా "కొన్‌ (కొన్‌ అని యగును. ఇచట రెండవ "కొన్‌ అనుదానికి "ఆమేడితం' అని పేరు, 100. కానావేజితో 88.12 కాన్నకారస్య రః స్యాదాయేడితే. కాంస్కాన్‌, కాంస్కాన్‌, కాన్‌, ఆయేడిశే. “మతువసో రు సమ్బుద్ద ను డి *“రఅనువ ర్మించును, అలో న్హ్యపరిభాష (21) ప్రవర్తించును. 'కాన్‌' అను పదము నందలి నకారము నకు ఆమేడిము పర మగునపుడు “రు ఆదేశ మగును,

"క్రాన్‌ -(- కాన్‌" అను నపుడు మొదటి "కాన్‌" అను పదమునందలి నకాంమునకు రు వచ్చుటచే 'కొర్‌ + కాన్‌” అనియు పిమ్మట, అనునాసిక, అను స్వారవిసకములును, “నంపుంకానాం సో వక్ష్యవ్యః అను వార్తికముచే సకొర మును వచ్చుటచే “కా(స్కాన్‌” + “కాంస్కాన్‌ అను ౩ండు రూపములు నిషస్పన్న మగును.

భేచ 61.78

హాస్వస్య ఛే పలే తుక్‌. చివచ్చాయాం

'బ్రారన్సలల్‌ రై

“హాస్వన్య పితి కృతి తక్‌” నుండి “హసప్వస్యి *కుక్‌ిి అనువరిం౦ చును. *నంహితాయాంి అధికారము, (సంహితయందు) (హస్వమునకు ఛకారము పర మగునప్పడు *తుక్‌” అను నాగమము వచ్చును.

“శివ-.- ఛాయా”. ఇచట హాస్వ మగు వకొరో త్తరవ రి 'ఆ'కారమునకు ఛకారము పర మగుటచే తుగాగమము వచ్చును. *తుక్‌ "లోని ఉ' 'క్‌లు ఇత్సం జ్ఞకములు. ఇది కీల్త గుటచే “ఆద్యన్హా టకిఠౌ” అకు పరిభాషచే (84 ఆంకా వయవముగ వచ్చును. కొవున *శివ-[త్‌ _(- ఛాయాొ అని యుండగా శ్చుత్వము అసిద్ధ మగుటచే ముందుగ “యులాం జళో నే అను సూత్రముచే (87) జ_శ్వము

_“శవడ్‌ ( ఛాయా పృర్వము (80)-:వజ్‌ ౬ భాయా, “ఖరిచి అను నూత మచే. (74 చర్హ్వ్వము-శివచ్‌ + ఛాయా = “వచ్చాయా. అను రూపము సిద్ధించును.

స్తిగ్టి అఘునిద్ధాన్తకొముడీ 102. వదానా ద్నా 8. 1.76 అవ

దీర్చాత్‌ పదాన్తాత్‌ ఛే తుగ్వా, లక్షీచ్భాయా, లక్ష్మీఛాయా.

“ఇతిహల్సిన్టి ప్రకరణమ్‌”

“గ్రీరాత్‌ ” ఆను సూతము, కబ్చేచ్చి నుండి “భే? “హన్వస్య పితి కృతి

ఖు తుక్‌'నుండి *తుక్‌” అనువర్తి౦చును. దీర్చ మగు పదా న్తముకంజచె ఛకారము సర మగునపుడు విశల్చ్పముగ “*తుక్‌” వచ్చును.

“లక్ష్మీ ( ఛాయా”. ఇచట పదా న్తస్థ మగు ఈకారమునకు ఛకారము పర మగుటచే తుగాగమము. లక్ష్మీత్‌ -[. ఛాయా, జ_క్వ్వ, శ్చుక్వ, చర్వ్వములచే వెనుకటి వలె వరుశగా దకార, జకొర, చకొరము లాదేశము లై “లక్ష్మీచ్చాయా' అను రూస మగును, తుగాగమము వైకల్పికము గాన తదభావపక్షమున *“లక్ష్మీఛాయా” అను రూప మగును,

హల్చంధి [పపకరణము సమా ప్తము. నర్గినన్లి పకరణమ్‌ అథ విసరినన్సి (ప్రకరణ ౧ ఇ 103, ఎనర్జనీయన్య నః 8881 ఖరి విసర్షసీయస్య సః స్యాత్‌, విష్తుసా౦తా, జి ల జాని

ఈ సూత్రము $8వ సూటతముగ హల్పంధి (పకరణమున వచ్చినది,

'విష్ణస్తాాతా:- “విష్ణుః +. (శ్రాతా". ఇచట విసర్మకు ఖర్‌ ఐన తకా రము పర మగుటచే సకొర మాదేశముగ వచ్చి “విష్ణస్తాాతా' అను ప్రయో

అనాది గము సిద్ధీంచినది. 104, వా వోరి 88.860 శరి వినర్గస్య విసర్గో వా స్యాత్‌, హరిః శేతే. హరిళ్ళేతే. విసర్జనీయస్య నః నుండి 'విసర్జనీయస్య” “శర్చరే విసర్జనీయః” నుండి *వినర్దనీయః అనువ ర్తించును. విసర్షమునకు *శర్‌” సర మగునప్పడు వికల్ప ముగ విసర్గ వచ్చును.

వినర్లసస్థిః త ఇది పై సూత్రమున 8పవాదము, ఈ సూ(కము (ప్రవర్తించని పక్షమున పై న్నూతము (ప్రవ ర్హింపవచ్చును.

“వారిః__ శేతే, ఇచట విసర్మమునకు శర్‌ (ప్రత్యాహారాంతర్షత మగు శకారము పర మగుటడచే విసర్శమే వచ్చి “హరిః శేతే అను దూప మేర్చడును, ఈ సూ్యకము (ప్రవ ర్తించని సక్షమున 'విసర్జనీయఫ్య సః అను సూశముచే (109) సకారము._ “హరిస్‌ _ శేతే)” ఇచట “స్తోళ్చునా బ్చుః' అను సూూతముచే శృత్వము...సకారమునకు శకారము- “హరిశ్ళేతే* అను రూపము సిద్ధించును,

ననజితో డః, 82.60 పదాన్తస్య సస్య సజుషళ్చ రుః స్యాత్‌

“పదస్యి ఆధికృతము. పద్వాన్ససకొరమునకును *సజుష్‌ శబమునకును ఖీ మ! (అలో న్య్యపరిభాషచే (20) “సజుష్‌” శద్దాన్య్యవర్శ మునకు), “రు ఆదేశముగ వచ్చును. “రు"బోని *ఉ'కొర మిత్సంజ్ఞ క ము.

*ల్చివన్‌ _ అర్చ రి :=ళివస్‌” అనునది *“శిన'అను ప్రాతీపదికకు *“సుష్‌” అను (ప్రధమావిభ_శ్ర్యేకవచనప్రత్యయమును చేర్చి నపు డేక్పడిన రూపము, ఇచట సకొరము పదా నృ మగుటచే ఈసూ(త్రముచే రుత్వము చేయా “శివర్‌ 4 అర్బ్చ్యః" ఆని యుండును,

ఇతో రోరల్టతాదళ్లులోో 61.110 లి

అస్తుతాదతః పరస్య రోరుః స్యాదస్హు తేఒతి, శివోఒర్చ ):.

“ముత ఉత్‌” నుండి *ఉత్‌' *ఏజః పదా నాదలి నుండి “అతి అను వర్తించును అప్తత మగు “అత్‌ "కంటె పర మగు *రుిఠు ఆఅపుక మగు *ఆథ్‌

అటి ళం ళం పర మగునపుడు *ఉ'ఆదేశముగ వచ్చును -[ అర్బ్యణి అనిమై, 'ఆద్గుణః” అను నూత్రముచే (27) “అడ'లకు గుణ మేకాదేశ మగుటచే “శివో. అర్భ్యః' అని యై పిదప *ఏ౫ః పదా నాదతిఅను సూ(త్రముచే (4%) పూర్వరూషము వచ్చి ివోఒర్చ్యః' అను రూస మేర్పడును, 107 వాలిచ 61.14 తథా. శివో వన్య: పై సూటత్రమునుండి “అరణి *రోః, “అప్షతాత్‌ “ముత ఉర్‌! నుండి

ఖ్డీ లఘునిద్ధాంతకౌముద్నీ “ఉత్‌ " ఆనువర్తించును. అప్లుక మగు ఆత్‌క0టె పుమగు “రు కు *హళ్‌” పర మగునపుడు కూడ *“ఉఊ'కారము ఆదేశముగ వచ్చును.

శినో వన్య్యః- -౬*శివస్‌ - వన్ద్యఃి. “నసజుషోరుః అను సూ్యక్రముచే (10%) రుశ్వము- శివర్‌ 1. వన్ద్యః'; ఈ స్యూతమునే “రుస్టానమున ఉత్వముం శివఉ + వన్ష్యః; గుణముచే "శివో ( వన్హ్యః ఆను రూపము నిద్ధించును

వోళరో అమోఅతూర్చన్యు యోజ౬లి 8,8.17 ఏశత్చూశ్వ స్య రోర్యాడేశోఒ+. దేవా ఇహ, దేవాయిహ, భోస్‌, భగోన్‌, అఘో , ఇతి సొన్హా నిపాతాః, తేషాం రోర్యక్వే కృతే:

“రోన్సుపి నుండి రోః అనువ ర్తించును. భో, భగో, అహో అను విపాతములును, ఆకారమను, పూర్వముశందు గల “*రుికు '*అక్‌” పర మగు 1 నపుడు యకారి మాదేశ మగును.

“దేవాన్‌ + ఇహ%:= “సనజుషోరుఃి అను సూర్రమువే (10) రుత్వము “దేవార్‌ + ఇహ”; ఈ నూ(త్రముచే అకారపూర్వక మగు *రుకు “అక్‌ (ఇకా రము) పరముగ నున్నది గాన యకారా దేశము. *దేవాయ్‌ ఇహ” లోపళ్ళా కల్యస్య” అను నూూత్రముచే (00%) యకారమునకు లోవము వచ్చిన పక్షమ్యూ “దేవా ఇహ' అనియు, తోపము రాని పక్షముశ *దేవాయిహాి అనియు రూప ద్వయముసిద్ధించును ,.లోవళ్ళాకల్యస్య అనునది (తిపావీస్ట మగుటచే యకార లోవము అసిద్దము గాన మొదటి రూపమున గుజ్యపనక్రి లేద.

*భోస్‌ “భగోస్‌, “ఆఘోస్‌ అనునవి సకారా _న్త విపాతములు. *థోన్‌ +- దేవాః *“భగోన్‌ (- నమ _నే' 'అఘోన్‌1+యాహి' అను నుదా హరణములందు. నిపాతాంతసకారములకు “ససజుషోరుః? అను సూత్రముచే (105) రుత్వమును ఈ సూత్రముచే (108) యకారమును చేనీన పిదప “భోయ్‌ “4 దేవాళి “భగోయ్‌ + నమ స్తే *అఘోయ్‌ యాహి అని యుండగా;

వాలి నర్నేవాన్‌. 8.8.22

భో, భగో, అభయో, అపూర్వస్య యస్య లోపః స్యాద్ధలి. థో దేవాః. భగో నమన్తే. అఘో యాహి.

పై సూశ్రమునుండి “థో భగో అఘో అపూర్వస్య* అను పదము, *ట్రోస్ట్య శాకల్యస్యి నుండి *లోవఃి, “వ్యోర్లఘు ప్రయత్నతరః కశాంటాయనస్య?

విసర్గ నస్థిః 70 నుండి “వ్యోః' పదైకదేశ మగు యకారమును అనువ ర్రించును. భో, భగో, అ,ఘో,ఆ,పూర్వక మగు యకారమునకు హల్‌ పర మగునపుడు సర్వా చార్యులమతముఎందును (నిత్యముగా) లోసము వచ్చును.

ఈ సూతముచే పై యుదాహరణములందు భోభగోఅ ఘోపూర్వక మగు యకారముశకు హల్లు వర మగుటచే నిత్యముగ లోవము వచ్చి “భో దేవాళి *భగో నమ స్తే “అమో యాహి అను ప్రయోగములు సిద్ధించును.

*ధ్రో% భగో, “అఘోి, అనునవి క్రమముగా “భవత్‌ “భగవత్‌” “అఘవత్‌” అను శబ్దముబకు సంబంధించిన సంబోధన వాచకావ్యయములు. కావున “ఖో” అనునది సామాన్య సంబోధన వాచకము. “భగో” అనునది ఆదర పూర్వక సంబోధనవాచరము. అఘో అనునది నీచసంటోధన వాచకము,

రోఒనువి, 8.2.640 అహో రేఫాదేశో న తు సుపి, అహరహః, అహర్షణః, “అహన్‌” అను సూత్రము అనువ ర్హించును, అహన్‌ శబ్దమునకు రేఫా దేశము వచ్చును; సుప్‌ ప్రత్యయము పర మగునపుడు మాత్రము రాదు,

అలో న్య పరిభాషచే (21) అహన్‌ శద్దాంత్యవర్షమున కీ యాదేశము వచ్చును, *“అహాన్‌ 1. అహః” ఇచట నకారమునకు రేఫ ఆదేశముగ వచ్చుటచే అహర్‌ -. అహః = “అహరహఃి అను రూప మేర్చడును. అశ్షే “అహన్‌ గణః అను స్థలమున నకారమునకు రేఫాదేశము వచ్చి “అహర్షణఃి అను

'ప్రయోగమా సిద్ధించును. 111. రో 0 88014

ఠేఫస్య రేఫే పరే లోపః.

థో ఢే లోపఃి నుండి *లోపః' అనువ ర్రించును. రేఫకు రేఫ పఠ మగునపుడు లోపము వచ్చును.

(భలోప వూర్చూర్యు దోర్జోఒణ+ (0.8.111

ఢరేభయోర్లోపనిమిర్తయోః పూర్వస్యాణోదీర్హః. పునా రమతే, హరీ రమ్యుః, శమూ రాజకే. అణః కిమ్‌? తృఢథః, వృఢఃం

“ఠళ్చ రిశ్చ (దౌ (డౌ లోవయతీతి (క్రలోవఃి అను విగ్రహముకే “క్రలోపోి అను పదమునకు ఢకారరేవల రోపమునకు కారణభూత మైనది అని

ల్లగ లఘునిద్ధాంతకౌముదీ యర్థము. ఢకొరమునకు ఢకారము పవ మగునపుడు *ఢోఢే లోపః” అను సూత ముచే (558) లోపము వచ్చును. అస్లే రేఫకు రేఫ పర మగునపుడు “రో 6 ఆను సూత్రముచే (111) లోవము వచ్చును. కావున ఠకారరేఫల లోపమునకు నిమిత్త మగు వర్శము అనగా ఢకారరేఫ లని యర్థము. ఢకారలేఫల లోసమునకు నిమిత్త మగు ఢకారరేఫలు పర మగునపుడు పూర్వమం దున్న 'అణ్‌'కు దీర్చము వచ్చును. పృనారమతే:- “పునర్‌ _- రమతే; ఇచట రేఫకు రేఫ పరముగా నుండుటచే “రో రి అను సూత్రముచే (111) మొదటి రేఫకు లోపము. “పున 1. రమతే= ఈ స్తూతముచే రేఫ పూర్వవ ర్తి యగు ఆణ్‌నకు ((ఆకారమునకు) దీర్చము. *పునా రమతే” అను రూసము సిద్ధించును. హరీరమ్యః1- 'హరిస్‌ . రమ్యఃింససజుషోరుకి అను సూత్రముచే రుత్వము. “హరిర్‌ ౨. రమ్మఃి-వెనుకటి యుదాహరణమందు వలె రేఫలోస ఇకారదీర్టములు _ “హరీ రమ్యః'. శమ్మూరాజతే - “శమ్ముస్‌ _. రాజతే' రుత్వ,-రిలోప--దీర్ట ములు వెనుకటి యుదాహరణమునందు వలె వచ్చును. *“ఆలఖి ఆని యన నేల? అణః ఆని కొక “అచః' అని చెప్పి యున్నలో “తృఢఃి “వృథః అను క్ర ప్రత్యయాంత పదము లందలి బుకారమునరు కూడ దీర్చము వచ్చి యుండెడిది. తృఢః (కొట్టబడిన):= “తృథఢ్‌ +ఢఃి, ఇచట ఢో ఢే లోపలి అను సూత్రమచే మొదటి. ఢకొరమునకు లోపము. తృ-|-ఢః. ఈ నూత్రమున “అణ్‌కు పూత్రమే. దీర్షము విధింపబడుటచే తద్భిన్న మగు బుకారమునకు దీర్చ ము రాలేదు. తృఢః అను రూసము సిద్ధించినది. వృఢః (సన్నద్దుడు), దీవి రూపమును '“తృఢివలె నెరుగునది. *“మనస్‌రథః ఇత్య(త్ర రుక్వే కృతే “హశన్చి చి ఇత్యుత్వే *'రోరి' ఇతి లోపేచ ప్రాప్తే 11, విివతిప్తేదో వరం కార్టాడ్‌.1.4 1 తుల్యబలవిరోధే పరం కార్యం స్యాత్‌, ఇతిలోపే ప్రాప్తే "పూర్వ శశ్రాసిద్ధమ్‌' ఇతిరోరి ఇత్యస్యాసిద్ధత్వాదుత్వ మేవ. మనోరథ.

విసర్షసస్థిః ణ్‌

మనోరథః:- “మనస్‌ “- రథఃి ఇచట *నసజుషోరుఃి ఆని రుత్వము చేయగా *మనర్‌ [రథి అని యుండగా *హళి చి అను నూక్రముచే (107 తత్వము వచ్చుట కవకాళ మున్నది. *రో రి అను నూ(తముచే (111) రేఫ లోపము కూడ రానలసి యున్నది. కావున ఏ సూత్రము (ప్రవ ర్హించవలెనో నిర్ణయము చేయ వలసి యుండుటచే ఈ సూత్రము (119) చెప్పబడుచున్నది. తుల్యదిలవిరోధము కలిగి నపుడు పర మైన కార్యము రావలెను, .

విప్రతిషేధ మనగా తుల్యబలవిరోధము. అనగా ఇతర స్థలములందు చరితార్థము లగు రెండు కాస్త్రములకు ఒక లక్ష్యమునందు సమావేశము, (ఆన్యథత లద్ధావకాళయోః శా స్రయోరేకస్మిన్‌ లక్ష్యే సమావేశః తుల్యబలవిరోధః.) ఉదా హరణకు.__*“రో రి సూత్రము *పునా రమతే” ఇత్యాదిస్టలములందు. చరితార్థ మైనది. ఇచట హళి చి సూ తమునకు అవకాశము లేదు. అశ్లే “హి చి సూత్రము “వో వన్ష్యః ఇత్యాది స్థలములందు చరితార్థము. ఇచట *రో రి సూత్రమున కవకాళము లేదు. ఇస్సు డీ రెండు న్యూతములును *మనర్‌ రథః? అను స్థలమున (ప్రవ ర్తించుచున్నవి ఇట్టి విప్రతిషేధము వచ్చునపుడు పరళాస్త్రమును (అష్టాధ్యాయి గ్రిమానుసారముగ) చేయవలెను గాని పూర్వ శాస్త్రమును చేయరాదని ఈ సూూతము నియమించుచున్నది.

ఈ స్తూతము ననుసరించి షష్టాధ్యాయగత మగు *హ చి సూత్రము కంటె అష్టమాధ్యాయస్థ మగు 'రో రి సూత్రము పర మగుటచే *రో రి సూత్రమే (సవ ర్తించీ రేఫలోపము రావలసి యున్నది. కాని “పూర్వతత్రాసిద్ధమ్‌” అను సూత్రము (81) ననుసరించి *హళి చి సూత్రము దృష్టిలో *రో రి సూత్రము అనిద్ధము కావున “హళి చి సూత్రమే ప్రవర్తించు నని నిర్ణయము. దీనిచే “విప్రతిషేధే సరం కార్యమ్‌” అనునది సపాదసప్తాధ్యాయీగత నూత్రముల బలా బలవిచారణ విషయముననే ఉపయోగించు నని తేలినది. “హి చి అను సూత ముచే (107) ఉత్వము -చేయగా *“మనఉ 1 రధః”_-పిమ్మట గుణముచే *మనో రథః” అను రూపము సిద్ధించును.

ఎత్త్తదోన్సులోవోఒకోరననజ్‌ మానే వాలి 61.182 అకకౌరయోరేత త్తదోర్యః సుస్తస్య లోపో హలి, నతు నజ్‌ సమానే ఏష విష్ణుః, స శమ్భుః. అకోః కిమ్‌? ఏషకో రుద్రః, అనఖజ్‌ సమానే కిమ్‌? అనః శివః, హలి కిమ్‌: ఏషోద(త్ర,

త్స్‌గ్ర లఘునీద్ధాంతకౌముడి కకొరరహికము లగు ఏకదృస్ధశచ్చన్యము9 “సుకు హర్‌ పరము నపుడు లోపము వచ్చును; నజ్‌ నమాసమునందు మాళ్రము రాదు

“ఏషసు +- విష్ణుః” *“ససు-+ శమ్ముః'--ఇచట (ప్రధమైకవచన వక్యయ మగు “*సుిఅనునది కకారరహితము లగు ఏలచ్చబ్దర చృబ్దములకు సంబంధించి యున్నది. దీనికి హల్లు పవముగ నున్నది ఇది నజ్‌ సమాసము కొదు కావున అది లోపించుటచే "ఏష విష్ణుః? "స శమ్బుః'” అను రూపములు సిద్ధించును,

పై ట్దిములు కకారసహితము లై - చో సులోవము రాకుండుట శై “అవోఃి అను నది చే బడినది కావుననే “ఏష కసు (రుద్రః అనునపుడు ఏ: చృబ్ది మున కకొరముండుటచే ఈ సూరముశ కవకాళము వేగు. “సశజుషో .॥ అను సూత్రముచే (105) రుక్వము, 'హః చి సూకమువే (107) “ఏ కు ౩త్వము, “అద్గుణ? స్యూత్రముచే (27) గుణము వచ్చి *ఏషకో రుద్రః అను (ప్రయోగము సిద్ధించినది. *ఏషకః? ఆమనది ఏత చృబ్ద్బమునకు స్వార్థమున “అకచ్‌” ప్రత్య యము చేర్చుటచే సిద్దించిన రూపము.

“అనజీ సమా సే అని యననేల? అట్లనుటచే నఖ్‌ సమాసమున ఈ సూత్రము వ్రవర్శించదు కావుననే “అససు_శవఃి అను స్థలమున నణ్‌ నమౌాస మగుటచే సులోపము రాలేదు. రుత్వవిసర్గాదులచే “ఆసః శివః” ఇత్యాది రూసములు సిద్దించును.

“హలి" యనుటచే అచ్చు పర మగునపుడు ఈ స్యూకము ప్రవ ర్తించదు. “ఏషసు +. అత్ర) ఇచట “నికు ఆచ్చు పర మగుటచే లోపము లేదు. కావున సకారమునకు రుత్వము, “అతో రో రప్షతోదప్పుతే' అను న్యూతముచే (100) ఉత్వము. గుణము, *వీజః పదా న్తాదతి” సూతముచే (49 పూర్వరూపమును వచ్చి *ఏషోఒ(తి అను రూప మేర్చడినది.

నోఒబి లోసే చేత్చాదశ్రారణమ్‌ 6.1.104

స ఇత్యస్య సోర్లోపః స్యాదచి, పాద'శ్చేల్లోపే సత్యేవ పూర్యేతం

నేమామవిడ్డి ప్రభృతిం య ఈ+పష్పే నైష దాళరదీ రామః.

వినర్షస్థ్య క్‌. ఇతివిస ర్మ స స్‌! ఇతి పడ్బసన్ధి (ప్రకరణము,

వెనుకటి నూ(త్రమునుండి *ను, *లోపః” అనువ ర్హించును. *సి అను దాని *“సని(ప్రర్యోయమునకు అచ్చు పర మగునపుడు లోపము వచ్చును; ఇట్లు లోపము చేసిననే పాదపూర్తి యగు ననుసందర్భముల౦ దే ఈ లోపము వచ్చను.

“'సేమామవిడ్ధి ప్రధృతిం య ఈశ షే' అనునది వై దికజగతీఛందఃపాదము, ఇచట “నసు _ ఇమాహ్‌” అని యుండగా *సుకు లోపము '*స _. ఇమామ్‌” అని యుండగా గుణముచే “నేమామ్‌' అను రూపము సిద్దించినది. జగతీఛందమున (పతిపాదమునందును పందెందు అక్షరము లుండును. పై విధముగ సుతోపము చేసిననే పం(డె-డు అక్షరము లుండును కొని లోసము చేయనిచో పదమూ డక్ష రము లుండి ఛందోభంగ మగును. కావున సులోవము చేయబడినది. *సైష దాశరధీ రామః" అను అనుష్ష ప్‌ఛందఃపాదమున పూర్వో క్రవిధముగ నులోపము చేసి వృద్ధి చేయటడే “నైషి అను రూప మేర్చడినది. అనుష్పుస్‌ఛందమున పాదము కు ఎనిమిది అక్షరము లుండును. సులోపము చేయ క్నోచో “స ఏష దాశరథీ రామః” అని యుండి తొమ్మిది వర్షము లుండుటచే ఛందోభంగము వచ్చి యుండెడిది.

విసర్షసంధి వ్రకరణము సమాప్తము. పంచసంధి (వకరణము సమాప్తము. కూల

ఇ అథసుబనాః అనాం ఆ ఇక అల ణ్‌ అధ అజ గ్హపుంరిజ్ణపరరణమ్‌, 110. అర్జనద ధాతుర్యవత్యయః (వొతివదితొద్‌, 1245 ధాతుం (ప్రత్యయం పత్యయా _న్హజ్బు వర్ణయిత్వా అర్ధవచ్చబ్ద స్వరూపం ప్రాతిపదికసంజ్ఞం స్యాత్‌,

ఇది సంజ్ఞాస్తూత్రము. ధాతుభిన్నము, (శ్యయభిన్నము, ప్రక్యయాంత భిన్నమును నగు ఆరవంత మగు (అర్ధము గల శబ్ద్వస్వరూపము ప్రాతిపదిక

థి నం! ఏ! సంజ కలది యగును,

ఇచట సూతమునందలి "అ(ప్రత్యయఃి ఆను పదమునకు “అ(ప్రర్యయఃి “అప్రక్యయా న్తః అను నర్ధ్థద్వయము వివక్షితము. *అధాతుకి అని యన కున్నచో “అహన్‌' అను హనధాతులణ్‌ (ప్రథమపురుష ఏకవచనరూపమన “హన్‌ అను భాగము అర్హవంత మగు శబ్దస్వరూప మగుటచేతను, [పక్యయాం తము కొకుండుటచేళను (ఇచట ఏకవచన ప్రత్యయము లోపించినది ప్రాకి పదికసంజ్ఞ కలిగి నలోపః (పాతిపదికా నృశ్య అను సూత్రము (80,చే నలో పాదులు రావలసి యుండును. తన్నివారణార్థమై *“ఆధాతుఃి అను పదము (ప్రయుక్త మైనది. “హన్‌” ధాతువు గాశ ప్రాతిపదికసంజ్ఞ లేదు.

“అ్రత్యయః” *“అప్రక్యయా న్హః' అని యనకు్నచో *“హరిషు' *కరోషి ఇత్యాదులలోని *సుోసి అను ప్రశ్యయములకును *హరిమి *కరోషి అను (ప్రత్యయా నృములకును గూడ (ప్రాతిపదికసంజ్ఞ వచ్చి మఖణల సుష్ప్రత్యయాదులు

వళా ఛ్‌ జగ ళా న! అభ క! వచ్చుట 'మొదలగు అనిష్టక ర్యములు వచ్చును, తన్నివారంణక్రై అప్రత్యయః అను పదము పపయుకము.

“డిత్ధ'; “రామి మొవలగు శబ్దస్వరూపము లుదాహరణములు, ఇవి యర్థవంళములు, (వత్యయప్రత్యయా న్త, ధాతు భిన్నములు. కౌవున నిట్టి పద ములకు (ప్రాతిపపికసంజ్ఞ లభించును.

వ్యాకరణమున వ్యుర్చత్తి వాదము అవ్వుత్చత్తి వాదము అను 3ండు వాదములు గలవు. సాధారణముగ (ప్రతిశద్దమునకును అవయవార్థ ముండు

అజువ్వ పుంలిజ్లప్రరరఒమ్‌ 79 ననియు, కొవున నా కబ్దము ఛాత్వాదులకు కొన్ని విశిష్టార్థములలో ప్రష్యయము అను జే్చుటచే నేర్చడిన దనియు చెప్పెడి వాదము వ్యుత్స త్మినాదము. ప్రతి శబ్దమునకును సముదాయరూపముగనే అర్థ జోధరద్వ ముండు ననియు, ఆ శబ్దము నకు అవయవార్థమును బరశీలింసవలసిన యావళ్యకళ లేగ నియు చెప్పెడి వాదము అవ్యుర్చ త్హివాదము. మొదటి వాదము (ప్రకారము “రామి అను శబ్దము “రము (క్రీదాయామ్‌” అనెడు ధాతువునకు. “ఘం ప్రళ్యయము చేర్చుటజే ఏర్పడిన దనియు, కావున “ఏదు నే యోగినః అత” అనునది దీని యవయవార్థ మనియు చెప్పుదురు. రెండవ వాదము (్రకొరము ఈ శబ్దమున కో యవయవార్థ 'మేమియు నుండదు. ఈ శబ్దస్వరూసమునకు దశరథపు త్రు డగు నాం వ్య క్షి యవి యర్థము. ఈ రెండు వాదములలఠో మొదటి వాదము ననుసరించిన యడల “రామ అనునది (ప్రక్యయాుతము గాన ఈ సూ(త్రమున కుదాహరణము కొజాలదు.. డిత్చాదులే ఈ సూ(త్రమున కుదాహరణము *డిత్టి ఆనునది అవయవార్థ శూన్యము; ఒక ఎద్దు నకు నామధేయముగ వాడబడుచున్నది. “రాడు” అనుదానికి రాబోవు సూత ముచే (117) ప్రాతిపదికత్వము సంపాదనీయము. 117, శ్చ త్తద్ధితనమానాళ్ళ్‌. 1.2.4

కృ ర్తద్ధితాన్తా సమాసాశ్చు తధా స్యుః,

పూర్వసూ(క్రమునుండి “ప్రాలిపది:మ్‌* అనువ ర్రించును. కృత్చ9త్య యాంతములు, తద్ధిత్మపత్యయాంకములు, సమాసములును గూడ ప్రాతిపదిక సంజ్ఞము లగును.

“కృదళిజ్‌ ” అను అధికొరస్తూత్రము. [క్రింద తృతీయాధ్యాయమున విధింపబడిన (ప్రళ్యయములు (ధాతువులకు చేర్చబడునవి) కృత్చ9త్యయములు- కరం కొరక, కార్య రామ, ఇత్యాదులు క్భిత్చ9త్యయాంత ములు, “తద్ధితాః అను నథికారసూ( త్రము [క్రింద చతుర్థాధ్యాయమున విహిరము లగు (ప్రక్యయ ములు (సాధారణముగ నామాదివాచకములకు చేర్చబడునవిి తద్ధిత్యపత్యయ ములు. దాశరధి, పాణినీయ, మాలీయ మొదలగునవి తద్రిత_పవ్యయా న్తములు,

రెండు లేక అంతకంచబ నధిిసంథ్యా:ము లగు పదముల కలయికకు సదూస మని పేరు *రాజపురుషి, “దుఃథాతీర” మొకలగునవి సమాసములు పై మూడు విధము లగు ళబ్దక్వరూసములకును నీ సూత్రమచే ప్రాతిపది:సంజ్ఞ లభించును.

80 ఇఘుగీద్ధాంతకొముగీ ఇ కాండ ల జాం వం కాలీ ఇర, నా శ జ డా 110. న్వొావనమి జ్‌ చప్టా య్యున్‌ దే బ్యామ్మ్య్యా నని ధ్యామ్య్యూ 5 నలో పాదాట్యో కున్‌, శీ 1 లల

ను,బొ,జన్‌ ఇతి ప్రథమా; అమ్‌,బొట్‌,ళస్‌ ఇతి ద్వితీయా; టాంథ్యామ్‌,భిస్‌ ఇతి తృతీయా; కే,భ్యామ్‌,భ్యస్‌, ఇతి చతుర్ధీ; ఒసి, భ్యామ్‌,భ్యన్‌ ఇతి పంచమీ. జ,ఓస్‌,ఆమ్‌ ఇతి షష్టీ; జి,ఓస్‌,సుస్‌, ఇత్తి సప్తమీ.

(ప్రతి ప్రాతిపదికమును ఏడు విభ క్తులలో (ప్రయోగించవచ్చును, ప్రతి విభక్తికిని ఏకవచన, ద్వివచన బహువచనము లను మూడు వచనము లుండును,. కావున విభ క్షి.పత్యయములు మొత్తము ఇరువదిమొకటి,. ఆ ఇరువదియొక్క (పత్యయములును పై సూత్రమున విధింసదిడినవి.

డ్యాప్పా ఫతివదిరాల్‌ , శీ!
(వత్యాయః, 81.1
వరళ్ళ. 8142

ఇత్యధికృత్య. జ్వ న్హాడాబన్తాత్‌ (పాతిపదికాచ్చ పరే స్వాదయః ప్రత్యయాః స్యుః,

ఈ మూడు సూటత్రములును అధికారసూత్రములు. ఈ సూతములతో చేర్చి పై సూళమును వ్యాక్యానింసవ లెను.

జ్యంతముకం'టెను, ఆబంతముకంబెను ప్రాకిపపకముకంజను పరములై స్వాది [ప్రత్యయములు వచ్చును.

(వ్రధమైకవచన (ప్రత్యయ మగు “సు అనుడానిని సప్తమీ బహువచన (ప్రశ్యయ మగు 'సువ్‌ నందలి “ప్‌” అవుదావితో కలుపగా నువ్‌” అను ప్రత్యా హార్గమగును. ఇది స్వాదు లగు ఇరువదియొక్క (వ్రత్యయములకును (గాహకము.

ఇచట జీి అనునది "జీప్‌“జీష్‌జీన్‌* అను స్త్రీప్రత్యయములను “ఆప్‌ అనునది *టాప్‌'డాప్‌ చాప్‌” అను స్త్రీ పక్యయములను (గ్రహించును./

నువంం 1.4.100

సుపస్త్రీణి శ్రీణి వచనాన్యేకళ ఏకవచన-ద్వివచనంబహువచన

=సంజ్ఞాని స్యుః,

ఆజున్త వృంరిజ్ల (నకరణమ్‌ |

“త్రిణ స్తీణీ లీబి (ప్రథమమధ్య మో తృమాఃినుండి" ల్రీణి శ్రీజిఎళాన్యేకవచన న్వివచన బహువచనాన్యేకళ నుండి “ఏకవచన ద్వివచనబవాువచనాని", “ఏక,” అనువ ర్మించును. *నుకొల మూడు మూడు వచనములు (వ్రత్యేకముగ ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచననంజ్ఞ ము అగును.

సుష్‌ప్రత్యయములను మూడు మూడు వచనములుగ (తికములుగ) వఏవభజింసవలెను. అందు ఒక్కొక్క (తికమునందలి వళ్యయములు వరుసగా పీకవచన, ద్వివచన, బహువచనసంజ్ఞము లగును.

ఏకవచనము. ద్వివచనము. బహువచనము, మొదటి/(త్రింము, ను జా జస్‌ (వథమా/విభ కక్తిః శెండవ ., అమ్‌ గాట్‌ కస్‌ ద్వితీయా 99 నాల్గవ ఫం జే భ్యామ్‌ భ్యస్‌ చతుర్చీ ఫం ఐదవ ॥ జసి భ్యామ్‌ భ్యస్‌ పంచమీ ,, ఏడవ ,, జీ ఓస్‌ సుప్‌ స్తమీ ,, 120. ద్చ్య్యూతయోర్జ్యావచనై తవచనో, 14.21

ద్వ్విత్వైకత్వయోరేతే స్తఃం

ద్వితై గకత్వములయందు (క్రమముగా) ద్వినవచనైకవచనములు వచ్చును.

ద్విత్వమును చెప్పదలచి నపుడు ద్వివచనమును, ఏకత్వమును చెప్ప దలచి నపుడు ఏకవచనమును వచ్చును. ఉదాహరణకు: ఒక రాముని గూర్చి చెస్పవలసినప్పుడు సందర్భానుసారముగా సు,అమ్‌, మొదలగు ఏకవచన (ప్రత్య యములు వచ్చును. ఇద్దరు రాములను గూర్చి చెప్పవలసినప్పుడు ద్వివచన పక్య యము లగు బొ,బొట్‌; మొదలగు (ప్రళ్యయములు వచ్చును. ఇపే అన్ని సల

కె కి. న! ములందును తెలిసికొనవలెను.

కొన్ని స్థలములలో ఏకత్వద్విత్వాదివివక్ష లేకున్నను సామాన్యరూపమున ఏకవచన (పత్యయమును జేర్చి, పదముగ నిర్మించిన పిదపనే (ప్రయోగింపవలెను. కొవుననే *ఏకవచన ముళ్ళర్గ్ణతః కరిష్యే అని భాష్యకొరవాక్యము. అట్లు

82 లఘునిద్ధార్తకొమునీ నుఐన్త ముగ చేయబడనిదానిని (ప్రయో"ంవరా దని *అపదం స ప్రయుణ్జీత” అను ప్రసిద్ధవై యావరణో కి చెప్పుళున్నది, 124 ఎంామాజవనానత. |! 4.110 వర్ణానామభావోఒ వసానసంజ్రః స్యాత్‌, రుత్వవిశర్తౌఎవామః, ణి (వ 0

వర్షముల అభావము అవసానసంజ్ఞక మగును.

ఏ వర్షమును ఉచ్చరించిన పిదప అవ్యవహితో త్రరత్త్షణమున అన్యవర్థ మేదియు నుచ్చరింపబడదో ఆ వర్ణ మునకు అవసాన మని పేరు. ఉదాహరణకు!- “వి అనుచో వకారో త్తరవ ర్తి యగు అకార ముచ్చరించిన పిదప ఏ వర్షమును ఉచ్చరింపబడుట లేదు గాన నా *“ఆికొరమునకు విరామ మని పేరు,

రుత్వవిసర్గములు చేయగా *రామ?ి అను రూపము సిద్ధించును. “రామి అనునది *రమ్‌” ధాతువునకు 'ఘణ్‌” ప్రత్యయము చేర్చుటచే నిష్పన్న మైనది గాన కృత్చ9త్యయాంత మగుటచే “కృ త్తద్దిలసమాసాశ్ళి అను సూ[ర్రముచే (117) దీనికి ప్రాతిపదికసంజ వచ్చును. అవ్యుత్స త్తి పక్షమున “అర్ధవదధాతు రప్రత్యయః ్రాతిపదికమ్‌ అను నూగఠము (116)చే ప్రారిపదికత్వము “స్వాజసమౌట్‌' అను సూత్రము(118చే సుష్ప్ర0ర్యయములు వచ్చును అందు “ఒక్క రాముడు అను రామైకత్వవివశ్తయందు (ప్రధమై. వచనపర్యయ మగు “సు అనునది? చేర్చగా [గద్వ్యేకయోః” అను సూత్రముచే (128)] రామ ను అని యుండును, “ఉప దేశేఒజనునాసికఇత్‌ అను నూ(త్రముచే (2) “నులోని ఉఊకు ఇక్సంజ్ఞయు,. 'తస్య లోపఃకి అను న్యూత్రము($)చే దానికి లోపము రాగోరామస్‌ అవి యుండును. ఇప్పుడు *“ససజుషో రుఃిఅను సూత

', గా బా ఓ ః ముచే (105) రుళ్వము (ఉకార దిత్సంజ్ఞ కము) చేయగా రామ_[ర్‌” అని యుండును. ఇచటి చివరి ర్‌ అనుదానికి విరామ మని సంజ యగుటచే దానికి “ఖరవసానయోర్విసర్జనీయఃి అను సూళిముచే (08) విసర్గ చేయగా రామః" అను రూవము సిద్ధించును.

నడాపొడావేళళేవ వఠఎిలతాం 12.61 ఏకవిభక్తా యాని సరూపాణ్యేవ దృష్టాని శేషామేక ఏన శిష్యతేం “వృద్ధో యూనా తల్ల క్షణశ్చేదేవ విశేషఃినుండి “ఏవి అపళృష్టము. లా లబ

అజున్త పుంవిజ్ష్వపికర ణమ్‌ ర] ఒక విభక్తి పర దుగునప్పడు సమానరూపమే కళిన అనేక భబ్దస్వరూసము లలో ఒక్కటి శేషించును

ఒక రాముడు అను నర్ధముశ “రామ అనుదానిని ఒక పర్యాయమే ఉచ్చరించినను ఇద్దరు రాము లనునపుడు “రామ రొమి అని రెండు సర్యాయ ములును, ముగ్గు రనునప్పుడు [రామ రామ రామి అనియు, ఇళ్లు సంభ్యానుసాక ముగా "రామి అనుడానిని ఉచ్చరించవలసి యుండగా సీ సూతము చెప్పబడు చున్నది. “వొ,'*జస్‌” మొదలగు ద్వివచనబహువచన విభక్తి (ప్రత్యయములు పర మగునపుడు సంఖ్యానుసారముగా అవృ త్తము లగు సమానరూపము లగు పదములలో ఒక్కరూపమను మ్శ్‌ళమే 'శేషించును. ఉదాహరణకు.__- ద్వివచన (వత్యయ మగు “బౌ పర మగునప్పుడు *రాొమ' అనుదానిని రెండు సర్యాయములు ఆవృత్తి చేయగా “రామ రామ బొ” అని యుండును. ఇచట నీ సూత్రముచే ఒక్క “రామి అనునది పరిశిష్టమై “రామ దొ” అని యుండును, ఇన్లే యన్ని స్థలములందును చూచుకొనవలెను. ఇట్లు పరిశిష్ట మగు రూసమే *యః శిష్యతే స లుష్యమానార్థాభిధాయీ” అను న్యాయముచే లు ప్రరూపముల యర్ధమును గూడ 'దెలుపును.

రామళబ్ద (పథమాద్వివచనమున నీ సూూతముచే. నేకశేషము చేయ “రామ + బౌ అని యుండగా.

(వధమయోః వూర్శూనవర్డ 61.102

అకః (ప్రధమాద్వితీయయోరచి పూర్వసవర్డ దీర్ధ్య ఏకాదేశః స్యాత్‌- ఇతి ప్రా పే.

“అక।ః సవర్షే దీరి నుండి “ఆకఃి, “దీర్షః", “ఇకో యణది నుండి “అచి", ఏకః పూర్వపకయోఃి అను నధికారసూతమును అనువ ర్హించును

“అక్‌*నకు (పథడు ద్విరీయ విభక్తి (ప్రత్యయావయ మగు అచ్చు పర మైనచో పూర్వసవర్డృ దీర్చ మేకాదేశ మగును. ఈ సూ(త్రముచే మకారో త్రర వర్తి యగు అకారము (అక్‌) కంక “బొఅను ప్రథమావిభక్ర్యవయవ మగు అచ్చు పర మగుటచే పూర్వసవర్డ దీర్చ మగు *“ఆ'అనునది ఏకాదేళశమై రావలసి యుండగా (“రామా” అను రూపము కావలసి యుండగా):

నాదిబి, 6,1.104 ఛదిచి న పూర్వసవర్డ దీర్ధ్యః. వృద్ధిరేచి = (8%) రామౌ,

81 లఘనిక్ధ్వా కొముదీ న,ఆత్‌ఇచి. పై నూర్రమునుండి పూర్వసవర్షః' అనువ ర్హించును అవర్శ ముకంయె *జన్‌్‌ పర దుగునప్పుడు పూర్వసవర్శ దీర్హ ము రాడు

“రాదు ఓ బొ ఆనువపుడు అవర్శముకంజె '“ఇచ్‌అగు “గొ పర మగుటకచె నీ

సూడ్రముచే పూర్వసవర్థ దీర్చని'షేధము. కావువ “వృద్ధిలేచి అను సూ్రముచే

(3) నృద్ధివచ్చి “రామొ అను రూపము సిద్ధించును

వివువు నివువచననత. 14.21

బహుత్వవివకయాం బహువచనం స్యాత్‌,

ప్రాతిపదికార్థముల బహుత్వమును వివక్షించు నప్పుడు బహువచనము వచ్చును

“వాలమంది రాములు అను నర్ధమును చెస్పవలసినపుడు (పధమవిభక్తి బహువచన ప్రత్యయ మగు జస్‌ అనుదానిని *“రామి యను టప్రాతిపదికళు చేర్చగా “రామ 1 జస్‌” అని యుందును

రిం చుటూ 1.8.7

(పత్యయాద్యా చుటూ ఇతో స్వః

“ఉప దేశేఒజనునాసిర ఇత్‌” “షఃప్రత్యయన్య' 'ఆదిర్జి టుడవ౪'అను నూ ములనుండి*ఇత్‌ , పత్యయన్యోఅది 8'అను పదములు ఆనువ ర్తీంచును ప్రత్యయ మున కాదియం దున్న చవర్శటవర్గములు ఇత్సంజ్ఞ కము లగును ఈ సూత ముచే *జస్‌" (ప్రక్యయాదియం దున్న జరౌర మిత్సండ్ఞక మై తోపించుటచే *రామ

అస్‌ అం యుండును,

“జస్‌"లోని అంళ్యసకారమునకు “హల న్త్యమ్‌* అను నూూతముచే (1) ఇక్సంజ్ఞ రావ౪సి యుండ___ 100 బిభ్‌ క్రీళ్ళ, 1. 4.104 సుప్పిజౌా విభ క్రి సంజ్ఞా స్త్‌! “సుపళి అనుసూ(త్రము, “తిజస్తీణి తీణ్‌ ప్రథమమధ్యమో త్తమా?” నుండి

“లిజఃకి అనువ ర్తి ంచును సుపష్ప్రత్యయకిజ్‌ ప్రత్యయములు విభక్తి సంజ కలవి యగును *సుప్‌”

(పశ్యాహారమును వెనుక చూచి యున్నాము. "*తిజ్‌ి అనునది గూగ ఫత్యా

హారమే ఇవి ధాతువులకు చేర్చబడును. ఈ రెండువిధము లగు ప్రత్యయము

లకును నీ సూత్రముచే విభ క్రీసంజ్ష విధింపబడుచున్నది

అజున్ని పుంఏిస్ల ప్రత్‌ రణమ్‌ క్‌ 1081. న బిళకా తనా, 148.4 అత ల్ల

విభక్రిస్థాః తవర్గసమాః నేతః. ఇతి సస్య నేత్వమ్‌. రామాః-

“*ఉపదేశేఒజనునాసిక ఇత్‌” నుండి “ఇత్‌ "అనువ ర్హించును.

విభ క్తియందలి తవర్ష సకారమకారములు ఇత్సంబ్ఞ్ఞకములు కావు. జస్‌? నందలి నకారము విభక్తిస్టము గాన నీ సూత్రముచే నిత్సంజ్ఞ నిషేధింపబడినది. కావున “రామ-[- అస్‌” ఆనునపుడు “పథమమోః పూర్వసవర్థ అను నూత ముచే (128పూర్వసవర్ష్మ దీర్చ ము_రామాస్‌”. ఇచట సకొరమునకు'సనజుషోరుి (10%. “ఖరవసానయోర్విసర్దనీయణి (08) అను సూత్రములచే రుత్వవిసర్ల ములు చేయ *రామాః' అను రూపము నిస్పన్న మగును. ఇట్లు రామః, రామొ, రామాః, అను (ప్రథమవిభ కిరూపములు సిద్ధించినవి.

వతవచనోం నమ్మ్యద్ధః౭,8.40

సమోధనే ('ప్రథమాయా ఏకవచనం సద్భుద్ధిసంజ్ఞం స్యాత్‌,

“ ప్రాతివదికార్థ లిజ్లవచనమా (తే ప్రథమా” *సమొధనేచి అను సూత్ర ములనుండి “సథిమా “సమ్చోధనే' అనువ ర్తించును. సమ్చోధన్యపథమయందలి ఏంవచనమునకు సమ్బుద్ధి యని పేరు.

సంజోధనమందు కూడ (పధమవిభక్రి నే ఉపయోగించుటచే దీనికి సంబో ధనప్రధమ యని పేరు. దీనియందు ఏకవచనమున కొంచెము భేదము గాని ద్వివదనబహువచనరూవముఐ _ ప్రథమయందువలెనే యుండును, దీని ఏక వచనమునకు సమ్బుద్ధి యను (ప్రత్యేఃసంజ్ఞ ఈ సూ(తముచే విధింపబదుడున్నది.

“హేరామ సు అని యుండగా.

యస్తాత్స ఫత్యాయ విట న్పదాది (వత్యాడోల్గ ఒవ్‌. 14.19 యః (ప్రత్యయో యస్మాత్‌ క్రియతే తదాది శబ్దస్వడాపం తస్మిన్నజ్యం స్యాత్‌,

'దేనికంటె ప్రత్యయము విధింపబడునో అడి పారంభమునగల (దాకితో ఆరంభ మగు) శబ్దస్వరూపమునకు, ఆవి (ఆ ప్రష్యయము) పర మగునప్పుడు, లజ్షి మని ససేబ.

ఉదాహరణము:- భూధాతులడు శ్రమప్పులు ష్రైకపచనిమున “భూ'అనుదానికి *మిప్‌ి వత్యయము చేయగా *భూ.;.దు' ఆని యుండగా వాటి మధ్య “ప్‌(ల)

ర్‌6 లఘునిద్ధాన్తకౌముది వచ్చుటచే భూ.1. అ -మి అని యుండగా గుణావాదేశములచే “భవ [మి అని యుండగా నీ స్తూత్రముచే అబ్గసంజ్ఞ వచ్చును. ఎట్లన.__భూ ధాతువుకంటె “మిఆను వ్రత్యయము విధింపబడినది గాన ఆ మిప్రత్యయము పరముగ నున్న పుడు భూధాతువునకే కొక భూధాతువుతో [ప్రారంభ మగు శబ్దస్వరూపమున కంతకును. “భవి అనుదానికిం అబ్లసంట్ఞ వద్చును ఈ సంజ యుండుటచే “అతో దీర్హో యజీ” అను సూటత్రముచే (182) అదంతాంగమునకు దీర్టము వచ్చి “భవామి యను రూపము సిద్ధించును,

ప్రకృతలక్ష్యమున “రామి అనుదానికంచె “నివ్ర్య్యయము చేయ బడినది. కావున ఆది పర మగునపుడు “రామి అనుదానితో ప్రారంభ మగు శబ్ద్బస్వరూసమునకు._..ప్యప దేశివద్భావముచే ఇచట “రామి అనునదే “రామ'తో ప్రారంభ మగు శద్దిస్వరూవముం ఆ బ్లనంజ్ఞ లభించినది.

184, ఎజ్‌ (ాస్పాత్భమ్య ద్దః. 6.1.60

ఏజన్లాత్‌ (హస్వాన్నాచ్చాడ్షాత్‌ హల్లుష్యతే, సంబుద్దేశ్చేత్‌, 'హేరామ, హేరామొ, హేరామాః,

హల్ద్యాభ్యోదీర్జాత్‌ సుతిస్యసృక్తం హల్‌” లోపో వ్యోర్వలి అను సూూతములనుండిహల్‌ “లోపః 'అనువ ర్మించును, ఏజ_న్హమును (హస్వాంతమును అగు అంగముకంటి పర మగు సంబుద్ధికి చెందిన హల్లు లోపించును

ఇచట *రామి అనునది (హస్వాన్త మగు అంగము గాన దానికంజె పరమైన సమ్బుద్ధ్యవయవమగు హల్లు లోపింప "సేర్రామి అను రూప మేర్చడి నది. ద్వివచనబపబవచనములందు 'ప్రథమవిభ క్తియందు వలెనే రూపనిష్ప త్రి యుండును.

ద్వితీయవిభక్షియందు ఏకవచనమున “రామ -[ అమ్‌” అని యుండగా- “ఆః స్పపర్హే దీర్హః? అను సూ(త్రముచే (4 ప్రాప్త మగు సవర్డ దీర్చ మును “ఆశతో గుడే (274 అను పరరూషము బాధించును. కాని దావిని కూడ బాధించి *“వథమయో। పూర్వసవక్షకి అను (12% పూర్వ సవర్శ దీర్చ ము స్పాప్తించుచుందం

103, అయి వూర్శాః 61.107 అకోజమ్యచి పూర్వరూపమేకాదేళః స్యాత్‌, రామమ్‌. రామౌ.

అడ ప్పంళిజ్ఞ ప్రకరణమ్‌ ర్‌

“ఆఅక$ న్సవరే దీర్చకి “ఇకో యణచి నుండి *“అకఃి, “ఆచి, 'ఏీకః పూర్వపరయోః అను అధికారస్తూతము అనువ ర్మించును. అక్కునకు “అమ్‌” నకు సంబంధించిన అచ్‌ పర మగునపుడు పూర్వరూస మేకాదేశ మగును.

ఈ సూ[ర్రముచే పూర్వరూసము చేయగా “రామమ్‌ అను రూపము సిద్ధిందును.

ద్వినచనమున “రామ “+ చొట అనునపుడు టకారము “హలన్మ్యమ్‌” అను (1) నూ(్రముచే ఇత్సంజ్ఞ కము. వృద్ధి రాగా *రామౌ అను రూపము సిద్ధించును.

బహువచనమున *రామ-శస్‌” అని యుండగా.

లభత్చూతద్ధితే.. 1.8.8

తద్దితవర్ష్యప్రత్యయా ద్యాః లళకవర్షాః ఇతః స్యుః,

“జప దేశే ఒజనునాసిక ఇత్‌” “అదిర్జిటుడవః” “షః వ్రతక్యయస్య" అను సూ(త్రములనుండి శబ్షర్త్‌? *బ్రవ్రిి “పక్యయస్యి అనువ ర్హించును. తద్ధిత ప్రత్యయ భిన్న ప్రశ్యయముల ఆదియం దున్న లకారశకారకవర్శములు ఇత్సంజ్ఞ కము లగును.

ఈ సూ(త్రముచే “శస్‌"లోని శకారమునకు ఇక్సంజ్ఞ చే లోపము. “నవి భక్తా తుస్మాఃశి అను సూత్రముచే (181) నిషిద్ధము గాన సకారిమునకు “హల _న్యమ్‌ి అను సూగ్రముచే (1 ఇత్సంజ్ఞ రాదు. “రామ .[ అస్‌” అని యుండగా “ప్రధమయోః పూర్వసవర్ష్శః” అను సూత్రముచే (120) పూర్వసవ రము చేయగా *“రామాస్‌” అని యుండును. ఇపుడు.__-

187 తన్కొచ్భ్చనో సొ వుంని. 61.1003

పూర్వసవర్డ దీర్చాత్సరో యః శసః స్తస్య నః స్యాత్చుంసి.

“తస్మాత్‌ అనునది పూర్వసూ త్రో క్తపూర్వసవర్థ దీర్ధమును పరా మర్శించును. పూర్వసవర్డదీర్టముకంయె పర మగు *స్‌' ప్రత్యయ నకారము నకు పుంలిజిమున నకార మాదేశ మగును.

ఈ సూతముచే సకారమునకు “కొర మాదేశమై “రామాన్‌" అను రూసము సిద్ధించును.

ఇచట నకొరమునకు అకార నమూశంకించి సరిహరింపబడుచున్నది.

8 అఘునిద్ధాన్తకొముడీ 188 అట్దవ్వాన్నావ్‌ వ్యవాయేఓవి. 842

అట్‌, కవర్గ, పవర్ష, ఆజ్‌, నుమ్‌ఏకై ర్వ్యన్వైః సమ న్వైర్యథొ సమృవం మిలితై శ్చ వ్యవధానేఒపి రషాభ్యాం పరస్య నస్య ణః సమాన పదే. ఇతిప్రాప్తే--

“రషాభ్యాం నో ణః సమానపదే అను సూత్రము అనువ ర్తించును. ఆట్‌ ,5వర్షపనర్గ: ఆజ్‌ ,నుమ్‌ అనువాటితో ప్రత్యేకముగ గాని, వీటి యన్నిటితో గాని బేక యథాసంభవముగ కలసిన వీటిలోని కొన్నిటితో గాని వ్యవధాన మున్నను రేఫ షకొారములకంజె సర మగు నకారమునకు ణకార మాదేళ మగును.

“రామాన్‌ొ అనునపుడు రేఫకంయె నకారము సరముగ నున్నది. రేఫ నకొరముల నడుమ ఆమ్‌ ఆ అను మూడక్షరములున్నవి. అందు 'ఆ అట్‌ (ప్రశ్యాహారములోనిడి, “మ్‌"పవర్షమునళు చెందినది. వీటితో వ్యవధాన మున్నను వై సూశతముచే అశ్వము రావలసి యుండగా:-

180.వదా నన, కి1307

నస్య ణో న, రామాన్‌,

“షాభ్యాం నో ఇః సమానపదడే అను సూూతము, “నమాభూపూక.గ మిప్యాయీ వేపామ్‌” నుండి *నీ ఆనువ ర్రించును.

(శేఫషకొరములకం టె సరమైనను) పదా _న్తనకాామునకు ణకారమురాదు. ఈ సూతముదే ణత్వము నిషిద్ధము గాన *రామాన్‌ అను రూపము సిద్ధించును. ఈ విధముగ ద్వితీయవిభ కిలో “రామం, రామౌ, రామాన్‌ొ అకు రూపములు సిద్ధించును,

తృతీయవిభ_క్ష్యకవచనమున “రామ + టా*ీ అని యుండగా

టొననీవ నామినాఒ ఒత్సా్యా+, 7112

అదన్హాత్‌ టాదీనాం ఇనాదయః స్యుః, ణత్వమ్‌, రామేణ.

“అజ్షస్య' అధికారము. *ఆతో భిస ఐస్‌ నుండి 'అతఃి అనువ క్రిం చును. అదిన్హాంగముకంట పర మగు టా,జస్తిజస్‌ అను ప్రశ్యయములకు

(ఈ్రమముగ్యా ఇక్కఆత్‌,స్య అను నా డేశములు వచ్చును.

ఇచట అదంతాంగ మగు "రామి అను దానికంపె పరముగ నున్న

*టాకు “ఇని వచ్చుటచే *రామ +. ఇని గుణనంధిచే *రామేని పిదప “అట్‌”

అజున్త పుంలిజ్ఞ (పక రణమ్‌ ఫ్రం కుప్వాజ్నుమ్‌వ్యవాయేఒపి' అను నూ(తముచే (188) ణత్వము చేయగా "రామేణ” ఆను రూపము సిద్ధించును.

రామళబ్దమునకు తృతీయాద్వివచన ప్రత్యయ మగు ళభ్యామ్‌ అనునది

పర మగునప్పుడు “రామ - భ్యామ్‌ అని యుండగా: 141. నువి చం 78.102

యజాదౌ సుపి పరే అతోజ్లస్య దీర్హ్యః, రామాభ్యామ్స్‌

“అతో దీర్హో యణి” అను సూత్రము అనువ ర్తించును. ఆదన్త మగు అంగమునకు యజాది యగు సుప్‌పక్యయము పర మగునప్పుడు దర్పము వచ్చును.

ఇచట అదన్నాంగ మగు “రామి అనుదానికి యజ ప్రత్యాహారా న్హర్గత మగు భకార మాధియందు గల సుప్‌ పర మగుటచే (హాన్వ మగు “అకొారము నకు (అలో న్మ్యపరిథాషచే 21) దీర్ణ్యము వచ్చి *“రామాభ్యామ్‌' ఆను రూసము సిద్ధించును.

*న విభక్తా తుస్మాఃి అని (181) నిషేధించుటచే మకారమున కిత్సం జ లేదు. న

తృతీయాబహుపచనవిభ క్తి (సత్యయ మగు "లిస్‌*ను జేర్చుటచే *రామ -ఒభిస్‌? అని యుండ:

అతో బిన వన్‌. 7.1.0

“అనేకాల్‌ శిత్‌ సర్వస్య” (49) -రామైః,

“అజ్బస్య ఆధికొరము. అఆదంఠాంగముకంజచొ పర మగు *భిస్‌ినకు “ఐస్‌” ఆదేశముగ వచ్చును.

ఈ ఐస్‌ అను నాడేశము అనేకాల్‌ _ అనగా ఆనేకాశరము ఆగుటచే “అనేకాల్‌ త్‌ సర్వస్య" అను పరిభాషచే (45) సర్వాదేశమై అనగా మొత్తము “థిస్‌” అనుదాని స్థానమునం వచ్చును రామ_[ఐస్‌ అని యుండగా “వృద్ధి రేచి! అని (38) వృద్ధిేచేయ సకారమునకు రుత్వవిసర్ల ములును, చేయగా “రామైః అను రూపము సిచ్చి.చును. “థిస” “ఐస్‌ 'లలోని సకారమునకు ఇత్సంజ్ఞ *న విభ క్రా తుస్మాః' అను సూడత్రముచే ([81) నిషిద్ధము.

ఇట్లు లృతీయవిభ క్షియందు “రా మేణ-రామాభ్యామ్‌-రామైః' అను రూపములు సిద్ధించినవి

90 ల ఘునిద్ధాన్తికొముదీ రామళబ్ద చతుర్ధ విభశ్ర్యేకవచనమున “రామ -(౧జే' అని యుండగా 140. చోర్యోః, 71418

అతోఒజ్షాత్సరస్య కేర్యాదేశఃం

'అజ్షస్య' అధిర్భకము. “అతో భిస ఐస్‌" అనునూత్రమునుండి “అతః” అను పద మనువ ర్వించును. అదంతాంగనుకంల పర మగు *జ్లే అనుదానికి “యి అను నాదేశము వచ్చును.

ఈ స్నూకముచే ఆదంతాంగ మగు “రామి అనుదానివంటె పర మగు “జేకు. (జేరోని జకారమునకు *“లళక్వతద్ధితే' అను సూత్రముచే (184) ఇత్సంజ్ఞ ) “యి” వచ్చుటచే *రామ -|.యి” అని యుండును. ఇచట *సుపిచి అను స్తూతముచే (141) దీర్చము చేయవలసి యున్నది. కొని జే అనునది 'సుప్‌ ఐనను దాని స్థానమున వచ్చిన “యిఅనునది *సుప్‌ కాదు గాన *సుపి చి అను సూతము (ప్రవర్శించు నవకాళము లేదను శంకను తొలగించుటక్రై (కింది స్యూళము చెప్పబడుచున్నది

114, న్థానివదా దేజోఒనల్సిదౌం 1.156

ఆదేశః స్టానివత్‌ స్యాత్‌, న తు స్థాన్యలాశ్రయవిధౌ. ఇతి స్థాని వశ్వాత్‌ “సుపి చి (141) ఇతి దీర్ధః- రామాయ, రామాభ్యాష్‌ం

ఆ డేశము స్థావితో సమాన మైనది యగును; కాని స్టాని యగు “ఆల్‌” (అక్షరము)ను ఆశ్రయించి ఏదైన కార్యము చేయవలసి యున్నప్పుడు మ్మారము స్టానితో సమానము కాదు.

ఇచట “అనల్విధా" అనునప్పడు *“అలః (స్తాన్రే విధిః “అలా విధికి, “అలి (పుంతల) విధిః, *“ఆలః (పరస్మాత్‌ ) విధిః?అను విగహముల నంగీక రిందుటచే అల్లు స్థానమునగాని,అల్లు నిమి త్తముగ జేసికొని గాన్సిఅల్లు పరముగా నుండు నప్పుడు గాని, అల్లుంంది సర మగునప్పడు గాని కార్యము వచ్చినపుడు ఈ స్థానివద్భావము రాదు అను నర్థము సిద్ధించును.

ఈ స్తూతిముచే “జే స్థానమున వచ్చిన *యికూడ జేతో. సమాన మైన దగుటజే దాని ధర్మము లన్నియు దీనికిని సం(క్రమించును. కావున నిది కూడ సుప్‌(ప్రత్యయమే గాన “సుపి చిఅను సూత్రము ప్రవర్తించి దీర్షము పచ్చుదిచే “రామాయఅను రూసము సిద్ధించును.

అజున్హ పుంలిజ్జ ప్రళరణమ్‌ త్త

చతుక్టీ ద్వివచనమున కూడ 'రామాభ్యామ్‌'అను రూపము తృతీయా ద్వివచనమునందువలెనే నిష్పన్న మగును.

ఎమాువచనో డుల్వేల్‌. 78108

రులాదౌ బహువచనే సుపి అతోఒజ్గన్య్యైకారః రామేభ్యః, సుపి కిమ్‌? పచధ్వహ్‌,

కట్రత్రో దీర్డో యజి సుపి చిఅను సూ క్రముల నుండి 'అతఃిసుపి అనువర్హించును. “అబ్షస్యి అధికొరము. రులాది యగు బహువచనసుప్‌ (ప్రత్య యము పర మగునపుడు అఆదంతాంగమునకు ఏకొారము ఆదేశ మగును,

“రామిళబ్ద మునకు చత్చీ బహువచన[ప్రవ్యయ మగు '“భ్యస్‌* అనునది పక మగునప్పుడు “రామ _[. భ్యస్‌ "అని యుండగా ఈ సూత్రము (వవ ర్రించును. అకారాన్త మగు ఆంగమైన “రామ'అనుదానికి యల్‌ (సత్యాహారాంతర్శత మగు భకొారము ఆదియందు గల '“భ్యస్‌'అను (ప్రత్యయము సర మగుటచే *అికార మునకు *వికార మాదేశమై “రా మేభ్యస్‌'అని యగును. పిదప సకొారమునకు రుత్వవిసర్గములు .చేయ “*రామేభ్యః' అను రూపము సిద్ధించును.

“సుపఅననేల? అట్ల నకున్నచో “పచ. ధ్వమ్‌'అను నప్పుడు అదన్హాంగ మగు *“వచిఅనుదానికి యలాదిబహువచనప్రళ్యయ మగు '“ధ్వమ్‌ి అనునది పరముగ నుండుటచే ఏకత్వము వచ్చి యుండెడిది. *సుపొయనుటచే నిది రులాది బహువచన [ప్రత్యయ మైనను 'తిజ్‌”గాను (సుప్‌ కాదు గాన్స ఏత్వము రాదు. “పచధ్వమ్‌”అనునది పచధాతులోణ్మధ్యమపురుషబహువచన రూపము.

రామళబ్దమునకు పంచమ్యేకవచనమున *జసిఆను (పత్యయమును జేర్చగా “రామ. జసి'అని యుండును. ఇపుడు “*టాజసి జసామినాత్స్యాకిఆను స్యూత్రముచే (110) “ఆత్‌”అనునది అనేకాల్‌ కావున సర్వా దేశముగ (సూ.45) వచ్చునుఎరామ -౧ అత్‌ %సవర్ష్మ దీర్చ సంధిచే 'ర్రామాత్‌'అను రూపము సిద్ధిం చును. విచప 'రులాంజకో న్హ'అను సూ(క్రముచే (07) జక్స్వము వచ్చి “రామాద్‌"అను రూపము సిద్ధించ్నా:-

146, వావనానోం 8.456 అవసానే రులాం చరో వా.రామాత్‌, రామాద్‌, రామాధ్యాం,

రామేభ్యః.

తీ లఘనిద్ధాంతకౌముదీ

“యలాం జళ్‌ రు) “అభ్యాసే చర్చఆను సూ్రీములనుండి *రులాం' “చర్‌” అనువరర్తించును. అవసానమునందలి రుల్‌లకు చరొలు విశల్చ్బముగ వచ్చును.

“రామౌద్‌"అనునపుడు *దికారము అవసానము గాన వైకల్పికముగ చర్త్వ్యముచే తకార మాదేశమై “రామాత్‌” అనియు, చర్ర్వము రాని పక్షమున “ర్రామాజ్‌" అనియు కెండు రూపము లుండును.

ద్వివచన బహువచనములలో “రామాభ్యామ్‌ “రామేభ్య*” అను రూస ములు చతుర్జియందు వలెనే నిస్పన్నము లగును.

షష్ట్యేకవచనమున_ “జస్‌ోప్రవ్యయము. చేర్చగా *రామ 1. జన్‌ిఅని యున్నది, ఇట “టా జనిజసామినాత్స్యాశి ఆను సూ్యతముచే (140) “స్య'అనునది “జస్‌ కు ఆదేశముగ వచ్చి *“రామస్య'అను రూపము సిద్ధించును.

షస్టీద్వివచనమున “రామిళబ్దమునకు “ఓస్‌” ప్రతఠయ్యమును_ బేర్చగా “రాను 1. ఓస్‌'ఆని యుండ,

డని చం 78104.

(ఓసి పరే అతోఒజ్ఞనై్యైకారః. రామమయోః,

“ఆ బస్య” అధికారము. “అతో దీర్జో యజ *“బహువచనే యల్యేత్‌! అను సూ(త్రముల నుండి 'అతః" “ఏడ్ర్‌” అనువ దర్తించును. |

ఆదంళాంగమునకు ఓస్‌ పర మగునపుడు ఏకార మాదే మగును.

ఆలో న్హ్యపరిభాషచే (ఏ1) అకారమునకు ఏకార మాదేశమై “ామే_[ ఓస్‌"ఆని యుండ *“ఏచోయవాయావః'అను సూతముచే (39) అయాదేశము, సకొరమునకు రుత్వవిసర్గములును వచ్చి రామయోః' అను రూసము విద్టిం చును.

షష్టీ బహువచనమున రామళబ్దమునకు “ఆమ్‌ ప్రత్యయమును జేర్చుటచే “రామ + ఆమ్‌"అని యుండ సవర్డదీర్హము ప్రా ప్తింపగా:-

118, (వాన్సుఎద్భావో నుద్‌ 7 154 (హస్వాన్హాత్‌ నద్యన్హాత్‌ లది న్రాచ్చాక్షాత్సరస్యా మోనుడాగమః. “అజ్షస్యి ఆధికాంము. “ఆమి సర్వనామ్నః సుట్‌* నుండి “ఆమి అను సృత్తమై విళక్తివిపరిణామముచే. *“ఆమఃి అని యగుమ, (హస్వాంతము,

ఆజున్త ప్పంలిజ్ఞ ఘంరణమ్‌ 03) ఆబఎతము నగు అంగముకంజఅ పర దుగు “ఆషికు *నుట్‌'అను నాగడుము వచ్చును.

“కట్‌ లోని 'ఉోజ్‌'ల ఇక్సంజ్ఞ కములు ఇది టిత్తు గాన “ఆమ్‌'కు ఆద్య వయపముగ వచ్చును.

“రామ 1. ఆమ్‌"అనునపుడు "ఆమ్‌'ఆనునది భాస్వాంతమగు అంగము కంబ పర మగుటచే నువూాగమము ఆవ్యవయనముగ వచ్చి. “రామ నామ్‌" అని యుండగాఎ

నాయి 810

(నామి పర్సే అజ న్హాజ్షస్య దీర్హ్యః, రామాణామ్‌. రామే,రామమయోః.

“అబ్షస్య" అధికారము. *“డ్రలోపే పూర్వస్య దీర్జోఒణః” నుండి“దీర్ధ 8” ఆనువర్తించును “ఆచళ్చ'అను పరిభాష ననుసరించి 1 *అచః' అను పదము లభించును. “నాక్‌'పర మగునపుడు అజ న్హాణ్యమునకు దీర్చము వచ్చును,

ఈ సూతముచే *రామ'అను అజ న్హాంగమునకు నామ్‌ పర మగుటచే అల్లో ్మ్యపరిభాషచే. (నూ 21) డీర్ణము చివరి అకారముశకు వచ్చును. “రామా నామ్‌” ల్యరి యుండగా “ఆట్‌ కుప్వాజ్‌ నుమ్‌వ్యవాయేపి' అను సూత ముచే (188) ణత్వము *రామాణామ్‌' అను రూపము సిద్ధించును. ఈ విధముగ షష్టి యందు *రామన్వ, రామమోః., రామాణామ్‌ అను రూసములు సిద్రించును.

సవ్హమ్యేకవచనమున రామశబ్దమునకు “జీ'ప్రత్యయమును చేర్చగా “రామ + జీ'అవి యుండును. *“లళక్వతద్ధి తే అను సూూతముచే (186) జకార మునకిత్సంజ్ఞ “రామ - ఇ. “ఆర్గుణకిఅను సూ(తముచే (2) గుణము “రామే” అను రూసము సిద్ధించును.

సప్తమీద్వివచనమున “షష్టి ద్వివచనమునందు వలె *“రామయోః "అను రూపము సిద్ధించును ఆచ ఇతి షస్ట్యన్హం పదముపతిష్టతే (సి. కౌ). (ఇది పరిభాషా సూతము (హన్వరీర్హ స్లశశజ్ఞోచ్చారణపూర్వకముగ నెచట అచ్‌ విధిపబగునో అచట “అచః'ఆను షసష్థ్యంళపద ముసస్థిత మగును.

0/1 లఘునీద్ధాన్తకొముదీ సప్తమీ బహువచనమున రామళబ్దమునకు “సుప్‌" అమ (పత్యయమును జేర్చ రామ 1సుప్‌'అని యుందును. పకొరమునకు హల న్మ్యసూత్రముచే (1) ఇత్సంజ్ఞ రామ (సు, “బహువచనే యల్యేత్‌"అను సూశ్రముచే (14%) “ఆిక్రారమునకు 'ఏికారమురామే _ సుఅని యుండగా. 150. అదోళవత్తాయయోాః 8.8. 58

ఇణ్కుభ్యాం పరస్యాపదా_న్తస్వాదేశః (పత్యయావయవశ్చ యః సస్తస్య మూర్దన్యాదేశః. ఈషద్వివృతస్య సస్య తాదృళ ఏవ షః, రామేషు, ఏవం కృష్ణాదయోఒప్యద న్హాః.

“అపదా న్తన్య మూర్చన్యః” *“ఇణ్‌ కోః ఆనునథికార సూటశత్రములును. 'సహేః సొడః సఃినుండి “సఃి అను పదమును అనువ ర్తించును. ఇణ్‌ కవర్ష ములకం౦ంట పరమును, అపదా న్తమను, ఆదేశము గాని,ప్రశ్యయావయవము గాన్సియగు సకారమునకు మూర్ధన్యవర్శ మాడదేశ మగును.

ఇచట ఇజ్‌(ఏకారము) కంటె పర మగు సకారము పర్యయావయవ మైనది. సద్వాన్తము కాదు. కొవున సీ సూతముచే మూర్చన్యము వచ్చును. సకారము ఈషద్వివృతము. గాన దానికి మూర్దన్యవర్షములలో ఈషద్వివృత యత్నము కల దగు షకార మాదేళ మె “రామేషు'అను రూపము సిద్ధించును,

ఇట్లు సప్తమవిళ క్కియందు “రామే, రామయో!, రామేసు' అను రూపములు సిద్ధించినవి “కృష్ణ మొదలగు అకొరాంత శబ్దము లన్నియు నిప్తే సిద్ధించును.

నర్వాబీని నర్టూనామాని 11.27.

సర్వాదులకు ( సర్వాదిగణపరితము లగు శబ్దములకు ్సె సర్వనామములని "పేరు.

సర్వనొమ మనగా అన్నిటికిన్నినామ మని యర్హము, అనగా ఈ గణము నందలి పదము లన్నియు (్రత్యేకముగ నొక వ్యక్తి లేక వస్తువు విషయమున గాక ప్రసంగానుసారముగ ఏవ్యక్తిని లేక వస్తువును గూర్చి యైనను ప్రయుక్త ములు కావచ్చును. ఉదాహరణకు “సర్వః *“త్వంి'ఆహమ్‌ మొదలగు వాటివి సందర్భానుసారముగ నే వ్య క్తులను లేక వస్తువులను గూర్చియైనను (పయో గించవచ్చును. సర్వాదిగణము ఈ (క్రింద చూపదిడుచున్నది.

అజన్త ప్తుంంణ్ణ టపకరరణమ్‌ 05

నర్వ, విశ్వ, ఉద. ఉభయ, డతర, డకమ, అవ్య, అన్యతర. ఇతర త్వత్‌, త్వ, నేమ, సమ, సిమ. (గణసూ(కమ్యు పూర్వపరాఒ నరదక్షిణో _త్రరాఒపరాధరాణి ద్యవస్థాయా మసంజ్ఞాయామ్‌. (గం నూ) స్వమజ్ఞారిధనావ్యాయా మ్‌. (గంసూ.) అ_న్తరం బహిర్యోగో పసంవ్యా నయోః. త్యద్‌, తద్‌, యడ్‌, ఏతద్‌, ఇదమ్‌, అదన్‌, ఏక, ద్వి యుస్మద్‌, అస్మద్‌, భవతు, కిమ్‌.

“సర్వ” మొదలు 'కిమ్‌'వరకును గం పదములకు సర్వాదిగణ మని పేరు, సర్వ = సమస్తము. విశ్వ == సమస్తము. ఉభ = రెందు. ఉభయ = సెండింటి సముదాయము. 'డరరి, *డతమి అనునవి (ప్రర్యయములు.కొవున తదంఠతము లకు సర్వనామవ్వము, అన్య==ఇతర మైనది. అవ్యకర == వెండింటిలో నొకటి. ఇరర=- ఇతర మైనది. త్వత్‌, త్వ == అన్యమైన, నేమ== సగము. సమ == సమస్తమైన. నిదు = సమస్తమైన.

“పూర్వపరి మొదలగు మూడు సూ(త్రములును గణపారమధ్యమునం దుండుటచే వీటికి గణసూ(క్రము. లని పేరు. *పూర్వ"మొదలగు నేడు కద్దము లును వ్యవస్థయ-దును, సంజ్ఞావాచకములు కాని యప్పుడును మారమే ఈ గణమున చేర్చబడును. వ్యవస్థ యనగా స్వాధిధేయాపేకొవధి నియమము, అనగా తన వావ్యార్థముచే నపేకీతమగు అవధియొక్కు నియడును ఉదాఎపూర్వః యనగనే దేనికంయె? అను నాకొంక్ష తప్పక కలుగును. ఈ విధముగ నియత ముగ అవధిసాపేక్ష మగు అర్థమును బోధించునప్పుడు మూతి మే పూర్వాదులకు సక్వనామసంజ్ఞ. మరియు ఈ పూర్వాములు సంజ్ఞావాచనములుగ నుండరాదు. అటు లై నయడలనే వాటికి సర్వనామసంజ్ఞ . ఉదాహరణకు'పూ ర్వః" అనునది దేనిక్షైన నామధేయముగ నుపయుక్త మైవచో. డీంక సర్వనామసంజ్ఞ యుండదు. -

పూర్వ = మొదటి. సర == రెండవ (ఇతరమైన ) అపర = పశ్చిమము, దక్షీణ = దక్షీణము. ఉ ర్తర== ఉత్తరము, అపర ౬ పస్నెమము. అధర _= క్రిందనున్న.

బంధువు,;ధనము అను న్యములకంట భిన్నము లగు నర్థములందు “స్వ'శబ్దము సర్వనామసంజ్ఞక మగును.

ఫ్ర లఘువిద్ధ్యాకొ మదీ గాహ్యము. అను నర్థిమునందుగు, అధోవత్త మును నర్ధమందును మాత్రమే “అంతర” శబ్దము నక్వనాదునంజ్ఞ మగును,

త్యర్‌ = అది,ఆ. రడ్‌ == ఆది,ఆ. యగ్‌ = ఏర్రైతే.. ఏతద్‌ = ఇది, ఇదమ్‌ = ఇది,ఈ. అదస్‌ == అది,ఆ. ఏక== ఒక. ద్వి = రెండు యుష్మద్‌ == నీవు అస్మద్‌ = నేను. భవతు== తమరు. కిమ్‌ = ఎవరు, ఏది.

ఈ సర్వాదిగణమున మొదటి శబ్ద మగు సర్వశ ద్దమునకు జస్‌,జే జిసీ, ఆమ్‌)జీ అను నైదు విభ క్రిప్రత్యయములు పర మగునప్పడు తక్క ఇతరరూనము లన్నియు *రామిళబ్ద రూసముల వలెనే యుండును కావున ప్రథమైకవచన ద్వివచనములందు. *సర్వఃినర్వౌ"అను రూపము. లగును. బహువచనమున “సర్వ - జస్‌"అని యుండగా పూర్వసవర్షదీర్థము రావలసియుండ,

నః కీ 71.17

అదన్హాత్‌ సర్వనామ్నో జః శీ స్యాత్‌,అనేకొల్త్యాత్‌ సర్వాదేళః. సర్వేః

“అతో లిస ఐస్‌” *“సర్వనామ్న! _స్మె'నుండి "“అకఃోసర్వనామ్నః” అను వర్తించును. అదంత మగు సర్వనామముకంటె సర మగు “జస్‌'*కు “శీ అను నది ఆదేశ మగును.

“శీ అనునది అనేకాల్‌ అగుటచే సర్వాదేశమై వచ్చును. “శియనునది గూడ స్టానివద్భావముచే (ప్రత్యయము గాన “లళక్వతదితే'అము సూత్రముచే (18%) శకార మిత్సంజ్ఞక మగును. సర్వ 1 ఈఎీఆద్దుః'. (27) “సర్వే” అను రూవము సిద్ధించును. ద్వితీయతృతీయ విభ క్తులలో రామళబ్దమునకు వలెనే రూపము లుండును. చతు ర్థ్యేకవచనమున “సర్వ జే” ఆని యుండ,

[118 .నర్శునావ్నః వైం 71.14

అతః సర్వనామ్నో జేః నై. సర్వవై్య*

“అతో భిస ఐస్‌” *జేర్యఃినుండి “అకః” “జే' అనువరర్హించును అదద్త సర్వనామముకంపె పర మగు “జేప్రక్యయమువకు “న్మై" అను నాదేశము వచ్చును.

ఈ సూత్రముచే “డేకు “స్మై'అను నాదేశము చేయ “సర్వవై్యై' అను రూపము సిద్ధించును.

ఆజున్త పృంలిజ్ల పకరణమ్‌ 07 సంచ మ్యేకవదనమున “నర్వ జసి'అని యుండగా 151. వినీట్యోః న్టుత్ళిల్రనౌ 7,115

అతః సర్వనామ్నో జసిజ్లో రేకౌ _న్తః, సర్వస్మాత్‌.

“అతో భిస ఐస్‌” సర్వనామ్న:ః నైైనుండి “ఆశః'“సక్యనామ్న ౭ అనువ ర్తించును. అవంళసర్వనామముకంయె పర యగు “జసోజి'అను సుప్‌ (ప్రత్యయము క (క్రమమూ) 'స్మాత్‌ోస్మిన్‌'అను నాదేశములు వచ్చును,

ఈ నూతముచే “జసి కి “స్మాత్‌"అమ నాదేశమయు చేయగా “సర్వస్మాత్‌* ఆను రూసము సిద్ధించును.

షష్టీ బహువచనమున “సర్వ _ ఆమ్‌” అని యుండగా

ఆమి నర్న్శకావ్నః నువ్‌ 7.150,

అవర్డాన్హాత్‌ పరస్య, సర్వనామ్నో విహితస్యామః సుడాగమః స్యాత్‌, ఏత్వషశత్వే - సర్వేషామ్‌, సర్వస్మిన్‌* "శేషం రామవఠ్‌, ఏవం విశ్వాదయోస్యద న్హాః,

“అజ్జస్య* అధికారము. “ఆజ్ఞ పేరనుక్‌నుండి “ఆత్‌ అనువర్హించును. అవర్జాంత మగు అంగముకంశై పరమును, సర్వనామముకంట (వరమదుగు విధి పబడినదియు నగు “ఆమ్‌కు *సుట్‌"అను నాగమము వచ్చును.

“సుట్‌ోనందలి ఉట్‌ 'లు ఇళ్సంజ్ఞ కములు. టిత్‌ గాన *ఆమ్‌”నకు ఆద్య నయవముగ వచ్చును. ఈ సుడాగమముచే *సర్వ -1. సామ్‌"అని యుండ *బహు వచనే యల్యేత్‌'అను నూశళముచే (115) రులాది బహువచనము పరముగ నున్నది గాన వెనుక నున్న అకారమునకు ఏకారము వచ్చి '*నర్వేసామ్‌ అని యుండగా 'ఆ దేశ ప్రక్యయయోః”(150) అను సూతముచేసామ్‌ పత్యయావయవ మగు సకారమునకు షత్వము చేయ “సర్వేషామ్‌” అను రూపము సిద్ధించును,

సప్త మ్యేకవచనమున “సర్వ __ జి"అని యుండగాటజసిజ్యోః స్మాఠ్‌ స్మినొ"అను సూ(త్రముచే (151) “జి పవ్యయమునకు *స్మిన్‌” అను నా దేశము వచ్చుటచే *సర్వస్మిన్‌ఆను రూపము సిద్ధించును. ఇతర రూపము లన్నియు రామశబ్ద రూపముల వలె ఉండును. సర్వనామళబ్దములలో చేర్చబడిన 'విశ్వ మొదలగు అద_న్తశబ్దము లన్నియును నర్వశబ్బమువలెనే యుండును.

రి అఘునిద్ధార్త కౌముదీ ఉభళగ్లో నిత్యం ద్వివచనాన్నః, ఉఖౌ-?. ఉభాభధ్యామ్‌-8. ద ౨ లం చి ఉభయోః-2. త న్యేహ పార అకజర్ధః, ఉభళబ్దముశకు. “రెండును" లేక “ఇరువురును'అని యర్థము. కావున దీనికి ద్వివచనాంతరూపములే గాని ఏకవచన బహువచనాంత రూపము లుండవు... వ విఉభౌ; ద్వింఉభౌ; తృంఉభాభ్యామ్‌: చ-ఉభాభ్యామ్‌; సం-ఉభాభ్యామ్‌; ష=ఉభయోః; సండఉభయోః; అను రూపము లుండును. సర్వశబ్దమునందు చూచిన విధమున సర్వనామసంజ్ఞాపయు కము లగు విశేషకార్యము లన్నియు ఏకవచన బహువచనములందు మాత్రమే యుండుటచే నిత్యద్వివచన మగు “ఉభిళబ్దమును సర్వనామళద్దములలో పరించుటవలని (ప్రయోజన మేమని సందేహము కలుగవచ్చును. దానికి సర్వనామత్వ ముండుటచే ! న్‌ జ జి అలి ల్డి జ ము అవ్యయ సర్వనామ్నామకచ్‌ పాశ్లేః అను సూ(త్రముచే (18 టికి పూర్వ “అఆ చ్‌ప్రర్యయము వచ్చును. ఇదియే దాని సర్వనామళ్వమునకు (ప్రయోజనము, ఉభయశబ్రస్య ద్వివచనం నాస్తి. డతరడతమౌ (ప్రత్యయా, ౧0౧ అవద “ప్రత్యయ గహణే తద్నన్మగహణమ్‌" ఇతి తదన్హా (గగ్రాహ్యాః, నేమ ఇత్యర్ధే. సమః సర్వపర్యాయః. తుల్వపర్యాయస్తు న “యథాసంజ్ఞ్య మనుదేశః సమానామ్‌” ఇతి జ్లాపకాత్‌. ఉభయశబ్దమునకు రెండు ఆవయవములు కలది అని అర్థము. దీనికి ద్వివచనమున (ప్రయోగము లేదు. ఏకవచన బహువచనములలో సర్వశద్దిమువకు వలె రూపము లుండును. ఈ గణమున పఠిరము లగు “డతర'డతమ'అనునవి (ప్రక్యయములు. “న శేవలా (సతి! (ప్రయో క్రవ్యాః నాపి ప్రత్యయః"అను న్యాయముచే ఈ (వత్యయములకు స్వతంత్ర్ష్మపయోగ ముండదు, “పత్యయ[గహణే తదన్గా (గ్రాహ్యాః'అను న్యాయమున “డతర ''డత మ"(ప్రత్యయములు సర్వనామసంజ్ఞ కము లనగా “డతర "డత మ” పగ్యయాంతములు సర్వనామసంజ్ఞ ము లగు నని యర్థము. కావున ఈ (ప్రశ్యయములను జేర్చుటచే సిద్ధించిన కతర,కిఠరమం యతర, యరమ, తతర, తతమ, ఏకతర, ఏకతమ అను ఎనిమిది శబ్దములును నక్యనామనంజ ముఠె నరఇశబమువలె నుండును. నేమళశదిమునకు సగము,అని వ్‌ మా ఈ వ్‌ చి ణ్‌ యర్థము.

అజన్త పుంలిజ్ల (ప్రకరణమ్‌ ౦0

సమళబ్దమునకు సమ _స్తము,సమానము,అను రెండర్థములు కలవు. అందు సమ _స్టము అను నర్భమునందు మా(త్రమే దీనికి సర్వనామసంజ్ఞ యుండును గాని “సమానము'అను నర్ధ్థమున నుండదు. “యథాసజ్థ్యమను దేళశస్సమానాష్‌ "అను సూ(త్రమున పాణిని *“నమానామ్‌'అని (ప్రయోగించుటయే ఇందులకు (సమాణము+ సమానార్థక మగు సమళద్దిమునకు గూడ సర్వనామసంజ్ఞ యుండుచో పాణిని షష్టీ బహువచనమున “న మేషామ్‌"అని (ప్రయోగించి యుండెడివాడు.

వూర్శవరావరదోశీణో త్తరావరాదోరాజణీ వ్యావజ్జాయా

మనండ్దాయాడ్‌ 11.84

ఏతేషాం వ్యవస్థాయామసంజ్ఞాయాం సర్వనామసంజ్ఞా గణ సూత్రాత్‌ సర్వత యా ప్రాప్తాసా జసి వా స్యాత్‌, పూర్వే; పూర్వా. అసంజ్ఞాయాం కిమ్‌?ఉ_త్తరాః కురవః. స్వాభిధేయా పేకెనధినియమో వ్యవస్థా, వ్యవస్థాయాం కిమ్‌? దకీణా గాధకాః. కుళలా ఇత్యర్షః,

“నిభాషా జసి'అను సూత్రము, “సర్వాదీని సర్వనామాని'నుండి “సర్వ నామాని” అనువ_ర్హించును. పూర్వాదిపదములకు వ్యవస్థయందును, అసంజ్జా వాచకత్వమునందును గణసూ(తముచే నిత్యముగ లభించిన సర్వనామసంజ్ఞ “జస్‌* పర మగునపుడు వికల్చ్పముగ నుండును, |

“పూర్వ -+- జస్‌"అనుశపుడు ఈ సూ(తముచే పూర్వశబ్దమునకు సర్వ నామసంజ్ఞ వైకల్పికము గాన సర్వనామసంజ్ఞ యున్నపుడు *జసః శీ (152 ఇత్యా దులు ప్రవర్తించుటచే 'పూర్వే' యనియు, లేవి పక్షమున “రామాః'వలె “పూర్వా?” అనియు రెండు రూపములు సిద్ధించును.

“అసంజ్ఞాయామ్‌ "అన నేల?అట్ల నుటచే ఈశబ్దములు సంజ్ఞావాచకములుగ నుపయుకక్తము లైనపుడు సర్వనామసంజ్ఞ యుండదు. “ఉత్తరాః కురవః'అను చోట “ఉత్తరాః'అనునది ఒక దేశమునకు నామధేయముగ నుపయు క్ర మైనది గాన దీనికి సర్వనామసంజ్ఞ లేదు. కొవుననే *ఉ_త్తరేయను రూపము కాక “ఉత్తరాః'అను రూసము సిద్ధించినది (వ్యవస్థాపదార్థము గణసూ (తవ్యాథ్యాన మునచూపదిడినది) 'వ్యవస్థాయామ్‌ "అవి యననేల?వ్యవస్థ లేనిచో సర్వనామనంజ్ఞ రాకుండుటకై. ఈ పదము చేర్చబడినది. కొవుననే *దక్షిణా గాథకాః'అనుచో “దజిణాః” అనుదానికి “నేర్చరులు” అను నర్ధమగుటచే (వ్యపస్థ లేదు గాన

100 లఘునిద్ధాంతకౌముచీ సర్వనామసంజ్ఞ లేదు, దిగర్భా మైనపుడే దేనికి ఉత్తరము, దేనికి దక్షీణము అను అవధ్య పేక్ష యుండును గాన ఉర్తరదక్షిణశబ్దము లప్పడు సక్వనామసంజ్ఞకము అగును. 1057 న్ఫుమత్ఞాతి భనాబ్బాయాడు. 141485

జ్ఞాతిధనాన్యవాచినః స్వళబ్దన్య (ప్రాప్తా సంజ్ఞా జసి వా. న్వే, స్వాః, ఆత్మీయా ఆత్మాన ఇతి వాం జ్ఞాతిఛనవాచినస్తు స్వా! జ్ఞాతయోర్థా వాం

అనువృత్తులను పూర్వసూ(త్రమునందు వలె (గ్రహింపవలెను. జ్ఞాతిధనాన్య వాచి యగు స్వళబ్దమునకు ప్రాప్త మగు సర్వనామసంజ్ఞ “జస్‌ పర మగునప్పుడు వికల్చ్బ్చముగ నుండును,

స్వళద్దిమునకు ఆత్మ (తాను), ఆల్మీయమ్ము జ్ఞాతి;ధనము అను నాలు గర్థ ములు గలవు. “స్వో జాతా వాత్మని స్వంతత్రిష్వాత్మీయే స్వోఒత్రియాం ధనే” అని యమరుడు, అందు మొదటి రెండర్థములందు మాత్రమే స్వశబ్దమునకు సర్వనామత్వము. ఆ సర్వనామత్వము 'జస్‌” పర మగునపుడు వై కల్చిక మని యీ సూత్రము చెప్పుచున్నది గాన (సధమాబహువచశమున “స్వే”'స్వాః'అను రెండు రూపములు సిద్ధించును. “స్వే *“స్వాఃకి అనుదానికి “ఆర్మీయులు” లేక “శాము'అని యర్థమృ్మ ఇది జ్ఞాతిధనవాచక మగునపుడు సర్వనామము కాదు గాన *“స్వాఃి అను నొక్క రూపము మాత్రమే యుండును.

అన్ఫరం బపార్యో గోవ ఫంవ్యానయోః 1.186

బా హ్యే పరిధానీయే చార్జే_న్తరశద్దస్య ప్రాప్తా సంజ్ఞా జసి వా, అన్హరే, అన్హరాః వా గృహాః; బాహ్యా ఇత్యర్థః. అన్తరే, అన్తరా వా శాటకాః_ పరిధానీయా ఇత్యర్జః,

అనువృ ళ్తులను పూర్వసూ(తమందు వలె (గహింపవలెను. బాహ్యము, పరిధానీయము అను నర్జములందు “అంతరి శబ్దమునకు సంప్రాప్త మగు “సర్వ నామనంజ్ఞ “జస్‌ 'పర మగునప్పడు వికల్చ్బముగ నగును.

సర్వనామసంజ్ఞ “యున్న పక్షమున “జసఃశీ' ఇత్యాదులు (ప్రవర్తించుటనే “అదన్హరే' ఆనియ శదభావపక్షమున “అన్త్హరాః' అనియు రెండు రూసము లగును. మూలమొలోని మొదటి యుదాహరణమున 'అన్హర' ళబ్దము. బాహ్య

అజన్త్ర ప్పంలిడ (పకరణమ్‌ 101 మను నర్ధమందును, రెండవ యదాహరణమున అధోవస్త మను నర్థమందును (ప్రయుక్ర మైనది కావున సర్వనామత్విము. 150. వూర్చాదల్యో నవల్యో వాం 7.114 ఏథ్యో జసిజ్యోః స్మాత్‌ స్మినా వా _స్తః, పూర్వస్మాత్‌,పూర్వాత్‌ పూర్వస్మిన్‌, పూర్వే.ఏవం పరాదీనామపి. శేషం సర్వవత్న్‌ “జసిజ్యోః స్మాత్‌స్మినౌ'అను సూత మనువ ర్తించును. “పూర్వు'మొదలగు తొమ్మిది శబ్దముల కంటెను పవమగు జసి, జ్రీఅను ప్రళ్యయ ములకు 'స్మాత్‌” “స్మిన్‌' ఆదేశములు వికల్చ్బముగ వచ్చును. ఈ సూ(త్రముచే వై కల్పికిముగ. 'స్మాత్‌' 'స్మిన్‌'లు వచ్చు పక్షమున 'పూర్వస్మాత్‌” పూర్వన్నిన్‌ 'అను రూపములును ఇవి రాని పక్షమున రామశబ్ద మునకు వలె 'పూర్వాత్‌' 'పూర్వే'అను రూసముళును సీద్ధించును. పర" మొదలగు మిగిలిన ఎనిమిది శబ్దముంకును నిప్లే దూపము లగును. శిష్ట టాపములు సర్వశద్దమునకు వఠె నుండును, 160. (వచచుచరోతు తయాల్చా ర్థతతివయనోమాళ్ళ 11.83 ఏతే జసి ఉక్తసంజ్ఞా వా స్యుః, (ప్రధమే. ప్రవమాః, తయః (ప్రత్యయః-_ద్వితయే. ద్వితయాః. శేషం రామవత్‌ నేమే. నేమాః. శేషం సర్వవత్‌. “సర్వాదీని సర్వనామాని' నుండి “సర్వనామాని”, *విభాషా జసి' అమ సూత్రమును, అనువర్తించును. (ప్రథమచరమళబ్దములు, తయ(స్రత్యయా న్త శబ్దములు, అల్బ, అర్థ రతిపయ, నేమశబ్దములును 'జస్‌'పర మగునప్పడు వికల్చ్పముగ సర్వనామసంజ్ఞము లగును. సర్వనామళ్వపక్షమున '*జసః శీ" ఇత్యాదిసూ(త్రములు (ప్రవ ర్రించుటచే 'పధమే' “ద్వితయే? “నేమే' ఇత్యాది హనములును, తదభావపక్షమున “పథమాః”, ద్వితయాః”, “నేమా+ి ఇత్యాదిరూపములును సిదించుస్తు. సూ(్రమం దున్న 'శతయ'అనుడానికి శయప్‌ "ప్త [యులకు వ యుల “ప్రత్యయ[గహణే తదన్హా గ్రాహ్యాః'అను నియమవ్షకోచ్శేనిచట మ క. యాంతము లగు ద్వితయ, ద్వయ, (శ్రియ, ల ( తర్టుష్థయ్య పంచతయ ॥ 1 [ స లమ గ

101 లఘననిద్దాన్తకొముదీ "మొదలగు శబ్దములు (గహింపబడును. ఇతరరూపము లన్నియు సర్వళబ్దరూప ముల వలెనుండును.

వా. తీయన్యు శీత్సు వా.

ద్వితీయన్మై* ద్వితీయాయ ఇత్యాది. ఎవం తృతీయః.

“తీయ” (ప్రత్యయాంతము లగు పదములకు “జిత్‌'లగు (పప్రత్యయములు (జే జస్వి జిస్‌, జ్సీపర మగునపుడు సర్వనామసంజ్ఞ వికల్చ్పముగ వచ్చును.

ఈ సూ(త్రముచే తీయప్రత్యయ్యాన్త మగు ద్వితీయ శబ్దమునకు సర్వ నామత్వము వైకల్పికము. గాన 'జే'పర మగునపుడు “ద్వితీయన్మై,. “ద్వితీ యాయి, అనియు, "జసిపర మగునపుడు “ద్వితీయస్మాత్‌”, “ద్వితీయాత్‌ ', అవియు, 'జి'పర మగునప్పడు “ద్వితీయస్మిన్‌”, 'ద్వితీయే', అనియు. రెండేసి రూపము లగును.'జిస్‌ 'పర మగునపుడు సర్వనామత్వ(ప్రయు క్ర విశేష మేమియు లేదు గాన *ద్వితీయస్య' అనియే రూసము సిద్ధించును. కొని స్త్రీలింగమున దీనికి గూడ (ప్రయోజనముండును, “తృతీయ'"ళబ్ద్బమునకు. కూడ నిష్లే రూపము లుండును.

అశకౌారాంత మగు నిర్ణరళబ్దనునకు (పథమైకవచనమున “నిర్ణరః "అను రూస మగును, ద్వివచనమున “నిర్జర |. బౌ”అని యుండగా=

జరాయా జరనన్వ్యాతరన్వాత్‌ 72.101 అజొదౌొ విభకాం అటే 'అన్యత రస్యామ్‌*అను పదమునకు వికల్చముగా అని యర్థము, “ఆచిర బుతః” 'అష్టన ఆ విభక్రా'నుండి “అచి' “విభ క్రా'అనువర్హించును. అజాది విభక్తి సర మగునపుడు జరాళబ్దమునకు వికల్చ్పముగ “జరస్‌ 'అను నాదేశము నిర్ణరశద్దము 'నిర్ణతః జరాయాః'అను నర్ధమున “నిర్‌” అను ఉపసర్షకును జరాశబ్దమునకును సమాసముచేయుటచే విష్పన్న మైనది. ఇందు జరాళబ్ది మున్నను ఇది "విర్ణర్ధ” శబ్దము కాని జరా శద్దిము కాదు గావున సీ సృూతమున కిచట (వసంగము లేదను పందేహమును తొలగించుటక్షై [క్రింది పరిభాష చూపదిడు చున్నది.

అజున్త పృంలిబ్ల సకరణమ్‌ 103 వలం వదాద్గాథితారే తన చ తద న్దన్టూ చ పదాధికారమునందును అబ్లాధికారమునందును విధింపబడిన ఆదేశము ఏ పదమునకు విపిత మైనదో దానికిని, అది యంతమునందు గల సముదాయ మునకును వచ్చును.

ఈ పరిభాష ననుసరించి ఈ జరసా దేశము అంగాధికొారములోనిది గాన జరాళబ్దమునకే కాక జరాళబ్ద మంత మున గల నిర్ణరళద్దమునకు గూడ రావచ్చును. కాని ఈ యాదేశము అనేకాల్‌ కొవున 'అనేకాల్‌త్‌నర్వన్య* అను సూటళముచే (4) “నిర్జర అనుదానికి సర్వాదేశముగ రావలసి యుండ

వర్తి నిర్జిళ్భాయానన్యా దోలా భవన్తి

ఆ దేశవిధాయకళాస్త్రమున షష్ట్యంళపదముచే నేది నిర్ణిష్ట మగునో దానిస్టానమున మాత్రమే ఆదేశము వచ్చును,

“జరాయా జరసన్యతరస్యామ్‌”* అను సూ(్రమున (161) “జరా” శబ్దము మామే షష్ట్యంతపకముచే నిర్ణిష్టమై యున్నది. కొవున జరసా దేశము “నిర్జర” శబ్దమునందలి *జర'అను భాగమునకు మాథత్ర మే వచ్చును.

కాని పై సూరర్రమున “జరా” శబ్దమునకు *జరస్‌” ఆదేశము విహితము కానీ “జరి శబ్దమునకు కాదు. “నిర్జర” శబ్దిమున నున్నది “జర” శబ్దము కాని “జరా” శబ్దము కౌదు. అట్టిచో నిచట జరసాదేశమెట్లు వచ్చును? అను సందే హము కలుగును, తన్నివృత్యగ్థమై లోకసిద్ధ మగు నీ క్రింది న్యాయము చూప బడుచున్నది.

వరి. వకొదోళ బిత్భత మనన్యావత్‌ , ఏదైన యొక అవయవమున వికారము కలిగినను ఒక వస్తువు మరియొక పన్తువు కాజాలదు. ఉదాహరణకు- కునుకు తోక తెగినను కుక్కయే యగును గాని మరియొక జంతువు కాజాలదు. అప్లే “జరా'లోని దీర్ణము పోయి (హస్వము వచ్చినను దావిని “జరా*ళబ్దముగ పరిగణింపవచ్చును. కావున నీ సూత్రముచే జరసా దేశము వచ్చుటలో సందేహము లేదు.

ఇట్లు జరసా దేశము చేయగా “నిర్ణరసా" అను దూపము సిద్ధించును.

ఈ విధముగ అజాదులగు (ఇద్వర్హములు లోపించినపిదప్శ బౌ, జస్‌, అమ్‌,బొ,శస్‌,టా ,జే,జసీ,జస్‌ ,ఓస్‌,ఆమ్‌,జీ,ఓస్‌ , (పత్యయములు పర మగు నప్పుడు వైకల్పిక జరసా దేశముచే “నిర్హరసా, నిర్ణరసః, నిర్ణరసమ్‌, నిర్ష

104 లఘునిద్ధాంతకొముద్‌ రసొ, నిర్ణరసః, నిర్ణరస్కా నిర్ణర నే, నిర్ణరసః, నిర్జ్ణరసః, నిర్ణరసోః, నిరరసామ్‌, నిరరస్తి, నిర్ణరసోః” అను రూపములు సిద్ధించును. జరసా టి జి

దేశము రాని పక్షమున ఈ అజాదివిభక్తులు పర 'మగునపుడును, హలాది విభక్తులు పర మగునపుడును గూడ రామళబ్దమునందు వలె రూపములు సిద్దిం చును. అనగా అజాదివిభ క్టులందు “రెండేసి దూపములును హలాదివిభ క్రులందు ౨క్కాక రూపమును ఉండును.

ఆకారాంత మగు '“విశ్వపా” శబ్దమునకు (ప్రథమైకవచనమున “విశ్వపా $సు' అని యుండగా రుత్వవిసక్ల్షిలచే “విశ్వపాః' అను రూపము సిద్ధించును. ద్వివచనమున “విశ్వపా + జౌ అని యుండగా “ప్రధమయోః పూర్వసవర్ష ః' అను స్యూతముడే (12%) పూర్వసవర్డ దీర్చము ప్రాప్తింప-

దీరా జిని చ. 61.105 న!

దీర్చాజ్జసి ఇచి చ పరే న పూర్వసవర్డ దీర్హః. వృద్ధిః__-విశ్వపొ విశ్వపాః, హేవిశ్వపాః, విశ్వపామ్‌, విశ్వపొాం,

“ప్రళమయోః పూర్వ సవర్షః” నుండి “పూర్వసవర్ష ః” 'నాదిచి” అను సూ్య్రమును అనువర్తించును, _దీర్జముకంచె జస్‌(ప్రత్యయము ,ఇన్‌, పర మగునపుడు పూర్వసవర్ష వ ము రాదు.

ఇట్లు పూర్వసవర్థ దీర ము రాకుండుటచే “వృద్ధిరేచి' అను సూత్రముచే (89) వృద్ధి చేయగా 'విశ్వపౌ' అను హాసము సిద్ధించును

బహువచనమున “విశ్వపా --(జ్రఅస్‌" అని యుండ పై సూత్రముచే

క్‌ పూర్వసవర్త దీర్తము నిషిగ్గము గాన *“అకః సవరే దీర 8 అను సూ(త్రముచే ణఖు ధి ళ్‌ షు

(49 సవర్డ్మ దీర్చ మును, రుత్వవిసర్గములును జేయ “విళశ్వపాః' అను రూపము సిద్ధించును. సంజోధనప్రథమారూపములు గూడ ఇస్లే ఉండును.

ద్వితీయైకవచనమున “విశ్వపా-- అమ్‌* అని యుండ “అమి పూర్వః” అను సూతముచే (185) పూర్వరూపము చేయగా “విశ్వపాష్‌" అను దూపము సిద్ధించును.

ద్వివచనదూస మగు 'విశ్వపొ' అనునది (సథమాద్వివచనమువలి నిష్పన్నమగును.

ద్యితీయాబహువచనమున 'విశ్వపా , (శృ అస్‌ అని యుండగా

ఆజున్త పుంలిన్ల పకరణమ్‌ 105 | గిలి నుడ నవ్రంనకొన్యుం 11.48 ళల అ న నా న! అష స్వాదిపజ్బువచనాని సర్వనామస్థానసంజ్ఞాని స్యురక్షీ బస్య.

“ట్టి సర్వనామస్టానమ్‌” నుండి “సర్వనామస్థానమ్‌” అనునర్హించును. “సుట్‌* అనునది 'సు,బొ,జస్‌ అహ్‌, బొట్‌ "ల (ప్రత్యాహారము. నపుంసకలింగము కొని ప్రాతిపదికకంటె పర మగు సుమొదంలగు ఐదు వచనములకు సర్వనామ స్థాన మవి సేరు. "

ళా వ్గ్‌ంని ల్‌ (౮ న. న. క( 164 న్యాదవ్నని సనామస్థానో ఢీ! క(ప్రత్యయావధిషు స్వాదిష్వసర్వనామస్థానేషు పూర్వం పదం స్యాత్‌,

“స్తుపిజ్నన్సం పదమ్‌” నుండీ 'పవమ్‌” అనువర్షించును. కప్రత్యయము వరకు నున్నట్టియు, సర్వనామస్థాన భిన్నములును అగు స్వాది వ్రత్యయములు పర మగునప్పడు వెనుక నున్నది పదసంజ్ఞ మగును,

ఇచట “క(్రత్యయావధిషు స్వాదిమి అని చెవ్పుటచే చతుర్ధపంచమా ధ్యాయగతము లగు (ప్రత్యయము లన్నియు (గహింపబిడినవి.

యబి భన్‌. 1.1.8

యాదిషు అజాదిషు చ కపష్ప్రత్యయావధిష స్వాదిప్వసర్వనామ స్టానేషు పూర్వం భసంజ్ఞం స్యాత్‌.

పై సూత్రము అనువ ర్రించును యకారము గొని అచ్‌ గాని ఆదియందు కలిగినవియు, సర్వనామస్థానభిన్నములును కప్ప 9త్యయావధికములును అగు స్వాద్యివత్యయములు పరి మగునపుడు పూర్వశద్దిన్వరూవము భసంజ్ఞ మగును.

పై యుదాహరణమున 'విశ్వపా" అనుదానికి సర్వనామస్థానభిన్న మగు 'శస్‌' అను (పత్యయము పరముగ నున్నది గాన 'స్వాదిష..."అను సూూతముచే (160 పదసంజ్ఞ యు, ఈప్రత్యయము అజాది గొన ఈ సూూతముడచే భసంజ్ఞయు (0డును) రావంసీ యుండి

ఆళడారొదోతా రంజ్ఞా $* థీం! ఇత ఊళర్వ్యం “రడారాః కర్యధారయే"” ఇత్యతః ప్రాగేక స్యేకె వ ఆ రా సంజ్ఞా క్జేయా, యా పరాఒనవకాశా చం

106 లఘనిద్ధాన్తకౌముదీ

ఈ స్మూతము (ప్రధమాధ్యాయ చతుర్దపాద (పథమసూ (త్రము) మొదలు “కడారాః కర్మధారయే'* అను డ్వితీయాధ్యాయ ద్వితీయపాదమునందలి ముప్పది నాల్గవ సూ(త్రమువరకును ఒక దానికి ఒక్క సంజ్ఞయే యుండును. అందును ఒక లక్ష్యమున "రెండు సంజ్ఞల కవకొశము లభించినపుడు ఆ రెండింటిలో నేది పర మైనదో, ఏది నిరవకాశమో యా సంజ్ఞ వచ్చును. ప్రకృత స్థలమున భసంజ్ఞ్ఞ పర మైనది. ఈ భసంజ్ఞ కవకాశ మున్న పకిస్థలమునందును పదసంజ్ఞా సూత్రము ప్రవర్హించును గాన అది (ప్రవర్హించుచో భసంజ్ఞాసూ(తము నిరప కాశ మగును. కావున పదసంజ్ఞను బాధించి భసంజ్ఞ (ప్రవ ర్మించును.

ఇట్లు “విశ్వపా -- శస్‌' అనునపుడు “విశ్వపా” అనునది భసంజ్ఞ్ఞక మై యుండ.

అతో ధాతోఃం 64.140

ఆకారాన్తో యో ధాతు, తద్నన్తస్య భసంజ్ఞకాణ్లస్య లోహ. “అలో న్యస్య'"(£1) విళ్వోపః, విశ్వపా, విశ్వపాభ్యామ్‌ ఇత్యాది. ఏవం శజ్ఞధ్మాదయః, ధాతోః కిమ్‌? హాహాన్‌ హాహా, హాహై. హాహాః, హాహౌః, హాహామ్‌, హాహే.

“అజ్షిన్య” 'భన్య' అని అధికారసూత్రములు. ఆకారాంతధాతువు అంత మందు గల భసంజ్ఞక మగు అంగమునకు లోపము వచ్చును.

'విశ్వపా* అనునది “విశ్వం పాతి అను నర్ధమున “పా*ధాతువునకు “విచ్‌ 'ప్ర్య్యయము చేర్చుటచే సిద్ధించిన రూపము. “విశ్వపా _- అస్‌ 'అనునప్పుడు *విశ్వపా'అనునది ఆకారాంతధాతువు అంతమందు గల భసంజ్ఞి మగు అంగము. కావున నీ సూత్రము సవర్తించును. “అలో న్య్యస్య" అను పరిభాషచే (21) లోపము అంత్యవర్ష మునకు వచ్చును. “విశ్వప్‌ 1. అస్‌? అని యుండ సకొరము నకు రుత్వవిసర్గములచే 'విశ్వపః' అను రూపము సిద్ధించును.

అజాది (ప్రశ్యయములు పర మగునపుడు ఈ విధముగనే ఆకారలోపము గలుగును. హలాది (ప్రత్యయము పర మగునపుడు విశేషకార్య మెద్దియు నుండదు, కావున తృతీయాదివిభ క్తులలో:__

తృ. విశ్వపా, విశ్వపాభ్యామ్‌, విశ్వపాభిః: చ. విశ్వపే, విశ్వ పాభ్యామ్‌, విశ్వపాభ్యః; పం. విశ్వపి, విశ్వపాభ్యామ్‌, విశ్వపాభ్యః;

అజున్త పుంలిజ్లప్రకరణమ్‌ 107 షష, విశ్వపఃః విశ్వపోః, విశ్వపామ్‌; సం ఏిళశ్వపి, విశ్వపోః, విశ్వపాసు; అను రూపములు సిద్ధించును. “ళజ్ఞధ్మా" మొదలగు శబ్దములు గూడ ఇప్లే ఉండును.

“ధాతోఃి అన నేల? అట్లనుటచే “హాహా (శృఅస్‌అనుచో “వోహోః అనునది ఆకారాంత మైనను ఆకొరాంతధాత్వంతము కాకుండుట చే ఆకొరలోపము రాదు=

“ప్రథమమోః పూర్వసవర్షఃో అను సూ(త్రముచే (12%) పూర్వసవర్డ దీరము, 'తస్మాచ్చసో నః పుంసి' అను సూతముచే. (187) సకారమునకు నకొరమును వచ్చి '“హాహాన్‌* అను రూపము సిద్ధించును. హోహా:=- టా పర మగునప్పుడు సవర్డ దీర్హ ముచే సీ రూపము సిద్ధించును హాహై!- జే పర మగునప్పడు వృద్ధిచే సీ రూపము నిష్పన్న మైనది, హాహాః:= “జిస్తిజస్‌*లు పర మగునప్పుడు సవర దీర్చ సంధిచే నీ రూపము లగును. హాహొః:-'ఓస్‌' పర మగునప్పకు వృద్ధి, రుత్వవినర్గలచే నీ రూపము

సిద్ధించును హాహామ్‌:- “ఆమ్‌” పర మగునపుడు సవర్శ్మ దీర్ష ముచే నీ రూప మగును. హాహే;-_ “జి' పర మగునపుడు గుణము వచ్చుటచే నీ రూప మగును. హలాది(ప్రత్యయములు పర మగునపుడు. “విశ్వపా' శబ్దమునకు నలె రూపము లుండును. “హాహా” అనునది ఒక గంధర్వుని పేరు.

హరిశబ్ద (ప్రథమైకవచనమున “హరి-[సు" అనునపుడు సకారమునకు రుత్వవిసర్లములచే *“హరిః' అను రూప మగును,

ద్వివచనమున “హరి బొ'అని యుండగా (ప్రథమయోః పూర్వవర్డ అను స్తూతముచే (1286) పూర్వసవర్ష దీర్ధము వచ్చి (ఇకారసవర్డ దీర్చ మగు ఈకార మేకాదేశ మగుటచ్చే “హరీ* అను రూపము నిష్పన్న మగును.

బహువచనమున “హరి _(జ్రఅస్‌* అని యుంఢగా:-

విని చం 7.841009

(హస్వాన్తస్యాజ్గస్య గుణః, హరయః.

“హన్వస్య గుణః'అను సూత్రము “అజ్జస్య' అను నధికారసూ త్రమును అనువర్హించును భాస్వాంత మగు అంగమునకు జస్‌ పర మగునప్పుడు గుణము వచ్చును.

106 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ

ఈ సూ(తముచే గుణము-హరే + అస్‌; అయాదేశము__ 'హరయస్‌”; ఎా-సకొారమునకు రుత్వవిసర్గములు-_ “'హరయః' అను రూపము సిద్ధించును.

సంబోధనప్రథమై:వచనమున హేహరిస్‌ అని యుండగా:

(వాన్సూన్యూ ణః 78,101

సమ్బ్చుద్దా. హేహరే, హరిమ్‌, హరీ, హరీన్‌,

“సమ్బుద్ధా చ' నుండి “సమ్బుద్దా' అనువర్తించును. సంబుద్ధి (సమో ధన్రథమైకవచనము) పర మగునపుడు [_హస్వాంతాంగమునకు గుణము వచ్చును.

ఈ సూతముచే అతో న్యపరభాషాను సారముగ (సూ.21) ఇకారము నకు గుణము వచ్చి "హేహరే -|స్‌'అని యుండగా 'ఏజ్‌ (హస్వాత్‌ సమ్బుద్ధేః” అను సూక్రముచే (184) సంబుద్ధి యగు *స్‌'కు లోపము. *“హేహరీ” అను రూపము సిద్ధించినది.

ద్వితీయైకవచనమున “హరి. అమ్‌'అని యుండ “అమి పూర్వః”*అను సూత్రముచే (185) పూర్వరూపముచేయ 'హరిమ్‌' అని యగును.

ద్విపచనరూప మగు “హరీ"ప్రథమాద్వివచనమునందు వలె. సిద్ధించును. దిహువచనమున “హరి. అన్‌'అని యుండ “పధమయోః'-అను సూ(త్రముచే (120 పూర్వసవర్శి దీర్ధముచే “హరీస్‌ 'అని మై పిదప “తస్మాచ్చసో నః పుంసి* అనుసూత్రిముచే (18) సకొరమునకు నకారము వచ్చి 'హరీన్‌" అను రూప మగును.

తృతీమైకనచనమున “హరి (ట్రా ఆ'అని యుండగా

శేవో భునఖి 14.7

శేష ఇతి స్పష్టార్ధమ్‌, అనదీసంజ్లౌ (హస్వా యానిదుతౌ తదన్తం సభివర్జం ఘి సంజ్ఞమ్‌.

“యూ స్త్యాఖ్యౌనదీినుండి. "యూ" (ఇకారఉకారము లని యర్థము) “జీత హన్వళ్ళ'నుండి 'హస్వః” అనువ ర్తించును. నదీసంజ్ఞ లేని హన్వము లగు ఇకొరఉకారము లంతమున గలదియు, సిథిశ బ్ఞభిన్నమును, నగు " శబ్దము ఘి సంజ్ఞర మగును.

“జితి (హస్వళ్చ'అను సూత్రము (222)చే స్త్రీలింగమున ఇకారఉకా రాంతశబ్దములకు జీత్తు లగు ప్రత్యయములు పర మగునపుకు వికల్చ్పముగ

అజున్త పుంలిజ్ల పకరణమ్‌ 109 నదీసంజ్ఞ విధింపబడినది. “అట్టి నదీసంజ్ఞ లేని పదములు'అను నర్థమున "శేషః'అను పదము (ప్రయుక్త మైనది. కాని ఘిసంజ్ఞావిధయక మగు నీ నూూళము సొమాన్యశాస్త్రము. నెదీసంజ్ఞావిధాయక నూ(త్రము (222) విశేష శాస్త్రము. *ఉద్సృజ్యాపవాద విషయం సామాన్యం (పవ ర్తతే'అను న్యాయముచే నదీసంక్ఞాప్రాప్తి లేని స్థలములందు మ్మాతమే ఘిసంజ్ఞావిధాయకళాస్త్రము (వ్రవర్తించును. అంతే కాక “ఆకదారా దేకా సంజ్ఞా'అను (180%) నియమ ముండు టచే శెండు సంజ్ఞ లొకదానికి ఉండజాలవు, కొవున “నదీసంజ్ఞై లేని ఇకారఉకొ రాంతపవములకు ఘిసంజ్జ యుండును'అను నర్థము అర్థాత్‌ సిద్ధమగుడున్నను దురం “శేషః'అను పదముశు ప్రయోగించుట అర్థన్పష్టత్వార్థమే అని తెలిసి కొనవలెను. హరిళబ్దమునకు నదీసంజ్ఞానకాళము లేదు గాన ధిసంబ్ఞి రావచ్చును. 1". అజో నాఒఢ్రియాత్‌ 7.90.120

"ఘే! పరస్యాఒఒజో నా స్యాదస్రియామ్‌. ఆజీతి టాసంజ్ఞా. హరిణా, హరిధ్యామ్‌, హరిభిః,

“అచ్చ ఘేః' నుండి ఘేశి అనువర్తించును. ఘినంజ్ఞకముకంట సర మగు “ఆజ్‌కు *నా' ఆదేశము వచ్చును. శ్రీలింగమున మాత్రము రాదు.

“ఆజ్‌ 'అనునది *టా'ప్రత్యయమునకు ప్రాచీనాదార్యుల సంజ. ఈ స్యూళ్రముచే *టా"కు *నా"ఆదేళశము పిదప 'అట్‌కుప్వాజ్‌న. మ్‌వ్యవాయే౬పి" అను నూగ్రముచే (188) ణవ్వము వచ్చి “'హరిణా'అను రూపము సిద్ధించును.

ద్వివచనబహువచన్యపక్యయము. లగు *“భ్యామ్‌' 'భిస్‌"పళ్యయములను చేర్చినపుడు 'హరిధ్యామ్‌' *“హరిభిః అను దూపములు నిష్పన్న మగును.

చతు ర్థ్యేకవచనమున “హరి (జే) ఏఅవి యుండగా

మేర్దితం 70.111

ఘిసంజ్ఞకస్య జీతి గుణః, హరయే,

“సుపి చి *హస్వన్య గుణఃినుండి *సుపి' “గుణిఅనువ ర్రించును. ఘిసంజ్ష“ముగకు “జీత్‌ అగు సుప్‌ ప్రత్యయము పర మగునప్పడు గుణము ఆదేళ మగును.

ఈ సూరముచే గుణము వచ్చి'హరే-[ఏ'అని యుండ '“ఏచోయ వాయావః'అను సూ(త్రముచే (22) అయాదేశము వచ్చి 'హరయే"అనురూపము

110 లఘనిద్ధాన్త కౌముదీ సిద్ధించును. ద్వివచనబహువచనములందు “హరిభ్యామ్‌ “హరిభ్య" అను రూపము లగును. పంచమీష ష్ట్యేకిపచనములందు “హరి _[ (జన్సిఅస'” “హరి (జస్స్‌ అస్‌'అని యుండ “ఘేర్డితి'అను సూత్రముచే గుణము “హరే 1 అస్‌" అని యుండగా 1/8. శనిశనోళ్చో 61.110

ఏజో జసిజసోరతి పూర్వరూప మేకాదేళః. హరేః-లి, హర్యోః. హరీణాష్‌,

6ప్‌జ్ర్క పదా న్తాదతి “అమిపూర్వః” నుండి ఏజఃి “అతి, “పూర్వఃి, “ఏకః పూర్వపరయోః అను నధికారిసూ[త్రమును అనువ ర్తించును. ఏజ్‌నకు “జసిజస్‌ *ల (హస్వఅకారము పర మగునప్పడు పూర్వరూప మేకాదేశ మగును.

ఇచట రేఫోత్తరవర్తి యగు ఏకారమునకు *“జసిోజస్‌'ల అకారము సర మగుటచే పూర్వరూపము వచ్చి హరేస్‌ అని యుండగా సకారమునకు రుత్వవిసర్గలచే *వూరేః? అను రూపము సిద్ధించును.

పంచమీద్వివచనబహువచనరూపములు చతుర్పియందు వలె ఉండును. షష్టీద్వివచనమున “హరి, ఓస్‌" అని యుండ యణాదేశము హర్యోస్‌; సకారమునకు రుత్వవిసర్లములుచేయ “హర్యోః* అను రూపము సిద్దించును.

షసష్టీబహువచసమున “హరి.[. ఆమ్‌” అనునప్పుడు “హ్రైస్వనద్యాపోనుట్‌' అను సూత్రముచే (148) అమ్‌నకు నుాగమముం పిదప “*నామి సూట్రముచే (149)దీర్టమును వచ్చుటచే *హరీనామ్‌” అని యండ_“అట్‌ కుప్వాజ్‌ నుమ్‌వ్యవా యేఒపి'అను సూూత్రముచే (188) సకారమునకు ణత్వమును రాగా "హరీణామ్‌” అను రూపము సిద్ధించును.

సప్పమ్యేకవచనమున “హరి జి" అని యుండగా_

అబ్బు ఘః, 78.110

ఇదుద్భ్యాము_త్తరస్య జేరాత్‌ స్యాత్‌; ఘేరత్‌, హరౌ, హర్యోః, హరిషు,. ఏవం కవ్యాదయః,

“జేరామ్నద్యామ్నీభ్యః” నుండి “జే;ి,“ఇదుద్‌భ్యామ్‌” “*బొత్‌ "అను సూరత ములును అనువదర్హించును. (హన్వము లగు ఇకారఉకొరములకం'బ పర మగు

అజున్త పుంలిజ్మప్రకరణమ్‌ శ “జికిబొకార మాదేశ మగును; ఘిసంజకమునకు (అలో _న్యపరిభాషచే (సూ-21) దాని యంత్యాత్షరిమునకుు (హస్వ మగు “అకార మాదేశ మగును,

ఈ స్తూతముచే ఇకారమునకు అకారా దేశమును. *జిప్రత్యయమునకు బొకారమును నాదేశముగ వచ్చిన పిదప “హర. బొ' అని యుండ “వృద్ధిరేచి? అను సూత్రముచే (8) వృద్ది-'హరౌ” అను రూపము సిద్ధించును.

ద్వివచనమున షస్టీద్వివచనమునందు వలె రూపము సిద్దించును. బిహు వచనమున *“హరిసు' అని యుండ 'ఆదేశప్రక్యయయోః' అను సూటతముచే (150) సకారమునకు షత్వ మాదేశమై 'హరిషు' అను రూసము సిద్ధించును. “కవి మొదలగు శబ్దముల రూపములను గూడ నిళ్లే సాధించవలెను.

“నథి'శద(ప్రధమైకవచనమున నథి-[సు అవి యుండగా

౧ చా 175. అనజ్‌ నా 71.00 సఖ్యురజస్యానడాదేళశః అసమ్బురడ్దా సాం ౧] బ్ర

“సఖ్యురసమ్చుద్దా' అను సూతము, “అజ్వస్య”* అను అధికారసూత మును అనువర్డించును. సమ్బుద్ధిభిన్నమగు “స్పృ'పక మగునప్పుడు సథికబ్దాంగ మునకు 'అనజ్‌” ఆదేశముగ వచ్చును. -

“అనజ్‌నందలి “అజ్‌ "లు ఇత్సంజ్ఞ్ఞక ములు. “జీత్‌ కావున *జీచ్చి అను సూత్రముచే (44) అంతా దేశముగ (ఇకారస్థానమున) వచ్చును. 'సఖన్‌ ఓస్‌" అని యుండగా=

176.అలోన్లా?ల్‌ వూర్చా ఉవధాం. 11.65

అ న్యాదలః పూర్వో వర్డ ఉపధాసంజ్ఞః.

అంత్య మగు వర్శ్ష్మముకంటె పూర్వమునందున్న దర్శమునకు *“ఉపధి యని పేరు

ఈ సూళముచే *“సఖన్‌ 'లోనిఅంత్యవర్ష మగు నకారముకంటె పూర్వ మునం దున్న *అ'కారమునకు ఉపధ యని పేరు,

నర్శనామస్తానే చానమ్బుద్దౌ, 6.4.8 ళ్‌ న!

నాంతస్య ఉపధాయా దీర్లోఒబసమ్చుగ్గౌ సర్వనామసానే.

ఖు యఖ (థు

“నోపధాయాః* అను నూ[శ్రిము అనువర్థించును. సమ్బుద్దిభిన్న మగు

కాలి ఖి

112 లఘునిద్ధాంతకొముడదీ

సర్వనామస్థానము సర మగునపుడు నకారాంత మగు అంగముయొక్క ఉపధకు

ఇచట నకొరాంతాంగము 'నఖన్‌”. దీనికీ *స్‌' అను సర్వనామస్థానము

సరముగ నున్నది. ఇది(స్‌్‌సంజోధనప్రధమైకవచనము కాదు కావున దీని

యువధ యగు 'అ'కొారమునకు దీర్టీము వచ్చుటనే *భాన్‌ 1. స్‌ "అని యున్నది;- 178. అవు క్త వఠొల్‌ (వత్యాయల 1,241

ఏకాల్‌ ప్రత్యయో యః, సోఒపృ క్తసంజ్ఞః స్యాత్‌,

ఏకాల్‌రూప మగు (ప్రక్యయమునకు అసృ్ర్ర మని పేరు. ఈ సూత్ర ముచే 'స్‌కు అప్ప క్తసంజ్ఞ లభించినది.

170, వాల్‌ జ్యాల్య్ళ్భ్యో దీర్దాల్‌ నులిన్యావు త్తం వాల్‌. $64180 హలన్తాశ్చరం, దీర్చా యౌ జ్యాపొ తదన్హాచ్చ పరం 'సు” '8' “సి ఇత్యేతదప్ఫక్తం హాల్‌ లుష్యతే,

“లోపోవ్యోర్వలి” నుండి “లోపః”అనువ ర్రించును. హలంతముకంఖెను, దీ వము లగు “జీోఆప్‌* ప్ర్యయము లంతమునందు కలదానికంయకను, పర మగు *సు“తి' 'సి'ల అప్ఫ క్రహల్లు లో పించును. “తోసి” అనునవి “తిజ్‌” ప్రత్య యములు. వీటి ఇకొరము “జిత్‌ "లగు “లజ్‌"మొవలగు లకారములందు 6బతథ్ళ' అనుసూ త్రముచే(426)లోపించుటచే “త్‌” “స్‌ అనుహల్లులు మాత్రము మిగులును. “జీఅనుదానిచే జీప్‌, జీష్‌, జీన్‌ అను శ్రీీవత్యయములును, “ఆప్‌” చేటాప్‌, డాష్‌ చాప్‌" అను స్త్రీ ప్రత్యయశ్రయమును (గ్రహింపబడును.

హలన్త మగు *సథాన్‌ొకంటె పర మగు *స్‌ిఈ సూ(త్రముచే లోపింప “సభ్రాన్‌ అని యుండును.

న లోవః (పాలివదికా నృన్యాం 8.27

(ప్రాతిపదికసంజ్ఞకం యత్‌ పదం తదన్తస్య నస్య లోపః. సథ,

న, లోపః, ప్రాకిపదిక, అదన్హస్య-(న్మ ప్రాతిపదిక, అనునవి లుప్పషష్ట్యంత పదములు). “పదస్య” అధికారము, (ప్రాతిపదికసంజ్ఞ గల పదముయొక్క అంత మున నున్న నకొరమునకు తోప మగును.

“సళ్లాన్‌'అనుచో, *సుప్‌'లోపించినను *పళత్యయలోపే ప్రత్యయలక్షణమ్‌” (ప్రత్యయము ల్వుప్త మైనను తత్ప్రయుకక్త మగు కార్యము వచ్చును. అను

అజన్న షంలిజపకరణమ్‌ 13 నియమ ముండుటచే నుప్రిజన్తం పవమ్‌ (14 అను పదశంజ్ఞ యుండును. ఇందలి నకారము పదాన్దస్థ మైనది. “సన్దాన్‌ అనునది ప్రాతిపదికము గాన నిది ప్రాతిపదిక పండ్ఞ మగు పదము. కొవున గకారము లోపింప "సభా”అను రూపము సిద్ధించినది,

ద్వివచనమున *నథి 1 బొ అని యుండగా:

నభ్యురనమ్బుడ్డా, 71.02

నఖ్యురడ్షాత్సరం సమ్బుద్ధివర్ణం సర్వనామస్థానం ణీద్వత్‌,

“అజ్షన్యి అధికారసూ్రము. “ఇతో ఒత్సర్వనామస్థానే “గోతోజిత్‌” నుండి "“శర్వనామస్థానే' *జితొ అనువర్తించును. సభిళాద్దాంగముకంటె పర మగు సంబుద్తి విన్న ముగు సర్వనామస్థానము 'ణిత్‌వంటి దగును._అనగా ణిత్‌ అగు ప్ర్య్యయము పర మగునపడు ఎట్టి కొర్యములు వచ్చునో అట్టి కార్యములు వచ్చును.

అచో ళా గలం [15

అజన్హాష్గన్య వృద్ధిః, జితి బితి పరే, సకాయో, సథాయః, హేీసఖే, సభాయహ్‌, సభాయొ, సఖీన్‌, సధ్యా, సఖ్యేం

“మృజేర్వుద్ధి "నుండి “వృద్ధిః. “అజ్నస్య” అను అధికారసూత్రము అనువ ర్తించును, “జీత్‌ గణిర్‌ 'అగు (ప్రత్యయము పర మగునపుడు అజ న్లాంగము నకు వృద్ధి వచ్చును.

ఇచట సభిళబ్దముకంయె పర మగూబొఅను సర్వనామస్థానమునకు పూర్వ సూకముచే (181) ణీద్వద్భావము లభించుటచే ఈ సూ(త్రముచే సభిశబ్దాంతము నందలి ఇకొరమునకు (అలో న్య్యపరిభాషచే-£! ) పృద్ధి చేయగా'సభై - బా'ఆరి యుండ ఏచోయవాయావః”అను సూత్రిముచే (22) ఆయాదేశముసభాయౌ” అను రూపము సిద్ధించును.

ప్రరమాబహువచనమున “నఖి_- అస్‌'అని యుండ ద్వివచనమునందు వలె ణిద్వద్భావ, వృద్ది, ఆయా దేశములును, సకారమునకు రుత్వవిసర్గములును జేయ *సభాయఃి అను రూపము సిద్దించినది,

సంబోధనై కవచనమున హరిళబ్దమునందు వలె "హస్వస్య గుణః”అను సూశ్రమచే. (169%) గుణము, “ఏజ్‌ హస్వాత్సమ్బ్చుద్ధేః:' అను సూత్రమచే (18 నంబుద్దిరోపమును వచ్చుటచే “హేసథఖే'అను రూసము సిద్ధించినది,

114 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ

సంబోధనద్వినవచన,బహువచనరూపములు [ప్రధమయందు వలె నుండును. ద్వితీయైకవచనమున ణీద్వద్భావ, వృద్ధి, ఆయా దేశములచే *“సభాయమ్‌'" అను రూపము సిద్ధించును.

ద్వితీయాద్వివచనమువన _ [పథమాద్వివచనమునందు వలె రూసము సిద్ధించును,

ద్వితీయాబహువచనమున 6స్టల్ళి ఓ (శృఅస్‌ 'అని యుండ *ప్రధమయోః పూర్వసవర్మః” అను సూత్రముచే (12%) పూర్వసవర్డ దీర్హ మసఖీన్‌ "అని యుండగా “తస్మాచ్చసో నః పుంసి (18) అను సూత్రముచే సకారమునకు నకారా దేశముఎస్తఫీన్‌'అను రూపము సిద్ధించును. “శస్‌ 'సర్వనామస్థానము కాదు గాన ణిద్వద్భావము రాదు.

సఖిశబ్దమునకు ఘిసంజ్జ లేకుండుటచే తత్సంయుక్తము లగు “ఆజోనా శ్రీయామ్‌* మొదలగు (సూ.171,172,174 కార్యములుండవు, కావున తృతీయై కవచనమున *నఖి 2 ఆ'అని యుండ యణాదేశముచే “సభ్యా'అనియు, ద్వివచన దిహుపచనములందు “సఖిభ్యామ్‌' “సథిభిః' అనియు రూపము లగును.

చతుర్థియందు వీకవచనమున “సఖి ఏ'అని యుండ యణాదేశముచే "సథ్యే'అనియు ద్వివచనబహువచనములందు *సభిభ్యామ్‌' 'సఖిభ్యః 'అనియు రూపములు సిద్ధించును.

పంచ మ్యేక వచన షష్ట్యేకవచనములందు “సఖి_ అస్‌) అనునపుడు యణా 'దేశముచే *సఖ్యస్‌"అని యుండగా

ఖ్యత్యాత్సరన్య 8.1.112

| థితిశ బాభ్యాం, ఫీతీశ బ్బాభ్యాం కృతయణా దేశాభ్యాం పరన్య జసిజసోరత ఉ*.

“వజ పదా న్హాదతి" 'జిసిడిసోశ్చ” “బుత ఉత్‌"'అను సూ(తములనుండీ “ఆతి” *జసిజసోఃశోఉత్‌'అను పదము లనువ రించును. యణాదేశము చేసిన “,8,ఫీఃతిశబ్దములకంటె (అనగా యణా దేశము చేయుటచే నిష్పన్న మగు భ్ట్యా? “త్య అను వాటికంపట్రె. పర మగు జసిజస్‌ల అకారమునకు *ఉఊ' వచ్చును.

ఈ సూూతముచే అస్‌లోని అకారమునకు *ఉఊ” వచ్చుటచే. *సఖ్యుస్‌” అని మై సకారమునకు రుత్యవిసర్గములచే *“సఖ్యుః”అను రూపము సిద్ధించును.

ఆజున్త ప్పంలిజ్ల ప్రకరణమ్‌ 115 స్పప్పమ్యేకవచనమున *నథి 1. జి'అని యుండగా- 184. వౌత్‌ 78.118

ఇదుతోః పరస్య జేరౌత్‌ స్యాత్‌. 'సఖ్యౌ”.శేషం హరివత్‌,

“ఇదుద్భ్యామ్‌"అను సూతము 'జేరామ్‌నద్యామీభ్యః'నుండి “జే? అను వర్శించును. (హన్వము లగు ఇకారఉకారముకంకు పర మగు *జీకి *జౌొ అను నాదేశము వచ్చును.

ఈ స్తూతముచే. *జి'కి *“బొ'ఆదేళము వచ్చి *నలి[.బొఅని యై యణా దేళశముచే “సఖ్యా' అను రూపము సిద్ధించును. ఇచట చూపబడని రూపము లన్నియు హరిశబ్దరూపముల వలె సిద్ధించును.

వలిన్ఫమాన ఎవ [1.448 మిసంజ్ఞః. పత్యా. పత్యే, పత్యుః£. పత్యా-శేషం హరిపత్‌, సమాసనే తు భూపతయే. కతిళట్లో నిత్యం బహువచన్నాన్హః.

“శేషోఘ్యసభి'నుండి “ఘి"అనువ ర్హించును. పతిశద్దము సమాసమునందు మామే ఘిసంజ్ఞక మగును.

పతిశబ్దమును _పత్యేకముగ (ప్రయోగించినపుడు ఘిసంజ్జ్ఞ బేకు-డుటచే ఘిస :జ్ఞాపయుక్త్రము లగు కార్యము లుండవు, అనగా *టా"కు *ఆజో నాఒన్త్ర యాషమ్‌'అను సూ(్రముచే (1710) *నాొఆదేశము, జే జిసి జస్‌లు పర మగు నపుడు “ఘేర్డితిఅను సూ(త్రముచే (172) గుణము, జీ పర మగునపుడు “అచ్చ "'ఘేకిఅను నూ(క్రముచే (174) ఇకారమునకు అకారము, జీకి బొకారమును రావు గాన (సభిశద్దమునకు వలె) పత్యా, పతే, పత్యుః, పత్యుః, పత్యౌ అను రూపములు సిద్ధించును ఇతరరూపము లన్నియు హరిశబ్బమునందు వలెనే యుండును. సమాసమునందు. పతిశబ్దమునకు ఘిసంజై యుండుము గాన తృతీ యాదులందు. ఘిసంజ్ఞ్యాపయు క్రకార్యములు వచ్చుటచే 'భూపతిళబ్దము హరి శబ్దము వలె నుండును.

“కిదు! సంక్త్యాపరిమాణే డతి చిఅను సూ(త్రముచే కిమ్‌ళబ్దమునకు “డత (ప్రత్యయము చేర్చుటచే “కతి"కద్ది మేర్చడినది. ఇది నిత్యబహువచనాంతము, కక్టత్రి +- (౫) సఅని యుండగా;-

116 లఘునిర్ధాన్తకౌముదీ 1860. దివుంగబివతుదోతి నడ్డా 11428

బహుళద్ది గణళద్రములు, వతు పత్యయాంతము, డతిప్రవ్యయాంఠిమును

“నంఖ్యా” సంజ్ఞకము లగును, 187, డతి చద 1125

డత్యన్హా స్యా షట్‌ సంక్షా స్యాత్‌

పై సూతము నుండి “సక్ట్యా'అను పదమును “స్టానాషట్‌ "నుండి “షట్‌” అను పదమును అనువ ర్మించును డత్యంత మగు సంక్యాసంజ్ఞకము షట్సంబ్ధ కము హడ ఆగును.

కతిశబ్దము డత్యిసస్యయాంళము గాన పై రెండు సూత్రములచే దీనికి “సంఖ్యా” సంజ్ఞయు, “షట్‌సంజ్ఞయు కూడ లభించును ఈ సంజ్ఞాసూ(త్రములు *“అకడారా దేకా సంజ్ఞా'అను అధికారసూ(ర్రము (168) [క్రిం నృ్నూవి కాదు కావున రెండు సంజ్ఞలును ఉండవచ్చును.

వడ్య్యో అక్‌ 7.122

జళ్ళసోః,

“జళ్ళసోః 8'నుండి “జళ్ళసోః'అనువ ర్తి ంచును. షట్‌ సంజ్ఞరముల కంటె పర మగుజస్‌', శస్‌ిలకు లుక్‌ వచ్చును.

(వత్యాయన్య లుల్‌ భ్ధలువ+ 11.601

లుక్‌, వ్ల్రఃలుప్‌ శబ్దః కృతం (ప్రత్యయాదర్శనం (క్రమాత్‌ త్త త్సంజ్ఞం స్యాత్‌, లా

“అదర్శనం లోపఃనుండి *ఆదర్శనమ్‌” అనువ ర్మించును. “లుక్‌, శ్లుం లుప్‌పదములచే చేయబడిన (వళ్యయావర్శనమునకు (క్రమముగా. "లుక్‌", ప్లి, “లుప్‌'అను పేర్ల.

(ఫ్ఫృాశమున “వతి యనునది షట్పంజ్ఞ" మా గొన దానికంటె పకమగు “జస్‌'కు “లుక్‌” (అదర్శనము వచ్చుటచే “కతియను రూపము సిద్ధించినది. 100. (వతృ్యయలో పే (వత్యాయలక్షణమ్‌ 1.1.642

(పత్యయే లు పస్తే తదా శ్రితం కౌర్యం స్యాత్‌. ఇతి జసి చేతిగుణే ప్రాప్తే:

ఆజున్త పుంిజ్లప్రకరణమ్‌ 117 ప్రవ్యయము లుప్త మైనను దాని నాశ్రయించి వచ్చెడు కార్యము వచ్చును.

ఈ సూశిముచే “కతిఅనునప్పుడు పరముగ నుండెడు “జస్‌'ప్రవ్యయము లోపించినను, దానిని ఆధారముగ చేసికొని (పవర్తించెడు *జసి చిఅను సూతముచే (1608) గుణము రావలసి యుండగా-

న లుముతాఒట్లన్యా 11.68

లుమళా శద్దేన లు ప్లే తన్నిమి త్తమబ్గకొర్యం న స్యాత్‌,

ఫూర్వసూ(త మనువ ర్తించును. *లికల శద్దముచే (అనగా లుక్‌,ళ్లు లుప్‌ అను పదములచే ప్రత్యయము లుప్త మైనపుడు త్చ్సయుక్త్న మగు అంగకార్యము రాదు.

ఇచట '*కతి'కంట పర మగు *జస్‌”, *లుక్‌ిొఅను లుమత్‌ అగుశబ్దముచే అుప్తమైనది గాన “జస్‌'ప్రయుక్ష్త మగు అంగకార్యము- అనగా గుణము కాజాలదు. కావున '*క్రతిఅనియే యుండును.

ద్వితీయాబహువచనమున గూడ “*కతి _. శస్‌"అని యుండ “షడ్యో్యోలుక్‌” అను సూ(తముచే (188) శస్‌కు లుక్‌ వచ్చుటచే “కతి అను రూప మగున్ను తృతీయాది విభ క్తులందు హరిశబ్దమునందువలె రూపములు.

యుష్మదస్నక్షట్సంజ్ఞకాః తిష సదూపాః,

యుష్మదస్మచృ్భబ్దములును, షట్సంజ్జగము లగు ఛదబ్దములును మూడు లింగము లందును సమానరూపములుగ నుండును. “కతిళబ్దిము షట్పంజ్ఞము గాన మూడు లింగములందును తుల్యముగనే యుండును.

త్రిశట్లో నిత్యం బహువచనా_న్హః త్రయః, త్రీన్‌, తిభిః, తిళ్యః-2.

(త్రిశద్దిము, నిత్యబహువచనాంతము 'ప్రథమాబహువచనమున “తి. అస్‌'అని యుండగా-'జసి చిఅను సూతముచే (16%) ఇకారమునకు గుణము, “ఏచోయవాయానఃఅను సూటత్రముచే (22) అయాదేశమును వచ్చి *త్రయః' అను రూపము సిద్ధించును.

ద్వితీయాబహువచనమున తి + అస్‌"అని యుండ “ప్రథమయో।ః పూర్వ సవర్ష్మఃఅను సూతముచే (120) పూర్వసవర్థ దీర్చము, “తస్మాచ్ళనో న;

కర లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ పుంసొఅను సూత్రముచే. (187)సకారమునకు నకారమును వచ్చుటచే “త్రీన్‌” ఆను రూపము సిద్ధించును. షష్టీ బహువచనమున “తి + ఆమ్‌"అని యుండగా 102. (తోస్రయః 7.158 (త్రిళబ్దస్య (తయాదేళః స్యాదామి, (తయాణామ్‌. టత్రిను. గౌణ ర్వేఒపిలపియ[త్ర యాణామ్‌, “ఆమి సర్వనామ్నః సుటొనుండి “ఆమి అనువ ర్హించును. (తిశబ్దము నకు “ఆమ్‌'పర మగునపుడు “తయ'అను నాదేశము వచ్చును. త్రీశబ్దమునకు “తయ'ఆదేశము వచ్చుటచే “తయ _[. ఆకుఅని యుండగా “హన్వనద్యాపో నుట్‌ "అను సూత్రముచే(148) నుడాగమము, 'నామి (149)అను దీర్చము; ఇత్వము వచ్చుటచే “త్రయాణాష్‌"అను రూపము సిద్ధిం చును. “త్రిష"అను రూపము “హరిషు వలె సిద్ధించును. బహు(్రీహ్యాదులలో (త్రిళబ్దము గౌణమైనప్పుడు గూడ నీ [తయా దేశము వచ్చును. కావున ప్రియత్రి'ళబ్ద షష్టీ బహువచనమునందు కూడ “తయాదేశము వచ్చుటచే “ప్రియ తయాజామ్‌”"అను రూపము సిద్ధించును, 188. తృాదాదీనామః 7.2.102 ఏషపామకారో విభక్రై, ద్విపర్య న్రానామేవేష్టిః, ద్వౌ-=£, ద్వాభధ్యామ్‌-8, ద్వయోః-2, త్యదాదీనాం, ఆః. “అష్టన ఆ విభ క్రా'నుండి “విభ క్రా"అనువ ర్హించును. త్యదాదులకు విభక్తి వర మగునప్పడు అకార మాదేశముగ వచ్చును. అలో న్య పరిభాషచే (21) అంతాదేశ మగును. “ద్విసర్య న్తానాంి ఇత్యాదివాక్యముచే భాష్య కారులు “త్యద్‌ మొదలు *ద్వి'వరకును గల ఎనిమిది శబ్దములకు మాత్రమే ఈ అకారము రావలె నని నియమించిరి. ద్విళబ్దిము నిత్యద్వివచనము. దీనికి “జౌ” మొదలగు విభ క్తులుపర మగు నపుడు అకార మంతాదేశ మగుటచే ద్విఆని యగును. ఏడు విభ క్రలందును దీని రూపములు 'సర్వళబ్దమునందు వలె నుండును, _ పాతి లోకమితి పపీః సూర్యః -'దీర్జాజ్ఞసి చింపప్యాౌం? పప్యః, హేపీ, నపీమ్‌, పపీన్‌, పప్యా, పపీభ్యామ్‌-8, పపీధిః, సప్యే,

ఆజున్త పుంలిజ్ఞ (ప్రకరణమ్‌ శ19 పపీభ్యః=£. పప్యః-ీ పప్యోః,దీర్చత్వాన్న నుట్‌, పప్వామ్‌, జౌతు సవర్డ దీరః=పపీ, పప్యోః,పపీషు, ఏవం వాత్యప్రమ్యాదయః,

“పాతి లోకంిఅను నర్ధమున పాధాతువునకు బొణాదిక మగు'ఈ* ప్రత్య యమును. చేర్చుటచే పపీశబ్దిము. సిద్ధించును. దీవికి (ప్రధమైకవచనమున “పపీ-._స్‌"అని యుండగా నకొరమునకు రుత్వవిసర్గములచే “పపీఃి అను రూపము సిద్ధించును.

(ప్రథమాద్వివచనమున 'పపీ-. బొ'అని యుండ *ప్రథమయోః_"అను సూత్రమువే (12%) పూర్వసవర్ణ్యదీర్హము రావలసి యుండగా “*దీరాజ్టసి చి అను సూత్రముచే (182) అది నిషేధింపబడుటచే “ఇకో యణచిఅను సూత్ర ముచే (1% యణాదేశము వచ్చి “పప్యొ'అను రూపము సిద్ధించును.

ఇప్లే ప్రథమాదహునచనమునందు కూడ పూర్వసవర్థదీర్టము నిషిద్ధము గాన యజా దేశరుక్వవిసర్ణములచే *“పప్యః”అను రూపము సిద్ధించును.

సంబోధవైై కవచనమున “హే పపీ - స్‌అని యుండ రుత్వవిసర్గములచే “హేపపీః'అను రూవము. సిద్ధించును. *“పపియనునది (హస్వాంతము. కాదు కావున “ఏజ్‌ (హస్వాత్సమ్చుద్దేః:'అను సూూతముచే (184) “సికు లోపప్రసక్రి లేదు.

ద్వితీయైకవచనమున *పష్టీ + అమ్‌'అని యుండ * ప్రథమ మోఃిఅను సూత్రమును (126) బాధించి “అమిపూర్వః "అను సూతముచే (18% పూర్వ రూపము చేయ *పపీమ్‌"ఆను రూపము సిద్దించును.

ద్వితీయాబహువచనమున '*పపీ[(శృఅస్‌'అని యుండగా “ప్రథమయోః-'అను సూత్రముచే (12%) పూర్వసవర్డ దీర్చము, “తస్మాచ్చసోనః పుంసి"అను సూూళముచే (187) సకారమునకు నకారమును వచ్చుటచే ప్రప్లీన్‌ అను రూపము సిద్ధించును.

తృతీమైకవచనమున *పపీ[ఆిలని యు౦డ గా యణాదేశముచే “పప్వ్యా" అను రూపము సిద్ధించును.

తృతీయాబహువచనమున *పపీ - ఓిస్‌"లనునపుడు సకారమునకు రుత్వ వినర్షములచే "పపీభిః"అను రూపము సిద్ధించును,

పంచమేష ష్ట్యేకవచనములందు *పపీ (- అస్‌"అని యుండగా యణాదేశ రుత్వవిసర్షములచే *“పప్యః”అను దూపము సిద్ధించును.

126 లఘునీద్ధాన్తకౌముడీ షస్ట్రీసప్పమీద్వివచనములందు *పపీ . ఓస్‌" అనునప్పుడు యణా దేశరుత్వ విసర్ణములచే “పపో్యోశిఅను రూషము సిద్ధించును,

షష్టీబహువచనమున “పపీ -,. ఆమ్‌*అనునపుడు “పపిఅనునది (హస్వాం తము కాదు గాన “హస్వనద్యాపో నుట్‌అను సూ(క్రముచే (14%) నుడాగమము రాదు. ఇది శస్త్రీలింగము కొదు కావున నదీసంజ కూడ లేదు. యణాదేశముచే “సప్యామ్‌అను రూపము సిద్ధించును.

సప్త్పమ్యేకవచనమున *పపీ_. ఇ'అని యుండ సవర్శ దీర్చముదే *పపీ” అను రూసము సిద్ధించును.

స ప్రమీబహువచనమున “పపీ. సొఅనునప్పడు “ఆదేశ స్రత్యయయోః” అసు సూత్రముచే (150) సకారమునకు షత్వము చేయ *పపీషు'అనియగును.

“వాత (ప్రమీ మొదలగు శబ్దములు గూడ ఇక్లే యుండును.

బహ్వ్యః (శేయస్యో యస్య సః బహు శేయసీ,

“దహ్వ్య్యూః (శేయస్యః యస్య సఃిఅను నర్ధముగల *“బహు(శ్రేయసీ 'శబ్దిము నకు (పథమైకవచనమున “బహుశ్రేయసీ.[. స్‌'అని యుండ “(శ్రేయసీ'శబ్దిము 'జీప్‌ ప్రత్యయాంత మగుటచే “హల్‌ జ్యాట్భో్యో దీర్చాత్‌-"అను సూ(త్రముచే(! 10) “ప్‌? లోపింప “బవు(శ్రేయసీఅను రూప మగును.

ద్వివచనబహువ చనములందు “పపీ'ళబ్దమునందు వలి ప్మకియయుండును, సంటోధనప్రథమైకవచనమున “హే బహూశ్రేయసీ 1. స్‌"అవి యుండగా:

యూ స్త్యాల్యా నటీ 1.48 ఈదూద నై నిత్యస్త్రీలిజ్లా నదీసంజ్ఞా _స్తః,

ఈశ్చ ఊళ్చ యూ, నిత్యశ్తీలింగములగు ఈకారాంతఊకారాంత శబ్ద ములు నదీసంజ్ఞ కము లగును.

ఈ సూ్యత్రముచే “బహ్యుశ్రేయసీ” శబ్దమునందలి *శేయసీ అను ఈకా రాంతపదమునకు నదీసంజ్ఞ లభించును. కాని 'శీయసీ"అనునది విత్యన్త్రీలింగ మైనను “ఐబహు్యశేయసీఅను బహం(వీహినమాసమునందలి “శేయసీ పుంలింగ మగుడచే నడీత్వ ముండ దను సందేహమును దీర్చుటశ్సై క్రింది వార్తికము చెప్పబడుచున్నది. గ

వా (వళమలింగ(గవొణద్భం పూర్వం స్త్యాఖ్యస్యోపసర్దన త్వేఒపి నదీత్వం వ_క్రవ్యమిత్యర్థ:ః.

అజున్త పుంలిజ్ఞ ప్రకరణమ్‌ 101

నదీశంజ్ఞావిషయమున (ప్రతమలింగమును గూడ (గహింపవలెను అనగా మొదట. స్త్రీలిగమునం దున్న శబ్ది మిపుడు ఉపనర్హ నమైనను (అహధనమై లింగాంతరమునం దున్నను) నదీసంజ్ఞ చెన్పవలె నని యర్థము.

ఈవా ర్హికము. ననుసరించి *బహ్ముశేయసీఅను చోట నదీత్వముం డును గాన

అమ్మార్థి నద్యోర్థ ఫన్సం* 72.107

సమ్బుద్దా. హే బహు(శ్రేయసి,

“సమ్బుద్దా చి నుండి “సమ్బుద్ధా” అనువ ర్తి ంచును. అంబార్థక శబ్దముల కును నద్యంతళద్దములకును సంబుడ్ధి పర మగునపుడు (హన్వము వచ్చును,

ఆలో న్హ్యపరిభాషచే (21) అంత్యాచ్చునకు హస్వము వచ్చుటచే “హే బహు(శేయసి _( స్‌"'ఆని యుండ “ఏజ్‌ (హస్వాత్‌ సంబుద్దేః:'అను సూతముచే (44 నంబుద్ధిలోపము.. 'హేబహు(శేయసి"అను రూవము నిస్పన్న మగును,

చతు ర్థ్యేకవచనమున “బహు(శేయసీ _(. (జ్రేవిఅని యుండగా:

ఆత్బిద్యా* 7.8, 112

నద్య న్తాత్సరేషాం జీతామాడాగమః

“అజ్షస్య” అధికారము. “ఘేర్టితినుండి “*జీతిఅనువ ర్హించును. నద్యం కాంగముకంటె పర మగు జీ త్తులకు 'ఆట్‌"అను నాగమము వచ్చును.

“ఆట్‌ లోని టకొారము ఇళ్సం్జ కము, టిత్తు గాన ఆద్యవయవముగ (సూ.84) వచ్చును. *ఐబహు్యుశేయసీ [ఆ (వొఅని యుండ;ం

అవిళ్ళు 61.100

ఆటోఒచి పరే వృద్ధిరేకాదేశః. బహు్య(ళేయన్య్యైం బహు (శేయస్యాః, నద్య న్తత్వాత్‌ నుట్‌-బహు(ేయసీనామ్‌.

“ఇకో యణచి “దృద్ధిరేచి'నుండి “అచి “వృద్ధిః అనువ ర్తించును. “వక్క పూర్వపకయోః"అధికారము. “ఆట్‌ "కు అచ్చు పక మగు నప్పుడు వృద్ధి యేకాదేశముగ వచ్చును. దానిచే “ఆఏ”లకు వృద్ధి యేకాదేశ మగుటచే. “బహు (శ్రేయస్‌ + ఐ' అనిమై, యణాదేశముడే “బహు(ీేయప్ర్యై'అను హూపము సిద్ధించును.

ఏలీ లఘునిద్ధాన్తకోముదీ

పంచమీష ష్ష్యేకవచనములందు “బహం(శ్రేయసీ 1. అస్‌"అని యుండ ఆడాగమ, వృద్ది, యణాదేశ; రుత్వ, విసర్గలచే “బహ్ముశేయస్యాః "అను రూపము నిష్పన్న మగును.

షసష్టీబహువచనమున “బహు(శ్రేయసీ 1 ఆమ్‌ "అని యుండ ఇది. సద్యం తముగాన “(హస్వనద్యాపో నుట్‌"అను సూ(త్రముచే (148) నుణాగమము చేయ “బహం(శ్రేయసీనామ్‌' అనురూపము సిద్ధించును.

స్తమ్యేకవచనమున *“బహు్యశ్రేయసీ జీ అని యుండగాం

వేరాన్మద్యావ్నీభ్యః 7.8.116

నద్యన్హాత్‌, ఆబ న్హాత్‌, నీశబ్దాత్‌ పరస్య జేరామ్‌. బహు్యుశ్రేయ స్యామ్‌, శేషం పపీవత్‌

జేః, ఆమ్‌, నద్యామ్నీభ్యః, (ఆస్‌ నీ = ఆమ్నీ).నద్యంతముకం కొను ఆబ న్వముకంటెను, నీశబ్దముకంటెను సర మగు “జి ప్రక్యయమునకు “ఆహ్‌ ఆదేశమగును.

ఇచట నద్యంతముకంటి. పర మగుటచే “జికి *“ఆమ్‌"ఆదేశము వచ్చి బహు(శ్రేయసీ + ఆమ్‌” అనిమై, యణాదేశముచే “బహు(శ్రేయస్యామ్‌” అను రూపము సిద్ధించును. ఇచట చూపబడని రూపము లన్నియు పపీళబ్దమునందు వలె సిద్ధించును.

అజ్య న్తత్వాన్న సులోపః, అతిలక్ష్మీ, శేషం బహు(శ్రేయసీవత్‌. 'ప్రధీః

“లక్షేర్యుట్‌చిఅను ఉణాది సూూత్రముచే లక్షధాతువునకు ఈ[ప్రత్యయము డాగమములు వచ్చుటచే నిష్పన్న మగు లక్ష్మీశబ్దమునకు *“అతితో సమాసము శేయటచే “ఆతిలక్ష్మీ'శబ్దము సిద్ధించినది, “ఆతిక్రా న్నః లక్ష్మీమ్‌"అని యర్థముం ఇది “జి(ప్రశక్యయాంతము కొదు కొవున “అతిలక్ష్మీ +. స్‌"అను [ప్రథమైకవచన మున “హల్ద్యాభ్యః-'అను సూతముచే (110) సుతోపము రాదు. రుత్వవిసర్ష ములు చేయగా 'అతిలక్ష్మీః:” అను రూవము సిద్దించును.ఇతర రూపములు బహు (శ్రేయసీశబ్ద రూపముల వలే నుండును,

ప్రధ్యాయతి"అను నర్థమున ్రపూర్వక మగు “ధ్ర్యై చి న్హాయామ్‌ "అను ధాతువునకు "క్విప్‌"'ప్రత్యయము చేర్చుటచే “(సథీ యనునది నిష్పన్న మైనది. దీనికి ప్రథమైకవచనమున “ప్రథీ + స్‌'అని యుండ రుత్వవిసర్గములచే *ప్రధీ।'

ఆజు న్తప్పలింబ్ల వ్రకరణమ్‌ న! అను రూసము సిద్రించును. ఇది నిత్యన్త్రీలింగళబ్దము కాకుండుటచే నదీసంజ్ఞయు (సూ 181, తటత్చయు క్ర మగు సులోపమును రావు. ('ప్రథమాద్వివచనమున “ప్రధీ - బొఅని యుండగా: 100. అబి వృధాత్యభువాంత్యూూరియ వువవౌ 64,77 చ్న(ప్రత్యయా_న్తస్య, ఇవర్డోవర్జాన్తస్య ధాతోః (భ్రూ ఇత్యస్య చొతజస్య ఇయజువజౌ సోఒజాదా ప్రత్యయే పరే, ఇత్రిప్రా ప్రే, “అజ్మన్య" అధికారము. క్ను_ పఠక్యయాంతమునకును, ఇవర్లోవర్థా న్హధాతు వునకును, భూ రూపమగు అంగమునకును అజాది పర్యయము పరమగునప్పడు “ఇయజ్‌” *“ఉవజ్‌ "అను నాదేశములు వచ్చును. ఇకారమునకు “ఇయజ్‌” ఉం-ంమునకు “ఉవజ్‌. ఇచట 'ధియను ఈకారాంతధాతువునకు అజాది ప్రత్యయ మగు బొపర మగుటచే ఈకొరమునకు “ఇయజ్‌ “ఆదేశము రావలసి యుండ 200. వరనాకాచోబనంయో గవూర్శంన్యా 84.82 ధాత్వవయవసంయోగపూర్వో న భవతి య ఇవర్మ్యః, తదన్లో యో ధాతుః తద న్తస్యానేకాచోఒజ్యస్య యణ్‌ స్యాదజాదౌ (ప్రత్యయే. (పర్యౌ, (వధ్యమ్‌, (ప్రధ్యః. (పధ్యి, శేషం పసీవత్‌. ఏవం[గ్రామణీః. జ్యాతు-(గ్రామణ్యామ్‌, అనేకాచః కిమ్‌? నీః, నియౌ, నియః, జేరాష్‌- నియామ్‌, అసంయోగపూర్వస్య కిమ్‌? సుశియో,యవ [క్రియౌ,. “ఇకోయణవి”నుండి 'యణ్‌', పూర్వసూ(త్రమునుండి. “ధాతు “ఆచి, “అజ్గస్య'"అను అధికారసూ(త్రమును అనువ ర్తించును. ధాత్వవయవ మగు సంయోగము పూర్వమునందు లేని ఇవర్షము అంతమున గల ధాతువు ఆంత మందు కలదియు, అనేకొచ్చును ఆగు అంగమునకు అజాదిప్రక్యయము పర మగునపుడు యణ్‌ వచ్చును. పూర్వసూ[త్రముశు బాధించి ఈ సూ(త్రముచే యణ్‌ చేయగా “ప్రధ్యొ" అను దూపము సిద్దించును. ఆజాడి ప్రత్యయము లగు జస్‌, అమ్‌. శస్‌, టా, జే, జిస్సి జస్‌ ఓస్‌, అహ్‌, జీ, ఓస్‌,లు పర మగునప్పుడు “ఇయజ్‌ ను బాధించి యణాదేశము చేయు టచే “పధ్యః, (ప్రధ్యమ్‌, (ప్రధ్యఃః (ప్రధ్యా, పర్వే, ట్రధ్యః ప్రధర్యః

[24 ల ఘునీద్ధాన్హకౌముడీ 'పధ్యోః, (పర్యామ్‌, ప్రధ్యి, (పధ్యోః” అను రూసము లగును. ఇతర రూపములు పపీళబ్దమునందు వలె ఉండును.

“పధ్యొ' “ప్రధ్యా'మొదలగు నుదాహరణములందు “ఇకో యణజచి అను సూత్రముచేతనే (15) యణాదేశము రావచ్చును.కొని “అచిబ్న'_అను సూూతము (180) దానిని బాధించును దానిని కూడ బాధించి 'ఏరనేకాచః-అను సూత్రము (20%) ప్రవ ర్రించును.

(గ్రామజీళబ్దము కూడ నిక్లే యుండును. కొని స ప్త మ్యేకవచనమున “గ్రామజీ _.. జి'అని యుండగా ఈ జీ(ప్రవ్యయము'నీ'ళ బ్ద్బము: ౦పె పర మగుటచే “ జేరామ్నద్యామ్నీభ్యఃి ఆను సూతముడే (188) ఆమ్‌ వచ్చి “శగామణ్యామ్‌ి అను రూపము సిద్ధించును.

ఆనేకాచః అననేల?ఏకాచ్‌ ఐనచో ఈ యణ్‌ రాకుండుటక్రై ఈ పదము చేర్చబికినది. కొవుననే “నీ'ళబ్దమున ఆశాదివిభక్తుణు సర మగునపుడు “ఇయజ్‌ * వచ్చును. "

“సీళబ్ది ప్రథమైకవచనమున “నీ(స్‌"అని యుండగా సకారమునకు రుత్వవిసర్శలచే “సి; అను రూప మగును.

'వ్రథమాద్వివచనమున '*నీ . జొ'అని యుండ “ఇకో యణచి" అను (10%) యజణ్‌ను బాధించి “ పధమయోః-'అను (124) పూర్వసవర్థ దీర్భము ప్రాప్తిం చును. కొని “దీర్చాజ్జని చఅను సూత్రము (18%) పూర్వసవర్డ దీర్జమును విషే ధించుటచే తిరిగి యణ్‌ రానలసి యుండ దానిని బాధించి *ఆచి శ్నుఅను సూత్రమే (100) ఇయజ్‌ ఆదేశము (జిత్‌ అగుటచే అంత్యా దేశముగ) వచ్చి “నియో "అను రూప మగును,

“నీ'ళబ్దమునకు “అమ్‌” 'శన్‌'లు. పర మగునపుడు క్రమముగా “అమి పూర్వః'అను స్యూరముచే (13%) పూర్వరూపము, “ప్రథమయోః-అను సూూక్రముచే (126%) పూర్వసవర్ష దీర్టమును రావలసి యున్నవి. కాని పకళాస్త్ర మగుటచే “ఇయజౌ” ఆ రెండింటిని బాధిచును గాన నియహమ్‌''నియః'' అను రూవము లగును. అజాది_ పత్యయములు (టాంజేమొదలగునవి) సర మగునప్పుడు ఈ విధముగనే ఇయజా దేశము వచ్చి “నియా” *నియే” *నియః”“నియోఃగోనియామ్‌”

ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును. సప్త మ్యేకవవనమున “జేరామ్నద్యామ్నీభ్యః)

ఆజు న్రపురింణ్ల టకరణమ్‌ 125 అను నూూర్రముడే (108) “జికోఆమ్‌”. రాగాఃపిదస అజాదిప్రత్యయము సర మగుటచే ఇయడాదేశము వచ్చి "'నియామ్‌ అను రూపము సిద్ధించును.

“అనంయోగపూర్వన్య' అననేల? అట్లనుటచే “నుఛ్రీ” “యవ (క్రిశద్దము లందు ఇదర్హము సంయోగపూర్వ మగుటచే యజ్‌ రాదు. “ఇయజొవచ్చుటచే “నిళబ్దమునందు వలె రూపము లగును. కాని సప్త మ్యేకవచనమున కస్సుల్ర్రీ జీ “యవక్రీ 1 జీ"అని యుండగా 'జి"కి'ఆమ్‌"వచ్చు నవకాళము (సూ.108) లేదు గాన “ఇయజొమాళము వచ్చుటచే 'సుశ్రియియవ [క్రియి'అను రూపము లగును

గలిళ్ళ 14,60

ప్రాదయః క్రియాయోగే గతిసంజ్ఞా! స్యుః, గతికార కేతర పూర్వపదస్య యణ్‌ నేష్యతే. శుద్ధధియౌ .

“ప్రాదయః' అధికారసూ తము, "ఉపసర్షాఃి క్రియామోగే'నుండి “క్రియా యోగే అనువ ర్వించును. (పాదులు క్రియామోగ మున్నపుడు గతిసంజ్ఞక ములు గూడ అగును.

దేని పూర్వపదము గతిసంజ్ఞము గాని కారకనంకజ్ఞ ము కొని కాదో అట్టి దానికి యణ్‌ అంగీ: రి.పబడదు.

శుద్ధా ధీ! యస్య సః'అను. నర్థము గల “కద్దధీ 'ళద్దిమునకు (సథమైక వచనమున “శుద్ధధీః” అను రూస మగును. [పథమాద్వివచనమున “ళుద్ధరీ బె ఆని యుండగా “ఇకో యణచి'అను సూళముచే ( 5) యణాదేశము రావలసి యుండ దానిని బాధించి *_పథమయోః-'అను సూర్రముచే (128) పూర్వసవర్డ్మ దీర్హము రావలసి యుష్నోది. దానిని బాధించి “ఆచి శ్నుధాతు.”అను సూ[క్రముచే (180) '“ఇయజ్‌” వచ్చుచుండగా దానిని బాధించి “ఏర నేకాచః అను సూ(ర్రముజే (200) యణ్‌ రావలసి యున్నది. కాని ఈ వార్తికము గతిశంజ్ఞకము కొని, కారకము. కాని పూర్వపదము కొకున్నచో యణ్‌ రాకూడ దని చెప్పుచున్నది. ఇచట “కుద్దుఅను పవము గతిసంబ్హకిము కాని కారరిస-జ్ఞకము. కొని కాదు. కావున యణ్‌ రాదు *“ఇయజ్‌' ఆదేశము వచ్చుటచే 'కున్టధియౌ'అను రూప 'మేర్చడును. ఇక్షే ఇవర రూపము లన్నియు “నీ'ళద్దిముశందు వలె నుండును. సప్పమ్యేంవచనమునందు మారము “ఆమ్‌కు ఆవకాశము లేదు గాన'కుస్టధియి" ఆను రూప మగును,

126 లఘునిద్ధాంతకౌముదీ

సుధీశబ్దమునకు అడాదిప్రత్యయములు వర మగునపుడు “ఏరనేకాచః” అను సూ[తముచే (200) యణాడేశము రావలసి యుండ;

202 న భూనుదయోః 6.1.85

ఎతయోరచి సుపి యణ్‌ న, సుధియౌ, సుధియః ఇత్యాది,

“అచిప్న-'నుండి “అచ 'ఓః సుపినుండి 'సుపి “ఇకో యణచి” నుండి “యణ్‌*, అనువర్తించును. భూళబ్దికుధీ శబ్దములరు అజాదిప్రత్యయము పర మగునపుడు 'యణ్‌ రాదు.

ఈ సూత్రముచే యణ్‌ నిషేధింపబడినది గాన “అచిబ్న-_*అను సూత ముచే (100) ఇయజాదేశళము వచ్చి “ళుద్ధధీ!ళబ్ద మునందు వలె రూపము లగును.

సుఖమిచ్చృతీతి సుఖీః, సుతమిచృతీతి సుతీః, సుఖ్యా, సుత్యౌ, సుఖ్యుః, సుత్యుః శేషం ప్రధీవఠ్‌.ళమ్భుర్హ రివత్‌, ఏవం భాన్వాదయః,

“సుఖం ఆత్మనః ఇచ్చతి' “సుతం ఆక్మనః ఇచ్చతి"అను నర్థమున “సుఖోసుతళబ్దములకు “సుప ఆత్మనః క్యచ్‌అను సూూత్రముచే (72) “కచ్‌” (ప్రత్యయము. “ర్యచి చిఅను సూతముచే (12) ఈశ్వము.. పిమ్మట 'క్విప్‌” చేర్చగా అలోసయలోపములచే సిద్ధించిన “సుఖీగసుతీ'ళబ్బములకు అజాది(ప్రత్య యములు పర మగునపుడు “ఏరనేకాచః'అను సూడ్రమజే (200) యణ్‌ వచ్చును. సుతీః, సుత్యా, సుత్యః, నుఖీః, నుఖ్యొ, సుఖ్య౪ ఇత్యాది రూపములు (వధీళద్దిమునందు వలె నిష్పన్న మగును. కాని పంచమీష స్మేకవచనములందు 'సుతీ + అన్‌” సుఖీ + అస్‌"అని యుండ యణాదేళముచే “సుత్యస్‌సుఖ్యస్‌” అనియు, పిదస 'ఖ్యత్యార్చరన్య'"అను స్తూతముచే (18%) “జసిోజస్‌*ల అకార మునకు ఉకారా దేశము సకారమునకు రుద్వవిసర్షలు వచ్చి *నుత్యుళీ *సుఖ్యుః అను రూపములు సిద్ధించును.

శమ్భుశద్దము హరిళబ్దము నలె నుండును. 'భాను' మొదలగు శద్దములును ఇటులనే యుండును. “ళంభు"ళబ్దము “ఉకొరాంత మగుటచే “శేషోఘ్యసఖి'ఆను సూతమచే (170) ఘిసంజ్ఞ యుండును గాన ఘిసంక్ఞాపయు క్తము లగు కార్యము లన్నియు వచ్చును. “హరిళబ్దమున [పథిమాబహువచనాదులందు అయా దేశము రాగా ఈ శబ్దము“కు అవాదేశము వచ్చును. ఇదియే భేదిము,

ఆజున్తప్పలింజ్ల (వకరణమ్‌ 27 ల్సి గ ! న! వ03$ ల్భ్‌న్బంత్‌ (లోటు! 1405 జ్‌ అద న ఆన నీ అష అద అసమ్బ్చుడ్దా సర్వనా మస్టానే పరే (కోమ్టుళద్దస్య స్థానే (కోష్టు అల శబ్దః (ప్రయో క్రవ్య ఇత్యర్థః,

“ఇతో ఒత్‌ సర్వనామస్థానే”, “సఖ్యురనమృుద్దా నుండి “సర్వనామస్థానే” “అసమ్బ్చుడ్డా” అనువ ర్తి ంచును. సంబుద్ది (సంబోధన _పథమైకవచన భిన్న మగు సర్వనామస్టానము (స్వాదిపంచవిభక్తులు) పర మగునపుడు కోమ్టు (అను ఉకొరాంత) శబ్దము తృచ్‌పత్యయాంతము వలె నగును. అనగా జొమ్షళచ్ది స్తానమున *“ కోష్ట"శదబము [పయోగింపబడును. థి ౬ జల ౧ (౮

శోష్తు*బ్ల' (పధమైకవచనమున ఈ నూూళముచే తృజ్వద్భావము చేసిన పిమ్మట *శ్రోష్ట్ర స్‌ అని యుండగా: వ01. ముతో జానర్‌ నామన్దానయో: 78110 బుతోఒబ్లస్య గుణో జౌ సర్వనామస్థానే చ. ఇతి ప్రా స్తే-

“అజ్నస్య'ఆధికారము. “హాస్వస్య గుణః'నుండి'గుణః 'అనువ ర్తి ౦చును. ముకారాంత మగు అంగమునకు జీపక్యయము గాని, సర్వనామస్థ్టానము గాని సర మసునపుడు గుణము వచ్చును.

ఈ సూశముచే నిచట బుకొరమునకు గుణము రావలసి యుండ

205, ముడుళనన్‌ వ్రదదొంసోఒనోవానొత్టా 71.04

బుద నానాముశనసాదీనాజ్బా ఒనజ్‌ స్యాదసమ్బుగ్దౌ సౌ.

అణాల ణు

“అజ్షస్య” ఆధికొరము. “సఖ్యురసమ్చుద్ధా” “ఆనజ్‌ సొ నుండి “అసమ్బుద్దా” “అనజ్‌ 'అనువ ర్రించును. బుకారాంతములకును, *ఉళనస్‌) పురు దంసస్‌, అనేహస్‌ అను శద్దిములకును సంబుద్ధిభిన్న మగు “సూ పరి మగు నప్పుడు “అనజ్‌” ఆదేశము వచ్చును.

అనజ్‌, జీత్‌ గాన అంత్యాదేశముగ వచ్చును. ఇచట అంత్యవర్ష మగు బుకారస్తానమున వచ్చుటచే “కోషన్‌ __ స్‌ అని యుండగా

న! లబ

టకా ణల అ అభ అ ఉద 206. అన్‌ -తృల్‌ -ల్భబ్‌ -న్హూన్ఫృ-న వ్ర -నోన్ట్ర త్వ స్ట -జ్‌త్త వోత్భ-వోత్భ్ఫ (వా నాడామ్‌ 6.111 అదాదీనాముపధాయాః దీరోఒసమ్చుగ్గొ సర్వనామస్తానే. (కోషా, జు థి గు ట్‌ ోషారౌ.ోషారః, కోషారం, కోషూన్‌. టి ట ల టి

120 అఘునిద్ధాంతకౌముదీ

“నోపధాయాః” నుండి *ఉపధాయాః” *సర్వనామస్థానే చాసమ్బ్భుద్దా' నుండి “సర్వనామస్తానే *అసమ్బుడౌొ” అనువ రించుము.

ఖు టి న!

నంబుద్ధిభిన్న మగు సర్వనామస్టానము సర మగునప్పడు అసృట్ద, తృన్నంతశళద్ద, తృజంతళద్ది స్వసృ,న_ప్పృ,నేష్ప్రశ్వష్టృంకత్తృ,హోతృ,పోతృ (పళా_స్ట్రళబ్దముల ఉపధకు దీర్జ ము వచ్చును.

“శోష్ట్ర'ళబ్దిము తృజంళము గాన సక్వనామస్టాన మగు *నిపర మగు నపుడు దాని యుపధకు దీర్ధము వచ్చుటచే “శక్రోష్టాన్‌స్‌'ఆని యుండ “హల్డ్యా బృ్యః-”అను సూక్రముచే (170) సకారమునకునుఃన లోపః ప్రాతిపదికాన్నస్యి ఆను సూ(తముచే(180నకారమునకును లోపము వచ్చి"క్రోన్లా" అను రూపము

ట్‌ సిద్ధించినది.

(ప్రథమాద్వివచనమున “కోష్టృ 1 బొ'అని యుండగా *బుతో జీసర్వ నామస్థానయోః” అను సూ(తముచే (204 గుణము (“ఉరణ్‌రసరఃి అనుసూ(త్ర ముచే (20) రపరమగు అకారము) వచ్చును. * కోషర్‌ [బొఎ ఇచట “అస్‌

అట తృన్‌ '_ఇత్యాది సూూతముచే (206) ఉపధాదీర్హము వచ్చి “శోష్టారా" అను రూపము సిద్ధించును.

(ప్రథమాబహువచనమున “శోస్ట్ర |. అసఅని యుండగా వెనుకటి వలెనే గుణోపధాదీర్హ ములును, _ సకారమునకు రుత్వవిసర్షములును వచ్చి “కోష్టార అను రూపము సిద్దించినది.

సంజోధన్యపథమైకవచనమున తృజ్వడద్భావము లేకుండుటచే “శమ” శద్దిమునకు వలె “హే క్రోష్టోో అను రూపము సిద్ధించును. ఇతరవచనములందు (వ్రథమయందు వలె రూపము లుండును. -

ద్వితీయైకవచనమున *[కోష్ట అమ్‌"ఆని యుండ (204,208 సూ] తము

వ్‌ ౮ జ , న అచ్చే గుణోపధాదీర్త ములు వచ్చి “తోషారమ్‌"అను రూపము సిద్ధించును. ఖు ట్‌ భఖ ద్వితీయాబహువచనమున “శస్‌సర్వనామస్థానము కాదు గానీశమ్మూన్‌” నలె *కోన్దూన్‌"అను రూపము సిద్ధించును. 207.ఎలాపా తృతీయాదివ్టూబి. 71,97

అజాదిషు తృతీయాదిమ ోమ్టర్వా తృజ్వత్‌. కోష్ట్ర,

కోన్ట్రే

ఆజు న్తపుంలిజ్ఞ పకరణమ్‌ 129

“రృజ్వ(త్రో్కోచ్లుః నుండి “తృజ్వత్‌' అనువర్హించును. అశాదు లగు తృతీయాది విభక్తులు (అనగా టా,జే జసి,జిస్‌,ఓస్‌ ఆమ్‌ంజ్రీ పర మగునప్పడు (కోనుళబ్దము వికల్చ్బ్పముగ తృజంతము వలె నగును,

రృజ్వద్భావపక్షమున:_ లృతీమైకవచనమున “కోష్తు+- ఆఅని యుం డగా “ఇకో యజచిఅను సూటతముచే (1%) బుకారమునకు, రేఫ యణాదేశ ముగ వచ్చి “కోష్టా అను రూపము సిద్ధించును,

చతు ర్ర్యేకవచనమున _ “కోష్ట్ర -( ఏొఅనునప్పడు వెనుకటి వచె యణా దేశముచే “కో ష్ష్ర'అను రూపము సిద్దించినది.

సంచమీష ష్షేకవచనములందు “కోష్ట్ర + ఆస్‌ 'అని యుండ

ముత డీల్‌ 6,1.111

బుతో బసిజసోరతి ఉత్‌ ఏకాదేశః రపరః,

“అజ్షస్యి *“ఏక+పూర్వపరయోః” అధికారములు. “ఏజః పదాన్త్హాదతి' “జసి జసోళ్ళ" నుండి అతోజసిజసోఃి అనువ ర్తించును. బుద న్తాంగమునకు జసి జస్‌ ప్రత్యయముల'అత్‌పర మగునప్పడు (హన్వ మగు ఉకార మేకాదేశ మగును.

ఈ ఉకారము బుకారస్థానమున వచ్చుచున్నది. గాన *ఉరణ్‌ రపరఃి అను సూతముచే (2%) రేఫసరకమై వచ్చును. శ్రోస్ట్‌ + ఉర్‌ + స్‌ = “కోను ర్‌స్‌'అని యుండగా :_

రాతళ్సాన్య 82.24

కేఫాత్సంయోగా_న్తస్య సన్వ్యైవ లోప ఃనాన్యస్యః రస్య విసర్లః, కోష్లః, తోష్ట్రోః

ఇదినియమ సూ(త్రము. *“సంయోగా న్తస్య లోపఃి ఆను సూత్రము అను వరి ౦చును.

శేఫకంటె పర మగు సంయోగాంత సకొరమునకు మాత్రమే లోసము వచ్చును, మరి యేవర్ణ మునకు రాదు. అనగా రేఫకంకె పర మగు వర్శమునకు సంయోగొంతలోపము చేయనల యున్నచో అట్టి లోపము సకారమునకు మాత్రమే వచ్చును.

ఇచట “క్రోష్టుర్స" అనునపుడు రేఫకంఠె పర మగు సంమయోగాంతవర్ణ

రి

130 అఘనిద్ధ్హకొముద్‌ ము సకారమే కావున ఈ సూల్రముచే లోపము చేస్పిపిదస రేఫకు విసర్గము చేయటచే “తోష్టుకాఅను రూపము నిద్దించినది

షష్టీద్వివచనమున “క్రోష్ట్ర (1. ఓస్‌ అని యుండ బుకొరమునకు యజణొ దేళముచే రేఫయునకారము నకు రుత్వవిసర్లములును జేయ “క్రోష్టో9:అను రూపము సిద్ధించును.

షష్టీబహువచనమున “కోష్లు (+ ఆమ్‌'అని యుండగా “ఆమ్‌"అనునది అజాదివిభక్తి యగుటచే “విభాషా తృతీయాదిష్వచి'అను సూ(తముచే (207) తృజ్వద్భావము రావలసి యున్నది. అప్లే 'హస్వనద్యాపో నుట్‌అను సూత్ర ముచే (148)నుడాగమము రావలసి యున్నది. ఈ రెండును తుల్యబలము లగు శాస్త్రములు, అనగా “ఆమ్‌భిన్నము లగు అజాదిప్రత్యయములు పర మగునపుడు చరితార్థ మగు లృజ్వద్భావమునకును, (కోష్టుళబ్దభిన్నము లగు ళంభ్వాదిళ బ్బము లందు చరితార్థ మగు “నట్‌ కము ఈలక్ష్యమునందు సమావేశ మేర్చడినది. కొవున *విపతి షేధే పరం కొార్యమ్‌' అను సూరత్రముచే (11% పరళాస్త్ర మగు శృజ్వద్భావశాస్త్రము. స్రవర్తింప వలసి యున్నది. ఇట్లు పూవ్వళాస్రమును బాధించి పరశాస్త్రమును చేయుటకు ఫరవి(ప్రతిషేధ మని పేరు. కాని ఇచట పూర్వవి ప్రతి షేధముచే-అనగా సరశాస్త్రమును బాధించి పూర్వశాస్త్రమును [ప్రవ ర్తింపచేయుటచే నుడాగమమే వచ్చు నని ఈ [్రీంది వార్తికము చెప్పుచున్నది.

వా, నుమబిరొత్భవ్యు ద్యా వోట్యో నుట వూర్చూవిగవతిపేదేన.

“ఇకోఒచి. విభక్తాాఆను సూద్రముచే. (24%విధింపదడిన. *నుష్‌” కంచెను, “అచి ర బుతజిఅను సూతముచే (225)విహిత మగు రభావము కంచెను, 'విభాషా తృతీయాదిప్వచిఆను సూూతముజే (207) విహిత మగు తృజ్వద్భావముకంటెను, ముందుగ పూర్వవి(పతిషేధముచే. “ఆమకు నుడాగ మము వచ్చును.

ఈ వార్థికము ననుసరించి *ఆమ్‌ికు నుడాగమమును, *నామి అను సూ్రముచే (149) దీర్చమును వచ్చుటడే “కోషూనామ్‌' అను రూపము సిద్ధించును. ల

స్తమ్యేకవచనమున *శ్రోస్ట్ర 1. ఇఅని యుండగా “బుతో జీనర్వనామ స్థానమోః'అను సూ(శ్రముచే (200 బుకారమునకు గుణము “ఆర్‌వచ్చి “కోస్టర్‌ [ఇ “కోస్టరి'అను రూపము సిద్ధించును.

అజు నృష్పంలిజ్ఞ ప్రళరణమ్‌ [ఏ1

తృతీయాద్యశాదివిభ క్తులు పర మగునప్పుడు తృజ్వద్భావను వైక5ల్పికము గొన తృజ్వద్భావము లేని పక్షమునను;హలాదివిభ కులు వర మగునప్పుడును “శమ్మ్భు*ళబ్దమునందు నలె రూపము లుండును.

హూహూః, హూహ్వొ, హూహ్వః, హూహూన్‌ ఇత్యాది,

హూహూళద్దిము ఊకారాంతము. (ఒకగంధర్వునిపేర్రు. ఈ శబ్దమునకు అజానివిభక్రలు పర మగువపుడు “ఇకో యణచిఅను సూరత్రమ్నుచే (1% యణా దేశము వచ్చును. *“అమ్‌ళస్‌'*లు పర మగునప్పడు మాృాాళము “అమి పూర్వఃి అను సూతముచే (185) పూర్వకూపము చేయగా “హూహూమ్‌'ఆను రూపము, “ప్రథమయోః పూర్వసవర్షఃి (12%) *తస్మాచ్చసో నః పుంసి (187) అను సూూతముఐచే "“హూహూన్‌"అను రూపమును నిష్పన్న మగును.హలాదివిభక్తు లందు విశేషకార్య మేదియు లేదు. సకొార మున్నచోట్ల రుత్వవిస్త ములు వచ్చును. నస్ప్టమీబహునచనమున *సు"కు “ఆ దేశప్రత్యయయోః"అను సూత ముజే (150) మూర్తన్యా దేశము వచ్చి *“వూూహూషు ఆను రూస మగును.

అవ౩చమూళబ్లే తు నదీకార్యం విశేష, హే అతిచము, అతి చమ్వె, అతిచవన్వూః. అతిచమూనామ్‌,. అ:చమామ్‌,. ఖలపూ?.

చాల

“అతోయను నవ్యయమునకు ఊకొరాంత స్త్రీ లింగళబ్ద మగు చమూశద్ది ముతో “అతిక్రా న్తః చమూమ్‌* అను నర్థము సమాశము చేయ “అతిచమూ” శద్దిము నిష్పన్న మైనది. ఇచటి చమూళబ్దిము శ్రీలింగము కాకున్నను “ప్రథమ లింగగగ్రహణం చిఅను వార్తికమును (సూ,12% అనుసరించి" నదీసంజ్ఞ లభించును. కావున సంబుద్ధియందు ాస్వము “కీ జసిటజిస్‌'లకు అఆగాగ మము, అఆమ్‌కు నుడాగమముః: జీకి "ఆమ్‌ఆదేశము అను నోజు నదీసంజ్ఞా పయు కకార్యములు వచ్చును. ఇతర విభ క్రులందు “'హూహూ“శబ్దమునందునలె రూపము లుండును.

సంబోధన(ప్రథమైకవచనమున “హే అతి చనమూ-(-స్‌*అని యుండ “అమ్బాక్రనద్యో ర్హ్ర్వన్వః. (195% అను సూర్రముచే (హస్వము, “ఏజ్‌ హస్వాత్‌ సమ్బుద్దే” అను న్యూతముచే ( 181) “సి లోపము “"హేఅతిచము”,

క్రే2 లఘునిద్ధార్తకౌముడీ

చతు ర్థ్యేకివచనమున “అతిచమూ .;. శేఅని యుండగా “ఆన్నద్యాః'అను సూశర్రముచే (188) ఆడాగమము. “ఆటశళ్చ*అను సూత్రముచే (187) వృద్రియు, యణాదేశమును, వచ్చుటచే “అతిచమై” అను రూప మగును.

పంచమీష ప్యేకవచనములందు “అతిచమూ __ జసి' “అతిచమూ _. జస్‌” అ9 యుండ వెనుకటి వలెనే ఆడాగమవృద్ది యణా దేశములును, సకారమునకు రుళ్వ విసర్గములును వచ్చి “అతిచమ్వ్యాః*ి అను రూపము సిద్ధించినది.

షస్ట్రీబహువచనమున *అతిచమూ _. అమ్‌"అని యుండ *(హనస్వనద్యాపో నుట్‌ "అను సూ తముచే (118 నుడాగమము-'అతిచమూనాష్‌.

స _ప్రమ్యేకవచనమున “అతిచమూ _[. జీ అని యుండగా “డేరామ్నద్యా మ్నీభ్యఃిఅను సూత్రముచే (108) *జి'కోఆమ్‌” వచ్చిన పిదప యణాదేశము చేయుటచే “అతిచమ్వామ్‌”"అను రూసము సిద్ధించును.

“ఖలం పునాతి ఇతి ఖలపూః'. కళ మును ఊడ్చువాడు. 'ప్రధమైకవచన మున సకొరమునకు రుత్వవిసర్షలచే “ఖలపూ”అని యగును.

(ప్రధమాద్వివచనమున “*ఖలపూ_[ బొఅని యుండగా “అచి ్నధాతు" ఇత్యాది నూత్రముచే (108) ఉవజాదేశము రావలసి యుండ:_

210 దః నువే 68.4.88 ధాశ్వవయవసంయోగపూర్వో న భవతి య ఉవర్ణ్యః, తదన్లో యో ధాతుః, తదన్తస్యా నేకావో ఒజ్ఞస్య యణ్‌ స్యాదచి సుపి, ఖలప్వ్యౌ ఖలప్వః, ఏవం *సులూ!ి ఆదయః. స్వభూ!, నస్వభువౌ, స్వభువః, వర్షాభూః,

“అను పదముతక్క*ఏర నేకాచోఒ సంయోగపూర్వస్య” అను సూత్రము, “అచి ప్నధాతుభువాం య్యోరియజువజా” *“ఇకో యణచి నుండి “అచి *“యణ్‌ అనువ ర్రించును. “అజ్గస్య' అధికారము. ధాత్వవయవ మగు సంయో గము పూర్వమందుగలది కాని ఉవర్శము ఆఅఆంతమున గల ధాతువు ఆంతమందు గలదియు, అనేకాచ్‌కమును నగు అంగమునకు అజాదిసుప్‌ పర మగునపుడు యణ్‌ నచ్చును.

“ఉవజ్‌ "ను బాధించి ఈ సూూతమ.చే యణా దేశము వచ్చుటచే “ఖలప్వా” అను రూప మేర్చడినది. ఆజాదివిభ కులు పర మగునపు డీ సూత్రముచే యణా

అజ న్తప్పంలిజ్ల ప్రకరణష్‌ ప్ర దేశము వచ్చి ఖలప్వః, ఖలపస్వం, ఖలప్వా, ఖలప్వః, ఖలప్వా, ఇత్యాది రూపములు సిద్ధించును. హలాదివిధక్తులు పర మగునపుడు వి శేషకార్యము లేవియు లేవు. “సుస్టు లునాతీతి సులూఃిఇత్యాదిళబ్దములు. గూడ ఇస్తే యుండును,

న్వభూశబ్ద(ప్రధమైకవచనమున “*న్వభూ -- స్‌'ఆని యుండ_సకారమునకు రుత్వవిసర్షములచే “స్వభూఃి అను రూపము సిద్ధించును.

[పధమాద్విపచనమున “స్వభా 1. బొ”అని యుండగా“ఇకో యణచి' (1%) అను సూటత్రముచే వచ్చు *యణ్‌ను బాధించి “ప్రధదమయోః పూర్వసవర్డ 8” అను సూ(త్రముచే (12%) రావలసియున్నపూర్వసవ ర్హదీర్హ మును “దీర్చ జ్ఞసిచి అను సూూతము (162) నిషేధించును. ఇపుడు యణ్‌ రావలసి యుండగా “అచి ష్న-అను (108, ఉవడాదేశము. దానిని బాధించును, ఉవవా దేశమును గూడ బాధించి “ఓః సుపి'అను సూత్రముచే (21%) రావలసి యున్న యణా దేశము *న భూసుధియోః"అను సూగశ్రముచే (209) బాధింపబడినది. కావున “అచిష్న-అను సూముచే ఉవజాదేశము వచ్చి *స్వభువాౌ” అను రూపము సిద్ధించును. ఇట్లు అజాదిప్రత్యయములు పర మగునప్పడు ఉవడా దేశము వద్చుటచే “స్వభువః, స్వభువం, స్యభువౌ, స్వభువః, స్వభువా' ఇత్యాదిరూపము లగును. హలాదివిభ క్తులు పర మగునపుడు విశేషకార్యము లేవియు లేవు కాన “స్వభూభ్యామ్‌, స్వభూభిః, స్వభూభ్యఃి ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును.

“వర్షాళూ'ళబ్దమునకు (ప్రధమైకవచనమున వర్షాభూః అను రూప మగును. *ట్లామైదలగు అజాదివిభ క్రులు పరమగునపుడు *ఓః సుపి'అను సూత్రము (210)చే రావలసి యున్న యణాదేశమును 'నభూసుధియోః అను సూత్రము (202) విషేధించుచున్నది గాన స్వభూశద్దిమునందు వలె ఉవజా దేశము రావలసి యుండగా:=

211 వర్దాళ్ళుళ్ళ 6484

అస్య యణ్‌ స్యాదచి సుపి. వర్షాణ్వొ ఇత్యాది,

“ఓ సుపి' అను సూత్రిము,“అచి వ్నిఇత్యాది సూత్రము నుండి *అచి; “ఇకో యణచి నుండి *'యణ్‌ * అనువ ర్తించును. “వర్షావూ'ళబ్దమునందలి ఊక్రా రమునకు అశాదిసుప్‌ ప్రత్యయము పర మగునపుడు యణాదేశము వచ్చును.

[తీ లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ

ఈ సూశతముచే యణాదేశము వచ్చి “వర్షాభ్య్యా'ఇళ్యాది రూపములు “ఖలపూ"శద్దిమునందు వల నగును.

దృన్ఫూ.కరభూ,పున ర్చూశబ్లములందు అజాదివిభ క్తులు పర మగునపుడు “ఓ సుపిఅను సూూతముచే (210) రావలసి యున్న యణాదేళము*న భూసు ధియోశిఆను స్యూళముడే (202 నిషేధింపబడి యుండగా

నా, ద్భన్‌, కరు వునఃత్రూర్జన్య భవనోయణ్‌ న్‌్త్తవ్భాః,

దృన్‌ఖ్వౌ- ఏవం కరభూః. ధాతా, హేధాతః.ధాతారౌ, ధాతార 1.

దృన్‌ ,కర,పునఃశబ్ద్బములు పూర్వ్యమునందు గల భూశద్దిమునకు అజౌది సుప్పులు పర మగునపుడు యణాదేశము వచ్చును.

ఈ వార్తికిముదే యణాదేశము వచ్చుటచే ఈ మూడు శబ్దిములందును వర్షాభూళబ్దిమునందు వలె రూపము లుండును.

ధాధాతువునకు'తృచ్‌" ప్రత్యయము చేర్చుటచే ధాతృశబ్దము నిష్పన్న మైనది. ప్రథమైకవచనమున “ధాతృ 1 స్‌"అని యుండగాబుదుళనస్‌ ఇత్యాది సూ(తముచే (205) అనజా దేశముఎధాతన్‌ _- సఫోఅప్‌తృన్‌ ఇత్యాది సూ (త్ర ముచే (208) ఉపధాదీర్హముధాతాన్‌స్‌ ;'“'హల్ద్యాభ్య్యః*-ఇత్యాది సూ్యత్రముచే (1:9) సకొరమునకును ,*నలోవః- ఇత్యాది సూత్రముచే (180) నకారమ నకును తోపము-='ధాతొఅను రూపము సిద్ధించును.

సంబోధన(ప్రథమైకవచనమున “హేధాళ్ళ “1. స్‌'అని యుండగా *బుతో జీ'_ఇత్యాది సూతముచే (284 బుకారమునకు గుణము (“అర్‌ వచ్చి '“హేీద్ధాశ్రర్‌ స్‌) అని యుండ “హల్‌ జ్యాబ్భ్యో దీర్హాత్‌ ఇత్యాది నసూశత్రముచే (179) సుతోపము,రేఫకు విసర్ల్షము-ఉ" హే ధాతఃి అను రూపము సిద్ధించును.

“బా ,'జస్‌*అమ్‌లు పర మగునపుడు “బుతోజీ"_ఇత్యాది సూ(త్రముచే (24) గుణము, “అప్‌తృన్‌ ఇత్యాది. నూశత్రముచే (206) ఉపధాదీర్థమును వచ్చి “ధాతారౌ, ధాతారః, ధాతారం”అను రూసము లగును.

“స్‌ పం మగునపుడు(ప్రథమయోః పూర్వసవర్డః"అను నూ(శ్రముచే (12%) పూర్వసవర్శ దీర ము*తస్మాచ్చసో నః పుంసి'"అను సూశ్రముచే (187) నకొరము, వచ్చుట చేధాత్రూన్‌” ఆను దూపము నిష్పన్న మగును.

“టా “డే , ఓస్‌"ప్రత్యయములు పర మగునపుడు యణాదేశముచే ధాశ్రా, ధ్యాత్రే, ధాతోః, అను రూపము లగును. “జసి'*జస్‌”, ప్ర్య్యయములు

అజ న్తపుంలిజ (ధకరణమ్‌ 135 పర మగునపుడు'బుత ఉక్‌'అను సూ(తముచే (208) బుకారమునకు “ఉర్‌” ఆదేశమును పిదప “రాత్సస్య"ఆను సూూతముచే (29) రేఫోత్తంవ ర్తి సకారము నకు లోపము, రేఫకు విసర్శము వచ్చి “ధాతుః”అను రూపము నిద్ధించును,

షష్టీబహువచనమున “ధాత 1 ఆమ్‌"అని యుండగా *"హన్వనద్యాపో నుట్‌'అను సూ(త్రముచే (148) నుడాగమముోనామి"అను సూత్రముచే (14%) దీర మును వచ్చి 'ధాత్తూనాష్‌'అని యుండ:

ఖు వాం మువర్జాళ్చ్యృన్థు అత్నాం వాచ్యం

ధాత్ధాణామ్‌. ఏవం నప్త్రాదయః.

బువర్షముకంచె. పర మగు నకొారమునకు ణత్వము చెప్పదగి నది, ఈ వార్తికముచే నకారమునకు ణత్వము వచ్చి “ధాత్రూాణామ్‌ అను రూపము సిద్ధించును.

సప్రమ్యేకవచనమున “ధాళ్ళ + జీిఅని యుండగా *బుతో జీసర్వ నామస్టానయోఃి అను సూూతముచే (204) గుణము వచ్చి *“ధాఠరిఅను రూపము సిద్ధించును, బహువచనమున “ఆదేశప్రత్యయయోఃఆను సూరముచే (150 సకారమునకు మూర్ధన్యా డేశము-' ధాతృషుఅను రూపము సిద్ధించును.

హలాదివిభక్తులు పర మగునపుడు విశేషకార్యము లేవియు లేవు గాన “*ధాతృభ్యామ్‌, ధాతృఖిః” ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును.

నప్తా9దిశబ్దములు గూడ ఇస్తే యుండును. అనగా '*అప్‌ర్భన్‌తృచ్‌" అను సూ(త్రమున (206) నిర్తిష్టము లగు నష; నేష్ట్ర,క్వష్టృంక తృ,హోత్య, పోతృ._పశా_స్తృళద్దిములు గూడ ధాతృళబ్దమువ లెనేయుండును.

అష్టాధ్యాయిలో “తృన్‌ ”“ణ్వుల్‌తృచౌ "అను సూటత్రములచే కర్త్రగ్థము నందు “తృన్‌ “తృచ్‌*'ప్రవ్య్యయములు విధింపబడినవి. ఉణాదులలో “తృన్‌తృచా శంసిక్షదాదిభ్యః సంజ్షాయాం చానిటౌ” “'బహులమన్య శ్రాపిఅను నూత్రముఐచే “తన్‌ “తృచ్‌” ప్రభ్యయములను విధించి “నపృనేష్ట్రుళ్వష్టుహోతృపోతృ (భ్రాతృజామాతృమాతృపిరృదుపితృ”అను సూతముచే నష్తా౦దిళబ్దిములు నిప తింపబడినవి. కావున సంజ్ఞాశద్దిము అన్నియు బౌణాదిం తృన్‌తృజంతము లని తెలియుచున్నది. ఇపుడు “అప్‌తృన్‌ర్భచ్‌ “-ఇత్యాదిసూూకమునందు. (906) “తృన్‌తృచ్‌*[గహణముచేతనే “న_పృ'మొదలగునవి (గహింపదిడుచుండ మరకల వాటిని చెప్ప నేల?యను (ప్రశ్నకు సమాధానము చెప్పదిడుచున్నది._

136 లఘునిద్ధాన్తకొముదీ నప్తాాది[గగహణం వ్యుత్చత్తిపకే నియమార్షమ్‌. తేనేహ నంపితా,

అవాలి ర్‌. థి సితర్శొ పికరః, పితరమ్‌, శేషం ధాతృవత్‌, ఏవం జామా[త్రాదయః,

*ట్మ గ్రాదయో వ్యుత్చ్సన్నాని (పాకిపదికానిఅను చోట “వ్యుత్సన్నాని, అనియు “అవ్యుత్పన్నాని"అనియు పదచ్చేదము చేయుటచే వ్యుత్చ త్తిపక్షము, అవ్యుత్చ త్తిపక్షము అను రెండు పక్షము లున్నవి. వివిధధాతువులకు ఉణాది వివిధప్రవ్యయములను జేర్చుటచే రూపములు సిద్ధించును అనునది వ్యుత్పత్తి పక్షము. ఈ ధాతు (ప్రర్యయవిభాగము కొల్పినికమే కాని వాస్తవమైనది కాదు. కొవున ఉణాదిళబ్దములకు వ్యుత్స త్తి లేదు ఆను వాదము రెండవది ఈ వాదము ననుసరించి న పృ'మొదలగు శబ్దములు తృన్‌తృజాద్యంతములు కాదు కావున వాటిని (వ్రత్యేకముగ నిర్దేశంచుట ఆవళ్యకమే. కావున పైప్రళ్న వ్యుత్పత్తి పక్షమునందే ఉదయించును. దీనికి సమాధాన మేమనగా._.ఈ సూ(త్రమునందలి “తృన్‌ *, లృచ్‌పదములచే ఉణొదితృన్నంతతృజంతము లన్నియు (గ్రహింప బడవు....ఈ నషృృ, నేష్ట్ర, త్వష్టృ,క తృ్రహోతృ, పోతృ,పళా_స్ర్రఅను. ఏడు తృన్నంతతృజంతళబ్దములు మా(త్రమే (గ్రహింపబడును_ఆను నియమమునక్రై యీ పదములు నిర్ణిష్టము లై నవి. ఈ నియమ ముండుటచే తృన్నంతతృజం తము లైనను (బొణొదికము లగు పితృం(భ్రాతృ;జామాతృ మొదలగు శద్దములకు ఉపధాదీర ము రాదు.

ఖు

పితృళబ్దము బుకౌరాంత మగుటచే అనజాదులు వచ్చినను పైన జూపిన నియమముచే సర్వనామస్థానములు పర మైనను ఉపధాదీర్ధము రాదు గాన'పిత్రా, పితరౌ,పీతరః, హే పీతః,పీతరమ్‌” ఇత్యాదిరూపము లగును. ద్వితీయాబహు వచనమునుండి ధాతృళబ్దమునకు వలె రూపము లుండును. 'జామాళృ్ళిమొద లగు బొణాదికళబ్దములు ఇళ్లే యుండును.

“నృ*ళబ్దము పితృశబ్దమునలె నుండును. కాని షష్టీబహువచనమున 4న్ఫ 1. ఆమ్‌"అని యుండ నుడాగమముఎినృ 1. నామ్‌ి-ఇగట '“నామిఅను సూూత్రముచే (140) బుకొరమునకు దీర్దము నిత్యముగ రావలసి యుండ:

న్భ చా 616 అస్య నామి వా దీర్చః. నూణామ్‌,నృణామ్‌.

ఆజ న్తప్పంరిణ్లి (వ్రకరణమ్‌ 1ఏ7

“భన్షస్యు భయథా” “ర్రలోపే పూర్వస్య దీర్జోఒణఃి నుండి *ఉభయథా “దీర్ధ అను పదములును. నామిఆను సూ(త్రముఘు అనువర్తించును. నృళబ్ది మునకునామ్‌"పర మగునప్పుడు దీర్దము వికల్పముగ వచ్చును.

ఈ సూత్రముచే దీర్ట్యము వికల్పముగ వచ్చును. “బువర్జాన్నస్య ఇత్వం వాచ్యమ్‌ిఅను వాలరికముచే ణక్వము చేయగా-న్టాణామ్‌, నృణామ్‌'అను రెండు రూపము లుండును.

ఓకారాంత మగు గోశబ్దమునకు (పథమైకవచనమున “గో _( సొఅని యుండగా=

గోలో జల్‌. 1.00 ఓకారాద్విహితం సర్వనామస్థానం ణిద్వత్‌.గాః, గావౌ, గావః

“ఇతో ఒత్సర్వనామస్థానే' నుండి “సర్వనామస్థానే అనువ ర్తించును, 'ఓకారాంతళబ్దముకం అ విహిత మగు సర్వనామస్టానముణిత్‌*వంటిది యగును.

ఇచట “గోఠఃఅని యుండుటచే “గోళబ్దముకంక పర మగుఅను నర్థము చెప్పవలెను. కాని *ఓతో ణిదితి వాచ్యమ్‌" ,“విహితవి కేషణఇ్బు”అను వారి కము ననుసరించి “సుద్యోళబ్దాదులందు గూడ ఈ కార్యము (ప్రవర్తి ంచుటక్రై నృ త్తికొరుడుఓకారాద్విహిత మ్‌"అని వ్యాఖ్యానించెను.

ఈ సూత్రము ననుసరించి ఓకారాంత మగు గోళద్దిముకంటచె పరముగ విహిత మగు 'సిప్ర్య్యయమునకు ణిద్వద్భావము వచ్చుటచే *“అచో ఇణితి అను స్తూత్రముచే (188) గోళబ్దమునందలి ఓకారమునకు వృద్ధి 'గౌ _(-స్‌'అని యుండగా-సకారమునకురుత్వ విసర్గ ములువచ్చి,*గౌః”అను రూపము. సిద్ధించును.

“బొోజస్‌”లు పర మగునప్పడు ణిద్వద్భావముచే వృద్దియు,ఆవాదేశాదు లును వచ్చుటచేగానొ” “గావఃిఅను రూపము లగును.

ద్వితీయైకనచనబహువచనములందు. “గో _. అమ్‌*గో (శృఅస్‌ "అని యుండగా:

ల 4 వాతో జమృునోః 61.08 ఓతోఒమ్మృసోరచి పరే ఆకార ఏకా దేశః,గామ్‌,గావౌ,గాః,గవా, గవే.గోః-2ఇత్యాది.

ఆ, ఓత:, అమ్‌శసోః, “ఇకో యణచి'నుండిీఅచి, ఏకః పూర్వపరయోః*

10కి లఘునిద్ధాన్తకొముదీ అను అధికొారసూ(ళమును అనువ ర్హించును. ఓకారమునకు “అమ్‌”ళస్‌ల అచ్‌ పర మగునప్పడు “ఆకార మేకాదేశ మగును.

ఈ సూల్రముడే పై లక్ష్యములందలి ఓకారఆకారములకు ఆకొర మేకా దేశ మగుటచే “గామ్‌'“గాః'అను రూపములు సిద్దించినవి.

అజాదు లగు టా,జే,ఓస్‌, జీ,ప్రత్యయములు పర మగునపుడు అవా దేశ ముచే గవా,గవే గవోః గవి,అను రూపము లగును. “జసి"జస్‌*లు పర మగు నపుడు *జసిజసొళ్చఅను సూ(క్రముచే (178) పూర్వరూపము వచ్చి *గోః'అను రూపము సిద్ధించును. హలాదివిభక్తులు సర మగు నప్పుడు విశేషకార్యము లేవి యును లేకపోవుటచే “గోభ్యామ్‌.'గోభిః” ఇత్కాదిరూపము లగును.

రాడూ వాలి 7.2 85

అస్యాకారాదేశో హలి విభకౌ రాః, రాయో, రాయః, రాభ్యామ్‌,

గ్లాఃః గ్రావౌ, గ్లావః, గ్లాభ్యామ్‌ ఇత్యాది. ఇకి అజ న్తపుంల్లి జ (ప్రకరణం సమ్మొప్తమ్‌.

“అష్టని ళబ్ట్ర విభ క్రా నుండి “ఆవిధ క్రా ఆనువ ర్హించును. రై శబ్దమునకు హలాదివిభ క్తి ప్రత్యయము పర మగునపుడు ఆకార మాదేశ మగును.

ప్రథమైఃవచనముని' రై సు'అని యుండ ఈ సూ(శత్రముచే అకార మాదేశ మగును "*రాస్‌ అని యు-డ సకారమునకు రుత్వవిసర్షములచే “రాః'అనురూస మగును.

ద్వివచనమున “రై _- జొ'అని యుండగా ఆయ్‌ిఆదేశము వచ్చుటచే “రాయొ”"అను రూపము సిద్ధించును. ఇష్లే అజాదివిభ కులు పర మగునపుడు ఆయాదేశము వచ్చి రాయః,రాయా,రాయే, మొవలగు రూపము లగును. హలాదివిభ క్తులు పర మగునప్పడు “రాయో హలి"అను సూత్రముచే (215) ఆకా రము వచ్చుటచే “రాధ్యామ్‌ *రాభిః”ఇత్యాదిరూ పములు సిద్ధించును.

గ్లాళల్వము బౌకారాంతము. ఈ శచ్దిమున వి శేషకార్యము లేవియు లేవు, ప్రధమైకవచనిమున సకారమునకు రుత్వవిసర్గములు వచ్చుటచే *గ్గాః? అను రూసము.. సిద్ధించును. ఇళ్లే హలాదివిధ క్తి (ప్రత్యయములు. పర మగునప్పుడు ప్రాతిపదికరూపమున నెట్టి మార్చును ఉండదు గాన గ్లాభ్యామ్‌,గ్లాభిః3 ఇత్యాది

అజున్త స్రీలిజ్ల పకఠరణమ్‌ 1309 రూపము లగును. అజాదిిపర్యయములు పర మగు నపుడు మాత్రము “ఏచోఒ యవాయావఃఅను సూటి ముచే(22)*ఆవా” దేశమువచ్చి 'గ్లావా” “గా వఃగ్గా వా ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును. ఆజంతపుంలింగ పళరణము సమాప్తము. వాఫ్‌ంంన సీ లిజ |, పకరణవ్‌, అథ అజన్తస్త్రీ జ్ఞ పకరణవు రమా.

“రమ్‌*ధాతువునకు “రమతే”అను నర్థమున “ఆచ్‌"ప్రత్యయము చేర్చుటచే నిస్పన్న మగు “రమిళబ్దమునకు శ్తీశ్వవివక్షయందు *“అజాద్యతష్టాప్‌"అను సూముచే (121%) టాప్‌ ప్రత్యయము చేయగా '“రమాఅని యగును. ఇపు డిది ఆబంతము గాన'జ్యాప్పాతిపదికాత్‌” అను సూ(త్రముచే(110 )స్వాదిపవ్యయ ములు వచ్చును. (వ్రథమైకవచనమున “రమా _.. స్‌ిఅని యుండ “హల్‌ జ్యాభ్బ్యః” అను సూ్యముచే (11% ఆబ న్తముకంటె పర మగు *స్‌లోపింప *రమా" అను రూనము సిద్ధించును.

ద్వివచనమునందు “రమా _. బొఅని యుండగా:

వొడి అవః 7,118

ఆబ న్హాదణ్ఞాత్సర స్యాజః శ్రీ స్యాత్‌. “బౌొజి ఇతి జొకారవిభ_క్తేః సంజ్ఞాం రమే, రమాః.

“అజ్గస్య' అధికారము, *“జసః శి నుండి “శ అనువ ర్తిందును. ఆబిన్త మగు అంగముకంటె పక మగు *బొజోకు 'శిఆ దేశ మగును.

“డాజ్‌అనునది బొ కారవిభ క్రి కి.అనగా “ర్ల కక్లాట్‌లకు సంజ ,

ఈ సూూతముడే “బోకు *శిఆదేశ మగును. 'శిలోవి శకారమీ “లశక్వ తద్ది తే'అను సూత్రముచే (18 ఇత్సంజ్ఞ కము, “రమా 1. ఈఅని యుండ గుణ మేకాదేశ మగుటచే ప్రే'అను రూపము సిద్ధించును.

1డగీ లఘునిన్హాన్తకౌముదీ

బహువచనమున “రమా -[ అస్‌'అని యుండ “ఆకస్పవర్షే దీర్హ అను సూూతముచే (48) సవర్షదీర్ట్యము, నకారమునకు రుత్వవిసర్లములును వచ్చుటచే "రమా!ః'అను రూపము నిష్పన్న మగును.

సంబోధన(ప్రథమైంవచనమున “హే రమా _(.సు"అని యుండగా:

నమ్మ్బడ్థా చ 78.106

ఆప ఏకారః స్యాత్‌ సమ్బుద్ధొం “ఏజ్‌ (హస్వా త్‌"ఇతి సమ్బుద్ధి లోపః, హేరమే, హేరమే, హేరమాః, రమాష్‌, రమే, రమాః,

“ఆజీ చాపఃి 'బఐహువచనే రుల్యేత్‌*అను సూ(త్రములనుండి. *ఆసఃి “వీక్‌ ఆను పదములు అనువ ర్తించును. “ఆప్‌కు సంబుద్ది పర మగునపుడు ఏకార మాదేశ మగును, క్ష

ఈ సూర్రముచే అఆకారమునకు ఏకార మా దేశ మగుటచే 'హెరమే_ స్‌” అని యుండగా“ఏజ్‌ (హ్రస్వాత్పమ్బు ద్ధేః”అనుసూ క ముచే(18ఏసంబుద్ధి లోపము_ *"జ్యార్రమేఅను రూసము సిద్ధించును, దాని ద్వివచనబహువచనములు (ప్రధమ యందు వలె నుండును. ద్వితీయైకవచనమున “రమా .(_ అమ్‌ఆఅని యుండ "అమి పూర్వః"అను సూత్రముచే (18) పూర్వరూపము చేయగా *“రమామష్‌” అను రూపము. సిద్ధించును. ద్వివచనదబిహువచనరూపములు (ప్రధమయందు వలె నుండును. ఇది స్త్రీలింగళబ్దమగుటచే “శస్‌ 'ప్రత్యయసకారమునకు “తస్మాచ్చసో నః పుంసిఅను సూత్రముచే (187) నకారము రాదు.

లృతీమైకవచనమున “రమా , టా"అని యుండగా:

అవీ చావః 7.8,105

ఆజీ ఓసి చాపః ఏకొారః, రమయా, రమాభ్యామ్‌, రమాభిః.

“అజ్మస్య'అధికారము. “ఓసి చినుండిఓసి, *“బహువచనే రుల్యేత్‌"నాండి “ఏత్‌"అనువ ర్తించును. “ఆప్‌కు (ఆబంతాంగమునకు “ఆజ్‌"(ట్రా లేక "ఓస్‌ పర మగునపుడు ఏకారము వచ్చును

ఈ సూశ్రముచే *“రమా'యందలి ఆకారమునకు ఏకారముర మే 1 ఆ'_ అయాదేశముచే “రమయా"అను రూసము సిద్ధించును.

“భ్యామ్‌” “లిస్‌” “భ్యస్‌'లు పర మగునప్పుడు విశేషకొర్యము లేవియులేవు. “రమాభ్యామ్‌” “రమాభిః' “రమాభ్యః" అను రూపము లగును,

అథఅజున్త స్రీలిజ్ఞ టపకరణమ్‌ శశ] చళుర్థ్యేళవచనమున “రమా 1 జే'అని యుండగా: 2190. యాడావః 8,118

ఆపో జితో యాట్‌. వృద్ధిః-రమామై, రమాభ్యామ్‌.రమాభ్యః, రమాయాః-?, రమయోః-2, రమాణామ్‌, రమాయామ్‌.రమాసు,ఏవం దుర్గామ్బికాదయః.

“ఘీరి తొనుండి 'జితి'అనువ ర్వించును, “అబ్ల్గన్యి అధికారము. ఆబ న్తాంగదు ౧0టె పర మగు జీత్‌ అగు సుపప్పత్యయమునకు “యాట్‌ "అను నాగమము వచ్చును.

“యాట్‌”టిత్‌ అగుటచే ఆద్యవయవముగ వచ్చి “రమా [యా 1 వొఅని యుండ ఆకారఏకారములకు వృద్ధిదే ఐకారము వచ్చి “రమా యై"అను రూపము సిద్ధించును.

పంచమీష ఫ్ట్యేకవచనములందు కూడ “రమా _- జిసి “రమా (- జస్‌"అని యుండగా యాడాగమసవర్ష దీర్చ ములచే “రమాయాస్‌"అని మై సకారమునకు రుత్వవిసర్షములచే “రమాయాః"అను రూపము సిద్ధించును.

షష్టీనప్తమీ ద్వివచనములందు. “రమా 1-ఓస్‌“అని యుండగా. “ఆజీ చాపఃిఅను సూ(త్రముచే (218) ఆకారమునకు ఏకారము వచ్చి “రమే + ఓస్‌; అయాదేశముచే “రనుయోఃఅను రూపము సిద్ధించును.

షష్టీ బహువచనమున_ “రమా -(- ఆమ్‌"అని యుండ “రమా 'అనునది ఆబంతము గాన “హస్వనద్యాపో నుట్‌*అను సూతముచే (118) నుడాగమము “రమానామ్‌”, *అట్‌ కుప్వాజ్‌ ఆను సూ(త్రముచే (188) నకారమునకు ణకారము *"రమాణాపమ్‌'అను రూపము సిద్ధించును,

స్పష్టమ్యేదవచనమున “రమా-[జీ అశి యుండ “జేరామ్నద్యామ్నీభ్యః అను సూూతముచే (108) *జి'కి ఆమ్‌, “రమా ౧ ఆమ్‌"; “యాడాపఃి అను సూతముచే (218) యాొడాగమము-'రదమూయా హమ్‌ అను రూపము సిద్ధించును. బహువచనమున *“రమాసు"అను రూపయు. “దుర్గా “అమ్బికా మొదలగు శబ ములు గూడ ఇటులనే యుండును.

సర్వనామశ్త్రీలింగళబ్ద మగు సర్వాళబ్దము చాలవరికు రమాళబ్దము వలె నుండును. కాని జే, జసి, జస్‌, ఆమ్‌, జీ, (పత్యయములు పర మగునప్పడు విశేషకార్యము లగును,

కే42 లఘునిర్ధార్హకొముడీ త2ి0ం నర్భ నాత్మ: వద్ధ 0న్సుళ్ళ 78.114

ఆబ న్రాత్సర్వనామ్నో £తః స్యాట్‌' స్యాత్‌, ఆపళ్చ (హన్వః, సర్వనై్యైః సర్వస్యాః, సర్వాసాష్‌, సర్వస్యామ్‌. శేషం రమావత్‌,ఎవం విశ్వాదయ ఆబ న్హాః

“యాడాపః” “ఘేర్టి తినుండి *ఆసః? “జితి'అనువ ర్రించును. ఆదింత మగు సర్వనామళబ్ద్బముకంటె సరములగు జీత్‌ వళ్యయములకు “స్యాట్‌ "అను నాగమము వచ్చును. *“ఆప్‌"కు (హస్వము వచ్చును.

“స్యాట్‌* టిత్‌ అగుటచే ఆవ్యవయవ మగును. చళుర్ద్యేకవచనమున "సర్వా జౌఆని యుండ ఈ సూశముచే “జే'కు స్యాడాగమమును “ఆప్‌కు 'హన్వమును వచ్చుటచే *సర్వ 1 స్యా ఏఅని యుండ ఆకారఏకారములకు “వృద్ధిరేచి అను సూతముచే (08) “ఐిఏకాదేశమై “సర్వ నైై”అను రూపము సిద్ధించును.

పంచమీష స్ట్యేకవచనములందు “సర్వా + అస్‌'ఆని యుండ స్యాడాగమ (హ్రన్వ సవర్థదీర్ష ములచే “సర్వస్యాః"అను రూపము సిద్ధించును,

షష్టీబహువచనమున “సర్వా , ఆమ్‌"అని యుండగా “ఆమి సర్వనామ్నః సుట్‌"అను సూత్రముచే (155) సుడాగమము చేయగా *సర్వాసామ్‌” అను రూసము సిద్ధించును.

సప్త మ్యేకవచనమున “సర్వా 1 జీఆని యుండ "దేరామ్నద్యామ్నీభ్య అను నూూతముడే (180) “జికి “ఆమ్‌”. “సర్వా 1. ఆమ్‌", స్యాడాగమ(హన్వ ములు “సర్వస్యామ్‌'అను రూపము పిద్ధించును. విశ్వా మొదలగు ఆబ న్త సర్వ నామళద్దము లన్నియు ఇటులనే యుండును. 221. బిభావా దిత్చమానే వవా(బీవౌ 1 1.28 సర్వనామతా వాం ఉత్తగపూర్వనై ర్ధిః ఉత్తరపూర్వాయై. “సర్వాదీని సర్వనామాని"నుండి *సర్వనామాని'అనువ ర్హించును. బహు వ్రీహి యందలి దిక్సమాశమునందు సక్వనాను సంజ్ఞ వికల్చ్పముగ నుండును.

“ఉత్తరస్యాః పూర్వస్యా శృదిశోర్యద న్వరాలం ఉ త్తరపూర్వా”అను నర్బ మున “డిజ్నామాన్య న్తరాలేఅను సూ్యతముచే *“ఉ త్తరపూర్వా"అను సమాస మేర్చడినది. ఇట్టి పదములకు సర్వనామత్వము వై కల్పికము. కావున జే, జిని,

ఆజున్తస్రీలిజ్ల పకం ణమ్‌ 143 జస్‌, ఆమ్‌, జీ విభకులు ప5 మగునపుడు సర్వనామసంజ్ఞా ప్రయుక్రిము లగు ం క్‌ క ళ న క్‌ దలగు రూవము కార్యములు వికల్పముగ వచ్చుటచే ఉత్తరపూర్వనై్యై మొదల జ లును, సర్వనామసంజ్ఞ లేని పక్తమున “ఉ త్తరపూర్వాయై ఇళ్యాదిరూపములును సిద్ధించును ఇతరవిభ క్తులందు రమాళబ్దమునందు వలే రూపము లుండును. ఎజ్‌ జగ తీయస్యేతి వా సర్వనామసంజ్షా-ద్వితీయ నై్యై* ద్వితీయాయమై. “లీయ'ప్రళ్యయాంత మగు ద్వితీయాళబ్దమునకు “జిత్‌” లగు విభక్తులు పర మగునప్పడు “తీయస్య జీత్సు వా'అను వార్తికముచే సవ్వనామసంజ్ఞ వైకిల్సి కము గాన చలుర్థ్రీపంచమీ, షష్టీస్నప్పమ్యే:వచనములందు సక్వనామకార్యము లగు స్యాడాగడూదులు వచ్చినచో ద్వితీయనై్య, ద్వితీయస్యాః-9, ద్వితీయ మ. స్యామ్‌ అను రూపములు నిద్ధించును. సర్వనామసంజ్ఞ లేని పక్తమునను, ఇరర విభక్తులందును “రమా"ళబ్దమునందువచె రూపములుండును. ఈవై కల్ప్సికసర్వ నామసంజ్ఞ జీద్విభ క్తులు పర మగునపుడే గాని “ఆమ్‌” పర మగునపుడు లేదు గాన “ద్వితీయస్యామ్‌"అను రూపముండదు. తృతీయాదిళబ్దములు గూడ విళ్లే. ళ్‌ కి అ ఫి నా అమ్బార్ట-'ఇతి (హస్వః-హే అమృ, హే అక్క, హెఅల్ల. తల్లి యను నరము గల అమ్బా, ఆక్కా, అల్లాః అను శదములు ళం థి ఉం ళం రమాళబ్దిము వతె నుండును. కొని సంబోధనైైకవచ"మున “'అమ్బాక్థనద్యో ర్హ్హ9న్వః "అను సూర్రముచే(105) హన్వము వచ్చి:ఏణ్‌ హస్వాత్‌ '_అనుసూ(త్ర ఆ, 4 శ శ్రే ఇ కలాల ఇ 5 కాక్‌ క్‌ ముచే (184 సులోపము వచ్చుట మాం అమ్బ హే అక్కి" "హె అల్ల అను రూపము లగును. జరా, జరసౌ ఇత్యాది. పక్షే హలాదౌచ రదూవత్‌, గోపా విశ్వపావత్‌. మతీః. మత్యాం జరాళద్దమునకు అజాదివర్యయములు పక మగునపుడు *“జరాయా జరసన్యతరిస్యామ్‌"అను సూూశముచే (1810) వికల్పముగ *జరస్‌'అను నా దేశము వద్చుటచే జరసొ, జరసః, జరసా, జరసే, జరసః, జరసాష్‌, జరసి, అను రూపములును, జరసా దేశము దాని పక్షమువను, హలాది విభ క్రులు సర మగునపుడును రమాశద్దిము వలెను రూప ములగును

$ే44ీ లఘునిద్దా కౌముదీ

“గాం పాతిఅను నర్ధమున పాధాతువునకు విచ్‌'ప్రత్యయము చేర్చుటచే “గోపా'ళబ్దము నిష్పన్న మైనది. త్తీలింగ మగు నీ శబ్దము విశ్వపాళబ్దము వలె నుండును. కొని “గోపన్య స్త్రీఅను నర్టమున గోపళబ్రమునకు “ఆజొద్యతస్టాప్‌” అను న్యూతముచే(1248)టాప్‌[పళ్యయము చేయుటచే నిస్పన్న మగు “గోపా ళద్దిము రూపములు “రమా"ళబ్ద్బరూపముల వలె నుండును.

మతిశబ్దరూసములు చాలవరకు హరిళబ్దమునందు వలె నుండును. “ళస్‌” మొదలగు విభక్తులు పర మగునప్పుడు కొన్ని విశేషము లుండును.

“మతి + (శృఅస్‌'అని యుండగా పూర్వసవర్శ దీర్చ ముచే “మతీస్‌"అని యుండ సకారమునకు రుత్వవిసర్శములచే “మతీః”అను రూపము సిద్ధించును. ఇది స్త్రీలింగశబ్ద మగుటచే *తస్మాచ్చసో నః పుంసి'అను సూ(త్రముచే (187) నత్వము రాదు.

తృతీయయైకవచనమున “మతి. (టా ) ఆ'అని యుండగా “ఆన్రీయామ్‌” అను నిషేధ ముండుటచే *ఆజో నాఒస్త్రియామ్‌'అను సూత్రముచే (171) నా" ఆదేశము రాదు. యణాదేశముచే “మత్యా'అను రూపము సిద్ధించును.

చతు ర్థ్యేకవచనమున “మతి _, జేఅని యుండ:

శతి (వాన్నల్ళ్‌ 1 4.6

ఇయజవజ్‌ స్థానా త్తీశబ్రభిన్నా నిత్యస్తీ లిక్లా వీదూతూ, (హస్వా చ ఇవర్జ్టోవర్షా శ్రీయాంవా నదీపంజ్ఞా సో జితిం మత్య్యై, మతయే, మత్యాః-£2. మళతేః-9.

“యా స్త్యాఖ్యా నదీ” “నేయజువజ్‌ స్థానావస్రీ” *వాఒమి"అను నూ(తముల నుండి *నదీి “ఇయజువజ్‌ స్టానా” *వాఅనువ ర్తించును. *“ఇయజ్‌/*ఉవజ్‌” ఆదేశములు వచ్చుటకు యోగ్యములును, త్రీశద్దథిన్నములును, నిత్యస్తీలింగ ములును నగు ఈకారఊకారములును ( ఈకారా న్తఊకారాంతములును ్రి (హన్వము లగు ఇవర్జోవర్ష ములును (ఇకారాంతఉకొరాఎతములును) శ్త్రీలింగ మున “జిత్‌ 'అగు విభక్తి ప్రర్యయములు పర మగునపుడు వికల్చముగ నదీసంజ్ఞ కము అగును,

ఇచట మతిశబ్దము ఇకారాంత స్తీ లింగశబ్బమగుటచే “జీత్‌"లగు విభక్తులు వర మగునప్పడు ఈ సూత్రముచే నదీసంజ్ఞ వికల్బముగ లభించును. నదీసంజ్ఞ

ఆజన్త శ్రీలిజ్ల(ప్రకరణమ్‌ కేతీ5 యున్న పక్షమున 'ఆణ్నద్యాః!'అను స్తూతముచే (180) ఆకాగమము,'ఆటక్ళ అను సూత్రముచే (187) వృద్ధియు వచ్చుటచేమతి 1. ఐ'అని యుండ, యణా దేశముచే “మృత్ర్యై"అను రూసము సిద్ధించును. జస,జస్‌,లు పర మగునప్పుడు ఆడాగమ, వృద్ధియణా దేళురుత్వ, విసర్మ ములు వచ్చి “మత్యాఃఅను రూవము.. సిద్దించును. నదీసంజ్బ లేని పక్షమున 'మతయే" “మతేః "అను రూపములు హరిళబ్దనునందు వలె నుండును. స్పప్త్పమ్యేరనచనమున దుతి జీ అని యుండా: వై, ఇదుద్య్యా శ్‌ 7౨.117 ఇదుద్యానం, నదీనంజకొఫ్వాం. పరస్య చేరామ్‌, మక్యామ్‌, మతౌ., శేషం పేనీవకా. ఏవం బుద్ధాదయః. | ॥ “జేరామ్నద్యామ్నీభ్యః” నుండి “జే?” ఆమ్‌'అనుపదములునుఖీనరీ అను సమాసై క దేశమును అనువర్హించును. నదీసంజ్ఞకము. లగు “ఇత్‌” 'ఉత్‌ “లకంళె పర మగుజి'(పళత్యయమునకు “ఆమ్‌"అను నాదేశము వచ్చును, ఈ స్యూతముచే. *జికి'ఆమ్‌"వచ్చును.. “మతి - ఆమ్‌'ఎఇకోయణచి (15) *మత్యామ్‌ 'అను రూపము సిద్దించును. నదీసంజ్ఞాభావసక్షమున “హరౌ” వలె మతౌ"అను రూప ముండును. బుద్దిళబ్దము మొదలగువాటి రూపములు గూడ ఇటులనే యుండును. 224. (తిచతురోఃన్త్రియాం తిన్ఫచతన్ఫ 72400 త్రీలిజయోరేతయోరేతౌ _స్తః విభక్తాం “అష్టన ఆ విభక్తా” నుండి “విభ క్ర అనువ ర్తించును, శ్తీలింగము లగు “తిళబ్ద'చతుర్‌ళబ్దములకు విభక్సి పర మగునప్పుడు “తిసృోచతనృ"అను నాదే శము లగును. (తిశబ్దము నిత్యబహువచనము. దాని ప్రధమాద్వితీయాబహువచనము లందు *ఢతి-,- ఆస్‌"అఆని యుండ ఈ సూ(త్రముచే “తిన్సఆ దేశము. “తిసృ 1. అస్‌'అని యుండ:= 225. అబి రో బంతి 720100 “తిస్స“చతసృ'ఏతయోః బుకారస్య రేఫాదేశః స్యాదచి. గుణ దీర్ణోత్వానామపవాదః. తిస్రః, తిసః, తిస్కభిః, తిసృభ్యః, తిసృభళ్యః, ఆమి నుట్‌ : [0

146 లఘునిద్దాన్త కొముడీ

పై నూత్రమునుండి “తిసృచతసృ"అను వ ర్తిండును. “తిక *చతసృ"ల బుకారమునకు అచ్‌ సర మగునప్పడు రేఫాదేశము వచ్చును. ఈ రేఫా దేశము “జస్‌"పర మగునప్పుడు రావలసి యున్న “బుతో జీ సర్వనామస్థానయోః'అను (24 గుణమును, “ళస్‌'పర మగునపుడు “సధమమోః పూర్వ వర్షఃిఅను టో ల టి, అళ్య అధ ల! సూగత్రముచే (126) రావలసి యున్న పూర్వసవర్డ దీర్చ మును, జసిోోజస్‌ లకు "ముత ఉత్‌"అను సూ(త్రముచే (208) రావలసి యున్న ఉత్వమును బాధించును.

ఈ సూ(ర్రముచే “తిన్ఫ్మ'నందలి బుకారమునకు రేఫ ఆదేశ మగుటచే “తిస్‌ర్‌ ( అస్‌? సకారమునకు రుత్వవిసక్షములు-'త్రిస్రః* అను రూపము సిగ్గించును.

ఛి

హలాదివిభక్తు లగు '“భిస్‌”'భ్యస్‌ లు పర మగునపుడు “తిసృ 'ఆ దేశము వచ్చిన పిమ్మట “తిసృభిః' “తిస్బభ్య* అను రూపము లగును,

షస్ట్రీబిహువచనమున త్రిళద్దమునకు తి(స్రాదేశము చేసిన పిమ్మట “తిసృ

ఆమ్‌"అని యుండగా “హస్వనద్యాపో నుట్‌ొఅను సూ(తముచే (148) నుడాగమమును బాధించి పర మగుటచే *అచి ర బుతఃి అను సూశ్రముచే రా దేశము రానలసి యున్నది, కొని *నుమచిరతృజ్వద్బావేభ్యో నుట్‌ పూర్వ విప్రతిషేధేన'అను వార్తికముచే (ప్రబలము గాన నుడాగమమే వచ్చును. “తిన + నామ్‌"అని యుండగా *నామి”అను నూ త్రముచే (148) దీర్హము

జ ఖు రావలసి యుండగా:- 226. న తిన చతన్భ 6.4.4 ఏతయోర్నామి దీర్షో న, తిసృణామ్‌.తిసృషు. ఖు

“త్రలోపే పూర్వస్య దీర్జోణఃినుండి. “దీర్చ ః'అను పవనము, “నామి'అను స్యూళమును అనువర్తించును. “తిసృ''చరసృ'ళబ్దములకు నామ్‌ పర మగు నపుడు దీర్ధము రాదు. ఈ సూత్రముడే దీర్చము నిషేధింపబడినది గాన “తిసృనామ్‌ 'అని యుండగా '“బువర్జ్ణాన్నస్య ణత్వం వాచ్యమ్‌ 'అను వార్తికముచే

ణ అతి

(సూ.211) ఇశ్విము-'తిచృణామ్‌"అను రూపము సిద్రిందను,

సప్పమీబహువనచనమున “ఆదేశప్రక్యయోః'అను సూత్రముచే (150) షత్వము వచ్చి “తిసృషు"అను రూపము సిద్ధించును,

ద్వే, ద్వే,ద్వాభ్యామ్‌, ద్వాభ్యామ్‌, ద్వాభ్యామ్‌, ద్వయోః, ద్వయో.

అజున్త న్రీలిజ్యిపకరణమ్‌ కే4? నిత్యద్వినచనాంశ మగు ద్విశబ్దమునకు వి క్షి(సక్యయములు సర మగు నపుడు 'త్యడాదీనామః' అను సూ(త్రముచే ([08) అకార మాదేళశమై 'ద్వ'అని యుండ శ్త్రీళ్వవిపక్షయందు “అజాన్యతసష్టాప్‌'అను నూసత్రముచే (1247) 'టాప్‌' (ఆ)వ్రత్యయమును చేర్చి సవర్షదీర్బ సంధి చేయుటచే. “ద్వా"అని యుండును. పిమ్మట “బౌ'మొదలగు [ప్రవ్యయములు పర మగునప్పడు “శీ"మొదలగు కార్య = ములు వచ్చుటచే రమాళబ్దమునందు నలె రూసము లగును గౌరీ. గౌర్యా, గార్యః, హేగారి, గార్వ్యై, ఇత్యాది. ఏవం నద్యాదయః. గౌరళబ్దమునకు స్త్రీశ్వవివత్తయందు “షిద్లారాధిభ్యశ్చ'అను సూత్రముచే (1251) 'జీష్‌షపత్యయము చేయగా గౌరీశబ్దము. నిష్పన్న మైనది ప్రథమైక వచనమున 'గౌరీ__స్‌'అని యుండగా, 'గొౌరిఅనునది జ్యంతము గాన. “హల్ద్యాదిసూత్రముచే (17%) సకారమునకు లోపముఎ'గారి అను దూపము సిద్ధించును. ద్వివచశకబహువచనములందు “గౌరీ [బొ “గారీ 1 అస్‌ "అని యుండగా “పథమయోః_'అను సూత్రముచే (120) (ప్రా ప్పించుచున్న పూర్వసవర్థ దీర్యము “దీర్హాజ్జసి చిఅను సూ(ర్రముడే (102) నిషేధింపదడినది గాన యణాదేశముచే “గార్యా” “గార్యః"అను రూపములు సిద్ధించును. సంబుద్దియందు “అమ్బార్జనద్యోర్హ రిస్వః'అను సూ్యత్రముచే (180% హనస్వము, “ఏజ్‌ హస్వాత్సమ్బు ద్ధేః”అను సూ(్రముచే (81) సమ్బుద్ధి సకొ రమునకు లోపము=-* హేగౌరి"అను రూపము సిద్దించును. ద్వితీయైకవచనమున “గొర్రీ ( అమ్‌ 'అని యుండ "అమి పూర్వః'అను సూశ్రముచే (18%ృపూర్వ రూపము" గారీమ్‌ 'బహువచనమున'గౌరీ 1 అస్‌ 'అని యుండ “ప్రథమయో!ః-*అను సూ త్రముచే (12పూర్వసవర్ష దీర్చము_“గౌరీః”, తృతీటైకవచనమున యజణాదేశముచే “గౌరీ ( ఆ" == “గౌర్యా"అను రూపము. చతుస్థ్యేకవచనమున *గౌరీ 1. జే'అని యుండ “ఆశ్నద్యాః'అను సూత్ర ముచే (104) ఆడాగమము, “ఆటళ్ళ'అను నూర్రముడే. (197) వృద్ధి; యణా దేశము వచ్చుటచే గారై ్యా"అను రూపము సిద్దించును, ఇస్తే 'జసి'జసలు సర మగునపుడు ఆడాగమ, వృద్ధి యణా దేళముంభే “గౌర్యాఃఅను రూసము సిద్రించును.

14 లఘునిద్ధాన్సకౌముదీ “ఆహ్‌'సర మగునప్పుడు నద్యంతముకంె పరముగ నుండుటచే నుగాగ మాది[ముఎగౌరీణామ్‌'. సప్పమ్మేక వచనమున “జేరామ్నద్యామ్నీభ్యః'అను స్తూతముచే (184) “జి'కి ఆమ్‌గౌరీ 1. ఆమ్‌* యణా దేశ యు=గౌర్యామ్‌'అను రూపము సిద్ధించును. “నదీ'మొదలగు ఈకొరాంతళబ్దము లన్నియు నిళ్లే యుండును. లక్ష్మీః శేషం గౌరీవత్‌, ఏవం తరీతన్ర్ర్యాదయః, త్రీహేసిం లక్ష్మీశబ్దము ఈకారాంత స్రీలింగళబ్ద మైనను “జీపపత్యయాంతము కాదు కొవున (ప్రథమైక£వచనమున “హల్‌ జ్యాబ్య్భోోదీర్దాత్‌ '-అను సూ[త్రముచే (179) సకారలోపము రాదు. సకొరమునకు రుత్వవిసర్లములచే “లక్ష్మీః” అను రూపము సిద్ధించును. ఇతరరూపము లన్నియు గొరీశబ్దమునందు వలె నుండును. తర్సీ తనీ, మొదలగు (జీబంతములు కాని శబ్దములకు గూడ సులోపము రాదని ఈ (క్రింది కారిక చెప్పుచున్నది. “అవీతస్టీత రీలక్ష్మీరీ[హీశ్రీణా ముణాదిసు స్పశ్రీలింగళబ్దానాం న సులోపః కదాచన”. శ్రీళద్రిము “జీప్‌” పత్యయాంళము. (పధమైకపచనమున సులోపముచే (సూ.179) “స్త్రీ'అను రూపము సిద్ధించును. సంటబోధనై కవచనమున “'హేస్త్రీ( స్‌'అని యుండగా “అమ్బార్థనద్యోర్హ )స్వఃఅను సూతముచే (185) హస్వము “ఏజ్‌(హస్వాత్‌'అను స్తూశ్రముచే (18/4) సంబుద్ధిలోపము వచ్చుటచే “కాస్త” అను రూపము సిద్ధించును. (ప్రథళమాద్వివచనమున స్త్రీ ఎ బొఆని యుండగా: 227. (న్రియాః 8.470 అన్యేయజ్‌ స్యాదజాదౌ (ప్రత్యయే పరేః స్త్రియౌ, శ్రియః. “అచి బ్నధాతుభువాం య్వోరియజువజొ'నుండీ “అచి” “ఇయజ్‌ అనువ ర్హించును. శ్రీశబ్దమునకు అజాదిప్రత్యయము. పర మగునపుకు “ఇయజ్‌” ఆదేశము వచ్చును. ఈ సూ(త్రముచే "ఇయజ్‌'స్రీశబ్దమున _కంతాదేశముగ వచ్చుటచే “స్తియౌ"అను రూసము సిద్ధించును. “జన్‌'పర మగునపుడు గూడ ఇయజా దేశము వచ్చుటచే "స్తియః”"అను రూపము సిద్ధించును.

ఆజున్త తీలిస్గ (ప్రకరణమ్‌ 409

“అమ్‌*“శస్‌'లు పర మగునపుడు గూడ ఈ సూ(త్రముచే ఇయజా దేశము నిళ్యముగ రావలసి యుండగా:-

వామృనోః 6,480

అమి శసిచ న్రియా ఇయజ్‌ వా స్యాత్‌, న్రీయమ్‌, ్త్రీమ్‌, స్రీయః, స్త్రీః, స్తీయా, స్రీయై, పరత్వాన్నుట్‌-స్తీణామ్‌, స్త్రీమ./శ్రీః, శీయౌ, శ్రియః,

పై సూత్రము, “అచిన్నధాతుభ్రువాంయ్వోరియజువజౌ'నుండి “ఇయజ్‌” అనువ ర్హించును,. స్రీశబ్దిమునకు 'అమ్‌ “శస్‌ 'లు పర మగునవుడు *ఇయజ్‌' ఆదేశము వికల్చ్బముగా వచ్చును.

“అమ్‌'పర మగునప్పడు “ఇయజ్‌ 'వచ్చిన పక్షమున 'స్రియమ్‌'అనియు, రాని పక్షమున “అమి పూర్వః'అను సూత్రముచే (1%) పూర్వరూపము వచ్చి *స్తీమ్‌"'అనియు రూపము లగును. ఇళ్లే 'శస్‌'సర మగునపుడు ఇయజా దేశముచే *స్త్రియః"అవియు, ఇయజ్‌ రాని పక్షమున (పథమయోః పూర్వ సవర్షఃఅను సూ్యత్రముచే (128) పూర్వసవర్షదీర్చము. వచ్చి “స్త్రీః'అనియ రూపము లగును.

“'టా'పర మగునపుడు “శ్తీియాః'అను సూత్రముచే (227) ఇయజా దేశము చేయ *స్తియా"అను రూపము సిద్ధించును.

“డేేప్ర మగునపుడు '"స్తీ.[-ఏ'అని యుండగా *“ఆణ్నద్యాః'అను సూతముడే (10%) ఆడాగమము, “ఆటశ్చ'అను సూత్రముచే (18% వృద్ధియు వచ్చి"స్తీ 1. ఐిఅని యుండును ఇప్పుడు “స్తియాః'అను స్తూతముచే (227) ఇయకా దేశము వచ్చి *స్త్రియై"అను హూపము సిద్ధించును.

“జసి*జస్‌"లు పర మగునపుడు పైన చూపిన విధముగ ఆడాగమ, వృద్ధి ఇయజా దేశములచే “స్త్రియా ॥ిఅను రూపము సిద్ధించును.

షష్టీ బహువచనమున “స్తీ. ఆమ్‌'అని యుండగా *“ఇయజ్‌” “నుట ఈ శెంకింటికిని అవకాశ మున్నది. కాని నుడాగమము పర మగుటచే “ఇయజ్‌ "ను బాధించును. “స్తీ. నామ్‌'అని యుండగా “అట్‌కుప్వాజ్‌ -'అను సూత్రమడే (108 ణత్వముస్త్రీణామ్‌ "అను రూపము సిద్ధించును.

166 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ

"జిపర మగునపుడు “జేం్యమ్నద్యామ్నీభ్యః'అను నూత్రముజే (108) “జ్రకి “ఆహ్‌వచ్చిన పిదప ఇయజాదేశము చేయగా 'స్తియామ్‌'అను రూపము సిద్ధించును.

'సువ్‌పర మగునప్పుడు "ఆదేశప్రత్యయయోః'అను స్తూతముచే (150) సకొరమునకు షత్వము చేయగా "“స్తీషు'అను రూపము సిద్ధించును.

శ్రిరితువునకు 'క్విబ్వచి పృచ్చ్యాయత స్తు కట ప్రజు శ్రీ ణాందీర్టోఒ సంప్రసారణజ్బు'అను వా ర్తికముచే క్విప్రత్యయమును జేర్చి దీర్చము చేయుటచే “థ్రీ*అను శబ్ద మేర్చడినది. *“శ్రయతి హరిమ్‌"అని యర్థము. ఇది జీత్య యాంతము కాదు కావున (పథమైకవచనప్రత్యయ మగు '*స్‌"కు 'హల్ద్యాభ్యః- అను స్యూతముచే (170) లోపము రాదు. “శ్రీః'అను రూపము సిద్ధించును,

“దోజస్‌“శస్‌'లు పర మగునపుడు *“అచిక్నుధాతు=-'అను సూశ్రముచే (10% ఇయజాదేశము వచ్చి *“శియొ “శియః'అను రూపములు సిద్ధించును,

నోయజువట్‌ న్థానావశన్రీ క.

ఇయజువజోః స్థితః యయోస్తావీదూతౌ నదీసంజ్ఞై న _స్తః,న తు స్తీ. హేట్రీః, (మై, (మే, శ్రియాః-?, శ్రియః

“యూస్ట్ర్యాఖ్యా నదినుండి *“యూ”నదీ అనువ్నర్తించును.. “ఇయజ్‌ “ఉవజ్‌ "ఆదేశములు వచ్చుటకు యోగ్యము లగు ఈకారఊకారములు నదీసంజ్ఞ కములు కౌవు, స్త్రీశబ్దమునకు మాత్ర మీ నిషేధము వర్తింపదు.

(శ్రీశబ్దిము అజాది[పప్రత్యయములు పర మగునపుడు “ఇయజ్‌ వచ్చుటకు యోగ్య మైనది గాన నిది ఇయజ్‌ స్థానము కావున నీ సూత్రముచే నడీసంజ్ఞ నిషేరింపబడినది. అందుచే సంబుద్ధియందు “అమ్బార్ధనద్యోః హస్వః'అను సూ(త్రముచే (10%) హస్వము రాదు, (హన్వము లేకుండుటచే “ఏజ్‌(హస్వా తృమ్బుద్దేః'అను సూతముచే (18 సంబుద్దిలోపము రాదు. సకారమునకు రుత్వవిసర్షములచే “కూ (శ్రీః అను రూపము సిద్ధించును.

“టా*పర మగునపుడు ఇయడజొ దేశముచే “శీయా'అను దూప మగును.

చతు ర్థ్యేక పచనమున “అ్రీ( జే'అని యుండగా *జితి (హనస్వళ్ళ'అను సూ(శ్రముచే. (222) వికల్పముగ నదీసంజ్ఞ వచ్చును. నదీసంజ్ఞాపక్షమున

అజున్త శ్రీలిబ్లపకరణమ్‌ శ] ఆడాగమ, వృద్ది, ఇయజొదేళములచే “శియై'అవియు నదీసంజ్ఞాభాన పక్షమున ఇయజాదేశమాత్రము వచ్చి “శియే'అ;యు రూపములు సిద్ధించును. ఇశ్లే “జసి'*జస్‌”, 'జిలు పర మగునప్పడు నదీసంజ్ఞాపక్షమున త్రీ బ్బమునందు నలె రూపములు సిద్ధించును. తదభావసక్షమున ఇయజ్మా(తముచే * శ్రియః. “ియి"అను రూపములును సిద్ధించును.

షష్టీ బహువచనమున 'థ్రీ [ఆమ్‌ "అని యుండగా:

వాఒఒమి 1,445 ఇయజువజ్‌ స్థానౌ స్త్యాఖ్యౌా యూ ఆమి వా నదీసంజ్లౌ _స్తఃన దూ = తు స్త్రీ. (శ్రీణామ్‌, శ్రీయామ్‌, శ్రీయామ్‌, శియి. ధేనుర్మతివత్‌.

“యూ స్త్యాఖ్యా నదీ'అను సూత్రము “నేయజువజ్‌స్థానావస్త్రీ నుండి. “ని తక్క మిగిలిన పదములును అనువ ర్రించును. *“ఇయజ్‌ "”*ఉవజ్‌ 'లు వచ్చుటకు యోగ్యములును,నిత్యశ్రీలిగములున్సు స్త్రీశబ్దభిన్నములును అగు ఈకారఊకార ములు “ఆమ్‌ *పర మగునప్పుడు విళశల్బముగ నదీసంజ్ఞ కిము లగును.

ఈ సూదత్రముచే. నదీసంజ్ఞ _ వైకల్పిషము గాన నదీసంజ్ఞాసక్షమున “హస్వనద్యాపోనుట్‌ 'అను సూూతమువే (148) నుడాగమము, “అట్‌ కుప్వాజ్‌_” అను సూత్రముచే (108) ణత్వమును వచ్చుటచే *( శ్రణామ్‌"అనియ నదీ సంజ్ఞాభానక్త్ససమున “ఇయజ్‌ "చే “ శ్రియామ్‌ "అను రూపమును నిద్దించును.

ఉకొరాంళ స్త్రీలింగళబ్ద మగు ధేనుళబ్దము ప్రక్రియ మతిళబ్దమునందు నలె నుండును.

(క్రియాం చ 7.186

త్తీవాచీ క్రోష్టుళబ్ద సృృజ_న్తవద్రూపం లభతే.

“తృజ్వ(త్కోలప్టుః'అను సూత్రము అనువ ర్హ్రంచును.. స్త్రీవాచి యగు (శోష్తుళబ్దిము తృజ న్త్వము వలె రూవములను పొందును. అనగా “(కోష్టు శబ్దము స్త్రీలింగమున తృజ్వద్భావమును పొంది “క్రోష్ట్ర'అని యగును,

ఒంన్ఫోల్యోం వోవ్‌. 4,145

బుదన్తేభ్యోనా న్తేభ్యశ్చ క్రియాం జీప్‌, కోష్ట్రీ గౌరీవత్‌.భ్రూ;

శ్రీవత్‌. స్వయమ్ఫ్మూ! పుంవత్‌.

క్త లభునసీద్ధాన్తకొముదీ

“స్తియామ్‌'అధికార సూత్రము. “జ్యాప్ర్పాళతిపదికాత్‌” నుండి “ప్రాతి వదికొత్‌ 'అనున ర్హించును. శ్రీలింగమున బుకారనకొరాంతము లగు (ప్రాతిపదికల కంబ *జీప్‌'వచ్చును.

*జీవ్‌'నందలి జకారపకారములకు “లళక్వతద్దితే (186) “హల _న్త్యమ్‌” (0) సూత్రములచే ఇత్సం్ఞ యుండుటచే *ఈ'అనునది శేషించును. “కోష్ట్ర $ఈిఅని యుండ యజణాదేళముచే *క్రోష్ట్రీ' అను శబ్దము ఏర్పడును. ఈ శబ్దము (ప్రక్రియ గౌ రీశబ్దప్రక్రియవలె నుండును.

భ్రూ (కనుబొమ్మ) శబ్దప్రక్రియ ్రీశబ్దప్రక్రియవలె నుండును స్వయం భూళబ్దము శ్తీలింగమునందు గూడ పుంలింగమునందు వలె నుండును.

న వట్నసాదిభ్టూః 41,10 జీప్‌టాపొ న సః అణాల స్వసా తిస్రశ్చత (శ్చ ననాగ్దా దుహితా తథా యాతా నూతేతి సప్వైతే స్వ(ప్రాదయ ఉదాహృతాః.

స్వసా, స్వసారౌ. మాతా పితృవత్‌, శసి మాత్యాః,ఇతి బూద న్లాః.

ద్యౌర్షోవడ్‌ రాః పుంపత్‌, నొర్టెవక్‌ . ఇతి అజ_న్హస్తీలిజ్లప్రకరణమ్‌,

“బున్నేభ్యో జీప్‌' నుండి “జీప్‌ *“టాబ్బచి"నుండి “టాప్‌ 'అనువర్షిం చును, “షట్‌ 'సంజ్ఞకము లగు శబ్దములకం అను, స్వసృ'మొదలగు బుకారాంళ శబ్దములకం కొను “జీప్‌**టాప్‌'ప్రత్యయములు రావు.

“పళ్బన్‌ ' 'సప్పన్‌ "మొదలగు షట్సండజ్ఞకళ బ్దములు నకారాంతములగుట చేతను; 'స్వసృ' మొదలగునవి ముకారాంతము _లగుటచేతను “బున్నేభ్యో జీప్‌" అను సూ(త్రముచే రావలసి యున్న 'జీప్‌' ఈ సూ(త్రముచే నిషేధింపబిడినది. కావున స్వసృ(సోదరి)శబ్దమునకు “జీప్‌'రాదు. “అప్‌తృన్‌తృచ్‌ స్వసృ-'అను సూటత్రముస (90%) “స్వసృశబ్దము గూడ పరింపబడినది గాన ఉపధాదీర్దము పచ్చుటచే న్వసృళబ్దదూపములు ధాతృళబ్దరూసముల వలె నుండును. 'శస్‌” పర మగునపుడు మ్మార్రము ఇది స్తీలింగళబ్లి మగుటచే 'త స్మాచ్చసోనఃపుంసి"అను సూత్రముచే (18) సకారమునకు నకారము రాదు గాను రుత్వవిసర్గములచే “స్వస్టాణఅను రూపము సిద్ది ంచును.

ఆజున్త నప్పంసక లిజ్ఞ (పళర ణమ్‌ 183 దుహితృ (పుత్రిక; యాతృ (తోటికోడలు) మాతృ అను ఏడుళట్దిములు పరింప బడినవి.

మాతృళబ్దము పితృశద్దము వలె నుండును. *శస్‌ిసర మగునపుడు మాల్రము పుంస్త్వ్వ్యపయు క్ర నకారము. లేకుండుటచే “మాత్యాఃిఅను రూప ముండును. ఓకొరాంత మగు ద్యో (అకాళము,స్వర్షము) శబ్దము గోళద్రిము వలె

ళా చి ణి

నుండును.

ఐకొరాంత మగు “రై *ళద్దము (ధనము), పుంలింగమునందు వలెనే యుండును, బొకారాంతమగు నౌ(నావ ) కద్దము *గ్లౌ”(చంద్రుడుళబ్దము వలె

ణి ఉం ౧ నుండును. ఆజంత శ్రీ లింగ పకరణము సమ్హాప్పము ఇ ఇస జ అథ అజన్తనపుంనకలిణ్గ (ప కరణమ్‌ 2904. అతోఒన్‌ 7.1.24

అతోఒక్లాత్‌ న్షీదాత్‌ స్వమోరమ్‌, “అమి పూర్వః-"జ్ఞానమ్‌.

“ఏజ్‌ హాస్వాదితిహల్లోపః - హేజ్జానం యం మా

“స్వ మోర్నపుంసకాత్‌ "అను సూ తము,“అజ్షస్యఅను నధికార సూత మును,అనువ ర్తించును. నపుంసకలింగ మగు అదంతాంగముకంట సరము లగు “సు'ఆమ్‌ 'అను (పశ్యయములకు “అమ్‌ 'వచ్చును.

ఆకారాంతనపుంసంలింగ మగు జ్ఞానళద్దిము ప్రథమైకవచనమున “జ్ఞాన సు'అని యుండ ఈ సూత్రముచే “అహ్‌ివచ్చుటచే జ్ఞాన 1 అమ్‌'అని యగును. పిదప “అమి పూర్వః ఆను సూత్రమచే (189) పూర్వరూపము- “జానమ్‌' ఆను దాపము సిద్ధించును. మో

సమ్మ్భుద్తియందు. వెనుక చూపిన విధముగ “హేజ్ఞానమ్‌ 'అని యైన పిమ్మట “ఏజ్‌ (హస్వాత్సమ్ము ద్రేః”అను సూ్యతముచే (184) హన్వమగు ఆఅకొ

1కీశీ లఘునిద్ధాంతకోముదీ రముకంయటె పరమగు సంబుద్ధ్యవయవ మైన మకొరమునకు లోపము చేయ “స్ప్ర+జ్రానఅను రూపము సిద్దించును. గమ! 'ప్రథమాద్వివచనమున “జ్ఞాన + బా'అని యుండగా! 285. నథ్రంనకాచ్భ 71.10

కీ బాదౌజః శీ స్యాత్‌, భసంజాయామ్‌:-

ఉం ఖో

“జసః శీ*బొజ ఆపఃకిఅను సూ(త్రములనుండి “శీ'*జొజఃకి అనువర్తిం చును. నప్పంసకలింగళబ్రముకంట పర మగు బొజ్‌'కు (బౌకారవిభక్షికి) “ఫి వచ్చును.

ఈ సూత్రముచే “టౌకు (శ్రీ 'ఈ'ఆదేశము చేయగా “జ్ఞాన (- ఈ"అని యుండును. ఇచట అజాదిప్రత్య్యయము పర మగుటచే “జ్ఞాన'అనునది భసంజ్ఞ కము. (నపుంసకలింగమున సర్వనామసంజ్ఞ యుండదు. సూ. 1608) ఇప్పడు:-

య 'స్కేతి చ 64.1408 ఈకారే తద్దికే చ పరే భన్యేవర్దావర్డ యోర్లోపః. ఇత్యల్లో పే ఠి 8 ౪8 ఉం ళం ప్రాప్తే.

యస్య ఈతి,చ. ఇళ అశ్చ తయోః సమాహారః యమ్‌, అనగా-*ఇ” వర *ఆ వర్షము లని యర్షము 'భస్య“అజ్నస్య 'అధికొర సూ (త్రములు.న స్తద్దితే

న! ణ థి లగి అవి థి నుండి “తిద్ధికే'అనువ ర్తించును. ఈకారము, తద్ధిరప్రత్యయము పర మగు నపుడు భసంజ్ఞక మగు అంగముయొక్క ఇవర్జావర్ష ములకు లోపము వచ్చును.

ఈ సూ[త్రముచే “జ్ఞాన 'శబ్దమునందలి అకారమునకు లోపము చేయవలసి యుండ=

వా, శొటః ల్యౌాం (వతి షేదో వాబ్యా+* జ్డానేం

“బజ్‌ స్థానమున ఆదేశముగ వచ్చిన “శిప్రత్యయము పర మగునపుడు ఈ లోపమునకు నిషేధము చెప్పదగినది. ఈ వార్తికముచే అకారలోపము నిషి దము గాన “అదుణః'అను సూత్రముచే (27) గుణము చేయ '*జ్తానే'అను ఛం నీ దా రూపము.

కీ బాదనయోః శః స్యాత్‌ న.

అజున్త నప్పంనకలిబ్మప్రకర ణమ్‌ 155 “స్వ మోర్నపుంనకాత్‌ 'నుండి'నపుంసకాత్‌ 'అనువ ర్తించును నప్పంనకలింగ శబ్దముకంటె పర మగు 'జస్‌”,*శస్‌ "లకు 'శ'అను నా దేశము వచ్చును. (ప్రథమా ద్వితీయాబహువచనములందు జస్‌,శస్‌లకు పైసూళముచే *ళ'అను నాదేళము జేయ “జ్ఞాన 1-శ"అని యుండగా- "208. £ి నల్చూనామన్థాశవ్‌ 1442 శి ఇత్యేతత్‌ ఉక్తసంజ్ఞం స్యాత్‌, “శిఅనునది సర్వనామస్థానసంజ్ఞ్ఞ మగును, రలీ$0. సత్తుంనకన్యు దులచః 71.72

రుల న్తస్యాఒజ_న్తస్య చ క్షీ బస్య నుమ్‌ స్యాథ్‌ సర్వ నామస్థానే.

“అల్గస్య'అధికారసూ (త్రము. “ఇదితోనుమ్‌ధాతో[*ఉగిదచాం నర్వనామ స్థానే ఒధాతోకిఅను సూ త్రములనుండి “నుమ్‌ ' 'సర్వనామస్టానే"అనువ ర్హించును, యులంతమునుుఅజంతమును అగు నప్పంసళలింగళద్దాం గము నకు సర్వనామ స్థానము పర మగునపుడు *“నుష్‌'అను నా దేశము వచ్చును,

బి40. టమదోచోఒన్తాాత్సరోః $11447

అవాం మధ్యే యోబఒ_న్హ్యః, తస్మాత్‌ పరస్త న్యైవాన్తావయవో మిత్‌ స్యాత్‌. ఉపధాదీర్హ _జ్ఞానాని, పునస్తద్వత్‌. శేషం పుంవత్‌.ఏవం ధనవనఫలాదయః, =

“ఆద్య న్తవ దేకస్మిన్‌ "నుండి “అంత” అనువ ర్తించును, మకారేత్సంజ్ఞక మగు ఆగమము, అచ్చులలో నేది అంత్యమో దానికంపె పరమై దానికి అంఠా వయవమై వచ్చును.

ఇచట అజన్తాంగ మగు “జ్ఞాన' అనుదానికి సర్వనామస్థాన మగు *ళి? (ఇ) పర మగుటచ్చేవచ్చిన నుష్‌” ఆదేశము (“ఉ', మ్‌'లు ఇత్సంజ్ఞకములుపై నూ్యశ్రముచే. అంత్యాచ్‌ అగు అకారమునకు అన్హావయవముగ వచ్చుటచే “జ్ఞానన్‌ + ఇ'అని యుండును. ఇపుడు *సర్వనామస్థానే చాఒసమ్ము ద్ధ్భొ "అను సూ త్రముచే( 177) 'జ్ఞానన్‌ 'అను నకారాంతాంగమునందలి ఉపధ యగు 'ఆ'క్రార మునకు దీర్ధ్యము వచ్చి'జ్ఞానాని' అను రూపము సిద్దించినది.

1కిథీ లఘునీద్ధాంతకొముదీ ద్వితీయవిభ క్తియందు కూడ (ప్రథమవిభ క్తియందు వలెనే రూపములు సిద్ధించును. తృతీయాదివిభ క్తి దూాపములు రామళబ్దమునందు వలె నుండును. ధనువన,ఫలాదులగు అకౌరాంత నపుంసకలింగళ బ్దము లన్నియు ఇటులనే యుండును. 241. అద్‌ డ్‌ శలరాదభ్యాః వద్బళ్యుః 71.25

ఏభ్యః క్షి బేభ్యః స్వమోరడ్‌డ్‌ ఆదేశః స్యాత్‌.

“స్వమోర్నపుంసకాత్‌ 'అనుసూూతము అనునర్తించును. నపుంసకము లగు డతరాదిపంచళ బ్బములకం టె (డళ రడతమసత్యయాంతములు ,అన్య,అన్య తర,ఇతర శబ్దములకంటొ పర ముళగు 'ను' అమ్‌'లకు'అద్‌ డ్‌ "ఆ దేశము వచ్చును. |

కతరశబ్ద ప్రథమాద్వితీయైకవచనములందు "కతర _(- సు” కతర -[ అమ్‌” అని యుండగా ఈ సూషతముచే 'అద్‌డ్‌”ఆ దేశము చేయటచే(డకారము ఇక్‌) “కతర _[ అచ్‌'అని యుండును. ఇచట

తః 8,4,148

డితి భస్య టేర్లోపః.కతరత్‌.కతరద్‌,కత రే,కతరాణి. హేకతరత్‌. శీషంపుంవత్‌ ,.ఏవమ్‌=కతమత్‌, ఇతరత్‌, అన్య త్‌,అన్యతరత్‌, అన్యతమస్య తు అన్యతమమి త్యేవ.

“అల్లోపోనఃతివింశతే ర్లితిఆను సూ(త్రములనుండి 'లోపః” *డితి'అను వరించును.*భస్య'అధికౌరస్తూతము.. *డిత్‌'పర మగునప్పుడు భసంజ్ఞక మగు దాని 'టి'కి లోపము వచ్చును. ఇచట 'డిత్‌ అగు *అద్‌"అనునది పర మగుటచే భసంజ్ఞక మగు *కఠతర”అను శబ్దమునందలి “టి” (అ) లోపించును. కతర్‌ -[. అద్‌ == కతరచ్‌ .వావసానే'అను సూ(త్రముచే (146) దకారమునకు చర వికల్చ్పముచే తకారము-'కతరత్‌. తదభావపక్షమున'క్రతరద్‌”,

ద్వివచనబహువచనములందు సర్వళబ్దమునకు వలె కతరే,'కతరాణి' అను రూపములు సిద్ధించును.

సంబోధనప్రధమైకవచనమున (ప్రథధమయందు వలె అద్‌డా దేశటిలోపము లచే *కతర్‌ _(. ఆద్‌'అని యుండగా *కతర్‌”అను అంగము హాస్వాంతము కాదు కొవునను;అద్‌'లోని *“అొకారము ఆదేశమునకు సంబంధించినదే కాని

అజున్త నప్పంసకలిల్ల (ప్రకరణమ్‌ 157 అంగమునను సంబంధించినది కాదు కావునను “ఏజ్‌ హస్వాత్‌ -'"అను సూ(త్రముజే (194 సంబుద్ధిలోపము.. రాదు. ప్రథమయందు వలెనే “హేకతరత్‌" “స్వీ కతరట్‌'అను రెండు రూపము లుండును మిగిలిన రూపము లన్నియు పుంలింగమునందు వలెనే యుండును. కళమత్‌, ఇతరత్‌, అన్యత్‌,అన్యతరత్‌ అను శబ్దములు గూడ కత రళబ్దము వలె ఉండును, “అన్యతమ'శబ్దను డతరాదిపంచళబ్దములలో చేరినది కాదు. అవ్యుత్పన్న ప్రాతిపదిక మగుటచే డతమ్మపత్యయాంతము కాదు. కావున ఇదిపూర్తిగ సర్వశబ్దము వలనే యుండును.

“ఏకతర'"ళబ్దము '“డతర'ప్రత్యయాంత నుగుటచే అన్‌ డా దేశము రావలసి యుండగా...

నా, వీకతరాల్‌ (వతిషేటో వత్త్రవ్యఃం

ఏకతరమ్‌

ఏకత రశబ్రముకంక సవ మగు *“సు' 'అమ్‌'లకు “అద్‌డ్‌ 'ఆ దేశనిషేధము చెప్ప తగినది

ఈ వార్తికముచే అద్‌డాదేశము విషిద్ధము గాన సర్వళద్దిమునందు వలె “ఏకతరక్‌' ఇత్యాదిరూపము లుండును,

(వానో నత్రంనకే (పొతివదితన్యు. 1.241

అజ _న్త న్యేత్యేవ. శ్రీపం జ్ఞానవత్‌,

ఇచట (హన్వము విధింపబడుచున్నదిగాన 'అచశ్చ'అను పరిభాష ననుస రించి 'అచః' అను పదము అనువ ర్హించును, నప్పుంసకలింగమున అజ న్హపాతి పదికకు (హస్వము వచ్చును.

“శ్రియం పాతి'అను నర్జమున *విచ్‌ "లేక 'క్విప్‌ ప్రత్యయమును జేర్చుటచే “భ్రీపా'ళబ్దము నిష్పన్న మైనది. నపృంసకలింగమున పై సూత్రముచే దీని దీర్దాకారమునకు (హస్వము వచ్చుటచే “శ్రీప అని యగును. ఇప్ప డిది అకొరాం తము గాన జ్ఞానళద్దిము వలె నుండును. తృతీయాబహువచనాదులందు నకారము నకు ణత్వము “అట్‌ కుప్వాజ్‌-అను సూూతముచే (188) కాక (ఏలనన *శ్రీప' అనునది ఏకపదము కాదు) 'ఏకాజు త్రరపదేణః"అను రాబోవు సూత్రముచే(287) వచ్చును.

150 లమఘునీద్ధానకొముదీ

లుక్‌ స్యాత్‌. వారి.

“షడ్భో్యో లుక్‌' నుండి 'లక్‌ అనువర్తిందును నపుంసక లింగళబ్దము కంటె పర మగు *సు” 'అమ్‌"లకు లుక్‌ వచ్చును.

వారిశద్దిసథమైకవచనమున “వారి-[. సు'అని యుండగా ఈ సూత్రముచే “సుకు లోపము వచ్చి 'వారి"అను రూపము సిద్ధించను

ద్వివచనమున *వారి.[. బౌ'అని యుండ “నపుంసకాచ్చ'అను సూూతముచే (బళ) “బా'కు'శీ'=వారి . (శ్ర) *ఈ"అని యుండ __-

245 ఇతోజబి ఎవిభత్తా 7.178

ఇగ్నన్హస్య నుమ్‌ అచి విభక్తా వారిణీ, వారీణి. “నలుమతా.

ఇత్యశ్య అనిత్యత్వాత్‌ పక్షే సమ్మ్భుద్దినిమితో గుణః-హేవారే, హేవారి, థఖ అవాలి ఆజో నా - వారిణా, 'ఘేర్టితి'ఇతి గుణే ప్రాప్తే:

“ఇదితో నుమ్‌ ధాతోః* “నప్పంసరస్యరయలచః' అను సూశముల నుండి “నుమ్‌ి “నపుంసరన్య"అను పదములును, “అజ్జస్య'అను అధికారసూ(త్రమును అనువ ర్రించును. ఇగ న్లాంగమునకు అజాది విభక్తి పర మగునపుడు. “నుమ్‌” ఆగమము వచ్చును. "

ఈ సూశత్రముచే ఇగనన్హాంగ మగు “వారి అనుదానిక్సి “నుష్‌” (“ఊ“మ్‌"లు ఇత్సంజ్ఞకి ములు) “మిదచోఒ న్వాత్చరశిఅను నియమముచే(240) అంశా దేశమై వచ్చునువారిన్‌ 1. ఈ” “ఆట్‌కుప్వాజ్‌నుమ్‌వ్యవాయేపి' అనుసూ(తముచే (188) ణక్వముఎవారిణీ'అను రూపము సిద్ధించును

'ప్రధమాద్వితీయాబహువచనములందు “వారి. జస్‌* “వారి + శస్‌' అని యుండ “జశ్శసోఃశ8'అను నూతముచే (237) “శిఆదేశము,. “శిసర్వనామ స్టానమ్‌' అను సూత్రముచే (238) సర్వనామస్థానసంజ్ఞ యున్నది గాన “నప్పంసకస్య రయలచః'అను సూత్రముడే (288) నుమాగమము+వారిన్‌ -(. ఇ"; “సర్వనామస్థానే చానమ్బుడౌ” అను సూత్రమువే (177) నాన్తోపధకు దీర్టము. “అట్‌కుప్‌అను స్యూశముదే (108) ణత్వము-'వారీణి”అను రూపము సిద్ధించును. “

ఆజ న నప్పుంస కరిజ్ల ప్రరరణమ్‌ 169 సంబుద్ధియందు “హేవారి _ సు'అని యుండ “స్వ మోర్నపుంసకాత్‌ 'అను సూూళముచే (211) “నికు లోపము. ఇచట సుప్రత్యయము ల్‌ పించినను *ప్రత్యయలో'పే ప్రత్యయలక్షణమ్‌'అను పరిభాష ననుసరించి 'నమ్బుద్దౌ చ'ఆను సూ(త్రమువే(217) గుణము రావచ్చును, కొవి “న లుమరాజ్ఞస్య ఆను సూ(తముజే (181) లుక్‌, ప్ల, లప్‌ శబ్దములచే (ప్రత్యయము లోపించినపుడు త్యత్చయుతక్త మగు అంగకార్యము నిషిద్ధమైనది గాన సంబుడ్ది సయు క్త మగు గుణము కూడ రాదు. అందుచే ' హేీవారి'అనియే రూపము నిష్పన్నము కావలని యున్నది. కొని 'న లుమశాబ్గిస్య'అను నిషేధము అనిత్యము గాన ఆ నిషేధము లేని పక్షమున గుణము చేయగా 'హోవాలే'అను రూపము గూడ ఉండును.

“న లుమతా-'అను నిషేధము అనిళ్య మని చెప్పుటకు ప్రవృతసూ(త్రము నందు *“అచిఅను పదమును (ప్రయోగిందుట జ్ఞాససము. “భ్యామ్‌'మొద లగు హలాదివిభక్తులు పర మగునపుడు నుమాగమము రాకుండుట “అచి' యని చెప్పుటకు (్రమోజన మని చెప్పవలెను. కాని హలాదివిభక్తులు పర నుగునప్పడు “నుమ” వచ్చినను “న లోపః ్రాతిపదికా న్తగ్య"అను సూశ్రముచే (180) ఆ నకారము లోసించును గాన నుష్‌' వచ్చినను దోషము లేదు, ఇక సంబోధన (వ్రథమైకవచనమున సంబుర్ది లోపించిన పిమ్మట “నుమ చేయగా. “న జీసమ్బు ద్ద్యోఃఅను స్తూశిముడే (281) నిషిద్ధ మగుటచే “నలోపః-” అను సూత్ర ముచే (180) నకారలోవము. వచ్చు నవకాళము లేదు గాన అచట 'నుమ్‌" రాకుండుట క్రై “అచి' అను పదము (ప్రయుక్త మైనదని చెప్పవలసి యుండును. కొని అచట గూడ “నలుమతాజ్షస్య' ఆను సూగ్రముచే (181) విషిద్దము గాన లుప్త సంబుద్దిని నిమిత్తముగ చేసికొని నుష్‌ వచ్చుటకు అవకాశము లేదు. ఈ విధముగ హలాదివిభ క్రి (పశ్యయములు పరముగ నుండగ “నుమ్‌' రాకుండ చేయ నుద్దిష్ట మగు, "ఆచి" అను పదము వ్యర్థము కావలసి వచ్చుచున్నది. కొవున *న లుమతా-' అనునది అనిత్య మని అఆంగీకరింపబడినది. అది అనిత్య మైనచో ఇప్పుడు లు ప్తసంబుద్దినిమి త్తక మగు "నుమ వచ్చుటకు వీలున్నది గాన తన్నివాశ ణా్గమై “ఆచి పద్యగహణము సార్ట్‌ మగును.

తృతీయైవవచనమున “ఆజో నాస్త్రియామ్‌ అను సూర్రముచే(171)'టా కు “'నొఆదేశము, ణత్వము చేయ “వారిణా"అను రూపము సిద్ధించును.

జ్మీత్పత్యయము లగు “జే”, 'జసి,*జస్‌ 'ప్రత్యయములు పర మగునపుడు “స్పేర్‌ జితి'అను స్తూతముచే (172) గుణము రావలసి యుండగా-

160 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ నా న లే వాం వృద్ధ్యాత్సల్భ బ్బా ద్యా వడదోల్యో శవ వూర్చూవి(వతిషేధేనం వారిణే, వారిణః, వారిణః, వారిణోః. “నుమచిర-'ఇతినుట్‌ - వారీణామ్‌, వారిణి, హలాదౌ హరివడ్‌.

వృద్ది? బొత్వ, తృజ్వద్భావ, గుణములకం'టె ముందుగ పూర్వవి(పతిషేధ ముచే “*నుమ్‌'పచ్చును. అనగా తుల్యబలవిరోధము కలిగి నప్పుడు పరము లై నను వృద్ధ్యాదులను పూర్వవి(ప్రతిషేదముచే 'నుష్‌' బాధించును.

ఈ వార్శికము ననుసరించి గుణముకంచబ ముందుగనే “నుమ్‌' ఆగ మము వచ్చుటచే “వారిణే' వారిణః' “వారిణ?ఃఅను రూపములు సిద్ధించినవి. సషష్టీద్వివచనమునందు కూడ నుమాగమముచే “వారిణోః"అను రూపము. బహు వచనమున “వారి. ఆమ్‌”"అని యుండగా 'ఇకోఒచి-'అను సూత్రముచే (24%) నునూగమము వచ్చుటకును, “'హస్వనద్యాపోనుట్‌ "అను సూత్రముచే (148) నుడాగమము వచ్చుటకును గూడ అవకాశ మున్నది. కొని ఇచట 'నుమచిర తృజ్వద్భా వేభ్యోనుట్‌ పూర్వవి_పతిషేధేన* అనువార్తికము ననుసరించి నుమ్‌ను బాధించి *నుట్‌ "వచ్చును. పిమ్మట “నామి"అను సూ్రముచే (148) దీర్చము, ణఇత్వము చేయగా “వారీణామ్‌"అను రూసము సిద్ధించును.

ఇచట *నుమ్‌ వచ్చినను, *నుట్‌ వచ్చినను (పకృత్షిపత్యయముల నడుమ నకారమే వచ్చును. కాని “నుమ” చేసినచో అది “మిత్‌ 'గాన (సూ.240) అంగావయవమై వచ్చును. అపుడు "నాష్‌ లేదు గొన “నామి'అను సూలత్రముచే దీర్చము వచ్చుటకు అవకాశ ముండదు. *నుట్‌' ఐనచో అది టిత్‌ గాన 'ఆమ్‌"కు ఆద్యవయవముగ వచ్చుటచే (నూ 88) “నామ్‌” ఉండును,

స్పప్పమ్యేకవచనమున “వారి. జీ అని యుండ “అచ్చ ఘేః” అను నూత్రముచే (174) బొత్వాదులు రావలసి యుండ పై వార్తికముచే బొత్వమును “నుమ్‌* బాధించును. కావున *వారిణి'అను రూపము. సిద్ధించును. హలాది విభక్తులు పర మగునపుడు హరిశబ్దరూపములవలె నుండును.

దధి శబ్దహాసములు (ప్రథమా, సంబోధశప్రధమా, ద్వితియల యందు “వారి'ళద్దమునందు వలె నుండును, తృతీయావ్యడాది విభక్తులు పర మగునపుడు

అజ న్తనవుంఫకలిజ్ఞ యకరణమ్‌ 161 210, అకిదొది కతంత్తాయరటాదా తః "414705 థి య న

వఏషామనజ్‌ స్యాత్‌ టాదావచి,

“తృరీయాదిషు భాషిత పుంస్కాంపుంవద్దాలవన్య” “ఇకోఒచి విభ క్రా”అను సూూతములనుండి “తృతీయాదిను" “అచిఅనువ న్రించును. అస్థి; చధి, సక్తిఅక్షి అను శబ్దములక్కు “టా మొదలగు అజాదివిధక్తులు పర దుగునపుడు *అనజ్‌ో ఆదేశము వచ్చును. అది యుదార్త మగును,

“దధి (ట్రాఆ', “దధి, (జ్రేఏ” “దది. (జుఅన్‌. “దధి ఓస్‌" అఏ యుండగా పై సూతముచే అనగా దేశము “జీత్‌ గార అంతా దేశముగ వచ్చి “దధన్‌ ఆ” ఇత్యాది విధముల నుండగా*=

న అల్లోవోఒ ౮8 6.4.19)1 అక్షావయవోఒసర్వనామస్తాన యజాచిస్వాదిపరో యోబఒన్‌ తస్యాకారస్య లోపః. వధ్నా, దిర్నే, దధ్నః-£. దద్నోః-£.

అక్‌, లోపః, అర, “అజ్షస్యి'భస్య' అధికొారసూ ని ములు 'అసర్వనామ స్టాన యజాదిస్వాదిపరః 'ఆముకది, *“భన్యి ఆమదాని వివరణము. అంగానయవ మును, సర్వనామస్తానథిన్నయకారాజాది స్వాదివప్రవ్యయపకకమును అగు “ఆన్‌” లోని అకొరము లోపించును.

ఈ సూ(త్రముచే “దధన్‌లోని ఆకారము లోపింవ "దధ్నా”, దద్నే “దధ్న*” “దవ్నోః” అను దూసములు సిర్రించినవి.

విధాపా లిల్యోః 81.106

అణ్గాదయనో ఒసర్వనామస్థానపరో యోబఒన్‌ తస్యాఒకారస్య లోపో వా స్యాత్‌, జీళ్యోః పరయోః. దద్ని, దధని. శేషం వారిత్‌ ఏవమసి, సకి, అవీ.

(ఏ (థి

అల్లోపో ఒనః “అజ్లస్య?” “'భన్య"అను న్నూతములు అనువ ర్రించును. అంగావయవమును, సక్వసామస్తానభిన్నప్రష్యయపరకిమును నగు “అర్‌”లోని అకారముశకు “జో,'శోలు పరమగునపుడు లోపము వికల్పముగ వన్పను.

“దఠి_. జి' అనునపుడు అనా దేశముచే 'డధన్‌ _. జీ అని యుండగా పై సూశ్రమునే అకారలోపము వై కల్పికముగాన “దధ్ని' 'దధని' అను. రెండు

162 లఘునిద్ధాస్తకొముదీ రూపములు సిద్రించును. మిగిలిన రూపము లన్నియు వారి శద్దమునందు వలె నుండును, “అస్థి, 'సక్టి, “అక్షీ'శబ్దములు గూడ ఇస్లే యుండును 20, త్బతీయాదొవు చావితవ్రుంన్భ్టుం శంవజ్‌ గాలనన్య 7.1.4

(పవృత్తి నిమిత్తై క్యే ధాషితపుంస్కమిగ న్నం క్తీబం పుంవద్‌, వా టాదొవచి. సుధియా, సుధినా ఇత్యాది. మధు, మధునీ, మధూని, హేమధు. సులు, సుణునీ, సులూని, సులునేక్యాది, ధాతృ, ధాతృణీ, ధాత్రూణి, పాధాతః, హేధాత్య, ధార్రా, ధాతృణా, ధాత్తూణామ్‌, ఏవం “జ్ఞాత్స'ఆదయః,

“ఇకోబఒచి విభ కి *“నపుంసకన్య రులచఃఅను సూ(్రములనుండి *ఇక్ష(ి “అచి” 'నపుంసకస్య'అనువ ర్హించును ఒకే అర్థము కలిగి యుండి పుంవాచక ముగా గూడ నున్న నప్పంసకలింగ మగు ఇగన్తళద్దిము అజాదు లగు లృతీ యాదివిభ క్రులందు వికల్పముగ పుంవద్భావము కలిగి యుండును (“గాలవి అనునది ఒక ఆచార్యుని పేరు.

పుంలింగ నప్పంసకలింగములు శరెండింటియందును ఒకే అర్థమును బోధించు శబ్దమునకు భాషితపుంస్క మని పేరు, “భాషితః పుమాన్‌ యేన (ప్రవృత్తి నిమి త్తేన తత్‌ భాషితపుసస్కమ్‌-(ప్రవృత్సి నిమిర్తమ్‌ః భాషితపుం స్కం అస్యా స్త్రీతి భాషిశతప్పంస్కం = శబ్దస్వరూవమ్‌ "శబ్దముల ప్రవృత్తికి వయోగమునకు కారణభూత మైనది అర్ధము గాన దానికి పవృత్సినిమిత్త మని “పీరు. అట్టి (పవృ త్తినిమి త్తము ఒక్కటి మాత్రమే కలిగి యుండి పృంలింగ నపుంసరిలింగములం దున్న శబ్దము భాషితపుంస్కము ఉదాహరణకు-సుధీ శబ్దము పుంనపుంసకలింగముల:ందు తెండిటియందును నుండును,రెండు లింగము లందును ఈ పదమునకు “మంచిబుడ్డి గల” అను నొకే యర్థ ముండును, కావున నిది భాషితపుంస్క్రము. ఇస్లే “'మృదుళద్దాడులు. పీలు శద్దిము రెండు లింగము లందును నుండును, కాని పుంలింగమున దాని యర్థము పీలువృక్షము. నపుంసక లింగమున పీలుఫలము.కావున నర్ధభేద మున్నది గాన నిది అభాషిశపుంస్క ము. “'మధుిళబ్దమునకు పుంలింగకూున వసంత ర్తు వనియు, నపుంసకమున “తేనె! యనియు అర్థములు *+కొవుక నిట్టి పవములు అభాషితపుంస్క ములు.

పుంలింగమున ఈకారాంతమగు “సుధీ'ళబ్దము నపుంసకలింగమున 'హస్యో నపుంనకేఅను సూత్రముచే (219) (హన్వము చేయ 'సుధియగును,

అజు నృనప్పంసకలిజ (గకరణమ్‌ 163 పైన చూవబిడిన విధముగ సుధిశబ్దము భాషితపుంస్కముకావున తృతీయాద్య జొది విభక్తలందు పై సూ్రముచే. వికల్పముగ పృంవద్భావము వచ్చుటచే “ఆచి. శ్నురాతు-అను నూత్రముచే (18%) “ఇయజ్‌” చేయగా “సుధియా” ఇత్యాదిరూసములును, సృంవద్భావము రాని పక్షమున వారిళద్దిమునందు వలె “సుధినా" ఇత్యాదిరూపములును నిష్పన్నము లగును. (వ్రథమాసంబోధన ప్రథమా ద్వితీయలందు వారిశబ్బము వలె నుండును,

మధుశబ్దము అభాషితప్పుంర్కమను, (పధమద్వితీయైక వచనములందు “మధు సు *మధు 1. అమ్‌' అని యుండగా 'స్వ మోర్నపుంసకాత్‌ "అను సూత్ర ముచే (244 'సు”ఆమ్‌"లకు రోపము. “మధు అను రూసము సిద్ధించును,

“బొపర మగుశప్పడు. “నపుంసకొచ్చిఅను స్మూతముచే (28%) “శి, “ఇకోచి విభ క్ర అను సూత్రముడే (215) నుమాగమము రాగా “మధునీ" అను రూపము సిద్ధించును.

“జస్‌”,'శస్‌'లు పర మగునప్పుడు 'జళ్ళసోః4"అను సూ (త్రముచే(287)8), “నపుంనకస్య యులచళిఆనుసూ తముచే(288) 'నుష్‌”;'సర్వనామస్థానే చాసమ్చుద్ధొ అను సూతముచే (177) ఉపదాదీర్ణము చేయగా *మధూని"అను రూసము సిద్ధించుమ. సంబుద్దియ:దు వారిళబ్దిమునందు నలె గుణవికల్చముచే "హేమధో" “చషఇముధుిఆఅను రూపములు సిద్ధించును. తృతీయాదులందు గూడ వారిళబ్దము నందు వ౩ (ప్రక్రియ యుండును. ఇది భాషితపుంస్కము కొదు కావున పుంవ ద్భావము లేదు.

“సుష్టు లునాతిఅను నర్టము గల “సులూ'ళబ్దమునకు నపుంసకలింగమున “హస్వో నప్పంసకే ప్రాతిపదికస్య'అను సూత్రముచే (240) హన్వముఎ'సులు= మధుశద్దమునందు వలె ప్రక్రియ యుండును. ఇది భాషితపుంస్కము గాన వైకల్సికపుంవద్భావముచే తృతీయాది అజాది విభక్తులందు “ఓః సుపిఆను స్యూతముచే (210) “యణ్‌*చేయగా పుంలింగమునందు వలె “నుల్వా” ఇత్యాది రూపములు గూడ సిద్ధించును.

బుకారాంత నపుంసకలింగళద్ద మగు “ధాతృ*ళ బ్రమునకు పృంలింగనప్పంనక లింగములందు “పోషించువాడు “పోషించునది'అను ఒకే యర్థ మున్నది గాన

నిది భాషిరపుంస్కము.

164 లభునిద్ధాన్తకొముదీ

(నరమాస్వితీయైః వచనములందు “సుూ*అమ్‌/లకు లోపము చేయ ధాతృ” అను రూప మగును. ద్వివచనమున “చాకు శీ"ఆదేశము, నుమ్‌, ఇర్వములు వక్చుబటచే “ధాకృ్ళణీఅను రూప దుగును. బహువచనమునందు *జస్‌ “శస్‌"లకు “? ఆదేశము, నమ్‌, సర్వనామస్థానసంజ్ఞాప్రయు క్త మగు ఉపధాదీర్భము ణత్వము వచ్చుటచే “ధార్రాణి'అను రూషము సిద్రించును.

సంబుద్ధి యందు “హేధార్య + సు'అని యుండగా “స్వమోర్నపుంసకాత్‌” అను సూముచే (211) “సుకు లుక్‌ చేసిన పిదప *నలుమతా-"అనుని షేధము (18) అనిత్య మను పక్షమున సంబుద్దినిమి త్తకగుణాదులచే పుంలింగమునందు వలె *“హీేధాతఃిఆను రూపము సిద్ధించును, నిషేధము ప్రవర్తించు పక్షమున “హేద్రాత్య"అను రూప మగును.

తృతీయాది అజాదివిభక్తులందు పుంవద్భావపక్షమున పుంలింగమునందు వలె “ధాత్రా ఇత్యాదిదూపములును, తదభావసక్షమున “ఇకో౬ఒచి విభ కౌఅను సూ(క్రముచే. (24%) నుమాగమము వచ్చి “ధాతృణా"ఇత్యాది. రూసపములును సిద్ధించును.

షష్టీ బహువచశనమున స్వండద్భానము లేని పక్షమునందు కూడ “నుమచిరి అను వార్తికముచే (నూ.20%) “నుట, *నుకిను బాధించును గాన “ధాత్టాణామ్‌”"అను రూపము సిద్ధించును.

వచ ఇర్ధ ్రస్వాదేశే 11.46

ఆదిశ్యమానేషు (హన్వేష మధ్యే ఏచః ఇగేవ స్యాత్‌, (పద్యుః (ప్రద్యునీ, (ప్రద్యూని, (ప్రద్యునేత్యాది. (వరి. ప్రరిణీ, ]పరీణి,(ప్రరిణా. ఏక దేశవికృతమనన్యవత్‌_ (ప్రరాభ్యామ్‌. సును, సునునీ, సునూని, సునునా ఇత్యాది

ఇకి అజ_న్తనపుంసకలిజ్ఞ్యప్రకరణమ్‌.

ఏీచః. ఇక్‌, చాస్వాదేశే.

(హస్వాచేశము.. విధింపబడినప్పుడు 'ఏచ్‌'స్టానమన “ఇక్‌” వచ్చును. “పిష్టా ద్కౌః యస్మిన్‌ దినేఅను న్యమువ నిష్పన్న మగు *ప్రద్యో'ళబ్ది మునకు నపుంసవలింగమున “హస్వో నప్పుంనకే (ప్రాతిపది:న్య'అను సూ(ళ్రముచే (218) (హన్వము రావలసి యన్నది. కాని *ఏ ఓ ఐ బొ'లకు (హస్వము

అజన్త నప్పంసకలిబ్లప్రకర ణమ్‌ 165 లేదు గాన ఈ సూూతము చెప్పబడినది ఈ సూరము ననుసరించి ఓకొరస్థాన మున “ఇక్‌ “అగు ఉకారము (ఆం) రరమత్యముచే) పచ్చి ప్రద్యు"అని యగును. దీని రూపము లిపుడు మధుశచబ్దరూపముల వలె నుండును.

“పకృష్ణః రాః యస్య తత్‌అను నర్ధమున ఐకారాంఠ నపుంసకి లింగళబ్రి మగు “*ప్రరై 'ళబ్దిమునకు (హస్వము చేయగా. ఇకారము వచ్చి “ప్రరియని యగును. ఇప్పడు దీని రూపములు వారిశబ్ద రూపముఐపలె నుండును కాని భ్యామ్‌” మొదలగు హలాదివిభ క్తులు పర మగునపుడు 'రాయో హలి'అను " సూశముచే (210) ఆత్వము వచ్చి *శరాభ్యామ్‌ి ఇత్యాదిరూపము లగును. “రై "యందలి ఐకారము “ఇికొరముగ మారుటచే నిది “రిళబ్దము కొని “రై” కబ్దము కొదు గాన ఈ సూత్ర మెట్లు ప్రవర్తించును? అను సందేహము కలుగవచ్చును. కొని ఒక ప్రదేశమున వికారము వచ్చినను ఒక వన్తువు మరి యొక వ స్తువుగ మార జాలదు. తో” తెగిన కుక్క, కుక్కయే గాని గార్జభము కాజాలదు కదా? కావున నిది గూడ “రై “శద్దిముగనే పరిగణింపబడును. అందయచే సూత్రము నిర్బాధముగ (ప్రవ ర్హించును.

శోభనా నౌాః యస్య తత్‌'అను నర్టమున దొకారాంతనపుంసంలింగళబ్ల మగు *నునా'ళబ్దమునకు (హన్వము చేయ *సునుిఆగును. ఇప్పుడీ శబ్దరూవ ములు మధుశచ్దిరూపముల వలె ఉండును.

ఆజంతనప్పుంసకలింగ (వకరణము సమాప్తము.

అథ హలన్రపుంలింగ పకరణమ్‌ హరకౌరాంత మగు *లిహిళబ్దమునకు (ప్రథమైకవచనమున “*లిహ్‌ (స్‌ అని యుండ “హల్‌ జ్యాప్‌. ఆను నూ(త్రముచే (17/0) సకారము లోపించి'లిహ్‌” అని యుండగా: £51. వో థః 8,281

హస్య ఢ స్యాద్‌ రులి పదాన్సే చ, లిట్‌, లిడ్‌, లిహౌ, లిహః, లిడ్భ్యామ్‌, లిట్‌ త్పు-లిట్సు.

“పదస్యి ఆధికారము. *రులో రులి సవర్షే” “స్కోః సంమయోగాద్యో రన్హే చిఅను సూత్రములనుండి “రయులోఅ నే అనునర్హించును, హకారమునకు “ర్లుల్‌'పర మగునపుడును, పదాంతమునందును (పదాంతమున నున్న హకారము నకు) ఢకార మాదేశ మగును.

ఈ సూ(తముచే పదాంతమునం దున్న హకారమునకు ఢకారము చేయగా ల్చిక్రి*ఆ్రని యుఎడును. *యలాం జళోఒ న్లే అను సూ(త్రముచే (67) ఢకారము నకు డకారము'లిడ్‌”, డకారమునకు *వాఒవసానే అను సూతముచే (116) చ ర్వ్వవికల్బముచే టకారము; తదభావసక్షమున డకారము “*లిట్‌"“లిడ్‌” అను రూసములు సిద్ధీంచుమ,

“బా జస్‌, అమ్‌, బౌ, శస, టోలు పర మగునప్పడు విశ్రేషకార్యమేది యును లేదు లిపౌ, లిహః, లిహమ్‌, లిహౌొ, లిహః, లిహా'అను రూసము లగును.

తృతీయాద్వివచనమున '"లిహ్‌ | భ్యామిఅని యుండ రుల్‌పరముగ నుండుటచే హకారమునకు ఢకారము-"లిథ్‌ -[ భ్యామ్‌”. “స్వాదిష్వనర్వనామ స్థానే అను సూత్రమచే (181) *లిఢ్‌'అనునది పదసంజ్ఞకము. గాన “*రులాం జళోఒ నేఅను స్తూతముచే (67) జ _శవముఎలిగ్‌భ్యామ్‌'అను రూపము సిద్ధించును, “లిడ్భిః “లిడ్య్యః” అను రూపములందు గూడ నిదియే వ(క్రియ. “జసి'ఎజస్‌"ోఓస్‌ '“జీ'లు పర మగునపుడు విశేషకార్యము లేవి యును లేవు, “లిహః'",“లిపో “లిహి” అను రూపములు సిద్ధించును.

హలన్త షంలిబ్లప్రకరణమీ 167

స ్పమీబహువచనమున “రిహ్‌ + సిఆని యుండగా ఢత్వ,జ శ్య్యములడే “లిడ్‌ సు అం యుండ డః సి ధుట్‌అను సూటతముచే (81) ధుడాగమము_ “లిడ్‌ ధ్‌సుఎ'ఖరి చ'అము సూతముచే (7 చర్వ్వముంలిడ్‌ _త్‌సు), డకారమునకు మరల చ _ర్వముచే టకారము "“ల్రిట్‌త్సు* అను రూపము. ధుడాగ మము రాని పక్షమున 'లిడ్‌ __సుి అని యుండ '“ఖరిచి అను (74 చర్హ్వముచే టకొరము చేయ 'లిట్సు' అను రూపమూ సిద్ధించును.

హలంతశబ్దములందు. అజాదివిభక్తిప్రత్యయములు పర మగునప్తడు రుత్వవిసర్థాదిసాధారణకార్యములు తిక్క విశేషకొర్యము లేవియు సాధారణముగ నుండవు. “భ్యామ్‌”, “భిస్‌*, “భ్యస్‌'*లు పర మగునపుడు గూడ జ స్వ్వ,చ ర్వ, విసర్గ సంధ్యాదికార్యములు వచ్చుచుండును, ఈ మూడు ప్రత్యయములు పర మగు నపుడు పక్రియ ఒకే విధముగ నుండును.

హకారాంతపుంలింగళబ్ద మగు 'దుహ్‌'ళబ్దము (పిదుకువాడు (ప్రధమెక వచనమున హల్ద్యాదిసూ[త్రముచే (170) *“స్‌"లోపీంప *దుహ్‌"అని యుండగా

2052, దా ఒదోర్జాతోర్డ్య 82.02

రులి పదాన్తే చోపదేళే దాదేర్చాతోర్టస్య ఘః,

“*రులో రలి సవర్షే” “ప్రక్క; సంయోగాద్యోర న్తే చి *వో థఃకిఅను సూటలర్రములనుండి '“యలి “అన్నే “హః” అనువ దర్హించును. *“పదస్య” అధికారము. ఉప దేశమునందు దకొరాదిగ నుండు ధాతువు హకొారమునకు *రుల్‌ొపర మగు నపుడును, పదాంతమునందును ఘకారిము వచ్చును.

ఈ సూత్రముచే “ఘికొరా దేశము చేయగా “దుఘ్‌అని యుండగా_

బకాచో బలో భవన్‌ డువ నను సోః 82.87

అతి 0 ట్టు ధాత్వవయవనై్వ్యైకాచో రుషన్త్శు బళో భష్‌, నే, ధ్వే పద్వాన్తే చం

“పదస్య'అధికారము. పై స్తూతము నుండి “వాతో: "అము పదము,“స్కోః సంయోగాద్యోర న్తే చి నుండి 'అ స్తే ఆనువ ర్మించును. ధాత్వవయవమును, ఏకాచ్చమును,యషంతమును అగు శబ్దముయొక్క “బళికు సకారోధ్వ శబ

ళల ములు పర మగునప్పురును, పదాంతమునందును *ఖష్‌ిఆదేశ మగును,

16కీ లఘనిద్ధాన్తకౌముడీ

ఇచట “దుఘ్‌'అనునది ధాతువు. ఐనను *రాహోః శిరః ఇత్యాది స్థలము లందు వలె వ్యపదేశివద్భావముచే. ఇదియే ధాత్వవయవము. ఇది ఏకాచ్కము, యషంతము. కావున “దీని “ఐబక్‌ "అగు “దికారమునకు ఆంతరతమ్యముచే “ధి కారరూస మగు “భష్‌'ఆదేశముగ వచ్చినది “ధుఘిఅని యుండ అంత్యఘ కారమునకు *రులాం జళోఒ నేఅను సూ(త్రముచే (07) జ_శ్యమువావసానే అను సూళ్రముచే (118) వికల్బ్పముగ చర్హ్వమును చేయుటచే ధుక్‌"“ధుగ్‌" అను రూపములు నిస్పన్న మైనవి. అవాదివిభ క్తులు పరమగునపుడు విశేష కార్యములు. లేవు 'భ్యామ్‌” “భిస్‌”, “భ్యస్‌"లు పరమగునపుడు. “రుల్‌పర మగుటచే హరొరమునకు ఘకారము (సూ, 28), దకారమునకు భష్‌భానము, (సూ. 253), జ_క్ష్వ్యముదే ఘకారమునకు గకారమును. చేయగా “ధుగ్భ్యామ్‌' “ధుగ్భిః' 'ధుగ్భ్యః" అను రూపములు సిద్ధించును.

సప్రమీబపంవచనమున “దుహ్‌ 1. సుఅని యుండగా ఘక్వభష్‌ భావము లదే “ధుఘ్‌.[.సుఅని యుండును. ఘకొారమునకు జ_శ్వాముచే_గకారముంధుగ్‌ -౧నుి, “ఖరి చిఅను సూతముచే (74) గకారమునకు చర్త్వ్యముచే కికారము, “ధక్‌ -|-సు*, *సుకవర్గీయవర్ష ముకంఖ పరముగ నుండుటచే “ఆ దేశపత్య యయోః'అను సూ్రముచే (150) షత్వము. కకారషకారములు కలసినప్పుడు క్షకొర మగును గాన *ధుక్షు'అను రూపము సిద్ధించును.

వా (దువాామువా,ద్దువాన్దీవాడ్‌. 82.88

ఏషాం హస్య వా ఘో రులి పడా న్తే చంధుక్‌,(ధుగ్‌ ;ధ్రుట్‌.[ధుడ్‌ (ద్రుహౌం్యద్రహః, (ధుగ్భ్యామ్‌, (ధ్రుడ్భ్యామ్‌, ధువు, (ధుట్సు*, (ధుట్సు= ఏవం ముక్‌,ముగ్‌ ఇత్యాది,

“దా దేర్జాతోర్ట!'అను సూత్రమునుండి “ఘఃఅను పదము,ఆ న్యూతము నందు వలోరులి), పదస్య' “అ న్తే'అను పదములును అనువ ర్తించును. ద్రుహ్‌ ముహ్‌, ష్ణహ్‌, ష్టిహ్‌శబ్బముల హకారమునకు రుల్‌ పర మగునప్పుడును, పదాం తమునందును వికల్బముగ ఘకార నూదేశ మగును.

(ప్రథమైకవచనమున "ద్రుహ్‌ సు'అ౦ి యుండగా హల్ద్యాదిలోపము (సూ. 170) *దుహ్‌,ఇపు డీ సూూర్రముచే ఘకారము చేయగాఎద్రుఘ్‌”,దకార మునప భిస్‌భావముడే (258) ధకారము-ధ్రుఘ్‌'.ఇచట జ శ్వ్వ-వై కిల్చికి చ ర్త నములచే *(ధ్రుక్‌” “ధ్రుగ్‌ "అను రూపములు సిద్ధించును. ఘత్వాభావపక్ష

హలన్త పుంలిజ్ల ప్రకరణమ్‌ 169 మున ఢళ్వము చేసిన (251) విద్ముట రయుషంతము గాన భస్‌భావముచే ధకా రము;ఢకారమునకు జ_ళ్వ-వై కల్చికచర్త్వములచే. “ధ్రుట్‌”, “ధ్రుడ్‌” అను రూపములు సిద్ధించును,

హలాదివిభ క్తులు పర మగునపుడు పైన చూపిన విధమున “లిహ్‌” *దహ్‌"ళబ్దములందు వలె రూసములు సిద్ధించటచే. ((ఘకార ఢకారవిక ల్పము) రెండే రూపము లుండును. ఇచ్లే “ముహ్‌"ళబ్దాదులకు గూడ “ముక్‌" “ముగ్‌" “ముట్‌” "ముడ్‌ ' ఇత్యాదిరూసములు సిద్ధించును.

255 ధాత్నాదోః వః నః 801061

స్నుక్‌, స్నుగ్‌, స్నుట్‌, స్నుడ్‌, ఏవం స్నిక్‌, స్నిగ్‌, స్నిట్‌, స్నిడ్‌ ఇత్యాది. విశ్వవాట్‌-విశ్వవాడ్‌. విశ్యవాహౌ, విశ్వవాహః; విశ్వవాహష్‌, విశ్వవాహౌ.

ధాత్వాదియం దున్న షకారమునకు సకార మాదేశ మగును.

“ష్ణహ్‌ి “ష్టిహ్‌'ధాతువుల ఆదియం దున్న షకారమునకు ఈ సూ(త్రముచే సకార మాదేశ మగును. సకార మున్నపుడు “రషాభ్యాంనో ణః సమానవదే” అను స్మూతముచే (207) నకారమునకు ణత్వము వచ్చినది. ఆ షకారము పోయినతోడనే “విమిత్రాపాయే నై మిత్తికస్యాప్యపాయః” (నిమిత్తము తొలగ గనే దాని నాధారముగ_ చేసికొని వచ్చిన కార్యము కూడ తొలగును అను న్యాయము ననుసరించి ణత్వము గూడ పోవును. “న్నుహ్‌”, “స్నిహ్‌'అను రూప ములు శేషించును. ఇప్ప డీళబ్దములు ఘత్వఢత్వవికల్చముచే “ధ్రుహ్‌*ళబ్దము నలె నుండును.

విశ్వం వహతిఅను నర్జము గల “విశ్వవాహ్‌"ళబ్దము (పథమైకవచనమున లిట్బబ్దమునందు వఠె “విశ్వవాట్‌, విశ్వవాడ్‌,అను దూపములు సిద్ధించును. “బా% జస్‌”, “అమ్‌”, “భౌట్‌'లు పర మగునప్పడు *విశ్వవాహొ, విశ్వవాహః, విశ్వవాహమ్‌, విశ్వవాహా "అను రూపములు సిద్ధించును.

ద్వితీయాబహువచనమున “"విశ్వవాహ్‌ |. కస్‌ అని యుండ:

ఇగ్యాణః నం(వనారణత్‌ 1.145 యణ! సానే (పయుజ్యమానః య ఇక్‌ స సంప్రసారణసంజ్రః ఠు ఖా స్యాత్‌ం

[రీ లఘునిద్ధాన్తకొముడీ

*యణ్‌ స్థానమున వ్రయోగింపబడు “ఇక్‌'సం(ప్రసారణ సంజ్ఞక నగును.

2657 నావా ఉల్‌ 6.482 భస్య వాహః సం(ప్రసారణం ఊర్‌-.

“భస్య'ఆధికారము. “వసోస్సం(ప్రసారణమ్‌” నుండి *సం,పసారణంిఅను వర్తించును. భసంజ్ఞక మగు “వాహ్‌ కు సంప్రసారణముగ ఊల్‌, వచ్చును.

“ఊలఠ్‌లోని “ర్‌ొఇత్సంజ్ఞకము. “వాహ్‌'కు “ఊర్‌” అని మ్మాతము చెప్పినచో ఆలో _న్యపరిభాషచే (సూ. 21) హకారమునకు రావలసి యుండును. కావున సంపప్రసారణమగు విధమున (అనగా “యణ్‌ ?స్టానమున) వచ్చునని చెస్పుటచే ఈ “ఊర్‌” 'వాహ్‌నందలి వకారస్థానమున వచ్చును. ఇట్లు ఊర్‌” చేయగా “విశ్వడఃఆహ్‌ _.. శస్‌'అని యుండును. ఇప్పుడుఎ

208 నమ ్రసారణాచ్చ 6.1.108 సంప్రసారణాదచి పూర్వరూపమేకాదేశః. నృద్ధిః-'విశ్వాహః'- ఇత్యాది,

జ్మకో యణచి “అమి పూర్వఃిఅనా సూ(త్రములనుండి 'అచి" “పూర్వఃి అను పదములున్తు “ఏకః పూర్వపరయోఃఅను నధికారనూ(త్రమును అనువర్తిం చును. సంప్రసారణముకంఅ అచ్చు పర మగునపుడు పూర్వరూపము ఏకొ దేశ ముగ వచ్చును.

ఈ స్యూశముచే 'ఊ* “లకు పూర్వరూపముచే *విశ్వతఊహ్‌ _( అస్‌” అని యుండ “ఏ త్యేధత్యూర్భ్చు+అను సూత్రముచే (84) అకార ఊకారములకు వృద్ధియసకారమునకు రుత్వవిసర్గములును చేయ “*విశ్వాహః"అను రూపము సిద్ధించును. అజాదివిభక్తులు సర మగునప్పడు పై విధముగనే ఊర్‌,పూర్వ రూపువృద్ధులచే "విశ్వాహా” “విశ్వా హే”"ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును. హలాది విభ ప్రలందు లిట్ఫబ్బమునందు వలె రూపనిష్పత్తి యుండును.

“అనడుహ్‌” (ఎద్దు) శబ్దమునకు (ప్రథమైకవచనమున “*అనడుహ్‌ స్‌” అని యుండగా:

2508 చతురనడువో రాముదా త్తః 7.108 అనయోరామ్‌ స్యాత్‌ సర్వనామస్థానే పరే;ఃస చోదాత్తః ఇతో ఒత్సర్వనామస్థానే. నుండి “నర్వనామస్టానే అనువ బ్రించును.

హలన్తపుంలిజ్ఞ (వ్రకరణమ్‌ [71 “చతుర్‌ "ళద్ది'ఆనడుహ్‌”ళద్దిములకు సర్వనామస్టానము వర మగునస్తడు ఆమ్‌ ఆగమము వచ్చును; ఆది యుదాత్త మగును,

“ఆమ్‌” మిత్‌ గాన “మిదచో న్య్యాత్సరజిఅను పరిభాషాసూ(క్రము (240) ననుసరించి '“అనడుహ్‌'లోని అంత్యాచ్‌ అగు ఉకారమునకు పరముగ వచ్చును_ “అనడు +. ఆహ్‌ -( స ్కాయణా దేశము. “అనడ్వాహ్‌ + సని యుండగా:

260 నావనజువాః 71.820 అస్య నుమ్‌ స్యాత్‌ సౌ పరే అనడ్వాన్‌, “ఆచ్బ్చీనద్యోద్నుమ్‌ి నుండి *నుమ్‌'అనువ రి౦చును. అనడుహ్‌ శబ అలి ణి మునకు *సుిపర మగునప్పడు *“నుమిఆగమము వచ్చును.

“నుమ్‌'(న్‌)మిత్‌ గాన “అనడ్వాహ్‌'అను శబ్దమునందలి ఆంత్యాచ్‌ అగు “ఆకు పరముగ వచ్చుటచే “అనడ్వాన్‌ హ్‌ __ స్‌"అవి యుండును. “హల్ద్యాబ్భ్యః అను సూ(కముచే (174) స్‌లోపించును. “సంయోగా న్హస్య లోపఃి అను సూ(త్రముచే (20) హకారము లోపించును. *అనడ్వాన్‌"అను రూపము సిద్ధిం చును సంబుద్ధియందు “హీ అనడుహ్‌ ( సు'ఆని యుండగా=

268! అత నమృడ్డా 71.00 ౮

హే అనడ్వన్‌; అనడ్వాహౌ, అనడ్వాహః, అనడుహః. అనడుహో.

“చతురనడుపో రాముదా త్తః* నుండి *చతురనడుపో 8” అనువ రించును, *చతుర్‌” “అనడుహ్‌”శద్ద ములకు సంబుద్ధి పర మగునపుడు *అమ్‌? ఆగమము వచ్చును.

“అమ్‌"మిత్‌ గాన వెనుకటి వలెనే అంత్యాబ్‌కంటె పరముగ వచ్చి యణా దేళముచే “హే అనడ్వహ్‌ __స్‌ అని యుండ నుమాగమము (సూ. 260)= “హేఆనడ్వన్‌ హ్‌ _, స్‌",సరారహకారముంకు పూర్వమునందు వలె లోపము “హీఅనడ్వన్‌ "అను గూపము సిద్ధించును. ఇచట “నలోపః ప్రాలిపదికా న్తస్యి అను సూత్రముచే (180) నలోపమును శంకింప రాదు. నలోపళాస్త్రదృష్టిలో

బె “నంయోగా న్తస్య లోప”అను. శాస్త్రము (20) అసిద్దము గాన హకొర మచట ఉన్నటుంనే గోచరించుచు నుండును,

192 లఘునిద్ధాంతకౌముదీ

సర్వనామస్థాననంజ్ఞ కము లగు మిగిలిన నాలుగు విభ క్తుఇందును (బౌ, జస్‌, అమ్‌, బౌట్‌) ఆమాగమము వచ్చుటచే "అనడ్వాహొ” అశడ్వాహః* అనడ్వాహమ్‌, అనడ్వాహౌ'అను రూపములు. నిద్దించును. *శస్‌ మొదలగు అజాదివిభ క్రులందు విశేషకార్య మేమియు లేదు గాన-“అనడుహ్‌ , అస్‌" “అనడుహః '"ఇత్యాదిరూపము లగును.

“భ్యామ్‌"మొదలగు హలాదివిభ క్తులు పర మగునప్పడు_

262 వను(,నంనుద్భంన్ధానడువోం దః 82.72 సా_న్తవన్వ_న్తస్య (్రంసాదేళ్చ దః స్యాత్‌ పదాన్హే. అనడు ద్భ్యామ్‌ ఇత్యాది. సాన్సేతి కిమ్‌? విద్వాన్‌. పద్నాన్తే కిమ్‌? (స్రన్హమ్‌. ధ్వ్సస్తమ్‌ం

“ససజుషోరుః” నుండి *సిఅను లుప్పషష్టీకపదము, “పదస్యఅను నధి కారసూ(త్రమును అనువ ర్హించున. *వసు'అనునది ప్రక్యయము గాన “ఫత్య య్యగ్రహణే తదన్హా (గ్రాహ్యాః'అను నియమముదే వసు(ప్రత్యయా న్త మను నర్థము వచ్చును. నకారాంత మగు వసు ప్రళ్యయాంత శబ్దమునకును, ఛన్‌ంస్‌, ధ్వంస్‌,అనడుహ్‌ అను శద్దములకును పదాంతమున దకార మాదేళశ మగును (నంస్‌,ధ్వంస్‌లు ధాతువులు).

“అనడుహ్‌ భ్యామ్‌ఇత్యాదిస్థల ములందు హలాదివిభక్తులు పర మగు టచే “స్వాదిష్వసర్వనామస్థానేఅను సూళముచే (161 'అనడుహ్‌ "అను దానికి పదసంజ్ఞ యున్నది గాన ఈ సూ(త్రముచే హకారిమునకు దకార మా దేశముగవచ్చి “అనడుద్భ్యామ్‌' ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును. స్పమీబహువచనమున *ఖరి చిఅను సూత్రముచే చ్చార్హ్వ్యము (7% చేయగా “అనడుత్సు"అను రూపము సిద్ధించును.

వసుప్రత్యయాం€ము సకారాంతముగనే యుండునుకదా? *సా న్త్‌స్యి అను విశేషణ మెందులకు? *విద్వాన్‌"అనునప్పుడు ఈ సూత్రము. ప్రవర్తించ కుండుటకు.. “వసు' ప్రళ్యయాంత మగు “*విద్వస్‌ శబ్దపథభమైకవచనమున “విద్వాన్‌ అని యుండును. ఇది వసుప్రత్యయాంత మే కొని నకారాంఠతము కాదు. కావుననే ఈ సూ(త్రముచే ఇచట దకొరాదేళము రాలేదు. *పదానే అననేల?_ “నళ్చమ్‌ “ధ్వస్తమ్‌'అను సంస్‌” “ధ్వంస్‌” ధాతువుల శ్లద్రత్య యాంఠరూన

హలన్తప్పంలిజ్ఞ చకరణమ్‌ 173 ములందు సకారమునకు దకౌరము రాకుంగుట దీని ప్రయోజనము. ఇందలి సకొ రము పదాంతగతము కాదు గొన దకారాదేశము రాదు.

“తురాసాహ్‌” (దేవేంద్రుడు) ళబ్దివథమైకవచనమున “తురాసావ్‌ొ స్‌'అనునపుడు సులోప, ఢళ్వ, జ _శ్వములచే “తురాసాడ్‌'అని యుండ

208 నపౌన్భాడ్‌ః న్‌ః 83.56

సాడ్రూపస్య సహేః సస్య మూర్దన్యాదేశః. తురాషాట్‌, తురా షాడ్‌, తురాసాహౌొ, తుూసాహః, లురాషాడ్భ్యామ్‌ ఇత్యాది

“అవదా న్హస్య మూర్చన్యః'నుండి 'మూర్చన్యఃిఅను వర్తించును *సాట్‌” అను రూపమున నున్న సహధాతువు సకారమునకు మూర్చన్య మగు ఏకార మాదేళ మగును.

ఇచట 'నహి'ధాతువు 'సాటోఅను రూపమున నున్నది గాన ఈ నూత ముచే. షకారము. *తురాషాట్‌, '“తురాషాడ్‌.” అజాదివిభక్తులు పర మగు నప్పుడు “సాహ్‌'అను రూపమే కాని “సాట్‌ "అను రూపము లేదు గాన షత్వము రాదు. ఢత్వమున కివకాళ మున్న రులాదివిభ కులు ('భ్యామ్‌" మొదలగునవి) పర మగునపుడు షశ్వము వచ్చుటచే “తురాషాడ్భ్యామ్‌"ఇత్యాదిరూపము లగును. వక్రియ లిట్ఫబ్దమునందు వలె ఉండును,

వకారాన్త మగు *సుదివ్‌"ళబ్దిము (శోభనా ద్యౌః యస్య సః (పథమైక వచనమున *సుదివ్‌ -[ స్‌'ఆని యుండగా :=

284 దివ జౌత్‌ 72.84

దివ ఇతి (ప్రాతిపదికస్య “బౌత్‌"స్యాత్‌ సౌ, సుద్యాః, సుదివౌం

'సావనడుహః' నుండి “సొఅనువ ర్హించును. డివ్‌ అను (ప్రాతిపదికకు “సుివవ మగునడు *“బౌత్‌” ఆదేశముగ వచ్చును.

“బాక్‌” నందలి “త'కార ముచ్చారణార్థము అలో న్యవరిభాషచే (21) బౌకారము అ_న్హ్యవర్ష మగు వకారస్థా- మున వచ్చునుఎసుది + బొ(స్‌), యడా దేశము; సకొారమునకురుశ్వవినర్ష్మముబుసుద్యా, *, అజాదివిభ క్తులు పర మగుకపుడు విశేషకార్యము లేవియుశు లేవు. “భ్యామి మొదలగు హలాడి విభక్తులు సర మగునపుడు పదసంజ్ఞ యున్నది గానఃం

క్షే74 అ ఘునిర్ధాన్తకొముదీ 2065 చివ డల్‌ 6,1.[101

దివోఒన్సాదేశః ఉకారః స్వాత్‌ పదా స్తే. సుద్యువ్యామ్‌_ఇత్యాది. చత్వారః;చతురః, చతుర్భిః, చతుగ్య్యః 2.

“ఏజఃపదా న్హాదతి” నుండి పదా న్హాత్‌ "అను పద మనువ ర్హించును. శద్చివ్ల్‌? శబ్దమునకు సదాంతమున ఉకార మంతా దేశముగ వచ్చును.

ఈ సూత్రముచే వకారమునకు ఉకార మాదేశమై యణాదేశము చేయ టచేఎసుద్యుభ్యామ్‌” ఇత్యాది రూపములు సిద్ధించును.

నిత్యబహువచనాంత మగు “చతుర్‌ 'శబ్ల ప్రధమాబహువచనమున “టుక్చుర్‌. +జస్‌అని యుండగా *“చతురనడుపో రాముదా త్తః'అను సూత్రముచే (259) *“ఆమ్‌'ఆగమము. మిత్‌ కొవున *మిదచోఒ న్యాత్పరః” అనుసూతముచే (240 అంత్యాచ్చునకు పరముగ వచ్చి చతు_-ఆ-౬ర్‌ _.అఆస్‌ 'అని యుం డును. యణాదేశమును,సకారమునకు రుత్వవిసర్లములును చేయ “చత్వారః” ఆను రూపము సిద్ధించును.

తృతీయాబహువచనమున “చతుర్‌ (1. అస్‌" = చతురస్‌, సకారమునకు రుత్వవిసర్గములు-చశ్రురః 'శస్‌”కు సర్వనామస్థానసంజ్ఞ లేదు. గాన “ఆమ్‌” ఆగమము రాదు. తృతీయా, చతుర్జీ , పంచమీబహువచనములందు. విశేషకార్య ము లేవియును లేవు. షష్టీబహువచనమున “చతుర్‌ _|. అమ్‌'అని యుండగా

26060 వబ్బీతర్భ్య్టాళ్ళో 1455

ఏభ్య ఆమో నుగాగమః,

“ఆమి సర్వనామ్నుః సుట్‌* “హన్వనద్యాపో నుట్‌ అను సూత్రముల నుండీ *ఆమి' *నుట్‌” అనువ ర్రించును, షట్సంజ్ఞకములకం అను “చతుర్‌” శబ్దముకంటెను బర మగు *ఆమ్‌”*కు నుడాగమము వచ్చును.

“చతుర్‌ _. నామ్‌" అని యుండగా:

లగి? రవొల్యాం నో జః నమానవదో 8.4.1

అచో రహాభ్యాం ద్వే (60) -చతుర్‌ జ్ఞామ్‌, చతుర్జా

ఏకపదమునం దున్న రేఫషకారములకంకొ పర మగు నకారమునకు ఇకారము వచ్చును.

హలన్తప్పంలిజ్మపకరణమ్‌ 175 ఈ సూత్రముచే నకారముశకు బకారము. “చతుర్‌ + ణామ్‌అని యుండగా “అనో రహాభ్యాంద్వే"అను సూత్రముచే (80) ద్విత్వవికల్పము “చతుర్‌ జ్ఞామ్‌ “చతుర్జామ్‌' అను చెండు రూపులు సిద్ధించును సప్పమీబహువచనమున “చతుర్‌ , సుిఆని యుండగా *ఖరవసాన యోర్విసక్టనీయః'అను సూత్రముచే. రేఫకు ఖర్‌ పర మగుటచే. విసర్లము రానలసియుండ-_ 268. రోః నువి 8.8.16

రోరేవ విసర్లః సుపి, షత్వఘ్‌. షస్య ద్విత్వే ప్రాప్తే

“ఖరవసానయోర్విసక్షనీయః? నుండి “విస నీయః” అనువ ర్తించును. “సుప్‌” (సప్పమీబహువచనప్రత్యయము) పర మగునపుడు *రుకు మాతమే విసర్గము వచ్చును (అన్య రేఫకు కాదు.

ఇచట “చతుర్‌ "లోని రేఫ నహజము గానరుసంబంధ మైనది కాదు గాన) ఈ నియమముచే. విసర్మము రాదు. *“ఆదేశపత్యయయోః” అను సూత్రముచే (150) షత్వముఎోచ తుర్షు'. ఇచట *అచో రహాభ్యాం ద్వే” అను సూ(త్రముచే (80) తకారో త్తరవర్శి యగు *ఆచ్‌"కంటె పర మగు రేఫకంటె పరమైన షకారమునకు ద్విత్వము రావలసి యుండగా:.

వీరి, భరోలబి 84,49

అచిపరే శరోన ద్వే స్తః, చతుర్షు,

"అచో రహిభ్యాం ద్వే” “నాదిన్యా కో శేపుత్రస్య” అను సూ(త్రముల నుండి *ద్వేగన"ఆనువ ర్హించును. అచ్‌్‌ పర మగునప్పుడు “ళర్‌'కు ద్విత్వము రాదు.

ఇచట షకొారముశకు ఉకారరూప మగు అచ్‌ పకరముగ నున్నది గాన ఈ సూత్రముచే ద్విత్వము నిషిద్ధ మైనది. “చతుర్షు'అను రూసము సిద్ధించును.

మకారాంత మగు “ప్రళామ్‌'శబ్దిమునకు (ప్రథమైకవచనమున “ప్రశామ్‌ స”అని యుండ *హల్ద్యాదిలోపము (నూ.170)ప్రశామ్‌"అని యుండగా:- 270 మోనో దాతోః 88.61 ధాతోర్మస్య నః స్యాత్‌ పదా_డ్దేః (వళాన్‌. సదాంళమునందు ధాతువు మకారమునకు నళకార మాదేథశ మగును.

76 లఘునిద్ధాన్తకొముదీ ఈ సూ(త్రముచే మకారమునకు నకారాదేశమురాా “పళాన్‌ "అను రూసము సిర్జించును. అజాదివిభ క్రులు సర మగునప్పుడు “వశామౌ”'ఫ్రళశామః” ఇత్యాది రూపము లగును. “భ్యామ్‌'మొదలగు హలాడివిధ కులు పర మగుసప్పుడు *“స్వాది ప్వనర్వనామస్టానే'అను సూగ్రమశే (16% పదసంజ్ఞ యున్నది. గాన మకాక మునకు నకారా దేశము వచ్చి “పశాన్ఫ్యామ్‌" ఇత్యాది రూపములు సిద్ధించును . మకొరాంత మగు “కిమ్‌ 'శబ్దిమునకు స్వాదిపత్యయములను చేర్చగా:- 271. లిముః ఈ “2100 కిమః 5ః స్యాద్విభక్తౌ. కః కౌ, కే, ఇత్యాది. శేషం సర్వవత్‌, “అష్టన ఆ విభ క్రా'నుండి “విభక్తా"అనువ ర్హించును. “కిమ్‌ శబ్దమునకు విభ కీ(పత్యయము పర మగునప్పడు కఅను నాదేశము వచ్చును. ఇట్లు “8! ఆదేశము వచ్చుటచే “కిమ్‌ శబ్దము అకౌరాంత మైనది గాన దీనికి సర్వళద్దిమ నందు వలె క్రశ,క్రౌ, కే," ఇత్యాదిరూవములు సిద్ధించును. మకొరాంత మగు “ఇదమ్‌శద్దిమునకు (పధమైవవచనమాన “ఇదమ్‌ 1. సూ అని యుండ “త్యదాదీనామః'"ఆను సూ(ళ్రముచే (198) మకారమునకు అకొారము రావలసి యుండగా: 272. ఇదవూ మః 7 2.106

స్తా త్యదాద్యత్వాపవాదః.

“కదోః సః సావనంత్యయో? నుండీ 'సొఅనువ ర్హించును. “ఇదమ్‌” శద్దిమునకు *సు'పర మగునప్పడు మకారము వచ్చును. అలో _న్య్యపరిభాషడే (21) ఈ మమకారము ఆంత్యవర్ష మగు మకారము స్థానమున వచ్చును. ఆనగా మకారము మకారముగనే యుండును గాని “త్యదాదీనామఃి అను సూశ్రముచే (18) ఆకారము రాదని యర్భము,

ఇఒదోయ్‌ శ్రంనీ 72.111

ఇదమ ఇదోఒయ్‌ సౌ పుంసి. అయమ్‌. త్యదాద్యత్వే-

“యః సౌ'నుండి “సౌ”, వెనుకటి సూతమునుండీ *“ఇదమః'అనువర్సిం చును *సు'పర మగునపుడు *ఇవహమ్‌'నందలి “ఇద్‌ 'అనుదానికి *అయు'అను నాదేశము వచ్చును,

హల న్హప్పంరిజ్ల వ్రకరణమ్‌ క77

ఈ సూత్రముకే “ఇద్‌ 'క'అయ్‌ి"ఆ దేశము వచ్చి అయ్‌ 1. అమ్‌ స్‌ ఇ “ఆయమ్‌స్‌ 'అని యుండ హల్ద్యాదిలోపముచే (14) “ఆయమహ్‌అను రూసము సిద్ధించును.

(వరమాద్వివచనమున “ఇదమ్‌” -1 జోఅని యుండ *“త్యదాదినోమః' అను సూ(త్రముచే (188) మకారమునకు అత్వము-*ఇద[ ఆ బొ అని యుండ; 274. అతో ఉనో 6. 1.07

అపదా న్హాదతో గుణే పరరూపమేకాదేశః,

“ఉన్యపదా న్హాత్‌” “ఏజీ పరరూపమ్‌"అను సూతములనుండి “ఆపదాన్హాత్‌ * “పరరూపమ్‌"అను పదములును, “ఏకః పూర్వపరయోః' అను ఆధికొరసూన్ర మును అనువ ర్హించును. అపదాంత మగు అత్‌క్రు (1హస్వ“ఆ'కారమునకు గుణము (అ,ఏ,ఓ లు సర మగునపుడు పకరూప మేకాదేళ మగును.

ఈ నూతముచే దకారో త్రరవ ర్వి యగు *ఆ'కారమునకును దానికి సర మగు అకొరమునకును పరరూపమగు అకార మేకాదేశమై వచ్చి “ఇద + బౌ” అని యుండ:

వర దళ్ళు 70.[00

ఇదమో దస్య మః స్యాద్విభక్రా.ఇమౌ,ఇమే. త్యదాదేః సమో ధనం నా స్తీత్యుత్సర్లః.

“అష్టన ఆ విభక్త నుండి మండూ3ప్పుతిచే “విభ క్రొఅను పదము, “ఇదమో మః"అను సూ(త్రమును అనువ ర్తి ంచును. విభక్తి ప్రత్యయము సక మగునపుడు “ఇదమ్‌*లోని దరొరమునకు మకార మా దేళశముగ వచ్చును.

ఈ సూూళరముచే దకొరముశకు మకారా దేశము,పిదస వృద్ధియు, వచ్చుటచే “ఇమౌ 'అను రూపము సిద్ధించును.

(వళమాబహువచనమున “ఇదమ్‌ .[ జస్‌'అని యుండ పైన చూవిన విధముగ అత్వ,పరరూప,మకారా దేశములు చేయ *ఇమ _, జస్‌"ఆని యుండును. “జసఃశిఅను సూత్రముచే (159) “జస్‌"కు శొ(ఈ) ఆదేశము. గుణసంధిం “ల్ల వ్పేఅను రూపము సిద్ధించును.

త్యదాదిశద్దిములకు సందోధన ప్రధమ యుండ దని సామాన్య నియమము. ఓవీడాః ఓవాడా! అని పిలచుట యుండదు కదా?

178 లఘునిద్ధాంతకొముదీ ద్వితీయవిభ క్తి యందు అత్వ, పరరూవుమకారా దేశములు చేసిన పిదప *ళృమృి ఆని యుండుటచే సర్వశబ్దమునందు వలె *ఇమమ్‌, ఇమొ, ఇమాన్‌ అను రూపములు సిద్ధించును 276. అనాఒజఒవ్యుతః 72.112

అకకార న్యేదమః ఇదోఒన్‌ ఆపి విభక్తా. ఆదితి (సత్యాహారః. ఆనేన,

అన్‌ ఆపి, అకః, *'ఇదమో మః *ఇదోఒథయ్‌ పుంసి “అష్టన ఆ విభక్త్రఅను సూ(త్రములనుండి “ఇవమః” “ఇదఃి “విభక్కొ”అనున ర్మించును,. కకారము లేని “ఇదమ్‌శబ్బమునందలి “ఇద్‌కు “ఆప్‌"విభ క్ని. పర మగునపుడు “అన్‌అను నాదేళశము వచ్చును.

“ఆప్‌'ఆనునది తృతీమైకవచన విభక్తి యు టాలోని *ఆ'మొదలు “సుప్‌లోవి సరారము వరకును (ప్రత్యాహారము, కావున తృతీయాదివిభ క్తులని యర్థము.

అనేన; “ఇదమ్‌ -టా'అని యుండ “త్యదాదీనామః "అను సూశ్రముచే (18) అశ్వము, “అతో గుణఅను సూత్రముచే (27%) పరరూపము చేయగా “ఇడ టా”అని యుండును. ఇపుడు *దళ్చిఅను సూ (త్రమును (25) బాధించి ఈ సూ(తముచే ఇద్‌అనుదానికి “అన్‌ *అను నాదేశము-*అన _( టా%*టాబసిఎ అను సూదత్రముచే (140) *టాకు *ఇనిఆచేశము'అన |. ఇని గుణము “అశేన'*అను రూపము సిద్ధించును.

ద్వివచనమున అక్వ,సరరూపములచే “ఇవ భ్యామ్‌'అని యుండగా “దళ్న్శఅను సూత్రముచే (275) మకారాచేశమును బాధించి “అనాప్యకః”అను స్యూత్రముచే (279 “ఇద్‌*కు “అన్‌” రావలసి యుండగా:

వాలి లోవః 72.118

అకకార న్యేదమ ఇదో లోప ఆపి హలాగౌ,

“ఇదమో మి *ఇదడోఒయ్‌ పృంసి *“అష్టన ఆ విభక్తౌ' *అనాస్యకః” అను సూశ్రములనుండి “ఇదచమఃి *ఇదఃి “విభక్రౌ “ఆపి” *అరళటి అనువర్హిం చును. హలాము లగు “ఆప్‌” విభక్తులు పర మగునప్పడు కకారరషిఠ మగు “ఇదమ్‌'*లోని *ఇద్‌ొకు లోపము వచ్చును.

హలన్తపుంరిజ్ఞ (పకరణమ్‌ 190 ఈ సూ[త్రముచే ఇచట హలాది విభక్తిిపత్యయము పరముగ నున్నదిగాన “ఇద్‌ 'కు లోపము వచ్చును.కాని అరో న్త శపరిభొషచే (21) “ఇదోలో అంత్యవర్థ్య మగు “ద్‌ 'కు మాత్రము లోపము రావలసి యుండగా:- ((వరిలావ్న) నానర్థకేఒలో న్యవిరిరన ఖ్యానబికారే. అభ్యాసవికొారవిషయమున తక్కు ఇళరస్థలములందు అర్హశళూన్య మగు వర్ష సంఘాతవిషయమున అతో ్మ్యవిధి ప్రవర్తించదు,

“ఇదమ్‌ అనునది అర్భవంతము కాని “ఇదమ్‌ "లోని “ఇద్‌ ' అర్థశూన్యము గాన దాని విషయమున పై పరిభాషచే అరో న్యపరిభాషాప్రవృ్తి నిషిద్ధమైనది. కావున ప్రై సూత్రముచే *ఇద్‌ అను వర్ష్శసంఘాతమన కంళకును లోపము. (ధాత్వాదులను ఆవృత్తి చేసినప్పుడు మొదటి రూసమునకు అభ్యాస మని పేరు, దానికి విధించు కార్యముల విషయమున నీ పరిభాష (పవ ర్తించదు),

“ఆ |. భ్యామ్‌'అని యుండగా “*సుపి చిఅను సూ్యతముచే (141) దీర్ట్యము “ఆభ్యామ్‌"అను రూపము సిద్ధించును కాన ఇచట “అ.[. భ్యామ్‌'అని యుండగా 'అ'అనునది అకారమే గాని అద న్తాంగము కాదు గాన అదంతాంగము నప విహిత మగు దీర్చ మెట్లు వచ్చును? అను సందేహము కలుగును. అందుఐక్షై ఈ (కింది సూూశ్రము చెప్పదిడుమున్నది.

ఆద్వూ న్ధవదేోశన్య్య న్‌ 1.12!

ఏకస్మిన్‌ క్రియమాణం కార్యమాడావివాన్త ఇవ స్యాత్‌, “నుపి చ” ఇకి దీర్చః-ఆభ్యామ్‌-8.

ఒకదాని విషయమున చేయబడు కార్యము తదాదియందు సలె తదంతము నందు వలె అగును.అనగా తదాదితదంతములకు (ఏదైన అక్షరము మొదలగు నది ఆదియందు కలదానికి గావి అంతమందు కలదానికి గాని) చేయబడు కార్యము తదాదితదంతము9కు వలె అది (ఆక్షరాదికము) ఆవ్యంశములందు గాక స్వత౦(త్రిముగ నున్నపుడు గూడ (పవ ర్పించును అని యర్థము,

ఇచట *అ'అనునది ఏ అంగమునకును ఆంతముశందు లేక ఏకవర్ష్మ రూపముననే ఉన్నను అవర్జాంళముగ పరిగణింపబడును.కొవున *సుపి చిఅను సూక్రముచే. దీర్షము వచ్చుటకు అవకాశ మున్నది గాన "ఆభ్యామ్‌'అను రూపము సిద్ధించును. ఈ సూూరముచే ప్రతిపాదిత మగు కార్యమునకు వ్యపదేశ

180 అఘనిద్ధాన్తకొముదీ వద్భావ మని పేరు. *“దేవద త్తస్య ఏకః స్వత్ర।ంస ఏవ జ్యేష్టః,స ఏవ కనిష్ట అను లౌకికన్యాయము ననుసరించి ఆవశ్యకతానుసారముగ అకారమే అకారాం తముగను అకారాడిగను, శేవలఅకారముగను పరిగణింపదిడును,

తృతీయాబహువచనమున “ఇదమ్‌ -|- భిస్‌'అని యుండగా త్యదాద్యత్వః పరరూపములును “హలి లోసఃి అను సూత్రముచే (28) “ఇద్‌ "కు లోపమును చేయగా “అ _.. భ్యామ్‌"అని యుండును. ఇచట “అ"అనునది వ్యప దేశివద్భావముచే అద న్హాంగము గాన "అతో భిస ఐస్‌'అను సూత్రముచే (149) “భిస్‌కు “ఐస్‌” రావలసి యుండగా:=

నేదమదొనోరతోత 71.11

అకకారయోరిదమదసోర్భిన .ఐస్‌ న.ఏభిః, అవ్మైం ఏభ్యః-2, ఆస్మాత్‌, అస్య, అనయోః-1, ఏషామ్‌, అస్మిన్‌, ఏషుం

'అతో భిస ఐస్‌” నుండి *భిసఃకి'ఐస్‌” అనువ రి౦చును. కకొరరహితము లగు *ఇదమ్‌” “అదస్‌” శబ్దిములకం'చె పర మగు “థిస్‌ కు *ఐస్‌ అను నాదేశము రాదు.

ఈ సూ(త్రముచే 'ఐస్‌నిషిద్ధ మైనది గాన *బహువచనే రు ల్యేత్‌ "అను సూ్యతముచే (14%) ఆకారమునకు ఏకారా దేశము, సకారమునకు రుత్వవిసర్గ ములు చేయ ఏ భిఅను రూసము సిద్ధించును.

అన్యై:- “ఇదమ్‌ -ఒజేఅని యుండగా త్యదాద్యత్వపరరూసములచే “ఇద -- జేఅని యుండును.ఇపుడు అదంతాంగముకంట పరముగా నుండుటచే “జేకు 'సర్వనామ్నః స్కె అను సూ్రముచే (15% స్కె ఆదేశము.పిమ్మట *“హలి లోస'అను సుష్రోమురే (24) “టూసీను సో లోపింప అనై అను రూసము సిద్ధించినది.

ఏభ్యః:_ “ఇదమ్‌ _1. భ్యస్‌"అని యుండ *ఏభిఃిఅను రూపముశనందు వలె (వక్రియ చూచుకొనవలెను.

అస్మాత్‌:_ “ఇదమ్‌ _. జస. త్యదాద్యశ్వపరరూపములు, *జసి'కీ “స్మాత్‌"అను నాదేశము, “ఇద్‌”కు లోవము వచ్చుటచే 'అస్యాత్‌"అను రూపము సిద్ధించును.

హల న్తపుంఠిజ్షపకరణమ్‌ 181 అస్య: “ఇదమ్‌ 1- జిస్‌"అని యుండగా త్యదాద్యత్వపరరూసముల్ము “జస్‌'కు “స్య'ఆదేళము,. “ఇద్‌”కు లోపము చేయగా “అశ్య"అను రూపము సిద్ధించినది. ॥ అనయోః:_ “ఇదమ్‌ -[ ఓస్‌"అని యుండగా త్యదాద్యత్వపరరూపములు “ఇద _.. ఓస్‌'అని యుండ *“అనాప్యక। అను సూతముచే (27 “ఇన్‌క్రు “అన్‌” ఆదేశము చేయ ఆన 1 ఓస్‌"ఆని యుండగా “ఓసి చిఅను సూళముచే (147) అకారమునకు ఏకొరా దేశము,పిదప అయాదేశముఅనయోః'అను రూపము సిద్ధించినది ఏషామ్‌:= *“ఇదమ్‌ _,. ఆమ్‌"అని యుండగా త్యదాద్యత్వపరరూసములు- “ఇద -.. ఆమ్‌" ;ఇపుడు ఆద న్హాంగముకంటె పర మగుటచే *ఆమ్‌"కు *ఆమి సర్వ నామ్నఃసుట్‌ 'అను సూ(తముచే (15) సుడాగమము, *ఇద _[ సామ్‌" అని యుండ హలాడివిభక్రి పర మగుటచే *హలి లోపః"అను నూూతముచే (278) “ఇద్‌కు లోపము, “ఆ _సామ్‌"అని యుండ *“బహువచనేరుల్యేత్‌ "అను సూత్రముచే (14) ఏకారా దేశముఏ __ సామ్‌”, “ఆదేశప్రత్యయమయోఃఅను సూశత్రముచే (150) సకారమునకు షత్వము-ఏషాషమ్‌ అను రూపము సిద్ధించును, అస్మిన్‌; “ఇదమ్‌ __ జిఅని యుండ ర్యదాద్యత్వపరరూపములు. “జీకి “స్మిన్‌ఆ దేశము, ఇద్‌ "కు లోపము='అన్మిన్‌ "అను రూపము సిద్ధించినది. ఏషు:- “ఇదమ్‌ -(_సుఆ౨ి యుండగా త్యదాద్యత్వ ,సర రూప, ఇద్‌లోపః ఏత్వ, షత్వమలచే “ఏషులను రూపము సిద్ధించినది. వ00. ద్భాలీయాటొ స్పా ర బం ఢీంతి! ఇదమేతదో రన్వాదేశే.కిశ్చీత్‌ కార్యం విధాతముపాత్తస్య కౌర్యాన్తరం విధాతుం పునరుపాదానం అన్వాదేశః. యథా-అనేన వ్యాకరణమధీతమ్‌, ఏవం ఛన్లోఒధ్యాపయ; అనయోః పవి(త్రం కులమ్‌, ఏనయోః (ప్రభూతం స్వమ్‌-ఇ3. ఏవమ్‌, ఏనౌ, ఏనాన్‌, ఏనేన, ఏనయోః-2. రాజాం ద్వితీయాటొస్సు(టా _( ఓీస్సుు, పవనః. “ఇదమో ఒన్వా దేళేఒళనుదాత్త _స్పృతీయాదా' నుండి *“ఇదమఃి “ఆన్వా దేశే అను పదములు, 'ఏతదస్త్రత సోః నుండి *ఏతదః”"ఆను పదమును అనువ ర్హించును. అన్వా దేశమునందు “ఇదమ్‌?

19్తీ లఘునీద్దాన్త కొముదీ టీపీతద్‌ 'శబ్దములకు ద్యితీయ యందును టాఓస్‌*లు పర మగునపుడును. *ఏని అను నాదేశము వచ్చును,

ఏదైన నొక విషయమును చెప్పుటకు (గహింపబడినదానిని మరల మరి యొక విషయమును చెప్పుటకు పరిగ్రహించుటకు అన్వాదేశ మని పేరు. “ఈతనిచే వ్యాకరణళాస్త్రము పరింపదిడినది, ఈతనిని చందళ్శాస్త్రము ఛదవిం పుము. వీరి కులము పవ్విత మైనది వీరికి అధిక మగు ధనము గలదు. ఈ యుదాహరణములందు వ్యాకరణము పరించి నట్లు చెప్పుటక్షై ఎవ్వడు గ్‌హింప బడెనో యాతనికే ఛభందళ్ళాస్త్రము బోధింపవలె నని పునర్గ్రహణ మున్నది గాన దానికి అన్వాదేశ మని పేరు. ఇళ్లే రెండవ యుదాహరణము. ఈవిధముగ శెండవసారి పర్మిగహింపబడిన ఇదమ్‌ శబ్దమునకు పై యాౌాదేశములు వచ్చును. ఈ సూత్రముచే అన్వా దేశమున “ఏన'అను నా దేశము చేయ'అమ్‌, కొ, శస్‌,టా, ఓస్‌” విభ క్తిప్రత్యయములు పర మగునపుడు రామళబ్దిమునందు వలె “ఏన్‌” ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును.

నకొారాంత మగు *రాజన్‌” శబ్దమునకు (ప్రథమైకవచనమున “రాజన్‌ “+ స్‌"అని యుండగా, “సొకు హల్ద్యాదిలోపము (178) రాజన్‌. *సర్వనామ స్థానే దానమ్బ్చుద్దా” అను సూళ్రముచే (177) ఉపధాదీర్ధము, నకారమునకు *న్గ బ్రోఫ్ట్య ప్రాళిపదికాన్తస్య" అను స్యూత్రముచే (180) లోపము “రాజా” అను రూపము సిద్ధించును. |

:న బోనమ్యు దో 82.8

నస్య లోపో న జౌ సమ్ముద్దా చ. హే రాజన్‌.

“న లోపః టప్రాఠిపదికా _న్తన్య"నుండి *ని, *లోవఃి అనువ రి ంచును. జీ సంబుద్ధులు పర మగునప్పడు నకారమునకు లోపము రాదు సంబుద్ధియందు *ప్పే+ రాజన్‌ స్‌) ఆని యుండ హల్యాదిసూ(తముచే (170) సకొరలోపము చేసిన పదవ *న లోపః ప్రాతిపదికాన్తస్య" అను సూ(తముచే (180) నకార లోపము రావలసి యుండ నీ సూత్రముచే నది నిషిద్ధ మైనది. కావున *హే రాజన్‌" అను రూపము సిద్ధించును.

వాం వొవ్లుత్తరవదో (వతిపషేదో వ్‌ళ్తవ్యుః, (బ్రహ్మానిష్టః. రాజానా రాజానః, రాజ్ఞః, ఉ త్తరవదము పరముగా గల “జీ పర మగునపుడు ఈ ని షేధమునకు-

హల న్తపుంలిజ్ఞ సకరణమ్‌ 183 నకారలోపనిషేధమునకు.__-_ నిషేధము చెప్పవలెను. అనగా నకారలోపము వచ్చును. నమాసమునందలి రెండవ పదమునకు ఉత్తరపద మనియు మొదటి పదమునకు పూర్వపవ మనియు పేర్లు. “బహ్మానిస్టః” అనునది వ్యధికరణపదబహు (వ్రీహి సమాసము. అలౌకికవిగహవావ్యమున “బహ్మన్‌ -[- జీ -- నిష్టా (సు అని యుండగా నిది సమాసము గాన “కృ త్తద్ధిక సమాసాశ్ళయను నూతముచే (11 ట్రాతివదికసంజకము.. కొవున '“సుపోధాతుప్రాతిపదికయోః” అను సూత్రముచే (721) ్రాతిపదికవయవము లగు జి 'సుి అను '“సుప్‌” లకు లోపము “బ్రహ్మన్‌ -1 నిష్టా అని యుండును. ఇచట 'ప్రత్యయలోపే ప్రత్య యలక్షణమ్‌” అను సూత్రము ( 90%) ననుసరించి *నలోపః ప్రాతిపదికా న్తస్య” అను (18) లోపము చేయవలసి యుండ *న జీ సమ్బుద్ద్యోః అను సూత్రము (281) ఈ నలోపమును నిషేధించుచున్నది. కావున ఈ వా ర్తికము చెప్పబడినది. దీని ననుసరించి ఇచట “జీ'అనుదానికి “నిష్టా అను నుత్తరపదము పరముగా నున్నది గాన నకొరలోపని షేధమానకు (281) నిషేధము. కావున నకారలోపము వచ్చుటచే *“బహ్మనిష్టః? అను రూపము సిద్ధించినది.

“బౌ,జస్‌, ఆమ్‌,బౌట్‌”లు పర మగునపుప *సర్వనామస్థానే చాసమ్బు దౌ” అను నూగ్రముచే (177)'రాజన్‌ "అను శద్దిమునందలి ఉపధకు దీర ము వచ్చుటచే “రాజానౌ “రాజానః” “రాజానమ్‌ *రాజానౌ' అను దూపములు సిద్ధించును.

శస్‌ పర మగునపుడు *రాజన్‌ 1. అస్‌'అని యుండ “అల్లోపోఒనఃిఅను సూగక్రముచే (247)“అన్‌ "లోని అకారముశకు లోపము *రాజ్‌న్‌ 1 అస్‌ %నకొార మునకు శ్చుత్వముచే. “కారము. “జికార *“ఇికారములు కలసినప్పడు. “జి యగును గాన “రాజ్ఞః” అను రూపము సిద్దించును.

తృతీయైవవచనమున “రాజన్‌ . ఆ'ఆని యుండ వెనుకటి వలె అల్లోప బృత్వములచే “రాజ్ఞా అను రూపము సిద్ధించును. అజాదివిభ క్తు లగు “దే? “జసి”'జస్‌ఓస్‌ోఆమ్‌లు పర మగునపుడు (ప్రక్రియ నిస్లే యెరుంగునది.

“భ్యామ్‌”, “భిస్‌,భ్యస్‌**సుిలు పర మగువపుడు “స్వాదిష్వసర్వనామ స్టానే” ఆను సూూత్రముచే (160 పదసంజ్ఞి యున్నది గాన “రాజన్‌లోని నికార మునకు *న లోసః (ప్రాతిపదికాంతస్య” అను స్యూతిముచే (180) లోపము. పిదప *రాజ +. భ్యామ్‌” “రాజ -[ భిస్‌” *రాజ 1 భ్యస్‌” “రాజ 1. సిఅని యుండగా మొదటి లక్ష్యమున *సుపి చి అను నూప్రైముడే (141) అకారమునకు దీర ము,

[శీ లఘుసీద్ధాంతకొముడీ రెండవ లక్ష్యమున *అతో భిస ఐస్‌” అను నూత్రముచే (142) *ఐస్‌" ఆదే శము; మూడు నాలుగు లక్ష్యములందు “బహువచనేరుల్యేత్‌” అను సూ(త్రముచే (14% అకారమునకు ఏకారము రావలసి యుండగా=

నలోవః నువ్ఫారనంత్రాతుగ్భాదము కృతి 8,2,2

అలి 4 అద

సువ్విధా, సర్వవిధా, సంజ్ఞావిధౌ, కృతి, తుగ్విధౌా చ నలోపో౬ లి, త నా సీ ఏత క సిద్దః; నాఒన్యత్ర రాజాళ్వ ఇక్యాదౌ ఇత్యసిద్ధత్వాత్‌ ఆత్వం, ఏత్వం ఐ_స్ట్వం చ న, రాజభ్యామ్‌. రాజభిః, రాజభ్యః-_2, రాజ్డి-రాజని- రాజసు, యజ్వా, యజ్వానౌ, యజ్వానః,

“పూర్వత్రాసిద్ధమ్‌” నుండి “అసిద్ధమ్‌' అనువ ర్రించును. సుప్పత్యయ విధి, స్వరవిధి, సంజ్ఞావిధి తుగ్విధులందును, కృత్‌_పత్యయము సర మగునపు డును మాత్రమే నలోస మసిద్ధ మగును; “రాజాశ్వః" మొదలగు నితరస్థలము లందు అసిద్ధము కౌదు,

“పూర్వ (శ్రాసిద్దమ్‌' అను సూత్రముచేతనే (81) నలోపమున కసిద్ద త్వము సిద్ధించుచుండ మరల ఈ సూత్రము “*సిద్దే సత్యారభ్యమాజో విధిర్నియ మాయ భవతి అను న్యాయముచే నకారలోవము అసిద్ధ మగుచో వెనుక చూపిన స్థలములందే యగును గాని ఇతరస్థలములందు కాదు అను నియమమునక్రై చెప్పబడినది. కొవుననే “రాజాళశ్వః” అను షష్ట్రీసమాసమున “రాజన్‌ అశ్వ” అను నపుడు వచ్చిన నకారలోపము “ఆకఃసవర్హే దీర్హః'ఆను సూర్రముచే (22) నవర్థదీర్ధము చేయవలసి నప్పుడు “పూర్వ త్రాసిద్ధమ్‌ అను సామాన్యశాస్త్రముచే (81) అసిద్ధము కావలసి యున్నది. అట్లసిద్ధ మైనచో సవర దీర్జ శాస్త్ర దృష్టికి నకారము కనబడుచుండుటచే దీర్ధము రాకుండును. కాని ఈ సూ (ర్రముబే పూర్వోక్రనియమము సిద్దించినది గాన నిచట నకారలోపము అనిదము కాదు.

న్‌ థి కావున సవర దీర్చ ముచే *రాజాళ్వః” అను రూపము సిదించును.

అ ఖు ఖు

ప్రషృతమున_ ((ఆత్వ) దీర్హ, ఐ_స్త్వం ఏత్వములు సుబ్విధులు గాన (నువ్యాశితవిధి గాని సుప్‌స్టానికవిధి గాని సుబ్విధి యనబడునుు నలోపము అసిద్ధ మైనది. అదంతాంగము లేక పోవుటచే ఆళ్వాదులు రావు. “రాజధ్యామ్‌" రాజఖిః' *“రాజభ్యః” *రాజసుి అను రూపములు సిద్ధించును,

హలన్తపుంలిజ్ల (వకరణమ్‌ కేన్టీశీ

నప్పమ్యేకవచనమున “రాజన్‌ _ జీ'అని యుండ *విభాషా జీశ్యోః'అను సూత్రముచే (218 “ఆలోపము వైకల్చికము గాన లోపపక్షమున “రాజ్ఞి అనియు, తదభావపక్షమున "రాజని" అనియు రూపములు సిద్దించును.

యజ్వన్‌శబ్దమున ((యాగముచేసినవాడు) మొదటి ఐదు రూసములును రాజన్‌ ఛబ్దమునందు వళి నుండును. సంబోధన (వఠతమైకవచనమునగూడ ప్ప+ర్రాజన్‌వలె “హేయజ్వన్‌"అని యగును. ళస్‌'పర మగునపుడు 'యజ్వన్‌ +శస్‌ అని యండగా “అల్లోపోనః” అను సూత్రముచే ఆల్లోపము రావలసీ యుండ

బరి. నో నంయోగాద్భూమన్తాల్‌ , 64.107

నమృన్హసంయోగాద్‌ అనోఒకారస్య లోపో న, యజ్వనః, యజ్వనా, యజ్వభ్యామ్‌. (బ్రహ్మణ, బ్రహ్మణా.

“అల్లోపోనః అను సూత్రము అనువ ర్తించును. “"వకారమకారాంత సంయోగముకండపి బర మగు *అన్‌ిలోని అకారమునకు లోవము రాదు.”

“యజ్వన్‌లోని “అన్‌” వకారాంతసంయోగముకం"పె పరముగా నున్నది గొన దీవి అకారమునకు లోపము రాదు. “యజ్వనః' అను రూపము సిద్దించును. ఇతర విభక్రులందు గూడ రాజన్‌ శబ్దమునందు వలె రూపము లుండును. “అన్‌ లోని ఆకొరము లోపించ కుండుట నూత్రమే విశేషము. యజ్వనా, యజ్వ భ్యామ్‌, యజ్వనే, ఇత్యాది రూపములు సిద్ధించును.

“బ్రహ్మన్‌” శబ్దము నందలి “ఆన్‌” మకారాంతసంయోగముకంటప పర ముగా నున్నది గాన ఈ సూగ్రముచే అకారలోపనిషేధము. యజ్వన్‌ళద్దిము నందు వలె రూపము లుండును.

“వృ(కహన్‌ శబ్ద (దే వేరదుడు) ప్రథమైకవచనమున “వృషతహన్‌ స్‌” ఆని యుండగా “సర్వనామస్థానే చానమ్బుర్ధా'అను స్యూత్రముచే (177) ఉవదా డీర్ష ము రావలసి యుండం

285ం ఇన్‌ వాన్‌ ఫూఫార్యామ్హూం వొ 6412

ఏషాం శా వేవోపధాయా దీర్దో నాన్య(త. ఇతి నిషేధే ప్రాస్తే,

“త్రలోపే పూర్వన్య దీర్రోఒణః” *నోపధాయాః'అను సూతములనుండి “దీర్డ 8" “ఉపధాయాః” అనువర్తించును, “ఇన్‌, హన్‌, పూషణ్‌, ఆర్యమన్‌

106 లఘునిద్ధాన్తకొముడి శద్దిముల ఉపధకు “శిసర మగునపుడు మాత్రమే దీర్చము వక్చను, ఇకర విభ ర్రలు పర మగునపుడు రాదు

న “శిసర్వనామస్థానమ్‌” అను సూతముచే (288) సర్వనామస్తానసం జ్ఞక మగు 'శిపర మగునప్పుడు 'సర్వనామస్థానే చానమ్బుద్ధా” అను సూతముచేదనే (177) ఉపధాదీర్ణ మున కవకాశ ముండగా ఈ స్యూత్రము “సిదే సత్యారభ్య మాణో విధిర్నియమాయ భవతి” అను న్యాయమున నియమార్థమై చెప్పబడినది. కావున “శ'పర మగునపుడు మాత్రమే దీర్చము వచ్చు నను నర్థము లభించినది, ఈ సూత్రముచే నిచట ఉపధాదీర్చము నిషిద్ధ మై యుండ:

నొచ 6.418

ఇన్నాదీనాముపధాయా దీర్జోఒసమ్బుద్దా సౌ. వృ్యతహా, హేవృథత్రహన్‌.

“నోపధాయాః?. *“ర్రలోసే” 'పూర్వస్యదీర్హోఒణః' “సర్వనామస్టానే చాసంబుద్దా'అను సూ(తములనుండి ఉపధాయాఃి “దీర్చృఃి “అసమ్మ్భుడ్డాఆను పదములును పై సూత్రమునుండి “ఇన్‌ హన్‌పూషార్యమ్షూం అను పదములును అనువ రించును. “ఇన్‌ ,హన్‌ ,పూషన్‌ , అర్యమన్‌ శబ్దముల ఉపధకు సమ్బుద్దిభిన్న మగు 'సిపర మగునపుడు డీర్టము వచ్చును,

_ ఈ సూత్రముచే. ఉపధాదీర్ధము, హల్ద్యాది లోప (170)న లోపములు (180) చేయ *వృషత్రహా"అను రూపము సిద్ధించును.

సంబుద్ధియందు ఉనధాదీర్హము లేకుండుట చేతను, “నజీసమ్చుద్ధ్యోః*అను నూత్రముచే (281) నకారలోపము నిషిద్ధ మగుటచేతను “హే వృషత్రహన్‌” అను దూవము సిద్ధించును.

“బొపక మగునప్పడు ఇన్‌హన్‌ఆను సూతముచే (285) ఉపధా దీరము విషిద్ధ మైనది గాన 'వృత్రహనౌ"అని యుండగా:

287, బీతాజు త్తరవదో ణక రింథ 12

ఏకొాజుత్తరపదం యస్య,తస్మిన్‌ సమానే పూర్వపదస్థాన్నిమి త్తా త్పరస్య ప్రాతిపదికాన్హనుమ్విభ క్రి స్థస్య నస్య ణః, వృషత్రహణాం

“పూర్వపదాత్సంక్ఞాయామ్‌' నుండి 'పూర్వపదాత్‌”, “రషాభ్యాం నోణః నమానవదే). ప్రాతిపదికాన్హనుమ్వభ కి షు చిఆను సూూతములును అనువర్తిం

హల న్తపుంలిజ్ఞ వ్రకరణపి 187 చును. “ఏకాచ్కూ మగు ఉ త్తరపదము గల సమానమునందు పూర్వపదన్థ మగు నిమిత్తము (రషల కంజపె పరమును (ప్రాతిపదికాన్త్హ;నుమ్‌, విభ క్రలందున్న దియు నగు నకారమునకు ణకార మాదేశ మగును”,

'వృథ(తహన్‌*'అనునపుడు 'హన్‌"అనునది ఏకాచ్కూ మగు ఉత్తరపవము, ణఇకారమునకు. నిమిత్త మగు రేఫ పూర్వపద మగు “వృఠిఅను వదమునం దున్నది.కొవున దానికంచె పర మగు (అవ్యవహితపరమగుట ఆవళ్యకముకాదు) (పప్రాతిపదికాంత నకొరమునకు ణఅకారము “వృ(త్రహణా"అను రూపము సిద్ధిం చును. ఇళ్లే జర్వము చేయ. 'జస్‌“అమ్‌'లు సర మగునపుడు *వృత్రహణఃి “వృ(త్రహణమ్‌'ఆను రూపములు సిద్ధించును.

ద్వితీయాబిహునచనమున “వృత్రహన్‌ _ శస్‌'అని యుండగా “అల్లో పోఒనఃిఅను సూతముచే (౪47 అకారలోపముటవృ త్రహ్‌న్‌ ఇ అస్‌* అని యుండ_.

288, వో వా నేర్ళనోో వు 78054 = దు 094

జోతి,ణితి పత్యయే నకారేచ పరేహ వన్దే ఇక్షకారస్య కుత్వమ్‌, వృదశ్రఘ్నః, పవమ్‌-.శార్డిన్‌; యళస్విన్‌, ఆర్యమన్‌, పూషన్‌,.

“*చజ్షోోక్ర ఘిణ్యతోఃినుండి “కు”అనువ ర్హించును. “ఇకా రేత్సంజ్ఞకము, ణకౌరేర్సంజ్ఞకము నగు పత్యయము,నకొరమును, పర మగునపుడు “హని ధాతువు హకారమునకు కుత్వము వచ్చును.”

ఇచట నకారము పర మగుటచే సంవార, నాదు అ ఘోష, మహా[ప్రాణ యత్న మగు హకారమునవ ఆ యత్నములు గల ఘకార మాదేశ మె "వృతఘ్నః'అను రూసము సిద్ధించును. అవాది ప్రత్యయములు పర మస నప్పుడు ఆల్లోపము కుత్వము చేయ పై విధముగనే “వృ(తభఘ్నా? “వృతఘ్నే" ఇత్యాదిరూపములు నిద్దించును. హలాది విభక్తులు పర మగునపుడు *న లోవ్య ప్రాతిపదికా న్తస్య'అను సూసతముచే (180) నలోపము చేయ “వృ(కహధ్యామ్‌ ఇత్యాదిరూపము లగును. *జి' పర మగునప్పడు *“విభాషా జీశ్యోః” అను సూత్ర ముచే (148) అల్లోపము వైకల్పికము గాన “వృథతమ్ని “వృ(తహణి" అను రెండు రూపములు నిద్ధించును

శార్జిన్‌;యళస్విన్‌, ఆర్యమన్‌, పూషన్‌,ఇత్యాదిశబ్దముం వశ్రియ ఈ విధముగనే ఉండును.

18ీ$ీ లఘునిద్ధా్హకొముదీ 280. మభనా అములమ్‌ 6.4.126 మఘవన్‌ శబ్ద్బన్య వా తృ ఇత్య న్హాదేశః. బు ఇత్‌.

“అర్వణస్త్రసావనజఃి నుండి తృఅను పద మనువ ర్వించును. “మఘ వన్‌ శబ్దిమునకు వికల్చ్పముగ “లృ"ఆనునది అంతాదేశ మగును” *తృిలోని బుకొారము ఇత్సంజ్ఞ'ము.

మహ్యతే-పూజ్యతే,అను. నర్ధమున కనిప్రత్యయము. చేర్చుటచే “మఘవన్‌'శబ్దము (ఇంద్రుడు) నిస్పన్న మైనది.అందలి నకారమునకు పై సూత్రముచే వికల్చ్బ్పముగ తకారా దేశము-'మఘవిత్‌ "అని మై (ప్రథమైకవచనమున “మఘవత్‌ [.. సోఅని యుండగా

ఉగిదచాం నర్చూనామన్థానోబధాతోః 1.70

అధాతోరుగితః నలోపినోఒజ్బుతేశ్చ “నుమ్‌' స్యాత్‌ సర్వనామ స్టానే సరే, మఘవాన్‌, మఘవన్హా, మఘవన్హః, హే మఘవన్‌, మఘ వద్భ్యామ్‌. తృత్వాభా వే.మఘవా. సుటి రాజవత్‌,

“ఇదితో నుమ్‌ ధాతోః” నుండి *నుమ్‌"అనవ ర్తించును. ధాతుభిన్న మగు ఉగి త్తువకును (ఉక్‌ -ఉ,బు౭_ఇక్సం జ్ఞకముగా గలది లు ప్రనకార మగు అఖ్బ్‌ ధాతువునకును సర్వనామస్థానము సర మగునపుడు 'నుమిఆగముము వచ్చును.

“ర లోని బుకారము ఇత్సంజ్షక మగుటచే *మఘవత్‌ అనునది ఉగిత్‌ దీనికి సర్వనామస్థాన మగు “స్‌'*పరముగ నున్నది గాన “నుమ్‌'ఆగమము. (/ఉ' "మలు ఇత్‌లు. “మిదచో న్య్యాత్సరఃఅను పరిభాష (8400) ననుసరించి “అంత్యాచ్‌”అగు వకరో త్తరవ ర్తి అకొరమునకు పరముగ వచ్చి *“మఘవన్‌త్‌స్‌” అని యగును.సకారమునకు హల్ద్యాదిలోపము_ (11%). 'సంయోగా నృస్యలోపః' అను స్యూతముజే (20) తకారమునకు లోపము. “సర్వనామాస్టానే.” అను సూదత్రముచే (127) ఉవధాదీర్హము. సంయోగా న్తలోప మసిద్ధ మగుటచే “నలోపఃఎ"అను సూత్రముచే. (180) నకారలోపము రాదు. *“మఘవాన్‌ొ అను రూషము సిద్ధించును.

“బొ”మొదలగు సర్వనామస్థానములు పర మగునప్తడు పై సూత్రముచే నుమాగమము చేయ 'మఘవన్లా','మఘవ న్తః),“మఘవ_న్హమ్‌”, “మఘవనా' అను రూపములు నిస్పన్న మగును. సంబుద్ధి యందు సులోవ, సంయోగానన్హ

హల న్తప్పంలిజ్ఞ (పకరణమ్‌ 189 (తకార్శులోపములు జేసిన పిమ్మట “హీ మఘవన్‌అను రూప మగును. సంబుద్ధియందు నిషిద్ధముగాన (281) ఉపధాదీర్ధృము రాదు. “మఘవన్లా* ఇత్యాది రూపములందు నకారమునకు మొదట “నళ్చాపదా నృన్య రయులి'అను సూ్తూళముచే (78 అనుస్వారము పిదప “ఆనుస్వారస్య యయిపరసవర్డ అను నూతముచే (78) పరసవర్శము చేయ మరల నకారము వచ్చును.

స్‌" మొదలగు విభకులు సర మగునప్పుడు విశేస్తకార్యము లేవియు లేవు గాన మఘవతఃఖి “మఘవద్భ్యామ్‌” ఇత్యాదిరూపము. లగును ఇవి “తృ అను నాదేశము నచ్చిన పక్షమున నుండు రూసములు. తృత్వము చేయని పక్షమున సర్వనామస్తానములు (స్వాదిసంచ సత్యయములు) పర మగునపుడు రాజన్‌ శబ్దమునంమ వలె మఘవా, మఘవానౌ, మఘవానః, మఘవానమ్‌, మఘవానౌ,అను రూసములు సిద్ధించును

ద్వితీయాబహువచనమున “మఘవన్‌ +. అస'ఆని యుండగా “అల్లో పోఒనఃకిఅను సూత్రముచే (247) అల్లోపసము రావలసి యుండ-_-

బృం యువమ ఘోనా మళ ద్ధితే 6.14.189

అన్న న్హానాం భానా మేషామళద్ధితే స్మమృ్పసారణమ్‌. మఘోనః, మఘవభ్యామ్‌, ఏవమ్‌ -ళశ్వన్‌, యువన్‌.

“భస్య"ఆధికొారము. “వసో,సమృ్పసారణమ్‌” నుండి “సమ్చుసారణమ్‌” ఆనువ ర్తింగును “అల్లోపోఒనః” నుండి '“అనఃి అపకర్షింపబడును “అన్‌అను నది ఆంత మునగలవియు, భసంజ్ఞక ములును ఆగు శ్వన్‌, యువన్‌, మఘవన్‌ శద్దిములకు లద్దితభిన్న మగు (ప్రవ్యయము పర మగునప్పుడు సంపసారణము వచ్చును. (ఇగ్యణఃసమృ్పసారణమ్‌ 205 ్సి

ఈ సూ(త్రముచే వకారముశకు సంప్రసారణము జీయ ((ఉకారము)- “మఘ4అన్‌ -1. అస్‌'అని యుండ *న్‌'క వెనుక నున్న అకారమునకు “సమ సారణాచ్చ'ఆను సూ్రముచే (25% పూర్వరూపము చేయ, *మఘడిన్‌ _ అస్‌ అనిమై గుణకుత్వవిసర్షలచే “మఘోనః'అను రూపము సిద్ధించును. అజాది (నర్యయములు పరమగునపుడు ఇటులనే “మఘోనా“మఘోనే'ఇత్యాది రూపములు సిద్ధించును. హలాది విభక్తులు పర మగునప్పుడు రాజన్‌ ళబ్దిమునందు నలె రూసను లుండును.

100 లమునీదాంతకొముదీ

శ్వన్‌ ,యయువన్‌ళబ్బ్దరూవములు. గూడ ఇటులనే సిద్ధించును. “శ్వన్‌ 'ళబ్ల మునకు సర్వనామస్థానములు నక మగునప్పడును, హలాదివిభ క్టులందును రాజన్‌ శబ్దమునకు వలె రూపము లుండును శసాద్యజాదివిభ క్తులు పర మగునపుడు సంవ్రసారణపూర్వరూపములచే. “కునః' “శునా” *ళునే' ఇత్యాదిరూసములు సిద్ధించును.

స్వాదివంచవిభ క్తలందును “యువన్‌ 'శబ్బరూపములు “రాజన్‌ 'శబ్ద్బమునందు వలె నుండును. శస్‌ివర మగునపుడు “యువన్‌ _. అస్‌'అని యుండగా పై సూతముచే (291) వకారమునకు సంప్రసారణముచే ఉకారము-"యుఉలన్‌ అస్‌” అని యుండును. “నం ప్రసారణాచ్చ'అను (258) పూర్వరూపముచే “యుడన్‌ .. అస్‌.ఉకారములకు సవర్డ దీర్చముచే “'యూనస్‌"అని మై సకారము నకు రుత్వవిసర్గలచే 'యూనః*“అను రూపము సిడ్దించును కాని ఇచట వకారము నకు సంటప్రసారిణము చేసిన పిదప యకారము కూడ సంప్రసారణము వచ్చుటకు అఆర్లత కలది గాన దానికి గూడ సం(ప్రసారణము వచ్చునా అను సందేహ ముద యించును. తన్నినృ త్తి3. క్రింది సూత్రము చెప్పబడుచున్నది.

న న్యవ్వనసారశో న్యవ్వ్చునారణన్‌ 6.187

సమ్బిసారణే పరతః పూర్వన్య యణః సంప్రసారణం న స్యాత్‌. ఇతి యకారస్య నేత్వమ్‌. అత ఏవ క్లాపకాద_న్త్యస్య యణః పూర్వం సమ్బిసారణమ్‌, యూనః, యూనా, యువభ్యామ్‌. ఇత్యాది. అర్వా, హేఅర్వన్‌.

సం(ప్రసారణము పర మగునప్పడు పూర్యయణ్‌ *కు సంప్రసారణము రాదు.

ఈ సూత్రముచే నిషిద్ధము గాన యకొరమునకు సంప్రసారణముచే ఇకారా దేశము రాదు,

“శ్వయువ*_ అను సూ(త్రముచే (201) “యువన్‌” శద్దిమునకు సంప్ర సారణము విధింపబడినది. కాని మొదటనే (యువి శబ్దమునందలి వకారము నకు సంప్రసారణము చేయుటకు పూర్వమే యకారిమునకు సం వ్రసారణ మేల చేయరాదు? అను సందేహమునకు ఆవకాళము లేదు, ఏల యన ఈ సూత్రము సంటప్రసారణము సర మగునపుడు మరి యొక సంపప్రసారణము వేయరా దని చెప్పుచున్నది. మొదట యకారమునకే సంవ్రసారణము చేసి యున్నచో ఈ

హలన్త పృంలిజ్ఞ (పకరణమ్‌ 10] సూశమునకు అవకాశమే యుండదు గదా । కావున ఏతత్పూళశ్రారంభసామర్హ్య ముచే మొదట వకారమునకే సంప్రసారణము చేయవలె నని సూచిత మగుచున్నది. నకాకమునకు మొకట సం(వ్రసారణము చేయ సం(ప్రసారణ పరక మగు వెనుక నున్న 'యణ్‌'కు సంపపసారణము చేయరాదు అను నిషేధము సార్ధక మగును,

వై విధముగనే ఆజావివిభ క్తులు పర మగునపుడు "యూనా", "'యూనే" “యూనః” ఇత్యాదిరూపములును, హలాదివిభ క్తులు పర మగునపుడు పదసండ యుండుటచే నకారలోపము చేయ '“యువభ్యామ్‌” ఇత్యాదిరూసములును సిద్ధించును.

నకారాఎత మగు “అర్వన్‌” శబ్దమునకు (గుజ్జము) *సుిపర మగునప్ప డును, సంబుద్ధి పర మగునప్పడును రాజన్‌ ళద్దమునందు వలె *“అర్వా' “హే ఆర్వన్‌ ' అను రూపములు సిద్ధించును.

298, అర్భూణ(న్రసావనోభాః 6.1.127

నా రహితస్య “అర్వన్‌" ఇళ్యస్యాజ్గస్య "తృ" ఇళ్యన్హాదేళో, న ళు సౌ అర్వన్తా. అర్వద్భ్యామ్‌ ఇక్యాది.

ఆర్వణః; తృ, అసౌ అనఖు॥. *“అంగస్యిి అధికారము. “నల్‌ "రహిత మగు *“అర్వన్‌"అను అంగమునకు “తృ"అనునది అంతాదేశముగ వచ్చును. “సు'పర మగునపుడు మాత్రము రాదు “తృ'లోని 'బుికారము ఇత్సంజ్ఞకము, నకారస్థానమున శత్ర్‌? వచ్చుటచే “అర్వత్‌” ళద్ది మగును. ఇప్ప డిది *“ఉగిత్‌ి (బుకాలేక్సంజ్ఞకము) గాన సక్వనామస్థానములు పర మగునపుడు “ఉగిదచాం సర్వనామస్థానేఒధాతోఃి అను సూత్రముచే. (200) నుమాగమము చేయగా “అర్వన్తా", “అర్వ_న్గః' “అర్వ న్హమ్‌ి”, “అక్వనా",అను రూపము లగును. శసాదులు పర మగునపుడు విశేషకొర్యము లేవియును లేవు- “అర్వతళి, “అర్వతా", “అర్వద్భా్యామ్‌' ఇత్యాది రూపములు సిద్ధించును.

వధిమధ్య్య్భృముకామాల్‌. 71,85

ఏమామాకారోఒన్లా దేశః స్యాత్‌ సౌ పరేం

“సావనడుహః” నుండి. “పొ అనువ ర్తించును పధిన్‌ (మార్షము), మథిన్‌ (రవ్వము), బుభుక్షీన్‌ (ఇం(దుడ్రు, అను పదములకు *సు'సపర మగు నప్పుడు ఆకార మంళాదేశముగ వచ్చును.

192 లఘనిద్ధాన్తకొముడీ “పథిన్‌ సు" ఆని యుండా ఈ సూతముచే నకారమునకు ఆకొరా దేశము చేయ *“సథిఆ-[ సు అం9 యుండగా: 200 ఇతోఒత్సర్భనామస్థానోం 71,66 పథ్యాదేరికారస్యాఒకారః సర్వనామస్టానే పరేం వెనుకసూ[త్రము నుండి *పథిమధ్యృభుకామ్‌"అను పద మనువ ర్తించును. సర్వనామస్థానము పర మగునపుడు “పథిన్‌ ", మదధిన్‌, “బుభుకీన్‌” శద్దిముల ఇకారమునకు అకారా దేశము వచ్చును. ఈ సూ(తముచే ఇకారమునకు అకారా దేశము వచ్చుటచే *పథఆ 1. స్‌" అని యుండగా:= £086. థో స్థం 71.87 పథిమథోస్తస్య న్లాదేశ! సర్వనామస్తానే, పన్హాః, పన్దానౌ, పన్గానః, ఖ (౬ యఖ థి ఐఏ ఖ “వథి...ఆను సూత్రము (284) నుండి “పథిమథి' అను సమాసైక దేశమును పై సూత్రమునుండి *సర్వనామస్ట్థానే అనువర్హించును. నర్వనామ స్థానము పర మగునపుడు “పథిన్‌ ' *మథిన్‌” శబ్దముల థకారమునకు *న్ధిఅను నాదేశము వచ్చును. ఈ సూ(త్రముచే స్థాదేశము- సవర్డదీర్హృనంధి,. సకారమునకు రుత్వ విసర్లములును చేయ *పనాః” అను రూవము సిద్ధించును. లు పస్ధానా:- “పథిన్‌ _ బొ”అని యుండ ఇకొారమునకు అకారా దేశము (295), థకారమునకు “స్థ'ఆదేళము (206% చేయ పన్టన్‌ 1. బొ” అని యుండ “సర్వనామస్తానే చాసమ్బుడ్తౌ అను సూటత్రముచే (177) ఉపధాదీర్దము_- ఖు ధి ఖు “పన్ధానాఅను రూపము సిద్ధించును. “జన్తాన్య" “పనానహమ్‌ి అను రూపముల యు ల నిష్ప త్తి కూడ ఈ విధముగనే యుండును. “శస్‌'పర మగునపుడు “పథిన్‌ _ అస్‌” అని యుండగా: 297. భన్య వేర్లోనః. 71468 ర్త భస్య పథ్యాదేష్షేరోపః. పధః, పథా, పధిభ్యామ్‌. ఏవం మథిన్‌. బగా బుభుక్షీన్‌, “పథిమథ్యృళభుకొమాత్‌ నుండి 'పథిమధ్యృభుకెమ్‌' అనువర్శించుము, భసంజ్జ్ఞకము లగు పధిన్‌, మథిన్‌, బుభుక్షిన్‌ శబ్దముల “టికి లోపమువచ్చును.

హలన్తపుంలిజ్ఞ (పకరణమ్‌ 10

ఈ చూ(త్రముచే *టియగు *ఇన్‌' లోపింప *పథళి అను రూపము సిద్ధించును. అజాదివిభ క్తులు సర దుగునపుడు *టి'లోపముచే. పై విధముగనే “పథా' “పదే” ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును. “భ్యామ్‌" మొదలగు హలాది విభ క్తులు పవ మగునప్పకు “న రోపఃఎి అను సూరముచే (180) నతోవము చేయ “పథిభ్యామ్‌” ఇళ్యాదిరూపములు నిష్పన్న దగును.

“కథిన్‌”,. *బుభుక్షిన్‌ శబ్దముఐందు కూడ (ప్క్మక్రియ ఈ విధముగనే యుండును.

వ్లైన్తాః వట, 11424

షాన్హా నన్నా చ సక్ట్యా పట్‌ సంకా స్యాత్‌, పజ్బున్‌ శట్లో నిత్యం బహువచన్నాన్తః. పజ్బు, పజ్బు, పక్బభి, సబ్బభ్యః, పజ్బభ్యః, నుట్‌_

“బహుగణవతుడతి సక్ట్యా" నుండీ “సడ్ధ్యా' అనువ ర్తించును. షకారాంత నకొారాంత మగు సంభ్యావాచకపదము షట్సంజ్ఞక మగును.

“పజ్బున్‌* శద్దము నిర్యబహువచనాంత ము, ఇది నకొరాంతనంభఖ్యా వాచక యగుటచే షట్పం్ఞకిము. 'జస్‌"ళస్‌'లు పర మగునపుడు “సజ్బున్‌ జస్‌” 'పజ్బున్‌ _శస్‌ అని యుండ “షడ్భో్యో లుక్‌ "అను సూ(క్రముచే (108) “ఒన్‌, “శన్‌లకు లోపము. *న లోపః,..*అకు నూతముడే (160) నకార లోపము. “పజ్బు'*పజ్బు” అను రూపములు సిద్ధించను. శర్చిస్స్‌ “భ్యస్‌'లు పర మగునపుడు నలోపము (నూ.180). “పజ్బుభిః' ఇత్యాదిరూపములు సిద్దించును.

షష్టీబహువచనమున “పజ్బున్‌ -1- ఆమ్‌”ఆని యుండ “షట్బతుర్భ్యుశ్చి అను సూత్రముచే (286) నుదాగమదు చేయ “పజ్బున్‌ -[. నామ్‌'అని యుండగా-=

శోవఢాయాః. 6,4,7

నాన్తస్యోపధాయా దీర్లో నామి, పణ్చానామ్‌. పజ్బుసుం

'తలోపేపూర్వన్యదీర్లోఒణః నుండీ “దీర్చ [అను సదము, “నామిఅను సూత్రమును ఆనువర్తించును. “అక్షస్య” అధికారసూ(త్రము, *'నామ్‌'పర మగు నప్పడు నకారాన్త మగు అంగము (యొక్క) ఉపధకు దీర్చము వచ్చును.

ఈ సూశముచే ఉపధాదీర్షము చేయ *పజ్చాన్‌ -1- నామ్‌'అని యుండును, “నామ్‌అను హలాదిప్రక్యయము సర మగుటచే “పజ్బాన్‌ "అనుదావికి “స్యాదిష్య

104 లఘునీద్ధాంతకౌముదీ సర్వనామస్టానే అను స్యూళముచే (10 పదశంజ్ఞ కలదు గాన *న లోపః__” అను సూ(తముచే (180) నకారరోపము__ “పణ్బానామ్‌ అను రూపము సిద్ధించును.

పజ్బూసుః= నకారలోపముచే (సూ.180) .ఈ రూపము సిద్ధించినది.

అవన అ విభతాం. 72.84 ఠి అత

“రాయో హలి” నుండి *'హలి' అపకర్షింపబడును. “అష్టన్‌' శబ్దమునకు

హలాదివిభక్తి పర మగునప్పుడు ఆకారము వికల్చముగ వచ్చును. 801. అబ్జాభ్యూ శ్‌, 7121

కృతాకారాదష్టనః జళ్ళసోః బాక్‌. “అష్టభళ్యః ఇతి న్క్తవ్యే కృతాత్వనిర్తేళో జళ్ళసోర్విషయే ఆత్వం జ్ఞాపయతి, అహ్హై, అష్టా, అష్టాధిః, అష్టాభ్యః, అష్టాళ్యః, అహ్హానామ్‌, అష్టాసు. ఆర్వాభా వే “అష్ట పఇ్బువత్‌. ఇతి నకౌరాన్తాఃం

“జళ్ళసోః శిః నుండి “జళ్ళసోః' అను వ ర్శించును. చేయబడిన ఆకా రము గల “అప్షన్‌” శబ్దముకంె పర మగు *జక్‌” *శస్‌'లకు *బొళ్‌” అను నాదేశము వచ్చును.

నిత్యదిహువచన మగు అష్టన్‌శళబ్దమునకు 'జస్‌*'శస్‌'లు పర మగు నప్పుడు “అష్టన్‌ -. అస్‌ అవి యుండ ఇచట పర మగు విభ క్షి హలాది కాదు కావున 'అష్టన ఆ విభక్తా* అను స్యూతముచే (800%) ఆకారము వచ్చుటకు అవకాశము లేదు. కాని “అష్టాభ్య బౌళ్‌* అను స్తూరమున “అప్టభ్యః” అనియే చెప్పుటకు అవకాశ ముండ “అష్టాభ్యః'అని సదీర్బృ నిర్దేశము చేయుటచే. “జస్‌), “శస్‌'లు పర మగునపుడు గూడ ఆత్వము వచ్చుననియు, అట్లు ఆత్వము చేయగా “అష్టా'అని మైన పిమ్మట ఇపుడు “జస, 'శస్‌"లకు “బొళ్‌ వచ్చు ననియు, సూచింపదిడుచున్నది అనగా “అష్టాభ్యః” ఆనునది కృతాత్వ మగు అష్టన్‌ శబ్ద మునకు అనుకరణము కావున “అష్టనః_* అను స్యూళముచే (80%) అలోన్ష్య పరిభాష (21) ననుసరించి నకారమునకు ఆకారా దేశము, సవర్డ్మ దీర్ష ము చేయ “అష్టా ౬ అస్‌ 'అని యుండ 'అష్టాభ్య బాక్‌'అను సూతముచే “జస్‌% శస్‌'లకు “బొళ్‌ అదేళను శత్‌ కావున “అనేకాల్‌ శిత్సర్వస్య” అను సూతముచే (15)

హలన్త పుంలిజ్ఞ (సకరణమ్‌ కే05 సర్వా దేశమై వచ్చును- “అష్టా. బౌ” వృద్ధి చేయ "అష్టా" అను రూపము సిద్ధించును.

“భిస్‌",భ్యస్‌,*సు'లు పర మగునపుడు ఇవి హలాదివిభ క్రులు గాన ఆక్వము చేయ “అష్టాధిః” “అష్టాభ్యః" “అష్టాసు" అను రూపములు సిద్దిం చును. 'ఆహ్‌'పర మగునపుడు గూడ మొదట “షట్‌ చతుర్భ్యః'అను సూ(త్రముచే (20%) నుడాగమము చేసిన పిమ్మట "నామ్‌" అనునది హలాదివిభ క్షి యగుటచే ఆత్వము చేయగా “అష్టానామ్‌"అను రూపము సిద్ధించినది. “అష్టన ఆవిభ క్రా'అను సూత్రముచే (300) ఆత్వము వైకల్చికము గాన ఆత్వము రాని పక్షమున “పజ్బున్‌” శద్దిమునందు వలె రూపము లుండును.

802 జత్సాగ్‌ -దద్భళ్‌ -(నగ్‌ -దొగ్‌ _ణన్లి గధ్చాం యజ-కృళ్చార్చా. 82.50

ఏభ్యః క్విన్‌. అజ్బోః సుప్యుపపదే, యుజికృజ్యో్యూః కేవలయో। కృజ్చేర్నలోపాథావశ్చ నిపాత్యతే. కనావితొ.

“స్పృళోఒనుదశే క్విన్‌ నుండి “క్విన్‌*' అనువర్తించును. బుత్విక్‌ (బుతుపూర్వక యజ్‌ ధాతువు), ధృష్‌, (దధృష్‌), సృజ్‌ ((సగ్‌), దిక్‌ (దిగ్‌), ఉత్పొూర్వకష్టిహ్‌ (ఉష్టిగ్‌). అజ్‌, యుజ్‌, కృజ్ళ్‌, ధాతువులకంటచ పరముగ “క్షన్‌ "ప్రత్యయము వచ్చును.

ఈ "క్విన్‌ ''పర్యయము “అజ్చ్‌ధాతువునకు సుబంతము ఉపపద మగు నపుడు- అనగా దీని వెనుక సుబంత మున్నపుడు మాత్రమే వచ్చును. “ప్రాజ్‌” “ప్రక్యజ్‌” ఇత్యాదు లుదాహరణము. “యుజ్‌*,*రృంచి ధాతువులకు కేవలము లకే అనగా ఉపపదాదిరహితములకు. వచ్చును. “కృణ్ళ్చ్‌' ధాతువిషయమున “అనిదితాం హల ఉపధాయాః క్షితి" అను స్తూతముచే (885) (ప్రాప్త మగు నకారలోపమున కభావము గూడ నిపతింపదిడుచున్నది. (కార్యవిధాయక శాస్త్ర 'మేడియు లేకుండగనే కార్యమును జూపి లక్ష్యమును నిగ్దేశంచుటకు నిపాతన మని పేరు. (ప్రకృతమున “*కృజ్చ్‌"ధాతువులోని నకారమునకు “అవిదితాం__*అను సూూూతముచే రావలసి యున్న నకారలోపమును నిషేధించు శాస్త్ర మేదియును లేదు. ఐనను నకారలోపమును చేయక 'కృణ్ళొ” అని నిర్హేశింపబడినది గాన నిది నకొరతోపాభాననిపాతనము.)

196 లఘునీద్ధాంతకౌముదీ “క్విన్‌ ' పక్యయమునందు చివరకు ఏ అక్షరమును శేషిందదు, కకొరము “అళక్వతద్ధితే' అను సూత్రము ( 88) చేతను, కారము “హం న్య్యమ్‌” అను సూ(త్రముచేతను (1) ఇర్సంజ్ఞకము. ఇకారము ఉదృారణార్హ్వము రాబోవు నూ(ల్రముచే వకారము లోపించును. 808. తృదతిజ్‌ . 8.208

అత్ర ధాత్వధికారే “తిజ్‌"భిన్నః ప్రత్యయః కృత్సజ్ణః స్యాడ్‌.

“ధాతోః' అని యధికారసూ(తము. ఢాత్వధికారమున తశిజ్‌ భిన్న మగు వశ్యయము కృత్సంజ్ఞ క మగును,

'క్విన్‌ "ప్రత్యయము ధాత్వధికారమునందు విహిత మగు (పక్యయము గావున దీనికి కృత్‌్‌సక్యయమని పేరు. ఈ పదములు కృత్ప9వ్యయా౨త ములు గాన “కృ త్తద్ధితసమాసాళ్చ్ళ' అను న్యూతముచే (117) ప్రాతిపదికత్వము లభించినది.

వోరవ్య క్రన్య, 6,167 అపృక్తస్య వస్య లోపః,

'లోపో న్యోర్వలి" నుండి “రోపః* అనువరించును. *(క్విప్‌' క్విన్‌" (వ్రళ్యయాదులకు చెందిన) అస్ఫక్త మగు వకారముగకు లోవము. వచ్చును

ఇచట "క్విన్‌ ' పక్యయమునందు శేషించిన నకారము 'అసృ క్త ఏకాల్‌

(వశ్యయః” అను స్తూశముచే (178) అపృక్తనంజ్ఞకము గాన ఈ సూ(శ్రముచే అది లోపించును. ఈ విధముగా "క్విన్‌"వక్యయము పూర్తిగా లోపించినది,. పూర్వోక్తృవిధముశన టప్రాతిపదికసంజ్ఞ యున్నది గాన స్వాదివిభక్తులు చేర్చ దిడును,

బుతుళబ్దపూర్వక మగు యజధాతువునకు "క్విన్‌ "ప్రత్యయము చేర్చగా “బుతు 1. యజ్‌ క్విన్‌ అని యుండ “వచిస్వపియజాదీనాం కితిఅను సూత మచే (149) యకారముశకు సంవసారణము; “నం(ప్రసారణాచ్చ'అను సూ ముచే (258) పూర్వరూపము చేయ “బుతు 1. ఇట్‌” “బుర్విజ్‌' (క్విన్‌ సర్వ

లోప్రి యగును. పిదవ (ప్రధమైకవచనమున “బుత్విజ్‌ | ని అని యుండ హల్గ్యాదిలోసముచే (170 “బుత్యిజ్‌ "అని యుండగా;-

హలన్త్రపుంరిజ్ఞ (ప్రళరణమ్‌ 197 ని05. తాన్‌ (వత్క్యాయకత్యూ ఏత 8.2.02 క్విన్న్‌పత్యయో యస్మాత్‌, తన్య కవర్షోఒన్హా దేశః పద్వాన్తేం

“వవన్య"అధికారసూతిమున. “రులాం జళో౬ నే'నుండి *అన్సే అను వర్తించును. క్వీన్‌ ప్రత్యయము. దేనికంటె పరముగ విధింపబడినడో దానికి పదా న్తమున కనర్షి మంతాచేశ మగును,

ఈ స్తూతముచే జకారముశకు కుత్వము రావలసి యున్నది.కాని త్రిపాదిలోని సూ(త్రములలో గూడ పూర్వసూత్రము దృషస్టియందు వరసూ(త్రము అసిడ్ధ మగును గాన ఈ సూ(ర్రముకంట పూర్వనూత మగు *“చోః కుఃి అను సూత్రము (807) దృష్టియందు ఈ సూత్ర మసిద్ధము, కొవున *చోః కః 'ఆను సూత్రముచే కుద్వము వచ్చును జకారస్థానమున గకారము చేయ “బుత్విగ్‌" అనియు, 'వావసానే'అను సూత్రముచే (148) విశల్చ్పముగ చ్వర్ర్వము చేయ “బుళ్విక్‌ 'అనియు రెండు రూపములు సిద్ధించును.ఈ స్థలమున *చోః కులీ అను స్తూతిముచే కుక్వము చేసినను, పై సూత్రముచే కుత్వము చేసినను విశేష మేదియు లేదు గాని 'చోః కుః'అను సూ(త్రమునకు అవకాశము లేని యుజ్‌ (యున్‌ పాజ్‌ (పాన్స్‌ ఇత్యాదిస్థలములందు. కుర్వము విధించుటకై వై సూతము చరితార్థ మగును ,

అజొదివిభక్తులు పర మగునపుడు విశేషకొర్యము లేవియు లేవు. "బుత్విజా" “బుళ్వి జః) ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును. హలాదివిభ క్రలు పర మగునపుడు 'స్వాదిష్వసర్వనామస్థానే'అను సూత్రముచే (104 పదసంజ యుండును. గాన 'చోఃకుః'అను సూళ్రముచే (807) పర్వము చేయగా "బుత్విగ్భ్యామ్‌ 'ఇత్యాది రూపములు సిద్దించును.న_ప్పమీబిహువచనమున “బుత్వి జ్‌ -[సు'అని యుండగా కుత్వము, 'ఖరి చ'అను నూత్రముచే (?ఏచర్హ్వ్యము, *“ఆదేశ్వవరవ్యయయోః'అను నూత్రముచే (1000) సకారమునకు షత్వము చేయ “బుత్వితుి ఆను రూపము సిద్ధించును.

“యుజ్‌ శబ్ద ప్రధమైకపచనమున 'యుజ్‌ _సు'అని యుండ హల్ద్యాది లోపముచే (17%) 'యుజ్‌ 'అని యుండగా

యవేరనమానే 71,71 యుజేః సర్వనామస్థానే నుమ్‌ స్యాద్‌ అసమా నేసంయోగాన్హ

1రీర్రీ లఘునీద్దాన్తకౌముదీ లోపః, కుత్వేన నస్య జః-యుజ్‌. అనుస్వారపరసవర్ణాంయయణజ్ఞా-యుజా, యుగ్భ్యామ్‌,

= కట్తనద్రదాం సర్వనామస్థానేఒధాతో “ఇదితో నుమ్‌ ధాతోః'అను సూత ములనుండి “సర్వనామస్థానే' “నుమ్‌"అనున ర్మించును యుజ్‌ధాతువునకు సర్వ నామస్థానము పర మగునపుడు “నుమ్‌'అను ఆగమము వచ్చును;సమాసమునందు మూత్రము రాదు.

“నుష్‌"లోవి ఉకారమకొరములు ఇత్సంజ్ఞకములు ఇది “మిత్‌ 'గాన అంత్యా చ్చునకు పరముగ వచ్చును. 'యున్‌జ్‌ 1 స్‌'అని యుండగా *స్‌'కు హల్ద్యాది లోపము. (17%) జకారమునకు “సంయోగా న్తస్య లోపః'అను సూత్రముచే (20) లోపసము='యున్‌ అని యుండగా “క్వి నత్యయస్యకుః “అను సూతముచే (005) కుత్వము చేయగా అనునాసికత్వసామ్యముచే నకారస్థానమున “జికారము వచ్చి *“యుజ్‌" అను రూపము సిద్ధించును.

ద్వివచనమున 'యుజ్‌-[.బొ అని యుండ “'యుజేరసమా సే'అను సూగముచే నుమాగమము-యున్‌జ్‌ -|. బొ”, *నళ్చాపదా న్దస్య రులి అను నూత్రముచే (78) నకారమునకు అనుస్వారము.పిదప అనుస్వారమునకు “అను స్వారన్య యయి పకసవర్షః”అను సూ(త్రముచే (79) పరసవర్శ మగు ఇకార మాదేశముగ వచ్చి “యుజ్ఞా” అను రూసము సిద్ధించును. 'జస్‌''అమ్‌'లు పర మగునపుడు గూడ రూపము లి్లే సిద్ధించును శసాదివిభ క్తులు పర మగునపుడు “బుత్విక్‌ 'శబ్బమునందు వలె రూపము లగును,

“సుయుక్‌ 'శద్దిము సమాసరూపము గాన'యుజేరసమా సే'అను సూ(త్రముచే (006) నుమాగమము. రాదు కొవున (పఠథమైకవచనమున 'సుయుజ్‌ | స్‌'అని యుండ హల్ద్యాదిలోపముచే (17%) 'సుయజ్‌ అని యుండగా

చోః వతి 8.2.80

చవర్షస్య కవర్షః స్యాద్‌ రులి,పదాన్తే చ, సుయుక్‌,సుయుగ్‌, సుయుజౌ. సుయుగ్భ్యామ్‌, ఖన్‌, ఖజ్జౌ, ఖన్ఫ్యామ్‌.

చవర్గమునకు “రుల్‌*వర మగునపుడును, పదాంతమునందును కవర్షము వచ్చును.

ఈ సూత్రముచే కవర్గము చేయ “సుయుక్‌"ఆను రూపముపిద్ధించును.

హలన్తపుంలిజ్ఞ (ప్రకరణమ్‌ కి00 ఈ విధముగ *సు ముజ్‌ "శబ్ద రూపములు “బుక్విక్‌ 'శద్దిరూపము౨ వలె నిషస్పన్న మగును.

ఖజ్‌ (జ్ఫిధాతువునకు 'క్విప్‌" ప్రత్యయము (సర్వలోప్రి చేర్చిన పిదవ “ఇదితో నుమ్‌ ధాతోఃఅను నూతముచే (485) నుమాగమము,నకొారమునకు రుల్‌ అగు జకొరము పరముగ మండుటచే అనుస్వారము, అనుస్వారమునకు పర సవర్షమగు ఇకారమునువచ్చుటచే 'ఖజ్జ్‌ "శబ్దము నిష్ఫన్న మైనది దాని ప్రధమైక పచనమున “ఖజ్జ్‌ _ సొఆనియుండ సకారమునకు హల్ద్యాదిలోసము (178), జకా రమునకు సంయోగాన్హలోవము (20). ఇచట నకారమునకు అను స్వారా దేశము పచ్చుటకు జకారము కారణము,అట్టి జకొారము లోపించగనే నిమి త్రాపాయే నైైమిత్తికస్యాప్యపాయః"అను న్యాయముచే (కారణము పోయినవెంటనే దాని కార్యము గూడ పోవును) అనుస్వారాదికము పోయి *ఖన్‌'అను రూపము సిద్ధిం చును.ఇస్లే హలాదివిభక్తులు పరద మగునపుడు సంయోగా"న్తరోపముచే జకారము లోపింప మరల నకారమే యుండుటచే “ఖన్ఫ్యామ్‌"ఇత్యాదిరూపము లగును అజాదివిభక్తులు పర మగునప్పడు విశేషకార్య మేదియు లేకుండుటచే *ఖఇజఖొా “అః ఇత్యాదిరూపములు నిష్పన్న మగును. ద

గ “రాజ్‌ 'ళబ్దివ్రథిమైకవచనమున “రాజ్‌ + స్‌ అని యుండగా హల్ద్యాది లోపము (170) *రాజ్‌"అని యుండగా: 808. (వళ్ళ, (భన్టం నృత మృదు యవ రౌపి (వాట చభ్భగాం వః 8286

రులి పద్వాన్తే చ. జ_శ్వ్వచ_ర్హే-రాట్‌, రాడ్‌, రాజా రాజఃం రాడ్భ్యామ్‌. ఏవమ్‌-వి(్రాట్‌ , దేవేట్‌, విశ్వనృట్‌.

ఢుల్‌ పర మగునపుడును, పదాంతమునందును (వశ్చ, స్త నృజ, మృజ, యజ, రాజ, (భాజధాతువులకును ఛకారశకారాంతపదములకును షకార మంతా దేశముగ వచ్చును.

ఈ సూ(త్రముచే జకారమునకు షత్వముఎరాష్‌'అని యుండగా *రులాం జళోఒ స్తే అను సూత్రముచే (87) షకారమునప జ_ళ్వము చేయ మూర్చస్థాన సామ్యముచే డకారము వచ్చునురాడ్‌”,పిదప. *వాఒవసానే అను సూ[ర్రముచే (14%) చ_ర్ర్వవికల్పముచే *రాట్‌” *రాడ్‌"అను రెండు రూపములు సిద్దించును.

28 లఘనిద్దాన్త కౌముదీ ఇస్లే హలాడివిభక్తులు పర మగునప్పడు షత్వజ _శ్వములు జేయ “రాడ్భ్యామ్‌ “రాడ్భిః "ఇత్యాది రూపములు సిద్ధించును. 'సుప్‌' ప్రత్యయము పర మగునపుడు మాశ్రిము 'రాజ్‌ --సుఅని యుండ షళ్వజ శ్వ్వములు-రాడ్‌ + సు'అని యుండగా. *డః సి ధుట్‌' అను సూత్రముచే (8%) 'వై కల్పికధుడాగమము. *ఖరి చి అను సూత్రముదే (7) ధకారమునకును డకారమునకును చర్వ్వము చేయ “రాట్టు" అను రూపమును, ధుడాగమము రాని పక్షమున చర్వ్వముచే 'రాట్సు” అను రూపమును సిద్దించును. అజాదివిభక్తులు పర మగునపుడు విశేష కార్యము లేవియును లేవు. “రాజౌ”'రాజః” ఇత్యాది రూపములు సిద్ధించును.

*విభ్రాట్‌ ' *ద్రే వేట్‌" “విశ్వసృట్‌ ' ఇత్యాదిశ బ్దమిల రూపము లిప్లే సిద్ధించును.

వా, వరౌ (వనో*ః వః వడా న్లే,

పరావృపపదే వదేః క్విప్‌ స్యాత్‌ దీర్చశ్చ: పదాన్తే షత్వమపి. పరినవాట్‌_డ్‌, పరివాజౌం

(వ్రజధాతువునకు *పరిఅనునడి ఉపపదముగ నున్నపుడు అనా *పరి యను నుపసర్గ పూర్వమునందు. చేర్చినపుడు="క్విప్‌'ప్రత్యయము వచ్చును; దీర్చముః పదాంతమున షత్వము గూడ వచ్చును,

పరిపూర్వక వ్రజధాతువున కీ వార్తికముచే "క్విప్‌' ప్ర్య్యయము చేయ ('క్విప్‌” సర్వలోప్రి. దీర్ణము గూడ వచ్చుటచే 'పరివ్రాజ్‌ 'అని యుండును, ఇపు డిది కృిత్చత్యయాంతము గాన (పాతిపవికసంజ్ఞ క మగుటచే స్వాది విభక్తులు చేర్చబడును. రాట్బబ్దమునందు వలె రూపములు సిద్ధించును

ఎళ్చూన్యు వనురాటోః, 88.128

విశ్వశబ్దస్య దీర్ణోజన్హా దేశః స్యాద్‌ వసొ రాట్‌ ళబ్టే చ పరే. విశ్వారాట్‌, విశ్వారాడ్‌, విళశ్వరాజాం విశ్వారాఢ్భ్యామ్‌.

“క్రలోపే పూర్వన్య దీర్జోఒణః'నుండి “దీర్చ ః' అనువర్తించును. విశ్వ శబ్దమునకు "వసు, రాట్‌* అనునవి పరముగ నున్నవుడు దీర్చ మంతాదేశము* వచ్చును.

“రాజ్‌ శబ్దము - పదాంతమునందు మాత్ర మే__అనగా సు"ప్రత్యయ మును ఇతరి హలాదివిభ క్తి ప్రత్యయములును పర మగునప్కడు. వెనుక చూపిన

హల నృవుంలిజ్ల ప్రక రణమ్‌ 201 విధమున షత్వ, జ ళ్ల్వః చర్హ్వములచే “రాట్‌ అని యగును, అట్టి 'రాట్‌ 'అను నది పర మగునపుడుం అనగా వైన చెప్పిన (ప్రళ్యయములు పర మగునప్పడు_ మాత్రమే విశ్వశబ్ద్బమునకు దీర్ణము వచ్చు నని సూచించుటక్షై సూతమున “రాట్‌ 'అను రూపము నిర్దిష్ట మైనది. కావున అజాదివిభక్తులు పర మగునపుడు దీర్టము రాదు. విళ్వారాట్‌ _ విశ్వరాజా _ విశ్వరాజః _ విశ్వరాజమ్‌ = విశ్వరాజౌ = విశ్వరాజః = విశ్వరాజా = విశ్వారాఢ్భ్యామ్‌ జూ విశ్వారాడ్భిః- ఇత్యాది రూపములు సిద్ధించును.

“భృస్‌డ్‌ "శబ్ద పధమైకపచనమున '“ళృస్‌జ్‌ స్‌ "అని యుండ హల్ద్యాది లోపము (179) “భృస్‌జ్‌' ఇచట 'సంయోగా న్తస్యలోపః అను సూత్రముచే (20) జకారమునకు లోపము రావలసి యుండ తదవవాదముగ [క్రింది సూత్రము ఇప్పబడుచున్నది

నత నంయాగాద్యోర న్తేచ 82,20

పద్వాన్హే రులి చ యః సంయోగః తదాద్యోః స్కోర్లోపః.భృట్‌; భృడ్‌, సస్య శ్చుత్వేన +ఈః, “రులాం జశ్‌రుశి' ఇతి ళస్య జః- భృజ్డౌ, భృడ్భాామ్‌. ఇతి జకారాన్హాః*

“పదస్య” అధికారసూ(తము. *యలో రులి' *సంయోగాన్తన్య లోపః' అను సూత్రములనుండి రులి” *లోపఃి అనువర్తించును. పదాంతమునందలి లేక “రుల్‌ 'పరముగా గల, సంయోశమున కాదియందున్న నకారకకారములకు లోపము వచ్చును.

ఈ సూదత్రముచే పదాంత గతమగు *స్ట్‌'అను సంయోగమునందలి ఆదివర్మ మగు సకారమునకు లోపము చేయ 'భృజ్‌'అని యగును. “వళ్చభభన్ష- అను సూట్రముచే (808) జకారమునకు షత్వము. "యలాం జళోఒ న్హే'అను సూత్ర ముచే (7) జశ్త్వము _ డత్వము “'వావసానే'అను (114) చర్హ్వవికల్చ్పముచే “భృట్‌, “భృడ్‌” అను రెండు రూపములు సిద్ధించును. హలాదివిభ క్రులు పర మగునపుడు “రాట్‌ 'శబ్దమునందు వల టాపము లుండును.

“బా% అస్‌ మొదలగు ఆజాదివిభ క్తులు పర మగునప్తప సకారమునకు శ్చుత్వముచే శకారము; పిదప “రులాం జళ్‌ రుజ్‌ స్బ్మాతమిష్తారస్తు శకారమునకు తాలుస్టానసామ్యము చే జకొర భృష్లో “భృజ్జః" కేలా రూపములు సిదించును. “ఛా (గంధాళయం

గ గీ6 గె, శ చ శై జ ఎ ఒో 7

తీగ లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ 811. లదోః నః నావన న్యయోః, 72.106

త్యదాదీనాం తకారదకారయోరన_న్ర్యయోః సః స్యాత్‌ సౌ. స్యః, తౌ, శే; సః, తౌ, తే యి, యౌ, యే. ఏషః, ఏతౌ, ఏతే, ఏతమ్‌, అన్వాదేశే-.. ఏనమ్‌, ఏనౌ, ఏనాన్‌, ఏనేన, ఏనయోః.

తదోః, సః, సొ అన న్య్యయోః. “త్యదాదీనామః'నుండి త్యదాదీనాంి అనువ ర్తించును. “సూపర మగునపుడు త్యదాడిశబ్దముల అంత్యభిన్న మగు తకొరదకారములకు సకార మాదేశముగ వచ్చును.

“త్యద్‌ "శబ్ద ప్రథమైకవచనమున “త్యద్‌ -[స్‌'ఆవి యుండగా “త్యదాదీ నామఃిఅను సూ(త్రముచే (19%) దకారమునకు అకారము. 'అతోగుజే” అను సూత్రముచే (8%) పరరూపము చేయ త్య 1 స్‌'అని యుండ ఈ సూత్రముచే సకారము చేయగా “స్య-[స్‌'అని యుండును. సకారమునకు రుత్వవిసర్గములచే “స్యః" అను రూపము పీద్ధించును. ఇళ్లే “తద్‌” “ఏతద్‌ 'శబ్దములందు (ప్రక్రియ ఉండును. “ఏతద్‌ళబ్దమున సకారము చేసిన పిమ్మట *ఏస'అని యుండ “ఆదేశ ప్రత్యయోః”అను సూక్రముచే (150) షత్వము వచ్చుట విశేషము. “యద్‌ 'ళద్ది మున గూడ త్యదాద్యత్వపరరూపములచే *'యః” మొదలగు రూపములు సిద్ధిం చును. ఈ విధముగ “త్యద్‌ "తద్‌ ' 'యద్‌ ” 'ఏతద్‌ 'ళ బ్బములు సహజముగ దకొా రాంళఠము లైనను *త్యదాదీనామః'అను సూసరముచే అత్వము చేయుటచే అకా రాంతము లగును గాన “సర్వణబ్దమునందు వలె వీటి రూసము లుండును. ఏతచ్చృబ్దిమునందు అన్వా దేశమున *“ఆమ్‌"బొట్‌,శస్‌,టా,ఓస్‌,ఓస్‌,లు పర మగు నపుడు “ద్వితీయాటౌ స్స్వేనఃఅను సూళముచే (280) ఏనా దేశము వచ్చుటచే “ఇదమ్‌ బ్లమునందు వలె “ఏన్‌”, “ఏనా”, ఏనాన్‌. “ఏనేని, *ఏనయోః” “ఏనయోః'అను రూపములు గూడ నిష్పన్న మగును.

*“యుష్మద్‌” “అన్మద్‌” శబ్దముల (ప్రధమైకవచనమున “యుష్మద్‌ 1. సు *'అన్మద్‌ -|-సు'అని యుండగా;:=

జే(వళభమయోరత. ?.1.28

యుష్యిదస్మద్భా శం పరస్య “జే'ఇత్యేతస్య (ప్రథమాద్వితీయ యోశ్చాఒమాదేశః,

'“యుష్మదస్మద్భ్యాం జసోఓళ్‌*నుండి 'యుష్మదస్మద్భ్యామ్‌' అనువర్తి౦

హల న్తపుంలిజ్ఞ (గ్రకరణమ్‌ 003 చును. యుష్మదస్మచ్చబ్దిములకం'ట పర మగు “జే” ప్రత్యయమునకును, (ప్రథమ ద్వితీయవిభ క్ని (ప్రత్యయములకును *అమ్‌'"అను నాదేశము వచ్చును.

ఈ సూ(త్రముచే “ను'కు “అమ్‌'"అను నా దేశము వచ్చుటచే *'యుష్మద్‌

అమ్‌” “అన్మద్‌ -౧ అమ్‌” అవి యుండగా:

అనయోర్మపర్య న్హస్య త్వాహౌొ ఆదేశా _స్తః

“మపర్య న్లస్య” అధికారము. *'యుష్మదశ్మదోరనా దే శే'నుండి “'యుష్మ దస్మదోః' అనువ ర్మించును. *ను'పర మగునపుడు 'యుష శ్రట్‌” “అస్మద్‌ 'ళ బ్లముల మకారసర్యంతమును ఉన్న భాగమునకు వరునగా “త్వ” 'అహ అను నాదేశములు వచ్చును,

ఇట్లు “త్వ'*ఆహ'” ఆదేశములు చేయగా త్వఅద్‌ -[. అమ్‌ “అహఅద్‌

అమ్‌"అని యుండుసు. “అతో గుణిఅను సూత్రముచే (274 పరరూపము. “త్వద్‌ -|- అమ్‌ “అహద్‌' 1. అమ్‌'అని యుండగా:

లేపే లోవ, 72.00

ఏతయోష్టిలోపః, త్వమ్‌, అహమ్‌.

“అష్టన ఆ విభ క్రా'నుండి “విభ క్రా" అనువ ర్తించును. (ఆత్వయత్వము లకునిమిత్త మగు విభ క్తులకంళు భిన్న మగు విభక్తి సర మగునపుడుు ఈళబ్ర

అని బాట్‌ వాటి ౧ ముల 'టి' లోపించును.3ే-

ఈ సూ(త్రముచే '"అక్‌"'అను 'టిలోపింప త్వ్‌ ౬ అమ్‌ == “త్వమ్‌” అహ్‌ | అమ్‌ == “అహహ్‌ అను రూపములు సిద్ధించును.

ద్వివచనమున '“త్వడ్‌ -|[. బొ” “అన్మద్‌ -1 బొ'అని యుండ “జే పథమ యోరమ్‌'అను సూత్రముచే (812) '“అమ్‌"చేయగా “త్వద్‌ 1 అమ్‌” *ఆస్మద్‌ _- ఆష్‌' అని యుండగా

ఈ (ప్రక్రియ నిద్ధాంతకౌముదీ ప్రక్రియకం'టె భిన్నముగా నున్నది. ఈ సూత్ర ముచే విహిత మగు లోపము అలో న్మ్యపరిభాషచే అంత్యవర్ష మగు దకారము నకు వచ్చు ననియు, పిదప “అమిపూర్వఃిఅను పూర్వ రూసముచే “త్వమ్‌' '“అహమ్‌'*అను రూపములు సిద్ధించు నవియు సిద్ధాంతకౌముది మఠము.

204 అఘనిక్టాన్తకొముదీ 815. యవావొ ద్భావచనో. 7.202

ద్వయోరుక్తా ఆవయోర్మపర్య న్హస్య యువావౌ సో విభక్తాం

ద్విత్వసంభ్యావిశిష్ణ మగు అర్థమును బోధించు ఈ శబ్దముల మపర్యంత భాగములకు విభక్తి పర ముగు నప్పుడు వరువగా “యువ "ఆవ 'ఆను ఆదేశములు వచ్చును. (ఈ యాదేశములు ఏడు విభక్తుల ద్వివచనముశందుకు వచ్చును.)

ఈ సూ లర్రముచే 'యువి'ఆసిఆ దెశములు చేయుటచే 'యవఅవ్‌ _౬ అహ్‌ *“ఆవఅద్‌ - అమ్‌ 'అనియు, పిమ్మట “అతో గుణే అను (274) పరరూస ముచే యుపిద్‌ - అహ్‌ 'ఆవద్‌ |. అమ్‌" ఆనియు ఉండగాం

(వళమాయాళ్ళ ద్చావచనో వావొయాడ్‌. 72,88

జౌజ్యేతయోరాత్వం లొకే. యువామ్‌. ఆవామ్‌,

“అష్టన ఆ విభకొ'నుండి “ఆ'అనువ ర్మించుకు. (ప్రధమాద్వివచన ప్రత్య యము పర మగునప్పుడు యుస్మదస్యచ్చద్దిములకు లౌకింభాషయందు. ఆత్వము వచ్చును. "

అలో న్య్యపకథాషచే (21) నీఆత్వము అంత్య మగు దకారమునకు రాగా 'యున ఆ ఆమ్‌” *“ఆవ ఆ ఆమ్‌'అని యుండ మొదట వకారో త్తరవ_ర్రి ఆకారఆకారములకును, పిదప ఆకొరఅకారములకును సవర్థ దీర్టము చేయ *“యువాష్‌” 'ఆవాము' అను రూవములు సిదించును.

(వథమాబహువచనమున 'యుష్మద్‌ జస్‌' *అన్మద్‌ జస్‌” అని యుండ '“జేప్రథమయోరమ్‌” అను నూూరిముడే (812) “అమ్‌ 'ఆ దేశము చేయగా “యుష్మవ్‌ |. అమ్‌” “అస్మద్‌ అమ్‌'అని యుండును. ఇచట

81 యమాయవయా ఉని. 72.00 అశయోర్మపర్యన్హస్య, యూయమ్‌. వయమ్‌,

“జస్‌'పర మగునపుడు యుష్మదిన్మచ్చృద్దిముల మపర్య న్తభాగమునకు “యూయి' 'వయ'అను ఆ దేశములు వచ్చును

ఈ సూతముచే మపక్యంతభాగమునపు యూయవయాడేశములు చేయ 'యూయద్‌ _. అమ్‌' 'వయద్‌ 4 అమ్‌'అవి యుండ *శేషే లోప్కః'అను సూత ముచే (811) టిలోపము- 'యూయమ్‌' 'నయమ్‌ 'అను రూపములు నిష్పన్న మగును,

హలన్తప్పుంలిన్ల వకరణమ్‌ 265 818. తృామానోతనచనో, 72.07

ఏకస్యోక్షా అనయోర్మపర్య_న్ఫస్య త్వమౌ _న్హః విభక్తా.

వీకళ్వనం ఖ్యావిశిష్టార్థమును బోధించు యుష్మదన్మచృబ్దముల మపక్యంత భాగమునకు విభక్తి పర మగునప్పడు *త్వ' *మ' అను నాదేశములు వచ్చును.

ద్వితీయెకవచనమున “యుష్మద్‌ -+ ఆమ్‌ అన్మద్‌ .[. అఆమ్‌'అని యుండ ఈ సూ(తముచే “త్వమ' ఆదేశములు. *త్వఆద్‌ -. ఆమ్‌' “మళిద్‌. |. అమ్‌'- “అతో గుణే'ఆను స్తూతముడే (1) పరరూనము, “త్వద్‌ 1. అమ్‌మద్‌ _.. ఆష్‌” అని యుండగా:- 810. దృాతీయాయాం బొ 7.287

అవయోాత్‌ స్యాక్స్‌ త్వామ్‌, మామ్‌.

ద్విరీయవిభక్తి సర మగునపుడు యుష్మదస్మచ్భబ్దిములకు ఆకొర మం౦ంళాదేశముగ వచ్చును.

ఈ సూశముచే దకారస్థానమున ఆత్వము చేయగా *త్వఆ -[. అమ్‌” “మఠ. ఆమ్‌ 'అని యై సవర దీర్చ సంధిచే “త్వామ్‌” *“మాష్‌'అను రూవములు సిద్ధించును. ద్విలీయావ్వివచనరూవములు గూడ (ప్రథమాద్వినచనమునందు వదె నుండును బహువచనమున “'యువ్మద్‌ శస్‌, ఆగ్మద్‌ - స్‌ అని యుండగా “జేపథమయో రిమ్‌'అను సూత్రము చే(012)4స్‌"కు “అమ్‌” ఆదేశము రావలసి యుండ,

కనో నా 741.28 ఆభ్యాం శసోన స్యాత్‌, అమోఒసవాదః. “ఆదేః పరస్య - సంయోగా_న్హలోపః- యుష్మాన్‌, అస్మాన్‌.

యుష్మదస్మచృబ్దముఇరంటె పర మగు *శస'కు నకార మాదేళమగును, ఇది 'అమ్‌'కు ఆపవాదము ఈ నకారము పక మగుదానికి విధింపబడినది గాన “ఆదేః పరస్య'అను పరిభాషచే (72) పరమైగదాని ఆద్యక్షరమున కాదేశముగ వచ్చును దీనిచే అస్‌ లో) అకాంమువకు నకారాదేకము రాగా 'యుష్మద్‌ . - న్చ్‌' అన్మద్‌ 1 న్స్‌ 'అని యగును పిడవ “ద్వితీయాయాం చ అను సూటతముచే (21%) దకారమున కాత్యము చేయ సవర్హ దీర్ణముచే 'యుష్మాన్స్‌'“అస్మాన్స్‌'

క అణ ఖు [

206 లమనిద్ధాన్తకొముదీ అని మై, సంయోగా_న్హలోపముచే సకొరము లోపింప 'యుష్మాన్‌" “అస్మాన్‌” అను రూపములు సిద్ధించును.

తృతీమైకవచనమున “యుష్మద్‌ - ఆ” “అస్మద్‌ 1 ఆ'అని యుండ “త్వమా వేళవచనే”అను సూ(త్రముచే (818) మపర్యంతభాగమునకు. “త్వ''మి ఆడేశములును, “అతో గుణే'అను సూత్రముచే (274% పరరూపమును జేయ “త్వద్‌ -- ఆ' *మద్‌ -[. ఆ'అని యుండగా:=

యచాఒబచి 72.60

అనయోర్యకొరా దేశః స్యాత్‌,అనాదేశేఒజాదౌ సరత।, త్వయా, మయా.

“యుష్మదస్మదోరనా దే శేఅను సూళము, అష్టన ఆ విభక్తా' నుండి “విభక్ర్తా'అనువర్హించును. ఆదేశము కాని అజాదివిభక్తి పర మగునపుడు యుష్మదస్మచ్భబ్దములకు యకాౌరా దేశ మగును.

అలో న్యపరిభాషచే (21 ఈ యకారము దకారమున కాదేశ మగును, “త్వయా” 'మయా'"అను రూపములు సిద్ధించును.

“భ్యామ్‌'పర మగునప్పుడు *యువావౌ ద్వివచనే'అను సూటత్రముచే(814 మపర్య౦ంతభాగమునకు “యువ “*ఆవ'ఆ దేశములు చేసి పిదప “అతో గుణే'అను సూతముడే (27% పరరూపము చేయ 'యువద్‌ _1 భ్యామ్‌” “ఆవద్‌ | భ్యామ్‌” అని యుండగా:

తలగా యువ్యుదనదోరనాదోళే 72.86 అనయోరాత్‌ స్యాత్‌ అనాదేశే హలాదౌ విభ క్రై, యయువాభ్యామ్‌ ఆవాభ్యామ్‌, యుష్మాభిః, అస్మాభిః

“అష్టన ఆ విభక్రా? నుండి *ఆ' “విభ క్రా'అను పదములును, *రాయో హలి' నుండి *హలి'అను పదమును అనువ ర్తించును,. ఆదేశము కొని హలాది విభక్తి పర మగునపుడు యుష్మదస్మచ్భబ్దములకు ఆకార మాదేశ మగును.

అలోంత్యపరిభాషచే దకారమున కౌదేశముగ ఆకారము వచ్చిన పిదప సవర్థ దీర్చ సందిచే “యువాభ్యామ్‌' "ఆవాభ్యామ్‌'అను రూపములు సిద్ధించును,

దిహువచనమున *'యుష్మద్‌ -(-భిస్‌' 'అన్మద్‌ _ భిస్‌'అని యుండగా “యష్మదన్మదోరనా దే శేేఅను సూత్రముచే (822) దకొరమునకు ఆకాధా దేశ

హల న్తప్పంలిజ్ఞపకర ఇమ్‌ 207 మును,సవర్హ దీర్చ సంధియు చేయ *“యుష్మాథిః '“అస్మాభిఃఅను రూపములు సిద్ధించును.

చతుర్థ్యేకవచనమున “యుష్నద్‌ 1. జే “అన్మద్‌ -|- జే'అని యుండగా “జ్మేపధమయోరమ్‌'అను సూ త్రమచే (812) “జే'కు *“అమ్‌'ఆదేశము చేయ “యుష్మద్‌ __ అమ్‌” “అన్మద్‌ అమ్‌'అని యుండగాఎ=

తుభ్యూమవ్యో శజియి 142.85 అనయోర్మపర్యన్హస్య టిలోపః, తుభ్యమ్‌, మహ్య.మ్‌.

“డే'పర మగునపుడు “యుష్మద్‌ “అస్మద్‌ 'శబ్దముల మపర్యంళ భాగము నకు “తుభ్య*మహ్య'అను నా దేశములు వచ్చును.

ఈ సూత్రమువే “తుభ్య“మహ్యా"ఆ దేశములు. చేసిన పిదప “తుభ్యఅడ్‌ అమ్‌" 'మహ్య అద్‌ __ అమ్‌'అని యండ “అతోగుణే'అనుసూ(త్రముచే (27 పరరూపము, “శేషే లోపఃఅను స్తూత్రముచే (814 టిలోపము చేయ “తుభ్యష్‌' 'మహ్యష్‌'అను రూపములు సిద్ధించును. చతుర్థీపంచమీద్వివచనము లందు తృతీయయందు వళఠె *“యువాథ్యామ్‌' '“ఆవాభ్యామ్‌'అను రూసము లేర్చడును.

బహువచనమున “యుష్మద్‌ - భ్యస్‌” “అస్మద్‌ -[ భ్యస్‌'అన యుండగాం

824, జ్ఞూనోజభ్టావ. 71.800

ఆభ్యాం పరస్య, యుష్మభ్యమ్‌. అస్మభ్యమ్‌,

యుష్మదస్మచ్భ్చబ్దములకంటె పర మగు "“భ్యస్‌*ఠకు “అభ్యమ్‌ిఅను నాదేశము వచ్చును.

“యష్మద్‌ - అభ్యమ్‌' “అన్మద్‌ -_ అభ్యమ్‌'అని యుండ, “శేషే లోపః' అను నూూతముచే (814) టికి (అద్‌క్రు లోపము చేయ *యుస్మ్‌ _. అభ్యమ్‌- “అస్మ్‌ 1. అభ్యమ్‌' *“'యుష శభ్యమ్‌' 'అస్మభ్యమ్‌ 'అను రూపము లేర్చడును.

పంచ మ్యేకవచనమున “యుష్మడ్‌ . జసి” “అస్మడ్‌ _|_జసి'అని యుండ “త్వమావేకవచనే' అను సూ(తముచే (818) మసర్యంతభాగమునకు “త్వ'*మి ఆదేశములును "అతో గుణే'అను సూత్రముచే (274) పరరూపమును జేయ “త్వదీ శ జిసి “మద్‌ 1. జసి'అనవి యుండగా,

౨౦8 లఘునీద్ధాంతకొముదీ తంగ, వతవచనన్య చ 71,82

ఆభ్యాం జనేరత్‌, త్వత్‌, దుత్‌,

“సంచమ్యా అత్‌ 'అను సూ మనువ ర్తించును. “యుష్మదశ్యచ్చబ్దిముల పంచమ్యేకవచన్యప్రత్యయమునకు 'అత్‌'అను నాదేళము వచ్చును”.

“తద్‌ 1 అత్‌” “మద్‌ 1. అత్‌ అని యుండగా “శళ్ని లోపః'అను సూత్రముచే (814) "టికి లోవము చేయగా. “త్వ్‌ (అత్‌ = 'త్వర్‌. మ్‌ _ అత్‌___*'మడత్‌ 'అను రూపములు సిద్ధించును.

బహువచనమున “యుష్మద్‌ -(-భ్యస్‌” “అస్మద్‌ భ్యస్‌ "అని యుండ :-

వశ్చిమాంి అత్‌ 7.1.8! ఆభ్యాం పజ్బుమ్యా భ్యసోఒత్‌ స్యాత్‌. యుష్మత్‌, అస్మత్‌.

“భ్యసోజభ్యమ్‌” నుండి భ్యసః'అవువ ర్హించును. యుష్మదస్మచ్చబ్దముల కంప సర మగు వపంచమీబహువచ నప్రక్యయ మగు “భ్యస్‌ "కు “ఆత్రీ*అను నా దేశము వచ్చును.

'యుష్మద్‌ + అడ్‌ ' అన్మద్‌' + అత్‌ "అని యుండ +శేషీ లోపకి అను

సూత్రముచే (౮14) టిలోవము-'యుష్క్‌ -[ అత్‌ = “యుష్మత్‌ అస్మ్‌ -[. అత్‌ ఇ అస్మత్‌'అను రూపములు సిద్రించును. షస్మ్యేకివచనమున “యుష్మద్‌ జన్‌ అన్మడ్‌ _ జస్‌ అని యండగా- 927. తవమమా ని 2.06 ఆశయోర్మపర్య న్లస్య తవమమౌ స్తో జసిం “జస్‌' పర మగునప్పడు యుష్మదస్మచ్చృద్దిముల మపర్యంతభాగమునకు “కవి *'మమిలఅను నా దేశములు వచ్చును. ఈ యాదేశములు చేసిన పిదప సకరూపముచే తవద్‌ _ జస్‌ *“మమడ్‌ ఓ జిస్‌'అని యుడగాం $28, యవ్భుదన్థ ద్య్యాం డనోజబ్‌ 2.0? తవ, మమ, యువయోః, ఆవయోః, యుష్మదన్మచృబ్దిములకంబ వర మగు 'జస్‌'కు 'అళ్‌'ఆదేశను వచ్చును.

హల న్తపుంరిజ్ఞ (పకరణమ్‌ 200

“అక్‌*&్‌ -న “అనేకాల్‌ శిత్సర్వస్య'అను సూత్రము (4%) ననుసరించి “జస్‌'స్టానమున నర్వాదేశముగ వద్చును. *తవద్‌ _- అ" మమద్‌ -- అ” అని యుండ "శేషే లోప” అను సూ(త్రముచే (814 టిలోపముం 'తవ్‌ అ == తవి “దమ్‌ + అ = మమలను రూపములు సిద్ధించును,

చ్వివచనమున 'యుష్మద్‌ _. ఓస్‌ *ఆన్మద్‌ _. ఓస్‌'అని యుండగా *“యువావౌద్వివచనే'అను సూ్య్రముచే (81%) మపక్యంతభాగమునకు “యిని “ఆవి ఆదేశములును “అతో గుణోఅను సూత్రము (274 చే పరరూపమను చేయ *యువద్‌ 1 ఓస్‌" *ఆవద్స్‌ + ఓస్‌"అని యుండ “యోఒచి'అను నూ్ర ముచే (82[) దకారమునకు యకారా దేశము-*యువథయ్‌ 1. ఓస్‌ = యువయోస్‌” “ఆవయ్‌ 1 ఓస్‌ = ఆవయోస్‌ [సకారమునకురుర్వ విసర్షములుచేయియు వయోఃి “ఆవయోఃిఅను రూషము లగును.

షష్టీబహువచనమున _ 'యుష్మద్‌-. అమ్‌? “అస్మద్‌ ఆమ్‌* అని యుండ

828 నామ ఆళతశ్‌ 7.1.88

అఆభ్యాం పరస్య సామః 'ఆకమ్‌' స్యాత్‌. త్వయి, మయి, యువయోః, అవయోః, యుష్మాసు, అస్మాసు

యుష్మదస్మచ్చ్భబ్దములకంటె పర మగు *సామ్‌'అనుదానికి ( షస్ట్రీబహు వచనప్రత్యయమునకు) "ఆ౩ మ్‌"అను నాదేశము వచ్చును.

“ఆమ్‌'*అనుదానికి "ఆమి సక్వనామ్న్య సుట్‌ "అను సూత్రముచే (105) సుకాగమము జేయగా *సామ్‌' అని యగును అన్టి “సామ్‌'కు “ఆమ్‌” వచ్చు నని ఈ నూ(త్రము చెప్పునున్నది వాస్తవమున *'యుష్మద్‌" “అస్మద్‌ "శబ్దములు హలంళములు గాన = అకారాంతములు కొవుగాన = “ఆమ్‌'క *నుట్‌'వచ్చు నవ కాళమే లేదు కాని “శేషే లోపళ అను సూతమునకు (814 రెండు విధము లగువ్యాఖ్యానము గలదు.మొదటి వ్యాఖ్యానము (ప్రకారము *ట్రి కి _ అద్‌అను భాగమునకు. లోవము వచ్చుచు రెండవ వ్యాఖ్యానము (వప్రకౌారము అంత్యవర్ష్యము (ద్రొకు లోపము వచ్చును రెండవ వ్యాథ్యానము ప్రకారము దకారమునకులోపము చేసిన పిమ్మట అకొారాంతళబ్దము లగును గాన *“ఆమ్‌'కు, లేదా దాని స్థానమున వచ్చిన “ఆశమ్‌'అను దానికి సుడాగమము వచ్చు నవకాశ మది గాన భావి

210 లఘునిద్ధాన్హకౌముదీ సుడాగమనివృ త్తికై సుణాగమసహిత _ మగు “ఆమ్‌ నిర్దేశంపబడినది ప్రధమ వ్యాభ్యానపక్షమున సుడాగమసహితనిర్దేళమునకు ప్రయోజన ముండదు.

ఈ సూశముచే “ఆకమ్‌'ఆ దేశము చేయ “యష్మద్‌ -- ఆక్‌” *“అన్మద్‌ 1. ఆకమ్‌'ఆని యుండ “శేషే లోపఃఅను సూక్రముచే (811టిరోపము చేయగా “'యాస్మ్‌ - ఆకమ్‌ = "యుష్మాకమ్‌” “అస్మ్‌ - ఆకమ్‌ “అస్మాక మ్‌" అను రూసము లగును. ఆంత్యవర్ష లోపపక్షమున యుష్మ -( అంిమ్‌' “అన్మ ఆకమ్‌"ఆని యుండ సవర్శదీర్థసంధిచే. “'యుష్మాకమ్‌” “అస్మాకమ్‌' అను రూసములు సిద్ధించును.

స్ప్తమ్యేకవచనమున *“యుష్మద్‌ 1 (జిఇి “అస్మద్‌ -|- (జ్రీఇ'అని యుండగా “త్వమా వేకవచనే” అను సూ(త్రముచే (016) మపర్యంత భాగమునకు “త్వ మిఆ దేశములును పరరూపమును జేయ 'త్వద్‌ -[. ఇ) “మద్‌ -,ఇ అని యుండగా *యోఒచిఅను సూతముచే (821) దకారమునకు యకారము. “త్వయ్‌ ఇ = త్వయి “మయ్‌ + ఇ=మయి'అను రూషము లగును. ద్వివచనమున షష్టియందు వలె రూపనిష్పృత్తి యుండును

బహంవచనమున *యుష్మద్‌ సు” “అన్మద్‌ _- సు'అని యుండగా “యుష్మదస్మదోరినాదే కే'అను సూత్రముచే (822) దకారమునకు ఆకారాడేళ మును, సవర్షదీర్హ మును చేయ *యుష్మాసి “అస్మాసుిఅను రూపములు సిద్ధించును.

యవ్యదన్టుదోః వన్టీచతుర్జీద్భా తీయాన్ట యోర్వాంనావౌ 81420 పదాశ్చరయో। అపాదాదౌ స్థితయోః షష్ట్యాదివిశిష్టయోః యుష్మ దస్మదోః “వామ్‌' “నౌ” ఇత్యాదేశా _స్తఃం

“పదన్యి *పదాత్‌” “అనుదా త్తంసర్వమపాదాదొ అను అధికార సూత ముల [క్రింద 810-808 సూత్రములు చెప్పబడినవి.

పదముకంటె పరములును, శ్లోకపాదాదియందు ఉండనివియు, షష్ట చతుర్ధ, ద్వితీయ విభక్తి ప్రళక్యయములతో కూడినవియు అగు యుష్మదస్మచ్చట్ద ములకు “వామ్‌” నా'అను ఆదేశములు వచ్చును.అవి యనుదా త్రములుగ కూడ నుండును.

హల న్తప్పంలిజపకరణమ్‌ 211

ఈ సూ(ర్రముచే *వామ్‌"'“నా"అను నా దేశములు షష్ట్యాదివిభ క్రుల మూడు వచనములందును, రావలసి యున్నను ఏకవచనబహువచనములందు ఏతదపవాద ముగ *వస్‌"నస్‌'మొదలగు రూపములు విధింసబడనున్నవి గాన ద్వివచనము నందు మ్యారమే వచ్చును.రఈ విధముగ ద్వితీయాద్వివచనమున 'యువాష్‌” “వామ్‌” 'ఆవాహ్‌” *నౌ" అను లెండేసి రూపములును, చతు క్థీద్వివచనమున *యువాథ్యామ్‌” “వాష్‌” “ఆవాధ్యామ్‌” నా"అను రెండేసి రూపములును, షస్ట్రీద్వివచనమున "యువయోః “వాష్‌” *“ఆవయోః” "నౌ"అను. రెండేసి రూసములును ఉండును. 881. ఎవువచ వన్య వర్ష 8.121 ఉక్త్రవిధయోరనయోః షష్ట్యాదిజహువచనా _నయోర్వస్నసొ న్తః, పదముకంచె పరములును, ల్లో.పాదాదియండు ఉండనివియు, షష్టీ? చతు ర్థీద్వితీయాబహువచన్నవక్యయములతో కూడిన వియు అగు యుష్మదన్మ చృద్దిములకు “వస్‌ “నస్‌ అను నాదేశములు వచ్చును.

సకారమునకు రుత్వవిశర్ష నులు చేయుటచే *'వజే *నః' అను దూపము లగును. ఈ నూూరముచే వెనుక జూపిన రూపములే కొక షష్టీ, చతుర్జీ,ద్వితీయా దిహువచనములందు *వఃి *నఃిఅను- రూసములుగూడ ఉండును,

తో మయానోతవచశన్యు 8.128 ఉక్తవిధయోరనయోః షష్టీచతుర్ర్యేకవచన్నాన్తయో _స్టేమేఏతౌ _స్తః, రాబోవు స్యూతముచే ద్వితీయవిధ క్రి విషయమున విశ్రేషకార్యము విధింప

బిడ నున్నది గాన “యస్మదస్మదోః...”అను న్యూతము. (880) నుండి “షష్టీ చళుర్డీ "అను సమానై క'డేశ మనువ ర్రించును. 'పదముకంచె పరములును, శ్లోక పాదాదియం దుండనివియు షష్టీచళు స్ట్యేరంవచశ(ప్రత్యయములతో కూడిన వియు నగు యుష్మదస్మచ్చ్భద్దములకు “తే' *“మే'అను నా దేశములు వచ్చును,

ల్‌లిలి, త్హామౌ ద్చొతీయాయాః 8.1.28 ద్వితీయైకవచనాస్తయోస్తాా మా ఇత్యాదేశ్‌ స్తః, పదముకంట సరములును, శ్లోంపాదాదియం దుండవివియు, ద్వితీయైక

వచన (వత్యయాంతములును అగు యుష్కదస్తచ్శదబములకు "తా" *మా అను నాదేశరులో వళ్ళును. ఉక వే

212 లఘనిద్ధాన్తకొముదీ ఈ విధముగ డ్వితీయాచతుర్జీ షష్టంందు యుష్మదస్మచ్చృబ్దములకు నెండేసి రూసము లుండును. ఈ 'త్వా” “నూ” ఇత్యాదిద్వితీయరూపములను ఏరైన ఒక పదముశకు తరువాతనే[ప్రయోగించవలెను-అనగా వావ్యప్రారంభమున ఉపయో గింపరాదు.ళ్లోకపాద(ప్రారంభమున గూడ నుపయోగింప రాదు.ఈ క్రింది శ్లోకము లలో నీద్వితీయహూపముల కుదాహరణములు చూపబిడుచున్నని:- శ్రీశస్వాఒవతు మా పీహ దత్తాత్‌ తే మేఒపి శర్మ సః స్వామీ తే మేఒపి స హరిః, పాతు వామపి నా విభుః,

సుఖం వాం ని" దదాత్వీశః, పతిర్వామపి నౌ హరిః

సోఒవ్యాత్‌ వోనః శివం నో నో దద్యాత్సేవ్యోజ్నత వఃసనః,

పై లోకములలో రేకాచిహ్నిళపదములు ద్విలీయరూసముల కుదాహర ణములు. అర్థము ననుసరించి వాటి విభ క్తులను గు ర్హింపవచ్చును.

నాం బీఠవాఠ్యే యువ్యదన్ముదాదోలా వ క్తవ్యాః

ఏకతిజ్‌. వాక్యమ్‌. తేనేహ నంఓదనం పచ;తవ భవిష్యతి. ఇహ తు స్యాదేవ, శాలీశాం తే ఓదవనం దాస్యామి.

(ద్వితీమైంవచనాదులందు విహితము లగు) ఈ యుష్మదస్మదా దేశములు ఏకవాశ్యమునం దే వచ్చును. (3ండువా్య్యముల నుపయోగించినపుడు రావు) ఒకే తిజన్తము గల దానికి వాష్య మని పేరు.కావున 'ఓదనం పచకవ భవిష్యతిఅను నపుడు *“పచి “భవిష్యతి అను రెండు తిజంతము లున్నవి గాన “ఓదనం పచీ అనునది ఒక వాళ్యముః:*తవ భవిష్యతి" అనునది రెండవ వాశ్యము కొవున “తవి అనుదావికి బదులుగా *తే'అని ఉపయోగింపరాదు. "శాలీనాం తే. ఓదనం దాస్యామి'అనునపుడు ఒకే తిజన్హ మున్నది గాన నిది యొక వా్యము కావున ఇచట 'తే' అనుదానిని ప్రమయోగించ వచ్చును.

వా, వీతే వాంనావాదయోఒనన్వాదోళే వా వక్తవ్యాః, అన్వాదేశే తు నిత్యం స్యుః (అనన్వా దేశే ధాతా తే భక్షోఒ స్పి, ధాతా తన కక్షోఒ స్తి దా (అన్వాదేశ) తన్న్మై తే నమః. సుపాత్‌, సుపాద్‌, సుపాదౌ.

“వామ్‌' నౌ'మొదలగు ఈ ఆదేశములు అన్వాదేశము లేనపుడు వికల్ప

ముగ వచ్చును అన్వాదేశ మున్నపుడు మాత్రము నిర్యముగ వచ్చును, కౌవున

హలన్వ షులిజ్లవకరబమ్‌ ౨|3 అన్వా దేశము లేని “ధాలా తే భధ కోఒ _స్టోఇత్యాదిస్టలములందు వివకానుసారముగ తవ'ఆని గాని “తే"అని గాని (ప్రయోగింపవచ్చును కాని అన్వాదేశమున “త స్మే తే నమఃఇళ్యాదిస్థలములందు తచ్చ్భద్దపతిపాదితుడే మరల యుస్మచృబ్దముచే నిర్దే[ంపదిడుచున్నాడు గాన “తేఆనియే యుండవలయును. గాని “తుభ్యం'యని ప్రమోగింపరాదు.

'సుపాద్‌” శబ్దప్రథమైకవచనమున “*నుపాద్‌ ౬ స్‌' అని యుండగా హల్ద్యాదికూత్రముచే (170) “స్‌"లోపించును. దకొరమునకు *వావసానే” అను సూత్రముచే (110) చర్వ్యవికల్బ్పము_'సుపాత్‌” సుపాద్‌ అను రూపములు నిష్పన్న మగును.ద్వివచనబహువచనములందును , ద్వితీయైకవచన ద్వివచనము లందును విశేషకార్య 'మేదియు. లేదు కావున *సుపాదొ,సుపాదః,సుపాదమ్‌, సుపాదౌ”' అను రూపములు సిద్ధించును.ద్వితీయాబహువచనమున *సుపాద్‌ ఆస్‌ అని యుండ__

వొదః వట 64,180

పాచ్చద్దాన్తం యదజ్ఞం భం తదవయవస్య పాచృబ్దప్యపదా దేశః. సుపదా, సుపాద్భ్యామ్‌, ఇతి దకారాన్హాః,

“భస్య” “అజ్షస్య” అరి యధికృతములు. “పొచ్చబ్దాంతమును భసంజ్ఞక మును నగు అంగమున కవయవ మగు పొద్‌ శబ్దమునకు “పన్‌"అను నా దేశము వచ్చును.

ఆజాదిప్రత్యయములు పర మగునపుడు భసంజ్ఞ యుండును గాన ఈ స్యూత్రముచే 'పద్‌ "అను నాదేశము చేయ “సుష్‌ _. అస్‌". రుత్వ విసర్ణములచే “స్పపద్శ'అను రూపము సిద్ధించును అజాదివిభ క్తులందు ఈ విధముగనే “సుశడా*, *సుపదే ఇత్యాదిరూపములును హలాది విభక్తులు పర మగునప్పడు పదాదేశము రాదు గాన “సుపా ద్భ్యామ్‌'ఇత్యాడిడాసములును సిద్ధించును.

అగ్నిమత్‌ ,అగ్నిమధ్‌ ,అగ్నిమథా, అగ్నిమధః.ఇతి ధకారా నాః,

థకారా న్హ మగు “ఆగ్నిమభ్‌ "శబ్దమునకు (ప్రథమైకవచనమున సులోసము చేసిన పిమ్మట “వావసానే అను సూరముచే. (110) థకారమునకు చర్త్వ వికర్బముచే తకొారము చేయ “అగ్నిమత్‌” *“అన్నెమధ్‌8 అను దూపద్వయ ముండును. అజాది విభక్తులు పర మగువప్పడు విశేషకార్యము రేవియు లేవు గాన “అగ్నిమధా” '“అగ్నిమవః”ఇత్యాదిరూపము లగును, “భ్యామ్‌' మొదలగు

214 అఘనిద్ధాన్తకొముదీ

హలాదివిభ కులు పర మగునపుడు *రయులాం జళో ఒ _నే'అను సూ(త్రముచే(67)

జ శ్వ్వముచే దకారము వచ్చి “అగ్ని మద్భ్యామ్‌' ఇత్యాది రూపములు సిద్ధించును.

స్పపర మగునప్పడు మాతము *“ఖరి చిఅను సూ(త్రముచే (74) ధకారమునకు

చ ర్యముచే తకార మా దేశమై *“అగ్నిమత్స్చు'అను రూపము సిద్ధించును. ప్రపూర్వక ' అన్‌ చ్‌ధాతువునకు “బుత్విగ్గధృక్‌ ఇత్యాదిసూ (త్రముచే

(80) “క్విన్‌ 'ప్రళ్యయము చేయ “ప్రాన్‌చ్‌ (పాఖ్య) అను శబ్ద మేర్చడినది.

అనిదితాం వాల డీవధాయాః త్తీతీ 6.4 24

హల న్తానామనిదితామక్షానాముపధాయా నస్య లోపః కితి జీతిం నుమ్‌, సంయోగాన్తలోపః, నస్య కుత్వేన జః, (పాజ్‌, ప్రాఖ్బాః (పాజ్బుఃః

“అజ్జస్య'అధికారము. “శ్నాన్నలోపఃి నుండి. “ని 6లోపః" అను పద ములు అనువ్నర్తించును. (హ స్వేకారేత్సంజ్ఞ కములు కానివియుహల న్తములును అగు అంగముల ఉసధాభూతమగు నకారమునకు "కిత్‌ జిత్‌,అగు (ప్రత్య యము పర మగునపుడు లోపము వచ్చును.

“క్విన్‌” ధత్యయము కితీ* గాన “పళ్యయలోపే (వళ్యయలక్షణమ్‌” అను స్తూతము (100) ననుసరించి “ప్రాన్‌చ్‌* అనుడాని ఉపధానకారమునకు లోపము చేయ “ప్రాచ్‌"అని యుండును (ప్రధమైకవచనమున *నుి పర మగు నప్పుడు “ప్రాచ్‌ -స్‌'అని యుండ “ఉగిదచాం సర్వనామస్ట్థానేఒధాతో:” అను సూత్రముచే (200) (అఖ్బుధాతువు ఉగిత్‌ గాన్సు నుమాగమము. ఇది “మిడ్‌” గాన ఆంత్యాచ్‌ కంటె పరముగ ( “మిదచో న్యాత్పరణి 240) వచ్చును, ప్రాన్‌చ్‌ . స్‌ సకొారమునకుహల్ద్యాదిలోపము-(! 7%) ప్రాన్‌చ్‌. *“సంయోగాన్త స్య లోహ”అను సూతముచే (20) చకారలోసముఎ' ప్రాన్‌”. "క్విన్‌ పత్యయస్య కః'అను సూ(క్రముచే (8(%నకారమునకు కుత్వముచే జకారా దేళము ప్రాజ్‌” ఆను రూపము సిద్ధించును.

“బా,“జస్‌”“అహ్‌”,*బొట్‌'లు గూడ సర్వనామస్థానసంజ్ఞ కిము అగుటచే లుప్తనకార మగు “ప్రాచ్‌"ఆనుదానికి “ఉగివచాం సర్వనామస్థా నేఒధాతో "అను సూ(త్రముచే (20) నుమాగమము; ఆ నకాంమునకు '“స్తోళ్ళునా ళ్ళ్చుణిఆను

హలన్త్‌ పుంలిబ్ల వకరణమ్‌ 215 సూదత్రముచే (62) స్తుత్వముచే ఇకారమును జేయ “ప్రాఖ్చా" “ప్రాజ్బః “పాజ్బమ్‌” “ పాఖ్ళా"అను రూపము లగును.

*శస్‌' మొదలగు అజాదివిభ క్తులు పరముగా నుండగా:

తితిరి, అచః 64.188 లు_ప్పనకారస్యాజ్బు తేర్భృస్యాఒకారస్య లోపః. “భస్య"అధికొరము. “అల్లోపో నఃి నుండి “ఆల్లోహప"అనువ రించును. “ఆచ!ిఆనునది 'అనిదితాం. *, "అను నూ(తముచే (85) లుప్రనకార మగు “అజ్బ్‌'ధాతువు షష్టీరూపము. లు _ప్రనకారమును,భసంజ్ఞ కమునుఆగు "అజ్‌? ధాతువు అకారమునకు లోపము వచ్చును.”

“పఆచ్‌ 1 అస్‌'అని యుండ ఈ సూత్రముచే 'అచ్‌"లోని అకారము

నకు లోపము. “ఫచ్‌ _. అస్‌'అవి యుండగా 887, బౌ 60.1809 లుప్తాకారనకా రేఒ జ్బుతౌ పరే పూర్వస్యాణో దీర్చ: ప్రాచః, ప్రాచా, (పాగ్భ్యామ్‌.

ఢ్రలోపే పూర్వస్య దీర్ధోఒణః! నుండి “పూర్వస్యి “దీర్చ” “అణ$ి అనువ ర్హించును. అజ్బాధాతువునందలి నకారఅకొరములు లోపింపగా మిగిలిన చకారమునకు “చా'అనునది సన _ప్త మ్యేకవచననిగ్దేళము. “నకారఅకారములు లోపించిన “అఖ్బ్‌"ధాతువు. పర మగునపుడు పూర్వమగు 'అణ్‌"క్రు దీర్చము వచ్చును.”

ఈ సూత్రముచే “పియందలి అకారముశకు దీర్చము చేయ “ప్రాచ?” “పా చా"ఇత్యాదిదూపములు సిద్ధించును.

“భ్యామ్‌' మొదలగు హలాదివిభ కలు పర మగునపుడు భసంజ్ఞాభావముచే అకారలోపాణ్‌దీర్చములు లేకపోయినను సవర్ష్మదీర్దముచే “ప్రాచ్‌ "అవి యై “యలాంజళోఒ నే అను సూత్రముచే (87) చకారమునకు జకారము, పిదప “చోః కుకిఆను సూతముచే (07) గకారమును జేయ “పాగ్భ్యామ్‌"ఇళ్యాది దావము లగును. *సు'పర మగుశపుడు గకొారమునకు చర్ర్యముచే కకారము చేసిన పిదప “ఆ దేశ(సప్రత్యయమోః”అను సూత్రముచే (150) షత్వము చేయ “ప్రాకు”అను రూసము సిద్ధించును.

డే16 లఘనద్ధాన్తకొముదీ

(ప్రతిపూర్వక "ఆజ్బా'ధాతువునకు “క్విన్‌ ''ప్రత్యయము. చేర్చుటచే నేర్ప డిన (ప్రత్యకృద్దిమునకు *“సు**టొ',“జస్‌'అమ్‌"ళీబొట్‌ "లందు. ప్రార్భషిము నందు వలె రూపములు సిడ్ధించును. “స్‌ మొదలగు అజాదివిభక్తులు పర మగు నపుడు “ప్రతిఅచ్‌ 1 ఆస్‌"అని యుండ మొదట *అచః”అను సూరముచే(806) అకారలోపమును, పిమ్మట *చొ అను సూ(్రముచే (88) ఇకారరూప మగు “అణ్‌ కు దీర్దమును చేయ “ప్రతీదః” “ప్రతీచా'ఇత్యాదిరూసములు సిద్ధించును, హలాదివిభ క్తులు పర మగునప్పడు ప్రాక్భబ్దమునందు వలె రూపసిద్ధి యుండును.

“ఉడ్‌పూర్వ్యక మగు “అజ్బి'ధాతువునకు “క్విన్‌” ప్రత్యయము చేర్చుటచే నేర్చడిన ఉదగ్భబ్యమునకు “సు; బౌ”ీజస్‌ **అమ్‌”'బొట్‌ 'లు పర మగునప్పుడు 'ప్రారృబ్దమునందు వలె రూపములు సిద్ధించును. “శస్‌"మొదలగు అజాదివిభక్రులు పర మగునప్పడు:=

ఉద ఈత. 6.4 100

ఉచ్భబ్దాత్సరస్య _ ల్లుప్తనకారస్యాజ్బు తేర్చస్యాకారస్య ఈత్‌. ఉదీచః, ఉదీచా, ఉదగ్భా్యామ్‌.

“భస్య'ఆఅధికొరము. “ఆల్లోపో ఒనః”నుండి “అత్‌” అనువక్తిర్తించును. “ఉద్‌” కంబ పంమును, ల్పుప్తనకారమును, భసంజ్ఞకమును అగు '*అజ్బ్చ్‌"ధాతువు ఆకారమునకు ఈకార మాచేశముగ వచ్చును.

ఈ సూగర్రముచే 'ఆచ్‌"లోని అకొరమునకు ఈకొరా దేశము వచ్చుటచే “ఉదీచః' 'ఉదీచా 'ఇత్యాదిరూపము లగును.హలాదివిభ క్తులు పర మగునపుడు ప్రాకృబ్దమునందు వరె రూపము లుండును,

“సమ్‌ 'పూర్వక దుగు “ఆజ్బొ”ధాతువునకు “క్విన్‌ చేర్చుటచే నేర్పడిన “సమ్‌ అజ్బ్‌"అను శబ్దమునకు వి శేషకార్యము విధింపబడుచున్నది.

నమః నమి 643 03

వ(ప్రత్యయా_న్తే అజ్బుతౌ. సన్యుజ్‌; సమ్యజ్బా. సమీచః, సమ్యగ్భ్యామ్‌.

“విషగ్దేవ యోశ్చ పేర ద్యఖ్బళావప్రశ్యయే” నుండి “అజ్బుతావప్రళ్యయే" అనువర్తించును. వప్రత్యయాంత మగు అక్భింధాతువు పర మగునపుడు “సమ్‌” అను ఉపసర్గకు *సమిఅను నా దేశము వచ్చును

హల న్తపుంలిజ్ల ప్రకరణమ్‌ 217

(“ఆజ్బశావప్రత్యయే' అనునపుకు “అజ్బుతౌ .[ అ(ఫప్రళ్యయే” అని పదచ్చేదము చేసి “అవిద్యమాసఃప్రత్యయః యస్మాత్‌ సః'ఆను విగహముచే “అ(పప్రత్యయే'అనుదానికి ఎన్నడును వినబడని ((సర్వలోపి యగు) క్విన్‌” మొదలగు[పత్యయములు పరమగునపుడు అనునర్ధము చెప్పవలెను. కావున మూలము ఫలితార్థకథనపరము.)

ఇచట “సమ్‌ అజఖ్‌'అనునప్పడు “అఖ్బా'అనునది “క్విన్‌"ప్రత్యయాంతము గాన అద్మిపర మగునప్పుడు “సమ్‌ీకు *సమిఅనునది ఆదేశముగ వచ్చి “సమ్యజణ్భ్‌" (యణాదేశముచ్చే అను శబ్దము సిద్ధించును. “సు,బొ,జస్‌, “అమ్‌”,“టొట్‌లు. పర మగునప్పడు దరూపనిష్ప త్తి (ప్రార్ళబ్దిమునందు వలె నుండును. *శస్‌ ' మొదలగు ఆజాదివిభ కలు పర మగునప్పడు *అచః అను స్యూత్రముచే (830) అకారలోపము, “చొ అను సూ్రముచే (08 “సమి యందలి ఇకొరమునకు దీర్షము వచ్చుటచే. *సమీచః” “సమీచా"ఇత్యాదిరూస ములు సిద్ధించును. హలాది విభ క్తులందు పప్రార్భబ్దమునందు వలె రూపములు సిద్ధించును.

“సహ _అజ్బుతి,గచ్చతి'అను నర్థమున “అజ్బ్‌'ధాతువునకు. *క్విన్‌” ప్రత్యయము చేర్చుటచే *'సహ అజ్‌” అని యిండ-

నవాన్యా న్యభిః 8805

తథాం సధ్యజ్‌.

అస్లే. అనగా-వ(పత్యయాంత మగు *అఖజ్బ్‌ి'ధాతువు సర మగునపుడు “సహ'అనుదానికి *“స్మధిఅను నాదేశము వచ్చును,

ఈ సూతముచే *“సహ"అనుదానికి “సద్రి'ఆ దేశమువచ్చుటచే'స్మధ్యజ్‌" *“స్యధ్యజ్బా" ఇత్యాది రూపములు సమ్య ృద్దిమునందు వలె నిష్పన్న మగును,

“రస్‌ అజఖ్బా" (క్విన్‌ పశ్యయకరణాన నరము అవని యుండ

త్‌, తితనన్ధిర్భొలో వ 6. 8.904 అలుష్తాకారేఒఇ్బుతొా వప్రత్యయా్తే తిరసస్తిర్యా దేశః .తిర్యజ్‌

తిర్యజ్బొ, తికళ్చు॥. తిర్యగ్భ్యామ్‌*

తిరసః, తిరి; అరోపే. ఆకారము లోపీంపవిదియువ(ప్రత్యయాంతమును నగు “అజ్బ'ఢాతువు పర మగునప్పడు “తిరస్‌ 'అనుదానికి “తిరి'అను నాదేశము వచ్చును.

218 లఘునిద్ధాన్నకౌముదీ

“శస్‌ మొదలగు అజాదివిభ క్తులు పర మగునప్పుడు '“అచఃిఅను సూత్ర ముచే (886) “అఖ్బ్‌"లోని అకారమునకు లోపము. విధింపబడినది గాన ఈ “త్రిరిఅను నా దేశము సర్వనామస్థానములందును, హలాదివిభ క్తులు పర మగు నపుడును మాత్రమే వచ్చును. తిర్యజ్‌, తిర్యణ్బా, తిర్యగ్భ్యామ్‌, ఇళ్వాది రూపములు సిద్ధించును. రూపనిస్పృ త్తి “ప్రాజ్‌” ఇత్యాదులందు నఠలె నుండును. శసాదులు. ఫర మగునపుడు ఆకారము. లోపించుటచే తిర్యాదేశము రాదు. తిరశ్చః [తిరస్‌ (చ్‌ 1 అస్‌-బృత్వ, రుత్వవిసర్గాదుల చే] ఇత్యాదిరూపము లగును.

నాఒత్బోః వూవాయాశత్‌ 6.400

పూజార్థస్యాజ్బ తేరుపధాయా నస్వలోపో నం ప్రాజ్‌, పాఖ్బొాం నలోపాభావాత్‌ అలోపో న, ప్రాజ్బుః, ప్రాజ్‌ తు. ఏవం (ప్రత్యజ్ఞాదయః.

*“అనిదిలాం హల ఉపధాయాః క్సితొ నుండి “ఉపధాయాళి,'క్సి తి'అను సద ములు, “శ్నాన్నలోపఃి నుండి *నలోపఃి అనియు అనువ ర్తించును. పూజార్థక మగు 'అజ్బుిధాతువు ఉపధానకారమునకు లోపము రాదు.

“అఇ్బు'ధాతువునకు గతి,పూజ అను 'రెండర్జ ములు గలవు అందు “అనిదీతాం హల ఉపధాయాః క్లీతిఅను సూూతముచే 005] నకారలోపము గత్యర్థ మునందే కాని పూజార్థమున రాదు అని భావము.

ప్రాజ్‌;= (ప్రథమైకవచనమున “పాజ్చ్‌ + సొఅని యుండ “హల్డ్యాది [1/9] రోపము. 'సంయోగా _న్తస్యలోవః'అను సూత్రముచే [20] చకారమునకు లోపము. రాగా “*నిమిత్రాపాయే న్వైమిత్నికస్యాప్యపాయఃి అను న్యాయముచే చకొరమునకు వెనుక నున్న *ఇజికారము తన పూర్వరూప మగు నకారత్వమును పొందుటచే *పాన్‌అని యుండును. “ప్రాన్చ్‌'ఆనునపుడు సహజముగ నున్న నకారము “నళ్చాపదా న్తస్య రులి “అనుస్వారస్య యయి పరసవర్శః'అను స్యూర్రములచే [78,70] “ఇెకారముగ మారినది. క్విన్‌ ప్రత్యయస్యకుఃి అను సూత్రముజే. [ 00] నకారమునకు కుత్వము వచ్చి “ప్రాజ్‌” అను రూపము సిద్ధించును. ఆ జాదివిభ కులు పర మగునప్పుడు విశేషకార్యము లేవియు లేవు. శసాది వి క్తులు పర మగునపుడు కూడ పై సూత్రముచే [312] నలోపము నిషిద్ధము గాన “పాష్బుః' 'ప్రాజ్చా "'ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును.హలాది విభక్తులు సర మగునపుడు మాత్రము పదసంజ్ఞ యుండుటచే. చకారమునకు

హల న్తవుంలిజ్ల గకరణక్‌ 219 సంయోగాంతలోపము, నకారమునకు కుత్వముచే జకారము, చేయ * ప్రాజ్భ్యామ్‌' “ప్రాజ్ళిః" ఇత్యాది రూపములు సిద్ధించును.

'ప్రాజ్‌తు:- “నువ్‌'పర మగునప్పుడు “ప్రాణ్ళ్‌ + సు"అని యుండ పైన జూపిన విధమున చకొరలోపము. నకారమునకు జకారము చేయ (ప్రాజ్‌ _[.ను అని యుండును ఇచట '“జ్‌ణోః కుక్‌ టుక్‌ ళరి'అను సూతముడే [116] కుగా గమము, “ఆదేశపత్యయయోః'అనా స్తూతముచే. (150) సకారమునకు షకా రము చేయ “ప్రాజ్‌ తఅను రూపము. సిద్రించును. *“చయోద్వితీయాః భరి పొష్కురసాదే. రితి వాచ్యమ్‌'అను వార్తికముచే [సూ 85] కికారస్టానమున వికల్చముగ ఖకారము వచ్చి “ప్రాజ్‌ ఖ్లు"అను రూపము కూడ సిద్ధించును. కుగాగమము వైకల్చికము గాన లదభావపక్షమున “ప్రాజ్షు'అను రూపము సిద్ధించును. ఇట్లు స _ప్త్రమీబహువచనమున మూడు రూసము లుండును,

పూజార్జకము లగు “ప్రత్యజ్‌ "మొదలగు శద్దిముల రూపములు కూడ ఈ విధముగనే సిద్ధించును.

(ట్‌, (వభ్చొాం (వశ్య్యాడ్‌,

'బుత్విగ్‌ "ఇత్యాదిసూ(ర్రముచే (002) “క్రుఖ్బొ"ళద్లిము (క్రాంచపక్షి] “క్విన్‌ 'ప్రత్యయా న్తముగ నిపతింపబడినది ,నిపొతబలముచే ఇందలి నకారము నకు '“అనిదితాం ఆశు సూత్రముచే [8] లోపము రాదు.కావున *క్రుజ్బ్‌ శబ్దరూసములు పూజార్థక“ప్రాజ్చ్‌"ళబ్దరూపముల వలె సిద్ధించును.

వథఠూముక్‌, వయోముగ్‌, వయామబొం వయోముగ్భ్యామ్‌ం

'మేఘార్దక మగు “పయోముచ్‌ "శబ్దమునకు ప్రధమైకవచనమున_ “పయో ముచ్‌ 1 సు'అని యుండ హల్గ్యాదిలోపము [౧170. “ర్షులాం జళోఒ న్హేఅను సూత్రముచే. (6?) చకారమునకు జకారము. “చోః కః అను సూశ్రముచే [007] జకొరమునకు గకొరము, పిమ్మట “వావసానే' అను సూశ్రముచే (14) చర్హ్వ్య [కకొార)] విరల్పము. “పయోముక్‌“సయోముగ్‌ "అను రూపములు సిద్ధించును.

అజాదివిథక్తులు. పర మగునప్పడు విశ్రేషకార్యములు. లేకుండుటచే “'పయోముచొ' 'పయోముచా'ఇత్యాది రూపములు సిద్ధించును. హలాదివిభ క్తులు పర మగునప్పడు *రయులాం జళోఒ ని [67] “ద్లోః కుకి [007] అను సూథ్ర

తీ2ఠీ లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ ములచే జ_శ్ర్వకున్వములు చేయ “పయోముగ్భ్యామ్‌” “పయోముగ్ని*ఇత్యాది రూపములు సిద్ధించును సప్పమీబహువచనమున 'పయోముచ్‌ ఒసు'అని యుండ “యలాంజశోజ న్లే' (67) 'చోః కుజ [107), “అరి చి (74అను సూరత్రము లచే జ_ళ్వ్వ- కుక్వంచర్హ్వ్యములును; సకొారమునకు “ఆదేశపత్యయయోఃి అను సూత్రముచే (15) షత్వమును చేయ “సయోముక్షు'అను రూపము సిద్రించును, ఉగి క్వాన్నుమ్‌- 818. నొ నృమవాలతః నంయోాగన్య 6,4.10 సాన్తసంయోగస్య మహతశ్చ యో నకారః తస్యోపధాయా దీర్టోఒసమ్చుద్ధా సర్వనామస్టానే. మహాన్‌, మహా నా, మహాన్తః, (5 ల అవాలి హే మహన్‌, మహద్భ్యామ్‌.

“నర్వనామస్థానే చాఒసమ్బుద్ధొ* *నోపధాయాజిఅను సూర్రములును, “ఠలోపే పూర్వస్య దీర్డోఒణఃి నుండి “దీ ర్లః ఆన వర్తించును,

“వర్తమానే పృషన్మహద్‌ బృహచ్చతృవచ్చ”అను ఉణాదిసూత్రముచే నిపాతిశత మగు మహచ్చబ్దమునకు శతృవద్భావము కూడ విధింపదిడినది. అనగా “మహత్‌ "ళద్దిము “ళలృ"ప్రత్యయా స్తళబ్దమువంటి దగును. “శతృి"లోని “బు ఇక్సంజ్ఞకము. గాన అది ఉగి త్తు.కొవున సర్వనామ స్తానములందు “ఉగిదచాం సర్వనామస్థానేఒధాతో ః"అను సూ్యరముడే (170) నుమాగమము వచ్చును. ప్రధమైకవచనమున నుమాగమము చేసిన పిమ్మట 'మహన్‌త్‌ సు) అని యుండ హల్ద్యాదిలోపము. (17%). “మహన్స్‌* అని యుండగా సంయోగా౦త లోపముచే (20) *'మహన్‌ "ఆని యుండును. ఇప్పడు_

“సంబుద్ధిభిన్న మగు సర్వనామస్థానము పర మగునపుడు సకొరాంఠర సంయోగము; మహచ్చ్భబ్దనకొరము-వీటి ఉపధకు దీర్షము వచ్చును.” ఈ సూత్ర ముచే నకారపూర్వవర్శ్సి యగు అకారమునకు దీర్చ ము చేయగా 'మహాన్‌” అను దాపము సిద్దించును ఇస్తే *“టౌ”జస్‌”,“అమ్‌ి,జొట్‌లు పర మగునపుడు నుమాగమోపధాదీర్హ ములచే “'మహాన్తౌ,' “'మహాన్తః,” “మహా న్గమ్‌” “మహా న్లా'అను రూపములు సిద్ధించును.సంబుద్ధియందు ఉపధాదీర్హము రోదుగాన “హేమహన్‌"అని యుండును “స్‌” మొదలగు అజాదివిభక్తులు పరద మగునప్పుడు నుమాగ మోపధాదీర్య ముల ప్రసక్తి లేదు గాన 'మహతళణి, “మహతా'ఇత్యాది

హలన్త పుంలిజ్యసకరణమ్‌ 221 దూపములుండును హలాది విభక్తులు సర మగునప్పడు *రులాం జళో౬ న్లే'అను సూతముచే (6) జ_ళ్వుము వచ్చి *'మహద్భ్యామ్‌" ఇళ్యాదిరూసము సిద్ధించును, 'సుప్‌” పర చుగునపుడు జ శ్వ్వము చేసినను 'ఖరి చి అను సూత్రముచే (74) మరల చ ర్త్వముచే తకారమే యుండును గాన 'మహత్స్చు' అను రూపము సిద్దించును. అ

ధీశబ్బమునకు “ళదస్యా స్మ్యస్మిన్నితి మతుప్‌' అను స్తూతముచే (1181) “మళుప్‌" _పశ్యయము-'ధీమత్‌” అను శద్దిము నిస్పన్న మైనది (“'మతుప్‌ "లోని ఉకారపకారములు ఇత్సంజ్ఞ 5 ములు) దానికి ప్రధమైకవచనమున “ధీమత్‌ 1 సుప్‌' అని యుండ ఉగిరచాం . (20) “హల్ద్యాద్బ్యిః (170) “పంయోగా న్హస్య లోపః (20) అను స్తూత్రములచే నుమ్‌, సురోప, లకారలోపములచే. “ధీమన్‌" అని యుండును.ఇచట సంయోగా_న్హరోసము అసిద్ధము గాన “సర్వనామస్థానే. ..* (177) అను సూశముచే దీర్చ (ప్రసక్తి లేదు,

అత్సాన న్తన్బాచాఒధాతోః 8,414 నె సా జ జ

అక్వన్తని రపధాయా దీర్లో ధాతుభిన్నాస_న్తస్య చాఒసమ్చుర్దౌ సౌ పరే. ఉగిర్వాన్నుమ్‌, ధీమాన్‌, రీమన్త్హా, ధీమృన్తః, హే ధీమన్‌, శసాదౌ మహద్వత్‌.

అతు; అస న్తస్య;చ; అధాతో ః.“నోపధాయా£” “సవ్వనామస్థా నేచాసంబుద్ధా” పౌ చి “ఢ్రలోపే పూర్వన్య దీర్జోఒణః అను స్నూతములనుండి *ఉపధాయాః “అసంబుద్దా” “సౌ”4దీర్ధ అను పదములు అనువర్హించును. సంబుద్దిభిన్న మగు *స్ప్ర'పర మగునపుడు “అతుిఅకునది అంరమందు కలదాని ఉపధకును ,ధాతుభిన్న మగు *“అస్‌"అనునది ఆంతమందు "లదాని ఉపధకును దీర్హృను వచ్చును.

ఇచట '“అతు'అనుదానిచే *“మతుప్‌'ఎవతుప్‌ ,'డవతు' మొదలగు “అతు యుక్తము లగు (ప్రక్యయములు నిర్దేశంపబడుచున్నవి. “ధీమన్‌” అనునప్తుడు సుప్రత్యయము లోపించినను “ప్రవ్యయలో పే ప్ర్య్యయలక్షణమ్‌"అను పరిభాషచే (100)'సు' పరముగ్‌ నున్న ప్లే భావింపబడును గాన ఉపధారీర్భమువచ్చి'ధీమాన్‌" అను రూషము సిదించును. ఇతరనర్వనామస్థానములందు నుమూగమము

ఓ మాత్రము వచ్చి ధీమనా “దీమ నః” “ధీమ నమ్‌అనురూవము లగును ఆటొ అజాత అణాల

లిం లఘునిద్ధాంతకొముదీ సంబుద్ధియందు దీర్ట ము నిషిద్ధము ఇవ శ్చావ్‌మన్‌* అని యుండును. శసాది విభక్తులందు మహచ్చ్భద్దిముశందు వలె రూపములు సిద్దించును.

భాతేర్ణనతుః.డిక్ససామ్యూదభస్యాపి పేర్లోప, భవాన్‌; భవస్తా, భవ_న్హః, శయ న్తస్య-భవన్‌.

“భా దీపొ”అను. ధాతువునకు “భాతేర్ణవతుః' అను ఉణాదిసూ (తముచే డవతు ప్రత్యయము చేర్చుటచే 'భా,1 అపత్‌*అని యుండును. “డవతు'లోని డకారమునకు *చుటూ”అను సూ(త్రముచే (120) ఇక్సంజ్ఞ = ఉకొరము కూడ ఇత్సంజ్ఞకము ఈ (ప్రత్యయము తృతీయాధ్యాయములోనిది. చతు ర్థపంచమార్యా య(్రళ్యయములు పర మగునస్పడు మాత్రమే, *'యచి భమ్‌"అను సూత్రముజే (14ళృభసంజ్ఞి యుండును. కావుశఇచట' పే? అనుసూ(ర్రముచే (2౫42) భసంజ్ఞక మగుదానికి విధింసబడిన టిలోపము వచ్చుటకు అవకాశము. లేదు. కాని టిలో పము రాని పక్షమున *“డవతులో ఇక్సంజ్ఞక డకారమును జేర్చుట వ్యర్థము కావ అలసి వచ్చును. కావున డిత్త్యసామర్థ్యముచే, ఇచట మాత్రము, భసంజ్ఞ లేకు న్నను టిలోప మంగీకరింపదిడినది. ఇట్లు “దియగు “ఆ” లోపించుటచే “భ్‌ _( అవత్‌” ౬. “భవత్‌ "అను శద్దిము నిస్పన్న మైనది. ఇప్పు డీ శబ్దమునందు రూప ములు ధీమచ్చబ్దమునందు వలె సిద్దించును.

భూధాతువునకు 'ళల్ళ"(అత్‌) పత్యయము. చేర్చుటచే నిస్పన్న మగు “భవత్‌*ళబ్దము అక్వంఠము (“ఆతు అననది అంతమున గలది) కాదు కావున “అత్వసన్తస్య'-ఇళ్యాది సూూరముచే () 1) (ప్రధమైవవచనమున దీర్ట మురాదు “సంయోగా_న్తస్య లోప” అను (2%) తకారలోపము అసిద్ధము గాన “సర్వ నామస్థానే చాసంబుద్దా (177) అను దీర్టము. కూడ రాదు. “భవన్‌ అను రూపము నిద్ధించును. ఇతర రూపములలో భేదము లేదు.

లకర. ఉభే అభ్యూన్తశ్‌ 6.1.5 షొష్టద్విత్వ్యసకరణే యే ద్వే విహితే తే ఉవే సముదితే అభ్యస్త సంక్ఞే సన్తి

పక్రాచ్రో ద్వే (ప్రథమస్య” నుండి “ద్వే"ఆనువర్రించును. ఆరవ అధ్యా యముశందలి ద్విత్వపకరణమున విహితము లగు రెండు రూపములును కలిసి అభ్య స్తసంజ్షకము లగును,

హలన్త పుంలిజ్ఞ శకరణమ్‌ 223 816 నాభ్యూన్తాభ్భుతుః 176

అభ్యస్తాత్పరస్య శతుర్నుమ్‌ న. దదత్‌,దదద్‌, దదతౌ, దదతః.

“ఇదితో నుష్‌ ధాతోః' సుండి నుమ్‌ అనుపర్డించును అధ్య స్త్వము కంటె పర మగు శతృప్రర్యయమునకు “నుమ్‌” రాదు.

“దాజ్‌ధాతువుకంట పర మగు *లట్‌ికు శతృపప్రవ్యయము చేర్చిన పిదప 'శప్‌వచ్చుకు. దానికి “జుహోత్యాదిభ్యః క్లుః'అను సూ్యూత్రముచే (007) క్లుంఅనగా లోపము. “శ్లొఅను నూూత్రముచే (608) ద్విత్వము, అభ్యాస్మహస్వా దులు చేయుటచే “దదత్‌ ఆను శబ్దము నిస్పన్న మైనది ఇపుడు “సుప్‌లు చేర్చిన పిదప *“ఉగిదచాం సర్వనామస్తానే ఒధాతోః'అను సూటప్రముచే (8) నుమాగ మము రావలసి యున్నది. కాని ఈ ద్విచ్వము షష్టాధ్యాయగత మగుటచే అభ్య స్తసంజృ యుండును గాన ఈ సూతైముదే నుమాగమనిషేధము. కావున “దదత్‌ 'ఇత్యాదిరూపనులు సిద్ధించును. (థ్రరమైకవచనమున హల్ద్యాది సూత ముచే (170) ను' లోపించిన పిదప “రయలాం జళో న్లే అను సూతముదే(60 జ_శ్వ్వమువాజవసానే'అను న్యూతముచే (14%) చర్హ్యవికల్బ్పము చేయ “దదత్‌” “దదద్‌"ఆను తెండు రూపము లుండును. ఇవర విభ క్తులందు పత్యేక విశేషకార్యము లేవియు లేవు.

847 ఎజీత్యాదయః వట్‌ 8.1.6

షట్‌ ధాతవోఒన్యే జకతిశ్చ సప్పమః। ఏతే అభ్య స్తసంజ్ఞాః స్యుః, జక్షత్‌,జక్షతౌ, జక్షత ౪. ఏవం జా గత్‌,దరి'ద్రత్‌,శాసత్‌ ,చకాసత్‌, గుప్‌, గుబ్‌; గుపౌ. గుబ్భ్యామ్‌.

“ఉభే అధ్య స్త్‌ నుండి 'అభ్య న్తమ్‌" అవవ ర్తింయను. “జక్ష్‌"ధాతువు, దాని అశంకఠకరమున నున్న ఆరుధాతువులు, ఈ ఏడు ధాతువులును అధ్య స్త సంజ కములు.

ఈ ధాతువులకు అధ్య స్తసంజ్ఞ యుండుటచే. “నాభ్యస్తాచ్చతుః'అను సూత్రముచే (81%) “నుమ్‌"నిషిద్దము గాన దడచ్భబ్దిమునందు వలె రూపములు సిదించును.

“. “జమికాగ్భందరి గ్రా, శాస్‌,దీధీజ్‌, వేవీజ్‌,చకాన్స చ అభ్య స్తసంజ్ఞంవిళ్లే యం మున్యు క్రం ధాతుసప్పకమ్‌"

224 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ అను కారికలో చెప్పబడినది జక్షీర్యాదులు ఇందు దీధీజ్‌, డేవీజ్‌ ధాతు వులు వేదమందు మాత్ర ముపయు క్తములు. రక్షకురు అను నర్థము గల పకొరా స్త “గుప్‌"ళబ్దమునకు వ్రథమైంవచన మున హల్ద్యాదిలోపము, (17%), 'ఈలాం జళోఒ న్తే అను సూత్రముచే (67) జ క్వ్వము,'వావసానే'అను సూత్రమే (146) చర్హ్వవికల్పము చేయుటచే “గుప్‌",“గద్‌ "అను రెండు రూపములు సిద్దించినవి. హలాదివిభ క్తులు పర మగునప్పడు పదసంజ్ఞ యుండును గాన “యలాం. జశో న్తేఆను సూ[క్రముచే (87) జ_శ్వ్వముచేయ “గుద్‌భ్యామ్‌" ఇత్యాడిరూపములు సిద్ధించును. 808 త్యదాదిము దృళలోఒనాలోతలో లొల్చి 82060 త్యదాదిషూపపదేషు లఅజ్ఞానార్జాత్‌ చృశేః కజ్‌,చాత్‌ క్విన్‌. త్యదాదిసదములు ఉపపదములుగ నున్నప్పుడు జ్ఞానార్జకము. కాని “దృళ్‌" ధాతువునకు “కణ్‌ ” పక్యయము కూడ వచ్చును. “కూడిఅనుటచే “క్విన్‌ "ప్రత్యయ

తద్‌ -[ దృక్‌అని యుండ ఈ సూతముచే. "క్విన్‌ పత్యయము. ఈ (ప్రశక్యయము సర్వలోపి *రద్‌” *దృశ్‌ "లకు ఉపపదసమానము చేసిన పిమ్మట.

040 ఆ నర్చూనాన్నః 648.01

సర్వనామ్నః ఆకారోఒ న్హాదేశః స్యాద్‌ దృగ్భృశ్‌ వతుషు.తాదృక్‌, తాదృ్భగ్‌ , తాదృళా, తాదృశః, తాదృగ్భ్యాష్‌.

“దృగ్జృశవతుషఅను సూర మనువ ర్రించును. “సర్వనామళబ్దమునకు దృగ్‌దృళ్‌ )వత్‌,ఆనునవి పర మగునపుడు ఆకారము అనా దేశముగ వచ్చును.

ఈ సూ(ర్రముచే దకార స్థానమునఆకారము వచ్చి 'త 1.ఆ 1 దృళ్‌ి అని యుండ సవర్షదీర్ధృసంధివే “రాదృళ్‌ 'అను శద్ది మేర్చడును. దీని (ప్రధమ కవచనమున హల్డ్యాది సూత్రమచే (17% సులోపము. “వ్రశ్చ'ఇత్యాది సూత్ర మచే (808) పదాన్తశకొారమువకు షర్వము “రయలాం జళోఒ నేఅను సూ్రముచే (67) షకొరమునకు మూర్చస్ట్థానసామ్యముచే డకారొచ్చు. డకారము నకు *క్విన్‌ ప్రక్యయన్య కుజ అను సూటతమువే (806) కుక్వము చేయగా గకా రము. గావికి “వాఒవసానే”అక(1 కీచర్హ్వవిరల్పముచే'తాదృక్‌ ","తాదృగ్‌” భిను రెండు రూసములు సిద్దిండును. అజాది విభక్తులు పర మగునప్పడు విశేష

హల న్తపులింజ్ఞ (వకరణమ్‌ లిణైక్‌ కార్యములు లేవు. హలాది విధ్తలు సర మగునస్తడు పైన చూపిన విధమున షక్వ,జ_ళ్ళ్వ-కుళ్వములచే “తాదృగ్భ్యామ్‌” ఇత్యాది దూపములు సిర్రించును. “సుప్‌'పర మగునప్పుడు మాత్రము జ_క్ర్వగకొరమునకు 'ఖరి చిఅను సూత ముచే (74) చర్హ్యకకారము, సకారమునకు “ఆదేశ్శపసత్యయయోణఅమ నూత ముబే (180) షకారమును వచ్చుటచే “ాదృతు” అను రూపము. సిద్ధించును. కీదృళ్‌ ,ఈదృ్భళ్‌,ఇత్యాది “దృళ్‌ 'కబ్దాన్త శబ్రములును, “ఘృత సృృళ్‌” మొదలగు "క్విన్‌" (పత్యయాంతళబ్ద్బములును ఈ విధముగనే సిద్దించును.

"చవళ్చ" ఇతి షః, జర్వ్వచ_ర్హ్వే --- విట్‌, విడ్‌, విళొ, విశః, విడ్భ్యామ్‌.

“విళ్‌*శద్దమున్యవశ్చ'-ఇర్కాడి సూ(త్రముచే (808) శకారము-కు షకా రము. *'రయులాం జళోఒన్తే 'అను సూ(తముచే (07) షకారమునకు డకారము, “వాఒవసానే'అను సూత్రముచే (148) డకొారమునకు చ్నర్హ్వ్యవికల్పము. కావున ('ప్రభమైకవచనమున విట్‌,విడ్‌, అను రెండు రూపములుండును. “విళ్‌'ళబ్దము “కివి ప్రత్యయాంతము కాని క్విన్‌ వశ్యయాంతము కాదు. కొవున “క్విన్‌ వ్య యస్య కుః'అను సూూతముచే (80%) డకారమునకు కుత్వప్రన్నక్తి లేదు ఇదియే “ఠాదృళ్‌” “విశ్‌ 'శబ్దముల భేదము. అజానీవిభ క్తులందు విశేషకార్య డమేమియు లేదు. హలాచివిభ కులు పర మగునపుడు షత్వజ _శ్వములచే 'విడ్భ్యామ్‌” ఇత్యాదిరూపములు. నిద్దించును. “సువ్‌ొపర మగునపుడు “డః సి ధుట్‌'అను సూద్రముచే (86) వికల్బముగ ధుడాగమము చేసిన పిమ్మట డకారధకారములకు “ఖరి చిఅవు సూశముచే (74) చ్వర్వ్వము చేయగా “విట్సు" ఆనియు, ధుడా గమాభావపతమున "విట్సు అనియు రెండు రూపములు సిద్ధించును.

8[0 నలేర్వా 82.68 నశేః కవరోఒనాదేశఫో వా పదా నే, నకి,నగ్‌,నట్‌,నడ్‌,వళొ, ళల] అదీ ఆటీ నశః, నగ్భ్యామ్‌. నడ్చ్యామ్‌.

“కిన్‌ ప్రత్యయస్య కుజ “స్కోః సంయోగాద్యోర నే చ అను సూ

ములనుండి *కుఖి “అన్నే అశువ ర్తించును. *“పదన్య"అని అధికా సూత్రము, 15

226 లమవిక్ధాన్తకొమదీ “న క్‌భాతువునకు. పడా గ్తముగండు. వికల్బముగ కవర్షము అన్గా దేశముగ వచ్చును."

“నళ్‌"ళబ్దముగకు ఈ నూదర్రముచే కుక్వదు వచ్చిన వక్షమున “ళాద్నక్‌” శబ్దమునందు నలెను, కుత్వాభానపక్షమున. *విళ్‌ శబ్దము వందు వళిను రూప నిష్పత్తి యుండును.

851 నృ్రలోఇనుదితే శే... అనుదకే సుప్యుపపదే సృృశే! క్విన్‌ * ఘృత సృృరక్‌, ఘృతస్పృగ్‌ ఘృతస్పృళా, ఘృతస్పృశః, దధృక్‌, దధృగ్‌, దదృషా, దధృగ్భా్యామ్‌, రత్నముట్‌,రత్న ముడ్‌,రత్నముషో;రత్న ముడ్భ్యామ్‌. షట్‌ ,షడ్‌,షడ్నీః. షడ్భ్యఃి, షజ్జామ్‌. షట్సు.

'నుపి స్థళి నుండి *నుపిఅను పదము అనువ్తించును. “ఉదక 'థిన్న మగు సుబన్మము ఉపపదముగా నుండ “స్పృళ్‌డాతువునకు “క్విన్‌ " ప్రత్యయము వచ్చును,

ఘృతం నృళతి'అను గర్జమున ఈ సూతిముడే క్విన్‌' ప్రత్యయము. పిదప '“ఉపపదమతిజ్‌ 'అను సూత్రమునే (857) ఉపపదసమాసము. ఈ “ఘృత వ శబ్దరూవముల విస్పత్తి “శాద్భళ్‌ 'శద్దిమునందు వలె నుండును.

“దర్శష్‌'ళబ్దము (శరస్కంరించువాదు) “బుత్విద్దధృక్‌ = ఇత్యాది సూ(త్రముచే (009) “క్విన్‌ "ప్రత్యయము. చేర్చుటచే విస్పన్న మైనది. “క్వీన్‌” ప్రశ్యయాంతముగాన హలాదివిభక్తు లందు “తాదృళ్‌ 'శద్దిమునందు నలె రూప ములు సిద్ధించును. అజాదివిభ క్రులందు. విశ్రేషకార్యములేవియు. లేక పోవుటచే “దధృషా' “'దధృషా ఇళ్యాదిరూపములు సిద్ధించును.

, “రళ్నముష్‌'ళద్ది పథమైకవచనమున హల్ద్యాది స్తూతముచే (179) “సు లోపించిన పిమ్మట జ_ళముచే డకారము, చర్వ్వ్యముచే టకారవికల్బము. రత్నముట్‌-రత్నముడ్‌ ఆను రెండు రూపములు సిద్ధించును. “రత్నముష్‌ శద్దిము క్విస్ప్రత్యయాంతము.. “క్విన్‌” వ్రక్యయాంతము కొదు, కావున "క్విన్‌ (వత్యయన్య కుః'అను సూ[త్రముడే (805) కుత్వవ్రస క్తి లేదు. అజాదివిభక్తు లందు విశేషకార్య మేమియు లేదు “రద్నముషా' ఇత్యాదిరూపములు సిద్రిందును, హలాదివిభ క్తుబందు “రయులాం జశోఒ నేఅను సూళ్రముడే (6%) జ_శ్చ్వము

పాూలపుంకిబ్ధ ఎకరణమ్‌ నై చేయగా. “రర్నముడ్భ్యామ్‌"ఇత్యాదిరూనములు. నివృన్నమనును.. 'నుహొసర డుగునప్పడు. వ్వైకల్చిక ధుణాగమము, ఖరి చి అను స్యూతముచే (74) చ్త్వ్యము డచ్చుటడే “రత్నముట్టు" 'రత్నదుట్సుఅను రెండు రూపములు సిద్దించును .

షకొరాంత మగు*షష్‌'శబ్దము నిత్యదిహువచనాంతము. “ప్షాన్తాఃషట్‌” అను నూ్రముచే (208) షట్సం్హ. 'షడ్యోకు లుక్‌" (188) అమ సూత్రముజే “జస్‌ ', *శస్‌'లకు లోపము. “రులాం జళో నే (87) *వావసానే (14% అను సూర్రములచే జక్త్వంవై వల్చికచర్హ్వ్యములడే “సట్‌' 'షగ్ల్‌' అను రెండు రూవ ములు సిద్ధించును

షష్టీబహువచనమున “షష్‌ ఆక్‌"ఆని యుండగోషట్బతుర్భృశ్న అను స్తూత్రముచే (2/0) నుగాగమము.షష్‌ _- నామ్‌, *“యలా౦ జళోఒ శని అను నూ(త్రముడే (67) షకారమునకు జ_శ్వ్వముచే డకారము “*మ్టనాస్టుఃి ఆను నూట్రమువే (64) 'నామ్‌” లోని నకారమునకు “ణికారము:- “సడ్‌ + దామ” ఇపుడు “స్రర్యయే భాషాయాం నివ్యమ్‌ "అను వార్షిక ముచే (సూ 88) డకొారమునకు ణకాఠరిము “పణ్ఞామ్‌'అను రూపము సిద్ధించును ఇతరవిభ క్రలందు రూసములు రత్నముటృబ్దమునందు వలె సిదించును.

ణి టయ షకారా న్త మగు 'పిపరిష్‌ శబ్రము(పథమైకవచనమున హాల్దాది సూత్ర అటి ౧ న్‌ తటి ముచే (170) “సులోపించిన పిదప: అప అర టి, క్‌ € ము శ్‌ రుత్వం (పతి షత్వస్యాఒసిద్ధత్వాత్‌ న సజుషో రుః£ఇతి రుత్వహమ్‌.

“పిపఠిష్‌'అను పదమునంద9 షకారము నకారస్తానమున “ఆదేశ పత్య యమోః"అను సూశముచే వచ్చినది *న నజుషో రుఃఅను సూత (10) దృష్షికిఆ దేశ్ళ్వవక్యయమోః"అను నూము (150) ఆసిద్ధము. దాని కచట

బి సకారమే గోచరిందుడుండును. కావున ష(సుకారమునకు రుత్వము, వచ్చి '*పిప్టర్రిర్‌ ఆని యుండగా:- ఫఫ2ి ర్నోడువనాయా దీర ఇల $82470 శీఫవా నయోరుపధాయా ఇకో దీరః పదా నే, పిపఠీ!,పిపరిషొం అణావి యు న! పిపఠీర్భ్యామ్‌. చికీ!; చికీర్ణా? చికీర్భ్యామ్‌. చికీర్షుం

226 లమునిద్ధార్తకొముదీ

శీనిపిధాతోరుర్వా'.. నుండి *రాతోః'; 'స్కోః సంయోగాద్యోర నే చొ నుండి *“అన్హే' అనునర్హించును. “పదస్య" అధికారము, “పదా న్తమునందు రేఫ నకారాంత ధౌతువుల ఉపధ యగు *ఇక్‌'కు దీర్ష్వము వచ్చును.

ఈ నూద్రముచే. లేఫకు వెనుక నున్న ఇకొరరూస మగుఇక్‌ కు దీర్చ ము,'ఖకవసానయోర్వినర్షనీయః” అను సూత్రముచే (0%) రేఫకు విసర్గ్వము చేయా *వీపరీకిఅను రూపకము సిద్ధించును. ఆజాదివిభ క్తులందు విశేషకార్య ములు లేకండుటచే *పిపఠిషా”ఇర్యాది రూసములును, హలాదివిభ క్తులందు ఉపధాదీర్థముచే “సిపరీర్భ్యామ్‌'ఇత్యాడి రూసములును నిద్దించును.

“సుహిప్రవ్యయము పర మగునపడు *పిపరిష్‌ _ సు"అని యుండ వెనుక చూపిన విధముగ రుళ్వవిసర్శములచే 'పిపఠీః (1. సుఅని యగును. వా ళరి' అను సూత్రమే (101 వినర్గమునకు వై కల్చికవిసర్లము, రదభానపక్షమున “విసర్షనీయస్య సఃఅను నూత్రముచే (203) విసర్శస్థానమున సకాకమును చేయుటచే “పిపఠీ!సు” 'పిపఠీస్‌సుఅను రెండు రూపము లుండగా:-

858 శుమ్‌వినర్జ్టనీయళర్న్య్టూవా యేఒవి 88.58

ఏతై: (ప్రత్యేకం న్యవధానేఒసి ఇణ్‌ కుభ్యాం పరస్య సస్య మూర్చన్యాదేశః, ప్టుక్వేన పూర్వన్య షః, పిపళీష్షు, పిపఠీఃష,

“ణో “అపదాన్తస్య మూర్జన్యః”అను సూత్రము లనువ ర్రించును, ““ఇణ్‌ 'కవర్షములకంటె పర మగు సకారమునకు “నుమ్‌*.వినర్గీళర్‌ "లలో ఏ ఒక్కదానితో నైన వ్యవధాన మున్నను షత్వము వచ్చును.”

ఈ సూతముచే “సూరోని సకారమునకు షత్వము. వెనుక నున్న సకార మునకు ష్పుత్వముచే షత్వము, “సిపఠీష్ణు పిపఠీఃషు అను రెండు రూపములు సిద్ధించును.

“చికీర్షొదళమైకవచనమున “చికీర్ష్‌ + స్‌'అని యుండగా హల్ద్యాదిలో వము (179), షత్వ మసిద్ధమగుటచే (అచట సకారమే అగుపడుచుండును గాన) “రాత్సస్య'ఆను సూ(ళ్రముచే (209) సకారలోపము. “ఖరవసానయోర్విసర్జనీయః” అను సూూశముచే ($%) రేఫకు విసర్లము. *చ్చికీ!? అను రూసము సిద్దించును. అజాదివిభ క్తలందు విశేషకార్యములు లేవు. హలాదివిభ క్తులందూరాత్సన్య'అను సూత్రముచే (20% ష (న) కారలోపముచే “చికీర్భ్యామ్‌ ఇర్యాదిరూపములు సిద్ధించును.

హల న్తప్పవింబ్లపకర జమ్‌ 2త్తథీ

“స్సప్‌ పరమగునపుడు “చికీర్ష్‌ [సు అని యు. డగా వెనుకటి వఠె షకారలోపముంచికీర్‌ 1-సు;రో! సుపి'అను వియమ సూ(తముచే (208) “ఖర వసానయోర్విసర్షనీయఃి ($8)అను విసర్గ నిరుద్ధము, అనగా ఇచటి “రేఫ, “రు కు సంబంధించినది కాదుకొవున విసర్ణము రాదు. "ఆ దేశ్యపత్యయయోః "అను సూత్రముచే (150) (రేఫ “ఇజ్‌” కావున) సకారమునకు సత్వముచే “చికీర్షు” అను రూపము సిద్ధించును.

విద్వాన్‌. విద్వాంసౌ, హే విద్వన్‌*

“విద*ధాతువుకు చేర్చిన కర్త ర్ధక “*ళతృ్యొప్రక్యయమునకు “వి దేఃశతు ర్వసుః'అను సూత్రముచే (886)వసు" అను నా దేశము చేయుటచే 'విద్వస్‌ 'అను సకొరాన్తళబ్దము నిష్పన్న మైనది. *వసు"లోని ఉరారము ఇవ్సంజ్ఞ కము. గాన సర్వనామస్తొనములు పర మగుశనపుడు *“ఉగిదచాం సర్వనామస్థానేఒధాతో 1 అను సూత్రముచే (280) నుమాగమము వచ్చును.

(ప్రధమైకవచనమున 'విద్వస్‌ - స్‌'అని యుండ నుమాగమము “విద్వన్స్‌

స్‌'.హల్ద్యాదిలోసము (17%)-విద్వన్స్‌. “సా స్తమహతః సంయోగన్య” అను సూ(ముచే (818) నకారోపధ యగు అకారమునకు దీర్హము. పిదప సకారము నకు “సంయోగా న్తస్య లోపళిఅను సూ(త్రముచే(20) లోపము. “విద్వాన్‌ ' అను రూపముసిద్రించును. సంయోగా న్తలోప మసిద్ద మగుటచే. 'సర్వనామస్థానే చానమ్ము ద్ధౌా'అను సూళముచే (127) దీర్చ ప్రసక్తి లేదు గాన 'సాన్తమహతఃఎ అను సూ(త్రముచే (848) దీర్టిము చేయబడినది.

సంబుద్ధియందు దీర్టము నిషిద్ధము గొన *వివ్వన్‌' ఆను రూపము సిద్ధిం చును. “వనర మగుశప్పకు వెనుకటి వలెశే నుష్‌-దీర్టముణ వచ్చును “నళ్చా పదా న్తస్య రులి"అను సూ(త్రముచే (80) నకారము 1కు అమస్వాకము “విద్వాం సొ'అను రూపము సిద్రించును. 'జస్‌”,“అమ్‌' “దొట్‌”లు పర మగునప్పడు గూడ రూపవిష్ప త్తి యిటుబనే యుండును.

ద్విరీయాబహువచనమున “విద్వస్‌ (శస ఆన యుండగానం

వనోః సంవసాలణమ్‌ 4,111)! వస్వ_న్తన్య భస్య సం(ప్రసారణం స్యాత్‌, విడుషఃవసు స్రంసు" ఇతి దః -విద్వద్భ్యామ్‌.

ల్జ్రీగ్రీ లఘునీద్దాంతకముడీ

“భస్య'ఆధికారము. “భనంజ్ఞవమును “వసు'అనునది అంకమున గలదియు నగు శబ్దమునకు నంప్రసారణము వచ్చును ”

ఆజాదివిభ క్తి వర మగునపుడు పూర్వళబ్దము భసంజ్ఞకము గాన “విద్వస్‌' లోని రెండన వకారమునకు నంపప్రఫొరణముడే ఉకారము. “విద్‌ + ఉ - ఆస్‌ . అస్‌"అని యుండును. *“నంప్రసాకణాచ్చ'అను సూ(త్రముచే (2%) ఆకారమునకు పూర్వరూపము-'విదుస్‌ 1 అస్‌".ఇందిలి మొదటి నకారమునకు “ఆదేశప్రక్యయమోః” అకు సూకముచే (150) షవ్వము. రెండవ సకారము నకు రుక్వవిసర్షములు. “విమషః'అను రూవము సిద్ధించును. అజావివిభ క్తులు పర మగునప్పడు రూపసిది ఇప్లే ఉండును. హలాదివిభ క్తులు పర మగునపుడు “వసు సంసుధ్వంస్వనడుహాఎ ద'ఆను స్తూతముచే (202) సకారమువకు దకొార మాదేశ మగుటచే “విద్వద్భాామ్‌ 'ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును

శ్రంనోలనుల్‌ 71.60

సర్వనామస్థానే వివక్షితేఒసుజ్‌ స్యాత్‌, పుమాన్‌, హే పృమన్‌. పుమాంసొ, పుంసః, పుమ్యాష్‌, పుంసు, 'బుదముశనన్‌ “=ఎఇత్యనజ్‌ - ఉళనా, ఉళనసా,

“ఇతో ఒత్సర్వనామస్థానే' నుండి 'నర్వనామస్థానే' అనుప ర్రించును. “సర్వనామస్థానము వివక్షిత మగునప్పుడు 'పుంస్‌” అను శబ్దమునకు "అనుజ" అను నాదేశము వచ్చును”

“పుంస్‌'ళబ్దము “పూజో. డుమ్‌నున్‌ 'అను సూతముచే *పూజ్‌'ధాతువు నప “డుమ్‌సున్‌ ప్ర్యయము చేర్చుటచే ఏర్పడినది.*డుమ్‌సున్‌' ఉదిత్‌ కాన ఉదిత్కా-ర్యము లభించును దీని ప్రథమైకవచనమున *పుంస్‌ __ నుఅని యుండ ఈ సూ([త్రముచే *అసుజ్‌ ఆదేశము. ఇఎదరి ఉకార మువ్చారణార్థము జకారము ఇక్సంజ్ఞ కము. “జీత్‌'కావున '“జీచ్చ"అను సూత్రముచే (14) అంత్యవర్థ్య మగు నకొరముస్థానమున వచ్చును. “నిమిశ్రాపాయే న్రైమిత్రికస్యాప్యపాయః'అను న్యాయముచే అనుస్వారనిమిత్త మగససకారము పోవుటచే అనుస్వా:ము తన పూర్వదాప మగు మకారతళ్వమును పొంది'పుమ్‌ - అస్‌ (. ను'ఆని యుండును “ఉగిదవాంం అను సూతముచే (400) నుమాగమము-'పృమన్స్‌ _ స, హల్ద్యాది లోపము (1 9) పృమన్స్‌. '“సాన్తమహతః సంయోగస్య" అను నూత్రముచే (81) అకారదీర్ధ ము-'పుమాన్స్‌" సకారమునకు నంయోగా నలోవము (20).

జీ

హల న్తపుంలిజ్ఞ (ప్రకరణమ్‌ న 'పుమాన్‌'"అను దూపము సిద్ధించును, సంబుద్ధియందు దీక్ష ము నిషిద్ధము గాన “ష్తాప్పనున్‌ఆను రూపము. ఇతరసర్వనామస్థ్టానములందు కూడ అసుజాదేశ, నుమాగ మోపధాదీర్థ ములును ,“నళ్ళాపదా న్త స్యరులి"అనుసూ తముచే(78)నకార ముశకు అనుస్వారమును వచ్చుటచే 'పుమాంసా”,'పుమాంసః ,“పుమాంసమ్‌” అను రూపములు సిద్ధించును. శస్‌"'మొదలగు ఆజాదివిభక్తులు పర మగునపుడు విశేషకార్య మేదియు లేక పోవుటచే “పుంవః,.*పుంసా'ఇత్యాదిరూవము లగును, హలాదివిభ కులు పర మగునప్తడు సంయోగా న్తలోపముచే (20 సకారము లోపించిన పిదప “*నిమి త్తాపాయే-'అను న్యాయమున అనుస్వారము మకారముగ మార్పు చెందిన పిదప దానికి “మోనుస్వారఃకిఅను సూత్రముడే (77) అను స్వారము “అనుస్వారస్య యయి పరసవర్శః'అను స్యూత్రముదే (70) దానికి పకసవర్శ మగు మకారమును,వచ్చి “పుమ్మా్యామ్‌"ఇత్యాదిరూపములు నిద్దించును, *సుప్‌' పర మగునప్పుడు *పుంస్‌ __సు'ఆని యుండ మొదటి సకొరమునకు సంయోగాన్తలోపము (20). అనుస్వారము మకారముగ మారిన పిదప దానికి మరల _ 'మోఒనుస్వారకిఅనునూ తముచే (7% అనుస్వారమువచ్చుటచే “పుంసు"అను రూపము సిద్ధించును.

“ఉథనస్‌” (శుప్రడు)ళద్ద_పథమైకవచనమున “ఉళనస్‌ 1. ను'అని యుండ “బుదుళ నిస్పురుదంసోఒ౬ నేహసాజ్బు'ఆను స్తూతముచే (24) అనజొదేశము, “జిచ్చ అను సూతముచే. (4%) అ_న్యసకారమున కాదేశముగ విచ్చునుం ఉళన[. అన్‌ స్‌. “నర్వనామస్థానేదాఒసమ్బుద్దాౌ”అను సూత్రిముచే (177) దీర్చము; పిదప సవర్ణదీర్థము=ఉళనాన్‌ |. స్‌'ఆని యుండ హల్య్యాదినూత

ఖు ణ ఖు దడ ముచే (19) ఆపృక్తసకారలోవము. *న లోపః (ప్రాతిపదిక న్తృస్య'అను సూత్ర ముచే (180) నకారలోపము *ఉశనా'ఆను రూపము సిద్దించును. “బొ”మొదలగు అజాదివిభ క్తులు పర మగునపుడు విశేషకొర్యముఎ లేవు. “ఉశనసొఇత్యాది రూపములు సిద్ధించును.

సంబుద్ది పర మగునప్పుడు “హే ఉశనస్‌ (నిఆఅని యుండగా:=

జు

వా ఆొన్ఫ నమ్యు్దా వాఒశల్‌ ,ళలోవళ్ళు వాబ్యాతి

హే ఉళన హేఉళనన్‌, హేడశనః, హేఉళననా, ఉశనోభ్యామ్‌, ఉశనస్సు. అనేహా, అనేహసా, హలనహఃం వేధాః, చేధనా, 'హవేధః, వేధోభ్యామ్‌.

లీ] అమునీద్ధాంతకౌముద్‌

ఈ ఉళనళ్ళబ్దమునకు సంబుద్ధి పర మగునప్పుడు “అనజ్‌” వికల్పముగ వచ్చును నకారలోపను గూడ వికల్చ్పముగ వచ్చును.

ఈ వార్తికముచే “అనజ్‌” వైకల్చికము గాన “ఆనజోవచ్చిన పక్షమున “హీశళన అన్‌ -ప్‌'అని యుండగా సంబుద్ధియందు దీర్దము. నిషిద్దమగు టచే “అతో గుణే'అను స్యూతముచే (27%) పరరూసము సకారమునకు హల్ద్యాది లోపము, నకౌరలోపము కూడ వై కల్పికము గాన లోపపక్షమున “హే ఉళని ఆనియు,లోపాభావపక్షమున “హేఉళశనన్‌"ఆనియు, ఆనజా దేశము కూడ రాని పక్షిమున హల్ద్యాదిలోపానంతరము (ప్రాతిపదిక వయవసకారమునకు రుత్వవిసర్ష ములచే “హేఉళశనః'అవియు మూడు రూపములు సిద్దించును హలాదివిధ కులు పవ మగునప్పడు [ప్రాతి పదికాన్యసకొరమునకు రుత్వము, “హి చిఅను సూ(తముచే(107రు'కు ఉత్వము; పిమ్మట గుణము చేయుటచే “ఉళనోభ్యామ్‌” ఇత్యాదిరూపములు నిస్పన్న మగును.

“సుప్‌పర మగునపుడు *ఉశనస్‌ సు” అని యుండ రుత్వవిసర్గములు, పిదప "*వినర్దనీయస్య సఃిఅను సూత్రముచే (108) రానున్న సకొరమును బాధించి *వా శరిఆను సూత్రముచే (104) విసర్షకు వికల్బముగ వినర్శయే వచ్చుటచే *“ఉళనఃసుఅనియు, తదభావపక్షముశ సకారము వచ్చి (10 “ఉళనస్పు"అవియు రెండు రూపము లుండును.

“అనేహస్‌ '(కా౭ము) శబ్దపథమైకవచనమున *“బుదుళనస్‌'_అనుసూ [త ముచే (205) *అనజొ” వచ్చును గాన ఉశనళ్ళ ద్లీవథమైకవచనమునందువలె రూపనిష్పృ త్తి యండును.సంబుద్ది పర మగునప్పడు ఆనజా దేశము నిషిద్ధము గాన హల్ద్యాదిలోపాన_న్తరము (ప్రాతిపదిక వయవసకారమునకు రుత్వవిసర్లము లచే *హేఅశేహః”అను రూపము సిద్దించును.మిగిలిన రూపము లన్నియు ఉళనళ్ళబ్దమునందు వలె సిద్ధించును.

“వేధస్‌” ((బహ్మ)ళబ్ది_పథమైకవచనమున “వేధస (స్‌'అని యుండగా “వేధస్‌ అనునది ధాతుభిన్నానంతముగాన “అత్వస న్తన్యచాఒధాతోఃి ఆను షూత్రముచే (81ఉపధాదీర్ధ ము_“వేధాస్‌ 1 స్‌'.హల్ద్యాదిలోవము చేసినపిమ్మట ప్రాతివడికానయవసకారమునకు _ రుత్వవిసర్షములచే *వేధాః'అను రూపము సిద్ధించును. సంబుద్ధియందు ఉపదాదీర్థ ము నిషిద్ధము గాన 'హే వేధ” అని యుండును.ఇతరరూపము లన్నియు ఉళనళ్ళబ్దమునందు వలె నుండును,

హల న్తప్పంరిజ్ల ప్రకరణమ్‌ స్త్ర 856. అదన శౌ నులోవళ్ళు 72,107

అదస బౌత్‌ స్యాత్‌ సౌ పరే,సులోపళ్చ, "తదోః సఃం' ఇతి అధ అర్య అష సః, అసౌ, త్యదాద్యత్వమ్‌. పరరూపత్వమ్‌, వృద్ధిః.

“తదోః స సావన న్య్యయోఃినుండి 'సౌ” అనువ ర్తించును.

“అదస్‌'శబ్దమునకు *సు'పర మగుశప్పుడు బొకారము ఆదేశముగ వచ్చును. మరియు “ను లోపించును.

(ప్రథమైకవచశనమున *“అదస్‌ 1 సు అని యుండగా “*త్యదాదీనామఃి అను సూత్రముచే (18%) రానున్న అకొరా దేశమును బాధించి ఈ సూూళముచే సకొర స్థానమున (ఆరో _న్యపరిభాషచే 21) బొకారము వచ్చును. “సి లోపించును. "అద. బౌ” అని యుండగా వృద్ధిచే “ఆదొ”ఆని యగును పిమ్మట 'తదోః సః సావన_న్యయోః"అను స్యూతముచే. (811) దకొరముశకు సకారా దేశము చేయ "ఆసౌ' అను రూపము సిద్ధించును.

(పథమాద్వివచనమున “అదస్‌ 1 బొ"అని యుండగా “త్యదాదీనామఃి అను సూకముచే (108) సకారమునకు అకారిము. “అద + ఆ. బౌఅని యుండగా “ఆతో గుణే'అను సూశత్రముచే (2?) పరరూవము “ఆద _ బా, ఇచట “వృద్ది రేచిఅను సూ(తముచే (88) రావలసి యున్న వృద్దిని బాధించి

(పథమయోః పూర్వసవర్థ 8”అను “నూూశ్రముచే (120 పూర్వసవర్ష దీర్టము రావలసి యున్నది కాశి *నాదిచి"అను నూతముదే (117) అది నిషిద్ధము గాన వృద్ధి వచ్చి 'అదొ"అని యుండగా: ఏ అదోనోఒ సేర్టాడు బోమః 68.2,00

అదసోఒస్తాన్తస్య దాత్చరన్య ఉదూతా, దస్య మశ్చ. ఆ్నన్హర తమ్యాత్‌ (హస్వస్య ఉః, దీర్ధస్య ఊః, అమూ. జసః శీ,గుణః,

అఆదసః, అసేః) దాత్‌,ఉ, దః, మః, “ఉఊళిలకు సమాహారద్వంద్వము చేయుటచే *“ఉ'అని యైనది. “సకొరా నము కాని అదళ్శబ్దమున దకారముకంటె పరి మగు వర్బముగకు ఉకారమును, ఊకారమును వచ్చును;దకారము నకుమకార మాదేశమగును. మాత్రా (ప్రమాణ) సామ్యము ననుసరించి దకొారోత్తరవర్తి వర్షము (హస్వ మగుచో (హస్వోకారమునుందీర్ణ మగుచో దీర్టోకారమును వచ్చును

వీస్తేశీ అఘునీద్ధా్హకొముది

ఈ సూశ్రమచే “అదౌ'అను చోట దకొరోత్తరవర్శి యగు బొకారము నకు ఊకాకమును, దకొరమునకు మకారమును ఆదేశము లగుటచే *అమూ" అను రూపము సిద్ధించినది.

వ్రథమాబహువచనమున “అదస్‌ -జస్‌"ఆని యుండగా త్యదాద్యత్వపర రూపములచే “అద _( జస్‌'అని యగును. 'జసః శీఅను సూవ్రముచే (100) “జస్‌'కు “శ'ఆదేశము*అద + ఈ ; గుణముఆదే'అని యుండగా:

నర, వత ఈబ్‌ ఐవువచనో 8.181

అచసో దాత్సరన్యైత ఈద్‌ ,దస్య చ మో బహ్వర్లోక్తాం అమీ.

వెసుకటి సూతమునుండి *ఆవ్రస్తఃి, “దాత్‌', “దః, *'మశ్శిఅను పదము లనువ ర్మించును. “బహువచనమున అదళ్ళబ్ది దకొరముకం'టె పర మగు ఏకారము నకు ఈకౌరమును, దకొరమునకు మకారమును ఆదేశ మగును.”

ఈ సూ[త్రముచే “అదే"అనునది “అమీ యగును.

"పూర్వ (త్రాసిద్ధమ్‌;"ఇతి విభ క్రి రొర్యం ప్రాక్‌, పళ్చాదుత్వ మశ్వే,అముమ్‌, అమూ అమూన్‌ ముత్వే కృతే ఘిసంజ్ఞాయాం నాభావః,

“ఆదసోఒ సేర్దాదు దోమః౯ిఅను సూట్రము త్రిపాదీస్థ్టము గాన సపాద సప్తాధ్యాయీస్థము లగు విభ క్రీకొర్యములు చేయనున్నప్పుడు అది అసిద్ధమగును. కొవున ముందుగ విధ క్షికార్యములు చేసిన పిదప ఉత్వమత్వములు వచ్చును. చ్వితీమైకవచనమున "ఆదస _. అమ్‌"అని యుండ త్యదాద్యత్వపరరూపములు అద. అష్‌. “అమి పూర్వః'అను స్కూతముచే (18%) పూర్వదూపము-“అదమ్‌”. ఇప్పడు. 'అదసో 'సేర్దాదు దోమః'అను సూశ్రముచే. (857) ఉత్వమత్వములు చేయ “అముషమ్‌"అను దూపము సిద్ధిందును దిహువచనమున '“'అదస్‌ -[. స్‌” ఆని యుండగా త్యదాద్యత్వపక టాపములు-' అద [అస్‌ “వథమయోః పూర్వ సవర్శః'అను సూతముచే పూర్వనవర్థ్మ దీర్చ ము*పిదవ సకారమునకు 'తస్మాచ్చసో నః పుంని'అను స్తూతముచే ( 87) నసత్వముం'అదాన్‌” ఇప్పుడు ఊత్వమత్వము లచే “అమూన్‌ అను రూపము సిడ్దించినది.

తృతీయైఃవచనమున “అదన్‌ 1 టా'ఆసి యుండగా త్యదాద్యత్వ వు టహాపములచే “అద + టా'అని యుండును.పవిదప ఉత్వమత్వముల (ముత్వమృుచే “అము -[టా*ఆని యుండును. *“అము'అనునది హస్వోకారాంతము గాన

హల న్తప్పంలిజ్జ పకరణమ్‌ రైసీర “శేష్షోఘ్యనథి'ఆను నూత్రముచే (170) ఘినంజ్ఞయు, తత్ర్రృయుతక్త మై “ఆజో నాఒస్తీయామ్‌'అను సూతముచే (171) “ట్రా"కు 'నా'ఆ దేశమును వచ్చుటచే “ఆమునా'అను రూసము సిద్దించును. కాని “ఆజోనా-'ఆకు సూ(శ్రము (17/0) దృష్టిలో “ఆదసో 'సేఃఎఅను సూతము (87) అసిద్ధ మగుటచే. ఉకోరాంతత్వప్రయుక్త మగు ఘిసంజ్జ యుండదు గొన “నా"భావమెట్లు వచ్చును?వచ్చినను మావ్వము. అసిద్ధ మగుటచే “ఆదిఅను అకారాంళాంగము కనబకువండుటచే “సుపి చఅను స్మూతముచే (141) ద్వ మేల రాకూడదు? అను సందేహములు కలుగ వచ్చును.తన్ని పికె క్రింది సూత్రము చెప్పబడుచున్నది. 030. నమయునే 8208 నాభావే కర్తవ్యే కృతే చ ముధావో నాఒసిద్ధః. అమునా,అమూ భ్యామ్‌, అమీలీః, అము_ష్మైః అమూధ్యామ్‌, అమీభ్యః, అముష్యాత్‌, అముష్యు, అముయోః, అమీషామ్‌, అముషి్మిన్‌, ఆమీష, అతి హలన్తపుంలిజ్యప్రకరణమ్‌.

“పూర్వ(శ్రాఒసిద్ధమ్‌' నుండి'ఆపిద్ధమ్‌” అనువ ర్కించును,*నా'త్వము చేయ వలసి యున్నను, చేసిన పిమ్మటను గూడ “ముభానము అసిద్దము కొదు.

ఈ సూతముచే ముత్వము అసిద్ధము కాదు కావున పై యాళంకలకు అవకొళశము లేదు.

“భ్యామ్‌ పర మగునపుడు త్యదాద్యశ్వపర రూపముబచే “అదభ్యామ్‌"అని యుండగా “నుపి చ'అను సూత్రముడే (1410) అధ న్లాంగమునకు దీర్ణము-'అదా భ్యామ్‌.ఆకారము వీర్టము గాన దాని స్థానమున ఊకారము,దకారస్థానమున మకారము-*“అమూభ్యామ్‌ 'అను రూపము సిద్ధించును,

“ధిస్‌'పర మగుశపుడు త్యదాచ్యత్వపర రూపములు" ఆదఖిస్‌”. అదనాం గముకంటె పర మగు 'భిస్‌'కు “అతో భిస ఐస్‌"అను సూూత్రముచే(1! రావలసి యుస్న ఐ_స్వ్వము *నేదమదసోకకోః'అను సూూత్రముచే. (280) నిషిద్దము గాన “బహువచనే రున్యేక్‌ "అను నూూతముచే (113) ఏకారా దేశము వచ్చి “అదేభిః” ఆని యగును పిల్యట “వీర ఈదృహువచనే' అసు సూత్రముచే (88) ఈత్వ మత్వములచే “అమీభిః' అను రూపము. సిద్దించినిది.. “భ్యస్‌ పర మగునప్పుడు

గూడ రూపవిష్ప త్తి యిటులనే యుండును.

కీతేగ్ర లఘునీద్దాన్త కౌముదీ

చతుస్థ్యేకవచనమున ల్యదాద్యత్వపరరూపములు చేసిన పిమ్మట “అద . జేఆని యుండ “సర్వవామ్నః న్యై'అను సూర్రముచే 'జేకు “వ్మై' ఆదేశము, పీదప *“ఆదసో సేః-” అను నూూతముచే (807) ముత్వము. “ఆదేళ(్రత్య యమోః"అను సూత్రముచే (150) *వ్మై'యందలి సకారమునకు (స్థానిపద్భా వముచే (ప్రత్యయము గాన) షత్వము-'అము షె"అను రూపము. సిద్ధించును.

పంచ మ్మ్యేకివచనమున _ త్యదాద్యత్వపరరూపములు-'అద 1. జసి'అని యుండగా “జరిజ్యోః స్మాత్‌స్మినొ'అను సూతముచే (154) “జసి'కి “స్యాత్‌” ఆదేశము; *ద'కు ముత్వము.సకారమునకు షత్వము-*ఆముష్మాత్‌" అను రూపము సిద్ధించినది.

షష్ట్యేకపచనమున త్యదాద్యత్వపరరూపొనంతరిము “అద _[. జస్‌*అని యుండగా “టాజసిజసామినాత్స్యాః'అను సూత్రముచే (140) *జస్‌'కు స్యాదే శముముత్వము;సకారమునకు "ఆ దేశ(ప్రత్యయయో।'అనునూత్రముచే. (150) షత్వము. “అముష్య"అను రూపము నిడ్ధించును.

ద్వివచనమున త్యదాద్యత్వపరరూపములు చేసిన పిమ్మట “అద | ఓస్‌” అని యుండగా “ఓసి చిఅను సూత్రముచే (14) అంత్యాకారమునకు ఏకారా 'దేశము;పిదప _ అయాదేశము-'అదయోస్‌ 'అవి యు౦డ గా ముత్వముచే “అముయోః 'అను రూపము నిష్పన్న మైనది.

బహువచనమున అర్వసరరూపానంతరము 'అవ ఆమ్‌ 'అని యుండ “ఆమి సర్వనామ్నః సుట్‌ "అను సూత్రముచే (15), “ఆమ్‌ 'కసుట్‌ 'ఆగమము. “బహువచనే రుల్యేత్‌"ఆను స్యూతముచే (11%) ఆకారమునకు ఏకొరాదేశముం “అదేసామ్‌'. ఏత ఈదృహువచనే'అను సూ(తముచే. (058) ఏకారదకారము లకు ఈకారమకారము లా దేశములగును.సకారమునకు షత్వము.' అమీషాష్‌” అను రూషము సిద్దించినది,

సప్తమే! వచనమున “జసిజ్యోఃస్మాత్‌ స్మినా'అను సూత్రముచే (154) “జీకి 'స్మిన్‌' ఆదేశము శేషప్రక్రియ పంచమ్యేకవచనమునందు వలె నుండును.

బహువచనమున త్యదాద్యత్వపరరూపములు'ఆద _|.సు', 'బహువచనే రుల్యేత్‌ 'అను సూత్రముచే (14%) ఏత్వము-“అదేసు”. ఏత ఈద్‌ బహువచనే” అను సూత్రముచే (808) మీత్వము,సకారమునకు షత్వము-'అమీషు అను రూపము సిద్ధించును.

హల స్తెప్పుంలింగ్మప్రకరిణము సమా ప్ల్వము.

అథ హలన్హస్త్రీలిజణ [పకరణమ్‌ ఏ80) నవ భః 8.201

నహో హస్య ధః స్యాద్‌ రులి పదాన్తేచం

వో ఢ్రక్శ “సళ్ళ సంయోగాద్యోర న్తే చి *రుకో రులిఅను సూత ములనుండి హాఃి “అనే “రువి అను పదములును, *పదస్వ"అను అధికార సూత్రమును అనవరర్హించును. గోయల్‌” పర మగునపుడును, పదాంత ముశందును “నహ్‌” ధాతుహకొరమునకు ధకార మాదేశముగ వచ్చును.

881 నప్కా వృలి వృవి వ్యాధి, డబి, నహి, లనివు త్వా 6,3.116

ర్విబ్వస్తషు పూర్వపదిస్య దీరః, ఉపానద్‌, ఉపానహో ఉపానత్సు.

“రలోపే పూర్వన్య దీర్ణోఒణః' నుండి “దీర్డ్యః* అనువర్తించును “క్విప్‌'ప్రత్యయాంతము లస నహ్‌, వృత్‌, వృష్‌, వ్యధ్‌,రుద్‌, సహ్‌,తన్‌ ధాతు వులు పర మగునప్పుడు పూర్వపదమునకు దీర్టము వచ్చును.

“ఉప పూర్వక మగు నహధాతువువకు క్విప్ప్రర్యయము. చేర్చిన పిదప ఈ సూర్రముచే *ఉపియందలి అకారమునళు దీర్టముఉపానహ్‌” (పాదుక) అను శబ్దము నిస్పన్న మైనది. (ప్రధమైకఃవచనమున ఉపానహ్‌ .(సు'అని యుండగా హల్గ్యాదిలోపము (79 ,- ఉపానహ్‌,ఇపుడు హకొరము పదాన్గ గతము గాన పూర్వ నూటముచే ధకారము-ఉపానఠ్‌”. “యలాం జ శోఒ న్తే అను సూటిముచే(07) జశ్వమున దకారము.'వావసానే'అను సూ(త్రముచే(140) చర్హ్వవికల్బము....' ఉపానత్‌”,"ఉపానద్‌ అను రండు రూపములు సిద్ధిం చును.

ఆజాదివిభక్తులు ప$ మగునపుడు విశేషకార్య మేమియు లేదు కొపున “ఉపానహౌొ”, "'ఉపానహః” ఇత్యాదిరూపములును,హలాచవిభ క్తులందు. ధళ్వ జ _శ్వములచే "ఉపానద్భ్యామ్‌” ఇత్యాడిరూపములునుగసుప్‌ పద మగునప్పుడు “ఖరి చియను సూకమున (7) చర్హ్వముచే “ఉపానత్సు" అను రూపమును సిద్ధించును

236 లఘనిద్ధ్యాకొమావీ

క్విన్నన్షత్వాత్‌ కుత్వేశ ఘః_ఉష్లి క్‌,ఉష్టిహౌ ,ఉష్టిగ్బామ్‌-

“ఉష్టి హ్‌"ళబ్దము (ఒక్‌ వైదిక ందక్కు) “బుత్విగ్దధృక్‌ "ఇత్యాది మూగ్ర యుజే (002) నిపాతిత మగు క్విన్ప్వవ్యయా శ్రమము. కొవున హలాగివిభ క్తులు సర దుగుశప్పుడు *క్విన్న్రత్యయ్యా కుకి (40%) అను సూత్రముచే కుత్వము వచ్చును. ప్రథమైకవచశమున “ఉష్టిహ్‌ ౬ గూఅని యుండ హల్ద్యాదిలోపము (170) కుత్వముచే హకారముగకు ఘకారము-'ఉష్టిఘ్‌";జ శ్ర్వముచే ఘకారము నకు గకారము. చ _ర్హ్వవివిల్పముచే “ఉష్ణిక్‌ “ఉష్టిగ్‌ "అను 3ండు దూపము లుండును. హలాదిప్రత్యయములు పవ దుగునప్పుడు కుత్వజ _శ్వములచే “ఉష్టి శ్ళా్యమ్‌' ఇత్యాది దాపములు సిద్ధించును . “సుప్‌పర మగునప్పుడు *ఖరి చి అను సూశ్రముచే (71) గకారమునకు వివ్యముగ చర్త్వము (క్‌): సకారమునకు “ఆదేశప్రత్యయయో?ః”అను సూశ్రమున (150) షత్వము చేయ “ఉష్ణిత' అను రూపము సిద్ధించును.

ద్యౌః, దివౌ, దివ!, ద్యుభ్యామ్‌, “8, గిరౌ, గిరః, ఏవం పూః, చత(్రః, చతసృణామ్‌. కా; కే;కాః.సర్వావత్‌.

వకారా న్హోదివ్‌ శద్దపధమైకవచనమున “2వ్‌ .సుఅని యుండగా కగివ బౌత్‌"అను సూిముచే (264) బౌకార మంతాదేశముగ వచ్చునుఎది + బొ స్‌',యణా దేశము; సకారమునకు రుత్వవిసర్లములు-*ద్యాః”అను రూపము సిద్దిం చును. ఈ విధముగ దివ్‌శబ్దరూపము లన్నియు పృంరింగ “సుదివ్‌ "శ బ్బరూపముల వలెనే సిద్దించును.

రేఫాన్త మగు'గిర్‌'ళబ్దపధమై”వచనమున. “గిర్‌ _. నుఅని యుండగా “ర్వోరుపధాయాదీర్హ ఇ*8' అను సూత్రముచే (853) ఉపధ యగు ఇకారము నకు దీర్షము హల్ద్యాదిలోపకు (1 9): రేఫకు విసర్శము-*గిః అను రూపము సిద్ధించును. అజాదివిభక్తులు ఫర మగునపుడు విశ్రేషకార్యము లేదు. “గిరౌ” “గిరః ఇర్యాదిరూపములు సిద్ధించును. హలాదివిభ క్తులందు మాత్రము ఉవధాదీరముచే “గీర్భాామ్‌' ఇత్యాడిరూపము లగును. స్రమీబహునచనమున ఉపధాడీర్ధము, సకారిమునకు షత్వము. *రోః సుపిఅను (1క8) వియమసూ(త ముండుటచే (ప్రృత్యవయవ మగు రేఫకు విసక్షము రాదు. “పుర్‌” మొదలగు ఇతర శేఫాంతశబ్ధముల సిద్ధి గూడ ఇటులనే యుండును,

హల స్తశ్రీలిజస్రకరణమ్‌ ర్సం

శేఫ్లార్త మగు. “చతుర్‌ "శబ్దమునకు “ద్రిచతురోః స్త్రీయాం తినృ చతసృజను సూ(త్రముచే (394) *చతన్ఫ”అను నాదేశము వచ్చును, కౌవున ఈ శబ్రముక రూవరిస్ప్తి శ్రీలింగ'త్రి'ళబ్దమునందు నత నుండును,

మకొరాన్త మగు "కిమ్‌" బ్దమునకు *రిదుః కజఆను సూత్రముచే(270 కొదేశము విధింపబడినది గాన ఇది అకారాంత మైగది. శ్తీవ్వమున *“అజాద్యత ష్టాప్‌'అను సూగర్రముచే (121%*టాప్‌” చేయుటచే “క్రా'అనిమైనది. కొవున దీని రూవములు *సర్వా'ళబ్దరూసముల వలె సిద్ధిండును.

గగ2 యః రౌ 72.110 ఇదయో దస్య యః. ఇయమ్‌, త్యదాద్యర్వమ్‌, పరరూపత్వమ్‌, టాష్‌; “దళ్చ'ఇతి మః-ఇమే. ఇమాః. ఇమామ్‌, అనయా, హలి లోపః ఆభ్యామ్‌. ఆభిః, అవై్యై,అస్యాః, అనయోః, ఆసామ్‌. అస్యామ్‌. ఆసు త్యదాద్యత్వమ్‌;టాప్‌-స్యా, త్యే, త్యాః.ఏవమ్‌-తద్‌, ఏతద్‌వాక్‌, వాగ్‌ , వాచౌ,వాగ్భ్యామ్‌,వాకు.అప్‌ శట్లో నిత్విం బహువచనా న్హః “ఆప్‌తృన్‌= ఇతి దీర !.ఆప!,అపః,

మ.

“ఇదమో మః' *దళ్చిఅను స్తూళములనుండి “ఇదమఃి “దః” అనువర్తిం చును. “సు. పర మగునపుడు “ఇదక్‌ళద్దివకారమునకు యకార మాదేళ మగును”.

శ్రీలింగమున ఇవమ్‌ళబ్దిప్రథమైకవచనమున ఈ సూశముచే దకారము నకు యకారా దేశము-*ఇయమ్‌ 1. ను".*సు'కు హల్ద్యాదిలోపము(18)-'ఇయహమ్‌" ఆను రూపము సిద్దించును. ఇచట త్యదాద్యత్వము రావలసి యున్నను దానిని బాధించి "“ఇదమో మః"అను సూటత్రముచే మకొారమునకు మకారమే ఆచేశముగ వచ్చును.

ద్వివచనమున “ఇవమ్‌ |. బొ"అని యుండ త్యదాద్యత్వపరకరూపములు_ *ఇదం[- బొ. శ్రీలింగ మగుటడే “అజాద్యతష్టాప' అను సూత్రముచే (121%) “టాప్‌'ప్రళ్యయము. సవర్జదీర్ష మువే'ఇవా + బౌదళ్చ్ళ"ఆఅనుశూక్రముచే(275) దకారమునకు మకారము_ఇమా + దౌబొజి లపఃఅను నూూళముచే (0160) “బౌ”కు శీ (ఈ) ఆదేశము గుణముచే "ఇమే"అను రూపము నిష్పన్న మగును. “జస్‌% *అషమ్‌”, “నాట్‌, *శస్‌'లు పర మగునపుడు ఈ విధముగనే 'ఇమాఖి

240 లఘునీద్దాన్తకౌముదీ “ఇమామ్‌, “ఇమే”, “ఇమాః”అడు రూపములు నిస్పన్న మగును. భ్యదాద్యత్వ పరరూపాటాప్‌"ప్రత్యయములు. చేసన పిదవ నర్వాశబ్దమవలె “ఇదాయని యగును గాన ప్రక్రియ నర్వాళబ్దమునందు వలె నండును.*టా”,“ఓస్‌'లు పరమగు నపుడు 'అనావ్యకఃఅను సూత్రమునే (₹4) “ఇద్‌"అనుదానికి “అన్‌ "అను నాదే శము పచ్చి “అనయా, 'అనయోః'అను రూపములు సిద్ధించును. హలాది విభక్తులు పర మగునపుడు *“హలి లోవః'అను నూ(త్రముచే (277, “ఇద్‌” లోపింన ఆ'అనునది మాళతము శ్లేషించుబచే “ఆభ్యామ్‌ఇత్యాదిరూసములు సిద్ధించును. “జే “జస “జప జీ'లకు “నర్వనామ్నః స్యాడ్హ్రస్వశ్చ (220 అను సూర్రముచే స్యాడాగమముఆమికు “ఆమి సర్వనామ్నః సుట్‌ "అను సూత్రమ చే సుదాగదుము వచ్చి అవి హలాదివిభక్తు లగును గాన “హలి లోపఃి అను సూత్రముచే (277) 'ఇద్‌"లోపింపగా *“ఆ'స్ర్యై” ఇత్యాదిరూపము లగును.

త్యద్‌, తద్‌, ఏతద శద్దిములకు త్యదాద్యత్వపరరూపములు చేసిన పిమ్మట న్రీత్వవివక్షయందు 'టాప్‌'చేర్చుటచే “త్యా”. 'తా”,'నీతా%అను ఆకొరాన్హ శబ్దిములు నిష్పన్న మగును గాన సర్వాళబ్దమువందు వలె రూపనిపష్పత్త్తి యగును. 'సు'పర మగునప్పుడు “తదోః నః సావనన్యృయోః"అను సూతముచే (818) తకారమునకు “సికొరా దేశము మా తము విశేషము. *ఏసా 'అనునపుడు సకారము “ఇణ్‌ "కంళె పర మగుటచే “ఆదేశ్వపత్యయయోః'అను సూ[త్రముచే (151) షర్వము వచ్చి *ఏషా'అను రూపము సిద్రించును.

చకౌరా న్న మగు “వాచ్‌ శబ్దమునకు ప్రధమైకవచనమున “వాచ్‌ నుఅని యుండ 'సు"కు హల్ద్యాదిలోపము (170). చకారమునకు జ_శ్వ్యముచే జకారము. *చోః కః'అను సూశక్రముచే (807) కుత్వముచే జకారమునకు గకారము. *వావ సానే'అను స్నూతముచే (14%) చ_ర్వవికల్చ్బమచే *వాక్‌,*వాగ్‌"అను రూస ద్వయము సిద్ధించును, అజావివిభ కులు పక మగునప్పుడు విశేషకార్య మేదియు లేదు; “వాచౌ”, “వాచః "ఇత్యాదిరూపములు. సిద్దించును. హలాదివిభక్తలు పర మగునపుడు జ _శ్వకుత్వములజే “వాగ్భ్యామ్‌" ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును. 'సుషొనర మగునప్పడు జ_శ్వ్వ్యకుక్వములు చేసిన పిమ్మట గకొరమునకు “ఖరి చి అనుసూశముచే (74) చర్త్వము (కకారము; సకారమునకు షత్వము (సూ.100) చేయ *వావ్లు'అను రూపము సిద్ధించున్ను

హలన్త న్రీలీజ్ల (పకరణమ్‌ 241 వకారా న్న మగు “అప్‌ 'ళబ్దము (ఉకకము) ఏక్యోబహువదనా న్తము. (వరమాబహువచనమున “అప్‌ _ జస్‌'అని యుండగా *జస్‌' నర్వనామ

స్థాన మగుటగే /ఆ_ప్ఫృన్‌తృచ్‌.'అను నూ(తముచే (2/8) ఉపర యగు

అకారమునకు దీర్చము.ప్రవ్యయా న్త నకారమునకు రుత్వవిసర్గములు. “ఆసః' అను రూసము సిద్ధించును. ద్వితీయాబహువచన(సక్యయ మగు *కస్‌"కు సర్వ నామస్థానసంజ్ర లేకుందుటచే ఉపధాదీరము లేదు.ఆప।ః'ఆను రూపము సిద్దిం చును తృతీయాబహువచనమున 'ఆప్‌ , థీస్‌"అని యుండగా )|0, అవో టి 74.48

అప్పస్తకారో భఛాడౌ ప్రత్యయే. అద్భి,; అవ్య్యః-2అపామ్‌. అప్పు, దిక్‌, దిగ్‌, దిశః దిగ్భ్యామ్‌. *తదాదిషు-" ఇతి దృశేః "క్విన్‌" విధానాత్‌ అన్య తత్రాపి కుత్వమ్‌ -దృక్‌, దృగ్‌, దృళౌ, దృగ్భ్యామ్‌. త్విట్‌, త్విడ్‌, త్విషా, త్విడ్భ్యామ్‌.

“అద ఉపసర్గాత్తః' నుండి *ఠఈః' అనువ ర్తించును, “అస్‌ 'శద్దిమునకు భకొరాదిప్రత్యయము సక మగునప్పుడు తకారా దేశము వచ్చును.”

అలో న్త్యవరిభాషచే (21) అంత్యా దేశముగ వచ్చును. తకారమునకు జుక్ష్వముచే దకారిము-అద్భిఃఅను రూవము సిద్దించును. “భ్యస్‌' పర మగు నపుడు “అద్భ్యః'అని యగును. 'అపామ్‌“అప్పు'అనునప్పడు విశేషకార్య 'మేద్రియు లేదు.

“దిక్‌ 'శబ్దము “బుత్విగ్గధ్భక్‌ '-ఇత్యాదిసూ(త్రముచే (00 “క్విన్‌ *ప్రత్య యాన్తము కావున గీని రూపములు పుంలింగ “తాద్భక్‌ "ళబ్దమునందు. నలె సిద్దించును.

“దృళ్‌ 'ధాతువునకు క్వి(ప్పత్యయము చేర్చుటచే “దృళ్‌ 'శబ్దము నిష్పన్న మైనది ఇది క్విన్‌” పత్యయాన్త్నము. కాదు గాన 'క్విన్‌ప్రత్యయస్యకుః అను సూతముచే (80% కత్వమున కవకాళము లేదు కాని త్యదాదులు ఉపపదముగ నున్నపుడు దృళ్‌ధాతువువకు “త్యదాదిషు దృశోనాలోచనే కజ్బు'అను సూత ముచే (18%) క్విన్‌ 'ప్రవ్యయము. విధింపదిడినది. ఇచట “క్విన్‌ వ్రక్యయః యస్మాత్‌ సః'అను బహుప్రీహిసమానము నాశ్రయించుటచే కేవల“దృళ్‌ 'ళబ్దము కూడ “క్వి న్చృఠ్యయము'అగును గాన కుత్వము అఆంగీకరింపబడినది కావున త్రీలింగనృళ్‌ 'శబ్దరూసములు పృంలింగ “తాద్భళ్‌ 'ళబ్దమునండు వలె నుండును,

బి42 లఘుసెద్ధార్తకొముడీ

షకారా న్హ “త్విష్‌ శబ్ల్యపథమై:నచనమున హల్ద్యాదిలోవదు (7%0చేసిన

పిమ్మట పదా న్ట్యషకొరమునకు *“యలాం జకోఒ నే' *వావసానే అను సూతము

అట కాన నా

లచే (18.14% జ శ్వ వైకల్సిక చర్త్వముంచే “త్విట్‌ ",'త్విడ్‌ అను రూప

ద్వయము సిద్ధించును, ఈ దిధముగ “త్విష్‌ కబ్దరూవములు పుంలింగ “రత్న ముష్‌'ళబ్దరూనముల వలె ఉండును.

“నససజుషోరుః 'ఇతిరుత్వమ్‌ = సజూః, సముషౌ, సజూర్భ్యామ్‌, నజూఃషు, నజూష్షుం ఆశీః, ఆశిషా, ఆశీర్భ్యామ్‌,

“నజుష్‌'శద ఫథమెకవచనమున “*నజుష్‌ + సు'అని యుండగా హల్ద్యాది

దా ఆ రోపము (170) షకారమునకు “ససజుషోరుః'అను నూూతముచే (10%రుత్వము పిమ్మట “ర్వోరుపధాయా దీర్చ ఇకః'అను సూత్రముచే (852) ఉపధాదీర్హ ము. శేఫకు నినర్గము-'సజూ! "అను రూవము సిద్ధించినది.అజాదివిళ క్తులు సర మగు నవుడు విశ్రేషకార్యములు లేవు హలాదివిభ క్తులు వర మగుశపుడు రుత్వోపధా దీర్ధములచే “సజూర్భ్యామ్‌' ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును.

“పప్‌” పర మగునపుడు రుత్వోవధాదీ ర్రములునజూర్‌ సు", “ఖరవసాన యోర్వినక్టనీయః'అను సూళశ్రముచే (8) విసర్గను చేసిన పిదప “విసర్జవీ యన్య సః అను నూతముచే (0%) విసక్మము రావలసి యుండగా దానిని బాధించి *వా శరిఅను సూటళ్రముచే (10 వైకళ్చికవిసర్లము.. *సజూఃసు తదభానపకీమున పై నూతముచే సకారము-'సజూస్‌సు”. నుమ్‌ విసర్జవీయ శర్వ్యవాయేఒపి'అను సూ(త్రముచే (858) రూపద్వయమునందును_ (ప్రత్యయావ యవసకారమునకు షకారము.రెంగవరూసమున మ్రత్వముచే మొదటి సకార స్థానమున గూడ షకారముసజూఃషుసజూషీఅను రెండు రూపములుండును.

గర

ఆజ్‌ పూర్వక “క్విస్‌ పత్యయా న్త “కాస్‌ "ధాతువునందలి సకారమునకు “శాసీవసిఘసీనాం చిఅను సూతముచే (557) షకారా దేశము చేయగా(ఉప దేత్య ముచ్తే 'ఆశిష్‌' శబ్దము సిద్దించినది. దీని [వధమైకవచనమున హల్ద్యాదిలోపము

ది (మ ము జ (178 చేసినపిమ్మట “ఆ:ష్‌'ఆని యుండగా షత్వము ఆసిద్ధము గాన (సకార ముంకషటచే) *ససజుషోరుఃి అను సూ(త్రముచే (16%) రుళ్వము ,"ర్వోరువధాయా దీర్చ ఇకః' అను స్తూతముడే (852) ఉపధాదీ ర్రము. రేఫకు విసర్షము “ఆశీః” ఇను రూసము సిద్దించినది. హలాదివిభ క్తులందీవిధముగనే రుతో నీపధాదీర్ధ ములచే

హలన్తస్రీరీబ్వవకరణమ్‌ 240 “ఆళీర్భ్యామ్‌' ఇక్యాదిరూవమును, అజాదివిథ కులు సవ మగునప్పుడు విశేష కార్యము లేదు గాన *“ఆశళిషా" ఇత్యాది రూసములును ఉండును. *నుప్‌'పర మగు నపుడు “నజుష్‌ కబ్దమునండు వలి 'ఆశీఃషు' '“ఆశీషుి అను రూనవ్వయము సిగ్గించును. య ఖు అసౌ, ఉత్వమశ్వే- అమూ, అమూః, అముయా, అమూభిః. అమ్ముష్యె, అమూభ్యః, అముషాః, అముయోః, అమూషామ్‌, అవు: ష్యామ్‌, అమూషు. అధ అద ఇష ౯ ఇతి హల న ర్రీలిగ్మ్యపరరణమ్‌. శ్రీలింగాదళ్ళబ్దవ్రథమైక వచనమున పుంలింగమునందు వలె “అసౌ” ఆను రూవము. సిద్ధించును ఇకరవిభ క్తులందు త్యదాద్యళ్వపరరూపములు, స్త్రీత్వ (ప్రయుక్త మగు “టాప్‌'ప్రక్యయము, సపర్డ్మ దీర మును వచ్చుటచే “ఆదా అని యుండును గాన *“సర్వాళబముగందు వలె విభ కి కార్యములు వచ్చును. టీ చి జనా ల్‌ (ప్రథమాద్వివచనమున “అదా . బొ'అని యుండ వృద్ది “ఆదౌ”, సిమ్మట “అదసో౬ సేర్షాదు దో నః” అను సూ(త్రముచే (057)(ఓకారము దీర్ధము గాన) ఊత్వమత్వములచే *“అమూ'"అను రూపము సిద్దించినది బహువచనమున “అదా - అస్‌'అని యుండగా “వథమమయోః పూర్వ నపర్హః'అను సూశముడే (128)పూర్వసవర్ష దీర్ష ము-నకారమునకు విసర్గ ము ణి ణ ఖు గ. *ఆడాః”. ఊత్వమత్వముఐచే “అమూః"అను రూసము సిద్రించును.. ద్వితీయ విభ క్తియందు గూడ రూపనిప్ప త్తి యిటులనే యుండును. తృతీయైవఐవచనమున 'అదా-(-టా”అని యుండగా *“ఆజీ చాసఃి అను సూశత్రముడే (218 అకారమునకు ఏకారా దేశము, ఆయాదేశము చేసిన పిమ్ముట ముత్వముచే “అముయా” అను రూపము సిద్ధించును. “అదా + భి? 'అదా+ భ్యఃజి అని యుండగా ఊక్వమక్వములచే *“అమూభిఃి “అమూభ్యః” అను రూవములు సిద్ధించును. చతు ర్ర్యేకవచనమున “అదా + జే(ఏ) అని యుండగా “నర్వనామ్నఃస్యా డ్ద్రన్వశ్చ "అను సూళశ్రముచే (22%) స్యాడాగమహస్వములు; *“అడస్యా .౧ఏ' ఊదా అట్‌ క ఫ్‌ ఈ అరు వృద్ది... ఆదవ్యై. ముత్వ, షత్వ ( ఆదేశ ప్రత్యయమయోః” 150)ముళు__ “అముషెగ్గి అను రూషము సిగ్గించినది. వీ ఖ

244 అఘునీద్ధాన్తకొముదీ సంచమీష ష్యేకవచనములందు గూడ స్యాగాగమ, ముళ్వ,షత్వములచే రీ “అముష్యాః'అను రూపము సిద్ధించును.

షష్ట్రీస_ప్రమీద్వివచనములందు “అదా ఓస్‌' అని యుండగా ఆజీచాపః అను నూదత్రముడే (218) అకారదునకు వీకొరా దేశమ్ము ఆయాదేశము వచ్చుటచే *ఆద్రయోః'అని యుండగా ముత్వముచే “అముయో:ః అను దూొసము సిద్ధించును. బిహువచనమున ఆమి సర్వనామ్నః నుట్‌'అను సూతముచే (15%) “ఆమ్‌'కు సుడాగమము చేయగా *అదాసామ్‌"అని యుండ ఊత్వమత్వషత్వములచే 'అమూ షామ్‌'అను దూపము 'సిద్ధించినడి.

సప్పమ్యేకవచనమున “సర్వనామ్నః స్యాడ్డ్రస్వశ్చ'(220) “డేరామ్న ద్యామ్నీభ్యః” (10% అను సూశత్రములచే “అదస్యామ్‌ "అని సిద్ధించిన ప్‌దప ముత్వషళ్వములచే *అముష్యామ్‌"అను రూపము సిద్ధించును.

ఇన్లే 'సుహోపర మగునపుడు “అదాసు'అని యుండగా మూత్వషత్వి ములచే 'అమూషు'అను రూపము సిద్దింనును,

హల న్గత్రీలిజ్ల్షమరణము సమాప్తము, అచ అదలడు డు ఇద అథ హలన నప్పుంసకలిజ (పకరణమ్‌ అణి (0౧

న్వమోర్లుక్‌, దత్వమ్‌-స్వనడుత్‌, స్వనడుద్‌, స్వనడుహీ, “చతు రనడుహోః___” ఇత్యాత్వమ్‌ = స్వనడ్వాంహి, పునస్తద్వత్‌, శేషం పృంవత్‌,

“శోభనాః అనడ్వాహః యస్య తత్‌ (కులర్స” అను నరము గల నప్పుం నకలింగ “న్వనడుహ్‌” శబ్దప్రథమై'వచనమున “*న్వనడువ్‌ __సుఅని యుండ “స్వమోర్నపుంనకాత్‌ "అను సూ్యత్రముచే (244 'సు'కులోపము; హకారమునకు “వను(స్రంసుధ్వంస్వనడుహాం దజిఅను సూూతముచే. (282) దకారము; దానికి “వాఒవసానే'అను నూశ్రముచే (14%) చర్హ్వవికల్చముచే స్వనడుత్‌” “స్వన డుద్‌ అను రూపద్వయ ముండును.

ద్వివచనమున బొ”కు 'నపుంసకొచ్చ అను సూరముచే (2%) శి" (ఈళ ఆదేశముచే 'స్యనడుహీ'అను రూపము సిద్ధించును.

హలన్తి నపుంసికిలిజ్ల ప్రళరణపీ రీశీకి

దిహువచనమున “జళ్ళసోః €$'అను సూకముచే (287) “శి(ఇ) ఆదేశము “శ సర్వనామస్థానమ్‌"అను స్తూతముడే (288) ఇది సర్వనామ స్టాన సంజ్ఞకము గాన 'చతురనడువోరాముదాత్తః'అను సూత్రముచే (250) 'మిదచోన్హ్యాత్సరః'అను పరిభాష (240) ననుశరించి ఉకొరమునకు వరముగ “ఆ'కారము; యణాదేశము= *అనడ్వాహ్‌ + ఇి “నపుంనకన్య రయులచః” అను సూత్రముచే (20%) “అంత్యాచ్‌ అగు ఆకారమునకు పరముగ నుమాగమము, నకారమునకు “నళ్చాపదాన్తస్య యరి'ఆను నూత్రముచే (8) అనుస్వారము= “స్వనడ్వాంహి' అను రూపము సిద్ధించినది.

ద్వితీయవిథ క్రియందు. “అమ్‌' 'శస్‌లకు గూడ లోప '?'ఆదేశములు పచ్చును గాన (ప్రథమయందు పలె రూసనిస్ప త్తి యుండును. ఇతరి విధ క్రులందు పుంలింగ మగు “అనడుహ్‌ 'శద్దమునందు వలె దాపములు సిద్ధించును.

వాః, వార్సీ వారి. వార్భ్యామ్‌, చత్వారి. కిమ్‌, కే. రాని. ఇదమ్‌, ఇమే. ఇమాని.

రేఫా_న్తవార్‌ శబ్ద ప్రథమైకనచనమున “స్వ మోర్నపృంసకాత్‌ "అను స్త ముచే (214) 'సు'కు లోపము, రేఫకు విసర్లము= *వాః'అను రూపము సిద్దిం చును. ద్వివచనమున బౌకు “శిఆదేశముచే వారిఆను రూపము సిద్దించును. బహువచనమున “జస్‌'కు4 ఆదేళముచే 'వారి' అను దూపము సిద్దించును. ఈ విధముగ నపుంసకలింగమున సాధారణముగ *సుి '"అమ్‌' లక లోపము, “బొ'కు "ఆదేశము, జస్‌ ''శస్‌లకు “శి'ఆ దేశమును వచ్చి రూపములు సిద్దించు చుండును తృతీయాదివిభక్తులందు నస్పంసకలింగత్వకృత మగు విశేషకార్య మేదియ లేదు.

నిత్యబహువచనాంత మగు రేఫా_స్త “చతుర్‌ *ళబ్బమున జస్‌'శస్‌"లకు “శఆ దేశము వచ్చిన పిదప అది సర్వనామస్తానసంజ్ఞకము గాన (288) “చతు రనడుహోరాముదా _త్తః' అను సూూతముచే (25%) ఆకారా డేశముచే “చత్వారి? అను రూపము సిద్రించినది. త్భొతీయాదివిధ క్రి రూపములు పుంలింగమునందు వతె నుండును.

మకారా_స్తనపుంసకలింగ. “కిమ్‌ిళబ్దమునకు (ప్రధమైకవచనమున "కిమ్‌

సు'అని యుండగా *నుకు లోపము, “పత్యయలోపే పత్యయలకణమిఅను స్యూత్రము (180%) ననుసరించి విభ క్రి (ప్రత్యయము పరముగా నున్నది గాన *కిమః

24ీఠ లఘునీద్ధాంతకొముదీ క॥'అను నూతముచే (271) కాదేశము రావలని యున్నది గాని *నలుమతాణ్లన్యి అను సూత్రముచే (101) (వత్యయలక్షణము నిషిద్ధము గాన రాదు. కిమ్‌” అను రూవము సిద్ధించును. ద్వివచనమున *బొకు “శ'ఆదేశము. చేసిన పిదప “కిమ॥ క॥' అను సూ(ర్రముచే (271) 'కిమ్‌'కు కాదేశము; గుణముం *కేఆను రూపము. సిద్దించినది. బహువచనమున '“జస్‌కు “+ఆ దేశము. *కీమ్‌"కు కాదేశము. “నప్పంసకస్య రలచః”అను స్త్నూతముచే (29) నుమాగమము. “సర్వనామస్థానే బాసమ్బుద్ధా” ఆను సూత్రముచే (17 ఉవధాదీర్చముం *కాని” అను రూపము సిద్ధించును. ద్వితీయవిభ క్షియందు గూడ రూసములిస్లే యుండును. తృతీయావివిభ క్తి రూపములు పృంలింగమునందు వదె నుండును. వా, అన్వూదోలే నశ్రంనళే ఎనద్య్యా క్రవ్యాః

ఏనత్‌, ఏనద్‌, ఏనే. ఏనాని. ఏనేన, ఏళయోః. అహః 'విభాషాజిశ్యోః-అహ్నీ, అహనీ, అహావిం |

“ఇదమ్‌” (ప్రథమైకవచనమున “సు'లోపముడే బదష్‌ ఆను రూపము సిద్ధించును. *న లఅమతాజ్గస్యి అను నూత్రముచే (101) [వత్యయలక్షణము

న! ళల నిషిద్ధము గాన విభక్తి పరముగ లేకుండుటచే త్యదాద్వత్వము రాదు. ద్వివచన బహువచనములందు త్వదాద్యత్వపరరూపములు చేసిన పిమ్మట నపుంసరంనర్వ శబ్దిమునందు వలె “ఇమే” *“ఇమాని' అను రూపములు సిద్ధించును, *దళ్చ'ఆను న్మూశముచే (37%) దకారమునకు మకారాదేశము గూడ పచ్చినదిం ద్వితీయా రూపములు గూడ ఇస్లే యందును. తృతీయాదివిభ క్తులందు పుంలింగమునందు వలెనే యుండును.

“గ్వితీయాటొ స్ప్వేనః'అను సూత్రముచే (280) ఏనాదేశము రావలసి యుండగొ వారికము చెవృబడుచున్నది: “ఇదమ్‌ శబ్టైతచ్భబ్ర ములకు నపుంసరి లింగమున (ఏకవచనమున) *ఏనత్‌ 'అను నాదేశము వక్తవ్యము.” ఈ వా న్ని కమున ఏనాదేశము వకు నని సామాన్యరూవమున చెప్పబడినది. కాని భాష్య మున 'ఏనదితి నప్పంసక్షై కిపచనే వక్షవ్యమిఅని చెప్పి, “కుణమానయ (వక్‌

చ్‌ నఖ! 0 లమైనత్‌ిఅను నుదాహరణము విచ్చుటచే ఏనదాతేళము ద్వితీయైక వచనమునందు మా మే వచ్చు నని సూచింపబడిసది.

'అమ్‌లోపానన్ధరము “ఇదమ్‌'కు ఏకజాదేశము, చర్ర్వవికల్బముచే

ళా ఇల్‌

హాఆ న్తనప్పంసంలిన్ల గ్రకరణక్‌ భీత “ఏనత్‌" *ఏవద్‌" అను రెండు రూవములు సిద్దించును. ఇకరస్థలములందు “ఏన'ఆదేశము వచ్చుటచే *ఏనే, ఏనాని, ఏనేన, ఏనయోః'ఆను రూపములు సిద్దించినవి. రూవనిష్ప్తి నపుంసక సర్వశ బ్దము నందు వలె నెరుంగునది, నకారాన్త 'ఆహాన్‌ 'ళబ్ద ప్రథమైకవచనమున “ను'లోపించిన పిమ్మట “రోఒసుపి'ఆశు సూత్రముచే (110) నకారమునకు రేఫాదేశము; వినర్లముం "ఆహః'" అను రూపకు సిద్ధించును. ద్వివచనమున 'బొకు “శిఆదేశము, “విభాషా జీళ్యోః'ఆను స్నూకముడే (218) 'అన్‌ లోని అకారమునకు లోపవిక ల్ప్బముచే *“అహ్నీ" “అహసీ" అను రూవద్వయము సిద్తించును. బహువచన మున 'జస్‌"కు 'శి'ఆదేశము. ఇది సర్వనామస్థానసంజ్ఞకము గాన ఉపధాదీర్టము “ఆహాని” అను రూపము సిద్ధించును. ద్వితీయాహాపము లి్లే యుండును,

“టా'మొదంగు అజాదివిభక్తులు పర మగునపుడు 'ఆల్లోపోనః' అను సూతముచే (247) అకారలోపము. “ఆహ్నా' ఇత్యాదిరూసముణు సిద్ధించును.

“భ్యామ్‌ మొదలగు హలాది విధ క్తులు పర మగుసిపుడు 1

అవాన్‌. 82.68

“అహాన్‌'ఇత్యస్య రుః పదాన్నే ఆహోభ్యామ్‌, డీ

“పదస్య"అధికారము. “ససజుషోరుః్‌ “స్కోః సంయోగాద్యోరన్తే చ అను సూత్రములనుండి “రః” “ఆ న్హే' అనువర్తించును. పదాన్తమున ఆహన్‌” అనుదావికి “రు'ఆను నాదేశము వచ్చును. ఈ సూటత్రముచే నరారమునకు రుత్వము. 'హ+ చిఅను సూ్యతముచే (107) ఉళ్వము- “అహో భ్యామ్‌'ఇత్యాడి రూపములు సిద్ధించును.

“జిపర మగునపుడు “విభాషా జిళ్యోః'ఆను సూగత్రముచే (218) అలో వము వై కల్పికము గాన “అహ్ని" “అహని* అను రూపద్వయ ముండును. 'స్పహోపర మగునపుడు “వా శరి' అను స్నూరముచే (100 *అహఃసు” "అహస్సు" అను రూవద్వయ ముండును.

“దణ్జీన్‌ *వ్రథిమైకవచనమున "ను'లోపము. *న లోపః (ప్రాతిపదికా స్తస్య" అను సూత్రముచే (180) నకారలోపముం “దణ్ణి' అను దాపము సిద్ధించును.

సంబుద్ధియందు క్‌ దణ్ణిన్‌ (నుిఅని యుండగా సులోషమున లోపము (180) నిత్యముగ రావంసి యుండ;

బ్టశ్రీ లఘునద్ధాన్తకొముదీ

వొం నమ్య్బద్దా నఖథ్రంనకానాం నోలోవో వా వాచ్యాః,

హే డణ్తీన్‌; హేదణ్తి, దణ్తీనీ, దణ్లీని, దణీనా, దణ్తీభ్యామ్‌.

న! ౮ (౮ యణ యణ డె

“నపుంసక లింగళబ్దిములకు సంబుద్ది వర మగునపుడు నకొారలోపము వికల్బముగ చెపస్పవళెను". కొవున “హేదణ్ణిన్‌” “హేదబ్ది"అను రూపద్వయ ముండును. ద్వివచనమున “బొ”కు “శ"ఆ దేశము “'దణ్ణినఅను రూపము సిద్ధిం చును. బహువచనమున_ ** సర్వనామస్థానసంజ్ఞకము గాన “సర్వనామస్థానే చాసమ్బుద్దొ'అను సూ(త్రముచే (177) ఉపధాదీర్చ ము- “దణ్లీని'అను రూపము

న! న “సర సిద్దించినది. ద్వితీయారూపములు కూడ ఇళ్లే. తృతీయాదివిభ క్తులందు పుంలింగ మునందు వలె రూపము లుండును.

సుపథి, భస్యపేర్లోపః_. సుపథీ, సుపన్దాని. ఊర్క్‌, ఊరీ.

లం థి టి

ఊన్‌ర్‌జి. నరజానాం సంయోగః।. తత్‌, తే, తాని. యక్‌, యే, యాని. ఏతత్‌ ఏతే, ఏతానిం

“సుపఖిన్‌ శబ్దప్రథమైకవచనమున “సూలోపం ప్రాతిపొదికా నృనకొరలోప ములచే *“సుపథి'అను రూవము సిద్దించినది, ద్వివచనమున '“బౌకు "శి (ఈ) ఆదేశము. నప్పుంసకలింగ మగుటచే నర్వనామసంజ్ఞ లేదు. *“యచి భమ్‌" అను సూూతముచే (18%) భసంజ్ఞ. కొవున '“భస్య కేర్లోవః'అను నూత్రముచే (297) టిలోవము. “సుపథీ అను రూపము సిద్ధించినది.

బహువచనమున “జస్‌'కు *శి'ఆదేశము, ఇది సర్వనామస్థానసంజ్ఞక ము గాన "ఇతో ఒత్సర్వనామస్టానేోఅను సూత్రముచే (20%) ఇకారమునకు అకారా చేశముం 'సుపథిన్‌ 8". “థో న్థఃఅను సూత్రముచే (80) “స్థ 'ఆదేశము- "సుపన్థన్‌ + ఇ” “సర్వనామస్థానేవానమృడ్డా"అను సూత్రముచే (177) ఉపధా దీర్షము. 'సుపన్గాని'అను రూపము సిద్దించినది. ద్వితీయవిభ కి రూవములుకూడ

ఖు (గో 9 అధి

ఈ వీధముగనే సిద్ధించును “నమ్బుడ్గొ నపుంనకొానాం నలోపో వా వాచ్యః” అను వార్తికిముచే (సూ. 881) నకారలోవము వై కల్చికము గాన “హేసుపథిన్‌* “హీ స్తుపథి అను రూపద్వయ ముండును. తృితీయాచివిభ క్తులందు పుంలింగి మునందు వలె దూపములు సిగించును.

జకారా న మగు “ఊర్డ్‌'శబమునకు (ప్రథమెవవచనమున 'ఊర్‌ యను?

వాట జ ౧ ల్‌ జ

అని యుందగా నులోపము. 'చోః కఃిలను సూతముచే (807 పత్వముచే

హల న్తనపుంసకొలిబ్ల ప్రకరణమ్‌ నీతి జకారమునకు గకారా దేశము. చ ర్త్వ్యవిరల్చముచే “ఊర్కి “ఊర్ల్‌ అను రెండు రూవములు సిద్ధించును.

“బాకు *శిఆ దేశము చేయగా “ఊర్జీ అను రూవము. బహువచనమున “జస్‌ "ళు “శ'ఆదేశము. *'సర్వనామసంజ్ఞ కము గాన “ోనపుంనకన్య యలచః అను సూ(త్రముచే (289) వచ్చు నుమాగమము. “*మిత్‌"గాన అన్వ్యాచ్‌ ఆగు (వ్యపదేశివద్భావముచే) ఉకారమునకు పరముగ వచ్చును. 'ఊన్‌ రి” అను దావము సిద్రించినది ఇచట నకార రేఫజకారములకు సంయోగము.

“తద్‌* “యద్‌ “ఏతద్‌ 'ళబ్బముల (ప్రథమైకవచనమున *సు'లోపముచే “తత్‌, 'యత్‌”, *ఏతత్‌' (చర్త్హ్వవికల్పముచే) “తద్‌”, *“యడ్‌”, *ఏతద్‌! అను రూపములు సిద్ధించును. విభక్తిలోపానన్హంము న లుమతాజ్లన్య" అను సూ(తముచే (181) (వశ్యయంఎక్షణము నిషిద్ధము గాన త్యదాద్యత్వ, సత్వాదులు రావు. తే' “తాని; “యే', 'యాని'. 'ఏకే, *వతాని' అను రూసములు శ్యదాద్యత్వపరరూపములు చేసిన పిమ్మట ఈ శబ్దములు అకొారాంతము లగును, గాన “సర్వే “సర్వాణి'వలె నిష్పన్న మగును. ఇతరవిభ క్తులందు గూడ పుంరింగమునందు వలె రూవము లుండును.

గవాక్‌, గోచీ, గవాజ్చీ. పున్నస్తద్వత్‌. గోచా. గవాగ్భ్యామ్‌. శకృత్‌, శకృతీ, శకృన్తి. దదత్‌, దదతీ.

“అజ్భ్‌'ధాతువునకు '“గో'ళబ్దము ఉపపడముగ నున్నప్పుడు “బుత్విక్‌__ ఇత్యాదినూ(క్రముచే (800) "క్విన్‌ "ప్రత్యయము చేర్చగా “గోఅఖ్బొ'అను శద్దిము నిష్పన్న మైనది. (పధమైకవచనమున _ '“గోఅజ్బ్‌.[సు'అని యుండ "అని దిశాం హల ఉనధాయాః కీితి"అను సూశత్రముచే (805) (ఇకారరూపములో నున్న నకారమునకు లోవము. "సుకు లోపము, *“అవజ్‌ స్ఫోటాయనస్య'అమ నూ(తముచే (17) అవజాదేశము- “వ , అచ్‌ , నవర్ష్మదీర్థముచే. “గవాచ్‌! అని యుండి _'జలాం జళోఒ న్తే'అను నూత్రముచే (07) జ శ్వ్వముచే జకొ రము. జకొరిము”కి “క్యీన్న9(త్రయన్య కుః'అను నూూత్రముచే (305)కుత్వమున గకారము .*వావసానే'అను సూతముచే(॥ 19చ క్ర్యవింల్పముం-గవాక్‌, గవాగ్‌ అను రెండు రూవములు సిద్ధించును. అవజాచేశము వై రల్చికము గాన “సర్వత్ర విభావా గోః' అను నూతముదే (1) వైకల్చికప్రకృతిభావముచే *గోలక్‌?

చివగ్రీ లఘునీద్ధాన్తకొముదీ *గోఆగ్‌ 'ఆను రూవములును, (ప్యాతిభావము లేని పక్షమున “వజ$ పదా న్రాదతి' అను సూగత్రముచే (1) పూర్వరూవముచే “గోక్స్‌ ? “గోగ్‌ "అను రూపములును గూడ ఉండును.

ద్వివచనమన 'బొ'కు “శీ'ఆదేశము..'గోఆజ్బొఈ', “అనిదితాం హల ఉవధాయాః క్‌జీతి'అను సూతముచే (485) నకారలోవము, “ఆచః "అను నూత్ర ముచే (806) అకారలోసము “గోచీ! అను రూపము,

బహువచనమున 'గోఅజ్బ్‌ 1 శ'ఆని యుండ నకారలోపము. “సర్వ నామస్టానము గాన 'అచః'అను సూ్రముచే (884) అకొరలోపము రాదు. ఓకార మునకు అఆవజొ దేశము. సవర దీర్చ ము. “నప్పంనకస్య యులచః'అను నూత్రి ముచే. (288) నుమాగమము, నకారమునకు అనుస్వారపరనవర్శ ములచే “గవాఇ్చీ'అను రూపము సిద్దించినది. ద్వితీయయందు గూడ ఇటులనే రూపసిద్ది యగును, 'టా" మొదలగు అజాదివిభ క్తులు నర మగునప్పడు “అచః'అను సూత మచే (86) ఆకారలోపము వచ్చి “గోచా' *గోచే' ఇత్యాదిరూవములును “భ్యామి మొదలగు హలాడివిభ క్తులు పర మగునప్పడు అవజా దేశసవర్షదీర్హము లును, చకారమునకు జ_ళ్వ (జకొర్శకుత్వము (గకారములును చేయ “గవా గ్భ్యామ్‌"ఇత్యాదిరూవములును సిద్ధించును. 'సుఫ్‌'పర మగునపుడు జ శ్వ? కుత్వ చ ర్వ్వ్యషక్వములచే *గవాత్తు'అను రూపము సిద్ధించును.

శికార్నాన్త మగు శచ్చత్‌ 'శబ్దిము (పథమైగవచనమున సులోవము చేసిన పిమ్మటుజ శ్వంవైకిల్చికచర్త వైములచే *శరక్యత్‌ "శకృద్‌ "అను రూపద్వయము సిద్ధించును ద్వివచనమున '“బౌకు "శీ'ఆదేశముచే “శకృృత్రీ'అను రూవము సిద్ధిం చును బహువచనమున 'జస్‌కు “శ'ఆదేశము.'ళకృత్‌ 1. ఇ, 'నప్పుంసరన్య రులచః'అను సూ(త్రముచే (2)8) నమమాగమము “*నళ్ళ్చాపదా న్తన్య రులి' (78) “అను స్వారస్య యయి పరనవర్శః' (73) అను సూత్రములచే నకొారమునకు అనుస్వారవరి సవర్షములు చేయగా “శకృ న్వి'అను రూపము సిద్ధించును. ద్వితీయ యందు గూడ ఇళ్లే రూసనిష్ప త్తి యుండును. తృతీయాదివిభ క్తులందు పుంలిం గమహచ్చ్భద్దిమునందు వలి హూపము లుందును.

దాధాతువునకు శతృ ప్రత్యయము చేయుటచే. నేర్చడిన తకారా న్హదదచ్చట్ది మున “దదత్‌”,"దదతీ"అను దూపములు వెనుకటి వలె సిద్ధించును. బహువచన

హలన్తనపుంసకలిజ్ల (ప్రికరణమ్‌ క! మున ** చేసిన పిదవ వెనుకటి వలె నిత్యముగ నుమాగమము రావలసి యుండ;

త65, వా నశ్రంనకను 7,1 70

అభ్యస్తాశ్సరః యః శతా,తద్నన్తస్య క్షీ బస్య వానుమ్‌ నర్వ నామస్థానే. దది, దదతి తుదత్‌,

“నాభ్యస్తాచ్చ్భతుః' *ఇదితో నుమ్‌ ధాతోః *“ఉగిదచాం సర్వనామస్ట్థానేఒ ధాతోః'ఆఅను సూ(త్రముల నుండి 'అభ్యస్తాత్‌' 'శతుః” 'నుమ్‌” “సర్వనామస్టానే' అనువర్తించును. "అభ్య స్తముకంళఇ పర మగు శతృ(ప్రత్యయము అంతమున గల నపుంనరలింగళద్దిమునకు సర్వనామస్థానము పర మగునపుడు 'నుమ్‌"వికల్చ ముగ వచ్చును.”

ఇచట “దా'ధాతువును ఆవృత్తి చేయటడే (ద్విత్వముచే) నేర్చడిన 'దద'అనునది “ఉభే అభ్య స్తమ్‌'అను సూదత్రముచే (34%) అభ్య న్తనంజ్ఞము గాన ఇచటి నుమాగమవికల్బముచే “దద న్పి'*దదతి'అను రూవద్వయము సిద్ధిం చును ద్వితీయయందు కూడ రూవము లిళ్లే యుండును.తృతీయాదివిభక్తులందు పుంలింగమహచ్చబ్దిమునందు నలె రూసములు సిద్దించును.

తుదాదిగణములోని '“తుదీధాతువునకు లట్‌వరముగా నుండగా *తుదా దిభ్యఃళః"అను నూ(శ్రముచే(6)4'ళ” (ఆ)[వత్యయము. “లట్‌ స్థానమున శతృ (ఆత్‌్‌ప్రవ్యయము. 'తుద్‌ 1 ఆ ఆత్‌'అనియుండ “అతో గుణే'యని(274) వరరూవముచే రెండు. అకారిముల స్థానమున “అకార మాదేశముగ వచ్చి “తుదత్‌ ఆను శబ్దము నిస్పన్న మైనది. దీని [వథమైకవచనమున *ను"'లోవముచే *“శ్రుదత్‌"అను రూనము సిద్దించును,.

చ్వివచనమున *బౌొ కు శ ఆదేశము చేసిన పిమ్మట *తుదత్‌ -(. ఈ 'అని యుండ ;-

అబ్భీనద్యోద్భృవ్‌ 71.80

అవర్జాన్తాదజ్షాత్‌ పరో యః శతురవయవః, తదన్తన్య అజ్లన్య నుమ్‌ వా శీనడ్యోః. తుదన్తీ, తుదతీ, తుదన్తి.

"నాభ్యన్తాచ్చతుః' *వ్రా నపుంపకస్య'అను సూత్రముల నుండి *శరుఃకి “వా' అనువర్తిందును. “అజ్షిస్య'అధికొరము. “పరన్య'అని అధ్యాహారము. “అవర్జాంత మగు అంగముకంబ పర మగు శతృ్యవత్యయావయవము అంత

స్తీక్రిీ లఘనిద్ధాన్తకౌముదీ మున గల ఆంగమునకు “శీ'పర మగునప్పడును నదీఫంజ్ఞకవర్శము పక మగు నప్పడును 'నుమ్‌ వికల్బముగ వచ్చును.

“కృదర్‌ 'ఆనునపుడు “తుద'అనునది అవర్డా న్తాంగము దానికంప వరముగ నున్న తకారము శతృ(ప్రక్యయావయనము,తదన్తాంగ మగు 'తుదత్‌' అను దానికి ఫీ? పరముగ నున్నది గాన వికల్పముగ నుమాగమము వచ్చిన పక్షమున “త్రుద_న్లీఅనియు, తదభావపక్షమున “*త్ర్తుదత్రఅనియు రెండు రూపములు సిద్ధిం చును దిహువచనమున “శక్షృ న్లి" వలె “తుద _న్సి' యను దూప మగును. ఇప్లే ద్వితీయవిళ క్తి రూపములు, తృతీయాదివిభ క్పులందు పృంలింగమునందు వలె రూపము లుండును.

“పచ్‌ "ధాతువు భ్వాదులలోనిది గాన శతృ ప్రత్యయము. చేర్చిన పిదప ధాతువునకు “క ర్తరిశప్‌"అను సూత్రముచే (0890) 'ళహ్‌ (అ) పత్యయము పచ్చి “పచత్‌ "అను శద్దిము సిద్ధించును. దాని ప్రభమైకవచశమున 'సుి లోపముచే “పచత్‌ "అను రూసము సిద్ధించుకు.ద్వివచనమున '“పచత్‌ (_ శీ'ఆనియుండ__

$87, వ్‌ వ్యానోర్జిత్యావ్‌ 7.161 శపళ్యనోరాత్చరో యః శతురవయవః, తదన్తస్య నిత్యం 'నుమ్‌ 'శీనద్యోః. పచ్తీ, పచన్తి, దీవ్య స్తీ, 'దీవ్యన్తి. ధనుః, ధనుషీ, “సాన్త-'ఇతి దీర్చ 8 'నుమ్‌విసర్జనీయ-”ఇతి షః=-ధనూంషి, ధనుషా, ధనుర్భ్యామ్‌. ఏవమ్‌-చతుర్ణ విరాడయ:ః.

వెనుకటినూ త్రము (34). 'నాభ్య స్తాదృతుఃి నుండి *శతుః'అనువరిం చును. “శస్‌”,'ళ్యన్‌'వత్యయముం అకిరముకంబె పర మగు “శతి ప్రశ్యయా వయవము అంతమున గల అంగమునకు *“శినదులు పర మగునప్పడు నిత్యముగ నుమాగమము వచ్చును,

ఇచట శతృ ప్రత్యయావయవ మగు తకారము శస్‌ (పత్యయాకారముకంంటె పరముగ నున్నది గాన తదంత మగు 'వచక్‌ "అను దానికి నిక్యముగ నుమా* మము విచ్చి “పచ న్లీ అను పాపము సిద్ధించినది,'జస్‌*,'శస్‌లు పర మగు

నప్పుడు 'శి'ఆదేశముీనప్పంపు స్య షులచః "అను సూ(త్రముచే(౫$)నుమాగమము చేయ *పచ్ల _న్తి' అను దప మగును,.తృతీయాదులందు పుంలింగమునందు వలె రూపనిష్ప త్తి యుండును.

హల న్తనపుంకరలిజ్మ సకరణమ్‌ 263

“దిదొ'ధాతువునకు “దివాదిర్య! క్యన్‌' అను సూశ్రముచే (880) “శ్యన్‌”ప్రత్యయము,"లట్‌ కు శతృ'ప్రత్యయము చేర్చగా నిస్పన్న మగు"దీవ్యత్‌” శబ్దమునకు (ప్రథమైకదచనమున 'సు'లోపముడే “దీవ్యత్‌ 'అను రూనము. సిద్ధిం చును. “బొ"షర మగునపుడు ఇచట శతృ వళ్యయావయవళకార ము శృన్‌ ప్రత్యయా కొరముకంటె పంముగ నున్నదిగాన నిత్యముగ నుమాగమము వచ్చి “దీవ్య స్తీ అను రూప మగును బహువచశమున 'పచన్ని' వలె “దివ్య ని అను రూప ముండును ద్వితీయయందును ఇప్లే.తృలీయాదివిభ క్రుబందు పుంలింగమునందు వలె రూసములు ఉండును.

“అర్తిష్యూవపి'ఇత్యాద్యుణొదిసూ(త్రముచే “ధన్‌ 'ధాతుపునకు *ఉస్‌ పత్య యము. చేర్చి సకారమునకు 'ఆదేశప్రక్యయోః"లఅను సూ(త్రముచే (150) షత్వము చేయ “ధనుష్‌'శబ్ద మేర్చడినది. పథమైకవచనమున “సు'లోపము, షత్వము అసిద్ధ మగుటచే 'ససజుషోరుః'అను సూ (తి ముచే[105)రుత్వము. పిదప “'ఖరవసానయోర్విసర్దనీయః'అను సూ్యత్రముచే. (81%) విసర్షము-'ధనుః' అను రూపము సిద్ధించినది. * “ధనుర్‌ 'అను నప్పుడు శేఫ ధాత్వవయవము కాదు గాన “ర్య్వోరుసధాయా దీర ఇక॥'అను సూతముచే (852) దీర్హ (ప్రసక్తి లేదు, ద్వివ చనమున '*శీ'ఆదేశముచే *ధనుషీ 'అను రూవము.

బహువచనమున “జస్‌'కు *** ఆదేళశము_'ధనుష్‌ (- ఇ"౩“సపుంసక స్య రయలచః"అను సూ్రముచే (28) నుమాగమము-'ధనున్‌ స్‌ 1. ఇ, 'సాన్త మహతః సంయోగస్యిఅను సూ(త్రముచే (049) ఉకారమునకు దీర్థము. నళ్ళ్చా పదాన్నన్య రులి" అను సూూతముచే(78):కారమునకు అనుస్వారము.*ధనూంసి” ఆని యుండగా-న మ్‌ విసర్జనీయశర్వ్యవాయేఒపి'అను నూత్రమజే. (808) షత్వము-*ధనూం షి'అను రూపము సిద్దించినది.ద్వితీయయందు గూడ ఇ్తే రూపములు సిద్ధించును “భ్యామ్‌"మొదలగు హలాదివిభక్తుఎ పర మగునపుగు రుత్వముచే *“ధనుర్భ్యామ్‌”" ఇత్యాదిరూపములు సిద్దించును. “స్పషివవ మగు నప్పుడు “వా శరియను సూ త్రముచే([104విసర్షము వైకల్పికము గాన *“ధనుఃషు “ధనుష్షు'అను రూపద్వయము చుతష్‌ి, “హవిష్‌ ఇత్యాదిశబ్దములు గూడ ఇటులనే యుండును.

పయః, పయసీ, పయాంసి, పయసా, పయోభ్యామ్‌, సుప్పష్‌,

సుప్పంసీ సుష్పమాంసి,

254 లఘుశిద్ధాన్తకొముడీ

శకొరా న్తపయళ్ళబ్ద _నధమద్వితీయై: వచనములందు “సు“అమ్‌'లు లోపిం చిన పిదప సకారమునకు రుత్వవినర్గములు' పయః"అను రూనము సిద్ధించినది “బాకు “శిఆదేళముచే ద్వివచనమున “సయసీ'అను రూవము. బహువచనమున “జస్‌%, “కస్‌ "లకు “8"ఆ దేశము. నప్పుంనకన్య రయులచః'ఆకు నూతముచే (208) నుమాగమము. “సా నమహతః సంయోగన్య'అను స్యూతరముచే (848) నకా రోవధకు దీర్హము. 'నళ్ళా పదాన్తన్య రులి'అను సూశ్రముచే (78) నకారము నకు అనుస్వారము.'పయాంసి'అను రూసము సిద్ధించును. తృతీయాదినిభక్తు లందు వేధళ్శబ్దమునందు వలె రూపసిద్ది యుండును

“'సుష్ప-స్‌ళబ్ది ప్రథమాద్వితీయైక వచనములందు “స్ప*అఆమ్‌'లు లోపించిన పిదప సంయోగా న్తలోపముచే. (20) సకారమునకు లోపము.ఇచట _ సకారము వెనుక నున్నది అనుస్వార మే మైననను అది మకారస్థానమున “నళ్ళావదా న్తన్య రులి"అను స్తూశత్రముజే (18) వచ్చిన దగుటచే “సంయోగా న్తస్యలోపః”అను సూత్రము (20) దృష్టిలో అసిద్ధము గాన డానికి మకారమే కనబడుచుండును. కావున లోవము వచ్చును, సకారిము లోపించిన పిదప *నిమిల్తాపాయే నైమిత్తిక స్యావ్యపాయః "అను న్యాయముచే అనుస్వారము పోయి మకారమే వచ్చును గాన 'నుప్పమ్‌"అను రూసము నిర్రించినది.టొ”కు “శీ'ఆ దేశము చేయ “సుపుంసొయను రూపము “జస్‌'ళస్‌'లకు వచ్చిన శిఆ దేశము సర్వనామస్థానసంజ్ఞకము గొన “పృంసోఒసుజ్‌ అను సూ(తముచే (055) ఆసుజా దేశము. జీత్‌ గాన సకార స్థానమున వచ్చునులసుప్పమస్‌ . ఇ",'నప్పంసకస్య యలచః'అను సూత్రమే (23%) నుమాగమము -'నుప్పమన్‌ స్‌ ఇసా నృమహర ఃసంయోగన్య"అను సూత్ర ముదే (848) ఉపధాదీర్ణ ము-నకారముశకు 'నళ్ళాపదా న్తస్య రులిఅను సూత్ర ముచే (7 అనుస్వారము *నుప్త్పమాంసి"అను రూపము సిద్ధించును .తృతీయాది విభ క్తులందు పుంలింగమునందు వలె రూవము లుండును.

అదః, విభ క్రికార్యమ్‌, ఉత్వమత్వే-అమూ, అమూని. శేషం పుంవత్‌. _ ఇళి హలనన్హ నపుంను లిళవః రణమ్‌. ఇతి షడ్‌లిజ్షప్రరణమ్‌

“ఆదస్‌"ళబ్దమున “సు'ీఆమ్‌'లు లోపించిన పిదప సకారమునకు రుత్వ విసర్గములు-*ఆద$ "అను రూపము సిద్ధించును ఇది సాన్న మగుటచే *ఆదసో సే ర్ధాదు దో మః అను సూూతముడే (85) ముళ్వము రాదు.

ఆవ్యయ (సకరణమ్‌ 258 *బొకు శ ఆదేశము చేసిన పిదన త్యడాద్యత్వ,పరరూసగుణములచే ఆఅదేఆని యుండ “అదసోఒసేఃఅను సూశముదే ఊశ్వమత్వములు. “అమూ'అను రూవము సిద్ధించును. బహునదనమున “జస్‌శస్‌ లకు “ళి'ఆదే శము.ర్యదాద్యత్వపరరూపములు “నపృంసకస్య రదులచఃి అగు సూ్రముచే (229) నుమాగమము_ “నర్వనామస్థానేచాసమ్చుడ్డొ'అను నూత్రముచే (17) ఉవధాదీర్టము."ఆదాని'ఆని యు౦ డ గా ఉంర్వదముర్వములు-"అమూని "అను రూపము సిద్ధించును తృతీయాదివిభ క్తుళందు పుంలింగమునందు వళి రూపసిడ్ధి యుండును హలంతనప్పుంసకలింగ (పకరణము సమాప్తము, సర్షీంగప్రకరణము సమాప్తము అల ౯ అథ అవ్యయ పకరణబు 808 న్దూరాదినిపాతమవ్వాయవన్‌. 141.87

స్వరాదయో నిపాతాశ్చావ్యయసంజ్ఞాః స్యుః,

“స్వర్‌ "మొదలగు శబ్దములును, నిపాళలములును అవ్యయనంజ్ఞ క ములు. లింగవచనవిభ క్త్యాదికృత మగు మార్చు ఏదియు లేని పదము*కు అవ్యయ మని "పేర. “నవ్యేతి ఇతి ఆవ్యయమ్‌-"అనగా మార్చు చెందవిది అని అవ్యయనామ ధేయము సార్థకము ఈ క్రింద స్వరాదులు పఠింపబడుచున్నవి వాటి తెలుగు అర్థ ములు కుండలిలలో చూపదిడుచున్నవి.

న్వర్‌](స్వర్ణము); అన్నర్‌ (లోపల; ప్రారర్‌(ప్రాతఃకాలము,;పునర్‌ (మరల; ననుతర్‌ (ఆంతర్జానముచెందుట); ఉచ్పైస్‌ (ఎత్తైన); నీవై స్‌(క్రింది దైన; ళనైైస్‌(మెల్లిగ్రా:. బుధక్‌ , సత్యముగా :వియోగ, తై ఘ్య.సామీప్య, లాఘవార్థములు గూడ నవి కొందరు): బుతే(మినహాయి చి;లేకుండగా); యుగ

ఇత్మాదులందు *హళి చిఅనుసూ్యూత్రముచే [107] “రిదడ విహిత మగు ఉత్వము రాదు,

256 అఘనిర్ధార్తకొముదీ పత్‌(ఒక్క దూరుగా) ఆరాత్‌ (దూరముగా. లేక )డగ్గరగా; వృథక్‌ (వేరుగా); హ్యస్‌ (నిన్న) శ్వస్‌ (రేపు; దివా(పగటియందు); _ర్యాతొ(రాత్రియంద్భు:; సాయమ్‌(సాయంకాలదున); చిం మ్‌(గాలకాలమ్సు:; మనాక్‌ (కొంచెము; ఈషత్‌ (కొంచెము); జోషమ్‌ (సుఖముగా;దూనముగా); తూష్టీమ్‌ (మౌనముగా) ; బహిస్‌ (వెలుపల; అవస ( వెలుపల్స;అరస్‌( క్రింద); నమయా(దగ్గర్రు; నికషా(దగ్గర్భః స్వయమ్‌ (శకంతతాన్వు; వృథా (వ్యర్థముగా); నక్తమ్‌ (రాత్రియందు) న(లేదు: కాదు): నల్‌ (నిషేధము); హేతొ( కారణమున ); ఇద్ధా( స్పష్టముగా ); ఆద్దా (స్ఫుట ముగా;నిశ్చిత ముగా;త తత్త్వము, అతిశయము అని కొందరు);సామి(సగము: జుగుప్పితము);(గ సూగీవత్‌ (వలె); బ్రాహ్మణవత్‌ ;(బాహ్మణనివ లె);త్యత్రియ పత్‌ (క్షత్రిమునివ లెె;ననా(నిశ్యము);సనత్‌ (నిత్యము);సనాత్‌ (నిత్యము: ఉపధా (భేదము; తికన్‌* (దాగికొనుటః పరాభవము; అడ్డముగా); అ న్త రా(మధ్యయందుః లేకండగా)ఆ నృ రేణ(మినహాయించి; లేకుండగ్యా;జ్యోక్‌ (చాలకాలము; (పళ్నార్ధ కము శీఘముగాః ఇప్పుడు (;$కమ్స్‌ జల;4రో,నిందాసుథార్థక న్యు; శమ్‌ (సుఖము); సహసా(హకా త్తుగా,ఆలోచించకుండగా);వినా(లేకుండ గ్రాఫనానా (అనేకము; లేకుం ౨ గణ క ఆం క జగ ఛ్‌ ము, డగా? స్వన్సీ (మంగలము); స్వధా (పితృహవిర్దానము); అలమ్‌ (భూషణము చాలును;సామ ర్థ్యము;ని'షేధము;వివారణణము) ఏవషట్‌;వౌషట్‌ ;శ్రొషట్‌ ; (దేవతా హవిర్దానము): అన్యత్‌ (వేరైన: అ స్తీ(ఉన్నదిి; ఉపాంకు(ఆస్పష్టోచ్చారణము; రహన్యము; క్షమా(ఓర్పు); విహాయసా (ఆకాశము; దోషా(రాాత్రి; మృషా (అసత్యము); మిథ్యా(అఆసళ్యము: ముధా (వ్యశ్థముగ్యాః పురా (పూర్వమున;ః అనమా _ప్షము* ఆసన్నళభవిష్య త్తు); మిథో;ః మిథస్‌ (పరస్పరముః రహస్యమును: ప్రాయస్‌ (బహుళా;త రుచుగ్రాముహుస్‌ (మాటిమాటికి; (పవాహుక మ్‌ ;ప్రవాహికాః (ఒక్కమ్మడిగా;వై కి); ఆర్యహలమ్‌ (బలాశ్కారముగ్యా; అభీక్ష్యమ్‌ (మాటి నూటిక్సి; సాకమ్‌;సార్భమ్‌ (కూడా): నమస్‌(నమస్కారి ము); హిరుక్‌ (విడచి,

“*తత్సాదృశ్యమభావశ్చ తదన్యత్వం తదల్బతా అహప్రాశ_స్త్యం విరోధళ్న్చ నణర్ల్హాః షట్‌ ప్రకీ 6 ళాః” అవాద్‌' థి అవి అను కారిక ననుసరించి ఇది ఆరు ఆర్థములం దుపయోగింపబడును సాధా రణముగ సమాసమునందే వచ్చును గాం స్వతం్యత్రనుగ (యోగింపబడడు, క, ఇది స్వతంతముగ (వయోగింపబడదు. *“(బాహ్మణవడ్‌ *"క్షతియవత్‌ "అను నవి ఉదాహరణములు శ ఇది స్వతర్యత్రముగ గాక “కిట ధాధాతువులతోడనే (ప్రయోగింవఐదడును,

అవ్యయ (వకరణమ్‌ 257 మినహాయించి; ధిక్‌ (ఛీ); అక(ప్రారంధము; అటుపిమ్మట; ఆమ్‌ (శ్యీఘము; అల్బముృు; ఆమ్‌(బొన్సు; ప్రకామ్‌(వాడిపోవుట); వశామ్‌ (సమానము). మౌ; మాజ్‌ (నిషేధము: అఆగృకిగణోఒయమ్‌,

ఈ స్వరాదిగణము ఆకృతిగణము.కావున విట్టి పదములు (సయోగములో నున్న యడల ఈ గణమున జేర్చవచ్చును. ఉదాహరణకు ఈ (క్రింది శద్దిము లను ఈ గణమున చేర్చవచ్చును:-

కామమ్‌( స్వేచ్ళగా); (ప్రకామమ్‌ (అధికముగ్యా; భూయస్‌ (మరల్ఫ; సా్యమృళమ్‌(యుక్షము న్యాయ్యము: పరమ్‌(కొన్సి; సాక్షిత్‌ (వ్రత్యక్షముగా); సాచి(అడ్డముగ్యా:. సత్యమ్‌ (అర్జాంగీకారము); మజ్‌తు;ఆశు;రయటితి;రుగితి (శీభుముగా); సంవత్‌ (సంవత్స కము), అవళ్యమ్‌ (తప్పకుండగ;నపది( వెంటనే బలవత్‌ (అధికముగా); (ప్రాదుస్‌ ;ఆవిస్‌ (ప్రకాళమగుట; అవిళశమ్‌;విత్యమ్‌;నదా; ఆజ (స్రమ్‌;న న్తతి మ్‌ (ఎల్లప్పుడు); సుష్ట(బాగుగ్యా:ః వది(కృష్ణవక్షము); సుది (జక్షపక్షము); ఉషా(రాథత్రి: రోదసి(భూమ్యాకాశములుు; ఓమ్‌ (ఆంగీకారార్థ కిము;ః(ద్రిహ్మ); (డాక్‌ ;ఠరసా(శీఘముగా); దుష్టు (చెడ్డ); సు(పూజార్థకము); ఆః (ఆళ్చర్యార్థకము); కు (కుత్సితము;అల్బము): అల్దసా (తత్ర్వముఃశీమ ముగా; మిధు(ద్వయముృు; అ స్తమ్‌(వినాశము; స్టానే(యుక్తము;. తాజక్‌ (శేఘముగ్యాః చిరాయఃచిరరా శ్రాయ;చిరన్య ;చిరమ్‌;చి రేణ;చిరాత్‌ (చిరకాం ము); నర మ్‌(కొంచెముమంచిది); అనుషక్‌ (ఆనుపూర్వ్యము; (క్రమానుసారము). ఆను షక్‌ (ఊహించుట); ఆ మేనః(శీమఘ్రముగా;ఇప్పుడే); ఇత్యాదులు. ఈ (క్రింద చూపబడిన చాదులు నిపాతములు:-

చ(మరియు); వా(లేక-సందేహార్థకమ్సుు: హ ((ప్రసిద్ధ్యర్థకము); అహ (ఆశ్చర్యము; భేదము); ఏవ(ఏ-అవధారణము); ఏవమ్‌ (ఇట్లు); నూనమ్‌ (నిశ్చయ, ముగా; శళ్వత్‌ (ఎల్లప్పుడును; యుగపత్‌ (ఒక్కమారుగా; భూయస్‌ (మరలశో ఆధిక్యము); కూపత్‌ ((పళ్నప్రశంస); కువిత్‌(చాలాషప్రశంస్ర; నేత్‌ (శంకా, (ప్రతి షేధ-విచారసముచ్చయములు; అట్లుకాకపో యినచో); చేత్‌ (అబ తే; చణ్‌ (అప్లై కే; యత (ఎక్కడైతే; నింద;ఆమక్షము); కచ్చిత్‌ (ఇష్ట్యవశళ్న్ర; నహ (ని షేధపూర్వకప్రాకంభముహన్త (హర్ష ము;విషాదము;ఆహా[);మాకిః ;మాకిమ్‌ ॥ నకిః;నకిమ్‌ (విడచి;మినహాయించిి; మాజ్‌ ;నజ్‌ (నిషేవము;యావత్‌ (ఎంతె తే) తావత్‌ (అఎక; కై్వశన్న్వై: దైవ (వితర్కము; దై (దానమ:ఃఅనాగ: ము;

258 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ ] శ్రొషట్‌ ;వొషట్‌ ;స్వాహా (దేవతాహవిర్దానము); "స్వధా (పితృహావిర్దానము్యు; వషట్‌ (దేవతాహవిర్దానము); తుమ్‌ (నీవు); తధాహి(అది యు క్తమే కదా): ఖలు (ని షేధవాక్యాలంకొర, నిశ్చయము ల్యు;కిల(అట- ప్రసిద్ధి ;ఇవార్డ ము,వృ త్తాంతము); అథోః అథ (మంగలాన న్తరారంభ (ప్రశ్న, కా ర్లాధికారః పతిజ్లాః సముచ్చ యార్థకము: సుష్తు(బాగుగనున్న); స్మ(భూతకాలము): ఆదహ((ప్రారంభము;ః హింస; కుత్సనము)!

గంసూ. ఉపసర్గవిభ క్తి స్వర (ప్రతిరూపకాశ్చ.

ఉపసర్శలవలె నుండునవియు,తిజ్బుబ్విభ కృ్యంత ముల వఠె నుండునవియు న్వరముల వలె నుండునవియు నగు శబ్దములు చాదిగణాంతర్షతముళు, కొవున అవి కూడ నిపాతసంజ్ఞకములైై అవ్యయము లగును.

అవదత్తమ్‌, అహంయుః, అ స్తిక్షీరా

“అవదత్తమ్‌"-దీనియందలి “అవిఅనునది ఉపసర్గసదృశమే గాని ఉప నర్గము కాదు.కొవుననే “అచ ఉపసర్గాత్తః'అను సూతముచే తాదేశము. రాదు. తాదేశము వచ్చినచో “అవత్తమ్‌"అను రూపము సిద్ధించియుండెడిది.

“ఆహంయుకీలోవి “అహం'అనునది అహంకారార్థక మగు సుబన్త (ప్రతి రూవకావ్యయము కొని సుదిన్తము కౌదు.సుబన్తమ యున్నచో “అహంకుభ 'మోర్యుస్‌ "అను సూత్రముచే (1105) విహితి మగు “యస్‌” ప్రత్యయము పర మగునప్పడు * ప్రత్యయో త్సరపదయోశ్చ'అను సూత్రముచే (108బఇమపర్యంతభాగ మునకు మదా దేశము వచ్చి “మద్యుఃఅను రూపము సిద్ధించెడిది.

“ఆ స్తికీరొఅనునపుడు “అ స్తిఅనునది తిజన్తప్రతిరూవకావ్యయము కావుననే “అస్గి క్షీరం యస్యాస్పా”"ఆను నర్జమున క్షీరళబ్దిముతో సమసించినది. శిజన్త మైనచో సమాసము అసంభవ మయ్యెడిది.

ఆఅ, ఆ, ఇ, ఈ, ఉ, ఊ, ఏ, ఐ, ఓం, బొ

ఇవి స్వరప్రతిరూపకావ్యయములు._-నిపాతములు. వీటికి (ప్రత్యేకార్థ ములు గలవు. “ఆసంబోధన, నిషేధతిరస్తారార్లకము, “ఆివాక్యస్మరణార్థకము. ఎ స్వరాదగణమున పంంచఎడిన కొన్ని పదములు మరల ఈ చాదినిపాతలలో న్వరభేదము నిమిత్తము పఠింపబడినవి, స్వరాదిగణమునందలి యవ్యయములు అర్థవాచ శములు.చాదినిపాతములు విలిన్నార్థసూచక ములు.

అవ్యయ (పకరణమ్‌ రం “ఇ'సంబోధనజుగుప్పావిస్మయార్థకము. మిగిలిన ఏడును సంబోధనార్థనూచ కములు,

పకు(బాగుగ్రా; శుకమ్‌(శీఘ్రముగ్యా;: యథాకథాచ (ఏదియో విధముగా, అనాదరము); పాట్‌; ప్యాట్‌; అజ; హైఐ హే: లోఃవ అయే (నంటోధనసూచ కములు); ద్య(హింస; ప్రాతికూల్యము); విషు(అనేక విధమైన), ఏకప దే ఒక్క మారు: అకస్మాత్తుగా) ; యుత్‌ (కుత్సంనింది); ఆకః(ఇందునలన );

చాదిరప్యాకృతిగణ:ః.

చాదిగణము కూడ ఆకృ్భతిగణమే, కావున ఇట్టీ పోలిక గల శబ్దములు (పమయోగమున నున్నచో ఇందు చేర్చవచ్చును. ఉదాహరణకు:-

యత్‌ (ఏకారణమువలన); తత్‌ (ఆకారణమువలన); ఆహో స్విత్‌(లేకం అట్లుకాకృ; వ (సమానత్వము); అద్యత్వే (ఈరోజులలో); సకృత్‌ (ఒకపర్యా యము); అసకృత్‌ (మాటిమాటికి; (ప్రేత్య (పరలోకము); అముతత్ర (పరలోక మున); ఆహ్నాయ(శ(ఘముగా); సత్వరం(శీఘముగా); జాతు(ఎప్పుడై నను): అహో (ఆశ్చర్యము); ఉతావో (వికల్బము); కిముత(వికల్పము; చెప్పనేల?); (ప్రసహ్య (దిలాత్కారముగా); కించ(మరియు);ఇతి (సమా ప్తి); పళ్చాత్‌ (వెనుక), భృశమ్‌ (ఆత్యంతము): ఉరరీ, ఊరీ(ఆంగీకారము); ఆతః(ఈకారణమువలన); పూర్వేద్యుః(నిన్న్ర; అద్య(నేడు); పరళ్యః(ఎల్లుండ్రి; పరేద్యవి(మమనాడు); సరుత్‌ (నిరుడు); పరారి(ముంద పేడు); ఐషమః(ఈసంవత్సరమున); సమ్‌ (అంతటన్సు; సుకమ్‌(అతిశయము; చటు, చాటు('ప్రియవాక్యము); హుమ్‌ (జడిపించుట); ఇవ(సాదృళ్యము);

స్వరాదిచాదులు రెండును ఆకృతిగణములే మైనను నిపాతస్వరము కావ అలసిన పదములను చాదిగణమునందును, ఇతరళబ్దములను న్వరాదిగణమునందును చేర్చవలెను.

869, తద్ధితబ్బానర్భా విభ ్రిః 11.88

యస్మాత్సర్వా విభ క్తిర్నోత్పద్యతే స తద్ధితాన్తోఒవ్యయం స్యాత్‌.

“స్వరాదినిపాతమవ్యయమ్‌"నుండి “అవ్యయమ్‌” అనువ ర్హించును, “దేని కంచ సంపూర్ణ విభక్తి_అనగా వచన క్రియాత్మక మగు విభ క్తిపుబ్బదో (రాదో) అట్టి తద్ధికప్రత్యయాంతము కూడ అవ్యయ మగును,

260 లఘునిద్ధాంతకొముడీ “అశర్వవిభ క్షి ః"అనుదానికి “6స్వవిభక్తులపుట్టని'అను అర్థము చెన్న వలసి యున్నది. కాని అవ్యయములకంటె గూడ అన్ని విభ క్తులును అంగీకరింప దిడియన్నవి కావున ఆ యర్థము యుక్రము కొదు. కాని అవ్యయములకంటె కేవలము ఏకవచనవిభ క్రి ప్రత్యయములు మాల్రమే చేర్చబడు నని భాష్యము నందు సూచింవబడుటచే “సంపూర్ణ విభ క్రి పుట్టని అను నర్థము చెప్పబడినది. పరిగణనం కర్తవ్యమ్‌-ఠసిలాదయః (ప్రాక్సాళపః, శన్‌(ప్రభృ తయః (ప్రాక్సమాసాన్తేభ్యః, అమ్‌, ఆమ్‌, కృత్వోర్దాః; తసివతీ, నానాఖొ ఏతద్నన్తమవ్యయమ్‌: అత ఇత్యాది. ఇట్టి తద్దిత్వపత్యయాంతళబ్దములలో. గూడ కొన్ని “పచతి రూపమ్‌), “పచతి పల్పమ్‌" ఇత్యాదులకు అవ్యయశ్వము సమ్మళము కౌదు గాన అఆవ్యయకత్వ సంపాదకము లగు [సక్యయముల పరిగణనము చేయవలెను. “పజ్బుమ్యా స్తసిల్‌” ర్‌.8=7? అను సూత్రము (1100) మొదలు *'యాస్యేపాళప్‌” 5.3.47అను సూల మునకు ముందు విధింపబడిన ప్రక్యయములు, “బహ్వల్బార్జాచృస్కా రకాదన్య తరస్యామ్‌” 64142 సూత్రము (1288) మొదలు *సమాసొన్హాళి ర్‌-4_88 నూూళమునకు ముందు విధింపబిడిన్నపత్యయములు, “అముచ ఛన్షసి 6.111 అను సూశముచే నిపిత మగు “అమ్‌'ప్రథ్యయము; “కి మే త్తిజవ్యయభఘాదామ్వు (ద్రవ్యష్రూర్షే 1.4.1 అను సూరముచే విధిపబడిన “ఆమ్‌'(ప్రళ్యయము., “సక్థ్యాయాః గ్రియాభ్యావృత్రిగణనే రృత్వసుచ్‌ “ద్వి (తిచతుకృ్యస్సుచ్‌” *విభాషా దిహోర్దా'అను సూ(త్రతియముచే విహితము లగు ర్చళ్వసుచ్‌ నుచి, "ధా (వ్రత్యయములు, “తసిశృ'అను నూూరముడే విధింపదిడిన *తసిప్రత్యయము “తేని తుల్యం [క్రియా చేద్వతిః? (114%) “తర త స్యేవ'(1150)అను సూ(త్రములచే విహితమగు “వతి ప్రత్యయము; *వినజ్‌ధ్యాం నానాజొ న సహిఅను నూ (త్రముచే విహితము లగు *నా' “నాణ్‌"వ్రళశ్యయములు- ఈ తద్ధిక పత్యయములంత మందు గల “ఆతః'ఇత్యాదివదములు అవ్యయము లగును. ర్‌70, తృృన్‌ వేజున్తః 141.00 కృద్యో మా_న్త ఏజ_న్హళ్ళ తద్వ్నన్తమవ్యయం స్యాత్‌. స్మారం స్మారం. జీవసే. పిబదైై. ర్వా

ఆవ్యయ ప్రకరణమ్‌ 261

కృత్‌, మేజన్తః (మ్‌ 1. ఏజ న్తళ, మకొరా న్తృముశు ఏజంతమును (ఏ, ఓ, వి, బొలు అండమున గలది) ఆగు కృత్‌ ప్రత్యయము ఆంవమున గల సదము అవ్యయ ౭జ్ఞ క మగును.

“స్మారంస్మారమ్‌' అనునది “అభీక్షే ణముల్‌ "అను సూతముచే (888) విహిత మగు ణముల్‌ (అమ్‌) ప్రత్యయమును చేర్చుటచే సిడ్ధించినది. ఇది మా న్తక్ఫత్చ్రత్యయాంతి ము గాన అవ్యయము. “జీపసే. సిబధ్ర్యై” అనునవి “జీవ్‌ “పొధాతువులకు “తుదుక్జే సే సేన్‌_' ఇత్యాదిసూ(త్రముచే విధింపబడిన “సే” “శవై్థాపక్యయములను చేర్చుటచే నేర్చడినవి. ఈ రృశ్చ్ర్రత్యయములు ఏజ న్నములు గాన ఈ సదములకు అవ్యయత్వము, ఇళ్లే మాన్హ మగు తుమున్‌ (తుమ్‌) (ప్రత్యయము చేర్చుటచే నిష్పన్నము లగు “కర్తుమ్‌” *గన్తుమ్‌' ఇత్యాది శబ్దముల కిన్యయత్వము సిద్ధించును.

క్తా తోనున్‌ తనుళః 1.110 ఏతద_న్తమవ్యయమ్‌. కృత్వా* ఉదేతోః, విస్ఫృపః,

“ క్వా'ప్రత్యయా న్త, “తో సున్‌'ప్రత్యయా న్హ *కసున్‌” ప్రత్యయాన్హళబ్ద ములు అవ్యయసంజ్ఞ క లగును.

“కృత్వా' అనునది * క్వా(ప్రత్యయాంతము గాన అవ్యయ మైనది. క్వ్వా వ్రళ్యయము *“సమానకర్భృకయో।ః పూర్వకాలే” (882) “అలంభల్వోః (ప్రతిషేధ యోః (ప్రాదాం క్ర్వా (8810అకు సూూత్రములచే విధింపబడినది,

తుమున్నర్థకము లగు “తోసున్‌” *ఠసున్‌”అను వైదిక (పత్యయములు “ఈశ్వ రే తోసునొకిసునౌ'అను సూ(త్రముచే విధింపబడినవి. *ఉదేతోఃశిఅనునది ఉత్‌పూర్వక మగు “ఇణ్‌ 'ధాతువునకు తోసున్‌ (తోస్‌) (ప్రత్యయము చేర్చుటచే నిష్పన్న మైన రూపము. “విసృపః' అనునది విధిపూర్వకసృష్‌ధాతువునకు కసున్‌ (అస్‌), (ప్రత్యయము చేర్చుబచే నేర్చడినది. ఈ సూత్రముచే ఈ నెంటికిని అవ్యయత్వము సిద్ధించినది.

త్‌. అవ్యయాశా వళ్ళో 11.11

అధిహరిం

ఆఅవ్యయీభావసమౌసము కూడ అవ్యయ మగును.

“ఆవ్యయం విభ క్తి'_ఇత్కాదిసూ త్ర ముచే (010) *అధి, *హరి"అను పవములకుఅవ్యయీ భావసమాసము కావున *“అధిహరిఅనునది ఈ సూూత్రముచే అవ్యయ మైనది.

26క్తీ లఘునిద్ధానకొముదీ 8/8. అవ్యయాదాథ్ళృవః 1 శం81 అవ్యయాద్విహితస్య ఆపః సుపళ్ళ లుక్‌, తత్ర కశాలాయామ్‌.,

“జ్యక్ష్మత్రియార్ష ఇీతో యూని లుగణీజఖోః నుండి “లుక్‌ *అనువ ర్తించును. “అవ్యయముకం'టె విహిత మగు “ఆస్‌"కు 'సుహోకు లోపము వచ్చును.”

“నప్రమ్యాస్రల్‌ "అను సూత్రముచే (1208) సప్తమీవిభక్తికి “త్రల్‌” (ప్రత్యయము చేయగా “త్యత"అనుసది సిద్ధించినది. ఇచట “శాలాయామ్‌' అను విశేష్యపదము స్త్రీలింగము గాన “త(త్ర*అనుదానికి శ్రీత్వమున “అజాద్యతష్టాప్‌ అను సూూశ్రముచే చేర్చబడిన *టాప్‌'కు ఈ సూశ్రముచే లోపము. అవ్యయ ములు కూడ సుబ న్తములే యను విషయమును ఈ సూ[త్రము తెలుపుచున్నది.

సదృశం తిష లిబ్లేషు సర్వాసు చ విభక్తిషు వచనేషు చ సర్వేషు యన్నవ్వ్యేతి తదవ్యయమ్‌.

ఈ శ్లోకమున అవ్యయలక్షణము చెప్పబడుచున్నది:

ఏడి మూడు లింగములందును, అన్ని విభ క్తులందును, అన్ని వచనము లందును, ఒకే విధముగ నుండునో, మార్చును చెందదో అది యవ్యయము.

లింగటోధర మగు టాప్‌ (ప్రత్యయము, “సుపప్రత్యయములును చేరినను అవి '“అన్యయాదాప్పుపః"అను స్కూతముచే లోపించిపోవును గాన తత్హృత వికార చ్వేదియు అన్యయమున కానరాదని భావము.

వష్టి భాగురిరల్లోపమవాప్యోరుపసర్ష యో: ఆపం వ్టైవ హాలన్హానాం యథా వాచా నిశా దిశాం ఇతి అవ్యయ (పకరణమ్‌. ఇతి సుబ _న్సమ్‌. ఇతి పూర్వా ర్ద మ్‌,

“అవి *అపిఅను ఉపనర్గలయందలి మొదటి అకారమునకు లోపము వచ్చుననియు, కొన్ని హల నృశచ్దముబకు గూడ 'ఆప్‌చేర్చుటచే *వాదా “నిశా “దిశోవంటి శబ్దములు. సిద్ధించు ననియు భాగురి యను వై యాకరణుడు అంగీ కరించుచున్నాడు. ఇట్లు అల్లోపముచే *వగాహః 9 “అవగాహణ, *పిధానమ్‌' “అపీధానమ్‌" ఇత్యాదిరూ సములు సిద్ధించును.

అవ్యయ (ప్రకరణము సమాప్తము సుబన్తప్రకరణము మా ప్రము

పూర్వార్థము సమాప్తము.

అథ ఉతరారమ్‌ యం. అ అథ తిజన్తే ఫ్వాది[పకరణమ్‌ సంస్కృతమున ధాతువు లన్నియు భ్వాదులు, అదాదులు,జుహోత్యాదులు, దివాదులు, స్వాదులు, తుదాదులు, రుధాదులు, తన్వాదులు, చశ్యాదులు, చురా దులు అని పదిగణములుగ విభజింపబడి యున్నవి :- భ్వాద్యదాదిర్దుహో త్యాది ర్లివాదిః స్వాదిరేవ చ తుదాదిశ్చ రుధాదిశ్చ తను క్ర్యాదిచురాదయః. ఈ ప్రకరణమున భ్వాదిధాతువుల ప్మక్రియ చూవబడుచున్నది. లట్‌, లిట్‌ , లుట్‌, లృ్భట్‌, లేట్‌, లోట్‌, లజ్‌, లిజ్‌, లుజ్‌, ఉల, అభీ ఆర, లృజ్‌, ఏషు పజ్బుమో లకారశ్ళృన్షోమా(త్రగోచరః,

“లట్‌ "మొదలగు పదింటియందును లకార ముండుటచే వీటికి లకారము లని పేరు. ఈ లకొరములు కాలాదిబోధనము నిమి _త్తము ధాతువునకు చివర చేర్చ బడును ఇందు ఐదవ లకార మగు "లేట్‌* వేదమునందు మాత్రమే (ప్రయోగింస బడును. లౌకికభాషలో దాని (వమోగము లేదు.

శ75, లః తర్భుణో చ భావేచా ఒతర్భు కేళ్యః 14.60

లకొరాః సకర్మ కేభ్యః కర్మణీ కర్తరి చ స్యురకర్మ కేభ్యో భావే కరరి చ.

అణాతి

చకారముచే 'కరరి కృత్‌ నుండి *ఠ ర రిఅను పదము అనుకరి ౦ప

అని అటి త్న బడును. “ధాతోః' అధికారము. లకారముణ సకర్మకధాతువులకు కర్మార్థకర్ష త్‌ ల్‌ ర్ధములందును, ఆకర్నకధాతువులకు భావకర్శ్యార్థములందును (చేర్చబడున్సు వచ్చును.

చ్‌ రశ లఘునీద్దాన్త కొముదీ

“ఫలవ్యాపారయోర్థాతుః అను న్యాయముచే ధాతువు ఫలమును వ్యాపార మును దోధించును ఉదాహరణకు:.'పచ్‌*ధాతువునకు విక్సి త్రికిఅనగా బియ్యము మొదలగునది ఉడికి ఉబుకుటకు-ఆఅనుకూల మగు వ్యాపారము (పని, అని యర్థము ఆందు విక్సిత్తి ఫలము.ఈ ఫలమునకు ఆశ్రయ మగుదానికి కర్మ యనియు,వ్యాపారమునకు ఆశ్రయ మగుదావికి కర్త యనియు, వ్యాపారమునకు భావ మనియు సేర్లు పై యుదాహకణమున విక్లి త్తిరూపఫలము అన్నమునం దున్నది గాన అది కర్మ దాని కనుకూల మగు వ్యాపారము దేవద త్తునియం దున్నది గాన దేవద త్తుడు కర్త.ఆ వ్యాపారము (వండుట భావము.

ఫలము వ్యాపారము రెండును వేరు వేరు స్థలములం దున్నచో నాధాతువు సకర్మకము. “పచ్‌"ధాత్వర్థ మగు ఫలము అన్నమునందును,వ్యాపాంము దేవ దత్తుని యందును ఉన్నది గాన నిది సకర్మకము, ఫలవ్యాపారములు రెండును ఒకే వ్య క్తి యం దున్నచో నది ఆకర్మకము. *న్వప్‌"ధాతువునకు నిద్రించుట యని యర్థము.ని_దవలన కలుగు సుఖరూప మగు ఫలము, తదనుకూలవ్యాపారము ఈ రెండును దేవద త్తునియం దే యున్నవి గాన ఈ ధాతువు అకర్మకము.

ఛాతువునకు కి ర్త ర్ధమున లకారమును జేర్చినచో-అనగా లకారము కర్తను బోధించినచో-క ర్హృవాచ్యము(కర్తరి ప్రయోగము) అనియు,కర్మార్థమున జేర్చినచోఎఅనగా లకారము కర్మను టోధించుచో-క ర్మవాచ్యము (కర్మణ్న్‌ పయో గము్ఫుు అనియు, భావార్థ్రమున జేర్చినచో-అనగా లకారము వ్యాపారమును మాఠ్రము బోధించినచో. భావవాచ్యము (భావే (ప్రయోగము) అనియు. పేర్లు. “పచతి” (వండుచున్నాడు) అనునప్పడు లకారము వండుదున్న కోర్త యగు దేవ దత్తుని చెప్పుచున్నది. “పచ్యతే' (వండబడుచున్నదిఅనునపుడు వండబడుచున్న (కర్మ యగు) అన్నాదికమును చెప్పుచున్నది.కావున పై రెండు [క్రియలకు వరుసగా క_ర్ర్యవాచ్య,కర్మవాచ్యము లని సేర్చు, “రామేణసుస్య తే? (రామనిచేం రాముడు-ని ద్రపోవుట అనునపుడు లకారము నిదించుట యను వ్యాపారమును మాతము బోధించుచున్నది గాన సీ [క్రియ భావవాచ్యము, ఈ విధముగ లఅకాం ములు కదర్ష్య,కర్మ, భావములను టోధించుగుండును. సక ర్మకధాతువులు కర్తం కర్మవాచ్యములందును. ఆకర్మకధాతువులు ర్‌ _రథభావవాచ్యములందును వయో గించబడును.

భ్వాది (వకరణమ్‌ 265 876. వర్తయానో అల్‌ 2.120 వర్తమానకియావృ _క్త్రూతోర్ల ట్‌ స్యాత్‌. ఆటావితౌ,ఉచ్చారణ అతి అలి ట్రై ఉం ఇ చం నే జభూిస ణా- శి 9 సి మర్థ్యాత్‌ లస్య నత్ర్వమ్‌.*భూ సత్తాయామ్‌,కర్తువివకొయాం *“భూల్‌ ఇతి స్థితే=

“ధాతోః "అనునది తృతీయాధ్యాయ సమా ప్తివరకు అధికొరముగ వచ్చును.

వ రృమానకాలమునకు సందింధించిన క్రియను (పని) డోధించు ధాతువు కంటె (పంముగ “లట్‌ "వచ్చును.

“లట్‌"లోని అకారటకారములు ఇక్సంజ్ఞ కములు .లకారమునకు “లశక్వత ద్రితే'అను స్తూతముచే. (188) ఇత్సంజ్ఞ రాదు.ఏల యన ఇత్సంజ చేసిన ౦ స ్న ఖా ఎంజి పక్షమున లకారోచ్చారణ మే వ్యర్థ మగును ఇర్సంజ్ఞాప్రయు క్ర మగు విశేష కార్యము కూడ ఏదియును లేదు.

“భూధాతువునకు 'ఉండుటి యని యర్థము.దీనికి క ర్హృ,వివక్షలో క రృ వాచ్యమున పై సూత్రముచే *లటొచేసిన పిమ్మట “*భూల్‌'అని యుండగాం

గ్ర - ల ౮ స | ర్వ 7 877, తవ, ఆన్‌, గ, నవ్‌, తన్‌, భ్‌ ఎవొ నన్‌, మన్‌, సె తాఒఒతాం,డ్యుథానా ఒ ఒడొంధ్భుమిడ్చూవ్పామవాణ్‌ 8.400 ఏతేఒష్టాదళలాఒఒదేశాః స్యుః

తిప్‌తిస్‌,రము,సీప్‌,తస్‌ .థుమిప్‌,వస్‌్‌మస్‌,త, ఆతామ్‌,రు,థాస్‌ ,ఆథామ్‌, ధ్వమ్‌:ఇట్‌ ,.వహి,మహిజ్‌,ఆను నీ పదునెనిమిదియు లకారమున కాదేశముగ వచ్చును.

“తిప్‌'లోని *తిమొదలు *“మహిజొలోని 'జోవరకు (ప్రత్యాహారము చేయుటచే ఈ పదునెవిమిది (ప్రత్యయములకు 'తిజ్‌ "లని పేరు అశ్లే పదవ దగు “త' మొదలు చివరి “జ్‌ వరకు ప్రత్యాహారము చేయుటచే నా తొమ్మిది (ప్రత్య యములకును “తజొ'లని పేరు

అః వర్‌ చైైంనదవత్‌ 1.400 మనా

లాడేశాః పరనె శ్రపదసంజ్ఞాః స్యుః.

మా ఖా

లకారస్థానమున వచ్చిన ఆదేళములు పర వ్మైపదసంజ్ఞకము లగును. ఈ సూత్రముచే లకాంస్థాన వచ్చిన పదునెనిమిది ప్రత్యయములకును పరన్మ్మైపద నంజ్ఞ రావలసి యుండగా.

రథ లమనిద్దాన్త కౌముదీ 870. తడాజబనా వాత్యనోవదోమ్‌ 14.100 “తజ్‌"ప్రత్యాహారః, శానచ్‌ కానచొ చ ఏతత్సంజ్ఞాః యకం పూర్వసంజ్ఞాపవాద!,

“క్రజ్‌ " ఆఅన్సునది (వత్యాహారము. "“తజ్‌ లు “శానచ్‌ '“కొనచ్‌” (పత్య యము లును ఆత్మ నేపదసంజ్ఞకము లగును, ఈ సూత్రము *లః పర న్మైపదమ్‌"అను సూతమునకు ఆపసవాదము.కావున పర స్మైపదసంజ్ఞను బాధించి తజొదులకు ఆత్మనేసదసంజ్ఞ మాత్రము లభించును.

లకారములస్థానమున ఈ “తిజ్‌) ప్రత్యయములే కాక *“లిటః కానజ్వా” (881) 'క్వనుశ్చి, (82) “లటః శతృళానచాన (ప్రథమాసమానాధికర ణే” (884) “లృటః సద్వా?, (888) “తాచ్చీల్యవయోవచనేషు చానళ్‌ "ఆను సూ్కూతములచే “కానచ్‌” “క్వసను “శతృ “కానచ్‌” “చానక్‌"అను ్రత్యయములు గూడ విధింప బడినవి. ఇవి యన్నియు లాదేశములే. అందు *“తజ్‌ోకానచి'శానచ్‌లకు ఈ సూ(త్రముచే అత్మ నేపదసంజ్జ విధింపబడినది .“ళానచ్‌” 'కానచ్‌గళ్ళా (లలో *ఆన్ల” అనునది మాత్రమే శేషించును, ఐనను మొదటి రెండిటిక్వే _.౮$మున “అని అను పదముచే (గ్రహణము, వపు అకర్య

అనుదా త్తవోత ఆల్భున్ఞైవ జేర్చినచోఎఅ

అనుదా క్తేతో జీతశ్చ ధాతోరాత్మనేప మోగము)€, అనుదాత్త మగు “అచ్‌ 'ఇత్పంజ్ఞకముగా ర్నవాచ్శయు,జకా రేత్సంజ్ఞ్ఞక మును అగు ధాతువునకు ఆత్మనేపదములు (తజ ,శానచ్‌, కానచ్‌లు) వచ్చును.

“ఏదవృ ద్దా” మొదలగు ధాతువులు ఆనుదా శ్రేత్మముళ్సుగ ధాతుపాఠమున చూపబడినవి “శీజ్‌ "మొదలగు కొన్నిధాతువులకు జకారానుదింధ్త్యోట్తు చేర్చభిడినది. ఈ రెండు విధములగు ధాతువులకును ఆత్మనేపద(ప్రత్యయములు “ద్బాబడును.

నృ్వరితథోతః కర్డ్‌ లి(పాయే ట్రొాయాళలే 18.72

స్వరితేతో ఇితశ్చ ధాతోరాత్మ నేపదం స్యాత్‌,కర్మృగామిని శ్రియాఫలే.

ఇత్సంజ్ఞక మగు స్వరితము కలదియు, ఇత్చంజ్ఞకమగు ఇకారము కల దియు నగు ధాతువునకు ిభూఫలము కర్తను చెందునప్పడు ఆత్మ నేపద(ప్రత్య యములు వచ్చును.

భ్వాది (పకరణమ్‌ 27

“యజ దేనపూజాసజ్షతికరణదానేషు'అను ధాతువునందలి జకారో త్తరనర్డి యగు ఆకౌరము స్వరితము, ఇత్సంజ్ఞ కము. “డుకృజ్‌ కరణే'అను ధాతువు నందలి ఇకొరము ఇత్సంజ్ఞకము కావున నిట్టి ధాతువులు క్రీియాఫలము కర్తకు చెందునపుడు ఆత్మెనేసదమున ప్రయోగింపదిడును.పరునకు చెందినచో పర న్మై పదమువ (పయోగింపబడును.

“ఆత్మ నేపదము" “సర స్మైపదము అను పేర్లు సారకములు, ధాతుటోధిత మగు ఫలము కర్తకు చెందినచో ఆత్మనేసదమ్మ, పరునకు చెందినచో సరన్మై పదము సంస్కృతమున కొన్ని ధాతువులు నియతముగ ఆత్మనేపదులు, కొన్ని పరస్మైపదులు,.అట్టి ధాతువుల విషయమున ఈ నియమమును పూర్తిగ పాటిం చుట శక్యము కొదు ఉదాహరణమునకు:*భాద్భ భక్షణీ"అను ధాతువు నిత్యము పరన్మైపదమునందు. (పయోగింపబడును కౌని భుజించటవలన కలుగు తృప్తి రూప మగు ఫలర్రు కదర్తకే చెందుచున్నది కాని పరునకు కాదు కొని న్వరితేత్‌లు “ఇీత్‌"లు నగు ధాతువులు మాతము ఉభయపదులు గాన వీటిని ఆర్థానుసార ముగా ఆర్మనేపద పర స్మైపదములందు (పయోగింపవచ్చును.

తీ. చేవొల్యర్తరి వరన్వైవదవ 1.878

ఆత్న్హ్వో శక్‌ ఒం పాజన్గాద్దాతోః కర్తరి పరనై్యైపదం స్యాత్‌.

ఇతరవి* క్చ్యన్సివ్స,[” ఆత్మ నేపద(ప్రళ్యయములు వచ్చుటకు నిమి త్తములు లేని-ధాతువునకు * *_.ళ్చయన పరవ్మైపద(ప్రత్యయమనులు వచ్చును,

'పై హూతక్రములందు ఆత్మనేపదనిమి త్తములు చూపదిడియున్నవి. ధాతువు “అనుదా శ్రేత్‌*"గాని *జిత్‌'గావి యైనను, ధాతువు *న్వరితేత్‌గాని “ఇీత్‌” గాని మై యుండి ఫలము కర్శృగామి యైనను ఆత్మనేపదము వచ్చును. ఈ నాల్గును ఆత్మనేసదనిమి త్తృములు. ఈ నాల్లు నిమిత్తములలో నే యొక్కటియులేని. ధాతు 'వునకు కర్తృవాచ్యమునందు మూతమే, పరస్మైపద(ప్రత్యయములు వచ్చును, అనగా ఏధాతువున కై నను కర్మవాచ్య,భావవాచ్యములందు ఆత్మనేపద (ప్రత్యయ ములు మాత్రమే వచ్చును భూధాతుపునట ఆత్మనేపదనిమి త్తములలో ఏ నిమి _త్తమును లేదు గాన నిది పరన్మైపది,

తిజి(న్త్రీజీ (లీణి (వల యమద్యావోా ల్తమాః 14.10!

శిజః ఉభయోః పదయో'*ః త్రయశన్త్రికాః (గ్రమా దేతత్సంజ్ఞాః స్యుః.

డేంకీ లఘునీద్ధాన్తకాముదీ “ల$పరవ్మైపదమ్‌*, '“తజొనావార్యనేపదమ్‌' నుండి “పర వ్మైనదమ్‌ి “ఆక్మనేపవమ్‌” ఆనువర్తించును వరస్మైపదాత్మనేనన తిజ్‌ప్రవ్యయముఐ మూడేసి (ప్రర్యయములకు పరుసగా (ప్రథమపురుషమధ్యమప్పరుషో త్తమప్పరుషము లని పేరు, తిజ్‌ప్రత్యయములలో మొదటి తొమ్మిది (పత్యయములును పరవ్మైపద ములు, చివరి తొమ్మిది (పశ్యయములును ఆక్మనేసవములు, ఈ (ప్రత్యయము లను మూడు మూడు చొప్పున విభజింపగా పరస్మైపదములు మూడు గణము లును, ఆక్మనేపకములు మూడు గణములును అగును. ఈ మూడు (త్రికము లకును వరుసగా ప్రథమపురుషము నుధ్యమపురుషము, ఉ త్తమప్పరుషము అని పేర్ల. 884. తాన్వోకవచనద్నావచఖిమువచనాన్నోతళః 14.102 లబ్ధప్రథమాదిసంజ్ఞాని తిజిస్త్రీణి (త్రీణి (ప్రత్యేక మేకవచనాది సంజ్ఞాని స్యుః, పైస్తూతమునుండి “తిజఃకి “ట్రీణి, షత్రీణిఅనువ ర్హించును. అట్టి. అనగా _పథమప్పరుషాదిసంజ్హలు గల ఆ మూడు తిజ్‌”_ప్రత్యయములు ప్రత్యే కము (ఒక్కొక్యంటి) ఏకవచనము, ద్వివచనము, బహువచనము అను సంజ్ఞ కలవై యగును. సర స్మైపదములు. ఆత్మ నేపదములు. ఏ, ద్వి, బ. ఏ, ద్విం బం (ప్రథమపురుషము, తిప్‌ తస్‌ యు త అశామ్‌ రయ మధ్యమపురుషము. సిప్‌ థస్‌ థ థాస్‌ ఆథామ్‌ ధ్వమ్‌ ఉత్తమపురుషము. మిప్‌ వహి మషొజ్‌ | ఇట్‌ వహి మపొాజ్‌ ఎన్సుడే యే పురుషము వచ్చునో నియమము చెప్పబడుచున్నది: 85. యువ్యుడ్యూవవదో నమానాధికరణే స్ఞొనిన్యావి మద్యామః 1.4,105 తిజ్యాచ్యాకారకవాచిని యుష్మది (పయుజ్యమానే ఒ(ప్రయుజ్య మానే చ మధ్యమః, “ల పరవ్మైపదమ్‌ి నుండి 'లఃఆనువ క్రించును. ఒకే అర్థమున టోధించు వదములకు సమానాధికరణము లని “పేరు. ఇచట నమానారికరణమ

భ్యావి [సురణమ్‌ 269 అనగా “'యువ్మచ్చ్భబ్దము' “తిజప్రత్యయము గూడ ఒకే యర్ధమును బోధింస వలె నని యర్థము. “*స్టావిని యనగా “వన క్షే'అని యర్థము. (ప్రమోగింన కున్నను అర్థమును బోధించునది= అనగా “అము క్రముఅని యర్థము,

తిజ్‌చే టోధింపబడుచున్న కారమును టోధించు యుష్మచ్చృబ్దము వయో గింపబడినను (వమోగింపబడకున్నను మధ్యమపురుషము వచ్చును.

లకొరము దాని స్థానమున వచ్చిన “తిజ్‌ *(ప్రక్యయము కరృకారక మును గాని కర్మకొరకముకు గాని బోధించును. యుష్మచృబ్దిము కూడ ఆ కారకమునే బోధించినచో మధ్యమప్పరుష ప్రక్యయములు- ' సిప్‌,థస్‌,థఃథాస్‌,ఆథామ్‌ .ధ్వమ్‌” అనునవి లకారస్థానమున వచ్చును. యుష్మచృటబ్దమును తప్పక _పయోగింప వలె నను నియమము లేదుః దాని యశము గమ్య మైన చాలును, కావున “హే రామ ః రక్షిఇత్యాదులలో అవ్యాప్రిలేదు.

అన్ఫద్యూ త్తమః 1.4.107

తథాభూ తేఒస్మది ఉత్తమః.

పై సూతమునుండి *సమానాధికరణీి ఉపపదే, “స్టారని, “అసి” అనువర్తించును అల్టి- అవగా “తిజ్‌చే దోధింపదికుదున్న కారకమును బోధించు అన్మచ్భబ్దము వమోగింపబడినను, పమయోగింపబడకున్నను లకారస్థానమున ఉత్తమ పురుషము నచ్చును

జేపే(వలమః 14,108

మధ్యమోత్తమయోరవిషయే (ప్రథమః స్యాక్‌.

మధ్యమో_త్రమపురుషముల కవకాశము లేవి ఇతరస్థలములందు (వ్రథఠమ పురుషము వచ్చును.

" “భూధాతువునకు క_ర్హృవివక్షయందు వర్తమానమున (భూలట్‌) “భూ ల్‌ "అని యుండగా (వఠమప్పరు_షైెకవచనమున లకొరస్థానయున “రిప్‌ అను పర స్మైపద “తిజ్‌'ప్రత్యయకు వచ్చినది. *తిహలోని పకారమునకు హల న్‌; సూళముచే (1) ఇత్సంజ్ఞ = “భూ తి'ఆని యుండగా!

అజ్‌ త్‌ నార్భాధాతకత 31.110 తిజః శితశ్చ ధాత్వరికారోక్తాః ఏతత్సంజ్ఞాః స్యుః, “ధాతోః'ఆధికారమున విధింపబడిన లిజ్‌లును, శకా రేత్ప్చంజ్ఞ కప్రత్య యములును సార్వధాతుకసంజ్ఞకము లగును,

270 లఘునిద్ధాన్సకౌముదీ

ఈ సూత్రముచే ఢధాత్వధికారో క్ర మగు '"తిఅనునది సార్వధాతుక మైనది.

త్నార్తం వ్‌ 81.68

కర్తిర్దే సార్వధాతుకే పరే ధాతోః ళప్‌,

“సార్వధాతుకే యకొనుండి “సార్వధాతుకే'అనియు, “ధాతో రేకాచో హలాదేః క్రియానసమభిహారే యజ్‌"నుండి “ధాతోః'అఆనియు అనువ ర్హించును. కర్త౦ర్ధక మగు సార్వధాతుకము పర మగునప్పడు ధాతువు కంటె (పరముగ) “శప ప్రత్యయము వచ్చును

“రిజ్‌లు పర మగునప్పడు విహితము లగు శవబాదులకు వికరణ మను పేద (ప్రాచీనాబార్య ప్రో క్రము.

కర్త౦ర్థక మగు లకారము స్థానమున వచ్చిన తిజ్‌ "ప్రత్యయములు గూడ కర్త ్రర్థికములే గాన 'భూ_,.త” యనుశపుడు కర్షిర్థక మగు సార్వ ధాతుకము పరముగ నున్నది. కావున ధాతువునకు పరముగ “శప్‌” ప్రత్యయము వచ్చినది. *శప్‌'లోని శకారము “లశక్వతద్ధి తే'ఆను సూతముచేతను (184) పకా రము హల న్త్యసూ తమువేతను (1) ఇత్సంజ్ఞకములు “అమిగులును, “భూ 1 అ 1 తిఅని యుండ 'యస్మాత్స9త్యయవిధి స్తదాదిప్రత్యయే జ్వమ్‌ అను సూతముచే (188) “శహోసరముగనున్నప్పుడు “భూ” అనుదానికి అజ్జసంజ్ఞ యున్నది గాన:

నొర్చూ ధాతుకార్థధాతకయోః 7.884 అనయోఃపరయోరిగన్హాజ్లస్యగుణః, అవాదేశః- భవతి, భవతః. “మిదేర్లుణఃనుండి 'గుణః” అనువర్తించును. “ఇకోగుణవృర్టీ” అను

పరిభాషచే. “ఇకఃి లభించినది. (“గుణి “వృద్ధి” పదములచే గుణవృద్ధలను విధించినప్పుడు స్టాన్యుపస్టాపక మగు “ఇకః'అను పదము లభించును అని ఈ సూ(త్రమున కర్థము. సార్వధాతుకర్థధాతుకములు పర మగునప్పడు “ఇక్‌ “అంత మున గల అంగమునకు గుణము వచ్చును.

ఈ సూత్రముచే *భూఅనుదాని *ఉళిస్తానమున అలో _న్యపరిభాషచే[21) గుణము వచ్చి “భో _[. అ 1 తిఅని యున్నది. అవాదేశము-*భవతి” సిద్దించినది.

(స్రధమప్పరుషద్వివచనమున “భూ తస్‌"అని యుండగా “శప్‌'ప్రత్య

భ్వాది (ప్రకరణమ్‌ 271 యముఎ*భూ 1. అ + తస్‌ '; వెనుకటి వలె గుణావా దేశములు, సకొరమునకు రుత్వ విసర్లములు- “భవత” సిద్ధింఠును.

బహువచనమున *భూ -1మయిఆని యుండగా వెనుకటి వలె శప్‌, గుణ, అవా దేశములు “భవ .-[ ము"ఆని యుండగా:

0! డూన్టః 7.1.1

(పత్యయావయవస్య రుస్యా౬ న్హాదేశః, “అతోగుణే'-భవ న్తి. భవసి, భవధః. భవధ,

“ఆయనేయీనీయయః ఫఢథఖఛఘాం (ప్రత్యయాదీనామ్‌”నుండి "ప్రత్యయ అనువర్తించును. [ప్రత్యయావయవన మగు రయుకారమునకు “అ న్స్‌ 'అను నా దేశము వచ్చును. ఈ సూత్రముచే ఆ న్హాదేశము చేయగా భవ య అన్స్‌ ఇ =2*భవ అ న్లి'అని యుండగా వకారో త్త్రరవర్తి యగు అకారమునకును, *అ ని'లోవి అకొరమునకును. “ఆతో గుణే' అను సూత్రముచే (274) పరరూపము_ “భవన్ని" సిద్ధించును.

మధ్యమపురుష(ప్రత్యయము లగు *సిీధస్‌'.*థిలు పర మగునపుడు “భవతియందు వలె *'శప్‌'గుణావా దేశములచే *భవసి” *భవధఃి *“భవధ'" ఆను రూపములు సిద్ధించును.

బహువచనమున *మి, *వస్‌%, *మస్‌%, (ప్రత్యయములను జేర్చిన పిదప వెనుకటి వలె శప్‌, గుణావాదేశములచే 'భవమి 'భవవస్‌ ', *భవమస్‌” అని యుండగా:

002 అతోదీర్ణోయథి 78 101 అతోఒజ్ఞస్య ద్‌ర్షో యఖాదౌ సార్వధాతుకే. భవామి, భవావః. భవామః,

స భవతి, తౌ భవతః, తే భవన్సిం

త్వం భవసి, యువాంభవథ। యూయంభవథ,

అహం భవామి, ఆవాం భవావః, వయం భవామః.

“తురున్తుళమ్యమః సార్వధాతుకే'నుండి 'సార్వథాతుకే' అనువ ర్రించును

“యణ్‌” ఆదియందు గల సార్వధాతుకము పర మగునపుడు అద న్హాంగ మునకు దీర్ట్స ము వచ్చును.

272 లభునిద్దాంతకౌదుది ఇచట '*మిప్‌' మొదలగు యశ్మొదట గల సొర్వధాతుకములు వక మగునప్పుడు *భవ'అను దానికి అంగసంజ్ఞరలదు గాన ఈ స్తూతముచే, ఆలో న్హ్య పరిభాషచే (21) వకొరో త్తరవ ర్తి యగు అకారమునకు దీర్షము- “భవామి *“భవావః," *భవామః? అను రూపములు సిద్ధించును శచ్చబ్దయుష్మచృబ్దాస్మచ్చబ్దములు ఉపపదములుగ నున్నను లేకున్నను ఈ (ప్రధమప్పరుషాది.పత్యయములు వచ్చు నను విషయమును సూచించుటకును అర్భసృష్టత్వార్థమును “స భవతి" ఇత్యాదిరూపములు మూలమున చూపబడినవి 898. వరోకే లల 8.2 115 భూతానద్యతనపరోక్షర్ధ వృ శ్తేర్ధాతోర్లి ట్‌ స్యాత్‌. లస్య తిదాదయః

“భూతే'అని యధికారము “అనద్యతనే' లజ్‌” నుండి “అనద్యతనే అనువ ర్తించును. భూతము, అనద్యత నము, పరోక్షము నగు అర్ధమును బోధించు ధాతువుకంట 'లిట్‌ వచ్చును.

గడచిన రా్యాత్రియందలి చివరి యామను (జాము) తోడను, రాదోవు రా(త్రియందలి మొదటి యామముతోడను కలసిన దివసమునకు అవ్యతన మని 'పేరు.తద్భిన్నము అనద్యతనము.కొవున అనద్యతనభూత మనగా గడచిన రాత్రి యందలి నాల్ల్వవ యామమునకు పూర్వమున నున్నది వందసంవత్సరముల వ్యవ ధాన మున్నచో పరోక్ష మని కొందరును, వేయి సంవక్సరము లుండవలె నని కొందరును, రెండు రోజు లుండవలె నని కొందరును, మూడు రోజు లుండవలె నని మరికొందరును, గోడ,చాప మొదలగువాటిచే వ్యవహిత మైనను సరోక్ష మని కొందరును చెప్పి నట్లు భాష్యమున గలదు.[పయోక్షకు ఇంద్రియగోచరము కాకుండ నుండవలె ననునది మాత్రము సర్వసమ్మతము.

ఈ సూ(కముచే భూధాతువునకు లిట్‌ొచేర్చగా 'భూలిట్‌"అని యుండ “లిట్‌'స్టానమున ఆ యా పురుషవచనాదుల నమసరించి “తిప్‌"'మొదలగు (ప్రత్యయ ములు వచ్చును. '“లిట్బఅను రాబోవు స్తూరముచే (401) లిడాదేశము లగు “తిజ్‌లకు ఆర్థధాతుకసంజ్ఞ యుండుటచే. *శప్‌'రాదు. “భూ. తిప్‌'ఇత్యాదివిధ మున నుండగా:

894, వరమై ్రవదానాం జలతు కున్‌ భలడునణల్నుమాః 8482 లిట స్తిబాదీనాంనవానాం ణలాదయః స్యుః. భూ అ ఇతి స్టితౌం

ధ్వది [వకరణమ్‌ 273

“లిట స్తయయోరేశిశేచ్‌”. నుండి. “లిటః'అనువ ర్తించును. “రిట్‌ *క ఆదేశముగ వచ్చిన *తిప్‌" మొదలగు తొమ్మిది పర స్మైపదప్రత్యయములకును వరుసగా ణర్‌,“అతుస్‌ “ఉస్‌ '4థల్‌ "“అథుస్‌","అ"4జణల్‌ *,"వ', “మ, అను తొమ్మిది ఆదేశములు వచ్చును.

ఈ నూత్రముచే 'తిప్‌'స్టానమున 'జల్‌ "అనునది సర్వా దేశముగవచ్చును. అందు ణకొారలకారములు ఇక్సంజ్ఞ కములు. “భూ _౬ అఅని యుండగా"

$9గ. టభవోవుగ్‌లిచ్లలివోః 64.88

భువో పగాగమః స్యాత్‌ లుజ్‌లిచోరచి.

“అచిళ్నుధాతుభువాం ద్వూ్యోయజువశా” నుండి అచి'అనువ ర్హించును, “లిజ్‌లిట్‌*లకు సంబంధిఎచిన అక్బు పర మగునప్పడు *భూ'ధాతువునకువుక్‌ ” అను నాగమము వచ్చును

ఇచట “ఆపక మగుటచే వుగొమము వచ్చినది. “వుక్‌"లోని ఉకొరకకార ములు ఇక్పంజ్ఞకములు. 'కిఠొఅగుటచే 'ఆవ్యన్తాటకితౌ "అను పిభాషచే (81) “భూ ఆనుడానికి అంత్యావయవముగ వచ్చును, “భూవ్‌(అ' ఆని యుండగా:

లిజో దాతోరనోత్చానన్యు 6.148

లిటి పరే అనభ్యాసధాత్వవయవస్య ఏకాచః (ప్రథభమస్యద్వే _స్తఃః ఆదిభూతాదచ! పరస్య తు ద్విదీయస్య- “భూవ్‌ భూవ్‌ అ" ఇతి స్పితే-

“ఏకాచో ద్వే[పథమస్య” “ఆజాదే ర్హ్వితీయస్య"అను అధికారసూ శ్రమలు అనువర్తించును.. *లిట్‌” పర మగునపుడు అభ్యానభిన్నమును, ధాత్వవయవ మును, ఏకాచ్చమును అగు మొదటి భాగమునకు ద్విత్వము వచ్చును; ఆద్య మగు 'అచొ'కంజె పర మైనయడల (ధాతువు అజాది యైనపుడు రెండవ ఏకా చ్కృభాగమునకు ద్విక్వము వక్చుకు. అనగా హలాదిదాతువు లైనచో మొదటి ఏకాచ్కం (ఒక'అచ్‌"తో సహితముగా నున్న్ర భాగమునకును అజాదిధాతువు ల్లైనచో రెండవ ఏకాచ్చభాగమునకును ద్విత్వము వచ్చు నని యర్థము. ధాతువు నహజముగ ఏకాచ్హ మే టైనచో వ్యపదేశివద్భావముచే దానినే (ప్రధమభాగముగను ద్వితీయభాగముగను (గహించి ద్విర్వము చేయవలెను. ఉదాహరణకు:-హలాది యగు *చకొస్‌” ధాతువునందు “చోకాస్‌'అను ౦0డు ఏకాచ్చభాగము లున్నవి గాన ఇచఏ *చీ అనువానికి ద్విత్వము వచ్చును. 'ని యను హలాదిధాతువు

274 లఘునిద్ధాన్తకొముదీ నందు ఏకొచ్కభాగము ఒక్కటే యుండుటచే దానినే వ్యపదే$వద్భావముచే (్రథమైకాచ్మముగ పరిగణీంచి ద్విత్వము చేయవలెను. అజాది యగు “ఊర్జి ధాతువునందు ణుిఆనునది రెండవ ఏకాచ్కభాగము గాన దానికి ద్విత్వము చేయవళెను. “అట్‌ధాతువునందు “ఆట్‌” అనునదియే ద్వితీయైకాచ్చ మని భావించి దానికి ద్విత్వము చేయవలెను.

(వ్రస్తుతోదాహరణమున 'భూవ్‌"అనునది (ప్రథమైకాచ్కభాగము గాన దానికి ద్విత్వము- *భూవ్‌భూన్‌ అని యుండును. వకారము *భూ” అనుదానికి ఆగమముగ వచ్చినది గాన “యదాగమా స్తద్దు శీభూతా స్తద్గ్యహణేన గృహ్య నే” (ఏది దేనికి ఆగమముగ వచ్చినదో అది దాని యంగమై దానితో పాటు (గ్రహింప చిడున్సు అను పరిభాష ననుసరించి వకొరసహిత మగు *భూ"అనుదానికే ఇచట ద్విశ్వము వచ్చును.

వూర్చోల్యానః 6.1.4

అత్రయే ద్వే విహితే, తయోః పూర్వోఒభ్యాససంజ్ఞః స్యాత్‌.

“ఏకాచో ద్వే (ప్రథమస్యినుండి అనువ ర్రించిన *ద్వే'అనునది షష్ట్యం తముగ (ద్వయో£ మారును. ఇచట విధింపబడిన రెండింటిలో మొదటిదానికి అభ్యాన మని 'పేరు.

ఈ సూ(ర్రముచే *భూవ్‌ భూవ్‌"అనుదానిలోని మొదటి భూవ్‌అనుదానికి ఆభ్యాససంజ్ఞ,

వొలాదిః శోవః 7,4,00

అభ్యాసస్యాదిర్హల్‌ శిష్య తే; అన్యే హలోలుప్య న్తే- ఇతి వలోపే-

“అత్ర లోపోఒభ్యాసన్య "నుండి "అభ్యాసస్య” అనువ ర్తించును. అభ్యాస సందింధి యగు మొదటి హల్లు మ్మాతము శేషించును (అనగా ఇతర హల్లులు లోపించును.

ఈ సూ(తముచే వకారము లోపింపగా “భూ భూన్‌ -(. అ'అని యుండ:

880, (వార్తా 74.590

అభ్యాసస్యాఒచో (హస్వః స్యాత్‌.

“అత లోపోభ్యాసస్య'నుండి *“అభ్యాసస్య' అనువ ర్మించును. అభ్యాస నంబింధి యగు “ఆచ్చునకు (హస్వము వచ్చును.

*“భుభూవ్‌ - ఆ“అవి యుండగా:,

భ్వాది (పకరణమ్‌ లాగ 400. భవతో రః 440

భవతే రభ్యాసస్యోకారస్య అః స్యాల్లి టి

“అత లోపో ఒభ్యాసన్య “వ్యథోలిటి 'నుండి “ఆభ్యానన్య"లిటి'అనువ రిం చును. '“లిటిొవర మగునపుడు భూధాతునంబంధి యగు అభ్యానమునందలి ఉకొరమునకు అకార మా దేశమగును.

“అలో న్యన్య'అను సరిభాషచే. (21) ఈ అకారము అభ్యాసా న్యవర్శ మగు ఉకారమునకు వచ్చు నని చెప్పబడినది ఈ సూతముచే అత్వము చేయగా *'భ + భూవ్‌ .. అ'అని యుండగా:

అవ్యాసే చల్చు 8.454

అభ్యానే రయులాం చరః స్యుః, జళశ్చ,

రయుశాం జశః, ఖయాం చరః ఇతి వివేకః. బభూవ,బభూవతుః, బభూవః,

*“యలాం జళక్‌ రుశినుండి 'యలాంి అనువ ర్తించును పై సూత్రము నందలి చ'అఆను పదముకే “జక్‌లు కూడ (గ్రహింపబడును. అభ్యాసమునందలి “గుల్‌ 'లకు “చర్‌ *లును *జక్‌'లును గూడ ఆదేశముగ వచ్చును.

రుల్‌లు మొత్తము ఇరువదినొలుగు అందు 'శర్‌ి లగు *శషన'లకు “శర్చూర్వా, ఖయః'అను సూూశముడే (631) లోపము, హకారమునకు “కుహో శ్చుఃి అను సూతముచే (458) చుత్వము విధింపబడ నున్నది, ఇక మిగిలిన ఇరువది “రుల్‌”'లలో '*రుళ్‌ "లకు (వర్శతృతీయ చతుక్టవర్శ ములకు) *జళ్‌ "లు (జబగడదలు)ను “ఖయిలకు (ప్రథమద్వితీయవర్ష ములకు) “చర్‌ "లు(చటతపలు) ను, వాటి వర్ణముఇ ననుసరించి ఆదేశముగ వచ్చును.

ఈ సూతముచే *భ కారమునరు బికార మాదేశ మగుటచే “ది ([ భూవ్‌ -[ ఆ' = “బభూవ అను రూపము సిద్ధించినది. ద్వివచనమున '"తస్‌” ప్రక్యయమునకు “అలతుస్‌ఆ దేశము. పిమ్మట (ప్టకియ యంతయు ఏువచనము నందు వలెనే యుండును. భూ... అతుస్‌; భూవ్‌ . ఆతుస్‌; భూవ్‌ 1. భూవ్‌ ఆతుస్‌; మూ రూవ్‌ . ఆతుస్‌ఏ భు _భూవ్‌ అతుస్‌; భ + భూవ్‌ 4 ఆతుస్‌ః ది 1 భూవ్‌. ఆతుస్‌ = “బభూవతు? అను రూపము. సిద్ధించును, ఇట్లే దహువచనమున “యికి *ఉస్‌"అను నా దేశము చేసిన పిమ్మట భూ (ఉస్‌;

276 లఘనిర్ధాన్తకామదీ భూవ్‌ ఉస్‌; భూవ్‌ + భూవ్‌ (ఊఉ; భూ-భూవ్‌ -[ఉస్‌; ధు భూవ్‌ ఉస్‌; భ[భూవ్‌ (ఉస్‌; ది, భూర్‌ (ఉస్‌ జ “బభూవుః” అను రూపము సిద్ధించును.

మధ్యమపురు షైవవచనమున *ధూ-ఓ సిప్‌ అని యుండగా “పరస్మై పదానాం ,.. .."అను సూతముచే (౧81) “థ(ర్‌)'ఆ దేశముచే “భూ -1 థ'ఆని యుండం

లట చ $44115 లిడాదేశ స్పిడారధాతుకసంజ్ఞ ః. న ఖా

“తిజ్‌శిర్చార్వధాతుకం” *ఆర్టధాతుకం శేషఃనుండి “తిజ్‌ ” “ఆర్థధాతుకంి అనుప ర్రించును. 'లిట్‌'కు ఆదేశముగ వచ్చిన *తిజ్‌ ప్రత్యయము ఆర్థధాతుక మను ేరుకలది యగును, ఈ సూత్రము 'తిజ్‌శిత్‌ సార్వధాతుకం అను సూత్ర ముచే రావలసి యున్న సార్వధాతుకసంజ్ఞను బాధించును. “భూ -ధ అను చోట “థిఅనునది *సిప్‌'అను “తిజ్‌ "ప్రత్యయస్థ్టానమున వచ్చి యుండుటచే స్థానివద్భా వనమున తిజప్రధ్యయ మగును గాన దీనికి పై సూశత్రముచే ఆర్యధాతుకసంజ్ఞ లభించును.

శ00. అర్జథాతుక స్పేడ్చాలాదోః 7 9లిర్‌ వలాదేరార్థధాతుకస్య ఇడాగనుః స్యాత్‌,

బకూవిధ, బభూవధుః, బభూవ, బభూవ, బభూవివ, బమావిమ.

వలాది యగు (వల్‌ మొదట గల) ఆర్టధాతుకమునకు “బట్‌” ఆను ఆగమము వచ్చును.

“ఇట్‌ "అనునది “టిత్‌"ఆగుటచే ఆవ్యవయవముగ వచ్చును. “భూ |. ఇథి అవి యుండగా *భువో వుగి జ్లీ టోః” (885) అను స్తూతముచే “వుక్‌”(వ్‌) ఆగమము- భూవ్‌ + ఇధ. *భూవ్‌అన దానికి *లిటి ధాతో రనభ్యాసన్యి ఆను స్తూతముజే (806) ద్విత్వము. *హలాదిఃశేషః”అను సూూశముచే (808) అభ్యా సవకారమునకు లోపము. *హస్వః'అను సూ(తముచే (80%) ఆభ్యాసమునందలి ఊక్తారమునకు హస్వము. “భవతేరకి అను సూూశముచే (10 ) ఆ ఉకారము నకు అకారిము. అభ్యాసభకారమునకు “అభ్యా సేచర్భఆను సూట్రిముచే (4101) జ_క్స్యబకారము. *బభూవిథి ఆను రూపము సిద్ధించును. మధ్యమపురుషద్వివ

థ్వాది _ఉపకరణమ్‌ ణ77 చన మగు “థస్‌'కు 'ఆథుస్‌'ఆచేశము, బహువచన్యపత్యయ మగు *థికు “అ” అను నాదేశము, ఉత్తమపురుషైకవచన మగు “మిప్‌'కు *ణల్‌”(ఆ అను నాదే శము వచ్చుటచే [క్రమముగా “బభూవధుః; బభూవ. బభూవ'"అను దూవములు సిద్ధించును. (ప్రక్రియ పై న చూపిన విధముగనే యుండును. ఉ త్తమప్పురుష ద్వివచన బహువచన(ప్రవ్యయము లగు వస్‌మస్‌'లకు ఆ దేళశముగ వచ్చిన “వ “మిలు వలాద్యార్దధాతుకము లగుటచే. ఇడాగము (సూ. 400) వచ్చును గాన “బభూవివి "“బభూవిమ అను రూపములు నిస్పన్న మగును. ఢ04. అశద్యూతొనో లుట్‌ శ8.15 భవిష్యత్యనద్యత నేఒ గ్టేధాతోర్లుట్‌.

6ద్ధాతోః అధికారము. “భవిష్యతి గమ్యాదయః” నుండి 'థవిష్యతి అను వర్తించును. అనద్యతనభవిష్యత్కాలిక మగు అర్థమును బోధింపసవలసి యున్న పుడు ధాతువుక౦ంెపి పరముగ *“లుట్‌” వచ్చును. ఉకారటకారములు ఇక్సంజ్ఞక ములు, “తి ప్తప్‌యి'అను సూత్రముచే (877) “తిజ్‌లు. ఆదేళముగ వచ్చును, (పథమపురు షైకవచనమున “భూ 1 తిఅని యుండగా:

405, ళ్యుతాశే లృలుభోః వ.

ధాతోః స్యళాసీ ఏతౌ (ప్రత్యయౌ _స్తః లృలుటోః పరతః్క శబా ద్యపవాదః “లృ"ఇతిల్భ్బజ్‌ లృటోర్ల్రిహణమ్‌,

“శాసి'లోవి ఇకొారిము ఉచ్చారణార్థము, అనగా “*తాస్‌' మాత్రము మిగు లును, “ధాతోః కర్మణః సమానక ర్హృకాది వృాయౌం వా" నుండి శద్ధాగ్రో(ి అను వరించును *ల్బి'లుట్‌"లు పర మగునప్పుడు ధాతువుకంయచె సరముగ వరుసగా న్య 'త్రాస్‌' అను ప్రక్యయములు వచ్చును.

ఈ సూత్రము “కి రృరి ప్‌" ఇర్యాడి స్యూతములచే రావలసి యున్న '“శప్‌” మొదలగు వాటిని బాధించును. *ల్భజ్‌ “లృట్‌ "అను శండు లకారములందును ల్భ అనునది ఉన్నది గాన ఈమా(త్రమునందలి “ల్మలఅనుదానిచే “లృజ్‌ 'ల్భృట్‌” ఈ 3ెండును గహింవబడును. అనగా “లృజ్‌పర మగునప్పడును “లృట్‌ "సర మగునపుడును గూడ *స్యాప్రత్యయము వడ్చు నని య్యము.

ఈ సూతముచే “కాస్‌ * ప్రత్యయము చేర్చిన పిమ్మట *భూ.[ తాస్‌ 48 ఆపి యుండగా;

24కి లఘునీద్ధాంతకౌముదీ 406. అర్థధాతుకం కోవ 4.114

తిజ్‌ శిద్చ్యోజన్యః “ధాతోః'ఇతి విహితః (ప్రత్యయః ఏతత్ప్సంజ్ఞః స్యాత్‌, ఇట్‌.

ఇది “ఠిజ్‌ శిత్సార్వధాతుకంి అను సూత్రము (8880నకు తరువాత వచ్చు సూత్రము. ఆసూ(శ్రముచే ధాత్వధికారోక్తము లగు “తిజ్‌*లకు +త్‌"లకు సార్వధాతుకసంజ్ఞ విహితమై యున్నది. ఇక శేషమనగా 'తిజ్‌” శిత్‌"లకంకె భిన్నము లగు ధాత్వధికారో క్రవ్రత్యయము లని యర్థము లభించును.

“తిజ్‌ "లకంటెను "శిత్‌"లకంటెను భిన్నమై నదియు, ధాతోఃఅను పదము నుచ్చరించి విధింపబడిసదియు నగు ప్రత్యయము ఆర్థధాతుకసంజ్ఞ కలది యగును.

ఈ సూత్రము ననుసరించి “తాస్‌'అనునది ఆర్థధాతుకము గాన “ఆర్ధ ధాతుక 'స్యేడ్వలా దేజ అను సూ(తముచే (400) ఇడాగమము “భూ _. ఇతాస్‌ _ తి'అని యుండగా “సార్వధా తుకార్ధధాతుక యోః'అను సూ (త్రముచే (080) భూ” తోని ఊకొరమునకు గుణముచే ఓకారము, పిమ్మట అవా దేశము వచ్చి *భవిశాస్‌ శ తిఅని యుండగా=

40, లు (వభమన్య డొరౌలనః 24485

లుటః (ప్రథమస్య డా, రౌ రస్‌ ఏతే (కమాశ్‌ స్యుః. డిత్వసామ ర్ధ్యాత్‌ అభస్యాపి 'పేర్లోపః. భవిశాం

లుట్టుప్రథమపురుష్మపత్యయము లగు *తిప్‌, తస్‌, యిలకు వరుసగా “డా',“రౌోఎ4రస్‌"అనునవి ఆదేశముగ వచ్చును.

“డొలోనీ డకారము ఇత్సంజ్ఞకము, *“ఆిమాత్రము మిగులును. “తి'కి '“దా'ఆ దేశము చేయగా “భవితాస్‌ _. ఆ'అవి యుండును. ఇచట డా" ప్రత్యయము స్వాదిక ప్‌ప్రక్యయాంత (ప్రఠ్యయములలో చేరకుండుటచే “యచి భమ్‌"అను సూత ముచే (18% “ధవిఠాస్‌ అనువానికి భసంజ్ఞ వచ్చుటకు అవకాళము లేదు. సంజ్ఞ లేదు న “పేః'అను సూత్రముచే (242) టిలోపము వచ్చు నవకాశము లేదు. కొని టిలోపము చేయని పక్షమున ఈ (ప్రశ్యయమును “డిత్‌గా చెప్పుటకు ఏమియు (ప్రయోజనము లేదు “ఆ'అనియే చెప్పి యుండవచ్చును. టిలోపము

భ్వాది (పకరణమ్‌ 279 చేసిననే డిత్త్వము సార్ధక మగును. కావున 'భవితాస్‌" అనుదానికి భనంజ్ఞ లేకున్నను డాప్రళ్యయమును 'డిత్‌"గా చెప్పి యుండుటడే తత్సామర్థ్యమున టిలోప మంగీకరింపదిడును. ఇట్లు టిలోపముచే “భవితాస్‌ 'లోని “ఆస్‌*అనునది లోపింప 'భవిత్‌ 1. ఆ" == భవితాాఅను రూసము నిష్పన్న మైనది

ద్వివచన[వత్యయ మగు *తస్‌ పర మగునపుడు ళూ_,తస్‌” అని యుండగా “న్యతాసీల్భలుటోః 'అను సూ్యకముచే (40% 'కాస్‌'ప్రత్యయము__ భూ. తాస్‌ (తస, ఇడాగమగుణావా దేశములు.___“భవితాస్‌ 1.తస్‌ “తస్‌కు “రొ (నూ. 407) ఆదేశము చేయ '“భవితాస్‌ .. రౌ” అని యుండగా

తానన్త్యోర్లోవః 450

తా నేర_న్హేశ్చ లోపః స్యాత్‌ సాదౌ వప్రత్యయే పరే.

“సః స్యార్ధధాతు కేనుండి “సిఅనువర్తించును. ఈ సూత్రము అంగాధి కారమున నున్నది. (ప్రత్యయము లేనిచో అంగనండ్ఞ యనంభావ్యము గాన “ప స్యయే అనునది ఆక్షిప్త మగుచున్నది.

సకారాది(పప్రత్యయము పర మగునప్పడు '“తాస్‌'కును, "“అస్‌"*ధాతువునకును లోపము వచ్చును. ఈ సూక్రముచే విహిత మగు లోపము “ఆలో న్యస్య'ఆను పరిభాషచే (21) ఆంత్యవర్ష మునకు కలుగును.

0 చ 74451

రాదౌ (ప్రత్యయే తథా భవితారౌ, భవితారః; భవితాసి, భవితానః, భవితాస్థః; భవితాస్మి, భవితాస్వః, భవితాన్మః, ల్‌

వెనుకటి సూశ్రము అనువ ర్రించును. వెనుకటినూతవ్యాఖ్యానమున చెప్పిన విధముగ “ప్రవ్యయే' అను పద మౌక్షిప్త మగును. రేథ ఆదియందు గల ప్రక్యయము పక మగునపుడు అటులనే యగును= అనగా 'ఠాస్‌ కును “అస్‌” ఖాతువునకును లోపము పచ్చును.

ఈ సూశ్రముచే “భవిశాస్‌'రోవి సకారము లోపింపస “*భవితారా అను రూపము సిద్ధించును. బహువచన ప్రత్యయ మగు “ముల “రిస్‌'ఆదేళము చేయగా (నూ. 107) *భవితారః” అను హూపము నిష్పన్న మగును ద్వివచనమువందు వలెనే ప్రక్రియ యుండును. మధ్యమపురుషైకవచనమున “తాప్‌” ప్రశ్యయేడాగమ గుణావాదేశములచే *భవితాస్‌ 1 సి'అని యుండగా “తాసస్త్యోర్లోపః "అను నూత

ఎని లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ ముచే (408) 'తాస్‌*లోని సకారము లోపింప “*భవితాసి అను రూపము సిద్ధిం చును. “థస్‌';'థి;*మి(ప్స్‌,వస్‌ "మస్‌ 'లు పర మగునప్పడు తాస్‌_పత్యయేడా “గమగుణావాదేశములచే వరుసగా “భవిళాస్థ్రః', “భవితాస్థ్ర', “భవితాస్మి", “భవిఠాస్వః”, “భవితాన్మః” అను రూపములు సిద్దించును.

లృ్బట్‌ శేపే భా 800.18

భవిష్యదర్జాధ్రాతోః ల్ఫట్‌, [క్రియార్జాయాం [క్రియాయాం సత్యాం అసత్యాంచ, స్య, ఇట్‌- భవిష్యతి, భవిష్యతః, భవిష్య న్సి, భవిష్యసి, భవిష్యఢః, భవిప్యథ, భవిష్యామి, భవిష్యావః, భవిష్యామః.

“ధాతో ః' అధికారము, “భవిష్యతి గమ్యాదయఃినుండి “భవిష్యతి అను వర్తించును. “తుమున్‌ ణ్వులౌ [కియాయాం (క్రీయార్తాయామ్‌” అను వెనుకటి సూ[త్రమున క్రియార్థక [క్రియ ఉపపదముగా నున్నపుడు భవిష్యదర్థ కధాతువునకు “రుమున్‌”ణ్వుల్‌” (పళ్యయములు విధింపబడినవి. ఒక [క్రియను (పమయోజనముగ నుద్దేశించి చేసిన మరి యొక క్రియకు [క్రియార్థక క్రియ యని సేరు.. ఉదా: “పరితుం యాతి” (చదువుకొనుటకు వెళ్ళుచున్నాడు) అనునపుడు యాన[క్రియకు ప్రయోజనము పఠన్మక్రియ కొవున యాన్మకియ [క్రియార్థక[క్రియ. ఈ సూత్రమున “శేషే చి అనగా “ఇట్టి క్రియార్జకక్రియ లేని స్థలమునందు కూడా"అని యస్త్రము. అనగా (క్రియార్థక(క్రియ ఉన్నను లేకున్నను అని యర్థము సిద్ధించును, క్రియా ర్థక(క్రియ ఉపయుక్త మైనను కాకున్నను భవిష్యదర్హవాచర మగు ధాతువుకంటి పరముగ “లృట్‌ వచ్చును.

ఇందలి బుకౌరటకొరము రిత్సంజ్ఞ కములు. లకారస్థానమున లిబాది (ప్రత్యయములు వచ్చును. ప్రధమపురుషైకవచనమున “భూ __ తిఅని యుండగా “స్యళా సీల్భలుటోః” అను సూ(త్రముచే (10) థాతువునకు పకముగ “స్య" ప్రత్య యము, "ఆర్బధాతుకొం కేషజిఅను సూత్రముచే (406) నిది ఆర్థధాతుకసంజ్ఞము గాన “ఆర్జధాతుకొ స్యేడ్వలా దేః'అను సూత్రముచే (408) ఇడాగమము. *“భూ__ ఇన్య తి". “సార్వధాతుకార్హధాతు: యోః”అను సూత్రముచే (800 ఊకారము నకు గుణము. పిమ్మట అవాదేశము. “ఆదేశ పత్యయయోః 'అను సూత్రముచే (15) “స్య'యంచలి సకారమునకు మూర్జన్యా (షకారా) దేశము. “భవిష్యతి అను రూపము సిద్ధించినది. ఇతరరూపములందు గూడ “భవిష్య "అను నంతవరకు ప్రక్రియ ఇటులనే యుండును. ఇతర(ప్రక్రియ ఐట్టునందు వలె ఉండును.

ఛ్వాది (పకరణమ్‌ 281

భవిష్యదర్భమున “లుట్‌ *,“లృట్‌ "అను రెండు లకారములు చెప్పబడినవి. అందు “లృట్‌ 'సామాన్యముగ _భవిష్యదర్థమును టోధించునపుడు ఉపయోగింప బడును. “లుట్‌ ఆనద్యత నభవిష్యదర్థమునందు (రాబోవు ఆర్హరాత్రివరకును గల కాలము అద్యత నభవిష్యత్తు . దాని పిమ్మట వచ్చు భవిష్యత్తు అనద్యతనభవి ష్యత్తు) ఉపయోగింవబడును. ఉదాహరణకు “రాముడు రేపు సాయంకాలము వెళ్ళ గలడు అనునప్పుడు ఇది అనద్యతన భవిష్యత్తు గాన *రామః శ్వ సాయం గన్హా"అని లుట్టును మాత్రమే ఉపయోగింపవలెను. అళ్లే “రాముడు నేడు సాయంకాలము వెళ్ళగలడు అను నపుడు ఇవి అద్యత నభవిష్యత్తు గొన లుట్టు నుపయోగింపరాదు. భవిష్యత్చామాన్యబోధక మగు లృట్టునే ప్రయోగింపవలెను. “రాముడు రాగలడు”అము నపుడు ఎపుడు వచ్చునో నిశ్చితము కాదు కావున ఇట్టి స్థ్టలములందు కూడ “రామః ఆగమిస్యతి'అని లృట్టునే ప్రయోగించవలెను,

లోట్టి $.8.162

విధ్యాద్యర్దేషు ధాతోర్లోట్‌ శ

“విధినిమ న్త జామన్త ణాధీష్టసం ప్రశ్న పార్టనేషు లిజొ అను దీనివెనుక సూత్రముచే (127) విధ్యాద్యర్థములందు *లిజ్‌ "విపితమై యున్నది. ఈ సూత్ర మున “లోట్టుకూడ వచ్చును"అని చెప్పుటచే *విధి మొదలగు న ర్ధములను బోధింపవలసి నపుడు ధాతువుుంపి సషరముగ *లోట్‌వచ్చును' అను నరము సిద్దించినది,

విధి, నిమం(త్రణము, ఆమ౦[త్రణము, అధీష్టము, సంప్రళ్నము, ప్రార్థన అను నీ యారింటియందును ఆంతర్షతముగ (యేరణ మున్నది. భృత్యాదులను ఏదైన కార్యమును చేయుటకు ఆజ్ఞాపించుట విధి. దీనిని భృత్యాదులు ఆతి[క్రమింస జాలరు. ఆవళ్యక ర్రవ్య మగు కార్యమున (పరీజలిఖనాది కార్యమున) శిష్యాదు లను నియోగించుట నిమం్యత్రణము. నిమం(త్రణము అధికారపూర్వకముగ చేయ బడకున్నను ఇందు కూడ అనివార్యశ్వోము కలదు. “నీ వీలువెంబడివి చేయ వచ్చును'అనునట్లు నూచించుచు (ప్రేశేవించుట ఆమం్యత్రణము. వివాహాదిశుభకార్య ములక్షై ఆహ్వానించు నప్పుడు ఆ యాహూతుడు రావచ్చును, రాక పోవచ్చును. ఇది ఆమం[తణము. గొారవార్డు లగు వారిని నత్కారపూర్వక ముగ రేపించుట ఆధీష్టము. “భవాన్‌ మమ పుత్రం అధ్యాపసయతు* ఇత్యాదులు. ఇందుల కుదాహఠ జము ఈ కార్యము చేయుదునా లేక ఆకార్యము బేయుదునా అని ఆలోచించి

ప్లేస్టీీ లఘునిద్ధాన్తక ముదీ విర్దారణ చేయట సంటప్రశ్నం “కిం భోః వ్యాకరణం భవానధీయిత”. ఇత్యాదు లుదాహరణము. (ప్రార్ధన మనగా సవినయముగా యాచించుట. ఈ ఆరు ఆర్థము లందును 'లోట్‌*ను గాని *విధిలిజ్‌ *ను గాని (ప్రయోగింపవచ్చును.

అఃినీ లిశ్లోలటా 88.178

(ఆశిష్యపి లిజొలోటొ స్తఃం ఆశీః అప్రాప్తప్రా ప్తేచ్చా)

“లిజ్‌ లోట్‌లు ఆశీరర్థమునందు గూడ వచ్చును. లేనిది కొవలె నని కోరుటకు ఆశీస్సు అని పేరు.

ఈ యాశీరర్థమున లోట్టునందు (పళమప్పరు షైక వచనమధ్యమప్పరు మైక వచనములందు మాతము విశేషరూపము లుండును. “లిజొనందు అన్ని రూప ములును మార్చు చెందును. దీనికి “ఆశీర్లిజ్‌* ఆను (వత్యేకనామధేయము ప్రసిద్ధము.

భూధాతువునకు విధ్యాద్యర్థములందు “లోట్‌” చేర్చిన పిదప (ఓకారటకా రములిత్సంజ్ఞ కములు) అకారస్థానమున తీజొదులు వచ్చును. (వథమైకవచనమున 'భూ తి'ఆని యుండగా “తిసొర్వధాతునము గాన ధాతుప్రత్యయములకు నడుమ '“శప్‌నచ్చును (సూ 889) పిమ్మట గుణము (నూ.890) అవా దేశము చేయ *భవ 1. తిని యుండగా:

ఎడః 8.488

లోట ఇకారస్య ఊం భవతు.

ఏ$, ఉః. *లోటో లజ్వత్‌ నుండి *లోటఃఅనువ ర్తించును. *ఏః”అనునది “ఇ'అనుదాని షష్ట్యేకవచనము. “లోట్‌ యొక్క ఇకారమునకు ఉకారమాదేశ

స్థానివద్భావముచే “థి'ఆనునది *తోట్‌ "గాన దీని *“ఇ'కారమునకు ఉకొరా దేశము చేయ 'భవతు'అను రూపము సిర్ధించినది.

అ మా అ శీ! ఢం తువో సాత్చాివ్యంన్భ్యతరన్యామ్‌ 71485

ఆశిషి తుహోోః “తాతజ్‌” వా. పరత్వాత్‌ సర్వాదేశః. భవతాత్‌,

ఆశీరర్థమున *త్స్ర హిలను వాటికి *ళాఠజ్‌”" అను నాదేశము వికల్ప ముగ వచ్చును.

భ్వాది సకం ఇమ్‌ 283

“శాతజ్‌ లో చివర నున్న జకారము దాని వెనుకనున్న ఆకారము ఇత్సంజ్ఞకము లగుటచే *తాత్‌” అనునది మాత్రము మిగిలి యుండును. ఇది జీత్తు గాన “జీచ్చ'ఆను సూ(త్రముచే (40) ఆంతాదేశముగా రావలసి యున్నది. కాని ఈ ఆ దేశమున అనేకవర్థము లున్నవి గాన “*అనేకాల్‌ శిత్సర్వన్య' అను నూ(త్రము (4) ననునరించి సర్వాదేశముగ వచ్చును, *అనేకాల్‌ శిత్సర్వన్య” అనునది *జిచ్చికంటి పరము గాన 'విప్రతిషేధే సరం కార్యమ్‌' (1 $అను పరి భాషచే దానిని బాధించును.

ఇట్లు “తు” అనుదానికి “తాత్‌ అనునది సర్వాదేశముగ వచ్చుటచే “భవ శాత్‌* అను రూపము ఆశీరర్థమున వ్లైరల్పికముశ వచ్చును. తాతణ్డాదేశము రాని పక్షమున ఆశీరర్జమున గూడ “భవతు'అనియే (ప్రమయోగింవవచ్చును

లోటో లవ్బత్‌ 8,485

లోటస్తామాదయః సలోపళ్చ,

“లోట్‌ *కు “లజ్‌'కు వలె కార్యములు వచ్చును అనగా 'లజ్‌"కు వలె లోట్టునకు గూడ (రాబోవు సూ(తముచే చెప్పబడు) తామాద్యా దేశములు, సకా ఠలోవమును వచ్చును.

తన్‌ లన్‌ దషివాం తాంత-తామః 8,4.101 జీతశృతుర్దాం తామాదయః (క్రమాత్‌ స్యుః, భవతామ్‌, భవను ల అతి

“విత్యం జీత॥*నుండి “జీతః'అనువ ర్తి చును. “జీ త్తులగు లకారముల (లజ్‌,లిజ్‌,లుజ్‌ ,ల్భజ్‌ ల) “తస్‌థస్‌ '“థీ,మిప్‌) (ప్రశత్యయములకు "తాం, “తంితోఅహ్‌),ఆను నా దేశములు (్రమముగా వచ్చును

(ప్రథమపురు షద్వివచనమున “శప్‌గుణావాదేశములు. చేసిన పిమ్మట “భవ -[తస్‌ "అవి యుండగా *“లోట్‌ "కు లజ్‌ కార్యములు అతిదిష్ట మైనవి గాన పై సూశత్రముచే “తస్‌'*కు తామ్‌' అను నాడేళము చేయటచే. “భవఠాక్‌' అను రూపము సిద్దించినది.

బహువచంమున లట్‌(ప్రథమపురుషబహువచనమునందు వలె “భవని" అను రూపము విస్పన్న మైన పిమ్మట *ఏరుఃి అను సూూత్రమచే (410) ఇకా రమునకు ఉత్వము చేయ “భీవన్తు” అను రూపము సిద్ధించును

మధ్యమపురు షైకవచనమున “భవ సి ఆని యుండగా _

స్ట లమనిద్ధాన్తకాముదీ ఖీ 417. నేర్ణ్యూవిచ్చ 84.101 న్‌

సీహిఅపిత్‌,చ. *లోటో లజ్వత్‌” నుండి *లోటః'అనువ ర్తించును, “*లోట్‌ యొక్క “సిఅనుదావికి హి అను నాదేశము వచ్చును.ఈ *హి"అఆను నది పకొరేత్సంజ్ఞకము కాదు.”

ఇచట “సిప'అనునది పకారేత్సంజ్ఞకముందాని స్థానమున నాదేశముగ వచ్చు “హి” అనునది గూడ స్టానివద్భావముచే పకారేత్క ము కావలసి యుండ ఆపిచ్చి అనమటచే ఈ పిత్తము నిషేధింపబిడినది.ఇట్లు నిషేధించుటచే “సార్వధాశుకమపత్‌' (పకాలేత్కము కావి సార్వధాతుకము జీ త్తువంటి దగును) అను సూత్రముచే (50%) “హికి జీద్వద్భాన ముండును కావున జీ త్త్వ(ప్రయు క్త మగు గుణని షేధావీకార్యములు లభించును గాన * స్థుహి" ఇత్యాదులందు “సార్వ ధాతుకొర్టధాతుకయోః? (800) అను గుణము రాదు ఇదియే. అపత్ర్య విధాన ప్రయోజనము.

ఇచట “సిఅనుదానికి పి”ఆ దేశము చేసిన పిమ్మట “భవ |. హిఅని యుండగా:

అతో పేః 64.1005

*రిణో లుక్‌” నుండి *లుక్‌"అనువన ర్హించును. - *హస్వాకారముకంటె పర మగు 'హి"కి లోపము వచ్చును.” ఈ స్తూతముచే *హి లోపింపగా *భవ" అను రూపము సిద్ధించినది ఈ సూత్రమును బాధించి “తుపో్యోస్తాతజ్ఞాథష్యన్య తరస్యామ్‌'అను సూత్రముచే (418) వైకల్పికముగ తాతద్ఞాదేశము. వచ్చిన పక్షమున “భవళామ్‌” అను రూపము సిద్ధించినది.

ద్వివచనబహువచనములందు *భస్‌, *థిలకు వరుసగా “తమ్‌” *తిలు ఆదేశముగ వచ్చుటచే(సూ.4114) “భవతమ్‌“భవత'*ఆను రూపములు నిష్పన్న మైనవి

ఉ శ్రమపురుషైకవచనమున “ధవ -..మిఅని యున్నపుడు *మిప్‌'కు “అమ్‌'ఆదేశము రావలసి యుండగా(సూ.118)

ధ్వాది (ప్రకరణమ్‌ 285 410, వర్మ్మిః 84,80

లోటో మేర్ని;స్యాత్‌.

“లోటోలజ్వత్‌” నుండి *రోటః్‌ అనున ర్తించినది, * *రోట్‌ "యొక్క “మి"అనుదానికి *నివచ్చును”.

ఈ సూశ్రముచే '“నిఆదేశము చేసన పిమ్మట “భవశని ఆని యున్నది

అడు త్తమన్మం విచ్చు 84.02 లోడుత్తమస్య అట్‌ స్యాళ్‌, పిచ్చ, భవాని. హిన్యోరుత్వంన; ఇత్వోచ్చారణసామర్థ్యాత్‌.

“లోట్టుయొక్క- ఉ త్రమపురుషమునకు “ఆట్‌ ' అను నాగమము వచ్చును, ఈ యాశమము పకొరేత్క మగును.ొ

“ఆట్‌"అనునడి “టిత్‌' అగుటచే. (పశక్యయమునకు ఆద్యవయనముగ వచ్చును పిత్త్వమను అఆతిదేశంచుటచే గుణాదులు వచ్చుటకు అభ్యంతర ముండదు ఈ సూ[ఠ్రముచే “ఆట్‌” చేర్చిన పిమ్మట “భవ ఆని" అని యుండగా నవర్డ దీర్ధముచే “భవాని'అను రూసము సిద్దిందును,

“హినిఅనువాటి ఇకారమునకు *వీరుః”ఆను సూ(తముచే (410) ఉత్వము రావలసి యున్నది కాని ఉత్వము చేయు పక్షమున *హినవిఅని ఇకా రాంతా దేశములను చెప్పుటలో (సయోజనమే యుండదు *హుూనుి అను ఉకొ రాంశాదేశములనే చెప్పి యుండవచ్చును.కావున ఇకారోచ్చారణ సామర్థ్యముచే ఉత్వము రాదు.

421, దో (వొగ్టాతోః 1.6.80

త్తే గత్యుపసర్గనంజ్ఞకాః ధాతోః 'ప్రాగేవ (ప్రయోక్తవ్యాః

“ఉపనర్షాః క్రీయామోగే ,“గతిశ్చ'అను సూ(తములను చెప్పిన (ప్రసంగ మున నీ సూత్రము పరింపబడినది. గాన “తేఅనగా “గత్యుపనర్గములు "అని యర్థము. “ఆ గతిసంజ్ఞ కములును,ఉపసగ్ష సంజ్ఞ కములును ధాతువునకు మొదట ప్రయోగింపదడవలెను, ”

ఈ సూత్రము ననుసరించి *పిఆను మపసర్గను “భవానిఆముదానికి మొదట చేర్చుటచే "ప. భవాని'అని యుండును,

286 అఘునిద్ధార్తతొముడే 422. అనిలోట్‌ 84,16

ఉపసర్షస్థాన్నిమి త్రాత్చరస్య లోడాదేశన్య “అని"ఇత్యన్య నన్య ణః స్యాత్‌,

“ఉవనర్గాదనమా సేసి నుండి *“ఉపసర్జాత్‌” “రషాభ్యాంనోణఃసమానవదే' అను సూత్రమును అనువ ర్రించును. 'అవి”లోట్‌"అనునవిలు స్త షస్ట్యంత పదములు, "ఉపసర్గ్ణయం దున్న నిమిత్తము ((రేఫషకారముల కంట పరమును “*లోట్‌"స్ట్థానీయమును. అగు *“ఆనియందలి నకారమునకు “ణికొర మాదేశ మగును.

ఈ స్తూతముచే ణత్వము చేయగా "ప్రధవాణి" అను రూనము పిద్ధిం చును, “ప్రభవాని అనునది ఏకవనము కొదు గాన “"ఆట్‌కుప్వాజ్‌నుమ్‌ న్యవా యేపి'అను స్యూతము (108) ప్రవ ర్రింపకుండుటచే ఈ సూత్రము. చెప్పవలసి వచ్చినది.

వా. దుః వత్సాణత్సాయోదవనర్గత్ప (వతి పేదో వ త్త్రవ్యఃం దుస్థితిః, దుర్భవాని.

షత్వణత్వములు చేయవలని యున్నపుడు *“దుర్‌" అను దాని ఉపనర్ల శ్వమునకు నిషేధము బెస్పవలెను; అనగా “దుర్‌ "అనునది ఉసనర్లగా పరిగణింవ బడదు.

“దుర్‌ _. స్థితి? అనునపుడు స్టాధాతుసకారరునకు *ఉపసర్జాత్సునోతి, సువతి, స్యతి, పొతి, స్తోభతి, స్టా, "సేనయ, పే, సిచ, సజ్జు, స్వజ్ఞామ్‌' ఆను సూ(త్రముచే షత్వము రావలసి యున్నది.ఇస్లే “దుర్‌ +. భవాని అనునప్పడు “విఅనుదాని నకొరమునకు “అని లోట్‌"అను సూత్రముచే (422) ణక్వము రావలసి యున్నది ఈ షత్వణత్వములు రెండును *దుర్‌అను ఉపసర్గను నిమి తృముగ చేసికొని వచ్చుచున్నవి. కాని ఈ వా ర్హికము షత్వణత్వములు చేయ నున్నపుడు *“దురోొఅనునది ఉపసర్గగా పరిగణింపబడదు అని చెప్పుచున్నది. “దుర్‌ "కు ఉపనర్గత్వము. లేనిచో ఉపనర్లత్వ్మపయు _క్ష్‌ మగు షత్వణత్వములు రావు గాన “*దుఃస్థితిః? (రేఫకోఖరవసాశయోర్విసర్జనీయః (సూ.81) అని విసర్గము) *దుర్భవానిఅను రూపములు సిద్ధించును.

భ్వాది (పరణమ్‌ 2687 నాం అ న్తక్ళ జ్రన్యాట్‌ తీవిభిణత్నో మావనర్ల తం నాచ్గుశ్‌, ఆన్తర్భవాణిం

ఆఅజ్‌కివిధి, ణత్వముల విషయమున “ఆ న్తర్‌'అను శబ్దమునకు ఉపసర్ల త్వము చెప్పవలెను,

“అంతర్‌” అనునది (ప్రాదులలో పరింపబడలేదు కొవున దీనికి *ఉపసర్లాః క్రీయామోగే అను మూత్రముచే (8) ఉపసర్లసంజ్ఞ లభింస కుండుటచే ఈ వార్తికము దానికీ పై మూడు సందర్భములందును ఉపసర్గసంజ్ఞను విధించు చున్నది

“ఆంళర్‌ , భవాని'అనునపుడు అంతర్‌ అనుదానికి ఈ వార్శికముచే ఉపసర్గసంజ్ఞి లభించినది గాన “అని లోట్‌*అను సూత్రముచే (429 అత్వము వచ్చి “ఆ న్లరృవాణి అను రూపము సిద్ధించును

“అజ్‌ కు ఉదాహరణము'"_ *“ధా'ధాతువునకు “అంతర్‌” అను ఉపసర్షము ఉపపదముగా నుండుటచే “ఆతళ్చోపసర్లే'అను సూ(తముచే (8 8.10%) “ఆజ్‌” ప్రత్యయము వచ్చి “అ న్తర్జా'అను రూపము సిద్ధించును (అష్టాధ్యాయిలో *'ఆక శ్చోపసగ్లే'అను రెండు సూత్రములున్నవి.మొదటిది (8 1.86) *కివ్రత్యయ విధాయకము, రెండవది (8 8 10) 'అజ్‌"విధాయకము )

“కికి ఉదాహనణము;- వై ధాతువునకే “ఉవసర్లే ఘోఃకిః? అను సూత్రముచే (88) 'కిప్రశ్యయము చేయ “ఆనర్థిః' అను రూపము సిద్ధిం చినది.

ద్వివచనబహువచనములందు “భవ 1. వస్‌” “భవ _|. మస్‌ "అని యుండగా “అడుత్తమస్య పిచ్చ'అను సూత్రముచే (420) ఆడాగమము,సవర్ష దీర్చ ముచేయ “భవావస్‌"**భవామస 'ఆఅని యుండును.

420, నిత్యం జీత 84 00

సకారాన్హ స్య జీదుత్తమస్య నిత్యం లోపః

"అలో న్తశ్య" ఇతి సలోపః_ భవావ, భవామ

“స ఉత్తమన్య'అను సూత్రము, “ఇతళ్చ లోపః'ముండి *లోపః' అను పదము అనువర్శించును “జీత్తుల సకొరాన్హ మగు ఉ& త్తమపురుషమునకు నిత్య ముగ లోపము వచ్చును.

266 లఘునిద్దాంతకొముదీ “వైతోఒన్య(త్ర“అను. వెనుటి సూూత్రమునుండి “వా"అనునది అను న ర్తింపకుండుట క్రై “నిత్యంి అని చెప్పబడినది “అలో న్య్యస్య"అను పరిభాషడే (2 ) ఈ లోపము అంత్య మగు శకార మునకు వచ్చును “లోట్‌* కూడ లోటో లజ్వత్‌* అను అతిదేశముచే (115) “శిర గాన సకొరము లోపించి “భవావ* *భవాడు అను రూపములు నిష్పన్న మైనవి 424. అరద్వ్యాతనీ లట్‌ 82.111 అనద్యతన భూళార్రవృ శేర౮తోరణ్‌ స్యాత్‌, ఆ కొతాలిడ్లు యం ధ్ధాతోః? “భూత్రే' అవి అధికొరములు, అనద్యతనభూత కొలమునకు సలబంధించిన అర్థమును బోధించు. ధారువుకంక '“లజ్‌” వచ్చును అవగా గడచిన అర్ధరాత్రికి పూర్వముశ నున్న భూకము ఆనద్యతనహారము ఈ అన ద్యతనత్వము స్పష్టముగ తెలియునప్పడు 'లజ్‌”ను (పయోగింపవలెను సామాన్య భూతార్థమున లుజ్‌ "ను ప్రమోగింపవలెను ఉదాహరణమునకు:= “హ్యః ఆహం భాగ్యనగరీం అగచ్చ్భమ్‌” (నేను నిన్న భాగ్యనగరమునకు వెళ్ళితిన్సి ఇత్యాదిస్టల ములందు అనద్యతనభూతకొాలము గావున “లజ్‌నే (ప్రయోగింపవలెను కౌని “లుజ్‌ోను ప్రయోగింపరాదు. భూధాతువునకు అనద్యత నభూతార్థమున “లజ్‌” చేర్చిన పిదప “భూ 1 అజో అని యుండ: ఢ2ర్క్‌ లజ్‌ లద్లృణ్‌ తృుడుదా త్తః 6.44,71 ఏప్వజ్ఞస్యాట్‌ , "అజ్షస్యి అధికారము. "*లుజొ "లజ్‌” “లృజ్‌ "లు పరమగునపుడు ఆఅంగమునకు 'అట్‌ి అను ఉదాత్త మగు ఆగమము వచ్చును “అట్‌” టిత్తు గాన *ఆవ్యంతా టకితౌ'అను సూూతమువే (81%) “భూ'అను అంగమునకు ఆద్యవయవముగ వచ్చును. “ఆభూ (లబ్‌ అని యుండగా లకార స్థానమున తిబాది ప్రవ్యయము లా దేశములుగ వచ్చును. (“” “జ్‌ లు ఇక్సంజ్ఞక ములు, (ప్రథమైకవచనమున “తి(ష్‌” ప్రర్యయము వచ్చిన పిమ్మట లట్టునందు వలె శ్‌ గుణావాదేశములచే 'అభవతిఅని యుండగా:=

వ్వాడీ (ప్రకరణమ్‌ 289 4260. ఇలళ్చో 84.100

జీతో అస్య పరన్నైపదమికారాన్తం యత్‌, తదన్హస్య లోవః,

అభవత్‌, అభవళఠామ్‌, అభవన్‌,

అభవః, అభవతమ్‌, అభవత,

అభవమ్‌, అభవావ, అభవామ.

“లన్య' అధికారము. *ఇశళ్చ రోనః సరన్మైపదేషు నుండి *లోసః” “పర స్మైసదేషు అను పదము లనువ ర్హించును. *“నిల్యం జీతకినుండి “జీఠః” అనువ ర్తించును. * “జిత్‌"అగు లకారముయొక్క స్థానమున ఆదేశముగ వచ్చిన ఏ ఇకారాంచపర స్మైపద(వత్యయము కలదో దాని అంతమానకు (ఇకారమునకు లోపము వచ్చును"

ఈ సూ(తముచే తియందలి ఇకారము లోపించుటచే “అభవత్‌” అను రూనము సిద్ధించును. ద్వివచనమున అడాగమము చేసిన సిమ్మట వెనుకటి వలెనే “తస్‌ ప్రత్యయ, శప్‌, గుణావాదేశములు వచ్చుటచే “అభవతస్‌"అని యుండ “తఠస్‌థస్‌ థమిపాం తాంతంతామః”అను సూ(త్రముచే (418) “తస్‌'కు 'ఠామ్‌” ఆదేశము-'అభనతామ్‌'ఆను రూపము సిద్ధించినది. ఇళ్లే అన్ని రూవము లందును అడాగమ, శప్‌, గుణావాదేశములు వచ్చును.

బహువచనమున లట్టునందువలె (ప్రక్రియ చేయుటచే. “అళవ న్లి'అని యుండ “ఇతశ్చి అను సూత్రముచే (428) ఇకారలోపము-.*అభవ న్త్‌'-“సంయో గాన్తన్యలోపః'అను సూగత్రముజే (2%) తకారలోపము."అభవన్‌" అనురూవము సిద్ధించినది.

మధ్యమప్పరు షె కనచనమున “అభవ. సి అని యుండ 'సియందలి ఇకారమునకు లోపము- (సూ.426), నకారమునకు రుత్వవిసర్గ్మములు- “అభవః* అను రూప మేర్చడినది. ద్వివచనమున “ఆభవ_|-థస్‌ ఆని యు౦డగా “థస్‌'కు "తి మ్‌'ఆదేశము (సూ.41%-'అభవతమ్‌” అను రూపము సిద్ధించినది. బహువచనమున “అభవ -[ ధాఅవి యుండగా *“థికు “తిఆదేశము (నూ418) *“అభవత'అని యగును.

ఉ త్తమపురు_షెకవచనమున “అభవ -(మిఅవి యుండగా “మికి "అమ్‌" ఆదేశము (41%ఎఅభవ -|- అమ్‌” అని యుండ '"అతోగుణే' అను స్తూశ్రముచే (270 పరరూవము“ఆభవమ్‌”అను రూపము సిదించును. ద్వివచనదిహువచన

200 లఘునిద్ధాన్తకౌముడీ ములందు “అభవ + వస్‌” “అభవ - మస్‌ “అవి , యుండగా “అతోదీర్జో యజ” అను సూటతళముచే (8)2) దీర్ట్యము,. “వర్యంజీఈః"అను సూరముచే (120) సకారరోపము చేయ "అభవావి *అభవామ'"అను రూపముల సిర్భించినవి గ్‌, న ౮! ట్‌ ల అ అధ తీసి, బిళి రియ న్త 9డామ స్త 9జాలీష్టనం(వళ్ళ (పొర్ధనోము అజ్‌ 88.161 ఏస్వగ్రేషు ధాతోర్జి జ్‌. “*విదిమొద లగు నర్థములందు ధాతువుకంబె “లిజ్‌"వచ్చును”. విధ్యాది పదముల యర్థము 411వ ఘూళము వ్యావ్యానమున చెప్పబడినది. 4129. యానుట్‌ వరపైైవదోమాదాతో జోచ్చ 84.108 మూ! అవి లిజః పరన్మైపదానాం యాసుట్‌ ఆగమః, ఉదాత్తః, జీచ్చ. ఓ... అలి “లిజః సీయుట్‌” నుండి లిజఃి అనువ ర్రించును “లిజ్‌ యొక్క పరస్మై పద(ప్రవ్యయములకు 'యాశుట్‌” అను నాగమము వచ్చాను అది ఉదా త్తమగను “జీత్‌ గను ఉండును.ో భూధాతువు నకు విధ్యాద్యర్థములందు శల్రిజ్హ్రా0 ((ఇోజ్‌”లు ఇర్ఫంజ్ఞక ములు) చేర్చిన పిదప తిజ్బత్యయములు ఆదేశ మగును. (ప్రధమపురుషైవవచనమున “ఇప్‌గుణావాదేశములచే *భవతి అని యుండగా *ఇతశ్చి అను సూిముచే ( 26) ఇకారలోపము-'భవత్‌"అని యుండును ఇప్పడు పై స్త్లూరముచే "త్‌ అను దానికి యాసువాగమము. *“యాసుట్‌ "లోని ఉకారిటకారము లిత్స-జ్ఞకము లగుటచే *'యాస్‌'ఆనునది ద్మూూలిము మిగులును టిత్తుగాన ఆద్యవయవముగ వచ్చునుభవ + యాస్‌త్‌ిఅ3 యుండగా! 429. లిజః న లోపోనన ?ిన్వూ 722.70 ఏ టో సార్వధాతుకలిజోఒన న్యస్య సస్య లోపః.ఇతి పాపే- అలీ అలి “సిఅనునది లుుప్తషస్టీక మగు పదము. “రుదాదిభ్యః సార్వధాతుకే" నుండి ఆమవృలత్త మగు “సార్వథాతుకే'అనునది'" షష్ట్యంతముగ మారును, “*ోసొర్వధాతుక మగు 'లిజ్‌ "యొక్క అంత్యము కాని సకొారము లోసపించును ” ఇచట “తి'అసునది “లిజ్‌ స్థానమున వచ్చినది గాన స్థానివద్భావముచే “రజా పరిగణింపబడును *'యాస్‌'అనునది అట్టి “క్ర్‌'ఆనువానికి ఆవయవన ముగ చేరినది గాన *యదాగమా సద్ద్గుజీభూతా సృద్ద్విహణేన గృహ్య న్తే (ఏవి వ్యాన్‌ 3 అత €) న!

ధ్వాది (వకరణమ్‌ 291 వేటికి ఆగమములుగ వచ్చినవో అవి వాటితో (గహింపబడుమృ అను పరిభాషబే “రిజ్‌” అను పేరుచే (గగ్రహింసబడును అనగా ఇచట యాస్‌త్‌ అనునది *లిజ్‌” అని యర్థము ఇందలి సకారము ఆనంత్యము కొన దానికీ సూూతముచే లోనము రావలని యుండ _ 480. అతో యేయః ? 2.60

అతః పరస్య సార్వధాతుకానయవస్య “'యాన్‌"ఇత్యస్య ఇయ్‌ గుణ$.

అతః, యా, ఇయః. *రుదాదిభ్యస్సార్వధాతుకే' నుండి. 'సార్వధాతుకే" అనున ర్తించును. *పకస్య"ఆమనది అవ్యాహారము (హస్వాకారముకంట పర మును సార్వధాతువావయవమును అగు *యాస్‌ (యా అనుదానికి “ఇయ్‌'అను నాదేశము వచ్చును.

ఈ సూ(క్రనుచే *యాస్‌'కు 'ఇయ్‌'ఆను నాదేశము చేసిన పిమ్మట “భవ |. ఇయ్‌త్‌'అ౨ యుండా గుణముచే “భవేయ్‌త్‌ అని యగును, ఇపుడుం

లోపోవ్యోర్వూలి 6.1.68

వలి వకారయకారయోర్లోవః. భవేత్‌, భ వేతామ్‌.

“వల్‌*పర మగు చపుడు వకొరయకారములకు లోనము వచ్చును దానిచే యకారలోపము చేయగా “భ వేత్‌"ఆను రూపము సిద్ధించును.

ద్వివచషమున గూడ ప్రక్రియ ఇళ్లే యుండును *తస్‌'కు “రామ్‌” ఆదేశము వచ్చుట (సూ.116%) విశేషము “భవేతామ్‌'అను రూప మగును, బహువచశమున వెనుకటి వలెనే (ప్రక్రియ చేయుటచే “భవేయ్‌ 1. టు'అని యుండగా

ఢ92, డేర్దున్‌ 94.180

లిజోయేర్దున్‌ స్యాత్‌. భవేయుః, భవేః, భవేతమ్‌, భవేత; భవేయష్‌, భవేన, భవేమ,

“లిజస్పీయుట్‌” నుండి *లిజకి అనువ ర్మించును. ““లిజ్‌'యొక్క'టు"కి “జుస్‌ అను నాదేశము వచ్చును.” 'జుస్‌'లోవి జకారమునకు *చుటూ'అను సూత్రముచే (12) ఇర్ఫంజ్ఞ “ఉస్‌మిగులును, “భవేయ్‌ . ఉస్‌''భ వేయు!" ఆను రూపము సిద్ధించినది

292 లఘునీద్ధాంతకోముదీ

మధ్యమస్పరు షైకవచనమున “ధడేయ్‌ _ సిిఅని యుండా “లోపోవ్యో ర్విలిఅను సూ(త్రముచే (481) యకారలోసము. “ఇతళ్చ'అను సూ(త్రముచే (420) “నిలోవి ఇకారిమునకు లోపము సకారమునకు రుత్వవిసర్గ్షములచే *భవేఃశీ ఆను దూపము సిద్ధించును. ద్వివచనబహువచనములందు 'ధస్‌” “థిలకు “తమ్‌” *ఈ' ఆదేశములు (418), యకారలోపము. (401) చేయగా *“భవేతమ్‌” భవేత"అను రూపములు సిద్ధించును.

ఉ తృమైకవచనమున *మికి 'అమ్‌"ఆదేశము. (414%-భవేయ్‌ -[. ఆమ్‌”. “భవేయమ్‌"అను రూపము సిద్దించినది. ద్వివచనబహువచనములందు “భవేయ్‌ వస్‌” భవేయ్‌ -(. మస్‌'అని యుండగా యకారలోస (సూ 4)1) సకొర లోపములచే (సూ.+8%) “భవేవి "భవేమఅను రూపములు సిదించినవి.

లిడాలివ 81.116 ఆశిషి లిజన్తిజ్‌ ఆర్థధాతుకసంజ్ఞః స్యాత్‌,

“తిజ్‌ శిత్సార్వధాతుకమ్‌” నుండి “తిజ్‌” *ఆర్థధాతుకం శేషః” నుండి “ఆర్ధ ధాతుకంోఆనువర్తించును,

ఆశీరర్థక మగు “లిజ్‌ "యొక్క స్థానమున వచ్చిన “తిజ్‌* ప్రత్యయము సార్వధాతుక సంజ్ఞ క మగును.

“ఆశిషి లిజ్‌లోటౌ అను నూత్రిముచే (412) లిజ్‌* ఆశీరర్థమున గూడ వచ్చు నని చెప్పబడినది అట్టి 'లిజ్‌' కు “ఆశీర్లిజ్‌' అనియు వెనుక చెప్పిన “లిజ్‌ కు 'విధిలిజ్‌ "అనియు పేర్లు. ఈ ఆశీర్లిజ్‌ స్థానమున వచ్చిన *తిజ్‌ "లకు “తిజ్‌. 4త్‌ సార్వధాతుంమ్‌' అను సామాన్యశాస్త్రముచే (088) వచ్చుచున్న సార్వ ధాతుక నంజ్ఞను బాధించి ఈ నూ్యతముచే ఆర్థధాతుక సంజ్ఞ విధింపబడుచున్నది.

భూధాతువునకు ఆశీరర్థకలిజ్‌ చేర్చిన పిదప దాని స్థానమున తిజొదులు. (ప్రథమైకవచనమున *భూ -(తి'అని యుండగా “తి'అనునది పై సూతముచే ఆర్హధాళుకసంజ్ఞము గాన “క ర్తరిశప్‌'అను (088) 'ళపొపత్యయము. రాదు. “యాసుట్‌ పర వ్మైపదేషాదాత్తో జీచ్చ' అను సూటత్రముచే (42%) *'యాసుట్‌!

ఆదేశము “ఇరళ్చ'అను నూత్రముచే (42% ఇకారలోపము. “భూ_.యాప్‌ 1 త్‌'అని యుండగా

భ్వాది (పకరణమ్‌ 203 శ84. తీదాతివి 34.104

ఆశషి లిజో యాసుట్‌ కిర్‌, “స్కోః నంయోగాద్యోః ఇతి సలోపః.

“లిజస్పీయుట్‌” *యాసుట్‌ పరవ్మైపదేషమాదాత్తో జిచ్చ'అను సూశ్రముల నుండి *లిజఃి 'యాసుట్‌ి అనుపదములనువ ర్హించును “ఆశీర్లి జ్‌ కు నంబింధిం చిన 'యాసుట్‌” కిత్తు అగును. ఈ సూతముచే 'యానుట్‌ కు ఆతిదేళించిన కిత్త్వమునకు రాబోవు సూత్రముగే గుణాదినిషేధము (సయోజనము. '“స్కోస్పం యోగాద్యోర నే చ అను స్కూశముచే (810) సకారము లోపించును.

“యాసుట్‌” పరముగా నుండగా *భూ”అను దాని ఊకారమునకు 'సార్వ ధాతుకార్థధా తుకయోః 'అను స్తూతముచే (800) గుణము రావలసి యుండగా:=

శీలీర్‌, త్‌్షతి క

గిత్‌ కిత్‌ జిత్‌ నిమి_శ్తే ఇగ్లక్షణే గుణవృద్దీ న న్తః,

అణాల (వ్‌ వాంటి

భూయాత్‌, భూయాస్తామ్‌, భూయాసుః.

భూయాః, భూయా సమ్‌, భూయా స్తం

భూయాసమ్‌, భూయాస్వ, భూయాస్యం

“కక్‌ జీతి అనువది నిమిత్తన_ప్పమి. “ఇకో గుణవృద్ధీ"అను సూ(తము, “నధాతులోప ఆర్హధాతుకే' ఆను సూ(త్రమునుండి “న” అనుపదమును అనువ ర్శిం చును. “గిత్తును కి త్తును లేక జీత్తును నిమి త్తముగ చేసి కొనునట్టి ఇగ్గ క్షణము లగు గుణవృద్ధులు --- అనగా *ఇకః అను పవము నుచ్చరించి విహితము లగు గుణవృద్దులు- రావు,

'సార్వధాతుకార్ధధాతుకయో:ః” “పుగన్తలఘూపదశ్య చి ఇత్యాదిగుణాది విధాయక సూ(త్రములందు *ఇకో గుణవృర్ధీ' అను పరిభాష ననుసరించి ఇకఃి అనుపదము ఉపస్థిత మగును గాన ఇట్టి గుణాదుణు ఇగ్గక్షణములు. ఇట్టి గుణ వృద్దులు “జిత్‌ మొదలగు (వశ్యయములను నిమి త్తముగ చేసికొని రావు; అని యర్థము

(ప్రస్తుతమున “యాసుట్‌ "అనునది సై సూత్రమచే (481 కిత్తగాన దానిని నిమిత్తముగ గొని. ఇచట ఊకారమునకు గుణము రాదు. కావున "భూయాత్‌" ఆను రూవము నిష్పన్న మైనది

ర! లఘునిద్ధాంతకౌముడీ

ద్వివచనాదులందు గూడ '“భూయాస్‌'" వరకు వెనుకటి వనెనే (ప్రక్రియ యుండును. ద్వివచనమున తస్‌'కు “తామ్‌” అను నాదే॥;మువే (సూ. 116%) “భూయాస్తామ్‌" అను రూప మగును. ఇది ఆర్హధాతువ మగుటచే "లిజఃస తోపోన_న్మ్యస్య" అను సూత్రముచే (420) సకొరతోసము రాదు బహువచనమున 'బు'కి జుస్‌ ఆదేశము వర్చుటచే (42) *“థూయాసుః” అను రూప మగును.

మధ్యమప్పరు షైెకవచవమున _ “సియందలి ఇకారము “ఇకళ్ళ” అను సూత్రముచే (420) లోపింప భూయాః” అను రూప మగును. ద్వివచనబహు వచనములందు. “తమ్‌* త ఆదేశములచే (సూ. 41%) “భూయా స్తమ్‌" “భూయ్యాస్త" అను రూసములు సిద్ధించినవి. ఉత్తమైనవచనమున. 'మికకి అమ్‌" అను నాదేశము (416), ద్వివచనబహువచనములందు. *నిగ్యం జీతఃి అను సూళముజే (123%) సకారలోపమును వచ్చుటచే *భూయాసమ్‌ి *“భూయాన్వ' 'భూయాస్మ అను రూపములు సిద్ది:చినవి

408, అట్‌ 82.110 భూతాళ్లే ధాతోర్లుజ్‌ స్యాత్‌, (పు ళం

*రాళోః”, 'ధూతే'అని యధికారములు. “సామాన్యభూతార్థిమున ధాతువు

కంటి 'లుజ్‌' వచ్చును". 'ఉ) 'జ్‌*లు ఇత్సంజ్ఞకి ములు. 87, యావ లున్‌ 8.15

సర్వలకారాపవాదః,

“మాజ్‌*అనునది ఉపపదముగా నున్నప్పుడు ధాతువుకంటె “లుజ్‌” వచ్చును.

“మాజ్‌” అనునది నిషేధార్థక మగు అవ్యయము, జకారము ఇక్సంజై కము. ఉపపద మనగా సమీపమున నున్న పదము. ఇది ఉపపదముగా నున్నపుడు ఇతరలకొరము లన్నిటిని బాధించి లుజ్‌ మాత్రమే వచ్చును. “మాజొవలె నిషే ధార్ధక మస 'మా" అను మరియొక అవ్యయము. గూడ ఉన్నది. కాన ఎచట నైన “బజ్‌ 'కంటె భిన్న మగు లకారము “మాతో ప్రయోగింపబదినయడల అది “'మాజ్‌"కొ3 *మా"అను రెండవ అవ్యయ మని (గహింసనలను.

418, స్త్రోత్తరే అజ్‌ చ 8,8 1746 స్మోత్తరే మాజి లజ్‌స్యాత్‌; చాత్‌ ఒజ్‌

భ్వాది (సకరణమ్‌ డ్రంక్‌

వెనుకటి సూతమునుండి “మాజీ ఆను పద మనువ ర్రించును *న్మ' అనునది ఉత్తరమున (పరముగా గల *మాజ్‌” ఉపపవ మగునపుడు *లజ్‌” వచ్చును. “చ” అనుటచే “లుజ్‌” కూడ వచ్చు నని య్ఞము,

భూధాలువునకు భూతసామాన్యార్టమున లుజ్‌ వచ్చిన పిమ్మట ఆడాగ మము (సూ. 42%) *లుజ్‌' స్పానమున “తిజ్‌ *ప్రక్యయములు, (పథమైకవచన మున *ఆళూ , తి అని యుండగా “శప్‌ 'ప్ర్య్యయము రావలసి యుండ

శీశ్రీ0, బ్లి అవీ త్‌!.48

శబాద్యపవాదః,

“లుజ్‌ పర మగునప్పడు ధాతువుకంపె పరముగ “చ్లి వచ్చును”

ఈ న్లీి ప్రత్యయము కప్‌, శ్యన్‌, మొదలగు వికరణ(పత్యయముల కపవాదము-_ “అభా చ్చి (తి

శీ40, చః నీబ్‌ 81.41

ఇచావితౌ. ”

“ద్లి, కి “సిద్‌ ఆదేశముగ. వచ్చును. *సిచిలోని ఇకారచకొరము లిత్సంజ్ఞవము లగుటచే సకారము మాత్రము మిగులును. *అధూ _(స్‌తి' అని యుండగా:

ఢీథీ!. గాతిన్టామంవొచాభ్యాః నీచ వర్మనైె ంవదోవు 477 ఏభ్యస్పిచో లుక్‌ స్యాత్‌,

గాపౌ ఇహ ఇణాదేశపిబతీ గృ హ్యేతే.

“ణ్యక్ష్యతియార్థజితో యూని లుగణిఖోః్‌ నుండి లుకొ. అనువ ర్తిం చును. పరనైైపవ ప్రవ్య్యయములు పకముా నున్నపువ “న్యా స్థా ఘుసంజ్ఞ క్క పా భూ” ధారువులకంపి పరముగా నున్న “*సిచ్‌ కు లోపము వచ్చును.

*"ఆఅనుదానిచే ఇణో గాయజీ అను సూత్రముచే (585) “ఇణ్‌'ధాతు వున కాదేశముగ విహిత మగు “గా'అను దూషము, *పా అనుదానిచే *పా పానే" అను ధాతువును (దీనికి *పిట్‌ 'అను నా దేశము సార్వధాటఃముఇందు వచ్చును బ్రహీంపబడును. “డు దాజ్‌ దానే, దాణ్‌ దానే, దో అవఖండనే? “చేజ్‌ రక్షణే, “డు ధాజ్‌ ధారణపోషణయోః, *ఢేట్‌ పానే' అను ధాతువులకు *దాధా ఘ్వదాప్‌ 'ఆను సూటత్రిముచే (824) ఘుసంజ్జ విరింపబడినది.

206 అఘునిద్ధాన్తకొముడీ

ఈ సూ(త్రముచే సకారము లోపింపగా “ఆభూ-1_తి* ఆని యుండును. “తిలోన ఇకారమునకు *ఇతళ్చ"ఆను సూ(త్రముచే (420) లోపము- *“అభూత్‌" అను దూవము సిద్ధించును.

ఇచట “ఈి(ప్రత్యయావయవ మగు 'త్‌' సార్వధాతుక మగుటచే అది పరముగా నున్నపుడు “భూలోని ఊకారమునకు “సార్వధాతుకొార్తధాతుకయోః అను సూటత్రముచే (880) గుణము రావలసి యుండ దానికి నిషేధము చెన్న బడుచున్నది.

చూనువో న్త్‌జో 8.88 భూసూఏతయోఃసార్వధాతుకే తిజిపరేగుణోన. అభాత్‌, అభూతామ్‌, అభూవన్‌; అభూవమ్‌, అభూవ, అభూమ,

“మిదేర్గణః! “నాభ్య స్తస్యాది పితి సార్వధాతు కే'అను సూతములనుండి “గుణః' *న' “సొర్యధాతుకే' అనున ర్తించును. “*భూ,సూధాతువులకు సార్వ ధాతుక మగు 'తిజొపర మగునపుడు గుణము రాదు.”

ఈ సూశముచే గుణము నిషేధింపబడినది గాన “అభూత్‌ "ఇత్యాది గుణరహిత రూపములే యుండును.

ద్వివచనాదులందు గూడ ఇళ్లే అడాగమ '* చ్లి''ప్రత్యయ, సిజాదేశ. “సిజ్‌” లోపుగుణనిషేధములు వచ్చును (ప్రథమపురుషద్వివచనమున 'థస్‌కు “తామ్‌* ఆను నాదేళశము (సూ.+414%ఎ*అభూతాష్‌' అను రూపము సిద్ధించినది.బహువచ నమున *“అభూ-[టు'అని యుండగా 'య్లోన్తః'అను సూతముచే (001) “అ న్త్‌"ఆదేశము.*అభూ _- అ న్లి' “భువో వుగ్గుజ్‌లిటోః'అను సూ(త్రమచే (85 నిచట '“లుజ్‌” సంబంధ మైన అచ్చు పరముగా నున్నది గాన ధాతువు నకు *వుక్‌'ఆదేశము. కి త్తగాన అంశావయవముగ వచ్చును *అభూవ్‌ (అ ని. ఇకొరమునకు "ఇకళ్చ అను సూ(త్రముచేకను (126), తకారమునకు '“సంయో గాన్తస్యలోపః అను సూ(త్రముచేతను (20) లోవము చేయగా *అభూవన్‌” అను రూవము సిద్ధించును,

భ్వాది (ప్రకరణమీ ర్తి

మధ్యమప్పురు షైకవచనమున “సి వ్రళ్యయోకారము లోపించి (నా.420) సకొరమునకు రుత్వవిసర్గములచే "“అభూః'అను రూపము సిద్ధించును. ద్వివచ నమున “తమ్‌'ఆ దేశము చేయ(సూ.416) 'అభూతమ్‌' అను రూవము బహు వచనమున *థికు *“త' అను నాదేశము చేయ *అభూతి అనియు రూపములు సిద్ధించును.

ఉ త్రమపురు షైకవచనమున “మి'కి “ఆమ్‌'ఆ దేశము(418) 'ళువో వుస్తుజ్‌ లిటోః” అను సూతముచే (85) వుగాగమము చేయ "*అభూవమ్‌” అను రూపము సిద్ధించును .ద్వివచనబహువచనములందు “వస్‌” 'మస్‌ "లందలి నకారము *విత్యం జీతః'అను సూతముచే (42%) లోపింప *“అభూవి 'అభూమ" అమ రూపములు సిద్ధించినవి.

శీశీంం నో మాట్యోగే 64.74

అడాటౌ న _స్తః,మా భవాన్‌భూత్‌,మా స్మ భవత్‌,మా న్మ భూత్‌,

“లుజ్‌లజ్‌ల్భజ్‌ క్వడుదా త్తః' “ఆడజాదీనామ్‌ి అను సూటత్రములనుండి “అట్‌” 'ఆట్‌'అను పధము లనువ ర్తించును. “మాజ్‌”తో సంబంధ మున్నపుడు ఆడాగమము ఆడాగమమును రావు.”

“మా భవాన్‌ భూత్‌'అను నుదాహరణమున “మాజి లుజ్‌'అను సూత్ర ముచే 'లుజ్‌ (47) వచ్చినది ఇచట “మాజ్‌ 'ఉన్నది గాన అడాగమము(425) రాలేదు.“భూత్‌' అవియే యున్నది.రెండవ ఉదాహరణమున *“న్మ'తో కలసిన *మాజ్‌ * ఉత్తరపద మగుటచే “స్నో త్తరే లజొచ” అను స్కూరముచే (099 “లజ్‌' *లుజ్‌”లు 'వైకలళ్చికముగ వచ్చినవి. ఈ సూ(క్రము ననుసరించి అడాగ మము రాకుండుటచే *మా స్మ భవత్‌'అని లజ్‌రూపము, “మాన్మ భూత్‌” అను *“లుజ్‌'రూపమును ఉండును. 'ఆటోొొఆగమము “ఆడజాదీనామ్‌' అను సూతముచే (448) అజాది ధాతువులకు విధింపబడినది.

౦జ్‌నిమిళ్తే లృట్‌ (ీయాతివత్తా 88.100 హేత హేతుమద్భావాది లిజ్‌నిమిత్తమ్‌.తత్ర భవిష్యత్యర్ధే ల్బజ్‌ స్యాత్‌ [కియాయాః ఆనిష్పతా గమృమానాయామ్‌. అభవిష్యత్‌, ఆభవిష్యతామ్‌, ఆఅభవిష్యన్‌;

208 అఘునిద్ధాన్త కొముదీ అభవిష్యః, అభపెష్యతమ్‌, అభవిష్యత; అభవిష్యమ్‌ = అభవిష్యావ, అభవిష్యామ.

సువృష్టి శ్చేదభ విష్యత్‌,తదా సుభిక్షమభవిష్యత్‌ ఇత్యాది క్రైయమ్‌.

“భవిష్యతి మర్యాదావచనే” నుండి “భవిష్యతి 'అనువ ర్రించును. “హేతు హీతుమతోర్జి బ్‌ 'ఇత్యాదిసూ తములచే హేతు హేతుమద్భావాద్యక్థమున *లిజ్‌ విధింపబడినది గాన హేతు హేతుమద్భావాదికము. లిబ్జుకు నిమిత్తము. “యది వివ్యార్తిః సమ్యక్‌ సరేయుః పరీకియాం ఉత్తీర్జా భవేయుఖి (విద్యార్ధలు బాసుగ చడివినచో. పరీక్షలలో ను త్రీర్ధ అగుదురు) ఇత్యాదివ్య్యాములందు.. “బాగుగా చదువుట'అను [క్రియ “ఉ శ్రీర్తలగుట అను [క్రియకు హేతువు. “ఉల్తీర్డు లగుట అనునది "'హేతుమత్‌ ఇట్లు ఒక (క్రియ హేతువుగను మరియొ క్రియ హేతు మత్‌గను ఉండుటను ' హేతు హేతుమద్భావ ము"అందురు.

లిజ్‌నిమిర్త మగు హేతుహేతుమద్భావాదికము గమ్య మగునపుడు భవిష్యదర్థమున ధాతువుకంట “లృజ్‌ *వచ్చును.ఇందు క్రియ. జరుగ కుండుట కూడ సూచిత మగును.

“నువృష్టిశ్చేదభవిష్యత్‌ తదా సుఖిక్షమభవిష్యత్‌ 'ఇత్యాదిక ముదాహర ణము. “మంచి సర్షము వచ్చినచో సుభిక్షముగ నుండెడిది'అని యర్థము సుభిక్ష భవమునకు సువృష్టిభవనము హేతువు గాన నిచట హేతు హేతుమద్భావ మున్నది. “సువృష్టియును లేదు నుఖిక్షమును లేదు'అనునది కూడ సూచిత మగు చున్నది.కావున హేతు హేతుమ్మత్కియలు రెంటికిని ల్ఫుజ్‌ చేర్చబడినది,

భూధాతువునకు పై యర్ధమున లృ్భజ్‌ చేర్చిన పిమ్మట “ఆట్‌ 'ఆగమము (నూ 42%). లకారమునకు తిజ్‌ 'ప్రత్యయములు (ప్రథమైకవచనమున 'అభూ - తిఅని యుండగా ఇకారలోసము. (నూ 426) 'శప్‌ను బాధించి “న్యతాసీ లృలుటోః'అను సూ్యశముచే (405) 'స్యాప్రక్య్యయము-'అభూ _ న్య త్‌”. “స్య'అనునది వలాద్యార్థధాతుకిము గాన “ఆర్జధాతుక స్వేడ్వలా దేశిఅను సూత్ర ముచే (104%) ఇడాగమము. “సార్వరాతుకార్థధాతుకయోః'అను సూత్రముచే (191) గుణముపిమ్మట అవాదేశము, *అభవిస్య -[-త్‌ 'అని యుండగా “ఆదేశ (ప్రత్యయయోః'అను న్యూకముడే _ (100%) నకారమునకు మూర్ధన్యషకారముం “అభవిష్యత్‌అను రూపము సిద్ధించును.

బ్వాది (వకరణమ్‌ 289 ఇతరరూపములందు గూడ *అభవిష్య 'వరకును రూపనిస్ప్తి ఇటులనే యుండును. (ప్రథిమపురుషద్వివచనమున “తస్‌'కు “ఠామ్‌ఆదేశము (సూ.+18) చేయ “అభవిష్యతామ్‌" అను రూవము సిద్ధించినది.బహువచనమున _ అభవి ష్యన్లి' అని యండగా ఇకారలోప (126) సంయోగాంతలోన (తకారలోప) ములచే “అభవిష్యన్‌"ఆను రూపము నిస్పన్న మగును. మధ్యమపురుషైకవచ ,.మున 'అభవిష్య 1 సి'అని యుండగా ఇకొర లోప (సూ.426) రుళ్వవిసర్గములచే “అభవిష్యుఃిఅని యగును. ద్వివచన బహువచనములందు “అభవిష్య + థస్‌” 'అభవిష్య _. థఆవి యుండగా “తమ్‌ “త'ఆ దేశములు వచ్చుటచే సూ.41% *అభవిష్యతమ్‌" “అభవిష్యత" అను రూపము లేర్చడును. ఉలత్తమపురుషైంవచనమున 'మికి “అమి ఆదేశము చేయుటచే (సూ.4[1% “అభవిష్యమ్‌'అను రూపము పిద్ధించును.ద్వివచనబిహువచనము లందు “అభవిష్య + వస్‌ *అభవిష్య + మస్‌ 'అని యుండగా "అతో దీర్టో యజి'అను సూత్రముచే. (002) దీర్చము, "నిత్యం జీతకిఅను సూ(తముచే (42) సకారలోపము వచ్చుటచే “అభవిష్యావి “అభవిష్యామ"అను దూసము లేర్పడినవి. ఆత సాతత్యగమనే (2). అతతి. ఆతధాతువునకు అవిచ్చ్భిన్నముగా నడచుట అని యర్థము లట్టు చేర్చిన పిదప శ(్ప్రత్యయామలు చేరి ప్రక్రియ యంతయు భూధాతువునందు వలెనే యుండును. ఆరతి, అతళః, అతని; అతసి, అతధః, ఆతథు అతామి, ఆతానః, అతామః. 415, అతంనోః 7.4.70 అధ్యాసస్యాదేరతో దీర్షః స్యాత్‌, ఆవ ఆరతుః, ఆతుః, ఆళలధ ఆతధుః, ఆత, ఆత, ఆకివ, ఆతిమ, అకిరో ఆతిష్యతి.' అతరు.

శీ06 లఘనీద్ధాన్తకొముడీ

“ఆత్ర లోపోఒభ్యానవ్య" “జీర్చ ఇణః'అను సూ(త్రములనుండి 'ఆభ్యా సస్య' “దీర్చః” అనువ ర్తించును. “అభ్యాసాదియందలి “ఆకారమునకు దీర్ణము వచ్చును.”

“అత ధాతువు లిట్టునందు తిబాదులు=తిబాదులకు “పర్‌ స్మైపదానాం ణలతుసు స్థలథుసణల్వమాః' అను సూశ్రముచే. (084%) '“ణల్‌"మొదలగు ఆదేశములు, ప్రథమప్పరు షైకవచనమున “ఆత్‌ 1. అ'అని యుండగా “అత్‌ "కు “లిటిధాతోరన భ్యానస్య'ఆను సూశముచే (880 ద్విత్వము (ఆత్‌ఆత్‌ 1. అ,) “హలాది శ్శేషః'అను స్మూత్రముచే (000) హలాదిశేషము చేసిన పిదప “అఆత్‌ |. అ” ఆని యుండగా - “అతో గుణే' అను స్యూతముచే (270 రెండు. అకారముల స్థానమున *ఆ'క్రారము రావలసి యుండ దానిని బాధించుట క్రై పై సూత్రము బెప్పబడినది.ఇచట మొదటి “అ, అభ్యాసొది యందలి (వ్యప దేశివద్భావముచే) అకొరము.కొవున దీవికి దీర్జము చేసిన పిమ్మట ఆకారఅకొరములకు సవర దీర్ణము జేయగా (ఆ + ఆక్‌ 1. ఆ == ఆడ్‌ _. ఆ) "ఆతి అను రూపము సిద్ధించును. ఇతర దూసములందు గూడ ఇస్లే (వక్రియ ఎదగవలెను.మధ్యమ పురుషైకవచన, ఉ ర్తమపురుషద్వినచనదిహువనచనములందు “థ'మొదలగునవి వలాద్యార్థధాతుకము లగుటచే “ఆర్ధధాతుక స్యేడ్వలా దేఃఅను సూత్రముచే(108) ఇడాగమము వచ్చుట విశేషముఆతిథ', "ఆరతివ"ఇత్యాదిరూపములు స్‌ద్దిం చీనవి.

లుట్‌, లృట్‌' లోట్టులందు భూధాతువునందు వలె [ష్మకియ యుండును. ఈ క్రింది రూపము లేర్పడును-

లుట్‌:. అతితా, ఆశికారొ, అతితారః;

ఆకిరాసి, ఆతితాస్థః, అతితాస్థ్ర; అకితాస్మి ఆతికాస్వః, అతితాస్మః; లృట్‌:. అతిష్యతి ఆతిష్యతః, ఆతిష్యనన్తి; అతిష్యసి ఆతిష్యథః, ఆతిష్యథ; అతిష్యామి, ఆతిష్యావః, అతిష్యామః; లోట్‌;. అతతు-అతరాత్‌, ఆతఠామ్‌, అతను ఖత.ఆతతాల్‌, అతతమ్‌ అతత ఆరౌని, అకరాన, అకధామ,

ధ్వాది ప్రకరణహమ్‌ 301 శ46. అఆడశాదీనాత్‌ 64.72 అజా దేరజ్ఞస్యాట్‌ లుజ్‌ లజ్‌లృ్ఫజ్జాం ఆతత్‌, అకేశ్‌. అక్యాత్‌; అత్యాస్తామ్‌ం “లుజ్‌ లజ్‌ ల్భజ్‌ క్ష్వడుదా త్తః'నుండి “లుజ్‌లజ్‌ లృజ్‌ తు అనువ ర్తించును. “ఆ జ్లస్య"ఆధికారము. “లజ్‌ లజ్‌ ల్భృణ్జులు సర మగునపుగు అజాద్‌ యగు అంగ గమునకు “ఆట్‌” ఆగమము వచ్చును.” ఈ నూత్రము లుజ్‌లజ్‌..."ఇత్యాది సూత్రమునకు (12%) అపవాదము. అతధాతువునకు లజ్డ్‌ నందు ఈ నూ(త్రముచే ఆడాగమము “ఆ 1. అత్‌ లజీ” 'ఆటశ్చ అను సూత్రముచే (187) వృద్ది -'ఆత్‌ లజ్‌'ఆవి యుండ భూధాతువునందు వలెనే (ప్రక్రియ యుఎడును. లజ్‌:. ఆతడ్‌ ఆశతతామ్‌ ఆతన్‌ ఆతః ఆతతమ్‌ ఆతత ఆతమ్‌ ఆకౌవ ఆశామ., విద్యాశీర్లి జ్ఞులందు గూడ భూధాతువునందు వలెనే (వ్యక్రియ యుండును, విధిలిజ్‌:. అఆకేర్‌, అకేతామ్‌ అతేయుః అతేః ఆకేతమ్‌ అకేత అఆకేయమ్‌ అకేవ ఆకేమ. ఆశీర్టిజ్‌;:. అత్యార్‌ ఆత్యాస్తామ్‌ అత్యాసుః అత్యాః ఆత్యా స్తమ్‌ ఆత్యాస్త ఆక్యానమ్‌ ఆళ్యాస్వ ఆక్యాన్మ. లుజీ సిచి ఇడాగమే కృతే- “లుజ్‌ "నందు ఆడాగమము (సూ.416); *చ్లివత్యయము (సూ.400), “చికి “సిచ్‌"ప్రత్యయము (స్‌); “సిద్‌ 'వలాద్యార్థధాతుకమగుటచే ఇడాగమము (40%);తియందలి. ఇకారమునకు లోపము (సూ. 428).'ఆర్‌ఇస్‌ర్‌"ఆని యుండగాం కక అన్ని ట్‌ శ విద్యమానాత్‌ స ర వ్య హ [ క కనైచ్పుంస్తపాటన్యు. హల ఈగాగమ;, లీ నం న అ ః శ్‌ అపౌదొరాం లం రా

302 లఘనిద్ధాన్త కౌముదీ “బున ఈట్‌" నుండి “ఈ 5 'అనువ ర్తించును. “ఉన్న (లోపించకుండ గానున్న్రు “పిచ్‌ 'కంయచిను “అస్‌ 'ధాతువుకంజను పర మగు అప్ప క్రహల్లుకు *క్ర్యట్లొ' అను ఆగమము వచ్చును.” ఈ సూత్రముడే “సిచ్‌” (స్‌) కంటె సర మగు తకారరూపాసృ క్రహల్షునకు ఈడాగమము చేయ 'ఆక్‌ ఇస్‌ ఈత్‌ 'అని యుండగా: శీశ8 ఇథి ఈవో 82028

ఇటః పరస్య సస్య లోపః స్యాద్‌ ఈటి పరేః

“రాత్సన్య” “సంయోగా స్తస్య లోపఃి అనుసూతములనుండి. “నస్య” *లోపః' అనువర్తించును. “ఇట్‌ *శంపి పర మగు సకారమునకు “ఈట్‌” పర మగునప్పడు లోపము వచ్చును.

ఈ సూ[క్రముచే సకారము లోపించిన పిదప “జల్‌ ఇ. ఈత్‌'అని యుండగా ఇకారమునకును ఈకారమునకును సవర్షదీర్థ్యము రావరసి యున్నది కాని “అకనవర్తేడీర్సః" (18.1.1010 అను సూత్రము దృష్టిలో “ఇట ఈటి' (82.2% అను సూత్రము అసిర్ధము గాన మధ్య సకార ముండుటచే సవర్థ దీర్షము వచ్చుట కీవకొళము లేకున్నది,ఆందులక్రై ఈ (క్రింది వార్హికము చెప్ప దిడుచున్నది,

వాం నేజ్లోవ బీకాదో లే నీబ్దో వొచ్యూ!,

ఆకీక్‌, ఆతిష్టామ్‌:

ఏకా దేశము చేయవలసి యున్నప్పుడు “సిచ్‌ "యొక్క లోపము. సిద్ధమని చెన్పవలెను.

ఈ వార్శ్మికము ననుసరించి “ఇట ఈటి"అను సిజ్లోపము అసిద్ధము కాదు కావున సవర్షదీర్హృ సంధికే "ఆకీతొ ఆను రూపము సిద్ధించినది.

ఆతిష్టామ్‌:- ద్వివచనమున “తస్‌*కు “తామ్‌ ఆదేశము (నూ.416): సకారమునకు '“ఆదేశ్య్రర్యయయోః"అను స్యూత్రముచే (150) మూర్థన్యష కారముష్ణుత్వముచే తకారమునకు టకారము-ప్టై రూపము సిద్ధించినది.

బహువచనమున “ఆత్‌ఇస్‌ టు అని యుండగా:

, శర నిజభ్యో స్త బిచ్‌ భ్యొళ్ళు 84.100 సచోః _అభ్యస్తాద్‌ విదేళ్ళు పరస్య జీత్సంబన్ధినో కుః జున్‌,

ధ్వాది (ప్రకరణమ్‌ 303 ఆతిషుః, ఆతీః, ఆకిష్టమ్‌. ఆకిష్ట ఆతీషమ్‌, ఆతిష్వ, ఆతిష్మ, ఆతి ష్యత్‌, షిధ గత్యామ్‌ (0).

“మేక్టుస్‌ అను న్తూతము, “నిత్యంజితణి నుండ. 'జతఃఅను పదము అనువ ర్తించును “సిచ్‌ కంచెను, అభ్య_న్తముకంటెను “విద్‌ 'ధాతువుకంకను పకమును జీన్చంబంధియు నగు రు*కి జుస్‌ అను నాదేశము వచ్చును.” ఇచట “ము", *సిచ్‌'కంపె పర మగుటచే జుసాదేశము. వెనుకటి వలె షత్వము= “ఆతిషుః:"అను రూపము సిద్ధించినది.మధ్యమపురుషెకవచనమున “ఆత్‌ఇస్‌ -[ సిస్‌) "అని యుండ ఈశాగమ (సూ 417 సలోప (నూ. 14%), సవర్షదీర్హ్య౩ రుత్వవిసక్షములచే “ఆతీః:'అను రూపము “ఆతిష్టమ్‌' ఇత్యాదులందు గూడ (ప్మక్రియ భూధాతువునందు వలెనే యుండును సకారమునకు షత్విము,ష్టుర్వము వ శ్రేషకార్యములు,

“లృజ్‌ 'దాపనిష్పృ త్తి భూధాతువునందు వలె ఉండును,

ల్భజ్‌ ఆతిష్యత్‌ ఆతిష్యతామ్‌ ఆతిష్యన్‌

ఆతిష్యః ఆతిష్యతమ్‌ ఆకతిష్యత ఆతిష్యమ్‌ ఆతిష్యావ ఆతిష్యామ, షిధధాతువునకు “గమనము ఆవి యక్థము. “ధాత్వాదేః షః సః'అను సూతముచే (255) షకారముశకు సకొర మాదేశ మగుటచే (పప్రయోగమున సకార మే కనవిడును. అట్‌ ప్రథమపురుషై"వచనమునందు. “తప్‌” ప్ర్య్యయము, “కర్తరి శప్‌' అను న్తూతముచే (89) ధాతువుకంటె పుముగ “ప్‌ 'ప్ర్యయము. “సిర్‌ ఆ + 8) అవి యుండగా సిథ్‌' అనునది ఇగ న్లాంగము కాకుంగుట చే “సార్వధాతుకారధాతుకయోః' ఆను (800) గుణము వచ్చుటకు అవకాశము లేదు గాన గుణవిధాయకమగు సూశ్రాంతరమును (45%) చెప్పుటకు మొదట లఫ్వాూఢది సంజ్ఞ లను చెప్పుచున్నాడు. (ఫ్‌ (0 (€వాన్నం లఘు 144.10 (హస్వము లఘుసంజ్ఞ కలదీ యగును, 46! నంయాగేో 4డు [14.11

సంయోగే పరే (హశ్వం గురుసంజ్ఞం స్యాడ్‌

పై నూళమునుండి “హ్రాన్వం* ఆము పవ మనువర్రైంచును, సుయో గము ఫర మగునపుడు (హన్వమూ గురుసంజ్ఞ క మగువ,

304 లఘునిద్ధాన్తకౌముడీ 452. దీర్శం చ్‌ 1.412

గురు స్యాత్‌,

వై సూత్రమునుండి “గురు' అను సద మనువర్షించును.

దీర్ట్యము కూడ గురుసంజ కలది యగును.

శీర్‌ లి శగన్తలమూవధన్యు చ 78.86 పుగ_న్తస్యలమూపధస్య చ అజ్ల న్యేకో గుణః సార్వధాతుకార్హ ధాతుకయోః, 'ధాత్వాదేః'=ఇతి సః-నేధతి, షత్వమ్‌. సిషేధ,

“ఆజ్షస్య'అధికారము, “*మిదేర్గుణః” నుండి “గుణః”ఆను పదము? “సార్వ ధాతుకార్థధాతుకయోః'అను సూత్రము, ఆనువర్తించును. “ఇకో గుణవృడ్డీ" అను పరిభాషచే *“ఇకళి అను పదము లభించును. *ోప్పక్‌' అను ఆగమము ఆంతమున గలదియు లఘు వగు ఉపధ కలదియు వగు అంగముయొక్క “ఇక్‌ 'కు సార్వధాతుకార్థధాతుకములు సర మగునపుడు గుణము వచ్చును.

ఈ సూ(తముచే లఘూపద మగు “*సిఢ్‌'అనుదావి ఇకారమునకు గుణము చేయగా “నేధడిఅను రూపము సిద్ధించును.ఇతరరూనములు గూడ భూధాతువు నందు వలె సిద్ధించును.

లిట్‌ ప్రథమపురుషైకనవచనమున "తిప్‌*కు ణలా దేశము (సూ.884) ;ధాతు పుకు ద్విత్వము (సూ 808) హలాదిశేషము (సూ.808): గుణము (45%)= సిసేధి అని యుండగా ఇకొరరూప మగు ఇణ్‌కంట పర మగు “సే యందలి నకారమునకు “ఆ దేళపత్యయయోః "అను సూ తముచే (150) మూర్దన్యా దేశము “స్పిచ్నీధిఅను రూపము సిద్దించినది.

అనంయోగాల్లిట్‌ తత్‌ 12.5 ఆ$ంయోగాత్సరోఒపి ర్‌ లిట్‌ కిత్‌ స్యాత్‌.

సిషిధతు!, సిషిధుః, సిషేధిధ, సిషిధథుః. సిషిధ, సిషేధ సిషిధివ, సిషిధిమ. 'నేధితా, నేధిష్యతి, నేధతు, అనేధత్‌, నేధేత్‌, సిగా?త్‌, అనేదీత్‌, అ నేధిష్యత్‌. ఏవం "*“చితీ సంజ్ఞానే" (4) “కుచ

19 (0) గద వ్యక్తాయాం వాచి (6)

'ర్యధాతుకమపిత్‌” ఆను, సూ(త్రమునుండి “అపిత్‌” ఆను పద మను

భ్వాది (నకరణమ్‌ 303 వర్షించును. సంయోగముకంయె పరము కానిదియుపకారేత్‌ కానిదియు నగు లిట్‌కిత్‌* అగును.

మూడు ఏకవచన(ప్రత్యయములును (“తిప్‌, “సిప్‌*, మిప్‌") పకాశేశ్సం జైైకములు.ఇవి కాక మిగిలిన లిడా దేళపత్యయము లన్నియు సంయోగము కంజె పరము కానిచో ఈ సూత్రము ననుశరించి కిత్తులుగ భావింపబడును.కొవున “క్కాజీతి చిఅను సూతముచే (185) నిషేధింపబడుటచే గుణము రాదు.ద్వివగన బహువచనములందు. "సిషిధతుః' “సిషిధుః” ఇత్యాది గుణవహిత రూవము లుండును. ఇతరరూపముల నిష్పత్తి కూడ భూధాతువునందు వఠె ఉండును. లుట్‌ =- నేధిళా" ఇత్యాది రూపములు =ల్బట్‌_" నేధిష బతి" ఇత్యాది రూసములు. లోట్‌_ “నేధతు” ఇత్యాదిరూపములు, లజ్‌ -ఆ'నేధత్‌' ఇర్యాదిరూపములు. విధిలిజ్‌ం “నేధేత్‌' ఇత్యాదిరూసములు. ఆశీర్లిజ్‌.యాసుట్‌ కిత్తు గాన (సూ 481%) గుణము లేకుండుటచే “సిధ్యాత్‌ ' ఇత్యాది రూపములు. లుజ్‌-*అనేదీత్‌, 'అసే ధిష్టాం" ఇళ్యాదిరూపములు. ఆఅతధాతువునందు వలె సిద్ధించును .ల్బజ్‌ -“అ నేధి స్యత్‌"ఇక్యాదిరూపములు,

“చితీ' (త) అనుధాతువునకు “తెలివి తెచ్చుకొమటిఅని యర్థము. “శుద్‌” ధాతువుకు ళోకించుట ఆనియరక్థము. ఈ ధాతువుల రూపములు గూడ “షిధి ధాతువునందు వలె విష్పన్న మగును.

చిర్‌-చేతతి, చిచేత, చేతితా, చేతిష్యతి, చేతతు, ఆచేతఠ్‌. చేడేత్‌. చిల్యాత్‌, అచేకీక్స్‌ అచేతిష్యత్‌.

శుచ్‌:ం శోచతి. శుశోచ. భోచితా. శోచిసష్యతి. శోచతు. ఆళోచత్‌.

శోచేత్‌, కుచ్యాత్‌,. ఆళోచీత్‌, ఆశోచిష్యత్‌.

గదభాతువునకు “స్పష్టముగ మాటలాడుట 'అని యర్థము. లట్టునందు “గదతి"ఇత్యాదిరూపములు పూర్వో క్రవిధముగ సిద్ధించును.

నోర్లద ,శద,వత,వద్యము,మా, న్యతి,వా న్రియాలి, వాలి, (దాత

ప్యాత్కవ వతి, వవాతి, గొమ్యత్కిబినోళ్కిదోర్జిము బ్‌ 84,17

ఉపసర్హస్ట్రాత్‌ నిమిత్తాత్‌ పరస్య నేర్ణో గదాదిషు పరేషు ప్రణి గదతి. 20

306 అఘునిద్ధార్హకొౌముదీ

“రషాభ్యాం నో ణః నమానపదే"అను సూ(క్రము, “ఉపసర్గాదనమా సేపి నుండి “ఉపనర్గాత్‌ "అనువర్హించును. ఉపసర్లమునం దున్న నిమిత్తముకంపె (శేఫషకారములకం'పై పర మగు *ని'యందలి నకౌ: మునకు గద్‌,:ద్‌,పత్‌ పద్‌, ఘుసంజ్ఞ కృమాషో (వై వాదికము),హన్‌ ,యా,నాందా, ప్పా వప్‌,వహ్‌,ళమ్‌,చిం దిహ్‌ ధాతువులు పక మగునపవుక్షు ణక్వము వచ్చును

“ప + ని గదతి'ఆని యుండగా రేఫనకారములు ఏకపదస్థములు కాకుండుటచే “ఆట్‌ కుప్వాజ్నుమ్‌వ్యవాయేఒపి"అను సూత్రమునకు (108) ఆవ కాళము లేదుగాన ఈ సూతముచే నియంవలి నకొరముశకు ణత్వము. 'ని' అనునది “పిఆను ఉపసర్గ్షలో నున్న రేఫకంళ పరముగా నున్నది.దీనికి పవ ముగ “గద్‌ధాతు వున్నది.

“లిట్‌ 'ప్రథమప్పరుషైకవచనమున ద్విత్వ, ఆదిహల్‌ శేషములు. చేసిన పిమ్మట (నూ.396.808) “గగద్‌ 2. ఆ'అని యుండగా

వవోత్చః 74.62 అభ్యానకవర్ష హకారయోళ్చవర్గా దేశః.

“అత లోపోభ్యాసన్య" నుండి “అభ్యాసస్యి అనువ రర్హించును. “అభ్యా సకు సంబంధించిన కవర్గహకారములకు చవర్శ మాదేశముగ వచ్చును.”

కివర్షాక్షరము లైదింటికిని వరుసగా చవర్శొక్షరములు వ చచ్చును హకౌరమునకు ఆంతరతమము గాన రుకార మాదేశముగ వచ్చును. ఈ సూశ్రముచే శివర్షతృతీయాక్షర మగు *గికారమునకు చవర్షతృతీయాక్షర మగు జకౌర మాదేశ మగుటచే *జగద్‌ . ఆ” అవి యుండగా.

457, అత శవధాయాః 7.2,110

ఉపధాయా అతో వృద్ధిః స్యాత్‌ జోతి ణితిచ (ప్రత్యయే పరే. జగొద, జగదతుః, జగదుః, జగదిధ, జగదధుః, జగద.

“మృతేర్వ్య్భృద్దిః” “అశోజ్జితి'అను సూత్రములనుండి “వృద్ధిః కాకా. అనువ ర్తించును. “జిత్‌ "లేక *జిత్‌"ఆగు (ప్రత్యయము పర మగునప్పడు ఉపధ యగు అకారమునకు వృడ్శి వచ్చును.”

“ఇల్‌) *ణిత్‌ొగాన ఈ సూ(త్రముచే ఉపధావృద్ది చేయ “జగాడ్‌ ( అం *“జగాద' అను రూపము సిద్ధించినది. "జగదతుః"ఇత్యామలందు గూడ (వ్ర్రీియ పై విధముగనే యుండున్ను,

ల్వాది (ప్రకరణమ్‌ 307 ఉ _త్తమప్పరు మైళవచనమునందు “ఇల్‌ 'ప్రశ్యయము “జీత్‌. గాన పై సూర్రముచే (457) వృద్ధి నిత్యముగ రావలసి యుండ;- శర్‌రి, అలు కృౌ వా, 71! ఉ తమో ణల్‌ వాణిత్‌ స్యాత్‌, న!

జగాద, జగద, జగదిన, జగదిమం గదితౌం గదిష్యతి, గదతుం అగదత్‌. గదేత్‌. గద్యాత్‌,

గ్లోత్రో శక్‌! నుండి "జిత్‌ 'ఆనువర్షించును. ఊ త్పిమపురుష యగు “ఇల్‌ వికల్పముగ “ణిత్‌' అగును.

ఈ సూ(క్రముచే ణిత్త్వము వ్వైకల్పికిము గాన ణి త్త్వ్వపతమున ఉపధా పవృడ్దిచే “జగాద” అనియు, చేని వక్షమున *జగది అనియు రూప్వోయము సిద్ధించును. లుట్‌ మొదలగు లకారముంలదు పూర్వమునందు వలి రూపసిద్తి యుండును

లుజ్జునందు ఏకవచనమున అగాగమము, (సూ.425), తి(ఫ్స్‌, ఇకార లోవము (నూ 198) “చ్లిషవత్యయము (నూ 48%), సిజాదేశము (సూ.440) *సిచొ'కు ఇడాగమము (నూ.408) తకారమునకు ఈడాగమము (నూ.147) చేసిన పిమ్మట 'ఆగద్‌' ఇస్‌. ఈత్‌ 'ఆవి యుండగా

అతో వాలాదేర్లఘోఃం 787 హలాదే రఘోరకారన్య వృద్దిర్వా ఇడాదౌ పరన్నైపదే సిచి* ళం హో న! అగాదీత్‌, ఆగదీత్‌, అగదిష్యత్‌. ణద అవ్య క్షే శబ్లే (౧) అని ఓ “సిచి వృద్ధిః పర వ్మైవచేషు' అను సూత్రము నేటి' “ఊర్జో తేర్వభాషా అమ నూత్రముల నుండి 'ఇటి “విభామో' అనువ ర్తించును, “ఇట్ట” ఆదియందు గల పరప్మైపదీసిచ్‌'. పర మగునప్పడు హలాచ్యంగావయవమగు లఘువ్వైన జ్‌ జ అకారమునకు వికల్చ్పముగ వృద్ది వచ్చును. ఇచట *“గద్‌అనునది హలాద్యంగము. దానికీ ఇడాదివర ప్మైవద"సిచ్‌ + సరముగ నున్నది కొన వృద్ది వికల్చము. సకారమునకు లోపము (నూ.14) న్‌ సవర చీర్చము “ఆగాదీత్‌' అని యగును. లుజోంఎ అగాదీళ్‌ అగాదిష్టామ్‌ అగొడగిషు

306 లఘునిద్ధాన్తకొముదీ

“రషాభ్యాం నో ణః సమానపదే'ఆను సూశ్రము, “ఉపసర్గాదనమా సేపి నుండి “ఉపనర్గాత్‌ 'అనువ ర్హించును. ఉపసర్ష్శమునం దున్న నిమిత్తముకంటె (భేఫషకారములకం టె) పర మగు “ని'యందలి నకొం మునకు గడ్‌," ద్‌;పర్‌ పద్‌, ముసంజ్ఞక,మా,షో (వై వాదికము),హన్‌,యావా,(ద్రా పా వప్‌,వహొ,ళమ్‌,చి. దిహ్‌ ధాతువులు పర మగునప్పకు ణక్వము వచ్చును

“ఫ్ర + ని గడతి'ఆని యుండగా రేఫనకారములు. ఏరపదన్థములు కొకుండుటచే “ఆట్‌ కుప్వాబ్ను మ్‌వ్యవాయేఒపి"అను సూ(త్రమునకు (08 అవ కౌళము లేదుగాన ఈ సూతముచే “నియందలి నకారముగకు ణత్వము. ని” అనునది “ప'అను ఉపసర్గలో నున్న రేఫకంచె పరముగా నున్నది.దీనికి పర ముగ “గద్‌ "ధాతు వున్నది.

“లిట్‌ 'ప్రథమపుర్నుషెకవచనమున ద్విత్వ, ఆదిహల్‌ శేషములు చేసిన పిమ్మట (నూ.398.86) *గగద్‌ _. ఆ'అని యుండగా

వవోవత్చః 74.602 అభ్యాసకవర్గహకారయోళ్చవర్గా దేశః.

“అత్ర లోపోభ్యాసన్య' నుండి “అభ్యాసన్యి అనువ ర్రించును. “అభ్యా సకు సుదింధించిన కవర్గహకారములకు చవర్శ మాదేశముగ వచ్చను.”

కివర్షాక్షరము లై దింటికిని వరుసగా చవర్షాకరములు వచ్చును హకారమునకు ఆంతరతమము గాన రుకార మాదేశముగ వచ్చును. ఈ స్యూత్రముచే ₹ివర్షతృతీయాక్షర మగు *గికారమునకు చవర్ష్శతృలీయాక్షర మగు జకార మాదే మగుటచే *జగడ్‌ 4. ఆ అని యుండగా.

457, అత శవధాయాః 72,116

ఉపధాయా అతో వృద్ధిః స్యాత్‌ జోతి ణీతిచ (పత్యయ పరే. జగాద, జగదతుః, జగదుః, జగదిధ, జగదధుః, జగద,

“మృకేర్వ లద్ది* “ఆశోజ్జీతి'అను సూత్రములనుండి “వృద్ధి ఖ్‌ ణీత్రి అనువర్తించును. “ఇత్‌ లేకి *ణిత్‌'ఆగు (ప్రత్యయము పర మగునప్పడు ఉపధ యగు అకారమునకు వృర్తి వచ్చును.”

“ఇల్‌” “ణిత్‌”గాన ఈ సూశ్రముచే ఉపధావృది చేయ *జగాద్‌ (. అం “జగాద'అను రూపము సిద్ధించినది. "జగదతుః ' ఇత్యామలందు గూడ (పక్రియ పై విధముగనే యుండును,

భ్యాది (పకరణమ్‌ ఏ0

ఉ త్తమప్పరు షైళవచనమునందు “ఇల్‌ 'ప్రత్యయను *“శిత్‌' గాన పై

సూత్రముచే (07) వృరి నిత్యముగ రావలసి యుండ; 4ర్‌8ి, జలు తృమో వా, 7,1,0]!

ఉత్తమో ణల్‌ వాణిత్‌ స్యాత్‌,

జగాద, జగద, జగదివ, జగదిమ. గ“దిలా గదిష్యతి, గదతుం అగదత్‌, గదేత్‌, గద్యాత్‌.

“గోతో శిత్‌' నుండి 'ణిత్‌ 'అనువర్తించును. ఊఉ ల్పిమపురుష యగు 6ల్ళట్ర్‌ ? వికల్బముగ “ఖ్రిక్ర్‌” ఆ్రగ్తున్సు,

ఈ సూతముగే ణి త్త్వము వైకల్పికిము గొన ణిత్త్యపకమున ఉపధా వృద్ధిచే “జగాద'"' అనియు, లేని పక్షమున 'జగది అనియు రూపస్వయము సిద్ధించును. లుట్‌ మొనలగు లకారముంలదు పూర్వమునందు వలె రూపసిద్ది యుండుసు

లుజ్జునందు ఏకవచనమున అడాగమము, (నూ.420), తి(స్‌, ఇకార లోపము (సూ 4?6) *చ్లివక్యయము (సూ (8%) సిజాదేశము ((సూ.+440) “సిచ్‌'*క ఇడాగమము (నసూ.400), తకారమునకు ఈడాగమము (సూ.+4) చేసిన పిమ్మట “ఆగద్‌ -(. ఇస్‌ -(ఈత్‌'అని యుండగా=

4590, అతో వాలాదోర్లమోః. 2,7 హలాద్నేర్లఘోరకారస్య వృద్ధిర్వా ఇడాదౌ పరనై, శ్రపదే సిచి' అగాదీర్‌, అగదీత్‌, అగదిష్యత్‌. ణద అవ్య క్తే శబ్దే (7)

“సిచి వృద్ధిః పర స్మైపదేమ” ఆను సూత్రము, “నేటి' *ఊర్జో తేర్విభాషా” అను సూత్రముల నుండి *“ఇటి” “విభాషా' ఆనువ ర్తిందను “ఇట్‌ * ఆదియందు గల సర న్మైపనవిసిచ్‌” సక మగువప్పుడు హలాద్యంగావయవమగు లఘువైన అకారమునకు వికల్చ్పముగ వృద్ధి వచ్చును.

ఇచట '“గద్‌అఆనునది హలాద్యంగము. దానికి ఇడాదిపర్మైపద' సిద్‌ ' పకముగ నున్నది కాన వృద్ది వికల్బము. సకారమునకు లోపము ((సూ.41%) సవర్డ దీర్చము “అగాదీత్‌' అని యగును.

లుజ్‌ఐ= అగాదీత్‌ ఆగాదిష్టామ్‌ అగాదిషు।

808 లఘునిద్ధానకౌముదీ

అగాదీః అగాదిష్టమ్‌ అగాదిష్ట అగాదిషమ్‌ అగాదిష్వ అగాదిష్మ

అను రూపములు వ్సద్ది వచ్చిన పక్షమున ఉండును.

వృద్ది రాని పక్షమున: అగదీర్‌, అగదిష్టామ్‌ అగదిషుః ఆగదీః, అగదిష్టమ్‌ అగదిష్ట అగదిషమ్‌ ఆగదిష్వ ఆగదిష్మ

అను రూపము లగును.

లృజ్‌నందు భూధాతువునందు వలె “ఆగదిష్యత్‌' ఇత్యాదిరూపములు పిదించును.

“ఇద"ధాతువునకు అవ్య క్రళబ్లి మని యర్థము.

$680. జో ఈ 6.1.05

ధాత్యాతేః ణన్య నః, “ణోపదేశా _స్వ్వనర్జ్నాటినాధ్‌ నాధ్‌ నన్ట్‌ నక్క న్రాన్ఫత॥”

“ధాత్వా దేః షః నఃొనుండి “ధాత్వాదేః” అనువ ర్హించును. “ధాళ్వాది యం దున్న ణకొారనునకు నకొర మాదేశ మగును.

ఈ సూత్రము ననునరించి ణకౌరాదిధాతువు లన్నియు నకారాదు లగును, కావున ఏ ధాతువులు ణకారాదులో ఏ ధాతువులు నకారాదులో తెలియటశ్లై పె శ్లోకార్హము చెప్పబడినది. అనగా “నర్జ శచ్దే, కన్సట్ట అవస్కంన్లే, “నాధ్య నాధృ యాచ్టోపతా పై శ్వర్యాశీషు, “టునది సమృద్ధాః “నక్క నాళనే , *నూ నయే “నృతీగాతవికేపే' అను ధాతువులు తక్క (ప్రయోగమున నకారాదిగ కనబడు ధాతువులన్నియు ణోప దేశములు. ఈ సూ(తము ననునరించి ణఅకారమునకు నకొా రా దేశము వచ్చుటచే *నదతి" ఇత్యాదిరూపము లగును.

ఉవనర్లాదనమా నేఒవీ జోవదోజన్యం 7.414 ఉపసర్గస్థాత్‌ నిమిత్తాత్‌ పరస్య ణోపదేశస్య ధాతోర్నస్య ణః, పణదతి. (ప్రణినదతి. నదళి. ననాద,

“రషాభ్యాం నో ణః సమానపదే'నుండి “రషాభ్యామ్‌*, *నఃి, *ణః"అను వర్తించును. “సమా సేఒబ్లాలేః నది?" నుండి 'సమాసేఅనువ _ర్తించి సమాసము

భ్వాది (ప్రకరణమ్‌ 309 నందు మాత్రమే ఈ ణత్వము వచ్చు నను సంళయమును వారించుటకై “అస మా సేఒపి'అని చెప్పబడినది. ఉపసర్షమునం. దున్న నిమిత్తము ( రేఫషకార ముల) కంటె పర మగు ణోపదేశధాతువుయొక్క నకారమునకు నమాసము కాకున్నను (సమాస మైనను గూడు ణత్వము వచ్చును.

నదధాతువు జోపదేశము గాన దీని నకొరము 'పిఅను ఉపనసర్షయందలి రేఫ కంచె సర మగునపుడు ణక్వము వచ్చుటచే ప్రణదతి' అను రూపము సిద్దించినది. “ప్రణినదతి” అనునప్పుడు “నేర్గదనద ఇత్యాది సూ(త్రముచే (45) వియందలి నకారమునకు ణత్వము. ధాత్వాదినకారము ఉపనర్గస్థ రేఫషకారముల కంటె పరముగ లేదు గాన (మధ్యయందు ని ఉండుటచే) దానికి ణక్వము రాలేదు. లట్టునందు భూధాతువునందు వలె రూపనిస్ప్తి యుండును.

లిట్‌_పథమప్పరుషెకవచనమున ణలాదేశము (నూ. 804) ద్విత్వా (నూ=884 భ్యాసకార్య (సూ-8908) ఉపధావృద్ధులచే (నూ) *ననాది అను రూపము సిద్ధించును, ద్వివచనమున నద్‌నద్‌ఆతుస్‌ ఆని యండగా:-

402, అత వళవాల్య ద్య ఒనాదోలొనోల్లి భో 64.120

లిణ్నిమి త్రాదేశాదికం న భవతి యదణ్ణం, తదవయవస్యా సంయు క్షహల్మధ్యస్థస్యాత ఏత్వమ్‌, అభ్యాసలోపళ్ళ కితి లిటి. నేదతుః, నేదుః.

“ఘ్వసో రేద్ధావభ్యాసలోపళ్చ” “గమహనజనఖనఘసాం లోపః క్‌జీత్యనజి” అను సూ(త్రములనుండి ఏత్‌” “అభ్యాసలోపణి క్రితి అను పదము లనువర్తిం నుచు. లిట్టునందు జీత్వము అసంభాన్యము గాన “క్‌జీతిలో భాగమైన “క్రిత్రి? అనునది మాత మే అనువ ర్రించినది. “ఆజ్వస్య అధికారము, కిత్తగు లిట్టు పర మగునప్పుడు లిట్టు నిమిత్తముగా గల ఆదేశము ఆదియందు కలది కాని అంగము నకు ఆవయవమును; అసంయుక్రము లగు హల్లుల మధ్యయం దున్నదియ నగు (హస్వాకారమునకు ఏకారమాదేశముగ వచ్చును; ఆభ్యానము కూడ లోపించును.

ఇచట “ఆతుస్‌” అనునది పకారేత్కము కాదు కావున “అసంయోగాలి టొ కితీ*అను సూత్రముచే (44) కిత్తు ఐనది. రెండవ “నద్‌”ఆను అంగమునందలి అకొారము నకారదకారరూపము లగు రెండు అసంయు క్త హల్లులకు మధ్య మన్నది. దీని యాదియందు లిట్టును విమ త్తముగ చేసికొని ఆదేశ మేదియు

శ10 లఘునీద్ధాంతకోముద్‌ రాలేదు. *ణో నఃిఅను (సూం480) నకారాదేశము. లిట్టును నిమిత్తముగ చేసి కొని వచ్చినది కొదు. కొవున ఈ సూత్రము ప్రవర్తించును. అభ్యాస మగు మొదటి *నద్‌" లోపించును. రెండవ “*నడొలోవి ఆకొరమునకు ఏకారము- *“శేదతుః' ఆను రూవము సిద్ధించును. “సిషిధతుఃి ఇత్యాదులందు ఆకారము లేదు. *రరాస్‌ ఇత్యాదులందు దీర్హాకార మున్నది కాని (హన్వము లేదు '“తత్ప- రతుః' ఇళ్యాదులందలి అకారము సంయు క్రాసంయు క్రహల్లుల మధ్య నున్నది “జగాది ఇత్యాదులందు లిట్‌ను నిమి త్తముగ జేసికొవి చుత్వాదేశము వచ్చినది. కావున పై నాల్గు ఉదాహరణములందును ఈ సూత్రము ప్రవర్త్శింపదు. బహు వచనమున 'నేదుః"అను రూపము కూడ వెనుకటివలెనే ఏత్వాభ్యాసలోపాదులచే సిద్ధించును మధ్యపురు షైశవచనమున “నద్‌నధ్‌ థి ఆని యుండగా “ఖిఅనునది “సిప్‌" స్థానమున వచ్చినది గాన పకారేత్క మగుటజే "కిత్‌' అగుటకు (నూ. +శ్‌ఖ్స అవకాశము లేదు, కిత్ర్వము లేకపోవుటచే ఏత్వాదులు పై సూత్ర ముచే రాజాలవు కొన [క్రింది సూ(త్రము చెప్పబడుచున్నది.

భలి చ సేటి 64.121

ప్రాగుక్తం స్యాత్‌, నేదిధ, నేదధుః, నేద; ననాద-ననద, నేదివ, నేదిమ. నదితా, నదిష్యతి, నదతుం అనదత్‌. నదేత్‌, నద్యాత్‌. అనాదీత్‌. ఆనదీత్‌, అనదిష్యత్‌, టునది నమృద్దొ, (8)

సేట్‌ (“ఇట్‌'తో కూడెనద్సి అగు థల్‌ పర మగునపుడు గూడ పై సూూతమున చెప్పిన కార్యములు వచ్చును.

ఈ సూ[త్రముచే ఏత్వాభ్యాసలోపములు చేయగా 'నేదిథ* అను రూపము సిద్ధించినది. “నేదథు*ి ఇత్యాదులందు వెనుకటి సూత్రముచే (460) ఏత్వాభ్యాస లోపములు వచ్చును. ఉ త్తమప్పురుషైకనచనమున 'ణల్‌” మిప్‌ స్థానమున వచ్చి నది గాన పకొరేత్క మగుటచే *కిత్‌' (సూఎ+5 1) కాజాలదు, కొవున ఏత్వాదులు లేవు. *ణలుత్తమో వా అను సూకముచే (458) ణిత్స్వము వైకల్చికము గాన “ఆత ఉపధాయాః' అను (457) ఉపధావృద్ధ్ది వచ్చిన పక్షమున *ననాది ఆవియు, రాని పక్షమున *న?ది అనియు హాపద్వయ ముండును. "*నదితా" ఇళ్యాదుల(ప్రక్రియ వెనుకిటివలెనే యుండును, లుజ్‌. (పథమపుడ మైవచనమున “అతో హలాదేర్ణ ఘోః' అను సూత్రముచే (450) వైకల్పికవృద్ది “అనా

భ్వాది వకరణమ్‌ ప్త] దీత్‌%, 'అనడీత్‌” ఆను రూపద్వయ ముండును. ఇళ్లు (గదధాతువునందువలె) ద్వివచనాదులందు గూడ వృద్రిసహితవృద్దిరహిత రూపములు రెండేసి ఉండును

“టునది" ధాతువుశకు సమృద్ది యని యక్థము. ఇచట నమృద్ధి యనగా (ప్రజాపశ్వాదిసంప త్తి యని యర్థము, ఇట్టి సమృద్దిచే ఆనందము కలుగును గాన ఈ ధాతువు ఆనందార్థమున (పసిద్ధము.

అదొర్జిముడవః [1.805

ఉపదేశే ధాతోరాద్యా ఏతే ఇతః స్యుః,

“భూవాదయో ధాతవః” ఆను సూత్రమునుండి అనువ రించిన *“ధాతవ$॥ి అనునది షష్ట్యంతముగ మారును. 'ఉపదేశేఒజనునాసిక ఇత్‌ 'నుండి “ఉపదేశ “ఇత్‌ అనువర్తించును. “ఉపదేశమున ధాత్వాదియం దున్న ఇ, టు, డు, అను నవి ఇక్సంజ్ఞ కము లగును.

ఈ సూ(త్రముచే *టు'అనునది ఇత్సంజ్ఞ కము. ఈ ఇత్సంజ్ఞకు *ట్వితోఒ థుచ్‌'అను సూటత్రముచే (862) అథుచ్‌ ప్రత్యయము వచ్చుట (ప్రయోజనము. *నది'యందలి ఇకారము గూడ ఇత్సంజ్ఞకము. 'నద్‌” అనునది మిగిలినది

ఇదితో నుత్‌ ఢడాతోః 71.56

నన్హత్సి ననన్ష. నన్దితా, నన్దిష్యతి. నన్దతు. అనన్షత్‌, నన్దేత్‌. నన్ద్యాత్‌. అనన్టీత్‌. అనన్షిష్యత్‌. అర్బ పూజాయామ్‌ (1) అర్బతి.

ఇకొరము ఇత్సంజ్ఞకముగా గల ధాతువునకు *నుమ్‌ి అను నాగమము వచ్చును.

“న్సుమ్స్‌*లోని ఉకారమకారము లిళ్సంజ్ఞ కములు, *మిత్‌" గాన ఇది “మిద చో న్వాత్ప్సరః (240 అనుపరిభాష ననుసరించి ఆంత్యాచ్చగు ఆకారముకం'పె పరముగ (ఇత రకొర్యములన్నింటిరంటె ముందుగ) వచ్చును. “నన్డ్‌ 'ఆనియుండగా “తిస్‌'శబాదులచే లట్టునందు “నన్షతి' “నన్షతః” ఇర్యాదిడూపములు సిద్ధించును. లిట్టునందు నమాగమము చేసిన పిమ్మట “న్చ్‌' అనునది సంయు _క్రహల్లు గాన “ఆత ఏకహల్మధ్యేఒనా దేళార్డిటి'అను సూత్రముచే (105 ఏత్వాభ్యాసలోపా దులు వచ్చుటకు అవకాశము లేదు. కాపున “ననన్ష' “ననస్షతుః”, “ననన్హుఃి, “ననన్దిధ'”, “ననన్షధుఃి “ననన్షి, “ననస్టి, “ననన్దివ", "ననన్టిమి, అను రూవములు సిద్ధించును. దీవి ప్రథమో త్తమపురుషైకవచనములందు రెండవ నకొ రమపై నున్న ఆకారము ఉపధ కాదు కావున ఉపరదావృర్ధి (నూ-457) రారేమ.

షం లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ

“లుజ్‌*నందు నకారో త్తరవర్శి యగు ఆకారము సంయోగపరక మగు టచే గురువు గాన “అతో హలాదేర్గ ఘోః'అను సూత్రముచే (450) వైకల్ప్చిక వృద్ది వచ్చుటకు అవకొళము లేదు. “అనస్టీత్‌" ఇళ్యాదివృద్ధిరహితరూసములు మాత్రమే యుండును. ఇతరరూపముల నిస్ప త్రి వెనుకటి నలెనే యుండును.

అర్బ ధాతువుకు పూజించుట యని యర్థము. లట్‌ రూపములు వెనుకటి వలెనే సిద్ధించును"

లిట్‌ 'ప్రథమపురు షైకవచనమున 'తిప్‌'కు “ణల్‌” చేసిన పిమ్మట (సూ_ త్రి) ద్విత్వాభ్యాసకార్యము లు (సూ-8864, 8088) వచ్చి “అఅర్బ్‌అ” అని యుండగా *అత ఆదేశ అను సూత్రముచే (44%) ఆభ్యాసమునందలి అకార మునకు దీర్దము- “ఆఅర్బ్‌అి అని యుండగా:

460, తన్వాన్నుడ్‌ ద్భావాలః 7471

ద్విహతో దీర్హీభూతాద్‌' అకౌరాత్‌ పరస్య నుట్‌ స్యాత్‌,ఆనర్చ-* ఆనర్బతుః. అర్చితా, అర్బిష్యతి. అర్బతు. ఆర్బత్‌. అర్బేత్‌. అర్భ్యాత్‌. ఆర్బీత్‌, ఆర్బిష్యత్‌,

“రెండు హల్లులు గల ధాతువుయొక్క అట్టి (అనగా “అత ఆదేః” అను సూూతముచే దీర ము వచ్చి యున్న) అకారముకంళె పర మగుదానికి “నుట్‌' అను నాగమము వచ్చును.”

ఇచట *అర్బ్‌' ధాతువు రెండు హల్లులు కలది గాన (ఇచట శెండు అనగా *ఒకటికంటె ఎక్కువ” అని యర్థము.) ఈ సూ(త్రముచే ఆకారముకంటె పర మగు అకారమునకు *నుట్‌ *(న్‌) ఆగమము “టిత్‌' అగుటచే ఆద్యవయవ ముగ వచ్చుమం “ఆనర్భ” అను రూపము సిద్ధించును. లిట్‌లోని ఇతర రూపము లందు గూడ నుడాగమము వచ్చుటచే '“ఆనర్బతుః, ఆనర్బుః' ఇత్యాదిరూపములు వెనుకటివలెనే సిద్ధించును. లుడాదులందు (పత్యేకవిశేష మేమియు లేదు, జీత్తు లందు మాత్రము ఈ ధాతువు అజాది యగుటచే *ఆడజాదీనామ్‌ అను సూత్రము (44% నమసరించి ఆడాగమము, “ఆటశ్చ'అమ సూ(తముచే (107) వృద్ధియు వచ్చును. 'ఆర్బత్‌ (లజ్‌)” “ఆర్బీత్‌" (లుజ్‌్‌ ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును.

వజ గతౌ 10. వజతి. వవ్రాజ, (వజితా, వజిష్యతి. (వజతు.

. ఆ(వ్రజత్‌. (వ్రజేత్‌, (వజ్యాత్‌,

భ్వాది ప్రకరణమ్‌ 313

(వజధాతువునకు వెళ్ళుట యని యర్థము. లుజ్‌నందు తక్క ఇతర లకారములందు రూపనిస్ప త్తి వెనుకటి వలెనే యుండును. లిట్‌నందు అకొరము అనసంయు క్త హల్మధ్యస్థము కాదు కావున వీత్వాభ్యాసములోవములు (సూ-+89) రావు. (ప్రథమపురుష్రైకవచనమున ఉసదావృద్ది (సూఎ457) ఉత్తమపురు షైకవచ నమున వై కల్పికవృద్ధి (458) వచ్చును. వవ్రాజ, వ్యవజతుః, వ్మవజుః, వ్యవజిధ. వ్యవజథుః, వనజ; వ(వాజ - వ్యవజ, వ్యవజివ, న్మవజిమ; అను రూపము లుండును,

లుజ్‌ నందు ప్రధమపురుషైకవచనమున అడాగమము (నూ-(2%); తిప్‌; ఇకారలోపము (నూ-426); చ్లి ప్రత్యయము (సూ-128); సిజాదేశము (సూఎ 440); సకారమునకు ఇడాగమము (40%); తకారముశకు ఈడాగమము (సూం 417; “అవ్రజ్‌ ఇస్‌ ఈత్‌ ఆని యుండగా:

వద్యోవవివాల న్తన్నాచః 7.2.8

ఏషామచో వృద్ధిః సిచి పరవ్వైపదేషు, అన్రాజీత్‌. అ్మవజిష్యత్‌,

“అబ్షస్య" అధికారము. “సిచివృద్ధిః పరవ్మైపదేష అను నూత్రము అనవ ర్తించును. పరస్మైపదధాతువులందు “నిచ్‌* పర మగునపుడు వద (ప్రజ, ధాతువులయొక్కూయు హల న్తాంగముయొక్కయు అచ్చుయొక్క సానమున వది వ యొక్క న్తా ఢా యొక్క స్థ ద్ధి

“వద్‌” వ్రజ్‌' ధాతువులు కూడ హల న్తధాతువులే కాన వాటిని (వత్యే కముగ చెప్ప నవసరము లేదు. కాని “అతో హూలాదేర్ల ఘోః 'అను సూత్రముచే (458) వైకల్చికవృద్ధి రొవలసి యున్నది. దానిని బాధించుట కై ఈ ధాతువు లీ సూత్రమున ప్రత్యేకముగ నిర్దేశింపబడినవి.

ఈ సూత్రముచే రేఫోర్తరవర్తి యగు అకారమునకు వృద్ధి చేసిన పిమ్మట “ఆ వాజ్‌ ఇస్‌ ఈత్‌ "అని యుండగా సకారలోప (నూం+48్సి సవర్డ దీర్చ ములచే “అనవాజీడ్‌" అను రూపము సిద్దించినది. ఇప్లే ఇతరరూపములు గూడ సిద్ధించును.

క పేవర్షావరణయోః. 11. కటితి, చకాట, చకటతుః, కటితా, కటిష్యతి. రటతు, అకటత్‌, కపేత్‌, కట్యాత్‌.

శరశ్చే'ధాతువునకు వర్షించుట, కప్పుట అను రెండర్థములు. ఇందలి ఏకారము ఇత్సంజ్షకము. రూపనిష్ప త్తి వెనుంటి దాతువుంందు వలెనే ఉండును.

314 లఘునీద్ధాన్తకౌముదీ లిట్టునందు “కుహోశళ్చుః” ఆను సూ(్రముచే (15%) ఆభ్యాసకకారమునకు చకా రము. ఈ విధముగ లిజ్జీమిత్తకా దేశము వచ్చి యున్నది గాన కిద్వచనము లందును, *థల్‌ "పర మగునపుడును ఏత్వాభ్యాసలోవములు (సూ-162) రాకుండు టచే.-- చకొట, చకటతుః __-చకటుః. చశటిధ,చకటథు'. చకటిః చకాట _.- చకట, చకటివ. చకటిమొః, అను రూపములు సిద్ధించును. కటితా, కటిష్యతి, అకటిష్యత్‌, ఇత్యాదిరూపముల (ప్రక్రియ 'వెనుకటివ లెనే ఉండును.

“లజ్‌'నందు *అతో హలాదేర్హ ఘోః'ఆను సూ్యతముచే (45%) వైక ల్చికనృడ్ధి రావలసి యుండగా;

వ్యా న్తు జజ, క్వన్క వొగ్భణీ, క్వ్యేదితాన్‌ న హమయా న్తస్య తణాదేర్ణ్యన్తస్య శ్వయతేరేదితశ్చ వృద్దిర్నే డాదౌ సిచి. అకటీత్‌. అకటిష్యత్‌, గుపూ రక్షణే (12)

“సిచివృద్దిః పరప్మైపదేషోనుండి. *సిచి “వృద్ధికి “నేటి. అను సూత్రము అనువ ర్తించును. *ణి'అనుటచే *“ పక్యయ్యగహతణే తదాన్హా(గ్రాహ్యాః' ఎాఏదైన (పక్యయమును (గ్రహించి నపుడు *ఆ (ప్రక్యయము ఆంతమునందు గలది'అను నర్థము (గహింపవలెను_-అనెడు పరిభాష ననుసరించి ణ్య న్తధాతు వులు అని అర్హము. “హ్మ్య్య న్హము'అనగా హకొరమకారయకారములలో నేద్దైన అంతమునందు గల ధాతు వని అర్ధము.

“హకారాంతమకారాంత యకారాంతధాతువులకును, కణ, శ్వస, జాగ్య ధాతువులకును, ణిజంతధాతువులకును, శ్విధాతువునకును; ఏకారము ఇక్చంజ్ఞక ముగా గల ధాతువులకును, ఇట్‌ ఆదియందు గల “సిచ్‌'పర మగునపుడు వృద్ది రాదు”,

ఈ “5 కే'ధాతువు ఏకారేత్కము గొన ఈ సూ(త్రముచే వృద్ది నిషేధింప ఐడుటచే 'అకటీత్‌", “అకటిష్టామ్‌", “అకటిషుః”, ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును

గుపూధాతువుృనకు రక్షించుట అని అర్భము. ఇందు ఊకొరము ఇత్చం జ్ఞకము.

గుభాడూవవిబ్భి వవోవనిఖ్య అయః 8 1,28 ఏభ్య ఆయ(ఫ్రత్యయః స్యాత్‌ స్వార్టేం

భ్వాదీ వకరణమ్‌ 315 గుపూ, ధూప, పణి, పనిధాతువులకంటె పరముగ, స్వార్ధము నందు “ఆయ"ప్రత్యయము పచ్చును.

ఈ (ప్రత్యయము (్రత్యేకముగ ఏదియో ఒక ఆర్థమున వచ్చు నని చెవ్ప కుండుటచ్చే ఇది స్వార్ధమున వచ్చు నని చెప్పబడుచున్నది. అనగా ఈ [వత్య యము చేనను ((పకృత్యర్థము) ధాత్వరక్థ మేమియు మాద్చు చెంద దని ఆక్థము. స్వార్థిక(ప్రత్యయము. సిర్నిమి త్తము గొన సర్వ(్రథమముగ ధాతువునకు చేర్చ విడును. “గుప్‌ 1. ఆయ'అని యుండగా “ఆర్థధాతుకం శేషః” అను సూత్రము (40థననునకించి 'ఆయ'అనునది ఆర్ధధాతుకము గాన; అది పరముగ నున్నపుడు, “పుగన్తల మూపదస్య చ అను సూ(100)చే గుణము, “గోపాయి అని యుం ను. “గుప్‌అనునది ధాతు వైనను *గోపాయ” అనునది ధాతువు కాకుండుటచే లడా దులు వచ్చుటకు అవకాశము లేనందున ఈ కింది సూతము చెప్పబడుచున్నది.

ననాద్యున్తా ధాతలః 81402

సనాదయః కమేర్షిజన్హాః (ప్రత్యయాః అన్తే యేషాం తే ధాతు సరిజ్ఞకాః, ధాతుత్వాల్ల డాదయః. గోపాయతి,

“గుప్పిజ్‌ కిద్య్యః సన్‌ అము సూత్రము మొదలు “క మేర్షిజ్‌'ఆను సూత మువరకును కొన్ని (ప్రత్యయములను విధించిన పిమ్మట ఈ సూ శము చెప్ప బడినది, *నన్‌ "మొదలగు ప్రత్యయములు అంతమునందు కలవి ధాతుసంజ్ఞ కము లగును.

ననాదిప్రత్యయములు పం(డెండును__

సన్‌ క్యద్యామ్యచ్‌ క్యజ్‌ క్యషో ఒ థాచారక్విదీ జ్యజౌ తథా.

యగాయ ఈయజ్‌ ణిజ్‌ చేరి ద్వాదశామీ సనాదయః । ఆను ట్లోకమునందు సం[గ్రహింపబడినవి ఇచట “గోపాయి'ఆనునది ఆయ (్రళ్య యాంతము గాన ఈ సూతముచే ఛాతుసంజ్ఞ , పిమ్మట “లః కర్మణి చ భావే చాకర్మ కేభ్యశ”అను నూ్యత్రముచే (375) లకారములు చేర్చబడును.

వర్తమానమున వచ్చిన లట్టు స్థానమున తిబాద్యా దేశములు. “క ర్తరి శప్‌"అను సూ(త్రిముచే (08%) “ప్‌ ప్రత్యయము. “గోపాయ -( అ _ తిఅని యుండగా*అతో గుణీ” అను సూర్రమచే (27% యకారో త్తరవర్శి యగు అకొరమునకును “శప్‌'లోని ఆకొరమునకును పరరూవము జేయగా “గోపాయతి, గోపాయతః, గోపాయ్యన్తి" ఇత్యాదిరూపములు నిద్ధించును.

సర లఘునిద్ధాన్తకొముడీ గుపూధాతువునకు అపరోక్షభూతార్థమున లిట్టు చేర్చవలసి యున్నది. అపుడు ఆయాదేశము నిత్యముగ రావలసి యుండగా (400) 471, ఆయాదయ అర్థధాతుళే వా 8.181

ఆర్ధ ధాతుకవివకియామాయాదయో వా స్యుః,

“ఆర్హధాతుకే' అనునది విషయసప్తమి. ఆర్థధాతుకప్రత్యయము విషయ మగునపుడు; అనగా ఆర్థధాతుకప్రత్యయము చేర్చ వలసి యున్నప్పుడు అని అర్థము. ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయము వివకీత మగునపుడు 'ఆయిమొదలగు (ప్రత్య యములు వికల్చ్పముగ వచ్చును.”

'గుపూధూపవిచ్చిపణిపనిభ్య ఆయః”“బుకేరీయణ్‌ “క మేర్షి జ్‌ "అను సూత్ర ములచే ఆయ, ఈయజ్‌, ణిజ్‌ (్రశళ్యయములు క్రమముగ విధింపబడినవి గాన ఈ మూడు ప్రత్యయములకును ఆయామ లని సేరు. "*లిట్‌ చ అను నూశముచే (40) లిట్టు ఆర్టధాతుకము గాన, అది చేర్చనున్నపుడు గుపూధాతువునకు ఇచట ఆయాదేశము వికల్చ్బ్చముగ వచ్చును. ఆయాదేశపక్షమున గుణముచే గోపాయ” అని యుండగా సనాద్యన్హా ధాతవ।?అనా సూత్రముచే (470) ధాతుసంజ్ఞ పిమ్మట లిట్‌ చేర్చబడును. “గోపాయ | లిట్‌'అని యుండగా:

వొ తౌన్టూనోకాచ అత్‌ వ్‌్త్త్తవ్యః ఆపఫకాసోరామ్‌విధానాత్‌ మస్య నేత్వమ్‌

“క్రాస్‌ ధాతువునకును అనేకాచ్క మగు ధాతువునకును లిట్టు పర మగు నపుడు “ఆమ్‌ (ప్రత్యయము చెప్పదగినది”.

వాస్తవమున పై వార్తికము “కాన్యనేకాజ్‌(గహణం కర్తవ్యమ్‌” అను వార్తికమునకు అర్హతోనువాదము. “కాస్‌ ప్రత్యయాదామమ నే) లిటి” అను సూత్రముచే (8-1-85) కాస్‌ధాతువునకును (ప్రశ్యయాంతములకును లిట్టు పర మగునపుడు “ఆమ్‌” విధింపబడి యుండగా “*కొన్యనేకాజ్‌ (గ్రహణం కర్తవ్యమ్‌ అను వా ర్తికము కాస్‌ధాతువునకును ఆనేకొచ్కధాతువులకును 'ఆమ్‌' వచ్చు నని చెప్పవలె నని మార్పును సూచించినది. పై సూ(త్రమును “కాస్యనేకొచ ఆమ మన్త్ర) లిటి"అవి మార్చవలె నని దీని యర్థము ఈ యర్హమునే లఘుకౌముదీ కారుడు “కాస్యనేకొాచ ఆమ్‌ వక్రవ్యః” అను వా ర్తికరూపవాళ్యమున (పతిపొ దించి యున్నాడు,

భ్వాది (వకరణమ్‌ 317 “గోపాయ'” అనునది అనేకొచ్ము మగు ధాతువు గాన ఈ వార్తికముచే “ఆమ్‌” వచ్చును. ఈ “ఆమ్‌లోనున్న మకారము ఇక్సంజ్ఞకనూ కాదా యని సందేహము. కాని “ఆస్‌” “కాస్‌” ధాతువులకు “ఆమ్‌'ను విధించిన సామర్థ్యముడే మకారమునకు ఇత్సంజ్ఞ లేదు “ఆమ్‌లోని మకొరము ఇత్సంజ్మక మైన పక్షమున “మిదచో న్వ్యాత్పరః” అను సూ(త్రముచే(240)అంర్యాచ్చుకు పరముగ రావలసి యుండును. పై న చూపిన స్యూళముచే (8.1.3) *కాస్‌" ధాతువునకును, *దయాయాశశ్చి అను సూ(త్రముచే (ఈ08) “ఆస్‌ధాతువునకును, “ఆమ్‌”విధింపబడి యున్నది. “ఆమ్‌'లోని మకారము ఇత్సంజ్ఞక మైన పక్షమున మిగలిన ఆకారము "కాస్‌" “ఆస్‌ 'లలోని సకారమునకు వెనుక నున్న ఆకారమునకు పరముగ చేర్చవలసి యుండును. అప్పడు "కొ.( ఆస్‌ “ఆ + ఆ స్‌"అని యుండగా సవర్షదీర్ధసంధిచే మరల “కాస్‌” “ఆస్‌” అనియే యుండును, అఖైనదో ఆమ్‌” విధించట వ్యర్థమే కదా? ఇది వ్యర్థము కాకుండవలె నన్నచో మకారము ఇక్సంజ్ఞము కొకూడదు. ఇపుడు “ఆమ్‌” అనునది ధాతువునకును లిట్టునకు నడుమ వచ్చును. “గోపాయ _[. ఆమ్‌ _ లిట్‌” అని యుండగా: 472. అతో లోవః 84.48 ఆర్థధాతుకోపదేశకాలే యదద్నన్తం తస్యాతో లోప ఆర్ధధాతుకే. “ఆనుదాత్తోప దేళశవనతి. ........”అను సూూతమునుండి (624.87) “ఉపదేశిపదము అనువర్తించును. *ఆర్తధాతుకే'అనునది అధికారసూత్రము, ఇది ఆవ ర్హింపదిడును ఆర్థధాతుకోపదేశకొలమునందు. ఏది అదంతమో దావి (హన్వ అకారమునకు అర్థధాతుకము పర మగునపుడు లోపము వచ్చును.

"ఆర్హధాతుకం శేషః” అను సూత్రముచే(408) “ఆమ్‌ "అనునది కూడ ఆర్త ధాతుక సంజ్ఞకము. అందుచే ఇచట“ఆమ్‌*ను కాని 'లిట్‌'ను కాని ఆర్థధాతు; ముగ (గ్రహించ వచ్చును. ఈ ఆర్రధాతుకోపదేశకాలమున *గోపాయి అనునది అదంత మాగ నున్నది. కావున అందలి అకారమునకు లోపము, “గోపాయ్‌ _. ఆమ్‌ లిట్‌” అని యుండగా:=

అమః 2.1.6! ఆమః పరస్య లుక్‌, “మ న్త్రేఘమహ్యరణళవృదహాద్వ ్యచ్‌కృగమిజనిభ్యోలేః:” ను౦డి

318 లఘునీద్ధాన్తకాముడీ (22480) “లే”, (లిట్‌నకు అని అర్థము “ణ్యక్షతియాక్షజీతో యూని లుగ ణిజోః” నుండి “లుక్‌” అనువ కృంచును. అమ్‌కంటె పర మగు లిట్‌కు లుక్‌ (లోపము) వచ్చును. దీనిచే లిట్‌ లోపించిన విమ్మట “గోపాయ్‌-(-అమ్‌” అని యుండగా =

474 తృల్‌ చాన్యువనయనబ్యుడే లిటో 81.40

ఆమన్హాత్‌ లిట్‌ పరాః కృభ్వ స్తయోఒనుప్రయుజ్య శ్తే. తేషాంద్విళ్వాది.

“రృళ్వ స్తిమోగే సమృద్యక దర్తరి చ్విః'ఆను సూత్రమునందలి (0-4-50) “కృొఅనుదావికి “కృణ్‌ ద్వితీయతృతీయళన్నులీజాతృషా” అను సూత్రము (821458) నందలి “జ్‌”అనుదానితో (ప్రత్యాహారము చేయుటచే ఇచట “కృణ్‌” అనుదానికి *క్ళి, 'భూ, “అస్‌” ధాతువు లని అర్థము. “కాస్‌ ప్రత్యయాదామమ ననే లిటి"అను స్నూళమునుండి 'ఆమ్‌అను పదము ఆనువ ర్తించి పంచమ్యంత ముగ మార్చబడును “ప్మత్యయ[గ్రహణే తద న్తాగ్రావ్యాఃశ అను పరిభాషచే “ఆమం తముకంటె' అను నర్థము వచ్చును. ఆమంతముకంటు లిట్టు పరముగా గల కృ" “భూ” “అస్‌” ధాతువులు అనుప్రయు క్తము లగును_అనగా ఆమంతముతో కలిపి [వమయోగింపబడును.

ఈ స్తూతమును అనుసరించి *గోపాయాంిఆను ఆమంతమునకు పర ముగ లిబ్బరక మగు కృధాతువును వ్రమోగించినపుడు గోపొయామ్‌ +. కృలిట్‌ అని యుండగా “లిటి ధాతోరనభ్యాసస్య" అను స్తూత్రముచే (898) కృధాతువు నకు ద్విత్వము. గోపాయామ్‌ -[ కృరృలిట్‌ "అని యగును. లిట్టునకు యథా[కమ ముగ. '“తిప్‌"ప్రత్యయముబు, వీటికి 'ణ”లాదులు.

శ?5. ఉరత్‌ 74.600

అభ్యాసబువర్థ స్యాఒత్‌ స్యాత్‌,

వృద్ధిః గోపాయాజ్బుకొర. ద్విత్వాత్‌ పరత్వాద్‌ యణి ప్రాప్తే.

ఉ$, అత్‌, *ఉః' అనునది 'బుఅనుదాని షష్ట్యేక వచనరూపము. “అత లోపోభ్యాసస్య"నుండి “అభ్యాసన్య' అఆనుపదము “అజ్షస్య'ఆసు అధికారసూ త్రము అనుప ర్రించును. “అంగనంజ్ఞ (పర్యయము పరముగా నున్ననే వచ్చును గొన “ప్రత్యయము సరముగా నుండగా” అను నర్థము వచ్చును. అభ్యాసబువర్శ

భ్వాది ప్రకరణమ్‌ వైం మునకు (వత్యయము. పర ముగుగపుడు (హస్వ ముగు అకారము ఆదేశముగ వచ్చును. (“ప్రళ్యమే సరే అని సిర్ధాంతకొముదీవృ త్తి)

“రణ్‌ రపరఃొ అను నూూత్రముతే (88) ఈ అకారము రేఫపరక ముగ (ఆర్స్‌ వచ్చును. “గోపాయామ్‌ కర్‌ 1 కృ--అ” అని యుండగా 'హలా దిశ్శేషః'అను సూ(క్రముచే (38%) రేఫకు లోపము “గోపాయామ్‌ (క + కృ ఆ”, "అత ఉపధాయాఃళొ అను న్యూరముచే (427) బుకారమునకువృద్ధి. “కుహోళ్ళుః' అను మూశ్రముచే (420) కకారమునకు చకారాదెశము “గోపా యామ్‌ [చ కార్‌ . అగ. “నళ్ళ్చాపదా న్తస్యయరి* ఆను సూర్రముడే (78) మకొరమువకు అన స్వారము. అనుస్వారమునకు “అనుస్వారస్య యయి పవ సవర్డ 1అను సూూతముచే (79) పరసవర్శ మగు జకారము*గోపాయా ఇృకార " అను రూపము (ప్రథమపురుషైక:వచనమున సిర్దించును

(పథమపురుషద్వివచనమున లిట్టుశకు “అతుస్‌ ఆదేశము చేసిన పిమ్మట “గోపాయామ్‌కృ 1. అతుస్‌ అని యుండగా “లివి ధాతోరనభ్యాసన్య"అశు సూత ముచే (18%) “రృ'ఆనుదానికి ద్విత్వము వచ్చుటకుము, “కృ్ళ'లోని బుకారము నకు "ఇకో యణచి"ఆను సూతముచే (1%) యణాదేశము వచ్చుటకును ఆవ కాశ ము్నది. కాని “విప్రతిషేరే పరం కార్యమ్‌ "ఆను సూతము ననుసరించి ద్విత్వమును బాధించి, పర మగుటచే ముందుగ యజా దేశము రావలసి యుండగా:

శ76. దృ్భార్భూచనోబబి 1.150

ద్విత్వనిమి త్తేఒచి అచ ఆదేశోన ద్విత్వే కర్తవ్యే,

గోపాయాజ్బు[కతుః, గోపాయాఇ్బు[కుః.

“అచః పరస్మిన్బూర్వవిధా” 'స్టానివదా దేశోనల్విొ' “నపదాన్తద్విర్వ చనవ రేయలోపస్వరదీర్చృ జశ్‌ చర్విధిషు” అను సూ(త్రములనుండి. “అచః', “ఆదేశః), “ని అనువ ర్తించును. “ద్విర్వచనే” అను పదము ఆవర్తింపబడును, ఒక “ద్విక్వచనే" అనుడానికి “ద్విరుచ్యతే అనేన (పరనిమి త్తేన్సి' అను విగ హముచే ద్విత్వమునకు కారణభూత మగుశది అని అక్మము రెండవదానికి ద్విశ్వము చేయవలసి యున్నపుడు అని యర్థము, గ్విత్త్రము చేయవలసి యున్నప్పుడు, ద్విళర్వమునకు నిమిత్త మగు అచ్చు పరమగుటచే వచ్చు అజా దేశము రాదు.

320 లఘునిద్ధాన్తకొముదీ

ఇచట “అతుస్‌' అననది లిట్టుస్థానముశ వచ్చి యున్నది గాన స్టానిన ద్భావముచే లిట్టుగ పరిగణింపబడి “లిటి ధాతో రనభ్యాసన్య'" (886) అను ద్విత్వ మునకు నిమిత్త హైనది. ఈ *అరుస్‌లో నున్న అకారమును నిమి త్తముగ గొని బుకొరమునకు యణా దేశము రావలసి యున్నది. అట్టి యణాదేశము ఈ నూ్యతముచే నిషేరింపబడుచున్నది. ఈ సూ(త్రముచే యజాదేశమును నిషేధింప కున్నచో మొవటనే యణాదేశము వచ్చి “గోపాయాంకృఅతుస్‌'అనునది “గోపా యాం క్‌ర్‌ 1 అతుస్‌” (బుకారమునకు యణాదేశమురేఫ) అని యగుటచే ఆప్పడు 'క్‌ర్‌) అనునది ఏకాచ్క్ముము కాదు గాన “రిటిధాతో రనభ్యాసస్య” అను సూద్రిముదే (004) ద్విత్వమున కవకాళ ముండెడిది'కాదు. ఇపుడు యణా దేశము విషేధింపబడుటచే ద్విత్వము వచ్చుటకు అవకాశ ముండును. ఏకవచన మునందు వలె అత్ర్వచు త్వాదులచే “గోపాఇ్బుకృ 2 అతుస్‌' అని యుండగా ఇపుడు యణా దేశము వచ్చి “గోపాయాఇ్బు[కతుః” అను రూపము సిద్ధించును.

(ప్రధమపురుషబహువచనమున లిట్టునకు *ఉస్‌'ఆదేశము. “గోపాయా ఇ్బు[క్రుః” అను రూపము పూర్వమునందు వలెనే నిష్పన్న మగును.

మధ్య మపురు_షెకవచశమున లిట్టునకు ధ (ల్ఫొఆదేశము. అభ్యాసాది కార్యములు వెనుకట్‌ వలెనే యుండును. “గోపాయాజ్బుకృ -|- థ"అని యుండగా “ఠ'అనునది *వలాద్యార్హధాతుకము" గాన “ఆర్జధాతుక స్యేడ్వలా దేః "అను సూత ముచే (409) ఇడాగమము రావలసి యుండగా:

వతాచ ఉవదోశేఒసుదాల్తాత్‌ 72,10

ఉపదేశే యో ధాతురేకాచ్‌ అనుదాత్తశ్చ తత ఆర్ధధాతుక న్యేట్‌ నం

“బూత ఇద్దాతోః” “నేడ్వశికృతిఅను సూ(తములనుండి “ధాతోఖి *ని “ఇట్‌ "అను పదములు అనువ ర్హించును. ఇడాగమము ఆర్థధాతుకమునకుమా(త్ర మే విధింపబడినదిగాన *ఆర్బధాతుకస్య"ఆనునది అర్జాత్సిద్ధము. ఉపడేశమునందు ఏకా చ్కము ఆనుదా త్రము నగు ధాతువుకంపజె పర మగు ఆర్హధాతుకమునకు ఇడాగ మము రాదు.

ఇచట “కృ*ధాతువు ఉపదేశమున (ఉపదేశ మనగా ఆద్యోచ్చారణము-_ ఇచట పాణినికృత మగు ధాతుపారము అని యర్ధముు ఏకాచ్మము._- ఒక్క అచ్చు మాతమే కలిగి యున్నది; మరియు అనుదా త్రము. అందుచే దీనికంళె నర మగు *“ధికు ఇడాగమము ఈ సూ(తముచే నిషేధింపదిడినది;

ల్వాది (పకరణమ్‌ ఏ2 ధాతుపాఠోపదిష్టము లగు ధాతువులలో ఏవి ఏకాచ్యుములో నులభముగ తెంిసికొనవచ్చును గాని ఏవి అనుదా _త్తములో తెలిసికొనుటకు తగు ఆధారము లేవియు లేవు. (వస్తుతము మనకు లభ్య మగు ధాతుపాళముశన ఈ ధాతువులు అనుడాత్తము లనెడు వచనములుగాని, అట్టి చిహ్నాదికములు గావి ఏవియు లేవు. కావున ఏ ధాతువులు అనుదాత్తమలో శెలికొనవరె నన్నచో భాస్య కౌరాదివచనములపై ఆధారపడవలసి యున్నది. అందుచే ఆనుదాత్తధాతువులు ఈ [కింద పరింపదిడుచున్నవి. అనుదాత్తము లవగా అనుదాశ్తే త్తు లని అర్థము కాదు. అనుదాత్తములు వేరు అనుదాత్తే త్తులు వేద వాటి (ప్రమోజనము రూడ వేరు. ధాతువు అనుదాత్త మైనచో ఇడాగమము రాకుండుట వమోజనము అనుదా త్తేత్మ మైనచో "అను దాల్తజీత ఆత్మనేపదమ్‌ "ఆను సూూశ్రిముచే (381) ఆర్మనేపదిత్వము పయో జనము. ఉదాహరణమునకు *శకొధాతువు అనుదా _త్తము.. కావి అనుదా_క్రేత్తు కాము. అందుచే దీనికి ఇడాగమ "సిసేధము వర్తించును గాని ఆత్య్మనేపవము రాదు. ఏథ్‌ధాతువు అనుదా శ్తేతృ్మము; కాని ఇది అనుదాత్తము కాదు. కావున ఇడాగమ నిషేధము వ ర్హింపదు. ఊద్రద నై ర్యౌతిరుక్టు శీజ్‌ స్నునుదశ్విడీజ్‌ (భ8, నృజ్‌ వృజ్‌భ్యాం చవినై కాచోఒజ న్తేషునిహతాః స్మృతాః, ఆజంతము లగు ఏకాచ్కధాతువులలో ఈకారాంతబూకారాంతధాతువు లను, యు, రు థ్ద, శీజ్‌. న్ను, ను, (టు) కు, (టట) 6, డీజ్‌, జొ వృజ్‌ వృజ్‌ ధాతువులును తక్క ఇతరధాతువు లన్నియు అనుదా త్తములు. ఇక హఠలంతధాతువృలలో కరొరాంతాద్మి క్రమమున అనుదా త్తధాతువులు ఈ దిగువ చూవబడుచున్నవి. కాన్చేషు కకఏకః, చాన్తేషు పచ్‌, ముచ్‌, రిచ్‌, వచ్‌, విచ్‌,సిచః షట్‌. ఛాన్తేషు పృచ్చిః ఏకః. జాన్తేషు త్యజ, నిజిర్‌, భజ, భజ్జ్‌. భుజ్‌, (భస్ద్‌, మస్ట్‌, యజ్‌, యుజ్‌ా, దజ్‌, రజ్జ్‌, విజిర్‌, స్వజ్లో,సల్డ్‌ , సృజః, పష్బూదళ, దాన్తేషు అద్‌, కద్‌. ఖిద్‌, ఛిద్‌, తుద్‌, నుద్‌, పద్య, భిద్‌, వివ్యతి వినద్‌, విన్ష్‌, శద్‌, సద్‌, స్విద్య్‌ం స్క్ట్‌, హదః షోడళ ధాన్తేషు (కుర్‌, కుర్‌, బుధ్‌, బన్ట్‌, యుథ్‌, రుధ్‌, రాథధ్‌, 21

922 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ వ్యధ్‌, శుధ్‌, సాధ్‌, సిధ్యా ఏకాదశ. నాన్తేషుమన్య, హనా, ద్వౌ పాన్దేషు, ఆప్‌, కప్‌, కీప్‌, తప్‌, తిప్‌, తృప్య్‌, దృపష్య, లిప్‌, లుప్‌, వప్‌, ప్‌, స్వప్‌, సృపః ప్రయోదశ. ధాశ్తేషు యథ్‌, రథ్‌, లభః, (త్రయః. మాద్తేవ గమ్‌, నమ్‌, యమ్‌, రమః చత్వారః. శాన్తేమ (కుక్‌, దంక్‌, దిళ్‌, దృక్‌, మృళ్‌,రిక్‌, రుక్‌, లిక్‌, విక్‌, న్పృళః దశ పాశ్చేను కృష్‌, ల్విష్‌, తుష్‌, ద్విష్‌, దుష్‌, పృష్య, పిష్‌, విష్‌, ళష్‌, కుష్‌, శ్లీషః ఏకాదళ. సాన్తేషు ఘన్‌ వసతీ డ్వౌ. హాస్తేమ దహ్‌,దిహ్‌, దుహ్‌*, నహ్‌, మిహ్‌, రహ్‌, లరిహ్‌, వహః అష్టా,

అనుదా త్రా హల న్తేషు ధాతవస్త్ర్య్యధికం శతమ్‌.

అాణతో అధి

కికారాంతధాతువులలో “శక్‌ 'అను ఒక ధాతువు, చకారాంతధాతువులలో "పద్‌ మొదలగు ఆరు ధాతువులు ఈ విధముగ హలంతధాతువులలో మొత్తము నూటమూడు ఆనుదాత్తధాతు వులు గలవు. ఈ ధాతువుల అర్థాదికము ఈ దిగువ చూపబడుచున్నది!:. అజంతధాతువులలో:-

యు మ్మిశణే అవళణే చ ((అదాద్రి కలుపుట వేరుచేయట. 2. రు శద్దే (ఆదాది) శబ్దము చేయిట 8 ట్ల తేజనే (అదాది వాకి కలదానినిగ

న! చి న! చేయుట. 4. శీజ్‌ స్వప్నే (అదాద్రి-నిద్రించుట. 5. న్ను (వ్రసవణే (ఆదాది పాలు చేపుట. 6 ను స్తుతా (అదాది- సోతముచేయుట, 7.టుట ళచ్దే (అదాది తుమ్ముట. 8 టు ఓక్వి గతివృద్ద్యోః_. (భ్వాద్రి వెళ్ళుట, వృద్ది పొందుట. 9. డీజ్‌ విహోయసాగతౌ (దివాద్సి ఎగురుట. !10. [శ్‌ సేవాయాం (భ్వాది) సేవచేయుట. !1. వృజ్‌ సంభ క్తౌ (క్యాద్రి సేవచేయట. 19, వృణ్‌ వరణే (స్వాది; చురాది) వరించుట. హలంతదాతువులలో!. 1. శక్రళ కౌ(స్వాది) ళా అణాల

సమర్జుడగుట 2. పచ్‌ పాకే (భ్వాది) వందుట. 8. ముచ్‌ మోక్షణే (తుదాది) విడచుట. 4. రిచ్‌ విరేచనే (రురాద్శి కూన్య మగుట. 5. వచ్‌ పరిభాణేఅదాది) విందించుట. $. విచ్‌ పృథగ్భావే (రుధాద్రి వేరగుట. 7. సిచ్‌ కరణే (తుదాది తడుపుట 8. పృచ్భి ల్ష్‌స్పాయాచ (తుదాద్రి (ప్రశ్నించుట. $. త్యజహానా (భ్వాద్సి విడచుట, 1[ విజిర్‌ శాచపోషణమోః (జుహోత్యాది కుద్దముచేయుట, "పెంచుట. 11. భజ 'సేవాయామ్‌ (భ్వాద్రి సేవించుట 18 భల్డ్‌ ఆమర్డనే (దధాద్వి విరచుట, 18. భుజ్‌ పాలనాభ్యవహారయోః (రుధాద్సి పాలించుట,

థ్వాది (వ్రకర ఐమ్‌ య్‌! భుజించుట. 11 (భ్రస్ట్‌ పాకే (తుడాద్రి వేపట, [15 మనస్గ్‌ కుర్తొ (తుదాది) పరి ణి జ ఖ

శుర్తముచేయుట, మునుగుట 16 యజ డదేవపూజాదిమ (భ్వాది యజ్ఞము చేయట, 17. యుణ యోగే (రుధాద్సి కలుపుట. యుజ శమాధౌ. (దివాది) ధ్యానము చేయట. 18. రుజ భంగే (తుదాది) విరచుట; లోగినిగా చేయుట. 10. రంజ్‌ రాగే (దివాది, భ్వాడ్రి రంగు వేయుట, అనుర క్రుడగుట. 20, విజిర్‌ సృథగ్భావే (జువోత్యాద్రి వేరగుట 21. స్వర్ణ పరిస్వళ్లే (భ్వాద) కౌగలించు కొనుట. 22 నకు నడ్లే (భ్వాద్రి కలియట $, నృట్‌ విసళ్లే (దివాది, తుదాది

ణి ళ్‌ క లో విడచుట. 21 అద భక్షణే (అదాద్సి తినుట, 25 కున్‌ సంపేషణే (దాది నలిపివేయుట. 28 ఖిద్‌ దై న్యే (దివాద్సి భేదమును పొందుట. 27 ఛిదీ ద్వ్వైరీ భావే (రుధాద్సి ఖండించుట. 28. తుద్‌ వ్యథనే (తుదాది) పీడించుట. 29. నుద్‌ ధేకజే (తుదాది (ప్రేరేపించుట. 0. పవ గతౌ (దివాద్సి నడచుట 81. భిద్‌ విదారణే (రుధాది) భేదించుట. 829, విద్‌ సత్తాయాం (గివాది) ఉండుట. తికి, వినద్‌ విచారదే (తుదాది విచారణము చేయుట. 84, విన్స్‌ లాభే (తుదాది పొందుట. 85. ళద్‌ శాతనే (భ్వాద్రి నశించుట. 80. సద్‌ విశరణాదిషు(భ్వాది నశించుట, వెళ్తుట మొ. 57, న్విద్‌ గా్యాత(ప్రక్షంణే (దివాద్సి చెమటవట్టుట. 88. న్కటన్స్‌ గతిశోషణమో (భ్వాద్సి నడచుట, ఎండబెట్టుట, 89. హద పురీ షోత్సర్లే (భ్వాద్సి మ౭త్యాగము చేయట. 40. క్రుధ్‌ (కోఢే (దివా) కోసిం చుబ. 41. తద్‌ బుభుకయామ్‌ (దివాద్రి ఆకలికొనుట, 49. బుధ్‌ అవగమనే (దివాద్సి తెలిసికొనుట. 43. బన్‌ బన్హనే ((క్యాద్సి బంధించుట. 44. యుధ్‌ సంప్రహారే (దివాద్సి యుద్దము చేయుట. 45. రుధ్‌ ఆవరణే (రుధాది అడ్డ గించుట.. 48 రాధ్‌ సంసిద్దా (దివాది. సిద్దము చేయట. 47. వ్యధ తాడనే (రుదాద్రి కొట్టుట 48. కధ్‌ శౌచే (దివాది) శుద్ధ మగుట. 49, సాథ్‌ సంసిద్భా (దివాద్సి సిద్ధము చేయట. 0. సిద్ద సంరాదౌ (దివాడి. సిద్ద మగుట. 51.

( 0 యి ఖై మన జ్ఞానే (దివాద్రి తెలిసికొనుట; ఆంగీకరించుట. 58. హన హింసాగత్యోః (అదాద్సి చంపుట; నడచుట. 6). ఆప్‌ వ్యాప్తౌ (స్వాద్సి పొందుట. 54. తుప స్పర్శే (తుదాద్రి స్పృశించుట. 5%, కీప్‌ ప్రేరణే (తుదాద్రి విసరివేయుట. 58.తప్‌ స న్హాపే (భ్వాది) తపించుట. 57. తిప్‌ కృరణార్జే (భ్వాది) బొట్లు బొట్లుగ కారుట, శ8ి, తృప్‌ (వీణనే (దివాది) తృట్హి చెందుట లేక తృ ప్తిపరచుట, కక్కి దృప్‌ దృప్తా (దివాద్సి గక్వపడుట. 0. లిప్‌ ఉపదేహే (తుదాది) అటో

ఏ24 లమునిద్దాన్త కౌముదీ పూయుట. 11, లుప్‌ ఛేదనే (తుడాది ఛేకింయట. లోపమును చేయుట 02, వస్‌ వీజస న్హానే (భ్వాది) విత్తులు చల్లుట. 88. శప్‌ ఉపాలమ్భే (భ్వాద్సి శపిం చుట, ఒట్టు బెట్టుట. 64, స్వప్‌ ళయే (ఆదాద్వి నిద్రించుట. 65. నృప్‌ గతౌ (భ్వాద్రి నడతుట, 6% యభ మైథునే (భ్వాడ్రి మైధునము చేయుట. 87. రభ్‌ రాభమ్యే (భ్వాద్సి ప్రారంభించుట, 88. లభ ప్రాప్తా (భ్వాద్రి పొందుట. (0. గమ్‌ గతౌ (భ్వాది నడచుట, వెళ్ళట. 70. నమ్‌ ప్రహ్వశ్వే శద్దే చ (భ్వాది) వంగుట; శబ్దము చేయట. 71, యమ ఉపరమే (భ్వాది) శాంతించుట. 72. రము (క్రీణాయామ్‌ (భ్వాది) (్రీడించుట. 73. క్రుక్‌ ఆకోశే (భ్వార్సి బిగ్గరగ ఏడ్చుట; అరచుట, 4, దంక్‌ దళనే (భ్వాది) కరచుట., 70. దిక్‌ అతిసర్జనే (శుదాద్సి. దానము చేయుట. 6. దృశిర్‌ (పేక్షణే (భ్వాది) చూచుట, 7, _మృళ్‌ ఆమర్మనే (తుదాది స్పృళించుటవ తెలిసికొనుట. ?8; 70, రిక్‌, రుళ్‌ హింసాయామ్‌ (తుదాద్సి హింస చేయుట. ర0. లిక్‌ అల్పీభావే (తుదాది) తరిగి పోవుట. 81. విశ్‌ ప్రవేశనే (తుదాది; దివాది ప్రవేశించుట. 82. స్పృశ్‌ సంన్పర్మే (తుదాది) ప్పృళించుట., 88. కృష్‌విలేఖనే (భ్వాది తుదాద్రి దున్నుట, లాగుట, 81. త్విష కాన్సా (భ్వాద్రి (ప్రకాశించుట. 85, తుష్‌ తృపొ (దివాద్సి సంతోషించుట. 88. ద్విష అప్రీతౌ (దివాద్శి. ద్వేషించుట. 87. దుష్‌ వైకృత్యే (దివాద్సి విత మగుట. 88. పుష్‌ పుష్టా (దివాద్సి పుష్టి చెందుట. 88. పిష్‌ సంచూర్జ నే (రుధాద్రి చూర్ణముచేయుట. 0. విష సేచనే (భ్వాద్రి తడుపుట. విష విప్రయోగే (శ్రా) వేరుపడుట. విష వ్యాపౌ (జుహో త్యాద్సి వ్యాపింయట. 81. శిష్‌ అసర్వోపయోగే (రుధాద్సి మిగులుట. 92, కుష్‌ శోషణే (దివాద్సి ఎండుట, 4. శ్లిష్‌ ఆలిజ్షనే (దివాద్శి కౌగలించుకొనుట. లీక. ఘన అదనే (భ్వాద్రి తినుట. 85, వస్‌ నివాసే (భ్వాద్రి నివసించుట. 8. దహ్‌ భస్మీకరణే (భ్వాది కాల్చుట. $7. దిహ్‌ ఉపచయే (ఆదాది) వృద్ధి పొందుట, 88, దుహ్‌ ప్రపూరణే (అదాద్సి పిదుకుట. 88. నహ్‌ బన్ఫనే (దివాద్సి బింధించుట, 100. మిహ 'సేచనే (భ్వాద్రి తడుపుట. 101. రహ్‌ బీజప్రాదు ర్బావే (భ్వాది మొలుచుట. 102. లిహ్‌ ఆస్వాదనే (అదాది నాకుట. 10 వహ్‌ ప్రాపణే (భ్వాద్రి పొందించుట.

ఈ విధముగ హలంతధాతువులలో నూటమూడు ధాతువులు అనుదాత్త ములు, కావున వీటికి ఇడాగమము రాదు. ఈ ధాతువులు క-ఠస్థము చేయుటకు అనువగు ల్లోకి ముల రూపమున సిద్ధాంళకౌముదిలో ఈయబడిసవి:_

భ్య్వాది (ప్రకరణమ్‌ శ్ర2క్‌ శక్‌ సగ్‌ ముద్‌ రిచ్‌ వచ్‌ విచ్‌ సిచ్‌ వచ్చి త్యజి నిజి రృజః ళ్చా భజ్‌ భుజ్‌ భ్రస్స్‌ మస్పి యజ్‌ యుజ్‌ రుజ్‌ రజ్జ్‌ విజిర్‌ స్వళ్లీ జి బి టా జె యట సజ్జ సృజః॥ ఆడ్‌ &ుడ్‌ ఖిద్‌ ఛిద్‌ తుది మదః పద్య భిద్విద్యతి ర్వినద్‌ శద్‌ సదీ స్విద్యతి స్కటన్ది హదీ క్రుర్‌ తుధి బుద్ధ్యతీ॥ బన్ది ర్యుధి రుధీ రాధి వ్యధ్‌ కుధః సాధి సిధ్యతీ, మన్య హన్నాప్‌ కీప్‌ ఛుపి తప్‌ తిప్పస్టృుప్యతి దృష్యతీ॥ లిప్‌ లుప్‌ వప్‌ శప్‌ స్వప్‌ సృపి యభ్‌ రభ్‌ లభ్‌ గమ్‌ నమ్‌ యమో రమిః (క్రుశి ద్దంళి దః దృళ్‌ మృళ్‌ రిళ్‌ రుక్‌ లిళ్‌ విక్‌ సృ్యృళః కృషి£॥ త్విష్‌ తుష్‌ ద్విష్‌ దుష్‌ పుస్య పిష్‌ విష్‌ శిష్‌ కుష్‌ ఖ్లష్యతయో ఘసిః, వసతిర్షహ్‌ దిహి దుహో నహొ మిహ్‌ రహ్‌ లిహ్‌ వహి సథా॥ అనుదాత్తా హల న్తేష ధాతవో ద్వ్యధికం శతమ్‌. లఘుకొముదీకారుడు. *విందోధాతువును కూడ చేర్చి యుండుటచే వీటి సంఖ్య నూటమూడు అయినది. గోపాయాజ్బుకర్థ, గోపాయావ్బు(కధుః, గోపాయా జ్బు[క్ర; గోపాయాజ్బుకొర- గోపాయాజ్బుకర, గోపాయాజ్బుకృవ, గోపాయాబ్బుకృమం గోపాయామృభూవ. గోపాయామాస, జుగోప, జుగుపతుః, జుగుపుః. గోపాయాజ్బుకర్ధ:- ఇచట అజన్తము ఏకొచ్కము నగు ర్ఫిధాతువు “ఈద్యాద న్వైః'అను పూర్వోదాహ్యాత కోక మున పరిగణితము లగు ధాతువులలో చేరి యుండలేదు గాన ఇది అనుదా త్తధాతువగుచున్నది. కావున” ఏకాచ ఉస దేశేఒసుదా శ్రాత్‌ "అను స్తూతము (1177) ప్రవర్తించి ఇడాగమము ని షేధింపబడి నడి గాన “గోపాయాజ్బుకృ - థి అని యుండగా గుణము వచ్చుటచే (నూఎశ$0) “గోపాయా ఇృకర్ణి ఆను రూపము సిద్దించినది, గోపాయాజ్బు కధుః;- *“గోపాయాజ్చుకృ + ఆథుస్‌'అని యుండగాఎ “ఆభుస్‌"ఆనునడి “పిక్‌ 'అగు లిట్‌ అగుటచే “అసంయోగార్జిట్‌ విత్‌”. అను నూదత్రముచే (454 కిత్తు గాన బుకారమునకు గుణము రాదు. “క్‌జీత చొ అను సూత్రముచే (05) గుణము నిషేధింపబడినవి. ఇక యణాదేళముచే బుకా రమునకు రేఫాదేశముం “గోపాయాజ్బుగ్రిథుః ఆను రూవము సిద్ధించును,

ప్ర్రరీర్రీ లఘుసిద్ధాంతకొముదీ

గోపాయాజ్బు(క్ర:- మధ్యమపురుషబహువచనమున “గోపాయాజ్బుకృ అ అని యుండగా పైన చూపిన విధముగ కిత్వగుణని షేధాదులు (ప్రవర్తిం చును. యణా దేశముచే పై రూపము సిద్ధించును.

ఉత్తమప్పురు షైకవచనమున “గోపాయాబ్బుకృణల్‌ (అ) అని యుండగా “ఇలు త్తమో వా”అను సూూతముచే (0%) వైకల్పికణి త్వ్వమువచ్చినపత్తమున “ఆచోబ్జీతి” అను సూత్రముచే (189) వృద్దిచేయగా. “గోపాయాజ్బకార" అనియు, ణిత్రాభావపక్షమున గుణముచే (సూ-880) "గోపాయాజ్బుకర" అవియు రెండు రూనములు సిద్ధించును. “ణల్‌ “పకారేత్‌గాన కి_త్ప్వగు ణాదిని'షేధ ప్రసక్తి లేదు. ద్వివచనబహువచనములందు “వ", 'మ*లు అపిత్తులు గాన కిత్త్వ గుణనిషేధాదులు ప్రవ ర్తించును. “గోపాయా ఇృుకృవి *“గోపాయాజ్బు కృమి ఆను దహాపములు సిద్ధించును.

“కృృళ్భాన్ముపయుజ్యతే లిటిఅను సూూతముదే (44) *భూ” “అస్‌” ధాతువులు కూడ అనుప్రయు క్రములగును గాన “గోపాయాం”” అనుదానికి భూ ధాతులిడ్రూపములను చేర్చుటచే “*గోపాయా మృభూవ” “*గోపాయామ్బ భూవతుః” ఇత్యాదిరూపము లగును. ఆసధాతులిడ్రూపములు ఆతధాతురి డూ పముల వలె నుండును. వాటిని చేర్చినపుడు:-

గోపాయామాస గోపాయామాసతుః గొపాయామాసుః

గోపాయామాసిధ గోపాయామాసధుఃు గోపాయామాస

గోపాయామాస గోపాయామాసివ గోపాయామాసిమ అను రూపములు సిద్ధించును,

ఆర్బధాతుకవినక్షయందు ఆయాదేశము వైకల్పికముగాన (సూ-4”1) పైన చూపిన లిడ్రూసము లన్నియు ఆయాదేశము చేసిన పక్షమున సిద్గించినవి. ఆయాదేశము రొని పక్షమున “జుగోప'ఇత్యాది రూపములు సిద్గించును గ

జుగోప:= “గుప్‌ బ్‌ ఆ'అని యుండగా ద్విత్వము (నూ.800); అభ్యాన కార్యము (సూఎ888) చుత్వము (సూం+5%), లమాపధగుణము (సూ-40) పచ్చుటచే సథమప్పర్నుషైకవచనెమున పై రూపములు సిద్దించినవి,

'ప్రథమపురుషద్వివ చనబహుప చనముంందు “అసంయోల్లిట్కిత్‌” అను సూత్రముచే (451) కిత్హ్వము వచ్చును గాన గుణము నిషిద్ధ మగును. *జుగు పతుః' 'జుగుపుఃి అను రూపములు సిద్ధించును.

భ్వాది [పకరణమ్‌ ప్త

“ధల్‌ (మధ్యమపురు షైకవచనము) “వి *మిలు (ఉ త్తమపురుషద్వివచన బహువచనములుు పర మగునప్పుడు “ఆర్హధాతుక స్యేడ్వలా దేః”అను సూ్యతముచే (409) విత్యముగ ఇడాగమము రావలసి యుండ:

నృారతి నూతి, నూయతి, దూఇాదితో వా, 72.44

స్వరత్యా దేరూదితశ్చ పరస్య వలాదేరార్టధాతుక న్యేడ్వా. జుగో పిథ-_జగోస్ట

'ఆర్జధాతుక స్యేడ్వలా దేశి అను సూూతము అనువ ర్రించును. “ఇక్స్సిపొ ధాతునిర్దేకే'అను పరిభాష ననుసరించి ఇచట *స్వృృ" మొదలగు ధాతు వులు “తి పవ్యయముతో నిర్హేశింపబడుచున్నవి. “'స్వృృ' *“షూజ్‌ో (ఆదాది, కష్టూజ్ల్‌ ” (దివాడ్రి “రూజ్‌ "ధాతువులకంటను ఊకొరము ఇత్సంజ్ఞ కముగా గల ధాతువులరంటెను పర మగు వలాద్యార్థధాతుకమునకు ఇడాగమము వికల్చ్పముగ వచ్చును

“గుపూధాతువు ఊదిత్తు గాన ఈ సూ(త్రముచే ఇదాగమము వైకల్పి కము. ఇవాగమపక్షమున *జుగోపిధ' అనియు, తదభావపక్షమున *జుగోపి అనియు రెండు రూపములు సిద్ధించును. అస్లే *వఎి *.మిలు పర మగునపకు గూడ “*జుగుపివి “జుగుప్వ" “జుగుపిమి జుగుప్య” అను రూపములు సిద్దిం చును. ఈ విధముగ “ఆమ్‌ లేసి పక్షమున. జుగోప, జాగుపతుః, జుగుప్పుః; జుగోపిధ= జుగోప్ట, జుగుపధుః, జుగుప, జుగోప, జుగుపీవ-_ జుగుప్వ, జుగుపిమ, జుగుష్మ అను రూపములు సిద్ధించును.

గోపాయితా, గోపితా, గోప్తా: గోపాయిష్యతి, గోపిష్యతి, గోపష్ఫ్యతి; గోపాయతు, అగోపాయత్‌, గోపాయేత్‌, గోపాయ్యాత్‌, గుప్యాత్‌, అగోపాయీత్‌-

యట్‌ లృట్టులు పర మగునపుడు “స్యతాఫీ లృలుటోఃక” అను నూతముడే (10) బ్రైమముగ “తాస్‌” “స్యొప్రక్యయములు వచ్చును ఇవి ఆర్హధాతుకములు. కొవున ఆయాదేశము వైకళ్చిిము (సూ.1”[1) ఆయాదేశము వచ్చిన పక్షమున “గోపాయ'అనునది ధాతు వగును. ఇపు డిది అనేకొచ్చుము గాన *ఏకాచ ఉప దేశేఒనుదాత్తాత్‌ "(177)అను ఇచాగమని'షేధము దానికి వ ర్మింపదు. లుట్టునందు ఇడాగమము నిత్యముగ వచ్చిన పిద్యుట యకారో త్తరవ రి యగు అకారమునకు

షప లఘునీద్దాన్త కొముదీ “అతో లోపః' అను సూత్రముచే (47/2) లోపము:- “*గోపాయికా - గోపా యితారౌ _ గోపాయితారః; గోపాయితాసి = గోపాయితాస్థః = గోపాయి కాస్థ గోపాయితాస్మి- గోపాయితాన్వః- గోపాయితాస్మః అను రూపములు సిద్ధించును. అళ్లే లృట్టునందు *గోపాయిష్యతి = గోపాయిష్యతః = గోపా యిష్యన్వి; గోపాయిష్యసి= గోపాయిష్యథః- గోపాయిష్యధ; గోపాయి ష్యామి-= గోపాయిష్యావః ఎగోపాయిష్యామః” అను రూపము లుండును.

ఆయాదేశము రాని పక్షమున “గుపూ*అనునదియే ధాతువు. ఇది ఊకారే త్కము గాన ఇడాగమవికల్చ్పము (సూం179), ఇడొాగమపక్షమున '“భవితా “భవి ష్యతి' ఇత్యాదిరూ పముఐ వలె *గోపితా” “*గోపిష్యతి” ఇత్యాదిరూపములు సిద్దించును. ఇడాగమము రాని పక్షమున లుట్టునందు “గోప్తా న గోప్తారౌం గోప్తారః; గోప్తాసి- గోప్తాస్టః- గోప్తాస్థం గోప్తాస్మి- గోప్తాస్వః- గోప్తా సః” అను రూపములును, లృట్టునందు గోప్ప్యతిం గోప్ప్యతః- గోప్స్య న్తిః గోప్ప్యసి = గోప్ప్యథః = గోప్ప్యథ; గోప్స్యామి _- గోప్ప్యావః = గోప్ప్యామః” అను రూపములును సిద్ధించును.

లోట్‌, లజ్‌ విదిలిజ్ఞులందు ఆయాదేశము నిత్యము. భూధాతువునందు పలె “గోపాయతు-తాత్‌, గోపాయతాం, గోపాయన్తు” (లోట్‌), అగో పాయక్‌, అగోపాయతాం, అగోపాయన్‌” (లజ్‌) “గోపాయేత్‌, గోపా యేతాం, గోపాయేయుః” (విధిలిజ్‌ ) ఇత్యాదిరూపము లుండును.

ఆశీర్లిజ్‌ ఆర్థధాతుక్షము. (సూ-488) గాన ఆయాదేశము. వికల్బ్పముగ వచ్చును. 'యాసుట్‌” వలాది కొదు గాన ఇడాగమ్మపనక్రి లేదు. ఆయా దేశపక్ష మున యకొరో_త్రరవర్తి యగు అకారము “అతోలోపః” ఆను సూ(త్రముచే (172) లోపింపా “"గోపాయ్యాత్‌- గోపాయ్యాస్తాంం గోపాయాసుః” (భూధాతువునెందు వలి అను రూపములు సిద్దించును. ఆయాదేశము రాని పక్ష మన “గుప్యాత్‌, గుప్యాస్తాం, గుప్యాసుః” ఇత్యాదిరూపము. లుండును. *4క్రిద్రారిషి''అను సూళర్రముచే (48 ఆశీర్లి బ్లునందలి *యాసుట్‌ ” కిత్తు గాన గుణము రాదు. ఆయ(ప్రశ్యయము వచ్చినపుడు అది ఆర్టధాతుుము గానతన్ని మ్తత్తక మగు గుణము వచ్చుటకు అభ్యంతర ముండదు.

బ్వాడీ (వ్రకరణమీ ప్ర2థి

లుజ్దునందు గూడ ఆయ(ప్రత్యయము వై కల్చికము. ఆయ (ప్రత్యయము వచ్చిన పక్షమున “ఆతోలోపఃి అను సూత్రముచే (472) యకారో త్తరవర్తి యగు అకారమునకు లోపము. ఇతర(ప్రక్రియ యంతయు ఆతధాతులుబ్ఞునందు వలె ఉండును. “అగోపాయీర్‌, అగోపాయిష్టామ్‌, అగోపాయిషుః”'ఇత్యాది రూవములు సిద్ధించును.

ఆయాదేశము రాని పక్షమున “ఆగుప్‌ స్‌ త్‌” అని యుండగా ఆర్థధాతుక మగు సిచ్చునకు (స్‌) వికల్పముగ ఇడాగమము." “ఆగుష్‌_. ఇన్‌" ఆవి యుండగా ““వదవజహల న్తస్యాచఃొఅను సూత్రముచే(487) ఉకారమునకు వృద్ది రావలసి యుండగా ఆది నిషేధింపబడుచున్నది:

శీ70. నోట 702.4

ఇడాదౌ సిచి హల_న్సస్య వృద్ధిర్న, అగోపీఠ్‌, అగౌప్సీత్‌.

ఈ సూ[ళ్రము *వద(వ్రజహల న్తస్యాచః? (72%) అను సూ(తమునకు సమనంతరముననే పరింపబడినది. కావున *ఇడాది యగు సిచ్‌ పర మగునప్పడు హల న్తధాతువునకు వృద్ధి రాదు” అను అర్థము సిద్ధ మగుచున్నది. (పైనూత మున నద్యవ్రజధాతువులను వ్రత్యేకముగ చెప్పి యుండుటచే ఈ నిషేధము హలంతధాతువులకు నూత్రమే వర్తించును.

ఈ సూ(త్రముచే వృద్ది నిషిద్ధము గాన లఘూావధలక్షణ మగు గుణము వచ్చుటచే *“'అగోపీత్‌- అఆగోపిష్టాం- అగోపిషుః; అగోపీః- అగోపిషం- అగోపిష్ట; అగోపిషం= అగోపిష్వ- అగోపిష్మ” అను రూపములు సద్దిం చును. (ప్రక్రియ అతధాతువులుజ్ఞునందు వలెనే యుండును. ఇడాగమము రాని పక్షమున *ఇట ఈటి' అను న్యూకముచే (448) “సిద్‌కు లోవము వచ్చు నవ కాళము లేడు. ఇచట ఇడాది “సిచ్‌" లేకుండుటచే “నేటి (నూ.47%) అను వృద్ధి నిషేధము కూడ (సవర్రింపదు. వృది పచ్చి లుజ్‌ (ప్రథమపురుషైకవచనమున “అగాప్పీత్‌” అను దూపము సిద్దించును. ఇతర(ప్రక్రియ యంతయు. వెనుకటి వలెనే ఉండును,

చ్వివచనముసి “అగొప్ప్‌తామ్‌' అని యుండగా:

ఉమలో &ులి 82.26 రులః పరస్య సస్య రోపో ర్సులి.

330 లఘునిద్ధాన్తకొముదీ

అగౌప్తామ్‌, ఆగౌప్పు!; అగొప్పీః, అగ్గొప్పమ్‌, అగ్నౌ ప్త; అగౌ స్స్‌, అగొప్ప్వ, అగాప్స శ, ఆగోపాయిష్యత్‌ = అగోపిష్యత్‌, అగోష్స ్ట్‌త్‌*

“సంయో న్తస్య లోపః” 'రాత్సస్యి అను సూ(త్రములనుండీ 6ట్రోప్య్య? “సన్యి అనుస ర్హించును. “రల్‌కంచె పర మగు సకారమునకు రుల్‌ పర మగునపుడు లోపము వచ్చును.

ఈ సూతముచే పకారో త్తరవ ర్తిసకొారము లోపింప “అగొప్తామ్‌”” అను రూపము సిద్ధించును. మధ్యమపురుషద్వివచనబహువచన ములందు గూడ ఈ విధముగనే సకారము లోపించును. ఇతర రూపము లన్నియు అతధాతువునందు వలె సిద్దించును;

లృజ్‌నందు న్య'అనునది ఆర్జధాలుకము గాన ఆయాదేశవికల్పము. ఆయాదేశపక్షమున గోపొయఅనునదియే ధాతువు (సూ-4?0). ఇది ఉకారాం తము కొదు గాన ఇడాగమము నిత్యముగ వచ్చును. '“అభవిష్యత్‌ ఇత్యాదిరూప ముల వలె “అగోపాయిష్యత్‌” ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును. ఆయాదేశము రాని పక్షమున నిది ఊకారాంతధాతువు గాన ఇడాగమము వైకల్చికము (నూ. 48). ఇడాగమ పక్షమున “అగ్లోపిష్యత్‌= అగోపిష్యతామ్‌- అగో పిష్యన్‌” ఇత్యాదిరూ సములు ను, తదనభావపక్షమున “అగోవ్ప్యత్‌- అగోప్ప్య శామ్‌- అగోప్ప న్‌ ”ఇత్యాదిరూపములును సిద్ధించును.

కి క్షయే, 18. కతయతి, చివెయ- చిషీయతుః-చిక్షియుః,* ఏకాచఃళ ఇతి నిషేధే ప్రాస్తే--

*క్షిధాతువునకు క్షీణించుట అని యర్థము. ఇకారాంతధాతువు గాన దీని (పక్రియ లట్టునందు భూధాతువునందు వలె నుండును. భూధాతువునందు అవాదే ము రాగా ఈ ధాతువునందు అయాదేశము వచ్చును. ఇదియే భేదము క్ష్రయతి. శ్రయకః_ తీయ్యని; కయసి- శయథః- కయథ; క్షయామి- క్షయావః క్షయామః' అను రూపము లగును,

లిట్‌(ప్రథభమప్పరుషై3వచనముశ లకారమునకు ణలాగమము (సూ-394) ద్విత్వము (నూఎి$8థ); *క్షిఅనునది కకొరషకారసంయోగరూపము గాన *హలా దిశ్శేషసః' అను సూక్రముచే (108) కకొరము మాత్రము శేషించును.. దానికి

భ్వాది (ప్రకరణమ్‌ క. చుత్వముచే (సూ=+54్సి చకారము. “చిక్షిఆ'అని యుండగా అకారపూర్వన ర్తి యగు ఇకారమునకు “అచోళ్డితి”'అను సూత్రముచే (189) వృద్ది “చిక్షై ఆ; ఆయా దేశము_“చికాయ'"అను రూసము సిద్దించును. ద్వివచనదిహువచనము లందు 'ఆతుస్‌” *ఉస్‌'అనునవి నరముగ నుండునప్పుడు అవి “అసంయోగాల్లి ట్‌ కిత్‌"అను నూత్రముచే (451) కిత్తులు గాన గుణని షేధము (సూ-480) “చిక్షి ఆతుస” “చిక్షి ఉస్‌"అని యుండగా “అచిళ్నుధాతు భువాంయ్వో రియజువజా” అను సూ(త్రముచే (18%) ఇయజా దేశము చేయా “*చిక్షియతుః' *చిక్షియుః' అను రూపములు సిద్దించును. మధ్యమపురు షైకవచనమున “*చిక్షి థిఅరి యుండగా కీధాతువు ఏకొచ్క మగు అనుదా త్తధాతువు గాన ““ఏకాచఉపదే శే ఒనుదాత్తాత్‌” ఆను సూత్రముచే (477) ఇడాగమనిషేధము (ప్రాప్తింప దీనికి గూడ ఇడాగమము వచ్చుటకు వీలగునట్లు నియమసూ(తము చెప్పబడుచున్నది.

తృ నృ బృం వృ, న్వు (దు, (ను (భవో లిబి 72.10 శ్రాదిళ్య ఏవ లిట ఇట్‌ న స్యాత్‌; అన్యస్మాదనిటోపి స్యాత్‌, “నేడ్వశికృతి'నుండి “న "ఇట్‌ అనువర్తించును. న _ప్రమ్యంతమగు

*“లిటిఅనుదానికి షష్ట్యంతార్థము చెప్పుకొనవలెను, కృ, సృ భృ వృ, స్తు, ద్రుః (గ్ర, (క్ర, ధాతువులకంచె సర మగు లిట్టునకు ఇడాగమము రాదు అని అర్థము, పె ధాతువులన్నియు ఏకాచ్కము లగు ఆనుదా త్తధాతువులు. ఆందుచే *ఏీక్రాద ఉపదేశేఒనుదాత్తార్‌”' అను సూతముచేతనే (177) వీటి లిట్టుకు ఇడాగమ నిష్నే ధము సిద్దించుచుండ మరకల ఈ సూత్రముడే ని'షేధింప పని లేదు. కావున టనిద్ధే సత్యారభ్యమాణజో విధిర్నియమాయ భవతి” (అనగా ఏదైన ఒక శానస్త్రమచే (సూ(త్రముచ్చే ఒక కార్యము సిద్ధించుచుండగా మరల ఆకార్యమునే విధించుచు మరి యొక కాస్త్రమును చెప్పినచో ఆవి నియమార్థ మని (గహీంపవలెను) అను పరిభాష ననుసరించి ఈ సూ(త్రము నియమసూత్ర మని చెప్పవలెను. అందుచే *““ఏకాచ ఉపదే శేనుదాత్తాత్‌ "అను సూూరముచే. (477) లిట్టునందు ప్రాప్తించు ఇచాగమని షేధము కృమొదలగు పై ధాతువులష మ్యాకమే వర్తించును; తద్చి న్నము లగు ధిరువులు అనిట్కము లైైనను వాటి లిట్టునకు ఇడాగమము రావచ్చును'"అని ఈ సూక్రమునకు అర్థము తేలినది, (ప్రస్తుతము క్షిధాతువు “ఊద్ధూద నైై 8" ఇత్యాదిపూర్వో క్రళ్లోక మునందలి ధాతువులలో చీరని ఏకాచ్కు ఢాతు వగుటచే అనుదాత్త మగు అనిడ్‌ధాతువే యైనను ఈ నియమసూ[త్రము

ష్తశే్తీ లఘునీద్ధాంతకౌముడి ననుసరించి దీని లిట్టునందలి నలాద్యార్ధధాతుక ములకు (థల్‌) వ, మృఇడాగమము రావలసి యున్నది. కొని 'థల్‌ "విషయమున మూడు సూతములు చెప్పబడు చున్నవి. శీ82ం అచస్తాన్నత్‌ ఉల్యానిటో నిత్భాత్‌ 72.61

ఉపదేశేఒజనో యోధాతుః కాసౌ నిళ్యానిట్‌ తతః పరస్య థల ఇట్‌ నం

*థల్‌"అనునది ధాతువునకు మాత మే చేర్చబడును గాన 'ధాతోః”అనునది ఆకీప్త మగును. 'ఉపదేశే ఒత్వతః 'అను ఉ త్తరసూ(త్రమునుండి “ఉపఫదేశే'అను పదము అపహకర్షింపబడును, కాసి చ కప ఈ గ్య స్వేర్రిట్ర్‌ పర న్మైపదేషు” కన్ల వృదృ్యశ్చతుర్భ్యః”అను సూత్రములనుండి 'శాసి *ఇట్‌” “ని ఆనువ ర్తించును. తాస్‌నిందు నిత్యముగ అనిట్‌ అగునదియు, ఉపదేశమున అజంతము నగు ధాతువు కంట పర మగు '"థల్‌”కు *ఠాస్‌" నందు వలెనే (తాస్వత్‌) ఇడాగమము రాదు,

క్షిధాతువు ఉసదేశమున ఆజంతము. ఇది అనుదా ల్త మగుటచే *ఏకాచ ఉపదే శ్రేఒనుదాత్తాత్‌”” ఆను సూ(తముచే (177) ఠాస్‌'కు ఇడాగమము నిత్యముగ నిషిద మెనది. కొవున (ప్రకృతనూ[త్రముచే 'ధల్‌ పర మ *నపుడు ఇడాగమము నిషిద్ధము కావలసి యున్నది. ఆనగా వెనుకటి నియమసూ తము ననుసరించి దీనికి రావలసిన ఇడాగమము రాకూడదు. (కాని దీనికి 'థల్‌"సర మగునపుడు వికల్ప ముగ ఇడాగమము వచ్చు నని ముందు తెలియగలదు.

శీ08. జీవదోళే ఒత్సత। 72.62

ఉపదేశేఒకారవతః తాసౌ నిత్యానిటః పరస్య థల ఇట్‌ న స్యాత్‌.

ఇళరపదములు వెనుకటి సూతమునందు వలెనే అనువ ర్తించును. ఉప దేశమునందు. ((హైస్వ్ర అకారము కలదియు తాస్‌నందు విత్యానిట్‌ అగు ధాతువుకంటప పర మగు “*థలోొకు ఇడాగమము రాదు. ఇది కూడ ఇడా గమని షేధసూ(తము. దీనికి “పపక్టిఅనునది ఉదాహరణము. “పద్‌” ధాతువు ఉపదేశమునందు అకొరము కలది. దీనికి 'తాస్‌ "నందు ఇడాగమాభావము నిత్యము. కొవున దీనికి *థల్‌"'వర మగునపుడు ఈ సూ(త్రముచే ఇడాగమము నిషిద్ధ మగు టచే “వపక్ట'ఆను రూపము సిద్ధించినది. పచ్‌ధాతువు అజంతము కాదు గాన వెనుకటిసూత్రము ప్రవర్తి ంహకుండుటచే ఈ సూత్రము చెప్పవలసి వచ్చినది.

భ్వాది (సకరణమ్‌ కం 184. ముతో శారద్నానిఫ్యూ 72.038

తాసౌ నిత్యానిటః బువన్లాదేవ థలో నేడ్‌ భారద్వాజన్య మకేన, కేన అన్యస్య స్వాదేవ అయమథ్ర సజ్దిహః;_

అజన్తోఒకారవాన్వా యస్తాస్యనిట్‌ థలి వేడయమ్‌ బుద్నన్హ ఈదృజ్నీత్యానిట్‌ శ్రాద్యన్యో లిటి 'నేడృవేత్‌.

అను వృత్తు లన్నియు పూర్వసూత్రమునందు వలె చూచుకొనవళలను,.

“ఠాస్‌'నందు నిత్యానిట్క మగు బుకారాంతధాతువకంటె నూతమే పర మగు “ధల్‌ 'కు భారద్వాజు డనెడు వ్యాకరణాచార్యుని మరమున, ఇడాగమము రాదు. బుద న్తభిన్నధాతువులకంటొ పర మగు '“ధల్‌"కు ఇడాశమము రావచ్చును.

“తాస్‌ "నందు విత్యానిట్టగు ఏ అజంతధాతువుకంయను సర మగు “థల్‌”కు ఇడాగమము రాదని పాణిని అభ్మిపాయము (సూ-+82). కాని భారద్వాజు డను ఆచార్యుని మళమున ఈ నిషేధము బుకారాంతధాతువులకు మాతమేవర్సిం చును, ఈ విధముగ బుకారాంతధాతువృలకంజ పర మగు *ధల్‌ "కు ఇడాగమము రాకుండుట సర్వసమ్మతము. ఇకరజిజంతధాతువులలో కూడ ఇడాగమము రాదని పొణిన్యాదులును, వచ్చు నని భారద్వాజాదులును అభి పాయపడుచున్నారు. ఆనగా వాటి విషయమున ఇడాగమము వైకల్పిక మని తేలినది. ఈ నిషేధము (ప్రవక్రించుటకు ఆధాతువు “తాస్‌నందు నిత్యానిట్టుగ ముండ వలెనను విషయము మాతము సర్వాంగీకార్యమే. ఈ సూత్రము (పతిపాదించు నియమమును భార ద్వాజనియమ మందురు. “కృసృభ్య"ఇళ్యాదిసూ తసూచిత మగు నియమమునకు 'క్రొదినియమ మవి పేరు ఈ నాల్గు స్తూతశముల పరినిస్టితార్థము సె కారికలో సం[గ్రహింపదడినది.

“శాస్‌నందు అనిట్‌ను, అఆజంతము గాని లేశ స్వాకారము కలది గావి యగు ధాతువుకు “థల్‌ి పక మగుశప్పకు ఇడాశమమ వికల్బముగ వచ్చును అట్టి ధాతువు బుకొరాంత మైనచో (“థల్‌ "నందు గూడు నిత్యానిట్టు అగును. క్రాది (కృంసృమొదలగు ధాతువులు) భిన్న మగు అనిర్థాతువు గూడ లిట్టునందు (వమ) సేట్టుగ నుండును

శ్రాదినియమము ననుసరించి, వెనుక సూచించిన విధముగ, లి “సృ మొదలగు ఎనిమిదిధాతువులులు తక్క, అనుదాత్తములును అనిట్టులును ఆగు అన్ని ధాతువులకును లిట్టునందు వలాద్యార్థధాతుకము (ఠల్‌, వ, మ పర మగు

334 అఘునీద్ధాన్తకౌముదీ నప్పుడు ఇడాగమము.. నిత్యముగ రావలసి యున్నది. కాని “థల్‌ివిషయమున మూడు విశేషసూ(ర్రములు (89-84) ఇెప్పబడినవి పాణిని ('తాస్‌ "నందు అశ ట్కము లగు అన్ని అజంతధాతువులకును, హలంతధాతువృులలో ఆకొరము గల ధాతువులకును *థల్‌ * సవ మగునప్పడు ఇడాగమమును నిషేధింప, భారద్వాజుడు బువంతధాతువులకు మాత మే ఇడవాగమముకు నిషేధించెను ఈ మతభేదము ననుసరించి బుదం5ధాతువులకు *థల్‌ "నందు, ఇదాగమాభావము నిర్యమనియు, అన్యాజంతధాతువులకును హలంళధాతువులలో అకొరవనంతము లగు ధాతువు లకును ఇడాగమము వికల్బముగ వచ్చుననియు ఫలితార్టము తేలినది. ఈ నిర్జ యము “ధల్‌ *కువూ(శ్రము సుబంధించినడి. ఇక మిగిలినవి వ), మ, అనునవి. ఇచట [క్రాదినియమము ప్రవర్తించును. అనగా *రృిమొదలగు ఎనిమిది ధాతు వులు తక్క ఇతరము లగు అనిడ్జాతు వుల “ది *మ'"లకు ఇడాగమము నిశ్యముగ వచ్చును.

ఇడాగమవిషయమున ఈ (కింది విషయములను జ్జ్తియం దుంచుకొన వలెను. ఏ ధాతువై నను అనేకాచ్కు మైనచో అది సేట్కము. అనగా జాగ్భ” “చకానృ "ఇత్యాదు లగు అనేకాచ్మధాతువులకు నిస్పంశయముగ ఇడాగమము చేయవచ్చును. ఇళ్లే సన్‌ “యణ్‌” “బిల్‌ మొదలగు (ప్రర్యయములను చేర్చిన సిమ్మట “సనాద్యన్హా ధాతవః'అను నూ(కముచే (470 తర్సహిత మగు వాటికే ధాతుసంజ్ఞ గాన అవి యన్నియు అనేకాచ్క ములై 'సేట్‌ లగును ధాతువు ఏకొచ్క మైనచో ఆది ఉదా త్తమా అనుదాత్తమా అను విషయమును మొదట పరిశీలింప వలెను. "“ఊద్యూద న్వైః'అను శ్లోకము సహాయముతో ఈ విషయమును తెలిసి కొనవచ్చును. ఆది అనుదాలత్తమై “అనిట్‌'అను విషయము తేలిన పిమ్మట లిట్టు విషయము పరిశీలింసవలెను. (/సేట్‌' ఆయినచో ఇడాగమము చేయుటలో సందే హము లేదు. ఆధాతువు “కృ” మొదలు ఎనిమిది ధాతువులలో చేరినచో దానికి లిట్టునందు (థ, వ, మ ఇడాగమము పూర్తిగ నిషిద్దము ((నూ=481). బుకొ రాంతధాతు వైనచో “ధల్‌ "నందు ఇడాగమము పూ ర్తిగ నిషిద్ధము. బుకారభిన్నా జన్తము గాని, హలంతమై అకొరసహితము (ఉపదేశమువు గాని ఐనచో థల్‌ నందు ఇడాగమము వికల్పముగ చేయవలెను. ఏతద్భిన్న మైనచో అనగా హలం తమై యుండి అకారరహిత మైనచో___ఇడాగమము (ధల్‌ నందుగూడ) నిత్యముగ చేయవలెను. “కృ"మొదలగు ఎనిమిది ధాతువులు కొక మిగిలిన అనిడ్థాతువులన్ని టికిని *వ” *మిలు వర నుగునప్పడు ఇడాగము నిత్యము.

భ్వాది (సకరణమ్‌ శం ప్రకృళముశ “ధాతువు అజంత మగు అనిర్థాతువు, కావున భారద్వాజ “నియమము ననుసరించి ధల్‌నందు ఇదాగమము వికల్చ్బముగ వచ్చును. “వి, “ములు పర డుగునపుడు (కాది;యమానుసారము నిత్యముగ వచ్చును. చిక్షయివ _ చిక్షేథ, చిక్షియడు?. చిక్షియ చికాయ _ చిక్షయ, చికీయివ, చిక్షీయిమ కేతా. క్షేష్యతి. క్షయతు, అక్షయత్‌, కయేత్‌, ఇగాగమపక్షముశ “*చిక్షి ఇథి అని యుండగా గుణఅయాదేశములచే “వికయిధ'"అను దూపము సిద్ధించును. ఇడాగమము రాని పక్షమున చేవలగణ ముచే “చిక్షేధి అను దూసము, ద్వివచనబహువచములందు. “చిక్షీ 1. అధుస్‌! “చికి ఉస్‌? అని ఉండగా “అసంయోగాల్లిట్‌కిత్‌ "అను సూర్రమువే (54) కిత్వము వచ్చును గాన గుణము రాదు. “"అచి క్నుధాతు(భువాం య్యోరియజు వజా”అను సూ(కముచే (100) ఇయజొదేశము. *చిక్షియధుః” 'చిక్షీయుః" అను రూపములు నిద్ధించినవి. ఉర్తమపురు షైకవచనమున “చిక్షి 1. ఆ(ణల్‌)” అని యుండగా “ణలు త్తమో వా”అను సూశ్రముచే (48) “జల్‌ 'కు ణీత్స్వము వైైకల్పికము గాన “అచోజ్జితి"అను సూగ్రముచే. (189) వృద్దియ, ఆయాదే శము చేసిన సక్షమున “*చిక్షాయ” అనియు, ణీత్త్వాభానపకమున గుణలఅయా దేశ ము9చే “చిక్షయ” అనియు రెండు రూపములు సిద్ధించును. ద్వివచనబహువచన ముఇందు నిక్యముగ ఇడాగమము (శ్రాచినియదుము నినుసరించ్చి, ఇయజొ దేశము (సూ-108) చేయ *చిక్షియివి *చికియిమ' అను రూపములుసిద్దించినవి, లుట్టు, లృట్టులందు తాస్‌, 'స్యలు పరముగ నుండగ రావలసి యున్న ఇడాగమము *“'ఏకాచ ఉపదేశేఒనుదాత్తాత్‌” అను సూ్రముచే (477) నిషేరింప బడినది. కావున “సార్వధాతుకార్రధాతుంయోః'ఆను సూటత్రముజే (800) గుణము "మాత్రము చేయగా పక్షే ర్తా- క్షేశ్రారౌం క్షేశ్రారః; క్షేత్రాసి-కే త్రాస్టః- కేల్తాస్ట; క్షేత్రాస్మి- క్షేశ్రాస్వఃం కేత్తాష్మః;” ఆనియు, ““క్షేష్యతి-క్షేష్యతః_ కేష్య న్తి; క్షేష్యసి- కేష్యథః_ కేష్యధ; క్షేష్యూమి- క్షేష్యావః- కేష్యామఃో అను రూపములును సిద్ధించును. లోట్‌, లజ్‌; విధిలిజ్‌లందు భూధాతుపునందు వలె *క్షయతు” “అక యత్‌”, “క్షయేత్‌ 'ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును. భూధాతువుకు అవాదేశము రొగా ఇచట అయాదేశము వచ్చుట ఒక్కటియే విశేషము

336 అఘునిద్ధాన్తకౌముదీ అశీర్లిజ్‌ నండు *“యానుట్‌” చేరిక పిమ్మట 'క్షీియాత్‌'ఆని' యుండగా = శరీరం అత్భత్‌ నొర్చూధాతుతయోర్ణిర్థ 74425

అజ నాణ్లస్య దీర్గో యాదౌ వ్రత్యయే; నతు కృత్సార్వధాతు కయోః. క్షీయాత్‌.

“అజ్షస్య'అధికారము. ప్రత్యయ మున్ననే గాని అంగసండ్ఞ యనునది ఉండదు గాన “ప్రత్యయే'అనునది ఆక్షీ ప్త్రము. “ఆయజ్‌యి క్లీతి'నుండి “యి అనువ ర్తించును. 'ఆచక్చిఅను పరిభాషాసూ త్రము ననుసరించి *ఆచః” అను పదము లభించును. (“ హనస్వదీ వ్రప్తతశబ్దములచే ఎచ్చట అద్‌ విధింపబడునో అచట *“అచః"అను షష్ట్యరితసదము ఉపస్థిత మగును” అని ఈ సూతమున కర్థము, దీవిని లఘుకౌముదిలో ఈయలేదుు యకారాది యగు ప్రత్యయము పర మగునప్పడు అజంత మగు ఆంగమునకు దీర్చము వచ్చును యకారాదిప్ర త్యయము కృత్‌ ప్రత్యయము గాని సార్వధాతుకసంజ్ఞ కము గాని మైనచో "దీర్చ ము రాదు.

“లిజాశిషి”అను సూత్రముచే (488) ఇచట నున్న యాసుట్‌ (య్రాఆర్భ ధాతుకసంజ్ఞకము కృత్చార్వధాతుకభిన్న మగు యకారాదిప్రత్యయము పరముగ నున్నది గాన *క్షియందలి ఇకారమునకు దీర్చము “*క్షీయాత్‌" ఆను రూపము సిద్ధించును "క్షీయాస్తామ్‌” *క్షీయాసుః ఇత్యాదిరూపములందు గూడ ఇళ్లే దీర్ధము వచ్చును.

లుజ్‌నందు “& |. లుజ్‌”; 'లుజ్‌ కు (వ్రధమప్పరుషైకవచనమున కర్చిస్స్‌_ “క్షి ఈ. అడాగమము (సూ-12) “అక్ష తి, *“ఇతళశ్చ'అను సూ(త్రముచే (424) *తిలోని ఇకారమునకు లోపము-_-*ఆక్షీ త్‌%, *న్లి లుజీి (సూ-=489) ఉద్దేః పిచ్‌” (సూ-410)__“అక్షస్‌ర్‌'. ఈడాగమము (సూఎశ47) '“అకీస్‌ ఈత్‌ షత్వము (సూ-150)“అక్షి షీత్‌” (*ఏకాచ ఉపదేశేనుదాశ్తాత్‌ "అను నూ(తముచే (477) 'సిచొకు ఇడాగమము నిషిద్ధము) ఇప్పడు 'క్షి యందలి ఇకొారమునకు గుణము రావలసి యుండగా:=

నీబి వ్చద్ధిః వలపై ్రనదోము 72.1

ఇగ న్హాజ్లస్య వృద్ధిః స్యాత్‌ పరనైపదే సిచిం అక్టైషీత్‌,

అక్షేష్యత్‌,

భ్వాది (ప్రకరణమ్‌ 3౩?

“అజ్మిస్య' ఆధికారము, ఇకో గుణవృద్దీ'అను పరిభాషాసూ[త్రముచే “ఇకః'అను పవము ఉపస్థిత మగును. (“గుణవృగ్పళద్దిములను ఉచ్చరించి గుణ వృద్ధులను విధించినపుడు *ఇకఃి అను షష్ట్యంతపదము ఉపస్థితమగును ఆవి యీ పరిభాషాసూత్రమున కరము.) సరస్మైపదమునందు *నిచ్‌ పర మగునప్పుడు ఇగంతాంగమునకు వద్ది వచ్చును.

ఈ సూత్రముచే వృద్ది చేయగా “అక్షై షీత్‌' “అకై ష్టామ్‌' 'అక్షైషుః" ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును. లృజ్‌ నందు గుణము చేయా" అక్షేష్యత్‌ - అక్షే ష్యతాం- అక్షేష్యన్‌” ఇత్యాదిరూపము లగును.

రప సన్హాపే. తపతి, తతాప, తేపతుః, తేపుః, తేపిధం తతస్థం తప్తా, తప్ప్యతి, తపళతు, అతపత్‌, రపేత్‌, తప్యాత్‌ం అకాప్సీత్‌, అతప్స్యశ్‌, [కము పాదవిక్షేసేం

“తప్‌'ధాతువునకు తపించుట, దహించుట, అని అర్ధము. ఇది పకారాన్హా నుదాత్తధాతువులలో పరింపదిడినది గాన ఏకొచ ఉపదేశేఒనుదా ల్రాత్‌ ” అను సూ్రముచే (477)ఇడాగమని'షేధము, లట్టునందు శబాదులు చేరిన పిమ్మట“ఆతి ధాతువునందు వలె *తపతి, తపకః, తపన ఇత్యాదిరూపము లగును లిట్టు (వథమప్పురు షైకనచమున “*తిప్‌'కు ణలాదేశము చేసిన పిమ్మట “తప్‌ అ" ఆవి యుండగా ద్విత్వ (సూ="ల6), అభ్యాసకొార్యములు చేసన సిమ్మట “తతప్‌ +. ఆఅ అని యుండగా “*ఆతఉపధాయొః” అను సూతముచే (57) ఉ త్తరఖండము నందలి ఆకొరమునకు దీర్చ ము చేయుటచే. *శతాప అను రూసము సిద్ధించినది. లిట్టునందలి ఏకవచనములు తక్క ఇతరవచనము లన్నియు *ఆపిత్‌' అగుటనే వాటికి “ఆసంయోగాల్లి ట్‌ కత్‌'ఆను సూత్రముకే (454) కిత్సంజ్ఞ యుండును, కొవున“ఆత ఏకహల్మ ర్యేఒ దేళానా దేర్లీటి”అను సూ తముచే( 402) అకారమునకు ఏత్వము, అభ్యాసలోపము వచ్చుటచే నదధాతువునందు వలె “శ్రపతుః, తేపుః' ఇత్యాదిరూపము లగును. మధ్యమపురు షెకవచనమునందు “తప్‌. థ” అని యుండగా భారద్వాజనియమముచే ఇడాగమము వై కల్పికము, ఇడాగమము వచ్చిన పక్షమున *ధలి చ సేటి"అను సూతమచే (400) ఏత్వాధ్యాసలోపములచే “స్త్రి అను రూప మగును. ఇడాగమము రాని పక్షమున “*థలి చ 'సేటి అను స్తూతకు ప్రవర్శించదు గాన “తతస్థ'అకు దూప మగును. ఉ త్హమప్పరు షైకవచనమున “ణలు త్తమో వా'అను హూశత్రముచే (408) ణిత్వము వైకల్సి

336 లఘునీద్ధాన్తకౌముదీ కము గాన “అచో జ్లితి” (189 అను వృద్ది వచ్చినచో *తతాపి అనియు, అది రాని పక్షమున తతపి అనియు రూపవ్వయ ముండును. ఇట్లు ఇతరవచనము లందలి రూపములు గూడ నదధాతువనందు వె నుండును ఇట్లు లుడాద్యార్థ ధొాతుకములందు “తప్తా, తప్ప నతి" 'మొవలగు ఇడాగమరహితరూపములు సిద్ధించును. విశేషకొర్యము లేవియును లేవు లోట్‌, అజ్‌ విధిలిజాలందు గూడ భూధాతువునందు వలె రూపనిష్ప త్రి యుండును

“లజ్‌*నందు “వద వ్రజహల న్తస్యాచః” అను స్తూతముచే (407) వృద్ది వచ్చుటచే “అతాప్సీత్‌- అకాప్తాం- అతాప్పుః; అకాప్పీః- అకా_ప్తమ్‌-= అక్కాప్తు అకాప్సషమ్‌- అతాప్ప్వ- అతాపష్స్మ'"అను రూపము లగును. “అతా ప్తామ్‌"ఇత్యాదు9ందు ““రులో రులి” అను నూ(క్రముచే (480) సకారలోపము

((అగాప్తామ్‌ ఇత్యాదులందు వలె వచ్చును.

*“కమ్‌'ధాతువుశకు పాదములను కదల్బుట అవగా నడచుట__-అని యర్థము. ఇది ఆనుదాత్తధాతుమధ్యమున పరింపబడకుండుటచే సేట్కము. 88. నా [లాల్‌ ల్లాల్‌ (భయము, (మ్రూర్లము. (తనీ, (తవ్వోలవః త [. 70

ఏభ్యః శ్యన్వా కర్తర్హే సార్వధాతుకే పరే. పక్షే కప్‌.

“దివాదిభ్యః శ్యన్‌ , "కర్తరి ప్‌”, “సార్వధాతుకే యక్‌ "ఆను సూ(త్రముల నుండి *శ్యన్‌” “కర్తరి “సార్వధాతుకే అను సదములు అశువర్తించును, కర్త్రర్థ మగు సార్వధాతుుము ఫర మగునపుడు (భాళ్‌. క్లాక్‌, భమ్‌, క్రమ్‌, క్ష్‌, స్‌, త్రుబ్‌, లష్‌, ధాతువులకంట పవకముగ “శ్యన్‌ వికల్చ్బముగ వచ్చును.

ఈ ధాతువు లన్నియు భ్వాదిగణ ములోనివి గాన ఈ సూ(త్రముచే “థ్యన్‌" రాని పక్షమున “శప్‌” వచ్చును, *ళ్యన్‌” కూడ శిత్‌ అగుటచే “తిజ్‌శిత్చార్వ ధాతుకమ్‌” అను నూ్యూతముచే (888) సార్వధాతుకనంజ్ఞకము. లట్టునందు ఈ శ్యన్‌ చేర్చినపుడు 'ప్రమ్‌ యతి అని యుండగా:

శ8$. (తమః వరసై బ్రవదోవు 7.8.6

(క్రమో దీర్చః పరన్వ్యైపదే శతి. (క్రామ్యతి, క్రామతి, చక్రామ, (తమికా, [కమిష్యతి, (క్రామ్యతు, (కామతు, అక్రామ్యక్‌, అనక్రామత్‌, (శ్రామ్యేశ్‌, (శ్రామేశ్‌, ౌవ్యూత్‌ ,అ(క్రమీత్‌.అ[క్రామిష్యత్‌. పాపానే 10,

ఖ్వాది (పకరణమ్‌ 339

“శమామష్టానాం దీర్షః శ్యని', “స్టివు కము చమాం శితి అను సూత ముల నుండి “దీక్ష క “9తి ఆనువర్తించుకు సక న్మైపదములు పర మగు నప్పుడు, (క్రమ్‌ధాతువునకు “ర్‌"ఆగు (ప్రత్యయము పరమై యుండగా దీర్ద్యము వచ్చును.

ఈ సూ(త్రముచే అకారమునకు దీర్హ్యము చేసిన పిమ్మట *క్రామ్యతిఅను రూవ మగును. “ళ్యన్‌” రాని పక్షమున శప్‌దీర్దముఐచే “శ్రామతి'అను రూసము సిద్ధించును. ఈ విధముగ ఇతర సార్వధాతుకములందు (లోట్‌ లజ్‌, విధిలిజ్‌ లందు గూడ వైకిల్చిక శ్యనాదేళము, దీర్చము చేయుటచే “క్రామ్యతు = (శ్రామకు- అ(క్రామ్యత్‌- అక్రామత్‌, [క్రామ్యేర్‌- (శామేత్‌” ఇత్యాదిరూస ద్వయములు సిద్రించును ఈ ధాతువు 'సేట్టుము గాన ఆర్రధాతుకముబందు ఇడా గమము వచ్చును లిట్‌:- చక్రామ- చం మకు! చక్రముః, చథక్రమిధ-= చ(క్రమధుః- చ్మకమ, చ(క్రామ, చ[క్రమ- చ(క్రమివ= చ(క్రమిమం ఇక ఇతరలకారములందు గూడ విశేషకార్యమేదియును రాదు. లుజ్‌నందు మాత్రము “వద వ్రజ హల న్తస్యాచః' ఆను సూత్రముచే (407) రావలసి యున్న వృద్ది, ఈ ధాతువు మకారాంతము గాన “*హ్మ్య్య న కణ ళ్వన జాగృణి శ్వే దిఠామ్‌” అను సూత్రముచే (408) విషేధింపబడుట చే *ఆ (కమీత్‌= ఆ(క్రమిష్టామ్‌- అ క మిమఃొ” ఇత్యాదిరూపము లుండును.

“పాధాతువునకు ర్రాగుట యని అర్ధము లిటఫధమపురు షైకవచన మందు “శహ్‌చేర్చిన పిమ్మట 'పా_. ఆ-[8' అని యుండగా:

వొ (మూ, ధ్యా బం మ్మా, దాణ్‌, ద్భళ్యూర్శి, ని, ల్‌దొ, నదాొం, విఖ, ది/మం ధమ, తిష్ట, మన యచ్భ, వళ్యూర్శొ, దొ, జలీయ, నీదాః 78.68

పాదీనాం పిబాదయః స్యుః ఇత్సంజ్ఞ" శాదౌ (వత్యయే పరే.

పిదాదేశోఒదన్తః, తేన న గుణః. సిబతి,

“స్టివ కము చమాం శితి'నుండి “శితిఅనువ ర్నించును. ఇక్సంజ్ఞకళకొ రము ఆదియందు గల (ప్రత్యయము పర మగునపుడు “షా మెదలగు ధాతువులకు యథా(కమముగ “పిబ”ఇత్యాద్యా దేశము ఎ వచ్చును.

340 లఘునిద్ధాన్పకొముదీ

ఈ యాదేశములు ఈ క్రింద చూపిన విధముగ వచ్చును. పాంపిబ (ఘ్రా-జి(ఘ్రః ద్మాంధమ; స్టాంతిస్ట మ్నాంమన; దాణ్‌-యచ్చ; దృళ్‌-పళ్య:- బు-బుచ్చ, నృంధౌా; శద శీయ;ః సద-సీద,

ఈ సూకముచే “పాకు పిబాదేళము చేసిన పిమ్మట 'పిబ[అలతి అని యుండగా, ఈ *పిబ' ఆ దేశము అకారాంచమగుటచే బకారము ఉపధ గాని ఇకొరము కాదు. అందుచే *పృగ _న్తలఘాపధస్య చ” అను సూూత్రముచే (459) గుణము వచ్చెడు (ప్రసక్తి లేదు. “అతో గుణో అను ఘూత్రముచే (274) పర రూపము వచ్చి *పిబతి అను రూపము సిద్ధించును. ఇట్లు సార్వధాతుకములం దవ్నిటియందును *శప్‌ వచ్చును గాన ఈ పిబాదేశము చేయగా * పిబతు” (లోట్‌్‌ “*అపిబత్‌” (లజ్‌) “పిజేత్‌” (విధిలిజ్‌ ) ఇత్యాదిరూపము లగును, “పిది నిిఇత్యాదులంచు ఐకారో _త్తరవర్త అకారమునకును “శప్‌ అకారమునకును మొదట పరరూపము జేసి పిదస ఆ ఆకారమునకును (ప్రత్యయావయవాకొరము నకును మరల సరరూపము చేయవలెను

లిట్టు'ప్రధమప్పరుషెళవచనమున “పా_ ణల్‌' అని యుండగా-

49!. అత శౌ అలః 7.104

ఆదన్హాత్‌ ధాతోః ణలః జౌకారాదేశః స్యాత్‌, పపొ,

ఆకారాంతధాతువుకంటపె పర మగు 'ణల్‌”కు జొకారాదేశము వచ్చును

ఈ సూతముచే బొకారము చేసిన పిమ్మట '*పా._[ బొ”అని యుండగా, ద్విత్వ (సూ-804), (హన్వములు (నూ-”$) చేసిన పిమ్మట *పపా _ బొ'అని యుండగా వృద్దిచే *సపొ”అను రూపము సిద్దించును.

ద్వివచనబహువచనములందు ద్విత్వ(హస్వములు చేసిన పిమ్మట *పపా శ అతుప్‌ *పపా[ ఉస్‌” అని యుండగా.

4902, ఆతో లోవ ఇదో చ (14.64 ఆజాద్యోరార్థధాతుకయో। క్లిదిటోః పరయోరాతో లోపః. సపతుః, పప్పుః, పపిధం పపాధ, పపధుః, పప, పపొ, పపివ,

పపిమ, పాఠా. పాన్యతి. పిబతు, అపిబక్‌. పిబేత్‌, “ఆర్థధాతుకే'అని అధికారము. “దీజో యుడచి క్షి తినుండి “అచి “క్షితి ఆనువ ర్రించును ఆర్థధాతుకము లగు అజాది కిత్‌” “జిత్‌” (వత్యయమును (ఆర్ధ

భ్వాది (సకరణమ్‌ శ్రీత1 ధాతుక మగు) ఇకాగమమును పరముగ నుండునప్పడు దీర్హాకారమునకు లోపము వచ్చును

ఆర్బధాతుకమునకు ఆద్యవయవముగ వచ్చు ఇకాగమము గూడ *'యదా గమా న్తద్దు వీళూతా_స్తద్దహణేన గృహ్య న్హే " (“ఏది దేనికి ఆఅగమముగ వచ్చునో ఆది దానికి అంగమై దానిని (గగ్రహించినపుడు అది కూడ (గహింసబడున్సు అను పరిభాష ననుసరించి ఆర్భధాతుక సంజ్ఞ మే యగును

“అసంయోగాల్లి ట్‌ కిత్‌* అను సూతముచే (454) పిద్భిన్నము లగు లిడా దేశ(ప్రత్యయము లన్నియు కిత్తులు గాను ఈ సూ(తముచే ఆకారము లోపింప “పపతు।ీ *పపుః' అను దూాపముళలు సిద్ధించును. పాధాతువు అజంత మగు ఏకాచ్కధాతువు గాన అనుదాత్త మగుటచే అనిట్‌. కావున 'ధల్‌' పర మగు నప్పుడు భారద్వాజనియమముచే వికల్బ్పముగను, *వి *మిలు పర మగుశపుడు (కొదినియమముచే నిత్యముగను ఇడాగమము వచ్చును. ఇడాగమము వచ్చినపుడు ఆకారలోపముచే (పై సూ) 'సపిధ"అనియు, రాని పక్షమున *“పపాధ "అనియు రూపములు. “ని *మిలు పర మగునప్పుడు ఇడాగమము నిత్యము గాన ఆకార లోపముచే ఫపివ *పపిముి అను రూపము లగును.

లుట్‌, ల్భృట్‌ మొనలగు ఆర్థధోతుకము9౨దు (ఇడాగమము రాదు గాన) “పాతా= పాఠారౌం పాఠారః,” “పాస్యతి- పాస్యతః_ పొస్యన్తి” ఇత్యాది రూపము లగును.

ఆశీర్లిజ్‌ నందు యాసుడాగమము చేసిన పిమ్మట “*పాయాత్‌' అని యుండగా;=

40ర్రి నర్ణిటో 8.4.6

ఘుసంజ్ఞకానాం మాస్టాదీనాం చ ఏత్వం స్యాత్‌, ఆర్థధాతుకే కిత్రి లిజీ. 'పేయాత్‌” “గాతింస్టాంం ఇతి సిచో లుక్‌_ ఆపాత్‌; అపాఠామ్‌.

ఏః లిజీ. “ఆర్థధాతుకే” అధికారము. “ఘుమాస్థాగాపాజహోతిసాం హలి” నుండి “ఘుమాస్టాగాపాజహాతిసాం” “ద్రాజ్లో యుడచిక్షి తొ నుండి *ర్టితి” అనువ ర్తించును కొని ఆర్బధాలుంలిజ్‌కు క్విత్తమే కొని (ఘూ-181) జీతము ఆసంభావ్యము గాన “క్షి తిలోని 'కితి అనునది మాత్రమే అనువ ర్రించును ఆర్థధాతుకమును, కిత్తును ఆగు “లిజొపర మగునప్పుడు, ఘుసంజ్ఞకము లగు ధాతు వులకును, మా, స్థాం గా పా, హో ధాతువులకును సకొరము వచ్చును.

34ీక్తీ లఘునీద్ధాన్తకొముడీ

ఈ సూ(త్రముచే ఏకారము చేయగా “పీయాత్‌ _ పేయాసామ్‌ _ "సేయాసుః” ఇత్యాదిరూపములు నిద్ధించును సో

“లుజ్‌”లో *న్లి కీ ఆదేశముగ వచ్చిన “సిచొకు “గాతిస్ట్థాఘుపాభూభ్యః సిచః పరవ్మైపదేషి అను స్యూతముచే (411) లోపము. "సిచ్‌లోపించుటచే “అస్తి సిదోఒపృ క్త” అను స్యూక్రముచే (117) *త్‌'కు ఈడాగమము వచ్చు ప్రసకి లేదు. *“'అపాత్‌_. అపాతాష్‌”' ఇత్యాది రూపములు సిద్ధించును.

లుజ్‌ పథిమపురుషబహువచనమున “అపాస్‌యి "అని యుండగా సిజ్లో పము- “అపా బూ అని యుండగా స్థానిపద్భావముచే. “సిద్‌ 'ఉన్నది గాన దాని కంటె పర మగు “రుకి "సిజభ్య ్తవిదిభ్యశ్చ”అను సూత్రముచే (440) 'జున్‌' ఆదేశము వచ్చును. లుప్త మగు సీచ్‌కు స్థానివద్భావము చేసి *జుస్‌" ఆదేశము చేయట (్రకృతమున అఖీష్టమే కాని *భూ"మొదలగు ధాతువులలో కూడ విట్లు స్థానివద్భావము చేసి జుసాదేశము చేయటకు అవకాశ ముండును తత్పరిహారా ర్ధమై ఈ క్రింది నియమసూ(తము చెప్పబడుచున్నది.

శ94. అతః గిం4.[10 సిజ్లుకి ఆద న్లాదేవ యేప్లున్స్‌ గం అవి దవ

“మేర్దుస్‌ "అను సూత మనువ ర్రించును.”. ఆఈః సిజ్లాగ న్హాదితి వక్త వ్యమ్‌” అను భాష్యపరితవా ర్తికము ననుసరించి “సిజ్జుకి అనునది లభించును, “సిచ్‌కు లుక్‌ వచ్చినపుడు ఆదన్తధాతువుకంటపె పర మగు “యు'కి మాత్రమే 'జుస్‌ వచ్చును.

పైన చూపినట్లు “సిజభ్య స్తవిదిభ్యశ్చ* అను సూ(త్రమచేతనే (440) జుసాదేశము వచ్చుచుండ ఈ సూత్రమును చెప్పుటచే ఇది వియమార్ధ మని శ్రేలుచున్నది. “సిద్చే సత్యారభ్యమాజో విధిర్నియమాయ భవతి.” సిజ్ఞుక్‌ చేసిన పిమ్మట “ముకి జుస్‌' చేయవలసి యున్నచో ఆద న్తధాతువుకంటె పర మగు దానికి మాత్రమే వచ్చు నని యభిప్రాయము. అందుచే *భూ”మొదలగు. ధాతు వుల 'బు"కి *జుస్‌ి రాదు,

ఈ సూత్రముచే జుస్‌ (ఉస్స్‌ చేసిన పిమ్మట *అపా_[ఉస్‌” అని యుండగా:

భ్వాది (ప్రకరణమ్‌ వే 407. ఉన్య్ధావదానాత్‌. 6,106 వాతి

అపదా న్హాదకారాత్‌ ఉసి పరరూపమేకాదేశః. అపుః, అపాస్యత్‌.

“ఏకః పూర్వపరయోఃి అని అధికొరము. 'ఆద్‌ గుణః' 'ఏజీ పర రూపమ్‌' అను సూత్రములనుండి *ఆద్‌ 'సరరూపమ్‌' అను పదములు అను వర్తించును. ఆఅపదాంత మగు అకారముకంంట “ఉస్‌ పర మగునపుడు పక రూసము ఏకాదేశముగ వచ్చును.

ఈ సూ్యత్రముచే పరరూపము చేయగా *అప్పః"అను రూపము నిస్పన్న మగును, ల్భజ్‌ నందు (ఇడాగమము రాదు గాన) “అపాస్యత్‌ _అపాస్యలామ్‌- అపాస్యన్‌" ఇత్యాదిరూవము లగును

గె హర్షక్షయే. గాయతిం

మ న! న.

“గై 'రాతువునకు హర్ష నాళ మని యకము “లట్‌ "కు తిభావ్యా దేశములు చేసిన పిమ్మట *శప్‌' వచ్చును పిమ్మట ఆయాదేశము చేయగా “న్లాయతి- గాయతః=_ గ్లాయ న్ని" ఇళ్యాదిరూపములు విష్పన్న మగును ళం ఉం అవని

ఆదోచ ణవదోలేఒలిత ( 1.45 ఉపదేశే ఏజ నస్య ధాతోరాత్వం , నతు శితి. జర్హాం గ్లాతాం అజాఏ ఉం గాస్యతిం గ్లాయతు, అగ్దాయక్‌, గ్రాయేత్‌. ళం వెన ళం వ.

“ధాతోః'అధికారము. ఉపదేశమునందు ఏజంత మస ధాతువునకు ఆత్వము వచ్చును, శిత్‌ పర మగునపుడు మాత్రము రాదు

“గై “ధాతువు ఉసపదేశమున ఐకౌారాంతము గాన ధానికి లిచాద్యార్షధాతు

ఇ కములందు ఆత్వము వచ్చును. లిట్టునందు (ప్రధమపురుషైకవచనమున ఆత్వము చేసిన పిమ్మట “*గ్గా4+ అ అని యుండగా *ణల్‌”కు బొత్వము (నూం 191), ద్విత్వము, అభ్యాసకార్యము, గకారమునకు చుత్వముచే జకారము, ఆకారొకార ములకు వృద్ధి చేయగా “జగ్గా"అను దూపము సిద్దించినది. ఇతరరూపములు గూడ పాధాతులిడ్రూపముల వలె నుండును. గ్లాధాతువు అనిట్కము గాన లుట్‌ “లృట్‌లందు ఇవాగమము. రాకుండుటచే “గ్లాతా “గ్లాన్యతి" ఇత్యాదిరూవము లగును. లోట్‌) లజ్‌ విధిలిజ్‌ లందు ఐకారశప్‌అకారము?కు ఆయాదేశము వచ్చి “గాయతు' '“అగ్రాయకీ” “గ్లాయేత్‌ "ఇత్యాదిరూపను లగును.

ళం న. మన.

ఆశీర్లిజ్‌ నందు "గై యాత్‌” అని యుండగా విళ్యముగ ఆశ్వము

(సూ వచ్చి “గ్లాయాత్‌ అని యుండగా;

344 ల ఘునీద్ధాన్త కౌముదీ ఇద జగ వ ఘుమాస్టా దేరన్యస్య సంయోగా దేరాత ఏత్వం వార్థధాతుకే రితి జీతిం ఈ సూత్రము “ఘుమాస్టాగాపాజహాతిసాం హలి' అను సూూతమునకు పిమ్మట వచ్చినది. కొవున “అన్యస్యి అనగా ఘుసంజ్ఞకధాత్వాదిభిన్న మం యర్థము. “ఆర్థధాతుకే' అని అధికొరము. ఏర్లిజీ*అను స్తూతము, "అతోలోవ ఇటిచ” “దీడోయుడచిక్షి తి” అను సూత్రములనుండి *“ఆతః” “కితి' అను పదము లనువ ర్మిందును- సంయోగాది యగు ఘుమాస్టాదిభిన్న ధాతువు ఆకారముశకు కక్టిక్ర్‌'ఆ్రగ్గు ఆర్బధాతుకలిజ్‌. పర మగునప్పుడు ఏళ్వము వికల్పముగ వచ్చును ప్రశృతమున గ్షైధాతువు సంయోగాది గాన దీవి ఆకారమునకు, కిత్‌ అగు ఆశీర్లిజ్‌ పరముగ నుండుటచే, ఏకారము వికల్చ్బ్పముగ వచ్చిన పక్షమున “గేయాత్‌ గేయాసామ్‌ గేయాసుః” ఇత్యాదిరూపములును, ఏకారము రాని ఉి న. అణాల క. పక్షమున “గాయాత్‌? గ్రాయాసామ్‌? గ్లాయాసుః' ఇత్యాదిరూపములును ఉం నక. అవి న. సిద్ధించును “ఐజీ "నందు అత్వము చేసిన సిద్ముట (నూం(94) “ఆగ్లాస్‌ ఈత్‌ "ఆని లా యుండగా, 498. యమరమనమాతాంనట్‌ చ 72.78 ఏషాం సక్‌ స్యాత్‌, ఏభ్యః సిచ ఇట్‌ స్యాత్‌ పరవైపదేషు, క్ష జ్య జ అగ్గాసీత్‌, అగ్దాస్యత్‌, హ్వృ కౌటిల్యే. హ్వారతి.

ఈ సూత్రమునందలి “చికారముచే “ఇడత్య ర్రివ్యయతీనామ్‌” “సును ధూజ్‌భ్యః సరస్మైపదేష” “అజ్బోః సిచిఅను సూత్రములనుండి *ఇట్‌” “పర వ్మైవదేషు” “సిచి ఆను వదములు ఆకృష్ణమగును యమ్‌, రష్‌, నమ్‌ ధాతు వులకును ఆకొరాంతధాతువులకును “సక్‌ 'అను నాదేళశము వచ్చును, వీటి *సిచోకు ఇడాగమము కూడ వచ్చును. 'సక్‌లోని అకొారకకారములు ఇత్సంజ్జ కములు.

ఈ సూతముచే నక్‌ ఆదేశము కిత్తు గాన ధాతువునకు అంతావయవ ముగ వచ్చుమ.. గ్గాధాతువు అనిడ్డాతు వై వను ఈ సూత్రముచే ఇడాగమము విధింపబదిడినది గాన “అగ్గ్దాస్‌ ఇస్‌ ఈత్‌ అని యుండగా *ఇట ఈటి" అను నూత ముచే (11%) *సచ్‌"సకారము“కు లోపము, సవర్హదీర్హముం *ఆగ్గాసీఠ్‌' అను

ణ ఖు ణం

భ్వాది (వ్రకరిణమ్‌ చేతక్‌ రూపము సిద్ధించును (ప్రథమప్కరుషద్వివచనాదులందు కూడ “సక్‌ ఇడాగమాదులు చేయుటచే *అగాసిషామ్‌ి అగాసిషుఃి ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును. *ర్వ్యిిక్రి ౧౧ దబ ళం “సిజభ్య స్తవిదిభ్యశ్చ" అను స్తూతముచే (420) జుసాదేళము. లృజ్‌నందు “అగ్గాస్యత్‌" “అగ్దాస్యశామ్‌' "అగ్దాస్యన్‌” ఇత్యాదిరూవములు అగును. ళం ఉం ఉం

వ్రక్రియాదివి'శేష మేదియును లేదు

ల్‌ “'హ్వృ'ధాతువునకు కుటిల ప్రవర్తనము చేయుట అని అర్ధము. “లట్‌” నందు వ్‌ చేర్చిన సిమ్మట 'సార్వధాతుకార్డదాతుకయోఃిఅను సూటత్రముచే (800) గుణముచేయగా ((అర్‌వచ్చి *“హ్వారతి, హ్వారతః: హ్వారన్సి" ఇత్యాది రూపములు నిద్ధించును.

“లిట్‌"ప్రథమపుర్నుషెకవచనమునందు “తిస్‌ కు ణల్‌ ఆదేశము. ద్విత్వము (సూ-806); “హ్వా లహ్వా ఖ్‌ అభ్యాసకార్యము (సూఎ888) “హృ హ్వ్యృృఅ'. *“ఉకత్‌” అను సూూతముచే (47) పథధమబువర్హ మునకు రసరమగు

వ్ర ౮ ఇ అకారము “హర్‌ హ్వ్యృూఆ' *హలాడిః శేషః) (సూ-808)చే రేఫలోపము. మొదటి హకారముశకు “కుహోళ్చుఃఅను సూూతముచే (45%) చవర్గాదేళము. ఆంతరతమ్యముచే హకారమునకు మొదట రుకారము; దానికి *“అభ్యా సే చర్చి అను సూటత్రముచే (401) జ_క్వ్వముచే జకారము. “జహ్వృ 1-అి, ఇప్పడు ఈ ఆవ్లో క్లీతి” అను సూ(త్రముచే(! 82 బుకారము:కు వృద్ధి రావలసి యుండగా: 400, బుతళ్ళ నంయోగాదోర్గణః 74.10 బుద_న్తస్య సంయోగా దేరజ్లస్య గుణో లిటి, ఉపధాయా వృద్దిః; జాన న ఖ్‌ ఈ ఆ అణి ఆగ్‌ జహ్వార, జహ్వారతు;, జహ్వారుః, జహ్వార్థ, జహ్వరధుః, జహ్వర, జహ్వార-జహ్వర, జహ్వరివ, జహ్వారిమ. హ్వార్తాం

“దయతేర్డిగి లిటి'నుఎడి “లిటి'అనువ ర్హించును. బుదంతమును సంయో గాదియు నగు అంగమునకు లిట్‌ పర మగునప్పుడు గుణము వచ్చును.

ఈ సూూశ్రముచే. బుకారమునకు గుణము చేయగా అర్‌ వచ్చుటదే 'జహ్వార్‌ +అ* అ; యుండగా "అక ఉపధాయాఃళి అను సూ(తముచే (457) ఉపధావృది వచ్చుటచే “జహ్వరి* అను రూపము సిద్ధించినది. వాస్టవమున ఇచట 'ఆచో జ్లీత'అను సూట్రిముచే (182) వృద్ది చేసినను *“జహ్వారి అను

ణి స! రూపము సిద్ధించును గాన మొదట గుణము చేస్తి పిమ్మట ఉపధావృద్ధి చేయ వలసిన ఆవళ్యకత లేదు కాని'తిప్‌” సిస్‌మప్‌ భిన్నము లగు వ్రశ్యయములు పర

346 లఘునిద్ధాన్తకముదీ మగునపుడు 'లిట్‌” కిత్‌ అగును గాశ ఆచట * సార్వధాతుకార్థధాతుకయోః (800) అను గుణము రాకుండుటచే ఆ స్థలములందు గుణము వచ్చుటక్రై ఈ సూత్రము చెప్పబడినది ఈ సూత్రము 'ఆచోళ్జోతి అను సూత్రమును గూడ బాధించును. అందుచే మొదట దానిచే గుణము చేసి పిమ్మట ఉపధావృద్ది చేయవలసి వచ్చినది

*థ్రల్‌"'పర మగునపుడు, ఇది బుదంతధాతువు గాన పాణివిమతమున “ఆచస్త్వాస్వత్‌ థల్యనిటోనిత్యమ్‌” అను సూశ్రముచేతను (182) భారద్వాజమత మున “బుతో భారద్వాజస్య” అను సూర్రముచేతను (484 ఇడాగమము నిషి ద్ధము గాన గుణము మాృఠము (సూం4$00) చేయగా 'జహ్వర్థ' అను రూపము సిద్ధించినది ఉత్తమపురుపైకవచనమున *ణలు త్త మో వాలను సూ[త్రముచే(458) ణిత్త్వము వైకల్పికిము గాన ఉసధావృద్ది నచ్చినప్పుడు “జహ్వార" అనియు, గుణము మాత్రమే వచ్చినపుడు *జహ్వారి అనియు రూపద్వయ ముండును “వ%,*మ'లు సర మగునప్పడు (క్రాదినియమముడే ఇడాగమము పై సూూతముచే గుణము చేయగా “జహ్వారివి *జహ్వరిమ” అను రూపము లగును,

“హ్వ్యా"ధాతువు అనుదా త్తధాతువు. (“ఊద్యద న్తై”' ఆను శ్లోకము నందు వరిగణితము లగు ధాతువులలో చేరలేదు. అందుచే 'లుట్‌”నందు “తొ పర మగునపుడు ఇడాగమము. నిషిద్ధము గాన (నూ-_4?7) “సార్వధాతుకార్త ధాతుకయోఃి” అను సూత్రముచే (00) గుణము మాత్రము వచ్చి “హ్వారా" “హ్వర్తారొ “హ్వూర్హారఃి ఇత్యాదిరూపము లగును.

లృట్‌నందు గూడ *న్య' పవ మగునపుడు పైన చూపిన విధముగ ఇడా గమని'షేధము (ప్రవర్తించుచుండగా _

నుదనోః సేం 7270 గో [|

బుతో హ న్తేశ్చ స్యస్యేట్‌. హ్వారిష్యతి. హ్వారతు అహ్వారత్‌, హ్వారేత్‌.

“ఆర్జధాతుక స్యేడ్వలా దేః నుండి 'ఇట్‌"అనువ ర్తించును, హస్వబుకొ రాంతధాతువునకును హనధాతువునకును వర మగు *“స్యి అనుదానికి ఇచాగమము వచ్చును.

ఈ సూత్రముచే “స్య"కు ఇవాగమము, బుకారమునకు గుణము (సూం 408) చేయగా *హ్వూరిష్యతి ఇత్యాదిరూపము లగును.

బ్వాది వ్రకరణమ్‌ ప్రశ

“లోట్‌” *లజ్‌”, “విధిలిజ్‌ లలో విశేషకార్యము లేవియు లేవు “ఆ! ర్లిజ్‌నందు యాసుడాగమము._ చేసిన సిమ్మట “హ్వృృాయాత్‌” అని యుండగా, "కిదాశిషి" (404 అను సూత్రము ననుసరించి *యాసుటొ్‌' "కిల్‌ గాన “క్టీతి చి ఆను నూ(తముచే (405) గుణము ని షేధింపబడినది గాన మరియొక గుణవిధా యకసూ తము చెన్ప బడుచున్నది

గుణో ర్హిన“యోగాద్యోః 74020 లా!

అర్తేః సంయోగాదేః బుద్నన్తస్య చ గుణః స్యాత్‌; యకి యాదా వార్ధధాతుకే లిజీ చ, హ్వూర్యాత్‌, అహ్వార్షీత్‌, అహ్వారిష్యత్‌. (కు (శ్రవణే. 10.

“అజ్షన్య” అధికారము. “రీజ్బత॥ నుండి “బుతః8ి అనియు, “రిజ్‌ శగ్గిజ్జు! నుండి 'యకి '“లిజి ఆనియు, “అయజ్‌ యి క్తితి నుండి '“యి'అనియు అను వర్తించును. “ఆఅకృత్చార్వధాతుక యోదీర్ష శినుండి అసొర్వథాతుకపదము అను వర్తించును అనగా “ఆర్థధాతుకే అని అర్థము. బుధాతువునకును, సంయోగాది యగు బుకొరాంతధాతువునకుము యక్‌, యకారాదిఆర్టధాతురలిజ్‌ పరముగ మన్నపుడు గుణము వచ్చును.

“లిజొశిషిఅను నూటత్రముచే (40) ఆశీర్లి జ్‌ ఆర్జధాతుకసంజ్ఞ ము గాన ఈ సూ(త్రముచే గుణము చేయగా "హ్వర్యాత్‌" ఇత్యాదిరూపము లగును.

లుజే ప్రథమపుకుషై“వచనమున అడాగమకు (నూఎ42) ఇకారలోపము (నాం426), చ్లి (నూం18%), సిచ్‌ (సూ=140, తకారమునకు ఈడాగమము (నూ-447) చేసిన పిమ్మట, *సిచి వృద్ధిః పరన్మైపదేషు” అను సూ(త్రముదే (48% బుకారమునకు వృద్ధియు (ఆర్‌) సకారమునకు “ఆదేశ ప్రవ్యయయోః” అను నూ(త్రముచే (150) షత్వము చేయా “అహ్వార్ష త్‌"అను రూపము నిడ్దిం చును, ద్వివచనాదులందు గూడ వెనుకటి వలెనే 'అహ్వార్షుమ్‌' 'అహ్వార్షుః"

ప ష్‌ ఇత్యాడిరూపము లగును.

లృజ్‌ నందు “బుద్ధనోః స్యే అప సూత్రముచే (800) ఇడాగమము వచ్చి “అఆహ్వరిష్యత్‌” ఇత్యాది రూపము లగును.

348 లఘునద్ధాన్తకౌముదీ 502. (భవః బృ చ తీ1014

శృవః శృ ఇత్యాదేశః స్యాత్‌; వ్నప్రత్యయశ్చ్ళ. శృణోతి.

(శ్రుధాతుపునకు వినుట అని అర్థము.

చకారముచే “స్వాదిభ్యః శ్నుః ఆను సూూతమునందలి “ళ్నుః' అనునది అనువ ర్హించును. శ్రుధాతువునకు “శృ“అనునా దేశము. “న్న” ప్రత్యయము కూడ వచ్చును.

ఈ క్న్యవత్యయము “శప్‌'కు అపవాదముగ విధింపబడినది గాన ఈ క్షి ప్రక్యయ శృ"ఆ దేశములు “శప్‌'వచ్చుటకు అవకాశము గల లట్‌, లోట్‌్‌ లజ్‌, విధిలిజ్‌లందు మాథడత్రమే వచ్చును. శ్న (వత్యయమునందలి శకారము ఇత్సంజ్ఞకము గాన ఇది సార్వధాతుక సంజ్ఞ కము.*లట్‌ ” ప్రథమపురు ష్రైకపచనమున

“కు _-తి' అని యుండగా శప్‌ను బాధించి ఈ సూత్రము చే “బ్నిప్రవ్యయము, ధాతువునకు “శృ'ఆదేశము “శృ ను తి'అని యుండగా నకారో త్రరవర్హి యగు ఉకారమునకు “సార్వధాతుకార్థధాతుక యోః” అను సూత్రముచే (800) గుణము “ళృనోతి'; “బువర్జాన్నన్య ణత్వం వాచ్యమ్‌” అను వార్తికముచే నకారమునకు ణకారము- “శృణోతి”. రావోవు సూతముచే (5039) “క్ని ప్రత్యయమునకు జిద్వద్భానము చెప్పబడ నున్నది గాశ అది 'జిత్‌"వంటి దగుటచే “సార్వధాతుకొ ర్రధాతుకయోః*అను స్థూతముచే (00) “బు'కారమునకు రావలసి యున్న గుణము “క్షితి చొ అను స్టూూత్రముచే (436) నిషేధింపబడినది. 50). నొర్వ్వదాతకమవత్‌ 1.2.4

అపిత్‌ సార్వధాతుకం జిద్వత్‌. శృణుతః,

'గాజ్కటా దిల్యో జ్లోన్‌జీత్‌'నుండి “జీత్‌ 'అనువర్తించును. వాన్తవమున జకారేత్కము కౌనిది జీత్తు కాజాలదు గాన జిత్తు అగును అనగా “జీత్‌ "వంటిది అగు నని అర్హము.

పకారేత్కము కౌని సార్వధాతుకము జీత్‌ివంటి దగును. ఇచట *ఖ్ని అనునది సొర్వధాతుకము. కొని పకారేత్కము కాదు. అందుచే దానికి ఈ సూతముచే జీద్వద్భావము వచ్చును గాన బుకారమునకు గుణము రాదు. (పథ మపురుషద్వివచనప్రత్యయము లగు “తస్‌'మొదలగునవి కూడ అపిర్చార్వధాతు కిము లగుటచే జీద్వద్భావము వచ్చి నకారో త్తరవ ర్తిఉకొరమునకు గుణము రాదు. అందుచే గుణరహితము లగు “*ళృణుతః 'ఇత్యాదిరూపము లగును.

భ్వాది (ప్రకరణమ్‌ 349 (వథమపురుషబహువచనమున *యి"కి ఆ న్తాదేశము (నూ-881) చేసి పిమ్మట “శృణు అ వన్లి అని యుండగా “అ న్లి' అనునది అపిత్సార్వధా తుకము గాన జీద్వద్భావముచే గుణము రాదు. ఇ5 'అచి ఖ్నుధాతుభువాం య్వోరియ జువజా”అను సూ(త్రముచే (189) ఉపణా దేశము రావలసి యుండ- 504. వుబ్బ లో నార్టూధాతళే 8,487 హ్నాబ్నవోర నేకాచోజసంయోగపూర్వస్తోవర్డ స్య యణ్‌ స్యాదచి సార్వధాతుకే. కృణ్వ న్ని, శృణోషి, శృణుధః, శృాణుధ, శృణోమి. “ఇణో యణ్‌ "నుండి 'యణ్‌"ఆనుపదము, *'అచిబ్నధాతు భువాంయ్యో రియజువజౌ' నుండి "ఆచి అను పదము, *'ఏరనేకాచోఒసంమోగపూర్వస్య” నుండి *ఆనేకాచః” “ఆసంయోగపూర్వన్య”ఆను పదములు, *“ఓః సుపినుండి "ఓః ఆను పదము అఆనువర్తించును. హుధాతువుయొక్కయు, అనేకొచ్చ ము “శ్న్రిప్రత్యయాంతాంగము యొక్కయు అసంయోగపూర్వక మగు ఉవర్ణమునకు ఆజాదిసార్వధాతుకము పర మగునపుడు *యణ్‌ వచ్చును. ఇచట 'శృణు' అనునది క్ను(పప్రక్యయాంత మగు ఆనేకొచ్కాంగము. దీని వెనుక సంయోగము లేదు. అ న్లి ఆను అజాదిసార్వధాతుుము పరముగ నున్నది అందుచే యణాదేశము చేయగా “శృణ్వన్తి అను రూసము సిద్ధిం చినది. శృణోషి-'శృణోతి” యందు వలెనే (సక్రియ యుండును. “శృణుధః శృణుధ:. “థస్‌, *“థిలు అసిళ్చార్వధాతుకములు గాన జీద్వద్భావముచే ఉకార మునకు గుణము రాలేదు “బ్న"కూడ ఆపిత్సార్వధాతుక మగుటచే జీద్వద్భావ ముచే బుకారమునకు గుణము రాలేదు “శృణోమి' యందు కూడ “శృణోతి యందు వలెనే ప్రక్రియ యుండును “వస్‌” మస్‌లు పర మగునప్పుడు 'శృ్ళ'ఆదేళళ్ను ప్రత్యయాదులు చేసిన పిమ్మట “శృణువస్‌' “శృణుమస్‌”అని యుండగా; 505. లోవల్చా ర్యాన్యాతలన్యాం వ్యూః క.4.107 ఆసపంయోగపూర్వస్య (ప్రత్యమయోకారస్య లోపో వా మ్యోః పరయోః. శృణ్వః, శృణునః. శృణ్మ!, శృణుమః. శుశ్రావ, శ్ముకువతుః, శుకువుః, శుకోధ, శ్యుకువధుః, కశ్ముకువ; పశ్రావకుశవ; క్యశువ,

350 లఘునిద్ధాంతకౌముదీ శ్యుకుమ. (శోతా. శోష్యతి, శృణోతు _- శృణుకాత్‌, శృాణుకామ్‌, శృణ్వన్నుం

ఈ రూతము “ఉతశ్చ ప్రత్యయాదసంయోగపూర్వాత్‌ "అను నూూత్రము తరువాత వక్చుమన్నది గాన *అస్య' అను పదము ఉకారమును పరామర్శించు చున్నది “అజ్షస్య అధికారము పప్రత్యయావయవము; అసంయోగపూర్వము నగు ఉకారము అంతముశందు గల అంగమునకు మకారవకొరములు పరముగ నున్న పుడు వికల్బముగ లోపము వచ్చును

“అలో న్యనశ్య'అను సూత్రము(2 )ననునరించి ఈ లోపము ఆంగమునకు అంతమునం దున్న ఉకారమునకు వచ్చును ఈ సూత్రముచే లోపము వైకల్చి కము గాన శృణ్వః, శృణువః; శృణ్మః, శృణుమః అను రూపద్వయము సిద్ధించును.

“'శృ'ఆ దేశబ్నప్రవ్యయములు సార్వధాతుకములందే వచ్చును గాన లిట్టు నందు రావు. _సధమపురుషైకవచనమున తిప్‌, ణలాదేశ, ద్విత్వ, అభ్యాసకార్య, వృద్ది, ఆవాదేశములచే శ్షశ్రావ అను రూపము సిద్ధించును. ద్వివచనబహు వచనములందు “"ఆచిబ్నధాతు(భువాం య్వోరియవజువజౌొఆను సూత్రముచే (109) ఉపజా దేశము చేయగా "శ్కుకువతుః' “శళువుః అను రూపములగును.

"కృనృభృవృన్తు (ద్రుస్రు[శ్రువో లిటి”అను సూ్యత్రముచే (481) (శ్రుధాతువు నకు లిట్టునందు ఇవాగమము నిషేధింపబడినది గాన *థల్‌ి పర మగునపుడు గుణముచే 'జశోధ” అను రూప మగును 'థల్‌పిత్‌ గాన “సార్వధాతుక మపిత్‌ *అను నూూతముచే (508) జీద్వద్భావము లేదు. ఉ _త్తమపురుమైకవచన మున “ణలు త్తమో వా” అను సూత్రముచే (450) ణి త్త్వము వైకల్పికము గాన వృద్ధి, గుణ, ఆవాదేశ, అవాదేశము౨చే “క శ్రావి “శుశవ"అను రూప ద్వయము సిద్రించును. ఇకరస్థలములందు ఉవజాదేశము, లుట్‌, లృట్టులందు 'శాస్‌” *స్య' ప్రశ్యయములు చేర్చిన పిమ్మట “సార్వధా తుకార్టధాతుకయోః అను సూత్రముచే (890) గుము. “శ్రోతా, (శోష్యతి" ఇత్యాదిరూపము లగును,

“ళృణోతు" “శృణుతాత్‌:- లోట్టునందు “కప్‌ను బాధించి ళ్ను(వ త్యయము. “శృ'"ఆదేశము వచ్చును [పథమపురుషైకవచనమున 'తిప్‌), *పిత్‌” గాన జీవ్యద్భావము లేకుండుటచే, ఉకారమునకు గుణము చేయగా “శృణోతు

భ్వాచి [వకరణమ్‌ 351 అనియు 'కాళజ్‌ి జిత్తు "న గుణము నిషిద్దమగుటచే “కృణుతాత్‌" అనియు రూపద్వ్యయము సిద్దించును,

శృణుతామ్‌*, *“తస్‌ 'అసిత్సార్వధాతుకము గాన జీద్వద్భావముచే గుణ నిషేధము. బహువచనమాన ఉపజా దేశమును బాధించి “హున్నువోః సార్వ ధాతుకే'ఆను సూ(త్రముచే (501) యణ్‌వచ్చుటచే “ళ్ళణ్వన్తు” అను రూపము సిద్ధించును.

మధ్యమపుర్నుషెకవచనముశ “బ్ని్ర్య్యయ “శృ'ఆ దేశములు. చేసిన పిమ్మట “ళ్ళణుపిప్‌ అని యుుండా “నిప్‌'కు “హి ఆదేశము (నూ-417) “శృణుపవా"అని యుంగగా*=

శతళ్చో (వత్యాయాదనంయోగవూర్వాత్‌. 84.100

అసంయోగపూర్వాత్‌ (ప్రత్యయాత్‌ ఉతో హేర్లుక్‌, శృణు, శుణు రార్‌, శృణుకమ్‌, రృణుత,

“అతో హేఃి *చిణో లుక్‌ 'అను స్తూత్రములనుండి *“హేః' *లుక్‌ 'అను వర్తించును. సంయోగము పూర్వమువందు లేనిదియు (పత్యయావయవమును ఆగు ఉకారముకంపె పరమైన “పాకి లుక్‌ వచ్చును.

ఈ సూత్రముచే 'హిలోపింపగా “శృణు” అను రూసము సిద్రించును, ద్వివచనదిహునచనములందు అపిత్సార్వధాతుకము గాన జీద్వద్భావముచే గుణ విషేధము. “శృణుతమ్‌' ” శృణుత"అను రూపములు సిద్ధించును,

గుణావాదేళొ. శృణవాని శృణవావ, శృణవామ, అళ్ళణోత్‌ జు ఆళ్ళణుతామ్‌ జ ఆళ్ళణ్వన్‌ అళ్ళణో ః = అళ్ళణుతమ్‌- అశళ్ళణుక అళ్ళణవమ్‌ - అళ్ళణ్వ, అళ్ళణువ- అళ్ళణ్మ, అశ్ళణుమ,. శృణుయాత్‌ _ శృణుయాళామ్‌ _ శృణుయు! శృణుయాః _ శృణుయాతమ్‌ _ కశృణుయాత శృణుయామ్‌ = శృణుయాన _ శృణుయామ.

(శూయూక్‌. అభా షేత్‌, అళ్యోష్యత్‌. గవ్గుగతౌ 2/1,

352 లఘునిద్ధాన్తకొముదీ

లోట్‌ ఉత్తమపురు షైకనచనమున “మేర్ని॥ అను సూశ్రముచే (418) “మికి “నిఆదేశము. “ఆడు త్తమన్య పిచ్చ'అను సూత్రముచే. (820) ఆడాగ మము ఈ ఆవాగమమునకు పిత్త్వము కూడ అతిదిష్ట మైనది గాన *వ' “మి లకు గూద “సావ్వధాతు.దుపిత్‌””అను సూర్రముచే (50%) జీద్వద్భావము లేదు గాన ఉర్తపపురుషరూపములం దన్నిటియందును “సార్వధాతుకార్థధాతుక యో”! అను నూత్రముచే (000) గుణము అవా దేశము చేయటచే శృణవాని, శ్చణ వావ, శృణవామ'"అను రూపములు పిద్రించును .

అళ్ళణోత్‌:- లజ్‌ప్రథమపురుషైకవచనమున_ గుణము చేయగా “అళ్ళణోత్‌ అను రూసము. “అళృణుతామ్‌';- ద్వివచనమున _ జీద్వద్భావ ముండుటచే గుణము నిషిద్ధము* “అశృణ్వన్‌”:= బహువచనమున “హుళ్నువోః “సొర్వధాతుకే'అను సూూళముచే (514) యణ్‌ వచ్చినది. అళ్ళణోః, “సిప్‌ పకారేత్కమగుటచే జీద్వద్భావము లేదు గాన గుణము. సకారమునకు రుత్వ విసర్గలు. అళ్ళణవమ్‌- ఉత్తమపురు షైెకవచనమున “మిస్‌”స్టానమున వచ్చిన “ఆమ్‌” పకారేర్యము గొన జీవ్వద్భావగుణని షేధములు లేకుండుటచే గుణావా దేశములు చేయగా “అళ్ళణవమ్‌' అను రూపము, ద్వివచనబహువచనములందు “లోపళ్ళాస్యాన్యత రస్యాం మ్వోః” అను సూతముచే (005) ఉకారలోసము వైకల్పికము గాన “లఅశ్ళణ్వ, అళ్ళణువ;” “అకృణ్మ;ి అళ్ళణుమి అను రూపద్వయము

“విధిలిజ్‌ నందు “యాసుట్‌ పరన్మైపదేమాదాత్తో జిచ్చ"ొఅను సూత్ర ముడే (42% విహిత మగు 'యాసుట్‌” జిత్తు గాన గుణము. రాకుండుటచే “శృణుయాత్‌” ఇత్యాదిరూపము లగును,

అశీర్లి జ్‌నందు “అశృత్సార్వధాతుకయోర్డీ క్రః"అను సూత్రమే (485) దీర్చము గొ కఖూయాత్‌ క్రూయాస్తామ్‌, (శూయాసుః” ఇత్యాదిరూపము లగును

లృజ్‌నందు “సిచి వృద్తిః పరన్మ్మైపడేష” అను సూూత్రముచే (180) వృద్ది చేయగా ““అ(శ్రాషీత్‌- అ్యశ్రాష్టామ్‌. అశ్రాషః; అశ్రౌషీః-అ్రౌ స్టమ్‌- అశౌప్ట, అశ్రాషమ్‌- అట్రాష్వ- అశ్రాష్య” అను రూవము లగును."

భ్వాది (సకరణమ్‌ 353

“లృజ్‌ నందు విశేషకొర్యము లేవియు లేవు, “*అ(శోష్యత్‌', “అథో ష్యకామ్‌”, “అశ్రోష్యన్‌” ఇత్యాదిరూపము లుండును.

గమ్‌ధాతువునకు నడచుట, వెళ్ళుట అని అర్థము.

ఇమం,గమి,యమాం భః 7.877

ఏషాం ఛ స్యాత్‌ 88. గచ్చతి. జగామ.

ంప్టివుక్లమిచమాం శితి'నుండి “ళతి'అనువ ర్తించును, “ఇష్‌, *గమ్‌ి, “యమ్‌'ధాతువులకు “శిత్‌'అగు ప్రక్యయము పర మగునప్పడు ఛకారము వచ్చును

గమ్‌ధాతువునకు *లట్‌ "నందు “శప్‌ చేర్చిన పిదప *శప్‌ శిత్తు గాన ఈ సూూతముచే ఛకొరము. “అలోన్త కచ అను సూత్రముచే (21) అంత్యమగు మకారమునకు ఆదేశముగ వచ్చును, *గళ్‌అతి' అని యుండగా “ఛే చొ అను సూత్రముచే (101) గకారో త్తవర్హి యగు అకారమునకు తుగామము_ పిమ్మట ఆ తకొరమునకు శ్చుత్వముచే చకారము, “గచ్చతి" అను రూపము సిద్ధించును. ఇతరరూపములందు గూడ (ప్రక్రియ ఈ విధముగనే ఉండును. లిట్టునందు (ప్రథమ పురుషైకవచనమున ద్విత్వాభ్యాఫకార్యచుత్వఉపధావృద్దులచే *జగామ" అను రూసము సిద్దించినది. ద్వివచనబహువచనములందు “"జగమ్‌ అతుస్‌” జగమ్‌ ఉస్‌ 'అని యుండగా=- 508. గమ వానో, వన, అనో, భునొం, లోవం, క్త త్య్‌నవీ గం4.08

ఏషాముపధాయా లోపోజడా౬దౌ ర్లితి, న త్వజీం జగ్మతుః, జగ్ముః, జగమిధ-జగన్ట, జగ్మధుః, జగ్మ, జగామ - జగమ, జగ్మివ, జగ్మిమం గన్హాః

“డిదుపధాయా గోహః' నుండి “ఉపధాయాఃఅనువ ర్తించును. “అజ్ఞస్య* అధికారము “అచిళ్నుధాతు భువాం య్వోరియజువజౌ నుండి అనువ ర్తించిన 'అచి” అనుదానిని అక్హొక్షిప్త మగు “ప్రత్యయే"' ఆనుదానికి విశేషణముగ చేయుటచే “ఆజాదొ (ప్రత్యయే"అని లభించినది. గమ్‌, హస్‌, జన్‌, ఖన్‌, ఘస్‌ ధాతువుల ఉపధకు “అజ్‌”భిన్న మగు "కిత్‌” లేక “జీత్‌' ఆగు అజాదిప్రళ్యయము పర మగునపుడు లోపము వచ్చును.

“ఆసంయోగాల్లిట్‌కిత్‌ అను సూ(త్రముచే పిద్భిన్నము లగు లిడాదేశము లన్నియు కిత్తులు గాన ఇచట ఆజాదులును, కిత్తులును అగు “అతుస్‌' *ఉస్‌”లు

354 లఘునిద్ధాన్తకౌముడీ సరముగ నుండుటచే “జగమ్‌ లోని ఉపధ యగు గకారో త్తరవరర్హి అకారమునకు లోపము, “జగ్మతుః” “జగ్ముః"అను రూసములు సిద్ధించినవి. “ధల్‌*'పర మగు నపుడు “ఉప దేశేత్వతః'అను సూ[త్రముచే (48%) భారద్వాజవియమము ననుస రించి ఇడ్వికల్చ్పము. “ఇట్‌” వచ్చిన సక్షమున “జగమిధ" అనియు; రాని పక్ష మున “జగమ్‌థి అని యుండగా, “నళ్చాపదా న్తస్య రులి”అను సూ (శ్రముదే (78) మకారమునకు అనుస్వారము, దానికి “అనుస్వారస్య యయి పరనవర్డ అను సూతక్రముజే (70%) పరసవర్శ మగు. నకారము వచ్చుటచే “జగన్ధ" అను రూపము సిద్దించును. ద్వివచనబహువచన ములందు ఉపధాలోపము. ఉ త్రమప్పరు షైకవచనమునందు *ణలు త్తమో వా'అను సూత్రముచే (408) ణి_త్ర్వవికల్పము గాన వృద్ధిభావాభావములచే "జగామ “జగమఅను రూపద్వయము సిద్రించును. వ, మలు పర మగునప్పుడు [క్రాదినియమముచే ఇడాగమము నిత్యముగ వచ్చును ఇవి కూడ *అసంయోగాల్లిట్‌ కిత్‌'అను సూత్రముచే (454) కిత్తులు గాన ఉపధా లోపముచే "జగి శ్రవి 'జగ్మిమ'"అను రూపములు సిద్ధించినవి. లుట్‌నందు “ఇట్‌” రాదు గాన “గన్లా" “గన్రారా” “గ న్హారః ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును. 509. గవమీంట్‌ వర్గనైైవదోము 72.58

గమేః పరస్య సాదేరార్డధాతుకస్య “ఇట్‌” స్యాత్‌ పర నైపదేషు, గమిష్యతి. గచ్చతు, అగచ్చత్‌. గచ్చేత్‌, గమ్యూత్‌,

“సేఒసిచి, కృత; చృత, ఛృద, తృద, నృతఃి నుండి “సే, “ఆర్ట ధాతుక స్వేడ్వలా దేః”నుండి “ఆర్ధధాతుకస్య” అనువ ర్తించును. గమ్‌ధాతువుకంటె పరమైన సకొరాది యగు ఆర్థధాతుకమునకు, పర వ్యైపదమునందు ఇడాగమము వచ్చును.

లృట్‌ నందు *స్యొఅనునది సకారాది యగు ఆర్థధాతుకము గాన, దానికి ఈ సూత్రముచే ఇడాగమము చేయగా “గమిష్యతి ఇత్యాదిరూపము లగును. సార్వధాతుకము లగు లోట్‌, లజ్‌, విధిలిజ్‌ లందు ఛత్వ, తుగాగమ, పృత్వా దులచే “గచ్చతు' “అగచ్చత్‌” “గచ్చేత్‌ఇర్యాదిరూపము లగును. ఆశీర్లిజ్‌ నందు *ళప్‌” లేదు గాన ఛత్వము రాదు. యాసుడాగమము చేయగా “గమ్యాత్‌” “గమ్యాస్తామ్‌” “గమ్యాసుః'ఇత్యాదిరూపమ లు సిద్ధించును.

భ్వాడి (వకరణమ్‌ వె55్‌ ర్‌10. భవొదద్భుతాద్ధ్యదితః వరసైైైవదోవు 81.055్‌ శ్యన్వికరణపుషాదేః, ద్యుతాదే!?, అదితశ్చ పరస్య న్లేరజ్‌ పరవ్యైపదేషు. ఆగమత్‌. అగమిష్యత్‌* ఇతి పరనైశిపదినః.

“చ్లేః సిచ్‌ నుండి “ద్లేల “ఆస్యతి, వ్యక్తి? వ్యాతిభ్యోఒజ్‌ “నుండి కలజ్లీ ” అనువ ర్హించును శ్యన్వికరణమునందలి పుషాదిధాతువులకంటెను, ద్యుతాదిధాతువులకంటెను, అకారము ఇశ్సంజ్ఞ కముగా గల ధాతువులకంబను పర మగు చ్చి 'కి పరస్క్మైపదములందు “అజ్‌” ఆదేశముగ వచ్చును

లుజ్‌నందు “చి "ప్రవ్యయము చేసిన పిమ్మట 'చేః సిద్‌” అను సూత్ర ముచే (440) సిజాగమము రావలసి యుండగా, గమ్‌'ధాతువు ఇకారేర్కము గాన, “సిచొను బాధించి “అజ్‌” వచ్చుటచే “అగమ్‌ . ఆ[త' 'ఆగమత్‌” “ఆఅగమతామ్‌,” "'అగమన్‌ో ఇత్యాదిరూపములు నిష్పన్న మైనవి.

“లృజ్‌ "నందు “గ్య స్పేర్రిట్ట్‌ పరవ్మైపదేషు”” అను సూతముచే (508) ఇడాగమము చేయగా “ఆగమిష్యత్‌”' ఇత్యాదిరూపము లగును.

ఇంతపరకును భ్వాదిగణములోని కొన్ని పర న్మైపదధాతువులు చెప్పబడినవి.

అధ ఆత్మనేపదినో ధాతవః.

ఏధ వృద్దౌ. [4

“ఏధ'ధాతువుకు వృద్ధి పొందుట అని ఆర్థము. ఏధధాతుపునందలి అకా రము అనుదాత్తము, ఇత్సంజ్ఞకము. ఆందుచే “అనుదాత్తజీత ఆత్మనేపదం” అను సూ(త్రముచే (881) దావికి ఆత్మనేపద(పప్రవ్యయములు చేర్చదిడును. 'తిప్‌, తస్‌, ము సూ(త్రమునందలి (877) “త” మొదలు *మహిజ్‌ొ” వరకును గల తొమ్మిది (ప్ర్య్యయములును “తజానావాత్మనేపదమ్‌”అను సూతముచే (870) ఆత్మనేపద సంజ్ఞకములు.

లట్‌'ప్రథమపురుషైకవచనమున లకారమునకు *త"(ప్రత్యయము. “శప్‌! చేర్చిన పిదప “వీధ్‌ అ తి అని యుండగా;-

బోల్‌ ఆత్యనోవదానాం 'ఖీరే 8.470 టితో లస్యాత్మనేపదానాం పేరేత్వమ్‌. ఏధతే,

356 లఘునీద్ధార్హకౌముదీ

టితః ఆత్మ నేపదానాం, పేః ఏ “లప్య'అని అధికారము. “ఆడదేశా నామ్‌”అని అధ్యాహారము టి్‌ అగు లకొరమునకు ఆదేశముగ వచ్చిన ఆత్మనే పద(ప్రళ్యయముల 'టి కి ఏకొరము వచ్చును,

ఇచట 'త టిత్తగు లట్‌ స్థానమున వచ్చిన ఆత్మనేసవసపత్యయము గాన దాని *టి ఆగు అకారముశకు (“అచోన్న్యాది టి-88). ఏత్వము చేయగా *పేధతే! అను రూపము సిద్ధించినది.

ద్వివచనమున “వధ ఆతామ్‌ అని యుండగా “ఆమ్‌ 'ఆనునది టిసంజ్ఞకము

గాన దానికి ఏత్వము చేయగా *ఏధ ఆతే' అని యున్నది. “ఆశామ్‌"ఆనుదానికి “సార్వధాతుకమసిత్‌ అను సూ(త్రముచే (008) జిద్వద్భావ మున్నది. ఇట్లుండగాం 512. అతో టితః 742.81 అతః పరస్య జీతామాకారస్య ఇయ్‌ స్యాత్‌. ఏధేతే. ఏధన్తే. "అతోయేయః' నుండి *ఆలః' “ఇయః' అనువ మర్రించును. (హన్వ మగు అకారముకం'బ పరమును, జీత్‌ అగు [ప్రళ్యయమునకు అవయవమును అగు ఆకారమునకు ఇయ్‌ి" అను నా దేశము వచ్చును. ఈ సూ[త్రముచే “ఆతే'లోని ఆకారమునకు ఇయ్‌"ఆచదేశము చేయగా “ఏ -[. ఇయ్‌కే.గుణము__వధేయ్‌తే _ “లోపోవ్యోర్వలి"అను సూ(ర్రమచే (491) యకొరలోపము_“ఏధేతే “అను రూసము సిద్ధించును. దిహువచన మున “యోఒన్తః అను నూత్రముదే (89[) యుకారమునక్ష అ న్హాదేశము, అకారము నకు ఏత్వము (నూ-511) చేయగా *ఏధ న్లేఅను రూపము సిద్దించును. మధ్యమప్పరుషైెకవచనమునందు *“ఏవథాస్‌” అని యుండగా: ర్‌ 8 ధానం సే 8.460 గుణే'__ఏధే, ఏధావహే. ఏధామహే.

“లస్య"అధికారము *టిత ఆర్మనేపదానాం పేరేనుండి *టితః”అను వర్తించును, *టిత్‌ అసు లకారము స్థానమున వచ్చిన 'థాస్‌"కు “సే'ఆదేశము వచ్చును.

ఈ సూశ్రముచే *సే'ఆదేళము వచ్చి 'ఏధ సే'అను రూవము సిద్దించినది. ద్వివచనమున “వీధ-[. ఆథామ్‌” అని యుండగా '*టినంజ్ఞక మగు “ఆమ్‌"కు

భ్వాది (ప్రకరణమ్‌ క! ఏత్వము. ఏధఆధే, ఆకారముశకు ఇయ్‌, గుణము, యకొరలోపము చేయగా "**ఏధేధే” అను రూపము నిర్దించినది, బహువచనమున __*వీధ __ ధ్వమ్‌”. టిసంజ్ఞక మగు “అమ్‌"కు ఏత్వము చేయటచే. “ఏధిర్వే' అను రూపము సిద్ధించును.

ఉ త్తమపురుషైకవచనమున *వీధ _ ఇ(ట్‌ )*అని యుండగా ఇకొరము నకు ఏర్వము (సూ-511)-... “వధ వొఅని యుండగా “అతోగుణే” అను సూ[త్రముచే (274) పరరూపము- "వధే అను రూపము నిష్పన్న మగును. ద్వివచనబహువచనములందు “ఏధ వహి" “ఏఢమపహి"”అని యుండగా ఇకార మునకు ఏత్వము- “వధవహే” “ఏధమహే”- 'అతో దీర్టో యణ” అను స్తత ముచే (402) ధకారోత్తరవ ర్హి యగు అకారమునకు దీ శ్లము “*ఏధావహే” “*వధ్రామహే” అను రూపములు సిద్ధించినవి.

ఇవొదోళ్ళ డడమతోఒర్భచ్భత 8186 ఇజాదిర్యో ధాతుర్గురుమాన్‌ బుచ్చత్యన్యః తతః ఆమ్‌ స్యాల్లి టి

“రాతో రేకొాచో హలాదేః [క్రియాసమభిహారే యజ” నుండి ధాతోః9 అనుసదము, “కొస్పఏత్యయాదామమ న్హే లి౨నుండి “ఆమ్‌” *లిటి అను పద ములును ఆనువ ర్తించును ఇచ్‌ ఆదియందు కలదియు, గుదవు కలదియు బువష్భ ధాతుఖిన్న మైనదియు ఆగు ధాతువునకు “లిట్‌' పర మగునప్తడు “ఆమ్‌” ప్రత్య యము వచ్చును

ఇచట ఏధ్‌ధాతువునకు ఏకారరూస మగు *ఇచ్‌ ఆదియం దున్నది. ఏకారము గురువర్షము గాన ఈ ధాతువు గురుమత్‌”, కావున దీనికి “రిట్‌'నందు “ఆమ్‌” వచ్చినది “ఆమ్‌” వచ్చిన పిమ్మట “ఆమః అను సూూత్రముచే (49) ఆమ్‌కంటె పర మగు *“లిటొకు లోపము. *ఏధామ్‌'అ3 యుండగా “కృజ్బాను ప్రయుజ్యతే లిటి"అను సూత్రముదే (474) లిట్‌పరకము లగు కృ, భూ, అస్‌, ధాతువులు అన్నుసయుప్తము లగును. అందు “కృణ్‌ ధాతువు 'జిత్‌గాన “న్వరి తతః కర్రభిప్రాయే క్రియాఫలే"అశు మూ్రముచే. (380 క్రియాఫలము కర్తకు చెందునపుడు మాత్ర మే ఆర్మనేపవము వచ్చును. పరువకు చెందునప్పడు పర న్మైపదము వచ్చును. కావున ఈ అను_ప్రము క్రకృఇ ధాతువును ఆత్మనే వదమే కొక పరస్మైపదము కూడ రావలఏి యుండ నియమవిధాయకనూ(త్రము చెప్పబడుచున్నది న

పనర్టీ లఘునీద్ధాన్త కౌముదీ 515. అవ్బ 9త్యాయవత్‌ కృఖతో౭ను/వయోగన్య 1.868

ఆమ్‌ పత్యయో యస్మాదితి అతద్లుణసంవిజ్ఞానో బహువ్రీహిః, ఆమ్‌ (ప్రకృత్యా తుల్యమనుపప్రయుజ్యమానాత్‌ కృజోప్యాత్య్మనేపదమ్‌,

“అనుదా త్తృజీతఆత్మి నేసదమ్‌ “నుండి “ఆత్య్మనేపదమ్‌' అనువ ర్వించును. “అమ్‌ ప్ర్య్యయవత్‌” ఆనుదానికి “అమ్‌(ప్రత్యయః యస్మాత్‌ సః ఆమ్‌ పత్యయః_ ఆమ్‌ (ప్రత్యయ స్యేవ ఆమ్‌ (ప్రత్యయవత్‌” అని విగ్రహము. దేనికంపి పరముగ ఆహ్‌ (ప్రత్యయము చేర్చబడినదో దానివలె అని అర్ధము.

అను(ప్రముక్త మగు కృణ్‌*ధాతువునకు, ఆమ్‌ ప్రత్యయము ఏ ధాతువు నకు చేర్చదిడినదో ఆ ధాతువునకు వలె ఆత్మనేసదము వచ్చును. అనగా ఆష్‌ (ప్రత్యయము చేర్చిన (ప్రగృతిధాతువు ఏ సదమునందు (ఆత్మనేపవరు గాని పరస్మైపదము గాని ఉండునో అనుప్రయుక్త మగు కృధాతువు కూడ ఆ పదమునందు మాత్రమే (ప్రయోగింపదబడును అను భావార్థమును [గహింపవలెను. అందుచేతనే “గుపూధాతువు పర న్మైపదధాతువు గాన “గోపాయాజ్బకార”ఇత్యాది పరవ్మైపదరూపములు మాత్రమే ఉన్నవి గాని * గోపాయాజ్బు కే" ఇత్యాది ఆత్మనే పదరూపము లుండవు, -

(ప్ఫతమున ఆమ్‌ ప్రళ్యయము “ఏధ'ధాతువుకు చేర్చబడినది గాన ఇది (ప్రకృతిధాతువు. ఇది ఆత్మనేపదమునం దున్నది కొవున అను_పయు క్ర మగు కృధాతువు కూడ ఆత్మనేపడమునందు మాత్రమే ప్రమోగింపబడును.

తద్ద్గుణసంవిజ్ఞానము, అతర్గుణనంవిజ్ఞానము అని బహువ్రీహి రెండు విధములు. బహు(వీహియందు సాధారణముగ అన్యపదార్థము ప్రధానముగ నుండును. (పయుక్తము లగు పదముల అర్ధము దానికి విశేషణముగ నుండును. (ప్రధాన మగు అన్యపదార్థముతో పాటు దానికి విశేషణములుగ నున్న (ప్రయుక్త పదార్థములకు గూడ [క్రియాన్వయ మున్నచో తర్గణనంవిజ్ఞానబహు (వీహి యని పేరు. వాటికా విధముగ [క్రియాన్వయము లేకున్నచో అతద్గుణసంవిజ్హానబహు ద్రీహి. “తన్య- (ప్రధానీభూత స్య అన్యపదార్థస్య, గుణాః- విశేషణాని, సంవిజ్ఞా యన్నే- క్రియాన్వయితయా జ్ఞాయ నేయ సః తద్గుణసంవిజ్ఞానః దిహు దవ్రీపిః తద్భిన్నః అతద్గుణసంవిజ్ఞానః,” ఉదాహరణమునక్షు:ః_ “పీతామ్బరం ఆనయ' అనునపుడు “పీతవస్త్రమును ధరించిన వ్యక్తిని తీసికొవిరమ్ము” అని అర్థము. పీశాంబరమును ధరించిన వ్యక్తిని (అన్యపదార్థము) తీసికొని వచ్చు

భ్వాడి (ప్రకరణమ్‌ వ్ర నప్పుడు ఆతనికి విశేషణముగ నున్న_ అనగా సందింధించి యున్న పీఠవస్త్రము కూడ, ఆతవితో పాటు తీసికొని రాబడుచున్నది. ఈ విధముగ విశేషణభూత మగు పీతవస్త్రముశకు గూడ ఆనశయశక్రియతో సందింధ మున్నది గాన ఇచట “పీశ్రామృరమ్‌” ఆనునది తద్దుణనంవిజ్ఞానదహం (వీహి. ఇస్తే “చితగుం ఆనయ” =ఎఅనగా చ్నితవర్శ ములగు గోవులు కలవానిని తీసికొని రమ్ము- అనునపుడు ఆ వ్యక్తియే తీసికొనిరాబడును, గోవులు తీసికొని రాబడవు. అవి వాని ఇంటివద్దనే యుండును. ఈ విధము లగు పురుషవిశేషణభూతము లగు గోవులకు ఆనయ క్రియతో సంబంధము లేదు గాన “*చితగుం' అనునది అతద్గుణసం విజ్ఞాన బహు(వీహీ.

పృతసూత్రమునందలి 'ఆమ్‌ ప్రత్యయ” అనునది అతద్గుణసంవిజ్ఞాన బహువ్రీహి. ఆమ్‌ ప్రత్యయము దేనికంంటె పరముగ వచ్చునో ఆ ధాతువు అన్య పదార్థము. ఆ ధాతువుశకు మాత్రమే “ఆత్మనేసదము వచ్చుటిఅను [క్రియతో సంబంధ మున్నది గాని దానికి విశేషణభూత మగు “ఆమ్‌” (పత్యయ ము నకులేదు. ఏలయకగా, “ఆమ్‌"ప్రత్యయము చేర్చిన పిదప కృణఖ్‌ 'మొనలగు ధాతువులు అను (వయుక్షము లగుటకు అవకాశ మున్నది కాని ఆమ్‌ప్రళ్యయమునకు ఆత్మనే పదపరవైపదములను చేర్చు (పశ క్షి లేదు. ఈ అర్థమే స్పష్టముగ తెలియు టకు వృత్తిలో “ఆమ్‌ (ప్రకృత్యా'- అనగా ఆమ్‌అను (ప్రత్యయమునకు ఏ ధాతువు ప్రషృతియో దావితో_ అని అర్థము (వ్రాయబడినది. ఈ విధముగ ఇచట కృధా తువు కేవలము ఆత్మ నేపదమునందు మాత్రమే ప్రయుక్త మగు నని ఫలితార్థము

“లిట్‌”(పధమపురు షైకవచనమున “ఏధామ్‌ కృ తి అని యుండగా:

లిలనదుయోలేలిలేచ్‌. 34481

లిడాదేశయో_స్తయుయోః *ఏశ్‌” “ఇరేచ్‌' ఏతౌన్తఃం

ఏధాజ్బ(కే, ఏధాజ్బ(్రాతే, ఏధాజ్బు[క్రిరే, ఏధాజ్బుకృషే, ఏధా ఇ్బ(క్రాధే

లిట్టుకు ఆదేశముగ వచ్చిన “తి *“యిలకు క్రమముగ “ఏళ్‌' “ఇరేచ్‌? అను ఆదేశములు వచ్చును;

“ఏక్‌"లోవి శకొారము ఇక్సంజ్ఞకము. శిత్తుగాన సర్వాదేశముగ వచ్చును. *ఏధామ్‌ కృ ఏిఅవి యుండగా ద్విత్వము (సూ-896); బుకొరమునకు అకొరము (సూ-4175), చుళ్వము ((సూ-456, యణ్‌, "“మోనుస్వారః? అను

300 లఘననిద్ధాన్త కౌముదీ సూూత్రముచే (17) మకారమునకు అనుస్వారము. “అనుస్వారస్య యయి పర సవర్షః” అను సూత్రముచే (70) పరసవర్ష మగు ఇకారము, “ఏథాఇ్బశే' అను రూపము సిద్దించును. ద్వివచనమునందు “ఏధామ్‌కృఆమ్‌” అని యుండగా ద్విత్వాదికార్యములు చేసిన పిమ్మట *టి'యగు 'ఆమ్‌”కు ఏత్వము వచ్చి ఏధా ఇ్బు(ధ్రొ తే'అను రూపము సిద్ధించినది. ఇళ్లే “ఇరేచ్‌ 'అనునది. “అఆనేకాల్‌ గాన “య'కు సర్వాదేశముగ వచ్చును. *“ఏథాబ్బు(క్రిరే' అను రూపము సిద్ధించును, మధ్యమప్పరు షైశవచనమున “ఏథాజ్బుకృథాస్‌ 'అని యుండగా. 'థాస్‌కు “సేేఆ దేశము (మాఎ118). “ఆదేళ్ళపత్యయయోః? అను సూత్రమచే (150) షళ్వము. “కృ సృ, భృ, వృ, స్తు, (దు, సః (శవో, లిటి'అను సూూతముచే (481 ఇడాగమము నిషిద్ధము. “*ఏథా జ్బుకృ షే”అను రూపము. సిద్దించినది. మధ్యమపురుషద్వివచనమున “ఏథాజఖ్బకృఆథామ్‌ "అని యుండగా. 'ఆమ్‌కు ఏత్వము (సూం511) “ఏథాజ్బు(క్రాధే” అను రూపము సిద్ధించినది. బహువచ నమున ఏత్వము చేసిన పిమ్మట “వీథాఇ్బకృథ్వే” అని యుండగా: ర్‌! ఇణిః వీద్దాంలుజ్‌ లిబాంధోఒడ్లాల్‌ 8,8.78

ఇజ్జ న్తాదక్షాత్స రేషాం షీధ్వంలుజ్‌లిటాం ధస్య ఢః స్యాత్‌. ఏధాజ్బుకృ ఢ్వే* ఏధాఖ్బ్నకే, ఏధాఖ్బకృవహే. ఏధాజఖ్బకృమహే. ఏధా మృభూవ. ఏధామాస. ఏధిలా, ఏధితారౌ, ఏధితాః, ఏధితానే, ఏధికాసా థే.

“ఆపదా న్తస్య మూర్చన్యః"అని అధికొరము, ఇణ్జంత మగు అంగము కంఠ పర మగు షీధ్వమ్‌, లుజ్‌ లిట్టుల ధకారమునకు మూర్జ్చన్యమగు ఢకారము ఆదేశ మగును.

"ఘోషసంవారనాదమహా[ పాణ(సయర్నసామ్యముచే ధకారమునకు ఆదేశ ముగ రావలసిన మూర్పన్యము ఢకారము. ఈ సూ(త్రముచే '“ధ్వే*యందలి ధకార మునకు ఢకారము ఆదేశ మగుటచే “ఏధాఇజ్బుకృ ఢ్వే”ఆను రూవము సిద్ధించును.

ఉ త్తమపురు ష్రైెకవచనమున “ఇట్‌ "కు ఏకారము, యణాదేశము. *“ఏధా ఇ్బ్యక్రే'అను రూపము సిద్ధించినది. “వహి”, '“మహిలకుఏత్వము. “*వీధాజ్బు కృవహే' *ఏభాఖ్బర్భుమహే” అను రూపములు సిద్ధించినవి,

“అసంయోగాల్లిట్కిత్‌ "అను సూత్రముచే (154) లిట్‌ కిత్తు గాన ఎచ్చ టను గుణము రాలేదు.

భ్వాది (నకరణమ్‌ 361

“భూ” “అస్‌*ధాతువులు అనుప్రయు క్ర్తము లై నపుడు “ఏధామృభూవి “ఏధామాస" ఇత్యాదిరూపము లగును.

“లుట్‌ *ప్రథభమపురుషయందు పరస్మ్మైపదధాతువులకు వలెనే ఠాస్‌ప్రథ్య యము (సూ_405) “లుటః (ప్రథమస్య డారౌరసః” అను సూ[త్రమునే (407) “డొ, “రౌ”, *రస్‌"ఆను నాదేశములును, తాస్‌కు ఇడాగమము చేయగా *వధితా, ఏధితారౌ, ఏధికారః" అను రూపము లగును. మధ్యమపురుషెకవచనమున *ఏధితాస్‌ థాస్‌"అని యుండగా “థాస్‌ికు “థాసః సే అను కూత్రముడే (510) “సే'ఆదేశము. “ఏధిశాస్‌ సే “తాన స్తోర్లోపః? అను సూ(త్రముచే (40% సకార లోసము- ఏధితానే అను రూపము సిద్ధించును. ద్వివచనమున “ఆథామ్‌'లోని “ఆమ్‌కు ఏత్వము (సూ-_511) *ఏధితాసాధే' అను రూపము. బహువచనమున “ధ్వమ్‌ లోని “అమ్‌'కు ఏత్వము చేసిన పిమ్మట ఏధితాస్‌ ధ్వే' అని యుండగా:

దాచ 82,25

ధాదౌ (పత్యయే పరే సస్యలోపః, ఏధితాధ్వే.

“అజ్నస్య' అధికారము. “ఠాస స్తోర్లోపః” “సః స్యార్ధధాతుకే” అను సూ(త్రములనుండి *లోపః” *సఃిఆను పవములు ఆనువర్తించును. అన్లసండ్దదే “ప్రత్యయే"అనునది ఆక్షీప్తము ధకారాదిిసపశ్యయము పర మగునపుడు సకార మునకు లోపము కల్లును.

ఈ స్యూతముచే సకొరము లోపింప “ఏధితాధ్వే' ఆను రూపము సిద్ధిం చినది.

ఉ త్రమపురు షైకవచనమున “వధితాస్‌ ఇ” అని యుండగా ఇకౌామునకు ఏీకారము- *ఏధితాస్‌ ఏ;

వూ వత 74052

తాసస్తోః సస్య హః స్యాదేతి పరే. ఏధితాహే, ఏధితాస్వ హే, ఏధితాస్మ హే ఏధిష్యతే, ఏధిష్యేతే, ఏధిష్యన్తే; ఏధిష్యు వే, ఏధిప్యేథే, ఏధిష్యథ్వే; ఏధి ష్య, ఏధిష్యావహే, ఏధిష్యామహే.

“సః స్యార్ధధాతుకే, “తానస్తోర్లోపః” అను స్యూత్రములనుండి. “సి “తాసస్త్యోః” అనువర్తించును. ఏకారము పరముగ నున్నపుడు *తాస్‌"ఆస్‌ధాతు వుల సకొరమునకు హకార మాదేశముగ వచ్చును.

సద్ర్తి లఘునిద్ధాంతకొముడీ

ఈ సూ(ర్రముచే సకారముశకు హకారము చేయగా “*ోఏధితా హీ” అను రూప మగును. *వహి” *మహి"ల ఇకారమునకు ఏత్వము “*ఏధితాస్వ హే, ఏధిళాస్మ హే” అను రూపము లగును.

లృట్‌నందు "స్యతాసీ లృలుటోః”అను సూ(రముచే. (10%) *న్య'ప్రత్య యము, దానికి ఇనదొాగమము మిగిలిన ప్రియ యంతయు లట్‌నందు వఠె ఉండును.

“లోట్‌"ప్రధమప్పరుషయందు లట్టునందు వలె ఏశ్వాదులు చేసిన పిమ్మట “వధతే* “ఎధేతే”, “ఏధన్తే” అని యుండగా:

అవేతః 8.480

లోట ఏకారస్య ఆమ్‌ స్యాత్‌. ఏధతామ్‌, ఏరేశామ్‌, ఏధన్హామ్‌.

*లోటో లజ్వత్‌” నుండి “లోటః'అనువ ర్తించును. లోట్టుకు సంబంధిం చిన ఏకారమునకు 'ఆమ్‌ వచ్చును.

ఈ సూ[త్రముచే పై రూసముల ఏకార మునకు “అమ్‌ిచేయగా “*ఏధతామ్‌ ఏచేతామ్‌, ఏధ నామ్‌” అను రూషము లగును.

మధ్యమప్పరు షైంవచనమున “ఏధధాస్‌” అని యుండగా “థాస్‌కు “సే ఆదేశము సూ-(51%) “ఏధసే' అని యుండగా:

నవాధ్యాం వామౌొ $.4.0!

సవాభ్యాం పరస్య లోడేతః (క్రమాత్‌ వామౌ స్తః, ఏధస్వం ఏధేథామ్‌, ఏధధ్వమ్‌.

*ట్రోట్రో లజ్వత్‌” “ఆమేఠఃిఅను సూ(త్రములనుండీ కట్టోక్ట్య సి *వ్రీత్రః అనువ ర్రించును. సకారపకారములకంటొ పర మగు “లోట్‌ఏకొారమునకు [కమ ముగ 'వి, “అమ్‌'అనునవి ఆదేశముగ వచ్చుమ.

ఇది “ఆమేతః*అనుదానికి ఆపవాదము.

ఈ సూ(తముచే ఏకారమునకు “వ'అమ నాదేశము రాగా *“ఏధస్వ" అను రూప మగును. ద్వివచనమున లట్టునందు వలె ఏత్వాదులచే “ఏధేధే అను రూసము నిష్పన్న మైన పిమ్మట *ఆమేతః' అను సూ్యతముచే (520) “ఆమ్‌” ఆదేశము రాగా *ఏధేథామ్‌" అను రూపము సిద్ధించినది. బహువచనమున

ధ్వాది (ప్రకరణమ్‌ 363 “వఏధధ్వే” అని యుండగా ఇచటి ఏకారము వకొరమునకుపరము గాన "అమ్‌ ఆదేశముచే “ఏధధ్వమ్‌' అను రూపము.

ఉత్తమపురుషలో ఏత్వాదులచే లట్టునందు వలె “ఏధే, ఏధానహే, ఏధా మహే"అని యుండగా:=

వత ఐ 84.08

లోడు_త్తమస్య ఏతః ఐ స్యాత్‌.

ఏదై, ఏధావహై, ఏధామహై. “ఆటళ్చ'-__ఐధత, ఐధేతామ్‌, ఐధన్త; ఐధథా!, ఐధేథామ్‌, ఐధధ్వమ్‌; ఐధే, ఐధావహి, ఐధామహి.

*న్టోట్రో లజ్వక్‌” “ఆడు త్తమస్యపిచ్చి అను సూ(తములనుండి లోటః “ఉ త్తమస్య” అనువ ర్హించును. లోడు _త్తమపురుషకు సంబంధించిన ఏకారము నకు ఐకొరము వచ్చును. ఇది “ఆమేతః'అను సూ(త్రమునకు అసవాదము.

ఈ సూూశర్రముచే ఐకారము చేయగా "ఏ ధె, ఏధావహె, ఏధామహోె” అను రూపము లగును. లా సా లా

ఏధధాతువు అజాదిధాతువు గాన లజ్జునందు *“ఆడజాడీనామ్‌'అను సూత్ర ముజే (448) “ఆట్‌'ఆగమము. ఆటశ్చ్ళ అను సూ(కముచే (197) వృద్ధి “ఐధత” ఇత్యాదిరూపము లగును. (ప్రథమమధ్యమపురుషద్వివచనములందు' లట్టు నందు వలె 'ఇయ్‌ి గుణ, యకారలోపాదులచే *ఐదేతామ్‌' *ఐధేభాషప్‌” అను రూపములు సిద్ధించును. వహి, *మహి?లు పర మగునపుడు “అతో దీర్డో యజి"అను సూతముచే (881) అకారమునకు దీర్చ ము. ఐధావహీ *ఐధా మహి”అను రూపము లగును. ఇతరరూపములందు విశేషకార్యము లేవియు లేవు,

లిశః నీయువ్‌ 34.102

లిడాత్మనేపదస్య సీయుడాగమః స్యాత్‌,

సతోపః= ఏధేత, ఏధేయాతామ్‌ం

లిజ్‌ స్థానమున వచ్చిన ఆత్మ నేపద్మపత్యయములకు ' సేయుట్‌"అను ఆగ మము వచ్చును.

“సీయట్‌?లో “ఉట్‌* ఇత్సంజ్ఞకము. “విధిలిజ్‌ *ప్రథమపురు షై కవచన మున 'తికు పీయుణాగమము; *శప్‌'(ప్రత్యయము వచ్చిన పిమ్మట *ఏధ సీయ్‌ తి అని యుండగా 'లిజస్పలోపోఒన న్త్యస్య' అను సూశ్రముచే (429) సకారము

రేగ్ర4 లమనిద్దాన్తకొముది నకు లోపము. అకారఈకారములకు గుణము_ “*ఏధేయ్‌ తి అని యుండగా “*లోపో వ్యోర్వలి” అను సూ్యర్రముచే (481) యకారలోపము- *ఏధ్రేతి అను రూపము సిద్ధించును. ద్వివచనమున “సీయుట్‌”, సకారలోపగుణములచే “ఏధే యాతామ్‌ అను రూపము. బహువచనము సీయుడాగమసల్లోపగుణాదులు చేసిన పిమ్మట “వద్రేమ్‌ యుఅని యుండగా!

స్‌లకీ, డున్యు రన్‌ 84.105

లిజో యస్య రన్‌స్యాత్‌. ఏధేరన్‌. ఏధేథాః, ఏధేయాథామ్‌. ఏధేధ్వమ్‌.

“లిజః 'సేయుట్‌ “నుండి “లిజశిఅనువ ర్మించును లిజ్జయొక్క “రు "క్ర “రన్‌'అను ఆదేశము వచ్చును. 'ఏధేయ్‌ రన్‌ అని యుండగా “తోపో వ్యోర్వలి"ఆను సూ(త్రముచే (401) యకారమునకు లోపము. “ఏధేరన్‌ "అను రూపము సిద్ధించును.

మధ్యమపురుషయందు గూడ సీయుడాగమ, సకారలోప. గుణములు వచ్చును. 'థాస్‌ “ధ్వమ్‌"లు పర మగునపుడు మాత్రము యకారలోసము కూడ వచ్చును. ఏధేథా!, ఏధేయాధామ్‌, ఏధేధ్వమ్‌ అను రూపములు సిద్ధించును.

ఉ ర్తమపురుషైకవచనమున సీయుడాగమాదులు చేసిన పిమ్మట “ఏధేయ్‌ ఇ'అని యుండగా "=

ఇటోఒల్‌ 04.106

లిజాదేశస్య ఇటోఒత్‌ స్యాత్‌. ఏధేయ- ఏధేవహి, ఏధేమహిం

“లిజః సీయుట్‌"నుండి “లిజః 'అనువ ర్మించును. లిజా దేశ మగు *ఇట్‌ 'కు (శ్వ మగు అకారము ఆదేళశముగ వచ్చును,

ఇకారిమునకు అకారము ఆదేశ మగుటచే ఏదేయి) అను రూపము సిద్ధించును. “వహి' 'మహిలు పక మగునప్పడు సీయుడాగమ. సకొారలోప, గుణ, యకారలోపములచే "ఏధేవహి” "ఏధేమహి" అను రూపములుసిద్ధించును.

. 526. నువ్‌ తిటోః 84.107

లిజ్నస్తథోః సుట్‌- యలోపః; ఆర్ధధాతుకత్వాత్‌ సలోపో న, ఏధిషీష్ట, ఏధిషీయాస్తామ్‌, ఏధిషీరన్‌; ఏధిషీష్టాః, ఏధిషీయాస్టామ్‌, ఏ్‌ధి షీధ్వమ్‌; ఏధిషీయ, ఏధిషీవహి, ఏధిషీమహి, ఐధిష్ట, ఐధిషాతామ్‌.

భ్వాది (పకరణమ్‌ 365

'లిజః సీయుట్‌ "నుండి “లిజః'అనువ ర్హించును. లిజ్జుయొక్కు తకారథకా రములకు “సుట్‌ ఆగమము వచ్చును.

ఆశీర్లీజ్ఞునందు. సీయుడాగమ చేసిన పిమ్మట “వీధ్‌ సీయ్‌ తొ అని యుండగా ఆర్బధాతుము గాన *సీయుట్‌'కు ఇడాగమము. *ఏధ్‌ ఇసీయ్‌ తి అని యుండగా; ఈ సూ(త్రముచే తకారమునకు “సుట్‌"(స్‌) ఆగమము. “ఏధి సీయ్‌ స్‌త' అని యున్నది, ఆశీర్లిజ్‌ ఆర్హధాతుకము గాన _లిజిః సలోపో నన్హ్యన్యి అను నూూతముజే (420) సకారములకు లోపము రాదు. “లోపో వ్యోర్వలి'అను సూ(క్రముడే (181) యకారలోపము. ఇచట నున్న రెండు సకా రములును *ఇణ్‌ '5ంటపె పరముగ నున్న ప్ర్య్యయావయవసకొారములు గాన “ఆదే శ పత్యయయోః"'అను న్తూతముచే (10) షర్వము. తకారమునకు స్టుత్వముచే టకారము. “ఏధిషీష్ట'అను రూపము సిద్ధించును. (పై స్తూత్రముచే సుడాగమము విధిలిజ్ఞునందు కూడ (ప్రవర్తించును కొని"లిజస్ఫలోపోన_న్యస్య“అను సూత్రముచే (429ఆ నకారము లోపించును గాన విధిలిబ్దనందు చూపబడలేదు). ద్వివచనమున సీయుట్‌, ఇడాగమ, సుదాగమ, షర్వములచే “ఏధిషీయాస్తామ్‌" అనియు, బహు వచనమున *రు'కు “రన్‌” ఆదేశము చేసిన పిమ్మట ((సూ-524) యకారలోప ముచే *ఏధిషీరన్‌' అను రూపమును అగును, మధ్యమపురుషైకవచనమున “ఠాస్‌'నందలి థకారముశకు సుడాగమము, సత్వము, ష్టుక్వముచే థకారమునకు ఠకారము చేయగా “ఏధిషీష్టాః'అను రూపము సిద్ధించినది. ద్వివచనమునందు కూడ వెనుకటి వలెనే సీయుట్‌, ఇడాగమ సుడాగమములు వచ్చి “ఏధిషీయా స్టామ్‌”అను రూప మగును. “ఏధిషీధ్వమ్‌ి:- ఇచట "ఇణః షీధ్వం లుజ్‌ లిటాం ధోఒజ్ఞాత్‌ "అను నూూతముచే (517) 'ధ్వమ్‌"లోని ధకారమునకు ఢకా రము వచ్చుటకు ఆవకాశము లేదు. “షీధ్వమ్‌' అనునది 'ఇణ్‌ 'రంబ పరముగ నున్నది కాని ఇజ్ణంతాంగముకంపె పరము” లేదు. ఇచట “*సీయుట్‌' అనునది వధధాతువుకు చేర్చబడినది. కావున ఇవట షీధ్వమ్‌ అనగా “యదాగమా స్త ద్గుజీభూతా స్తద్రహణేశ గృహ్య నే” అము న్యాయముచే “ఇషీధ్వమ్‌"అను ఇడా గమసహిత మగునవియే (గగ్రహింపదిడును. 'ఏధ్‌ "అనునది మొత మే ఆంగము, కావున థకారమునకు ఢత్వము రాదు.

“ఏధిషీయ”:_ “ఏర్‌ ఇసీయ్‌ఇ* అని యుండగా సకొరమునకు “ఆదేశ ప్రత్యయయోః'అను సూత్రముచే (15%) షత్వము. “ఇటోఒత్‌” ఆను సూత్ర ముచే (625) చివరి ఇకారమునకు అళ్వము.

366 లఘునిద్ధాన్తకొముదీ

ఐధిష్టు- లుజ్‌ ప్రథమప్పరుషైకవచనమున ఆడాగమము. (సూం416), వృద్ది (సూ=187 చ్లిః సిచ్‌, ఇడాగమ, షత్వష్ణుత్వములు. ద్యివచనమునందు కూడ షత్వమువరకును గల కార్యములు పై విధముగనే వచ్చును.

(పధమప్పరుషబహువచనమున '*ఐధిష్‌ యు" అని యుండగా:

ఆత్భనోవదోవ్ననలః 15

అనకారాత్‌ పరస్య ఆత్య్మనేపదేషు రుష్య "అత్‌" ఇళ్యాదేశః స్యాత్‌. ఐధిషత; ఐధిష్టాః, ఐధిషాథామ్‌, ఐధిఢథ్వమ్‌; ఐధిషి, ఐధి ప్వహి, ఐధిష్మహి. ఐధిష్యత, ఐధిష్యేతామ్‌, ఐధిష్యన్త, ఐధిష్యథాః, ఐధిష్యేథామ్‌, ఐధిష్యధ్వమ్‌; ఐధిష్యే, ఐధిష్యావహి* ఐధిష్యామహి. కము కొన్నాం లి

“యో న్తఃనండి ళర్చుఖి “అదభ్యస్తాత్‌ "నుండి “అత్‌, అనువ ర్రించును. ఆకారభిన్న మగుదానికంచె సర మగు ఆత్మనేసదావయన మైన రుకారమునకు “అత్‌ "అను ఆదేశము వచ్చును.

ఇచట రుకారము షకారముకంపి పరముగ నున్నది గాన “అత్‌ "ఆదే శముగ వచ్చుటచే *ఐధిషతి అను రూపము సిద్ధించినది.

ఐధిష్టాః :- ఇచట “ధాస్‌* లోని థకొరమునకు మ్లుత్వముచే ఠకారము.

___వధిఢ్వమ్‌:- ఆడాగమ, వృద్ది, చ్లిః సిద్‌, ఇడాగమములు చేసిన

పిమ్మట మధ్యమపుదషబహువచనమున “ఐధ్‌ ఇస్‌ ధ్వమ్‌"అని యుండగా శద్రిచ్ర! అను సూ(క్రముచే (18) సకారలోపము. *'ధ్వమ్‌'అను (ప్రత్యయము వర మగు నపుడు “సిచ్‌'సహిత మగు ధాతువృనశే ఆంగసంజ్ఞ గాన ఇచట ఏధి అనునది ఇజ్జంతాంగము లభించినది, దానికంజ పర మగు ధకారమునకు “ఇణః షీధ్వం లుజ్‌లిటాం ధోఒజ్గాత్‌అను సూూతముచే (617) ఢత్వము, 'ఐధిఢ్వమ్‌'అను రూపము సిద్ధించినది. ఉత్తమపురుషరూపములలో విశేషకార్యము లేవియు లేవు.

లృజ్‌ నందు వ్రక్రియ లృట్‌ నందు వలె ఉండును. “లృజ్‌” టిత్తు కాదు గాన *టి'కి ఏత్వము (సూ-511) రాదు. ఆడాగమవృద్ధులు అధికము.

“కమ్‌"ధాతువునకు ఇచ్చ యని అర్థము.

ర28. తవేర్డిజ్‌ కి.1.80 స్వార్థే. జీత్వాత్‌ తజ్‌..-కొామయ తే

ధ్వాది (ప్రక్రరణమ్‌ 367 కమ్‌ధాతువువకు “ణీజ్‌ పక్యయము వచ్చును. విశేషార్థ మేదియు నిగ్దే శింపబడలేదు గాన ఈ ణిజ్‌ (ప్రత్యయము స్వార్ధమునందు వచ్చును.

“ణిజ్‌ 'తోని ణకారజకారములు ఇళ్సంక్ష్హకములు. ఇకారము మాత్రము మిగులును. కముధాతువునకు దానిని చేర్చగా *కమ్‌ _ ఇ'అని యుండును. “అత ఉపధాయాఃశి అను సూత్రముచే (407) ఉపధావృద్ధి. ఇపుడు “కామి అనునది “ననాద్య న్లాధాతవః”అను సనూ(శ్రముచే (170%) ధాతుసంజ్ఞకము. ఇది జీత్తు గాన “అనుదాత్తజీత ఆత్మనేపదమ్‌” అను స్తూలముకే (881) ఆక్మనేపదపప్రవ్యయ, ములు చేర్చబడును (పధమప్పరుషైకవచనమున “రిఫపవ్య్యయ, శవ్‌, లను చేర్చిన పిమ్మట గుణఅయాదేశములు. త'యందలి *టి"కి ఏశ్వము (సూఎ511). ““కామయకే” అను రూవము సిద్ధించును. ఈ విధముగనే ఇకర రూపములు గూడ వీధధాతువునందు వలె నిస్పన్న మగును.

520, ఆయఅమన్తాల్బా డ్యోత్ని మును 0455

ఆమ్‌, అన్హ, ఆలు, ఆయ్య, ఇళ్ళు, ఇషు ఏషముణేరయాదేశః స్యాత్‌. కామయాజ్బు (కే, “ఆయాదల్లు” ఇతి ణిజ్‌' వా చకమే, చక మాతే, చకమిరే; చకమిషే, చకమాథే, చకమిధ్వే; చకమే, చకమి వహే, చకమిమహే. కామయితా - కమిత్యా కామయితానే. కామయి ష్యతే _ కమిస్యతే. కామయతామ్‌, అకామయత, కామయేత. కామ యిషీష్టు

“జేరనిటి"నుండి ణేః' అనువ ర్రించును. ఆమ్‌, అనన్త, ఆలు; ఆయ్య, ఇత్ను, ఇషు, అను (ప్రత్యయములు పరముగ నున్నపుడు ణికి అయాదేశము వచ్చును.

లిట్టునందు ణీజ్‌ ప్రళ్యయయోపధావృద్ధలు చేసిన పిమ్మట "కామి లిట్‌* అని యుండగా “'కాన్యనేకాచ ఆన్వు క్రవ్యః” అను వా ర్మికముచే (సూ-470) “ఆమ్‌” ఆదేశము. *“ఆమః" అను సూత్రముచే (473) లిట్‌కు లోపము. పై సూ(త్రముచే “ణి'కిఅయాదేశము. '“కామమ్‌ఆమ్‌'అని యుండగా 'కృజ్చానుప్ర యుజ్యతే లిటి' అను సూక్రముచే (474). లిబ్బరక, రృజ్‌, భూ అస్‌, ధాతు వుల అను_పయోగముచే “*కామయాజు ఎటే” “కామయామృభూవ, కామ యామాన” ఇత్యాదిరూపములు ఏధధాతువునందు వఠె నిష్ఫృన్న మగును.

368 లఘనిద్ధాన్తకొముదీ “ఆయాదయ ఆర్టధాతుకే వా అశు సూరముచే (471) ఆర్భధాతుకము పర మగునప్పడు 'ణిజ్‌” వికల్చముగ వచ్చును గాను అది రాని పక్షమున ఉద్దక్రమ్చే*” ఇత్యాది రూపములు సిద్ధించును. క్స్‌, ధాతువు సేట్‌ గాన ఆర్థ ధాతుకము లన్నిటియందును ఇశాగమము. వచ్చును. లిట్టునందు *ఏళ్‌” ఇరేచ్‌, ఏత్వాదులు కృధాతువునందు వలె వచ్చును. లుట్‌, లృట్‌ లందు కూడ *ీణీజ్‌ి వికల్బముచే “ఆక్రాముయితా' "= *“కమిళా" _ 'కామయిష్యతే'-"కమిషత్యే” ఇత్యాది రూపద్వయములు సిద్దిం చును. సార్వ ధాతుకములందు ణిజ్‌_ నిత్యముగ వచ్చును గాన లోట్‌, లజ్‌. విధి లిజ్‌లందు '“కామయకామ్‌', “అకొమయ3', కొమయేత' ఇళ్యాది రూపము లగును. విశ్రేషకార్యము లేవియ లేవు, అశీర్లీ జ్‌ నందు ణీజ్‌ వికల్బముచే “కొమయిషీష్టి “కమిషీష్ట” ఇత్యాది రూపము లగును. (ప్రక్రియ ఏధధాతువునందు వలె నుండును. 'ధ్వమ్‌” పర మగునపుడు మాత్రము విశ్రేషకార్యము చెప్పదడుచున్నది. 580. విభాపేలిః 8.8.70 ఇణః పరో య ఇట్‌ తతః పరేషాం షీధ్వం లుజ్‌లిటాం భస్య వాఢః, కామయిషీఢ్వమ్‌ = కామయిషీధ్యమ్‌. కమిషీష్ట, కమి షీధ్వమ్‌. ళబ్ష్య్య్య షీధ్వంలుజ్‌ లిటాం ధో ఒక్షార్‌” నుండి “ఇణః', “షీధ్వంలుజ్‌ లిటామ్‌” అను పదములును, “అపదాన్షస్య మూర్చన్యః” నుండి “మూర్చన్యః అను పదము అనువర్షించును. ఇజ్‌ కంక పరమగు “ఇట్‌ికంటు వరమైన “షీధ్వం, లు జ్‌", లిట్‌లకు సంబంధించిన ధకొారమునకు వికల్బముగ మూర్ధన్యా దేశము (ఢత్వము) ఫచ్చును. దానిచే వైకల్సిక ఢత్వము చేయగా “కామయిషీఢ్వమ్‌ = కామయిషీధ్వమ్‌)” ఆను రూపద్వయ ముండును. “ణిజ్‌ రాని పక్షమున *ఏధిషీధ్వమ్‌” వలె *కమిషీధ్వమ్‌' అను ఢత్వరహిత రూపము మాత్రమే యుండును, లుజ్జునందు జిజ్‌ ఆదేశము చేసిన పశ్షమున కామి లుజో అని యుండగొ “ఛి లజ్‌ అను సూత్రముచే “వ్ల ఆదేశము. *కొమి న్లి లుజొ అని యుండగా

భ్వాది _పకరణమ్‌ కిం శ51. జి((దునుభ్యాః తృర్హం చట్‌. 81448

ణ్యన్నాత్‌ (శ్యాదిభ్యశ్చ న్నే ళృజ్‌ స్యాత్‌ కర్తిగ్ధే లుజి పరే “కామి అతి ఇతి స్టితే.

“చ్లిలుజి”. “చ్ళేః నిద అను సూటక్రములనుండి. *లుజి” “చేల ఆనువర్షించును. కర్తం క్థక మగు *లుజ్‌” పర మగు నపుడు ణ్యంతధాతువుల కంటెను, శ్రి (దు, సు ధాతువు కంటెను “చ్చి'కి “వజ _ అను ఆదేశము నచ్చును.

“చజ్‌) లోని చకొర జకొరములు ఇవ్పంజ్ఞ కములు. పథమపురుషైక నచశమున ఆడాగమము చేసిన పిమ్మట “అకొమి ఆ త' అని యుండగా :-

నోరశిబొ 6,451

అనిడాదావార్ద ధాతుకే పరే జేర్లోసః స్యాత్‌,

“ఆర్హధాతుకే” అని అధికారము. “అతో లోసః” నుండి *“లోవఃి అను వర్తించును. “ఇట్‌” ఆదియందు లేని ఆర్హధాతుకము పరముగ నున్నపుడు “ఢ్తి"క్ర లోపము వచ్చును.

ఇచట ఆర్షధాతుక మగు "అ (చజ్‌) పరముగ నున్నది గాన *ణికి (ఇకారమునకు) లోపము *అకామ్‌ అ తి" అని యుండగా :-

ఉొచశ్యావధాయా (వాన్హః ఢీ. 10 చజ్‌పరేణౌ యదజ్షం తస్యోపధాయా (హనస్వః స్యాత్‌,

“శజ్‌ పవరమునందు గల ణీ వత్యయమునకు ఏది అంగమో దావి ఉప ధకు _హన్వము వచ్చును,

ఇచట "కామ్‌ అను*ది చజ్‌ిపకక మగు ణికి అంగము గొన దీవి ఉపధా ఆకారమునకు (హస్వము= “అక మ్‌ అత అని యు౦డగా :=

చవి 6111

చజీ పరే అనభ్యాసస్య ధాత్వవయర నై్యైకాచః (పథమస్య ద్వే స్తఃః అజా దేర్హ్వి తె యస్య,

“ఏకాచో ద్వే ప్రధమస్యి “అజా దేర్జ్వితీయస్యి అవి అధికారము. “లిటి రాతో కనిభ్యానస్య”" నుండి 6ధాతోః” “అనభ్యాసస్య”" అనువ రర్హించును. “చజ్‌”

370 అఘునిద్ధానకౌముదీ పర మగునపుడు అభ్యాసము లేని _ అనగా ద్విత్వము చేయని - ధాతువువకు ఆఅవయన మైన ఏకాచ్య్క మగు మొదవి సముదాయమునకు ద్విత్వము వచ్చును. అజాదిధాతువైనచో దాని ఏకాచ్చు మగు ద్వితీయ సముదామమునకు ద్విత్వము వచ్చును.

ఇచట “కమ్‌' అనునది వ్యపదేశివ ద్భావముచే ఏకాచ్కు మగు (ప్రధమ సముదాయము. దానికి *చజ్‌ పరముగ నున్నది గాన దీనికి ద్విత్వము *““ఆకమ్‌ కష్‌ ఆ ఈత” అని యుండగా *హలాదిః శేషః? అను సూత్రముచే (800) ఆభ్యాస మకార లోపము. 'కుపోళ్చుః' అను సూూతముచే (456) చుత్వము- “ఆచకమ్‌ ఆ తి” అని యుండగా :-

రరర నన్చాల్ల ముని చజ్‌ వరేఒనల్లో వే 74. 08 చజ్‌పరేణా యదజ్ణం తన్య యోఒభ్యాసః లఘుపరః తస్య సనీవ కార్యం స్యాత్‌, ణా వగ్గోపేఒసతి.

“చజ్‌” పరముగా గల 'ణి ప్ర్య్యయమునకు ఏ అంగము గలదో, దావి లఘుపర మగు ఏ అభ్యాసము ఉన్నదో దానికి, “సన్‌” ప్రత్యయము పర ముగ నున్నయెడల ఏ కార్యము వచ్చునో ఆ కార్యము (సన్వద్భావమువచ్చును, కాని “జి నిమి_త్తక మగు అగ్లోపము (అక్‌కు లోపము) వచ్చినచో ఈ సన్వ ద్భావము రాదు.

ఇచట “అచకమ్‌ ఆ త* అనునపడు స్టానివద్భావముచే చజ్‌ పరక మగు ణీ ఉన్నది. దాని అంగము **“కమ్‌'" అనునది, దాని అభ్యాసము *చి, ఇదిలఘు పరకము. (దీనికి పరమున నున్న *కి అనునది లఘువగు అకారముతో కొడి నది గాన లఘువుగ పరిగణింపబడును). ఇచట *ణిని నిమిత్తముగ చేసికొని “అక్‌'కు లోప మేమియు చేసి యుండలేదు. అందుచే ఈ సూతముచే సన్వ ద్భావము వచ్చును. కావున రాబోవు సూ త్రములచే ఇళ్వదీర్థ ములు వచ్చును.

రరర. నశ్యతః 7, 4 70

అభ్యాసస్యాతః ఇళ్చా్య్యత్‌ సని.

“అ(శ్రలోపోఒభ్యాసన్య” “భృజామిత్‌' అను సూత్రములనుండి “అభ్యా సస్య” “ఇత్‌ ఆను పదము అనువర్తించును. *సస్‌" పరముగా నున్నపుడు హాస్య అకౌారమునకు (ాన్వ ఇకొారము వచ్చును.

భ్వాది (సకరణమ్‌ క. ర్‌, టీ్లో అమోః 74.014

లఘోరభ్యాసస్య దీర్చః స్యాత్‌ సన్వద్భావవిషయే. అచీకమత.

ణిజభావపక్షే:. అత్ర లోపోఒభ్యాసన్య నుండి *“అభ్యానన్యి అనియు “సన్వల్ల ఘువి చబ్బరేఒనగ్లోపే” నుండి *“లఘుని *చజ్బరే%, *అనగ్లోపే' అను పదములును అనువర్తించును. దీని ఫలితార్థముం

సన్వద్భావ విషయమున _ అనగా, నన్వద్భావము వచ్చెడు స్టలమున_ లఘువైన అభ్యాసమునకు దీర్చము వచ్చును.

పాతమున “అచకమళి ఆనునపుడు అభ్యాస అకారమునకు అత్వ, దీర్చములు వచ్చి “అచీకమత' అను రూపము సిద్ధించినది. ఇతర రూపము లండు గూడ 'అవీంమ్‌? వరకు (ప్రక్రియ ఇళ్లే యుండును. ఏధధాతువునందు వలె అచీకమత, అచీకమేతామ్‌, అచీకమ_న్హ; అచీకమథాః, ఆచీకమే ధామ్‌; అచీకమధ్వమ్‌, అవీకమే, అచీకమావహి, అచీకమామహి”” అను రూపము లుండును.

“ఆయాదయ ఆర్టధాతుకే వా అను స్తూతము (47% ననుసరించి “ణిజ్‌” వైకల్చికము గాన ఆది రాని పక్షమున *ణీ్రీ' సూ్యూతముచే (081) “న్లి” కి *చజ్‌” వచ్చుటకు ఆవకొళము లేదు గాన వారికము చెప్పబడుచున్నది

వాతవేళ్హ్చే క్చజ్‌ వాద్యాః

ఆచకమక. అయ గతౌం 8. అయతే

కమ్‌ధాతువుకు సంబంధించిన 'బ్లి"కి చజ్‌ వచ్చు నని చెప్పవలెను. ఈ వార్తికముచే *చజ్‌” వచ్చిన పిమ్మట “*చజి” అను సూత్రమచే (594) ద్విత్వము. అభ్యాసకార్యచుత్వములచే “అచకమత' అచక మేతామ్‌, అచక మన్హి” ఇత్యాది రూపము లగును. ఇచట “జి లేశపోవుటచే సన్వద్భావ ఇత్వ దీర్చ ములు లేవు,

లృజ్జునందు 'ణి చేర్చిన పక్షమున ఉపరాదీర్హ, ఆయాదేశములచే (సూ. 528) “అకామయిష్యత'" ఇత్యాది రూపములును, “ణి! చేర్చవి పక్ష మున “అకమిష్యత ఇత్యాధి రూసములును సిద్ధించును.

అయధాతువునకు నడచుట, వెళ్ళుట అని అర్థము. “కప్‌ ప్రత్యయము,

ఏ2 లఘునిద్ధాంతకౌముడీ “టికి ఏత్వము చేయగా "అయతే* అను రూపము ఇప్లే ఇతర రూపములు గూడ వఏధధాతువునందు వఠె నుండును.

జీవనర్లన్వాఒయలా 82.108

అయతి పరస్యోపసర్షస్య యో రేఫః తస్య లత్వం స్యాత్‌. స్లాయతే, పలాయతే.

ఉపసర్షస్య అఆయతౌ. “కృపో రోలఃి నుండి “రః, లకి అను పద ములు అనువర్తించును. ఆయధాతువు పసరమునందు గల ఉసకర్గయొక్క రేఫకు లకొరము వచ్చును.

అయధాతువుకు “పి “పరి అను ఉపశర్షలను చేర్చినపుడు ఈ సూత ముచే రేఫకు లకారము _ *ప్తాయతే, పలాయతే” అని యగును.

ర్‌ ఫ్ర0- దయాఒయాఒఒ౬నళ్ళు ర 1.87

దయ్‌, అయ్‌, ఆస్‌, ఏభ్యః ఆమ్‌ స్యాత్‌ లిటి. అయాజ్బు(శే, అయితా, అయిష్యుతేే అయకతామ్‌, ఆయత, అయేత, అయిపీష్ట. విభా "షేటః -_ అయిషీఢ్వమ్‌ _ అయిషీధ్వమ్‌, ఆయిష్ట, ఆయిఢ్వ్యమ్‌- ఆయి ధ్వమ్‌, ఆయిష్యుత,

“కాస పక్యయాదామమ న్నే) లిట నుండి అమ్‌ *లిటి అనువర్తిం చును. దయ, అయ్‌, ఆస్‌ ధాతువులకు "*లిట్‌ి పరమగు నప్పడు “ఆమ్‌” వచ్చును.

లిట్టునందు ఈ “ఆమ్‌” (పత్యయము చేర్చిన పిమ్మట “ఆమ్‌ అను స్యూతముచే (470) లిట్‌కు లోవము. *కృజ్చానుపయుజ్యతే లిటి' అను సూ(త్రముచే (47 కృ. భూ, అస్‌, ధాతువులు అనుప్రయుక్తము లగును, “అయాజ్బ(కే'”, *“ఆయామృభఖూవ' 'అయామాసి ఇత్యాది రూపము లగును.

“లుట్‌” “లృట్‌ ' మొదలగు వాటియందు కూడ ఏధధాతువునందు వలెనే ప్రక్రియ యుండును. “ఆశీర్లిజ్‌” “లుజ్‌* అందు *“ధ్వమ్‌” ఆనుదాని ధకొారము నకు “విభాషేటః” ఆను సూ(శ్రముచే (5%) ఢత్వము. వికల్పముగ వచ్చుటచే “అయిషీఢ్వమ్‌' అయిషీధ్వమ్‌” “ఆయిథ్యమ్‌ి, “ఆయిధ్వమ్‌” అను రూవ ద్వయ ముండును,

భ్వాది (ప్రకరణమ్‌ గ్‌! లుట్‌ ఏ. అయికా, అయికారౌ. అయితారః. అయితా సే, అయితాసాథే, అయితాడ్వే, అయితాహే, అయితాన్వ హే, అయితాస్మ హే. లృట్‌ := అయిష్యుకే = ఆయిష్యేకే = అయిస్యన్నే. మొ, లోట్‌ అయతామ్‌ _ అయేశామ్‌ - అయ నామ్‌, అయన్వ - అయేథామ్‌ = అయ ధ్వమ్‌. అమై = ఆయావహై = ఆయానుహై. లజ్‌ :- ఆయల = ఆమేతామ్‌ ఆయ న్త, ఆయథాః = ఆయేథామ్‌ - ఆయధ్వమ్‌, ఆయే - ఆయావహి = ఆయా మహి. విధిలిజ్‌ ;. అయేత = అమయేయాకామ్‌ = అయాన్‌, అమేథాః_ ఆయేయాధామ్‌ _- అమేధ్వమ్‌, అయేయ - అమేవహి - ఆయేమహి. ఆశీర్లి జ్‌ న అయిషీష్ట = ఆయిషీయాస్తామ్‌ = ఆయిషీరన్‌, అయి పీష్టా *. అయిషీయాస్టామ్‌ = అయిషీఢ్వమ్‌ = అయిషీధ్వమ్‌, ఆయిషీయ- అయిషీవహి = అయిషీమహి. లుజ్‌ = ఆయిష్ట _- ఆయిషాతామ్‌ = ఆయి షత, అయిష్టా 1 ఆయిషాథామ్‌ = ఆయిఢ్వమ్‌, ఆయిధ్వమ్‌. ఆయిషి = ఆయి స్వహిః ఆయిష్మహి. ల్భజ్‌ :. ఆయిష్యత _ ఆయిష్యేతామ్‌ _ అయి ష్యన్త, మొ. ద్యుత దీపై శీ ద్యోత తే. 540. ద్యుతిన్నాావ్యోః నంవనారఐవు 7,467 అధ్యా సస్య దిద్యుతే ద్యుత్‌ ధాతువునకు (సకాశించుట ఆని అర్ధము. అట్‌నందు ళదాదుంచే ఏధధాతువునందు వతె *ద్యోత తే ఇత్యాది రూపము లుండును. లిట్‌నందు ద్విర్వచనము అభ్యాసకార్యము జేసిన పిమ్మట “ద్యు ద్యుత్‌లిట్‌” అని ఉండగా ఈ సూూతముచే ఆభ్యాసయకొారమునకు సంప్రసారణము విధింపబడుచున్నదిం “ఆర లోపోభ్యాసస్య” నుండి “అభ్యాసస్య'” ఆనువర్తించమ; “ద్యుత్‌”, “స్వప్‌) ధాతువుల ఆఅభ్యాసమునకు సం పసారణము వచ్చును. ఈ సూ(ైముచే సంప్రసారణము (యకారస్థానమున “ఇ చేయగా *వ్‌ ఇఉ ద్యుత్‌ లిట్‌" అని యుండును. “సం పసారణాచ్చ” అను స్తూత్రముచే (౫9 ఉకొరమునకు పూర్వరూపము చేసిన పిమ్మట “*దిద్యుత్‌ లిట్‌ ఆని యుండగా (ప్రధమపురు షైశవచనమున లిడాదేశ మగు “తకు *ఏళ్‌' ఆదేశముచే (సూం 516) “దిద్యుతే' అను రూపము సిద్రించును. ఇతరరూపములందు కూడ వెను కటి వలె ప్రక్రియ యుండును. సంప్రసారణ పూర్వరూపములు మాత్రమే

374 లఘునిద్ధాన్తకౌముడదీ విశేషము. లుట్‌ _ ద్యోతికాః ల్బట్‌ _ ద్యోతిష్యతే: లోట్‌ _ ద్యోతకామ్‌; లజ్‌ _ అద్యోతత; విధిలిజ్‌ _ ద్యోతేతః ఆశీర్హిజ్‌ _ ద్యోతిపీష్ట,

ర్‌41. ద్యూద్యో్యోలుడొ 1.801

ద్యుతాదిభ్యః లుజః పరనై్యైపదం వా స్యాత్‌, పుషాది _ ఇత్య జ్‌ _ అద్యుతత్‌, అద్యోతిష్ట అద్యోతిష్యత.

“శేషాత్కర్తరి పరవ్రైపదమ్‌”, నుండి “పరన్మైపదమ్‌” అనువ ర్రిం చును. “ద్యుత్‌” మొదలగు ధాతువులకంబె పర మగు “లుజ్జ'కు సరస్క్మైపదము వికల్పముగ వచ్చును.

“ద్యుత్‌” ధాతువు మొదలు *ఘట చేష్టాయామ్‌” అను ధాతువు వరకును గల ఇరువదిరెండు ధాతువులు ద్యుతాదులు. ఈ సూత్రము ననుసరించి లుణ్జు నందు వైకల్సిక ముగు పరస్మైపదము వచ్చునప్పుడు “పుషాదిద్యుతాద్ద గిదితః పరన్మ్మైపదేషు” అను సూ(శ్రిముచే (510) చ్లికి “ఆజ్‌” వచ్చి “అగమక్‌” ఇత్యాది రూపముల వలి "అద్యుతత్‌” ఇత్యాది రూపములగును. “చ జ్‌" జీ త్‌ గాన గుణము రాలేదు.

సర న్మైపచము రాని పక్షముప అత్మవేసదమున "*సిచొ ఇడాగమ, షత్వ, ష్టుత్వాదులచే “అద్యోతిష్ష' ఇత్యాదిరూపము లగును. లృజ్‌నందు నిశేషకార్యము లేవియు లేవు. “అద్యోతిష్యత” ఇత్యాడి రూపములు సిద్ధించును.

ఏవం శ్వితా వర్ణే శ ఇమిదా న్నేహనే, (8. ఇిష్విదాన్నేహ నమోచనయోః. 7. మోహనయోః ఇత్యేకే. ఇిక్వీదా చేత్యేకే. రుచ దీప్త అభిప్రీతౌచ. 8. ఘుట పరివర్తనే. $, కుభదీప్తా. 10. తభ సంచలనే. 11. ణభహింసాయాషమ్‌ 1). తుభ హింసాయామ్‌ 10. 'ప్రంను, భ్రంసు, ధ్వంను అవ(స్రంసనే, 14- 16. ధ్వంసుగతౌ చ 17. (ప్రమ్భు విశ్వానే. 18, వృతువర్తనే 10. వర్తతే; వవృతే, వ ర్చి తాం

*శ్విలా' మొదలు “వృత వరకును గల ధాతువులు ద్యుతాదిగణము లోనివి, అందుచే వీటి పక్రియ చాలవరకు ద్యుతధాతువునందు వలె ఉండును. పీటి అన్ని లకారములకును మొదటి రూసములు ఈ దిగువ చూపబడుచున్నవి ఇతర రూపములను ఊహించుకొనవచ్చును.

భ్వాది (వకంణమ్‌ 325

శ్వితాధాతువునకు తెల్లగ చేయుట అని అర్ధము. శ్వేతతే, శిశ్విరే, శ్వేతితా, శ్వేతిష్యతే, శ్వేతలామ్‌, అశ్వేతర, శ్వేరేత, శ్వేతిషీష్ట్ర ఆశ్విళత్‌- అశ్వేతిష్ట, అశ్వేతిష్యత.

8, ఇ మిదా (మిద్‌) ధాతువునకు నున్న నగుట లేక నున్నగాచేయట అవి యర్థము. 'మేదత్రే మిమిదే, మేదితా, మేదిష్యతే. మేదఠామ్‌, అమేదత, మేదేత, మేదిషీష్టం అమిదత్‌- అమేదిష్ట ఆమేదెష్యత. 7, జ్నీష్వ్విదా (స్విద్‌) (ధాత్వాదేః షః సః 20%) ధాతువునకు. చెమర్చుట, విడచుట అని యర్థము. దానికి మోహము చెందుట అను నర్థమును గూడ కొందరు చెప్పుచున్నారు. కొందరు *జి ష్విధా అనుటకు బదులు “జిక్షీదా' అను పారమును అంగీక రించిరి := స్వేదతే, సిష్విదే, స్వేదితా, స్వేదిష్యతే, 'స్వేదరామ్‌. ఆ స్వేదర, "స్వీదేత, 'స్వేదిషీష్ట ఆస్విదత్‌ _ అస్వేదిస్ట, అ స్వేదిష్యత, “క్షిద్‌”. ధాతు వై నచో “ోక్ష్వేదతే””, “చిక్ష్వి దే” ఇత్యాదిరూపము లగును,

డచ్‌ ధాతువునకు (ప్రకాశించుటు ఇష్ట మగుట అని అర్థము. రోచతే, రురుచే, రోచికా, రోచిష్యతే, రోచకామ్‌, అరోచత. రోచేత, రోచి షీష్ట, ఆరుచత్‌ - ఆరోచిస్ట్ర, అరోచిష్యత.
ఘుట ధాతువునకు తిరుగుట అని అర్ధము;- ఘోటతే. జుఘుపే. ఘోటితా. ఘోటిష్యతే. ఘోటకామ్‌. అఘోటత. ఘోపేత ఘోటిషీష్ప. అఘు టత్‌= అ ఘోటిష్ట. అ ఘోటిష్యత.
శుభ ధాతువునకు_ ప్రకాళించుట అవి ఆర్ధము, శోభతే. శుకుఖే ఇత్యాదిరూపము లుండును.
తుభ ధాతువునకు చలించుట అని ఆన్బము. షోభతే. చుషిథే, ఆతు భత్‌= అజోభిష్టం ఇత్యాదిరూపము లగును,
ణభధాలుపునకు హింస యని అర్థము. “ళో నఃి అను సూక్రముచే (100) ఇరారమునకు నకారము నభతే. ఆర్మనేపదమున లిడాదేళములన్నియు “ఆసంయోగాల్లి ట్‌ కిత్‌ 'అను సూత్రమే (454) కిత్తులుగాన “అతఏకహల్మ ధ్యేఒ నా దేశా దేర్షిటి"ఆను స్యూత్రముచే (41%) ఏత్వాభ్యాశరోపములచే “నేభే, నేభాతే, నేధిరే” ఇత్యాదిరూపము లగును, లుబ్జునందు *“ఆనభరత _ అనభిష్ట) ఇత్యాదిరూప

కొర లఘనిద్ధాంతకౌముదీ

తుభ ధాతువునకు హింసించుట అని యర్థము తోభతే, తుతుభే, తోభితా. అతుభత్‌- అతోథభిష్ట ఇత్యాదిరూపము లగును.

14-18. (నంస్‌, (భంస్‌, ధ్వంస్‌ధాతువులకు జారిపోవుట ఆని అర్థము. ఇవి నకారోపధములు. అనగా వీటిస్వరూపము “సన్స్‌”, *“భ్రన్స్‌ “ధ్వన్స్‌' ఆని యుండును. ఈ నకొరమునకు 'నళ్చాపదా న్హస్య రులి' అను నూతముచే (76) అనుస్వారము చేయబడినది. (సంసతే, సస్రంసే (లిట్టునందు “హలాదిః శీేషః”అను సూ(త్రముచే అనుస్వారరూపమున నున్న నకారము కూడ లోపిం చినది. వ్రంపితా. వ్రంసిష్యతే, స్రంసతామ్‌. అసంసత, స్రంపేఠ, స్రంసిషీష్ట, అ(స్రసత్‌ (ఇచట అజ్‌ జీత్తు గాన “అనిదితాం హల ఉపధాయాః క్సిత” అను సూత్రముచే (885) నకార (అనుస్వార) లోపము. అసంసిష్ట్ర అసంనిష్యత. (భంసకే, బభంసే. అభసత్‌_ ఆభభంసిష్ట, ఇత్యాదులు. ధ్వంసతే, దధ్వం సే. అధ్వసత్‌ = ఆధ్వంసిష్ట, ఇత్యాదులు. ధ్వంస్‌ధాతువునకు గమన మ? కూడ అర్థము.

'గ్రమ్స్‌ ధాతువునకు విశ్వసించుట ఆని అర్హము. (సమృతే, స(సమ్చే, (గ్రమ్మిశాం ఆ(సభత్‌ -అ(స్రమ్మిష్టం “యనమ్స్‌'ధాతువుకూడ నకొరోపథము, “సన్‌ ఫ్‌” అని యండగా “నళ్చాపదా న్తస్యయులి” (78) “అనుస్వారస్యయయిపకసర్థ ॥” (79) అను నూత్రములచే అనుస్వారపరసవర్థ ములు చేయగా “సమ్‌” అయి నది. కొవున పర స్మైసదలుజ్జునందు “ఆజ్‌” చేసినపుడు నకొారలోపము వచ్చినది.
వృత్‌ధాతువునకు ఉండుట అని అర్థము. లట్టునందు శప్‌, గుణా దులు చేయగా నరర్హతే- వదర్డేతే వర్త నే ఇత్యాదిరూసము లగును. లిట్టునందు (పథమపురుషైకవచనమున “వృత్‌ 1 లిట్‌“అని యుండగా ద్విర్వము (నూం806) అభ్యాసకార్యము “వృవృత్‌ లిట్‌* అని యుండగా *“ఉరత్‌ ఆకు స్తూరముచే (+గ్ఫ.మొదటి బుకారమునకు అకారము “లిట_స్తయయోరే+రేద్‌” అనునూత ముచే ( ) తకారమునకు ఏకారము. వవృతే"అను రూపము సిర్ధించినది. ఇబ్లే లిట్టునందది ఇతరరూసముల (ప్రక్రియ యుండును. లిట్టునందు “అనంయోగాల్లి ట్‌ కిత్‌ అను సూ(కముచే (154 కిత్త్యము వచ్చును గాన గుణవస క్షి లేదు. వాస్టవమున కి_త్హ్వవిధాయకసూ[ర్రముకంటె “సార్వధాతుకార్థధాతుకయోః? అను సూత్రము (80) పరము గాన దానిని బాధించి మొదట గుణము రావలసి

యున్నది. గుణము నచ్చిన పిమ్మట “వర్త్‌'ఆని యగును గాన నంయోగపర

భ్వాది (ప్రకరణమ్‌ 377 మగుటచే కిత్త్వ(ప్రసిక్తి యుండదు ఐనను “బుదుపధేభ్యో లిటః కిత్త్యం గుణా త్పూర్వవితిషేధేన” అను వార్తికము ననుసరించి పూర్వవిపతి షేధముదే గుణమును బాధించి కిత్వమే వచ్చును. అపుడు *క్లి తి చిఅను నూతముచే(435) గుణము ని'షేధింపపడును. “విప్రతిషేధే పరంకార్యమ్‌"అను సూ తమునకు కొన్ని స్టలములందు లక్ష్యునుసారముగా “విప్రతిషేధే అపరం” అని పదచ్చేదము చేయు టచే తుల్యబలవిరోధము కలిగినపుడు ఆసరకార్యము- అనగా పూర్వకార్యము వచ్చునని అర్థము చెప్పబడును. దీనికి పూర్వవిప్రతిషేధ మనిపేరు.. ఇచట కరీత్వసూ(త్రము పూర్వము, గుణసూ(ర్రము పరము. “బుకారము ఉపధగా గల ధాతువులలో పూర్వవిప్రతిషేవముచే గుణమును బాధించి కిత్త్వము వచ్చును” అని పై వార్తికమునకు అర్ధము లుట్టునందు ఇగాగమగుణాదులచే *వర్రితా ఇత్యాదిరూపము లగును. 642. వృద్భ్య్య్యాః న్ధూననోః 1.802

వృతాదిభ్యః పజ్బభథ్యః వా పరన్వైపదం స్యాత్‌ న్యే సని చ.

“శేషొత్యంర్తరి పరస్మైసదమ్‌” *వా క్యషః” అను సూత్రములనుండి “పరన్మైపనమ్‌” “వా, అనువ ర్హించును. “స్య” “సక్‌ొ('ప్రత్యయములు పర మగు నప్పుడు “వృత్‌ మొదలగు ఐదు ధాతువులకును వికల్బముగా పరన్మైసదము వచ్చును.

వత్‌, వృధ్‌ శృధ్‌, స్యన్ష్‌* కృొప్‌,ధాతువులు వృతాదులు, ల్భట్‌, ల్భృజ్‌ లందు “స్యి(ర్యయను చేర్చబడును గాన ఇవి పర మగునప్పడు పరవ్మై పదప్రళ్యయములు వికల్బముగ వచ్చును.

ఫ్‌!8. ఈ వృద్య్య్యాళ్భతుర్భ్య్యూః 72.50

వృతు, వృధు, శృధు, స్యన్దూభ్యః సకారా దేరార్ధధాతుక న్యేణ్‌ న స్యాక్‌ తకానయోరభావే. వర్స్యతి._ వర్తిష్యతే, వర్తతామ్‌, అవ _ర్హతం వర్తేత. వ్తిషిస్ట, అవృకత్‌- అవర్శిష్ట. అవర్హ్స్య్యత్‌-అవర్తి ష్యుతం చద దానే, 20, దదతే,

“సేఒ సిచిర్భరచ్చతఛృదతృదనృతః'నుండి “సే “ఆర్రధాతుక స్యేడ్వ లాదేః "నుండి “ఆర్టధాతుకస్య” “ఇవ్‌” ఆను పదములును అనువర్తించును, “గమేరిట్‌ పర వ్మైవ దేషినుండి “పర వ్మైపదేషోఅనువ ర్హించును. దానికి “రజి “ఆన' అనునవి రానప్పుడు అని అర్థము స్వీకరింపబడినది వృత్‌,వృధ్‌,ళ్ళధ్‌,

ప్రశీర్రీ లమునీద్ధాన్తకొముదీ స్యన్స్‌ ధాతువుల సకొరాద్యార్థధాతుకమువకు కజ్‌ప్రశళ్యయముళు గాని “ఆన' (ప్రత్య యము గాని ('శానచ్‌*, 'కానచ్‌ % పరముగ లేనపుడు ఇడాగమము రాదు

లృట్‌* లృజ్‌ల పరవ్యైపదరూసములందు ఈ సూ(ముచే ఇగా గమము నిషిద్ధము గాన “వర్త రతి “అవ్నర్హ్స ఫ్టత్‌' ఇత్యాదిరూపము లగును. ఆత్మనేసద(ప్రత్యయ ములు చేర్చి నపుడు ఈ నిషేధము వర్తించదు గాన ఇదా గమము వచ్చి 'వర్తిష్యతే' “అవర్తిష్యత” ఇత్యాదిరూపము లగును. “లోట్‌' మొద లగు లకారముఐందు _ప్రక్రియయందు విశేష మేదియును లేదు. లుజ్జునందు “ద్యుద్చో్య లుజిఅను సూత్రముచే (341) పరన్మైసదము వైకల్చికము గాన “అవృతత్‌* ఇళ్యాదిపర సై శ్రిపదరూపములును, “అవర్వి ష్య ఇత్యాదిఆత్మ నేపద రూపములు గూడ ఉండును,

స్‌శీశ. నొ భన, దదొ, వాదిగుణానాడ్‌ 6.441206

శ సేర్షదేర్వకారాదీనాం, గుణశద్దేన విహితో యోఒకారః తస్య చ ఏత్వాభ్యాసలోపౌ న, దదదే= దదదాతే- దదదిరే, దదితా, దదిష్యతే. దదతామ్‌. అఆవదత్మ దదేత. దదిషీష్టం అదదిష్ట ఆదదిష్యత,

దదధాతువునకు ఇచ్చుట అని అర్ధము. లట్‌ నందు శదాదులచే దదతే - దదేతే-దద_న్దే' ఇత్యాదిరూపము లగును.

లిట్టునందు “అత ఏవహల్మథ్యేఒనా దేశా దేర్లిటి'అను నూక్రముచే (462) ఏత్వాభ్యాసలోపములు రావలనీ యుండ తన్ని షేధార్థమై ఈ సూత్రము చెప్ప బడినది. “అత ఏకహల్మధ్యేనా దేశా డేర్లిటి'నుండి *అతఃి “ఘసో రేద్ధావభ్యాస లోపశ్చ" నుండి *ఏత్‌” “అభ్యాసలోపఃి అనువ ర్హించును, శస్‌, దడ్‌, ధాతువు లకును, వకారాచిధాతువులకును, గుణళద్దిముచే విహిత మగు ఆకారమునకును ఏత్వాభ్యాసలోపములు రావు.

ఈ సూ[క్రముచే ఏత్వాభ్యాసలోపములు ని షేధింపబడినవి గాన “దదచదేం దదదాతే- దదదిరే” ఇవ్యాదిరూపము లగును. ఇతరలకారములందు ప్రక్రియా విశేష మేదియును లేదు.

'శ్రపూష్‌ లజ్ఞాయామ్‌. 21. పతే.

ర్‌45. తా, థల భవి (తవళ్చ 64.122 ఏషామత ఏత్వమభ్యాసలోపళ్చ స్యాత్‌ కితి లిటి వేటి థలిచం

భ్వాది (వకరణమ్‌ క్రి7ం్ర

(కేసే ్రపికా= తప్పా, (త్రపిష్యతే- (క్రస్ప్యతే. శ్రపతామ్‌, అక్ర ల ఎజి ఉక్‌ లన న 4 అజం అన వ అస పత, (త్రపెత, (త్రపిషష్టంతబ్బష్ట, అగ్రపిష్టఎ అ్రప్త. అ్యత్రపిష్యత- అశ్రష్ప ర్టితేం ఇల్యాత్మనేపదినః.

“తప్‌'ధాతువునకు సిస్టపడుట అని అర్థము. ఇందలి ఊకార షకొరములు ఇత్సంజ్ఞ్ఞక ములు. భిట్టునందు “తప తే"ఇత్యాది రూపము లగును.' ఈ ధాతువు ఏకహల్దాతువు కొదు గాన లిట్టునందు “అత ఏకహల్మధ్యేనా దేశా దేర్లి టి” అను సూత్రముచే (469) ఏత్వాభ్యాసలో పములు వచ్చుటకు అవకాశము లేకపోవుటచే ఈ స్యూకము చెప్పబడినది. "అత ఏకహల్మర్యేఒనా దేశ దేర్లిటోోనుండి "అతః “రిటి'అనుపదములు, “ఘసో రేర్థావభ్యాసతోపశ్చ"”నుండి “వక్‌” “అభ్యాసలోపశ్చి అనుపదములు, “గమ హన జన ఖన ఘసాం లోప ర్స త్యనజీ” నుండి *కితి అనుపదము, ధలి చ సేటి అను సూత్రము అనువ ర్హించును. కిత్తగు లిట్టు, 'సేట్కమగు “థల్‌పక మగునపుడు త్రూ, ఫల, భజ (త్రప్‌ధాతువులకు ఏత్వము అభ్యాసలోపము వచ్చును.

ఆర్మనేపదమున లిట్టు (అన్ని ప్రత్యయములును) కిత్తు గాన ఈ సూత్ర ముచే ఏత్వాభ్యాసలోపములు చేయగా “(తేపే, (తేపాతే, (శేపిరే” ఇత్యాది రూపము లగును.

ఈ ధాతువు “ఊదిత్‌'గాన “న్వరతి సూతి సూయతి ధూజూదితో వా” అను స్మూశ్రముచే (476, ఇడ్వికల్చ్పము గాన లుట్‌, ల్భట్‌, ఆీర్షిజ్‌, లుజ్‌, 6 గ్‌ వ లి య ల్భృజ్‌ లందు రూపద్వయ ముండును. లోడాదిసార్వధాతుకములందు (వకియ వెనుకటి వలెనే యుండును లుజ్‌నందు ఇడాగమపక్షముశ “ఆఅత్రపిష్ష"ఇళ్యాది రూపము లుండును. ఇడాగమము రాని పక్షమున రులాది'ప్రత్యయవలు సర మగునప్పుడు *రుతో రులి'అను సూళ్రముచే (180) సకారలోపముఆ(త్ర వ్వ ఇత్యాదిరూపము లగును. పా

ఆథ ఉభయపదినః:- [శీఖ్‌ నేవాయామ్‌, !, (శ్రయతింశ్రయతే, శిశ్రాయ-శిశ్రియే, (శ్రయితాం (శ్రయిష్యతి-(శ్రయిష్యతే. శ్రయతుఎశ్రయ

లే గి జా స్‌ లర కా తామ్‌, అ్యశ్రయత్‌-త్మశయత- (శ్రీయాత్‌-(శ్రయిషీష్ట, చజ్‌-అశిశ్రియత్‌- ఆశిశియత, అ్మశయిష్యత్‌ -అ్యశ్రయిష న్ట్‌తం

“ శిజ్‌ 'ధాతువునకు "సేవించుట అని అర్థము. ఇది ఇిత్తుగాన “న్వరిత ఇీతః 5 ర్త భిప్రాయే [కియాఫలే”అను సూత్రము (881) ననుసరించి [క్రియా

360 లఘునిద్ధాన్నకౌముదీ ఫలము కర్తకు చెందిన పక్షమున ఆక్మనేపవము, పరునకు చెందినచో పరస్మై పదము (ప్రయోగించవలెను. ఉభయపదిధాతువు లిట్లు పాధారణముగ ఇిత్తులుగ గాని స్వరికేత్తులుగ గాని యుండును.

లట్టునందు “శప్‌'గుణాయా దేశాదులచే పర స్మైపదమున "(శ్రియతి' ఇత్యాది రూసములును, ఆళ్మనేపదమున “శయతే” ఇత్యాది రూపములును సిద్ధించును.

“ఊదూద నైః:- ఆను కారిక ననుసరించి “శిొరాళువు ఉదాత్తము కావున వలాధ్యార్థధాతుకములు పర మగునప్పుడు ఇడాగమము వచ్చును. “ఏక్రాన ఉపదే శేఒనుదా త్తాత్‌ ” అను (47 నిషేధము (ప్రవ ర్తింపదు. లిట్టు పరస్మై పదరూపములతో (ప్రధమపురుషైైకవచనమున ద్విత్వాభ్యాసకార్యాదులు చేసిన పిమ్మట 6ల్పట్‌్‌ ? ణిత్తుగాన వృద్ది ఆయా దేశము9చే “శిశాయి అను రూపము సిద్ధించును. మధ్యమపురు షైకవచనమున గుణ ఆయాదేశములచే “శ శియిథ "అను రూపము, ఉ త్తమప్పరు_షెకవచనమున “ణలు త్తయో వా"అను సూత్రముచే (458) ణిత్త్వ్యము వై కల్చికము గాన వృద్ది ఆయా దేశములు వచ్చిన పక్షమున “శి శ్రాయ' అనియు గుణఅయాదేశములు వచ్చిన పక్షమున శ్రీయి అనియు. రూపము లగును పరవైపదరూపములందలి ఇతర(ప్రత్యయములందు లిట్టునకు కిత్త్వము నచ్చును గాన గుణము నిషిద్ధ మగుటచే *అచి శ్నుధాతు(భువాం య్య్వోరియజు వజా” అను సూతముచే (189) ఇయజా దేశముచే “శి శియతుః "ఇత్యాదిరూపము లుండును. ఆక్య్మనేపదమున లిడా దేశము లన్నియు కిత్తులే గాన ఇయజా దేశముచే “ఇశియే, శిశ్రియాతే, శిశ్రియిరే' ఇత్యాదిరూపము లగును. లుట్‌, ల్మట్‌, లోట్‌, లజ్‌, విధిలిజ్జులందు విశేషకార్యము లేవియు లేవు. ఆశీర్లి జ్లునందు(కీ ధాం తువునకు వలి *“అకృత్సార్వధాతుకయోః”అను సూూత్రముచే (48) దీర్హము చేయగా “శ్రీయాత్‌, శ్రీయాస్తామ్‌, (శ్రీయాసుః"ఇత్యాదిపర న్మైపదరూపము లగును. ఆత్మనేపదరూపములలో విశేషము లేదు.

లుబ్జునందు “ణి [శ ద్రు స్రభ్యః కర్తరి చజ్‌ "అను నూత్రముచే (581) “చజ్‌” వచ్చును. “చజీ” అను సూూర్రముచే (581) ద్విత్వము అభ్యాసకార్యము. *చజ్‌” జీత్తు గాన గుణనిషేధము. ఇయజా దేశము వచ్చి పరవ్మైపదమున “అశ యత్‌" అనియు, ఆత్మనేపదమున “అశి(శ్రియ ౩"అనియు రూపములు సిద్ధించును

భృజ్‌ భరణే. 2. భరతి-భరతే. బధార, బభతుః, బభ్రుః; బభర్ధ, బభృవ, బభృమ బృభే. బభృషే. భర్తాసీ= భర్తా నే, భరిష్యతిం భరిష్యశ్రే- థరతు-భరతామ్‌, అభరత్‌_-అభరత, భరేత్‌_భరేత.

భ్వాది [పకరణమ్‌ 3ర్రి1

“భృ"దాతువునకు మోయుట అని అర్ధము లట్టునందు “శప్‌'గుణములచే “భరతి “భరతే” ఇర్యాదిరూవములు.

బభార:- '“లిట్‌*పధమపురుషెకవచనమున ద్విత్వము- “భృభృలఅి “ఉరత్‌” (40). 'భభృలి, 'అచోక్టతి' అను సూత్రముచే (180) వృద్ధి_ “భభార్‌ అ” “అభ్యా సేచర్చ” అను సూ(త్రముచే (400) జ_క్వ్వము- *బభార"అను రూపము సిద్ధించినది.

బభతుః:_'కృ సృథభృవృస్తు దు (సు శువో లిటి అను సూత ముచే (481) ఇశాగమము నిషేధింపబడినది, కి _త్త్వముచే గుణము నిషిద్ధము, అభ్యాసమునందళి బుకారమునకు ఆకారము. రెండవ బుకారమువకు యణాదేశ ముచే రేఫ-__“బ(భ్రతుః'అను రూపము సిద్దించినది.

బభర్చః_ “థల్‌” స్థానివద్భానముచే సి గ ముగాన కి_త్త్వము లేదు. గుణ ముచే “బభర'అమ రూపము సీదించివది ఆక్మనేపదమున అన్ని [పప్రక్యయములును కిత్తులే గాన గుణప్రస క్తి లేదు? బుకారమువకు ఆశాది ప్రళ్యయము వర మగు నపుడు గుణము వచ్చును. హల్‌ పర మగునపుడు మార్చు లేదు. బ(భే- దిభ్రాతే-బభభిరే) బళ్ళ షే-బట్రాధే-బభృద్వే, బ(భే-బభృవపా-బభృ మహే, ఇది అనిడ్డాతువు గాన లుట్టునందు “భర్తా"భ రాసి'_*భర్తా సేఇత్యాది రూపము లగును.

ఇది బుదంతధాతువు గాన “ల్భట్‌” లృజొలందు “బుద్ధనోః "స్యే*అను సూత్రముచే (౧60) ఇడాగమము. “భరిష్యతి=భరిష్యశ్చ' “అభరిష్యత్‌_అభరి ష్యత "ఇత్యాడిరూపము లగును. లోట్‌ ,లజ్‌, విధిలిజ్‌లందు విశేషకార్య మేది యును లేదు.

“ఆశీర్లీ జ్‌ "పర వ్మైపదమున యాసుడాదులు చేసిన పిమ్మట “భృయాత్‌” అని యుండగా:=

64 ళల యగ్‌ అల 7.428

శే యకి యాదావార్థధాతుడే లిజీ చబుకో రిజ్‌ ఆదేశః స్యార్‌, రీజి (ప్రకృతే రిజ్వీధానసామర్ధ్యాత్‌ దీర్జో న, భియాత్‌.

“ఆయజ్‌ యి క్తి తిమండి “యి 'రీజృత॥ినుండి *బుతః', ” అళ్ళత్చా ర్య్వభాతుకయోర్జీ ర్రః"నుండి “అసార్వధాతుకి అను భాగము అనువ ర్రించును.

382 అఘునిద్ధానకౌముదీ “అజ్షనస్య' అఆధికొరము, “శిఅనునదియు, “యక్‌ అనునదియు, యకారాది యగు ఆర్భధాతుకలిజ్‌ ను, పరముగ నున్నప్పుడు బుకారాంతాంగమునకు “రిజ్‌” అను నాదే శము వచ్చును.

“రిజ్‌ 'జీత్తు గాన అంరాడేశము,. ఈ సూ([ర్రముచే *భృ"' యందలి బుకొ రమునకు రిజాదేశము చేయగా “ియాత్‌"అను రూపము సిద్దించినది. ఇచట శేఫోత్తరవ ర్తి యగు ఇకారమునకు *“అకృత్సార్వధాతుకయోః” అను సూూతముచే (485) దీర్హము రాదు. ఇట్లు దీర్హము వచ్చి “ఖీయాత్‌” ఇత్యాదిరూపమలు అభీష్టమైనచో “రీజ్బృలఃిఅను వెనుకటి సూతమునుండి రీజ్‌ * అను పదము అనువ ర్మించుచుండగా మరల ఈ నూ(త్రమున “రిజ్‌” అని చెప్ప పని లేదు, దీర్చము వచ్చి ఇది కూడ చివరకు '“రిగనే మారును గాన పూర్వసూ[త మునుండి 'రీజ్‌ అనుదావినే అనువృ త్రి చేసికొని యుండవచ్చును అట్లు చేయక “రిజ్‌” అని ప్రత్యేకముగ చెప్పుటచే దీనికి దీర్ధ్యము రాదని సూచింపబడు చున్నది, “'భియా త్‌-(భియాస్తామ్‌-(ఫ్రియాసుః ఇత్యాదిరూపము లగును,

ఆశీర్లి జ్‌ ఆక్మ నేపదరూపములందు (పథమపురు షైకవచనమున *సీయుట్‌” (సూ-528) సుట్‌ (సూం508) ఆగమములు చేసిన పిమ్మట *భృసీస్‌ తిఅని యుండునపుడు బుకారమునకు గుణము (నూం80గ) రావలసి యుండగా:-

క్‌. ఉల్చో 1.212 బువర్ణాత్సరౌ రులాదీ లిజ్‌ సిచా కితొ _స్తస్తజీం భృషీష్టంభృషీ అవాలి లట యాస్తామ్‌. అభార్షీత్‌,

“లిజ్‌ సిచావాత్మ నేవదే షిఅను సూత్రము, “ఇకోరుల్‌ నుండి “గుల్‌” అనువ ర్తించును. “ఆసంయోగాల్లి ట్‌ కిత్‌ 'నుండి 'కిత్‌"అనువ ర్హించును. బువర్డ ముకంబె పరములును, రయులాదులును అగు 'లిజ్‌ సివ్‌ిలు తజ్‌ పర మగునపుడు క్‌త్తు లగునుం

ఇచట “లిజ్‌కు ఆద్యవయవముగ వచ్చిన “సీయుట్‌' లిజ్‌గా పరిగణింప బడును. అది రులాదికము. అందుచే ఈ స్తూతముచే కిత్త్వ్యము వచ్చుటచే గుణము రాదు “భృషీష్ణ్ట' (షత్వష్టుత్వములచ్చే అను రూపము సిద్రించును. ఇతరరూపములందు వక్రియ ఏధధాతువునందు వలె ఉండును.

“లుజ్‌*పర న్మైపదరూపములందు “చ్చి!కి “నిచ్‌” చేసిన పిమ్మట “నిచి వృద్ధిః పర వ్మైపదేసు”అను సూతముచే (418%) బుకారమునకు వృద్ధి (ఆర్‌ ).

భ్వాది (ప్రకరణమ్‌ 383 సకారమునకు “ఆ దేశ పక్యయమయోః"అను సనూతముచే (150) షత్వము. “అభా ర్షీత్‌-ఆభార్టామ్‌-అధార్షః ,అధాక్షీ -అధార్జమ్‌-అధార్జ,ఆధాక్షమ్‌-అరార్ష్వ, అభాక్ష్మ" అను రూపము లగును. ఆక్మనేపదమున (ప్రధమప్పరు_షైకవచనమున “చ్హిక్‌ *సిచ్‌” చేసిన పిమ్మట “ఆభృ స్‌ తి అని యండగా,-

(వార్వాదజ్తాత్‌. 82,27

సిచో లోపో రులి. అభృత, అధృషావామ్‌, *" అభరిష్యత్‌_అభ రిష్యతం

“ోరులో రులి” *సంయోగా నృస్యలోవః "అను నూ(త్రములనుండి “రులి” “లోపః'అనువ ర్హిందను. “సిచః'అశనుపవము భాష్యకొరునివ్యాశ్యానము ననసరి.చి (గహింపవిడినది. (హస్వాన్త మగు ఆంగముకంకొ పర మగు *సిచ్‌ కు "మల్‌" పర మగునప్పడు లోపము వద్నును,

ఈ స్యూతముచే సకారము లోసింపగా "అభృత ఆను రూపము సిద్ధించినది. ఇప్లే “అభృషాతామ్‌ _అభృషత, అభృష్టాః _అభృషాథామ్‌_అభృఢ్వమ్‌” (“ఇణ షీధ్వం లుజ్‌లిటాం ధోఒక్షాత్‌ ''అనుసూత్రముచే 5్‌!17ఢత్వముఅభృషి- అభృష్వహి-అభృష్మ హి” *ఉళ్ని అను నూళముచే (647) “సిచ్‌” కిత్తు గాన లుజ్జునం దెచటను గుణము రాలేదు.

హృ ఖ్‌ హరణే, 9. హరతి-హరతే, జహార, జహర, జ్యహివ, జ్యహీమ; జే, జహిషే; హర్తా, హరిష్యతి- హారిష్యతే హరతు- హరకామ్‌, అహరత్‌- ఆహరత, హరేత్‌_. హరేత, (హి యాత్‌ - హృషీస్ట, హృషీయాస్తామ్‌, అహాగ్తీత్‌. అహృత, అహ

ల అనాధ ల్సు రిష్యుత్‌_- అహరిష్యత.

“హృ” ధాతువునందు (ప్మ్రకియ యంకయు *భృ" ధాతువునందు వలెనే యుండును. లిట్టునందు *వహి” “మహి” (ప్రత్యయములు పర మగునప్పుడు కక్రాది నియమముచే. ఇడాగమము వచ్చుట ఒక్కటియే విశేషము, “జ్మహివి “జహ్రిమి అను రూపము లగును. ఇచట అభ్యాస హకారమునకు “కుహో శ్చుః అను నూళముచే (408) చుత్వము చేయగా ఆంతరతమ్యముచే మొదట రుకారము, దానికి “అభ్యాసే చర్చి ఆశు సూత్రముచే (401) జశ్వ్వ్యమువే జకొరము వచ్చినది.

384 అఘునిద్ధాన్తకౌముదీ

ధృజ్ధారణే 4, ధరతి-.వరతే. ణీజ్‌(ప్రాపణే 5, నయతిఎనయతే. డుపచష్‌పాకే 8. పచతి-సచ తే, పపాచ, 'పేచిధ-పపక్ట, పేదే, పక్తా. భజ'సేవాయామ్‌ 7. భజతి-ధజతే, బధాజ- భేచే, భకా, భత్యతి- భక్ష్యతే, అధాక్షీత్‌- అభక్త అభక్షరామ్‌. యజదేవపూణాసంగతికరణ దానేషు, 8, యజతి-యజతే.

శీ. “ధృ్య' ధాతువునకు ధరించుట అం ఆక్థ్యము దాని రూపము లన్నియు హృధాతురూపముల వలెనే యుండును

“నీ ధాతువునకు చేద్చట, తీసికొని వెళ్ళుట యని అర్ధము లట్టు నందు కప్‌, గుణ), అయాదేశముఐచే “నయతి *నయతే' ఇత్యాది రూపము లగును. లిట్టనందు ప్రధమప్పరుషైెక వచనమున ద్విత్వము, (హన్వము (సూ 9%) *అచో జ్ఞీతి అను స్తూతముచే (182) వృద్ది. ఆయా దేశము= “నినాయ” ఆను రూపము సిద్ధించును. పిద్భిన్నము లగు (ప్రశక్యయములందు కిత్త్వ్యము వచ్చును గాన గుణము లేదు. *అతుసి మొదలగు అజాదిప్రత్యయములు సర మగునపుడు యణాదేశముచే “నిన్యతుః' ఇత్యాది రూపము లగును. ఇది అజన్త మగు అనిడ్ధాతువు గాన ధల్‌ పర మగునప్పడు వికల్పముగను, 'వి “మి లు పర మగునపుడు నిత్యముగను ఇడవాగమము వమ్చుటచే. “నినయిధ- “నినేభ *నిన్యివి, “నిన్యిమ” అను రూపము లగును. ఉత్తమప్పరు షైక వచనమున ణి_త్వ విశల్చ్పముచే *నినాయ', నినయి అను రూపద్వయ ముండును. నినాయ - నిన్యతుః _ నిన్యుః, నినయిధ, నినేథ -నిన్య థుః =నిన్య; నినాయ. ని_య-నిన్యివ -_ నిన్యిమం ఆత్మనేపదమున (నొది నియమముచే “ధ్వమ్‌ *వహి మహి” అనుశవి పర మగునప్పడు నిత్య ముగ ఇడాగమము. న్లిన్యేనిన్యాతే-నిన్యిరే; నిన్యి షేనిన్యాథే-నిన్యిర్వే; నిన్యే-నిన్యివహే-నివ్యిమహే. లుట్‌- నేశా, లృట్‌ నేష్యతి; నేష్యతే. తోట్‌ = నయతు, నయతామ్‌. లజ్‌ అనయక్‌ = అనయత. విధిలరిజ్‌ - నయేత్‌, నయేత. ఆ$ీర్రి జ్‌ నీయాత్‌_నేషీష, లుజ్‌;:- అనై షీత్‌ - అనేష. లృజ్‌ _ అనేష్యత్‌ -అనేష్యత. పై ఐదు'ధాతువులును జత్తులు గాన ఉభయ పదు లైనవి. ఇక రాబోవు ధాతువులు స్వరితే త్తు లగుటచే ఉభయ పదులు.
*పచ్‌” ధాతువునకు వండుట య? యర్థము. అట్టునందు విశేష కార్యము లేవియును కేవు. ""పేచిధ, పపక్థ”' ;= “థల నందు “ఉపదేశేఒ

భ్వాది (వకరణమ్‌ ఏల్టీకి త్వతః" అకు నూ[తమును, (48) భారద్వాజ నియమమును అనుసరించి ఇడా గమ విశల్బము ఇడాగమపక్షమున “ధలి చ సేటొ అను సూత్రముచే (464) ఏత్వాభ్యాన లోపములు వచ్చి “పేచిధి అను రూసము, ఇదాగమాభావవక్‌ మున “*చోః కః” అను స్తూశ్రముచే (807) చకారమునకు కకారము వచ్చు టచే “పపకి” అవియు రూపము లగును *వి “మిలకు క్రాదినియమముచే ఇడా గమము నిత్యము. “పపాచ _ పేచతు! _ పేచుః; పేచిథ, పపక్ట - సేచ ధుః _ పేవ, పపాచ, పపచ - పేచివ = పేచిమ”

“88 అగు లిట్టునందు “ఆత ఏకహల్మద్యేఒనాదేశాదేర్శిటి”. అను సూ(తముచే(+/2) ఏత్వాభ్యాస లోపములు, (క్రాదినియమముచే యధాస్థ్రానముగా ఇడా గమము వచ్చుటచే *పేచే _ పేచాతే - పేచిచ; పేచిషే _పేచాధే-పేచిద్వే; వీచే _- పేచివహే - పేచిమహే” అను రూసము లగును.

లుట్‌ :- పక్రా ల్కట్‌- పక్ష్యతి. సక్ష్యతే. తోట్‌ వచతు, పచ లామ్‌ లజ్‌_- అపచక్‌, అపచత. విధిధిజ్‌_. పచేర్‌, పచేతం ఆశీర్లి ట్‌= పచ్యాత్‌. పక్షీష్ట, *చోః కః అను సూత్రముచే (807) చకారమునకు కళొ రము, సకారమునకు “ఆదేశ పక్యయయోః” ఆశస్యూతముచే (150%) షశ్వము రాగా కకొరషకొరముల యోగముచే గకార మేక్బ్పడినది.

లుజ్జనందు - అపాక్షీత్‌ - అపాక్తామ్‌ - అపాకుః, అపాక్షీః = అపాక్తమ్‌ - అపాక్ష్త, అపాక్షమ్‌ - అపాక్వ్వ - అపాక్ష్మం ఇచట “వద దజ హల న్రస్యాచః” అను నూత్రముచే (487 వృద్ది వచ్చినది “అపా కామ్‌” “అపాక్తక్‌*. 'అపాక్షి అను రూపములందు *ర్వులో రులి ఆను స్యూతముచే (480) సకారలోపము వచ్చినది. ఆత్మనేపదిరూపములు :- “ఆప క = అపక్షెతామ్‌ _- అపక్షత, అపకొ। _- అపకొధామ్‌ = అపగ్య మ్‌;

అటి లు ణి అపక్షి _- అపక్ష్వహి _ అపక్ష్మహి”

ఇచట “తి, “ధాస్‌ి, “ధ్వమ్‌"లు పరముగ నున్నపుడు సకారమునకు “ర్రులో రుల” అను స్నూతముచే (480) లోపము; ఇతర స్థలములందు “ఆదేశపక్యయమోః” అను సూతముచే (100) షక్వము వచ్చినది లృ్భజ్‌- ఆపక్ష్యత్‌ -అపక్ష్యత .

386 లమునిద్ధాంతకొముదీ

భజ ధాతువునకు సేవించుట అవి అర్ధము, దీని రూవములు పూర్తిగ పచధాతురూపముల వలె నుండును, పచధాతు చకారమునకు *రుల్‌” పర మగు నపుడు *“చోః కుక” అను నూతముచే (807కి కకారము వచ్చును. భజధాతు జకొారమునకు మాత్రము మొదట పై సూ(త్రముచే గకారము, పిదప దానికి “ఖరి చి అను నూతముచే (7 కకారము వచ్చును; ఇదియ్యే భేదము.
యజధాతువునకు దేవపూజ చేయుట, కలుప్పట, ఇచ్చుట అని అర్థ ములు, ఇది కూడ అనిడ్ధాతువు, లట్టునందు 'యజతి' “యజతే' ఇత్యాది రూపము లగును,

లిట్‌ పరప్కెవద [పథమపురుషెకవచనమున ద్విత్యాభ్యాస కార్య వృద్ద్య్యా దులచే 'యయాక్‌ అన యండగా.. వ్‌ వే శ లల

ర్‌40. లిట్బా వ్యానన్యోభయేపాన్‌ 61.17

వచ్యాదీనాం (గ్రవ్యోదీనాం చాభ్యాసస్య సం(ప్రసారణం లిటిం ఇయాజ

“ష్యజః సమ్బ౦9సారణమ్‌” నుండి “సమృఏ)సారణమ్‌ి అనువ ర్తించును. *లిట్‌" పర మగునవుడు వచ్యాదులయొక్కయు, (గ్రహ్యాదుల యొక్కయు అభ్యా నమునకు సం(్రపారణము వచ్చును.

“వచి, స్వపి, యజాదీనాం కితి' ఆను సూ(త్రమునందు. చెప్పబడిన ధాతు వులు వచ్యాదులు, “(గహి జ్యా వయి వ్యధి వష్టి విచతి వృశ్చతి పృచృతి భృజ్జ తానాం జీతి చి అను సూ(త్రమునందు చెప్పబడిన ధాతువులు (గ్రహ్యాదులు. “యజ దేవపూడా-” అను ధాతువు మొదలు “టు ఓ శ్వి గతివృద్ద్యోః” అను ధాతువు వరకును గల తొమ్మిది ధాతువులును యజాదులు.

“యజిర్వపిర్వహి శ్రైవ వసిర్వేజ్‌ వ్యేఖు ఇత్యపి

'హ్వేజ్‌వదీ శ్వయతి శ్చేతి యజాద్యాః స్యురిమే నవ (ప్ర్ఫృోతమున ఈ సూ్యతముచే యకారమునకు సం(ప్రసారణము “ఇఅయాజ్‌ అ” అని యుండగా “నం పసారణాచ్చ అను సూ్యత్రముచే (258) ఆకారమునకు పూర్వరూసము = *ఇయాజి అను రూపము సిద్ధించినది.

వబినృవయనాదీనాం తీతి 8,1.15

నచిన్వపోోః యజాదీనాఖ్బ సమృిసారణం స్యాత్‌ కితి

ఈజతుః, ఈజుః ఇయజిథ, ఇయస్ట, ఈడే, యష్టాం

భ్వాది (వకరిణమ్‌ 387 “ష్య్ణజః సమృ్బృంసారణమ్‌” నుండి “నమ్చు9సారణం” అనువర్హించును. వచ్‌, స్వప్‌ ధాతువులకును, యవాదులకును *కిత్‌ పర మగునవుడు

సంపశారణము వచ్చును లిట్టునందలి ద్వివచన బహువచన (ప్రర్యయము లన్నియు కిత్తులు గొస

('ప్రధమప్పరుష ద్వివచనమున యజ్‌ అతుస్‌ అని యుండగా *రిటి ధాతోర

నభ్యానవ్య” అను నూతమునే (896) ద్విర్వము రాఎలసి (యున్నది. కాని

దానికంపె పర మగుటచే డా3ని దాధించి ఈ సూ[ర్రముచే నం(పఫారణము, సమ్ముట పూర్వదావము, “ఇజ్‌ లఅలకముసి అని యుండగా ఇప్పడు ద్విత్వ అభ్యాన కార్యములు- “ఇలజ్‌- ౨ అతుస్‌ 'ఎనపర్జ డీర్చ ముచే * బ్రజ్బత్ర్రః' అను రూపము సిద్ధించును. కి త్తులందు (ప్మకియ ఈ విధముగనే ఉండును. “ధల్‌” సర మగుగప్తుడు భారద్వాజ నియవమముజే ఇడాగమ వికల్చ్బము. *“లిబ్యభ్యాసస్యో ధియేషామ్‌” అను స్తూశముచే (51%) అభ్యాశకు పంప్రసారణము ఇడాగమ పక్షమున “ఇయణివిఆను రూప కుగును ఇదాగమాభావపకత్షమున “వస్ప-భస్ట, సృజు మృజ, యజ, రాజ, (భాజు చృకాం షః అను సూైముచే (8౬8 ఒకొ రమునకు షత్వము పిమ్మట ధకారముశకు ష్షుర్వముచే రకారము చేయగా

“ఇయష్టి అను రూపము నిద్ధించును. “వి “మలక (క్రాది నియమముచే నిక్య

ముగ ఇడాగమడు . ఇయాజ, ఈజతుః, ఈజుక, ఇయజబిధ-ఇయష

ఈజధుః, ఈజ," ఇయాజ-ఇయజ, ఈదివ, ఈజివు ౦

ఆక్మనేసదమునందు. బిట్‌ కిత్తు గాన డ్విశ్వమును. బాధించి మొదట సం(ప్రసారణము, పిమ్మట డ్విర్వాధ్యాసలోపాదులును చేయగా: ఈ చే. ఈడా చే. ఈజిరే ఈతిషే _ ఈజా ధే ఈజిధ్వే, ఈ నే _- ఈణవహే.-. ఈ4శిమహే” అను రూపము లగును.

లుట్టునందు “శ్చ అను సూ(కముడే (009 జకొరమునకు షన్వోము తకొరమునకు ష్టుక్వము చేయగా “యష్టా-యష్టారౌ- యష్టారః” ఇర్యాది రూపము లగును,

లృట్‌ నందు జకారముశకు షత్వము చేసిన పిమ్మట “యష్‌స్యతి” “యష్‌స్యతే” అని యుండగా!-

గ్రఏ 1. వధో, రం నీ 82 (1 యక్ష్యతి. యక్ష్యతే. ఇడ్యాత్‌, యక్షీష్ట అయాక్షీత్‌, అయస్ట.

308 లఘునిద్ధాన్సకొముదీ

షకారధిరారములకు సకారము పర మగుశపుడు కకారము వచ్చును.

ఈ సనూముచే షకారమునకు కకారము స్యయందలి సకారమునకు “ఆ దేశపత్యయయోఃఅను సూత్రముడే (150 షకారము; కషయోర్యోగే క్షఃం “యక్య్యతి._యక్ష్యతే' ఇత్యాదిరూపము లగును.

లోట్‌ :. యజతు, యజతాౌమ్‌. లబ్‌ :-అయజత్‌,*ఇయజత విధిలిజ్‌; యజేక్‌యజేత. ఆశీర్లిజ్‌:. పర వ్మైపదమునందు “కిదాళిషి "అను సూతముదే (494'యాసుట్‌' కిత్తు గాన “వచి, స్వపి, యజాదీనాం కితి అనుషూ (త్రముచే(050) సంప్రసారణము చేయగా “ఇజ్యాత్‌, ఇజ్యాస్తామ్‌, ఇజ్యాసుః" ఇత్యాది రూపము లగును ఆత్మనేపదమున ప్రథమప్పరుషైకవచనమున “సీయుట్‌” చేర్చిన పిదప “వశ్చ---'స్తూతముచే. (808) జకారమునకు షకారము. దానికి *షఢోః కః సి'అను సూత్రముచే. (151) కకారము సీయుట్‌సకారమునకు షళ్వము. సుడాగమనకారమునకు షత్వము; తకారమునకు స్టుత్వము- *యక్షీషి అను రూపము సనిద్దించును “యక్షీష, యక్షీయాస్తామ్‌, యక్షీరన్‌: యక్షీష్టాః, యక్షీయాస్టామ్‌, యక్షీధ్వమ్‌; యక్షీయ, యక్షీవహి, యక్షీమహి.” లుజ్‌ 1- (పరవ్మైపప్సి అయాక్షీత్‌-అయాష్టామ్‌ - అయాక్షుః; అయాక్షీః = అయా పష్టమ్‌-అయాప్ట; ఆయాక్షమ్‌_-అయాక్ష్వ-అయాక్ష్మ.

అయాక్షీత్‌; సిచ్‌, 'వదవజహల న్హస్యాచః "అను సూత్రముచే(487)

వృద్ధి; ఈశాగమము (17), జకారమునకు షకారము,. దావికి కకారము, సకౌ రమునకు మూర్తన్యషకారము. “అయాష్టామ్‌"ఇత్యాదులందు మృత్వముచే తకొర మునకు టకౌరము. లుజ్‌ ఆత్మనేసవరూపములు:- అయష్ట - ఆయక్షెతామ్‌ - అయక్షత; ఆయస్టా।; _-అయకొథామ్‌-ఆయగ్భ్యమ్‌: అయక్షి.-అయక్వహి-- అయక్ష్మహి. లృజ్‌;- అయక్ష్యత్‌_ఆయక్ష్యత.

వహప్రాపణే. $. వహతి, వహతే. ఉవాహ, ఊహథుః, ఊహుః ఉవహిథ,

“వహ్‌"ధాతువునకు పొందించుట, మోయుట అని అర్థము. లట్టునందు “వహతి” “'వహతే'ఇత్యాదిదాపము లగును.

లిట్టునందు (ప్రక్రియ యజధాతువునందు వలె నుండును. “ఇల్‌, *థల్‌” (వ్రత్యయములు పర మగునప్పడు కి త్స్వ్యము లేదు గాన ““లిట్యభ్యాసస్యోభయేషామ్‌” అను సూత్రముచే (549) ఆభ్యాసకు సంప్రసారణము చేయగా వకారస్థానమున

భ్వాది వకరణమ్‌ వ్రగ్ర9 సం(్రసారణము ఉకారము గాన “ఉవాహి అను రూవము (ప్రధమప్పరుషైకవచన మునం దగును. ఉత్తమపురు షైకవచనమున ణి త్త్వవికల్చ్బముచే “ఎవాహ' “ఉవహిఅను రూపద్వయ మగును. కిత్‌స్టబములందు ద్విల్వమును బాధించి ముందుగ “వచి, స్వపి, యజాదీనాం కితి'అను సూత్రముచే (550) సం ప్రసా రణము వచ్చును. పిమ్మట ద్విక్వపరిసవర్డ దీర్హాదులచే “డ్రశహతుః”, “ఊహంః” ఇత్యాదిరూపము లగును. 'థల్‌కు భారద్వాజనియమముచే వై కల్చిక ఇడాగమము చేయగా 'ఉవహిథ*అను రూప మగును ఇడాగమము రాని పక్షమున “ఉవవొ ధిఅని యుండగా “వో ఢః”అను సూ(త్రముచే (251) హకారమునకు ఢకారము. కలల. దువన్తధోర్డోబధం 82,40

రుషః పరయోః తధోర్థః స్యాత్‌, న తు దధాతేః.

“యష్‌'శంజె పరమైనవియు, ధాధాతుసంబద్ధములు కానివియు ఆగు కకార థకారములకు ధకారా దేశము వచ్చును.

ఈ సూతముచే ఢకారరూప మగు 'యష్‌'8ంటఅ పర మగు థకారము నకు ధకారము. *ఉవఢ్‌ధి ఆని యుండగా, స్టుశ్వముచే ధకారమువకు ఢకా రము..-*ఉవథ్‌ ఢ'అని యిండగా:=

ఢఠో శోలోవః 8.8.18

ఢోలోష స్యాత్‌ ఢే పరే.

ఢకారము సరముగ నున్నపుడు ఢకారమువకు లోపము వచ్చును. ఈ సూ(త్రముచే మొదటి ఢకారము లోపింపగా “ఉవఢ” ఆ౦ి యున్నది.

నపానవోరోదోవర్డ నృ 6.8.2

ఆనయోరవర్డ స్య ఓత్‌ స్యాత్‌ ఢలోపే ఉవోఢ, ఊహే, వోఢా,

ఆవాక్షీత్‌ అవోఢాష్‌ అవాతుః

అవాక్షీః అవోఢమ్‌ అవోఢ

అవాక్షమ్‌ అవాత్వ అవాత్మ.

అవోఢ ఆఅవక్షొకామ్‌ అవక్షత

అవోధఢాః అవక్షొాథామ్‌ అవోఢ్వమ్‌

అవీ అవక్ష్యపహి అవక్మహి

అవక్ష్యత్‌, అవక్ష్యత. ఇతి భ్వ్యాదయ :ః.

ఏం0 లఘునీద్ధాన్తకౌముదీ

“క్రరోపే పూర్వన్య దీర్జోణః'నుండి “గ్రలోపే'అనువర్షించును. ఢకార లోపము కలిగినపుడు సహవహధాతువుల అవర్శ మునకు ఓకారము వచ్చును.

ఈ నూరిముదే ఓకారము చేయగా “ఉవోడి అను రూపము సిద్దించినది, ఆత్మ నేపదమున లిట్లు కిత్తు గాన ద్విర్వమును బాధించి మొదట సంప్రసారణ పూర్వరూపములు పిడప ద్విత్వసపర్ల దీర్చ ములు రాగా ఊహా, ఊహాతే, ఊహిరే; ఊహిషే, ఊహాధే, ఊహిర్వే; ఊహే, ఊహివహే, ఊహి మహే-అను రూపము లగును. ఇచట *ధ్వహ్‌', 'వహి, '“మహి'” లకు న్రౌదినియ మముచే ఇడామము వచ్చిశది.

లుట్టు పధమప్పరు షెక వచనమునివహితోాఅ౨ యుండగావో ఢఃి(251) అను స్తూల ముచే హకారిమువకు రకారము. తకారమునకు ధకారము (సూ.539) ష్పుత్వముచే దానికి ఢకారిము. మొదటి ఢధకారముశకు రోసము (సూ_58). అకా రమునకు ఓత్వము (సూ-35్‌).. *వోఢా అను దూవము సిద్రించును.. ఇళ్లే వోఢారౌ, వోధారః; వోఢాసింవోఢా నే, ఇవ్యాదిరూపములు సిద్దించును.

ల్ఫట్‌ నందు హకారమునకు ఢత్వము; ఢకారమునకు కకారము(సూ-55 ), సకారిమునకు షక్వము చేయగా “వక్ష్యతి,” “వక తే" ఇత్యాదిరూపము లగును లోట్‌ 1. "వహతు-పహకతాహమ్‌* లజ్‌:1- “అవహత్‌_-అవహర' విధిలిజ్‌:. “వహేత్‌_వహేత' ఆశీన్లిజ్‌.. “ఉహ్యాత్‌" “వక్తీష్ట', ఇచట పరస్మైపదము నందు “యాసుట్‌” కిత్తు గాన వకారమునకు సంప్రసాకణ వచ్చినది (నూ550), ఆత్మసేపదమున సీయుడాగమము. చేసిన పిడస ఢర్వ, రత్వ, షత్వములు వచ్చినవి

లుబ్జునందు అజాదిప్రత్యయము పర మగునపుడు *నిచ్‌ొ లోపింపదు. థఢత్వ, కత్వ, సత్వములు వచ్చును. కషయోర్యోగే క్షః. తకారధకారధకారాది (పత్యయములు పర మగునప్పడు “రయులో రులి'అను న్యూతముచే (4800) సిచ్‌ లోపించును. హకొరముశకు ఢత్వము, తకారాదులకు ధకొరము (నూ-ణఫి, మృత్వముచే ఢకొరము, పప్రధమథకార మునకు లోపము, ధాత్వవయవ మగు అకార మునకు ఓకారము వచ్చును. మూలమునందు చూపిన రూపములు సిద్ధించును. పరనైెపదమున “వద, (వజ, హలన్తస్యాచఃి అను నూూత్రముచే (460 వృద్ది వచ్చును.

లృజ్‌ :- అవక్ష్యత్‌ _అవక్ష్యత.

భ్వాదుల సమా ప్తమైనవి. ూారాలవ్రలాడాలు

అథ అదాదిగణః అద భక్షణే, 1. 555. అది(నళ్ళతిభ్యూత ళవః 24,72 లుక్‌ స్యాత్‌. అత్తి, అత్తః, అదవన్ని; అత్పి. వ అద్మి, అద్వః, అద్యః, అదధాతువునకు భక్షించుట అని యర్థము. ఇది సొధారణముగ రాక్షసా దుల విషయమున పమోగింపబడును, ఇది అవనిట్కము. “ణ్యక్షత్రియార్థజితో యూని లుగణిఖో ।కొనుండి “లుక్‌ 'అనువ ర్తించును. ఆద్‌ మొదలగు ధాతువులకంళె పర మగు 'శప్‌'కు లుక్‌ వచ్చును ఆత్తి;- ఆదధాతువునకు లట్టునందు 'తిప్‌'మొదలగు నా దేశములు చేర్చిన సిమ్మట 'కర్తరి ళస్‌'అను సూతముచే (88%) “*ప్‌'. దానికి ఈ సూూత్రముచే లోపము. “అద్‌ -తిఅని యుండగా “ఖరి చిఆను సూత్రముడే (7 దకార మునకు తకొరము. “అత్తి అను రూపము సిద్ధించినది. “యోబఒన్హః' ఆను సూ(త్రముచే (801) యుకొరమునకు “అన్స్‌'ఆదేశము చేయగా [ప.ది.వ,మున “అద నిను రూప మగును. ఉపుమున “ఖర్‌” ఫపరముగ లేకుండుటచే దకా రమునకే చర్హ్వ్యము రాదు. “అద్మి" ఇత్యాదిరూపము లుండును, 556. లిళ్యా శ్భతరన్యామ్‌ వంశీ. 40 అదో ఘస వా స్యాత్‌ లిటి. జఘాస. ఉపధాలోపః.

“ఆదోజగ్జి కర్త బ్‌ప్రకితోలుజ్‌సనోర్డ స్త'అను సూత్ర ములనుండి"ఆదః "ఘనం ఆనువ ర్తించును. అదధాతువునకు లిట్టు పర మపనపుడు “ఘస్ల 'ఆదేశము విక ల్పముగ వచ్చును,

అకారము ఇత్సంజ్ఞకము. *“ఘస్‌” ఆదేశము చేసిన పిమ్మట ద్విత్వము, అభ్యాసకార్యము, *ఘ ఘస్‌ అ'అని యుండగా “కుపోళ్ళుః అను సూత్రముచే (458) ఘకారమునకు రుకారము. దానికి “అభ్యాసే చర్చ” అను సూతముచే (40) జశ్చము చేయగా జకొరము. "అత ఉపధాయాః'అను సూ తముచే(157) అకారమునకు వృద్ధి “జఘాస"అను రూసము ((ప్రపు.ఏ,వ.) సిద్ధించును.

ప్రర్తీ] లఘునద్ధాంతకౌముదీ వాతఅతుస్‌'సరముగ నున్నప్పుడు “జఘస్‌ అతున' అని యుండగా, “అతుస్‌” కిత్తు గాన “గమహనజనలనఘసాం లోపః క్షిత్యనజీ"అను సూత్రముచే (508) ఉపధాఆకొరమునకు లోసము “జఘ్‌స్‌ ఆతుస్‌ "అని యుండగా:

కఠ7. కొని,వన్హిమనీార్భు 88.60

ఇణ్‌ కుభ్యాం పరవ్యైషాం సస్య షః స్యాత్‌, ఘస్య చర్త్వమ్‌- జకతుః, జకుః; జఘసిథ, జక్షధుః, జకం జఘానంజఘస, జక్షీవ, జకీమ. ఆద, ఆదతుః, ఆదుః,

'నహేః సాడః సః “అపదా న్తస్యమూర్థన్యః” అను సూతములనుండి “సః “మూర్చన్యః” అనుపదములు, “ఇణ్క్కో॥” అను సూత్రము ఆనువ ర్హించును.

ఇణ్‌ కంటెను కివర్గముకంటెను పరమును, కాస్‌: వస్‌, ఘస్‌ ధాతువుల ఆవయవమును అగు సకొరమునకు షకారము వచ్చును.

ఈ సూ(త్రముచే సకొారమునకు షత్వము, ఘకొరమునకు “ఖరి చ” అను న్యూతముకే (7) చర్హ్వ్యము (కకారము). *“జక్షతు౯ అను రూపము సిద్ధించి నది. “కిల ఆగు లిట్టు పర మగునప్పడు ఈ విధముగనే ఉపధాలోప, షత్వ, చర్హ్వ్యములు వచ్చును.

జఘసిధ:= అద్‌ ధాతువునకు *“ఘస్‌"ఆ దేశము లిట్‌ ,లుజ్‌లందు మాత్రమే వచ్చును గాన దానికి *తాసొనందు ప్రయోగము లేదు, కావున ఇది శాస్‌ "నందు “నిత్యానిట్‌ అను ప్రసక్తి లేదు. అందుచే “*ఆజన్ల్తోకారవాన్వాయస్తా స్యనిట్‌ థలి వేడయమ్‌"”అనునది దీవి విషయమున వర్థించదు గాన [క్రాదినియమముచే నిత్యముగ ఇడాగమము వచ్చి *జఘసిధ" అను రూప మగును. “వ *మిలు పర మగునపుడు గూడ ఈ విధముగనే నిత్యేవాగమముడే జఘసివ,జఘసిమి అను రూపము లగును.

“ఘస్‌” ఆదేశము రాని పక్షమున ద్విత్వ అభ్యాసకార్య, సవర్డ దీర్హాదు లచే “ఆది, అదతుః, అదుః” ఇత్యాదిరూసము లగును. “థల్‌*కు భారద్వాజ వియమముచే ఇడాగమము వికల్బముగ రావలసి యుండగా:

స్‌ఫ్‌8ి. ఇడ త్యం ర్రివ్బూయ తీనామ్‌ 72.68

అద్‌, బు, వ్యేజ్‌, ఏథ్యస్థిలో నిత్యమిట్‌ స్యాత్‌. ఆదిధ, ఆశ్రా,

అత్చ్ర్యతి, అక్తు-అశ్రాత్‌, ఆ శ్రామ్‌, అదన్తుం =

భ్వాది [పకి రణమ్‌ ప93

“అచస్తాస్వత్థల్యనిటోనిత్యమ్‌ "నుండి *“థభలిఅనువ ర్మించును. అద్‌, బు, వ్యేణ్‌, ధాతువుల “థల్‌'కు నిత్యముగ ఇడాగమము వచ్చును. దీనిచే నిళ్యముగ ఇడాగమను వచ్చి "ఆదిధ'"అను రూప మగును.

అత్రాః- లుటొనందు ఇడాగమము రాదు గాన దకొరమునకు చర్హ్యముచే తకారా దేశము వచ్చి “అతా అసు రూప మైనది. ఇస్లే లృట్‌ నందు “అత్చ్యతి' ఇత్యాదిరూపము లగును.

లోట్టునందు “శప్‌'కు “లుక్‌” దకొారమునకు యథా ప్రాస్తముగ చర్ధ్యము చేయగా “'ఆత్తు-అత్తాత్‌, అత్రామ్‌, అదను.” ఇత్కాదిరూపము లగును. మధ్యమప్పరు షైకవచనమున “అద్‌ హి' అని యుండగా.

550 ముడుల్యోోో హే రితి 64.10! వోరృల_న్హేభ్యశ్చ హేర్చిః స్యాత్‌. అద్ది-అత్తాత్‌ , అత్తమ్‌, అత్త. అదాని, అదావ, అదామ.

“హు'ధా తుపుకంబెను, రుల న్హధాతువులకంటెను పర మైన కమాోక్రి *ద్రి? వచ్చును.

“అద్‌” అనునది యుల న్త ధాతువు గాన ఈ స్తూతముచే “హి'కి “ధి' ఆదేశము చేయగా “అద్ధి"అను రూప మైనది. ఉత్తమపురుషమున !'ఆడుత్త మన్య పిచ్చ” ఆను మాత్రముచే (420) ఆడాగమము చేయగా “అదాని అదావ ఆదామ” అను రూపము లెనవి,

ఆదధాతువు అజాదిధాతువు గాన లజ్‌ లుజ్‌ లృజ్‌లందు “ఆడజాదీనామ్‌” అను సూ(శముచే (410 ఆడా దేశము, లజ్‌ (పథిమపురు షైకవచనమున “"ఆద్‌ త్‌” అని యుండగా;

అదోః నర్మేవావ్‌ 78.100

అదః పరస్య అప్ప క్తసార్వధాతుకస్య అట్‌ స్యాత్‌ సర్వమతేన ఆదత్‌, ఆత్రామ్‌, ఆదన్‌; ఆదః, ఆత్తమ్‌, ఆత్త; ఆ-ష్‌, ఆద్వ,ఆన్మం అద్యాత్‌, అద్యాతామ్‌, అద్యుః. ఆద్యాత్‌ = అద్యాస్తామ్‌ = అద్యాసుః,.

“గుజోఒప్ఫ క్రే' *తురుస్తుళమ్యమః సాక్వధాతుకే' “అడ్‌ గార్య్యగాల వయోః”అను సూశమునుండి “అప్ప క్షే" “సార్వధాతుకే' “ఆట్‌” అనువరర్తిం

36ీశీ లమునిద్ధాన్తకౌముద్‌ చును. “గార్జ్యగాలవయోః'అనునది అనువ ర్తింపకుండుట కై “సర్వేషామ్‌” అని చెప్పబడినది. అందరి మతమునందును, “అద్‌”*కంబ పర మగు అపృక్తసార్వ ధాతుకమునకు "ఆట్‌ *అను నాగమము వచ్చును.

ఇచట 'త్‌ "అనునది అప్ప క్తసార్వధాతుకము గొన (“అప్ఫ క్రఏకాల్ప) త్యయః? 17%) టిత్తగు ఆడాగమము ఆద్యవయవముగ వచ్చుటచే 'ఆదత్‌" ఆను రూపము సిద్దించినది. ఆవన్‌:= 'యికి అ నా దేశము వచ్చుటచే సిద్ధించి నది. ఆదః:- “సిప్‌ 'లోని సకొారము మాత్రము శేషించును గాన పై సూతముచే ఆడాగమము చేయగా “ఆదః” అను రూనము సిద్దించినది ఇతరస్థలములలో అప్ఫ క్రసార్వధాతుకము ఉండదు గాన అడాగమము వచ్చుటకు అవకొశము లేదు-

విరిలిజ్ఞునందు “లిజః సృలోపోఒన_న్యస్య” అను నూక్రముచే (18) యాసుట్‌ లోని సకొరమునకు లోపము వచ్చును. 'ళప్‌' లోపించుటచే “ఆత్‌” లేదు గాన "అతో యేయః'”' అను సూత్రముచే (430) ఇయాదేశప్రస క్తి లేదు, “*అద్యాత్‌, అద్యాతామ్‌, అద్యుః; అద్యాః, ఆద్యాతమ్‌, అద్యాత; ఆద్యామ్‌, అద్యావ, ఆద్యామ”అను రూపము లగును.

“ఆశీర్జిజ్‌ ఆర్భధాతుకము గాశ “'యాసుట్‌*” సకారమునకు 'లిజః సలోపో న_న్యస్య" అను సూ(్రముచే (42 లోపము రాదు. _ప్రథమప్పురుషైకవచనము నందు నూ(తము "సోః సంయోగాద్యోర న్లే చొ అవ సూతముచే (010) సకారలోపము వచ్చును. ఈ విధముగ “*అద్యాత్‌, అద్యాస్తామ్‌, అద్యాసుః, అద్యాః, అద్యాస్త్రమ్‌, అద్యాస్తః అదాసమ్‌, అదాస్వ, అద్యాస్మ” అను రూపము లగును.

లుజ్ననోరన 2.487 ఖణ్బ

ఆదో ఘస్ద స్యాత్‌ లుజి సని చ. అదిత్వాదజ్‌, అఘసత్‌,ఆత్స్యత్‌, హన హింసాగత్యోః. 2, హన్నిం

6ట్తద్రో జగ్జి ర్యప్ని కితినుండి “ఆదఃఅనువ ర్తించును. “లుజ్‌ సన్‌లు పర మగునపుడు అద ధాతువునకు “ఘస్తఅను నాదేశము వచ్చును.

దీనియందలి ఇకారము ఇత్సంజ్ఞకము. 'ఆఘస్‌ న్లీ తీి అని యుండగా “పుషాదిద్యుకార్మ్యదిత ॥ పర న్మైపదేషు” అను సూతముచే (510) '*న్లి కి అజా

ఆదాది (ప్రకరణక్‌ శ్రే దేశము. “ఆఘసత్‌ ఆను రూప మగును. అఘసడ్‌, అఘసతామ్‌, అఘసన్‌; అఘసః, అఘసతమ్‌, అఘసత; అఘసమ్‌. అఘసావ, అఘసామ.

“లృజ్‌ *నందు ఆడాగమాదులు వచ్చి “ఆత్స్యత్‌” ఇత్యాదిరూపము లగును,

£ హన ధాతువునకు హింసించుట నడచుట అని అర్ధము. (ప్రథమప్పరు మైకవచనమునందు “ళప్‌కు లుక్‌ వచ్చి "హన్తి అను రూపము సిద్ధించును.

అమదాతోవచోళ, వనత్తి తనోత్యాదీనామనునానిత లోపో దులిక్తి త 6.487

అనునాసికా న్హానామేషాం వనతేశ్చ లోపః స్యాత్‌; రయులాదౌ కితి జీతి పరేయమి, రమి, నమి, గమి, హని, మన్యతయో౭ఒనుదాత్తో పదేశాః. *తను,క్షణు, క్షిణు, బుణు,తృణు,ఘృణు, బను, మను తనో త్యాదయః.హతః, ఘ్న్ది, హంసి, హధః, హథ; హన్మి, హన్వః, హన్మః, జఘాన, జఘ్నతుః, జఘ్వూః.

“అనునాసికి అనునది లు_ప్రషష్ష్యుంతమగుపదము, అనునాసికొంతము లగు అనుదాతో ప దేశధాతువులకును, వనధాతువునకును, తనోత్యాదులకును రులాది యగు కిత్తు గాని జీత్తు గాని మైన సక్యయము పర మగునపుడు లోపము వచ్చును.

అలో _న్య్యపరిభాషచే (21) ఈలోవము అంత్య మగు అనునానికవర్ణము నకు వచ్చును. అనుదాత్తోప దేశధాతువులు. వెనుక “ఊక్యూదనై 8” ఇత్యాది వార్యములచే చూపబడినవి. వాటిలో అనునాసికొంతములు యమ్‌, రమ్‌, నమ్‌, గమ్‌, హన్‌, మన్‌ధాతుపులు, తన్‌,తణ్‌, క్షీణ్‌, బుబ్‌, లృణ్‌, ఘృణ్‌, బన్‌, మన్‌ అనునవి తనోత్యాదులు.. (పకృతమున “హన్‌'ధాతువు అనునాసికాంత మగు అనుదాత్తోప దేళదాకువు,. "లిప్‌", “సిప్‌, “మిస్‌ 'థిన్నము లగు (ప్రక్య యము లన్నియు “సాక్వధాతుకమసిత్‌ "అను సూ్యతముచే (500) జీత్తులు. అందుచే (ప్రధమపురుషద్వివచనమున “హన్‌ తీస్‌"అని యుండగా నకారమునకు లోపము-"పహూత।*అను రూపము సిద్ధించినది.

(ప్రధమపురుషబహువచనమున హన్‌ అ న్లి'ఆవి యుండగా “గముహను టనుఖన ,ఘసాం,లోపః క్షి త్యనజీ"అను సూత్రముచే (609 ఉపధా ఆకారము నకు లోపముంహ్‌న్‌ అనివో హ నేర్‌జ్జిన్నేఘ” అను సూ క్రముచే(288)

3ఠీ6 లఘునీద్ధాన్త కౌముదీ ఇచట హకారమునకు నకారము పరముగ నున్నది గాన కివర్గము-ఆంతరతమ్య ముచే ఘకారము-వచ్చి "ఘ్న _న్తి'అను రూపము సిద్దించును "హంసి*:= “హన్‌ సి'అని యుండగా “నశ్చాపదా న్తస్య యలి”అను నూత్రముదే (/80నకారమునకు అనుస్వారము వచ్చినడి. హధః,హథ_రులాదిజిత్స0త్యయములు పరముగ నున్నవి గాన అనునాసికవర్శ్మ లోసము. జఘాన:-లిట్‌, తిప్‌, ణల్‌, ద్విత్వ, అభ్యాసకొర్యములుచేసిన పిదప “హ హన్‌ అ”అ౦ యుండగా “కుపోళ్ళుః' అను సూ(త్రముచే (454) అభ్యాసహకారమునకు రుకారము; దానికి “అభ్యాసే చర్చ* అను సూశత్రముచే (401) జ_శ్ర్వముచే జకారముఎ'జహన్‌ ఆ,ణిత్తు అగు “ణల్‌” (అ)పరముగ నున్నది గాన "వో హ న్తేర్‌బ్జీన్నేష”అను స్నూత ముజే (28% హకారమునకు కవగ్గీయ ఘకొరము;ీఅత ఉపధాయాః” అను సూత్ర ముచే (457) ఉపధాభూత మగు అకారమునకు వృద్ధి.*జఘాన” అను రూపము సెద్ధించినది.

“జఘ్న తుః”, “జఘ్నుః”- అభ్యానసహకారమునకు “కువోళ్చుః అను సూత్రముచే (58) చుత్వము చేయగా రుకారము. దానికి “అభ్యా సే చర్చ"అను సూ(క్రముచే (401) జ_క్ష్యము-జకారము. “గమహనజనఖనఘసాం లోపః క్షి త్యనజి"ఆను సూ(త్రముచే (608) ఉపధాలోపము- “జహ్‌న్‌ అతుస్‌” అని యుండగా “హో హ న్తేర్‌ జ్ఞిన్నేషు”అను సూ(త్రముచే (288 హకారము వకు కుత్వముచే ఘకారముంోజఘ్నుతుః”అను రూప మగును. ఇళ్లేజఘ్నుః" అను దాని (పక్రియ కూడ ఉండును.

“థల్‌*కు భారద్వాజనియమముచే ఇడాగమము వికల్చ్బముగ వచ్చును, “జహన్‌ ఇ థి *“జహన్‌ థిఆని యుండగా.

508 అఖ్యానొచ్చ 78,55

అభ్యాసాత్‌ పరస్య హన్హేః హన్య కుత్వం స్యాత్‌. జఘనిథ- జఘన్థం,-జఘ్నధుః, జఘ్న; జఘాన-జఘన, జఘ్నివ, జఘ్నమ.హాన్హా. హనిష్యతి. హన్తు-హతాత్‌, హళామ్‌, ఘ్నన్తు.

“వోహ న్తేర్‌బ్లీన్నేషు”, “చతోః కు ఘిణ్యతోః” అను స్యూత్రముల నుండి 'హజి “హ న్తేః' 'కఠు' అనువ ర్తించును. అభ్యాసముకంటె పర మగు హనథాతుహకారమునకు కుత్వము వచ్చును.

ఆదాని _పకరణమ్‌ 307

ఈ సూ(తముచే హకొరమునకు కుత్వముచే ఘకారము= *జఘనిథ" “జఘన్ధ'అను రూపము లగును.

“జమఘానిఎ'జఘన*:- 'ణలుత్తమో వా'అను సూతముచే (458) ణిత్త్వము వైకల్పికము గాన ణీ త్త్వపక్షమున “అచో బ్లితిఅను సూ(తముచే (18 వృద్ది. 'వో హనేర్‌జ్లీన్నేషిఅను స్నూతముచే (28%) రెండవ హకారమునకు కుత్త్వ్యముచే ఘకారము ణిత్తాభావపక్షమున పై సూూతము (వవ ర్షింపదు గాన “అభ్యాసాచ్చ' అను సూూతముచే (588) కు_త్హ్వము.

“వ' "మిలు పక మగునప్పడు (క్రొదినియమముచే ఇడాగమము నిత్యము. హన్హా:- లుట్‌ ప్రథమపురు షైకశవచనమున “హన్‌ తా'అని యుండగా “నళ్చాప చాన్తన్య రులి'ఆను సూ(త్రముచే (78) నకొరమునకు అనుస్వారము. దానికి మరల “అనుస్వారస్య యయి పరసవర్షః "అను సూత్రముచే (7%) పరసవర మగు నకారము. *హ న్లా"అను రూపము నిద్ధించినది, ఇచట “*ఏకాచ ఉపదే'కే నుదాత్రాత్‌ "అను స్తూతముచే (477) ఇడాగమని షేధము.

లృట్‌ ల్భజ్‌'లందు “బుద్ధనోః -స్యి”అను సూ(త్రముచే (500 ఇడాగ మము. “హనిష్యతి 'అహనిష్యత్‌' ఇత్యాదిరూపము లగును.

“హన్తి: లోట్‌ (ప్రభథమపురుషెగవచనమున హన్నా అనునప్పడువలె ఆమస్వారవరనవర్డ ములు, “హఠాత్‌ ”,'హతౌమ్‌”:- శజ్చాగ్రజ్ర్‌” “త్రామ్‌'లు పర మగునపుడు “హన్‌ తార్‌? *హన్‌ తామ్‌"ఆని యుండగా “అనుదాత్తోప దేశం ఇత్యాది సూూతముచే (602) నకారలోపము. ఘ్న ను:- ఉపధాలోపకుత్వాదులు “ఘ్న న్లియందు వలె నుండును.

మధ్యమపురు షైకవచనమున “హన్‌ సిఆని యుండగా ” సేర్ణ్యపిచ్చ” ఆను సూత్రముచే (417) 'హి'ఆదేశము. “హన్‌ హి'అని యుండగా:

504 వా నేరః 68.4486 వాలే టో

హౌపగరే,

“శాహౌ” నుండి *“పొఅఆనువ ర్హించును. హక్‌ధాతుపునకు “హి'పర వుగునపుడు *జ'అనునది ఆ దేశముగ వచ్చును.

దానిచే "'హన్‌కు *జ' ఆదేశము రాగా 'జహీ' ఆను రూపము పిద్ధించినది.

398 లఘునిద్ధాన్తకౌముడీ ర్‌్టీస్‌ అనీర్ధవదతాఖాత్‌. 6.4.22

ఇత ఊర్హ్వం ఆపాదసమా ప్తేరాభీయమ్‌. సమానాశయే తస్మిన్‌ కర్తవ్యే తదసిద్దయ్‌. ఇతి జస్యాసిద్ధర్వాన్న హేర్లుక్‌. జహి-హతాత్‌, హతమ్‌, హత; హాని, హనావ, హనామ. అహన్‌, అహళామ్‌, అఘ్నన్‌; అహ్‌, అహమ్‌, అహత; అహానమ్‌, అహన్వ, అహన్మం హన్యాత్‌.

“భ్రస్యి అను భాధికారము షష్టాధ్యాయ చతుర్ధపాదాంతము వరకు నుం డును, కావున ఈ సూత్రము మొదలు ఈపాదాంతమువరకును ఆభీయ మని పేరు. ఒక కార్యము చేసిన పిమ్మట మరి యొక సమానాశ్రయకార్యము (అ(్రు చేయవలసి యుండ (ఆఅ) మొదటి కార్యము అసిద్ధము వంటి దగును,

ఇచట *హిపరకక మగు 'హనొధాతువునకు *జిఅను నాదేశము చేయ బడినది. ఇపుడు “జహి” అని యుండగా 'ఆతో హేఃి (8.4.105) అను సూ(త్రముజే *పొ'కి లోపము రావలఫ యున్నది. *జిఆదేశము వచ్చుటకు “హన్‌'అను (ప్ర్ఫుతియు, “పి” అను (ప్రత్యయమును ఆశ్రయము(నిమి త్తమ. *“హిలోపము వచ్చుటకు గూడ ఈ (పకృతి (“జ'అను అద న్లాంగము) [ప్రత్యయ ములే నిమిత్తము. కావున ఈ సూరముచే మొదట వచ్చిన “జి ఆదేశము రెండవ దగు *హిలోపరూప మైన ఆభీయకార్యము చేయునప్పుడు అసిద్ధతుల్య మగుకు. అనగా *హి'లోపవిధాయక సూ[ళమునకు “హన్‌ "అమనదియే కనబడు చుండును గాన హిరోపము రాదు “జహి అనియే యుండును,

“తాత్‌"మొదలగు [పత్యయములు సర మగునపుడు నకారలోపము, (సూ- క82) ఉత్తమపుకుుషమునందు “ఆకు త్తమస్య పిచ్చ” అను సూత్రముచే(420) ఆడాగమము='హాని" ఇత్యాదిరూపము లగును.

“అహన్‌”: లజ్జునకుతిబాదేశము; అడాగమము, *శప్‌' ఇకొరములకు లోసము-_ 'అహన్‌ త్‌ 'అని యుండగా “హల్ద్యాబ్భో శదీర్హాత్సుకిస్యపృ క్రంహర్‌” అను సూశముచే (173) గాని “సంయోగా న్తస్యలోపః” అను సూత్రముచేగాని (20) తకారమునకు లోపము- '"ఆహన్‌" రూపము సిద్దించినది.

“శామ్‌'"మొదలగు తకారాదిప్రత్యయములు పర మగునప్పడు “ఆనుదాతో పదేశ-” ఇత్యాదిసూ(ర్రముచే (ఈ) నకారలోపము. *అహతాషమ్‌” ఇత్యాది రూసము లగును,

ఆదాది (పకరణమ్‌ ౩390

“అఘ్నన్‌':- “అహన్‌అన్స్‌'అని యుండగా గమహానిత్యాదిసూ (త ముచే (508) ఉపధాలోపము “అహక్‌ అన్న్‌'. ఇప్పడు హకొరమునకు నకారము పర ముగ నున్నది గాన “వోహా న్వేర్‌జ్ఞొన్నేషు”అను సూ(తముచే (288) కుత్వము (ఘమకారము) తకొరమునకు సంయోగా న్హలోపము. "అఘ్నన్‌' అను రూపము సిద్రించును.

మధ్యమపురుపషైకవచనమున “సిప్‌'పర మగునపుడు గూడ 'తిప్‌' పరమై నపుడు వలె రూపసిద్ధి యగును. ఉ త్తమప్పురుషమున విశేషకార్య మేదియు లేదు.

విధిలిజ్‌ :. హన్యాత్‌, హన్యాతామ్‌, హన్యుః; హన్యాః, హన్యాతమ్‌, హన్యాత; హన్యామ్‌, హన్యావ, హశ్యామ.

ఆర్థధాతుకే క ఇత్యధికృత్యం
వానోవధలిశీ 24.42 హనో వధ ఇత్యా దేశః స్యాత్‌ ఆర్ధధాతుకే లిజీ.
లుజో చ వింశ48

వధాదేళోఒదన్హః, ఆర్ధధాతుకే ఇతి విషయస_ప్పమీ. తేనార్థధాతు కోపదేశే అదన్తత్వాత్‌ అతో లోపః- వధ్యాత్‌, వధ్యాస్తామ్‌. అవధీత్‌, అహనిష్యత్‌.

“ఆర్థధాతుకే "అధికారము. హనధాతువునకు ఆర్థధాతుకలిజ్‌ విషయమగు నప్పుడు అనగా హనధాతువునకు ఆర్హధాతుకలిజ్‌ చేక్చృవలసి యున్నపుడు._-వధ అను నాదేశము వచ్చును. (568) ఆర్హధాతుక మగు లుజ్‌ చేర్చవలసి యున్న పుడు గూడ వధాదేశము వచ్చును. ఇదట విహిత మగు *వధి ఆదేశము ఆదం తము. అనగా చివరి ఆకారము ఇత్సంజ్ఞకము కాదు.

“ఆర్టధాతుకే” అనునపుడు సప్తమి విషయసప్తమి. ఆధికరణసప్పమి కాదు. అధికరణసప్తమి యమైనచో ఆర్థధాతుకలిజ్‌ లేక లుజ్‌ సక మగునప్పడు వధా దేశము వచ్చును ఆను నర్టము చెప్పవలసి యుండును అనగా ఈ ఆర్థధా తుకము చేర్చిన సిమ్మటనే వధా దేశము వచ్చును గాన అది చేర్చు సమయమునకు అచట *వధి ఆనునది ఉండదు. “హన్‌” ఆనునదియే యు౨డును, అట్లు కాక విషయసప్తమిని (గ్రహించి ఆర్బధాతుకము విషయ మైనప్పడు___అనగా ఆర్థధాతుక

400 లఘునీద్ధాన్తకౌముదీ మును చేర్చువలసి యున్నపుడు, దానిని చేర్చుటకు పూర్వ మే.__వధా దేశము వచ్చు కని అక్హము (గ్రహించినచో ఆర్థధాతుకము చేర్చు సరికి “వధి ఆదేశము వచ్చి యుండును కొపున ఇపుడు ఆర్థధాతుకోప దేశకాలమున అదంత మగు “వధిఅనుశది ఉన్నది గాన దాని అకారమునకు “అతో లోపః” అను సూత్రముచే (472 లోపము చేయుటకు వీలగును.

“వద్ధి ఆదేశము అకొరాంత మని అంగీకరించి, దానికి “ఆతో లోపలి అను సూతముచే (479) లోపము వచ్చుటశ్రై “ఆర్ధధాతుకే” అనునది విషయ సప్తమి యం వ్యాఖ్యానించునావశ్యకత లేకుండుట క్రై “వధిఆనుదానిలోని చివరి అకారము ఇత్సంజ్ఞక మవి (గ్రహించినను (గ్రహింసనమ్చును. అట్లు చేయుటచే ఆశీర్లిజ్‌నందు దోష మేదియును ఉండదు. కాని “లుజ్‌ నందు చిక్కు వచ్చును. ఆపుడు *వథ్‌"అనునదిమే ఆదేశ మగును గాన “ఆతో హలాదేర్ల ఘోఃి ఆను స్యూతముచే (459) ఉపధా అకార మగు వకొరో త్తరవ ర్మి అకారమునకు వైక లిక వృద్ధి రావలసి యుండును. తన్నివృత్తిక్షై ఈవధి అనుదానిని అకారాంత మని అంగీకరించి దానికి లోపము చేసినచో వృద్ధి సూత్రము (ప్రవ ర్తింపవలసి నపుడు అకారలోవము కు “అదఃపరస్మిన్‌ పూక్వవిధౌ "అను సూత్ర ముచే(600) స్థానివధ్భావము చేముటచే వకారో_త్తరవ ర్హి అకారము ఉపధ కొదు గాన వృద్ది రాదు *వధ" అనునది అకారాంత దేశ మని చెప్పుటకు ఇదియే ప్రయోజనము.

ఆశీర్లీజ్‌నందు. వధాదేశము చేయుటచే “*వధ్యాత్‌, వధ్యాస్తామ్‌, నధ్యాసుః” ఇత్యాదిరూపము లగును,

లుబ్దునందు వధాదేశము, సిచొ ఆకారలోపము-“అవద్‌ స్‌ త్‌ "అని యుండగా “వధ్‌"అనువది ఇపుడు ఏకాచ్చు మైనను ఉపదేశకాలమున అనేకా చ్కము గాన “*ఏికాచ ఉపదే శేఒనుదా త్తాత్‌ "ఆను, ఇడాగమని షేధము (వ్రవర్తిం పదు గాన 'సీచ్‌'కు ఇడాగమము వచ్చును. పైన చూపిన విధముగ అకారలోప మునకు స్టానివద్భావముడదే వృద్ది రాదు. “*అవరధీత్‌, అవధిష్టామ్‌, అవధిమః. అవదీః, అవధిష్టమ్‌, అవధిష్ట; అవధిషమ్‌, అవధిస్వ, అవధిష్మ” ఆను రూసము లగును.

యు మిశణామిశణయోః, కిం గ్‌00. ఉతో వ్యద్ధిర్థుకీ వాలి 79480 అస 4. క, ఆస లుగ్విషయే ఉతో వృద్ధిః పితి హలాడౌొ సార్వధాతుకే, న త్వభ్య

ఆదాచి (పకరణమ్‌ 401 స్తస్య, యౌతి, యుతః, యువవన్సి; యౌషి, యుథః, యుధ;యౌొమి, యువః, యుమః, యుయావ, యవికా, యవిష్యతి యాతు-యుతాత్‌, అయెౌక్‌, అయుకామ్‌. ఆయువన్‌, యుయాత్‌- ఇహ ఉతో నృద్దిర్న:; భాషే “జిచ్చ పిస్వు? పిచ్చ జీన్న'",ఇతి వ్యాఖ్యానాత్‌, యుయాతామ్‌, యుయుః, యూయాత్‌, యూయాస్తామ్‌, యూయాసుః. అయావీత్‌, అయవిష్యత్‌.

“యు"ఢాతువునకు రిలియునట్లు చేయుట, విడదీయుట అని యక్థములు.

“నాధ్య స్తస్యాచి సార్వవాతుకే”"నుండి “అఏి అనునది తప్ప మిగిలిన పదములు అనువ రించును. "లుక్‌ అనునది అభావరూపము గాను, అది పక మగుట ఆసంభావ్యము గాన, “లుకి' అనుదానికి “లుక్‌ విషయ మై"పుకు అను అర్థము. పకారేక్కమును, హలాదియు నగు సార్వధాతుుము సర నుగునపుడు, లుగ్విషయమువ, (లుక్‌ వచ్చెడు సందర్భము) ఉకాంమునకు వృద్ది వచ్చును. అభ్య స్తసంజ్ఞ క మగు ధాతువువకు మాము రాదు

తిప్‌, సిప్‌, మిప్‌,లు పిత్చార్వధాతుకములు గాన యుధాతువునకు ఇవి పర మగుగపుడు, గుణముగు బాధించి ఈ సూ(తముచే వృద్ధి వచ్చును. ఇకర్యపత్య యములకు జీ వ్వద్భావమునే అచట కూడ గుణము రాదు *యొోతి *యుతఃి ఇత్యాదికూపము లైనవి “యువ ని" అనుశపుకు “అచి బ్నధాతుభువాంయ్యో రియజుదజౌ”ఆను నూత్రముచే (10%) ఉవజా దేశము.

“లిట్‌"ప్రరమపురుష “ణళ్‌” పక దుగుకప్పుకు వృద్ధి ఆవాదేశములచే “యుయావ'అను దూవము, ఉ్వమపుపష ణల్‌'నందు ణిత్స్వము వైకల్ప్చి కము గాశ తదభావసక్షముశ గుణఅవాదేశములు వచ్చుటచే *'యుయావి “యుయవి అను రూసవ్వయమును ఉండును. 'కిత్‌' ప్రతళ్యయము౨౦దు గుణ నిషేధము (ప్రవర్తించుబచే ఉనకొదేశము వచ్చును. ఈ ధాతువు “ఊద్యాద న్నైః' అను ల్లో మున సం(గహింపబడివది గాన ఉదాత్తోపదేశము - "సీట్ర-ము. కావున “థల్‌”, *వ', 'మ'లయ దు ఇ7గమము వన్నుు. గయ్తనూవగ్థాయు లై తుః, యుయువుః; యుయువిధ, యుయు స్థం చున దూభూవి స్ట యుయవ, యుయువివ, యుయువిమ,” అను న్టూస్ట్రమ్వుర్థగును, *

20 ్న్‌ గ / షై సౌదరాట ల ర యల

402 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ లుట్‌ ల్భట్‌' లందు ఇడాగమ, గుణ, అవాదేశాదులచే "యవితా'యవి ష్యతి ఇత్యాదిరూపము లగును.

లోట్టునందు “యౌ తుంయుతాత్‌, యుతాష్‌, యువన్తు, యుహి- యుతాత్‌, యుతమ్‌, యుత; యవాని, యవాన, యవామ”అను రూసము లగును.

“యౌతు*ః- వధమపురుపైెకవచనమున *తుి ఉన్నప్పుడు అది పకారే త్కము గాన వృద్ది వచ్చినది. *“తాతజ్‌” ఆదేశము జీత్తు గాన వృద్ధి లేదు. “యుతాత్‌"అను రూస మైనది యుహి:- “సిప్‌” స్థానమున వచ్చిన “హి, “అపిత్‌ గాన పై సూత్రమువే వృద్ది రాలేదు. “"సార్వధాతుకమపిత్‌” అను సూత్రముచే (003) జీద్వద్భావము వచ్చుటచే గుణము కూడ రాదు. ఉత్తమ పురుషమున “ఆడు త్తమస్య పిచ్చ” అను సూత్రముచే (420 ఆడాగమము వచ్చినది దానికి పిత్త మున్నను, ఆది హలాది కాదు గాన వృద్ది రాదు. గుణ అవా దేశములచే 'యవాని" ఇత్యాదిరూపములు వచ్చినవి,

“లజ్‌ “నందు “తిప్‌' “నిప్‌'"లు పర మగునప్పడు వృద్ది వచ్చును *మిప్‌” “ఆమ్‌” ఆదేశము చేసిన పిమ్మట ఆది అజాది యైనది గాన వృద్ది రాదు. *అయౌత్‌, అయుకాషమ్‌, అయువన్‌, అయౌః, అయుతమ్‌, ఆయుత; అఆయవహ్‌ (గుణావాదేశములు, అయువ, అయుమ”.

విధిలిబ్హునందు యుయాత్‌, యుయాకామ్‌, యుయుః। యుయాః, యుయాతమ్‌, యుయాత; యుయాష్‌, యుయావ, యుయామి అను రూపము లగును. యాసుట్‌ 'తిప్‌'కు ఆగమముగ వచ్చినను దానికి జము విధిపబడుటచే ఆ జీత్చ్వముపి తత్వమును బాధించును. ఆనగా ఇచట తిప్‌, సిప్‌, మిప్‌,లకు జీత్త్వమే గాని ప్పిత్త్య ముండదు, ఈ విషయమునే భాష్యకారులు ఉజిచ్చపిన్న, పిచ్చ జిన్న” (“జిత్‌ “పిత్‌” కాదు, 'పిఠ్‌' “జిత్‌” కాదు అని న్పష్టీకరించి యున్నారు అందుచే తిబాదులందు పై సూత్రముచే వృద్ది రాదుం

ఆశీర్లి జ్ఞానందు “అర్భత్పార్వధాతుకయోర్టీర్హ £' ఆను సూత్రముచే (485) దీర్చము'వచ్చి యూయాత్‌, యూయాస్తామ్‌, యూయాసుః, యూయాః, యూయా_స్తష్‌, యూయాన్ష; యూయాసమ్‌, యూయూస్వ, యూ యాస్యి"అనో రూపము లగును

ఆదాది (ప్రకరణమ్‌ 403

లుజ్జునందు చోసిచి వృద్ధిః పరన్మైపడదేషు” అను సూత్రముచే (480) వృద్ధియు, ఆవాదేశము వచ్చి *“అయావీత్‌, అయావిష్టామ్‌, అయావిషుః, అయావీః, అయావిష్టమ్‌, అయావిష్ట; అయావిషమ్‌, అయావిస్వ, అయావిష్మ”'అను రూపము లగును.

లృబ్జునందు ఇడాగమ, గుణ, అవాదేశములచే “*అఆయవిష్యత్‌ ” ఇత్యాది రూపము లగును

యా ప్రాపణే, 4, యాతి, యాతః, యాన్ని యయౌ యాతా, యాస్యతి. యాతు. అయాత్‌, అయాతామ్‌.

'యా'ధాతువునకు పొందించుట (వెళ్ళుట) అని అర్థము. *లట్‌ "నందు శబ్లుక్‌ చే “యాతి, యాతః, యాన్ని; యాసి, యాధః, యాథ; యామి, యావః, యామః”లను రూపము లగును.

లుట్‌:= యయొ, యయకతుః యయుః; యయిధంయయాథ, యయధుః, యయ; యయౌ యయివ, యయిమ.

యయౌ;- ద్విక్వఆఅభ్యాసకార్యహ్రస్వములు (సూం-889) చేసిన పిమ్మట “యయా అ అని యుండగా “ఆత జౌ ణలః'ఆను సూత్రముచే (491) “ణల్‌కు జౌకారము. వృద్ధి. 'యయౌ'అను రూపము సిద్రించినది “అతుస్‌ మొదలగు అశాది(ప్రత్యయములు సవ మగునపుడు “*ఆతో లోప ఇటి చ” అను సూశక్రముచే (482 ఆకొరలోపము వచ్చును. అనిట్టు అగు అజంతధాతువు గాన భారద్వాజ నియమముచే “ధల్‌నందు ఇక్వికల్బము__'యయిధ.యయాధి అను రూప ద్వయ మగును. ఇదాగమము వచ్చినపుడు “ఆతో లోప ఇటిచి”” అను సూత్ర ముచే (482) ఆకారలోపసము. ఇడభావపక్షమున “థల్‌ 'హలాదిగ నుండును గాన లోపష్మపసక్షి లేదు.

ఇది అనిద్ధాతువు గాన "లుట్‌, 'లృట్‌ లందు *యాతా' *“యాన్యతి ఇత్యాదిరూపము. లగును, *లోట్‌"నందు శబ్లుక్‌ చేసిన సిమ్మట “యాతు = యాకాత్‌, యాతామ్‌, యాను" ఇత్యాదిరూపము లగును.

లబ్జునందు అడాగమాదులు చేసిన పిమ్మట “అయాత్‌, అయాతామ్‌” ఇత్యాదిరూపము లగును. ప్రధమపురుషబహువచనమున “అయాబు' ఆని యుండగా,

వీడీ అఘుసిద్రాన్తకౌముదీ తీ70. లడిః బాం దాంప రావ రశ 111

ఆదన్హాత్‌ పరస్య లణో మేద్గన్‌ వా స్యాత్‌. అయుః, అయాన్‌, యాయాత్‌, యాయాతామ్‌, యాయుః, యాయాత్‌, యాయాస్తామ్‌, యాయాసుః, అయాసీత్‌. అయాస్యత్‌,

“మేద్దస్‌" 'ఆతః' అను సూూరములు అనువ ర్తించును. ఆదంతధాలువు కంటె పర మగు లజ్‌కు ఆదేశ మైన రు"కి 'జుస్‌ వికల్చ్పముగ వచ్చును.

ఈ సూ్రముే.. 'జుస్‌” అచేళము చేసిన పిమ్మట, “ఉస్యపదాన్నార్‌' " అను సూూశముచే (40%) పరరూపము చేయగా “అయుః” అను రూపము, “జున్‌” రాని సశ్తముశ, ఆ నాదేశము, ఇగౌరలోపము, సంయోగా నలోపము చేయుటచే “అయాన్‌అను రూపము సిద్ధించును. మధ్యమపురుషాదులలో విశేషకార్య మేది యును లేదు,

విధిలిజ్‌:. యాయాత్‌, దూయాతామ్‌, యాయుః: యాయాః, యాయా తమ్‌. యాయాతః యాయాష్‌, యాయావ, యాయామ.

ఆశీర్లీ జ్‌:. యాయాత్‌, యాయాస్తామ్‌ యాయాసు?ః; యాయాః, యాయా _స్తమ్‌, యాయా స్త; యాయాసమ్‌, యాయాస్వ, యాయాన్మ.

*“లుజ్‌ నందు *'యమరమనమాతాం సకృ'అను సూ(త్రముచే (408) ధాతువు నకు “సక్‌ "ఆగమము, “సిచ్‌'కు ఇడాగమము వచ్చి “సిచ్‌'లోపాదులచే “అగ్గాసీత్‌” ఇత్యాదిరూపముల వలె “అయాసీత్‌" ఇత్యాదిరూపము లగును. "లృజ్‌ "నందు “అయాస్యత్‌" ఇత్యాదిరూపము లగును,

వా గతి గన్హనయోః. 5. భా దీప్తా. 6, ష్టా ళాచే. శ్రాపాకే 8, (దా కుళ్సాయాం గతౌ, $. ప్యా భకణే [0.రా దానే, 11. లా ఆదానే, 12. దాపవ్‌ లవనే, 18, పారక్షణే, 14. థ్యా ప్రకథనే 15. అయం అర్థ ధాతుక ఏవ(ప్రయో క్రవ్యః. విద క్లానే. 16.

“వా మొదలగు ఆకారాంతధాతువుల రూపములు యాధాతురూపముల వలె నుండును.

5, వా ధాతువునకు నడచుట, సూచించుట అని అర్ధములు. వాత్సి వవౌ, వాతా, వాస్యతి. వాతు, అవాత్‌, అవుః-అవాన్‌. వాయాక్‌. వీయాత్‌, అవాసీత్‌. అవాన్యత్‌=

అదాది [పంరణమ్‌ 405

గ “*భా'ధారువుశకు (పకొళిందుట అని అర్ధము థాతి. బభౌ, భాతౌ, భాస్యతి. థాతు. అభాత్‌. అభుః-అభాన్‌. భాయాత్‌ భాయాగ్‌, అభాసీత్‌, అభధాస్యత్‌.

“ష్టా ధాతువునకు స్నానముచేయుట అని అర్థము “ధాత్వాదేః షః సః” అను సూత్రముచే (25) షకారమునకు సకారము. షకారిము పోవుటతో “నిమిత్తాపాయే న్వైమి త్రిక స్యాస్యపాయః” 'అను న్యాయముచే తిన్నిమి త్ర్తక మగు ణవ్వము కూడ పోయి “స్నా” అనునది యుండును ఇది సంయోగాదిధాతువు గాన ఆశీర్లి జ్ఞువందు “వాన్యస్య సంయోగాదేః' ఆను సూతముచే (487) ఏత్వ వికల్చ్బమచే “స్నేయాత్‌" “స్నాయాత్‌” అను రూపద్వయము. సి్రించును, “శ్రా”, “ద్రా. “ప్పా” ధాతుపులందు కూడ ఇళ్లే రూసవ్వయ ముండును.__ స్నాతి. సస్నా స్నాతా. స్నాస్యతి స్నాతు. అస్నాత్‌, స్నాయాక్‌, న్నేయాత్‌-స్నాయాత్‌, అస్నాసీత్‌, అస్నాస్యత్‌.
“శా'ధాతువునకు వండుట ఆని అర్థము శాతి, శా, శాతా, శాస్యతి. (శాతు, అభశ్రాత్‌. శ్రాయాత్‌: (శేయాత్‌ = శ్రాయాత్‌. అశ్రా సీత్‌. అశ్రాస్యత్‌.

ర్ట “దా ధాతువునకు చెడ్డగ (వర్తించుట అని యర్థము. దొతి. దదౌ, (ద్రాతా, దాస్యతి. (దాతు అద్రాత్‌. (దాయాత్‌. (దేయాళ్‌ _ (దాయాత్‌. అద్రాసీత్‌. అదద్రాన్యత్‌.

10 “ప్పా' ధాతువునకు తినుట అని అర్థము పాతి, సప్పౌ, ప్పారా. ప్పాస్యతి, ప్పాతు, అప్పాత్‌, పృాయాత్‌, ప్ప్సేయాత్‌ - ప్పాయాత్‌, అప్పాసీత్‌. అప్పాస్యత్‌.

“రా ధాతువునకు ఇచ్చుట ఆ౨ అము. రాతి, రరౌ, రాకా, రాస్యతి. రాతు= అరాత్‌, రాయాత్‌, రాయాత్‌, లూసీత్‌, అం౮స్యత్‌.
“లా ధాతువునకు దీనికొనుట య? అ్య్బాకు. లాతి, లలౌ, లారా, లాస్యతి, లాతు, అలాత్‌, లాయాఠ్‌, లాయార్‌, అలాపీల్‌, అలాన్యత్‌.,
*దాప్‌”' ధాతువునకు ఖండించుట అని అర్హము డాతి, దదొ, దారా, దాస్యతి, దాతు, అదాత్‌, డాయాత్‌, డాయార్‌, అదాసీత్‌, ఆదాస్యథ్‌

406 లఘునిద్ధాంతకౌముడీ “దాధాఘ్వదాప్‌” అను సూ(్రమున (6.4) “జాపి ధాతువుశకు ఘుసంజ్ఞ నిషీ ద్దము గాన ఆశీర్లిజ్‌ నందు “ఏర్లి జీ” అను సూర్రముచే (40%) ఏత్వము రాలేదుం

“పా" ధాతువునకు రక్షించుట అని ఆర్థము. *ఏర్లిజి” అను సూత్ర మునందును (4) “గాలిస్టాముపాభూభ్యః పర న్మైపదేషు””అను సూూతమునం దును (411) భ్వాదిగణమునందలి పొధాళువును మ్యారమే (గ్రహించుటచే ఆ! ర్హిజ్ఞనందు ఏత్వము, లుబజ్జునందు “నిచ్‌ "కు లోపము రాదు. పాతి, పపౌ, పార్మా పాస్యతి, పాతు, అపాక్‌, పాయాత్‌, పాయాత్‌, అపాసీత్‌ అపాస్యత్‌.
“ఖ్యా” ధాతువుకు చెప్పుట అని అన్టము. ఇది సార్వధాతు. ము లందు మాతమే (లట్‌, తోట్‌, లజ్‌', విధిలిజ్‌ ) _ప్రయోగింపదడును. ఖ్యాతి, ఖ్యాతు, అభ్యాత్‌, ఫ్యాయాత్‌.
“వివ” ధాతువునకు తెలిసికొనుట అని అర్థము. ఆనిడ్‌ ధాతువులలో గణింపబిదిన ధాతువు దివాదిగణమునకు చెందిన దగుటచే ఇది సేట్కము,
బవిదో లనో నా 8.488 వేశ్తేర్లటః పరినె శ్రిపదానాం ణలాదయో వా స్యుః, వేద, విదతుః, గో న్‌ విదుః; వేర్ధం వివధః విద; వేద, విద్వ విద్మ, పదే, వేత్తి. విర్తః, విదదన్సి-

“పర ప్మైపదానాం ఇలతుసుస్థలధుసణ ఎ్వమాః” అను సూ తము ఆను వర్తించును. విదధాతువుకంచె పరమైన లట్టునకు ఆదేశముగ వచ్చిన పరస్మై పద(ప్రత్యయములకు “ఇల్‌ *"మొదలగు ఆదేశములు విజల్పముగ వచ్చును.

ఈ సూ(త్రముచే ణలాద్యాదేశములు చేర్చగా “వేది ఇత్యాదిరూపము లగును. ఇచ్చట తిబాదులకు ణలాదులు వచ్చినను ఇది లిట్టు కాకుండుటచే ద్విత్వా భ్యాసకార్యాదులకు గాని, ఆర్జధాతుకముకాకుండుటచే ఇడాగమమునకు గాని ప్రసక్తి లేదు. ణలాదులు రాని పక్షమున “వేత్తి, విత్తః విద్నన్ని; వేత్సి, విత్హః విత్త; వేద్మి, విద్వః, విద్మః””అను రూపము లగును.

ఉవవిదవాగ్భ వ్య్వోన్యాతరన్య్వాత్‌ $14908 ఏభ్యో లిటి ఆమ్‌ వా స్యాత్‌. విదేరదన్త ప్రతిజ్ఞానాత్‌ ఆమిన గుణః. విదోజ్బుకౌర. వివేద. వేదితా. వేదిష్యతి.

అదాది (ప్రకరణమ్‌ 40%

“5క్రాస్‌[పళ్యయాదామమ న్తే) లిటొ”నుండి “ఆమ్‌” “లిటి అనువ ర్హించును. ఉష్‌, విద్‌, జాగ్భధాతువులకంటి లిట్టు పర మై“పుడు “ఆమ్‌ విరల్చ్బ్పముగ వచ్చును.

ఈ ఆమ్‌[పళ్యయము చేర్చిన పిదప ఉకృజ్బాను[పయుజ్యతే లిటి* అను సూ(త్రముచే (474) “కృభ్వస్‌* ధాతువులు అనుప్రయు క్రిము లగును. 'ఆమ్‌” చేర్చిన పిమ్మట “పుగ న్తలమూపధస్య చిఅన్మునూటత్రముచే( 1గ9్సిగుణము రావలసి యున్నది. కాని విదధాతువును అఆకారాంతముగ అంగీ3రించి ఆ అకారమునకు “ఆత్రో లోపకొఅను స్తూతముదే (178) లోపము చేయుటచే లుుప్త మగు ఆ అకారమునకు స్థానివద్భావముచే *విడ్‌'లోని ఇకారము లఘమూపధము కాదు గాన గుణము రాదు. 'విదాబ్బకొర' “విదామృభూవి “విదామాస' ఇత్యాదిరూపము లగును. “ఆమ్‌” రాని పక్షముశ “*వివేద, వివిదతుః, వివిదుః; వివేదిథ, వివిచధుః, వివిద; వివేద, వివిదివ, వివిదిమ'అను దూషము లగును. లుట్‌, లృట్టులందు “వేన్రశ్రా “వేదిష్యతి ఇత్యాదిరూపము లగును.

రల. బిదావ్యర్భ న్ర్వాత్యాన్యూతరన్వాత్‌ 81.41

వే త్తేర్లోటి ఆష్‌, గుణాభావో, లోటో లుక్‌, లోడ న్తకరోత్యను వ్రయోగళ్ళ వా నిపాత్యతే. పురుషవచనే న వివక్షితే.

ఈ సూత్రము “విదాజ్కార్వన్తు" అను రూపమును వింల్బముగ నిపొతించు చున్నది. “విదాంకుర్వ న్తు* అనునది (ప్రథమపురుషబహువచనరూప మైనను ఇట్టి “ఆమ్‌'ప్రళ్యయాదులతో _ గూడిన రూపము ప్రథమపురుషబహువచనిముసందు మాత్రమే వచ్చు నను నియమము లేదు. అనగా లోట్టువందు అన్ని పురుషము లందును, అన్ని వచనములందును ఇట్టి హపము లుందును

విడ్‌ధాతువునకు లోట్టు పర మగునపుడు, “ఆమ్‌” గుణమురాకుండుట, “లోట్‌*కు లోపము, '“లోట్‌ *ఆంతమునందు గల 'శృణ్‌ధాతువునకు అనుప్రయో గము ఈ సూత్రముచే నిపతింపబడుచున్నవి.

ఈ విధముగ (ప్రథమపురుషైెగశవచనమున “విదామ్‌గృ ఈ'అని యుండు నపుడు “శప్‌) రావలసి యుండగా:

తనాదితృత్భ్యా ఊ 8 1.70 తనాదేః కృఇశ్ళ ఊః (ప్రత్యయః స్యాత్‌ శపోఒపవాద। విదా జ్యరోతు.

403 లభఘునిద్ధాన్సకౌముదీ తనాదులకును *కృజ్‌ *ధాతువునకును “ఉఊ”ప్రవత్యయము వచ్చును.

ఇది “శప్‌*కు అపవాదము గాన దానిని బాదించి వచ్చును. “*విదామ్‌ కృ ఉ తిఆని యుండగా “ఉ'అనునది ఆర్రధాతుకము గాన అది పరముగ నున్నపుడు బుకొరమునకును, *“తి" సార్వధాతుకము గాన అది పరముగా గల ఉకారమునకు “సార్వధాతుకార్తధాతుకయోః అను సూరముజే()80 )గుణము .*ఏరుః'అను సూత ముచే (410) “తియందలి ఇకొరమునకు ఉకొరము *విదామ్‌ రరోతు" అని యుండగా “నళ్చాపదాన్తస్య రులి' అను సూ(తముచే (78 మకారమువకు అను స్వారముః “ఆనుస్వారస్య యయి పరసవర్థ్య ః" అను సూ(ర్రముచే (8) ఆను స్వారమునకు సరసవర్ష మగు జకారము వచ్చి “విడాజ్యరోలు అను రూపము సిద్ధించును.

“తుకు “తాతజ్‌” ఆదేశము చేసిన పక్షమున “*విదాజ్కరుశాత్‌” అని యుండగా:

అత ణీఠ్‌ నార్భధాతుకే 64.10

ఉప్రత్యయా న్తస్య కృజోఒత ఉత్సార్వధాతుకే క్లి తి. విదాజ్కారు తాత్‌, విదాజ్కారుతామ్‌, విదాజ్కుర్వన్తు; విదాజ్యూరు:ః విదాజ్కరవాణి, అవేత్‌, అవిత్తామ్‌, అవిదుః,

“ఉతశ్చ పత్యయాదసంయోగపూర్వాత్‌ "నుండి “ఉలి “పత్యయాత్‌” అమువ ర్తించును, 'కిత్‌” గాని “జీత్‌” గాని అయిన సార్వవాతుుంము పర మగు నపుడు ఉఫప్రళ్యయాంత మగు *కృజ్‌ధాతువునకు ఇంబంధించిన (ాస్వ అకార మునకు (హన్వడఉకారము ఆదేశముగ వచ్చును.

ఇచట 'తాతజ్‌” “జిత్‌” అగు సార్వధాతుకము గాన కకొారో త్రరవరర్తి యగు అకారమునకు ఉకార మాదేశముగ వచ్చి “విదాజ్కూరుతాత్‌ "అను దూప మగును. “తామ్‌” మొదలగునవి కూడ "సార్వధాతుకమపిత్‌ "అను సూత్రమువే 04) జీత్తులుగాన ఈ నూతముచే ఉకారము వచ్చి *విదాజ్యూరుతామ్‌” “విదాజ్క ర్వన్తు" ఇత్యాది మూపము లగును. '“విదాజ్కూరు అన్తుి అని యుండగా యణా దేశము వచ్చినరి

“పేర్ట్యపిచ్చ'అను సూత్రముచే (417) “సిప్‌” స్థానమున వచ్చిన “హి” 'అపిత్‌” గాన “జిత్‌ి'అగును. అందుచే ఉకారము వచ్చును. “ఉతళ్చ (ప్రత్యయా

ఆదాది (్రకరణమీ 49 దసంయోగపూర్వాత్‌ "అను సూ్యత్రముచే (006%) *“హి"కి లోపము. “విదాజ్కారు" అను రూపము సిద్ధించును.

ఉల్తిమపురుషమున “ఆడు లత్తమక్య పిచ్చ” అను సూత్రముచే (420 వచ్చిన ఆడాగమము “పిత్‌” గాన దానికి “సార్వధాతుకమపిత్‌” అను సూ(తముచే (709) జీత్త్వము లేదు అందుచే అకారమునకు ఉకొరము రాదు. *విదాజ్కరు ఆని అని యుండగా ఉకారమునకు గుణము అవాదేశము చేయ 'విదాజ్కంర వాణ్‌' అను రూప మగుకు. ఇళ్లే ద్వివచనబహువచనములందు (ప్రక్రియ యుండును.

“ఆమ్‌*ప్రత్యయాదులు రాని పక్షముశ అదధాతువునందు వలె “*వేత్రు _ విత్తాత్‌, విత్తామ్‌- విదన్తు; విద్ధి-విల్తాత్‌, విత్తమ్‌. విత్త; వేదాని, వేదావ, 'వేదామ” అను రూపము లగునా.

ఉత్తమపురుషమునందు. ఆడు త్తమళ్య పిచ్చ" అను సూ(త్రముచే (420) వచ్చిన ఆడాగమము '“పిత్‌” గాన (జీతము లేకుండుటచేే “పుగ న్తలఘూప ధస్య చ” అను సూర్రముచే (48638) గుణము వచ్చినది.

అవేత్‌:- లజ్‌ ప్రధమపురు షైెకవచనమున *అవేద్‌ త్‌" అవి యుండగా “హల్‌ జ్యాది"స్తూతముచే (178) “త్‌ కు లోపము. దకారమునకు '“వావసానే' అను స్యూత్రముచే (146) వై కల్చికచ్వర్వ్వము చేయగా *అవేత్‌” '"అవేద్‌'ఆను రూపద్వయము సిద్ధించును.

అవిత్తామ్‌:_ ద్వివచనమున అపిత్సార్వధాతుకము గాన జీద్వద్భావముచే గుణము రాలేదు

అవిదుః:- “సిజభ్య స్తవిదిభ్యశ్చ” అను స్మ్నూతముచే (49) “బుకి “జుస్‌* ఆదేశము చేయగా *ఆఅవిదుః”అను రూపము సిద్ధించినది.

చుధ్యమపురు ప్రైవవచనమున “అవేద్‌స్‌'అని యుండగా హల్‌జ్యాదిసూ(త్ర ముచే (11%) సకొరలోపము చేసిన పిమ్మట “ఆవేద్‌* అని యుండగా:

బళ్ళు 88.75

ధాతోర్టస్య పడ్వాన్తస్య సిపి పరే రుర్వా. ఆవేః-అవేర్‌. విద్యాశ్‌. విద్యాతామ్‌; విర్యాస్తామ్‌. అవేదీక్‌, అవేదిష్యుత్‌, అసభువి 17, అసి.

“పఎస్య"ఆధికారిము. * సిపిధాతోరుర్వా” అను సూశ్రిము అనువ ర్రిం చును. “నిప్‌” ప్ర మగునపుడు పదాంతము నందలి ధాత్వవయవదకారమునకు “రివికల్చ్పముగ వచ్చును.

410 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ ఇచట లుస్త మగు 'సిస్‌” స్టానివద్భావముచే పరముగ_ నున్నది గాన దకారమునకు రుత్వము వికల్పముగ వచ్చి "అవే? అను రూపము, అది రావి పక్షమున “అవేత్‌" అను రూపము సిద్ధించును. ఈ విధముగ లజ్‌ నందు_- “ఆవేత్‌-ద్‌, అవిశ్రామ్‌, అవిదుః; అవేః-అవేత్‌, అవిత్తమ్‌, అవిత్తః అవేదమ్‌, అవిద్వ, అవిద్మ” అను రూపము లగును. విధిలిజ్‌ := విద్యాత్‌, విద్యాతామ్‌, విద్యుః; వివ్యాః, విద్యారమ్‌, విద్యాత; విద్యామ్‌, విద్యావ, విద్యామ. ఆశీర్లి జ్‌ విద్యాత్‌, విద్యాస్తామ్‌, విద్యాసుః; విద్యాః విద్యా స్తమ్‌: విద్యా స్తః విద్యాసమ్‌, విద్యాస్వ, విద్యాస్మ. లుజ్‌:- అవే దీత్‌, అవేవిష్టామ్‌ అవేదిషుః; అవేదీః, అవేదిష్టమ్‌, అవేదిష్ట; అవేదిషమ్‌, అవే దిష్వ ఆవేదిష్మ. లృబ్జునందు *“అవేదిష్యత్‌" ఇత్యాదిరూపము లగును. 17. “ఆస్‌'ధాతువునకు ఉండుట అని అర్థము. లట్‌ (వథమప్పరు షైకవచ నమున 'శప్‌కు లుక్‌ చేసిన పిమ్మట “ఆ స్తి'అను రూపము నిద్ధించును. 577. బృనోరల్లోనః 64.111 శ్నస్య ఆ న్తేళ్చ అతో లోపి సార్వధాతుకే కితి, జీతి, _స్తః, సన్తి; అసి, స్ధః స్ట్‌ అస్మి, స్వః, స్మఃం = “అత ఉత్‌ సార్వధాతుకే' నుండి “సార్వధాతుకే “గమహనజనఖన ఘసాం లోపః క్నిత్యశజి” నుండి “క్టితి'అనువర్తించును. "కిత్‌'గాని 'జిత్‌గాని యగు సార్వధాతుకము పర మగునపుడు “శ్నమ్‌”'ప్రశ్యయ, 'అస్‌' ధాతువులకు చెందిన అకొరమునకు లోపము వచ్చును 'శ్నమ్‌' ప్రత్యయాకారలోపమునకు “రున్హఃిఇత్యాదులు ఉదాహరణము. (హ్ఫృతమున ద్వివచనబహువచన ప్రత్యయము లన్నియు “సార్వధాతుకమపిత్‌” అను సూత్రముచే (503) జిత్తులు గాన *స్తఃి “సన్ని 'స్థః “స్ట” ఇత్యాది రూపములు సిద్దించినవి. మధ్యమపురుష్రైకవచనమున “అస్‌ సి అని యుండగా “తాసస్తోర్లోపః” అను సూ(త్రముచే (108) అఆస్‌ధాతుసకొరమునకు లోపము వచ్చుటచే “ఆసి” అను రూపము సిద్ధించినది, $78. ఉవనర్గపాదుర్భ్యామ న్ధిర్భాచ్‌ వరః 88.87 ఉపసర్లేణః (ప్రాదుసళ్చాన్తేః సస్య షో యకారేఒచిచ పరే నిష్యాత్‌= ఫ్రనిష న్ని, 'ప్రాదుఃషన్సి. యచ్‌పరః కిమ్‌? అభిిస్తః.

అదాడి పకరణమ్‌ తేక

“ఆపదా న్తస్య మూర్చిన్యఃినుండి *“మూర్చస్యః”, ఇణ్‌ కోః'నుండి “ఇజ్‌” “సహేః సాడః సళినుంది “సఃిఅనువ ర్హించును. ఉపసర్షావయవ మగు ఇణ్‌ కంటెను, “ప్రాదుస్‌ అనుదానికంజొను పరమైన అస్‌ధాతువుయొక్క సకారము నకు యకారముగాని అచ్చు గాని పరముగ నున్నపుడు షత్వము (మూర్జన్యము వచ్చును.

ఉదా: నిష్యాత్‌ . స్యాత్‌'అనునది అసధాతువిధిలిజ్‌ రూపము, ఇచట ఉపనగ్లేణ్‌ ఇకారము. దీనింతె. పుముగ నున్న సకారమునకు యకారము పరముగ నున్నది గాన షత్వము వచ్చి “నిష్యాత్‌" అను రూపము అయినది. “పనిష వన్తి అను రెండవ ఉదాహరణమున సకొరమునకు అచ్చగు అకారము పరముశ నున్నది. “ప్రాదుఃష న్తి'___ఇచట "(ప్రాదుస్‌' ఆను అవ్యయమునకు సరముగ నున్న అసధాళు సకారమునకు అన్న పరముగ నున్నది గాన షత్వము వచ్చినది.

“యచ్చరః' అ౨ చెప్పుటచే....అనగా యకారము గాని *అచ్‌” గాని నకా రమునకు పరముగ మండవలె నని చెప్పుటచే__ోఅభి _స్తః” అనునపుడు సకొ రమునకు యకారము గాని 'ఆద్‌” గాని సరముగ లేదు గాన షత్వము రాలేదు.

అ న్తేద్భూః 24052

ఆర్థధాతుకే. బభూవ భవితా. భవిష్యతి. అనస్తు-స్తాత్‌; స్తామ్‌,

యస్య స్యార్ధధాతుకే'నుండి *“ఆర్హధాతుకే'అనువ ర్తించును. ఆరధాతుకము పర మగునపుడు *అస్‌'*ధాతువునకు *భూఅను ధాతువు ఆదేశముగ వచ్చును.

ఈ సూతము ననుసరించి లిట్‌. లుట్‌, లృట్‌, ఆశీర్లి జ్‌, లుజ్‌, ల్భృబ్డా లందు అసధాతురూపములు భూధాతురూపముల వఠె నుండును. అనగా ఈ లకా రములలో అనధాతువునందు భూధాతురూపములే ప్రయోగింపబడును.

లోట్టునందు (ప్రధమపురు షకవచనమున శట్‌లుక్కుచే "అమి ఆను రూపము. తాతజ్‌ ఆ దేశము వచ్చిన పక్షమున, అది జీత్తు గాన అకారలోపము (సూ-5్‌77).. "స్తాత్‌" అను రూప మగును. ఇళ్లే ప్రథమపురుషద్వివచనబహు వచనములందును, మధ్యమప్పరు షద్వివచనబహువచనములందును *సార్వధాతుక మపిత్‌'అను సూశముచే (003) జీతము వచ్చును గాన అకారలోపము. “స్తాత్‌? “సన్ను క స్త్‌ స్గ ఇత్యాదిరూసము లగును.

413 లఘునిద్ధాన్తకొముదీ

మధ్యమపురు షై“వచనమున “సిప్‌'కు *హి'ఆ దేశము చేసిన పిదప “అస్‌ హి అవి యుండగా “హురుల్భో్యోహేర్చిః” ఆశు సూతముచే (15%) “హికి “ధి” రావలసి యున్నది. కాని రాబోవు సూత్రము పర మగుటచే దానిని బాధించి ముందుగ ప్రవర్తించును.

థ్ఫూనో రేద్ధాన భ్యానలో వళ్ళ (4.110

ఘోర_నేళ్చ ఏత్వం స్యాద్‌ హొ పరే అభ్యాసలోపళ్చ. ఏత్వస్య అసిద్ధత్వాద్‌ హేర్చిః శ్నసోరిత్యల్లోపః, తాతజ్‌ పక్షే ఏత్వం న, పరేణ లాతజా బాధాత్‌, ఏధి=స్తాత్‌, స్త్పృమ్‌. స్త, అసాని, ఆసావ అసామ. ఆసీత్‌, ఆస్తామ్‌, ఆసన్‌, స్యాత్‌, స్యాకామ్‌. స్యుః భూ యాత్‌, అభూత్‌, అభవిష్యత్‌.

ఇణ్‌ గతౌ 18. ఏతి, ఇతః

ఘు సంజ క ధాతువులకును, ఆసధాతువునకును *హి పర మగునపుడు ఏకారము, అభ్యాసలోపము వచ్చును

సూ సూతముచే ఏత్వము, అలోన్హ్య పరిభాషననుసరించి (సూం21) ఆంత్య సకారమునకు వచ్చును. 'ఆ ఏహి అని యుండగా ఈ సూ(క్రముచే విహిత మగు ఏకారము “అసిద్ధవదత్రాభాత్‌” అము సూత్రముచే. (50% అసి ద్దము గాన “హి అనునది సకారరూసరుల్లుకంచె పరముగ నుండును. అందుచే *హి” కి “ధి ఆదేశము. “హి” అపిత్‌ గాను 'సార్వధాతుకమపిత్‌” అను స్యూతముచే (009) జత్త్వము సిద్ధించును గాన, 'శ్నసోరల్లోవః! అను సూశ్రముచే (577 అకారలోపము _ పఏధి అనురూపము సిద్ధించును.

ఏర్వావిధాయకసూతముకంట. (680) “తుహోస్తాతజ్ఞాశిష్యన్యతర స్యామ్‌” అను సూత్రము (414 పరము గాన 'హికి ముందుగ తాతకా దేశము వచ్చును. అది వచ్చిన పిదస “హి” లేదు గాన ఏత్వము రాదు. 'స్తాక్ర్‌' అను రూపమే యగును.

ఉ త్రమపురుషమున “ఆడు త్తమస్య పిచ్చ” అను సూ(్రముచే (42 ) విహితమగు ఆడాగమము “పిత్‌' గాన జీ_త్త్వము లేదు. అందుచే అకార లోపము రాదు. 'ఆసాని, అసావ, అసామ' అను రూపములు సిద్ధించును.

లజ్‌- (పథమప్పరుష మధ్యమప్పరు షైక వచనములందు *అ ఆస్‌ త్‌”

అదాది (పకరణమ్‌ 413 'ఆ అస్‌ సి అని యుంగగా *&ఈ “సీ అనునవి అవృ క్రహల్లులు గాన “ఆస్తి సిచో పృ ్తే” అకు సూళముచే (117) ఈడాగమము చేయగా 'ఆపీడ్‌' 'ఆసీలి అను రూపములు సిద్ధించినది. ద్వివచనాదులందు ధాత్వకొరిము “ళ్నసోర న్లోవః” అను సూ(త్రముచే (ఈ57) లోపించినను అకవాగమసంబంధి యగు ఆకార ముండును, “ఆసీత్‌, ఆస్తామ్‌, ఆశన్‌; ఆసీః, ఆనస్తమ్‌, ఆస్తః ఆసమ్‌, ఆస్వ, ఆస్మం”

విధిలిజ్‌ నందు యాషడాగమము జీత్తు గాన అకొరలోపము వచ్చి "స్యాత్‌, స్యాకామ్‌, స్యుః, స్యాః స్యాతమ్‌, స్యాళ, స్యామ్‌. స్యావ స్యామ”ొ అను దాపము లగును.

ఇణ్‌” ధాతువృశకు వెళ్ళుట అని యము ణకొరము ఇత్సం్జ కము. పిత్తము గలతిప్‌, సిప్‌ మిప్‌లు పర మగునపుడు ళబ్‌లుక్‌ చేసినపిమ్మట “సార్వధాతుకార్థధాతుకయోః' అను సూత్రముచే (810) గుణము వచ్చి “ఏతి, "ఏషి. “ఏమి” అను రూపము లగును. గ్వివచనాదులందు జీత్ర్వముచే గుణము రాదు. “*ఇత॥” ఇత్యాది రూపము లగును.

(ధ్రఠమపురుష బహువచనమున "ఇ అవన్సి' అనీ యుండగా “అచిన్న ధాత్యుభువాం య్వోరియజునజౌ” అను సూ్యతముచే (1980) ఇయజాదేశము రావలసి యుండ :-

ఇజోయణ్‌ 6.4.6!

అజారౌ (ప్రత్యయే పరే యి

“అచిబ్నధాతుభువాం...” నుండి “ఆచి” ఆనువ ద్రించును. అజాది ప్రత్య యము పర మగునప్పుడు *ఇణ్‌ ' ధాతువునకు యణాదేశము వచ్చును.

ఇది ఇయజొా దేశమునకు అపవాదము. దానిచే ఇకొారమునకు యకారా దేశము చేయగా "యని" అను రూపము. సిద్ధించినది. ఇతరరూసములలో కార్యవిశ్రేష మేదియును లేమ. ఏతి, ఇతః, యన్సి. ఏమి, ఇథః, ఇథ, ఏమ, ఇవః. ఇమః. రివ్‌ ప్రవమపురుషైెవవచనమున ద్విత్వాదులు చేసిన పిమ్మట 'ఇ ఇ అ” ఆని యుండగా రెండవ ఇకొారమునకు *ఆద్రో ప్దితి అను సూతముచే ( 89) వృద్ధి ఆయాదేశము= *ఇ ఆయ్‌అి అని యుండగా

582 అభ్యానస్కానవర్లే 64.78 ఆభ్యాస న్యేవర్జోవర్ష యో రియజువజాస్రోఒసవర్ణేఒచి. ఇయాయ+

శీ14 లఘుసిద్ధాన్త కొముదీ

“ఆచి శ్నుధాతు.భువాం య్వోరియజువజొ 'నుండి'అచి” “య్వోః? “ఇయ జువజా” అనువ్షించును. ఆభ్యాసకు చెందిన ఇపర్జోవర్శ ములకు ఆసవర్డ మగు “అచ్‌* పర మగునప్పుడు “ఇయజ్‌”' *“ఉవజ్‌” ఆదేశములు వచ్చును.

ఇచట “ఇ అనునది అభ్యాసకు సంబంధించిన ఇకారము, దానికి “ఆ' అను అసవర్ణమగు అచ్చు పరముశ నున్నది. కావున ఈ సూత్రమువే ఇయజొ దేశము చేయగా. *“ఇయాయ'" అనురూపము సిడ్ధించినది. _పథమపురుష ద్వివచనమున ద్విత్వాదులు చేసిన పిమ్మట *'ఇ ఇ అతుస్‌' అని యుండగా ““అసంయోగాల్లిట్‌ కిత్‌"” అను స్తూత్రముచే (154) కిత్వ్వము వచ్చును గాన గుణము రాదు. 'ఇజో యణ్‌” అను సూత్రముచే (5810) యణాదేశము. “ఇయ్‌ అశుస్‌ అని యుండగా :-

5088 దీర్చ ఇణః తతి 74.060

ఇణోఒభ్యాసస్య దీర్హః స్యాత్‌ కితి లిటి. ఈయతుః, ఈయుః, ఇయయిధ-ఇయేథ, ఏకా. ఏష్యుతి. ఏతుం ఐత్‌, ఐతాహమ్‌. ఆయన్‌. ఇయాత్‌. ఈయాత్‌.

“అ(తలోపోభ్యాసస్యి “వ్యథో లిటి ఆను స్తూతములనుండి *అభ్యాసస్య” “లిటి” అనువర్తింయను. కీత్తు అగు లిట్టు పర మగునప్పడు ఇణ్‌ ధాత్వభ్యాసము నకు దీర్చ ము వచ్చును.

పైన చూపిన విధముగ ద్వివచనబహువచనములందు లిట్లు కిత్తు గాన దీర్చము వచ్చును. *ఈయతుః "ఈయుః” అను రూపములు సిద్ధించును.

మధ్యమపురుషెకవచనమున “ఇ ఇ ధిఅని యుండగా *“ధల్‌” పిత్‌గాన గుణము వచ్చి *ఇ ఏధ'అని యున్నది. ఇణ్‌ ధాతువు అజంత మగు అనిడ్ధాతువు గాన భారద్వాజనియమముచే “థల్‌ కు వై కల్చిక ఇడాగమము వచ్చుకు ఇవాగమ వక్షమున ఐ ఏ ఇధ' అని యుండగా ఏకొరమునకు ఆయాదేశను__*ఇ అభయ్‌ ఇథి... అభ్యాస ఇకొరమునకు ఇయజొ దేశము (సూ-58ిలీ. “ఇయయిథ'అను రూపము సిద్ధించును. “ఇట్‌రానిపక్షమున “*ఇ ఏ థ'ఉఇని యుండగా ఇయడణొ దేశముచే *ఇయేథ" అను రూప మగును. ద్వివచనబహువచనములందు “యజణ్‌ 'దీర్హ ములచే “ఈయభుః' *ఈయు।"అను రూసము లగును. ఉత్తమ పురుషైకవచనమున “జల్‌ "కు ణీ _త్త్యవికల్పముచే వృర్దిఆయా దేశములు, గుణ అయాదేశములు చేయగా *“ఇయాయి 'ఇయయి అను రూపద్వయము సిద్ధిం

ఆదాది _[పకరణమ్‌ శీేవ్‌ చును. *వి మలకు [కొదినియమముచే నిత్యముగ ఇడాగమము వచ్చి "ఈయివ" *ఈయిమి” అను రూవము లగును, లుట్‌ లృట్టులందు “ఏళా “ఏష్యతి' ఇత్యాది రూపము లగును. విశేషకార్యము లేవియు లేవు

లోట్‌:_ ఏతు=ఇతాత్‌, ఇతామ్‌, యన్తు; ఇపి=ఇతాత్‌, ఇతలమ్‌. ఇత; అయాని, అయావ, అఆయామ "*తాతజొ జీత్తు గాన అది పర మగునపుడు గుణము రాలేదు; అ'్లే హి ఆపిత్‌ గాన జీద్వద్భావ ముండుటచే గుణము రాలేదు. ఉ త్తమపురుషమువందు వచ్చిన ఆడాగమము పిక్స్‌" గాన గుణని షేధము వ్తిం పదమ గుణము, అయాదేశము చేయగా "అయాని" *అయావ' 'అయామి” అను రూపములు సిద్ధించినవి

ఐత్‌;- లజ్‌ప్రధమపురుషైకవచనమున ఆడాగమము ఇకారలోపాదులు చేసిన పిమ్మట *ఆ ఇత్‌' అని యుండగా 'ఆటశ్చి అను సూ(తముచే (107) వృద్ధి-_-"ఐత్‌'అను రూపము. సిద్ధించినది. ద్వివచనమున పై విధముననే “ఐతామ్‌'అను రూపము సిద్ధించును. బహువచనమున '“యి"కి 'అన్స్‌” ఆదేశము చేసిన పిమ్మట *ఇ అ న్న్‌'అని యుండగా “ఇణో యణ్‌"అను సూ(త్రముచే (ఈ1) యణాదేశము. “య్‌ ఆన్త్‌'అవి యుండగా 'అనిద్ధవద్మశ్రాభాత్‌ అను నూత్రముచే (505) ఈ యణాదేశము అపెద్ధము.. గాన నిది అజాదిధాతు వగుటచే ఆడాగ మము వచ్చును. సంయోగా _న్తలోపముచే తకొరము లోపింప “ఆయన్‌ అను రూపము సిద్రించును. ఉత్తమపురుషైకవచనమునందు గూడ అశాది పత్యయము పరముగ నున్నది గాన “ఆయన్‌”అను దానియందు వలెనే ప్రక్రియ యుండును- '“ఆయమ్‌” అను రూపము సిద్దించును. ఇకరరూపములందు గూడ (పక్రియ పూర్వోక్రవిధముగనే యుండును “*ఐత్‌, ఐతామ్‌ ఆయన్‌; ఐః, ఐతమ్‌, ఐత; ఆయమష్‌, ఐవ, ఐమ.

విధిలిజ్హానందు *“యాసుట్‌ "జిత్తు గాన గుణము లేదు *ఇయార్‌, ఇయా తామ్‌, ఇయుః; ఇయాః, ఇయాతమ్‌ ఇయాత; ఇయామ్‌, ఇయావ, ఇయామొ”ో అను రూపము లగును.

ఆశీర్ణిజ్ఞునందు “ఆకృత్చార్వధాతుక యోర్షీర్ణః "ఆను సూత్రముచే (485) దీర్షము వచ్చి *ఈయాత్‌, ఈయాస్తాము ఈయాసుః; ఈయాః, ఈయాస్తమ్‌, ఈయా_స్త; ఈయాసమ్‌, ఈయాస్వ, ఈయాస్మ” అను రూపము ఇగును,

416 లముద్ధాన్తకౌముదీ స్‌గ్రి(, బీరోల్లినో గ 421

ఉపసర్గాత్‌ పరస ఇణోఒణో (హస్వ ఆర్ధ ధాతునే కితీ లిజిం నిరియాత్‌. *ఉభయర ఆయనే నాన్హాదివత్‌ ”__ అభీయాత్‌. అణః కిమ్‌? సమేయార్‌.

“ఉవసర్గాధ్రస్వడఃహ తేః'నుండి *ఉపసర్గాత్‌” “హస్వః), “కేఒణకనుండి “ఆణి, “అయజ్‌ యిక్షి తినుండి కితిఅనపదైకి దేశము అనువ ర్తించును. “అర్హ ధాతుకే”అను పదము ఈ సూ(త్రములోనికి అనువ ర్హించుటకు అవకాశము లేకుం డుటచేతను, 'కిత్‌ లిజ్‌'అనుటచేరనే ఆర్షధాతు5లిజ్‌ అను నర్టము వచ్చుచుండు టచేతను వృత్తియందు *“ఆర్రధాతుకే'అను సారము (ప్రొమాదిక మని బాలమనో రమాకారుడు (వ్రాసి యున్నాడు. 'కత్‌' అగు *లిజ్‌ సర మగువప్పుడు ఉపశర్ష కంటె పరమును ఇణ్‌ 'ధాతునంబధియు అగు “అణ్‌కు (హస్వము పచ్చును.

“నిర్‌ _. ఈయాడ్‌ి-నిరీయాత్‌ అని యుండగా, “కిదాశిషి"అను సూూతము (48 ననునరించి “ఆశీర్లిజ్‌' కిత్తు గాన, ఆది పరముగ నున్నప్పుడు “నిర్‌ 'అను ఉపసర్థకం"-బ పరముగ నున్న ఈకారమునకు హన్వము వచ్చి “'నిరియాత్‌' అను రూపము సిద్ధించును

“అభి 1 ఈయాత్‌ అని యుండగా సవర్డడీర్చనంధిచే “అభీయాత్‌' అని యగును. అనగా ఉపసర్మకు సందింధి.చిశన ఇకారమునకును, ఇణ్‌ ధాతువు నకు సంబంధించిన ఈకారమునకును ఏకాదేశముగ ఈకారము వచ్చి యున్నది కొవున “ఆ న్హాదివచ్చ' అను సూత్రము(4 )ననుసరించి ఈ ఏకా దేశరూపఈకార మును “అభిఅను ఉపశర్ష్గకు ఆంతావయవముగను “ఇణ్‌ 'ధాతువుశకు ఆచద్యవయ వముగను (గ్రహించుటకు అవకాళ మున్నవి ఇచట పూర్వాంతవద్భానమును మాథత్రము (గ్రపొంచినచో “అభీ" అనునది ఉపసర్ష యగును. అప్పుడు ఇణ్‌ ధాతు నందింధి యగు “అజ్‌” ఉండదు, పరాచివద్భావమును మాత్రము (గహించినచో “ఈయాత్‌*అనునది ఆశీర్డిజ్‌ రూప మైనది మిగిలిన “అథీ'అనునది ఉపనర్మ కాజాలదు, అందుచే పూర్వాంతవద్భావమును పరాదివద్భావమును 'రెండీంటిని (గ్రహించి “అలీ అను ఉపనర్గకంకొ పక మగు “ఈయాత్‌' లోని ఇణ్‌ధాత్వవ యవ ఈకారమునకు హన్వము వచ్చునని చెప్పవలసి యుండును. కొని “పూర్వా _న్తవర్భావము పరాదివద్భావము రెండును (గహింప వలసి యుశన్నపుడు ఆంతాది వద్భావము (ప్రవర్మించదు” అను పరిభాష ననుసరించి ఇట్టి స్థలములలో అంతౌ

అదాది (సకరణమ్‌ త] దివద్భావనూ[గ్రమును (ప్రవ ర్రింపచేయకూడదు. అందుచే “అఖీయాత్‌' అను నపుడు హస్వము రాదు.

(హశ్వము 'అజణ్‌*కు వచ్చు నని చెప్పబడినది. అందుచే “సమ్‌ 1-౮ (- ఈయాక్‌"ఆనునపుడు ఆకారఈకారములకు గుణముచే *సమేయాత్‌"అని యుం డగా, ఇచట *సమ్‌”' అను ఉపసర్శకంపి పర మైన ఏకారము 'అణ్‌” కాదుగాన దానికి హశస్వము (ఇకారము) రాలేదు. (గహణకసూ[తము తర్క ఇతరస్థలము లలో అణ్‌ ప్రత్యాహారము మొదటి ణకొరముతోడనే అని వెనుకచెప్పబడినది. అందుచే ఏకారము ఆణ్‌కాదు,

ఇణో గాలుదో 2845

“గాతిస్టా'-ఇతి సిచో లుక్‌ = అగాత్‌, ఐష్యత్‌ శీజ్‌ స్వప్నే, 18.

“లుజ్‌' పర మగునపుడు *ఇణ్‌” ధాతువునకు *గా'అను నాదేశము వచ్చును.

“ఆడజాదీనామ్‌* అను నూ్యశముడే (416%) ఆడాగమము చేయుటకు పూర్వమే గా" ఆదేశము వచ్చును. అపుడు అజాదిధాతువు లేదు గాన ఆడాగ మము మాథతమే వచ్చును. [పధమపురుషైకవచనమున “అగాస్‌త్‌అని యుండగా “గాతిస్టా ఇత్యాది సూ (త్రిముచే (411) “సీన్‌ "కు లోపము. *ఆగార్‌” అను రూవము సిద్ధించును. ఈ విధముగ సిజ్‌లోపముచే “అగ్గాత్‌, అగాతామ్‌, అగుః; అగాః, అఆగాతమ్‌, అగాత; అగామ్‌, అగావ, అగామ” అను రూపము లగును.

(ప్రధమప్పరుషబహువచనమున “"ఆతః"అను సూత్రముచే (191%) “యి'కి “జుస్‌* ఆదేశము; “ఉస్యపదాన్హాత్‌ "అమ సూతముచే (4985) ఆకారమునకు పర రూపము చేయగా *“అగుః'అను రూపము సిద్ధించినది.

లృజ్‌ :- ఐష్యత్‌, ఐష్యతామ్‌, ఐష్యన్‌; ఐష్యః, ఐష్యతమ్‌. ఐష్యత; ఐస్యమ్‌, ఐష్మావ, ఐష్యామ

'“శీజ్‌' ధాతువునకు నిద్రించుట అని అర్థము. ఇది సేట్యాము. జీత్తు గాన ఆత్మనేపదము. అందుచే “తిమొదలగు ఆక్మనేపద_పక్యయములు చేర్చ బడును అవి అపిత్‌ సార్వధాతుకములు గాన జీత్త్వము వచ్చుటచే గుణము వచ్చుటకు అవకాశము లేకుండుటచే (క్రింది సూత్రము చెప్పదిడుచున్నది.

418 లఘునీద్ధాంతకొముదీ 506. లీదిః సార్వాదాతకే గుణః 74.21

క్షితి చి ఇత్యస్యాపవాదః. శేతే, శయాతే,

సార్వధాతుక్కపర్యయములు పర మగునప్తుడు శీజ్‌ ధాతువునకు గుణము వచ్చును.

ఇది 'క్సీతి చిఅను సూ(క్రమునకు అపవాదము. గాన దానిని బాధించి గుణము వచ్చును. (ప్రధమపురుషైకవచనమున శప్‌లుక్‌ చేసిన పిమ్మట ఈ సూళ్రముచే గుణము చేయగా "శేతే' అను రూపము సిద్ధించినిది.

ద్వివచనమున *శీ ఆతామ్‌” అని యుండగా ఈకారమునకు గుణము, ఆయాదేశము *శయారామ్‌'అని యుండగా “ఆమ్‌రూస మగు టికి “టిత ఆత్మ నేవదానాం” పేరే” ఆను సూత్రముచే (011) ఏీత్వము-- 'శయాతే' అను రూపము సిద్దించినది.

బహువచనమున “యకు “ఆత్మనేపదేష్వనత అను సూత ముచే(027) ఆత్‌ ఆదేశము. టికి ఏకొారము. ధాతువునకు గుణము (సూం586)- ఆస్థి బ్రక్రే” అని యుంగగా:-

లీచోడట్‌ 7.1.7 శీజః పరస్య రయూదేళశస్య అతో రుడాగమః స్యాత్‌, శేరతే; శేషే, శయాధే. శేధ్వే; శయే. శేవహే, శేమహే. శిశ్యే, శిళ్యాతే, శశ్యిరే. శయితా. శయిప్యతే. శేతామ్‌, శయాతామ్‌, శీరళామ్‌. అశేత, అశయాతామ్‌, అళశేరతం శయీత, శయీయాలామ్‌, శయీరన్‌, శయిశీష్ట, అశళయిష్ట, అశయిష్యత.

“థూ న్షః “అదభ్యస్తాత్‌” అను స్తూళ్రములనుండి “రుఃి “అత్‌” అను వర్తించును. *శీజ్‌'ధాతువుకంచె పరమును *యికు ఆదేశముగ వచ్చినదియ నగు అకారమునకు రుగడాగమము వచ్చును.

రుడాగమము టిత్తు గాన అక్రారమునకు ఆద్యవయవముగ వచ్చి “శేరతే' ఆను రూపము సిద్దించినది. ఇళతరరూపములందు విశేషకార్యము లేవియు లేవు.

శిశ్యే;:- 'లిట_స్తయుయోరేశరేచ్‌” అను స్నూతముచే (5018) లిట్టుకు ఏశ్‌, ధాతువుకు ద్విత్వము, *శీ శీ ఏ' అని యుండగా, అభ్యాసకు (హస్వము

అదాది పకరణమ్‌ త19 (సూ-808); రెండవ ఈకారమునకుయణా దేశము * శ్యీఅను రూపము సిద్ధిం చినది. ఇరరరూసములందు గూడ విశ్రేషకార్యము లేవియు లేవు. “8కే, శిశ్యాతే, శిళ్యిరే. శిళ్యిషే, శిశ్యారే, శిశిర్వే--ర్వే: శిశ్యే, శశ్యివహే, శిశ్యిమహే”ం

ఈ ధాతువు సేట్కను గొన లుట్‌, లృట్టులందు ఇడాగమ, గుణ, అయా దేళాదులు వచ్చి "శయితా' "“శయిష్యుతే ఇత్యాదిరూపము లగును,

లోట్‌, లజ్‌విధిలిజ్జులందు లట్టునందు వలె గుణము (సూ-586), రూదే శాకారమునకు రుడాగమము వచ్చును. “*శేశ్రామ్‌, శయాతామ్‌, శేరతామ్‌: శేస్వ, శయాథామ్‌, శేధ్వమ్‌, శయై, శయావహై, శయామహై,”, లజ్‌;- *అశేయత, అశయాలామ్‌, అశేరత: అశేథాః, అశయాథామ్‌, అశేధ్వమ్‌. అళశయి, అశ్రేవహి, ఆశేమహి”. విధిలిజ్‌;- శయీత, శయీ యాఠాష్‌, శయీరన్‌, శయీథాః, శయీయాథామ్‌, కళయీధ్వమ్‌, కయీయ. శయీవహి, శయీమహి.

ఇస్లే ఆశీర్లి జ్‌, లుజ్‌ , లృజ్జులందు గూడ విశేషకార్యము లేవియు లేవు. “శయిషీష్ట”, “అశయిష్ట “ఆఅక్రయిసష్యత” ఇత్యాదిరూపము లగును

ఇజ్‌ అధ్యయనే, 19. ఇజికావధ్యుపసర్షతో న వ్యభిచరతః,. అవీతే, అరదీయాతే, అధీయతే.

ఇజ్‌ధాతువునకు చదువుట అని అర్థము. “ఇజ్‌” 'ఇక్‌” ధాతువులు “అధి అను ఉపశర్గతోడనే ప్రయోగింపదిడును గాని స్వతంత్రముగ ప్రయోగిం పబిడవు. జీత్తు గాన ఆక్మనేపది.

అధీతే;- సవర్షదీర్చ సంధిచే “అదీత్రే'ఆను రూసము సిద్దించినది. “ఆథే” “ఆకే* మొవలగు అజాదిప్రత్యయములు పర మగునపుడు “ఆచి ఖ్నుధాతుభువాం య్య్వోరియజువజౌ” అను సూటత్రముచే (100) ఇయజాదేశయు వచ్చును. అపిత్‌ సార్వధాతుకమునకు జీద్వద్భావము వచ్చును గాన గుణ్యప్రస క్షి లేదు మొదట పక్రియ యంతయు పూర్రియై “ఇకేే ఇయాకే, ఇయతే” అను రూపములు నిష్పన్న మైన విమ్మటనే *అధి' ఉపనర్గ చేరును. *అదితే, అదీయాతే, అదీ యకే, అవఫీషే, అకీయాథే, అధీధ్వే, అధీయే, అధీవహే, అధీమ హే.”

త్తం లఘునిద్ధాన్తకౌముడి 588 గాట్‌ లభి 2.440

ఇజో గాజ్‌ స్యాత్‌ లిటి. అధిజగే, అధిజగాతే, అధిజగిరే. అధ్యేతాా అధద్యేష్యతే, అకీతాష్‌, అధీయాకామ్‌, లఅకీయకామ్‌, అధీస్వ, ఆధీయాథామ్‌, అవీధ్వమ్‌, అధ్యయై అధ్యయావహై, అధ్య యామహై, అ ధ్ర్యైత, లఅధ్ర్యెయాళామ్‌, అధె్య్యెయక; అర్ర్యైథా!; అర్ర్యేయాధామ్‌, అధ్ర్యైెధ్వమ్‌, అధ్యైబి. అధ్ర్యైవహి, +అధ్యైమహి. అధీయీత, అధీయీయాకాష్‌, అధీయీరన్‌, అధ్యేషీష్టం

“ఇ జ శ్చ నుండి *“ఇజః'ి అను పదము ఆనువ ర్తించును. లిట్టు వివ కీత మగునపుడు.అనగా లిట్టు చేర్చనున్నప్పుడు-_ “ఇజ్‌ ' ధాతువునకు *గాజ్‌” అను ఆదేశము వచ్చును. అధిజగే :_. గాజ్‌' ఆదేశము చేసిగ పిమ్మట ద్విత్వము, అభ్యాసకు (హాన్వము చుత్వము (సూ-(56); "ఆతో లోప ఇటి చి అను సూ(త్రముచే (402) ఆకార లోపము. *త'*కు *ఏళ్‌” ఆదేశము (సూ-516) “అధిజగే. అను రూపము సిద్ధించినది.

ఏళ్‌) ఇరేచ్‌, ఆతే ఇర్యాది ప్రక్యయములును, [క్రాదినియమము ననున రించి ఇడాగమము వచ్చుబచే సే, ధ్వమ్‌ మొదలగునవియు అవాను లగును. ఈ విధముగ అన్ని [పప్రవ్యయములును *జాదు లగుటచే ఆకారిలోపము వచ్చును, “అధిజగే, అధిజగా తే, అధిజగిరే, అధిజగ షే, అధిజగాధే. అధిజగిధ్వే, అధిజగే, అధిజగివహే, అధిజగిమహే.”

ఈ ధాతువు అనిట్కము గాన లుట్‌ లృట్టులందు “అధ్యేతా' “అధ్యే ష్యతే' ఇత్యాది రూపము లగును

లోట్టునందు అజాది[ప్రత్యయములు పర మగునప్పదు “ఇయజ్‌” ఆదేశ మగును. పిమ్మట “అధి ఉపసర్లేకారి ముతో నవర్డ దీర్హ సంధి యగును. “అధీతామ్‌" ఇత్యాది రూపము లగును ఉత్తమపురుషైక వచనమున 'అధి ఇ ఇి అని యుండగా “ఇట్‌ కు వశ్యము (నూఎ5్‌ [ఏ “అధీ ఇ ఏ*. ఆడాగమము (సూ.429), “అధి ఇఆ పిఎ ఏకాంమునకు ఐకొరము (నూ-%29). “అధి ఇ ఆ ఐ'=-అకారఐకారములకు నృద్ధిలఅధి ఇ ఐి. ఇకారమువకు గుణము-*అధి ఏ ఐ' అయాడేశము = 'అధి అమై”,. యణాదేశము = అధ్యయై అను రూపము సిద్ధించును.

ఆదాది (పకరిణమ్‌ తై ద్వివచన బహువచనములందు గూడ గుణ, అయాదేశ యణాదేశాదు లచే 'అవ్యయావ హై *అధ్యయామ హై” అశు రూపముల నిష్పన్న మగును. అధ్ర్యెత :- లజ్‌ప్రధమప్పరుషైక వచనమున ఆడాగమము. చేసిన పిమ్మట ఆడాగమసంబంధి యగు ఆకారమునకును ధాళత్వవయవ మగు ఇకొరము నకును “ఆటశళ్చ'అను సూ(త్రముచే( [87)వృద్ధి. పిమ్మట ఉపసర్షయందలి ఇకారము నకు యణాదేశము. “అధ్య్యైత' అను రూపము సిద్ధించినది.

ఆరామ్‌ అను అనాది ప్రయర్యయములు ఫర మగునపుడు సరకార్య మగు టచే మొదట ఇయడా దేశము చేసిన సిమ్మట “అధి ఆ ఇయ్‌ ఆ తామ్‌.ఇప్పుడు “ఆటశ్వ' అను స్కూతముచే (107) వృది _- *అధి ఐయ్‌ స్‌” చేమ “అదై గయారాష్‌' న్‌ చీడినవ' ఆడాచి ప్రళయము మగునప్పుడు రూపసిద్ది ఇళ్లే యుండును.

“అథీయీత” విధిలిజ్‌ ప్రధమపురుషైక వచనమున “అధి ఇత ఆని యుండగా "“లిజః సీయుట్‌' అను సూత్రముచే (02 ) సీయుడాగమము. “సుట్‌ లిధోఃశి అను సూశ్రముచే (000) లకొరమునకు సుడాగమము. వీటి సనకొారములకు లోపము (సూ-+29). “ఠోపో వ్యోర్వలి అను నూత్రముచే (481) యకారమునకు లోపషము."అధి ఇ ఈక ఆఫ యుండగా *“సీయుట్‌ అపిత్సార్వ ధాతుకిము గాన జీధ్వద్భావ ముండుటచే ఇయడాదేశము చేయగా “ఆధీయీత ఆను రూపము సిద్ధించినది.

అజాది ప్రత్యయముఎ పక మగునపుడు మాత్రము “సీయుబొ యకా రమునకు “వల్‌” పరముగ లేకుండుటచే లోపము రాదు. “*అకియీయాఠామ్‌” ఇళ్యాది రూపము లగును. *అకీయీత, అవీయీయాతామ్‌, అథీయీరన్‌, అథీయీధాః, అకీయీయాథాష్‌, అథీయీధ్వహ్‌, అధియ్యిరు. అదీ యీవపహొ, అధీయీమహి.

“అధ్యేషీష్ట :- అశ్‌ర్జిజ్‌. ప్రథమపురుషెో వచనమున సీయుట్‌, సుడాగమ యళలోప ఆర్థధాతుకగుణ, షళ్వ, స్టుక్వ యకా దేశాదమలచే “అథ్యే షీష్ట” ఆను రూప మగును. ఇళరరూపములందు గూడ ఇస్లే (వస్రియ యుండును, అజాదిప్రత్యయములు పర మగునప్తడు యాసుట్‌ యకారమునకు లోపము రాదు. “అర్యేషీష్ట, అద్యేషియాస్తామ్‌, అధ్యేషీరన్‌, అధ్యేషీష్టాః అచ్వేషీయాస్టామ్‌, అధ్యేషీఢ్వమ్‌, అధ్వేషేయ, అధ్యేషీవహి, అధ్యేషీ

హిం

శీ2ైర లఘునీద్ధాన్తకొముీ 588 ఎిభావా అజ్‌ ల్ఫ్బతోః 24.50

ఇజో గాజ్‌వా స్యాత్‌,

“ఇజళ్ళి “గాజ్‌ లిటి” అను సూ(త్రములనుండి “ఇజి “గాజ్‌ అను వర్తించును. లుజ్‌, లృద్జులు చేర్చవలసి యున్నపుడు ఇజ్‌ధాతువునకు “గాజ్‌” ఆదేశము వికల్బ్పముగ వచ్చును.

“లుజ్‌” చేర్చనున్నపుడు ఈ సూ(త్రముచే “గాజ్‌” ఆదేశము చేసి పిమ్మట లుజ్‌ '*న్లి' *సిచ్‌లు చేర్చగా *అగాస్‌ తీ అని యుండగా

య. గాట్‌ దటాదిలో౬ర్డోన్టిల్‌. 1210

గాదాదేశాత్‌ ఈటా దిభ్యశ్చ పరేఒజ్డోతః వత్యయాః జీతః స్యుః

గాబ్కాటా దిభ్యః, అల్లిత్‌, జీత్‌, గాజ్‌ ఆదేశము కంటెను. (తుదాడి గణమునందల్సి కుటాదిధాతువులకంటను పర మగు జిత్‌ ణీత్‌ భిన్న మగు (ప్రత్యయము జీత్‌ అగును,

ఇచట 'గాొ ఆదేశముకంప పరమగు సిద్‌ (స్స్‌ జిత్‌ కాని “ణిత్‌ కావి కాదు అందుచే ఇది జీత్‌ అగును.

50! ముమా బ్గౌ గా వొ వవోతినాం వాలి క6.4.04

ఏషామాత। ఈర్‌ స్యాత్‌ హలాదౌ క్తితి ఆర్ధధాతుకే, అధ్య గీష్ట-అదై లిప్ట్‌? అధ్యగేష్యత_అదై ్యష్యత ॥

“ఆర్ధధాతుకే' అని అధికారము *ఆతో లోవ ఇటి చి, “ఈద్యతి”, “అనుదాత్తోపదేశ వనతి తనోత్యాదీనా మనునాసికలోపో రులి కతి” అను సూ(ర్రములనుండి *ఆతః' *“ఠత్‌! “క్టీతి అనువ దర్తించును. హలాదియు, కిత్తు గాని జీత్తుగాని అయిన ఆర్ధధాతుకము పర మగునపుడు ఘుసంజ్ఞకము లగు ధాతువులయొక్కయు, మా స్థా, గా పాావో (ఓహోక్‌) స (షోఒ౬ న్తకరణే) ధాతువుల యొక్కయు ఆకారమునకు ఈకారము వచ్చును.

ఈ సూ[్రముచే “గొ యిందలి ఆకారమునకు ఈకారము వచ్చుటచే “అధ్యగీప్ట అధ్యగీషాతామ్‌. అధ్యగీషత, అధ్యగీష్టాః. అధ్యగీషాథామ్‌, అధ్యగీఢ్వమ్‌, అధ్యగీషి, అధ్యగీష్వహి, అధ్యగిష్మహి' అనురూపము లగును.

అదాది (వకంణమ్‌ తం అదే ప్త :- గాజాదేశము రాని పక్షముశ 'అధి ఆ ఇస్‌ ఠి అని కరి యుండగా గికారమునకు గుణము, పిమ్మట “ఆటశ్ళి అను సూశ్రమచే (107) వృద్ది? షత్వ మృత్వములు యణాదేశము చేయగా “అధై్యైష్ట' అను రూపము న! లట యూ వే సిద్ధించినది, అధ్యెపష్టః అ ధ్య్వైషాతామ్‌, ఆధ్ర్యైషు 9 అధ్ర్యైష్టాః, అధ్ర్యై షాథామ్‌, అధ్యైఢ్వమ్‌, అధ్యైెషి, అధ్ర్యైష్వహి-ఆఅద్యైష్యహిం లృజ్‌నందు గాజాదేశము చేసిన పక్షమున జిత్త్వ (సూం[00) ఈత్వ సో ముల (సూ-581) చే అ్యధ్యగిష్యుత, అధ్యగి ష్యేతామ్‌, అధ్యగీష్య స్త, అధ్యగీష్యధాః, అధ్యగీ ష్యేథామ్‌, అధ్యగీష్యధ్వమ్‌, అధ్యగి ష్యే, అధ్య నిష్యావహి, అధ్యగీష్యామహి” అను రూపము లగును, “గాజ్‌" ఆదేశము రాని పక్షమున “అధై్యైప్యత, అధ్య్యై ష్యేతామ్‌, జడ అర నో న కూ అధ్యైష్యన్తం అధ్ర్యైష్యథాః అధ్యై ష్యథామ్‌, అధ్యెష్యధ్వమ్‌, అధై్యై 'స్యే, అధ్ర్యైష్యావహి. అధ్యెష్యామహి” అను రూసము లగును, దుహ (ప్రపూరణే 20. దోగ్టి, దుగ్ధః దుహన్తి, ధోక్ష. దుగ్దే, దుహాతే, దుహతే, ధుకే, దుహాథే, దుగ్ద్వే: దుూహే, దహ్వహే, దుహ్మహే. దుదోహ, దుదు హే. దోగ్ధా. ధోత్యతి, ధోక్యతే. దోస్టం దుగాత్‌, దుగామ్‌, దుహను; దుగ్గి-దుగ్గాత్‌, దుగమ్‌ దుగ; దోహాని, 0 0౧ వావ ఇ ఇ 0 గ దోహావ, దోహామ దుగ్ధామ్‌, దుహాతామ్‌, దుహతామ్‌, ధుక్వ, దుహా వ ్‌ో వాక జార్‌ 4 అర త థామ్‌, దుగ్ద్యమ్‌, దోహై, దోహావహై, దోహామహై. అధోక్‌, అదు గామ, అదుహగ్‌, అదోహహమ, అదుగ్ధ, అమహాళలామ్‌, అదుహత, థఖ అదుగ్వమ్‌, దుహ్యాత్‌, దుహీత. గే 21. దుహొ ధాతువునకు పూర్ణ త్వమును తగ్గించుట, అనగా నిండుగా నున్న పొదుగును తగ్గించుట (వితుపట్స అని యర్భ ము. ఇది స్వరికేతృ్మము గాన ఉభయపది. ఈ ధాతువునకు సంబంధించిన వివిదరూపముల సిద్ధిక్లై యథా వకొశముగ “దా దేర్దాతోర్హ ౯” (252)'రులాం జళ్‌ రుళి (1%. రుషస్త థోర్టోఒధః (59) “ఏకాచో బళో భిష్‌ రుషన్తస్య స్ట్వోః (238) అను సూత్రములు ప్రవ ర్తించును. అనగా రకాంధికారాది ప్ర్య్యయములు పర మగు నప్పడు హకొరమునకు ఘకారము, డానికి గకొరము. తకార థకారములకు ధకా

తం4ీ లఘునీద్ధాన్తకౌముదీ రము వచ్చును. సకారాది (ప్రత్యయము పరమగునపుడు హకారమునకు ఘత్వము, భష్‌ భావముచే దకొరమునకు ధకారము, ఘకారమునకు చ _ర్వ్వముచే కకారము, సకారము మూర్థన్యషకారము వచ్చును. “ధ్వమ్‌ి పరమగునపుడు హకారమునకు ఘకారము. దానికి గకారముః దకారమునకు భష్‌భావముచే ధకారము వచ్చు చుండును.

లట్‌ : పరవ్మైపదము :- దోగ్టి, దుగ్ధః, దుహన్సి, ధోక్షి, దుగ్ధ్గః, దుగ్ధ దోహ్మి= దుహ్వః, దుహ్మః. ఆత్మనేపదము :- దుగ్దే ఇత్యాది రూపములు మూలమునందు చూపిన విధముగ నుండును.

లిట్టునందు *“దుదోహ, దుదుూహే” ఇత్యాది రూపము లగును,

లుట్టునందు రండు పదములందును *ఠాస్‌" వచ్చును గాన ఆది పర మగునప్పడు హకారమునకు ఘత్వగత్వములు, తకారమునకు ధకారము వచ్చి “దోగ్ధా, దోగ్దారౌ, దోగ్ధారః? ఇత్యాది రూపము లగును.

లృట్టునందు “స్య” చేర్చిన పిమ్మట సకొరాది ప్రళ్యయము పరముగ మన్నది గాన హకారమునకు ఘత్వము; భష్‌ భావముచే దకారమునకు ధకారము ఘకొరమునకు చ_ర్వ్యముచే కకారము, సకారమునకు షత్వము (కషమోర్యోగే క చేయటచే.. “ధోక్ష్యతి, ధోక్ష్యతే' ఇత్యాది రూపము లగును.

రెండు పదముల యందును లోడ్రూపములు మూలమున చూపబడినవి. లుజ్‌; పర స్కైపదమున *అధోక్‌, అదుగ్ధామ్‌, అదువాన్‌, అధోక్‌, అదు గ్ధమ్‌, అదుగ్ధ, అదోహమ్‌, అదుహ్వ, అదుహ్మా” ప్రధమ మధ్యమపురు మైకవచనములందు తకొర సకారములకు హల్ద్యాది లోపము (170) వచ్చినది,

అత్మనేపదిమున := “అదుగ్ధ, అదుహాతామ్‌, అదుహత, అదుగ్ధాః అదుహాథామ్‌, అదుగ్ధ్వమ్‌, అదుహి, అదుహ్వహి, అదుహ్మహి.

విధిలిజ్‌ పరన్మైపవమున 1 “దుహ్యాత్‌, దుహ్యాతామ్‌, దుహ్యుణి ఇత్యాది రూసములును, ఆత్మనేపదమున *న్నహీత్ర, దుహీయతాష్‌,దుహీ రన్‌” ఇత్యాది రూపము లగును ం

ఆకరి జ్‌ పర స్మైపదమున :_ “దుహ్యాత్‌, దుహ్యాస్తామ్‌, దుహ్యా సుః” ఇత్యాది రూపము లగును. ఆత్మనేసదమున '“సీయుట్‌' సుడాగమములు చేసిన పిమ్మట (ప్రధమపురుషైక వచనమున *దుహ్‌ సీస్‌ త' అని యుండగా.

అదాది (వకరణమ్‌ 425 5092 అిశ్నిచావాళత్యనోవదోవు 12.11

ఇక్సమీపాద్‌ హలః పరౌ యలాదీ లిజ్‌సిచౌ కితొ స్తః, తబీ, ధుక్షీష్టం

“ఇకో రుల 'హలన్నాచ్చి అను సూత్రములు అనువర్తించును. “అనంయోగాల్లి ట్‌ కిత్‌* అను సూ(మునుండి 'కితి అను పదము అను వ రించును.

చ. ఇక్కునకు సమీపమునందున్న _హల్‌కంటె పరమైనవియు,.. “గుల్‌ ఆదియందు కలవియు నగు లిజ్‌ సిచ్‌లు 'తజ్‌ొలు కిత్తులు అగును. పరమగునపుడు విధిలిజ్‌ నందుకూడ సీయుడాగమము వచ్చినను సకారము లోపించుటచే రులాదిలిజ్‌ లేదు కావునను, పరవ్మైపదమున యాసుడాగమము యలాది కాకుండుటచేతను ఈ సూ(త్రము (ప్రవర్తింపదు. కేవలము అనిడ్ధాతు వుల ఆత్మనేపడ అశీర్లిజాలందు మాత్రమే ఈ సూ(తము (ప్రవర్తించును.

ఈ సూ(రముచే కిత్త్వము వచ్చినది గాన గుణము రాదు. హకౌరము నకు ఘకారిము, దానికి చర్చ్వముచే. కికారిము, దకారమునకు భష్‌ భావముజే ధకారము, సకారములకు షత్వము, స్టుర్వము చేయగా “ధుక్షీష్ట' అనుహూప మైనది. “ధుక్షీష్ణ, ధుక్షియాస్తామ్‌, ధుక్షీరన్‌, ధుక్షీష్టాః, ధుక్షీయాస్తాం, ధుక్షీధ్వమ్‌, ధుక్షీయ, ధుక్షీవహి, ధుక్షీమహిం” శ

ఫఫి8ి తల ఇడవఛాదనిభిః త్భోః 81.45

ఇగుపధో యః శల్నన్తః తస్మాదనిటః చ్లేః కృ ఆదేశః స్యాత్‌, అధుషత్‌.

“*రాతో రేకాచో హలాదేః [క్రియాసమభిహారే యజ్‌” నుండి 'ధాతోః, “ద్దేః సిచ్‌' నుండి కద్దేః్‌ ఆనువ్తించును. ఇక్‌ ఉసధగా కలదియు శల్‌ ఆంతమునందు కలదియు నగు ధాళుపువంటె పరమై; అనిట్‌ అగు “చికి శకి అను నాడేశము వచ్చును. లా

“దుహ్‌” అనుదావికి ఉకార రూపమగు “ఇక్‌ ఉపధగా నున్నది. దీని చివర హకార రూపమగు “శల్‌” ఉన్నది. లుజ్‌నందు దీనికంచ పరముగనున్న “చ్లి" అనిట్‌ గాన దీనికి “ని అను నాదేశము వచ్చును. కృ” యందలి కళకొ రము ఇత్సంజ్ఞకము. పరమ్మైపద (ప్రథమపురుషైక వచనముస “అదుహ్‌ చ్చి

ఉ42ర్ర లఘునిద్ధాన్తకౌముద్‌ త్‌” అని యుండగా *క్స” ఆదేశము. *“అదువొ స త్‌” అని యుండగా ఘత్వ, చ్చర్హ్వం భష్‌ భావు షత్వాదులచే “అధుక్షత్‌” అను రూస మగును, అధు క్షత్‌, అధుక్షతామ్‌, అధుక్షన్‌, అధుక్షః, అధుక్షతమ్‌, అధుక్షత, అధు కమ్‌, అధుక్షెవ, అధుకామ,

ఆతనేసదమునందు ప్రథమపురుషైకవచనమున 'ఆదువొచ్లి ఈ అవి యుండగా “*చ్లి'కి 'పై సూ(త్రముచే *క్స' ఆదేశము “అదూహ్‌ సతి. 504 లుగ్‌వా దువాదివాలికూడువోమాత్యనోవదో ద్శే 7.878 ఏషాం కస్య లుగ్వా స్యాత్‌; దన్న్యే తజీ అదుగ్ధ -అధుక్షతం *“కృస్యాచి” నుండి *కృస్య' అనువ ర్తి చును దంత్య మగు అత్మనేపద ('ప్రక్యయము పర మగునపుడు దుహ్‌, దిహ్‌, లిహ్‌, గుహ్‌ ధాతువుల కృప్రత్య యమునకు వికల్పముగ లుక్‌ వచ్చును.

ఈ సూతముచే కృలోపము వచ్చిన పక్షమున “అదుగ్ధ” అనియు, లోపాభావపక్షమున *అధుక్షత” అనియు రూపద్వయ మగును.

ఆత్మనేపద (ప్రత్యయములలో *తి “థాస్‌ి “ధ్వమ్‌' *వహీ' అనునవి దంత్యాదులు. ఇవి పరముగ నున్నపుడు “ర్స వికల్చ్బ్పముగ లోపించిన పక్షముశ లజ్‌ నందునలె రూపము లగును.

ర్‌రిర్‌ తృన్కాబి 7872

అజాదౌ తజి కృస్య లోపః “అలోన్హస్య) ఇత్యకారలోపః. అధుకెతామ్‌, అధుక్షన్త, అదుగ్ధాః _ అధుక్షధాః, అధుక్షెథామ్‌, అధు ్రవ్‌మ్‌ = అధుక్షధ్వమ్‌, అధుక్షి, అదుహ్వహి = అధుక్షివహి, అధుక్షిమహి అధోక్ష్యత్‌, అధోక్యతం

“ఘోర్లోపో లేటి వొనుండి *లోపఃి అనువ ర్శింయను. “లుగ్వాదుహ_” ఇత్యాదిసూతమునుండి (594) “ఆక్మనేవదే'అపకర్షింపదడును. అజాది యగు ఆత్మనేపద్మపత్యయము పక మగునపుడు 'క్సకు లోపము వచ్చును.

అలో న్మ్యపరిభాషచే (21) ఈ లోపము అకారమునకు వచ్చును. (ప్రథమ పురుష ద్వివచనమున “అధుక్ష ఆతామ్‌'అని యుండగా “ఆతో జికః'ఆను సూత ముచే (019 ఇయాదేశము రావలసి యుండగా ఈ సూతముచే అకారలోనము. “ఆఅధ్రుకైతామ్‌'అను రూపము సిద్ధించును.

అదాది (నకరణమ్‌ 427

అధుక్ష న్త:- మొదట “రకు ఆ న్హాదేళము. చేసిన పిమ్మట ఇపుడు అజాది[ప్రత్యయము పరముగ నున్నది గాన “కోయందలి అకారమునకు లోపము.

ఈ విధముగ “త, థాస్‌, ధ్వమ్‌, వహి”ప్రత్యయములు పర మగునపుడు “క్స 'తోసలోపాభావములచే రూపద్వయమును, ఇతర(ప్రత్యయములందు ఒక్కొక రూపమును అగును, లృ్భజ్‌ నందు పరన్మైపదమున 'అధోక్ష్యత్‌” ఇత్యాదిరూస ములును, ఆత్మనేపదమున “అధోక్ష్యత 'ఇత్యాదిరూపములును అగును.

ఏవం దిహ ఉపచయే, 21. లిహ ఆస్వాదనే. 92, లేఢి, లీఢః, లిహి; లేకి, లీధే, లిహాతే, లిహతే; లిక్షే, లిహాధే, లీధ్వే. లిలేహ =లిలి హే. లేఢాసి-లేధానే. లేక్యతి-లేక్ష్య తే. లేధు, లీఢామ్‌, లిహాన్లు; లీఢి; లేవోని, లీఢామ్‌, అలేట్‌_అలేడ్‌. అలిక్షత్‌. అరిక్షత-అలీఢ. అకే క్ష్యత్‌_అలేక్యతం. (బూఖణ్‌ వ్యక్తాయాంవాచి. 28,

దిహ్‌ ధాతువునకు వృర్ధి పొందుట అని అర్థము. ఉభయపడి, దాని (ప్రక్రియ యంతయు దుహధాతు(్క్మక్రియ వలె ఉండును.
లిహ్‌ ధాతువునకు నాకుట అని యర్హము. ఉభయపది

లేఢి:. (ప్రథమపుర్నుషెకవచనమున శబ్లుక్‌ చేనిన పిమ్మట “లిహి తి" అని యుండగా “హో ఢః'అను వాత్రముచే (251) హకారమునకు ఢకారము- 'లిఢ్‌ త'. “యషస్తతోర్థోఒధః” అను నూత్రముచే (652) తకారమువకు ధకా రము దానికి ప్టుత్వముచే ఢకారము “థో ఢే లోపః” అను సూత్రముచే (55%) మొదటి ఢకారముశకు తోపము. ఇకారమునకు గుణము. "*లేఢిఅను రూపము సిర్ధించినది,

లీఢః:- “లిహ్‌తస్‌* అవి యుండగా ఢలోపము వరకును పై వలెనే (ప్రక్రియ యుండును. ఇది అపిత్సార్వధాతుకము గాన “*(ఢ్రలోపే పూర్వన్య దీర్ణోఒణఃొ అను సూ్యత్రముచే (1 శ్రి ఇవారమునకు దీర్జము చేయగా “*లీధ్య? అను రూపము సిద్ధించును.

ఈ ధాలువునం దంతటను తకారాదిప్రవ్యయములు సరముగ నున్నపుడు యశథాసంభవముగ గుణదీర్హ ములు వచ్చుచు ప్రక్రియ ఈ విధముగనే యుండును, ఆజాది[ ప్రత్యయములు పర మగునపుడు విశేషకార్య మేదియును ఉండదు. [వథమ పురుషబహువచనమున 'లిహ్‌ 1 అన్ని” “లిహ_న్లి'అను రూపము ఉండును.

తచిర్రీ లఘునీద్ధాన్తకౌముదీ

లేక్షి:. మధ్యమప్పురు షైకవచనమున “లిహ్‌ సి ఆని యుండగా హకార మునకు ఢకొరము. దానికి *“షఢో॥ కః సి అను సూత్రముచే (551) కఠ్వము నకారమునకు “ఇణ్కోః”. “ఆదేశ(ప్రత్యయోః” అను సూత్రముఐడే (150) షత్వము ఇకారమునకు గుణము- "“లేక్షిఅను రూపము సిద్ధించినది. సకారాది ('ప్రత్యయములు పర మగునపుడు ఈ విధముగనే ఢత్వకత్వషత్వములు వచ్చు చుండును. మకొరవకొరాదిసత్యయములు పర మగునప్పుడు విశేషకార్యము లుండవు. పర ్తెపది లట్‌:-:- లేఢి, లీఢః, లిహ ని; లేక, లీఢః, లీఢ, లేహ్మ, లిహ్వావ్‌లీహ్మః. ఆత్మనేపదమున:_ లీఢే? లిహాతే, లిహతే; లిషే, లిహాథే, లీధ్వే; లిహే, లిహ్వాహే, లిహ్మహే. “ల్రీఢ్వే'అనునపుడు “ధ్వమ్‌ ధకారమునకు మ్టుత్వముచే ఢత్వము వచ్చినది. ఢలోపదీర్హాదులు వెనుకటి వలెనే వచ్చినవి.

లిట్‌నందు పరస్మైపదమున “లిలేహ, లిలిహతుః, లిలిహుః; రిలే హిధ, లిలిహధుః, లిలిహ” ఇత్యాదిరూపములును ఆత్మ నేపదమున “లిలిహే, లిలిహాతే, భిలిహిరే” ఇత్యాదిరూపములును ఉండును.

లుట్టునందు 'రెండుపదములందును *తాస్‌” వచ్చును గాన హర్వ.ఢత్వ, ఢకారలోపాదులచే “లేఢా, లేఢారౌ, లేఢారః” లేఢాసి (ప) లేఢథానే (అ) ఇత్యాదిరూపము. లగును లృట్‌నందు *లేశ్యతి' “లేక్యతే. ఇత్యాదిరూసము లగును.

లోట్‌ పరవ్యైపది:- లేఢు-లీఢాత్‌, లీఢామ్‌, లిహన్తు; లీఢింలీధాత్‌. లీఢమ్‌, లీఠ; లేహాని, లేహావ, లేహామ. లీఢి;_ మధ్యమప్పురుషెకవచనమున *సికి “ప్రి ఆదేశము చేసిన సిమ్మట “లిహ్‌ హిఅని యుండగా “హురుల్ఫో్యో హేర్‌ అను సూత్రముచే (550) *హిికి “ధి. ఆదేశము. పిమ్మట ఢత్వ, మ్తుత్వ, ఢలోపదీర్హ ములు ఉత్తమపురుషమున ఆడాగమము పిత్‌ గాన గుణము వచ్చి “ల్రేహఃని ఇత్యాదిరూపము లై నవి,

ఆత్మ నేవదమున:- లీఢామ్‌, లిహాతామ్‌, లిహతామ్‌, లిక, లిహాధామ్‌, లీఢ్వమ్‌;ః లేహై, లేహావహై, లేహామహై.

లజ్‌ (పరన్మ్మైపద్యి:- ఆలేట్‌_ఆలేడ్‌, ఆలీఢధామ్‌, అరిహన్‌; అలేట్‌_ అరలేడ్‌, ఆలీఢమ్‌, అరీఢ; అలేహమహ్‌, అలిహ్వ, అలిహ్మ. (పథమమధ్యమ

అదావి (వకరణమ్‌ 420 పురు షైకవచనములందు '“అవేహ్‌ త్‌'_“అలేహ్‌ స్‌' అని యుండగా "హల్ద్యాది” సూత్రముచే (17%) తకారాసకారములకు లోపము హకారమునకు ధత్వము చేసిన పిమ్మట చర్త్యవికల్చ్బముడే “అలేట్‌" '"అలేడ్‌” అసు రూసద్వయ మగును, ఆత్మవేపదము:- *ఆఫ్రీర్ధ బ్రరిహాతామ్‌, అలిహక; అలీఢాః, అలి హాధామ్‌, ఆలీర్వమ్‌; అలిక్షి, అలిహ్వహి, అలిహ్మహి.

విధిలిజ్‌ పరనై్మైపదమున:- “లిహ్యాత్‌, లిహ్మాతామ్‌, లిహ్యుః” ఇత్యాదిరూపములును ఆత్మనేపదమున "లిహీత, లిహీయాతామ్‌, లిహీరన్‌ ” ఇత్యాదిడాపములును ఆగును.

ఆశీర్షి జ్‌ పర నై్యైపదమున:_ “లిహ్యాత్‌, లిహ్యాస్తామ్‌, లిహ్యాసుః; లిహ్యాః, లిహ్యాస్తమ్‌, లిహ్యాస్టః లిహ్యాసమ్‌, లిహ్యాస్వ, లిహ్యాస్మ” అను రూపము లగును. ఆత్మనేపదమున 'లికీష్టః లిక్షీయాస్తామ్‌, లిక్షీరన్‌' ఇత్యాది రూసములును అగును.

లుజ్‌ పరనై్మపదదూపములు:_అలిక్షత్‌ , అలిక్షతామ్‌, అలిక్షన్‌, అలిక్షః,

అలిక్షతమ్‌, ఆలిక్షఠ; అలిక్షమ్‌, అరికవ, అఆలిక్షెమ. అత్మ నేపదమునదంత్య (పత్యయములు పక మగునపుడు “క్సిలోపవికల్చ్బ్పము (సూ-584) అఆలిక్షత_ అలీథ, అలిక్షతామ్‌, అలిక్షన్న; అలిక్షథాః-అలీఢాః, అలిక్షాథామ్‌, అలిక్ష ధ్వమ్‌-అలీఢథ్వమ్‌; అలిక్షీ, అలిక్షెవహి-అలిహ్వాహి, అలివెమహి.

లృణ్జునందు “అలేక్యత్‌” (ప “అరేక్ష్యత” ఇత్యాదిరూసము లగును. ఈ విధముగ లిహధాళు.ప్రక్రియ చాలవరకు దుహధాతుప్ర క్రియ వలె ఉండును.

బూజ్‌ ధాతువునకు వ్యక్తమైన వాక్కు ఆనగా స్పృష్టముగ మాట లాడుట అని యర్థిము. ళోత్తు గాన ఉభయపది.
(బువఃవథ్చానామాదొత ఆవో (భువః 8.468

(బ్రువో లట స్త్రివాదీనాం పజ్బానాం ణలాదయః పఇ్బు వాస్యుః, (ువళ్చాహాదేశః. ఆహ. ఆహతుః, ఆహుః.

“పర వైపదానాం ణ9తుస్‌” ఇత్యాదిసూ(తము ఈ సూతమునకు వెనుక నున్నది. *విదో లటోవానుండి *లటః” *వా అనువ ర్తించును. (బూజ్‌ధాతువు కంక పర మగు లట్‌ స్థానమున వచ్చిన తిబాది ప్రత్యయము లైదింటికిని శ్రమ

4౦0 అఘునిద్ధాన్తకొముదీ ముగ ణలాదులు ఐదును (ణల్‌” అరుస్‌, ఉస్‌, థర్‌, అధుస్స్‌ అను నా దేశము లును, (బూధాతువునకు *ఆహ్‌'అను నా దేశమును వికల్చ్పముగ వచ్చున్ను

(పథమప్పరుషయందు ఈ సూ(క్రముచే తిప్‌, తస్‌, యి లకు గ(గ్రమముగా “జల్‌ అతుస్‌ 'ఉస్‌ "లును, “బూ' అనుదానికి “ఆహ్‌* అనునదియు ఆదేశ ముగ పచ్చుటచే “ఆహ, ఆహతుః, ఆహుః”ఆను రూపము లగును. మధ్యమ పురుషైకవచనమున “సిప్‌*కు థలా దేశము చేసిన పిమ్మట “ఆహ్‌ ధిఅని యుం డగా ఢత్వము రావలసి యుండ:

ర్‌0ి7. అవాన్థః 8.285

రులి పరే చ్చర్వ్వమ్‌ = ఆత్చ, ఆహధః,

“రులోరులి" నుండి రులి అనువ రించును. “రుల పర మగునపుడు “ఆహ్‌కు థకొర మాదేశముగ వచ్చును. ఆరో న్యపరిభాషచే (21 ఈ ఆదే శము అంత్య మగు హకొరమునకు వచ్చును. *“ఆద్‌ థి అని యుండగా “ఖరి చి అను సూతముచే (74 చర్త్వ్యము- “ఆత అను రూపము సిద్ధించును. ద్వివచనమున ఆధుస్‌ ఆహాదేశములచే '“ఆహభథుకీ అను రూపము సిద్ధించును.

ణలాద్యా దేశములు రాని పక్తమున (ప్రధమపురుషైకవచనమున శబ్లుక్‌ చేసిన పిమ్మట “బూ తి'అని యుండగా:

ర$ీకి (మవ ఈద్‌ 78.039 (బువః పరన్య హలాదేః పితః ఈట్‌ స్యాత్‌. (బ్రవీతి-(బూతః, (బ్రువన్తి. (బ్రూతే, (బువాతే, (బ్రువతే.

“నాభ్య స్తస్యాచి పితి సార్వధాతుకేౌనుండి “పితి, “ఉతోవనృద్దిద్లకి హలి” నుండి *“హలి'అను పదము ఆనువ ర్హింగుము. [బూఖ్ధాతువుకంటు పర మగు హలావియు, “పిత్‌”ను అగు [పత్యయమునకు ఈడాగమము వచ్చును.

“ఈట్‌” టిత్తు గాన “తిప్రత్యయమునకు ఆద్యవయవముగ వచ్చి “బూ ఈతిఅని యుండగా “సార్వధాతుకార్థధాతుకయోః” అను సూత్రముచే (890) గుణము, అవాదేశము చేయా “బవీతిఅను రూపము సిద్ధించును. *సిత్‌ లగు “సిప్‌' *మిప్‌'లు పర మగునపుడు గూడ ఈ విధముగనే “బవీషి” “బ్రవీమి” అను రూవము లగును, బహువచనమున "(బూ అనన్తి అని యుండగా “ఆచి న్న ధాతుభువాం య్యోరియజువజా” అను నూత్రముడే (18) ఉపజాదేశము--

అదాది _పకరణమ్‌ త్తే “బువ న్తి" అను రూప మగును. ఇతర(ప్రళ్యయములు పర మగునప్పడు విశేష కార్యము లేవియును లేవు *(బనీతి, (బూత, (బ్రువ న్ని; బ్రవీషి, (బూధః, (బూథ; (బ్రవీమి, (బ్రూవః, బూమః”. ఆత్మనేపదమునందు అజాది ప్రత్యయ ములు పర మగువపుడు ఉవజొదేళము వమ్చును ఇతర(ప్రత్యయములదు విశేష కార్య మేదియును లేదు.

(బూతే, (బ్రువాతే, (బ్రువతే; (బూషే, బువాఠే, చబూద్వే; (బువే, (బూవహే, (బూమహే.

(మువో వబిః 24058

ఆర్ధ ధాతుకే. ఉవాచ, ఊచతుః, ఊచుః; ఉవచిథ-ఉవక్ష, ఊచేం వక్తా, వక్ష్యతి, వక్యతే. (బవీతు-(బూతాత్‌, [(బూతామ్‌, (బువన్తు! (బూహి; (బవాణి, (బూతామ్‌, (బవై. అబవీత్‌; అ(బూత, బ్రూయాత్‌, (బువీతం ఉచ్యాత్‌, వక్షీష్టం

“ఆర్టధాతుకి” అధికారము. (బూజ్ధాతువునకు ఆర్థధాతుక సత్యయమృు పర మగునప్పుడు *వచ్‌' అను నాదేశము వచ్చును.

ఉవాచ: లిట్‌ ఆక్టధాతుకము గాన అది పర మగునప్పుడు “వచ్‌ * ఆదే శము చేనిన పిమ్మట [ప్రథమపురుషైకవచనము 'వచ్‌ అ'అని యుండగా ద్విత్వా భ్యాసకార్యములు_ “వవచ్‌అ అభ్యాసవకారనునకు “లిట్యభ్యాసస్యోభయేషామ్‌” అను సూ(త్రముచే (౮49) సం(ప్రసారణము, “నం(ప్రసారణాచ్చ'అను సూత్ర ముచే (258) పూర్వరూసము_ “ఉవచ్‌ అ", "అత ఉపధాయాఃి అను సూత్ర ముచే (47) వృద్ది- 'ఉవాచి అను రూపము సిద్దించినది,

ఊచతుః :- “అతుస్‌” మొదలగు కిక్‌ ప్రవ్యయముణు (అనంయోగా ల్లిట్‌కిత్‌ 45% పర మగునపుడు *సం(ప్రసారణం తదా్యాశయంచ కార్యం ఐబలవత్స్‌” అను పరిభాష ననుసరించి ద్విత్వము చేయటకంబట ముందుగనే “వచిస్వపియజాదీనాం కితి అను సూూతముచే (5') సం్యప్రసారణము, పూర్వ రూపము వచ్చును పిమ్మట “ఉద్‌ అతుస్‌ అని యుండగా ద్విత్వాభ్యాసకార్య సవర దీర్దాదులచే “డ్తచతుః' ఇత్యాది రూపము లగును. ఆత్మనేపదమున అన్ని ప్రత్యయములును కిత్తులే గాన ఈ విధముగ మొదట సంప్రసారణపూర్వ రూపములు, పిమ్మట ద్విత్వాదులు వచ్చును.

432 ల ఘునీద్ధార్తకౌముదీ

“ఉవచిథ_ఉవరక్షి ;_ "వచ్‌ ధాతుపు తాస్‌ నందు నిర్యావిట్‌ కావున అకారము కలది కొవునను “థల్‌ ” నందు ఇడాగమము వై కల్చికము. ఇడొగమ పక్షమున *ఉవచిధి అనియు, రా౨ి పక్షమున చోః కుః అను సూత్రమచే (807) పత్వము చేయగా “ఉవర్థ' అనియు రూపద్వయ మగును. “ఉవాచ ఉచతు', డశముః, ఉవచిథ-ఉవర్హ, ఊచధుః, ఊచ, ఉవాచ-ఉవచ, ఊీచివ, ఊచిమ". ఆత్మనేపదమున ఊవే, ఊచాతే, ఊచిరే, ఊచిషే, ఊదాథే, ఊచిధ్వే, ఊచే, ఊదివహే, ఊచిమహే,

లుట్‌నందు పర ప్మైవదమున “వక్తా, వక్రారా, వక్తారః, వ క్తాసి” ఇత్యాది రూపములును ఆత్మనేసదమున “న క్రా, నక్రారౌవ క్రారః, వక్రాసే” ఇళ్యాదీ రూపములును అగును,

లృట్‌ నందు చకారమునకు “చోః కుః' అను సూ(త్రముచే (807) కుత్వము “స్య” యందలి సకారమునకు “ఇణో్కో ౪ “ఆదేశ్నసక్యయయోః” అను సూత్ర ములచే (100) షత్వము చేయగా “వక్ష్యతి, *వక్యతే” ఇత్యాది రూపము లగును.

లోట్టునందు పరస్మైపదమున తిప్‌ నకు మాఠళమే ఈడాగమము (సూం 508) వచ్చును *సిప్‌'కు ఆదేశముగ వచ్చిన *హి అపిత్‌ కావునను *మివ్‌కు ఆడాదేళము చేయుటచే హలాది కాకుండుటచేరను ఈదాగముము రాదు, 'యి'కి అనా దేశము చేసిన పిమ్మట ఉవజా దేశము వచ్చును. ఉ్తమపురుషమున ఆడా గమము “పిత్‌'గాన గుణావాదేళములు వచ్చను. బవీతు- (బ్లూతాత్‌, (బూ తామ్‌, (బువస్తు, బూహి= బూకాత్‌, బూతమ్‌, (బూత (బవాణి, (బవావ, (బవామ,

ఆత్మ నేవదమున అజాది (పత్యయములు సర మగునప్పడు ఉవజా దేశము వచ్చును ఉత్తమ సరుషమున ఆవాగనుము “పిత్‌ గాన జీత్త్వము లేకుం డుటచే గుణావా దేశములు వచ్చును. “బ్రూతామ్‌, (బ్రువాతామ్‌, (బునతామ్‌, (బూష్వ, (బ్రువాథామ్‌, (బూధ్వమ్‌, (బవై (బవావహై, (బ్రవామహై”

లజ్‌' పర వ్మైపదమునందు 'తిప్‌', సిప్‌ లు పిత్‌సార్వధాతుకములు గాన ఈడాగమము, 'యుకి అన్హాదేశము చేసిన పిమ్మట ఉవజాదేశము వచ్చును “మిస్‌ కు “అఘ్‌* అదేశము చేసిన పిమ్మట అది ఆజాది గాన ఈడాగమము

అచాది (పొరణమ్‌ త్రవే రాదు. “అ(బవీత్‌, అబ్రూలామ్‌, అబ్రువన్‌, అ(బవీ!, అబూతమ్‌, అ(బూత, అదవమ్‌, అటబూవ, అబూమం” ఆర్మనేపదమున అడాది (వత్యయములు పరమగునప్పుడు ఉవణొ దేశము అబూత, అటబ్రువాతామ్‌,అటబు న్నన్త, అబూధాః, లఅటబువాధామ్‌, అబూధ్వమ్‌, అటబువి, అబూవహి అ(బూమహి.

విధిరిజ్‌ ; పరన్మ్మైపని := బూయార్‌, (బూయాకామ్ట్‌, (బూయుః; (బూయాః, (బూయాకమ్‌, (బూయాక, బూయాహ్‌, (బూయాూవ, బూయామ, ఆక్మనేపది = “లిణఃసీయుట్‌* అను సూ(ర్రముచే (0520) సీయు డాగమము చేనిన పిమ్మట “లిజఃసలోపోసన్యస్య"' అను సూళత్రముచే (420) సకారము లోపింస ఇప్పడు అజాదిపర్య్యూయ ముండును గాన ఉవజా దేశము వచ్చి “ట్రువీత, (బువీయాలామ్‌, (బువీరన్‌, (బ్రవీధాః, (బువీయాథామ్‌, టబ్రువీధ్వమ్‌, (బువీయ, బువీవహి, (బ్రువీమహి” అను రూపము లగును

ఆశీర్లి జొ ఆర్టధాతువము గాన “వచ్‌” ఆదేశము, పరన్న్మైపదమున 'యానుట్‌” “కిదాఃషి” అను నూటత్రముచే (481 'కిత్‌” గాన “వచిస్వపియజా దీనాం కితోొ అను స్తూవ్రముచే (658) సం పసారణము వచ్చును. ఉద్యార్‌, ఉద్యాస్తామ్‌, ఉచ్యాసుః, ఉచ్యాః, ఉచ్యాస్తమ్‌, ఉచ్యాన్త, ఉవ్యానమ్‌, ఉచ్యాస్వ, ఉచ్యాస్మం ఆత్మనేపదమున “ఓీయుట్‌ 'కిత్‌ి కాదు కాన సంప సారణము లేదు. చకారమునకు కుత్వముచే కకారము, సరొరమునకు షత్వము చేయగా. “వక్షీస్ప, వక్షీయాస్తామ్‌,వక్షీరన్‌, వక్షీష్టాః, వక్షీయాస్టామ్‌, వక్షీ ధ్వమ్‌, వక్షీయ, వక్షీవహి, వక్షీమహి”' అను రూపము లగును.

లుజ్జునందు వచ్యా దేశము చేసిన విమ్ముట పర న్మైపదమున “అవచ్‌ చ్లి తి" అనియు, ఆన్మ నేపదమున “అవచ్‌ చ్లి తి అరియు ఉండగా :-

600 ఆఅన్భుతివ క్రీ భ్యాలంట్యోఒట్‌ 8155 ఏభ్య శ్షేరజ్‌ స్యాత్‌ “ద్లేః నిచ్‌' నుండి“చ్రేః'అనువర్షించును, “అస్‌” (దై దాదికము) “వచ్‌” 'భ్యా” ధాతువులకం'పి సర మగు *చ్లి"కి “అజ్‌” ఆడేళము వచ్చును. జకారము ఇత్సం జ్ఞకము 'అవచ్‌ అ త్‌” *అవచ్‌ అ తి అని యుండగా 2

తశ లఘునిద్ధాన్తకొముడీ 601 వచ జివ 7,420

అజి పరే. అవోచత్‌. అవోచత. అవక్ష్యత్‌, అవత్ష్యత.

“బుదృశోఒజీ గుణః” నుండి "అజి అనువ ర్హించును. వచ్‌ ధాతువు నకు “అజ్‌” పర మగునపుడు ఉమ్‌ అను నా దేశము వచ్చును.

“ఉహట్సిలోని మకారము ఇత్సంజ్ఞ కము. మిత్తు గాన “మిదచోఒ న్యా తరణి అను సూత్రముచే (22% అంత్యాచ్చు అగు వకారోత్తరవదర్తి అకా రముకంటె పరముగ వమ్చును. “అవ డచ్‌ అత్‌” *అవ ఉచ్‌ అతి అని యుండగా గుణముచే *అవోచత్‌ి 'అవోచతి అను రూపములు సిద్ధించును. ఈ విధముగ ఫర స్మైపదమున అవోచత్‌, అవోచతామ్‌, అవోచన్‌, అవో చః, అవోచతహమ్‌, అవోచత; అవోచమ్‌, అవోచావ, అవోచామొ” అనియు, ఆత్మవేపదమున “అవోచత, అవోచేతామ్‌, అవోచన్త; అవోచ థాః, అవోచేథామ్‌, అవోచధ్వమ్‌, అవోచే. అవోచావహి. అవోచా మహి” అను రూపములును అగును.

లృజ్‌నందు 'అవక్ష్యత్‌ం అవక్ష్యత' ఇత్యాది రూపము లగును.

భర్యూరీతొం బ్‌ (గగణనూ ళమృ)

చర్కరీతమితి యజ్‌లుగన్షమ్‌. తదదాదౌటోధ్యమ్‌. ఊర్షుణ్‌ ఆచ్చాదనే. 24,

ఇది అదాది ధాతుపారమునందలి గణసూ తము యజ్‌లుగంతమునకు చర్కరీత మని ప్రాచీన వైయాకరణుల సంజ్ఞ. యజణ్‌లుగంతములు అదాది గణములో చేరినవిగ (గ్రహింపవలెను అని దీని యర్థము. అందుచే యజ్‌లు గంతమునందు కేవలము 'శప్‌” మాత మే చేర్చబడును (శ్యనాదులు చేర్చబడవు). దానికి లుక్‌ కూడ వచ్చును. ఈ సూూళము పరన్నైపద ధాతు (పకరణమున నున్నది. అందుచే యజ్‌లుగంతములు పరవ్మైపదమునందు మాత్ర మే యుండు నని కూడ చెప్పినట్ల యినది.

ఊర్జుధాతువునకు ఆచ్చ్భాదనము జేయుట అని యర్థము. జిత్తు గాన ఉభయపది. 'సేట్క్సాము

(02 శార్ణోతోర్చా భావా 70.90

వా వృద్ధిః స్యాత్‌ హలాదౌ పితి సార్వధాతుకే. ఊర్జాతి-ఊర్జోతి.

ఊరువ ని. ఊర్తుతే-ఊర్తువాతే. ఊరువతే. ణ -౨ ణ (ఇ ఇ

ఆదాది (వకరణమ్‌ తీపి “ఉతోవృద్దిర్లుకి హలి" “నాభ్య న్తస్యాచి పితి సార్వథాతుకే' అను సూత ములనుండి (801) “వృద్ధిః "హలి” “పిత “సార్వధాతుకే' అనువ్నర్తించునుం హలాది యగు పిత్సార్వ ధాతుకము పర మగునపుడు ఊర్హు ధాతువునకు వృద్ధి వికల్చముగ వచ్చును. అలో న్య పరిభాషచే (21) చివరి ఆక్షరమగు ఉకారమునకు వృద్ధి వచ్చును. 'తిప్‌” “సిప్‌” మిప్‌'లు హలాది పిత్సార్వధాతుకము లగుటచే అవిపర మగునపుడు ఈ సూ(త్రముచే వికల్పముగ వృద్ధి వచ్చును. వృద్ధ్యాభావ పక్షమున “'సార్వధాతుకార్థధాతుకయోః”” అశు సూగశ్రముచే (500%) గుణము. ఇతర (ప్రత్య యముల్ముజీత్తులు గాన గుణవృద్దులు రావు. అజాది (ప్రతశ్యయములు పరమగు నప్పుడు ఉవజొాదేశము వచ్చును. ఆక్మనేపద (ప్రత్యయము లన్నియు “అసిత్‌ "లు గాన జీద్వద్భావ ముండును గుజవృద్దులు రావు యథావకాళము 1 ఉనడా దేశము వచ్చుచుండును. లట్‌- (పర న్మైపద్రి:- ఊర్జౌతి-ఊర్లోతి, ఊర్తుతః, ఊర్హువన్ని; జా ణం ణి ణు [= ఊర్తౌషి-ఊర్ల్తోపి, ఊర్హుధః, ఊర్తుధః ఊర్జామి-డఊర్లోమి, ఊర్తవః, ల / ణి న! ణ మ! ల ఊరుమః. ఆక్మనేప. ఊర్హుతే, ఊర్తువాతే, ఊర్తువతే; ఊరుషే, ఊర్లు ళం మ! ణల మ! వ! ణ వాథే, ఊర్హుర్వే; ఊర్తువే, ఊర్తవహే, ఊర్షుమహే. “ఊర్జువతే అను లా ణి ణి మ! 6 నపుడు “రయు*అకొరముకంటె పరముగ లేదు గాన “ఆక్మనేపదేష్వనత "అను సూత్రముచే (127) “అత్‌” ఆదేశము వచ్చినది. ఊర్జుధాతువు నకు ఊకారరూప మగు ఇచ్‌ ఆదియం దున్నది. ఊకారము గురువు గాన ఇవి గురుమత్‌. ' కొవున లిట్టునుదు “"ఇజాదేశ్చ గురుమతోఒ నృచ్చః” అను స్నూత్రముదే (014) “ఆమ్‌” రావలసి యుండగా: వా. టర్లోతో రామ్‌ నోతి వాచ్యాత్‌. ఊర్జుధాతువునకు. ఆమ్‌ రాదని చెప్పవలేను ఈ వార్తికముచే ని'షేధింపబడినది గాన ఆమాదేశము రాలేదు. ఇక “ఊరు అనునది అజాది ధాతువు గాన "లిక ధాకోరశభ్యానస్య” అను నూ్నూతముచే (006) రెండవ ఏకొ చ్కసమదాయ మగు “ర్త అనురేఫసహిత మగు దానికి ద్విత్వము రావలసి న! యుండగా =

జెర లఘునీద్దాన్సకౌముదీ 600, రన్దా 01 నందూగాదోయః 8.1.) అచః పరాః సంయోగాదయో నదరా ద్విర్న భవన్తి. నుళబ్దస్య ద్విత్వమ్‌. ఊర్జునావ ఊర్హ్రసువతుః, ఊర్హునుపుః.

న, న్దా9ిః, సంయోగాదయః. “ఏకాచో ద్వే (ప్రధమస్య” “అజా దేర్జ్వితీ యస్య అను సూశ్రములనుండి “ద్వే” “అజాదేః"అనువ ర్రించినవి. అచ్చుకంటె పర మైకవియు, సంమోగాదియం. దున్నవియు నగు నకారః దకార్కు. రేఫలకు ద్విత్వము రాదు.

ఈ స్మూత్రముచే రేఫకు ద్విత్వము నిషేధింపబడినది గాన మిగిలిన *ణు" అను సముదాయమునకు మూత మే ద్విత్వము వచ్చును. ధాతుపారమున; స్వభావ సిద్ధ మగు నకారమునకు “రషాభ్యాం నో ణః నమానపదే” ఆను సూ (త్రముచే (౫7) అత్వము చేసి “ఊర్షుఖ్‌” అవి పరింపబడినది. ఈ ణత్వము అసిద్ధము గాన “ను అను సముదాయమునకు ద్విత్వము వచ్చును.

ధాతువులలో రేఫకంబె పర మగు ణకొార మెచ్చట ఉన్నను అది నకార స్ట్థానముననే వచ్చిన దని (గహింపవలెను. ఇళ్లే యల్బరకము లగు ఆనుస్వార పంచమవర్జ ములు నకారజన్యములు; షకారము సకారజన్యము. షకారముకంటె పర మగు టవర్ష్శము తవర్షజన్యము:_

నకారజావన స్వారపజ్న్బమౌ రులి ధాతుషు సకారజః షకారశ్చ షాట్టవర్శ స్తవర్షజః.

ఈ విధముగ నుకు ద్విశ్వము చేయుటచే లిట్‌_ పధమప్పరు షైకవచనమున “ఊర్‌ నునుఅి అని యుండగా అభ్యాసనకారమునకు రేఫసందింధ ముండుటచే ణశ్వము. “అచో జ్ఞీతి'అను స్యూశముచే (102) చివరి ఉకారమునకు వృద్ధి, ఆవా దేశము-_ “ఊర్జనావి అను రూపము సీద్రించును,.

ఊర్జునువతుః; ఊర్జనువుః:- “అసిత్‌” లిట్‌ కిత్తు గాన ఉకారమునకు గుణము రాలేదు. ఉవడాదేశము వచ్చినది. 604, బిఖావోర్జోః 1.2.8

ఇడాది(ప్రత్యయో వా జీత్‌ స్యాత్‌, ఊర్హునువిధ _ ఊర్హునవిధ. ఊర్హువితా-ఊళర్ణ విత ఊర్జ్యవిష్యతి-ఊర్హ్య విమ్యతి. ఊర్జాతు-ఊర్జోతు. ఊర్జ్యవాని, ఊర్ష_వెం

అదాది (వకరణమ్‌ 437 ఊరుధాతువు అనేకాచ్మ ము గాన సేట్కము.. దీనికి *థల్‌నందు ఇడా ణ గమము చేసిస పిమ్మట “ఊర్డును ఇధి అని యుండగా, ఈ సూతము (ప్రవ ర్హించును.

“గాజ్కుటా దిథ్యోళ్ల వత్‌” “విజ ఇట్‌ "అను సూల్రములనుండి “జీత్‌” “ఇట్‌” అనువ ర్రించును, ఊర్జధాతువుఃంచె పర మగు ఇవాదిప్రత్యయము విక ల్పముగ 'జిత్‌* అగును.

జీ_త్త్వపక్షమున గుణము రాదు గాన ఉవజొ దేశము వచ్చి ఈఊర్హునువిథ” అను రూపము, తదభావపక్షమున గుణావాదేశములచే 'ఊరనవిథి అను

ప! రూపమును సిద్ధించును.

లిట్‌-పర వ్మైపవి:- ఊర్తుగావ ఊర్చునువతుః, ఊర్జునువుః; ఊర్హు

రూ ణ్‌ ణ ణ్‌ ణ్‌ నువిధ_ఊరునవిధ, ఊరునువధుః,ఊర్తునువ: ఊళిర్తునావ-ఊర్షు నవ, ఊరు ణ ణి ణ ల కణ ణ నువివ-ఊోర్జునవివ, ఊర్జునువిమ-డఊోర్డునవిమ. ఆత్మనేపది:_ ఊర్జునువే, ఊరునువాతే, ఊర్తునువిరే; ఊర్లునువి షే-ఊర్తునవిషే, ఊర్తునువాథే, మే ణల మ! వ! ణి క = జ న ఊర్హునువిధ్వే-ఊర్హునవి ద్వే; ఊర్జును వే, ఊర్జునువివ హే_ఊర్జునవివ హే, ఊర్జునువిమ హే-ఊర్జునవిమ హే. లుట్టు లృట్టులందు రెండు పదములందును “తా” *“వ్య'లు వచ్చి వీటికి ఇడా గమము వచ్చును గాన జిత్త్యవివల్పముచే ఉవజాదేశ, గుడావాదేశములచే ఊర్హవిళా. ఊర విరా, ఊర్హువితారౌ, ఊర్జ వితారా, ఊన్హ వితార ॥ ఊర్జ్య వితార; (అట్‌) ఊప్హవిష్యతి.ఊర్జ విష్యతి; ఊర్హ్రవిష్య తే-ఊర్థ్య విష్యతే, ఇత్యాది రూపములగును. తోట్‌(ప్రధమపురు షైవవచనమున (పర పైపవమున) వృద్ధి వికల్పముచే (సూ-008) ఊర్జాతుఊశర్ణోతు అను రూపద్వయ ముండును. ఊరౌత్తు. €తి ౯ అ! క లి ౩ ఊళ యుపి ది ణు ఊర్జోతు ఊర్హుతాత్‌, ఊర్హుతామ్‌ స్ద్వవన్తు ఊర్హహి ఊర్డుతాత్‌, ఊర్షు తమ్‌-ఊర్హుతః ఊర్జ్మ వాని, ఊర్ణ్య వావ, ఊర్జ్య వామ. అర్మనేపది:_ ఊర్జు ఆం యం కు, ళా. న జరి ఆర ఆల తామ్‌, ఊర్హువాతామ్‌, ఊర్జువలామ్‌; డరుష్వ-డిళక్షువ ధామ్‌-డోర్టుధ్వమ్‌, ఊర వె, ఊర్ల వానహెో, ఊర్ల వామహెోం లం టా ణ నలా ణి వూ లజ్‌ పర వ్మైపద(ప్రధమమధ్యమప్పర్నుషె వచనములందు ఆడాగమము, త లాట్‌ 9, ల క శ ఈ జాం *“ఆటళ్ళ (187 అను వృద్ధియు 2న పిమ్మట బొద్దు త్‌ బాద్డస్‌ అని

4ీ3ర్ర లఘునిద్ధాంతకౌముదీ యుండగా “తి “స్‌ అనునవి హలాదిపిత్సార్వధాతుకములు గాన వికల్చ్పముగ వృద్ధి రావలసి యుండ (సూ-602) తదపవాదముగ గుణము విధింపబడు చున్నది. 605. దజోబఒవ్చ శే 7,8,9! అవ ఊర్లో తేరుణో౬పృ కే హలాడౌ పితి సార్వధాతుకే. వృద్యప

58 ౧ అవాలి (న! వాదః. బొర్లోత్‌, బొర్లోః, ఊర్తుయాత్‌, ఊర్తుయాః, ఊరువీత. ఊరూ

మ! వు! లి ణె ణ ణల యాత్‌, ఊర్లువిషీష్ష-ఊర్ల విషీష్షం

మ! ట్‌ య! బ

“హలాదేఃి, *పితి సార్వధాతుకే అను పదములు “ఊర్జో తేర్విభాషా” అను సూత్రమునందు వలెనే (602) _అనువర్తించును. హలాదియు, అపృక్ర రూపమును అగు పిత్సార్వధాతురము పర మగునప్తుడు డోర్డుధాతువుశకు గుణము వచ్చును.

ఇది నృడికి అపవాదము. లజ్‌ (పరనై శ్రిపమి: బొరోత్‌, బొరుళామ్‌,

నో కూ ణి ణ బొర్తువన్‌; జొర్లోః, బొర్హుతమ్‌, బొర్దుత! బొర్ల వహ్‌, బౌార్దువ, బొర్తుమ. మే మ! | మ! న! ణి వ! ఆత్మనేపదిః- బొర్లుత, బొర్తువాతామ్‌, బౌర్హువత, బొర్లుథాః, బొరువాథామ్‌,

ణ న! వ! ళల మ! బొర్రుధ్వమ్‌, జౌర్లువి, జొర్తువహి, బార్రమహి, |! మ! ణు ౬9

విధిలిజ్‌ పర స్మైపదమున “ఊర్హయా త్‌, ఊర్జయా తామ్‌, ఊర్జయుః” ఇత్యాదిరూపములును, ఆత్మ నేపదమున “ఊర్జువీఠ, ఊర్జువీయాతామ్‌, ఊర్డు వీరన్‌” ఇత్యాదిరూసములును ఉండును.

“ఊర్జయాః” అను మధ్యమప్పురుషైకవచనమున 'సిప్‌” “పిత్‌” గొన వైక ల్పికవృద్ధి రావలసి యున్నడి (సూ-603). కాని *జిచ్చ పిన్న" (జీత్తు “పిత్‌ 'కొజా లదు ఇచట యాసుట్‌ జీత్‌ అను భాష్యకారవచనముజే పిత్త్వము లేదు గాన వృద్ధి ఛాదు.

ఆశీర్లిజ్‌ (పరసైైపదమున) నందు “అకృత్సార్వధాతుకయోరీ ర ౪

క న్‌ా దబిఖు అను సూత్రముడే (485) దీర్ణ్యము వచ్చును గాన “ఊర్జూయాత్‌, ఊరూయా య్‌ సామ్‌, ఊర్జూయాసు:” ఇత్యాది రూపము లగును. ఆత్మ నేపదమున “సీయుట్‌ 'కు అణాటే ఇడాగమము చేసిన పిమ్మట దానికి జీత్త్వ్రము వికల్బముగ లభించుటచే (సూ- 604) జీత్ర్వపక్షమున ఉవజా దేశముచే “ఊరువిషీష, ఊర్తువిషియాసామ్‌,

“లీ ౫ టట ణ్‌ అమాకీ ఊరువిషీరన్‌” ఇత్యాదిరూపములును, జీ త్త్యాభావపక్షమున గుణావాదేశములచే

మో తాట

అదాది (వకరణమ్‌ ఉవథీ ఊర విషీష, ఊరవిషీయాసామ్‌, ఊర్ల విషీరన్‌” ఇత్యాదిరూపములును ణ ల్‌ ళా అవాలి ణ అగును. 608. శూర్లోతేర్చాథావా 70.6 ల ఇడాదౌ పరన్మైపదే పరేసిచి వా వృద్దిః పక్షే గుణః, బొర్డా ౬. స ఖై ణ పీఠ్‌ -బార్తు వీత్‌-బొర్ల వీక్‌, బౌర్లావిషామ్‌ -బొ ప్రవిషామ్‌-బొ ర్ల విష్టామ్‌. జొర్ద |! ణె ఈ టబ ణ లట ౪ ట శి అభ జ ఆధ అర 4 జల్‌ విష్ణ-బా ర్ధవిప్ట, బొర్జవిష్యత్‌ -బౌర్థ విష్యత్‌. జొర్జవిష్యత -జొర్జ విష్యత, ఇత్యదాదిప్రకరణమ్‌.

“సిచివృద్ది! పర స్మైపదేషు' అను సూత్రము, నేటినుండి “ఇటి ఆను పదము అనువర్తించును. పరవ్మైపదమున ఇడాదిసిచ్‌ పర మగువప్పడు ఊరు ధాతువునకు నది వికల్చ్బముగా వచ్చును.

లుజ్‌పరన్మైపదమున ఇడాదిప్రవ్యయమునకు జి_త్త్వము వైకల్పికము గాన జి త్త్వపక్షమున ఉవడా దేశము, తడభావపక్షమున ఈ సూత్రమే (606) వికల్పకముగ వృద్ధి, వృద్ధి రాని పక్షమున గుణము వచ్చి- “బార్జావీత్‌, బొర్జా విషాష్‌, బొర్హావిషుః” “'బౌద్రవీత్‌, బొర్దవిష్తామ్‌, బొర్దవిషుల “జొర్ట

ట ణల వ! ఈ టబ ణ మ! వీత్‌, జొర్జ విష్టామ్‌, బొక్ట విషుః”" ఇత్యాది(త్రివిధరూపము లుండును. ఆత్మనేపదమున ఉవజా దేశగుణవికల్బముచే ““బార్జవిష = బొరవిషొ ఇత్యాదిరూసద్వయము లుండును. ణల లృజ్‌నందు కూడ జీ త్త్వవికల్బముచే రెండు పదములందును. రెండేసి రూవము లుండును. అదాదిగణముసమా ప్రము.

అననా అథ జు హోత్యాది గణః హు దానాదనయోః. 1. 007. జవోత్యాదిబ్భాః వ్ల 24/5 ళం

శపః ళ్లుః స్యాత్‌,

హధాతుపునకు దానముచేయుట (చోమముచేయుట) తినుట అని యర ములు. ఇది అజన్త మగు ఏకొచ్కధాతువు కావున అనిట్‌. ఈ ధాతువునకు క రృ9ర్ష్ససార్వధాతుకిములందు. శప్‌ప్రర్యయము వచ్చును. ఆ 'శప్‌ికు ప్ల

అవీ ల (ఏ ళం (లోపము) విధింపబడుచున్నది.

“అదిప్రభృతిభ్యః శపః”నుండి “శపః”అనువ ర్వించును. జదోత్యాదుల కంటె అనూ హుధాతువు మొదలగు వాదికంపె సరమగు శప్‌'కుళ్లు వచ్చును.

“హు*ధాతువునకు (ప్రథమప్పరు షైకవచనమున “హు శప్‌ తి'అని యుండగా ఈ సూతముదే 'శప్‌ కు లోపము. *హు తి'అని యుండును.

ల్లా 8.1.10 ధాతోర్వే సః, జుహోతి, జుహుత8. ద్‌ ఎని

“లిటి ధాతోరనభ్యాసస్య'మండి “ధాతోః*, “ఏరాచో ద్వే ప్రధమస్య "నుండి +ద్వ్వే%, అనువ ర్తించును. ళ్లువిషయమున-_ అనగా ళ్లు వచ్చెడు సందర్భములలో ధాతుపునకు డ్విత్వము వచ్చును

ఈ సూూళశముచే ధాతువునకు ద్విత్వము చేయగా 'హు హుతి' అని యుండును హకారమునకుచుర్వముచే (సూ-4589 రుకారము. దానికి “అభ్యా 'సేచర్చ"ఆను (401) జశ్చ్వము చేయగా జకారము. రెండవ ఉకారమునకు గుణము (సూ-890)- “జుపోతి అను రూపము సిద్దించును. ద్వివచనప్రత్య యమగు “*తస్‌" “సార్వధాతుకమపిత్‌” అని (50%) జిత్తు గాన గుణము రాదు “జుహుతః” అను రూషము సిద్ధించును

బహువచన మున 'యికి అనా డేశము రావలసి యుండగా;-

అదోభ్యస్తాత్‌ 7.1.4 ల! రుస్యాఒత్‌ స్యాత్‌. 'హ్నుస్నవోః” ఇతి యణ్‌-జుహ్వాతి,

జుహోత్యాదిగణః య.

“కూ నకినుండి “రు; 'అనువ ర్వించును, అభ్య స్తముకం'బె పర మగు “యిక “అక్‌"ఆదేశము వచ్చును.

“శా” అను ద్విత్వవిధాయకస్తూతము_ (౧08) షస్టాధ్యాయము లోనిది గాన “ఉభే అభ్య స్తమ్‌' అను సూత్రముచే (ఆ) “హుహుఅనుదానికి అభ్య స్త సంజ్ఞ యుండును. దానికంటె పర మగు యుకారమునకు ఈ సూరముచే(60098) “అత్‌” ఆదేశము వచ్చి చుత్వాదులు చేసిన పిమ్మట “జుహు అత్‌ ఇ అని యుండగా ఉవజా దేశము (సూ-18%) రావలసి యున్నది. దానిని బాధించి “హ్ను ఖ్నువోః సార్వధాతుకే” అను (౧0 యణాదేశము వచ్చి “జహ్వతి అను రూప మగును. ఇతరరూపములు:---జుహోషీి, జుహుధః, జుహుథ; జుహోమి, జుహువః, జహుమః,

టీ(పాఖ్ళావువాం త్తవచ్చు త! 00 ఏథ్యో లిటి ఆమ్‌ వా స్యాత్‌; ఆమి ల్లైవివ కార్యఇ్బు, జుహవాజ్బుకార=జుహావ, హోతాం హోష్యతు జుహోతు_ జుహురాత్‌, జుహుఠామ్‌, జూహ్వాతు; జుహుధి, జుహవాని, అజుహోత్‌, అజుహుతాహ్‌. “కాస్‌ (ప్రళ్యయాదామమ న్తేఎలిచి నుండి. 'ఆమ్‌' 'లిటి' అనువ్నర్హించును. ఫీ, (హీ* భృ హూధాతువులకంటె లిట్టు పర మగునప్పడు “ఆమ్‌” ఆగ మము వమ్చను. ఆష్‌ పర మగువపుడు క్ల వచ్చినప్పు డే కార్యములు వచ్చినవో ఆ కార్యములు కూడ వచ్చును. హుధాతుపునకు లిట్‌ పర మగునప్పుడు “ఆమ్‌ ఆదేశము చేసిన పిమ్మట “హృ ఆమ్‌ లిట్‌'అని యుండగా ఫ్లవద్భావనముచే ద్విర్వాధ్యాసకార్యగుణావా దేశా దులు గూడ వచ్చి 'జుహవామ్‌ లిట్‌*' అవ యుడగా 'ఆమః'అను సూతముచే (17) లిట్టు లోపించిన పిదప “కృణ్బానుపయుజ్యతే లిటి' అను సూ(త్రముచే (ఓ లిట్బకరము లగు “రబ్‌”, “ధూ, 'అస్‌” ధాతువు లన్ముపయుక్త్రములై. “జుహవాష్బుకార '; “జుహావామ్బభావిః “జుహావామాస'” ఇత్యాదిరూసము లగును. ఆమ్‌ రాని పక్షమున ద్విత్వాధ్యానకార్యాదులచే “*జుహావ, జుహు నతుః, జుహువుః: జుహవిథ-జహోధ, జుహువథుః, జుహువ; జుహోవ,

తత్త లఘునీద్ధాన్తకొముడీ జుహావ, జుహువివ, జుహువిమ”అను రూపములగును. ఆజాది ప్రక్యయములు పర మగునపుడు ఉవజ్‌ వచ్చినది. *థల్‌' పర మగునప్పడు భారద్వాజనియమముచే ఇడ్వికల్పము. లుట్‌, లృట్టులందు *్కళోతా" “వోష్యతి ఇత్యాది రూపము లగును, విశ్రేషకార్యము లేవియు లేవు.

లోట్టునందు లట్టునందు వలె 'శప్‌"కు శ్లమొవ లగు కొర్యములు వచ్చును, (ప్రథమప్పుర్నుషైెకవచనమొునందును, ఉత్తమపురుషయందలి అన్ని వచనములం దును పిత్త్వ మున్నది గాన గుణము వచ్చును. మధ్యమపురు షైకవచనమున “హురుల్ఫ్యోహేర్టిః" అను సూ(త్రముచే (55%) సిప్‌ స్థానమున నచ్చిన *హికి “ధి ఆదేశము చేయగా 'జుహుధి'అను రూపము సిద్ధించినది “*జుషవోతుం జుహుతాత్‌, జుహుఠతామ్‌, జుహ్వతు. జుహుధి-జుహుతాత్‌, జుహు తమ్‌, జుహుత; జుహవాని, జుహవావ, జుహవామ” “జుహ్వతు" అను నపుడు రుకారమునకు అదాదేశము, *'యణ్‌” వచ్చినవి

లజ్‌ (ప్రథమప్పరుషెకవచనద్వివచనములందు “లుబ్రుషో శ్రి అజుహు తామ్‌" అను రూపము లగును. కార్యవికేష మేదియును లేదు. బహువచనమున 'మి'కి “సిజభ్య స్తవిదిభ్యశ్చ” అను (420) “జుస్‌' ఆదేశము. చేసిన పిమ్మట “అజుహు ఉస్‌” అని యుండగా 'రము అపిత్‌ గాన జీద్వద్భావముచే గుణము వచ్చుటకు అవకాశము లేదు గాన “ఉవజ్‌” రావలసి యున్నది. దానిని బాధించి “హుబ్నవోఃసార్వధాతుకే"అను సూత్రముచే (0% యణాదేశము రావలసి యుండగా;=

జునీ చ 70.88

ఇగ నాస్య గుణః అజాదౌ జుసి. అజుహవుః. జహుయారత్‌, హూయాత్‌. అహౌషీత్‌. అహోష్యత్‌. ఇిభీ భయే. 2. దిలేతి,

“అక్షస్య" అధికారము. '“మిదేర్గుణఃి 'క్సస్యాచినుండి గుణః” “అవి” అనువ ర్హించును. “ఇకోగుణవృర్టీ "అను సరిభాషచే “ఇకఃలభించును. ఆజాది యగు జుస్‌ పరమగునపుడు ఇగ న్రాంగమునకు గుణము వచ్చును.

ఈ సూ(త్రముచే ఉకారమునకు గుణము; అవాదేశము; “అజుహవృఃి అను రూపములు సిద్ధించును. ఇతరరూపములు:- *అజువో:ః, అజుహుతమ్‌, అజుహుత; అజుహవమ్‌, అజుహువ, అజుహుమ”. విధిలిజ్‌నందు “జుహు

జూహోత్యాదిగణః టీ43 యాత్‌, జుహుయాతాష్‌, జుహుయు! ఇత్యాదీరూవము లగును. ఆశీర్లి జ్‌ నందు “అకృత్సార్వధాతుక యోర్టీర్ట 2” అను సూతముచే (485) దీర్టము వచ్చి “హూయాత్‌, హూయాస్తామ్‌, హూయాసుః”” ఇత్యాదిరూపము. లగును, లజ్‌నందు “సిచి వృద్దిః పరపహ్మైపదేమ"అను సూతముచే (48%)వృద్ది వచ్చి అహౌషీక్‌, అహౌొషాష్‌, అహొషుి ఇత్యాదిరూపములును, ల్భజ్‌ లబ్‌ నందు ““అహోష్యత్‌, అహోష్యతామ్‌, అహోష్యన్‌” ఇత్యాదిరూపములును ఆగును,

భీధాతువునకు భయపడుట అని అర్థము, అనిట్కము. _ప్రథమప్పరు మైకవచనమున '“శప్‌'కు ట్ల చేసిన పిమ్మట ద్విత్వ, అభ్యానహస్వ (సూం8$) గుణములచే *“ద్రిభేతి అను రూపము సిద్ధించును. ద్వివచనమున ద్విత్వాభ్యాన కార్యాదులు చేసిన పిమ్మట “విధీకస్‌' అని యుండగా:
భియోఒన్యాతరన్వామ్‌ 64.115 ఇకారో వా స్యాత్‌ హలాదా క్సితి సార్వధాతుకే. విభితః--బిలీతః, బిభ్యతి. విభయాజ్బుకార, బిభాయ. ఛభేతా, భేష్యతి. విభేతు..బిభికాత్‌-బిఖీతాత్‌. అవదిభేత్‌, విభియాత్‌-దిలీయాల్‌, భీయాత్‌. ఆభై షీత్‌. అభేష్యత్‌,

“ఇద్దరి ద్రస్య” “గమహనజనఖనఘసాంలోపఃక్షి త్యనజీ” “ఈహల్యఘోః “అతఉళ్చార్వధాతుకే” అను నూతములనుండి. “ఇత్‌ కతి *“హలి” “సార్వ దాతుకే' అనువర్తించును. హలాదియు, కిత్తు గాని జీత్తు గాని మైన సార్వధాతు కము పర మగునప్పడు భీధాతువునకు ఇకారము ఆదేశముగ వచ్చును.

అలో _న్యపరిభాషచే (21) ఈకారమునకు ఈ సూ(త్రముచే ఇకొరాదేశము వచ్చి “విభితః అనియు, ఇకారము రావి పక్షమున 'దిభీళః అనియు రూప ద్వయ మగును ధస్‌, ధు వస్‌, మస్‌లు కూడ జీత్తు లగు హలాడిసార్వధాతు కము లగుటచే రెండేసి రూషము లగును. బిభేతి, విభితః-విఖీతః, బిభ్యతి; విభేషి, విభిఠః-బిఖీధః, విభిధ; విభీధ- బిభేమి, బిభివః-బిఖీవః, బిభి మః-విఖీమః*

444 లముసీద్దాన్తకొముదీ లిట్టునందు వికల్బముగ ఆమా దేశము వచ్చుటచే (సూ-610) “దిభయా ఇ్బుకార"ః “విభయామృభూవ', “దిభయామాస' ఇత్యాదిరూపములును, “ఆమ్‌” రాని పక్షమున *బిభాయ, బిభ్యతుః” (యడా దేశము, విభ్యుః; విభయిథ _ బిభేధ, బిభ్యధుః, విభ్య, బిభాయ - బిభయ, బిభ్యివ విధ్యిమ”' అను రూపములును అగును. ధల్‌ నందు భారద్వాజస యమముచే ఇడాగమము. వికల్పముగ వచ్చినది. “వస్‌”, “మస్‌” లకు (క్రాదినియమముచే నిత్యముగ ఇడాగమము. లుట్‌, లృట్టులందు “భేతా, భేష్యతి' ఇత్యాదిరూపము లగును. ల్‌ోట్టు నందు హలాదిప్రతవ్యయములు పర మగునపుడు ఇర్వవివల్పముచే రూసవ్యయము సిదించుచుండును, ప్రధమప్పరుషైశవచనమునందును, ఉ_త్తమపురుషయందును (ఆడాగమమునకు) పిర్హ్వ ముందుటచే గుణము వచ్చును. దిచేతు-బిభితార్‌- విభీరార్‌, బిభికామ్‌-విఖీరామ్‌, విభ్యతు; బిభిహి-దిభీహి, బిభితాత్‌-దిఖీ లాక్‌,' విితమ్‌-బిఖీలమ్‌, బిభిక-బిభీక; బిభయాని, విభయావ, బిభ యామ లజ్‌:=అబివేర్‌, అవిభితామ్‌-అవిభీరామ్‌, అవిభయుః; అవిఖేః, అవిభివమ్‌-అబిభీఠమ్‌, అభిభిత-అభిభీత; అభిభయమ్‌, అదిభివ= అబి నీవ, అవిభిమ-అబి భీమ. విధిలిజ్‌నందు జి త్తగు 'యాసుట్‌” పుముగ నుండుటచే అన్ని పురుష వచనములందును *దిభియాత్‌-విఖీయాత్‌, దిభియాతామ్‌-విఖీయాతామ్‌” ఇత్యాదిరూపము లగును. ఆశీర్లి జ్లనందు “్టీయ్లార్ర్‌, భీయాస్తామ్‌, భీయాసుఃకొఇవ్యాది రూపము లగును లుజ్జనందు వృర్సి (సూ=+484) “అథ షీత్‌, అనై ష్టామ్‌,. అథభైషుః” ఇత్యాదిరూపము లగును. లృజ్‌ నందు “అభేష్యత్‌, అభేష్యతామ్‌” ఇత్యాది రూసము లగును. హీ లజ్ఞాయామ్‌, రిం జిహేతి, జిహ్రీతః, జ్మిహియతిం జ్మ్‌హ యాజ్బుకౌర, జిహాయ, (హేఠా, (హేష్యతిం బ్యహేతు. అజ్యిహేత్‌. జిహీయాత్‌. హీయాత్‌. అహెోషీత్‌, ఆ్యహేష్యత్‌.

జుహోత్యాదిగణః జ(5 ఏ. హ్రీధాతువునకు సిగ్గుపడుట అని అర్హము ఇది కూడ అనిడ్‌ ధాతువు. దీని ప్రక్రియ చాలవరకు భీధాతు ప్రక్రియ వలెనే ఉండును. అశాది(ప్రత్యయ ములు పర మగునపుడు ఇయకాదేశము (నూ-108) వచ్చును. “జి హీ'యందలి ఈకారము సంయోగపూర్వము గాన “వరనేకాచోఒసంయోగపూర్వస్య” అను (20% యణాదేశము రాడు. లిట్టునందు వికల్చ్బముగ ఆయాదేశము వచ్చును (నూ-810). లట్‌(ప్రభమపురుషబహువచన, (లిటపవమపురుషద్వివచనాదు లందు) ఖీధాతువుశకు యణాదేశను రాగా ఈ ధాతువునకు ఇయడా దేశము వచ్చి “జిహియతి' *జిహియతుః ఇత్యాదిరూపము అగును ఇది ఒక్కటియే విశే షము (హస్వఇరొరము భీధాతువునకు మాత్రమే విధింపబడినది గాన (నా-61ఓ) దీనియందలి దూపములు ఈరారసహికముగనే యుండును. పగ్రాపాల పూరణయోః. ఢీ చెర గ్గ 610. అరర్హివివర్యోళ్ళ 74.77 అభ్యానస్య ఇకారో౬ న్హాదేశః స్యాత్‌ ఖై. పీపర్షి, స్థూధాతువువకు పొలించుట, నింపుట అని అర్ధములు ఇది బూదంతము గాన 'సేట్కము. “అత్రలోపో ఒభ్యాసస్య” “భృజాదిత్‌" “నిజాం్యత్రయాణాం గుణః ల్లా" అను సూ(త్రములనుండి “అభ్యాసక్య" ఇత్‌ ' “జ్జా అనువ ర్హించును. వ్ల విషయమున బు, ప్థూధాతువుల అభ్యాసకు ఇకారము అ న్హాడేశముగ వచ్చును. లట్‌ (ప్రథమపురుమ్నైకవచనమున శళప్‌ళు ళ్లు, ద్విత్వము. చేసిన పిమ్మట “పూ పూ తిఆని యుండగా ఈ సూ త్రముచే అభ్యాసయందలి బూకారమునకు రపరమగు (8%) ఇకారము_*పిర్‌ప్టాతి. “హలాదిశ్ళేషళ (008) అని రేప లోపము. గుణముచే బూకౌరమునకు “అర్‌ "__*పిపరి " అను రూపము సిద్దిం క! చినది. ఉకారవిధాయక మగు రాబోపు సూతముకంప గుణవృద్ధిశాప్రములు పకములు గాన ఉకొరమును బారించి గుణవృద్ధులే వచ్చుచుండును,. ద్వివచనమున *“పిప్తూరస్‌” అని యుండగా: వీ ఉం కం జ 614, దీది ష్రుళ ర్హన్య 71102 వాలం ఉం క్‌ న్‌ జ్‌ ఇ అడ్గావయవ్‌ ష్ట్య్రపూర్వో య బుత్‌, తదన్త ప్యాజ్య ర్ట ఉత్‌ స్యాత్‌ “భూత ఇద్ధాతోః"నుండి “యీతఃిఅనువ ర్పించును. “అజ్జస్య"'అ ధికారము అతి శి ఆవ రింపబడును, ఆంగానయవ మగు ఓష్ట్యవర్షము పూక్వమునందు గల ఏ

446 లఘునిద్ధాన్నకౌముదీ బూకారము కలదో, అని అంతమునంయ గల అంగముశకు (హశ్వఉకారము ఆదేశముగ వచ్చును.

ఇచట 'సీప్టూ” ఆను ఆంగమున బూకారమునకు వెనుక ఓష్ట్య మగు పకార మున్నది. కావున బూకౌారాంత మగు అంగమునకు ఉకొరము వచ్చును అలో న్యనూ[త్రముచే (21) ఈ ఉకారము బూకారస్థానమున రపరమై వచ్చును ఎ-ఎీపిప్పుర్‌ తః 'ఆని యుండగా:

వాలిచ 8.27?

రేఫవాన్తస్య ధాతోరుపధాయా ఇకో దీర్ణో హలి. సిపూర్తః, పిపురతి. పపార,

“ర్వోరుపధాయా దీర్చ ఇక॥ిఅను సూత్రము, 'సిపి ధాతోరుర్వా”నుండి “దధాతో జి అనువ ర్తించును.

హల్లు పర మగువప్పడు రేఫవకొరాంతధాతువు ఉపధకు చెందిన “ఇక్‌ికు దీర్చము వచ్చును.

ఇచట “పిపుర్‌ తఈఃి ఆనువప్పడు “పిప్పర్‌ ” అనునది రేఫా న మగు ధాతువు. దానికి హల్లు (తకొరము) పకముగ నున్నది. అందుచే ఉపధ “యగు ఉకారము నకు దీర్ణము వచ్చి “పిపూర్తః" అను రూపము సిద్ధించును, బిహువచనమున “జు'యందలి రుకారమునకు అదాదేశము (నూ-800). 'పిప్తూఅతి" అని యుండగా బూకారమునకు “ఉర్‌” ఆదేళము (సూ-క11) _"పిపురతి అను రూపము సిద్రించును. ఇప్లే- సిపర్షి ః పిపూర్ణః, సిపూర్జ; పిపర్మి, పిపూర్వః, పిపూర్మః అను రూపములు సిద్ధిండును.

లిట్‌ (ప్రథమపురుషెకవచనమున “పవ్యప్యూఆ” అని యండగా అభ్యాసన బూకొరమునకు అర్‌ (సూ=47%)- “పర్‌ వ్యూ". “హలాదిః శేషః" (008) “పస్యఅ'. ఉత్వమును (సూ-రి18 బాధించి పరము గాన వృద్ది (సూ-189 “సపపార" అను రూపము సిద్దించును,.

ద్వివచనమున “పప అతుస' అని యుండగా..

క్య్ఞూద్య్భాగవాం (వాన్నో వా 7.412

ఏషాం కితి లిటి హస్వో వా స్యాత్‌. పటప్రతుః-

“దయతే ర్దిగి లిటి నుండి *లిటి అనువ ర్తించును, పూర్వసూ(త్రములలో ఎచ్చటను 'కితి అనునది లేదు. ఐనను ఈ సూత్రము “బుచ్భత్య గ్రాకామ్‌"అను

జు హోత్యాదిగణః తీత? (417 గుణమునకు ఆపవావదు గావునను, ఆ సూత్రము, గుణము వచ్చుటకు అవకాశము లేని కిత్‌[పత్యయములు పర మగుశపుడు విధింపబకినది కొవునను, ఈ సూూతము కూడ 'కిత్‌' అగు లిట్టునందే (ప్రవర్తించును.

శ్థా, ద్ధాః స్యూధాతువులకు కిత్తగు లిట్‌ పర మగునపుడు హ్రన్వము వికల్చ్బముగ వచ్చును.

ఈ సూ[త్రముచే బూకారమునకు (హస్వము చేసిన పిమ్మట “పప్ప అతుస్‌” అని యుండగా యణాదేశముచే “పప్రతుః' అను రూసము సిద్ధించును.

హాన్వము రాని పక్షమున పప్కూ అతుస్‌) అని యున్నపుడు తీప్స్‌సిప్‌ మిప్‌భిన్నము లగు ప్రత్యయము లన్నియు కిత్తులు గాన గుణము (సూ-శి80) వచ్చుటకు అవకాశము లేకుండుట దే గుణము విధింపబడుచున్నది

(17. బుచ్భత్యా్రాతాత్‌ 7411

తౌదాదికబుచ్చే! బుధాతోః బూతాంచ గుణో లిటి, పపరతుః, పపరుః.

“దయకేర్షిగి లిటి *బుతళ్చ సంయోగా దేద్దుణఃి అను సూూతములనుండి *“లిటి్‌ గుణఃి అనువ ర్మించును, బుచృతిశ్చ, బుళ్చ, బుత్‌చ “బుచ్చత్యగ్టాతః అని విగహము.

లిట్టు పర మగునపుదు తుదాదిగణమునందలి బునృధాతువునకును బుధా తువునకును, బూకారాంఠధాతువులకును గుణము వచ్చును. '*కిత్‌కొని లిట్హు పర మగునపుడు “సార్వధాతుకార్టధాతుకయోః "అను సూత మే (800) (ప్రవర్తిం చును గాన కిత్‌ అగు లిట్టునందు కూడ గుణము వర్చుటశ్రై ఈ సూూతము చెప్పబడినది.

ఈ స్తూళముచే గుణము చేయగా *“పపరతుః' అను రూపము సిద్ధిం చినది. *కిత్‌'పవర్యయములందు ఈ విధముగ రెండేసి రూపము లుండును, పపార, ప్యప్రతుః-పపరతుః, ప(ప్రః!-పపరుః; పపరిథం పప్రధుః-సపప రధుః, ప్యప-పపర; పపార-పపర, పప్రివ-పపరివ, పపిమ-పపరిమ.

లుట్‌, లృట్టులందు “తాస్‌' “స్యా పత్యయములకు ఇడాగమము, బూకా రమునకు గుణము వచ్చిన పిమ్మట *పరితా" పరిష్యతి ఇత్యాదిరూపము లుండగా:=

త4ర లఘునిద్ధాన్తకొముదీ (10. వూతో వా 72.86

వృజ్‌ వృణయ్భ్యాం యూదచవైచ్చేటో దీర్ణో వాస్యాత్‌, నతు లటి. పరీరా=పరితా. పరీప్యతిఎవరిష్యతి, పిపర్తు. అపిపః, అపిపూర్తామ్‌, అపిపరుః, పిపూర్యాత్‌. పూర్యాత్‌. అపారీత్‌

“వ్ధూతిఅనునది “నృ బూతః'ి అను వాటికి సమాహారద్వంద్వము “ఆర్థధాతుక స్యడ్వలాదేఃి నాండి అనువ ర్రించిన “ఇట్‌” అనునది షష్ట్యంతముగ మాన్చబడును, “(గ్రహో ఒలిటి దీర్షః”నుండి “అలిటి” “దీర్ష ౪” అనువ ర్హించును. వృజ్‌, వృం్‌ ధాళువులవంటెను బూదంకధారువుఠకంయెను పర మగు *ఇట్‌”కు వికల్పముగ దీర్దము వచ్చును; లిట్టుపకముగ నున్నపుడు మార్రము రాదు.

ఈ సూతముచే ఇకారమునకు వికల్పముగ దీర్దము వచ్చి “*పరీరాం పరిరా” *ోపరీష్యతి_పరిష్యతి” ఇత్యాదిరూవములు రెండేస యుండును లోట్‌- పిపర్తు-పిపూర్తాత్‌, పిపూర్తామ్‌, పిప్పురతు; పిపూర్హి-పిపూర్తాత్‌, పిపూ _ర్తమ్‌, పిపూంర్త: పిపరాణి, పిపరావ, పిపరామ-

ఇచట తాత్‌, తామ్‌, హీ, తమ్‌, త, (ప్రత్యయములు జీత్తులు గాన గుణము రాలేదు. “ఉ దో ష్యపూర్వన్యి అని (614) “ఉర్‌ వచ్చి, ఊకారిము

నకు “హలి చి అను (61% దీర్టము వచ్చును. 'యు"కి అదాదేశము చేసిన సిమ్మట “ఉర్‌” వచ్చినను, హల్లు పరముగ _ లేకుండుటచే దీర్హము రాలేదు. “తిప్‌* ప్రశ్యయము, ఉత్తమపుకుషయందు వచ్చిన ఆడొగమమును “*సిత్‌"లు గాన గుణము వద్చును.

అపిపః'- లజసథమపురుషైకవచనమున *అపిపర్‌త్‌” అని యుండగా అప్ఫ క్రహల్ల గు రకారమునకు హల్ద్యాదిసూ(తముచే (17%) లోపము. రేఫకు

న ది

విసర్లముచేయగా *“అపిపః” అను రూపము సిద్ద్ధించినది. మధ్యమపుర్నుషెకవచన మునందు గూడ అప్ప క్షహల్లగు శకారము లోపింప ఈ రూపమే సిద్ధించును. ఉలత్తమప్పురు షైకవచనమున “అమ్‌” పిత్‌ గాన గుణము వచ్చి *“అపిపరమ్‌"అను రూప మగును. ఇతర(ప్రవ్యయము లన్నియు జీత్తులు గాన గుణము రాదు. బూకౌ రముగకు “ఉర్‌” ఆదేశము, హలాదిపషత్యయములు పర మగునపుడు ఉకరము కు దీర్టము వచ్చును. (ప్రథమపురుషబహునచనమున *సిజభ్య స్తవిదిభ్యశ్చ"అని (ఉ49%) జుస్‌ ఆదేశము. 'జుసిచి అను (81% గుణము (ఆర్‌) వచ్చి

జుహోర్యాదిగ ణః ఉశ9 అపిపరుఃి అను రూప దుగును, అపివః, అపిపూర్తామ్‌, అపిపరుః: అపిపః, అపిపూర్తమ్‌, అపిపూూర్త; అపిపరమ్‌, ఆపిపూర్వ, అపిపూర్మ-

విఢరిలిజ్‌ నందలి *'యాసుట్‌” జీత్తు “న గుణము రాదు. “ఉర్‌ ఆగమ దీర్చమలకే “*పిపూర్యాత్‌, పిపూర్యాకామ్‌, పిపూర్యుః: పిపూర్యాః, పిపూ ర్యాతమ్‌, పిపూర్యార; పిపూర్యామ్‌, పిపూర్యావ, పిపూర్యామ” అను రూపము లగును.

ఆశీర్లీ జ్‌ :_ పూర్యార్‌, పూర్యాస్తామ్‌, పూర్యాసుః: పూర్యాః, పూర్యా స్త్‌, పూర్మాస్త; పూర్యాసమ్‌. పూర్యాస్వ, పూర్యాస్మ.

లుబ్దుకందు వృడ్తి (సూ-188) వచ్చును. అఆపారీక్‌, అపారిష్టామ్‌,

ణ్‌ న! మ! అపారిషుః; అపారీః, అపారిస్టమ, అపారిష్టు అపారిషమ్‌, అపారిష్వ, అపారిష్మ”.

ఓ షక? శ క అద |

అపారిష్టా మ్‌" ఇత్యాదులందు వ్ధాతోవా అను సూత్రముచే (6! ఇట్‌ కు వికల్పముగ దీర్టము రావలసి యుండగా:=

నిబిచ వరసై ప్రవదోవు 72.40 అత్ర ఇటో న దీర్షః, అపారిమ్షామ్‌, అపరీష్యత్‌ - అపరిష్యత్‌. ఘ ప్‌ ఓహాక్‌ళ్యాగే. 5 జహాతఈ

*నల్రిజి"న్సు౦డ్కీ “నిఆనువ ర్తిందను. పరస్క్మైపవపరక మగు సిచ్‌ పక మగునప్పడు ఇట్‌కు *వ్యతో వా అశు సూ(రముదే విహిత మగు దీర్హమురాదు.

ఈ స్తూతముచే దీరము నిషిదము గాన “అపారిష్షామ్‌' ఇత్యాదిదీర్త

0 ఘ్‌ ఏ ద ఖు రహితరూపములు మాశరమే యుండును. లృజ్‌ నందు దీర వికల్పముచే “ఆపరీ ష్యత్‌” “అసరిష్యత్‌” ఇత్యాది హపము లగును.

*“ఓహాక్‌ 'ధాతువునప విడచుట అని యర్థము, ఓళారకకారములు ఇత్సంజ్ఞ కములు. ఇవి అఏట్‌ ధాతువు. (పధమపురుష్రైకవచనమున ద్విత్వః ఆభ్యాసహస్వ చుక్వె, జ_శ్వ్వముంచే “జహాతి” అను దూపము సిద్ధించును. "
జివోలోళ్ళ 64.116

ఇద్‌ వా స్యాత్‌ హాలాదౌో క్తితి సార్వధాతుకే, జహిత।,

“ఇన్షర్మిదస్యి “భిమోశ్యతరస్యామ్‌ “గమహ నజనఖనఘసాంరోవః క్త ళ్యనజీ “* “అచఉత్సావ్వధాతువే”, “ఈహల్య ఘోః” అను నూత్రములనుంగి

ఉక్‌ లమువిద్ధాన్తకౌముడీ కఖ్మన్ట్‌ ? “అశ్యశఎప్యామ్‌" కకత “పార్వకాతుకే' “హల” ఆనువ ర్తించును. హలా దియు, కిత్తు గావి జీత్తు గావి అయిన సార్వధాతుకము పర మగునపుకు పాధాతు వునకు హన్వకకారము వికల్పముగ వచ్చును.

“తస్‌"మొదలగు జీత్తులైన హలావివ్రత్యయములు వర మగునప్పుడు ఈ నూ్యశ్రముచే (ఆరో _న్యపరిభాషచ్చే *'హా” యందలి ఆకాకమునకు. వికల్బముగ ఇకౌరము వచ్చి *జహితఃి ఇత్యాదిరూవము లగును,

౯ వాల్యమోః 84 113 శ్చాళ్య_స్తయోరాత ఈళ్చ్యాత్‌ సార్వధాతుకే క్రితి హలి,న తు ఘోః. జహీతః.

“శ్నాభ్య స్రయోరాతఃి ఆనువ ర్రించును. క్షితి *సా ర్వధా ళు కి అను వరముల అమవృత్తి పై సూ(ర్రమునందు వలె పాంపవలెను. హలాది కము, కిత్తు గాని జీత్తు గాని యైన పార్వధాతుకము వర మగునప్పడు శ్నా (ప్రత్య యముయొక్కయు, అభ్య స్తముయొక్కయు ఆకారమునకు ఈరారము వచ్చును, ఘునంజ్ఞక మగుదావి ఆకొరమునకు మాత్రము రాదు.

*త్రసి" మొదలగు హలాడిజీక్ప9శ్యయములు పర మగునపుడు “జహా శేళ్ళాఅను స్నూతముచే (870) ఇకారము. రాని పక్షమున ఈ సూశ్రముచే ఆకారమునకు ఈకారము వచ్చి జహీత॥, ఇళ్యాదిరూపము లగును.

(22 ల్నాభ్యూ న“యోరాతః కశ. 112 ఆనయోరాతో లోపః క్త్‌తి సార్వధాతుకే. జహతి, జహౌ, హోకా హాన్యతి, జహాతు-జహి తార్‌ _జహీఠార్‌

“గమహని ఇత్యాది సూత్రము నుండి (చూ. మా. 620) తోవః, “క్షితి” ఆనుసదములును “అత ఉత్పార్వధాతుకేి ముండి *సార్వరధాతు కే” ఆనువ ర్హించును. కిత్‌ గావి జీత్‌ గావి యైన పార్వరాతుకము వర మగునపుడు శ్నా(పత్యయము యొక్కయు, అభ్య ప్తముయొక్కయు ఆకారమనకు లోపము వచ్చును.

హలాదిప్రత్యయములు వర మగునపుడు “ఈ హల్యఘోః) అని (621) ఈకౌరము విధింపబిడినది గాన ఈ నూ(తము అజాదిజీత్చార్వరాతుకములందు మాత్రమే ప్రవదర్తించును.

(వఠమప్పరుష బహువచనమున "అదళ్యస్తాత్‌" ఆనుస్నూతముచే (80%) యకారమునకు ఆదాదేశము చేసిన పిమ్మట, అభ్య _స్తనంజ్ఞక మగు "జహా" అను

జూహోవ్యాచెగ ణః ల! దావి ఆకారముశకు ఈ కూగర్రముచే లోవముజవాతి అను రూవము నిద్తించి నది అట్‌-జహాత, జహిచః-జహీతః, జహతి; జహాసి, జపాధః- జహీథవ!, జపావ-జహీవ; జహోమి, జహివః-జహీవః, జపాిమ!ఎ జహీమః,

ఇడి ఆకొరంతరాకువ “ాడ లిట్టునందు పాధాతువనకు వళె (వశ్రియ యుండును. అహౌొ, జహకుః, జహు'; జపాఠ_జహావ, జహధుః, జహ; జహౌ, జహపివ, జపొమ. లుట్‌, లృట్టుఇందు విశేషకార్య మేది యును లేదు. *హితా “హిస్యతి ఇళ్యాదిరూాపము లగును.

లోట్టునందు.. “శాళజ్‌ "మొదలగు హలాది జీతృ్యయములు పర మగు వపుడు ఆకారమునకు ఇకార ఈకారములు వచ్చి నెండేసి రూవము లగును,

మధ్యమపురు షెకవచనమున “జహాహిఆవి యుండగా:

6238 ఆచ వౌ 8.111?

జహాతేర్హా పకే ఆ స్యాత్‌; చాత్‌ ఇత్‌ ఈతౌం. జహాహి-జపొపొా, జహీహి అజహార్‌, అజహంః.

“జహా కేళ్చ" మండి *జహాతేఃి అనువర్తించును. హాధాశువనకు *ీపూ పౌ మగునవుడు ఆకారము కూడ వచ్చును. “ఆకారముకూడ” అనుటచే ఇకార ఈకారములు కూడ వచ్చు నని య్థము.

ఈ సూశముచే ఆకారమునకు ఆకారమే విధింపబడినది గాన *జహాపిి ఆనుహపము, వికల్చ్బ్చముగ ఇకారము వచ్చుటచే *జహిహి” ఆమ రూవము, ఆది రావి పక్షమున ఈకాకము వచ్చి "జహీషా' ఆను రూవముమ్కు ఈ విర ముగు రూపష్మ్యతయము. సిద్తించుమ. లోట్‌:-_ జహాతు, జహారాత్‌ జహీకార్‌, జపారామ్‌-జహీతామ్‌, జహళు; జహాహి-జపాపా-జపొవా, జపితమ్‌-జపాతమ్‌, జపాతి-జహీత; జహావి, జహావ, జహామ, లజ్‌;. అజహార్‌, ఆజపారామ్‌ ఆజహీతామ్‌, ఆజహుః; అజహాః, ఆజపాతమ్‌, అజహీతష్‌, ఆఅజపొత-అజ హీక; అజహామ్‌, ఆజహివ_అజహీవ, అజపామ_అజహీమ.

“అజహుః” అనునవుడు *రుకి” *జూస్‌” చేసినపిమ్మట “ళ్నాళ్య స్తయో రాతఃా అను సూళ్రముచే (829 ఆకొరలోపము వచ్చినది.

త్శ్‌స్త లఘుసిద్ధాక్షకొముదీ 021 లోవో మి 64.118 జహాతేరాలోపో యాదౌా సార్వధాళుకే. జహ్యాశ్‌, ఏర్లి బి_ హేయాశ్‌, అహాసీక్‌, అహాస్యత్‌, “జహాలేశ్చి, “అత ఉర్పార్వధాతుకే “శ్నాభ్య స్తయోరాతః* అమ సూత్రములనుండి “జహాతేఖి “సార్యధాతు కే 6లత[ి అనువర్తించును. యకొా రాది యగు సాక్యధామకము పర మగునపుడు హాీధాతువు ఆకారమునకు లోపము వచ్చును. విధిలిజ్‌ నందు యాసుట్‌ ' చేర్చిన సిమ్మట యకారాద్యార్లధాతుకము పర ముగ నుంగును గాన ఈ సూపముచే ఆకారము లోపించి “జహ్యాత్‌, జహ్యారాష్‌, జహ్యుః' ఇత్యాదిరూపము లగును. ఆశేర్తి జ్ఞునందు “వర్ణిజో ఆను సూత్రముచే (189) ఆకారమునకు ఏకారా దేశము చేయగా-హేయాక్‌, హేయాసామ్‌, హేయాసుఃొ ఇళ్యాది రూపము లగును. ఇది అఆకారాంతధాతువు గాన లుబ్జునందు ““యమరమన మాతాం సక్చ్ళ” అను సూ(క్రముచే (198) “సక్‌ *ఇవాగమములు చేయగా *గె” ధాతువునందు వలె “అహాసీక్‌, అహాసిష్ష్టామ్‌, అహాసిషుః” ఇత్యాదిరూపము లగును. లృజ్‌ ల్‌

నందు విశేషకార్య మేదియును లేదు "అహాశ్యత్‌" ఇత్యాది రూవములగును.

మాజ్‌ మానే శబ్టే చ. 6.

భృఖామిడ్‌ 74.76

భృజ్‌, మాజ్‌, ఓహాజ్‌ _ఏషాం ఈయాణాం అభ్యాసస్య ఇర్‌ స్యాత్‌ ల్లా మిమీకే, మిమాతే, మిమతే, మమే, మాతా, మాస్యతే, మిమీకామ్‌, అమిమీత, మిమీత, మాసీస్ట, అమా_స్త, అమాస్యత.

మాజ్‌ ధాతువునకు కొలమట, శబ్దము చేయుట అని ఆర్థము. అనిట్‌, జ్‌త్తు గాన ఆక్మనేపది.

“ళృజణాంి అని బహువచనమును (పమోగించుటచే “భృజఖ్‌ మొదలగు

నవి అను నర్థము, “ఆ తలోపోభ్యాసస్య?” “నిడాం[తయాణాం గుణః శ్లాాఆను సూ(శ్రములనుండి “ అభ్యాసస్య" “తయాడాంి శల్డా? అనువర్తించును. భృజ్‌

జుహోర్యాదిగణః జ్ర మాజ్‌, ఓహాజొ అను మూడుధాతువుల అభ్యానమునకు క్ల విషయ మగునప్పడు (హాన్వఇకౌరము వచ్చును. మాధాతు(ప్రభమపురుషైక వచనమున ద్విత్వాదులు చేనిన పిమ్మట “మామాతే*అని యిండగా ఈ సూద్రముచే అభ్యాన ఆకొరమునకు ఇకారము_ మిమాతే. రెండవ ఆకారమునకు ఈకారము (నూ. 60 “*మిమిత్తే” అమ రూపము సిదించినది. మిమాతేః_ “ఆతామ్‌'పం మగునప్పుడు “శ్నాభ్య న్తయోరాతఃి అను సూత్రముచే (629) అకారమునకు లోసము. మివుతే:. రుకారమునకు “ఆద భ్యస్తాత్‌ "అను సూూతముచే (8/8) అదాదేశము చేశన పిమ్మట అకారతోవము. ఈ విధముగ హెలాది(పప్రత్యయములు పర మగుశప్పుడు అభ్య_స్త ఆకొరమునకు ఈకారము వచ్చును. అజావె (పత్యయములు పక మగునపుడు " ఆకారలోవము వచ్చును. మిమీతే, మిమాతే, మిమతే; మిమీషే, మిమాథే, మిమీధ్వే; మిహే, మిమీవహే, మిమీమహే, లిట్టునందు ఆజాదిప్యాయములు పర మగునపుకు *ఆతో లోవ ఇట్‌చొ అను సూరముచే (40%) ఆకారతోపము వచ్చును. మమే, మాతే, మమిరే, మమిషే, మమాధే, మమిధ్వే; మమే, మమివహే, మమి మహే. లుటొ, లృట్టులందు “మాతా” “మాస్యతే" ఇత్యావరూసము. లగును. లోట్‌;- మిమీతామ్‌, మిమాశామ్‌, మిమతామ్‌; మిమీష్వ, మిమాథామ్‌, మిమీ ధ్వమ్‌; మిమై, మిమావహై, మమామహై. లజ్‌ః_ ఆమమీక, అమిమాతామ్‌, ఆమిమత; అమిమీథాః, అమిమాథాష్‌, అమిమీధ్వమ్‌; అమిమే, అమిమీవవా, ఆమిమిమహి. విధిల్రిజ్‌;. మిమివ, మిమీయాశామ్‌, మిమీరన్‌; మిమీథాః, మిమీ యాథామ్‌, మమీవ్వమ్‌; మమీయ, మిమీవహి, మిమీముహి. ఆశీరి జ్‌ నందు సీయుట్‌ సుడాగమములచే-మాసీస్ట, మాసీయాస్తామ్‌, మానీ5న్‌, 'మానీస్టాః; మాసీయాస్టామ్‌, మాసీధ్వమ్‌; మాసీయ, మాసీహింమాసీమహ, లుజ్‌; అమా, అమాసాతామ్‌ అమాశత; అమాస్థా;, ఆమాస్తా ధామ్‌, అమాధ్వమ్‌; ఆమాసి, అమాన్వపా, అకూన్మషి, ల్బృద్దానందు “అమా న్యత ఇత్యాది దూపకముఐగును, ఓీహోజ్‌ గతౌ 7 బిహేశే.. జిహాతే, జిహొరే, బీహే, హోర్రా . హాస్యతే. జిీహీశామ్‌. అజిహీం. జీహీర్ర హాసేష్ట. అహాస్త్ర ఆహాస్యత

4ీకీ4 లఘనీద్ధాన్తకౌముదీ

ఓహాజ్‌ధాతువునకు వెళ్ళుట ఆని యర్థము. ఓకారజకొారిములు ఇక్పం జ్ఞంకములు జీత్తుగాన ఆత్మనేపదము, అనిట్కుము దాని రూపములు మాధాతు వునందు వఠె నుండును.

డు భృజ్‌ ధారణపోషణయోః. 8. బిభర్తి, విభృతః, బిభతి; బిభృతే. బిభ్రాతే, బిభతే, బే. బిభరాజ్బుకౌర. బభార; బభర్ధ, బభ్ళవ. బిభరాఖ్బ(క్రే. భర్తా. భరిష్యతి-భరిష్యతే. విభర్తు; విభరాణి. విభృతామ్‌. అవబిభః; అబిభృతామ్‌, అవిభరుః. అవిభృత. విభృయాత్‌. బిభథీత. (భీయాత్‌, భృషీష్ట. ఆభార్డీత్‌. అభృత. అభరిష్యత్‌, అభరిష్యత,

డు భృజ్‌ ధాతువునకు ధరించుట పోషించుట అని అర్ధములు, జోత్తు గాన ఉభయపది, అనిట్కము.

వీభదర్తి:= (ప్రళమపురు ష్రైకవచనమున శప్‌కుట్ల, ద్విత్వము, 'మొదటి బుకారమునకు “ఉరత్‌* అను సూతముచే (170) అకారము. “భర్‌ భృతి” అని యుండగా “హలాదిశ్ళేషః'- (38%) “భభృతి, *భృజామిత్‌” అను సూశిముదే (625) ఆభ్యానఅకారమునకు ఇకారము; తిప్‌ పిత్‌గాన బుకారమునకు గుణముఎ “నిభర్తి” అను రూపము సిస్టంచినది.

అపిత్‌ లగు హలాదిప్రశళ్యయములు పర మగునప్పడు జీద్వద్భావ ముండును గాన గుణము రాము. ఆపిత్‌లగు అవాది ప్రత్యయములు పక మగునప్పడు యణా 'దేశముచే బుకారమునకు రేఫ వచ్చును. బిభర్తి, విధృకః, దిభతి; నిభర్షి, విఛృథః, దిళ్ళృథ; బిభర్మి, బీభృవః, బవిభృమః.

ఆత్మనేపదమున అన్ని (ప్రళ్యయములును జీ త్తలే గాన గుణ మెచ్చటను రాదు. ఆశాదిప్రవ్యయములు పర మగునప్పడు యణాదేశము వచ్చును. బిళృతే, విభ్రాతే, విథభతే; చిభృషే, విభాథే, విభృధ్వే! విభే, బిభృవహే, విభృమ హే-

లిట్టనందు “ీహీళ్ళహువాం వ్లవచ్చి అను (410 సూశముచే విక ల్బముగ ఆమ్‌ ప్లవద్భానములు పచ్చుటచే విభరాఖ్బకారందిభరాజ్బ(డ్రే-విభ రామృభూవ-బిభరామాస ఇత్యాదిరూపములును. ఆమాదికము రాని పక్షమున "బభారి ఇత్యాదిరూపములు పర స్కైపదమునందును, “బభే ఇత్యాది రూనములు ఆత నేవదమునందును ఉండును. థల్‌, వ,మ, అను పరనై శ్రపద(ప్రత్యయ

జహోర్యాదిగ ణః జీక్‌కీ ములు సర మగునపుడుమ సే, ధ్వే, వహి, మహి, అను ఆత్మనేపద ప్రత్యయ ములు సర మగునపుడును “కృసృభృవృన్తు ద్రుస్రు శువోలిటి” ఆను సూతముచే (481) ఇట్‌ నిషేధింపదిడినది గాన ఇడాగమము రాదు “బభర్ధి, దిభృవ, బభృషేి ఇత్యాదిరూపము లగును లుట్‌నందు “భర్తా “భరారౌ' ఇత్యాదిరూపము లగును అనిట్‌ధాతువు గాన ఇడాగమము రాదు. లృట్‌ల్భజ్‌ లందు “బుద్ధనోః 'స్యే'అను సూత్రముచే (580) ఇడాగమము వచ్చుటచే “భరిష్యతి" “భరిష్యతే" ఇత్యాదిరూసములును “అభరిష్యత్‌" “అభరి ష్యతి ఇత్యాదిరూపములును అగును, లోట్‌:- (వ) బిళర్తు-బిళృతాత్‌, బిళృతామ్‌. బ్యిభతు; విభృహా-విభృ తాత్‌, విభృతమ్‌, విభృత; బిభరాణీ, బిభరావ, బిభరామ. (ఆత్మ్రః- విభృతామ్‌, విభ్రాతామ్‌, విభశామ్‌; విళృష్వ, బి భ్రాథామ్‌, విభృధ్వమ్‌: బిళరై , బిభరావహై, విభరామ హై. లజ్‌ పర ప్మైపదమున (ప్రథమమధ్యమపురు షైకవచనములందు “అవిభర్‌ త్‌” *“అవిభర్‌స్‌ అుం యుడగా అస్ఫ క్రహల్లు లగు తకావనకొరములకు హల్ద్యాది సూత్రముచే (17) తోపము; రేఫకు విశర్షము వచ్చి 'అబిభః' అను రూప మగును. అవిభః, అవిభృతామ్‌, అవిభరు!; అధః, అవిళ్ళతమ్‌, అబిభృత; ఆవిభరమ్‌, అవిళ్ళవ, అవిభృమ. ఆశ్మనేవవమున:- అది భృత, అవిటభ్రాతామ్‌, అవ్వ్నిభ్రత, అవిభృథాః, అవబి(్రాథామ్‌, అవిభృ ధ్వమ్‌; అవి(భి, ఆవిభ్ళవహి, అవబిభృమహి. విధిలిజ్‌ పర ప్మైపదమున: “దిభృయాత్‌, చిభృయాతామ్‌, బ్‌భ్య యుః” ఇత్యాదిరూపములును, ఆక్మనేపదమున:_ “దిభ్రీత, వభీయాతామ్‌, ని ఖీరన్‌” ఇత్యాదిరూపములును అగును, | ఆశేర్లి జ్‌ పరన్మైపదమున, అర్రధాతుక మగుటచే “రిజ్‌ శయగ్లి జు” అను సూత్రముచే (516) రిజాదేళము వచ్చి *“భియాక్‌, భిచయాస్తామ్‌, భభియా సుః” ఇత్యాదిరూపము లగును. ఆత్మనేపదమున:- “ధృషష్ట, భృషీయాస్తామ్‌, భృషీరన్‌' ఇత్యాదికూపము లగును, *ఉళ్చ'అను నూత్రముచే (517) “సీయుట్‌' శ్రిత్‌ గొన గుణము రాలేదు,

456 అఘునీద్ధాన్తకొముడీ

లుజ్‌ పరన్మైపవమున “సిచి వృద్తిః పరవచ్మైపదేషి అను సూత్రముచే 486 వృద్ది (ఆర్‌ వచ్చి” ; (18%) వృద్ధి (ఆర్‌) వచ్చి “అధార్షీ త్‌, అధార్జామ్‌, అభార్షః; అభార్జీః,

ళ రి

అధార్షమ్‌ అభార్జ అభార్షమ్‌, అధార్ష్య అభార్ష్మ'”అను దూసము లగును. ఆనిగ్ఞాలువు గాన సిచ్‌కు ఇడాగమము రాలేదు.

అత్మనేపదమున రులాదు లగు త, ధాస్‌, ధ్వమ్‌ _పలత్యయములు పర మగునపుడు *“హస్వాదజ్షార్‌' అను సూప్రముచే (౧48) సిచ్‌కు లోపము వచ్చును. అభృత, అభృషాఠామ్‌, ఆభృషత; అభృథాః, అభృషాథామ్‌, న ధ్వమ్‌; అభృషి, అభృష్వహి, అభృష్మహి.

డుదాజ్‌ దానే, $, దదా3, దదత్తః, దదతి, దదర్తే, దడాతే, దదతే. దదౌ; దదే, దారౌసి, దాతా నే, దాస్యతి. దాస్యతే. దదాతు.

దా ధాతువునకు ఇచ్చుట అని యర్ధము. వత్తు గాన ఉభయపది. అనిట్‌.

దదాతి:= లట్‌ (పర) ప్రధమపురు షైకవచనమున ళ్లు, ద్విత్వ, అభ్యా సహస్వములు చేయగా “దదాతి అను రూపము సిద్ధించినది.

దత్త: తస్‌కు జీద్వద్భావమున్నది గాన “దదాతస్‌” అని యుండగా “శ్నాభ్య స్తయోరాతః' అను సూటత్రముచే (820) ఆకారలోపము, *దదొలస్‌ అని య్శ్థండగా శెండవ దకొరమునకు చర్త్యముచే తకారము_ “ద త్రః'

అటే

దదతి!= యుకొరమునక ఆదాదేశము (సూం6 8); ఆకారమునకు లోపము, *“దదతి అను రూపము సిద్ధించినది. ఇళ్లే *ోదద్రాస్తి దతః, దర; దదామి, దద్వః దద్మః” అను రూపములు సిద్ధించును. ల 9

ఆత్మనేపదమున అన్ని [పత్యయములును జితులే గాన ఆకారలోసము అన్నిటియందును వచ్చును. దత్తే, దదాతే, దదతే, దత్సే, దదాథే, దిర్వే, దదే, దద్వహే, దద్మహే,

ఇది ఆకొరాంతధాతువు గాన లిట్టు పవ స్క్మైపదరూసముబు *పా'ధారురూస ముల వలె నుండును. ధల్‌నందు భారద్వాజనియమముచే ఇడ్వికల్చము. వ,మ, లు పర మగునపుకు *“సే'మొకలగు ఆర్మ నేపద్మపవ్యయములు పరమగునపుడును. క్రొదినియమముచే ఇవాగమము వచ్చును. ఆశ్మనేపవరూపములు:. దదే, దదాతే, దదిరే; దదిసషే, దిదావే, దిధిడ్వే; దదే, డిదినహే, దదిమహే. లుట్‌ ఇ

జుహొర్యాదీగణః 457 లృట్టులందు “దాలౌ; దాస్యతి-దాస్య తే" ఇవ్యాదిరూపము లగును. లోట్టు ప్రథమ పురుషమునందు “దదాతు-దర్తాత్‌, దత్తామ్‌, దవతు' అనురూసము లగును, 626. దాధా మృూదాన్‌ 1 1.20

గారూపా ధారూపాళ్చు ధాతవో ఘుసంజ్ఞాః స్యుః, దాప్‌దైపౌ వినా. “ఘ్వసోఃణి ఇత్యేర్వమ్‌- దేహి. దత్తమ్‌ అవదడాత్‌; ఆవత్త దద్యాత్‌, దదీర దేయాక్‌, దాసీప్ట. అడాక్‌, అదాతామ్‌, అదుః.

దాధా, ఘు, అదాప్‌ గాప్‌, వైష్‌ ధాతువులు తక్క “దా రూపము లగు ధాతువులును, ధారూసరాతువులును ఘుసంజ్ఞ కము లగును. డుదాజ్‌దానే (జువో త్యాదిగుణము), దాణ్‌ దానే (భ్వాద్రి; దో అవఖజ్లనే (దివాదిి, దేజొరక్షణే (భ్వాద్రి; ఈధాతువులు దామాప ధాళుపుబు. వీఏలో మొదటి రెండును స్వభావతః దాచూపము లైనవిః చివరి రెండును లాక్షణికములు __అనగా వాటికి కాస్త్రముచే ఆత్వము వచ్చును. డుధాల్‌ ధారణపోషణమయోః (జుషోత్యాదిగణము) “ధేట్‌ి పానే (ధ్వాడిగణము): ఇవి ధారూపధాతువులు. మొదటిది స్వాభావికము, రెండ వది లాక్షణ్‌ము.

(1) “ఘుమాస్థా గా పాజహాతిసాం హలిొ అను సూ క్రిముచే (031) ధాత్వవయవ మగు ఆకాాముశకు ఈకారము వచ్చుట (2) లోట్‌ మధ్యమపుర్నుషైక వచనమునందు. “హి” పరమగునపుడు “ఘ్వసో రేద్ధానభ్యాస లోపళ్ళ”" అను సూత్రముచే (580%) ధాశ్వవయవ మగు ఆకారమునకు ఏకొరా దేశము: అభ్యాసలోపము పచ్చుట (3) ఆశీర్జిజునందు “ఏర్లి జీ” అను సూ ముచే (18) ఆకారమునకు ఏరారా డేశము వచ్చుట (4 పక వ్మైపద లుజ్జునందు “గాతిస్టాముపా భూధ్యః సిచః స స్మైపదేషు”. అను సూదత్రముజే (410 సిచ్‌కు లోపము వచ్చుట, ఈ నాల్గు కార్యములును ఘుసంజ్ఞా (ప్రధాన (ప్రయోజ నములు.

ప్రష్ఫృశమున దాధాతువు ఘుసంజ్ఞకము గాన రోట్‌ మధ్యమప్పరు షెక వచనమున *దదాపా” అనియుండగా ఆకొారముకు ఏవ్వము, అభ్యాసలోపము వచ్చి “దేహి అను దూపము సిద్ధించును. దేహింద శ్రార్‌, చత్తమ్‌, ద_త్త;దదాని దదావ, దదామ. ఆత్య్మనేషమున (ప్రత్యయము౨ రిన్నిటికిని జీద్వద్భావ ముండు టచే “ళ్నాభ్య స్తయోరాతః” అను స్యూత్రముచే (622) ఆకారము వచ్చును.

శీకరీ లఘునిద్ధాంతకౌముదీ ద తామ్‌, దదాతామ్‌, దదతామ్‌, దత్స్వ, దదాథామ్‌, దద్వ్వమ్‌; దదె, అతి 09 ర్‌ూ దదావహె, దదామహె. మ్‌ నూ. లజ్జునందు (ప) తిప్‌, సిప్‌ భిన్నము లగు ప్రత్యయములు జీత్తులు గాన ఆకారలోపము వచ్చును. *నిజభ్య స్త్‌ విదిభ్యశ్చ” అను నూత్రముచే (410) “టు'కి *జుస ఆదేశము వచ్చును. అదదార్‌, అదదాతామ్‌, అదదుః, అదదాః, అదత్తమ్‌, అవ్నత్తః అదదమష్‌, ఆదద్వ, అదద్మం ఆత్మనేపడమున అంతటను ఆకారలోపము వచ్చును, అద త, అదదా తామ్‌, అఆదదత; అదశ్థ్రాః, అదదాథామ్‌, అదద్ధ్వమ్‌, అదది, అదద్వహి, అదద్మహి. విధిలిజ్‌ (సరప్మైవదము) :_ "దద్యాత్‌, దద్యాతామ్‌, దద్యుః" ఇత్యాది రూపము లగును. ఇచట *+యాసుటొ” జీ త్తు గాన ఆకారలోపము వచ్చి నది. ఆత్మనేపదము 1. దదీత, దదీయాతాష్‌, దదీరన్‌, దదీథాః, దదీయా థామ్‌, దదీధ్వమ్‌, దదీయ, దదీవహి, దదీమహి. అశీర్లీజ్‌ సరవ్మైపదమున *ఏర్లిజి అను సూ(తముడే (408) ఆకార మునకు ఏత్వము. "దేయార్‌ దేయాస్తామ్‌, దేయాసుః” ఇత్యాది రూపము లగును. ఆత్మనేపదము :- “దాసీష్ట, దాసీయాసామ్‌, దాసీరనో ఇత్యాది రూపములు లజ్‌ పరస్మైపదమున “గాతిస్టాము పాభూభ్య।ః పరన్మైపదేషొ” అను సూత్రముచే (441) సిచ్‌కు లోపము వచ్చి అదాత్‌, అదాతామ్‌, అదుఃః అదాః, అదాతమ్‌, అఆదాత; అదామ్‌, అదావ, అదామ” అను రూపము లగును. 'అదుః'= అనునపుడు సిబ్లోపము. దుకి జుప్‌ ఆదేశము చేసిన పిమ్మట “అదాఉస్‌ అని యుండగా “ఉన్యపదా న్లాత్‌” అను సూత్రిముడే (49) ఆకౌరము నకు పరరూపము వచ్చినది. (027. బౌ మ్పోలిబ్చు [217 అనయోః ఇద్‌ అన్తాదేశః, సిచ్చ కీత్‌ స్యాత్‌ ఆత్మనేపచే. అవనీ అదిళం అదాస్యత్‌, అదాస్యత- “అసంయోగాల్లి ట్‌ కిత్‌' "హన న్స్‌చ అను సూతములనుండి “కిత్‌ సిచ్‌' అనువ రించును. పం సె శ్రిపదమున “గాతిస్తా అను నూతముచే గో గ్‌ా ళు

జుహొక్యాదిగ ఇ తీక్ర0 (441) నిచ్‌ లోపించును గాన ఈ సూత్రము అత్మనేపసద(సళ్యయములు పర మగునపుడు మాత్రమే స్రవరర్తించును.

ఆత్మనేసడ (పత్యయములు పరమగునపుడు స్థాధాతు, ఘుసంజ్ఞక ధాతువులకు హస్వఇకారము ఆంతాదేశ మగును; సిచ్‌ కిత్‌ అగును.

అదిత ;- (వ్రథమప్పరుషైక నచనమున 'అదాస్‌ తి అని యుండగా ఈ సూ(త్రముచే అకారమునకు ఇకారము- “అదిస్‌త'. తకారరూవ మగు రుల్‌ పరముగ నున్నది గాన “హ్రస్వాదజ్లాత్‌ ” అను సూ(తముచే. (50% నకార లోపము- "అదిత" అను రూపము సిద్ధించును. *త” ప్రక్యయము అపిత్సార్వ ధాతుకము గాన జీద్వద్భావముచే గుణను రాలేదు.

“సిచ్‌ొకు కిత్త్వము విధించుటకు (ప్రయోజనము *ఆతామ్‌' మొదలగు (ప్రత్యయములు పర మగునపుడు ఉండును. అచట “సిద్‌ లోపించదు గాన దావికి కిత్త్వ ముండుటచే ఇకారమునకు గుణము రాకుండుటయే కిత్త్య (ప్రయో జనము. అదిత, అదిషాతామ్‌, అదిషత; అధిథా్కి అదిషాథామ్‌, అది ధ్వమ్‌. అదిష్సి అదిస్వహి, ఆదిష్మహి.

లృబ్దునందు “అదాస్యత్‌, అదాస్యత' ఇత్యాది రూపము లగును.

డుధాఖ్‌ ధారణపోషణయోః 10. దధాతి

ధాజ్‌ ధాతువునకు ధరించుట పోషించుట అని అర్థము, ఉభయపది. అనిట్‌, (ప్రథమపురుషైక వచనమున ద్విత్వాదులు చేసిన పిమ్మట *ధధాతి అని యుండగా 'అభ్యా సేచర్చ అను సూక్రముచే (401) మొదటి ధకారమునకు జ_ళ్ళ్వము (దకారము)- “దధాతి' అను రూవము సిద్ధించినది.

చ్వివచనమున ద్విత్వజక్వ్వాకార లోపాదులు (సూ, 820) చేసిన పిమ్మట “దిధ్‌ తస్‌' ఆని యుండగా___

దద్న్హలోళ్ళ 8.288

ద్విరుక్తస్య యషన్హన్య ధాజఖో బళో భష్‌ స్యాత్‌, తథోః పరయోః, ప్ట్ర్వోశు పరతః.

“*ఏకాలో బళో థిష్‌ యుషన్తస్య స్ట్వోః' నుండి. “దశకి, “భష్‌ి, "రుషన్షస్య" అను పదములు అనువ్తించును. “చీ ఆనుటచే “స్ట్వోలి అను నది కూడ (గ్రహీంపదబడును. ద్విరుత్తమును రుషంతమును ఆగు ధాధాతువునకు

ఉరీరీ లఘునీద్ధాన్తకొముదీ నంబంధించిన దిళ్‌కు రకొరధకారములును, నకొరము; ంధ్వ' ఆనకునదియు పఠ మగునపుడు 'భష్‌" వచ్చును

ఇచట దథ్‌ ఆనునది కృతద్విత్వమును, యషంఠతమును అగు ధాధా తు రూపము దానికి తకారంము పరముగా నున్నిది. కొన దీవి బళ్‌రు _- మొదటి దకొరమునకు _ ధకౌరము వచ్చును “ధధ్‌తస్‌ అని యుండగా రెండవ ధకారమునకు చర్హ్వముడే తకొరిము. *దత్తః” అను రూపము. సిద్ధించును,

“కృతద్విళ్వ మగు ధాతువు అని చెప్పుటచే ఈ సూత్రము ద్విశ్వము వచ్చుటకు అవకాశము గల సాక్వధాతుక లకారములందు (లట్‌ , లోట్‌. లజ్‌, విధిలిజ్‌) లందు మాత్రమే (ప్రవర్షించును.. తకార, ధకార, సకొర, ధ్వమ్‌లు ఆడియందు గల (ప్రత్యయములు పర మగునడుపు కూడ “ళ్నాభ్య స్తయోరాతఃో అను సూక్రముచే (822) ఆకారలోపము ఎచ్చట వచ్చునో అచట మాళమే రుషంత మగును గాన ఈ సూత్రము (ప్రవర్తించును. విధిలిజొనందు ఆకార లోవము వచ్చినను ప్రక్యయమునకు ధాతువునకును మధ్య '“యాసుట్‌ " ఉండును గాన (తకొరాదు లాదియందు గల (పత్యయములు లఖింపవు గాను ఈసూతము (ప్రవ ర్తింపదు. ఈ విధము* జీళ్తు లగు తకార ధకొార_ సకొరాది (ప్రత్యయము లును, *'ధ్వీ అనునదియు పరముగ నున్నపుడు భష్‌భానము వచ్చుట ఒక్క టియే ఈ ధాతువునందు విశేషకాళ్యము ఇతర (ప్రక్రియ యంతయు డా ధాతువు నందు వఠె నుండును

ణిజిర్‌ శొచపోషణయోః 11. ఖల్‌ ఇత్గృవాండ్ఞా వాచ్యా:,

_ ణీజిర్‌ ధాతువునకు పరిశుద్ధము చేయుట, పోషించుట అని అర్థములు. ఇర్‌” ఇన్సంజ్ఞకము, “జీజ్‌ లోని ణకొరమునకు *ణోనఃి ఆను సూటత్రముచే (400) నకారము. ఇది స్వరితేత్‌ అందుచే ఉభయపది.

(ప్రధమప్పరుమైవ వచనమున శవ్‌కు ళ్లు, ద్విత్వము, రెండవ ఇకారిము నకు లఘాపధ గుణము చేసిన పిమ్మట “నినేడ్‌ తి అని యుండగా := 829. జీశాం (తయాడాం గుణః స 775 ణిజ్‌, విజ్‌, విషామభ్యాసస్య గుణః స్యాత్‌ లాం నేనేక్తి, నేని క్తః, నేనిజతి. నినేజ, నినివే, నేక్తా. నేక్యతి _ నేశ్షతే. నేనేక్తు నేనిగ్గిం 2

జుహోర్యాదిగణః జేగ్రీ|

“అత్రలోపో ఒభ్యాఫస్య"నుఃడి 'అధ్యానర్య'అనువ్షించును, ణిజ్‌ విజ్‌ విష్‌, అను మూడు ధాతువుల అభ్యాసమునకు ళ్లు విషయ మగునపుడు గుణము వచ్చును.

ఈ సూ(ర్రముచే అభ్యాశఇకారమునకు గుణము చేసిన పిమ్మట “నేనేజ్‌ తి అని యుండగా *చోః కుః' అను సూ(రముచే (౧౧7 జకొరమునక్సు గకొరము. దానికి చర్హ్వముచే కఠకారము “నేనే క్రి" అను రూపము సిదించినది.

నేనిక్తఃః- ఈస్‌” జీత్త గాన గుణము రాలేదు. *ట్లనిమిత్తక మగు ఆభ్యాసగుణమునకు *క్సిలి చి అను (43%) నిషేధము ప్రవ ర్మించదు

నేనిజతి:. “అదభ్యస్తాత్‌' అను సూతముచే (౧09) యకొరమునకు అదాదేశము.

మధ్యమపురు షైకవచనమున “*నేనేవ్‌ సి' అని యుండగా జకొరమునకు కుత్వముచే గకారము, దానికి చ్త్యముచే కీకారము స కారమునకు షత్వము. *నేనేక్షి అను దూపము సిదించును. ఇకకరూపములు:- శీనిక్టః, నేనిక్ష; నేనేజ్మి, నేనిజ్వః 'నేనిజ్యః (ఆక్క: నేనిక్రే, నేనిజాతే, నేనిజతే; నేనికే, నేనిజాథే, నేనిగ్ద్వే; నేనిజే, నేనిజ్వహే, నేనిజ్మహే. లిట్‌:-- పరవ్న్మైపది!___ నినేజ, నినిజతుః, నినిజుః; నినేజిథ, నినిజథుః, నినిజః నివేజ నినిజివ, నినిజిమ. (ఆవమ్మ):- *నినిచే, నినిణాతే, నినిజిరే; నినిజిషౌ” ఇత్యాదిరూసములు. నిజ్‌ధారువు అనిట్‌ గాన [(క్రాదినియమముచే లిట్‌నందు ఇడాగమము వచ్చినది.

లుట్‌, ల్భట్‌ లందు “నేకా” ఇర్యాదిరూపములును, “నేక్ష్యతి" "నేక్ష్య తే' ఇత్యాడిరూపములును అగును

లోట్‌;- (పరన్మైపథి)-- నేనేక్తు_నేనిక్సాత్‌, నేనిరామ్‌,. నేనిజతు, శలగ శరలా ళా ఉల వేం నేనిగ్ధి-నేనిక్తాత్‌, నేన్నిక్తమ్‌, నేన్నిక్త *" విజ్‌ధాతువు రులంకము. గాన “హురుల్‌ భ్యో హేర్రః” అము సూర్రముచే (09) “హికి. “ధి ఆదేశము వచ్చినది.

ఊత్తమపరుషమున ఆడాగమము చేసిన పిమ్మట, అది పిత్‌ గాన జీద్వ ద్భావము లేకుండుట చే ండవ ఇరౌరమునకు గూడ లఘూపధ గుణము రావలసి యుండ:

4ర్ర2ై లఘునీద్ధానకొమువీ 6000. నాభ్యా న్రన్వాబి విత నార్చ్భచాతుతే 70.87 అమూసధగుణో చ సాత్నా నేనిజాని. నేనిక్తామ్‌, అనేనేక్‌, అనేనిక్తామ్‌, అనేనిజుః; అనేనిజమ్‌ అగేనిక్ష. నేనిజ్యాత్‌. నిజ్యార్‌. నేనిజీత. నిక్షీష్టం

“మిదేర్గుణః” 'పుగ్యన్నలఘూపధన్య చి అను సూతములనుండి 'గుణః” “అఘూపధస్య అనువ ర్తించును. అజాది యగు పిత్చార్వధాతుకము సర మగు నపుడు అభ్య స్తమునకు లఅభఘూసవధగుజణము రాదు.

“అవి* ఇత్యాదులు ఆశాదిపిళ్ళార్వధాతుకములు గొన ఈ సూ(తముగే గుణము నిషేధింపదిడుటచే “*నేనిడ్రాతి, నేని జావ, నేనిజామఃిఅను రూసము లగును.

ఆత్మనేపదమున:- నేనిక్రామ్‌, నేనిజాలామ్‌, నేనిజకామ్‌; నేనిక్ష్య, నేనిజాథామ్‌, నేనిగ్వమ్‌ నేనికై, నేనిజావహై, నేనిజామహై,.

అజ్‌ (పర):- అనేనేక, అనేనిక్తామ్‌, అనేనిజుః; అనేనేక్‌, అనే నిక్తమ్‌, అనేనిక్త; అనేనిజమ్‌,అనేనిజ్వ, అనేనిజ్మ, “ఆనేనిజమ్‌* అను నపుడు పైస్తూతముదే గుణము నిషేధింపబడినది.

ఆత్మనేపది:-అనేని క్త, అనేనిజాకామ్‌, అనేనిజత; అనేవిక్షాః, అనే నిజాథామ్‌, అనేనిగ్ధ్వమ్‌; అనేనిజి, అనేనిజ్వహి, అనేనిజ్మపి.

విధిలిజ్‌ సర స్మైపదమున:- “నేనిజ్యాత్‌, నేనిజ్యాతామ్‌, నేనిజ్యుః* ఇత్యాదిరూసములుము ఆత్మనేపడమున 'నేనిజీత* నేనిజీయాతామ్‌, నేనిజీరన్‌” ఇత్యాదిరూపములును అగును.

ఆశీర్డీ జ్‌ పరనై్యైపదమున “నిజ్యాత్‌, నిజ్యాస్తామ్‌, నిజ్యాసు ౪'ఇత్యాది రూసములును, ఆక్మనేపవవమున “నిక్షీష్టం నిక్షీయాస్తామ్‌, నిక్షీరన్‌” ఇత్యాది రూనములును అగును. ఆత్మనేసదమున “లిజ్‌ సిచావాత్యనేపదేషు”ఆను సూత్ర ముచే (582 రులాదిలిజ్‌ కిత్తు గాన గుణము రాదు.

ఇంతో వా 81.57

ఇరితో ధాతో శ్షేరజ్‌ వా సర వ్యైపదేషు. అనిజత్‌; అనై క్షీత్‌.

అనిక్షం అనేక్ష్యత్‌. అనేశ్ష్యత. ఇతి జహోళ్యాదయః

జుహోర్యాదిగణః ఉీ63

“రాతో రేకాచో హలాదేః [క్రియాకడులిహారే యజ”, “ల్లేః ఒచ్‌' 'అన్యల వ క్షి భ్యాతిభ్యోఒజ్‌” “పుషాదిద్యుకాద్ద్యదిత। సరనైపదేషు” అను సూూతముతి నుండి *ధాతోలి “టే “అజ్‌ “వర స్మైవదేష” అనువ ర్హ్‌ంచును పరస్మై పద్మప్రత్యయములు నరక మగునపుడు *ఇర్‌” ఇత్సంజ్ఞగా గల రాతువకంటె సక మైన చ్లికి అజ్‌ ఆదేశము వికల్పముగ వచ్చును. '

ఈ సూ్యతముచే లుజ్జు (వరస్మైపదమున) నందు చ్లికి వికల్బముగ అజ్‌ ఆ దేశము చేయుటచే “*అనిజత్‌, అనిజతామ్‌, అనిజన్‌'' ఇత్యాదిరూపము లగును. “అజ్‌” జీత్తు గాన గుణము గాని వృద్ధిగాం రాలేదు. 'అజ్‌ రాని పక్షమున “వదవ్రజహల న్తస్యాచః'ఆము సూ త్రముచే (0% వృద్ధి చేయగా ““అనై కీత్‌. అనై క్రామ్‌, అన్పైతుః; అనై క్షీః, అనై క్రమ్‌, అనైక్తః అనైైకమ్‌, అనైక్వ, అనై మ్మ" అను రూపము లగును. ఇచట రులాది ప్రత్యయమనులు సర మగునప్పడు *'రులో రులి" అను సూత్రముచే(400)“సిచ్‌ కు లోవము వచ్చినది ఆత్మనేవవమునందు గూడ ఇళ్లే రూపము వచ్చును.

ఆత్మ నేపదరూనములు'_ అనిక్త, అనిక్షొతామ్‌, అనిక్షత; అనిక్టాః, అనిక్షెథామ్‌, అనిగ్ధ్వమ్‌; అనిక్షి. అనిక్వహీ, అనిక్షహి,

లృజ్‌ నందు "అనేక్ష్యత్‌, అనేక్ష్యుత” ఇర్యాదిరూసము లగును,

జుహోర్యాదిగణము సమావ్హము. అథ దివాదిగణః

దివుర్రీడా, విజి షా, వ్యవహార, ద్యుతి, స్తులి, మోద, మద,

స్వప్న, కాదని, గతిషుం 1. 602. దొవాదిల్టూత క్యన్‌ 81.09

శపోఒపవాదః. “హాలి చ" ఇత్తి దీర్ధః- దీవ్యతి. దిదేవ, దేవితా. 'దేవిష్యతి. దీవ్యతు. అదీవ్యత్‌, దీవ్యేత్‌. దీవ్యాత్‌, అదేవీత్‌. అగేవి సష్యత్‌. ఏవం షిపు తన్గుస నానే, ల్లి.

ఉీర4ీ అఘునీద్ధాన్వకౌముదీ

“దివుధాతువృనకు (్రీడించుట జయేచ్చ 5రిని యుండుట (జూదమాడట) వ్యవహరిందుట, పకౌఃంచుట, “పలించుట, సంరనించుట, మడించుట, ని(దిం చుట, ఇచ్చయించుట, నడచుట అని ఆక్థములు. ఉకారము ఇత్సంజ్ఞకము "సీట్‌.

దివాదులకంజ (రక్తం పార్వధాతుకము. పక మగునజడు “శ్యన్‌” ప్రశ్యయము వచ్చును. ఇదె *శప్‌'కు అపవాదము. ఇందలి శకొరనకొరములు ఇళ్చంజంకములు, త్తు గాన సార్వధాతుుము. కాని ఆపిక్సార్వధాతుకము గాన జీద్వద్భావ ముండుటచే ఇది పర మగువపుడు సార్వధాతుకత్వ ప్రయుక్త మగు గుణము రాదు.

(ప్రథమపురుషైకవచనమున “దివ్‌ య3' అవి యుండగా ఇది వకారాం తము గాస “హలిచ” అను సూక్రముచే. (81%) ఉపధాభూత మగు ఇక్‌కు దీర్చము. “దీవ్యతి' ఆసు రూపము సిద్దించును “దీవ్యతః, దీవ్యన్తి' ఇత్యాది రూవములు గూడ ఈ విధముగనే సిద్ధించును.

లిట్‌;= దిదేవ దిదివతుః, దిదివుః; దిదేవిథ, దిదివథుః, దిదివ, దిదేవ, దిదివివ, దిదివిమ. ఇవి సేబ్‌ధాళువు గాన వలాద్యార్థధాతుకముల కన్నిటికిని ఇడాగమము వచ్చినడి. లుట్‌, లృట్‌లందు *దేవితా" “దేవిష్యతి ఇళ్యాదిరూసము లగును.

తోట్‌, లక్‌, విధిలిజ్జుబందు గూడ క్యన్‌ప్రవ్యయము. చేసిన పిమ్మట ఇకారమునకు దీర్చము వచ్చును ఇరర్యప్ర్రియ యంతయు భూధాతువునందు వలె ఉండును. “గ్రివ్యతు=దీవ్యతాల్‌ ' “అదీవ్యత్‌' '“దీవ్యేత్‌* ఇత్యాది రూవము లగును.

ఆశీర్లిజ్‌ నందు “హలి చి అను సూూక్రముచే( 61%) దీర్షము వచ్చి “దీవ్యాత్‌, దీవ్యాస్తామ్‌, దివ్యాసుః” ఇత్యాదిరూపము లగును

లృజ్‌ నందు *“*అదేవీత్‌, అదేవిష్టామ్‌, అదేవిషుః” ఇత్యాదిరూపము లును ల్భజ్‌ నందు “అదేవిష్యత్‌ ఇత్యాదిరూపములును అగును

(2 'షివు'ధాతువునకు దారములను నేయుట అని అర్హము, బట్టలను కుట్టుట అనునర్థమున దీనికి ప్రయోగము కనబడుచున్నది. దీని రూపములు కూడ దివు ధాతురూపముల వవె నుండును. *ధాశ్వాదేః షః సఃకి'అను సూత ముచే (255) షకారిమునరు సకారము వచ్చి “సీవ్యతి ఇళ్యాదిరూపము లగును.

దివాదిగణః 4ీర5్‌ న)

నృతీ గార్ర వికేపే 8. నృత్యతి. నన్నర్త, న్నర్తితా,

“కృక్‌” ధాతువునకు అవయవములను చలింపచేయుట ఆని అర్ధము, నృత్యతి :_ “శ్యన్‌ "కు జీద్వద్భాన మున్నది గాన గుణము రాలేదు. ఇఫ్లే నృత్యత।ః ఇత్యాది రూవము అగును. సార్వధాతుకము లన్నిటి యందును (లోట్‌, అజ్‌, విధిలిజ్‌ లందు) ఈవిధముగనే గుణము రాదు. ఇతర (ప్రక్రియ భూధాతువునందు వలె నుండును.

లిట్టునందు శిప్‌, సిప్‌, మిప్‌ లందు కిత్త వము లేదుగాన గుణమువచ్చును, ద్వివచనాదులందు “అసంయోగాల్లిట్‌ కిత్‌* ఆను సూత్రమువే (43%) కిత్వ్వము వచ్చును గాన గుణము రాదు. *ోనస ర్త, నన్ఫతతుః, నన్ఫతుః, నన ర్తిథ” ఇత్యాది రూపము. లగును. ఈ ధాతువు సేట్‌ గాన వలాద్యార్ధధాతుకములకు విత్యముగ ఇవాగమము వచ్చును లుట్‌ :. గన రిళా నరిళలారౌా, నరి తారః” ఇత్యాది రూసములు. న్‌

(008. సేరిబి తల చృలొ ఛభృల్పొ తృద్యొ న్భాతః 72057 ఏభ్యః పరస్య సిజ్‌భిన్నస్య సాదేరార్థధాతుక స్యేడ్వా. నర్హి ష్యతి_నర్చృ సతి. నృత్యతు, అనృత్యత్‌, నృత్యేత్‌,నృత్యాత్‌, అన్నర్తీత్‌. అనక్షిష్యత్‌-లఅన ర్వ్వత్‌=

“డ్తిద్రిత్రో వా' ' “ఆర్బధాతుక స్యే డ్వలా దేః' అను సూర్రములను-డి వా' “ఆర్హధాతుకస్య “ఇట్‌” అనువర్డించును. కృత్‌, చృడ్‌, ఛృత్‌, తద్‌, నృక్‌ ధాతువులకంట పక మైన నిట్‌ ? భిన్న మైన సకొరాది యగు ఆర్థధాతుకమునకు ఇడాగమము వివల్పముగ వచ్చును.

లృట్‌ నండు “స్య” చేర్చిన పిదప ఈ సూత్రముచే ఇడాగమము వై కల్పి కము గాన ఇవాగమపక్షమున “న ర్రిష్యతి ఇత్యాది రూపములును, తదిభావ పక్షమున "న ర్స రతి ఇత్యాది దూపములును అగును.

ఆశీర్లిజ్‌ := ోన్మత్యాత్‌, నృళ్యాస్తామ్‌, నృత్యాసుః” ఇర్యాది రూప ములు.

న. జలే కి

లుజ్‌ := అనర్తీత్‌, అన ర్తి ష్టామ్‌, అన్నర్తిషః ఇత్యాదిరూపములు, లృజ్‌ నందు న్య వచ్చును గాన ఇవాగమవికల్పముచే. “లన ర్రిష్యత్‌", 'అ; _ర్హృధిత్‌" ఇత్యాది ద్వివిధరూషము లుండుమ. లా

456 లమఘుసీద్ధాంతకొముదీ తసీ ఉద్వేగే. 4. “వాథభ్రాళొ ఇతి శ్యన్‌ వా, (త్రస్యతి-త్రసతి త(శ్రాస. కో తనూకరిణే, 5

“త్రస్‌" ధాతువునకు భయపడుట అని అర్ధము. 'సేట్‌ “వా (భ్రాక ల్లా (భ్రము, [క్రముక్షము (తసిత్రుటి లషః” ఆను సూత్రముచే (488) “శ్యన్‌” (పత్యయము వికల్బముగ వచ్చును. “శ్యన్‌” రాని పక్షమున శప్‌ వచ్చును ఈ విధముగ లట్‌, లోట్‌, లజ్‌, విధిలిజ్‌ లందు “త్రస్యతిత్రసతి” “తస్యతు- 'త్రసతు' *అ(త్రస్యత్‌ _అ్మత్రసత్‌” “(త్ర న్యేత్‌=(త్రనేత్‌” ఇత్యాది ద్వివిధ రూసము లుండును. (ప్మక్రియ భూధాతువునందు వలె ఉండును.

తళత్రాస ;= లిట్‌ _పధమపురుషైక వచనమున ద్విత్వ, అభ్యాస కొర్య వృద్ధ్యాదులచే ఈ రూపము సిద్ధించినది.

6934.వా జ్యూ (భము (నావ్‌ 6.4.124

ఏషాం కితి లిటి సేటి థరి చ ఏర్వాధ్యాసలోపొ వా. “క్రేసతుః, త్మతుసతుః”; (త్రేసిథ - త్రపిథ, (త్రసితా.

*ఆత ఏకహల్మధ్యేఒనా దేశా దేర్లిటి “ఘ్వసో రేద్దావభ్యాస లోపశ్చ" “గమహన జన ఖన ఘసాం లోవః కిత్యనజీ” అను సూత్రములనుండి "లిటి" “ఏత్‌' “అభ్యాసలోపః” 'కితి అను పదములు, “థలి చ సేటి. అను సూత మును అనువ ర్తించును. జ్యా, భమ్‌, (తస్‌ ధాతువులకు కిత్‌ అగు లిట్‌ సేట్‌ అగు థల్‌ను పర మసనపుడు ఏత్వాభ్యాసలోపములు వికల్చ్బముగ వచ్చును. ఈ సూత్రముచే ఏత్వాభ్యాసలోపములు వచ్చు పక్షమున ఉక తేసతుః”" ఇత్యాది రూపములును, రానీ పక్ష్తముశ 'తత్రసధుః' ఇత్యాది రూపములును అగును. తళత్రాస, (క్రేసతుః-త్మత్రసతుః, (శ్రేసుః-తత్రసుః, (కేసిథ-త(త్రసిధం (తేసథుః,-త(త్రసధుః, (త్రేస - తటత్రస; త(క్రాన -త్రస, (త్రేసిన- త(త్రసివ, 'శ్రేసిమ _-తత్రసిమ. లుట్‌ - (శ్రసితా, లృట్‌ - (త్రసిష్యతి. ఆశీర్లిజ్‌ = స్యాత్‌, 'త్రస్యాస్తామ్‌, [తస్యానుః. లుజ్‌;. “అతో హలా దేర్డఘోఃక్‌ అను సూటతముచే (45%) వృద్ది వికల్పముచే *“అధ్రాసీత్‌, అథశ్రాసిష్టామ్‌, అ(క్రాసిషః' “అడత్రసీత్‌, అ్యక్రసిష్టామ్‌, అ(త్రసిషుః” ఇత్యాది ద్వివిధరూపము లగును. లృజ్‌ := అత్రసిష్యత్‌.

శో ధాతువునకు నూక్ష్మమగునట్లు చేయుట అని అర్థము. అనిట్‌.

దివాదిగణః 46? [05 జీల బ్యాబి 748.71 లోపః స్యాత్‌ శ్యని. శ్వతి, శ్యతః, శ్య్తిం శళా, శశరతు$, కౌతా, శాస్యతిం

“ఘోర్లోపో లేటి వొ నుండి *లోపఃి అనువర్హించును. శ్యన్‌ వరమగు నపుడు ఓకారమునకు లోపము వచ్చును. భ్యతి:. “శో యతి అని యుండగా ఈ సూత్రముచే ఓకారముకకు లోపము. ఇప్లే “ళ్యతః. శ్యిన్తి క్యసి, శ్యధః, శ్యధ, శ్యామి, శ్యావః. శ్యామ!” అను రూపము లగును.

లోట్‌, లజ్‌ , విధిలిజ్‌ లందు గూడ ఈ విధముగనే ఓకారలోపము వచ్చు టచే “*శ్యతు-ళ్యరాత్‌, శ్యతాష్‌, శ్యన్తు” “అశళ్యత్‌, అళ్యకామ్‌, అశళ్యన్‌” “కేక్‌. 'శ్యేకామ్‌, శ్యీయుః” ఇత్యాది రూపము లగును.

లిట్‌ మొదలగు ఆర్హధాతుకములు పర మగునపుడు “"ఆదేచ ఉవదేశేఒ శిత” అను సూ్యతముచే (4198) ఓకారమునకు ఆరారాదేశ మగును. కొవున వాటి రూపములు ఆకారాంతధాతురూసముల వలె నుండును. లిట్‌ *- కళ్ళొ కళతుః శశుక; కళిధ, శకళాథం, కళరు!, కఠ; కళొం, కశివ, శశిమ. లుట్‌:= “శాత మొ. లృట్‌ := 'శాస్యతి మొ. ఆశీర్లిజ్‌ వ “ళశాయాత్‌, శాయా స్తామ్‌, శాయాసుః” మొ.

1. బిలావా (మూదేట్‌ వొచ్చానః 244.78 ఏభ్యః సిచో లుగ్వా స్యాత్‌ పరశె శ్రిపదే పరే అళాత్‌, అళా వూ లామ్‌, అకుః, ఇట్‌ సకొ-అళాసీఠ్‌, అశాసిష్టామ్‌.

“ణ్యక్షతియార్ష్మ జీతో యూవి లుగణిఖోః” నుండి “లుక్‌” అనుపదము, “గాతిస్థాఘు పాభూభ్యః సిచః వరస్మైవదేషు” మండి “నిచః” పరన్మైపదేషి ఆను పదములును అనువర్తించును. (ఘ్రా గన్టోపాదానే; ధేట్‌ పొన్సే శో తనూ కరణే; ళో ఛేదనే, షో అ న్తకర్మణి = అను ధాతువులకంయె పరమైన సిచ్‌కు పరవ్మైపదము పఠ మగు నప్పుడు వికల్బముగ లుక్‌ వచ్చును.

ఈ సూ తముచే *నిచ్‌కు లుక్‌ చేసిన పక్షమున లుబ్దునందు “అళాత్‌, ఆశాతామ్‌, అళుః” ఇత్యాది రూపము లగును. *సిచోకు లోపము రాని పక్ష మున “యమరమనమాతాం సకృ”” అను సూత్రముచే (408) ధాతువునకు “సక్‌”

468 లఘునీద్ధాన్తకౌముది ఆగమము. సిచ్‌రు ఇవాదేళము వచ్చుటచే _ “అశాసీత్‌, అశౌసిష్టామ్‌ అశా సిషుః'” ఇళ్యాది రూపములగును లృజ్‌ నందు “అళాస్యత్‌” ఇత్యాది రూవము లగును,

ఛో ఛేదనే. 6. ఛ్యతి. షో అన్తకర్మణి. 7 స్యతి. ససొ దో అవభఖజ్ఞ నే. 7. ద్యతి, దదౌం 'దేయాత్‌. అదాత్‌. వ్యధ తాడనే. 68.

ఛో ధాతువునకు ఛేదించుట అని అర్హము 7, షో ధాతువునకు నశింపచేయుట అని అర్థము. “ధాత్వాదే! షః సః అను సూశ్రముచే (255) సకారము వచ్చును. 8. *దో” ధాతువునకు ఖండించుట అని అర్ధము. ఓకా రాంళతము లగు ఈ మూడు ధాతువు౪ (పక్రియ చాలవరకు “శో ధాతుప (కియ వలె ఉండును. “సో” *దో' ధాతువులకు లశీర్లిజ్‌ నందు “ఏర్షిజి” అను సూత ముడే (40%) ఏకారము వచ్చి “న్సీయాత్‌, సేయాస్తామ్‌, నేయాసుః” “దేయాత్‌, దేయాస్తామ్‌, దేయాసుః” ఇత్యాదిరూపము లగును. *ద్రో 'ధాతు వునకు లుజ్జునందు “'గాతిస్థాఘము పాభూభ్యః పర స్మైపదేషు” అను సూతముచే (111) 'సిచ్‌” నిత్యముగ లోపించి “ఆదార్‌, అదాకామ్‌, అదుః” ఇత్యాది రూపము లగును “ఛో”. “సో ధాతువులు గూడ ప్రై స్యూతమున (8]4) (గ్రహింపబడినవి గాన వాటి లుజ్‌ రూపములు ళోధాతురూపముల వలె రెండేసి యుండును

వ్యర్‌ ధాతువునకు కొట్టుట అని అర్ధము

(సా, వ్యా, వయి, వ్యభి, వన్దీ, విచతి, వృళ్ళృతి,

వృచ్భతి, భృజ్టతీనాం వొతిచ 6,116 ఏషా. సం(్రసారణం కితి జితి చ. విధ్యతి. వివ్యాధ, వివిధతుః, వివిధుః, ఏవ్యధిథ - వివ్యద్ధం వ్యద్ధా. వ్యత్స్యతి. విధ్యేత్‌, విధ్యాత్‌. అవ్యాత్సీత్‌.

“ష్యజః సంపసారణమ్‌' నుండి “*సంపసారణమ్‌” అనువర్విం చును. చకారముచే “ోవచిస్వపియజాదీనాం కితిలోని *కితి' సముచ్చిత మగును. (గహ్‌, జ్యా? వేజ్‌, వ్యధ్‌, వళ్‌, వ్యచ్‌, వళ్చ్‌, వచ్చా, భన్‌ ధాతువులకు కిక్తుగాని జిత్తుగాని అయిన (ప్రక్యయము పవ మససనపుడు సంప్రసారణము వచ్చును.

డివొదిగ ణః 469

“సార్వధాతుకమపిత్‌” అను స్తూతముచే (003) శ్యన్‌ కిత్తు గాన అది పరముగ నున్నపుడు “వ్యర్‌ 'లోఎఏ యకారమునకు సంపసారణము (ఇకారము), “సంప్రసారణాచ్చ' అని (258) పూర్వరూపము చేయగా లట్టునందు. “విధ్యతి, విధ్యతః, విధ్యన్ని" ఇత్యాచిరూపము లగును.

లిట్టునందు ఏకవచన(ప్రళత్యయము లన్నియు '“పితోలు గాన “లిట్యభ్యాస స్యోభయేషామ్‌''అను సూముచే (₹49) అభ్యాసయకారమునకు సం ప్రసారణము వచ్చి "వివ్యాధి “వివ్యధిధ-వివ్యద్ద” “వివ్యాధ-వివ్యధ*” అను రూపను లగును. *అలరుస్‌ి మొదలగు ఇత ర్మ పశ్యయము లన్నియు కిత్తులు గాన ద్విత్వము చేయుటకు పూర్వమే “సమ్బ)సారణ౦ తదాశ్రయం చ కార్యం బలవత్‌” అను పరిభాష ననుసరించి “గహిజ్యాం" అను స్వూతముచే (07) సం పసారణము వచ్చును. పిమ్మట ద్విత్వాదులు వచ్చి *వివిధతుః, వివిధుః” ఇత్యాది హపము లగును. “ధల్‌'కు భారద్వాజనియమ ముచే ఇడాగమము విశకల్బముగ వచ్చును. ఇడాగమపక్షమున “వివ్యధిధి అనియు, ఇడభావపక్షమున "యుష స్తధోర్రోఒధః' అను స్తూతముచే (2 థకారమునకు ధకారము, ధాతుధకారమునకు జ శ ముచే దకారము చేయగా “*వివ్యద్ధి అను రూపమును అగును.

లుట్టువందు “శాస తకారమునకు ధకొరము, ధాతుధకొరమునకు జశ్వ్వ ముచే దకారము చేయగా “వ్యద్ధా, వ్యర్హారౌ, వ్యద్ధారః” ఇత్యాదిరూపము లగును.

లృట్టునందు “స్య” పర మగునపుడు ధకారమునకు చ_ర్ర్వ్యముచే తకారము, "వ్యత్ప రతి" ఇల్యాదిరూపము లగును.

లోట్‌. లజ్‌ విధిలిజ్‌లందు సంప్రసారణము వచ్చి 'విధ్యతు'* అవి ధ్యత్‌ * విధ్యేత్‌ ఇత్యాదిరూపము లగును.

ఆశీర్లిజ్ఞునందు *కీదాశిషి ఆను స్వూతముచే (184) “యానుట్‌” రిఠ్‌ గాన సం(ప్రసారణము వచ్చి "*విధ్యాత్‌, విధ్యాస్తామ్‌, విధ్యాసుః' ఇత్యాది రూపము లగును.

లుజ్జునందు “వదవ్రజహల న్తస్యాచః”' ఆను సూత్రముచే (407) వృద్ది వచ్చును, తకారధకారాది _ప్రత్యయములు పర మగునపుడు సిచ్‌ తోపించును. అపుడు (ప్రత్యయావయవతకారధకారములకు ధకారము, ధాత్వయవధకారమునక్ష

ఉరీ లఘునిద్ధాంతకొముదీ

॥ శక ణ్‌ ఫ్‌ తీ శి జ_క్ష్వము వచ్చును. “అవ్యాత్సీత్‌, అవ్యాద్ధామ్‌, అవ్యాత్సుః; అవ్యాత్సీః అవ్యాద్ధమ్‌- అవ్యాద్ధః అవ్యాత్సమ్‌, అవ్యాత్స్వ: అవ్యాత్చ్మం లృ్భజ్‌ నందు ““అవ్యత్స్యత్‌”” ఇత్యాదిరూసము లగును,

“పుషపుష్టా.”[0, పుష్యతి. పృపోష, పుపోషిధ. పోష్టా. పోక్ష్యతి, అళుషత్‌. ణశఅదర్శనే. 12. నళ్యతి. ననాశ, నేశతుః,

పుష్‌ ధాతువునకు వృద్ది పొందుట అని అర్థము. అనిట్‌ , పుష్యతి:- శ్యన్‌కు జీద్వద్భావముచే లఘూపదగుణము రాలేడు. పృపోష:ఎ లిట్‌ (ప్రథమ పురు మైకవచనము “*పిత్‌' గాన గుణము వచ్చినది.

పుపోషిధ:= థఠల్‌నందు (క్రాదినియమమునే నిత్యముగ ఇడాగమము వచ్చును. లుట్‌నందు ష్టుత్వమవచ్చి “పోష్టా, పోష్టారా, పోష్టారః”ఇత్యాది

వా! రూపము లగును. లృట్‌నందు ధాత్వవయవ షకారమునకు 'షఢోః కఃసి అను సూత్రముచే (౧51) కకారము. 'స్యియందలి సకొరమునకు మూర్దన్య ఖు షకొరము___ “పోక్యతి" ఇత్యాదిరూసము లగును. లోట్‌, లజ్‌ విఢిలిజ్‌లందు “పుష్యతు “ఆపుష్యత్‌” “పృష్య్యేత్‌?? ఇత్యాదిరూపము లగును, ఆశీర్లి జ్‌ నందు “పుష్యాత్‌, పృష్యాస్తామ్‌, పుష్యాసుఃి ఇత్యాదిహాపము లగును. లుజ్‌నందు “పుషాదిద్యుతాద్ర్యదితః పరన్మైపదేష”అను సూ[క్రముచే (510) *చ్లి?కి “అజ్‌? న! ఆ ణి

ఆదేశము చేయగా “*ఆపుషక్‌”' ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును.

శుష్‌ధాతువునకు ఎండుట అని అర్ధము. అనిట్‌. ఇదికూడ పుషాది గణములో. చేరినది గాన దీని ప్రక్రియ యంతయు పుషధాతుప్రక్రియ వలె నుండును.

ణళ్‌ ధాతువునకు కనబడకుండపోవుట (నశించుట) అని యర్లము. *జో

న్‌ నఃి అమ సూ(తముచే (480) ఇకారమునకు నకారము వచ్చును, అనిట్‌. లిట్‌ నందు విశేషకొర్య మేదియు లేదు.

లిట్టునందు *ఆతుస్‌ 'మొదలగు కిత్స9ళ్యయములందు “ట్టుత్ర ఏకహల్మధ్యే ఒనా దేశా దేర్గిటోఅను సూూత్రముచే( 182) ఏత్వాభ్యాసలోసములు వచ్చి “నేశతుః, నేశుఃి ఇత్యాదిరూసము లగును,

వీవాదిగణః డే 608. రధాదిభ్యూళ్చో 74845

రధ్‌, నశ్‌, తృప్‌, దృష్‌, (ద్రహ్‌, మహ్‌, న్నుహ్‌, స్నివాం- ఏభ్యో వలాద్యార్ధధాతుకస్య వేట్‌ స్యాత్‌, నేశిధ.

“ఆర్టధాతుక స్యేడ్వలాదేః' అను సూత్రము, “స్వరతిసూతినూయతిదూ ఇూదితో వా” నుండి *వా'ఆనువ ర్వించును, రథ్‌ మొదలగు ధాతువుల వలాద్యా ర్థధాతుకమునక ఇడాగమము వికల్చ్బముగ వచ్చును.

“థల్‌'కు ఈ సూూతముచే ఇవాగమము వచ్చు పక్షమున “థలి చ సేటి” ఆశు సూ(క్రముచే (48%) ఏత్వాభ్యాసలోపములు వచ్చి *నేశిధి అను రూసము సిద్ధించును. ఇడాగమము రాని పక్షమున *ీననళ్‌ థి" అని యుండగా

689, మన్తినలోరలి 7.1.60 (న య్‌ నుమ్‌స్యాత్‌, ననంపష్ట, నేశివ-నేశ్వ; నేశిమ-నేళ్య్మ. నశితానంష్టా. నశిష్యతి-నజ్‌ క్ష్యతి. నళ్యతు. అనళ్యత్‌. నశ్యేక్‌, నళ్యాక్‌, అనళత్‌,

“ఇదితో నుష్‌ ధాతోః) నుండి *నుమ్‌” అనువ ర్హించును. మస్త్‌, నళ్‌ ధాతువులకు యుల్‌ పర మగునపుడు *నుమ్‌ ఆగమము వచ్చును.

“నుమ్‌”లోని ఉకారమకారములు ఇత్సంజ్ఞ కములు. మిత్తు గాన *మిదచో న్ల్యాత్సరః'అను సూ(తము (210) ననువరించి అంత్యాచ్చుకు పరముగ వచ్చును. ఇచట రెండవ నకారముపై నున్న అకారమునకు సరముగ వచ్చును. *ననన్‌ క్‌థి అని యుండగా, ఈ నకొరమునకు “నశ్చ్ళాపదా_న్తస్య రులి' అను సూత్ర ముచే (78 ఆనుస్వారము వచ్చును. *ననంళ్‌ థి. “వళ్చ్ళటభళ్ష.”” ఇత్యాది సూత్రముచే (308) శకారమునకు షకొరము- *ననంష్‌థిం ష్టుత్వముచే ధకార మునకు ఠకారముం *ననంస్ట" అను రూపము సిద్ధించును. ఇళ్లే వ మలు పర మగునప్పుడు ఇడ్వికల్పముడే “నేశివ-నేశ్వ" ““నేశిమ-నేశ్య””అను రూపవ్వయ మగును

లుట్‌ నందు ఇడాగమపక్షమున *నళితా” ఇత్కాదిరూపములును. ఇడాగ మము రాని పక్షమున నుమాగమానుస్వారష్టుక్వాదులచే “నంస్టా" ఇత్యాదిరూపము లును అగును. లృట్‌నందు ఇడాగమపక్షమున "“నశిష్యతి" ఇత్యాదిరూపము లగును. ఇడభావపక్షమున “నళ్‌స్యతి అని యుండగా నుమాగమము (సూ=6 $) నకారమునకు అనుస్వారము, శకారమునకు వ్రళ్చాదిసూ(త్రముచే (80) షకా

472 లఘునిద్ధాన్త కొముదీ రము, *షథఢోః కః సి అను సూ(తముచే (551) షకారమునకు కకారము, సకొ రముసకు షకారము, అనుస్వారకు సరసవర్షము (సూం?9) రాగా “"నజ్‌ త్యతి ఇర్యాడిరూపము లగును.

లోట్‌, లజ్‌, విధిలిజ్‌, ఆశీర్లిజ్ఞులందు కార్యవిశేష మేదియును లేదు. ఇది కూడ పుషాదిగణములోనిది గాన లుజ్‌నందు “అజ్‌” వచ్చుటచే *“అనశత్‌" ఇత్యాదిరూపము లగును. లృజ్‌నందు ఇడ్వికల్పముచే “అనశిష్యత్‌' అనజ్‌ క్ష్యత్‌" ఇత్యాదిద్వివిధరూపము లుండిను,

షూజ్‌'ప్రాణిప్రసవే. 18. సూయతే. (క్రాదినియమాత్‌ఇట్‌. సుష విషే; సుషువివహే, సుషువిమహేం సోతా-సవిరా. దూజ్‌ పరితాపేం 14. దూయళతే, దీజ్‌ శయే 15. దీయతే.

18, షూజ్‌ధాతువునకు ప్రాణుల (ప్రసవము__-కనుట _-_అని యర్థము. జీత్తుగాన ఆత్మనేపఏ. లట్‌- “సూయతే-సూయేతే' మొ. లిట్టునందు కక్రౌది నియమముచే నిత్యముశ ఇడాగమము వచ్చి-- “సుషువిషే;' 'సుషువివహే” “'సుషువిమహే” అను రూపము అగును. లుట్‌ మొదలగు వాటియందు *స్వరతి సూతిసూయతిధూషూవితోవా" అను సూూక్రముచే (478) ఇవాగమ వికల్చవు. లుట్‌:. సోతా.సవితా, లృట్‌ :- సోష్యతే-సవిష్యతే, లోట్‌:. సూయతామ్‌. లజ్‌ఐ- అఘూాయత. విధిలిజ్‌ంం సూయేక. ఆశీర్లి జ్‌: సోషీష్ట-సవిషీష్ట. లుజ్‌ ఏ= అసోష్ట-అసవిష్ట. లృజ్‌:. అసోష్యత _అసవిష్యుత

దూజ్‌ ధాతువునకు పరితపించుట అని అర్ధము. ఆత్మనేపది. దీర్చ ఊకొరాంతము గాన సేట్‌. దీని రూపములు షూజొ ధాతుకహూసముల వలె నుండును. ఇశ్వికల్పముమాత్రము ఉండదు. లుట్టు 'మొదలగువాటిరో ఒకొక్క రాసము మాత్రమే యుండును
దీజ్‌ ధాతువునకు క్షీణించుట అని యర్థము. ఆర్మనేషది. అనిట్‌. లట్‌నందు “దీయతే*' మొ,
దీచోయడబి త్త్‌తి 81.08

దీజుః పరస్యాడాదేః క్టిత ఆర్ధధొాతుకస్య యుట్‌,

“ఆర్థధాతుకే' అధికారము. దీజ్‌ధాలువుకంచె పరమైన అజాదియుమ, కిత్‌గాని జీత్తుగాని ఐన ఆర్థధాతుకమునకు యుడాగమము వచ్చును.

డివాదిగణః 473 నాం భశ్యబాభవవ్యా జోన్ళ డ్జావక్త్రప్వా,

దిదీయేం

ఉవజ్‌ యణా దేశములు చేయవలన యున్నపుడు వక్‌, యుట్‌ ఆగమ ములు సిద్దము లని._.-అనగా ఆసిద్ధములు కావని... చెప్పవలెను,

దిదీయే:= లిట్‌ [పథమప్పరుషైకవచనమున *“తికు ఏళ్‌ ఆదేశము, ద్విత్వాదులు చేసిన పిమ్మట ““దిదీఏ” అవి యుండగా పై నూత్రముచే వఏకారము నకు “'యుట్‌" ఆగమము. ఉకారటకౌరములు ఇత్సంజ్ఞ కములు, టిత్తు గాన ఆద్యవ యవముగ వచ్చును, *“దిదియే' అను రూపము సిర్దించినది. కాని ఈ యుడా గమము “ఆసిద్ధవదటశ్రాభాత్‌” అను న్యూతముచే (504) ఆనిద్ధము గాన “ఏర నేకాచోఒసంయోగపూర్వస్య” అను నూ్యతముచే (200 యణాదేశము రావలసి యున్నది, అందుచే పై వార్తికము యుడాగమము అసిద్ధము కొదని చెప్పు చున్నది. కొవున యణాదేళశము రాదు క్రాదినియమముచే భలిట్తునందు వలాదిప త్యయములకు ఇడాగమము వచ్చును ఈ విధముగ అన్ని [పత్యయములును అజాదమలే గాన ఆంతటను యుశ్రాగమము వచ్చును. దిదీయే, దిదీయాతే, దిదీయిరే; దిదీయిషే, దిదీయాథే, దిదీయిధ్వే; దిదీయే, దిదీయివహే, దిదీయిమహేం

తునాతి, మనోతి, దీవాం లనీ చం 6.150 ఏషామాత్వం స్యాత్‌ల్యపి; చాద్‌ అశిత్యేజ్నిమి త్తే, దాతా, దాస్యతి.

“ఆదేచ ఉపదేశేఒళతి నుండి ఆత్‌ అనువ రించును. “చి అనుటజే “ఏచః (నిమి త్తే అశితి” కూడ అనువర్తించును. లప్‌ పర మగునపుడును, ఏచ్‌కు నిమిత్త మగు శిత్‌ధిన్న మగు (ప్రత్యయము పర మగునపుడును ఈధాతు వులకు ఆకారము వచ్చును.

తాస్స్‌స్య మొదలగునవి శిత్‌లు కొవు. ఇవి గుణనృద్ధ్యాదులకు విమి త్త మగుటచే ఏబ్నిమి త్తములు. కొవున ఇవి పర మగునపుడు దొయందిలి ఈకార ముశకు (అలో న్ష్యపరిభాషచే 21) ఆకారము వచ్చును. లుట్‌;- దాతా, లృట్‌:= దాస్యతే. లోట్‌:- దీయతామ్‌ లజ్‌:-అదీయత. విధిలిజ్‌:ందీయేత, ఆశీర్లి జ్‌: దాసీష్ట డీజ్‌ ధాతువు దారూప మైనది గాన ఘుసంజ్ఞృకము అందుచే లుజ్‌నందు “స్థా ఘ్వోరిచ్చ” అను (627) ఇవారా దేశము రావలసి యుండగా;

474 లఘుసిద్ధాన్తకౌముదీ నాం స్టా ప్చోరిత్వా దీజః (వతి పేధః అదానన్హ,

ఘుసంజ్ఞ కధాతువులకు స్టా ఘ్వోరిచ్చ అను ఇత్వము చేయు సందర్భమున దీజ్‌ ధాతువునకు నిషేధము చెప్పవలెను.

ఈ వార్తికముచే ఇత్వము విషేధింపబడినది గాన లుజ్‌ నందు “అదా స్త, ఆదాసాతామ్‌, అదాసత” ఇత్యాదిరూపము లగును.

డీజ్‌విహాయసాగతౌ 16 డీయతే. డిద్వే. డయితా, పీజ్‌పానే. 17. పీయతే. పేఠా. అపేష్ట, మాజ్‌మానే 18. మాయతే. మమే. జనీ ప్రాదుర్భావే, 19.

డీజ్‌ ధాతువునకు ఎగురుట అని అర్ధము. “ఊద్యూదన్నైః ఇత్యాది శ్లోకమునందు పరిగణింపబడుటచే ఇది 'సేట్‌, దాని రూపములు సార్వధాతుకము లందు దీజ్‌ ధాతురూపములవలె ఉండును. లిట్‌:. యణాదేశముచే “డిడ్యే” ఇత్యాదిరూపములగును. లుట్‌ :- డయితాొ. లృట్‌ :- డయిష్యతే. ఆశీర్లి జ్‌ := డయిషీష్టం లుజ్‌ ఐ= అడయిష్ట, లృజ్‌ := అడయిష్యత,
పీజ్‌ ధాతువునకు త్రాగుట అని యర్థము. అనిట్‌. పీయతే. పిప్యే "సీశా. సేష్య తే. పీయతామ్‌,అసీయత, పీయేత,పేషీష్ట. అపేష్ట.ఆపేష్యత.
మా ధాతువును కొలుచుట అని అర్ధము. అనిట్‌;. మాయతేం మమే. మాతా, మాస్యతే. మాయకామ్‌. అమాయత. మాయేత, మాసీష్ట అమా స్త అమాస్యత.
జన్‌ ధాతువునకు పుట్టుట అని యర్థము. "సీట్‌.
వావనోరా 72.70 ళో గా!

అనయోర్జాదేశః స్యాత్‌ శితి. జాయతే, జళ్జే జనితా, జనిష్యతే.

“ష్టివుక్టముచమాం 48) నుండి “శతి అనువ _ర్తించును. శిత్‌ అగు (ప్రత్య యము పర మగునపుడు జ్ఞా 'జన్‌* ధాతువులకు *జా' అను నాదేశము వచ్చును.

“శ్యన్‌” శిత్తు గాన సార్వధాతుకలకొరములందు ఈ సూ(తముడే జాదే శము వచ్చును. లట్‌;-_ జాయతే. లోట్‌:- జాయతామ్‌. లజ్‌: అజాయత. విధిలిజ్‌ "= జాయేత.

దివాదిగణః శొక

జజ్రే:= లిట్‌(ప్రథమప్పరు షైకనచనమున ద్విత్వ అభ్యాసకార్యాదులు చేసిన పిమ్మట “జీపీన్‌ఏఅని యుండగా “గమహనజనఖనఘసాం లోపః క్హిత్యనజి* అను స్యూత్రముచే (508) ఉపధాలోవము. “జజ్‌న్‌ఏ'అని యుండగాం శ్చుత్వ ముచే నకారమునకు ఇకొరము జకొరజుకొరములు కలిసిన “జ్ఞ "అగును. “జన్జే క అను రూపము సిద్ధించును జద్దే, జబ్హాతే, జబ్రీరే, జద్లిషే, జజాథే,

న జిమపే ల్‌ు షో ాం నో జజ్జిద్వే; జజ్జే, జజ్జివ హే, జజ్జీిమహె. లుట్‌:- జనితా, లృట్‌ :-జనిష్యతే, ఆశీర్లీ జ్‌: జనిషీష్టం 648. దీవవినము ధవ్రూరితాయి ప్యాయి ల్యో ఒన్య తరన్యావ్‌ 81.61

ఏభ్య శ్రేశ్చిణ్‌ వా స్యాత్‌, ఏకవచనే తళబ్దే పరే.

“న్లేః సిచో “చిణ్‌ తే పదఃి అను సూ(త్రముల నుండి *చేః? చిణ్‌? “తే అనువ్నర్హించును. దీపాదులు ఆక్మనేపదులు గాన వాటికంపె పర మగు “తి అనగా ఏకవచనప్రత్యయముగనే యుండును. ఏకవచన మగు తళబము వర మగునపుడు, దీప్‌, జన్‌, బుద్‌, పూరీ, తాయ్‌, ప్యాయ్‌ ధాతువుంలుకె పర మగు *న్లి'కి *చిణ్‌' ఆదేశము వికల్పముగ వచ్చును. చిణ్‌ చేసిన పిమ్మట “*ఆఅజన్‌ ఇత”అని యుండగా: ౯

బిజో లుక్‌, 6 4.104

చిణః పరస్య తశబ్దస్య లుక్‌ స్యాత్‌,

చిణ్‌ కంచె పరముగ నుండునది తప్రత్యయమే గాన “తళబ్రస్య" అనునది అర్థదిలలభ్యము. చిణ్‌కంపె పర మగు తళబ్దమునకు లుక్‌ వచ్చును,

ఈ స్నూతముచే *తికు లుక్‌ చేయగా ఆజని'అవి యుండును. ఇపుడు “చిణ్‌ ణిత్తు గాన “అత ఉపధాయాః అను సూ[త్రముచే (457) వృద్ది రావలసి

న!

యుండ

అనయోరుసధాయా వృద్ధిర్న స్యాత్‌, చిణి ళ్లతి కృతి చ, అజనవి, అజనిష్ట, దీపీ దీపా. 28. దీప్యతే, దిదీపే, అదీసి. అదీపిష్ట పదగతౌ, 21, పద్యతే. 'పేదే. స్తా. పత్సీష్ట

తీ?6 లఘనిద్ధాన్తకొముదీ

“అత ఉపధాయాః", 'మృుజేర్వుద్రిః'ః “నోదాత్తోసదేశస్య మాన్తస్యా నాచమేఃి”, "ఆతో యుక్‌ చిణ్‌కృతోః” “ల్తుద్రో జ్ఞీతి”అను సూ(త్రములనుండి “ఉపధాయా?”, “వృద్ది?” “ని, “చిజ్‌ కృతోః” “జ్లీతిఅనువర్తించును.. “చిణ్‌” అనునదియు, జిత్తు గొని ణిత్తు గాని ఆయిన కృత్చ్రత్యయమును పరముగ నున్నపుడు జన్‌ ,వధ్‌ ధాతువుల ఉవధకు వృద్ధి రాదు.

ఈ సూ(త్రముచే నిషేధింపదిడుటచే వృద్ధి రాలేదు. ఈ విధముగ “చిణ్‌” జేసిన పక్షమున “అజని' అనియు, తదభావపక్షమున “*సిచ్‌ "చేయుటచే 'అజనిషి అనియు లుజ్‌ (ప్రథమపురుషైకవచనమున_ రూపద్వయ ముండును. ద్వివచనోదు లందు “అజనీషాతామ్‌, అజనిషతి” ఇత్యాదిరూపము లగును లృజ్‌; అజనిషుతం

దీప్‌ ధాతువునకు (ప్రకాశించుట అని అర్థము "సీట్‌. దాని రూప ములు కూడ జనీధాతురూపమ్లుల వలె నుండును. లుణ్ఞా (ప్రధమప్పరుషైకవచనము నందు చిణ్‌ వికల్పముచే 'అదీపి' “అదీపిష్టు అను రూపద్వయ ముండును. దీష్యతే, దిదీపే, దీపికా, దీపిష్యతే, దీష్యతామ్‌, అదీష్యత, దీప్యేత, దీపిషీష, అదీపి-అదీపిష్ష, అదీపిష్యత.

ట్‌ టి

పదధాతువునకు నడచుట, వెళ్ళుట అని అర్ధము, అనిట్‌, పద్యతే, సేదే, పత్తాః పత్స్యతే, పద్యతామ్‌, అపద్యత, పద్యేత, పత్సీష్టం

లుజ్‌ ప్రథమప్పరు షె*వచనమున “అపద్‌ చ్లి త అని యుండగా:

బిజ్‌ చేవదోః 81.60 పదశ్ళేశ్చిజ్‌ స్యాత్‌ తళట్దే పరే, అపాది, అపత్సాకామ్‌, అపత్సత.

“చ్లేస్పిచ్‌" నుండి *చ్హేశ్‌ అనువర్హించును. *తిసరముగ నున్నపుడు పద ధాతువుకం'ట పరమైన *బ్లి'కి *చిణ్‌” ఆదేశము వచ్చును.

ఈ సూ[త్రముచే “చిణ్‌” చేసిన పిమ్మట *“అపద్‌ ఇ తి అని యుండగా “తకారమునకు లుక్‌ (సూ, 8641). ఉపధావృద్ది *“అపాది" అను రూపము సిద్దించి “నది. అపాది, అపక్సాతామ్‌, అపత్సత; అపక్థ్రాః, అపత్సాథామ్‌, అపద్ధ్వమ్‌: అపత్సి, అపత్స్వహి, అపత్స్య్మహిం లృజ్‌ :- అపత్స్యత'

డివాదిగణః త్ల

విద సర్రాయామ్‌ 29. విద్యతే, వేర్తా, అవ్నిర్హ, బుధ అవగమనే. 28. బుధ్యతే, దోద్దా, లోత్స్యతే, భుత్సీష్ట, అదోధి, అబుద్ధ, అభుత్సా తామ్‌,

విద ధాతువునకు ఉండుట అని అర్దము అంట్‌ విద్యతే, వివిదే, వేత్తా, వేత్స్యతే, విద్యతామ్‌, అవిద్య, విద్యేత, విత్సీష్ణ, అవిత్తం అవిక్సాకామ్‌, అవిత్సత అవేత్స్యత,

ఆశీర్లీజ్‌నందు “లిజ్‌ సిచావాత్మనేపదేషు” ఆను సూతముచే (009) “సీయుట్‌'” కిత్తు గాన గుణము రాలేదు.

బుధ్‌ధాతువునకు తెలిసికొనుట ఆని అర్థము. అనిట్‌. స్య సీయుట్‌ సిచ్‌ మొదలగు వాటి సకారము పర మగునపుడు “ఏకాచో బళో భష్‌ రయుష న్తస్య స్టో!” అను సూర్రముచే. (25%) బకారమునకు భష్‌ భావముచే భకా రము వచ్చును. బుధ్యతే, బుబుధే. బోద్ధా, థోత్స్యతే, బుధ్యతామ్‌. అబు ధ్యత, బుర్యేత, భుత్సీష్టం

లుజ్జునందు (ప్రధమపుర్నుషెక వచనమున చిణ్‌. వికల్బముచే (సూ...04%) “అబోధి" “అబుద్ధ' ఆను రూపద్వయ ముండును, 'ధ్వమ్‌* పరమగునపుడు గూడ భష్‌ భావము వచ్చును. (నూ-25 1%. అటోధి-అబుద్ధ, అఘత్సాతామ్‌. అభుత్సత, అబుద్ధాః, అభుత్సాథామ్‌, అభుద్ర్వమ్‌; అభుత్సి అభుత్స్వహి, అభుత్సహిం లృజ్‌ :- అభోత్వ్య్యత.

యుధ సంప్రహారే 24. యుధ్యతే యుయుధే, యోద్ధా, అయుద్ధ. సృజ విసన్లే. 25, సృజ్యతే. సస్ఫృజే, సస్ఫజిషేం

యుధ్‌ ధాతువునకు యుద్ధము చేయుట అని యర్థము. అనిట్‌:లట్‌- యుధ్యతే- లిట్‌= యుయుధే. వలాద్యార్థ ధాతుకములకు క్రొదినియమముచే ఇడాగమము వచ్చి “'యుయుధిషే, యుయుధిధ్వే* ఇత్యాది రూపము లగును. లుట్‌ :. యోద్ధా లమాపధగుణము. “రుష _వ్రథోర్జోబధః” అను సూత్రముదే (552) తకారమునకు ధకారము ధాతుధకారమునకు జ_శ్వ్యము. లృట్‌- యోత్స్యతే. లోట్‌- యువ్యకామ్‌. అజ్‌ :. అయుధ్యత విధిలిజ్‌ :- యుద్యేతం అశీర్లిజ్‌ :. యుత్సీష్ట, యుత్సీయాస్తామ్‌, యుత్సీరన్‌,

478 లఘునీద్ధాన్తకొముది

లుజొనందు తఈ పర మగునపుడు సిచ్‌ కు *మరో రులి అను సూత ముచే (40 లోపము అయుద్ధ, అఆయుళ్సాళామ్‌. అయుత్సత; అయు దాః, అయుత్సాథామ్‌, అయుద్ధ్యమ్‌, అయుత్సి, అయుత్స్వహి, అయు త్న్మహిం లృజ్‌ :- అయోత్స్యత.

సృజ్‌ ధాతువునకు విడచుట అని అర్ధము. అనిట్‌. లిట్‌ :- సృజ్యతే. లిట్‌ :- ససృజే. వలాద్యార్థధాతుక ములకు (క్రాదినియమముచే ఇడాగమము చేయగా 'ససృజి షే “సస్కజిధ్వే” “ససృృజివహే' ససృజి మహే" ఆను రూసము లగును.

(47. నృవిద్భలోర్జ్థ ల్యామళీతి 0.156

అనయోః అమ్‌ ఆగమః స్యాద్‌ రులాదౌ అకితి, సష్టాం సక తే. సృకీష్ట అసృక్షతామ్‌=

సృజీదృశోః, రులి, అమ్‌, అకితి. రులాది యగు కిత్‌ కొని ప్రత్య యము పరముగా నున్నపుడు సృజ్‌; దృళ్‌ ధాతువులకు “అమ్‌” అను నాగమము వచ్చును.

“తా “స్య” మొదలగు రులాదు లగు (ప్రత్యయములు కిత్తులు కావు. కావున ఈ సూ(శ్రముచే అమాదేశము వచ్చును. “అమ్‌” మిత్తు గాన అంత్య మగు బుకారరూప మగు అచ్చుకు పరముగ వచ్చును. లుట్‌ (ప్రథమపురుషైక వచనమున 'సృ అజ్‌ తా అని యుండగా యణాదేశముఎసజ్‌తా; “వళ్ళ” ఇత్యాది సూత్రముచే (008) జకారమునకు షత్వము- తకారమువకు ష్షుత్వము ఎ(న్రషా అను "రూపము సిద్దించును. * సషారా' *సషారఃి ఇత్యాది రూప మల గాడ ఇప్లే సిద్ధించును. (ఇ లబ "

లృట్‌ నందు “న్య” సరమగునపుడు *సృజ్‌ న్యి అని యుండగా అమా గమ యణాదేశములు _ “స్రజ్‌న్య'. జకొరమునకు (వ్రశ్చేశాది సూ్యశతముచే (809 షకారము. ఆ షకారమునకు *'షఢోః కః సి అను సూటశ్రముచే (551) కకొారము, స్య యందలి సకారమునకు షక్వము. "స్రక్ష్యతే' ఇత్కాది. రూప ములు సిద్ధించును. లోట్‌ గ సృజ్యతామ్‌ లజ్‌ = అసృజ్యత. విధిలిజ్‌ :- సృజ్యేత, ఆశీర్లిజ్జునందు. సీయుడాగమము కిత్తు గాన (సూం582) ఆమా గమము రాదు సృక్షీష్ట, సృక్షీయాస్తామ్‌. సృక్షీరన్‌, సృక్షీష్టాః, సృకీయౌ స్టామ్‌, సృక్షీధ్వమ్‌, సృక్షీయ, సృకీవహి, సృక్షీమహిం

దివోదిగణః 470

లుజ్‌ 'ప్రధమపురుషైక వచనమున 'సిచొ'కు *యులో రుళి అను స్నూత ముచే (480) లొపము చేయగా 'అసృజ్‌ తి అవి యుండును, జకారమునకు షత్వము, తకారమునకు మ్రత్వము, “అసృష్ట అను రూపము సిద్ధించును ,

అస్ఫషెతామ్‌ :- “అసృజ్‌ స్‌ ఆతామ్‌' అని యుండగా జకౌరమునకు సత్వము. దానికి *షథఢోః కః సి అను సూతముచే (551) గకొరము. సకొ రమునకు “ఆదేశ (పక్యయయోః” అను సూత్రముచే (150 షకారము- “అన్ఫక్షొఠామ్‌" అను రూవము సిద్ధించును. అసృష్ట, అస్ఫృక్షెతామ్‌, అసృ తత; అస్ఫష్టాః; అసృక్షాథామ్‌, అసృఢ్వమ్‌, (ఢశ్వము-సూశ్రము 517 అస్బృకి, అసృక్వహి, అసృక్మహిం లృజ్‌ :- అ్యస్రక్ష్యత,.

మృష తితిక్షయామ్‌. 26. మృష్యతి, మృష్యతే, మమర్ష,మమ ర్షిధ-మమృషే, మర్షిలాసి; మర్షి తాసే, మర్షి ష్యతి; మర్షిష్యతే. ణహ బన్ఫనే, 27. నహ్యతి; నహ్యతే, ననాహ, నేహిథ-ననద్ధ, నేహే, నద్ధా, నత్చ్యతి, అనాత్సీత్‌, అనద్ధ, ఇతి దివాదయః.

మృష్‌ ధాతువునకు సహించుట అనీ యర్దము. ఇది న్వరికేత్‌ గాన ఉభయపది. 'సేట్‌._. సార్వధాతుక లకొారములందు వి'కేషకార్య మేదియును లేదు. లట్‌ :- మృష్యతి, మృష్యతే. లోట్‌ := మృష్యతు, మృష్యతామ్‌ లజ్‌; అమృష్యత్‌, అమృష్యత. విధిలిజ్‌ : మృస్యేత్‌, మృ ప్యేత,

లిట్‌ :- “మమర్ష, మమృషతు!, మమృషః; మమర్షిఠొ “మమృషే, మమృషాతే, మమృషిరే; మమృషిషే”, లుట్‌:- మర్షితాం లృట్‌ :_ మర్షిష్యతి, మర్షిష్యతే* ఆశీర్లిజ్‌ :. “మృష్యాత్‌, మృష్యా స్తామ్‌, మృష్యాసుః” “మృషిషీష్ట మృషిషీయాస్తామ్‌, మృషిషీరన్‌” లుజ్‌ :- *అమరీ త్‌, అమర్తి షామ్‌, అమరి షుః” *అమర్తిష, అమ

ఇ లలు అ బల

ర్షి షాతామ్‌, అమర్షి షత” లృజ్‌' :- అమర్షిష్యత్‌, అమర్షిష్యత.

ఇహ్‌ ధాతువునకు బంధించుట అవి అము. అనిట్‌ *భ్లోీ ని ఆను సూ(త్రముచే (104) ణకారమునకు నకొరము వచ్చును. సార్వధాతుక లకొరము లందు కొర్యవిశేష మేదియును లేదు.

4ీర్రి0 లఘునిద్ధాన్తకొముదీ

లిట్టులో (పరస్క్మైపదమున కత [ప్రత్యయములు పర మగునప్పడు “అత ఏకహల్మధ్యేఒ నాదేశాదేర్డిటి” అను నూత్రముచే (18% ఏత్వాభ్యాసరోపములు వచ్చును. ోననాహ, నేహతుః, నేహుః”, “ధల్‌కు భారద్వాజ నియమముచే ఇడాగమ వికల్చము. ఇడాగమ పక్షమున “థలి చ సేటి” అను సూశత్రముచే (483) వత్వాభ్యాసలోపములు వన్ని 'నేహిధ' అను రూపమగును ఇడా గమము రాని పక్షమున ద్విత్వాభ్యాస కార్యములు చేసిన పిమ్మట “ననహ్‌ ధి ఆని యుండగా *నహో ధః' అను సూత్రముచే (840%) హకారముశకు ధకా రము. *రుషస్తథోర్టో ఒధః” అను సూత్రమువే (552) ధకొారమునకు ధకారము. పూర్వధకారమునకు జ_శ్చ్వముచే దకారము- “ననద్ధ అను రూపము సిద్ధిం చును. నేహిథధ _ ననద్ధ, నేహథుః, నేహ; ననాహ-ననహ, నేహివ, నేహిమ. ఆత్మనేపదమున అన్ని అత్యయములును కిత్తులే గాన ఏత్వాభ్యాస లోపములచే “నేహ, నేహాతే, నేహిరే” ఇత్యాది రూపము లగును. వలాది (ప్రత్యయములకు (క్రాదినియమముచే ఇడాగమము వచ్చి 'నేహిషే,. నేహిధ్వే” ఇత్యాది రూపము లగును. లుట్‌ : నద్దా (వక్రియ “ననద్ది అనునపుడువ ల నుండును లృట్‌ :- నత్స్య్యతి, నత్స్యతే ధకార చర్హ్యములు. ఆశీర్లిజ్‌ := “నహ్యాత్‌, నహ్యాస్తామ్‌, నహ్యాసుః” “నత్సీష్ట, నత్సీయాస్తామ్‌, నత్సీ రన్‌”. లుజ్‌ వ. (ప అనాత్సీత్‌, అనాద్ధామ్‌, నిజ్‌లోషము, హకొర తకొ రములకు ధకారములు, పూర్వధకారమునకు జ_ళ్వుముచే దకారము అనాత్పుః, అనాత్సీః, అనాద్ధమ్‌, అనాద్ధ; అనాత్సమ్‌. అనాత్స్వ, అనాత్స- (ఆ) అనద్ధ, (సిచ్‌లోవ ధకార, ధకార జ_ళములు), అనత్సాళామ్‌, అనత్సత, అనర్జాః, అనల్సాధామ్‌, అనద్ధ్వమ్‌, అనత్సి, అనత్సహిః, అన త్స శ్చైిహి, లృజ్‌ :- అనత్స్య్యత్‌, అనత్స్య్యతం

దివాది (ప్రకరణము సమాప్తము.

అథ స్వాదిగణ:ః

షుజఅభిషవే. 1.

షుజ్‌ ధాతువునకు స్నానము చేయుట అని అర్థము. పీండుట మొదలగు అక్థములందు గూడ ఇది వయోగింపబడుచున్నది ఇీత్తు 7న ఉభయపది. అనిట్‌. ధార్వాదేః షస్ప్సః" అను సూళముచే (25) షకారమునకు సకారము,

(048. న్యాదిభ్భాః ద్ధ్మః లి 1.78

శపోఒపవాదః, సునోతి, సునుతః “హుక్నువోఃఎ ఇతియణ్‌-_ సున్వ న్తి, సున్వః-సునువః. సునుతే, సున్వాతే, సున్వతే; సున్వహే_ సునువహే;, సుషావ; సుషువే. సోకా, సును; సునవాని; సునవైం సునుయాత్‌. సూయాత్‌.

స్వాదులకంటె (కర్త్రర్థపార్వధాతుకమున) క్ను(స్రత్యయము వచ్చును. ఇది “శప్‌"కు ఆపవాదము. బ్ను లోని శకారము ఇత్సంజ్ఞకము, ను మిగులును. క శిత్తు గాన సార్వధాతుకము. అపిత్చార్వధాతుకము గాన జీదఇదా?వ ముండు టచే ఇది పరముగ నున్నపుడు గుణము రాదు.

సునోతి:-* లట్‌ (పథమప్పరు ష్రైకవచనమున “*తిప్‌' పిత్సార్వధోతుకము గాన అది పరముగ నుండుటచే *ను లోని ఉకొరమునకు గుణము, *సునోతి అను రూపము సిద్దించినది. సునుత॥;_ “తస్‌'కు జీద్వద్భావ ముండుటచేను లోని ఉకొరమునకు కూడ గుణము రాలేదు. బహువచనమున '*సును ఆ న్లి'అవి యుండగా “ఆచి శ్నుధాతుధ్రువాం య్యోరియజువజౌ'” అను (10% ఉవకొదేళ మును దాధించి “హ్నబ్నువోః సార్వధాతుకే” ఆను సూత్రముచే (489) యణా దేశము- “సున్న న్సి" ఇప్లే *సుకోషి, సునుధః, సునుధ; సునోమి"'అను రూపము లగును. *వస్‌ మస్‌లు పర మగునపుడు “లోపళ్చాస్యా న్యతరస్యాం మ్వోః” అను సూ(టతముచే (50%) ఉకారమునకు వికల్బ్పముగ లోపము వచ్చిన పక్షముశ “సున్వః' “సున్మః అను రూపములును. ఉకారలోపషము రాని పక్షమున "సునువః *'సునుమః' అను రూపములును అగును.

పే

డ్రం లఘుసిద్ధాన్తకొముదీ సునుతే:- ఆత్మనేపద(్రత్యయముల కన్నిటికిని జీద్వద్భావ ముండును గాన (ప్రత్యయోకారమున శెచటను గుణము రాదు. (ప్రధమప్పరు షెకవచనమున సునుతే" అను రూప మగును. సున్వాతే:- సును ఆశే అని యుండగా హు బ్నవోః సాక్వధాతుకే అను సూ క ముచే(468యడా దేశము “సున్వతే ':-ఆర్యు నేపదేష్వనతః” అను స్యూతముచే (52%) యకారమునకు అత్‌, ఆదేశము. యణాదేశము (సూ-40%) ఇన్లే. “సునుషే, సున్వాథే, సునుద్వే, సున్వే, సున్వహే-సునువహే, సున్మ హే-సునుమ హే. లిట్టునందు ద్విళ్వ అభ్యాసకార్యాదులు చేసీన పిమ్మట రెండవ సకారము నకు ఇది ఆదేశరూపమైనది గానం షత్వము వచ్చును. (పరఎ “సుషావ, సుషువతుః, సుషువుః; సుషవిథ, సుషోధ, సుషువధుః, సుషువ, సుషావ, సుషవ, సుషువివ, సుషువిమ'.ధల్‌ "కు భారద్వాజనియమముచే విక ల్పముగను, వ మ, లకు [క్రొదినియమముచే నిత్యముగను ఇడాగమము వచ్చి నది. (ఆత్మ) సుషవే, సుషువాతే, సుషువిరే; సుషవిషే, సుషువాథే, సుషువిధ్వే; సుషువే, సుషువివహే, సుషువిమహే. వలాదిప్రళ్యయము లకు [క్రాదినియమముచే నిత్యముగ ఇడాగమము వచ్చినది. ఆజాది పత్యయములు పర మగునపుడు ఉవజొదేశము వచ్చినది. లుట్‌ := సోతా, లృట్‌ :- సోష్యతి.సోష్యతే. లోట్‌: పర స్మైపద(ప్రథమ పరుష= సునోతు. సునుతాత్‌, సునుతామ్‌, సుక్వన్తు. మధ్యమప్పరుషైకవచన మునిసునుహి” అని యుండగా “ఉతశ్చ[పత్యయాదసంయోగపూర్వాత్‌ ” అమ సూ(తముచే (506) “హకి లోపము. చినుచినుతాత్‌ చినుతమ్‌-చినుత. లోడు _త్తమపురుషమున పత్యయములకు పిత్‌ అగు ఆడాగమము చేరును గాన అది సర మగునపుడు (పక్యయోకారమునకు గుణము. అవాదేశము వచ్చి “సునవాని, సునవావ, సునవామ' అను రూపము లగును. ఆత్మనేసదమున- సునుతామ్‌, సున్వాతామ్‌, సున్వతామ్‌, సునుష్వ, సున్వాథామ్‌, సును ధ్వమ్‌ సునవై సునవావహై, సునవామహై. ఇచటగూడ ఉత్తమప్పరుష మున ఆట్‌ పరమగునపుడు గుణము అవాదేశము వచ్చినవి. -.... లజ్‌, (పర) అసునోత్‌, అసునుకామ్‌, అసున్వన్‌; అసునోః, అసునుతమ్‌, అసునుత, అసునవమ్‌, అసున్వ - అసునువ, అసున్మ-

స్వాదిగణః 483 అసునుమ. (ఆక్క అసునుత, ఆసున్వాకామ్‌, అసున్వత; అసునుథాః, అసున్వాథామ్‌, అసునుధ్వమ్‌; అసుక్వి, అసున్వహి - అసునువహి, అసున్మహి-అనునుమహి.

విధిరిజ్‌:= (పర) సునుయాత్‌, సునుయాతామ్‌, సును ముః. మొ. (ఆత్మ) 'సున్వీత, సున్వీయాతామ్‌, సున్వీరన్‌*, మొ,

ఆశీర్లి జ్‌ (పర “అకృత్సార్వధాతుక యోలర్టీ ర్హః” అని (48) దీర్ధము. సూయాత్‌, సూయాస్తామ్‌, సూయాసుః, సూయాః, సూయా స్తమ్‌, సూయా స్త; సూయాసమ్‌, సూయాస్వ, సూయాస్మ, ఆత్మనేపది:__ “సోషీష్ట, సోషీయాస్తామ్‌, సోషీరన్‌". మొ.

న్తును చదూళ్ళ్యః వరవ్వైనదోము 7,2.12

ఏభ్యః సిచ ఇట్‌ స్యాత్‌ పర వ్మైపదేషు. అసావీత్‌, అసోష్ట.

“ఇడత్య ర్తివ్యయతీనామ్‌ి “అజ్జేస్పిచి” అను సూ(త్రములనుండి "ఇట్‌" “సిచి” అనువ ర్మించును. పరవ్మైపద్మపత్యయములు పర మగునపుడుస్తు, సు, ధూజ్‌్ధధాతువులకంయటె పకమైన “సిచ్‌'కు ఇడాగమము వును,

లుజ్‌ప్రధమపురు షైకవచననున “అసుస్‌క్‌” అని యుండగా ఈ సూత్ర ముచే సిచ్‌కు ఇడాగమము. అసృ క్తతకారమునకు ఈడాగమము (సూ-417); సకొరమువకు లోపము (సూ-418); ఇట్‌. ఈట్‌ లకు సవర్డ దీర ము “అసు ఈర్‌” అని యుండగా “సిచి వృద్దిః పఠసై శ్రపదేషు' అను స్తూశముదే (400) వృద్ది; ఆవాదేశము._-*అఫావీత్‌ి అను రూపము సిద్ధించును. అసావీఠ్‌, అసావి ష్టామ్‌, అసావిషః; అసావీః, ఆసొవిష్టమ్‌, అసావిష్ట అసావిషమ్‌, అసావిష్వ, అసావిష్మ. ఆక్మనేపది:. అసోసష్ట అసోషాతామ్‌, అసో షక; అసోష్టాః, అసోషాథామ్‌, అనోధ్వమ్‌; అనోషి, అసోష్వహి, అసోష్మహి. _ల్బజ్‌ :- అసోష్యత్‌, అసోష్యత.

చిక్‌ చయనే. 2. చినోతి; చినుతేం

శ చీజ్‌ ధాతువునకు ఏరుట, (పోవుచేయట అవి యర్థము. ఉభయపది. ఆవిట్‌. అట్టునందు సుధాతువునందు వలె “చినోతి *చినుతే' ఇళ్యాదిరూపసము లగును,

4రి4ీ లఘునిద్ధాన్తకొముదీ 650. విఠానా చో 78.586 అభ్యాసాత్‌ పరస్య చిఇ కుత్వం వా స్యాత్‌ సని లిటి చం చికాయ- చిచాయ, చిక్యే=చిచ్యే, అనై షీత్‌, అకేష్ట, లట “చజోః కుఘిణ్యతోః” “అభ్యాసాచ్చి “సన్లి టోర్డేః" అనుసూ త్తములనుండి “క “అభ్యాసాత్‌' “సన్‌లిటోః అనువ ర్మించును. సన్‌(ప్రత్యయము కాని, లిట్‌ కాని పర మగునప్పడు అభ్యాసముకంటపె పరమైన చిజ్‌ ధాతుచకారమునకు వికల్ప ముగ కుత్వము వచ్చును. ఈ విధముగ లిబ్లునందు రెండేసి రూపము లుండును. ఏట్‌ 2 (పర చికాయంచిచాయ, చిక్యతుః-చిచ్యతు?, చిక్యుః- చిచ్యుః; చికేథంచికయిధ,చిచేధ-చిచయిథ, చిక్యథుః-చిచ్యధు!, చిక్యం చిచ్యః చికాయ-చికయ-చిచాయ-చిచయ, చిక్యివ-చిచ్యివ, చిక్యిమ- చిచ్యిమ: “థల్‌కు భారద్వాజనియమముచే వికల్చ్పముగను *వ' *మికు క్రొది నియమముచే నిత్యముగను ఇశాగమము వచ్చినది. (ఆక్మ):- చిక్యేంచిచ్యే చిక్కాతేఎచిచ్యాతే,. చిక్కిరేఎచిచ్యిరే ఇత్యాదిరూవము లగును. (క్రాదినియమ ముచే వలాద్యార్థధాతుకములందు ఇడాగమము నచ్చును.. లుజ్‌ తక్క ఇతర లకొరములలో రూపములు 'సుధాతువునందు వలె నుండును. పరస్మ్మైపదమున ఈధాతువునందు (లుజ్రొ సిచ్‌కు ఇవాగమము రాదు గాన “*సిచి వృద్ధిః పరన్మై పదేషు” అను (48%) వృద్దిమ్యాాతము వవ్చి “అనై షీత్‌” ఇత్యాదిరూపములు ఆగును. ఆత్మనేసదమున సుధాతువునందు వలె “అచేష్టి ఇళ్యాదిరూపము _లగును, _స్ఫృజఆచ్చాదనే. 8. _స్పుణోతి, స్ప్రణుతే. _సృ్రళ్ధాతువునకు ఆచ్చాదీంచుట అని అర్థము. ఉభయపది. అనిట్‌ * లట్‌:= నృుణోతి _స్ప్రుణుతే. “బువర్ణాన్నన్య ణత్వం వాచ్యమ్‌” అను వా్తి కముచే (సూ-811) నకొారమునకు ణకారము వచ్చినది. లిట్టునందు (వథమప్పరు మైకవచనమున ద్విత్వము, అత్వము (సూ-4/0) చేసిన పిమ్మట స్తర్‌ స్పృఆ' అని యుండగా “హలాదిః శేషః అను సూత ముచే (898) తకారరేఫలులోపించి సకొారము శేషింస వలసి యుండ: 651. కర్‌ వూర్వాః అయః 74.61 అభ్యాసాక్‌ శర్‌పూర్వాః ఖయః శిష్య న్షే; అన్యే హలోలుప్య న్దే తస్తార, త్పస్తరతు, తస్తరే. “గుణో ర్తి” ఇతి గుణః- _స్తర్యాత్‌.

స్వాదిగ ణః ఉీర్రిక్‌

“ఆ(తలోపోభ్యాసస్య' *హలాదిః శేషలి అనుమూత్రములనుండి “అభ్యా సన్య” “శేషః అనువర్రించును. అభ్యాసముయొక్క_ శర్‌ పూర్వకము లగు ఖయ్‌లు శేషించును. ఇచట * సృ ఆనుదానియందు తకొరము ఖయ్‌; దాని వెనుక ళర్‌ (సకారము) ఉన్నది. కావున ఆ ఖయ్‌ శేషిందను. ఇచట తకొ రము శేషించి సకారము లోపింసగా “తృ అ అని యుుడ “బుతళ్చనం యోగా దేర్గణః "ఆను సూూతముచే (498) గుణము, ఉపధాపృద్ధి చేయ “తస్తార' అను రూసము సిద్దించినది, ఆతుస్‌' మొదలగు (ప్రత్యయములు - సర మగున పుడు గూడ గుణము (సూ-40%) వచ్చును. తస్తార, తస్తరతుః, తస్తరుః, తస్తర్థ, తృస్తరథుః, త్పస్తరః తస్తార-త_స్తర, తస్తరిన, తృస్తరిమ ఇది బుదన్తరాతుపు గాన “ధల్‌కు ఇడాగమము రాలేదు. వ, మలకు [క్రొదినియమ ముచే నిత్యముగ వచ్చినది. ఆత్మనేవవమునందు గూడ గుణము (నూ-40$) వచ్చును- తస్తరే, తస్తరాతే, తస్తరిరే; తస్తరిషే, త్పస్తరాథే, తస్త రిద్వే; త్పస్తరే, తస్తరినహే తస్తరిమహే. |

లుట్‌; _స్తరా. లృట్‌ := _స్తరిష్యతి; స్తరిష్యతే. “బుద్ధనోః 'స్యే* అవని (500) ఇడాగమము వచ్చినది. లోట్‌:- సృణోతు, స్ప్రణుతామ్‌,లజ్‌: అస్తృజోత్‌, అ_స్పృణుత,విధిలిజ్‌ :-స్టృణుయాత్‌, సృణ్వీతం ఆశీర్లిజ్‌ ఇది సంయోగాదిధాతువు గాన “గుణో ర్తిసంయోగాద్యోః” అని (50!) గుణము వచ్చి “_స్తర్యాత్‌, _న్తర్యాస్తామ్‌, _స్తర్యాసుః” ఇత్యాదిరూసములు పరవై పదమున సిద్ధించును.

652 చంతళ్చ నంయోగాదోః 72,48

బుదన్హాత్‌ సంయోగాదేః పరయో బ్రిజ్‌ సిచోరిడ్‌ వా స్యాఠ్‌ తజీ= _స్తరిషీష-స్పృష్టీష్టు ఆ_స్తరిష్టంఅ_స్పృత,

“లిజ్‌ సిచోరాక్మ'నేప దేషు* ఆను సూత్రము “ఇట్‌ సని వానుండి “ఇట్‌” “వా అనువర్తించును. బుదంతము సంయోగాదియు నగు ధాతువుకంపె పర మైన లిజ్‌ సిచ్చులకు ఆత్మనేపదము పర మగునపుడు ఇడాగమము వికల్పముగ వచ్చును. ఆశీర్లి జ్‌ ఆత్య్మనేసదమున, ఈ సూశముచే ఇడాగమము వచ్చిన పక్ష మున * సృృఇసీస్‌తిఅని యుండగా అర్థధాతుకగుణము-* స్తరిసీస్‌తఈ'_షత్వష్టుతన్‌ ములు- "స్తరిషీష్ట. ఈ విధముగ ఇడాగమపక్షమున న్తరిషీప్ట, స్తరిషీయా

కరిర్ర లఘుసీద్దాన్నకోముడీ స్తామ్‌, స్తరిషీరన్‌” ఇత్యాదిరూపము లగును. ఇడవభావపక్షమున “స్పృషీష్ష _స్ప్రషీయాస్తామ్‌, _స్ప్రషీరన్‌* ఇత్యాదిరూపము లగును. “ఉళ్ళఅను సూడ్ర్‌ ముచే (517) లిజ్‌ కిత్తు గాన గుణము రాలేదు.

లుజ్‌ : (పర) :- “సిచి వృద్ధిః పరవ్న్మ్మైపదేష అను (48%) వృద్ది వచ్చి “అస్తార్షీత్‌, “అస్తార్షామ్‌, అస్తార్దః? ఇత్యాది రూపము లగును, ఆత్మ నేపదమున ఇడ్వికల్పముచే (సూ, 6502) అన్హరిష్ట-అ_సృత ఇత్యాది ద్వివిధ రూపము లుండును. ఇట్‌ వచ్చిన పక్షమున గుణము వచ్చును. ఇట్‌ రాని పక్ష మున ఉశ్చి అను సూత్రముచే (517) కిత్‌ అగును గాన గుణము రాదు, “అ స్పృతి ఇత్యాదులందు “హప్వాదక్షాత్‌ అని (548 సకారలోపము.

లృజ్‌ :- అస్తరిష్యత్‌, అస్తరిష్యత “బుద్ధనోః స్యే” అని(000) ఇడాగమము.

ధూజ్‌ కమ్చనే 4 ధూనోతి; ధూనుతే, దుధావ- “స్వరతిం” ఇతి వేట్‌-దుధవిథ=దుధోధ.

ధూణజ్‌ ధాతువునకు కంసింపచేయుట అని అర్థము. ఉభయపది. లట్టు నందు ధూనోతి, ధూనుతే. ఇత్యాది రూపములు. సిద్దించును. 'స్వరతిసూతి సూయతి ధూఖూదితో వా' అను సూతముచే (178) ఈ ధాతువు వేట్స్కము గాన వలాద్యార్థధాతుకములందు రెండేసి దూపము లుండును, లిట్‌ :. దుధావ, దుధువతుః, దుభువుః, దుధవిథ _దుదోథ, దుధువధుః, దుధువః దుధవ-దుధవ, దుధువివ, దుధువిమ అజాది (పక్యయములు పర మగు నప్పుడు “ఉవజ్‌” (108) వచ్చును.

(తభ్యూతః కతత 72.11

శ్రిషః ఏకాచః, ఉగన్హాచ్చ గిత్‌ కితోరిణ్‌ నః

పరమపి స్వరత్యాది వికల్చం బాధిత్వా పురస్తాత్‌ (పతి షేధకాణ్ణా రమృ సొమర్థ్యాత్‌ అనేన నిషేధే ప్రాప్తే [క్రాదినియమాత్‌ నిత్యమిట్‌. దుధువే. అధావీక్‌; అధవిష్టంఅధోష్టం అధవిష్యత్‌_అధోస్యత్‌, అధవిష్య లామ్‌-ఆధోష్యకామ్‌, అధవిష్యత-అధోష్యుత,.

ఇతి స్వా దయః

స్వాదిగణః త్రి

“అజ్జస్య' అధీకారము, *ఏకొచ ఉపదే శేఒనుదాత్తాత్‌” నుండి *ఏకొచళి అనువరర్హించును. గ్‌ చక్‌ చ క్కౌ; తౌ ఇతొ యన్యనః కిత్‌, థీజ్‌ ధాతుపుకంటిను, ఏకొచ్‌ క మగు ఉగన్హాంగము కంటెను పర మగు గిత్‌ కిత్‌ లకు ఇణ్‌ రాదు.

ఈ సూ(త్రముకంపె “న్వరతి సూతి” ఇత్యాది న్యూతము (47%)పరము గాన అది దానిని బాధించుటచే, వ, మ మొదలగు వాటికి ద్విత్వవికల్చమే రావలయును. కొని అట్లయినచో ఈ నిషేధమునకు అవకాశము. లేకుండ పోవును అందుచే పూర్వపరిత మైనను ఈ నిషేధశాస్త్రము వర మగు స్వరతీ త్యాది సూూతమును గూడ బాధించునని అంగీకరింపవలెను ఐనను (క్రాదినియ మముచే వ, మ మొదలగు వాటికి నిత్యముగ ఇడాగమము వచ్చుము, ఆత్మగే పదమున *ోదుధువే, దుధువాతే, దుధువిరే, దుధువిషి ఇత్యాది రూప ములగును. లుట్‌ :- ధవితా, ధోతా లృట్‌ :. ధవిష్యతి, ధోష్యతి, ధవి ష్యతే-ధోష్యతే. లోట్‌ :- ధూనోతు; ధూనుతాష్‌, లజ్‌ :- అధూనోత్‌, అధూనుత విధిలిజ్‌ := ధూనుయాత్‌; ధున్వీత. ఆశీర్లి జ్‌ := ధూయాత్‌; ధవిషిష్టంరోషీష్టం లుజ్జునందు పర న్మైపదమున *స్వరతి' ఇత్యాది నూత్రముచే (479) ఇదాగమము వికల్పముగ రావలసి యుండ, దానిని బాధించి * న్తుసుధూ ఇకభ్యః సరస్ర్మైపదేషు”” అని (610) నిత్యముగ ఇడాగమము, పిమ్మట ఈడా గమము. వృద్ధి ఆవాదేశము చేయగా “అధావీత్‌, అధావిష్టామ్‌, అధావిషుః” ఇత్యాది రూపము లగును ఆత్మ నేవదమున ఇడ్యికల్పము అధవిష్ట అ అధోస్ట మొ, ల్భజ్‌ := అధవిష్యత్‌ _ఆధోష్యత్‌ = అధవిష్యత-అధోష్యత,

స్వాదిగణము సమాప్తము

అథ తుదాదిగణః తుద వ్యథనే. 658. తుదాదిభ్యాః లః 801.77

శపోఒపవాదః. తుదతి. తుతోద; తుతోదిభం తుతుదే. తో శ్తాం అకౌత్సీర్‌, అతు త్తం

తుద్‌' ధాతువునకు పీడించుట అని యర్థము. ఉభయపది. అనిట్‌.

తుదాదులకం టి (కర్త్రఏర్థసార్వధాతుకము పర మగునప్పుడు “*'ప్రత్య యము వచ్చును.

ఇది *శప్‌'కు అపవాదము, శిత్తు గాన సొర్వధాతుకము. *అపిత్‌” గాన జీద్వద్భావ ముండుటచే ఇది సర మగునప్పడు గుణము రాదు.

ఐట్‌:= తుదతి; తుదతే, లిట్‌:. “*ోతుతోద; తుతుదతుః, తుతుదుః, తుతోదిథ, ,.తుతుదివ, తుతుదిమ”, _ శ్రాదినియమముచే నిత్యకూగ ఇదా గమము, (ఆత్మ): “*తుతుదే, తుతుదాతే, తుతుదిరే. మొ. లుట్‌:_- తోత్తా. దకారమునకు చ_ర్ర్వము లృట్‌:- తోత్స ఫతి-తోత్స్యతే. లోట్‌:- తుదతు; తుదతాష్‌. విధిలిజ్‌:- త్తుదేత్‌; తుదేత. ఆశీర్లీజ్‌ :. తుద్యాత్‌; తుత్పీష్ట

లుజ్‌ పరస్మైపదము:. “సిచి వృద్ధిః పరస్మైవదేష? అని (48%) వృద్ది. అకౌత్సీత్‌, అతౌత్తామ్‌, (“యలోయులి అని (448) సకారలోపము), అతౌ త్సుః; అతౌత్సీః, అతౌత్తమ్‌,అతౌత్తః ఆతౌత్సమ్‌, అతౌత్స్వ, అతొత్స్క. ఆత్మనేషదము:- అత్రుత్త, అతుక్సాతామ్‌. అతుత్సత; అతుళ్ఞాః; అతుత్సా థాష్‌, ఆతుద్ద్వ్యమ్‌; అళుత్సి, అతుత్చ్వ్వహి, అతుక్స్యుహిం లృజ్‌ 1 ఆఅతోత్స్యత్‌; అతోత్చ్యత

ణుద 'ప్రేరణే. 2. నుదతిః నుదతే, నునోద. నోత్త్రా,

ణుద ధాతువృనకు (ప్రేరేపించుట అని అర్ధము. ఉభయపడది. అనిట్‌. దీవి రూపములు తుదధాతు రూసములవళతె నుండును.

తుదాదీగ ణః 480 టభస్త పాకే. 8. “గహిశ్యా- ఇతి సమృిసారణమ్‌. సస్య గ న్‌! వ

చశ్చుక్వేన శః, శస్య జ_శ్ర్వేన జః -భృజ్జతి; భృజ్జతే.

భల్‌స్‌ ధాతువునకు వండుట అని అర్థము. శనగలు మొదలగు వాటిని వేయించుట అను నర్హమున (ప్రయోగింపబడుచున్నది. అనిట్‌. ఉభయపది. “శి (ప్రత్యయము కిత్‌. గాన ఆది సరముగ నున్నపుడు “గహిజ్యాలి. ఇత్యాది సూత్రముచే (60) రేఫకు సంప్రసారణము (బుకారము. పూర్వరూపము_ 'భృస్ట్‌ ఆ' అని యుండగా సకారమునకు ఖ్చుత్వముచే శకొరమ. దానికి *“యలాం జక్‌ రయి” అను సూ(్యక్రముచే (10) జ_ళ్స్వము చేయగా జకారము. లట్‌ ;- “భృజ్జతి, భృజ్జతః, భృజ్జ_న్తి" మొ. “భృజ్జతే, భృష్డేతే, భృజ్జ న్తే" మొ

(భస్హో రోవభయోా లొమన్యా తరన్వామ్‌. 8.4.47

(భవే రేఫస్యో పధాయాళ్ళ స్తానే *6మ్‌' ఆగమో వా స్యాక్‌,

త్‌

ఆర్థధాతుకే. మి_త్ర్వాదన్త్యాదదః పరః. స్థానషష్టీనిర్హేశాత్‌ రోపధయో ర్నివృదత్తిః, బభర్ద, బభర్జతుః, బధర్జిధ-బభర్థ, బ(భ్రజ్ఞ, బ్మభజ్ఞతుః; బ(భ్రజ్జిధ, "స్కోః-" ఇతి సలోపః, “వళ్చ' ఇతి షః, బ్యభ్రస్ట బభర్లే

“ఆర్హధాతుకే? అధికారము. అరక్థధాతుకము పర మగునప్పడు లస్‌ ధాతువు రేఫోసధల స్థానమున 'రమ్‌" ఆగమము వికల్చ్పముగ వచ్చును. *

“రట్సై*శ్రోవి ఆకొరమకారములు ఇత్సండ్ద కములు. 'ణల్‌ి పర మగు నప్పుడు “భ్రస్ట్‌ అ” అని యుండగా ఈ సూతముచే. రమ్‌ ఆగమము, మితు గాన ఇది అకొరమునకు సరముగ వచ్చును. ఈ నూ(త్రమున రోపధయోణ అని స్థానషస్టి ఉపయోగింపబడినది, ఈ స్థానషష్ట్ర ప్రయోగ సామర్థ్యముచే “రమ్‌ అనునది ఆదేశము కాకున్నను రేఫోపధలు వివర్థించును. అనగా ఇచట “రమ్‌” ఆదేశము (ర్‌) “భి అనుదానిలోని అకారమునకు సరముగ వచ్చినది; స్వతస్పిద్ధముగ నున్న రేఫయు, ఉపధాతర మగు సకారమును, లోపించినవి_ “భరక్ష్‌ అ అరి యున్నది. ద్విత్వాభ్యాస కొర్యాదులచే "బభర్ణ అను రూపము సిద్ధించును. బభర్శతు!_ “గ్రస్ట్‌ఆతుస్‌” అరి యుండగా వైవిధముగనే (ప్రక్రియ యుండును.

థల్‌కు భారద్వాజ నియమముచే. ఇడాగమ విుల్చ్పము. ఇడాగమము

4960 అమునీద్ధాన్తకౌముదీ వచ్చిన పక్షమున *బభర్ణి థి అను రూప మగును, తదభావ పక్షమున “దిభర్డ్‌థి ఆని యుండగా జకారమునకు “్యవశ్చం” సూక్రముచే (808) షకారము. ధకా రమునకు స్టుత్వముచే ఠకారముం “బభర్‌ప్ట' ఇచట లిట్‌ సంయోగముకంటె పర మగుటచే అపిత్‌ లిట్టుకు కూడ “అసంయోగాల్లి ట్‌ కీత్‌ అని (4% కిత్త్వము వచ్చుటకు ఆవకాళము లేదు. అందుచే “గహిజ్యా-” ఇత్యాది సూత్రముచే (గ) సంప్రసారణ ప్రసక్తి లేదు

ఈ విధముగ “రమ్‌ ఆదేశపక్షమున బభర్జ, బభర్జతు?, బభర్జుః; బభర్జి థ-బభర్‌ష్ట, బభర్జథుః, బభర్జ; బభర్ణ, బభర్జి వ, బభర్షిమ” అను రూపము లగును,

“రమ్‌” రాని పక్షమున *“భస్ట్‌' అనుదానికి ద్విత్వాభ్యాస కార్యాదులు చేసిన పిమ్మట “బభ్రస్‌జ్‌ అ" అని యుండగా సకొారమునకు శ్చుత్వముచే జకారము; దానికి జ_శ్ర్వముచే జకారము వచ్చి “దబభజ్జి ఆను రూసము అగును, బభ జ్జతుః వల వైన చూపిన విధముగ పక్రియ యుండును. బ(భజ్జిథ వ థార ద్వాజ నియమముచే వైకల్పిక ఇడాగమ పక్షముశ ఈ రూపము సిద్ధించును. ఇడ భావ పక్షమున “బభస్‌జ్‌ థీ అని యుండగా = “స్కోస్పంయోగాద్యోర నే చొ అను సూత్రముచే (810) శకారలోపము. జకారమునకు వ్రశ్చేశ్యాది సూత్ర ముచే (808 షకొరము. ధకారమునకు ష్షుత్వముచే ఠకారము. “బభష్ట అను రూపము సిద్ధించును. ద్యభజ్ఞథుః, బభజ్జ; బ(భజ్ఞ, బభ్రజ్జివ, బ(భజ్జిమ

ఆత్మ నేపదమునందు కూడ రమ్‌వికల్చ్బముచే “బభర్లే; బభర్జాతే, బభ ర్లీరే', “బిడ్డే, బ(భ్రజ్బాతే, బ(భ్రజ్జిరే” ఇత్యాది డ్వివిధరూపము లగును.

భర్జా := లుట్‌ నందు *తాస్‌” ప్రత్యయ ఆదేశాదులు చేసిన పిమ్మట “భస్‌ బ్‌ తా" అని యుండగా “రమ్‌” ఆదేళ రేఫోపధాలోపములు _ భర్‌జ్‌తా. జకొ రమునకు (వ శ్యేళ్యాది నూూతముచే (808) షత్వము. తకారమునకు ప్దుత్వముచే టకారము. “భర్దా అను రూపము సిద్ధించును. ఇప్లే “భారా, భర్జారః' ఇత్యాది రూవములు కూడ సిద్ధించును?

భ్ర్‌ష్టా ఏ= “రమ్‌ రాని పక్షమున *“భస్‌జ్‌తా అవి యుండగా సకా

రమునకు లోపము (నూ. 810. జకార తకొరములకు సత్వష్టుత్వములు, “భష్టారా, (భష్టారః” ఇత్యాది. రూపములు కూడ ఈ విధముగనే సిద్ధిం చును. భర్ష్యతి :ఎ లృట్టునందు “స్య ప్రత్యయము. చేసిన పిమ్మట “భ్రస్‌బ్‌

తుదాదిగ ణః 49 స్యతి* అని యుండగా “రమ్‌” ఆగమము _ “భర్‌ జ్‌ స్యతిి జకారమునకుషత్వము మొదటి షకారమునకు “షథోః కః సొ అను సూశకముచే (551) కకారము, సకారమునకు మూర్టన్యా దేశము = “భర్‌ క్ష్యతి"” అను రూపము సిద్ధించును. ఇప్లే “భర్జ్యతః, భర్జ్యన్తి” ఇత్యాది రూపములు సిద్ధించును.

(భక్యతి ఐ= “రమ్‌ి రాని పక్షమున 'భస్‌జ్‌స్యతి అవి యుండగా సకారమునకు సంయోగాది లోసము (సూ.810) జకారమునకు షత్వకత్వములు, సకారిమునకు షత్వము. “భక్యతి అను రూసము సిద్ధించునుః "భక్యతః', "భత న్తి" ఇత్యాది రూపముల సిద్ధి కూడ ఇళ్లే ఉండును. ఆత్మనేపదము నందు గూడ ఈ విధముగనే “భర్ష్యతే" “భక్యతే' ఇత్యాది ద్వివిధరూసము లుండును.

లోట్‌ మొదలగు సార్వధాతుక లకారములు పర మగునపుడు సంప్ర సారణము వచ్చును. లోట్‌ : భృజ్జతు, భృజ్జతామ్‌, లజ్‌ := అభృజ్జత్‌; అభృజ్జత విధిలిజ్‌ ;- భృడ్జేత్‌. భృష్టేత-

వొ. క్హ్రీతి రొతూగమం వొధిత్నా నవ్చ్రనొరోణం వార్చ ఎవతి 'పేధేనం

భృజ్యాత్‌, భృజ్యాస్తామ్‌, భృజ్యాసుః. భర్మీష్ట-(భక్షీష్ణు. అభా ర్జీత్‌_అటభ్రాక్షీత్‌, అభర్ష్మ -అ్యభష్ట,

కిత్తు గాని జీ గాని ఆయిన ఆర్థధాతుక (ప్రత్యయము పరమగునపుడు పూర్వవి(ప్రతిషేధముచే రమ్‌ ఆగమమును బాధించి సంప్రసారణము వచ్చును.

భృజ్ఞ్యాత్‌ ఫం ఆశీర్లిజ్‌ నందు “స్ట్‌ యాస్‌త్‌” అని యుండగా “కిదాశషి" ఆను స్మూతముచే (484) యాసుట్‌ కిత్తు గాన *(గగహిజ్యాం ఆను సూ్నూతముచే (687) సంప్రసారణము రావలసి యున్నది, *లిజ్‌ఆ+ష్‌' ఆను సూ(క్రముచే (188% అఆశీర్లిజ్‌ స్థానమున వచ్చిన తిజ్‌"లు ఆర్ధధాతుక ములు గాన “రమ్‌” ఆగమము రావలసి యున్నది (సూ. 655. ఈ రెండు శాస్త్రములలో “రష్‌” విధాయక శాస్త్రము పరమైనది. అందుచే “విప్రతిషేరే పరం కార్యమ్‌” (118) అను వియిమము ననుసరించి రమ్‌ ఆగమమే రావలసి యుండగా “విప్రతిషేధే ఆపరం” అను పదచ్చేదమును అనుసరించి ఇచట అపర కార్య (పూర్వకార్య్ర మగు సంప్రసారణమే చేయవలె నని ఈ వార్మికిము చెప్పు

492 లఘుసీద్ధాన్తకొముడీ చున్నది. ఈ విధముగ సం(్రసారణము చేసిన పిమ్మట “భృస్‌జ్‌యాత్‌” అని యుండగా సకారమునకు జ్చుత్వజ_క్వ్వములు - “భృజ్ఞ్యాత్‌” అను రూసము సిద్ధించును. ఈ విధముగనే “భృజ్ఞ్యాస్తామ్‌, భృజ్యాసుః,” ఇత్యాది రూవ సిద్ది యుండును, ఇట్లు పరనైైపదమున ఆశీరి జనందు “రమ్‌ ఆగమయు క్ర గ్‌ అంజి రూపము లుండవు. భ్ళర్ణీ స్ప భ్రక్షీష్ణు ఆత్మనేపదమున (ఆశీర్గిజ్స్‌ నందు) సీయు లబ ల డాగమము చేసిన పిమ్మట “రమ్‌” ఆగమము చేసిన పక్తమున “భర్‌క్షీష్ట” ఇత్యాది రూపములును, “రమ్‌” రాని పక్షమున “ట్రకీష్ణ”. ఇత్యాది రూపములునుఅగును, (ప్రక్రియ “భర్ట్యతి? "భ్రక్యతి ఇత్యాదులందు వీలె నుండును. అభారీత్‌ ;. లుజ్‌నందు పరసె శ్రపదమున “రమ్‌” వచ్చిన పక్షమున 4 రో న్‌ జూ స చే అభర్డ్‌ స్‌ తి అని యుండగా “వద(వ్రజ హల నస్యాచః' అను సూశ్రము (487) వృద్ది. జకారమునకు షకారము, షకారమునకు కకారము. సిజనయవ సకారమునకు షకారము; అప్ఫక్త తకారమునకు ఈడాగమము _ “అభాక్టీత్‌” సిద్గించును. ః ష్‌ ద్ధి అభార్డీత్‌, అధార్డామ్‌, అభృార్యః; అభార్డీః, అభార్జమ్‌, అభొ ర్న ర్జ్‌ అధార్షమ్‌, అధార్జ్వ, అభార్ష్మ. అభ్రాక్షీత్‌ :. “రమ్‌” రాని సక్షమున “అభ్రస్ట్‌స్‌త్‌” అని యుండగా సకారమునకు సంయోగాది లోపము. పైవలె వృద్ధ్యాదులు వచ్చి “అభ్రాక్షీత్‌” సిద్ధించును. అ ధాక్షీల్‌, అధ్రాష్టామ, అభ్రాత్షః; అభధాకీః, అధధ్రాష్టమ్‌, అభ్రాష్ట; అభ్రాక్షమ్‌, అధ్రాక్వ, అభభ్రాక్మం అభర్ష ఏ. లుజ్‌నందు ఆత్మనేపదమున *“అభభ్రస్స్‌తఈ ఆని యుండగా పి జ రమ్‌ ఆగమము. రేఫ ఉపధల లోపము-*అభర్డ్‌స్‌త' _ *“గులోయులి అని (48%) సకారమునకు రోవము. జకారమునకు షత్వము; తకొరమునకు స్టుత్వ ముచే టకారము.. “అభ్రర్ష సిద్ధించును. అభర్ష, అభర్‌ఇెతామ్‌, అభర్‌ క్షత; బి లు అభర్‌ స్టాః, అభర్‌క్షాథామ్‌, అభర్‌ఢ్వమ్‌, అభర్షి, అభర్‌'క్వహి, అభర్‌ తక్మహి, అభభష్ట:_ రమభాన పక్షమున “అభ్రస్‌జ్‌స్‌ఈ” ఆని యుండగా సకొ రమునకు సంయోగాది లోపము. రెండవ సకారమునకు లోపము (నూ, 480).

తుదాదిగ ణః తం3 జకొరమునకు షకారము, తకారమునకు ప్టుత్వముచే టకారము - “అభ్రష్టి సిద్ధించినది. అష్ట, అ్యభ్రకొతామ్‌, అక్షత; అభష్టాః, అభభకెథామ్‌, ల్లీ రి జ్‌ ;= న లఅ(భగ్వమ్‌, అృభక్షి, అభక్వహి, అ్యభక్మహి. లృ అభర్ష్యత్‌ అ్యభక్ష్యత్‌, అభర్ష్యత, అ్యభక్ష్యత. బద రశ అ ణా “బ్లీ కృష విలేఖనే. 4. కృషతి; కృషతే. చకర్ష్య చరృ షే. కృష్‌ ధాతువునకు నాగలితో (వ్రాయట (దున్నుట, లాగుట అని యర్థములు. ఉభయపవి. అనిట్‌, లట్‌ :- కృషతి, కృషతే, చకర్ష :- సర స్మైపదమున లిట్టునందు తిప్‌, ణల్‌, ద్విత్వయు, అభ్యాస బుకారమునకు ఆత్వము. అభ్యాసకార్యము; రెండవ బుకారమునకు గుణముచే “అర్‌ "చక్ర ర్ల" అను రూపము సిద్ధించినది. చకర్ష, చకృషతుః, చకృషుః, చకర్షిధ, చకృషధు!, చరృష; చకర్ష, చకృషివ, చకృషిమ. _ (క్రాదినియమముచే వలాది (పత్యయములకు ఇడాగమము నిత్యముగ వచ్చినది. చకృషే వ- “బుదుపథేభ్యో లిటః కిత్త్వం గుణాత్‌ పూర్వవి(ప్రతి 'షేధేన” అను నియమముచే కిత్వము ముందుగ వచ్చును గాన గుణము లేదు, చకృషే, చకృషాతే, చకృషిరే, చకృషిధే, చకృషాధే, చకృషిధ్వే; చకృషే, చకృషివహే, చకృషిమ హే, 658. అనుదా తృన్య చడ్డువదస్కాన్యుతరన్యామ్‌ 6.150 ఉపదేశేఒనుదాతో య బుదుపధః, తస్య “అమ్‌ివా స్యాద్‌ రులాదౌ అకితి. కష్టా కర్ణా కృక్షీష్టం ఆనుదాత్తస్య, చు బుదుపధస్య, అన్యతరస్కామ్‌. “సృజిదృశోర్హ ల్య మకితి “*ఆదేచ ఉపదేశేఒళ8ొ ఆను సూ(త్రములనుండి *రులి "అమ్‌ “అకితి' “ఉవదేశే' ఆనువ ర్తించును ఉపదేశమునందు అనుదాత్తమును (హస్వ బుకారము ఉపధగా కలదియు నగు ధాతువునకు రులాదియు, కిద్భిన్నమును అగు ప్రత్యయము పర మగునపురగు *అమ్‌' ఆగమము వికల్చ్బముగ వచ్చును నష్టా =. లుట్‌నందు "కృష్‌ తా అని యుండగా “కృష్‌” అనునది ఉపదేశమునందు ఆనుదాత్తము బుదుపధము నగు ధాతువు గాన దీనికి “తొ అను రులాది (ప్రత్యయము పరముగ నుండుటచే (తా' కిత్తు కాదు ఈ సూత

త0శ లఘునిద్ధాన్సకౌముదీ ముచే. అమ్‌' ఆగమము వచ్చున్ను మిత్తు గొన బుకారమునకు పరముగ వచ్చును. కృఅష్‌తాా అని యుండగా యజణాదేశము (ర)- "కృష్‌తా. ప్ణత్వము - “క్రష్టా' అను రూపము సిద్ధించును. ఇళ్లే “కష్టారౌ," కష్టారః” ఇత్యాది రూపములు సిద్ధించును. “ఆమ్‌ రాని పక్షమున “కృష్‌ తా అని యుండగా గుణము (సూ,450) “కర్ట్‌ తా”. మ్టత్వము అ “కర్‌ ష్టా-కర్షారౌ, కర్షారః" ఇత్యాది రూపములగును, లృట్‌నందు కూడ అమాగమము వచ్చు నపుడు “క్రక్యతి; (కత్యతే” ఇత్యాది రూపములును, తదభావపక్షమున “కర్ణ్ష్యతి కర్ష్యతే' ఇత్కాది రూప ములును అగును, “షథఢోః కస్పి అను సూత్రముచే (551) కకారము లోట్‌; కృషతు, కృషతామ్‌. లజ్‌ := అకృషత్‌; అకృషత. విధిలిజ్‌ := కృషేడ్‌, కృషేత, ఆశీర్లిజ్‌ ఏ “కృష్యాత్‌. కృష్యాస్తామ్‌” మొ, ఆత్మనేపదమున : కృకీీష్ణం ఇచట “కృష్‌ సీ స్‌ తి అని యుండగా షకారమునకు కకారము. రెండు సకారములకును షత్వము, తకారమునకు ష్పుత్వముచే టకారము*కృక్షీష్ట సిద్ధించినది. అశీర్లి జ్‌ కి త్తుగాన (సూ. 582) ఆమ్‌ (నూ. (656), గుణాదులు రాలేదు. కృక్షీష్ట, కృక్షీయాస్తామ్‌, కృక్షీరన్‌; కృక్షీష్ణాః, కృక్షీయాస్టామ్‌ కృక్షీధ్వమ్‌; కృక్షీయ, కృక్షీవహి, కృక్షీమహి. నాం నృృళ వృళ కృష తృవ దృపొంచ్లే న్ఫిన్బా వాద్య అక్రొక్షీత్‌ -అకార్షీ త్‌-అకృక్షత్‌, అకృష్ణ, అకృక్షితామ్‌, అకృ క్‌తం కృపక్షే.అకృక్షత, అకృక్షితామ్‌, అకృక్షన్త. స్పృృళ్‌, మృశళ్‌, కృష్‌, తృప్‌, దృప్‌ ధాతువుల *న్లికి సిచ్‌ వికల్ప ముగ చెప్పతగినది. కృష్‌ ధాతువు ఇగుపధమును శల న్తమును అగు అవిడ్డాతువు గాన “శల ఇగుపథాదనిట॥ కః” అను సూతముడే (593) *క్స' ప్రత్యయము రావలసి యుండ ఈ వారర్తికముచే సిచ్‌ వికల్పముగ విధింపబడుచున్నది. “సిచ్‌"వచ్చెడి పక్షమున అమాగమము వికల్చ్పముగ వచ్చును గాన “అమ్‌” వచ్చినచో “అఆక్రా క్షీర్‌, అగక్రాష్టామ్‌, అథక్రాత్తుః? ఇత్యాది రూపము లగును. “అమ్‌” రానిచో “అకార్డ్మీత్‌, అకార్షామ్‌, అకార్జుః” ఇత్యాది రూపములు అగును. “వద(్రజ ల కి హలన్గ స్యాచఃి అను స్యూక్రముచే (407) వృద్ది. *సిచ్‌” రాని పక్షమున “క

తుదాదిగణః తక్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును. *క్స' కిత్తు గాన “అమ్‌” రాదు. “అకృక్షర్‌, అక్ష తామ్‌, అకృక్షన్‌” ఇత్యాది రూపము లగును. అకృష్ణ :- అత్మనేపదమున నిచ్‌ వచ్చిన పక్షమున “అకృష్‌స్‌త అని యుండగా *రయులోరులి” అవి (480) సకొర లోపము. తకారమునకు మ్ట్ణత్వము. కస్పిష్ష్‌? కత్తు గాన (సూ. 502) అమ్‌ గుణానులు రావు. అకృష్ణ, అకృకొతాష్‌, అకృక్షత; అకృష్ట్ణాః, అకృషాథామ్‌, అక్కడ్డ్వమ్‌,. అకృక్షి, అకృత్వహి, అకృక్ష శ్రపి” “నిట్‌” రాని పక్షమున 'క్స” _పత్యయమువచ్చును. అకృక్షర, అకృష్షితామ, అకృక్షన్త; అకృక్షథాః, అకృకొధామ, అకృ డ్హ్వమ్‌, అకృక్షి, అకృక్షవహి, అకృకిమహిం “సిద్‌ “ని పత్యయములు చేసినపుడు కొన్ని రూపములు ఒకేవిధముగ నున్నను (పక్రియలో భేదమున్నది. ల్భజ్‌ := అమ్‌ పక్షమున _ “అకక్ష్యత్‌. అక్రక్ష్యత' ఆమభావపక్షీ మున := అకర్ణ్యత్‌, అకర్ష్యత, మిల సజ్షమే, 5. మిలతి, మిలకే, మిమేల, మేలితా, అమేరీడ్‌. ముచ మోచనే. 6. క్‌ మిల ధాతువునకు కలియుట అని అర్థము. 'సేట్‌. ఉభయపది. ఇందు విశేషకార్యము లేవియు లేవు. మిలతి; మిలతే, మిమేల; మిమిలే. మేలితా మిలిష్యతి, మిలిష్యతే, మిలతు; మిలతామ్‌, అమిలక్‌, అమిలత,మిలేల్‌ మిలేత, మిల్యాత్‌; మిలిషీష్ట. అమేలీత్‌; అమేలిష్ట. అమేలిష్యత్‌; అమేలిష్యత, 68. ముచ్ద ధాళువునకు విడచుట అని ఆర్జము. అనిట్‌. ఉభయపది. 657. లే మవాదీనావ్‌ 7.1.50 ముచ్‌-లిప్‌ విద్‌ _లుప్‌-సిజ్‌-కృత్‌ -ఖిద్‌ -సిశాం నుమ్‌ స్యాత్‌ శే పరే, ముఖ్బతి, ముఖ్బతే. మోకా. ముక్షీష్టు అముచత్‌; అము క్త, అముక్షౌతామ్‌, ఇదితో నుమ్‌ ధాతోః' నుండి “నుష్‌' అనువ స్రించును. "ముచ్‌" మొద లగు ఎనిమిది ధాతుపులకును *శి పర మగునపుడు నువూాగమము వచ్చును. “నుమ్‌ 'లోవి ఉకారమకారములు ఇక్సంజ్ఞృకము. మిత్తు గాన ఆంత్యాచ్చు నకు పరముగ వచ్చును.

4096 లఘునిద్ధాన్తకొముదీ

ముళ్చుతి, ముజ్బతే లట్టునందు మనక్‌ ఆతి “ముద్‌ ఆతి అని యుండగా ఈ సూత్రముదే నుమాగమము. “*మున్‌చ్‌ అ” అని యుండగా నకారమునకు అనుస్వారము (సూ. 78): దానికి పర సవర్శమగు ఇకారము (సూ. 70) _ “"ముజ్బతి, ముజ్బుతే' అను రూపము లగును. లిట్‌ :- ముమోచ, ముముచే; లుట్‌ := మోకా. లృట్‌ :- మోక్ష్యతి, మోక్యతేం లోట్‌ ;_ ముజ్బుతు; ముజ్బుతామ్‌. లజ్‌ = అముజ్బుత్‌, అముజఇ్బుతం విధిలిజ్‌ :- ముజ్చోత్‌, ముజ్చోత. ఆశర్లిజ్‌ := ముచ్యాత్‌, ముచ్యాస్తామ్‌ ముచ్యాసుః మొ.

ముక్షీష్ట : ఆత్మనేపదమున “నీయుట్‌” కిత్తుగాన (సూ. 582) గుణము రాదు. చకారమునకు కుత్వముచే (సూ. 807) కకారము,. సకారము నకు షత్వము. “ముక్షీస్ట, ముక్షియాస్తామ్‌, ముక్షీరన్‌”” మొ. ఈధాతువు ఇదిత్‌ గాన లుజ్‌నందు. పరన్మైపదమున “పృషాదిద్యుతా ద్హ్యదితఈః పరవ్మై పదేషు” అను సూత్రముచే (510 “అజ్‌” ఆదేశము వచ్చును “్రముచత్‌ అముచతామ్‌, అముచన్‌” మొదలగు రూపము లగును, అము క్త :- “అము చ్‌స్‌తి అని యుండగా *సిచ్‌'కు *రులో రురి” అను సూత్రముచే (480) లోపము చకారమునకు కుక్వము, అము క, అముక్షొతామ్‌, ఆఅముక్షత; అముక్హాః, అముక్షెథామ్‌, ఆముగ్ధ్వమ్‌; అముషీ, అముక్ష్వహి, అము త్మహి- లృజ్‌ :. అమోక్యుమ్‌; అమోక్ష్యత.

లుప్ట శేదనే. 7. లుమృతి; లుమ్చతే. లోప్తాం అలుపత్‌ ;అలు ప్త,

లప్ప ధాతువునకు ఛేదించుట అని అర్థము. అనిట్‌. ఉభయపది ఇది ముచాదులలో చేరుటచే *శి పర మగునప్పడు నుమాగమము వచ్చును. ఆది అను స్వారమై పరసవర్శ ముచే మకారముగ మారును. ఇదిత్‌ గాన లుజ్జునందు అజా దేశము కూడ వచ్చును. ఈవిధముగ దీని ప్రక్రియ యంతయు ముచ్‌ధాతు వ(క్రియవలె నుండును,

విద లాభే, 8. వినతి; విన్సతే, వివేద; వివిదే, (వ్యాఘభూతి

ణ్ప యి ౧

మతే నేట్‌, వేదిలా, భాష్యమతే అనిట్‌ -_ పరివే శ్రా. షిచక్షరణే $, సిజ్బా తే,

తుదాదిగణః తం

విద్దధాతువునకు పొందుట అని అర్ధము. ఇది కూడ ముచాదులలో చేరిన దగుట చేనుమాగమము; “ఇదిత్‌* ఆగుటచే అజాదేశము వచ్చును. (క్రియ యంతయు ముచ్‌ధాతు ప్యకియ వలె నుండును. కాని ఈ ధాతువు అనిట్‌ అని భాష్యకారాదుల మతము. వ్యా(షఘభూత్యాదులగు కొందరు ప్రాచీనవై యాకరణులు దీనిని పేట్‌ అని అంగికరించిరి. ఈ విధముగ మతభేదముచే నలాద్యార్తధాతు కములందు రెండేసి రూసము లుండును. లిట్‌ :_ (పర) వివేదిథ _ వివేళ్ళం వివిదివ _ వివిద్వ; వివిదిమ - వివిక్మం (ఆత్మ) వివిదిషే . వివిక్సే+ వివిదిధ్వే _ వివిద్దే్యమొ,

లుట్‌ ;- వేదితా = వేర్తా. లృట్‌ = 'వేదిష్యతి ా వేదిష్యతే. వేత్స్యతి- వేత్స ర్‌తేః ఆశీర్లి జ్‌ = (పరు విద్యాత్‌ (ఆత్మనే వేదిషీష్ట- విత్సీష్టం లుజ్‌ :- (పర) “అజ్‌” వచ్చుటచే *అవిదత్‌” మొ. ఆత్మ అవేదిష్ట అవిత్త, లృజ్‌ :- ఆవేదిస్యత్‌ _అవేశ్స్యత్‌, అ వేదిష్యత-అవేత్స్యత

పరివేశ్రా = ఇది తృజంతరూపము. భాష్యకారమతమున వలాద్యార్థధాతు కమునకు ఇడాగమము రాదు అను దానికి (పమాణముగ ఈ భాష్యకారప్రయో గము చూపదిడినది. జ్యేష్టసోదరునికంటె ముందుగ వివాహమాడినవాడు పరి వేత,

$ షిచ ధాతువునకు తడుప్పట అని యర్థము. అవిటి, ఉభయపది, “ధాశ్వాదేః షః సఃి ఆను సూత్రిముచే (25%) షకొరమునకు సకారమువచ్చును. ఆందుచే ఇణ్‌రంబె పర మైనపుడెల్ల “ఆ దేశ పక్యయయోః” అను స్నూత్రముడే (100) షకారము వచ్చుచుండును. ఇది ముచాది ధాతువులలో చేరినది గాన నుష్‌ వచ్చును. అనుస్వార పకసవర్హములచే నకారము ఇకారమగును. దాని ప్రక్రియ యంతయు ముచొధాతువునందువలె నుండును లుజ్‌నందు మాత్రము విశేష కార్యము చెప్పబడుచున్నది,

లివినీబి వ్యాజ్ళా 8,158

ఏభ్యళ్ళీ రజ్‌ స్యాత్‌, అసిచత్‌.

లే స్పిచ్‌* “"అస్యతి వక్తి భ్యాతిభ్యోఒణ్‌ * అను సూ(త్రములనుండి “చ్చే + “అజ్‌” అనువర్హించును. లిప్‌, సిచ్‌, హ్వే (శ్‌) ధాతువులకంక పక మైన *చ్చి'కి అజ్‌ ఆదేశము వచ్చును,

తై

దరిర్రీ లమునిద్ధాన్తకౌముడి ఈ సూూతముచే అజ్‌ చేయగా లుజ్జునందు, (పరనై శ్రపవమున్స *లసి చత్‌, అసిచతామ్‌, అసిచన్‌ొ ఇత్యాది రూపము లుండును. 609. ఆత్భనోవదోవ్హూన్వా లోరన్కొామ్‌ 8.1.54 లిపిసిచిహ్వాః పరస్య న్దేరజ్‌ వాతిజీం అసిచత-అసిక్త, మై సూత్రము అనువృల్రపదములతో అనువ ర్తించును, ఆత్మనేపద (ప్రక్యయములు పర మగునపుడు లిప్‌, సిద హ్వే ధాతువులకంచె సర మైన “చ్రి'కి అజా దేశము వికల్బ్పముగ వచ్చున్ను ఈ సూతముచే అజాదేళము వచ్చిన సక్షమున అసిచత, అసిచేళామ్‌ అసిచన్స ఇత్యాది రూపము లగును, అణొదేశము రాని పక్షమున “అసిక్త, అసీక్షెతామ్‌, ఆ సిక్షత; అసిక్టాః, అసికొథామ్‌, అసిగ్చ్వమ్‌; అసిక్షి, అసి క్వహి, అసిక్మహి.” త్‌ మొదలగు రుల్‌ పర మగునపుడు సీదోకు లోవము (సూ. 180) వచ్చి “అసి క్త" “అసిక్టాః” ఇత్యాది రూపములై నవి. ఇతర స్థలములలో చకారమునకు కుత్వముచే కకారము, దానికంటె పర మగు టచే సకారమునకు షకారము వచ్చినది. లిప ఉపదేహే. ఉపదేహో వృద్దిః. లిమ్పతి; లిమృతే. లేపా. (| అవాలి అలిపత్‌; అలిపత-ఆలి ప్ప, ఇతి ఉభయపదినః, లిప్‌ ధాతువునకు ఉపదేహము అని యర్థము, ఉపదేహ మనగా వృడ్జి పొందుట. అనగా ఈ ధాతువునకు మెత్తుట అని యర్థము. గోడ మొదలగు వాటిని 'మెతత్తినచో వృద్ధి కలుగును కదా. అనిట్‌, ఉభయపది. దీని (వక్రీియ యంతయు “సి ధాతు పక్రియ వలె నుండును, కృతీ చేధనే, 11. కృన్తతి. చక _ర్త'కర్తితా.క_ర్రిష్యతి.కర్త్స్యతి. అక్కర్షీత్‌, ఖిద పరిఘాతే+- 11, ఖిన్షతి. చిఖేద. ఖేతా. పిశఅవయవే, 10. పింశతి. పేశితా. కృతీ ధాతువునకు ఛేదించుట అం యర్థము. ఈకారము ఇత్సంజ్ఞకము. పరవన్మ్మైపది సేట్‌,. ఇది ముచాదులలో చేరుటచే “నుష్‌ వచ్చును. లట్‌: కృ న్తతి. లిట్‌ :- “చకర్త, చకృతతుః, చకృతుః; చకర్ణిథ” మొ లుట్‌ః కర్తితా. లృట్‌ : ఇడ్వికల్పము (సూ=684) కర్తిష్యతింకర్రృ్య్యతి, లోట్‌:_

తుదాదిగణః తంం కృన్త్సతు. లజ్‌:. అకృన్స్నత్‌, విధిలిజ్‌:- కృ న్దేత్‌. ఆ$ీర్సిజ్‌= కృత్యాత్‌. లుజ్‌:- అక ర్రీత్‌. లృజ్‌:- అక్షర్తిష్యత్‌-అక రత.

ఖిద్‌ధాతువునకు భేద పెట్టుట అని యర్థము. అనిట్‌, పరస్మ్మైపది, ముచాదులలోనిడి గాన నుమ్‌ వచ్చును. విశేషకార్యము లేవియు లేవు.

పిక్‌ రాతువునకు పిసుకుటంనొక్కుట అని అర్ధము. స్తేట్‌, పరవైపదిం ముచాదులలోనిది గాన 'శ*వర మగునపుడు నుమాగమము వచ్చును. సింళతిం పిపేళ. పేశితా. పేశిష్యతి. పింళతు. అపింశత్‌. పింశేత్‌. పిళ్యార్‌. అపేశీల్‌ం

ఓవహ్బళేదనే, 14. వృళ్చతి. వ్యవశ్చ; న్యవశ్చిథ-వ్యవష్ట, (వటశా - వష్టా. (వ్రశ్చిష్యతి - (వక్ష్యతి. వృళశ్చ్యాత్‌, అవశ్చీత్‌= అధవాక్షీత్‌,

ఓవ్రళ్ళూ (వళ) ధాతువునకు ఖండించుట అని అర్థము. సరవ్మైపది. ఇది ఊదిత్‌ గాన “స్వరతినూతిసూయతిధూజూదితోవా' అను సూ్యత్రముచే (479) వేట్కము.

వృశ్చతి:= లట్‌నందు “వళ్ప్‌ అ 8) అని యుండగా *శికు జీద్వద్భా వమున్నది గాన *(గ్రహిజ్యా---” ఇత్యాదిసూ(త్రముచే (807) సంపసారణము, పిమ్మట పూర్వరూపము, లట్టునందు ఇతరరూపము లీ విధముగనే యుండును. లోట్‌, లజ్‌, విధిలిజ్‌లందు కూడ సం(ప్రసారణపూర్వ రూపములచే “వృశ్చుతు; అవృశ్చత్‌; వృశ్ళేత్‌" ఇత్యాదిరూసము లగును.

వవశ్చ:- లిట్‌ ప్రథమపురుషైళకవచనమున 'వళ్ళ్చ్‌ ఆ'అని యుండగా ద్విత్వము. *'వళ్స్చ్‌ వ్రళ్చ్‌ ఆ. అభ్యాసమునండలి రేఫకు నం(ప్రసారణము (సా-540) (బుకారము). పూర్వరూపము(సూ-208) “వృళ్చ్‌ వ్రక్ఫ్‌అి.'ఉరత్‌” (సూ-=479) “వర్‌ళ్చ్‌ వళ్ళ్‌అి. 'హలాదిఃశేషః' (సూ-8%- *వ(వశ్చ'". ద్వివచనాదులందు “వవళ్చ్ళతుః” ఇత్యాదిరూపములుండును. “ఆతుస్‌' మొద లగునవి “ళ్చ్‌” అనెడు సంయోగముకంటె సరముగనున్నవిగాన వాటికి కిత్వము (సూంశ5+) రాదు. ఆందుచే “గ్రహిజ్యా-'సూ(వ్రముచే (687) సంపసారణము రాదు. వవ:ష్ష- థల్‌కు ఇడాగమము రావి పక్షమున “వవళ్ళ్‌ధిఆని యుండగా

అం

ర్‌00 అ ఘునిద్ధాన్తకొముదీ “స్కోస్సంయోగాద్యోర న్తేది అను నూతముచే (810) 2. స(శృకొరమునకు లోపము. చకారమునకు షకారము (సూ-808). థకారమునకు ష్టుత్వముచే రకా రము. "వ(వష్ష'.ఇడాగమపక్షమున వ(వ్రశ్చిధా అను రూస మగును. వ మలు సర మగునప్పుడు వై కల్చికేశాగమమును (సూం4?8) బాధించి [కాదినియమముచే నిత్యముగ ఇడాగమము వచ్చుటచే “న(వశ్చివి “వవశ్చిమ అను రూసము లగును. లుట్‌:_ (వశ్చితాంవష్టా. లృట్‌ :- (ద్రశ్చిష్యతి-్యవక్యుతి ఇడాగమము రొని పక్షమున “వ్రళ్చ్‌స్యతి అని యుండగా సకారలోపము: చకారమునకు షకా రము. దానికి కకారము (సూ-551). స్యయందలి సకారమునకు షకొరము, ఆశీర్లి జొనందు యాసుట్‌ కిత్తు గాన (నూ-484 నంవ్రసాొరణము వచ్చి (సూ-87) “వృశ్చా్యాత్‌* ఇత్యాదిరూపము లగును. లుబ్జునందు ఇడాగమము వచ్చిన పక్షమున “*అవశ్చీత్‌, అ్యవళ్చిష్టామ్‌, అ్యవశ్చిషుః, అ(వశ్చీః, అ(వశ్చిష్టమ్‌, అ(వశ్చిష్ట; అ్యవశ్చిషమ్‌, అవశ్చిష్వ, అవశ్చివ్మ” అను రూపము లగును. ఇచట “నేటి” (17%) అని నిషేధింపబడుటే వృద్ధి (నూం480) రాలేదు. ఇడభావపక్షమున వృద్ధి వచ్చి *అనవాక్షీత్‌, అనవ్రాష్టామ్‌ అనవాతః; అధాక్షీః, అధవ్రాష్టమ్‌, అ(ాస్ట, అనవాక్ష్‌, అధవాక్వ,ః అ(వ్రాక్మ” అను రూసములు సిద్ధించును. లృజ్‌:= ఆఅవళ్చిష్యత్‌, అవక్ష్యత్‌" వ్యచవ్యాజీకరణే, !5. విచతి. నివ్యాచ, వివిచతుః. వ్యచితా. వ్యచిష్యతి. విచ్యాత్‌. అవ్యాచీత్‌ _-అవ్యచీత్‌, "వ్యచేఃకుటాదిత్వమనసి” ఇతి తు నేహ (ప్రవర్తతే. అనసీతి పర్యుదాసేన కృన్మాత్రవిషయత్వాత్‌. 15 వ్యచ్‌ధాతువునకు మోసగించుట అని అర్థము. సేట్‌. పరస్మైపది, విచథి;= లట్టునందు “వ్యచ్‌అతి' అని యుండగా “శ” ప్రత్యయము జీద్వత్‌ గాన సంప్రశారణము (సూ-_887) ; పూర్వరూపము. “*విచత్రి", లోట్‌ లజ్‌, విధిలిజ్‌లందు కూడ ఈవిధముగనే సంపసారణము వచ్చి *“విచతు, "అవిచత్‌” *విచేత్‌” ఇత్యాదిరూపము లగుమ. “ాహబ్చాధాపవలో న్వళవ్థమూ నుండునది సకారిమ, ఇృత్వముచే దానికి శకారము చేని ధాకుపాఠమున్న “వహ” అని-పకింవబదినది ఆ చృత్వము అనిద్ధమ గాన సకారములోపించును.

తుదాదిగణః క01

వివ్యాచ;- లిట్‌ ప్రధమపురుషైకవచనము. ద్విత్వాభ్యానకార్యాదులు చేసిన పిమ్మట “వ్యవ్యచ్‌ అ” అని యుండగా అభ్యానయకొారమునకు సం(వ్రసారణము (సూ-549) చేయగా పై రూపము సిర్ధించును. “అతుస్‌ మొదలగు కిత్‌[ప్య్య యములు పర మగునప్పడు ద్విత్వముకంచెపూర్వ మే “సం(ప్రసారణం తదాశితం చ కార్యం బలవత్‌” ఆను న్యాయముననుసరించి సం(ప్రసారణము, (సూఎ6087); పూర్వరూషము. “విచ్‌ అని యుండగా ద్విత్వాభ్యాసకార్యాదులచే *వివిచతుః “వివిచుః” ఇత్యాదిరూపము లగును. వివ్యచిథ, వివిచథుః, వివిచ; వివ్యాచ, వివ్యచ, వివిచివ, వివిచిమం

లుట్‌:- వ్యచితాం లృట్‌ ;- వ్యచిష్యతి. ఆశీర్లి జ్‌: 'యానుట్‌” కిత్తు గాన (సూం444) సంప్రసారణము (సూ-607) వచ్చి విచ్యాత్‌' ఇత్యాదిరూవము లగును. లుజ్జునందు “అతో హలాదేర్ల ఘోః' అను స్పూతమచే (150) వైక కల్చికవృద్ది వచ్చి “ఆవ్యాచీకా-అవ్యచీత్‌" ఇత్యాదిద్వివిధరూపము. లుండున్ను “వద(వజ' అను (487) వృద్ధి కన్సేటి? (4/1) అని నిషిద్ధము,

“అస్‌భిన్నము లగు (పత్యయములు పర మగునపుడు వ్యచ్‌ధాతువును కుటాదిగణములో చేరినదానివిగ (గగ్రహింపవలెను” అను వాార్తికము ననుసరించి ఇచటసిచ్‌(ప్రత్యయము ఆస్‌ (ప్రత్యయభిన్న (ప్రత్యయము గాన ఈధాతువునకు కుటాదిగతత్వము నంగీకరింపవలసి యున్నదికదాా యని ఆశంకింస రాదు. ఏల యన= ఈవార్తికమున “అనసి" అని సర్యుదాసార్థక మగు నజ ఉపయోగింప బడినది. *“నజీవయు కృమన్యసద్భశే తథ్యాహ్యర్థగతిః' అనగా= “నఖ”, “ఇవి ఆను అవ్యయములతో కూడినపదము తద్భిన్నము, తత్పదృశము అనునర్థమును బోధించును; వీటి అర్థ విధానము ఈవిధముగనే యుండును” అను న్యాయము ననుసరించి “అబ్రాహ్మణమానయ "ఇత్యాది పయోగములలో (బ్రాహ్మాణభిన్నుడును బాహ్మణసదృశుడును ఆగు వానిని తీసికొని రమ్ము అను భావార్థము (గ్రహింప బడును. అంతే కొని ఏదియో యొక తొయివంటిదానిని తీసికొని రమ్ము అని ఆర్థముకాదు. అప్లే ప్రకృకమున 'అనసి"' అనగా “ఆస్‌ భిన్నము, అస్‌ సదృశము నగు (ప్రత్యయము పరమగునప్పుడు'అవి అర్థము చెప్పవలెను గాన ఆస్‌ సద్భశము లగు కృత్స9యములు పర మగునపుడు మ్యాక్తమ్మేగ్థలక్షార్యము (ప్రవర్తించును, కృద్భిన్నము లగు *సిచొమొదలగు హబునెవ్వురు. స్రసాక్తగ్షిచదు. ఈ వార్తికము ప్రవర్తించి యున్నచో స్థితో బురరస్త్డాట్డి మడా గాటాది

( గీ౦ం. సొ, జ! స్ట జ్య టం ఎ

503 లఘనిద్దాన్న కొముడీ భ్యోజ్లీన్‌ జిత్‌ “అను సూ(తముచే (90 జ్నత్తము వచ్చుటచే వృద్ధి చేయటకు అవకాశ ముండెడిది కాదు. అక్షే "తా “స్య” మొదలగునవి పర మగునపుడు కూడ సం(ప్రసారణము (సూం887) వచ్చి యుండెడిది.

పర్యుదాసము, (ప్రసజ్య (ప్రతి షేధము అవి నఇుర్ధము రెండు విధములు. నఇార్ధము సమానమునందలి ఉత్తరపదముతో సందింధించినచో పర్యుదాన మని పేప; క్రియతో అన్వయించినచో సశజ్యప్రతిషేధ మని పేరు. “పర్యుదానస్ప విజ్ణేయో యత్రోత్తరపదేన నణ్‌. ప్రసజ్య ప్రతిషేధోఒజయం క్రియయా సహ యత్ర నజ్‌” (విర్ణయసాగర ము[దాలయ (ప్రకాశితమగు మీమాంసా న్యాయ (వ్రకాశమున ఈ ల్లోకము మరియొక విధముగ పఠితమై వ్యావ్యానింపబడి నది). “అ(బ్రాహ్మజం ఆనయ” ఇళ్యాద్యుదాహరణములందు నణ్‌్రు “బ్రాహ్మణి ఆను ఉ త్తరపదముతో అన్వయమును అఆంగీకరించినచో “(బాహ్మణ భిన్నుడగు వానిని అను అక్థము వచ్చును. ఇడి పర్యుదాసము. దీనివి ఆసమర్థసమానముగ అంగీకరించి ఈ నఇర్జమును "అఆనయి అను (క్రియతో ఆన్వయించినచో “బ్రాహ్మణునిని తీసికొని రావలదు” అను అర్ధము వచ్చును. దీవికి ప్రసజ్య(ప్రతి 'షేధ మనియు, నిషేధ మనియు సేర్షు. (ప్రకృతమున “అనసి" అనునప్పుడు పర్యుదాస మంగీకరింపదిడినది.

ఉచి ఉబ్భేం 16. ఉబ్బుతి. “ఉబ్బుః కణశఆదానం కణిశాద్యర్షనం శిలమ్‌” ఇతి యాదవః. ల్‌

ఉచి ధాతువునకు ఉంఛవృ్తి చేయట ఆని అర్థము. ధాన్యాదులను గింజగింజచొప్పున ఏరికొనుట ఉంఛము; వెన్నులను సం్యగహింగడుట శిలము. సీట్‌. పరవ్మైపది. ఇది ఇదిత్‌ గాన నుమాగమము వచ్చును (సూ-48%). ఆను స్వార, వరనవర్శములచే 'ఉజ్బొ్‌” అని యగును. లట్‌ := ఉఇ్బుతి లిట్టునందు నుమాగమము చేసిన పిమ్మట “ఉజ్భ్‌” ఆని యుండునపుడు 'ఉ” గురు వగును గాన “ఇజాదేశ్చ -” అను స్త్నూతముచే (014 ఆమాగమము. పిమ్మట కృ, భూూ ఆస్‌ ధాతువులు అను వ్రయు క్తములగుము (సూ=4?4. “ఉణ్భాఇృకొారిి “ఉ జ్భామృభూవి. 'ఉజ్బామాస” ఇత్యాది రూపము లగును. లుట్‌ :_ ఉబ్బోతా లృట్‌ :- ఉవ్భాప్యతిం లోట్‌ :-_ ఉవ్భుతుం లజ్‌ = బొబ్బుత్‌* విధిలిజ్‌ వ ఉద్భోత్‌. ఆశ్‌ర్లి జ్‌ క ఉవ్భ్యార్‌ .-ఇది *ఇగ్రిత్‌ గాన *నుమ్‌'క లోషము ((మాం885) రాలేదు. లుజ్‌ :- పొజ్వీకం రృిజ్‌ := కొజ్చ్యీషత్‌ం

తుదాదిగణః ఠీ03

బుచ్చ గతీన్దియ్య(ససలయ మూర్తి భావేషు. 17. బుచ్చతి. బుచ్చత్యల్రాతామితి గుణః ; ద్విహల్‌(గ్రహణస్యా నేక హలుపలక్షణత్వా న్నుట్‌. ఆనర్భ, ఆనర్భతుః, బుచ్చితా.

బుచ్చధాతువునకు వెబ్ళుట, ఇంద్రియములు నశించుట, కొయ్య బారుట అని అర్యములు. "సీట్‌. పర న్మైపది. లట్‌ ; బుచ్చతి. లిట్‌ = (పథమ పురు,ష్రైకవచనమున “బుచ్ఫ్భ్‌ అ అం యుండగా ద్విత్వము = *బుచ్చ బుచ్భ్‌ ఆ). “ఉరత్‌ (475) “అర్‌ చ్భొాబుచ్చ్‌అొ “హలాది శేషః (888) ఆ బుచ్చ్‌ అ. “బుచృత్టాతామ్‌ అని (617 గుణము = “అలర్‌ చ్చీ అ” అభ్యాసన ఆకారమునకు దీర్చము (సూ-11%), "ఆ ఆర్భ్‌ ఆ' అని యుండగా న్సుట్‌ ఆగమము (నూ-466) “ఆనర్‌ చృ అను రూపము సిద్ధించును. “తస్మా న్నుడ్డ్విహలఃి అను నూ తమునందలి (460) “ద్విహలః” అను దానికి

ఒకటికంశె అధికమైన హల్లిలుకల” అని యర్ధమే వివకితముగాని *“రెండు హల్లులు మాత్రమే కలది” అని అర్థము కాదు. అందుచే ఇచట (ర్‌చ్భృ) మూడు హల్లులున్నను నుడాగమము వచ్చినది. “ఆనర్‌చ్చ్భ, ఆనర్‌చ్చతుః, ఆనర్‌ చ్చుః" మొ. “అన్ఫృచ్చ్భఃి అని నిషేధింపబడుటచే కఇడ్రాదేళ్ళల” అను సూత్రముచే (5014 ఆమ్‌ రాలేదు.

లుట్‌ :- బుచ్చితాం లృట్‌ := బుచ్భిష్యతి, లోట్‌- = బుచ్చతు లజ్‌ := ఆర్భత్‌ విధిలిజ్‌ :- బుచ్చేత్‌ ఆశీర్డి జ్‌ న బుచ్చ్యాత్‌ లుజ్‌ :- “ఆక్‌ చ్చీత్‌, ఆర్‌ చ్చిష్టామ్‌, ఆర్‌చ్చిషుఃొ మొ, లృజ్‌ := ఆర్‌చ్చిష్యత్‌,

ఉద ఉత్సర్గ 18. ఉజ్జ్యతి. లుధవిమోహన్సే !0. లుభతి,

ఉబ్బ్బృ ధాతువునకు విడదుట అని యర్థము. సేట్‌. పరన్మైపదిం ఉబ్బ్యతి, ఉజ్షాఖృకార-ఉక్ష్రామృ మూన- ఉక్షామాస, ఉక్ష్రిలా. ఉజ్షిష్యత్తి. ఉజ్జ్బతుం బొజ్జ త్‌,ష్పష్టేత్‌* ఉబ్ష్యాత్‌,బాక్ష్రీత్‌, బొజ్షిష్యత్‌. 10. లుభ్‌ ధాతువునకు ఆశపకుట అని యర్థము. సేట్‌, పరవ్మైపది, లట్‌: లుభతి లిట్‌ := లులోభం
లతీన నవాలుభడవరివః 72,48

ఇచ్చత్యాదేః పరస్య తా దేరార్రధాతురా స్యేడ్వా స్యాత్‌ లోభితా

లోబ్ధా, లోభిష్యతిం

వ04 లఘునిద్ధాన్తకొముదీ

“తి ఇషఎి ఆని పదచ్చేదము, “ఆర్హరాతుక స్యేడ్వలా దే” నుండి “ఆర్ట్‌ ధాతుకన్య* వలాదే% “స్వరతి సూతి సూయతి ధూ ఇూరితోవా” నుండి “వా" అనువ ర్తించును. ఇష్‌, సహ్‌, లుభ్‌, రుష్‌, రిష్‌ ధాతువులకంజట సరమైన తకా రాద్యార్థ ధాతుకమునకు ఇడాగమము వికల్బ్పముగ వచ్చును.

లుట్‌ నందు *తా అను ఆర్థధాతుకమునకు ఈ సూ(తముచే. ఇడాగమము వికల్చ్పముగ వచ్చును, ఇడాగమపక్షమున *లోభిళా' అనియు, అభావపక్షమున *“లుభ్‌తో అని యుండగా తకొరమునకు ధకారము (సూ=55 లి, భకారమునకు జ_శ్ష్యమునే బకారము, గుణము చేయగా “లోబ్బా"అను రూపమును సిద్ధించును, ఇట్లు ల్లుట్టునందు రెండేసి రూపము లుండును. లృట్‌ :- లోభిష్యతి లోట్‌ ;- లుభతు. లజ్‌:= అలుభర్‌. విధిలి జ్‌: లుభేత్‌.ఆశీర్లి జ్‌; లుభ్యాత్‌. లుజ్‌:= అలోభీక్‌. లృజ్‌ = అలోభిష్యత్‌.

తృప తృమృ తృప్తా. 20. 21. తృపతి, తతర్ప, తర్చిలా, అత ర్చీత్‌, తృమృతి.

21, తృప్‌, తృమ్స్‌ ధాతువులకు తృప్తి చెందుట అని అర్థము. "సీట్‌ పర స్మైపదులు, “తృమ్‌ఫ్‌* అను ధాతువునందు సహజముగ నకారము౦ండె డిది. దానికి అనుస్వార పరసవర్థములు (నూ-?8, 78) చేసి *తృమ్స్‌” అని సఠింపబడినది. తృప్‌ ధాతువునందు విశేషకార్యము లేవియు లేవు. తృపతి, తతర్చ, తర్చిత్మా ఇత్యాది రూపము లగును.

“తృమ్స్‌ధాతువునకు' లట్‌ (ప్రథమప్పురు షెకవచనమున “ఠరృమ్‌ఫ్‌ అతి” ఆని యుండగా 'శొజీత్తు గాన '*అనిడితాంి అను సూతముచే (08) నకొరము(మ్‌ లోపించును. *తృఫ్‌ ఆతి" అని యుండగా;-

వాం కేతృమ్యా దీనాంచుమ్య్చూచ్యః. ఆదిశబ్దఃప్రకారే; తేన యేఒత నకారానుష కాస్తే తృమృాదయః. తతృమృ, తృఫ్యాత్‌.

“ళ'ిపర మగునపుడు తృంఫాదులకు “నుమ్‌” బెవ్పదగినది. ఇచట తృమ్భా దులు అనగా తృమ్స్‌ ధాతువుకు సమానమైనవిం అనగా తృమ్స్‌ ధాతువు వఠె నకొరసంబింధము కిలవి= అవి ఆర్థము. ఈ వార్తికము ననుసరించి నుమ్‌ జేయగా దానికి అనుస్వారపరసవర్థ్మ ములు వచ్చి “తృమృతి అను. రూపము

తుదాదిగణః 503 సిద్ధించును. సార్వధాతుకలకారములందు ఈవిధముగనే నకారలోపనుమాూగమ ములు వచ్చి రూపములు సిద్ధించును.

లిట్టునందు- “తతృమృ, తతృమృతుః, తతృమ్చుః” ఇత్యాది రూపము లగును. “తృమ్స్‌” ఆనునప్పడు “మ్ఫ్‌' అనునది సంయోగము గాన అతుసాదు లకు కిల్త్వుము (సూ-_454) లేదు. అందుచే నకారలోపము (సూ-88%) రాదు.

లుట్‌:- తృమ్చితా. లృట్‌ := తృమ్బిష్యతి. ఆశీర్లి జ్‌: యాసుట్‌ కి త్తు గాన “అనిదితాం_* ఆని (885) నకారలోపము వచ్చి తృఫ్యాత్‌ఇత్యాదిరూసము లగును. లుజ్‌:_ అకృమ్మీత్‌. లబ్‌ := ఆతృమ్చిష్యత్‌.

మృడ, పృడ సుఖనేే £2, 28. మృడతి. పృడతి. కు;గతౌ, 24. శునతి. ఇషు ఇచ్చాయామ్‌, 25. ఇచ్చతి. ఏషితా-ఏష్టా. ఏషిష్యతి. ఇష్యాత్‌. ఐషీత్‌.

త్ర 20, మృడ, పృడధాతువులకు సుఖ పెట్టుట అని యర్థము, "సీట్‌ పర వ్మైపదములు. లట్‌ మృడతి. లిట్‌, -మమర్ష, మమృడతుః, మమృడుః. లుట్‌;_ మర్డితా, లృట్‌- మర్థిష్యతి, లోట్‌- మృడతు, లజ్‌- అమృడత్‌, విధిలిజ్‌= మృడేత్‌, ఆశీర్లిజ్‌- మృడ్యాత్‌, లుజ్‌= అమరీత్‌. ల్భృజ్‌ _అమ ర్షిష్యత్‌ * పృడధాతురూసములు కూడ ఇళ్లే యుండ్తుము,

ళున్‌ధాతువునకు నడచుట అని అర్థము, సేట్‌. పరన్మైపది. కనతి, శుళోన, కోనితా, శోనిష్యతి, శునతు, అశకునక్‌, భునేక్‌, శున్యాత్‌, అళోనీత్‌, అళోనిష్యత్‌.
ఇష్‌ ధాతువునకు ఇచ్చయించుట అని అర్థము. "సీట్‌. పరన్మైపది, లట్‌ మొదలగు సార్వధాతుకలకారములందు "శి చేరను గాన “*ఇషుగమియ మాంఛఃో అను సూత్రముశే (007) షకారమునకు ఛకారము, “ఇన్‌అ” అని యుండగా “ఛేచి అను స్యూతముచే (101) తుగాగమము. దానికి శ్చుత్వముచే చకారము= “ఇచ్చిఅని యగును. ఈవిధముగ లట్‌_ ఇచ్చతి, లోట్‌_ ఇచ్చతు, లజ్‌= ఐచ్చత్‌, (విధిలిజ్‌ ) ఇచ్చేత్‌ ఇత్యాదిరూసములు సిద్ధిచును.

లిట్‌(ప్రథధమపురుషైెకవచనమున “ఇష్‌అఆ” అని యుండగా ద్విత్వాభ్యాస కార్యములు. “ఇఇష్‌ అఆ. రెండవఇకారమునకు లఘూసధగుణము. “ఇఏష్‌అి. “ఆభ్యాసస్యాపవర్షే “= అను స్మూతముడే (58% ఇయణాదేశము- *“ఇయేషి

కీ06 లఘనిద్ధాంతకొముదీ అను రూసము సిద్ధించును అతుస్‌ మొవలగు 'కిత్‌ ప్రత్యయములు పర మగు నప్పుడు గుణము రాదు. అందుచే అశవర్ష మగు అమృ పరముగ లేకుండుటచే ఇయజా దేశము రాదు. సవర్డదీర్దముచే. “"ఈషతుః” "ఈషుః' “ోఇయేషిథ” ఇత్యాదిరూపము లగును.

లుట్టునందు “తీషసహం” ఇత్యాది సూత్రముచే (680) ఇక్వికల్చ్పము. “ఫ్రప్షిత్రా ఏష్టా” ఇత్యాదిరూపము లుండును. ఆశీర్లిజ్‌- ఇష్యాత్‌, లుజ్‌_, “ఐష్షీత్‌, ఐషిష్టామ్‌, ఐషిషుఃశ”* మొ. లృజ్‌ :-ఐషీష్యత్‌.

కుటకౌటిల్యే. 28. గాజ్కటాదీతి జిత్త్వ్యమ్‌. చుకుటిధ. చుకుట, కుటితా. పుట సంశ్షేషణే. 27. పుటతి. పుటితా. స్ఫుటవికసనే. 28. స్పుటతి. స్ఫుటితా. స్ఫుర, స్ఫుల సంచలనే, 28, 830. స్ఫురతి, స్ఫులతి.

కుటధాతువునకు కౌటిల్యమును చేయట అని అర్ధము, సేట్‌పరన్మైపది. లట్‌ := “కుటతి* మొ. లిట్‌:. “*చుకోట, చుకుటతుః, చుకుటుః; చుకు టిథ'" మొ. జీత్‌, ణిత్‌ భిన్నములగు (ప్రత్యయములు “ గాజ్కుటాదిభ్యోజ్జిన్‌ జిత్‌" అను సూతముచే (08) జీత్తు లగును గాన “థల్‌” జి శైనది. అందుచే గుజము రాలేదు. లుట్‌, లృట్టులందు “ళా “స్య” ప్రత్యయములు గాజ్కుటాది సూశత్రముచే (500) జీత్తులు గాన గుణము రాదు. క్షుటిత్రి “కుటిష్యతి" ఇత్యాదిరూపము లగును. లోట్‌;- కుటతు. లజ్‌:- అకుటక్‌. విధిలిజ్‌;_ కుటేఠ్‌. ఆశేర్లిజ్‌ ;. కుట్యాత్‌. లజ్‌- అకుటీక్‌. లృజ్‌ అకుటిష్యత్‌. లుజ్‌ ల్భజ్జాలయందు స్పిన్‌) “స్య"లకు జీ త్వ్యముండుటచే గుణము రాలేదు.

పుట ధాతువునకు కలియుట అవి యర్థము. సేట్‌. పరనై్యైపది,
స్ఫుటధాతువునకు. వికసించుట అవి యర్థము. సేట్‌. సరన్మైపది. 29,
స్ఫుర, స్ఫులధాతువులకు చలించుట అని యర్థము 'సేట్‌. పరవ్మైపద ధాతువులు, ఇవి యన్నియు కుటాదులలో చేరినవి గాన “గాజ్కుంటా దిభ్యో జ్లీన్‌ జిత్‌” సూత్రము (500) వాటి విషయమున గూడ (స్రవర్హించును. అందుచే వీటి ప్షకియ కుట ధాతు పక్రియ వలె నుండును.
న్భురతిన్ఫులత్యోర్మిర్ని ఎట్యాః 8976 షత్వం వా స్యాత్‌_ నిష్ఫురతి. నిష్ఫులతి,

తుదాదిగణ9 507

“ఆపదా న్తస్య మూర్టన్యః" అధికారము *“నివాదీనాంవా నుండి “వొ అనువ ర్తించును. ని, నిర్‌, విల కంబ పరము లగు స్ఫుర్‌ స్ఫుల్‌ ధాతువులకు షత్వము వికల్పముగ వచ్చును.

సషత్వమున “నిష్పురతి" ఇక్యాదిరూసముణ, అభావపక్షమున “నిస్ఫు రతి” ఇత్యాదిరూపములును అగును,

ణూ _స్తవనే. 81. *పరిణూతగుణోదయః”. నువతి. నువితొ,

ణూధాతువునకు స్తుతించుట అని అర్ధము. సేట్‌, పరవ్మైపది. నువతి:- లట్‌ పథమపురుషెైకవచనమున “నూ అఅ” అని యుండగా “శకు జీద్వద్భావ ముండుటచే గుణము రాదు. ఉవజాదేళము (మా=18%) వచ్చి “నువతి అను రూపము సిద్ధించినది, ఆర్హధాతుకలకారములందు ఈ విధముగ “ఉవజ్‌” వచ్చి రూపములు సిద్దించును. లోట్‌:= నువతు. లజ్‌- అనువఠ్‌,. విధిలిజ్‌_ నువేర్‌.

లిట్‌ (వ్రథమపురు ష్రైకవచనమున ద్విత్వము చేసిన పిమ్మట “నును అని యుండగా వృద్ధి (సూ-1802) ఆవాదేశము- “నునావిఅను దూసము సిద్ధించును. “అతుస్‌”మొదలగుకిత్‌ [పత్యయములందు *“ఉవజ్‌ "వచ్చి నునువతుః' *“నునువుః” ఇత్యాదిరూవము లగును. థల్‌:.- “*నునువిథి ఉత్తమపురుషైకవచనము.._ *“నునావి *నునవి

ఈ ధాతువు కుటాదిగణములో చేరినది గాన లుట్‌, లృట్టులందు “ఠా “న్య (ప్రత్యయములు గొజ్యూటాది స్యూతముచే (00) జిత్తులు, అందుచే గుణము రాదు. ఉవజొదేశముచే *నువిడా" “నువిష్యతి'ఇత్యాదిరూపము లగును. ఆశీర్లిజ్‌ 1= నూయాత్‌. లుజ్‌= “సిచి వృద్దిః పరవ్మైపదేషు”అను సూ(త్రముచే (189 వృద్ధి; ఆవాదేశము- ““అనావీఠ్‌, అనావిష్టామ్‌, అనావిషుః”” మొ. లృజ్‌ 2 అనువిష్యత్‌.

పైన చూపబడిన పక్రియ చూడగా ఈనూధాతువునందలి ఊకారము నకు కొన్ని స్థలములందు ఉవజాదేశము, కొన్ని స్థలములందు గుణవృద్ధులు వచ్చినవి. ఈ విధముగ ఊకార మెచ్చటను వినబడు అవకాశమే లేదు. అట్టి పరిస్థితులలో ఊకొరాంత మగు *నూ'ఢాతువునకు బదులుగ ఉకొరాంత మగు “న్సిధాతువును పఠించినను ఉవజ్‌ గుణవృద్ధ్యాదులువచ్చుటలో వట్టి భేదమును ఉ౦డదు గాన ఉకొరాంతధాతువునే ఏల పఠింపలేదు అను (ప్రశ్న ఉదయింప

వ్‌ లఘునీద్ధాన్తకొముదీ వచ్చును. తన్నివారణమునకై “పరిణూతగుణోదయః” అను నీళ్లోక పాదము చూపదిడినగి. అనగా క(పత్యయాంతరూపమునందు ఊకొార (శ్రవణము నశ్తై దీర్హాంతధాతువు పరింపబడిన దని అర్థము. కొవుననే *పరిణూడి అను రూపము నిద్రించినది, (హస్వాంత మైనచో “పరిణుక'అను రూపము సిద్ధించెడిది. “పరిణూతి అనునప్పుడు “శ్ర్యుకః కితి అను స్యూతముచే (631) ఇదవాగమము నిషేధింపదిడినది. అట్లుకానిచో ఇచట కూడ ఇడాగమము వచ్చి పిదస ఉవడా దేశము చేయగా 'సంణునిత' ఆను రూపము సిద్ధించెడిది.

టుమ స్లో శుద్దా.82. మజ్జ్ఞతి. మమజ్జ, మస్పి నళోరితి నుమ్‌.

32, టు మస్టో (మస్ట్‌)ధాతువునకు శుద్ధ మగుట స్నానము చేయుట అని అర్ధము అనిట్‌. పర న్మైపది.

మజ్జతి:- లట్‌ ప్రథమప్పురుషైకవచనమున “మస్ట్‌ అతి" అని యుండగా శ్చుత్వముచే సకారమునకు శకారము. దానికి జ_శ్వముచేయగా (సూ-10) జకా రము. “మజ్జతి' అను రూపము సిద్ధించును లోట్‌ లజ్‌, విధిలిబ్హులందు కూడ రూపములు ఈవిధముగ సిద్ధించును మజ్జతు. అమజ్జతీ, మథ్ఞేత్‌. లిట్‌ ;-. నమమజ్ఞ, మమజ్జతుః, మమజ్జుః, ఇది అనిడ్‌ ధాతువు గాన ధల్‌నందు భార ద్వాజనియమముచే ఇడాగమము వికల్చ్పముగ వచ్చును. ఇడాగమము రాని పక్ష మున “మమస్ట్‌ధి అని యుండగా “మస్టినశో వృలి” అని (88) నుమాగమము. ఈ నుమాగమము మిత్‌గాన మకొారమ్ముపైనున్న _ అకారమునకుపరముగ (సూ=240) (మమన్‌స్ట్‌) రావలసి యండగా:-

వాం మస్టేరన్త్యాత్‌ వూర్యో ఫే వాభ్యాః,

సంయోగాదిలోపః," మమజ్‌ క, మమజ్జిథ. మజ్హ్కా. మజ్‌క్యతి. అమాజ్‌క్షీక్‌, అమాజ్‌ క్రామ్‌, అమాజ్‌తుః,

మస్ట్‌ ధాతువునకు వచ్చు *నుమ్‌" ఆంత్యవర్శ మునకు పూర్వముగ వచ్చు నని చెప్పవలెను.

ఈవాల్న్తికము ననుసరించి నుమాగమము అంత్యవర్హ మగు జకొరమునకు పూర్వముగ వచ్చును. *“మమస్‌న్‌జ్‌థి అని యుండును, సకారమునకులోపము. (సూ-810) జకారమునకు కుత్వముచే ((సూఎ807) గకారము. దానికి చ ర్‌ ముచే కకారము. నకారమునకు అనుస్వారపరసవర్ష ములు (సూం?8, 70)

తుదాదిగణః వ్‌09 (జకారము)- “మదుజ్‌ క్ష" అను రూపము సిద్ధించును. ఇడభానపక్షము “నుమ జ్లిభ. మజ్‌క్తాః- లుట్‌ (ప్రధమపుకుషైకవచనమున “మస్‌జ్‌తా" అని యుండగా సుమాగమము= 'మస్‌నొజ్‌తా పై వలెసలోప, అనుస్వార, పరసవర్శ ములు. “మజ్‌క్తా' అను రూపము “కుజ్‌ క్తారౌ, మజ్‌ క్రారః” మొ. దుజ్‌ కుతి: “మస్‌జ్‌ స్యతి'అనియుండగా నుమాగమము.'మస్‌ న్‌జ్‌ స్యతి'సకారమునకులోపము. జకారమునకు కుళ్వముచే కకారము. నకారమునకు అనుస్వారపరసవర్ష ములు “మజ్‌క్‌స్యతి', సకారమునరు షత్వము- “మడ్‌ క్ష్యతి, మజ్‌క్యతః మజీ్‌ కన్ని" మొ. ఆశీర్తి జ్‌- యాసుట్‌లోని యకొారము రుర్‌ కాదు గాన నుమాగ మమురాదు. “మజ్ఞ్యాత్‌, మజ్జ్ఞ్యాస్తామ్‌, మజ్జ్యాసుః" ఇత్యాదిరూసము లగును.

అమాజ్‌క్షీత్‌:- లుజ్‌(ప్రథమపురు షైకవచనమున సిచ్‌, నుమ్‌, సకౌర లోపము, వృద్ది (సూ-107) కుక్వం చ_ర్హ్వ్య, షత్వి, ఆనుస్వారపరసవర్ణ ములు “అమాజ్‌క్షీత్‌'అను రూపము సిద్రించినది. ఇతరరూపములందు గూడ (ప్రక్రియ ఇ్లే. తామ్‌, తమ్‌, ధ్వమ్‌,లు పర మగునపుడు మాత్రము సిచ్‌కు లోపము వచ్చును. అమాజ్‌క్షీర్‌, అమాజ్‌ క్రామ్‌, అమాజ్‌ తః; అమాజ్‌క్షీః అమాజ్‌ కమ్‌, అమాజ్‌ కక్షః అమాజ్‌ త్వమ్‌, అమాజ్‌ త్వ, అమాజ్‌ త్యం లృజ్‌ :- అమజ్‌ త్వత్‌.

రుజోభన్లే. 88. రుజతి. రోక్తాం రోక్ష్యతిం అరౌక్షీత్‌, భుజో కౌటిల్యే. 84. రుజివత్‌. విశ్యప్రవేశనే. 85. విశతి.

రుజ్‌ధాతువునకు భంగము చేయుట (కష్టము కలిగించుట) అని అర్థము. ఆవిట్‌. పర నైపది. లట్‌ొ= రుజతి. లిట్‌= రురోజ లుట్‌ = రోక్రా. జకారమునకు కుశ్వముచే గకారము, గకారమునకు చర్త్యముచే కకారము. లృట్‌ = “రోక్ష్యతి కుత్వాడులు జేసిన పిమ్మట నకారమునకు షకారము. లోట్‌ = రుజతు. లజ్‌_ అరుజక్‌. విధిలిజ్‌- రుజేత్‌. ఆశీర్శిజ్‌ = రుజ్యాత్‌. లుజ్‌- వృద్ది (సూ-స అరౌక్షీత్‌, అరౌ క్రామ్‌, అరౌత్తుః, మొ.

కశ. భుజ్‌ధాతువునకు వంకర యగుట ఆని అర్ధము. దీని రూపములు రుజ్‌ధాతురూపముల వలె నుండును.

విశ ఢధాతువునకు (ప్రవేశించుట అని అర్థము. అనిట్‌. పర వ్మైపది. లట్‌- విళతి,లిట్‌- వివేశంలుట్‌- 'వేషాల్భట్‌= వేక్యతి, లోట్‌- విశతు.

510 లఘునీద్ధాంతకౌముదీ లజ్‌- అవిశత్‌, విధిలిజ్‌_ విశేక్‌, ఆశీర్లీజ్‌ = విశ్యాత్‌. లుజ్‌_ అవిక్షత్‌. “వ్లి "కి కృ ఆదేశము (సూ-5”8). “కృ” కి త్తుగాన గుణము రాదు. శకారమునకు (వళ్చాదిసూత్రముచే (808) షకారము, దానికి కకొరము (సూ-551) దొనికంయె పర మగు నకారమునకు షకారము. “అవిక్షత్‌” ఇత్యాదిరూపములు సిద్దించును. ల్మజ్‌- “అవేక్యత్‌'

మృశ ఆమర్శే. 88. ఆమర్శనం స్పర్శః* “అనుదాత్త స్యచర్దుప ధస్యాన్యతరస్యామ్‌-” అ్మమ్రాక్షీత్‌_అమార్డీ త్‌_అమృక్షత్‌. షదవిశరణ

ళ్టా గత్యవసాదనేషు. 87. సీదతి. ఇత్యాది. శద్దశాతనే. 88.

మృశ్‌ధాతువునకు స్పృృళించుట అని అర్థము. అనిట్‌, పర న్మైపది. లట్‌ొ- న్ఫృుశతి. లిట్‌- మమర్శ, నుమృళతుః, మె. తా 'స్య” మొదలగు రులాదిఅకిత్‌ పక్యయములు పర మగునవుడు "అనుదా త్త స్యచద్దపభస్యాన్యతర స్యామ్‌"అను సూూతముచే (658 అమ్‌ వికల్చ్పముగా వచ్చును. లుట్‌_ అమ్‌ వచ్చిన పక్షమున యణా దేశముచే “మష్టా" ఇత్యాదిరూపములును, అమ్‌ రాని పక్షమున గుణముచే “మర్షా" ఇత్యాదిరూపములును అగును. లృట్‌ = (మక్ష్యతి= మర్‌క్ష్యతి. లోట్‌- మృళతు. లజ్‌- అమృశత్‌. విధిలిజ్‌- మృశేత్‌. ఆశీర్లి జ్‌ - మృశ్యాత్‌. లుజ్‌_ వికల్చ్పముగ అమాదేశము. “స్పృృశ మృశ కృష, తృప, దృపాంగ్దే స్పిజ్వావాచ్యః” అను వార్రికముచే (సూ-658%) సిజ్వి కల్చము. సిజభావపక్షమున “క్స"ఆ దేశము (నూ-583) కావున _ అ(మాక్షీత్‌- అమార్‌క్షీల్‌-అమృక్షత్‌ ' ఇత్యాదిత్రివిధరూపము లగును. (పక్రియ కృషధాతు లుజ్‌ వర స్మైపదరూపములందు వలె నుండును. లృజ్‌- అ్యమక్ష్యత్‌-అమర్‌ క్ష్యత్‌.

87, షద్‌ధాతువునకు ్రిద్దలగుట, వెళ్ళుట నశించుట అని ఆర్థములు. అఆవిట్‌. పరస్మైవది. పృాఘాధ్మా- ఇశ్యావిసూతముచే (400) “శ'పర మగు నపుడు 'సీద్‌'ఆనునా దేశము వచ్చును. లట్‌- సీదతి. లోట్‌- సీదతు. లజ్‌- అసీదక్‌. విధిలిజ్‌- సీదేశ్‌, లిట్‌- ససాద, నేదతుః, నేదుః, నేధిధ- ససత్ధ"” లుట్‌- సత్తా, లృట్‌- సత్స్యతి- ఆశీర్సిజ్‌- సద్యాత్‌. అజ్‌- అస దత్‌, “పుషాది” సూత్రముచే (410) శచ్లికి “చజ్‌ "ఆదేశము లృజ్‌= "అస తత్‌". 'శదిధాతువునకు నశించుట ఆని అర్థము, అవిట్‌,

య్‌

తుడాచిగణః వే ౧12, కదోళ్ళితఈః 1.860 శిద్భావినోఒస్మాత్తడానా _స్తఃః శీయతే. శీయతామ్‌. ఆశీయతం శీయేకత శళాద. శత్తా. శత్స్యతి అశదత్‌. అళత్స్య్యత్‌, కూ వికేపే, 80.

“అనుదాత్తజీతఆత్మనేపదమ్‌' నుండి *“ఆత్మనేపదమ్‌' అనువ ర్తించును. 'తజొనావాత్మనేపదమ్‌” (సూ-870). 65 అగు. పక్యయము (శ, శప్‌) ప్రత్యయము చేర్చవలసియున్న శద్‌ధాకువునకు (ఆక్మనేఏదములు) తజ్‌, ఆన ప్రవ్యయ ములు వచ్చును.

కొవునఈ ధాతువు “శ” ప్రక్యయముచేర్చుటకు తగిన లట్‌, లోట్‌, లజ్‌, విరిలిజ్‌ లందు ఆక్మనేపవిటై యుండును “పాాఘాం* ఇత్యాదిసూతముచే (490%) “శీయ్‌' ఆదేశము వచ్చుటచే లట్‌_ శీయతే; లోట్‌-శీయతామ్‌, లజ్‌= అశీయత; విధిలిజ్‌- శీయేక, ఇత్యాదిరూసము లగును, ఆర్థధాతుకలకారము లందు (ప్రక్రియ *సద్‌ ధాతుప్రక్రియ వలె నుండును.

క్య్థాధాతువుశకు. చిమ్ముట వినిరివేయట అని అర్ధము. సేట్‌* పరవ్మైపది.

యూత ఇద్దాలోః 71.100 బూశన్తస్య ధాతోరజ్నస్య ఇత్‌ స్యాత్‌. కిరతి. చకార, చకరతుః, చకరుః, కరీఠా-కరితా. కీర్యాత్‌.

“అక్షస్య” అధికొరము. బూకొరాన్తధాతువు అంగమునకు (హన్వ మగు ఇకారము ఆదేశముగ వచ్చును.

కిరత్రి:= లట్‌్‌పథమపురు షైకనచనమున *క్టా అతి” అని యుండగా పై సూశత్రముచే, అరో_న్య్యపరిభాష ననుసరించి, బూకారమునకు రపరమగు ఇకారా దేశము "కిరతి" అను రూపము సిద్ధించును.

చకార = లిట్‌(ప్రధమప్పరుషైెశవచనమున 'కగ్రాలి అధి యుండగా ద్విత్వము, అభ్యాసకార్యము, అభ్యాసబూకావమునకు అకారము, “బుచ్చత్య్రూ శామ్‌” అను సూతముచే (617). రెండవబూకారమువకు గుణము, వృద్ది(సూం 457) వచ్చి “చకార” అను రూసము సిద్దించినది. *బుచ్భక్య్ర్రాతామ్‌' అను గుణము కిత్‌(ప్రత్యయములు పర మగునప్పడు కూడ (ప్రవరి ౦చుటచే *చకరతుఃకి

వే? లఘునిద్ధాన్తకొముదీ “చకరుః”* ఇత్యాదిరూపము లగును కరీతొ_కరితా:- లుట్‌ (ప్రధమపురుషెకవచ నమున బూకారమునకు గుణముచే ఆర్‌. *తా'కు ఇడాగమము ఆఇకారమునకు “వూతోవా” అను సూత్రముచే (౧18) వైకల్పికదీర్ణము. ఈవిధముగ లుట్టు నందు రెండేసి రూపము లుండుగు. లృట్టునందు కూడ దీర్చ వికల్బముచే కక్చగ్రీ ష్యతి_కరిష్యతి" ఇత్యాదిద్వివిధరూవము లుండును లోట్‌:- కిరతు. లజ్‌:-= అకిరత్‌. విధిలిజ్‌:- క్రిరేత్‌, ఆశీర్లిజ్‌:- కీర్యాత్‌, యానుట్‌ కిత్తు గాన బూకొ రమునకు ఇర్‌ ఆదేశము, (సూ-108). *“హలి చి అను సూ(తముచే (616) ఇకారమునకు దీర్చము. లుజ్‌:- “అక్రారీత్‌, అకారిష్టామ్‌, అకారిషుః" మొ. “సిచివృద్దిః పరస్మైపదేషో” అను స్తూళముచే (4806) వృద్ధి. 6684. తిరతాలవనో 61.140

ఉపాత్‌ కిరతేః సుట్‌ ఛేదనే. ఉపస్కిరతి.

“ఉపొత్‌ ప్రతియత్నే' “సుట్‌కొత్పూర్వః*నుండి “ఉపాత్‌” *సుటొ అను వర్తించును. “ఉసికంటె సర మగు క్ర్రాధాతువునకు ఛేదనార్హమున 'సుట్‌” వచ్చును. ఈ సూ(శ్రముచే సుడాగమము క్యాధాతువుకకు ఆద్యవయవముగ వచ్చుటచే 'ఉపస్కిరతి అను రూపము సిద్ధించినది. “ఛేదించుచున్నాడు” అని అర్ధము.

వా, అడశ్యానవ్యువాయేఒవి నువ్‌ కాత్య్చూరల్భ్‌ ఇతి వ క్తవ్యూత్‌ం ఉపాస్కిారత్‌. ఉపచస్కార.

“అట్‌* అభ్యాసములతో వ్యవధాన మున్నను ఈ సుడాగమము కకార మునకు పూర్వమున వచ్చును.

ఉపాస్కిరత్‌:- 'ఉపఅకిరత్‌” అ యుండగా *ఉప' అను దానికిని “కరత్‌” అను దానికిని అడాగమరూపమగు అకారముతో వ్యవధానమున్నది. ఐనను ఈ సూ(తముచే. కకారమునకు వెనుక సుడాగమము వచ్చి “*ఉపాస్కిరత్‌”” అను రూసము సిద్దించును.. ఉపచస్యార;- ఇచట *చి అను అభ్యానముతో వ్యవధాన మున్నను ఈ వార్తికముచే సుడాగమము వచ్చినది.

పొంసాయాం(వకేళ్ళ 68.1.141

ఉపాత్‌ (ప్రతేశ్చ కిరతేః సుట్‌ స్యాత్‌ హింసాయామ్‌. ఉపస్కీీ

రతి. (ప్రతిస్కారతి. గ్రూనిగరణే. 40,

తుదాది ణః క్‌|1

వెనుకటి సూ(తమునందు వళెే “ఉపి 'సుట్‌ ఆనుపదముళఖును, వెనుుటి సూ(తమునుండి 'కిరతౌ” అనువ ర్హిందును. “*ఉపింంటెను, పకి కంపెను పు మగు కిరధాతు వునకు హిఎసొర్టమునందు సుడాగమము వచ్చును,

ఇట్లు సుదాగమము చేయగా "ఉపస్కిరతి' "ప్రతిస్కిరతి అను రూప ములు సిద్దించినవి. హింసించుచున్నాడు అ౨ యర్థము.

గ్రాధాతువునకు (మింగుట యని యర్హము. 'సేట్‌. పరస్మ్మైపది.

అబి బవినావా 8.2.21 గిరతే రేఫస్య లోఒణాదౌ (ప్రత్యయే. గిలరి-గిరతి, జగాల- జగార జగలిభ=-జగరిథ, గ లీరా-గలితా- గరీరా-గరిరా.

*గోయజీ” *శృపోరోలఃినుండి “గ్రఃగరః'*ల8' అనువ ర్మించును. అజా దివ్రత్యయములు పం మగునపురు గ్యూధాతువు రేఫకు లకారము వి్చ్బముగ వచ్చును.

గిలకి=గిరరి:_ (పధమపురు_షైకవచనమున “గాలతి అని యుండగా “యూత ఇద్ధాతో £” అను స్నూర్రముజే (098) బూకొారమునకు “ఇల్‌” ఆదేశము. ఈ 'రేఫకు లకారము పరముగ నున్నది గాన వికల్పముగల లకారము వచ్చి “గిలరి.గిరతి అను ద్వివిధరూపము లగును. ఇట్లు సార్వధాతుకలకారిము లందన్నిటియందును రెండేసి రూపము లఅుండును ఆర్టధాతుకలకారము =లో ఒక్క ఆశీర్లి జ్ఞునందు తక్క మిగిలిన అన్నిటియందును ఇడాగమామలు వచ్చి అజాది (ప్రత్యయము లభ్యమగునుగాన “లివికల్చ్బముచే రెండే* రూపము లగును. లుట్‌, లృట్‌ లందు “వూతోవొ అను నూ(త్రముచే (6 రి వికల్పముగ దీస్తము పవ్చి “గలీకా-గలితా, గరీతా-గరితా' ““గలీష్యతింగ లిష్యతి, గరీష్యతింగరి ష్యతి"" మొదలగు నాలుగే*' రూపము లుండును. ఆశీర్లి జ్‌: గీర్యాత్‌. యకొ రము పరముగ నున్నది గాన లకొారము రాదు.

వచృ క్టప్సాయామ్‌. 41. “గహిశ్యా-'ఇరి సమ్చసారణమ్‌- సృచ్చతి. పవచ్చ, పవచ్చతుః, పప్రచ్చుః. ('పష్టాః (ప్రకతి. అహప్రా కీత్‌. మృుజ్‌ ప్రాణత్యాగే. థల

(పవృధాతువునకు తెరిసికొనుటకు అభి౨షించుట __పశ్నించమట అ౨ అర్ధము. అనిట్‌. సర స్మ్మైపది.

ఛెశే

వ్‌14 అఘుసీద్ధాన్తకొముదీ

పృచ్చతి:= లట్‌ (ప్రథమప్పురు షె”వచనమున “వచ్భొలకి అని యుండగా “గహిజ్యా” నూూతముచే (8) సంప్రసారణము (బ్ర; పూర్వదూపము__ “పృచ్చతి" అను రూపము సిద్ధించును. లిట్‌ - పపచ్చ, పవ్రచ్శతుః, పప చ్భ్చుః మొ. అట్‌ ప్రథమపురుషైకవచనమున “ప్రమ్భాతా అం యుండగా “వశ్చ-” ఇత్యాదిసూ(తముచే (88) *చృ'కు షత్వము; రకారమునకుమ్టుత్వము “పష్టా "'వక్యుతి!- లృట్‌. (ప్రధమప్పురుషైకవచనమున “ప్రచ్భొస్యతి” అని యుండగా షత్వము. దానికి కత్వము. (సూ-557) “స్య'యందలి సకొారమునకు షత్వము. “వక్ష్యతి అను రూపము సిద్రించును. రోట్‌:- పృచ్చతు. లజ్‌;- అప్మచ్చక్‌. విథిలిజ్‌ := సృచ్చేత్‌. ఆకీర్లి జ్‌ :- పృచ్చ్యాత్‌. లుజ్‌ :- అప్రా కీర్‌, అఆధప్రాష్టామ్‌, అహ్రాతుః” మొ వృద్ది (సూ-+87) షత్వములు (సూ 808%). 'ఠామ్‌” *ఠతిలు పక మగునప్పడు సిచ్‌ సకారమునకు *“యలో రులి' అని (480). లోపము. లృజ్‌ - అప్రక్ష్యత్‌.

42, మృజ్‌ ధాతువునకు మరణించుట అని యర్థము. అనిట్‌. ఇవి జీత్తు గాన అన్నిలకొరములందును ఆక్య్మనేసవప్రశ్యయముబణు రావలసి యుండగా ఈ సూత్రము చెప్పదిడుచున్నది,

(007. [మియతేర్ణ ట్‌ లిజోళ్ళ 1.0.6! లుజ్‌లిజోఃశితశ్చ (ప్రకృతిభూతాన్మృజ స్తజ్‌ నాన్యత్ర. రిజ్‌, ఇయజ్‌-(మియతే. మమార. మర్తా. మరిష్యతి. మృషీష్ట అమృత.

“అనుదా త్తజిత ఆక్మనేపదమ్‌” నుండి “ఆక్మనేపవమ్‌" అనువ _ర్రించును, “శ దేఃశితిఃి నుండి *శితఃకి చకొరబలముగే అనుకర్షింపబిడును. “ప్ఫాతిభూ తాఠర్‌” అని అధ్యాహారము. లుజీ లిజ్‌ లకును, శిత్‌ పశ్యయము శకును (ప్రేతి యగు *మృ'ధాతువునకు పరముగ తజ్‌ ప్రక్యయములు వచ్చును. ఇకర(పక్యయ లకొరములకు (కృతిటైనచో రావు.

ఈ సూత్రము ననుసరించి లిట్‌, లుటొ, ల్భట్‌, లృజ్‌లలో ఈ ధాతువు నప పర న్మైపవ(వత్యయ ములు వచ్చు నని అర్ధము. ఇకరలకొారములందు ఆత్మ నేపద(ప్రత్యయములు వచ్చును.

(మియతే:- లట్‌ప్రధమప్పరు షైకవచనమున 'మృలఅతే'ఆని యుండగా “రిజ్‌ శయగ్‌లిజ్ఞా” అను సూ(త్రముచే. (౮48) బుకారమునకు రిజాదేశము-=

తుదాదిగణః 5్‌[5 (మిఆకే 'అని యుండగా ఇయజాదేశము (సూ-108)- “మీయకే'అకు రూసము సిద్దించినది.

లిట్‌:. మమార, మ్యమతుః, మ్యముః, మమర్థ (“బుతోభారద్వా జస్య”_ 48% మ్మమధుః, మ్యమ్ర మమార-మమర, మ్యమివ, మమిమ. లుట్‌ .= మరా; మర్హాసి, లృట్‌ _ మరిష్యతి. “బుద్ధనో। స్యే” (000 అశని ఇడాగమము. లోట్‌ :- (మియకామ్‌. అజ్‌: ఆఅ(మియత. విధిలిజ్‌ ;- (మియేత. ఆక్‌ర్తిజ్‌ _ “మృషీష్ట, మృషీయాస్తామ్‌, మృషీరగ్‌” మొ. “ఉళ్చ' ఆవ (517) సీయుట్‌ కిత్‌ గాన గుణము రాదు.

అమ్మత := లుజ్‌ ప్రధమప్పరు షై వచవమున “హస్వాదక్షాత్‌” అను సూత్రముచే (518) “సిచ్‌'కు లోపము. థామ్‌, ధ్వషమ్‌లు పర మగుసప్పడు గూడ “సిచొలోపించును, అమృత, అమృషారామ్‌, అమృషళ; అమ్మధాః, అమృహషాథామ్‌, అమృడ్డ్వమ్‌ః అమృషి, అమృష్వహీ, అమృష్మహి. లృ్భజ్‌ :- అమరిష్యతీ.

పృజ్‌' వ్యాయా మే. 48. (ప్రాయేణాయం వ్యాజ్‌ పూర్వః వ్యాప(ప్రే, వ్యాపప్రాతే, వ్యాపరిష్యతే. వ్యాషృత, వ్యాపషృషాతామ్‌. జుషీ (ప్రీతినేవ నయోః. 44, జుషతే, జుజుషే, ఓవిజీ భయచలనయోః 15, పాయేణా యముళ్చూర్వః. ఉద్విజతే.

పృజ్‌ధాతువునకు చేష్ట చేయట అని యర్థము. అనిట్‌. జీత్తుగాన ఆక్మనేపది. సాధారణముగ ఇవి *వ్యాజ్‌' (వి + ఆజ్‌ిఆనము ఉపసర్గద్వయముతో కలిసియే ప్రమోగింపబడుముండును లట్‌, లోట్‌, లజ్‌, విధిలిజ్‌, ఉజ్‌లందు దాని రూపముణ మృథధాతురూపముల వలె నుండును. లిట్‌:- “*ోవ్యాప(ప్రే, వ్యాపటప్రాతే, వ్యాపట్రిరే; వ్యాపపిషే” మొ. క్రాదినియముచే ఇడాగమము. లృట్‌:= వ్యాపరిష్యుతే. (“బుద్దనోః స్యే5[% _లృజ్‌:- వ్యాపరిష్యత్‌, లబ్‌, లజ్‌, లృబ్జాలందు వచ్చెడు అదాగమము “వ్యా"అను ఉసశర్షలకును ధాతు వువకును నడుమ చేరును. సవర్శ దీర్ట ము వచ్చును.

44 జుష్‌ధాతువునకు (పీతి కలిగి యుందుట, 'సీవించుట అని అర్థములు. "సీట్‌. ఆ గవేపది లట్‌ = జుషతే. లిట్‌:. జుజుషే, అద్‌" జోషిళా,

వ్‌16 లఘునిద్ధాన్సకొముదీ లృట్‌:= జోషిష్యతేం లోట్‌:= జుసరాష్‌, €జ్‌"- అజుషత. విధిలిజ్‌. జుషేతం ఆశీర్లి జ్‌ = జోషిషీష్టం లుజ్‌ := అజోషిష్ట లృ్బజ్‌ : అజో షిష్యత,

విజ్‌ ధాతువునకు భయపడుట, చలించుట అని యర్థము. సేల్‌. ఆక్మనేపది. సాధారణముగ ఈ ధాతువు ఉద్‌ అను ఉపసర్శతోడనే ప్రయోగింప దిడుచుండును. లట్‌:- ఉద్విజతే లిట్‌;- ఉద్వివిచే.
విజిట్‌ [12.2 విజఃసపరఇడాది_ప్రత్యయో జీద్వత్‌* ఉద్విజితా, ఇతి తుదాదయః. “గాజ్కటాదిథ్యోఒజ్జీన్‌ జీత్‌ నుండిజీత్‌ అనుపదము అనువ ర్రించును.

విజ్‌ ధాతువుకంటె పర మగు ఇడాది[పర్యయము జీత్‌ వంటి దగును ఉద్విజితా:, లుట్‌ (ప్రధమప్పరుషైకవచనమున ఇకొాశమునకు గుణము (నూ-45%) రావలసి యుండ ఈ సూ(త్రముచే జీద్వద్భావము వచ్చినది గాన నిషిద్ధము. లృట్‌:. ఉద్విజిష్యతే. లోట్‌:. ఉద్విజతామ్‌, లజ్‌ = ఉదవిజత. విధిలిజ్‌ :. ఉద్విజేతం ఆశర్లి జ్‌ -. ఉద్విజిషీష్ట. లుజ్‌ = ఉదవిణిష్షం లృజ్‌ "= లట లు ఉదవిజిష్యత. తుదాదిగ ణము నమా ప ము. అథ రుధావదవయః రుధిర్‌ ఆవరణ్నే 660. దధాదళ్యూళ్చుశ్‌ ల. !.78 శపోఒపవాదః, రుణద్గి. శ్నసోరల్లోపః__-రున్లః, రునన్ని; ఠా న. ణి థఅతాలి రుణత్సి, రున్టః, రుస; రుణర్మి, రున్హ్వ్యః. రున్ష్యః, రున్దే, రుస్దాతే. రురోధ, రురుధే. రోడ్డా. రోత్స్యతి; రోత్స్యతే. రుణద్దు-, రుస్దెత్‌, థా (| ణు రుస్హామ్‌, రున్ధ న్తు; రున్ది, రుణధాని, రుణధావ, రుణధామ. రున్చామ్‌, రునాతామ్‌, రునతాష్‌; రు న్య; రుణధె, రుణధావహై, రుణధామహోె. థు ల అథి కో. (జే (వక అరుణత్‌ అరుణద్‌, అరున్ధామ్‌, అరున్ధన్‌; అరుణత్‌-అరుణ:8. అరున్ధ,

రుధాదయః క్రో ఆరున్ధాతామె, అకన్ధత; అమన్దాః. రుస్భ్యాత్‌. రున్టీతం రుధ్యాత్‌; రుత్సీష్టం అరుధత్‌ -అరౌత్సీత్‌ _అరుద్ధ, అరుక్సారామ్‌, అరుత్సతం అరోత్స్యత్‌; అరోత్స ్యత.

రుధిర్‌ ధాతువునకు అడ్డుపెట్టుట అని ఆర్థముం కర్ట్‌? ఇత్సంజ్ఞ కము. అవిట్‌. ఇది మొదలు “ఉకృదిర్‌ 'ధాతువువరకును గల తొమ్మిది ధాతువులును ఉభయపదులు, _ ఇరిత్తులు. “చి'కి వై కల్పికచడాదేశము ('ఇరితోవా 801) ఇరిర్హ్వ ప్రయోజనము.

రుధాదముఐవకంటె క ర్త9స్థ సార్వధా తుకమున శ్నమ్‌ ([ప్రవష్యయము వచ్చును.

ఇది “శప్‌కు అపవాదము. శకారమకొరములు ఇళ్సంజ్ఞకములు, ఇది శిత్‌ అగుటచే సార్వధాతుకము, అపిత్స్చార్వధాతుక మగుటచే జీవ్వద్భావము వచ్చును. ఆందుచే ఇది సర మగునపుడు గుణము రాదు.

రుణద్ధి:- *“దధ్‌తి ఆని యుండగా శ్నమ్‌ మిత్‌ గాన అంత్యాచ్చునకు (శేహోత్తరవర్తియగు ఉకారమునకు) పరముగ వచ్చును. -'రునధ్‌తి, *యష స్త ధోర్లోఒధః' అను స్తూకముచే (552) తకారమునకు ధకారము. మొదటి ధకా రమునకు జ శ్ర్వముచే దకొరము., నకొరమునకు ణశ్వము- “రుణద్ది". రుస్టః;- “పనథ్‌ఈ8"అని యుండగా *ఈః" అనునది జీత్సార్వధాతుము గాన నకారముపై నున్న అకారమునకు “శ్నసోరల్లోపః” అను సూత్రముచే (577) లోపము, తకారమునకు ధకారము, మొదటి ధకొరిమునకు *రుతలో రులిసవర్షే * అను సూ[్రిముచే (? వికల్చ్బ్పముగ లోపము. *రున్‌ధః అని యుండగా ణఇక్వము అసిన్థ మగుటచే నకారమునకు అనుస్వారపరసవర్షృములు (నూం?8, ని పక సవర్శ మసిద్ధ మగుటచే ణక్వ(్రసక్రి లేదు. జోరున్టః.” ధకారలోపము రాని పక్ష మున దానికి జశ్వముచే దకారమువచ్చి "దనగ్గొడ్‌ఢః" అను దూపము. రుస న్తి:- “బు'కి ఆన్తాదేశము చేసిన పిమ్మట నకారముప్తై నున్న ఆఅకారమునకు లోపము “రున్ల ని. రుణర్సి:= “రుణద్‌ సి అని యుండగా (చర్యముచేే ధకొరమువక్రు

హ్‌

కకారము. “రున్టః, రుక్షః రుణధ్మి, రువ్ట్వుః; దన్ధ్మః”. వక్రియ పైన చూపిన విధమున నుండును,

ఆత్మనేపదమున అన్ని పప్రత్యయముఇను అపిత్సార్వధాతుకములు గాన జీద్వద్భావ ముండును. అందుచే ఆకౌరలోపము వచ్చి (సూ-5?7) “రున్ధే,

క్‌|ర్రీ లఘునీద్ధాంతకోముదీ రుస్ధాతే, రుస్ధతే; రున్త్రే, రున్ధాధే, రున్హ్వే; రున్ధే, రును హే, రున్మ్ర హే” అను రూపము లగును,

లిట్‌: (పర్శ- *రురోధ, రురుధతుః, రురుధుః” మొ. (ఆక్మ) “రురుధే, రురుధాతే, రురుధిరే” మొ. లిట్‌ నందు (క్రాదినియమముచే వలాద్యా ర్థధాతుకము లన్నిటికిని ఇడాగమము వచ్చును.

లుట్టునందు “రుథ్‌ తా'అని యుండగా తకారమునకు ధకారము (సూ-55ల) మొదటిధకారమునకు జ_శ్చ్వముచే దకారము. లఘూపధగుణము. ఎోరోద్దా, రోద్దారౌ, రోద్దార॥; రోద్దాసి, రోద్దా నే” ఇత్యాదిరూపము లగును.

లృట్‌:- రోత్స్య్యతి; రోత్స్యతే.

రున్ధి:= లోట్‌ మధ్యమపురు ష్రైకవచనమున_ 'పొ”కి “ధి ఆదేశము, (సూ-558). ఇతర(్రక్రియ యంతయు “రున్టః' యందు వలే నుండును. ఉత్తమ పురుషప్రత్యయములకు వచ్చిన ఆడాగమము (సూఎ420) పిత్‌ గాన జీద్వద్భావము లేకుండుటచే అల్లోపము లేదు. “ర్రుణధాని, రుణధావ, రుణధామ” అను రూపము లగును, (పధమమధ్యమపురుషరూపముల (ప్రక్రియ చాలవరకు లట్టు నందు వలె నుండును. ఆత్మనేపదమున :_ రుగ్ధామ్‌, రుద్ధాతామ్‌, రుస్ధతామ్‌; రున్స్వం రున్ధాథామ్‌, రున్హ్వమ్‌; రుణధై, రుణధావహై, రుణధామహైం

న. ఇచట గూడ ఉత్తమపురుషమున ఆడాగమము పిత్‌ గాన, జీద్వద్భావము లేకుం డుటచే. అల్లోసము రాలేదు. అరుణత్‌-అరుణద్‌:_ లజ్‌ (పరం) ప్రథమపురు యోవచనమునందు '“అరుణధ్‌తీ' ఆని యుండగా తకారమునకు “హల్‌ జ్యాదిఎ” నూ్యత్రముచే (179) లోపము. ధకారమునకు చర్హ్వవికల్పము (సూ-144). “అదణత్‌-అరణద్‌” అను రూపద్వయ మగును. ద్వి. వ. అరుగ్ధామ్‌ (బ.వ) అరుస్థక్‌ మధ్యమపురుషైకవచనమున “'అరుణధ్‌ స్‌ అని యుండగా ధకారము నకు జ_ళ్చ్వముచే దకారము, సకారమునకు లోపము (సూ-170). దకారమునకు చ ర్ష్వవిల్పము (సూ-144). చ్ష్వపక్షమున “అరుణత్‌' అను రూప మగును. చర్ష్వము రాని పక్షమున దకారిమునకు “దళ్చ” అను సూతముచే (570) రుత్వము; చానికి విసర్గ చేయ *“అరుణః” అను రెండవ రూపము సిద్ధించును. అరుణత్‌ -అరుణః, అరున్లమ్‌, అరున్ల; అరుణధమ్‌, అరున్వ, అరున్మ. ణ ఖ 0 థి

ఆత్య్మనేపవమున:- “అరున్ధ, ఆరున్దాతామ్‌, అరుస్థత "మొ. విధిలిజ్‌:- (ప)

ఈధాదయ। కం రుస్ధ్యాత్‌= (అ) రున్టీత, ఆకేర్లి జ్‌: (ప రుధ్యాత్‌.- (ఆ) రుత్సీష్టం సీయుట్‌ కిత్తుగాన (సూ-ళ02) గుణమురాలేదు. లుజ్‌ :-(వర్శవికల్బముగ అజ్‌ వచ్చిన పక్ష మున (సూ=631) **అుర్రధత్‌, అరుధతొమ్‌, అరుధన్‌ '"ఇత్యాదిరూపములును, అజ్‌ రాని పక్షమున వృడి (సూ-487) వచ్చి “అరౌత్సీత్‌, అరౌ శ్రామ్‌, అరౌత్సుః"" ఇర్యాదిరూపములును అగును. ఆత్మ నేపదమున “అరుద్ధ, అరు త్సాతామ్‌, అరుక్సత'" ఇత్యాదిరూపము లగును. లృజ్‌;- అరోత్స్యత్‌, అరోత్స్య్యత. భిదిర్‌ విదారణే. 2. ఛిదిర్‌ ద్ర్వైధీకరణే. 8. యుజిర్‌ యోగే. 4.

రిచిర్‌ విరేచనే. 5 (ణక్రి; రిజ్‌ క్త. రిరేచ. రేక్తాం రేశ్యతి. ఆరిణక్‌, అరిచత్‌, అరైైక్షీత్‌, అరిక్తః

భిడ్‌ధాతువునకు చీల్చుట యని అర్థము. అవిట్‌. $. ఛిద్‌ ధాతువు; నకు రెండుగ చేయుట (ఛేదించుట) అని అర్థము, అనిట్‌. వీటి ప్రక్రియ రుధ ధాతుప్రక్రియ వలె నుండును.

లట్‌:- భిన త్తి, భిన్తే. లిట్‌:- బిభేవబిభిదే. లుట్‌:- భేశ్రాం లృట్‌:= భేత్స్యతి, భేత్స్యతే లోట్‌:- భినత్తు: భిన్హామ్‌. లట్‌:- అభినత్‌, అభిన్హం వి. లిఐ- భిన్దేత్‌; భినేత, ఆశీర్లి జ్‌ := భిద్యాత్‌; భిత్సీష్టం లుజ్‌:= అభిదత్‌-అభై త్సీత్‌; అభిత్త, రృజ్‌:. అభేత్స్యత్‌. అభేశ్చ్యతం

ఛిద్‌ ధాతుకూపములు కూడ పై విధముగనే ఉండును. “చిచ్చేద” మొద లగు స్థలములందు (హస్వము కంట ఛకారముపసరకమగునప్పడు తుగాగమము (నూ-101). దానికి శ్చుత్వముచే చకారము వచ్చుట విశేషము

యుక్‌ధాతువునకు కలియుట అవి అర్థము. అనిట్‌ .లట్‌:=యున కీ; యుజ్‌ క్షే. 'యున్‌జ్‌ తే అని యుండగా తకొంము. (గుల్‌) పరముగ నున్నది గాన జకారమునకు కుశ్వము (8/7). గకారము. దానికి దర్వమచే కకారము. నకారమునకు అనుస్వాక పరసవర్శ ములు. *యుజ్‌ తే". కవ్వము రాని స్టలములండు అనుస్వారమునకు పవసవర్శ మగు ఇకారము వమ్నచుండును.

రిట్‌:.- యుయోజ; యుయుజే, లుట్‌: యోక్రా లృట్‌ యోక్ష్యతి-యోక్యతేం లోట్‌ '- యునక్తు; యుజ్‌ ర్లామ్‌. లజ్‌ :- అయు

క26 లఘనీద్దాన్తకౌముదీ నక్‌; అయుజ్‌ క్త, విఢిలిజ్‌ := యుజ్జోత్‌; యుజ్జీత, ఆశీర్లి జ్‌ :. యుడ్యాత్‌; యుక్షీష్ణ, లుజ్‌:. అయుజత్‌-అయోక్తీత్‌; అయుక్త, లృజ్‌;- అయో క్యత్‌; అయోక్ష్యతం కుత్వచ _ర్వములచే వచ్చిన కకారముకంబ పరమగు సకొారమునకుషకారము వచ్చి *క్ష్‌"లభించుచుండును.

5, రిచిర్‌ ధాతువునకు రిక్తము చేయుట అని యర్థము, అనిట్‌. దీని ప్రక్రియ యంతయు యుజధాతుపక్రియవలెనే యుండును. ధాతువునందు రేఫ ఉండుటచే నకారమునకు ణకారము వచ్చుచుండుట విశేషము

విచిర్‌ సృధగ్‌భావే. 8. వినక్రి; విజ్‌ క్త. తదిర్‌ సమేషణే. 7. కుణ్తి; తృన్తే, క్షోత్తా. అతుదక్‌ _అక్షొత్సీత్‌; అక్షుత్త,

విచిర్‌ ధాతువునకు వేరుచేయుట అని యర్థము, అనిట్‌. కుదిర్‌ ధాతు వునకు పిండి చేయుట అని అర్ధము. అనిట్‌. వీటి (ప్రక్రియ రూడ పై ధాతువు పక్రియవలె ఉండును,

ఉచ్చృదిర్‌ దీ ప్తి దేవనయోః రిం ఛృణ త్తి, ఛృ్తే చచ్చర్ద. సేసిచీతి వేట్‌. చచ్చృుది షే-చచ్చ్భృత్సే- ఛర్జితా ఛర్జిష్యతి-ఛర్త్యతిం అచ్చ్యృుదత్‌ -అచ్చర్తీత్‌; అచ్చర్షిష్ష.

“ఛృద్‌ "ధాతువునకు ప్రకాశించుట, జూదమాడుట అని అర్థములు. సేట్‌. లట్‌;= ఛృణ త్తి; ఛృన్తేః ఒకతకారమునకు విరల్చ్బముగ లోపము, (సూ= 7% తోపము లేనిచో "ఛృన్‌త్‌ తే" అని శెండుతకారము లుండును లిట్‌:- చచ్చర్షః చచ్చ ఫ'దే- నకొరాడిప్రత్యయములు పర మగునపుడు “* సేఒసిచికృత చృతఛృతలృదనృతః” అను సూ(త్రముచే (6988) ఇడ్వికల్పము. చచ్చ్చ్భదిషే చచ్చ థిక్సే* లుట్‌ := ఛర్జితా, ల్కట్‌ :- ఇడ్వికల్చ్బము (సూం 68 ఫం ఛర్చీిష్యతి- ఛ_ర్హ్యతి; ఛర్జిష్యతేఎచ్చర్హ్య్య తే. లోట్‌;_ ఛృణత్తు, ఛృన్నామ్‌. లబ్‌ := అభఛృణతి; అభ్చన్హం విధిలిజ్‌ :- ఛృన్దేత్‌; ఛృన్దీత. ఆశీర్లి జ్‌ :- ఛర్చ్యాత్‌; ఛర్చిషీష్ట -ఛృత్సీష్ట. లుజ్‌;- అచ్చృుదళత్‌ _అచ్చర్టీ త్‌; అచ్చృర్షిష్టం ల్ఫజ్‌ :- అచ్చర్టిష్యత్‌-అచ్చర్హృ నిత్‌: అచ్చ్భర్షిష్యత -అచ్చర్హ్స వతం “అసిచి” అని నిషేధించుటచే లుజ్‌ నందు ఇడాగమవికల్చము లేదు.

ఉతృదిర్‌ హింసానాదరయోః. $. తృణ త్తి; తృన్తేః కృతీ వేష్టనే, 10. కృణషత్తి, “తృహ” *హిసి" హింసాయామ్‌. 1, 12.

రుధాదయః తీవే[ $. తృద్‌ధాతువునకు హింసించుట, అనాదరము చేయుట అని అర్థములు. "సీట్‌ దాని ప్రక్రియ యంతయు ఛృదడిధాత్యుపక్రియవలె నుండును.

“కృత్‌ "ధాతువునకు చుట్టుకొనుట ఆని అర్థము. సేట్‌. పరన్మైపది. సకారాది('ప్రత్యయములు సర మగునప్పుడు దీనికి కూడ “ సేసిచి.”ఇత్యాది సూత ముచే (03%) ఇడ్వికల్పము వచ్చును. దీని స్మకియ ఛృద్‌ధాతుపర స్మైపద వ్రక్రియవనె నుండును. ఇది ఇరిదిత్తు కొదు గాన *చ్లి"కి అజ్వీకల్పము లేదు, ఇదియే విశేషము.

11.12. “రృహ్‌” 'హిసిధాతువులకు హింసించుట అని యర్థము. "సీట్‌. పరస్మైపదులు.

తృణవా ఇవ్‌ 78.02

తృహః శ్నమి కృతే *ఇమ్‌' ఆగమో హలాదౌ పితి- తృణేఢి. తృజ్ధః, తతర్హం తర్ణితాం అతృణేట్‌.

“నాధ్య స్తస్యాచి పితి సార్వధాతుకే” “ఉతో వృద్దిర్లు కి హలి” నుండి “పితి “హలి” అనువ ర్తించును. తృహ్‌ ధాతువునకు శ్నమ్‌ (ప్రత్యయము చేర్చిన సిమ్మట “తృణహ్‌* అని యుండగా దానికి, హలాది యగు పిత్‌ (ప్రత్యయము పర మగునపుడు “ఇమ్‌” అను ఆగమము వచ్చును.

తృణేథి:- (పధమపురు షైకవచనమున “తృహ్‌ తి అని యుండగా, శ్నమ్‌ ప్రళ్యయము- “తృనహ్‌తి”. “బువర్జాన్నస్యణత్వంవాచ్య౦" “తృణహ్‌తి ఇప్పుడు ఈ సూతముచే “ఇమ్‌"అగమము మిత్తు గాన అవ్బలలో అంత్య మగు ణకౌరముప్రై నున్న అకారమునకు పరముగ వచ్చును. “తృణఇహ్‌తి'. గుణము. “తృణేహ్‌తి. *“వోఢః' (సూ-251)- 'తృజేథ్‌తి.. “దుష _న్తథోర్టోఒధణం (33) _ళ్చణేత్‌ ధి, ష్టుత్వము - “తృణేఢ్‌ ఢి. *“ఢోధేలోసఃి (558) __ “తృణేఢి' అను రూపము సిద్దించినది తృణ్ధఃవ- “రస్‌” జీత్చ9త్యయముగాన అకారలోపము (సూఎ577).. ఇది పిత్‌ ప్రత్యయము కాదు గాన 'ఇమ్‌'” రాదు. ఇతరవ్ర్మక్రియ పైవలెనే ఉండును. బహువచనమున “తృనహ్‌ అవన్తి అని యుండగా అల్లోనము. “తృన్‌హ్‌అ వ్ల, “నళ్ళాపదా న్తస్యరులి" (78) “తృం హన్తి”. ర్కణేకీ = ఇమ్‌థళ్వాములు చేసిన పిమ్మట “తృణేథ్‌సి'అని యుండగా ఢకారమునకుకకారము (నూ-651). సకారమునకు షత్వము (సూ=150); “తృణేమీ, ల్భృణ్ధః, తృణ్ధ; లృణేహ్మి, తృంహ్వః, తృంహ్యాః.”

వసనే అఘున్‌ద్దానకొముదీ లిట్‌ '- “తతర్శ. తశృహతుః, తతృహు;ః”* మొ. లుట్‌:- తరి తాం లా ల్‌ లృట్‌:. తరిష్యతి. లోట్‌:- తృణేఢు-తృజ్ఞ్డాత్‌, తృత్హామ్‌, తృంహ ను; తృణ్ణి-తృర్జాత్‌, తృబ్దమ్‌, తృజ్జ; తృణహోని, తృణహావ, తృణహామ, అతృణేట్‌:. లజ్‌్యప్రథమపుర్ముషెశవచనమున “'అతృణేథ్‌ త్‌" అని యుండగా హల్‌ జ్యాదిలోసము (సూ-179), ఢకారమువకు జ శ్వచ_ర్వ్వములు అతృణేట్‌, అతృజ్జామ్‌, అతృంహన్‌; అతృణేట్‌, ఆళ్ళజ్దమ్‌, అతృ్ధ; అతృణహమ్‌, అతృంహ్వా, అతృంహ్మ, విధథిలిజ్‌ : “తృంహ్యాత్‌, తృంహ్యాతామ్‌?' మొ ఆశీర్లిజ్‌:. “తృహ్యాత్‌, తృహ్యాస్తామ్‌""మొ. లుజ్‌ _ “అకర్షీ త్‌, అరర్ష్మిష్టామ్‌, అతర్జిమః” మొ. ల్బజ్‌: అతర్హిష్యత్‌. 6071. బ్బాన్టులోవః 6,128 శ్నవ। పరస్య నస్యలోపః స్యాత్‌. హిన్నస్తి జిహింస, హింసితాం శ్నమ్‌(ప్రత్యయముకంచె పరమైన నకారమునకు లోపము వచ్చును. హినిధాతువు ఇదిత్‌ గాన నుమాగమము (సూ-485).[పథమపురు షైకవచ నమున “హిన్‌స్‌తి' అని యుండగా శ్న(ప్రత్యయము- *హినన్‌స్‌తి'. ఇపవుడీ సూశ్రముచే నకొారలోపము- *పిన స్తి, “తస” మొదలగు జీత్‌ప్రత్యయములు పర మగునప్పుడు ఆల్లోపము వచ్చుచుండును. అపుడు నకారమునకు అనుస్వార పరసవర్ణములు హిన్నస్తి, హ్‌ింస్త్రః, హింస్పన్తి; హినస్పి, హింస్టః, హింస్ట; హినస్మి, హింన్వః, హింస్మః లిట్‌- *ోజిహింస, జిహింసతుః, బిపహొంసు;ః”” మొ లుట్‌:- హీంసిళాం లృట్‌ = హింసీష్యతి. లోట్‌:= హినస్తు, హింస్తామ్‌, హిసంన్ను; హిన్‌ధి-హింస్తాత్‌, హింస్తమ్‌, హింంస్త; హినసాని, హినసావ, హినసామ. మధ్యమపురుషెైకవచనమున “పానన్‌స్‌హి” అని యుండగా నకొారలోపము (07%) 'పానస్‌పాొ హి అసిర్‌ గాన జిద్వద్భావముండుటచే (నూఎ5?7) అల్లోపము. *హిన్‌స్‌ పి. “*హుడు త్భ్యో హే" (559.“హిన్‌స్‌రి. *“ధిచ' అను సూతముచే (518 నకార మునకు లోపము “హిన్టి? ఆను రూపము సిద్ధించును,

రుధాదయః వసే లజ్‌ _పళమపురుషైకవచనమున “ఆహినస్‌త్‌” ఆని యుండగా తకొరము నకు లోపము (సూ-1?8). “అహినస్‌* అవి యుండగా; 872. తవ్యన న్తేః 82.78

పదాన్తస్య సస్య దః స్యా్తిపి న త్వ_న్తేః, “ససజుషోరుః”"ఇత్య స్యాపవాదః. అహినత్‌ -ఆహినద్‌ , అహింస్తామ్‌, అహింసన్‌*

“పదస్య” అధికారము. “రులాంజళో ౬ న్తే”నుండి “అన్హే, “ససజుషోరుః” నుండి 'ని, *వసు(స్రసుధ్వస్వనడుహాందః' నుండి ద్ద అనువ ర్తించును. పదాం తమునం దున్న సకారమునకు తిప్‌ పర మగునపుడు దకారాదేశము వచ్చును; ఆస్‌ధాతువునకు మాత్రము రాదు.

ఈ సూత్రము 'ససజుషోరుః' ఆను స్నూతమునకు (10% అపవాదము గాన రుత్వమును బాధించి సకాశమునకు దకారా దేశము. చ ర్ర్వవికల్పము (సూ-14%- “అహినత్‌_అహినద్‌ "” ఆను రూపము లగును. అహింస్తామ్‌, అహింసన్‌. మధ్యమపురుషైకవచనమున “అహినస్‌స్‌* అని యుండగా రెండవ సకారమునకు లోపము (178). “అహినస్‌* అని యుండగా:

నివ దాతోడర్వా 82,74 పదాన్తస్య ధాతోః సస్య రుః స్యాద్‌ వా. పక్షే “రులాం జళో౬ నే” ఇతి జ్వశ్చ్వమ్‌ _ అహినః -ఆహినత్‌-అహీనద్‌ =

“పదన్య' అధికారము. “రులాంజశోఒ నే” “ననజుషోరుఃకొ నుండి “అనే', “స” అను పదములు అనువ ర్షింయము. సిప్‌ పక మగునపుడు పదా_న్గ మునం దున్న ధాత్వవయవసకారమునకు రు వికల్చ్బముగ వచ్చును.

ఈ స్నూతముచే రుత్వుము వచ్చిన పక్షమున “ఆహినః'అను రూప మగును. రుత్వాభావపక్షమున “స కారమువకు జ_ళ్వుము (సూ-67)- దకారము. దానికి చర్హ్వవికల్పము (నూ-140)- “అహివత్‌_అహినద్‌ అను రూసపవ్వయము నిద్ధించును. అహింస్తిమ్‌, అహింస్త; అహినసమ్‌, అహినస్వ, అహి నస్మ. విధిలిజ్‌:. *హింస్యాత్‌, హింస్యాతామ్‌,” మొ. ఆశీర్లి జ్‌: “హిం స్యాత్‌, హింస్యాస్తామ్‌” మొ. లుజ్‌:- అహింసీత్‌, లృజ్‌ :-అహింసిష్యత్‌.

ఉన్టీ క్లేదనే. 13. ఉని, ఉన్తః, ఉన్హ ని. ఉన్దాఖ్బుకారం బొనత్‌, జొన్హామ్‌, జొన్దన్‌; బొనః-బొనత్‌; బొనదమ్‌-

థ్‌లీడే లఘునీద్ధాన్తకొముది

18 ఉన్టీధాతువునకు నెమ్ముకొనచేయట (తడిగలదిగ చేయట) అని అర్థము, సేట్‌. పర స్మైపదము. ఈకారము ఇత్సంజ్ఞ కము.

ఉన త్తి: లట్‌ (ప్రధమప్పురు షెకవచనమున శ్నమ్‌ చేసిన పిమ్మట “ఉన న్హ్‌తి” అని యుండగా నకారమునకులోపము (సూ-871) “ఉనద్‌తి'. చ రము (సూ-?74)- “ఉనత్తి” ఉన్హః:_ ద్వివచనమున “ఉనన్‌ొద్‌తస్‌” అని యుండగా నలోప అల్లోపములు. “ఉన్‌ ద్‌లిస్‌ . దకారలోపపక్షమున (సూ? ) “ఉన్‌ఈః " అనియు, లోపాభావపక్షమున “డిక్‌ _త్తః అనియు రూపద్వయ ముండును* “ఉన త్తి, ఉన్హః, ఉన్ల న్తి; ఉనత్సి, ఉన్థః, ఉన్ధ; ఉనద్మి, ఉస్ష్వః ఉన్న్మః"” లిట్టునందు (సూ-514) ఆమా దేశము వచ్చుటచే “ఉన్దాజ్బుకౌర, ఉద్దా మృభూవ, ఉన్దామాస” మొదలగు తివిధరూపము లుండును. లుట్‌ :-ఉన్లితాం లృట్‌ := ఉన్టిష్యతి,

బొనత్‌:- లజ్‌_పథమపురుష్రైకవచనమున ఆడాగమము, వృద్ధి: శ్నమ్‌ కంబ పర మగు నకారమునకు తోపము, *తోక్రు హల్ద్యాది స్నూరముచే (170) లోపము, దకొారమునకు చర్హ్వవిరల్బము (సూ! 18) “జొనత్‌_బొనద్‌" అను రూపము లగును, జొ న్హామ్‌:- “ఉనన్‌ దొరామ్‌' ఆని యుండ, ఆడాగమ, వృద్ధి నకారలోప, అల్లోపములు. దకారమునకు లోపపక్షమున (నూ=?)) ఏకతకార మగు “బొన్సామ్‌” అను రూపము. లోపాభావపక్షమున్ట్లాన్‌ త్రామ్‌”అను ద్విత కారరూపమును అగును. బౌనః_బొనత్‌ - మధ్యమపురుష్టేకపచనమున “సిప్‌” సకారమునకు హల్గ్యాదిలోపము (17%) చేసిన పిమ్మట 'బౌనద్‌ అని యుండగా దకారమునకు *దళ్చ" అను స్తూశ్రముచే (570) రుత్వవికల్పము *బొనఃఎ బొనత్‌” అను రూపద్వయము సిద్ధించును. బౌనదమ్‌:_ ఊఉ త్తమపురు షైకవచన మున జీత్‌ (ప్రత్యయము కాదు గాన అల్లోపము రాలేదు. విధిలిజ్‌:- ఉన్హ్యాత్‌. ఆశీర్లి జ్‌ := ఉద్యాత్‌. నకొరలోసము సూ-(0ళ) లుజ్‌:_ బౌన్టీక్‌, లృజ్‌ = బొన్టిష్యక్‌,

అష్జూ వ్యక్తిమక్షణకా న్తిగతిషు. 11, అనక్రి, అజ్బ్క-ః, అజ్జ_న్పీ లనజ్షః ఆనజ్ఞోధ -ఆనజ్‌ క్ట అజ్ఞితా-అజ్‌ క్రొ, అజ్‌ ధి. అనశాని. ఆనక్‌,

అబ్ద్‌ ధాతువునకు స్పష్టమగుట, శభ మగుట, ఇచ్చయించుట, వెట్ళట అని అర్బములు. ఊదిత్‌ గాన వేట్‌ (సూ-178). ఇందలి ఇకారము స్వతసిద్ద ముగ నకారము దానికి శ్చుత్వమువే ఇకారము చేసి అష్టో'అని పఠింపబడినది.

రుధాదయః రీ2కి అన కి ;- లట్‌(ప్రధమప్పరుషైకవచశమున '“ళ్నమ్‌' చేర్చిన పిమ్మట అవాలి మా *“అనన్‌జ్‌తి అ౦ యుండొా. “శ్చాన్నలోపఃి (నూ-171)- అనజ్‌తి జకార మువకు కుళ్వముచే గకారము, దానికి చర్వ్వముచే కకారము= “అనకి", అజ్‌ కః, నలోపాదులు చేసిన పిద్ముట “అనడ్‌తస్‌' అని యుండగా అల్లో అణాల పము (సూఎ5్‌77)- “ఆన్‌జ్‌తస్‌. జకొరమ. నకు కుత్వచర్హ్వములు=అన్‌ క్‌ తస్‌” అనుస్వారపరసవర్ష ములు (సూ-=?8, గరి “ర్చ క్‌ క్రథశి. అజుని _ లట్‌ ణి జావ జలా ప్రధమపురుషనిహువచనమున శ్నమ్‌, నకారతోప, అనుస్వాకపరసవర్డ ములభబే సిద్ధించినచి. అనక్షి, అవ్‌ ర్రః, అజ్‌ క్ర; అనడ్మి, అజ్వః, అజ్జ్యః _ ఆవజ్ఞుః లిట్‌_పథదుప్పురు ష్రైకవచవమున ద్విర్వాధ్యాసకార్యాదులు చేసిన పిమ్మట 'అఅల్ల్‌' అని యు.డగా “అవ లదే!” అశు సూత్రమే (11) జ అభ్యాస అకారము"కు దీర ము_ “ఆఅఖ్లి_ “రస్మాన్నుడ్‌ద్విహలః' ఆను ఖు జ సూూతముకే (40%) నువాగమము- “ఆసజ్షి' ఆనకుతుః, ఆవక్షుః, ఆనక్షీథ న్‌ లీ జ న! వ! న! _ఆనజ్‌_క్త;= ఇడ్వికల్బముగాన (సూఎ17%) రెండు రూపములు, ఇక్లే “వి “మలు పర మగునపుడు ఆవణ్జివ-ఆ కష్ట, ఆనగ్జిమ, ఆనజ్‌ జ్మం అట్‌ :- శే అవ్ష్లతా-అజ్‌ కా. లృట్‌ := అర్షిపష్యతిఆజ్‌ త్యతి, లోట్‌:- అన కుఅజ్‌ వై బాలి ట్రే అవాలి కాత్‌, అజ్‌ కామ్‌, 'అజ్‌్జను”, అజ్‌ గి-అబజ్‌ కాత్‌,అణ్‌ కమ్‌, అజ్‌ కః అజ=టొ అవాలి నా. 0 నా అటి అట ఆవశాని, అశకణావ, అశజామ. అజ్‌ధి' మధ్యమపురు షెకవచనమున “హి"కి ధిఆ దేశము (నూంక్‌5క్టీ శ్నమ్‌కంట పరమైన నకారమునకు లోపము (సూం671). షాకి జిద్వద్భావ మున్నదిగాన శ్నమ్‌లోవి అకారమునకు లోపము జకారమునకు కుత్వముచే గకొరము. నకొరమునకు అనుస్వారపరసవర్శ ములు , ఉ తమపురుషమున ఆడా గమము విత్‌ గాన అల్లోపము (నూఎ$77) రావేదు. ఆశక్‌ :. లజ్‌ వధమప్పరు షెెవచనమున ఆవాగమము, వద్ధి? శ్నమ్‌, దాత్వవయవనకొరమునకు లోపము; హల్ద్యాదినూ(తముశే (17%) రకారమునకు లోపము; జకారము వకు కుష్వుము; చర్వము. ఆనక్‌, ఆజ్‌ కామ్‌, ఆజన్‌; ఖ్‌ అట బాలో జ ఆనక్‌, ఆజ్‌ క్రష్‌, ఆజ్‌ క్త; ఆనజమ్‌, ఆనజ్వ, ఆవజ్మం విధిలిజ్‌; __ అజఖ్ష్యాడ్‌, అజ్‌ జ్యాఠామ్‌ మొ ఆకీర్లిజ్‌ -' అజ్యాక్‌, అజ్యాసామ్‌""మొ. జ ల అతి

కీరీగ్ర అమనిద్ధాన్తకొముదీ (074 అర్జోళపిబి 72.71

అబ్జోః సిచో నిత్యమిట్‌ స్యాత్‌, అజ్జీత్‌,

“ఇడత్య ర్మివ్యయతీనాష్‌ "నుండి “ఇట్‌ అనువ ర్హించును “స్వరతినూతిఎ”' ఇత్యాదిసూ[త్రముచేతనే (478) ఇరాగమము (వికల్పముగ) వచ్చుచుండ ఈ సూత్రము నియనార్థము. అజ్బ్‌ధాతువుకం'బె పరమైన సిక్‌ కు ఇదాగమము నిత్యముగ వచ్చును.

అఆఖీడ్‌:- లుజ్‌ [పధమప్పరు షైకవచనమున ఆట్‌, వృద్ధి? చి, సిచ్‌,

జ యా లం “తిప్‌'లోనిఇకారమునకు లోపము, తకారమునకు ఈడాగమము, సిచొకు ఈ సూత్రముచే ఇడాగమము, సిచ్‌కు లోపము, ఇకార ఈకారములకు సవర్శ దీర్చము ““ఆజ్లీత్‌, ఆభ్షషామ్‌, ఆఇీషః; ఆభ్లోః, ఆజీషమ్‌, ఆభోవ; ఆభిషమ్‌,

జ జట ణ్‌ న! జఠఅ జఅ న్‌! జల్‌ ఇర ఖు ఇర ఆజ్జిష్వ, అజ్జిష్మ. లృజ్‌ :_ ఆజ్జిష్యత్‌-ఆజ్‌ క్ష్యత్‌, తఖ్బూ సంకోచనే. 1% తనక్తి, తజ్‌ క్తాతజ్బిలా.

తజ్బొధాతువునకు సంకోవింపచేయుట అని అర్థము. ఊదిత్‌ గాన వేట్‌ (170). పరవ్మైపది. దీం రూపము లన్నియు. "అఖూ'ధాతురూపముల మ్‌ జ

వలె నుండును ఓవిజీ భయసజ్బులసయోః, 14 విన కి. “విజఇద్‌”” ఇతిజి త్త్యమ్‌ తాశాతి అాణాటీ' =వివిజిథ. విజితా. అవినక్‌, అవిజీఠ్‌.

విజ్‌ ధాతువునకు భయపడుట, చలించుట అని ఆర్హములు. సేట్‌, పర్నన్మె పది. సార్వధాతుక ములందు దాని రూపములు “అల్‌! మొదలగు ధాతువుల రూప ముల వలె నుండును. ఆర్హధాతుకములందు “విజన్షట్‌* ఆను సూతముచే (688 దీనికంచె పర మగు ఇడాగమము జీత్తు గాన గుణము రాదు. ఆందుచే ఆర్థధాతు కరూపములు తుదాదులలోని విజధాతురూపషముల వలె నుండును.

శిష్ణ విశేషణే. 17. శినష్టి, శింష్టః, శింషన్ని; శినక్షి, శిశేష, శిశే షి్‌భం శేష్టా. "శేక్యతి, హేర్చిః- శిజ్హి:; శినషాణి, అశినట్‌. శింష్యాత్‌. శిష్యాత్‌. అశిషత్‌, ఏవం పిష సంచూర్రనే, 18.

న్‌ వ!

శిష్తదాతువునకు విశేషమును కలిగించుట అని అర్థము. శినష్షి;- శ్నమ్‌

ళ్చా రు చేర్చిన సిమ్మట “శి; ష్‌తి అని యుండగా ష్టుత్వముచే తకారమునకు టకారము.

రుధాదయ। వ27

శింషః:- ద్వివచన(వ్రత్యయమగు. *తస్‌ అపిచ్చార్వధాతుకమగుటచే జీద్వత్‌ గాన'ళ్నమ్‌"లోని ఆకారమునకు లోసము (సూ-577). నకొరమునకు అనుస్వారము (సూ-?8). తకారమునకుమ్టుత్వము. శివక్షీ = అట్‌ మథ్యముపురుషై కవచనమున *శినష్‌సి ఆని యుండగా షకారముసకు కకారము (సూ-55్‌1) 5 సకాకమునకు షకారము (సూ-100).శినష్షి, శింసషః, శింష ని; శినక్షీ, శంషః,

ల ళు అట అ శిష్ట; శినష్మి, శింప్వః, శిష్మః, లిట్‌ :- 9శేషు శిశిషతు!,. శిశిషుః; శిశేషిథ, శిశిషధుక, శిశిపః శిశేష, శికిషివ, శి9షిమ, లుట్‌:- శేష్టా. లృట్‌:- శేక్ష;తి, లోట్‌: $నష్షు-శింష్టాత్‌, శింష్టామ్‌, శింషన్తు; శిజ్జీ- ట్‌ రలు లట అణాల ౮౪] శింష్టాత్‌, శింస్పమ్‌, శిష్ట; శినషాణి, శినషావ, శినషామ. తీ శిణి:- నుధ్యమపురుషైకవచనమున “శినష్‌హి*" అవి యుండగా “పికి (ఉఇ ఓ *ద్రిి ఆదేశము (సూం5్‌ 9. “హి జీత్తు గాన అల్లోపము “కిన్‌ ష్‌ధి. షకొరము నకు జ శ్వ్వముచే డకారము. ధకారమునకు ష్ణుక్వముచే ఢకారము- 'శిన్‌డ్‌డి", ఢకారమునకులోపము. (సూం7])) నకారమునకు అనుస్వారపరసవర్డ ములచే ణకొరము = “శిణి. ఉ తమప్పరుషయున ఆడాగమము పిత్‌గాన అల్లోపము రాదు. ర అలాట్‌

“శినషాణి" ఇత్యాదిరూసము లగును అశ్రినట్‌:- లజ్‌ (పథమపురుషైకవచన మున “ఆనష్‌ త్‌" అని యుండగా తకారమునకు హల్‌ జ్యాదిసూతముచే (179) లోపము. షకారమునకు జ_ళ్వుముచే డకారము.. దానికి చర్వ్యాముచే టకారము వికల్పముగ వచ్చి *అశినట్‌.అశినడ్‌" అను రూపద్వయ మగును. అశినట్‌ = అశినద్‌, అశింష్టామ్‌ = అశింషన్‌; అశినట్‌- అశినడ్‌, అశింష్టమ్‌, ఆశింష్టో అశినషమ్‌, అశింష్వ, అశింప్మ,

విధిలిజ్‌.- శింష్యాడ్‌. యాసుట్‌ జీత్తుగాన అల్లోపము) నకారమునకు అనుస్వారము (సూ-74). ఆశీర్లి జ్‌: “ని ష్యాత్‌, శిష్యాస్తామ్‌, శిష్యాసుః” మొ.

ఈధాతువు ఇడిత్‌ గాన లుబ్జునందు న్లికి ఆజ్‌వచ్చి (సూ-510) *“అశిషత్‌” ఇత్యాదిరూపము లగును. లృజ్‌:. *అశేష్యడ్‌”

18 పిష్ణదాతువునకు చూర్ణము చేయుట అని యము, అనిట్‌. దావి

ళ్చై రూపములు గూడ శిషధాతురూపముల వలె నందును. రా భజో ఆమరనే. 10. శ్చాన్నలోపఃం భన కి. బభజోధ-బభజ్‌ క. న! (0 అల ణ్త ణి

భజ్‌ క్రాం భజ్‌ధి. అథధాజ్‌క్షీత్‌,

వ్‌2ర్రి లఘునిద్ధాన్తకౌముడ్‌

భల్గోధాతువునకు వికచుబు అవ యర్థము. అనిట్‌. అబ్లే ఢార్వాదుల వలె *భఖ్‌్జ్‌” ధాతువునందు గూడ సహజసిద్దమగు నకారము ఇకొర మైనది. లట్టు మొదలగు సార్వధాతుకలకారముఐ౦దు శ చేర్చిన పిమ్మట “జ్చాన్నలోపః” అను సూ(త్రముచే (07) ధాత్వవయవనకారము లోపించును.

లట్‌ ఒ'భన క్రి, భజ్‌ కః, భజ్షన్ని', లిట్‌:- దిభబ్ద, బభవ్షతుః, బభష్షాః; బభజ్జధ బభజ్‌ క్ట” మొ. థళల్‌నందు భారద్వాజనియమముచే వికల్ప ముగ ఇడాగమము. ఇడాగమపక్షమున. బభజఖ్షిథ అను రూపము. తదభావ పక్షమున “*బభన్‌జ్‌థ" అని యుండగా జకారమునకు. కుత్వముచే గకారము; దానికి చర్హ్యముచే కకారము. నకారమునకు అనుస్వారపరసవర్శ ములు- “బభ జ్‌క్ట" అను రూసము సిద్ధించును. లుట్‌ := భజ్‌ కాం లృట్‌:. భజ్‌ త్యతి, లోట్టునందు రూపములు *'అజ్‌్చ్‌” ధాతువునందువలె నుండును, లజ్‌ :. అభనక్‌, విధిలిజ్‌:. భజ్ఞ్యాత్‌. ఆశర్లిజ్‌:- శజ్యార్‌. అభాజ్‌క్షీత్‌:- లుజ్‌ప్రధమపురు మషైకవచనమువ “ఆభన్‌జ్‌స్‌త్‌' ఆని యుండగా తకొారమునకు ఈడాగమము. వృద్ధి (సూ-187). “అభాన్‌జ్‌స్‌ ఈత్‌'. జకారమునకు కుత్వచ ర్ర్వములచే కకా రము. నకారమునకు అనుస్వారపరసవర్ష్మ ములచే జకారము. సకారమువకు షత్వము- “అధాజ్‌ క్షీత్‌'. “అభాణ్‌క్షీత్‌, అధాజ్‌ క్రాస్‌, అధాజ్‌ తుః; అభాజ్‌ డీః, అభాజ్‌ కమ్‌, అభాజ్‌ క్త; అధాజ్‌క్షమ్‌, అవాజ్‌క్వ, అభాజ్‌ కం లృజ్‌.. అభక్ష్య్యత్‌.

భుజ పాలనాభ్యవహారయోః. 20. భున క్రి. భో క్రా. భోత్యతి.

భుజ్‌ ధాతువునకు పాలించుట, భుజించుట అని అర్థము. అనిట్‌. రాబోవుసూ(త్రము (87%) ననుసరించి ఇది పాలించుట అను నర్ధమున పరస్మై పది, భుజించుట అను నర్ధమున ఆల్మనేపది.

లట్‌ ఐ= భునక్రి. లిట్‌:. “బుభోజ, బుభుజతు!, బుభుజుః” మొ, లుట్‌:- భోక్తా, ల్ఫృట్‌:- భోక్ష్యతి, లోట్‌:- భునక్రా-భుజ్‌లాత్‌, భుజ్‌ తామ్‌, భుష్షన్తు, భుజ్‌ ధి.భుజ్‌ కార్‌, భుజ్‌ కృంభుజ్‌ క్తమ్‌, భునజాని, భునజావ, భునజామ.లజ్‌ :. *అభనక్‌-అభునగ్‌, అభుజ్‌ క్తుమ్‌, అభుజ్ఞున్‌ ” మొ. విధిలిజ్‌ ;= భుల్ష్యాత్‌, ఆశీర్లి జ్‌: భుజ్యాత్‌, లజ్‌:- అభోక్షీత్‌. లృజ్‌ :- అభోక్ష్యత్‌.

రుధాదిగణః 5209 675. భుజోఒనవనో 1.8.606

తడానౌస్త్రః, ఓదనం భుజ్‌ క్షే. అనవనేకిమ్‌_.మహీంభున కిం

“అనుదాత్త జీతఆక్మనేపదమ్‌” నుండి 'ఆత్మనేపదమ్‌” అనువ ర్హించును. భుజ్‌ధాతువునకు పాలనభిన్న మగు ఆక్థమున ఆత్మనేసదము- అనగా తజ్‌ (ప్రత్య యఆనప్రత్యయములు- వచ్చును.

“ఓదనంభజ్‌ శ్రే" ఆను ఉదాహరణమునందు భుజ్‌ ధాతువు తినుట అను నర్ధమునందు ప్రయోగింపబడినది గాన ఆక్మనేపసదప్రక్యయము వచ్చినడి. “పాలించుట అను నర్ధముకంటె భిన్న మగు “అర్భమునందు' అని చెప్పుటచే పాల నార్థముశ ఆత్యనేపదము రాదు, *మహీం భున క్తి అను నపుడు పాలించు చున్నాడు అను నర్ధమున పరన్మైపదిగ (ప్రయోగింపబిడి నది,

దీనిఆత్మ నేపద రూపములు: లట్‌;- భుజ్‌ క్షే లిట్‌:. బుభుజే. లుట్‌ :. ధోక్తా, లృట్‌ ఐ= భోక్యతే. లోట్‌ 1. భుజ్‌ క్రామ్‌, భుబ్గాతామ్‌, ఘజ్ష్ఞతామ్‌, ధుజ్‌క్వ, భుజ్జ్ఞాథామ్‌, ధుజ్‌ధ్వమ్‌; భునజై, గ్ట్‌భునడావహై, భుజా మహైం లజ్‌;_ అభ క్త అభుబ్జాతామ్‌, అధుష్జతం మొ. విధిలిజ్‌ :- భుజ్జీర ఆశీర్లిజ్‌ : భుక్షీస్టం లుజ్‌:- “అభుక్త, ఆభుక్షొితామ్‌, అభుక్షత” మొ లృజ్‌:- అభోక్ష్యత.

ఇోఇస్టీదీప్తౌ. 21. ఇన్టే. ఇన్టాతే, ఇనతే; ఇ_న్హ్సే; ఇగ్బ్వే- ఇన్దా ఇ్బుథకేం ఇన్టితా. ఇన్ఫామ్‌, ఇస్హాకామ్‌. ఇనధై. ఐన్హ, ఐస్దాతామ్‌, ఐన్బాఃం

ణి ణి అణ విద విచారణే. 22. విన్తే-వేళ్తాం ఇతి రుధాదయః

ఇన్టీధాతువునకు (ప్రకాశించట అని అర్ధము, పేట్‌, ఆత్మనేపది,

ఇన్దే:- లబ్‌ (ప్రధమప్పర్నుషెకపచనమున శ్నమ్‌ చేర్చిన పిమ్మట “ఇనన్‌ ధ్‌తి అని యుండగా “ళ్నాన్నలోపఃి అను సూత్రముచే (671) ధాతునకారము నకు లోపము, జీద్వద్భావము గల అపిర్పార్వధాతుకము పరముగ నున్నది గాన ఆల్లోపము (సూ-577), తకారముశకు ధకారము (సూఎ552). పూర్వధకారము నకు లోపము (నూ-”*వద్చు పక్షమున “ఇన్టే'అను ఏకధకారరూపము, లోపము రాని పక్షమున దానికి (పూర్వథకారముశకు) జశ్వ్వముచే దకారము వచ్చి *“ఇన్‌ద్‌ ఛే'అను రూపమును సిద్ధించును. ఇన్ఫతే:- బహువచనమున రుకుఅత్‌

శశీ

క్‌0 లఘుసీద్ధాన్తకొముదీ ఆదేశమువచ్చినది (సూ-52%). ఇ స్పా ఇన్‌ధ్‌సే' ఆని యుండగా ధకారము అలవి నకు జ శ్వచ రమలు, ఉ వు: ఇనే, ఇన్వహే, ఇన్‌ధ్మ హే. కక ఖ “న లిట్టునందు "ఆమ్‌ వచ్చుటచే (సూ.51ఓ ఇన్ఫాజ్బ (శ్రే, ఇన్దామృభూవ, ఇన్టామాస, ఇత్యాదిరూపము లగును. లుట్‌:= ఇనితాం లృట్‌ :- ఇన్టిష్య తే. ఖా కం ఆ నొ, జూ ః (వ. ॥ శ ణా శ న శ లోట్‌:- ఇన్ఫామ్‌, ఇన్ధాతామ్‌, ఇస్టతామ్‌; ఇన్హ్వ, ఇనాధామ్‌, ఇన్టధ్వమ్‌ ఇనధైై, ఇనధావహై, ఇవధామమై, ఉత్తమపురుమున ఆదాగమము పిక్‌ గాన అల్లోపము రాలేదు, ఐన్థ:= లజ్‌ ప్రధమపురు షక వచనమున ఆడాగమము, వృద్ది? శ్నమ్‌, ధాతునకొారమునకులోపము, అల్లోసము, రకొరముశకుధకారము, మొదటిధకారము నకు లోపవికల్పమను- ఐన, ఐన్గాలామ్‌, ఐన్లత; ఐళ్లూః, ఐ్హూధామ్‌, ఐన్వమ్‌; (ఖ్‌ థి ౮ థి థి (౧ ఐన్టి, ఐన్వహి, ఐన్మ్మహి. విదిలిజ్‌:= “ఇన్సీత, ఇన్సీయాతామ్‌, ఇస్సీరన్‌” ఖు (ఈ (0 (0 ణా (ఖు మొ. ఆశీర్తి జ్‌ :. “ఇనిషీష, ఇనిషీయాసామ్‌, ఇనిషీరన్‌'” మొ. లుణ్‌:-= ల ఇబ యణ అవ ఇ ఐన్లిష్ష, లృజ్‌ ఐన్సిష్యత. ఖణట థు 29. విదధాతువునకు వివాుంణము చేయు అ? ఆర్థము. అనిట్‌. లట్‌:- “విశే, విస్దాతే, విన్షతే” మొ. లిట్‌:- వివిదే, లుట్‌: వేల్రా, లృట్‌ := వేత్స్యతే. లోట్‌ :- విన్హామ్‌, విన్తాకామ్‌, విన్తతామ్‌; విన్‌త్స్వ. న. "మా యు విన్హాథామ్‌, విన్వమ్‌, వినదై , వినదావహే, వినదామహై. ౧ థి లు న్‌ న్‌. లజ్‌;= "అవి న, అవిస్థాతామ్‌. ఆవిన్షత' మొ. విధిలిజ్‌: “వినీత, విన్టీయాతామ్‌, విన్సీరన్‌” మొ. ఆశీర్లి జ్‌ :- విత్సీష్ష. లుట్‌:= అవి త్త, అవి లి 0౧ ళం ట్‌ ఇడి త్సాతామ్‌, అవిత్సత; అవిశ్చాః, అవిత్సాథామ్‌, అవిద్ధ్యమ్‌; అవిత్సి, అవి త్స్వహి, అవిత్న్మహి. లృట్‌ = అ వేత కత రుధాదిగ ణము సమాపము, జాతి

అథ తనాదయః తను విస్తారే. |, 678. తనాదికృర్ట్యూ ఉః 81.7

శపోఒపవాదః. తనోతి, తనుకే. తతాన, తేనే. తనితాసి, తని కాసే, తనిష్యతి, తనిష్యతే. తనోతు. తనుతామ్‌, అతనోత్‌. అతనుక తనుయాత్‌; తన్వీత. తన్యాత్‌; తనిషీష్టం అకానీత్‌ -అతనీత్‌,

తనుధాతువునకు విస్తరించుట అని ఆక్థము. సీట్‌, ఉభయపది. ఉకొ రము ఇక్సంజ్ఞకిము. నిష్ట పర మగునపుడు ఇడవాగమము రాకుఎడుట దాని (వమయోజనము. ఉదాః- తతమ్‌; తతవాన్‌.

తనాదులకం'టెను, కృం్ధాతుపుకంటెను (కర్త్రకృకసార్వధాతుకము పర మగునపుడు) “ఉ ప్రక్యయము వచ్చును,

ఇది *శప్‌' ప్రళ్యయమునకు అపవాదము. లట్టునందు దీని రూపములు (30డు పదములందున్సు స్వాదులలోని ఈవలి ధాతుకూపముల వలె నుండును,

లిట్టునందు కిత్‌, జీత్‌[వత్యయములు పర మగునపుడు ఏత్వాభ్యాసలోప ములు (నూ-402, 48) వష్పను. పరవ్మైసవమున “తతాన, రేనతుః, శేనుః; తేనిధ”” ఇత్యాదిరూపములును, ఆక్మనేపవమున “తేనే, నేనాతే, తేనిరే” ఇత్యాదిరూసములును అగును. లుట్‌*= తనిరాం లృట్‌ := తవిష్యతి; తనిష్యే. లోట లజ్‌, విథిలిజ్జలందు. గూడ దాని రూపములు 'పషుజ్‌ధాతు దూపముల వలె నుండును*

ఆశీర్లిజ్‌;=. (పరఎ “"తన్యాత్‌, తన్యాస్తామ్‌, తన్యాసుః” మొ. (ఆక్మ.) “తనిషీష్ట, తనిషీయాస్తామ్‌, తనిషీరన్‌” మొ. లుజ్జనందు, పర వైైపదమున, “ఆతో హరాదేక్ష ఘోః” అను సూత్రముచే (45%) వృద్ధి విక ల్పము. “అకానీత్‌-అరనీత్‌ , అతానిష్టామ్‌- అకనిష్టామ్‌” ఇత్యాది ద్వివిధ రూపము లగును. ఆర్మనేసదమున *ోఅరకనిష అకనిషాతామ్‌, అతనిషత, అతనిష్టాః” ఇత్యాదిరూసము లగును. ల

క32ే లఘునీద్ధాన్తకొముదీ 677. తనాదిట్యక్తదానోః 2470 తనాదేః సిచో వా లుక్‌ స్యాత్‌ తథాసోః అతత--అతనిష్ట, అతథాః-అవనిస్టాః, ఆఅకనిష్యత్‌; అతనిష్యత.

“గాతిస్టాఘుపాభూభ్యః సిచః పరన్మైపదేషో “ణ్యక్షత్రియార్ష జితో యూనిలుగనపత్యే” “విభాషాఘా ధేట్‌శాచ్చాసః “అను సూ్యూతములనుండి *సిచళి “లుక్‌. “విభాష అనువర్తించును, తనాదిధాతువులకంటె పర మగు సిచ్‌కు తి 'ధాస్‌ ప్రళ్యయములు పర మగునపుడు, లోపము వికల్చ్పముగ వచ్చును.

అతత: “అతన్‌ స్‌ తి అని యుండగా ఈ నూతశ్రముచే సిచొకు లోపముఎఅతన్‌త*, అను దాత్తోపదేశ___“ఇత్యాదిసూ త్రముచే (89) నకార లోపము, “అతతి అను వైకల్పిక దూవము సిద్దించును. ఇళ్లే *థాస్‌' పర మగునప్పడు సిచ్‌ నకారములకు లోపము వచ్చుటచే *అతథాః” అను రూపము సిద్ధించును. సిజ్‌లోపము రాని పక్షమున "అతనిష్టి “అతనిష్టా అను దూప ములు సిద్ధించును. లృట్‌ *- అకనిష్యత్‌, అకనిష్యత.

షణుదానే. ?. సనోతి; సనుతే.

షణు ధాతువునకు ఇచ్చుట అని ఆర్థము, "సీట్‌. ఉభయపది షకారము నకు సకారము (సూ-1£55). షకారము పోయినతోడగే తన్నిమి త్తక మగు ణకొ రము కూడ పోయి నకారమే ఉండును. దీని రూపము లన్నియు చాలవరకు తనుధాతురూపముల వలె నుండును.

శే విభలొవా 6. 44 జనసనఖనామాత్వం వా యాదౌ కితి, సాయాత్‌-సన్యాత్‌, అసా నీఠ్‌_-అసనీత్‌,

“జనసనఖనాంసజ్‌ యలోః* *విడ్వనోరనునాసికస్యాత్‌' అను సూత్రముల నుండి 'జనననఖనాంి *ఆత్‌” అనువ ర్తించును, “అనుదాతోప దేశవనతితనోత్యా దీనామనునాసిక లోపోరులిక్సి తొ నుండి 'క్తితి ఆనువర్తించును. యకారాది యగు కిత్‌ జీత్‌ ప్రత్యయము సర మగునపుడు జన్‌. సన్‌, ఖన్‌ ధాతువులకు ఆడాగమము వికల్చ్పముగ వచ్చును.

ఆశీర్లి జానందు (పరన్మైపదమున యాసుట్‌ కిత్తు గాన అది పర మగు నప్పడు ఈ సూ[ర్రముచే వికల్బ్భముగ అలో న్మ్యపరిభాషచే (సూ-£1) నకారస్థాన

తనాదనయః కీ33ే మున ఆకారము వచ్చును. ఆకారపక్షమున *సాయాత్‌, సాయాసాహ్‌' ఇత్యాది రూసములును, తదభావపక్షమున సన్యార్‌, సన్యాస్తామ్‌" ఇత్యాదిరూసములును అగును. విధిలిజ్ఞునందలి యౌసుట్‌ కును ధాతువునకును మధ్య “ఊ(ప్రత్యయ ముండుటచే ఈ సూత్రము (సవ ర్తింపదు, లుట్‌, ఆత్మనేపదమునందు, “త” “థాసొలు పరమగునపుడు “అనన్‌ స్‌తఈ “అసన్‌స్‌థాస్‌' అవి యుండగా తనాదిభ్య న్తథాసోః” అను సూ(ర్రముచే (0/7) సిచ్‌కు తోపము 'ఆవన్‌త *అసన్‌థాస్‌' అని యుండగా:_ (0790. ఎరనళథభినాం నజ దులోః 66.42 ఏషామాకారో న్తాదేశః స్యాత్‌ సని దులాదా క్షితి, అసాత. అస నిష్ట, అసాథాః, ఆసనిష్టాః. పై నూత్రమునందు వలె “క్షితి అను పదము అనువరిచును. సన్‌ ప్రత్యయము, రులాది యగు కిత్‌ గాని జీత్‌ గాని యైన ప్రశ్యయము పర మగు నపుడు జన, సన, ఖనధాతువులకు ఆకారము అనాదేశముగ వచ్చును. ఈసూ[త్రముచే నకొారమునకు ఆకారా దేశముచేయగా *“అసాతి *“అసాథాః అను రూపము లగును. సిజ్‌లోపము లేని పక్షమున సిచ్‌కు ఇడాగమము వచ్చు టచే యులానిప్రత్యయము సరముగ లేదు గాన ఈ సూత్రము (ప్రవర్తింపదు, తృ థాస్‌ ప్రళ్యయములు లుజ్‌ స్థానమున వచ్చినవి గాన జిత్తులు. క్షణుహంసాయామ్‌ 2. క్షణోతి; క్షణుతే. హ్మ్య న్దేతిన వృద్ధిః- అక్షణీత్‌, అక్షత, అక్షణిష్ట. అక్షథాః-అక్షణిష్టాః క్షణ్‌ ధాతువునకు హింసించుట అని యర్భము, 'సేట్‌. ఉదిత్‌, ఉభయపడి. దీనిరూపములు చాల వరకు తనుధాతురూపముల వలె నుండును, పర స్మైపదిలుజ్జునందు “అతోహలా దేర్శ ఘోః'అను సూూతముచే (45%) (ప్రొాప్తమగు వై కల్పికవృద్ధి “హ్మ ్య న్త-క్షణ-శ్వ శ-జాగృ-ణి శ్వ్యేదితామ్‌" అను సూత్రముచే (406) నిషేధింపబకినది గాన *“అష్షణీత్‌ మొదలగు ఏకవిధ రూసములు మాత్రమే యుండును. ఆత్మనేసదమున ఈ థాస్‌ లు పర మగు వప్పడు సిజ్‌లోపవికల్చ్బముచే (సూ-677) తనుధాతువునందువలె, అక్షత-అక్ష ణిష్ట, “అక్షథాః, అక్షణిష్టాణి అను రెండేసి రూసము లగును,

గ! లఘనిద్ధాన్తకొముదీ కీణుచ, 1. ఉప్రత్యయే లఘూపధస్య గుణో వా. కేణోతి కేణోతి. కేజిఠా. అకేణీత్‌, అక్షిత -అక్షేణిష్ట,

శ. &ీణు ధాతువునకు కూడ పొంసించుట అని అర్థము. "సీట్‌ =4ఉదిత్‌ , ఉభయపది* లట్‌ మొదలగు సార్వధాతుకలకారములందు ఉప్రత్యయము చేర్చిన పిదస ఇకారమునకు గుణము (సూ-15)) రావలసి యున్నది. ఈ గుణము “ఉపధి అను సంజ్ఞ వె ఆధారపడి యున్నది. అందుచే ““సంజ్ఞాపూర్వకో విధి రవిత్యః” ఆను పరిభాషననుసరించి ఈ కార్యము (గుణము) అనిత్యము కొన ఇచట రాదని ఆ(శ్రేయాదుల మఠము. వచ్చునని ఇతరుల మళము. అందుచే వికల్ప మని సిద్దించినది. కావున గుణము వచ్చిన పక్షమున “*క్షేఖోతి” ఇత్యాది రూసములును, తదభావపక్షమున “క్షి ణోత్రి ఇళ్యాదిరూపములును అగును.

ఉప్రత్యయనిమి త్తక మగు గుణవిషయముననే మఠభేద ముండుటచే ఈ గుణవికల్పము ఉప్రవ్యయము వచ్చెడు సార్వధాతుకలకారములందు మాత్రమే (ప్రవర్తించును. “తా, “స్య” మొదలగు (ప్రత్యయములు నిమి త్తముగాగల ఉపధా గుణము విత్యముగ వచ్చి *క్షేణితా ఇత్యాదిరూపములు మాత్రమే యుండును.

తృణు అవనే, 5. తర్జోతి, తృణోతి, తర్షుతే; తృణుతే. డు కృణ్‌ కరణే, 8. కరోతి.

తృణు ధాతువునకు తినుట అని అర్ధము, "సేట్‌, ఉభయపది, ఉదిత్‌.

అడాదిసార్వధాతుక లకార ములందు “సంజ్ఞాపూర్వకో విధిరనిత్యః”” అను మతము ననుశరించి లమూపధగుణము చేయని పక్షమున “తృణోతి" ఇత్యాది రూపములును, గుణము చేసిన పక్షమున 'తర్జోతి ఇళ్యాదిరూపములును సిద్ధిం చును. ఆత్యనేపదమున. “తృణుతే, తృణ్వాతే, తృణ్వతే” మొ. “తర్హుతే, తర్వాతే, తర్జ్య్వతే' మొ. లిట్‌. (ప,) తతర్ష్మ, రళ్ళణతుః, తతృణుః మొ.(ఆఎ తతృణే. అట్‌: త్రర్మితా. లృట్‌:- తర్జిష్యతి; తర్జిష్యతే. లోట్‌:- (సం) “తర్జోతు-తర్జుతార్‌, తర్జుకామ్‌, తర్జ్వన్త మొ, తృణోతు. (ఆం తర్జుతామ్‌; తృణుతామ్‌. లజ్‌:- ప. ఆళర్జోత్‌; అత్భ ణోత్‌. (ఆత్మ) తర్జువీత; తృణువీఠ, విధిలిజ్‌ :- తృణుయాత్‌;తృణ్వీత ఆశీర్గిజ్‌:- (ప.) తృణ్యాత్‌. (ఆత్మ.) తర్జిషీష్ట. లుజ్‌:= (ప) అతర్జీత్‌,

తనాదయ। వ్‌ఫక (ఆత్మ) అకర్షి ష్టం అత్తరం (సూ-677) అకర్థష్టాః - అతర్భ్థాః. లృజ్‌ - (పు అడర్జ్మిష్యత్‌. (ఆ) అరర్జ్మిప్యత.

“డుకృజ్‌ 'ధాతువునకు చేయుట అని యర్ధము. అనిట్‌, జీత్తు గాన ఉభయపది. *డుి ఇర్సంజ్ఞకము. డ్విత్తు గాన ఈధాతువునకు *డ్వితః కింక అను సూత్రమే (880) * క్త 9%ప్రత్యయము. వచ్చి “కృథతిమమ్‌”. మొదలగు రూవములు సిద్దించుటకు వీలగును.

కరోతి*. లట్‌(ప్రధమపురుషైెకపచనమున "ళ్ళ ఉ తి అని యుండగా బుకారముశకు “ఉప్రత్యయనిమి త్తక మగు (సూ-880గుణము-'కరుతి. ఉకొౌర మునకుతి” పత్యయనిమి త్రక మగు గుణము.కరోత్రి అను రూపము సిద్రించును. ద్వివచనమున ఉపత్యయగుణములు చేసిన పిమ్మట “కరుతస్‌ "అని యుండగాం

అతడత్‌ నొర్భధాతుశే 64.110

ఉప్రర్యయా నకృజో౬రారస్య ఉర్‌ స్యాక్‌ సార్వధాతుకే క్‌బితి. కురుత.

“ఉత ళృ్ళ(పత్యయాత్‌ * “నిత్యంక రో తేః” “గమపహనజనఖనఘసాంలోపః క్తిత్యనజీ”' అను సూ(త్రములనుండీ “ఉత ్కి “నత్యయాత్‌' “కరోతేః “క్టితి అనువర్తించును. కిత్తుగాని జీత్తుగాని యగు సార్వధాతుుము పర మగుళపుడు ఊఉ ప్రత్యయాంత మగు కృజ్‌ధాతువు యొక్క అకొరమునకు _హస్వ మగు ఉకా రము ఆదేశముగ వచ్చును.

ఈ సూత్రముచే ఇతట కకొరముపై నున్న అకారమునకు ఉకారము వచ్చి కురుతఃొ ఆను రూనము సిద్ధించినది. శత్రాస్స్‌ జీత్తుగాన ఉకారమునకు గుణము రాలేదు. బహువచనమున “కృ ఉ అని అవి యుండగా బుకారము నకు గుణము= “ర్‌ ఉఅిన్తి'= ఆఅకొరమునకు ఉకారము (నూ-880)= “కుర్‌ ఉ అన్ని, ఇపుడు “హలిచి అను సూత్రముచే (61%) ఉకొారమునకు దీర్సము రావలసి యుండగా:

నభవద్భరావ్‌ 8.2 70

భస్య కుర్చురోరుపధాయా న దీర్హః. కుర్వ న్ని,

“ర్వోరుపథధాయాదీర్చ ఇకః* నుండి *“ఉపధాయాఃి “దీర క! అనువ ర్తిం చును. భసంజ్ఞ కములయొక్కయు, “క్షర్‌” కళ్చర్‌ిల యొక్కయు ఉపధకు దీర్టము రాదు.

కీవేథ లఘునీద్దాన్తకొమదీ

ఈ సూత్రముచే దీర్చము నిషిద్ధ మైనది గాన “కురుఆ ని అనునపుడు యణా దేళముచే “కుర్వ _న్గి అను రూపము సిద్ధించినది. కరోషి, కురుథః, కురుభ; కరోమి, ఉత్తమపురుషద్వివచనబహువచన్నవత్యయము లగు “వస్‌? “మస్‌*లు పర మగువప్పడు *కురువస్‌” 'కురుమస్‌” అని యుండగా “లోవళ్చాస్యా న్యతరస్యాంమ్వోః' అను సూూతముచే(₹05) ఉకారలతోపము వికల్బముగ రావసి యుండ్కఎ

నిత్యం కోరోతోః 6 4.100

కరో తేః (పత్యయోకారస్య నిత్యం లోపో మ్వోః పరయోః. కుర్వః, కుర్యుః కురుతే, చకౌర; చథకే. కర్తా. కరిష్యతి; కరిష్యతేం కరోతు; కురుతామ్‌, అకరోత్‌. అకురుత.

“ఉతశృపత్యయాత్‌ అను సూ్యక్రము, “లోవళ్చాస్యాన్యత రస్యాం మ్వోః” నుండి *లోవఃి “మ్వోఃి అనువ ర్తించును. మకారవకారములు పర మగునపుడు కృజ్‌ ధాతువుకంటె పరమైన (ప్రత్యయమునకు సంబంధించిన ఉకొ రమునకు లోపము నిత్యముగ వచ్చును.

ఈ సూత్రముచే ఉకొరము లోపింవగా “కుర్వః” “కుర్మః' అను రూప ములు సిద్ధించును. లట్‌. (ఆత్మ.)- కురుతే, కుర్వాతే, కుర్వతే; కురుషే, కుర్వాథే, కురుధ్వే; కుర్వే, కుర్వహే, కుర్మహే, లిట్‌. (ప్ర చకార, చతుః, చక్ళః; చకర్ణ, చ్యకధుః, చక్ర; చకొర-చకరు చకృవ, చకృమం (ఆత్మ )*చ(కే, చడ్రాతే, చకక్రిరే” మొ. లుట్‌' కర్తా, లృట్‌ ౬ “బుద్దనోః స్యే” (600) కరిష్యతి; కరిష్యతేం లోటొ, లజ్జులందుకూడ దీని రూపములు తనుధాతురూపముల వలెనే యుండును. *వ' *మి “వహి *మహి'లు పరమగునపుడు మాత్రము (లజ్‌నంద్రు ఉకారలోపము నిత్యముగ వచ్చును. (నూ.

ఉచ 64.100

కృఇ ఉలోపో యాదౌ (ప్రక్యయే పరేం కుర్యాత్‌; కుర్వీతం క్రియాత్‌; కృషీష్ణ- అకాక్షీత్‌; అకృత అకరిష్యత్‌; అకరిష్యత.

“లోపళ్ళాస్యాన్యతరస్యాం మ్వోఃినుండి“అస్య' *'లోవః” అనువర్థించును.

ఇ

తనాదయః 537 “*నిత్యంకరో తే॥” నుండి “రరోతేఃి ఆనువర్డించును. పూర్వసూ(తమునందు ఉకారము చెప్పబడియుండుటచే “అస్య” అనుదానికి 'ఉకొరమునకు” అని అర్థము, యకారాదిప్రత్యయము పర మగునపుడు గూడ కృ ధాతువుకంట పరమైన ఉకొ రమునకు లోపము వచ్చును.

విధిలిజ్‌ నందు పర వ్మైసదమున గుణోత్వాదులు చేసిన పిమ్మట “కురుయా ఆని యుండగా ఈ సూ ర్రముచే ఉకొరమునకు లోపము వచ్చి “కుర్యాత్‌, కుర్యా తామ్‌, కుర్యుఃి ఇర్యాదిరూపము లగును. (ఆత్మ) “కుర్వీత, కుర్వీయా తామ్‌, కుర్వీరన్‌” మొ ఆశీర్లిజ్‌:. (పరన్మైపద్రి- “రిజ్‌శయగ్‌లిద్డ అను సూత్రముచే (51% బుకారమునకు “రిజ్‌” ఆదేశము చేయుటచే. “క్రియాక్‌, (క్రియాస్తామ్‌, క్రియాసుః' ఇత్యాదిరూపము లగును. (ఆర్మ.) “కృషీష్ట" మొ. “ఉళ్చి అను సూ(త్రముచే (517) సీయుట్‌ కిత్తు గాన గుణము రాలేదు. లుజ్‌ (పరస్మైపది) వృద్దివచ్చి (సూ-186) అకార్జ్మీత్‌, అకాౌర్షామ్‌, అకార్షుః” మొ. అకృత:- లుజ్‌(అక్మనేపది) ప్రమప్పరు షైకవచనమున “హైస్వాదజ్లాత్‌" అను సూత్రముచే (548) “సిచ్‌*కు లోవము.. 'థాస్‌ సర మగునపుకు కూడ ఇళ్లే లోపము వచ్చును, “అకృృత, అకృషాతామ్‌, అకృషక' మొ, ల్ఫజ్‌:- అకరిష్యత్‌, అకరిష్యత “బుద్ధన్యోః స్యే అని (600 ఇడాగమము,

684 నవ్చ్రరిభ్యాం కరోలొ దావతో 6 1.197 685. నమవాదోన 81 18

సమృ్పరిపూర్వస్య కరోతేః సుట్‌ స్యాత్‌ భూషణే సక్హ్రాతే చార్దే, సంస్కరోతి-అలజ్కరోతీత్యర్థ:. సంస్కుర్వ నిం సళ్ష్మీ భవ న్రీత్యర్థిః. సమ్‌పూర్వస్య క్వచిదభూషణేఒపి సుట్‌. “సంస్కృతం భక ఇతి క్లాపకాత్‌ *

“సుట్‌ కొాత్పూర్వః నుండి నుట్‌, “నిత్యంకరోతేఃశి నుండి *కరోతేఃి అమవదర్హించును. అలంకరించుట, సంఘముగ నేర్చడుట అను నర్భములందు, “సమ్‌”, “పరి అను ఉపసర్గలు పూర్వమునందు గల కృణ్‌ ధాతువునకు “సుట్‌" ఆగమము వచ్చును.

సంస్కరోతి: ఇచట “సమ్‌పూర్వక మగు కృధాలు వున్నది. దానికి

క్ర్ర్‌శ్రీ అఘునిద్ధాంతకౌముది అలంకరించుచున్నాడు అని యర్థము అందుచే సుట్‌(స్స్‌ ఆగమము టిత్తుగాన కృజ్‌ ధాతువునకు ఆద్యవయవము॥ వచ్చినది "“మోనుస్వారః”అను సూత్రముచే (77) మకారమునకు అనుస్వారము. ఇళ్లే “సంఘముగ నేర్చడు చున్నారు" అను నర్థమున సుడాగమము వచ్చి *“సంస్కుర్వ న్ని అని యేర్చడినది. కాని పాణిని “సంస్కృతం భకాః” అవి ప్రయోగించి అలంకరించుట అను నర్థము లేనపుడు కూడ సమ్‌పూర్వక మగు కృజ్‌ ధాతువునకు సుశాగమము చేసి యున్నాడు. దానిచే అలంకరించుట అను నర్జముకంజె భిన్న మగు అర్ధముశందు కూడ “సమ్‌” పూర్వకకృణ్‌ ధాతువునకు సుడాగమము వచ్చు నని సూచింపబడినది. అందుచే “అన్నం సంస్కరోతి” ఇత్యాదిప్రయోగములలో కూడ సుడాగమము రావచ్చును. ఈవిధముగ *పరిష్కరోతి" ఇళ్యాద్యుదాహంణములూహ్యములు. 606. ఉపాత్చ తియత్బ -వై తృ త-వాక్యాధ్యావో రేము చ క.1.199 ఉపాత్‌ కృణః సుట్‌ స్యాదేస్వర్ధేషు; దాత్‌ (ప్రాగుక్త్రయోరర్ధ యోః. పప్రతియత్నో గుణాధానమ్‌- వికృతమేవ వైకృతమ్‌- వికారః, వాక్యాధ్యాహారః- ఆకొజ్జీతై క దేశపూరణమ్‌ ఉపస్కృతా కన్యా. ఉప స్కృృతాః (బ్రాహ్మణాః. ఏధోదకస్యోపస్కురుతే. ఉపస్కృతం భుజ్‌ శ్రే. ఉపస్కృృతం (బ్రూతే.

“కరోతేః” “సుట్‌ అనుపదములు పై సూతములందు వలె అనువర్తిం చును. ఉపకంకె పర మగు కృఖ్‌ ధాతువుశకు పపతియశత్నము, వై కృతము. వాక్యాధ్యాహారము అనునర్థములందును, *చ' అనుటచే పై స్యూతములలో చెప్పిన భూషణసంఘాతార్థములందును సుడాగమము వచ్చును.

వ్రతియత్న మనగా క్రొ త్తగుణమును సంపాదించుట. వైక్ళళత మవగా వికారము. వాక్యాధ్యాహార మనగా ఆవళ్యక మగు ఒక భాగమును పూరించుట.

ఉపస్క్బృతా (దాహ్మణాః. ఇచట సంఘీభావార్థమున సుడాగమము వచ్చి నది. ఏదోదకస్యోపస్కు రుతే:- కై ఉదకమును సరిష్కరించుకున్నది. ఇచట కొ త్తగుణమును కలిగంచుట అను నర్ధమున ప్రయోషంప బడినది గాన పరిపూ ర్వకి కృజ్‌ ధాతువునకు సుట్‌ వచ్చినది. ఉపప్కృకం భుజ్‌ క్షే. *వికృళశమగు వస్తువును తినుచున్నాడు' అని అక్టము ఇచట (ప్రతియక్నార్థమున ప్రయుక్త కృఖ్ధధాతువునకు సుడాగమము వచ్చినది. ఉపస్క్బృతం (బూతే]. వాక్యమును

తనాదయః క్ర ఆఅధ్యాహారమును తెచ్చుకొనుచు మాటలాడుచున్నాడు. వాక్యాధ్యాహారార్థమున సుడాగమము వచ్చినది. వను యాచనే, ?. వనుతే., వవనే. మను అవజోధనే. 8. మనుతే. మేనే. మనిత్కా మనిష్యతే. మనుతామ్‌. అమనుత. మన్వీత. మనిషీష్ట, అమనిష్ట. అమత. అమనిష్యత- ఇతి తనాదయః.

వను ధాతువునకు యాచించుట అని యర్థము. సేట్‌. ఆత్మనేపది. దీవి రూపములన్నియి తను ధాతువుయొక్క అల్మ నేసదరూపములనలె నుండును. లిట్టునందు రావలసియున్న (సూ-482) ఏత్వాభ్యాసలోపములు 'న ళ సదదవాదిగుణానామి అను నూ్రముచే (111) ని షేధింపబడినవి గాన వవనే, వవనాతే, వవనిరే ఇత్యాదిరూపము లగును. ఇదియే భేదము.

8, మను ధాతువునకు తెలిసికొనుట అని యర్ధము. సేట్‌ ఆత్మనేపది. దీని రూపములు పూర్తిగ తను ధాతువు ఆత్మనేపదరూసముల వలె నుండును. తనాదిగణము సంపూర్ణము, అథ [క్యా దయః

డు(క్రీజ్‌ (ద్రవ్యవినిమయే. 1.

(ర్యాదిభ్భాఃి త్వా తీ1.81

శపోఒపవాధః. క్రీణాతి. ఈ హల్యఘోః_ క్రీణీఈః. శ్చాభ్య స్త యోరాతః- క్రీణ_న్తి; (్రీణాసి, (్రీణీఠః, గ్రీణీధ; (్రీణామి, (క్రీణీవః, (క్రీణీమః. క్రీణీ తే, క్రీణాతే, క్రీణతే; (క్రీణీషే, [క్రీణాథే, (క్రిణీర్వే; క్రీణే, క్రీణీవహే, క్రీణీమహే.

చికాయ, చిక్రియతుః, చిక్రియః; చి(క్రేథ-చిక్రయిథ. చిక్రియే. (చేతా. (శ్రేష్యతి, (క్రేష్యతే- క్రీణాతు, (్రీణీఠాత్‌, (క్రీణీతామ్‌. అక్రీణాత్‌; అ్రీణీఠ, (క్రీణీయాత్‌; (్రీణీత. (కేయాత్‌, (శ్రేషీస్ట. అశై )షీత్‌. అశేష,

లి అకేష్యత్‌; అ్యకేష్యత.

వడత౦0 లమునిద్ధాన్తకొముడీ డుష్రీజ్‌ ధాతువునకు కొనుట అని యర్థము. డ్విత్‌, అనిట్‌. జిత్తుగాన ఉభయపది.

(క్యొదులకంటి (కర్ష9ర్థకసార్వధాతుకము పర మగునపుడుు*శ్నా” (ప్రత్య యము వచ్చును.

“శప్‌'కు అపవాదము, ఇది శిత్‌ గాన సార్వధాతుకుము అపిత్చార్వధాతు కము గాన జీద్వద్భావ ముండుటచే నిది పర మగునపుడు గుణము (నూ-80) రాదు.

(క్రీణాతి:- లట్‌ప్రధమపురుషైకవచనమున శ్నా(ప్రత్యయము చేర్చిన పిమ్మట “క్రీనాతి అని యుండగా ణక్వము (సూ-18) క్రీణీతఈః: “గ్రీణా తస్‌' అని యుండగా “ఈ హల్యఘోః? అను సూ(తముచే (720) ఆకారము నకు ఈకారము క్రీణన్తి:- 'క్రీణాఆ న్తి ఆని యుండగా “శ్నాభ్య స్తయో రాతః'” అను సూత్రముచే (సూ-622) *'జొయందలి ఆకారమునకు లోవము “*క్రీణ న్లి అను రూపము సిద్దించినది, థస్‌, థ వస్‌, మస్‌లు కూడ హవాద లగు జీత్ప్రత్యయములు గాన ఈకారము వచ్చి (సూ-?21 *“కీణీ థః” క్రీణీధ, శ్రీణీనః, |క్రీజీమః” అను రూనము లైనవి. ఇళ్లే త “థాస్‌? మొదలగు హలాద్యాత్మనేసదములు కూడ జిత్తులగుటచే ఈకారము వచ్చి “క్రీణీశే' “క్రీణీషే" “కీణీధే' ఇత్యాదిరూపము లగును,

“ఆతే' మొదల అనాది ప్రత్యయములు పర మగునప్పడు “ఈహల్య ఘోజ” (721) ప్రవ్తింపదు గాన 'శ్నాభ్య స్తయోరాతఃి అను స్తూత్రముచే (029) ఆకారలోపము వచ్చుచుండును.

క్రీణతే:- లట్‌ ప్రధమపురుషబహువచనమున “క్రీణా యు'అని యుండగా ఈవ్వముకంటె పరమును నిత్యమును గాన “ఆత్మనేసదేస్వనతః'*' అను సూత్ర ముచే (527) “అత్‌ ఆదేశము ఇపుడు హలాదివత్యయము పరము కొకుండు టచే ఈత్వము రాదు. ఆకారలోపము (సూం022).

చిక్రాయ'- లిట్‌ _పథమప్పరుషైక వచనమున ద్విత్వాభ్యానకార్యములు చేసిన పిమ్మట 'చిక్రీఅి అనియుండగా ఈకారమునకువృద్ధి (సూ. [89); ఆయాదేశము.చి[క్రియతుః- ద్వివచనమున. “చిక్రీ' అతుస్‌అని యుండగా “అతుస్‌” కిత్తుగాన (సూ. 40% గుణమురాదు. ఇయడొదేశము (సూ. 100)- “చి[క్రియతుః"అను రూపము. సిర్పించును. ఈ విధముగ పరనైైపదియందును

(క్యాదయః వశ! ఆత్మనేపదియందును కూడ అజాదిపశ్యయములు పర మగువప్పడు ఇయజాదే శము వచ్చును. ధల్‌ కు భారద్వాజనియమముచే ఇడ్వికల్చ్బము. ఇడాగమపక్ష మున గుణ అయాదేశములు, తదభావపక్షమున గుణము మాత్రము వచ్చి “చికయిధ' “చ్నికేధి ఆనురూపద్వయముండును. ఆత్మ నేపది:- ““చిక్రియే, చ్మికియాతే, చిక్రియిరే'”మొ.లుట్‌ (కేతా, లృట్‌ := (చేష్యతి; (కేష్యతే. లోట్‌*. (పర) (్రీణాతు--_[క్రీణీఠాత్‌, ర్రీణీతామ్‌. క్రీణన్తు; ర్రీశీహి-గ్రీణీతాత్‌, (క్రీణీకమ్‌, ్రీణీఠ; గ్రీణాని, క్రీణావ, ్రీణామ. “క్రీణీలాత్‌" "క్రీణీహి' అనునపుడు “తాతజ్‌” “హి"లుజీత్తులగాన ఈకారము (సూ, 721) వచ్చినది. (ఆర్య) క్రీణీఠాష్‌, క్రీణాతామ్‌, క్రీణతామ్‌; (కీణీష్వ, క్రీణాథామ్‌, క్రీణీధ్వమ్‌ః కీళై. క్రీణావహై, క్రీణామహై. లజ్‌:. (పరన్మైపది- అక్రీణార్‌, అక్రీణీకామ్‌, అక్రీణన్‌; అగ్రీణాః, అక్రీణీ3మ్‌, అక్రీణీత, అ,క్రీణామ్‌, అక్రీణీవ, అ్యకీణీమ, (ఆక్య). అక్టీజీక, అగ్రీణాతామ్‌, అక్రీణత, అక్రీణీథాః, అక్రీణాథామ్‌, అక్రీణీధ్వమ్‌; అక్రీణే, అటక్రీణీవహి. ల్మక్రీణీమహి. విధిలిజ్‌ (పర) [క్రీణీయాత్‌, (కీణీయాతామ, (క్రీకీయుః; క్రీణీ యాః, క్రీణీయాకమ్‌, [్రీణీయాత; [్రీణీయాష్‌. (క్రీణీయావ, [్రీణీ యామ, యాసుట్‌ జీత్తుగాన ఈకారము. (సూ. 721) వచ్చినది. (ఆత్మ (క్రీణీత, గ్రీణీయాతామ్‌, ్రీణీరన్‌; గ్రీణీథాః: [క్రీణీయాథామ్‌, క్రీణీ ధ్వమ్‌; (్రీణీయ, (్రీణీవహి, గ్రీణీమహి. ఇచట సీయుట్‌ కిత్తు గాన “శ్నాభ్య స్తయోరాత:" అనుసూడక్రము (820 చే ఆకారలోపఘము సీయుట్‌లోని సకారమునకు “లిజఃసలోపోఒన న్త్యస్య" అను నూత్రముచే (420%) లోపము (ఆత్మ) “కేషీష్ట, (కేషేయాస్తామ్‌, (శేషీరన్‌, మొ, లుజ్‌:= (పర) “సిచివృద్దిః పరన్మైపదేషు (సూ, 4808). “అతై) షీత్‌, అక్రైఫష్టామ, అక్రైఫిషుః”” మొ. (ఆత్మ) “అకేష్ట, అ క్రేషా తామ్‌. అ్యకేషత”” మొ లృజ్‌:- ఆలకేష్యత్‌. అ(కేష్యతం

$542 లఘునిద్ధాన్న కొముదీ పీజ్‌ తర్చణే కానా చ. 2, ప్రీబాతి; (వీణీతే. (శ్రీ పాకే ర్‌ం శ్రీణాతి: (శ్రీబీతే. మీ హింసాయాష్‌. 4.

ప్రీజ్‌ ధాతువునకు సంతసింపచేయుట అని అర్థము. అనిట్‌ ఉభయపది. 8. శ్రీజ్‌ ధాతువునకు వండగుట అని అర్థము. అనిట్‌. ఉభపది. వీటి రూప ములు (క్రీదాతురూపములవలె నుండును.

మీఖ్‌ ధాతువునకు హింసించుట యని అర్థము. అనిట్‌. ఉభధయపది. లట్‌ నందు దాని హాపములు (కీధాతురూపములవలె నుండును
పొలు బీనా 84.15

ఉపసర్గస్థాత్‌ నిమి త్రాత్‌ పరనై్యైతయోర్నస్య ణ$ స్యాత్‌, (వమీణాతి; [ప్రమీణీతే, “మీనాతి-” ఇత్యాత్వమ్‌. మమౌ. మిమ్యతుః, మమిథ-_మమాథ. మిమ్యే. మాతా. మాస్యతి, మీయాత్‌. మాసీష్ట, అమాసీత్‌_అమాసిష్టామ్‌. అమా స్త,

“రషాభ్యాంనోణః సమానపదే' అనుసూ తము “ఉపసర్గాదసమా సేఒపి” నుండి “ఉపసర్గాత్‌” ఆనువర్తించును. ఉపసర్ణయం దున్న నిమిత్తముకంటె (శేఫషకొరములకంజై పరమైన “హూ (స్వాదిగణము) “మీ” (క్రాదిగణము) ధాతువుల నకొరమునకు ణకారము వచ్చును,

('ప్రమీణాతి, (ప్రమీణీతే:_ ఇచట మీధాతువు ఉపసర్గస్థ మగు రేఫరూన నిమిత్తకంబ పరముగ నున్నది గాన ణక్వము వచ్చినది.

నుమౌః:- లిట్‌ ప్రధమపురుషైకవచనమున “మీ ఆఅని యుండగా వృద్దినిమి త్త మగు శిద్భిన్న (ప్రళ్యయము (ణల పరముగా నున్నది గాన 'మీ"కి “*మీనాతిమినాతిదీజౌొం ల్యపి చొ అను సూత్రముచే (811) ఆకారము ఆంతాదేశ మైనది. ణల్‌కు “ఆత జౌ ణలః” అనుసూ(త్రముచే (491) జౌకారము, పిమ్మట ద్విత్వము, అభ్యాసకార్యము (చూస్వము), వృద్ధి “*వుమాో మిమ్మ్యతుః- ద్వివచనమున *మీ ఆతుసి అని యుండగా ద్విత్వాభ్యాసకార్య, యణొ దేశములు.

కమ్వైనాత్రిఎ ఇత్యాదిహూ( త్రము (611) గుణవృద్ధ్యాదులకు నిమిత్తము లగు (ప్రత్యయములు (తిప్‌, సిప్‌, మిప్‌ మొంపర మగు నపుడుమాతమే (పవర్తిం చును గాన “అతుస్‌* మొదలగు కిత్స0త్యయములు పర మగునప్పుడు రాదు,

(క్ర్యాదయః వ్‌

థల్‌ పర మగునప్పడు ఆకారము (నూ, 841) అంతాదేళము. ద్విత్వా భ్యాసకార్యములు భారద్వాజనియమముచే ఇడ్వికల్పము. ఇట్‌ సకమున “మామా ఇధిఅని యుండగా 'ఆతోలోప ఇటిచి అనుసూ(త్రముచే (492) ఆకారము లోపించి మమిధ అను రూపమును, ఇడభావపసక్షమున *మమాథ'” అను రూపమును సిద్దించును. మమధుః, మమ, (ఉ పు.) మమౌ, మమివ, మమిమ. “ఆక్మనేపదమున, ద్విత్వాభ్యాసకార్యములు, “ఏర్రనేకాచోఒసంయోగ పూర్వన్య” అనుఘూశముచే యణాదేశము చేయగా *మిమ్యే” మిమ్యాతే, మిమ్మిరే” ఇత్యాదిరూపములగును. లుట్‌ :. మారా, ల్భట్‌. మాస్యతి; మాస్యతే లోట్‌, లబ్‌, విధిలిజ్ఞులందు (క్రీధాతువునందువలె రూపము లుండును. ఆశీర్లిజ్‌ (పృ:- మీయాత్‌ (ఆ) మాసీష్ష (ఆత్వము సూ.640%) అమాసీత్‌:-

నే

లుజ్‌ (పరస్మైపది): (ప్రథమప్పరుషైకవచనమున ఆత్వము; “'యమరమనమాతాం సక్స ఆనుమాత్రముచే (498) *సక్‌' ఆగమము, సిచ్‌కు ఇడాగమము; సిచ్‌కు లోపము (సూ. 448%) అమాసీక్‌; *“అమాసీత్‌, అమాసిష్టామ్‌, అమాసిషుః” మొ. (ఆర్మృ్రం అమౌ స్త, అమాసాతామ్‌, అమాసత మొ. లృజ్‌:= ఆఅమాస్యత్‌ ; అమాస్యత.

షిజ్‌బన్టనే. 5. సినాతి,. సిసీతే, సిషాయః సిష్మ్యే, నేతా, స్కుజ్‌ ఆసప్షవనేం 8.

షిజ్‌ ధాతువనకు బింధించుట అని ఆర్హము. అనిట్‌. ఉభయ పది, షకారమునకు సకారా దేశము (సూ. £5%)

సినాతి; సిసితే;_ లట్టునందు ్రీధాతురూపముల పలె నుండును, సిషపాయ:- లిట్టు (పక (ప్రధమరుషైకవచనమున ద్విత్వాభ్యాస కార్యములు, ఇకారమునకు వృష (సూ 189) ఆయాదేశము, సకారము ఆదేశరూపమైనది గాన దావీకి షత్వము.

సిష్మే:- లిట్‌ (ఆత్మ.) _ప్రథమపురుషైకవచనమున ద్విత్వాదుణ చేసిన పిమ్మట '*సిషిఏ'అరి యుండగా “ఉవజ్‌'ను (సూ. [8% బాధించి “ఏరనే కాచోఒసంయోగపూర్వన్య “ఆను సూ(త్రముచే (700%) యణాదేశము ఇళర లకారరూపము అన్నియు (క్రీధాతురూసముల వలె నుండును.

స్కుజ్‌ ధాతువునకు నాలుగువై వుల గంతులు వేయుట అని అర్ధము. ఇనిట్‌. ఉభయపది,.

544 లఘునీద్ధాంతకొముదీ (80, న్రశ్యు-న్వు వ్ధంన్భ వ్భ్ర _న్యూన్యు, నుం త్ను 01.62

చాత్‌=శ్నాం స్కునోరి, స్కునాతి. స్కునుతే, స్కునీ తే చుస్కావ; చుస్కువే. అస్కా_షీత్‌; అస్కోష్టం _స్తన్ఫాాదయ శృత్వారః సౌశ్రాః సర్వే రోధనార్ధాః సరన్య్యైపదినః.

స్తన్భు, స్తున్ఫుంస్క న్ఫ్‌ః స్కున్ఫు, స్కుజ్‌ధాతువులకంకు పరముగ ళ్ను ప్రత్యయము కూడ వచ్చుడు.. “చిఅనుటచే శ్నాప్రత్యయము కూడ వచ్చును.

ఈ సూత్రము ననుసరించి “ళ్ను 'ప్రత్యయ'ళ్నా' పఠ్యయములు రెండును వచ్చును గాన “స్కిధాతు రూపములు స్వాదిధాతురూపముల వలెను, (శ్యాదిధాతు రూపములవలెను కూడ ఉండును. విశేషకార్యము లేవియు లేవు,

_స్తన్ఫుః స్తున్ఫుః స్కన్స్‌ స్కున్ఫుధాతువులు సౌటత్రధాతువులు. అనగా ఇవి ఈసూ[త్రమునందు మాత్రమే చెప్పబడినవి గాని ధాతుపారమున పరింపబడ లేదు. వీటికి ఆడ్డగించుట అని అర్థము. పర స్మైపదులు.

4 సన్ఫుధాతువునకు. “్నగి. "శ్నా్యప్రత్యయములు.. చేర్చినపుడు, ఈ రెండును “సార్వధాతుకమపిత్‌ ” అను సూతముచే (508) జిత్తులు గాను అవి సపరముగ నుండగా 'ఆనిదితాం హల ఉపధాయాః కతి" అని (0885) నకొర లోపము వచ్చును. సార్వధాతుకలకారములందు స్వాది క్ర్యాదిధాతువులకు వలె “* స్తభ్నోతి- స్తభ్నాతి” ఇత్యాది ద్వివిధరూసము లగును.

లిట్‌:= తస్తమృం లుట్‌ :- స్తమృితా: ల్భట్‌, స్పమృిష్యతిం ఆశీర్లిజ్‌:- _స్తభ్యాత్‌, లుజ్‌:- అస్తమ్బీత్‌ లృజ్‌:- అ_స్తమ్భిష్యత్‌,

లోట్‌ మధ్యమపురు షైకవచనమున విశేషకార్యము చెప్పబడుచున్నది.

(090. వాలఃశ్చలళ్ళొనజ్లా 8.188 (9న. హలః పరస్య శ్నః "శానద్‌" ఆదేశః స్యాద్‌ పొ పరేం సభానం ల!

“హి పర మగునపుడు, హల్లుకంటె పర మగు "ళ్నా'కు “శానచ్‌” అను నా దేశము వచ్చును.

“శానచ్ష్‌"లోని శకారచతారములు ఇక్సంబికములు. లోట్‌మధ్యమపురు "సషెకవచనమున "* స్పన్‌భ్‌ళ్నా(న్రాహి ఆని యుండగా అపిత్సార్వ్యధాతుక మగు స్‌ ల!

త్యాదయః క్‌4ీ5్‌ “శ్నా'కు జీద్వద్భావ మున్నది గాన శకారమునకు లోపము (సూ-9)5). *స్తభ్‌ శ్నాహి అని యుండగా ఈ సూతమువే “అతో హే£) అను సూత్రముచే(118) “హి'కి లోపము. “స్తభాని ఆను రూపము సిద్దించును. 601. లాం న్తచ్చు, (ముచుంమ్లుచు-(గుు=గ్లుదుం దణర్బల్నభ్యొళ్ళ 0,158

న్షేరజ్‌ వా స్యాత్‌,

'చ్లేః సిచ్‌, “అశ్యతివ క్రి భ్యాతిథల్యోఒబ్‌ ' “ఇ9తో వా నుండి “న్నేకి “ఆజ్‌ *వా' అనున రిందను. ఈధాతువులఇళ౦ంటు వర మైన “చ్చి 'కి అజ్‌ ఆడే శము వికల్చ్బ్పముగ వచ్చును.

(002. న్తన్యోః 8.8.607

_స్తన్‌భేః సౌళత్రస్య నస్యషః స్యాత్‌, వ్యష్టభత్‌; అ_స్త్య్బత్‌.

“ఉవసర్జాత్సునో తిసువతిస్యతిస్తైతిస్తోభతిస్టా సేనయ సేధసిచసజ్ఞ స్వళ్టా మ్‌” నుండి *ఉపశర్గాత్‌" అనువ ర్హించును, ఉపసర్షలో నున్న నిమిత్తముకంటె (ఇణ్‌ కవర్షములకల టె) పరమైన స్తన్‌భ్‌ ధాతునకారమునకు షకారము ఆదేశముగ వచ్చును.

లుజ్‌ (ప్రధమపురుషైకవచనమున “అ స్తన్‌భ్‌ చ్చి తీ్‌* అని యుండగా చ్చికీ 'అజ్‌* ఆదేశము చేసిన పక్షమున ఇది జీళ్తు గాన నకారలోపము (సూ-'86) _-'అస్తభత్‌" అను రూపము సిద్ధించును. “వి'అను ఉపసర్ష చేర్చినప్పుడు పై సూ్రముచే షత్వము, మ్షుక్వము వచ్చి *ోవ్యష్టభతీ” అను రూప మగును, అజ్‌రాని పక్షమున “ఆ _స్తమ్బీక్‌" అను రూప మగును.

స్తున్‌ భు; స్కన్‌భు, స్కున్‌ భు, ధాశువులరూపములు " గూడ ఈవికము గనే యుండును. లుజ్జునందు కన్లికి ఆజొ దేశము ఒక్క స్పన్‌భ్‌ ధాతువునకు మాశత్రమే విధింపబడినది గాన ఈధాతువులకు అజాదేశరూపము లుండవు. ఇదియే వేదము.

యుణ్‌ బన్టనే, 7. యునాతి; యునీతే. యోతా. క్నూజబ్దే. 8. క్నూనాతి; క్నూనీతే. క్నవిరా. దృర్హహింసాయామ్‌. 0. దృణాతి, దృణీతే. (దూషహింసాయామ్‌. 10. (ద్రుకాతి; (ద్రుజీతే. పూ పవనే, 11.

వ్‌

క్‌శీర లఘనిద్ధాన్తకొముదీ

7 యుణ్‌ ధాతువుశకు బంధించుట అని అర్థము. అనిట్‌. ఉభయపది, లబ్‌: యునగాల్రి. యునీజే లిట్‌:. యుయావ, యుయువతుః మొ. యుయువే. ఈవిధముగ (క్రీధాతువునందు వలె (ప్రక్రియ యుండును.

క్నూజ్‌ ధాతువునకు ధ్వనిచేయట అని అర్థము. సేట్‌. ఉభయపది. లిట్‌: చుక్నావ; చుక్నువే. ఆశీర్లిజ్‌:. క్న్నూయాక్‌; క్నవిషీష్ట అజ్‌: అక్నావీల్‌; అక్నువిష్ట.
దృజ్‌ధాళువునకు హింసించుట అని యర్థము. అనిట్‌. ఉభయపది లిట్‌:- దదార; దదరే. లుట్‌:- దర్తా. లృట్‌:- దరిష్యతి; దరిష్యతే. లోట్‌ :- దృణాతు; దృణీతామ్‌. లజ్‌:. అవృజాత్‌; అదృణీత. విధిలిజ్‌:_ దృణీయాత్‌; దృణీర. ఆశీర్లి జ్‌: (దియాత్‌; దృషీష్ట. లుజ్‌:-. అదా ర్షీత్‌, అద్భత. లృజ్‌:- అదరిష్యత్‌, అదరిష్యత “స్య'పరమగునప్పుడు ఇడా గమము (సూఎ5[0).
ద్రూజ్‌ధాతువుశకు హింసించుట అని అర్థము సేట్‌. ఉభధయసవఏ లిట్‌:- దుదావ; ద్యుద్రువే. లుట్‌-: (ద్రవితా, లృట్‌:- (ద్రవిష్యతి; ద్రవి ష్యతే, లుజ్‌:- అదావీత్‌; అద్రవిష్టం

పూజీ ధాతువునకు పవిత్రము చేయట అని అర్ధము. సేట్‌. ఉభయపది.

వ్వ్నాందీనాం(/వాన్సూ* 7,860

పూజ్‌, లూజ్‌, సాజ్‌, కాజ, వాజ్‌, ధూణ్‌, శూ, పూఃయూ్రూ, భ్రూ, మూ, దూ, జగ్రా యూ ధూ, న్ధూ, కూ బూ, గ, జ్యా, రీ,లీ, వ్ల, స్టానాం చతుర్వింశతేః శితి (హస్వః. పునాతి, పునీతే, పవితాం

“స్థివుక్ల ముచమాం శతి నుండి “శిత” అనువర్ధించును. “పూజ్‌ "మొద లగు ఇరువదినాలుగు ధాతువులకును శిత్‌ పరమగునపుడు (హాస్వము నచ్చును

లట్‌;- పునాత్రి; పునీతే. లిట్‌:= పృపావః పువువే. లుట్‌:- పవితా, లృట్‌:- పవిష్యతి! పవిష్యతే. లోట్‌:= పృనాతు; పునీకామ్‌. లజ్‌ :- అపు నాక్‌; అపనీత, విధిలిజ్‌:. పృనీయాత్‌,. పునీత. ఆశీర్సిజ్‌:. పూయాత్‌, సవిషీష్ట. అజ్‌ :- అపావీత్‌, అపవిష్ట. లృజ్‌:- అపవిష్యత్‌, అపవిష్యత,

శ్ర్యాదయః 547

లూజ్‌ ఛేదనే, 12. లునాతి; లునీతే. _స్త్ర్రాఖఆచ్చాదనే. [గ _స్పుణాతి. “శర్ప్చూర్వూఃఖయః"-తస్తార, తస్తరతుః, తస్తరే. స్తరితాం స్తరీశా. _న్ఫుజీయాత్‌; _స్పృణీత, _స్తీర్యాత్‌.

లూజ్‌ ధాతువునకు శేదించుట అని అర్థము. "సీట్‌- ఉభయపది. దీని దూసములు పూఇ్‌్ధారురూపముఐ వచె సిద్దించును 18. _సూఇ్‌ ధాతువు నకు ఆచ్భాదించట అని అర్థము "సట్‌, ఉభయపది. సార్వధాతుకములందు దీని ప్రక్రియ పూజ్ధాతుప్రకియ వలె నుండును.

తస్తార:_ లిట్‌ (పర ) (పధమపురుషైకవచనమున *_స్టూఅ” అని యుండగా ద్విర్వము “స్రూన్తైాతి ఈఉరత్‌ి (సూఎ4%్స్‌__స్తర్‌ స్త్రాఅి “శర్‌పూర్వాఃఖయఃి అను సూరర్రముడే (651) తకారము శేషింంను తస్త్యూ అ". *“బుదృశత్య్రూతామ్‌' అను సూ(త్రముచే (817) గుజము _-*ర స్తర్‌అి “ఆతడఉపధాయాః” (7) "రస్తారి,

తస్పరతుః:- ద్వివచనమున నూ ఆతుస్‌' అని యుండగా ద్విత్వా భ్యాసకార్యాదులు చేసిన పిదప గుణము (సూం-8[17) వచ్చినది. ఆత్మనేసదము నందు గూడ ఈవిధముగనే గుణము చేయగా "త సరే, త సరాతే, తసరిరే ఇత్యాదిరూపము లుందును. చ సా వ

"తా “స్య'మొదలగునవి పర మగునపుడు 'వ్యతో వా'అను నూత్రముచే (618) ఇబ్‌కు దీర్చ వికల్పము-*_స్పరీతాం సరితా; “_స్తరీస్యతి._స్తరిష్యతి ,“స్తరీష్యతే-స్తరిష్యతే” “అ_స్తరీష్యత్‌-అ_స్త్పరిష్యత్‌" *అ_స్తరీష్యత- అ_స్తరిష్యత” ఇర్యాది ద్వివిధరమూపము లుండును.

_స్తీవ్యాత్‌:- ఆశీర్లి జ్‌ (పరనందు యాసుట్‌ పర మగునపుడు “బూత ఇద్ధాతోః” అను సూతముచే (౧00) “ఇర్‌' ఆదేశము; “హలిచి అను నూ్ర ముచే (68[0% ఇకారమునకు దీర్ణము---* స్తీర్యాత్‌”.

లిజ్‌ నిచోరాళ్ళునోవదోవు 71.42

వృజ్‌ వృజ్‌భ్యాం బూదవ్రాచ్చ పరయోగర్లి జ్‌ సిచోరిడ్వా స్యాత్‌ తబీం

“ఇట్‌ సనివా' “వృతో వా నుండి “ఇట్‌”, *వా 'వూత॥” అనువర్తిం చును. 'వ్యతఃి అనుదానికి *వృజ్‌, వృజ్‌, బూకారా న్హధాతువులు" అని

ర్‌48 లఘునిద్ధాన్తకొముదీ అర్థము ఆక్మనేపద్మసళ్యయముణు పః మగునపుడు వృజ్‌ , నృణ్‌, ధాతువుల కంటెను, బూకారాంతధాతువులకంజకు పర మగు లిజ్‌, సిద్‌, లకు ఇడాగ మము వికల్పముగ వచ్చును. 6905. నలిబి 72400

న్ధూకః ఇటో లిజీ న దీర్ధః* స్తరిషీష్టం 'ఉళ్ళ' ఇత్యనేన క్పిత్త్వ్యమ్‌. స్తీర్షీష్ట “సివి చ పరన్న్యైపదేషు" అస్తారీత్‌, అస్తారిష్టామ్‌, అసారిషుః. అ సరీష్ష-అ స్తరిష-అ స్తీరం

అవి టే టా వాట

“వాతో వా, *“ఆర్ధధాతుక స్యేడ్వలా దేశి (గవోలిబిదీర జ అనుసూ(ర్ర ములనుండి *వూతఖి “ఇట్‌” “దీక్ష ॥అనువ ర్మి చును సృజ్‌, వృజ్‌, బూకౌ రాఎతధాతువులకంయు పరమైన “ఇట్‌ొకు లిజ్‌ పర మగునపడు దీర్షము రాదు.

_స్తరిషీప్టః- ఆశీన్లిజ్‌ (ఆత్మ ('ప్రధమపురుషైకవచనము సీయుట్‌ సుడా గమాదులు చేసిన పిమ్మట " స్తూసీస్‌తఈ* అని యుండగా ఇడ్వికల్పము (సూ 604) “న్హూఇసీస్‌ఈి. బూకారమునకు గుణము- స్తర్‌ఇసీస్త'=.. రెండు సకారములకును షక్వము; మ్హుర్వుము “ స్తరిషీష్ట”. ఇచట *వూకోవా” అను సూ(త్రముడే (818) *ఇట్‌"(ఇ)కు రావలసి యున్న వై:ల్సిక దీర్దము ఈ సూశముచే నిసేధింపబడినది. ఈ విధముగ ఇడాగమపక్షమున * స్పరిషీష్ట, స్తరిషీయాస్తామ్‌, _స్పరిషీరన్‌” ఇత్యాదిరూపము లగును. ఇడాగమము రావి పక్షమున సీయుట్‌ *“ఉశ్చి ఆను న్యూత్రముచే (517) కిత్తుగాన బూకారమునకు నుణము రాదు. “ఇర ఆదేశము (సూ- 8%), ఇకారమునకు దీర్హమును (నూ-10) వచ్చి " స్త్రీరీష్ట, _ఫ్టీగ్టీయాస్తామ్‌, _ప్రీర్టీరన్‌' ఇళ్యాదిరూసమ లగును.

అస్తారీత్‌:= లుజ్‌(పర.) ప్రధమప్పర్నుషెకవచనమున సిచ్‌, ఇడాగమ, ఈడాగమ, వృద్ధి (సూఎ(486ి సిచ్‌ లోపములు (సూ-+18). “అస్తార్‌ ఇ ఈత్‌” అని యుండగా *వ్యతోవా' అను సూత్రముచే (8618) ఇకారమునకు వికల్బ్పముగ రానలసి యున్న దీర్చము “సిచిచపర స్మైపదేషు "అను సూతముచే (801%) విషేరింపబడినది. ఇకారఈకారములకు సవర్ష దీర్చ ము “అప్తారీత్‌”. ఈడాగమము వచ్చ్ళెడు స్థలములందు సవర్డ దీర్దము వచ్చుబదే ఈకారము వళ్ళ్చి నను, ఈడాగమ(ప్రస క్తి లేని ద్వివచన్మప్రత్యయాదులు పర మగునప్పుడు ఈసూ(త

జ్యాదయః క్‌4ం ముచే (0%) దీర్షము. నిషేధింపబడినది గాన “అస్తారిష్టామ్‌* ఇత్యాది దీర రహితరూసములు మాత్రమే ఉండును. అనగా దీక్ష ని షేధ్యపయోజనము ద్వివ చనాదులందు స్పష్టముగ తెలియును. ఆత్మనేపదమున ఇడాగమమువికల్పముగ వచ్చును గాన(సూ-_!0ట ఇడా గమపక్షమున దీర్హ ము వికల్బ్పముగ(సూ-క818)వచ్చుట చే'అ_స్తరీష్టఎఆస్త రిష్టి మొదలగు ద్వివిధయూపము లగును. ఇడభావపక్షమున *సిచ్‌” కిత్తుగాన (సూం 47) గుణము రామ ఇర్‌” దీర ములు (సూ-84)3 614) వచ్చి “అస్త్రీర్ష' ఇత్యావిమూవము లగుకు, ఈవిధముశ మూడువిధము లగు రూసము లుండును. క్టూణ్‌ హింసాయామ్‌. 14. కృణాతి; కృణీ తే, చకార; చకరేం వప్రూజ్‌వరణే, 15. వృణాతి; వృణీతే. వవార; వవరే, వరీతా-వరితా. “ఉదోష్ట్య-” ఇత్యుత్వమ్‌- వూర్యాత్‌. వరిషీష్ట-వూర్షీ ష్టం అవారీత్‌, అవా రిషామ్‌, అవరీష్ష-ఆవరిష్ష; అవూర్ష, ల లబ ల జ్జ

“కగ్టార్‌ ధాతువునకు హింసించుట అని యర్థము, నీట్‌. ఉభయ పది. దానిరూపముళు “ స్తూజ్‌ 'ధాతురూపముఐ వలే ఉండును. 15, 'వ్యష్‌” ఛాతువునకు వరించుట అని అర్థము. 'సేట్‌. ఉభయపది. దీనిరూసములు కూడ చాలవరకు స్తూజ్‌ ధాతురూపములను పోలి యుండును. వూర్యాత్‌: ఆశీర్లిజ్‌ (పరల (ప్రధమప్పురు షెకవచనమున, యాసుట్‌ కిత్తుగాన గుణము రాదు. “ఉదోస్ట్యపూర్వన్య" అను స్యూత్రముచే (614 బూకా రస్థానమున రేఫసరకమగు ఉకారము, దానికి “హలిచ' అను సూ్యత్రముచే(610) దీక్సము వచ్చుటడే “వూర్యాత్‌” అను రూపము సిద్దించినది. "వూర్యాత్‌,వూర్యా స్తామ్‌, వూర్యాసుః” మొ. వరిషీష్ట:- ఆత్మనేపని ఆశీర్లిజ్‌ ఏకవచనమున సీయుట్‌ సుడాగమములు చేసిన పిమ్మట “లిజ్‌ నిచోరార్మనేపదేషు” (684ఆను సూర్రముచే. ఇవాగమము. వికల్పముగ వచ్చును అపుడు బూకారమునకు * గుణము. "వరిషీష్ట్ర అను రూవము సిద్ధించును “నరిజి అను సూటత్రముచే (60) నిషేధింపబడుటచే వైకల్పికదీర్నము (సూ-!18) రాదు. ఇడాగమము రాని పక్షమున “ఉశ్చ* అను సూత్రముదే (317) సీయుబ్‌. కిత్‌ అగును గాన బూకారమునకు గుణము.రాదు “ఉర్‌” ఆదేశము ((సూ-114). ఉకారమునకు

రీకీ0 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ దీర్చము (సూం$1థచేయ “వూర్చీ ప్ప మొదలగు హూపము లగును. లుజ్‌నందు _స్తూరాతువునందు వలె రూపములు సిద్ధించును.

ధూజ్‌కషవ్చునే. 16. ధునాతి, ధునీతే. ధోతా-ధవితా అధాపీత్‌; అధవిష్ట, అధోష్టం

ధూజ్‌ ధాతువునకు కదల్బుట అని అర్థము. ఉభయపడి. “"స్వరతి సూతిసూయతిధూఖూదితోవా”అను సూ(త్రముచే (478) ఇడాగమము వైకల్చి కము. అందుడే లుట్‌, ల్భట్‌ మొదలగు లకారములందు 'ధోతా. ధవిళా'ఇత్యాది ద్వివిధరూపము లగును. పరన్మైపది లుబ్దునందు మాత్రము ” న్తుసుధూజ్‌భ్యః సర స్క్మైపదేషు” అను నూతముచే (61) ఇడాగమముగ వచ్చి “*అధావీత్‌” మొదలగు ఇడాగమసహితరూపములు మాత మే ఉండును.

(గహఉపాదానేం 17. గృహ్ష్హాతి; గృష్టీతే. జగ్రాహ, జగ హేం

“గ్రహ్‌ిధాతువునకు తీసికొనుట అని యర్థము. స్వరితేత్తుగాన ఉభయసది, “సీట్‌, సార్వధాతుకలకారములందన్నిటియందును శ్నా(ప్రత్యయము వచ్చును గాన చొనికి జీద్వద్భావనముండుటచే (సూ-క508) “| గ్రహిజ్యా__” ఇత్యాది సూత్రముచే (687) సం(ప్రసారణము వచ్చును. లట్‌:_ గృహ్హాతి, గృహ్హీతే. లిట్‌.-(సు. జగ్రాహ, జగృహతుః, జగ్భ హుః' మొ (ఆఅ) “జగృహే, జగ్భహాతే, జగృహిరే”" మొ,

(ళవోఒలివోదీర్డ 72.87

ఏకాచో (గ్రహేర్విహితన్యేటో దీర్ణో న తు లిటి. (గ్రహీతా. గృహాతు. “*హలఃశ్నఃశానజ్లాొ- గృహాణ. గృహ్వాడ్‌, [గహీషీష. ప నేరినవ క అగపీ త్‌. ల షష క్‌ న.

తై రన అద్ధిః గహాఆ-అ॥ పాష్ట మిం ఆ వాష్ట, అగబా షాఠామ్‌.

“ఆర్హధాతుక స్యేడ్వలా దేః” నుండి *ఇట్‌ి, “ఏకాచఉప దే శేఒనుదాత్తాత్‌ ” నుండి “*ఏకాచః”అనువ ర్తిందను ఏకాచ్చు మగు (గహ్‌ఛాతువుకంటె విహిత మగు ఇబ్‌కు దీర్షము వచ్చును, లిట్టు పరముగా నున్నపుడు మాత్రిము రాదు. లుట్‌, ల్భృడాదులందు ఈ సూ(త్రముచే ఇట్‌కు దీరము వచ్చును లుట్‌:- (గహీకా, లృట్‌ := హీష్యతి. (గహీష్యతే. తోట్‌ := గృహ్హాతు-గృహ్హీ కాత్‌, గృహ్హీతామ్‌, గృహ్హన్తు; గృహాణ-గృష్హ్హీతాత్‌, గృషహ్ష్హీతమ్‌,

(క్యాదయః క్‌5| గృహ్హీక; గృహ్లోని, గృహ్లావ, గృహ్లామ. మధ్యమప్పరుషైకవచనమున ల ల మ్‌ ణి య “హరఃశ్నఃళానజ్హా” ఆను సూత్రముదే (60%) శానడాదేశము, “హి'కి “అతో హేః$” అను సూగశముచే (118 లోపము “గృహాణి అను రూపము సిద్దించును. లజ్‌ :-అ గృషహ్లాత్‌ః అగృ్భహ్హీత. విథిలిజ్‌: గృహ్హీయాత్‌, గృహ్హీత. ౯ మ! ణి ణి ఆశీర్లి జ్‌, గృహ్యాత్‌. (పర) యాసుట్‌ జీత్తుగాని "(గహిజ్యా-” ఇత్యాది సూర్రముచే (687) సంప్రసారణము వచ్చును (గ్రహీషీష - ఆత్మనేసదమున €ం సీయుట్‌, సుట్‌, ఇడాగమమామలు చేసిన పిమ్మట “(గ్రహోలిటిదీర్ష 1” అను సూకముచే (606) దీస్చము. అ(గ్రహీత్‌:- లుజ్‌ ప్రథమపురు షైకవచనమున (పర), సిచ్‌, ఇడాగమ ఈడాగమ, ఇకార డీర్చ (సూ-606%) సిజ్‌లోప, నవర్డ దీర్చ ములచే “అగహీత్‌ అను రూపము నిద్దించినది. “నేటి అను సూ(ర్రముచే (470) నిషేధింపదికుటచే వృద్ది (సూ-46%) రాదు. “అతోహలాదేర్ల ఘోః” అను నూత్రముచే (459 వైకల్పికవృద్ది రావలసి యున్నది. అదికూడ “హ్మ్య్య న్తతధాశ్వసజాగ్భృణి శ్వే్యే దితామ్‌” అను స్యూతముచే (1606) నిషేధింపబడినది. “అ(గహీక్‌, అగ హీష్టామ్‌, అ్యగ్రహీషుఃో మొ. (ఆత్మ) “అ(గహీష్ట, అ(గహిషాలామ్‌, అగహీషత” మొ లృజ్‌:- అ్యగ్రహీష్యత్‌; అగ్రహీష్యత. కుషనిష్క్షే= 18. కృష్ణాతి కోమితా- అళశభోజనే. 19, అళ్నాతి, ఆశ ఆశరౌ, అళిష్యతి, అశ్నాతు. లళానం ముష_సేయే. 20, మోషిలాం ముషాణం జ్ఞాఅవటోధనే. 21. జజ్జా. వృజ్‌ సంభక్తా, 22 వృణీతేం వవృషే, వవృడ్త్వే వరీతా, వరితా- అవరీప్ల, అవరిష్ష, అవృశ. ఖే లబ లబ ఇతి క్యాదయః 18. కుష్‌ధాతువునకు పైకి లాగుట అవి అర్ధము, "సీట్‌. పరన్మ్మైపది, 19. అళ్‌ ధాతువునకు భుజించుట అని అర్థము. “వీట్‌. పరన్నైపది. 2, ముష్‌ ధాతువునకు దొంగిలించుట అవి అర్థము. ఈధాతువుల (ప్రక్రియలో విశేష మేమయును లేదు లోట్‌ మధమపురుషైకవచనమున శానజా దేశము (సూ-(00) “హి లోపము (నూ-118) వచ్చి *“కుషాణ' *“అళాని *“ముషాణ' అను రూపము లగును.

552 లమనిద్ధాన్తకౌమీ

కుష్టాతి; చుకోష. కోషితా. కోషిష్యతిం కుష్టాతు. అకుష్ణాత్‌. కుష్టీయాత్‌* కుష్యాత్‌- అకోషీత్‌. అకోషిష్యత్‌. ముషధాతురూసములు కూడ ఈవిధముగనే ఉండును.

అళ్నాత్తి ఆశంఆళతుః-ఆకుః, అశిలాం అశిష్యతి, అళ్నాతు, ఆశ్నాత్‌. అశ్నీయాత్‌. అశ్యాత్‌. ఆశీత్‌. ఆశిష్యత్‌,

వ, జ్ఞాధాతువునకు తెలిసికొనుట అని అర్థము. అనిట్‌. ఉభయపది, సార్వధాతుకలకారములందు “జ్ఞాజనోర్జా” ఆసు సూూత్రముచే (6129) “జొఆదే శము వచ్చును. లట్‌, లోట్‌, లజ్‌ ౨ విధిలిజ్ఞులందు (ప్రక్రియ (క్రీధాతు_ పక్రియ నలె నుండును,

జజౌ:- లిట్‌ ప్రథమపురు షెకసచనమున ద్విత్వాభ్యాసకార్యము ౫ చేసిన

(జ చ్‌ పిమ్మట “ఆతజౌణలః” అను నూర్రముచే (401) “జల్‌ కు బౌత్వము వచ్చి *జజొ” అను రూపము సిద్ధించును. జబౌ, జజతుః, జజుః; జబిధ -జజాధం షా స్‌ షా షో వ షో 'మొ. భారద్వాజనియమముచే ఇడాగమ వికల్చము, (ఆర్మఎ) జచ్రే మొ లుట్‌:. దో జ్జాతా లృట్‌ := జ్ఞాస్యతి, జ్ఞాస్యతే, ఆశీర్లి జ్‌ _-(పరం) శ్రేయాత్‌-జ్ఞాయాత్‌, (వ

“*వాన్యస్యసంయోగా దేః” అను సూ(త్రముచే (487) ఏల్వవికల్బము. (ఆత్మ) జాసీష లుజ్‌:- అజ్హాసీత్‌: అజా స్త, ల్ఫజ్‌:- అడ్హాస్యత్‌; అజ్తాస్యక- ఇట ఇ భాం ష్‌ ఖా

వృజ్‌ ధాతువునకు ఏరికొనుట అని అర్థము. "సీట్‌. ఆత్మనేపది* లట్‌:= వృణీతే, వృణాతే, వృణతే-మొ. లిట్‌ :- వ్శవే, వ(ాతే, వవవిరే. “ఫ్రీ “ర్వేలు పరమగునపుడు “కృసృభృవృస్తు ద్రుస్రుశ్రువోలిటి'అను, సూత్ర ముచే (181) ఇడాగమము నిషేధింపబడినది గాన *వవృ షే” “వవృ ధ్వే" అను రూపము లగును, లుట్‌:. వరీలొ=వరితా. “వూతో వా'అను సూ(తముచ్చే 618) దీర్చ వికల్బము. ల్భట్‌ := నరీష్యతేఎవరిష్యడే. లోట్‌ = నవృణీతామ్‌. లజ్‌ = అవృణీత. విధిలిజ్‌: వృణీత, ఆశీర్హిజ్‌: ఇడాగమవికల్పముచే (నూ-6904) “వర్రిష్షీష “వృషీష" ఇళ్యాదిద్వివిధ రూపములు. *వరిషీష్ట' అనునపుడు

యు టు ట్‌ “న్ధూతోవా"అను సూ(రముచే (618) ప్రాష్త మగు వైకల్చికదీర్థము “న లిజి అను సూత్రముజే (6005) నిషేధిపబడినది. లుణ్జునందు కూడ ఇడాగమము వికల్బముగ వచ్చును. (సూ-68 4) ఇడాగమసక్షమున దీర్ధ వికల్పము (సూం

త్యాదయః 5ప్‌3 618) “అవరీష్ట-" “అవరిష్ట" మొవలగు ద్వివిధరూపము లుండును. ఇడాగ మము రాని వక్షమున "అవృత, అవృషాకామ్‌, అవృషత' ఇత్యాదిరూపము లగును. “అవృత” అనునప్పుడు “హస్వాదణ్గాత్‌' ఆను స్యూత్రముచే (048) సిజ్‌ లోపము, లృజ్‌:- అవరీష్యత _- అవరిష్యత. శ్యాదిగణముస మౌ ప్త ము అథ చురాదయుః చుర స్తేయే 1. 607. నత్యావంవౌళ్‌ -డూవంవీదొ=తూల-ట్లోర-నేళాలోమం

తృచ-వర్భు_వర్జ ఎచూర్త _చురాదిల్యో జోచ్‌. 81.25

ఏభ్యో ణిచ్‌ స్యాత్‌. చూర్జా స్తేభ్యః “ప్రాతిపదికొద్ధాత్వర్హే" ఇత్యేవ సిద్ధే తేషామిహ (గ్రహణం (ప్రపజ్బార్హమ్‌. చురాదిభ్యస్తు స్వార్ధే, 'పుగ్నన్త-'ఇతి గుణః; సనాద్యన్హా ఇతి ధాతుస్వుమ్‌; తిప్‌ళబాది; గుణాఒ యాదేశొౌ-చోరయతి,

“సత్యాపి మొదలగు పదములకంటెను, చురాదులకంఅను *ణీచ్‌” వచ్చును.

“సళ్యాప మొదలు *“చూర్ణ'వరకు నున్నవి ్రాతిపదికములు. వాటికి “ ప్రాతిపాదికాద్ధాత్వ సే బహులమిస్టవచ్చ”అనెడు గణసూ(రముచేతనే “ణిచ్‌ వచ్చును గాన మరల ఇచట చెవ్ప బని లేదు. ఐనను స్పష్టార్ధమై ఆ టప్రాతిపది కములు ఈ సూ(తమునందు కూడ (గహింపబడినవి. మరాదులకంపె ఈ “జిచ్‌'స్వార్ధమునందు. వచ్చును. అనగా ఈణిన్‌ సత్యయమును చేర్చుటచే చురాదిగణములోనున్న రాతువుం అర్థమునం దేమార్పును ఉండదు.

చోరయరి;- “చుర్‌” అనుదానికి ఈ సూ(తముచే “ణిచ్‌ "ప్రత్యయము. దానియందలి ణకారచకారములు ఇత్సంజ్ఞకి ములు. “చుర్‌ ఇ"అని యుండగా ఉకా రిమునకుగుణము (సూ. 458ిఎచోరి. డీనికి “సనాద్యన్హాధాతవః”అను సూత్ర ముచే (470 ధాతునంజ్ఞ, అందుచే. “తిజ్‌"పత్యయములు, శదాదులును చేర్చ బడును. అట్‌ ప్రథమప్పురు మైకవచనమున *చోరితి' అని యుండగా శప్‌ (నూ.

వ్‌కడీ లఘునిద్ధాన్తకౌముద్‌ 889) “చోరిఅతి?. ఇకారమునకుసణము. (8800, అయాదేశము'చోరయతి” అనురూసముసిద్దించును లట్టునందు ఇతరరూసములందు ప్రక్రియ కూడ భ్వాది ధాతువుల (ప్మకియవలె నుండును.

జిచళ్ళం 148.74

ణిజ న్లాదాత్మనేపదం స్యాత్‌ క_ర్పృగామిని (క్రియాఫలే. చోర యతే. చోరయామాస. చోరయితా. చోర్యాత్‌, చోరయిషీష్ట. జీశ్రీతి చజ్‌, ణొచజీతిహస్వః, చజీతిద్విత్వమ్‌. హలాదిః శేషః; “దీర్లో లఘోః" ఇత్యాభ్యాసస్యదీర్షః_ అచూచురత్‌; అచూచురత,

“అనుదా త్తజీత ఆత్మనేపదమ్‌' “స్వరిత ఇీతఃకర్తభిప్రాయే క్రియా ఫలే” నుండి “ఆత్మనేపదమ్‌” *క_ర్ర9భిప్రాయే", *“క్రియాఫలే” అనువ ర్తించును. (క్రియాఫలము కర్తృగామి మైనపుడు ణిజ్వన్నమగు దానికంటి కూడా ఆత్మనే పదము వచ్చును.

ఈసూ త్రము ననుసరించి ణీజన్తధాతువు లన్నియు సాధారిణముగ ఉభ యపదుల్హై యుండును.

ఈ విధముగ ఆత్మనేపద ప్రత్యయముఖ చేర్చుబచే *“చోరయలే” మొదలగురూపములు సిద్రించును.

లిట్టునందు 'కాన్యనేకాచఆమ్‌వక్రవ్యః? అనువా ర్తికము (సూ. 471)చే *“ఆమ్‌'ప్రత్యయము వచ్చును. ఆమ న్త మగుటచే కృ, భూ, అస్‌ధాతువులు అను (ప్రయుకక్తముల్హై (సూ. 417%- “చోరయామాసి, “"చోరయామ్బృభూవ” *“చోరయాజ్నుకారి, “చోరయాజ్బు (కే ఇత్యాది రూపములగును.

ణీజన్తము లన్నియు అనేకాచ్యుములు గాను ఇదాగమ నిషేధము (సూ. 470 (ప్రవర్తింపకుండుటచే. సేట్కములు.

లుట్‌;- చోరయితా, రృట్‌:- చోరయిష్యతి; చోరయిష్యతే. లోట్‌:. చోరయతు; చోరయతాష్‌, లజ్‌:- అచోరయత్‌; అచోరయత. విధిలిజ్‌ :. చోరయేత్‌; చోరయేత. ఆశీర్షీజ్‌:- (పరి చోర్యాత్‌.“యాసుట్‌" వలాది కాదుగాన ఇడాగమములేదు. “జేరనిటి' అను స్తూతముచే (509) “జిచ్‌” లోపించినది. (ఆత్మ.) చోరయిషీష్టం

లుజ్జునందు (ప్రథమపురుషెశవచనమున “ఆచోర్‌ ఇచ్చిత్‌ "ఆని యుండగా “జి 9ద్రుస్రుభ్యః కదర్తరిచజ్‌ "అను వ్యూతముచే (581) “న్లి'కి చజ్‌ ఆదేశము

“అచోరిఇఆత్‌ '- “ణౌచజ్యుపధాయా(హస్వః” ఆనుసూ(త్రమునే (0%) ఉపధకు (ఓకారమునకు _హగ్వము (ఉకారము)- “ఆచుర్‌ ఇఅత్‌%, *చజి'అను నూత ముచే (5 ద్విత్వము “అచుర్‌ చుర్‌ఇఅత్‌ *హలాదిః శేషః (008) -“అచు చుర్‌ ఇత్‌", *సన్వల్ల ఘునిచజ్‌ పరేఒసగ్లోపే'ఆనుసూ(త్రముచే (ఈళ్స నన్వద్భా వము లఖి)చుటచే “దీర్టోల ఘోః'అనుసూశముచే (ఈగ అభ్యాస ఉకారమునకు దీర్చ ముఎ“అచూచుర్‌ ఇఅత్‌” "ేరనిటి"అనముసూతముచే (532) “ణికిరోపము” “అచూచురత్‌" అను రూపము సిద్ధించును ఆత్మ నేపదమున *“అదూచురత” ఇత్యాదిరూపములగును.

ఈప్‌ధముగ ణిజంతధాతువుల కన్నిటికి లుజ్జునందు చజ్‌ వచ్చి సన్వద్భా వము అలభించుటచే అభ్యాసదీర్టము గాని, అధ్యాసమునందు (హన్వఅకార మున్నచో దానికి ఇత్వదీర్హములు గాని (సూ, 508; 537) వచ్చుచుండును.

లృజ్‌ :- ఆచోరయిష్యత్‌; అచోరయిష్యుత.

కథ వాక్య(ప్రబన్దే. లి అల్లోపః.

“5 ఖిధాతువునకు (8 ధ్ర చెప్పుట అని యక్థము. దానికి ణీచ్‌ (ప్రత్యయము చేర్చిన పిదప చివర నున్న అకాళమునకు “అతోలోపః" అనుఘూత్రముచే (472) లోపము. “సన్వల్ల ఘువి చజ్‌ పరేఒనగ్లోపే”అను సూ(తమున (85) "ఆన గ్లోపే' అనివిషేధించుటచే సన్వద్భావము, అకారమునకు ఇత్వము, దీర్ణము రాకుండుట దాని (ఆగ్లోపమునకు) (వమోజనము

లట్‌ _పథమప్పరు షైకవచనమున “కథ్‌ ఇ అ తి'అని యుండగా ణీచ్‌ ణీత్తుగాన ఉహావృర్ది (నూ. 457) రొనలసి యుండ.

690 అః వరక్టిన్‌ ఫూర్ష్చవబిదౌ. 11.57 సరనిమిత్త్రోఒజాదేశః స్థానివత్‌ స్యాత్‌; స్టానిభూతాదచః పూర్వ త్వేశ దృష్టన్య విధౌ క_ర్రవ్యే, ఇతి స్పానివత్త్వాత్‌ న ఉపధావృద్ధిః:_కథ యకి, అగ్లోపిత్వాత్‌ దీర్చ సన్వద్భావౌ న-అచకధత్‌.

“స్థానివదా డేళో ఒనల్విధౌ” నుండి “స్థానినత్‌” “అదేశః' అనువ _ర్రించును, పరనిమిత్తక మగు (పరమగు దానిని నిమిత్తముగ చేసికొని వచ్చిన) అజాదే శము (అచ్‌స్థానమునందు వచ్చిన ఆదేశము) స్తానియగు అచ్చుకంటె పూర్వ మగుదావికి కార్యము చేయవలసి యున్నపుడు, స్థానివంటి దగును.

కీ5గ లఘనీద్ధాన్తకొముది

ఇచట 'కధణిచ్‌” అనునపుడు *కధ లోని చివరి అకారమునకు 'ణిచ్‌'ను నిమిత్తముగ చేసికొని లోపము వచ్చినది గాన ఇవి (అకారలోపము) పరనిమి త్తక మెనది. ఇపుడు ఈ అకొరముకంబ పూర్వమునందున్న అకారమునకు (కకారమపై అకారము) వృద్ధిరూసకార్యము చేయనున్నాము. అందుచే ఈ సూ(త్రముచే అకారలోసమునకు స్పొనివద్భావము వచ్చును. అనగా అకొరము లోపించినను అకార మచట ఉన్నక్ష్లే భావింపదికును అందుచే కకారముపై నున్న అకారము ఉపధ కొదు గాన దానికి వృద్ధి రాదు. 'కథ్‌ ఇ ఆతి అని యుండగా గుణాయా దేశములచే *కధయతి" ఆను రూవ మగును.

లుజ్జునందుపై నచూపిన విధముగ సన్వద్భా వేత్వదీర్హాదులు రాకుండుటచే చజ్‌, ద్విత్వ. అభ్యాసకార్య, చుత్వాదులు మాతము వచ్చి *“అచకధత్‌ః అచక ధత" ఇత్యాదిరూపములగును.

గణ సంఖ్యానే. 8. గణయతి. ఇతిచురాదయః,

గణధాతువునకు లెక్కించుట అని యర్భము. సేట్‌, ఉభయపది. దానికి గూడ “ణిచొచేసిన పిమ్మట అల్లోపాదులు వచ్చి కథధాతువునకు వలె రూసములు సిద్ధించును. లుజ్జునందు కథధాతువునకు వలెనే సన్వద్భావాదులు లేకుండుటచే “లజ్రగణత్‌, అజగణత” ఇత్యాదిరూపములు మాప్రమే రావలని యుండ.

ఈ చ గణ 70.07

గణయతేరథ్యాసస్య ఈల్‌ స్యాత్‌ చజ్‌పరే ణౌ; చాదత్‌. అశీ గణత్‌- అజగణడ్‌.

'సన్వల్ల ముని చజ్‌ పరేఒనగ్లోపే *“అత్రలోపోభ్యాసన్య” నుండి “చజ్‌ పరే' 'ణాొ 'అభ్యాసస్య” అనువర్తించును. *చీ అనుటచే “అత్‌ స్మృద్యూత్వర 'ప్రధయమద స్త్రూస్పళామ్‌ "అను పూర్వసూ(తమునుండి “అత్‌” అనునది కూడ అనుకర్షింపదిడును. చజ్‌ పరక మగు ణి పర మగునపుడు గణధాతువు అభ్యాస మునకు ఈకారము వచ్చును. *చి అనుటచే (హస్వాకారము కూడ వచ్చును.

ఈ సూూకముచే ఈకారము చేసిన పక్షమున *టజీగణర్‌, అజీగణత”” ఇత్యాదిరూపములును;, అకారమునకు అకార మేచేసిన పక్షమున *అజగణత్‌; అజగణతి ఇత్యాదిరూపములును సిద్ధించును.

చురాదిగణము సమ్మౌప్పము.

అచ అథ ణ్యన్ష్మపకీయా 701. న్చూత నః టో 1. ఢ.54

(క్రియాయాం స్వాత న్హ్యేణ వివక్షీతోఒర్థః కర్తా స్యాత్‌

ఈసూ (తము 'కారకే' అను అధికారమునందు చెప్పబడినది. అందుచే “స్వతం తఈః"అనుదానికి “క్రీయానిష్ప త్రియందు స్వళం(త్ర మైన'అ9 యర్థము సిర్ధించినది. క్రియాశిస్పృ త్రియందు స్వతం[తముగ నున్నట్లు వివక్షిత మగు అర్హమునకు కర్త యని పేరు,

*“రామఃగచ్చతి ఇర్యాదిస్టలములందు రామునకు గమన క్రియయందు స్వతంత్రత్వ మున్నను “స్థాలీ పచతి” ఇత్యాద్యుదాహరణములందు అచేశనము లగు స్థాల్యాదులకు స్వాతంల్య ముండదు గాన 'స్వతంతః'అనుదానికి “స్వా తం(త్యేణ వివక్షితః"ఆను అసన్థ్రము చెప్పబడినది. “వివకెతః కారకొణ్‌ భవని” (కారకము వివకెవళముచే వచ్చుదుండును అను భాష్యకారవచ నము ననునరిఎచి అఆచేశనము లగు స్థాల్యాదుళను కూడ పచనాదికియా స్వతం (తములుగ వివక్షించుటచే వాటికి కర్చృర్వము లభించును స్వాతంథత్య మనగా ధాత్వర్థ మగు వ్యాపారమునకు ఆశ్రయముశ నుండుట యని ఇచట ఆర్థము. స్వాతంత్ర్య మనగా (ప్రాధాన్యమని యక్ధ్ర మని భాష్యకారులు చెప్పియున్నారు. కావున ధాత్వర్థవ్యాపారాశ్రయ మగుటచే (ప్రధాన మగుదానికి కర్త యనిపేరు.

తత్స 9యోజతో హేతుళ్చుం [48455

కర్తుః (ప్రయోజకః హేతుసంజ్ఞకః క_ర్పృసంజ్ఞకళ్చ స్యాత్‌.

ఆశనివి (కర్తను (ప్రేరేపించువానికి హేతు వనియు, కర్త యశ౦ియు కూడ పేర్లు.

“యజ్ఞదత్తః గచ్చకి” ఆనునపుడు గమన [క్రియానస్వత౦(తుడు గానంఅనగా గమన(క్రియాశ్రయభూతుగు గానంయజ్ఞదుత్తునకు కర్త యనిపేరు. “దేవద త్తః యజ్జదత్తం గమయతి” (దేవదత్తుడు యజ్ఞదత్ర్తుని సంపుచున్నాడు) అను నపుడు గమనకర్త యగు యజ్ఞదత్తుని దేవదత్తుడు వెళ్ళునట్లు చేయుచున్నాడు గాన ఆతనికి హేతు వనియు, కర్త యనియు కూడ పేర్లు. పెైవాక్యమున యజ్ఞ దత్తుడు (ప్రయోజ్యకర్త. దేవద త్తుడు (ప్రయోజకకర్హ.

558 అమననిద్ధాన్తకొముదీ “[8 పాతడం చ 41.26 (పయోజకవ్యాపార (ప్రషణాదౌా వాచ్చే ధాతోర్జ్మిచ్‌ స్యాత్‌. భవ_న్తం (_పేరయతి భావయతి

“ధాతో రేకాచో హలాడేః క్రియాశమభిహారే యజ” నుండి “ధాతో*ి “సత్యాపపాళవీణా" ఇత్యాదినూ్యూళతమునుండి 'ణీచ్‌”, అనువర్తించును. “హేతు మత్‌ 'అనగా _పయోజకుదు ఆధారముగా కలది ఆనిఅర్థము. అనగా వ్రమోజక నిష్ట మగు (ప్రేషణాదివ్యాపారము. (ప్రమోజకుని వ్యాపార మగు _పేషణాదికము వాచ్య మగునపుదు ధాతువుకంయె ణిచ్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును.

ఉదా: “యజ్ఞద ర్తః భవరి'- యజ్ఞదత్తుడు ఉంటున్నాడు లే ఆగుదు న్నాడు 'దేవద త్తః యజ్ఞదత్తం భావయతి' దేవదత్తుడు యజ్ఞదత్తుని ఉండు నట్లు (ప్రేరేపించుచున్నాడు, ఇచట*ఉండునట్లుపేలేపంచుట” అను [క్రియ దేవ దత్తువియం దున్నది. ఈ (క్రియను బోధించుటక్రై భూధాతువునకు ఈ సూత్ర ముచే ణీచ్‌ (పత్యయము చేర్చబడినది.

ఈ (పేరణార్థకణిచ్‌'ప్రవ్య్యయము చేర్చిన ధాతువుల (ప్రక్రియ స్వార్థణీ జంతము లగు చురాదుల (పక్రియ వలె నుండును. (ప్రేరణార్థ మొక్కటియే విశేషము. ఈ_పేరణార్థకణిజంం ముల అర్ధము “భవ న్తం (ప్రేరయతి భావయతి; కుర్వన్తం (్రేరయతి కారయతి;పచన్తం (పేరయతి పాచయతి; గచ్చ న్తం (ట్రేర యతి గమయతి”ఇత్యాదివిధమున చెప్పబడును. ఫలము కర్చృగామి యగుచో ఆళ్మనేపవము, పరగామి యగుచో పరస్రైపదము వచ్చును.

భావయతి:- “భవన్తం (పేయతి” అమునర్థమున “హేతుమతి చ”అను సూత్రముచే (70%) భూధాతువునకు ణీచ్‌ (ప్రవ్యయము. *“భూఇ'అని యుండగా వృద్ధి (సూ. 189) ఆవాదేశయు-*భూవి'అరి యుండగా. దానికి ధాతునంజ్ఞ యున్నది గాన (సూ. 470) తిప్‌శబాదులు, గుణాయాదేశములుచేయగా “భావ యతి'అను రూపము సిద్ధించినది. ఇతరలకారముల (ప్రక్రియ కూడ ఈ విధము గనే యుండును.

704, ఓం శయణ్‌ వ్యావరే "4.00

సని పరే యదజ్ఞం, తదవయవాభ్యాసోకాం స్య ఇత్‌ స్యాత్‌ పవర్గ

యజణ్‌ జకా రేష్వవర్శ పరేష పరతః, అవీభవత్‌,

ణ్యన్త్మప్మక్రియా వం

ఓఃపుయణ్ణి,అపరే “అజ్జస్య'అధికొారము “సన్యతః “అ్మతలోపోభ్యా సస్య” “భృజఇామిర్‌ 'అనుమూ[తములనుండి'సని' “అభ్యాసన్య' “ఇత్‌ "అనవర్హిం చును, సన్‌ పరముగా గల అభ్యాశకు ఆవయవన మగు ఉకారమునక్కు అవర్డ వరకిము లగు పవర్ష,యణ్‌ ,జకొరములు పర మగునప్పుడు ఇకారము ఆదేశముగ వచ్చును.

అవీభవత్‌:- లుజ్మాపధమపురు షైకవచశమున “చ్లి'కి చజ్‌ ఆదేశము (నూ. 531) చేసిన పిమ్మట '*ధూ ఇ అత్‌'అ౦ యుండగా *” “ణిచ్యచఆదేళో న భవతి ద్విర్వే 5ర్తవ్యే” (ద్విర్వము చేయవలసి యున్నప్పడు,ణిచ్‌ పరముగా నుండగా అజాడేశయు రాదు అను పరిభాష ననుసరించి ముందుగ ద్విత్వము, అభ్యాసకార్యము, భకారమువకు జ _శ్వ్వముచే (సూ 401) బకారము చేయగా “*ఆఅబుభూ ఇ అతొొఅని యుండును, ఇపుడు ఊకొరమువకువృద్ధి ఆవా దేశములు వచ్చి “అబుభావ్‌ ఇ అత్‌'అని యుండగోణౌా చజ్యుపధాయా (హన్వః'అను సూత్రముచే (088 ఆకారమునకు (హాస్వము _-'అబుభవ్‌ ఇ అత్‌" ఇపుడు “సన్వల్ల ఘునిచజ్‌పరేఒశగ్లో పే"అను సూత్రముచే (6)5) సన్వద్భావము వచ్చును. గాన (ప్ఫృాచస్తూశముచే ఉకారమునకు ఇకారము, దానికి"దీర్లో ల ఘోః"అనునూ(₹ముడే (517) దీర్టము- “అవీభవత్‌” ఆను రూపము సిద్ధిం చును.

స్టాగళినివృత్తా.

అ్హి-(చాంటబ్లి-రీవ్మాయీ-త్చాయ్యాతాంచ్రల్‌ జౌ. 78,00,

సాపయతి.

యణ

స్టాధాతువునకు గమనమునుండి నివ్నర్తించుట-అనగా ఆగిపోవుటంఆని యర్థము. ఇవి షోపదేశలాతువు భ్వాదులలోనిది. పరమైపది, షకారమునకుసకొ రము (సూ. 25%). షకారము పోవుటతో తన్నిమి త్తక మగు రకారము కూడ పోయి ధకారము నించును సార్వధాతుకలకారములందు “పా ఘాధ్యా-” ఇత్యాది సూ్యత్రముచే. 440) “తిప్ట'ఆదేశము వచ్చి 'తిష్టతి'ఇర్యాదిరూపము లగును ఇది ణిజంత మగువనప్పుడు ఈ సూతముచే విశేషకొర్యము విధింపదడుదున్నది.

బు, (హీ, న్లీః రీ క్నూయీ, కాయీధాతువులకును, ఆకారాంరధాతువు లకును ణిచ్‌ ఫర మగునప్పుడు “పక్‌ "అనుఆగమము వచ్చును,

560 అఘునీద్ధాన్తకొముదీ

'సక్‌ 'ఆగమమునందలి ఉకారంకారములు ఇత్సం జ్ఞకములు.[8 గాన అంతావయవము"గ వచ్చును |

సాపయతి:_ స్థాధాతువుళికారాంతము గానఈసూ (త్రముచే పుగాగమము

(యు చేయగా “స్థాప్‌ఇ(జిచొటస్టాపి'_ఆని యుండగా '*తిప్‌” *శప్‌ిగుణాయా దేశములు- “స్టాపయతి"అను రూపముసిద్రించును. ఇతరలకొరములందు కూడ ఈ విధము గనే పుగాగదుము వచ్చి రూపములు సిర్ధించునుం

తిన్షజేరిత్‌ . 745

ఉపధాయాః ఇడాదేశః స్యాచ్చజ్‌ పరే ణెం అతిష్టిపత్‌.

“తొ చజ్యుపధాయా (హస్వః” నుండి *ణౌ' “చజి, *ఉపద్రాయాఃి అనువ _ర్తించును. *చజ్‌'పర మగు ణిచ్‌ పర మగునపుడు ఉపధకు (హస్వ మగు ఇకా రము ఆదేశముగ వచ్చును. అతిష్టిపత్‌:- లుజ్‌(ప్రధమపురు షైకవచనమున “ణీ శిద్రు.సుభ్యఃకర్తరిచజ్‌ "అనుసూ(క్రముచే. (081) *న్లికిచజ్‌ " చేసిన పిమ్మట 'అస్టాప్‌ ఇ అర్‌”అని యుండగా ఈ సూ తముచే ఆకొరమునకు ఇకారా దేశము-'ఆసిప్‌ ఇ అత్‌, *సిప్‌"అనుదానికిది్యితఇము. 'శర్చూర్వాఃఖయః "అను

ఫ్‌ ధ్‌ 'నీచేవ్‌ ఎరవ

సూ(త్రముచే (65) అభ్యాస సకారమునకులోపము-“అదధి స్థిప్‌ ఇ అర్‌, “అభ్యాసే చర్చ'అనుసూ త ముచే (401) ధకారమునకుచ_ర్వ్యము (తకారము-“ఆతిస్థిప్‌ ఇ అత్‌ "ఎశేరనిటిఅసుసూర్రముచే. (ఈ09) ణిచ్‌కు లోపము, సకారమునకు షత్వము, (సూ. 100) సష్టుత్వము- “ఆతిష్టిపత్‌”

ఘటచేష్టాయామ్‌ం

07, జతాం (వాక్తూః 6.409 ఘటాదీనాం జ్రపాదీనాం చ (హస్వః. ఘటయతి. జ్రప జానే షో జ ఇ

చాపనేచ,. జపయతి. అజిజపత్‌. జా షో ష్ష్‌

ఇతిణ్యన్త్మప్మకియా.

ఘట ధాతువునకు చేష్ట చేయుట అని అర్హము. ఆత్మనేపది. “ఘటాదయో మితః'అనుగణనూ (త్రముచేదానికిమిత్సంజ్ఞ .

“*కదృపధాయా గోహఃి' నుండి *“ఉపధాయాః; “దోషోణా” నుండి'ణొ అఆనువ రించును. 'ణి'పర మగునపుడు మిత్తు లగు ధాతువుల ఉపధకు హస్వము వచ్చును

ణ్యన్త్యవ్రక్రియా 61 ఘటాదులకును జ్ఞపాదులకును మిళ్చంజ్ఞ యుండుటచే వృ త్తియందు *ఘటాదీనాం,జ్ఞపాదీనాంచ అనిస్పష్టీకరింపబడినది. ఘటయతి:_ ఘటధాతువునకు ణీచ్‌ ఉపధావృద్ధులు చేసిన సిమ్మట “భూటి'అని యుండగా ఈ సూశత్రమచే ఆకారమునకు (హనస్వము-_ఘటి. ఇప్పుడు తిప్‌ళదాదులు. *ఘట్రయతి" అనురూపము సిద్ధించును. లుజ్‌ :- ఆజీఘటత్‌.

జ్ఞ పదాతువునకు తెరిసికొనుట, తెలుపుట అని అర్థములు. పైసూళ ముచే ఉపధా(హహన్వము వచ్చి *జపయతిఇర్యాదిరూపములగును. ఆజిజ్ఞ పత్‌:=

(వా నన లుజ్‌_పధమపురుషైకవచనమున “అజ్టప్‌ ఇ అత్‌ 'అని యుండగా ద్విత్వాభ్యాన కార్యములు-*అజణ్జపి ఆర్‌. సన్వద్భావము “సన్యతః 'అనుసూ(కముచే (080) ఆభ్యాసఅకొరిమునకు ఇకారము. జణిద్‌కు లోపము- *అజిజపత్‌" అఆనురూపము

"హో సిద్ధించును. ఇచట ఇకారము సంయోగసపరకమగుటచేగురువుగాన “డీర్లోలఘోలి అను స్త్నూతముచే (07) దీర్లము రాలేదు, ఖు ణ్య న్హప్రకియ సమ్మప్టము. అడ అద అథ సన్నన్నప(కియా 708. ధొతో౭తర్భుజంనమానత ర్హ్భతాదిచ్చాయాంవా | న! ల సే చి అధి హో

ఇషికర్మణ ఇషిజై కక రృృకాద్దాతోః సన్‌(ప్రత్యయోవా స్యాదిచ్చా యాష్‌. పఠళ వ్య క్రాయాం వాచి.

“గు పప్రిచ్‌కీద్భ లీ సన్‌ నుండి నన్‌ అనువర్తించును. సూతమునందు “ఇచ్చాయామ్‌ి అను పద మున్నది గాన “కర్మణః” ఆనగా ' ఇచ్చ్భాకర్మణః ఆనియు, “సమానకర్భృకాత్‌ ” అనగా “ఇచ్భాసమానక రృకాత్‌” ఆఅవియు అర్ధము, ఇచ్చాకర్మత్వము, ఇచ్చాసమానక_ర్భృకత్వము, అనునవి ధాత్వర్థ మగు వ్యాపార మునకు సంభవించును కాని ధాతువునకు సంభవింపవు. అందుచే “ఇచ్చాకర్మ భూతమును, ఇవ్ఫాసమానకర్హృకమును అగు ధాతువునకు” అనగా “ఇచ్చాకర్మ భూతమును, ఇవ్యాసమానక ర్హృకమును అగు వ్యాపారమును బోధించు ధాతువు నష అని అర్థము.

తెధీ

కర్రే లమునీద్ధాన్తకౌముదీ ఇష్‌ధాతువునకు కర్మము, ఇష్‌ధాతువుతో సదూన5 రృకమును అగు ధాతువుకంక ఇవ్ఫార్ధమున “సర్‌ * ప్రత్యయము వికల్బముగ వచ్చును.

“ఇష్‌ ధాతువుతో సమానక రృృకము" అనగా ఇష్‌ధాతువునకు ఏది కర్త యో అవయే సన్‌్‌ఫవ్యయము చేర్చవలని యున్న ధాతువృనకు కూడ క_ర్షయె యుండ వనెనని అర్థము- పరధాతునకు స్పష్టముగ చెప్పుట _ పలుకుట అని యక్థము, ఇది భ్వాదిగణములోనిది. సేట్‌. సరస్న్మైపది. దానికి “పరితుం ఇచ్చతి. అను నర్ధమున, పఠనము ఇచ్చలో కర్మ కావునను, చదువు వాడును చదువవలె నని ఇచ్చయించువాడును ఒక్కడే యగుటచే సమానకర్శృ కత్వ ముండుటచేతను ఈ సూ(త్రముచే వికల్బముగ సన్‌ (ప్రత్యయము(స్‌ )చేర్చ దిడినది...*పఠస్‌” = “సన్‌ "నలాద్యార్థధాతుకము. గాన ఇదాగమము_. “పర్‌ ఇస్‌” అని యుండగా:

నవ్యూజోః 6.1.9

సన్న న్తస్య యజ_న్త్నస్య చ (పధమనై్యైకాచో ద్వే స్తః, అజా 'దేస్తు ద్వితీయస్య, సన్యతః- పఠితుం ఇచ్చతి- పిపఠిషతి. కర్మణః కిమ్‌- గమనేనేచ్చతి, సమానక_ర్సృకొత్‌ కిమ్‌. శిష్యాః పఠ_న్ఫ్వితీచృతి గురుః వాగహణాద్వాక్యమపి. లుజ్‌ సనోర్ష్య న్‌.

ళా

“ఏకాచో ద్వే (ప్రధమస్య” “అజా దేర్ష్వితీయస్య" అను అధికారసూ(త ములు అనువ ర్రించును. సన్నంతమును యజంతమును అగు ధాతువుయొక్క మొవటి ఏకాచ్కభాగమునకును, ఆజాదిధాతు వైనచో ద్వితీయ మగు ఏకాచ్క భాగమునపను ద్విత్వము వచ్చును.

ఈ సూతముచే ద్విత్వము- *పఠ్‌పర్‌ ఇస్‌"; “*ోహలాదిః శేషః” (808) పరిస్‌”, “సన్యత। అను'సూ(త్రముచే (5"8) అభ్యాసఅకారమునకు ఇకారము --పిపరిస్‌. సకొారమునకు షత్వము- "“పిపరిష్‌-” అని యుండగా ఈ నన్నంత రూపమునకు “*ననాద్య న్లాదాతవః” అను సూద్రముచే (40) ధాతుసంజ్ఞ యున్నది గాన తిప్‌శబామలు- *పిపఠిషతి ఇత్యాదిరూపము లగును.

“పూర్వవత్‌ననఃి అను సూత్రమును (7) అనుసరించి మూలధాతువు పర వ్మైపది యైనచో దాని సన్నంతము పరన్మైపదిమై యుండును. ఆత్మనేపది మైనచో ఆత్మనేపది యగును. మూలధాతువు 'సేట్క మగుచో “నన్‌ "కు ఇడా

సన్న న్నవక్రియా 563 గమము వచ్చును. *సన్‌” ఆర్థధాతుకము గాన యథావకాశముగ వెనుక నున్న ఇక్కులకు గుణముచేయుదుండవలెను. నన్నంతరూసము లన్నియు అనేకొచ్క ములే యగును గాన వాటికంటె సరమగు 'తాస్‌' “న్య మొదలగు వాటికీ ఇడా గమము తప్పక వచ్చును. సన్నంతములు (ప్రక్యయాంతములుగాన “కాస్యనేకొచ ఆమ్వ క్రవ్యః' అను వార్తికముచే (సూ-17[) ఆమాదేశము వచ్చి; సిమ్మట కృ, భూ, అస్‌ధాతువులు అనుస్రయుక్తము లగును (నూ-ఓట.

లట్‌:- పిపరిషతి. లిట్‌ := పిపరిషాజ్బుకార-పిపఠిషామృ్బభూవ-పిప రిషామాస, లుట్‌ "= పిపఠిషితా. ల్భట్‌:= పిపఠిష్యతి లోట్‌ := సిపఠిషతు, లజ్‌ఏ- అపిపరిషత్‌. విధిలిజ్‌:. సిపరిషేత్‌, ఆకీర్లిజ్‌ :- పిపఠిష్యాత్‌* లుజ్‌:- అపిపరిషీత్‌, లృజ్‌:- అపిపరిష్యత్‌*

“కర్మణఃి అశుదానికి ఏమి ప్రయోజనము ? (ప్రశ్యుదాహరణము ఎగమ నేనేచ్చతి" వెళ్ళటచేత ఇచ్చయించుచున్నాడు అని అర్ధము. ఇచట గమనము ఇచ్చలో కరణము గాని కర్మ కాదు. అందుచే గమ్‌ ధాతువునకు సన్‌ రాదుః సమానక_ర్షృకమననేల ౩ (పత్యుదాహరణము- “శిష్యాః పఠన్సు ఇతీచృతిగురుః” ఎశిష్యులు చదువవలె నని గురువు ఇచ్చయించుచున్నాడు. ఇచట ఇన్భాకరర్త గురువు; పఠనక ర్వలు శిష్యులు, ఇట్లు పఠ్‌ధాతువునకును ఇష్‌ ధాతువునకును కర్తలు వేర్వేరు గాన పర్‌ధాతువునకు సన్‌ప్రక్యయము రాదు. ఈ సన్‌_ప్రవ్య యము వైకల్పికముగాన సన్‌ (సత్యయమును చేర్చుటకు బదులు * పరితుం ఇచ్చతిొ” ఇత్యాదిస్వత౦ (తవావ్యములను రూడ (ప్రయోగింపవచ్చును.

“ఆత్తుంఇచ్చతి'అను నర్థమున అదధాతుపుకంటె సన్‌ వశ్యయము చేర్చిన జప్పిదప్ర ఆవ్‌స్‌'” ఆని యుండగా “లజ్‌ సనోర్జృన్ట్‌” అను సూతముచే (501) “ఆద్‌కు- “ఘస్ట్‌" (ఘస్‌్స్‌ ఆదేశము. “ఘస్‌ స్‌ అని యుండగ్గా'-

నస్కార్ధాతుశే 74.40 సస్య తః స్యాత్సాదావా రధాతుకే. అత్తుమిచ్చతి-జిఘత్సతి. ఏకాచ ఇతి సేట్‌.

సకిసిి ఆర్థధాతుకే. “ఉపశర్ణాత్తః"నుండి *తఈ£ అనువ ర్తించును. *సి అనునది “ఆర్థధాతుకే' అనుదానికి విశేషణము గాన “యేనవిధి స్తదాదావల్‌ (గ్ర

5్‌6్రశీ అమఘనిద్ధాన్త కొముదీ హణే” అనుపరిభాషననుసరించి “సకారాదొ” అని అర్థము సకారాది యగు ఆర్ట ధాతుకము పర మగునపుడు సకొరమునకు తఠకొరా దేశము వచ్చును.

ఈ సూ(త్రముచే సకారమునకు తకారము- 'ఘత్‌స్‌* అని యుండగా ద్విత్వా భ్యాసకొర్యజ శ్వ్వచుత్వాదులు. “జిఘత్‌స్‌*. తిప్‌శబాదులుం "బ్రిఘక్సతి" ఇత్యాదిరూపము లగును.

మస్‌ స్‌' అని యున్నపుడు ““ఏకాచడఉపదే శేఒనుదాత్తాత్‌” అను సూత ముజే (410) నిషేధింపబడుటచే ఇడాగమము రాదు.

లట్‌:- జిఘక్సతి. లిట్‌ :- జిఘత్సాజ్బుకార-జిఘత్సామ్బ కూవ-జిఘ త్సామాస. లుట్‌:- జిఘత్సితా. లృట్‌;- జిఘర్సిష్యతి. లోట్‌:- జిఘర్చతు. లజ్‌:- అజిఘత్పత్‌. విధిలిజ్‌:_ జిఘచ్సేత్‌. ఆశీర్లిజ్‌ :- జిఘత్సా ర్ట్‌త్‌, లుజ్‌:- అజిఘత్సీత్‌. లృజ్‌:- అజిఘత్సిష్యత్‌.

అజ్జ్ర ళగమూం నని కింక.16 అజన్లానాం, హృన్తేః, అజాదేశగమేళ్ళ్చ దీర్లో యలాదౌ సని

“అబ్షస్య” అధికారము. *నోపధాయాఃి నుండి *ఉపధాయాః” అనువర్తి౦ చును. “*ఢలో పేపూర్వస్య”” నుండి “దీర్టః? ఆకఘవర్తించును. రయులాది యగు సన్‌ పర మగునపుడు, అజ న్తధాతువు 9కును, హవధాతువునకును, అచ్‌కు (ఇజ్‌ మొదలగుధాతువులకుు ఆదేశముగ వచ్చిన “గమ్‌” ధాతువునకును దీర్హము వచ్చును.

“ఇచట అజాదేశగమధాతువునే (గ్రహింపవలెనుి అను భాష్యకార్యవచ నముననుసరించి పై విధముగ చెప్పబడినది.

కృధాతువునకు “కర్తుం ఇచ్చతి అను నర్థమున సన్‌ (ప్రత్యయము.--- 'కృసి. ఇడాగమము నిషిద్ధమగుటచే (సూ-+10%) ఇచట రులాది సన్‌ పరముగ నున్నది. ఆందుచే బుకారమునకు దీర్హ ము-_ “క్టాస్‌' అని యుండగా గుణము (సూఎ880) రావలసి యుండ:=

712 ఇవోడుల్‌ 12.09

ఇగన్సాత్‌ రయులాదిః సన్‌ కిత్‌ స్యాత్‌. బూత ఇద్ధాతోః- కర్త

మిచ్చతి చికీర్షతి.

సన్న న్మవక్రియా కీరకీ

“రుదవిదముష(గ్రహిస్వపి పచ్చఃసంకృి “ఆపంయోగాల్లి ట్‌ కీత్‌” నుండి “సన్‌” *కిత్‌” అనువర్తించును. ఇగ న్తముకంటె పర మగు రులాది యగు సన్‌, కిత్‌ అగును. ఈ సూతముచే సన్‌కు కిత్త్స్వము వచ్చినది గాన గుణనిషేధము (నూ-185). “బూత ఇద్ధాతోః' ఆను సూత్రముచే (సూ-661) బూకొరమునకు (శేఫపరకు ఇకారము- 'కిర్‌స్‌ ".హలిచి అను సూత్రముచే (01% ఇకారము నకు దీర్చము "కీర్‌ స్‌. ద్విత్వాభ్యాసకార్యషత్వములు- చిక్టీర్‌ ష్‌. తిప్‌ళబాదులచే *వికీరతి" ఇత్యాదిరూసము లగును,

“ లట్‌-_ చికీ రతి. రిట్‌. చికీరాఖ్బుకార-చికీరామ్చుభూవ-చికీరామాస. లు ల్శు ణి ల్చు లుట్‌:- చికీర్షితా. లృట్‌ := చికీర్షి ష్యతి. లోట్‌ = చికీర్షతు. లజ్‌:= అఆచికీ ర్షత్‌.. విధిలిజ్‌:- చికీర్ణేత, ఆశీర్లిజ్‌:- చికీర్ణ్యాత్‌, లుజ్‌.- అదికీర్టీ త్‌, లృజ్‌ := అచికీర్షిష్యత్‌

భూధాతువునకు “భవితు ఇచ్చతిఅను అర్హమున సన్‌ ప్రత్యయము చేర్చిన పిదప “భూస్‌* అవి యుండగా భూధాతువు సేట్కము గాన సన్‌కు ఇడాగమము రావలసి యుండగా

713 నన్యగవాథడవోళ్ళు 7212

గహేః, గుూహేః, ఉగనాచ్చ సన ఇట్‌ న స్యాత్‌. బుభూషతి. ఇతి సన్నన్తాఃః

“నేడ్వశికృతి' నుండి ళన కబ్లట్ర్‌ ? అనువర్హించును. *చి అమటచే 4 ఖ్యకఃకితి” నుండి *ఉకః? అనుకర్షింపబడును. (గ్రహగుహధాతువులకంటెను, ఉగ న్తధాతువుంక౦టెను పర మగు సన్‌ కు ఇడాగమము రాదు.

ఈ సూ(త్రముచే. నిషిద్ధము గాన ఉగన్న మగు భూధాతువుకంపి పర మగుటచే “సన్‌కు ఇడాగమము రాదు. “ఇకో రుల్‌” అను సూతముచే (712) సన్‌ కిత్తు గాన గుణము కూడ రాదు. ద్విత్యాభ్యాసకార్యషత్వాదులచే *బుభూషతి” ఇర్యాదిరూపము లగును.

లట్‌:- బుభూషతి. లిట్‌:- బుభూషాఇ్బుకారఎబుభూషామ్బభూన_ బుభూషామాసం లుట్‌ := బుభూషితా. ల్భుట్‌ :- బుభూషిష్యతీ లోట్‌:- బుభూషతు.. లజ్‌:- అబుభూషత్‌, విధిలిజ్‌:- బుభూసేత్‌. ఆశీర్లి జ్‌: బుభూష్యాత్‌. లుజ్‌:- అబుభూషీత్‌. లృజ్‌ := అబుఘాషిష్య క్‌,

సన్న న్న(ప్రక్రియ సమాప్తము.

ఇఒచ అథ యబజన్తపకియా 714. ధాతోరేకాచో నాలాదోః (తియానముభివోరే యజ్‌ 8.122 పౌనఃపున్వే భృళార్తే చ ద్యోత్యే ధాతోరేకాచో హాలాదేర్యజ్‌ స్యాత్‌

క్రియాసమభిహార మనగా “మాటినూటికి అని గాని “వాలఎక్కువగా” అని గావి అర్థము. ఈయర్థములను సూచింపవలసి యున్నపుడు హలాదియు,

ఏకాచ్మమును అగు ధాతువునకు 'యజ్‌ ప్రత్యయము చేర్చబడును.

“పీక్రాద హలా దేః'అనుటచే అ నేకాచ్చమును అజాదియు నగు ధాతువు నకు యజ్‌ రాదు. *'యజొలోని జకారము ఇత్సంజ్ఞ కము గాన యజ న్తధాతు వులు ఆత్మనేపమలుగనే యుండును, యజ్‌ (ప్రత్యయము. చేర్చిన పిదప ఈయ జ న్త్వములకుధాతుసంజ్ఞ యుండునుగాన (సూ. 470) తజ్‌ఛశబాదులువచ్చును. ఇవి (ప్రత్యయాంతములు గాన లిట్టునందు “కొస్య నేకాచఆహ్‌వ క్రవ్యః” (సూ. 471) అనువా ర్తికముచే ఆమ్‌[ప్రత్యయము వచ్చిపిమ్మట కృభ్వస్‌ధాతువులుఅను (ప్రయో గింపబడును. యజ న్తధాతువులు అనేకాచ్యుములుగాన అవి సేట్మములగుటచే “క్రాస్‌? 'స్య'మొదలగువాటికి ఇడాగమము వచ్చును.

చఉడో యజ్లువోః, 7.482

అభ్యాసస్య గుణో యజీ యజ్‌లుకి చ పరతః, జీదదన్తత్వా దాత్మనేపదమ్‌. పునఃపునరతిశయేన వా భవతిటోభూయాతే. బోభూ యాజ్బు'డే. అబోభూయిష్ట,

“ఆ(తలోపో భ్యాసస్యి నుండి “అభ్యాసస్య అనువ రర్హించును. యజ్‌ కాని, యజ్‌లుక్‌” గాని పర మగునపుడు అభ్యాసకు ((ఇగన్హాభ్యానకు గుణము వచ్చును.

“వృనఃప్పనః అతిశయేన వా భవతి'అను అర్ధమును, ఏకొచ్క మగు హలా దిధాతు వగుటచే భూధాతువునకు యజ్‌(ప్రత్యయము-'భూయ'-“సన్యజోః” అను సూత్రముచే (0%)ద్విత్వము-'భూభూయ”, “గుజోయజ్‌లుకోః* అనుసూ(త్రముదే (71 అభ్యాసఊకారమునకుగుణము.*భోభూయ', “ అభ్యా సేచర్చ'”ఆనుసూ(త

యజ న్వప్రక్రీయా 567 ముచే (401) అభ్యానభకారమునకు జ _శ్వము-*బోభూయిఅని యుండగా కత్రి శబాదులు. యకారముపై నున్న అకారమునకును, శప్‌లోని అకొరమునకును “అత్తో గుణే'అను సూత్రము (87 చే సరరూపము- “బోభూయతే” అను రూపము సిద్ధించును,

లట్‌ టోభూయతే.లిట్‌- దోధూయాఇ్బు(కే-టోభూయా నృుభూవ- బోభూయామాస- లుట్‌- బోభూయిళా- లృట్‌- బోభాూయిష్య తే. లోట్‌- బోభూయతామ్‌. లజ్‌ - అదోభూయతం విధిలిజ్‌ = దోభూయేత. ఆశీర్లిజ్‌ = వోభూయిషీష్టం లుజ్‌- అవోభూయిష్ట. లృజ్‌- అటోళూయిష్యత.

నత్వా తొలోల్వే గలౌ, & 1.20

గత్యర్థాత్‌ కౌటిల్యఏవయజ్‌ స్యాత్‌,న తు క్రియాసమభిహారే.

“నిత్యం అనుపదమునకు “ఏవ” అని యర్థము. “ధాతో లేకాచోహలా దేః (క్రీయానమభిహా రేయజ్‌ “నుండి “యజ్‌ 'అనువ ర్రించును. గత్యర్థకి ధాతువునకు శౌటిల్యార్థమునందు మాత్రమే యజ్‌ వచ్చును; (క్రియాసమభిహారార్థ మునందు రాదు.

(వజధాతువు గత్యర్థకము. దానికి పై సూత్రము ననుసరించి కుటిలం (వ్రజతి-వంకరగానడచుచున్నాడు-అను నర్ధమునందు మాత్రమే యజ్‌ వచ్చును. *వ్రజ్‌యిఅవి యుండగా ద్విత్వాభ్యాసకార్యములు-“వ వజ్‌య”"అని యుండగా-

దీర్ణోఒతితః 7.4 88

అకితోఒభ్యాసస్య _ దీర్థో యజి యజ్‌లుకి చంకుటిలం (వ్రజతి వావజ్యతేం

“ఆశత్రలోపోభ్యాసస్య'మండి “అభ్యాసస్యి, “గుణోయణ్‌లుకోః” నుండింయజ్‌లుకోః ',అనువర్హించును. యజ్‌ కావియజ్‌లుక్‌ కొని పర మగు నప్పుడు కిత్తు కొని అభ్యాసమునకు దీర్చ ము వచ్చును.

ఈ సూ[త్రముచే అభ్యాసవకొరముపై నున్న ఆకారమునకు దీర్ధ్యముం “వావ్రజ్‌య'అని యుండగా తజ్‌ శబాదుఐచే“వావ్రజ్య తే ఇత్యాదిరూపములు సిద్దిం చును. “వావ్రజ్యతే'అనగా వంకరగ నడచుచున్నాడు అని యర్థము, “మాటి మాటికి "లేక “ఎక్కువగానడుచుచున్నాడు"ఆను నర్థము కాదు.

లిట్టునందు ఆమ్‌ప్రత్యయము చేర్చిన పిదప “వావ్రవ్‌య్‌ఆమ్‌ "అని యుండగా

కీ6కీ లఘునీద్ధానకొముదీ 718. యన్య వాలం 6 4.40

యన్వ్యేతి సంఘాత్యగ్రహణమ్‌. హలః పరస్య యశబ్దస్య లోప ఆర్ధధాతుకే, “ఆదేః పరస్య', “అతో లోపః”-వాావజాజ్బ(క్రే. వాధవ్రజితాం

“ఆర్థధాతుకే"అని అధికారము. “అతోలోపః"నుండి లోపః' అనువరర్థిం చును. "యస్య అనగా అకొరసహిత మగు యకారమునకుంయకార ఆ కారసంఘా శమునకు-అని అర్థము. ఆర్రధాతుకము పర మగునప్పడు హల్లుకంటె పరమైన "యి అనుదానికి లోపము వచ్చును.

ఇచట ఆర్థధాతుక మగు “ఆమ్‌"పరముగ నుండుటచే, “ఆ దేఃపరస్య*(72) అనుపరిభాష ననుసరించి ఈ లోపముయ'అనుదానిలో ఆదిమవర్శ మగు *“య' కారమునకు వచ్చునుఎవాప్రజ్‌ అఆమ్‌”.“అతో లోప”అను స్నూతముచే (470) ఆకారమునకు లోపము సిమ్మట కృధాత్వాదులు అను పయు క్రమువై “వావ జొజ్బు (కే ఇత్యాదిరూపము లగును.

ఇచట అకొరవిశిష్ట మగు యకొరమును (గహించినను “ఆదేఃనరస్య” ఆనుపరిభాషనను సరించి, ఒక్కయకారమునకుమా(త్రమే ఈసూ(త్రముచే లోపము వచ్చుచున్నది,ఆట్టిచో 'యిసంఘాతమును (గ్రహించుటలో ప్రయోజన మేమి అను ప్రశ్న ఉదయించవచ్చును. ' ఈర్ష్యితా ఇత్యాదులలో ఈసూ[త్రముచేయకారము నకు లోపము రాకుండుట క్రై *“య”సంఘాతము (గ్రహింపదిడినది. ఇచట “యి ఉన్నది గౌని *'య'” లేదు గాన ఆందలి యకారమునకు లోపము రాలేదు.

వా(వజితా:- లుట్‌నందు ఆర్హధాతుక మగు “తాస్‌” పర మైనపుడు వెను కటి వలెనే యకొరఅకొరములకు లోపము వచ్చినది. లృట్‌:. వావజిష్యతే. వావచిషీష్టం లుజ్‌= అవా(వజిష్ట. లృజ్‌ - అవాావజిష్యత.

రీగ్భదువధన్యు చం ౯.4 00

బుదుపధస్య ధాతోరభ్యాసన్య '“రీక్‌'ఆగ మో యజి,యజ్‌లుకి చం వరీవృత్యతే, వరీవృతాఇ్బ (కే, వరీవృతితా.

“అభ్యాసెస్య'ఆధికారము “గుణోయజ్‌ లుకోః'నుండి *'యజ్‌లుకోః'అను వర్హించును. యజ్‌ కొని యజ్‌లుక్‌కాని పర మగునపుడు బుకారోపధ మగు ధాతువు అభ్యాసకు *రీక్‌” అను ఆగమము వచ్చును.

యజ న్వప్యక్రియా కీ్ర9

“వృత్‌ధాతువునకు “పునః పునః భూయో వా వర్త్హతే”అను నర్థమున యజ్‌ఎ'వృత్‌ యి,ద్విత్వముగవృత్‌ వృత్‌ య”, “ఉరత్‌"అనుసూ(త్రముచే (475) బుకారస్థానమున ( రేఫపరక ) ఆకారము-*వర్‌ వృత్‌య”,ఈ సూ క్రముచే అభ్యాసకు రీగాదేశము. ఇది కిత్తు గాన అంతావయవముగ _(రేఫస్థానమున) వచ్చును. పిమ్మట తజ్‌ శబాదులచే “ోవరీవృత్య తే” ఇళ్యాదిరూపసము లగునుః

వరీవృతాజ్బుకే:= యజ_న్త్హమగు వరీవృత్య'ధాతువునకు లిట్టునందు ఆమ్‌ ఆదేశము. ఆమ్‌ అర్జధాతుకము గాన అది పరముగ “నున్నప్పుడు 'యస్య హలః' అనుసూ(త్రముచే (718) యకారమునకు, “అతోలోపః' అనుసూూ(త్రముచే (472 ఆకారమునకు రోపము, పిమ్మట లిడ న్తకృధాతుపు అను.ప్రయు క్తమై “వరీవృతాజ్ను(కే' అను రూపము సిద్ధించినది. వరీవృతితా- ఆర్హధాతుుమగు “తాస్‌*' పరమగునపుడు వెనుకటినలెయకార అకారములకు లోపము. లృట్‌_ వరీవృతిష్యతే లోట్‌ - వగ్రివృత్యతామ్‌. లజ్‌ - అవరీవృత్యత. విధిలిజ్‌= వరీవృత్యేత- ఆశీర్లి జ్‌ - వరీవృతిషీష్ట. లుజ్‌_ అవరీవృతిష్ట, లృజ్‌= అవరీ వృతిష్యత-

ఖల్చాదిను చా 8,480

ణత్వం న నరీనృత్యతే జరీగృహ్యూతే. ఇతియజ_న్త్మస్ర క్రియా.

“రషాభ్యాం నోణః సమానపదే” “"నభాభూపూకమిగమిప్యాయీ వేపామ్‌” నుండి*ణఃి *నిఅనువదర్హించును. తుభ్నాదిగణమున పరితము లగు శద్దిములందు ణత్వమురాదు.

నరీనృత్యతే:- “పునఃపునః భృశం వా నృత్యతిఅను నర్థమున యజ్‌ వచ్చి “నరీనృత్యతే* అను రూపము సిద్ధించును. దీని పప్మకియ యంతయు యజ న్హవృత్‌ధాత్ముప[్రియ వలె నుండును. ఇందలి రెండవనకొరమునకు రావల సియున్నణత్వము (సూ. 188) పై స్యూశముచే నిషేధింపబడినది.

“పునః పునః అతిశయేన వా గృఫ్హాతిఅను అర్థమున (గ్రహ్‌ధాతువునకు యజ్‌, ద్విత్వాభ్యా సకొర్యాదుల చేవృత్‌ నృత్‌ ధాతువులందువళి "జరీగృహ్యాతే” ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును. (గహధాతువునకు “(గహిజ్యా”- ఇళ్యాదిసూ(త ముజే (687) సంటప్రసారణము వచ్చుటచే (గృహ్హ్‌ బుకారోపధ మైనది.

యజన్తస్ర క్రియ సమ్వాప్పము. అరి ఏ వా

అథ యిజ్‌లుగన్హ షియా అతి ప్న 721. యవోబఒబి చ 24.74

యజోఒ౬చి (ప్రత్యయే లుక్‌ స్యాత్‌; చకౌరాత్తం వినాఒపిక్వచిత్‌ ఆనైమిత్తికోఒయం అన్తరబ్లత్వాదాదౌ భవతి. తతః (ప్రత్యయలక్షణేన యజన్తత్వాద్ద్వి_ త్వమ్‌; అభ్యాసకార్యమ్‌. ధాతుత్వాల్ల డాదయః. శేష్టాత్తర్హ రీతి పరన్న్మైపదమ్‌, చర్కరీతజ్బు - ఇతి అదాదౌ పారాత్‌ శపో లుక్‌-

“ణ్యక్షత్రియార్ష జీతో యూనిలగణిఖోః'నుండి లుక్‌” అనువ ర్మించును. “ఆచి” అనుదానికి 'యజ్‌ సాహచర్య ముండుటచే అజాద్మిపత్యయ మని యర్థము. అజాదిిప్రత్యయము పర మగునప్పడు *యజ్‌'కు లుక్‌ వచ్చును. “చి అనుటచే కొన్ని స్టలములందు, అజాది ప్రత్యయము పరము కాకున్నను లుక్‌ వచ్చును.

“బహొలం ఛన్షసి" నుండి *బహులంి అను పదమును చకొరదిలముచే అనుకర్షించి ఈ యజ్‌లుక్‌ బహులముగా వచ్చు నని సిద్ధాంతకౌముదిలో చెప్ప బడినది. ఈ విధముగ, అజాది[ప్రశత్యయము పర మైనను కాకున్నను యజ్‌ లుక్‌ వచ్చునని తేలినది.

యజ్‌కు లుక్‌ వచ్చుటకై నిమిత్త మేదియు లేదు గాన ఇది (యజ్‌లుక్‌) ఆంతరంగము. అందుచే ఇది అన్ని కార్యములకంటెను ముందుగ ప్రవర్తిం చును. యజ్‌ లోపించిన పిమ్మట “'ప్రత్యయలోపే (పత్యయలక్షణమ్‌” అను పరి భాషచే (100) యజ్నన్త మగును గాన ద్విత్వము అభ్యాసకార్యము వచ్చును. ఈ విధముగ భూధాతువునకు “పునఃపునః అతిశయేన వా భవతి అను అర్ధమున యజ్‌ చేర్చిన పిదప *“భూయి అం యుండగా పై సూత్రముదే *“యజ్‌”కు లోపము. (ప్రక్యయలక్షణముచే యజ న్త్వముగాన, ద్విత్వాభ్యాసకార్యములు- “బూ భూ' అవి యుండగా 'గుణో యజ్‌లుకోఃి అను సూశత్రముచే (71%) అభ్యాసన గుణము ఎటోభూ అని యుండగా ఇది ధాతుసంజ్ఞకముగాన (సూ-470)లడాది లకొారములు చేరును, “శేషాత్క ర్తరిపరన్మైపదమ్‌' అను సూ(త్రముచే (882) పర స్మ్మైపద ప్రత్యయములు మాత్రమే చేరను. అనగా యజ్‌ లుగ న్త్హరూసము

యజ్‌ లుగ వ్వవ్రక్రీయా క లన్నియు పరవ్మైపదమునందు మాత్రమే యుండును. లట్‌ _పథమపురుషైక వచనమున “తిప్‌'ప్రత్యయము చేర్చిన పిదప శప్‌ ప్రత్యయము వచ్చును. ఆదాది గణమున *చర్కరీఠజ్ళు' అని పరింపబడి యున్నది. యజ్‌లుగ న్హమునకు చర్యరీత మని ప్రాచీనవై యావరణనామధేయము, ఈ విధముగ యజ్‌లుగవన్త ములు అవాదిగణాంతిర్షతములని చెప్పుటచే శప్‌కు “ఆది(ప్రభృతిభ్యఃశపఃో అనుసూ(లిముచే (555) లుక్‌. *టోభూ ఈ అని యుండగా 722. యవో వా 7.804

యజణ్‌ లుగన్నాత్సరస్య హాలాదేః పితః స్తార్యధాతుక న్యేడ్వా స్యాత్‌, (సిద్ధాంతకౌముదియందు యజన్నాత్‌ అని యున్నది. *భూసువోః'- ఇతి గుణనిషేధో యజ్‌లుకి భాషాయాం నం *బోభూతు. తేత్తిక్తే ఇతి ఛన్షసి నిపాతనాత్‌, దోభవీతి= బోభోతి, బోభూతః, అదభ్యస్తాత్‌. దోభువతి, దోభవాఖ్బకార- బోభవామాస, టోభవికా. బోభవిష్యతి దోభవీతుదోధోతు=నోభూతాత్‌, బోభూతామ్‌, బోభువతు, బోభూహి; బోభవాని, అబోభవీత్‌-అటోభోర్‌, అటోభూ తామ్‌, అదోభువుః; బోభూయాత్‌, బోభూయాతాషమ్‌, టోభూయుః, బోభూయాత్‌, బోభూయాస్తామ్‌, బోభూయాసుః,

“ఉతో వృద్దిష్లకి హలి' “నాభ్య న్తస్యాచి పితి సార్వధాతుకే” “(బువ ఈట్‌ “మండి *హలి” *పితి' 'సార్వధాతుకే", *ఈట్‌"అనువ రించును. యజ్‌లు గన్త్నముకంటె పర మగు,హలాదియు,పిత్‌ను అగు సార్వధాతుక మునకు ఈడాగ మము వికల్పముగ వచ్చును.

“ఈట్‌” టిత్తు గాన 'తిప్‌'కు ఆద్యవయనముగ వచ్చును 'లోభూ ఈ తి” అవి యుండగా ఊకొరమునకు గుణము (సూ. 800) పిమ్మట అవాదేశము చేయ

-... *బోభవీతిఅను రూప మగును.

ఇచట “భూసువో స్తిజి'అను గుణనిషేధ సూత్రము (410) ప్రవర్తింప వలసి యున్నది. కొని లౌకికభాషలో యజ్‌లుగ న్తరూసమునందు ఈ నిషేధము (ప్రవదర్తింపదు. ఏలయన “దోభూతు తేతి క్త ”అను సూూతముఛందస్సునందు గుణరహిత మగు యజ్‌లుగంతభూధాతురూస ముండు నని నిపతించుచున్నది. ఈ గుణనిషేధము (ప్రవర్తించిన యడలగుణ మెటైనను రాదు గాన మరల ఈ

క్ర? లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ విధముగ విపతింస వలసిన పని లేదు. ఇట్లు నిపతించుటచే గుణాభావము ఛంద స్పునందే గాని లౌకికభాషలో నుండదని సూచింపబడుచున్నది. అందుచే గుణము

ఈడాగమము రొని పక్షమున *బోథోతి' అను రూపము సిద్ధించును. ఈ విధముగ హాలాదిపిత్సార్వధాతుకము. లగు “సిప్‌” 'మిప్‌'లు పరమగునపుడు గూడ ఈడాగమవికల్పముచే “*ోటోభవీషి దోథోషి” “టోభవీమి-డోభోమి అను రెండేసి రూపము లుండును.

బోభూత[- “తస్‌” ఆపిత్చార్వధాతుకము గాన దీనికి జీద్వద్భావ ము౦ డుటచే (నూ. 508) గుణము రాదు. థస్‌,థవస్‌,మస్‌లందు గూడ ఈ విధము గనే గుణరహితరూసము లుండును. బోభువతి:- (పధమపురుషబహువచన మున “దోళూ బుఅని యుండగా యుకారమునకు “అదభ్యసాత్‌*అనుసూ త్రముజే (60%ఆత్‌” ఆదేశము, “బోభూ అ తి'ఆని యుండగా జీద్వద్భావముచే గుణము రాదు'గాన ఉవజాదేశము (సూ. 180) వచ్చి *టోభువతి ఆను రూసము సిద్ధించినది.

యజ్‌లుగన్త మగు "టోభూ'ధాతువు ప్రక్యయాంతము గాన (అనేకొచ్క ముగాన) “కాస్యనేకొచ ఆహ్‌ వక్షవ్యః'అను వ్నార్హికముచే (సూ. 471) లిట్టు నందు ఆమాదేశము. పిమ్మట కృభ్వస్‌ధాతువులుఅనుప్రయు క్తములై (సూ.474) “బోభవాఖ్బుకారంటోభవామాస, బోభవామ్బభూవ" ఇత్యాదిరూసము లగును. కాని మూలథాతువు భూఢాతువు గాన దానితో మరల భూధాతువును అను ప్రయో గించుట అనావశ్యక మనుఅభిప్రాయముతో కొటోలు,ుమూలమున కృ,అస్‌ ధాతువుల రూపములు మాత్రమే చూపబడినవి. లుట్‌ :-టోభవితా, లృట్‌ :- దోభవిష్యతిం లోట్‌ప్రథమపురుష్రైకవచనమున ఈడాగమ _ వికల్చ్బముచే (నూ. 72) బోభ పీతు-జోథోతు అను రూసములును, “శాతజ్‌ ' వచ్చునపుడు అది జీత్తు గాన గుణము లేని *టోభూతాత్‌' అను రూపమును అగును. బోభువతు:_ [ప్రధమ పురుషబహువచనమున రుకారమునకు “అత్‌” ఆదేశము, (మా. 60% “ఉవజ్‌” వచ్చి “టోభువతు" అను రూపము సిద్ధించును. బోభూహి:- “సికి *హి చేసిన పిమ్మట సూ. (417 “పా” అపిత్‌ గాన ఈడాగమగుణొదులు రావు'వోభూహిి. దోభవాని:- ఉ త్తమపురు షైకవచనమున వచ్చిన ఆడాగమము పిత్‌ గాన దానికీ జీత్త్వము లేదు. అందుచే గుణావా దేశములు వచ్చి *టోభవాని' ఇత్యాది రూప

యజ్‌లుగ న్వష్మక్రియా వ్‌73 ము లగును. అవోథభవీర్‌_-అదోభోర్‌;- లజ్‌ప్రథమపురు షైక వచనమున లట్టు నందు వలె ఈడాగవిల్బముచే రూపద్వయము సిద్ధించును. అనోభూతామ్‌:- శామ్‌ (తస్స్‌ ఆపిత్సార్వధా తుక మగుట చేజీద్వద్భావము గుణమురాదు.అవోభూవు॥ :- “యి'కి “సిజభ్య స్తవిదిథ్యశ్చ' ఆనుసూత్రముచే (440) “జుస్‌” ఆదేశము ఊకొర మునకు ఉవజాదేశము. (మ. పు) అదోభవీః_అబోభోః అదోభూతమ్‌, అవోభూత; (ఉ.పు ) అటోభవమ్‌, అఆదోధూవ, అదోభూమం

దోభూయాత్‌:_ విధిలిజ్‌ప్రథమపురు షైకవచనమున “టోభుఅయాస్‌త్‌ " ఆని యుండగా'శప్‌"కులుక్కు . ఇపుడు'యాసుట్‌ 'అకారముకంఅపరముగలేదుగాన “ఇయ్‌' ఆగమ (సూ. 48) (ప్రస క్తిలేదు. “లిజఃసలోపోన న్హ్యస్య'అను సూత్ర ముచే (429) సకారలోపము. “దోభూయాత్‌” అను రూసము సిద్దించినది. ద్వివ చనమునందు పై విధముగనే (ప్రక్రియ యుండును. “భోభూయాతామ్‌” అను రూపము. సిద్దించును బోభూయుః- 'యికి'జుస్‌'ఆదేశము, (నూ. 44%) “తస్యపదాన్నాతోఅను నూ(త్రముచే (495) “యాస్‌"లోవి “ఆస్‌"కు లోపము. దోభూయాత్‌:- ఆకిర్లిజ్‌_పధమప్పరుషైకవచనమున “స్కోఃసంయోగాద్యో ర నే చొ అనునూత్రముచే (810) సకారము లోపించినది. దోభూయాస్తామ్‌; బోభూయాసుః:- ఆర్జధాతుక మగుటచే ద్వివచనాదులందు సకారలోపము (సూ. 420) రాదు.

గాత్మినేతి సిచోలుక్‌. 'యజోవా'ఇతి ఈట్‌ పకేగుణంబాధిత్వానిత్య త్వాత్‌వుక్‌. అదోభూవీత్‌ _ అబోభోత్‌, అబోభూతామ్‌, అటోభూవుః, అటోభవిష్యత్‌, ఇతియజ్‌ లుగన్హాః,

లుజ్జునందు. *న్లి'కి సిచ్‌ చేసిన పిదప దానికి “గాతిస్టాముపాభూభ్యస్పిచ! పరవ్మైపదేష' అను నూత్రముచే (441) లోపము. 'ఆబోభూత్‌ 'అరియుండగా వికల్పముగ ఈ డాగమము (సూ.?22) “అబోభూ ఈ త్‌'ఆని యుండగా గుణము (నూ. 8898) రావలసి యున్నది. కాని నిత్యమ గుబచేంఅనగాగుణము చేసినను చేయకున్నను. (ప్రవ దర్షించునదగుటచే = (కృశాళృత ప్రఫంగిత్వం విర్యత్వకు) “భువోవుగ్‌లిజ్‌లిటోః” అను స్యూత్రముకే (])8% పుగాగమము గుణమును బాధించి వచ్చును ఈ విధముగ ఈడాగమపక్షమున *ఆబోభూవీత్‌" అనియు, త దభావపక్షమునోలఖటో భోత్‌ "అనియు రూపద్య్యయ మగును. అబోభూతామ్‌:-

వశ లఘునిద్ధాంతకౌముదీ (ప్రథమపురు షద్వివచనరూపము లజ్‌ నందు వలె సిద్దించును.అవోఘావుః- బహు వచనమున లజ్జునందు ఉవడాదేశము రాగా ఇచట వుగాగమము వచ్చినది. రూపము సమానమే. మ పు. అదోభూః- అటోభోః, అటోభూతమ్‌, ఆబోభూత; ఉ.పు. అదబోభూవహ్‌, అజోభూవ, అటోభూమ. ల్బుజ్‌- అబోభవిష్యత్‌. మొ.

యజ్‌లుగన్త ప్రకరణము సమాప్తము.

అథ నావుధాతవః

నువ అత్యనః కచ్‌ 3108

ఇషికర్ముణః ఏషితుః సంబన్ధికః సుబ న్రాత్‌ ఇచ్చాయామతక్హ క్యచ్‌ పత్యయో వా స్యాత్‌.

6/ద్రాత్రోః కర్మణః సమానక ర్హృకాదివ్భాయాం వా” నుండి “కర్మణః “ఇచ్చ్భాయాం” వా అనువ ర్హించును. ఇవ్భాయాం అనునది సమీసమున నున్నది గాన “కర్మణః అనగా ““ఇచ్భాకర్మణః”" అని యగ్థము. ఇష్‌ధాతువునకు కర్మ మైనట్టియ, తనకు-అనగా ఇచ్చయిఎచువావికి సంబరధించిన- సుద నముకంటె, ఇచ్చార్థమున “క్యచ్‌'ఫక్యయము వికల్చ్బముగ వచ్చును. ఇచ్చయించువాడు తననిమిత్తమై ఏ కర్మకారకముమ ఇద్భయించునో తద్వాచక మగు సుబంతము కంటె *క్యచ్‌” వచ్చునని భావము.

“పుత్రం ఆత్మనః ఇచ్చతి” ఆను అర్థమున పుత్రం (“పుత్ర అమ్‌”) ఆను నది ఇచ్చలో కర్మయు, ఇచ్చయించువానికి సంబంధించునదియు అగు “పుత్రుని అను నర్ధమును టోధించు చున్నది గాన దానికి క్యచ్‌ (ప్రత్యయము చేర్చు బడును. *వరన్య పుత్రం ఇచ్చతి" ఇత్యాద్యర్థములందు ఇచ్చాకర్మభూతు డగు ప్పుతుడు తనకు (ఇవ్చాక ర్తకు) సంబంధించినవాడు కొదు గాన క్యచ్‌ చేయకూడదు. *క్యచ్‌లోని కకారచకారములు ఇక్పంజ్ఞకముణ. “పుత్ర అమ్‌ యి అని యుండగా దానికి * స్తనాద్య న్తా ధాతవః” అను సూత్రముచే (470) ధాతుసంజ్ఞ అభించును.

నామధాతవః వ్‌75 724. నుపో ధాత్యవాతివదితయో। 24.71 ఏతయోరవయవస్య సుపో లుక్‌.

“ణ్యక్షతియార్ష జితో లక్‌” నుండి “లుక్‌” అనువర్హించును. ధాతువు నకును ప్రాతిపదికకును ఆవయవ మ* సుప్‌కు లుక్‌ వచ్చును.

ఇచట '*పృ్యత అమ్‌ యి అను సముదాయమే ధాతుశంజ్ఞ కము గొన “అమ్‌” అను సుప్‌ ప్రత్యయము ధాత్వవయవ మగుటచే దానికి ఈ సూ(త్రముచే లోపము, *పుత యి అని యుండగా:-

తృూబి చ 7.480 అవర్థ స్య ఈ ఆత్మనః పుత్రమిచృతి ప్యుత్రీయతి.

“అస్య చౌ” “ఈ ఘా ద్యోః” నుండి "అస్య' 'ఈి అఆనువ ర్తించును. క్యచ్‌ పర మగునప్పడు కూడ అకారమునకు ఈకారము వచ్చును

ఈ సూ(త్రముచే ఆకారమునకు ఈకారము చేయగా '*పుత్రీయ' అని యగును. దానికి ధాతు సంజ్ఞ యున్నది గాన తిప్‌శబాదులు. యకారముపై నున్న అకారమునకు శప్‌ లోవి ఆకారముతో 'ఆతోగుణే' అను సూత్రముచే (274 పరరూపము. “పృ్యత్రీయతి ఇత్యాదిరూపము లగును. ఆత్మ నేపదవిమి త్త మేదియు లేదు గాన “శేషాత్కర్తరిపరన్మెపదమ్‌” అను సూటతమువే (882) సరస్మై పదిత్వము.

“పుత్రీయి అనునది (నామధాతువులన్నియు |పత్యయాఎతములు (అనే కొచ్చ ములుగాన) లిట్టునందు ఆమ్‌ ప్రశ్యయాదుఐణ వచ్చును. "ఠాస్‌' మొదలగు వాటికిఇడాగమము వచ్చును, ఈ ధాతువులు పుతి మొదలగు నామవాచకముల మండి నిష్పన్న మైనవి గొన వాటికి నామధాతువు లని పేరు.

లట్‌ :- పుత్రీయతి. లిట్‌:- పుత్రీయాజ్బుకార-పు[త్రీయామృభూవ- పు్యత్రీయామాసం అట్‌.- పృత్రీయితా, లృట్‌ :- పృద్రీయిష్యతి. లోట్‌:= పుత్రీయతుం లజ్‌ := అప్పుత్రీయత్‌. విధిలిజ్‌ := పుత్రీమేత్‌, ఆశీర్లిజ్‌:- పుత్రీ య్యాత్‌. లుజ్‌:= అపుత్రీయీత్‌. లృజ్‌:- అపుత్రీయిష్యత్‌.

నః కే 1.415 క్యచి క్యజీ చ నాానమేవ పదం నాన్యత్‌, నలోపః-రాజీయతిం

క్‌?6 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ నాన్తమేవేరి కికు__వాచ్య39. “హరి చ'__గౌర్యతి; పూర్యతి. ధాతో రిత్యేవ; నేహ దివమిచ్చతి దివ్యతి.

“స్తుప్తిజన్తం పదమ్‌ నుఎక్తి “సుబ న్తం” “పవమ్‌" అనువ ర్హించును. క్యచ్‌ర్యజ్‌ (ప్రత్యయ ములు పక మగునపుడు నకారాంక మగు సుబంతము పదసం జ్ఞకల దగును అని యర్థము. ఈపద సంజ్ఞ “ను స్తిజన్తం పదమ్‌" అనుసూత్ర ముచేతనే (14) సిద్ధించుచున్నది గాన మరల ఈసూ[త్రము నియమార్థము చెప్ప బడినది. “ఠ్యచ్‌” ళ్యజ్‌ (పర్యయముఐ పరమగునపుడు సకారాంత మగు సుబంఠమునకు మాత్రమే పనసుజ్ఞృయుండును, ఇకరమునకు ఉండదు అని ఫలితార్థము.

“రాజానం ఆత్మనః ఇచ్చతి" అను అర్ధమున “రాజన్‌ ఆమ్‌” అను సుం తమునకు క్యచ్‌ ప్రత్యయము (సూ-_720). *సుప్‌” (“ఆమ్‌ లోపించిన (సూం 724) పిమ్మట “రాజన్‌ యి అని యుండగా ఈ స్తూతముచే “రాజన్‌” అను దానికి పదసంజ్ఞ యున్నది గాన “నలోపః ప్రాతిపదికాన్తస్య” అను సూ(త్రముచే (180) నకొరలోపము. అకారమునకు ఈకొరము (సూ-72%). తిప్‌శదాదులు చేర్చగా “రాజీయతి" ఇత్యాదిరూపము లగును.

నకొరాంతమునకు మాత్ర మే పదసంజ్ఞ యుండును అని చెప్పుటకు వ్రయో జనము “వాచ్యతి” ఇత్యాదిరూపముల సిద్ది. “వాచం ఆత్మనః ఇచ్చతి” అను నర్థ మున దకారాంత మగు వాళ్ళబ్దమునకు £్యచ్‌ చేర్చబడినది. “వాచ్‌య' అని యుండగా ఈ నియమసూ(త్రముచే '*వాళ్‌” అనునది నకారాంతము కాదు గాన పదసంజ్ఞ ని షేధింపదిడినది. అందుచే కుక్వ (సూ-307) జిఫీశ్యుము (సూ-67)లు రావు. 'వాచ్యతో ఇత్యాది రూపములు సిద్దించును.

శగిర్రం ఆత్మనః ఇచ్చతి” “పురం ఆత్మనః ఇచ్చతి” అను నర్ధములండు “గిర్‌” పుర్‌ళబ్దిములకు క్యచ్‌ ప్రత్యయము చేయగా. గిర్‌ అమ్‌ య” "పర్‌ అమ్‌ య” అని యుండగా సుప్‌కు లుక్కు (నసూ-724)- “గిర్‌య' 'పుర్‌య”. “హలిచ' అను సూరముడే (410) ఇకారఉకారములకు దీ ర్రము; తిప్‌శబాదులు చేర్చగా “గీర్యతి" *పూర్యతి" ఇత్యాదిరూపము లగును.

“హలిచ” అను (616) దీర్టము రేఫవకారాంతధాతువులకు మ్యాతమే వచ్చును. “గిర్‌” “పుర్‌* అను శబ్దములు “గూ శబ్ద “ప్యూ పాలనపూరిణయోఃి

నామధాతవః కీ్‌77 అను ధాతువులకు క్విప్‌ (ప్రత్యయము చేర్చిన పిదప “బూతఇద్ధాతోః” “ఉదోస్ట్య పూర్వస్య” అను సూత్రము9చే (సూ-660, 614) బూకారమునకు ఇక్‌ "ఉర్‌? లు ఆదేశముగ వచ్చుటచే నేర్పడినవి. ఈవిధముగ ఇందలి రేఫ ధాత్వవయవ మగుటచే దాని ఉపధకు దీర్దము వచ్చినది. కాని “దివం ఆత్మనః ఇచ్చతి అను నర్ధమున *దివ్‌"ళబ్దిమునకు క్యచ్‌ (పక్యయమును చేర్చినపుడు దివ్‌ అను దాని నకారము ధాత్వవయవము కాదు గాన *“హలి చ (616) (ప్రవర్తింపదు. “దివ్యతి" ఇత్యాదిదీర్చరహిత రూపములు మాత్రమే సిద్ధించును” 727. త్యారు ఎభౌవౌా 644.50

హలః పరయోః క్యచ్‌క్యజో ర్లోపో వార్ధధాకుకే, “ఆదేః పరస్య" _'అతోలోపః”. తస్య స్టానివ_త్రాత్‌ లఘూపధగుణో న -- సమిధితా, సమిధ్యితౌం

*“యన్య హలఃి నుండి “హలణి అనువ ర్హించును. “ఆర్హధాతుకే” అవి యధికారము *క్యన్య' ఆనుదానిచే క్యచ్‌' *క్యణ్‌ "లు రెండును (గగ్రహింపబడును, హల్లుకంచె సర మగు క్యచ్‌క్యజ్జులకు ఆర్ధధాతుకము పవ మగునస్పడు వికల్ప ముగ లోవము వచ్చును.

*“నమిధం ఆత్మనః ఇచ్చతి" అను నర్జమున “క్యచ్‌"వ్రత్యయము చేర్చగా అట్టునందు “సమిధ్యతి" ఇత్యాదిరూపము లగును. *నః శ్యే' అను నియమసూ(త్ర ముచే (728) *నమిథ్‌” అనుదావికి పదసంజ్జ లేదు గాన జ కము రాదు. అట్‌, లృడాదులందు “తాన్య” మొదలగునవి పర మగునపుడు"యస్యహలః”ఆను సూత్ర ముచే (71 నిత్యముగ యకారలోషము ప్రాప్తింపగా ఈ సూత్రము చెవ్వు బడినది.

ఈ సూత్రముచే విధింపబడిన లోపము “ఆ దేఃపరన్య" అనుపరిభాష (77) నమసరించి ఆద్యవర్హ మగు యకారమునకు వచ్చును. *సమిధ్‌ ఆఅ ఇతా' అవి యుండగా “ఆతోలోపః” అను సూత్రముచే (4/2) అకొరముకకు లోపము ఎ”సమిర్‌ ఇతా” అని యుండగా పుగన్తలఘూసధగుణము (సూ-45%) రావలసి యుశ్నది. కొని “అవ। పరన్మిన్‌ పూర్వవిధా” అమ సూత్రముచే (60%) అకార లోపమునకు స్థానివద్భావము వచ్చును గాన (అపుడు ఇకారముఉపధ కాజాలడు గాన్స గుణము రాదు. ఈవిధముగ “క్యచ్‌ 'లోపపక్షమున *సమిధితా *సమిధి

578 లఘనిద్ధార్తకొముడీ స్యతి" ఇత్యాదిరూపములును “క్యచ్‌' రోపము. రాని పక్షమున అకారలోపము మాత్రము (సూ-4?7 ఏ వచ్చి "సమిధ్యితా” “సమిధ్యిష్యతి” ఇత్యాది రూపము లును అగును,

కాత్యుచ్చు 8.1.9

ఉక్తవిషయే కొమ్యచ్‌ స్యాత్‌. ప్యత్రమాత్మన ఇచ్చతి పుత్ర కామ్యతి. పుటత్రకామ్మ్యితా.

క్యచ్‌ ప్రత్యయము వచ్చుటకు అవకాశము గల స్థలములలో 'కామ్యచ్‌” (ప్రత్యయము కూడ వచ్చును. *కామ్యచ్‌"లోని చకొరము ఇత్సంజ్ఞ కము.

“పృటతం ఆత్మనః ఇచ్చతి అను నర్ధమున కామ్యచ్‌_పత్యయము జేయగా ఎ'ప్కుత ఆమ్‌ కామ్య. ధాతుసంజ్ఞ. సుబ్లుక్‌ (సూ_724) , పిమ్మట తిప్‌శబాదులు _లట్టునందు “పృత్రకామ్యతి" ఇత్యాదిరూపము లగును. ప్యత్రకామ్యితా:= లుట్‌ (ప్రళమపురు.ష్రైెశవచనమున “పృ్యతకామ్య ఇశా” అని యుండగా అకారములోపము (నూఎ470.

ఉనమానాదాచాలరే 8.110

ఉపమానాత్‌ కర్మణః సుబన్సాత్‌ ఆచారేఒర్టే క్యచ్‌. పుత్రమిన ఆ ప చ్ని అ మ అ

చరతి పుత్రీయతి ఛ్యాత్రమ్‌. విష్ణాయతి ద్విజమ్‌

“ధాతోః కర్మణః సమానక_ర్భృకొదివ్భాయాఎవా” “నుప ఆత్మనః క్యచ్‌” నుండి “కర్మణః *సుపఃి 'క్యచ్‌ అనువర్తించును. ఉపమానరూపమును కర్మ వాచకమును అగు సుబంతముకంటపె ఆచరించుట అను ఆర్థమున ఠ్యచ్‌ ప్రత్య యము వచ్చును,

“పుత్రమివ ఆచరతి' అశగా (శిమ్యన్సి పుత్రుని వలె ఆచరించుచున్నాడు- చూచుచున్నాడు-అను నర్ధమున “పుత్రం అనునది ఉపమానవాచకము. “ఆచరతి" అనుదానిలో అది కర్మగ నున్నది. కావున ఈ సూ్యతముచే క్యచ్‌ (ప్రత్యయము చేయగా "పుత్రీయతి" ఇత్యాదిరూసము లగును.

“క్యచొపత్యయము “సువ ఆత్మనః క్యచ్‌ " అను సూతముచే (78) వచ్చి .ను, “ఉపమానాదాచారే* అను సూత్రముచే (728) వచ్చినను రూవములు ఒకేవిధము నుండును. ఆర్థవి[గ్రహవాక్యములలో మామే భేద ముండును,

నామధాతనః క్రి0

విష్ణాయతిద్విజమ్‌:- “విష్ణమివ అచరతి" అను నర్ధమున విష్ణళబ్దిము నకు ఈ సూత్రముచే క్యచ్‌ ప్రత్యయము. “విష్లు యి అని యుండగా “'య'ఆర్ధ ధాతుకము గాన (సార్వధాతుకము కాదు గాన్న “అకృత్స్చార్వధాతుక యోః" అను సూత్రముచే (485) ఉకారమునకు దీ ర్రము. “విష్టాయతే”,

వా, నర్భూ(వొతివదితేభ్యాః కృ్రద్భా వ్‌్తవ్యః

అతో గుణే. కృష్ణ ఇవ ఆవరతి కృష్ణతి. స్వ ఇవ ఆచరతి- స్వతి. సస్వా.

అన్ని ప్రాతిపదిషములకంబెను ఆవారార్థమున క్విప్‌ వశ్యయము వికల్చ ముగ వచ్చును.

“క్విప్‌' ప్రర్యయము సర్వలోపి. “లళక్వతద్ధితే” (188) “'హల_న్మ్యమ్‌' (1) “ఉపదే శేజనునాసి3 ఇత్‌” (28) అను సూ్రములచే కకారపకారఉకారము లకు ఇత్పంజ్ఞ. వకారమునకు “వేరపృ క్తస్య” అను సూటత్రముచే (80 లోపము. ఇది (పాతివదికముకంటె విధింపబడినది గాని సుబ న్హముకంటె విధిం పదిడలేదు గాన *రాజానతి ఇత్యాద్యుదాహరణములందు పదాంతత్వ ప్రయు క్తము లగు నలోపాదులు రావు. క్విప్‌కు (వకృతులగు “కృష్ణ “రాజన్‌ * మొదల్నగునవి సుబ్నన్తములు కాకుండుటచే పదములు కావు.

కృష్ణ ఇవ ఆచరతి (రృష్ణుడువలె వ్యవహరించుచున్నాడు ) అనునర్ధ మున “ృష్టి అను టప్రాతివదికముకంటె ఈ వార్తికముచే "క్విప్‌' (ప్రత్యయము. అది ప్పూ్ధిగ లోపించిన పిమ్మట మిగిలిన “కృష్ణ అను దానికి ధాతుసంజ్ఞ లట్‌ పథ మపురుషైకవచనమున “శప” *తిప్‌'లు చేర్చిన పిదప "కృష్ణ అతి అవి యుండగా 'లతోగుణే' అను సూూతముడచే (27 వరరూవము__ “కృష్ణతి" లబ్‌ :- కృష్ణతి- లిట్‌:= కృష్ణాఖ్బకార, కృష్టామృభూవ, కృష్ణామాసం లుట్‌;= కృష్టితా లృట్‌ :- కృష్ణిష్యతి లోట్‌:= కృష్ణతు, లజ్‌;= అకృష్ణత్‌. విధిలిజ్‌ := కృష్టేత్‌ ఆశీర్లి జ్‌ :_ కృష్ణాయాత్‌. అతోలోపముకంటె పరము గాన “అకృత్సార్వధాతుకయోః' అను సూత్రముచే (485) దీ రము. లుజ్‌:= అకృష్ణాత్‌. లృజ్‌ - అకృష్టి ష్యత్‌.

ఈవిధముగనే “స్వ ఇవ ఆచరతి' (ఆత్మీయుడు వలె ఆచరించుచున్నాడు) అను నర్జమున *న్వి అను (ప్రాతిపదికముకంట. క్యచ్‌ (ప్రత్యయము చేయగా “స్వత ఇత్యాదిరూపము లగును,

580 లఘనిద్ధాన్తకౌముది సస్వ్యౌ*-_ లిట్‌ ప్రభమప్పర్నుషె"వచనమున ద్విత్వాభ్యాసకొర్యాదులు చేసిన పిమ్మట '“సస్వ ఇల్‌” ఆని యుండగా వృర్ది (సూ-1885 _ 'సస్వాఆఅ” అని యుండగా “ఆత బౌ ణలఃి అను సూశముచే (101) ణల్‌కు బొకారము, వృ్జి యు చేయ “సస్వా” అను రూషము సిద్దించినది 780. అనునానికన్య త్వడులోః క్రితి, 64.15 అనునాసికా_న్ధస్యోపధాయాః దిర్హః స్యాత్‌ క్వౌ రయులాదొౌచ క్షీ తి. ఇదమివ ఆచరతి-ఇదామతి,

“అజ్గిస్య" అధికారము, 'నోపధాయాఃళి “(ఢలో పేపూర్వస్యదీర్లోణః” నుండి *'ఉపధాయాఃి ద్రీర్హ$ ఆమవర్హించును. *క్వి'ప్రత్యయముగాని రులాది యగు కిత్‌జీత్‌ప్రత్యయ ముగాని పర మగునప్పుడు అఆనునాసికాంత మగు ఉపధకు

ఇదమివఆచరతి_ఇదివలె (దీనినల్సె (ప్రవరించుచున్నది = అనునర్థమున “ఇదమ్‌"ఆను ప్రాతిపదికకం'పెపై వారర్తికముచే క్విస్‌ ప్రత్యయము, అది పరముగా నుండగా ఈ సూ(త్రముచే అనువాసికాంత మగు “ఇదమ్‌ 'అనుడానితపధకు దీర్ష్సము క్విప్‌ బోపించిన పిదస తిప్‌ళబాదులచే "ఇదీవతి" ఇత్యాదిరూములు సిద్ధించును.

ఇ్లే రాజేవ ఆచరతి, పన్ధా ఇన ఆచరతి అను నర్ధములందు “రాజన్‌” “పథిన్‌ 'ఆను (్రాతిపదికములం'టె క్విప్‌ పర్యయము. ఈ సూత్రముచే ఉపధా దీర్చము చేయగా “రాజానతి' *పథీనతి" ఇత్యాదిరూపము లగును. 'శ1. తన్టాయ (కమశో, 3.1.14

చతుర్జ్యన్హాత్‌ కష్టళద్దాత్‌ ఉత్సాహేఒర్ధే క్యజ్‌ స్యాత్‌. కష్టాయ (క్రమతే కష్టాయకే,పాపం కర్తముత్సహతే ఇత్యర్థః.

“కర్తుఃక్యజ్‌సలోపళ్చ"నుండి “క్యజ్‌* అనువర్తించును. “కష్టాయ'అను చతుర్ధ్యంతకష్టళబ్బముకంటె “ఉత్పహించుటొఅను నర్ధమున “క్యజ్‌ "ప్రత్య యము వచ్చును.

కష్టాయ (క్రమతే (పాసముచేయనుత్సహించుచున్నాడు) అను అర్ధమున “కష్టజే”అనుదానికి ఈసూ (తముచేక్యజ్‌ ప్రత్యయము “కష్టజేయిఅని యుండగా ఇది ధాతువు గాన సుప్‌కు లుక్కు (724ఏకష్టయ 'అని యుండగా*ఆకృత్సార్వధాతు కయోః'అనుసూత్రముచే. (485) దీర్ధము. “క్యజ్‌"జిత్తు గాన క్యజ న్తములు

నామధాతవః 581 ఆత్మనేపదులు. కావున తజ్‌ శబాదులు చేర్చుటచే *క్టాయతే' ఇత్యాదిరూస ములగును. లట్‌- కష్టాయతే, లిట్‌- కష్టాయాఇ్బ్నకే,కష్టాయామృభూవ, కష్టాయామాస లుట్‌-కష్టాయికా. లిట్‌ = కష్టాయిష్యతే. లోట్‌- కష్టాయ తామ్‌, లజ్‌-అకష్టాయత. విధిలిజ్‌ -కష్టాయేత- ఆశిర్లీజ్‌ -కష్టాయిషీష్టంలుజ్‌- అకషాయిష్ష. లృజ్‌ = అకష్టాయిష్యత. ట్‌ ట్‌ లట ల్ల ల బై వైరతలవా (భకణ్బావే మేట్యాః కరశోం 81.17

ఏభ్యః కర్మభ్యః కరోత్యర్థే క్యజ్‌ స్యాత్‌. శబ్దం కరోతి శద్దాయతే.

“కర్మణో రోమస్థతపోభ్యాం వర్తిచరోః' నుండి “కర్మణః అనువరర్తిం చును. కర్మవాచకము లగు శద్ది,వైరకలహ. ఆ(భ,కణ్వ (పాపము, మేఘఅను పదములకం'కె చేయుట అను నర్ధ్థమున క్యజ్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును,

“శబ్దం కరోతి (శదబ్దిమును చేయుగున్నాడు) అనునర్ణమున *శబ ఆమ్‌”

న! చి వో వ! ఆను దానికంపి ఈ సూతముచే క్యజ్‌వచ్చి *కష్టాయతే'వలె “శద్దాయతే” అను రూపము. సిద్ధించును. వైరాయతే, కలహాయతే ఇత్యాది రూవములు గూడా ఈ విధముగనే సిద్ధించును. గంనూం “తత్భారోతి తదాచస్లి యు గానూ [పౌతివదతాద్ధాత్ప ర్జేవవు లమిస్టవచ్చ

ప్రాకిపదికాత్‌ ధాత్వర్థే ణీచ్‌ స్యాత్‌;ఇ షే యథా (ప్రాతిపదికస్య పుంవద్భావ, రభావ,టిలోప,విన్మతున్లోపంయణాదిలోప, (ప్రస్థస్ఫాద్యాదేళ భసంజ్ఞాః తద్వత్‌ణావపి స్యుః, ఇతిఅల్లోపః, ఘటం కరోత్యాచ సే నా= ఘటయతి.

ఇతి నామధాతవః

ఈ రెండును “కళత్ర థిల్యే'అను ధాతువునకు పిమ్మట చురొడిగణము నందు పఠితము లగు గణసూ(త్రములు. వా్తవమున సిద్ధాంతకౌముది ననుస రించి ప్రాతిపదికాత్‌ '-ఇత్యాదిసూ(త్రము మొదటను, దానిపిమ్మట “తత్కరోతి ఇత్యాదిసూ(త్రమును ఉన్నవి. “ప్రాతిపదికము కంటె ధాశ్వర్థమున ణీచ్‌ బహుల ముగ వచ్చును; ఇది పరముగ మన్నపుడు ఇప్టన్‌ (ప్రత్యయము పరముగ నున్న

థై లఘునీద్దాన్తకొముదీ పుడు ఏకార్యములు వచ్చునో ఆకార్యములు వచ్చును”అని “ప్రాతిపదికాత్‌'అను సూ(త్రమునకు అర్ధము. అధాత్వర్థ మేవిధముగు నుండును అను అంశమును (ప్రపంచించుటక్రై “తత్కంరోతి'అను సూత్రము చెప్పబడినది. అనగా “దానివి చేయుచున్నాడు;దానిని చెప్పుచున్నాడు "అను నర్ధమున (ప్రాతిపదికముకంటి ణీచ్‌ వచ్చును"అని దాని యర్థము. ఇవియే కాక ఆభ్యానము, దర్శనము, శ్రవణము మొదలగు వాటిని కూడ ధాత్వర్థములుగ (గ్రహింప వచ్చునని బాలమనోరమా కారుడు సూచించి యున్నాడు,

“ఇష్టన్‌ప్రత్యయము పర మగునపుడు వివిధలక్యములలో వివిధకార్య ముఖు వచ్చినవి. ఉదా:-“ఆతిళశయేన పట్వీ పటిస్టా' అను నపుడు “భస్యాథేతద్ధితే' అను సూశ్రముచే పుంవద్భావనము వచ్చినది. “దఢిష్టః? అనునపుడు “ర బుతో హలాదేర్ష ఘోఃక”అను సూత్రముచే (11546) రభావము వచ్చినది. “అతిశయేన సాధుః సాధిష్టః ఆనునపుడు టిలోవము వచ్చినది. "అతిశయేన (్రగ్వీ (స్రజిష్టఃి అనునపుడు “విన్మతోర్లుప్‌' అను సూత్రముచే (1228) వినప్రత్యయమునకు లుక్‌వచ్చినది. “ఆతిశయేన గోమాన్‌ గవిష్టః”అనునవుడు “మతుప్‌'కు లుక్‌ వచ్చి నది “అతిళయేన స్థూలః స్థవిష్తః"అనునపుడు “స్టూలదూరయువ హస్వక్షీ (ప్రత (ద్రాణాంయడాదిసకం పూర్వన్య చ గుణః”అనుసూతముచే యణాదిలోపము, “పూర్వవర్షమునకు గుణము వచ్చినవి. “అతిశయేశ ప్రియః (ప్రేష్టలి ఇత్యాదు లలో “ప్రియస్థిర'-ఇత్యాదిసూతముచే (8.1.157) ప్రస్ట,స్ఫాద్యా దేశములు వచ్చి నవిం “అతిళశయేన ్రగ్వీ సజిష్టః'అనునపుడు భసంజ్ఞ యుండుటచే. కత్వము రాలేదు. ఈవి నముగ ఇష్పన్‌ ప్రత్యయ్య్మప్రయు క్తకార్యము లన్నియు ఈ జణిచ్‌ పర మగునపుడు గూడ యథావకాశముగ వచ్చును.

ఘటంక రోతిఆచ ష్షేవా (ఘటమునుచేయుచున్నాడు లేక చెప్పుచున్నాడు అను నర్జమున ఘటశద్దిముకంటె పై సూూతములచే జీచ్‌ (ప్రత్యయము-"ఘట అమ్‌ ఇ” అని యుండగా సుబ్లుక్‌. *'ఘట ఇ"ఆని యుండగా ఈ ణీచ్‌ పరముగ నున్నపుడు వైన చెప్పిన విధముగ భసంజ్ఞయుండుటచే'య స్యేతిచిఅనుసూ(త్రముచే (౫4) టకొారో త్తరవరి యగు అకారమునకు లోపము. ఇపుడు'ఘటి"అనునదిధాతువుగాన (సూ-410) తిప్‌ళప్‌గుణాయాదేశాదులు చేయగా *“ఘటయతి" ఇత్యాదిరూపములు సిద్దించును.

నామధ్గాతు (ప్రకరణము సమా ప్రము.

అథకణా ష్‌ దయుః టె 708. తడ్డాదిల్యో యక్‌, 8.127

ఏభ్యో ధాతుభ్యో నిత్యం యక్‌ స్యాత్‌ స్వార్దం “కణ్తూజ్‌ గాత

విఘర్లణే'కణూయతి; కణూయతే; ఇత్యాది, ఇతికణ్వాదయః. న! యె (3 (టె

“ధాతో రేకాచోహలా దేః క్రియాసమభిహారేయజ్‌ * నుండి *ధాతోఃఅను వర్తించును. ధాతువులగు కణ్ణ్వాదులకంటె స్వార్టమునందు? నిత్యముగ “యక్‌” (ప్రత్యయము వచ్చును.

కండ్వాదులు (ప్రొతిసదికములుకూడ నుండుటచే వాటికి రాకుండుటక్షై “ధాతోః అనునది ఆశువ్నర్తింపబక్షినది, కణ్ణూ్‌ 'ధాతువునకు శరీరమును గోకి కొనుట అని యర్థము. జీత్తు గాన ఉభయపది, ఈసూ(త్రముచే యక్‌ప్రత్య యము చేర్చిన పిదప “కణ్జూయ'అనుదావికి “ననాద్య న్హాధదాతవః”అను సూ(క్ర ముచే (47ధాతుసంజ్హ “యక్‌” కిత్తు గాన గుణని షేధము. తిస్‌ళదాదులు చేర్చగా “కభ్ఞూయతి, కణ్ణూయ తే "ఇత్యాది రూపములు సిద్ధించును. లిట్‌ := కణ్ణూయా ఇృుకౌర-ఇ్బుకే- లుట్‌ = కల్టూయితా- లృట్‌- కణ్జూయిష్యలి-తే లోట్‌ = కల్ణూయతు = లౌమ్‌, లజీ్‌ = అకణూయత్‌-త* విధిలిజ్‌- కణ్జూయేత్‌ ఎతం ఆశీర్డీ జ్‌ :-.కయాయ్యాత్‌,కణ్తూయిషీష్ష-లుజ్‌ -అకణూయీత్‌ యిష్ష* ల్భజ్‌ =

ఈ యణ లట €ంతి ర! అకణ్తూయిష్యత్‌-త. యె కద్ద్వాది (పకరణను సమాప్తము. చ అద ఇ. అథ ఆ త్మనప దప [కియా 784. కర్తరి తర్భావ్యతివోలే 1.814

క్రియావినిమయే ద్యోత్యే కర్తరి ఆత్మనేపదమ్‌.వ్య తిలునీతేం

అన్యస్య యోగ్యం అవనం కరోతీత్యరః, థు

క్‌ర్రీఢీ లఘునీద్ధాన్తకోము

“అమదా త్త జీత ఆత్మ నేసదమ్‌ 'నుండి'ఆత్మ నేవదమ్‌, అనువ ర్రించుము, [క్రియా వినిమయము సూచింపబడునపుడు_ఆనగా ఒకరు చేయవలసిన పని మరియొకరు చేయట అను నర్ధమునందు, కర్త౦ర్థమునందు ఆత్మనేపదము వచ్చును.

వ్యతిలునీతే:. ఒకడు చేయనలసిన ఛేదన[కియను నురి యొకడు చేయ చున్నాడు అని అర్ధము, సేవకుడు చేయవలసిన సస్యాదిలవనమును స్వామియే చేయుచున్నాడని అర్ధము. *లూజ్‌ధాతువు (క్యా9ది ఉభయపది మైనను ఈ యర్థమున ఆత్మనేపదిగ మాత్రమే (స్రయోగింపదిడును.

ఈ విధముగ స్వభావతః ఉభయపదుళలు గాని,పర న్మైపదులు గాని ఆయిన ధాతువులు ఆర్థవిశేషమునందును, ఉపనర్షవి శేషముతో సంబంధించినపుడును ఆత్మనేపదు లగును. అట్టి నియమములే ఈ (వకరణమున చెస్పబడుచున్నవి. ఈ నియమములు వర్తించు ధాతువులు ఆత్మగేపదులుగ మాత్రమే (వ్రమోగింప బడును.

7085న గతిపొంసార్జేళ్యః [8015 వ్యతిగచ్చన్తిం వ్యతిఘ్ను న్ని.

గత్యర్థకధాతువులకును పొంసార్థకధాతువులకును (క్రియావినిమయము డోోత్య మగునపుడు కూడ ఆత్మనేపదము రాదు.

పై యుదాహరణములలో గమ (భ్వాది.పర) హన (ఆదా. పర ధాతు వులు గతిహింసార్థకము లగుటచే ఆత్మనేపదము రాలేదు.

నోర్టూతః 18,17

నివిశతే,

“వి'అను ఉపసర్గకంపె పర మగు విళ్‌ ధాతువునకు (తుదాప) ఆత్మనే పదము వచ్చును ఉదా-నివిళతే.

వంవ్యవేళ్యః (టీయః, 1-8.18

సరి(క్రీజీతే. వి[్రీణీతే అన [క్రీణీతే.

పకి, వి, ఆవ, అను ఉపసర్గలకంపె పర మగు [క్రీధాతువుకంటె ఆత్యనే పదము వచ్చును.

“డు క్రీష్‌(ద్రవ్యవినిమయే” అను ధాతువు (కాది తభయపది యైనను ఈ ఉపసర్గలకంకె సర మగునపుడు ఆత్మనేపదిగమాత మే (ప్రయోగింప బడును. ఉదా: పరి[్రీణీతే; మొ.

ఆత్మ నేపద్మప(క్రియా వర్రక్‌ 708. ఎవివరావ్యాంనోఃి 1. 8.10 విజయతే. పరాజయతే. భౌవాదిక మగు జిధాతువు వరన్మైపది. ఈ జిధాతువు వి" "పరా అను ఉసనర్గలకంచ పర మగునపుడు ఆత్మనేపదము వచ్చును. ఉదా: విజయతే. పరాజయతే. 789. నమవవవిభ్యూః న్ద [9.22 సంతిషతే, అవతిషతే. (వతిష్షతే విశిషతే. (౧| అ అ | నమ్‌, అవ, ప్ర, వి అను ఉపశర్షలకంటె పర మగు స్టాధాతువునక (భ్వాది.సఏ ఆత్మనేసదము వచ్చును, ఉదా:= సన్తిష్టతే- (బాగుగనిలచి యున్నాడు ప్రతిష్టతే. (పయాణ మగుచున్నాడు). మొ, లట్‌.= సంతిస్ట తే. లిట్‌:- సంత స్తే లుట్‌;= సంస్థాతా. లృట్‌:= సంస్టాన్యతే. లోట్‌:_ సంతిస్టతామ్‌, లజ్‌;- సమతిస్టతంవిధిలిజ్‌ :-సంతిష్షేత ఆశీర్లి జ్‌... సంస్థాసీతం లుజ్‌;= సమస్థిత, సమస్థిషాతామ్‌, సమస్థిషత; సమస్థిథాః, సమస్థిషాథామ్‌, సమస్థిధ్వమ్‌; సమస్థిషి, సమస్థిష్వహి, సమస్థిష్మహిం ల్భజ్‌:= సమస్తిష్యత. ఖ (౧ లుజ్‌నందు “స్టాఘ్వోరిచ్చి అను స్యూతముచే (827) ఆకారమునకు ఇకొరము; “తి, “థాస్‌” పర మగునప్పుడు “(హస్వాదజ్షాత్‌” ఆను సూత్రముచే (018) సిచ్‌కు లోసము వచ్చినవి. 740 అవవ్నావోజ్ధి 1.9.4 థో శతం అపజానీతే-అపలపతి ఇత్యర్థః కిప్పిపచ్చుట ఆను నర్థమునందు (ఉళభయపదియగుు జ్ఞాధాతువుకం కె (శ్యాది. ఆత్మనేసదప్రక్యయములు వచ్చును. ఉదా: శతం అఆసజానీతే - నూరు దూపాయలు మొదలగువాటిని కప్పిప్పచ్చుచున్నాడు. 741. అతర్భకాచ్చు 1 8.45 సర్చిషో జానీకే. సర్పిషా ఉపాయేన (ప్రవర్తతే ఇత్యర్థః, అకర్మక మగు బ్ఞాధాతువుకంయె కూడ ఆత్మనేపదము వచ్చును. ఉదా:

క్‌రీగ్ర లఘునిద్ధానకౌముడీ సర్చిషా జానీతే _ అనగా (నెయ్యి అనెడు ఉపాయముచే (పవ ర్రించుచున్నాడు, ఇచట జ్ఞాధాతువు ప్రవ ర్తించుట అను నర్ధముశ ప్రమోగింపబడినది గాన ఆక ర్మకము. అందుచే ఆత్మ నేపదిగ మాత్రమే (ప్రయోగింపబడును. 742. శదళ్ళరః నకర్శ్మొకాత్‌ 18.58 ధర్మముచ్చర తే-_ఉల్ల జ్ఞ గచ్చ్భతీత్యర్థః. “ఉద్‌ *శంటు పర మగు సకర్మరచర్‌ ధాతువుకంటె (పర్శ ఆత్మనేపదము వచ్చును. పై ఉదాహరణమున “ఉచ్చరతే' అను ఉత్పూర్వకచరధాతువు ఆతి[క మించి నడచుచున్నాడు అను నర్థమున (ప్రయోగింపబడినది. 'ధర్మం' అనునది దానికి కర్మ. అందుచే ఆత్మనేసదము వచ్చినది. 748 నమృన్రతీయాయ క్తాత్‌. [1.854 రధేన సంచరతే. సమ్‌కంటె పరమైనదియు, తృతీయాంత మగు శబ్దముళే కూడినదియు నగు చర్‌ ధాతువుకంచె ఆత్మనేపదము వచ్చును. పై యదాహరణమున సమ్‌పూర్వకచరధాతువు *రధేని అనెడు తృతీ యాంతపదముతో కూడి యుంకుటచే ఆత్య్మనేపదము వచ్చినది. 744. దాణశళ్చ సా చేత్‌ చతుర్ధ్యర్డే 1.855 సమ్‌పూర్వాత్‌ దాణః తృతీయా న్హేన యుక్తాదుక్తం స్యాక్‌ తృతీయా చేత్‌ చతుర్త్య గే. దాస్యా సంయచ్చతే కామీ. నా వెనుకటి సూత్ర మంతయు అనునర్హించును. తృతీయాంతళబ్దముతో కూడిన సమ్‌పూర్వకదాణ్‌ ధాతువునకు, తృతీయ చతు ర్థ్యార్థమున (వయుక్త మైన పక్షమున, ఆత్మనేపదము వచ్చును, దాస్యాసంయచ్చ్భతేకామీ: (కాముకుడు దాసికి ఇచ్చుచున్నాడు ) ఇచట 'అశిష్టవ్యవహారే దాణః పయోగే చతుర్ధ్యగ్థే తృతీయా” అను వార్తికముచే చతుర్థ్యర్హమున, దాసీశబ్దముకం'చె తృతీయ వచ్చినది అందుచే సమ్‌పూర్వక ధాణ్‌ధాతువున కిచట ఆత్మనేసదము వచ్చినది. లట్టునందు "పా ఘాధ్మా” ఇత్యాది సూక్రముచే (490) యచ్చాదేశము

ఆత్మ నేపద(ప్ర(క్రియా క్‌? 745. వూర్చూవత్‌ ననా 1.8.62

సనఃపూర్య్వోయోధాతు స్తేనతుల్యం సన్నన్హాదపి ఆత్మనేపదం స్యాత్‌. ఏదిధిషతే.

సన్నంతముకంకె, సన్‌ (ప్రత్యయము చేర్చుటకు పూర్వమునందున్న__ అనగా సన్‌ ప్రత్యయమునకు (ప్రకృతి యగు ధాతువుతో సమానముగ ఆత్మనే పదము వచ్చును. సన్‌(ప్రత్యయము ఏధాతువునకు చేర్చబడినదో ఆధాతువు ఆత్మ నేపది మైనచో సన్నంతము కూడ ఆత్మనేవది యగునని అర్ధము.

ఏదిధిషతే:-ఏధధాతువు ఆత్మనేపది గాన దానికి *ఏధితుం ఇచ్చతి" అను నర్ధమున సన్‌ (ప్రత్యయము చేర్చినపుడు ఆ సన్నంతధాతువు కూడ ఈ సూత ముచే ఆత్మనేపది మైనది. ఇది అజాదిధాతువు గాన “సన్యజోః' అను స్యూత ముచే (109) “ధి ఆనెడు ద్వితీయభాగమునకు ద్విత్వము వచ్చి అభ్యాసకార్యా దులు చేయగా *ఏదిధిషతే” అను రూవము సిద్ధించినది.

వాలన్నాత్‌ చ 12.10

ఇక్సమీపాద్‌. హలః పరో రులాదిః సన్‌ కిత్‌. నివివిక్షతే.

“ఇకో రుల్‌” అనుసూ(త్రము, “రుదవిదముషగహిస్వపి వచ్చఃనంళ్చ” నుండి “సన్‌*, “అసంయోగాల్లి ట్‌కిత్‌” నుండి 'కిత్‌” అనువ ర్తించును, ఇక్పమీ పమునం దున్న హల్లుకంటె పర మగు రులాది యగు సన్‌ *కిత్‌' అగును.

వివివిక్షతే:. ఇది విపూర్వరవిళ్‌ ధాతువు సన్నంతరూనము. *నేర్విశఃి అను సూశత్రముచే (704) విపూర్వక విశ్‌ధాతువునకు ఆత్మనేపదిత్వము విధింస బడినది గాన దాని సన్నంతము కూడ ఆత్మనేపది మైనది, విశ్‌ధాతువు అవిట్‌. “నివేష్టుం ఇచ్చతి” ఆను నర్ధమున సన్‌(ప్రత్యయమును చేర్చిన పిదస నివివిళ్‌ స తే అని యుండగా ఇచటిసన్‌” (ఇడాగమము రాలేదు గాన్స రులాదిగ నున్నది. ఇక్సమీపమునం దున్న శకారరూపహల్లుకంజు పరముగ నున్నది గాన దావికి ఈ సూతముచే కిత్త్స్యము. కిత్త్వముచే గుణ నిషేధము. ద్విత్వాభ్యాస కొర్యములు చేనిన పిదప “*వివివిక్‌ సి అని యుండగా “వళ్చ-_” ఇత్యాది సూతముచే (808) శకారముశకుషకారము. షథఢోఃకఃసి” అను సూ(్రముచే (561) సకారమునకు కకారము. "నివివిక్షతే ఇత్యాదిరూపము లగున్ను

వ్‌38 లఘునిద్ధాన్తకొముదీ

747 గన్ధనావక్షేనణ - సేనన-సావానత్యా-(వతియత్స -

(వతథనోవయోగేవుతృఖాః 18.82

గన్టనం సూచనమ్‌- ఉత్కురు తే-సూచయతీత్యర్దః. అవక్షేపణం భ_ర్చృానమ్‌. శ్యీనో వర్తి కాముదాకురుతే.- భ_ర్భ్రయతీత్యర్థః. హరి ముపకురుతే __ 'నేనతే ఇత్యర్థః. పరదారాన్‌ (ఫ్రకురుతే _ తేషు సహసా (ప్రవర్తతే. ఏధోదకస్యోపస్కురుతే- గుణమాధత్తే. కథాః (ప్రకురుతే_ కథయతీత్యర్థః. శతం (ప్రకురుతే _ ధర్మార్థంవినియు డే ఏషు కిమ్‌ _ కటం కరోతి.

గన్టనాద్యర్థములందు కణ (ఉభయపద్సి ధాతువృుకంటె ఆత్మనేసదము వచ్చును.

గంధన మనగా సూచించుట. “ఉత్కురుతే' అనునపుడు ఈ యర్థమున ఆత్మ నేపదము వచ్చినది. అవక్షేపణ మనగా భయపెట్టుట. డేగ వ ర్రికను (ఒక చిన్న పక్షీ భయపెట్టుచున్నది ఆను నర్ధ్థమున *“ఉదాకురుతే" అనుదానికి ఆత్మనే పదము వచ్చినది, “హరిముపకురుతే' అను నప్పుడు సేవార్థమున ఉపపూర్వక కృణ్ధాతువునకు ఆత్మనేవదము వచ్చినది, సాహసిక్య మనగా సాహసము చేయట అని అర్జము. పరభార్యలవిషయమున సాహసము చేయుచున్నాడు అను నర్థమున “పరదారాన్‌ (ప్రకురుతే” అనునపుడు కృణ్‌ ధాతు వునకు ఆత్మనే పదము వచ్చినది ఉవన్కురణ మనగా గుణమును కలిగించుట, ఉదా: *ఏధో దకస్యోపస్కురుతే”. ఏధ' ఆమ అకారాంతళద్దిమునకు “ఉదకళబ్దముతో కాని (ఏధశ్చఉదకంచ), సకారాంతమగు *ఏధస్‌' శద్దిమునకు ఉదకార్థకమగు “దక” శబ్దముతో గాని ((ఏదళ్ళ దకంచతయోఃసమాహారఃి సమాహారద్వంద్వము. *క'టైలకును ఉదకమునకును (ఎండపెట్టుట మొదలగువాటిచే క'ష్టైలకును, గంధ వ్యాదులను చేర్చుటచే ఉదకమునకునుు గుణాధానము చేయుచున్నాడు అని అర్థము. కొందరు "కట్రై ఉదకమునందు (రంగును కల్పించుటద్వార్యా గుణా ధానమును చేయచున్నది” అని అర్ధము చెప్పుదురు. కావున గుణాధానార్థమున ఇచట ఉపపూర్వకకృజ్‌ ధాతువునకు ఆత్మనేపదము వచ్చినది. (ప్రకథన మనగా చెప్పుట అని అర్ధము. 'కథాః (ప్రకురుతే' అనునప్పుడు “చెప్పుచున్నాడు అను నర్భమున కృ థాతువునకు ఆత్మవేపదము వచ్చినది. “ళతంప్రకురుతే *___

ఆత్మ నేపద్యన్మకియా వ్‌గ్రి9 నూరు రూపాయలను ధర్మార్లమై వినియోగించుచున్నాడు. ఇచట ఉపమోగార్ట్ర మున ఆత్మనేపదము వచ్చినది.

ఈ ఆత్మనేసదనియమము పై యర్థములందు మాత్రమే వర్తించును గాన “కటం కరోతి ఇత్యాదివాక్యములందు “కరోతి” ఆనునది *చేయుటొ అనునర్హము నందు ్రమోగింపదిడుటచే అచట పరస్మైపదము కూడ వచ్చినది.

“భుజోనవనే” = ఓదనంభు శ్రే. అనవనేకిమ్‌ - మృహీంభునకక్తి.

ఇత్యాత్మనేపదట్ర (కియా.

ఈ సూత్రము (075) రుధాదిగణమునందు చూసదడినది. రక్షణభిన్నార్థ మునందే భుజధాతువునకు ఆత్మనేపదము వచ్చును గాన "మహీం భునక్తిి (భూమిని పరిపాలించు దున్నాడు) ఇత్యాది స్థలములందు పర న్మైపవమే వచ్చును,

ఆత్మ నేపద(స్ర[క్రియ సమాప్తము అథ పరస్మై పద(ప [క్రియా 748. ఆనవరాభ్యాం తృణాః 138.70

కరణే చ ఫలే గన్ఫనాదొ చ పరనై్మైపదం స్యాత్‌. అనుకరోతిం పరాకరోతి.

ఫలము కర్షృగామిమైనను, గంధనాద్యర్థ ములందు (పమోగింపదిడినను కూడ (సూ-?47) “అను *పరా అను ఉపసర్గములకంటె సర మగు కృజ్‌ ధాతువునకు (తన్వాది-ఉభ) పరప్మైపదము వచ్చును. (ఆత్మనేపవము రాదు). ఉదాః- అనుకరోతి; పరాకరోతి.

అలభి(వత్యతిభ్యుః తీవ 1.800 &ప (పేరణే, స్వరితేత్‌. అభిక్షీపతి.

అభి, ప్రతి, అతి అను ఉపశర్గములకంటి సరద మగు క్షీపధాతువునకు వరపైపదము వచ్చును.

కీపదాతువునకు విసిరి వేయుట అని అర్ధము. తౌదాదికము. స్వరికేత్తు గాన ఉళభయపది. ఐనను ప్రై ఉపసర్లలతో కూడి యున్నపుడు పరవ్మైపదిగ మామే ప్రయోగింవబడును,

వ్‌ం0 లఘునిద్ధాన్సకౌముడీ 7050. (వౌద్దావాః 1.061 (వవహతి. భౌవాదిక మగు వహధాతువృనకు మోయుట అని అర్జము. ఉభయపది. ఇది “పి అను ఉపసర్గతో కూడినపుడు పరస్మైపదిగ మాతమే (ప్రమోగింప బడును. 751. వరేర్య్యృవః 1.3 82 పరిమృషతి. సరికంచె పర మగు మృష్‌ (సహించుట, తుదా. ఉభి ధాతువునకు పరపైైపదము వచ్చును. ఉదా: పరిమృషతి. 52 వ్యాజవరిల్యో రమః [0.80 రము [క్రీడాయామ్‌. విరమతి, “వి* “అజ్‌” “పరి” అను ఉపసర్గములకంటె పర మగు రమ్‌ధాతువునకు సరస్ర్మైపదము వచ్చును. రమ్‌ ధాతువునకు [్రీడించుట అని యర్థము, భ్వాదిగణములోనిది, ఆత్మనేవది. విమొదలగు ఉపసర్శలు చేర్చుటచే ఈ సూ్యతముచే పర న్మైపదియమై “విరమతి ఇత్యాదిరూపములు మాత్రమే యుండును. "58. ఉవాచ్చ 10,84 యజ్ఞ ద_త్తముపరమతి, ఉపరమయతీత్యర్థః. ఆ_న్హర్భావితణ్య ర్లోఒయమ్‌. ఇతి పరనై్యైపద(ప్ర[క్రియా ఇతి పదవ్యవస్థా. “ఉప' అను ఉపసర్గములకంటె పరమగు రమ్‌ధాతువుకంళు కూడ పరన్మై పదము వచ్చును. ఉదా'. యజ్ఞదత్తం *ఉపరమతి” అనగా యజ్ఞదత్తుని నశింప చేయ చున్నాడు అని యర్థము. *ఉసరమతి” ఆన నపుడు ణీచ్‌ ప్రత్యయార్థము ((ప్రేర ణార్థము) ఆంతర్భావిత మై యున్నదని గహపించి ఈ విధముగ అర్ధము చెప్ప బడినది. ఇట్లు '“ఉపరమతి అనుదానికి *నశించుచున్నాడు' అను నరమును చెప్పి నచో అప్పు డిది అకర్మక మగును. కొని “*విభాషాఒకర్య్మకాత్‌” 1.8.85 అను ఉ త్హరసూ(త్రమునందు (ఈసూూత్రములఘుకౌముదిలో లేదు) అకర్శక మగు ఉప

వర వ్మైపద్మప్రక్రియా క్రి పూర్వకరమ్‌ధాతువుకంచె వికల్పముగ పరస్మైపదము వచ్చు నని విధింపబడ నున్నది. ఆ సూత్రమును బట్టి, ఈ సూ(త్రముచే నిత్యముగ విధింసబడు పర వ్మైపదము సకర్మక మగు ఉపపూర్వకరమ్‌ ధాతువుకే యని సూదింపబడినది. ఇది సకర్మకము కావలె నన్నచో ఆంతర్భావికణిజర్త మని అంగీకరింవవలెను, మొలత్తముపై ఈ రెండు సూత్రములను ఏక వా్య్యముగ చేశ చూచినచో ఉప పూర్వకరమ్‌ధాతువు సకర్మక మైనచో పరన్మైపదిగ మాత్రమే యుండు ననియు, ఆకర్మకమగుచో ఉభయపది యగుననియు తేలినది.

సరస్క్మైపదప్రక్రియ సమాప్తము. పదన్యవన్త సమాప్తము.

అథ ఫావరర్న (పకియా లౌ 54. భావకర్భతోః 1,8.18

లస్యాత్మనేపదమ్‌.

“అనుదాత్తజీత ఆత్మనేపవమ్‌' నుండి *ఆక్మనేవదమ్‌"అనువ ర్తించును. భావార్థముశందును కర్మార్హమునందును అకారమునకు ఆత్య్మనేపదము వచ్చును, 755 నొర్టూధాతుకే యక్‌ 8.1 07

ధాతోర్యక్‌ భావకర్మవాచిని సార్వధాతుకే. భావః [కియా-సా చ భావార్టకలకారేణ అనూద్యతే. యుష్మదస్మద్‌ భ్యాం సామానాధికరణ్యా భావాత్‌ (ప్రధమః పురుషః. తిడజ్వాచ్య[క్రియాయా అ్రవ్యరూపక్వేన ద్విత్వాద్య(ప్రతీతేక్న ద్వివచనాది; కి _న్హ్వేకవచన మేవోత్సర్గశః. త్వయా మయా అన్ర్యేశ్చు భూయతే. బభూవే.

ల రా

“ధాతో రేకాచోహలాదేః క్రియాసమభిహారేయజ్‌”. “చిణ్‌ భావకర్మణోఃి నుండి *“ధాతోఃల “భావరర్మణోః” అనువర్ధించును. భావకర్మ వాచక మగు సార్వధాతుకము పర మగుశపుడు ధాతువుకంట *యక్‌ ప్రత్యయము వచ్చును.

భానమవగా ధాశ్వర్థ మగు [క్రియంఅనగా ఫలోత్ప త్త్యనకూల మగు వ్యాపారము. ఈ వ్యాపారమును ధాతువు టోధించును. భావవాద్యమునందు ఇట్టి ధాతువులకం'చె పరముగ ప్రయుక్రమగు లకొరము కూడ భావమునే బోధించుచు

కీం2 లఘునీద్ధానకౌముడీ ధాత్వర్థమునే అనువదించుదున్నది. “అపదం న ప్రయుజ్జీత'అను న్యాయము ననుసరించి కేవలధాతువును (ప్రయోగింపరాదు గాన భావవాచ్యమునందు (భావే ప్రయోగమునందుు అకారమును కూడ (ప్రయోగించుట ఆవళ్యకము. ఆ లకొర మునకు ఆత్మనేవదము (సూ-85[) వచ్చును. ఈ లకారము ధాత్వర్హ మగు భావ మునే (వ్యాపారమునుు బోధించును గాని యుష్మదర్హముతో గాని అస్మదర్థ ముతో గాని దానికి సామానాధికరణ్య ముండదు. అందుచే దానికి “యుష్మద్యుప ప దేసమానాధికర ణేస్టావిన్యపిమధ్యమః ” (885) “ఆస్మద్యు త్తమః'" (386) అను సూూతములచే మధ్యమో త్తమస్పరుషములలో ప్రయోగ ముండుటకు అవకాశము లేదు. అందుచే “'$ేషే ప్రథమః” (087) అనుసూత్రము ననుసరించి కేవలము (వ్రథమపురుషమునందు మాత్రమే భావవాచ్య క్రియాపదము ప్రయోగింపబడును*

“త్వం పళ్యసి "ఆహం సళ్యామి ఇత్యాదిక ర్తరిప్రయోగములందు “పళ్యసి (చూచుచున్నాపుు *సళ్యామి. (చూచుచున్నాను అనుపదములలోని లకారము దర్శనకర్త లగు *త్వంి *ఆహంి పదార్ధములతో సంబంధించినదై వాటితో సమానాధికరణముగ నున్నదిగాన మధ్యమప్పరుషో త్ర్తమపురుషములలో దానిని (వ్రయోగించుటకు వీలు కలిగినది. అన్తే కర్మణిపసమోగములగు “త్వం దృశ్యసేి “అహం దృశ్యే” ఇత్యాదులలో “దృళ్యసే (చూడబరు చున్నావు 'దృళ్యే (చూడబడుచున్నాను అనుపదములలోని లకా రము దర్శనకర్మ భూతము లగు “త్వం “అహమ్‌” పదార్ధములతో నంబంధించి తత్సమానాధికరణ మగుటచే. ఇచట గూడ మధ్యమో త్తమపురుషములకు ఆన కొళ మున్నది. కాని *మయా సుష్యతే' త్వయా సుష్యతే మొదలగు భావే ప్రయో గములలో 'సుష్యతే” (నిద్రించుట ఆను పసదమునందలి లకారము ధాత్వర్థమును మ్యాతమే చెప్పుచున్నది. ఆస్మత్చదార్థముతో గాని యుస్మత్సదార్థమతో కొని దానికి సందంధము లేదు. అందుచే భావార్థకలకారము లెన్నడును మధ్యమో త్తమ పురుషములలో ప్రయోగింపబడవు.

భావే ప్రయోగమున జకారస్థానమున వచ్చెడు తిజ్‌ (తజ్‌) సత్య యము కూడ ధాత్వర్థమునే చెప్పును, ఆ ధాత్వర్థము (ద్రవ్యరూపము కొదు గాన దానియందు ద్విత్వబహుత్వాదు లుండవు. అందుచే ద్వివచనదిహువచనములు వచ్చుటకు ఆవకాళములేదు. సామాన్య సిద్ధ మగు ఏకవచనము మామే వచ్చును. ఫలితార్థ మేమనగా భావవాచ్యప్రయోగమునందు అన్నిలకారములందును ('ప్రథళమ

ధావరర్య కియా 593 పురుష్రైకవచనమున మార్రమే ఉండును. ఉదా - త్వయాభూయతే: మయాభూ యనే; అన్యః భాయతే ఇచట ౨ ఏప్పరుషతోనున్నను “భూయతే” అను

లు అటి (కీయ మాత్రము (పదయపుదషోవచనమునందు మాత్రమే యున్నది ఎలుగు మొదంగు భాషలలో భావేపమోగము. లేదుగాన “త్వయాభూయతే' మొదలగు వాచిని సరిగ అనువవించుట కష్టము. “నీచేకఆగుట'లేదా “నీవుజగుట” ఇత్యాది విధమశ అనువదింపవలని యుండును. మొత్తముమీద “నీపుఅయితివిఅని యక్టము

భూయచే*- థూ. ధాతుపుశకు “లః రర్మణి చ భావే చారర్మకేధ్యకొ అగు నూ(రముచే (0%) (ఇవె అకర్మకధాతుపు “ాన) భావార్టమున లకారములు వచ్చను. విర్తమాన్యామున లట్‌_- సానమువ'భావకర్మణో?” ఆకుసూత్రిముచే (ఎ ఆత్మచేపద వర్యయములు వచ్చును, (ప్రధమప్పరు ష్మైక వచనమ. న భూ తి అని యుండగా పైసూ(తముచే 'యక్‌” ఆగమము. "“టిత ఆత్మనేపడా ౮౦టేరే” అకుసూళముచే (511) వఏర్వము-*భూయ తే'అను రూపముసిడ్ది ?చినది.

లిట్టు పథమప్పురు షైకవచనమున లకారస్థానమున ఆవ్యనేపద్మపత్యయము, ద్విత్వాధ్యానరాక్యము లు గలిట_స్తరుయోరేశిరేచ్‌” అనుసూత్రముచే (818)“ఏక్‌” ఆదేశము చేయగా *బకధూవే” అను రూవము సిదించును,

56 న్యాశిచ్‌ నీయబ్‌ానివు థావతర్భ జోడువదో బేఒ బ్హ్రన్యగవా దృభాం వా బిజ్బిదిట్‌ చ. 8 4.62

ఉపదేశే యోఒచ్‌తదన్నానాం హనాదీనాం చ చిణీవాజ్గకార్యం వా

స్యాదిషు, ధావకర్మణోర్లమ్యమానయోః, స్యాదీనామిడాగమ శ్చ. ల

చిణ్వావవచేజయమిట్‌; వాదర్చదిః=_ భావి వితౌ,

చిక్ళావవషజఒయమిట్‌ ; చిణ్వడ్భా ద్వ ద్దిః భావితాా భ థాచిష్వుతే, భవిష్యతే, భూయకామ్‌; అభూయక. భూయేత, భావిషీష్ట, ధవిషీష్టం

ఉపడేశమునందు అజ నములగు దాతువులకుకు హన్‌,[గహ్‌, దృశ్‌ధాతు వు౭కుసు ధావకర్మార్థములందు. స్య" 'సీయుట్‌;. “తాస్‌లు పర మగునప్పడు “విజ్‌! పర మెనపుడు వలె అంగకార్యము (చిణ్వద్భావము వికల్చ్పముగ వచ్చును; స్యాదులరు ఇదాగడునము కూడ వచ్చును.

ఈ సూళ్రము రెండు కార్యములను విధించుచున్నది. మొదటిది చిణ్య

థి

కరీ. లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ ద్బావము, రెండవది ఇడాగమము ఈ ఇదాగమము చిణ్వద్భాపము వచ్చినప్పుడు మాత్రమే వచ్చును. చిజ్వద్భావము లే పక్షమున ఇడాగమము రాదు. ధాతువు "సేట్కా మైనచో ఇడాగమము (సూ=40%) వచ్చుటకు అడ్డులేదు.

లుట్‌ లృట్టులందు “ఠా, “స్య"లు పర మగునపుడు ఈ సూత్రముచే (భూఢాతువు ఉపదేశమునందు అజంతము గాన చిజ్వద్భావము వచ్చిన పక్ష మున వృద్ది (సూ-182) వచ్చును. చిణ్వద్భావపక్షమున ఈ సూ(ర్రముచేరను, తదభానపక్షమున “ఆర్టధాతుక 'స్యేడ్వలా దే।'అనుసూ శ్రము (409) చేతను ఇగా గమము వచ్చును. “భావిలా-భవితా;"* “భావిష్యతే-భవిష్యతే" ఇత్యాదిరూపము లగును.

లోట్‌. అజ్‌. విధిలిజ్జుబందు కూడ ఆక్మనేవదయగా దేశములచే “భూయా తామ్‌" “అభూయక”, "భూయేత" ఇత్యాదిరూపము. లగును భావిషీష్ట-భవి షీష్ట:ం ఆశీర్లి జ్‌ నందు చిజ్వద్భా వేశాగమములచే మొదటి రూపము, వలాద్యార్త ధాతుకత్వ(స్రయుక్త మగు ఇడాగమముచే రెంవరూపమును సిద్ధించినవి.

బిల్‌ భావతర్భజోః 8.1.66

న్రేశ్సిణ్‌ స్యాత్‌ భావకర్మవాచిని తళబ్దే పరే. అధావి. అభా విష్యత-అభవిష్యత.

“ద్లేః సిద్‌” 'చిణ్‌ తే పదః నుండి *చ్లేః- “తే” అనున ర్హించును. భావ కర్మార్థక మగు “త' పర మగునపుడు *“చ్లికి *చిణ్‌' ఆదేశముగ వచ్చును.

అభావి;_ భావవాచ్యలుబ్దునందు "అభా వ్ల తొ అని యుండగా ఈ సూ(త్రముచే “ల్లి "కి చిణాదేశము. చిజో లుక్‌"అను సూూత్రముచే (8644ర కు తోపము, ఊకారమునకు వృద్ది? “ఆవాదేశము=- ఆభావి" అను రూపము సిద్దం చినది. లృజ్జునందు స్య పర మగునప్పడు చిణ్వద్భావవికల్బముచే “అభావిష్యతి _'అభవిష్యత ఇత్యాదిరూపము లగును.

అకర్మకోప్యుపసర్గవశాత్సకర్మకః- అనుభూయతే ఆనన్షశ్చె (కేణ, త్వయా మయా చ అనుభూయేతే, అనుభూయ న్హే: త్వమను భూయ'నే; అహమనుభూయే, అన్వథావి. అన్వభావిషాతామ్‌-అన్వభవి షాతామ్‌,

భావకర్మ(ప్రక్రియా వింక్‌

భూధాతువు స్వభావత।ః అకర్మక మైనను “అను' మొదలగు ఉపసర్గలు చేర్చినపుడు సకర్మకి మగును. అందుచే దీనికి కర్మిణిపయోగము కూడ ఉండును కర్మణి[పమోగమునందు లకారము కర్మను బోధించును. ఆ కర్మకు యుష్మదస్మచ్చబ్దములతో సామానాధికరణ్య ముండవచ్చును గాన మఘమూడుప్పరుష లును ఉండును. కర్మ్యద్రవ్యము గాన దానికి ఏకర్వద్విర్వాదులుండుటచే వచన ప్రత్యయము కూడ ఉండును. ఈ విధముగ భావేప్రయోగ్యమునందు వలె గాక కర్మణిప్రయోగమునందు పురుష్రయము, పచనతళ్రయము కూడ ఉండు ననెడు విషయమును సూచించుటకై “అనుభూయతే, అనుభూయేతే; అనుభూయ' సే ఇత్యాద్యుదాహరణములు చూపబకినవి,.

లుజ్జునందుద్వివచనాదులలో చిణ్వద్భావవికల్పముచే (నూ-756) వృద్ధి పక్షమున, “అన్వకావిషారాహ్‌" ఇత్యాది రూపములును, గుణపక్షమున 'అన్వ భవిషోతామ్‌' ఇత్యాదిరూపములును ఉండును.

ణిలోపః- భావ్యతే. భావయాఖ్న (కే; భాపయామ్బృభూవే; భావ యామానే. చిణ్వదిట్‌- భావితా ఆఖీయశ్వేనాసిద్ధత్వాత్‌ ణిలోపః. భావ యితా. భానయిషీష్టం అభావి. అభావిషాతామ్‌-అభానయిషాతామ్‌,.

ణిజంత భూధాతువునకు కర్మార్థమునందు (కర్మణి ప్రమోగముశందు అట్‌ ('ప్రధమప్పరుషైకవచనమున “యక్‌ "ఆగమము చేసిన పిమ్మట “భావి యతే” అని యుండగా '“దేరనిటి” ఆను సూూతముచే (519 *'శి కి లోపము. “భావ్యతే అను రూపము సిద్ధించును. “ఉండునట్లు చేయబడుచున్నాడు" అని యర్హము

భావయాజ్బు(కే:- ణిజ న్తభూధాతుపునప రర్యార్థమున లిట్టునందు “క్రాస్యనేకొాచఆమ్వ క్రవ్యః* అను దార్హికముచే (నూం471) ఆమాదేశము వచ్చిన పిమ్మట లిట్‌పరక కృజాదులు అను(ప్రయుక్రిము లగుటచేధావయా ఇఖృ(క్రే” “భావయామ్బభావే “ధావయామా సే ఇర్యాడిదాపము లగును, బ్రావిరా:ఎ లుట్‌ పప్రధమప్పురు షైకవవచనమున *భావి తా అని యుండగా చిణ్వద్భావఇడాగమ ములు (నూ-75. కాని ఈ ఇడాగమము “అసిద్ధవద త్రాభాత్‌” ఆను సూత ముచే (6%) ఆసిద్ధము గాన “జిలోపము (సూ-53%)- భావ్‌ ఇతా- "భావితా అను దూాపము సిద్దించినది. చిజ్వద్భావము రాని పక్షమున వలాద్యార్థధాతుకత్వ ప్రయుక్త మగు ఇడాగమము- *భావిఇతా అని యుండగా “ఎనిడి అని నిషే

క్‌0గ్ర లఘునీద్ధాన్తకొముడీ రింపబడుటచే *జే5నిటి అను నూతడుడే (589) అిలోపయము రాడు. అప్పడు మొదటి ఇకౌరమునకు గుణాయా దేశములు వచ్చి *గావయితా" అను రూపము సిదించును. ఇక్లే “స్య “సీయుట్‌ *సిచో పర మగుశపుడు గూడ చిణ్వదిడా గమము వచ్చిన పక్షమున ణిలోవము వచ్చును. వలాదింక్షణ దుగు ఇశాగమము వచ్చునప్పుడు మాతము ణిలోవము రాదు.

లృట్‌ - భావిష్యతే-భానయిష్యతే. లోట్‌:- ధావ్యకామ్‌.. 0జ్‌:= అభావ్యత విఢిలిజ్‌ _ భా వ్యేత, ఆ$ీర్లి జ్‌: భావిషీష్టంధానయిషీష్ట, లుజ్‌ అభావి, అభొవిషాతామ-అభావయిషావామి, అధావిషత _-లఅవావయిష్వర, అభావిష్టాఃఅభానయిష్టాః, అభావిషాథామ్‌_అభావయిషాథామ్‌, అూవి ధ్వమ్‌-అభావయిధ్వమ్‌; అభావిషి-అభావయిషి, అభావివ్వహి.అభావయి ష్వహి, . అభావిష్మహి-అభావయిష్మహం లృజ్‌:- అధావిష్యత-అభావ యిష్యత,

బుభూష్య తే; బుభూషాబ్బు శే. బుధూషిఠా,. బుభూషిష్యతే.- బోభూయ్యతే. బోభూయతే.

సన్నంత మగు భూధాతువునకు భావార్థమునందు లట్‌ (వధమపురు షైక వచనమున బుభూషకే అని యుండా యగాగమము “*బుభూష యకే” అని యుండగా 'యక్‌” అర్థధాతుకము గాన "అతో లోవః” అను నూత్రముచే (47 సస్‌ పత్యయమునందలి అకారమునకు లోపము “బుభూష్యతే' (ఉండుటకుఇచ్చ యించుట.

బుభూషాజ్బు్యకే:. సన్నంతభూధాతువునకు భావారమున లిట్టునందు ('ప్రథమపురు షైకవచనమున ఆమ్‌ ప్రత్యయము, లిట్‌సరకకృజాదుల అనుప్రయో గము= “బుభూషాఇ్బ(కే" మొ. బుమఘాష్షితా:- లుట్టునందు “బుభూషఇరా'అని యుండగా అకారలోవము (నూ-172). బుభూషిష్యతీ - లృట్‌(ప్రభమపురు పైక వచనమున “బుభూష ఇష్యతే' అని యుండా. అకారతోపషము (నూ-170). లోట్‌:- బుభూష్యతామ్‌. లజ్‌:= అబుభూష్యురం విదిలిజ్‌:. బుభూ ష్యేత. ఆశీర్హి జ్‌: బుభూషిషీష్ట లుజ్‌:. అబుహాషిస్టం. లృృజ్‌:- అబుభూషి ష్యత.

భావకర్మప్ర్కక్రియా క్‌7

బో భూయ్యతే :- యజ_న్హభూధాతువునకు భావేప్రమోగమున లట్‌ వ్రధమ పురుషైవవచశమునందు యగాగమము చేసిన పిమ్మట (సూ-”5%్స). వోభూయ యతేఅ౨ చుండగా యజ్‌లోని అకారమునకు లోపము (సూ-+79)- దోకూ య్యతేి (మాటిమాటికి లేక ఎక్కువగా అగుట. లిట్‌- దోభూయా ఇ్బు(కే- బోభూయానృుభూవే-టోభూయామా సే. లృట్‌ ;= దోభూయిష్యతే, లోట్‌: జోభూయ్యలామ్‌. అజ్‌ :. అవోభూయ్యర. విధిలిజ్‌:. బోభూయ్యేత, ఆశ్‌ర్తి జ్‌ :. దోభాయిషీష్ట లుజ్‌ = అదోభూయిష్టః "లృజ్‌:= అజోభూ యిప్యర.

చోళూయతే:- యజ్‌లుగన్హమగు భూధాతువుంటె ధావార్ట్రమున, లట్‌ (ప్రధమప్పరు మషైకవచశమునందు యగాగమము (సూం”55) చేసిన పిమ్మట *టోభూ యతే' అను రూపము ఈ యజ్‌లుగంత భావవాచ్యమునందు ఆర్షధాతుకము లలోని రూపములు యజ్‌లగ న్తరూసము౪వలెనే సిద్ధించును. ఆత్మ నేపదిత్వము మాత్రమే విశేషము. సార్వరధాతుకములందు కూడ యజ్‌లోపించినను *'యక్‌” సంబద్ధ మగు యకార ముండును గాన యజ న్తరూపముల వలెనే భావార్థకయజ్‌ లుగన్తహపములు గూడ ఉండును.

లిట్‌:= బోభవాఇ్బు'్రే, లుట్‌:= దోభవిడాః లృట్‌ :- దోభవిష్యతే. లోట్‌:= బోభూయలామ్‌, లజ్‌:- అబోభూయత. విధిలిజ్‌:. థభోభూయేరం ఆశీర్లిజ్‌ :- టోభవిషీష్ట. లుబ్‌ ఐం అజోభవిష్ట, లృజ్‌:. అవోభవిష్యత.

ఇట్లు *భూ"ధాతువు భావా్రామున స్వతంర్రముగ (ప్రయుక్త మగుసప్పుడును దీని ణ్యంక, సస్నంచ, యజంత, యశ్‌ ్లలుగంతరూపములందును, ధావశర్యార్థ ము౨ందు (పక్రియచూపబడెనది.

అవ్మర్సార్వధాతుక యోద్రీర్హ 1 స్తూయతే విష్ణుః, స్తావిరా=స్తోతాం స్తావిష్యతే, స్రోష్య రేం అస్తావి, అస్తావిషారామ్‌-_అస్తోషాఠామ్‌.

ఆదాదిగణమునందలి స్వధాతువునకు (ఆవిద స్రోళము శేయుట అని అర్ధము. “స్తూయతే విష్ణుః (విష్ణ్రపు స్తుతింపదడుదున్నాడు) ఇత్యాదిస్థలములందు ఇది కర్మార్థమున (ప్రయోగింపదిడును. అట్‌ ్యప్రథమప్పురుషైంవచనమున యగా దేశము చేసిన పిమ్మట *స్తుయ శే అని యుండగా “అకృత్సార్వధాతుకయో

కరీీర్టీ అఘునిద్దాన్త కొముదీ వ్టీర్సః” అను సూ్యత్రముచే (485) ఉకారమనకు దీరము- “స్తూయతే”, లిట్‌;- స్తావితొ- స్రోరా:- లుట్‌ ప్రధమప్పరు షెకవచనమున “స్తు తా అని యుండగా వివల్పముగ చిణ్వద్భా వేడాగమములు (సూ.754) --"న్తు ఇ తా'అని యుండగా ఉకారమునకు వృద్ది (182), ఆవాదేశము "స్తావితా" ఇత్యాదిరూపము లగును, చిణ్వద్భావేడాగమములు రాని పక్షమున ఆర్భధాతుకత్వసయుక్షగుణము ఆాస్తోతా ఇత్యాదిరూపము లగును. ఇది అనిడ్‌ధాతువు గాన ఇడాగమము రాలేదు. స్తావిష్యతే.సోష్యతే;- లృట్‌నందు గూడ పై వలె చిణ్వద్భావేడాగమ వికల్చముచే రెండేసి రూపము లగును. లోట్‌ _స్తూయతామ్‌ _.లజ్‌-అస్తూయత. విధిలిజ్‌ _స్తూయేత. ఆశీర్లిజ్‌- చిణ్వద్భా వేడాగమవికల్పముచే “స్తావిషీష్ట-సోషీష్ట' ఇత్యాది ద్వివిధరూపము లగును లుజ్‌ద్వివచనాదులందుగూడ _ (సిద్‌ తోపించదు గాన) సిచ్‌ పరమగు నపుడుచిజ్వద్భా వేడ్వికల్పముచే రెండేసి దూపము లుండును. అస్తావి, అస్తావిషా తామ్‌-అస్తోషాతామ్‌ మొ. ల్భ్బజ్‌. =_అస్తావిష్యత-అ స్రోష్యక. బుగతౌం గుజో ర్తీతిగుణః-అర్యతే. స్కృస్మరణే. - స్మర్యశతే సస్మరే. ఉపదేశ్యగహణాచ్చిణ్వదిట్‌ -ఆరితా-అర్హా స్మారితా-స్మర్తా. అని దితామితి నలోపి-స్రస్యతే, ఇదితస్తు- నన్ఫ్యతే. స్యమృసారణమ్‌- ఇజ్యతేం “బు'ధాతువునకు వెళ్ళుట అని యర్ధము.జుపోత్యాదిగణ ములోనిది. అనిట్‌ దీనికర్మవాచ్యలట్‌ _సధమప్పురుషైకవచనమున యగాగమము వేసిన పిమ్మట “బు య కే'అని యుండగా “గుణో ర్రినంయోగాద్యోః” అనుసూశముచే (501) బుకారమునకు గుణము (ఆర్‌ )-"అర్యతే.” ఇస్తే స్మరణార్థ్హక మగు స్కృధాతువునకు (అనిట్‌) కర్మవాచ్య_పధమ పురుషైకవచనమున 'స్కృృయ కి అని యుండగా బుకారమునకు గుణము (సూ-501) - “స్మర్యతే' లిట్‌:- ఆరే సస్మరే* బుధాతువునకు. లుట్టునందు “బు తా' అని యుండగా నిత్య మగుటచే మొదట గుణము (సూ-000)- “అర్‌ తా” అని యున్నది. ఇపుడు “ఆర్‌ అనునది హలంఠ మైనను ఉపదేశమునందు

భావకర్మ(వ్రక్రియా వరం “బ్బు'అనునది అజంత మే గాన (వ్యవదేశవద్భావముచే), “అర్‌ ' అనుదానికి గూడ ఛిజ్వద్భావముతా'కు ఇడాగమము ((సూ-_756) వచ్చును. “ఆచోజ్ఞితి' (18ఎఆ రికా”, చిణ్వద్భా వేడాగమములు రాని పక్షమున “అర్హా ఇప్లే స్కృ ధాతువునకు కూడ లుట్టునందు “స్మారితా" “స్మర్తా" అను ద్వివిధరూపము లుండును.

లృట్‌ = ఆరిష్యతే_అరిష్యతే, స్యారిష్య తే-న్మరిష్యతే. లోట్‌ -అర్య శామ్‌, స్మర్యతామ్‌. లజ్‌- ఆర్యత, అన్మర్యత. విధిలిజ్‌-అర్యేత, స్మ ర్యేత.? ఆశీర్లి జ్‌ -ఆఏిషీష్టఎబుషీష్ట, స్మారిషీష్ట స్మ్సృషీష్ట లుజ్‌-ఆరి,ఆరిషాతామ్‌- బుషాతామ్‌ మొ. అస్మారి,అస్మారిషాతామ్‌-అస్మృషాతామ్‌ మొ లృజ్‌ -ఆరి ష్యత అస్మారిష్యత _ అస్మరిష్యత. చిణ్వద్భావేడాగమములు రాని పక్షము నందు గూడ ల్మృట్‌, లృజ్జులందు “బుర్ధనోః స్యేఅను సూత్రముచే (000) ఇడా గమము వచ్చినది.

“సస్‌"ధాతువునకు జారుట అని అర్థము. దానికి భావవాచ్యలట్‌ (పథమ పురుషెకవచనమున “నస్రంస్‌ య తే. అని యుండగా “అనిదితా. హల ఉప ధాయా। క్షితి అను సూతముచే (88) నకొరతోపము_ “సస్యతే' లోట్‌_ (సస్యతామ్‌. లజ్‌- అ(స్రస్యత, విరిలిజ్‌ - (స్రన్యేత- ఈధాతువుఆత్మనేప దిధా తుపు గాన ఆక్రధాతుకలకారములందు భావవాచ్యరూపములకును మూలరూపమను లకును ఖేద మేమియు ఉండదు. ఇది ఉసదేశమునందు అజంతము కాదు గాన చిజ్వద్భా వేడాగమములు గూడ రావు,

“టునది సమృద్దా”అను ధాతువు ఇదిత్‌ గాన దీని కర్శవాచ్యమునందు, “ఇదితోనుమ్‌ధాతోః "అను సూత్రముచే (16%) వచ్చిన '*నుమ్‌'నకారమునకు “అవిదితాం” (సూ-88) అని నిషేధించుటచే తోపము రాదు. “నన్ద్యతే' ఇత్యాది రూపము లగును,

'యజ్‌ 'ధాతువృనకు (పూజించుట. అనిట్‌) కర్మవాచ్యలట్‌ (వ్రథమపురుషై కవచనమున “యక్‌ ' చేర్చిన పిదప “యక్‌” కిత్తు గాన“వచిస్వపియనాదీనాం కతి” ఆను సూర్రముచే (550) సం ప్రసారణము-“ఇజ్య తే",

లిట్‌- ఈచే. లుట్‌-యష్టా- లృట్‌-యక్ష్యతే. లోట్‌ =ఇజ్యరామ్‌ లజ్‌=_ ఐజ్యత. విధిలిజ్‌ -ఇద్యేత- ఆశీర్లిజ్‌ = యక్షీష్ట. లుజ్‌-అఆయాజి-అయకొరాం,

ల్‌రీరీ లమునిద్ధార్తకొముదీ అయక్షత. లృజ్‌ = అయక్ష్యత. లుజ్‌ప్రథమప్పరుషై“వచనమున. “చిణ్‌ భావ కర్మణోః'ఆను నూత్రముచే (౧) చిణ్‌ వచ్చినది (సంస్‌, నంవ్‌ ఛ౮తువులప కూడ ఈవిధముగ చిణ్‌ వచ్చును.

తనోతేర్యం. 6.444

అకొారోఒన్నాదేశో వా స్యాత్‌. తాయతే. తన్యరే.

“విడ్వనోరాత్‌” “యే విభాషా నుండి “ఆక్‌” “విభాషా' అనువదర్తిందును, తనుధాతువునకు యక్‌ సర మగునపుడు వికల్చ్బముగ అకారము అన్హాదేశమై వచ్చును.

తను ధాతువునకు కర్మావాచద్యలట్‌ (పథమప్పరుషైెకవచనమున *తన్‌ య తే'అని యుండగా ఈ సూతముచే నకొరస్తానమున అరౌరాదేశము సవర్ష దీర్చ ము-తాయతే". ఆకారము రాని సక్షమున “తన్యతే.ఈ విధముగ యగాగ మము వచ్చుటకు అవకాశము గల సార్వధాతుకలకారములందు రెండేసి రూసము లుండును.

తపోఒనుతాపే చం 81.65 తప శ్ల్చేశ్చిణ్‌ న స్యాత్కర్మక_ర్తర్యనుకాపే చ. అన్వతప్త పాపేన, ఘుమా స్టేతీశ్వమ్‌-దాయతే, దీయతే, దదే,

క్లే! సిచ్‌ *చిణ్‌ తే పదణి *న రుధఃినుండి "చ్లేః *చిణ్‌” *న' అనువ ర్తించును. “చ అనుటచే 'అనఃకర్మకర్హరి'అను సూత్రముఫందరిః ర్మక రర సముచ్చిత మైనది. కర్మకర్త్రకకమును, పళ్ళ్చా శ్రాపార్థకము లేదా పీడార్థు మును ఆగు తప్‌ధాతువుకంజట పర మగు “చ్లి"కి “చిణ్‌” రాదు.

ఉదా - అన్వత్నష్ట పాసేనం ఇచట “పాపేన 'అనుదానికి “పాపముచేళ” “పాపాత్మునిచేక'అని రెండర్ధములు చెప్పవచ్చును మొదటి అన్భ్యమును గ్రహించిన పక్షమున ఇదికర్మవాచ్యమగును. *పాపముచేత పీడింపబిడినాడు'లఅవి అర్థము. రెండవఅర్థము (గ్రహించిన సక్షమున భావవాచ్య మగును, “పాపాత్మునిచే పళ్ళా త్తప్తు డగుట-పాపొళ్ళుడు. పళ్చాత్తప్తడగుటి అని యర్థము. ఇచట అను పూర్వ కఠప్‌ ధాళువువకు ధావవాచ్యమునందు. గాని కిర్మవాచ్యమునందు గాని లుజొనందు *చిణ్‌ భావకర్మణోః 'అనుసూతముచే (757) (ప్రథమపురుషైకవచ నమున “చిజ్‌ోరావలసి యుండగా ఈ సూ(త్రముచే ఆదిని షేధింపదిడినది. “అన్వ

భావకర్మ్యప్యకియా 601 తప్‌ న్లి త'అనియుడగా ఈ సూత్రముచే*చిజ్‌ "ని షేధింపబడినిది గాన “చ్లి "కి “సిచ్‌' వచ్చినది. దానికి'యలోరులి'అనుసూర్రిముచే (180) లోపము- "అశ్వ త పిఅనురూపము సిద్రించినది. దో ధాధాతువుంకు కర్మవాచ్యమున లట (ప్రథషపురు షైైవచనమున యగాగవము. చేసిన పిమ్మట “"ఘుమాస్థాగాపాజహాతిసాంహలి "ఆను నూత ముచే (831) ఈకారము-'దీయతే” “ధీయతే” లిట్‌-దదే దధే. 700. అతోయవ్‌బిజృతోః. 7.833 ఆవన్నానాం యుగాగమః స్యాచ్చిణి ళ్లతి కృతి చ. దాయితౌం దాతా. దీయిషీష్ట-దాసీసష్టం అదాయి, అదాయిషాతామ్‌ భజ్యతే. “అజ్షస్య'అధికారము “అచో జ్జీతినుండి. “జ్లైతి ఆనుసర్తించును. చిణ్‌ గాని; జోత్తును ణీత్తును అగు సృతవ్రన్వ్యయము గాని పర మగునప్పడు ఆకా రాంత మగు అంగముసకు “యక్‌ ఆగమము వచ్చును, దాయితా-దాతా:- దా ధాతు కర్మవాచ్యమున లుట్‌ ప్రథమపురు షెకవచన మున'ఠాస్‌ కు “*న్యసిచ్‌ "ఇత్యాది సూ్యూరముచే (58) చిణ్వద్భా వేడాగమములు వవ్చటడదే ఈ సూతముచే యుశగాగమము *దాయితౌొ అనురూపముఫిద్దించును. చిణ్వద్భావము రాని పక్షమున ఈ ధాతువు అనిట్‌ గానీదాతా'.ఇప్లే చిజ్వద్భా వాది వికల్చ్బముచే లృట్టునందు గూడ “*దాయిష్యరే-దాస్య తే” ఇళ్యాది ద్వివిధ దాపము లగును, తోట్‌ _ దీయరాము లజ్‌- అదీయవ.విధిలిజ్‌_ దీయేత. ఆశిర్లిజ్‌-సయుచ్‌. పర మిునపుడు గూత చిజ్వద్భావేశాగమములు, యుగాగ మము పవ్చు పక్షమున “ోదాయిసీష్ట” ఇత్యావిరూపములును, తదభావపక్షమున “దాసీషి ఇర్యాదిటాపములును అగును. | అదాయి;= అజ్‌. ప్రథమప్వరుషైళవచనమున 'చిజ్‌'చేసిన పిమ్మట (నూ. 07) స్యూరముచే యుూగదుము, 'చిజోయిక్‌ "అను సూద్రముచే (644) “తకు లోవము అడాయిషారామ్‌:- జ్‌ (ప్రధమప్పకుషద్వివచనమున “స్యసిచ్‌" ఇర్యాడి నూశత్రముచే (7) చాహ్మైడాథ్రమవి గాగమము వచ్చిన పక్ష మనే మంతుల రాకిటమెళ 'స్థాఘ్వోరక్పఆను నూత్రముతే (127క్లీఇజ్వ్వాము కట విధముగ ప్రథమ గీయి గో, ఈ 4 న. ఫైకలల లి యగ

ళ6రి2 లఘుసీద్ధాంతకొముదీ పురువషైకవచనము తక్క ఇకర స్థలములలో రెండేసి రూపము. లుండును, లృజ్‌ :-అదాయిష్యత - అదాస్యత ఛాధాతు రూసములు గూడ ఈవిధముగనేఉండును,. భజ్యతే:- భజ్జ్‌ధాతువునకు కర్మవాచ్యమున లట్‌ ప్రధమపురు షెకవచన మున యగాగమము. “అనిదితాంహలఉపధాయాఃక్షీ తి"అనుసూ (తముచే. (885) నకారలోపము= “భజ్య తే” లిట్‌- బభట్లో. లుట్‌- భజ్జలా- లృట్‌ = భజ్జిష్యతే. లోట్‌-భజ్యతామ్‌ లబ్‌ - అభజ్యత- విధిలిజ్‌- భజ్యేత- ఆశీర్డి జ్‌ = భజ్జిషీష్టం 701. భక్షోళ్చ బిజీ 604488 త్‌ో

నలోటో వా స్యాత్‌. అధాబి అభక్షో లభ్యతే.

“శ్నాన్నలోపః నుండి. "ని, “తోపఃి, “జాన్త్సనళాంవిభాషా* నుండి “విభాషా" అనువర్తించును. చిణ్‌ పర మగునప్పడు భజ్జ్‌ ధాతువు నకొరమునకు గూడ లోపము వికల్చ్పముగ వచ్చును.

అభాజి-అభటజ్డి- లుజణ్‌ (ప్రథమప్పరుషైకవచనమున “నికి చిణా దేశము (సూ. 707). పిమ్మట ఈసూ(త్రముచే నకారలోపము. “అభజ్‌ ఇ రిఅని యుం డగా ఉపధావృద్ధి (సూ. 7) 'తికులుక్‌ (సూ. 614) “అభాజి". నకారలో పము రాని పక్షమున తలోపముచే “అభణ్ఞి అనురూపము. ల్బజ్‌ = అభజ్ఞోష్యత.

లభ్యతే :- లభ్‌ధాతువునకు కర్మవాచ్యమున లట్‌ (ప్రథమప్పరు షైకవచన మున యగాగమము వచ్చి “లభ్య తే'అసు రూపము సిద్ధించును. ఆర్థధాతుకలకారము లందు దాని రూపములు కర్షృవాచ్యరూపముల వలెనే ఉందును, లోట్‌- లభ్య కాష్‌. లజ్‌- అలభ్యత. విధిలిజ్‌ = లభ్యేత,

762, వివాపాబిజ్ణములోః 71.60

లఖేర్నుమాగమో వా స్యాత్‌. అలమ్మి. అలాభి.

ఇతి భావకర్య్మ (ప్రక్రియా.

“లభేశ్చి “ఇద్రితోనుమ్‌ధాతోః* నుండి లభేఃకి నుమ అనువ ర్రించును. “చిజ్‌”గాని 'ణముల్‌ గాని పర మగునపుడు లథ్‌ధాతువునకు వికల్పముగ నుమా గమము వచ్చును.

అలమ్మి _అలాభి:- లుజ్‌ప్రధమప్పురుష్రైకవననమున “చ్లిగకి “చిణ్‌ " వచ్చిన పిమ్మట ఈసూ్రముచే విల్సముగ నుమాగమమ్ల వచ్చిన పక్షమున

భావకర్య(ప్రక్రియా 603 “అంలన్‌భ్‌ ఇ త*అని యుండగా సకొరమునకు అనుస్వారము (నూ. 18 దానికి పరసవర్శ మగుమకొరము (నూ.70) వచ్చి “అలమ్మిత” అని యుండగా 'తికు “దిజ్లోలయక్‌ "అనుసూత్రముచే (811) లుక్కు వచ్చి "“అలమ్మి” అను రూపము సిదించినది. నుమాగమము రాని పక్షమున వృద్దివచ్చి (సూ. “ోఅలాభి” న! ఇ అనురూపముసిద్ధించును. లుజ్‌నందలి ఇకర రూపములు కర్షృవాచ్యరూపముల వలె నుండును. అలమ్మి = అలాభి, అలప్స్పాతామ్‌? అలస్పత; అలబ్దాః, లి, అద టి. అర లి అలప్పాథామ్‌, అలబ్బ్వమ్‌, అలస్పి, అలస్ప్వహి, అలప్ప్న్మహి, భావకర్మ(ప[క్రియ సమాప్తము, అథ కర్పృక ర పకియా యదా కర్మైవ కర్శృత్వేన వివషీఠం తదా సకర్మకాణామస్య కర్మకత్వాత్‌ కర్తరి భావే చ లకారాః. అవాలి 760. తర్భివత్‌. శర్యుడా తుల్టా (తీయః 81.87 కర్మస్థయా (క్రియయా తుల్య[క్రియ! కర్తా కర్మవత్‌ స్యాత్‌, కార్యాతిదేశోఒయమ్‌. తేన యగాత్మనేపదచిణ్వదిటః స్యుః. పచ్యతే ఫలమ్‌. భిద్యతే కాస్ట్రమ్‌. అపాచి అభేది. భావే తు భిద్యతే కాష్టేన. ఇతి కర్మక_ర్తృ(ప్ర్యక్రియా.

కర్మయే కర్తగ వివషీత మైనపుడు సకర్మరధాతువులు కూడ అకర్మక ధాతువు లగును గాన అట్టి ధాతువులకు చేర్చబడు లకారము క _ర్త 9ర్హరముగాని భావార్థకముగాని అగును.

“స్పాల్యాం ఆగ్నినా అన్నం పచతి" (గిన్నెయందు. అగ్నితో అన్నమును వండుచున్నాడు) ఇత్యాదివాశ్యములందు స్టాలి అధికరణము; అగ్ని కరణము (సాధనము; అన్నము కర్మ, కొని పచన[క్రియ ఆయా కారకములచే చాల అనాయాసముగ జరుగుచున్నదను విషయమును సూచించుటక్రై “స్టాలీ వచతి” గిన్నె వండుచున్నది; “అగ్నిః పచతి అగ్ని వండుచున్నది. “అన్నం పచ్యతే _అన్నము ఉడుకుచున్నది- ఇత్యాదివా్య్యాములరో అధికరణ మగు స్టాలికిని,

664 లఘునిద్ధా్హకౌముదీ సాధన మగు అగ్నికిని, కర్మ యగు అన్నమునకను క్రర్తృత్వము కల్చింపబడు చున్నది. ఇట్టి ప్రయోగములలో ఆధిక రణాదులే కర్త లసచున్నవి. ఈ విధ ముగ ఆధికరణకరణాదులకు కర్తృర్వము చెప్పినను లరారము౨లో విశేషకార్య మేదియు ఉండదు. కాని కర్మను కర్షగ భావించి ప్రయోగించు నపుడు లకార ములకు కొన్ని విశేషకార్యనులు వచ్చును, ఆ విశేషకార్యములు కొన్ని ఈ (ప్రరరణముకందు చూపబతుచుగ్నవి. ఈ విధముగ కర్మను కర్తగా వివకించి (ప్రయోగించినప్పుడు అట్టి పయోగమునకు కర్మక ర్తరిప్రయోగమని పేట ఇక్టి స్పలములలో, ధాళువు స్వభావతః సకర్మకమే మైనను, ఆ కర్మయే కర్త యగు టచే ఆర్య ముగ పరిగణింపబడును. అందుచే ఇట్టి ధాతువునకు చేర్చు లకార ములు కర్ష్రర్తరములుగగాని భావార్తికములుగగాని యుండును, ఉదా:- “ఓదనః వచ్యశతే' అనునపుడు *పచ్యతే' అనునది రర్త్విర్టకము. “పచ్యతే ఓదనేని అను నప్పుడు భావార్థరము.

కర్మవత్కర్మణా :- శక్ర ర్తి శప్‌ి నుండి *క ధరి ఆనున ర్తించును. “ర్మణా" అనుదానికి “రర్మకౌరకిస్థయా (క్రియయా” అని యర్థము.

కర్మరారరముకం దున్న [క్రియతో సమాన మగు క్రియ గల కర్త కర్మ వంటి దగుబ అనగా కర్మను కర్తగా వివక్షీంచిన స్థంముఅలోని ఆక కిర్మవంచదే య" సని అర్హము

ఏడైన ఒరదానిక్‌ మరియొన దానితో తుల్యర్వమును. కల్పించుటకు అతి దే*ఇ మస పేరు. మరియొ దారి విషయమున ప్రవ కించు శాస్త్రము ఇవటగూడ ప్రవర్రించును అని చెప్పినవో దీనికి శాస్త్రాతిదేశ మని యు, అదచటవచ్చెడు కార్యము ఇచం గూడ వచ్చు నని చెప్పినచో రార్యాతిదేశ మనియు పేర్లు. ఛాస్త్రాలి చేళమునన ప్రమోజనము గూడ కార్యము వద్చుటయే గాన ఇచట కౌర్యా తిదేశము అంగీకరింపబడినడి

పచ్యతే ఫలమ్‌-- పండు ముగ్గుచున్నది ఇచట వ్వాన్తవమున కాలము పండును ముగ్గునట్లు చేయుచున్నది గాని పండు స్వయముగముగ్గ జాలదు. అనగా “కాల ఫలం పవరి” అని యుండవలెను కాని ఈ ఫలము అనాయాసముగ ముగ్గుచున్నది అను విషయముకు సూచించుటక్షై కర్మ యగు ఫలమునకు కర్షృ ల్వము వివకిత మైనది. అనగా పచనక్రీయ కొాలమునం దున్న దని చెప్పుటకు బదులు ఫలమునందే ఉన్న దని చెప్పినట్లు ఆయినది, ఇప్పడు, వాన్తవమున

కర్యకర్సృయ(కియా 605 న 0 ఎర్‌ అ జి వ. వశీ అం శబ ్చ్ళ్యు జి ౮ వర్మ యుప ఫఎమునుం దుగ్న పా?ైయక ఛమాశస మప తియ (పా ని గం వర్ష (ఫఎము) తిర్మవఎచి దగు నిని చెప్పబడినది గాన ఇవ క ర్రరి ప్రయో అల్‌ గమే యెకను కర్య్మజిపమో”యుగ పంగబి పబమను అందుచే “సాజ్యధాతునే యక్‌ అకు న్నూరముదే (గ) యక్‌, “భాదవ్య్యజో:” అను నూతమువే (74) ఆమ్మనపంము, “చిణ్‌ భాపంర్మణోః” అను బూత్రిముచే ()గ్భెదిణ్‌ , “స్యనిచొసీయుద్‌_-”. ఇర్యాదిసూ్యూ మర. ( ౬6) చిజ్వదృావాగసు లును వచ్చును. ఈ విధముళ ఏర్వశిపచూగమునందు పనై “పన్యనే" అను రూపము ఏ ఈ ౬ లీ సిదింయను పుడుస్నోది' అఎ యము ఇట్లే “చేవదళ్తః కాస్టం భిసత్తి” జా ౧ గం వావి లి అటో అనుశపుపు 5ల్మ నున్న రాష్ట్రము ఎ రా వివక్షలు మపఏచే ”ధినథై కొబ్బమ్‌ " “కజ్ట (టిద్ద లగువన్నది” అను పమోాాము ఇడి. వింది. ఇవ వై కి ప్రయోగముఎ. భావేప్రయోగమున పచ్యతే ఫవన” *విర్యర రాష్ట్రే ఇన్యాది విధము నుండు ఓ, అపాదర్చి, అచేది _ లజ పరమస్పరుషైకవచనమున “చిణ్‌ భావరవ్మ జోః' అను హట్రిముదే (౩7) “చికి చిణ్‌, తకారలోపము, ఉపధాప్కదిః ఖో ఉవధాగుణను వచ్చును కవికి నో వ! కో అధ జా, కర్యరర్భుపక్రియ మా్తము, జ అదు జ ౯ అథ లకారాలపకరణదవాు థి ఆ 784. అభిడ్తావచనో లబ్‌ $22112 (మ స్మృృతిడోధిన్యుపపదే భూతా-దసంచే ఢాతోరుట్‌, లజోఒప అ ఐ వి దుల వాదః. వస నివానే. స్మరసి కృష్ణః గోకృలే వర్చా్యామః ఏదం బువ్య ళ్‌ ళల ఇళ్యాదివ్రయోగేఒవి “భూతే' అధికారము, “ఆవవ్యవశీ ౨జ్‌ ” ను షి "అశక్యరనే' అనువ ర్రింయను. స్మృంవోధం మగు పదము ఉపపకముగ నుష్నప్పుడు ఆఅనడద్యతన భూళతార్థ్రమున ₹ఠతుప్పులటె ల్భట్‌ వద్చును ఈ సూూతము “అనద్యత నేఐజ్‌ అను సూముచే (42% విహిత

606 లఘుసిద్ధాన్తకౌముదీ మగు లణ్ఞుకు అపవాదము. నవధాతువృనకు నివసించుట అని యర్థము భౌవా దికము; పరస్మైపది. అనిట్‌.

“న్మరసి కృష్ణ; గోకులే వత్స్యామః' అను ఉదాహరణమున “*న్మరసి" అను పదము ఉపపదముగాన (ళూడా ప్రమయోగింపదడిన పదముగా ఉన్నది గాన వస్‌ధాతువునకు లజ్‌కు బదులు ఈ సూ(క్రముచే లృట్టువచ్చినది "*ళృష్ట్ణాః మనము గోకులములో నుండెడి వారము; జ్ఞాపకమున్నదా?” ఆని యర్థము. ఈ విధముగ స్మరణార్థకము లగు “బుధ్య సే” *“చేతయ'సే' ఇత్యాదిపవము లు పపదములుగ సున్నపుడు గూగ లృృట్టు వచ్చును.

న యది 22,110 యద్యోగే ఉక్తం న, అభిజానాసి కృష్ణః యద్వనే అభుజ్ముహి. మ జ యచ్చబ్దిముతో సంబంధ మున్నపుడు పై స్తూతము వ ర్తింపదు.

“అభిజానాసి__”:_ కృష్టాః గుర్తు ఉన్నదా: వనములో భుజించితిమి?” ఇచట “యత్‌” అనునది కూడ (ప్రయోగింపబడినది గాన వై సూ[త్రమచే లృట్టు రాలేదు. లజ్‌ వచ్చినది (సూ=424.

706 లల స్ప్రే 32.118

లిటోఒపవాదః. యజతి స్మ యుధిష్టిరః.

“స్మ' అనుదానితో యోగ మున్నపుడు లట్‌ వచ్చును.

"స్మ" అనునది భూతకాలద్యోతక మగు అవ్యయము, ఈ పదమును (వయోగించినపుడు లిట్టును బాధించి లట్టు వర్చును, యుధిష్టిరుడు యజ్ఞము చేపెను. అనునర్థముగల పై యుదాహరణమున 'న్మి అనునది ఉపపదముగ నున్నది గాన లట్టు వచ్చినది.

వ్యర్రమానసాతీవ్వే వర్తమాళవద్దా 8 8.181

వ_ర్హమానే యే ప్రత్యయా ఉక్తాన్తే వర్తమానసామీప్యభూతే భవిష్యతి చ వా స్యుః. కదాఒగతోసి? అయమాగచ్చామి; అయమాగ మం వా* కదాగమిష్యసి* ఏష గచ్చామి గమిష్యామి వా,

వర్తమానార్థము నందు విహితములగు (ప్రత్యయములు వర్షమానమునకు సమీపమున నున్న భూతార్థము నందును భవిష్యదర్థమునందును గూడ వికల్చ్బముగ వచ్చును.

లకారార్థ్మప్రక్రియా 607

కదా ఆగతోజఒసి? (ఎప్పుడు వచ్చినావు?) ఆని (పశ్నింపగా అప్పుడే వచ్చి యుండుటచే. “ఆయమాగచ్చామి” (ఇదిగో వచ్చుచున్నాను ఆని వర్త మానార్థకలట్‌ ప్రయోగము చేసి ప్రక్యుత్తరము చెప్పబడినది. ఇది వర్ధమాన సమీపభూతార్థమున కుదాహకణము. లట్‌ రాని పక్షమున సామాన్యభూతార్థక మగు లజ్‌ (ఆగమమ్‌) ప్రయోగంపబకినది. అళ్లే “కదా గమిష్యసి” (ఎప్పుడు వెశ్ళెదవు?”) అని ప్ర్నింపగా “ఏష గచ్చాకు" (ఇదిగో వెబృచున్నాను) అని సమీపభవిష్యదర్థ మున_ ఆనగా కొద్ది క్షణములలో వెళ్ళగలను అను నర్ధమున లట్‌్‌పయోగముతో (ప్రర్యుత్తర మీయబడినది, లట్టు రాని పక్షమున భవిష్యత్సా మాన్యార్థమున లృట్టు (గమిష్యామి పమోగింవదిడును, ఇట్టి వ్రమోగములు సర్వభాషాసాధారణములు,

పాఠ పాతమతోర్షిట్‌ 88,156

వాస్యాత్‌. కృష్ణం నమేత్‌ చేత్‌ సుఖం యాయాక్‌, కృష్ణం నంస్యతి చేత్‌ సుఖం యాస్యతి. భవిష్య త్యే వేష్యతే. నేహ-హన్లీ తి పలాయతే.

విధినిమ_న్హ్రణేతి లిజ్‌ విధిః (పేరణం-భృత్యా దేర్నికృష్ణస్యప్రవ _ర్తనమ్‌-యజేత. నివు _న్త్ర్రణంనియోగకరణమా వళ్య కే శ్రాద్ధధో జనాదౌ దౌహి(త్రాదేః (ప్రవర్తనమ్‌. ఇహ భుజ్జోత, ఆమృన్హ్రణం కామ చారానుజ్ఞా- ఇహాసీశం అకీస్టః సత్కారపూర్వకో వ్యాపారః, పుతమధ్యాపయేదృ వాన్‌.సం్రశ్న!-సం(ప్రధారణమ్‌. కిం భో వేదమధీయీయ ఉత తర్క్‌, ప్రార్ధనం యాళ్ధా-భో భోజనం లభేయ. ఏవంలోట్‌-.

ఇతి లకారార్రప్కక్రియా. ఇతితిజ్నన్త(ప్రక్రరణం సమా_ప్టమ్‌

హేతువు, హేతుమత్తును అగు [క్రియలను బోధించెడు ధాతువులకంంపె (భవిష్యదర్భముశ) వికల్చ్పముగలిజ్‌ వచ్చును.

ఒక ట్రియచే. మరియొక [క్రియ జరుగును అని చెప్పునపుడు మొదటి క్రియ హేతువు; రెండవది హేతుమత్తు, “కృష్ణుని నమస్కంరించినచో సుఖమును ఫొందుని. అనునపుడు నమస్కరించుట హేతువ్ల, సుఖసప్రాప్తహేతుమ త్త,

608" ఇ లఘునిద్ధాన్తకొముదీ అందుచే “వమేత్‌' 'యామయాత్‌'అకుశప్పడు ఈ డు ధాతువుఐలకును విధిలిజ్‌ వచ్చినది. ఇది రాని పక్షమున ఇ విష్యన్సామూ క్యార్ట న మగు లృట్టు వచ్చును. ఈ సూరైము ధవిష్యవ్యము గమ్యమగు నపుడు మాత్రమే ప్రవర్తిం చును. అందుచే “హా నీ3పలాయే " (చంపునున్నాడగిపరు వెత్తుదున్నాగు.) అను నప్తు భవిస్వదక్షము. లేదు గాన లిత్‌ వెకర్చిముగ గూడ రాలేదు. లట్లు తగ న్‌ ల్‌ మాతమే వచ్చినది. విధ్యాద్యర్హములందు లిణ్‌ వచ్చును. ఈయర్టముంందు లోట్లు కూడ యి యు బె (సూ. 11 ్స వర్చును తనరంయె తిక్కువవారగు ధృక్యాదు౪ను కార్యము చేయుటకు నియమిం చుట విధి. ఉవాః. యవేశ, యజ్ఞమువేయవవెరు. శప్ప* చేయవ౦న శొద్దఫోజ నాదు?క్షై దొహితామలను [పవ రింపచేయట నిమంతణము. ఉడా. “ఇహ భుష్జీత'ంఇప్కడ భోజనము చేయవలెను. ఆమంత్రణరూప మగు (పేకణము నందు కర్తకు స్వేచ్చ యుందును. ఉదా _- “ఇహాసీఠి_ఇచట కూరద్బండుము, ఇష్టమైన రూర్చుండవచ్చును లేనిచో మానవచ్చును నగౌరవముగ (పేరేపించుట అధీష్టము ఉదా _ “పుటత్రమధ్యాపయేదృవాన్‌'. మీకు నాపమారశకు చదు చెప్పుదు. సందేహపూర్వక మప ప్రశ్న సంసప్రశ్న. ఉదా. “కింధోః”మొ. వేదమును చదువుదుగా లేక రర౫ ము చదువుదునా? (ప్రార్థనము" గాయాదించుట, ఉదా.-. థో ధోజనం లభేయ-అయ్యాభోజనము నుపొండగలనా? (థోజనము లభిం చునా?) లకారార్టప్టకియ సమా పము. న! అటి తిజ్వస్హ (పకరణము సమాప్రము. బాట తాశామ అథ కృదన్త ప్మకరణవ్‌ న కక న [| అధ కృళ్యప్రకియా. 769. ధాతోం. 8.1 8! ఆర్భతీయాధ్యాయ నమా ప్మ్య న్తం యే (ప్రత్యయాః తే ధాతోః పరే

అటి రోఆల2 ళా స్యుః. 'కృదతిజ్‌ " ఇతి కృళ్నంజ్తాం థం కృ లల కృళ్ళంళ్ఞా

కృత్య(నకరణమ్‌ 600

ఇది అధికారసూ(తము. అందుచే, తృతీయాధ్యాయపరిసమా ప్రివరకును విధింపబకిశ (పప్రశ్యయముబు ధాతువుకంట పకముగ వచ్చును అను అర్థము సిద్ధించును.

“కృదతిజ్‌ "అను నూగత్రముచే (808) తిజ్‌భీన్నము లగు ప్రత్యయము లన్నిటికిని కృొత్సంజ్ఞ యుండును,

వాజనదావోఒ(న్త్రియావ్‌. 8.184 అస్మిన్‌ ధాత్వధికారే అనరూపోఒపవాద(ప్రత్యయః ఉత్సర్షస్య దాధకో వా స్యాత్‌ స్త్ర్యధికారో క్రం వినా.

ఇది పరిథాషాసూ( తము. ఈ ధాత్వధికారమునందు సరూవము కొని అవ వాద్యసక్యయము సామాన్యశాస్త్ర విహిత మగు ప్రత్యయమువకు వికల్బ్పముగ బాధక మగును. స్తియామ్‌ అశుఅధికారము [క్రింద చెప్పబడిన [(సశ్యయముల విషయమున ఈ నియమము వర్తించదు.

సామాన్యశాస్త్రము నొకదానిని చెప్పి పిదప విశేషళాస్త్ర మును చెప్పి నప్పుడు ఆ విశేషశాస్త్రము (ప్రవర్తించు స్థలములందు ఇంక సామాన్యశాత్రము నకు ఏ మాత్రము ఆవకొళముండదు. ఇది ఈ శాస్త్రములో సాధారముగ అవలం బించిన పద్రతి. కావి ధాత్వధికారమున విహితము లగుకొన్ని కృత్చ9ఈ్యయముల విషయమునందు మా(త్రము ఈ పద్దతిలో కొంత మార్పు ఈ సూతముచే చెప్ప దిడుచున్నది.

“ణ్వు_ల్భుచొఅనునది (787) అన్ని ధాతువులకంటెను 'ణ్వుర్‌ తృచ్‌ి (ప్రత్యయములను విధించుచున్నది గాన ఇది సామాన్యశాస్త్రము. “ఇగుపధజ్ఞా ్రీకిరః కళ” అనునది (700) కొన్ని ధాతువులకంచె మాత్రమే *క'ప్రత్యయ మును విధించుచున్నడి గాన ఇది విశేషకాస్త్రము. సామాన్యపద్దతి ననుసరించి . ఇగుపధజ్టాదిధాతువుల విషయమున ఈ విశేషళాస్త్ర విహిత మగు 'కిప్రత్యయమే కొని సామాన్యశాస్త్రవిహితము లగు ణ్వులాదులు వచ్చుటకు వీలులేదు. ఈ సూూతముచే విశేషశాస్త్రవిహిత్యసక్యయములే కాక సామాన్యళాస్త్ర విహిత (ప్రత్య యములు కూడ వచ్చుటకు వీలు కల్పింపబడుచున్నది. ఈ సూ(త్రము ననుసరించి “ఇగుపధజ్ఞా ప్రీకిరః కఃశిఅను విశేషశాస్త్రము “ణ్వుల్‌తృచౌొ ఆను సామాన్య శాస్త్రమును వికల్చ్పముగ మామే బాధింప గల్గును, ఆందుచే *క్షిప్‌' అను ఇగు పధధాతువ్వకంచె అసవాదప్రత్యయ మగు క ప్రక్యయము, ఉత్సర్గప్రత్య

ఏ9

516 లఘునిద్ధార్తకౌముదీ యము లగు *“ణ్వుల్‌ ' “తృచ్‌”లును గూడ వచ్చి *విక్షిపః"“విక్షేపకః” “విక్షేష్తా" అను రూపములు సిద్ధించుటకు అవకాశము లభించినది.

ఈ సరిభాష సరూస(ప్రత్యయముల విషయమున ప్రవదర్రించదు. “అజ్‌” ప్రశక్యయమునందును కప్రత్యయమునందును ఇద్వర్హములు లోపింపగా మిగు లువది “ఆకార మేగాన ఈరెండును సరూపపశ్యయములు. 'కర్మణ్యజ్‌” (71) అనునది సొమాన్యళాస్త్రము. “ఆతో ఒనుపస గ్లేక॥” అనునది (784 విశేష శాస్త్రము, ఈ ఉత్సర్జాపవాద ప్రత్యయములు రెండును సరూసష్మపత్యయములు గాన ఈ పరిభాష వీటి విషయమున (ప్రవర్తించదు. అనగా విశేషప్రత్యయ మగు “కి వత్యయము రావలసిన *గోదః" ఇత్యాదిస్టలములందు సొమాన్యళాస్త్ర విహిత మగు ఆణ్‌' ప్రత్యయమునకు ఎప్పుడును అవకాశము లేదు.

ఇళ్లే స్ర్యధికారవిహితము లగు ప్రక్యయముల విషయమున గూడ ఈ పరిభాష (ప్రవర్హించదు. ' క్రిన్‌"ప్రత్యయము *స్తియాఎ కక్రిన్‌'అను సూతముచే (88%) *ప్రియామ్‌ అను ఆధికారమున విధింపదిడినది. ఇది ఉత్సర్ష(ప్రత్య యము '“అ(ప్రత్యయాత్‌” అను సూూతముచే (870) సన్‌ప్రక్యయాద్యంతముల కంటె విహిత మగు 'అ'ప్రత్యయము అసవాదస్రత్యయము, ఇది సామాన్య వ్రక్యయ మగు *క్రిన్‌ 'ను నిత్యముగన్‌ బాధించును, అందుచే “చికీర్ణా ఇత్యాదు లందు * క్రిన్‌%పళత్యయమునకు అవకాళము లేదు

తృత్యాత 101 05 “ణ్వుల్‌తృచొ ఇక్యతః ప్రాక్‌ కృత్యసంజ్ఞాః స్యుః,

“జ్వుల్‌తృచౌ” ఆను సూతమునకు పూర్వము విహితము లగు (పక్య యములకు కృళ్య (ప్రళ్యయము లని కూడ పేరు, ఇడి ఆధికారసూ (తము. “కృత్‌” అనునది సామాన్యసంజ్ఞ : “కృత్య” అనునది విశేషసంజ్ఞ .

7/2 త్తం తత్‌ 84,67 కృత్‌ (ప్రత్యయః కర్తరి స్యాత్‌. ఇతి ప్రాప్తే

కృత్‌ (ప్రత్యయము కర్త9ర్భమున వచ్చును.

ఈ సూత్రము ననుసరించి “తవ్యత్‌ి మొకలగు (వ్రక్యయములకు కృత్సంజ్ఞ కూడ ఉండుటచే అవి కర్త్రక్టమున రావలసి యుుడగా దీరికి అప వాదము చెప్పబడుచున్నది.

కృత్య(వ్రకరణమీ 611 773. తరయరేవ కృత క్తథిలర్థాః వశీ 70 ఏతే ధావకర్మణో రేవ స్యుః,

“ల; కర్మణి చ భావే చాకర్మకేభ్యః” అను వెనుకటి సూత్రముశందు చెప్పబడిన భావకర్మార్తములు “తయోః” అను తచ్చృబ్దమువే (గ్రహింవబకును.

కృత్య (పత్యయములును, కఫత్యయమును, ఖలర్థకప్రత్యయములును భావకర్మార్ధమునందు మాత్ర మే వచ్చును.

పై (పత్యయములు, ధాతువు సకర్మక మగుచో కర్మార్ధమునందును, అకర్మర మగుచో భావార్థమునందును వచ్చును, అందుచే ఈ (ప్రక్యయములను చేర్చినపుడు కర్మభావవాచ్యములందు వలె కర్త తృతీయవిభ_క్ర్యంత పదమునం దుండును. ఉదా'- కృత్య (ప్ర.- మయా పుస్తకం పఠితవ్యమ్‌. నాచే పుస్తకము చదునబడవలెను. క్ష: మయా పుస్తకం పరితమ్‌- నాచే పుస్తకము చదువ దిడినది. ఖలక్టము:_ త్వయా సుకర మిదమ్‌- ఇది నీచే సులభముగ చేయ బగదగినది.

774 తవ్యాజ్‌ తవ్యానీయరః 81406 ధాతోరేతే (ప్రత్యయాః స్యుః ఏధితవ్యం, ఏధనీయంత్వయా. భావే బొత్సర్లికం ఏకవచనంక్షీ బత్వం- చేతవ్యః, చయనీయో వా ధర్మ్హన్త్వ్వయా.

ధాతువుకంపె (భావకర్మార్థములందు తవ్యత్‌, తవ్య, అనీయర్‌ అను (వత్యయములు వచ్చును.

“తవ్యత్‌ *రోని తకారము ఇత్సంజ్ఞ్ఞక మగుటచే “తిత్స్వరితమ్‌” అను సూూతముచే స్వరితము వక్ఫును. 'తవ్యత్‌” చేర్చినను *తవ్య” చేర్చినను రూపములలో భేదము లేదు. “అనీయర్‌ "లోని రేఫ ఇక్సంజ్ఞకము,

ఏధికవ్యమ్‌ _ఏధనీయమ్‌:. ఏధధాతువు ఆకర్యకము గాన ధావార్థమున “త్రవ్య* *అనీయర్‌” ప్రక్యయమును చేర్చబడినవి. ధాతువుకంపె పర మగుటచే వీటికి ఆర్ధధాతుకనంజ్ఞ (సూ-106%). “తవ్య” వలాద్యార్థధాతుక మగుటచే ఇడాగ మము (సూ-408) వచ్చి “ఏధితవ్యమ్‌ అను రూపము, *ఏధనీయమ్‌” అమ రూపమును సిద్ధించినవి. కర్తకు, అనభిహితము గాన “క _రృకరణయో సృ తీయా” అను సూ్రముచే (888) తృతీయ వచ్చినది ఆని సూచించుటకై “త్యయా"' అనునది కూడ చేర్చబడినది. నీవు వృద్ధి పొందవలెను"అని యర్థము.

612 లఘుసీద్ధాన్తకౌముడి

ఈ విధముగ తవ్యదాదును భా ార్ధములందు చేస్చేనపుడు శ్రియకే ప్రాధా న్యము గాన, భావవాచ్య క్రియకు బొత్సర్గిక మగు (సామాన్య సఫిద్ధమగు) (ప్రధమ పురు షైకవచవములు వచ్చినట్లు, వీటికి నపుంసశై కవచనములు వచ్చును.

ధాతువు సకర్మక మైనపుడు ఈ ధాతువులు కర్మార్థమునందు వచ్చును. ఆఎదుచే వీటి లింగవచనాదులు కర్మలింగవచనాదుల ననుసరించి యుండును. “చేతవ్యఃచయనీయో వా ధర్మ_స్వ్రయా” అను ఉదాహరణమునందు సకర్మక మగు చిథాతువుకంట *తవ్యి *అనీయి (వత్యయములు కర్మార్థమున వచ్చినవి. కావున *చేతన్యః" ఇత్యాదుల లింగవచనాదులు కర్మ యగు '*ధర్మః” అనుదాని లింగవచనాదుల ననునరించి వచ్చినని. “నీచేత ధర్మము సంపాదింపదిడతగినది" అని యర్థము.

వ్వా) కేలిమల్‌ ఉవననంవ్యాశవ్‌,

పచేలిమా మాషాః_ పదక్తవ్యా ఇత్యర్థః. భిధేలిమాః సరలాః- భేత్తవ్యా ఇత్యర్థః, కర్మణి ప్రత్యయః,

'కేలిమరప్రత్యయమును కూడ చెప్పవలెను. తవ్యదాదిప్రత్యయముల వలె *కేలిమర్‌” (ప్రత్యయము గూడ భావకర్మార్థమున ధాతువుకంళు పరముగ వచ్చు నని అర్ధము, “*కేలిమర్‌ 'లోని కకొరమునకు “లశశ్వకద్దితే” అను సూత్రముచే తను (18%), రేఫకు “హల _న్ష్యమ్‌' అను సూత్రముచేతను (1) ఇత్సంజ్ఞ.-

“పచేలిమా మాషాః*:_ పదొధాతువునకు కర్మార్థమున కేలిమర్‌ (పశ్య యము చేర్చుటచే పచేభలిమాః"అను రూపము సిద్దించినది. వండబడుటకు తగిన మినుములు ఆని అర్థము. అళ్లే భిద్‌ధాతువునకు “కేలిమర్‌ "(ప్రత్యయము చేర్చగా “భిదేలిమాః” అశు రూవము సిద్ధించినది. భేదింపబడుటకు తగిన సరలవృక్ష ములు అని అర్ధము. వృ త్తికారాదులు “కేలిమర్‌” _పక్యయము కర్మక ర్హ్రర్థము నందు గూడ వచ్చు నని చెప్పిరి. అపుడు '“భిదేలిమాః అనుదానికి ((అనాయాన ముగు (బ్రిద్దలగునవి అను అర్థము కూడ చెప్పవచ్చును.

త్యూత్యల్యునవో అవలలత్‌ 8,38.118 “క్వచిత్స్రవృ త్తిః క్వచిద్యసవృత్తిః క్వచిద్విభాషా క్వచిదన్య దేవ. విధేర్విధానం బహుధా సమీక్ష్య చతుర్విధం బాహులకం వదన్ని. “స్నా న్తిఅనేనఇతిస్నానీయం చూర్ణ మ్‌, *దీయకేఒ'నై ]"దానీయో విప్రః, |! లు

కృత్య(నకర ణమ్‌ 613

కృత్య ప్రత్యయములును ల్యుట్‌ (ప్రత్యయమును బహులముగ వచ్చు చుండును. కొన్ని (ప్రయోగ విశేషములందు (్రనర్తించుటు కొన్నిటియందు (్రవర్తింపకురడుట, కొన్నిటియందు వికల్బముగా (వ్రవర్షించుట, కొన్నిటి యందు మరియొకకార్య మేదియో వచ్చుచుండుట, ఈ విధముగ శాస్త్ర (ప్రవృత్తి వివిధరూపముల నుండుట చూచి బాహులకము (బహులం ఆని చెప్పిన ళాస్త వ్రవృ త్రి) నాల్లువిధము లని చెప్పుదురు. అందుచే కృత్యల్యుట్‌. (ప్రత్యయములు బహులముగ వచ్చు నని చెప్పుటచే అవి భానకర్యార్థములందే కొత ఇతరార్థము లందు కూడ వచ్చును.

స్నాసీయం చూర్జమ్‌:. ఈ సూత్రముచే 'స్నాధాతువుకంపె కరణార్హ మున అనగా 'స్నాన్తి ఆనేని_ దేనితో స్నానము చేయుదురో అది. అను అర్థ మున అనీయ (పత్యయము వచ్చి 'స్నాసీయమ్‌"అను పదము సిద్ధించినది, ఆశ్లే దాధాతువు కంటెనంప్రదానార్థముశ అవగా “క్రియతే అ ప్మై"-ఎన్వవనికి దానము చేయబడునో ఆశడు-ఆను నర్టమున అఆనీయర్‌ (ప్రక్యయము వచ్చి *దానీియః" అను రూసము సిద్ధించినది. ఈ విధముగ భావకర్మార్థములందు మాత్రమే రావల సిన అనీయర్‌ (ప్రత్యయము “దబహులి [గహణముచే పై ఉదాహరణములందు కరణసం (ప్రదానార్థములందు వచ్చినది.

అబో యత్‌. 841.07

అజన్హాద్ధాతోర్యత్‌ స్యాత్‌. చేయమ్‌. వచ్చున్‌ ౦ (భావక ర్కార్థ్‌ ములందు యత్‌” (ప్రత్యయము

చశేయహఘ్‌;- “చిధాతువు అజంతము గాన ఈ స్యూత్రముచే “బ్చేత్రం యోగ్యం'అను అర్హమున “యక్‌ ప్రత్యయము వచ్చినది *చియ' అని యుండగా “సార్రధాతుకార్లధాతుకయోఃి అనుసూ(తముచే (89 = “చేయి బావము స చని. “చేయమ్‌” లసనది బల్పీకఖీ నే న్‌

ధి ణి (ప్రథమైక వచనరూపము. కృష్తద్రితసమాసాది (ప్రకరణములందు ఈవిధముగ (వత్యయాం తములగు ప్రాతిపదికములను (వయోగింప రాదు గాన ఏదియోయొక సుప్‌ (ప్రత్య యమును చేర్చి (సారారణముగ (ప్రధమైఃవచనమున ఉదాహరణములు చూప బడుచుండును. 777, ఈద్యొలి. కథ603 యతి పరే ఆత ఈత్క్సాత్‌. దేయమ్‌. నేయమ్‌,

న! లఘనిద్ధాన్తకౌముదీ

“ఆతో లోప ఇటి చ' నుండి 'ఆతః” అనువ్తించును. *'యత్‌' పర మగు నపుడు ఆకారమునకు ఈకారము వచ్చును. దేయమ్‌:_ “దాతుం యోగ్యమ్‌” అను ఆర్థమున=అనగా దానము చేయదిడుటకు తగినది అను కర్మార్థమునందు గాని, దానము చేయవలెను అను భావార్థమునందు. గాని-ఆకొరాంత మగు దాధాతువు కంటి “యత్‌"ప్రత్యయము (సూ.716ఎీదా య'అని యుండగా ఈ సూత్ర ముచే ఆకారమునకు ఈకారము సిమ్మట ఈకారమునకు “సార్వధాతుకార్థధాతు కయోః”అను సూత్రముచే (800) గుణము. *దేయమ్‌” అను రూపము సిద్ధిం చినది.

గ్లేయమ్‌:- “గ్లాతుం యోగ్యమ్‌"అను నర్ధమున గ్హైధాతువుకంటె యత్‌ ప్రత్యయము, ఐకొరమునకు “ఆదేచ ఉపదేశేఒళ8'అను సూూశముచే (40%) ఆకారము. దానికి ప్రకృతసూ(త్రముచే ఈకారము; గుణము "గే యమ్‌.

వోరదువధాత్‌ . 81.08 పవర్షాన్హాత్‌ అదుపధాత్‌ యత్సాాత్‌. ణ్యతోఒపవాదః. శష్యమ్‌, లభ్యమ్‌.

పోః, అదుపధాత్‌. (హన్వ అకొారము ఉపధగా గల పవర్షాంతధాతువు కంప యత్‌ ప్రక్యయము వచ్చును.

“బుహలోర్జ్య్యత్‌'అను సూత్రముచే (78%) పహూలంతధాతువులకు విధింప బడ నున్న “ణ్యత్‌' ప్రత్యయమునకు ఇది అపవాదము, '“ణ్యత్‌"(ప్రత్యయములో శేషించునది గూడ “యి అనునదియే మైనను “అచోజ్జితి' ఆనుసూ(త్రముచే(182) వృద్ది రాకుండుట క్రై పవర్గాంతధాతువులకు యత్‌ (ప్రత్యయము విధింపబడినది. “థప్‌ *లథ్‌"అను ధాతువులకు ఈ సూ(త్రముచే *యత్‌'ప్రశ్య్యయము చేయా “శస్యమ్‌ “లభ్యమ్‌"అను రూపములు సిద్ధించినవి, “ ప్తంయోగ్యమ్‌ శపించు టకు తగినది (కర్మార్ధము) లేక శపింపవలెను (భావార్థము); “లబ్బుం యోగ్యమ్‌-= పొందుటకుతగినది (కర్మ పొందవలెను (భావు అని అర్థములు.

వీతిన్తుకాన్‌ వ్య ద్య వావః త్యూన్‌, 8 1.100

ఏభ్యః ర్యప్‌ స్యాత్‌.

ఇ(ణ్‌)) స్తు, కాస్‌, వృ, దృ, జుష్‌ధాతువులకంలె *క్యప్‌' (ప్రత్యయము వచ్చును.

కృత్య్యప్రంరణక్‌ 615

ర్యప్‌'లోని కకొరపకారములు ఇక్పంజ్ఞ ములు, “ఇ* స్తు'ధాతువులకు “ఏతుం యోగ్యః “స్తోతుం యోగ్యః'ఆశు అక్థము9౦దు ఈ సూ్యక్రముచే “క్యప్‌' (వప్రత్యయమ్యు చేసినపిదన “ఇ య” “స్తు యి అని యుండగా:

(వాన్వన్య వీతి కృతి తక్‌. 6,171

ఇత్యః* స్తుత్యఃం శాసు అనుళిష్టా.

(హన్వమునకు పిత్‌ అగు కృత్‌ప్రవ్యయము సర మగునప్పడు “కుక్‌ ఆగ మము వచ్చును.

ఇచట “క్యప్‌'ప్రత్యయము పిత్‌ ఆగు కృత్తు గొన అది పర మగునప్పుడు వెనుక నున్న ఇకారఉకారములకు *తుక్‌ "ఆగమము వచ్చును. “తుక్‌"లోని ఉకొర కకారములు ఇతృంజ్ఞకములు. కిశ్తు గాన “ఆద్యన్తాటకితౌ” అను పంభాషచే (84) ఆఅంతావయవనముగ వచ్చును_“*ఇశత్‌యః' *“షమత్‌యఃి.

శాస్‌ ధాతువునకు శిక్షించుట అని యర్థము. అదావిధాతువు. సేట్‌. దీనికి పై సూత్రముచే 'శాసితుం యోగ్యః” అను నర్ధముశ “క్యస్‌ ప్రక్యయము చేసిన పిమ్మట *జ్చాక్‌ యిఆఅని యుండగా:

గాన ఇదట్‌ వాలోః. 6 4-84

శాస ఉపధాయా ఇత్‌ స్యాదజీ హాలాదౌ క్టితిం శిష్యః. నృత్యః. ఆదృత్యః. జుష్యః

శాసః, ఇర్‌, ఆజ్‌ హలోః. “అనిదితాం హల ఉపధాయాః క్తి తిోనుండి 'ఉపధాయాః" "క్షితి ఆనువర్హించును. “అజ్‌”కావి, కిత్తు లేక జీ త్త ఐన హలాదిప్రత్యయము. గాని పర మైనప్పుడు “శాస్‌ధాతువు ఉవధకు ఇకారము వచ్చును.

ఇచట 'క్యప్‌' కిత్తు గాన ఇది పర మైనప్పడు *జ్ఞాస్ట్‌. లోని ఉపధ యగు ఆకారమునకు ఇకారము వచ్చి “స్‌ య' అని యుండగా “శాసివసిఘసీనాజ్బు అను సూ(త్రముచే (557) సకారమునకు మూర్తన్యా దేశము-షకారము- “శిష్యణి

వృత్యః:= వృధాతువునకు “ఏతిన్తు-' ఇత్యాది సూూతముచే (770)క్యప్‌* (ప్రక్యయము “ హస్వస్యపితికృతితుక్‌ "అనుసూ (త్రముచే (780) తుగాగమము. ఆదృత్యః- ఆజీ పూర్వకదృధాతువునకు _పై నూ త్రములచేశ్యప్‌ తుగాగమములు. జుష్యః= జూష్‌ధాతువునకు. “గ్యప్‌"ప్రవ్యయము. “5్యప్‌” కిత్తు గాన గుణనిషే ధము (సూ.485) = *జుష్యుః

616 లఘునీద్దానకౌముదీ 782, వ్యుడోర్జాథావౌం $14118.

మృజేః క్యబ్వా. మృజ్యః.

మృజ్‌ ధాతువుకంజె వికల్చ్పముగ క్యప్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును.

మృజ్‌ (శభముచేయుట) ధాతువునకు “బుహలోర్జ్థ్యత్‌” అను నూశ్ర ముచే (788) రావలసి యున్న ణ్యత్‌ (ప్రత్యయమును బాధించి వికల్చ్బముగ ఈ సూత్రముచే క్యప్‌ పత్యయయము. “్యప్‌" క్రి ళు గొన గుణము రాదు'మృజ్యః, క్యప్‌ రాని పక్షమున ణ్యత్‌ ప్రత్యయము విధింపబడుచున్నని.___

చంవాలోల భ్ర్‌ల్‌* త. 14124 లు

బువర్ణాన్హాద్‌ హలన్హాచ్చ ధాతోర్ట్యత్‌. కౌర్యమ్‌. హార్యమ్‌ం ధార్యమ్‌.

బువర్జాంతధాలువుకంను హలంతధాతువృకంపటెను “ణ్యత్‌" (ప్రత్యయము వచ్చును.

*ణ్యత్‌ 'లోని ణకారతకొారములు ఇత్సంజ్ఞకములు. క్ర హృ, ధృధాతు వులు బుకారాంతములు, వాటికి ఈ సూతముచే “ణ్యత్‌ "ప్రత్యయము చేసిన సిమ్మట “అచో జ్ఞతి”అను నూత్రముడే (182) వృద్ధి (ఆర్‌) వచ్చి “క్రార్యష్‌' “హార్యమ్‌” “ధార్యమ్‌ి ఆను పదములు సిద్దించినవి,

మృజ్‌ ధాతువునకు 'మృేర్విభాషా"అను నూత్రముచే (780) 'క్యప్‌"ఫ్రత్య యము రాని పక్షమున ఈ సూత్రమే “ణ్యత్‌” (ప్రత్యయము, *మృక్‌ యిఆని యుండగా:

చటోఃంవ మీద్ద్యాతోః 7052 యా

చజొః కుత్వం స్యాత్‌ ఘితి, ణ్యతిచ పరే

చజోః, ప, ఘుజ్జ్యెతోః, (“'ఘిత్‌ణ్యతోటి అవి యుండగా “యరోను నాసికేఒనునొసికోవాో* అను సూ[త్రముచే (4) “ఘజ్ణ్యతోఖ అని మైనది). ఘిత్‌ గాని ణ్యత్‌ గాని పర మగునపుడు చకారజకారములకు కుత్వము (కకార గకారములు) వచ్చును

ఈ సూతముచే జకారమునకు గకొరము వచ్చి 'మృగ్‌ యి అని యుండగా:

కృత్య[పకరణమ్‌ 617 785. మృవోర్చ్య్భ)ద్ధిత 72.114 మృేరికో వృద్ధిః సార్వధాతుకార్థధాతుకయోః, మార్ష్యః, “ఇకో గుణవృద్దీ* అను పరిభాషచే “ఇకఃి అను పదము ఉపస్థితమగును. “ధాతోః స్వరూప[గ్రహణే తత్ప్రఏఠ్యయే కార్యవిజ్ఞోనమ్‌_ అనగా ఏదై న ఒక ధాతువును నిర్దేశించి కార్యమును విధించినపుడు ఆ కార్యము ఆ ధాతువుకంటె విహిత మగు (ప్రత్యయము పర మగునప్పడు వచ్చు నని (గగ్రహింపవలెను. అను పరిభాషచే “ధాతువుకంయె విహిత మగు (ప్రత్యయము పర మగునపుడు” అను అర్థము సిద్ధించను. ధాతుప్పకం'టె విహిత మగు ప్రత్యయము సార్వధాతుకార్థ ధాతుకములలో ఏదైన ఒకటి కావలెను అందుచే “సార్వధాతుకార్ధధాతుకయోఃి అని వ్యాభధ్యానింపబడినది సార్వధాతుకార్థధాతుకముళలు పర మగునప్పడు మృజ్‌ధాతువు ఇక్‌ "కు వృద్ధి వచ్చును. ఈ సూ(త్రముచే బుకారము;కు వృద్ధి (ఆర్‌) రాగా “మార్ష్యః” అను రూవము సిద్దించినది. 780. లోజ్యుం భవ్య. 748.60 థోగ్యమన్యక్‌, ఇతి కృత్య(ప్రక్రియా, భుజ్‌ ధాతువునకు “తినుటి అనుభవించుట "ఆను రెండు అర్థములు కలవు. “భో క్తుం యోగ్యమ్‌ అనునప్పుడు తినుటకు తగినది; లేక అనుభవించుటకు తగినది అను ఏ అర్థమందై నను ణ్యత్‌ (ప్రత్యయము చేసిన పిమ్మట (సూ-?80) కుత్వము రానలసి యుండగా (నూ-78%) “తినుటకు తగినది అను నర్థమున కుత్వము రాదని ఈ సూత్రము చెప్పుచున్నది. భక్ష్యము అను అర్థమున 'భోజ్యమ్‌ అనియే యగును, కుత్వమురాదు అని దీని భావము, “ఆఅనుభవించుటటుతగినది" ఇత్యాద్యర్హములందుకుత్వము వచ్చి “భోగ్యమ్‌' అను దూపము అగును, కృత్యప్రక్రియ సమాప్తము,

అద అథపూ ర్వ కద న్త్‌ 768. ఖ్బూల్‌ తృబౌ 81.108 ధాతోరేతౌ _స్తః, “కర్తరి కృత్‌" ఇతి కర్తర్దే, ధాతువకంబటె “ణ్వుల్‌” “తృచ్‌” అను ప్రశ్యయములు వచ్చును. “కర్తరి కృత్‌” అను సూత్రము ననుసరించి ఇవి కర్త9ర్ధమున వచ్చును, “ణ్వుల్‌ "లోని ణకారలకారి ములు ఇత్సంజ్ఞిక ములు. ణకొరమునకు *చుటూ” అను సూత్రముచే (120) ఇత్సంబ్ఞ తృచ్‌లోని చకారము ఇత్సంజ్ఞ కము. కృణ్‌ ధాతువునకు కర్త్రిర్హమున (చేయువాడు అను నర్హమున) *ణ్వుల్‌” అతి లపై య చేర్చిన స్‌మ్మట “కృ వి అని యుండగా:= 708. యవోరనాకా 7.1.1! “యు” “వి ఏతయోః అనాకో _స్తఃం కారకః, కర్తా “యు" *వుి అను వాటికి క్రమముగ “అని *అకి అను ఆదేశములు వచ్చును, ఈ సూ(త్రముచే అకాదేశము చేసిన పిమ్మట కృ అక ఆని యుండగా “ఆచో జ్లీతి'అను సూూత్రముచే (182 బుకారమునకు వరి (ఆర్‌ “కారక్షఃి అను రూపము సిద్ధించినది. డ్‌గా ఆర్థధాళుకగుణము (అర్‌ “కర్తృ' అను రూపము సిద్ధించినది. పధమై కవచనమున “కర్తా అను రూపము. 788. నబ్దిిగవావచాదిల్యో ల్యుజీన్యోచః 8.1.184 నన్నా దేర్ద్యుః, గహ్యాదేర్తి నిః, పచాదేరచ్‌ స్యాత్‌, ననయతీతి ల! ఉం వా! టు నన్గనః, జనమర్షయతీత్రి జనార్లనః. లవణ. (గాహీ. స్తాయీ. మ స్రీ). య! గ. ప! థఖ అవా పదాదిరాకృతిగణ:ః. నంద్యాదులకంటె “లయ్య'ప్రక్యయము) (గహ్యాదులకంటె కల్చర్టిన్సి? వత్య యము, పచాదులక౦ంటె “అచ్‌" ప్రత్యయము వచ్చును.

పూర్వకృద న్తమ్‌ 619

“ల్యు'లో *యు” అనునదియు, 'ణిని'లో “ఇన్‌” అనునదియు 'అచొలోని “అ' అనునదియు శేషించును. మిగిలిన వర్షము లన్నియు ఇత్సంజ్ఞ కములు, ఈ (ప్రత్యయములు గూడ కర్త్రిర్రమునందే వచ్చును.

“'టునది సమృద్ధా” అను ధాతువుయొక్క ణ్యంతరూప మగు *నన్లి అను దానికంపె “నన్మయతి-” సంతో షపెట్టువాడు- అను అర్థమున ఈ సూ(తముచే ల్యు ప్రత్యయము. శనన్ది యు అని యుండగా “'యువోరనాకౌ” ఆను సూత్ర ముచే (708) 'యు'కు అనాదేశము. “జేరనిటి' అను సూతముచే (582) జికి లోపము-“నన్షనః”, జనార్దనః :- జనమర్దయతి అను నర్హమున చౌరాదిక మగు అర్జ్‌ధాతువుకంళె ల్యు ప్రత్యయము. (ప్రక్రియ పైవలెనే యుండును.

లవణః:= లూధాతుపుకంపె ల్యుట్‌ (ప్రత్యయము. 'యుకు అనాదే శము, ఊకారమునకు గుణావా దేశములు “లవణః. నంద్యాదిగణమున నిపతింప బడుటచే నకారమునకు ణకారము వచ్చినది. ఛేదించువాడు లేక ఛేదించునది (ఉప్పు) ఆని అర్హము. నంద్యాదిగణమున కొన్ని ధాతువుణు ణ్యంతములును కొన్ని సహజరూపముతో నున్నవియు పఠింపబడినవి. కొవుననే “నన్లి' అనునది ణ్యంతము (గహింపదిడిసది.

(గ్రాహీ:= (టహధాతువునకు ఈ సూతముచే జీని (ప్రత్యయము “గహ్‌ ఇన్‌ అని యుండగా “అక ఉపధాయాఃి అను సూతముచే (47) ఉపరావృద్ది వచ్చి “గ్రాహిన్‌” శబ్దము ((గాహీ. ప్ర, వి. ఏ. వ.) సిద్దించినది.

స్థాయీ: (గ్రహ్యాదిగణమునకు చెందిన స్థాధాతువునకు ఈ సూ(త్రముచే ణిని (ప్రత్యయము. ఇది ణిత్తు గాన “ఆతో యక్చిణ్‌కృతోః” అను నూత ముచే (160) ఆకారమునకు యుగాగమము వచ్చి "స్టాయిన్‌ "ళబ్దిము సిద్ధించినది. మనీ): చౌరాదిక మగు మ న్త్రధాతువునకు ణిని (ప్రత్యయము. “మ న్లి9 ఇన్‌ "అని యుండగా “ణేరనిటిఅను సూ(త్రముచే (582) ణికి లోసముఎమ న్సీన్‌”.

పచాదిగణము ఆకృతిగణము. అనగా ఈ పోలికలుగల పదము లనన్ని టిని ఈ గణమునందు చేర్చవలె నని యర్థము. ఈ గణమునందలి ధాతువులకు అచ్‌ (ప్రత్యయము చేర్చగా పచతీతి పచః నదతీతి *నదః” చోరయతీతి చ్రోర్మ ఇత్యాదిరూపము లగును, జీజంతధాతువుల ణిచ్చుకు “ణేరనిటి' అను సూ(త్రముచే (582) తోవము వచ్చును.

థీం లఘనిద్ధాన్తకౌముదీ 700, ఇయవధ డ్ఞా(వీతీరః రః 101185 ఏభ్యః కః స్యాత్‌. బుధః. కృశః. జ్ఞః, ప్రియః. కిరః, ఇక్‌ఉపధగా గల ధాతువులకంబను, జ్ఞా పీ, కగ్రాధాతువుల కంటెను కర్త్రర్ధమున కస్రత్యయము వచ్చును. కప్రత్యయములోని కకొారము ఇక్సంజ్ఞ కము. కిత్తుగాన ఇది పరముగ నున్నపుడు గుణవృద్ధులు రావు.

బుధః; బుధ్‌ధాతువునందు ఉకారరూప మగు ఇక్‌ ఉపధగా ఉన్నది గాన ఈ సూ(త్రముచే కప్రత్యయము- *బుధ్‌ అ” బుధః, ఇళ్లు కృళ్‌ ధాతువుకు కషవ్రత్యయము చేర్చగా “కృశః” అను రూపము. జ్ఞః:- జ్ఞాధాతువునకు ఈ సూ(త్రముచే కవ్రత్యయము చేయగా *జ్జా అ అని యుండగా “ఆతో లోవ ఇటి చి అను సూత్రముచే (4102) ఆకారలోపము. *జ్జః'. (ప్రియః: కప్రత్య యము చేర్చిన పిదమ “(ప్రీ అ అని యుండగా ఈకారమునకు “అచిళ్నుధాతు (భువాంయ్వోరియజువజా” అను సూ్యకముచే (10% ఇయజొ దేశము. క్రిరః:- క్యాధాతువుకు కప్రత్యయము చేర్చిన పిదప *క్ర్టా అ) అని యుండగా “బూత ఇద్ధాతోః” అను సూ(తముచే (688) బూకారమునకు 'ఇర్‌” ఆ దేశము.

అతల్కోవనర్లే 8,1.186 (ప్రజ్ఞః, సుగ్షిం ఉపసర్షసహిత మగు ఆకారాంతధాతువునకు క ర్త9ర్భమున క్యపత్యయము వచ్చును.

'వ్రజ్జః:- (చాగుగాకెలిసికొనువాడు ప్రపూర్వకజ్ఞాధాతువునకు ఈ సూ్రముచే కప్రత్యయము. *“ఆతోలోపఇటిచ” అను సూ(త్రముచే (482) అకార లోపము. సుగ్హ!; (బాగుగా శ్రమపడువాడు) సుపూర్వకగ్షై ధాతువు ఐకారము నకు ఆదేచః ఇత్యాది సూత్రముచే (404% ఆకారము వచ్చిన పిమ్మట ఈ సూ(త్రముచే క్రక్యయము. ఆకారలోపము (నూ-402).

గేహే ఈ 81.144

గేహే కర్తరి (గగ్రహేః కః స్యాత్‌. గృహమ్‌.

“విభాషా (గహః” నుండి (గ్రహః అనువ రర్తించును. గేహము కర్త మైనపుడు (గహ్‌ ధాతువుకంటె కవ్రత్యయము వచ్చును,

గృహమ్‌:- (గహధాతువునకు “గృహ్లాతి ధాన్యోదిక మ్‌- 'ధాన్యాదికమును

పూర్వకృద న్తమ్‌ 621 (గ్రంహించునది అను నర్థమున కపళశ్యయము- “గహ్‌-ఆ'అని యుండగా “గ్రహిజ్యా"ఇత్యాదిసూ[(త్రముచే (586%) రేఫకు సంప్రసారణముచే బుకొరము. “గృహమ్‌'. ధాన్యాదికమును (గ్రహించుటలో ఇల్లు కదర్తగ వివక్షీత మైనది. 700, తర్చుజ్యణ్‌. ర.

కర్మణ్యుపపదే ధాతోః 'అణ్‌' పత్యయః స్యాత్‌, కుమృం కరో తీతి కుమృకారః,

కర్మవాచకము ఉపపదము*శ నున్నపుడు ధాతుపుకంటె అణ్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును.

ఉపపద మనగా దగ్గర నున్న పవనము, “అజ్‌ లోని ణకౌరము ఇక్సం జ్ఞకము., ఇది ణిత్తు గాన ఇది సర మగువపుడు 'అవో జ్ఞితి'అను సూత్రముచే (182) వృద్ది వచ్చుచుండును. కుమృకారః:= “కుమృం కరోతి'-*కంభమును చేయుచున్నవాడు"-అను నర్హమున *“కుమృ అమ్‌ కృ” అని యుండగా ఇచట కక ధాతువునకు “కుమృు అష్‌'అను కర్మవాచవరము ఉపవముగా నున్నది గొన ఈ సూతముచే అణ్‌ _పవ్యయముఎ'కుమృఅమ్‌ శృ అ"వృద్ది-'కమృ అమ్‌కార'. ఇపుడు ఉపపద ము 'కుద్చు అమ్‌"అనువానికి'ఉపపదమతిజ్‌”" ఆను సూూతముచే (857) “కారిఅశుదానితో సమానము, “కుమృఅమ్‌కావ”అనునది సమాసము. దీనికి “కృ త్తద్ధితసమాసాళ్చ్ళి ఆనుసూతముచే (117) ప్రాతిపదికసంజ్ఞ . అందుచే *సుపో ధాతు ప్రాతిపదికయోః”ఆను సూత్రముచే (74) ప్రాతిసదికొవయవ మగు 'అమ్‌” కు లోపము, “కుమృకార'"ళద్దెము సిద్ధిఎచినది, ఇప్పు డివి కృవంతము గాన (ప్రాతి పదికసంజ్ఞ వచ్చుటచే సుప్‌ ప్రక్యయముబు చేర్చబడును.

ఆతోఒనువనర్లే ఈ, 8.2.8

ఆదన్హాత్‌ ధాతోరనుపసర్షాత్‌ కర్మణ్యుపపదే కః స్యాత్‌, అణోఒపవాదః, ఆతో లోవ! గోద! ధనదః. కమ్చలదః, అనుపసణ్లే కిమ్‌. గోసందాయః.

ఉపసర్శరహిత మగు ఆకారాంతధాతువునకు కర్మవాచకము ఉపపదముగ నున్నపుడు కప్రక్యయము వచ్చును. ఈ సూత్రము %ర్మణ్యణ్‌ “తీనుసూ త్రము నకు (708) బాధకము,

గోదః;= ఆకారాంత మగు దా ధాతువునకు *గో ఆహమ్‌'అను కర్మవాచ కము ఉపపదముగ నుండగా ఈ సూతముచే కప్రక్యయము. “గో అమ్‌ దాఅి

622 లఘునీద్ధాన్తకౌముదీ అని యుండగా “ఆతో లోస ఇటి చొఅనుసూ(ళ్రముచే (499 ఆకొారలోపము. సమాససుబ్లోపాదులు పైన చూపిన విధముగ వచ్చిగోదః”' అను రూపము సిద్ధిం చును. ధనదః "కమ్బలదః ఇక్యాదులు గూడ ఈ విధముగనే సిద్ధించును.

“అనుపనర్లే"అనుట చే ధాతువునకు ఉపసర్ల చేర్చిన పక్షమున ఈ సూ(తము (పవర్షింపదు “గో సం దాయః'అకు నపుడు'గో అమ్‌ సందా"అని యుండగా “కర్మణ్యణ్‌ ' అనుసూ(శముచే (708) “ఆణ్‌” వచ్చినది. “గో అమ్‌ సం దా" అని యుండగా “ఆతోయుక్చిణ్‌ కృతో ః "అను సూ(త్రముచే (780) “'యుక్‌ "ఆగ మము. సమాససుల్లోపాదులు వెనుకటి వలె చూచుకొనవలెను.*గోసందాయి,

వొం మయూలవిభువాదిభ్యోః ర్‌8ం

మూలాని విభుజతి మూలవిభుజో రథః. ఆకృతిగణోఒయమ్‌, మహీ(ధ్రః, కుధః.

మూలవిభుజాదిపదములకం టె క (ప్రత్యయము వచ్చును. ఈ వా ర్తికమః గూడ 'కర్మణ్యణ్‌ 'కు అపవాదము.

మూలాని విభుజతి.మొదళ్ళను వంగు నట్లు చేయునదిఅను నర్ధమున “మూల శస్‌ విభుజ్‌"అని యుండగా ఈ వార్తికముచే క్యప్రశ్యయము. ఇది ఉప పదసమాసముగాన ప్రాతిపదికసంజ్ఞా (సూ-!117) సుబ్లోపాదికములు (సూ-724 పిమ్మట *“మూలవిభుజి అనుదానికి కృదంత త్వ(ప్రయు క్రమగు (ప్రాతిపదికనంజ్ఞ! సుబుత్స త్తిటమూలవిభుజః” ఇత్యాదిరూపము లగును.

మూలవిభుజాదిగణము ఆకృతిగణము. అందుచే ఇట్టిపోలికలు గల పద ములనన్నిటిని ఈ గణమునందుచేర్చి కప్రత్యయము చేర్చృవచ్చును. *మహీ(ధ్రః “కధః” ఇత్యాదిపదములు ఈ విధముగనే నిష్పన్న మైనవి. “మహీంధరతి” “కుం ధరతిఅను నర్ధములందు “మహీ అమ్‌ ధృ” “కు అమ్‌ ధృ'అని యుం డగా ఈ వ్నార్తికముచే కప్రత్యయము. ఇది కిత్తు గాన గుణము రాదు. యణాగ మముచే 'మహీధ' *కుద్రిఇత్యాదిరూపములు సిద్ద్ధించినవి. *కర్మణ్యణ్‌' అను సూశ్రిముచే. (70%) అజ్‌ వచ్చినచో వృద్ది వచ్చి 'మహీధారః” “కురారః” ఇత్యాది రూపములై యుండెడిది.

చరేన్టః. 8.216 అధికరణీ ఉపపదే. కురుచరః. “అధికరణే శేశేః' నుండి “అధికరణే' అనువర్ధించును. అధికరణవాచ

పూర్వకృదన్త్నమ్‌ 623 కము ఉపపదముగ నున్నపుడు చరధాతువుకంట *టిప్రళ్యయము వచ్చును.'టి లోని టకారము *చుటూ"అనుస్తూతముచే (12%) ఇత్సంజ్ఞకము స్తీలింగమున “టిడ్జాణల్‌ “ఇత్యాదినూశనుచే (150 'జీసివచ్చి 'కురుచరీ' ఇత్యాదిరూపము లగుటటి త్హ్వమునకు (ప్రయోజనము. కురుచర॥: (కురుదేశమునందు సంచరించువాడు) 'కురుషు చరతి అని లౌకికవిగ్రహవాక్యము. “కుడ సు చర్‌ అని యుండగా ఈ సూత్రముచే ట(ప్రత్యయము. ఇది ఉపపవసమాశము గొన పాతిపవికత్వముట్లోపాడులు. 700. భితాసేనాదాయేనుచ. 82.17 భివెచరః,'నేనాచరః. ఆదాయేతిల్యబ_న్హమ్‌,. ఆదాయచరః, భికొ, సేనా,ఆదాయ, అను పదములు ఉపపదములుగ నున్నపుడు కూడ చర ధాతువునకు టప్రత్యయము వచ్చును. భి£చరః- భిశొంచరతి-భిక్షను సంవార పూర్వకముగ ఆర్జించుచున్నవాడు_అను నర్థమున ఈ నూ శఈముచే ట ప్రత్య యము వచ్చినది. నేనాచరః_ సేనాం చరతి_( చరతి'అనునది అంతర్భావితణ్య ర్ధము) సేనను పొందింపచేయువాడు.అను నర్ధమున ఈ సూత్రముచే ట (ప్రత్య యము. సూూతములోని'ఆదాయ'” అనునది ల్యబంత రూపము “ఆడాయ చరతి”- (గ్రహించి సంచరించువాడు-అను నర్భమున ఈ నూత్రముచే టప్రత్యయము. 797. కృఖథో పాతుతాబ్భీల్యాచులోమ్యేమం 82.20 ఏషు ద్యోత్యేషు కరోతేః టః స్యాక్‌. హేతువు, కాచ్ళీల్యము-అనగా “అది స్వభావముగా కలిగి యుండుట”- ఆనులోమ్యము=అనగా ఆనుకూలముగనుండుట-అను నర్థముణనూచింపబడు నపుడు కృజ్ధాతువునకు ట ప్రత్యయము వచ్చును. 708. అతఃత్భ, తమి, తొంన, వమ్య, వాత, వలా, తర్జీ వ్వూనో వ్యయన్యా 8,840 ఆదు_త్తరస్యానవ్యయస్య విసర్ల్షస్య సమా నే నిత్యం సాదేశః కరో త్యాదిషు పరేషు, (న తూత్తరపదస్త్టస్య). యళస్కంరీ విద్యా. (శ్రాద్ధకరః, వచనకరః. “విసర్జనీయస్య సః"అనునూత్రము, “నిత్యంసమా సేను త్రరపదస్థస్య'అను సూత్రము అనువర్థించును. అకారముకంటె పర మైనదియు అన్యయమునకు

624 లఘునీద్ధాన్తకౌముది సంబంధించినది కొనిదియను అగు విఫర్మకు సమాశమునందు, కృ, కమ్‌ధాతువు లును, కంస, కుమృ, పాత, కరా కర్ణ శబ్దములును పర మైనపుడు నిత్యముగ సకారము వచ్చును. (ఉత్తరపదమునం దున్న విసర్ణమునకు మాత్రము రాదు).

యశస్కరీవిద్యా:_ విక్య యశస్సును కలిగించునది. అనగా యళ స్సుకు హేతువు. *'యశస్‌ అమ్‌ కృఅని యుండగా “హేతువు అను నర్టము సూచిత మగుచున్నది గాన పై సూతముచే ట ప్రత్యయము వచ్చినది. సమా సముగాన ప్రాతిపదికసంజ్ఞ , “సుపోధాతు ప్రాతిపదికయోః”ఆను సూతముచే (72 సుప్‌కు లుక్కు, *'యళస్‌ కృ అ'అని యుండగా బుకారమునకు గుణ ముచేఅర్‌"ఆదేశము 'యళస్‌ కర" అని యగును. సకొరమునకు “ససజుషో రుఃొ అను సూూళముచే (105) రుత్వము. “ఖరవసానయోర్విసర్షనీయః "అను సూత్ర ముచే (0%) దానికి విసర్ణము.-*యశఃకరిఅని యుండగా *“కుప్వోళ్లకళ్ళపొ చి అనుసూత్రముదే (0%) వికల్పముగ జిహ్వామూలీయము (గ) రావలసి యుండ ఈ సూ(త్రముచే. నిత్యముగ సత్వము+యశస్కరి అని యగును. ట _పత్య యము టిత్తు గాన స్ర్రీలింగమున “టిద్ధాణణ్‌ "ఇత్యాది సూత్రముచే (12560) జీప్‌ వచ్చి “యళశస్కరీ"అను రూసము సిద్ధించును.

(శాద్ధకరః:- ఢాద్ధం కర్తుం శీలం యస్య శొడ్ధమును చేయు స్వభా వము కలవారు. అను నర్ధ్థమున “శ్రాద్ధ అమ్‌కృ” అని యుండగా కాచ్ళీల్యా ర్థమున ట(ప్రత్యయము వచ్చి పై వనె *శ్రాద్దకరఃి అను రూసము సిద్ధించినది. వచనకరః:_ “వచనం కరోతి” “చెప్పిన ప౦ చేయువాడు” అను అనుకూలత్వార్థ మున “వచన అమ్‌ కృ అని యండగా టప్రత్యయము. గుణముచే బుకార మునకు *ఆర్‌ *_ *వచనకరఃి అను రూపము సిద్ధించినది.

వనేః ల్‌ 82.20

ణ్యన్హాదేదేః ఇక్‌ స్యాత్‌,

“ఏజేః” అనునది ణ్యంత మగు ఏజ్‌ ధాతువునకు (ఏజ్సి నిర్దేశము. ణ్యంత మగు ఏజ్‌ ధాతువునకు ఖళ్‌ ప్రక్యయము వచ్చును. “ఖ$్‌లోని ఖకౌర మునకు “లళక్వతద్ధితే' అను నూ(తముచే (188) ఇక్సంజ్ఞ. హలంత్యసూ(త్ర ముచే (1) శకారమునకు ఇత్సంజ్ఞ . ఇక “అ” మిగులును.

అడుర్జావదవ న్ఫన్య మువత్‌ 6.8.6? అరుషో ద్విషతోఒజ_న్తన్య చ ముమ్‌ ఆగమః స్యాత్‌, ఖిదన్తే

పూర్వక్ళదన్తమ్‌ 625 పరేన తు అవ్యయస్య. శిర్వార్‌ శదాది!. జనమేజయతి ఇతి జనమే జయః.

“ఫిక్యనవ్యయస్య" అను సూత్రము అనువ ర్తింయను, "అలు సత్రరపదే" అని అధికారము గాన “ఉత్తరపదే" అమనది లభ్య మగును *“ఆమస్‌", ద్విషత్‌' “అజ న్త" అను పవములషష్ట్యంత సమాహారద్వం కవ్వము . ఖఫీదంతము పర మైన పుడు అఆరుస్‌, ద్విషత్‌ , శబ్దములకును, ఆజంతళబ్దిములకును “న్వుమ్‌ి ఆగమము వచ్చును. అవ్యయమునకు మాత్రము రాదు. “*ముష్‌'లోని - ఆంక్యమకారోకా రములు ఇత్సంజ్ఞ కములు.

జనమేజయః:. జరం ఏజయతి- జనమును వణికించువాడు. ఇది పరీ కిత్తు కుమారుని పేరు. “జన అమ్‌ ఏజి” (ణృంత మగు ఏడ్‌ ధాతువు) అని యుండగా పై సూూతముచే ల్‌” ప్రశ్యయమః. సమాసము గాస ప్రాిపదీక త్వము పిమ్మట సుప్పుకు లుక్కు. 'జన ఏజి అఆి ఆని యుండగా *ఖక్‌” శిత్తు గాన దావికి “తిజ్‌ శిత్సార్వధాతుకమ్‌' అను సూత్రముచే (888) సార్వధాతుక సంజ్ఞ యుండుటచే “కర్తరి కప్‌" అను సూకముచే (08%) “శవ వచ్చును, *శప్‌' అకారమునకు 'ఖక్‌” అకారముకో “అతో గుణేౌఅని (27% పరరూపము, శవ బ్రిలోవీ ఇకారముశకు సార్వధాతుక గుణము. ఆఅయాదేశము. ఏజయి అని సిద్ధించును. ఇపుడు “జన ఏజయ” అఎ యుండగా అజ(న్త మగు “జని ఆను దానికి థిదంతమగు (ఇకారేత్యంరుగు. (ప్రత్యయము అంకమునందు గల) “జయ” అనునది పరముగ నున్నది గాన ఈ సూటతముచే ముమ్‌' ఆగమము “మిదచో న్యాత్సరః' అను పరిభాషచే (240) అంత్యాచ్చుకంచె పరముగ వచ్చి “జనమేజయః అను రూపము సిద్రించినది.

(వియనళే వదొః బజ్‌ 0.2 ౧8

ప్రియంవద!ః, వశంవదః,

“పియి 'వకి అనునవి ఉపపవములుగ నున్నపుడు వదధాతుపుకంటె 'ఖచ్‌* (ప్రత్యయము వచ్చును. ఖకొారచకారములు ఇత్చంజ్ఞి కములు,

“ప్రియం వదతి” “వశే వదతి అను నర్ధమున “ియ అష్‌ వద్‌” “వళ జి వడొ ఆని యుండగా ఈ సూ(త్రముచే "ఖచ్‌* (ప్రవ్య్యయము. టప్రాతిపది గత్వసుట్లోపములు, “ప్రియవది “వళవద' అని యుండగా పై సూత్రముదే

శం

626 లమునిద్ధాన్తకొముడీ (80) ముమాగమము._ “పియంవదః” “వశంవదఃశి ఆను రూపములు సిద్ధించును. 803. అన్యేళ్యో౬ని ద్భళ్య వన్దే 8,270 మనిన్‌, క్వనిప్‌, వనిప్‌, విచ్‌ ఏతే (ప్రత్యయాః ధాతోః స్యుః, ఈ సూూతము 'విజుపేఛన్షసి “ఆతోమనిన్‌క్వనిబ్వనిపళ్చ"అను సూత్ర ముల తరువాత చెప్పబడినది. పై సూత్రములలో రెండవది ఈ [ప్రత్యయము లను ఆకారాంతధాతువులకంజపె విధించుచున్నది కావున “అన్యేభ్యః' అగా “ఆకా రాంతభిన్నధాతువులకంపెి అని అర్ధము, మనిన్‌, క్వనిప్‌, వనిప్‌, విచ్‌ అను (పత్యయములు ఆకారాంతధాతువుల కంటి భిన్నము లగు ధాతువులకంకై కూడ వచ్చును. *మవినొలోని “ఇన్‌, “ర్వనిప్‌ "లోని కకారము, “ఇప్‌” అనునదియు, *వనిస్‌లోని *ఇప్‌ 'అనునదియు, ఇక్సంజ్ఞకములు. “*విచ్‌'లోని “ఇచ్‌ ఇక్సంజ్ఞికము మిగిలిన వకారమునకు "వేస క్తన్య” అను సూూతముచే (8 0) లోపము. 'క్వనిప్‌” వనిప్‌లు “విత్‌ "లు గాన వాటికి వెనుక నున్న (హస్వమునకు “(హస్వస్య పితి కృతి తుక్‌” అను సూత్రముచే (78) తుగాగమము వచ్చుచుండును. 800, నోడ్చాళి తల్భ్‌తి 72.6 వళాదేః కృత ఇణ్‌ న స్యాత్‌, శ్రూహింసాయామ్‌- సుశర్మాః (ప్రాతరీత్వా. న, ఇట్‌, వళ్ళి కృతి. “వళి ప్రర్మాహారము. “వళ” ఆదియందు గల కృత్చ9ర్యయము పర మగునపుడు ఇడాగమము రాదు. సుశర్మా:_ ళోభనం శృణాతి. “బాగుగ హింసించువాడు” అని యర్థము. హింసార్టక మగు సుపూవ్వక శ్యూవాతువునకు 'అన్యేభ్యోఒపి దృళ్య నే” అను సూత్రముచే (809) 'మనిన్‌” పశ్యయము. '“సుళ్ళూమన్‌” అని యుండగా “మనిన్‌ * ప్రత్యయము ఆర్ధధాతుకముగాన “ఆర్ధధాతు: స్యేడ్వలాదే౭' అను సూ్యూతముచే (401) ఇడాగమము రావలసి యుండ ఈ సూత్రము నిషేధించు చున్నది. బూకారమునకు “సార్వధాతుకార్థధాతుకయోః” అను సూ(తముచే (880% గుణము (అర్‌. *సుళర్మా" అనునది (ప్రథమైకవచనరూసము. ప్రాతరిత్వా:- ప్రాతఃఏతి- (పాఠఃకొలమునందువెద్గవాడు అనియర్థము-

పూర్వక్శాదన్నమ్‌ 627 ప్రాతర్‌? అవ్యయము పూర్వమునందు గం *ఇ'ధాతువుకంటె పై సూక్రముదే క్వవిప్‌ ప్రత్యయము, “ప్రొతరివన్‌” అవి యుండగా తుగొగమము (సూ-180) “పాత రిత్వన్‌' అను నకారాంతశబ్దము నిష్పన్నమై నది. 804. విశునోరనునా రితన్యాల్‌ 6,41.41

అనునాసికస్యాఒఒత్‌ స్యాల్‌ విజాయతే ఇతి విశావా ఓణ్భ ఆననయనే అవావా విచ్‌_- రుషరిషహింసాయామ్‌.రోట్‌ , గేట్‌, సుగణ్‌.

విట్‌, వన్‌ (_పత్యయములు పరముగ నున్నప్పుడు అనునాసికమునకు ఆకారము వచ్చును. "*క్వనిప్‌” *వనిప్‌” (పత్యయముఐలో మిగులునది “వన్‌ అమునది మాత్రమే గాన 'వన్‌ి అకుదానిచే ఆ రెండు. సవ్యయములును (గగహిం పఐడును లరిట్‌'ప్రత్యయము వై దికళబ్దములకు మా(తమే వచ్చును.

విణావా:= విజాయతే వివిధరూపములలో జనించునది. అని యర్థము. విపూర్వక జన్‌ (జనీ ప్రాదుర్భావే) దాతువుకంటె వనిప్‌ (ప్రత్యయము (సూ 802). "విజన్‌వన్‌* అని యుండగా ఈ సూశముచే నకారముశరు “ఆకారము: దానికి పూర్వఅకొరముతో సవర్శదీర్దృము. “*విజావన్‌” శబ్దము సిద్ధించును. (పథమైకవచనమున “రాజన్‌” శద్చిమునకువలె “విడావా అను రూపము,

అనావా;= ఓణతీరి అవావా పాపమునుండి దూరముగ తొలగునది అని య్యము. ఓణ్భ అపసశయనే లమ భౌవాదికధాతువుకంటి వనిప్‌ ప్రత్యయము “ఓణ్‌ వన్‌* అని యుండగా ఈ చూత్రముచే ణకొారమునకు ఆకారము. ఓ ఆవన్‌. ఆవాదేశము. *ఆూ-వన్‌” అను నకారాంతశబ్దమునిష్పన్న మైనది, దాని రూపములు గూడ రాజన్‌ శద్ది రూపములవలె నుండును,

రోట్‌: రేట్‌:= రుష, రిష ధాతువులకు హింసించుట అని యర్థము. ఈధాశువులకంపె, పొంసించువాకు అను నర్ధమున కల్పి? ప్రత్యయము, విచ్‌ సర్వలోపి. *రుష్‌ *రిష్‌' ఆవి యుండగా లఘూపధగుణము (నూ-450). “రోష్‌” *రేష్‌ అను పదములు సిద్ధించినవి. వాటి రూపములు ద్విట్‌ ఛబ్దరూప ములవలె నుండును.

సుగణ్‌:- సుపూర్వక గణధాతుపుకంటె “సుష్టుగణయతి._ బాగుగ లెక్కించువాడు- అను నర్ధమున విచ్‌ప్రక్యయము. అదిపూర్తిగ లోపించిన పిమ్మట 'సుగణ్‌” అనుళబ్దము నిష్పన్నమైనది. 'సుగణ్‌, సుగణొ సుగణ;ి ఇత్యాదిరూపము లగును,

628 లఘునిద్ధాన్తకొముడీ 805, త్మ్‌ చం 8276

అయమపి దృశ్యతే. ఉభ్నాసత్‌. పర్షధ్వత్‌. వాహ్యభట్‌.

ధాతువుకంకె (సుబంతము ఉపపదముగ నున్నప్పుడు) *క్విప్‌” ప్రత్యయము కూడ వచ్చును. "*క్విప్‌” పత్యయముగూడ నర్వలోపి. కకారమునకు “లళక్వ తద్దితే”అనుసూ(త్రముచేతను (18%) ఇకారమునకు “ఉపదే శేజనునాసిక ఇత్‌ ” అను సూ(క్రముచేతను (28 పకొరమునకు “హల న్మ్యమ్‌' అనుసూ(ళ్రముచేతను (1) ఇత్సంజ్ఞ. మిగిలిన వకారము *వేరప్ఫ కన్య" అనుసూ [తముచే(801) లోపించును. ఇది కిత్తు గాన ఇది పర మగునప్పుడు గుణవృద్ధులు రావు (సూ-185) 'పిత్‌' గాస వెనుకనున్న (హన్వమునకు తుగాగమము (సూ-_780) వచ్చును.

ఉథా(స్రత్‌;- ఉథాయాః సంసతేంపాతనుండి జారుచున్నది.అని యర్థము. పంచమ్యంత ఉకొళబ్దపూర్వక మగు (సంస్‌ ధాతువుకవంటె ఈ సూర ముచే 'క్విపి ప్రత్యయము. అది పూర్తిగ లోపించిన పిమ్మట "“ఉఖాజసిసంస్‌' అని యుండగా ఉపపదసమాసముూాూన ప్రాతిపదికత్వము. సుట్లోపము-"ఉకా ్రంస్‌'అని యుండగా “అనిదితాం హల ఉపధాయాః క్సితి”అను సూతముచే (805) నకొారలోసము “ఉఖాస్రస్‌” అను శబ్దము సిద్ధించినది. (ప్రథమైకవచన మున *వసు(స్రంసు క్యంస్వనడుహాం. దఃిఅనుసూ(తముచే (20% దకారము. “వావసానే' అనుసూ(త్రముచే (14%) చర్వవికల్బ్పముఉఖాస్రత్‌ అను రూపము సిద్ధించును.

పర్షధ్వత్‌:. పర్షేభ్యో ధ్వంసతే-ఆకులనుండి జారునది_అనునర్థమున క్విప్‌ ప్రత్యయము చేర్చగా *ఉభ్యాసత్‌” వలె “పర్షధ్వత్‌” అను రూపము సిద్తించును.

వాహభట్‌:_ వాహాత్‌ భభళ్యతి - వాహనమునుండి జారుచున్నవాడుం అను నర్ధమున “వాహజసి అనుపంచమ్యంతము ఉపపవముగ గల భంళ్‌ ధాతువు కంటె క్విప్‌ (ప్రక్యయము. వె ఉదొాహరణములందు వఠె నకారలోపము, “దళ (భస్త-'ఇత్యాదినూ(తముచే (285 శకారమునకు షకొరము. దానికి జ_శ్వ్యముచే (సూ-6%) డకారము. దానికి చ_ర్వ్వవికల్పముచే (నూ-144%) టకొరము. *వాహ (భట్‌ '*వాహ్మభడ్‌ 'ఆనురూపద్వయము సిద్ధించును.

నువ్యతాతా దోనిన్తాబ్భిర్వే. 8.278 అజాత్యర్థే సుపి ధాతోర్థినిః, కాచ్చీల్యే ద్యోత్యేం ఉన్పభోజీం

పూర్వకృాద న్తమ్‌ 629

జాతివాచకము కాని సుబంతను ఉపపదముగా నుండగా ,తాచ్భీల్యార్థము- ఆట్లుచేయట వాని స్వభావము అను నర్భము=దోత్య మగునపుడ్కు ధాతువుకంటె ణీని ప్రత్యయము వచ్చును.

ఉష్ణభో వీ: ఉష్ణం భద్రే ఇతి_త చృీలః= వేడిగా నున్నదానిని తినెడు స్వథావము కలవాడు. ఇచట "ఉష్టఅనునది జాతివాచకము కాదు; గుణవాచకము, కావున “ఉష్ట అమహ్‌"అనెడు సుబంతము ఉపపదముగ నుండగా భుజ్‌ ధాతుపునకు జిని (ఇన ప్రత్యయము చేర్చగా “ఉష్ణ ఆమ్‌ భుడ్‌ ఇన్‌ఎఅని యుండగా ఉప పవనమా "ము గొన (ప్రాతిపదికత్వసుబ్లోసములు. ఉకారమునకు గుణముచే ఓకా రము. “ఉష్ణథోజిన్‌ "అను నకొారాంతశద్దమునకు (ప్రధహైకవచనమున “ఉష్ణథోజీ అను రూపము సిద్ధించినది.

మనోః 82082

సుపి మన్యతేర్ణినిః స్యాత్‌. దర్శనీయమానీ.

పై సూశ్రమునుండి 'సుపి అనువ ర్రించును, సుబంతము ఉపపదముగా నున్నపుడు మన్‌ ధాతువుకంటె ణిని (ప్రత్యయము వచ్చును.

దర్శనీయమానీ:- దర్శనీయం మన్యతే-చూడతగన వానినిగా,అంద మైన వానినిగా, తలచువాడు అని యర్భము. “దర్శనీయ అమ్‌ మన్‌"అని యుం డగా ఈ సూ(్రముచే ణీని (ప్రత్యయము. (్రాతిసదికత్వసున్లోపాదికము. *దర్శ సీయమన్‌ ఇన్‌” అని యుండగా ణినిప్రత్యయము ణిత్తు గాన “అతఉపధాయాఃి అను సూూత్రముచే. (467) ఉపధావృద్దిదర్శనీయమానిన్‌' అను నకారాంర పదము సిద్ధించును.

అత్మమానేఖ్చ. 82,88

స్వకర్మకే మననే వర్తమానాన్మన్యతేః సుపి ఖ౯ స్యాత్‌; చాత్‌ ణినిః, పణ్ణితం ఆత్మానం మన్యతే పజ్జితంమన్యః;పణ్ణితమానీ.

కాను కర్మగా గల మననమును-_ఇినగా తన్ను తానే ఆవిధముగ భావించు కొనుట అను నర్ధమును-టోధించు మనధాతువునకు,సుబంతము ఉపపదముగ నున్నపుడు ఖళ్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును. *చ'అని చెప్పుటచే ఇదే అర్థమున '*ణిని" ప్రత్యయము కూడ వచ్చును.

పండితంమన్యః- పండితం ఆత్మానం మన్యతే-తన్ను తాను పండితుడ నని అనుకొనువాడు. ఇచట మన్‌ ధాత్వర్థమునందు. తానే కర్మగా చెప్పబడి

630 లమునిద్ధాన్తకౌముదీ యున్నాడు. కావున దీనికి పండిత అహ్‌అను సుబంతము ఉపపదముగ నున్న పుడు ఈ సూత్రముచే “ఖ్‌ గ్యపత్యయముం“పణ్ణిత అమ్‌ మన్‌ అ”. ప్రాతిపదికత్వ సుట్లోపములు-"పండిత మన్‌ అ”, *ఖళ్‌ "ళిత్తు గాన సార్వధాతుకమగుటచే ధాతు వుఠంటి పరముగ డైవాదికవికరణ(వ్రత్యయ మగు శ్యనొవచ్చును- “సండిత మన్‌ య అి-'అతో గుణే'అను నూూతముజే (270 పరరూపముటపండిత మన్‌యి, “అరుర్ట్విషదజ న్త్హస్యముమ్‌"అను సూ(తముచే (800)ముమాగమము. “పండితంమన్యః”అను రూసము. సిద్ధించును. “ఖళ్‌ (ప్రత్యయము రావి పక్ష మున 'ణినిప్రత్యయము వచ్చి “దర్శనీయమానీ”వఠె *పండితమానీి అమ రూపమగును. 800. ఎల్యాశవ్యాయన్య. 6.3.600

ఖిదన్సే పరే పూర్వపదస్య (హస్వః న త్వవ్యయస్య,తతో ముష్‌, కాలింమన్యాం

“ఇకో(హస్వోజ్యోగాలవస్య' నుండి “హస్వః' అనువర్టించును. ఖిదం తము _అనగాఖకారేత్క మగు ప్రత్యయము అంతమునందు గల పదము సర మగునపుడు అవ్యయభిన్న మగు పూర్వపదమునకు (హస్వము వచ్చును

కారింమన్యా:- కౌలీం ఆత్మానం మన్యతే-తనను కాలినిగా లేక నల్ల దానినిగా తలచుచున్నది-అను నర్ధమున ద్వితీయాంతకాలీళబ్దము ఉసపదముగా నుండగా మనధాతువునకు “ఆత్మమానే ఖళ్‌ చ'అను సూత్రముచే (1808) “ఖ్‌” (ప్రత్యయము పచ్చినది. సున్లోపాదికము యధాపూర్వము. “కారీమన్యఅని యం డగా ఈ సూద్రముచే ఈకారముశకు హన్వము. పిమ్మట “అరుర్హ్వషదజ స్తస్య ముహ్‌,అను సూూతముచే (800) ముమాగమము-'కాలింయమన్య'ఆను ప్రాతిపదికము ఏర్పడినది. పిమ్మటత్తీల్వప్రయు క్రమగుటాప్‌"ను,సు[పక్యయమును. చేర్చగా “కాలింమన్యా"అను రూపము సిద్ధించినది.

తరశణో యవిః 82.685

కరబేఉపపదే భూతార్థవృ త్తేరినిః కర్తరి. సోమేనేష్టవాన్‌ సోమ యాజీ, అగ్నిష్టోమయజీ.

*“భూతే"అధికారము. చరణవాచకము ఉపపదముగ నుండగా భూతార్థ వాచకి దుగు యజ్‌ ధాతువునకు ౨ ర్ర$గ్థమున “ణిన'వత్యయము వచ్చును,

పూర్వకృద న్తమ్‌ 631

సోమయాజీ:_ సోమేన ఇష్టవాన్‌_సోమలతారనముతో యాగము చేసిన వాడు అని యర్హము. సోమ టా యశ్‌ 'అనునపుడు కరణవాచర మగు “సోమ టాఅనునది ఉపపదముగ్గా నున్నది గాన ఈ సూతముచే యజధాతువునకు ణీని (ప్రత్యయము. సుర్లోపాదికముయథాపూర్వము. “అతఉపధాయాః ”అను సూశత్రముచే (407) ఉపధావృద్ది; “సశ మయాశీన్‌ "అను నకొరాంతళద్దము సిగ్టిం చును. 'సోమయాజీ అనునది దాని (ప్రథమైకవచనరూపము. సోమలతా[ద్రవ్యక మగు యాగముచే అపూర్వమును పుట్టించినవాడు అవి మీమాంసకాభిమత మగు అర్ధము. ఇబ్లీ “అగ్నిష్టోమమనేడు యాగముచే అపూర్వమును సంపాదించినవాడు” అను నర్ధమున “అగ్నిష్టోమయాజీ'అను రూపము సిర్దించును. (పక్రియ “సోమ యాజీ'అనుదాని పక్రియ వలెనుండును

ద్భ్గలేః తృూనిత్‌ 8.2, 04

కర్మణి భూతే. పారం దృష్టవాన్‌ పారదృశ్వాం

“భూతే” అధికారము. *కర్మణి హనఃినుండి “కర్మణి” అనువర్తించును. కర్మవాచకము ఉపపకముగా నుండగా _భూతార్థవాచక మగుదృళ్‌ ధాతువునకు “క్వవిప్‌' వక్యయము వచ్చును.

పారదృళ్వా:= “పార అమ్‌ దృళ్‌* అని యుండగా కర్మవాచక మగు “పార ఆమ్‌' అనునది ఉపపదముగ నుండుటచే ఈ సూ(త్రముచే దృశ్‌ధాలువు నకు క్వనిప్‌ (ప్రత్యయము, పారద్భృళవన్‌- పారదృళ్వన్‌ అను నకొరాంఠత శబ్దము సిద్ధించినది. “పారదృళ్వా” దీని (ప్రథధమైకవచనము, “పారమును చూచిన వాడు' అని అర్ధము,

రావని యధి తృదాః తి2ైం0ిక్‌

క్వనిప్‌ స్యాత్‌. యుధిర న్తర్భావితణ్యర్థః. రాజానం యోధితవాన్‌ రాజయుధ్వాః రాజకృత్వా.

“కర్మణి హనః” నుండి “కర్మణి' అనువ ర్తించును.

కర్మవాచక మగు రాజన్‌ శద్దముఉపపదముగ నున్నపుడు *“యుధ్‌” కక ధాతుపులకు క్వనిప్‌ [ప్రత్యయము వచ్చును. ఇచట యుద్‌ ధాతుపునందు ణ్యర్థము ఆంతర్భావిత మై యున్నది. అనగా యుద్ధము చేయించువాడు అని యర్థము

రాజయుధ్వా:- *రాజన్‌ ఆమ్‌ యుధ్‌' అని యుండగా ఈ నూ్ర

53 లమున్‌ద్ధాన్హకౌముదీ ముచే క్వనిప్‌ ప్రళ్యయము.- “రాజన్‌ అమ్‌ యుధ్‌ వన్‌”. ఉపపదసమాసము గాన [ప్రారిపదికత్వసుబ్లోపములు. “నలోపః ప్రాతిపదికా స్య” అను సూ(తముచే (18) నకారలోపము. “రాజయుధ్వన్‌" అను ప్రాతిపదికము సిద్దించినది. “రాజయుధ్వా” దాని (ప్రధమైవచనము. రాజును యుద్ధముచేయించినవాడు (రాశానం దూధిళవాన్‌) అని అర్ధము. “రాజును చేసినవాడు” ఆను నర్ధమున పై విధముగనే *రాజకృత్వా” అను రూపము సిద్ధించినది. “రాజకృ వన్‌” అని యుండగా (హశ్వస్యపితికృతితుక్‌” అని (780%) తుగాగము వచ్చుట ఒక్కటియే విశేషము, 818. నపాచ 0206

కర్మణి ఇతి నివృత్తమ్‌ం సహ యోధికవాన్‌ సహయుధ్వా. సహా క్భల్వాం

“కర్మణి హనః' నుండి పై సూ్యత్రమువకకును ఆమువ ర్తించిన 'జర్మణి” ఇక అనువ ర్శింపనము, సహి అనునది ఉపపవముగా నున్నపుడు గూడ భూతా ర్ధవాచంము లగు “యుధ్‌” “కృధాతువులకు క్వనిప్‌ పత్యయము వచ్చును,

సహ యోధితవాన్‌_ కూడా యుద్దము చేయిఎచినవాడు._ అనునర్ధమున సహ అనునది ఉపపదముగా గల యుర్‌ ధాతువునకు క్వనిప్‌ ప్రశ్యయము చేర్చగా “సహయుధ్వా* అను పదము సిద్ధించు. ఇస్లే “సహ ్భక్వా” అను పదము *ంలిసి చేసినవాడు అను నర్ధమున సిస్థంచును.

814, న్వవ్రమ్యాం వినోర్డోః లి207

స్ప్పమ్యంఠతము ఉపపదముగా నున్నపుడు జన్‌ ధాతువుకంబ డ(ప్రత్య యము వచ్చును. “డ*ప్రత్యయేమునందలి డకారము “చుటూ” అను సూత్రముచే (12) ఇక్సజ్ఞకము. కావున ఇది సరముగ నున్నపుడు వెనుక నున్నదాని 'టి"కి “స్ప్రే? ఆ్రన్సు సూశ్రముచే (249) లోపము వచ్చుచుండును.

“సరస్‌ జీ జన్‌” అనునపుడు *సంస్‌ జి" అను స్వప్పమ్యంతపదము ఉప పదముగా నుండగా ఈ స్తూత్రముచే *డ" ప్రత్యయము “సరస్‌ జీ జన్‌ అ” అని యుండగా "పేక్‌ అముసూ(తముచే (249) 6బ్బన్స్‌ల్రోని *టిి యగు “ఆన్‌” లోపించును. “సరస్‌జీ జ” అని యుండగా ఇవి ఉపపవసమాశమగుటచే ప్రాతి గది"త్వ మున్నదిగాన సున్లోసము రావలసి యుండగా;

పూర్వవ్భద న్తమ్‌ 633 815. తత్సృతపషే కృతి ఎవుంహ్‌ 8.8.14

జేరలుక్‌, సరసిజమ్‌; సరోజమ్‌

“హలద న్హాత్‌ స్ప్పమ్యాః సంజ్ఞాయామ్‌*నుండి “స్ప్పమ్యాః సంజ్ఞాయామ్‌" అనువ ర్హించును. కృదంతము ఉ త్తరసదముగా నున్నప్పుడు, తత్పురుష సమాన మున, (ఈసమాసము సంజ్ఞావాచక మైనప్పుడ్రు సప్పమీవిభకక్తి ప్రత్యయమునకు వికల్చ్పముగ అలుక్‌ వచ్చును.

ఈ స్తూతముజే *జి' లోపింపని పక్షమున “నరస్‌జీ(ఇఎజ”= “సరసిజ” అను పదము సిద్దించును. ఈ సూశ్రముచే అలుక్‌ రాని పక్షమున “"సుపో ధాతు ప్రాతిపదికయూః” అను సూత్రముచే (724 జీ లోపించిన పిమ్మట “సరస్‌జ' అని యుండగా సకారమునకు "నసజుషోరుః "అను సూటత్రముచే (105) రుత్వము; దానికి “హి చి (10?) అని ఉత్వముః పిమ్మట గుణము చేయగా. *సరోజి అను పదము సిద్దించును. సరస్సునందు పుట్టినపద్మము అను నర్ధమునందు ఉప యుక_ మెన యడలనే ఈ వైకల్పిక అలుక్‌ సష్పను. పద్మభిన్నార్హమునందు

అవి మొనా మెను న! ఆలుక్‌ రాదు, 816. ఉవనర్లే భద నంత్రాయావ్‌. 82.00

(పశా స్యాత్‌ స్పన్హతా జనే,

ఉపసర్ల ఉపపదముగా నున్నపుడు జన్‌ ధాతువుకంటె, అది సంజ్ఞావాచక మగునపుడు డ (ప్రత్యయము వచ్చును.

(ప్రజా అనునది సంతానమునకును జనమునకును సంజ్ఞ, ఇచట (ప్రపూ ర్వక జన్‌ ధాతుపుశకు ఈసూ(క్రముచే డప్రవ్యయము చేర్చగా టిలోపము చేసిన పిమ్మట “ప్రజ అను ్రొతిపదిశము సిర్ధించినది త్తీశ్వమున టాప్‌ వచ్చి (ప్రజా శదిము సిష్పన్న మైనది, “ప్రజా స్యాత్‌ సన్తతొ జనేౌఅనునది నామలింగాను

౧ మ్‌ అధి శాసనములోని వాక్యము. 817. తొ తవడూ నివా 1.[,26 వావ అ=ఖి లి ఏత నిషాసంజ్తా సః, అ ఇ జా

క్ర *ప్రక్యయమునకును,. “క్తవతుి ప్రత్యయమునకును నిస యవి

పేరు,

634 అఘునిద్ధాన్తకౌముదీ 818. బిజ్ధా తి?.102

భూరార్థవృ త్తేర్చాతోర్నిష్టా స్యాత్‌. రత్ర 'తయోరేవ-" ఇతి భావకర్మణోః క్తః, "కర్తరి కృత్‌" ఇతి కర్తరి క్రవతుః. ఉకావితాం స్నాతం మయా, స్తుళ స్వయా విష్ణుః. విశ్వం కృతవాన్‌ విష్ణుః,

జాన్‌ జార్‌ ణల

*భూతే' అధికారము. భాతార్చవాచక మగు ధాతువుకంటె నిష్ట (క్త్రక్ర వతు ప్రత్యయములు) వచ్చును.

“కలో కఠారము, * క్రవత్‌'లోని కకార ఉకారములును ఇక్చంజ్ఞక ములు. “త” “తపత్‌* శేషించును. అందు క్ష (ప్రత్యయము *తయోరేవ కృత్య కృఖలర్థాఃి (7/0 ఆను సూత్రము ననుసరించి అకర్మకథాతువుకంపె భావార్థ మునందును సకిర్మకధాతువుకం'లు కర్మార్థమునందును వచ్చును. క్రవతు (పత్య యము "కర్తరి కృత్‌” అను సామాన్యశాస్త్రము (779) ననుసరించి కర్త్రర్థ నునందును వచ్చును. క్త, క్తవతులు రెండును కిత్తులు గాన ఇవి సరముగ నుండగా గుణము రాదు. ఈ రెండును వలాద్యార్థధాతుకములు గాన 'సేట్‌ధాతు వులకించె పవ మైనప్పుడు వీటికి ఇడాగమము వచ్చుచుండును.

స్నాతం మయా:- నాచే స్నానము చేయుట. స్నాధాతువు అకర్మ కిము గాన దానికంటె భావార్ణమున కృ (ప్రత్యయము వచ్చి “స్నాతి అను [ప్రాతి పదికిము సిద్ధించినది, కృదంతముగాన “కృ త్తద్దితసమాసాళ్చ్ళ”” అను నూత ముచే (117) ప్రాతిపదికసండ్హ . సామాన్యేనపుంసకము, ప్రధమైః:వచనముమ వచ్చినవి. ఇది భావే ప్రయోగ మగుటచే క్ర(ప్రత్యయము ధాత్వర్హమును మాత్రమే (భావమును చెప్పుచున్నది; కర్తను చెప్పుట లేదు. ఈ విధముగ కర్త అను రృముగాన, కర్పృవాచక మగు అస్మచ్చ్భద్దిము కోర రథకరణయో స్ఫృలీయా” ఆను సూత్రము (808) ననుసరించి తృలీయవిభ క్తియందు ఉపయోగింపబడినది.

స్తుత స్త్వయా విష్ణుః: నీచేత విష్ణువు స్తుతింపబడినాడు ఇచట స్తు ధాతువు సకర్మకము గొన క్త ప్రత్యయము కర్మార్థమున వచ్చినది. కర్మణిప్రదూ గమునందువలె కర్మవాచకము (ప్రధమవిభ క్తియందును, క_ర్రవాచకము తృతీ యవిభ క్షి యందును ద్రయోగింపబడినవి,. స్నా, స్తుధాతువులు అనిట్టులు గాన ఇగాగమము రాలేదు,

విశ్వం కృతవాన్‌ విష్ణుః: విష్ణువు ప్రపంచమును సృజించెను. ఇచట కృధాతువుకంఠ కర్త్రర్భమున క్రవతుప్రత్యయము వచ్చి “కృత్రవత్‌"

పూర్వకృద న్తమ్‌ 635 అను (ప్రొతిపదికము ఏర్పడినది. *క్రవతు” ప్ర్య్యయము ఉగిత్తు గాన _పథమైక వచనమున “ఉగిదచాం సర్వనామస్థానేఒధాతోః” అను సూ(త్రముచే. (800) నుమాగమము-(కృతవన్‌ త్‌స్‌), తకారమునకు “సంయోగా స్తస్య లోపఃొ అను సూత్రముచే (20) లోపము. *సర్వనామస్థానేచాసమ్బుడ్దా' అను సూత్రముచే (177) ఉపధాదీర్దము. సకారిమునకు హల్ద్యాదిసూ(ర్రముచే. (170%) లోపము. “కృతవాన్‌” అను రూపము సిద్దించును. క్తవతుప్రత్యయము కర్త్రర్థకము గాన కర్హృవాచక మగు. విష్ణుళబ్దము (ప్రధమవిళక్తియందును, కర్మవాచ! మగు “విశ్వ'శబ్దము ద్వితీయవిథ క్రియందును వమోగింపబడినవి. 810. 6దాథ్యాం నిష్టాతో నః వూర్చాన్య చ దః, 8,242

రదాభ్యాం పరస్య నిష్టాతస్య నః స్యాత్‌; నిష్టాపేక్షయా పూర్వస్య ధాతోర్టస్య చంళగ్రా హింసాయామ్‌,. బూత ఇత్‌; రసరః; ణత్వమ్‌. శీర్షః, భిన్న. ఛిన్నః.

లేఫడకారములకంచె పర మైన క్ర కృవతు(స్రత్యయముల తకొారమున కును, ఆ (ప్రత్యయములకంపె పూర్వమునం దుష్న ధాతువు దకారమునకును నకారా దేశము వచ్చును.

శీర్ణ 1:- శ్చూధాతుపునకు హింసించుట అని యర్థము. దీనికంపె పర ముగ క ర్రిర్టమున క్రప్రళ్యయము-'ళ్తూ త'అని యుండగా “బూత ఇద్దాతోః” ఆను నూూత్రముచే (68) బూకారముశకు ఇకారము ఇది 'ఉరణ్‌రపకః' అను సూశ్రముచే (2% రపర మై వచ్చును. ౪65 తి అని యుండగా “హరిచి అను సూ(్రముచే (6)%) ఇకారమునకు దీర్హము-'శీర్‌త.* ఇచట క్షప్రత్యయావయవన మగు తకొరము రేఫకంచె పరముగ మన్నది గాన దానికి ఈ సూ(త్రముచే నకొ రము. సిమ్మట “రషాభ్యాం నో ణః సమానపదే”అను సూత్రముచే (282) నకా రమునకు ణకొరము- 'శీర్ణ 8"అను రూపము సిద్ధించినది.

భిన్నః-ఛి ్నః-- భిద్‌ *ఛిద్‌ ధాతువులకం టె ర్త (వత్యయముఎభిద్‌ త' *ధిద్‌ తి. ఈ స్తూతముచే దకొరముకంపి పర మగు క్రప్రశ్యయతకారమున కును దానివంటె పూర్వమునశం దున్న ధాతుదకొరమును నకారములు వచ్చి “ధిన్నః' “ఛిన్నః'అను రూపములు సిద్ధించినవి,

నంయోగానో రాతోఢాతోర్భణ్నంలః 82.40 నిషస్టాతస్య నః స్యాత్‌, దాణః, స్దానకిం

636 లఘున్‌ద్ధాంతకౌముడి పై సూ శ్రమునండి “నిస్టాతఃి “నఃి అను పదములు అనువర్హించును. సంయోగము ఆదియందు కలదియుయణొతో రూడినదియు,. ఆకారొంఠమును లగు ధాతువుకంశై వర మగు నిస్టాతకారమునకు నకొరము వచ్చును. (దొణః:= (ద్రాధాతువునకు కుత్సితగతి యని అస్టము. అదాదికము. అనెట్టు,ఇది ఆకొరాంకధాతువు, దీనిరో శేఫకూప మగు యణ్‌ గందు. ఇది నంయోగాది ము. అందుచే. దగీనికంపె సరమైన క్రప్రత్యయతకారమునకు నకా రము,దానికి “అట్‌ కుప్వాజ్‌ న మ్‌వ్యవాయేఒపి"అను సూ(త్రముచే (130) అత్వ మును వచ్చి “దాణః'అశు రూపముసిద్ధించినది. గానఃవ_ గై రాతువునకు వాడిపోవుట యని యము. భౌవాదికము దీనికంటెర్తప్రర్యయము చేసిన పిమ్మట “ఆదేచ ఉపదేశేఒ?ితొఅను సూత్ర ముచే (404%) ఐకారమునకు అకారా దేశము వచ్చును. ఇపు డిది ఆకొరాంతము, సంయోగాదికము, యణ్బహితము నగు ధాతువు గాన ఈ సూత్రముచే క (ప్రత్యయ తకొరమునకు నకారాదేశము వచ్చి 'సానజిఅను రూసము సిద్రించినది. 821, ల్నాందొట్యోః. 8.244 ఏక వింశ తేర్ణూజాదిభ్యః (ప్రాగ్వత్‌, లూనః. జ్యాధాతుః; “తహి డ్యా-'ఇతి సమృ9సారణమ్‌, లూణ్‌ మొదలగు ఇరువదియొక్క ధాతువులకం'పె గూడ పైన చెప్పన కార్యము వచ్చును. అనగా ఈ ధాతువులకంప పర మగు క(పత్యయశకారము నకు నకారము వచ్చును. లూనః;_ (క్యాదిగణమునకు చెందిన లూణ్‌ ధాతువునరు క్ష (వత్యయము చేర్చిన పిదప ఆ తకొరమునకు ఈ సూ తముచే నకారము ఆచేశముగ వచ్చుటచే ఠూనజిఅను రూపము సిద్ధించినది. దాచిగణమునకు చెందిన “జ్యా'ధాతువునకు వయోవోని లని యర్థము. దానికంటె క్తప్రత్యయము-_'జ్యా తిఆని యుండగా “గహిజ్యాంో ఇత్యాది సూత్రముచే (687) యకారమునకు సంప్రసారణము (ఇకొరముఎజ్‌ ఇలతి “సమ్బ9సారణాచ్చ"అనుసూ[త్రముచే (258) ఆకారమునకు పూర్వరూపము. “ఐత” అని యుండగా: 822. వొలఃం 644.2 అగ్జావయవాత్‌ హలః పరం యక్‌ స్యమృసారణం తదన్హన్య దీ తి జీనః

పూర్వకృద న్తమ్‌ 637

“అజ్జస్య” అధికారము. “సమృసారణస్యి ఆఅనునూ[తము, “(ఢ్రతోపే పూర్వస్య దీర్టోఒణః” నుండి “దీ ర్రః'ఆనువర్తించును. అంగానయన మగు హల్లుకంటె పర మగు సంప్రసారణము అఎతముశందు గల అంగమునకు దీర్చ ము వచ్చును.

ఇచడ 'జి ఆనునది ఆంగము, జకొారము అంగావయవ మగు హల్లు, దానికంచ పర మగు సంపసారణము ఇకారము. తదంత మగు అంగము *జి అనునది. దానికి దీర్చము వచ్చుటచే. 'జీతిఅని యగును. జ్యాధాతువు ల్వాదు లలో చేడటచే తకారమునకు నకారా దేశము వచ్చి “జీన'ళబ్లము నిష్పన్న మైనది.

జీదితళ్ళ్చం 82.45

భుజో-భుగ్నః. టుఓశ్వి-ఉచ్చూనః,.

ఓకారము ఇత్సంజ్ఞముగా గల ధాతువకంపి పక మైన నిస్టాలకారము నకు నకారా దేశము వచ్చును

భుగ్నః- భుజోధాతువునకు కౌటిల్య మని యర్హము.తౌదాదికము అనిట్‌, పర న్మైపది. ఇండలి ఓకారము ఇత్సంజ్ఞ్ఞక ము. ఓదిత్‌గాన దీనికంట పరమగు _క్షప్రత్యయతకారమునకు (భుజ్‌త ఈ సూతముచే నకారము-భుజ్‌ న'అవి యుండగా “*చోఃకుః” ఆను నూటత్రముచే (౧07) జకారమునకు కుత్వముంఎ “భుగ్నః"

ఉచ్చూనః:= భౌవాదిక మగు “టు ఓశ్వి” అఆనుధాతువునకు వృద్ది పొం దుట అని యర్థము. ఇది కూడ ఓదిత్తు గాన దీనికంటు పర మగు తకారము నకు నకారము-"శ్విన'ఆని యుండగా శ్విధాతువు యజాదులలో చేరినది గాన “వచి స్వపియజాదీనాం కితి'ఆను నూత్రముచే (550) సంప్రసారణము. “ళ₹ ఉ ఇని అవియుండగా ఇకారమునకు పూర్వరూపము (సూ.208)ం'ళు నిఆని యుండగా “హలణిఅను నూతముచే (822) ఉకొరమునకు దీర్చ ము. *కూని. ఇది సేడ్‌ ధ్ధాతు వైనను 'శ్వీదితో నిష్టాయామ్‌"అను సూ[త్రముచే ఇడాగమము నిషిద్ధము. ఈ ధాతువునకు “ఉద్‌"అను ఉపనర్షను చేర్చుటచే “ఉచ్చూనః"అనుపదముసిద్ధించి నది. “ఉబికినది'ఆని యర్థము.

వః తః. 8.1.5!

నిస్ట్థాతస్య ర్‌; శుష్క?

శుష్‌ధాతువుకంపె సక మగు నిషాతకారముశకు కకారము ఆదేశముగ వచ్చును. క

6238 లఅఘునీద్ధాన్తకొముదీ శుప్కః_ (ఎండినదిి. కుష్‌ధాతువుకం పె క్ష్మపక్యయము - “శుస్‌తి. తకారమునకు ఈ స్తూకముచే కకారము-“కుష్క్ట॥”. 825. వబోవః. 8.డ.50 పక్వః. క్షే హర్షక్షయే. పద్‌ధాతువుకంచె పర మగు నిష్టాతకొారమునకు వకొరా దేశము వచ్చును. సక్వః:_ పచ్‌ధాతువుకంటె కృప్రక్యయము చేసిన పిమ్మట *పచ్‌ త” అని యుండగా ఈ సూ(త్రముచే తకొరమునకు వకారాదేశము చకారమునకు కుత్వము (సూ-807) *పక్వః". భౌవాదికమగు క్షైధాతుపునకు హర్షము క్షీణించుట అని యర్గము సిద్ధాతకౌముదిలో "కై క్షయే'.అవియే ఉన్నది. పర స్మైపది.ఆనిట్‌.దీకి క్షప్రత్య యము చేర్చిన పిదప *క్షేత' అని యుండగా “"ఆదేచఉపదేశేఒశితి” అను సూత్రముచే (406%) ఐకారమునకు ఆకారము-'కొత 'అని యుండగా 820. వాయో మః 8.250 కామః, క్షైధాతువుకంచె ప మగు నిష్టాతకారమునకు మకారా దేశము వచ్చును, ఈ స్మూతముచే తకారమునకు మకారాదేశము చేయగా “ఇైమ"ళబ్దిము సిద్ధిం చినది 827. నిష్టాయాం నేటోం క.4,52 ణేర్లోపః, భావిక!; భావితవాన్‌, దృహ హీంసాయాహ్‌. “ణేరనిట” “ఆతో లోవ ఇటి చొనుండి *ణేః” 'లోపఃి అనువరర్షిం చును. పేట్‌ అగు నిష్ట పర మగునపుడు *ణికి లోపము వచ్చును. ణ్యంత మగు భూధాతువుకంటె క్ష కృవతు[ప్రత్యయములు చేర్చిన పిమ్మట “భావి తి “భావి తఈవత్‌) అని యుండగా భూధాతువు సేట్‌ గాన, *తి “వత్‌” (వత్యయములకు ఇడాగమము. '*“భావి ఇత” “భావి ఇవవత్‌” అవి యుండగా ఈ సూ(శ్రముచే *ణ్‌'కి లోపము. "భావ్‌ఇత'_ '“భావితి “భావ్‌ఇతవత్‌” “భావిత వత్‌' అను శబ్దములు సిద్ధించినవి. దృహ ధాతువునకు హింసించుట అని యర్థము, భ్వాదులలోవిది, సేట్‌-. సిద్ధాంతకొముదిలో *దృహ వృద్ధా” అని యున్నది, దానికి క్ర్యపత్యయము చేర్చి

పూర్వకృదన్తమ్‌ 639 నప్పుడు “దృహ్‌ తఈ* అని యుండగా తకారమునకు ఇవాగమము వచ్చి 'దృహిరి అను రూపము మాత్రమే కావలసి యుండగా: 828. ద్భాఢః స్థూలవలయోా। 72.20 స్టూలే బలవతి చ నిపాత్యతే.

స్థూలమైననాడు బలమైనవాడు అను నర్ధమున “దృఢః" అను రూపము నివతింపబడుచున్నది. సాధారణ (ప్రక్రియకు లొంగని పదములను అవి ఆవిధముగ నుండునని చెప్పుటకు నిపతించుట యని పేరు. ఇచట _ క్రప్రత్యయమువకు “ఇల్‌” రాకుందుట, తకొరమునకు ఢత్వము, హకారమునకు లోపము నిపతింప బకుదున్నఏ. వమైయ్యుముఐకంపె భిన్న మగు నర్థమునందు మాత్రము “దృహివి అను రూపవకీ సిద్ధించును

£29, దొదాతోరి! 74.42 ఏ రాదౌ కితి. హీరమ్‌ం

“ద్యతిశ్యతినాస్థామిల్తి రితి నుండి “8 “కత్రి అనువర్శిందను. “కిర్ర్‌? లగు తకారాది (ప్రర్యయము పక దుగునపుడు ధాధాతువునకు 'హి'ఆను నాడే శము వచ్చును

హితమ్‌:= ధాధాతువునకు క్తషప్రత్యయము= '*ధా తి అని యుండగా ఈ సూ(తముచే *'ధా'కు *“పాి” ఆదేశము= “హిత. 800. దో దొద్‌ మోః 74.40 ఘునంజ కన్య "దా" ఇత్యస్య దద్‌ స్వాత్‌ తాదౌ కిరి చ రష్‌ దత్త. జ్జ్‌లలర్టి లలి ర్ట _కన్‌ కిత్‌ అగు తకారాదిప్రత్యయము పర మగునపుడు ఘుసంజ్ఞక మగు దా ధాతువునకు *దద్‌” అను నాదేశము వచ్చును.

“డుదాజ్‌” “దానే' అను ధాతువునకు “దాధాఘ్వదాప్‌” అను సూ(త్రమచే (82% ఘుసంజ్ఞ యున్నది. దానికి క్రవ్రత్య్యయము. చేర్చిన పిదవ “దాత అని యుండగా ఈ సూ(టత్రముచే *“దా'కు “*దద్‌” ఆదేశము దకొరమునకు *ఖరిచి అను సూతముచే (74) చర్వముం "ద త్తి శబ్దము సిద్దించును.

లినీః తానన్నాం త2107 882, తనుకు 8,210? లిటః కానచ్‌, క్వసుళ్ళవా సి తజానావాత్మనేపదమ్‌. చర్చాణఃం

640 లఘునిద్దాన్తకౌముదీ లిబ్‌కు “కొనచ్‌” *శ్వను' అను (సక్యయఘుబు వికల్పముగ ఆదేశము లుగ వచ్చును.

“కానచ్‌"లోని కికారచకారములును, *క్వసు”లోని కకొరఉకారములును ఇక్సంజ్ఞకములు, 'తణానావాత్మనేపదమ్‌” అను సూత్రముడే (879%) *కానచ్‌” (ప్రత్యయము ఆత్మనేపదనంజ్ఞకము గాన ఇవి ఆక్మనేవది ధాతువులకంటె శ్డాత మే వచ్చును.

ఎంటో చర్రాణః:_ (చేసినవాడు, కృధాతువుకంకె పర మగు లిట్‌ స్థానమున "4 సూత్రముచే కొనచ్‌ (ప్రక్యయము వచ్చినది. ఇది లిట్‌స్తానమున వచ్చుటనే, ఇది పరమగునప్పడు ధాతువునకు ద్యిత్వాభ్యా సకొర్యాదులు వచ్చి కచకృ ఆని అని యగును. ఇవుడు యణా దేశణక్వములచే *ద[క్రాణః అను పదము సిదించును. గమ్‌ధాతువుకంచె పర మగు లిట్టునకు *క్వసు' ఆదేశము. ద్విశ్వాభ్యాన కార్యములు చేసిన పిమ్మట 'జగమ్‌ వస్‌ ఆని యుండగా:- 800. మ్యోళ్చో 82.65

మా_న్షస్య ధాకోర్నత్వం మ్వో! పరతః, జగన్వాన్‌,

“మోనో ధాతోః” అను సూత్రము అనువ ర్మించును, మకారాంత మగు ధాతువు(యొక్కం మకారమునకు) మకొరవకారములు పర మగునపుడు నకారము ఆ దేశముగ వచ్చును.

ఈ సూ(శైముచే మకారమునకు నకారా దేశము చేయగా “జగన్వస్‌' అను (ప్రాతివదికము సిద్ధించును, దాని (ప్రళమైకవచనమున “విద్వాన్‌ "వలె “జగన్వాన్‌" అశు రూవము సిద్ధించును.

లటః కతృకానచావ్యవథమానమానాధితరతో 82.124 అ్యప్రథమా నేన సమానాధికరణే లటః ఏతౌ వా స్తః, శజాది. పచ్చన్తం వై (కం పశ్యం

(ప్రథమాంళ భిన్నముతో సమానాధికరణ మగునపుడు లట్టునకు శతృ, శాన్‌ చ్‌్రశ్యయములు వికల్బ్పముగ ఆదేశములుగ వచ్చును.

“అ ప్రథమాసమానాధికరణే అనగా శతృ. శానచ్‌పత్యయములు చేర్చు టచే నేర్చడిన పదము (ప్రధమాంతపదముతో నమానాధికరణము కొకూడదని యర్థము ఉదాహరణమునప.. “పచ న్తం చైత్రం పళ్య” ఇత్యాది స్థలము

లందు. శతృప్రశ్యయమును చేర్చుటచే ఏర్పడిన పచచ్చబ్దము (పచ న్లమ్‌) “వై తం” అను ద్వితీయాంతపదముతోడనే సమానాధికరణముగ నున్నది గాని ప్రథఠమాంతముతో కాదు. అందుచే శతృ(ప్రత్యయము వచ్చినది. దీవిని బట్టీ “పచన్‌ చై(త౪” ఇత్యాదిపయోగములలో (ప్రథమా న్తసామానాధికరణ్య మున్నది గాన ఇట్టి స్థలములలో శతృ ప్రత్యయము రాకూడ దని తేలినది. కాని [ప్రథమాం తముతో గూడ శరృశానజంతములకు పమోగములరో సామానాధికరణ్యవా కానవచ్చుచున్నది. ఇట్టి ప్రయోగము లుండుటకు కారణము మూలముసందు స్పష్టము కాగలదు.

శతృ'లోని శకారబుకారములును, *కానద్‌"లోని శకారచకారములును ఇత్సంజ్ఞకములు, 'త జొనావాత్మనేపదమ్‌” అను సూూతముచే. (807%) “కానచ్‌” ఆత్మనేపదసంజ్ఞము గాన ఇది ఆత్మనేపదిధాతువులకం'టనే వచ్చును. శతృన త్యయము వరస్మైపదిధాతువులకంటొ వచ్చును. శతృ, శానచ్‌,లు. రెండును శిత్తులు గాన “తిజ్‌ శిత్‌సార్వధాతుక మ్‌” అను సూత్రముచే (888) సార్వధాతుక సంజ్ఞములు. ఇవి పర మగునప్పడు ధాతువుకంళై శబాదులు వచ్చును.

పచ్‌ధాతువుకంటె పర మైన లట్‌కు ఈ సూ(త్రములే “శతృ ప్రత్యయము “పన్‌ఆక్‌”, కహ్‌ప్రత్యయము- “పచ్‌ఆఅత్‌* “అతోగుణే అను సూ (త్రముచే(274) వరరూనము- “పచత్‌ "అను (ప్రాతిపదికము సిద్ధించును. అప్రథమాసామానాధిక రణ్యమును చూపుటక్షై “*పచదన్తం చై(శం పళ్య' ఆను ద్వితీయాంశపదము ఉదాహరింపబడినది. పచొదాతువు ఉభయపది గాన లట్టుకు “శానచ్‌' (ప్రళ్యయము కూడ వచ్చునుం 'పచ్‌ఆన" ఆ౦ి యుఏడగా; శస పక్యయము- *సచ అన' అని యుండగా;

885 అనే మక్‌ 72.82

అదన్హాణ్గస్య ముగాగమః స్యాత్‌ ఆనే పరే, పచమానం వై(త్రం పళ్య. “లట ఇత్యనువర్తమానే పునర్న డ్‌[గహణాత్‌ (ప్రథమాసామా నాధికరణ్యే క్వచిత్‌. సన్‌ ద్విజః.

“అజ్షస్య” అధికారము, “అతో యే యఃి నుండి '“అతః' అమవర్డిం చును. “ఆని అనునది పర మగునపుడు అదంతమగు అంగమునకు 'ముక్‌” ఆగమము వచ్చును. “ముక్‌ "లోని ఉకొరకకారములు ఇత్సంజ్ఞ కములు, మకౌరము

తే

642 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ మిగులును. కిత్తు గొన అంతావయముగ పచ్చును. “పచమాన" అను 'ప్రాతిపది కము సిద్దించినది.

భ్వాదిధాతువులకు శప్‌, దివాదిధాతువులకు శ్యన్‌, తుదాదిధాతువులకు శ్రి చురాదిధాతువులకు “ఆయ” చేరును గాన ఈ ధాతువుుకంటె శానచ్‌ చేర్చినపుడు ముగాగమము వచ్చును. ఇతరధాతువులకు రాదు.

“వర్ధమానేలట్‌” అను పూర్వసూ(ర్రమునుండి “లట్‌' అను సదమును అనువ ర్మింపచేసికొని దానిని షస్ట్యంతముగ మార్చుకొనుటకు వీలున్నను మరల ఈ సూ(తమానందు *లటః' అని పమోగించుటచే, ఇచట చెప్పబడిన దానికంటె ఆధికకార్యము వచ్చు నని సూచింపబడుచున్నది. అందుచే వథమాసొమానాధి కరణ్య మున్నపుడుగూడ శతృశానచ్‌్యప్రత్యయములు చేర్చవచ్చును. అందుచే “సన్‌ ద్విజః” (మంచి ద్విజుడు ఇత్యాదిపయోగములు సాధింపబడును. *స్లన్స్‌" అనునది శ్మండ మగు అసధాతువు రూపము.*అస్‌ అత్‌ అని యుండగా “శ్నసోరత్లోపః' అను సూత్రముచే (577) అకారలోసము. “సత్‌ అను ప్రాతి పదిక సిద్రించును. దాని ప్రథమైకవచనరూపము “సన్‌”.

బిదోః శతుర్చూనుః 71.36 వేశ్తేః పరస్య శతుర్వసురాదేళో వా. విద్వాన్‌; విదన్‌. విదధాతువుకంటె పర మగు శతృప్రళ్యయమునకు "వస్‌ 'అను నా దేళము వచ్చును..

విద్వాన్‌; విదన్‌:= విద్‌ఠాతువుకంచి పర మగు లట్‌కు “శతృ ప్రత్య యముఎీవిద్‌ అత్‌'అని యుండగా ఈ సూ(త్రముచే “వస్‌"ఆదేశము-విద్‌ వస్‌= *విద్వస్‌"అను [ప్రొతిపడిక సిద్ధించును. “విద్వాన్‌” దాన్మిసధమైకవచన రూపము “వసు"ఆదేళము రాని పక్షమున పచన్‌వలె “విదన్‌ "అను రూపము సిద్దించును.

తొ నఠత్‌. 82.1217 తౌ శతృశానచొ సత్సంజ్ఞా స్తఃః శతృళానచొప్రత్యయములకు “సత్‌” అని పేరు.
ల్బవః నద్నాాం తతి.14 వ్యవస్టితవిభా షేయమ్‌. తేనా ఫథమాసామానాధికరణ్వ్యే, ప్రత్య యో త్రరపదయోః, సమోధనే లక్షణ హేత్య్వోశ్చ నిత్యమ్‌. కరిష్య నం కరిష్యమాణం పశ్య-

పూర్వకృద న్తమ్‌ 64కి

లృట్‌యొక్క స్థానమున సత్‌ప్రత్యయములు (శతృళానచ్‌ ప్రక్యయ ములు వికల్చ్బముగ వచ్చును.

ఇది వ్యవస్థితవిభాష. అనగా దీనిచే విధింవబడిన కార్యము కొన్ని లక్ష్య ములందు నిత్యముగ (ప్రవరించును;ః కొన్ని లక్ష్యములందు (వన రర్తింపదు. ఇట్లు వ్యవస్థిత విభాష యగుటచే, (పథమా న్త్వముతో సామానా ధికరణ్యము లేనపుడును, (ప్రత్యయో త్త్రరపదములు పర మగునపుడును, సంజోధనమునందును, లక్షణహే త్వర్థములందును ధాతువకంట పర మగులృట్టునకు ఈ (ప్రత్యయములు విత్య ముగ ఆదేశము లై వచ్చును.

కరిష్య న్తమ్‌ -క రిష్యమాణమ్‌: _కృధాతువు ఉభయపది గాన డావికంట పర మగు లృట్‌ స్థానమున “ళతృ' “శానచ్‌”ప్రత్యయములు ఆదేశములుగ వచ్చి నవి. “న్యతాసీల్ళల టోః'అను సూతముచే (105) *“స్యాపప్రత్యయము, దానికి ఇడా గమము, సకారమునకు షకారము చేయగా “కరిష్యత్‌' *“కరిష్యమాణ” అను ప్రాతిపదికములుసిద్ధించినవి. ఆ పథమాసామానాధికరణ్యమును సూచిందట కై ద్వితీయాంతో దాహరణము లీయబడినవి,

సందోధశాద్యర్హములందు లృిట్టును విధించు సూత్రములు సిద్ధాంతకొముడి లకారా ర్థ(ప్రకరణమునం దీయబడినవి.

88$ అక్సా న్తజ్శీ లతద్ధర్మతత్సా దుకారివుం త.2.1014

క్విపమభివ్యాప్య వక్యమాణాః (ప్రత్యయాః తచ్చీలాదిషు కర్తుషు టోధ్యాః

ఇది మొదలు క్విప్మ్‌పత్యయము వరకును గల (ప్రక్యయములు తళ్ళీ లుడు, తద్ధర్ముడు, తత్పాధుకారి యగు కర్త అను నర్ధమునందు వచ్చుమ.

ఇచట ఆజ్‌ అభివిధ్యర్థకము, అందుచే “ఆక్వేః? అనగా క్విప్‌ పత్యయ ముతోసహా అని యర్థము. తచ్చీలుడు అనగా ఆది స్వభావముగా కలవాడు, అనగా ఫలాపేక్ష లేక స్వభావతః (ప్రవర్తించువాడు అని యర్థము. తద్ధర్ము డనగా అదినా ధర్మ మని (పవ ర్తించువాడు. తత్సాధుకారి యనగా ధాత్వర్థ మగు ఆ వ్యాపారమును బాగుగ చేయువాడు అని యర్భము. సోపసర్లము లగు ధాతువుల కంటె రాచ్చీలిక వత్యయములు సాధారణముగ రానని భాష్యకారులు చెప్పి యున్నారు.

ర్ర్‌14 లఘునిద్ధానకౌముడీ 840. తృన్‌. 82.185

కర్తా కటాన్‌.

వైన జెప్పిన కాచ్భీల్యాద్యర్థములందు ధాతువుకంయి తృన్‌ ప్రళ్యయమ వచ్చును.

కర్ర్తాకటాన్‌:_ కృజ్‌ ధాతువుక ౦ ఈ సూతముచే “తృన్‌ య్‌ యము- “కృత్ళి. యణాదేశముం “కర్రి అను రూపము సిద్ధించును. (పధ మైకవచనమున *“ధాతా'వలఠె “కర్తా” యను రూప మగును. చాప లల్లె డు స్వభా వము కలవాడు, లేదా చాపలల్లుట ధర్మముగ కలవాడు, లేక చాపలట్లుట బాగుగ చేయువాడు అని యర్థము.

ఉర్చు, భిక్ష వట్ట, లుజ్జ, వ్భః, వొకతన్‌. 80,2155

పై యర్థములందు జల్స్స్‌, భిక్‌, కుట్ట్‌ లుల్డ్‌, వృజ్‌ అను ధాతువుళ కంటె *షాకన్‌' అను (వక్యయము వచ్చును.

వః ([వత్యాయన్య 1.0.6

(ప్రత్యయస్యాదిః షః ఇత్సంజ్జః స్యాత్‌. జల్బాకః, భికొకః; కుట్టాకః లుజ్ఞాకః, వరాకః _ వరాకీ.

“ఆదిర్డి టుడవః” “ఉపదేశేఒజనునాసికఇత్‌' నుండి “ఆది; “ఇత్‌” అను వర్తించును. (వక్యయమునకు ఆదియం దున్న షకొరము ఇత్సంజ్ఞ క మగును. ఈ సూతముచే షకారమునకును, హలంత్యమ్యూతముచే (1) నకారమునకును ఇత్సంజ్ఞ ఇక ఆకి మిగులును, జల్స్‌ మొదలగు ధాతువులకు ఈ షాకన్‌ (ప్రత్యయము చేర్చుటచే “జల్బాకః” ఇత్యాది రూపము లగును, జల్పాకః-వదరు బోతు. క్రట్టాక॥_ఛేదించెడు, లేక భయపెస్టైడు స్వభావముకలవాడు. లుణ్జాకఃం దోచెడు స్వభావముకలవాడు. వరాకః- కోరెడుస్వభావము గలవాడు. దీనుడు. “షాకన్‌ షిత్తుగాన స్రీలింగమున “షి గ్ధారాదిభ్యశ్చ' అను సూతముచే (1254) *జీష్‌ి వచ్చి 'వరాకీ' ఇత్యాది రూపము లగును.

ననాళంనభిత ఉః 0.2,168

చికీర్షః, ఆశంసుః. భిత్తుః.

సన్నంత ధాతువులకం కొను, ఆజ్‌ పూర్వకళాస్‌ధాతువుకం"బెను, భిజ్‌ధాతు వుకం"బను, పై యర్థ ములందు “ఉఫక్యయము వచ్చును

పూర్వక్సద నమ్‌ 645

చికీర్షః:= (చేయనిచృయించువాడు) 'చికీర్ణ” అను నన్నంతధాతువు కంచె ఉవవ్రత్యయము- “చికీర్ష ఉఊ అని యుండగా 'ఆతో లోపఃి అను నూత్ర ముజే (479 ఆకారమునకు లోపము- “చికీర్ణ అను ప్రాతిసదికము సిద్దించినది. ఇక్లే “ఆళంసుః” (కో రెడు స్వభానముకలవాడు) *భిక్షుఃి (బిచ్చ మెత్తెడు స్వధా వము కలవాడు) అను రూపము2ు సిద్ధించును.

(లావ, ఖౌన, దుర్చొ, ద్యూతోర్జి, వృ, జ, (గావోన్తువ* క్పావ్‌. 8.2.177

నిభాట్‌ భాః.

్రాజ్‌, భాస్‌, ధుర్వి, ద్యుత్‌, ఊర్జి, వ్యూ, జూ, గగ్రావస్తు అను ఎనిమిది ధాతువులకం'కెను, తచ్చీలాది కర్త్రర్థమున క్విప్‌ ప్రత్యయము వచ్చును.

విభ్రాట్‌:- విపూర్వక మగు “భ్రాజదీప్లా ఆను ధాతువుకంపి ఈ సూశముచే క్విస్‌ (ప్రత్యయము, ఇది సర్వలోపి. “విభ్రాజ్‌' ఆశు ప్రాతిసది కము సిద్ధించినది. ప్రథమైవవచనమున “వ్రశ్చథభ్రస్ణ "- ఇత్యాదిసూ (త్రముచే()08) జకొరమునకు షకారము, దానికి జ_శ్వుముచే డకారము, దానికి చర్త్వ్యవికల్పము, సుప్రక్యయమునకు హల్ద్యాదిసూ(తముచే (17%) లోపము. 'విభ్రాట్‌ి. భాః:- భాస్‌ధాతువుకంపె. క్విప్‌ ప్రత్యయము. (పళమైశవచనప్రక్యయమునకు (స్‌ హల్ద్యాదిలోపము. (170) సకౌరమునకు రుత్వవిసర్గములుం “భా ధుర్వీ (ధుర్వ్‌) ధాతువునకు క్విప్‌[పవ్యయము. "ధుర్వ్వ్‌” అని యుడగా:=

రాల్లోవః' 84421

రేఫాత్‌ ఛ్యోర్లోవః క్వౌ* రులాదౌ క్షితి చం ధూః. విద్యత్‌, ఊర్‌్కం పూః. దృశిగ్రహణస్యాపకర్పాద్‌ జవతేర్తీర్ధః జూః, (గ్రావస్తుత్‌,

“ఛ్యోఃబాడినునాసికే చి నుండి *ర్య్వోకి, “ఆనునాని3స్య క్వియలోః క్షితి. నుండి "క్విరులోఃి. 'క్టితి అను పదముణును ఆనువర్తించును, క్విప్‌[ ప్రత్యయము గావి, రులాది కీత్‌ జీత్‌ (ప్రక్యయము?గాని పరక మగునపుడు, రేఫకంటె పర మగు ఛఇకొరవకారములకు లోపమువచ్చును,

“క్షితి అమ పదము ఈ సూతము వెనుక నున్న సూతములోనికి అను వ ర్తించ లేదు గాన దీనిలోనికి కూడ అనుప ర్తింప దను నుద్దేశముతో , స్‌దాంత

రథ లఘుీద్ధాన్తకౌముదీ కౌముదిలో *ఛ్వోళ్ళూడనునాసికే చ" అను సూత్రమునుండి 'అనునాసికే' అను పదమును అనువర్హింపచేసికొని “క్సీతి (పత్యయే అనుటకు బదులు “అనునాసి కాదొప్రత్యయే” అని వ్యా్యానింపబడినది. లఘుకౌముదీకారుడు మండూకపు తిచే కక్టితి అనుదానిని అనువ ర్తింపచేసికొనె ననితెలియచున్నది. గ్‌

“ధుర్వ్‌'అనుదావిలోని వకారమునకు ఈ సూ(తముచే లోపము. “ధర్‌” అను (ప్రాతిపదికము సిద్ధించినది. దాని ప్రధమైకవచనమున “సుకు హల్డ్యాది తోవము, (170) “ర్వోరుపధాయాదీర్హ ఇకః” అను సూూతముచే (852) ఉపధా దీర్ధమునువచ్చి విసర్లము చేసిన పిమ్మట ధూఃఅను పదము సిద్ధించినది.

విద్యుత్‌ ;:- (మెదపు). విపూర్వకద్యుత్‌ ధాతువుకంజ - క్విప్ప్రత్య యము. దావికిలోపము. (ప్రధమైకవచనమున సుకు హల్ద్యాదిలోపము (178) “విద్యుత్‌”. డ్‌శక్క్‌: (బలవంతుడు). ఊర్జ్‌ధాతువుకం'చ క్విష్ప్రళ్యయము. (ప్రళమైకవచనమున హల్ద్యాదిలోపము చేసిన పిమ్మట జకారమునకు కుత్వము (నూ-800. దానికి చర్హ్వవికల్పముం “ఊర్క్‌-" “ఊర్జ్‌". “రాత్సస్య” అను నియమసూ (తము (200) ఉండుటచే “ఊర్జ అనువపుడు “సంయోగా న్తస్య లోపః” అను సూతముచే (20) జకారము లోపింప లేదు.

పూ1:_ ప్థాధాతువుకంటె క్విప్ప్రక్యయము. ఆది పూర్తిగ లోపిం చిన పిమ్మట '“ఉదోష్ట్యపూర్వస్యి అను సూదత్రముచే (604) బుకారమునకు “ఉర్‌” వచ్చి “పుర్‌ "అను (ప్రాతిపదికము సిద్ధించును. (పథమైకవచనమున *ధూః1 వలె *పూఃి అను రూపము సిద్దించును.

జూః-(రోగ్సి. జుధాతువుకంటె "క్విప్‌'. అది లోపించిన పిమ్మట *జి అని యుండగా దీనికి దీర్ణము వచ్చు విధానము చెప్పబకుచున్నదిం

ఈ సూత్రము తరువాత “"అన్యేభ్యోఒపి దృశ్యతే” 3.2.178 అను సూత్ర మున్నది. దానినుండి దృశ్యతే అను పదము ఈ సూ[తములోనికి ఆస కర్షింపబిడును. అందుచే క్విస్‌ సత్యయ మే కాక కార్యాంతరము కూడ వచ్చు నని యర్థము లభించును. ఈ విధముగ “జులోని ఉకారమునకు దీర్షము పచ్చి “జూ'అను ఊకొరాంత శబ్దము లభించును. (పథమైకవచనమున *జూః” అను రూపము సిద్ధించును. (గ్రావస్తుత్‌:_ (గ్రావళద్దిమునకు స్తు ధాతువుతో సమౌ సముకూడ సూతమునందు నిపతింపబిడినది. *గ్రావస్తు "అను దానికంచె క్విస్‌ ప త్యయము. క్విప్పుకు లోపము. తుగాగమమను (సూ-780)- గ్రావస్తుత్‌".

పూర్వకృదన్నమ్‌ ర47 నా. క్ష్మాద్బాబి, (వచ్చ్భ్యాయతన్స్తు, తట్యిత్ర, వొ, (శ్రీడాం దీర్ణోఒ నవ్చ్య్ట్రిసారణక్బాం నక్సి ఇతి వాక్‌,

వచ్‌సృచ్చాధాతువులకంఅను, ఆయతపూర్వక మగు న్తుధాతువుకంయెను, “కటిపూర్వక మగు (ప్రధాతువుకంటెను జు, (శ్రీధాతువులకంటెను క్విపష్ప్రత్యయ మును, దీర్చ ముమ వచ్చును; సం(ప్రసారణము రాదు. ఈ వార్తికముచే దీర్హ్యము అవన్ని ధాతువులకును వచ్చును. సంప్రసారణము వచ్చుట కవకాళశ మున్నవి 'వచ్‌” (వచ్చధాతులు రెండే గాన సంప్రసారణని'షేధము వాటికి మాత మే వర్తించును.

వాక్‌;_ 'వక్తి (చెప్పునద్సి అను నర్థమున వచ్‌ధాతువుకంతై ఈ వార్తికముచే “క్విప్‌ (ప్రత్యయము. ధాతువునందలి ఆకారమునకు దీర ము-'వాచ్‌” అను ప్రాతిపదికము సిద్ధించును, [వథమైకవచనమున కుత్వ, (సూ=%07)సులోప ములు- "వాక్‌". “వచిస్వపషియజాదీనాం కితి” ఆను స్మూతముచే (550 సంప సారణము రావలసి యుండ అది నిషేధింపబడిది.

(ప్రచ్భరాతువుకంటె *క్విప్‌'ప్రత్యయము, దీర్టము; “(గహిజ్యా” ఇత్యాది సూతముచే (807) రావలసి యున్న సంపసారణము నిషేధింపబడినది. __ “ప్రాచ్ళ్‌” ఆని యుండగా "=

చ్యోః ఖాడశునానిశే చ 6.4.0

సతుక్కస్య ఛన్య వస్య చ (క్రమాత్‌ *శ' 'ఊర్‌” ఇత్యాదేళౌ స్త అనునాసికే క్వౌ, రులాదౌ చ క్లితి. సృచృతీతి ప్రాట్‌, ఆయతంస్తాతి- ఆయతస్తూః. కటం ్రవతే కటప్రూ', జూః ఉక్తః, (శ్రయతి. హరిం ్రీః

“అనునాసిక స్య క్వియులోః క్షితి'నుండి “క్విరులోః' “క్షీతి అనువర్తిం చును. 'చ్చో్యోః' అనునపుడు ఛకారమునకు వెనుక నున్న తుగాగమరూపక కార మునకు శ్చుత్వము చేసి నిర్దేశము చేయబడినది. అనునాసికము గాని, క్విప్ప్ర శ్యయములు గాని సర మగునపుడు, తుగాగమసహిత మగు ఛకారమునకును, వకారమునకును [క్రమముగ “ళ్‌” “ఊలఠ్‌' అనునా దేశములు వచ్చును.

ఈ సూ(త్రముచే “ప్రాచ్భా' లోవి *చ్భొ' అను దానికి క్విప్‌ప్రకళ్యయము పరముగ నున్నది గాన శకారాదేశము వచ్చి “ప్రాళి అను (ప్రాతిషదికిము సిద్ధిం

64 లమనీద్ధాన్తకొముదీ చును. శకారమునకు *వ్రశ్చధస్త' ఇత్యాదినూత్రముచే (80%) షకారము. దానికి జళృముచే డకారము. దానికి చ్వర్హ్వవికల్పముచే, (ప్రథమైకవచనమున “ప్రాట్‌” “పాడ్‌” అను రూపద్వయము సిద్ధించును. (వశ్నించువాడు అని యర్థము.

ఆయతస్తూ!:= ఆయతం స్తాతి - విస్తృతముగా వర్థించువాడు; ఈ వా ర్తికముచే క్విప్‌దీర్చ ములు, (సథమైకవచనమున “ఆయతస్తూః "అను రూసము సిద్దించినది. కట[ప్రూః:= కటం (పనతే_ చాపలు అల్లువాడు పైవలెక్విప్‌దీర్హ ములు, *జూ॥"ఎట్లు సిద్దించునో (భ్రాజభా సేత్యాది సూ(త్రము[్రింద చూవబడినది. ఆనగామరల జుధాతువును ఈ వా ర్తికమునందు చేర్చుట ఆనావళ్యక మని భావము.

(ఫ్రీః:= శ్రయతి హరిమ్‌- విమ్ణవును ఆశ్రయించునది. అను నర్థమున ఈ వార్తికముచే క్విస్ప్రత్యయడీర్థ ములు, “శ్రీ'యను ఈకారాంత ప్రాతిపదికము సిద్దించినది. ఇందలి ఈకారము సహజముగ నున్నదే గాని జీదాదిస్త్రీ ప్రవ్యయ ములను చేర్చుటచే పచ్చినది కాదు. అందుచే (సథమైకవచన మగు “సుకు హల్డ్యాదిస్తూతముచే (170) లోపము రాదు. రుత్వవిసర్గలు చేయగా “శ్రీః” అను రూసము సిద్దించినది.

దాత్మీ శన య్య యశ, న్వు, తుద, ని, నీచ, మినా, వతొ, దోళొ, నోవాః రరోశో 8.2. 182

దాబాదేః ష్ట్రన్‌ స్యాత్‌ కరణేఒర్టే, దాత్యనేన దాత్రమ్‌, నేశ్రమ్‌.

దాప్‌, నీ, శన్‌, యు, యుజ్‌, స్తు, తుద్‌, ని, సిచ్‌, మిహ్‌, పఠ్‌, దళ్‌, నహ్‌ఆను ధాతువులకంటబ కరణార్థమున “ష్ట్రన్‌' ప్రత్యయము వచ్చును. “ష్ట9ిన్‌” లోని షకారనకారములు ఇత్సంజ్ఞకములు. షకారము లోపించుటతో తన్నిమిత్తక మగు (ష్టత్వముచే వచ్చిన టకొరము పోయి దాని స్ట్థానియగు తకారము వచ్చును. “నిమి శ్తాపాయే నై మిత్తికస్యాప్యపాయః”. “త 'మిగులును.

దాతమ్‌:- దాతి అనేనం దీనితో కోయును- అనగా కోయుటకు సాధ నమైనది= అని యర్హము, కొడవలి. దాప్‌ ధాతువుకంయె ఈనూ,త్రముచే “ష్ట్రన్‌” [ప్రత్యయము చేయగా “ద్యాత” అమ ప్రాతిపదికము సిద్ధించినది.

నేశ్రమ్‌.. నయతి అనేన అను నర్హమున నీజ్‌ ధాతువుకంటె ష్ట్రన్‌ ప్రత్యయము, గుణము- (సూ-890). “నేత్ర” అను ప్రాతిపదికిము సిద్ధించినది. రూపొదివిషయములు దేనిని సాధనముగ చేసికొని మానవుని తమవద్దకు తీసికొని వచ్చునో అదీ యని యర్థము= కమ్న-

పూర్వకృద న్తమ్‌ 649 రి48. తృ తు, (త, తొ తన, ను, నర రొ నేవుచ 72.0 ఏషాం దళానాం కృశ్చ్రత్యయానాం ఇణ్‌ న. శస్త్రమ్‌. యో్రమ్‌. యోక్త్రమ్‌. స్తోత్రమ్‌. తోత్త్రమ్‌. న్మేశ్రమ్‌. నేక్త్రమ్‌. మేర్రమ్‌, పత్త్రమ్‌.దంష్టా-, నద్దీ9, “నేడ్వళ కృతి” అను సూత్రము అనువ ర్తించును. తి, తు, త, త, థ సిసుః సర క, స అను ఈ పది కృత్‌ వత్యయములకును ఇడాగమము రాదు. “కిన్‌”, * కిచ్‌ ప్రత్యయములలో 'తిఅనునదియు, *తున్‌” ప్రత్యయ ములలో తు'అనునదియ్యు “ప్ట్రన్‌లో “ప్రి ఆనునదియు, తన్‌"లో త అను నదియు, 'క్టన్‌'లోథి అమనదియు, క్ని'లోసి' అనునదియు, “కన్‌ *లో “క? అనునదియు, సరన్‌ిలోసరి అనునదియు, మిగులును. ఈ ఎనిమిదియు *సి “సుిప్రత్యయములును వలాద్యార్థధాతుకములుగాన ఇవి 'సేడ్‌ధాతువులకంటె పర మైనపుడు ఇడాగమము రావలసి యుండగా ఈ సూత్రముచే నిషేధింపబడినది. వీటిలో కొన్ని ఉణాదిప్రత్యయములు, శస్త్రమ్‌:- “న న్లి అనేని అను నర్హమున ఈ సూ్యతముచే “పిన్‌” వశ్యయము. *ళన్త అను (ప్రాతిపదికము నిద్దించినది, పాంసాసాధనమగు ఆయుధము. యోత్రమ్‌:- యవ్వ్నవన్తి అనేన దీనిచే కట్టుదురు గాన యో[త్రము -(శ్రాడు,. యుధాతువుకంటె ప్ట్రన్‌' ప్రత్యయము చేసిన పిమ్మట గుణము. యోక్త్రమ్‌.- యుష్టోన్తి అనేన (త్రాడు “'యుజ్‌”ధాతువుకంయటె “ష్ణ్రన్‌ ప్రత్య యము చేర్చిన పిదవ గుణ (సూ-4539) కుత్వచ_ర్ర్వములు, స్తోత్రమ్‌:- స్తువన్తి ఆనేన. స్తుధాతువునకు ష్ట్రన్‌[ప్రత్యయము చేర్చిన పిదప గుణము. తో(శ్రమ్‌:- తుదన్లి అనేన, అశ్వాదులను పీడించుటకు (తోలుటకు) సాధనమైన కొరడా, తుద్‌ధాతువుకంట *ష్ట్రన్‌ (ప్రత్యయము. అఘూవధగుణము. దకొరమునకు చ్చర్హ్వ్యముచే తకారిము. దానికి “యులోరలిసవర్హే” అను సూత్రముచే (7) వై కల్పికలోపము. 'నేత్రమ్‌: సిన్వ న్ని అనేన దీనిచే కట్టుదురు, అను నర్జ మున *ష్‌ ఖ్‌” ధాతువుకంబ ష్ట్రన్‌ (ప్రత్యయము, గుణము-_ క బైడుశ్రాడు. 'సేక్ష్రమ్‌:- సిజ్జు నిఅనేన- దీనితో తడుపుదురుఎ అనునర్థమున షిచ్‌ ధాతుపు కంటె స్ట్రన్‌వ్రత్యయము. ఉపధాగుణము. చకారమునకు కుత్వము- “సే కమ్‌” తడిపెడు ప్యాతము. మే్యగ్రమ్‌:_ 'మేహతి అనేని- డీనితో తడుపును- అను నర్థమున “మిహ సేచనే' అను ధాతువుకంట. “ష్ట్రన్‌'ప్రత్యయము *మిహ్‌[ర్రి

680 అభునిద్ధాన్తకొముది అవి యుండగా గుణము; 'హోఢః” అనుస్తూతముచే (251) “హి కారమునకు ధకారము. తకారమున “రుష స్తథోర్జోఒధః'అనున్తూతముచే (55%) ధత్వము. దానికి ష్టుత్వముచే ఢత్వము. *మేధ్‌[ర్రమ్‌అని యుండగా *ఢోఢేలోపః” అను సూత్రముచే (₹58) మొదటిధకారమునకు లోవము- “మే([ఢ్ర' అను ్రాతిపది కము సిద్దించినది. పత్త్రమ్‌:- పతన్శి అనేన దీనిచే పరువెత్తుదురు. అను నర్ధమున పళధాతుపుకంట స్ట్రన్‌ ప్రత్యయము చేర్చుటచే నేర్పడినది, వాహనము. దంష్టా:- దంళ వని అనయా'_ దీనితో కొరికెదరు. అనున ర్టమున (కోరు దంశధాతువుకంటె ష్ట్రన్‌ ప్రత్యయము. “దంళ్‌ తి అని యుండగా “వళ్చభస్ణి _ఇత్యాదిసూూళముచే (808) శకారమునకు షత్వము. స్టుత్వముచే తకాగమునకు టకారము. స్త్రీలిలగమున “అజాద్యతష్టాప్‌' అను సూగత్రముచే (1248) “టాప్‌” వచ్చి దంష్టా9” అను రూపము సిద్ధించును. షిత్మార్యము అనిత్యమగుటచే “షిద్గారాదిభ్యశ్చ' అను సూ(శముచే (125 జీష్‌రాలేదు. నద్దీి:- నహ్యన్ది అనయా దీనితో కట్టుదురు- అను నర్ధమున నహ్‌ ధాతువుకంపె ష్ట్రన్‌పత్య యము. నహో ధః అను సూతముచే (880%) హకొారమునకును, రుషన్తథో ర్జోఒధః” అను సూత్రముచే. (550) తకారమునకును ధకారములు. “నధ్‌ ద' అని యుండగా “రయులాంజశ్‌ యుశి అనుసూ(త్రముచే (18) మొదటిధకారమునకు జశ్ష్యము. ష్ట్ర ప్రత్యయము షిత్తు గాన 'షిద్దారాధిభ్యశ్చ అను సూశముచే (14) జీష్‌- “నద్దిం అను శ్త్రీలింగప్రాతిపదికము సిద్ధించినది, చర్మరజ్ఞువు అని యర్థము, 840. అర్హి లూ, దూ, నూ, అనా నవా, చరఖ(తః 8.2.184

అర్మిక్రమ్‌- లవి(శ్రిమ్‌, ధవి(త్రమ్‌, సవ్మిత్రమ్‌. ఖనిత్రమ్‌, సహి (తమ్‌. చరిత్‌,

“బ్బ్యు ల్యూ ధూ, సూ, ఖన్‌, సహ్‌, చర్‌ ధాతువలకంకె కరణార్థమున “ఇత్ర” అను (వత్యయము వచ్చును. అర్మితమ్‌:. బుచ్చృతి.గచ్చతి అనేని అను నర్శమున బుధాతువుకంచె ఈ సూ(త్రముచే “ఇ(త్రప్రత్యయము. “బుఇ్యత' అని యుండగా “ఇతి ఆనునది ఆర్థధాతుకము గాన “సార్వధాతుకార్హధాతుక యోః” అను సూత్రముచే (800) బుకారమునకు గుణము (ఆర్‌). “అరిత్ర" అను ట్రాతిపదికము సిద్ధించినది. ఇ(త్రపప్రత్యయాంతములు సాధారణముగ నపుంసకలింగమున (వయోగింపబడును. లవిత్రమ్‌;- లూధాతువుకంళు *లునాతి.

పూర్వక్నృద న్తమ్‌ 651 ఆనేన* దీనితోకోయును-అను నర్జమున ఇ(త్ర(ప్రత్యయము. గుణావా దేశములు. కొడవలి. ధవి్యత్రమ్‌:- 'ధువన్న్ని అనేని= 'దీనిచే విసురుకొందురు- అను నర్ధ మున *ధూజ్‌” ధాతువుకంటె, ఇత(ప్రళ్యయ గుణావాదేశములు. విసనకజ్ఞ, సవిత్రమ్‌: *నువ న్లిఅనేని దీనిచే (ప్రేరేపింతురుం అను నర్భమున తౌదాదిక మగు షూధాతువుకంకె “ఇతిప్రత్యయము చేర్చగా పై వలెనే రూపము సిద్దిం చును. (క్రేరణసాధనము.ఖని[త్రమ్‌:- “ఖన న్తి అనేన'= “దీనితో (తవ్వుదురు' అను నర్ధమున ఖన్‌ధాతువునకు ఇత్రప్రత్యయము. గునపము. సహిట్రమ్‌:- “సహనన్సి ఆనేని= దీనితో సపాింతురు అను నర్జమున సహ్‌ధాతువుకంటె ఇత్ర ప్రత్యయము. ఇంటికప్పుమొదలగునది. చరి(త్రమ్‌:- “చర_న్లి అనేన'అను నర్థ మున చర్‌ ధాతువుకంచె ఇత ప్రళ్యయము, నడవడిక. 850. వ్రువః నంజ్దాయాణ్‌ 82185

పవిత్రమ్‌, ఇతి పూర్వకృద నమ్‌

పూజధాతువుకంటె కరణార్థమున, సంజ్ఞావాచక మగునపుడు ఇశత్ర(వ్రత్య యము వచ్చును.

పవి(త్రమ్‌:- 'పూ"ధాతువుకంళ “పునన్లి ఆజ్యాదికం అనేని దీనితో నేయిమొవలగువాటివి పవి(త్రము చేయుదురు. అను నర్జమున ఇ్మృత(ప్రత్యయము. గుణావాదేశములు. దిర్భనిర్మిత మగు ఒక వస్తువునకు పేరు. ఇది యజ్ఞాది పవి(త్రకర్మలు చేయువారు అనామికయందు ధరింతురు.

పూర్వకృదంత (ప్రకరణము సమాప్తము. అథఢోణాదయః (ఉమా) కృ,వా, పొ, బొ, ది, న్ధాది సాద్యబాళ్యడణ్‌,

కరోతీతి కారుః. వాతీతి వాయుః. పాయుః గుదమ్‌. జాయుః బొపధమ్‌. మాయుః పిత్తమ్‌. స్వాదుః. సాధ్నోతి పరకార్యమితి సాధుః* ఆకు శఘమ్‌ం

థం లమునీద్ధాన్తకొముడీ ఉణాదిసూ(త్రములు మొత్తము ఏడువందల నలుబది ఎనిమిది. ఇవి ఐదు పాదములలో విభజింపబడినవి. ఇవి పాణినివిరచితములు కావనియు శాకటా యనముని రచితము అనియు భాష్యకారాదుల అభిప్రాయము. ఈ విషయమును, “ఉణాదయో బహులమ్‌ి అను సూత్రము క్రింద నున్న “నామ చ ధాతుజమాహ నిరు క్షే వ్యాకరణే శకటస్య తోకమ్‌ "అను వా ర్తికమును వ్యాథ్యానించుచు భాష్య కారులు స్పష్టీకరించి యున్నారు. మహాభాష్య వ్యాఖ్యాత యగు క్రై యటుడు గూడ “ళాస్త్రాంతరపఠికము లగు ఉణాదులకు సాధుత్వమును అంగీకరించుటకై “బహులమ్‌" అను పదము (“ఉణాదయో బహులమ్‌? అను సూతమున) ('ప్రయోగింపబడినది" అని వ్రాయుచు ఈ విషయమునే సూచించి యున్నాడు. ఉణాది ప్రళ్యయములు అవ్యుక్పన్న ప్రాతిపదికములే యని పాణిని యథి ప్రాయము. (ప్రకృతిప్రత్యయ విభాగము చూప్పటకు వీలుగ నున్నవి వ్యుత్చన్న శద్దిములు; తద్భిన్నములు అవ్యుత్పన్నములు. కావుననే 'ఆ దేశ పఠత్యయయోః అను సూతతవ్యావ్యానావసరమున భాష్యకారులు, ఉజాదులు అవ్యుత్సన్న ప్రాతి పదికములు కదా?, (ఉణాదయోహ్యవ్యుత్చన్నావి (ప్రాతిపదికాని); అపుడు *సర్చి షా *'యజుషా' ఇత్యాదులలోని సకారము (ప్రక్యయావయవము కాదు గాన షత్వము ఎట్లు వచ్చును? అని శంకించి దిహుఐ[గగహణముచే వాటికి (ప్రక్యయ త్వము అంగీకరించి షత్వమును సాధించెను (“సర్పిస్‌' 'యజస్‌' శబ్దములు “ఇస్‌ (ఉ.సూ.205) ఉస్‌" (ఉ.సూ-8?ఓ అను బొణాదికప్రళ్యయములను చేర్చుటచే సిద్ధించినవి). దీవిని బట్టి కూడ ఉణాదిసూ(త్ర ములు పాణిని రచితములు కొవనియు, ఆయనదృష్టిలో ఇవి అవ్యుత్చన్న(ప్రాతిపదికము లనియు సూచిత మగుచున్నది. మరియు *వాయుి శబ్దమును సాధించుటకు భాష్యకారులు *ళృ్ళవా పొజి"= ఇత్యాది ఉణాదిస్నూత మును చూప్పటకు బదులు అజ్‌ధాతువుకంటె *'యు ప్రత్యయమును, “అజేర్వ్యఘఇణపోః” అను సూ(తత్రముచే ధాతువునకు వీ అను నాదేశమును చేసెను. ఈవిధముగ పాణిని మతము ననుసరించి ఉణాదిప్రక్య యాంతములు అవ్యుత్చన్న [ప్రాతిపదికము ల్లైనను, వాటిని వ్యుళ్చన్న(ప్రాతిపదిక ములుగ భాష్యకారులు అచటచట చూపుట శాస్త్రాంతరానుసార మని ళబ్దేందు శేఖ రమున స్పష్టీకరింపబడినది. -పైన చూపిన విధముగ ఉణాదులు ఐదు పాదములలో పఠింపబడినవి. ఈ పంచపాదిని ప్రాచీనవ్వైయాకరణులు చాలమంది ఆంగికరించిరి. ఇది కొక

అథోణానయః ర! పది పాదములు గల మరియొక ఉణాని హ కసముదాయము గూడ గలదు. దానిపై కూడ (ప్రకియాసర్వస్వవ్యాఖ్యాకారు డగు విఠలుడును తదికరులును వ్యాఖ్యా నము వ్రాసి యున్నారు. యుధిష్టిరమీమాంసకుడు తమ “సంస్కృత వ్యాకరణ శాస్త్ర కా ఇతిహాస్‌” అను గ్రంథము ద్వితీయభాగమున ఉణాదిపంచపాది ఆపిళలి రచిక మనియు, దళపాది పాణినిప్రో క్త మనియు మొదట సూచించి, చివరకు వాస్తవమున వీటి కర్తలు ఎవలో నిర్ణయించి చెప్పుట రష్టము అని వాసి యున్నారు.

లఘుకౌముదీకారుడు ఈ (ప్రకరణమున దిగ్గర్శనమున క్రై ఒక్కూసూత్రమును మాతము చూపుచున్నాడు

కృ వా, పా, జి స్వద్‌, సాధ్‌, అశూధాతువులకంయె కర్త్రర్థమున “ఉణ్‌” వ్రక్యయము వచ్చును.

“ఉణ్‌ "లోని ణకారము ఇక్సంజ్ఞకము గాన ఇది పర మగునపుడు యథావ కాశముగ “అచోబ్లోతి' (182), “ఆక ఉపధాయాఃో (407) ఆను స్యూత్రములచే వృడ్ధి వచ్చుచుండును.

“కరోతి” అను నర్దమున కృ ధాతువుకంటె ఉణ్‌ (ప్రక్యయము. బుకార మునకు వృద్ది (ఆర్‌). ప్రథమైకవచనమున “క్రారుః” అను రూవము సిద్ధించినది, వాయుః:- (వీమనద్రి. వాధాతువుకంలె ఉణ్‌, “ఆతో యుక్‌చిణ్‌కృతోః” అను సూశముచే (700) యుగాగమము-. వాయుః'. పాయుః'= సాధాతువుకంళె ఉణ్‌. (ప్రత్యయము, పైవలె యగాగమము- “పాయుః). గుదస్థానము. జ్రాయు!_ బజిధాతువుకంట *'ఉణ్‌” చేర్చిన పిదప. వృద్ది? ఆయాదేశములు. *జొయు!ి, “జయతిరోగాన్‌ . రోగములను జయించు బొషధము. నూయు!:- మిధాతువు కంటె ఉణ్‌; వృది, అయాదేశములు. “మినోతి, ప్రక్షిపతి, ఊష్మాణం దేహీ" దేహమునందు వేడిమిని (పసరింప చేయునది పిత్తము. స్వాదుః:- స్వద్‌ధాతు వుకంపె “ఉణ్‌ ”ప్రకష్యయము; వృద్ధి, “స్వదతేఇతి'- రుచించునది. సాధుఃః__ “సాధయతి సరకార్యమ్‌_ ఇశరుల కార్యములను సాధించువాడు- అనునర్థమున సాథ్‌ ధాతువుకంటె ఉణ్‌ ప్రత్యయము. ఆకుః:- 'అచ్నతే, వ్యాప్నోతి'_- వ్యాపించునదిం అను నర్ధమున “ఆళ్‌” దాతువుకంబ “ఉణ్‌ ”పక్యమము, “ఆకు అనునది “శీఘ్రముగా” అను నర్జ్ధమున ఆవ్యయము. “శీ ఘశ్వముకలది అను నర్థమున మూడులింగములందును ఉండును,

రవశ లఘునీద్ధాన్తకొముదీ 851. డశణాదయా ఎవాులన్‌ 8.8.1 ఏతే వర్తమానే సంజ్హాయాజ్బు బహులం స్యుః, కేచిత్‌ అవి డ్‌. హ్‌ితా అప్యూహ్యాః. సంజ్ఞాసు ధాతుహూపాణి ప్రక్యయాశళ్చ తతః పరే, కార్యాద్విద్యాదనూబన్ధం ఏతచ్చాస్తముణాదిషు ఇ ళ్యు జాదయః,

“వర్తమానే లట్‌” “పునః సంజ్ఞాయామ్‌నుండి 'వర్త మానే” “సంజ్ఞా యామ్‌” అనువ ర్హించును. ఉణాదిప్రశత్యయముణ వర్షమానార్థమునందు బహు లముగ వచ్చును. ఈ (ప్రక్యయములను చేర్చుటచే నేర్చడిన పదములు సజ్జా వాచకములుగ- రూఢ పవముబణగ నుండును. అనగా “కారుకి ఇత్యాదిపదము లకు కరోతి ఇత్యాది వ్యుత్సత్యర్థములు చూపబడీనను, రూఢపదములవలె “శిల్చి మొదలగు అర్థ విశేషములందు మాత మే ప్రయోగింపదిడును,

“వాఅనుటకు బదులు *బహుబలమ్‌) అనుటచే ఈ సూ(త్రములచే విధింప దిడని (ప్రక్యయము లేవైన యున్నచో వాటిని ఊహించుకొనవలె నని యర్థము. ఈ యర్భమునే భాష్యమునందలి కారిక స్పష్టీకరించుచున్నదడి:

రడిత్ధః! “డవిళ్థః” ఇత్యాది సంజ్ఞావాచకములలో (పకృతిళభూతము లగు ధాతువులను, వాటికంబె పర మగు ప్రక్యయము౨ఐను యథాసంభవముగ ఊపాం చుకొనవలెను. ఆ సదములలో కానవచ్చెడి గుణని కేధాదికొర్యములను బట్టి ఆ వపత్యయములలో కకారణకారాదులు ఇత్సంజ్ఞకము లనెడు విషయమును ఊహింసవలెను. ఇదియే ఉణాదిప్రవ్య్యయముల విషయమున అనుసరింవదగిన నియమము”

ఏదైన ఒక పదమునందు పూర్వభాగము ధాతువనియు, మిగిలిన భాగము వ్రళ్యయ మనియు, ఆధాతువునందు గుణాదులు రాకున్నచో ఆప్రత్యయము కిత్తు గాని, జీర్తుగాని అయి యుండుననియు ఊపహపించుకొనవలెను.

ఉణాది పకరణము సమా _ప్తము.

అథ ఉత్తరకృదన్తమ్‌ 852. తుమున్‌ జూల (తీయాయాం ట్రీయార్జాయామ్‌ తిం. 10

(క్రియార్ధాయాం [క్రియాయాం ఉపపదే భవిష్యత్యర్థే ధాతోరేతా ప్ర శవదవ్యయత్వమ్‌. రృష్ణం (ద్రష్టుం యూతి. కృష్ణం దర్శకో

“భవిష్యతి గమ్యాదయః? నుండి “భవిష్యతి” అనువర్తించును. ఒక శ్రీయ ప్రయోజనముగా గల మరియొక [కియమ బోధించుధాతువు ఉపసద ముగనున్నపుడు, ప్రమోజనభూత క్రియావాచి యగు ధాతువుకంచె, భవిష్యదర్ధ మున “తుమున్‌” *ణ్వుల్‌” పత్యయములు వచ్చును.

ఉపపద మనగా సమీపమున మండునది అని యర్థము. అది వెనుక ఉండవచ్చును, ఎదుట నుండవచ్చును_ “తుమున్‌లోని ఉకారనకారములు ఇక్సం జ్హకములు, “తుమ్‌, అను మకారాంతరూపము మిగులును గొన ఈ (ప్రక్యయము చేర్చుటచే నేర్చడిన పదము 'కృన్మేజన్తః అను స్తూతముతే (97%) అవ్యయ మగును “ణ్వుల్‌*లోని ణకారలకారములు ఇత్సంజ్ఞ కములు.

కృష్ణం (దష్షుం యాతి:- కృష్ణుని చూచుటకై వెళ్ళుచున్నాడు, ఇచట గమనక్రియకు (కృష్ణ దర్శన [క్రియ ప్రయోజనము. అందుచే “యాతి” అనునది ఉపపదముగా నున్నది గాన (ప్రయోజన భూతమగు గమనానంతరము జరుగ బోవు దర్శన [క్రియను బోధించు దృళ్‌” ధాతువునకు ఈసూ[తముచే 'తుమన్‌" (వ్రశ్యయము- “దృశ్‌ తుమ్‌ అని యుండగా “సృజిదృశోర్జ ల్యమకితి'అను సూత్ర ముచే (617) “అమ్‌” ఆగమము “మిదచో న్ల్యాత్సరః' అను సూ(తము (210) ననుసరించి అంత్యాచ్‌ ఆగు బుకారముకంట పరముగ వచ్చును. “దృ ఆళ్‌ తుమ్‌. బుకారమునకు యణా దేశము. “ద్రశ్‌తుమ్‌. “వశ్చళభస్ణఎ” ఇత్యాది స్తూత్రముచే. (808 శకారమునకు షత్వము_ “(ద్రష్‌ తుష్‌*. తకొారమునకు మృత్వముచే టకారము- “దష్టమ్‌'అను రూసము సిద్దించినది, ఇప్లే “కృష్ణం దర్శకోయాతి" ఆనునపుడు “దృక్‌ 'ధాతువుకంటె ఈ సూశముచే *ణ్వులో (ప్రళ్యయము “యునోరనాకొౌ” అను సూతముచే (788) ఆకాదేశము. “దృళ్‌ అక? అని యుండగా బుకారమునకు గుణము (సూం458) (ఆర్‌). “దర్‌ క

656 లమునీద్దాంతకొముడీ అక” “దర్శక”. దీనికి గూడ “కృష్ణుని చూదుటక్స్షై (చూడనున్నవాడ్డై ) వెళ్ల చున్నాడు అని యర్థము. 858. కతాలనమయవేలాను తమున్‌ 8.816

కాలార్టేషాపపదేషు తుముగ్‌. కాలః సమయో వేలా వా భోక్తుమ్‌.

కాల, సమయ, వేలా పదములు పర్యాయపదములు. అందుచే *కొలనా చకము లగు పదములు ఉపపదములుగ నున్నపుడు తుమున్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును, అను నర్థము సిద్ధించినది.

కాలః, సమయ వేలా వా ఖోక్తుమ్‌:. ఈ యుదాహరణమున కొలాదిశబ్దములు ఉపపదములుగ నుండుటచే “భుజ్‌ిధాతువుకంయటు *తుమున్‌” (వత్యయము- *భుజ్‌తుమ్‌” అని యుండగా ఉకారమునకు లఘూసధగుణముః జకారమునకు కుత్వముచే (సూ-2£08) గకారము; దానికి చర్హ్యముచే కకారము- “భో క్రమ్‌'.

854, భావో 88.18

సిద్ధావస్థాపన్నే ధాత్వర్థే వాచ్యే ధాతోర్జజ్‌. పాఠః.

సిద్దావస్థను పొందిన ధాత్వర్థము_ అనగా ప్యాపారము- వాచ్య మగు నప్పడు ధాతువుకంఇ ఘణ ్రవ్యయము వచ్చును.

ధాతువు లన్నియు సామాన్యరూపమున [క్రియను బోధించును. విశేషరూస మున పాకాద్మిక్రియలను బోధించును. ఉదాహరణమునకు. *పచొధాతువు సామాన్య రూపమున క్రియను వ్యాపారమును., విశేషరూసముస విక్తి త్ర్యనుకూలవ్యాపా రమును బోధించును. అందు క్రియాసామాన్యముశకు భావ మని పేరు. ఈ భావము రెండువిధములు_ సాధ్యావస్థాపన్నము, సిద్ధావస్థాపన్నము._ తిజ్‌ వాచ్య మగు, అనగా “పచతి' ఇత్యాదులచే వాచ్య మగు భావము, సాధ్యావస్థావన్నము. దానికి లింగసంఖ్యాదులతో అన్వయించుటకు యోగ్యత ఉండదు. కృత్‌ ప్రత్య యములచే వాచ్య మగు భావము సిద్ధావస్టాపన్నము- పరిపూర్ణత్వమును పొందినది. అందుచే ఇది లింగసంభ్యాన్వయయోగ్య మైనది. “కృదభిపొతోభావో (ద్రవ్యవ తృ్రకొశతే” అని భాష్యకారవచనము. కృద్వాచ్య మగు భావము (దవ్యము వలె భాసించును గాన దీవికి లింగసంధ్యాదులతో అన్వయము లభించును అని దీని భావము. అట్టి సిద్ధావస్థాపన్నభానము (నంట మొ ) వాచ్య మగునప్పడు 'ఘణ్‌” (ప్రత్యయము వచ్చు నని సూశ్రార్థము.

ఉ త్వరకృదన్నమీ 6కీ

పాఠః: పచొధాతువుకంటి ఈ సూ(త్రముచే భావార్థమున ఘజ్‌ (ప్రత్య యము. ఘకారజుకారములు ఇత్పంజ్ఞ కములు. “పక్‌ అి అని యుండగా “అత ఉపధాయాః”అను సూూతముచే (457) ఉపధావృద్ధిః కుత్వము=*పాకః”= ఘజున్త ములు స్పంలింగములు.

అత్నర్హరిచ కారోక్తే నంజ్ఞాయామ్‌ $9.8.19

క_ర్పృభిన్నే కారకే ఘః్‌ స్యాత్‌.

క_ర్హృభిన్నకారకారమునందు, సంజ్ఞావాచక మగునప్పడు, ధాతువుకంటె ఘజ్‌ వ్రత్యయము వచ్చును.

856, భధో చ థావకర్శణోః 8 4.77

రజ్జోర్నులోపః స్యాత్‌. రాగః. అనయోః కిమ్‌- రజ్యక్యస్మిన్నితి రజ్షః,

్నాన్నలోపఃి నుండి *ని *లోపః' అనుపదములు, “రజ్జేశ్చ మండి “రజ్జేః అనువకర్తించును. భావకరణార్థక మగు ఘజ్‌్రత్యయము పర మగు నపుడు “రళ్డీ "ధాతువునకు నలోవము వచ్చును.

రాగః;- “రజ్టునం'అను నర్భమున “భా వే'అను సూ(త్రముచే గాని (854) “రజ్యతే అనేన'- డినిదే రంజింపచేయబడును- అను కరణార్థమున “ఆకర్హిచ కారకే సంజ్హాయామ్‌” అను సూ (తముచే (855)గాని “రబ్జీ "ధాతువుకం'టె “ఘజ్‌ి (ప్రత్యయము, “రజ్జ్‌ ఆ" అం యుండగా ఈ సూూత్రముచే ((పథమమున నకా రముగ నుండి క్పుత్వముచే ఇకారముగ మారిన) నకారముశకు లోపము. *రట్‌ ఆ'అని యుండగా, ఉపధావృడ్దియు, (సూ-157) , “చో॥కుః" అను సూత్రముచే (208) కశ్వమును (గకారము) వచ్చి *రాగః అను రూపము సిద్దించినది.

“భావకరణయోః' అనుటచే ఇతరార్థములందు వచ్చిన ఘజ్‌ (ప్రత్యయము వరముగ మన్నను రజ్డో ధాతువునకు నలోపమురాదు ఉదాహరణమునకు- *“రజ్య త్యస్మిన్‌ దీనియందు రంజించును. అను అధికరణార్థమున రజ్డ్‌ ధాతువుకంబె ఘజ్‌ ప్రత్యయము (సూ-85%)్‌ం “రబ్డ్‌ ఆ'ఆని యుండగా ఇచట ఆధికరణాక్థ కము గాన నకారలోపము లేదు. “చజోః కు ఘిణ్యతోఃొ అను సూతముచే (781) జకారమునకు గకారము, నకాౌరమునకు అనుస్వార (సూం?79) పరనవరక్షములచే (నూ-=7%) జకొరము “రజి” అను రూపము,

ళీ

రకర లఘునీద్ధాన్తకొముడీ 857. నివాన-బితి-బలీరోవ కమాధానోవ్వాదోళ్ళ ఈ 88.41 ఏషు చినోకేర్చజ్‌; అదేశ్చ కకారః. ఉపసమాధానమ్‌- రా కరణమ్‌ నికాయః, కాయః, గోమయనికాయః.

“హస్తాదానే చేర_స్తేయేనుండి “చ్లేసి “అకర్తరి చ కారకే నంజ్ఞాయామ్‌” నుండి “ఆక రర “కారకే', “భావే అను సూత్రమును అనువ ర్మించును. నివా సము, చితి, శరీరము, ఉపసమాధానము అను నర్థములందూ(క _ర్హుభిన్నకారకార మునందును, భావార్హమునందును *చిజ్‌” ధాతువునకు *ఘజ్‌” (ప్రళ్యయము; ఆది వర్ష మగు చకారమునకు కకారమును వక్చును. చితి యవగా యజ్ఞ ముళందు అగ్ని నుంచెడు స్పల విశేషము. ఉపళమాధాన మనగా (ప్రోవు చేయట.

నికాయః:- ఇల్లు. విచీయతే ధనాదికం అత_ ధనాదికము ఇచట సంరక్షీంపదడును. అను నర్జ్థమున ఈ సూ(తమువే నిపూర్వక *'చి'ధాతువుకంకె ఘజ్‌ (ప్రత్యయము; చకారమునకు కకారము. *వి చి ఆ" అని యుండగా ఇకార మునకు వృద్ధిచే ఐకారము, ఆయాదేశము- *నవికాయః”. కాయ!:_ (శరీరము) చీయకే అస్థ్యాదికం అస్మిన్‌_ దీనియందు ఎముకలు మొవలగునవి పోగుగ చేయనడును అను నర్ధమున చి ధామవుకంపె ఈ సూరమునే ఘజ్హక్యయ కకారములు= *కాయఃి.

గోమయనికొయః: విచీయతే రాశీక్రియకే_ రాశిగాచేయట అను భావార్థమున నిపూర్వకచిజధాతువుకంచ ఘజ్‌వశ్యయము చేయగా రూపము సిద్ధించినది. గోమయరాశి యని యర్థము. చిత్యర్థమున “ఆకాయం అగ్నిం చిన్వీతి అను నుదాహదారణము సిద్ధాంతకొముదిలో చూవబడినది. *“ఆచీయకే” అను కర్మార్హమున ఘణ్‌ (ప్రత్యయము.

వరచ్‌ 8 856

ఇవర్జా న్హాత్‌ అచ్‌, చయః. జయః.

ఏః అచ్‌. “ఇ” అనుదానికి షష్ట్యంతము *ఏఃి. “భావే” “ఆక ర్తరి “కారకే” అను పదములు అనున ర్తించుకు. ఇవర్ణాంత మగు ధాతువుకంబ భానార్హము నందును, కర్శృభిన్నకారకార్థమునందును ఆచ్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును.

చయః;- చి ధాతువుకంఘె భావార్థమునందు ఈ సూ(త్రమాచే ఆచ్‌(ఆ) (వశ్యయము. గుణాయాదేశములు= *చయః" ఇళ్లే *జిధాతువునండి “జయః” =

ఉ త్తరకృదినమీ 65రీ 850. మయూదోరద్‌ 88,57

బూదన్తాత్‌, ఉవర్షాన్హాత్‌ అప్‌. కరః. గరః. లవః. స్తవః. సవః,

బూకొరాంతధాతువుకంటెను, ఉవర్జాంత ధాతువుకం"బను, భావార్థమునం దును, క_ర్హ్భృభిన్నకారకార్థమునందును ఆప్‌” (ఆ) ప్రత్యయము వచ్చును.

“5గ్రా” *గ్యూ"ధాతువులకంటె ఈ స్తూతముచే అప్‌ప్రత్యయము చేసిన పిమ్మట బూకారమునకు గుణము (సూ-890) (అర్‌) వచ్చి “కరి “గరి అను (ప్రాతిపదికములు సిద్ధించినవి. ఉకార ఊకొరాంతము లగు యు, లూ, స్సు, పూరావులకు ఈ సూ్యత్రముచే “అస్‌'ప్రక్యయము, గుణావాదేశములును చేయ “యువి “లవి *స్తవ' అను ,ప్రాతిపదికములు సిద్ధించినవి.

నా, మ్యార్ణే కవిధొనమ్‌.

(పన్గః. విఘ్నః.

ఘజ్‌ పత్యయముయొక్క అర్ధమునందు క్యప్రత్యయమును విధింపనలెమ, భాస్యమున “స్థా, స్నా, పొ, వ్యధి హని, యుధ్యర్దమ్‌” ఆనునది ఈ వృారికము యొక్క శేషభాగముగ పఠింవబడినది. ఘజ్‌్యవ్రత్యయము భావార్థనునందును, క_ర్రృభిన్నకారకార్థమునందును వచ్చును గాన, ఈ యర్ధములందు పై ధాతువుల కంటె కటప్రత్యయము వచ్చును అనునది ఫలితార్థము.

(పస్థః _ (కంచము). (ప్రతిష్ట్రన్తే అస్మిన్‌ ధాన్యాని = దీనియందు ధాన్య ముణ ఉండును. అను నర్టముశ (నఫూర్వకస్థావాతువుకంలు ఈ సూ(కముచే “క (వఠక్యయము. “ప్రస్టాఆ అవి యండగా “ఆతోలోవ ఇటిచి ఆప సూ(త ముచే (402) ఆకారతోపముఎ “ఫస్థః. విఘ్నః- 'విహ వన్తి అస్మిన్‌ మనాంసి" ఎమనస్సులను దీనియందు హింసించును. అనునక్థమున ఈ వార్తికిముచే విపూ ర్వక హనధాతువుక౦ కు కప్రత్యయము. "విహన్‌ అ'అని యుండగా "గమహనం”* ఇత్యాదిసూతముచే (008) ఉపధాలోపము. 'సో హనే శ్రిణిన్నేషి అను స్తూతముచే (288) కుక్వము- “విఘ్నః”. ఈ విధముగ “ప్రస్నా న్తి ఆస్యా మితి (పస్నః”, (ప్రపిది_న్య్యస్యామితి (వపా, “ఆవిధ్య _న్యస్యామితి ఆవిధమ్‌” అను ఉదాహరణములు బాలమనోరమావ్యావ్యానమున చూసవడినవి.

డ్వాతః ్ర?॥, 88.88
శ్త్త్ర్రగ్యత్‌ నిత్భాత్‌ 4.20

క్రీ్ర'ప్రత్యయాన్హాత్‌ మమ్‌ నిర్వ _త్రేఒర్ధేం పాకేన సిర్య్యృత్తం

పక్రిిమమ్‌. డువప్‌-ఉప్ప్రిమమ్‌.

666 లభునిద్ధాన్త కొముదీ

“డు'అనునది ఇళ్సంజ్ఞకముూా గల ధాతువుకంటె భావార్థమున, క్తి” (ప్రత్యయము వచ్చును.

“నిర్వ త్తే ఒక్షద్యూతాదిభ్యః=నుండి “నిర్బృ త్తే'అనువర్తించును. నిర్వ _త్తమైనది (సిద్ధించినద్సి అను నర్ధమున క్రిిప్రత్యయాంతము కంటె “మమ్‌” అను _పళ్యయము వచ్చును.

పదక్త్రిమమ్‌:- 'డుపచప్‌పొశే'అను ధాతువునందు *డుిఆనునరి ఇక్సం జ్షకము గాన ఈ సూతముచే భావార్థమునందు క్రిప్రత్యయము. క్రి) లోని కకారమునకు *లశ:్వతద్ధి తేఅను సూ(కముచే (108) ఇత్సంజ్ఞపచ్‌ (త్రిఅని యుండగా చకారమునకు కుళ్వము (సూ-_807)_సక్రిిఅని యుండగా “మమ్‌” వ్రత్యయమువచ్చి *పకక్త్రిమి అను రూవము సిద్దించినది. “*పకక్తి9' అను దాన్‌కి పాక మని యర్థము. “మమ్‌” ఆదేశము సిద్ధత్వార్థమున వచ్చినది గాన “ప క్ర్రిమమ్‌ 'అనుదానికి 'పాఠముడే సిద్ధించినడొఅని యర్థము.

ఉ_ప్పి్రిమమ్‌:- “డువప్‌"అనుధాతువుకంటచ క్రిప్రత్యయము. వచ్చిన పిమ్ముట 'వచిస్వపియజాదీనాం కితిఅనుసూతముచే (050) వకారమునకు సంప సారణము, ఆకారమునకు పూర్వరూపము,పిమ్మట “మమ్‌"ప్రక్యయము వచ్చి “ఉ_ప్త్రిమమ్‌"ఆను రూపము సిద్దించినది. చల్లుట చే సిద్ధించినది ఆని యర్థము,

బాతోఒముబ్‌ం 88.88

టువేసృకమ్చనే. వేవధుఃం

“టు'అనునది ఇత్సంజ్ఞకముగా గల ధాతువులకంజటె భావార్థమునందు “అథుచ్‌” ప్రవ్యయము వచ్చును,

,.. “టువేషృకమ్బనే'అను ధాతువు *ట్విత్‌” గాన ఈ సూ(త్రముచే “అథుబ్‌ (వత్యయము. చకొరము ఇత్సంజ్ఞ కము" వేపధు" అను ప్రాతిపదికము సిద్ధించి నది? ఈ విధముగ *టుఓశ్వి"అను ధాతువునుండి *"శ్వయధుః' (వాపు, “టునది సమృద్ధా "అను ధాతువునండి “నన్షథుఃి (ఆనందము, “టుఓస్ఫూర్జా"అను ధాతు వునుండి “స్ఫూర్షథుః” (ఉరుము) సిద్ధించును, అథుచ్‌ ప్రత్యయాంతములు పలిం గములు,

యజ,యాచ్కయత, విచ్ళ ,(వచ్భ,రజోనజ్‌. 8.890 జ్య యజ్ఞః,యాద్దాాయత్నః,విళ్నః,(ప్రశ్నుః, రక్షక,

ఉ త్తరకృద న్స్‌ 661 యజ్‌ ,యాచ్‌యతీ ,విచ్చొ,ప్రచ్భ్‌? రత్షధాతువులకంయె భావార్థముననజ్‌ (వత్యయమువచ్చును.

యజ్ఞః: యజ్‌ ధాతువువంటె ఈ సూతముచే “నజ్‌"ప్రత్యయము. జకొరము ఇత్సంజ్ఞకము. నకొరమునకు క్చుత్వముచే ఇకారము. జకారజుకార ములు కలియుటచే'జ్ఞ "ఏర్పడినది.

యాచ్షా;- యాచ్‌ ధాతువుకంచ 'నజ్‌ 'పత్యయమ్దు. నకారమునకు జృత్వముచేఇకొరము. స్త్రీత్వవివక్షచే “టాప్‌ 'అను్ర్రీ'ప్రత్యయము (సూ-1248) చేర్చగా “'యాౌచ్దా'అను రూపము సిద్ధించినది. ఈశబ్దము తక్క నజ న్తళబ్దిము లన్నియు పులింగములు యత్నః అనునపుడు విశేషకార్య 'మేదియు లేదు.

విచ్చా, పచ్భొ+ధాతువులకం కెన్‌ ప్రత్యయముచేసిన పిదప “చ్చ్య్వోఃకఘూడను నాసికేచొ అనుస్నూత్రముచే (818) “చ్చొ'అనుదానికి శకారాదేశము వచ్చి “విశ్నః” “ప్రశ్నః” అను రూపములు సిద్దించినవి. రళ్డ్మ ॥;- రజ్‌శాతువురంటె నజ ప్రత్యయము చేర్చిన పిదస నకారమునకు “రషాభ్యాం నో ణః సమానసదే” అను సూూతముచే (207) ణకారము. నజ్‌యొక్కజీ త్యమునకుగుణాదివి షేధ స్వరవిశేషములు ప్రయోజనము 864. న్వావో నన్‌, 8 8.01

స్వప్నః,

స్వప్‌ధాతువుకంకె భావార్థమునందు నన్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును. నన్‌ లోని నకారము ఇత్సంజ్ఞకము. దానికి ప్రయోజనము అద్యుదా త్తస్వరిము. “స్వప్న"అను ప్రాతిపదికము సిద్ధించినది.

ఉవనర్లే మోః తః 88.00

పరిః, ఉపధిః,

ఉపసర్గపూర్వక ము లగు ఘుసంజ్ఞ కధాతువులకు భావార్జమునందును, క _రృభిన్నకొరకా ర్థమునందును “క్రి? ప్రత్యయము వచ్చును.

'పధిః, ఉపధిః:= ధాధాతువు “దాధాఘ్వదాప్‌” అనుసూత్రముచే (578) ఘుసంజ్ఞ్ఞకము. దీనికి “ప్ర, “ఉప'అనుఉపసర్ష్శలమ._ చేర్చిన పిదప ఈ సూత్ర ముచే "కి(ప్రక్యయము, కకారము ఇత్సంజ్ఞకము. *“ఫధాఇి "ఉపధాఇ”అని యుండగా “ఇ'కిత్తు గాన “ఆతో లోప ఇటి చొఆను సూత్రముచే (482) ఆకార

662 లఘునీద్ధాన్తకోముజీ మునకు లోపము. *్యప్రధిః (చ్యక్రాంతము-*ఉపధిః' (డాంబికము) కిప్రత్య యాంతశబ్దములు పృంలింగములు. “ఉపాధి “వ్యాధి “విధిః *సమాధిః “విధిః” “అభిసన్థిః” ఇత్యాదిపదములు ఇళ్లు సిద్ధించును. 860. (న్హ్రయాం ్రీన్‌. 88.04

త్తీలిగ్లే భావే క్రిన్‌ స్యాత్‌. ఘజోఒపవాదః,కృతిః,స్తుతిః

స్రీలింగమునందు (స్తీత్వవిశిష్ట్ర) భావార్థమునందును, కర్తృభిన్నకార కార్టమునందును. ధాతువుకంజి *క్తిన్‌” ప్రత్యయము వచ్చును. ఈ కక్రిన్‌(పత్య యౌాంత శ్రీలింగళబ్దముల రూపములు “మతి'శబ్దరూపముల వలె ఉండును. ఇది “హలశ్చ'"అను సూ(త్రముచే (878) విధింపనున్న ఘజ్‌్కు బాధకము. కావున శ్రీత్వవిశిష్టభావాద్యర్థమున “కక్రిన్‌'ప్రత్యయము, పుం స్త్వ్వవిళిష్ణభావాద్యర్థమున ఘణ్‌వ్రత్యయమును వచ్చునని తేలినది. ఇది స్రియామ్‌ అను అధికారములో నున్నది గాన వాసరూపో ౬స్త్రియామ్‌ (770) అను వై కల్చికబాధకత్వముప్రవ త్రింపదు. “కృత్యల్యుటో బహులమ్‌” అను సూతము వరకును “స్తియామ్‌' అను నది అనువ రించును. * క్రిన్‌లోనిక కారనకారములు ఇశ్చంజ్ఞ కములు.

కృతిః:. కృజ్‌ధాతువుకంచె ఈ సూత్రముచేక్రిన్‌? (ప్రత్యయము, “కృతి అను (ప్రాతిపదికము సిద్ధించినది. ఇది కి త్తు గాన బుకారమునకు గుణము రాలేదు. ఇపే*సుిధాతువునుండి * సుతిఃి సిగ్గించినది,

ల అతి అబాధి ఇ వా. బూల్చాాదిభ్యాః వీన్‌ బిష్టానద్నాబ్యాః,

తేన నత్వమ్‌, కీర్టిః;లూనిః,ధూనిః. పూనిః,

బూకొరాంతధాతువులక౦ంకొను, లూమొదలగు ధాతువృలకంటెను పర మగు క్రినొాప్రత్యయము నిష్టాప్రత్యయమునంటి దగు ననిచెప్పవలెను. నిష్టావ ద్భావాతి దేశముచే “"రదాభ్యాం నిష్టాతో నః పూర్వస్య చ దః”(818)ల్వాదిభ్యః" (821) అను సూత్రములచే విహిత మగు నత్వము ' క్రిన్‌'లోని తికారమునకు గూడ వచ్చును.

కీర్మి;:. క్యూధాతువుకంటె కక్రిన్‌ ప్రత్యయము-'క్యూ తఅని యుండగా “బూత ఇద్ధాతో 3" ఆనుసూ(త్రముచే (68% బూకారమునకు “ఇర్‌ఆ దేశము “హలి చిఅనుసూ(త్రముడే (8618) ఇకారమునకు దీర్చము. ఈ వాలర్తికముచే ఛళారమునకు నకొరము. దానికి ఇత్వము-"క్రీర్గి + ఇన్లే “లూ” “ధూ” *“పూధాతు కంల

ఉ త్తరకృద న్తమ్‌ 663 వులకం'చె కక్రిన్‌ ప్రక్యయము. చేసిన పిమ్మట నిష్టావద్భావముచే తకారమునకు నకొరము=లూనిః,ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించినవి.

వా నవ్వుదాదిభ్టూః శ్రావ్‌

సమృత్‌, విపత్‌, ఆపత్‌, క్రిన్న పీష్యతే. సమృ్తిః, విప్తిః, ఆప్తిః.

“సమ్బత్‌ *'మొదలగువాటికం'చె స్త్రీలింగమున భావార్థమునందును, కర్ఫృ భిన్నకారకార్థ మునందును 'క్విప్‌'ప్రత్యయము వచ్చును. కక్ష్విప్‌'సర్వలోపి గాన *సమ్బత్‌” “విపత్‌" ఇత్యాదిరూ సములు సిద్ధించినవి.

ఇది “సీయామ్‌” అను అధికారములో నుండుటచే వానసరూపవిధి ప్రవర్హిం పదు గాన కిన్‌ వ్రత్యయము ఈ క్విప్‌పత్యయముచే పూర్తిగా బాధింపబడ వలసి యున్నది. అట్టి పక్షమున 'ఆపత్తిః ఇత్యాది క్రిన్నంతరూపములు సిద్ధిం సవు. ఆందుచే సంపదాదులకంటి కిన్‌ ప్రత్యయము కూడ అంగికార్యమే యని చెప్పుచున్నాడు. “సమృ ్తిః" విపప్తిః” ఇత్యాదిరూపములు గూడ సిద్దించినవి.

శంతి_యూ తి-జూ త-సాతి-హేతి-తో ర్త యళ్ళం 88 07 ఏతే నిపాత్య నేం

ఈ సూ(త్రముచే ఊతి,యూతి,జూతి,సాతి,హేతి,కీలర్తి అను స్తీలింగ క్రి న్నంతరూపములు నిపతింవబడుచున్నవి. ఇందు కొన్ని క్రీన్‌ ప్రళ్యయమునకు ఉదా త్తస్వరము లభించుటకును, కొన్ని ఇతరకార్యములు కూడ వచ్చుటకును నిపతింపదిడినవి.

ఊతిః:- ఆవధాతువుకంటె క్రిన్‌(ప్రక్యయము. ఉపభావకొారములకజ్వర త్వరంఇత్యాదిసూ[(త్రముచే. (888) ఊర్‌'ఆదేశము “ఊతిః”. ఇచట నిపతించు టకు స్వర మొక్కటియే (వయోజనము.

“యు 'జు'ధాతువుల కిన్‌ ప్రక్యయాంత రూపము లగు “యూతి' “జూతి" శద్దిములలో ఉకారమునకు దీర్హము కూడ ఈ సూత్రముచే నిపతింపబడుచున్నదని.

సాతిః' “షోంతకర్మణి” అను దైవాదికధాతువుకంటె * కిని (ప్రత్య యము చేసిన పిమ్మట “ద్యతిస్యతి' ఇత్యాదిసూ(త్రముచే ఇత్వము రొవలసియుండ తదభావమువిషతింవపడుచున్నది ,

'హీ8ిః: హన్‌ధాతువుకంటె క్రిన్‌ ప్రత్యయము, “అనుదాత్తో పదే)

ర66శీ అఘునీద్ధాన్తకొముదీ ఇత్యాదిసూతముచే (02) నకారలోపము. ఆకారమునకు ఏకారము. నిపతింప బడినది. క్రీర్రి 8: “క్టాత్‌ 'ధాతువు చురాదిగణములోవిది. ఇది ణ్యంతముగాన “ణ్యానశ్రన్థోయుద్‌” అను సూ్యూతముచే (870) 'యుద్‌” రావలసి యుండగా ఈసూ(త్రముచే కిన్‌ ప్రత్యయ నిపాతనము. *“ఉపధాయాళ్ళి అను సూత్ర మచే బూ కారమనకు రేఫపరకఇకారము. ఇకార మునకు దీర్చము (సా=810.

8608, ద్చారత్మ్థార(నీవ్యూవిమనామువధాయాళ్ళ్చో 84.20

ఏషాముపధావకారయోరూల్‌ అనునాసికే, క్వ, రులాదొక్టితి చం అతః క్విప్‌, జూః, తూః. (సూః. ఊః. మూః

“చ్చ్య్వోః శూడనునాసికే చి నుండి వకార్శగహణము, ఊఈర్‌గ్రహణము, “అనునాసికే'అనువ రించును, “అనునాసికస్య క్విరులోః క్షి తినుండి *క్విరులోః క్షితి ఆనువ ర్హించును. 'ఉపధాయాళ్ళి అను చకారముచే వకారము కూడ (గహింవబడును, (సిద్ధాంతకొౌముది ననుసరించి ఈసూ[త్రములోనికి “క్తి తి' అను పదము అనువ ర్తింపదు.)

జ్వర్‌, త్వర్‌, (సిన్‌, అవ్‌, మవ్‌ ధాతువుల ఉపధానకొరములకు, అను నాసికము గాని, క్విప్రత్యయము గాని, యలాదులగు కిత్‌ జీత్‌ (ప్రత్యయములు గాని పర మగునప్పుడు “ఊఃర్‌” ఆదేశము వచ్చును.

పై ధాతువులకు ఏ సూత్రము చేతను క్విప్‌ప్రత్యయము విధింపబడలేదు. కొని క్విప్‌ప్రత్యయము పర మగునపుడు ఊర్‌వచ్చు నని ఈ సూత్రము చెప్పు చున్నది. కావున ఈ సూత్రబలముచేతనే పై ధాతువులకంటె క్విప్‌ వచ్చు నని తెలియు చున్నది.

జూః;= (రోగము) జ్వర్‌ ధాతువుకంటె క్విప్‌ ప్రత్యయము. దానికి సర్వ లోపము. ఈ సూూత్రముచే ఉపధాభూత మైన ఆకారమునకును వకారమునకును (ఊల్స్‌ ఊ౦ ఆదేశము. *జూర్‌' అను రేఫాంత [పాతిపదికము సిద్ధించినది. దీనికి “జూః-జురౌ-జురఃి ఇత్యాదిరూపము లగును. త్రూః;_ (శీఘముగ చేయ వాడు త్వర్‌ ధాతువుకంటకొ క్విప ప్రత్యయము: పిమ్మట ఉపధావకారములకు ఊర్‌ చేయగా. 'జూర్‌”వనె *త్తూర్‌' ఆను (ప్రాతిపదికము సిర్పించినది. (స్రూః:= (చలీంచువాడు) (వ్‌ ఛాతువుకంటె క్విస్‌. వకోరఇకారములకు “ఊలఠ్‌'ఆ దేశము (సూ-స్రువౌ- సువ్రః ఇత్యాదిరూపము లగును. ఊః॥:_ (రక్షకుడు అవ్‌ధాతువు కంటె క్విప్‌, పూ ర్రిధాతువుకు “&శఠ్‌'ఆదేశము. *ఊ-ఉవౌంఉవఃి ఇత్యాదిరూప

ఉ త్త్రరకృద వమీ 66కీ ములగును. మూః:= (బంధించువాడు మవ్‌ధాతువృకంబ క్విస్‌; వకొరఆకార ములకు ఊర్‌ఆదేశము; *'మూః-మువౌ-మువః'” ఇత్యాది రూపము లగును. 8009. తచ్చా 88.101

ఇషేర్నిపాతోఒయమ్‌,

ఇష్‌ధాతువుకంటె భావార్థమున ఈ సూశ్రముచే శ్యప్రత్యయము నిపతింప బడుచున్నది.

శలోని శకొరము ఇత్పంజ్ఞ కము గాన ఇది సార్వధాతుకము. అందుచే “సార్వధాతుకేయక్‌” అను సూ(త్రముజే (755%) యగాగమము రావలసి యుండగా తదభావము కూడ వనిపతింపదడినది. *ఇష్‌ ఆ అవి యుండగా *శప్‌_ "ఇష్‌ అ అ' అవి యుండగా "అతోగుణే” అను సూతముచే (27/4) పరరూపము. *ఇషుగమియమాం ఛః” అను సూ(తముచే (007) షకారమునకు ఛకారము. *ఛే చ" అను సూతముచే (101) తుగాగమము. తకారమునకు శ్చుత్వముచే చకా రము. *“ఆజాద్యతష్టాప్‌” అను సూత్రముచే (1247) స్త్రీత్వమున టాప్‌-"ఇద్భా" అను ఆకారాంతరూపము సిద్ధించినదిం

అవత్యాయాత్‌ 884102

[పత్యయా న్తేభ్యః ధాతుభ్యః త్తీియామకారః (పత్యయః స్యాత్‌, చికీర్షాం పుశ్రకామ్యాం

వ్రత్యయాంతము లగు ధాతువులకంటె స్త్రీలింగమున భావార్థమునందును, కరృభిన్నకారకార్థమునందును “ఆ'అను (ప్రత్యయము వచ్చును.

చికీర్ణాః “చికీర్ష* అను సన్నంతకృధాతువుకంటె ఈ సూగ్రముచే అప్ర త్యయము. “చికీర్ణ అ" అని యండగా “అతో లోపఃిఅను సూత్రముచే (472) ఆకారలోపము. శ్తీలింగమున టాప్‌వచ్చి “చికీర్ణాా అను ఆకారాంతరూపము సిద్దించినది. పుత్రకామ్యా:- కామ్యచ్‌ ప్రత్యయాంత మగు పుత్రకొమ్య శబ్దము కంచె-ఈ స్నూతముచే 'అప్రత్యయము, పిమ్మట “టాప్‌ __ి “పుతకామ్యా”.

జరోళ్ళావాలః 88.108

గురుమతో హలన్నాత్‌ శ్తియాం “ఆ'ప్రత్యయః స్యాత్‌, ఈహా,

గుర్వక్షము గల హలంతధాతువుకం'టె స్త్రీలింగమున (భోవార్థమునందును క శ్రఎలిన్నకారకార్థము నందును) “ఆ”వ్రత్యయము వచ్చును.

666 లమునీద్ధాంతకొముదీ' ఈహాః;:. ఈహ్‌ధాతువుతో ఈకౌారము గురువు. ఇది హలంతము. కావున ఈ స్యూతముచే “ఆి పఠత్యయము, శ్తీలింగమున టాప్‌ 'ఈహా" 87. త్యాన(ళొన్దోయచ్‌ 8.8.107 అకారస్యాపవాదః, కారణా. హారణా. ణ్యంత ధాతువులకం'టెను, ఆస్‌, శ్రన్ధ్‌రాతువులకం' పెను, భావార్థక రృ భిన్నకారకార్థ ములందు, స్త్రీలింగమున యుచ్‌ ప్రత్యయము వచ్చును. ణ్యంతధాతుపులకం”బ “ఆ ప్రత్యయాత్‌' ఆను స్తూతముచేతమ (870) “ఆస్‌” *“శ్రన్స్‌” ధాతువులకంట “గురోశ్చహలః” అను సూత్రముచేతను (780) రావలసి యున్న అచ్‌ ప్రత్యయమునకు ఇది అపవాదము. కారణా: హారణా:. “కారి, (హారిఅను ణ్యంతకృ, హృధాతువుల కంచి ఈ సూూతముచే యుచ్‌ (ప్రత్యయము. చకారము ఇత్సంజ్ఞ కము. యు కు *'యువోరనాకౌ అను సూ(త్రముచే (788) *అని ఆదేశము 'ణేరనిటిఅను సూదత్రముచే (582) ణికి లోపము. ఇత్వము- “కారణా (తీవవేదన) హారణా (హరించుట, 878. నవ్రంనళే ఖానో వః రీ.8114 874. ల్యుట్బ 8,8 115 హసిశమ్‌. హసనమ్‌. ధాతువుకం'ె నప్పంసకలింగమునందు, భావార్థమున “క్త'ప్రత్యయము వచ్చును. '“ల్యుట్‌ “ప్రత్యయము కూడ వచ్చును. హసితమ్‌; హసనమ్‌: హస్‌ధాతువుకంపె కృవత్యయము. *తి వలాద్యార్హధాతుక మగుటచే ఇడాగమము-'హసిత మ్‌”. ల్యుడాగమముచేసినపిమ్మట “యు"కు *అసి ఆదేశముం *'హననమ్‌ి. ఈ రెండును నపుంసకలింగ శబ్దములు, 8/5. వ్రంని నంత్హాయాం ఘః (వాదే 08.118 పుంలింగమున, సంక్ఞావాచక నమగుశకపుడు కరణాధికరణార్థ్హము లందు సాధారణముగ “ఘి(ప్రత్యయము వచ్చును. 876. ఛాదో ర్లే ఒద్బూ్యావనర్గన్య 6.4.06 ద్యి(ప్రభృత్యుపసర్షహీనస్యభా దేః హస్వోఘేపరే. ద న్రాఃఛాద్య న్తే అనేనేతి దన్సచ్భదః. ఆకుర్వ_న్హ్యస్మిన్నితి ఆకరః.

ఉ త్తరకృద న్తమ్‌ 66]

“ఖచి(హన్వః “ఊధుపధాయాః” అను సూ(త్రములనుండి “'హన్వః' “ఉపధాయాః? అమ పదములు అమవ ర్తించును. రెండు లేక ఆంతకంటె అధిక మగు ఉసనర్లలు లేనిది అగు ణ్యంతఛద్‌ధాతువుయొక్కు ఉపధకు “'ఘిప్రత్య యము పర మగునపుడు (హస్వము వచ్చును.

దన్తచ్చదః:- (దంతములను కప్పునది=పెదవి), “దన్గాః ఛాద్యన్తే అనేని అను కరణార్థమునచౌరాదిక 'ఛద్‌%ధాతువుకంకలు ఘ్యస్రత్యయము. ఫఘకొ రము ఇత్సంజ్హకము. (సూ-18%). *ఛాది అ ఆని యుండగా జణికిలోవము. (సూంశ8్సి ఈ సూతముచే ఉపధా్యాహన్వముం "ఛే చిఆను స్తూతముచే(110) తుగాగమము *ద న్తచ్చదఃి,

ఆకర॥।:. (గవి. ఆకుర్వ్లి అస్మిన్‌ దీవియందు జనులందరును కలసి పని చేయుదురు అను అధికరణార్థమున ఆజ్‌ పూర్వకకృణ్‌ ధాతువుకంటె ఘ(ప్రత్యయము. *ఆ కృ ఆ” అని యుండగా బుకారమునకు గుణము. “ఆకరి శబ్దము సిద్ధించినది. ఈ రెండును పుంలింగ శద్దములు.

677 అవేత్యా స్రోల్డజ్‌ 8.8 120

అవతారః కూపాదేః* అవస్తారో జవనికాం

*“ఆవ'ఆను ఉపసర్శ ఉపవదముగా మండగా, త్యూ, _న్తూధాతువులకంటె (కరణాధికరణార్థ ములందు పుంలింగమున, సంజ్ఞావాచక మగునపుడు సాధారణ ముగ, ఘఇఖఫ్రక్యయము వచ్చును,

“ఘజ్‌'లోని ఘకారజుకారములు ఇక్పంజ్ఞకములు. *“అవతారః” అవత ర్తి ఆతం దీనియందు దిగుదురు. అను ఆధికరణార్థమున అవపూర్వకత్రా ధాతువుకంయె ఈ సూతముచే ఘజ్‌ ప్రత్యయము. బూకారమునకువృద్ధి (సూం 18 (ఆర్‌). అవతారః” కూపాదులలో దిగుటకు నిర్మించిన మెట్లు మొద లగునవి. అవస్తారః:= ఆవ_స్ఫృణ వని అనయా దీనిచే ఆచ్చాదింతురు= అను కరణార్థమున ఆవపూర్వక _స్త్రాధాతువుకంటె ఘజ్‌ ప్రత్యయము వచ్చి పై వలెనే రూవము సిద్ధించినది. "తెర" ఆని యర్ధిము.

వాలళ్ళు 8.812! హల న్హాద్‌ ఘజ్‌. ఘాపవాదః. రమన్హే యోగినోఒస్మ్యిన్నితి- రామః. అపమృజ్యతేఒనేన వ్యాధ్యాదిరితి అపామార్ల్గః,

668 లఘునీద్ధాన్తకొముదీ

హలంతధాతువులకంటి, కరణాధిక రణార్థములందు: పుంలింగమున, సంజ్ఞావాచక మగునప్పడు సాధారణముగ ఘజ్‌ ప్రత్యయము వచ్చును: ఇది “పుంసి సంజ్ఞాయాం ఘః ప్రాయేణగ అము సూ(త్రమునకు (875) అపవాదము. దీనిని బట్టి ఘ్యప్రత్యయము సాధారణముగ ఆజంతధాతుల వుకంటె మాత్ర మే వచ్చు నని శేలినది.

రామః:= రమ నే యోగినః ఆస్మిన్‌_ ఈతనియందు యోగీశ్వరులు రమింతురు= అను అధికరణార్జమున ఈ సూశ్రముచే ఘజ్‌ ప్రత్యయము, ఉపధా వృద్ధి (సూ-487), “రామః అపామార్గః:- “అవమృజ్యతే అనేన వ్యాధ్యాదిః” వ్యాధ్యాదికము దేనిచే తొలగింపదిడునో ఆది, (ఉత్తరేణి మొక్క్రఏఅను నర్ధమున ఆసపూర్వకమృజ్‌ ధాతువుకంటె ఈసూ(త్రముచే ఘజ్‌ (ప్రత్యయము.* అపమృజ్‌ అ” అని యుండగా “చజోఃకుఘిణ్యతో £” అను సూతముచే (784 జకారము నకు కుత్వముచే గకారము. “మృజేర్వ్యృద్ధిః' అను సూ(త్రముచే (785) బుకార మునకు వృద్ది- “ఆపమార్స్‌ అ'అని యుండగా “ఉపసర్గస్య ఘజఖ్యుమను స్యేదిహు లమ్‌” అను సూత్రముచే ఉపసర్గ యగు అస యందలి అంత్యఆఅకారమునకు దీర్టము. “అపామార్లః.

ఈవద్దున్సువు కృ(్భాతృ(చ్చార్జేవము అల్‌ 88,126

కరణాధికరణయోరితి నినృత్తమ్‌. ఏషు దు॥ఖసుభా ర్థేషూపపదేషు ఖల్‌. “తయోరేవ=” ఇతి భావే కర్మణి చ. కృచ్భం= దుష్కరః కటో భవతాం అకృర్చే- ఈషత్య్కరః. సుకరః,

ఇంకవరకును అధికారముగ వచ్చిన “కరణాధికరణయోళ్చ్నొ అనునది దాని వెనుక సూ(తముతో నివర్తించును. అందుచే ఇది. మొదలు విధింపబడు '(ప్రత్యయములు “తయో రేవకృత్య క్తఖలర్థాః” (77) అను సామాన్యశాస్రము ననుసరించి భావకర్మార్థములందు మాత్రమే వచ్చును.

సుఖము దుఃఖము అను నర్ధముగల “ఈసత్‌”, “దుస”, “సు” అనునవి ఉపపదములుగా నున్నపుడు ధాతువుకంట “ఖల్‌ ఆను ప్రత్యయము వచ్చును. *ఖల్‌”లోని ఖకారిలకారములు ఇత్సంజ్ఞకిములు. అకారము శేషించును.

దుష్కురః కటో భవతా: వీచేతచావ తయారుచేయటకు శక్యము కొనిది= కష్టమైనది. ఇచట కి ష్టార్ధక మగు “మస్‌ అనునది ఉపపదముగా గల కృణ్‌ ధాతువుకంచబె ఖట్‌" (వ్రత్యయము- “దముస్‌కృఅ” అని యుండగా బుకౌరము

ఉ త్తరకృద న్నమ్‌ 669 నకు గుణము (సూ-880). సకారమునకు “ఇదుదుపధస్య చాప్రక్యయస్య"” అను సూతముచే షత్వముం 'దుష్కరః). ఇళ్లే తేలికగు చేయుటకు శక్యమైనది అను నర్ధమున * బ్రష్షవ్ర్‌* *స్తి ఆనునవి ఉపవదములుగ ఉండగా. కృ్‌ ధాతువుకంటె ఖల్‌ (ప్రత్యయము చేర్చుటదే *ఈషత్కరః” "సుకరః అను రూపములు సిద్ధించినవి. 880. అతోయన్‌ 48128

ఖలోఒపవాదః. ఈషక్సానః సోమో భవతా. దుష్పానః. సుపానః,

“ఖల్‌ ' అనునది తక్క పై సూత మంతము అనువ ర్హించును. కష్ట సుథార్ధము లగు ఈషకత్‌, దు, సు, అనునవి ఉపపదములుగా గ* ఆకారాంత ధాతువులకంబె, భావకర్మార్హములందు “యున్‌ ఆను వశ్యయము వచ్చును. యుచ్‌రోని చకొరము ఇత్సంజ్నకము, *యు"కు 'యువోరనాకొ' అను సూత ముచే (788) అనాదేశము. ఈ యుచ్‌ ప్రత్యయము పై స్యూతముచే. విహిత మగు ఖల్‌ వత్యయమునకు అపవాదము.

ఈషత్సానః సోమో భవతా:- “ఫీచ్చేశ సోమము అనాయాసముగ (శ్రాగబడుటకు శక్యమైనది అను నర్థమున ఖల్‌ ను బాధించి ఈ సూ(త్రముచే “యుచ్‌" ప్రత్యయము వచ్చి 'ఈషత్సానఃి అను దూపము సిద్ధించినది. “దుష్పా నః *సుపానః" అను రూసములు గూడ ఇక్తే సిద్దించినవి,

88[. అలంఖల్నోొః (వతి పేధయోః (వొచాం కా కశ 18

ప్రతి షేధార్థమయో।ః అలంఖల్వోః ఉపపవయోః "క్త్వా స్యాత్‌, ప్రాచాం (గ్రహణం పూజార్థమ్‌. “అమైవావ్యయేన” ఇతి నియమాత్‌ నోపపదసమానః* “దో దద్దోః-” ఆలం దత్తాం "ఘుమాస్థా' ఎషితీ త్వమ్‌. పీత్వా ఖలు, అలం ఖల్యోః కిమ్‌ = మాకార్షీత్‌. (పతిషేధయోః కిమ్‌ _.-.అలజ్కారః.

ప్రతి షేధార్థకము లగు “అలమష్‌” “ఖలు” అను అవ్యయములు ఉపపదము లుగా నుండగా, (పాచీనాచార్యుల 1, మతమున, ధాతువుకంబ క్వాపత్యయము వచ్చును. ఈ క్ర్వాఫర్యయము భావార్థక మని భాష్యకారులు సూచించి యున్నారు. చా ాపాదాం. అకుదావిక్‌ వాస్తవమన పప్రాగ్దేగియల మతమన అని అర్దము చెప్పవలెను, గాంధార్యపాంతమున నివనించి అష్టాధ్యాయిని రచించిన పాణిని, దేశభేదాను సారముగ ఆనాడు (పచారములో నున్న రూపభేదాదులను చూపుచు 'ప్రాచాంి " “ఉదీచాం" ఇత్యాది పదములను (పయోగించి యున్నాడు.

670 అమునిద్ధాన్తకొమదీ

ఇచట “పాచామ్‌” అని చెన్నుటచే ఈ న్వాప్ర్యయము వైకల్పిక మని ఉ ద్ధేశ్యము కదు, (ప్రాచాం అనునది కేవలము (ప్రాచీనాచార్యులవిషయమున గౌరవమును చూప్పటకు మాత్రమే (ప్రమయోగింపబడినది, అనగా వై కల్పికము కాదని యర్థము. “అలం రోదనేని ఇత్యాదిప్రమోగములు బహుల్ట_గహణముచే సాధింపదగిన వని బాలమనోరమాకొరుడు (వ్రాసి యున్నాడు.

అలందత్త్వా:- “ఈయవలదు” అని యర్థము. నిషేధార్జక మగు అలం అనునది ఉపపదముగా నుండుటచే ఈ సూూత్రముచే దాధాతువుకంటె క్వా (ప్రత్యయము. “దాత్వా" అని యుండగా “దోదద్దోఃి అను సూూతమాుచే (780) “దా అనుదానికి దద్‌” అను నాదేశము. దకారమునకు చర్హ్వము (సూ-74)- “ద శ్రా. * క్వాతోసున్‌కసునణి అను సూ(తముచే (871) దానికి ఆవ్యయ సంజ్ఞ లభించును. ఇపుడు *“అలమ్‌” అనుదావికి *ద త్త్వా” అనుదానితో *ఉపవద మళిజ్‌” అను సూ(త్రముచే (047) సమాసము రావలసి యున్నది. కాని “అమై వావ్యయేన” ఆను సూసత్రముచే అవ్యయముతో ఉపపదసమాసము చేయవలె నన్నచో అమంతావ్యయముతో నూ్యూత్రమే చేయవలె ననెడు నియమ ముండుటచే ఇచట సమానము లేదు.

పీళ్వాఖలు:- నిషేధార్థక మగు *“ఖలు'అనునది ఉపపదముగ నుండగొ ఈ సూ(త్రముచే పొధాతువుకంటె క్యా ప్రత్యయము. 'పాత్వా"అని యుండగా “ఘుమాస్టాగాపాజహాతిసాం హలి'అనునూడత్రముచే (001) అకారమునకు ఈకౌ రము= “పీళ్వా".

“మా”అనునది కూడ *అలంి *ఖలుిల వలె ని షేధార్థక మే యైనను వై సూ(తత్రమున “ఆలం” “ఖలు"అను రెండు ఆవ్యయములను మాత మే (గ్రహించు టచే “మాకొర్షీ త్‌'అను నపుడు క్వా(పత్యయము రాలేదు. *ఆలంి *ఖలు' అను నొటిని గూడ ప్రతి షేధార్థమునందు ప్రయోగించి నపుడు మాత్రమే ఈ సూత్రము (ప్రవ్నర్థించును. ఆందుచే “ఆలజ్కారఃిఆనునపుడు *అలంి అనునది (ప్రయుక్త మైనను ఇది భూషణార్టకము గాన క్రావ్రత్యయము రాలేదు.

802, నమానతర్త్ద్య్రుతయోః వూర్జ్చంతాలేం 84.21 సమానక_ర్తృక యోర్టాత్వర్భయోః పూర్వకాలే విద్యమానాత్‌ ధాతోః _క్వా స్యాత్‌. భుక్త్వా (వ్రజతి. ద్విత్వం అత న్హ్రమ్‌-ళు కా పీత్వా (వ్రజతిం

ఉ శ్రరకృదన్తమీ (601

సమానకర్హృకము లగు రెండు [క్రియలలో పూర్వకాలసంబద్ధ మగు (క్రియను బోధించు ధాతువుకంటె క్వ్వా (ప్రత్యయము వచ్చును.

భుక్త్వా (వ్రజతి:- “భుజించి వెళ్ళుచున్నాడుి ఇచట భోజన్యకియను బోధించు భుజ్‌ ధాతువుుగమన్యక్రియను బోధించు వ్రజధాతువు _పమయోగింపబడి నవి. ఈ రెండు క్రియలకును కర్త ఒక్కడే. ఇందు భోజన్మక్రియ గమన్యక్రియ కంచ ముందుగ జరిగినది. ఆందుచేభుజ్‌ రాతువుకంట క్వా(పర్య్యయము చేర్చగా,జకొరమునకు చర్హ్వము వచ్చి “భు క్ర్వా'ఆను రూపము సిద్ధించినది.

సూ(త్రమునందు *నమానక ర్భృకయోః అని ద్వివచనమును ప్రయోగించు టచే ఈ క్త్యాాపత్యయము రెండు ధాతువులను సమోగించి నప్పుడు మామే వచ్చు నని భ్రాంతి కలుగ వచ్చును. తన్నివారణమునక్త “ద్వివచనమ న్త్రమ్‌" అనగా-ద్వివచనము వివఓీతముకొదు; రెండుకం౦'టె ఎక్కువధాతువులు కూడ ఉం డవచ్చును-అని చెప్పబడినది. కావున “భు క్వ్వా+ పీత్వా, వ్రజతి'ఇత్యాద్యుదాహరణ ములందు మూడు ధాతువు లున్నను పూర్వకాలిక[క్రియాబోధకము లగు “భుజ్‌” “ప్రీధ్రాత్రువులకు శ్వా (ప్రత్యయము వచ్చినది.

శ క్తా నేల. 12.18

వేట్‌ క్వ్వా కిత్‌ న స్యాత్‌. శయిత్వాం "వేట్‌ కిమ్‌=-ళృళ్వా.

“ఆఫంయోగాల్లి ట్‌. కిత్‌*నుండి "కిత్‌' అనువర్తించును.. 'సేట్‌ ఆగు శ్వ్వాప్రత్యయము కిత్‌ కాదు.

శయిత్వా:= శీధాతువుకంయె పూర్వసూ(త్రముచే క్వా ప్రత్యయము, ఈ ధాతువు సేట్‌ గాన “ఆర్బధాతుక స్యేడ్వలా దేః "అనుసూ త్రముచే(10%) *క్త్యా'కు ఇడాగమము చేయగా "శీ ఇ త్వా'అని యున్నది. ఇపుకు ఈకారమునకు గుణము (సూ-880)రావలసి యున్నది. కొని *క్టితి చిఆహ సూకముదే (405)గుణము నిషేధింపబడు చున్నది గాన ఈ సూత్రము కిత్త్వాభావమును విధించుచున్నది. ఈ విధముగ ఈ సూతముచే 'సేట్‌ అగు ఈ క్వాపతక్యయమునకు కిత్త్వము లేదు గాన గుణము పిమ్మట అయాదేశము వచ్చి 'శయిత్వా"అను రూసము సిద్ధించినది.

ఈ కిశ్రాభావము సేట్‌ అగు క్వావ్రత్యయమునకు మాతమేవరర్షిం చును గాన “రృత్వా"ఆనునప్పుడు అవిట్‌ అగు క్వాపత్యయము కిఠ్‌ గాన గుణము ధాలేదు.

672 ల ఘునీద్ధాన్తకొముదీ 084. రలో భ్యవచాల్‌ వాలాదోః నంళ్పో, 142.06 ఇవర్లోవర్ణోపధాత్‌ హలాదే రలన్హాత్‌ పరా క్వాసనౌ నేటౌవా

కితౌ _స్తః ద్యుతిత్వా, ద్యోతిక్వా. లిఖిత్వా, లేఖిత్వా, వ్యుపధాత్‌కిమ్‌- విత్వా. రలఃకిమ్‌- నేవిత్వా.హలాదేఃకిమ్‌-ఏషిత్వా. నేట్‌కిమ్‌-భు క్త్వ్యాం

చకొరముచే “పూజః క్ర్యాచ”నుండి “ క్వా"అనుక ర్థింపబడును. “నక్ష్వా సేట్‌"నుండి “పేట్‌” అనువ్నర్డించును. ఉళ్చఇళ్ళవీ తేఉపధేయన్యసఃవ్యుపధః ఇవర్జఉవర్ష ములు ఉపధగా కలచియు,హలాదియు, రల్‌ ఆంతమునందు కల దియ నగు ధాతువుకంచె పర మైన సేటొలగు *క్త్వా' “సన్‌ 'ప్రత్యయములు వికల్చ్పముగ కిత్‌లు అగును. రల్‌ ఆనునది ప్రత్యాహారము.

ద్యుత్‌ధాతువుకంచె క్వాప్రత్యయము;దానికి ఇడాగమము-_*ద్యుత్‌ ఇ త్వా" అని యుండగా ఇచట ద్యుత్‌ ధాతువుహలాది, దీనికి ఉకారము ఉపధగ నున్నది, తకారరూప మగు రల్‌ ఆఅంతమునం దున్నది. ఆందుదే దానికంపె పర మైన వ్లన. వశ్యయమునకు ఈ సూతముచే కిత్త్వవికల్పము. కిత్త్వము లేవి పక్షమున గుణము వచ్చి “*ద్యోతిత్వా” ఆనియు, కిత్త్వ పక్షమున గుణము రొదుగాన “*ద్యుతిళ్వా” అనియు రెండు రూపము లగును. ఇళ్లే హలాదియు, ఇకారోపధ మును రలంతమును అగు 'లిభ్‌'ధాతువుకంపె పర మైన 'సేట్‌ క్వ్వాపత్యయము నకు కిత్త్వవికల్పముచే “లిఫిత్వా” “లేఖిళ్వా” అను రూసపద్వ్య్వయము సిద్ధించినది.

ధాతువునకు ఇకారము గాని ఉకారము గాని ఉపధగా నుండవలె నని చెప్పుటచే బుకారోపధ మగు 'వృత్‌ ధాతువుకంయె వరమైన *క్త్యా'కు కిత్త్వ వికల్పము లేదు. పై సూత్రముచే. క్రిత్త్యము నిత్యముగ విషేధించదిడుటనే లఘూపధగుణము వచ్చి *వర్తిత్వా" అను ఒక్క రూపమే సిద్ధించినది.

సివ్‌ధాతువు హలాదియు, ఇకారోపధముఐనను రలంతము కాదు గాన దానికంచె సర మగు క్త్యాప్రత్యయమునకు కి త్త్యవికల్పము లేదు. పూర్వసూ(త్ర ముచే కిత్త్వము నిత్యముగ నిషిద్ధమై గుణము వచ్చి “ నేవిత్వా" అను రూపము సిద్దించినది.

ఇష్‌ధాతువుఇఖకొరోపధము, రలంతము ఐనను, హలాది కొకుండుటచే ఈ సూత్రము ్రవర్తింవదు. పూర్వసూ(తముచే కిత్వము విషిద్ధమై గుణము వచ్చు టచే “ఏషిళ్వా" అను రూపము సిద్ధించినది.

పూర్వకృదన్తమ్‌ 673 “సీట్‌ అగు క్వాసన్‌ ప్ర్యయములకు అనుటచే అనిట్‌ అగు భుజ్‌ ధాతువుకంచ పర మగు క్త్వాప్రత్యయమునకు ఇడాగమము రొదు గాన దాని విషయమున ఈ స్యూతము (ప్రవర్తింపదు. పూర్వసూ[(త్రము కూడ (ప్రవర్తిం పదు, 'భుజ్‌త్వా'అని యుండగా జకొరమునకు కుత్వముచే కకారము వచ్చి “భు ర్ర్యా'"యను గుణరహిత మగు రూప మొక్కటియే సిద్ధించును. 885. ఉదితో వాం 7.2.56

ఉదిత! పరఫ్య _క్త్య ఇడ్వా ళమిచ్వా;శా న్వ్వా+ దేవిత్వా;ద్యుత్వాః దధాతేర్షిః_హర్వా.

“జ్టాధ్రళ్ళోఃః క్వనుండి "క్రి", “వసతిక్షుధోరిట్‌ "నుండి “ఇట్‌” ఆను వర్తించును ఉదిత్‌ అగు ధాతువుకంబ పర మగు క్వాఫహప్రత్యయమునకు ఇడాగ మము వికల్చ్పముగ వచ్చును.

శమిత్వా* శౌన్వ్వాః “శముడఉపశ మేలనుసేట్‌ ధాతువు ఉదిత్‌గాన దాని కంబ పర మగు త్వాప్ర్యయమునకు ఈ సూ(త్రముచే ఇడాగమవికల్పము, ఇడాగమపక్షమున “ళమిత్వా"అనురూపము సిద్ధించును. ఇడాగమము రాని పక్ష మున “అనునాసికస్య క్వియలోః”అను సూత్రముచే (780%) ఉపధాఆకారమునకు దీర్ధము-'శామ్‌త్వా'అని యుండగా మకారమునకు ఆనుస్వార సరసవర్శములు (సూ=7870) “శా న్నాం

దేవిత్వా; ద్యూర్వా:= ఉదిత్‌ అసు దివు ధాతువుకంట (సేట్ర్‌ పర మగు క్వ్యాప్రత్యయమునకు ఈ సూ(తముచే ఇడ్వికల్బ్చము. ఇడాగమపక్షమున “దివ్‌ ఇ త్వా'అని యుండగా “న శ్వా సేట్‌"అమ సూత్రముచే (48 కిత్త్రము నిషేధింపబడినది గాన లఘాపధగుణమువచ్చి" దేవిశ్వా'అను రూపము సిద్ధిం చును. ఇడాగమాభావపక్షమున “చ్చో్యోఃశూడనునాసికేచిఆను సూత్రముచే (846) వకొారమునకు ఊర్‌ ఆదేశము = *దిడఊ+ర్వా'యణా దేశము _”ద్యూత్వా".హిత్వా:- “ధాధాతువుకంచ క్వ్వా(ఫసక్యయము. “త్వా"ఆనునది తకారాది. కిత్‌ (ప్రత్యయము గాన “దథాతేర్చిః' అను న్యూతముడే (82%) “*ధోఅనుదానికి “హి'ఆదేశము “హిత్వా”.

జవోతేళ్ళ న హిత్వా. హాజస్తు-హాత్వాం శె

674 లఘువిద్ధాన్తకౌముడీ

“దధాతేర్షిఃి నుండి *మాఃిఅనువదర్హించును. “ఓహాక్‌ త్యాగే'అనుధాతువు నకు గూడ కా (ప్రత్యయము సర మగునప్పుడు 'హిఅను నాదేశము వచ్చును. హిత్వా: 'ఓహాక్‌ త్యాగే'అను ధాతువుకం౦ం'కె క్యా పతయము-“హాత్వా "అని యుండగా ఈ సూ తముచే “హి'ఆదేశముటోహిత్వా”.

ఈసూ(త్రముచే ఓహాక్‌త్యాగే అనుధాతువునకే హిఆ దేశమువిధింపబడు టచే 'ఓహాజ్‌ గతౌ"అనుధాతువునకు రాము. దానికంటె క్న్వాప్ర్య్యయము చేళ్చగా “హాత్వా"అను రూవము సిద్ధించును.

నమా నేజళళార్వేవోంల్యన్‌. 71487

అవ్యయపూర్వపదేఒనజఖ్‌సమా సే క్యో ల్యప్‌ ఆదేశః స్యాత్‌. తుక్‌-(ప్రకృత్య, అనణ్‌ కిమ్‌ -అకృత్వాం

నణ్‌ భిన్న మగు అవ్యయము పూర్వపదముగా గల సమాసమునందు కా ప్రశ్యయమునకు “ల్యప్‌"అను నా దేశము వచ్చును*ల్యప్‌ 'లోని లకారపకార ములు ఇక్సంజ్ఞకములు, *య'శేషించును, (ప్రకృత్య:- క్వాప్రత్యయాంత మగు “రృత్వా'అను కృదంత అవ్యయముతో “ప్ర'అను ఉపనర్ల్గకు *కుగతి[ప్రాదయః” అనుస్తూత్రముచే (85%) సమాశము. సమాసము చేసిన పిమ్మట ఈ సూ ముచే “కాకు ల్యబాదేశముప్రకషృయ'అని యుండగా *ల్యప్‌” పిత్‌ గాన “హస్వస్య పితి కృతి తుక్‌"అను సూత్రముచే (780) తుగాగము-"పషృత్య".

నజ్‌ంె భిన్న మగు అవ్యయము పూర్వపదముగ నుండవలె నని చెప్పుటచే, *కృత్వా"అను కృదంతముతో *నజ్‌ "అను సూ్యరముచే($8190)నజ్‌కు సమానము చేసిన పిమ్మట “*నలోపో నఇః'అను స్తూళముచే (800) నకొరలో సము చేయగా సిద్ధించిన '“ఆకృత్వా” అను సమాసమువందు, “క్య్యా'కు “ల్యవ్‌" రాలేదు. గ లా

అలీశ్షే జముల్‌ చా 84,22

అభీక్ట్యే ద్యోత్యే పూర్వవిషయే ణముల్‌ స్యాత్‌ క్స్వాచం

నే రంతర్యము (ఎడతెరిసీలేకుండుట లేక మాటిమాటికి ఆను నర్థము ద్యోత్య మగునప్పుడు క్త్యాాసర్యయము రావలసి యున్న స్థలములందు ణముల్‌ (ప్రత్యయము కూడ వచ్చును. *చి అనుటచే క్న్వాస్యయమును రొవచ్చును. “అముల్‌'లోని ణకొార, ఉకారమకారములు ఇత్సంజ్ఞ్ఞకములు. “అమ్‌” మాత్రము

పూర్వకృద న్వమ్‌ 675 "శీషించును దీనిని చేర్చుటచే నిస్పన్న మైన శద్దిములు “కృన్మేజ న్తశి అను సూత్రముచే (87% అవ్యయము లగును.

నిత్యావీవృ యాః, 8.2.4

ఆభీక్షే్య పీప్సాయాం చ ద్యోత్యే పదస్య ద్విత్వం స్యాత్‌, ఆలీ కం తిజ_న్తేష్తవ్యయనంజ్ఞ తేషు కృద న్తేషు. స్మారం స్మారం నమతి శివమ్‌. స్మృత్వా స్మ్రృత్వాం పాయం పాయమ్‌. థోజం థోజమ్‌. శావం (శావష్‌,

“సర్వస్య ద్వే*అను అధికారసూ (త్రము అనువ ర్రించును. “పదస్య' అను రాబోవు ఆధికారసూ త్రము అప్ఫోష్ట మగును. “నిత్యఅనుదానికి నిత్యత్వము- అనగా పొనఃపున్యము, ఆవీక్ష్యము-_అని యర్థము. “వీస్స్ప' అనగా “సర్వవ్యా _ప్తీచ్చ”అని యర్భము. పృతమున సర్వవ్యా ప్తి-అంతకును సంబంధించి యుం డుటంఅని యర్భము. వచ్చత ణకు ద్యోత్య మగునపుడు పదమునకు ద్విత్వము

ఈన్టై రంతర్య మనునది తిజంతవాచ్య(కియల విషయమునను అవ్యయ సంజ్ఞ కము లగు కృదంతములచే బోధ్యములగు క్రియల విషయమునను చెప్ప బడును,

“స్మారం స్మారం నమతి శివమ్‌ == శివుని స్మరించి స్మరించి నమస్క రించుచున్నాడు. ఇచట స్మరణ [క్రియ అవిచ్చిన్నముగ జరుగుచున్నదను విషయ మును సూచించుట క్రై "స్మృృ'ధాతువుకంటె పూర్వనూ[త్రముచే “ణముల్‌ (ప్రత్య యము. “ణముల్‌ణిత్‌గాన వృడ్జి (నూ=!83) (ఆర్‌-'స్మారమ్‌ "అను రూపము సిద్ధించును. దానికి ప్రై సూ(త్రముచే ద్విత్వము-“స్మారంస్మారమ్‌”. “ణముల్‌" రాని పక్షమున క్వాప్రత్యయము,పై సూదత్రముచే ఆర్హ్వా పప్రత్యయాంతమునకు ద్విత్వము. వచ్చి “స్కృత్వాస్మృత్వా”అను రూపము. సిద్ధించును. పాయం పాయమ్‌:- 'పా పొనేలేకొపా రక్షణే”అను ధాతువుకంచ అభీక్ట్యైర్ధమున ణముల్‌ [పత్యయము. “ఆతో యుక్‌ చిణ్‌కృతోకొఅను సూ(కముచే (700) యుగాగనుము. “నిత్యపీప్పయోః "అను సూత్రముచే (880) ద్విత్వము-”పాయం పొయమ్‌ో “త్రాగి శ్రాగి” లేక “రక్షించిరషీంచి”. భోజంభోజమ్‌;- మాటిమాటికి భుజించి, భుజ్‌ ధాతువువంచటె ణముల్‌ ప్రత్యయము; పిమ్మట లఘూపధగుణము,

676 లఘునీద్ధాన్తకౌముదీ ఈ సూ(త్రముచే ద్విత్వము. (శానం (శ్రావష్‌:- (విని విన్సి (శుధాతువుకంటి అభీజ్ష్యైర్ధమున *“ణముల్‌' ప్రత్యయము. ఉకారమునకువృద్ది (సూ-182) పిదప అథ ఖ ఆవా దేశము. (ప్రకృతసూ[త్రముచేద్విత్వము. 800. అన్యరై వం తభం ఇత్తంను నీద్తాావదూగళ్చేల్‌ . 8.427 యు థి భి

ఏషు కృణో ణముల్‌ స్యాత్‌ సిద్దోఒప్రయోగోఒస్య, ఏవం భూత శ్చేత్‌ కృణ్‌, వ్యర్థత్వాత్స్రయోగానర్హ ఇత్యర్థః .అన్యథా కారం. ఏవంకారం, ఇత్టం కారంభుడ్తాం సిద్ధేతికిమ్‌? శిరోన్యథా కృత్వా. ఇత్యు త్తర కృద న్తమ్‌.

అతి అణాల ఇతికృక్‌ (ప్రకరణమ్‌.

“కర్మణ్యాగ్రోశే కృజః ఖముజ్‌” నుండి “కృణః* అనువ రర్తించును. “అన్యథా, *ఏవంి, “కథం, “ఇక్టంి అను అవ్యయములు ఉపపదములుగా నున్న పుడు సిద్దాప్రయోగ మగు కృజఖ్‌ధాతువునకు *ణముల్‌” ప్రత్యయము వచ్చును.

దేవియొక్క అ్మవయోగము సిద్ధమో అది సిద్ధాపయోగము. అనగా ఈ కృజ్‌ ధాతువును (పయోగింపకున్నను అర్ధములో విశేషము ఏమియు లేకుండు టచే దీని (ప్రయోగము వ్యర్థ మని యర్థము.

అన్యథాకారం, ఏవంకారం, ఇర్టంకారం భుక్షే:. మరియొక విధ ముగా. ఈవిధముగా భుజించుచున్నాడు. ఇవట “అన్యధా'ఇత్యాదుల కే యక్ధమో “అన్యథాకారం” ఇత్యాదులకు గూడ అదియే యక మగుటచే కృజ్‌ ధాతుప్రయో గముచే విశేషార్థ మేదియు. లేదు గాన ఈ సూత్రముచే కృజ్‌ధాతువుకంటి ణఇముల్‌ (పక్యయము వచ్చి, పిదప “అచోజ్జితి"అను సూ(త్రముచే (182) వృద్ధి చేయగా “అన్యథా కొరం"ఇత్యాదిరూసము లై నవి.

“సిద్ద్మాపసయోగళిఅనుటచే కృఖ్‌ ధాతువుప్ర మోగముచే అర్జవిశేష మేమైన ఉన్న పక్షమున ఈ సూత్రము (ప్రవ రర్తింవదు. అందుచే “శరో౬న్యథా కృత్వా” ఇత్యాదిస్థలములందు “శిరస్సును మరియొక విధముగ నుంచి'అని కృజ్ధాత్వ రము కూడ బోధింపబడుచున్నది గాన "“అన్యథా"అనునది ఉపపదముగ నున్నను "ఇముల్‌ "రాలేదు. క్త్వా(పత్యయము మాతము వచ్చినది.

ఉ త్తరకృద_న్హ్యవకరణము నమా ప్త్వము. కృద న్త్హ(సకరణము సమా _ప్లము,

అథ విభక్ష్యర్ధ్థృసపక రణమ్‌ 881. (పొతివదకార్థంలిజ్ల _వరిమాణి-వచన-మా(తో (వధమాం 2.846 నియతోపస్థికః ప్రాతిపదికార్థః. మా్యత్రశబ్దస్య (పత్యేకం యోగః. ప్రాతిపదికారమ్యాత్రే లిజ్లమా(శ్రాద్యాధిక్యే, పరిమూణమాశత్రే, సంఖ్యామాత్రే చ (వధమా స్యాత్‌. పొతిపదికార్థమా[(క్రే- ఉన్చ్రేః, నీవై ౪, కృష్ణః, (శ్రీ, క్లానమ్‌. లిజ్లమ్యాకే-తటి, తటీ, తటమ్‌. పరి మాణమాత్రే-(దోణో (వ్రీహిః. వచనమ్‌-సంఖ్యా. ఏకః, ద్వౌ,బహవః.

(ప్రాతిపదికమును ఉచ్చరించగనే స్ఫురించు అర్ధము ప్రాతివదికార్థము. ప్రాతిపదికార్థశ్చం లింగఇ్బు: పరిమాణజ్బు వచనం చ ప్రాతికార్థ లిక్షపరిమాణవచ నాని, ప్రాతిపదికార్థలిబ్ల పరిమాణవచనా న్యేవ ప్రాతిపదికార్డ లిజ్మ పరిమాణవచనమా(త మ్‌-అవి విగ్రహము. మాతళబ్దముద్వంద్వసమాసాంతమున నున్నదిగాన “ద్వం ద్వా న్తేశ్రూయమాణం పదం ద్వంద్వఘటకపదైై ర్నిత్యమభినంబధ్యతే” అను న్యాయముచేే ఈ సమాసములో నున్న పదములతో (ప్రత్యేకముగ సంబింధిం చును, కావున ్రాతిపదికార్థమా(తే.లిబ్లమా (తే: పరిమాణమ్యాతేః వచనమాతత్రే అను నర్థమువచ్చును. (ప్రాతిపదికార్థమా(త మునందును, లింగపరిమాణాదిమా(క్ర ములు అధికముగ (ప్రాతిపదికార్థముతోపాటుు బోధింపదడుచున్నప్పుడును, సంభ్యామా శ్రార్థమునందును (ప్రధమ వచ్చును.

(ప్రొతిపదికొర్టము. విషయమున మళభేదములు గలవు. 1(ప్రవృ త్రినిమి తము, వ్య కక్రిఆను రెండును (పాళతిపదికార్థము లనికొందరి మతము. అనగా (ప్రాతిపనికముచే గోత్వాదిరూపడాతియు, గవాదిరూపవ్య క్రియుబోధింపబడునని యర్థము. ఈ రెండే కాక లింగము కూడ బోధింపబడును గొన (పవృ త్రినిమి త్త వ్య క్తిలింగము లను (తికమును ప్రాతిపదికొర్డ మని కొందరి మతము. ప్రవృత్తి నిమి త్తము,వ్య క్రియుఃలింగము,సంఖ్యయు అను చతుష్కుము 'ప్రాతిసవకార్డమని యర్హము, ఉదాహరణకు *గోః అశు శబ్దమును (స్రయోగించుటపు *గోత్వము" అను జాతి నిమిత్తము గాన ఆది (ప్రవృత్తినిమి త్తమ-ఆనగా అర్థము.

67/8 అ ఘునిద్ధాన్తకొముదీ కొందరి మఠము. (ప్రవృ త్తినిమిత్తము, వ్య క్తి, లింగము, సంఖ్య, కారకము అను సంచకము టప్రాతిపదికొర్థము అని మరి యొకమతము. ఈమళతములలో త్రికాది పక్షమును అంగీకరించిన పక్షమున లింగాదులు గూడ ప్రాతిపదికార్థములే యగును గాన వాటిని గ్రహించుట వ్యర్థము. అందుచే ఇచట నియతోపస్థిక మగునదే- అనగా ప్రాతిపదికమును ఉచ్చరింపగనే ఏ యర్థము స్ఫురించునో అట్టి జాతి వ్య క్రి రూపార్థముమా[క్రమే_[ప్రాతిపదికార్థ మని చెప్పబడినది. తటః, తటీ, తటమ్‌,ఇత్యాదులందు ప్రాలిపదికశ్రవణమా(తముచే లింగము నియతముగ స్ఫురిం చుట లేదు గాన ఇట్టి అనియతలింగముగల (ప్రాతిపదికములలోని లింగము ప్రాతి కొర్టము కాజాలదు. కావున వాటిని సం్యగ్రహించుట కై “లింగ'పదము (గ్రహింప బడినది 'గృష్ణః' ఇత్యాదులలోని లింగము (ప్రాతిపదికోచ్చారణనూ(త్రముచేత నే స్ఫురించుచున్నది గాన అట్టి స్థలములలోని లింగము ్రాతిపదికార్థము కొవున *“లింగి అనుదానికి అనియళ లింగముల గు'తట ' శచ్దాదులు ఉదాహరణము.

ప్రాతిసదికమును ఉచ్చరించిన వెంటనే మొదట జాతివ్య క్రిరూపము లగు దాని యర్భయలు స్ఫురించును. లింగపరిమాణములు ప్రాతిపదికార్థము స్ఫురించిన పిమ్మట నే స్ఫురించును గాని స్వతం[తముగ స్ఫురింపజాలవు. అందుచే "లింగ మా (శ్రే 'ఇత్యాదులకు “లింగాద్యర్థములు మా్యత్రము (ప్రాలిపదికార్హముకంటె అధిక ముగ బోధింపబడినను” (లింగమా, తాద్యాధిక్యే) అని యర్హము అనగా ప్రాం పదికార్థముతో పాటు లింగ, (సమాణములుమా[త్ర మే బోధితము లగునపుడు గూడ (ప్రథమ వచ్చు నని యర్థము.

ఉచ్చై్రై!, నీవై 1, కృష్ణః, థః జ్ఞానమ్‌:- ఈ ఐదును *ప్రాతిపది కార్టమా(క్రే'అనుదానికి ఉదాహరణము. లింగరహితము లగు అవ్యయములును, నియతలింగము లగు “కృష్ణః ఇళ్యాదిసదములును "ప్రాతిపదికార్థమా (శ్రే అను దానికి ఉదాహరణము. అవ్యయముకంకు వచ్చిన (ప్రధమవిభక్తి (ప్రక్యయము నకు “అవ్యయాదాప్సుపః"అనుసూత్రముచే (879) లోపము వచ్చును. ఐనను పవత్వసంజ్ఞ క్రై సుబుత్చ త్తి ఆవశ్యకము. కృష్ణః, శ్రీః, జ్ఞానం అకు పదము లలో పుంన్వ్వ స్రీశ్వనపుంసకత్వములు నియతముగ భాసించును. గాన ఇచట వీటి లింగము గూడ ప్రాతిపదికార్థముగ (గహింపబడును. “కృష్ణిళబ్దిమునకు “నల్ల విదిఅను నర్జము చెస్పిన పక్షమున అది అనియతలింగ మగును గాన అది

ప్రాతిపదికార్థమా శ్రే" అనుదానికి ఉదాహరణముకాదుః “లింగమా తాధిక్యే'అను దానికి ఉదాహరణ మగును.

విభ క్ర్యర్థ్యపకరణక్‌ 679

తటః, తటీ, తటమ్‌:= ఇది లింగమా శ్రాధి్య్యమునకు ఉదాహరణము, ఇచట ప్రాతిపదికార్థముతో పాటు పుంస్త్వాదిలింగములు గూడ అధికముగ బోధింపదిడుచున్నవి. అందుచే పథమవిభక్రిప్రత్యయ మగు *సువచ్చి *తటళి ఇత్యాదిరూపములు. సిద్ధించినవి, అనగా ఈ ప్రభమవిభ క్రి ప్రళ్యయమునకు లింగ మేఆర్థము

(రోజణోవ్రీహిః:= ఇది 'పరివూణమో (శాధిక్యే" అనుదానికి ఉదాహర ణము. “దోణ'ళబ్దమునకు (దోణ మనెడు పరిమాణవికేషము అర్థము. దాని కంయె పరముగ ఈ సూత్రముచే వచ్చిన (ప్రథమవిళభక్తికి పరిమాణసామాన్యము అర్థము, ఈ రెండింటికిని అభేదాన్వయముచే “”(దోణాభిన్నపరిమాణము"అని యర్హము, ఈ విధముగ (ప్రకృత్యర్థ(ప్రత్యయార్థములకు అభేదసంబంధముచే అన్వయము. “'(దోణో (వ్రీహిఃిఅను నపుడు ప్రత్యయార్థ మగు (ప్రమాణమునకు “*వ్రీహి"ళబ్దిముతో పరిచ్చేద్యపరిచ్చేదకసంబంధముచే అన్వయము. పరిచ్చేద్య మనగా కొలవ దగినది. పరిచ్చేదకమనగా కొలుచునది. ఇచట (దోణము పరిచ్చే దకము: (వీహి పరిచ్ళేద్యము. అందుచే (దోణరూస మగు పరిమాణముచే సరి చ్చిన్న మగు వీహి అని యర్థము.

సూత్రములోవి “వచన' అనుదానికి సంఖ్య యని యర్థము, దానికి “ఏకః, ద్వౌ బహవః” ఇత్యాదులు ఉదాహరణము. ఇచట ఏక,ద్వి, బహు అను (ప్రాతిపదికములే ఏకత్వద్విత్వబహుత్వ సంఖ్యలను బోధించుచున్నవి గాన మరల ఏకత్వద్విత్వాది బోధఏము లగు విభక్తిప్రత్యయములను చేర్చుట అనావళ్య ము గాన “ఉక్తార్ధానామ ప్రయోగః” అనున్యాయముచే అవి వచ్చుట లేదు. అందుచే ఆ విభ_క్షిప్రత్యయములను చేర్చుట శై సూూతమున *వచన'అనునది (గహింపబడి నది. అందుచే “ఏక 'ఇత్యాదిపదములక ౦ పదత్వసంజ్ఞా.పా_ప్లిక్రై చేర్చబడిన విభక్షిప్రత్యయములు 'ప్రకృత్యర్థ మగు ఏకత్వాద్యర్థ మును కేవలము అనువ దించును.

నవ్వాదనో చ 8.847

(ప్రథమా స్యాత్‌. హేరామ-

నంబటోధన ననగా ఎదుట నున్నవావివి పిలచుట. ఆ అర్ధ్థమునందు గూడ (ప్రాతిపదికముకంచ [వథమవిభ క్షి వచ్చును

680 లఘునీద్ధాం తకౌముదీ

ఉదా:- హీేరామ;= ఇచట ఇది సంబోధన మని సూచించుటకు “హే” అనునది గూడ చేర్చబడినది. సంబోధనార్థమున రామళబ్దముకంచ ప్రథమా విభక్తి వచ్చినది.

తద్తరీవ్ళితతమం తోర్టు 14440

కర్తుః (క్రియయా ఆప్తమిష్టతమం కారకం కర్మసంజ్ఞం స్యాత్‌.

“కారకియని అధికారము. కర్త ([క్రియచే. దేనిని పొందుట క్రై ఎక్కువ అభిలషించునో అట్టి కారకమునకు కర్మ యని పేరు,

ధాతూపొత్త మగు వ్యాపారమునకు ఆశయ మగువాడు కర్త ఆపస్తం ఇష్యమాణం ఈస్పితం. అత్యన్తం ఈస్పితం ఈప్పితతమమ్‌. పొందుటకై ఎక్కువగ అభిలషింపబడినది అని యర్థము. “దేని ద్వారా పొందుటి అను ఆకాంక్ష కలిగినప్పుడు కర్తయందున్న “వ్యాపారము ద్వారా అనునది అర్జాత్‌ లభ్యమగును. కర్త తనయం దున్న వ్యాపారముచే ప్రయోజ్య మగు ఫలముతో దేనికి సంబంధమును ఏర్పరుచుటక్రై |1సయత్నించునో ఆది కర్మ యని పరినిష్టి తార్థము* ఉదాహరణమునకుఎ “తణ్డులాన్‌ పచతి అను నప్పుడు పచ్‌ధాతువునకు విక్సి త్యునుకూల వ్యాపారము అర్ధము. తణ్ణులాదులు ఉదీకి మె త్త్రగానగుటకు విక్లి త్తి యని పేరు. గిన్నె పొయ్యిపై నుంచుట, నీళ్ళ పోయుట, మంట పెట్టుట మొదలగునది వికి త్త్యనుకూల వ్యాపారము. ఈ వ్యాపారముచే లభ్య మగు వికి త్హిరూపఫలము తండులములలో నుండుటచే వాటికి కర్మత్వము.

కరోతీతి కారకమ్‌, క్రియను జనింప చేయునది కొరకము. లేదా (కియా న్వయిత్వం కారకత్వమ్‌. అనగా [పత్యక్షముగ గాని పరోక్షముగ గాని (క్రియతో నందింధించునది కొరకము. కారకములు ఏడు. కర్త, కర్మ, కరణము, హేతువు, సం(ప్రదానము, అపొాదానము, అధికరణము. అందు కర్తృ, కర్మ, కరణకారక ములు క్రియతో (ప్రత్యక్షముగ సంబంధించును. ఇతర కారరములు క రృకర్మా దులద్వారా సందింధించును.

తర్భుణో ద్భాతీయా 2.8.2

అనుక్తే కర్మణి ద్వితీయా స్యాత్‌. హరిం భజతి. అభిహితే తు కర్యాదౌ (ప్రథమా=హరిః నేవ్యతే. లక్మి నేవిత్య.

“ఆనభిహితే? అధికారము. అనభిహితమనగా అను క్తము. కర్మ (తిజా దులచ్చే చెప్పబడకున్నపుడు ప్రాతిపదికముకం'టె ద్వితీయవిభ క్తి వచ్చును.

వీభ క్ర్యర్థవకరణమ్‌ 681

హరిం భజతి: హరిని సేవించుచున్నాడు. భజ్‌ధాతువునకు సంతు ష్ట్యనుకూల పూజనాదివ్యాపారము అర్థము. “పూజాదివ్యాపారముచే హరిని సంతో షపెట్టుచున్నాడు” అని అర్థము. తుష్టిరూపఫలమునకు ఆశ్రయము గాన హరి కర్మ. “భజతి అను నపుడు 'తిజ్‌” ప్రత్యయము కర్త్రర్థకము గాన కర్తను చెప్పుచున్నది గాని కర్మను చెప్పుట లేదు, అందుచే కర్మ అనభిహి తము. కావున కర్మవాచకమగు హరిళబ్ధిమునకు ద్వితీయ వచ్చినది.

సాధారణముగ. కర్మ తిజ్‌, కృత్‌, తద్ధిత, సమాసములచే. చెప్పబడు చుండును. ఉదా: “హరిః 'సేవ్యతే'. (“హరి సేవింపబడుచున్నాడు”) అను నపుడు కర్మారక మగు తిజ్‌ (ప్రత్యయము కర్మను టోధించుచున్నది. “లక "సీవితః' (షో -సేవింపబదీనవిడు) ఇ్యాదంందు కర్మార్థక క వర్యయమ కర్మ టోధింపబడుచున్నది 'శతేన (క్రీతః_ళత్యః_* (శతముచే కొనబడినది అనునప్పుడు తద్దిత మగు యస్రత్యయము కర్మను టోధించుచున్నది. “ప్రా ప్పః ఆనందః యంసః_ (ప్రొప్తానన్గఃి (ఎవవిని ఆనందము పొందినదో ఆతడు) అనునవుడు సమాసము కర్మను బోధించుచున్నది. ఇట్టి స్థలములందు ద్వితీయ రాదు. (ప్రాతిపదికార్లమాత్రమున (ప్రథమ వచ్చును.

అతభితం చ 1.451

ఆపాదానాదివి శేషైరవిన&ీఠతం కారకం కరశిసంజ్ఞం స్యాత్‌, దుహ్‌-యాచ్‌-పచ్‌-దళణ్డ్‌ _రుధి. ప్రచ్చి.చి.బూ-శాసు-జి-మథ్‌.ముషామ్‌, కర్మయుక్‌ స్యాదకథితం తథా స్యాన్నీహృకృస్వహామ్‌,

గాం దోగ్జి పయః. బలిం యాచతే వసుధామ్‌. తణ్జులానోదనం పచతి. గర్గాన్‌ శతం దణ్ఞయతి, దజం అవరుణడ్ధి గామ్‌, మాణవకం పన్ధానం సృచృతి. వృక్షం ఆవచినోతి ఫలాని, మాణవక౦ ధర్మం (బ్రూతే శాస్తి వా శతంజయతి దేవదత్తమ్‌. సుధాం క్షీరనిధిం మథ్నాతి. దేన దృత్తం శతం ముసష్టాతి. (గ్రామం అజాం నయతి, హరతి, కర్షతి, వహతి వా, అర్థనిబస్థనేయం సంజ్ఞా-బలిం భిక్షతే వసుధామ్‌. మాణవకం ధర్మం భాషతే; అభిధ త్తే వక్రీత్యాది.

న! అఘునీద్ధానకొముదీ

“ఆకథీితం” అనుదానికి ఆవివకీతము-చెప్పుటకు ఇచ్చయింప బడనిది__ అని యర్థము, అపాదాన, సంప్రదాను ఆధికరణాదులను ఆయావిశేషరూప మున చెప్పుటకు అభిలషింపనపుడు (సామాన్యసంబింధమా[త్రముగ (గహించి నపుడు) ఆకొరకములకు కర్య్మసంజ్ఞ వచ్చును. అప్పుడు ద్వితీయవిభ క్తి వచ్చును, అఫాదానాదులను అపాదానాదులుగనే వివకించునపుడు మాత్రము వాటికి కర్మ త్వము రాదు. సంచమ్యాది విభక్తులు వచ్చును.

ఏధాతువుల అపాదానాదులు అవివకీతములగును అను విషయమును వార్షికకారాదులు చెప్పియున్నారు. తదనుసారముగ ఆ ధాతువులు పె కారికలో సం[గ్రహింపబడినవి. 1. దుహ్‌ (పితుకుట, 2 యాచ్‌ (యాచించుట, త వచ్‌ (వండుట్ర, 4. దణ్డ్‌ (శికీంచుట్ర, 5. రుధ్‌ (అడ్డుపెట్టుట), 6. (వచ్చా (ఆడుగుట్ర, 7. చి (ఏరుట, 8. (బూ (పలుకుట), $. శాస్‌ (శిక్షించుట), 10. జి (జయించుట, 11. మథ్‌ (మథించుట), 12, ముష్‌ (దొంగిలించుట), 18. వీ (తీసికొవివెట్లట), 14. హృ (తీసికొనివెళ్ళుట), 15. కృష్‌ (లాగుట్ర, 18. వహ్‌ (మోసికొనిపోవుట)ి అను ఈ పదునారు ధాతువుల కర్మతో ఏది (ఏ ఆపొదానాదికము) సంబంధించునో అది ఆకథితకర్మ యగును.

గాం దోస్టి సయః;ః_ ఈ ఉదాహరణమునందు గోవు ఆపాదానము. కొని దానిని అపాదానముగ వివకింపకుండుటచే అది ఆకథితకర్మ యైనది, ద్వితీయవిభ క్తి వచ్చినది. ఈ గోవును ఆపాదానముగనే వివక్షించిన పక్షమున “గోః దోగ్లి పయః” (గోవునుండి పాలను పితుకుచున్నాడు) అని పంచమియే వచ్చును. ఇతరోదాహరణములందు గూడ ఈ విధముగనే తెలినికొనవలెను.

బలిం యాచతే వసుధామ్‌:- (బలినుండి భూమిని యాచించుచున్నాడు). ఇచట బలియందలి అపాదానత్వము అవిక్షిత మగుటచే కర్మసంజ్ఞ లభించి ద్వితీయ వచ్చినది. తండులానోదనం పచతి:= (బియ్యముతో అన్నము వండు తున్నాడు). ఇచట తండులములందలి కరణత్విము అవివక్షీత మైనది. గర్గాన్‌ శతం దణ్జయతి:- (గర్గలనుండి నూరు రూపాయలు శిక్షీంచుచున్నాడు). ఇచట గర్గల అపాదానత్వము అవివక్షీతము. (చజం అవరుణద్ధి గామ్‌;= (గోవును గొల్లపల్లె యందు అడ్డగించుచున్నాడు). వ్రజమునందలి ఆఅధికరణత్వము అవి వక్షితము. మాణవకం పన్ధానం పృచ్చతి:- (పిల్ల వావినుండి మార్గమును ప్రబ్నంచుచున్నాడు. మాణవుకుని యందలి ఆపాదానత్వము అవివకితము.

విభ క్ర్యర్థప్రకంణమ్‌ 683 వృక్షం అవచినోతి ఫలాని;- (వృక్షమునుండి ఫలములను కోయుచున్నాడు. వృక్షముయొ క్త అపాదానత్వము అవివకీత ము. మాణ వకంధర్మ( బ్రూతేళా స్పివా, (బాలునకు ధర్మమును చెప్పుచున్నాడు బోధించుచున్నాడు. మాణవకుని సంప్ర దానత్వము అవివక్షీతము. శతం జయతి దేవదత్తమ్‌:- (దేవదత్తునినుండి నూరు రూపాయలు జయించుచున్నాడు. దేవదత్తుని అపాదానత్వము అవి వక్షితము. సురాం క్షీరనిధిం మథ్నాతి:- (కీరసము.ద్రమునుండిి సుధను మథించుచున్నారు. క్షీరసము[ద్రమునందలి అపాదానత్వము అవివక్షీతము. దేన దత్తం శతం ముష్టాతి:- ( దేవదత్తునినుండి నూరు దాపాయలను అపహరించు చున్నాడు). దేవదత్తుని అపాదానత్వము అవివక్షీతము. (గ్రామం అజాం నయతి, హరతి, కర్షతి, వహతి వా, (మేకను (గ్రామమునందు. చేర్చుచున్నాడు.) (గ్రామమునందలి అధిక రణత్వము అవివ్షీళలము.

ఈ స్నూతముడే విహిత మగు కర్మసంజ్ఞ అర్ధము నా[శ్రయిందుకొని యుండును. అనగా పై కౌరికలో పేద్కానబడిన *దుహ్‌” “యాద్‌ "మొదలగు ధాతువుల అపాదానాదులకు మాటతమే కాక ఆ ధాతువులతో నమానార్థకము లగు ఇతరధాతువులను ప్రయోగించినపుడు గూడ (అపాదానత్వాదులు ఆవివకీతము లై నపుడు) ఈ సూత్రముచే కర్మసంజ్ఞ రావచ్చును. కావున'బలిం భిక్షతే వసు ధామ్‌ 'ఇత్యాదులందు యాచ్‌ ధాత్వర్థక మగు ఛభిక్షధాతువు, “బూధాత్వర్థకము లగు భాష్‌ధాత్వాదులును (ప్రయుక్తములై నపుడు గూడ ఈ సూత్రముచే కర్మ సంజ్ఞ అభించినది.

న్ధూతన్హ9ః తరాల 14454

క్రియాయాం స్వాతన్హ్య్రణ వివషీతోఒర్థః కర్తా స్యాత్‌,

కారకాధికార మున్నది గాన *స్వతం(త్రశిఅనగా [కియానిష్పాదనము నందు స్వాతం[త్యము కలవాడు లేక కలది అని యర్థము. స్వాతంత్య మనగా (ప్రాధాన్య మవి భాష్యకొరులు చెప్పి యున్నారు. [క్రియయందు స్వతంత్రముగ వివక్షింపదిడిన అర్హమునకు కర్త యని పేరు.

“సూదః అన్నం పచతి"ఇత్యాదిస్థలములందు వంటచేయుట ఆను క్రియ యందు వంటవానికి స్వాఠం్యత్య మున్నది గాన ఆతడు కర్త, కాని “స్టాలీ పచతి" ఇత్యాదిస్టలములందు గిన్నెకు సచనక్రియయందు స్వాతంత్ర్యము లేదు గాన అది కదర్షకా దని చెప్పవలసి యుండును. అందుచే “స్వాతం శ్రేణ వివ

684 అఘునిద్ధాన్తకొముద్‌ కీతః”అని వ్యాభ్యానింపబడినది. అనగా స్టాలికి వాస్తవమున పాఠగ్రియ విషయ మున స్వాతం (త్యము లేకున్నను స్వాతంత్య మున్నట్లు వివక్షీంచుటచే కర్షృ త్వము సిద్ధించును. కావుననే “వివతితః కారకాణి భవ న్హి"అని భాష్యకారవచ నము అనగా వక్ష్తయొక్క ఇచ్చను బట్టి ఆయా కారకములను ఉపయోగింప వచ్చును. స్వాతంత్య మనగా ధాశ్వర్హ మగు వ్యాపారమునకు ఆశ్రయ మగుట, సళధాత్వర్థ మగు స్టాల్యధిశయిణాది. (గిన్నెపొయ్యి పై నుంచుటమొదలగు వ్యాపారమునకు సూదుడు ఆశ్రయము గాన ఆతడు కర్త యగును.

సాధతళతమం కరణడ్‌. 14.42

క్రియాసిద్దా (ప్రకృష్టోపకారకం కరణసంజ్రం స్యాత్‌*

థి చు (వ

క్రియాసిద్ధివిషయమున ఎక్కువగ ఉపకరించుసాధనమునకు కరణ మని పేరు.

“రామేణ బాజేన హతో వాలొఅనునప్పడు హనన[క్రియక బాణము ఎక్కువగ ఉపకరించినది గాన అది కరణము,

త్రర్త్రలరణయో న్వ్రతీయా, 28.18 అజాత జట

అనభిహితే కర్తరి కరణే చ తృతీయా స్యాత్‌. రామేణబాణేన హతో వాలీ.

“అనభిహి తే'అధికారము. అనభిహిత మగు కర్తను కరణమును బోధించు శద్దముకంటె తృతీయవిభక్తి వచ్చును.

“రామేణ బాణేన హతో వాలీ" అను ఉదాహరణమునందు హనన క్రియ యందు స్వతంతు డగుటచే రాముడు స్వతంత్రుడు. హనన[క్రియాసాధన మగు టచే బాణము కరణము. “హతః”ఆను పదమునందలి క్ష్మపత్యయము కర్మార్థ కము గొన కర్మ యగు వాలిని చెప్పుచున్నది గాని కర్త్యృక రణములను చెన్సుట లేదు. ఈ విధముగ లిజాద్యనభిపితము లగు కర్షృకరణములను బోధించు *ర్రామి “దాణ'ళబ్దములకు తృతీయ వచ్చినది,

తర్భడా యమభి పై తి న్‌ నవ్చు దాన్‌. కథ లల దానస్య కర్మణా యం అభిపై9తి స సమృ9దానంసంజ్ఞః స్యాత్‌, కర్త్రచానక్రియలో కర్మ యగు గోవు మొదలగువాటిచే ఎవనిని శేషిగాం

అనగా భో క్తనుగా-నిశ్చయించునో ఆతవికి సంప్రదాన మవి పేరు.

విభ క్ర్యర్హ్యవకర ణమ్‌ 685 000. చళతుర్జీ నమ ్రదానో. 2,818

విప్రాయ గాం దదాతి

సంప్రదానార్థమున (సంప్రదానసంజ్ఞ కల పదమునకు చతుర్ధి వచ్చును.

“విప్రాయ గాం దదాతిఅను ఉదాహవణ మున గోవు అను కర్మ (దాన కర్మ [బ్రాహ్మణనికై ఉ ద్దేశింపబడినది గాన బ్రాహ్మణునకు సం ప్రదానసంజ్ఞ యుండుటచే బ్రాహ్మణశబ్దమునకు చతుర్జి వచ్చినది.

$01 నమః-న్న న్తి-స్చావో-న్స ధా-లంవవ ద్యోగాబ్బ 2 0.10

ఏభిర్యోగే చతుర్జీ, హరయే నమః. ప్రజొభ్యః స్వస్తి, అగ్నయే స్వాహా. పితృభ్యః స్వధా. అలమితి పర్యా ప్యర్థగ్రహణమ్‌, తేన దై త్యేభ్యో హరిరలం. (ప్రభుః, సమర్దఃళ క్ష ఇత్యాదిం

నమః, న్వ స్తి, స్వాహా, స్వధాఅఐం, వషట్‌అను సవదములతో సంబంధ మున్నపుడు (వాటితోసంబంధించినళబ్దిమునకు) చతుర్ధి వచ్చును.

హరయే నమః- విష్ణువునకు సమస్కా-రము. ఇచట “నమః” అను దానితో సంబంధించిన హరి శబ్దిమునకు చతుర్జి వచ్చినది. ఇష్లే ఇతరఉదాహర ణముల విషయమున గూడ చూచుకొనవలెను. “ప్రజాభ్యఃస్వ స్తి= (ప్రజలకు క్షేమ మగు గాక. *అశ్నయే స్వాహా” అగ్నికి సమర్పించుచున్నాను. “పితృళ్యః స్వధా" పితృదేవతలకు సమర్ప్చించుచున్నాను. దేవతలకు సమ ర్చించునపుడు “స్వాహా అనుపవము,పితృ దేవతలకు సమర్చించునపుడు “స్వధా” అను పదమును (పయోగింపబడును ఈ సూ(ర్రములోని “అలం” ఆనుదొవికి “"ఆలమ్‌"అనుపదముతో సమానార్ధకము లగు సదములు ఆని యర్థము అందుచే “పళభుః' “సమర్థః, “ళ క్తః'ఇత్యాదిపదములతో సంబంధ మున్నపుడు గూడ చతుర్థివచ్చును. ఉదౌ:జ “రై శ్యేఖ్యో హరిరలం, (ప్రభుః, సమర్థః శకః” ఇత్యా దులు. హరి దైత్యులకు చాలును-అనగా దైత్యుల నెదుర్కొనుటకు సమర్హడు అని యర్థ ము.

002 (దువమవాతేఒవొదానతా. 1 424

అపాయోవి శ్రేషః* తస్మిన్‌ సాధ్యే యద్‌ ధ్రవం అవధిభూతం

కారకం తద్‌ అపాదానం స్యాత్‌*

686 లఘునిద్ధాన్తకొముడీ

అపాయ మనగా విడివడుట అని యర్భము. ఏవైన ఒక వన్తువు మరి యొక వస్తువునుండి విడివడు పన్న దని చెప్పినపుడు అట్లు విడిపోవుటకు అవ ధిమై ఉండెడు వస్తువునకు అఆపాదాన మని పేరు.

“వృక్షెత్‌ పర్ణం సకతిఅనునప్పడు ఆకు వృక్షమునుండి పడుచున్నది గాన విడివడు చున్న ఆకునకు వృక్షము అవధి- అందుచే ఆ వృక్షమునకు అపా దాన మని పేరు.

$03. అవొదానో నత్చిమీ 2.8.88

(గామాత్‌ ఆయాకి. ధావతోఒళ్వాత్‌ పతతి.ఇత్యాది.

అపాదానార్థమునందు సంచమి వచ్చును.

(గ్రామాత్‌ ఆయాతి:. (గ్రామమునుండి వచ్చుచున్నాడు. [గామముతో కలిసి ఉన్నవాడు (గామషునుండి విడివడి బయటకు వచ్చుచున్నా డని అర్థము. ఈ విశ్లేషమునకు (గ్రామము అవధిగాన దారికి అపాదానసంజ్ఞ, అందుచే సంచమి వచ్చినది.

“ధ్రువమపాయేఒపాదానమ్‌'అను సూత్రములోని “ధ్రువం అను పదము నకు అవధిగా ఉన్న దని మాతమే యర్థము. స్థిరముగా ఉన్నదని యర్హము కాదు. అందుచే “ధావతో ఒళ్వాత్‌ పతతి" ఇత్యాదిస్థలములందు సత నావధి యగు అశ్వము స్థిరము కాకున్నను అపాదానసంజ్ఞ అభించినది.

004 వృన్టీ లేపే. 2050

కారక ప్రాతిపదికార్థవ్యతిర్నిక్షః స్వస్వామిభావాదిః సంబన్దః శేషః - తత్ర షష్టీ. రాజ్ఞః పురుపః, కర్మాదీనాంఅపి సమృన్ధమా్యత్రవివకొయాం షష్ష్యైేవ. సతాం గతమ్‌, సర్పిషో జానీకే. మాతుః స్మరతి. ఏధో దక స్యోపస్కురుతే, భజే శంభో శ్చరణయోః.

"శేష మనగా కారకములక౦టెను, ప్రాతిపదికార్థముకంటెను భిన్న మగు స్వస్వామిభావాదిసంబంధము (సొప్త సొత్తుకలవాడు ఇట్టి సందింధము అని యర్థము. అట్టి సంబంధార్థమునందు షష్టి వచ్చును. ద్వితీయాదివిభ క్తులను విధిం చుటక్రై కర్మం కర్తృ, కరణ, సం[పదానాపాదానాధిక రణకారక ములుచెస్పబడిన వి. (ప్రథమకై ప్రాతిపదికార్థము చెప్పబడినది. వీటికంట భిన్న మగు న్వస్వామిభా వాది సంబంధమును టోరధించు నప్పుడు షష్టి వచ్చును అని భావము.

విభ క్ష్యర్థప్రరరణమ్‌ 087 “రాజ్ఞః పురుషః ఇత్యాదులలో రాజుయొక్క పురుషుడు అనునప్పడు రాజునకు పురుషునకును మధ్య స్వస్వామిసంబంధమున్నది. రాజు స్వామిః పరు షుడు న్వము ఇట్టి నంబంధమును టోధించుటకై షష్టి వచ్చినది. సంబంధ మనునది రెండు వస్తువులందును సమముగనే యుండును. అందుచే రాజశబ్దము నకు వలెనే పురుషళబ్దిమునకు గూడ షష్టి రావలెను కదా యను ఆశంక కలుగ వచ్చును. అందుచే షష్టి విశేషణపదమునకే వచ్చును గొని విశేష్యమునకు రాదని వై యాకరణులు నిర్ణయించియున్నారు. “రాజ్డి ॥ పురుషః అనునపుడు రాజు, పురుషుడు, వారి సంబంధము ఆను మూడు విషయములు భాసించుచున్నవి. అందు *ప్పరుషఃి అనునది ముఖ్యవిశేష్యము. సంబంధము పురుషునియందు విశేషణము. రాజునంబంధమునకువిశేషణము. ఈ విధముగ షష్టి విశేషణభూత మగు రాజళద్దిమునకే వచ్చును గాని (ప్రధానవిశేష్య మగు పురుషళబ్దమునకు రాదు. సామాన్యసంబంధ మనియు, విశేషససంబంధ మనియు సంబంధము రెండు విధములు. స్వస్వామిభావసంబంధము, సితృపు[త్రసంబంధము "మొదలగు విశిష్ట రూపమున. భాసించు సంబంధము విశేషసంబంధము. అట్లుకాక స్థూలముగ సంబదింధము అను రూపమున మాత్రమే భాసిందయ సంబంధము సామాన్య సంబం ధము, స్వస్వామిభావాది సంబంధము వలె కర్మత్వక రణత్వాదిసం బంధము గూడ ఒకవిధ మగు విశ్రేషసంబంధము, ఆ సంబంధములను ఆ విశ్రేషరూపమున గాక సామాన్యరూపమున గహించిన పక్షమున అందలి కర్మత్వాదులు భాసింపవు గాన షష్టి యే వచ్చును. అందుచే ఈ [క్రింది ఉదాహరణములందు షష్టి వచ్చినది. సతాం గతమ్‌.. సత్చురుషులయొక్క గమనము, ఇచట గమన [క్రియ యందు సత్చురషులు కదర్ష గాన “క రృకరణయో స్తృతీయా” అను సూత ముచే (808) తృతీయ రావలసి యున్నది. కాని దానిని క_ర్హృత్వ సంబంధ ముగ వివక్షింపక సంబింధసామాన్యముగ వివక్షించుటచే షష్టి వచ్చినది. కర్తృ త్వమును వివక్షించినచో “సద్భిః గతమ్‌” అవి యగును. సర్పిషో జాసీతే;- సర్పిస్పు (నెయ్యి) అను సాధనముచే (ప్రవర్తించు చున్నాడు అని యర్థము ప్రవృత్తిక్రియలో సర్పిస్సు సాధనము (కరణము) గాన తృతీయ రావలసి యున్నది. సెంబంధసామాన్యవివక్షచే (సర్చిస్పునందలి కరణత్వము వివక్షింపక పోవుటచే షష్టి వచ్చినది. కరణత్వమును వివకించి నచో “సర్చిషా జానీతే” అని యగును,

688 లఘునిద్ధాన్తకాముదీ మాతుఃస్మరతి:- స్మరణ్యక్రీయయందు కర్మ యగు తల్లి యొక్క కర్మ త్వమును వివకీంపక సంబంధసామాన్యమును మ్యాతమే వివక్షించుటచే షష్టి వచ్చినది. కర్మత్వవివక్షయందు “మాతరం న్మరతి” యని ద్వితీయ వచ్చును. ఏదోదకసో్యోపస్కురుతే:- ఏధళబ్దము అకొరాంతపుంలింగము. క జై అని యర్థము, ఏధాశ్చ ఉదకం చ తేషాం సమాహారః ఏధోదకమ్‌. ఏధోదక ములను సంస్కంరించుకున్నాడు. దేవదత్తుడు కర్త, కర్మత్వమును వివక్షింపక సంబంధసామాన్యవిక్షయందు షష్టి వచ్చినది. సకారాంత మగు ఏధళ్శ్ళబ్దమును (గ్రహించినచో ఏధః దకస్య-ఉదకస్య- ఉపస్కురుతే-_ క స్రైలు. ఉదకమును సంస్కరించుచున్నవి అని యర్థము. “భువనమమృతం జీవనం స్యాత్‌ దశంచ” ఆని హలాయుధకోళము. అపుడు ఏధస్సు కర్త. కర్మత్వవివకయందు “ఏదో దక౦ ఉపస్కురుతే"” ఆవి యగును. భజే శమ్చోళ్చ్ళరణయోః:- ఈశ్వరుని పాదములను సేవించు చున్నాను. ఇచట చరణముల కర్మత్వమును వివకీంపక సందింధసామాన్యమును వివకీంచుటచే షస్టి వచ్చినది. 805 అధారోభిరరణత్‌ 1.4,45 కర్తృకర్య్మద్వారా తన్నిష్టకియాయా ఆధారః కొరకం అధికరణం స్యాత్‌. అధికృత మగు “కార శే'అనుపదము (పధమాంతముగ మార్చబడును. ఆధార మగు కొరకము అధికరణము అని అర్థము. [క్రియతో అశ్వయించునది కారకము. దేవికి ఆధారము అని ఆళంక కలిగినపుడు సమీపముననుండుటచే [క్రియకు ఆధా రము అని యర్థము సిద్ధించినది. [క్రియాధారత్వ మనునది ప్రత్యక్షముగ కొక క_ర్హృకర్మలద్వారా మాత్రమే సిద్ధించును. అవగా ఆధారమునందు క్రియ (ప్రత్యక్ష ముగ నుండదు; కర్తయందు గాని కర్మయందు గాని ఉండును, అది ఆధారము నందు ఉండుటచే ఈద్ద్వారా వాటితో సంబంధించిన (క్రియ గూడ ఆధారముపై నుండును. ఈ విధముగ-_ కర్షృకర్శలద్వారా కర్త్షృకర్మలయం దున్న క్రియకు ఆధార మైన కారకము అధికరణసంజ్ఞ క మగును. 9008. నవ్తమ్యదిళరతో 8,886 అధికరణే సప్తమీ స్యాత్‌. చకారాత్‌ దూరాన్తికార్జేభ్యః. బౌపం

విభ క్యర్థ్యవకరణమ్‌ రరీథీ శ్షేషికః, వై షయికః అభివ్యాపక శ్చేతి ఆధారస్త్రిధా, క'పే ఆనే, స్థాల్వాం పచతి. మోక్షే ఇచ్చా అస్తి. సర్వస్మిన్నాత్యా సి. వనస్య దూరే అన్నికే వా

ఇతి విభక్ష్యర్థ ఛకరణమ్‌,

“చి అనుపదమును ప్రయోగించుటచే “దూరా వన్లికార్టేభ్యోద్వితీయా చ” అను పూర్వసూ(కమునుండి “దూరా న్తికార్లేభ్యః' ఆనువర్హించును. అధికరణార్డ మునందును, దూరము ఆ న్హికము (దగ్గర) అను నర్టము గల పదములకం'టెను నృష్టమి వచ్చును,

బౌపశ్లేషికము, వై షయికము, అభివ్యాపకము అని ఆధారము మూడు విధములు. సంయోగసమవాయాది సంబంధమునకు ఉపశ్హేష మని పేరు. అట్టి సందింధముచే సిద్ధింఎన ఆధారము బొసశళ్లేషికొధారము. “ఆపనే ఉపవిశతి' ఇత్యా దులందు ఆసనమునకును దానిపై కూర్చున్న దేవదత్తునకును సంయోగసందిం ధము. “తంతుషు వస్త్రం అస్తి” ఇత్యాదిస్థలములందు తంతువులకును వాటిపై నున్న వస్త్రమునకును సమవాయనంబంధము. కావున ఆననవు, తంతువులు మొదలగునవి. బౌపశ్షేషికాధారములు. సంయోగనమవాయాతిరి క్షసంబంధముచే ఆధార మగునది 'వై షయికాధిశరణము. ఆధేయము ఆధారముశందలి ఆవ్ని ఆవ యవములందును వ్యాపించి యున్నచో ఆది అభివ్యాపకొధారము.

కపే ఆ న్తే:-ఇది కర్త ద్వారా [క్రియకు ఆధార మగుటకు ఉదాహర ణము. “( దేవదత్తుడు) చాపపై కూర్చున్నాడు” అనునపుడు గూర్చుండుట ఆను క్రియ కర్త యగు దేవదత్తుని ద్వారా కటముపై ఉన్నది కటమునకును దేవ దత్తునకును సంయోగనంబంధము.

స్టాల్యాం సచతి:- ఇది కర్మద్వారా (క్రియకు ఆధార నగుటకు ఉదాహ రణము '“తండులాన్‌అని అధ్యాహరము. “స్థాలియందు తండులములను వండు చున్నాడు”ఇచట కర్మ యగు తండులములతో సంబంధించి యున్న పాక క్రియ తద్ద్వారా స్టాలియందు జరుగుచున్నట్లు (వతిపాదింపదిడినది. స్టాలీ తండులములకు సంయోగసంబంధము. ఈ విధముగ పై రెండును బొపశ్లేషికొాధారమునకు ఉదాహ రణములు.

మోక్షే ఇచ్చాస్తి:. మోక్షవిషయముశ ఇచ్చ కలదు ఇచట మోక్షము

వైషయిశనంబింధముచే ఇచ్చకు ఆధారము. త

690 లఘునీద్దార్త కొముదీ సర్వస్మిన్‌ అత్మా అస్తి: ఆత్మ అంతటను ఉన్నది గాన అత్మకు సర్వము అభివ్యాసకాధారము. వనస్య దూరే అన్సికే వా:- వనమునకు దూరమునందు లేక దగ్గర యందు. ఇది దూరా న్తికార్థపదములకు సప్తమి వచ్చుటకు ఉదాహరణము (కారక) విభ క్ష్యర్థప్రకరణము సమా ప్తము, థ అద ఆక ఇద, ఒద కర ప్‌, అథి ౧ంలాణు క ౯ లం కేవల సమాసః నమానః వఖ్చధా, తత నమననం నమానః. స చ విశేషసంజ్ఞావినిర్ముక్తః కేవలసమాసః (ప్రథమః, ప్రాయేణ ఆ -( న అక పూర్వపడార్థప్రధానోఒవ్యయీభావో ద్వితీయః, ప్రాయేణో త్తరపదార్థ (పధాన_స్తత్పురుషస్పృతీయః. తత్పురుష భేదః కర్మధారయః,కర్మధారయ యాక్‌ డ్య ఓ భేదో ద్విగుః, (ప్రాయేణాన్యపదార్థప్రధానో ఐబహువ్రీహిళ్చతుర్గః, ప్రాయేణోభయపదార్ధ ప్రధానో ద్వన్హ్వ్యః పజ్బమః, సమాసము ఐదు విధములు. సమసనమునకు-అనగా ఆనేకపదములు కలసి ఒక్క పదముగ సంక్షీప్తము లగుటకు సమాస మని పేరు సమాసములు ఐదు విధములు అందు విశిష్ట మగు సంజ్ఞ ఏదియు లేవి కేవలసమాస మనునది మొద టిది. ఉదాహరణమునకు *“భూతపూర్వః” ఇత్యాదులు శేవలసమాసములు, ఇట్టి సమాసములు “తత్పురుషః) 'బహు వీహిః 'ఇత్యాదిఆధికారసూ(త్రముల (క్రింద విధింప బడక “సహ సుపా'అను సామాన్యసూ(త్రముచే (8089) సిద్ధించినవి. సమానమునందు రెండు పదము లుండును. వాటిలో మొదటి పకమునకు పూర్వపద మనియు, రెండవపదమునకు ఉత్తరపద మనియు పేర్లు. కొన్ని సమాసములందు పూర్వసదార్థము, కొన్ని సమాసములలో ఉ త్తరపదార్థము, కొన్ని సమాసములలో అన్యపదార్థమును (ప్రధానముగా నుండును. పూర్వపదము షోధించు అర్థము పూర్విపదార్ద్హము. ఉ_త్తరపదము బోధించు. అర్ధము ఉత్తర పదార్థము. అవ్యయీభావమునందు సాధారణముగ పూర్వపదార్థము (వ్రధానముగ

శీవలసమాస(వకరణమ్‌ (01 నుండును, తరువాత వచ్చు పదము బోధించు అర్బ్వముతో ఏది సంబంధించునో ఆది ప్రధానము. ఉదా:. *“ఆధిహవతి మొదలగు అస్యయీభావవమాసములందు పూర్వపద మగు “అధి అనుపవము బోధించు అర్ధము (అధికరణార్థము) (ప్రధా నము. 'ఉన్మ త్తగజ్యిమ్‌' (ఉన్మ త్తగంగము గల దేశము ఇత్యాద్యన్యయీభావ సమాసములందు పూర్వపదార్థము కాక, దేశరూప మగు అన్యపదార్థము (ప్రధాన ముగ నున్నది, అందుచే “ప్రాయేణ' అను పదము (ప్రమోగింపబడినది.

మూడవదగు తత్పురుషసమాసమునందు సాధారణముగ ఉత్తరపదార్థము ప్రధానముగ నుండును. ఉద్వా- “రాజపురుషఃి (రాజు యొక్కపురుషుడు) ఇళ్యా దులందు ఉలత్తరపదము లగు *పురుషి ఇత్యాదుల అర్థము (వధానము. “అతి మౌాలః” (మాలను అతి[క్రమించినవాడుు మొదలగు తత్పురుష సమాసములందు గూడ పూర్వపద్య్యాము (అతిపదార్థము) ప్రధానముగ నుండుటచే “ప్రాయేణిఅని చెప్పబడినది. కర్మధారయ సమాసము తత్పురుష సమాసములో ఒక అవాంతర భేదము ద్విగుసమాసము రర్మధారయముకోని ఆవాంతరథేదము. నాల్లన దగు బిహు(వీహి సమాసమునందు సాధారణముగ ఆన్యపదార్థము (పధానముగ నుండును ఉదా"- “పీరామ్బరఃి (పచ్చని వస్త్రము కలవాడు) ఇత్యాదులందు పూర్వపద మగు “పీక? ఆనుదాని అర్థముగాని, ఉత్తరపవ మగు “ఆంబరి అనుదాని అర్ధము గాని (వధానము కాక అట్టి వస్త్రమును ధరించిన అన్యుడు, పూర్వవదో _త్తరపదవాచ్యభిన్నుడు (ప్రధానముగ _(పతిపాదింపబడుచున్నాడు. “ద్వి(త్రాః” (రెండు లేక మూడు) మొదలగు కొన్ని బహు(వ్రీహినమాములందు ఉభయపదార్థములు (పధానముగ నుండుటచే “ప్రాయేణి అని చెప్పబడినది.

ఐదవ దగు ద్వంద్వసమానమునందు సాధారణముగ ఉభయపదార్థమ లును (ప్రధానముగ నుండును. ఉదా:. “రామలక్మణౌ” (రామలక్ష్మణులు) మొద లగు ద్వంద్వసమాసముఇందు ఉభయపదార్థములును (ప్రధానములు. “దంతో స్టమ్‌” (దంశములయొక్కయు ఓష్టములయొక్కయు సమాహారము) మొదలగు సమా హారద్వంద్వములందు అన్యపదార్థ మగు నచూహారము (ప్రధానము గాన ప్రాయేణ అని చెప్పబడినది.

ఈ ఐదు సమానమలలో బహు వీహిద్వంద్వసమాసములు రెండింటిరం"బ అధిక మగు పదములతో కూడ ఉండపచ్చుకు. మిగిలిన సమాసములు రెండేసి సదముఎతోడనే విష్ఫన్నము లగును.

692 లఘునీద్ధాన్తకౌముదీ 007. నముర్థః వదబిటిత 2.1.1

పదసమృన్టీ యో విధిః స సమర్థాశితో బోధ్యః,

వదములకు సంబంధించిన విధి సమర్థము లగు పదములను ఆశ్రయించి నదిగా తెలిసికొనదగినది.

ఒక్‌ సుబంతము మరి యొక సుబంతముతో కలియుటచే ఆది సమాస మగును. సుబంతము పదము గాన సమాసాదివిధులు (కార్యములు పదములకు సంబంధించినవి. ఈ విధముగ పదములకు సంబంధించిన సమాసాదివిధులు సామర్హ్యము గల పదముల విషయమునందు మాత్రమే (వ్రవర్తించును.

వ్యపేకెరూప మనియు ఏకార్తీభానరూస మనియు సామర్థ్యము రెండు విధములు, వ్యపేక్షారూపసామర్ధ్యము “రాజ్ఞః పురుషః? మొకలగు వాక్యములందు మాత్రమే ఉండును. అట్టి వ్య్యాములలోవి శబ్దములు. సన్నిహీతముణును అన్వ యయోగ్యముషను అగు శబ్దములతో అఆన్వయించుచుండును. “రాజ్ఞః ప్పరుషః ఆశళ్వశ్చ; రాజ్ఞో దేవదత్తస్య చ పురుషః, బుద్ధస్య రాజ్ఞః పురుషః” ఇత్యాది వాక్యములు ఉదాహరణము. (ప్రక్రియావళయందు విభిన్నార్థములుగ వేరు వేరుగ (గహింపదిడిన వదములు నమదాయళ క్తి చే ఒక విశిష్టార్రమును బోధింపగలిగి యుండును. ఇట్టి సామర్హ్యమునకు ఏరార్జీభావరూపసామర్థ స్య మని పేరు. ఇది వృతత్తియందు మాత్రమే యుండును. రాజప్పరుషః” ఇత్యాదులు ఉదాహరణము, ఈవిధముగ ఏకార్టీభావరూపసామర్జ్యము గల పదములు సమసించును. ఇట్లు సమసించిన పదముల అర్ధములు ఒకదానితో నొకటి కలసి పోవును. కొవున “బుద్ధన్య రాజపురుషః ఇత్యాదివిధముగ పురుషళబ్దముతో సమసించిన రాజన్‌ శ బ్బమునకు(“బుద్ధన్య"అనువిశేషణమును (ప్రయోగింపగూడదు. “రాజపురువః” ఆను మొత్తముపదము ఏకపద మగుటచే “రాజి అనునది దానిలోని ఏక దేశమే గావి స్వతంతపదము కాదు. స్వతం[త్రపదమునకే విశేషణమును చేర్చవచ్చును గాని పదైైక దేశమునకు చేర్చ రాదు, అందుచేతచే “సవిశేషణానాం నృషత్తిర్న; వృత్తస్య వా విశేషణయోగో నొ అవి వైయాకరణసిద్దాంతము. అనగా సవిశేష ణము లగు పదము౭కు వృత్తి ఉండదు; వృత్తి చేసిన పిదప విశేషణమును చేర్చరాదు.

కాని *దేవదత్తన్య గురుకులమ్‌”_ దేవదత్తుని గురువు గృహము ఇళ్యా దులందు 'గురుకులంి అను సమానమునందు ఉపసర్ణన మగు (ఆప్రధాన మగు)

శేవలనమాన(వకరణమీ 6౮9 గురుళబ్దిముతో దేవదత్తళద్దము అన్వయించుడున్నది. ఇట్టి ప్రయోగములలో గురుళద్దాదులు నిత్యసాపేక్షములు గాన (అనగా గురువు అనగానే ఎవరి గురువు? అను ఆకొంక్షకలుగును గాన) ఆకాంక్షొనివృ త్తి క్రై “దేవద త్తస్య”* ఇత్యాదిపదము లను ప్రమోగింపవలసి యున్నది. ఆందుచే “దేవదత్తస్య* అనుదానికి “గురు పదముతో అన్వయము ఆగతికగతిగా ఆంగీకరింపదిడినది. ఈ విధముగ వద ములకు సంబంధించిన విధి సామక్ట్యము గల పవముల విషయముననే ప్రవర్షిం చునని ఈ సరిభాషాసూత్రమునకు అక్షము “వళ్య కృష్ణం; [్రితో రామ మిఠమ్‌” (కృష్ణుని చూడుము; రాముని మృితుని ఆశయించినాడు) ఇత్యాదు లందు “కృష్ణం'అను ద్వితీయాంతపదము శితపదమునకు సమీపమునం దున్నను ఈ రెండుపదములకును సొమర్హ్యము లేకుండుటచే (“కృష్ణం అనునది పళ్య అమదానితో అన్వయించుచున్నది) “ద్వితీయ్యాశికాతీత” ఇత్యాది సూతముచే (82) నమానము రాలేదు, 008, (పొత్య్థడారాత్భృమానః 218

“కడారాః కర్మధారయే' అత్యతః ప్రాక్‌ సమాసః ఇత్యధ్యికియతే.

ద్వితీయాధ్యాయద్వితీయపాదము నందలి ఆంతిమసూ(తనుగు “కడారాః కర్మధారయే” అను సూత్రము వరకును “సమాః అనునది అధికారసవముగ అనువ ర్తించుచుండును.

నవా నువౌ 24144

సుప్‌ సుపా సహా వా సమస్యతే. సమాసత్వాత్‌ ప్రాతిసదికత్వేన సుపో లుక్‌,

“సుబామ సన్తి తే పరాజ్శవత్స్వరే' నుండి'సుప్‌" అనువ_ర్రించును. “సమాసళి ఆరికారము. *'సమాసః” అనునది కర్తరిఘజు న్తముగాన 'సమస్యతే అని అర్ధము. “సుప అనునది ప్రత్యయము గాన “ప్రవ్యయ[గ్రహణే తదన్లా గ్రాహ్యాః అను వరిభాషచే సుదింతమని యర్థము. సమర్థ్‌పరిభాషచే “సమర్థ మగు సుబంతముతో, ఆని యర్థము పిద్దించును. సుబంతము నమర్థ మగు సుదింతముతో వికల్చ్పముగ సమసనీంచును.

ఈ విధముగ రెండు సుబంతములు సమసించిన పిమ్మట “కృ త్తద్ధిత సమాసాశ్ళ” అను సూత్రముచే (11%) ప్రాతిపదికసంజ్ఞ యుండును గాన

రశ లఘనిద్ధాన్తకౌముదీ “సుపో ధాతుప్రాతివదికయోః” అను సూ్యళ్రముచే (72% పూర్వో త్తరపదముల సుప పత్యయములు లోపించును. పరార్థాభిధానం వృష్తిః. కృత్‌తద్ధితసమననై క శేషసనాద్య న్తధాతు రూపాః పళ్ళు వృత్తయః. నృత్త్యర్థావబోధకం వాక్యం విగ్రహః.సచ లౌకికోలౌకిళశ్చేతి ద్విధా, త్యత్ర “పూర్వం భూతః' ఇతి లౌకికః. "పూర్వ అమ్‌ భూత సు” ఇళ్యలౌకికః- భూతపూర్వః,. “*భూతపూర్వేచరట్‌” ఇతి నిర్దేశాత్‌ పూర్వనిపాతః, వా, ఇవోన నమానో విభ త్ర్యంలోవళ్చ్ళవాగరౌ ఇవి “నాగర్లావినో ణి “లి ఇతి కేవలసమాసః (ప్రధమః. ప్రత్యయముయొక్క అర్థమును గాని మరియొకవదముయొక్క. అర్హమును గాని కలుపుకొని ఒశ విశిష్టార్థమును (పరార్థమును) బోధించుటకు వృత్తి యని పేడ. ఉదాహరణమునకు *రాజప్పరుషః' అనునది రాజపదస్పరుషపదముల కలయికచే లభించిన విశిష్టారమును (రాజసంబంధి యగు పురుషుడు అను నర్జ మును) బోధించుచున్నది. అశ్షే *దాశరధిః? *క్రర్రవ్యమ్‌' ఇత్యాదులందు *దళరధ ఇ అను (పకృతి ప్రళ్యయములును “కృ తవ్యి అను (పకృతిప్రత్యయముణును కలియుటచే నేర్చడిన విశిష్ణార్థము బోధింసబడుచున్నది. కావున వీటి రన్నిటికిని వృత్తు లని పేరు. కృద్వ్భ త్తి త ద్ధితవృష్తి, సమాసవృ త్తి, ఏక శేషవృ త్తి, సనాద్యంత ధాతువృ త్తి యని వృత్తులు ఐదు విధములు. కృత్‌స్రత్యయములను చేర్చుటచే నేర్చడిన “కర్తవ్యమ్‌” మొదలగు పదములు కృద్వృత్తులు.” తద్ధిత్మసక్యయము లను చేర్చుటచే నేర్చడిన “దాశరథిః” ఇత్యాదులు తద్దితవృత్తులు. *“రాజపురుషణి ఇత్యాదులు సమాసనృ్ఫత్తులు, (మాతాచపితాచ) “పితిరౌ” ఇత్యాదులు ఏకశేష “సన్‌ క్యచ్‌కామ్యచ్‌ క్యజ్‌ క్యషో థాచారక్విబ్‌ణీచ్‌ యజ స్తథా యగాయ ఈయజ్‌ ణిజ్‌ చేతిద్వాదళామీసనాదయః ”, అను కొరికలోచెప్పిన పం(డైండు (ప్రత్యయములను చేద్బిటచే నేర్చడిన ధాతావులు సనాద్యంతధాతు వృత్తులు. వృత్తికి గల అర్థమును బటోధించుటక్రై ఉపయుక్త మగు వాక్యమునకు విగ్రహ మని పేరు అది లౌకికవిగ్రహవాక్యము (మామూలుగాభాషలో (ప్రయో

శేవలనమాన(నకరణమీ 605 గించుటకు తగినది ఆలౌకిక విగహవాక్యము అని రెండు విధములు, "భూత పూర్వః"మొదలగు వృత్తుల అర్హమును టోధించుటక్షై ఉపముక్ష మగు”పూర్వం భూతః ” ఇత్యాదివావ్యము లౌకిక విగ్రహవాళశ్యము. “పూర్వ అమ్‌ భూత సు"”అను వాక్యము అలౌకిక విగహవాశ్యము.

భూతపూర్వః పూర్వమునందున్నది లేక ఆయినది ఆలౌకికవిగ్రహ హక్యమునందు “పూర్వ ఆమ్‌భూక సుొఅనియుండగా “సపాసుపొ'ఆను సూత ముచే (80%) *పూర్వ అష్‌'అను సుబంతమునకు “భూత సు"౨ను సుబంతము తో సమాసము. అనగా “పూర్వఆమ్‌భూతసు"ఆనునదిసమాస మైనది. దీని కిపుడు “కృ త్తద్ధితసమాసాళ్ళ" అనుసూ శ్ర ముచే (117) ప్రాతిపదికసంజ్ఞ ,“నుపో ధాతుప్రాతిపదికయోః”అను స్యూతముచే (72 ప్రాతిపదికకు ఆవయవము లగు “ఆమ్‌” 'సు'అను సుష్ప్రత్యయములకు లోవకు. “పూర్వభూత"అను ప్రాతి పదికము శేషించినది. ఈవిధముగ 'పూర్వం భూతః'ఆను విగ్రహమున “పూర్వ భూకఃిఅనురూవ మే సిద్ధింపవలసి యున్నను “భూతపూర్వే చరట్‌ 'అను సూత్ర మునందు పాణిని భూతశబ్దమునకు పూర్వనిపాతము (పూర్వపదముగ (ప్రయో గము చేయుటచే *“పూర్వభూత"*కు బదులుగ *భూతపూర్వ"అను (ప్రాతిపవికము సిద్దించినది. దీనికి ప్రధమైకవచనమునభూతపూర్వః”అను రూపము సిద్ధించినది.

ఈ విధముగ సమాస్మప్రకరణమునందు అన్ని సమాసముఇకును అలౌకిక విగ్రహవాక్యము చూపి, పిమ్మట ఏ సూ(త్రముచే సమానము విధింపబడినదో ఆ సూ్యతముచే సమాసము చేసి దానికి [ప్రాతిపదికసంజ్ఞ లభించును గాన సుప్‌[పర్యయ లోసముచేయుమండవలెను. ఆలుక్‌ సమాసమునందు మాత్రము సుప్‌లోపము రాదు. ఇట్లునిష్పన్న మగు సమాసరూపప్రాతిపదిక మునకు ఆవశ్యక తానుసారముగ విభక్రీ (ప్రత్యయము చేర్చి వా్యమున (ప్రమయోగింపవచ్చును. వ్యాకరణమునందుసా వావ = ముగ్యపథమైకవచన్యపత్యయ మగు “సును చేర్చి రూసములు చూపబడు చుండును,

సుబంతము ఇవ అను అవ్యయముతో సమసించును, కొని విభక్తి ప్రత్య యమునకు “సుపోధాతు ప్రతిపదికయోః” అనుసూ(క్రముచే (728) లోపము మృాతము రాదు.

“సహసుపా'ఆను సూషశ్రముచేతనే - (000) సమానము వచ్చుటకు అవ కాశ మున్నను విభక్తిలోపసము రాకుండుటక్షై ఈ వ్వారర్తీకము చెప్పబడినది,

696 లఘనీద్ధాన్తకముదీ

“అసదం న ప్రయుజ్జీతీఅను నియమము ననుసరించి వాక్యమునందు పదము కొనిదానిని (సుదింతతిజంతములు కాని దానిని (వయమయోగింప రాదు. అందుచే అవ్య మములకు కూడ సుప్‌ (పత్యయములను చేర్చిఅవ్యయాదాప్పుపఃి ఆను సూూతముచే (878) దానికి లోపము చేసి దానిని కూడ సుబంతముగ చేసిన గాని వాక్యమునందు (పమయోగింప రాదు.

ఏకపద మగుట,విభ క్తిలోపము, సమానస్వరము అనునవి సనూస (ప్రయో జనములు. “వాగర్డా ఇవిఅనుపదములకు ఈ వ్నార్తికముచే సమాసము చేయగా విభక్తి (వత్యయములు లోపింపవు గాన “వాగర్జావివ "అను సమానపదము కూడ వ్య స్తపదముల వలె నే యుండును. సమాసమునందు ఇవ ఆనుదానికి పూర్వ నిపాతము రాకుండుటకూడ ఈ వార్తికమునకు (ప్రయోజనము, ఇది లేకున్నచో ఇవ అనునది *“సహసుపా' అనుసూ(త్రముచే (80%) ఇతరసుబంతముతో నమ సింపగా “('ప్రథమానిర్ది ష్టం సమాస ఉపనర్జనమ్‌ "అను " రాబోవు సూత్రముచే (81 దానికి ఉపనర్జనత్వ ముండును గాన “ఉసశర్జనం పూర్వమ్‌ "అనుసూశ్ర ముచే (918) పూర్వనిపాతము వచ్చి “ఇవవాగర్జా'ఇత్యాదిరూపములు. గూడ పిద్దించెడివి. అట్లు కాకుండుట ఈ వార్హికము చెప్పబడినది.

శేవలసమాసము సమా _ప్తము. అథ అ వ్యయీభావః 010. అన్యయీవ్రావః 2.145

అధికారోఒయం పాక్‌ తత్చురుషాత్‌.

తత్పురుషః (2.1.2) అను సూత్రము (82%) వరకునిఅవ్యయీ భానః'అనునది ఆధికారసూ(తము, అనగా ఈ సూత్రముమొదట “*తత్పురుషఃి అను సూత్రమువరకును గల సూషత్రములచే విహిత మగు సమాసమునకు అవ్య యీభావసమాస మని పేరు.

అవ్యయం బిల్‌ క్హి-నబీవ-నమ్యద్ధింవ్యూ ద్ధ్యంర్థాలానాత్య యానం(వతి=౯ జ్ఞ్యవొదుర్భావం వల్చొద్యోధానువూర్భ్భ్యూ ఎయౌగవద్యాఎ నౌద్భొళూంనంవ త్రీ-నౌతల్యాంత వచనోము, £1.6

అవ్యయీభానః థ9?

విభ_క్త్యర్థాదిషు వ్యర్తమానమవ్యయం సుబన్హేన సహ నిత్యం సమస్యతే. (ప్రాయేణావిగహో నిత్యసమాసః, (ప్రాయేణాస్వపదవి(గ్ర హో వా. విభకౌ-*ోహరి జీ అధి"ఇతి సితే.

అల థి

విభ క్రింనమీపము,సమృద్ది, సమృద్దివినాళము, అభావము, నాశము, అనుచి తము, శబ్దాభివ్యక్తి పిమ్మట, యథా (యళఖాశబ్దార్థములు, మము, ఒక్యం మారుగా, సమానము, సంపత్తి, సంపూర్ణము, ఆఅంతమువరకు, అను పదునారు ఆర్థములను బోధించు అవ్యయము సుబంతముతో నిత్యముగ సమసించును.

కొన్ని అవ్యయములు విభక్యర్థమునందును, కొన్ని అవ్యయములు సమీ పార్థమునందును ఈవిధముగ ఆయా _అవ్యయములు విభక్త శీక్ధాద్యర్థములందు సుబంతములతో సమసించును. ఇది వైకల్చిక మని చెప్పక పోవుటచే నిత్య సమానమని అర్జాత్సిద్ధము.

విత్యసమాసమునకు సాధారణముగ వి[గహవాక్యము (లౌకికవిగ్రహ వాక్యము) ఉండదు. లౌకికవిగగ్రహవాళ్యము చెప్పవలసి యున్నచో అన్వపద విగ్రహవాఠక్యము చెప్పవలెను. సమసించిన వదములకం'టె భిన్నము లగు పదము లను కూడ (ప్రయోగించి బెప్పిన విగ్రహవాశ్యము అస్వవదవి(గ్రహ వాక్యము. కొన్నిస్థ్టలములలో సమసించిన రెండు పదములలో ఒక్కపదమునుమాతమే ఉపయోగించి విగ్రహము చెప్పుదురు. ఆదికూడ ఆన్వపదవి([గ్రహమే. అవ్యయీ భావసమాసము కూడ నిత్యసమాసము గాన దీనికి లౌకికవిగ్రహవాక్యముండదు. ఆస్వపదవి[గహవాక్యము చెప్పవచ్చును.

అధిహరి:_ (హరియందు).'అధి'అమ అవ్యయమునకు హరిళద్దిముతో సవ్దమీవిభక్ర్యర్థమున ఈ సూతముచే నిత్యసమాసము. “హరౌ' అననది లౌకికవి[గ్రహవాక్యము. “హరి జీ అధోఅనునది ఆలౌకీకవిగగ్రహవాక్యము, ఆరి అనునది స్పప్పమ్యర్థ మగు ఆరికరణార్థమును బోధించును. “హరి జి ఆనునది సుబంతము.

ఈవిధముగ సమాసముచేసిన పిమ్మట సమసించిన రెండుపదములలో ఏ పదమును ముందు [పయోగింపవలెను, దేనివి ఉ త్రరపదముగ (ప్రయోగింప వలెను అను సందేహము వచ్చును. తన్నివారణముక్రై (కింది సూత్రము చెప్ప బడుచున్నది.

608 అఘునీద్ధాన్తకొముదీ $12. (నల్‌యానిర్జిస్టం నమాన ఉవనర్లనమ్‌. 1.2.4 తో సమాసశా_స్త్రే ప్రధమానిర్షిస్టం ఉపసర్జనసంజ్ఞం స్యాత్‌. అవ తో సమాసవిధాయకసూ[త్రమునందు (ప్రథమావిభ కక్రిచే నిర్దిష్ట మగుదావికి ఉప సర్జన మని సేరు,

“అవ్యయం విభక్తి...” “ద్వితీయా (శితాతీత...* మొదలగు సూత్ర ములు సమాసవిధాయకసూత్రములు. వీటిలో “అవ్యయుఎ” ద్వితీయా'ఇత్యాది సదములు వథమావిభ_క్రియందు ప్రయోగింపబడినవి. అందుచే ప్రధమావిభ_క్ర్యం తపదనిర్జిష్టములగు అవ్యయములు,ద్వితీయాంత ములు మొదలగు వాటికి ఉపస ర్హన మని పేరు. ప్రకృతమున'అవ్యయంఅను (ప్రధమాంఠపదముచే బోధింప బీడినది *అధి'అను అవ్యయము. అందుచే దీవికి “ఉపసర్జనము”అని ేరు.

$18. ఉవనర్జనం వూర్చూమ్‌. 22.80 సమా'నే ఉపసర్జ్హనం ప్రాక్‌ ప్రయోజ్యమ్‌. ఇతి అధేః ప్రాక్‌ (ప్రయోగః.సుపో లుక్‌, ఏకదేశవికృతస్యానన్యత్వాత్‌ (ప్రాతిపదికసంజ్ఞా యాం స్వాద్యుత్చ త్తిః. 'అవ్యయీభావశళ్చ" ఇత్యవ్యయత్వాత్‌ సుపో లుక్‌-అధిహరి.

సమాసమునందు ఉపసర్జనసంజ్ఞ కిలదానిని పూర్వము (పూర్వపదముగు) ('ప్రయోగింపవలెను .

ఇచట “అధి అనునది ఉపసర్జనసంజ్ఞ కము గాన అది పూర్వపదముగ నుండుటచే *అధిహరి జీ'అని యుండగా “సుపో ధాతుప్రాతిపదికయోః"అను సూత్రముచే (724 “జీ కి లోపము. ఇప్పడు మిగిలిన “అధిహరి” అనుదానిక౦'పె సుస్‌(వ్రత్యయములు చేర్చవచ్చును. “అధిహరి జీ'అనునదియే సమానము గాన “కృ త్తద్పితసమాసాళ్ళ'అను సూ(త్రముచే (116) “అధిహరి జీ" ఆనుమొత్తము సముదాయముచే ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ యుండును గాని, “జీ'లోపింపగా మిగిలిన “అధి హరి" అనుదానికి ప్రాతిపదికసంజ్ఞ లభింపమ కదాః అపుడుప్రాతిపదికసంజ్ఞ లేవి దానికంటె స్వాదుణు ఎట్లు వచ్చును? అను సందేహము కలుగవచ్చును. దానికి సమాధాన మేమనగా-*ఏక దేశవికృతమనన్యవత్‌” (ఒకవస్తువునందలిఒక భాగ మినంధు చిన్ని మార్చు వచ్చినను ఆది వ_స్వంతరము కాజాలదు;తోక తెగినంత మాత్రముచే కుక్క, కుక్క కాకుండునా?) అను న్యాయముచే “అధిహరిజి"ఆను

అన్యయీ భావః 609 ప్రాతిపదికమునందు జీలోవ మను చిన్న వికారము కలిగినను ఆది పొతిపదికము కాకపోదు. అందుచే దీనింటె సుప్‌ప్రత్యయములుచేర్చవచ్చును. “అవ్యయీభా వళ్చ'అను సూగ్రముచే (872) ఆవ్యయీభావమునకు అవ్యయం జ్ఞ విధింపబడి నది. అందుచే. దీనికి చేర్చిన సుప్‌_పవ్యయములు “ఆవ్యయాదాప్పుపః”అను స్తూతముచే (078) తోపించును, ఈ విధముగ *అధిహరి" అనురూపము సిద్ధించును.

అవ్యయీభావసమాసము చేసిన పిమ్మట ఏర్పడిన [ప్రాతిపదికమునకు వివ తొనుసారముగ ఏసుప్‌(పత్యయము నైనను చేర్చవచ్చును. కొన్ని ఆవ్యయీభావ సమాసములలో ఆ సుప్‌(ప్రత్యయము పైన చూపిన విధముగ లోపించును కొన్ని టిలో దానికి రాబోవుసూ(తములచే అమాదేశము వచ్చును. కొన్నిటిలోఅది యథాతధముగ ఉండిపోవచ్చును. ఈవిషయము రాబోవు స్త్నూతములలో స్పష్ట మగును.

$14. అవ్యాయీఖావళ్ళం 24.18

అయం నపుంసకం స్యాత్‌, గాః పాతీతి గోపాః; తస్మిన్‌ ఇతి అధిగోపమ్‌.

“స నపుంనకమ్‌నుండి “నపుంసు మ్‌"అనువ ర్తించును. అవ్యయీభావము కూడ నపుంసక మగును.

*గోపాః”అనునది అకారాంతగోపాళ బ్లమునకు (ప్రథమైకవచనరూపము, గోవులను రక్షించువాడు అని యర్టము. అధికరణరూస మగు స్తమ్యర్థము నందు 'అధి"అను అవ్యయము “ఆవ్యయం'"ఇత్యాదిసూ తముచే *గోపా జీ అను సుబంతముతో నమసించును. పైన జూపిన విధముగ ఆధి అనునది ఉససర్జన సంజ్ఞము గాన దానికి పూర్వ(ప్రయోగము. 'అధి గోపా జీ'అవి యుండగా ప్రాతి సదికత్వ విభ క్రిలోపములు. “అధిగోపాొఅని యుండును. (ప్రకృతసూత్రముచే “ఆధిగోపొఆను అవ్యయీభావము నపుంసకరింగము గాన *హస్వోనప్పంసకే (ప్రాతిపదికస్య”అను స్తూత్రముచే (24%) ఆకారమునకు (హ్రస్వము డీనికంటె పరముగ చేర్చబడిన “సు(ప్రత్యయమునకు రాబోవుసూ(రముచే (015) 'అమ్‌” ఆదేశము. “అమి పూర్వః'అను సూతముచే (135%) పూర్వరూపము- “అధి గోపమ్‌' అను రూపము సిద్ధించును,

“౮ లఘువీద్దాన్నకొముడీ 015 నావ్యూయీ ఖావాదతో ఒవ్‌ తృ వధ్చమ్యాః, వి.శీ.88 అదన్హాదవ్యయీభావాత్పుపో న లుక్‌;తస్య పజ్బుమీం వినా “అమ్‌

ఆదేశః స్యాత్‌.

న అవ్యయిీభావాత్‌ 'అతః, అమ్‌,ళు,అపజఖ్బమ్యాః. “ణ్యక్షతియార్ష ఇతో యూని లుగణీజోఃకొ “ అవ్యయాదాప్పుపః "అనుసూ(త్రములనుండి “లుక్‌” “సుపః'అనువర్షించును. అదంత మగు అవ్యయీభివముకంటబ పర మగు సుప్పుకు లుక్‌ రాదు;పంచమవిభ క్తి, పత్యయము తక్క ఆ సుప్‌(ప్రత్యయమునకు "ఆహ్‌'ఆదేశము వచ్చును. ఆనగా పంచమవిభ క్తి.పత్యయము చేర్చిన పక్తమున “ఆక్‌ ,భ్యామ్‌,భ్యస్‌”,అనునవి [శూయమాణములై “ఆధిగోపాత్‌ "ఇత్యాదిరూపమ లుండును,

తృతీయాన వ్రమ్యైర్భవులమ్‌. ల కీ.8థీ

అదన్హాదవ్యయీభావాత్‌ తృతీయాన_ప్తమ్యోర్బహుంలం అమ్‌భావః స్యాత్‌. ఉపకృష్ణమ్‌. ఉపకృష్ణేన. మద్రాణాం నమృద్ధిః సుమదమ్‌. యవనానాం వ్య ద్దిః దుర్యవనమ్‌.మక్షీకొణాం అభావః-నిర్మకీకమ్‌.హిమ స్యాత్యయః అతిహిమమ్‌. విదద్రాసం(ప్రతి న యుజ్యతే ఇతి అతిని దమ్‌, హరిశద్దస్య (పకొశః ఇతిహరి. విష్ణోః పళ్చాదనువిష్ణు, యోగ్యతా-= పీప్సా-పదార్థానతివృ _తి-సాదృశ్యానియథార్థాః. రూపస్య యోగ్యమను రూపమ్‌. అర్ధమర్థం (ప్రతి (ప్రత్యర్థమ్‌. శక్తిమనతి[క్రమ్యయథాళ క్రి.

పూర్వనూ(తమునుండి “అతః” “అవ్యయీభావాత్‌ "ఆనువ రర్షించును,. ఆదంత మగు అవ్యయీభానముకంట పర మగు తృతీయాన _ప్తములకు వికల్చ ముగ '“అమ్‌”భావము వచ్చును.

ఉపకృష్ణ మ్‌-ఉపకృ స్టేన:- “కృష్ణన్య సమీపమ్‌"అను నర్జమున “అవ్య యం”ఇత్యాదిసూ(తముచే “ఉన అనుదానికి “కృష్ణజస్‌"అనుదానితో నమాసము, “ఉపకృష్ణజస్‌'ఆని యుండగా *“ప్రథమానిర్షి ష్టం ఇళ్యాదిసూ(తముచే (012)'ఉపి అనునది ఉపసర్జనసంజ్ఞ ము గాన దానికి పూర్వవిపాతము. “*జస్‌'లోవము. *ఉప కృష్ణ అను - ప్రాతివదికమునకు .తృతీయైకవచనపవ్రత్యయ మగు *టా"చేర్చిన పిమ్మట “ఉపకృష్ణటా”అవి యుండగా (ప్రకృతసూ(క్రముచే వైకల్పిక మగు అమ్‌ ఆ దేశమువచ్చినపక్షమున'ఉపకృష్ణమ్‌ "ఆను రూపము అది రాని పక్షమున

అవ్యయీ భావః 701 *టా జసిజిసామినాత్స్యాః' ఆను, సూశముచే (140) ఇనా దేశము, గుణము వచ్చి “ఉపకృష్టేనిఅను రూపము సిద్ధించును. ఇది సమీపార్థావ్యయము సమసించుటకు ఉదాహరణము, “ఆధిహరి' “అధిగోసమ్‌'అనునవి విభక్త్యర్థమునకు ఉదాహరణ ములుఎమిగిలిన పదుశాలుగు అర్థములకు గూడ (క్రమముగ ఉదాహరణములు చూపబడుచున్నవి.

సుమద్రమ్‌:. 'మద్రాణాం సమృద్ధిః"అ౨ లౌకికవిగ్రహవాక్యము. సమృ ద్ద్యర్థమున సు అనుదానికి షస్టీబహువచనాంత మగు మద్రశబ్దముతో సమా సము. “సుమ[ద్రఆమ్‌"ఆనియుండగా వెనుకటివలెనేపూర్వనిపాత, (ప్రాతివదిక సంజ్ఞాసుబ్లోపు అమ్‌ భావములచే'సుమ్మద్రమ్‌'అను రూపము. సిద్ధించినది. దుర్య వనమ్‌:* *“'యవనానాం వ్యు9ద్ధిః” “యవనుల అభివృద్ధి లేక పోవుట” అనునర్భ మున దుర్‌ అను అవ్యయమునకు 'యవనఆమ్‌'అను షష్ట్యంతపదముతో సమౌ సము. నిర్మక్షికమ్‌:_ (మకీకలు లేకుండుట: అభావార్థమున నిర్‌ అను దావికి *మక్షీకాఆమ్‌"అను షష్ట్యంతముతో సమాసము. “నిర్మకీకొ అయిన పిమ్మట *అవ్యయీభావశ్చఅను స్మూతముచే (01నపుంసకము గాన “హస్వో నపుంసకే (ప్రాతిపదికస్య'అనున్నూతముచే (218) _హన్వము. ఇతరకొర్యము లన్నియు యథాపూర్వమే. అతిహిమమ్‌:- (పొమముయొక్క- నాశము). ఆత్య యము (ధ్వంసము)అను నర్ధమున ఆతి అను ఆవ్యయమునకు షష్ట్యంత మగు హిమళచ్దిముతో సమాసము. అతిని(ద్రమ్‌:- వదా అసం్మవతింయు మక్తము క్లాదుం అని యర్థము. ఆసం(ప్రత్యర్థమున అతి అను అవ్యయమునకు నిదాళబ్దిముతో సమానము. “నిర్మక్షీకమ్‌'అనునపుడువలె (హన్వము అధికకార్యము. ఇతిహరి:-= హరిశద్దిస్య (ప్రకౌశః_హరిళబ్దిము యొక్క (పాదుర్భావము-అని యర్థము. శద్ది 'ప్రాదుర్భావము అను నర్ధమున ఇ3 అను ఆవ్యయమునకు హరిళబ్దముతో సమౌ నము. హరిళబ్దము ఇకొరాంతము గాన “నుప లోపించుఐబచే అమావప్రనక్తి లేదు. అనువిషు:- 'విషోః పళ్ళార్‌ '_విషువునకువెనుక. పళ్చాదర్ధ మగు “అను

ణి ణ అ అఆనుదావికి షష్ట్యంత మగు విష్ణుళబ్ద్బముతో సమాసము.

“యథా'అను అవ్యయమునకు యోగ్యత పీస్స (మాటిమాటికి అగుట), పదార్థమును అఆతిక్రమింపకుండుట, స్తా అమ్మున్నాలు కలపు. ఈ నాలుగు అర్థము9ను బోధించు కే స్సేబం్‌ముతో (భన్టుసిర్రచు నని చెప్పబడినది “ఆ ట్రంరాాలాం /

గ 6. పో, , ళ్‌ వె ౧41 ఫో ల

702 లఘునిద్ధాన్సకౌముదీ అనురూపమ్‌-_ (రూపమునకు యోగ్యము , యోగ్యత్వార్థక మగు “అను అను అవ్యయమునకు షష్ష్యంత రూపళదిముతో సమానము. (ప్రత్యర్షమ్‌:- అర్హ ర్‌ ౧ థి ఫి మర్ధం ప్రతి-((ప్రతీవిషయ మూ). వీప్సార్టర మగు “ప్రతి"అనుదానికి అక్థశద్ధిముతో సమాసము. యథాళ కి;.ళ 80 అనతి[క్రమ్య-శ కిని మించకుండగా-అని విగ్రహము. పదార్ధ్థానతివృష్తి అను నర్ధమున యథా అను అవ్యయమునకు ద్వితీయాంత మగు శక్తిశబ్బముతో సమాసము. సాదృళ్యార్థమున నహ అను అవ్యయమునకు షష్ట్యంత మగు హరిళద్ది ముతో సమాసము చేసిన పిమ్మట “సహహరి'అని యుండగా. 017, అవ్యూయూదావో చాఠాలే 6.8.8! సహస్య సః స్యాత్‌ అవ్యయీభావే, నతు కాలే. హరేః సాదృళ్యం సహరి. జ్యేష్టస్య అనుపూర్వ్యేణ ఇతి అనుజ్యేస్టమ్‌. చట్రేణ యుగపత్‌ సచక్రమ్‌. సదృృశః సభ్యా ససఖి, తత్రాణాం సమృ్తిః సక్షత్త్రమ్‌, తృణమప్యపరిక్యజ్య- సతృణం అత్తి. అగ్ని(గ్రంథపర్య నం అధీకే-సాగ్ని. అటో “సహస్యసః సంజ్ఞాయామ్‌ి ముండి 'సహస్య” 'సలి అనువ ర్తించును. అవ్యయీభావసమాసమునందు *శహి అనుదానికి “సిఅను నాదేశము వచ్చును, కాలార్టకపదము పర మగునపుడు మూత్రము రాదు. ఈ సూూత్రముచే *సిఆదేశము చేయగా *సపహూరి అను రూపము” సిద్దిం చును. విష్ణవుయొక్క సాదృశ్యము అని యర్థము. | అనుజ్యేస్టమ్‌:= ఆకుపూర్వ్యార్థక మగు 'అను' అను అవ్యయమునకు షష్ట్యంత జ్యేష్టళద్దిమ తో సమాసము. “పెద్దవాని క్రమమును అనుసరించి అని యర్థము. సచక్రమ్‌:- 'చ్యశ్రేణ యుగపత్‌” (చ(్రిముతో ఒక్కమాటుగా) అని విగ్రహము. ఇచట యుగపదర్ధక మగు 'నహ” ఆను అవ్యయముశకు తృతీ యాంత మగు చి శబ్దముతో సమాసము. సహశద్దిమునకు _పె నూ్యత్రముచే “ని ఆదేశము. ససఖి:. 'సదృశార్థక మగు “సహ అను అవ్యయమునకు తృతీయాంత. సభిశద్దిముతకో సమాసము “సహ'కు “న'. ఆదేశము. స్నేహితునితో సమాన మైనది అలి యర్థము. *సహరి అను దానిలోని “సహకు సాద్భళ్యము అని

అవ్యయీ భావః 703 యర్థము. ఈ ఉదాహరణముళోని *సహ' అనుదానికి సదృళము- సాదృశ్యము కఠలది= అని యర్థము.

సక్షత్త్రమ్‌:- సంవత్త్యర్థక మగు *సహ' అశు అవ్యయమునకు షష్టీబహువచనాంత మగు క్షత్త9ళబ్దముతో సమాసము. క్ష్యత్రియల సంపత్తి. సతృణమ్‌:- సాశల్యము= పూర్తిగా అను నర్థము గల *నసహి అను అవ్య యమునకు తృతీయాంత మగు లృిణశబ్దముతో సమాసమ్ను తృణమపి అపర త్యజ్య- గడ్డిపరక కూడా విడిచిపెట్టకుండా పూర్తిగా. సాగ్ని;- ఆంతార్థక మగు (చివరివరకు అను నర్థము గల సహ శబ్దమునకు ద్వితీయాఎత మగు అగ్నిళబ్బముతో సమాసము, “అగ్ని” శబ్దమునకు అగ్నిచయన ప్రతిపాదకమగు (గంధవిశేష మని యరకము. “సాగ్నిఅధీతే' అనగా అగ్ని(గంథపరిసమా ప్రి వరకును ఆధ్యయనము చేయుచున్నాడు అని యర్థము. దీనితో “అవ్యయం...” (811) ఇళ్యాదిసూత్రో దాహారణములు పూర్తి మైనవి.

818 నటీలిచ్చు 2.1 20

నదీభిః సహ సంధ్యా సమన్యతే.

“సంఖ్యా వంశ్యేని మండి “సంధ్యా” అనువర్హించును. సంథ్యావాచ ము నదీవాచకము లగు సుబంతములతో సమసించును.

వా, నమావోరే చాయవమివ్యతో,

పబ్బుగబమ్‌, ద్వియమునమ్‌,

ఈ సమాసము సమాహారార్థమునందు వచ్చును.

పఖ్బగణ్గమ్‌-ద్వియమునమ్‌:- “పజ్బానాం గక్ష్లొనాం సమాహారఃి, “ద్వయోః యమునయోః సమాహారఃఅను నర్థమున పబ్బున్‌ ఆమ్‌ గక్షా ఆమ్‌! “ద్వి ఓస్‌ యము ఓస్‌ అను వాటికి పై సూ్యతముచే సమాసము. ప్రాతిపది కత్వసుబ్లోపములు. “పజ్బున్‌లోని నకొరమునకు' “న లోపః (ప్రాతిపదికొ _న్తన్య” అను సూతముచే (18) లోపము. అవ్యయీధావళ్చి అను సూత్ర ముచే (811) నపుంసకలింగము లగుటచే హస్వమువచ్చి (సూం2£4%) *పజ్ళ గణి 'ద్వియమున' అను ప్రాతిపదికములు సిద్ధించును. వాటికి చేర్చిన సువ్‌ వ్రశ్యయమునకు “అమ్‌” భావము చేయగా “పజ్బుగణ్గిమ్‌' 'ద్వియమునమ్‌” అను రూపములు సిద్ధించును.

704 లఘునిద్ధాన్తకొముదీ ఈ సూత్రము “తద్ధితార్హోత్తరపవన మాహారే చ” అను రాటోవు సూత మునకు (889) అపవాదము ర19. తద్ధితాః శీ 176 ఆపజ్బుమసమా స్తేరధికారోఒయమ్‌ పంచమాధ్యాయము చివరివరకును “తద్ధితాః" అనునది అధికారము. $2(. అవ్యాయీ ఖొవే కరత 9భ్బతిభ్య* ర5్‌.4.107 శరదాదిభ్యష్షచ్‌ స్యాత్‌ సమాసానోఒవ్యయీభావే. శరదః ల్‌ యాజటీ సమీపమ్‌ ఉపశరదమ్‌. 'పకివిపాశమ్‌.

“రాజాహస్పఖిభ్యష్టచ్‌” నుండి “టచ్‌ అనువ ర్తించును; "సమాసాన్హాఃి అధికారము, 'శరత్‌ి మొదలగు పదములకు అవ్యయీభావసమాసమునందు టచ్‌ ప్రత్యయము సమాసాన్తప్రక్యయముగ వచ్చును,

ఉపశరదమ్‌:- శరదః సమీపే అని విగహము ఉప అను అవ్యయ మునకు సమీపార్ధమున షష్ట్యంత మగు శరత్‌ శబ్దముతో "అవ్యయం ఇత్యాగి సూత్రముకే (011) సమాసము చేయగా “ఉపళరద్‌" అను ప్రాతిపది;ము సిద్ధిం చినది. ప్రకృతసూ(శ్రముచే టచ్‌ ప్రత్యయము టకొరచకొరముళు ఇక్సంజ్ఞక ములు, *ఉపశరద' అను అకారాంత(ప్రాతిపదికము సిద్దించును. పిమ్మట దాని కంటె పరముగ చేర్చబడిన సుప్‌(ప్రక్యయమునకు “అమ్‌” భావము (సూ-815).

'ప్రతివిపాశమ్‌:- "ప్రతి'అను అవ్యయమునకు షస్ట్యంత మగు విపాళ్‌ శబ్దముతో “లక్షణేనాభి ప్రతీఆభిముఖ్యే” అను సూగ్రముచే (2-1-14) అభిము భ్యారమున సమాసము, (ప్రకృతసూ(త్రముచే టచ్‌ ప్రత్యయము. “విపాళః అలి

(కా! ముఖమ్‌” (విపాళానదికి ఎదురుగా అని విిగము, గం నూ ఉరొయా ఐరన్‌.

ఉపజరసమిత్యాది,

ఇది శరదాదిగణములోని గణసూ(త్రము

సమాసమునందు జరాశబ్దమునకు జరస్‌ అను నాదేశము వచ్చును. ఉపజరసమ్‌ :;_ జరొయాః సమీపమ్‌ (ముసలితనముశకు సమీపము) అని విగ హము, 'ఉవిఅను అవ్యయమునకు సమీపొర్థమున షష్ట్యంత మగు జరాళద్ది

ఆవ్యయీ భానః 705 ముతో సమానము, జరాళబ్దమునకు ఈ గణసూ(త్రముచే జరసాదేశము. (పోత సూ్యత్రముచే టచ్‌ప్రక్యయము. ఉపజరనమ్‌, 021. అనళ్ళు 54.108 ఆన్న న్హాదవ్యయీభావాత్‌ టచ్‌ స్యాత్‌. పూర్వ సూత్రమునుండి ఆనువర్తించిన *“అవ్యయీభా వే” అను పదము పంచమ్యంతముగ మారును. “రాజాహఃసభిభ్యష్టచ్‌ 'నుండీ ఒకట్ట వ్ష్‌ అనువర్షిం చును అన్‌ అంతముశందు గల ఆవ్యయీభావసమాసముకంటబ టచ్‌ ప్రక్య యము వచ్చును 922. ననద్తిశో 84 144 న న్నాన్తస్య భశ్య పేర్లోపః తద్దితే. ఉపరాజమ్‌. అధ్యాత్మమ్‌. “ధస్య” అధికారము “సే” ఆను సూత్రము, “అల్లోపోనఃి నుండి లోప?” అనువ ర్తింయను. తద్ధిక్మపక్యయము పక మగునపుడు నకారాంత మైన భసంజ్ఞక మగుదాని టికి లోపము వచ్చును. ఉపరాజమ్‌:. సమీపార్థమున “ఉపి అను అవ్యయమునకు రాజన్‌ శద్దిముతో సమానము, పూర్వసూ(తముచే టచ్‌ ్య్రక్యయముఎ *ఉసరాజన్‌అి అని యుండగా ఈ సూతముచే టికి (అనకు లోపము “ఉవరాజి_ అను (ప్రాతిపదికము సిద్ధించును. 'సుప్‌'కు అమ్‌ భావము “ఉపరాజమ్‌” అధ్యాత్మమ్‌:- ఆధి అనునది సప్తమీవిష క్ష్యర్థమున ఆత్మన్‌ శబ్ద ముతో సమసింపగా “అధ్యాక్మన్‌ అని యుండును. ఇప్పడు టచ్‌' టిలోపాదులు వచ్చును. ౧2%). శవ్రంనతాదోన్యాతలలొనాంిమ్‌ 5, 4.100 అన్నన్తం యక్‌ క్రీబం తదన్తాదవ్యయీభావాత్‌ టజ్‌ వా స్యాత్‌. ఉపచర్మమ్‌:- ఉపచర్మ. “అవ్యయీభావే శరత్ప్ర9భృతిభ్యఃా “రాజాహ సృ్పఖిభ్యష్టద్‌” 'అనళ్ళ నుండి “ అవ్యయీభా వే” “'టళ్‌' *అనకే అనువ ర్హించును, నపుంసకలింగ మగు అన్నతంపదము అంతమునందు గల ఆఅవ్యయీభావ సమాసముకంయె టచ్‌ ప్రక్యయము వికల్పముగ వచ్చును. ట్‌

706 అమఘునిద్ధాన్తకొముదీ

ఉపచర్మమ్‌-ఉపచర్మ:= (చర్మసమీపము). “చర్మణః సమీపమ్‌' అని లౌకిరవి(గ్రహవాక్యము. “ఉపికు సమీపార్టమున చర్మన్‌ శబ్దముతో సమాసము, ఈ సూ(క్రముచే టచ్‌ (ప్రత్యయము వచ్చిన పక్షమున టిలోపొమ్‌ భావాదులచే “ఉపచర్మమ్‌” అను రూపము, *టచొ రాని పక్షమున నకొరాంత మగు *“ఉపచర్మ" శబ్దమును నిస్పన్న మగును.

$24. రుయః క5.4.111

రుయన్రాదవ్యయీభావాత్‌ టజ్వా స్యాక్‌, ఉపసమిధమ్‌ ఉప

సమిత్‌, ఇత్యవ్యయీభానః

“ఆవ్యయీభావే శరత్పఏభృతిభ్యః' నుండెఅనువ ర్రించిన 'అవ్యయీభావే' అనునది పంచమ్యంతముగ మారును, “రాజాహస్పభిభ్యష్టచ్‌” నుండి “టచ్‌” పూర్వసూ[త్రమునుండి అన్యతరస్యామ్‌"అనువ ర్హించును. రయయ్‌ అంతము*ందు గల అవ్యయీభావముకంటె టచ్‌ ప్రక్యయము వికల్చముగ వచ్చును.

ఉపసమిధమ్‌-ఉపసమిత్‌:- సమీపార్థమున ఉప అను అవ్యయము షస్ట్యంత మగు సమిధ్‌ శబ్దముతో "ఆవ్యయం' ఇత్యాదిసూ(కముచే (011) సమ సించును. “ఉపసమిధ్‌ జస్‌అని యుండగా (ప్రాతిపదికత్వ ((సూ-117) సుట్లోప ముఖ (సూం?24ఎఉపనమిథ్‌' అని యుండగా ఈ సూ్యతముచే వై కల్చిక ముగ టచ్‌ వచ్చిన పక్షమున *ఉపసమిధ్‌_-ఉపనమిధిఅను [ప్రొతివదికము సిద్ధిం చును. ఇపు డిది అదంతము గాన దీనికంచి వచ్చిన *సుికు అమ్‌భావముం “ఉపసమిధమ్‌'అనురూసము సిద్దించును. టచ్‌ రాని పక్షముశ “వావసానే'ఆను సూ(్యత్రమునే(144%) చర్త్వవికల్బముచే “ఉపసమిత్‌""ఉపసమిద్‌" ఆనుహలంత రూప మగును.

అవ్యయీభావవ్రకరణము సమౌ వము,

అచ అథ తత్పురుషః 925. తత్చ్రుడువః 2.122

అధికారోఒయం (ప్రాగ్‌ బహు(ీహేః,

“శేషా బహుగవీహిః” 2.22% అకు సూత్రము (0807) వరకును “తత్పురుషః" అధికారమాత్రము. అనగా ఈ సూత్రము మొదలు “శేషో బహు వ్రీహిః” అశు సూతము వరకును గల సూ(త్రములచే విహికములగు సమా సములకు తత్పురుష మని పేరుండును.

0268 ద్భాణళ్చం 1.2)

ద్విగురపి తత్పురుషసంజ్ఞకః స్యాత్‌.

ద్విగుశమాసము కూడ తత్పురుషసంజ్ఞక మగును.

తత్చురుషనమాశమున_ రెండు సవము లుండును. మొదటిది పూర్వ పవము రెండవది ఉత్తరపదము. వీటిలో ఉత్తరపవముచే టోధింపబడిన అర్ధము (ఉత్తరపదార్థము) ప్రధానము. అనగా వాశ్యమునందలి ఇతరవదములతో ఉత్తర పదార్థమే అన్వయించు. నని యర్జము. పూర్వపదము_ (ప్రథమ తస్ప ద్వితీయ మొద లగు ఆరువిభక్తులలో ఏదియో యొక విభక్రియం దుంపను. ఉత్తర పదము, దావికి ఇతరపదములతో గల సంబంధమును బట్టి ఆపళ్యకతానుసార ముగా ఏ విభ క్రియందైనను ఉండవచ్చును.

ఇక ద్వితీయాంతాదిపదములకు సమాసమును విధించు సూత్రములు వరు సగ చెప్పదడుచున్నవి.

బ్వాలీయా (శతాలీల-వలిల-గతాల్యా న్రగవొప్తావనై బి లం8ం!.24 ద్వితీయా _న్తం శ్రితాది.వ్రకృతికై8 సుదిన్హైః సహ సమస్యతే వా, స చ తత్పురుషః.కృష్ణం (5:కృష్ణ(్రితః. ఇత్యాది.

“ద్వితీయా"అనునది (ప్రత్యయము గాన “(ప్రత్యయ(గ్రహణే తదన్తా (గ్రాహ్యాఃొఅను పరిభాషచే “డ్వితియా*అనుదానికి ద్వితీయాంతము అని యర్థము. “సహ సుపా"అనునది అనువర్హించుటచే “సుబంతములగు (ఛిశాదిశబ్బములతో”

708 అఘునిద్ధాన్తకొముడి అనగా “(శితాదిళబ్దిములు (ప్రకృతిగా గల సుబంతముతో' అని యర్థము సిద్ధిం చును. ద్విలీయాంతము (శితాదిళబ్ధములు (ప్రకృతిగా గల సుదింతములతో వికల్చ ముగ సమసించును; అది త త్పురుషసంజ్ఞ మగును.

కృ ష్ణ్రశ్రితః:- “కృష్ణం (ీళజశిఅని లౌకిక విగహవా్య్యము. “కృష్ణ ఆమ్‌ శిత సుఅను నది అలౌకిక విగ్రహవాళ్యము,"కృష అమ్‌ "అను ద్వితీ

మ!

యాంతఫదమునకు "శ్రిత ను'అను సుబంతముతో (పకృతసూ[శ్రముచే సమా సము, “ద్విలీయా'-ఇత్యాదిసూ(త్రమున “ద్వితీయా” అనునది (ప్రధమవిభ_క్రియందు ఉపయు క్ర మైనది.గాన తన్నిర్తిష మగు “కృష ఆహ్‌ిఅను దానికి ఉపసరసంజా

వ. ౧టబ ణు జ షో పూర్వనిపాతములు. “కృష్ణ అమ్‌ శితసుఅనునది సమాసము గాన (ప్రాతిపఏిక సంజ్ఞా,సుల్లోపములు, “కృష్ణ శ్రితిఅను ప్రాతిపదికము సిద్ధించినది దానికి వథ మైకవచనమున'కృష్ణ శత ।'అను రూపము సిద్ధించినడి. ఈ వివషముగ దుఃఖం అతీకః-దుఃథాతీత గ ర్తంసతితఃంగ ర్తవతితః;[గామం గత।_ (గామగత!॥;(గ్రా మం అత్య స్తఃఎ(గ్రామా[్య స్తః;గామం ప్రాప్తః గ్రామప్రా పః;సంశయ.ు ఆప న్నఃసంళయాపన్న ః ఇర్యాద్యుదాహరణములు ఊహింపదగినవి.

028 తృతీయా తల్భ్భాతార్లేన శజవచనోన 21.80

(న

తృతీయా_న్హం తృతీయా న్హార్ధకృతగుణవచనేన' అర్జేన చ సహ ప్రాగ్వతీ శజ్కులయా ఖణ్జః-ళ జ్కూ లాఖబ్దః, ధాన్యేనార్థః ధాన్యార్టః, తత్క్బృతేతి కిమ్‌? అక్షి కొణః,

॥ వ్‌ క క! క వత

తృతీయా;తత్క్బృత, అర్జేన,గుణవచనేన, “తత్కృత"అనునది లు ప్త తీయాంళపదము. తత్‌పదముచే తృతీయాంతపదము పరి(గహింబడును.

తృతీయాంఠము,తృతీయాంత మగు పదముయొక్క అర్థముచే కృత మగు గుణమును బోధించుపదముతోడను, అర్థశదబ్దముతోడను సమసించునుః దానికి తత్పురుష మని పేరు.

శబ్కుూలాభణ్ణః- “శజ్కులయా ఖణ్గఅని విగ్రహము. కత్తెరచే చేయబడిన ఖండము అని యర్థము. కత్తెరచే చేయదిడిన ఖండము గల దేవ దత్తుడు అను నర్థమ భాష్యసమ్మత మని బాలమనోరమాకారుడు నాసి యున్నాడు. ఇచట ఖండ మనునది గుణము. ఇది *శంకులయా' అను తృతీ యాంళ పదమునకర్థిమగుళంకులచే చేయబడినది గాన ఈ సూత ముచే సమానము.

తత్పురువషః 709 సమాసవిధాయక మగు ఈళాస్త్రమున “తృతీయా'అనునది ప్రభమావిభక్తీతో ఉప యుక్త మైనది. కావున ప్రథమాంతనిర్జిష్ట మగు “శజ్కూలాటా'అనుదానికి ఉవసర్హన సంజ్ఞాపూర్వనిపాతములు. (ప్రా తిపదికత్వసుబ్లోపాదులచే “శబ్కాలాఖణ్ణః "అను రూపము సిద్ధించినది.

ధాన్యార్ధః_ ధాన్యేన అర్థః,ధాన్యముచేత ధనము లేదా ధాన్యరూస మగు ధనము అని యర్థము. “ధాన్య టా అర్థ సు'అని యుండగా ఈ స్యూతమచే సమాసము. ఉపసర్జనళ్వ పూర్వవిపాత , ప్రాతిపదికత్వ, సుట్లోపాదులు పైవలెనే యుండును.

“శజ్కు- లాఖజ్దః' ఇత్యాదులందు శంకుల కరణము గాన “శజ్య్కలాటాఖం డసు'అనుదానికి *క_ర్చృకిరణే కృతా బహులమ్‌'అను రాబోవుసూ త్రముచేతనే (020) సమాసము వచ్చుటకు అవకాశ ముండగా, ఈ సూత్రముచే తత్కృృత మగు గుణవచనముతో సమాసము వచ్చును అని చెప్ప నేల అని ప్రశ్న వచ్చును. దానికి సమాధాన మేమనగా గుణవాచకముతో తృలీయాంతము సమసించ వలసి యున్నచో తృరీయాంతార్థకృత గుణవాచకముతోడ మాత్రమే సమసించును అను నియమమున తై “తత్క్బృతా"అనుపదము (ప్రయోగింపదిడినది. ఈ పదము (ప్రయో గింస కున్నచో “తృతీయాంతము గుణవాచకముతో సమసించును "అనునర్ధము వచ్చును. అప్లై నచో “అక్లై కాణః 'ఇత్యాదులందు “కొణః' అను గుణవాచక శబ్ద ముతో గూడ “అక్షి'ఆను తృతీయాంతమునకు సమానము వచ్చుటకు అవకాళ ముండును. ఆదిఅనిష్టము. అందుచే “తత్కృతి అను పదము (ప్రయోగింసబడి నది. ఇచట కాణక్వమునకు రోగాదికముకారణము గాని న్నేత్రము కామ. అం దుచే అది తృరీయాంతా&్షీశ ద్ద వాచ్యనేత్రకృతము గాదు గాన సమానము రాదు.

తర్హృళరతే తృరా ఐవాలమ్‌. 2.102 కర్తరి కరణే చ తృతీయా కృదన్తేన బహులం ప్రాగ్వత్‌ం హరిణా (శ్రాతః. నభ్రైర్భిన్నః నఖభిన్నః*

పూర్వసూ[త్రమునుండి “తృతీయా' ఆమన ర్హించును. కర్ష్రర్థకరణార్డ తృతీయాంతము కృదంతముతో బహులముగ సమసించును.

హరిత్రాతః'_ హరిణా (తాతః-హరిచే రక్షీంపదిడినవాడు. “హరిణా” అనునపుడు క ర్తరితృతీయ. *“శ్రాతిఅనునది క్రప్రత్యయాలతము. “హరి టా శాత స"అనునపుడు (ప్రకృతనూ(త్రముచే సమాసము. కర్షృవాచకరణవాచక

710 లఘునిద్ధాాకౌముదీ ములు ('ప్రధమానిర్షిష్టములుగాన వాటికి ఉపనసర్టనర్వపూర్వనిపాళములు. ప్రాతి పదికత్వ ,సుట్లోపాదుల చే 'హరి[త్రాత। 'అనురూసముసిద్దించినది.

నఖభిన్నః:- నథైః థిన్నః_నఖములచే భేదీింపబడినవాడు. “నఖైలి అనునపుడు రరణే తృతీయ. భిన్న అనునది _క్షప్రత్యయాంతము. ఈ సూత ముచే *నఖ ఫస్‌ భిన్న సిఅను పదములకు సమాసము ఇత రకార్యము లన్ని “యు వెనుకటివలెనే యుండును.

“భిన్నః? అనునది కృత్చ9యాంత మే యైనను *నిర్చిన్నఃి అనునది కృత్‌ పక్యయాంతము కొదుగాన (ఇదికృత్‌ (్రక్యయాంతాంతము) “నఖై:ః నిర్భిన్నఃి ఇత్యాదిస్ట్‌ లములందు ఈ సూరముచే సమాసము వచ్చుటకు అవకాశము లేదు గాన ఈ పరిభాష చెప్పదిడుచున్నది.

వం తృట్‌ గవాదో గతికారంవూర్చన్యావి (గవాణమ్‌,

నఖనిర్భిన్నః

“కృదంతము అని చెప్పినపుడు గతికారకములు పూర్వమునందు గల కృదంతమును గూడ [(గహింపవలెను *

ఇచట “నిర్‌ అనునది గతినంజ్ఞ కము గాన తత్ప్చూర్వకమగు కృదంతము నకు (భిన్నళబ్దమునకు-అనగా నిర్చిన్న అనుదానికి కూడ ఈ నూ(త్రముచే సమా సము చేయవచ్చును. “నఖనిర్భిన్నఃి అను రూపము సిద్ధించినది.

చతుర్లీ తదోర్లార = వలి = పొత _నుఖ _రశీం 2.106 ఖ న! రు చతుర్ధ్యన్రార్దాయ యత్‌ తద్వాచినా, అర్ధాదిభిశ్చ చళుర్ధ్యన్తం వా (ప్రాగ్వత్‌, యూపాయ దాయి = యూపదారు. తద నేన (ప్రకృతివికృతి భావ ఏవేష్టః, తేనహ న - రన్టనాయ స్టాలీ, .

“ప్రత్యయ [గహథే తదన్హా(గ్రాహ్యాఃశ్‌ అనువరిభాషచే “చతుర్ధి అనుదానికి చతుర్ధ్యంతము అని యర్థము. 'తదర్ద అనుపదమునందలి తచ్చద్దిముచే చతు ర్థ్రథంతపదము పర్వ్యిగ్రహింపబడును. చతుర్ధ్యంతపదముచే టోధింపబడునది ప్రయోజనముగా-. నిమి త్తముగా గల దానిని బోధించు. పదము అని యర్హము వచ్చును. చతుర్థ్యంతము చతుర్ధ్యంతార్థము తోడను, అర్థ, బలి, పిత సుఖ, రక్షిత అను పదములతోడను సమసించు్ను ; దానికి తత్పురుష మని పేరు

యూపదారు:ం. యూపాయ దారు_ యుపస్తంభముకొరకు కొజ్ణ అని లౌకిరవిిగహము. దారువు యూసస్తంభమునకు నిమి త్తము. యూపస్దం

తత్ఫుడు వః 711 భముకొర కుద్దిష్ట మైనది. అనగా యూవము దారువునకు (ప్రయోజనము, కావున “యూప జే అను చతుర్థ్యంతము. “దారు సు అను సదముతో సమసించినది. (ప్రాతిపదికత్వనుద్లోపాడులచే “యూపదారు” అను (ప్రథమాంతపదము సిద్ధిం చినది.

ఇచట “తదర్ధ” అను నపుడు కేవలము “దానికి నిమి త్తము” (దానికారశ్రై నది అని మృాతమే అర్హము కాదు. “దానికి (ప్రరృతి యైనదిొ” అని యర్థము. పై ఉదాహరణముశ దారువు ప్రకృతి యూపను వికృతి. ఈ విధముగ (ప్రకృతి విళ్ళతిభావము లేకున్నచో ఒకవ స్తువు మరి యొక వస్తువు కొరశై ఉద్దిష్టమైనది అనునంత మాత్రమున సమాసము రాదు. ఉదాహరణమునకు “రన్హ్సనాయ స్టాలీ” అనునపుడు స్టాలి (గిన్నె) వంటకొరక్రై ఉద్దిష్తమగుటచే తదర్భము అని చెప్ప వచ్చును. కాని స్టాలికిని రంథశమునకును _ప్రకృతివిశృతిభావము. లేకుండుటడే ఈ సూతిముచే సమాసము రాదు,

నా. అర్జేనో శిత్యానమాసో విశేవ్యంలింగతా చేతి నక్తవ్యశ్‌.

ద్విజార్ధః - సూపః. ద్విడార్థా యవాగూ;ః. ద్విజార్జం పయః, భూతబలిః. గోహితమ్‌. గోసుఖమ్‌. గోరక్షీతమ్‌.

పై సూటత్రముచే అర్థళద్దిముతో విహిత మగు సమాసము నిత్యసమాస మనియు, ఈ విధముగ నిస్పన్న మైన సమస్తవదము విశేష్య మేలింగమునం దుండునో ఆ లింగమునం దుండు ననియు చెప్పవలెను.

ద్విజార్థఃసూపః వం పై వారర్తికము నమసరించి ఇడి నిత్యసమాసము గాన దీనికి “ద్వికాయ'” ఆని మాత్రమే లౌకికవిగ్రహవాక్యము. “ద్విజ జే అర్ద సు" అవి అరౌకికవిగ్రహవాఠ్యము. ప్పై నూటత్రముచే నమానము. (ప్రాతిపదిక త్వసుద్జోపాదుణు. దీని లింగము విశేవష్యము ననుసరించి యుండును గాన *సూపః” అనునది పృంలింగ మగుటచే ఇది గూడ *ద్విజార్థః? అని ప్పంలింగ మైనది “యవాగూఃి (గంజి) 'పయఃి అను పదములు విశేష్యము లై నపుడు ఇది కూడ గ్రమముగ శ్రీలింగనపుంసక లింగములయం దుసము క్త మైనది,

భూతేభ్యో బలిః భూతబలిః. “భూత భ్యస్‌దలి సో అని అలౌకీకవిగ హవాశ్యము. గోభ్యో హితమ్‌ గోహితమ్‌- *గో భ్యస్‌ హిత సు" అని అరౌక్రిక విగ్రహవావ్యము, గవే సుఖమ్‌ గోసుఖమ్‌. “గో జే సుఖ సూ అని అలౌకిక విగ్రహము. గోభ్యఃరక్షితం గోరక్షితమ్‌. *గో భ్యస్‌ రక్షిత సి అని అలౌకిక

ణం లఘునిద్దాంతకౌముదీ వ్మిిగహము. వీటి ఆన్నిటియందును పై స్తూత్రముచే సమాసము ఇకరకార్య ములన్నియు వెనుకటివలెనే యుండును.

వర్చాలీ భయేన 2.1.1?

చోరాద్‌ భయమ్‌ = చోరభయహమ్‌ం

పంచమ్యంతము సుబంత మగు భయశబ్దముతో సమసించును.

చోరభయమ్‌:- *చోర జసి భయసు” అని యుండగా ఈ సూత ముచే సమాసము. ప్రాతిపదికత్వసున్లోపొదులు.

స్తోతా స్రతడూరార్థతృ(చ్భాణో ర్త 21480 అర్థళబ్దము స్తోక, (కొంచెము అన్లిక, (సమిపము) దూర అను పద ములతో (ప్రత్యేకముగ సంబంధించును పై సూూతముశుండి *పంచమీ" అశు పదము అమవర్షించును. పంచమ్యంతము లగు స్లో కార్థక, అ న్తికొర్దక, దూ రృకఠపదములును, కృచ్ళ్రిళబ్దమును క్రప్రత్యయాంతసుబంతముతో సమసించును. సోకొన్ముక్తః:- కొంచెమురో విడువబడినవాడు. “సోక జసి ముక్త సు“ అని యుండగా “ముక్త అనునది క్ర్తపప్రత్యయాంతము గాన ఈ సూత ముచే సమాసము. “కృ త్తద్ధితసమాసాశ్చ” అను సూత్రముచే (117) ప్రాతిపది కముగాన “సుపోధాతు ప్రాతిపదికయోః” అను నూత్రముచే (724% సుప్‌కు లోపము రావలసి యుండగా:
వర్చిమ్యాః సోతాదిట్యాః 082

అలుక్‌ ఉత్తరపదే, స్రోకాన్యు క్తః. అన్తికొదాగతః, అధ్యాశాదా గతః. దూరాదాగతః, కృ(చ్చాదాగతః.

“అలుగుత్తరపదే' అను అధికారసూత్రము అనువర్తించును. సోకాది శబ్దములంకం౦టె పర మగు పంచమవిభ క్తి ప్ర్య్యూయమునకు ఉత్తరపదము పర మగునపుడు అలుక్‌ వచ్చును. అనగా ఆప్రత్యయము లోపింపదు.

ఈ సూ(తముచే పంచమవిభక్తి పత్యయము లోపింసకపోవుటచే “ను” మాషత్రము లోపించినది. *జసి'కి “టా జసిజసామినాత్స్యాః” అను సూూతముచే (140) “ఆత్‌ ఆదేశము వచ్చి "స్తోకాత్‌ము క్త అమ టప్రాతిపదికము సిస్ధించి నది. దానికి (పథమైకవచనిమున “సోకాన్ము కః” అనూ రూపము, “ఆ నికౌదా గతః) మొదలగు మిగిలిన నాలుగు ఉదాహరణములు కూడ ఇప్లే సిద్ధించును.

తత్పురుషః ౯!

పై ఉదాహరణములందు పంచమి లోపింపకపోవుటచే వ్య స్తపదములవలె కనబడినను సమాసత్వమువకు సమాన న్వర మగు అంత్యోదా త్తత్వమును, తద్ధిక ప్రత్యయము చేర్చినప్పుడు ఆదివృద్ది వచ్చి “స్తోకొన్ము క్తస్య అపళ్యంస్తాకా న్ము క్షిః” ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించుటయు ప్రయోజనము.

0044వ వ్‌ వల.ర

సుబ నేన ప్రాగ్వత్‌. రాజపురుషః.

షషుంఠరము సుబంఠముతో సమసించును. దానికి తత్పురుష మని సేరు.

రాజప్పరుషః:= *రాజన్‌ జస్‌ పురుషసు' ఆని యుండగా ఈ సూత్ర ముచే సమాసము (పాతిపదికత్వసు బ్లోపాదులు -"రాజపురుషఃి.

వూర్చావతాభలో త్తరవేతదోణిసై తాధిరరడో 2.2.1

అవయవిశా సహ పూర్వాదయః సమస్య న్హే; ఏకత్వసంఖ్యావిశి ష్టశ్చేదవయవీ. షష్టీసమాసాపవాదః, పూర్వం కాయస్య పూర్వకాయః. అపరకాయః. ఏరాధికరణే కిమ్‌- పూర్వళశ్ళా(తాణామ్‌.

ఏక దేశ మనగా ఆవయవము. ఏక దేశము కలది ఏక దేశ. అనగా అవ యవి. అధికరణ మనగా (ద్రవ్య మని యర్టము పూర్వ, అపర, అధరం ఉత్తర అను పదములు ఏకద్రవ్యరూవ మగు అవయవిని బోధించు సుబంతముతో సమ సించును.

పూర్వకాయః -_ పూర్వం కాయస్య, శరీరముయొక్క పూర్వ (క్రింది భాగము. “పూర్వ ను కొయ జస్‌* అని యుండగా కాయ అనునది ఏకత్వసంఖ్యా విశష్టావయవివాచకము గాన ఈ న్యూత్రముచే 'పూర్వ సు” అను దావికి “కాయ జస్‌' ఆనుషస్ట్యంతపదముతో సమాసము, సమాసవిధాయక మగు ఈ సూత మునందు “పూర్వాపరాధరో త్తరమ్‌" అనునవి (ప్రథమానిగ్జిష్టముల " టచే, వాటికి ఉపసర్జినసంజ్ఞాపూ ర్వనిపాత ములు. (ప్రాతిపది! త్వసుబ్లోపములచే “పూర్వకాయఃి అను రూపము సిద్రించినది.

ఈ సూతము షష్టీతత్పురుషవిధాయక మగు “షష్టీ అను సూత్రమునకు (884) అపవాదము. కొపుననే పైన చూపిన విధముగ “పూర్వ” మొదలగు వానికి ఉపనర్జనత్వాదులు లభించినవి. “షష్టీ అను స్నూతముచే సమాసము

714 లఘుసిద్దాన్తకౌముదీ చేసినచో షష్ట్యంళపదము (ప్రధమానిర్దిష్టము గాన దానికి ఉపసర్జనల్వాదులు వచ్చి “కాయపూర్వమ్‌" ఇత్యాద్యనిష్టరూసములు సిద్ధించెడివి. “పూర్వకొయఃి వలెనే “అపరకాయః' “అధరకాయః” *“ఉర్తరకాయఃి ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును.

అసయవివాచకము ఏకత్వసంవ్యావిశిష్టమై యుండవలె నని చెప్పుటచే “పూర్వః ఛాలాణామ్‌” అనునప్పుడు “ఛాశ్రాణామ్‌ అనెడు అవయవివాదకము బహుత్వసంథ్యావిశిష్టము గాన పూర్వశబ్దిమునకు దావితో సమాసము. రాదు. వ్య స్తముగనే (ప్రయోగింపవలెను, లేదా “ఛాశాణాం పూర్వః ఛాత్రపూర్వః” అను షస్టీళత్పురుషసమాసము చేసికొనవచ్చును.

“పూర్వకాయఃిఅనునది తత్పురుష సమాస మైనను ఇచట పూర్వపదా రమే ప్రధాన మైనది. ఉ త్తరపదార్థము (ప్రధానము కాదు. ఇది “ఉ త్తరపదార్థ (వ్రధానః తత్పురుషః” అను సామాన్యనియమమునకు అపవాదము.

$000. అర్ధం నభత్దుంనరమ్‌ 2,2,2

సమాంశవాచీ అర్హశట్లో నిత్యం క్షీబే; స ్రాగ్వత్‌. అర్షం పిప్పల్యాః అర్ష పిప్పలీ, లం ౯ ౦

థి

పూవ్వసూ క్రమునుండి “ఏక దేశనై కాధికరణే” అనున్నర్తించును “ఆర్హ' శబ్దమునకు అంశము అనియు, సగము భాగము అనియు ఆర్హముబు. మొదటి ఆర్టమునందు ఈ శబ్దము పుంలింగము. రెండవ ఆర్భమునందు నపుంసకలింగము. “*వాపుంస్యర్షోఒర్థం సమేంశకే” ఆని అమరము. నపుంసవలింగమునందున్న- అనగా నమాంళవాచి యగు “అర్ధ” శబ్దము ఏకత్వసంభ్యావిశిష్ట మగు ఆవయవిని టోధించు సుబంతముతో నమసించును.

అర్ధపిప్పలీ:- “ఆర్బ సు పిప్పలీ ఇస్‌” అని యుండగా ఈసూ ర్రముచే సమాసము. (ప్రాతిపదికత్వసున్లోపాదులు. ఈ సూత్రము కూడ “షష్టీ అనుదానికి (8 అపవాదము. అర్హశబ్లమునకు పూర్వఎపాతము సయోజనము. 087. న వలీ బౌడ్తః 21.40 ఇ =

స్తప్పమ్యన్తం శౌణ్జాదిభిః ప్రాగ్వత్‌. అక్షేషు శౌణ్ణః -అక్షళౌణ్ణః ఇత్యాది, “ద్వితీయా” "తృతీయా" ఇత్యాదియోగవిభాగాత్‌ అన్యథత్రాపి తృతీయాదివిభక్షీనాం పప్రయోగవళాత్‌ సమాసో జ్ఞేయః,

తత్పురువః 715

*శాడ్జెః? అని బహువచనమును ప్రయోగించుటచే. “శాండాదిగణము” అనునరిము లభించినది. స్వప్పమ్యంత ము శౌండాదిపద(ప్ర ృతికము లగు సుబంత ములతో సమసించును.

ఆక్షళౌజ్ణః:-- అకేషు శౌజ్లః పాచికలాడుట విషయమున నిపుణుడు ఆని యము, “అక్ష సుప్‌ ౌజ్డ సు” అని యుండగా ఈ సూత్రముచే సమా సము. 'ప్రాతిపదికత్వసు వ్లోపాదులు -“అక్షశౌణ్డః*.

గ త్విరీయాశిఠాతీక .. .* “తృతీయాతత్కృత ..” ఇత్యాదిసనూస విశాయకసూ(త్రములను బట్టి చూడగా ద్వితీయాంఠతృతీయాంతాదులకు టశితాది పవములతోడ మాత్రమే సమాసము వచ్చు నని తేలుచున్నది. కొని తృతీయాం తాదులకు (శితాదులకం'టె ఖిన్నము లగు పదముఐతో గూడ సమాసములు (ప్రయో గమునందు కనబడుచున్నవి. వాటి సాధుత్వమునకై ఆ సూత్రములలోని “ద్వితీయా” “తృతీయా” “చతుర్తీ" “పంచమీ* “సప్తమి అనుసదములను. వేరుగ విడదీసి (యోగవిభాగము చేస్తి “ద్వితీయా ఇత్యాదులను స్వతంత్రసూ(త్రము లుగ పరిగణించి, ఆనువ ర్హించిచ “సుపా' ఆనుదానితో అన్వయించి వ్యాఖ్యా వించినచో “ద్వితీయాంతం సుబ నేన సమస్యతే” తృతీయా న్హం చతుర్థ్య న్తం- సఇ్బమ్యన్తం స్పమ్యవన్తం సుబ న్తేన సహ సమస్యతే” ఆను నర్ధములు సామాన్యరూపమున సిద్ధించును ఈ విధముగ ద్వితీయాంతాదులకు (శితాదుల తోడనే గాః పమోగానుసారముగ ఏ సుబంతముతోడ నైనను సమానము చేయవచ్చును.

దిత్భృంస్ధ్యా నంత్హాయామ్‌ 21450 పూర్వేషుకామశమీ*, స్పష్పర్షయః, “సంజ్ఞాయాం ఏవి ఇతి నియమార్థం సూూత్రమ్‌. తేవేహ న- ఉర్తరా నృక్షః ప్బు (వాహ్మణాః,

“*పూర్వకాలై కసర్వజరత్పురాణనవకేవలాః సమానాధికరణేన” నుడి “సమానాధికరణేన' ఆ ఏవ ర్హించును సంజ్ఞావాచక మగునప్పుడు దిగ్వాచకసంధ్యా వాచకళబ్ద్బములు సమానాధికరణ మగు పవముకో సమసించును.

“విశేషణ) విశేష్యేణ బహులఘ్‌” అను రాబోవు సూతముచేత నే(017) సమాసము సిద్ధించుదుండ ““దిక్సంభ్యాక్థకము లగు విశేషణములు సంట్హార్ధము నందు మాత్రమే సమసించును* అను నియమమునక్తై ఈ సూత్రము చెప్ప బడీనది.

716 లఘునిద్ధాంతకౌముడీ

పూ ర్వేషుకొమళమీ:= పూర్వశళ్చాసా ఇషుకామళమీ చ అని లౌకిక విగ్రహమా, “పూర్వ సు ఇషుకామశమీ సు) అని యుండగా ఈ సూశ్రముచే దిగ్వాచక మగు పూర్వళబ్దమునకు సమాసము. (ప్రాతిపదికత్వ, సుట్లోపాదులు- “పూర్వేషకొదుళమీ'. ఇది యొక దేశమునకు పేరు.

స్పప్త్పర్షయః:- స్వప్టచ తే బుషయళ్ళ్చ-- సంఖ్యావాచక మగు స్తన్‌ శబ్దమునకు బుషిశబ్బముతో సమాసము. సులోపాదులు చేసిన పిమ్మట *నప్తన్‌ బుషి అని యుండగా నకారమునకు "నరోపః టప్రాతిపదికాన్తస్య” అను సూత్ర ముచే (180) లోసము- పిమ్మట గుణము_ “సప్త గ్షయఃి,

“సంజ్ఞాయా మేవ” ఆను నియమముచే “ఉత్తరాః వృకాః' *'పజ్బు (బ్రాహ్మ డాః' ఇత్యాదులందు సమాసము సంజ్ఞావాచిము కాదు గాన దిగ్వాచకసంఫ్యా వాచక్‌ము లగు ఉ త్తరపజ్బన్‌ శబ్దములు సమపింపలేదు.

తద్దితా ర్టోత్తరవదనమావో రే చ ఓ[5! తచ్చితార్జే విషయే, ఉత్తరపదే చ పరతః, సమాహారేచ వాచ్యే ది ృంఖ్యే (ప్రాగ్వత్‌. పూర్వస్యాం శాలాయాం భవః- పూర్వాశాలా ఇతి సమాసే జాతే-

తద్ధితార్థిశృ, ఉత్తరపదజ్బు, సమాహారళ్చ తేషాం సమాహారః తద్ధితార్జో

_త్తరపదసమోహారమ్‌= తస్మిన్‌) సమాసాంతమునం దున్న సప్తమి మూడు పద ములతో విషయే పకతః, వాచ్యే అను మూడు వేర్వేరు ఆర్థములలో అన్వ యించును, పూర్వసూ(త్రములనుండి “దిక్సంఖ్యే' '“సమానాధికరణేని అనువర్వ్శిం చును. తద్దితార్థము విషయ మగునప్పడును, ఉత్తరపదము పర మగునపుడును, సమాహారము వాచ్యమగునప్పుడును దిగ్వాచకనం ఖ్యావాచకపదములు సమానాధి కరణముతో సమసించును.

దిగ్వాచకమునకు సమాహారార్థమున సమానము వచ్చుటకు ఉదాహరణ ములు లేవు. లద్దితార్టమునందును, ఉత్తరపదము పరమగునపుడు మాథత్రమే ఉదాహరణములు కలవు. సంథ్యావాచకమునకు మాత్రము మూడు విధము లగు ఉదాహరణములును లభించును.

పూర్వస్యామితి:- దిగ్వాచక మగు పూర్వాశబ్దమునకు “త త్రభవః” (ఆచట నుండువాడు) అను తద్ధిత ప్రత్యయార్థమున- అనగా రాదోవుసూత్రముచే “తత్ర భవఃి అను నర్హమున ఇ(ప్రత్యయము చేర్చబడనున్నది గాన ఆ తద్ధిత

తత్పురువః 717 ('ప్రక్యయార్హమునం శాలా ళబ్రముతో సమాకము. చివరకు నిస్పన్న మగు శబ్ద ఇ మ! చి మునకు “పూర్వస్యాం కాలాయాం భవః'__తూర్చుశాలలో ఉన్నవాడు... అవి యర్థము, “పూర్వా జీ కాలా జి అని ఆలౌకిక వ్మిగహవాక్యము. ఈ స్తత ముచే సమాసము చేసిన పిమ్మట (ప్రాతిపదికత్వసుబ్లోపములు వచ్చి 'పూర్వాళాలా న! అని యుండగా: వా. సర్వనామ్నో వృత్తిమా(క్రే పుంవద్భావః. ఐదువృత్తులలో ఏ వృత్తి యైనను చేయవలసి యున్నపుడు సర్వనామ శబ్దమునకు పుంవద్భావము వచ్చును.

పూర్వాళబ్దము సర్వనామము గాన ఈ సమా వవృ త్రియందు దానికి ఈ వార్తికముచే పుంవద్భానము. అనగా స్త్రీలింగళబ్ద మగు “పూర్వా” అనునది పుంలింగ మగు “పూర్వ'"ళబ్దముగ మారుట, “పూర్వశాలా అని యుండగా;=

040, దివ్వార్భవదాదనంజ్తాయావడ్‌ ఇ 42.107 డా

అసహ్మాద్భవార్తే ఇః స్యాత్‌; అసంజ్హాయామ్‌,

థ్‌ జా

దిగ్వాచకము పూర్వపదముగా గల సమాసము"ంటబె, అది సంజ్ఞావాచకము కానప్పుడు “అచట ఉన్నది" అను నర్ధమున ఇ్రశ్యయము వచ్చును.

“పూర్వ కాలా” అను ఈ సమాసమున “పూర్వ అనునది దిగ్వాచకము గాన 'పూర్వశాలయందు ఉన్నది" అను నర్జమున ఇ ప్రక్యయము వచ్చినది, డీనిలోవి ఇకారము ఇక్చంజ్ఞకము. “పూర్వశాలా అ అని యాండగా;-

తద్దితోవ్రూవామాదోః 78.117

బీతి ణితిచ తద్ది తేష్వచాం ఆదేరచో వృద్దిః స్యాత్‌,

య న్యేతి చ- పొర్వశాలః. పజ్బు గావః ధనం య న్యేతి (త్రిపదే ఐబహుటవ్రీహౌ

'“ఆచ్రో జ్జేతో అను సూత్రము, “మృజేర్వ లద్ది!" నుండి “వృద్ధిః అను వర్తించును. జీత్‌ గాని ణీత్‌ గాని అయిన తద్ధిత్యపత్యయము పర మగునప్పడు (్కృతియందలి అచ్చులలోని మొదటి అచ్చునకు వృద్ది వచ్చును.

ఈ సూటత్రముచే 'పూర్వశాలా' అను (ప్రకృతియందళలి మొదటి ఆచ్చగు ఊకారమునకు వృద్ధి. పొర్వశాలా అ అని యుండగా “య స్యేతిచ” అను

718 అఘునిద్ధాన్తకొముది సూత్రము(2.8చే ఆకారమునకు లోపము-_ పొర్వశాలః ((సథమైకనచనమును) అను రూసము సిద్ధించినది

ఉత్తరపదము పర మగు నపుడు సంథ్యావాచకము సమసించుటకు “సజ్బుగవధనః" అనునది ఉదాహరణము. “పజ్బు గావః ధనం యస్య సొ పజ్బగవధనః. ఇది (తిపదబహు(వీహి. ఇచట మూడవ దగు ధనళబ్దము ఉత్త రపదము, అది పరముగా నుండగా “తద్ధితార్థోత్తరపదనమాహారే చి అనుసూత ముచే పజ్బున్‌ అను సంభ్యావాచక శద్దిము గోళబ్దముతో సమసించును “పజ్ళున్‌ జస, గో జస్‌ ధన సు అని ఆలౌకిక విిగహవాక్యము. ఇచట “వజ్బున్‌” శద్ది “గో"ళద్దిములకు వై కల్చికసమాసమే రావలసి యుండగా:

వా. ద్వన్హ్వతత్చురుషయోరుత్తరపదే నిత్యసమానవచనమ్‌.

ఉత్తరపదము సర మగునప్పడు ద్వంద్వతత్పురుషసమానముఐకు నిత్య సమాసలత్వము చెప్పవలెను. అనగా ఉ త్తరపదము పర మగునపుడు వచ్చెడు ద్వంద్వసమాసము గాని తత్చురుషసమాసము గాని నిత్యసమాస మగు నని యర్థము, ఈ వార్తికము ననుసరించి పంచన్‌ శబ్దిగోళబ్దములకు (“తద్ధికార్డో _త్తరపదసమాహారేచ” అను సూ(త్రముచే వచ్చిన (తత్పురుష సమాసము నిత్యసమానము. ప్రాతిపదికత్వసుట్లోసములచే “పజ్బుగో” అని యుండగా?

42, గోరతద్ధితలులీ ర్‌, 4.02

గోన్హాత్‌ తత్పురుషాత్‌ టచ్‌ స్యాత్‌ సమాసాన్లో, న తు తద్దిత లుకి. పజ్బుగవధనః.

గొత్ర తృ్పురుషస్యాజ్ఞలేః సంథ్యావ్యయాదేః ” “రాజాహస్పలిళ్యష్టచ్‌ "నుండి “తత్పురుషన్య”, "టచ్‌, *నమాసాన్హాఃి అను అధికృతిసూ(త్రమును ఆనువ ర్హిం చును. గోళద్దాంత మగు తత్పురుషము కంట సమాసా న్త మగు టచ్‌ ప్రత్య యము వచ్చును; తద్దితప్రత్యయము లోపించినపుడు మాత్రము రాదు.

ఈ [త్రిపదబహు ్రీహిలోని గోళబ్ధాంత మగు అవాంతరతత్పురుషమునకు ఈ సూతముచే టచ్‌ ప్రత్యయము వచ్చినది. టచ్‌ 'లోవి టకొరచకారములు ఇత్సంజ్ఞకములు. పంచన్‌లోవి నకొరమునకు “న లోసః ప్రాతిసదికా న్తస్య” అను సూ(త్రముచే (170 లోపము. అన్టచగోఆ” అని యుండగా అవాదేళ ముచే 'పజ్బగవధనఃి అను రూపము సిద్ధించినది.

తత్పురుషః గాం 948. తత్సరువః నమానాదికరోణః తోర్భు ధారయః ల 1.42 సమానాధికరణ మగు తత్చురుషనసమానమునకు కర్మధారయ మని పేరు. సమానం అధికరణం-వాచ్యం-యమో స్తే సమానాధికరణే, సమానమైన వాచ్యము గల పదములు అని యర్థము. సమానాధికరణే అస్య స్త ఇతి సమా నాధికరణః. సమానాధికరణములగు సదములు గలది. అట్టి తత్పురుషము కర్మ ధారయసంజ్ఞ మగును. ఉదాహరణమునకు *“సీలోత్సలమ్‌" అనునపుడు 'నీలి పదము *ఉత్పల' పదము రెండును కలువ యనెడు ఒకే వాచ్యమును బోధించు చున్నవి. గాన ఇవి సమానాధికరణముబు, కావున ఇవి ఒకే విభక్తియందు ప్రయుక్తము లగును, అట్లే పసృతమున *పంచి అనుపదము 'గో' అను పదము ఈ రెండును గోవులనే టోధించుచున్నవి. ఆందుచే ఇవి సమానాధికరణ మలు ఇట్టి సమానాధికరణపదముఐతో కూడి యుండుటచే “పంచగవ'అనునది కర్మధారయసశమానము. 044. నంధ్యావూర్నోో ద్భాణుః 2.152 తద్దితార్దేత్యత్రోక్తః (తివివః సంభ్యాపూర్వో ద్విగునంజ్ఞః స్యాత్‌, “తద్ధితార్రోత్త్సరపదసమాహారే చి అను సూ్యశముచే విహితమైన సంక్ష్యా వాచళపూర్వ మగు (త్రివిధసమానమునకు ద్విగుశమాన మని పేరు. 045. ద్బాడురేకవచనమ్‌ 2.4.1 ద్విగ్వర్హః సమాహారః ఏకవత్స్యాక్‌. “సమాహార గ్రహణం కర్తవ్యమ్‌” అను వార్తికము ననుసరించి *సమా హోరః” అమ పదము లభ్య మగును. ద్విగుసమాసార్థ మగు సమాహారము ఏకము వంటి దగును అనగా ఆ సమాహారము ఒక వస్తువుగ పరిగణీంన బడును గాన ద్విగు నమాసము వీకదచ మున నుండు నని ఫలితము. 040. న శవ్రంనతమ్‌ 2.4.1? సమాహారే ద్విగుర్ష్వన్త్వశృ నపుంసకం స్యాత్‌, పణ్బానాం గవాం సమాహారః పజ్బుగవమ్‌, “సః అను తచ్చద్ధిముచే “ద్విగురేకవచనమ్‌” “ద్వన్న్వశ్చ ప్రాణిళూర్య ననాడ్గానాష్‌” అను పూర్వనూ(త్రములలో చెప్పబడిన డ్విగుద్వంద్వములు పరా

720 లఘునిద్ధాన్సకొముదీ మృష్టము లగును. ఆవి సమాహారార్థకములే (గాహ్యము లని వ్యాఖ్యానము సమాహారవాచుము లగు ద్విగుద్వంద్వసమాసములు నపుంసకలింగమునం దుండును.

పజ్బుగవమ్‌:- 'వజ్బానాం గవాం సమాహారః'అని లౌకికవి[గ్రహము. “నజ్బున్‌ ఆమ్‌ గో ఆహ్‌” అని అలౌకిక విగ్రహము. ఇచట సంభ్యా వాచక మగు “పంచన్‌ ఆమ్‌"అను దానికి ోతద్దితా ర్టోత్తరపదసమాహారేచ” అను సూత్ర ముచే సమాహారార్థమున *'గో ఆమ్‌” అను సుబంతముతో నమాసము. సుబ్లో పాదులు చేసిన పిమ్మట *పజ్బగో”” అని యుండగా “గోరళద్దితలుకి'అను సూస్ర ముచే (019) టచ్‌; అవాదేశము, ప్రకృళసూ(తములచే నపుంసకతై్యైకవచన ములు. ప్రధమైవవచనమున '*పజ్బుగవమ్‌” ఆను పదము సిద్ధించినది దీనితో 'తద్ధితా ర్టోత్తరపద . . .” వ్యాఖ్యానము పూర్తి యైనది, దిగ్వాచకమునకు ఉత్తరపదము పర మగు నపుడును సంభ్యావాచకమునకు తద్ధితార్థము విషయమగునపుడును, “పూర్వశాలా[పియః” “షాణ్మాతురః" ఇత్యాద్యుదాహరణ ములు సిద్దాంత కౌముద్యాదులందు చూపబడినవి.

$17. విలోవణం ఎిలేప్కేణ వవులమ్‌ 11.57

భేదకం భేద్యేన సమానాధికరణేన బఐబహులం (ప్రాగ్వత్‌- నీలమ్‌ ఉతృ్సలమ్‌-నీలోత్సలమ్‌, బహుల(గ్రహణాత్‌ క్వచిన్నిత్యమ్‌- కృష్ణ సర్పః, క్వచిత్‌ న రామో జాొమదగ్న్య్య',

విశిష్యతే అనేనేతి విశేషణమ్‌. దేవిచేత విశేష్యము ఇతరవన్తు వులనుండి వేరుగ చేయబడునో అది విశేషణము. నీలం ఉత్పలం అమనపుడు 'నీలం' ఆను పదము విశేష్య మగు ఉత్పలములను ఇతరముట్టై న శుక్ల రకోత్పలాదుల కం'టె విభిన్నముగ చేయచున్నడి గాన ఇది విశేషణము. కావున దీనికి భేదక మనియు విశీష్యమనకు (విశేషణము దేనియందలి విశేషమును చెప్పుచున్నదో అది విశ్రేష్యము) భేద్య మనియు పేర్లు. “పూర్వకాలై కసర్వజరత్పురాణనవ శేవలాః సమానాధికరణేన”నుండి *“సమానాధికరణేనే అనువ ర్హించును. భేదకము (విశేషణము) సమానాధికరణ మగు భేద్యము (విశేస్యమృుతో బహులముగ సమసించును.

నీలోత్సలమ్‌:- సీలకఖ్బు తత్‌ ఉత్పలజ్బు నీలోత్సలమ్‌. అలౌకిక విగ్రహవావ్యమున్నందు *నీల సు ఉత్సల సు” అని యుండగా ఈ సూ(తముచే

తత్పురువః 721 సమాశము_ ప్రాతిపదికత్వసుద్లోపాదులచే (వ్రథమైకవచనమున 'నీలోత్సలం' అను పవనము సిద్దించినది. దీనికి తత్పురుషనమాసమవనియు, సమానాధికరణ పదముల సమాసమగుటచే కర్మధారయశమాసమనియు కూడ పేర్లు.

బహులశళద్దిమును ప్రయోగింటచే కొన్ని లక్యములందు ఈ సూత్రము నిత్యముగ (ప్రవ ర్హించును; కొన్ని లక్యములందు అసలే (ప్రవ ర్తింపదు. అందుచే “కృష్ణః సర్బః” అను వ్య స్తప్రయోగము అసాధువు.. “రామః జామదగ్న్యః అనునపుడు “జామదగ్న్య్యః'' అనునడి వివేషణ మైనను సమాసము రాదు,

ఉవమానాని సామా క్వూవచనై £ వ! 50

ఘన ఇవ క్యామః- ఘన శ్యామ!

ఉపమానవాచకపదములు సమానాధికరణము లగు సమానధక్మవిశిష్ణవాచక సదమలతో సమసించును,

ఘనశ్యామః:_ మన ఇవ శ్యామ. మేఘముపల నల్లన్నైన వాడు, ఇచట *ఘనః'ఆనునది ఉసమానవాచకపవము. “శ్యామః “అనుదా౨కి శ్యామశ్వ ము కలవాడని యర్థము. శ్యామక్వము ఉపమాన మగు ఘనమునందును, ఉప మేయ మగు (శ్రీకృష్ణనియందును ఉన్నది గాన ఇది సమానధర్మము. ఉపమాన వాచక నగు ఘనళశద్దిమునకు సమానధర్మవిశిష్టవాచక మగు “శ్యామ'ళద్దిముతో ఈ సూతముచే సమాసము *ఘనసుశ్యామ సుఅని యుండగా సమాస(ప్రొతిపదికత్వ సుట్లోపాదులచే (ప్రథమైకవచనమున _ “ఘనళ్యామః ఆను పదము సిద్దించినది. సమ _న్తమగు ఘనశబ్దిమువకు లక్షణచే “ఘన ఇవ” అని యర్తము. నా లొలపార్థివాదీనాం నద్ధలే ఉ త్తరవదలోవన్యోవనంథ్యానత్‌ =

శాక్య్రియః పార్టివః శాకపార్టివః. దేవపూజకో (బ్రాహ్మణః దేవ (దాహ్మణః,

“శాకపార్చివః మొదలగు పదములు సిద్దించుట క్రై ఉత్తరపదమునకు లోప మును చెప్పవలెను.

శాకపార్టివః:_ శారః (ియః యస్య సః శారప్రియః,శార పియళ్ళ్చాసా పార్టివశ్చశాకప్రియసాన్థిపః ఇచట “శాక్రియః అనునవి బహు(వీహిసమా సము. “శాక ప్రియపార్ణిపః'అమనచి బహు(వీహిగర్భ మగు విశేషణసమాసము. ఇప్ప డీ వోర్తికముచే. “శాక ప్రియిఅను బఐహుటీహిసమాసములో ఊఉ త్తరపద మగు “ప్రియ'ళబ్దము లోపింపగా “శారపార్థివః'అను రూపము సిడ్ధించినది.

4్‌్ర

ల్త్‌ర్జిం లఘునిద్ధాంతకొముడీ

'దేవవాహ్మణః:_ దేవానాం పూజకః దేవపూజఃః దేవపూజకః (బ్రాహ్మణః దేవదబ్రాహ్మణః, ఇచట “*దేవపూజకఃి అనునది షష్టీతత్పు రుషసమాసము. “” దేవపూజక బ్రాహ్మణః "అనునది షష్టీతత్చురుషగర్చ మగు విశే షణసమాసము. ఈ వారర్డికముచే షష్టీలత్చురుషసమాసమునందిలి ఉత్తరపద మగు “పూజకి అనునది లుప్తమై “ దేవ బాహ్మణః "ఆను పదము సిద్ధించినది.

నణల్‌ 2216

నజ్‌ సుపా సహ సమస్యతే.

“సహ సుపొనుండిసుపా" అనువ రించును. నణ్‌' సుబంతముతో సమ సించును. నజ్‌ అనునది ని'షేధార్టక మగు ఒక అవ్యయము. ఇుకారము ఇత్సం జ్జకము.

నలోవో నభః 8.8.70

నఇః నస్య లోపః ఉత్తరపదే.న (వాహ్మణః_అ దాహ్మణః,

న,లోపః, నజః. *ఆలుగు తరపదే నుంకి'అలుక్‌' అనువ ర్తించును ఉత్తరపదము పం దుగునపుడు “నజోలోని నకొరమునకు రోవము వచ్చును

అ్మదాహ్మణః- న (న్రాహ్మణః అ్రాహ్మణః అని లౌకికవిగ్రహము. అలౌకికవ్మిగహవాక్యమునీన (బాహ్మణసు"అని యుండగా *నణ్‌ అను సూత ముచే *నజ్‌”కు “బ్రాహ్మణ సు'అను సుబంతముతో సమాసము,సుట్లోపము. “నద్రాహ్మణ'అని యుండగా [స్రకృతసూ(త్రముచే నకారము లోపింప (ప్రధమైక వచనమున “అదద్రాహ్యజః”అను రూపము సిద్ధించినది. లీ5[. తన్బ్బున్సుదబి 6 874

లుప్పనకొరాద్‌ ను ఉత్తరపదస్యాజాదేః “నుట్‌ ఆగమఃస్యాత్‌. “అవళ్వఃి, “నై కధా, ఇళ్యాదౌ తు నళల్చేన సహ “సహ సుపాొఇతి సమాసః,

“అలుగుత్తరపదే” నుండి *ఉలర్తరపదే'అనువర్తించును. ఈ స్యూతము “నలోపో నజకిఅను సూత్రమునకు "పమ్మట వచ్చుటచే '“తస్మాత్‌అనుదానికి “లు _ప్పనకారాత్‌ "అని యర్థము లోపించిన నకారము గల నజ్రకంటె సర మగు ఆజాది మైన ఉత్తరపదమునకు *నుట్‌"అను నాగమము వచ్చును, నుట్‌ లోని ఉకారటకొరములు ఇక్సంజ్ఞ కములు.

రక్చురుషః 723

అసళ్వః:. న అశ్వఃఅనశ్వఃశన అక్వ సు'అని యుండగా వెనుకటి వలె సమాన,నకారలోపాదులు చేసిన పిమ్మట “అఅశ్వ”అని యుండగా ఈ నూక్రముచే ఆజాది యగు *అళ్వ' అను ఉత్తరపవమునకు నుడాగమము. టిత్తు గాన ఇది ఆద్యవయవముగ వచ్చును. “అ న్‌ ఆళ్వి-అనళ్వి రూపము సిద్ధించును.

“నై కధా'(ఆనేక విధములుగా) ఇళ్యాదిప్రయోగములందు ఇది ని షేధార్థక మగు “నిళబ్దమునకు “సహ సుపా"అను సూూతముచే (8108) “పకధా"ళబ్దముతో సమానమే కాని నభ్‌్సమాసము కాదు. నజ్సమాస మైనచో నకరలోపనుడాగ మములు వచ్చి 'ఆనేకధా'అని యగును.

దగతి(పాదయః 2 2.18

ఏతే సమర్దేన నిత్యం సమస్య్తే కుత్సితః పురుషః కుప్పరుషః.

“నిత్యం [క్రిడాజీవికయోః"నుండి "నిత్యం)అనప ర్తించును. *కు'అను అవ్యయము, గతిసంజ్ఞకములును, (ప్రాదులును సమర్థ మగు శబ్దస్వరూపముతో నివ్యముగ సమసించును అది తత్చురుషసంజ్ఞక మగును.

కుప్పురుషః?- *కు పురుష సుిఆని అరౌకికవిగ్రహవా్యూము. కు అను అవ్యయమునకు *పురుషసు' అనుసమర్హశబ్దముతో ఈ సూ(శముచే సమాసము. నిక్యనమాస మగుటడే *కుత్పిత।పురుషః'అను అన్వపదవిగ్రహము చూప బడినది.

శంర్యాదిబ్బాడాచళ్చోం 1.4.6!

ఉళర్యాదయః, చ్వ్య న్లాః, డాజ న్తాశ్చోక్రియా యోగే గతిసండ్ఞాః స్యుః.ఊరీకృఠత్య, శుక్షీ కృత్యం పటపటాకృత్య. సుపురుషః,

“గతిశ్చఆమ సూ(తమునుండి *శర్రి?ి ఆను పదము అనువ రర్తించును. “క్షశరీ మొదలగు పదములును,చ్వి ప్రళ్యయాంత పదమును, డాచ్‌(పత్యయాంత పదములును [క్రియతో సంబంధించినపుడు గతిసంజ్ఞకము లగును.

ఊరీకృత్య:=“ఊ రీఅను అవ్యయము ఆంగీకొరార్థకి ము. కావ(పత్య యాంత మగు కృరాతువుతో సంబంధించుటచే దీనికి ఈ సూత్రముచే గతిసంజ్ఞ లభించినది. 'కుగతిప్రాదయః'ఆనుసూ(త్రముచే దీనికి “కృత్వా 'అనుసమర్హపద ముతో సమాసము. “సమా సే నజ్పూర్వే కో ల్యప్‌ అనుసూత్రముచే (887) క్వ్వా'కు ల్యబాదేశము-ఊ రీకృత్య'.

ఇ204 లఘునీద్ధాంతకొముది

శుక్లీ కృత్య: “అభుక్లం కుక్షం కృత్వా కుకీ కృత్య" అని లౌకికవి గ్రహ వాక్యము. “శుక్ల కృత్వా'అని యుండగా “కృభ్వ స్తియోగే సమ్బద్యక ర్తరిచ్విః” అను సూ(ముచే (1240 ఇర్షశద్దిమునకు చ్విప్రళ్యయము. *అభూతతద్భావ ఇతి నక్తవ్యమ్‌”అను వార్తికముచే ఈ (ప్రక్యయము అభూతతద్భావార్థమున (అట్లుకానిది ఆస్హై నది అను నర్జమునుచేరును. *చ్వి"లోని చకారము *చుటూ"అను సూ(త్రముచే (129) ఇత్సంజ్ఞ కము.*వేరసృ క్షస్య'ిఅను సూరత్రముచే (81%) వకా రలోవమ. ర్య లే సూత్రమే (జీల అకారమునకు 5౯1 “శుక్లీ'అను పదము సిద్ధించినది. దీనికిపుడు ఈ సూ(త్రముచే గతిసంజ్ష .పూర్వ సూ్యళముచే (052) “కృత్వా 'ళబ్దముతో సమాసము. “నమాసేనజ్‌ పూర్వే కో వల్యప్‌ అనుసూ(త్రముచే (887) “క్నాన్టోకు ల్యబాడేశము- “శు క్షీ కృత్య”

పటపటాకృత్య:= “పటత్‌ పటత్‌ ఇతి కృత్వా'అని లౌకికవిగ్రహ వాష్యము. “పటత్‌ కృత్వా"అనునప్పడు అవ్య క్తధ్వన్యనుకరణశబ్ద మగు *పటర్‌” అనుదానికి కృధాతువుతోసంబంధ ముండుటచే “అవ్య క్రానుకరణాద్‌ ద్వ ్యజవరా ర్థాదనితౌడాచ్‌"అనమునూ(తముచే (1216) డాచ్‌ ప్రక్యయము. డాచాలోని ఆకొ రముమా[త్రము శేషించును. “డాచిచ ద్వే బహులమ్‌"అను వార్తిశమువే (నూం 124%) “పటత్‌"అనుదానికి ద్విత్వము. *పటత్‌ పటత్‌ ఆ కృత్వా'అని యుం డగా "పేః'అనుసూ(త్రముచే (240 టిలోపము-సటత్‌ పటాకృత్వా ”, “నిత్యమా (యేడితే డాచిఅను సూతముచే తకారపకొరములకు పకారము ఏకాదేశముగ వచ్చి “పటపటా 'అనునది సిద్దించినది, డాజంత మగు ఈ శబ్దమునకు ఈ సూ ముచే గతిశంజ్ఞ లభించుటచే,పూర్వసూ(త్రముచే దీనికి “కృర్వా'ళబ్దిముతో నమా సము, ల్యబా దేశము, (సూం887).'పటపటా కృత్య.

సుపురుషః_'శళోభనః పురుషః అం లౌకికవిగహము, 'సు'ఆశగునది (ప్రాదులలోనిది గాన దీనికి “కుగత్మిపాదయః”*అను సూరముచే. “పురుష ను' అనుదానితో సమాసము,

ప్రాదలు కూడ గతినంజ్ఞకములే గాన మరల కుగతి ప్రాదయఃఅను సూక్రమునందు ప్రాదులను చెప్పుట అనావళ్యరము కదా యం సం దేహింపరాదు. ఏల నన సుపురుషః ఇత్యాద్యుద్యుదాహరణములందు *సు"మొదలగు వాటికి ధాతు వాచ్య,క్రియాయో కము లేకుండుటచే గతినంజ్ఞ యుండదు గాన, అప్పుడు కూడసమౌ సము వద్చుటకు ఆవకాశముఎడుటకే (పాదుణ (గ్రహింపదిడినవి. సూత్ర మునందు

తత్పురుషః “725

సామాన్యరూపమున సుబంతముతో సమసించు నని చెప్పబడిన ఈ ప్రాదులు

ఏయే అఆర్హములందు సమసించునో దోధించువా ర్తికములు చూపబడుచున్నవి:- వా (వొదోరయూ గలార్యర్డే (వబభమయా.

(పగత ఆచార్యః (ప్రాచార్యః.

(ప మొదలగునవి గత మొదలగు అక్థముల౦ందు (ప్రథమాంతపదముతో సమసించును.

(ప్రాచార్యః: “గతః ఆచార్యఃఅని లౌకీర మగు అన్వపదవి[గ్రహ వాము. మూలమునందు “ప్రగతఃఅనుదానిరోని “గతః అనునది *“పిఅను చానికి వ్యాఖ్యానరూపమైనది. “ప్రిఅనుదానికి “గత అనుదానితో “కుగతిప్రాద యః'అను సూత్రముచే సమాసము చేయగా" (ప్రాచార్యః”అను రూపము సిద్ధిం చినది.

వా, అత్వాదోయః గ్రొన్హాద్యర్డే ద్నాతీయయా.

“అతిక్రానో మాలామ్‌"ఇతి విగ్రహేః

“ఆతి'మొదలగునవి క్రాంతము మొదలగు అర్థములందు ద్వితీయావిభ _రృంతముతో సమసించును.

ఆఅతిమాలః = (మాలనుదాటినవాడు “కొాంతః నాలామ్‌ిఅని అన్వ పదలౌకికవిగ్రహవాళ్యము. “అతి మాలా అమ్‌"ఆని యుండగా “కుగతిపాదయఃి అను సూ(త్రముజే (43%) సమాసము. సుజ్లోపము- అతిమాలా"అనియుండ-

054, వీలబిభో బ్రోబావూర్చూనిపాతో. 1.2. ఢ4ీం

విగ్రహే యత్‌ నియకవిభ క్తికం తదుపసక్టనసంజ్ఞం స్యాత్‌,న తురస్య పూర్వనిపాతః.*

“* ప్రధమావిర్షి స్తం సమాస ఉపసర్జనమ్‌ "నుండి “సమా సే “ఉససర్జ నమ్‌ అనువ రర్హించును. “సమా సౌొలఅనుదానికి *విగ్రహవార్యమునందుఅని లాతణి కార్టము.

విగ్రహవాళ్యమునందు నియతవిధక్తిక మగు పదమునకు ఉపసర్హన మని సేప. కొని ఇట్టి ఉపసర్జన పదమునకు (“ఉపనర్టనం పూర్వమ్‌ "అను సూత ముచే (01% పూర్వనిపాతనము ఉండదు.

726 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ “తాన్హః మాలామ్‌'ఇర్యాదులందు “మాలామ్‌"అనుదాని విభక్తి ఎల్లిపు డును ద్వితీయగానే యుండును గాని మార్చు చెందదు గాన దానికీ సూతముచే ఉపనర్జనసంజ్ఞ లభించును. $0ర్‌ం గో(స్త్రీయో దవనర్జనన్య, 12.48 ఉపసర్జనంయో గోళబ్దః శ్రీప్రత్యయా న్తం చ తద్నన్తస్య ప్రాతి పదికస్య (హస్వః స్యాత్‌. అతిమాలః.

“హాస్వో నప్పుంసకే ప్రాతిపదికస్య”నుండి “హ్రస్వః' “ప్రాతిపదికస్య” అనువరర్తించును. ఉపసర్జన మగు గోళబ్దము, స్తీ ప్రత్యయాతశబ్దమును అంతము నందు గల (ప్రాతిపదిక మునకు (హాన్వము వచ్చును.

“అతిమాలా'అను (ప్రాతిపదికమునందు ఉపసర్జనసంజ్ఞక మగు శ్తీ ప్రళ్య యౌంతమాలాళబ్దము అంతమునం దువ్నదిగాన ఈ సూత్రముచే (హస్వము వచ్చి పుంలింగ (వథమైక వచనమున 'ఆతిమాలః'” అను రూపము సిద్ధించివది.

నా. అవాదయః (ఏప్పాద్యర్డే తృతీయయా, అవక్రుష్టః కోకిలయా అవకోకిలః,

అవాదులు [కుష్టాద్యర్థములందు తృతీయాంతముతో సమసించును,

అవకోకీలః_ “క్రుష్టః కోకలయా అవకోకిలః"అని వి[గహవాక్యము. కోకిలచే పిలుబడినవాడుఅని యర్థము. “అన' అనునది “కోకిలా"ళబ్దముతో సమ సించిన పిమ్మట పై లక్ష్యమునందు వళతె “కోకిలా "శబ్దము ఉపసర్జనసండ్ఞ మగు టచే (హన్వమువచ్చి (సూం$55) *అవకోకిలిఆను అకారాంత ప్రాతిపదిక ము సిద్ధించును, వా. వర్శాదయో గ్లానాద్యర్థే చతుర్జ్యా. సరిగ్దానోఒధ్యయనాయ పర్యధ్యయనః.

“పరి'మొదలగునవి గ్దానాద్యర్హములందు చతుక్యంతపదముతో సమ సించును, ౯ తీ క

పర్యధ్యయనః = “గ్లానః అధ్యయనాయ పర్యధ్యయనః“అని లౌకీక మగు అస్వపదవి[గ్రహవాక్యము అధ్యయనముకొరశై. భేదమును పొందినవాడు అని యర్హము. *పరి అధ్యయన జే'అని యుండగా *కుగతిప్రాదయః'అను సూ(ర్రముచే సమాసము,

శత్చురువః 727 వాం నిరొదయ।ః ట్రాన్తాద్యర్జే వథ్ళిమ్యాం

నిర్‌ మొద లగునవి (క్రాంతాద్యర్హములందు పంచమ్యంతపదము లతో సమసించును.

నిష్కాశామ్బి!ః- “క్రాంతః కౌళామ్బ్యాః నిష్కాశామ్చిః 'అనిలౌకికొ స్వపదవి([గహము, “రౌళ్చాంని అను పట్టణమునుండి బయల్వెడలినవాడు "అని యర్హము. “నిర్‌కౌళామ్బీ జనోఆని యుండగా “కుగతి ప్రాదయః 'అనుసూ(త ముచే సమాసము. కౌళామ్బీ శబ్దమునకు ఉపసర్టనత్వ (సూ-$8ఏ (హస్వ ములు (సూ-$35) వచ్చి “నిష్కాళామ్చి'అను ఇకారాంతప్పంలింగ 'ప్రాతిపదికము సిద్ధించును.

తఠోవవబొం ర వ్రతీఫచూం 8.181 ఎం టి స ప్రమ్యన్తే పదే “కర్మణి ఇళత్యాదౌ వాచ్యశ్వేన సితం యత్‌కు అణాతి అణాతి ౧ మాది తద్వాచకం పదం ఉపపదసం జం స్యాత్‌, షో

ఇది 'ధాతోఃి అను అధికొారసూతమునకు పిమ్మట వచ్చిన అధికార సూత్రము. “స్తమీస్థమ్‌” అనగా “స్పప్పమ్యంతపదమునందు వాచ్యవాచక సంబంధ ముచే నున్నది-అనగాసప్రమ్యంతపదవాచ్య మగు అర్థము అని యర్థము, “ధాతోః”ఆధికారమునందలి స్పప్పన్యుంతములగు'కర్మణి' మొదలగు వదములచే వాచ్య మగు కుంభము మొదలగు వాటిని బోధించు కుంభపదాదికమునకు ఉపపద మనవి పేరు.

త క నిగ | గ ళ్‌ క్రి అధ

కర్మణ్యణ్‌ ఇళ్యాదిసూ త్రములందు (188) కర్మణి మొదలగు స్త మ్యంతపదములు ప్రయుక్త మైనవి. ఈ “కర్మణి” ఇత్యాదిసదములకు కుంభము మొదలగు కర్మ యని యరము గాన స పమీస మనగా అటి కుంభాద్యర్హిమని

థి అత టు యట్‌ ఖి

యర్థము కాని వ్యారవరణమున ఉపపదపంజ్ఞ పదమునకు వర్తించును గాని అర్హ ముశకు వదర్తింపదు. అందుచే కుంధరూపార్థమును బోధించు కుంభాదిశబ్దములకు ఉపపదస౦జ్ఞ యని యము సిద్ధించును. “కుంభం కరోతీతి కుంభకారః "ఇత్యా ద్యుదాహరణములందు “కర్మణ్యణ్‌ అనుసూ[త్రముచే (708) “కుంభ'రూప మగు లిర్మవాచకపవము సమీపమునం దుండగా కృఖ్‌ ధాతుపునకు “ఆణ్‌” ప్రత్యయము విధింపబడినది. కొవున “కుంభ 'పసదమునకుఉపపదము"అని సీరు. “తత్రోవపపదం స్పష్పమీస్థమ్‌'అను సూర్రమునందు. *ఉసపదం స స్త్రమీస్థమ్‌”. అను భాగమునకు

728 లఘునిద్ధా్హికౌముదీ పూర్వో క్రార్ధము చెప్పినపిమ్మట “ళల అనుదానికి “అస్టే ఉపపదము సమీపమున నున్నపుడు మాత్రమే ఆయా (ప్ర్య్యయములు వచ్చును"అని యర్థము సిద్ధించును. ఈవిషయము సిర్ధాంతకౌముదీబాలమనో రమాదులందు స్పష్టీక రింపబడినది. $గ. డఉవవదమతిజ్‌. 22.10

ఉపపదంసుబ_న్దం సమర్జేన నిత్యం సమవ్యతే; అతిజ_న్తశ్చాయం సమాసః, కుమృం కరోతీతి కుమృకారః. అతిజ్‌ కిమ్‌-.మా భవాన్‌ భూత్‌, “మాజి లుజ్‌ "ఇతి స్పప్తమీనిర్దేశాత్‌ మాజ్‌ ఉపపదహ్‌,

“సుబామ్ర్రితే పరాజ్షవత్స్వ రే* *“సమర్థఃపదవిధిః? “నిత్యం (్రీడాజీవి కయోః"అనుసూ(త్రములనుండి. *సుప్‌” “సమర్థః” “నిత్యమ్‌ అనువ రర్తించును. ఉపపద మగు సుబంతము సమర్థ మగు పదముతో నిత్యముగ సమసించును; ఈ సమాసము తిజంతము కాజాలదు.

కుమ్ఫుకౌర॥:_ (కుంభమును చేయువాడు.) మొదట “కుమృ అమ్‌ కృు”అని యుండగా “కర్మణ్యణ్‌ 'అనునూ[త్రముచే (798) కృధాతువునకు అణ్‌ ప్రక్యయము. బుకొరమునకు “అచోజ్జితిఅను సూత్రముచే (182) వృడ్టి(ఆర్‌) వచ్చి *కుమృ ఆష్‌ కారోఅని యున్నది. ఇది అలౌకిక విగ్రహవాక్యము, కర్మ ణ్యణ్‌ "అను సూ(త్రమునందలి “'ళర్మణి'అను స్పప్పమ్యంత పదమునకు వాచ్య మగు నది ప్రకృతోదాహరణములోని “కును అమ్‌'అనునది. అందుచే దానికి “త స్రోవ పదం _ప్పమీస్థమ్‌ "అను స్యూతముచే (85%) ఉపపదశంజ్ఞ యున్నది గాన ఇది (కుమృ అమ్‌ అనునది “కారి అను అణ్‌ ప్రత్యయాంత శద్దిముతో ఈ సూత ముచే నమసింపగా సుబ్లోపాదులచే “కుమృకార”అను ప్రాతిపదికము సిద్దించినది. డిని (ప్రధమైకవచనమున “కుమృకారణిఅను రూపము సిద్దించినది. ఇచట “కారి అనుదానికి *“సుప్‌ "ప్రత్యయము చేర్చుటకు ముందుగనే సమాసము చేయవలను. “గతికొారకోపపదానాం కృద్భిః నహ సమాసవచనం (ప్రాక్‌ సుబుత్చ త్తేశొఅను పరిభాష ననుసరించి గతిసంజ్ఞక ములకును, కారకములకును, ఉపపదములకును కృదంతములతో, సుప్‌(ప్రత్యయములను చేర్చుటకు పూర్వమే సమానము చేయవ రెను. దీని ప్రయోజనము ముందు స్పష్ట మగును అందుచేతనే సూ(త్రవాథ్యానము నందు “నుబన్తేన సమస్యతే అని కాక *సమర్దేన సమశ్యతే'అని చెప్పబడినది.

ఈ సమాసము తిజంతముతో రాదు (ఆతిజ్‌) అని చెప్పుటచే “మా ఛవాన్‌ భూరి అనునప్పుడు 'మా' అను దానికి *ళూతొఅను తిజంతముతో సమా

ఈత్పురువషః 720 సము రాలేదు. “మాజీ లుజ్‌ి అను సూ(త్రమునందు (487) “మాజి అనునది సప్పమ్యంతము, దానిచే నిర్దే?ంపబడుటచే. “మాజ్‌”కు తత్రోపపదం సప్తమీ స్థ్‌” అను సూతముచే (004) ఉపపదనంజ్ఞ లభించును, “ఉససవము సమళ్థ ముతో సమసించును" అని మాత్రమే చెప్పినచో *మా'ఆనునది కూడ ఉపపదమే గాన “భూరి” అనుదానితో సమసించి యుండెడిది. తన్నివారణమునకై “అతిజ్‌" ఆను పదము చేర్చబడినది. “భూత్‌ అనునది తిజంతము గాన సమాసము రాదు. ఇచట సమాసము లేదని స్పష్టమగుట క్రై *మా' “భూత్‌” ఆను పదముల మధ్య “భవాన్‌ అను పదము కూడ చేర్చబడినది. వా. గలితారతోవవదానాం తృద్భిః నవా నమానవచనం (వాల్‌ నుదుత్స్భ ల్తాః,

వ్యా(ఘీ, అశ్వ ్రీతీ. కచ్చపీ ఇత్యాది.

గతి, కారక, ఉపసదములకు కృదంతముల తోడి సమాసము ఆ కదం తములకు సుప్‌ప్రత్యయములను చేర్చుటకంటె పూర్వమే వచ్చును,

వ్యా్యఘ్రీవ- ఇది గతిసమాసమునకు ఉదాహరణము.వ్యాజిఘ్రతిఇతి(నిలు మూలలందును బాగుగా వాసన చూచునది గాన) వ్యా(ఘః. వ్యాజ్‌ పూర్వక మగు “ఘా ధాతుపుకంటె “ఆతళ్ళోపసర్లే' అను సూ్య్రముచే[[) క (ప్రత్యయము. “ఆతో లోప ఇటి చి అను సూూతముచే (403 ఆకొారమునకు లోపము. ఈ విధముగ నిష్పన్న మైన (ఘ శద్దిముతో “ఆ' అనుదానికి గతిసమాసము. మరల “వి అనుదావికి “ఆ(ఘ్ర” అనుదానితో గతిసమానము. ఇవుడు *వ్యా రు" శబ్ద ము జాతివాచక మగును గాన “*జాతేరత్తీవిషయాగదయోపధాత్‌” ఆను సూ(తముచే (1209 జీష్‌ ప్రత్యయము వచ్చి “వ్యా ఘీఅను రూపము సిస్టించినది. కృదంత మగు “ఘ శబ్దమునకు సుప్‌ (ప్రత్యయము చేర్చిన పిమ్మటనే సమానము చేయ వలె నన్నచో ఈ రూపము సెద్ధింపదు. స్వార్హద్రవ్యలింగసం భ్యాకారక ప్రయు క్రము లగు కార్యములు గ్రమికిము లని (ఆక్రిమముననే వచ్చు ననెడు) భాష్యకార వాక్యము ననుసరించి "ఘ'అనుదానికి సుష్‌ప్రత్యయమును చేర్చుటకు పూర్వము లింగ్యప్రయు క్ర మగు శ్త్రీప్రవ్యయమఃను ముందు చేర్చవలసి యుండును, “ఘి అనునది వాతిదాచ'ము కౌదుగావున దానికి పై సూటత్రముచే 'జీష్‌' వచ్చుటకు అవకొళము లేదు. “అశాద్యరష్టాపి అను సామాన్యసూ[త్రముచే (1217)టాప్‌ వచ్చి “హై అని యగును దానికి సుప్‌ చేర్చి *వ్యా"అను ఉపసర్గలతో సమా

730 లఘునిద్ధాన్తకొముది సము చేసిన పిమ్మట నిద్ధించినీవ్యా ఘా” అనునది జాతివాచకి మే యైనను అదం తము కాకుండుచే జీష్‌ వచ్చి *వ్యాఘీ" అము అభీష్టరూపము సిద్ధించుటకు ఆవకా శములేదు. అందుచే సుబుత్చ త్తికంబె పూర్వమే సమాసము నంగీరరించినచో అదంతమును జాతివాచకమును అగు “వ్యా('ళబ్దము లభించును గాన దానికి శ్రీర్వమున '“జీష్‌” వచ్చి “వ్యాఘ్రీ” అను రూపము సిద్ధించును.

అశ్వ క్రీతీ:- అశ్వేన [క్రీతా అళ్వక్రీతీ:- గుజ్జముచే కొనబడినది. ఇచట కరణవాచక మగు “అథ్వ టా" అను తృతీయాంతళ బ్బమునకు ' క్రీత' అను క్త ప్రర్యయాంతముతో సుప్‌[పశ్యయము చేర్చుటకు పూర్వమే సమాసము వచ్చినది. “అశ్వ [క్రీత” ఆను (ప్రాతిపదిక మేర్పడిన పిమ్మట *“ క్రీతాత్మరణపూ ర్వాత” అను సూటత్రముచే. (1288) (“గ్రీతి శబ్దమునకు కరణవాచక మగు అశ్వళద్దము పూర్వమునందున్నది గాన) జీష్‌ వచ్చి *ఆశ్వ,కీతీ' అను రూపము సిద్ధించినది. సుబుత్చ త్తిచేసిన పిమ్మటనే సమాసము వచ్చునన్నచో, పూర్వోదా హరణమునందు చూపిన విధముగ మొదట న్త్రీప్రత్యయ మగు '*టావ్‌' చేర్చిన పిమ్మట సుప్‌ చేర్చి సమాసము చేయగా "అశ్వ కీతా' ఆను రూపమే అగును గాని “అశ్వ [కీతో అను దూపము సిద్ధించదు. “క్రీత' శబ్దిమున స్వతం(త్రముగ (అనగా కరణవాచకపూర్వపదసహితముకాక) నున్నపుడు “శ్రీతాత్మరణపూ ర్వాత్‌' అను స్మూళ్రము (ప్రవర్తించుటకు అవకాశము చేదు కావున కారకనమా సము కృదంతముతో సుబుక్స త్తికంటె పూర్వమే వచ్చునని చెప్పబడినది.

కచ్చపీ:= కచ్చేన కచ్చే వా పిదితీతి కచ్చపీ. ఆడ శాచేలు. కచ్చ మనగా రీరము. *సుపి స్థలి అను సూత్రమును యోగవిభాగము చేయగా సిద్రిం చిన “సుపి అనుదానిచే సుబంత మగు కచ్చశబ్దము ఉపపదముగా నుండగా స్థాధాతువునకు క్రత్యయము. ఆకారలోపము ((సూ-10%)- *ప అను ఆకొరాంతళబ్దము సిద్ధించినది, ఇపుడు సుబుక్ప త్తికంపె పూర్వమే “5చ్చటా” అనుదానికి 'ప'ళబ్దముతో సమానము (సూ-$57). ఇపుడు. *కచ్ళపి శబ్దము జాతివాచకము గాన “జాతేరస్ర్రీవిషయాదయోపధాత్‌” అను సూ(త్రమచే (1208) “జీష్‌' పచ్చి *కచృ్చపీ"అను రూపము సిద్ధించిసది. సమాసము చేయముటపపూర్వమే సుప్‌[పత్యయము చేర్చుటకై స్త్రీప్రత్యయము చేర్చవలెనన్నచో (“వ్యా(ఘ్రీ"అను ఉదాహరణమునందు చూపిన విధముగ 'ప'ళబ్దము జాతీవాచకముకొదు గాన జీష్‌ వచ్చుటకు అవకొళ ముండదు. టాప్‌ మాత్రమే వచ్చి పిమ్మట సమాసము చేయగా *చ్చపా'అను రూపము సిద్ధించెడిది.

తచ్చుపషః భా

తత్స తువస్యాబ్దులేః నంధ్యావ్యాయాదేః 5. 1.86

సంథ్యావ్యయా దేర జ్ఞుల్య_న్తస్య సమాసాన్తోఒచ్‌ స్యాత్‌, ద్వే అజ్లులీ (ప్రమాణమస్య ద్వ్వజ్ఞాలమ్‌. నిర్లితమబ్షాలిభ్యః నిరజులమ్‌.

“సమాసాొన్హాః అని అధికారసూ (తము, “అచ్‌ ప్రత్యన్వవపూర్వాత్‌ సామ లోమ్నః” నుండి “ఆచ్‌” ఆనువ ర్తించును, సంధ్యావాచకాన్యయముఐణ ఆది యందు కలదియు, అంగులిళబ్దము అంతముశందు కలదియు నగు తత్పురుష సమాసమునకు సమాసాంత ప్రత్యయ మగు *అచ్‌' వచ్చును.

ద్వ్యజ్ఞులమ్‌:-. “ద్వే అంగులీ [ప్రమాణం అస్య'_.__రెండుఅంగులముఐ (ప్రమాణము కలది. *ద్వి బౌ అబజ్లలి బౌ” అని యుండగా 'మా[శ్రచ్‌ో అను తద్ది త(ప్రత్యయమునకు వాచ్యమగు ప్రమాణార్జ మున “తద్దికార్థోత్తరపద సమాహారే చ” అను న్తూతముచే (008) సమాసము, “ప్రమాణేన్వయసచ్‌దఘ్న ఇమా (త్రచః” అను సూళముచే (1187) (ప్రమాణార్థమునందు వచ్చిన “మాత్రచ్‌” ప్రక్యయ మునకు “ప్రమాణేలః” 'ద్విగోర్నిర్యమ్‌” అను వార్తికములచే లోపము, ప్రాతి పదిఠత్వసుబ్ల్షోపాదులచే “ద్వ ్యజ్గలి'అను (ప్రాతిపదికము సిద్ధించినది. ఇది సంఖ్యా వాచకాదియు, ఆంగుల్యంతమును ,అగు తత్పురుషము గాన ఈ సూ(త్రముచే 'అచ్‌” ప్రత్యయము. 'యస్యేతిచి అను సూట్రిముచే (288) ఇకారమునకు లోపము. నపుంసకలింగ(ప్రధమైకవచనమునందు. *ద్వ్యజ్ఞులమ్‌ అను పదము సిద్ధించినది.

నిరజ్ఞులమ్‌:- “నిర్‌ = గతం ఆంగులిఫ్యజి అని లౌకిక మగు అన్వ పదవిగ్రహము. “నిరాదయః శ్రా న్తాద్యరే పజ్బుమ్యా' అను వార్తికముతో సహ కృత మగు “కుగతిప్రాదయః” అను సూత్రముచే (శ52) సమాసము. సుట్లో పాదులచే సిద్ధించిన “నికణ్గాలి అశు ప్రాతిపదికమునకు ఈ స్తూర్రముచే “అచ్‌' అను సమాసాంరప్రశ్యయము చేర్చగా ఇకారలోపము(నూ-206)“విరజ్గులమ్‌”.

అవాఃన రై ్భ(తదోళనంవ్యాతథ్రడ్వాచ్చ రారోః 54.087

ఏభ్యో రాత్రేరచ్‌ స్యాత్‌. చాత్‌ సంభ్యావ్యయాదేః. అహర్ష౦ హణం ద్వస్ట్వార్ధమ్‌.

“చిశబ్దిముచే పూర్వసూ(శ్రమునుండి సంభ్యావ్యయాదేఃి అనువ ర్తిం చును. ఆహిన్‌, సర్వ, ఏక దేళవాచక (అవయవవాచర్శ, సంధ్యాత, పుణ్య

732 ల ఘునిద్ధాన్తకౌముది శద్దములకంకె పరమగు రా్రిళబ్బ్దమునకును, సంభ్యావాచకములును, అవ్యయ ములును పూర్వమందు గల రాతి శద్దమునకు ఆచ్‌ (ప్రత్యయము సమాసాంత ముగ వచ్చును.

“అహ్నః రా8ిఃి లేక 'అహళ్చాసా రాత్రికి ఇత్యాదిసమాసములు లేకుం డుటచే అహన్‌పవపూర్వకరా త్యంతతత్చురుషము అసంభావ్యము గాన ఈ సూ్యతమునందలి “అహః” అనునది తత్చురుషమాసమునకై కా “అహళ్చ రాత్రిళ్చ' అను ద్వంద్వసమాసమునందు అడ్‌ ప్రత్యయము వచ్చుటశ్రై (గ్రహిం పబడినది. ఇతరపదములకు తత్పురుషసమాశమునం దుదాహరణములు లఅభ్యములు.

రాాళావ్చానోః వ్రంని 21,20

ఏతదన్నా ద్వన్హ్వతత్పురుషో పుంన్యేవ. అహళ్చ రాత్రిళ్చ అహో ర్మాత్రః, సర్వర్యాత్రః. సంభ్యాతరా(త్రః.

“పరవల్లి జం ద్వస్ట్వతత్సురుషయోః”నుండి *“ద్వంద్వతత్చురుషయోః అనువ ర్తించును. రా, అహ్న, అహ, ఈళబ్దములు అంతమునందు గల ద్వంద్వతత్పురుషములు పుంలింగమునం దే యుండును.

అహోరా[త్రః:- ఆహశ్చ రాతిశ్చ తయోస్సమాహారః అహోరా[తఈః. ద్వంద్వసమాసము చేసిన పిద్ముట 'అపహోర్నాతి అని యుండగా ఈ సూ[త ముచే ఆచ్‌ ప్రత్యయము, *జాతిరప్రాణినామ్‌' అను సూ(శ్రముచే ఈ ద్వంద్వ మునకు ఏకవద్భావము. *న నప్పంసకమ్‌ి అను సూతమును (016) బాధించి ఈ సూ[ర్రముచే పుంఠింగము వచ్చుటచే “అహోరాత్రఃి అను రూపము సిద్ధిం చినది.

సర్వర్యాత్రః:= సర్వా చ సా రాత్రిశ్చ సర్వరాత్రః. “'పూర్వకాలైకి సర్వ జరత్‌పురాణనవకేవలాః సమానాధికరణేన 'అను సూ(తముచే సమాసము. సర్వా పదమునకు “"పుంవత్క ర్మధారయశాతీయదేశీయేషు” అను సూత్రముచే పుంవ ద్భావము వచ్చి “సర్వ మైనది. ర్యాతిశళబ్లముకకు అద్‌. ప్రత్యయము. “య 'స్యీతి చొ అను సూటత్రముచే (280) ఇకారము లోపింపగా “సర్వరాత్రి అను అకొరాంతళబ్దము సిద్ధించినది. దానికి (సకృతసూ[త్రముచే. పృంలింగము. ప్రధ మైకవచనమున “సర్వర్మాతఃశి అనురూపము.

తత్పురునః 733

ఏక దేశవాచకపదపూర్వకరా త్రిశబ్దిమునకు ఆచొ(ప్ర్య్యయము. చేసినచో “పూర్వరా(తఃి “అపరర్శాత ణి ఇత్యాద్యుదాహకణములు సిద్దించును, “పూర్వం ర్యాత్రేశి “అపరం రాశ్రేః' అం విగహముబణు, *“పూర్వాపరాధరో త్తర మేక దే నై కాధికరణే' ఆను సూత ముచే (08%) నమానము.

సంఖథ్యాతరా[త్రః:- సంభ్యాతా చసా రాశ్రిశ్చ అని విగ్రహము, *విశే షణం విశేష్యేణబహులమ్‌” అను సూత్రముచే (81౧ సమాసము, ఇతరకార్య ములు “సర్వరా కఃకి అను నుదాహరణమునందు వలె ఉండును.

వా, నంథ్యావ్రూర్చూం ర్యాతం ల్లీఎమ్‌.

ద్విరాత్రిమ్‌, (త్రిరాత్రహమ్‌.

సంభ్యావాచకము పూర్వమునందు గల రా్యత్రిశబ్దము నపుంసకలింగమునం దుండును.

ద్విర్యాతమ్‌:- ద్వయోః రాత్రోః సమాహారః, “ర్వి ఓస్‌ రార్రి ఓస్‌ ” అ౨ యుండగా “తద్ధితార్జోత్తరపదసమాహారే చొ ఆను సూశత్రముచే (00%) నంధ్యావాచన మగు “ద్వి ఓస్‌“. అనుదానికి “ర్మాతి ఓస్‌” అను సుబంతముతో నమాహారార్థమునందు సమానము. (ప్రాతిపదికత్వ సుట్లోపములచే “ద్విరా్యతి' అని యుండగా ఇది సంథ్యావాచకొది యగు తత్ప్చురుషమగుటచే “తత్పురుషస్యాం గులేః సంవ్యావ్యయాదేః” అను సూత్రముచే (8058) అచ్‌(ప్రత్యయము. ఇకార లోపము (నూ-£ి8) "రాశ్రాహ్నాహాః పుంసో అను సూతముచే (080) పుంలింగము రావలసి యుండగా దానిని బారించి ఈ వా ర్ని కముదే. శపుంసక త్వము వచ్చినది.

(త్రిరాాత్రహ్‌:- తిన్యాణాం రాశ్రీణాం సమాహారః,. ఇది గూడ *ద్విరా (త శబ్దము వలె నిష్పన్న మగును,

రావావాన్ఫ బివ్యూవ్టద్‌ ర్‌ శ.01

ఏతదన్హా _త్తత్చురుషాత్‌ టచ్‌ స్యాత్‌.పరమరాజః,

“తత్పురుస్యాబ్గులేః సంభ్యావ్యయాదేః” నుండి '“తత్పురడషన్యి అను వ ర్హించును. రాజన్‌, అహన్‌, సథి అనుపదములు అంతమునందు గల తత్చు రుషసమాసమునకు టచ్‌ అను సమాసాంత (పర్యయము వచ్చును.

సరమరాజః:= పరమళ్ళాసౌ రాజా చ సరమరాజః.* విశేషణంవిశే

734 లఘునిద్ధాన్తకొముదీ స్యేణబహులమ్‌” అశు సూూతముచే (017) సమానము. ఈ స్మూశ్రముచే టర్‌ (పత్యయము. 'టచ్‌ “లోని ఆకారము మాత్రము శేషించును. “సరమరాజన్‌ అ అని యుండగా “న స్తద్ధితే అను సూ(త్రముచే (822) టి యగు “అన్‌ ' లోపించి “పరమరాజిలకు అకొరాంతళబ్దము సిద్ధించును. ఈ విధముగ “పుణ్యాహఃణి “కృష్ణసభఖః” ఇత్యాదులందమ కూడ ఈ సూ(క్రముచే టచ్‌పత్యయము వచ్చి రూపములు సిద్ధించును.

అళ్మవాతః నమానాదికరణవాతీయయోాః 6.0, 46

మహతః ఆకారోఒ న్హాదేళః స్యాత్‌ సమానాధికరణే ఉ_త్తరసదే, జొతీయే చ పరే. మహారాజః, ప్రకారవచనే జాతీయర్‌; మహా(్రకారో- మహాజాతీయః.

మహత్‌ ళబ్దముశకు సమానాధికరణపనము ఉత్తరపదముగ _ నున్నప్పు డును, శారీయర్‌ ప్రత్యయము పర మగు నప్పుడును, ఆకారము అంతాదేశముగ వచ్చును.

మహారాజః-మహాన్‌ చ అసౌ రాజా చ,“వివేషణంవిశే ష్యే+దిహులమ్‌” అను నూత్రముచే (04%) సమానము, “*మహక్‌రాజన్‌”ఆని యుండగా ఈ సూత్రముచే 'మహత్‌"అనుదానికి ఆకారము అంతా చేశముగ వచ్చి సపర్డ దీర్హము చేయగా “మహారాజన్‌ "అని యగును. పూర్వసూ(త్రముచే. రాజన్‌ శబ్దముకం టె టచ్‌ (వ్రత్యయము,టిలోపము చేయగా, (ప్రథభమైకవచనమున *మహారాజః" అనుపద ముసిద్ధించినది.

మహాజాతీయః. “ప్రకారవచనేజాతీయర్‌ 'అనుసూ త ముచే “మహర్‌” శబ్దముకంె “ఆ పద్ధతి కలవాడు'అను నర్ధమున 'జాతీయర్‌ "ప్రక్యయము, ఈ సూ(త్రముచే మహచ్చద్దమునకు ఆకారముఅంతా దేశము,సవర్డ దీర్ద ము-*మహా జాతీయః'. గొప్పవానితో సమానుడు.

ద్వ్య్యాన్థశః నంభ్యాయామబవు(బీవ్యూలీత్యోః. 848 47

ఆత్‌ స్యాత్‌, ద్వౌచ దళ చ ద్వాదశ. అష్టావింశతిః,

“ద్వి” “అష్టన్‌ 'ళబ్దములకు సంథ్యావాచకము ఉత్తర పద మగునపుడు ఆకారము అంతాదేశముగ వచ్చును; బహు[ద్రీహిశమాసమునందును, అశీతి శద్దిము క్తరపదముగ నున్నపుడును మాత్రము రాదు,

తళ్పురువః 735

ద్వాదశ: ద్వౌ చదళ చ అని విగ్రహము చెప్పినచో ద్వంద్వసనో సము. “ద్వ్యాధికాః దశ ద్వాదళిఅని చెప్పినచో 'శాఃపార్టివలివలె ఉత్త్పరపద లోవి(తత్చురుషృసమాసము. ఇచట ద్విశద్దిమునకు సంవ్యావాచంము ఉల్తర పదముగ నుండుటచే ఈ స్నూళముచే ఆకారము అఆ.రాదేశమై (ఇకారస్టాన మున వచ్చి) “ద్వాదళ”అను రూసము సిద్దించినది

అష్టావింశతిః_ “అష్టా చ వింశతిశ్చ”ఆని సమాహార ద్వంద్వసమా సము. కొక “ఆష్టాధికా వింశతిః”అని ఉత్తరపదలోపితత్పురుషసమాసము. అస్టక్‌ శబ్దమునకు ఈ సూ(క్రముచే ఆకారము అంతాదేశళను సనర్షదీర్హము- “అష్టావింశతి?.

విగ్ర వరోవల్దిట్ల ౦ దృాంద్వత తృుదవయోః, క.426 ఏతయో! పరపదన్యేవ లిజం స్యాత్‌. కుక్కుటమయూర్యావి మే. మయూరీకక్కుటావిమౌ. అర్ధపిప్పరీ.

ద్వంద్వత త్పురుషసమానములందు ఉ త్తరసవమునకు ఏ లింగమో, మొత్తము సమాసమునకు ఆ లింగ ముండును.

“కుక్కు-టశ్చ మయూరీ చిఆను ద్వంద్వసమాసముశందు ఉత్తరపద మగు మయూరీశబ్దము స్రీ లింగము గాన మొత్తము నమానము. శ్తీలింగమున (వయోగింపబడును. ఇది శ్త్రీలింగ మవి సూచించుటకు *“ఇమే'అను న్రీలింగ శబ్దము కూడ (ప్రయోగింపదిడినది. ఇస్లే ప్పంలింగ మగు కుక్కుటళబ్దము ఉత్త రపద మైనపుడు సమాసము పుంలింగమునం దుండుటచే “మయూరీ చ కుక్కు టక్న మయూరీకుక్కుటౌా”అని యగును. ఇళ్లే'అర్ధం పిస్పల్యాః”అను తత్పు రుషసమాసమునందు ఉత్తరపద మగు పిస్పలీశబ్దిముస్త్రీరింగము గాన అర్హపిప్పలీ యను సమాసము శ్తీలింగమునందుండును. వా. ద్చా(పొప్తావన్నాలంధాల్చూగతినమా'సేవము (వంిపేలో వాద్యం?

పజ్బును కపాలేషు సంన్కృతః పజ్బుకపాలః పురోడాశ॥

ద్విగుసమాసమునందును, ప్రాప్త ,ఆపన్న,అలం అనుపదములు పూర్వపద ములుగా గల సమాసములందును గతిసమాసములందును ఈ పరవల్షింగత్వము నకు నిషేధము చెప్పవలెను. అనగా ఈ సమాసముల లింగము పరసదముల యొక్క లింగము ననుసరించి యండదని యర్థము,

735 అఘునిద్ధాన్తకౌముదీ పజ్బుకపాలఃఎ పంచసు కపాలేషు సంస్కృృత్తః-ఐదు. కపాలములలో సంస్కరింపదిడిన (పురోవాశము) అని యక్థము. “సంస్కృత ఆను త ద్ధితార్థ మున*రద్దికార్టోత్తరపదసదూహా రేచీఅనుసూ(త్రముచే (038) ఈ ద్విగువమాసము నిద్దించినది. దీనిలోని ఉ్తరవద మగు కపాలళద్దిము నపుంపకలింగ మైనను సమానము పృంలింగములో నున్నది. 805. (వపొపావన్నో చ ద్భాతీయయా 2 2.4 యావ సమ న్యేకేఅరారళ్చానయోరనా దేశః. ప్రాప్తో జీవికాం ప్రాప్త అతి అణాల అణాలీ జీవికఃి, ఆపన్నజీవికః, అలం కుమార క్‌ అలంకుమారిః. అత ఏవ జ్లాప రా షా కాత్‌ సమాసః. విష్కాశామ్బిః.

ప్రాప్తం ఆపన్నశబ్దములుద్వితీయాంతముతో నమసిం కును; ఈళద్దములకు ఆకారము కూడ ఆంకాదేశముగ వచ్చును. ప్రాప్తజీవికః- ప్రాప్తః జీవికొం= జీవిశను పొందినవాడు. “ప్రాప్త సు జీవికా అమ్‌"అవి యుండగా ఈ సూత్ర ముచే. సమాసము. “ప్రాప్త “ఆపన్న ”"ళబ్దములషఉపసర్జనసంజ్ఞ యుండుటచే (నూం319) వాటికి పూర్వనిపాతము. జీవికా కద్దిముశకు “ఏకవిభ క్రిజాపూర్వవి పాతే”అను సూతముచే (004 ఉపనర్జ్దనత్వ ముండుటచే “గోన్తి యోడపనర్డ

జ జి నన్య"అనుసూ(శ్రముచే (85%) హన్వము వచ్చిప్రా ప్రజీవిక'అను అకారాంత (ప్రాతిపగికము నిద్రించినది. ఇచట ఉత్తరపద మగు “జీవికా'శబ్దము. శ్రీలింగ మైనమ పై వార్డి5ముచే పరవల్లింగత్వము నిషేధింవదిడినది గాన నమానము పుంలింగము నందున్నది.*ఆపన్నజీవికః "అనునది కూడ ఈవిధముగనే సిద్ధించును. ఈ సూళముచే సమాసము రాని పక్షమున “ద్వితీయా. .”ఇత్యాది సూూళముచే (027) సమానము చేయగా ద్విరీయాంతమునకు పూర్వనిపాతమువచ్చుటచే 'జీవి కొప్రాప్రఃి “జీవికాపన్నః” ఆను రూపములు సిద్ధించును.

“ప్రాపా జీవికామ్‌” “ఆపన్నా జీవికామ్‌'ఇత్యాదులందు కూడ “ప్రా ప్తజీ వికా “ఆపన్నజీవికాఇత్యాదిరూసములు సిద్దించుటకై (ప్రొష్తాపన్నళబ్దములకు ఆకారము అన్గా దేశముగ విధింపదిడినది,

అలంకుమారిః_ “ఆలంకుమారే $-కుమారికి తగినవాడు అని యర్థము. ఇచట ఉఊత్తరపద మగు కుమారీళబ్దిము శ్తీలింగ మైనము ఈ వ్నార్తికముచే సర వల్లింగత్వము విషేధింపదిడినది గాన సమాసమునకు పుంలింగమే వచ్చినది. వాస్తవమున 'అలం” శబ్దమునకు కుమార్యాదిశద్దిములతో నమానమును విధించు

తళ్చురువః క ౯ నూత మేడియును లేదు. కానోఆలంపూక్వకబమానములందు పరవ ల్లింగత్వము రాదోఆ౨ ఈవా ర్తికమునండు చెప్పుటచేడీనిని చిట్టి 'ఆలం' అనుదానికి సుబంతము లతో సమాళము వచ్చు ననినూచిత మగుచున్నది. ఈ సూచనను పట్టియే ఇచట సమౌనమువచ్చినది.

నిష్కాళామ్మిః- నిర్ణతః కౌళామృ్యాః, “నిరాదయః (క్రాంతాద్య క్ఞేసం చమ్యా” అను వార్తికమతో సహకృత మగు “కుగతిప్రాదయః' 'అను సూత ముచే (౧౧9 సమాసము ఉలత్తరపవ మగు "కౌళాంలి అనునది త్తీలింగ మైనను ఈ వ్నార్తికముచే పరవర్శింగము నిషిద్ధ యగుటచే సమాసము పుంలింగములో (యుక్త మైనది. ఇది గతినమాస మనివ్నార్తికమునందు చెప్పబడినను,వా స్తవ మున నిది (ప్రాదిసమాసము.

006, అర్జర్బాః ఛ్రంని చం లి401

అర్హర్భాదయః శడ్డాః పుంసి సటే చ స్యుః అర్టర్చః-అర్ధర్చష్‌ ఏవం ధ్వజ,తీర్హ, కరీర ,మణజ్జప, యూప, దేహాజ్కుళ, పాత్రసూ(త్రాదయః,

“అర్షర్భాః"అవి బహువచనపయోగముచే అర్హర్భాదిళద్దిము లని యర్థము. “ద'శబ్దమచే'అపధం నపుంసకమ్‌ "ఆనుపూవ్వసూూతమునుండి “నపుంసక మ్‌ "ఆమ వర్తించును. ఆర్రర్భాదిళ ద్దములు పుంలింగముశందును, నపుంసకలింగమునందును గూడ ఉండును.

అర్ధర్చః- “బుచః ఆర్టం'అను నర్థమున “ఆర్థం నపుంశకమ్‌ొఆఅను సూతశ్రిముచే (08%) సమానము, పరవల్లింగముచే శ్రీలింగము రావలసి యుండ దానివి బాధించి ఈ సూ(త్రముకే పుంలింగనపుంసకలింగములు విధింపదిడినవి, “అర్టర్చః" లేక “అర్టర్చష్‌'అనుహూపము లండును, ఈ అర్హర్భాదిగణమునందు ధ్వజం లీక్టమొద లగు కొన్ని అసమస్తపదములు గూడ ఉన్నవి. అవి ఈ సూ్యత్రముచే ప్పంలింగనపుంసకలింగముఇలో నుండును.

వాం నామాన్వో నవ్రంనతమ్‌. మృదు పచతి. (ప్రాతః కమనీయమ్‌. ఇతి తత్పురషః.

విశేష్యవిశేషణములు సన్నిహితములైై యుండగా, స్త్రీక్వపుం_స్వ్వములు అభిన్య కము కొవీ స్థృలములందు సామూన్యరూపముచే నప్పంసకలింగమును వ్రమోగింపవలెను.

వ!

3ర్రి లఘునిద్ధాంతకొముదీ

మృదు పచతి:-_ మెత్తగా వండుచున్నాడు. ఇచట 'మృదుఅనునది క్రీయావిశేషణము. పచ్‌ధాతువునకు విక్షి త్యనుకూలవ్యాపార మర్థము. దీనియం దలి విక్లి త్మ్స్యంళశముతో “మృదు” అనునది అన్వయించుచున్నది. మృదు వైన పాకమును చేయుచున్నాడు అని సర్యవసితార్థ మగుటచే మృదుళబ్దము ద్వితీయ విభద్తీలో నున్నది. దీనిలింగము మాత్రము శ్తీత్వపుం_స్వ్వనిర్జాయక (ప్రమాణ మేదియు లేదు గాన నంపుంసకలింగమున నుండును.

('ప్రాతఃకమనీయ మ్‌: ప్రాతఃకాలము రమ్యముగ నున్నది.ఇచట “రమ సీయం” అను పదము (పాఠః అను అవ్యయమునకు విశేజముగ (పయోగింప బడినది. కౌని *“ప్రాతళి అనుదానికి లింగవిశేషమేదియు లేదు గాన '*కమనీయమ్‌” అనునది నపుంసక లింగమునప్రయు క్త మైనది.

తత్పురుష (ప్రకరణము సమ ్పప్పము, ఒర ఫి తి అథ బహుా(ఎహిః $[7. శేవో బవు(బీపాత 22.28

ఆధికొారోఒయం ప్రాగ్‌ ద్వన్ద్వాత్‌.

"చార్థేర్వన్ద్వః” ఆను సూత్రము వరకును ఈ సూత్రము అధికారము.

అనోతమన్యావదార్డే జ.

అనేకం (పథమా_న్హం అన్యస్యపదస్యార్ధే వర్తమానం వా సమ స్యతే. స బహువీహిః.

“శేషో బహుగవీసాః” అను అధికారసూ(త్రము ఆనువ ర్తించును. ద్వితీ య్య్య్రితాతీత- ఇత్యాదిసూ(త్రములచే ద్వితీయా, తృతీయా, చతుర్జీ, పంచమీ, షష్టీ, స్పస్పమ్యాదివిభ క్ర్యంతములకు సమానము విధింపబడినది, ఒక్క ప్రధమౌ విభక్ష్యంతమునకు మాత్రము దానిని ప్రత్యేకముగా పేర్కొని సమానము విధింప బడి యుండలేదు. “విశేషణం విశేషేణ బహులం” ఆకు (817) సమానము (ప్రఠమావిభక్ష్యంతములకే వచ్చును.ఐనను ఆ సూటి మునందు [పథమావిభక్తిని పేర్కొని సమాసము విధింపబడలేదు. కౌవువ “శేషః అనుపదమునకు (ప్రధమౌ

బహ్యనీహిః 739 విభ క్ర్యంఠరము అని యర్థము, అన్యపదార్థమును టోధించెడు అనేః (పధమాం తము వికల్చ్బముగ సమసించును. ఆది బహుటవీహి సంజ్ఞకము.

బహువ్రీహిసమాసమునందు సమసించు పదములు రెండును (కొన్నిస్టల ములలో అంరరకం'పె ఎక్కువ సంఖ్యలో కూడ ఉండవచ్చును (ప్రధమాంత సవము లగుటచే సమానాధికరణముల్లై యుండును. ఈ _సమాసమున సమసించు పకముల య్య్థుముకంటి విన్న మగు మరియొక అర్థము (అన్యపడార్థ్హము టోధింపబడును. ఈ అన్యపదార్థము ద్విరీయావెవిధ క్తులలో ఏవిధక్రి లోనై నను ఉండవచ్చును

$89. నవ్త్రచివళేవతో బవు్యబీవా. 22035 సప్రమ్య నం విశేషణజ్బు బహువీపోొ పూర్వం స్యాత్‌, అక అజావి బాలో ఏవ జాపరాద్‌ వ్యధికరణో బహ్మువీహి!, ఖో

“ఉపసర్జనం పూర్వమ్‌” నుండి *పూర్వరి అనువ ర్హి ౦చును. ఒహువీహి సమాసమునందు సప్పమ్యంతపదమును, విశేషణమును పూర్వము (స్రయు క్రము లగును.

పూర్వనూూతమునందు బహు (వ్రీహిసమాసమున (వ్రథమవిళ క్ర్యాంతపద ములు మాత్రమే సమసించు నని చెప్పబడినది. కొని ఈ సూ్మ్నూశమువంయ సవ మ్యంతమునకు పూర్వనిపాఠము విధింపదిడుచున్నది. దానిని పట్టి బహువీపా సమాశళమునందు నప్పమ్యంతము కూడ పూర్వసనముగ ఉండవచ్చు నని అనగా వ్యధికరణపవములు కూడ సమనసింసవచ్చు నని సూచిత మగుమున్నది ఆందుచే “కంఠే కాలః యస్య నః కంశేకాలక” "పద్మం నాభౌ యస్య సః పవ్మనాభఃి అశ రేధ్యో జన్మ యస్య సః శరజన్మాొ ఇత్యాది దిహ్మునీహి సమానములు సిదించినవి.

ఛా ఫ్‌/0, వాలదన్తాత్మ వమా? నంవాయామ్‌ 6.8.0 అవి అవి టో డో హలన్తాత్‌ అదనాత్‌ స ప్రమా అలుక్‌, కణే కాలః, ప్రాప వూ. అటి అనాటి ఓ అణాల

ముదకం యం (ప్రాపోదకః (గ్రామఃం ఊఢరథోఒనడ్వాన్‌, ఉపహృత కూ జ క్‌ పకూ రుద, ఉద్బ్రతౌదనా స్టాలీః పీడామ్సురో హరిః, వీరపషరుషకో ఆామః,

740 లఘనిద్ధాన్తకొముదీ

“అలుగు త్తరపదే' అధిక రము. హలంతముకంటబను, అదంకముకంజబను పర మగు సప్తమికి, ఆసమాసము నంజ్ఞావాచక మగుశప్పడు, అలుక్‌ వచ్చును.

కట్టేకాలః:- కట్టే కాలః యశ్య సః అని లౌకికవిగ్రహవాక్యము. “రజ్ది జీ కాల సు అని యుండగా “న ప్రమీవిశేషణేబహు(వీహౌ” అను స్మూతము నందు *స్త్పమీ' అనుపదమును (గహించుటచే స్పప్తమ్యంతమునకు (ప్రధమాంత ముతో వ్యధికరణఫమాసము. స్పప్పమ్యంతమునకు ఈ స్తూతముచేశనే పూర్వ నిపాతము. “సుపోధాతు.ప్రాతిపదికయోః' అను సూతముచే (7240 “'5కబ్దిజీ కౌల సు'అను ప్రాొశివదికకు ఆవయవము లగు *జి' 'సులకు రెంటికిని లోపము రావలసి యుండ, ఈ పదము శివునకు సంజ్బ గాన _పకృతసూ(త్రముచే సప్త మికి అలుక్‌. (ప్రధమైకవచనమున “*కడ్టేకాలః” అను రూపము సిద్దించినడి.

బహు వ్రీహీ అవ్యపదార్టమును బోధించును. ఆ అన్యపదార్హము ద్విలీ యాది విభ క్ర్యంళము కావచ్చును. (వధమానిభర్ర్యంత ము మాతము కాజాలదు అందుచే డ్వితీయాద్యంతార్హములందు. వరుసగ ఉదాహరణములు చూపబడు చున్నవి.

(ప్రాప్తోదకః(గ్రామః:. ఏ గ్రామమును ఉదకము చేరినదో ఆ(గామము. ఇసి ద్వితీయాంశాస్యపదార్థమునకు ఉదాహరణము. “ప్రా ప్టం ఉదకం యం సః” అని లౌకిక విగహవాగ్యము, “ప్రాప్తసు ఉదక సీ అని యుండగా “అనేక మన్యపదార్రే' అను సూత్రముచే (888) ప్రధమాంతము లగు ఈ రెండు పదము లును సమసించును. వీటిలో “ప్రాప్తః అనునది విశేషణము గాన “నప్తమీ విశేషణే బహు(్రీహౌ” అను సూతముచే (808) దానికి పూర్వనిపాతము. ప్రాతిపదిక త్వసుబ్లోపాదులచే (ప్రధమైకవచనమున “*ప్రాపోదకః” అను రూవము సిద్ధించినది,

ఊఢరథ॥8;= ఊఢః రథః యేన సః. దేనిచే రధము వహింపబడినదో అట్టి ఎద్దు. ఇచట తృతీయవిభక్ర్యంతాన్యసదార్థమున “ఊఢ సు రధ సు అను (ప్రధమాంతములకు సమాసము వచ్చినది. ఉపహృతసళుః:_ ఉపహృతః పకుః యసై సః. ఎవనికొరకు పశువు సమర్పింపబడినదో అట్టి రుద్రుడు. చతుర్ధ్యం కార్థమున సమాసము వచ్చినది. ఉద్భృతౌ ధనా:- ఉద్ధ్భృళః ఓదనః। యస్యాః సా, దేశనుండి అన్నము తీయజడినదో అట్టి గిన్నె. పంచమ్యంతాన్యపదార్థము నందు సమాసము. పీళామ్చుర!:- పీశ్రం అంబరం యస్య సః_ ఎవని వస్త్రము

ఐహు.వ్రీహిః 741 పచ్చద్వైనదో అట్టి హరి షష్ట్యంతాన్యపదార్థమున సమాసము. వీరప్పరుషకః := పీరాః పురుషాః యన్న్మిన్‌ సః దేనియందలి పురుషులు వీరులో ఆ (గ్రామము, సప్పమ్యంతాన్యపదార్థమునందువీరి, 'పురుషి శబ్దిములకు సమానము. 'శేషాద్వి భాషా” అను సూశ్రముజే (884) సమాసాంత మగు కప్‌ ప్రవ్యయము చేర్చు టచే “వీరపురుషః” అను రూపము సిద్దించినది. (వొదిల్యోధాతువన్యవాచ్యోవాచో త్తరవద్గలోవః,

(ప్రపతితపర్డ 8(ప్రపర్జ ః,

ప్రాదులకంబ పర మగు ధాతుజప్రధమాంశతపదమునకు (ధాళువునుండి నిస్పన్న మగు పవమునకుమరియొక (పధమాంతముతో బహుట్రీహి సమాసము చెప్పదగినది. (ప్రాదులకంయె పర మగు ఉ త్తరపదమునకు వికల్పముగ లోపము ఇెప్పడగినది.

(ప్రపర్జ్మ శివ ప్రపరిరాని పర్ణాని యస్మాత్‌ సః, *“ప్రపళితి అనునది (వకృష్టం పతితం అను నర్థము “ప్రాదమయోగకతాద్యర్థే ప్ర్రమయా" అను వార్తి కముచే విష్పన్న మైన సమాసము, ఈ (ప్రపతితశద్దిమునరు ఈ వార్తికముచే పర్షశద్దముతో సమాసము. పతితళద్దము పత్‌ధాతువునుండి నిస్పన్న పైన త్త(ప్రత్యయాంత రూసము. “పపతితి అనుదావిలోని *పతితి అను ఉత్తరపద మునకు లోపము వచ్చిన పక్షమున “*ప్రసర్శ ళీ అను రూవము, లోపాభావపక్ష మున “ప్రపతితపర్హ $ అనియు రూపద్వయ మగును.

వాం నతోఒ_న్య్రంర్థానాం వాభ్యో వా బో త్తళలవదలోవః.

ఆవిద్యమానప్పుత్రః అపు[త్రః,

నఖ్‌కంయటె పర మగు “అస్తి (ఉన్నది అనునర్థము గల సుబంతిము లకు మరియొక (ప్రథమాంత శబ్దముతో సమానము చెప్పదగినరి. అస్త శ్రర్తక్‌ మగు ఉ& తరపవమునకు లోపము కూడ వికల్పముగ చెప్పదగినది.

= అవిద్యమానపుత్రః:. న విద్యమానః అవివ్యమానః_ నజ్‌ తత్పురుష

సమాసము. ఇచట నజక౦ట పర మగు విద్యమానార్థక మగు “విద్యమాని అనునది పు్యత్రశబ్దముతో సమసింపగా ఉత్తిరపదలోపము (విద్యమాన అను ఉ త్తరపదమునకు రోపమువచ్చిన పక్షమున “*అపుత్రఃి అనియు, లోపము రావి పక్షమున “అవిద్యమానపు,ళః” అనియు టాపన్వయము సిద్ధించుమ. అవిద్య మానః ప్పత్రః యస్య సః అని లౌకింవిగ్రహవావ్యము.

పై లఘునీద్ధాన్తకౌముదీ 071. శ్రయూః వుంవద్యావీళళ్రంనాదోనూట్‌ నమానాదితరనో (స్రీయానుశూరణో(వీయాదిము 8.884 ఉక్తపుంస్కాత్‌ అనూజ్‌ _ ఊజోఒభావః అస్యా ఇతి బహు (వ్రీహిః, నిపాతనాత్‌ పజ్బమ్యాః అలుక్‌, షష్ట్యాళ్చలుక్‌.

తుల్యే ప్రవృ త్తినిమి త్తే యదుక్రపుంస్కం తస్మాత్‌ పరః ఊజోఒ౬ భావః యత్ర తథాభూతస్య స్తీవాచకళబ్దస్య పుంవాచక'స్యేవ రూపం స్యాత్‌; సమానాధికరణే స్త్రీలింగే ఉత్తరపదే న తు పూరణ్యాం (ప్రియా దౌ చ పరతః, (హస్వః. చితగుః. రూపవద్భార్యః, అనూజ్‌కిమ్‌. వామోరూభార్యః,

“భాషితప్పంస్కాదనూజ్‌ * అనునది షస్ట్యంతమగు ఒకే పదము. సూత్ర మునందు నిపతించుటచే “భాషితపుంస్కాత్‌' అనునవుడు పంచమి లుపము కాలేదు; “అనూజః' అనుటకు బదులు “అనూజ్‌” అని షస్టికి లోసము "చేయ బడినది, (పవృ త్రినిమిత్తము (అల్పము తుల్యముగా నుండగా పృంవాచక మగు పదమునకు భాషిళపుంస్క మని పేరు. దీనియర్భముసోదాహరణముగ 248 వ సూత్రవ్యాఖ్యాసమునందు వివరింపబడినది.

భాషితపుంస్క్రముకం'ట పరమైన ఊజ్‌ప్రత్యయాభావము గల-_ ఆనగా భాషితపుంస్కమై యుండి ఈజ్‌. అను స్త్రీప్రత్యయము చేర్చని స్త్రీవాచకశబ్దము నకు సమానాధికరణ మగు స్త్రీలింగళబ్దము ఉత్తరపదముగ మన్నప్పుడు, పుం వాచక మునకు వలె రూపము వచ్చును; స్త్రీలింగ మగు పూరణ ప్రత్యయాంతశద్దిము గాని, [పియాదులు గాని పర మైనప్పుడు మాత్రము రాదు.

చిత్రగుకి- చిత్రాః గావః యస్య సః-చిత్రవర్ణ మైన గోవులు కలవాడు, “చిత్రా జస్‌ గో జస్‌"అను పదములకు “అఆనేకమన్యపదార్హే” ఆనుసూ తముచే (088) సమాసనముచేసి సుట్లోపాదులుచేసిశపిమ్మట *చి(త్రాగో” అను ప్రాతిసదికము సిద్ధించును, ఇచట “*చిశ్రా'ఆనునది భాషితపుంస్కము. దీనికంటపె ఊజ్‌ "ర్‌ యము చేశ్చబడలేదు సమాౌనాధికర స్త్రీ లింగళ బ్దిమగు గోళబ్దము పరముగనున్నది. పూరణ్యంతపదము గాని [వియాదిపదములు గాని పరముగ లేవు, అందుచే ఈ స్తూతముచే పుంవద్భావము వచ్చి *చితిఅను అకారాంతరూవము వచ్చినది. “చిత్రగో'ఆవి యుండగా *గో'ళబ్దిము “ఏకవిభ క్రిచాపూర్వనిపాతే “ఆను సూత్ర

ఎహంనీహిః ఫి) ముచే (054) ఉపశర్జనసంజ్ఞము. గాన “గోవ్తియోరునసర్జనవ్య "ఆను సూర్ర మువే (955) ఓకారస్తానమున ఉకారరూప మగు (హన్వము వచ్చి _పఠమైే నచనమునందు “చితగుఃి ఆను రూపము సిద్దించినది రూపవద్భార్యః= రూప వతీ భార్యా యస్య సః ఇచటగూడ “రూవవతీ"అను శ్త్రీలింగళ బ్దమునకు పుంవ ద్భావము; (రూపవద్‌ ),భార్యాశబ్లమునకు (హస్వము (సూ-05%) చేయ 'రూప వద్భార్యః'అను రూపము సిద్ధించినది. ల

ఊజ్‌(ప్రక్యయము పరముగ నుండరాదు అని చెప్పుటచే “వోమోరూ భార్యః'అను సమాశముకందలి *వామోరూ "శబ్దమునకు పృంవద్భావనము రాలేదు “వామోరూః” అనుశప్తడు “సంహితశఫలక్షణవానూ దేశ్చ”అను సూతముచే (19/) ఊజ్‌ అను స్త్రీపక్యయము వచ్చినది, వామే ఊరూ యస్యాఃసా వామోరూః_అందమైన ఊరువుణ కలది. వామోరూఃభార్యా యస్య సః వామో రూభార్యః_ఆని విగ్రహములు.

ఆవ్‌ వూరణీ (వమా ణ్యో+. ర్‌.శ4.116

పూరణార్థప్రత్యయా_న్హం యత్‌ త్తీలిజ్ఞం తదత్తాత్‌ (పమాణ్య నచ్చ బహు[పవీహేః అస్‌ స్యాత్‌. కల్యాణీ పజఖ్బమీ యాసాం రాత్రీ ణాం తాః కల్యాణీపజ్బుమా ర్యాతయః. స్త్రీ వ్రమాణీ యస్య సః స్త్రీ 'ప్రమాణః. అప్రియాదిషు కిమ్‌-కల్యాణీపియః ఇత్యాది.

“బహు(వీహౌ సక్థ్యత్టోః స్వాజ్గాత్‌ షచ్‌” నుండి “బహుటవ్రీహొ” అనువ _ర్రించును. “పూరణీ' అనుదానికి పూరణ్యసత్యయాంత మగు త్రీలింగళబ్దము అని యర్థము. పూరణ్మపత్యయాంత మగు శ్త్రీలింగళబ్దిమును; (ప్రమాణీశబ్దమును ఆంతమునందు గల బహ్మవ్రీహిసమాసమునకు సమాసాంత మగు “ఆప్‌'ప్రత్య యము వచ్చును.

కల్యాణీ పంచమీ యాసాం తాః కల్యాణీపంచమాఃరా(త్రయః. కల్యాణి యగు ఐదవది (ఐదవ ర్యాత్రి గల ర్యాతులు. 'పజఖ్బమీ అనగా నజ్బానాం పూరణీ అని యర్థము, పజ్బన్‌ళబ్దమునకు “ళస్య పూరణే గట్‌ిఅను సూత్ర ముచే (1174 పూరజార్హమున *డట్‌ "ప్రత్యయము. దానికి 'నాన్రాదసంభ్యాదే ర్మట్‌"అనుసూ(త్రముచే (1175) “మట్‌ ' ఆగమము. టిత్త్వముచే "టిడ్‌ఢా ఇజ్‌” ఇత్యాదిసూ(త్రముచే (1250) జీస్‌, ఈవిధముగ “పజఖ్బమీ'"అనునది పూరణప్రత్యయాంత మగు త్రీలింగళద్దిము. “కల్యాణీ "శబ్దమునకు ఈ'పజుమీ

ల్‌ లఘనీద్ధాన్తకొముదీ శబ్దముతో బహు(నీహిసమాసము చేసిన పిమ్మట *కల్యాణీపంచమీ'ఆని యుండగా ఈ సూతముచే “అప్‌ప్రత్యయము. 'యస్యేతి చిఅను సూత్రముచే (అథ ఈకారలోపము, 'కల్యాణీపణ్బమ'అని యుండగా “అజాద్యతష్టాప్‌'అను సూత ముచే (124 టాప్‌ వచ్చి *కల్యాణీసజ్బుమా"అన్ను ప్రాతిపదికము సిద్ధించినది, ఇచట “పఖ్బమీ" అను పూరణ(ప్రత్యయాంతపదము పర మగుటచే “కల్యాజణీ' శబ్దము భాషిశపుంస్క_ మైనను పుంవద్భావము రాలేదు. శ్తీప్రమాణః- స్రీ (ప్రమాణీ యన్య సః, స్తీ ప్రమాణముగా కలవాడు, (ప్రమాణీ శబ్దమునకు ఈ సూూతముచే అప్‌ (ప్రత్యయము; ఈకారలోవము వచ్చు టచే “స్త్రీప్రమాణః'అనురూపము సిద్దించినది. పూర్వపద మగు 'స్రీశద్దిము భాషిళ పుంన్కము కాదు గాన పుంవద్భావ ప్రసక్తి లేదు. ప్రియాదిళబ్దములు పర మగునపుడు మూత్రము పుంవద్భావము రాదు అని చెప్పుటచే “కల్యాణీ (ప్రియా యస్య సః కల్యాణీప్రియః” (కల్యాణియగ్యుప్రియ రాలుకలవాడు ) అనునపుడు కల్యాణీశబ్దము భాషితప్పంస్క మైనను (ప్రియాళబ్దిము పర మగుటచే దానికి పుంవద్భావము రాలేదు. ఉ త్తరపదమునకు *గోన్త యోరు పసర్జనస్య "అను సూత్రముచే (055) (హైస్వము వచ్చినది. 070, వివు(బీవొనర్థ్యాజ్లో స్పాక్షాల్‌ వచం ర్‌ం.118 స్వాజ్ఞవాచిసక్టక్య న్హాద్‌ బహుటవీ హేః షచ్‌ స్యాత్‌, దీర్ధసక్ట,ః జలజాక్షీ. స్వాజ్లాత్‌ కిమ్‌. దీర్ధసక్టి శకటమ్‌. స్తూలాక్ష్‌ వేణుయప్లి?. ణు లబ “అక్షోజఒదర్శనాత్‌"ఇతి వక్యమాణోబఒదచ్‌. స్వాంగవాచకము లగు “సక్తి “ఆక్షి'ళబ్దములు ఆంతమునందు గల బహు (ద్రీహినమాసమునకు “షన్‌” సమాసాంత(ప్రక్యయముగ వచ్చును. దీర్చసక్టః- దీర్హే సక్తినీ యస్య సఃంపొడవై న తొడలు కలవాడు. దీర ర్‌ూ ఖు శద్దిమునకును, స్వాంగవాచి యగు (శరీరావయవవాచి యగు సక్టిశబ్దిమునకును సమాసము (సూ-$68) “దీర్చ సక్టి'ఆని యుండగా ఈనూ(త్రముచే +షబ్‌ప్రత్య యము. “షః ప్రత్యయన్య'అనుసూ(తముచే (849) షకారము. హల న్హ్యసూ(త ముచే(1)చకారమును, ఇల్సంజ్ఞ కములు, “య స్యేతిచొఅను సూతముచే(26%) ఇకాంలోపము-“దీర్ట సక్షః'.జలజాక్షీ-జలదే ఇవ ఆక్షీణీ యస్యాః సా-సద్మముల వంటి కన్నులు గలది. బహు(వీహిసమాసము చేసిన పిమ్మట “జంజాక్షీ"అని

జహువీహీః 745 యుండగా ఈ సూ(తముచే షప్రత్యయము. “జలజాక్ష'అను (ప్రాతిపదికిము సిద్ధిం నది. *“ష'ప్రత్యయము షిత్తు గాన స్త్రీలింగమున “షి ధ్ధారాదిభ్యశ్చఅనుసూ(త ముచే (1254 'జీషివచ్చి (పథమైకవచనమున *జంజాక్షీ"అను దూపము సిద్దించినది,

స్వాంగవాచకము లగు “సక్టి” “అక్షీ'ళబ్దములకు మ్యాతమే షచ్‌ వద్చు నని చెప్పుటచే “దీర్లే నక్తినీ (నిలుపుకజ్దలు యన్య తత్‌ దీర్చ సక్టీ శరటమ్‌” అనునపుడు "సక్తి శబ్దము శరీరావయవవాచకము కొదు గాన షచ్‌ ప్రత్యయము రాలేదు. అశ్లే “స్సూలాని అకెణి (కణుపులు యస్యాః సా స్టూలాక్షొ వేణు యష్టిః”అనునపుడు గూడ అక&ీ శద్దిము స్వాంగవాచకము కాదు గాన ఈ సూత్ర ముచే “ష్‌” పత్యయమురాలేదు, "అక్టో ఒదర్శనాత్‌ "అను సూత్రముచే (080 అచ్‌ ప్రత్యయము వచ్చి ఇకారలోపటాదాదులు చేయగా *న్టూలాఅ'అను రూపము సిద్ధించినది. షచ్‌('ప్రథ్యయమునచ్చినచో అది షిత్తు గాన 'షిగ్గౌరాదిభ్యశ్చ" అను సూ(శ్రముచే (125) జీష్‌ వచ్చి “స్టూలాక్షిఆను రూవ ముండెడిది.

కథం ద్నాతిల్యాం వ్ల మూర్ధ్హ్మః. ర్‌. కీ115

ఆభ్యాం మూర్చ్నః షః స్యాత్‌ బహు(వీహౌ. ద్విమూర్ధః. (తిమూర్ధః.

ద్వి(త్రిశబ్బములకంకె సరమైన మూర్తన్‌ శబ్దమునకు బహు[నీహిసమాస మున “ష'ప్రత్యయము వచ్చును.

ద్విమూర్జః_ ద్వొ మూర్చానా యస్య సః. “ద్విమూర్చన్‌”అను ప్రాతిపది కమునకు షప్రత్యయము. చేర్చిన పిదప “న న్తద్ధితేఅను సూత్రముదే (022) “ఆన*ోరూప మగు టికి రోపము. (త్రిమూర్హః- (త్రయః మూర్జానః యస్య సః, షప్రత్యయటిలోపములు.

ర్‌70 అ న్హర్భ వా థ్యాత్బా లోదమ్మ*. 54.117

ఆభ్యాం తోమ్నోజఒస్‌ స్యాద్‌ బహువ్రీహౌొ. అ నరోమః. బహి ర్లోమః. పాల

“ఆప్పూరణీ[ప్రమాజ్యోఃి “బహు (వీహౌపక్ట్యళ్టాఃస్వాడ్గాత షడ్‌” నుండి "ఆప్‌? “బహు[వీహౌ ఆనువర్హించును. “అ నర్‌” “బవాస్‌ళ ద్దిములకంటె పర మగు లోమన్‌ళబ్దమునకు బహి (వ్రీహిసమాసమునందు “అహ్‌వత్యయము వచ్చును.

46 అమునిద్ధాన్తకౌముడీ అన్హర్లోమః_ అన్హః లోమాని యస్య నః అన్హర్‌ లోమన్‌ా శబ్దము లకు బహావీపిసమానము చేనిన పిమ్మట ఈ సూతమునే అస్‌ ప్రత్యయము, టిలోపము. (ప్రధమైకవచనమున “అంత రోమ అన్సరూవమ్చు సిద్ధించినది. బవా ర్లోమఃఅనుదాని (పక్రియ హూడ శ విధముగనే యుండును, 870. పౌదోన్య లోపోఒవాన్త్యా దళం. ర్‌. 4.188 హస్య్యాదివర్డి కాదు సమానాత్పరన్య పాదళబ్రస్య లోవః స్యాద్‌ అజాటి ట్‌ న! బహ్మవీపౌ , వ్యా్యఘన్యేవ పాదావస్య వ్యాఘపాళ్షా అహస్త్యాదిభ్య, కిమ్‌.హ_స్థిపాదః,కుసూలపాద,.

' “ఉపమానాచ్చినుండి 'ఉపమానాత్‌"అనువ ర్రించును హస్త్యాదిభిన్న మగు ఉపమానముకంతై ప మగు పానళబ్దమునక్కు దిహుీహియందు, లోపము వచ్చును. ఈ లోపము సమాసాంతమృగ విధింపబడినది గాన పాద శద్దాంతమునకు వచ్చును.

వ్యాఘపాత్‌;_ వ్యాఘపాదావివ పాదా యస్య సః. “స ప్టమ్యుపమాన పూర్వపదస్యో శ్రరపదలోపళ్న*(న _్తమ్యనోప మూనరూపపూర్వపదమునక్రపదాంత్ర రములతో నమానము వచ్చును; ఉ _త్తరపదలోవము కూడ వచ్చును అను వా లి తముచే సమానము. (ప్రకృతనూ.త్రముచే ఆకార మునకు లోపము. ఉపమానమ్లా హస్త్యాదిలిన్న మై యుండవతె నన్నటడ్లే “వా _స్తీపాదఃి “కునూలపాదః? ఇత్యాదు లందురాలేదు. హె న్లినపాదావివపాదౌయశ్య న? “కుసూలన్య పొదావివ పాదొ యన్య నః అని విగ్రహముబు. $్రి?7, సంత్యానుత్రార్భాన్థృం ర్‌, 4.140 పాదస్య లోపః స్యాత్‌ సమాస్తాన్లో బహువీపౌ, ద్విపాజ్స్‌, సుపాఠ్‌, న సంథ్యావాచకపదము కాన్సి స్ప కౌని పూర్వోమునందు గల పాదశద్ధిము నకు, బహు(వీహియంద్ధ సమాసాంతముగ లోప్తవప్తి వచ్చును. “ద్వా పాదౌ యన్య నః ద్విపాత్‌; “శోభనా పాదా యస్య నః సుపాఠ్‌ ఈ సూత ముచే పాదిశబ్దాంత్యాకారము లోసించుటచే ఈరూపములు సిద్ధించినవి. 8078. జేద్చా వ్యాం తావదొన్టు క, [48 లోసః స్యాత్‌. ఉత్‌కాక్రక్ల్‌, ఎకాకుత్ర్‌,

ఉహంగవ్రీహిః బి47

“ఉత్‌ , “వి అను శబ్దములకంటి పర మైన కాకుదళబ్ద్బమునకు, దబిహు (ద్రీహియందు, సమాసాంత మగు లోపము వచ్చును.

ఉత్‌కొకుర్‌:= ఉద్గతం కొకుదం యస్య సః ఉత్కాకుత్‌, ఉన్నతమైన "చెలివి కలవాడు. “ఉత్‌కాకుద” అని యుండగా ఈ స్తూతముచే అకొరలోపసము వచ్చి *“ఉత్కావత్‌ అను ర్జూపము సిద్దించినది విగతం కొకుదం యన్య నః వికాకుత్‌ _ వికృత మైన చెలివి కలవాడు. ఇది గూడ అకారలోవము వచ్చుటచే సిద్ధించినది ఈ రెండు స్తలములందును “"ప్రాడిఖ్యో ధాతుజస్య వాచ్యో వా చో త్తరపదలోవః” అను వా ర్మికముచే సమాసము వచ్చినది

భూర్జాద్చావావా 54.140

పూర్ణ కాకుత్‌ పూర్ణ కౌకుదః,

పూర్ణళబ్దముకంె పరమైన కాకుదళబ్ద్బమునకు, బహు[వ్రీహియందు, విక ల్బముగ్య సమాసాంత మగు లోపము వచ్చును.

పూర్ణంకాకుదం యస్య సః అనుశప్పుడు అకారలోపము వచ్చిన పక్షమున “పూర్ణ కాకుత్‌” అను రూనము, రాని పక్షమున “పూర్ణ కాకుదః” అను రూప మును సిద్దించును.

నువ్యాద్దుర్‌ వ్యాదౌ య్యితాతి/(తడూః 5,4,150

సుదుర్భ్యాం హృదయస్య “హృద్‌ "భావో నిపాత్యతే, సుహృద్‌ మ్మిత్రమి. దుర్‌ హృద్‌ అమి(త్ర.

బహు(ప్రీహిసమానమునందు, సు, దుర్‌, అనువాటికంపె పర మగు “హృదయం శబ్దమునకు “హృద్‌ ఆను నా దేశము నిపతింపబడుచున్నది శోభనం హృదయం యస్య సః షుహృత్‌. మంచి హృదయము కలవాడు. మిత్రుడు, దుష్టం హృదయం యస్య సః దుర్‌ హృత్‌, చెడ్డ హృనవయముకలవాడు; శత్రువు.

081, ఉరః(వభ్భితిట్యుః తద్‌ ర్‌.4.15]

దబహువీహియందు, ఉరస్‌ మొదంగువాటింం టె సమాసాంత మగు 5ప్‌"

ప్రత్యయము వచ్చును. పకారము ఇత్సంజ్ఞకి ము. 082. తన్కాదిము చ 800.48

ఏష్విణ ఉలర్తరస్య విసర్గస్య షః; అన్యస్య తు సః, ఇతి సః

వ్యూఢోరస్కి. (పియసర్చిష్కః.

శీర అఘునిద్ధాన్తకౌముదీ “ణః షి అను సూతము, “విసర్జసీయస్య నః “సోపదాదౌ " నుండి “విసర్జనీయస్య*౩ ళస్మ్మి అనువ ర్రించును కస్కాదిగణమునంకు ఇణ్‌కంయటె పర మగు సకొరమునకు షకారము ఆదేశముగ వచ్చును. ఇట్‌కంటె పరము గాని సకారమునకు సకారము వచ్చును, వ్యూథఢోరస్కః:- వ్యూడం ఊరః యస్య స్ఞః- “వూఢోరస్‌ి అను బహు(వ్రీహిసమాన సిద్ధ మగు (పొతిసదికమునకు పూర్వసూ(త్రముచే కప్‌ ప్రత్య యము. “వ్యూఢ్గోరస్‌క్‌” అని యుండగా సకారమునకు రుత్వవిసర్షములు. విస ర్గమునకు “కుప్వోగక గపొ చ అను స్తూతముచే (8) గక అనునది రావలన యుండఈసూ శ్ర ముచే సకారము- వ్యూఢోరస్క ॥' అను రూపము సిద్ధించినది, 'ప్రియసర్చిష్కుః:- (సియం సర్పిః యస్య సః, “ప్రియసర్చిస్‌ అని యుండగా కప్‌ప్రక్యయము (సూ-981) సకారమునకు రుత్వవివర్షలు చేసిన పిమ్మట ఈ విసర్గము ఇణ్‌ కంక పరముగ నుండుటచే ఈనూ(ర్రముచే షత్వము వచ్చి “ప్రియసర్చిష్కు అను పదము సిద్ధించినది. 8000 నిష్టా 2.286 నిష్టాన్తం బహు(వ్రీహౌ పూర్వం స్యాత్‌. యుక్రయోగః. “ఉపసర్జనం పూర్వమ్‌” *సప్పమీవిశేషణే బహు(వీహౌొ'నుండి “పూర్వమ్‌” “బహుటవ్రీహౌ” అనువర్హించును. బహు(నీహినమాసమునందు విస్టాంత మగు (క్త క్రవవతు[ప్రళ్యయాంత మగు) పదము పూర్వపదముగ (ప్రయోగింపదగినది. యు క్రయోగః;- యుక్తః యోగః యస్య సః, ఇచట క్త్‌ప్రత్య యాంత మగు *“యు్త్తి' అనుపదమునకు పూర్వనిపాతము. $ీ84. కేవొద్దాభాపా 54.154 అనుక్రసమాసా న్హాద్‌ బహు(వ్రీహేః కప్‌ వా. మహాయశస్కః. మహాయళౌః. ఇతి బహు(వ్రీహిః, ఏబహు(వ్రీహి సమాసములకు సమాసాంత్మపత్యయములు విధించబడినవో వాటికంటె భిన్నమైనది శేషము. అట్టి బహుట్రీషికంకు కప్‌ (ప్రత్యయము వికల్బముగ వచ్చును, మహాయశళ._8:- మహత్‌ యశః యన్య సః, “మహతి “'యళస్‌” అను స్రథమాంతళద్దిములకు బహువ్రీహిసమానము చేసిన పిదప “*ఆన్మహతః

ద్వంద్వః 7409 సమానాధికరణజాతీయమో!” అను నూత్రముచే (889) మహచ్చ్భబ్దమునకు ఆకారము అుకాదేశముగ వచ్చును. పిమ్మట ఈ సూతముచే *కప్‌' ప్రవ్యయము చేసన పక్షమున “మహాయస్కః' అనియు, కప్‌ పత్యయము రాని పక్షమున “మహాయశాః అనియు వెండు రూవము లగును. బహు[వ్రీహిసమాన [పర రణము సమాప్తము. జో అథ ద్వన్ద్వః రిగిగ్‌ చార్జే ద్చూస్థ్థః 2 2.20 అశేకం సుబన్హం చార్రేవరమానం వా సమస్యతే; స ద్వన్ష్వః. ో అవాతో యణ సముచ్చయాన్వాచయే క రేతరయోగసమాహారాః చార్చాః. త్యత “ఈశ్వరం గురుష్బు భజన్వ” ఇత పరస్పరనిర పేక్షస్యానేక నై్యాకస్మిన్‌ అన్వయః- సముచ్చయః. 'భికెం అట గాం చానయ'" ఇతి అన్యతరస్యానుషళ్లిక త్వేన అన్వయః అన్వాచయః. అనయోరసామర్థ్యాత్‌ సమాసో న, *ధవ ఖదిరౌ ఛిన్ధి' ఇతి మిలితానాం అన్వయః ఇకరేతరయోగః. సంజ్ఞాపరిభా షమ్‌ (ఇ౩) సమాహః,సమాహారః,

“సుబామ _స్హ్రితే పరాజ్షవత్ప్వ రే' *అనేకమన్యపదార్టే'నుండి *సుప్‌ో “అనే కమ్‌” అమువ ర్హించును. “సమాసః' “విభాష ఆధిశృతముఎ౨ చార్జమునందున్న ఆనేరసుబంతములు వికల్చ్బముశ సమసంగును. ఆది ద్వంద్వసమాసము.

“చిఅను అవ్యయముకకు సముచ్చయము, అన్వాచయము, ఇతరేతర యోగము, నమాహారము అను నాదు గర్భములు కలవు, పకన్పరనిరపేక్షము లగు అనేకపదార్హములకు ఒక [క్రియాపదమునందు అన్వయము సముచ్చయము. ఆవృత్త మగు ఒక క్రియాపదమునందు అసమ స్త మగు ఒకపదము మొదట అన్వయించును;ః పిమ్మట మరియొక పవము ఆస్వయించును. అట్టి స్థలములందు .-చకారమునకు. సముచ్చయము అర్థము “ఈశ్వరం గురుం చ భజస్వ” అను నపుడు చకొరము *గురుంిఅను పదమునకు పిమ్మట ఉండుటచే గురుపదము ఈశ్వ రపదసాసేక్ష మైనది. అనగా 'గురువును కూడా" అని ఆనగానే ఇంకను

750 లమనిద్ధాంతకొముదీ ఎవరిని అని ఆరౌంక్ష కలుగుస గాన మొవట చెప్పిన “ఈశ్వరుని' అనునది అన్వయిందును. కావున గడసకము ఈశ్వుకపవసాపేకము. కొని “ఈశ్వకంి = అనునది గుపవదసాపేక్షము కాడు. ఆది స్వరం్యతముగనే “భజన్వ' అను క్రిడూ పదముతో అశ్వయించును. కావృశనే *“ఈశ్వరం" అను పదముతో *చికారమ చేర్చబడలేదు. ఈ విధముగ మొత్తమాపై “ధజస్వి అనుపదము ఆవృళ్తమై “ఈశ్వరం భజన్వ, గురుం భజస్వ” అని వా్య్యావ్వయము చెప్పినట్లగును. రెండింటిలో ఒకటి అకుషంగి: మైనో ఆన్వాచయము, అనగా కెంకు పదముళలో ఒకపవము [కియాపవముతో ఉద్దేశ్యముగ _ ((పధానప్రవత్రివిషడు ముగు అన్వయించును; రెండవది చరి యొక [క్రియాపడమున ఆనుషంగికమగ (వీలుగమన్నచోచేయవలనినదిగ్య అన్వయించును. ఇట్టీ ఆనుషంగి కత్వముమ చకారముజోధించును. దీవికి అన్వాచయ,_మని పేరు. “థికైమట గాజ్బానయ'అమ నప్పుడు “భై క్షమును సంపాదింప్పము, మాళ్ల్షమధ్యమున గోవు లభించినడో డారిని కూడ తీసికొని రమ్ము; భికెటనమే (పానము కొని గవాశయశము అంత (ప్రరానవిషయము కాదు”అని భావము ఈ ఆనుషం%కత్వమును చకారమ బోధించుచున్నది. ఈ సముకృయానర్వాచయార్టములందు. పదములకు పకస్పరా "సేకి హవ మగు సాడుర్టుము లేదు గాన సమాసము వచ్చుబకు అవకా శము లేదు.

“ధవఖదిరౌ ఛిన్లి (ధవవృక్షఖదికవృక్షము ఎను శతెండింటిని చేదించుము) ఇత్యాదులందు ధవము, ఖదికము లకు ఈశెండును కలసి ఛేడవనక్రియలో ఆశ్వ యించుచున్నవి గాన దీనికి ఇకరేకరయోగ మ౦ పేరు. ఈ ఇరరేరరయోగ రూపార్టము '“ధవం చ ఖదిరం చిఅసశపుకు చకారముచే జోధింపదిడుమన్నది “సంజ్ఞా చ వరిధాషా చ తడదూః సహహాకః సంజ్ఞాపరిభాషమ్‌*ఇత్యాడిస్థలము లందు చకొరము సమాహావముకు టోధించుగున్నది. ఈ రెండక్టములందును సామర్ధ్య మున్నది గాన సమాఫము వచ్చినది. ఈ విధముగ చకారార్టము లగు నాలిగింటిలో చివరి శెండర్తములలో ద్వంద్వవమాశము. వచ్చునని పర్యవవిత సూశ్రార్థము.

ఈ విధము ఇక రేవరయోగసమాహారాకముఎందు సమాశము వచ్చును గాన ఆ యక్రముఎ సమాసవృ త్తిచే దోధిపబకును “ధవళ్ళ ఖదికశ్చ ధవఖ దిరౌ-సంజ్ఞా చ పరిభాషా చ తయోః సమాహావః సంజ్ఞాపరభాషమ్‌ ” మొదలగు

ద్వ క! 75] లౌకిశవిగహవదాక్యములందు చకౌరము ప్రయు క్ర మైనను సమానమునందు ప్రయో గింపబదిగదు. “వా ఢేవ్వన్వః"అనుసూ త ముందు “అనే మవ్యపదార్థే'నుండి “అనేంమ్‌” నీ 0 అను[ప్రధమాంతసదమునుఅనువృ తముచేసి "అశేకం సుబిన్తం సమస్యతే' అను నరము చెప్పబడినది “అనేకం' ఆకునది (పధమవిభ కిలో నున్నది గాన ద్వం వ ప్ర ౮ నా ద్వమున సమసించు అన్ని పనములకును ఉపసర్జనసంజ్ఞ యుండును గాన ఏనద మున కైనను పూర్వప్రయోగము చేయవచ్చును. కొని కొన్ని నియమములు రాబోవు నూరములలో చెప్పబడనున్నవి. తద్భిన్నస్థలములలో నియమము లేదని (గహింపవడ్చును. రి రాజుదన్తాదివు వరమ్‌ 22.01 ఏషు పూర్వ్యప్రయోగార్హం పరం స్యాత్‌. దనానాం రాణా రా లా అట జదన్లః, “ఉపశక్షనంపూర్వం" అనుపూ తము ఇినువ్తించును. “రాజదన్త'మొవ లగు శబముఐందు పూర్వ(ప్రయోగాక మగు ఉపకరననంజమెన పదము ఉ తర ఓ మ. జ భొటూా ఆటీ పదముగ వమోగింపబడును. రాజవన్హ్సఃఎ దన్హానాం రాజా రాజద న్హః, ఇచట షష్ట్యంతమగు దంత శద్దిమునకు “షష్టీ'అనుకూ(త్రముచే (031%) రాజన్‌ శబ్దముతో సమాసము వచ్చి నది, షష్ట్యంతము (పధమానిర్డి ప్టమగుటచే ఉపసర్జననంజ్ఞకము,. దానికి పూర్వ నిపాఠము చేయా “దన్నరాజః"ఆని కొవలసి యుండగా, ఈ స్తూతముచే పూర్వ (ప్రమోగార్త్హ మగు దంత శద్దిముశకు పక(ప్రమోగము వచ్చిరాజదన్తః'అను పదము సిదించినది. నొ భర్వ్జాదొవ్న నియమం, అర్థభర్య్యా భర్భా ర్థా ఇత్యాది. ధర్మార్థాదిశబ్బములకు ద్వంద్వనమాసము చేఫసపుడు వావి పూర్వ(వ్రయోగ విషయమున నియదుము లేదు. అర్హధర శైవ ధర్యార్హౌఎ అర్థళ్చ ధర్మశ్చ ఆని లౌకిరవి [గహ వాశ్యము* “అర్థ ను ధర్మ సు'అవి యుండఇక రేతరయోగా్యమున “బార్జేద్వంద్వః"అను సూటత్రముచే (385) సమాశము. ప్రాిపవెకత్వ'..ట్లోపాదులు. ఈ సూప్రముచే ఏపరమునక్రై నను పూర్వ(పప్రమోగము చేయవచ్చును గాన “అర్ధధర్మా"లే్‌ “ధర్మార్టా "ఆను వధమాదగ్వివచనాంఠ దూపములు సిద్రించును, వ ఇ

/౮జై అభునిద్ధాన్త కొముది కి87. దృాన్ష్వే మం 22.82 . ద్వన్ద్వే ఘిసంజ్ఞం పూర్వం స్యాత్‌. హరిళశ్చ హరళ్చ హరి హరౌం ప “ఉపసర్జనం పూర్వమ్‌*నుండి “పూర్వమ్‌ 'అనువ-ర్లించును. ద్వంద్వసమా సమునందు ఘిసంజ్ఞక మగు దానిని పూర్వము (ప్రయోగింసవలెనుం హ8హరౌ_ హరిహరళబ్దములకు ద్వంద్వసమాసము. హరిళశద్దము “శేషోఘ్యనభి'అనుసూత్రముచే (170 ఘిశంజ్ఞకము గాన ఈసూ(త్రముచే దానికి పూర్వనిపాతము. 088. అశాద్యాద న్హమ్‌. 2 2.28 ఇదంద్వన్హ్వే పూర్వం స్యాత్‌. ఈళకృష్ణాం ద్వంద్వసమావసమునందు, ఆజాదియు, ఆదంతమును ఆఅగుపదము పూర్వము (వమయోగింపబడును. ఈశరృష్ణా. ఈళకృష్ణశబ్బములకు ద్వంద్వశమాసము. ఈ రెండు శదబ్దములును ఆదంతములే యైనను ఈశ శద్దమునకు అవాదిత్వము గూడ ఉన్నది గాన దానికి పూర్వనిపాతము. 080 అల్వ్బాచ్‌తరవ్‌ 22.1014 శివకేళవౌ, ద్వంద్వసమాసమునందు, తక్కువ అచ్చులు గల పదము పూర్వము ప్రయోగింపబడును, శివకేశవౌ:. ఇచట శివకేశవళబ్దములు రెండును ఆదంతములే. కొని “కేళవిపదములో మూడు అచ్చు లున్నవి శివళద్దిమునందు రెండున్నవి. అందుచే అల్ప్బాచ్చ మగు శివళబ్దమునకు పూర్వనిపాఠము. 000. వతా మాతా 142.70 మాకా సహోక్తౌ పితావా శిష్యతే. మాతొ చ పితొచ పితరౌ; మాతాొపితరొ వా. “"సరూపాణామే3 శేష ఏకవిభక్రా' నుండి. "శేషః, “నపుంసకమునపుంస కేన్టైకవచ్చాస్యాన్యతరస్యామ్‌” నుండి *“ఆన్యతరస్యామ్‌' అనువ ర్తించును,.

చ్వన్ద్వః శల మాతృళబ్దముతో. కలిసి చెప్పిపుకు వికల్చముగ పికృళబ్దము మ్యూతమే శేషించును.

పితరౌ;- మాళా చ పితాచ పిళరౌ. ఇదిఏక శేషవృ త్తి. ఇచటపిశృ్ళళబ్దము మాతృళబ్దముతో పిలబడీనది. ఈ రెండు పదములకును ద్వంద్వోసమానము. ఈ న్యూతముచే మాతృ బ్దము లోపించి పితృశబ్దిము శేషించినది *యః శిష్యతే స లుష్యమానార్థాభిధా హా” (శేషించినది లు ప్త్రమైశదాని అర్థమును కూడ్‌ టోధిం చును) అను నియమమునను రించి శేషించిన పిరృశబ్దము మారృళబ్దారమును కూడ బోధించును. అందుచే ఇది ద్వివచనమునం దు ప్రయు క్రి మైనది. ఏక శేషము రాని పక్షమున “మాతా చ పితా చి అనువపుడు ద్వంద్వము; *పితుర్షళగుణం మాతా గౌర వేణాతిరిచ్యకే' అను స్మృతిచే తండ్రికంజ గూడ తల్లి అధికపూజ్యు రాలు గాన “అధ్యర్హి ఈం చి (పూజనీయవ్య క్షి వాచకసదమును పూర్వము ప్రయో గింపపలెను) అను వార్తికముచే మాతృళబ్దమునకు పూర్వ్యసయో “ము. “ఆనజ్‌ బుతోద్వన్ష్వే' అను సూతముచే పూర్వపద మగు మాతృళబ్దిమునందలి బుకొ రమునకు “ఆనజ్‌” ఆదేశము చేయగా 'మాతాపితరౌ” అనుకూసము సిద్ధించినది.

దృన్హూశ్చ (పొజీతూర్యం 'సేనాడ్డానామ్‌ ల శీల

ఏషాం ద్వన్ష్వః ఏకవత్‌. పాణిపాదమ్‌. మార్టబ్లికవ్వై ణవికమ్‌, రథికాశ్వారోహహమ్‌,

“ద్విగు రేకవచనమ్‌*నుండి “నకవచనం” ఆనువ ర్హించును. "*నమాహార్యగ హణం కర్తవ్యమ్‌" అను వార్తికము ఈనూ(తముతో కూడ నంబంధించును. 'ప్రాణితూర్య సేన" అనునది ద్వంద్వసమాసము గాన దాని యంతము నందున్న “ఆంగ'ళద్దము ప్రాణ్యాదిపదములతో వేరువేకుగ సంబంధించును. (ప్రాణ్యంగ తూర్యాంగ సేనాంగవాచకపదముల సమాహారద్వంద్వము ఏకవచనమునం దుండును.

పాణిపాదమ్‌:. పాణీ చ పాదొ చ తేషాం సమాహారః. పాణిపాదళద్ది ములకు సమాహారార్థమునందు ద్వంద్వసమాసము. ఈ సూ(తముచే ఏకవద్భా వము. “స నప్పంసకమ్‌' అమ స్తూతముదే (018) నపుంసకలింగము, మార్ష బ్లీకవై ణవికమ్‌:- షాక్షణ్లికాశ్చ వైణవికాళ్ళ శేషాం సమాహారః, ఇది తూర్యాం గవాచకముల కుదాహరణము. మృదంగవాదకులయొ్కయు వీణావాదకుల యొక్కయు. సముదాయము. ఈ సూ(తముచే ఏకద్భావము. రధికాశ్వారో

తి

754 లమనిద్ధాన్తకౌముదీ హహమ్‌;-రథికాళ్ళాశ్వారోహాళ్చ తేషాం సమాహారః. సేనాం గవాచకపదముల సమా సమున కుదాహరణము., పై ఉదాహరణమునందు వలె ఏకవద్భావాదులు వచ్చినవి,

దృన్బ్రాచ్చుదవవోన్తాత్‌ నమావారే 5.4.106

చవర్షాన్హాత్‌ దషహాన్హాచ్చ ద్వన్ద్వాత్‌ టచ్‌ స్యాత్‌ సమాహారే. వాక్‌ చ త్వక్‌ చ వాక్త్వచమ్‌. త్వక్‌స్రజమ్‌. శమీదృషదమ్‌. వాక్‌ త్విషమ్‌. ఛత్రోపానహమ్‌. సమాహారే కిమ్‌- (ప్రావృట్‌శరదౌ.

ఇతి ద్వ న వః

“రాజాహస్పథిభ్యష్టచ్‌' నుండి *టచ్‌” అనువ ర్రించును. ఇది సమౌసాన్త తద్దిశాధికారములలోనిది. చవర్షాంతమును, దకార, షకారం హకొరాంకమును అగు ద్వంద్వనమాసముకంటపె, సమాహారార్థ్రమువందు, “టక్‌"అను సమాసొంత మగు తద్దితవ్రత్యయము వచ్చును.

వా క్ష్వచమ్‌:. వాక్‌ చత్వక్‌ చ తయోః సమాహారః, ఇది చకొ రాంత మగు సమాహారద్వంద్య మగుటచే ఈ స్తూతముచే టచ్‌ ప్రత్యయము. “వాచో అనుదాని చకారమునకు *చోః కః" అను సూతముజచే (807)కుత్వము, “వా క్ర్వచి అను అకారాంక శబ్దము సిద్ధించినది. నస్పంసకలింగము-సూ-($846).

త్వక్‌(స్రజమ్‌:. త్వక్‌ చ (క్‌ చ తయోః సమాహార. ఇది జకొరాంత సమాహారద్వంద్వ మగుటచే టచ్‌ ప్రత్యయము వచ్చినది. ళమీదృషదమ్‌:- శమీ చ దృపద్‌ చ తయోః సమాహారః. దకారాంతసమాహారద్వంద్వ మగుటచే టచ్‌ ప్రక్యయము, వా క్ర్విషమ్‌:- వారన్న త్విట్‌ చ తయోః సమాహార వాక్త్వి సమ్‌. షకొారాంతనమాహారద్వంద్వ మగుటచే టచ్‌ (ప్రత్యయము. ఛతోపాన హమ్‌: ఛత్రం చ ఉపానత్‌ చ తయోః సమాహారః భృతోపానహమ్‌. హకొ రాంతసమాహారద్వంద్వ మగుటచే టచ్‌ (ప్రత్యయము. పై నాలుగు ఉదాహరణ ములందును “జాతిరప్రొజణీనామ్‌” (ప్రాణిభిన్నజాతివాచక్షములగుపదముల ద్వం ద్వమునకు ఏకవద్భావము వచ్చును) అను స్త్యూతముచే ఏకవద్భాపము వచ్చినది. “సమాహారే' అనుటచే “ప్రావృట్‌ శరదొ” ఆనునది (ప్రొవృట్బశరచ్చ ప్రానృట్‌ శరదౌ% అని ఇత రేతరయోగద్వంద్వము. గాన ఇది దకొరాంత మైనను ఈ సూతశ్రముచే టచ్‌ ప్రత్యయము రాలేదు.

చ్వంద్వసమాన ప్రకరణము సమాప్తము.

అథ సమాసాన్తాః 0009. ముక్ళూరబ్‌ దూఃవధామానక్షే 54.74

అ ఆశకు ఇతి చ్చేదః, బుగాద్య _న్తస్యసమాసస్య అ(్రత్యయోఒ న్లావయవః, అక్షే యా ధూః తద్నన్హస్య తు న, అర్ధర్చఃల విష్ణుపురమ్‌, విమలాపం నరః, రాజధురా, అక్షే తు-అక్షధూః, దృఢధూః అక్షః, సఖిపధః* రమ్యపథో దేశః,

“అ, అనక్షే' అని పదచ్చేదము. *సమాసొన్లాఃి అధికారము. బుక్‌, పుర్‌, అప్‌, ధుర్‌, పథిన్‌ అను శబ్దములు అంతమునందు గల సమౌాసమునకు “అ' అను (ప్రత్యయము ఆంతావయవముగ వచ్చును. 'ఆక్షసంబంధి యగుసీలి అను నర్థముగల ధుర్‌ శబ్దము అంతమునందుగల సమాసమునకు మాత్రము రాదు అక్ష మనగా ఇరుసు, “అనక్షే అని నిషేధము ధర్‌ శబ్దమునకు మత్రమే వర్తించును.

అర్హర్నః:- బుచః అర్ధమ్‌- “అర్ధం నపుంసకమ్‌" అను సూూత్రముచే (్ర8ిఏసమాసము. “అర్థర్చ్‌” అని యుండగా ఈ సూతముచే ఆప్రక్యయము. “ఆర్థర్చాదయః పుంసి చ'అమ సూత్రముచే(864)పుంలింగమునందు కూడ (ప్రయో గింపవచ్చును._ బుక్కుయొక్క- సగముభాగ మని యర్థము. విస్ణుపురమ్‌:_ విష్ణోః పూః. పుర్‌ళద్దాంతపప్టీతత్చురుషమునకు ఈ సూ(త్రముచే అకారము. విమలాపంసరః:_ విమలాః ఆపః యన్య తత్‌. బహు[వ్రీహిసమాసము, అప్‌ శద్దాంతను గాన ఈ సూ(క్రముచ్చే ఆఅ(ప్రర్యయము. రాజధురా:- రాజ్జ్మః ధూః$= రాజుయొగ్కభారము షష్ట్రీత త్పురుషసమాసాంతమునం దున్న *ధుర్‌ 'ళబ్బమునకు ఈ సూ(త్రముచే *“అ'వ్రత్యయము, శ్త్రీత్వవివక్షయందు “అజాద్యతష్టాప్‌' అను సూూర్రముచే (124%) 'టాప్‌" వచ్చినది. ధూర్శబ్బమున కిచట భారార్థమున లాక్షణిక(ప్రయోగము. ఇరుసుకు సంబింధించిన మేకు అను నరము గల ధుర్‌ శబ్దమునకు “అనక్షే' యని నిషేధించుటచే అచ్‌ (ప్రక్యయము రాదు. “అక్షస్య ధూః ఆక్షధూఃకో అను షస్టీతత్చురుషసమాసమునందును, “దృఢా ధూః యస్య సః దృఢధూః” అను బహు వీహిసమాసమునందును; అంతమునందున్న ధూర్శ బమునకు అ(ప్రత్యయము రాలేదు.

756 అఘనీద్ధాన్న కౌముదీ

సఖిపధ॥:- సఖ్యుః నవాః. షష్టీసమాసాంతమునం దున్న వథిన్‌ శబ్ద మునకు ఈ సూూతముచే అవర్యయము. “భస్యటేర్లోపః” ఆమ సూత్రమే (227) “నథిపథిన్‌ "అనుపదమునందలి టి యగు “ఇస్‌*కు లోపము. రమ్యపధః-- రమ్యాః పన్ధానః యస్య సః బహు వీహిసమాసాం తమునం దున్న పథిన్‌ శబ్దము నకు అప్రథ్యయము వచ్చి వెనుకటి వలెనే *రమ్యపథః' అను రూపము సిద్ధిం చినది,

$్ర0 అక్షోఒదోర్భునాత్‌ గం 76 ఆచతఃపర్యాయాత్‌ ఆట్లోఒచ్‌ స్యాత్‌ సమాసా న్తః, గవాంఅక్షీవ (మా! అణాల

గవాక్షీః

“ఆచ్‌ప్రత్యన్వవపూర్వాత్సామలోమ్న?” నుండి 'అచ్‌ అనువ ర్హించును, నేశ్రార్థకము కాని ఆక్షీశద్దిమునకు సమాసాంత మగు అచ్‌ ప్రత్యయము వచ్చును.

గవాక్షః;_ గవాం అక్షీవ గవాక్షం షష్టీతత్ప్చురుషము. గోవులయొక్క న్నేళముల వతె నుండు (నేత్రములఆకారమునందుండు) నది. జాలకట్జ. ఇచట అక్షీశబ్దిము లక్షణచే నేరసదృశమును చెప్పుచున్నది. ముక్యార్హ మగు నేత మును బోధించుటలేదు. కొపున ఈ సూ(శ్రముజే ఆచ్‌ (ప్రత్యయము. “య స్యేతిచి అను సూూతముదే (236) ఇకారము లోపింపగా (వధమైకవచనమున గవాక్షః అను రూపము సిద్దించినది.

$085. ఉవనర్లాదధ్నంనః $-4.85 ళీ

(ప్రగతోఒధ్వానం పాధ్వఃరథః.

ఉసశర్లముకంబ పరమైన అధ్వన్‌ శబ్దమునకు సమాసాంత మగు అచ్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును.

పాధ్వః:- వగతః అధ్వానం, “అత్యాదయ! శ్రా నాద్యర్టే ద్వితీ యయా” అను వార్డికముచే బోధింపబడిన ఆర్థమునందు “కుగతి ప్రాదయః”అను నూత్రముచే (852) సమాసము. ఈ సూత్రముచే ఆచ్‌ (ప్యశయము “నస ద్రితే అను స్తూశతముచే (022) టిలోపము. “ప్రాధ్వ* అను అకారాంతళద్దము సిద్దించినది.

న వూజినాత్‌ 5.460 పూజనార్థాత్‌ పరేభ్యః సమాసాొన్తా న స్యుః.

సమాసాన్నాః 57 పూజార్థకిళదబ్దముఎవ౦యె పర మగు శబ్ద్బములకంళ సమాసొంత వ్రవ్యయ ములు రొవు. నొం న్థాలిభ్యామేవం సురాణా. అతిరాడాం ఇతి సమాసాన్హా*%, ఇతి సమాస్యపకరణమ్‌్మ్‌

పై నిషేథము 'ను “అక* అను పూజార్టర శబ్దములంంటె పర మగు శబ్దములవిషయమునందు మాత్రమే వర్తి ౦చును

సురాజా:_ శోభనళ్ళాసా రాజా చ సురాజా., “కుగతి ప్రాదయః” అను సూశ్రముచే (832) సమాసము. “రాజాహస్పఖిభ్యష్టచ్‌” అను సూ(త్రముచే (861) టచ్‌ప్రవ్యయము రావలసి యుండగా *సు'అనునది (పళంసావాదకము గాన పై సూూతముచే నిషేధము. “సురాశా" ఆశువకారాంతళబ్దమే సిద్ధించును. ఆకిరాజా:= అతి[క్రాంతః రాజానమ్‌. *అత్యాదయః (కొంశాద్య గే డ్వితీయయా” అను వాార్తికముతో సహకృత మగు “కుగతిప్రాదయః”'అను సూత్రముచే(859) సమాసము. “ఆతి” ఆనునది పూశార్థకము గొన దానికంటె పర మగు “రాజన్‌ శబ్దమునకు “రాజాహాస్పభిభ్యష్టచ్‌' ఆను సూ త్రముచే (081) రావలని యున్న టచ్‌ ప్రత్యయము పై సూత్రముచే నిషేధింపబడినది,

సమాస(ప్రకరణము సమాప్తము, అథ తద్ధిత్మ పకరణమ్‌ సాధారణ(ప్రత్యయాః. ౧0, నమర్థానాం ఓవభమాద్నాా 41.02

ఇదం పద(శ్రయం అధ్మిక్రియతే; (ప్రాగ్జిశః.

“ప్రాగ్గిళో విథక్తిణి అను సూశమువరకుము *ోసమర్హానాం, (పథమాత్‌, వా” అను మూడుపదములును అనువర్రించును. “సమర్థానాం. అనునప్పుడు నిర్దారణార్థమున షష్టి. “సమర్థము లగు పదములరో” అని యృ్యుము ఇచట సామర్థ్య మనగా అర్థప్ర3పాదనళ క్తి య౦ి యర్థము సంధికార్యాదులు చేసి వరినిస్టితము లై న పదములు మా(త్రమే అర్హప్రతపాదనసమర్థములున నుండున్ను

క! లఘునీద్ధాన్తకొముదీ గాన “పరినిస్టితము లగు పదముణు'అని యర్థము. ఇది ఆధికారసూూతము గాన “తస్యాపత్యమ్‌” ఇత్యాదు లగు ఉత్తరసూ(శ్రములలోనికి అనువర్నించును. ఈ సూత్రములలో నున్న పరినిస్టితరూపము లగు శబ్దములలో మొదటిదానికంకె (అనగా (ప్రధమోచ్చరితపదటోధ్యమగుదానికంప) ఆయా(ప్రత్యయములు వికల్బ ముగ వచ్చును అని యర్థమును (పతిపొదించుచుండును. ఉదాహరణమునకు:- “తస్యాపత్యమ్‌” అను సూూతమునందలి పరినిష్టితపదములలో మొదటిది “తస్య” అనునది. తద్వాచ్యము లగు “దశరథస్య'” ఇత్యాదిపదములకు “ఇజ్‌” మొదలగు (వత్యయములు వికల్పముగా చేర్చగా 'దాశరథిః ఇళ్యాదిరూపములు సిద్ధించును, 080 అళ్ళావత్వాాది భళ్ళు శీ 1484

ఏభ్యోఒణ్‌ స్యాత్‌ 'ప్రాగ్జీవ్యతీయేప్వ ర్థేష. అశళ్వపతే రపర్యాది ఆశ్వపతమ్‌, గాణపతమ్‌.

“ప్రాగీవ్యతోఒణ్‌” అను అధికారస్తూతము అనువ ర్హించును. తేన దీవ్యతి ఖనతి జయతి జితమ్‌' అను సూతము వరకును “అణ్‌* అను పద మనువర్షించు నని దాని యర్థము. “దీవ్యతి” ఇత్యాద్యర్హముఇకంటబ పూర్వము చెప్పబడిన అర్థములకు ్రాగ్లీవ్యతీయార్థము లని పేరు. (ప్రాగ్లీవ్యతీయార్థము లందు అశ్వపత్యాదులకంచె అణ్‌ ప్రవ్యయము వచ్చును. “అపక్యము, “సమూ హము” మొదలగు అర్థములు ప్రాగ్లీవ్యతీయార్థ ములు,

ఆశ్వపతమ్‌:- “అశ్వపతేః ఆసత్యమ్‌”అనునది లౌ కికవిగ్రహవాక్యము, “ఆశ్వపతి జస్‌' అను షష్ట్యంతపదముక౦ందె ఈ సూూతముచే *ఆణ్‌' ప్రత్య యము చేర్చగా “అశ్వపతి జస్‌ అణ్‌”” ఆని యుండగా ఇప్పుడిది తద్దిత ప్రత్య యాంతము గాన “కృ త్తద్ధితసమాసాశ్ళ అను సూత్రమే (117) (ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ. “సుపోధాతుప్రాతిపదికయోః”అను సూ(త్రముచే (724) 'జస్‌"కు లోపము ఎ“ఆశళ్వవతి అ ఆని యురిడగా “తద్ది తేష్వచామాదేః? అను సూూతముచే (841) ఆద్యాచ్చుకు వృద్ధి 'య స్యేతిచిఆను సూత్రముచే (206) ఇకారమునకులోపము. “ఆశ్వవత” అను ప్రాతిపదికము సిద్ధించినది. నపుంసకలింగ(ప్రథమైకవచనమున “ఆశ్వపతమ్‌' అను రూపము సిద్దించినది. గాణపతమ్‌:- గణపతేః ఆపళ్యం ఇత్యాద్యర్థములందు. ప్రకృతసూ(త్రముచే ఆణ్‌ వచ్చినది. (వక్రియ పైవలెనే యుండును,

తినే షుసాధార ణ్యప్రత్యయాః స్తాత్పర్ప $00. దిత్భాదిత్యాది త్య వత్చూ త్తర వదా ణ్ఞ్యాః శీం1.85 దిత్యాదిభ్యః పత్యుత్తరపదాత్‌ చ ప్రాగ్దివ్యతీయేప్వస్ధేషు ణ్యః స్యాత్‌. అజోఒపవాదః. దితేరపత్యం దైత్యః, అదితేరాదిత్యస్య వా క్‌ (అపత్యమ్‌)-

దితి, ఆదితి, ఆవిత్యశబ్దములకం టెను పతిశబ్దము ఉతృరపదముగా గల శబ్దముకంయెను, ప్రాగ్లీవ్యతీయార్థమునందు. ణ్య ప్రత్యయము వచ్చును. ఇది పూర్వసూ[త్రవిపిత మగు అణ్‌ (ప్రత్యయమునకు అపవాదము.

దైత్యః:- షష్ట్య్రంతమును సమర్థమును (కృతసంధ్యాదికార్యమై పరినిష్టితమును) ఆగు దితిళబ్దముకంపి ఆపత్యార్థమున ఈ సూతముదే ణ్య్ర త్యయము. “దితి జిస్‌ ణ్య' అని యుండగా ప్రాతిపదికత్వసుల్లోపములు: ఆది వృద్ధి (నూఎ011)- ఇకారలోపము (సూ-£8ీ0)- "దైత్య అను రూపము (ప్రధమైకవచనమున) సిద్ధించును.

ఆదిత్యః; “అదితేః అపక్యమ్‌” *ఆదిత్యస్య అపత్యమ్‌ అము నర్ధము లందు “అదితి “ఆదిక్యి” శబ్దములక౦' ఈ సూత్రముచే ణ్య(ప్రక్యయము. “ఆదితి'ళబ్దమునకు పై వలె ఆదివృద్ది, ఇకారలోసములు వచ్చి “ఆదిత్యః” అను రూపము సిడ్దించును. ఆదిత్యళబ్ది మునకు ణ్య ప్రక్యయము చేర్చినపుడు మ్మాతము “ఆదిత్య య' అని యుండగా;

100% వాలో యమాం యతి లోవః 8.461

ఇతి యలోపః ఆదిత్య, (ప్రాడాపత్యః,

హల్లుకంపె పరము లగు “యమ్‌"లకు *“యమిపర మగునపుడు లోపము వచ్చును.

ఈ సూట్రైముడే తకారముకంకు పక వగు యకారరూప మగు 'యమ్‌కు ద్వితీయయకారరూవ మగు 'యమ్‌ పర మగుటచే లోపము ఆదిత్యః”. (ప్రాజా పత్యః:- “ప్రజాపతే? ఆపత్యం పుమాన్‌” అనా నర్ధ్థమున, పతిళద్దాంత మగు (ప్రజాపతి శద్దముకంటె పూర్వనూ(తముచే ణ్యప్రశ్యయము- ఆదివృద్ధి, ఇకొర లోపములు.

వొ దోవాద్‌ యవాఖొం దెవ్యమ్‌, దై వష్‌ం

య్‌ య్‌

తగ అఘనీద్ధాన్తకౌముదీ చేవళబ్రముకం'కు ప్రాగీవ్యతీయార్లములందు. 'యణఖ్‌” “అణ్‌” ప్రత్యయ వ! ది థఖ ములు వచ్చును. దైవ్యషమ్‌, దైవమ్‌:- “దేవస్య అపత్యమ్‌ ఇత్యాద్యర్థ ములందు ఈ వార్తికముచే 'యజ్‌” “అజ్‌ *ప్రక్యయములు. అదినృద్ధి, ఇకొారలోపములు. వాం ఐహివన్టీలోవో యఖ ్చం

దాహ్యః,

“బహిస్‌'అను అవ్యయముకంక (ప్రాగ్లీవ్యతీయార్టమునందు “యజ (ప్రక్యయము వచ్చును; టిలోపము కూడ వచ్చును.

దాహ్యః:- “బహిః భవః అనునర్ధమునందు బహిస్‌ అనుదానికంటె ఈ వార్శికముచే 'యఖణ్‌” ప్రశ్యయము. టి యగు “ఇస్‌” అఆకవూనికి లోపము. ఆవవృద్ధి. *“బాహ్యః). 'త్యత భవః అను సూత్రముచే (1082) చెవ్పబడిన భవార్థము గూడ ప్రాగ్లీవ్యతీయారము. థి చి | వా, ఈఠరక్‌ చొ

“బహిస్‌' శబముకంట ఈక5క్‌ అను ప్రత్యయము గూడ వచ్చును. “చిఅనుటచే పూర్వవ్వార్తికో క్ర మగు టిలోపము సముచ్చిత మగుచున్నది. *ఈకక్‌” లోని అంత్యకకారము ఇర్సంజ్ఞ కము. “బహిస్‌ ఈరక్‌ఆని యుండగాం టిలోపము. *“బహ్‌ఈకి అని యుండగా:

తతి బద 72.118 కితి తద్ధితే చాచామాదేరచో వృద్ధిః స్యాత్‌. బాహీకః.

“తద్ది తేష్వచామాదేః” అను సూత్రము, 'మృజేర్వృద్ధిః' నుండి *వృద్ధిః” అనువర్తించును, కిత్‌ అగు తదితము సర మగునపుడు గూడ అచ్చులలో మొదటి దగు అచ్చుకు వృద్ధి వచ్చును.

ఈ సూతముచే వృద్ది చేయగా *“బాహీకఃి అను రూపము సిద్దించును.

నర్భ్య్యళ గోరవాదవనద్లే యఠ్‌, గోరపత్యాదిగవ్యష్‌.

“లోమ్నోపత్యేషు బహుష్వకారః' అను పూర్వవా ర్తికమునందు ఆసత్యా ర్థమును చెవ్వుటచే ఇచట “సర్వ(త్ర* ఆను పదమునకు “ఆపర్యార్థ మే కొక తది న్నము లగు (ప్రాగ్లీవ్యతీయార్థములందు కూడా"అని యర్థము. “అద్‌ ఆదిః యేషాం

తద్ధితేషు అవర్యాధికార॥ 761 శే ఆజాదయః'_ ఆచ్‌ ఆదియందు గల అణ్‌ మొవలగు (ప్రతళ్యయములు అని యర్థము. గోళబ్దమునకు అజావిప్రత్యయములు వచ్చుటకు అవకాశము గల అన్ని యర్సములందుకు (ఆ్మపత్యయములను బాధించి) 'యత్‌” (ప్రళ్యయము వచ్చును;

గవ్యమ్‌:- *గోః అపత్యమ్‌' ఇత్యాద్యర్థములందు “ప్రాగ్రీవ్యతో ఒణ్‌ ” అను సూ(త్రముడే సొమాన్యరూసమున అణ్‌ ప్రక్యయము -రావలసి యుండగా దానిని బాధించి ఈ వార్తికముచే యత్‌ (సశ్యయము. “గోయ”అ౨ి యుండగా “వానో యి ప్రత్యయే" అను సూటత్రముచే (4%) “అవ్‌” ఆదేశను- “గన్యమ్‌” అను రూపము సిద్దించినది,

ఉర్భాదిబ్యో ఒర్‌ శీ [468 బొత్సః, ఇత్యపత్యాది వికౌరా న్హాః సాధారణ(ప్రవ్యయాః.

ఉత్సాదిశబ్దముకం టె 'ప్రాగ్లీవ్యతీయాక్టములందు అజ్‌ పళ్యయము వచ్చును.

బొత్సః:- “ఉక్సస్య ఆపత్యమ్‌” అను నర్థమున ఈ సూత్రముచే ఆజ్‌ (ప్రత్యయము. 'తద్దితే ష్వచామా దేః” (1011) *“యస్యేతిచ” (28%) అను సూత్ర ములచే ఆదివృద్ధి అకారలోపములు- బౌత్సః.

ఆపత్యాది వికొరొాంతసాధారణపళ్యయ ప్రకరణము సమాప్తము,

అదు అథ అపత్యాధథికారః 1000. శ్రుఠంసాబ్యాం శజ్న్హథొ భవనాత్‌ 4.[.87 6 శి క క్‌ ఇధి ధాన్యానాం భవనే' ఇత్యతః (ప్రాగర్రేషు స్త్రీపుంసాభ్యాం క్రమాఠ్‌ నజ్స్న జౌొస్తః వ్రై్రైాః. పొంస్నః.

“ప్రాగ్గీవ్యతో ఒణ్‌ *నుండి “ప్రాక్‌” ఆనువ్తించును. “ధాన్యానాం భవనే మేడే ఖజెఅను సూూతముకంపె పూర్వముచెస్పబడిన అర్హములందు “శ్రీ” “సృ౭స్‌ "ఆను శబ్దములకంపెోనణ్‌ ” “న్నణ్‌” అను ప్రత్యయములణు వచ్చును.

న్రైణః- “క్రియాః అపత్యమ్‌”, “స్త్రీషు భవః”, “స్త్రీణాం సమూ హః “ఇత్యాద్యర్థములందు షష్ట్యంతిము లేశ స్పప్పమ్యంతము అగు స్త్రీశబ్దము

వై అ అవ లి ఉం

762 లఘునిద్ధాన్తకొముడీ కంచె ఈ సూూళముచే *నఖ్‌"ప్రత్యయము,ఆవివృద్ది నకారమునకు “అటొకు స్వాజ్‌ నుమవ్వ్యువాయేపి "అను నూత్రముచే (180) ణకారము- “స్తే 9ణ॥'అను పఫథమెకవచన రూపము సిదించును.

హి మా ఛం

పొంస్నః- “పుంసః అపత్యమ్‌,పుంసు భవః,పుంసాం సమూహ$” ఇత్యాద్యర్థములందు సష్ట్యంతము లేక స్ప్ప్పమ్యంత మగు పుంస్‌ శద్దముకం'పె ఈ సూ(త్రముచే 'స్నణ్‌”ప్రశ్యయమము. “*పుంస్‌స్నఅని యుండగా *స్న్శిఅను నది హలాదిప్రతక్యయ మగుటచే దావికంపి పూర్వ మగు "పుంస్‌"అనుదానికి “స్వాదిష్వసర్వనామస్థానే”అను సూత్రముచే (181) సదసంజ్ఞ యుండుటచే “సంయోగా_న్హస్య లోపళిఅనుసూత్రముచే (20) సకారమునకు లోపము. ఆది వృర్ధిపొంన్నః.

తన్వొవత్యాశ్‌, శీ! 02 నో జడ అద నో

షష్ట్యన్హాత్‌ కృతసన్దేః సమర్థాత్‌ అపత్యేఒర్జే ఉక్తా నక్యుమా ణాశ్చ 'ప్రత్యయాః స్యుః,

“తద్ధితాః”, “ఫపత్యయః' “పరళ్చ అను అధికారసూ _త్రములు అనువర్షిం చును. తచ్చద్దిము బుద్ధిస్టపరామర్శకము గాన “తస్య'అనుదానిచే షష్ట్యంత మగు ఉపగ్వాదిళ బ్దములు పరి గహింపబడును. ఉపగ్వాదుల అపత్యము అను నర్థము నందు తద్ధిత్మపత్యయములు వచ్చు నని చెన్నగా వేటికంచ పరముగ వచ్చును, అను ఆకాంక్ష్రయందు *“సమర్జానాం ప్రథమాద్వా' అను నధికారసూ త్రముచే (807) (ప్రథమోచ్చరిత మగు సమర్థము (కృతనంధ్యాదికొళ్యళబ్దము) కంచె. అను నరము సీదించును.

యై 09 కృతసంధి యగు (సమర్డ మగు షష్ట్యంతశబముకం పె, అపత్యారము థఖ అ ౧ ఇ నందు (వాని ఆపళ్యము అను నర్ధమునందు పూర్వోక్తము లగు (ప్రత్యయము లను, చెప్పటోవు ప్రత్యయములును వచ్చును. 1005. చీడ్ణణఃం 5్‌.4.146 ఉవర్ణా న్తస్య ఛభస్య గుణ స్తద్దితే. ఉపగోరపత్యం బౌొపగవః, ఓఏ జాం అవితు కే

ఆశ్వపతః.దైత్యఃం కౌత్సః. 'న్నై్రైణః, పొంస్నః.

“భస్య"అధికారము. *న _స్త్దితే "నుండి “తద్దితే” అనువర్తించును. భనం

తస్టి శేవుఆ సత్యాధికార॥ ?63 కక మగు ఉవర్ణాంతళబ్దమునకు తద్ధితప్రత్యయము పర మగునప్పడు గుణము వచ్చును. బొపగవః_ ఉపగోః అపత్యం అను నర్ధ్హమున షష్ట్యంత మగు ఉపగు శబ్దముకంక “తస్యాపత్యమ్‌"అను సూ(తముచే (100% అణ్‌్పపత్యయము. “తస్యాసత్యమ్‌ 'అను పత్యయవిధాయకసూత్రమునందు | సళమమునందు నిరిష్ట మగునది షష్ట్యంతపదము గాన దానికంచబ పరముగ (ప్రత్యయము వచ్చినది. “ఉపగుఅ"”ఆని యుండగా “తద్రితేష్వచామాదేః'అము సూతముజే (911) ఆది వృద్ది. _పకృతసూ(త్రముచే ఉకారమునకు గుణము, అవాదేశము.'బొపగవ!*, *ఆశ్వపత +" ఇత్యాదిళ బ్దిముల పక్రియవెనుకచూపబడినది. 1006. అవత్యాం వొతవభ్ళతి గోోళవ్‌. 41.162 అపత్యత్వేన వివక్షితం పౌత్రాది గోత్రసంజ్ఞం స్యాత్‌, అపక్యముగా వివక్షితలగు . పొత్రాదులకు (అనగా మూడన లేక అంత కంటె తరువాత వచ్చు తరమునకు చెందిన వారికి) గోత్రము (గోశ్రాపత్యము) అని పేరు. 1007 ఎవో గో(కేం క.1.00 గో్యత్రే ఏక ఏవాపత్యప్రత్యయః స్యాత్‌, ఉపగోర్ష్లోతశ్రాపత్యం బొసగవః. గో్యత్రమునందు ఒక్క అపళ్య (ప్రత్యయము మాథత్రమే వచ్చును. ఉపగోః అపత్యమ్‌ అను నర్టమునందు పైన చూపిన విధముగ ఆణ్‌" ప్రత్యయము వచ్చి “బొాపగవఃిఅను పదము సిద్ధించును. ఉపగవువి కుమారుడు అని యర్ధము. ఉప గవుని మనుమడు, లేక మునిమనుమడు మొకలగు ఆర్హములందు కూడ “తస్యా సళ్యమ్‌ "అనుూ శ్రిముచే అణ్‌ ప్రత్యయమువచ్చి “బౌపగవ “శబ్దము సిద్ధించును. మనుమడు అను నర్థిమునందు ఒక (ప్రత్యయము, మునిమనుమడు అను నర్జ మున మరల మరియొక (ప్రత్యయము చేర్చవలెననెడు సందేహము కలుగ వచ్చును. ఆ సందేహమును తొలగించుటక్షై ఈ సూ(త్రము చెప్పబడినది. గో(శ్రాపత్యమును. చెప్పవలసి యున్నపుడు ఒక్క ప్రత్యయము మాతమే నచ్చును ఆవి యర్థము. అణ్‌ ప్రశ్యయము చేర్చుటచే సిద్ధించిన “బౌవగవః” అను ఫదమునకే ప్రకరణానుసారముగ ఉపగవుని మనుమడు లేక మునిమను

764 లమునిద్దాన్తకొముది మడు మొదలగు అర్హములు ఇప్పవద్చు నని భావము. పొతువి చెప్పుటకు ఒక గో తప్రత్యయము, ప్రపొత్రుని చెప్పుటకు మరియొకగోత్రప్రత్యయము చేర్చ దినిలేదు, 1008. గర్జాదల్యో యఖ, 11 105 గో(శ్రాపత్యేం గర్షస్య గో(శ్రాపత్యమ్‌-గా ర్యః.వాత్స్యః. “గోత్రే కుజ్జావిళ్యః చృ్‌' నుండి “గో శ్రే'అగువర్తించును. గర్గాదిళద్ది ములకంటె గో శ్రాసత్యార్థము నందు 'యణ్‌”అను[పశ్యయము వచ్చును. గార్ల్యః వాత్స్యః-_ “గర్షస్య గోశ్రాపత్యమ్‌”, “వత్సస్య గోతశ్రాప త్యమ్‌'అను నర్థములందు ఈ సూరముచే “గర్ష' “వత్స*శబ్దములకం'టె “'యజ్‌' ('ప్రర్యయము. అదివృద్ధి (సూ941) అకారలోపము. (సూ-£06)- “గార్ల్యః' “వార్స్యః 1000. యఖతోళ్ళ, 24.64 ణా గోత్రే యద్‌ యజ్యున్తం అఖఇ్నన్హం చ తదనవయవయోరేతయో క్‌స్యాత్‌; తత్కృతే బహుత్వే,న తు స్రియాష్‌. గర్గాః,వళ్సాః. చున్‌. +“త్రర్రాజస్య బహుషు తేనై వాస్రియామ్‌" నుండి “బహుషు, “తేనై వ”, ఉప్పేస్టియామ్‌”, “ణ్యక్షత్రియార్ష ఇతో యూని. లుగణిజవోఃళొ నుండి “లుక్‌ న్వస్త్కాదిథ్యోగో(త్రే'నుండి “గో(్రే'అనువర్తించును. గోశ్రాపత్యార్హమునందు చేర్చిన *“యణ్‌”, 'ఆజ్‌” ప్రత్యయములు అంతమునందు గల శబ్దముల అంతా వయవము లగు *'యజ్‌ి “అజ్‌” ప్రశ్యయములకు, ఆ(్రత్యయములచే పకి ష్టద్య మగు గోత్రమునకు బహుత్వము చెప్పవలసి యున్నపుడు,లోపము వళ్చును; స్తీలింగమునందు మాతము రాదు. గర్షాః- 'గర్గస్య గో శ్రాపత్యాని" అను నర్ధమునందు గర్లశ బ్లమునకు పూర్వసూ(త్రముచే యణ్‌ (ప్రత్యయము. ఇచట యణ్ట్ర్రళ్యయవాచ్య మగు గో బ్రాపత్యములకు బహుత్వ మున్నది. ఆనగా గర్గని అనేః గోత్రాపత్యములు అని య్యుములు వివక్షిత మైనది. ఆందుచే ఈ సూ్యత్రముచే 'యజ్‌” లోపింపగా ప్రధమాబహువచనమునందు “గర్జాఃశి అను రూపము సిద్ధించినది ఇళ్లే “వర్సాః”, ఈ విధముగ “గా ర్యఃంగార్జ్యాఎగర్జాః” “వాత్స్యః= వాత్స్యా-వత్సాఃి. గార్యమ్‌- గార్జ్యా-గర్షాన్‌” “వాత్స్యమ్‌=వాత్స్యా-వర్భాన్‌” ఇత్యాదిరూపము లగును.

తన్ధికేము ఆపత్యాధికారః 705 1010. జీవతి తు వంళ్య్వే యునాః 41.160 జి, అత

వంశే ప్కిత్రాదౌ జీవతి పౌొ(త్రాదేర్యదపత్యం చతుర్చాది తత్‌ యువసంజ్ఞ మేవ స్యాత్‌,

“అపశ్యం పొరపభ్ళరి గో(త్రమ్‌ "నుంది అనువరర్తించిన “పొత వ్రభృతి అనునది షష్ట్యంతముగ మార్చబకును. “తస్యాసవ్యమ్‌ "నుండి “అపఠ్యమ్‌” అనువ ర్రించును. వంశమునకు చెండిన తండ్రి మొదలగు వారు జీవించి యున్న పుడు, పొశ్రాదుల యపత్యములగు. చతుర్థాదుఃకు (నాలుగు లేక అంతరంకె = న ఇక, జ్‌ న్‌ పై నున్న తరము వారికి యువాపక్య మాదే సేరు, (వారికి గోనశ్రాప్య్య సంజ యుండదు.

గోగ్రాద్వూళ్టూర్రియూడ్‌. 1.1.1!

యూని అపత్యే గో్యఠ్యపత్యయా న్హాదేవ (ప్రర్యయః స్యాత్‌;

యువాపవ్యమును చెవ్పవలసి వచ్చినపుడు, అపత్య(పళ్యయము గో(త (ప్రత్యయాంతమునకే చేర్చబడును; శ్రీకి యవాపత్యసంజ్ఞ లేదు

“గర్హస్య గోత్రాపశ్య-” అను నర్ధమునందు గర్గళబ్దమునకు 'యణ్‌ "ప్రత్య యముచేక్చగా (నూ-1008) “గార్జ్యః'అను రూపము సిద్దించినది. గర్గునిపౌటశుడు

ళల | కి _గర్గనకు మూడవ తరమువాడు. అఫ్‌ యర్థము మరల *గార్గ్యస్య తృతీయా పత్యమ్‌” (ఆ గార్వ్యుని పొొతుడు అను నర్చమునందు ఆగార్ష్య పౌటత్రుడు గర్లనకు ల్‌ నీ! థి త లే ఐదవ తరమువా డగు యువాపత్య మగునపుడు (“గర్గస్య' 'యువాపర్యమ్‌ "అని యర్తమున రాబోవు సూతముచే విధింప నున్న “*ఫక్‌ొప్రక్యయము, ఈ సూతము ననుసరించి గో తప శ్యయాంత మగు “గార్ల్య'శబముకంటె ఫపరముగ లల); గ్‌ ద్‌ వచ్చును. 1012. యణభిభోళ్ళో 41.101

గోశక్రే యా యజ్ఞఇణజౌ తదన్రాత్‌ ఫక్‌ స్యాత్‌,

'గోత్రే కడ్డాదిభ్యః చృం్‌* “*నడాదిభ్యః ఫక్‌” నుండి “గో *ఫక్‌' అనువ ర్హించును. గోశ్రాపర్యార్థము లగు యః ఇజ్‌ ్యపశ్యయములు అంతము నందు గల ప్రాతిపడికముకంటబ ఫక్‌ ప్రగష్యయము వచ్చును.

“ఏకో గోఢ్రే (100)ఆను నిషేధముచే గోతప్రశ్యయముకంటె గోత (వత్యయము రాదు గాన, ఈ ఫక్‌ (ప్రత్యయము యువాపత్యార్థక మని అర్ధాత్సిద్ద

7656 అఘునీద్ధాంత కౌముదీ మగుచున్నది. “గార్గి అను యజ్రూపగో[త ప్రక్యయాంత మగు ప్రాతిపది కము కంటె ఈ సూతముచే ఫక్‌(ప్రత్యయము- “గార్యఫి అని యుండగా: 1019, ఆయనోయీనీయియః భథఖఛభభూం (వత్యొాయాదీనామ్‌ 7.1.4

(ప్రత్యయాదేః ఫస్య ఆయన్‌, ఢస్య ఏయ్‌, ఇస్య ఈన్‌, ఛస్య ఈయ్‌ు, ఘస్య ఇయ్‌ స్యుః. గర్గస్య యువాపత్యం గార్జ్యాయణః.. దాటె యణః,

(ప్రత్యయాదియందున్న ఫకారమునకు “ఆయన్‌” ఆదేశము, ఢకారమునకు “ఏయ్‌ ఆదేశము *“ఖికారమునకు *“ఈయన్‌” ఆదేశము, ఛకారమునకు “ఈయ్‌ి ఆదేశము, ఘకారమునకు *“ఇయ్‌ి ఆదేశము వచ్చును.

ఈ సూ(తముచే “ఫిలోని ఫకారమునకు "ఆయన్‌" ఆదేశము చేసిన పిమ్మట *“గార్జ్యఆయన్‌ అ” అని యుండగా సవర్డ దీర ణశ్వములచే “గార్యాయణ' అను రూపము సిద్ధించినది. గర్గవి యువాపత్య మని యర్థము, అనగా గర్లని పౌత్రుడు అనునర్థమున మొదట గర్గళబ్దిముకంటె గోతపత్యయ మగు యజ్‌ (ప్రత్యయముచేసి ఆవిధముగ నిష్పన్నమగు గార్ల్యళబ్దముకంక “గర్గస్యయువా పత్యమ్‌” గర్గని యువాపగ్యము, అనగా గార్గ్యని పొ్యతుడు అను నర్థమున "గో శ్రాద్యూన్యవ్రియామ్‌” అను నియమమును (సూ-1011) అనుసరించాగో ర (ప్రత్యయాంతమగు. గార్గ్య శబ్దముకంటె (పకృళసూ[త్రముచే ఫక్‌పత్యయము చేయగా ఈళబ్దము నిస్పన్నమైనది ఈ గార్జ్యాయణుడు గర్గనకు ఐదవతరము వాడు. మనుమని మనుమడు. ఈతని తంథడడియో, తాఠతయో, ము శ్రాశయో జీవించి యుండుటచే ఈతడు యువాపళ్య మైనాడు. కావుననే యువాపత్యార్థమున ఫక్‌ వచ్చినది. వీరిలో ఏ ఒక్కరును జీవించి యుండక పోయినచో ఆపుడీతడు గూడ గోశ్రాపత్య మే యగును గాన యజ్‌ ప్రశ్యయము మాథతమే వచ్చి “గార్ల్యః” అను రూపమే యగును.

దాక్షాయణ॥:- *దకస్య గోశ్రాపక్యమ్‌" ఆను నర్థమున మొదట “అత ఇజ్‌” అను నూశముచే (1014 ఇజ్యత్యయము చేయగా ఆదివృద్ధిచే “దాక్ని” అను రూపము సిద్దించినది. "దక్షళ్య యువాపక్యమ్‌) అను నర్ధమున గోళశ్రా ద్యూన్యన్రియామ్‌” (1011) అను నియమమును అనుసరించి, 'యజియోక్చ"అను సూత్రముచే (1012 గోత్రప్రత్యయాంత దాక్షిశబ్బముకం టె, ఫక్‌ (ప్రత్యయము.

తద్ధిడేషు అవత్యాధికారః 767 నకారమునకు పైనూ(తముచే 'ఆయన్‌” ఆదేశము చేయగా *దాడాయణః అను హపము సిద్దించినది, 1011. అత ఇక్‌ 414800

అపత్యేఒర్జే. దొక్షీఃం

“పాతిపదికాత్‌” “నమర్థానాంపధమాద్వా ““తప్యాపత్యమ్‌” అనునవి *నువ ర్తి౦చును. షష్ట్యంత మగు ఆదంత ప్రాతిపదికముకంటె అపత్యసామా గ్యెర్ధమున “ఇజ్‌” అను (ప్రత్యయము వచ్చును.

దాక్షీఃః_ “దక్షజస్‌* అను షష్ట్యంతమునకు ఈ సూూతముచే “ఇం్‌ సత్యయము, (ప్రాతిపదికత్వ, సుట్లోప్యు అకారలోవ, ఆదివృద్భ్యాదులచే 'దాక్షిః' 8ను రూపము సిద్ధించినది.

వావ్క్పూదొిట్వుళ్ళ 41.45

దాహవిః; బొడులోమిః.

బాహ్వాదులకం'పె గూడ అపత్యార్థమునందు ఇ౪్‌ (పత్యయము వచ్చును"

బాహవిః:- “బావోః అపత్యం పుమాన్‌" అను నర్ధ్థమున_ “బాహు “ద్దిము”౦పె ఈ సూూతముచే ఇజ్‌ (ప్రత్యయము. 'ఓర్లుణః” అను నూూతముచే 1000) గుణము, అవాదేశము___'బాహవిఃి,

బొడులోమిః:- ఉడూనీవ లోమాని యస్య సః ఉడులోమా. నక్షత సులవంటి రోమములు కలవాడు. ఉడులోమ్నుః అవత్యం పుమాన్‌ అను నర్ధమున 4 సూూకముదే ఇఇ్‌ ప్రత్యయము. ఆదివృద్ధిః *నస్తద్దితే' అము సూశ్రముడే 82%) అన్‌కు లోపము -“బొడులోమిః”.

వాం లోవ్మో౬వత్యోవము వవలవ్వూకారో వత్త్రవ్యాః,

ఉడులోమాః, ఆకృతిగణోయమ్‌.

చిహ్వపత్యయములు అను అర్థమును చెప్పవలసి యున్నపుడు లోమన్‌ 'బ్దముకంపె “అఅను అపత్య ప్రత్యయము చెప్పదగినది.

ఉడులోమా£:_ ఉడులోన్నుః అపక్క్యావి అను నర్ధమున, అపక్యబహు సము వివజీతము గాన ఈ వార్తికిముచే ఇఖ్‌పత్యయమును బాధించి “అ సత్యయము వచ్చినది. “ఉడులోమన్‌ అ” అని యుండగా “అన్‌'కు లోవము సూం$22). “అప్రత్యయమున జీత్త్వణిత్హ్వకిత్హ్వములు లేవు గాన ఆడివృద్ధి

768 ల ఘునిద్ధాన్తకౌదుదీ రాదు. “ఉడురోమాః'. (పబ వం ఈ విధముగ బొడులోమళద్దమునకు ఏకవచన ద్వివచనములందు. ఇకారాంత రూపములును, బహువచనములందు అకొరాంతరూపములును ఉండును "బొడురోమిః బొడులోమీ. ఉడులోమాః బొడులోమిం= బొడులోమీ_ జదులోమాన్‌ * మొ. బాహ్వాదిగణము ఆశృతిగణము. 1010. అన్భప్యాన న్తర్యే విదాదల్యోజ్‌ 4.1.104

యేత్వ(శ్రానృషయః తేభ్యోఒపత్యే, అన్యత్ర తు గోతత్రే,

అన్ఫషి, ఆనంతర్యే అని వదచ్చేదము, బిదాదులకం టబ గోన్రాపత్యార్హము నందు అజ్‌ (పక్యయము వన్చును, ఈ బిదాదులలోని బుషిభిన్నవాచకములకు మ్యాతము అనంతర మగు ఆసక్యము- ఆగగా ప్పతుడు, పుత్రి ఆశు నర్దము నందు వచ్చును.

బిద అనునది బుషివాచకము. అందుచే దానికంటె గోశ్రావత్యము అను నర్దమునందు అజ్‌ వ్రత్యయము. ఆదిషృద్ది, అకారలోవములచే _పథమైకవచన మున “వై దః" అను పదము సిద్ధించినది. బహుక్వవివక్షయందు గో త్రావత్యార్థ మగు యజ ్రత్యయమునకు “యజ జోళ్చ"అను,సూతముచే (1000) లోవము రాగా వీదాశ్క వీదాన్‌, బిదైః ఇత్యాది రూపము లగును.

ఈ విదాదిగణములో. చేరిన “పుత్రి 'దుహిశ్ళ" మొదలగు శద్రిములు బుషివాదకములు కావు గాన అపత్యార్హమునందే వాటికంట ఈ సూత్రనుచే అజ్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును. “ప్యల'* శబ్దముకంతె ఆ వత్యయము; ఆది వృద్ద అకారలోపములు- “పౌ కః”. దుహితృ శబ్దమునకు “దుహితు॥ అపక్యమ్‌ అను నర్ధమున అణఖ్‌ (ప్రత్యయము. *“దుపితృ అ' అని యుండగా ఆదివృద్దిః బుకారమునకు యణాదేశము= దౌహి(త్రః పుత్ర దుహిత్రాది శబ్దములకంటె నచ్చిన ఈ 'అజ్‌”ప్రత్యయము అపళ్కార్థ్యమే కాని గో శ్రావత్మార్థఠము కాదు. అందుచే బహంవచనమున దానికి “యజజోశ్చ” అను సూతముచే (1000) లోప(పనంగము లేదు గాన 'పొతాఃి 'దౌహిళత్రాకి ఇర్మాదిరూసములే యగును.

వివాదథట్యోజ్‌. 41-112

అపత్యే- శ్రైవః. గొజ్లః.

శివాదులకం'మె అపత్మార్థమునందు అణ్‌ [వత్యయము వచ్చును.

“శివస్మాపత్యమ్‌' *“గజ్ఞాయాః అపర్యమ్‌ '- అను నర్ధములందు ఈ సూత్ర ముచే ఆజ్‌ ప్రత్యయము. ఆదివృద్ది, అంత్యాకారలోపములు- "తవ “గాణ

తద్థితేషు అనత్యాధికారః 769 1016. మువ్యన్థకవ్భ న్టివడు భ్యోళ్ళ శీ 1.114

బుషిభ్యః- వాసిస్టః, వై శ్వామిత్రః. అన కేభ్యః- శ్వాఫల్కం8. వృష్టిభ్యః- వాసుదేవః, గురుభ్యః. నాకులః, సాహదేవి,

బుషివి'శేషవాచకళద్దిములకంటెను, అంధక, వృష్టికురువంశీయులను బోధించు శబ్దములకంకను ఆపత్యార్దమునందు అం్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును.

బుషులు మంటత్రదదస్టలు “ఫలీనాః వేదాః తపోబలవళాత్‌ యాన్‌ అర్షన్తి ప్రాస్నవనని శ్రే బుషయః.” పలీశనము లగు వేదములు తపోబలముచే ఎవ్వరిని పొందినవో (అనగా ఎవరికి (పక్యక్ష మైనవో) వారు బుషలు. “అజాన్ల వై పృశ్నీం్త పస్యమానాన్‌ (బహ్మ స్వయంభ్వానర్న త్‌. ఈత బుషమయో౬భవన్‌; తదృషీణామృషిత్వమ్‌. "అవి రై త్తి రీయ[క్రుతి. “సర్గాదిసమయేవేవాన్‌ సేతిహాసాన్‌ మహర్షయః, లేధిరేరపసా పూర్వం అనుజ్ఞాతాః స్వయంధుదా” అని పురాణ వచనము.

వాసిష్టః, వై శ్వామ్మిత్రః:- బుషివిశేషవాచకము లగువసిస్ట్రవిళ్వొ మిత్రశబములకంళ9 అసక్యార్లమున ఈ సూ(క్రముచే అణ్‌ (ప్రత్యయము. ఆది

౧ ఖి వృద్ధి అకొరలోపములు. శ్వాఫల్క॥2= శ్వపల్కస్య అపత్యమ్‌. శ్వఫలు్కుడు. అంధకవంశమునకు చెందినవాడు. ఈ సూతముచే అణ్‌ _సవ్యయము. వాసుదేవః- “వను దేవక్య అసత్యమ్‌'వసు దేవుడు వృష్టివంశమునకు. చెందిన వాడు. ఈ సూూశ్రముచే అణ్‌' ప్రత్యయము. నాకులః, సాహదేనః- “నకులన్య అపత్యం పుమాన్‌; సహ దేవస్య అపక్యం పుమాన్‌”ొనకులనహ దేవులు కురువం శమునకు చెందినవారు. ఈ సూ(త్రముచే అణ్‌ పత్యయము.

మాతుదఠ్‌ నంఖ్యానంభగదోవూర్భాయాః. శకం 1105

సంభ్యాదిపూర్వస్వ మాళృశబ్దస్య ఉద్‌ ఆదేశః స్యాక్‌;అణ్‌ (పత్యయశ్చ- ద్వ్వైమాతరః. షాణ్మాతురః, సాంమాతురః. భాద్రమా తురక,

సంఖ్యావాచకపదము, “సమ్‌” “భ[దిఅనునవియు పూర్వమునందు గల మాతృశబ్దమునకు “ఉత్‌ "ఆ దేశముగ వచ్చును; అపత్యార్థమున అణ్‌ (ప్రళ్యయము గూశ వచ్చును.

త్ర

970 లఘునిద్ధాన్తకౌముడీ

దైమాతురః_ ద్వయోః మాత్రోః అపత్యం పుమాన్‌ అని విగ హము, ద్విశబ్దమాతృళబ్దములకు “తర్జితార్దోత్త్లరపదసమాహరే చొఅను స్యూత ముచే (80%) సమాసము. ఈ సూత్రముచే అజ్‌ (ప్రష్యయము;మార్భళద్దము నకుఉదా దేశము అలోం క్యపరిభాషచే(21) అంతా దేశముగ వచ్చును.*ఉరణ్‌ రపరః' ఆను సూూతముచే (20) రపరత్వము. *ద్విమాతుర్‌ అ'ఆని యుండగా ఆది (వ్యకియ పైన చూపిన విధముగ నుండును. సాంమాతురః_ “సమీచీనా మాతా సంమాతా;సంనూతుః అసక్యం పుమాన్‌ (ప్రక్రియ పైవలెనే యుండును. భాద్రమాతురః_ “భద్రా చసా మాతా చ భద్రమాతా, భద్రమాతుః అసత్యం పుమాన్‌ "అని విగ్రహము. ప్రక్రియ పూర్వో క్రవిధమున నుండును.

రన్యాయాః కొనీశ చం 4.1.114 చాత్‌ అణ్‌, కానీవః_వ్యాసః, కర్ష శ్చ, ణె

కన్యాళబ్దమువకు నీ అను నాదేశము కూడ వచ్చును. “చిఅనుటదే

అజ్‌ ప్రత్యయము కూడ వచ్చుననియరము. ఖ్‌

కొనీనః. “కన్యాయాః అపత్యం పుమాన్‌ొఅను నర్హముక ఈ సూత్ర ముడే అణ్‌ ప్రత్యయము,కన్యాళద్రిమునకు “కవీనిఅను నా దేశము.ఆదివృద్ది అకార లోపములు_'కానీనఃి. ఇచట “కన్య” అనగా అవివాహితయని యర్థము. వ్యాస కర్దులు అవివాహిత లగు సక్యవతీకుంతులకు జన్మించిరి గాన *కొనీనః' అనగా వ్యాసుడు లేక కర్ణుడు అని యర్థము.

(్రీల్వో భక్‌. 41.120

శ్రీ పత్యయా న్తేభ్యో ఢక్స్‌- వై నతేయః

త్రీపత్యయాంతములకంపె అపసత్యార్థముశందు. “ఢక్‌*” ప్రక్యయము

వై నతేయఃవినతాయాః అపత్యం ప్పమాన్‌” *వినతా"ళబ్దిము స్త్రీ పత్య యాంతము గాన దానికంటె ఢక్‌ (ఫత్యయము. కకారము ఇర్సంజ్ఞ కము.”అయ నేయాసియయఃఫఢఖఛభాంప్రక్యయాదీనామ్‌ "ఆను సూ(త్రముచే (1018) రకా రమునకు *ఏయ్‌ి" ఆదేశము, *వినకా ఏయ్‌ ఆఆని యుండగా “కితిచ”అను

తద్ధితేషు అవత్యాధికారః 771 సూ(త్రముచే (1001) ఆది వృద్ది చేయగా ఇకారమునకు ఇకారము. “య స్యేతిచ' అనుస్తూతముచే (28%) ఆకారలోపము-“వై నతేయఃి.

రాఎళ్బూతరాద్యూల్‌ * $11807

“రాజన్‌” “శ్వశుర'అను శబ్దములకంటె ఆపత్యార్థమునందు యత్‌ (ప్రత్య యము వచ్చును.

ఈస్యూతము ననుసరించి రాజన్‌ శబ్దిముకంచె అపత్యసామాన్యార్థము నందు యత్‌(ప్రత్యయము రావలసి యుండగా క్రింది వార్తికము. చెప్పబడు చున్నది.

వా. రాజో శాతావోవేతి వాచ్యమ్‌.

రాజన్‌ శబ్దముకంటబె వై సూత్రముచే విహిత మగు యక్‌ ప్రక్యయము రాజుయొక్క అపత్యము అను సామాన్యార్థమునందు గార రాజు మొక్కఅపత్య మై,ఆజాలికి చెందినవాడుఅనునర్థ మునందు వచ్చునని చెప్పవలెను.

ఈ విధముగ ఈ వార్తికముచే జాత్యర్థమున “యక్‌”ప్రత్యయముచేర్చిన పిదస “రాజన్‌ యిఅని యుండగా “న స్తద్ధితే'అను సూూతముడే (822) “ఆన్‌ "కు లోపము రావలసియుండ;-

యే చాభావతర్భుడోః 6,4,168 యాదౌ తద్ధితే పరేఒన్‌(ప్రకృత్యా స్యాత్‌, నతు థావకర్మణోః, రాజన్య!, శ్వకళుర్యః, జాతావేవ కిమ్‌:

*అన్‌ "అను పూర్వసూ(తము, “పగృత్త్యైకాచ్‌' అనుసూత్రమునుండి 4ఫప్రృత్యా" అనుపదము అనువ ర్రించును. అజ్ఞాధికారసా మర్థ్యముచే "పత్యయఃి అనుపదము లభ్య మగును. యకొరాది యగు తద్దిత ప్రత్యయము పర మగునపుడు “అన్‌” ప్రకృతిరూపముతో నుండును (లోపింపదు); భావకర్మార్థములందు మాతతము కాదు

ఈ సూ(కముచే '“అన్‌*కు లోపము విషేధింపబడుటచే “రాజన్య” అను ప్రాళిపదికముసిద్ధించును. రాజ (త్యత్రియ జాతికిచెందినవాడు అనగా క్ష్మ్మతియు నకు క్షతియస్త్రీయందు జనించినవాడు అని అర్థము.

శ్వశుర్యః శ్వశురస్య అపత్యం పుమాన్‌. శ్వశురశద్దముకంళు పూర్వ సూూతముచే యక్‌ (ప్రత్యయము. యత్‌వత్యయమునకు ణీత్త్వము గానిం

7/2 లఘునిద్ధార్షకొముదీ ఇీత్త్యము గాని కిత్స్వము గాని లేకుండుటచే ఆదివృద్ది రాలేదు. రాజన్‌ శబ్దము నకు జాతివాచక మగునపుడు మాక మే 'యత్‌” ప్రత్యయము వచ్చునని చెప్పుటచే శూద్రన్త్రీ మొదలగువారియందు. రాజు (క్షథతియుని వలన జనించినవాడు అను నర్దమునందు అపత్యార్థమున అణ్‌ (ప్రత్యయము వచ్చి రాబోవు సూత్రమే “అన్‌ "కు లోపమునిషిద్దమగుటచే “రాజని అనురూవము సిద్ధించును.

అన్‌. 64.107

అన్‌ (ప్రకృత్యా స్యాదణి పరే రాజనః,

“ఇనణ్యనవత్యే” “పకృతై్య్యైకాచొనుండి “అణి” 'ప్రకృత్యా"అనువర్హిం చును. అణ్‌ ప్రత్యయము పర మగునపుడు “అన్‌ '(్రకృతిభావముతో నుండును (లోపింపదు).

కత్తాంద్‌ ఘః 41.108

క్షత్త్రియః. జాతొ ఇత్యేవ, క్వత్రిః అన్యత్ర.

తత్త్ర్రళబ్దముకంపె అపత్యార్థమునందు ఘ్యపత్యయము వచ్చును.

క్ష్పత్త్రియః- “క్ష త్త్రంన్య అపత్యం పుమాన్‌” ఈసూ(శ్రముచే ఘప్రత్య యము. *“ఆయనేయీనీయియః ఫథఢఖఛఘాం(ప్రత్యయాదీనామ్‌ అఆశుసూ(త్రముచే (101%) ఘకారమునకు “ఇయ్‌"ఆ దేశము అకారలోసము. (సూ286%*క్ష త్తింయ' శద్దిము నిస్పన్న మైనది. క్షత్రియస్త్రీయందు క్షత్రియని వలన జనించిన కత్రి యజాతీయుగు అని యర్థము.

నిస్బన్నమగు పదము జాతివాచక మగునపుడు మాత్రమే ఘప్రత్యయము వచ్చును. జాతిభిన్నార్వమునందు, అనగా క్షతియునివలన కూద్రాదిస్త్రీయందు జనిం చినవాడు అను నర్ధముశ'అత ఇజ్‌ 'అనుసూ తముచే (101 “ఇజ్‌ "ప్రత్యయము వచ్చి “కె త్రిక అను రూపము సిద్ధించినది.

రేవత్యాదిభ్యప్టక్‌. 41.146

“రేవతి మొదలగు వపదములకం'బ ఆపత్యార్థమున “ఠక్‌” ప్రత్యయము

వచ్చును. 1027 ఠలస్యేతః 7850 అజ్ఞాత్‌ పరస్య ఠన్య “ఇక ఆదేశః స్యాఠ్‌. రై వతికః,

తద్ధితేషు ఆసత్యాధికారః ౮73

“అజ్షన్య' అధికారము. అంగముకంటె సరమైన రకారమునకు *ఇశి అను నాదేశము వచ్చును.

ర వతిక;_ రేవళ్యాః అపక్యం పుమాన్‌ అని వి(గ్రహము. పూర్వ సూ(త్రముచే కక్‌ ప్రత్యయము. “ఠక్‌ 'లోని కకారము ఇళ్సంజ్ఞ కము అకారము ఉచ్చారణార్థము. “రేవతీ రి'ఆని యుండగా ఈ సూ(త్రముచే *“ఇకి ఆదేశము. 'కి8ి చిఅను సూత్రముచే (10010 ఆదివృద్ధి. “య స్యేతిచిఆను సూత్రముచే (౫9) ఈకారలోపము “వై వతికః ”

ఉనవదోళన్దాల్‌ శగతియాదణ్‌ శీ! 168

జనపదక్ష (త్రియవాచకాద్‌ “అజ్‌ 'స్యాదపత్యే. పాజ్బాలః,

జనవదక్ష(త్రియులను టోధించు శద్దముకంటె అపత్యార్థమునందు “అజ్‌” (వత్యయము వచ్చును,

పాజఖ్చాలఃం “పజ్బాల "శబ్దము పంచాల మను దేశమును, ఒక క్షత్రియ జాతిని గూడ టోధించుచున్నది. కావున “పొంచాలన్య అపత్యమ్‌ "అను నర్హము నందు ఈ సూశత్రముచే అఖ్‌ ప్రక్యయము. ఆదివృద్ది, అకారలోసములుం “పాఖ్బాలళ సంచాలుడనురాజుకుమూరుడు ,

వొ జగళియనమానోలబ్టాల్‌ ఉనవదాత్‌ తొన్యు రాజన్యవత్యవల్‌_ పజ్బాలానాం రాజా-పాజ్చ్బాలః.

క్ష్మత్రియవాచకళబ్దిముతో సమాన మగు జనపదవాచకశబ్దిముక౦టె, “ద్రావి యొక్క రాజు"ఆఅను నర్జమున అపత్యార్థమునందువలె (పత్యయములు వచ్చును.

పెన చూపిన విధముగ వందాలశబ్దిము కత్రియజాతివిశేషమునకును దేశ మునకును గూడ పేరు. కొవున “పవ్చాలానాం రాజి అను నర్ధమున శఈవారి వాం శూలోరణ్బ క్రవ్యః

పొరవః.

పూరుశబ్బముకంక ఆపసత్యార్దమునందు ఆణ్‌ చెప్పదగినది.

పొరవః_. “పూరు'శద్దిము క్షత్రియవాచథ మైనను జనపదవాచకము కాకుండుట చే పూర్వసూత్రముచే (1028) "అజ్‌" వచ్చుటకు అవకాశ్లను లేదు

774 లఅఘుసీద్ధాంతకౌముదీ గాన “ప్రా గ్రీవ్యతోఒణ్‌ "అనుసామాన్యశాస్త్రనిహిత మగు అణ్‌ వచ్చుటకు అన కాశ మున్నది, ఐనను త(ద్రాజసంజ్ఞానిమి త్తమ ఈ (పకరణమున ఈ వార్తికము చెప్పబడినది, బహువచనమునందు లోపించుట త ద్రాజసంజ్ఞ కుప్రయోజనమనవి ముందు స్పష్టము కాగలదు. *పురోః ఆపత్యంపుమాన్‌ 'అనివిగ్రహము, ఈ వా రికముచే అణ్‌ ప్రత్యయము. ఆదివృన్సి. ఓర్లుణః'అను సూత్రముచే(100% అలతి గ ళం గుణము, అవా దేళము-'పొరవఅను శబ్దము నిష్పన్న మైనది. నా, వౌజటోర్యణ్‌ ౪ ణి

పాజ్జ్యః.

“జనపదళద్దాత్‌ క్ష త్రియాదజ్‌ * అనుసూత్రపసంగమునందు చెప్పదిడుటచే ఈనా ర్హికమునకు “జనసదక్షత్రియవాచక మగు 'పాణ్ణు'ళబ్దముకంట 'డృణ్‌” (ప్రత్యయము వచ్చును"అని యర్థము,

పాణ్యః- “వాణ్రశీ అపత్యమ్‌"అని యరము. “క్షత్రియసమానళద్దాత్‌

ఈ. న! ఇ గ్‌ జనపదాత్‌ తస్య రాజన్యపత్యవత్‌ ” (నూ-1028) అను వారర్హికము ననుసరించి “పాణ్ణూనాం రాజా'అను నర్థమునందు గూడ ఈ “డ్యణ్‌ ప్రత్యయము వచ్చును. ఇందలి డకొారణకారిములు ఇత్సంజ్ఞకములు, “పాజ్ణుయిఅని యుండగా “టేః' అనుసూ[త్రముచే (245 టిలోపము. “పాజ్య్యి'అను అకారాంతశద్దిము సిద్దించినది ఇచట పాడ్డుళద్దిము 'శ్వేతగుణవాచకము గొని, యుధిష్టిరాదిపితృవాచకము గాని కాదు.

వడనాదిల్యోణ్యః, శం1.1702 కౌరవ్యః*నై షధ్యః యా జనపదక్ష్యత్రియవాచకము లగు కురు బ్లనకోరాదిశబ్బములకం కె అపత్యార్థ్‌ మునందును ,రాజార్థమునందును ణ్య(ప్రత్యయము వచ్చును.

కౌరవ్యః- *కురోః అపత్యం పుమాన్‌” లేక “కురూణాం రాజా"అను నర్థమున ణ్యి ప్రత్యయము. ఆదివృద్ది, '“ఓర్గణకిఆనుసూ(త్రముడే (16)

గుణము, అవాదేశము-'కౌరవ్యః'.వై షధ్యః_ నిషధశబ్దము నకారాది యగు షా

'దేశరాజవాచకళద్లము. “నిషధస్య ఆపత్యం పుమాన్‌లేక “*నిషధానాం రాజూ"

అను నర్ధమున ఈ సూూత్రముచే ణ్యప్రత్యయము. ఆదివృద్ధి,అంత్యాకారలోప

ములు “న్హైషధ్యః”,

తద్ధితేషు అపత్యాధికారః %7క్ర్‌ 1000. తో త్యదావాః 41.174

అజ్‌ ఆదయః త(ద్రాజసంజ్ఞాః స్యుః

“త్తే! అను తచ్భబ్లిము 'జనపదళద్దాత్‌ "ఇత్యాది సూూతములచే విహితము లగు అఇాద్శిిపశ్యయములను పరామర్శించును. “ఆజ్‌” మొదలగు ప్రత్యయము లకు *త దాజములు 'అని పేరు.

తగదాజన్ధూ వివువు కోనై వాన్రియామ్‌. 24.602

బహుప్వర్దేషు తదాజస్య లుక్‌; తదర్ధకృతే బహుత్వే,న తు శ్రియామ్‌. ఇక్వెకవః, పజ్బాలాః, ఇత్యాది.

“"ణ్యక్ష(త్రియార్ష జీతో యూని లుగణిజోః”నుండి “లుక్‌ 'అనువర్థిం చును. బహ్వర్థములు టోధ్యము లగునపుడు,ఆ బహుత్వము త ద్రాజప్రత్యయాంత వాచ్యములకు మాత మే సంబంధించి యున్నపుడు, త ద్రాజ్రత్యయములకు లుక్‌ వచ్చును, శ్రీలింగమునందు మాత్రము రాదు.

ఇశ్వెకవః= “ఇత్వొకోః అపత్యాని పుమాంసఃిలేక “ఇత్వాకూణాం రాజానః "అనునర్థమున ఇవ్యాకు శబ్దముకంటె ఆఅణ్‌ వక్యయము (సూ-1026). ఇచట తద్రాజప్రత్యయ మగు "ఆజ్‌ అంతమునందు గల “ఇక్వాకుఅి అను దానిచే టోధింపబడు “ఇక్స్వాకుని అపత్యములు” “ఇవక్వాకు దేశముయొక్క రాజులు ఆనునర్జము బహుత్వమునందున్నది గాన ఈ “ఆజ్‌ *'ప్రత్యయమునకు ప్‌ సూ(త్రముచేలోపము వచ్చి [పథమాబహువచనమున “ఇక్వాకవఃకి అను రూపము సిద్దించినది. ఏకవచనద్వివచనములందు మొతము అజ్‌్లోసము లేదు గాన ఆది వృద్ధిగుణావా గేశాదులచే “ఐఇ్వొకవః-ఐజ్వెకవొ "అను రూపము లుండును.

పజ్బాలా*ః-_ "పజ్బాలస్య అఆపర్యాని పుమాంసః' లేక “పజ్బులానాం రాజానః "అను నర్జమునందు వచ్చిన “అజ్‌” (ప్రవ్యయమువకు పైవలెనే లోసము “పాజ్బాలః-పాజ్భాలౌ-పజ్చాలాః ” ఇత్యాది విధముగ బహువచనములందు ఆజ్‌ ప్రత్యయము లోపించి రూపములు పిద్దించుచుండును.

తమ్చోతాల్డుక్‌. 41415

అస్మాత్‌ త(ద్రాజస్య లుక్‌, కమ్చోజః. కమ్చోజౌం

“శ్రే త ద్రాజాః”నుండి “త (దొజాళి అనువ ర్తించిషష్ట్యృంతముగ మౌర్చ బడును, క మ్సోజశబ్దముకం'బె పరమైన త దాజప్రత్యయమునకు లుక్‌ వచ్చును.

ల్‌ల్ర్‌ లఘునీద్ధాంతకౌముడీ కమ్చొజః, క మ్చోజౌొ:- కంటోజశబ్దము జనపదరాజవాచకము* దాని కంక “కంబోజస్య అపత్యం పుమాన్‌” *క మ్చోజానాం రాజా 'అనునర్థమునందు “జనపదళద్దాత్‌-” ఇత్యాదిసూూతముచేతను_ (102%), “క్ష్యత్రియసమానశద్దాత్‌” ఇత్యాదివార్తికముచేతను విహిత మగు అఇఖ్యత్యయమునకు ఈ స్యూత్రముచే లోపము. అర్థమునందుమా త్ర ముభేదముండదు,. వొం కవ్యోడాదిఖ్య ఇతి ఎ క్ష్రవ్యమ్‌. చోలః, శకః. కేరలః యవనః, ఇత్యపత్యాధికారః, ఒక్క కంటోజశబ్దముకం టె యనశియే కాక, కంబోజమొదలగు శద్ద ముల కంక పర మగు తద్రాజపత్యయములకు లుక్‌ వచ్చు నని చెప్పవలెను. చోల, శక, కేరల, యవనళబ్దములు దేశరాజోభయవాచకములు, అందు “డోలి “శక "శబ్దములు ద్వ్యచ్క-ములుగాన “ద్వ్యజ్‌ మగధకలిజృసూరమసాదణ్‌ ” అను సూ[్రముచే (4.1.108) (లఘుసిద్ధాంతకౌముదిలోలేదు అపత్యము లేక రాజు అను నర్థమునందు ఆణ్‌ వచ్చును, 'కేరల' 'యవనిళబ్దములకు “అజ్‌ " (ప్రత్యయము (సూం10808) వచ్చును. వాటికి ఈ వార్తికముచే లోసమువచ్చి “దోలః,శకః, కేరలః,యయవనః”అను రూపము లగును. అర్థమునందు నూతము మాప్ప లేదు. అపత్యాధికార పకరణము సమాప్తము, అథ రకా ద్య రఠొః అజా థి 1038. తోనో రోజ్తం రాగాల, ఈ8ిం! అణ్‌ స్యాత్‌,రజ్యతే అనేనేతి రాగఃం కషాయేణ రక్తం వస్త్రమ్‌- కాొషాయమ్‌. “ప్రాగ్జీవ్యతో ఒణ్‌ "నుండి 'అణ్‌ "అనువర్రించును, “దానిచేత రంగు కల దిగా చేయబడినది'అను నర్దముశ తృతీయాంత మగు రాగ(వర్హ)వాచకళద్దిము కంటి అణ్‌ 1పతగయము వచ్చును.

తద్దితేషు రక్తాద్యర్థకొః 2777

సూ(త్రమునందలి “రాగ'ళబ్దిమునకు “రజ్యతే ఆనేని అను వ్యుత్చ్తిచే దేనిచేత (వస్తాదికముు రంగుగలదిగ చేయదిడునో అట్టివర్ణము అని యర్థము.

కాషాయమ్‌:= కషాయేణ రక్తం వశం కొషాయమ్‌,. ఇచట సమర్థ మును, రాగవాచకమునుతృతీయాంతమును అగు కషాయళబ్దముక౦ంటె ఈ సూత్రముచే “ఆ రంగుచే రంగుకలదిగు చేయబడినది”అను నర్ధమున ఆణ్‌ (ప్రశ్యయము. “కషాయ టా అిఅని యుండగా తద్దితాంతమగుటచే “కృ త్తద్ధిత సమాసాళ్చిఆను సూత్రముచే (110) (ప్రాతిపదికత్వము. “సుపో ధాతు ప్రాతి పదికయోః*అనుసూ[త్రముచే. (724 సుప్‌కు లోపము “కషాయజిఆని యుం డగా “తద్ది తేస్వచామా దేః”అను సూూర్రముచే. (841) ఆదివృద్ధి. “య స్యేతి చి అనుసూడత్రముచే (284%) అకారలోపము వస్తశళబ్దము నపుంసకలింగము గాన దానికి విశేషణముగ నపుంసకలింగ్యప్రధమైకవచనమున “కొషాయం"అని (ప్రయో గింపదడినది

నత్యతోణ యుక్తః కాలః కీంజితి

అణ్‌ స్యాత్‌.

“నక్షత్రముతో కూడిన కొలము,అను నర్హమున అణ్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును. అణ్‌ విధాయక మగు ఈ సూ(కమునందు 'నక్ష్యతేణ'అనునది మొదటి పదము గాన *“సమర్జానాం (పథమాద్వా"' అను ఆధికారస్తూతము (887) ననున రించి ఈ(ప్రక్యయము నక్షత్రవాచకళబ్దముకం'ప వచ్చును. “నక్ష్యకేణ” అనుపద మునకు నక్షత్రయు క్రచంద్రుడు ఆని యర్హము.

“పుష్యేణ యుక్తం అహః” అనుర్ధ్థమునందు నత్షతవాచక మగు పుష్యళబ్దముకంటె ఈ సూ్యతముచే ఆణ్‌ (ప్రత్యయము. ఆదివృద్దిపొష్య ఆ ఆని యుండగా

వా తివ్యవ్రవ్యయోర్న్యత్ష్యతాణీ యలోవ ఇతి వాచ్యశ్‌.

పుష్యేణ యుక్తం పౌషం అహః,

నక్షస్రాణ్‌-అనగా “నక్షశ్రేణ యుక్తః కాలః ,అనుసూ (త్రముచే చేయబ డిన ఆణ్‌-పర మగునపుడు “తిష్య” “పుష్య'శబ్దములందలి యకారమునకు లోపము వచ్చునని చెప్పవలెను. ఈవారర్రికముచే యకారలోపము; “య స్యేతి చి

౯. లఘుసిద్ధాన్తకోముదీ అను సూూతముచే (౫6) అకారలోపము-పధమైకనచనమున “పొషష్‌"* అను పదము సిద్ధించినది. పుష్యనక్షతముతోగూడిన చంద్రుడుగలది అని యర్జము 10005. లుబవిళలే పే, 4.2.4 జ్‌ ళా తి, అష ళ€ం ఎఆర్‌ కి, పూర్వం విహితస్య లుస్‌ స్యాత్‌ ;షష్టిదణ్ఞాత్మకస్య కాలస్యా ఆస అస ఆద

వా_న్తరవిశేష త్‌ న గమ్మ్యతే. అద్య పుష్యః*

లుప్‌,అవిశే షే.అవిశేష మనగా ఆరువదిగడీయల కొలమునందు పగలు రాతి అనుఅవాంతకవిశ్రేషవివక్ష లేకుండుట యని యర్థము. అవాంతరవిశే షము అవివక్షీత మగునపుడు, పూర్వసూ(తవిపిత మగు అణ్‌కు లోపము వచ్చును.

అద్యపుష్యః_ కాలమును అరువది గడియల చొప్పున విభజింపగా ఆషష్టిఘటికాత్మక మగు ఒకొ్కాక్కుకొాలమున చందదుడు ఒక్కొక్క నక్షత ముతో సంబంధించి యుండు నని జ్యోతిషసిద్దాంతము. ఆషష్టిఘటికొపరిమిత కాలము పగలా రాతియా యను విశేషవివక్ష లేర ఇచట “ఆద్య"అని సామాన్య రూపమున చెప్పబడినది. అహోరా(శవాచక మగు అద్య అను ఆవ్యయము అధి కరణశక్రిప్రధానము. ఇచట ఆ అధింరణళ క్రిని పరిత్యజించి అహోర్వ్యాతకొల మాత్రార్ధమున పమోగింపబడినది. “పుష్య 'శబ్ద్బముకం'టె వచ్చిన అణ్‌ పక్యయ మునకు ఈ సూ(త్రముచే లోపము వచ్చినది. ఈ అహోరాత్రము పుష్యనక్యత యు కచంద్రయు క్ర మెనది అని యర్షము.

అమాతీ త ఖు 1006. దృన్షం నామం 442.7 వ!

తేన ఇత్యేవం వసిష్టేన దృష్టమ్‌-వాసిష్టమ్‌ సామ.

“తేన రక్తం రాగాత్‌ 'నుండి “తేన'అనువ _ర్తించును. “ఆతనిచే చూడబ డిన సామ'ిఅను నర్జమున తృతీయాంతపదముకంశి *అణ్‌ 'మొదలగు (ప్రత్యయ ములు వచ్చును.

వాసిష్టమ్‌; *వసిష్టేన దృష్టమ్‌ సామ'అనునర్ధమునతృతీయాంత మగు వసిష్షశబముకంటె అణ్‌ ప్రక్యయము. ఆదివృద్ది,ఆంత్యాకారలోపములచే “వాసిష్షి 9౧ ఖై అన

శదిము నిష్పన్నమైనది. “వసిష్తునిచే చూడబడిన సామము.

చ మెనూ అ 1087. వామదోవాడ్త్వ్యడ్వొం 42. అటి వామదేవేన దృష్టం సామ వామదేవ్యమ్‌.

తద్ధితేషు రక్తాద్యర్థకాః 70

“కేన దృష్టం సామిఅను నర్ధమునందు వామదేవళబ్దముకం టె “డ్యత్‌' “డ్య'అను (పత్యయములు వచ్చును. 'డ్యత్‌' “డ్య*ప్రత్యయములలో చివరకు 'య'మాత్రమే శేషించును.. మొదటి దానియందు తిళ్స్వరార్థమై తకారము చేర్చబడినది.

వామదేవ్యమ్‌:. “వామదేవేన దృష్టం సామిఅని యక్థ్రము. తృతీ యాంత మగు వామదేవళద్దిముకంబ “డ్యత్‌ 'లేకీడ్య”ప్రత్యయము చేయగా “వామదేవ య'అని యుండగా టిలోసముం(సూ-£12) “వామ దేవ్యమ్‌ .”

వరివ్భుతో రభ, 42.10

అస్మిన్నర్ధే అణ్‌ (ప్రత్యయో భవతి. వన్తేణ పరివృతః- వాస్రోోరథ!.

“తేన రక్తం రాగాత్‌'అను సూ(త్రమునుండి “తేని అను సవము అను వర్తించును. “దానిచే చుట్టబిడిన రధముఅను నర్ధమునందు తృతీయాంత శబ్దముల కంచె అణ్‌ [ప్రత్యయము వచ్చును.

వాస్త్రః రథః_ *వ స్తేణ వరివృతఃఅను నర్థమున తృతీయాంత మగు వస్రశబ్దిముకంటె ఈస్తూతముచే అణ్‌ (ప్రత్యయము. ఆదివృద్ధి అకారలోప ములుఎవాస్త్రః',

తతో 9ద్ధ్య్రత యమమతోభ్యః శీలి, [4

శరావే ఉద్భృతః-శారావ ఓదనః.

“తీసి డావియందు ఉంచదిడినది* అనునర్దమునందు సప్రమ్యంతములగు పాత్రవాచకళబ్ధములకంటె అణ్‌ (ప్రశ్యయను వచ్చును.

శారావఃఓదనః. శరావే ఉద్ధు9తః-తీసి మూకుడుయందుంచబడిన (అన్నము) అనునర్థమునందు. పాథతవిశేషవాచక మగు “శరావిళద్దముకం'టె ఈ సూ[్రముచే. అణ్‌ ప్రక్యయము. ఆదివృద్ధిఅకారలోపములు- 'శారావఃి “మూకుడులోనికి తీసి ఉంచబడిన అన్నము.”

నంన్ట్ట్రులతొం భష్లాః 42.16

స్నప్పమ్మన్నాత్‌ అణ్‌ స్యాక్‌ సంస్కృతే ఒర్టే, యత్‌ సంస్కృతం

భళిశ్చేత్‌న్యుః. (శ్రా ష్ట్రేష సంస్కృతాః ాష్టాః యవాః,

780 లఘునిద్ధాన్తకౌముడీ

పూర్వసూ(త్రమునుండి“త త్ర”అనువ ర్హించును. దానియందు సంస్కరింప బడినది (తత్ర సంస్కృతమ్‌) అను నర్థమునందు, అట్టి సంస్కృతపదార్థము భక్ష్య మైనచో, ఆసప్పమ్యంత శబ్దిముకంటె అణ్‌ ప్రత్యయము వచ్చును.

(భ్రాహ్ట్రాః యవాః_ భ్రాష్ట్రేషు సంస్కృృతాః (మంగలములో వేచుట ద్వారా సంస్కంరింపదిడినవి అను నర్హమున స్త్ప్పమ్యంత మగు (భొష్ట్రళద్దిము కంటె అణ్‌ ప్రశళ్యయము వచ్చినది. ఆదివృద్ధి అంత్యాకారలోపములు-_ “భాష్టాాః (వ. బప ్సె. “భాష్ట్ర'ఇత్యాదిస్టలములందు స్వత స్పిద్దముగ ఆకార మున్నను “పర్ణన్యవల్ల కీణ ప్రవృత్తిఃి (మేఘము ఆవళ్యకత గల పొలములందును, ఆవళ్య కత లేని సముద్రాదులందును గూడ సమముగనే వర్షించును;ఆ విధముగనే అవ కాళమున్నచో లక్షణము ఆవశ్యకత యున్నను లేకున్నను (పవ ర్తించును) అను న్యాయమును పురస్కరించు కొని ఆదివృద్ధాదులు చేయుట సం[వ్రదాయము.

1041 నొన్య దేవతా. 4.82.24 ఇన్లో దేవతా అస్య ఐన్ట్రం=-హవిః, పాళుపతమ్‌. దార్ల్శస్పతమ్‌. యట యి లొ

“ఆది దానీ దేవత'*అను నర్జ్హమునందు అణ్‌(ప్రక్యయము వచ్చును. ఈ సూ తమునందు 'మొవటి పదము సా' అనునదిగాన “సమర్జానాం (వ్రధమాద్వా” ఆను సూతము (887) ననునరించి “సాపదార్థ మగు (పథమాంతపదముకంట (ప్రత్యయము వచ్చుగు.

ఐన్ష్రం హవిః “ఇంద్రః దేవతా అస్య"-దీనికి ఇంద్రుడు దేవత-అను నర్ధమునందు (పరమాంత మగు ఇంద్రళద్దిముకం'టె అణ్‌ (ప్రత్యయము. ఆది వద్ది ఆకారలోకములు-*ఐన)మ్‌” ఇపే 'పశుపతిః దేవతా అస్య” “బృహస్పతిః

జీ ౧ ళం దేవతా ఆస్య”అను నర్థములందు పకుపతి బృహస్పతి శబ్దములకంపె అణ్‌ ప్రత్యయము; ఆదివృద్ధి, ఇకారలోసములు- *పాశుపతమ్‌”, “దార్హస్పతమ్‌”. 1042. వశాదున్‌. 4.2 28 స్తులో

“సాస్యదేవతా'అను నర్షమున కుకళబ్దముకంప ఘః్‌ ప్రత్య యము వచ్చును.

శుక్రియమ్‌:- *పక్రః దేవతా అస్య"ఆను నర్జమున (ప్రధమాంత మగు శుక్రశబ్ద్బముకంచ. ఘన్‌ ప్రత్యయము. “ఆయనీయీ. =.” ఇత్యాదిసూత్రముచే

తద్దిచేము రక్రాద్యర్థకాః 781 (1018 ఘకారమునకు “ఇయ్‌'ఆ దేశము ఇపుడు *“ఇయ్‌'ఆను అజాది(ప్రత్య యము పరముగా నున్నది గాన “ళుక'లోని అకొారనునకు లోపము- “కకియమ్‌”.

సోమాద్ట్యాల్‌. శీ.2,80

సౌమ్యమ్‌.

“సాస్య దేవతా 'ఆనునర్జ మున ప్రధమాంతసోమళబ్దముకంటె 'ట్యణ్‌ 'అను ప్రశ్యయమువచ్చును. “ట్యణ్‌ "లో *యిమూ(్రము శేషించును. “*స్పికి వ్వ దేవతా అస్య హవిషః”అను నర్ధమునందు సోమళబ్దిముకంటె ఈ సూ(ర్రముచే ట్యజణ్‌ (వత్యయము. ఆదివృద్ది, అకారలోపములు-'సౌమ్యమ్‌' .

వాయ్ట్భ్రాతువతృ్భవనో యట్‌, శ2.81 వాయవ్యమ్‌, బుకవ్యష్‌.

వాయుబుత్కుపితృ,ఉషసఆను శద్దములకంటె 'సాస్య దేవతా అను నర్జమున యత్‌ప్రత్యయము వచ్చును.

వాయవ్యఘ్‌:- “వాయుః దేవతా అస్య'అను నర్థమున ప్రథమాంత మగు “వాయు"ళబ్దముకంటె ఈ సూత్రముచే 'యత్‌”ప్రత్యయము. “వాయ యి అని యుండగా “ఓర్జణః"అనుసూ లముడే (1005 గుణము. "“వాన్తోయి (వక్యయే”అను స్తూతముచే (2% అవాదేశము-వాయవ్యమ్‌”. ఇస్తే బుతుక్ది ముకంటి పై యర్ధమున యర్‌ వ్రత్యయము చేయగా “బుకవ్యమ్‌” సిద్ధించినదిం

“పితరః దేవతా అప్య'అను నర్ధమునందు పితృళబ్దిముకంటె ఈ సూత ముచే యత్‌ (వత్యయముఎపిత్స యిఅని యుండగా:

లీల ముతా 74.27

అకృద్యకారే అసార్వధాతుకే యకారేచ్వాచ పరే బుదన్హాం గస్య 'రీజ్‌ "ఆదేశః యన్యేతి చ పిత్త్య్విమ్‌, ఉషస్యమ్‌,

“అణ్జస్య అధికారము. “ఆయజ్‌ యి క్డితొనుండీ కయి", “అకృత్చార్వ ధాతుకయోర్డీ ర్రః”నుండి “ఆకృత్చార్వదాతుకయోః: “చౌ చ'ఆను సూత్రము ఆను వర్తించును. కృద్చిన్న మగు యకారము గావి, సార్వధాతుకభిన్న మగు యకా రము గాని, చ్విపక్యయము గావి పర మగునప్పుడు బుదంఠక మగు అంగము నకు “రీజ్‌అను నాదేశము వచ్చును.

782 లఘునీద్ధాంతకౌముదీ ఈ సూత్రముచే సిళృశబ్దమునకు రీజాదేశయు. జీత్తుగాన అంకావయన ముగ వచ్చును _-'పిత్రీ య'అని యుండగా *'యస్యేతి చ'అను సూటతముచే (బిల్స్‌ ఈకారమునకు లోపముఎపి త్తర్యిమ్‌.” *“ఉషః దేవతా అస్య'అను నర్జ మున “ఉషస్‌ 'శబ్బమునకు పూర్వసూ(తముచే *యక్‌” పత్యయము.*ఉషస్యమ్‌”.

వతృవ్యు-మా తుల-మా తామవా-వీతామవోః 42.86

ఏతే నిపొత్యన్తేః పితు్యతా సితృవ్యః, మాతుర్భాతా మాతులః. మాతుః పితా మాళామహిః, పితుః పిలా పితామహః. పితృవ్య,మాతుల,మాతామహు,పితామహ శద్దిములు నిపతింపబడుచున్నవి. అనగా వాటి (పకృతి _పత్యయాదిపరిశీలనము అనావశ్యక మని పాణిని యఖి ప్రాయము. కాని వారర్షికకారుడు పిత్రాదిశబ్బములకు, ఏయే యరక్టములందు ఏయే 'ప్రత్యయములను చేర్చుటచే *పితృవ్య”ఇవ్యాదిరూపములు సిద్ధించినవో తెలుపుచు “పితుర్భా9తరి వ్యత్‌ '-(పితృళబ్దముకంకొ,తం[డ్రియొక్క సోదరుడు అనునర్ధ మున 'వ్యత్‌ "ప్రత్యయము వచ్చును). *మాతుర్జులచ్‌” (మాతృళబ్దముకం'టె సోద రుడు అను నర్ధమున డులచ్‌ (ప్రత్యయము నచ్చునుు, “మాతృపితృభ్యాం పితరి డామహచ్‌ "మాతృసితృళబ్దములకం టె వారి తండ్రి యను నర్ధమువ డామహచ్‌ (స్రక్యయము వచ్చును అను వారర్థికములను చెప్పియున్నాడు.

పితృవ్యః_ తండ్రీసోదరుడు. పైన చూపిన వార్తికముచే పితృళబ్దము కంటె వ్యత్‌ [పత్యయము. మాశతులః-_ తల్లి సోదరుడు := మాతృళద్దముకంటె “డులచ్‌ ” పఠక్యయము. “పేఃశిఅనుసూ త్రముచేటి లోపము.

మాతామహః,పితామహః:. గ్రమముగ “తల్లి తండి” “ఠండ్రితం డి” అని యర్థము,మాతృపితృళదిములకంటె “డామహచ్‌ప్రత్యయము. కప్పే 'బ్రన్తు సూూశముచే (242) టిలోవము.

తనా నమాూవాః, క 2.87

కాకానాం సమూహః కాకమ్‌,.

“తస్య సమూహః'అను నర్థమునందు ప్రధమోచ్చరిక మగు షస్ట్యంత శద్దిముకంచె యథాశంభవముగ ్రాగ్లీవ్యతీయము లగు అణాదిప్రత్యయములు వచ్చును.

కాకమ్‌;:. 'కాకానాం సమూహః'అను నర్ధమున షష్ట్యంతమగు కొక

తస్థితేమ రిక్తాద్యర్హకాః 783 శబ్దముకంపి ఈ సూక్రముచే అణ్‌ వ్యయము. ఆదిపృద్తి ఆకారలోపములు- “క్యామ్‌” సమూహార్థకి వవ్యయాంత పదములు నపుంసకలింగములు , 1018. ఎకాదిల్యోణ్‌. 42.08 భిక్షణాం సమూహః ధైక్షమ్‌. గర్భిణీనాం సమూహః గార్భిణమ్‌. ఇహ. వాం భిన్వావో తద్దిరోం

ఇతి పుంవద్భావే కృతే=

“తస్య సమూహః "అను నర్ధమునందు భికెిదిసదములకంటెఅణ్‌ (త్య యము వచ్చును.

ఫై క్షమ్‌:- “భిషఇింశాఎ సమూహః 'అను నర్హమువందు షష్ట్యుంత మగు భిజిశద్దిముకంటె అజ్‌ (ప్రక్యయము, ఆగివృద్రిఆకారలోపములు. “గర్భిణీనాం సమూహఃిఅను నర్హమువందుగర్భి శీశబ్దముకంయె ఈ సూతముచే అణ్‌పక్య యము, “గర్భిణీ ఆలం యుండగా-

ఢ ప్రక్యయథభిన్న మగు తద్దిత్వపక్యయము. సర మగునపుడు భశంజ్ఞక మగు శ్తీలింగశబ్ర మునకు పృంవద్భావము వచ్చును. ఈ వా _ర్హికముచే “గర్భిణీ శబ్దమునకు పుంవద్భానము చేయుబచే “గర్భిన్‌ అఆ'అని యుండగా *న స్తద్దితే? అను సూతమువే (82) “ఇన్‌"కు లోపము రావలవు యుండ క్రింది సూత్రము చెప్పబడుచున్నది.

ఇ రణ్యనవల్నే. 64.101 ఆనపత్యా ర్టేఒణి'ఇన్‌ "(ప్రకృత్యా స్యాత్‌. తేశ 'న స్తద్దితే' ఇతి ఠా టిలోపో ను యువతీనాం సమూహః యొవనహ్‌,

ఇన్‌,అశీ,అనసత్యే. “పకృతై్యైకాచ్‌*మండి *ఫప్రకృత్మా" అమవర్తిం చును. అపత్యార్థకము కావి అణ్‌ ప్రత్యయము పర మగునపుకు “ఇన్‌ "పకృతి భావముతో నుండును (లోపింపమ) ఈ సూకముచే 'ఇన్‌'కు లోపము నిషే ధింపబడినది గాన ఆచివృద్ధిణశ్వాదులచే (ప్రదమైకవచనమునందు “గార్భిణమ్‌" అను రూసము సిద్ధించినది.

“యవతీనాం సమూహః'అను నర్ధముశ పూర్వసూతముచే షస్ట్య్రంతయు వతిశబ్దముకం టె ఆణ్‌ ప్రళయము. యువతిళశదబ్దము యువన్‌ శద్దమునకు

784 లఘునిద్ధాంతకౌముదీ “యూన స్తిణఅనుసూ[త్రము (1275చే “త అను స్తీ ప్రళ్యయము చేర్చుటచే సిద్దిం చినది. 'యవతి అ" అన యుండగా “భస్యాఒథేత ద్ధితేఅను వార్షికముచే పుంవద్భావము.'యువన్‌ అ'అని యుండగా “న స్తద్దితే "అను సూ క్రముచే(822) “అన్‌'కు లోపము రావలసి యున్నది.కాని *“ఆన్‌"ఆనుసూూశముచే (1024అన్‌ ప్రకృతిభావముతోనుండును . ఆదివృర్తిచే ప్రధమైకవచనమునందు “యౌవనమ్‌' అను రూపము సిద్దించును. 1050. (గామజినవిన్తుఖ్య నల్‌ 4.2.48 గో న్‌ా టీ క

(లింతలన్తం స్రియామ్‌, (గ్రామతా,జనతా,బన్టులా.

“తస్య సమూహః'అను నర్షమున (గ్రాముజనుబంధు అఆనుపదములకంటె “తల్‌ ' ప్రత్యయము వచ్చును. తల్‌ప్రత్యయాంతములు స్త్రీలింగములోనుండును

శ్రామకా;- *“గామాణార సమూహః'అను నర్ధమునందు ఈ స్తత మచే “తల్‌ *ప్రళ్యయము చేయగా "(గ్రామకా"అను రూపము సిద్ధించును.*జనతా “బనుతాఇ'పే సిద్గించును.

థి ౧ ఇ నాం గవనవియాఖ్యాం చేతి వ క్రవూమ్‌. గజతాం సహాయతౌ,

“తస్య సమూహః'అనునర్థమునందు కగజి “సమూహ'”ళబ్దములకం టె గూడ తల్‌ ప్రత్యయము వచ్చు నని చెప్పవలెను. గజానాం సమూహః గజతొ, సహాయానాం సమూహః సహాయతా.

వా, అవ్న్యాః ఖః (తొ

అహీనః.

(క్రత్వర్థక మగు అహన్‌ శబ్దముకంటె సమూహార్హమునందు ఖప్రత్య యము వచ్చును.

అహీనః._ '“అహ్నాం సమాహః”అని యర్హము. ఇచట ఆహన్‌ళద్దము నకుసౌత్యాహన్సు లని పేరు. అహన్‌శబ్దముకంటి ఖపత్యయము. *అహన్‌ ఖి అని యుండగా ఖకారమునక ఈన్‌"ఆ దేశము (నూ-1018) “ఆహ్నష్టఖో రేవ” అనుసూ[త్రముచేటిలోసముఎఆహీనఖి,

తద్దితేషము రక్తాద్యర్థకాః 785 1051. అబి త్తవా న్ధిధోనో స్టర్‌. కీ.247 ఆప్రాణ్‌వాచకళబ్దములకంచెన, హస్తి ధేనుళబ్దిములకంటెను “తస్య సమూహః"అనునర్ధమునందు “రక్‌*పతశ్యయము వచ్చును, 1052. ఇనునుక్‌ తాన్హాత్‌ రః 7051

ఇన్‌,ఉస్‌,ఉక్‌ తాన్తాత్‌ పరస్య రస్య కః, సాక్తుకమ్‌, హాస్తికమ్‌. ధైనుకమ్‌.

“ఠ స్యేకఃి నుండి “ఠవ్య"అనువ రర్తించును. ఇస్‌, ఉస్‌,ఉక్‌ ,త,అనునవి ఆంతమునందు గల ఆఅంగముకంటి పర మగు ఠకారమునకు “క 'అను నాదేశము వచ్చును.

సాక్రుకమ్‌:. “నక్తూనాం సమూహః "అనునర్ధ్హముశన స ర్తుళబ్దిము అచే తనవాచకము గాన దానికంటె పూర్వసూ(త్రముచే “రక్‌ ప్రత్యయము. *రక్‌ "లోని కికొరము ఇత్సంజ్ఞ కము. అకారముఉచ్చారణార్హము. “సక్తు'అనునది ఉగంతము గాన దానికంఠె పర మగు రకొరమునకు, “ఠ స్యేశః'అను సూ(తమును బాధించి ఈ హాళ్రముచే *క'ఆదేశము. “రితి చిఅను సూర్రముచే (1000) ఆదివృద్ధిం “సా క్తుంమ్‌.”

హాస్తికమ్‌-. “హన్తీనాం సమూహః”ఆమనర్జమున “హా _స్తిన్‌ *ళబ్దిము కంటె ఠళ్‌ (ప్రత్యయము అకారమునకు *ఠ స్యేకః'అను సూ[తముచే (1027) ఇకాదేశము. *న న్తర్గితే'అనుసూ(త్రము (022) చే ఇన్‌కు లోపము. ఆదివృద్ధి- “హా న్తికమ్‌' ధై నుకష్‌:= “ధేళూనాం సమూహ ధేను బ్ఞముకంటె తక్‌ ప్రత్య యము రకొరముశకు (ప్రకృతస్మూరముడే కాదేళము ఆదివృద్ధిల ధైనుకమ్‌.

తదలీతోతద్యేదం 48.50

దానిని చదువుగున్నాడు. దానిని తెలినకొముచున్నాడు అనునర్దముఐం౦దు సమర్థము లగు చ్వితీయాంతపదముఐకంటె ఆణ్‌ ప్రత్యయాదులు వచ్చును. గురు ముఖతః అక్షరానుపూర్వీ[గ్రహణ మునకు అభ్యయన మని పేరు. అర్థావగతికి వేదన మని పేరు.

“వ్యాకరణం అధీతే వేద వా'ఆనునర్జమునందు డ్వితీయాంత “వ్యాకరణ” శద్దముకంటె ఈ సూూతముచే అణ్‌ [పవష్యయము, “వ్యాకరణ అ"అని యు౫ డగా ఆదివృద్ది రావలసి యుండ:

786 లభునిద్ధాన్తకౌముదీ 1054న య్నాభ్మాం వదొన్తాథ్యాం వారా లు తాథ్యామైచ్‌* 7.8.8

పదా న్హాధ్యాం యకారవకారాభ్యా) పరస్య న వృద్దిః, కి స్తుళాభ్యాం పూర్వా (క్రమాదేచావాగమొ _స్తః. వ్యాకరణం అథీతే వేద వా వైయా కరణ!,

“కృుజేర్వృదిః "నుండి “వృద్రిః'అనువ రర్హించును. పదాంతము నందున్న యకారవకారముల" పె పర మగు వర్ణ మునకు వృద్ది రాదు;కొని ఆ యకార వకారములకు పూర్వమునందు (క్రమముగ ఐకార (యకారమునకుపూర్వము) బౌకారములు (వకారమునకు పూర్వము) ఆగమములుగ వచ్చును.

“వ్యాకరణ "ళబ్దిమునందు “విఅను ఉపస ర్ల్ణయందరి*ఇ'కారమునకు “ఇకో యణచిఆనుసూశ్రముచే (1గ) యణాదేశముచే యకారము వచ్చినది. ఇకారము సదాంత్యము గాన దావి స్థానమునందు వచ్చిన యకారము గూడ పదాంత్యమే. కొవున ఈ సూూతమువే ఆకారమునకు వృద్దినిషేధము; యకారమునకు వెనుక వకౌరాదేశము వచ్చి "వైయాకరణ అ'అని యుండగా అంధ్యాకారలోసముచే “వై యాకరణః" ఆనురూపము సిద్దించినది,

1055 (తమాదొాల్యో అన్‌. 42.61

[కమకః,పదకః ,శిక్షకః,మీమాంసకః. ఇతిర క్రాద్యర్థాః,

*'తదధీతే త ద్వేద'అను నర్థమునందు [కమాదులకంచట వున పళ్య యము వచ్చును.

క్రమకః- “శ్రిమం అధీతే వేద వా.'ఈ సూత్రముచే ద్విరీయాంత[ కమ శద్దిముకంటె వున్‌ [పవ్యయము. “యువోరనాకౌ"అనుసూ[త్రముచే (789) “వు” కు 'ఆక' ఆదేశము. “యస్యేతి చొఆను సూత్రముచే (294%) అకారలోసము- “క్రమకః*,పవం అధీతే వేత్తి వా "పదకః", శిజిం అధీతే వేత్తి వా “ిక్షకఃి మీమాంసాం అధీతే వేతివా *'మీమాంసకః"అను పదములు గూడ ఈ విధము

గనే సిద్ధించును. న ర క్రాద్యర్థకవ్రక రణము సమాప్తము

అథ బాతుర ర్ధ్‌కౌః 1056. తదన్మిన్బు నశ్రీతి దోలే తన్నా్చా 4.2.6 ఉదుమృరాః సన్హ్యస్మిన్దే శే బొదుమ్చరో దేశః.

“ఆది దానియందు ఉన్నది" అనునర్తమునందు: ప్రత్యయములను చేర్చగా నిష్పన్న మగు పవము దేశమునకు నామధేయమైనచో, సమర్థ మగు (ప్రథమాంత పదముకం'పె అకాది[ప్రత్యయములు వచ్చును.

ఈ (పకరణమువకు చాతురర్థిక ప్రరరణ మని పేరు. ఇందు నాలుగర్ధము లందు వచ్చు (ప్రశ్యయములు (పళిపాదింపబడుచున్నవి. (0 “ఆడి దానియందు న్నది" (౨) వావిచే తయారుచేయబడినవి (1) “వానికినివాసమైనఏ' (4) “దాని నుంచిదూరముకాదు అను నాల్గు అర్థములందు (వత్యయములు విధింపదిడును. ఈ విధముగ విహితము లగు (ప్రత్యయములను చేర్చుటచే నిస్పన్నము లగు పదములు 'దేశవాచకములుగ నుండును. ఈ నాల్గు ఆర్థములను (ప్రతిపాదించుటచే ఈ పక రణమునకు చాతురర్జి కక రణ మని పేరు.

బొదున్చురః_ *ఉదుమ్బరాః నన్ద్యన్మిన్‌ దేశే (ఈ దేశమునందు ఉదుంబరవృక్షము లున్నవి) అను నర్హమున (పధమౌంత మగు “ఉదుమృర బ్ర ముకంటె ఆణ్‌ _ప్రవ్యయము-'ఉదుమ్చురజస్‌ అ'అశి యుండగా (పాతిపదికత్వ, సుబ్లోప్క ఆదివృద్ది, ఆంత్యాకారలోపాదుఐచే “బొదుమ్సరః.”

1057, తోనో నిర్చ్వ్భ త్తవా 42.68

కుశా మృేన నిర్వృత్తా నగరీ కౌశామ్బీం

పూర్వసూ[త్రమునుండి “ఇతి దేశే తన్నామ్ని”ఆనునది అనువర్తిం చును, “వావిచే ఏర్పరుపబడినది”అను నర్థమున, నిష్పన్న మగు ళదిము దేశ వాచక మగునపుడు, సమర్థ మగు తృతీయాంతళబ్దము*ంట ఆణాదిపక్యయ ములు వచ్చును.

కౌశామ్బీ:- 'కశామ్చేన నిర్వృ శ్రా నగరీ 'కుశాంబుంిచే ఏర్పరువబడిన నగరము ఆను నర్ధమున తృతీయాఎత దుగు కుశొంబశద్తిముకం'మె అణ్‌' వ్రత్య యము. ఆదిసృద్దాదులచే. 'కౌళాంది'అను (ప్రాతిపదికము. సిద్ధించినది. శ్రీలింగ

ఖర లఅఘునిద్ధాన్తకొముదీ మున ణిత్త్వపప్రయుక్త మగు “జీప్‌ వచ్చుటచే *కౌళశామ్బీిఅను రూపము సిద్ధించును,

తన్య నివానః శీ 2.60

శివీనాం నివాసః దేశః శబ,

“ఇత్తి దేశే తన్నామ్ని" అనువర్థించును. “*ఆకని నివానము”అను నర్థ మునందు సమ ర ములగు షష్ట్యంత పదములకంటె ఆణాది(ప్రతళ్యయములు వచ్చును.

శ్వైది!- “శిబీనాం నివాసః” (శివిక్ష్యతియుల నివానమగు దేశము? అను నరమున షష్ష్ట్యంతశబముకంటె అణ్‌ వ్రత్యయము. ఆదివృద్ద్యాదులు శై బల,

సా! “అ న ఛా చా 1009, అడూరభవళ్ళ శీ2.70

విదిశాయాః అదూరభవం నగరం-వై దిశమ్‌,

“ఇతి దేశే తన్నామ్ని'అనవ ర్రించును. పూర్వసూ[త్రముకుండి *ఠస్య' అనువర్హించును. “దానికి సమీపమున నున్నది, అనునర్థమునం-దు సమర్థమగు షష్ట్యంత పదముకంె అణాది్మ పక్యయములు వచ్చును.

వై దిశమ్‌: “వికడిశాయా। అనమా5భవం నగరంి (విదిశకు) సమీసమున నున్న నగరము అను నర్ధ్హమున అణ్‌ వచ్చి ఆదివృద్యాదులచే “వై దిశమ్‌”

నా! శో లా సిద్ధించినది. 1000. జళవదో లున్‌, 4281

జనపదే వాచ్యే చాతురర్థికస్య లుష్‌.

జనపదము (దేశము) వాచ్య మగునపుడు చాతురర్థిక ప్రత్యయమునకు లోపము వచ్చును.

1061, లువీయ కవద్భ్యూ తీవచనో. 12.51 వాలి అత లుపి సతి (ప్రకృతివల్సి జవచనే స్తః, పశ్చాలాంనాం నివాసో క. ఎఅణాటె జనపదః-పజ్బాలా॥* కురవః, అక్షొః, వడొాః,కలిగ్షాః ళా ళల ళ్ళ)

(పక్ళతికి యు క్రమనియు, లింగమునకు న్య క్తియనియు, సంఖ్యకు వచన మనియు "పూర్వాచార్యకృత సంజ్ఞ లు. వ్రత్యయము లోపించినపుడు లింగవచన ములు (సకృతిళభూత పదలింగవచనములవలెనే యుండుము.

తద్దితేషు చాతురర్థికాః 789

పచ్చాలాః- “పజ్బాలానాం నివాసో జనపదఃి (పంచాలు లనుక్ష్యతియు లకు నివాస మగు జనపడము) అను నర్ధమున “తన్య నివాసఃకొఅను సూ ముచే (1058) వచ్చిన అణ్‌కు “జనపదే లుప్‌" అనుసూతముచే (1000) లోవము. ఈ విధముగ నిస్పన్న మగు "పజ్బాల "శబ్దమునకు పంచాలజనపద మనియర్తము,ఈ జనపచరూపార్దిము ఏకినచనమునం దున్నను (ప్రకృతిభూత మగు పశ్చాలళబ్దిము (పజ్బాలానాం అనునది బహువచనమునం దుండుటచే ఈజన పదవాచరిశబ్దము కూడ ఈసూ(తము ననుసరించి పుంలింగబిహువచనములందు పమోగింపదిడును, ఇస్లే “కురూణాం నివాసః జనపదఃో “అడ్షానాం నివాసో జనపదఃీ “వజ్లానాం నివాసో జనపదః” “కలిణ్లానాం నివాసో జనపదః”* ఇత్యాద్య ర్థములందు “భృద్రవ్య" “అడ్గాఃి “వర్లాః' “కలిడ్షాః' అను పదములు సిద్దించినవి.

వరశాదాభ్యళ్ళం 42.82

అజనపదార్హః ఆరమృః* వరణానామదూరభవం నగరమ్‌- వరణాః.

వరణాడిశద్దములకంటె విహిత మగు దాతురర్థిక(ప్రత్యయములకు లోపము వచ్చును.

వరణాః. వరణానామదూరభవం నగరం వరణాః. '*వరణాఅనునది కాశీకి ఉత్తరమునందున్న నదికి పేరు. పూజార్థమునబహువచనము, “అదూర భవశ్చ'అను సూ(త్రముచే వచ్చిన అణ్‌కు లోసము. *లుపి యుక్తవద్వ్య క్రివ చనే'అనుస్తూళముచే (1001) (ప్రకృతిలింగ మగు స్తీలింగము; బహువచనమ్ము పచ్చినవి. ఇది నగరార్థకము గాన జనపదవాచకము కాకుండుటచే “జనపదే లప్‌? అను స్తూరము (1010) (వ్రవరర్తింపదు గాన ఈ సూత్రము చెప్పబడినది.

విముదనడవేత సేళ్యో శృతువ్‌. 42.87

కుమద నడ, వేతసళబ్లములకంబ “డ్మతుప్‌"'ప్రత్యయము. వచ్చును. ఈ డ్మతుప్‌ (ప్రత్యయము మత్వర్దమునందు వచ్చు నవి భాష్యకారవచనము, “డ్మతుప్‌"లో“మత్‌” శేషించును.

దుయః, 82.10 రుయ న్హాత్‌ మతోర్మస్య వః, కుముద్వాన్‌. నడ్వాన్‌,

790 అఘువీద్ధాన్తకొముడీ

“మాదుపధాయాళ్చ్నమతో ర్వోఒయవాదిభ్యః”నుండి *మతోః” *వః” ఆను వర్హించును. యయంతముకంటె పరమైన “మఠ్‌ లోని మకొరమునకు వకారాదే శము వచ్చును. “ఆదేఃపరస్య"అను పరిభాషచే (72) 'మత్‌లోని మకారమునకుి ఆను అర్జము సిద్ధించినది,

కుముద్వాన్‌:. *కముదాః సన్తి అస్మిన్‌ దేశేఅను నర్ధమునందు కుముదళబ్దముకంటె “డ్మతుప్‌ ప్రత్యయము, “టేః'అను స్యూతముచే (212) టియగు అకారమునకు లోపము. *“కుముదమత్‌ 'అని యుండగా (ప్రకృతస్తూత ముచే మకొారమునకు వకారము- [సథమైకవచనమువీకుముద్వాన్‌ "అను రూపము సిద్ధించును. నడ్వాన్‌- *నడాః సన్లి అస్మిన్‌ దేశేనడశబ్దము కంక డ్మతుప్‌ (ప్రత్యయము. పైవలెనే రూపముసిద్ధించును. *వేతసాః సన్తి అస్మిన్‌ దేశేఅను నర్ధమునందు పూర్వసూ(తముచే డ్మతుప్‌ ప్రశ్యయము. టిలోపముచేసినపిమ్మట *వేతస్‌ మక్‌"అని యుండగా

మాదువధాయాళ్ళ్చ నుతోర్వోఒయవాదిట్భాః. 82.0

మవర్గా న్రాత్‌ మవర్థావర్ణో పధాచ్చ యవాదివర్ణి తాత్‌ పరస్యమతోర్మ స్యవః, వేతస్వాన్‌,

మ్‌ చ ఆళ్చ తయోస్పమాహారః *“మష్‌'-తస్మాత్‌ మాత్‌. మకారాకార ములకంచె అని యర్థము. ఈ మాత్‌ అనుదానిని ఆవృ త్రి చేసి “మళ్చ అత్‌ చ మాత్‌,మాత్‌ ఉపధా యస్యాః సా'అని యర్థము చెప్పుటచే మకారాకారోపధము అనునర్థము లభించినది. “అత్‌ లోని తపరత్వము ఆవివక్షీతము. మవర్ణావర్జాం తమును, మకారాకారోవధమును, యవాదిభిన్నమును అగు పదముకంట పరమైన “మత్‌ 'లోని మకారమునకు వకౌరము వచ్చును. ఇచట 'వేతస్‌అనునది అకారో పధము గాన దానికంటె పరమగు మత్‌లోని మకారమునకు వకారాదేశముం *వేతస్వాన్‌”.

నడలాదాడ్డలబ్‌. 12.88

నడ్వలః, శాద్ద్వలః,

“తదస్మ్యిన్న స్తి'అను నర్హమునందు “నడ” “శాదిశద్దిములకంటొ డ్వలచ్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును.

తద్ధితేషు శ్రేషికొః 701 నడ్వలః:- *నడాః సన్ని అస్మిన్‌ దేశే. ఈసూతముచే. 'నడిళద్దిము కంటె డ్వలచ్‌ ప్రక్యయము;టిలోపము-*నడ్వలః" = ఇప్లే “జ్చాద్రాః వ్‌ అస్మిన్‌ దేశే”అనునర్థమున డ్వలచ్‌(ప్రత్యయముఎ'శాద్వలః”. 1067. ీీవాయా వలచ్‌ 42.60 శిక్రావలః. ఇతిచాతురర్థికాః “తదస్మిన్న నో తేన నిర్వ్బృత్తమ్‌' ఇత్యాద్యర్థృములందు శిభాళద్దిము కంట వలచ్‌ (వ్రశ్యయమువచ్చును. శిభావలః_'శభాః సన్తి అస్మిన్‌ దేశే లేకశిఖయా నిర్వ త్తమ్‌"ఆను నరమునందు శిభాశదిముకంటె ఈ సూ(తముచే వలచ్‌ప్రవ్యయము-'శభావలఃి. థి సో ( చాతురర్థికప్రకరణను సమాప్తము. గ! అథ 2ఇకాః 10008. ₹పషే 42.02 అపళత్యాది చాతురర్థ్య నాద్‌ అన్యోఒర్థః "శేషః ;త(శ్రాణాదయః స్యుః చతుషా గృహ్యాతే చాతుషం-రూపమ్‌. శ్రావణః -ళబ్దః.బౌపని షదః_పురుషః. దృృషది పిష్టాః దాక్షదాః-సక్రవః చతుర్భిరుహ్యూతే చాతురం శకటమ్‌. చతుర్షశ్వాం దృశ్యతే చాతుర్ణశం రక్షః, “తస్య యలు 0 వికారః"ఇత్యతః ప్రాక్‌ "శేషాధికారః. అపత్యాద్యర్థములు మొదలు చతువ ర్థివరకును గల ఆర్హములకంళ భిన్న మగు ఆర్థమునకు శేష మని పేరు.ఆ యర్ధమునందు 'ఆణ్‌”మొదలగు (ప్రక్య యములు వచ్చును. ఈ సూ(తముచే (గ్రహణాద్యర్హములందు పత్యయములు విధింపబడు చున్నవి. ఈ సూతము ఉ త్తరస్తూతములలోనికి కూడ ఆనున ర్తించుచుండును,

గాత్హి2ై లఘునిద్ధాన్సకౌముదీ చాతుషమ్‌:- “చకుషా గృహ్యతే'అను నర్షమునందు తృతీయాంతమును సమర్భమును అగు “చతుస్‌"ళద్దముకం'చె ఈ సూ(త్రముచే అణ్‌ ప్రత్యయము. ఆదివృద్ధిచాతషమ్‌ి. న్మేతముచే (గ్రహింపదిడెడు రూపము. శావణః- (శచ్చిము (శ్రవణేన గృహ్యతే. అణ్‌ ప్రర్యయము. బౌపనిషదః- 'ఉపనిషద్భిః " పతిపాద్యతే? (ఉపనిషత్తులచే పతిపాదింపబడువరమాత్ముడుు అణ్‌ (ప్రత్యయము వచ్చినది. దారదాః= దృషది పిషాః_ (రాతిమీద నూరబడినవి). దృషచ్చబ్రము యణ తో / న్లో కంటె అణ్‌ ప్రథ్యయము; ఆదివృద్ది దార్హదాః (ప దం వ్రు. చాతురం- చతుర్భిః ఉహ్యతే "(నాలుగు అళ్వాదులచే మోయబడెడుళశకటము). “చతుర్‌ *ళ బ్లముకంె అణ్‌ ప్రక్యయము. చాతుర్ణశమ్‌:చతుర్ణ శ్యాం దృళ్యతే (చతుర్టకియందుచూడ 0 ఓ! ణి బడెడు రక్కసి). “చతుర్దశీ'శబ్రముకంటెఅణ్‌ (ప్రత్యయము. ఆదివృద్రి ఈకారలో ౧ 0౧ న్‌ పాదులచే రూపము సిద్ధించినది. కృష్ణచతుర్షశినాటి రాత్రి రాక్షసులుకనబడుదురని ఆగమములు చెప్పుచున్నవి. ఈ “శేషే'అను అధికారము “తస్య వికారఃఅను సూత్రము (1110, వరకును ఉండును. 1000. రాష్ట్రా 9౬వారోపౌరాద్‌. భలౌం శల. 98 లాం అధ ఆట్‌ జ్‌ ఖ్‌ ఆభ్యాం (కమాద్దఖౌ స్త్‌ః శేష, రాష్ట్ర జాతౌది రాష్ట్రియః. అవారపారీణః రాష్ట్రశబముకం'బెను,ఆఅవారపారళశబముకంటెను శేషార్రమునందు (శ్రమ ళ్‌ యణ లి ఖి ముగ *ఘి “ఖిప్రర్యయములు వచ్చును, రాష్ష్రియః_ “రాష్ట్ర జాతః లేకీరాష్రే భవః'అను నరమునందు ల్‌ లబ్‌ లబ న! రాష్ట్రళద్దముకంచటె ఘప్రశ్యయము. ఘకారమునక *ఇయిఆదేళము (సూ-101). అవారపారీణః- *“అవారపారం గతః లేక *అవారపారే భవః' అవారపారశబ్దముకం'చ ఈ సూత్రముచే ఖ్రత్యయము అఖకొరమునకు ఈన్‌” ఆదేశము (సూం1018) నొం అవారపారాద్భాగ్భపాతాదోని వివరీతాచ్చేతి ర క్రవ్యమ్‌. అవారీణ॥,పారీణః,. పారావారీణః. సూక్రమునందడలి “అవారపారిళబ్దము “అవారిళద్ది “పాఠరిళద్దిము లకు ద్వంద్వసమాసము చేయుటచే నిస్పన్న మైనది సమానమును విభజింపగా వచ్చిన

తద్ధిరేము శైషికాః 03 “అవార* “పార"ళబ్దములకం'పెను; ఈ శబ్ధములను తారుమారు చేయగా నేర్పడిన “పాఠావారిళబ్రముకంటెను గూడ ఈ వ్రత్యయము వచ్చు ననిచెప్పవలెను. శః వా్తికముచే ఖ్వపతక్యయము చేయగా అవారీణః (ఈవలి ఒడ్డుకుచెందినవాడు), “పారీణః" (ఆవలిఒడ్డుకు చెందినవాడు), *పారావారీణః” (సము[ద్రమునకుచెందిన వాడు అను పవములు సిద్ధించినవి.

“రాష్ట్రావారపారాద్ధ భౌ “అనుసూ(త్రముమొదలు “విభాషాపూర్వాహ్హాపరా హ్లాధ్యామ్‌"అను సూత్రము వరకును గల సూూతములచే రాష్ట్రది (వకృతుల కంటె శీషార్థమునందు ప్రక్యయముణు విధింపబడుచున్నవి. ఇవిపీ అర్థము నందు వచ్చును, (పకృతికి ఏ విభక్తి అంతమునం దుఠడవలెను అను నందే హము కలుగును. ఈ సందేహమును నివ _ర్తింంచేయుటకై మూలకారుడు వాయుచున్నాడు"-

ఇహ _(ప్రకృతివిశేషాద్దాదయః ట్యుట్యులన్నాః (ప్రత్యయాః ఉద్య నే. తేషాం జాతాదయోఒర్థవి శేషాః సమర్థవిభ క్రయళ్చ వక్ష్యన్తే,

పైన చూపిన విధముగ పై స్యూతములు అర్థవిశేషవిభ్రివికేషసాకాంక్ష ములై యున్నవి. అఫ్లే “త్మత జాతః'మొదలగు రాబోవు సూతములందు జాత త్వాద్యర్థ విశేషములును, స్నప్పమ్యాదివిభక్షివికేషములును చెప్పజడనున్నవి. ఆ సూూతములలో విహితమగు (ప్రత్యయ మేది, (ప్రకృతి యేది అను సంళయము వచ్చును ఈ విధముగ అర్థవిభకక్తి సాపేకము లగు “రాష్ట్రావారపారాద్ద ఖౌ” ఇత్యాదిస్త్నూతములకు (ప్రత్యయాదిసాపేక్షము లగు “తత జాత 8" ఇత్యాద్యు త్తర సూత్రములతో ఏకవా్యాత్వము. సిద్ధించి “ోనప్త హ్యాద్యంత రాష్ట్రాదిళబ్దముల కంటె “జాత 8" ఇత్యాద్యర్హములందు ఘావపత్యయములు వచ్చును"అను నర్జము లభించును, రాష్ట్రాదిభిన్నము లగు (షృతిశళద్రములకంటె జాతాద్యర్థములందు అణాదిసారారణ ప్రక్యయములు వచ్చును.

(గామాద్యోలఖొ. 42004

(గ్రామ్యః.గామీణః.

సప్పమ్యంతసమర్థ (గామళబ్ధముకం చె “తత భవఃి “తత్రజాతఃి ఇత్యాద్యర్థ ములందు “యి “ఖ్‌ "'పక్యయములు వచ్చును.

(్రామ్యః- గ్రామే భవః జాతో వా, (గ్రొమళబ్దమునకు య(ప్రత్యయము

794 అఘునిద్ధాన్తకొముది చేర్చగారూపముసిద్ధించినది. (గ్రామీణః- పై యక్థములందు “ఖజ్‌ "ప్రత్యయము. ఖకారమునకు 'ఈన్‌' ఆదేశము (సూ-_1018).

నద్యాదిల్యో ఉల్‌ 4207

నాదేయమ్‌. మాహేయమ్‌. వారాణనేయమ్‌,

స_ప్పమ్యంత సమర్థనద్యాదిశబ్బములకంట “తత భవ ః*ఇత్యాద్యర్థము లందు ఢక్‌ ప్రత్యయము వచ్చును,

నాదేయమ్‌;-_ “నడ్యాం భవం జాతం వా. నదీశబ్దముకంటె ఢక్‌ (ప్రత్య యము,'కితిచిఅను సూతముచే (1001) ఆదివృద్ధి. ఢధకారమునకు “ఏయ్‌” ఆదే శము (సూ-1018. ఈకారమునకు “య స్యేతిచి అను సూూత్రముచే (280 లోపము. “నాదేయమ్‌"అను (పథమైకవచనాంతరూసము. సిద్ధించినది. ఇట్లే “మహ్యాం భవం) “వారాణస్యాం భపంి ఇత్యాద్యర్థములందు “మహీ "వారాణసీ శబ్దములకంటె ఢక్‌ చేయగా *“మాహీయహమ్‌, *వారాణనేయహఘ్‌" అను రూప ములు సిద్దించినవి,

దశీణావల్బాత్‌ త్రరన్నన్మ్యక్‌ 42.08

దా షీణాత్యః, పాళశ్చాత్యః, పొర్నస్త్యః.

దక్షీణా,పళ్ళాత్‌,పురస్‌,అను నవ్యయములకంటె “తత భవః “తత్ర జాత। 'ఇత్యాద్యర్థిములందు త్యక్‌ పక్యయము వచ్చును.

“దకజిణా భవః, “పళ్ళాత్‌ భవః”, “పురః భవః" ఇత్యాద్యర్థములందు ఈ పదములకంటకె త్యక్‌ (ప్రత్యయము చేసిన పిమ్మట ఆదివృద్ధ్యాదులచే “దాకీ ణాత్యఃి “పాళ్ళాత్త్యః” “పౌరస్ట్యః "అను రూపములు సిద్ధించినవి.

[10/3 ద్యు/వాగపాడుదక్‌ /(వతీవో యత్‌. 42.101 దివ్యమ్‌,ప్రాచ్యమ్‌ అపాచ్యమ్‌. ఉదీచ్యమ్‌. (ప్రతీచ్యమ్‌.

దివ్‌ ,(ప్రాజ్చ్‌,అపాజఖ్బొ,ఉదజ్చ్‌, (ప్రశ్యజ్బ్‌ళబ్రములకంపె “తత్ర భవఃి ఇత్యాద్యర్థములందు యత్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును. ॥

దివ్యమ్‌ః_ 'దీవి భవమ్‌ ఇత్యాద్యర్హములందు సప్పమ్యంత “దివ్‌ 'శద్దము కంచె యత్‌ (ఫపత్యయము. (ప్రాచ్యమ్‌;- “ప్రాచి ప్రదేశే భవం'ఇత్యాద్యర్హమా లందు “ప్రాఖ్ళ్‌'శబ్లముకంటె యత్‌ ప్రశ్యయము చేసిన పిమ్మట నుట్లోపానంత రము *ప్రాజ్బ్‌ య"అని యుండగా (పూర్వక అ జ్చీధాతువునకుక్విన్‌ ప్రత్యము

తద్దితేషు శైషికాః గ్గంక్ర చేర్చియండుటచేకిత్‌_పత్యయము పరముగానున్నదిగాన) “అనిదితాం హల ఉప ధాయాః క్షితి'ఆను సూటత్రముచే (88%) నకారలోసము, “ప్రఆచ్‌ య'అని యుం డగా “అచఃిఆనుసూ(త్రముచే (884% అకారలోపము- పద్‌ యి, “చౌ”ఆను స్యూతముచే (887) దీర్షము-'ప్రాచ్యమ్‌'. అపాచ్యమ్‌:- “అపొచి భవం) ఇత్యా ద్ర్యర్హములందు “అపాజ్స్‌“శబ్రముకంటె ఈ సూతముచే *'యత్‌ "ప్రత్యయము. (వక్రియపైవలెనే యుండును. ఉదీచ్యమ్‌:- “ఉదీచి భవమ్‌"అను నర్ధమునందు ఉద్యజ్చొళబ్దముకంచె యత్‌ ప్రత్యయము. (ప్మకియ పైవశెనే ఉండును. *ఉడ ఈత్‌'ఆను స్తూతముచే ($8)8) ఈకారా దేశము వచ్చుట విశేషము (ప్రతీచ్యమ్‌'- “ప్రతీచి భవం” ఇత్యాద్యర్థములందు యత్‌ ప్రత్యయము, ప్రక్రియ “ప్రాచ్యమ్‌" అను పదమునందు వలె నుండును 1074. అవ్యాయా త్య్యవ్‌. 4 2.104 అవేవా=త్చ్య=తని-(తోభ్యలేవ

అమాత్యః, ఇహత్యః.క్వత్యః,తత _స్ట్యః,త్యత్రత్యః.

“తత్ర భవఃిఇత్యాద్యర్థములందు అవ్యయముకంకు “త్యప్‌”ప్రత్యయము వచ్చును, ఈ స్తూతముచే విహిత మగు త్యప్‌ ప్రత్యయము అమా, ఇహ,క్వ,అను అవ్యయములకం టను, తసి్మిపత్యయాంతావ్యయములకం బెను, త్రల్‌ పత్యయాం శాన్యయములకంజెను మాత్రమే వచ్చును.

అమాత్యః:;-సమీపార్థ మగు *“ఆమొ అను అవ్యయముకంజ “తత్ర భవః” అను నర్జమునందు త్యప్రత్యయము. సమీపముననుండువాడు-సచి వుడు _ అని యర్థము. ఇళ్లే “ఇహ' మొదలగు ఆవ్యయములకంటె త్య(్రత్యయమును చేర్చుటచే "ఇహత్యః” (ఇచటనున్నవాడు), "క్వత్యః (ఎచటనున్నవాడు) “తతస్త వక (ఆచటివాడు “త్యత్రత్యః" (ఆచటనున్నవాడు అను రూపములు సిద్దించినవి. “తతః “త(త్ర" అనునవి తచృబ్దిమునకు “తని “తల్‌” పత్యయము లను చేద్చుటచే విష్పన్నమైన ఆవ్యయములు.

వా. తృవ్‌ నేర్ధ్భవే ఇతి వక్ష్రవ్యమ్‌.

నిత్యః.

స్థిరముగ నుండునది అను నర్ధమునందు. “ని ఆను అవ్యయముకంజె త్యపస్‌(ప్రత్యయము వచ్చు నని చెప్పవలెను. ఈ వ్నార్తికముచే *ని'కిఠ్యప్‌ (ప్రత్య

₹06 లఘునిద్ధాన్తకొముదీ యము చేర్చగా “నిత్యమ్‌"అను శబము సిద్దించినది. “నియకం భవం నిళ్యమ్‌” ళు జ అని భాష్యము. జ స్‌ కూ 1075. వృద్ధర్య న్యాచామాది న్రద్బ్య్భద్ధమ్‌ 1.120. యస్య సముదాయస్యాచాం మధ్యే ఆదిర్వ భది? తర్‌ వృద్ధ సంజం స్వాత్‌, షా ఏవర్శ సముదాయమునకు (పదమునకుచెందిన ఆచ్చులలో మొదటిది వృద్దివంజ క మో ఆవర్హ సముదాయమునకు “వృద్దము అవి "పేద. ణె చో ణు 0 1076. త్వదొదీని బం! 1474. వృద్దసంత్హాని స్యుః కక త్యదాది సర్వనామళబ్దిములు గూడ “వృద్ధానంజ్ఞ ము లగును. 1077 వృద్ధాచ్భః. 4.2 [| వృద్ధసంజ్ఞ క మగు పదముకంచ *తటత జాతః ఇత్యాద్యర్థ ములందు ఛప్రత్యయము వచ్చును. శాలీయః-*కాలా' శద్దములలోని అచ్చులతో మొడటి దగు “ఆీకొరము నృద్దిరూవ మైనది గాన *“ళాలా'ళదిమునకు పూర్వసూ(తముచే వృద్తసంజ్హ ఖే రు ౧ (| శో లభించినది. (ప్ఫోశసూ త్ర ముచే "“శాలాయాం భవః లేక *ళశాలాయాం జాతో ఇత్యార్జ ములందు ఛప్రక్యయము. ఛకొారమునకు “ఈయ్‌ి ఆదేశము (1018) “శాలీయః". ఇప్లే 'మాలీయః'. ఇస్లే త్యదావ్యంతర్షత మై పూర్వస్తూతముచే వృద్ధసంజ్ఞ క మగు "తద్‌ శద్దిము"౦టె “తస్య అయమ్‌” ఇత్యాద్యర్థములందు ఛ(్రత్యయము చేయగా “తదీయః” అను రూపముసిద్దించినది. “*భవదీయః” *"యదీయః” ఇత్యాదిరూసములు గూడ ఈ విధముగనే సిద్ధించును. వొంవా నామధోయన్య వృద్ధనం్ఞా వక్తవ్రాం దేవద తీయః. దెవదతః. అణాల మా అవత నామవాచకశబముకుకు వృద్గసంజ్హ వికల్పముగ చెన్పదగినది. 'దేవద త 0 గ! ననే అలీ శబ్దము నామవాచకము గాన ఈ వాదర్తికముచే దానికి వృద్దసంజ్ఞ లభించినది, *దేవద త్తస్యాయమ్‌"అమ నర్హమునందు 'వృద్ధాచృః'అను సూటతముచే (1077) న! నా ఛి

తద్ధితేషు శైషికాః 707 ఛవప్రత్యయము_' దేవద _త్తీయః'. వృద్ధసంజ్ఞ లేని పక్షమున సామాన్యాణ్‌ (ప్రత్యయముచే 'దైవదదత్తః'అను రూపము సిద్ధించును. “ఘట? “పబః'మొద లగు వాటిని గూడ నామధేయళద్దములుగ (గ్రపాంచుటచే మ్సటీయఃి 'పటీయః ' ఇత్యాది రూపములు సిద్ధించును 1070. గవోదబిభ్యాళ్ళోం 4 2,108. గహీయః, గహాదిళబ్దములకంటె గూడ జాతాద్యర్థములందు ఛపత్యయము వచ్చును, గహీయః- “గహే( దేళవిశే ష్రేభవః'అను నర్జమున ఈ సూ(తముచే ఛప్యత్యయముంగహీయః'. 1070. యువ్యుదన్యదోరన్యాతరస్యాం “అడ్‌ చంశం8.! చాత్‌ ఛః. పకేఒణ్‌. యువమయోర్యుష్మాకం వా అయం యుష్మ దీయః, అస్మదీయః. యుష్మదస్మచ్చబ్దిములకం టె, జాతాద్యర్థములందు ఖ్‌ (పశ్యయము కూడ వచ్చును. “చి ళబ్దమును (గహించుటచే ఛవ్రత్యయను నముచ్చిత మగు చున్నది. “ఆన్యతరస్యామ్‌ (గహణముచే “ఠి 'ఖజ్‌ి(ప్రత్యయములు రావి సక్షమున అణ్‌ వచ్చును. యుష్మదీయః,_అస్మదీయః:-*యువయోః యుష్మాకం వా అయమ్‌” “ఆవయో।ః అస్మాకం వా అయమ్‌” అను నర్దమనందు 'యుష్మద్‌' అస్మద్‌? శద్దిములకంచె ఛప్రత్యయము. ఖజఖ్‌' అణ్‌ (ప్రక్యయములు చేర్చినపుడు కార్యవిశేషము చెప్పబడుచున్నది. 1080. తన్ఫున్నాణి బో యువ్యాకాన్వైతొం శకలం యుష్మద్‌ అస్మదోరేతావాదేశౌ _స్తిఖిజో అణీచ. యౌష్మాకీణః, ఆస్మాకీన ః, యౌష్మాకః, ఆస్మాక. ఆ అజ్‌ పత్యయము, అజ్‌ ్యప్రక్యయము పర మగునపుడు యుస్మదశ్మ చృద్దిములకు “'యౌష్మాక ఆస్మాక అను నా దేశములు వచ్చును. “యుష్మద్‌” “అన్మద్‌” శద్దిములకంటె ఖఇఖ్‌ ప్రక్యయము చేసిన పిమ్మట ఈ సూ(తముచే క్రమముగ “యష్మాకి “అస్మాక ఆ దేశములు.ఖకొరమునకు

708 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ ఈన్‌ ఆదేశము, ఆదివృది చేసిన పిమ్మట *“యాష్మాకీణ “ఆస్మాకీని అను సదములు సిద్రించినడి “ఛి “ఖం్‌” (ప్రత్యయములు రాని పక్షమున అణ్‌ (వత్యయము. (పకృతసూ(ర్రముచే *“యుష్మాకి “అస్మాకి ఆదేశములు. అది వృద్ధిోయౌ ష్మాకఃశ "ఆస్మ్యాకః”,

తవశమమతానోలవచనో, 4 8,8.

ఏకార్టవాచినోర్యుష్మదస్మదో _స్త్వవకనుమకౌ _న్తఃః ఖజి, అణీ చ, తావకీనః. తావకః మామీనః. మామకః

ఏకార్థవాచకము లగు యుష్మదస్మచ్చబ్దములకు, “ఖజ్‌” *“అణ్‌ ప్ర్య్యయ ములు సర మగునపుడు *తవకి *మమక'అను నా దేశములు వచ్చును

“కవ అయమ్‌”, *వుమ అయమ్‌'అను నర్దమున *ఐణ్‌” “అణ్‌” “ఛి 'ప్రత్యయములు., *ఖజ్‌” “ఆజ్‌” పత్యయములు పరమగునపృడు, ఏకవచనమునం దున్న యుష్మదస్మచృబ్దములకు “ఠతవక 'మమక 'ఆ దేశములు-తావకీనః- శావకః; మామకీనః_.మామకః

ఛ్మప్రత్యయము చేసినపుడు “యుష్మద్‌ ఛి “ఆస్మద్‌ ఛి అని యండగా-=

1082 (వత్యయో త్తరవదయోళ్ళ. 7 208.

మపర్య న్హయోరేకార్టవాచినోః త్వమౌ _స్తః (ప్రత్యయే ఉత్తరపదే చ పరతః. త్వదీయః. మదీయః, త్వత్చు[తః. మత్పు(త్రః

“త్వమా వేళవచనే'అని యధికారము. “యుష్మదస్మదోరనా దే శే”నుండీ “యష్మదన్మదోః, “మపదృ న్తస్య”అను ఆధికారసూ త్రము అనువర్తించును. ప్రత్యయము లేక ఉ త్తరపదము పర మగునప్పడు ఏకార్డకము లగు (ఏకవచనము నందున్న) యుష్మదస్మచ్భద్దముల మపర్యంతథాగమునకు “త్వ” *మ” అను నాదే శములు వచ్చును.

ఈ సూ(తముచే త్వమాదేశములు వచ్చిన పిమ్మట ఛకారమునకు ఈ యాదేశము'త్వదీయః” “మదీయః” “త్వత్స్పు(త్రః "“మత్చు(త్రః ఆనునవి ఉఊత్తరసదము సరముగ నున్నప్పడు “త్వ *మి ఆదేశములు వచ్చుటకు ఉదాహరణములు

మధ్యాన్యుః* శీ. 3,8 మధ్యమః.

తస్థివేమ శైషికాః 0909

మధ్యళబ్ద ముకంటె భవార్థమునందు శమృ'లను (ప్రత్యయము వచ్చును. మధ్యమః-*మర్యే థివకిఅను నర్దిమునందు ఈ సూ[త్రముచే మ(ప్రత్యయము రాగా రూపము సిద్రించినది

తాలాథ్ధిణ్‌ 8 8.11.

కాలవాచిభళ్యః రణ్‌ స్యాత్‌,కాలికష్‌. మాసికమ్‌ సాంవత్సరికష్‌,

కాలవాచకశబ్దిములకం టె, “తత ధవఃణి “తత్ర జాతలి ఇత్యాద్యర్థము లందు రణ్‌ (ప్రళ్యశుము వచ్చును.

కాలికష్‌ _-'కాలే భవంిఅను నర్హమునందు కాలళబ్దముకంటె ఈసూ త ముచే రణ్‌ ప్రత్యయము “ర స్యేకః ఆనముసూతమునే (1027) ఇకా దేశము ఆదివృద్ది, కారికిమ్‌. మాన సంపత్సర శబ్దములుగ్తూడ కాలవాచకములు గాన ఈ సూ(త్రముచే కఈఖ్విసత్యయము-'మాసికమ్‌”; “సోంవత్పరికమ్‌”.

నాం అవ్యాయానాం భమ్యర్రో బోరోవఃం

సాయం ప్రాతికః. పౌనఃపునికః*

అవ్యయ ములకు భసంజ్ఞ లభించినంతమాతముననే టిరోసము వచ్చును. పరమగు[ప్రర్యయము 'గ్షిశ్ర్‌* కావలె ననెడు నియమము వర్తింప దని యర్థము.

“సాయం(ప్రాతర్‌” “పృనఃపునర్‌ "అను అవ్యయములు కొాలవాచకములు గాన పై సూతముచే ర్‌ వ్రత్యయము. ఈ వార్షికముచే టిలోపము. “సాయం టప్రాతికి (సాయంప్రాతరృ్భృవః), “పొనఃపునికః' (పునః పునః భవః) ఆను రూసములు సిద్ధించును.

(వొవ్భువ ఎజ్యాః కీల 17.

'ప్రావృ షేణ్యః

(పావృటృద్దిముకం'బటె “తట భవః'ఆను నర్థమునందు “ఏణ్య"అను (ప్రత్యయము వచ్చును 'పావృ షేణ్యః -ప్రానృషిభవః_వర్ష కాలమునం దుండు నది అని యర్థము.

సాయంబిరం(పా ష్ట్ర వగేఒవ్యయభ్యవ్ద్యుట్యులా తన్చ. ఖీ 0ం2లిం

సాయ ఇత్యాదిభ్య శృ తుర్చ్యోఒవ్యయేభ్యళ్చ కాలవాచిభ్యః ట్యు,

ట్యులౌ _స్తః, తయో న్తుట్‌ చ. సాయ్యన్దనమ్‌ చిర న్తనమ్‌ “ప్రాహ్లే

800 లఘునిద్ధాన్తకొముడీ వ్రగే' ఆశయోరేదన్తక్వం నిపాశ్యతే-ప్రాహ్లేతనమ్‌; ప్రగేతనమ్‌ దోషాతనమ్‌,

“కాలాట్టజ్‌ "నుండి “కాలాత్‌” అనువ ర్హించును. కొాలవాచకములగు సాయం, చిరం, ప్రాహేః (వ్రగేశబ్దములకం'బను, అవ్యయములకంటెను ట్యు, ట్యుల్‌ (వత్యయములు వచ్చును. ఆ (వత్యయములకు “తుట్‌ ” ఆగమము కూడ వచ్చును.

“ట్యు* *ట్యుల్‌” ప్రళ్యయములలో “యు శేషించును. “షోఒ న్తకర్మణి అను ధాతువునకు ఘజ్‌్రత్యయముచేయటచే. నేర్పడిన సాయళద్ది మిచట (గహింపబడును దానికి దివసావసాన మని రూధ్యర్థము. అవ్యయమగు సాయం శబ్దమునకు అవన్గయ్యగహణముచేశి నే ఈ (ప్రక్యయములు సిద్ధించును. అ్లే 'చిరో శదిము అవ్యయ మైనచో అవ్యయ్యగ్రహణముచేత నే ఈ (ప్రశ్యయములు నిద్రించు చున్నవి కాన మరల సూత్రమునందు (గ్రహించుటచే ఈళద్దము అవ్యయము కాదనియు, దాని అవ్యయ(పకరణపారము (ప్రామాదిక మనియు కొందరి అఖి ప్రాయము, “సాయి *చిర' శద్దిములకు ఏదంఎత్వము నిపతింపబడుచున్నది.

సాయ_న్తనమ్‌ -'సాయే భవంఅను నర్ధమునందు ఈ సూశ్రమే “ట్యు” “ట్యుల్‌” ప్రక్యయములు. “యు'కు “యువోరనాకౌ” అను సూ(త్రముచే (788) అవాదేశము పిమ్మట తుట్‌' ఆగమము. టిత్తు గాన ఆదగ్యవయవముగ వచ్చును. మాంతత్వనిపాం ముచే “సావఎమ్‌న అవి యుండగా అనుస్వారపరస వర్షములు (సూ. 78, 70) చేయగా “సాయ న్తన 'అమరూపము సిద్ధించినది. ఇళ్లే “చిరే భవంిఅను నర్ధమున పై విధముగ "చిర న్ననం”అనురూపము సిద్ధించినది.

ప్రాహ్లేతనమ్‌.. “ప్రాహ్ణః సోఢోఒస్య” (ఎవనిచే పూర్వాహ్హము సహింపబడినదోో అను “తదస్య సోఢమ్‌” ఆను సూూత్రమచే నిర్దిష్ట మగు అర్ధమునందు_'ట్యు" “ట్యుల్‌ * (పక్యయములు వచ్చుటడే రూపము సిద్ధించినది. జాతార్థమందై నచో *ఘకాలత నేషు కొలనామ్నః'అననూ(క ముచే నప్పమికిఅలుక్‌ వచ్చును గాన ఏదంతత్వమును విపతింప దినిలేదు. [ప్రగేతనమ్‌:- *ప్రకృష్టం గచ్చతీతి (ప్రగః_తిస్మిన్‌ భవం'అను నర్ధ్థమ.నందు ట్యుప్రక్యయము, దానికి తుడాగమము చేయగా రూపము సిద్ధించినది. దోషాతనమ్‌:దోషా-రా(త్రౌ, భవం అనునర్థమున కాలవిశేషదాచక మగు *దోషా"ళబ్దముకంటె “ట్కు "ప్రస్యయము చేయుటచే *దోషాతనమ్‌"అమ రోపు సిద్దించినది.

తద్ధితేషు శైషికాః 801 1087. తళ వాతః ఈ,0.205

న్నప్టమీ సమర్దాత్‌ “జాతే. ఇత్యర్దే 'అణ్‌” ఆదయః “ఘి ఆద

అట అడి, అ, =ట యళ్చ స్యుః, (సుఘ్నే జారః-గ్రాఘ్నః. ఉద్సే జాతఃంబొత్సః. రాష్ట్రే జొతఃరాష్ట్ర్రియః అవారపారే జాతః అవారపారీణః ఇత్యాది+

ఇంత వరకును విధించిన అణాచి[ప్రక్యయములును ఘాదివిశేషప్రత్యయ ములును ఏడే అర్ధమలందు ఏవిభ_క్ర్యంతములకు వచ్చును అను విషయమును సూతకారుడు చెప్పి యుండలేదు. ఇప్పుడా విషయమును చెప్పుచున్నాడు. ఈ విషయమును “రాష్ట్రావాంపారార్హ భౌ"అను సూూత్రమునందు. కౌముదీకారుడు చెప్పియున్నాడు,

సమర్ధ్యమగు (కృతసంథికార్య మగ్గు స్పప్పమ్యంశముకంటె “జాకి ఆను నర్ధమునందు “అజ్‌ * మొదలగు ప్రతక్యయములును, *ఘిమొదలగు (ద్రత్యయము లను వచ్చును.

(సొఘ్నః:ఎనుఘ్నే జాతకిఅమ నర్భమునందు సస్పమ్యంగస్రుఘ్న శద్రముకంటె శ్రైషిక దుగు అణ్‌ప్రక్యయము. ఆదివృద్యాదులు-స్రౌఘ్నః, కొత్సః:* ఉత్సే జాత।॥'అను నర్ధమునందు సప్టమ్యంత మగు ఉత్పళద్దము కం “ఉత్సాదిథ్యోజ్‌ అను సూత్రము (1002)చే “ఆజ్‌” వ్రత్యయము.

స్టప్పమ్యంతము లగు రాష్ట్ర" *“ఆఅపహారపార *“శబ్రములకంటె తక జాతః అను నర్జమునందు “రాష్ట్రావారపారార్హఖౌ” అను స్త్కూతముచే( 6%) (కమ ఖ టి ఖు ( క్ష ముగ ీఘి “ఖ"ప్రత్యయములు వచ్చి “రాష్ట్రియః' “అవారపారీణః అను రూపములు సిద్దించినవి, వొవ్వొవవవ్‌ 49.206. 10080. (1 వృవష్థవ్‌ 40.26 ఏణ్యాపవాదః, [ప్రావృషికః “ప్రావృష్‌” శద్దిముకంచి “తత్ర జాతః'అను నర్ధమునందు “ఠస్‌'ప్రళ్య యము వచ్చును. ఇదీ “ప్రావృషవణ్యః' (1/8) అనదానికి అపవాదము అనగా ఏణ్య (ప్రత్యయము “భవః” ఇత్యాద్యర్థముళందు వచ్చును; జాతార్థము నందు మాత్రము “ఠప్‌'ప్రక్యయము మాత్రమే వచ్చు నవి యర్థము. ధి విషాన ప్రావృషికః - ప్రావృషి జాతఃఅను స్రళోష్నటేషు సీ వదంత మకా

వు వాలి తె (గ్రజాశీషం క

్‌| న గీం, సొ, &

802 లమునిద్ధాన్తకౌముదీ ప్రావృట్‌ ఛబ్దముకం'చె ఈ సూ్యముచే “ఠప్‌'ప్రత్యయము “ఠ స్యేకఃి(1027- “ప్రావృషికః'. 1089. (వాయభోవః. 48080. త(త్రఇత్యేవ.(స్రుఘ్నే (ప్రాయేణ-బాహుల్యేన భవతి (స్రౌాఘ్నః “త్మృత ప్రాయభవః” (అచట సాధారణముగా నుండెడివాడుఅను వర్ణము నందు స_ప్పమ్యంత సమర్థశద్దిములకం'టె యథాసంభవముగ అణాదిపత్యయము లును, ఘాది(ప్రత్యయములును వచ్చును. (సౌమ్నః-స్రఘ్నే ప్రాయభవః (సాధారణముగ (స్రుఘ్న దేశమునందు ఉండువాడు) ఆను నర్థమునందు సామాన్యసిద్ధమగు అణ్‌ ప్రత్యయము. 1000. నమ్మ్యూూతో థీలింథీ1ం స్రఘ్నే సమృవతి_(స్రౌఘ్నః. సప్పమ్యంత ములగు సమర్థపదములకంటె సంభూతముంఅనగా సంభా వ్యము-ఆను నర్టిమ నందు అణాదిప్రత్యయములు యథావకొశముగ వచ్చును. (సౌఘ్నః *“స్రుఘ్నే సమృవతి ((సుమ్న దేశమునందు ఉండవచ్చు నని సంభావ్య మైనది అనునర్ధమున శై షికొణ్‌ ప్రత్యయము. 1001. తోలొడ్డణ్‌. శతం 42. కౌ శేయమ్‌-వన్తమ్‌. కోశళబ్రముకం'పె వికొరార్థిమునందు. *“ఢజ్‌ "వ్యయము వచ్చును. కౌశేయమ్‌: కోశ ్య వికారః'అను నర్ధమునందు ఈ సూ(త్రముచే ధజ్‌ ప్రత్య యము అదివృద్ధి. ధకొారమునకు 'ఏయ్‌"ఆ దేశము (సూ, 10 శ) కృమికోశవికార మగు పట్టువస్తము. “*వికారే కోళాడ్డజ్‌ "ఆను వారికమును అనుసరంచి వికా రార్థ మని చెప్ప బడినది, 1002. తళ భట. 0,580 సుఘ్నే భవః-సొఘ్నః, బొత్సః, రాష్ట్ర్రియః సస్పమ్యంత మగు సమర్థపదములకంటె “అచట నున్నది"అను నర్థము నందు యథావకాశముగ అణాడి పత్యయములు వచ్చును. సౌమ్నః-"స్రుఘ్నే భవః'అను నర్ధమునందు న_ప్టమ్యంతసుఘ్న శబ్దముకం టె సామాన్య విహిత మగు అణ్‌ ప్రత్యయము వచ్చినది. ఇళ్లే “ఉర్చే

తద్ధిలేమ స్రైషికాః 8203 $ జ్‌ జా గా కక న! త్‌ షా భవః", “రాష్ట్రే. భవః'అమ్మువర్థము9ందు ఉత్పాదిథ్యోజ్‌ * (1[02 రాహ్ట్ర వారపారాద్త భౌ” (100%) అను నూలైిముడే “అణ్‌' “మ ప్రర్యయములు- న! బొత్స “రాష్ట్రియః”. 1003). దిగాదిల్యోం యల్‌, శంరిం్‌ ఫో న్‌ దిశ్యమ్‌.వర్ష్యమ్‌, “తత్ర భవః'అనునర్సమువండు సస్తమ్యందము లగుడిక్‌“మొకలగుకద్ది ములకంటెి 'యత్‌* ప్రత్యయము వచ్చును. దిశ్యష్‌:= “దిశ భవక్‌అను నర్థమనందు పవమ్మంచదిన్‌ కదిము కంటె *'యరొ(ప్రత్యయము వర్ష్య్యమ్‌'- 'వగ్లే ధవరిలఅము వ్యమువమయ. ఈ ళు జొ సూత్రముచే,సస్తమ్యంత వర్ష'శద్దిముకంచె యత్‌ (వచ్యయము. అకొావమువకు “య స్యేతి చొఆనుస్నూతముచే (22%) లోపము, 1094. శరీరావయవాచ్చు. శ8ిం5్‌శ్‌ దన్వ్యమ్‌. కజ్య్యమ్‌. శరీరావయవవాచకములక౦ం బట గూడ “శత భవలఅను వర్టమవండు యత్‌ (ప్రవ్యయము పచ్చునుః “ద నేమ భవమ్‌' “ట్టే భవిమ్‌'లను న్తములతయ స్యవ్ద్వమ్యంన వెలవికంత ళబ్దిములకంచ ఈ నూతముచే. 'యక్‌(వ్రవ్యయము వయా “వన్య్యయా “కణ్యమ్‌ అను పదములు సిచ్తించినవిం అ లు వాం అచ్యార్మాచేవ్టటివ్యశే అధ్యాత్మం భవం ఆధ్యాత్మిక సుం "తత భవః'ఆమున్యమునంచు ఆభ్యాక్మావె బ్ఞైము౭ంళపె శల త్య యము అంగీ5 రింపబడును, ఆధ్యాత్మిక మ్‌: “ఆధ్యాత్మం ధివలిఆను సమన అపస్యంయానాుి సమాన మగుటచే ఆన్యయనంజ్ఞక మం "ఆధ్యాశ్మ జము లెపి అళ్యచ్యు ళు యము. రకారమునకు 'ఠస్యే;॥ఆను సూజైముడే. (1)ళ్సి ఆసియ. ఆదివృద్ధి-' ఆధ్యాత్మిక మ్‌",

804 లభనిద్ధాన్తకొముదీ 1005. అ చళతికాదబీనార్భ. 7.8.20 ఏషాం ఉభయపదచవృర్ధిర్జి తి ణితి కితి చ. ఆధిదై వికమ్‌,ఆధిభౌతి కమ్‌, ఐహలౌకికమ్‌. పారలౌకిక్షమ్‌, ఆకృతిగణోఒయమ్‌.

*ఆచో జ్లీతినుండి “బీతి; “కితిచోనుండి *కితి, “మృజేర్వృద్ది!"మండి “వృద్ధికి, *ఉ త్తరపదస్య' అనుసూ(తము, హృదృగసింధ్వ నే పూర్వపదస్యచి నుండి “పూర్వపదస్య"అనువ ర్తించును. ఆనుశతికాదిపదములకు జీడ్‌,ణిత్‌, కిల్‌ లగు పదములు పర మగునపుడు పూర్వో త్తరవదములకు వృద్ధి వచ్చును.

ఆధిదై వికమ్‌:. *'అధిదేవం భవంి పూర్వవా _ర్రికముచే రణ్‌ ప్రత్య యము. “తద్ధి తేష్వదామాదేః"అనుస్తూశముచే (011) అఆదివృద్ధి మాత్రమే రావలసి యుండ ఈ సూ ఠతముచే ఉభయసదములకును (అనగాఅధ్రిదేవ,ఆను పదద్వయమునకు) వృద్ధి వచ్చినది='ఆధిదై వికమ్‌” ఇక్లే “ఆధిభూతం భవం” “ఇహలోకే భవం) “పరలోశే భవం” అనునర్ధము9ందు అధిభూతాదిళబ్దములకం'పె పూర్వవార్హికముచే. “ఠజ్‌వత్యయము, (ప్రకృతసూ(త్రముచే ఉభయపదవృద్ది ““ఆధిఖౌతిక మ్‌” ఇత్యాదిరూపములగును. ఆనుశతికాదిగణము ఆగృతిగణము. అందుచే ఈగణములోపరి కముబు కాని ఉభయపదవృడ్ధి వచ్చిన నదములేవై న ఉన్నచో ఈగణమునందు చేర్చుకొనవలెను.

వొవ్టూయూలా జ్ఞులేళ్ళ:. 48 (2 జిహ్వామూలీయమ్‌. అజ్మలీయమ్‌,

న_ప్పమ్యంతనమర్థపదము లగు *జిహ్వామూల' “ఆబ్లాలి'శబ్దిములకు భవార్డ మునందు ఛప్రళ్యయము వచ్చును. ఇది *శరీరావయవాద్యత్‌ 'కు అవవాదము.

“జీిహ్వామూలే భవమ్‌” “అబ్గల్యాం భవమ్‌ అను నర్థములందుజిహ్వా మూలి “అబల శబ్బములకంటె ఈ సూ(తముచే ఛపక్యయము. ఛకారమునకు *ఈయ్‌'ఆ దేశము (నూ=[018), అం క్యఆకారఇకారములకు లోవము-“జిహ్వా మూలీయమ్‌” ““అజ్బలీయమ్‌"”.

వర్గాన్తాబ్బు. శీ.8608

కవర్లీ యమ్‌.

“వర్గోళబ్దము ఆఅఆంకముశందు గల సప్పమ్యంకసమక్థపవముకంకె గూడ భవార్థమునందు ఛప్రత్యయము వచ్చును.

తద్ధితేషు శ్రేషికోః 505 కవళ్లీయమ్‌:- “కవగ్లే భవంి.ఈ సూ (త్రముచేభ్మపత్యయము. ఛకొరము నకు ఈయాదేశము (సూ-1018), 1008. తల ఆగత. 8.74

(నుఘ్నాత్‌ ఆగత;.(స్రాఘ్నః,

ఆచటినుండీ వచ్చినవాడు అనునర్థమునందు సంచన్యుంతసమర్థపదము కంయె ఆణాదిసత్యయములు యథావకాళముగ వచ్చును. (ప్రైఘ్నః-్యస్రమ్నాత్‌ ఆగతః”. ఈసూ[త్రముచే సంచమ్యంత స్రుఘ్నళబ్దముకంపె సామాన్యతోవిపాత మగుఆణ్‌ ప్రత్యయము వచ్చినది.

ఠగాయస్థానేోట్యూః. కీ0ం75 కుల్యశాలాయాః ఆగతః -శౌెల్యాశాలికః,

ఆయస్థానమనగా రాబడి వచ్చెడు స్థానము. “త ఈ ఆగకఃిఅనునర్థమున వపంచమ్యంతములగు ఆయస్తానవాచకశబములకంపె ఠక్‌ (వత్యయము వచ్చును.

థి ౧

శౌల్కశాలికః_కుల్కళాల యనగా సమ్మ వనూలు చేపెడు స్థానము గాన ఇది ఆయస్థానము “కుర్యంశాలాయాః. ఆగతళిఅను నర్హమునందు వంచ మ్యంత మగు శుక్కశాలాళద్దిముకంటె రక్‌ ప క్యయము,ఆదివృద్రి,ఆకొరలోవము

టి ఖై కక్టాల్క కాలిక ః

బొపాధ్యాయకః, పై తామహకః,

“తత ఆగతః'ఆను నర్థమునందు, పంచమ్యంతములగు, విద్యాసంబంధ వాచకపడము 9కంకను జన్మసంబంధవాచకపదముఐకం టెను “వుజ్‌ ”(సత్యయము వచ్చును.

కౌపాధ్యాయకః- “ఉపాధ్యాయాత్‌ ఆగత ఃి.విద్యాసంబంధవాచి యగు పంచమ్యంతో పాధ్యాయళబ్దముకంచట వుజ్య్సత్యయము. “యువోరనాకౌ అను స్మూశముచే (708) “వు'కు అవాదేశము. ఆదివృద్ధి .'బొపాధ్యాయకఃి, ఇన్లేయోని సంబంధవాచక మగు పితామహళద్దిము”ంకపితామహాదాగత ౪” ఆనుశర్థమున వుజ్‌ చేర్చగా * పై తామహకః”సిద్ధించినది.

806 అఘునీద్ధాంతకౌముదీ 1101. పౌతుమను స్వే ల్యోఒ ళ్యతరస్యాం డావ్యఃం శీం0.01 సమాత్‌ ఆగతం సమరూప్యమ్‌. పక్షే గహాదిత్వాత్‌ ఛ-సమీ యమ్‌, నిషమీయమ్‌. దేవదత్తరూప్యమ్‌ దై వదత్తమ్‌.

“తత ఆగతః)అను నర్ధమునందు పంచమ్యంతము లగు హేతువాచకళబ్ది ములకంబను, మనుష్యవాచకళ బ్లనులకం అను వికల్చముగ రూప్య(వ్రత్యయము వచ్చును.

సమరూప్యమ్‌ = *సమాత్‌ ఆగక మ్‌”. హేతువాచక మగు పంచమ్యంత సమళద్దిముకంఠె ఈ సూతముచే రూవ్య(ప్రత్యయము. రూస్య ప్రత్యయము రావి పక్షమున, ఈశబ్దము గహాదిగణమునందు చేరిన దగుటచే “గహాదిభ్యశ్చ' అను సూత్రముచే (1078) ఛప్రశ్యయము వచ్చి'సమీయమ్‌'"ఆను రూవము సిద్ధించును. ఇ'స్లే హేతువాచక మగు “విషమిశబ్దమునకు గూడ వై కల్పికముగ “రూస్య ఛస ఈ్యయములను చేర్చుటచే “విషమరూప్యమ్‌! “విషమీయమ్‌ సిద్దించును

'దేవద_త్తరూప్యమ్‌:. “దేవద శ్రాత్‌ ఆగతమ్‌'అను నర్ధమున మనుష్య వాచక మగు పంచమ్యంత దేవద త్తళబ్దముకంచ రూస్య(ప్రత్యయము-దేవద త్త రూవ్యమ్‌'. రూప్యప్రత్యయము. రాని పక్తముశ, దేవద త్తశబ్దము నామవాచక మగుటచే “వా నామధేయస్య నృద్ధపంజ్ఞా వాచ్యా”అనువ్నారికముచే వైకల్పిక వృద్ధసంజ్హ లభించి “వృద్ధాచ్ళః "అను సూ త్రముచే (107) ఛప్రళత్యయము చేయగా “దేవదత్తీయమ్‌"అనురూపము, వృద్దసంజ్ఞాభావసక్షమున సామాన్యతో విహిత మగు అణ్‌ వ్రత్యయముచే “దై వదద్తమ్‌” అను రూపమును సిద్ధించును.

మయట్‌ చం 448 82

సమమయమ్‌, దేవదత్తమయమ్‌.

'హేతుమనుష్యవాచకళబ్రములకంపె “తత ఆగత।' ఆనునర్థమున “మయట్‌ "ప్రత్యయము కూడ వచ్చును.

సమమయమ్‌:_ “సమాత్‌ ఆగత మ్‌ "పంచమ్యంత మైన సమస్థసమళద్ది ముకంటె ఈ సూతముచేమయ (ట్‌) ప్రత్యయము వచ్చినది. ఇన్లే'దేవదత్త మయమ్‌.”

(ప్రభవతి. 448.88 హీమవతః (ప్రభవతి హైమవతీ గణ్లాం

తద్దితేమ శ్రే షకాః 807

“తత ఆగతః'నుండి *తఠఈ 'అనువర్తించును “దానినుండి పుట్టుమన్నది అను నర్ధమునందు పంచమ్యంతమగు సమర్థపదముకం యథావకాశముగ అణాది (వ్రత్యయములు వచ్చును

హైమవతీ'_ 'షొామవతః (వభవతి” (హిమవత్పర్వశమునుండి పుట్టు చున్నద్సి పంచమ్యంత మగు హిమవచ్చ్భబ్దముకం శ అణ్‌ ప్రశ్యయము ఆది వృది, ఆకారలోవములు. స్త్రీక్వవివక్షయందు “టిడాణజ్‌ _-" ఇత్యాది సూత్రముచే

లం వ్‌ 09 ఠి ఆ (1250) జీప్‌ చేసిన పిమ్మటోయ స్యేతిచ”అను సూ(త్రముచే (86) అకొర లోసము (సథమైకవచనమున “ఘహైమవతీ అను రూవము సిద్దించినది, 1104. తద్దచ్భతి వధిదూతయో*, 885

అప ఆద అద అగ

(స్రుఘ్నం గచ్చతి-సప్రొఘ్నః పర్దాః దూతో వా.

ఆ స్థానమును గూర్చి వెళ్లుచున్నాడు అను నర్హమునందు,ఆ వెళ్ళునడి మార్గము గాని దూత గాని అయిన పక్షమున,డ్వితీయాంతపదముకంటె యథా వకాశముగ ఆణాది,పత్యయములు వచ్చును

ౌఘ్నః- “సుఘ్నం గచ్చతి "అనునర్హమున ద్వితీ యాంతశబ్దముకం టె ఈ సూ(త్రముచే అణ్‌ (ప్రత్యయము-“ఫ్రౌఘ్నఃి. స్రుఘ్న దేశముశకు వెళ్ళుమార్గము లేక దూత ఆనియర్దము.

అభినిప్వ( మతి ద్బారోమ్‌. 1.8,86

స్రుఘ్నం అభినిష్కాఏిమతి (సౌఘ్నం కాన్యకుబ్దద్వారమ్‌,

పై సూ(తమునుండి “తత్‌” అనుపదము అను వ దర్తించునుందావికి అభిముఖ ముగ నిష్మ-ఏమించుచున్నాడు ఆను నర్ధమునందు;ఆనిష్క్ర9మింపదిడు నది ద్వార మెనచో,ద్వితీయాంత సమర్దపదముకం టబ యథావకాశముగ ఆణాది_స్రక్యయములు వచ్చును.

'ప్రౌఘ్నం:. “స్రుఘ్నం అభినిష్కారిమతి” (స్రుఘ్న దేశమును గూర్చి ఈద్వారమును దాటుచున్నాడుుఆను నర్హిమునందు ద్వితీయాంత మగు స్రుఘ్ని శదిము*ంటె ఆణ్‌ (ప్రత్యయము వచ్చినది.

లు

పూర్వము నగరముల చుట్టును పెద్ద కోట లుండెడివి. వాటికి నాలుగు మూలల ద్వారము లుండెడివి ఏదైన మరియొక నగరమునకు పోవలె నన్నచో ఏ ద్వారముగుండా బయటకు వెళ్ళవళెనో ఆ ద్వారమునకు ఆనగరము పేరుండె

606 అఘునీద్ధాన్తశౌముదీ డిది. ఇచట కన్యాకుబ్దనగరపు కోటయందలి ఏద్వారమును. దాటి వెళ్ళుటచే స్రుఘ్న దేశము వైపువెళ్ళవలెనో ఆద్వారమునకు (సౌఘ్న మనిపేరు.

అధికృత్య తృతే ర్‌బ్దోం శ.8.87

శారీరకం అధికృత్య కృతో (గ్రన్థః-శారీరకీయః.

“తద్గచృతి పథిదూతయోఃినుండి “తత్‌ అనువరర్షించును. దానిని గూర్చి రచింపబడిన (గ్రంథము ఆను నర్ధమునందు సమర్థ మగు ద్వితీయాంత పదము కంచ యథావకొశముగ తద్ధిత్మపత్యయములు వచ్చును.

శారీరకీయ!: శరీరన్య ఆయం శారీరః-శరీరమునకుసం బంధించిన జీవుడు అని యర్ధము. *త స్కేదం'అను సూతముచే (1108) ఆణ్‌ ప్రక్య యము చేర్చుటచే సిద్ధించినది, శారీర ఏన శారీరక॥;స్వార్టే కృపత్యయము. శారీ రకం అధికృత్య కృతో (గ్రంధః'-జీవుని గూర్చిరచింపబడిన (గంధము అను నర్భమున ఈ సూముచే ద్వితీయాంత మగు "శారీరక 'ళద్దముకంటి తద్దిత (ప్రత్యయము వచ్చు నని చెప్పబడినది. “ళారీరక"ళబ్దము వృద్ధసంజ్ఞ కముగాన (నూ-107) 'వృద్దాచణిఅను సూ(్రముచే (107) ఛప్రర్యయము. ఛకారము నకుఈయా దేశము (సూ-10 8-"శారీర కీయః”.

నోఒన్య నినానః. 1.880

సుఘ్నో నివాసోఒస్య-(స్రౌఘ్నః.

*ఆద్రి వీని నివాసముఅను నర్థమున ప్రధమాంశసమర్థశబ్దముకంటె యథానకాశముగ అణాది_పళ్యయములు వచ్చును.

్రౌఘ్నః- “స్టుమ్నః నివాసః ఆస్య*అను నర్థమున (స్రఘ్నళద్దిము కంటె అణ్‌ ప్రత్యయము వచ్చినది.

లేన (వో శ్రమ్‌, 43 101

పాణీనినా ప్రో క్రమ్‌-పాణినియమ్‌.

వానిచే చెప్పబడినది అను నర్జమున తృతీయాంతము లగు సమర్దశద్ది ములకంచ యథానకొశముగఆణాదితద్ధిత_ప్రర్యయములు వచ్చును.

పాణినీయమ్‌ _ 'పాణినినా ప్రోక్తమ్‌'అను నర్ణమున వృద్దసంజ్ఞక మగు తృతీయాంతపాణినిళశబ్దముకంచోవృద్ధాచ్ళః'అను సూతముచే (1077) ఛవ్రత్యయము-'పాణినీయమ్‌”.

తడ్ధితేను శ్రైషికాః 809 1100. త న్యేదత. 48.120 ఉపగోరిదమ్‌_బొపగవమ్‌, ఇతి శ్రైషికాః.

“ఇది వానికి చెందినది అనునర్థమునందు షష్ట్యంత మగు సమర్థశబ్దము కం యథావకాశముగ అణాదిప్రత్యయములు వచ్చును.

బొపగవమ్‌'. ఉపగోః ఇదమ్‌-ఇది ఉవగువునకు సంబంధించినది అను నర్థమునందు శ్రై షికఆణ్‌ ప్రవ్యయము.. 'ఓర్లణఃిఆను సూ్యత్రముచే (100%) గుణము, ఆవా దేశము ,ఆదివృద్ధి-"బౌపగవమ్‌”.

పైన చూపిన విధముగ కొన్ని సూూతములలో పత్యయములు విధింప బడినవని కొన్ని సూ(తములలో అర్భవి'శేషములు చెప్పబడినవి. ఈ రెండింటికిని ఏకవాక్యత్వము చేసికొని అర్హమును చెప్పుకొనవలెను. ఉదాహరణమునకు “తేన (ప్రోక్తమ్‌"ఆనుసూత్రము (1108) వానిచేత చెప్పబడినది ఆను నర్ణమున (ప్రత్య యము వచ్చును అని చెప్పుచున్నది.ఈ యర్హమున ఏళబ్దమునకు ఏ (ప్రత్యయము వచ్చునో యను విషయమును ఆళద్దిమును పట్టీ నిర్మియించుకొనవలెను, ఉదా “పాణినినాప్రోక్తం' (వ్యాకరణమ్‌ ) అనునర్థమున పాణ్‌నిశబ్దము వృద్దసంజ్హకము గాన 'వృద్ధాచ్చః' అనుషూత్రముచే (1077 ఛ్యపత్యయము వచ్చి *“పాణినీ యమ్‌” అను రూపము సిద్ధించినది , “చన్ల్రేణ కృతం"అనునర్థమునందు “శే షే అనుసూ(త్రముచే (1/68) సామాన్యవిపిత మగు అణ్‌ ప్రత్యయము వచ్చి “చాన్ట్రం'అను రూపము సిద్ధించినది.

కొన్ని స్థలములలో ఒకే ప్రత్యయము అనేకార్థములందు వచ్చును (ప్రక రణమును బట్టి అర్ధమును చెప్పుకొనవలెను. ఉదాహరణమునకు-“ పౌఘ్నఃి ఆను రూపము'త్యత్రజాత?” (108% “ప్రాయభవః” (108%) “సమూకే (1080), *“త్శతభవః' (1002), “తర్రఆగకఃి (1008, “తద్‌ గచ్చతివథిదూ తయోః” (1104) అధినిష్కా9ిమతిద్వారమ్‌ (1105 “సోస్యవివాసః” (110౧0 అను ఎనిమిదిఆర్హములందు'శేషే'అను స్నూతముచే సామాన్యతోవిహిత మగు ఆణ్‌ చేర్చుటచే సిద్దించినది. ఈ విధముగ రూప మొక్కటే మైనను (1 (సుఘ్నమునందుప్పుట్టినవాడు (2 సాధారణముగ (స్రుఘ్నమునం దున్నవాడు (8) (సుమ్నమునం దుండుటకు అవకాశము కలవాడు (4 (స్రుఘ్నమునందున్నవాడు

810 అ ఘునిద్ధాంతకముదీ (ఈ) స్రుఖ్నమునుండి వచ్చినవాడు (8) సుఘ్నమును గూర్చి వెళ్లమార్గము లేక దూత (7) (స్రుఘ్నము వైపు ద్వారమును దాటువాడు (8 'స్రుఘభ్నము ఈతని నివాఃము అను విభిన్నార్థములువచ్చును. ఈ విధముగ ఇతర్మసత్య యార్థములను గూడ (గ్రహించవలెను. కై షికపకరణము నమా వము, మూ అదొ అథ (పారగ్గివ్యతీయాః ద 1110. తన్య వికారం 48.104. వా. అశ్యునో వికారే బోలోవో వక్తవ్యాఃం అవి ఆళ్మనో వికారః ఆళ్యః. భాస్మనః. మారర్షికః, దానియొక్క వికారము (వికృత్సిఅను నర్హమునందు షష్ట్యంతనమర్త థి ౧0 (| పదముకం'బ అజాదిసాధారణ(ప్రత్యయములును చెప్పబడటోవు వి శేష్మపత్యయ ములును వచ్చును

ఈ వికారాద్యర్థములు “ప్రాగ్గీవ్యతి ఖనతి జయతి జితమ్‌'అను సూత్రము కంబ పూర్వమునం దున్న సూ్యతములలో చెవ్పబడును గాన వాటికి ప్రాగ్లీవ్య తీయ్మపత్యయము లని పేరు. మట్టి మొదలగునవి ఆకారాదులలో మార్చు చెంది ఘటాదిరూపమును పొందును. అట్టి మృదామలు ప్రకృతి, ఘటాదులు వికృతి.

ఆళ్ళన్‌ శద్దిముకంటె వికారార్థ(ప్రత్యయము చేర్చినపుడు టిలోవము చెప్పవలెను.

“అళ్మనః వికారః'ఆను నర్ధమునందు షష్ట్యంత మగు ఆశళ్మన్‌ళబ్దము కంట “ప్రాగ్లీవ్యతోఒణ్‌ అను సూటత్రముచే సామాన్యతోవిపిత మగు అణ్‌ ప్రర్యయము. ఆదివృద్ధిఆళ్య్మన్‌ఆ'ఆని యుండగా “నన్తద్దితే 'ఆను సూూళముచే (822) రావలసి యున్న టిలోసము “అనొఅను సూత్రముచే (1024 విషేధింపబడినది. అందుచే. ఈ వార్థికముచే టిలోపము-“ఆశళ్యః”. భాస్మంః_“భిన్మనః వికారః. ఆణ్‌ (ప్రత్యయము, 'న స్తద్ధితే'ఆను నూతముచే (022) టిలోపము రావలసియున్నను “అన్‌"ఆను స్యూశిముచే (102% టిలో పము నిషేధింబడుట చే “భాన్మనః'అను రూపము సిద్ధించినది. మా _ర్తికః-

తదితేషు (పాగ్గీవ్యతీయూః గ్ర లి చి “మృ త్తికాయాః వికారః'అను నర్థమునందు షష్ట్యంత మగు మృ త్తికొశబ్దను కంచ అణ్‌(ప్రత్యయము. ఆదివృద్ధి, ఆకారలోపములు (సూ. 206)-మా ర్హిక॥, 1111. అవయవోే చ (పొణ్యోవదివ్భుక్షేభ్యః 48.185. చాద్వికౌరే. మయూరస్యావయవో వికారో వా మాయూరః, అభ త్వ ఇర మౌర్వం కాణ్ణం భస్మ వాం పై స్పలమ్‌ం ప్రాణి, ఓషధి, వృక్షవాచకములకంచె అవయవార్థమ్నునందును వికొరా ర్థమునందును అణాద్కిషత్యయములు యథాసంభవముగ వచ్చును. 'చ'అని (వమయోగించుటచే వికారార్థమునందు గూడ వచ్చుననియర్థము లభించినది మాయూరః-మయూరస్య అవయవః వికారో వా అను ఆర్హమునందు షష్ట్యంళమగు (ప్రాజివాచక మయూరళచబ్దమువంటె సామాన్యతస్పిద్ధ మగు అణ్‌ ప్రత్యయము='మాయూరఃి, మౌర్వం:=-మూర్వాయాః అవయవ।ః (కొజ్జ) వికారోవా (భస్మ, మూర్వాశబ్దముకంల అణ్‌ ప్రక్యయము. మూర్వాళబ్దము ఓషధి వాచకము పై ప్పలష్‌:-“పిస్పలన్య అవయవః వికారో వా, వృక్షవాచక మగు షష్ట్యంతపిప్పలళబ్ద ముకంకె అణ్‌ (పఠత్యయము. 1112. మయడై ్ర_తయోర్భా పాయా మలక్యాచ్భాదనయోః 4.8 148, (ప్రకృతిమా్రాత్‌ మయడ్వా స్యాత్‌ వికారావయవయోః. అళ్య మయమహ్‌, ఆళ్మనమ్‌. అభక్ష్యేత్యాది కిమ్‌. మౌద్గః సూపః, కౌర్పాసం, లి ఆచ్చాదనమ్‌, అవయవవికారార్థములయందు, అన్ని (పసృతివాచక శబ్లములకంటెను, లౌకిక భాషయందు, భక్యాచ్చ్భాదనభిన్నార్థములందు, మయట్‌ (సత్యయము విక ల్పముగ వచ్చును. ఆశ్మమయహ్‌*-*అళ్మనః ఆవయవః వికారో వా. ఈ సూతముచే మయట్‌ ప్రత్యయము. అంతర్లత మగువిభ_క్రి నాశ్రయించి పదత్వ ముండుటచే “న లోవః ప్రాతిపదికా నృస్య"ఆను సూ(త్రముచే (180) నకారలోవము'ఆశ్మ మయమ్‌'అను రూపముసిద్ధించినది. మయట్‌ రావి పక్షమున ఆణ్‌ ప్రత్యయము. అవయవార్థ మైనచో “ఆన్‌"అఆను సూత్రముచే (1024 టిలోపము వి షేధింసబడి

రిల లఘునీద్ధాన్త కౌముదీ నది గాన 'ఆళ్మనమ్‌'అను రూపము, వికొరార్థమునందు “అళ్ళ్మనోవికారే టిలోపో వక్తవ్యః”అను వ్నార్ధికముచే (1110) టిలోపము వచ్చి “ఆళ్మమ్‌' అను రూపము సిద్ధించును.

“ఆభక్యెళ్ళాదనయోః*అనుటచే భత్యాచ్భాదనవాచకములగు. *మౌద్ద్గః' “కార్పానమ్‌” అను పదములందు ఈ సూశత్రముచే మయట్‌ రాలేదు. “ముద్గానాం ఆవయవః వికారో వా “కర్చాస్యోః ఆవయవః వికారో వా"అనునర్థ ములందు “ముడ్గ “కర్పాసీ శబ్దములకంబె “దిల్వాదిఖ్యోణ్‌ "అను సూతముచే అణ్‌ ప్రత్యయము; ఆదివృద్ది, అంత్య ఆకార ఈకార లోపములు (నూ. 220) “మౌద్గః”; “కార్బాసమ్‌”.

నిత్యం వృద్ధళ్‌ రాదభ్యోః శీ రీ 144. ఆమమయమహ్‌. శరమయమ్‌,

సృద్ధసంజ్ఞ కము లగు శబ్బములకం పెను, శరాదిశబ్దములకం'టెను అవయవ వికారార్థములయందు నిళ్యముగ మయట్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును.

ఆ్మమమయమ్‌ -ఆమళబ్దమునందలి మొదటి ఆచ్‌ వృద్తిగాన ఈ శబ్దము వృద్ధసంజ్ఞకము (సూ. 107) అందుచే “ఆ(మస్య ఆవయవ।ః వికారో వా"అనునర్ధమునందు ఈ సూత్రముచే నిత్యముగ “మయట్‌*ప్రక్యయము “ఆ మమయమ్‌ “భరమయమ్‌' ;_ఈ సూతముజే మయట్‌ ప్రవ్యయము.

1114, గోళ్చో ల్రురీపే, 40.145

గోఃపురీషం గోమయమ్‌,

షష్ట్యంత మగు గోళబ్దిముకంటె పురీషము అను నర్ధమున మయట్‌ (వశ్యయము వచ్చును.

ఈ నూ(త్రముదే షస్ట్యంతగోళబ్దముకంచె మయట్‌ (పత్యయముం “గోమయంి.

గోనయనోర్యత్‌ . శీ.8.160

గవ్యమ్‌. పయస్యమ్‌,

ఇతి ప్రాగ్లీవ్యతీయా!.

షష్ట్యంతములగు గోళబ్దసయళ్ళ బ్లములకం మె అనయవవికారా ర్థములందు యత్‌ ప్రత్యయము వచ్చును.

తద్ధితేషు భగధికారః 813

గవ్యమ్‌:-గోర్వికారః ఆవయవో వాం షష్ట్యంతగోళద్దిముకం'టె ఈ సూ(త్రముచే 'యత్‌పళ్యయము. “వాన్తోయి(ప్రత్యయే "అను నూ(త్రముదే (21) “అవ్‌ 'ఆదేశము-'గవ్యమ్‌'. ఇస్లే “వయః వికారఃఅను నర్ధమునందు *సయస్‌ శబ్దముకంటె *యత్‌” [పస్యయము చేర్చగా 'పయన్యమ్‌".

'ప్రాగ్రీవ్యతీయ [ప్రకరణము సమాప్తము, అథ ఠగధికారః 1116. [ఎ గ్పూవాలోప్టక్‌: శీవథీ 1

*“తద్వహతి-' ఇత్యతః[ప్రాక్‌ “రక్‌ "అధి[కియతే.

“తద్వహతి రధయుగటప్రాసజ్షమ్‌'అను సూ(తమువరకును *ఠక్‌ "అనునది అనువ ర్హించుచుండును.

తోనో దీవ్యతి. ఖనోత్తి వబయతి, బితవ్‌. క.402.

అక్షే బ్రీవ్యతి, ఖనతి, జయతి, జితం వా ఆక్షీకః, రాద

“దానితో ఆడుచున్నాడు, (త్రవ్వుచున్నాడు, జయించుచున్నాడు, జయింప బిడ్తినడి”ఆను అర్జములందు తృతీయాంత సమర్హపదముకంటె రక్‌ ప్రత్యయము వచ్చును.

ఆక్షీకః(కం0:-”ఆక్షేః దీవ్యతి, ఖనతి, జయకి, జీకమ్‌ “అను నరము నందు తృతీయాంత మగు ఆక్షళబ్దముకంటె “ఠక్‌" ప్రత్యయము, “ర స్యేకః? (1017) 'కితి చిఅను సూత్రముచే (1001) ఆదివృద్ధి-ఆక్షీకః(కం). ఆక్షేః అనతి* అనుదావికి “పాచికలచే ధనమును త్రవ్వి తీయుచున్నాడు' అని గౌణార్జము ఇెప్పవలెను.

ఖననార్థమునందు. “కుద్దాలేన ఖనతి కొద్దాలికఃి ఇత్యాద్యుదాహరణాంత రముల సీయవచ్చును.

నంన్య్క్రృతత్‌. శీ. ఢం లం దద్నా సంస్క్యృతం దాధికమ్‌, మారీచికమ్‌,

814 అఘునిద్ధాంతకౌముదీ “వానితో సంస్కరింపదిడినదిఅను నర్ధ్థమునందు తృతీయాంతసమర్థ సదముకంటె రక్‌ (సత్యయము వచ్చును, దాధికమ్‌:-*దధ్నా సంస్కృత మ్‌' తృతీయాంతమగు దధిశబ్బ్దముకంటె రక్‌ (ప్రత్యయము. మారీచికష్‌:-“మరీచికాభిః (మిరియములతో ) సంస్కృత, మరీచికాళబ్దిముకంటబ ఠక్‌ ప్రత్యయము. 1110. తరతి. 4.405, తేన ఇత్యేవ, ఉడుపేన తరతి బొడుపికః. “దానితో దాటుచున్నాడు" అనునర్దమునందు తృతీయాంతసమర్థశద్దిము కంటె ఠక్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును. బౌడుపిక॥ఉడుపేన తరతి"-(తెస్పతో దాటుచున్నాడు) .ఉడుపళద్దిము కంటె ఠక్‌(ప్రత్యయము, ఆదివృద్ధిఇకా దేశములు. 1120. చరతి, 4.48 తృతీయాన్హాత్‌ గచ్చతి, భక్షయతి ఇత్యర్థయోః రక్‌ స్యాత్‌, హస్పినా చరతి-హా స్పికః, దధ్నా చరతి=దాధిక 8, చరధాతువునకు సంచరించుట భుజించుట ఆను రెండర్భములు గలవు. ఆ రెండర్థములును ఇచట (గహింపబడును. “దానితో సంచరించుచున్నాడు”" (వెళ్ల చున్నాడు); “దానితోభుజించుచున్నాడు"అను నర్ధములందు తృతీయాంతములగు కరణవాచకళబ్లములకం'బ రక్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును. హాటస్తికఃం “హా న్తినా చరతి(ఏనుగు పై తిరుగువాడు) అను నర్థమున “హ న్తిన్‌ళద్దిముకం'టె ఠక్‌(ప్రర్యయము. ఇకా దేళఆదివృద్ధులు. *న స్తద్ధితే అను సూత్రముచే (029) “*ఇన్‌ొకు లోపము. దాధికః- “దధ్నా చరతి (వెకుగుతో భుజించుచున్నాడు ) అనునర్జమునందు ఠక్‌ _పత్యయము వచ్చినది. 1121. నంన్భ స్టే. 44.22 దధ్నా సంసృష్టం-ధాధికమ్‌. “దానితో కలుపబడినది"అనునర్ధ మునందు తృతీయాంతసమర్థ క బ్లము కంచె ఠక్‌ _పత్యయము వచ్చును. దాధికమ్‌:. “దధ్నా సంసృష్టం" (పెరుగుతో కలుపబడినద్సి అనునర్థ మునఠక్‌ (ప్రత్యయము వచ్చినది.

తద్ధితేము రగధికారః ర్ర్‌్షే5్‌ 1120. జీక్భాతిం శీఢీంలి2ై బదరాణ్యుజ్బుకిబదాదరిక కిం

“ఠత్చ9త్యనుపూర్వమీపలోమకూలమ్‌” నుండి “తత్‌అనువ ర్తించును. *క్రర్‌ ఉబ్బుతి' (దావిని ఏరుచున్నాడు) అను నర్థమునందు ద్వితీయాంతసమర్థ పదముకంజబట అక్‌ (పత్యయము వచ్చును.

బాదరిక॥-*బదరాణీ ఉజ్బృతి” (రేగుపండ్లను ఏరుచుండువాడుు. ద్వితీ యాంత బదరళబ్రముకంటె ఠర్‌ ప్రత్యయము.

రక్షతి. 44.98

సమాజం రక్షతి*సామాజబికః,

*ద్రాన్సినీ రక్షించుచున్నాడు"అను నర్ధ మునంమదు ద్వితీయాంత మగు సమర్‌ శద్దిముకం'టె ఈక్‌ _పత్యయము వచ్చును. సామాజిక।ః- 'సమాజం రక్షతి, ద్వితీ యాంతసమాజశదిముకంజొ ఠర్‌ (వశత్యయమువచ్చినది,

న. 124, లో బ్దదోర్డ రోం తరోలిం శీం4.84

శబ్దం కరోతి ఇాబ్టికః, దద్దురం కరోతి దార్జురికః,

శబ్రమును,దర్దరమును (పెద్దదగు మృత్చా[త్ర) చేయుచున్నాడు అను

న! ళు చి నరమునందు,దితీయాఎతము లగు *“శబ' *దరుకివదములకంజపి ఠక్‌ వశ్య ధ్ర వ్‌ 6 “ద యము వచ్చును,

“శద్దిం కరోతి" “దర్దురం కరోతిఆఅను నర్థములందు ఈ సూతముచేఠక్‌” (ప్రత్యయము-“శాబ్టికః" “దాద్దరికః”. “శబ్దం కరోతి'అనుదానికి (పృతిప్రత్యయ విభాగపూర్వకజ్జ్టానమును చూపుచున్నాడు ఆని యర్థము, ఈ యర్థమునందే ఠక్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును. అందుచే “ళబ్దం కరోతి ఖ5ః'ఇత్యాదులందు ఈ సత్య యము రాదు.

ధర్భుం చరతి. క.4,41

ధర్మం చరతి=ధార్మికః,

“ధర్మమును ఆచరించుచున్నాడు ఆను నర్థమునందు ద్వితీయాతధర్మ శబముకలపె కక్‌ ప్రత్యయము వచ్చును.

చం ధార్మికః- “ధర్మం చరతి”, “అక్‌ వచ్చినది.

816 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ వా. అధర్భాచ్చేతి వక్రవ్యామ్‌. ఆధర్భితోః “చరతి'అను నర్ధమునందు డ్వితీయాంత “ఆధర్మ'శద్దముకం బ గూడ ఠక్‌ వ్రత్యయము చెప్పదగినది.

ఆధర్మికః- “అధర్మం చరతి,ఈ వారర్తికముచే రక్‌ ప్రత్యయము.

ిల్చృడ్‌ = శీ.ఢర5్‌ మృదజ్ఞవాదనం శిల్పమస్య మార్షణ్లీక! ళు ౧లంి

“తదస్య పణ్యమ్‌'నుండి 'తత్‌*, “అస్య"అనువ ర్తించును. 'త్రత్‌ అస్య శిల్చమ్‌ి “ఆది వాని శిల్చము అను నర్ధమునందు ప్రథమాంత సమర్థ శబ్దముక౦'టె ఠక్‌ ప్రత్యయము వచ్చును.

మార్షణ్లికః. “మృదజ్షం శిల్పం అస్య". మృదజ్షిశదిముకంటె ఠక్‌ (ప్రత్య యము. ఆదివృద్ధి ఇకార దేశములు. మృదంగశ బ్లమునకు లక్షణచే. మృదంగ వాదన మని యక్చము. శిల్బ్చ మనగా క్రియాకొశలము,

(నవారణడత్‌. శీ,ఢీ57

తద'్యీత్యేవ. అసిః ప్రహరణం అస్య ఆసికః, ధానుష్క!*

శర్రగ్ర్‌ అస్య ఫహరణమ్‌” (అది వీని ఆయుధము) అను నర్ధమునందు ఆయుధవాచక మగు (ప్రధమాంతశబ్దముకంటె రక్‌ ప్రత్యయము వచ్చును,

“అసిః (పహరణం అస్య” “ధనుః పపహరణం అస్య”అను నర్జము లందు “అసి ధనుష్‌శ బిముకంకె రక్‌ వక్యయము-'ఆసికళి, “'ధానుష్క॥, “ధానుష్కః” అనునపుడు “ర్ర న్యేకః' అనుసూత్రమును (1027) బారించి “ఇను సు క్రాన్నాత్కః"అనుసూశముచే (1052) రకారమునకు “క 'ఆ దేశమువచ్చినది. సకారమునకురుత్వవిసర్గములు. “ఇణః షః "అను సూ ముచేవిసర్గకు షకారము వచ్చినది.

ళీలమ్‌. 4.4.6!

అపూపభక్షణం శీలం అస్య ఆపూపికః,

“*ళదస్య శీలమ్‌ి (ఆది వీని స్వభానము అను నర్థమున (వథమాంత మగు సమర్డ్‌శబ్బముకంటె రక్‌ ప్రత్యయము వచ్చును.

ఆపూపికః- “అపూపాః శీలం అస్య '.ఠక్‌ ప్రత్యయము ఇచట అపూవ

తర్దికేప యదదికారః 817 శబ్దమునకు లక్షణచే అపూపభక్షణమని యర్థము, అప్పములను భకించుస్వభా వముకలవాక అని యర్హము. 1120. నికవే వనతి. 44.78 నైకటికో భివః, ఇతి రగధికారః. "సమీపమునందు నివసించుచున్నాడు"ఆను నర్ధమునందు న్తమ్యంఠ మగు నికటళబ్దముకంె ఠక్‌ (వ్రత్యయము వచ్చును. " న్రైవటికఃం “నికపేవనసతి (గామ సమీపమున నివసించువాడు అమ నర్ధమునందు ఈ నికటళబ్దముకం టె రక్‌ (ప్రత్యయము. రగధికారము సమా ప్రము. అథ యదధికారః 1180. (వొడి తొద్యాత్‌ , శీ 75 తన్వ్మై హితం'ఇత్యశః (పాకోయత్‌"అధి[క్రియతేం 'తవ్మై "హఠమ్‌'ఆను సూ(తమువరకును *యత్‌్‌ అనునది అనువ ర్తిచును, 1181. తద్వావాతి రళోయుగ్యవ్రొనజ్లమ్‌. 4.476 ్‌ రథం వహతి రధ్యశ,యుగ్యః,(ప్రాస జః, రధముకు,యుగమును,ప్రాశంగమును మోయుకున్నవి ఆనునర్థమునందు ద్వితీయాంతము లగు రధుయుగ, ప్రాశంగళబ్రములకంయె “యత్‌” [పక్యయము వచ్చును. రధ్యః “రధం వహతి" ద్వితీయాంక రథకద్దిముకంపె యత్‌(ప్రత్య యము. ఇస్లే “'యగం వహతి యుగ్యః” “ప్రాసంగం వహతి (ప్రాసజ్య్యః" అను రూపములు సిద్దించినవి. యుగమనగా కొడి యవి యర్థము. నేర్చు గల గుజ్జములను రథమునందలి కాడికి కట్టి క్రొత్త గుళ్ణములకు ఆలవాటుచేయుట క్రై కట్టుటకు ఆకొడికి కట్టిన మరి యొక కొరికి (ప్రాసంగ మని సేరు. వ

818 లఘునిద్ధాన్న కొముదీ 1102 దురో యడ్ఞతా, శక. 77 “హలి చిఇతి దీర్డే పాస్తే. “తద్‌ వహతి'అను నర్థమునందు ద్వితీయాంత మగు ధుర్‌శద్దిముకంపె “యత్‌” *ఢక్‌ "ప్రత్యయములు వచ్చును.

“ధురం వహతి అను నర్హమునందు. ధుర్‌శబ్దము[0చ ఈ సూత్రమే యత్‌ ప్రత్యయము చేసిన పిమ్మటీ *“ధుర్‌ య'అని మున్నపుడు “హలి చ”అను స్యూత్రిముచే (815) ఉపధా ఉకొరమునకు దీర్చము రావలసియుండగా :-

న భవడ్భరావం 8 70. భస్య కుర్‌ఛురోళ్చు ఉపధాయా దీర్జో న స్యాత్‌. ధుర్యః, ధొరేయః.

“ర్వోరుపధాయాదీర్హ ఇకలి నుండి'దీర్హ 8 అనువర్హించును.భసంజ్ఞకము యొగ్కౌయు "కుర్‌ * “భర్‌ *అనువాటియొక్కయు ఉపధకు దీర్టృము రాదు

ఇచట '*ధుర్‌” అనునది భసంజ్బకము గొన ఈ సూూరముచే దీర్షము నిషేధింపబడినది, “డుర్యః”అను రూపము సిద్ధించినది. ఢక్‌ ప్రశ్యయము చేసిన పక్షమున ఆదివృడ్డి, ఢకారమునకు “ఏయ్‌"ఆ దేశము (నూ. 101%-*ధొరేయః”.

1134 సావ్వయోధర్భు ఎవమూలమూల నీతాతులాభ్యః తార్యతల్య

(వొవ్చూవధ్యానామ్యూ నమనమిలో నంబికోముం 41401.

నావా తార్యమ్‌-నావ్యమ్స్‌ వయసా తుల్యఃఎ.వయస్యః. రర్మేణ (ప్రాపస్యమ్‌-ధర్మ్య్యమ్‌. విషేణ వధ్యః విష్యః, మూలేన ఆనామ్యం మూల్యమ్‌ మూలేన సమఃమూల్యః. సీతయా సమితమ్‌-సీళ్యం క్షేత్రమ్‌, తులయా సంమికం తుల్యమ్‌,

నౌ వయస్‌, ధర్మ, విష, మూల, మూల, నీతా తులాఅను ఎనిమిది తృతీయాంతళబ్దములకం-బ కార్య (దాటతగినద్రి, తుల్య (సమానమైనది) (ప్రాప్య (పొందదగినద్సి, వధ్య (చంపదగినద్రి ఆనామ్యు (సంపాదింపదగినది). నమ (సమానమైనది సమిత (కూర్చబడినదిి, సంమిక (సరితూగునది), అను ఎనిమిది అర్థములందు “యత్‌ "ప్రత్యయము వచ్చును.

నావ్యమ్‌:-*నావాకార్మమ్‌”. నౌళద్దిముకంపె ఈ సూూశ్రముచే యత్‌ (ప్రత్యయము. 'వాన్తోయిప్రత్యయే"అను నూత్రముచే (0% ఆవాదేశము-

తద్ధికేమ యదధికారః 819 “నావ్యమ్‌'. వయస్యః= వయసా తుల్యః, వయస్సుజే సమానమైనవాడు. ధర్మ మ్‌:-ధర్మేణ ప్రాప్యమ్‌. ధర్మముచేత పొందతగినది. విష్యః-విషేణ వధ్యః-విషముచేత చంపదగినవాడు. మూల్యమ్‌ మూలేన ఆనామ్యమ్‌, వస్తాది నిర్మాణమునకైై వెచ్చించిన ధనమునకు మూల మనిపేరు. వస్తనిక్మాత ఈ విధ ముగ నిర్మించిన వస్తా9దికమును కొనువానికిచ్చి వానివద్దనుండి తాను వెచ్చించిన మూలధనముకంబటె అధికమగు ధనమును తీసికొనును. ఆ అధిక ధనమునకు (లాభమునకుు మూల్య మని పేరు. కొని ఇపుడు కొనువానివద్దనుండి ఆమ్మెడు వానికి లభించెడు ధనమున కంతకును మూల్య మను వ్యవహారము రూఢ మైనది. మూల్యః-మూలేన నమః. మూలమతో సమానమైనది. సీత్యమ్‌:- సీశయా నమితమ్‌-నాగటి చాలుతో కూర్చబడినది. తుల్యమ్‌:.తులయా సంమితం, శ్రానుచే నరితూగునట్లు చేయబడినది. 1105. తల నాధుః 4408. అగ్రే సాధుఃఅ(గ్య సామసు సాధుః సామన్యః, “యే చాధాన కర్మ్శణోః” ఇక (ప్రకృతిభావః. కర్మణ్యః. శరణ్యః. “దానియందు సాధువు అనగా (ప్రవీణురు"=అనునర్ధ్థమునందు స్పప్పమ్యంత పదముశంటె యత్‌ ప్రళ్యయము వచ్చును. ఆ_గ్ర్య్యిఃః -ఆ(గ్రే సాధుః (ముందుతండుటయందు నమద్ధడుు. అగ శద్దిముకంచె యత్‌స్రత్యయము *య స్యేతిచిఅను సూ(శముచే (288) అకార లోపము-ఆ గృగ్యిః.సామన్యఃసామసు సాధుఃి (సామయందు (ప్రవీణుడు). స్పప్పమ్యంళ సామన్‌ శద్దిముకంచె య్యవత్యయము. సుబ్లోపానంతరము “సామన్‌ య'అని యుండగా *న స్తద్తితే'అను సూూత్రముచే (022) టిలోపము రావలసి యుండ “యేచాభావకర్మణోః'అను స్తూతముచే (1020) ప్రకృతిభావము- “సామన్యః). కర్మణ్యః_కర్మణీ సాధుః_కర్మయందు (పవీఖుడు. “సామన్యళి “వలెనే రూపము సిద్రించును, కరణ్యఃఎళరణే సాధుః-శరణమునందు (పవీణుడుం స_్ప్పమ్యంతశరణళదబ్దముకంయు యత్‌ ప్రక్యయము. 1188. నఠజాయా యః 44.105, సభ్యః. ఇతి యతోఒవధిః.

820 లఅఘునిద్ధాంతకొముదీ “అచట సాధువు" అనునర్థమునందు సభాళబ్దముకంచె య (ప్రత్యయము వచ్చును. సభ్యః- 'సభాయాం సాధుఃి (సభయందుప్రవీణుడు. సప్పమ్యంత సభాళబ్దము”ంపె య(్రత్యయము “యస్యేతిచొఆను సూత్రముచే (20 ఆకారములోనము. *య' *యత్‌ి వత్యయములలో స్వరమునకు భేదము, యత్‌ _పత్యయాధికార్మ్నపకరణము సమాప్తము. అథ ఛయితోరధికారః 1187. (వాక్‌ (శీతాచ్భః 5.1.1.

“తేన (క్రీతమ్‌'ఇత్యతః (ప్రాక్‌ ఛోఒధి[క్రియతే.

“శేన (్రీతమ్‌'అను సూత్రముకంయె పూర్వము *ఛఃిఅనునది అను నర్షించును,

ఉగవాదిల్యో యత్‌ క.12. ప్రాక్‌శ్రీరాదిత్యేవ. ఉవర్జాన్హాత్‌ గవాదిభ్యశ్చు యత్‌ స్యాత్‌. ఛస్యాపవాదః, శజ్క వే హితమ్‌,_ళజ్కవ్యమ్‌దారు. గవ్యమ్‌,

“తేన (శ్రేతమ్‌'అను సూత్రమకంటె (11464) పూర్వము ప్రతిపాదితము లగు అర్థములందు, ఉవర్జాంతశబ్దములకంకును, గోమొదలగు శద్దిముల కంశెను యత్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును.

ఇది ఛప్రత్యయమునకు అపవాదము. అనగా "తేన [క్రీతమ్‌"అను సూత్రము కంఠ పూర్వము చెప్పబడిన అర్హములందు ఉకారాంతశబ్దగోళద్దాదులకం'చె యత్‌ ప్రత్యయమే. వచ్చును గాని ఛృపత్యయము రాదు. ఇ౩రళద్దములకంటె “పా(్రీశాచ్చః”అను సూత్రముచే (1887) ఛప్రత్యయము వచ్చును.

శజ్కవ్యందారు:-*శజ్కవే హితం” (శంకువుతయారుచేయుటకు తగి " నది అనునర్థమునందు “త న్మై హితం అను నూత్రముచే (1188) శంకుశబ్దిము కంచె ఈ సూగ్రముచే అధికృత మగు (ఈళబ్దము ఉకారాంతము గాను యత్‌ (ప్రత్యయము వచ్చినది. *శజ్కు య'అని యుండగా “ఓర్లుణఃిఅను సూత్రమే (1005 ఉకారమునకు గుణము. *వానోయిప్రత్యయే"లను సూత్రముచే (24)

తద్ధితేషు ఛభయతోరధికారః 821 అవా దేశము-ళజ్కవ్యమ్‌'. గవ్యమ్‌,. 'గవే హితమ్‌. పై వలె యక్‌ నభ్యః అక్షః. నభ్యంఅజ్జనమ్‌. “తై హితం'అనునర్థమునందు నాభిళబ్దముకంటె 'యతీ”_సక్యయము, “నాభికి *నభిఅను నాదేశము కూడ వచ్చును. నభ్యః అక్షఃఎ'నాభయే హితః, నాభిళశద్దముుంపె ఈవా ర" ముచే యత్‌ ప్రళ్యయము, నాభిళబ్దమునకు *నభ' ఆదేశము, *నభ్యః. ఇచట రథచక మధ్యరం్యధ్రవాచక మగు నాభిళబ్దమే[గగ్రహీింపబడును శరీరావయవవాచినాభిళబ్దము నకు “శరీరావయవాద్యత్‌"అను రాబోవుషూ_త్రముచే (1140) యత్‌ పశ్యయము వచ్చును; నభాదేశము రాదు. రథనాభియందు ఆమర్చుటకు తగిన ఇరుసు అవి యర్థము. నభ్యమజ్ష్ఞనమ్‌ : ఆంజన మనగా చగక్రముసులభముగ దొరుటకె త ఇరుసువద్ద వేసెడు ఆముదము మొదలగుమసృణవదార్థము, రథనాభికి ఉపయు క మగు అంజనమని యర్ణము. 1180. తసైై వాతవ, 5,105. యమ్‌ వక్సేభ్యో హితః వత్సీయః, గోధుక్‌. “దానికొరకు హీత మైనదిఅను నర్జమునందు చతుర్భ్యంతనమరళబము మా ఖు ఖు ఇ ౧ కంచె ఛపత్యయము వచ్చును. వత్సీయః -'వక్పేభ్యః హిత ॥ '-లేగదూడలకు హితకరుడై నవాడు (పాలు పిదుకువాడ్రు_అనునర్థమున చతుర్థ్యంతవత్సశబ్దముకం'ళొ ఛ(వ్రవష్యయము. ఛ కారమునకు ఈయ్‌ ఆదేశము (101%); ఆంత్యాకారమునకు “య స్యేతిచి అను సూద్రముచే (2౫4) లోపము, 1140. భరీరావయవాద్యూల్‌ 51.6 ద్త్యమ్‌. కజ్య్యమ్‌. నస్యమ్‌. “త సై్కై హీఠం'అను నర్థమునందు శరీరావయవవాచక మగు చతుక్ర్యంత యఖ సమర్థపదముకంచె యత్‌ (సత్యయము వచ్చును,

8922 లఘునిద్ధాన్తకొముడీ దన్మ్యమ్‌:. ద న్లేభ్యో హితం, ఈస్మూక్రముచేయక్‌ ప్రత్యయము, ఇళ్లే “కడ్ధాయ పాతమ్‌-5కజ్య్యమిఅను రూసము సిద్ధించినది, నస్యమ్‌:- "నాని కొాయమై హితం. యత్‌ (ప్రత్యయము. “పద్దన్నోమాస్‌.. . .ఇత్యాదిసూళముతే (8.1.8) నాసికాశబ్వమునకు “నస్‌ 'ఆదేశము-'నస్యమ్‌” . ఈ దన్హాదిశద్దిముల కంటె “శరీరావయవాచ్చిఅను సూ(తముచే (1004 “త్య భవః"అనునర్థము నందు కూడ యత్‌ ప్రత్యయము విధింపబడి యున్నది. అపుడు కూడ “ద న్యం ఇత్యాదిరూసములు సిడ్ధందను. అక్షమునందు మాత్రము భేదముండును,

అతన్‌ ఎిళ్ళూవినలోగోత్తరవదాల్‌ ఖిక ర్‌.1-0

“తస్మై హీతమ్‌"అనునర్థమునందు చతుర్థ్యంతములగుఆత్మ. విశ్వజన శబ్దములకంటెను;, భోగళబ్బముఉత్తరపదముగా గల “మాతృభోగి మొదలగు శబ్రములకం'టెను ఖ్యప్రత్యయము వచ్చును.

“ఆత్మనే హిశం'అనునర్ధమునందు ఆత్మన్‌శబ్దముకంటె ఈ, సూవముచే ఖప్రత్యయము. ఖకారమునకుఈన్‌ "ఆదేశము ((సూ-_1018). “ఆత్మన్‌ ఈన' అనియుండగా “న స్తద్ధిత'అనుసూత్రముచే (92% టిలోసమురావలసి యుండగా:

ఆతా ద్వానా లే. 64.100 ఏతా ఖే ప్రకృత్యా _స్తః. ఆత్మనే హితం ఆత్మనీనమ్‌, విశ్వజనీ నమ్‌, “మాళృభోగీణః”. ఇతి ఛయతో। పూర్ణోఒవధిః,

*ప్రకృతై్యైకాచ్‌"నుండి “ప్రకృత్యాఅమనర్హించును. ఖ(్రవ్యయము పర మగునప్పడు “ఆత్మన్‌ “అధ్వన్‌"కబ్దిములు (ప్రకృతిభావముతో నుండును.

ఈ సూ్యర్రముచే టిలోపము విషిద్దము గాన “ఆత్మనీనమ్‌"అను రూనము సిద్ధించినది. విశ్వజనీనమ్‌:- “విశ్వజనాయ హితం”, ఈ స్నూతముచే ఖ్మపక్య యము, మాతృభోగీణ?- “మాతృథోగాయ హితఃి, భోగో శ్తరపద మగు “మాతృభోగ*శబ్బముకం టె ఖప్రత్యయము, 'కుమతిచి 8.4.18 ఆను సూత్రముచే ణఇత్వము,

ఛయదధికారము సమాప్తము.

అథ ఠఇఖధికారః 1140. (పొగ్వూలేద్థణ్‌. స్‌. 1.18 “నేన తుల్యం"ఇతి వతిం వక్ష్యతి,తతః (ప్రాక్‌ “ఠజ్‌ "అధి[క్రియతే. “కేన తుల్యం [క్రియాచేద్వతిః:”అను సూర్రమువరకును “ఠణ్‌అనునది అమవ ర్తించును. 1144. తేన (శతమ్‌, 51.87 స్పప్పత్యా ్రీతం సా్తతికమ్‌. 'ప్రాస్టికమ్‌. “దానిచేత కొనబడినది అను నర్దమునందు తృలీయాంత మగు సమర్థ పదముకంపె రణ్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును. సా్తతికమ్‌*_ “స ప్తళ్యా క్రీతం' (డెబ్బదిచే కొనబడినది) అను నర్థ ముసందు తృతీయాంత మగు సప్తతిళబ్దముకంటె రజ్‌ ప్రశ్యయము. *“ర'స్యేకటి (102), ఆదివృద్టిః ఇకారలోవము. (సూ-23%) సా ప్తతికమ్‌”.ఇప్త్రేవ స్టేన (కుంచెడుధాన్యముమొ.) (క్రీఠమ్‌ “ప్రాస్థికమ్‌'అను రూపము సిద్ధించినది. 1145. తన్యేళ్ళూరః. 51.42 సర్వభూమిసృథివీభ్యాం అణజౌ _స్పఃం . “సర్వభూమిపషృథివీభ్యామణఇౌ”అను సూ త్రమనువర్తించును. “తస్య ఈశ్వరః" (ద్రావికి ప్రభువును నర్థమునందు “సర్వభూమి" “పృథివీ"ళద్దిముల కంచె క్రమముగ “అణ్‌” '“అజఖ్‌'ప్రక్యయములు వచ్చును తన్తర్వభూ మేః ఈశ్వరఃిఅను నర్ధ్హమునందు షస్ట్యంత మగు *“సర్వభూమి శబ్దముకంటె ఈ సూశముచే. "ఆణ్‌ ప్రత్యయము - “నర్వభూమి అఅని యుండగా: 1146. అనుళతికాబీనాడ్టాం 78.20 ఏషోం ఉభయపదవృద్ధిః జీతి,ణితి,కితి చ తద్ధితే. సర్వభూమే శీశ్వరః -సార్వభౌమః,పార్టివః. ఈ సూత్రము శ్రే షిక ప్రకరణమునందువ్యా థ్యానింసబడినది .(సూ-108%) ఈ సూూతముచే ఉభయపదవృదడ్ధి చేయగా “సార్వఖోమః"అనూ రూపము నిద్ధిం

824 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ చినది. పార్టివః_ “పృథివ్యాః ఈశ్వరః'అనునర్జిమున ఈ సూత్రిముదే అజ్‌ (ప్రత్యయము, “అజ్‌” “అజ్‌ "లకు న్వరభలేదము ప్రయోజనము. 1147. వద్హ్ర,బింతలి,(తంభచ్చత్నాంంళల్‌ ,వఖ్చాళత్‌ వన్ట, నవ్రత్యలీత,నవలతి,ళతమ్‌. 5, 1+59

ఏతే రూఢిళబ్దా నిపాత్య్తే.

“తదస్య పరిమాణం” (అది దీని (సమాణముు అనునర్థమునందు “పజ్లీ్య' మొదలగు రూఢార్థకములగు శబ్దములు విపతింపబడుచున్నవి,

పజ్హ్కః- “పఖ్బు పాదాః (ప్రమాణం అస్య (ఛందసభ”అను నర్థము నందు పజ్బున్‌ శబ్దము కంటె “తిప్రళ్యయము. టిలోపము;చకారమునకు కుత్వము ,అనుస్వారపరసవర్శ ములుఎప జః. ఐదుపాదములుగల ఛందోవిశే షమునందు రూఢము.

వింశతిః- దళానాం వర్షః దడళత్‌- పదింటియోక్క సముదాయము. “వజ్బుద్దళతౌ వర్లే వా'అను సూ[త్రముచే వర్గార్థమునందు*దశత్‌ 'ఆదేశము. *ద్వొ దళతౌ సరిమాజమన్య సంఘ స్యేతి వింశతిః.*ద్విదళత్‌ 'శబ్దముకంయు పరిమాణార్ధ మునందు “శతిచ్‌”'వ్రత్యయము, “ద్విదళత్‌"ఆను (ప్రకృతికి"విన్‌'ఆ దేశమువనకొర మునకు అనుస్వారముం'వింశతిశ ఆను రూపము. సిద్దించును. "రెండు. వదుల (ప్రమాణము గల సంఘము'అని యర్థము. ఈ సదములు సంఘాతార్థములగుటచే “గవాం వింశతిఃి “మనుష్యాణాం ఉతింశతికిఇత్యాదివిధముగ (ప్రమోగింపవలెేను. సంఘసంఘులకు అభేదము వివక్ష చేసిన పక్షమున *“వింళతిః గానఃి “త్రింళతిః మనుష్యాః 'ఇత్యాదివిధముగ గూడ ప్రయోగింపవచ్చును. వింశ త్యాదిశద్దములు శ్రీలింగ్రై కవచనిమున (ప్రయోగింపబడును,

(80ళత్‌:. త్రయో దళశతః (ప్రమాణజమళ్య నంఘన్య (త్రింళత్‌. ₹త్‌ి (ప్రత్యయము, ప్రకృతికి (తిన్‌ భావము.

చత్వారింకత్‌ :- చత్వారః దళత। (ప్రమాణం ఆస్య నంఘశ్య చత్వారిం శల్‌. శత్‌ ప్రత్యయము, (ప్రకృతికిచత్వారిన్‌" భావము.

పజ్బాశత్‌:- పజ్బు దశతః (ప్రమాణమన్య సంఘన్య పజ్బాశత్‌. శత్‌ (ప్రత్యయము ,(వ్రకృతికి వజ్బా దేశము,

తద్దివేము రజధికొారః ర్‌25్‌ షష్టిః- షట్‌ దళశతః (ప్రమాణం అన్య సంఘస్య షష్టిః, “తిప్రత్యి యము, వ్ఫోకికి ళప్షష్ష్‌? భావము,జ శ్ర్వాభావము నిసతింపదిడినవి.

సప్త్పతిః- సప్త దశతః (ప్రమాణమస్య సంఘస్య స్షతి.!*8'ప్రత్య యము, ప్రకృతికి సప్తాదేశము.

అశీతీ।- అహ్హై దళత+ (ప్రమాణమస్య సంఘశ్య ఆశీరిః. “తి ప్రత్యయము, (హ్ఫూతికి *'ఆశిభావము.

నవతిః- నవ దళశతః (ప్రమాణమన్య సంఘన్య నవతిః, తిప్రత్యయము, పతికి నవాదేశము.

శతమ్‌: దళ దళతః। పరిమాణమస్య శతమ్‌. 'తపత్యయముః పృ తికి శాదేశము భాష్యకారు లీ విధముగవ్యుత్చ త్తి చూపి చివరకు ఈపదము లన్నియు అవ్యుత్చన్నము లవి చెప్పి యున్నారు.

1148, తదర్హ్శతి. 5.1. 608 “లబుం యోగ్యో భవతి" ఇత్యరే ద్వితీయానాత్‌ రజఖ్‌ ఆదయః భ్‌ య్‌ వ్‌ స్యుః. శ్వేతచ్చక్రం అర్హతి 2 ్యతచ్చ్మతికఃం

“దానిని పొందుటకు యోగ్యుడ్లై యున్నాడు'అను నర్థమునందు ద్వితీ యాుతసమర్థపదములకంటె రజ మొదలగు పశక్యయములు వచ్చును.

శ ్వతచ్చ్యతికః. *శ్వేతచ్చడత్రం అర్హతి" (శ్వేశచ్చ(త్రమునుపొందు టకు అర్హ దై యున్నాడుుఅను నర్ధమునందు ర్‌ (ప్రత్యయము ఆనివృద్ధి, ఇకొ చేశ, ఆకారలోపములు.

దద్దాదల్యో యత్‌. 5,166 ద్వితీయాంతేభ్య ఏభ్యోయత్‌ స్యాత్‌, దణ్ణం అర్హతి దొల్యః, 2 వొ డ్‌ దండాడిశబ్దములకం' టె, “శదర్హ తి'ఆను నర్ధమునందు యర్‌ (వ్రత్యయము వచ్చును

శదండం అర్హతి" “అర్హ్భం (పూజాం మూల్యం వా అర్హతి” “వధం అర్హతి "అనునర్ధములందు ద్వితీయాంతదండాదిళల్ద ములకం'టె యత్‌ ప్రత్యయము వచ్చి రూపములు సిద్దించినవి. శికకు తగినవాడు, పూజకు తగినవాడు, వధకు తగినవాడు అని యర్ధములు.

826 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ 1150. తోన్‌ శిడ్ద్య్భ) త్తమ్‌. క్‌.1.70 అహ్నా "నిర్వ ఫత్త్రమ్‌-ఆహ్నికమ్‌, ఇతి ఠఈజోఒవధిః.

“కొలాత్‌ "అని అధికారము. “దానిచే నిర్వృృత్త హైనది (సిస్టంచినది” అను నర్థమునందు కరణతృతీయాంత కొలవాచకళబ్దముకంబె “రణ్‌ *ప్రత్యయము వచ్చును,

ఆహ్నికిమ్‌:. “అహ్నా నిర్వ్భృ త్తంింఒక రోజుచేజరిగిన (పన్సి.అను నర్థమునందు తృతీయాంతఅహన్‌ శబ్ధముకంచె రళ్య్ర్రశ్యయము. “ర స్యేకః” (1027). నుబ్లక్‌ చేసిన పిమ్మట “అహన్‌ ఇక”ఆని యుండగా “అల్లోపోనః! అను సూర్రముచే (219 “ఆన్‌*లోనిఆకారమునకు లోపము, ఆదివృద్ధి= “ఆహ్నికమ్‌'. “*న స్టద్ధికే'అను సూత్రముచే (022) టిలోసము. రావలసి యుండెను గాని “అహ్నష్టభో రేవ'అను వియమస్నూతముచే రాలేదు,

ఠఈజుధికారము సమాప్తము. అథ భావకర్మార్ధాః,. ఖ 1151. తర తుల్యం టోయాచేద్భంలిః, 51.1105.

(బాహ్మణేన తుల్యం=(బాహ్మణవత్‌ అధీతే. 1కియా చేదితికిమ్‌- గుణతుల్యే మా భూత్‌. పుత్రేణ తుల్యః స్టూలః,

దానితో సమానమైనది ఆను నర్ధమునందు, ఆ తుళ్యమైనది క్రియ యైన పక్షమున తృతీయాంతసమర్థశబ్దముకం'ట *వతి”ప్రత్యయము వచ్చును. *వతి లోని ఇకొారము ఇత్సంజ్ఞ కము,

ఆూహ్మణవత్‌:-"బ్రాహ్మణేన తుల్యరంి ((బాహ్మణునితో సమౌాన ముగా (చదువుచున్నాడు) అను నర్థమునందు తృతీయాంత మగు (వ్రాహ్మణ శబ్దముకంట వతి సక్యయము. ఇచట అధ్యయన్మకియ యందు. తుళ్యత్వము చెప్పబడినది గాన వతి (ప్రత్యయము వచ్చినది.

తద్ధితేషు భావం ర్మార్జాః 827 తుఖ్య మైనది [క్రియ యై ఉండవలె నవి చెప్పుటదే “పుత్రేణ తుల్యః స్టూలఃో ఇత్యాద్మిపయోగములందు తుల్యత్వము స్థాలళ్వరూప మగు గుణము విషయమునందు చెప్ప(బడినది గాన “ప్ప కేణిఅను తృతీయాంతముకంటె వతి (ప్రత్యయము రాలేదు. 1152. తత త స్వేవ, ర. !.116.

మధురాయా మివ-మథురావత్‌ (స్రుఘ్నే (్రాకారః. చై (త్రన్యేవ వై(తవక్‌ మైతస్య గావః,

“తత ఇవి (అచట నలె “తస్య” ఇవ” (దానికి సంబంధించినదాని వల్సెలనునర్థములందు స్ప్పమ్యంత, షష్ట్యంత సమర్థ పదములవం టె వతిప్రత్య యము వచ్చును.

._ మధురావత్‌ :;-'మథురాయాం ఇవి (మథురయందు వలఠ్సె, సప్పమ్యంత మభథురాశబ్దముకం'కె వతిప్రత్యయము. “సుఘ్నమునందలి ప్రాకారము మథుక యందు వతి నున్నదిఅ9 వాక్యమున కిర్టము.

బై(త్రవత్‌:వై కస్య ఇవ (చై తునియొక్కవల్సె, షష్ట్యంకచై (త శబ్దముకంయచె వతిప్రత్యయము. “మైట్రుని గోవులు వ్వై(త్రుని గోవుల వలె నున్నవి'అవి వాళ్యమున కర్థ్యము,

తను థావ_న్హ్హతలౌం 61.110,

(పకృతిజన్యటో ధే కారో భావః. గోర్భావః గోత్వమ్‌; గోతాం (లిం. సూ) త్వాన్తం క్లీబమ్‌* (లిం. సూ. తల్పన్దం న్త్రియామ్‌.

“తస్య భావ॥'వాని యొక్క భావము (ధర్మము) ఆను నర్జమునందు షష్ట్యంతశబ్దముకంటె “త్వ “ఠల్‌''ప్రక్యయములు వచ్చును.

('ప్రక్యయములు ఏశబ్రములకు చేర్చదికునో ఆ శబ్దము-కు “(పకృతి యిని పేరు. ఇచట 'త్వ', “తల్‌”, (ప్రత్యయముణ గోళబ్దాములకు చేర్చబడు చున్నవి గాన అ శబ్రములు పకృతివశబ్దములు. “గో 'శద్దిము గోత్వజాతివిశిష్ట మగు గోవ్య _క్రివి బోధించును. అ్లే “ఘట 'ళబ్దిము ఘటత్వజాతివిశష్ణ మగు ఘటమును బోధించును. ఈ విధముగ గోరూపవ్య క్రియందు గోత్వము, ఘట రూపవ్య క్రియందు ఘటత్వము, విశేషణముగ భాసించుచుండు నని ళాస్త్ర ప్రక్రియ. ఈ విశ్రేషణమునకే (సకార మని నామాంతరము. ఈ విధముగ గోప

848 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ దాదిజన్యగవాదివ్య క్రిటోధమునందు (పకార మగు గోత్వాదు.కు భావ మని పేరు. ఈ భావార్థమునందు *త్వ' 'తల్‌” (ప్రత్యయములు వచ్చు నని యర్థము.

గోత్వమ్‌:-'గోః భావః'అను నర్థమునందు షష్ట్యంతగోళబ్దముకం'పె “త్వ'ప్రత్యయము-'గోత్వమ్‌'. “త్వొ(ప్రత్యయాంతము నపుంసకలింగమునం దుండును. ఈనియమము ననుసరించి *గోత్వ "శబ్దము నప్పంసక లింగము,

గోతా;-పై యర్థమున “తల్‌ "ప్రత్యయము చేయగా *గోతఅను ప్రాతి పదికిము సిద్ధించినది. “తల్బత్యయాంతము శ్తీలింగమునం దుండును"అను నియ మము ననుసరించి ఈ శబ్దిము స్త్రీలింగము గాన *టాప్‌'అను స్తీ ప్రత్యయము చేర్చగా *గోతా"అను రూపము సిద్ధించినది.

అచ తాత. 51.120.

"అహ్మణ_స్ట్యాి ఇత్యతః ప్రాక్‌ త్వతలౌ అధిక్రియేతే. అప వార్రైన్నహ సమావేశార్థమిదమ్‌. చకారః నజ్స్నజ్భభ్యామపి సమా వేశార్హః, (శ్రియాః భావః -నైెంణమ్‌; గ్రీశ్వమ్‌; స్రీకా పౌంస్నమ్‌ పుంస్త్వమ్‌. పుంస్తాం

“బ్రహ్మణ_స్ట్వః'అను సూూతమువరకును “త్వ “తల్‌” పర్యయముణు అనువ ర్హించును.

పూర్వసూ(త్రమునుండియే *త్వి “తల్‌ *వ్రత్యయములు ఉ త్తరసూ(తము9 లోనికి అనువ ర్రించుచున్నవి. ఐనను, “పృథ్వాదిభ్య ఇమనిజ్వా” ఇత్యాది అప వాదసూ[శత్రములచే విహితము లగు ప్రత్యయములతో పాటు ఈ [ప్రవ్య్యయములు గూడ వచ్చుటక్షై ఈ సూత్రము చెప్పబడినది. అనగా ఆ అపవాద(ప్రత్యయము లును, ఈత్వతల్‌ ప్రక్యయములును గూడ భావార్థమునందు వచ్చు నిని యర్థము. ఈ సూత మునందలి చకారముచే *స్త్రీ?, “పుంస్‌ 'శబ్దములకంట “స్త్రీపుంసొథ్యాం నజ్‌న్నణొ భవనాత్‌ “అను సూ(త్రముచే(1008)విహితము లగు *నజ్‌' స్నణ్‌ 9 (ప్రక్యయములుభావార్థమునందు కూడ వచ్చు నని సూచిత మగుచున్నది. ఈ విధ ముగ స్త్రీశబ్దముకం'బ భావార్టమునందునణ్‌ “త్వ” “తల్‌ *ప్రత్యయములుపచ్చుట చే “నై౦ణమ్‌” “స్తీత్వమ్‌' *స్తీతా'అను రూపములు సిద్ధించును. "పృంస్‌ 'ళద్దిము కంచి భావార్థమునందు “స్నజ్‌ి “త్వ '“తల్‌ొవత్యయములు చేయుటచే “ఫౌంస్నమ్‌' పుంస్త్వమ్‌ "పృంస్తా'ఆను రూపములు సిద్ధించును,

తద్ధికేసు భావకర్మార్ధాః 829 1155. వృథ్చాదిల్వు ఇమనివ్నాం 51.120. వా వచనం అణాది సమావేశార్థమ్‌.

సృథ్వాదిశబ్దములకం'మె భావార్థమునందు "ఇమనిచ్‌ "_సళక్యయము వికల్ప ముగ వచ్చును.

“వా” అని చెప్పుటచే *“ఇమనిచ్‌' రాని పక్షమున *అణ్‌” మొద లగు (ప్రత్యయములు వచ్చుటకు అవకాశము చూపబడినది.

ర ముతో వాలాదేర్డమోః. 8.4.101.

హలాదేర్ల ఘోః బుకారస్య ఈ స్యాత్‌ ఇష్టేమేయస్సు పరతః.

“తురిష్షే మేయస్సు” నుండి “ఇష్నే మేయస్సు' అనువర్హించును , హలాద్యం గమునకు సందింధించిన బుకొారమునకు,ఇష్టన్‌, ఇమన్‌ ,*ఈయస్‌ '_పర్య యములు పరమగునపుడు 'రిఅనునది ఆదేశముగ వచ్చును. “ఇమనిచోలో “ఇమన్‌” "శేషించును. "పృధు ఇమన్‌ "అని యుండగా ఈ సూ(శ్రముచే బుకారమునకు “రి ఆదేశము * పధు ఇమన్‌ 'అవి యుండగా :-

జే 64.155.

భస్య పేర్లోపః ఇష్రేమేయస్సు.

“తురి షే మేయస్సు "నుండి “ఇష్షే మేయస్సు*, “ఆల్లోపోఒనః'నుండి “లోవః'అశువర్హించును.

“ఇష్పన్‌” “ఇమన్‌” “ఈయస్‌* అను (ప్రక్యయములు పర మగునపుడు భసంజ్ఞక మగుదాని టికి లోపము వచ్చును.

ఈ సూ(తముచే "పథు'అను దానిలోని ఉకొరమునకు లోపము. “ఫథిమన్‌"అను ప్రాతిపదికము సిద్దించినది. *ప్రథిమా'అను నది (ప్రధమైక వచనరూపము, వా. వృతు. వృడు, భృళ, తృళ, దృథ వరివృథఢానావేన రోత్హామ్‌.

వృటోర్భా వః(వధిమా-పొర్టనమ్‌. (మదిమా, మార్గనమ్‌ం

పూర్వసూ[్రముచే (1150) విపాత మగు రత్వము పృధు, మృదు, భృశ కృళ, దృఢం పరినృఢశబ్దములకు మాత్రమే వచ్చును.

పార్టవమ్‌:- సృథుశబ్దముకంటె భావార్డమునందు ఇమవిచ్‌ ప్రత్యయము రాని పక్షమున “ఇ% న్రాచ్చలఘుపూర్వాత్‌ అను సూ(త్రముచే అణ్‌ (ప్రత్యయము,

830 అఘునిద్ధాన్తకొముడి ఆదివృద్ధి, 'ఓర్గణఃిఅను స్తూతముచే (1/05) ఉకొారమునకు గుణముఅవా దేశము-'పారవమ్‌”. ఈ విధముగనే *మృదో। భావః"అనునర్జమున' మదిమా” “మార్షవమ్‌"అను రూపములు సిద్ధించినవి. *ఆ చ త్వార్‌'అను సూట్రము (115 ననుసరించి సామాన్యతోవిహితము లగు “త్వ *తల్‌” ప్రశ్యయములు వచ్చి “పృథుత్వం” “పృధుతా" “మృదుక్వమ్‌” “మృదుతా'అను రూపములు ర ూడ సిద్దించును. 1156. వర్ష దృ ఢౌదొట్యూః వ్యజ్‌ చం $51128

చాత్‌ ఇమనిచ్‌ శౌళ్ష్యమ్‌-శుక్షి మా. దార్థ్యమ్‌-(ద్రఢిమా.

షష్ట్యంళము లగు వర్ష వాచకళబ్దములకం'టెను, దృఢాదిశబ్దములకం "టను “ష్యఖొప్రత్యయము కూడ వచ్చును. *చి అనుటచే “ఇమనిచ్‌” కూడ

శౌక్ష్య్యమ్‌-ళుక్లి మా:_ “శుకన్య భానః'.వర్జ వాచక మగు షస్ట్యంత శుక్షళద్దిముకంటె స్యజ్‌ (య (ప్రత్యయము. ఆదివృద్ది, ఆంత్యాకారలోపములు, “ష్యజ్‌” రాని పక్షమున “ఇమనిచ్‌”ప్రత్యయమువచ్చి'కుక్సి మా'అను_ రూపము సిద్ధించినది. దార్థ్యమ్‌-(ద్రఢిమా.-_ “దృఢస్య భావః'ిష్యజ్‌ ప్రత్యయము వచ్చిన పక్షమున “దార్థ్యమ్‌*అను రూపము, *ష్యణ్‌ రాని పక్షమున “*ఇమనిద్‌ "ప్రత్య యము చేయగాబుకారముగకు రత్వము వచ్చి (నూ-1[08) *“ద్రథిమా'అను రూపమును సిద్ధించును.

దజవబనో (వావ్యాశాదిభ్యూః తర్భుణో చం 5.1. 127

చాద్‌ భావే-జగస్య భావః కర్మ వా జాడ్యమ్‌. మూఢస్య భావః కర్మ వా మౌఢ్యమ్‌. (బాహ్మణ్యమ్‌. ఆకృతిగణోఒయమ్‌.

షష్ట్యంత ములగు గుణవాచకళ బ్లములకంటెను, (బాహ్మణాదిళ బ్బముల కంఖబను, కర్మ్యయనునర్హమందును భావార్థమందును గూడ*ష్యణ్‌ క (ప్రత్యయము వచ్చును. '“భావారమునందు'అనునది “చి అను పదమును (వ్రయోగించుటచే లభించినది.

జాడ్యమ్‌;-_ గుణవాచక మగు షష్ట్యంత జడశ బ్బముకం టె “జడన్య కర్మ భావో వా”అను నర్ధమునందు ఈ స్యూతముచే “ష్యజ్‌* ప్రత్యయము వచ్చి రూపము సిద్ధించినది, ఇచ్లే “మూఢన్య కర్మ భావో వా మౌఢ్యమ్‌” “బ్రాహ్మ

తద్ధికేషు భావకర్మార్థాః 831 ణస్య కర్మ భావోవా (దాహ్మణ్యమ్‌''అను రూపములు సిద్ధించినవి. బ్రాహ్మణా దిగణము ఆకృతిగణను 1160. నఖ్య్బూర్భోః 51-126 నఖ్యుర్భావః కర్య వా సఖ్యమ్‌. షష్ట్యంత మగు సమర్థ*నఖిళబ్దముకంటె “కర్మి లేక *“భావము' అను నర్ధమునందు య(్రత్యయము వచ్చును, సఖ్యమ్‌:- 'నభి'ళబ్దముకంచె 'యి(్రత్యయము. చేసిన పిమ్మట *“యస్యేతి చిఅను సూ(త్రముచే (208) ఇకారమునకు లోపము వచ్చి రూపము పిద్దించినది. తవిజ్జాత్యోర్థల్‌ . 51.127 కాపేయమ్‌, జ్లాతేయమ్‌. షస్ట్య్రంతము లగు “కపి' “జ్ఞాతి'ళద్దిములకు, “నర్మ"లేక “భావము" అను నక్టమనందు “ఢక్‌ "ప్రత్యయము వచ్చును. కాపేయమ్‌: '5'పేః కర్మ భావో వా'.*కపి'ళద్దిముకంటె “డక్‌ "ప్రత్య యము. ఆడివృద్ధి:డకారమునకు” ఏయ్‌” ఆదేశము (నూ-[01) ఇకారలోపము (సూఎ%88 “కాపేయమ్‌” ఇచ్లే “జ్ఞాలేః కర్మ భావోవా జ్ఞాతేయమ్‌ "అను రూవము సిద్ధించినది. 1102. వత్య న్రతరోవాతాదాభ్యో యక్‌. 5.1!.128 నై నాపత్యమ్‌. పౌరోహిత్యమ్‌, ఇతి భావకర్మార్థాః పతిశబ్దము అంతమునందు గల షష్ట్యంత శద్దిములకం'కొను, షష్ట్య్రంక పురోహితాదిళబ్దములకంకెను భావార్థమునందు గాని కర్మార్థమునందు గాని *'యక్‌" ప్రత్యయము వచ్చును. వై నాపత్యమ్‌:_ “సేనాపతేః భావః కర్మ వా పతిళద్దాంత మగు సేనా పతి 'శబ్దముకంచెయక్‌ "ప్రత్యయము, ఆదివృద్ధి,ఆకారలోపము..' నై నాపశ్యమ్‌ ఇళ్లే “పురోహితన్య కర్మ భావో వాఅమ నర్ధమునందు “స్పరోహితిశబ్దిము కంయె యక్‌(ప్రక్యయము చేయగా “పొరోహిత్యమ్‌"అను రూపము నిద్ధిందును. భావకర్మార్థ (ప్రకరణము సమాప్తము.

అథ భవనా ద్య ర్ధకౌః 1160 ధాన్నానాం భవనే కేకే లఖ్‌ 5 2.1

“భవతి అస్మిన్‌"ఇతి భవనమ్‌,. ముద్గానాం భవనం క్షేతంం మౌద్గీనమ్‌.

“భవతి అస్మిన్‌” (దీనియందు పుట్టును అను నగ్భమునందు భూధాతువు నకుల్యుట్‌ "ప్రత్యయము చేర్చగా “భవనమ్‌"అనురూపము సిద్ధించినది. “ఉత్స త్రి స్థానము'అని యర్థము. ధాన్యవాచకము లగు షష్ట్య్రంకళద్దిములకం'ె ఉత్పత్తి స్థాన మగు క్షేత్రము ఆకు నర్ధమునందు *ఖజ్‌” పక్యయము వచ్చును.

మౌగ్గీసమ్‌ '- “ముర్గానాం భవనం క్షేతమ్‌” (పెసలకు ఉత్ప త్తిస్టాన మగు క్షేత్రము. షష్ట్యంత మగు ముద్గశద్దిముకంచె ఈ సూ్యత్రమచే “ఖ్‌” (ప్రత్యయము. ఆదివృద్ది,ఖకారమునకు *ఇర్‌ "ఆ దేశము (నూ-1018) “య స్యేతిచి అనునూ[త్రముచే (28) అకారలోవము.“మౌగ్గీనమ్‌”.

ట్రోపాలాల్యోర్టక్‌. ర్‌ం2 ల్లి

వై9హేయమ్‌. కాలేయమ్‌,

భవనక్షే(శ్రార్థమునందు “(వీషా* “శాలీ'ళబ్దిములకంక “ఢక్‌"ప్రక్య్యయము వచ్చును. ఇది ధాన్యవాచకళద్దములకం చ సామాన్యతోవిపహిత మగుఖఖ్‌ ' ప్రత్య యమునకు ఆపవాదము.

“వ్రీహీణాం భవనం క్షేత్రం” “ళాలీనాం భవనం క్షేతమ్‌'అనునర్థము నందు షస్ట్యంతము లగు “న్రీపా” “శాలి"ళబ్దములకంపె ఈసూత్రముడే ధక్‌ (ప్రత్యయము. ఢకారమునకు “ఏయ్‌ ఆ దేశము (నూ-1018) _ ఇకారలోపము (సూ-24-*వై 9హేయమ్‌' “శాలేయమ్‌”.

సాయజివీనం నంవాయామ్‌ 562 28 మ్‌ ళా డో

హోగోదోహళ ద్దిస్య హియబ్లారాదేశ గ్‌ వికారేఒర్జే ఖచ నిపాత్యతే. దుహ్యతే ఇతి దోహః_ క్షీరమ్‌,హోగోదోహస్య వికారః:- 'హైయజ్లవీనమ్‌,నవనీతమ్‌,

తస్థికేషు భవనాద్యర్థకాః 833

షష్ట్యంత మగు వోోగోదోహళబ్దముకంటె వికారారార్థమునందు “ఖజ్‌” (ప్రత్యయముః(్రళృతికి 'పాయబ్గ”అను నా దేళమును, సంజ్ఞ యందు నిపతింపబడు చున్నది,

దుహ్యతే ఇతి దోహః.పితుకబడును గాన కీరమునకు దోహ మని పేరు. గోః దోహః గోదోహః-ఆవుపాలు. హ్యః గోదోహః వో గోదోహః- నిన్నటి ఆవుపాలు, హో్యోగోదోహన్య వికారఃఅను నర్థమునందు ఈ సూత ముచే “ఖఖ్‌”ప్రక్యయము, *హియబ్లి'ఆదేశము విపతింపదిడినవి. ఖకారమునకు “ఈన్‌ "ఆదేశము, ఆదివృద్ధి;ఉకారలోపము-"హైయజ్యవీనమ్‌' అను వ్రథమైక వచనాంళకరూసముసిద్ధించినది. నిన్నటి పాలను మధి+చి తీసిన వెన్న యని యర్థము,

తదోన్య నథ్గాతం తొరకాదిభ్య ఇతచ్‌, 602.80

తారకాః సంజాతా అన్య తారకితం నభః, పభ్ణిః,ఆకృతి గణోయమ్‌.

*తత్‌ అన్య సంజాతమ్‌"-అది దీనికి సంభవించినది. అను నర్ధమునందు (పథమాంతము లగు తారకొదిశ బ్రములకం'బ “ఇతచ్‌ "ప్రత్యయము వచ్చును.

తారకితం నభః తారకొః అన్య నంజాతాః= దీనికి నక్షత్రములు వచ్చినవి-అను నర్థమునందు (ప్రథమాంతతారకా శళబ్దముకంటె ఈ సూ్రముచే “ఇతచ్‌"వత్యయము, ఆకొరమునకు లోవము (సూ-208) _ “తారకితమ్‌”.

పణ్ణ్‌తః-'పజా అన్య సంజాతాఅను నర్ధమునందు (ప్రథమాంతసండా శబ్దముకంటె ఈ నూ(త్రముచే ఇతచ్‌ప్రక్యయము. సదసద్వి వేకమునకు “పండి యని పేరు. తారకాదిగణము ఆకృతిగణము,.

(వమాడో దాయనజ్ఞన్ను జ్‌ మాచ శ్‌.0.07

తదస్య ఇత్యనువన్నర్తతే. ఊరూ (ప్రమాణం అస్య ఊరుద్వయ సమ్‌, ఊరుదఘ్నమ్‌, ఊరుమా[శ్రమ్‌.

పూర్వసూ[త్రమునుండి “ఠత్‌ి “అస్య” అనువర్హించును. అది దానికి (ప్రమాణము అను నర్ద్వమునందు (స్రమాణవాచక మగు (ప్రథమాంతళబ్దముకంటె “ద్వయనచ్‌” “దఘ్నచ్‌” 'మాళచొఆఅను వ్రత్యయములు వచ్చును ఈ ప్రక్య్య యములలోని అంత్యచకారములు ఇత్పంజ్ఞ కములు,

వ్‌తె

834 అ ఘునిద్ధాన్తకొముదీ

శక్ష్య ర్రూ ప్రమాణం అన్య"అను శర్థమునందు (పధమాంతమగు ఊరు శద్దిముకం'పె-పై (ప్రత్యయములు చేర్చగా “ఊరుద్వయసమ్‌" “ఊరుదఘ్నమ్‌” “ఊరుమా[్రమ్‌"అను రూపములు సిద్ధించినవి తొడలోత్తైన సీరుమొదలగునది,

య ల్తదోతోట్యః వరిమాశతో వతువ్‌. 5.2.)0,

యత్‌ పరిమాణం అస్య యావాన్స్‌ తొవాన్‌* ఏతావాన్‌,

ప్రథమాంతము లగు యక్‌, తత్‌, ఏతద్‌శబ్దిములకంటె పరిమా ణార్జము నందు “వతుప్‌ ప్రత్యయము వచ్చును.

యావాన్‌*“_*యత్‌ పరిమాణం అస్యఅను నర్థమునందు “యత్‌ "ళ బ్బము కంచి ఈ సూతముచే *వతుప్‌' ప్రత్యయము, *యత్‌ తత్‌ 'అని యుండగా “ఆ సర్వ నామ్నః' అను స్యూత్రముచే (81%) “యత్‌ 'శబ్బమునకు ఆకారము అంతా 'దేశముగ వచ్చుటచే *యావత్‌ 'ఆను ప్రాతిసవికము సిద్ధించును. పృంలింగప్రధ మైకవచనమున *ఉగిదచాం సర్వనామస్థానేఒధాతో క అను సూతముచే (280) నుమాగమను, *“అత్వస న్షస్యచాదాతో "అను సూతముచే (814) ఉపధాదీర్షము వచ్చి *“యావాన్‌అను రూపము సిద్ధించును. “ళత్‌” “ఏకత్‌ "శబ్దములకంటె గూడ ఈ విధముగనే వతుప్‌ప్రత్యయము చేయగా పుంలింగ్యప్రథమైకవచనమున “తావాన్‌” *“ఏజావాన్‌"అను రూపములు సిద్దించును.

1100, శీయిదొం ఖ్యాం వో షః ర్‌ 2.40.

ఆభ్యాం వళుస్‌, వకారస్య ఘశ్చం

(వ్రథమాంతము లగు “*కిమ్‌” “ఇదమ్‌"ళ బ్లములకం'టె (ప్రమా ణార్జమునందు “వతుప్‌(వ్రత్యయము వచ్చును; 'వతుప్‌'లోని వకారమునకు ఘకారా దేశమువచ్చును.

"కిమ్‌ [ప్రమాణం అన్యి “ఇదమ్‌ (ప్రమాణం అస్య "అనునర్థములందు “కిమ్‌” “ఇదమ్‌శబ్దములకంచె ఈ సూ(త్రముచే “వఠుప్‌” ప్రత్యయము. "కిమ్‌ వత్‌” “ఇదమ్‌ వత్‌*అని యుండగా వకారమునకు ఘకాలాదేశము ఆ ఘకారము నకు *ఇయ్‌'ఆదేశము (సూ. 101%). “కిమ్‌ ఇయత్‌” “ఇదమ్‌ ఇయత్‌"అని యుండగాం

ఇదమ్‌తీవూరీ తీ, 6 8.90.

దృగ్‌, దృళ్‌, వతుషు ఇనమః “రణ్‌, కిమః 'కీ'స్యాత్‌.

కియాన్‌, ఇయాన్‌.

తద్ధిశేమ ఛివనాద్యర్థకాః 835

“దృగృశవతుషుఅను పూర్వనూ[తము అనువరించు కు.ళృదంశము లగు “దృక్‌ 'దృళ'అను శబ్దములును, “వతుప్‌'ప్రత్యయమును పర మగునప్పడు “ఇదమ్‌” *కిమ్‌'అను శబ్దిములకు గ్రమముగా “ఈ్‌” 'కీ అను ఆదేశములు వచ్చును. *ఈశ్‌” శ క్తు ఆగుటచే *కిమ్‌"కు సర్వాదేశముగ వశ్చును 'కీ' “అనే కాల్‌ అగుటచే “కిమ్‌'కు సర్వాదేశముగ వచ్చును.

ఈ ఆదేశములు చేసిన పిమ్మట “కీ ఇయత్‌” ఈ ఇయత్‌'అని యుండగా “య స్యేతిచ'అను సూతముచే (286) “కీయందలి ఈ కారమునకును ఇదమ్‌ళబ్దిస్టాకీ య మగు ఈకారమునకును లోప పు. పుంలింగ (పథమైకవచనమున 'కియాన్‌' “ఇయాన్‌ "అను రూపములు సిద్ధించును. “ఇయాన్‌” అనునది, పస్ఫోతిభాగమంతయు పూర్తిగ లోపించి, పరిశష్ట మగు (ప్రత్యయభాగముతో సిద్ధించిన రూపము,

నంఖ్యాయా అవయవో తయన్‌*, $.2.142. పజ్బు అవయవా అస్య పఇ్బుతయమ్‌,

“తదస్య సజ్జాతం తారకాదిభ్య ఇకచ్‌ “నుండి “తద్‌ అస్య, అనువర్హిం చును *జీనియొక్క అవయవము” అను నర్థమునందు (ప్రభమాంత మగు సంఖ్యా వాచకళబ్బముకం'పె “తయస్‌" ప్రత్యయము వచ్చును.

సబ్బు! యమ్‌ఃఎ'వబ్బు ఆవయవాః అస్య'అను నర్థమునందు *వజ్బన్‌” శబ్దముకంచి 'తయహ్‌'(ప్రత్యయము “నలోపః ప్రాతిపదికా న్హస్య“అను సూత్ర ముచే (180) నకాకలోపముం *పజ్బుతయంి. “ఐదు అనయవములుగల సము దాయము”. 1172. ద్ధా(అిధ్యాం తయన్యాయవ్యాం 5.8.4. ద్వయహష్‌, ద్వితయమ్‌. (కయమ్‌, (లికయమ్‌,

“ద్వి” 'తి' శద్దిములకంట సర మైన “తయప్‌ 'వత్యయమునకు

అయచ్‌(ప్రత్యయము వికల్పముగ వచ్చును.

ద్వా అవయవా అన్య “త్రయః అవయవాః అస్య "అనునర్థములందు ప్రథమాంళము లగు “ద్వి '(తిళద్రిములకంటె పూర్వసూ(తమచే *తయప్‌కు వై కల్చిక మగు అయజా దేశము వచ్చిన పక్షమునియ స్యేతిచ' అను న్యూతముచే (20%) ఇకారము. లోపించి “ద్యయమ్‌” “త్రయమ్‌"అను. రూసముణును,

8536 లమునిద్ధాన్నకౌముదీ ఆయజణాదేశము రాని పక్షమున “ద్వితయమ్‌” 'త్రిశతయమ్‌'అను రూపములును సిద్ధించును

ఉల్రాదుదాత్తో నిత్యమ్‌. 52.44,

ఉభళద్దాడ్‌ తయపోఒయవచ్‌ స్యాత్‌; స చాద్యుదాత్తః ఉభయమ్‌.

ఉభయశదబ్దముకంపె పరమైన తయహ్‌ప్రక్యయమునకు నిత్యముగ “ఆయచ్‌ *'ప్రత్యయము వచ్చును; అది ఆవ్యడా _తృముగ నుండును.

ఉభయమ్‌:-*ఉభౌ అవయవౌ అస్య"అను నర్థమునందుప్రథమాంత మగు ఉఊభళబ్దముకంటె “సంథ్యాయా అవయవే తయప్‌”అము సూత్రమే (1170 తయప్‌[వ్రత్యయము._ దానికి (పకృతసూశ్రముచే అయజాదేశముం అంత్యాకొారము లోపించిన పిదప *“ఉభయమ్‌' అను రూపము సిద్ధించినది.

తన్య వూరనతో డట. 502.48. ఏకొదళానాం పూరణః ఏవాదళః.

“సజ్థ్యాయా గుణన్య నిమాశే మయటొ”నుండి *న కాయా? అను వర్తించును. సంభృయార్థకసంక్యావాచక మగు షష్ట్యంతళద్దముకంపె ప్రవృత్తి నిమిత్త మగు సంఖ్యకు పూరకమగు అవయవము వాచ్య మగునప్పుడు *డట్‌” (పక్యయము వచ్చును.

ఏకాదళః-ఏకాదళానాం పూరణః (ఏకాదళత్వసంథ్యిను పూరించు నది అను నర్జ్ధమునందు ఏకాదశన్‌ ళద్దిమువం పె డట్‌పవ్యయము. *పేః'అను స్తత ముచే (242) టిలోవము, *ఏకాదళఃి అను రూపము సిద్ధించినది ఏకాదళసంఖ్యా కములగు వస్తువులందలి ఏకాదశత్వమును పూ _ర్హిచేయు, వాటి యొక అవయవమాం అనగా దేనిని చేర్చనిచో ఆవ స్తువుల మొత్తము పదమనాశందు కాదో అది యని యర్థము.

11/5. నా న్రాదనద్ధ్యాదోర్భుట్‌ 52.40.

డటో మట్‌ ఆగమః.పజ్బానాం పూరణః పజ్బుమః.నా న్హాత్‌ కిమ్‌-

సంభ్యావాచకము ఆదియందు లేని నకారాంతసంవ్యావాచకముకంటె పర మగు డట్‌ (ప్రశ్యయమునకు “మట్‌ "అను నాగమము వక్చును.కుట్‌ లోని టకారము ఇత్సంజ్ఞకము. ఆకారము ఉచ్చారడ్యాము టిత్తుగాన, డట్‌కు ఆద్భ్యవయవముగ వచ్చును.

తచ్ధకేమ భవనాద్యర్థకాః 837

పజఖ్బమః:-“పజ్బానాం పూరణః'అను నర్ధమునందు పూర్వసూ(త్రముచే షష్ట్యంత మగు “పజ్బన్‌ "శద్దిముకం టె *డట్‌ "ప్రత్యయము. (ప్రళృతనూ[త్రముచే మడాగమము..*వజ్బుమఃి.

నాంత మగు సంఫ్యావాచకమునకే మగాగమము విధింపబడినది గాన *“వింశతి'మొదలగు నకొరాంత భిన్నములగు సంభ్యావాచకములవిషయమున ఈ సూత్రము ప్రవరర్తింపదు ఈ విషయము ఉ త్తరసూత్రమునందు స్పష్టీకరింప బడుచున్నది.

11700 వింళ్‌లోర్డిలి. (4.142 వింశ తేర్భస్య తిశబవ్య లోపో డితి పరే, వింళః. అసంథ్యాదేః ౧ కిమ్‌. ఏకాదళః.

“భస్య” అధికారము “ఆల్లోపో ఒనినుండి ట్రస్టు? అనువర్తించును, డిత్‌ అగు ప్రత్యయము పర మగునపుడు భసంజ్ఞిక మగు వింళతిశబ్దమునందలి “తికి లోపము వచ్చును.

వింశః-ీవింశతేః పూరణః"అఆను నర్ధమునందు షష్ట్యంత మగు “వింళతి” ళబ్దముకంమ "తస్య పూరణే డట్‌ "అను సూ(త్రముచే (1174) డట్‌ (ప్రత్యయము. (ృశసూత్రిముచే తిలోవము. వింశఆఅిఅని యుండగా “అతో గుణే'అను సూత్రముచే (24 పరరూపముఎవింశఃి.

పూర్వసూ తమునందు సంఫ్యావాచకము ఆదియందులేని నకొరాంతసంఖ్యా వాచకమువంటె పర మగు డట్‌కు మడాగమము వచ్చు నని చెప్పుటచే *ఏకా దశః)ఆనుదానియందు “ఏకొదళన్‌ "అనునది నకారాంతసంథ్యావాచక మే యైనను, దావి ఆదియందు ఏకఆను సంఖ్యావాచకపద ముండుటచే మడాగమము రాదు,

వబటొఎరతిఎళలివయం=చతురాం దుక, 5ం£ిర5్‌!.

ఏషాం ధుక్‌ ఆగమః స్యాత్‌ గటి. షజ్డాం పూరణః-షష్టః, కతిధః, కఠిపషయళ బ్బస్యాఒసంఖ్యాత్వేఒస్యత ఏవ జ్ఞాపకాద్‌ డట్‌. కతి పయధః, చతుర్ధః*

తస్య పూరణే డట్‌"నుండి “*డట్‌ "అనునర్హించును. షష్‌, కతి, కతి పయ, చతుర్‌ శబ్దములకు డట్‌ (ప్రత్యయము పర మగునప్పడు *థుక్‌ "ఆగమము

838 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ వచ్చును. “ధుక్‌ "లోని లకారము ఇళ్చంజ్ఞరము. ఉకొరము ఉచ్చారణార్థము. రకారము శేషించును. కి త్తు గాన అంత్యావయవముగ వచ్చును.

షషః:-*షణ్లాం పూరణఃకీ అనునరమున షష్ష్యంత మగు షష్‌శదిము

వ! ల ఖై (౧| చి కంఖి థట్‌ పత్యయము (సూ. 117%. *షష్‌ఆ'అని యుండగా ఈ సూత ముచే ధుగాగమము-'షష్‌వ్‌అ'అని యుండగా ధకారమునకు ష్షుత్వమువే ఠకా రముఎ'షస్టబి. కతిథ॥-(ఎన్నవది) “3తీనాం పూరణః'అను నర్థమునందు షస్ట్యంత మగు కతిళద్దముకంయె డట్‌ప్రవక్యయము (నూ. 117%), కతి శబ్వము ల ౧ ౧

నకు (ప్రకృతసూ(తముచే ధుగాగమముఎకతిధఃి.

కతిపయధః-*'కతిపయానాం పూరణఃి అనునర్హమునందు, డట్‌. (ప్రత్య యము. వా_స్తవమునందు కతిసయళబ్దము నంభ్యావాచకము కొదు గాన గట్‌ (వత్యయమువచ్చుటకు అవకొశము లేదు. ఐనను “*డట్‌ పర మగునప్పడు కతి పయ శబ్దమునకు థుగాగమము వచ్చును”అని ఈసూ(త్రము చెప్పుచున్నది గాన ఏతద్విధానబలముచే, *కతిపయ”ళబ్దముకంట డట్‌ వచ్చు ననితెలియుచున్నది. ఈవిధముగ డట్‌ ప్రత్యయము చేసిన పిదస ఈ సూతమునే భుగాగమము వచ్చి ఉం త్రిపయధః'అను రూసము సిద్ధించినది. “ఎన్నవడి'అని యము. చతుర్లః- “వశుర్తాం పూరణః” అను నర్హమునందు షష్ష్యంత చతుర్‌ శబముకంటె డట్‌ ప్రత్య

ణ అ న ౧ యము (సూ. 1174): (పర్భతిసూ(తముచే ధుగాగమముఎ“చతు 1178. వ్వ న్హీయః, 5 251. అట

డటోఒపదాదః, ద్వయోః పూరణో ద్వితీయ.

“తస్య పూరణే డట్‌'నుండి '“పూరణే' అనువ_ర్షించును. షస్త్యంత ద్విశద్దిముకంటె పూరణార్థమునందు తీయస్రత్యయము వచ్చును.

ద్వితీయః-ద్వయోః పూరణః"అమ. నర్ధముశందు షస్ట్యంత మగు ద్విళబ్దముకంచ. “తస్య పూరణే డట్‌ఆను సూ(త్రముచే (1174) రావలసిన “డట్‌ను బాధించి ఈ సూత్రముచే 'తీయిప్రళ్యయము_'ద్వితీయః"

117/0. (తః నంవసారణం చ 52055.

తృతీయః:

షష్ట్యంత త్రిళద్దముకంచి, పూరణార్థమునందు. 'తీయిప్రత్యయము, “త్రి'శద్దిమునకు సం (ప్రసారణమును వచ్చును.

తద్ధితేషు వషికొః 839 తృతీయ! “త్రయాణాం పూరణః”అను నర్ధమున '(్రి'ళబ్దముకంటె తీయ్యప్రక్యయము. “త్రి'యందలి రేఫస్టానమున బుకారరూప మగు సంప్రసార ణము “తృతీయఃి. 1180. (ో(లయంల్య్భృన్లోదీలే. 5 284

శోత్రియః. వా ఇత్యనువృత్తేః “ఛాన్షసః”

“ఛన్షః ఆధీతే'అమ నర్థమునందు “శ్రోత్రియన్‌"అను (ప్రాతిపదికము సిద్ధించును, అనగా ద్వితీయాంత ఛందళ్ళ్శ బ్రముకం టె “ఘన్‌'వ్రత్యయము, (వ్ఫకికి "శో(తిఆదేళము నిపతింపబడుచున్నవి. “ఘన్‌లోని నకారము ఇర్సంజ్ఞకము. అకారము ఉద్చారణార్టము. ఘకారమునకు ఇయాదేశము (సూ. (019లో తియ,

“తావతిధంగ్రహణమితిలుగ్వా "నుండి మండూకపతిచే “వాఆనుపదము అనువర్థించుటచే ఈ ఘన్‌ ప్రత్యయ [ోశ్రాదేశములు వైకల్చికములు. ఇవి రాని పక్షమున “తదధీతే తద్వేదిఅను సూత్రముచే (1058) అణ్‌ (పత్యయముం “భాందసఃి,

వూర్వాదానిః 52,86,

పూర్వం కృతమనేన-పూర్వీ.

“*శ్రాద్ధమనేన భుక్తమినిరనా "నుండి క ర్త ర్థతృతీయాంత మగు 'అనేని అనువ ర్తించును. ఏ (క్రియకు కర్త యను ఆకాంక్ష కలుగునప్పుడు కృజ్‌దాత్వర్థ మగు [క్రియాసామాన్యము ఉపస్థిత మగును. 'వీనిచే పూర్వము చేయబడినది" అను నర్ధమునందు (క్రియావిశేషణ మగు ద్వితీయాంతపూర్వళబ్దముకంచ “ఇని” ప్రక్యయము వచ్చును. “ఇనిలోవి నకారో త్తరవర్తి యగు ఇకారము ఉచ్చార ణార్జము. పూర్వీ:-'పూర్వం కృతం అనేన'అను నర్ధమునందు పూర్వశద్రిము కంట ఇన్‌”ప్రశ్యయము-'పూర్వ ఇన్‌"అని యండగా “య స్యేతిచొఅను సూత్రముచే (286) అకారలోపము. “పూర్విన్‌ అను నకొరాంత (ప్రాతిపదికము సిద్ధించును.

నవూర్నాచ్చుం 82,87. కృతపూర్వీ* సపూర్వ మనగా పూర్వమునంద -ఏద్దైన ఒకపదము కలది యని

840 లఘునిద్ధాంతకౌముడి యర్థము. అట్టి పూర్వళద్దిముకంటె కూడ ోపీీనిచే పూర్వము చేయబడినది” అను నర్థమునందు ఇని (ప్రత్యయము వచ్చును. కృతపూర్వీ:.*(కటః) కృతః పూర్వం అనేనిఅను నర్జమునందు “కృత'ళబ్దపూర్వర మగు పూర్వశబ్దముకంచె ఈ సూ(త్రముచే ఇని (ప్రత్యయము వచ్చి “ళృతపూర్వీీఅను రూపము సిద్ధించినది. “కృతపూర్వీ కటష్‌ అనగా “పూర్వము చాపను అల్లి నవాడు"అని యర్థము. ఈ(ప్రయోగమునకు సంబంధించిన కొన్ని విశేషములు “క_రృకర్మణోః కృతిఆను సూ (త్రవ్యాథ్యానమునందు బాల మనోరమలో స్ప స్టీకరింపబడినవి. 1183. ఇన్దాదిభ్యోళ్బు. 52.88. దడ య టబ ఇతిభవనాద్యర్థకాః, (వథమాంతము లగు ఇష్టాదిశబ్దములకంచె *ఆనేన'_అనగా ఇష్టాదులకు ఈతడు క_ర్ష-ఆను నర్ధమున ఇని ప్రత్యయము వచ్చును. ఇష్టీ:ఇష్టం అనేన" *ఈతనిచే యాగము చేయబడినది'అను నర్జ్‌ము నందు ఇని [పత్యయము. 'యస్యేతి చిఅను నూత్రముచే (288) అకార లోపము. “ఇష్టిఅను (ప్రధమైకవచనాంతరూపము సిద్ధించినది. యాగము చేఫిన వాడు (చేయబడిన యాగము కలవాడు) అని యర్పము. అధీతీ;*అధీతం అనేన” అను సర్థమున ఈ సూత్రముచే ఇవి(స్రత్య యము వచ్చి పైవలెనే రూపము ఠి న. సిద్ధించినద్సి భవనాద్యర్థక(ప్రత్యయ[పకరణము సమౌ_ప్పము. అథ వమత్వర్థీయాః ఖు తా 1184. తదొన్యా న్యంన్భున్నితి ముతున్‌ , గ్ర్‌శ్లీ. 4 గావః అస్యస్నన్సి గోమాన్‌. “తత్‌ అస్య అ న్తిలేకోతత్‌ ఆన్మిన్‌ అ _స్తఆను విగ్రహమునందు, ఆ ని నమానాధికరణ మగు (వ్రథమాంళబ్దముకం'ె “అన్య “ఆన్మిన్‌"అను న్‌్‌ ములందు మతుష్‌ చ్రక్యయము వచ్చును,

తద్ధితేషు మత్వర్థీయాః 841 “మతుస్‌'లోని ఉకారఏకారములు ఇత్సంజ్ఞకములు. స్మూతమునందలి “ఇతి శబ్దము, అ స్త్యర్థవివక్షయందు వచ్చు మతుబాదులు విశేషవిషయములందు వచ్చు నని సూచించును. ఆవిషయవిశేషములు ఈ కింది ళ్లోకరూసవార్డికము నందు సం[గ్రహింపబడినవి:_ భూమనిందా(పళంసొసు నిత్యయోగేఒతిశాయనే సంసర్లేఒ_స్టివివకొయాం భవ_న్హి మతుదాదయః, భూమ యనగా బహుత్వము. ఉదా: గోమాన్‌; యవవాన్‌మొ. అధిక మగు గోవులుయవలు కలవాడు. నిందకు ఉదా: 'కఠుదావ ర్హినీ కవ్యా'కకుదము నందు సుడి గల కన్య. కకుదమనగాకంరమూలమునకు వెనుకటి భాగము. ఆస్థాన మునందు సుడి యుండుట నింద్య మగు లక్షణము. (ప్రళంసకు ఉదా:'రూప వాన్‌ప్రశ_ స్త మగు రూపము కలవాడు, వనిత్యయోగమునకు ఉదా: “డీరిణో నృత్షాః. ఎల్లపుడును కీరము గల వృక్షముల. ఇని ప్రత్యయము విత్యసంసర్గమును బోధించుచున్నది. ఆతిశాయనమునకు ఉదాహరణము:-ఉదరిణీ కన్యాః-పెద్డ పొట్ట గల కన్య, సంసర్గమునకు ఉదాహరణము'ఎదణ్డీి మొ. దండ సంబంధము కలవాడు గోమౌన్‌:ఎగావః ఆస్య న _న్తి'అనునర్థమునర్గదోస న్తి'నమా నాధికరణ మగు (ప్రథమాంతగోళబ్దముకంకె “అస్య” అను నర్థమునందు "న సూత్రముచే మళతుస్క్‌్ప్సక్యయము చేయగా 'గోమాన్‌"అనునది ((ప.ఏ.వ) విష్పన్న మైనది. 1185. తనొ మత్పర్ణే 1.410 త్నాన్తసాన్తా భసంజ్లౌ _స్తఃంమత్వర్థే (ప్రత్యయ పరే, గరుత్మాన్‌, “వసోః సం(్రసారణమ్‌' =విదుష్మాన్‌ = “యచి భమ్‌నుండి “భమ్‌'ఆను వర్తించును. మక్వర్థప్రక్యయము పర మగునపుడు తకొరసకారాంతశ ద్దిములు భసంజ్ఞకము లగును. గరుత్యాన్‌:= “గరుతః ఆన్య సి “గరుత్‌ 'ళబ్దముకంయె మతుప్‌ (ప్రక్యయము “గరుత్‌*ళ బముతకారాంత గుట చేఈ నూ త్రము చేభసంజ్ఞ .అందుచేపద సంజలేదుగాన తకారమునకు *యలాం జళో న్హే'అను సూత్రముచే(67) జశ్ష్వ్యము, “వ్రత్యయే భాషాయాం విత్యమ్‌"అనువాల్డింముచే (సూ. 88) అమనాసికము రాలేదు.

842 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ

విదుష్మ్కాన్‌:--విద్వాంసః ఆస్మిన్‌ సన్లి (ప్రథమాంతవిద్వస్‌శద్దిము కంచ మతుప్క్‌పత్యయము. “విద్వస్‌ళబ్దము సకారాంత మగుటచే ప్రకృతసూత్ర ముచే భనంజ్ఞ అందుచే “వసోఃసం వసారణమ్‌” (854 అను సూూతముచే సంప సారణము. “విద్‌ ఉ అస్‌ అని యుండగా “సం పసారణాచ్చ'అను నూశ్రముచే (258) అకారమునకు పూర్వరూపము వచ్చి “విదుస్‌ మత్‌ "ఆని యుండగా “ఆదే శప్రశ్యయమోః"అనుసూత్రముచే (150) సకారమునకు షత్వము-“విదుష్మాన్‌ ”

వా. తణవచనోళ్యో మతువో అగిష్టః.

శుక్లో గుణోఒస్యా స్త్రీతి కుక్లః వపటఃం కృష్ణ :.

గుణవాచకశబ్ద్బములకంటి పర మగు మళుస్‌ప్రత్యయమునకు లోసము ఆంగీకరింపబిడినది. ఇచట “గుణవచనేభ్యః'అను పదముచే గుణగుణవద్వాచక ములుగ ప్రసిద్ధిము లగు పర్లాదిళబ్దములు మాత్రమే (గ్రహింపబడును “రూపి మొదలగు శబ్దములు (గంహిపదడవు,అందుచే “రూపము గల వస్త్రము అను నర్భమున “రూపం వస్తం"ఇత్యాద్మిపసయోగములు చేయరాదు.

కక్ష 8- “కుక్సుః అస్య అన్హిఅను నర్ధమునందు శుక్ట శద్దిముకం'టె మతుప్‌ ప్రత్యయము. దానికి ఈ వార్తికముచే లోవము *శుక్లుః'. “యః శిష్యతే స ఆ ప్యమానార్థాభిధాయా"అను న్యాయముచే శిష్ట మగు “శుక్ల "అనుదానికి “ళుక్ల గుణవాన్‌ "అని యక్భము ఇష్లే 'కృష్ణః'అను రూపము గూడ సిద్ధించినది. ఈ విధముగ శుక్ల ॥'ఇత్కాదిళబ్బములకు (పకరణానుసారముగ "తెలుపు * తెలుపు గలది”అను అర్హద్వయమును చెప్పవచ్చును.

1186 [పొతోస్థాదాతో అజశిస్యాలలరన్యొామ్‌. 52.00 చూడాలః- చూడావాన్‌, ప్రాణిస్థాత్‌ కిమ్‌-శిథావాన్‌ దీప! వా, (వొజ్బూంగాదోవ

నేహ. మేధావాన్‌.

ప్రాజణియం దున్న వస్తువును బోధించు ఆకారాంతశబ్రముకంటపి మత్వర్ధ మునందు, లచ్‌ ప్రశ్యయము వికల్చ్బముగ వచ్చును.

చూడాలః. “చూడా అన్య ఆస్తి ఆను సనర్హమునందు ఆకొారాంతమగు చూడాళబ్దముకంటె ఈ నూళ్రముచే “లచ్‌'వ్రక్యయము-”“చూడాలః”, “లచ్‌” రాని పక్షమున “మళుప్‌” (ప్రత్యయము వచ్చి *“చూడామత్‌”అనీ యుండగా “మాదుపధా

తద్ధిరేషు మత్వర్థీయాః 843 యాశ్చ మతో ర్వోఒయవాదిభ్యః”ఆను సూత్రముచే (1060) మకారమునకు వకా రము-“చూడావాన్‌. కేళ్ళాగము) కుక్కుటాదిశీర్నీ $ఖమొదలగు.. వాటికి చూడ యనిపేరు.

ప్రాణిస్థవాచక మగు ఆకొరాంతళబ్దమునకు లచ్‌ 1వశ్యయము వచ్చు నని చెప్పుటచే “ఇిధావాన్‌ దీపజిఅమనప్పుడు [వొ శబ్దము అఆకారాంర మైనను ప్రాణీ స్టవస్తువాచకము కొడు గాన ఈ (ప్రత్యయము రాలేదు సామాన్యతఃసిద్ధ మగు “మళుప్‌”ప్రక్యయము. వచ్చి “శిఖావాన్‌'అను రూపము (చూడావాన్‌'వలె ) సిద్దించినదిి,

ఆ్రాణీస్థ మగు వస్తువు గూడ పాణ్యంగమై యుండవలెను; ప్రాణిస్ట మైనంఠ మాత్రమున చాలదు అందుచే *మేధావాన్‌' అనునపుడు మేధ ప్రాణి స్థ్రమే మైనను పప్రాణ్యవయవము కాదుగాన,శి ద్వాచక మగు ఆకొరాంత మేధాళబ్ది ముకంటె లచ్‌ (ప్రక్యయము రాలేదు. మఠుష్‌ప్రష్యయము మాత్రమే వచ్చినది.

లోమూదిపామాదిావిచ్చా బిలాల కనోలచత ఈ, 2.100

లోమాదిభ్యః శః-లోమళః; లోమవాన్‌,రోమ॥ః,. రోమవాన్‌. పామాదిఖ్యోనః-పామనః.

లోమాది,పామాది,పిచ్చాదిగణ ములందలి శబ్దములకం'కె [క్రమముగ *థ” “ని *ఇలచ్‌” ప్రత్యయములు విళల్చ్పముగ వచ్చును,

లోమళ!-= “లోమాని ఆవ్య సన్తి. నకొరాంత మగు (ప్రథమాంతలో మన్‌ళచబ్దిముకం'టె “*'ప్రళ్యయము. “న లోసః ప్రాతిపదికాన్తష్య“అను సూ(త్ర ముజే (180) నకారలోపముం లోమళః" శ్యప్రక్యయము రాని పక్షముశ మతుప్‌ (ప్రక్యయము. వచ్చి “లోమవాన్‌"అను రూపము. సిద్దించును “రోమశః"_ *రోమవాన్‌"అమరూపముణుగూడ ప్రైవలెనే నిద్ధించును

పొమశః- 'పామా అస్య అని . నకొరాంతపామక్‌ శబ్దముకండె నప శ్యయము. నకారలోసము. చిడుము కలవాడు ఆని యశ్థము. “న వత్యయము రాని వక్షమున మతుప్‌ ప్రత్య యమువచ్చి *పామవాన్‌ోొ అను రూనము సిద్ధించును.

(గంసూ) అక్లాత్‌ కల్యాణే.- అజనా. (గంసూం) లక్ష అళ్‌ చ= లక్ష్మణః.పిచ్చాదిభ్య ఇలచ్‌* పిచ్చిలః- సిచ్చవాన్‌*

944 లఘునీద్ధాంతకౌముడీ కల్యాణళబ్దము విశేషణముగా గల అంగళబ్దిముకంచె మత్వర్థమునందు నప్రత్యయము వచ్చును అని గణసూ (త్రమునకర్థము. అజ్ఞనా: “కల్యాణాని అజ్డావి ఆస్యాః'అని విగ్రహము. ఈ అర్థము నందు అక్మశబ్రముకంటె నప్రక్యయము. న్త్రీత్వవివకయందు “అజాద్యశష్టాప్‌” ఆను సూత్రముచే (1248) టాప్‌"చేయగా “అజ్షనా"అను రూపము సిద్ధించినది. ఇచట న ప్రత్యయము కల్యాణత్వమును గూడ సూచించుచున్న దని భావము. లక్ష్మీశ బ్రమునకు మత్వర్థమునందు న ప్రత్యయము వచ్చును. (ప్రకృతికి అకారము కూడ ఆంతాదేశముగ వచ్చును అని గణస్తూతమున కర్ణము. లక్ష్మణః: “లక్ష్మీః అస్య ఆ స్తిఅను విిగహమునందు లక్ష్మీశబ్దము కంచె నప్రత్యయము. ఈకారస్థానమున అకొరముఆదేశముగ వచ్చినది “లక్మణః'. పిచ్చిలః- “పిచ్చం అస్య అస్త “పిచ్చ'శబ్దముకంచె ఇలచ్‌ (ప్రత్య యము. “య స్యేతిచ'అనుసూ(త్రముచే (80) అకారలోపము -'పిచ్చిలః”. ఇలచ్‌ రాని పక్షమున మళఠుప్‌ పర్యయము-"పిచ్చవాన్‌, ” 1100, ద్ద ఉన్ఫత ఉరజ్‌, 52.100 ఉన్నతాః దన్హా స్త్‌ అస్య-దన్తురః. ఉన్నతశబ్దము విశేషణముగా గల దంతళబ్దముకంచె మక్వర్థమునందు “త్తరచ్‌ప్రత్యయము వచ్చును. దన్తురః. (ఎక్సైన దంతములు కలవాడు *“ఉన్నతాః దన్హాః అన్య'అని విగ్రహము, ఈ సూ(త్రముచే (పథమాంతదంతళబ్దముకంచె ఉరచ్‌్య్రత్యయము. అకారలోసము (288) *దన్తురఃి.ఇచట ఉరచ్‌ ప్రత్యయము ఉన్నతత్వమును గూడ నూచించును. 1180. తేగాద్నో ఒన్వుతరన్యొామ్‌. ర్‌2.100 "కేశవః, రేశీ; కేశికః; కేశవాన్‌. ప్రథమాంత మగు కేశళబ్దముకం టె మక్వర్థమునందు వికల్బముగ వ(్రక్యయము వచ్చును. కేశవః. *కేశః అన్య సన్హి'అని విగ్రహము. ఈ సూ(రముచేవి ప్రత్యయము,

తద్ధితేవు మత్వర్జీయాః 845

“ప్రాణిస్టాదాతో లజన్యతరస్యామ్‌'నుండి “"అన్యతరస్యామ్‌" ఈ స్తత ములోనికి అనువ _ర్తించుటచే 'విఫప్రత్యయము రాని పక్షమున “మతుప్‌” సక్య యమువచ్చుటకు అవకాశములభించుచున్నను మరల ఈ సూ[త్రమునందిఅన్య తరస్వామ్‌" అని (వ్రమోగించుటచే 'అఆక ఇనిరనా'అను రాబోవు సూతముచే విధీయమానము లగు “ఇని” “ఠన్‌”ప్రశ్యయములు గూడ రావచ్చు నని సూచింస బడుచున్నది. అందుచే వ్యపక్యయము రాని పక్షమున ' క్రేన్టీ (ఇని ప్రత్యయము) “ క్రేశ్చిక॥" (ఠన్‌ (పత్యయము) కేశవాన్‌ (మతుప్‌్‌పశ్యయము) అను రూపములు గూడ సిద్దించును

వా. అన్యోభ్యో౬వీ ద్భృళ్యతో. ముడోవ!, వాం అర్జనో లోవళ్ళ తార్జవః,

'కేశశద్దముకంతె భిన్నము లగు శబ్దములకంచె గూడ్యమత్వర్థమునందు వ(ప్రత్యయము చూడబడుచున్నది.

మణీవః. 'మణిః అస్యా ని అ౨ విగ్రహము. ఈ వార్థికముచే మణీ శబ్దముకలంటె నప్ర్య్యయము వచ్చినది సకృవిశేషమునకు పేరు.

(ప్రథచూ.త మగు 'అర్హస "శబ్దమునకు మళ్వర్థముశందు వ్రత్యయము (ప్రకృతియందలి సకారముశకు లోపము గూడ వచ్చును.

అర్హవః- (సముద్రము) “ఆర్జ్మః ఆన్య అ స్తి'ఆఅని వి్యిగహము.ఈ వా ర్రికముచే వ[పక్యయసకారలోపములు.

1100 అత ఇ0రనా, $20115

దజ్జీ,దణ్ణికః.

(ప్రథమాంళత మగు ఆవంకళబ్దముకంకె మత్వర్థ మునందు “ఇవి *రన్‌ి (ప్రత్యయములు వచ్చును.

దణ్ణీ:- “దజ్దః అస్య ఆస్తి “దజ్డ'ళద్దిముకంటె ఈ సూత్రముచే ఇని ప్రత్యయము. “య స్యేతిచిఆనుసూ(తముచే. (288%) అకారలోసము-ద్జీ (ప ఏ.వ) దణ్ణికః-పై యక్తమున “రన్‌ "ప్రత్యయము. “ర'స్యేకః? (1027). అకారలోసము, (సూ-£86)-“దణ్‌క £ి,

(బీవ్యోటిభ్యళ్వ్‌, 52. 116 (వీహీ-టబ్రీహికః,

846 లఘునిద్దాంతకౌముది

(్రీహ్యాదిళబ్రములకంె గూడ మత్వర్థమునంకు “ఇని *రన్‌” పర్యయ ములు వచ్చును.

వ్రీహీః్రీహికః- “వ్రీహయః అస్య సన్తి. ఈ సూత్రముచే 'ఇని “రన్‌ ప్రక్యయముబణ. ఇకారలోసము (సూ-186)ఎ(వీహీ “ప్రీహికల

1102, అన్‌ మాయావేధా[(నవోఎినిః 52.121

యశస్వీ-యశస్వాన్‌. మాయావీ. మేధావీ, ్రగ్వీ.

(స్రథమాంఠము లగు ఆసంతశబ్దములకంటిను,మాయా, మేధా (సబ్‌ శద్ది ములకంెను మత్వర్థమునందు “విని'ప్రత్యయము వచ్చును

యశస్వీ:- “అస్‌? అంతమునందు గల *యళస్‌"ళబ్దముకంటె'యళః అన్య అస్తి'అను నర్థమువందు ఈ సూ(తముచే “విని(విన్‌) ప్రవ్య్యయముంయళ స్విన్‌ (ప్రఏవ.) యళస్వాన్‌: "కేశాద్వోఒన్యత రస్యామ్‌నుండి “అన్య తరస్వామ్‌ొపదము మండూ,_ప్పతిచే అనువ ర్రించటచే'విని[పత్యయము రాని వక్షమున మతుప్‌ ప్రర్యయము. 'వచ్చి“మాదుపధాయాశ్చమతో ర్వోఒయవాదిళ్యః ” అను సూత్రముచే ( 14) మకారమునకు వకొరా దేశము=-"యశస్వాన్‌ , పై రెండు రూపములందును *తసా మత్వర్థేఅను న్యూతముచే (118) భసంజ్ఞ వచ్చుటచే పదసంజ్ఞ లేదు గాన సకారమునకు రుత్వము (సూ-[0%) రాలేదు. ఇప్లే “మాయా” "మేధా" “సట్‌ శబ్దిములరంటె గూడ వివివత్యయము వచ్చి 'మాయావీి “మేధావీ “స్రగ్యి"'అను రూపములు సిద్ధించును. “స్రజ్‌ళద్దిమునందలి జకారము నకు *చోః కః 'అనుసూ[త్రముచే (807) కుళ్వము వచ్చినది. విని ప్రత్యయము రాని సక్షమున మళఠుప్‌ ప్రక్యయము వచ్చును-“మాయావాన్‌” "మేధావాన్‌", “ఫసగ్యాన్‌”.

వాబోగ్భీనిః. 5 2.124

వాగ్గ్మీ.

వాచ్‌ శబ్దముకంచె మత్వర్థమునందు గ్మిని' (ప్రత్యయము వచ్చును. వాగ్గ్మీవ= “వాక్‌ అస్య ఆ _స్తొవాచ్‌ళబ్దిముకంటె “గ్మివి (గ్మిన్‌) ప్రత్యయము- “వాచ్‌గ్మిన్‌. చకారమునకు జ _శ్వముచే జకారము, దానికి కుత్త్వముచే గకారము “వాగ్మ్మీి. “లశక్వతద్ధితే* (188) అను సూ్యతమునందు“ఆతద్రితే” అని విషేధిం చుటడే “గ్మిన్‌ 'లోని గకారమునకు ఇక్సంజ్ఞ లేదు.

తద్దిశేమ (పాగ్టిశీయాః 847 11046. అర్భఅదిల్యోఒబ్‌. 6.2.127 అర్నోఒస్య విద్యతే అర్శసః, ఆకృతిగణోఒయమ్‌, “అర్మ్శస్‌ మొదలగు శబ్దములకంటె మత్వర్థమునందు “అచ్‌(ప్రత్య యము వచ్చును, అర్మసః- “ఆర్శః ఆ ఆ స్తి అచ్‌్పత్యయము-'అర్శసః'. మూల శంఖరోగముగలవాడు. అర్భాదిగణము ఆకృతిగణ మగుటచే “పాపం ఆస్యా స్త్రీతి పాపః*ఇత్యాది రూపములు సిద్ధించును 1 95. అవొం తభమాద్యున్‌. 8.214640 అహంయుః_అహంకారవాన్‌.శుభంయుః-శుధాన్వితః, ఇతి మత్వర్థీయాః, “అహమ్‌” 'శుభమ్‌'అను “మకారాంతావ్యయములకం టె మత్వర్థమునందు “యుస్‌"ప్రత్యయము వచ్చును “యుస్‌ిలోని సకారము ఇళ్సంజ్ఞకము. ఇది "నిత్‌ గాన “సితి” *చ'అను వారర్తికముచే ప్చాళకికి పదసంజ్ఞ లభించి *మోనుస్వారః'అను సూ(తముచ(77) మకారమునకు అనుస్వారము,దానికి పరసవర్శ ము (సూ-?4)-వచ్చును, అహంయుః. "ఆహమ్‌ అస్య అ_స్త్పొఆను నర్ధ్థమున యుస్‌్‌ (ప్రత్య యము-_'అహంయుః'. ఇక్షే'శుభంయుః” “అహమ్‌” “శుభమ్‌ "అనునవి అహంకార కుభార్థకిము లగు మకొరాంతాన్యయములు. మత్వర్థీయ పకరణము సమాప్తము అథ పాగ్లి శ్రీయా: 1100. (వొర్దిలో ఎఖ ్రితిం రంల! దికృట్దేభ్యః ఇత్యతః ప్రాగ్వత్యమాణాః (ప్రత్యయాః విభక్తి సంజ్ఞాః స్యుః “దికృద్దేభ్యః" అనుసూ(తముకంటి పూర్వము విధీయమానము లగు ప్రక్యయములు విభ_క్రిసంజ్ఞ కము లగును

848 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ “న విభక్తా తుస్మాశిఅను సూ(ముచే విషేధము, “త్యదాదీనామః'అను నూ(క్రముచే (108) అశ్వము, మొదలగునవి విభ క్రిసంజ్ఞకు (ప్రయోజనములు,

తింనర్భ నామవివ ల్యో ఒద్బ్య్యాదిల్యః- 548 2,

“*కిమః, సర్వనామ్నో, బహుళద్దాచ్చ” ఇతి ప్రాగ్దిళోఒధి క్రియతే.

“దిళ్ళచ్టేళ్యః'అను సూ(త్రమునకు పూర్వము, “కిమ్‌ళబ్దము“ం'టెను, ద్విళ బ్లాదిలిన్నము లగు సర్వనామళబ్దములకం మెను, బహుశదబ్దముకంకెను "ఆను నవి అధికృళము లగును “కిమ్‌'ళబ్దము గూడ సర్వనామళబ్దమే యైనను, అది ద్వ్యాదిశబ్దములలో చేరుటచే “ఆద్వ్యాదిభ్యః 'అని నిషేధమున్నది గాన మరల ట్రహింపబడినది. “నమర్జానాం (వథమాత్‌"అనునది ఇక పైన అనువ_ర్రింపదు “వా'అనునది మాడశక్రము అనువర్ధించును. ఇట్లు చెప్పుటకు వ్యాఖ్యానమే ఆధారము.

1106 వఖ్బమ్యా న్హనిత్‌ ర్‌ 0.7.

పజ్బుమ్య నేభ్యః కిమ్‌ఆదిభ్య స్తసిల్‌ వా స్యాత్‌.

పంచమ్యంతము లగు కిమాదిశద్దిములకం'టె *తసిల్‌"ప్రవ్య్యయము విక ల్పముగ వచ్చును,

ఆర్థవి'శేషని క్లేశము లేకుండుటచే ఈ తసిలాదులు స్వార్హమునందే ((మకృత్యర్థమునందు వచ్చును. “తసిల్‌ "లోని *ఇల్‌” ఇత్చ-జ్ఞకము ఈసి 'శీషించును.

వ అతివోః 7 2.104.

కిమః కః స్యాత్‌ కాదా హాదౌ చ విభ క్రై పరతః. కుతః. కస్మాత్‌.

“కినముః కఃి “అష్టన ఆ విభ క్తా.నుండి*కిమః” “విభకా” అనువర్షించును. తకారహకారాదివిభది పర మగు నప్పడు “కిమ్‌'శబ్దమునకు శక? ఆను నాదేశము వచ్చును.

కుతః -వంచమ్యంతకిమ్‌శబ్దిముకంయె తసిల్‌ (ప్రత్యయము “కిమ్‌ జిసి తస్‌ "అవి యుండగా ప్రాతిపదికత్వ(సూ-117) సుట్లోపములు (సూ. 724 .'కిమ్‌ తస్‌ 'అని యుండగా“ ప్రాగ్జిశో విభక్రిః'అను సూ(శ్రముచే(1108)“తస్‌'కు విభక్రి

తద్దితేషు టపాగ్టిశీయాః 849 సంజ్జ యున్నదిగాన తకొరాది యగు ఆవిభకక్తిప్రత్యయము పఫపఏముగ నుండగా ఈ సూతముచే'కిమ్‌"కు “కు'ఆ దేశముఎ'క్రుతః", తసిల్‌ రాని పకమున*క స్మాత్‌ 'అను పంచమ్యంతరూపము ప్రముక మగును. “తద్ధితశ్చాసర్వవిభ _క్రిః అకు సూత ముచే (28) త సిలాద్యంతళ బ్రములకు అవ్యయత్వము. 1200. ఇదమ ఇగ, 5.8.8.

ప్రాగ్గిశీయే పరే. ఇతః.

(ప్రాగీశీయప్రత్యయము సర మగు నపుడు “ఇదమ్‌ శబ్దమునకు “ఇక్‌? ఆను నాదేశము వచ్చును,

ఇతః_*ఇదమ్‌ జసి'అను పంచమ్యంత ఇవమ్‌ళబ్దముకం'పె తసిర్‌ ప్రత్య యము. (ప్రాతిపవకత్వసుబ్లోవములు. (ప్రకృతిభూత మగు “*బకమ్‌ ” అనుదానికి ఈ సూత్రముచే “ఇక్‌ 'ఆదేశము శిత్‌ఆగుటచే సర్వాదేశముగ వ పృనుఎఇకలి,

అన్‌, 5845. ఏతదః ప్రాగిశీయేు అనేకాల్వాత్సర్వా దేశః అతః. అముత।, యలు అణాతొ కి

యతః. బహుతః. ద్వాాదే స్తు-ద్వాభ్యామ్‌ం

“స్పీక్రద్రో2న్‌అను ఒక సూత్రమును “ఏతదః? ఆన్‌ అను రెండు సూత్రములుగ యోగవిభాగము చేసి ఇచట “అన్‌అనునది వ్యాఖ్యానంప బడు చున్నది. ఏతదః'ఆనునది పిమ్మట వ్యాక్యానింపబడును. ఏకచ్చబ్దమునకు ప్రాగ్ణి శీయప్రత్యయము పర మగునపుడు “అన్‌అను నాదేశము వచ్చును

“అన్‌*అనేకాల్‌ గాన సర్వాదేశముగ (సూ. 45) వచ్చును. *న లోసః ప్రాతిపదికా_నస్య'ఆఅను సూ్యరముచే (180) నకారము లోపింపగా “అఆ మాము శీషించును.

అతః -సుట్లోపానంతరము *ఏతద్‌ తస్‌ అని యుండగా ఈ సూ ముడే అన్‌ ఆదేశము వచ్చినది. ఆముతః:_.పంచమ్యంత మగు “అదస్‌"ళద్దిముకంె తసిల్‌ప్రవ్యయము. ్రాతిపదికత్వసుబ్లోపాదులచే “ఆదస్‌ తస్‌'అని యుండగా తస్‌విభక్రినంజ్ఞకముగాన అది పరముగా నుండగా “త్యదాదీనామః”ఆను సూత్ర ముచే (18, సకారమునకు ఆకారాదేశము 'ఆతో గుణే అను సూత్రముచే (271 సరరూవముఎ“అదళతస్‌'అవి యుండగా “అదహో౬ పేర్టాదుడో మః "అను

వ్‌1

850 లమునిద్ధాన్తకౌముడీ

సూతముచే (25 ) ఉత్వమత్వములు-'ఆముతః", యత్రః-పంచమ్యంత యచ్భ

బ్దమునకు త సిల్‌ (ప్రక్యయము. సుల్లోపత్యదాద్యత్వాదులు = “యతః, బహుతః-పంచమ్యంత బహుళ బ్దముకం యే త్‌సిల్‌ (వత్యయము.

“ద్వి' మొదలగు శబ్దములు సర్వనామము లైనను “అద్వా క్రదిభ్యఃి అను నిషేధ ముండుటచే (నూ. 1107) తసిలాదులు రావు “ద్వాభ్యామ్‌* ఇత్యాదిపంచ మ్యంళ రూపములు మాత్రమే ఉండును.

వర్యభిఖ్యాం చ, 5.93 0.

ఆభ్యాం తసిల్‌ స్యాత్‌, పరితః-సర్వత ఇత్యర్థః. అభితః-ఉభ యత ఇత్యర్థఃం

“పరి *“అభిఅను అవ్యయములకం'బె “తసిల్‌” పక్యయము వచ్చును “సర్వోభయార్థాభ్యా మేపిఅను వార్షికము ననుసరించి 'అంళటను “రెండువైపు లందును"అను నర్ధములందే వచ్చును.

ఈ సూత్రముచే ప్రై యర్ధములందు. తసిల్‌ వత్యయము-'పరితః” "అభితఃి.

న ్నమ్మా(న్త్రల్‌. 5 8.10

కుత్ర. యత్ర, త్మ, బహు(త్ర,

స్వప్పమ్యంతము లగు కిమాదులకం్కు త ల్‌” ప్రత్యయము వచ్చును

కు(త్ర:-స_ప్రమ్యంతకిమ్‌ళబ్దముకంపె ఈ సూ[త్రముచే (తల్‌(3) వళ్య యము, (ప్రాతిపదికత్వ సుట్లోపాదులు. “కుతివోఃఅను సూ్యత్రముచే (110) “కిమ్‌"కు 'కఆ డేశము-'కుత*, ఇస్లే య ృచ్చబ్దిములకును బహుశబ్ద్బమువమను (తల్‌ ప్రత్యయము చేర్చగా “యత్ర, *తత్ర', “బహు సిద్ధించినవి యత్త చృబ్దములకు ళ్యదాద్యత్వపరరూపములు గూడ వచ్చినవి.

ఇదవాూ వాః 5811 (త్రలోఒసవాదః. ఇహా. సష్పమ్యంక మగు “ఇదమ్‌ 'ళద్దిముక ౦ 'హ” అను. ప్రత్యయము వచ్చును ఇది ల్‌ ల్‌ ప్రత్యయమునకు అపవాదము. ఇహ: -సప్పమ్యంత మగు “ఇదమ్‌ జీ'ఆనుదానికంచె “హ' ప్రత్యయము.

తద్ధితేషు _పాస్టిశీయాః $ి51 పప్రాతిపదికళ్వసుబ్లోపములు. “ఇదమ్‌ హ'అని యుండగా *ఇదమ ఇక్‌”అను సూత్రముచే (1200 “ఇదమ్‌'కు *ఇళ్‌ "ఆదేశము ఇహ”, 1205. తిమౌబఒత్‌,. 58.12.

వాగహణమపకృష్యుతే. స్తమ్యనాత్‌ కిమః “అత్‌'వా స్యాత్‌; సక్షే (తల్‌, హై

“వాహచ ఛన్షసి'అను ఉత్తరసూ(తమునుండి “వా” అపగర్షి ౦పబడును. సస్పమ్యంత మగు 'కిమ్‌'శబ్దముకంె “అత్‌” ప్రక్యయము వికల్పముగ వచ్చును. “అత్‌ లోని తకొరము ఇక్సంజ కము. ఈ సూ(త్రముచే ఆత ్పక్యయము చేర్చిన పిదప (ప్రాతిపదికత్వనుబ్లోపాద్యనంతరము “కిమ్‌ అ" అని యుండగాం

త్చాఒతి. 7 2.105,

కిమః క్వాదేశః స్యాదతి క్వ. కుత

అత్‌ (ప్రత్యయము సర మగునపుడు "కిమ్‌*ళద్దిమునకు *“్వ"అను ఆదే శము వక్చును. ఈ సూతముచే *క్వ" ఆదేళముచేసినపిమ్మట *ళ్య అ'అని యుండగా “అఆతోగుణే "అను సూూత్రముచే (274 వపరరూవము *క్య”

అత్‌ (ప్రక్యయము రాని పక్షమున "(తల్‌ *ప్రశ్యయము, "కిమ్‌ కు “క” ఆదే శము (నూ. 1100 -“కు(తిం

ఇతరాల్యోఒవ దృళ్యూ నే 51.14. పజ్బుమీస_ప్పమీతరవిభ_క్త్య న్లాదపి తసిలాదయో దృశ్య ్తే, వాం దృళ(గవాశాబ్‌ భవదాదొాయోగ లేవ

స భవాన్‌-తతో భవాన్‌, తప్ర భవాగ్‌, తం భవ_న్తమ్‌-తతో భవ_న్హమ్‌,త్యత భవ్న్షమ్‌. ఏవం దీర్థాయుః, దేవానాం. (ప్రియః, ఆయుష్మాన్‌

పంచమీశ_ప్పమీభిన్నవిభక్ర్యంతము లగు కిమాదుల కంక గూడ తసిల్‌ మొకలగు పత్యయములు చూడబడుదచున్నవి.

“దృళ్య న్తే'అనుటచే భవచ్చచ్దాదులతో నందింధ మున్నపుడు మాత్రమే ఈ సూూతము ప్రవర్హించు నని వ్నార్తికకొరుడు చెప్పుచున్నాడు అనగా భవదాది శబ్దములు అనుపయుక్ర్తము లై నపుడు నూ(తమే కిమాదిళబ్బములతో తసిలా దుః (ప్రయోగము కానవచ్చుచున్న దని భావము.

ర్‌ఏ2 లఘునీద్ధాంతకౌముడీ

“సః భవాన్‌ అను నప్పడు భవచ్చబ్దముతో కలసి యున్న తచ్చబ్దమ (ప్రధమాంత మైయున్నది. అట్టి తచ్చబ్దమునకు తసిల్‌ ,తల్‌ ప్రత్యయములుచేర్చి “తతో భవాన్‌* “తత్ర భవాన్‌ అని కూడ (వ్రయోగించ వచ్చును. వీటికి కూడ స భవాన్‌ 'అనియే యర్థము అప్లే శతం భవ న్తం'ఇత్యాదులందు ద్వితీయాఎత మగు తచ్చబ్దమునకు తసిల్‌' “త్రల్‌ ప్రత్యయములు చేర్చి “తం భవ న్తం “తత భవ న్తం” ఇత్యాదిప్రయోగములను చేయవచ్చును అర్థము మాతము “ఠం భవ _న్తం”అనుదానియందు వనె నుండును.

ఇస్తే “స దీర్చాయుఃకి అనుటకు బదులు *తతో దీర్చాయుః" “త్రక్ర దీర్హాయుః "అనియు, *స దేవానాంప్రియణిఅనుటకు “తతో దేవానాం ప్రియః” “తత దేవానాం వ్రియః'అని యు, "నః ఆయుష్మాన్‌” అనుటకు బదులు “తత ఆయుష్మాన్‌” “త్మృరఆయుష్మాన్‌” ఆనియు (ప్రయోగింపవద్చును,

1208 నర్జై ారాన్యాతీంయద్‌ తదోః కాలే దా, 5,8 15

సప్పమ్య న్దేభ్యః కాలా ర్ఞేళ్యః స్వార్దే దా స్యాక్‌,

స్ప్పమ్యంతము లగు సర్వఏక ,అన్య,కి మ్‌, యద్‌ ,త ద్‌ అను శబ్దముల కంశె కాలము వాచ మగునపుడు స్వార్ధమునందు డొఆను (ప్రత్యయము వచ్చును.

సప్పమ్యంత మగు సర్వశద్దిముకంజ సర్వస్మిన్‌ కాలే అను నర్థము నందు ఈ సూత్రముచే “దొ ప్రత్యయము-“సర్వదాఅని యుండగా-

1200 నర్శన్య నోఒశ్యతరస్కాం బార్‌ 86 దాదొ ప్రాగ్టిశీయే సర్వస్య సః వా స్యాత్‌. సర్వస్మిక్‌ కాలే. సదా,సర్వదా. ఏకదా, అన్యదా, కదా. యదా, తదా కౌలే కిమ్‌- దకొరాది యగు ప్రాగ్గిశియవ్రత్యయము పర మగునప్పుడు ఎర్వళద్ది మునకు “ని అను నాదేశము వికల్చ్బముగ వచ్చును.

ఈ సూతముచే సకారా దేశము వచ్చిన పక్షమున *సదా" ఆను రూవము, రాని పకీమున “సర్వదా” ఆను రూపమును సిద్దించును. ఇ'ప్లే “ఏకన్మిన్‌ కాలే” “ఆశ్యస్మిన్‌ కాలే'ఆము నర్జములందు స్పష్పమ్యంతముల%ు “ఏకి “అన్య శబ్దముల కంటె దాసపత్యయము *“ఏక్రద్రా “అన్యదా”. కదా:- ఉప్మిన్‌ కాలేఆఅను నర్ధము

తద్దితేషు _ప్వాళీయాః వ! నందు సప్పమ్యంక'కిమ్‌"శద్దిముకంబ స్వార్ధమునందు ద్యాపత్యియము. దీనికి విభక్తి సంజ్ఞ కూడ ఉన్నది గాన ఇది పరముగ నున్నపుడు *కిమః 5 'అను సూత్రముచే (271) కాదేశము-'కదా'. ఇన్లే నృపష్ప్వమ్యంతము లగు 'యదగ్‌'తద్‌” శద్దిములకం'చె “యస్మిన్‌ కాలే” “తస్మిన్‌ కాలే“అను నర్థములందు దాప్రక్య యము. “త్యదాదీనామః”అను సూ(త్రమాచే (10%) ఆత్త్వము-*యదా” “తద

కాలే” అని చెప్పుటచే స్వప్పమ్యంతము లగు ఈ సర్వాదిళద్దిములు దేశ వాచకములుగ నుపయు క్రము రై్లైనప్పుడు ఈ దాప్రక్యయము రాదు. *శ్రల్‌? ప్రత్యయము వచ్చి “సర్వత్ర "అను రూపము సిద్ధించును. “అంత దేశమునందును' అని యర్థము.

ఇదమో ర్లిల్‌. 5.810

స్పప్తమ్యన్నాత్‌.కాలే ఇత్యేవం

కాలార్థమునందు ఉపయుక్తమును,స ప్రమ్యంతమును అగు “ఇదమ్‌ 'ళబ్ధి ముకం 'ర్హి లొప్రత్యయము వచ్చును.

“అస్మిన్‌ కాలే'అను నర్హమునందు న_ప్తమ్యంత మగు “ఇదమ్‌ "శబ్దము కంటె ఈ సూత్రముచే ర్డ్మిల్‌ "'ప్రత్యయము-'ఇదమ్‌ ర్ష్హి"అని యుండగా_

వతోతొ లోటోః 5.8.4

ఇదమ్‌ శద్దస్య “ఏత” “ఇత్‌ "ఇత్యాదేశౌ _స్తః రేఫాదౌ,-ధకారాదౌ చ ప్రాగ్జిశీయే పరే. ఆస్మిన్‌ కౌలే-ఏతర్చి.కాలేకిమ్‌-ఇహ దేశే.

రేఫాదియు,థకారాదియు. నగు ప్రాగ్గిశీయప్రత్యయము. పర మగునపుడు ఇదమ్‌ శబ్దమునకు, క్రమముగ “ఏత “ఇత్‌"ఆను ఆదేశములు వచ్చును.

ఏతర్షి:. “ఆన్మిన్‌ కాలే'ఆను నర్థముశందు స_ప్పమ్యంత మగు “ఇదమ్‌” శబ్దముకం టొర్హి (ల్‌ )” ప్రత్యయము (సూ-1210). “ర్చిఅనునడి రేఫాది ప్రత్య యము గాన “ఇదమ్‌ 'ళద్దిమునకు (ప్రకృతసూ(త్రముచే ఏఠ'ఆదేళము.'ఏతర్పి”, కాలార్థమునందు ఉపయుక్త మగు ఇదమ్‌ శబ్దిమకంటె “ర్సీల్‌ "ప్రత్యయము వచ్చు నని చెప్పుటచే “అస్మిన్‌ దేశే”ఆను నర్థముశందు ప్రయుక్త మగుశప్త మ్యంతేదంళబ్దిముకంపె *“ఇదమో హః”ఆను సూకముచే. (120 హప్రత్య యము వచ్చిన పిమ్మట *ఇదను ఇళ్‌ 'అనుసూ(కముచే (1200) “ఇ'ఆ దేశము చేయగా *“ఇహసిద్దించినది.

క్ర్‌క4ీ లఘనిద్ధాన్తకౌమదీ 1212. అనద్యుతనో లన్యాతరన్యావ్‌ 5 8,2! యట కర్తి,కదా-యర్తి,యదా తర్తి,తదా. ల్‌ లౌ యౌ

అనద్యత నకాలార్థమునందు (ప్రయుక్త్రము లగు స్పప్పమ్యంతము లైన కిమాదిశబములకంటెి వికల్చముగ రి ల్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును

గ! యౌ

కర్ణి = సప్పమ్యంత మగు కిమ్‌ శద్దిముకంటె ఈ సూతముడే “ర్చిల్‌ "ప్రత్యయము. *కిమః క॥। అను నూత్రముచే (271) 'కిమ్‌'కు *క'ఆడే శముఎ'కర్తి”. ర్హిల్‌ ప్రత్యయము. రాని పక్షమున '*దొ.పత్యయము వచ్చును

లూ యౌ (దూ-1208) కదా”. ఇష్లే స్పప్పమ్యంతము లగు యద్‌ తద్‌,ళబ్దములకంటె “ర్హిల్‌”ప్రక్యయము చేసిన పక్షమున “త్యదాదీనామః”ఆను సూ(త్రముచే (100) అత్వము వచ్చి *యర్షి' *తరి "అను రూసములును, రి ల్‌ో రాని వక్షమున

ల్‌ లౌ లౌ “దాప్రత్యయము వచ్చి *యదా' “తదా"అను రూపములును సిద్ధించును. 1218. వతదోః. స్‌. లర్‌ “ఏత” “ఇత'ఏతౌ _స్తః రేఫాదౌ థాదౌ చ (ప్రాణిశీయే, ఏతస్మిన్‌ అజ ౮0

కాలే-ఏతర్షిం

ఇది *ఏరదోఒన్‌ "అను న్యూళమును రెండు సూతములుగ యోగవిభా గము చేయుటచే సిద్ధించిన మొదటి స్తూతము 'ఏతేతారథోఃఅను సూత్రము అనువ ర్షించును. రేఫాది ము,థకారాదియు. నగు ్రాగ్జిశీయపత్యయము పర మగునపుడు ఏతచ్భబ్దిమునకు “ఏత” ఇత్‌ఆను నా దేశములు వచ్చును.

సతర్షి:. “ఏతస్మిన్‌ కాలే'అను నర్థమునందు పూర్వస్తూత్రముచే (121విర్చిల్‌ ప్రత్యయము. ఈ సూత్ర ముచే ఏతద్‌కు'వత*ఆ దేశము_'ఏతరి *

ల్‌ో టో అను రూపము సిద్రించును. ఈ విధముగ "తరి *అనునది *ఇదమ్‌ శబ్దమునుం డియు ఏతచ్చృబ్దమునుండియు. గూడ నిష్పన్న మగును. ఆరము గూడ

౧ ళు సమానము. 1214. (్రకారవచనో దాల్‌, $ 8 28

(ప్రకారవృత్తిభ్యః కిమాదిభ్యః “ధార్‌” స్యాత్‌ స్వాన్టే-తేన ప్రకా 'రేణ-తథా యథాం

(కారమును (రీతిన్సి బోధించు కిమాదిళబ్రములకం'బ స్వార్థమునందు “థాల్‌” ప్రళ్యయము వచ్చును.

తద్ధితేషు సపాగ్జికీయాః 85కి తథా _*కేన (పూరేణిఅను నర్థమునందు'లడ్‌ ళబ్దిముకంటెథాల్‌ ప్రత్యయము. 'త్యదాదీనామః అనుసూతముచే (18)) ఆత్వము-*రథా, ఇళ్లే “యద్‌ 'ళద్దిముకంటె థాల్‌' ప్రశ్యయముఎ'యథా. 1215. ఇదమః సమః 58 ఓక థాలోఒపవాదః, వాం ఎతదోఒనివాచ్యః.

అనేన ఏతేన వా (ప్రకారేణ'ఇత్టమ్‌”.

(వ్రకారవాచక మగు ఇదమ్‌ శద్దిముకంట “థముి[ప్రక్యయము వచ్చును. “థములోని ఉకారము ఉవ్చారణార్హము ఇది పూర్వసూత్రముచే విహిత మగు “థాల్‌ కు అనవాదము ఏతద్‌శబ్దముకంకు గూడ “థముి(ప్రక్యయము. వచ్చును అని వాార్తికమునకు ఆర్థము

*ఆనేన ఏకేన వా (పకారేణిఅను నర్ధమునందు *“ఇదమ్‌"శభముకంచె (పకృతసూత్రముచేతను, “ఏతద్‌ "ళబ్దిముకంయె వార్షికముచేతను *థము' (ప్య్య యము *ఏకేతౌ రథోఃిఅను సూ్రముచే (12 [) “ఇదమ్‌ 'శబమునకు ఏ, “ఏతదః'అను సూ(త్రముచే (121%) “ఏతద్‌ళబ్దమునకు “ఇత్‌ *అనునా దేశము వచ్చి "ఇత్హమ్‌'అనురూపము సిద్ధించును ఈవిధముగ “ఇత్టమ్‌"ఆనునది “ఇదమ్‌”

ప శబముమండియు, ఏతచ్చబ్దిమునుండియు నిస్పన్నమైనది.

న! 12168. తిమళ్ళుం, 58.25,

కేన (ప్రకారేణ-కధమ్‌. ఇతి ప్రాగ్దిశీయాః.

పకౌరార్డ వాచక మగు "కమ్‌ శద్రిముకం'టె గూడ “ఠము” ప్రత్యయము వచ్చును.

కధమ్‌*-'కమ్‌"శదిముకంయె “కేన ప్రకారేణ”ఆను నర్థిమునందు థము

ఐ (ప్రత్యయము. కిమః క8"అను స్తూతముచే (271) “క్తిఆ దేశము-*కథమ్‌”. పొగిశీయ ప్రకరణము సమాప్తము క 4 జాతీ

అథ (వా గివియాః. 1217. అతివాయనో తమబిన్టనా, 58,55,

అతిశయవిశిష్టార్హవృ త్తేః స్వార్ధే ఏతౌ _స్తః, అయం ఏషాం అతి శయేనాఢ్యః ఆఢ్యతమః. లఘుతమః. లఘిష్టః,

అతిశయముతో. ((ఆధిక్యముతో) కూడినది ఆను నర్హమునుబోధించు పదముకంజ *ఠమవ్‌” “ఇప్టన్‌” అను (ప్రత్యయములు. స్వార్ధమునందు వచ్చును ఈ (ప్రళ్యయములలోని వకారనకారములు ఇత్సంజ్ఞ కములు. రెండింటితో ఒక దానికి ఆధి్యము చెప్పవలసి యున్నపుడు “*ద్వివచనవిభజ్యోపపదే తరవీయ సునౌ”అను స్నూక్రముచే (1221) తరప్‌ *ఈయసున్‌ "అను [ప్రత్యయముణ విధింపబడనున్నవిగానః ఈ (ప్రత్యయములు బహుసంక్యాకము లగు వ స్తువులలో నొకదానికి ఆధిష్యము చెప్పవలసి యున్నప్పుడు వచ్చును,

ఆఢ్యతమః-*అయం ఏషాం అతిశయేన ఆఢ్యభి-ఈళతడు వీరిలో ఎక్కువ ధనికుడు.అను నర్ధమునందు ఆధ్యత్వగుణముద్వారా ఇతరులకంటె ఆధిక్యమును సూచించు [పధమాంత “ఆఢ్మ"ళద్దిముకంటె స్వార్థ మునందు ఈ సూ(క్రముచే తమప్‌"ప్రత్యయమః. లఘుతమః:_'అయమేషాం అతిశయేన లఘుః'. (ప్రధమాంతలఘుశబ్లముకంపె ఈసూ(త్రముచే *తమప్‌ ప్రత్యయము.

లఘిష్టః:-పై యర్ధమునందు. “ఇస్టన్‌” ప్రళ్యయము-'*లఘు ఇష్ట'అని యుండగా ఇచట “ఇస్టన్‌' ప్రత్యయము పరముగా నున్నది గాన “మేః'అను స్తూతముచే (1157 టిలోపము “లఘిస్టఃి.

తిజిక్ళో, 5.856,

"తిజన్హాత్‌ అతిళయే ద్యోక్కే తమప్‌ స్యాత్‌,

అతిశయార్థము ద్యోత్య మగునపుడు తిజన్షముకంటె గూడ తమప్‌ (వ్రత్యయము వచ్చును.

“అజాదీ గుణవచనా దేవి=“ఇష్టన్‌” *ఈయసున్‌” (ప్రత్యయములు గుణ వాచకముకంటె మాత్రమే వచ్చును-ఆను నియమమును అనుసరించి తిజంతము

తద్ధిచేషు (ప్రాగివీయాః శ్రి కంక “ఇస్టన్‌” ప్రత్యయము వచ్చుటకు అవకొళము లేదు గాన *తమప్‌' అను నది మాత్రమే ఈ సూత్రములోనికి ఆనువ _ర్థించినది. అత "ఏతా ఘసంజ్ఞా _స్తః “ఠరప్‌” *తమప్‌ '_పత్యయములు ఘసంజ్ఞకము లగును, [1220 తే క్రిజవ్యాయమాదావ్వూ(దవ్యవ్రతర్ణేం ర్‌ ఉ11. కిమః, ఏదన్తాత్‌, తిజః, అవ్యయాచ్చ యోఘః తద నాత్‌ 4 కి నో కావ్‌ ఆము'స్యాత్‌ నతు (ద్రవ్య(పకర్షే, కిన్నమాష్‌. (పా స్తాతమామ్‌. పచతితమామ్‌. ఉవైై్యైస్తమామ్‌. (ద్రవ్యప్రకర్షే తు-ఉచ్చై స్తమః, ఉచె స్తరః మె శాత కీమ్‌శబ్దము; ఎకారాంతరములు, తిజంత ములు, అవ్యయములు వీటికంటె సరమైన ఘసంజ్ఞ క ప్రత్యయములకంటె, (దప్యప్రర్న్మ ము వాచ్యము కానపుడు “ఆము(స్రత్యయము వచ్చును. “ఆము"లోని ఉకారము ఉచ్చారణార్థము. కిన్తమామ్‌:-ఇచట కిమ్‌శదబ్దముకంటె కేవలస్వార్దమునందు. “తమప్‌" వచ్చినది. “ఏతేషాం ఆతిశయేన ఆఢ్యః"ఆని చెప్పినట్లు “ఏతేషాం అతిళయేన ఈ"అని అర్ధము చెప్పుటకు ఆవకాళము లేదు గాన “*కిమ్‌ళబ్దిముకంకె ఆతి య శాయనార్దమునందు *తమప్‌ 'వచ్చెడుప్రస కి లేదు. ఇపుడు “కిమ్‌” వకృతికతమహ్‌ థి అత 'ప్రత్యయముకంట ఈ స్నూతముచే '“ఆము"ప్రశ్యయముచేయగా ఆకారములోపించి (సూ. జీర్సీ “కిన్తమామ్‌"అను రూపము సిద్ధించినది. పాశూతమామ్‌:-*ప్రాహ'*మనగా పూర్వాహము. *అఆతిశయితే ల్‌ న వ ప్రాహే'అనునర్థమునందు ప్రాహ్హళబ్దిముకంబె “తమవ్‌్రత్యయము. 'ఘకాల థి త నేషుకాలనామ్న॥”అను సూటత్రముచే స్నప్తమిక్‌ అలుక్‌, ఇప్పుడువదంతముకంకు పరమైన *తమప్‌"ప్రత్యయము ఉన్నది గాన దానికంటె ఈసూతముచే "ఆము" (ప్రశ్యేయము చేయగా “ప్రాహేరమామ్‌” అను రూపము సిద్దించినది పచతి తమా మ్‌: "ఆతిశయేనవచతి. తిజంతమగు *పచతి”కంటె “తిజళశ్చఅను నూత ముచే (1218) తమప్‌ ప్రత్యయము. ఈ తమప్‌ప్రత్యయముకంటె (ప్రకృత సూటత్రముచే *“అమ్‌"ప్రత్యయము- “పచతితమామ్‌”. ఉచ్చై స్తమామ్‌:-

8568 అఘునీద్ధాన్తకోముదీ “ఆళంసళిఆ౨ అధ్యాహారము. ఆళంసన క్రియయందలి ఉవ్వ్పై స్త్వ్వముయొక్క అళిశయమును సూచించుటకై “ఉచ్చై్రైస్‌"అను అవ్యయముకంపె “ఠమప్‌” ప్రత్యయము, ఆ *తమప్‌'ప్రశ్యయముకంపటె ఈ సూతముచే “ఆమ్‌” ప్ర్య యము-'ఉచ్చ్రై స్తమామ్‌”.

“అద్రవ్యపిర్షే 'అని చెప్పుటచే “ఉచ్చై_స్టరః తరుః” “ఉన్నై స్తమః ఈరుః ఇత్యాదులందు ఘప్రత్యయములు తరురూసపదార్థములందలి ఉచై్ప్పైస్వాతి శయమును సూచించుచున్నవి గాన వాటికంకె “ఆము” (ప్రత్యయము రాదు. “ఉదచ్చై న్తరః? “ఉచ్చ్చై స్తమః”అను రూపములు మాత్రమే ఉండును.

ద్నావచనవిభట్యోవవదో తరలీయనునాం, 5 8.57.

ద్వయోరేకస్యాతిళయే, విభక్తవ్యే చోపపదే సుుప్తిజనారేతౌ _స్తః, పూర్వయోరపవాదః. ఆయం అనయోః అతిశయేనలఘుః-లఘు తర్క లఘీయాన్‌-ఉవీచ్యాః (ప్రాచ్యేభ్యః పటుతరాః, పటీయాంన;.

ద్వివచన మనగా రెండు వస్తవులను జోధించునది అని యర్టము. వస్తు ద్వయమును బోధించు పదము ఉపపదముగా నున్నపుడును.అనగా రెండింటిలో నొకదొని అతిశయమును చెప్పవలసి యున్నప్పుడు అట్టి వన్తుద్వయవాచకము పపదముగ నున్నపుడును, విభ క్రవ్యమును బోధ్విచు పదము ఉపపదముగానుండ గను-సుబంత తిజంతములకం'చె (అట్టి ఆతిశయముతో కూడిన స్వార్ధమును బోధించు పదముక౦'టెను, అట్టి విభాగమునకు హేతు వగుధర్మమును బోధించు శద్దముకం'ును)-'తరప్‌' *ఈయసున్‌ "అను (ప్రత్యయములు వచ్చను, ఇవి తమ బిస్టన్‌ ప్రత్యయములకు అపవాదములు.

“ద్వివచనివిళభజ్యోపపదే'అను పదమునకు_ఉచ్యతే అనేనేతివచనమ్‌ (చెప్పునది; ద్వయోరర్హయోర్వచనం ద్వివచనమ్‌. విభ క్రవ్యంవిభజ్యమ్‌ (వేరు చేయదగినది. ద్వివచనజఇ్బ విభజ్యజఖ్బు తయోః సమాహారః ద్వివచనవిభజ్యమ్‌. ద్యివచనవిభజ్యజ్బు తదుపపదజ్బు ద్వివచనవిభజ్యోపపదమ్‌-అని-వి[గహమును చెప్పుటచే పై యర్హము లభించినది.

లఘుతరః-లఘీయాన్‌:-ఇది ద్వివచనోపపదమున కుదాహరణము. “అయమనయోః అతిశయేన లఘు॥_ ఈ రెండిటిలో ఇది మిక్కిలి తేలిక మైనది. అని విగ్రహము. ఇచట వస్తుద్వయవాచక మగు 'ఆనయోః” అనునది ఉప

తద్ధితేషు పాగివీయాః 859 సదముగ నున్నది గాన అతిళశయవిశష్టస్వార్థవృత్తి యగు లఘుపనముకంజె “తరిప్రత్యయము. వచ్చిన పక్షమున “లఘుతరః'అనియు, 'ఈయసున్‌” (ఈయస్‌) (ప్రత్యయము వచ్చిన పక్షమున "పేః'అను సూత్రముచే (1157) టిలోపము వచ్చి *“లఘీయాన్‌"అను రూపమును సిద్దించును. "ఈయసున్‌ “లోని నకారము ఇవ్పంజ్ఞకము. ఉకొరము ఉచ్చారణార్తము. [ప్రథమైవవచనమున ఉగిత్త్వ(ప్రయుక్త మగు నుమ్‌ (సూ. 200), “స్వాన్తమహతః సంయోగన్య” అను సూత్రముచే (848) దీర్చము హల్ద్యాదిసంయోగా న్తలోపములును వచ్చి “లఘీయాన్‌ "అను రూపము సిద్దించును.

“ఉదీచ్యాః ప్రాచ్యేభ్యః వటుత రాః-పటీయాంసః” అనునది విభజ్యోపపదము నకు ఉదాహరణము. ఇచట విభజ్యవాచకమగు *ప్రాచ్యేభ్యః"అను నది ఉపపద ముగా నున్నది గాన విభాగ్మపయోజకీభూతధర్మవాచక మగు సటుశద్దిముకం'ె తరబీయసున్‌ ప్రత్యయములు వచ్చి *పటుతరాః "పటీయాంస।'ఆనురూపములు సిద్ధించినవి.

(నళన్యన్భు (4 5.8 60

“అజాదీగుణవచనా దేవి నుండీ “అజాదీ'అనువ దర్థించిషష్ట్య్రంతముగ పరి వర్తిత మగును. ఆవశావెప్రక్యయ ములు(“ఇస్టి *ఈయసున్‌) పర మగునప్పుడు

పళస్య'ళ ద్దిముశకు “శఆను నా దేశము వచ్చును.

“ఆయమేషాం ఆతిశదున (పశస్యఃకి “ఆయమనయోః ఆతిశమేన (పశస్యఃొఅను విగ్రహములందు (శ్రమముగ (పళన్యళద్దిముకంటె “ఇస్టన్‌” “ఈ యస్‌ "(వత్యయములు చేర్చిన పిదవ (ప్యృాతసూ(తముచే ప్రకృతికి 'శ్రొఆదే శము, “శ్రఇష్ట' “శ ఈయస్‌”ఆని యుండగా “పేఃశిఆనుసూ తముచే (117) రావలసి యున్న టిలోపమునకుని షేధము చెప్పుబడుచున్నది.

1229), (ఎళ్ళ) కైతాబ్‌. 6.4 1608 ఇష్టాది ష్వేకాచ్‌ (పరకృత్యా స్యాత్‌ శేస్టః.(శేచూన్‌.

“తురిష్టే మేయస్సు"నుండి “ఇష్టేమేయస్సు" అనువ్నర్ధించును. “ఇస్టం “ఇమన్‌” *ఈయస్‌” (ప్రత్యయములు పర మగునపుడు ఏకాచ్కు మగు శబ్దము (ప్రకృతిభావనుతో నుండును

860 అ ఘునీద్ధాంతకొముదీ

ఈసూ[త్రముచే టిలోపము నిషేధింపబడినది గాన గుణము వచ్చి “తేస్టో “శేయాన్‌” అను రూపములు సిద్ధించును.

వ్యూ చం 58.61

(ప్రశస్యస్య “జ్య” ఆదేళశః స్యాత్‌ ఇష్రేయసోః. జ్యేష్టః.

“ఇష్టేయస్‌'ప్రశ్యయములు సర మగునపుడు “ప్ర।స్య శబ్దమునకు “జ్య అను నాడేశము కూడ వచ్చును.

జ్యేష్ట “అఆయమేషాం ఆతిళయేన (పళన్యః' అనువిగ్రహమునందు (ప్రశస్యశద్దిముంంటె “ఇష్టన్‌”(సత్యయము ఈసూ[త్రముచే ప్రకృతికి “జ్య ఆదే శము పూర్వసూ(త్రముచే పకృతిభావము;గుణము వచ్చి'జ్యేష్టఃి. “ఆయను నయోః అతిళయేన ప్రశస్యః అను విగ్రహముశ (సళస్యసద్దముకంట “ఈయ సున్‌*ప్రత్యయము చేసిన పిమ్మట (ప్రకృతికి ఈసూతముచే “జ్య'ఆ దేశముజ్య ఈయస్‌ అని యుండగా

వ్యాదాదాదీయనః. $6.4.160

'ఆదేః సరస్య"-జ్యాయాన్‌.

“జ్య'*కంయె పర మగు *“ఈయస్‌ 'ప్రత్యయమునకు ఆకొరము ఆదేశముగ వచ్చును,

“ఆదేః పరన్య'అను పరిభాషచే(70) ఈ ఆదేశము పర మగు '“ఈయస్‌'కు ఆద్యవయవముగ _ వచ్చును 'జ్యఆయస్‌ "అని యుండగా సవర్డదీర్హ సంధిజ్యా యాన్‌” (ప్ర ఏ.వఎ.

అవోర్లోవో మూ చ వివోః. ఢ4.150

బహోః పరయోరిమేయసోః లోపః స్యాత్‌ బహోశ్చ భూరా 'దేశః. భూమా. భూయాన్‌.

“తురిష్టే మేయస్సు"నుండి “ఇ మేయస్సు"అనువ ర్షించి'ఇ మేయసోః' అవి విపరిణత మగును. “ఇప్టన్‌”_పత్యయమునకు ఉ_త్తరసూ(త్రమునందు. కార్యాంత రము విధింపబడ నున్నది గాన ఆది అనువర్తింపదు. “బహు శబ్దముకంపె పరము లగు “ఇమన్‌” ఈయస్‌పత్యయములకు లోపము వచ్చును; “బహు*కు భూ" అను నాదేశము కూడ వచ్చును.

తద్ధితేషు పాంవీయాః 861

భూమా:- "బహోః భావః' అను విగ్రహమున షష్ట్యంతి “బహు"ళబ్ది ముకంటె “పృధ్వాదిళ్ళ ఇమనిచ్‌”అను సూగతముచే (1 55) ఇమనిచ్‌"ప్రక్య యము. (పకృతసూ[తముచే “ఇమనిచ్‌ కు లోపము ఈ లోపము*ఆదేఃపరస్య” అను పరిభాషచే (72) ఆద్య మగు ఇవర్శవిషయమాన ప్రవర్షించును. "బహు మన్‌'అని యుండగా “బహు"కిీభూ"ఆ దేశము _ *భూమా” (ప, ఏ.వు) భూయాన్‌-. బహుళద్దిముకంటె,“అయమనయోః అలిశయేనబహుః”అను నర్జ మున ఈయసున్‌ పత్యయము.పైన చూపిన విధముగ ఈకొార లోపము “బహు 'కు 'భూఆ దేశముంభూయాన్‌ ' (ప్రఏవు,

ఇష్టన్య యిఖష్‌ చ, 8 4.159

ఐహోః పరస్య ఇష్టస్య లోపః స్యాద్‌ యిడాగమళ్చ భూయిష్టః,

“బహుకం పర మైన ఇష్టన్‌ ప్రత్యయముకకు లోపము, *యిట్‌ "ఆగ మము కూడ వచ్చును

భూయిష్టః_ “ఆయమేషాం అతిశయేన బఐహుః'అను విగ్రహమున “బిహు శద్దముకంట “ఇష్టన్‌"ప్రశక్యయము. ఈసూ(త్రముచే విహితమగు లోవము “ఆదేఃపరస్య'ఆనుపరిభాషచే. (7% ఆద్యాక్షర మగు “ఇ'కారమువిషయమున (ప్రవ్నర్ధించును. “బహు కు “భూ'ఆ దేశము. “భూష్ట” అని యుండగా “యిట్‌ "ఆగ మము.ఇది టిత్తు గాన “ప్ప కుఆవ్యవయవము॥ వచ్చును-'భూయిస్ట ణి,

ఎవిన్యుతోద్డక్‌. 5 865

వినో మతోళ్ళ లుక్‌ స్యాదిషేయసోః, అతిశయేన సగ్వీ

(ప్రజిష్టఃః ప్రజీయాన్‌, అతిళశయేన త్వగ్యాన్‌ త్వచిస్టత్వచీయాన్‌.

“అజాదీగుణవచనా దేన*నుండి అనువృ త్తమగు"అజాదీ "అనునదిష ష్ట్యంత ముగ వివరణత మగుకు. “ఇస్టన్‌” “ఈ యనుక్‌ 'స్రగ్యచుములు పర మగునపుడు “విన్‌” *మళుప్‌” (ప్రత్యయములకు లుక్‌ వచ్చును.

(సజిష్టః- “ఆయం ఏషాం ఆతిశయేన ్రగ్వీః “వ్రజ్‌ శబ్దిముకంటె మత్వర్థమునందు “అస్‌ మాయా మేధా సజోవినిః”అమ నూకముచే (1 0% విని (ద్రత్యయము. వచ్చిన పిమ్మటిచోః కః అను సూటత్రముచే (107) కుత్వము చేయగా “సగ్వీ'ఆ ఏ రూపముసిర్ధించినది. దీనికంట “ఇస్టన్‌ " పక్యయము అది పరముగా నుండగా ఈసూతముచే “విని(పత్యయమునటు లోపము, “*విని' ప్రత్య

862 అఘునీద్ధాన్తకౌముదీ యము లోపింపగనే, దావిని నిమి తముగ గొని “స్వాదిష్వసర్వనామస్తానే అను సూూతముచే (184 లభించిన పదత్వముపోవుటచే, “నిమిత్రాపాయే న్పైమిత్తి కస్యాప్యపాయః”అను నియనుము ననుసరించి కుక్వము కూడ పోయి'(స్రజ్‌ అను నది 'శేషించుటచే'స్రజిష్టశిఅను రూపము సిద్దించును. ఈవిధముగనే ఈయసున్‌ (ప్రత్యయము సర మగునప్పుడు విన్మిపత్యయము లోపించగా “స్రజీయాన్‌” అను రూపము సిద్ధించినది. “అయమనయోః అతిశయేన (సగ్వీ”అని విగ్రహము, త్వచిస్టఃఎ “అయమేషాం అతిశయేన త్వగ్వాన్‌' 'మతుప్‌'పత్యయాంత మగు త్వగ్వచ్చబద్దముకంటె “ఇప్టన్‌ 'ప్రశ్యయము అది పరముగా నుండగా “మతుప్‌'కు లోపముఅది లోపించిన పిమ్మట తన్నిమి త్తక మగు కుత్వము కూడ పోయి “త్వచిస్థఃఅను రూపము సిద్ధించినది. త్వచీయాన్‌ '=- “అయమ న కి జర కే ధన యోః అకిశయేన త్వగ్వాన్‌” త్వగ్వచ్చబ్ది ముకం ఈయసున్‌* ప్రత్యయము అది పరముగా నుండగా 'మతుప్‌ప్రవక్యయము లోపించినది.*త్వచీయాన్‌”. 1220. తఈవదనమావ్తై కల్పవ్‌ =దోళ్య,దోజీయరః, క 8.67 శ్‌ ష న్‌ చి శ ప శషదూనో విద్వాన్‌ విద్వత్య-ల్పః, విద్వద్దేశీయః పచతి కల్చమ్‌. ఈ షదసమా _స్తివిశిష్టార్థమును బోధించు సుబం కతిజంతములకంటె స్వార్థ మునందు 'కల్చప్‌” “దేళ్య” “దేశీయన్‌ అను (వళ్యయముబు వచ్చును. “ఈషదసమా_ప్రియనగా కొ౦చెము తక్కువ అని యర్హము. విద్వత్కల్బః- “ఈషదూనో విద్వాన్‌ అను విగ్రహమున విద్వచ్భద్దిముకంచె “కల్చప్‌”పత్యయము. కొంచెము తక్కువగ సండితుడుఅని యర్ధము ఇళ్లే “దేళ్యి దేశీయర్‌ (దేశీయ (ప్ర్య్యయములు చేయగా “విద్వదేళ్యః” “విద్వ యి ద్దేశీయః"అను రూపములగును పచతికల్పమ్‌:- “తిజశ్చ" అను సూత్రమును అనునర్హింప చేసికొని తిజంతముకంచె గూడ ఈపక్యయములు వచ్చునని చఇెప్పుటచే *ఈషదనసమా _ప్పం పచతి"అను విగ్రహమునందు *“కల్చప్‌(వ్రత్యయ మును చేర్చగా 'పచతికల్చ్పమ్‌'అను రూపము సిద్ధించినది. ఈఘట్టమునందలి ఉదాహరణము లన్నిటియందును “స్వార్సికాః (వ్ఫోతితో విజ్వవచనాన్యనువ ర్త న్తే"అను నియమమును అనుసరించి కల్పబాద్యంతపదముల లింగము వాటి [ప్ఫ్యతిలింగమును బట్టి యుండును “పచతి కల్భమ్‌” ఇత్యాదులు

తద్ధితేషు ప్రాషవీయాః 863 మాత్రము నప్పుంసక(ప్రధమైకవచనముశ (పయుక్తిము లగును. “ క్రియాప్రన మాభ్యాశం; (ద్రవ్యపమూనం నామ”అను భాష్యకొర దాంతము ననుసరించి 'పచతి కల్చమ్‌'"అనుసదమునకు "ఈషదనమా ప్తమగు "పారర్రియ" అం యర్హము, “పచతః కల్పమ్‌”. “పచ ని రూపమ్‌” ఇత్యాదులందు చూడ ద్విత్వవిహుర్వములు తిజ్‌ చేతనే అభిహితముళై యుండుటచే. ఇవికూడ “ఏకవచనముత్సర్గత। కరిష్యే” (సామాన్యనియముననుసరించి. ఏ వచనముచేయుదుకుు, “నప్పుంస కత్వంతులోకాత్‌ “అను భాష్యకారవచనమ చే నపుంసు లింగ £ వచనమున ప్రయో గింపదిడును.

విభావొ నువో వబముట్‌ వ్రరన్తాత్తు, ర 0 00.

ఈషచనమా ప్రివిశిష్టేఒర్దే సుబవ్హాత్‌ బహుచ్‌ వా స్యాతీ; సచ ప్రాగేవ; న తు పరతః, ఈషదూనః పటుః బహుపటుః, పటుకల్పః సుషః కిము. యజతికల్చమ్‌.

ఈపవసమా _ప్రివిశిష్టార్ధమును బోధించు. సుబంకము కంట పూర్వమన “బహుచ్‌” (ప్రత్యయము వమ్చునుః; ఇది పూర్వమనందే వచ్చును గాని పరమ నరాడు

బహుపటుః:-ఈషదూనః వటుఃకిఅను విగ్రహకమన (ప్రథమైకవచ నాఎరపటుళబ్దముకంబ పూర్వము ఈ సూతమువే “బహు(చ్‌్రపశ్యయముం *“బహువటు సుఅని యుండగా ఇది తద్ధితాఎతము కొకుండుటచే. “కృ త్తద్దిత సమాసాశళ్చ"అను సూతముడే (117) ప్రాతిపదికత్వము లభింపకున్నను “అర్థ వదధాతుర(ప్రక్యయః ప్రాతిపదిక మ్‌” అను సూతముచే (110) లభించును. “వటు సు"అనువడి (పళ్యయాంత మైనిను *“ఐహుపటు సు అను సమ దాయము ప్రగ్య యాంళము కొకుండుటచే '“అప్రక్యయః అను నిషేధము సవర్హింపదు “వళ్యయ (గ్రహణే యస్మాత్సవిహిత స్పదాదేరేవ (గ్రహణమష్‌ -దేవికంచె పరముగ ప్రత్య యము వచ్చినదో దానితో (ప్రారంభమగుదావిని మాత్రమే _పశ్యయాంత మని చెప్పినప్పుడు (్రహింపవలెను-అను న్యాయమును అనుసరించి “పటు'శద్దిము కంటెనే “ను పత్యయము వచ్చినది గాన ప్రక్యయాంత మనగా 'పటుసు అను నదియీ యగును గాం తద్దితవత్యయము చేర్చిన పిదప లభించిన 'బహుపటు సు"అనునది కాదు ఈ విధముగ “బహుపటు సు"అనుశది (ప్రాతిపదిక మగుటచే సుబ్లోవము. (నూ. 721) ఇప్పడు “బహుపటు” అను (ప్రాతిపదికమ కంటె

864 లఘుసిద్ధాన్తకొముదీ (ప్రధమైకవచనమునందు “సు'ప్రత్యయము చేర్చగా “బహుపటుః "ఆను రూనము సిద్ధించినది బహుచ్‌ ప్ర్య్యయము వైకల్పికము గాన ఇది రాని పక్షమున కల్చ బాది పత్యయములు వచ్చి పటుకల్చ్బః'ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించును,

సుదింతముకంపెనే బహుచ్‌ ప్రత్యయము వచ్చు నని చెప్పుటచే *“యజతి' అను తిజంతముకంటె పూర్వినూూశి ముచే *రల్చప్‌'ప్రళ్యయము వచ్చి 'యజతి కల్చమ్‌"అను రూపము సిద్ధించినది. బహంచ్‌ ప్రశ్యయము రాలేదు.

శవిప్ర!. ([వెగివాత్భాః, ర్‌. లిం 70.

“ఇవే (పతికృతౌ"ఇక్యతః (ప్రాక్‌ కాధికారః,

“ఇవే (ప్రతికృతొ'అను నూ(త్రముఃంపె పూర్వము *కఃి అనునది అధి కృత మగును,

12902, అవ్యాయనర్భనామ్నాయళచ్‌ (ఓవెక్‌ జే 58.71. కాపవొదః. తిజి క్చేత్యనువ రే తాట అవన్యయములయొక్కయు, నర్వనామళబ్లములయొక్కయు, టికీ పూర్వము “ఆక చ్‌” ప్రత్యయము వచ్చును కకౌారమ పై ఆకారము ఉచ్చారణా రము; చకొారము ఇత్సంజ్ఞక ము. “అక్‌ శేషించును

ఈ “అ: చ్‌"ప్రత్యయము. “కొప్రత్యయమునకు అసవాదము... “తిజళ్చ” అనునది అనువర్ధించుటచే తిజంతముల *టి కి పూర్వము గూడ “అకచొ(ప్రక్య యము వచ్చు నను నరము సిద్ధించును.

ఈ సూతమునందు అవ్యయసర్వనామాదుల ళ్‌ క్రి పూర్వమునందు అకచ్‌ (ప్రశ్యయము వచ్చు నని సామాన్యరూసమున చెవ్చదిడి యుండగా వ్నార్డిక కారుడు ఇచట నియమమును విధించుచున్నాడుం

వా, శీకారనకారభవారాదొ నువీ నర్చూనావ్మ స్టే (వొగతబ్‌ , అస్భాగత ళు నుల నన్య జే (వాగతచ్‌,

ఓకొరాదియు, సకారాదియు, భకారాదియు నగు “సుష్‌(్రత్యయము పర మగునపుడు సర్వనామళ బ్లముయొక్క టికి పూర్వముశందు 'అకచ్‌*"(వ్రత్యయము వచ్చును; తద్భ్చిన్నసుప్‌[ప్రక్యయములు పర మగునపుడుమా[తము, సుబంత మగు సర్యనామముయొక్క_ టికి పూర్వమునందు “ఆక చ్‌ి(ప్రత్యయము వచ్చును

తద్దికేమ (పాగివీయాః 665 ఈ వా్తికము యుష్మదన్మచ్చబ్దముల విషయమున మా(శి మే వర్షించు ననియు, ఇకర సర్వనామములయందు, (ప్రాతిసదికయొక్క' టి కి పూర్వమే “ఆకచ్‌ వచ్చు ననియు భాష్యకారులు చెప్పి యున్నారు, 1209), అ్జాలో, 6.8. 70. కస్యాయమశళ్యః_అశ్వకః. ఉచ్చకైైశ. నీదవై8. సర్వకేం యువకయోః. ఆవకయోః, యుష్మకాసు, అస్మకాసు యుష్మకాభిః, అస్మృకాభిః, త్వ్వయకా మయకా. అజ్జాతము అను నర్థమును బోధించు సుదిళముకంసె స్వార్ధమునందు క(ష్మత్యయము వచ్చును, అవ్యయసర్వనామతిజంతముల టికి పూర్వము “ఆఅకచ్‌” వచ్చును. అశ్వకఃఅజ్రాతః అశ్వభిఅని వి[గహము. అవగా “కస్యాయ వ వ్‌ 6 లి మళ్వః “ఇది ఎవరి అశ్వమో తెలియదని యర్థము ఈ విగ్రహమున “అశ్వ' శదిముకంళు కవళ్యయము. ఉచ్చకై 1, నీచకైె 8.'ఉచె బీ “ప్లీవై "అను రూ న్న ణా ము అవ్యయము. లకు పూర్వసూ(త్రముచే టికి పూర్వము ఆఅకచ్యపశ్యయము. సర్వ కే _పథమాబహువచనమున “సర్వ జస్‌"అని యుండగా పూర్వ సూశముచే *“నర్విళ బ్దిముయొక్క *టి'కి అకచ్‌"ప్రత్యయముఎనర్వ్‌ ఆక్‌ ఆ జస్‌ సర్వకజస్‌ అని యుండగా జస్‌కు-శిఆ దేశము వచ్చి (సూ, 122) “సర్వకే'అను రూనము సిద్దించినది. ఇక వాలర్టికమునకు ఉదాహరణములు చూప దిడుచున్నవి, యు వకయోః-ఆవకయోః-'యుష్మద్‌' అస్మద్‌శబ్దములకు “ఓస్‌” పరమగునపుడు, ఓకొరాది సుప్‌(ప్రక్యయము పరముగా నున్నది. గాన వై వ్నార్డి కముచే 'టి'యగు "ఆద్‌కు పూర్వము “ఆకచో(ప్రక్యయముయుష్క్‌ అక్‌ అద్‌ ఓస్‌” “అస్మ్‌అక్‌ ఆద్‌ ఓస్‌"అని యుండగా మసర్యంతభాగమునకు *“యువావౌ ద్వివచనే'అను స్యూతముచే (81%) “యువి “ఆవ 'ఆదేశ ములు-*యువఆకద్‌ ఓస్‌” *ఆవఅకద్‌ ఓస్‌ అని యుండగా “అతో గుణే'అను స్నూతముచే (27%) పర రూపము '“యోఒచి'అను సూ(తముజే (821) దకారమునకు యకారా దేశము- “యువకయోఃి *ఆవకయోఃి, యుష్మకాసు, అస్మకాసు:_సకారాడి వ్రక్యయ మగు “సు'పర మగుటచే యష్మదస్మచృబ్దిముల 'టి'కం'టె పూర్వము పై వారిక ర్‌5

866 లఘునిద్దాన్తకొముడీ ముచే *“అకచ్‌”(ప్రత్యయముయుష్మకద్‌ సు “*అస్మకద్‌ సిఅని యుండగా “యుష్మదస్మదోరనా దేశే'అను సూత్రముచే (029) దకారమునకు ఆకారము “యుష్మకాసు” *అస్మకాసి. యుష శ్రికౌభిః, అస్మకాభిః:భకారాది వ్రత్యయ మగు '“భిస్‌" పరమగుటచే యుష్మదస్మచ్చృబ్దిముల “టికి పూర్వము అవచ్‌ (ప్రత్యయము. దకారమునకు ఆకారా దేశము (నూ. $822)ఎ“యుష్మకాభిః? *“అశ్మ కొభిక, “త్వయకా, మయకాః_-యష్మదస్మచ్చబ్దముల తృతీమైకవచనము నందు, “త్వయా *మయా'అను రూసములు సిద్ధించిన పిమ్మట ఆవిధముగ సిద్ధించిన సుబంళముల “టికి పూర్వము 'అకచోి(వత్యయము. చేర్చగా “త్వయకా “మయకా'అను రూపములు సిద్ధించినవి. “టా"(ఆ)అనెడు తృతీమైక వచనసుప్‌(వ్రత్యయము ఓకారాది గాని, నకొరాది గాని, భకారాది గాని కాకుండు టచే, అకచ్‌ప్రత్యయము, (ప్రకృతియొగ్క *టి'కి పూర్వము రాక, సుబంక మగు “ఠ్వయా” “మయా'అనువాటి *టికి పూర్వమే వచ్చినది. దకృతియొక్క “టికి పూర్వము వచ్చి యున్నచో “త్వకయా *మకయా”అను ఆనిష్టరూవములు సిద్ధించెడివి. 12384 వత్సితోం 5. 3.74,

కుత్సితోజ శ్వ! -అశ్వకః,

కుళ్చితత్వార్థ విశిష్ట మగు సుబంతముకంటె స్వార్ధమునందు క(త్యయము నచ్చును,.

అశ్వక 8 -కుత్సితః అశ్వఃిఆను విగ్రహమునందు అశ్వళద్దిముకంటె క్రత్యయము.

తీంయ త్తదోనిర్థారడోద్దం యో రేకన్యం ఉతరబ్‌. 58.02

అనయోః కతరో వెష్ట వః,యతరః,తతరః,

రెండింటిలో నొకదానిని నిర్దారణ చేయునపుడు నిర్జార్యమాణవాచకము లుగ ్మఫయుక్తము లగు "కిమ్‌ 'యవ్‌'* “తద్‌ *ళద్దిములళంటె “డక రచ్‌”(వ్రత్య యము వచ్చును.

అనయోః కతరో వైష్ణవః- ఈఇరువురిలో ఎవ్వడు వైష్ణవుడు? ఇచట ఇరువురిలో ఒకనిని గూర్చి నిర్ధారణ చేయబడుచున్నది. అందుచే కమ్‌ శబ్ద్వముకంళె “డతరచ్‌”(ప్రశ్యయము. డకారచకారములు ఇక్సంజ్ఞ కములు "కిమ్‌

తద్ధికేమ (ప్రాగివీయాః 867 అళరిఅని యుండగాోపేకిఅను సూత్రముచే (219 *కిమ్‌'యొక్క *టి'కి (“ఇమ్‌”కు ) లోపము. ఈ విధముగనే *“అనయోః యః” 'అనయోః సః) అనునర్జ ములందుయ _త్తచ్చద్దిములకంకె *“డతరచ్‌” ప్రత్యయము వచ్చిన పిమ్మట టిలో పము చేయగా *యతరః” *తతరః” అను రూవములు సిద్గించినవి మహావిభా షచే. “డకరచ్‌ప్రత్యయము రాని పక్షమున *.;' “యః “సటిఅను రూవములు సిద్ధించును

1280 వా వినూనాం వాతినర/వక్మ్మే ఢతమబ్‌, $,3.909

బహూనాం మధ్యే ఏకన్య నిర్జారణే డతమచ్‌ స్యాత్‌ "జాతి పరిప్రశ్నే'"ఇతి (ప్రత్యాభ్యాతమాకరే,కతమో భవతాం కరః, యతమః. తతమః వాగ్రహణం అకజర్థమ్‌-యక్షః, సకః,

ఇతి (ప్రాగివీయాః,

పూర్వనసూ[త్రమునుండి. *కింయ త్తదఃి 'నిర్దారణే' *“ఏకస్య"అనువర్షిం చును. రెండుకంటె అధిక మగు సంఖ్య గల వ్యక్తులలో ఒక వ్య క్రియొక్క నిర్థారరాము చేయవలసి యున్నప్పుడు, జాతిని గూర్చిన (ప్రళ్న సూచింపదిడుచుం డగా,విర్థార్భామాణవాచకము లగు “కిమ్‌' *యద్‌” తద్‌ "ళబ్దిములకం'టె 'డతమచ్‌ (వక్యయము వచ్చును భాస్యకారులు ఈ సూత్రమునందలి 'జాతిపరిప్రశ్నే"అను నది అనావళ్యక మని నిరాకరించి, జాతిిపశ్నము ద్యోత్యము కాకున్నను "డత మచ్‌ *ప్రక్యయము రావచ్చు నని సూచించి యున్నారు.

కతమో భవతాం కరః= మీలో ఎవరు కరళాఖకు చెందినవాడు? కళ శాఖీయ లందరును ఒక జాతికి చెందినవారుగాన ఇది జాతివిషయక(ప్రశ్నము, అందుచే 'కిమ్‌"ళద్దిముకంటె “డతమచ్‌'ప్ర్య్యయము. డకారచకారములు ఇత్సం జ్హకములు, టితోపము (సూ-24-'ళతమఃి, ఇప్లే య త్తచృద్దిములకంటె డత మచ్‌ ్పత్యయము చేయగా *యతమః” “తతమః” అను రూసములు నిద్ధించినవి

సూ(తమునందు *వా అను పదమును (ప్రయోగించుటచే డతమన్‌ సత్య యము రాని పకీముశన “అకచ్‌ొొ ప్రత్యయము వచ్చిీయకఃి *సకకిఅను రూప ములు సిద్ధించును.

ప్రాగివీయ[ప్రకరణము సమౌ_ప్తము.

అథ స్వా 6కొాః; ఖ 1287. ఇవే (వళికృతా. $.8 $6

కన్‌ స్యాత్‌. అళ్వ ఇవ (ప్రతికృతిః-అశ్వకః.

“అవశేపణే కన్‌ నుండి “కన్‌ 'అనువర్రించును. “ఇవ'ళబ్దమునకు ఉప మానత్వము అర్ధము ఉపమానత్వవిశిష్టార్ధవాచక మగు (పాతిపదికముకంచె ఉప 'మేయము (ప్రతికృతియైనచో, “కన్‌ "ప్రత్యయము వచ్చును మట్టి మొదలగువాటితో నిర్మిళతమగు (ప్రతిమకు పతికృతి యిని పీరు. “అళ్వకః- *“అశ్వమువలె నున్న (పతికృతి'యను నర్హమునందు ఉపమానవాచక మగు అఆశ్వశద్దమురంళొ “కన్‌! ప్రత్యయము “అశ్వకః” .ప్రతికృతిశబ్దము ్త్రీలింగమైనను “"స్వార్ధికాః పృ తితో లిజ్లవచనాన్యనువ ర్త న్తోఅను నియమము ననుసరించి “అశ్వ 'ః 'ఆఏకన్‌ ప్రత్మయాంతము (పకృతియగు ఆశ్వశ బ్రముయొక్కం లింగమునందు పయో గింపబడినది.

వా. నర్శం(వాతివది కేభ్ళంః న్వార్డే రబ్‌,

అశ్వకం,

అన్ని (ప్రాతిపదికములకంటెను స్వా క్టమునందు. “కన్‌” ప్రత్యయము వచ్చును.

అశళ్వకః. *అళ్వ ఏవ అశ్వకః అని విగ్రహము ఇచ్చట '“ఆశ్విళద్ది ముకంటె స్వార్ధమునందు “కన్‌” ప్రత్యయము వచ్చినది.

తత్‌ (వకృతవచనే మయఖ్‌, 64.21

(ప్రాచుర్యేణ ప్రస్తుతం (ప్రకృతమ్‌,తస్య వచనమ్‌-(ప్రతిపాదనమ్‌,. భావే అధికరణే వా ల్యుట్‌.ఆద్యే-.(పకృతమన్నమ్‌-అన్నమయమ్‌.అపూప మయమ్‌.ద్యితీయే తు_అన్నమయో యజ్ఞః,అపూపమయం పర్వం

“తత్‌ 'అనునది [ప్రధమాంతమును నిర్హేశందుచున్నది. “ప్రకృత 'ళబ్ద మునకు అధికరూపమున (ప్రస్తుత మైనది అవి యర్థము. “వచన'ళబ్దమును'ఉచ్యతే ఇతి వచనమ్‌"అనుభావారకల్యుడంతముగను, “ఉచ్యతే అతి అను అధికరణార్థక ల్యుడంతముగను (గ్రహించుటచే *ప్రతిపాదించుట "దేని యందు(ప్రతిపాదింప బడుచున్నదో అది"అను అర్థద్వయము. లభించును, ఇచట ఈ అర్థద్వయము

తద్ధితేను స్వార్ధికాః 669 కూడ వివక్షీితము. భావార్థమును (గ్రహించిన పక్షమున (ప్రాచుర్యవిశేషణర మగు (పాచుర్యవిశిష్ట మగు వస్తువును బోధించు. (ప్రధమాంతముకంపె స్వార్థము నందు 'మయట్‌ వచ్చుననుఅర్హము లభించును ఇచట (ప్రకృతి (ప్రాచుర్యవిశిష్టా ర్ధ్‌మును దోధించును; ప్రత్యయము ఆయర్జమున సూచించును. అధికర ణార్థకల్యుడంతముగ టగ్రపాంచిన పక్షమున (ప్రాచుర్యవిశిష్ట మగు ఏ వస్తువు ఏ అధిక రిణమునందు ఉన్న దని చెప్పబడుచున్నదో,ఆ అధికరణము వొచ్య మగునపుశు, అట్టి వస్తువాచకమగు శదబ్దముకంటె మయట్‌ ప్రత్యయము వచ్చువను అర్హము లభించును. ఈ పక్షమునందు, [పకృతి (ప్రాచుర్యవిశిషవను స థి ౮ ఠీ మ ఆశ్‌ వును టోధించును, దాని అధికరణమును (ప్రత్యయము టోధించును. అన్నమయమ్‌:- ఇది మొదటి యర్భమున కుదాహరణము “కృతం (పచుర మైన అన్నం"అను నర్థమున పచురాన్నవాచక మగు పథమాంత అన్నళబ్ద ముకంపె 'మయట్‌'ప్రళ్యయము వచ్చిఅన్నమయం'అను రూసము సిద్ధించినది. స్వారికపత్యయ మగుటచే 'అన్నిశబలింగమగు నపుసంకలింగము వచ్చినది. న! ౮ శ్‌ ణి (ప్రచుర మైన అన్నముఅని యర్థము. ఇష్లే “ప్రకృతం అపూపం'అను నర్థమున “అపూపమయయ్‌"అను రూపము సిద్ధించినది. అల్న్వమమో యజ్ఞః -ఇది భావార్థకల్యుట్‌ పకమునందు ఉదాహరణము. “పకృతం అన్నం యన్న్మిన్‌ యజ్దే'అనునర్ణముశందు. (ప్రాచుర్యవిశిష్టాన్న వాచక మగు అన్నళబ్ద్బముకంటె, ఆధికరణార్థమునందు “మయట్‌ 'ప్ర్య్యయము చేర్చగా “అన్నమయః”అను రూపము నిద్దించినవి. “ప్రచురమైన ఆశ్నము గలది”, ఇచట మయట్‌ అధికరణార్హము గాన (స్వార్ధికము కాదు గొన, ప్రకృతిలిం గము కొక విశ్రేష్యలింగము వచ్చినది ఇళ్లే “ప్రకృతాని అపూపాని యస్మిన్‌ తత్‌అను నర్థమున అపూపళద్దిముకం'చ మయట్‌ ప్రత్యయము వచ్చి విశ్రేష్య విఘ్న మగు*అపూపమయమ్‌” (పర్వ్రఅను రూసము సిద్దించినది, (వ్‌ శ్‌ 488 1209. (వజ్జాదల్యోళ్ళ. 5 లో అణ్‌ స్యాత్‌. పజ్ఞి ఏవ (పాక్లః ప్రాజ్ట త్రీ+దై వతః. బాస్ధవః. “తద్యు కాత్యర్మణోఒణ్‌ "నుండి “అణ్‌"అనువర్హించును. (ప్రజ్ఞాదిళద్ది ముఇకంజె స్వార్ధమునందు “అణ్‌ "ప్రత్యయము వచ్చును ప్రాజ్టిః- (పజ్జి ఏన ప్రొజ్ట “ప్రజ్ఞ ళద్దిముకంటె స్వార్థమునందు “అణ్‌ (ప్రత్యయము ఆదివృద్ది-. “ప్రాజఃి. “ ప్రాడ్జి శబ్చము అణంత మగుటచే స్రీలిం క

870 లమునిద్ధాంతకౌముదీ గమూటిడ్డాణజ్‌ *-ఇత్యాది సూ(త్రముచే (120) జీప్‌వచ్చి అకారములోపిం పగా (సూ-జి6) “*ప్రాజ్టీ'అను రూపము సిదించును. దె వతః= "దేవతా'ళబిము ఖా జీ రా ౧ కం స్వార్హమునందు అణ్‌ (పత్యయము;ఆదివృద్ది,ఆకారలోపము_'దై వతః'ఇది పుంనపుంసకళబ్దము బాన్హవః- (బన్ఫురేవ బాస్థన[)-బన్హుళ బ్రముకంజె స్వార్థము నందు అణ్‌ ప్రశ్యయము. “అచోజ్డీతిఅనుసూశక్రముచే (182 ఆదివృద్ధి; “ఓర్లుణః "అను సూూతముచే (1005) ఆంత్యోకారమునకు గుణము; అవాదేశము- “బాన్థవఃి, 1240. దివి త్‌ కొన్‌ కొరకాదన్తూతరస్వామ్‌. 5 4 49) వివ్నూలా ర్డా న్‌రొ న్యా స్యామ్‌

బహూని దదాతి=బహుళః. అల్బశః.

బహ్వర్థము కాని అల్బార్థము కాని యై కారకవాచక మగు శబ్దముకంటె స్వార్ధమునందు శస్‌ (ప్రత్యయము వికల్చ్పముగ వచ్చును.

బహుశః *బహూని దదాతి"అనునప్పడు దాన క్రియయందు కర్మకొరక ముగా నున్న బహ్వర్థక 'బహు"ళబ్దముకం కె “శసిపశ్యయము సకారమునకు రుక్వవిసర్మములు-“బహుళఃి. ఈ విధముగ కప్‌ ప్రత్యయము వచ్చిన పక్షమున “బహుశః దదాతి'ఆఅనియుంరాని వక్షమున “బహూన్‌దదాతి"అనియు ప్రయోగింప వచ్చును. “అల్బశణి ఇది కూడ పైవిధముగ నిష్పన్న మగును. బహ్వల్స్యా శబ్దములకుళస్‌ ప్రతథ్యయమువచ్చుననిచెప్పుటచే 'భూరిళః దదాతి” *స్తోకళః దదాతి” ఇళ్యాదిస్ట లములందుగూడ శస్‌ ప్రత్యయము వచ్చును.

న!

నొం ఆద్యాదలభ్యో న్త సేడవనంఖ్యానడ్‌. ఆదౌొ-ఆదితః. మధ్యతః. అ_న్తతః. పార్శ్వతః. ఆకృతిగణోఒ అానాతి యమ్‌. స్వరేణ-స్వరతః, వర్మ తః.

ఆద్యాదిశబ్దములకం బె సర్వవిభ క్తుల ఆర్థమునందును తసిప్రత్యయము చెవ్పదగిది. ఈ “తసి ప్రత్యయము అన్ని విభక్తులయొక్కయు. అర్థమునందు విధింపబడినది గాన దీవికి “సార్వవిభ కక్రికతసి'అని పేరు,

“ఆదితః”, 'మధ్యతఃి, “అన్తతః", “పార నరః, ఈ ఉదాహర ణములందు “ఆది”"మొదలగు ళబ్దములకంటె ఆదౌ, మధ్యే, అన్నే, పార్శ్వేఅను సప్పమ్యంతా ర్థములందు తసి(త స్స్‌ ప్రత్యయము వచ్చినది.

ఆద్యాదిగణము ఆకృతిగణమగుట చే "న్వరేణ" “వర్లే నిఅను తృతీయాం

తద్ధిలేషు స్వార్థికాః $71 తార్థమునందు స్వర వర్షశద్దిములకంటె “తసి(పప్రశ్య్యయము వచ్చి “స్వరతః” “వర్మ త॥'అను రూపములు సిద్దించును. *శస్‌ *తసి (పత్యయాంకములు “తద్ది తశ్చాసర్వవిభ క్తిః అను సూత్రముచే (809) అవ్యయము లగును 12441 తృళ్ళూ న్రయోగే నంవద్యూత ర్జంి బ్నిః, ర్‌ 50. వొ అభూతతడ్యాన రతి వళ్తవ్యశ్‌.

వికొారాత్మతాం (ప్రాప్పవత్యాం (ప్రకృతి వర్తమానొద్వికార శబ్దాత్‌ స్వార్ద చ్విర్వా స్యాత్‌ కరోత్యాదిభిర్యోగే.

సంపద్యవ్య కర్తా -సంపద్యకర్తా. సంపద్యశద్దిముశకు సంపదనముంఆనగా సంపన్న మగుట అని యక్షము “సంపద్యక ర్రయనగా సంపన్నమగునది అని యర్థము, ఏది, ఏదిగా సంపన్నముకావలెను అను నాకొంక్ష కలుగగా వారిక కారుడు “అభూశతద్భావఇతి కర్షవ్యమ్‌ "అని (వ్రాయుచు ఏ వస్తువు, మొదట ఏ రూపమున లేదో ఆవస్తువు ఆ రూపమును పొందుబొఅను నర్థమును స్పష్టీకరించి యున్నాడు.

వికారాత్మత్వమును పొందిన (ప్రకృతిని (గౌణవృతత్తిచే) టోధించు వికొరవాచకశబ్దముకంటె, కృ, భూ, ఆస్‌ ధాతువులతో సంబంధ మున్నపుడు “చ్వి'వత్యయమను వికల్పముగ వచ్చును.

“సువర్షం కుండలీకరోతి (బంగారమును కుండలముగా చేయదున్నాడు ఇత్యాదులందు (పకృతి సువర్ణము; అది కుండలాత్య్మత్వమును పొందుచున్నది. వికృతివాచక మగు కుండలళబ్దము గౌణవృ త్తిచే సువర్షమును బోధించుచున్నది. ఈ సూతముడే విహిత మగు చ్వివ్రత్యయము వి" గ్రతినాచకళద్దిముకంటెనే వచ్చును, వగశివాచకముకం'టె రాదు, ఇందు వ్యాథ్యానమే ప్రమాణము. ఇచట అన్ని ఉదాహరణములందును మృద్దృటాదులకును, సువర్ష కుండలాదులకును గం (ప్ఫాతివిర్భృతిభావము ఉండవలసిన పని లేదు. “మొదట ఆ రూపమున లేనిది ఆరూపమును చెందుట"అనునది ఉన్న చాలును,

అన్య బ్వౌం 7 820 అవర్ష స్య ఈత్‌ స్యాత్‌ చ్వౌ- వేర్లోపః. చ్వ ్య_న్తశ్వాదవ్య యత్వమ్‌. అకృష్ణః కృష్ణః సంపద్యతే, ఠం కృష్ణం కరోతి కృషీ కరోతి. (బ్రహ్యీళభవకిం గట్లీస్యాత్‌,

872 లమఘునిద్ధాంతకౌమురీ వాం ఠావ్యయ స చ్చాబీత్సం నోతి వాబ్యమ్‌. దోవాదూతవ్‌ అవాః. దివాభూతా ర్యాతిః,

“ఈ[ఘాధ్మోః*నుండి *ఈ'అనువ ర్రిందును. *చ్వి"'ప్రక్యయము పర మగు నప్పుడు ఈకారము ఆదేశముగ వచ్చును. “*చ్వి'లోని చకారము ఇత్సంజ్ఞ కమ, ఇకారము ఉచ్చారణార్థము. “వేరపృ క్తన్య"అను నూ(తముచే (004) వకారము నకు లోపము. ఈవిధముగ “*చ్విప్రత్యయము "క్విప్‌'వలె సర్వలోపి “చ్విఫత్యయాంతములు “ఊర్యాదిచ్వి గాచశ్చ 'అను సూ(తముచే (84 నిపాత సంజ్ఞ ములు గాన '“స్వరాదినిపాతమవ్యయమ్‌"అఆను సూ(త్రముచే (860%) వాటికి అవ్యయత్వము.

కృష్టీకరోతి:-ఇది కృణఖ్‌ధాతుయోగమునందు చ్వి[వ్రత్యయము వచ్చుటకు ఉదాహరణము. కృష్ణుడు కాని నటుడు రృష్ణుడుగా ఆగుచున్నాడు. ఇట్లు కృష్ణుడుగా సంపన్ను డగుటలో (ప్రకృతిభూతు డగు ఆ నటుడు కర్డ్‌ గాన ఆతనికి సంపద్యక ర్తృత్వ మున్నది. అట్టి కృష్ణుడు కొని నటుని కృషుడుగా అగునట్లు చేయచస్నోడు అను నమన (లక్షం కృష్ణదూ పేజి లవద్య మానం కరోత్సి అభేదసంబంధముచే నటుని తెలుపుదున్న వికోరభూతకృష్ణ వాచక శబ్దముకంయె ఈ సూశ్రముచే 'చ్వి(పకష్యయము *ళ్ళ స్ట'ళబ్దిమునందలి అకార మునకు (ప్రకృతసూతముచే ఈకార ము-*కృష్ణీ కరోతి”,

(బహ్మీభవతి -'అబహ్మ (బ్రహ్మ సంపద్యమానం భవతి అను నర్థము నందు భూధాతుసంబంధము గల వికారవాచకబహ్మశబ్ద్బముకంటె చ్విప్యు యము. దానికి లోపము “సుపోధాతుపప్రాతిపదికయోః”అను సూ(త్రముచే (721) ల్నుప్ప మగు “సుప్‌ను ఆధారముగ గొని పదత్వ మున్నది గాని “బ్రహ్మన్‌ లోని నకారిమునకు “నలోపః ప్రాతిపదికాన్తస్య“*ఆను సూత్రముచే (180) లోవము. అకారమునకు ఈత్వము-“బహ్మీభవతి”. గల్లీస్యాత్‌ :“అగంగా గంగా సంపద్య మానా స్యాత్‌'అను నర్జమునందు 'అశిధాతుయోగమున గంగాళబ్దముకంటె చ్వి ప్రవ్యయము అకారముశకు ఈకారము“గంగీ స్యాత్‌”,

చ్విప్ర్య్యయయము పర మగునప్పడు ఆవ్యయమునకు ఈత్వము రాదని చెప్పవలెను, అని వారర్థికమున కర్థము,

డోషాభూతం అహః*=' అదోషా దోషా సంపద్యమానం భూ.ల” అను నర్జిమునందు “దోషా'అను అవ్యయముకింటె చ్వి ప్రత్యయము, ఇపుడు

తస్ధతేమ స్వార్థికాః క73 “ఆస్య చ్వా అను సూత్రముడే (12) ఈత్వము రావలసి యుండగా అది ఈ వారర్తి"ముడే నిషిద్ధమైనది .“దోషాథూరమ్‌*. “దోషా'అను అవ్యయముశకు “ర్యాతియుడు అని యర్థము ఇచట రాతి యని మాత మే యక్టము మేఘా దులచే పగలు రాత్రిగా వ్రైనట్లు వర్షించుట కై చేసన (వమోశము.

దివాభూతా ర్మాత్రిః_*దివా అశు అవ్యయమునకు *సగటియందు' అని యక్ధము. ఇచట 'పగలు అనియే అర్థము. దీసకాంత్యాద్యతిళయముచే రాత్రి కూడ పగటివఠె కనబడుమన్నదిని వర్ష్మించునపుడు “అదివా దివా సంపవ్యమానా భూతా” అను నర్హమున చ్విప్రక్యయము, ఈత్వరి షేము,

1219, ఎబాపా సాం త్య ర్‌ $,52,

చ్వివిపయే సాత్రిర్వా స్యాత్‌ సాకల్యే,

“క్టభ్వి స్తియోగే సంపద్యక రరరి చ్విః "అనునది, “ఆభూతతద్భావ ఇతి వ క్రవ్యమ్‌ "అను వార్షిక ముతో స్రహితముగ అనువ ర్హించును సారల్యార్థముకు టోధింప వలసి యున్నప్పుడు, చ్విప్రవ్య్యయము వచ్చుటకు అవకాశము గల స్థలములలో-అనగా ఆఅభూకతద్భావార్థముశందు, కృ భూ అస్‌ ధాతుపులతో సంబంధ మున్నపుడు, సంసద్యక ర్ర రమునంసాతి ప్రత్యయము వికల్బ్చముగ వచ్చును

నాట్‌ వదాన్యోః, 8.8 111

సస్య షత్వం న స్యాత్‌. దధి సిజ్బుతి. గృత్స్నం శస్త్రం అగ్నిః సంపద్యతే-లఅగ్నిసాద్‌' భవతి.

“నరపర నృపి నృడజి స్పృశి నసృహి సవనాదీనామ్‌ “అపదా న్తన్య మోర్భిన్యః"ఆను సూ(త్రములనుండి *ని “'మూర్చన్యః అనువ్నర్థించును, సాతి (ప్రళశ్యయావయవసకొరముశకును, పదాదినకారమునకును షత్వము రాదు.

దది సిజ్బూతి:-ఇది పదాదినకారమనకు ఉదాహరణము *షిచిధాతు షకారమునకు ధాత్వాదేః షస్పః'అను నూత్రముచే (25%) సర్వము. ఆన కార మునగు. ఇచట '“ఆదేశప్రత్యయయోః'ఆను సూూతముచే (50) షత్వము రావలసి యుండ ఈ సూత్రము నిషేధించుమున్నది.

అగ్నిసాద్‌ భవతి:-ర్భత్స్నం శస్త్రం అగ్నిః సంపద్యమానః భవతి" ఆముధమంతయు అగ్నిగా అగుచున్నవి అను అధూతతద్భావార్థమున భూధాతు

874 లఘునిద్ధాంతకౌముదీ సంబంధ మున్నది గాన అగ్నిళబ్దముకంటు “సాతి” (సాత్‌ ప్రత్యయము చేయగా “అగ్నిసాత్‌"అను రూపము సిద్ధించినది. సాతి ప్రత్యయము రాని పక్షమున అగ్ని శబముకంటె “చ్వి'ప్రత్యయము దానికి సర్వలోపము-'అగ్ని భవతిఅని యుండగా:

బ్యా చ. 7.426

చ్వా చ పరే పూర్వస్య దీర్చః స్యాత్‌, అగ్నీభవతి.

“అగృత్సాప్వధాతుక యో్తీర్బ్య శినుండి “దీర్ట॥అనువ_ర్థింయను. “చ్వి" (ప్రత్యయము పర మగునప్పడు పూర్వాచ్‌కు దీర్చము వచ్చును. ఈ నూశముచే ఇకారమునకు దీర్చము చేయగా “అగ్నిభవతి” అను రూపము సిద్ధించును.

అవ్య కానుళరశాద్‌ ద్వ్యాశవ రార్జాదనితా డౌచ్‌, 5.40501 ద్వ్యిజేవావరం న్యూనం,న తు తతో న్యూనం,అనేకాచ్‌ ఇతి యావత్‌; తాదృశం అర్ధం యస్య, తస్మాద్‌ డాచ్‌ స్యాత్‌కృథ్వస్తి ధిర్యోగే,

“కృభ్య స్పియోగే సంసద్యక దర్తరిచ్విః "నుండి “కృభ్వ స్తయోగే'ఆనువర్రిం చును. 'ద్వ్యజవరం*అనగా రెండు అచ్చులు న్యూనము కలది-ఆనగా రెండుకంటె తక్కువ కాని అచ్చులు కలది-కనీసమురెండచ్చులుకలది అని యర్థము. అట్టి అర్ధభాగము గల అస్పష్టానుకరణరూప మగు శద్దముకంటె కృ, భూ,ఆస్‌ ధాతు వులతో సంబంధ మున్నప్పుడు *ఇతిళబ్దిము పరముగ లేనప్పుడు డాళ్‌ ప్రత్య యము వచ్చును *డాచ్‌"లోని డకారచకొరములు ఇత్సంజ్ఞకములు.

వా. డౌబి చ దో నవులమ్‌,

ఇతి డాచి వివక్షతే ద్విత్వమ్‌.

డాచ్‌ప్రత్యయము చేయుటకు ఉద్దిష్టమై యుండగా వికల్బముగ ద్విక్వము వచ్చును.

“వటత్‌ పటత్‌ కరోతి" అనునది పూర్వస్తూత్రమున కుదాహరణము. ఇచట పటత్‌ 'అనుదానికి ద్విత్వము చేయటకు పూర్వము ఇది అనేకాచ్యాంర్థము కాదు గాన-అనగా'పటత్‌లోని సగభాగమునందు అనేకార్చులు లేవు గాన_ఈ సూత్రముచే 'డాచ్‌ 'వచ్చుటకు ఆవకాళము లేదు. 'పై వార్తికమునకు “డాచ్‌ ప్రత్య యము పర మగునప్పుడు ద్విత్వము వచ్చునిఅని అర్థము చెప్పినచోపైన

తద్ధితేషు స్వార్థికాః 875 చూపిన విధముగ “*పటత్‌కరోతి'అను నప్పుడు “పటత్‌ 'ళబ్దముకం'పె “డాచోచేయు టకు అవకాశము లేదు గాన డాచ్చరకత్వము లేకుండుటచే ద్విర్వము వచ్చుటకు అవకాశ ముండదు. అందుచే వార్షికమునందలి *“డాచిఅనుపదమునకు డాచ్‌ చేయవలసి యుండగా” అను నర్థము చెప్పబడినది, ఇప్పడు “పటత్‌ రోతి"అను నపుడు డాచ్‌ ప్రత్యయముచేయ నున్నాము గాన ఈ నా రికముచే 'పటత్‌'అను దానికి ద్విత్వము. ఇప్పడుపటత్‌పటత్‌ిఆను దానితో అర్థమగు “పటత్‌ అను శబ్దమునందు రెండచ్చులున్నవి,ఇది అవ్య క్రధ్వ న్యనుకరణళబ్దము; దానికి "ఇతి అనునదిపరముగా లేదు అందుచే పూర్వసూశముచే “డాచ్‌”ప్రత్యయము చేయగా *పటత్‌ వటత్‌ ఆ'అని యుండగా" పేః 'అను సూద్రయుచే (249 టిలో పముం'పటత్‌ పటాకరోతి"'అని యుండగా:= వా. బిత్యమా(మేణితో దాబీతి న క్రవ్యూమ్‌.

డాచ్చరం యదాథమేడితం తస్మిన్‌ పరే పూర్వపరయోర్వర్థ యోః పరరూపం స్యాత్‌, ఇతి తకారపకారయోః సకారః-సటపటాకరోతి. అవ్యక్తానుకరణాత్‌ కిమ్‌- ఈషత్కరోతి ధ్వ్యజవరార్థాక్‌ కిమ్‌_(శ్రత్‌ కరోతి, అవరేతి కిమ్‌, ' ఖరటఖరటాకరోతి. అనితౌ కిమ్‌? పటితి కరోతి.

ఇతి స్వార్థికొః ఇతి తద్ధిత (పకరణమ్‌.

ఈ వా రికము "నీకః పూర్వపరయోః'అకు నధికొారమున,పరరూస ప్రక రణమునందు, ఇనాయ్రేడిళస్యా స్య్యస్య తు వొఆను సూత్రమునందలిభాష్యము నందు పరింపబడీనది.

డాచ్‌ పరమునందు గల ఆమేడికము పర మగుశప్పడు పూర్వ వరవర్షము లకు పరరూపము ఏకాదేశముగ వచ్చును. ఈ వార్రికముచే తకారపకారములకు పకొరము ఏకాడేశముగ వచ్చుటచే “పటపటాకరోతి'అనురూపము సిద్ధించినది

అవ్య క్తధ్వన్యనుకరణరూప నుగు శద్దిముకంటె డాచ్‌ ప్రత్యయము వక్చు నని చెప్పుటచే *ఈషత్‌ కరోతి'ఆనువపుడు “ఈషత్‌ "'అశునది అవ్యర్హానుకరణ శదబము కాదు గాన దీనికి కృళధాతుసంబంధమున్నను అనేకొాద్కం మైనను డాచ్‌ రాలేదు. డాచ్‌ వచ్చుటకు అవకాశము లేకుండుటచే ద్విక్వము రాలేదు

“ద్వ్యజవరార్జాత్‌'అనుటచే “శ్రర్‌ కరోతిఅనునపుడు “శ్రత్‌ 'అమనది ఆవ్యక్రానుకరణరూపళబమే యైనను ఇది ఏకొచ్యము గాన “డాచ్‌గొని డొజ్వి

8/6 అఘునిద్ధాన్తకౌముదీ వకొవ్రయుక్త మగు ద్విత్వము గాని రాలేదు *ద్వ్యజర్భాత్‌” అని కొక “ద్వ్యజవ రార్టాత్‌ అని అవరపదమును (ప్రయోగించుటచే రెండు ఆప్పలకంయె తక్కువ ఉండరాదు గాని ఎక్కువ ఉండవచ్చు నని సూచింపబడినది. అందుచే *ఖరటత్‌ కరోతిఅనునప్పడు *ఖరటత్‌ "అనునది (త్యచ్‌క మైనను దావికి డాచ్‌ వచ్చుటకు అవకొశము లభించినది *డాచొివివకిత మగునపుడు ద్విత్వము వచ్చి “పటపటా కరోతి'వలె “అరటఖరటాకరోతి”అను రూపము నిద్ధించినది. 'ఇతి"ళబ్దము పర మగునప్పుడు డాచ్‌ రాదని చెప్పుటచే 'పట్‌ ఇతి కరోతి"అనుసపుడు అవ్య క్రాను కరణళద్ద మగు “పట్‌ 'కు ఇతి పరమగుటచే డాచ్‌,ద్విత్వాలు రాలేదు స్వార్థిక్మ ప్రత్యయ (ప్రకరణము సమాప్తము తద్రిత్మ ప్రకరణము సమా ప్రము. న! అటి అద అథ స్త్రీపత్యయా:ః 1247. (స్త్రియామ్‌. (4.1.8

అధికారోఒయం “సమర్జానామ్‌-”ఇతియావత్‌,

ఈ ప్రి రణమునందు శ్తీత్వ ద్యోశకము లగు (ప్రత్యయములుచెప్పబడు చున్నవి “సమర్థానాం (పధమాద్వా'అను సూత్రము వరకును" స్రియామ్‌ “అను నది అధికృత మగును.

“స్వార్థ,(ద్రవ్య,లింగ,సంఖ్యాకారకాణి పంచకం టప్రాతిపదికార్థః “అను సిద్ధాంతము ననుసరించి లింగము కూడ ప్రాతిపదికార్థమే యగుటచే ప్రాతిపదిక మునం దున్న స్త్రీత్వమును “టాప్‌"మొదలగు (ప్రత్యయములు సూచించును.

అవాద్యూతన్దావ్‌ . 4.1.4 వ్‌ అజాదీనాం, అకౌరాన్తస్య చ వాచ్యం యత్‌ స్రిత్వం,త్మ్యత ద్యోత్యేటాప్‌ స్యాత్‌, అజా,ఏ డకా, అశ్వా, చటకా, మూషికా,దాలా, వత్సా,హోడా,మన్దా, చిలాలా-ఇత్యాదిః అజాదిగణః.సర్వా,

శ న్హియామ్‌ఎ “వత్యయః' *పరళ్చ"అను అధికారసూ(క్రములు అనునదర్రిం చును “జ్యాప్‌(ప్రాతిపదికాత్‌ నుండి “ప్రాతిపదికాత్‌ 'అనున్నర్తించ ను అజాదిళబ్ల

శ్రీవత్యయాః 877 ములయొక్కయు, అకారాంత (ప్రాతిపదికములయొక్కయు వాచ్య మగు స్త్రీశ్వము ద్యోత్య మగునపుడు-ఆశగా అజాదిళబ్దముల యందలి న్రీత్వమును సూచింపవలసి యున్నపుడు-వాటికంటె సరమై టాప్‌ ప్రత్యయము వచ్చును

అజా:- 'అజ'అనునది అజాదిగఎములోని మొదటి. శద్దిము. దీనియం దలి స్తీత్వమును సూచించుట కై -అనగా “ఆడ మేక అనునర్థమును నృష్టీకరించు టకై -ఈ సూ(శ్రముచే. 'టాప్‌'ప్రక్యయము. 'టాప్‌ిలోని టకారపకారములు ఇక్సంజ్ఞ కములు “అజలి' అని యు౩డగాసవర్లదీర్ష ముచే అజా అనుఆకారాంచ శద్దిమునద్చించివది ఇప్పడిని ఆదంళతము గాన “జ్యాప్పా9తిపదికాత్‌ "అము సూత ముచే (110) సుప్‌ప్రత్యయములు వచ్చును, పధమైకవచనమున హల్డ్యాదిలోప ముచే (సూం17) “ఆజా” అను రూపము సిద్ధించును.

అజాదిగణమునందు ఏడక,ఆశ్వ మొదలగు అకారాంత శద్దిములే పరింప బడినవి, వీటికి అవంతత్వముచేతనే టాప్‌ లభించును. కొరి ఈ టాప్‌ను బాధించి “జ్లాతేర స్తీవిషయాదయోపధాత్‌” (1288) 'వయసి (ప్రథమా (125%) అను ఉ త్తరసూ(శ్రములచే 'జీష్‌ “జీప్‌'లు రావలసి యున్నవి వాటీవి బాధించుటక్రై అజాదిగణము గూడ సూళమునందు (గహింపదికినది. ఈవిధముగ అజాదిగణ మునందలి ఇకరసదములకు టాప్‌ చేర్చుటచే ఏడకా (గొత్జె),ఆళ్వా (గుట్లిము, చటకా (సక్షివిశేషము) మూషికొ (ఎలక) బాలా,వల్సా,హోడా,మందా,విలాతా (ఈవఐదునుబాలార్థక ములు అను శబ్దములు సిద్ధించినవి. సర్వాః ఇది అదంత (ప్రాతిపదిదముకంఅె “టాప్‌ వచ్చుటకు ఉదాహరణము

ఉగితల్బోం 41.6

ఉగిదన్హాత్‌ ప్రాకిపదికాత్‌ స్రియాం జీప్‌ స్యాత్‌ం భవ స్వీ, పచ న్తీ,దీవ్య స్తీం

“బున్నేభ్యో జీప్‌” “జ్యాప్పా౨తిపదికాత్‌ "అను సూ్యత్రములనుండి “జీప్‌? “ప్రాతిపదికాత్‌”, “స్రియామ్‌'అను అధికారసూ(త్రమును అనువ దర్తించును. “ఉక్‌” అనునది ప్రశ్యాహారము. ఉక్‌ ఇత్సంజ్ఞక ముగా గల ప్రవ్య్యయము ఉగిత్‌. ఆట్టి ఉగి త్చంఏత్యయము అంతమునందు గల (ప్రాతిపదికముకంటె, చ్తీశ్వము ద్యోత్య మగునపుడు “జీప్‌” (పత్యయము వచ్చును “*జిప్‌'లోని జకొరపకొరములు ఇత్సం జ్ఞకములు. ఈకారము శేషించును.

“శతృ'ప్రత్యయమునందలి బుకారము, 'ఈయనున్‌*(ప్రతథ్యయమునందలి

878 లఘునిద్ధానకౌముదీ ఉకారమును ఇశ్చంజ్ఞకము లగు *ఉక్‌"లు కావున అట్టి ప్రత్యయములు చేర్చగ నేర్పడిన శబ్దములు ఉగిదంతములు. కావున శతృసక్యయాద్యంతశబ్దముల కంటె శ్రీత్వమున ఈ సూశ్రముచే జీప్‌ వచ్చి. ఈకారాంత శ్తీలింగళ బ్దములు సిద్దీంచును.

భవ స్తీ :-*భూ'ధాతువునకు “శతృిప్రత్యయము. చేర్చుటచే “భవత్‌ శబ్దము నిస్పన్న మైనది. ఇది ఉఊగిదంతము. కొవున స్త్రీత్వమునందు ఈ సూళ్రిముచే జీప్‌ చేయగా *భవల్‌ ఈ అని యుండగా “శప్‌ శ్యనోర్నిత్యకు” అను సూట్రముచే (087, నుమాగమము. “భవన్లీ' ఉండునది అవ యర్దము. “భాశేర్ణవతుః'ఆను ఉణాదిసూ(త్రముచే “భా'ధాతువుకంటె “డవతు"_ పత్యయమును చేర్చగా సిద్దించిన *భవత్‌ శబ్దము గూడ *ఉగిత్‌” కావున ఈ సూళ్రముచే “జీప్‌ వచ్చి 'భవతీ'అను రూపము సిద్దించును. ఇది శతృ(ప్రత్యయాంతము కాదు గాన నుమాగమము రాదు,

శతృ(వ్రత్యయాంతము లగు 'వచత్‌' “దీవ్యత్‌” శద్దిములకు గూడ జీప్‌ చేర్చగా *భవ నీవలె “పచ ఎన్డీ” “దీవ్య న్లీ' అను రూపములు సిద్ధించును.

లోడ్జాణభ్‌ -దయనట్‌ -దథ్ము ఇజ్‌ _-మా(తచ్‌-తయన్‌- ఈల్‌ -లల్‌ కళ్‌ -ర్వరోవః 4.115, అనుపసర్జనం యత్‌ టిదాది, తద్నన్హం యత్‌ అదన్తం (ప్రాతి పదికం, తతః స్రియాం జీప్‌ స్యాత్‌ కురుచరీ, నదట్‌-నదీ. దేవట్‌ = దేవీ. సౌపర్లే యీ. వఐన్టీ, జొత్సీ. ఊరుద్వయస్తీ ఊరుదఘ్నీ. ఊరు మాత్రీ. పజ్బతయీ. ఆక్షకీ. ప్రాస్టికీ. లావణికీ యాదృ!, ఇత్వరీ.

“అనుపసర్జనాత్‌ * “స్తియామ్‌'అను అధికొారసూశ్రములు అనువర్తించును. “అజాద్యతష్టాప్‌ నుండి *అతః" అనువర్థించును. అనుపశర్జ్దనము లగు (అప్రధా నములు కాని యే టిత్‌పక్యయము, ఢ, అణ్‌, అజ్‌, ద్వయసచ్‌, దమ్నః్‌ మాశ్రచ్‌, తయప్‌, రక్‌, ఠణ్‌, కజ్‌, క్వరప్‌ _ప్రత్యయములును, కలవో అవి ఆంతముశనందు కలవియు, అఆకారాంతములును అగు (ప్రాతిపదికములకంటె, స్తీత్వము ద్యోత్య మగునపుడు 'జీప్‌' వచ్చును.

“టి అనగా టకారము ఇళ్ళంజ్ఞకముగా కలది. ఈ టిత్తు ప్రత్యయము,

తీధ్రక్యయాః 679 (ప్రాతిపదికము ధాతువు అను రూవములలో మూడు విధములుగ నున్నది ఈ మూడును ఈ సూ(శ్రమునందలి *టిత్‌” అశు వదముచే (గహింవబడును.

కురుచరీ:-ఇది మొదటి *టిత్‌'కు ఉదాహరణము “కురుషు చరతి అనునప్తుడు ఆధికరణము ఉవపదముగ నుండగా “చరేష్టః”అను సూతముచే (70%) టప్రక్యయము.. టకారము ఇక్సంజ్ఞకము.. పిమ్మట ఉపపవసమాసము (సూ. 157) ఇప్పరిది టిత్‌వత్యయాంతము గాన జీప్‌ వచ్చినది. “కురుచర ఈ అరి యుండగా 'య స్యేతిచఆను సూ్యతమ.చే (28%) అకారలోపము-"కురు చరీ అను (ప్రధమైకవచనాంతి రూపము సిద్ధించినది

నదీ*- ఇది. రెండవ. 'టిర్‌ కు ఉదాహరణము పవాదిగణమునందు *నదట్‌. “దేవట్‌ మొదలగు కొన్ని టిత్తు లగు ప్రాతిపదికములు పరింపబడినవి. ఇవి టిత్తులు గాన ఈ సూతముచే 'జీప్‌'వచ్చి "నదీ" “దేవీ"అను రూపములు సిద్ధించినవి దీని3 బట్టి సూత్రముశందలి “టిత్‌' అనుదానికి టిత్‌ ప్రవ్యయాంతము లనియు, టి త్తులనియ అర్థము చేసికొనవలెను.

సౌవర్లే యా:_'సువర్జ్యాః అవత్యం కిన్యా'ఆను నర్జమున “సుపర్టీ? శబ్దము “0సె “్రీభ్యో థక్‌'అను నూ(తముచే (1121) ఢక్‌ ప్రళ్యయము, ఢకొర మనకు ఏయాదేశము. (నూ. 101%); ఆదివృద్ధి. ఈకొరమునకు లోపము (నూ. 2౯6) 'సొవక్టేయిఅని యండగా ఈ ధక్‌ (ప్రస్యయాంళత (ప్రాతివదికము నకు ఈ సూ(శ్రిముచే “జీప్‌ వచ్చి సౌపర్డేయీ సిద్ధించినది. ఐసీ: ఇన్లో) దేవఠా అస్యా ఆమికియాః అను నర్దమున ఇన్ట్రళద్ది ముకం టె 'సాళ్య దేవతా” అను సూతైముచే (1041) “అజ్‌ "ప్రత్యయము. అడివృద్ది (సూ. $4) అకార లోషము (సూ. జిర్సి ఐన”. ఈ అణ్‌ _పత్యయాంతముకంటె “జీప్‌'ఎఐన్లీ' 9.

బౌత్పీ:-*ఉత్సన్య ఇయం"అను నర్థమున “ఉత్ప 'ళద్దిముకంటె *ఉత్సా దిభ్యోజ్‌ "అను సూత్రముచే (1/00 అజ ్య్రత్యయము, ఆదివృద్ధ్యాదులచే “బొత్స'అను రూవముసిడ్రించిన పిమ్మట ఈ అఇంక శద్దిముకం'టె 'జీప్‌'ఎబొత్సీి.

ఊఈరుద్వయసీ? ఊరుదఘ్నీ, ఊరుమాశశ్రీ:- “ఊరూ ప్రమాణం అస్యాః"”అను నర్థమున ఊరుశబ్దిముకంటె “ప్రమాణే ద్వయస్క్జి ఘ్నజ్‌ మా(త్రచః"అను సూశముచే (110) “దఘ్నచ్‌* “ద్యయశచ్‌' “మాచ్‌ వత్యయములు. చేర్చగా. “ఊరుద్వ్యయని “&రుదఘ్ని “ఊరుమా(తఆను

880 అఘునిద్ధాన్త కొముదీ శద్దిములు సిద్దించినవి ఈ ద్వయ“జాద్యంత ప్రాతిపదికములకం'ళె '*జీప్‌'."ఊరు ద్వయసీ_ ఊరుదఘ్నీ *ఊరుమా శ్రి.

పజ్బుతయిీ:-'పజ్బు అవయవాః అస్యాః'అను విగ్రహమున “పజ్బున్‌ శద్దిముకంబ “సంభ్యాయా అవయవేశయప్‌” అను స్తూతముచే (1171) “తయప్‌ "ప్రత్యయము, నలోపము చేసిన పిమ్మట ఈ “పజ్బురయ “ళబ్దముకం'పి జీప్‌ ప్రత్యయము ఆక్షికీ _'ఆక్షే ర్థీవ్యతి'అను నర్ధమున “శ్రేనదీవ్యతి ఖనతి జయరి జికిమ్‌"అను సూతముచే (1117) ఠక్‌పత్యయము. 'ర స్యేకః (02) ఆదివృద్ది (సూ $110. ఈ ఆక్షీకళబ్దిముకంయె ఈసూ[త్రముచే జీప్‌ , అకారలొ్‌"పము (నూ 28౧), ప్రాస్టికీ'-'ప్రస్రేన క్రీతా' అను నర్థమునందు “తేన క్రీకం'అను సూళ్రముచే (1144) (వస్థళద్దముకంట “రణ్‌” ప్రర్య్యయము, ఇకా దేశము, ఆదివృద్ది. ఈ రఖంత “(ప్రాస్టిక 'ళబ్దముకం'పె “జీప్‌'ప్రత్యయము లావలోకీ లవణం సశ్యమస్యాః” అనువిగ్రహముశ లవణళబ్దముకంటె “లవడా బ్రజ్‌ అను సూత్రిముచే భఖ ప్రత్యయము 'రస్యేకఃి ( 02): ఆదివృద్ధి (నూ 841): 'య స్యేతిచ (288).“లావణిః 'ళబ్దముకంటె జీప్‌. 'య స్యేతిచి. (2809 యాదృశీ:.యచ్చజ్టోవపదక మగూదృళ్‌ "ధాతు వుకంయె'త్యదాదిమద్భృళోఒ నాలోకనేకణ్‌ చిఅను సూశముచే (818) *కణ్‌” ప్రత్యయము. 'అనర్వ నామ్నః'అను సూ(త్రముచే (84%) “యత్‌ శబ్దమునకు ఆకారాంతాదేశము. నవర్షదీర్థము. ఇప్పు డీకఖున్త “యాచృళిళబ్దముకంల. జీప్‌;.యాదృశీ', ఇత్వరీ:- ఇణ్‌ గకౌ'అను ధాతువుకంపె “ఇణ్‌ నళిజిసర్రిభ్యఃవ్య్యరప్‌ "అను స్మూశిముచే క్వరప్‌ ప్రత్యయము, “'హ్రస్వస్య పితికృతి తుక్‌ "అను నూ(త్రమచే (78%) తుగాగమము, క్విరప్‌ప్రశ్యయాంత మగు ఈ “ఇత్వర'శబ్దముకంకై జీప్‌. “య స్యేతిచొ (286ఎఇత్వరీి (కులట్ర).

నా. నర్న్న వోతళక్ళ్యుం న్హడణతలునానామువనం థ్యానమ్‌.

చైణీ, పౌంస్నీ, శక్తికీ, ఆధఢ్యజ్కంరణీ. తరుణీ, తలునీ.

ఈ జీవ్విధియందు. నఖ, స్నజ్‌, ఈరక్‌, ఖ్యున్‌ పత్యయాంతము లకును “తరుణి “తలునిశబ్దములకును వచనముచేయదగినది.

చెణీ పొంస్నీ:ఎస్త్రీపుంసాభ్యాం నజ్‌న్నజౌ భవనాత్‌" (100) అను సూత్రముచే. “స్తీ “*పృంస్‌"ళద్దిములకంటె (క్రమముగ *నజ్‌” *స్నల్‌: (పక్యయములు;ః ఆదివృద్ధ్యాదులచే “వ్రైణి 'పొంన్ని అని సిద్ధించిన పిమ్ముటి

వీవ్రత్యయాః 801 జీప్‌, “య స్యేతిచి (28%. స్త్రేతి 'పొంస్నీి. శాక్రీకీ:ళటక్రిః ప్రహ రణం అస్యాఃశి అనునర్థమున “శ క్రిశద్ధిముకంల “ళ_క్రియహ్ట్యోరీకక్‌* అను స్మూతముచే 'ఈకక్‌ "ప్రత్యయము; అఆదివృద్దిః “'య'స్యేతిచ” (204); (ప్రకృత వార్తికముచే ఈ “శా _క్రీక'ళబ్దముకంటె జీప్‌ళా క్రీకీ, ఆఢ్యజ్కరణీ:= “అనాథ్యః ఆఢ్యః క్రియతే అనయా ఆని వ్యిగహము. “ఆఢ్యసుభగస్టూలపతిత నగ్నాన్ట (ప్రియేషచ్వ్యక్టేప్వచ్వా్యా కృణ॥కరణే ఖ్యున్‌” అను సూతముచే ఆఢ్య శట్తోపసద మగు “ళృజ్‌ "ధాతువుకంటె “ఖ్యున్‌' (ప్రత్యయము. అకారనకారము లిక్సంజ్ఞకములు, 'యుకు 'యువోరనాకొ అను స్తూతముచే (188) *అనిఆదే శము. “ఆరుర్ష్విషదజ న్ధస్యముమ్‌ 'అను సూగత్రముచే (80% ముమాగమము. నకారమునకు ణకారము ఈవిధముగ నిష్పన్న మగు “ఆఢ్యజ్యారణ” శద్దిము నకు ఈ వారర్తికముచే “జీప్‌'-"ఆఢ్యజ్కరణీ.” ధనవంతుడు కానివానిని ధనవంతు నిగ చేయునది. తరుణీ, తలునీ:- (యువతి. “తరుణ” 'తలుని శద్దిమల కంటె (పకృతవా ర్తికముచే జీప్‌ వచ్చినది. 1251. యఖాళ్ళుం 41.18

యజఖన్హాత్‌ స్రియాం “జీప్‌'స్యాత్‌* అకొరలోసే కృతే:

యజ్‌ప్రత్యయాంత మగు ప్రొతిపదికముకంటె న్తీక్వమునందు'జీప్‌* (ప్రత్యయము వచ్చును.

గాగ్లీ- “గర్గస్యాపత్యం శ్రీ'అనునర్థమున “గర్హ "శబ్దిముకంటె “గర్జాదిభ్యో యజ్‌అను సూతముచే (1008) 'యజ్‌ి ప్రత్యయము. ఆదివృద్ది. అకార లోపము (సూ-286); “గార్య"అని యుండగా న్త్రీత్వమున ఈ సూ(త్రముడే జీప్‌"= “గార్ల ఈిఅని యుండగా అకారలోపము చేసిన పిమ్మట*గార్గ్య్‌ ఈ 'అని యుండగా:

వాల్నన్దద్ధితన్యాం 844150

హలః పరస్య తద్దితయకారస్యోపధాభూతస్య లోప ఈకారే పరే. గాగ్షీ.

ళల

“యస్యేతిచినుండి. “ఈతి, 'సూర్యతిష్యాగ స్త్యమత్స్యానాం య ఉస ధాయాః'నుండి 'యి “ఉపధాయాః. “ఢేలోపోఒక (ద్వాః'నుండిలోసః "అను వ రించును హలుకంటి పరమును,ఉపధారూపమును అగు తద్దితయకారము నప ఈకారము పర మగునపుడు లోపము వచ్చును. ఈ సూ(త్రముచే యకారము లోపింపగా “గా ర్లీ'అను రూపము సిద్ధించినది.

రధ

ఫ్‌8ి2 అఘునిద్ధాంతకొమడి 1258. (వాచాం వ్భ్ర తద్దితః, 41.17 ౮ యజున్హాత్‌ ష్ఫో వా స్యాత్‌ స్రియాం, సచ తద్దితః, అజాధి ణి

“యజశ్చి'నుండి'యజుః; “స్త్రీయాం*అను అధికొరసూ (త్రము అనువర్తిం చును యజ్‌పక్యయాంతముకంళె స్త్రీత్వమునందు, ప్రాచ్యుల మతమున వికల్చ ముగా '“షృ%పత్యయము వచ్చును; ఈ సృ్యపత్యయము తద్దితసంజ్ఞక మగును, “స్ఫ"లోని షకారమునకు “షః (వ్రత్యయస్య'అను సూ(త్రముచే (842) ఇక్పంజ్ష, ఫకారమునకు “ఆయనేయీనీయియః-” ఇత్యాదిస్తూత్రముచే (101%) “ఆయన్‌” ఆదేశమువచ్చును.

యజ్‌ ప్రత్యయాంత మగు *“గార్ల్య"శద్దిముకంటె ఈ సూత్రముచే సృప

ళ్‌ చి త్యయము చేసిన పిమ్మట 'గార్యాయణ'శబిముసిగ్రించినది. పషృ[పత్యయమునకు శ్‌ గ్గ ద” వ క తద్ధితసంజ్ఞ కూడ విహిత మగుటచేకృ త్తదితసమాసాశ్చ అను సూతముచే (117) “గార్భాయణ'ళ బ్దమునకు 'ప్రాతిపదికత్వము లభించినది. షిద్భో్యగౌరాదిభ్యశ్చ జీష్‌ స్యాత్‌. గార్జ్యాయణీ. న్నర్తకీం గౌరీ,

“అన్యతో జీష్‌'అనువర్షించును.. “షిత్‌"అనగా షకారము ఇత్పంజ్ఞి కముగా గల దని యర్థము. షిత్‌లకంటెను, గౌరాదిళద్దిములకం'ొను స్త్రీత్వము నందు “జీష్మ్‌పత్యయము వచ్చును.

“జీష్‌'నందు కూడ జకారషకారములు ఇత్సంజ్ఞకము లగుటచే. “జీప్‌ నందువలె ఈకారము మాతమే శేషించును. “జీప్‌ *పిత్‌” గాన దాని ఈకొరము అనుదాత్త మగును 'జీష్‌"లోవి ఈకారము ఉదాత్తము. “షిత్‌ "ఆగు 'గార్భాయణ' శద్దిముకంటె ఈసూత్రముచే జీష్‌' (ప్రత్యయము; “గార్యాయణీ”.

నర్హకీ:ఎనృత్‌” ధాతువు కంటె “ిల్చిని వ్వున్‌'అను సూత్రమచే “ష్వున్‌ (ప్రత్యయము చేర్చుటచే సిద్ధించిన '*నర్తక'ళబ్దము షిత్తు గాన శ్రీత్వమునందు వ ఫతసూ(త్రముచే. 'జీష్‌ిం'న లర్తకీ * గౌరీః= (శెల్ల విది, ఇది గౌరాదిగణమునందలి మొదటి పదము (సోతనూ తైముచే జీష్‌ వచ్చినది.

వా, అమనతువాః (న్త్రీయాం వాం

అనడ్వాహీ, అశడుహీం ఆకృతిగణోఒయమ్‌,

“అనడుహ్‌ "శబ్దమునకు శ్రీలింగమునందు ఆమ్‌" వి ల్నముగ వచ్చును.

శ్రీప్రత్యయాః 853

అనడ్వాహీ, ఆవడుహీ:= (ఆవు). “అవడుహ్‌'ళబ్దిము గౌరాదిగణము లోనిది గాన స్తీ ల్వమునందు “జీష్‌'ప్రత్యయము. “అనడుహ్‌ ఈ”అని యుండగా (ప్రకృతవార్హికముచే వై కిల్సికముగ “అమ్‌ "ఆగమము. “ఆమ్‌మిత్తు గాన “మిద చోఒ న్హ్యాత్సరః'అను పరిభాషచే (240) “అనడుహ్‌'లోని ఆంత్యాచ్‌ ఆగు ఉకారముకంచె పరముగ వచ్చును. '“అనడు ఆ హ్‌ ఈ'_యణా దేశముఎఅన డ్వాహీ. ఆమ్‌ రాని పక్షమున-అనడుహిఈ-'అనడుహీి. గొరాదిగణము ఆకృతిగణము.

వయని (వధమే. 4.120. (పధమవయోవాచినోఒద న్హాత్‌ స్త్రియాం జీప్‌ స్యాత్‌, కుమారీ, “అజాద్యతష్టాప్‌"నుండి "అతః", “బున్నేభ్యోజీప్‌నుండి “జీప్‌

“స్తియామ్‌"అను అఢికారసూ తము, “జ్యా ప్పాతిపదికొత్‌"నుండి “ప్రాతిపది కొత్‌" అనువర్హించును. ప్రథమవయోవాచక మగు అకారాంత ప్రాతిపదికము కంటె స్త్రీత్వమునందు “జీప్‌ “వచ్చును.

కుమారీ:-కుమారిళద్దము అదంత మగు బాల్యవాచకళద్దిము గాన దానికంశె స్త్రీత్వమునందు జీప్‌ వచ్చినది.

ద్వాగోః 41.21. అదన్నాత్‌ ద్విగోః “జీవ్‌ స్యాత్‌, (శ్రిలోకీ. అజాదిత్వార్‌ = (త్రిఫలా. (త్యసీకా నేనా.

పూర్వసూ[తమునందు వలె, “స్త్రీయామ్‌” *“ఆకః” *జీప్‌'అను పదములు అనువ రించును అదంత మగు ద్విగుసమాసముకంటె న్రీశ్వమునందు. "జీప్‌ వచ్చును.

(త్రిలోకీ:-*త్రయాణాం లోకొనాం సమాహారః'అని విగ్రహము. “తద్ది తార్జోత్తరపదసమాహా రేచ'అను సూగక్రముచే (088) సమాసము, “సంఖ్యా పూర్చోో ద్విగుఃఅను సూత్రముచే (81% ద్విగునంజ్జ . ఇందలి ఉ _త్తరపదము అకారాంతము గాన “అకారాంతో త్తరపదో ద్విగుఃస్త్రీయామిష్టః “అను వార్త కముచే స్తీత్వము. ప్రకృతసూత్రముచే “జీవ ప్రత్యయము - "థిలోకీ”. *తయాణాం ఫలానాం సమాహారఃి “(శ్రయాణాం అసీకొనాం సమాహారః "అను నర్ధములందు “(త్రిలోకియందు నలె సమాసము, ద్యిగుత్వము, స్త్రీశ్వము లభిం

684 లఘునిద్ధానకొముడీ చిన పిదప (ప్రృతసూ(త్రమువే బీప్‌ రావలసి యు్నది. కాని ఈ శద్దములను ఆజాదిగణమునందు. పరిందటచే *“జీప్‌ిను బాధించి “అజాద్యతష్టాప్‌' అను సూత్రముచే (1249 “ట్రాప్‌” వచ్చి “ఆిఫలా” "త్యనీకా"అను రూపములు సిద్ధించినవి. 1257. వర్లాదచుదా తొతోవధాతో నః. 41.809. ళు అలి అల అవి

వర్ష వాచీ యోఒనుదాశ్రాన్తస్తోపధః, తదన్హాత్‌ అనుపసర్టనాత్‌ ప్రాతిపదికాత్‌ వా జీప్‌, తకారస్య నకారాదేశశ్చం ఏనీ ఏకా, రోహిజీ, రోహితాం

“మనో రౌ వామండి *వా" “బున్నీభ్యో జీప్‌'నుండి జీప్‌% “అనుప సర్జనాత్‌ ” “ప్రియూమ్‌” అను ఆధికారనూ(త్ర ములు, “జ్యా ప్పాళిపదికొత్‌ "నుండి “పాతిపదికాత్‌" అనువర్షించుమ. అనుదా శ్రాంతము, తకారోపధమును అగు వర్ణ వాచకశద్దము ఆఅంతమునందు గల అనువసర్జన మగు ప్రాతిపదికముకంటె శ్తీత్వమునందు, వికల్చముగ “జీప్‌ వచ్చును, తకారమునకు నకారాదేశము కూడ వచ్చును.

ఏసీ, ఏతా:_ఏతళబ్ద్లము శ్వేతవర్ష వాచకము “వర్ణానాం తణతినిళా న్హా నామ్‌”అను ఫిట్‌సూ(త్రముచే తకారాంతవర్శ వాచకళదిముఐ ఆవ్యచ్చు ఉదా త్తము; పరిశేషన్యాయము చే ఆంత్యాకారము అనుదాత్తము. ఈ శబ్దిమునందు తకారము ఉపధగ నున్నది. కావున (ప్రకృత సూ శముచే “జీప్‌” తకారమునకు నకారా దేశము వచ్చి “ఏనీ'అను రూపము. "జీప్‌" రాని పక్షమున “సర్నాయోగ శిష్టానాం నహ వా (ప్రవృత్తిః సహ వా నివృత్తిః”అను న్యాయముచే నక్వము కూడ రాదు, “టాప్‌” వచ్చును-(సూ 1248) *ఏతా.. ఇళ్లు “రోహిత "శబ్దమునకు. “జీప్‌” నత్వములు వచ్చిన పక్షమున రోహిణ్సీీఆను రూషము, అవి రాని పక్షమున *టాప్‌” వచ్చి "రోహితాఆను రూషమును సిద్దించును.

1258 వోతో చణవచనాత్‌. 41.44.

ఉద న్హాద్దుణవాచినో వా జీప్‌ స్యాత్‌. మృద్వీ, మృదుః.

ఉదంత మగు గుణవాచకళబ్దముకంటె వికల్బముగ “జీప్‌* వచ్చును. 'గుణవచనాత్‌ జీబామ్యదా త్తః'అను వారర్తికము నకునరంచి" “అన్యతో జీష్‌'ఆను సూ్రమునుండి “జీష్‌"ను అనువర్థింపచేయక “జీప్‌"ఆవి చెప్పబడినది.

చ్రీప్రత్యయాః 885 మృద్వీ, మృదు॥:-గుణవాచక మగు ఉకారాంతమృదుళద్దిముకం పె త్రీత్వమునందు, ఈ సూత్రముచే 'జీప్‌” చేసిన పక్షమున యణాదేశము వచ్చి “మృద్వీ'ఆనియు, “జీప్‌” రాని పక్షముశ “మృదుః'అను రూపమును సిస్టించును, 1250. ఎవ్యోూదిబ్యాళ్ళో. 441.65. (గ నూ కృదికారాదక్రీనః ర్యాత్రిః, రాత్రీ. (౮ నూం నర్సాతోఒ్రోన్స ర్థాదిత్యోతే, శకటీ, ళకటిః. “అన్యతో జీష్‌" *వోతో గుణవచనాత్‌"నుండి 'జీష్‌ *వి అనువ రిం చును. బహ్వాదిళద్దిములకం'టె, స్త్రీత్వమునందు “జీష్‌ వికల్పముగ వచ్చును. బహ్వీ:-దిహుళబ్దిముకంచె ఈస్మూతముచే జీష్‌ వవ్చిన పక్షమున యణా దేశము వచ్చి “బహ్వీ"'అనియు, “జీష్‌' రాని పక్షమున “దిహుఃిఅనియు రూపములు.

(గంనూ)ూ కృదికారాత్‌ :.కృత్‌ (వక్యయమునకు సందింధించిన ఇకారము అంళమునందు గల ప్రాతిపపకముకంచె వికల్బ్పముగ జీష్‌ వచ్చును: క్రిన్‌ (ప్రత్యయముకంటె మాృాాతము రాదు.

రాత్రీ, రాత్రిః:_*రా ధాతువు“౦ంటె *రాశదిభ్యాం (త్రిపొఆను బొణాదిక సూత్రముచే “త్రిప్‌" ప్రశ్యయముసు చేయుటచే రా(త్రి'శబ్దము సిద్ధించినది. ఇది కృదికొరాంతము గాన వికల్పముగ '“జీష్‌వచ్చిన పక్షమున “రాడ్రీ'అనియు, రాని పక్షమున “రాత్రిః'ఆనియు రూపములు సిద్దించును.

(గ సూఎ సర్వత ః:-కృదికారాంతము లైనను, కృద్భి న్నేకారాంతము లైనను అన్ని (ఇరారాంత)ళబ్దములకంబెను స్తీశ్వమున *జీష్‌' వికల్బముగ వచ్చును; _క్రిన్‌[పత్యయార్థక వ్రత్యయము ఆంతమునందు గల (పాశిపపిము కంటి మాతము రాదు,

శకటీ, శకటిః:_శకటిశబ్దిము ఆవ్యుత్సన్న(ప్రాతివదికము గాన పూర్వ గణసూ[తముడే జీష్‌ రాకుండుటచే ఈ గణసూ[త్రము చెప్పబడినది. ఇవి ఇకారాంతము గాన ఈ సూతముడే *“జీష్‌ివచ్చిన పక్షమున *శకటీ ఆఏయు, రాని పక్షమున *శకటిఃకి ఆనియు రూపము లగును

కిగ్రీరీ అమఘునిద్ధాన్తకొముదీ 1260. శుంయాగాదాల్యాయాత్‌. శీ 1468.

యా పుమాఖ్యా పుంయోగాత్‌ స్త్రియాం నర్తతే, తతో జీష్‌, గోపస్య త్రీ గోపీ.

పురుషవాచక మై, పృఠుషసంబంధము ద్వారా స్త్రీవాచక మగు శబ్దిముకంటె “జీష్‌' ప్రత్యయము వచ్చును.

గోపీ:=గోవళ ద్దిమునకు గోవులను పాలించు గొల్లవాడు అని యర్దము. గోపుని స్తీ యగుటచే అతని భార్య కూడ 'గోప'ళబ్దముచే చెప్పబడును. అపుడు ఈ సూతముచే “జీష్‌ివచ్చి *గోపీ'యను రూపము సిద్దించినది. ఇచట ఆ త్రీ గోవులను పాలింపకున్నను గోవులను పొలించు వాని భార్య యగుటచే “గోపీ యని చెప్పదిడును.

వాం వొలకొౌన్తాన్న కం

గోపాలికా, అశ్వపాలికా.

“పాలక "శబ్దము అంతమునందు గల శద్దముకం'టె అది ప్పరుషనంబం ధముచే స్ర్రీవాచకముగ నుపయు క్త మైనను, 'జీష్‌"రాదు.

“గోపాలకన్య శ్రీ, “అళ్వపాలకస్య స్త్రీ"అను నర్దమున పూర్వసూత్ర ముచే రానలసి యున్న *జీష్‌ ఈ వ్నార్తికముచే నిషేధింపబడినవి గాన *టాప్‌” చేసిన (మూ. 1248) పిమ్మట, ఉ త్తరసూ(త్రముచే కకారముకంటె వెనుక నున్న ఆకొరమునకు ఇకారాదేశము వచ్చి '*గోపాలికా “అశ్వపాలికా" అను రూపములు సిద్ధించినవి.

[వత్యయన్థాత్‌. ఠాట్‌ వూర్మూన్యాఒత ఇదావ్యనువః 7 ర శకం

'ప్రత్యయస్థాత్‌ కాత్‌ పూర్వస్యాకార న్యేకారః స్యాదాపి, స ఆష్‌ సుపః పరో న చేత్‌, సర్వికా. కారికా. అతః కిమ్‌-నౌకా. (ప్రత్యయ స్టాత్‌ కిమ్‌_ళక్నోతీతి శకా. అసుపః కిమ్‌_బహుపరి(వ్రాజకా నగరీం

(వ్రశ్యయమునందున్న కకారముకంటె పూర్వమునందున్న ఆకొారమునకు, సుప్‌కంపె పరము కాని “ఆప్‌పర మగుశపుడు, ఇకారము ఆదేశముగ వచ్చును. ఇచట 'ఆవ్‌"అనుటచే టాప్‌” *చాప్‌” *డాప్‌లు (గ్రహింపదిడును.

సర్వికౌ:నర్విళ బ్లిముకంటె “ఆవ్యయసర్వనామ్నామకచ్‌ ప్రాక్‌ శే[అను స్తూత్రముచే (1జ9 స్వార్థమునందు. “అకచ్‌(ప్రత్యయము చేయగా

శ్రీవ్రత్యయాః 887 “సర్వక*ళబ్దము. సిద్ధించినది _ స్త్రీత్వవివక్షయందు “*జ్యాద్యతష్టాప్‌' అను సూత్రముచే (1248) 'టాప్‌” చేసిన పిమ్మట *సర్వకా'ఆని యుండగా, ఇచట ఆస్‌ పరముగా గల ప్రత్యస్థశకకారముకంపె పూర్వమున నున్న అకారమునకు ఈ సూ(త్రముచే ఇకారము వచ్చిఎసర్వికా”.

కారికౌ:.కృళ్ధాతువుకంజ *ణ్వుల్‌ తృచౌ'ఆను సూశ్రముచే (787 కర్త ర్థమునందు ణ్వుల్‌ (ప్రత్యయము. “యువోరనాకొ ” అను సూత ముచే (788) *వుకు అకొదేశము “కారక "శబ్దము. సిద్ధించినది. దానికంటె త్రీత్వ వివక్షయందు “టాప్‌ సశక్యయము చేర్చగా “కారకొఅని యున్నది. ఇపుడు ఈ సూత్రముచే కకొరముకంచె పూర్వమునందున్న అకారమునకు ఇకారా దేశము- “కొరికా”,

ఆకొరమునకే ఇకారము వచ్చు నవి చెప్పుటచే “నాకొ” అనుశద్దిమునందు కకారముకంటె పూర్వమునందున్న బొకారమునకు ఇకారము రాలేదు. “నాకా” అనునది “నౌ'శబ్దముకంటె స్వార్థకప్‌ ప్రత్యయము చేసిన పిమ్మట టాప్‌ చేయగా నేర్చడిన రూపము. వ్రత్యయమునందలి కకారముకంచ పూర్వమునందున్న ఆకౌర మని చెప్పుటచే “కకాాఆనదానియందలి కకొరము (వశ్యయనస్థము కాదు గాన దాని వెనుక నున్న ఆకారమునకు ఇకారసు రాలేదు '“ళకా అనునది శక రాతువునకు “నంది(గహివచాదిభ్యో ల్యుణిశ్యచః "అను స్తూతముచే (78%) “అచ్‌' (ప్రత్యయము చేర్చిన పిదప న్తీత్వమున టాప్‌ చేయగా నేర్పడిన రూప మగుటచే ఇందలి కకొారిము (పత్యయానయవము కాదు.

“అవ్‌” 'సుప్‌'కంపె పరము కౌకూడదు అవి చెప్పుటచే “బహుపరి వాజికా” ఆను నపుడు కకారముకంట పూర్వమునందున్న ఆకారమునకు ఇకొరము రాలేదు. పరిపూర్వక(వ్రజధాతువునకు 'ణ్వుల్‌ "ప్రత్యయము చేర్చుటచే. *పరి (వాజక శబ్దము సిద్ధించినది. “బహవః పరి(వాజకాః యస్యాం సాొఅఆను విగ హమున “బహు జస్‌ పరివ్రాజక జస్‌ "అను శబ్దములకు దిహునీహి సమా సము (సూ. 888) సుప్‌[వ్రత్యయలోపము._ (సూ. "24-*దిహుపరి వ్రాజక్శి శ్రీశ్వవివక్షయందు 'టాప్‌'*బహుపరివాజకా'. ఇచట “ఆప్‌ లుప్రమన “సుప కంచె పర మగుటచే కకొరముకంట పూర్వమునందున్న ఆకొరమునకు ఇత్వము రాలేదు.

రీరీ లఘునిద్ధాన్తశొముడీ వాం నూర్చాంద్దేవతాయాం చాన్‌ వాచ్యః,

సూర్యస్య శ్తీ దేవతా సూర్యా. దేవకాయాం కిమ్‌--

పుంయోగముచే. దేవత యగు స్ర్తీని బోధించు “సూర్య 'శద్ది ముకంటె “చాప్‌ ప్రత్యయము చెప్పదగినది. *చాప్‌"లోని చకారపకారములు ఇళ్సం జ్ఞకములు.

సూర్యా:సూర్యస్య స్త్రీ దేవతా-'సూర్యుని స్త్రీయగు దేవత 'ఆను నర్థము నందు చాప్‌ (ప్రత్యయము. 'యస్యేతిచి-(288)“సూర్యా”. దేవరయగు శ్తీ అను నర్థమునందు మాత్రమే “చాప్‌” వచ్చునని చెప్పుటచే సూర్యుని స్రీ యగు కుంతి మొదలగు మనుష్యశ్తీ యను నర్హమునందు 'సూర్య'"శబ్దముకం' *పుంయో గాదాఖ్యాయాం' ఆను సూ(త్రముచే (128% సామాన్యతోవిహిత మగు 'జీష్‌ (ప్రత్యయము: ఆకారలోపము (సూ. 286) “సూర్య్‌ఈ'అని యుండగాం

సూర్యాగ_స్యయోశ్చే చ జ్యాజ్బుం యలోపః.సురీకు సీ, మాను షీయమ్‌.

*జీి కాని ఛ(వ్రత్యయము గాని పరమగునపుడు “సూర్య” *“ఆగన్ష్మ్య” శద్ధిముల యకారమునకు లోపము వచ్చును. ఈ వా _ర్రికముచే యకారలోపము- “సూరీ.

ఇన్గ 0% వడుణ, లోవ, ల్‌ర్గా, డుగ్రదొ, వ్యృణ, నొమార్‌జ్యు,

యవ, యవన మాతలాచార్యాడొమానుక్‌, 41.40.

ఏషాం ఆనుగాగమ। స్యాత్‌ “జీష్‌" చ, ఇన్ద్రస్య త్తీ ఇన్దాణీ. నరుణానీ, భవానీ, శర్వాణీ. రుుదాణీ. మృడానీ,

“అన్యతో జీస్‌నుండి “జీష్‌ అనువర్షించును, ఇన, వరుణ, భవ శర్వ, రుద్ర మృడ, హిమ, అరణ్య, యవ యవన, మాతుల, ఆచార్య శద్దిములకం'ె 'జీష్‌ ప్రత్యయము, “ఆనుక్‌ ఆగమము వచ్చును. ఇంద్రాది శబ్ది షట్కామునకును, మాతులాచార్యశబ్దములకును “పుంయోగాదావ్యాయామ్‌'అను నూత్రముచేతనే (1260) “జీష్‌* వచ్చుచున్నది గాన ఇచట వాటివిషయమున ఆనుక్‌ మాత్రమే కొత్తగ విధింపబడుచున్నది, మిగిలిన నాల్గు శబ్దిములకు “జీష్‌' ఆనుక్‌లు రెండును విధింసబడుచున్నవి.

ఇన్దా9ణీ:-*ఇంద్రస్య శ్తీ'అను నర్ధమున “ఇం(దిళబ్దముకం కె 'జీష్‌'= “ఇంద్ర ఈ'ఆని యుండగా ఆనుగాగమము కి త్తు గాన ఇం(ద్రళబ్దమునకు ఆంతాన

శ్రీవ్రత్యయాః 889 యనముగ వచ్చును-*ఇం్యద్రఆన్‌ ఈ'=సవర్డ దీర్చ ణత్వములు-'ఇందద్రాణీ”. ఇస్లే “వరుణస్య శ్రీ వరుణాసీో, “భవస్యన్త్రీ భవానీ" “శర్వస్యన్రీ, శర్వాణీ” “రుద్రస్య శ్రీ రుద్రాణీ, “మృడస్యన్తీ మృడానీ", వాం వొమారణ్యయోర్భవా త్త. మహద్ధిమం=హిమానీ. మహదరణ్యమ్‌-అరణ్యానీ.

“హిమ” “ఆరణ్య"ళద్దములకం'బ విహితము లగు “కీస్‌ 'ఆనుగా దేశములు మహత్తాార్థమునందు వచ్చును.

'మహత్‌ హిమష్‌” “మహత్‌ అరణ్యమ్‌ి అనునర్హములందు *హిమి “అరణ్య'శద్దిములకంటె పై సూతవ్వార్తిక ములచే 'జీష్‌' ఆనుగాగమములు వచ్చి “హిమానీ” "అరణ్యాస'అను రూసముణు సిద్రించినవి.

వాం యవాద్దో షే.

దుష్టో యవో యవానీ

యవళబ్దముకం టె, దోషయు జక్త్‌ మైనది అను నర్ధమున “బీష్‌'ఆనుగా గమములు వచ్చును.

యవానీ:-*దుస్టః యవః'అను నర్ధమున *యవి'ళబ్దముకంపె వై నూద్రవార్తికములచే “జీష్‌ ఆనుగొగమములు- 'యవానీ",

నొం యవనాళ్లిప్యామ్‌.

యవనానాం లిపిః యవనానీం

యవనళబ్ద ముకం యవనుల లిపి అను నర్థమునందు “జీ ష్‌'ఆనుగాగ మములు వచ్చును.

యవనానీ:ఎఎయవనానాం లిపిః'ఆనునర్ధమున “యవన*ళ బ్లముకం'టె 'పై సూ(కవ్వార్డికములచే, “జీష్‌'ఆనుగామములు- *“యవనానీ'",

వా. మూతులోపాధద్యాయయోారానుగ్వా,

మాతులానీ, మాళఠులీ. ఉపాధ్యాయానీ, ఉపాధ్యాయీ,

“మాతుల' “ఉపాధ్యాయ శబ్దములకంకె “ఆనుక్‌” వికల్పముగ వచ్చును. మాతులళబ్దమునకు పూర్వనస్తూతముచేతి నే ఆనుగాగమము వచ్చుచున్నది. దీనిచే దావికి వైకల్చిత్వము చెప్పబడుచున్నది “ఉపాధ్యాయ శబ్దవిషయమున (క్రొత్తగ విధింపదడుచున్నది, కొవున ఇది పాప్తాప్రాప్తవిభాష.

శీం0 లమనీద్ధాంతకౌమడీ

మాతులానీ, మాతులీ*-*మాతులన్య శ్రీ" అను నర్ధమున మాతుల శబ్దముకంచ “పుంయోగాదాఖ్యాయామ్‌'అను సూతముచే (1200 'జీష్‌. “ఇంద్ర వరుణ-” ఇత్కాదిసూ (త్రముచే ఆనుగాగమము నిత్యముగ రావలసి యుండ ఈవ్వార్తికముచే నది వికల్పముగ వచ్చు నని చెప్పుటచే “ఆనుక్‌ వచ్చెడు పక్షమున *మాతులానిఅనియు “ఆనుక్‌” రాని పక్షమున “మాళతులీ"అనియ రూపములు సిద్ధించును,

ఇసప్లే. “ఉపాధ్యాయస్య శ్తీ'అనునర్ధ్మమున *“ఉపాధ్యాయ'ళబ్దముకంబె “ఆనుక్‌ "వచ్చిన పక్షమున “ఉపాధ్యాయానీ"అనియు, అనుక్‌ రాని పక్షమున, “జీషొమాతము వచ్చి ఉపాధ్యాయీ అను రూపము సిద్ధించినది.

వా, ఆచార్భాదణత్నం బం

ఆచార్యస్య స్తీ-ఆచార్యానీం

“ఆచార్య*శబ్దిముకంయ, పుంయోగమునందు *జీష్‌, ఆనుగాగమము, నకొరమునకు ణత్వాభావము కూడ వచ్చును.

ఆచార్యానీ _'ఆచార్యస్య స్త్రీఆను నర్ధమునందు "ఆచార్య "ళబ్దముకంె ఈ వార్తికముచే “జీష్‌”, *ఆనుక్‌” ఆగమములు- “ఆచార్యానీ'. “అట్‌ కుప్వా బ్నుమ్‌వ్యవాయేఒపి”అను సూూళముచే (108) రావలసి యున్న ణత్వము గూడ నిషేధింపబడినది. తానే ఆచార్యురాలుగా నున్నపుడు “ఆచార్య 'ళబ్దిముకం' ఆదంతలక్షణ మగు *టాప్‌) వచ్చి "ఆవార్యా”ఆను రూపము సిద్ధించును.

వా, అర్హశ/తియా నొంల్లేః భ్రజ్‌[ియాభ్యాాం వా న్వార్జే

అర్యాణీ. అర్యాం క్షత్రియాణీ, క్షతియా.

“ఆర్య” “శ్తత్రియ శద్దములకంటె స్వార్ధమునందు “జీష్‌'ఆనుగాగమములు వికల్చ్బముగ వచ్చును.

అర్వ్యాణీ, అర్యా:_అర్య (వైళ్య) జాతిస్తీ అను నర్జమనందు ఈ వా రికముచే వైకల్సికములగు “జీష్‌"ఆనుగాగమములు వచ్చిన పక్షమున “ఆర్యాణీ అనియు, రాని పక్షమున '“ఆర్యా'అనియు రూపద్వయము సిద్ధించును “ఆర్యస్య శ్రీ"అమనర్ధమునందు. మాాళము 'పుంయోగాదా్యాయామ్‌ అను సూత్రముచే (1260) “జీష'వచ్చి “అర్యీ'అను రూవము సిద్ధించును.

శ్రీప్రత్యయాః ల!

ఇస్తే శ్యత్రియజాతిస్తీ అను నర్ధముశందు “క్షతియాణీ” “క్ష తియా”అను రూపద్వయము సిద్ధించును. “త(త్రియస్య శ్తీ”అను నర్థమునందు మాత్రము “జీష్‌* వచ్చి “క్షత్రియా” అను రూపము సిద్దించును.

థి 1208. (శీతాత్భారణవూర్వాత్‌ , 41,50.

(్రీతా న్తాదద నార్‌ కరణాదేః (న్త్రీయాం జీష్‌ స్యాత్‌. వస్త్ర క్రీతీ, క్వచిత్‌ న-ధన [్రీకా. ”

“అజాద్యతహ్టాప్‌” నుండీ “అతః'*అనువ ర్తించును. “క్రీత'ళబ్దము ఆంతము నందు కలదియు, కరణవాచకము పూర్వమునందు కలదియు, ఆదంతమును అగు ప్రాతిపదికముకం'పె స్త్రీత్వమునందు “జీష్‌' వచ్చును,

వస్త్ర గ్రీతీ:-వ స్టే (్రీశా'అని లౌకికవిగ్రహవాక్యము “"వస్త్రటా శ్రీత”అను ఆలౌకికవి[గహవాక్యమునందు "గతికారకోవపదానాం కృద్భిః సహ నమాసవచనం ట్రాక్‌ సుబుత్చ త్తేః” (సూ 847) అను పరిభాష ననుసరించి? సుబుత్చ త్తికంటె పూర్వమునం దే కృదంత మగు “ క్రీత'ళబ్దముతో *కర్త్యృకరణే కృతాబహులమ్‌'అను స్యూతముచే (020%) సమాసము సమానత్వముచే (ప్రాతి పదికత్వము. (ప్రాతిపదికత్వముచే సుబ్లుక్‌. “*వస్త([క్రీత'ఆను అకొరాంత ప్రాతి పదికము సిద్ధించును. ఇఎుడు ఈ సూ(తముచే “జీష్‌'ప్రళ్యయము “వస్త్ర (క్రీతి.

కాని “క.రృకరణే కృతా దిహులమ్‌"అను సూతమునందు (ఢజ) “బహఃులి[గగ్రహణముచే. వై పరిభాష అనిత్యమని సూచింపదిడుటచే కరణవాచ కమునకు కృదంత ప్రకృతికమగు సుబంతముతో సమాసము వచ్చెడు పక్షమున “స్పప్‌" వచ్చుటకు పూర్వమే, ఆంతరంగ మగుటచే అదంతత్వ(స్రయుక్త మగు “టావ్‌"చేసిన పిమ్మట “(క్రీతా సు"ఇత్యాదులతో 'ధన టా"మొదలగు కరణవాద కములకు సమాసము చేసిన పక్షమున 'ధన[కీరాఇత్యాదిప్రాతిపదికములు సిద్ధిం చును; ఇపుడివి ఆకారాంళము లగుటచే ఈ సూ(త్రముచే “జీషివచ్చుటకు అవ కాళము లేదు గాన “ధన క్రీతా'ఆను టాబింతరూసములేయుండును. ఈ విధముగ పూర్వోక్త మగు పరభాష కొన్ని స్టలములందు ప్రవ్నర్థించుటచే “వస్త్ర క్రీతీ" ఇత్యాదిరూపములును, కొన్ని స్థలములందు (ప్రవ ర్రింపకుండుటచే “ధన [క్రీతా* ఇత్యాది రూపములును సిద్ధించును.

89్తీ అఘునీద్ధాన్నకౌమదీ

స్వాజ్ఞాచ్చోవనర్జవాదనం యోగోవధాల్‌ . శం! 51.

అసంయోగోపధం ఉపసర్జనం యత్‌ స్వాజ్షం తదన్హాద్‌ అద న్సాత్‌ జీష్‌ వా స్యాత్‌, కేశాన్‌ ఆతిక్రాన్తా అతికేశ, అతికేశా చన్ద్ర ముఖీ, చన్ద్రముఖా, అసంయోగోపధాత్కిమ్‌-సుగుల్బా. ఉపసర్జనాత్‌ కిమ్‌ -సుశిథా.

సంయోగోపధము కొనిదియు, ఉపనర్జనమును ఆగు స్వాంగవాచకము ఆఅంతమునందు గల అకారాంత శబ్దముకంలె 'జీష్‌* వికల్బముగ వచ్చును

ఇచట “స్వాంగ 'పదమునకు “తనయొక్క ఆపయవము"ఆనునర్థమును గాక్‌ఎ

“ఆ(ద్రవం మూర్తిమత్సాాజ్మం ప్రాణిస్థమవికారజమ్‌-

అళత్థృం తత దృష్టం చ కేన చేత్త తథా యుతమహ్‌”

అని భాష్యమునందు నిరుక్తములగు మూడువినములై న పారిభాషి కార్టములను (్రహింపవలెను.

ఆద్రవం-(ద్రవములేనిదియ, మూర్జిమత్‌_-ఆవయవసంయోగము కల దియు ప్రాణిస్థం-పప్రాణియం దున్నదియు, అవికారజంం-పి త్రాదివికారజన్యము కానిదియు అగునది మొదటి స్వాంగము. ఆతత్‌ స్థం-అప్రాణీయందున్నదై , త్యత్ర_అచట (ప్రాణియందు, దృష్టం చఒంచూడబిడినదియు ఆగునది రెండవ స్వాంగము. తత్‌=ఆచేతన మగు (ప్రశిమాదికము, తథా-ప్రాణివలె, తేన-ఆ స్త నాదికొళృతిగల ఆవయవవిశేషముతో యుతం చేత్‌-కూడినటై తే (ఇచట భాష్యమునందు “స్వాంగమప్రాణినో ఒపి”ఆను పూరకవాక్యము చేర్చబడినది) తర్‌ = అది, ఆప్రాణినోజపి = అ(ప్రాణికికూడ, స్వాంగం = స్వాంగము ఇట్టి (తివిధస్వాంగవాచకముకంు “జీష్‌ వచ్చు నని యర్ధము,

అతికేశీ_అతికే ₹ా:-శేశాన్‌ ఆతిక్రాన్హా అని విగహమున “ఆత్యాదయ।ః శ్రా న్తాద్య ర్టేద్వితీయయా”ఆను వారర్హికముచే నిర్జీత మగు అర్థమ.నందు “కుగతి [ప్రాదయః”అను సూ(్రముచే (8[9) సమాసము చేయగా 'అతికేశిఆను అకా రాంత పప్రాతిపదికము సిద్ధించినది. ఇచట ఉపసర్జన మగు “కేశి ళబ్దము ఆసం యోగోపధ మై యున్నది గాన _పకృతసూ[త్రముచే వైకల్చిక మగు “జీష్‌ చేసిన ఫక్షమున *సుకేశీ ఆనియు, *జీష్‌' రాని పక్షమున 'సుకేశాఆనియు రూపములు

త్రీవత్యయాః 893 సిద్ధించును. చన్ద్రముఖీ-చన్హ్రముఖా:-“చంద్ర ఇన ముఖం యస్యాః సా అను విగ్రహమున బహువీహి సమాసము ఇచట “*ముఖ'ళబ్లము అసంయోగో పధము, ఉపసర్జనము నగు స్వాంగవాచకము గొన, జీష్‌వికల్బముం “చంద్ర ముఖీ", “చం[దముఖా”.

స్వాంగవాచకశబ్దిము సంయోగోపధము కాకూడదని చెప్పుటచే “శోభనా గుల్ళౌ యాస్యాః సా” అనునర్థమునందు బహు వీహిసమానమున స్వాంగవాచక మగు గుల్భళబ్దము స్వాంగవాచక మే యైనను, ఇది సంయోగోపధము గాన జీష్‌ రాదు.

ఆస్వాంగవాచకము ఉపసర్జనమై యుండవలె నని చెప్పుటచే (శోభనా చ సా శభా చ సుఃఖా"అనునపుడు “ిఖా'ళద్దము స్వాంగవాచక మే యైనను ఉప సర్జనము కాదు గాన ఈ నూతము (ప్రవ ర్తింపదు,

వాస్తవమున బాలమనోరమయందు చూపిన విధముగ ఇచట “+థా"అను దానినే (ప్రత్యుదాహరణముగా ఈయవలెను, "సుశభా"అనునపుడు *“సుఅఆనుదానికి “9ఖా 'అను టాబంతళద్దిముతో సమాసముచేసినపిమ్యట, ఈ శద్దిము (సుళకొ) అదంతము కాదు గాన ఈ సూ(త్రమునకు (ప్రనక్తియే లేదు. అందుచే +థాి అనుదానినే ప్రత్యుదాహరణముగ ఈయవలెను “ఉపసర్జనాత్‌” అనునది లేకున్నచో ఆఅదంతత్వ(ప్రయుక్త మగు *టాప్‌ను బాధించి ఈ సూతముచే జీష్‌ వచ్చియుండెడి దవి అభిప్రాయము.

స్వాంగళద్దిమును నిర్వచించిన పై కారకయందు-'ఆద్రవం'అనుట చే ను'స్వేదా'అనునపుడు స్వేదము (ద్రవము గాన “జీష్‌” రాదు, “మూ ర్తిమత్‌” అనుటచే. “సుజ్ఞానాఅనునపుడు జ్ఞానము మూర్తముకొదు గాన జీష్‌ రాదు, 'పాణిస్టంగఅనుటచే “సుముఖా కాలా"అనునపుడు ముఖము అప్రాణియగు శాలకు సంబంధించినది గానం పాణిస్థముకాదు గాన, *'జీష్‌' రామ. '“అవికారజంి అను టచే “సుశోఫా అను నపుడు ళోఫ (శోభి) పి శ్రాదివికారజన్యము గాన “జీష్‌' రాదు.

“ఆతత్థ్సృం తథత్ర దృష్టం చిఅనుటచే (సుకేశీఎనుకేశా వా రథ్యా) అను నప్పుడు కేశములు ఇపుడు ఆహప్రాణి యగు రథ్యయందు ఉన్నను, ఒకప్పుడు అవి [ప్రాణీయందే ఉండెడి వగుటచే ఈ శకేశములకు స్వాంగత్వ మున్నది గాన ఈ స్నూతము (ప్రవ్నర్ధించి రూపద్వయము సిద్గించును.

894 అమునిద్ధాన్తకొముడీ

“తేన చేత్త త్తథా యుకంఅనుటచే “సు న్తనీ సుస్తనా వా ప్రతిమా” అసు నప్పుడు స్తనములు (ప్రాణియందు వలె ప్రాణీసదృశ మగు (పతిమయండదు చూడబడుటచే _స్తనళబ్దము స్వాంగవాచక మైనది. అందుడే ఈ స్మూతము 1వ్రవ్నర్థించి రూపద్వయము సిద్ధించినది.

ఈ (తోడాదిబివ్నాచః 441.50,

(కోడాదేః, బహ్వాచళ్చ స్వాజ్షాత్‌ న జీష్‌. కల్యాణ(కోడా, ఆకృతిగణోఒయమ్‌. సుజఘనా.

క్రోడాదిళబ్దములకం'బెను, బహ్వచ్చము అగు స్వాంగవాచకముల కంటెను *“జీస్‌' రాదు.

కల్యాణ కోడా :-'కల్యాణీక్రోడా యస్యాః సాొ'అవి విగ్రహము. “స్రియాః పుంవత్‌” ఇత్యాదిన్తూతముచే (071) కల్యాజణీశద్దిమునకు పుంవద్భా నము. ఇచట స్వాంగవాచక మగు (క్రోడాళబ్దముకం'శ, రావలసి యున్న 'జీష్‌” ఈ సూ[త్రముచే నిషేధింపబడినది, [కోడాదిగణము ఆకృతిగణము. సుజఘనా;= “జఘన'ళబ్దను ఆదంశాసంయోగోపధస్వాంగవాచక మైనను బహ్వచ్క మగుటచే ఈ సూత్రముచే “జీష్‌, నిషేధింపబడినది.

నఖములాల్‌ నండ్జాయామ్‌. శీం1ం50.

న జీష్‌,

సంజ్ఞావాచకము లగునపుడు “నఖ “ముఖ'శబ్ద్బములకం'క “స్వాక్షాచ్చోవ సర్జనాదసంయోగోపధాత్‌ "అను సూత్రముచే విహిత మగు *జీష్‌” రాదు,

కూర్చుణథా:-'శూర్చాణీవ "నథాని యస్యాః సా'అను విగ్రహమున నఖశబ్దముకంచ రావలసి యున్న 'జీష్‌' ఈ సూత్రముచే నిషేధింవబడినది. అదంళతత్వ[పయు క్ర మగు 'టాప్‌ వచ్చి 'శూర్చునథా' ఆవి యుండగా :

శూర్చ్వవదాత్సం ట్టాయామగః, 8. శీంలిం

పూర్వపదస్థాత్‌ నిమి శ్రాత్‌ పరస్య నస్య ణః స్యాత్‌ సంజ్ఞా యాష్‌; న తు గకారవ్యవధానే. శూర్చణభా. గొౌరముథా. సంజ్ఞాయాం కిమ్‌_త్మామముఫీ-కన్యా.

'రషాభ్యాం నో ణః సమానపదేనుండి “రషాభ్యాం, *నఃి “ణః? “అట్‌ కుప్వాజ్‌ నుమ్‌వ్యవాయేపిఆను సూత్రము ఆనువర్హించును. పూర్వ

త్రిప్రత్యయాః శంక పదమునం దున్న రేఫషకొరములకంటె పరమైన నకారముసకు, (ఆట్‌, కుప్వాజ్‌ ౩ నుమ్‌లతో వ్యవధాన మున్ననుు ఆ పవము శంజ్ఞారూస మగునపుడు, ణత్వము వచ్చును; గకారముతో వ్యవధాన మున్నప్పడు మాము రాదు. ఈ సూతముడే నకొారమునకు ణత్వము కూర్ప్చణవిా గౌరముభా..*గొరం ముఖం యస్యాః సా'అని విగహము ఒక శ్రీకి నామధేయము. ఇచట గూడ “"స్వాంగాచ్చోప సర్జనాదసంయోగోపధాత్‌ "అను సూతముచే (1284) రావలసి యున్న “జీష్‌? నిషిద్ధ మగుటచే “గౌరముఖా” అను రూసము మా(త్రము సిద్ధించినది.

ఆ పదము సంజ్ఞారూసమై యుండవలె నవ చెప్పుటచే “తామం ముఖం యస్యాః సా తాామముఖీ కన్యా"అనునపుడు ఈ “తా మముఖీ'ళద్దిము నామవాచ కముకాదు గాన నిషేధము ప్రవరర్హింపదు జీస్వికల్బముచే 'త్యామములీ “తామ ముఖా "అను హపవ్వయము సిద్దించును

వాతోరన్త్రీవివయాదయోవధాత్‌.. 41 68. జాతివాచి యత్‌ నచ నస్రియాం నియతం అయోపధం, తతః స్రియాం 'జీష్‌ స్యార్‌. తటీ. వృషలీ- కరీ, బహ్వాచీ- జాతేః కిమ్‌-ముణ్ణా. అస్త్రీవిషయాత్‌ కిమ్‌-బలాకౌ. అయోపధాశ్‌ కిమ్‌- క్షత్రియా

విత్యస్త్రీలింగము కానిదియ, యకారోపధము కొనిదియు ఆగు జాతివాచక శద్రిముకంటె త్తీర్వమునందు “జీష్‌'వచ్చును ఇచట “జాతి శద్దముచే-

“* “ఆకృతిగహణా జాతిఃి 'లింగానాం చ న సర్వభాక్‌,

“సకృదాక్యార నిర్ణా్రాహ్యా” “గోత్రం చ చరడైః సహ” అను కారరయందు. భాష్యకొరునిచే సంగృహీత మగు త్రివిధజాతి గ్రహింప బడును.

ఆకృతి-అనగా అవయవశన్నివేశము-, (గహణసాధనముగా కలదిం ఆశగా అవయవసన్నివేళముచే (గ్రహింపవగినది, మొదటివిధమైన జాతి, అనేక ఘటాదివ్య క్తలయందు. వాచి ఆకారవిశేషముచే (గహింపదగిన ఘటత్వాదిజాతి ఇందుల కుదాహరణము. “తటీ" అనునది ఈ జాతికి ఉదాహరణము. తట మనగా జలసమీపమున ను ష ఆవృతివిశేషము అందుచే తటత్వము, ఆకృతి

విశేషవ్యంగ్యము. గాన జాతి యై”ది. '“తటిళద్దిము అట్టిజాతిని బోధించు,

896 లఘునిద్దానకొముడీ అనియత్త్రీలింగ మగు, యకారోపధము కొని శబ్దముగాన ఈ సూతముచే, త్రీత్వమునందు 'జీషివచ్చి “8 టీ'అను రూపము సిద్ధించినది,

లింగానాం-లింగములలో, న సర్వభాక్‌-అన్నింటిని పొందునదికానిదియు, అనగా లింగ్యతయము కలది కానిదియు సకృదాఖ్యాత నిర్షాాహ్యా_ఒక్కమారు చెప్పుటచే, ఇతరులందు గూడ (గ్రహింప శక్య మైనది రెండవవిర మగు జాతి. “వృషలీ'అనునది ఇందులకు ఉదాహరణము, కూరదస్త్రీయని యర్థము. వృషల శబ్దము నపుంసక మునందగు ప్రయుక్తము కాదు గాన మూడులింగములు కలది కౌదు. ఒకనిని చూపి ఈఠడు శూద్రుడు అని చెప్పినచో ఆతని పుత్రపొత్రాదు లందు గూడ శూదత్వము (గ్రహింపబడును. అందుచే వృషలత్వము జాతి. అట్టి జాతివాచక మగు వృషలళద్దిముకంటె స్త్రీశ్వమునందు ఈ సూ(తముచేత “జీష్‌” వచ్చి *వృషలీ"అను రూపము నిడ్జింవినది. వృషలళబ్దము పుంలింగము నందు గూడ (ప్రయుక్త మగును గాన అస్త్రీవిషయము; ఇది యోవదము కూడ కాదు.

చరట్జే ॥ నహ. వేదళాథాధ్యేతలతో కూడ, గోత్రం చ ఆపత్యము కూడ, అనగా వేదళాభాధ్యేతృవాచకము, అపత్యవాచకము గూడ-జాళివాచకము. గోత్రమునకు “జొప్రగవీ"ఇత్యాదులు ఉదాహరణము. ఉపగోః అపత్యం న్ర్రీఅను నర్ధమునందు “త స్యాపత్యమ్‌"అను సూ(త్రముచే అణ్‌పత్యయము. ఆదివృద్ధ్యాదు లచే సిద్ధించిన “భౌపగవ*ళబ్దిముకం'పె “టిడ్డాణజ్‌ "ఆను స్కూతముచే (1004) రావలసి యున్న “జీప్‌'ను, బాధించి, సర మగుటచే, 'జీష్‌ వచ్చును. కరీ: “కరేన ప్రోక్తం ఆధీయానా" కరశాఖాధ్యయనము చేయ నడి_అను నర్థమునందు “కలాపివై శంపాయనా న్లేవాసిభ్యశ్చ'అను సూతముచే “ణీని ప్రత్యయము. దావికి “కఠచరకాల్లుక్‌ "అను సూూూళముచే లుక్‌_*కరిళదబ్దిము సిద్ధించినది, ఇపు డిది చరణవాచకము గాన (ప్రకృతసూ.శ్రముచే స్త్రీత్వవివక్షయందు *జీషివచ్చి *కరీి అను రూవము సిద్ధించినది,

బహ్వ్బచీ _ఇది చరణవాచకమునకు మరి యొక యుదాహరణము. బిహవః బుచః ఆధ్యేయాః యస్యాః”అని విిగహము. “బుక్పూరబ్రూః పథా నూనక్షే”అను సూ(త్రముచే (80) సమాసాన్తముగ అకారము. (ప్రకృత సూత్రముచే 'జీష్‌'(ప్రత్యయము.

శ్రీవ్రత్యయాః 97

“పురా కల్చే తు నారీణాం మౌంజీబంధనమిష్యతే

ఆధ్యాపనం చ వేదానాం సావిత్రీవచనం తథా” అను యమాదిస్మృతిచే పూర్వము స్త్రీలకు కూడ ఉపనయన, గాయ్యత్యుపదేశ వేదాధ్యయనము లుండెడి వని తెలియుచున్నది.

జాతివాచకశబ్ద్లమునకు “జీష్‌” వచ్చు నని చెప్పుటచే *“ముండాఆనునది జాతివాచకము కాదు గాన 'జీష్‌ిరాలేదు. అదంతత్వ (సయు క్తమగు "టాప్‌" వచ్చినదిఎముండా. ముండితశిరస్కురాలు.

బలాకౌ -సక్షివిశీషవాచక మగు బలాకాళబ్దము నిత్యన్తీలింగము గాన “అ స్త్రీవిషయాత్‌ "అని చెప్పుటచే ఇచట *“జీష్‌"రాలేదు. క్షత్రియా :-ఇది జాతివాచక మైనను యకారోపధ మగుటచే “అయోపధాత్‌'” అను నిషేధముచే *జీష్‌ "రాలేదు,

“అయోపధాత్‌” అను నిషేధము యకారము ఉపధగా గల అన్ని శద్దిముల విషయమునను (ప్రవర్షించుచుండ కొన్ని శబ్దముల విషయమున ఏతన్ని షేధవ్యా వృత్తిక్షై వార్ధికము చెప్పదిడుచున్నది :_

వా యోవద్యవ్రతి పేదే వాయగనయముతయమనువ్య

మత్యా్యానామ్యవతి పేధా,

హయీ, గవయీ. ముకయీ. “హల_స్టద్ధితస్య"-మనుషీ

యోవధ్యవ్రతి షేధసందర్భమునందు హయ, గవయ్య ముకయ, మనుష్య శబ్దములకు ని'షేధాభావము చెప్పదగినది. అనగా హయాదిళచ్దిములు యకారో పధము లై నను “జీష్‌ొవచ్చు నని యర్థము. ఈ వ్నార్తికముచే సళుజాతివిశేష వాచకము లగు హయాదిళబ్దిములకు “జీష్‌' వచ్చి *హయీి *గవయీ “ముకయీ అను రూపములు సిద్దించినవి,

మనుషీ:మను ష్యళబ్దిముకంచ ఈ వ్నార్డికముచే జీష్‌ (ప్రక్యయము, “మనుష్య ఈ'అవి యుండగా “య స్యేతిచిఅను సూ(క్రముచే (౫0) అంత్యా కారమునకు లోపము. “హల స్త్రద్దితస్య'అను సూత్రముచే (1252) యకారము నకు లోపముఎమనుషీ"అను రూపము సిద్ధించినది. “మనుష్య"ళబ్దిమునందలి యకారము “"మనోర్జాతావజ్‌ యతౌషుక్‌ చ”అను సూతముచే. విహితమగు “యత్‌” రూపతద్ధితావయవము.

898 లఘునిద్ధాన్తకౌముదీ నాం వత్భ్య్యాన్య శ్యామ్‌. యలోపః, మత్సీ. “మత్స్య'"ళబ్దావయన మగు యకారమునకు, జి పరమగునపుడు లోపము వచ్చును. మత్సీ:'మత్స్యశళబ్దిముకంచె పూర్వవార్తికముచే “జీష్‌” ప్రత్యయము చేసిన పిమ్మట మత్ప్స్య ఈఅని యుండగా అంత్యాకారమునకు లోసము_ “మత్స్య ఈ"”ఆని యుండగా (ప్రకృతవాలర్థికముచే యకారము లోపించి “మళ్సీ" అను రూపము సిద్ధించినది. 1269. ఇతో వనువ్యుడాతేం 4 1.605. జీష్‌.. దాక్షీ. మనుష్యజాతివాచక మగు ఇదంత ళబ్బముకంటె, స్రీశ్వమునందు 'జీష్‌ వచ్చును. త్రీవ్రత్యయవిధాయకసూ[తము లన్నిటియందును “ఆజాద్యతష్టాప్‌నుండి “అతః అనువర్థించును గాన 'జాతేదస్త్రీవిషయావయోపధాత్‌ 'అను సూ(త్రము ఇదంతశద్దములవిషయమున (ప్రవర్థింపదు. అందుచే ఈ సూతము చెప్ప బడినది. దాక్షీ:-*దక్షన్య అపళ్యం స్త్రీ 'అను నర్ధమున _ “దక్ష'ళబ్దిముకంటె “ఆతఇ ఇక'అను సూతముచే (101% ఇజ్య్పత్యయము., “య స్యేతిచిఅను సూత్రముచే (28%) అకారలోపము; ఆదివృద్ది. దాక్షిఅని యుండగా శ్రీత్వమున ఈ సూత్రముచే “జీష్‌?, ఇకారలోపము (నూ 216) -'దాక్షీ. 120. శవాతఃు 106. ఉద న్తాదయోపధాత్‌ మనుష్యజొతివాచినః స్రియాం ఊజ్‌ స్యాత్‌ కురూః. అయోపధాత్‌ కిమ్‌-_అధ్వర్యుః-[బాహ్మణీ, పూర్వసూ(తమునుండి *మనుష్యజాతేఃశిఅనుపదము, “జాతేరశ్తీ విషయా దయోవధాత్‌ "నుండి “ఆయోపధాత్‌ ”, *స్రియామ్‌ "అను అధికారసూ తము అను వర్ధించును. మనుష్యజాతివాచంమును, యకారోపధము కొనిదియు నగు, ఉదంత శద్దముకం'టె చ్రీశత్వమునందు ఊజ్‌ "వచ్చును భురూః-“కురుక్షే తన్య రాజా కురుః; తస్యాపత్యం శ్రీ"అను నర్థము

శీప్రత్యయాః రథిథీ నందు 'కురునాదిభ్యో జ్యః*అను నూూతముచే కురుళబ్దముకంటె “జ్య'ప్రత్యయము. దానికి “న్రీియామవ నికు న్లీకరుభ్యశ్చ”ఆను స్తూశముచే లుక్‌. ఈ "కురు శబ్దము “గోత్రం చ చరణే ఃసహ'అను కారికాంశముచే జాతినాచకము గాన ఈ సూత్రముచే “ఊజ్‌ "ప్రత్యయము. సవర్షదీర్తము-'కురూః!'అను (ప్రథమైకవచన రూపము సిద్ధించును. క్‌ న

“ఆయోపధాత్‌' అనుటచే యకారోస మగు “అధ్వర్యు'ళబ్దముకంటె “ఊజ్‌-'రాదు. “అధ్వర్యు'ళద్దిమునకు అధ్వర్యుశాథాధ్యయనము చేయు స్త్రీ యని యర్థము, “గోత్రం చ చరణే సహ”అను వాఠ్యముచే, ఇది చరణవాచకము గాన జాతివాచక మైనది.

12/1 వల్లోళ్ళ 4! 680.

సజ్లూః.

ఉకొరాంత మగు “వబ్లి'ళబ్దిముకంటె కూడ శ్రీత్వమునందు “ఊజ్‌" వచ్చుమ. ఇది జ్లాతివాచకము కాకుండుటచే పూర్వసూ[త్రము (ప్రవర్థింపదు గాన ఈ సూత్రము చెప్పబడినది.

పజ్లూః (కుంటిద్రి'= 'పంగు'ళబ్దముకంటె ఈ సూషత్రముచే. “ఊజ్‌' (ప్రత్యయము; సనర్జ దీరము.

వా, క్యతరన్యోతారాకాలలోవల్స్‌,

శ్వశురశబ్దముకం లె “ఊజ్‌” ప్రత్యయము, రేఫోత్తరన్నర్తి యగు అకొర మునకును, ఉకారమునకును లోపము గూడ వచ్చును.

శ్వ(క్రూ!:- 'శ్వశురస్య శ్తీ'అను నర్థమునందు “శ్వశురళద్దిముకంటె “పుంయోగాదాక్యాయామ్‌'అను సూ(తముచే (1260) 'జీష్‌' రావలసి యుండగా దానిని బాధించి ఈ వ్నార్తికముచే “ఊజ్‌ "ప్రత్యయము; అకొర, ఉకారములకు లోపము .శ్వశ్రూః.

ఉండూ త్తరవదాదౌవమ్యే, 41468,

ఉపమానవాచి పూర్వపదం ఊరూ త్తరపదం యత్‌ (ప్రాతిపదికం తస్మాత్‌ *డ+జ్‌ స్యాత్‌", కరథోరూః,

“ఉపమీయకే అవేనిఅను వ్యుత్చ త్తిచే 'ఉపమా"ళబ్దమునకు ఉపమానము అని యర్థము. ఉసమైన బొపమ్యమ్‌. గుణవచనేత్యాది సూత్రము క్రింద

900 లఘనిద్ధాన్త కొముడీ (5.1 12% పరితమగు “చతుర్వర్డారీనాం స్వార్టేశపసంభ్యానమ్‌* అనువా ర్తికముచే స్వార్ధమునందు *ష్యజ్‌ "ప్రత్యయము. ఉత్తరపద మనుటచే పూర్వపద మనునది ఆక్షీప్త మైనది. ఆపూర్వపదిముతో “కొసమ్య” అనునది అన్వ యించును. ఉపమానవాచకము పూర్వపదముగను, ఊరుళబ్దము ఉ _త్సరవదము గను గల టప్రాతిపదికముకంళకె, త్రీర్వార్థమునందు “ఊజ్‌ "వచ్చును.

కరభోరూః-*కరభావివ ఊరూ యస్యాః సా'అని విగ్రహము ఇచట ఉపమానవాచక మగు కరభళబ్ద్వము పూర్వపదముగను, ఊరుళబ్దము ఉత్తర పదముగను గల 'కరభోరు"అను ప్రాతిపదిక ముకంటె ఈ సూ(తముదే ఊజ్‌- “కరభోరూః' ముంజేయి. మొదలు చిటికిన (వేలి మూలమువరకును గల అరచేతికి వెలుపల నున్న భాగమునకు కరభ మనిపేరు. దానివలె పైనుండి క్రీందకు (క్రమముగ కుదించుకొనుచు వచ్చిన ఊరువులు గలది అని యర్జము.

నంపితళథలక్షణవామాదేళ్ళ, 4 1.170.

అనౌపమ్యార్థం సూత్రమ్‌. సంహితోరూః, శఫోరూః. లక్ష ణోరూః, వామోరూః,

సంహిత, శఫ, లక్షణ, వామళబ్దములు ఆదియందు గల ఊ రుశద్దిము కంచ గూడ న్రీత్వమునందు ఊజ్‌ వచ్చును, నంహితాడిశబ్దిములు ఉపమాన వాచకములు కాకుండుటచే పూర్వసూ[త్రము ప్రవ దర్తింపదు గాన ఈ సూత్రము చెప్పబడినది.

సంహితోరూః సంహితా ఊరూ యస్యాః సా” *“నంహితోరు'ళబ్దము కంట (ప్రకృతసూ(త్రముచే “ఊజ్‌” కలసిన ఊరువులు కలదని యర్థము. 'శఫోరూః:-ళఫౌ ఊరూ యస్యాః అనునర్ధమున ళఫోరుళబ్దముకంటె ఈ సూ(క్రముచే ఈజ్‌. దెక్కలవలె దగ్గరగ కలసి యుండుటచే శఫళద్దిము ఊరు వుల విషయమున గౌణార్థమునందు. ప్రయోగింపబడినది లక్షణోరూః:- “లక్షణా ఊరూ యస్కా౭, "లక్షణ'ళబ్దము ౦ “ఆఅకృఆదిభ్కోచ్‌ అను సూత్ర ముచే (1 81) అచ్‌ ప్రవ్యయము చేయుటచే మంచ్చి లక్షణములు కలవి అని యర్థము. “లక్షణోరు"ళబ్దిముకం టె (పష్ఫృతసూ (తము చే 'ఊజ్‌. వామోరూః- “వామౌంసున్గరౌ, ఊరూ యస్యాః”. వామోరుళబ్దిముకంటె ఊజ్‌ ప్రత్యయము.

శ్రీప్రత్యయాః త్రీ 1274. బొర్జరోవాద్యుఖో టోన్‌, కం[070 ళ్‌ శార్ణరవాదేః, అజో యోబఒకొౌరః, తదన్హాత్‌ జాతివాచినః జీన్‌ ళి స్యాత్‌. శార్డరవీ. బైదీ. (దాహ్మణీం

“అజాద్యరష్టైవ్‌" “డాతేర స్రీవిషయాదయోపధాత్‌”నుండి “అతః 'జాతేః అనువ_ర్థించును. శార్జరవాడిశబ్దములరం'టెను, అణ్‌ ప్రత్యయసందింధి యగు అకారము. ఆంతమునందు గల జాతివాచకములకంటెను. “జీనొ ప్రత్యయము వచ్చును.

శార్షరవీ:-“శృంగరోః ఆసత్యం స్త్రీ అను నర్ధమునందు అణ్‌ (సత్య [్ష. యము; ఆదివృద్ది; “ఓర్జణః” (1005), అవాదేశము. "గోతం చ చరణే; సహ”అను వా్యుము ననుసరించి జాతిర్వ మున్నది గాన జాతిలక్షణ 'జీష్‌ి రావలసి యుండగా ఈ సూ[త్రముచే జీన్‌ ప్రత్యయము. స్వరమునందు విశేషము వై దీ;- విదన్య అపత్యం శ్తీ'ఆను నర్థమునందు “అనృ్ఫష్యాన న్తర్యే బిదాది భ్యోఒజ్‌ "అను సూతముచే (101% “అజఖ్‌”ప్రత్యయము. అఆదివృద్ది. పైవలె చాతిలకణ “*జీష్‌ రావలసి యుండ ఈ సూ(శ్రముచే బీన్‌. (బాహ్మణీ _'బాహ్మ ణన్య అపత్యం ఊ్రీఅను నర్హమున అణ్‌ (ప్ర్య్యయము. జాతిలక్షణజీష్‌ను బాధించి ఈ స్యూతముచే జీన్‌. “బాహ్మణిళద్దిము శార్జరవాదిగణములోనిది. లే

గూ రో లం

గంనూం న్భల యోర్చ్య్రూద్ధి ళ్‌

నారీ.

“నృ” 'నరిళబ్రిములకంటె స్త్రీత్వమునందు *“జీన్‌' ప్రత్యయము వృద్ధియ వచ్చును. “నృ'శబ్దిము బుకౌరాంత మగుటచే. 'బున్నేభ్యో జీప్‌"అను సూత్ర ముచే (287) జీప్‌" రావలసి యన్నది. నరళద్దిమ"ంటపె జాతిలక్షణ మగు “జీష్‌ రావలసి యున్నది వాటిని బాధించి ఈ గణసూ(త్రముడే కజ్జీన్టా 3 వచ్చును, నారీ:-నృశబ్దముకంటె జీన్‌ పర్యయము.. బుకారన్త రవి ్టనా నారీ: .నరశబముకంటె “జీన్‌ (ప్రత్యయము. నర ల య్యూర్లగా ప్ప ష్యేటం

యం తిచ'అను సూగ్రముదే (206) అకారలోవముకీ' * నళ్లురో తనక టేన క తి _ అకారమునకు వృద్ధిలనారీ”. శ ॥ ఉ మ బాకుక00 సా

రగ లఘేునీద్ధానకోమదీ 12705. యూన్నొన్సిం. 41.77, యువన్‌ శద్దాత్‌ స్త్రియాం "తిప్రత్యయః స్యాక్‌. యువతిః ఇతి స్రీప్రత్యయాః. యువన్‌ ళబ్ద్బముకం'కొ స్త్రీత్వమునందు “తి”_ప్రత్యయము వచ్చును యువతిః-యువన్‌ 'ళబ్దముకంటె స్త్రీశ్వమునందు ప్రకృతసూ(తముే “తి'- ప్రత్యయము. “యువన్‌ తి'అని యుండగా “స్వాదిప్వసర్వనామస్తానే'అను సూత్రముచే (18% పదసంజ్ఞ యున్నది గాన “న లోపః ప్రాతిపదికా సస్య” సూత్రముచే (180) నకారంము లోపించి “యువతి'శబ్దము సిద్ధించినది, ఈ కారాంత మగు “యువతీ"ళబ్బము “యుమి శ్రణామిశ్రణయోః”అను ధాతువుకంపి శతృ(ప్రత్యయము చేయుటచే. సిద్ధించిన 'యువత్‌”ళబ్లముకం-ట “ఉగితళ్ళ'ఆను సూత్రముచే (124%) జీష్‌ చేయగా సిద్దించినది, శాస్తా నరే (ప్రవిష్టానాం బాలానాం శోపకారికా కృతా వరదరాజేన లఘుసిద్ధాన్తకౌముదీ. ఇతి (శ్రీవిద్వద్వరవరదరాజకృతా లఘుసిద్ధా ' నకౌముదీ న్యాయాదిశాస్తా 9౦క రవ్యాసంగముచేయువారికిని, వ్యాకరణాధ్యయనమున (ప్రారంభదశలో నుండువారికిని ఉపకరించెడు అఘుసిద్ధాంతికొముది వరదరాజ పండితునిచే రచింవబడినది. నరదరాజవిద్వద్వరునిచే రచిత మగు లఘునిద్ధాంతకౌముది పరీకొము త్తితీర్దూణాం ఆం ధ్రభాషావిదాం ముదే కృతా (శ్రీరామచంటదేణ వ్యాఖ్యేయం సితురాశిషాం ర్య యక్క్టష్టాలేక సంసర్థాద్వ్యాభ్యేయం రచితా మయా “(ఫి “ తనైగవుణ్థాన్టీజానేః పదయోరియమర్చ్యతే. [18.1.1871. రం = గ్రందాశచంి ” శ శుభం భూయాత్‌ / * గీ స, - ఛీ ప్ర లీః న్న. పొడొోరా బాము ౩

సూతనూ ఛీ సూత్రము పట సూత్రము పుట అ అత ఇనిళనా 846 అత ఉపథాయాః 3806 అధికతంచ (81 అత ఉక్‌ 408, 586 అకర్మకాచ్చ ర్‌8ీర్‌ అకిశాయనే తమ 656 అకృత్చార్వధాతు 386 అతోగుజే 177 అకః సవర్డే దీర్హ్యః శిల అతో దీ ర్టోయజ జః ఆష్టోఒదర్శనాత్‌ "ర్ట్‌ఢ్రి అతోథిసఐస్‌ 80 అచస్తాస్వత్‌ లీ$ిలి అతో ౬మ్‌ 158 ఆచితహసి ?85 అతో రోరప్తతాత్‌ శ ఆచికముత॥" 1 4ీన్‌ అతో యేయ! వలీ అచివిభాషా 518 అతోలోపః 817 అచిన్నధాతు 128 ఆతోహలాదేర్ష ఘోః ! ఆచోఒన్నాాదిటి లై ఆతోహేః లి8ి4 అచోబ్డోతి 118 అతఃకృకమి 60208 ఆచోయత్‌ 418 అ(శ్రానునాసిక॥ 5 అచోరహాభ్యాం 48 ఆత్వసన్తన్య బి ఆచః £ెర్‌ ఆదభ్య సాత్‌ శ40 ఆచః పరస్మిన్‌ ర్‌స్‌క్‌ అదర్శనం లోపః శీ అచ్చ ఘేః 110 అదస బొ 208 అజాద్యద న్తమ్‌ 762 ఆదసోమాత్‌ శ! అజాద్యతస్టాస్‌ 876 అదసో౬ పేర్పాదు 208 ఆ జ నగమాంసని ఫ్‌ [4 అద్మిఫభృలిభ్యః 891 అవోకే 885 ఆహరభవళ్చ 788 అకేఃసిచి 628 అదేజ్‌గుణః 20 అడీకుప్వాజ్‌ 88 ఆదః సర్వేషాం 80 ఆణుదిత్సవర్ష్మ స్య [1 ఆద్‌డ్డత రాదిభ్యః 156 ఆత ఆదేః 209 అధికృత్య 808 ఆత ఇజ్‌ 767 అవజ్‌ పౌ [111

904 అఘనిద్ధాన్తకొమదీ

సూత్రము పుట సూత్రము పట అనచిచ 160 ఆ(వ్రత్యయాత్‌ 6085 అనద్యతనే లజ్‌ 288 అభిజ్ఞావచనే 600 అనద్యతనే లుట్‌ ల? అభిని ష్కామతి 80? అనద్యశత నేర్జిల్‌ 854 అభిప్రత్యతిభ్యః 680 ఆనశ్చ 705 అభ్యాసస్యా [8 అనావ్యకః 1786 అభ్యాసాచ్చ శి$( అనిదితాం లశ అభ్యాసేచర్చ ల్‌ అనుదాత్తోప దేశ తలి అమిపూర్వః 88 అనుదా త్తజీత 266 అమ్బార్థ 121 ఆనుదా త్తస్యచర్డు 4రితే అమ్‌ సమ్బుద్ధొ 17 అనునాసికన్య 580 అయామనా 8607 అనునాసికాత్‌ 605 అరుర్ద్విషదజ 024 అనుపరాభ్యాంకృజుః 580 అర్రిపిపర్యోళ్చ శీకీగ్ర ఆఅనుశతికొ 804, 828 అఆ రిలూధూసూ 60౮0 ఆనుస్వారన్య కం అర్జేహ్రీన్లీ 550 అన్ఫష్యాన “|8 అర్థవదధాతు 78 అనేకమన్య “స8 అర్భర్బాః 737 అనేకాల్‌ 08 అర్ధం నపుంసకమ్‌ 7% ఆన్‌ ?72 ఆర్వణస్త్రసా 191 అన్‌ 848 ఆర్శఆధిభ్యోఒచ్‌ 847 అన్తరం బహిర్యో 100 ఆలో ౬ఒన్యస్య [7 ఆ న్తర్బహిర్భా్యాం 745 అలో౬ న్య్యాత్‌ [111 ఆ న్గాదివచ్చ 84 ఆలంఖల్వోః 6060 అన్యధైవం 676 ఆల్బా చ్హరమ్‌ 702 అన్యేభ్యోఒసి 626 ఆల్లోపోఒనః 161 అపత్యం 768 అవజ్‌స్ఫోటా 88 ఆసహ్న వేజ్ఞః 585 ఆవయవేచ 811 అపొదానే 688 అవే త్రాస్తోంర్చ జ్‌ 6007 అప్ఫ క్రఏకాల్‌ [12 అవ్య క్రానుకర 874 అపోభి 241 అనవ్యయసర్వ ర్‌ి! ఆప్‌తృన్‌తృచ్‌ 127 అవ్యయాత్ష్యప్‌ 795 అపూపరజణీ 748 అవ్యయాదాప్పుపః 262

స్యూతనూచీ రి0వ్‌ సూత్రము పుట సూత్రము పట అవ్యయీభావశ్చ 261 ఆడు త్తమస్య 280 అవ్యయీభావశ్చ (000 ఆణ్‌ నద్భాః [21 అవ్యయీభావే 702 ఆతబొణలః 840 అవ్యయీభా వేశర 704 ఆరళ్ళోప 090 అవ్యయీభావః 606 ఆతోఒనుపంరే (21 అవ్యయం విభక్రి 600. ఆతోజీతః " 856 ఆశ్వపత్యాది 708 ఆతోధాతోః 1(6 అష్టన ఆ 191 ఆతోయుక్‌ 601 అస్టాధ్య కొళ్‌ 104... ఆతోయున్‌ 600 అసిద్దవదతా 808 ఆతోలోప 810 అసంయోగాలి ట్‌ 001 ఆతః వ! వివి, లు న్‌ అ స్పిసిచో 401. ఆత్మనేపదేష్వ 8860 ఆ స్తేర్భూః 411 ఆవ్మనేవదేవ్వన్య 498 అ స్టిదధి 10! అత్మమానే 020 అస్మద్భు త్తమః “209... ఆత్మన్విశ్వ 822 అస్మాయా 840 ఆత్మావ్వానౌ 822 అస్యచ్వో 871 ఆదిర నేన శ్రీ ఆస్యతివ క్తి 488... అదిర్హిటుడవః 811 ఆహన్‌ 24... ఆదేచఉపదేశే 810 హఃసరె (5 701 లీ క ఆహఃసరైైక ఆ దేఃపరస్య గన్‌ ఆ ఆద్గుణః 21 స్రకడారాచేకా 100. ఆన్‌ న్రవదేశస్మిన్‌ 171 అల (18. ఆద్యన్నాటకితౌ 61 ప్రా ఆకారోఒరధి 688 ఆజిచాపః 11) నిలోట్‌ 286 ఆజోనాస్తియామ్‌ 1(0 చే ఆచహౌొ 51 ఆన్మహతః 704 ఆచ్చీనద్యో లర్‌ ఆభీస్ష్రే 6174 ఆటశ్చ 1921 ఆమసర్వనామ్నః ఫ్‌ ఆడజాదీనామ్‌ 801 ఆమేతః 8682

తీర లమువీద్ధాన్నకొమరీ ఆమః 317 ఇద మోమః। [16 అమ్‌ (ప్రత్యయవల్‌ 858 _ ఇదమోర్హిల్‌ 858 ఆయనేయీ “గ6 ఇదమోహః। 850 ఆయాదయ 816 ఇదితోనుమ్‌ 811 ఆర్థధాతుకే 880 ఇదుద్భ్యామ్‌ 140 అఆర్హధాతుకం 28 ఇదోఒయ్‌ పుంసి 16 ఆర్టధాళుక స్యే క ఇదం కిమోరీశ్‌ కీ 804 ఆశిషిలిజ్‌ 282 ఇనణ్యనపత్యే 788 ఆసర్వనామ్నః 224 ఇన్టివరుణభవ 888 ఆహస్టః శర... ఇనేచ శ్రి ఇన్‌ నొపూషా 185 ఇ ఇరీతోవా శీగిలి ఇకోఒచివిభ క్రౌ 158 ఇవేప్రతికృతౌ 808 ఇకోఒసవర్డే 45... ఇషగమియమాం క్‌) ఇకోరుల్‌ రర... ఇష్షావభ్యశ్చ 110 ఇకోయణచి 14 ఇష్షస్యయిట్‌ చ 861 ఇగువధళ్ఞా 620... ఇన్స్‌సుక్షా నాత్క! 785 ఇగ్యణః 1860 వాల జాలి ఇచ్చా (8 ఈ ఇజాదేశ్చ 8” ఈచగణః న! ఇట ఈటి 02 ఈదూదేద్ద్వివచనం 40 ఇటోఒత్‌ 864 ఈద్యతి ఐ 018 ఇడత్య రి 882 ఈషదసమాపొ 862 ఇణోగాల జీ 417... ఈషద్దుస్పుపా 608 ఇణోయణ్‌ 118... ఈహల్యఘోః 450 ఇణః షీధ్వం 860 ఇవరాభ్యోఒపి 851 ఉడి ఇళశ్చ 289) ఉగవాదిఖ్యోయత్‌ 820 ఇతోఒత్సర్వ 102 ఉగితెళ్చ 877 ఇతోమనుష్య 888 _ ఉగిదచాంసర్వ 188 ఇదమషశ్‌ 8139 ఉచ్చ్చేరుదా త్తః 6 ఇదమస్థముః ర్‌ 5 ఉజ్యుతి 815

స్యూతఘాచీ 906 సూత్రము పట సూూతము పట ఉణాదయోబహులమ్‌ (054 ఉషవిదజాగృథ్యో 486 ఉతశ్చ(ప్రత్యయా 851... ఉశ్చ 882 ఉతో వృద్దిర్లుకి 4100 ఉస్యపదాన్నాత్‌ 848 ఉత్సాదిభ్యోఒణ్‌ 761 టిం ఉదఈత్‌ 216 ఉదశ్చరసృకర్మకాత్‌ 586 ఊకాలోజ్మ్య 9స్వ గ్‌ డికజుత 808 ఉదితోవా 878 ఉదోషపూరణన 415 ఊతియూతి గ! న రే న ర కోరూర్తరపదా 800 క ల! 748 ఊర్జోతేర్విభాషా 94 న్రభాలీం జ కోట్టైకేర్విధాషా శ00 ఉపదే శేఒజను * ఊర్యాదిచ్వి 725 ఉపదే శేఒత్వతః 802 ఉపపదమతిజ్‌ ౨28 బు ఉపమానాని ళా! బుక్పొరబ్బూః 756 ఉపమానాదాచారే 578 బుచ్భతగ్రాతామ్‌ శీ? ఉపసర్గ(ప్రొ 410. బుత దర్‌ 120 ఉపసర్జాదృతి న! బుకశ్చసంయోగా దేర్గుణః తి(5 ఉపశర్గాః కియాయోగే 80 బుక శ్చసంయోగా దేః థ8ి8్‌ ఉపసర్షాదధ్వనః 7686 బుతో జీసర్వ [27 ఉపసర్గాదసమా సే 808 బుతోభారద్వాజస్య 808 ఉపసర్షస్యాయతౌ వ్ర? బుత్యక। శరీ ఉపసర్లేచ (9. బుత్విగ్గధ్భక్‌ 185 ఉపసరే ఘోఃకీః 6081 బుదుశనస్‌ పురు 127 ళా ఉపసర్జ నంపూర్వమ్‌ 608 బుద్ధనోఃస్యే 848 ఉపొచ్చ గ్‌0(0 బున్నేభ్యోజీప్‌ 151 ఉపాత్పఏతి ర0కి... బుష్యన్హక 760 ఉభాదుదాతో 805... బుహలోర్ద్యర్‌ 810 ఉభే అభ్యస్తమ్‌ విప ణ న్‌ బ్‌ ఉంణ్‌రపరః 22 ఉరర్‌ 818 మూత ఇద్దాతోః క్ట్‌11 ఉరః ప్రభృతిభ్య॥5ప్‌ కశ? ఖూదోరప్‌ 650

రికి లఘునిద్ధాన్తకొముదీ సూత్రము పుట సూత్రము పుట నీ ఓమా జోళ్చ లి( ఏకవచనస్యచ 28 స్థం 02 పభననంబద్ది న. పుడల్య్యవకే క్‌ ఏకాచజపదేశే 820 నాప్‌ 102 ఏకాచోబళో 1607 జౌ ఏకాజు త్తరపదేణః 186 బొజఆపః 180 ఏకోగో (తే 788 బొతోమృసోః 107 ఏజఃపదానా దతి 86 బాత్‌ [15 ఏజీసరరూపమ్‌ 81 ఆ ఏజ్‌ (హస్వాత్‌ 86 క్ష ఏచఇగ్ద 9స్వాదేశే 164. కర్త్వాదిభ్యో [88 ఏచోయవాయావః 18 కర్యాయాః 770 ఏజేఃఖశ్‌ (94 కిపిజ్ఞాత్యో 88! ఏత ఈదృహువచచే 281 కమేర్తిట్‌ లకీ వీకఐ 888 | మౌగొబ్లైక్‌ గ్ర ఏత తదోః 75 కరణేయజః (600 ఏతదః 88 కర్తరిర్మ ర8ి ఏతిస్తు 614 కర్తరికృత్‌ 610 ఏశేశోరో, 110. కరత్‌ 271 ఏతేరిజీ 418. కద్తురీప్పిత 600 పించ్‌ 658 క_ర్భ్రుకరణేకృతా 78 ఏర నేకాచో 198 కర్మణాయమభి 681 ఏరుః లైర్టీల్లై కర్మణిద్వితీయా 080 ఏరి జీ 841 కర్మణ్యణ్‌ 621 ౯ ॥ కర్మవత్కర్మణా (08 నః కష్టాయగ్రమణే 6580 ఓతఃళ్యని 407 కిస్కాదిషుచ “శ ఓత్‌ శ). కొనాామేడితే 60 ఓదికశ్చ 607. కామ్యచ్చ 570

శ్యూతకూచి 909 సూత్రము పట సూల్రము పట కాలసమయ 656 _క్తక్తవదూ (08 కాలాట్టిజ్‌ ి _శ్ర్రంర్మమ్‌నిత్యమ్‌ 600 కి వ్య్వాతోసున్‌ 201 క్‌దా?ిషి వ్ర) ల్యిచిచ ర్‌75 కిమశ్చ &్‌క్‌ క్యస్యవిభాషా ర్‌77 కిమిదభ్యాంవోఘ:ః 834 శ్రిమాడిఖ్యోవున్‌ 786 కిమే త్తిజవ్యయ 857 ఉమఃపంస్మై 8888 కిమోఒత్‌ 85 శ్రీతాాళ ౮ రణ 801 కిము!" 1 శి క్యాఏదిధ్యఃళ్నా గ్ర$ి కిరతౌలవనే 62 క్వొసుశ్చ (88 కింయ త్తదో 8[8 క్వాకి 851 కింసర్వనామ 816 క్విన్‌ పక్కృయస్య 107 కుగతిపాదయః 728 క్విష్ప (98 కుతిపో। 88. కత్రార్దః 72 కుత్పితే 808. కొయోమః 6008 కుప్యోఃకపొచ 88... తభ్నాదిషుచ 580 కుముదనడ 8) కృస్యాచి 420 పదన్గాది 774 ఖ కహా ళ్చుః 804 కృఖో పేరు 82) అధవా నో క కృజ్భ్ళాను పయు 318 4 వ్‌. న. (01 కృత్యల్యుటో (62 శతా ఎం ర్య కృత్యాః (01 గ్‌ కృదతిజ్‌ 106 గలిశ్చ 125 రృన్మేజన్తః 200... గన్ఫనావకేప 588 కృభ్వ స్తియోగే 871... గమ్‌హనజన 858 కృసృళ్ళవృస్తు లప] గమేరిట్‌పర గిగ్ట్‌క కేళశాద్వో 811. గర్జాదిధ్యోయణ్‌ “గ్టి1 కోళాడ్డణ్‌ 809 గహాదిభ్యశృ 707 క్క్‌జీతిచ వ్ర గాజ్యూటాది 422

010 లఘనీద్ధాన్తకొముదీ సూత్రము పుట సూత్రము పూ గాజ్‌లిటి 120 జేపథమమోరమ్‌ 202 గాతిస్ట్థాఘు వలి జేరామ్నద్యామ్నీభ్యః 12 గుణవచన 880 జే్యః $0 గుణోఒపృ క్రే 488 జోఃకుక్‌ 61 గుణోఒరి 847... జ్యొప్పాంతిపది 80 గుణోయజ్‌లుకోః 56 చ గుపూధూప తి 4 చజీ 889 గురోశ్చహలః రక్‌ చజోఃకు 618 గేహే? 000... చతురనడుపో 170 గోతోణిఠ్‌ 87 చతురీ తదరా 0 గో తాద్యూన్యస్త్రియామ్‌ 705 చతులీ సం [పైదానే 6085 గోపయసోర్యక్‌ 812 చరతి 814 గోరతద్దితలుకి 78 చరేషః 622 గోళ్చపురీషే 812... చాదమోఒనస త్తే 42 గోస్త్రీయో 726 చారేవ్యన్వః [49 (గ్రహిజ్యా 408... బజోలకీ 475 (గ్రామజనవిన్దు 781 చిణ్‌ భావకర్మణోః ఠ్‌లి|ీ (గ్రామాద్యఖజఖౌ 708 చుటూ 8 ఘ చోఃకుః 108 చొ ఃిగ్‌ ఘజిచభావ (057 చ్చో్యోఃకూడ (47 ఘుమాస్థా శీల? చిలుజి బర్త్‌ ఘర్డితి 100 చనన లింగ్‌ ఘ్వసో రేద్ధా 12 చ్వొచ గ జ ఛ జమోహస్వాదచి 81 ఛాదేర్షే ఒద్వ్యుపసస్య లి జసిజసోళ్చ 110 లేచ జనిజ్యోః 1 జ జీచ్చ శ్రి జక్షీత్యాదయ।ః విరి జిత హసగ్వళ్చ 1144 జనపవళద్తార్‌ 770 స!

స్యూతహాచీ ర సూత్రము పుట స్తతము ప్పట జనపదేలుప్‌ “8 'మేురుస్‌ విగ్ట1 జనవనఖనాం 538. యోనః 271 జనివధ్యోశ్చ శీర్‌ న టి జరాయాజరస 1[02 టాజనిజసా 88 బశ: [9 101 టికి ఆత్మ నేపదానాం ఏిగ్స్‌గ్ట్‌ భబెణుతి శీ ర్‌ సీ, 154 జసిచ 10” పః 899 జహాతేశ్చ శీ[0 ట్వితో ఒధుచ్‌ / జహాతేళ్చ క్తి 078 ర జాతేరస్తీవిషయా 805 (॥ రగాయస్తా నేళ్యః 803 జిహ్వామూలాంగు 801 రే కి 770 జీవతీ తు 785 శి జూసిచ థీ10 డ జాపోత్యాది 448 డతిచ 116 జ్ధాస్తక్‌రు ర45.. ఈనిధుట్‌ 82 జ్ఞాజనోర్జా (74 డ్వితః _క్రి్రః గ్ర జ్యచ 860 ఢ జ్యాదాదీయసః 800. క్రోఢేలోవః 889) జ్వరత్వర 08%... రలోపేపూర్వన్య 78 రు ణ రుయోహో ర్‌ ణలు తమోవా ఇగ యయః “08 అీిచళ్చు క్‌ యయః 189... జిజాంత్రయాణామ్‌ 180 యరోర్యురినవర్షే రక్‌. ణి శద్రుశ్రు 869 యలాంజక్‌ రు? 16 ణే5విటి 8609 రలాం జకోఒ న్తే ర్‌ి ణోనః 808 రులోరులి 129... ణొచద్యాపరాయా 8009 రుషస్తతోర్టో ౯8%) ణ్యాస శ్రన్గో 6048 రుస్యరన్‌ 481... ణ్యుల్‌తృచౌ (19

012 లఅఘునిద్ధాంతకౌముదీ సూత్రము పుట సూత్రము పట

నా శతపరస్తత్నా లస్య ల

తడానావాత్మ 26 తపోఒనుతాపేచ (01 తతఆగలః 804 శయూరేవకిత్య (11 తత్పురుషేకృతి 033. కిరతి | తత్పురషస్యా 701... శర పమపొఘః ీ తత్నురుషః 77... తవకమమరా 798 త్పురుషః సమానా 710... తవమమౌజసి 208 తత్పకృతవచనే 8608 శీవ్యలత్తవ్యా [| త(క్ర్రయోజకో సగ? తసౌమత్వగ్ధే 811 తత్ర జాతః 801 ఈస్థస్థమిపాం 288 తత త స్యేవ రల? తస్మాన్నుడచి 722 తత్ర భవః 809 తస్మాచ్చనో 87 తత్ర సాధుః 813) తస్మాదిత్యు త్తరస్య గ్‌| త(త్రోదృృత 770 తస్మాన్నుడ్‌ద్వి 812 తతోపపడం ౧౭7. సస్మిన్నజిచ ర్ట? ఈదధీతే 183 తస్మిన్నితి 11 తదర్హతి 825. తవ్మైపితిమ్‌ 821 తదస్మన్న ప్రీతి 787 తస్యనివానః 76 తదస్య సంజాతం $88 తిన్మపంమా (6 తదస్యా స్మ్యస్మిన్‌ 84) తస్యపూరణే 800 తదోః నఃసా 202... తఈన్యభావస్ట్వ 827 తద్గచ్భతి 807 తస్యలోసః | తద్దితళ్చా ల్‌8 తన్యవికౌరః గి 0 శద్దితాః 704 తస్యసమూహః గల తద్ధితార్థో త్రర 716 తస్యాపత్యమ్‌ గట్ల తద్రితేష్వచా 77. తస్యేదమ్‌ [0న తదాజస్య "గ్‌ త స్యేళ్వరః 83 రద్వహతి 817 తాన్యేకవచన వరికి తనాదిర్భజ్‌ భ్యఉ? 107, 581 తాసస్యో వ త నాదిభ్యః ర్‌త్రి?ి తిజళ్చ 856 ళకోతేర్యకి 600. తిబిన్ట్రీజి £07