Telugu Krishna Zilla communist udyama gadalu. - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

శో ఇ కాలా రాలలో ఇ కావికన 1 , . | | 2 ( న “న "| | ప స చ్యొగధనుల వీర చరితలు ' ...' న సాం మం ల ల ఖా క్‌ క న గ. | భీ టీ పలు... భారతకమ్యూనిస్తు పార్టీ(మార్మిస్టు) .- వన న శ =. హ్‌ య న చ్‌ నా న (హస. కృష్ణా జిల్లా కమిటీ .

కృడ్ణాజిల్లా కమ్య్యూనిస్తు ఉద్యమ గాధలు త్యాగధనుల వీర చరితలు యు. రామకృష్ణ భారత కమ్యూనిస్తు పార్టీ (మార్క్సిస్టు) కృష్ణాజిల్లా కమిటీ

1111111111 69217 గ న. . శూ యా. నగ నాన భి గ్‌ 72 ౧/2 న్‌ ల 6౧6 నెలం ౮ శాప్రచురణ సంఖ్య : 1225 మ గో ప్రధమ ముద్రణ : జనవరి, 2012 భా. య ల్‌... వెల:ల150 చావలాడొ ప్రతులకు ప్రజాశక్తి బుక్‌హౌస్‌ 1-1-187/1/2. చిక్కడపల్లి, హైదరాబాద్‌ -20. ఫోన్‌ :; 27608107 బ్రాంచీలు హైదరాబాద్‌, విజయవాడ, విశాఖపట్నం, తిరుపతి, ఖమ్మం, హన్మకొండ, నల్గొండ, గుంటూరు, ఒంగోలు ముద్రణ ప్రజాశక్తి డైలీ ప్రింటింగ్‌ ప్రెస్‌, హైదరాబాద్‌

న్‌ ఆ

విషయసూచిక

కమ్యూనిస్టు వీరయోధులకు అరుణాంజిలి ....౨౦౦ంంంంయంలరలరతతతరచరవరంరంరవం000000000000000000000000000 44004444 హ్‌ ఈపుస్తకంగురించి.. ౨౦౦4౦౦౦౦ తదంధరరరలతరదతదలరరరరలరతనవవరంరం వంత 0రవంవంతలలలత ల్ల నేపధ్యం ౨౦౦౦౦ వరతరరదతరత తరవత రతందతంరతంరంం 00000 0000000000026000800006006050 400602 '్రో జైల్లో విష్లవకారులద్వారా కమ్యూనిస్టు ఓనమాలు .......౨౨౨౨౦౦౦౦౦౦౮0రంతరరరరలరలరరంంల లలల లంలలఆలం శేగో నిజాం వ్యతిరేక పోరాటానికి తోద్చాటుగా తునికిపాదు సరిహద్దులో రాజకీయ పారశాల ........౨౨౮౦4 19 తొలినాళ్లలో కృష్ణాజిల్లాలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ నిర్మాణం ......౧౦౦౦౦౦౦౦౦౦౦౦౦౦౦తరరవంయలతయలంలంు 2ప్రు కృష్ణాజిల్లాలో రైతు రక్షణ యాత్ర యటం చలల ప్రి స్వతంత్ర భారత్‌ రహస్య పత్రిక వెలువడింది గన్నవరం నుంచే ౦౦౦౦౦౦౦ రలంంంయంలలంంంం హల అఖిల భారత రైతు మహాసభకూ... జై!!! ఎఎఎయయలపరతరరలలలలరలంలయయయంలంతంంం. హరో ప్రజల కోసం ప్రజిలే నిర్వర్తించిన బృహత్తర కార్యక్రమం డిడి 43ళ ప్రజల్లో చైతన్యానికీ, విద్య, విజ్ఞానవ్యాప్తికీ పూనుకున్న గద్దె లింగయ్య లుల శ7 రైతాంగానికి బహుముఖ సేవలందించిన చలసాని వాసుదేవరావు ....... రరర టంవులలలలం. జీర వీరోచిత, చారిత్రాత్మక చల్లపల్లి జమీందారు వ్యతిరేక భూ పోరాటం.షుయంంయయులులంం ద్‌2 వెలువోలు లంక భూముల పోరాటం లాల 612 మునగాల పరగణాలో వీరోచిత సత్యాగ్రహ పోరాటం అంచన లలాట ఆఅ మైలవరం జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటాన్ని కదం తొక్కించిన కమ్యూనిస్టులు దంత నం. నిజాం నియంతృత్వానికి ఎదురు నిలిచిన పరిటాల రాజ్యం రదర. భి నేనెలా పార్టీలోకొచ్చాను? ఎందరు సయం ేంయయయయయయంంలంంంంం టిద్‌ మేము పార్టీలోకి ఎలా వచ్చాము? ంలదలలచలుయవయయిం.. ద్రోగ తెలంగాణా సాయుధ పోరాట యోధులకు రక్షణ కేంద్రంగా బెజవాడ ప్రడాశక్తీ నగర్‌ ......౨౨౮౮౨౦ఆఆఐ లి అమానుషానికి పెట్టింది పేరు బెజవాడ పోలీసు క్యాంపు ఎఎంంయయ్తయతంలతరాలలయలలణలలల. ప్రా దిగంబరులను చేసి గాంధీజీ విగ్రహం ముందు ప్రణమిల్లజేసి ఎండయయయలలలలలయులలలలల పు స్య/ కడలూరు జైలు కాల్పుల్లో అనుమర్లపూడి వీర మరణం లపల దరరరలలలలలయయయ కేకే భట్లపినుమర్రు యోధుల రక్తతర్వణం .౨౮౦౦లదతలలరరతతరరరలందరతంవరరరంయయయయ::6 ేెడ్‌ అగ్రనేతల అజ్జాత కేంద్రం వీరులపాడు యంతయు శే 0 ఆయుధ సీకరణకు మంచికంటి నేతృత్వంలో కృష్ణాజిల్లా సరిహద్దు గ్రామాల్లో దాడులు ౨ 111 కూర భూస్వాములూ, వారి తాబేదార్లపై ప్రజా ప్రతిఘటనా చర్యలు..ంంలలయులలయులల శ శేట్ర్‌ గర సల్‌ కనికరం చూపలేదు మాతోనే జాన జైల్లో ఉంచారు. లలల (17 పదాదొబిద్దతో జైలుకు వెళ్ళామా 119 తెలంగాణా యోధులకు తిరువూరు ప్రాంత బాసట ఎంలలలలరాలరలాలాలాయలలంంం 1121 పోలీసులకు చికృకుందా నేతలకు సమాచారం ఇచ్చేవాళ్లం ఎంతలా శే పోల మా ఇల్లే దళాలకు రహస్య స్థావరం .ంంలయులలలిు శే వర్తి బాలుడిగా లజ్డాత వీరులకు అన్నం మూటలందించా తరరలదలవయలలల. శే పై ఒక్కొకరికి వందేసి దెబ్టలుయదతతందదతరాలలలయయలతలల శే పైపు ఊటుకూరులో మీర్జాపురం జమీందారు దౌష్ట్వాలకు ప్రతిఘటన్త 137 గంపలగూడెం కేంద్రంగా ఎన్నో వీరోచిత ఘట్టాలు _డయడుయయలలలలలంం శ హం “ఆ వరుగ్లి పసుపు బట్టలతోనే పోలీసు క్యాంపుకు పట్టుకెళ్తారుంతలలం శేటేప్ర మళల్లేల నరసయ్యగారిల్లే సుందరయ్యగారి ఆశ్రయ కేంద్రం ..ఎ౦ఎరయయదయలలరరలలలరలయలయలాలాలాలంంయం శేడ్వేట్‌ మొఖాసాదారు దివాణానికి తీసుకెళ్లి చిత్రహింసలు పెట్టారు. లంత శేరి

పశువుల కాపరి నుంచి సాయుధ పోరాట యోధుడుగా.. ౦00400000006100000000000 0000000000 92002000062 9002 9ఇ5050005020002024 క బ్రిటీషువారి నెదిరించినందుకు మా అన్ననూ, నన్నూ చితకబాదారు ౨౨౦౦౦౦౦౦౦౦ 159 బెజవాదలో రొదీల అరాచకానికి ప్రతిఘటన ఎఎం రరతుంటటటుల 15 పెనుగంచిప్రోలు పోలీసు స్టేషన్‌పై దాది నలా శేరి అప్పయ్య ఉసురు పోసుకుని అఆ పోలీసులు చచ్చారని జనం తిట్టిపోశారు ...........44444000000000006 666600 1169 వత్సవాయి - బోనకల్లు మధ్య పోలీసు నాకాను పడగొట్టాం ౨౨౮౦లలో లవతంలలలలలల శే గ మా అయ్యలను నిలువునా కాల్చి చంపారు యర వటటలటంలలు 1 గె నిజాం దౌర్జన్యాలను సాగనివ్వబోమంటూ... ౦౮౦౦ల ంలలలంంలుం 175 అమరవీరుల ఆశయపధం అదే సమసమాజానికి గమ్యం _..౨ఎ౮౮యంలంంంరలతదం రరర మాంగల్యం, చేతిగ్రాజులు పార్టీకి సమర్పించాను ..౦౦యలరతదలరతలరరతతప త వలమంమంలు 15 కాలంలో స్త్రీల అనుపమ త్యాగాలు... తలంటు య పోరాట యోధుడు చంద్ర రాజేశ్వరరావు .యయయయలతలలరరలయంలలం 193 బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి నందూరి ప్రసాదరావు యయయయతతలతయలులలలయులలల 197 నిబద్ధతకూ, నిజాయితీకి మారుపేరు గుంటూరు బాపనయ్య .యయంలలయంతంయలంలలాలంలలంంం 203 ఆదర్శ కమ్యూనిస్టు మానికొంద సుబ్బారావు ఎలయ తయయలయలయలలారలాలాలలలంల 207 పార్టీకోసం, పత్రిక కోసం జీవితాన్ని అంకితం చేసిన డివి సుబ్బారావు ..యయయయయలాలలలు 213 మహిళాలోకపు మణిపూస మానికొండ సూర్యావతి.యయలలలులు 2% 7 ఉరిశిక్ష నుంచి తప్పించుకున్న అట్లూరి శ్రీమన్నారాయణ రతి ఆంధ్ర జాతీయ పునరుణ్జీవనోద్యమంలో కృషిచేసిన మద్దుకూరి చంద్రశేఖరరావు ఎయయయయయయలం 229 తెలంగాణా పోరాట యోధుల సైనిక శిక్షకుడు తమ్మారెద్ది సత్యనారాయణ యయలంలంట పప విద్యార్థి ఉద్యమాలకు నేతృత్వం వహించిన దాసరి నాగభూషణరావు యనమల 2ప7 అవిశ్రాంత కమ్యూనిస్టు కలం యోధుడు బొమ్మారెద్ది.యయలటలతయయయలల బైడే1 పిన్నవయస్సులోనే జాతీయ జెందా ఎగురవేసి జైలుకెళ్లిన కాట్రగద్ద శ్రీనివాసరావు యయ 243 జమీందారీ, మొఖాసాదారీ వ్యతిరేకోద్యమాల్లో ముఖ్యపాత్ర పోషించిన పేట రామారావు. 245 తెలంగాణా సాయుధ పోరాటంలో నుంకర వీరభద్రరావు కీలక పాత్రల 247 తెలంగాణా పోరాట వెన్నుతట్టు ఉద్యమానికి బాసటగా నిలిచిన కామ్రేడ్‌ గుందాబత్తుల......................... 249 పార్టీపై నిషేధం విధించబోతున్న విషయాన్ని ముందే చేరవేసిన ఎకెఆర్‌ది యయ 251 స్వతంత్ర భారత్‌ పత్రిక కలిగి ఉన్నందుకు గుంటక పుల్తారెడ్డికి జైలు శిక్షల 253 గాంధీ పిలుపుతో కాంగ్రెస్‌ కార్యకర్తగా...సామ్యవాద సంకల్పంతో కమ్యూనిస్టుగా. 255 సమరశీల పోరాటాలకు నేతృత్వం వహించిన మండేపూడి నాగభూషణరెద్ది............................... 257 తెలంగాణా పోరాట స్ఫూర్తితో పార్టీవైపు అకర్షితుదైన అయితా రాములు ఎయయయయయయలలి 259 వీర తెలంగాణా వెన్నుతట్టు ఉద్యమంలో తొలి అమరుడు చింతపల్లి పాపారావు. 61 గన్నవరం తాలూకా అమర వీరులు రత్త 265 బందరు తాలూకా అమరవీరుడు ననన అమరయోధుడు చల్లపల్లి నారాయణరావు (దివి తాలూకా అమరవీరులు యల 209 మైలవరం తాలూకా అమర వీరులు లయలు 313 నూజివీడు తాలూకా అమరవీరులు అవలం 318 విజయవాడ తాలూకా అమరవీరులు యయ 2 గుదివాద తాలూకా అమరవీరులు చలల 320 తిరువూరు తాలూకా అమరవీరులు కనను నందిగామ తాలూకా అమరవీరులు యయా మునగాల పరగణా అమరవీరులు చయలు 09 1952 శాసనసభ ఎన్నికల్లో విజేతలైన కమ్యూనిస్టు యోధులు ఆం ఆనాటి ప్రడానాట్యమండలి ఉధృత కార్యకలాపాలు? ఎలమర్రూ...కాటూరూ! త్తం. 363 మన వీర పాపయ్య (చెంచుల కధ) న ననన నో

కమ్యూనిస్టు వీరయోధులకు అరుణాంజలి

ఆంధ్రదేశంలో కమ్యూనిన్దు దద్యమానికి వురిటిగద్ధ కృష్ణాజిల్లా. కామేడ్‌ వుచ్చులవల్లి నుందరయ్యగారితోపాటు కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ ఆద్యుల్లో ఒకరైన చండ్ర రాజోశ్వరరావు ఈ జిల్లాకు చెందినవారే. రాప్ర కమ్యూనిన్దు ఉద్యమంలోను, రైతు, కార్భిక ఉద్యమంలోను ప్రముఖపాత్ర వపొంచిన నండూరి వ్రసాదరావు ఈ జిల్లాకు చెందిన వారే. రాష్ట్ర నేతలైన మద్దుకూరి చంద్రశేఖరరావు, చలసాని వానుదేవరావు, గుంటూరు బావనయ్య ఈ జిల్లావారే. 1934లో రాష్టంలో కమ్యూనిన్దు పార్టీ స్టావన జరిగిన నాటి నుండి పార్టీ నిర్వపొంచిన అన్ని ఉద్భమాలలోను కృష్ణాజిల్లా ప్రముఖ పాత పోషిస్తూనే వచ్చింది.

జిల్లాలోని అనేక (ప్రాంతాలలో ఎన్నో చారిత్రాత్యక పోరాటాలు, ఉద్యమాలు పార్ట నాయకత్వాన నిర్వపొంచబడినాయి. మునగాల, చల్లపల్లి, మైలవరం జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటాలు పార్టీయే ముందుండి నడివించింది. 942లో చల్లవల్లి జమీందారు తన ఎస్టేట్‌లోని మంగళావురంలో బంజరు భూములు సాగు చేసుకుంటున్న వారి నుంచి వాటిని లాక్సోవదానికి ప్రయత్నిస్తే దానికి వ్యతిరేకంగా (ప్రజలు తిరుగుబాటు చేసి నిలబెట్టుకున్నారు. కా(యమేడ్స్‌ చం(ద రాజేశ్వరరావు, చల్లవల్లి నారాయణరావు, గుంటూరు బావనయ్యలను గుర్రాలతో తొక్సించారు. ప్రజలపై లారీఛార్జీ చేశారు. 1947 వద్రిల్‌లో చల్లవల్లి రాజూ దుర్శార్గాలకు వ్యతిరేకంగా ధీరవనిత బావిరెడ్డి వియ్యమ్మనవో నలుగురి వీర మరణంతో ఉద్యమం కార్చిచ్చులా ఎస్టేట్‌ అంతటా విస్తరించింది. 42 మంది ఆత్మబలిదానంతో ఈ ఎస్టేట్‌లో వేలాది ఎకరాలు పేదలకు వంవిణీ చేయబడ్డాయి. మునగాల వరగణాలో నాలుగు వేలు, మైలవరం జమీలో రెందు వేల ఎకరాలు (ప్రజలకు దక్కాయి. 82 వేల ఎకరాల విస్తీర్ణం కలిగి ఏదు (గ్రామాల వరిటాల రాజ్యం ఏదాది కొనసాగి వెట్టిచాకిరీని నిర్మూలించింది.

కమ్యూనిన్దుపార్హీ రాప్ర కార్యాలయం విజయవాడలోనే ఏర్పాటు కావడంతో జాతీయ, రాష్ట నాయకులతో కృష్ణాజిల్లా ఉద్యమానికి నేరుగా నంబంధాలు ఉందేవి. విజయవాదలో బలమైన కమ్యూనిన్హు ఉద్యమ నిర్భాణం జరిగింది. [944లో విజయవాదలోనే ఆలిండియా రైతు మవోనభ (బ్రవ్మోాండంగా జరిగింది. కామ్రేడ్‌ నుందరయ్యగారి నాయకత్వాన బందరు కాల్వ వూడిక తీసివేత లాంటి బృవాత్తర కార్య(క్రమాలను పార్టీ నిర్వపాంచింది. 19468 నుండి పొరుగునే ఉన్న తెలంగాణాలో నిజాం వ్యతిరేక పోరాటం జరుగుతున్న సమయంలో కోస్తా జిల్లాల ఉద్యమం అండగా నిలిచి ఆర్థికంగా, ఆయుధ నరఫరా ద్వారా, కార్యకర్తలకు, నాయకులకు రక్షణ కల్పించదం ద్వారా నవోయ సవాకారాలు అందించింది. దీనిలో కృష్ణాజిల్లా ఉద్యమం ముందువీరీన నిలిచింది.

కమ్యూనిను ఉద్యమంలో ఇంతటి పాత్ర నిర్వపొంచిన కృష్ణాజిల్లా వర్ల శ్యతువుల దాడులకు, ప్రభుత్వ క్రూర నిర్బంధానికి కూడ అంతే తీవ్రంగా గురయింది. జమీందార్హ్డు,

భూస్వాముల తోడ్దాటుతో కాంగ్రెస్‌ పాలకులు నాజీలను మరిపించేలా ఘోర దురంతాలకు పాల్పడ్డారు. గ్రామాలను పోలీసు కాన్సన్‌(టేషన్‌ క్యాంవులుగా మార్చేశారు. ఎందరో కాయేడ్స్‌ను క్రూర చిత్రపొంనల పాల్టేశారు. కమ్యూనిస్టు ఉద్యమాన్ని రక్తపుటేరుల్లో ముంచారు. గన్నవరం (ప్రాంతంలో కామ్రేడ్‌ బింతపల్లి పాపారావును తొట్టతొలిగా బలి తీనుకున్నారు. అది మొదలు జిల్లాలో 2120 మంది కమ్యూనిస్టులను అత్సంత పాశవికంగా కాల్చి చంపారు. కాటూరు, ఎలమగ్రు గ్రామాలలో గాంధీ విగ్రవాం ముందు ప్రజలను నగ్నంగా ఊరేగించదం లాంటి అతి హేయమైన చర్యలకు పాల్పడ్డారు. పాలకులు, భూస్వాములు, వారి తొత్తులు ఎన్ని ఘోరాలకు పాల్పడినా (వజలు బెదిరిపోలేదు. వీరోచితంగా (వతిఘటించారు. పోరాడే నాయకులకు ఆయుధాలందించారు. ఎల్లవేళలా వారిని కంటికి రెవ్లులా కాపాడుకున్నారు. ఈ కృషిలో ఆత్భబలిదానం చేనిన వీర యోధులకూ, కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వ దారుణ దమనకాందకు, నిర్చంధాలకు వెరవక ఎ(రజౌండా (్రతిష్టను నిలబెట్టిన త్యాగధనులకూ మా జేజేలు. వారిత్యాగాలు జిల్లాలో భూస్వావ్వు వ్యతిరేకోద్యమాలు ఉద్భుతం కావదానికి ఎంతో తోద్ద్పుడ్డాయి. ఆనాటి పోరాటాలలో పాల్గొన్న నాయకులు, కార్యకర్తలు తర్వాత కాలంలో ఎన్నెన్నో ఆటుపోట్లను ఎదుర్హొంటూ కమ్యూనిస్టుల, కష్టజీవుల ఉద్యమాభివుద్ధికి ఎనలేని కృషిచేశారు.

ఇలాంటి చారిత్రాత్మక ఉద్యమ గాధలను, వాటిలో పాల్గొని ఆత్భబలిదానం చేసిన అమరవీరుల జీవిత గాథలను నమోదు చేయదానికి కమ్యూనిస్టుపార్డీ (మార్చిన) కృష్ణాజిల్లా కమిటీ నడుం బిగించింది. ఆనాటి ఉద్యమాలు, పోరాటాలలో పాల్గొని ఇవ్పటికీ జీవించి ఉన్నవారిని స్వయంగా కలుసుకొని వారి అనుభవాలను పొందువరుస్తున్నది. ఆనాటి నుండి దీర్దకాలం కమ్యూనిన్దు ఉద్యమంలో పనిచేసి మరణించిన నేతలు, కార్బక్తర్తల వివరాలనూ సేకరించి అందిస్తున్నది. ఇలాంటి కృషి ఇవ్చటికే కొంత జరిగింది. అలాంటి నమాచారాన్ని కూడా ఉపయోగించుకొని మరింత సమగ్రమైన చిత్రాన్ని ఇవ్వదానికి మేము శక్తీ మేరకు (ప్రయత్నించాము. అయినవ్పటికీ కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిన్దు ఉద్యమం లాంటి వినృుతమైన, సాంద్రమైన ఉద్యమ చిత్రాన్ని అందించడంలో ఇంకా ఎన్నో మినవోయింవులు దందవచ్చు. వాటికి మేము క్షంతవ్యులం.

ఈ మొత్తం బాధ్యతను (వ్రజాశ్తక్తి నీనియర్‌ నబ్‌ ఎడిటర్‌, నిబద్ధత కలిగిన కామేద్‌ యు రామకృష్ణకు అవ్చుగించాము. ఆయన ఈ కృషిని ఎంతో వ్రశంననీయంగా నిర్వపొంచారు. ఆ కామేద్‌కు ప్రత్యేక ధన్యవాదాలు. పార్టీ రాష్ట కార్వదర్భి క్యామేడ్‌ బివి రాఘవులు నూచనలు, సలవోలు ఎంతగానో ఉపయోగపద్దాయి. ఈ పుస్తకాన్ని తీనుకురావడంలో పాలు వంచుకున్న ప్రతి ఒక్కరికీ మా కృతజ్ఞతలు. ఎంతో నునంవన్నమైన కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ చరిత్ర, అందులో పాల్గొన్న అశేష త్యాగమూర్తుల జీవిత గాధలు భావితరాలకు స్ఫూర్తినందించేందుకు ఈ పుస్తకం దోవాదం చేస్తుందని ఆశిస్తున్నాము.

వి ఉమామహేశ్వరరావు, కార్యదర్శి, భారత కమ్యూనిస్టుపార్టీ (మార్చిస్టు) కృష్ణాజిల్లా కమిటీ

ఆ ఆ ఈ పుస్తకం గురించి...

కమ్యూనిస్టు పార్టీ ప్రారంభలోజులనాటి క్రువ్దాజిల్లాకు చెందిన పోరాట యోధుల గురించీ, వ్రభుత్వ తుపాకీ గుళ్లకు బలయిన అమరవీరుల గురించీ, జిల్లాలో తొలినాటి కమ్యూనిన్హు ఉద్యమ గాధల గురించీ 1952 వరకూ జరిగినవి సేకరించి రాయాల్సిందిగా పార్టీ నాకు బాధ్యతను అవ్చగించడం ఎనలేని సంతోషాన్ని కలిగించింది.

అక్టోబరు సోషలిస్టు వివ్లవం, దాని ప్రభావం ఒక్క సోవియట్‌ రష్యాకే పరిమితమైంది కాదు. అది అంతర్జాతీయంగా అనేక దేశాలను నమూలంగా కదిలించింది. అక్టోబరు వివ్లవం వ్రవభించిన భావాలు వ్రవంబంలోని అన్ని దేశాలతోపాటు మన ప్రజలన్తూ జాతీయోద్యమాన్నీ ప్రభావితం చేశాయి. అందులో భాగంగా అంధ్ర రాష్ట్రంలోనూ ప్రజలు, మేధావులు స్వాతంత్రోదృమంలో పనిచేస్తూనే కమ్యూనిస్టు సిద్దాంత ప్రభావానికి గురయ్యారు. ఆ ప్రభావం ఫలితంగా ఆంధ్రలోనూ, ప్రధానంగా తృష్ణాజిల్లాలోనూ కమ్యూనిన్దు ఉద్యమం (ప్రారంభమైంది.

కృష్ణాజిల్లాలో పార్టీ ఆద్యులైన నేతలు కమ్యూనిస్టు పార్టీ నిర్జాణానికి ఎంతో క్టుషి చేశారు. జమీందారీ, మొభాసాదారీ వ్యతిరేక పోరాటాలూ చేశారు. అంతేకాదు భూమీ, భ్తుక్తి కోసం, బానినత్వ విముక్తి కోసం తెలంగాణాలో సాగిన రైతాంగ సాయుధ పోరాట యోధులకు జిల్లాలో ఆశ్రయమిచ్చి వారి ఉద్యమానికి వెన్నుతట్టుగా నిలిచారు. ఆనాడు జిల్లాలో కమ్యూనినులు.. కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వ తీవ నిర్దంధకాండకు గురయ్యారు. చ్యితహింనలు పాలయ్యారు. కడకు ప్రభుత్వ కసాయి తుపాకీ గుళ్లకు అమరత్వం చెందారు. ఆ విధంగా దాదావు 220 మంది కమ్యూనిస్టులను వొట్టనబెట్టుకున్నారు. ఆనాటీ ఉద్యమ ్రస్ట్రానాన్నీ ఘటనలనూ (గ్రంధస్థం చేసేందుకు అనేక పుస్తకాలను అధ్యయనం చేయాల్సి వచ్చింది. ఆనాబి మృతవీరుల కుటుంబీకులనూ, అప్పటి ఘటనల్లో పాల్గొని జీవించి ఉన్న వారినీ కలిసీ వివరాలు తీసుకున్నాను.

నమాచార సేకరణ ఎలా జరపాలనేదానిపై నీపిఎం జిల్లా కార్యదర్శి వి. ఉమా మహేశ్వరరావు గారు, వ్రజాజ్తి బుకహౌస్‌ సహనంపాదకులు జివిజయరావు గారు, మార్చిస్టు

సైద్దాంతిక మానప్యతిక నంపాదవలు ఎస్‌ వెంకట్రావుగారు ఇచ్చిన సూచనలూ, నలహాలూ ఈ వుస్తకం తీసుకురావడానికి నాకు ఎంతగానో తోడ్పడ్డాయి. ఆయా వ్యక్తులను కలుసుకోవడానికి ముందే ఉమామ హేశ్చరరావుగారు నేను కలవాల్సిన వారికి ఫోను చేసి నాకు నహకరించాలని చెవ్పడం ఎంతగానో ఉపయోగపడింది. ఒక వైవు ప్రజాశ్తి దినపత్రికలో సీనియర్‌ నబ్‌-ఎడిటర్‌గా విధి నిర్వహణను కొనసాగిస్తూనే జిల్లాలోని గ్రామాలు తిరుగుతూ నమాచార సేకరణ కొనసాగించాను. ఈ ప్రయత్నంలో శక్తి మేరకు కృషి చేశాను. అయినా ఈ కృష్‌ ఆనంతం అన్న సంగతి తెలును. ఈ వుస్తకం ఆనాటి ఉద్ధమ పరిస్థితులు, పోరాట యోధులు, మృతవీరుల గురించి రేభామాత్రంగానైనా వరిచయం చేస్తుందని భావిస్తున్నాను.

ఈ క్ళోషిలో నాకు తోడ్పడిన సిహుం జిల్లా కమిటీ సభ్యులు కామేడ్‌ మాదల వెంకటేశ్చరరావ. తిరువూరు, గన్నవరం డివిజన్‌ కార్టదర్భులు కామ్రేడ్స్‌ మర్షకళ్లు ప్రభాకర్‌, వై. నరసేంవారావు, ప్రజాజ్తే విలేకరులు నాగమల్లేశ్చరరావు (కంచికచర్ల), వెంకటనారాయణ (తిరువూరు), నెక్టలవు శ్రీనివాస్‌ (గన్నవరం), ప్రజాశ్తి క్టుష్పాజిల్లా విజయవాడ సీటీ డెస్కు ఇన్‌చార్జులు వై శ్రీనివాస్‌, ఎంబి నాధన్‌. ప్రజాజ్తి బుకహౌస్‌ విజయవాడ బ్రాంచి ఇన్‌ఛార్జి సిహెచ్‌. మారుతీశ్రీనివాస్‌, క వెంకటేశ్వరరావు (వి; ప్రజాశ్తి నబ్‌-ఎడిటర్‌ డి.భానుప్రసాద్‌ (హైదరాబాద్స్‌, కంవ్యూటరు ఆపరేటర్లు కరీమ్‌ (హైదరాబాద్‌), పి. మహబావా (విజయవాడులకు కృతజ్ఞతలు. ఇంతటి బాధ్యతను నాకు అవ్పగించిన భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ (మార్చిస్టు) కృష్ణాజిల్లా కమిటీక్సీ పుస్తకాన్ని అందంగా ముద్రించిన ప్రడాజ్తి బుక్‌హౌస్‌ వారికి ప్రత్యక క్టుతజ్ఞతలు.

. = యు.రామకృష్ణ

లి నేపథ్యం

ఆంధ్రలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ అధికారికంగా 1934 సెప్టెంబరులో స్థాపించబడింది. దేశంలో కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం పెంపొందడమంటే సామ్రాజ్యవాదులకు హడల్‌. అందువల్ల పార్టీ శాఖలు ఆంధ్రలో ఏర్పాటు చేయకముందే 1934లోనే పార్టీని నిషేధించారు. కమ్యూనిస్టులు కాంగ్రైస్‌లో పనిచేస్తూనే గ్రామాల్లోని వ్యవసాయ కార్మికుల, పేద రైతుల డిమాండ్లపైన, పట్టణాల్లోని కార్మికుల డిమాండ్లపైన ఆందోళనలు నిర్వహించేవారు. ఫాసిస్టు వ్యతిరేక యుద్ధపరిస్టితి ఒత్తిడి ఫలితంగా, సామ్రాజ్యవాదులు 1942లో కమ్యూనిస్టు పార్లీపై నిషేధాన్ని తొలిగించారు. ఇక దానితో కమ్యూనిస్టులు బహిరంగంగా పనిచేయడం ప్రారంభించారు. సరాసరిన వారు ఫాసిస్టు వ్యతిరేక పోరాటంలో దుమికారు. కాంగ్రెస్‌ నాయకుల విడుదల కోసం, జాతీయ ప్రభుత్వ నిర్మాణం కోసం నిరంతరం ఆందోళన కొనసాగిస్తూనే... వారు ప్రజల దైనందిన సమస్యలు తీసుకుని పనిచేసేవారు. వ్యవసాయ పరికరాల సరఫరా, చెరువులు, కాలువల మరమ్మతు వంటి సమస్యలపైన, బ్లాక్‌ మార్కెట్‌కు వ్యతిరేకంగా, ధరల కంట్రోలు ఖచ్చితంగా అమలు జరపాలని కోరుతూ, అక్రమ నిల్వలకు వ్యతిరేకంగా ఆందోళనలు సాగించారు. రాయబారాలు నడిపారు. ప్రదర్శనలు నిర్వహించారు. సభలు జరిపారు. వారు అనేక వ్యవసాయ కార్మిక పోరాటాలకు, 'అధికాహారోత్పత్తి' ఉద్యమానికీ నాయకత్వం వహించారా. కార్మికవర్గ డిమాండ్లకు అండగా పట్టణాలలో విస్తృత ప్రాతిపదికపై (వ్రజలను నమీకరించారు. కార్మికుల సమ్మెలను కొన్నింటిని పార్టీ జయ(పదంగా నిర్వహించగలిగింది. కమ్యూనిస్టు వాలంటిర్లు అనేక పట్టణాల్లో బ్లాక్‌ మార్కెట్‌దార్ల అక్రమ నిల్వలను బయటకు తీయగలిగారు. వాటిని ప్రజలకు పంచెటట్లుగా ప్రభుత్వంపై ఒత్తిడి తేగలిగారు.

కష్టజీవుల్లోని ప్రతిసెక్షన్‌కూ చెందిన రాజకీయ, ఆర్దిక, సాంఘిక సమస్యలపైన కమ్యూనిస్టులు పోరాడారు. రైతులు పండించిన పంటకు న్యాయమైన ధర చెల్లించాలని,

వారికి వ్యవసాయ పరికరాలు, ఎరువులు సరఫరా చేయాలనీ, వేతనాలు పెంచాలనీ, విద్యాలయాల్లో టిఫిన్‌ షెద్దు, (గ్రామాల్లో ప్రత్యేక ప్రజారోగ్య వసతులు కల్పించాలనీ, ప్రసూతి శిశుసంక్షేమ' కేంద్రాలు ఏర్పాటు చేయాలనీ, బాల్యవివాహ వ్యతిరేక చట్టాన్ని ఖచ్చితంగా అమలు జరపాలనీ, విద్యా సౌకర్యాలు ఏర్పాటు చేయాలనీ, సమాన హక్కులు కావాలని కోరే మహిళల డిమాండ్లపైన, ఇళ్ల కొరతకు వ్యతిరేకంగా మధ్యతరగతుల డిమాండ్ల పైన కమ్యూనిస్టులు నిరంతరం ఆందోళన సాగించారు. ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే ప్రజలు ఎప్పుడు, ఎక్కడ కష్టాల్లో ఉన్నా సరే ఎర్రజెండా భుజాన వేసుకొని కమ్యూనిస్టు అక్కడ 'ప్రత్యక్షమయ్యేవాడు. ఈ ఉద్యమాలన్నింటి సందర్భంగానూ, ఫాసిజానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడటమనే ప్రధాన రాజకీయ కర్తవ్యాన్ని గురించి ప్రజలకు పార్టీ ప్రత్యేకంగా పోరాడటమే ప్రధాన రాజకీయ కర్తవ్యాన్ని ప్రజలకు నొక్కి చెప్పింది. సోవియట్‌ యూనియన్‌ సాధించిన విజయాలను గురించి విసృతంగా ప్రచారం చేసేవారు. కాంగ్రెస్‌ నాయకుల విడుదల కోసం నిర్విరామంగా ఆందోళన సాగించినందుకుగాను ప్రభుత్వం కమ్యూనిస్టు ముఖ్య కార్యకర్తలను పెద్ద సంఖ్యలో ఈ దశ అంతటా జైళ్లలో నిర్భంధించింది. (ప్రజా సమస్యలపైన నిరంతర, నిర్విరామ కృషి వల్ల, కష్టసుఖాల్లో ప్రజలతో సస్పిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండటం వల్ల 1944లో బెజవాడలో జరిగిన అఖిలభారత కిసాన్‌సభ మహాసభ సందర్భంగా కమ్యూనిస్టులు లక్షమంది (ప్రజలను సమికరించగల్‌గారు. ఆ తర్వాత సంవత్సరం తెనాలిలో రాష్ట్ర రైతు మహాసభకు 50 వేల మందిని సమీకరించగలిగారు. కమ్యూనిస్టుల కార్యకలాపాలు అంతకంతకూ అధికమవుతుండటం, వారి పలుకుబడి పెంపొందుతుండటం, అప్పుడే జైళ్ల నుంచి బయటకొచ్చిన కాంగ్రెస్‌ నాయకులకూ, ప్రధానంగా భూస్వామ్య వర్షాలకు చెందిన నాయకులకూ మింగుడుపడలేదు. కమ్యూనిస్టులను ఈ విధంగానే పెరగనిస్తే వర్గదోపిడీతో కూడిన తమ సాంఘిక వ్యవస్థ అంతమవుతుందని వారు (గ్రహించనారంభించారు. అందువల్ల అఖిల భారత కాంగ్రెస్‌ నాయకులు డాక్టర్‌ భోగరాజు వట్టాఖి సీతారామయ్య, ఎన్‌జి రంగాల బహిరంగ ప్రోత్సాహ ్రోదృలాలతో పార్టీ కార్యకలాపాలపై కాం(గైెస్‌వారు దాడులు జరిపారు. వ్యక్తిగతంగా పార్టీ సభ్యులపైనా, ముఖ్యనాయకులపైనా దాడులు జరిగాయి. పార్టీ ఏర్పాటు చేసిన సభలను చెదరగొట్టేవారు. ఈ గూండా దాడుల వెనుకగల ప్రమాదాన్ని కమ్యూనిస్టు పార్టీ పసిగట్టి, ఆత్మరక్షణ కోసం 'ప్రజావాలంటీర్‌ బ్రిగేడ్‌ను ఏర్పాటు చేసింది. “ప్రజలను సంరక్షించండి”, “గూండాలను తిప్పికొట్టండి”, “అభివృద్ధి నిరోధక కాంగ్రెస్‌ను బట్టబయలు చేయండి” అనే నినాదాలతో కృషి చేసింది. కమ్యూనిస్ప వ్యతిరేక విద్వేషి ఎన్‌జి రంగా నాయకత్వాన కృష్ణా, గుంటూరు జిల్లాల్లో పార్టీ సభలపైనా, (ప్రజా సభలపైనా దాడులు జరిగాయి. వాళ్లు భగ్నం చేయాలని 10 నా నా రాయు రావష్ణు

ప్రయత్నించని సభగానీ, ప్రదర్శనగానీ, సాంసృతిక ప్రదర్శనగానీ ఒక్కటైనా లేదు. అయితే ఆ ప్రమాదాన్ని గురించి సకాలంలో పసికట్టి తక్షణ సమీకరణలు, ఆత్మ రక్షణ చర్యలు తీసుకున్న ఫలితంగా ప్రతిచోటా వాళ్లను తరిమివేయడం జరిగేది. పార్టీ కాపాడబడింది. విప్లవోద్యమం సంరక్షించబడింది. ఇంకా విస్తరించింది. ఇదే అధికారంలో ఉన్న కాంగ్రెస్‌ నాయకులకు కంపరమెత్తించింది. కమ్యూనిస్టు పార్టీ పతాకం కింద అంతకంతకూ ఎక్కువగా ప్రజలు సమీకృతమవుతుండటాన్నిి తమ స్వంత పునాది కుంచించుకుపోవడాన్ని వారు గమనించారు. తమ దోపిడీ పాలననూ, తమ డబ్బు సంచులనూ, తమను గట్టిగా బలపరిచే జమీందార్లనూ, భూస్వాములనూ కాపాడుకోవడానికి కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం పిచ్చికుక్క మాదిరిగా ఆంధ్రలోనూ, దానిలో భాగంగా కృష్ణాజిల్లాలోనూ పార్టీ మీద విరుచుకుపడింది.

మద్రాసు రాష్ట్రంలో అధికారంలో ఉన్న టంగుటూరి (ప్రకాశం మంత్రివర్గం జనవరి 26న స్వాతంత్ర్య దినం జరుపుకోనుండగా, 1947 జనవరి 22న “పబ్లిక్‌ సేఫ్టీ ఆర్టినెన్సు జారీ చేసింది. దీన్నే “ప్రకాశం ఆర్టినెన్సు” అనేవారు. ఇది ప్రజాభక్షణ అర్జినెన్సుగా పేరొందింది ఈ ఆర్టినెన్సు కింద ఎలాంటి కారణం లేకుందా, విచారణ సైతం చేయకుండా అనేక వందల మందిని అరెస్టు చేసి నిర్బంధించారు. కమ్యూనిస్టు పార్టీపైనా, ట్రేడ్‌ యూనియన్‌, కిసాన్‌సభ కార్యాలయాలపైనా దాడులు చేసి రికార్డులను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. కాం(గైస్‌ ప్రభుత్వాలు అభాండాలు వేసినట్లుగా, బలప్రయోగం ద్వారా ప్రభుత్వాన్ని కూలదోయడానికి కమ్యూనిస్టు పార్టీ సన్నాహాలు చేయడం లేదు. ఏ విధమైన హింసాకాండా సాగించడం లేదు. కార్మికులు, వ్యవసాయ కార్మికుల, పేదరైతుల దైనందిన ప్రయోజనాల కోసమే పార్టీ నిలబడింది. వారి న్యాయమైన కోర్కెల సాధనకోసం పార్టీ పోరాటాలు నడుపుతోంది. బూర్జువా-పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యంలో సైతం అది ప్రజల ప్రాథమిక హక్కు ఈ 'నేరానికే' కాంగ్రెస్‌ మంత్రివర్గం దుష్ట శాసనం (ప్రకాశం అఆర్టినెన్సు) తెచ్చింది. ప్రజల, పార్టీల ప్రాథమిక హక్కులపై ఈ దుర్మార్గపు దాడిని ప్రజాతంత్ర శ్రామిక ప్రజానీకం సహించలేకపోయింది. తమ నాయకులను బేషరుతుగా విడుదల చేయవలసిందిగా కోరుతూ అనేకచోట్ల ఆందోళనలు వెల్లువెత్తాయి. తమ నాయకత్వం నిర్బంధించబడినందువల్ల ప్రజలేమీ ధైర్యం కోల్పోలేదు. ఆర్థిక సంక్షోభం, కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వ పెట్టుబడిదారీ అనుకూల, భూస్వామ్య అనుకూల విధానాలు, ప్రశాంతంగా ఉన్న ప్రజలపై నిర్బంధకాండను ఉధృతం చేయడం ఫలితంగా వారు మరింత భీషణ పోరాటాలు సాగించవలసి వచ్చింది. ఇలాంటి పోరాటాల్లో కృష్ణాజిల్లా ప్రముఖ పాత్ర వహించింది.

కృష్ణాజిల్లా గాజుల్లంకలో రైతులు లంక భూములపై తమ హక్కులను నిలబెట్టుకోనారంభించారు. ఎన్నికల సమయంలో పెద్ద వాగ్దానాలు చేసిన కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం కృష్ణాజల్లాకమ్యూనిస్ప ఉద్యమగాధలు కేజే

ఏమి చేసింది? ఎన్నికల అనంతరం అమాంతంగా కాం(గ్రెస్‌వాదిగా మారిన చల్లపల్లి జమీందారు దుర్మార్గానికి వ్యతిరేకంగా అది పేద రైతులకు అండగా నిలవలేదు. తన పోలీసు బలగంతో జమీందారుకు అండగా నిలిచింది. నిరాయుధులైన రైతులపై కాల్నులు జరిపింది. మహిళా నేత బావిరెడ్డి వియ్యమ్మతోసహా నలుగురిని పొట్టనబెట్టుకుంది. ఇంకా అనెక మందిని గాయపరిచింది. ఈ సందర్భంలో కూడా కాల్పులు ప్రారంభించింది కమ్యూనిస్టు గెరిల్లాలు కాదు. నిరాయధ ప్రజలపై కాల్పులు సాగించింది కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వమే. దివిసీమ ఎప్టేటులో రైతులు వేలాది ఎకరాల భూమిని ఆక్రమించుకున్నారు. చల్లపల్లి జమీందారుకు అండగా కాంగ్రెస్‌ పోలీసులు హుటాహుటిన రంగంలోకి వచ్చారు. పోరాడుతున్న రైతాంగంపై బీభత్సకాండ సాగించారు. చల్లవల్లి ఎస్టేటులో 30 మందివరకూ డిటెన్యూలుగా నిర్చంధించబద్దారు. కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం భయంతో కంపించడానికి మరొక కారణం కూడా తోడైంది. సరిహద్దునేఉన్న తెలంగాణాలో ఉవ్వెత్తున సాగుతున్న రైతు ఉద్యమమే ఆ కారణం. 1940 ప్రాంతంలోనే, మద్రాను రాష్ట్రంలోని ఆంధ్ర ప్రాంతానికి చెందిన కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టులు హైదరాబాద్‌ నంస్థానానికి చెందిన వామపక్షానుకూల యువకులతో సంబంధాలు పెట్టుకున్నారు. ఆనాటి నుంచి హైదరాబాద్‌ సంస్థానంలోనివారు నైజాం, దేశముఖ్‌ల పాలన కింద పీడనకూ, ఫ్యూడల్‌ దోపిడీకి గురవుతున్న రైతుల (శ్రేయస్సుకోసం నిర్విరామంగా కృషి చేయనారంభించారు.

వెట్టి, అక్రమ నిర్బంధ వసూళ్లు, లంచగొండితనం మొదలుకాగల తక్షణ ప్రజాసమస్యలు తీసుకొని వారు పనిచేశారు. స్థానిక దేశముఖ్‌లకు వ్యతిరేకంగా పోరాడారు. దేశముఖ్‌లు గూండాలను ప్రయోగించినప్పుడు ప్రజలు (ప్రతిఘటించి వారిని తరిమికొట్టారు. అప్పుడు నైజాం పోలీసులు, సైన్యమూ రంగంలోకి వచ్చాయి. ప్రజల ఆస్తులను లూరీ చేయడం, గృహదహనాలు, హత్యలు, మహిళల మానభంగాలు పెద్దఎత్తున సాగించారు. ఈ హత్యాదాడుల నుంచి తమ ఇళ్లు-వాకిళ్లనూ, తమ ్రాణాలనూ కాపాడుకోవడం కోసం ప్రజలు గెరిల్లా బృందాలుగా ఏర్పడ్డారు. కమ్యూనిస్టు పార్టీ రాజకీయ, నిర్మాణ, సిద్ధాంత నాయకత్వం కింద సమరశిల ప్రతిఘటన ప్రారంభించారు. తెలంగాణా పోరాటానికి అండగా నిలిచే వెనుకతట్టు స్థావరంగా కృష్ణాజిల్లా ఉపకరించింది. నైజాంకు వ్యతిరేకంగా తెలంగాణా ప్రజలు సాగిస్తున్న పోరాటానికి సంపూర్ణంగా సహాయం అందజేయవలసిందిగానూ, ఫ్యూడల్‌ పాలనను కూలదోసి, విశాలాంధ్ర స్థాపనకు దోహదపడవలసిందిగానూ ఆంధ్రలోని పార్టీ పిలుపిచ్చింది. ఆ పిలుపుకు పెద్దఎత్తున (ప్రజాదరణ లభించింది. చిత్రహింసల, మానభంగాల, లూఠీలబారి నుంచి రక్షణ పొందడానికి తెలంగాణా నుంచి వచ్చిన ప్రజలకు కమ్యూనిస్టుపార్టీ, ట్రేడ్‌ యూనియన్‌, రైతు సంఘం స్వాగతమిచ్చి ఆదరించాయి. వారికి సహాయకార్యక్రమాలను న నన 12 యు. రామకృష్ణ

నిర్వహించాయి. సరిహద్దుకు ఆవల పోరాటం సాగిస్తున్న తమ సోదరులకు సహాయపడటానికి ప్రజలు ఎంతగానో సంసిద్దులయి ఉన్నారంటే ఇక్క బెజవాడ పట్టణంలోనే కేవలం మూడు రోజుల్లో గెరిల్లాలకు ఆయుదాలు కొనడం కోసం రూ.20 వేలు వసూలయ్యాయి.

నైజాంతో ఒక ఒప్పందం చేసుకొని ఆ ప్రజాహంతకునకు ఆయుధాలు సరఫరా చేయడానికి అంగీకరించి నెహ్రూ-పటేల్‌ ప్రభుత్వం, పోరాటంలో నిమగమైవున్న తెలంగాణా ప్రజలకు వెన్నుపోటు పొడిచింది. మరోవైపున కమ్యూనిస్టులు రణరంగంలో పోరాడుతున్న ప్రజలకు నాయకత్పం చహిస్తున్నారు. ప్రజల ఆశయసాధనకోసం, విశాలాంధ్ర లక్ష్యసాధన కోసం తమ రక్తాన్ని ధారపోస్తున్నారు. ఇందువల్ల ఆంధ్రలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్మికుల, కర్షకుల నాయకుడుగాొనేగాక, ఆంధ్ర ప్రజల తరపున నిలిచే మొనగాడుగా, ఆంధ్ర ప్రజలను ఐక్యంచేసే పార్టీగా పేరు ప్రతిష్టలు తెచ్చుకుంది. మద్రాసు కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం 1948 జనవరి 31న ఆంధ్రలో సమరశీల 'ప్రజాఉద్యమంపైనా, దానికి నాయకత్వం వహిస్తున్న కమ్యూనిస్టు పార్టీపైనా దాడిని ప్రాంరభించింది. గాంధీజీ హత్య, దాని పర్యవసానంగా ప్రజలకు. ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌ మూకకూ మధ్య ఏర్పడిన ఘర్షణలూ ఈ ఫాసిస్టు దాడిని సాగించడానికి ఒక సాకుమాత్రమే. ఆ రాత్రి బెజవాడలో కమ్యూనిస్టు దినపత్రిక (ప్రజాశక్తి కార్యాలయంపైనా, పార్టీ సిటీ కార్యాలయంపైనా, కృష్ణాజిల్లా. ఆంధ్రరాష్ట్ర కమిటి కార్యాలయాలపైనా, అనెక మంది ప్రముఖ కమ్యూనిస్టుల, వారి సానుభూతిపరుల ఇళ్లప్రైన పోలీసులు విరుచుకుపడ్డారు. పెద్దఎత్తున అరెస్టులు చేశారు. రాష్ట్ర మహాసభ అనంతరం రాష్ట్ర కమిటి విసృత సమావశం అప్పుడు విజయవాడలోనే జరుగుతోంది. ఆంధ్ర కమ్యూని;బ్చ నాయకత్వం మొత్తాన్ని ' నిర్బంధంలోకి తీసుకోవచ్చని ప్రభుత్వం ఆశించింది. ఆకస్మికంగా దాడి జరిపినప్పటికీ ఆ లక్ష్యం నెరవేరలేదు.

విజయవాడలో కమ్యూనిస్టు, ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ కార్యాలయాలపై మొదటి దాడి అనంతరం జనవరి 31న ఘర్షణలో ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌ వ్యక్తుల్లో ఒకరిని హత్య చేశారన్న తప్పుడు ఆరోపణతో మద్రాసు ప్రభుత్వం 79 మందిని అరెస్టు చేసింది. రెండు సంవత్సరాలు విచారణ తంతుతో జాప్యం చేసింది. ఆ కాలంలో ముద్డాయిలకు బెయిల్‌ నిరాకరించారు. జైళ్లలో నిర్భంధంలోనే ఉంచారు. ఆ తర్వాత పైకేసులో 17 మందికి మాత్రం అక్రమ సమావేశం పేరుతో రెండు మూడు మాసాల వరకూ శిక్ష విధిస్తూ 1950 జనవరిలో తీర్పు చెప్పారు. కృష్ణా జిల్లాలో ప్రజాపోరాటాన్ని నిర్మూలించాలని మద్రాసు ప్రభుత్వం తన ప్రయత్నాలను ఒక వైపున కొనసాగించింది. మరోవైపున నైజామునుండి, అతని రజాకార్ల మూకల నుంచీ హైదరాబాద్‌ ప్రజలను కాపాడటానికని ప్రకటించుకొని, ఆ ముసుగు కింద తెలంగాణా ప్రజల పోరాటానికి వ్యతిరేకంగా జోక్యం కల్పించుకొనడానికి భారత ప్రభుత్వం గూర్చా, కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యము గాధలు సాన 13

సిక్కు బెటాలియన్లను దించుతుండగా.. మద్రాసు ప్రభుత్వం తన సాయుధ పోలీసులనూ, మలబారు స్పెషల్‌ పోలీసులనూ కృష్ణాజిల్లాలో కేంద్రీకంరించింది. తెలంగాణాకు అండగా కృష్ణాజిల్లాలో ప్రజా ఉద్యమం ఉధ్భృతమైంది. నాలుగు వందలకు పైగా (గ్రామాల్లో వ్యవసాయ కార్మికులు తమ డిమాండ్ల సాధనకు సమ్మె పోరాటాలకు సన్నద్ధమవుతున్నారు. ముఫ్ఫై బస్తాల వర్డు, రోజుకు ఎనిమిదిగంటల పని. జీతంతో ముప్పై రోజుల సెలవు, వారు కోరుతున్న కోర్కెలు. జమీందారీ ప్రాంతాల్లో రైతులు జమీందార్లకు కౌళ్లు చెల్లించ నిరాకరించారు. తమ కౌళ్లు తగ్గించాలనీ, జమిందారి విధానం రద్దుచెయాలని డిమాండ్‌ చెశారు. మూకుమ్మడి దాడులకు, మూకుమ్మడిగా ప్రజలను కొట్టడానికి, అరెస్టులనూ, ఆస్తులనూ, పాత్ర సామాగ్రిని ధ్వంసం చేయడానికీ, ఇళ్లను తగులబెట్టి నేలమట్టం చేయడానికి, మహిళల మానభంగాలకూ, హత్యలకూ మద్రాసు ప్రభుత్వం పాల్పడింది. ప్రత్యేక సాయుధ పోలీసులకు తోడుగా కాంగ్రెస్‌ సేవాదళ్‌ వాలంటీర్ల్షను కూడా రంగంలోకి దించారు.

ఈ దాడుల్లో సాధారణంగా అనుసరించబడిన పద్ధతులు ఇలా ఉన్నాయి. రెండు మూడొందల మంది పోలీసులొచ్చి రాత్రివేళ గ్రామాన్ని చుట్టుముట్టతారు. కాలకృత్యాలు తీర్చుకోవడానిక్రైనా సరే ఎవ్వరినీ ఇంట్లో నుంచి బయటకు కదలనివ్వరు. (గ్రామంలోని 'ప్రీపురుషులందరినీ ఏదో ఒక పశువుల చావిడిలోకి చేర్చి, వాళ్లందర్నీ బాదుతారు. మరికొన్ని పోలీసు బృందాలు, అదే సమయంలో ఇళ్లలో దూరి లూటీ చేయడం, ఇంట్లో ఉన్న సామాగ్రినీ, పాత్రలనూ ధ్వంసం చేయడం, చీరెలు, ధోవతులు, చొక్కాలు చించివేయడం, పప్పు, బియ్యం. పచ్చళ్లలో కిరోసిన్‌ నూనె, మూత్రం పోయడం వంటి పనులు చేసేవారు. కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తల, వారి బంధువల వ్యవసాయ పనులకు ఆటకం కల్పించేవారు. వ్యవసాయ కార్మికుల పల్లెలపై ఈ దాడులు మరీ కేంద్రీకరించబదేవి. మేనుంచి జూలై వరకూ మూడు మాసాలపాటు ఈ దాడులు కొనసాగుతాయి. విజయవాడలో కాంగ్రెస్‌ నాయకుడు మరుపిళ్ల చిట్టి ఏర్పాటు చేసిన గూండా దళం కమ్యూనిస్టు పార్టీ సిటీ కమిటీ కార్యాలయంపైనా, ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ కార్యాయలంపైనా దాడి జరిపి కమ్య్యూనిస్ష సెల్‌ కార్యదర్భులైన దుర్దాసి కనకయ్యనూ, ఇలువిళ్లు అప్నారావునూ చంపారు. ఇంకా అనేకమంది ఇతరులను కొట్టారు. కార్యాలయమంతటిని ధ్వంసం చేశారు. దాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూస్తూ ఉండికూడా పోలీసులు జోక్యం కల్పించుకోలేదు. కృష్ణాజిల్లాలో గుడివాడ, గన్నవరం, దివి తాలూకాల్లో గ్రామాలపై దాడులు జరిగాయి. ఎలమగ్రు, కాటూరు (గ్రామాల్లో ప్రీలనూ, పురుషులనూ అందరినీ ఒకచోటకు చేరి పురుషులను బాదారు. ఒంటిమీద దుస్తులు ఊడబీకారు. ్రీలను కూడా వివస్తలను చేయడానికి ప్రయత్నించారు. న. క్షే యు. రామకృష్ణ

ఇంతటి బీభత్సకాండ సాగుతున్నప్పటికీ, ప్రజలు తమ కోర్కెల సాధనకై పోరాటాన్ని సాగించారు. కృష్ణాజిల్లాలో సుమారు 90 (గ్రామాల్లో నమ్మెచేశారు. అయితే స్త్రీలు ప్రతిఘటించారు. ఆ తర్వాత వివస్తులైన పురుషులనూ, వాళ్ల వెనుకనే స్త్రీలనూ నిలబెట్టి (గొమ వీధులలో ఊరేగించారు. ఎలమగర్రు (గ్రామంలో వివస్తులైన ప్రజలను మహాత్మా గాంధీ విగ్రహం ముందు ప్రణమిల్ల చేశారు. కాంగైస్‌ రాజ్యం తమ 'మహాత్మాజీ'కి సమర్పించిన తాజా నివాళి ఇది. కాంగ్రెస్‌ పోలీసులు, అదేవిధంగా పెదముక్తేవి, పాముల్లంక మొదలకు కొన్ని గ్రామాల్లో ప్రజలను దిగంబరంగా ఊరేగించారు. “కాంగ్రెస్‌కు జై' అనడానికి నిరాకరించినందుకు ఎలమగర్రు గ్రామంలో వృద్ధ వ్యవసాయ కార్మిక నాయకుడు కా(మేద్‌ దావీదును చావమోదారు. ఆయన తాను స్పృహ కోల్పోయేవరకూ 'కమ్యూనిస్టు పార్టీకి జై' అని నినదిస్తూనే ఉన్నాడు. లెక్కలేనన్ని లాఠీ దెబ్బలతో ఆయనను పడగొట్టారు. ఆయనను అరెస్టు చేసి, ఆ తర్వాత బెయిలుమీద విడుదల చేశారు. మరొకసారి... ఇంకోదాడిలో కామేడ్‌ దావీదును పట్టుకొని కొట్టి మరణించాడని వదిలేశారు. అయితే ఆయన ప్రాణాలు కోల్పోలేదు. ఎగర్రజెండాను తన వద్దకు తెప్పింకుకొని ఆ వీరుడు దానికి వందనం చేశాడు. దివి తాలూకాలో అరెస్టు చేసిన ప్రతి ఒక్కరినీ తీవ్రంగా దెబ్బలు కొట్టారు. దాసరి వెంకటేశ్వరరావును 300 దెబ్బలు, నాగభూషణాన్ని 100 లారీ దెబ్బలు కొట్టారు. అరెస్టు చేసిన ప్రజలను మేజిస్టేట్ల ఎదుట హాజరుపరచకుండా రోజలు తరబడి పోలీసు క్యాంపుల్లో ఉంచడం, వాళ్లచేత క్షమాపణ చెప్పించడం కోసం దెబ్బలు కొట్టడం, చిత్రహింసలకు గురిచేయడం పోలీసులకు సర్వసాధారణమైపోయింది. దివితాలూకాకు చెందిన మండవ వెంకటేశ్వరరావును పెదముక్తేవి పోలీసు క్యాంపులో పెట్టి పోలీసులు, కాంగ్రెస్‌ గూండాలు కొట్టి చంపారు.

కమ్యూనిస్టు పార్టీ దివి తాలూకా కమిటీ కార్యదర్శి కామ్రేడ్‌ మాలెంపాటి సీతారామయ్యను మచిలీపట్నంలో స్పెషల్‌ సిఐడి ఇన్‌స్పెక్టర్‌ అదేపనిగా కొట్టాడు. అయినప్పటికీ ఆయన నుంచి ఒక్కమాటైనా రాబట్టలేకపోయాడు. కాల్చి చంపుతామని ఆయనను బెదిరించారు. విజయవాడలో విద్యార్థి కార్యకర్తగా పనిచేస్తున్న ఆయన తమ్ముడు నరసయ్యను డిసెంబరు మధ్యలో అరెస్టు చేశారు. మరో పదిమందితోపాటు ఆయనను డిఎస్‌పి పళనియప్పన్‌ స్పెషల్‌ క్యాంపులో ఒక నెల రోజులకుపైగా నిర్బంధించారు. వెంకటనారాయణను చంపారన్న కేసులో ముద్దాయిగా ఇరికించబడిన ఆముదాల్లంక వాస్తవ్యుడు మండవ కోటేశ్వరరావును బెయిలు మీద విడుదల చేశారు. ఆయన కోర్టుకు వెళ్తుండగా కాంగ్రెస్‌ గూండాలు (గ్రామం వెలుపల పొంచి ఉండి ఆయనపై దుమికి కొట్టి చంపారు. దివి తాలూకాలో కొత్తగా పెళ్లయిన దళిత దంపతులు ప్రకాశరావు, సరోజిని కలిసిఉన్న గదిని బలవంతాన తెరిపించి కాల్పులు జరిపి వారిరువురినీ గాయపరిచారు. స్త్రీలను మానభంగాలకు గురిచేయడం, పోలీసులు, కాంగ్రెస్‌

ఎవాదళ్‌ సభ్యులకు అలవాటైపోయింది. అర్ధరాత్రి వేళ ప్రీలను వారి బిడ్డలుసహా బయటకు గిక్కొని రావడం, వారి ఇళ్లకు నిప్పు పెట్టడం వాళ్లు సాగించే మరో సర్వసాధారణ కృత్యం. ప్పల్లిలో పదిహేను రోజుల క్రితమే (ప్రసవించిన కొడాలి చిట్టెమ్మను కొట్టి, రాత్రివేళ బిడ్డలతోసహా మెను బయటకు లాగి ఇంటికి నిప్పంటించారు. ఇంటిలోని పాత్రసామాగ్ర, ఆహారధాన్యాలు కగ్ధమైపోయాయి. దివితాలూకా విశ్వనాథపల్లిలో కాంగ్రెస్‌ సేవాదళ్‌ గూండాలు అరడజను కంది స్త్రీలను చెరిచారు. ఈ అత్యాచారాలతోనే ప్రభుత్వం ఆగలేదు. ఆంధ్ర డిటెన్యూలు 0ర్చంధించబడిన కడలూరు జైలులో పోలీసులు డిటెన్యూలపై కాల్పులు జరిపారు. కృష్ణాజిల్లా వైతు నాయకుడు కామ్రేడ్‌ అనుమర్లపూడి సీత్రారామారావుతో సహా నలుగురు కొమేడ్స్‌ వీరమరణం పొందారు. ఈ విధంగా 1949, 50 సంవత్సరాల్లో మూకుమ్మడి దాడులతో. ప్రజలను కొట్టడం, లూరీలు చేయడం, మహిళలపై అత్యాచారాలకు పాల్చడటం, ముఖ్యమైన (ప్రజానాయకులను అరెస్టు చేసిన తరువాత చిత్రహింసలు పాల్టేసి కాల్చి చంపడం, పోలీసులతో ఘర్షణకు దిగగా కాల్చి చంపినట్లు ఈ హత్యల గురించి పత్రికల్లో ప్రకటించడం వంటి చర్యలతో కూడిన బీభత్సకాండ. కృష్ణాజిల్లాలో కొనసాగింది. కమ్యూనిస్టు నేతలనుగానీ. కార్యక్థర్తలనుగానీ దాదాప్ర 150 మందిని పొట్టనబెట్టుకున్నారు. వారి ఆత్మబలిదాన స్ఫూర్తితో అనంతరకాలంలో ఎందరో యువకులు కమ్యూనిస్టుపార్టీలో చేరి పనిచేయసారంభించారు. పార్టీ ఆధ్వర్యంలో జిల్లాలో అనేకప్రాంతాల్లో జమిందారీ, మొఖాసాదారీ పోరాటాలు వెల్లువెత్తాయి. దాని ్రతిఫలమే 1952 మొదటి ఎన్నికల్లో కమ్యూనిస్టుపార్టీ కృష్ణాజిల్లాలో (కైకలూరు, నూజివీడు మినహా) అన్ని స్థానాల్లో విజయదుందుభి మోగించింది. కష్టజీవులు. 'పేద ప్రజల పక్షాన నికరంగా నిలబడి పనిచేయసాగారు. కేం యు. రామకృష్ణ

ఆలి ఆలి జైళ్లలో విప్లవకారుల ద్వారా కమ్యూనిస్టు ఓనమాలు ళా బెనారస్‌ విశ్వవిద్యాలయం నుంచి మార్కిజానికి... క్‌ నా. స్‌ కమం. స శ గ "బో మ స?! - ర ్‌ే క్‌ చండ్ర కాట్రగడ్డ నండూరి సోమూరు రాజేశ్వరరావు | నారాయణరావు | ప్రసాదరావు | వెంకట్రామయ్య జ ౨ టా ఆలో సిఎల్‌ పొన్నం కాట్రగడ్డ రాయుడు వీరరాఘవయ్య | శ్రీనివాసరావు

1930-32 ప్రాంతాల్లో ఆంధ్ర రాష్ట్రం కాంగ్రెస్‌లోని అనేకమంది అతివాద భావాలుగల యువకులు సత్మాగహోద్యమంలో పాల్గొని జైళ్లకు వెళ్లారు. ఆ సత్యాగ్రహం ఏమీ సాధించకుండానే విరమించబడటంతో అనంతృప్పి చెందారు. స్వరాజ్య సాధనకు వీరంతా మరో మార్గం వెతకనారంభించారు. జైళ్లకు వెళ్లిన యువకుల్లో కొందరు బళ్లారి, రాయవెల్లూరు, తిరుచునాపల్లి, రాజమండ్రి జైళ్లలో నిర్భంధించబడ్డారు. వీరికి అక్కడ లాహోరు కుట్రకేసు ఖెదీలు, బెంగాలు విప్లవకారులతో పరిచయమేర్పడింది. రాజమండ్రి జైలులో ప్రతుల్‌ చంద్ర భట్టాచార్య విజయకుమార్‌ సిన్హా శివవర్మ ఇతర జైళ్లలోనూ మరికొందరు విష్ల్షవకారులు నిర్నంధించబడ్డారు. వీరితో కలిగిన పరిచయం, జరిగిన చర్చల వల్ల సోషలిజం వైపుకు (1917లో సోవియట్‌ రష్యాలో విష్ణవం కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు క్షే

జయప్రదమై సోషలిస్టు పథంలో పురోగమిస్తోంది) ఆకర్షించబడ్డారు. సోషలిస్టు సాహిత్యాన్ని చదివారు ఇలా చదివిన అతివాద యువకులందరికీ జైళ్లు శిక్షణాలయాలుగా ఉపయోగపడ్డాయి. వీరందరూ జైళ్ల నుంచి విడుదలయ్యాక కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరారు. అలాంటివారిలో మన కృష్ణాజిల్లా నుంచి మద్గుకూరు చంద్రశేఖరరావు, చలసాని జగన్నాథరావు, కానూరు బలరామయ్య, తనికెళ్ల చలపళ. కొసరాజు శేషయ్య గద్దె లింగయ్య కృతివెన్ను కుటుంబరావ తదితరులునారు. ఈ కాలంలోనే కృష్ణాజిల్ల నుంచి కూడా పలువురు గొనాగక్‌ కిశ్యవిద్యాలయంలోనూ, కాశీ విద్యాపీఠర్‌లోనూ విద్యను అభ్యసించడానికి వెళ్లిన యువకులకు లృస్నటికే అక్కడున్న కమ్యూనిస్తులతో పరిచయమేర్పడింది మార్చ్పిస్తు అధ్యయన తరగతులకు హాజరు కావడం ద్వారా, మార్క్సిస్టు సాహిత్యాన్ని చదవడం ద్వార కృష్ణాజిల్లా నుంచి వెళ్లిన విద్యార్దుల్లో ఇంచుమించు అందరూ కమ్యూనిజంవైపుకు ఆకర్షితులయ్యారు వీరు మందుగా 'యంగ్‌ కమ్యూనిస్టు లిగ్‌లో చేరారు. ఇలాంటి వారిలొ చం(డ రాజెశురరావు, కాటగడ నారాయణరావు, నండూరి ప్రసాదరావు, చండ్ర రామలింగయ్య సోమూరి వెంకట్రామయ్య, కాట్రగడ శ్రీనివాసరావు, సి, ఎల్‌.రాయుర్తు, పొన్నం వీర రాఘవయ్య మొదలైన 50 మంది సభ్వులుండేవారు చండ్ర రాజేశ్వరరావు 1984లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ పూర్తి సభ్యత్వాన్ని స్వకరించారు. విశ్వవిద్యాలయంలో ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌ వారిని ఎదుర్నోవడంలో రాజేశ్వరరావుది [ప్రధాన పాత్ర. అందువల్ల ఆయనను విశ్వవిద్యాలయ అధికారులు 1936లో బదిలీ సర్టిఫికెట్టు ఇచ్చి పంపారు. నండూరి ్రసాదరావ గుంటూరు వచ్చాక 1985లో పార్టీలో చేరారు. కాట్రగడ్డ నారాయణరావు కూడా బెనారస్‌ నుంచి సోషలిస్టు సాహిత్యాన్ని తెచ్చి అనేకమంది అతివాద కాంగ్రెస్‌ యువకులను కమ్యూనిస్టు పార్టీవైప్తుకు తీసుకురావడానికి కృషి చేశారు. ఆనాడు బెనారస్‌ విశ్వవిద్యాలయంలో చేరిన కృష్ణాజిల్లా విద్యారులే బుచుమించు అందరూ కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరి పనిచేశారు. ఒకరిద్దరు మినహా మిగిలిన వారం పార్టీలో కీలక బాధ్యతలు కూడా నిర్వహించాలి.

నిజాం వ్యతిరేక పోరాటానికి తోద్పాటుగా తునికిపాడు సరిహద్దులో భారీ రాజకీయ పాఠశాల

కృష్ణాజిల్లా తిరువూరు తాలూకాలోని తునికిపాడు చిన్నగ్రామం. తునికిపాడుకు ఉత్తరాన నిజాం సంస్థానం సరిహద్దుగా ఉండేది. తునికిపాడు గ్రామస్తుల బంధువులనేకమంది నిజాం సంస్థానంలో ఉండేవారు. ఆ గ్రామం సరిహద్దున ఉన్న నైజాం ప్రజల బాధలు వర్ణింపశక్యంగాకుండా ఉన్నాయి. ప్రజలు సభలు, ఉత్సవాలు స్వతంత్రించి చేసుకోవడానికి వీల్లేదు. వాటిని నిజాం ప్రభుత్వ అనుమతి ఇస్తేనే నిర్వహించుకోవాలి. ఇతర ప్రాంతాల నుంచి బంధువులు వచ్చినా నిజాం సంస్థానంలో ఉండటానికి వీలులేదు. ఆ సంస్థానంలో పంటల విలువకు మించిన శిస్తులు, శాయిరీ (కస్టమ్స్‌) పన్నులు, అధికారుల జులం, లంచగొండితనం విపరీతంగా ఉండేది.

నిజాం సంస్థానానికి సరిహద్దునున్న తునికిపాడు జమీందారీ పీడనకు గురికాకుండా స్వేచ్చ అనుభవిస్తున్న గ్రామం. 1937 ఫిబ్రవరిలో మద్రాసు రాష్ట్ర అసెంబ్లీ ద్విసభ్య నియోజకవర్గం నుంచి కాంగ(గెస్‌ అబ్యర్థులుగా జయంతిపషురం రాజా వానిరెడ్ని సదాశివేశ్వర[పసాద్‌. స్వాతర్యత్య్రసమర యోధులు కాట్రగడ్డ నారాయణరావు విజయం సాధించారు. వీరి విజయానికి కాంగ్రెస్‌. కాంగ్రెస్‌ సోషలిస్టు పార్టీ (కమ్యూనిస్టులు) కార్వకర్తలు ఎంతగానో కృషి చేశారు. ఎన్నికల ప్రచార సమయంలోనేగాక అనంతరం కూడా జమీందారీ విధానానికి నలిగిపోయిన ప్రజలకు సేవ చేయాలనే సంకల్పంతో కాంగ్రెస్‌ సోషలిస్టు పార్టీ కార్యకర్తలు (కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తలు) ఆ గ్రామంలో పనిచేయసాగారు. అంలేగాక పొరుగున నిజాం సంస్థాన ప్రాంతంలో జరుగుతున్న నిజాం వ్యతిరేక పోరాటాలకు తునికిపాడులాటి సరిహద్దు గ్రామాలు ఎంతగానో తోడ్పడ్డాయి. 1938లో నైజాం స్టేట్‌లో సత్యాగ్రహ ఉద్యమం సాగినప్పుడు ఈ సరిహద్దు గ్రామాల్లో సభలు జరిపి సంస్థాన సత్యాగ్రహులకు సంఘీభావం తెలిపేవారు. ఇలాంటి సభల్లొ ఆచార్య ఎన్‌జి రంగా, ఇందూలాల్‌ యాజ్జిక్‌ లాంటి రైతు. నాయకులు నాయకులు ఉపన్యసించేవారు. తునికిపాడులో స్టేట్‌ సత్యాగ్రహ శిబిరం నెలకొల్పాలనే ప్రయత్నం జరిగింది. కానీ ఫలించలేదు. స్టేట్‌ కాంగ్రెస్‌ సత్యాగ్రహం విరమించబడిన తరువాత జమలాపురం కేశవరావు, వట్టికొండ నాగేశ్వరరావ. వట్టికొండ కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యచు గాధలు. 19

రామకోటయ్య, వట్టికొండ కాంతయ్య, వాసిరెడ్డి వెంకటపతి, పైడిపల్లి లింగయ్య మొదలగు సత్యాగ్రహములను అహ్వానించి ఈ (గ్రామంలో సన్మానించారు. ఇలాంటి వాతావరణం ప్రాతిపదికగా తునికిపాడులో చం[డ రాజేశ్వరరావు నేతృత్వాన 1939 మే 25వ తేదీ నుంచి_.జూన్‌ 13 వరకూ రాజకీయ శిక్షణా శిబిరం కొనసాగింది. .20 రోజులపాటు జరిగిన ఈ రాజకీయ పాఠశాలకు తెలంగాణా [పాంతం నుంచి, ఆంధ్ర ప్రాంతం నుంచి సుమారు 50 మంది విద్యార్దులు హాజరయ్యారు. ఆంధ్ర (ప్రాంతం నుంచేగొకుండా. తెలంగాణా నుంచే ఎక్కువ మంది యువకులు పాల్గొన్నారు. ఈ పాఠశాల (ప్రారంభోత్సవానికి గోల్మొండ పత్రికా సంపాదకులు సురవరం ప్రతాపరెడ్డిని అహ్వానించారు. అయితే ఆయన రావడానికి వీలుపడకపోవడంతో శిక్షణా శిబిరం జయప్రదం _కావాలని సందేశం పంపించారు. “నవశక్తి' సంపాదకుడు మద్దుకూరి చంద్రశెఖరరావు ఆ శిక్షణా శిబిరాన్ని ప్రారంభించారు. కాంగ్రెస్‌ నాయకుడు పేట బాపయ్య పతాకావిష్కరణ చేశారు. ఆనాటి అవీల బారత కాం(గెస్‌ అధ్యక్షుడు జవహర్‌లాల్‌ నెహూ (స్వాతంత్ర్యానంతర తొలి ప్రధాని), ఆజాద్‌ హింద్‌ ఫౌజ్‌ స్టాపకుడు నెతాజీ సుభాష్‌ చం[దబోస్‌లు ఈ రాజకీయ పాఠశాల జయప్రదం కావాలని సందశాలు పంపించారు. ఈ పాఠశాలకు ఆచార్వ ఎన్‌జీ రంగా ్రిన్నిపాల్‌గా వ్యవహరించగా, సుంకర వీరభ[దరావు కార్యనిర్వాహక కార్యదర్శిగా వ్యవహరించారు. ఈ పాఠశాల గురించి పత్రికాముఖంగా తెలుసుకున్న నిజాం సంస్థానంలో నిజాం వ్యతిరెక పోరాటాలు నిర్వహిస్తున్న రావి నారాయణ రెడ్డి, బద్దం ఎల్లారెడ్డి ఈ విద్యాలయాన్ని చూసేందుకు వచ్చారు. పేట బాపయ్య, గద్దె రంగయ్య నాయుడు, పిడిక్తిడి రామకోటయ్య, మద్రాసు రాష్ట్ర శాసనసభ్యుడు కాట్రగడ్డ వెంకట నారాయణరావు పాఠశాలను సందర్శించి సందేశాలిచ్చారు. క ఈ శిబిరానికి అల్లీనగరం, రామన్నపేట, కన్నెవీడు, ఖమ్మం, ఊటుకూరు. ముష్టికుంట్ల తిరువూరు, శనగపాడు, కొణతమాత్మకూరు, వీరులపాడు, విజయవాడ. నేలకొండపల్లి, నాగారపాడు తదితర గ్రామాల నుంచి విద్యార్థులు వచ్చారు. ఈ పాఠశాలకు విద్యార్హులుగా.. వట్టికొండ నాగేశ్వర్తర్తావు, కాళ్లోజీ నారాయణరావు రావెళ్ల_జానకిరామయ్య. మచ్చా నిగయ్య, నీరుకొండ అప్పారావు, వాసిరెడ్డి వెంకటపతి. వాసిరెడ్డి సత్యనారాయణ. వట్టికొండ కాంతయ్య, వాసిరెడ్డి సూర్యనారాయణ, పైడిపల్లి హనుమయ్య, పారుపల్లి రామయ్య, కర్హాటి సాంబయ్య, హనుమారెడ్ది, చావా కొండయ్య, వెరవళ్ల వెంకట రమణ, పెండ్యాల సత్యనారాయణ, ఎ.బోధాయన, గద్దె (ప్రభాకరరావు. ముల్తుకుట్ల. వెంకటప్పయ్య, పాటిబండ్ల సత్యనారాయణ, జవ్వాజి అప్పయ్య, బోడైపూడి సత్వనారాయణ, వాసిరెడ్డి రాధాకృష్ణ, సుంకర శివరామయ్య, బోడేపూడి లక్ష్మీనారాయణ, పోల్మంపల్లి వెంకట రామారావు, బండి తిరుపతయ్య, గురవారెడ్డి, గుర్రం వెంకటరెడ్డి, సూరావరుుల జానకిరామయ్య తదితరులు హాజరయ్యారు. ప్రతిరోజూ ఉదయమూ, సాయంత్రమూ మునిపల్లె, రామారావు విద్యార్థులకు న ననన నం శ యక శజయన 20 యు. రామక్షృష్ణ

సైనిక కవాతు నేర్పారు. మధ్య మధ్య ఈ విద్యార్థులు చుట్టుపక్కల గ్రామాలకు వెళ్లి కవాతు చేసేవారు. ప్రజలకు ధైర్యం, ఉత్సాహాన్ని ఈవిధంగా నింపేవారు. తరగతుల్లో శిక్షణ ఇలా ఉండేది. ఉదయం నాలుగున్న గంటల నుంచి ఐదు గంటల వరకూ ప్రతి విద్యార్థీ వ్యాయామం చేసేవారు. తర్వాత ఐదు గంటల నుంచి ఆరు గంటల వరకూ డ్రిల్లు చేసేవారు. ఉదయం ఏడున్నర గంటల నుంచి 11 గంటల వరకూ, తిరిగి సాయంత్రం నాలుగు గంటల నుంచి సాయంత్రం ఆరు గంటల వరకూ తరగతులు జరిగేవి. సాయంత్రం ఆరు గంటల నుంచి ఏడు గంటల వరకూ డ్రిల్లు, రాత్రి ఎనిమిది గంటల నుంచి 10 గంటల వరకూ తరగతిగానీ, గోష్టిగానీ ఉండేది.

శిక్షణా శిబిరంలో ఆచార్య రంగా చరిత్ర పరిణామవాదం, హిందూదేశ చరిత్ర, స్వదేశీ సంస్థానాలు, జమీందారీ విధానం, భారత జాతీయ రుణం, పారిశ్రామికాభివృద్ధి, వ్యవసాయ కూలీ-రైతు ఉద్యమం గురించి పాఠాలు చెప్పేవారు. మద్దకూరి చంద్రశేఖరరావు “రష్యా విప్లవం” గురించి.. కంభంపాటి సత్యనారాయణ “భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటాలు”... శాసనమండలి సభ్యుడు గద్దె రంగయ్య నాయుడు “జమీందారు దురంతాలు” అంశంపైన; బద్దం ఎల్లారెడ్డి, రావి నారాయణరెడ్డిలు “హైదరాబాద్‌ సంస్థాన సమస్యలు” పైన; మునిపల్లి రామారావు “యువజనులు క్రమశిక్షణ - రాష్ట్ర సమస్యలు - సామ్యవాద సిద్ధాంతాలు” గురించీ; శాసనమండలి సభ్యులు కాశీనాధుని పూర్ణమల్లిఖార్డునుడు “రుణ నివారణ చట్టం” అంశంపైన; రాటకొండ నరసింహారెడ్డి “ఫెడరేషన్‌ -అంతర్జాతీయ సమస్యలూ విషయంపైనా; శెట్టిపల్లి వెంకటరత్నం “సాపొత్యం - ప్రజానీకం” అంశంపైన; డి.సీతారామయ్య “సహకార ఉద్యమం”పైనా, దాక్టర్‌ యేజెళ్ల శ్రీరాములు “పశువైద్యం” అంశం గురించీ; ఎన్‌, శ్రీరామశర్మ “ఉద్యోగవర్గం” గురించి తరగతులు చెప్పేవారు.

తరగతుల సందర్భంగా జరిగిన గోప్టుల్లో చర్చించిన అంశాలు ఇవీ... 1) రాబోయే ప్రపంచ సంగ్రామంలో భారతదేశం పాల్గొనకూడదు. 2) సంస్థానాలను పూర్తిగా రద్దు చేస్తేనే భారతదేశానికి సంపూర్ణ స్వరాజ్యం అనుభవంలోకి వస్తుంది. 3) స్వరాజ్య పోరాటం బలపడాలంటే... రైతు, కార్మికులకు రక్షణ కలగాలంటే... సంస్థానాల్లోని జాగీర్జారీ విధానం, బ్రిటీషు ప్రాంతంలోని జమీందారీ విధానం సత్వరమే రద్దు కొవాలి. 4) కార్మిక, కర్షక రాజ్యం త్వరితంగా స్థాపన కావాలంటే ఈనాడు మన దేశంలో పెరుగుతున్న పెట్టుబడిదారీ విధాన్నాన్ని అందువల్లనే కలుగుతున్నదనబడే _పరి(శమాభివృద్దిని ఆపుచేయడం మంచిది. ఇవీ చర్చలసారం.

ఈ తరగతుల మధ్యమధ్యలో ఆ ఊరిలో బహిరంగ సభలు జరుగుతుందేవి. 10.6. 1939న జరిగిన బహిరంగ సభలో 'రైతు పోరాటం- కాంగ్రెస్‌, 'రైతు ఉద్యమ సామరస్యం), “మహిళా ఉద్యమం, 'సంన్థాన పోరాటం” అంశాలపై వక్తలు ప్రసంగించారు. 11.6. 1989న మునిపల్లె రామారావు అధ్యక్షతన మునగాల రైతు సత్యాగ్రహ దినోత్సవం జరపబడింది. అదేరోజు రాత్రి పేట బాపయ్య అధ్యక్షతన సీతారామరాజు గ్రంథాలయ ప్రథమ కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు ల

వార్షికోత్సవం జరిగింది. జూన్‌ 12న విద్యార్థులకు వీడ్కోలు సభ జరిగింది. విద్యార్థులకు యోగ్యతాపత్రాలు అందజేశారు. ఈ సభకు సుంకర వీరభద్రరావు అధ్యక్షత వహించారు. సభలో విద్యార్థులేగాక తునికిపాడు గ్రామస్థులు కూడా పాల్గొన్నారు. విద్యాలయం ముగింపు సందర్భంగా (గ్రామంలో పెద్ద ఊరేగింపు జరిపారు. ఈ ఊరేగింపుకు 10 వేల మంది 1పజలు తరలివచ్చారు. ఈ శిబిరానికి రామన్నపేట, రాపల్లె, బ్రాహ్మణపల్లి, అల్లినగరం. దెందులూరు, మడుపల్లి గ్రామాల రైతులు విరాళాలిచ్చారు. ఊటుకూరు (గ్రామస్తులు వంట పాత్రలు సరఫరా చేశారు. శిక్షణా శిబిరాన్ని (విద్యాలయాన్ని) అలంకరించారు. ఈ శిబిరంలో శిక్షణ పొందిన మచ్చా వీరయ్య ఆ తర్వాత తెలంగాణా సాయుధ పోరాటంలో వీర మరణం చెందారు. పామర్రు రాజకీయ పాఠశాల పామర్రులో కూడా 1939 మే 5న వేసంగి రాజకీయ పాఠశాల ప్రారంభమైంది.

రైతు సంఘం కార్యదర్శి చలసాని వాసుదేవరావు ఈ పాఠశాలను ప్రారంభించారు. ప్రిన్సిపాల్‌గా గద్దె లింగయ్య వ్యవహరించారు. ఇది జూన్‌ 24వ తేదీ వరకూ జరిగింది. సుమారు నెలా పదిహేను రోజులపైనే కొనసాగింది. ఈ పాఠశాలకు 30 మంది విద్యార్థులు హాజరయ్యారు. ఇక్కడ మునిపల్లె రామారావు వాలంటీిరు శిక్షణ ఇచ్చారు. ఇక తరగతులను చండ్ర రాజేశ్వరరావు. చలసాని వాసుదేవరావు, గోపరాజు రామచంద్రరావు (గోరా), తుమ్మల వెంకటరామయ్య. కంభంపాటి సత్యనారాయణ, కొమ్మారెడ్డి సత్యనారాయణమూర్తి, టి.గంగయ్య, మహీధర రామమోహనరావు, కె.ఎల్‌.నరసింహం, ఎం, బసవయ్య, టికె.రామస్వామి, ఎం.వెంకటచారి, మునిపల్లె రామారావు తదితరులు బోధించారు. భౌతికవాదం, నాస్తికత్వం, పరిణామవాదం. సంస్థానాల్లో ప్రజా ఉద్యమం, భారత జాతీయ పోరాటాలు, సామ్యవాద సిద్ధాంతాలు, రాజకీయ భూగోళం, రష్యా విప్లవం, ప్రపంచ యుద్ధానంతర రాజకీయ తరగతులు, ఫాసిస్టు, బూర్జువా. థామిక, నియంతృత్వాలు, ఫెడరేషన్‌ తదితర అంశాలపై తరగతులు జరిగాయి. ఇవీ ఆనాడు కృష్ణాజిల్లాలో కాంగ్రెస్‌ సోషలిస్టు పార్టీలో ఉంటూ కమ్యూనిస్టులు నిర్వహించిన రాజకీయ శిక్షణా తరగతులు. న...

22 యు. రామకృష్ణ

తొలినాళ్లలో కృష్ణాజిల్లాలో శి మమ. ఆ కమ్యూనిస్టు పార్టీ నిర్మాణం బ్‌ బ్‌ మద్దుకూరి చలసాని | కడియాల కొండపల్లి | మానికొండ

చంద్రశేఖరరావు | వాసుదేవరావు | గోపాలరావు సుబ్బారావు

తొలిదశలోనే సుశిక్షితులైన కార్యకర్తలతో నిర్మాణయుతమైన కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఏర్పడిన జిల్లాల్లో కృష్ణా జిల్లా ప్రధానమైనది. 1930 దశకం నాటికే జాతీయోద్యమానికి ఒక ప్రధాన కేంద్రంగా కృష్ణా జిల్లా రూపుదిద్దుకుంది. జిల్లాలోని విద్యార్థులు, సామాన్య రైతులు, స్వాతంత్ర్య పోరాట ప్రవాహంలోకి వచ్చారు. 1930 -32ల్లో ఉవ్వెత్తున లేచిన శాసననోల్లంఘన ఉద్యమం యువకులైన దేశభక్తులను ముందుకు ఉరికించింది. ఈ ఉద్యమాల ద్వారా బ్రిటీష్‌ సామ్రాజ్యవాదానికి వ్యతిరేకంగా ప్రజలను చైతన్యవంతులను చేసిన అనేకమంది యువకులు శిక్షించబడి జైళ్లకు పంపబడ్డారు. భట్లపెనుమగర్రు కాంగ్రెస్‌ వాలంటీరు శిబిరంలో పాల్గొని కల్లు దుకాణాలను పికెటింగ్‌ చేసినందుకు చలసాని జగన్నాధరావు, చలసాని ప్రకాశరావు, చలసాని నారాయణ మూర్తి, వేలినేని భీమయ్య, చలసాని సీతారామయ్య మొదలైన వారిని అరెస్టు చేసి రాజమండ్రి, బళ్లారి సెంట్రల్‌ జైళ్లకు పంపారు. అదే విధంగా వెంట్రప్రగడలో ఉంటూ రహస్య కరపత్రాలు, పత్రికలు ముద్రిస్తున్న మద్దుకూరి చంద్రశేఖరరావుకు రెందేళు . కఠిన శిక్ష విధించి రాజమండ్రి సెంట్రల్‌ జైలుకు పంపారు. తరువాత బళ్ళారి జైలుకు మార్చారు. శాసనోల్లంఘన ఉద్యమంలో పాల్గొన్నందుకు కానూరి బలరామయ్యకు 1933 జనవరి 16న ఏడాది కఠిన కారాగార శిక్ష విధించి నుంచి రాజమండ్రి జైల్లో నిర్భంధించారు. ఎలమగ్రుకు చెందిన గద్దె లింగయ్యకు కూడా 1932 మే2న కఠినశిక్షను విధించి రాజమండ్రి, కృష్ణాజిల్లాకమ్యూనిస్టు ఉద్యమగాథలు 2౩

కన్ననూరు జైళ్లలో నిర్భంధించారు. నిషిద్ధ కరపత్రాలు పంచిపెడుతున్నాడనే నేరం కిం కొసరాజు శేషయ్యను కూడా 1932 మే 23న రాజమండ్రి, తిరుచురాపల్లి జైళ్లలో పెళ్ట శిక్షించారు.

ఇలా జైళ్లలో నిర్భంధించబడిన వారికి ఆయా జైళ్లలో లాహోర్‌ కుట్ర కేసు ముద్దాయిలతోనూ, బెంగాల్‌ విష్తవ కారులతోనూ పరిచయం ఏర్పడింది. వారి పరిచయ మూలంగా సామ్యవాద సిద్ధాంతం, సోవియట్‌ విష్ణవం గురించి తెలుసుకోవడ గాన్‌ కొంత కమ్యూనిస్టు సాహిత్యాన్ని కూడా జైళ్లలో నిర్మంధించబడిన ఆ యువకులు చదిదారు జైళ్లలో కమ్యూనిస్టు భావాలను ఆకళింపు చేసుకున్న యువకులంతా 1933 చివరికి జ నుంచి విడుదలయ్యారు. భట్లపెనుమగర్రుకు చెందిన చలసాని జగన్నాథరావు జైలుళ ఉన్నకాలంలో తన స్వగ్రామానికి చెందిన చలసాని వాసుదేవరావుకు సోషలిజం, సోవియళ్‌ రష్యాల గురించి ఉత్తరాల ద్వారా తెలియజేస్తుండేవారు. వాటికి సంబంధించిన సాహిత్యం చదవాలని వాసుదేవరావును ప్రోత్సహించేవారు. ఆ ప్రోత్సాహంతో కమ్యూనిస్టు సాహిత్యం పట్ల ఆసక్తి పెంచుకున్న చలసాని వాసుదేవరావు 'గాంధీ-లెనిన్‌' అనే పుస్తకాన్ని స్వయంగా తెప్పించుకుని చదివి 'మార్చిజం-లెనినిజం' పట్ల ఆసక్తిని పెంచుకున్నారు. వీరిలో సోషలిస్టు అవగాహనను పెంపొందించేందుకు కాట్రగడ్డ నారాయణరావు మరో విధంగా తోడ్పడ్డారు. బెనారస్‌ (కాశీ) విశ్వవిద్యాలయ విద్యార్దిగా ఉన్న ఆయన సోషలిస్టు సాహిత్వాన్ని తీసుకువచ్చి అనేకమంది యువక్ష్తులకు అందించారు. అత్తగారి ఊరైన భట్లపెనుమర్రు వస్తూ కొంత సోషలిస్ట సాహిత్యాన్నీ లెనిన (గ్రంథాలనూ అక్కడి యువకులకు అందించేవారు. దాదాపుగా అదే సమయంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీని నిర్మించేందుకు రాష్ట్రమంతా పర్యటిస్తున్న పుచ్చలపఓ సుందరయ్య, కొసరాజు శేషయ్య, మద్దుకూరి_చంద్రశేఖరరావు, చలసాని జగన్నాథ్రరావులతో చర్చలు జరిపారు. సుందరయ్య ఇలా ఒక్కొక్కరినే కలుసుకుంటూ వారికి కమ్యూనిస్టు పంథాను వివరించారు. చర్చల అనంతరం వీరందరూ కమ్యూనిస్ట్ర పార్టీలో సభ్యులుగా చేరారు. వీరందరిలో మద్దకూరి చం[దశేఖరరావ ముందుగా పార్టీలో చేరారు.

ఈ చర్యలన్నిటి పర్యవసానమే 1934 మే నెలలో జరిగిన కల్వపూడి సమావేశం. మద్దుకూరి చంద్రశేఖరరావు, కొసరాజు శేషయ్య, చలసాని జగన్నాథరావు, కాట్రగడ్త నారాయణరావ, చలసాని వాసుదేవరావు, సూరపనేని గోపాలకృష్ణయ్య ఈ సమావేశానికి హాజరయ్యారు. తెలుగులో “కమ్యూనిస్టు ప్రణాళిక, “కూలిపని-పెట్టుబడి' వగైరా పుస్తకాలను అనువదించాలనీ, పట్టణ కార్మికుల్లోనూ, వ్యవసాయ కార్మికుల్లోనూ కేంద్రీకరించి పని చేయాలనీ ఈ సమావేశంలో నిర్ణయించారు. ఈసమావేశానికి హాజరైన వారిలో కాట్రగర్త నారాయణరావు తప్ప మిగిలిన వారంతా షార్టీ సభ్యులే. ఈ సమావేశంలో కొసరాజు శేషయ్య కార్యదర్శిగా జిల్లా ఆర్గనైజింగు కమిటీ ఏర్షాటైంద్సి. కాంగ్రసలాని అతివాదులను సమన్వయ పరిచి... వారిలొ సామ్యవాద భావాలను పెంపొందించి, బ్రిటీష్‌ సా'మ్రాజ్యవాదులపై పోరాటాన్ని తీవ్రతరం చేయటానికి కమ్యూనిస్టులు పూనుకున్నారు. కృష్ణాజిల్లాలోని కమ్యూనిస్టు యువకులు

జిల్లా కాంగ్రెస్‌ సోషలిస్టు పార్టీ నిర్మాణానికి పూనుకున్నారు. 1934 జులై 10న ఏర్పాటైన జిల్లా కాంగ్రెస్‌ సోషలిస్టు పార్టీలో కమ్యూనిస్టులే (ప్రధానపాత్ర వహించ్రారు. గద్దె లింగయ్య అధ్యక్షుడిగా, వి.రామ(ద్రహ్మం, వెల్లంకి పూర్ణచం్యద్రయ్యలు కార్యదర్భులుగా,చలసాని జగన్నాథరావు, మద్దుకూరి_చంద్రశేఖరరావు, అన్నే అంజయ్య, వల్లభనేని వెంకట్రావు, కొసరాజు శేషయ్య, పోచరాజు కృష్ణారావు కమిటీ సభ్యులుగా ఉన్నారు.

కాంగ్రెస్‌ సోషలిస్టు పార్టీ తరపున 'లెనిన్‌ జీవితం” అనే గ్రంథాన్ని కూడా తెలుగులో ముద్రించారు. దీనిని ప్రభుత్వం నిషేధించింది. అయితే కాంగ్రెస్‌ సోషలిస్టు పార్టీలో కమ్యూనిస్టులు ఎక్కువ కాలం పనిచేయలేదు. 1985 సంవత్సరం నుంచి స్వతంత్రంగా కార్మికసంఘ నిర్మాణానికి కమ్యూనిస్టులు పూనుకున్నారు. వీరి కృషి మూలంగా 1935 అక్టోబరు 10న బెజవాడ కూలి రక్షణ సమితి స్థాపన జరిగింది. కార్యదర్శిగా పిల్లలమర్రి వెంకటేశ్వర్లు, సభ్యులుగా కొనరాజు శేషయ్య, చలసాని వాసుదేవరావు, అల్లూరి సత్యనారాయణ, కె.శ్రీనివాసరావు, మద్దుకూరి చంద్రశేఖరరావులు ఉన్నారు. ప్రెస్‌ వర్మర్సు యూనియన్‌ కూడా పునర్చిర్మించబడింది. దీనితోపాటుగా బెజవాడ మున్సిపల్‌ స్కావెంజర్సు యూనియన్‌ ఏర్పాటుకు కూడా ప్రయత్నాలు చేశారు. అతివాద యువకుల్లో సామ్యవాద భావాల్ని పెంపొందించడంతోపాటు కార్మిక సంఘాల నిర్మాణాన్ని కొనసాగిస్తూ 1936 నాటికి పార్టీ సభ్యులను కూడా కొంతమేరకు పెంచుకోగలిగారు. 1936 నాటికి జిల్లా మొత్తం మీద 12 మంది వరకూ పార్టీ సభ్యులున్నారు. వెంట్రప్రగడ, భట్లపెనమర్రు, విజయవాడ, బందరు దగ్గర చిట్టి గూడూరు సంస్కృత కళాశాలలను కేంద్రాలుగా చేసుకుని ఈ కమ్యూనిస్టులు పనిచేసేవారు. ఈ గ్రామాల్లో ముగ్గురేసి సభ్యులతో పార్టీ శాఖలు ఏర్పడ్డాయి. ఐక్య సంఘటనా ఎత్తుగడలు అనుసరిస్తున్న ఫలితంగా 1936 సంవత్సరం నుంచి పార్టీ కార్యకర్తలు విసృతంగా పనిచేయడానికి అవకాశాలు ఏర్పడ్డాయి. కాంగ్రెస్‌లోని అతివాదులను కలుపుకుని వివిధ ప్రజాసంఘాల నిర్మాణానికి కమ్యూనిస్టులు పూనుకున్నారు. 1037మే లో జరిగిన కొత్తపట్నం రాజకీయ పాఠశాల యువకుల్లో మార్కిస్టు సిద్ధాంత అవగాహనను పెంపొందించింది. కృష్ణాజిల్లా నుంచి ఈ స్కూలుకు హాజరైన వారంతా చురుకైన కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తలయ్యారు. కొత్తపట్నం పాఠశాలకు హాజరైన కడియాల గోపాలరావు తర్వాత పార్టీ సభ్యులయ్యారు. జిల్లా యువజన సంఘ అధ్యక్షుడుగా బాధ్యత నిర్వహిస్తూ యవజనోద్యమాన్ని ముందుకు నడిపించారు. కొత్తపట్నం పాఠశాల తర్వాత కాటూరులో 40 రోజులపాటు ఆ యువకులకు మిలిటరీ డ్రిల్లులో చండ్ర రాజేశ్వరరావు శిక్షణనిచ్చారు. రాత్రివేళలో రాజకీయ తరగతులను కూడా నిర్వహించారు. ఈ పాఠశాల తర్వాత కాటూరులో కడియాల గోపాలరావు, కడియాల పిచ్చయ్య, ఈడ్పుగంటి సుబ్బారావు, నార్ల తాతారావు, నార్ల గోపాలకృష్ణయ్యలతో పార్టీ శాఖ నిర్మాణమైంది.

కొత్తపట్నం పాఠశాల విద్యార్షిగా వచ్చిన కోనేరు రాజగోపాలరావు దివి తాలూకాలో రైతు ఉద్యమ నిర్మాణానికి, పార్టీ అభివృద్దికి కృషి చేశారు. కోనేరు రాజగోపాలరావు 1937" కృష్ణాజిల్లాకమ్యూనిస్పు ఉద్యమగాధలు 25్‌

నవంబరులో పార్టీ సభ్యుడిగా రావడమే కాకుండా తన తోటి విద్యార్థులుగా వ్‌ కూడా కమ్యూనిస్టులుగా రూప్పదిద్దారు. కోనేరు రాజగోపాలరావు ద్వారా ంపాటి సీతారామయ్య, పర్బూరి రామకోటయ్య, రావి సుబ్బారావు, యార్లగడ్డ లక్ష్మయ్య, వ్‌ పూర కుటుంబరావు, కావూరి సోమేశ్వర ప్రసాద్‌ మొదలైనవారు 1938 ప్రారంభ కాలానికి ర్ట వచ్చారు. దివి తాలూకాలో రైతు ఉద్యమ అభివృద్ధికి ఈ కార్యకర్తలు ఎనలేని కృషి చేసారు. 1938లో గ్రామగ్రామాన తిరిగి రైతుసంఘం సభ్యత్వం చేర్చించడమేగాక గ్రామ కమి లను కూడా ఏర్పాటు చేశారు. సుమారు 40 గ్రామాల్లో 1600 మందిని రైతుసంఘ సభ్యులుగా చేర్పించారు. దివి తాలూకాలో రైతు ఉద్యమంతోపాటు పార్టీ నిర్మాణం కూడా చురుగ్గా సాగింది. 1938 మే నాటికి తాలూకాలో 24 మంది పార్టీ సభ్యులయ్యారు. కోనేరు రాజగోపాలరావు కార్యదర్శిగా, మాలెంపాటి సీతారామయ్య, సనకా బుచ్చికోటయ్యలు సభ్యులుగా తాలూకా పార్టీ కమిటీ ఏర్పాటైంది. మరోవైపు 1936 చివరికాలంలో మునిపల్లి రామారావు, వెల్లంకి విశ్వేశ్వరరావులు కూడా కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యులై పార్టీ నిర్మాణానికి కృషి ప్రారంభించారు. మునిపల్లి రామారావు బందరు, గుడివాడ విద్యార్థులను సంఘటిత వరున్తూ, వారిలో మార్చిన అవగాహన పెంచి దీక్షాపరులైన పార్టీ కార్యకర్తలను తయారుచేశారు,

19387 నాటికి కాట్రగడ్డ రాజగోపారావు, వల్లభనేని నారాయణదాసు, సోమూరి వెంకట్రామయ్యతో పార్టీ శాఖ ఏర్పడింది. 1938 వేసవిలో జరిగిన మంతెనవారిపాలెం రాజకీయ పాఠశాల మరికొంత మంది కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తలను తయారుచేసింది. 1938 నాటికే కాంగ్రెస్‌ సోషలిస్టు పార్టీ కార్యక్రమాల్లో పాల్గొంటూ, మంతెనవారిపాలెం పాఠశాలకు హాజరైన జోస్యభట్ల సత్యనారాయణ అటు తర్వాత పార్టీ సభ్యులయ్యారు. పాఠశాల ముగిసిన తర్వాత పూర్తికాలం కార్యకర్తగా గుడివాడలో పనిచేయడానికి జోస్యభట్ల సత్యనారాయణను పార్టీ నియమించింది. అప్పటికే వంగపాటి రంగారెడ్డి, కానూరి బలరామయ్య, ప్రెస్‌ వర్మ్కర్సు యూనియన్‌, మునిసిపల్‌ వర్మర్సు యూనియన్‌ ఏర్పాటుకు గుడివాడలోని కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యులు కృషి చేశారు. మునిపల్లి రామారావు, జోస్యభట్ట సత్యనారాయణ విద్యార్ధి సంఘ నిర్మాణంలో సూచనలు, సలహాలు ఇస్తూ విద్యార్థులును పార్టీ కార్యకర్తలుగా తీర్చిదిద్దడంలో ముఖ్యపాత్ర వహించారు. దీని మూలంగా 939లో లింగవరం, . గుడివాడ విద్యార్థుల్లో కొంతమంది పార్టీ సభ్యులయ్యారు. వీరిలో తమ్మారెడ్డి సత్యనారాయణ, తమ్మారెడ్డి కృష్ణమూర్తి, ప్రకాశరావు, జొన్నపాడులో కె. జనార్ధనరెడ్డి అట్లూరి సీతారామయ్య మొదలైనవారు ఉన్నారు. కొండపల్లి సీతారామయ్య కూడా 1939వ సంవత్సరంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యుడై గుడివాడలోని కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యక్రమాలను అమలుపరిచే చురుకైన కార్యకర్తగా రూపొందారు. కవుతరం (గ్రామవాసి అయిన తాళ్లూరి మంగపతిరావు కూడా కానూరి బలరామయ్య పరిచయం ద్వారా 1939లో పార్టీ సభ్యులయ్యారు.

గన్నవరం తాలూకాలోకూడా ఈకాలంలోనే పార్టీ నిర్మాణ రూపం తీసుకుంది.

1938లో గన్నవరంలో హైస్కూల్లో ఉపాధ్యాయుడుగా పని చేయడానికి వచ్చిన టి.కె. రామస్వామి పరిసర (గ్రామాల్లోని యువకుల్లో కమ్యూనిస్టు భావాలను పెంపొందించారు. దీని ద్వారా 1938 చివరి నాటికి, ముక్కామల నాగభూషణం, చింతపల్లి పాపారావు, కాట్రగడ్డ పెద వెంకట్రాయుడు, మావులూరి బసవయ్యలతో 'బుద్ధవరం' పార్టీ శాఖ ఏర్పడింది. ఈ కాలంలో యువజన సంఘాల ద్వారా పార్టీ ప్రచారం, నిర్మాణం విసృతమయ్యాయి. యువజన సంఘ కార్యక్రమాల్లో పాల్గొంటూ చిన్న ఓగిరాలలో యువజన సంఘాన్ని నిర్మించిన బండి వెంకట కృష్ణయ్య 1939లో పార్టీ సభ్యులయ్యారు. క్రమంగా 1940 నాటికి చిన ఓగిరాలలో అక్షినేని రామలింగేశ్వరరావు, వె.ఎస్‌.ఆర్‌. ఆంజనేయశాస్త్రి, కోడే మాధవరావు, పెనమకూరి కృష్ణమూర్తి, కడియాల పరశురామయ్యతో పార్టీ శాఖ ఏర్పడింది. 1939 చివరి నాటికి కృష్ణాజిల్లాలో వెంట్రప్రగడ, కవుతరం, కాటూరు, గుడ్లవల్లేరు, యలమగ్రు, వీరులపాడు,జమీగొల్వేపల్లి, మంగళాపురం, పెదమద్దాలి, నడకుదురు, బలిష(రు, భట్లపెనుమగర్రు, దింటకు![ర్రు, పాములపాడు, బార్లపూడి, రావులపాడు మొదలైన (గ్రామాలతోపాటు జొన్నపాడు, విజయవాడ, గుడివాడ పట్టణాల్లో పార్టీ శాఖలు ఏర్పడి పనిచేస్తున్నాయి. 1939 సెప్టెంబరులో రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభమవడంతో కమ్యూనిస్టులపై ప్రభుత్వం తీవ్ర నిర్బంధ విధానాన్ని ప్రయోగించింది. రహస్యంగా ముద్రిస్తున్న “స్వతంత్ర్య భారత్‌”ను పట్టుకోవడానికీ, కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తలను అణచివేసేందుకూ కమ్యూనిస్టులపై దాడులూ, అరెస్టులూ ముమ్మరం చేసింది. పార్టీ సభ్యులు ఆ నిర్బంధ విధానాన్ని ఎదుర్కొంటూ సామ్రాజ్యవాద వ్యతిరేక పోరాటాన్ని తీవ్రతరం చేశారు.

“భారత స్వాతంత్ర్య పోరాట విజయవంతానికి కృషి చేస్తామనీ, యుద్దానికి సహాయ నిరాకరణను తీవ్రం చేస్తామనీ ప్రమాణం చేస్తూ 1940 జనవరి 26న స్వాతంత్ర్య దినోత్సవాన్ని విజయవంతం చేయాలి” అని రాష్ట్ర కమ్యూనిస్టు పార్టీ పిలుపునిచ్చింది. ఈ పిలుపును అమలు జరపడానికి కృష్ణాజిల్లాలోని కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తలు నిర్భయంగా ముందుకొచ్చారు. చల్లపల్లి గుడివాడల్లో నిర్వహించబడిన ఊరేగింపులే ఇందుకు ఉదాహరణలు. “చల్లపల్లిలో 400మందితో ప్రదర్శననూ, వెయ్యి మందితో బహిరంగసభనూ నిర్వహించారు* ఈసభను ఏకంగా చల్లపల్లి జమీందారు తోటలోనే నిర్వహించారు.. సభను విచ్చిన్నం చేయదానికి ప్రయత్నించిన జమీందారు గుండాలను ప్రతిఘటించి మరీసభను నిర్వహించారు. పార్టీ రహస్యంగా ముద్రించి పంపిణీ వేసిన ప్రమాణపత్రాన్ని కూడా సభలో బహిరంగంగా చదివారు. అదేరోజున గుడివాడలో మరో పెద్ద ప్రదర్శనను నిర్వహించారు. దీనికి “కవుతరం, అంగలూరు, గుడ్లవల్లేరు, వెంట్రప్రగడ, వానపాముల, దింటకు[ర్రు, పాములపాడు, రావులపాడు, జన్నపాడు, లింగవరం పెదముద్దాలి, ఎలమగ్రు, చౌటుపల్లి, పెదపాలపర్రు మొదలగు (గ్రామాల నుంచి ఎర్ర జెండాలు, ప్లకార్డులు ధరించిన విద్యార్ధి యువజన, మహిళలు గుడివాడలో ప్రదర్శన నిర్వహించారు. సామ్రాజ్యవాద ప్రభుత్చం నశించాలి. ప్రపంచ కార్మిక కర్షకులారా ఏకంకండి.... అంటూ యుద్ధ వ్యతిరేక నినాదాల్ని దిక్కులు పిక్కటిల్లేలా నినదిస్తూ ఊరేగింపును నిర్వహించారు. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 27

నిషేదాజ్జలు విధించిన ప్రభుత్వం, ఇంత పెద్దఎత్తున సమీకృతమైన ప్రజావాహినిని చూసి ఏమీ చేయలేక ఊరుకుంది. సామ్రాజ్యవాద యుద్దానికి వ్యతిరేకంగా పోరాటం సాగిస్తూనె మరోవైపున పార్టీ నిర్మాణాన్ని కూదా విసృతపర్చారు. 1939 చివరికాలంలో నూతన జిల్లా కమిటీని ఏర్పాటు చేశారు. కడియాల గోపాలరావు కార్యదర్శిగా, కృత్తివెంటి కుటుంబరావు. కంఠంనేని చలపతిరావు, కొండపల్లి సీతారామయ్య కమిటీ సభ్యులుగా నూతన జిల్లా కమిటీ ఏర్పాటైంది. సామ్రాజ్యవాద యుద్ధకాలంలో విజయవాడ నగర కమిటీ కార్యదర్శిగా కృత్తివెంటి కుటుంబరావు, విజయవాడ తాలూకాకు మైనేని లక్ష్మణస్వామి, దివి తాలూకు కోనేరు రాజగోపాలరావు కార్యదర్శిగా ఉంటూ పార్టీ అభివృద్ధికి కృషిచేశారు.

సామ్రాజ్యవాద యుద్దదశలో 1939-1940 మధ్య నంగ మ, తిరువూరు. మునగాల పరగణాలకు కమ్యూనిస్టు పార్టీ విస్తరించింది. 1988 - ౨౩9 మధ్యకాలంలో నందిగామ తాలూకాలో రైతు ఉద్యమ వ్యాస్తికి కమ్యూనిస్టులు కృషిచేశారు. నందిగామను కేంద్రంగా చేసుకుని ఈ తాలూకాలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ నిర్మాణానికి వాసిరెడ్డి రామారావు కృషిచేశారు. 1988-1939 మధ్యకాలంలో వాసిరెడ్డి భాస్మరరావు, వాసిరెడ్డి నారాయణరావు. వీరమాచినేని వెంకటేశ్వరరావు, చావా రామలింగయ్య పాటిబండ్ల జానకిరామయ్య, అమరవాది వెంకటప్పయ్య, నేలపాటి తి” ఒతయ్య, పారుమల్లి పట్టాభిరామయ్య, ఇనుగంటి కాళేశ్వరరావు మొదలైనవారు కమ్యూనిష్టు కార్యకర్తలుగా పనిచేస్తూ బలమైన రైతు సంఘ నిర్మాణానికి దోహదకారులయ్యారు. 1988 జనవరిలో పొట్టిపాడు రైతాంగ విద్యాలయానికి హాజరైన గుణ్ణం రామిరెడ్డి నందిగామ హైస్కూలులో హిందీ టీచరుగా పనిచేస్తున్న వా?.దెడ్డి భాస్మరరావ ద్వారా పార్టీ పరిచయాల్ని ఏర్పరచుకున్నారు. వీరు 1939 నాటికి పాఠ్‌ ్యలవ్వడమేగాక ముక్త్యాల ఎస్టేటు రైతాంగ పోరాటాన్ని వీరోచితంగా నడిపించారు. ఎన్నో కష్టనష్టాలను ఎదుర్కొంటూ రైతు నంథు అభివృద్ధికి 1938 సంవత్సరం నుంచి కమ్యూనిస్సులు పనిచేయనారంభించారు. 1939లో మునగాల పరగణా వీరోచిత రైతాంగ పోరాటాన్ని నడిపించారు.

1938లో చలసాని వానుదేవరావు, కామినేని వెంకటప్పయ్య, జోన్యభట్ల సత్యనారాయణ, మునగాల పరగణాలోని వివిధ (గ్రామాలు పర్యటించారు. తిరిగి 1936 మధ్యకాలంలో చండ్ర రాజేశ్వరరావు, నండూరి ప్రసాదరావు మునగాల పరగణాలో పర్యటించారు. నండూరి ప్రసాదరావు, మోటూరి పరంధామయ్య, వేములపల్లి హనుమంతరావ రైతు సంఘ నిర్మాణానికి పూనుకొని నాలుగు వేల మంది రైతుల్ని రైతు సంఘం సభ్యులుగా చేర్చారు. కమ్యూనిస్కల ద్వారా మనోధైర్యాన్ని పొందిన రైతులు ఉత్తేజితులై మునగాల జమిందారుకు వ్యతిరేకంగా పోరాటానికి సిద్ధమయ్యారు. మొదటిసారిగా జమీదారుకు వ్యతిరేకంగా 1938 డిసెంబరులో కలువకోవ వ్యవసాయ కూలీల పోరాటాన్ని నల్లపాటి వెంకట్రామ నరసయ్య దిగ్విజయంగా నడిపారు.1939 మునగాల వీరోచిత సత్యాగ్రహ పోరాటంలో కమ్యూనిస్థ నాయకులు నండూరి ప్రసాదరావు, మోటూరి పరంధామయ్య.

జోస్యభట్ల సత్యనారాయణలతోపాటు ఎస్టేటు రైతులను ప్రభుత్వం అరెస్టు చేసింది. ఈ విధంగా పోరాటాల్లో పాల్గొంటూ కమ్యూనిస్హు పార్టీ పట్ల ఆకర్షితులైన వారితో 1939 చివరికాలంలో మునగాల పరగణాలో కమ్యూనిస్టు పార్టీని నిర్మించారు. దాదాపుగా 3౦ మంది కమ్యూనిస్టు పార్టీలో సభ్యులయ్యారు. ప్రథమంలో నల్లపాటి వెంకట్రామ నరసయ్య పార్టీ ఆర్గనైజరుగా పనిచేశారు. తిరువూరు తాలూకాలో రైతు ఉద్యమ నిర్మాణానికి పాటుపడుతున్న సుంకర వీరభద్రరావు కమ్యూనిస్టు పార్టీ భావాలపట్ల ఆకర్షితులై 1939-1940 కాలంలో పార్టీ సభ్యులయ్యారు. ఈ తాలూకాలో కమ్యూనిస్టు పార్టీని నిర్మించేందుకు రైతు ఉద్యమాన్ని ముందుకు నడిపేందుకు తాలూకా బయటి నుంచి వెల్లంకి రాజారావు, గరికిపాటి కృష్ణారావు, వీరపనేని రంగారావు, కోడూరు పూర్ణచంద్రరావు, కేమిశెట్టి కోలయ్యలను 1942-43లో పార్టీ నియమించింది. తాలూకా వాసులైన పేట రామారావు, అనంతోజ బోధాయన, రామిశెట్టి వేణుగోపాలరావు, సువారపు కృష్ణమూర్తి, కాశీ సోమశేఖరాచార్యులు, సయ్యద్‌ సాలార్‌ మొదలగువారు అప్పటికే పార్టీ సభ్యులుగా ఉంటూ పార్టీ నిర్మాణానికి కృషి చేస్తున్నారు. సామ్రాజ్యవాద యుద్ధకాలంలో కమ్యూనిస్టులపై ఎంత తీవ్ర నిర్భంధ విధానం అమలు జరుగుతున్నా ప్రజా సమస్యలపై పార్టీ సభ్యులు కృషి చేస్తూ వచ్చారు. ముఖ్యంగా వ్యవసాయ కూలీ సమస్యలపైన పార్టీ కేంద్రీకరించి వనిచేసింది. దీని మూలంగా వ్యవసాయ కార్మికోద్యమం ఈ కాలంలో ఒక నిర్మాణాత్మకమైన రూపు దిద్దుకోవదానికి కాకుండా, వ్యవసాయ కార్మికుల్లో పార్టీకి బలమైన పునాది ఏర్పడింది. 1939 చివరికి పార్టీలోకి వచ్చిన గుంటూరు. బాపనయ్య వ్యవసాయ కూలీ ఉద్యచుంలో ప్రధానపాత్ర వహించారు. యుద్ధం ప్రారంభమైన తర్వాత ప్రజా సమస్యలపై ఆందోళనలు చేపట్టకుండా “వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహం” వరకే ప్రజాందోళనను పరిమితం చేయచూస్తున్న కాంగ్రెస్‌ మితవాదుల వాదనకు వ్యతిరేకంగా 'సమిష్టి సత్యాగ్రహాస్షా నిర్వహించాలని కోరారు. వర్గ పోరాటాల్ని చేస్తూ, వర్గ సంఘాల్ని పటిష్టం చేయాలని కాంగ్రెస్‌లోని కమ్యూనిస్టులు తలపెట్టారు. అందులో భాగంగానే 1940 మధ్యకాలంలో వివిధ జిల్లాల్లో ఆకలి యాత్రలను కమ్యూనిస్టులు నిర్వహించారు. కృష్ణాజిల్లాలోని దివి తాలూకాలో చల్లపల్లి నారాయణరావు, చండ్ర వెంకటరంగయ్య, గుంటూరు బావనయ్య ఆధ్వర్యాన మూడు దళాలు తాలూకాలోని గ్రామాలు తిరిగి వ్యవసాయ కూలీలను ఉత్తేజపరిచి అందర్నీ అవనిగడ్డ తహశీల్దారు వద్దకు సమీకరించి చారి డిమాండ్లను ప్రభుత్వానికి తెలియజేశారు. అదే విధంగా తాళ్లూరి మంగపతిరావు ఆధ్వర్యాన ఒక దళం గుడివాడ తాలూకాలోని అనేక గ్రామాలు తిరిగి వ్యవసాయకూలీ పేటల్లో సమావేశాలు పెట్టి వారి డిమాండ్లను సేకరించి గుడివాడలో ఉన్న జిల్లా కలెక్టరుకు వాటిని అందజేశారు. + వ్యవసాయ కూలీ దళాలు నిర్వహించిన ఈ డైతన్యపూరిత ఆకలి యాత్రలే వివిధ తాలూకా వ్యవసాయ కూలీ సంఘాల నిర్మాణానికి ప్రాతిపదికలయ్యాయి. వ్యవసాయ కూలీలను జాగృతం

చేసి 1940 జూన్‌లో ప్రథమ కృష్ణాజిల్లా వ్యవసాయ కూలి సంఘ అధ్యక్షుడిగా అయ్యంకి దావీదు, కార్యదర్శిగా గుంటూరు బాపనయ్య ఎన్నికయ్యారు.

యుద్ధ వ్యతిరేక కార్యకలాపాల్ని నిర్వహిస్తూ ప్రజా సమస్యలపై పోరాటం చేస్తున్నందుకు కృష్ణాజిల్లాలోని కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తల ఇండ్లపై పోలీసులు పెద్దఎత్తున దాడీ చేశారు. ఒక ప్లాను ప్రకారం ఏకకాలంలో వివిధ తాలూకాల్లోని 70 మంది కమ్యూనిస్టుల ఇళ్లను పోలీసులు సోదా చేశారు. గుడివాడ, నందిగామ, బందరు, గన్నవరం, బెజవాడ. దివి తాలూకాలో ఈ సోదాలు జరిగాయి. గన్నవరంలో జరిగిన దాడి గురించి “కాగడా 'పత్రిక ఈ విధంగా తెలియజేసింది. “గన్నవరం తాలూకా ముదునూరు గ్రామంలో గోపరాజు రామచంద్రరావు, అన్నె అంజయ్య ఇళ్ల సోదాలు చాలా విసృతంగా జరిపారు. వీరిద్దరు ప్రసిద్ధ నాస్తిక వాద ప్రచారకులు, కంకిపాడు సబ్‌ ఇన్‌స్పెక్టరు, ఎనిమిది మంది పోలీసులతో అకస్మాత్తుగా ఉదయం ఆరు గంటలకు రామచంద్రరావు ఇంటికి వెళ్లారు. ముందుగా ఆ ఇంటికి తాళాలు వేశారు. అక్కడి నుంచి అన్నె అంజయ్య ఇంటికి వెళ్లి రెండు గంటలసేపు ఇంటిని సోదా చేశారు. మళ్లీ రామచంద్రరావు ఇంటికి వచ్చి తాళం తీసి సోదా చేశారు. పాపం వారెంత శ్రమించినా ఏమీ దొరకలేదు”. రహస్యంగా ప్రభుత్వ వ్యతిరేక కార్యకలాపాలు కొనసాగిస్తున్నారనే నెపంతో కమ్యూనిస్టులనే కాకుండా ఇతర అతివాదులను కూడా బ్రిటీష్‌ (ప్రభుత్వం వేధించింది. వర్గ సంఘాల నిర్మాణంతోపాటు కార్మిక కర్షకులను విద్యావంతులను చేయడానికి కమ్యూనిస్టు పార్టీ పెద్దఎత్తున వయోజన విద్యా కార్యక్రమాలను చేపట్టింది. ఇందులో భాగంగా 1940 మేలో జమీగొల్వేపల్లి, ఎలమర్రు (గ్రామాల్లో జరిగిన రాజకీయ పాఠశాలలకు హాజరైన విద్యార్థి యువజన, మహిళా కార్యకర్తలకు వయోజన విద్యా కేంద్రాల్ని నిర్వహించడంలో అవసరమైన పాఠ్యాంశాలను గోపరాజు రామచంద్రరావు తదితరులు రూపొందించారు. వీటిని “మా పాఠాలు” అనే రెండు పుస్తకాలుగా కృష్ణాజిల్లా యువజన సంఘం అచ్చు వేయించింది.

ఆ వేసవి పాఠశాలల్గో శిక్షణ పొందిన అనేకమంది యువకులు తమ గ్రామాల్లో వయోజన విద్యా కేంద్రాలను నిర్జెహించారు. కవుతరం, ఎలమ1రు చుట్టుపక్కల (గ్రామాల్లో తాళ్ళూరి మంగపతిరావు కొన్ని వయోజన కెంద్రాలను నిర్వహించారు. జిల్లాలోని మరికొన్ని తాలూకాల్లో వయోజన విద్యా కెంద్రాలను పార్టి సభ్యులు నిర్యహంచారు. ఈ విద్యా కేంద్రాల్లో సాధారణ విద్యతోపాటు రాజకియాలను కూడా బోధించారు. వయోజన విద్యా కేంద్రాల మూలంగా (గ్రామిణ పెదవర్షాల్లొ, ముఖ్యంగా వ్యవసాయ కూలిల్లొ పార్టికి గట్టిపట్టు లభించింది. ఈ కార్యక్రమాలతొపాటుగా రాజకియ చైతన్యం పొంది ముందుకు వచ్చిన యంత ప్రీ లని పెంపొందించటం జరిగింది. ముఖ్యంగా. దివి, గుడివాడ, తాలూకా నందమూరులో హ్‌ గణయంగా పెరిగింది శే940లో గన్నవరం కార్యక్రమాలను చురుకుగా అమలు ప సుబ్బారావు పార్టీ సభ్యులై రహస్య కాలంలో పార్టీ

్‌ పరిచారు. 1941 ప్రారంభంలో తేలప్రోలులో గుంటక నన యని వ 80 యు. రామకృష్ణ

పుల్లారెడ్డి, వెంకటేశ్వరరెడ్డి మొదలైన వారితో పార్టీ శాఖ ఏర్పడింది. అదే యేడు ఆత్మూరులో అట్లూరి శ్రీమన్నారాయణ మొదలగువారితో పార్టీ శాఖ ఏర్పడింది. ఈ కాలంనాటికి పశ్చిమ కృష్ణాలోని వామపక్ష కాంగ్రెస్‌ వాదులనేకమంది కమ్యూనిస్టు పార్టీ అనుసరిస్తున్న రాజకీయ విధానాలవైపు ఆకర్షితులై కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యులయ్యారు. విద్యాభ్యాసాన్ని ముగించుకొని గుంటూరు నుంచి వచ్చిన పెద ఆవుటపల్లికి చెందిన వైవి కృష్ణారావు 1940 చివరి నుంచి 42 వరకూ వీరపల్లి ఫిర్మాలోని వివిధ గ్రామాల్లో పార్టీ కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించారు. పార్టీ శాఖలు ఉన్న గ్రామాల్లో కార్యకర్తలకు సిద్ధాంత, రాజకీయ బోధన చేస్తూ పార్టీ నిర్మాణానికి కృషి చేశారు. అలాగే వెల్టిపాడులో జాలాది రామకోటయ్య మొదలగువారితో మరో శాఖ ఏర్పడింది. తర్వాత కొయ్యగూరపాడు, వేంపాడు, దావాజిగూడెం, గారపాడు, ఉంగుటూరు, ఇందుపల్లి, ఆరుగొలను (గ్రామాల్లో ఇంకా శాఖలేర్చడ్డాయి. నందమూరుకు చెందిన మానికొండ సుబ్బారావు పార్టీ కార్యక్రమాలను చురుగ్గా అమలు పరుస్తూ 1942లో గన్నవరం తాలూకా పార్టీ ఆర్జనైజరుగా పార్టీ నిర్మాణానికి కృషి చేశారు. దివితాలూకాలోని పెదముక్తేవి, వక్కలగడ్డల్లో కూడా శాఖలు ఏర్చడ్డాయి. వీటితోపాటు నూజివీడు తాలూకాలోని ముసునూరు, పోతారెడ్ది, మైలవరం దగ్గర కొండూరు, గణపవరం, నందిగామ తాలూకాలోని కంచికచర్ల, చెర్వుకొమ్మపాలెం, పెద్దవరం, తిరువూరు. తాలూకాలోని తునికిపాడు (గ్రామాల్లో కూడా పార్టీ శాఖలు ఏర్పడ్డాయి.

తీవ్రమవుతున్న ఫాసిస్టు ప్రమాదాన్ని (ప్రజలకు వివరించడానికి కమ్యూనిస్టు నాయకులు పెద్దఎత్తున ప్రచార కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించారు. ఫాసిస్టు వ్యతిరేక ప్రచారం నిర్వహించదానికీ, యుద్ధ సమయంలో '్రజారక్షణకు అవసరమైన శిక్షణనిచ్చేందుకూ గండిగుంటలో 1941 ఏప్రిల్‌ 10 నుంచి 25వరకూ ఒక శిక్షణా శిబిరం నిర్వహించారు. కృష్ణాజిల్లా యువజన విద్యార్థి సంఘాల ఆధ్వర్యంలో జరిగిన ఈ శివిరంలో 57 మంది శిక్షణ పొందారు. శిక్షణ పొందిన యువకులు గుడివాడ, గన్నవరం, బందరు, దివి, బెజవాడ తాలూకాలోని 15 (గ్రామాల్లొ'ఫౌసస్టు వ్యతిరేక కెంద్రాలను నిర్వహించారు. బహిరంగ సభలు, చిత్రవిచిత్ర వేషాలు, డాక్టరు వెషం, గొల్లసుద్దలు, సంగ వేషం, మాదిగ వెషం, బుర్రకథలు, నాటకాలు, తత్త్యాలు, చెంచుల కథ మొదలగు ప్రచార పద్ధతుల్ని ఉపయోగించి ప్రజాయుద్ల నినాదాన్ని (గగ్రామగ్రామాలకూ తిసుకెళ్లారు. మొత్తం 80 (గ్రామాల్లో 90 బహిరంగ సభలను నిర్వహించారు. విటితొపాటు కొన్ని గ్రామాల్లో అధ్యయన తరగతులు కూడా నిర్వహించారు. ఈ తరగతుల్లో రాజకీయ విజ్ఞానంతోపాటు (ప్రథమ చికిత్సా సూత్రాలు, విమాన దాడుల నుంచి ఏ విధంగా రక్షించుకోవాలి మొదలైన అంశాలను కూడా బోధించారు. ఈ కార్యక్రమాల ద్వారా ఫాసిస్టు శక్తుల (ప్రమాదం గురించి ప్రచారం చేయడంతోపాటు దేశ రక్షణపట్ల యువకులను జాగృతం చేసి వారిలో రాజకీయ చైతన్యాన్ని పెంపొందించి అనేకమంది యువకులను పార్టీ వైపుకు ఆకర్షించారు. 1941-1942 మధ్య కాలంలో గన్నవరం తాలూకాలోనూ, విజయవాడలోనూ పార్టీ నిర్మాణం పెరిగి ఒక సంఘటిత రూపు దిద్దుకుంది. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు తే

1941 చివరి కాలంలోనే విజయవాడ పట్టణ కమిటీ ఏర్పాటైంది. ఈ కమిటీ కార్యదర్శిగా కృత్తివెంటి కుటుంబరావు ఉన్నారు. తమ్మిన పోతురాజు, ఎల్‌.వెంకటరత్నం కమిటీ సభ్యులుగా ఉంటూ పార్టీ నిర్మాణానికి కృషి చేశారు. యుద్ధకాలం నుంచీ పార్టీ కార్యకర్తలకూ అభిమానులకూ తన పూర్తి సహాయ సహకారాలను అందిస్తున్న డాక్టర్‌ అచ్చమాంబ కూడా ఈ కాలంలోనే పార్టీ సభ్యత్వాన్ని పొంది పార్టీ కార్యక్రమాల్లో చురుగ్గా పాల్గొనసాగారు. మద్రాసు నుంచి వచ్చిన వెంకట్రామ శాస్త్రి (డాక్టర్‌ అచ్చమాంబ భర్త) కూడా పార్టీ నిర్మాణానికి తోద్పడుతూ పార్టీలో ముఖ్యకార్యకర్త అయ్యారు. 1942వ సంవత్సరంలో గన్నవరం తాలూకా కమిటీ ఏర్పాటైంది. ఇందులో కామ్రేడ్‌ మానికొండ సుబ్బారావు (కార్యదర్శిగా) జాలాది రామకోటయ్య, కాట్రగడ్డ పెద వెంకట్రాయుడు, కడియాల పిచ్చయ్య నభ్యులుగా ఉన్నారు. 1942 చివరి నాటికి కృష్ణాజిల్లాలోని అన్ని తాలూకాలకూ పార్టీ విస్తరించింది. గన్నవరం, దివి, గుడివాడ తాలూకాలు పార్టీకి బలమైన కేంద్రాలుగా రూపొందాయి. రైతు సంఘం మొదలుకొని బాల సంఘం వరకూ అన్ని ప్రజాసంఘాలూ పటిష్టమైన సంఘాలుగా రూపొందాయి. 1943 జూన్‌లో జిల్లా మహాసభ జరిగే నాటికి 1,561 మంది పార్టీ సభ్యులతో జిల్లాలో ఒక ప్రధాన రాజకీయ శక్తిగా కమ్యూనిస్టు పార్టీ రూపుదిద్దుకుంది. ఈ మహాసభలో పార్టీ నిర్మాణాన్ని మరింత ముందుకు తీసుకుపోవడానికి వీలుగా జిల్లా కమిటీ ఏర్పాటైంది. ఈ కమిటీకి కంఠంనేని చలపతిరావు (కార్యదర్శి) మానికొండ సుబ్బారావు, వి.వెంకట్రామశాస్త్రి, వెల్లంకి విశ్వేశ్వరరావు, పొట్లూరి సుందరం, టి.పోతరాజు (కాండిడేట్‌), ఎవిసి సీతారామారావు(కాండిడేట్‌) సభ్యులుగా ఎన్నికయ్యారు. (ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ చరిత్ర" గ్రంథం నుండి) నన యు. రామకృష్ణ

కృష్ణా జిల్లాలో రైతు రక్షణ యాత్ర

ఆంధ్ర రైతు సంఘం ఆధ్వ ర్యంలో ఇచ్చాపురం నుండి తడ వరకూ 1937-3ర8ల్లో రైతు రక్షణ యాత్ర జరిగింది. ఈ యాత్రా దళానికి ఆనాటి రైతు సంఘం అధ్యక్ష కార్యదర్భులు కొమ్మారెడ్డి సత్యనారాయణమూర్తి, చలసాని వాసుదేవరావు నాయకత్వం వహించారు. 1987 జూలై 3న ఇచ్చాపురంలో బయలు దేరిన దళం 130 రోజులపాటు 11,500 మైళ్ల పాదయాత్ర నిర్వహించింది. 525 (గ్రామాల్లో పర్యటించింది. నాలుగున్నర లక్షల మంది ఈ యాత్రలో పాల్గొన్నారు. రైతాంగం నుండి 800 దరఖాస్తులు స్వీకరించారు. ఈ న్వీకరించిన దరఖాస్తులనూ, వినతిపత్రాలనూ, రైతుల విజ్ఞప్తలనూ 1938 మార్చి 23న మద్రాసు ప్రభుత్వానికి యాత్రా దళం సమర్పించింది. యాత్రకు కానుమోలులో స్వాగతం ; అంతకుముందు ఆ యాత్రా దళం కృష్ణాజిల్లా కానుమోలుకు చేరుకోగానే జిల్లా రైతు సంఘం ఘనంగా స్వాగతం చెప్పింది. జిల్లా పర్యటనలో రైతు నాయకుడు అనుమర్లపూడి సీతారామారావు, నండూరి ప్రసాదరావు, వెల్లంకి విశ్వేశ్వరరావు, సుంకర వీరభద్రరావు, కాట్రగడ్డ వెంకట నారాయణరావు పాల్గొన్నారు. గన్నవరం, నూజివీడు, తిరుపూరు, జగ్గయ్యపేట, నందిగామ, విజయవాడ, దివి, బందరు, కైకలూరు తాలూకాల్లో కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమగాథలు 33

యాత్రా దళం పర్యటించింది. ఆ సందర్భంగా అనేక సభలు జరిగాయి. ఆ సభల్లో జమీన్‌ (గ్రామాల్లో రైతులు పడుతున్న వివిధ ఇబ్బందులు తెలియజేశారు. వాటిలో కొన్ని ఉదాహరణలు... చాట్రాయి మొభాసా బూరుగ్గూడెం : పల్లానికి ఒక రూపాయి, లగాయితు రూ. 12ల వరకూ స్వంత నూతుల సాగు భూములకు పన్ను వసూలు చేస్తున్నారు. చెరువులకు మరమ్మతులు లేవు. మెరకకు రూ.2 లగాయితు రూ.12కు వరకూ వసూలు చేస్తున్నారు. అడవి నుండి కంవ, కలవ, కట్సి తెచ్చుకోనివ్వడంలేదు. జమ్మలు, వేలాలు సర్వసాధారణమయ్యాయి. పశువులు అడివికి వెళ్తే అపరాధ రుసుము వారిష్టం వచ్చినట్లు విధిస్తారు. కంభంపాడు : అనేక మంది వాటాదారులవడంతో శిస్తుల వసూళ్లు చాలా బాధగా ఉంది. చెరువులకు మరమ్మతులు లేవు. రెమిషన్‌ లేదు. కలవ, కట్టి, కంవ తెచ్చుకోనివ్వడంలేదు. భుక్తంలో ఉన్న భూముల్లోని చెట్లు జమీందారుగారు తమవేనంటున్నారు. అట్లప్రగడ : స్వంత నూతుల సాగుకు కూడా జరీబు శిస్తులు రూ.12లు మొదలు రూ.41-10-0లు, మెరకకు రూ.3లు ఉంది. కలప, కంప, కట్టె తెచ్చుకోనివ్వడం లేదు. పుల్లరి హెచ్చు. నైజాం అడవులు దూరమైనా వెళ్లి తెచ్చుకొంటున్నారు. ఆరుగొలను పేట : మెట్టకు రూ.25లు, పల్లానికి రూ.150 నజరానాలు ఇవ్వాలి. ఇవ్వకపోతే వారి నాగళ్లను అపుతున్నారు. మడిచర్ల : రూ.12ల నుండి రూ.18ల వరకూ శిస్తు ఉంది. ఎకరానికి 6 బస్తాలు పండుతాయి. ఎకరానికి 2 బస్తాలు పండే భూములకు కూడా రూ.2లు శిస్తు ఉంది. నూజివీడు :; 50 సంవత్సరాల నుండి చెరువుకు మరమ్మతులు లేవు. చెరువులో ఇటుక ఆములు, ఊకరాశులు మొదలైనవి ఉన్నాయి. అందుకే బాగుచేయడం లేదని సాకు చెబుతున్నారు. యనమదల : రూ.9లు మొదలు రూ.36-12+0 పల్లానికి, జరీబుకు రూ.40లు వసూలు చేస్తున్నారు. దీంతో రైతులు అప్పులపాలై ఆస్తులు కోల్పోయారు. అడవి జంతువులు హెచ్చు. కంప, కలప తెచ్చుకోనివ్వడం లేదు. జంతువుల నుండి రక్షించుకొనేందుకు ఆయుధాలను ఉపయోగించే హక్కు ఉండాలి.- బత్తులవారిగూడెం : శిస్తు రూ.12 మొదలు రూ.15 వరకూ, స్వంత నూతుల సాగుకు రూ.9 పన్ను ఉంది. అడవి పందులు పంటను పాడు చేస్తున్నాయి. ముక్కొలుపాడు జరీబు శిస్తులు రూ.20లు వరకూ ఉన్నాయి. బకాయిలు ఎక్కువ కావటం వల్ల రూ.400 ఖరీదు భూమిని రూ.10లకు కొట్టి వేయించుకుంటున్నారు. కాట్రేనిపాడు : జరీబు శిస్తులు రూ.26లు మొదలు రూ.40లు వరకూ ఉన్నాయి. 341 యు. రామకృష్ణ

రెమిషన్‌ లేదు. చెరువులకు మరమ్మతులు! చాలా నంవత్సరాల నుంచి లేవు. ! . అడవినంతా రిజర్వుగా మార్చి వశు,:' ఇబ్బివురం సుండి మీవ్రాలు ఏదు మలినఉఓ వులనూ, మనుషులనూ రానీయకుండా . 1937-వె8 / ఇబ్బందిపెడుతున్నారు. ె నా అనమునా

చెవుటూరు : చెరువులకు న్యా మరమ్మతులు లేవు. మునేరు ప్రాజెక్టు | రీ ఉట. | నుండి వచ్చే కాలువ మై.6.ప.1లో తూము టా శ్‌ |) ళో కావాలి. సాముడదాయక భూములకు కూడా |. [|| గన 1 వల్ల నాలుగైన కుటుంబాలు కాకుండా న. వరదల నప తక్కిన (గామన్తులు బాడుగ స్య వళ్ల! న న! తోలుకుంటున్నారు. వర్క శిన్తు ర కయందించినీవి. 00 విర్షమలు పండకపోయినా రూ. 3-5-0లగాయితు సే యీ బటటలు వ రూ.5-0-0ల వరకూ వనూలు నో న టం! చేస్తున్నారు. వల్తానికి రూ.6-10-0 లగాయితు రూ. 13-4-0ల వర్కు ఉంది. చేపలు పట్టే అధికారం తొలగించి వేలం వేస్తున్నారు. తిరిగి ఈ హక్కు మాకు ఇవ్వాలి.

దిగవల్లి : సాముదాయక భూములు ఆక్రమించుకొని నజరానా కట్టి హెచ్చు శిస్తులిచ్చేవారికే పట్టాలిచ్చేందుకు సిద్ధంగా ఉన్నారు. చెరువు మరమ్మతులు లేక బీళ్లుగా ఉపయోగిస్తున్నారు. నీళ్లకు కూడా రానివ్వడంలేదు. నందిగామ తాలూకా లింగాల రీమోడలింగ్‌ సిస్టమ్‌ వల్ల బాధలు. మునేరు ప్రాజెక్టు 9 అడుగులు తూములు తీసివేసి 5 అడుగుల తూములు పెట్టడం వల్ల నీరు సప్లయి చాలక పల్లపు సాగు వదిలి, మెట్ట చేస్తున్నారు.

కొణకంచి : చెరువులకు మరమ్మతులు కావాలి. రేట్లు రూ.9.10.0 లగాయితు రూ.18-1-0 వరకూ ఉన్నాయి. రెండో తరగతిలో చేర్చాలి.

కలిదిండి : కాలువ చివర భూములు కొల్లేటి ముంపు కారణంగా చెడిపోతున్నాయి. మురుగునీటి సౌకర్యాలు లేవు. భూములు సారవంతం కాకపోవడం వల్ల 2వ క్లాసు నుండి 8వ క్లాసులోకి మార్చాలి. కృష్ణా ప్రాజెక్టు చివరి భూములు కొల్లేరు ముంపుకు దాపు భూములను నూతనంగా మాగాణికి మార్చడం వల్ల ఖర్చులే గిట్టవు. అందువల్ల నజరానాలు రద్దు చేయాలి.

ఛీమవరపష్పాడు : కుడివరం హక్కు కూడా రైతులకివ్వటం లేదు. పట్టాలకు ఎకరానికి రూ.400 ఖరీదు అడుగుతున్నారు. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు వెగ్‌

తెలగాల ఖండ్రిక ; హెచ్చుమంది రైతులు కౌలుదారులు. భూమంతా జమీందారుదే. 9 మంది రైతులకు 9 ఎకరాలు మాత్రమే ఉన్నాయి. లోపూడి : రైతులు పోసుకున్న ఆకుముళ్లను రాజా ఉపయోగించుకుంటాడు. రాజా భూముల్లో (గ్రామస్తులంతా కూలికిపోయి అందరికన్నా ముందు ఊడ్పులు వేయాలి. కూలికిపోకపోతే ప్రీలను సహితం కొడతారు. రైతు భుక్తంలోని భూమిలోగల చెట్లను తమవేనని కొట్టుకుపోతున్నారు. పట్టా విహార భూములు తమవేనంటున్నారు. యాత్రా దళం కృష్ణా జిల్లాకు వస్తున్న సందర్భంగా జిల్లా రైతు సంఘం ప్రకటన రైతు యాత్ర వారు రైతు క్షేమానికి వినియోగించేందుకు "పైసా ఫండు” పేరుతో ఒక నిధిని ఏర్పాటు చేసి ధనం పోగుచేస్తున్నారు. అందుకు రైతులంతా శక్తికొలదీ విరాళాలు ఇవ్వాలి. ఇచ్చిన ప్రతి పైసా తమ బాగుకు ఉపయోగపడుతుందని రైతులు తెలుసుకోవాలి. కృష్టా జిల్లాలో ఈ యాత్ర జరుగుతున్నప్పుడు రైతు సభలు జరిపి రైతుల కోర్కెలను ప్రకటించాలి. రైతు దండు మన జిల్లాకు వచ్చేసరికి ఊడ్పులు, మెట్ట రైతుల పనులు పూర్తవుతాయి. అందువల్ల రైతులందరూ తండోపతండాలుగా రైతు దందులో చేరి జిల్లాలో నొక్కుమ్మడి రైతు నాదమొనర్చెదరు గాక = సుంకర సూర్యనారాయణ, ప్రధాన కార్యదర్శి . ఒక పక్క రైతు దండు యాత్ర సాగుతుండగా కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం టంగుటూరి (ప్రకాశం అధ్యక్షతన విచారణ కమిటీని నియమించింది. ఆ కమిటీ నివేదికపై సుందరయ్యగారు అనేక విలువైన సూచనలు చేస్తూ ప్రభుత్వానికి జాబు రాశారు. రైతు సంఘం కొన్ని సవరణలు సూచించింది. అవి :

1988 జనవరి 12 నుండి 19 వరకూ జమీన్‌ రైతు వారాన్నీ 20న జమీన్‌ రైతు రక్షణ దినాన్నీ జరపాల్సిందిగా రైతు సంఘం పిలుపు నిచ్చింది ఆ పిలుపుపై కైకలూరు తాలూకా రైతుసభ కానుకొల్లులో జరిగింది. కాకవరపు లక్ష్మీ నరసింహారావు అధ్యక్షత వహించారు. నాగులూరులో 800 మంది రైతులతో సభ జరిగింది. పేట బాపయ్య సభకు అధ్యక్షత వహించారు. బందరు తాలూకాలో సంగమూడి, సీతనపల్లె, కుమాళ్లమూడి (గ్రామాల్లో భోగరాజు అధ్యక్షతన సభలు జరిగాయి. పోడు (గ్రామంలో గుండం గురవయ్య అధ్యక్షతన. నిడమర్రులో బర్రా నెలబాలుడు అధ్యక్షతన సభలు జరిగాయి. సూరవనేని గోపాలకృష్ణయ్య అధ్యక్షతన పాములపాదడులో, దోనపాడు, కురుమద్దాలి, తంబలంపాడు, మోప(ర్రు. దూడలవానిగూదెం, రావులపాడు, మహేశ్వరపురంలలో సభలు జరిగాయి. తిరువూరు తాలూకా మహాసభ కొమ్మారెడ్డి అధ్యక్షతన జరిగింది. దివి, బందరు తాలూకాల్లో ప్రచారం చేశారు.

36 యు. రామకృష్ణ

“స్వతంత్ర భారత్‌' రహస్య పత్రిక వెలువడింది తొలుత గన్నవరం నుంచే

బెజవాడ నుంచి ప్రచురించబడుతున్న 'నవశక్తి' తెలుగు వార పత్రికను ప్రభుత్వం నిషేధించడంతో కమ్యూనిస్టు పార్టీ “స్వతంత్ర భారత్‌” అనే రహస్య మాసపత్రికను నడపాలని నిర్ణయించింది. మొదట 'స్వతంత్ర భారత్‌ను సైక్షోస్టయిల్‌ చేసి రాష్ట్రమంతా పంచేవారు. కామ్రేడ్స్‌ పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య మద్దుకూరి చంద్రశేభరరావు, కొండేపూడి లక్ష్మీనారాయణ ఈ బాధ్యత నిర్వర్తించారు. కృష్ణాజిల్లా గన్నవరం తాలూకా కేసరపల్లి గ్రామ సమీపానగల మౌమిడితోటలోని (ఇప్పుడు విమానాశ్రయానికి దక్షిణాన ఉన్న ప్రదేశంలో) నేలబారు గుడిసెలోకి సైక్షోస్టయిల్‌ యంత్రాన్నీ, సామగ్రినీ స్టానిక కామ్రేడ్స్‌ సహాయంతో చేర్చారు. కామ్రేడ్స్‌ మద్దుకూరి చంద్రశేఖరరావు, కొండేపూడి లక్ష్మీనారాయణ అక్కడే వండుకు తింటూ పత్రిక తీసుకువచ్చేవారు. పత్రిక తయారయ్యాక కామ్రేడ్స్‌ సుందరయ్య, కొండేపూడి లక్ష్మీనారాయణ సైకిళ్ల మీద ప్రతులను తీసుకొని జిల్లాల వారీగా విభజించి మనుషుల ద్వారా పంపేవారు. సైక్షోస్టయిల్‌ పత్రిక వల్ల సాధకబాధకాలు ఎక్కువ కావడంతో రెండు మూడు సంచికల తర్వాత పత్రికను అచ్చు వేయించాలనే ఆలోచన వచ్చింది. ఈ సందర్భంగా కొండేపూడి లక్ష్మీనారాయణ తన అనుభవాలను ఇలా చెప్పారు. “ఒకనాటి రాత్రి కుంభవృష్టిగా వాన కురిసింది. కింద నుంచి నీళ్లు పాకలోకి వచ్చాయి. సైక్షోస్టయిల్‌ యంత్రం, నిల్వ చేసిన తెల్లకాగితాలు, అన్నీ తడిసి పోయేటట్లు ఉన్నాయి. తెల్లవార్లూ వాటిని ఒళ్లో పెట్టుకొని కూర్చొని తడవకుండా కాపాడవలసి వచ్చింది”. పై అనుభవం తరువాత రహస్యంగా 'స్వతంత్ర భారత్‌ను అచ్చు వేయించడానికి వివిధ జిల్లాల్లోని సానుభూతిపరుల (పైెస్‌ల కోసం వేట (ప్రారంభమైంది. సానుభూతి ఉన్నా ఒకటి రెండు సంచికలకన్నా ఆ (పెస్‌ల వారు ముద్రించలేకపోయారు. అందుచేత పత్రిక ప్రచురణ ఒక చోట నుంచి గాక వివిధ స్థలాల నుంచి వచ్చేది. పోలీసుల దృష్టి పడకుండా ఉండటానికి ఇది కొంత ఉపయోగపడినా పంపిణీదార్లకు కష్టంగా ఉండేది. ప్రారంభంలో అచ్చు పత్రిక ముద్రణ బెజవాడలోనే జరిగింది. 'విషవయుగం” భవంయ్యాలంంం కా

పేరిట విష్లవవాదుల జీవిత చరిత్రలను రాసి ప్రచురించిన గద్దె లింగయ్య అందుకు అంగీకరించారు. ఆ పుస్తకం ప్రచురించిన ్రెస్‌లోనే 'స్వతంత్ర భారత్‌' ముద్రణకు ఏర్పాటు చేశారు. రెండు సంచికలు మాత్రమే ప్రచురించారు. ఆ తరువాత 'విషవయుగం' నిషేధానికి గురై గద్దెలింగయ్య అరెస్టయ్యారు. దీంతో మరో (ప్రెస్‌ కోసం అన్వేషణ ప్రారంభమైంది. ఇలా పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా నత్తా రామేశ్వరం, తూర్పు గోదావరి జిల్లా రాజోలు, ఆ తరువాత కొల్లేరు తీర గ్రామంలోనూ, ప్‌మ్మట బందరులోనూ ఏర్పాటు చేశారు. బందరులో ఓ మారుమూల ఒళందపాలెంలో పెంకుటిల్లు ముందర రెండు డాబా గదులున్న ఇంటిలో ప్రెస్‌ ఏర్పాటు చేశారు. ఏలూరునుంచి లంక జోగారావును కంపోజింగుకు తీసుకువచ్చారు. 1936-37 సంవత్సరాల కాలంలో ఏలూరు ప్రెస్‌ వర్కర్సుతో యూనియన్‌ నిర్మాణ కార్యక్రమంలో జోగారావుతో కొండేపూడికి పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయనకు ఆ పని గురించి చెప్పగానే ఉత్సాహంతో అంగీకరించారు. జోగారావు ప్రెస్‌ పనేగాక అచ్చయిన వాటిని ఇతరచోట్లకు తరలించడంలో, పంపిణీ చేయడంలో కూడా జోగారావు పాల్గొనేవారు. ఆయనకు పంపిణీ చేయడంలో కృష్ణాజిల్లాకు పొట్లూరి సీతారామయ్య కూడా ఈ కేంద్రం నుంచి సాయపడేవారు. సంపాదక కార్యకలాపాలకు తోడ్పడేందుకు తుమ్మల వెంకటరామయ్య వచ్చారు. కొండేపూడిసహా నలుగురూ ఇద్దరేసి చొప్పున రెండిళ్లలోఉండేవారు. సోవియట్‌ యూనియన్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీ (బోల్షివిక్‌) చరిత్ర అనువాదం కూడా అక్కడే జరిగేది. రెడ్‌ ఆర్మీ మొదలైన పుస్తకాలు కూడా అక్కడే అచ్చయ్యేవి. బందరులో ఏదో ఉద్యోగం చేసుకుంటున్న పెదమద్దాలి వాస్తవ్యులు ఈడ్పుగంటి శ్రీరాములు ఈ (ప్రస్‌కు కావలసిన తెల్లకాగితం, ముద్రణ, సిరా వగైరా కొని ఉంచేవాడు. వాటిని రహస్యంగా ప్రెస్‌కు తరలించేవాళ్లు. గుడివాడ సమీపంలోని నూవెళ్ల గ్రామంలో చలసాని జగన్నాథరావు అక్క బావల (పిన్నమనేని సూర్యావతి, కుటుంబరావు) ఇంట్లోకి చేర్చేవారు. చలసాని జగన్నాథరావు, వారి కుటుంబ సభ్యుల సహాయంతో జిల్లాలవారీగా మడిచి కట్టలు కట్టి పంపేవారు. బెజవాడలో బెల్లపు వెంకటరామయ్య ఇల్లు పంపిణీ కేంద్రంగా ఉండేది. సాంత ప్రెస్‌ ఏర్పాటు చేశాక స్వతంత్ర భారత్‌' ఏడాదిపాటు నిరాఘాటంగా నడిచింది. సర్భ్యులేషన్‌ రెండు వేల నుంచి మూడు వేలకు పెరిగింది. ఒక్కోసారి నాలుగు వేల ప్రతులు కూడా ముద్రించేవారు. అడిగినన్న సరఫరా చేయలేని సందర్భాల్లో కమ్యూనిస్టులు ఆ పత్రికలను తిరిగి 'సైక్షోస్టయిల్‌ చేసుకునేవారు. ఓ రోజు పత్రికలను చేరవేస్తున్న సమయంలో కొండేపూడి లక్ష్మీనారాయణనూ, లంకా జోగారావునూ పోలీసులు అరెస్టు చేశారు. ఇద్దరినీ ఇనకుదురు పోలీసు స్టేషన్‌లో ఉంచి చిత్రహింసలు పెట్టారు. వీరిద్దరినీ తొమ్మిది నెలల కఠిన శిక్షవిధించి రాజమండ్రి, బళ్లారి జైళ్లలో పెట్టారు. కొండేపూడి, జోగారావుల అరెస్టుతో (ప్రెస్‌లో అందరూ జాగ్రత్త పడాల్సి వచ్చింది. 1940 జూన్‌లో పత్రిక నిలిచిపోయింది. 'స్వతంత్ర భారత్‌' పత్రిక కలిగివున్న ఎందరినో రాష్ట్రవ్యాప్తంగా అరెస్టు చేసి జైలుపాల్డేశారు. న. 88 యు. రామకృష్ణ

ఆద్యయలి అఖిల భారత రైతు మహాసభకూ... జై!!! స త . 4 శయ. జీ టు హార | స్‌ (న. వ ఫె ఎస! (రన హాము... ఉత్‌ కోక క మ 9 1944లో బెజివాడ అఖిల భారత రైతు ఎర్లబంద్లపై మహాసభకు జనసందోహం తరలి రావడాన్ని తన కుంచెతో చిడ్రించిన చిత్తప్రసాద్‌. 1944 మార్చి 14వ తేదీ... భళ్లున తెల్లారింది.... బెజవాడలో ఏ వీధిలో చూసినా జనసం[ద్రమే కానవస్తోంది. . రాత్రికి రాత్రే పొలాలగుండా, కాలిబాటలగుండా కాలినడకనా, రహదారులపై ఎడ్లబళ్లపైనా, తండోపతండాలుగా, పెద్దపెద్ద సమూహాలుగా తరలివచ్చిన జనంతో వీధులన్నీ కిక్కిరిసిపోయాయి. ఉదయం ఏడు గంటలకే బెజవాడ జనంతో కిటకిటలాడిపోయింది. ఊరేగింపు బయల్టేరింది. కొత్తగా తయారైన వెంట్రప్రగడ వాలంటీరు బ్యాండు కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాఢలు 39

దళం “కదనభూమికేగుదాం కత్తిదూసి దూకుదాం ఫాసిజాన్ని.. రూపుమాపి ప్రజల శక్తి చాటుదాం” అనేపాటను వాయిస్తోంది. ఎనిమిది ఎడ్లబళ్ల జతలపై లాగుతున్న బండిమీద కుర్చీలపై మహాసభాధ్యక్షులైన స్వామీ సహజానంద, గత సంవత్సరపు అధ్యక్షులు యదునందన శర్మ, సర్దార్‌ పృధ్వీసింగ్‌ ఆశీనులయ్యారు. రెండో బండి మీద సుప్రసిద్ధ విద్యాంసుడు రాహుల్‌ సొంకృత్యాయన్‌, బెంగాల్‌ కిసాన్‌ ఉద్యమ నాయకుడు ముజఫర్‌ అహ్మద్‌, సిక్కు నాయకుడు నిరాన్‌సింగ్‌ జగత్‌సింగ్‌లు కూర్చున్నారు. వరుసగా పెద్ద బ్యానర్లతో రాష్ట్రాలవారీగా బెంగాల్‌, పంజాబ్‌, గుజరాత్‌, మహారాష్ట్ర తమిళనాడు, కేరళ యుపి, బీహార్‌, అస్సాం, ఒరిస్సా, హైదరాబాద్‌, ఆంధ్ర డెలిగేట్ల దళాలు వారి భాషల్లో అఖిలభారత కిసాన్‌ సభ మహాసభకు తరలివచ్చారు. కిసాన్‌ మహాసభకూ జై స్వతంత్ర భారత్‌కూ జై కాంగ్రెస్‌ నాయకులను విడుదల చేయాలీ కాంగ్రెస్‌ లీగ్‌ ఐక్యత కావాలీ ఆహార సమస్యను పరిష్కరించాలీ అధిక పంటలు పండించాలీ అంతేకాదు బెంగాల్‌ (ప్రజలను రక్షించాలని కూడా నినాదాలిస్తూ రైతు గీతాలు పాడుకుంటూ సాగుతున్నారు. డెలిగేట్ల వెనుక మూడు వేల మంది వలంటీర్వ ఎర్రజెండాలతోనూ, రైతు-కూలీ నినాదాలతోనూ, 'లెఫ్ట్‌-రైట్‌, లెస్ట్‌-రైట్‌ అని కదం తొక్కుతూ కదిలిపోతున్నారు. ఇటూఅటూ జన సమూహం... వెనుక జనసమూహం. బ్రహ్మాండమైన ఆ ఊరేగింపులో ఒకళ్లనొకళ్లను తోసుకోవడంగానీ, తొందరపడ్డంగానీ ఎక్కడా జరగలేదు. ఇంత శిక్షణ, కట్టుబాటు చూసిన విద్యాధికులు 'అద్భుతం... అపూర్వం" అంటూ ప్రశంసించారు. 1944 మార్చి 14వ తేదీన బెజవాడలో జరిగిన అఖిల భారత కిసాన్‌సభ 8వ మహాసభల సందర్భంగా రైతు సంఘ ్రాబల్యానికి అద్దం పట్టిన బ్రహ్మాండమైన ప్రదర్శన అది. వాస్తవంగా మహాసభ ప్రారంభం కావడానికి ఒకరోజు ముందే అంటే 18వ తేదీనాటికే బెజవాడ పట్టణమంతా కోలాహలంగా ఉంది. ఎక్కడ చూసినా జన సమూహమే. 100 మైళ్ల దూరం నుంచి కూడా రైతులు, కూలీలు, యువకులు కాలినడకన ప్రయాణం న. 40 యు. రామకృష్ణ

(0 ్‌/ గ న్న (గ గ్‌ చేసి సభకు వచ్చారు. పడవల మీద ప్రయాణం న... గా చేసి వచ్చినవారు అనేకులు రైతు నగరం | స్య (| సజ న ముందున్న కాలువ వద్ద దిగి బారులుతీరి ళం యం గో క్రమశిక్షణతో పాటలు పాడుకుంటూ నినాదాలు / | స! ్న చేసుకుంటూ మహాసభ నిర్వహించడం కోసం (శా! | వహ నిర్మించిన '“రైతు నగర్‌లో (ప్రవేశించడం / (7 మహా. మే! చూడముచ్చటగా ఉంది. సైకిళ్ల మీద (నే 7/4 హై: వచ్చినవారు వందలాది మంది ఆ రాత్రంతా వి. 1141 || రైలు స్టేషన్‌ నుంచి పట్టణంలో నుంచి మార్చ్‌ మె] రు డో? 1 | చేస్తూ 'అఖిల భారత రైతు మహాసభకూ దై చా ాూాం ౧౧ అని కేకలు వేస్తూ వచ్చే వలంటీర్లకు అంతే రరర _ లేకుండా పోయింది. ఇక రైతు ప్రజాసామాన్యం వ వ పట్టణంలోకి వచ్చే రాస్తాలన్నీ రెండెడ్లబళ్లతో నిండిపోయాయి. ఆ బళ్లు ఎర్రజెండాలతో, రైతు నాయకులతో, నినాదాలు రాయబడిన అట్టలతో అలంకరించబడి ఉన్నాయి. రైతులు తమ కుటుంబాలతోసహా వంట సామగ్రిని తెచ్చుకొని తమ ప్రియమైన రైతు సంఘ సమావేశానికి తరలివచ్చారు. పక్కనే ఉన్న మామిడితోపులోనూ, ముందు ఆవరణలోనూ, ఎక్కడ చూసినా బళ్లే. పట్టణంలో ఉన్న ఇళ్లన్నీ సమావేశానికి వచ్చిన బంధువులతోనూ, స్నేహితులతోనూ కిటకిటలాడాయి. రెండు రోజులపాటు జరిగే ఈ రైతు మహాసభ కోసం 16 ఎకరాల ఆవరణలో రైతు నగర్‌ నిర్మించారు. మధ్య తాటిచెట్టుమీద ఎర్రజెండా ఎగురుతున్నది. ఉత్తరాన ఎత్తైన కొండలు. తూర్పున మామిడితోపు, దక్షిణాన ట్రంకురోడ్డ్దు, పటమట బెజవాడ పట్టణం. ప్రధాన ద్వారం కొమ్మారెడ్డి గేటు. దాని మీద సుత్తీకొడవలి చిహ్నం. రెండువైపులా రైతు మహిళ, పురుషుల చిత్రాలు ఉన్నాయి. ఈ మహాసభకు నాలుగువేల మంది రైతు యువకులు కావలసిన ఏర్పాట్లు చూశారు. 450 ప్రచార దళాలు పనిచేశాయి. రెండు వేల (గ్రామాలు తిరిగి బహిరంగసభలు, సాంస్కృతిక ప్రదర్శనల ద్వారా మహాసభల గురించి ప్రచారం చేశాయి. కాంగ్రెస్‌ వాళ్లు కక్కుతున్న కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేక దుష్ప్రచారాన్ని లెక్కచేయక (ప్రభుత్వం పెట్టిన అడ్డంకులను తట్టుకొని బహిరంగ సభకు పాతికవేల మంది మహిళలు సహా లక్షమంది (ప్రజలు హాజరయ్యారు. ఆంధ్ర చరిత్రలో మహిళలు అంత సంఖ్యలో ఒక రాజకీయ సభకు హాజరవడం అపూర్వమైన విషయం. కనుల పండువుగా జరిగిన ఈ మహాసభ రైతుల్లోనూ, రైతు సంఘ కార్యకర్రల్లోనూ గొప్ప ఉత్సాహాన్ని రేకెత్తించింది. కిసాన్‌సభలో పలువురు నాయకులు, భవానయ్యాంనవంల టాట్‌

కార్యకర్తలు కమ్యూనిస్టులైనప్పటికీ ప్రజాస్వామిక ఆంక్షలున్న ప్రతి పౌరుడూ పార్టీతో నిమిత్తం లేకుండా కిసాన్‌సభలో చేరి రైతులకు సేవచేయవచ్చనీ, సభ విధానాలు ఏ ఒక్క పార్టీ లేదా (గ్రూపు ఆదేశాల మేరకు చేయబడవనీ, అవి సమిష్టి ఆలోచన, పనివిధానం ద్వారా మాత్రమే రూపొందించబడతాయనీ బెజవాడ మహాసభ తీర్మానంలో పేర్కొన్నారు. 14వ తేదీ సాయంత్రం నాలుగు గంటలకు మహాసభ ప్రారంభమైంది. మొదటిరోజు మహాసభకు ఆవరణలో సుమారు 70 వేల మంది, బయట 20 వేల మంది (ప్రజలు హాజరయ్యారు. మొదట ఆవ్వాన సంఘ కార్యదర్శి కామ్రేడ్‌ నండూరి ప్రసాదరావు, వివిధ రాష్ట్రాల నుంచి వచ్చిన రైతాంగ నాయకుల్లో ముఖ్యులందరినీ ప్రజలకెరుక పరిచి పుష్పమాలాంకృతులను చేశారు. తరువాత ఆహ్వాన సంఘం అధ్యక్షుడైన చలసాని వాసుదేవరావు మన రాష్ట్రంలో రైతు సంఘం ఇంతవరకూ సాధించిన విజయాలను గురించీ, అవలంబించిన విధానాల గురించీ వివరిస్తూ రైతు సంఘాన్ని ఇంకా బలపరుచుకోవాల్సిందిగా కోరుతూ ఉపన్యసించారు. మహాసభాధ్యక్షులైన స్వామీ సహజానంద రైతులు సేవకులు కావాలని హెచ్చరించారు. సందేశాలు పూర్తయ్యాక విషయ నిరాయసభలో ఆమోదించబదిన తీర్మానాలు మవానభలో ఒకటి తర్వాత మరొకటి (ప్రతిపాదించబడ్డాయి. అన్నీ ఏక(గ్రీవంగా ఆమోదించబడ్డాయి. కిసాన్‌సభ పాలసీ గురించిన తీర్మానం ప్రతిపాదిస్తూ కామ్రేడ్‌ బంకిం ముఖర్జీ ఉపన్యసించారు. కామ్రేడ్‌ యదునందన శర్మ (బీహార్‌) తీర్మానాన్ని బలపరుస్తూ మాట్లాదారు. 15వ తేదీ మహాసభ ముగింపుకు వస్తోంది. స్వామీ సహజానంద అంత్యోపన్యాసం ఇస్తూ ఇలా చెప్పారు. “నాకూ కమ్యూనిస్టు సోదరులకు మధ్య వైమనస్యం ఏర్పడినట్లు ఒక పొరపాటు అభిప్రాయం ఏర్పడింది. అభిప్రాయభేదాలుంటే ఉండొచ్చు. కానీ సమిష్టిగా చర్చించి నిర్ణయాలకు వస్తాం. అందరం కలిసి చిత్తశుద్ధితో రైతు సంఘానికి సేవచేద్దాం. కమ్యూనిస్టుల ప్రాబల్యం అంటూ చౌకబారు నిందలు మోపేవారు సంఘంలో చేరి కమ్యూనిస్టుల కంటే ఎక్కువగా సేవ చేయడానికి ముందుకు రావాలని కోరుతున్నాను” అని పిలుపునిచ్చారు. మహాసభ ముగిసింది. కిసాన్‌వర్కర్ల సంతోషానికీ, ఉత్సాహానికీ మేరలేదు. ఆనందంతో పరవశు లయ్యారు. కిసాన్‌సభ ఇంతవరకూ సాధించింది ప్రశంసించదగ్గదే. కానీ చేయవలసిన పని ఇంకా ఎంతో ఉంది. ఇంతవరకూ చేసినది కొద్దిపాటే. కిసాన్‌సభలో చేరని రైతు ఉండకూడదు. అన్ని పార్టీలకూ చెందిన దేశభక్తులు రైతు సేవకులై కిసాన్‌సభలో చేరేటట్లు చూడాలి. సంఘం బలాన్ని ఇంకా ఎన్నో రెట్లు పెంచాలి. (1944 మార్చి 20వ తేదీ ప్రజాశక్తి సంచిక నుంచి) న శ2 యు. రామకృష్ణ

ప్రజలకోసం ప్రజలే నిర్వర్తించిన బృహత్తర కార్యక్రమం ట్‌ లో ను. వా అదో చారిత్రాత్మక మట్టం. ఆంధ్ర యుల రైతాంగ ఉద్యమ చరిత్రలో... అది, భారత రైతాంగ మి క చరిత్రలోనే అరుదైన ఘట్టం. 5 లక్షల 80 వేల ర్యా! కనీ స త్త ధ్రు ఎకరాలకు నీటి ఎడ్డడిని తాలగించి. మరో గ్ల వ్‌ గో సొ ్‌/ 40వేల ఎకరాలను పల్లపు సాగులోకి తెగల | [ఓ ర్‌ు! న్‌ (4 కార్వక్రమం అది. అదే కృష్ణ కాలువల మరమ్మతు | | |] జైనామోగ, (స్కీము. అధికాహారోత్పత్తికి అవకాశం కలిగించి, / ఇ లీ మా! కరువు కాటకాలను అరికట్టి ప్రజలను కాపాడే టూ శళ్రో/ .. | కార్యక్రమది. ఈ కార్యభారాన్ని ఆంధ్రరాష్ట్ర ల ౧) డడ రైతుసంఘం తన భుజాన వేసుకుంది. బెజవాడ యట, నుర్చ్యుక వడ ఈ వనిని (పారంభించారు. దీనిని ౯ ల! న్హ్యూణ | నిర్వహించడం ఎంతో కష్టమైన క్లిష్టమైన పని. అవి నే సి (ఖు | ఆకుమళ్ల రోజులు, రైతులకూ, కూలీలకూ య్‌ వ్‌ చేతినిండా పని ఉన్న రోజులు. ఇతర ప్రాంతాలకూ న ఇతర పనులకూ కూలీలు రావడం సాధ్యం కాదు. అలాంటి పరిస్థితుల్లో ఇంత పెద్ద కార్యక్రమాన్ని ఒక ప్రజా సంస్థ నిర్వహించ పూనుకోవడం భారతదేశంలో ఇదే మొదటిసారేమో!కాలువ మరమ్మతు పని సకాలంలో పూర్తి కావాలంటే, రోజుకు మూడువేల మంది పనిచేస్తుండాలని రైతు సంఘం పిలుపిచ్చింది. 19వ తేదీనాటికి (1944, మే 19) సుమారు మూడు వేల మంది కూలీలు పనిలోకి దిగారు. వ్యవసాయ కూలిల్లొ కొంతమందికి ఇది అలవాటు లెని "పని. తమ శక్తిని పరీక్షస్తోందా అనిపించే పని అది. పని పూర్తయిన తరువాత వీరు ఒళ్లు పట్టుకుంటూ కూర్చునేవారు (మొదటి రోజుల్లో) ఆ పక్కనే ఇతర ముఠాలు చెడుగుడులాదేవి. వీరికీ, వారికీ గల తేడాకిది నిదర్శనం. అయినా పట్టుదలతో పనిచేసి తక్కిన పనివాళ్లకు ఆదర్శంగా నిలిచారు. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు త్తి

అక్కడక్కడ కాలువలో ఎగర్రజెండాలు నాటబడుతున్నాయి. పార్టీ సభ్యుల, రైతు కూలీ వర్మర్ల ముఠాలు ఒక్కొక్క జెండాను పాతుకొని, దాని సాన్నిధ్యంలో పని సాగిస్తున్నారు. మట్టిపనివాళ్లకూ ఇతర కూలీ ముఠాలకూ ఈ పని ఉగ్గుపాలతో నేర్చిన విద్యలాగా ఉంది. ఈ ముఠాలకు ఇది కండల్ని కరగదీసే పని. తమ పార్టీ, తమ సంఘాలు ఇచ్చిన పిలుపు మేరకు వచ్చినవారు వారు. కష్టమని కూర్చుంటే తమ జెండా ప్రతిష్టకు భంగం. ఆ జెండా కింద సాగుతున్న నిర్మాణోద్యమాలకు దెబ్బ. అంతేకాదు, ఇంత కోలాహలంగా పని సాగుతున్న కాలువ ఇవతలి గట్టుమీదనే ఉంది. అంతకుముందే రైతు మవాసభ జరిగిన స్థలం వద్ద తాడిచెట్టు మీద అప్పటి ఎర్రజెండా ఒకటి ఇంకా సగర్వంగా ఎగురుతూనే ఉంది. అందుకే ఆ మహాసభ సంప్రదాయానికి కొరత రానీయకుండా చేశారు ఈ రైతు, కూలీలు. ఎర్రజెండా చూసి అలసిపోతున్న వారి అవయవాల్లో నూతన శక్తి ఉబికింది. కాలువలో యనమలకుదురు లాకువైపు మట్టిపనివారలు, వ్యవసాయ కూలీ, పార్టీ సభ్యుల ముఠాలు ఇటూ అటూ చురుకుగా పనిచేస్తున్నాయి. పనిచేస్తున్న పార్టీ సభ్యుల్లో అన్ని తరగతుల రైతులు, విద్యార్లులు, కార్నికులు, వృద్దులు ఉన్నారు. వంద ఎకరాల ఆసాములైన భిమవరపు కృష్ణారెడ్డి (ప్రొద్దుటూరు), గన్నె సత్యం (వల్లూరు) గార్లు కూడా వార తవ్వి తట్టలెత్తారు. విద్యార్థులు సైతం తట్టలు మోశారు. పారలతో తవ్వారు. 60 ఏళ్లకు పైబడిన దేశసేవకుడు, కాంగ్రెస్‌ ఉద్యమంలో ఎంతో త్యాగం చేసిన గుత్తికొండ అచ్చయ్య ఎర్రజెండా నీడ కింద ఆ సంప్రదాయాన్ని కొనసాగించారు. పిలుపు విన్నదే తడవుగా చేతిలో ఉన్న సొంత పనులన్నిటినీ మూలబెట్టి కాలువ పనికి వచ్చారు. గన్నవరం తాలూకా దావాజిగూడెంకు చెందిన 60 ఏళ్లకుపైగా ఉన్న జిల్లెల వెంకయ్యగారు తలపాగ, దట్టీ బిగించిన పంచెకట్టుతో చేతిలో పార బిట్టి యువకులను ఉత్సాహపరుస్తూ పట్టుదలగా పార్గన్నారు. అలవాటులేని ఆ గడ్డు పనిని క్రమక్రమంగా, దీక్షకొద్దీ అలవాటు చేసుకొని, అదే వృత్తిగా గల కూలీలతో కలిసి విద్యార్థులు, మేధావులు వచ్చి పనులు చేశారు. సెలను గోజుల్లో అచ్చు పనివారు, ఇతర కార్షికులు వచ్చి, ఎవరికీ తీసుపోని ఉత్సాహంతో పనిచేశారు. కార్మిక-కర్షక ఐక్యతను వారు నిరూపించారు. టెక్నీషియన్‌ శిక్షణ పొందుతూ కొందరు యువకులు తమ సెలవు రోజులను ఈ పనికి వినియోగించారు. బాల సంఘం కూడా ఉడుతా సాయం” కొనసాగించింది. 13వ తేదీ నాడు కామ్రేద్స్‌ పుచ్చలపల్లి సుందర్తయ్య, చలసాని వాసుదేవరావు, మద్దుకూరి చంద్రశేఖరరావు, కడియాల గోపాలరావు మొదలైన పార్టి నాయకులంతా తలలకు గడ్డి చుట్టలు చుట్టి, తట్టా పారా పట్టి పన్‌ చేస్తున్నప్పుడు కళ్లారా చూసిన వారిలొ కలిగిన ఉత్సాహం అంతా ఇంతా కాదు. పనిచే వః రాజకియ పక్ష నాయకులు ఇలా తట్టా పారా పట్టి కూలీలతో పాటు పనిచేయడం క వినీ ఎరుగని విషయం. పట్టణ మధ్య తరగతివారు ఈ విషయాన్ని గురించి ల న! కున్నారు. కుల, వర్శ విచక్షణ లేకుండా, విజ్ఞాన స్థాయిలో తారతమ్యాలు ఆల్‌ చించకుండా, అంతా కలిసి పనిచేయడం చుట్టు పక్కల రైతు కుటుంబాల్లో ఎరితో శక డా యు. రామకృష్ణ

సంచలనం కలిగించింది. 'కమ్యూనిస్టులంటే ప - అచల ఏమిటో అనుకున్నాం. వారి కార్యదీక్షను ఈనాడు చ వస. య కళ్లారా చూశాం. బాగుంది నాయనా మీ పని పోదం ్ట్‌ కం లు సమ? అని ఆశీర్వద్రించాడోక్త రైతు పెద్ద. కాలువకు ఇటూ (౩ "+ క ళా న్నే ఫో స్‌ అటూ ఉన్న పటమట, యనమలకుదురు నుంచి |, మ ర్‌ లో కొంతమంది లైతు మహిళలు వంటశాలలొ ____ .” హీ త్యూ న పనులు చేయడానికి తమంతట తాము ముందుకు | లి న్‌ వచ్చారు. వెలగపూడి రత్తయ్య గుమ్మడికాయలు ల్లాస యట ట్య ల వంపారు. యనమలకుదురులోని కొందరు నవ |. ట్ట యువకులు ఎవరూ విలవకుండానే వచ్చి |“ ప్న | క పనిచేశారు. పనిపూర్తి చేసుకొని స్నానానికని ఎట్లో భా 5 | బయలుదేరిన రైతుకూలీ వర్మర్లనాపి.. 'మా మం వా వ. ఇళ్లలోనే నూతులున్నాయి స్నానం చేయండి” అని వ న నర. శ్‌ జ! ఆహ్వానించారు యనమలకుదురు రైతులు. నీళు (జాల! చేదుకోబోతే.. ఇంతసేపు చేతులు పుళ్లు చేసుకొని (2: వ్యయాల న! పని చేశారు. మీరెందుకు చేదడం' అని తొమే . వ ము. చేది నీళ్లు పోశారు. ఇలా నడుం వంచి | కృష్ణా కాలువ మరమ్మతు పనిని పర్యవేక్షిస్తున్న పనిచేస్తున్న వీరందరూ తమ బిడ్డలు. అలా కామ్రేడ్‌ పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య ఛెమటోడ్పటమంతా, తమ పంటల అభివృద్ది

కొసం, కరువు రాక్షసి నుండి దెశాన్ని కాపాడ్డం కోసం, అలాంటి తమ బిడ్డల పట్ల ఆ రైతు కుంటుంబాల్తు సానుభూతి చూపడం సహజమే. ఈ కార్యదీక్ష ముందు, ఈ సానుభూతి చలువలో రాజకీయ కక్షలు, ఇతర విభెదాలు అంతరించిపోతాయి. నిర్మాణ కార్యక్రమం పట్ల ఉత్సాహం, ప్రజాసేవాతత్పరతలు వికసించాయి.

“నా జన్మలో ఇలాంటిది చూడలేదు" అన్నాడొక ఓవర్సీర్‌ ఆ పనులను చూసి. ప్రజలతో సంబంధం లేకుందా, వారి సానుభూతితో పని లేకుండా ఉండే ప్రభుత్వపు అధికార వర్గానికిది కొత్త కావడంలో ఆశ్చర్యమేముంది. తమ వల్ల కాదనుకొన్న పని తమ కళ్లఎదుటే పూర్తి అవుతుంటే ఆశ్చర్యచకితులయ్యారు అధికార వర్గంవారు. (ప్రజా సంఘాల శక్తిని కార్యరూపంలో చూశారు. "

అధికార వర్గానికీ, ప్రజాసంస్థలకు తారతమ్యం పనివాళ్లతో పనిచేయించడంలోనే కాదు, పని సాగుతున్నంగకాలం పనివారి నిత్వ జీవనాన్ని గురించి శ్రద్ధ తీసుకోవడంలో కూడ్దాప్రజా షంఘాలు అధికార వర్షాలకు పాఠాలు నేర్తాయి. పనివారక కం[టోలు ధరలకు బియ్యం మొదలైన ఆహార పదార్థాల పరఫరాకు ఏర్పాట్లు చేశాయి. దెబ్బలు తగిలిన వారికి చికిత్స సౌకర్యాలవేర్చుటు చేశాయి. అన్నింటిని మించినదేమంటే పగలంతా పనిచేసి అలసిపోయిన వారికి సాయం(తం కొంత సేపు వినోద కార్యకమాలను కమ్యూన్దిస్త్రు పార్టీ రైతు సంఘం, వైజ్ఞానిక దళాలు చెపట్టాయి.. ప్రతిరోజూ అక్ష్మడక్షడ బ్లురకథలు చెవ్పాయి. దీంతో ఉత్తేజితులైన ముఠాలు మరునాడు ఇంకా ఉత్సాహంతో, పట్లుదలతా పనిలొ ప్రవేశించాయి. కృష్ణాజిల్లా తెలుగురావువాలం ముఠా మనిషికి ఆరు గజాల చొప్పున తవ్వి కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు శ్‌

తక్కిన ముఠాలతో బోల్షివిక్‌ పోటీకి దిగింది. ఈ ముఠాలో ఇద్దరే పార్టీ సభ్యులు. మిగతా వారందరూ వ్యవసాయ కూలీలు. గుంటూరు జిల్లా పార్లీ దళం అగ్రతాంబూలం పొందాలనే పట్టుదలతో పని సాగించింది. ఇతర దళాలు రోజు రోజుకూ ఎక్కువ పని' చెయాలనే దిక్షతో ఉరకలు వేశాయి. “ఉదయబభారతి గురుకులం” బెజవాడలోని ఒక జాతీయ పాఠశాల. దీని నిర్వాహకులు పాటిబండ్ల మాధవశర్మ కవి, పండితుడు. సహృదయుడు, అభ్యుదయకరమైన ఏ వీిషయానికైనా చేయూతనిచ్చే ఆయన బందరు కాలువ పనిని, దానిని కొనసాగిస్తున్న దీక్షను చూసి ఉత్తేజితులయ్యారు. తన వంతు నాయం వెంటనె చెయాలనుకుని ఒ రోజు "వెకువజామున తన శిష్పబ్బందాన్నంతటినీ, తోటి అధ్యాపకుల్ని వెంటబెట్టుకొని కాలవ వద్దకు వచ్ని అందరికి శక్తికి తగిన పన్త్‌ నిర్ణయించారు. తానూ పారపట్టారు. మోయగల బాలకులంతా తట్టలు మోశారు. గట్టుపైన ఖాలీ అయిపడుతున్న తట్టలను, పాలబుగ్గల పసిపాపలు కేరింతలు కొడుతూ కిందకు అందించారు. మరికొందరు బాలికలు మంచినీళ్లు అందించారు. చుట్టుపక్కల వారు ముగ్గులైపోయారు. ఒక వైజ్ఞానిక దళం సంతోషం పట్టలేక వచ్చి అరగంటసేపు ఎంతో ముచ్చటగా పాటలు పాడి, వారినీ ఆహ్హాదపరిచింది. ఇదేవిధంగా పటమట నుంచి ఒక ఉపాద్యాయడు 20 మంది బాలలతొ వచ్చి సాయం చేశారు. గుంటూరు జల్లా నుంచి ముగ్గురు ఉపాధ్యాయులు స్వయంగా పారపట్టి పనిచేశారు. బెజవాడ రైల్వే కార్మికులు కొందరు, గుంటూరు నుంచి బాగడుబైళ్ల పనివారూ కొందరు వచ్చారు. తమ ఇంటి అవసరాలకు బియ్యం మోస్తున్నారా అన్నంత ఉత్సాహంగా ఫన్సిచెశారు. 'షాపు ఎంప్లాయీస్‌ యూనియన్‌ సభ్యులు, తోళ్ల పనివారు మొదలైన అనేక కార్మిక సంఘాల వాయి ప్రతివారం సెలవురోజుల్లో వెళ్లి పనిచేశారు. బెజవాడ ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ సంస్థలన్నింటి తరపున వందమందికి పైగా వెళ్లి ఒకరోజు పని చేసి కార్మిక, కర్షక ఐక్యతను చాటారు. అంతేకాదు గ్రామ, పట్టణ ప్రజల సామరస్యానికి అదొక ఆమోఘమైన నిదర్శేసంగా సలిచింది. శ్‌ కాలువ మరమ్మతు పనుల్లో మహానాయకులు మట్టితట్టలు మోసి ఆదర్శంగా నిలిచారు. మద్దకూరి చంద్రశేఖరరావు తట్టలోకి మట్టి తోడితే యువజన సంఘం నాయకుడు కడియాల గోపాలరావు పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య గారి నెత్తిమీదకు తట్టనెత్తడం, ఎత్తిన తట్టను సుందరయ్యగారు మరొకరికి అందించడం, అలాగే రైతు నాయకుడు చలసాని వాసుదేవరావు మట్టి తవ్వి మభ్ధుల నాగఘాషణంగారికి తట్ట అందించడం, మరో పక్క నాలుగు పక్కల 0 లు కరింతలతొ తట్టలు మోయడం, రైతు పెద కాట్రగడ రవ పర్యవేక్షించడం జరిగాయి. న (- ద్ద కాట్రగడ్డ రఘురామయ్య కృష్ణాజిల్లా మహిళా సంఘం కార్యనిర్వాహక వర్గ సభ్యులు, రాష్ట్ర ఆర్గనైజర్‌ మానికొండ నూర్వ్యావతి, డాక్సరు బండారు అచ్చమా ం! వాలం బి, మానికొండ బుల్తెము, మొదలైవవారంతా వచ్చి తవ్వి తట్టలు మోశార వురుష దళాలకు వవ రి త్‌సెపోరనిపించార్డు. చిత్తశుద్ధిగల ప్రజాసేవలొ స్త్రి, పురుష భేదం లేకుండా ధనిక నే కార్మిక, కర్షక, మేధావి, శ్రమజీవి అనే విచక్షణ లేకుండా అందరూ కలిసి వసారనే 'సత్వం కృష్ణా కాలువ మరమ్మతుల్లో రుజువైంది. బై ల్‌ (1944 మే 24, జూన్‌ 7 “ప్రజాశక్తి సంచిక నుంది) న న ల శక వన 46 యు. రామకృష్ణ

కు టొ, అలసి ప్రజల్లో చైతన్యం, విద్య, విజ్ఞాన వ్యాప్తికి పూనుకున్న గద లింగయ్య ౧ _ మం ఆళ్ల న్‌ వ. జ్‌ నక యు |. వార పరతంత్రాన్ని పారదోలి స్వాతంత్ర్యం సాధించాలంటే ప్రజల్లో చైతన్యం రావాలనీ, అందుకు విద్య, విజ్ఞాన వ్యాప్తి అవసరమని ఆయన భావించారు. సంప్రదాయ వాదం, నిరక్షరాస్యత, "పేదరిక శృంభలాల నుండి సమాజానికి విముక్తి కల్పించటానికి ఉద్దేశించి 1931లో ఎలమగర్రులో 'ఆదర్శ గ్రంధ మండలి'ని స్థాపించారు. ఆయనే గద్దె లింగయ్య. ఆయన కృష్ణాజిల్లా యలమగర్రు వాసి. స్వాతంత్ర్యం కోసం జరిగిన విష్త్లవ పోరాటానికి అద్ధం పట్టినట్లుగా ఆయన 1941లో

“విప్లవ యుగం, 'విప్లవ వీరులు' గ్రంధాలను రచించి, మాక్సింగోర్కీ 'అమ్మ' అనువాదాన్ని స్వయంగా సంస్కరించి వాటిని ప్రచురించడం ద్వారా ప్రజావాహినిని చైతన్యవంతమూ, ఉత్తేజితమూ చేశారు. అదే దృక్పథంతో “ప్రభ, 'నవయుగం' పత్రికలను తమ సంపాదకత్వంలో వెలువరించారు. 'నవయుగంి పత్రిక కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆధ్వర్యంలో ప్రచురించబడింది. ప్రజాహితమే స్వహితంగా ఎంచిన కర్మశీలిగా కీర్తి గడించిన లింగయ్య 1912లో ఎలమగ్రులో జన్మించారు. వృత్తిరీత్యా వ్యవసాయదారుడైన లింగయ్య 1923లో జరిగిన సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం, అనంతర కాలంలో జరిగిన క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమాలలో పాల్గొని పలుమార్లు జైలుకు వెళ్లారు. ఆవిధంగా ఆయన స్వాతంత్ర్య సమర యోధుడు కూడా. లింగయ్య రాసిన విష్లవ వీరులు పుస్తకాన్ని బ్రిటీషు పాలకులు నిషేధించారు. 'విషవయుగం' గ్రంథంలో స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో విప్లవ వీరుల సాహసయాత్ర, వీరోచితయాత్ర రసవత్తరంగా కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు త్త

చిశ్రీకరించబడ్డాయి. ఈ గ్రంధం పారకుల హృదయ కుహరంలోనుంచి వీర రస వాహినిని ఉవ్వెత్తున పొంగించి దేశభక్తిని ప్రబోధించిన మహోజ్వల విప్లవాత్మక చారిత్రక [గ్రంథంగా వేనోళ్ల ప్రశంసించబడింది. ప్రతి స్వరాజ్య వీరుని హృదయంలోనూ శాశ్వతంగా నిలిచిపోయింది. ఆ పుస్తకం రాసినందుకు లింగయ్యను అరెస్టు చేశారు. ఆయనను ప్రభుత్వం డిటెయిన్‌ చేసింది. లింగయ్య అరెస్టు గురించి కృష్ణాజిల్లా పోలీసు సూపరింటెండెంట్‌ 1941 మార్చి 18న జారీ చేసిన ఉత్తర్వు (జిఓ నె.566) కాపీ ఇలా ఉంది.

“యలమగ్రుకు చెందిన గద్దె లింగయ్య చురుకైన కమ్యూనిస్టు ఆర్గనైజర్‌. మద్రాసు ప్రభుత్వం అనుమానించి స్టార్‌ లిస్టులో ఉంచింది. (ప్రభుత్వం నిఘా ఉంచిన వ్యక్తులకు నక్షత్రాల గుర్తులు తమ ఫైళ్లలో ఉంచేవారు. ఒక నక్షత్రం ఉంటే ప్రమాదకర వ్యక్తి. ఇలా నక్షత్రాలు పెరిగిన కొద్దీ అతను అంత తీవ్రస్థాయి ప్రమాదకారిగా ప్రభుత్వ పోలీసు శాఖి గుర్తిస్తుండేది.) యలమగర్రులోని ఆదర్శ గ్రంథమండలికి ఆయన సంపాదకుడు. ఈ గ్రంథమండలి నుంచి సోషలిస్టు కమ్యూనిస్టు విషయాలపై అనేక ప్రచురణలు వెలువడ్డాయి. ఈ విషయాలపై అయన అనేక [గ్రంథాలు రాశాడు. వాటిలో కొన్నిటిని నిషేధించారు. 1938లో పామర్రులో జరిగిన ఆర్థిక రాజకీయ పాఠశాలకు ఆయన ప్రిన్సిపాల్‌గా వ్యవహరించారు. 1939, 1940ల్లో కృష్ణా జిల్లా కమ్యూనిస్టు పార్టీ పేరుతో యుద్ద వ్యతిరేక, బ్రిటీషు వ్యతిరేక సైక్లోస్టయిల్‌ కరపత్రాలు ఒకటవ నంబరు నుంచి తొమ్మిదో నంబరు దాకా ప్రచురించడంలో ఆయన పాత్ర ఉంది. 1940లో ఆయన కనపడకుండా వెళ్లాడు. అప్పట్నించీ ఆయన అండర్‌గ్రౌండ్‌ కమ్యూనిస్టు కార్యకలాపాలను కొనసాగిస్తున్నాడు. చాలా అభ్యంతరకరమైన పుస్తకం “విషవయుగము”ను రహస్యంగా ప్రచురించాడు. దీనిలో భారత దేశంలోని టెర్రరిస్టు ఉద్యమ చరిత్ర ఉంది. ప్రముఖ టెర్రరిస్టుల జీవితాలను ఇందులో ప్రస్తావిస్తూ ప్రచురించారు. వారి ఫోటోలు కూడా ప్రచురించబడ్డాయి. తన సహచరుల ద్వారా ఈ పుస్తకాన్ని ఆయన అమ్ముకొనసాగాడు. ఆందర్శ గ్రంధ మండలి కేటలాగులో అడ్వర్హయిజ్‌మెంట్‌ నోటీసులను పెట్టాడు. పుస్తకాలను కొనవలసిందిగా ప్రచారం చేస్తూ 350 చిరునామాలకు జాబులు రాశాడు. 1511 ఏప్రిల్‌ 29న తెల్లవారుజామున నాలుగున్నర గంటల సమయంలో పిడికిటి మాధవరావు ఇంట్లో సోదా చేయగా లింగయ్య పట్టుబడ్డాడు. ఆయన ఇల్లు కూడా సోదా చేయగా నిషిద్ధ గ్రంధాలు దొరికాయి. గుడివాడలో 1941 ఎప్రిల్‌ 29 నుంచి ఏడు రోజులు పోలీసు కస్టడీలో ఉంచవలసిందిగా ఆదేశిస్తున్నాను. విచారణ చేసేందుకు ఈ చర్య అవసరమైనది” అని ఆనాటి కృష్ణా జిల్లా పోలీసు సూపరింటెండెంట్‌ పై విధంగా ఉత్తర్వు ఇచ్చారు.

లింగయ్య పలు సామాజిక-సామ్యవాద అంశాలపై ఎన్నో పుస్తకాలు రచించారు. హిందీ, బెంగాలీ, ఆంగ్ల భాషల నుంచి మంగళ, హర్‌హైనెన్‌, శరత్‌, బంకి రచనలు, 'ముగ్గురు మిత్రులు, 'చేవీజోన్‌, 'డీవేలరా' వంటి గ్రంధాలు అనువదించి ప్రచురించారు. బానిసత్వంలో మగ్గిపోతున్న వ కాలికి క్ర్‌ంతి మార్గెన్నిచూపి బైతన్యవంతం చేయాలనే సంకల్పంతో తెలుగు సాహిత్య రంగంలో

గ్రంధాలను వెయ్యి దాకా ఆదర్శ గ్రంథమండలి ద్వారా ప్రచురించారు. వారు తమ తొలి రచనలను స్వాతంత్ర్య వీరులకే అంకితమిచ్చారు. ఆ పుస్తకాల కారణంగా ఆయన బ్రిటీషు ప్రభుత్వానికి కంటిలో నలుసయ్యారు. దీంతో ఆయనను జైలుకు పంపింది. ఆయన పుస్తూలూ, సరలాని ఎధించబడ్డాయి. అయినా ఆయన దీక్ష కుటుంబడలేదు. త్యాగమే విలసిల్లింది. ఆదర్శ ప్రచురణ రగా, ఆదర్శ [గ్రంథమండలి వ్యవస్థాపకులుగా రచయితలకూ, రచయిత్రులకూ ఆయన ఇచ్చిన ప్రోత్సాహమూ, సాహితీ నిలయానికి బీరు కూర్చి అలంకరించిన గ్రంథ కుసుమాలు. వాటి సౌరభమూ సాహితీ ప్రియులకు చిరపరిచితమే. లింగయ్య 1963లో తన 51వ ఏట కన్నుమూశారు. యా లీల రేవ లట కన్నమూారు. శం యు. రామకృష్ణ

కల్వపూడిలో తొలి కమ్యూనిస్టు సమావేశానికి హాజరైన లు గవ జి చలసాని వాసుదేవరావు కామ్రేడ్‌ చలసాని వాసుదేవరావు 1913లో కృష్ణాజిల్లా భట్లపెనుమగర్రులో జన్మించారు. బందరు హిందూ హైస్కూల్లో ఉన్నత విద్యనభ్యసించారు. 1928లో మద్దుకూరి చంద్రశేఖరరావుతో పరిచయం ఏర్పడింది. చంద్రశేఖరరావు చెప్పిన రాజకీయాలతో ఆయనకు ఆసక్తి ఏర్పడింది. హైస్కూలు విద్య పూర్తి చేశాక 1929లో బందరు నోబుల్‌ కళాశాలలో చేరారు. సైమన్‌ కమిషన్‌కు వ్యతిరేకంగా దేశవ్యాప్తంగా బ్రహ్మాండమైన ప్రదర్శనలు జరుగుతున్న సమయంలో... బందరులో జరిగిన ఊరేగింపులో పాల్గొన్నారు. గాంధీజీ సదబర్యతీ ఆశ్రమం నుంచి దండి ఉప్పు సత్యాగ్రహానికి బయలుదేరారు. దీంతో దేశమంతటా ఉప్పు సత్యాగ్రహం ప్రారంభమైంది. ఆ సమయంలో వాసుదేవరావు చదువుకు స్వస్తి చెప్పి దేశ స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో పాల్గొనాలని నిర్ణయించుని స్వగ్రామం వెళ్లిపోయాడు. అప్పటికే అక్కడ కామినేని వెంకటప్పయ్య ఆధ్వర్యంలో కాంగ్రెస్‌ వాలంటీర్ల శిక్షణా శిబిరం ఏర్పడింది. కల్లు దుకాణం వద్ద వాలంటీర్లపై పోలీసులు జరిపిన లారీఛార్జీలో గాయపడినవారికి వైద్య సాయానికి తోడ్పడటం, ఆహారాన్ని అందించడం, ఇతర సపర్యలు చేయడంలో తన మిత్రులతో కలిని వాసుదేవరావు నిమగ్నమయ్యారు. ఆ సత్యాగ్రహం సందర్భంగానే చలసాని కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాఢలు త్తి

జగన్నాథరావు, చలసాని ప్రకాశరావు, చలసాని నారాయణమూర్తి, చలసాని సీతారామయ్య, దేవినేని భీమయ్య తదితరులను అరెస్టు చేసి రాజమండ్రి, బళ్లారి జైళ్లలో పెట్టారు. జైళ్లల్లో వీరికి లాహోర్‌ కుట్రకేసు ముద్దాయిలైన విజయకుమార్‌ సిన్హా భట్‌ కేసర్‌దత్తు, జయదేవ్‌ కపూర్‌ వంటి విప్లవకారులతో సాన్నిహిత్యమేర్చడింది. వారి నుంచి సోషలిజం గురించి తెలుసుకున్న జగన్నాథరావు... సోషలిస్టు (గ్రంథాలను చదవాల్సిందిగా వాసుదేవరావుకు ఉత్తరాలు రాస్తుందేవారు. దీంతో ఆయనకు సోషలిజంపై ఆసక్తి ఏర్పడి ఆ పుస్తకాలను చదవనారంభఖించారు. వాసుదేవరావు ఇతర కాంగ్రెస్‌ వాలంటీర్లతో కలిసి అస్పృశ్యత నివారణకూ, దేవాలయాల్లో హరిజనుల ప్రవేశానికీ ప్రచారం చేశారు. వయోజన పాఠశాల నిర్వహణలో పాల్గొనేవారు. ఆరోజుల్లో దాంగే రాసిన 'గాంధీ మరియు లెనిన్‌ పుస్తకాన్ని చదవడం ద్వారా ఆయనకు 'మార్చిజం-లెనినిజం' సిద్ధాంతంతో పరిచయం ఏర్పడింది. దానితో సిద్ధాంత అధ్యయన కేంద్రం వట్ల ఆనక్తి ఎక్కువయింది. 1934లో కాట్రగర్థ వెంకటనారాయణరావు బెనారస్‌ (కాశీ) విశ్వవిద్యాలయం నుంచి తీసుకొచ్చిన సోషలిస్టు సాహిత్యాన్ని వాసుదేవరావుకు ఇవ్వడంతో ఆయన వాటిని కూడా చదివారు. అప్పటికే మద్దుకూరి చంద్రశేఖరరావు, కొసరాజు శేషయ్య, కానూరు బలరామయ్య ప్రభృతులు జైళ్లలో కమ్యూనిస్టు భావాలను ఆకళింపు చేసుకొని విడుదలై రావడం.. అటుతర్వాత వారు భట్లపెనుమగర్రుతో సంబంధాలు పెట్టుకోవడం జరిగింది. 1934లో కామ్రేడ్‌ పుచ్చలపల్లి సుందరయ్యతో వాసుదేవరావుకు పరిచయమేర్చడింది. 1934లో కల్వపూడిలో కమ్యూనిస్టు భావాలుగల యువకుల సమావేశం జరిగింది. దానిలో వాసుదేవరావు కూడా పాల్గొన్నారు. ఆ సందర్భంలోనే పాల్‌ ఫీర్జింగ్‌ రాసిన “సామ్రాజ్యవాదం అన్న ఆంగ్ల గ్రంథాన్ని వాసుదేవరావు తెలుగులోకి అనువదించారు. 1986 జనవరి 29న కాకినాడలో జరిగిన కమ్యూనిస్టు 'ప్రథమ మహాసభకు వాసుదేవరావు హాజరయ్యారు. ఆ మహాసభలో పోలేపెద్ది నరసింహమూర్తి కార్యదర్శిగా ఏర్పడిన కమిటీలో వాసుదేవరావు ఒకరు. ఆ ఏడాది నిడుబ్రోలులో జరిగిన ఆంధ్ర రాష్ట్ర రైతు మహాసభలో వాసుదేవరావు సహాయ కార్యదర్శిగా ఎన్నికయ్యారు. 1937 ఫిబ్రవరిలో మద్రాసు శాసనసభకు ఎన్నికలు జరిగాయి. ఫెయిజ్‌పూర్‌ మహాసభలో జాతీయ కాంగ్‌ ప్రకటించిన ప్రణాళిక రైతాంగంలో ఎన్నో ఆశలను రేకెత్తించింది. రైతాంగ కోర్కెలపై ఎన్నో వాగ్దానాలు చేశారు. దీంతో ఎన్నికల్లో జమీందార్ల పార్టీ అయిన జస్టిస్‌ పార్టీ మట్టికరిచి కాంగ్రెస్‌ గెలిచింది. రాజగోపాలాచారి నాయకత్వాన మంత్రివర్గమేర్చడింది. రాష్ట్రం నలుమూలలా రైతాంగంలో కలుగుతున్న అపూర్వమైన చద రనాన్న ఇక్కంగావించి బలమైన రైతు ఉద్యమాన్ని నిర్మించడానికే.. రాష్ట్రవ్యాప్త న వరీపారేటా రైతాంగం కష్టాలను స్వయంగా పరిశీలించి, యాత్ర నిర్వపాంల లు న సు ఎం్రివర్సానికి సమర్చించడానికీ... 'రాష్ట్ర రైతు రక్షణ సత్యనారాయణమూర్తి. ఉప నామకుద న వై మార దళం నాయకుదు కామ్మారెరి క్త గా వాసుదేవరావు నియమితులయ్యారు. ఈ యాత్ర నన యి వ 50 యు. రామకృష్ణ

ఆంధ్రదేశం ఉత్తరకొసనున్న ఇచ్చాపురం నుంచి 1937 జూలై 3న బయలదేరి కాలినడకన 1512 మైళ్లు, బస్సులమీద 542 మైళ్లు మొత్తం 130 రోజులపాటు ఉభయ విశాఖ, ఉభయ గోదావరులు, కృష్ణా, గుంటూరు, నెల్లూరు జిల్లాల్లో తిరుగుతూ 1938 మార్చి 27న మద్రాసుకు చేరుకున్నది. ఈ దళం 625 (గ్రామాలు స్వయంగా వెళ్లి దాదాపు 25 వేల సంతకాలుగల 800 దరఖాస్తులను రైతుల నుంచి స్వీకరించింది. వాటితోపాటు స్టానిక ఇబ్బందుల గురించి రైతులు పెట్టుకున్న మరో 300 అర్జీలు కూడా తెచ్చింది. యాత్ర సందర్భంగా 500 గ్రామాల్లోనూ, 60 ఫిర్మా తాలూకాల్లోనూ సభలను నిర్వహించారు. నాలుగున్నర లక్షల మంది ఈ సభలకు హాజరయ్యారు. రైతు రక్షణ యాత్ర అనంతరం రైతాంగంలో ఏర్పడిన చైతన్యం అనేక ప్రత్యక్ష పోరాటాలకు ప్రేరణ ఇచ్చింది. తత్ఫలితంగా ఆంధ్రలో మునగాల జమీందారీ, వెంకటగిరి రాజా, చల్లపల్లి జమీందారీ, కాళీపట్నం, పిఠాపురం, మందసా జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటాలు, ఈనాందారీ వ్యతిరేక పోరాటాలకు (ప్రేరణ కలిగింది. చల్లపల్లి జమీందారుకు వ్యతిరేకంగా వివిధ దశల్లో జరిగిన పోరాటాల్లో వాసుదేవరావు ముఖ్యపాత్ర వహించారు. 1938 జూన్‌లో విజయవాడలో జరిగిన ఆంధ్రరాష్ట్ర రెండో మహాసభలో వాసుదేవరావు రాష్ట్ర కమిటీ సభ్యులుగా ఎన్నికయ్యారు. 1943లో ప్రారంభమైన “ప్రజాశక్తి వారపత్రికకు కొంతకాలం సంపాదకవర్గ సభ్యుడుగా పనిచేశారు. 1942 ఆగస్టు ఘటనల తరువాత దేశంలో అరెస్టులు, లారీఛార్జీలు, కాల్పులు, ప్రజలపై సమిష్టి జరిమానాలు విచ్చలవిడిగా కొనసాగాయి. ఆనాడు రైతు సంఘాలు ప్రజల మధ్య ఉండి పనిచేయవలసిన కర్తవ్యాలెన్నో ఉన్నాయి. కానీ ఆ సందర్భంలో అక్టోబరులో నిడుబ్రోలులో సమావేశమైన రాష్ట్ర రైతు కార్యవర్గ సమావేశంలో ఆచార్య రంగా, వారి అనుచరులు సమావేశమై రైతు సంఘాల అవసరం లేదని ప్రకటించి రాష్ట జిల్లా సంఘాలన్నిటినీ రద్దు చేశారు. ఈ పరిస్థితిలో అభిల భారత రైతు సంఘ అధ్యక్షుడు స్వామీ సహజానంద సరస్వతి రాష్ట్ర సంఘానికి వాసుదేవరావును ఆర్గనైజరుగా నియమించి... రైతు సంఘాన్ని పునర్నిర్మించాలని కోరారు. 1944లో అభిల భారత రైతు మహాసభ విజయవాడలో జరిగింది. మహాసభ ఆహ్వాన సంఘానికి వాసుదేవరావు ప్రధాన కార్యదర్శి. మహాసభకు ప్రజలను సమీకరించడంలో ఆయన ఎంతగానో కృషి చేశారు. నైజాం పాలనకు వ్యతిరేకంగా సాగిన తెలంగాణా సాయుధ పోరాటంలో వాసుదేవరావు పాల్గొన్నారు. 1939లో ప్రారంభమైన రెండో ప్రపంచ యుద్ధ కాలంలోనూ, 1947లో ప్రకాశం ఆర్డినెన్సు కాలంలోనూ, తిరిగి 1948-51 మధ్య అజ్ఞాతవాసాన్ని గడిపారు. 1964 కాలంలో విశాలాంధ్ర జనరల్‌ మేనేజర్‌గా, ఆ తర్వాత విశాలాంధ్ర విజ్ఞానసమితి కోశాధికారిగానూ పనిచేశారు. వాసుదేవరావు “ఆంధ్ర కమ్యూనిస్టు పార్టీ సంక్షిప్త చరిత్రతోపాటు రైతాంగ సమస్యలపై కొన్ని (గ్రంథాలు, పలు వ్యాసాలు రాశారు. ఐదు దశాబ్దాలపాటు భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ (సిపిఐుకీ, రైతాంగానికీ బహుముఖ సేవలందించిన కామ్రేడ్‌ వాసుదేవరావు 1986 జనవరి 22న కన్నుమూశారు. వాసుదేవరావు సరళ హృదయులు. నిరాడంబరత, వినమ్రత వీరి సొత్తు. ఎ కమూనిను చ అ _గంరాం-. చమ 51 భా” న స సా, న. “క |.

వీరోచిత, చారిత్రాత్మక

ఆలి

చల్లపల్లి జమీందారీ వ్యతిరేక భూపోరాటం

• వంగల సుబ్బారావు వ శ న టం. స / నం చంద్ర చల్లపల్లి చలసాని గుంటూరు సనకా రాజేశ్వరరావు | నారాయణరావు | జగన్నాథరావు బాపనయ్య (బుచ్చి కోటయ్య

చల్లపల్లి జమీందారీ విధానం రద్దు, దున్నేవానికే భూమి కోసం కమ్యూనిస్టు పార్టీ, వ్యవసాయ కార్మిక సంఘం నాయకత్వంలో కష్టజీవులు ఆరు దశాబ్దాలపాటు ఆవిశ్రాంత పోరాటం జరిపారు. ఈ పోరాటంలో వారు అనేక నిర్బంధాలను ఎదుర్కొన్నారు. అనేకమంది యోధులను పాలకులు పొట్టన పెట్టుకున్నారు. మరెందరినో జమీందారీ గూండాలు చిత్రహింనలు పాల్ళేశారు. ఇళ్లను దోచుకున్నారు. ్రీలను అవమానించారు. గృహోపకరణాలను, ఆహార పదార్థాలను సైతం ధ్వంసం చేశారు. ఎన్ని నిర్బంధాలు, ఒడిదుడుకులు ఎదురైనా పేదలు మొక్కవోని దీక్షతో ఆ పోరాటంలో పాల్గొన్నారు. స్వాతంత్రోద్యమానికి పూర్వం పేద రైతుల నుండి భూములను లాక్కొనేందుకు జమీందారు చేయని ప్రయత్నమంటూ లేదు. ఈ కుటిల యత్నాలను అడుగడుగునా (ప్రజలు 'ప్రతిఘటించారు. చల్లపల్లి ఎస్టేట్‌ చరిత్ర

ఇప్పటికి దాదాపు 200 సంవత్సరాలకు పూర్వం దివి తాలూకాలోని 60 గ్రామాలలో శిస్తు వసూళ్ళ బాధ్యతను మొదటి నిజాం నవాబు, తర్వాత బ్రిటీష్‌ వాళ్ళు దేవరకోట ఎస్టేట్‌ పేరుతో వున్న చల్లపల్లి జమీందారుకు అప్పగించారు. 1802వ సంవత్సరంలో ఈ దేవరకోట న కు న క కతన న సకస ననన న కరన గ ర్‌2 యు. రామకృష్ణ

ఎస్టేట్‌ను జమీందారుకు శిస్తు వసూలు చేసేందుకు బ్రిటీష్‌ వాళ్ళు సనదు ఇచ్చారు. ఈ సనదు ప్రకారం రూ.80 వేలు బ్రిటీష్‌ వాళ్ళకు కప్పం చెల్లించేందుకూ, వసూలు చేసినందుకు రూ.40 వేలు కమీషన్‌గా జమీందారు తీసుకొనేటట్టు మొత్తం 1,20,000 రూపాయలు రైతుల దగ్గర జమీందారు వసూలు చేసేందుకు నిర్ణయించబడింది. అయితే శిస్తు డబ్బు రూపేణా కాక పండిన పంటలో సగం జమీందారుకి ఇవ్వాలి. ఈ పద్ధతినే ఆ రోజుల్లో “ఆస్రా పద్ధతి, 'అమానీ పద్ధతి" అనేవారు ఈ ప్రాంతంలో వర్షాధారంగా త్రైద, జొన్న, మొక్కజొన్న బుడమవరి పంటలు రైతులు పండించేవారు. ఎ పండిన తరువాత జమీందారు అమానీలను దగ్గర వుంచుకొని పంట నూర్చి జమీందారు వాటా చెల్లించాలి. అమానీలు దగ్గర లేనిదే పంట నూర్చేందుకు వీలులేదనే నిబంధన వుండేది. జమీందారీ నౌకర్లు సకాలంలో రాకపోవడంతో పంట నూర్చేందుకు వీలు కాకపోవడంతో రైతులు పస్తులుండావల్సి వచ్చేది. ఈ బాధలు పడలేక రైతులు పంట కుప్పలపై ఎడ్లను తోలి మేపి వాటి పేడలో వుండే జొన్నలు కడిగి తినేవారట. ఇది జమీందారీ విధానపు అమానుష ఆకలి, వెట్టిచాకిరికి నిదర్శనం. జమీందారుకు శిస్తు కింద చెల్లించిన సగం పంటను తక్కువ కొలత పిచ్చి కుంచాలతో కొలిచి రైతులకే అమ్మి డబ్బు వసూలు చేసేవారు. ఈ పిచ్చి కొలతలకు వ్యతిరేకంగా రైతులు పోరాడి శిఖామరకంతో కొలిచే ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. ఈ ఎస్టేట్‌ మూల పురుషుడైన గురివినీడు దగ్గరనుండి ఈ వంశపు ఆఖరివాడైన వై. దుర్గాప్రసాద్‌ నాయుడు వరకూ ఎస్టేట్‌కు నామమాత్రంగా భూములుండేవి. ఆయనకు సంతతి లేనందున మేళమర్తిలంక నుండి , 1846లో అంకినీడును దత్తత తీసుకున్నారు. ఇతని కాలంలోనే దౌర్జన్యంగా, కుటిలనీతితో రైతుల వద్దనుండి భూములను స్వాధీనం చేసుకోవడం మొదలైంది. 1864లో వచ్చిన పెను తుఫానువల్ల బోగిరెడ్డిపల్లి, మాజేరు, యాదర, వాడపాలెం గ్రామాల్లోనే సుమారు ౩ వేల ఎకరాలను జమీందారు తన సొంత కమతంలో కలుపుకున్నాడు. 1867లో అంకినీడు ప్రసాద్‌ కుమారుడు మల్లికార్డునప్రసాద్‌ అధికారి అయ్యాడు. ఈయన తండ్రిని మించి అకృత్యాలకు పాల్పడ్డాడు. 1867-70 మధ్యకాలంలో గతంలో వున్న శిస్తు విధానాన్ని మార్చి పండినా పండకపోయినా, సాగు చేయక పోయినా కూడా తప్పనిసరిగా డబ్బు రూపంలో చెల్లించే శిస్తు పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టారు. ఈ పద్ధతిని 'వీసబడి" పద్ధతి అనేవారు. ఈ పద్ధతిని ఆమోదించేటట్లు రైతులలో అగ్రిమెంట్లు రాయించుకున్నారు. పశుగ్రాసాలకు, సామూదాయక బీళ్ళకు వదిలిన భూములకు, కూరగాయలు పండించే భూములకు కూడా గతంలో లేని శిస్తును ప్రవేశపెట్టాడు. ఈ శిస్తు విధానం కింద అగ్రిమెంట్లు రాయని రైతులవద్ద నుండి భూముల్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. మాజేరు గ్రామానికి చెందిన మాజేటి పోతయ్య జమీందారుకు అగ్రిమెంట్‌ రాయకుండా ఎదురుతిరిగి దివి తాలూకా రైతుసంఘం అండతో సుప్రీంకోర్టుకు వెళ్ళి తన 30 ఎకరాలను నిలబెట్టుకోవడంతో జమీందారుపై తిరుగుబాటు మొదలయ్యింది.

కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 53

. ్తీ ం ్టీ / ల స చ్‌ (ై గే రంయక ఆరాక అయత! ల న లా న స్ట్‌ ళ్‌ సే మ

అమమ వ చ ము నాగభూషణరావు | బాల భాస్కరరావు! దత్తు సుబ్బారావు, రామయ్య ప్రకృతి వైపరీత్యాలు ఎదురైనప్పుడు శిస్తు కట్టలేని వారిని స్ర్తీల నగలు, ఇంట్లో సామానులు నిర్బంధంగా స్వాధీనం చేసుకోవడమేకాక రైతుల మెడపై బండకొయ్య ఎత్తి చెవుల్ని చిల్లపెంకులతో నొక్కుతూ రైతులను చిత్రహింసల పాల్టేసేవాడు. పై శిస్తులే కాకుందా తన కోటలో నిర్వహించే కార్యక్రమాల నిర్వహణకు కత్తె (17 ఎకరాల) భూమికి ఐదు రూపాయల ఏడు అణాల శిస్తు నిర్ణయించగా, ఎస్టేట్‌ పరగణాలోని పెద్దలు సమావేశమై ఈ అక్రమానికి వ్యతిరేకంగా మద్రాసు హైకోర్టుకు వెళ్ళి గెలిచారు. తన ఎస్టేట్‌ పరిధిలో వున్న (గ్రామాలలో డొకలు, గో భూములు, వనం తోటలు, చెరువు లోతట్టులు మొదలగు ప్రజోపయోగకరమైన సాముదాయక భూములను కూడా (గ్రామ కరణాల చేత సొంత కమతాల కింద నమోదు చేయించుకున్నాడు. ఇలా స్వాధీనం చేసుకున్న భూములు దాదాపు 1? వేల ఎకరాలకు చేరుకున్నాయి. జమీందారీ విధానానికి వ్యతిరేకంగా 1920లో పెద్దకళ్ళేపల్లిలో రైతు సంఘం కృష్ణా మండలం 21వ సమావేశం జరిగింది. ఈ సమావేశంలో మొదటిసారిగా జమీందారీ విధానం రద్దు చేయాలని చెరుకువాడ నరసింహం తీర్మానం ప్రతిపాదించారు. ఈ సభలో బోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్య, కాం(గైన్‌లోని మితవాదులు దానిని తోసిపుచ్చినందున తీర్మానం నెగ్గలేదు. అయినా అనేక (గ్రామాలలో రైతులు జమీందారు కుట్రలను త్రిప్పికొట్టారు. 1938లో మద్రాసు ప్రభుత్వంచే నియమించబడిన జమీందారీ విచారణ కమిటీ నివేదిక ప్రకారం... తెలుగు జిల్లాల్లో 443 మంది జమీందారులున్నారనీ, వీరు ప్రభుత్వానికి కట్టవలసి కప్పము పోను రూ.98 లక్షలు అదనంగా రైతుల వద్దనుండి వసూలు చేస్తున్నారనీ, వీరికి 88 లక్షల ఎకరాల భూమి ఉందనీ తెలిపింది. ఆంధ్రప్రాంతంలో మొత్తం భూమిలో 40 శాతం విరి దగ్గరే వున్నది. దీనిని బట్టి జమీందారులు అదనంగా శిస్తు వసూలు చెయడమేగాక, లక్షలాదిమంది రైతుల భూములను ఆక్రమించుకున్న విషయం వెల్లడైంది. ఆనాటికి చల్లపల్లి జమీందారుకు 17,354 ఎకరాలు సొంత కమతమున్నట్లు నివేదిక తెలిపింది. 1839 జనవరి 26న మద్రాసు అసెంబ్లీలో ఆనాటి ముఖ్యమంత్రి రాజగోపాలాచారి జమీందారీ విచారణ నివేదికపై మాట్లాడుతూ జమీందారులకు భూములపై ఎలాంటి హక్కూ లేదని భూమిని పోగొట్టుకున్న రైతులకు తిరిగి భూమిని దఖలు పరదానికి ఎలాంటి చర్యలూ తీసుకోకపోవడంతో కాంగ్రెస్‌ను నమ్ముకొన్న రైతులు మోసగించబద్దామని (గ్రహించారు. లశ నా డాయ. రామకృష్ట

'జమీందారీ విధానం రద్దు'కోసం - దున్నేవానికే భూమికోసం పోరాటం

పూర్వరంగం : 1929లో ఆంధ్రరాష్ట్ర రైతుసంఘం ఏర్పడింది. 1936 ఏప్రిల్‌ 11న లక్నోలో అఖిలభారత స్థాయి మహాసభ జరిగిన అఖిల భారత కిసాన్‌ సభ (ఎఐకెఎస్‌) ఏర్పాటయ్యింది. 1937-38 ఆం్వధ్రరాష్త్ర రైతుసంఘం ఆధ్వర్యంలో రైతుసంఘం అధ్యక్ష ప్రధాన కార్యదర్శులు కామ్రేడ్స్‌ కొమ్మారెడ్డి సత్యనారాయణమూర్తి, చలసాని వాసుదేవరావు నాయకత్వంలో ఇచ్చాపురం నుండి మద్రాసు వరకూ రైతు రక్షణ యాత్ర” జరిగింది. 1937 జులై 3న ప్రారంభమై 27-3-1928న ముగిసిన ఈ యాత్ర 1512 మైళ్ళు కాలినడకన 542 మైళ్ళు బస్సుల మీద జరిగింది. అనారోగ్యం, వర్షాల వలన కొన్ని రోజులు ఆగిన ఈ రైతు రక్షణయాత్ర 130 రోజుల పాటు సుదీర్దంగా జరిగింది. ఈ రైతు రక్షణయాత్ర మునగాల జమీందారీ, వెంకటగిరి రాజా, కాళీపట్నం, పిఠాపురం, మందన జమిందారీలతోపాటు చల్లపల్లి జమీందారీ వ్యతిరేక రైతాంగ పోరాటాల వల్లువకు దారితీసింది. 1944లో విజయవాడలో కాలినదకన వచ్చిన లక్షమందితో జరిగిన అఖిలభారత రైతు మహాసభ ఆంధ్రరాష్ట్ర రైతాంగ తిరుగుబాట్లకు ఊపునిచ్చింది. 1946లో కమ్యూనిస్టుపార్టీ, ఆంధ్ర మహాసభ నాయకత్వాన తెలంగాణాలో నైజాం నవాబుకి వ్యతిరేకంగా హైదరాబాదు సంస్థానం రద్దు, వెట్టిచాకిరీ రద్దు, జమీందారీ విధానం రద్దు, దున్నేవానికే భూమి కోసం, రైతాంగ సాయుధ గెరిల్లా పోరాటం ప్రారంభమైంది. చల్లపల్లి జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాట వెల్లువ

1939-41 మధ్యలో దివి తాలూకా రైతు సంఘం అతివాదుల చేతుల్లోకి వచ్చింది. 1942లో మంగళాపురంలో బంజరు భూములు సాగు చేసుకుంటున్న ముదిరాజ్‌ రైతుల నుంచి లాక్కోవడానికి ప్రయత్నిస్తే దానికి వ్యతిరేకంగా ప్రజలు తిరుగుబాటు చేసి నిలబెట్టుకున్నారు. కామ్రేడ్స్‌ చండ్ర రాజేశ్వరరావు, చల్లపల్లి నారాయణరావు, గుంటూరు బాపనయ్యలు ఈ పోరాటానికి నాయకత్వం వహించారు. ఈ సందర్భంగా లారీఛార్జి చేయించడమే గాక ప్రజలను, నాయకులను సైతం గుర్రాలతో తొక్కించారు. అక్రమ కేసులు బనాయించి కోర్టుల చుట్టూ తిప్పారు. వీరికి ఆరు మాసాలపాటు శిక్షలు కూడా పడ్దాయి. నాగాయతిప్పలో కామ్రేడ్‌ పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య అధ్యక్షతన రైతు మహాసభ జరిగింది. 1945లో కృష్ణాజిల్లా రైతు మహాసభ గుడివాడ తాలూకా పాములపాడులో జరగగా, దివి తాలూకా సాలిపాలెం నుండి 400 మంది రైతులు మలబార్‌ రైతుల పోరాటంలో ఉరిశిక్లలు పడిన 'కయ్యూరు కామ్రేడ్ల గురించి పాటలు పాడుతూ (ప్రదర్శనగా వెళ్ళడం ప్రజల్ని ఉత్తేజపరచింది. క్ష

చైతన్యపూరితమైన రైతాంగం కమ్యూనిస్టుపార్టీ, రైతుసంఘం నాయకత్వంలో నిర్చంధాలను ఎదిరించి 1946లో చల్లపల్లి ఎస్టేట్‌ గ్రామాలన్నింటా భూములను ఆక్రమించి

గట్లు పెట్టారు. ఇదే 'గట్ల ఉద్యమం'గా పేరుగాంచింది. “ఈ భూమి మనదేరన్న. కాజేసే దొరలు మొన్న. నీబలము జూపరన్న. ఈ భూమి పంచరన్న. నీ వెతలు తీరునన్న.” అని పాడుకుంటూ ఎడ్లు, నాగళ్లతో, పలుగుపారలతో జయజయ ధ్వానాలతో భూములను ఆ(క్రమించుకునేందుకు పోరాటాన్ని తీవ్రం చేశారు. ఈ పోరాటానికి కామ్రేడ్స్‌ చల్లపల్లి నారాయణరావు, చలసాని జగన్నాథరావు, గుంటూరు బాపనయ్య, సనకా బుచ్చికోటయ్య, మాలెంపాటి బాలభాస్కరరావు తదితరులు నాయకత్వం వహించారు. 1946లో జరిగిన అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో కాంగ్రెస్‌ గెలుపొంది టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు ముఖ్యమంత్రిగా ప్రభుత్వం ఏర్పడటంతో తమ కష్టాలు తీరుతాయని ఆశించిన రైతులను తీవ్ర నిరాశకు గురిచేసింది. రైతుల ఆశలను నెరవేర్చకపోగా రైతు ఉద్యమాలను అణగదొక్కే ప్రయత్నం చేసింది. రైతులకు అండగా వుంటానని వాగ్దానం చేసినక ప్రకాశం పంతులు రైతులకు సహాయం చేయకపోగా జమీందారు భూములను ఆక్రమించుకుంటున్నారనే సాకుతే 1947 జనవరిలో 'ప్రివెన్టివ్‌ డిటెన్షన్‌ ఆర్డినెన్స్‌ ప్రకటించారు. ఆ ఆర్డినెన్స్‌ కింద రైతు సంఘ , కార్యకర్తలను, రైతులను తదితరులను అరెస్టుచేసి రాయవెల్లూరు జైలుకు పంపారు. జమీందారీ గూండాలు కుమ్మక్కై రైతులపై యథేచ్చగా దౌర్జన్యం సాగించారు.

ఆ దౌర్జన్యాలకు రైతులు లొంగలేదు. లంక గగ్రామాలన్నింటా రైతులపై అనేక అక్రమ కేసులు బనాయించారు. ఈ నిర్భంధాలకు పరాకాష్టగా గొజుల్లంకలో రెల్తుగడ్జి కోసుకుంటున్న నిరాయుధురాలైన పేద రైతులు బావి రెడ్డి వియ్యమ్మ, సనకా సుబ్బారావు, మత్తి సుబ్బారావు, తాడిశెట్టి వెంకటేశ్వర్లులను 1947 ఏప్రిల్‌ 10న పోలీసులు కాల్చి చంపారు. ఈ ఘటన ఎస్టేట్‌ ప్రజలు తీవ్ర ఆగ్రహానికి గురిచేసింది. అమాయక ప్రజలను బలిగొన్న కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వ చర్యను ప్రజలు అసహ్యించుకున్నారు. 1946-48 మధ్య తెలంగాణలో నైజాం నవాబు రజాకార్‌ మూకలకూ, జమీందారీ విధానానికీ వ్యతిరేకంగా ఆంధ్ర మహాసభ, కమ్యూనిస్టుపార్టీ నాయకత్వాన దున్నేవారికే భూమికోసం ప్రజలు పోరాడి 10 లక్షల ఎకరాల భూమి పంపిణీ చేసుకొన్నారు. విశాలాంధ్రలో ప్రజారాజ్యం కోసం, సాగిన ఈ పోరాటాన్ని అణచేందుకు ప్రభుత్వం 1948లో కమ్యూనిస్టుషార్టీని నిషేధించి హత్యాకాండ సాగించింది. మొత్తం నాలుగు వేల మందిని కాల్చి చంపారు. ఆ కాలంలోనే కాంగ్రెస్‌ పాలకులు చల్లపల్లి జమీందారుకు అండగా వుండి దివి తాలూకాలో కామేదర్స్‌ చల్లపల్లి నారాయణరావు, చలసాని జగన్నాథరావు, బావిరెడ్డి వియ్యమ్మ తదితర 36 మందిని కాల్చి చంపారు. మరో ఆరుగురిని జమీందారీ గూండాలు బలిగొన్నారు. ఈ పోరాటంలో 42మంది వీరులు రక్తం చిందించారు. ఈ జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటం వీరోచిత చారిత్రాత్మక పోరాటంగా నిలిచింది. ఈ రకంగా కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం పేదలను రక్తపుటేరుల్లో ముంచెత్తింది. రైతాంగ పోరాటాల ధాటికి గ్రసని 049 సషెంబర్‌ 12న జమీందారీ రద్దు చట్టం తెచ్చింది. ఆనాటికి ఆఖరి

ల్లపల్లి జమిందారుగా యార్లగడ్డ-శివరామప్రసాద్‌ "ఉన్నారు. జమీందారీ రద్దు చట్టం చేసే న య 656 యు. రామకృష్ణ

నాటికి అసెంబ్లీలో రైతు ప్రతినిధులుగా వున్న కమ్యూనిస్టులు జైలులోను, అజ్జాతవాసంలోను వుండటం అదునుగా చూసి ప్రభుత్వం జమీందారులకు అనేక రాయితీలు కల్పిస్తూ ఆర్డినెన్స్‌ తెచ్చింది. 1952 వరకు కమ్యూనిస్టు, రైతు ఉద్యమంపై నిర్బంధకాండ, హత్యాకాండ సాగించి జమీందారు సెటిల్‌మెంట్‌ కోర్టులో తమ ఆధీనంలోని భూములకు పట్టాలు తెచ్చుకునేందుకు పూనుకున్నాడు. ఆ విధంగా 10 వేల ఎకరాల పట్టాలు సంపాదించాడు. 1952 ఎన్నికల అనంతరం జైలు, అజ్ఞాతంలోని వేలాది ఎకరాల లంక భూములను, బంజరు భూములను రైతులకు దక్కేవిధంగా పోరాడారు. చల్లపల్లి షుగర్స్‌ మిగులు భూముల పంపిణీ

స్వాతంత్ర్యం రాకపూర్వం జమీందారీ విధానానికి వ్యతిరేక తీర్మానాలు చేసిన కాంగ్రెస్‌ స్వాతంత్రానంతరం కమ్యూనిస్టులను ఓడించడానికి ఆ జమీందారులకే పదవులు ఇవ్వడమే కాకుండా వారి భూములు రక్షించేందుకు పూనుకుంది. ఇందులో భాగమే అమ్ముకోగా మిగిలిన 2,650 ఎకరాల భూములను చల్లపల్లి షుగర్స్‌ పేర రాసి మంత్రిగా వున్న జమీందారు యార్లగడ్డ శివరామప్రసాద్‌ సీలింగ్‌ చట్టంలోని లొసుగుల ఆధారంగా కాపాడుకొనేందుకు ప్రయత్నించారు. ఉభయ కమ్యూనిస్టుపార్టీలు కూడా మిగులు భూములుగా 1976లో 'ప్రకటించబడ్డాయి. ఈ నేపథ్యంలో 1978 నుంచి చల్లపల్లి షుగర్స్‌కు చెందిన 2,650 ఎకరాలు పంచమని సిపిఎం, సిపిఐ, ఉభయ వ్యవసాయ కార్మికసంఘాల నాయకత్వంలో వేలాదిమంది రైతు కూలీలను సమీకరించి జమీందారు భూములు ఆక్రమించి జైలు కెళ్ళారు. నాలుగువేల మంది పాల్గొన్న ఈ పోరాటంలో 1,150మందిని అరెస్టు చేశారు. వక్కలగడ్డలో ప్రజలు నిర్మించుకున్న ఇళ్ళ కాలనీని జమీందారీ దుండగులు తగులబెట్టారు. 1981 డిసెంబర్‌ 4న మద్రాస్‌ హైకోర్టు చల్లపల్లి షుగర్స్‌ భూములకు ఆంధ్ర భూ సంస్కరణల చట్టం వర్తిస్తుందని తీర్పు చెప్పింది. ఈ నేపథ్యంలో 1984 జూన్‌ 27న చల్లపల్లి మిగులు భూముల పోరాటానికి సంఘీభావంగా రాష్ట్రవ్యాప్తంగా సిపిఎం, సిపిఐ, ఉభయ వ్యవసాయ కార్మిక సంఘాల ఆధ్వర్యాన 21 జిల్లాల్లో (హైదరాబాద్‌లోని సచివాలయంతోసహా) 100 తాలూకా, జిల్లా కేంద్రాలలో జరిగిన సామూహిక నిరాహారదీక్షలూ, ప్రదర్శనలలో 20 వేలమంది వ్యవసాయ కార్మికులు, పట్టణ కార్మికులు, మహిళలు పాల్గొన్నారు. ఈ ఉద్యమాన్ని ప్రతిబింబించే విధంగా ఆగస్టు 22న ఉభయ కమ్యూనిస్ట్రపార్టీల శాసనసభ్యులు ఈ భూములు పంచాలని తీర్మానాలు ప్రవేశపెట్టారు. ప్రభుత్వం స్పందించకపోవడంతో వాకౌట్‌ చేశారు. మిగులు భూములలో 1983-84 సంవత్సరాల్లో కౌలుదారులను ప్రవేశపెట్టి భూముల పంపకాన్ని అడ్డుకోవాలనీ, ప్రజలను చీల్చాలనీ జమీందారు చేసిన ప్రయత్నాలను సిపిఎం, సిపిఐ), ఉభయ వ్యవసాయ కార్మికసంఘాల ప్రతినిధులతో ఏర్పడిన అభిలపక్ష కమిటీ నాయకత్వాన వ్యవసాయ కార్మికులు, రైతులు ప్రతిఘటించారు. కామ్రేడ్‌ దోనేపూడి దత్తు, కన్వీనర్‌గా వున్న ఈ కమిటీ మిలిటెంట్‌ పోరాటాలను చేపట్టింది. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు ర్‌7

జమీందారు బినామీ కౌలుదార్లను ప్రతిభుటించే ఉద్యమం సందర్భంగా వెయ్యిమందిని జైళ్ళలో పెట్టారు. 1983 మే 11న పొదయాత్ర ప్రారంభమై 125 కిలోమీటర్ల దూరం వారం రోజులపాటు సాగింది. యాత్రలో సిపిఎం రాష్ట్ర నాయకులు పాటూరు రామయ్య, సిపిఐ రాష్ట్ర నాయకులు దాసరి నాగభూషణరావు పాల్గొని పాల్గొని ప్రజలను ఉత్తేజపరిచారు. 1400 ఎకరాల భూమిలో జమీందారును సాగు చేయకుండా నిరోధించారు. ప్రజా ప్రతిఘటనకు తోకముడిచిన జమీందారీ అనుకూల బినామీ కౌలుదారులు అక్కసుతో మెరకనపల్లి గ్రామంనుండి వస్తున్న ఉద్యమ నాయకులు తుమ్మల సుబ్బారావు, ఆకుల వెంకటేశ్వరరావులను దారికాచి తీవ్రంగా కొట్టారు. 1984 వరకు ప్రభుత్వం భూమి పంపిణీ చేయకపోవడంతో పేదలే సంఘటితమై భూమిని ఆక్రమించుకొని సాగు చేసుకున్నారు. ఈ ఉద్యమ ప్రభావంతో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ హైకోర్టు కూడా 1985లో చివరిగా 2,650 ఎకరాలను మిగులు భూములుగా ప్రకటించడంతో ఉద్యమాన్ని అణచివేయడానికి ప్రయత్నించిన ఆనాటి తెలుగుదేశం ప్రభుత్వానికి భూములు పంచక తప్పలేదు. 1985 మే 11న ఆనాటి ముఖ్యమంత్రి ఎన్‌టి రామారావు ఈ మిగులు భూములను “తెలుగు మాగాణి సమారాధన' పేరిట బహిరంగ సభ ఏర్పాటు చేసి చల్లపల్లి, మోపిదేవి మండలాల్లోని 13 గగ్రామాల్లోగల 2,130 ఎకరాలను సాగుకు 10 వేల మందికి పట్టాలు ఇచ్చారు. మిగతా భూమిలో 10 గ్రామాల్లో ఐదు వేల మందికి ఇళ్ల స్థలాలు పంపిణీ చేయబడ్డాయి. ఆరోజు ఉదయం 8గంటలకే.. చల్లపల్లి జమీందారీ విధానం రద్దు కోసం ఆత్మబలిదానం చేసిన 43 మంది అమరవీరుల ప్రభలతో.. అరుణపతాకాలతో.. వేలాదిమంది ప్రజలు భూ పంపిణీ కార్యక్రమానికి తరలివచ్చారు. వేదికపైనున్న కామ్రేడ్‌ పాటూరు రామయ్యను అడిగి.. జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాట వివరాలు తెలుసుకున్న ఎన్‌టి రామారావు.. ఈ సభకు భూ పోరాట యోధులు కామ్రేడ్స్‌ చండ్ర రాజేశ్వరరావు, మాకినేని బసవపున్నయ్యలను పిలిచి ఉండాల్సిందన్నారు. చల్లపల్లి నారాయణరావు, చలసాని జగన్నాథరావు, గుంటూరు బాపనయ్య లాంటి యోధుల త్యాగాల ఫలితంగానే ఈ రోజు భూముల పంపిణీ నాచేతుల | మీదుగా చేసే అవకాశం దొరికిందని చెప్పి వారికి నివాళలర్పించారు. పేదలకు భూములు దక్కకుండా చేయాలనే తలంపుతో పోగోలు నందనం తోట 50 ఎకరాలు, పురిటిగడ్డ 35 ఎకరాలు, యార్లగడ్డ 85 ఎకరాలపైనా, భోగిరెడ్డిపల్లిలోని 298 ఎకరాలు, చల్లపల్లిలో 227 ఎకరాలు జమీందారు వారసుల పేరుతో భూముల పంపిణీ కాకుండా కోర్టు స్టే తెచ్చారు. తర్వాత భోగిరెడ్డిపల్లి మినహా మిగతా గ్రామాల భూములపై కోర్టు లిటిగేషన్లు తొలగించబడి పంపిణీ జరిగింది. స భోగిరెడ్డిపల్లిలో 293 ఎకరాలను తనకు జమీందారు తన భార్య పసుపు కుంకుమ కింద రాశాడనే పేరుతో ఆయన బావమరిది కోర్టులో లిటిగేషన్‌ సాగించి, చట్టంలోని లొసుగులను ఉపయోగించుకొని ఏడు కుటుంబ కమతాలు తమకు దక్కుతాయని కోర్టు న న న న సత ర5్‌రి యు. రామకృష్ణ

తీర్పులు పొంది ప్రభుత్వ అధీనంలోని ప్రజలు సాగు చేసుకుంటున్న భూములకు పొజిషన్‌ పొందాడు. వాస్తవానికి భోగిరెడ్డిపల్లి భూములను జమీందారుకిచ్చి వాటికింద వాడపాలెం “చింతాయిగొంది” కమతాన్ని జమీందారు నుంచి ఆయన బావమరిది రామనాధబాబు పొంది అమ్ముకున్నాడు. అందుకే జమీందారు భోగిరెడ్డిపల్లి భూమలకు తాను పట్టాపొంది చల్లపల్లి షుగర్స్‌పేర రాయగా అవి మిగులు భూములుగా ప్రకటించబడి ప్రభుత్వం సాధీనం చేసుకొంది. తర్వాత ఉద్యమ ఒత్తిడితో అప్పిలేటు ట్రిబ్యునల్‌ ఇచ్చిన తీర్పు ననుసరించి ఏడు కుటుంబ కమతాలు పోను మిగతా 150 ఎకరాల భూ పంపిణీకి సిపిఎం పోరాటం సాగిస్తోంది. భూస్వాములకు అనుగుణంగా తెలుగుదేశం ప్రభుత్వం భూ సీలింగు చట్టాన్ని సవరిస్తూ పొడిచిన తూట్లను ఆసరా చేసుకొని కోర్టు లిటిగేషన్‌తోనూ, బినామీ కౌలుదార్లను ప్రవేశపెట్టి ప్రజలను చీలుస్తూ జమీందారు బావమరిది భూములను కాపాడుకునేందుకు, అన్యాక్రాంతం చేసేందుకు ప్రయత్నం చేస్తున్నాడు. ఆ గ్రామంలోని పేదలు, తమ చుట్టుపక్కల గ్రామాల పేదలతో ఐక్య ఉద్యమాన్ని నిర్మించడమే ఆ భూ పంపిణీకి మార్గం. చల్లపల్లి ఇళ్ల స్థలాల పంపిణీ పోరాటం

ఆంధ్రప్రదేశ్‌ వ్యవసాయ కార్మిక సంఘం, చల్లపల్లి మిగులు భూముల ఇళ్లస్టలాల వంవిణీ పోరాట కమిటీల ఆధ్వర్యంలో 1995-1996లో మూడు నెలలపాటు కొనసాగింపుగా పోరాటం జరిగింది. తొలుత ఉద్యమానికి నాందిగా 1995 నవంబరు 31న కార్యకర్తల సన్నాహక సమావేశం జరిగింది. డిసెంటర్‌ ౩ నుండి 16 వరకు చల్లపల్లి పట్టణంలో 18 బ్లాకుల్లో నాలుగు జోనులు ఏర్పాటు చేసి నాలుగు దళాలతో సర్వే నిర్వహించారు. ఈ సర్వే ద్వారా రెండున్నర వేల మంది అర్హులైన లబ్ధిదారుల జాబితాను రూపొందించారు. ఆ జాబితాల ఆధారంగా వారం రోజులపాటు 18 బ్లాకుల్లో అర్ద్హతదారుల సమావేశాలు జరిపి 21 పోరాట కమిటీలను ఏర్పాటు చేసి.. తరువాత పట్టణ సదస్సు జరిపి... చల్లపల్లి మిగులు భూముల పంపిణీ పోరాట కమిటీని ఎన్నిక చేసిన వారిని ఐక్యం చేశారు. 1996 జనవరి 12న మచిలీపట్నంలో జిల్లా కలెక్టర్‌ కార్యాలయం వద్ద రెండు వేల మందితో అప్పటి శాసనసభ్యులు పాటూరు రామయ్య నాయకత్వాన ధర్నా జరిగింది. ఆనాటి కలెక్టర్‌ స్పందించి చల్లపల్లి మిగులు భూముల్లో ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు ఏ విధంగా నిర్మించారో, అదే హామీని హైకోర్టుకు ఇచ్చి ఇళ్ల స్థలాలు పంపిణీ చేయాలన్న ఉద్యమ డిమాండ్‌ను అంగీకరిస్తూ రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి సిఫార్సు చేశారు. 1996 జనవరి 15న రెండున్నర వేల మంది అర్హత దార్ల సంతకాలతో కూడిన వినతిపద్రాన్ని హైదరాబాదులో అప్పటి ముఖ్యమంత్రి చంద్రబాబుకు నాటి సిపిఎం రాష్ట్ర కార్యదర్శి కొరటాల సత్యనారాయణ, రాష్ట్ర కార్యదర్శివర్గసభ్యులు సభ్యులు పి.మధు, చల్లపల్లి మిగులు భూముల పంపిణీ పోరాట కమిటీ కన్వీనర్‌ వంగల సుబ్బారావు అందజేశారు. ముఖ్యమంత్రి పంపిణీకి అంగీకరించి 1996 ఫిబ్రవరి 11న సిపిఎం, సిపిఐ అ(గ్రనాయకులు కొరటాల సత్యనారాయణ, దాసరి కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు ర్‌9ి

నాగభూషణరావులతో కలసి చల్లపల్లి వచ్చి రెండున్నర వేల మందికి ఇళ్లస్టలాల నిమిత్తం పట్టాలు ఇచ్చారు. ఈ సందర్భంగా జరిగిన సభకు భూ పోరాటంలో అశువులు బాసిన అమరవీరుల ప్రభలతో, అరుణ పతాకాలతో (ప్రజలు వేలాదిగా తరలివచ్చారు. ప్రజలు ఐక్యంగా పోరాడితే సాధించలేనిది లేదని చల్లపల్లి మిగులు భూముల పంపిణీ పోరాట అనుభవం తెలియజేస్తోంది. ఈ స్థలాల్లో నిర్మించబడిన కాలనీ భూపోరాటంలో ప్రాణాలొడ్దిన చల్లపల్లి నారాయణరావు నగర్‌గా రూపుదిద్దుకోవడం చారిత్రాత్మక ఉత్తేజకరం. వీర తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ గెరిల్లా పోరాట యోధులు కామ్రేడ్స్‌ పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య, చండ్ర రాజేశ్వరరావు, లావు బాలగంగాధరరావులు చల్లపల్లి భూముల పోరాటం ముగింపులో సైతం సాగిన ఉద్యమంలో ఎత్తుగడలు రూపొందించి నడిపారు. సిపిఎం, సిపిఐ కృష్ణాజిల్లా, దివి కమిటీలు సమరశీలంగా పోరాటాన్ని నిర్వహించాయి. రాష్ట్ర నేతలు కామ్రేర్స్‌ దాసరి నాగభూషణరావు, కొరటాల సత్యనారాయణలు నాయకత్వం వహించారు. ఆనాటి ఉభయ కమ్యూనిస్టు పార్టీల జిల్లా, తాలూకా నాయకులు అట్లూరి శ్రీమన్నారాయణ, కొల్లి నాగేశ్వరరావు, తుమ్మల సుబ్బారావు, కంఠంనేని అచ్యుతరామయ్య, వంగల సుబ్బారావు, కారుమూరి దేవసుందరరావు, మలిపెద్ది రామసుబ్బయ్య, కీర్తిశేషులు పుట్టగుంట వెంకట సుబ్బారావు సుబ్బారావు మోదుమూడి శ్రీహరిరావు, దోనేపూడి దత్తు, వేములపల్లి నాగేశ్వరరావు తదితరులు పట్టుదలతో పోరాటాన్ని నడిపారు. ఎస్స్పైన్‌మెంటు కమిటీ సభ్యులుగా పాటూరు రామయ్య, సింహాద్రి సత్యనారాయణ, అంబటి బ్రాహ్మణయ్య, పరుచూరి రామ్మోహనరావులు వేలాది మందికి పట్టాలు పంపిణీ చేసేందుకు లబ్ధిదారుల ఎంపికలో నిజాయితీ, చిత్తశు ద్ధితో వ్యవహరించారు. చల్లపల్లి జమిందారీ విధానం రద్దు కోసం, దున్నే వానికే భూమి కోసం ఆరు దశాబ్ధాలపాటు సుదీర్హంగా సాగిన వీరోచిత చారిత్రాత్మిక పోరాటం చరిత్ర పుటల్లో చిరస్మరణీయమైనది. పోరాట ఫలితంగానే ఒక పరాన్న భుక్కుయైన అభివృద్ధి నిరోధక చల్లపల్లి జమీందారీ విధానాన్ని ఓడించి వేలాది మందికి భూమినిచ్చి రైతాంగ వ్యవస్థ ఏర్పాటు చేయడం, ప్రజల కొనుగోలు శక్తి పెంచడం, గ్రామీణ ప్రజాస్వామ్యాన్ని ఏర్పరచడం వంటి విప్లవాత్మక మార్పులు జరిగాయి. అందుకే ఈ పోరాటం చారిత్రాత్మకమైనది. 41 మంది అమరవీరుల బలభిదానంతో వీరోచితమైనది. అనేక (గ్రామాల్లో వేలాది గృహాలతో కాలనీలు నిర్మించబడినాయి. ఈ ఉద్యమ (ప్రస్థానంలో వందలు, వేల నంఖ్యలో పాల్గొన్న మహనీయులెందరో అందరికీ వందనాలు. ఈ మహత్తర కర్తవ్య సాధనలో తమ రక్తాశు వులను ధారపోసిన అమరవీరులకు, వారిని కన్న వీరమాతలకు ఈ వ్యాసం అంకితం. వారి రక్త ధారలతో పునీతమైన “పోరాటాల పురిటిగడ్డ దివి గడ్డకు పునరంకితం. దివి ప్రజల వీరోచిత పోరాటాల్లో అమరవీరుల సృృతికి చిహ్నంగా 1966లో నిర్మించిన చల్లపల్లి అమర్‌ నగర్‌, 1999లో ఆవిష్కరించబడిన చల్లపల్లి నారాయణరావు నగర్‌లు యువతరానికి సందేశంగా వర్ధిల్లుగాక, * 60 - ం యు. రామకృష్ణ

వెలువోలు లంక భూముల పోరాటం

న సాం టం క న వ్యా

యక రానా ల

చల్లపల్లి ఎస్టేట్‌ పైశాచిక పాలనకు సాక్షీ భూతం ఈ కోట

చరిత్రలో ఏ కాలంలోనూ రైతు సుఖపడలేదు. పైగా రైతు కష్టమ్మీద బతికే పరాన్నజీవులు ఆ రైతాంగాన్నే శాసిస్తూ వచ్చారు. దేవరకోట ఎస్టేట్‌ (చల్లపల్లి జమీందారు) రాజా యార్లగడ్డ శివరామ ప్రసాద్‌ బహద్దుర్‌ కూడా అంతే. రైతులతో రక్తకన్నీరు పెట్టించిన చరిత్ర ఆయనది. రాజా పాలన నికృష్ణ పైశాచిక, అమానుషాలకు పరాకాష్ట ఎద్దులను జొన్నపంట మీద తోలి మేపించి...అవి విసర్జించిన పేడ నుంచి గింజలను ఏరుకుని పొట్టనింపుకోవాల్సిన దుస్థితి ఈ జమీలోని రైతులు అనుభవించారు. కృష్ణానదిలో ఏర్పడిన లంకలను సాగు చేసుకునే రైతులను వెళ్లగొట్టించి వాటిని తానే స్వాధీనం చేసుకోవడం రాజాకు సర్వసాధారణం. కేవలం అణా కోసం రైతులను కోర్టు కెక్కించడం, దుర్శిక్షాలు, కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 61

కరువు కాలాల్లో కూడా శిస్తుల కోసం రైతులను చితకబాదడం ఆయన పాలనలో మామూలు విషయం. ఆవిధంగా లంక భూములే సుమారు ఆరు వేల ఎకరాలను చల్లపల్లి రాజా రైతుల నుంచి గుంజుకున్నాడు. కేవలం శిస్తు వసూలు అధికారం మాత్రమే ఉన్న చల్లపల్లి రాజా 'సనదును అడ్డం పెట్టుకొని రైతుల భూములను కాజేయడానికి వేయని ఎత్తూ, చేయని కుట్రా లేదు. వారు లంకభూములే కాదు, పోరంబోకులు, బంజర్హు, బీళ్ల నుంచి సైతం నిర్జాక్షిణ్యంగా రైతులను వెళ్లగొట్టి వాటిని స్వాధీనం చేసుకునేవారు. తుపానుల సందర్భాల్లో చనిపోయినవారి రైతుల భూములనూ, వారసులు లేనివారి భూములనూ తన కమతాల్లో కలిపేసుకునేవారు. ఆఖరికి మహిళలు బహిర్భూములుగా వాడే భూములను సైతం కాజేసిన చరిత్ర రాజాది. రైతులు ఎన్ని కష్టాలైనా పడ్డారుగానీ భూమి మాత్రం విడిచిపెట్టలేదు. “తాళ్ల శిస్తు, 'కరణం శలక, 'పగ్గం కొలత”, "ఘంటసాల ఘోటకం భూ వివాదం, 'వెలువోలు లంక భూముల పోరాటం” వరకూ రైతులు చేయని పోరాటం లేదు. జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటాలతో చల్లపల్లి రాజాను ఉక్కిరిబిక్కిరి చేశారు. రాజా దౌష్టాలపై చల్లపల్లి ఎస్టేటులో పోరాడని గ్రామంలేదు. జమీందారీస్వామ్యం నుంచి భూమి, భుక్తి, విముక్తి కోరిన చరిత్ర అది. కృష్ణాజిల్లాలోని చల్లపల్లి ఎస్టేట్‌కు వ్యతిరేకంగా సాగిన పోరాటంలో సుమారు 42 మంది యోధులు, రైతు నాయకులు, రైతులు నేలకొరిగారు. ఈ ఎస్టేటులో ఒక్కో (గ్రామానిది ఒక్కో చరిత్ర,

ఈ ఎస్టేటులో 'వెలువోలు లంక భూముల పోరాటం” కూడా అలాంటిదే. 17,500 ఎకరాలకు అధిపతి అయిన చల్లపల్లి రాజాకు వెలువోలు సమీపానగల 97 ఎకరాల లంక భూములపైన కూడా కన్ను పడింది. కృష్ణానదిలో ఉధృత (ప్రవాహానికి కొట్టుకొచ్చిన ఇసుక, మట్టితో ఏర్పడిన సువిశాలమైన విస్తీర్ణంగల దిబ్బలను లంకలుగా పిలుస్తుంటారు. సారవంతమైన ఈ భూమిలో (వరదొచ్చి లంకలు విరిగి పడకుండా ఉంటే) సిరులు పండుతాయి. కృష్ణానదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో దివిసీమ పొడవునా ఇలా అనేక లంకలున్నాయి. ఇవన్నీ కృష్ణానదీ గర్భంలో స్వయంసిద్ధంగా ఏర్పడినా చల్లపల్లి రాజా అవి తన భూములే అని స్వాధీనం చేసుకునేవాడు. రైతులు సాగుచేసుకుంటున్న ఆ భూములను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి తన చేతికింద ఉండే నిఘామాన్లు, రౌడీలను ఉసిగొల్చేవాడు. వారు మారణాయుధాలు కలిగి ఉండేవారు. ఎప్పుడూ బరిసెలు పట్టుకు తిరిగేవారు. న్‌

1948 ఆగస్టులో వెలువోలుకు పడమర వైపునున్న 97 ఎకరాల లంక భూములను సాగు చేస్తున్న పేద రైతులను కూడా వెళ్లగొట్టి వాటిని స్వాధీనం చేసుకోవడానికి

జవీందారు నిద్యవమయ్యాడు. దీనిని భ్‌” 'ప్రతిఘటించేందుకు రైతులూ, పేదలూ కూడా [6 అంతే సిద్ధమయ్యారు. జమీందారు నిఘామాన్లు, [శై ౨౨ బేక అనుచరులు, రౌడీలు ఒకవైపూ... రైతులు, పేదలు, [౨ న పాలేర్లు మరోవైపూ మోహరించారు. ఆ ఘటనలో (సం - భై ళ్‌ మ్‌ వం న. రాజా గూండాలు రైతులు, పేదల తలలు సా య న్‌ పగులగొట్టి రక్తం కళ్లజూశారు. ఈ ఘటనలో చ మా సళ. పదిహేను మంది వరకూ గాయపడ్డారు. అప్పటికి జె మ. శ. రైతులు, పేదలు వెనక్కి తగ్గాల్సి వచ్చింది. అయితే మో గ్‌ | . ఈ దౌర్శన్యాలను ఎదుర్కోకపోతే జరిగే మ ల్‌, స. వర్యవసానం రైతులు భూములు యో వ్‌ నం! కోల్పోవడమేనన్నది వారికి అవగతమే. ఇది [( . | _ రైతులను నిలవనీయడం లేదు. ఏమైనా సరే చల్లపల్లి రాజా యార్లగడ్డ దెబ్బకుదెబ్బ తియ్యాల్సిందేనన్న నిర్ణయానికి శివరామప్రసాద్‌ రైతులు వచ్చారు. నిరాయుధులైన రైతులు ఆయుధాలున్న బలమైన జమీందారునూ, వారి గూండాలనూ ఎదుర్కోవాలంటే దొంగదెబ్బ తీయడం మినహా వారికి మరో మార్గాంతరం కనిపించలేదు.

ఓ రోజు తెల్లవారుజామున నాలుగు గంటల వేళ రైతులు తమ నిర్ణయాన్ని అమలు చేయడానికి సిద్ధమయ్యారు. లంక భూముల వద్ద మోహరింపులో రైతులు, పేదల రక్తం కళ్లజూసిన జమీందారు అనుచరుల ఇళ్లకు ఒకదాని తరువాత మరొకదానికి వెళ్లి ఒక్కొకరికే విడివిడిగా తగిన బుద్ధి చెప్పి రావాలని నిర్ణయించారు. వీరిలో కొంతమంది కమ్యూనిస్టులున్నప్పటికీ జమీందారీ విధానాన్నీ వారి దౌష్ట్రాలనూ ప్రతిఘటించడానికి సిద్ధపడ్డ రైతులు, పేదలే ఎక్కువగా ఉన్నారు. అయితే ఈసారి హెచ్చుమంది వెళ్లకుండా ఆరేడుగురు కలిసి ఒక్కో ఇంటికి వెళ్తూ తలుపుతట్టి పిలిచి బయటకు లాగి దేహశుద్ధి చేసి వచ్చారు. ఆ రోజు పేదల చేతిలో అంతకుముందు వారిమీద దౌర్జన్యం చేసిన జమీందారు మనుషులంతా తన్నులు తిన్నారు.

పోలీసులకు ఫిర్యాదులు వెళ్లాయి. వారు ఆగమేఘాల మీద రంగంలోకి దిగారు. కనపడినవారిని కనపడినట్లు చితకబాదడం ప్రారంభించారు. (గ్రామంలో పురుషులెవరూ లేకపోవడంతో మహిళలను చిత్రహింసలు పాల్టేయడం ద్వారా రైతులనూ, పేదలనూ లొంగదీసుకోవాలన్న నిర్ణయానికి రాజా అనుచరులు వచ్చారు. రైతు కోగంటి రాఘవయ్యగారి భార్య పుష్పవతమ్మ రెండు చేతులూ కట్టివేసి, జుట్టు విరబోయించి ఊళ్లో

ఊరేగించారు. రాజా దారికి అద్దు వస్తే జరిగే పరిణామాలు ఎంత తీవ్రంగా ఉంటాయో తెలిపేందుకే ఈ చర్య ద్వారా ఆ రైతు మహిళను దారుణ అవమానానికి గురిచేశారు.

ఈ పరిస్థితుల్లో వెలువోలులో దర్జీ పనిచేస్తూ కమ్యూనిస్టు పార్టీ సెంటర్‌ ఆర్గనైజర్‌గా పనిచేస్తున్న యలమంచిలి వెంకటేశ్వరరావు కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకత్వాన్ని కలిసి రాజా దౌర్జన్యాలను అరికట్టాలని కోరారు. జమీందారు మనుషులూ, పోలీసులూ కలిసి గ్రామంలో జరుపుతున్న దారుణ దమనకాండను నిలువరించాలంటే తాము రాజా రౌడీలను దెబ్బకుదెబ్బ తీయడానికి అనుమతి ఇవ్వాలని కోరారు. దీనికి పార్టీ తొలుత అనుమతించలేదు. మరోవైపు రాజా గూండా చర్యలు రోజురోజుకూ ఎక్కువవుతున్నాయి. వారికి ఎదురే లేకుండా పోయింది. మళ్లీ యలమంచిలి వెంకటేశ్వరరావు పార్టీని కలిసి రాజా జరిపిస్తున్న ఘోర కృత్యాలను వివరించాడు. ఈసారి గూండాలను ప్రతిఘటించడానికి పార్టీ అంగీకరించింది. (వెంకటేశ్వరరావు అప్పటికి కమ్యూనిస్టు నేతగా పరిచితుడు కావడతంతో మలబారు పోలీసుల నుంచి తప్పించుకునేందుకు అజ్ఞాతవాస జీవితం గడుపుతున్నారు. చివరికి వెంకటేశ్వరరావును మలబారు పోలీసులు మద్రాసులో అరెస్టు చేసి వెలువోలు గ్రామం తీసుకువచ్చి 1950 ఆగస్టు 17న కాల్చి చంపారు. ఆప్పటికాయన వయస్సు 30 సంవత్సరాలు మాత్రమే) దీంతో రాజాకు వ్యతిరేకంగా దివిసీమలోని రైతాంగం పెద్ద ఎత్తున కదిలింది. రైతాంగంలో ఉన్న మిలిటెంట్లు రాజా గూందాలపై దాడికి సిద్ధమయ్యారు. రాజా తరపున దౌర్జన్యాలకు పాల్పడుతున్న గూండాలకు చెందిన ప్రతి ఇంటికీ వెళ్లి వారిని శిక్షించడం మొదలుపెట్టారు. ఈ దాడిలో దుర్మార్గాలకు పెట్టింది పేరయిన రాజా తొత్తులను ఇద్దరిని మట్టుబెట్టారు. అయితే ఈ ఘటనలో ఓ గూండా అప్రమత్తమై చెట్టు గుబురులో నక్కి అటుగా వచ్చే కోగంటి వెంకటేశ్వరరావు అనే కమ్యూనిస్టును బరిసెతో పొడిచి పారిపోయాడు. కిందపడిన కోగంటిని తోటి మిలిటెంట్లు ఎత్తుకొని కొంతదూరం తీసుకుపోయారు. ఆయన పరిస్థితిని పరిశీలించగా అప్పటికే మరణించినట్లు అర్ధమైంది.

మరునాడు గ్రామంలోకి పోలీసు పటాలం పెద్దఎత్తున దిగింది. రాజా మనుషులు చూపించినవారిని పోలీసులు గొడ్లను బాదినట్లు చావబాదడం మొదలుపెటారు. కొందరిని పట్టుకున్నారు. రైతుల ఇళ్లను ధ్వంసం చేశారు. కొన్ని ఇళ్లను తగులబెట్టారు. కొన్ని ఇళ్లలో సామాను ఎత్తుకుపోయారు. మరికొన్ని ఇళ్లలోని సామానులన్నింటినీ పోగుచేసి వాటిపై కిరసనాయలు పోసి నిప్పంటించారు. తలుపులు, కిటికీలు, మంచాలూ విరగొటారు. నిల్వ పచ్చళ్లలో గబ్బు చమురు (కిరోసిన్‌) పోశారు. మినుములు వంటివాటిని కంబెల్లో పోశారు. గంలో రైతులు, పేదలు ఊరు, ఇళ్లూ వదిలి వెళ్లిపోవాల్సి వచ్చింది. ఒకవైపు కా లూ, మరోవైపు ఆస్తులు ధ్వంసం చేస్తుండంతోనూ అనేకమంది లాటా ఆంంంతనూ అనకబుం- 61 యు. రామకృష్ణ

రైతులు తమ భార్యాబిడ్డలనూ, వృద్ధ తల్లిదండ్రులనూ వదిలేసి గ్రామం విడిచి పెట్టివెళ్లాల్సి వచ్చింది. కొందరు కుటుంబాలతో వెళ్లిపోయారు. మరికొందరు అజ్ఞాతంలోకి వెళ్లారు. ఇలా గ్రామంలోని రైతులంతా చెట్టుకొకకరు, పుట్టకొకరు అయ్యారు.

దాడి సమయంలో పట్టుకున్న దాదాపు 35 మంది రైతులనూ, కమ్యూనిస్టులనూ డిటెయిన్‌ చేశారు. వారిని కడలూరు సెంట్రల్‌ జైలులో పెట్టారు. (వీరు జైల్లో ఉన్నప్పుడే కృష్ణాజిల్లా రైతు నాయకుడు అనుమర్లపూడి సీతారామారావును జైల్లో కాల్చి చంపారు). కుటుంబాలకు పెద్దదిక్కుగా ఉన్నవాళ్లంతా ఆ కుటుంబాలకు దూరమై పోవడంతో వాటికి చెందిన మహిళలు, పిల్లలు, వృద్ధులు తిండీతిప్పలకు నానా అవస్థలు పద్దారు. జరగుబాటు కనాకష్టమైపోయింది. ఆ పరిస్థితుల్లో జమీందారు తమ మనుషులతో చేయిస్తున్న కిరాతకాలు సహించలేని రైతులూ, రైతు కుటుంబీకులూ కమ్యూనిస్టులుగా మారారు. ఈ సందర్భంగా అనేక మంది రైతులు, వ్యవసాయ కూలీలు జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటానికి అండగా కమ్యూనిస్టు పార్టీ రహస్య దళాల్లో చేరారు. వీరికి పరిసర ప్రాంత ప్రజలు భోజనాలు పెట్టారు. వారిని తమ ఇళ్లలో దాచారు. రాజుగారి. మనుషులు వేలు చూపిస్తే చాలు వారిని కాల్చి చంపివేసే పరిస్థితుల్లో ఊరొదిలిపెట్టిన రైతులనూ, అజ్ఞాతంలో ఉన్న కమ్యూనిస్టులనూ, పరిసర ప్రాంత ప్రజలు వారిని అక్కున చేర్చుకున్నారు. వారికి భోజనాలు పెట్టి తమ ఇళ్లలో దాచిపెట్టారు.

ఊరూ, ఇళ్లూవాకిళ్లూ వదిలేసి వెళ్లినవారు పోగా, మిగిలినవారితో జమీందారు మనుషులు వెలువోలు లంకలో పొగతోటలు వేయించారు. పొగతోట వేసిన మహిళలకు కూలి డబ్బులు ఇవ్వలేదు. సరికదా ఎవరైనా అనారోగ్యంతో ఉండి పనికి రాకపోతే వారిని తీసుకొచ్చి పొగాకు చావిళ్లకు కట్టిపదేసేవారు. ఇంటిముందున్న ఆవునో, పెయ్యినో, మేకనో తోలుకెళ్లేవారు. మరోవైపు డిటెయిన్‌ చేసిన 35 మందితోపాటు మొత్తంగా 80 నుంచి 90 మంది వరకూ రైతులు, కమ్యూనిస్టులపై జమీందారు తరఫున వారి మనుషులు పెట్టిన 'వెలువోలు హత్య కేసుకు సంబంధించి పోలీసులు బందరు స్పెషల్‌ కోర్టులో ఛార్జిషీటు దాఖలు చేశారు. ఏదాది పాటు విచారణ జరిగింది.

తొలుత ఈ కేసు విచారణలో రైతులూ, కమ్యూనిస్టుల పక్షాన వాదించడానికి ఏ న్యాయవాదీ ఒప్పుకోలేదు. తర్వాత ఉమ్మత్తుల రామారావు అనే న్యాయవాది ఈ కేసు వాదించడానికి ముందుకొచ్చినా... కొద్దిరోజులకే కేసును అర్ధంతరంగా వదిలేశాడు. చివరకు యలమంచిలి నాగభూషణం (ఆ తర్వాత కాలంలో ఈయన పార్లమెంట్‌ సభ్యులయ్యారు), కావూరి మద్దిరామయ్య, రావి సుబ్బారావులు కోర్టులో వాదించడానికి ముందుకొచ్చారు. బందరు స్పెషల్‌ కోర్టులో ఏడాదిపాటు విచారణ సాగిన అనంతరం తీర్పు వెలువరించింది. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 65

ఈ కేసులో ముదాయిలుగా ఉన్న 90 మందిలో 22 మందికి యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష విధించింది. మూడు సక్షన్ల కింద శిక్షలు విధించారు. రాజా గూండాలను హత్య చేసినందుకు 10 ఏళ్ల యావజ్జీవిత కారాగారశిక్ష రాజా తొత్తులు, అనుచరులు, గూండాల ఇళ్ల, లూరీ, ఆయుధాలు కలిగిఉన్నందుకు మరో 10 ఏళ్లు, మరో సెక్షను కింద రెండేళు

.. మొత్తం ఒక్కొక్కరికి 22 సంవత్సరాల చొప్పున శిక్షలు విధించారు. అయితే ఈ శిక్షలన్నీ ఏకకాలంలోనే అనుభవించాలని తీర్పు చెప్పారు.

శిక్షలు పడినవారిలో ఘంటా సత్యనారాయణ, కోగంటి రామకృష్ణయ్య, కంఠంనేని వెంకట చలపతిరావు, మాలెంపాటి సీతారామయ్య, అనగాని భగవంతం, కోనేరు శివరామకృష్ణ, కనగాల సత్యనారాయణ, దండమూడి బాలకృష్ణ, బొల్లా జగన్నాథం, బొల్లా లక్ష్మయ్య, బొల్లా రాఘవులు... మరో 12 మంది ఉన్నారు. ఈ కేసులో యావజ్జీవిత కారాగార శిక్ష పడినవారిలో కొందరు ఈనాటికీ జీవించి ఉన్నారు.

అయితే బందరు స్పెషల్‌ కోర్టు తీర్పుపై కమ్యూనిస్టులు మద్రాసు (ఉమ్మడి

మదరాసు రాష్ట్రం)లోని హైకోర్టును ఆశ్రయించారు. హెబియస్‌ కార్చస్‌ పిటిషన్‌ వేశారు. ఆనాటి ప్రముఖ న్యాయవాది మోహన కుమార మంగళం (1971 కాలంలో ఆయన కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉక్కు గనుల శాఖా మంత్రిగా పనిచేశారు) ఈ కేసులో కమ్యూనిస్టులు, రైతుల పక్షాన వాదించారు. హైకోర్టులో ఈ కేసు 1951లో కొట్టివేయబడింది. జైలులో నిర్చంధించబడిన రైతులూ, కమ్యూనిస్టులూ విడుదలయ్యారు. ఈ కేసులో యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష పడినవారిలో అనేక మంది ధనికరైతులు కూడా ఉన్నారు. వారిలో కంఠంనేని వెంకట చలపతిరావు ఒకరు. ఆయన 40 ఎకరాల రైతు. అయినప్పటికీ వెలువోలు లంక భూముల పోరాటంలో పేద రైతులకు మద్దతుగా పాల్గొని జైలుకు వెళ్లారు. ఇదే కేసులో యావజ్జీవ కారగార శిక్ష పడిన ఘంటా సత్యనారాయణపై ఆకాలంలో వివిధ సందర్భాల్లో 40 కేసులు పెట్టారు. కోర్టులో ఒక్కటి కూడా రుజువు కాలేదు.

హైకోర్టు తీర్పు అనంతరం కూడా ఈ భూముల్లో సాగు కోసం రైతులు పోరాటాలు

చేస్తూనే వచ్చారు. చివరికి 1970 నాటికి 97 ఎకరాల వెలువోలు లంక భూమలను 135 మందికి ఒక్కొక్కరికి 75 సెంట్ల చొప్పున పంచిపెట్టారు. ఆ విధంగా పేద రైతాంగం కమ్యూనిస్టుపార్టీ తోద్చాటుతో తమ భూములను తిరిగి సాధించుకోగలిగారు. ప్రస్తుతం ఈ భూముల్లో మల్బరీ తోటలను పెంచుతున్నారు. రైతులు ఏడాదికి ఏడు పంటలను తీస్తున్నారు. ఆ విధంగా ఎన్నో పోరాటాలు చేసి చల్లపల్లి రాజా మెడలు వంచి సాధించుకున్న భూములను ఆనాటి రైతుల బిడ్డలు, వారి మనుమలు, వారసులు అనుభవిస్తూ తమ కాళ్లపై తాము నిలబడి జీవితాలను వెళ్లబుచ్చుతున్నారు. య 66 యు. రామక్యష్ణ

వెలువోలు లంక భూముల పోరాటం మాదిరిగానే ప్రతి లంకలోనూ భూమి కోసం పోరాటాలు జరిగాయి. గాజుల్లంక, వెలువోలు లంక పోరాటాలు ఇందులో ముఖ్యమైనవి. ప్రతి లంకలోనూ, గ్రామంలోనూ ఉవ్వెత్తున సాగిన పోరాటాల్లో వేల మంది ప్రజలు భాగస్వాములయ్యారు. వేల మంది అరెస్టు కాబడ్డారు. ఈ చారిత్రాత్మక పోరాటంలో 42 మంది అశువులు బాసారు. చివరికి చల్లపల్లి జమీందారు అక్రమంగా ప్రజల నుంచి గింజుకున్న భూముల్లో చాలా వరకూ 1984లో పంపిణీ కాబడింది. ఉభయ కమ్యూనిస్టుపార్టీల ఆధ్వర్యంలో ఏర్పడిన అఖిలపక్ష కమిటీ మరోసారి చల్లపల్లి రాజా భూములకోసం పోరాటాలకు రూపకల్పన చేయడంతో ఎన్‌టి రామారావు ప్రభుత్వం ఈ భూములను పంచిపెట్టింది. వారి ఆత్మబలిదాన ఫలితమే భూముల పంపిణీ | కె.బుచ్చి కోటేశ్వరరావు, సర్పంచ్‌, వెలువోలు. శ ఆనాడు చల్లపల్లి రాజా తనవి అని చెప్పే న్‌ భూములను (గ్రామ గ్రామాన కమ్యూనిస్టు పార్టీ లెక్కలు య తీసింది. ఆయన కమతంలో 17,500 ఎకరాలు ఉన్నట్లు జ్‌ తేలింది. వీటిలో హెచ్చు భాగం ప్రజల నుంచి దౌర్జన్యంగా క గింజుకున్నవే. కొన్ని వేల మంది ప్రజలు చల్లపల్లి వ్యతిరేక పోరాటంలో పాల్గొని కమ్యూనిస్టులుగా చైతన్యవంతులై _ ఉద్యమించి 42 మంది ఆత్మబలిదానం చేసిన కారణంగానే ఆ భూములు పంచబడ్డాయి. మంగళాపురం కూలీల పోరాటంతో మొదలైన మహోద్యమం ఘంటా సత్యనారాయణ, ర వె వెలువోలు లంక భూముల పోరాటంలో శిక్షపడిన నేత .. (2౯ . 1942 జూలైలో మంగళావురం గ్రామంలో స వ్య? | చాలాకాలం నుంచి బంజరు భూమి సాగుచేసుకొంటున్న | ప మ ను ల్స్హా కూలీలను చల్లపల్లి రాజా తొలిగించడానికి పూనుకున్నాడు. “ని తా జై పోలీసుల సాయంతో ఆభూముల్లోకి కూలీలు వెళ్లకుండా ళ్‌ 144 సెక్షన్‌ తెచ్చాడు. ఈ పోరాటంలో కూలీలకు అండగా ల్‌ కీ “౧ ల చండ్ర రాజేశ్వరరావు, గుంటూరు. బాపనయ్య, చల్లపల్లి & + నారాయణరావు మొదలైనవారు నిలబడ్డారు. 144 సెక్షన్‌ను కృష్ణాజిల్లాకమ్యూనిస్పుఉద్యమగాథలు (7

ధిక్కరించిన వీరిని తొలగించడానికి ధైర్యం చాలక ఆ రోజుల్లో కర్కోటకుడిగా పేరుగాంచిన సర్కిల్‌ ఇన్‌స్పెక్టర్‌ జమీందారులు ఇచ్చిన గుర్రాలపై తుపాకులతో వచ్చి పాశవికంగా లాఠీఛార్జీ చేశాడు. వారిని గుర్రాలతో తొక్కించాడు. ఈ దృశ్యాన్ని కళ్లారా చూసిన నేను ఎంతో ఆవేదన చెందాను (ఈ మాట చెబుతూ కాసేపు భావోద్వేగానికి గురయ్యారు). చల్లపల్లి రాజాపై క్రోధాన్ని పెంచుకున్నాను. మంగళాపురంతో ప్రారంభమైన రాజా భూ ఆక్రమణలు అన్ని లంకలకూ పాకాయి. జనం సాగు చేసుకుంటున్న వెలువోలు, సీతపెద, రాయలంక, సుబ్బయ్య దిబ్బ, తుమ్మల దిబ్బ లంకలను కూడా ఆక్రమించేందుకు రాజా తీవ్రంగా ప్రయత్నించాడు. దీంతో భూముల వద్దకు వచ్చే జమీందారు మనుషులపై తిరగబడటం ప్రారంభించారు. అది కొన్నేళ్లపాటు మహోద్యమంగా సాగింది. కొన్ని నెలలపాటు జమీందారు మనుషులను ఆ భూమలను ఎక్కనివ్వలేదు. వేలువోలు లంక భూముల పోరాటంలో రైతుల (సాగుదార్ల) పక్షాన నేనున్నాను. ఈ సందర్భంగా జరిగిన ప్రతిఘటనోద్యమంలో కూడా నాకు శిక్ష పడింది. మా పోరాటం వృథా కాలేదు. ఆ పోరాట ఫలితాలను ఎందరో పేద రైతులు నేడు అనుభవిస్తున్నారు. న... ॥ 68 యు. రామకృష్ణ

ఆలి మునగాల పరగణాలో ఆ ఆడి వీరోచిత సత్యాగ్రహ పోరాటం

నాం ల్‌

(| 1 న వ ళ్‌ ర / (టన శ ఫో స!

మునగాల సత్యాగ్రహులు

మునగాల హైదరాబాద్‌ సంస్థానంలో ద్వీపంలాగా ఉన్న ఆంధ్ర (ప్రాంతం. అది సాంప్రదాయ సిద్ధమైన సమరళీల వ్యావసాయక ఉద్యమానికి స్థావరం. తెలంగాణా రైతుల భూ పోరాటం ప్రభావంతో మునగాల రైతులు నాలుగువేల ఎకరాల జమీందారీ భూములను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. పోలీసులొచ్చి కాల్పులు జరపగా ఇద్దరు మృతి చెందారు. అనేక మంది గాయపడ్డారు. మునగాల పరగణాకు నడిగూడెం కేంద్రంగా ఉండేది. మునగాల రాజా నివాసం కూడా అక్కడే ఉండేది. మునగాల రాజు నాయని రంగారావు కాంగ్రెస్‌లో ఉండేవాడు. ఆయనకు తెలుగు భాషాభిమానం ఉన్నా ప్రజల పట్ల ఆయన (క్రూరంగా వ్యవహరించేవాడు. మునగాల పరగణాలో జమీందారీ విధానం, అత్యాచారాలు, రైతుల ఈతిబాధల గురించి విచారించడానికి రాష్ట్ర కాంగ్రెస్‌ కమిటీ ఒక కాంగ్రెస్‌ విచారణా సంఘాన్ని నియమించింది. ఆ కమిటీలో బారిష్టర్‌ వెంకటరత్నం, ఎఐసిసి సభ్యుడు పిడికిటి రామకోటయ్య, నండూరి ప్రసాదరావు (కాంగ్రెస్‌లోసీ కొనసాగుతున్న కమ్యూనిస్టు) ఉన్నారు. మొత్తం మునగాల పరగణా పర్యటించి ఒక రిపోర్టు తయారు చేశారు. ఆ కార్యభారం ప్రధానంగా నండూరి 'ప్రసాదరావే నిర్వహించారు. ఆ రిపోర్టును రాష్ట్ర కాం(గైస్‌ సమావేశంలో (ప్రవేశపెట్టడం, కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 69

నాటి మునగాల రైతాంగ పోరాట నేతలు . స వ బ్యా ల నండూరి ప్రసాదరావు జోస్యభట్ల సత్యనారాయణ దానిపై తీవ్ర చర్చలు చెలరేగడం, చివరికి మెజారిటీ డెలిగేట్లు ఆమోదంతో అది పాసు కావడం జరిగింది. ఆ తర్వాత అక్కడ రైతు సంఘ నిర్మాణానికి నండూరు ప్రసాదరావును కమ్యూనిస్టు పార్టీ పంపించింది. మునగాల పరగణాలో రైతు సంఘ నిర్మాణానికి ప్రసాదరావుకు తోడుగా జోశ్యభట్ల సత్యనారాయణ, మోటూరి పరంథామయ్యలు వచ్చారు.

ఈ ముగ్గురూ చాలా శ్రమించి అక్కడి రైతు సంఘాన్ని కూడగట్టి రైతు సంఘాన్ని ఆర్గనైజ్‌ చేశారు. మునగాల పరగణాలో శివార్లతో కలిపి 41 గగ్రామాలుండేవి. ఈ ముగ్గురు కామ్రేడ్స్‌ మొత్తం మూడు నాలుగు వేల మందిని రైతు సంఘంలో సభ్యులుగా చేర్పించారు. రాష్ట్రంలోకెల్లా అదే పెద్ద రైతు సంఘంమైంది. ఆ పరగణాకే చెందిన వెంకట రామనర్సయ్య. ఉప్పల రామయ్యలు రైతు సంఘానికి అధ్యక్ష కార్యదర్శులుగా ఉన్నారు. అన్ని గ్రామాల్లోనూ రైతు సంఘం నిర్మాణం జరిగింది. అప్పట్లో ఓ పెద్ద సమస్య వచ్చి పడింది. మునగాల రాజా కలకోవ (గ్రామంలో తనకుగల భూముల్లో సుమారు 15 నుంచి 20 ఎకరాల్లో రైతులతో పంట కోయించుకుంటున్నాడు. అదంతా వెట్టిచాకిరీ కింద కట్టేద్దామనుకున్నాడు.

ఈ సంగతి రైతు సంఘానికి తెలిసి నండూరు ప్రభృత రైతు సంఘ నేతలంతా వెళ్ల 'అదేం కుదరదు. కూలి ఇవ్వాల్సిందేనని పట్టుపట్టారు. మునగాల రాజు మొదట బీంకంగొ ఇవ్వనన్నా.. చివరకు మనిషికి మూడు కుండల ధాన్యం కూలిగా ఇస్తానని కబురంపాడు. కానీ మామూలు రైతులు కూడా ఇచ్చే కూలి మనిషికి నాలుగు కుండల ధాన్యం. కనుక నాలుగు కుండల ధాన్యం ఇవ్వాల్సిందేనని వీరు అడిగారు. రాజు మొరూయించాడు. దీంతో రైతు సంఘం ఆధ్వర్యంలో సత్యాగ్రహం మొదలు పెట్టారు. ఇదే 'కలకోవి సత్యాగ్రహంగా సుప్రసిద్ధమైంది. మూడునాలుగు రోజుల ధర్నా, నిరాహారదీక్షలు చేశారు. పరగణా రైతులంతా ఒక కట్టుగా నిలిచారు. తామూ పాల్గొంటామని వేలాది ప్రజలు తరలివచ్చారు. ఇదంతా చూసి మునగాల రాజూ బెంబేలెత్తిపోయాడు. విపరీతంగా జనం పోగై వచ్చి కోట ముట్టడించారనీ, తనకు ప్రాణాపాయం ఉందనీ మద్రాసుకు, తన మిత్రుడయిన అయ్యదేవర 70 యు. రామకృష్ణ

కాళేశ్వరరావు(రాజాజీ ప్రభుత్వంలో చీఫ్‌ పార్లమెంటరీ సెక్రటరీకి టెలిఫోన్‌ చేశాడు. దానితో స్వయంగా అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు, కలెక్టర్‌ భాస్మరావు, పోలీసు సూపరింటెండెంట్‌ సంజీవి పిళ్లై రెండు లారీల రిజర్వు పోలీసులను వెంటేసుకొని హుటాహుటిన తరలివచ్చారు.

సత్యాగ్రహం చేస్తున్న నండూరు ప్రసాదరావు తదితర నేతలను రెస్టు హౌస్‌కు పిలిపించారు. అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావుకు వరసకు మేనల్లుడయ్యే ఒక బారిస్టరు ముందుగా మునగాల జమీందారుకు అనుకూలంగా వాదన వినిపించాడు. రైతులు బరితెగించిపోయారు. జమీందారు భార్యను కూడా ఆగం చేయబోయారంటూ కల్లబొల్లి వాదాలు చేశాడు. అప్పుడు నండూరి ప్రసాదరావును ఆ విషయం అడిగారు. (ప్రసాదరావు కూడా అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావుకు బంధువే అవుతారు) ఆయన ఉన్న సంగతంతా పూసగుచ్చినట్లు వివరించారు. 15-20 ఎకరాల పొలంలో పంట కోయించుకొని కూలీ ఇవ్వలేదనీ, అదేమని నిలదీస్తే ఇప్పుడు మామూలు కంటే తక్కువగా మనిషికి మూడు కుండల ధాన్యమే ఇస్తామంటున్నారనీ, మేము దాన్ని కాదని సత్యాగ్రహం చేస్తుంటే మాపై తప్పుడు ప్రచారాలు చేస్తున్నారని ప్రసాదరావు వివరించారు. ఇదంతా కలెక్టరు విని చాలా ఆశ్చర్యపోయారు. జమీందారును కోప్పడి మీటింగు నుంచి పంపించేశాడు. డిఎస్‌పితో సవివరంగా విచారణ జరిపి సమస్య పరిష్కరించాల్సిందిగా ఆర్జరు ఇచ్చి కలెక్టర్‌ వెళ్లిపోయాడు.

అసలు అంతకుముందే నాలుగు రోజుల నుంచి రైతు సంఘం మునగాల జమీందారునూ, అతడి మద్దతుదారులనూ సంఘ బహిష్కారం చేసింది. అంటే చాకలి, మంగలి, కమ్మరి, కుమ్మరి వగైరా ఎవరేగానీ వారికి ఏమాత్రం పని, లేక సహాయం చేయకుండా, కోమటి వెచ్చాలు కూడా అమ్మకుండా (గ్రామంలో వారికి ఏ వెసులుబాటు లేకుందా చేసింది. ఈ బహిష్కారం చాలా విజయవంతంగా జరిగింది. కోట రక్షణకు వచ్చిన పోలీసులనూ, కలెక్టరునూ, వాళ్ల అనుయాయులనూ అందరినీ కూడా ఇలాగే బహిష్కరించారు. అయితే కలెక్టర్‌కు కాంగైస్‌ అంటే అభిమానం ఉండటంతో ప్రజలపై ఏ కఠిన చర్యలూ తలపెట్టకుండా సమస్యలను వేగంగా పరిష్కరించాలని డిఎస్‌పికి ఆర్జరిచ్చి వెళ్లిపోయాడు. డిఎస్‌పి ఓ రోజంతా ఇరు పక్షాల వాదనలూ విని చివరికి కలకోవ పంట కోత కూలీ మనిషికి నాలుగు కుండల ధాన్యం (సాధారణంగా రైతుకూలీలు ఇస్తున్న కూలిరేటునే) ఇవ్వాలనీ, అవీ ఏ తాలో, ముక్కిపోయినవో గాకుండా ఆ కోతలో వచ్చిన కొత్త పంటలోంచే ధాన్యం తీసి ఇవ్వాలని ఆర్దరు ఇచ్చి వెళ్లిపోయాడు. ఈ విధంగా రైతు సంఘం పోరాటం విజయవంతమైంది.

అయితే మునగాల రైతాంగ పోరాటం అంతటితో ఆగక అనేక ఇతర సమస్యలపై సాగుతూనే వచ్చింది. ఈ సారి భూమి సమస్య ప్రముఖంగా ముందుకొచ్చింది. నడిగూడెంలోని ఇమ్మడి పాపయ్య అనే పెద్ద రైతు (అతడే వర్తకుడు కూడా) ఉండేవాడు. ఆయన భూమిని జమీందారు దౌర్జన్యంగా ఆక్రమించుకున్నాడు. ఎన్నిసార్లు విజ్ఞప్తి చేసినా ఖాతరు చేయలేదు. దానితో నండూరి నేతృత్వంలో రైతు భూమిలో సత్యాగ్రహం ప్రారంభించారు. జట్లుజట్లుగా రైతులు వచ్చి ఆ భూమిలో ఫ్రవేశించి అరకలు కట్టి దున్నాలని నిర్ణయించారు. ఆ మేరకే మొదటిరోజు ఒక బ్యాచ్‌ అరకలు కట్టీ దున్నారు. అడ్డురాబోయిన జమీందారు మనుషులను తరిమేశారు. వెంటనే రిపోర్టు పోలీసులకు వెళ్లింది. పోలిసులు మరుసటిరోజు పెద్ద బలగంతో

వచ్చి రైతు సంఘం కార్యాలయం నుంచి నండూరి, జోస్యభట్ల, మోటూరిలను అరెస్టు చేశారు. ఆ తర్వాత భూమి దగ్గరికి వెళ్లి రెండో బ్యాచ్‌నూ, అక్కడ గుమికూడిన రైతులనూ చితకబాదారు. అరెస్టులు చేశారు. అయినా పోరాటం ఆగలేదు సరికదా మరింత ఉధృతమైంది. దూర (గ్రామాల నుంచి కూడా వందలాదిగా రైతులు పోరాటంలో పొల్గొనడానికి ముందుకు రాసాగారు. బృందాలుగా భూమి ఆక్రమణ, దున్నడం కొనసాగిస్తూ వచ్చారు. పైగా జమీందారునూ, వారి మనుషులనూ, రక్షణకు వచ్చిన పోలీసులతోసహా సాంఘిక బహిష్కరణకు గురిచేశారు. ఉప్పుపప్పు కూడా ఊరి నుంచి దొరకని పరిస్థితులు కల్పించారు. ఇలా వారంరోజులపాటు ఆగకుండా కొనసాగింది. చివరకు మద్రాసు ప్రభుత్వ ప్రతినిధులు వచ్చి రాజీ కుదుర్చుతామని హామీ ఇచ్చి ఆ పోరాటం విరమింపజేశారు. కానీ అవసరాన్నిబట్టి సత్యాగ్రహులు సంఘ బహిష్కరణ ఆయుధాన్ని వాడుతూనే ఉన్నారు. మొదట రైతు సంఘం ఆఫీసు నుంచి అరెస్టు చేసి తీసుకువెళ్లిన నండూరి, జోస్యభట్ల, మోటూరిలను మాత్రం ప్రభుత్వం విడిచిపెట్టలేదు. అలాగే వారు 11 నెలలపాటు జైల్లో ఉండిపోవాల్సి వచ్చింది. వారినప్పుడు రాజమండ్రి జైల్లో ఉంచారు. ప్రభుత్వ వోమీ మేరకు రాష్ట్ర కాంగ్రెస్‌ కార్యదర్శి గొట్టిపాటి బ్రహ్మయ్యను రాజీకి పంపారు. ఆయన వచ్చి ఒక్కరోజే ఉండి కొంత విచారణ జరిపాడు. ఆ తర్వాత తన వెంట తీసుకువచ్చిన ఎర్నేని సుబ్రహ్మణ్యాన్ని అక్కడ ఉండి కూలంకషంగా విచారణ జరిపి అవార్డు తయారు చేయాలని ఆదేశించి వెళ్లిపోయాడు. ఎర్నేని సుబ్రహ్మణ్యం 1930 దండి సత్యాగ్రహంలో మహాత్మాగాంధీ వెంట నడిచి పాల్గొన్న ఏకైక ఆంధ్రుడు. కానీ ఆయన రాగానే పెద్ద పొరబాటు చేశారు. జమీందారు ఇంటికి వెళ్లి ఆక్కడే భోజనం చేయడం, అక్కడ ఉండటం మొదలు పెట్టాడు. దానితో రైతు సంఘం కార్యకర్తలు ఆగ్రహించి బహిష్మరణ అస్త్రాన్ని ఆయన మీద కూడా ఉపయోగించారు. దాని ధాటికి ఆయన బెంబేలెత్తిపోయి చివరికి ఆవిషయంలో పశ్చాతాపం వ్యక్తం చేస్తూ రైతు సంఘం వద్దకు రాజీకి వచ్చాడు. అప్పుడు రైతు సంఘం అధ్యక్షుడు వెంకట రామనర్సయ్య ఇంటిలో ఓ పోర్షను రైతు సంఘం ఆఫీసు కోసమని తీసుకొని, దాంట్లోనే ఎర్నేని సుబ్రహ్మణ్యానికి బస కల్పించారు. ఆయన విచారణ పూర్తయ్యేదాకా అక్కడే ఉన్నారు. సమగ్ర విచారణ జరిపాక ఎర్నేని సుబ్రహ్మణ్యం ఒక నివేదిక కూడా సమర్పించాడు. గొట్టిపాటి బ్రహ్మయ్య ఫైనలైజ్‌ చేసిన తరువాత వెలువడిన రిపోర్టు బ్రహ్మయ్య అవార్డుగా ప్రసిద్ధమైంది. అది మొత్తంమ్మీద రైతులకు అనుకూలంగా ఉంది. 1. జమీందారు బలవంతంగా లాక్కున్న భూములు తిరిగి అసలు రైతులకే ఇచ్చివేయాలి. 2. పెద్ద బావులకు కూడా అప్పట్లో శిస్తు విధించేవారు. అది మినహాయించాలి. 8 రెతుల పాలాల్లొని చెట్లు రైతులవే. 4. తాటి, ఈత చెట్లు కూడా రైతులవే. అయితే ప్రభుత్వానికి వాటిని ఆబ్బారీకి ఇచ్చుకునే హక్కు ఉంటుంది. అలాంటి పక్షంలో గీత కార్షికులు చెట్టుకు సాలుకు రెండు రూపాయల చొప్పున చెల్లించాలి. ఇవీ ఆనాటి అవార్జులోని ముఖ్యాంశాలు. అవన్నీ సాధారణంగా రైతు ప్రయోజనాలకు అనుకూలమైనవి. రైతాంగ నాయకులు నండూరి (ప్రసాదరావు, జోస్యభట్ల సత్యనారాయణ, మోటూరి పరంధామయ్యలను 11 నెలల తరువాత రాజమండ్రి జైలు నుంచి విడుదల చేసినప్పటికీ మునగాల పరగణాకు వెళ్లరాదని ఎక్స్‌టర్న్‌ నం పరగణాలో సత్యాగ్రహ పోరాటం వల్ల 4 వేల ఎకరాలు తిరిగి రైతుల

మైలవరం జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటాన్ని కదం తొక్కించిన కమ్యూనిస్టులు = ఎస్‌.వి.సారథిరావు తెలంగాణాలోని ఖమ్మం జిల్లా మధిర ప్రాంతానికి సరిహద్దులో ఉన్న కృష్ణాజిల్లా మైలవరం తాలూకా... నాటి తెలంగాణా సాయుధ పోరాటకాలంలో అక్కడి పోరాట నేతలకు ఆశ్రయ ప్రాంతంగా ఉండేది. మైలవరం తాలూకాకు చివరనున్న మొర్సుమల్లి.. ఖమ్మం జిల్లా ఎర్రుబాలెం, వైరా ప్రాంతాలకు చాలా దగ్గరగా ఉండేది. తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ పోరాటానికి సంఘీభావంగా ఈ ప్రాంతంలో అనేక ఉద్యమాలు వెలువెత్తాయి. ఆ పోరాట ప్రభావంతో.. ఈ ప్రాంత ప్రజలను మైలవరం జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటానికి పురికొల్పింది. చదువు సంధ్యల్లేని అనేకమంది మట్టి మనుషులు పోరాట యోధులయ్యారు. భూమి, భుక్తి, విముక్తి కోసం ఉద్యమబాట పట్టారు. '“దున్నేవాడిదే భూమి” అని పొలికేక పెట్టారు. జమీందారు అక్రమంగా ఆక్రమించిన భూములు స్వాధీనం చేసుకున్నారు. శత్రువుల దాడులు ఎదుర్కొన్నారు. ప్రతిదాడులకూ సిద్ధపడ్డారు. ఎందరో నేతలు అశేష త్యాగాలు చేశారు. తమ ప్రాణాలను బలిదానం చేశారు. కమ్యూనిస్టులు చేసిన త్యాగాలు వృధా పోలేదు. ఫలితంగా ఆనాడు కొన్ని వేల ఎకరాలు ప్రజలపరమయ్యాయి. ఖమ్మం జిల్లా కల్లూరు ప్రాంతం నుంచి మైలవరం తాలూకా కోడూరు వచ్చి స్థిరపడిన రైతు నాయకుడు కామ్రేడ్‌ అనుమర్లపూడి సీతారామారావు ఈ ప్రాంత ప్రజా పోరాటాల నిర్మాణంలో ప్రధానపాత్ర వహించారు. ఆనాటికే (ప్రజల్లో స్వాతంత్ర్య భావాలు వెల్లివిరిసి ఉ న్నాయి. పరాయి పాలనను అంతం చేసేందుకు కమ్యూనిస్టులు సైతం కాంగ్రెస్‌లోనే కొనసాగుతూ ఉద్యమాలు నిర్వహిస్తున్న కాలమది. జాతీయోద్యమంలో భాగంగానే ఆనాడు మైలవరం జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటం కూడా వెల్లువెత్తింది. కమ్యూనిస్టులు ఇచ్చిన 'దున్నేవాడికే భూమి” నినాదం ప్రజలను కదం తొక్కించింది. ఇందుకు కమ్యూనిస్టులు ప్రజల్లో కలిగించిన చైతన్యం ఎంతగానో దోహదపడింది. ప్రజల్లో చైతన్యం కలిగించేందుకూ, వారిని పోరాటోన్ముఖుల్ని చేసేందుకూ కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆయా (గ్రామాల్లో రాత్రి బడులు నిర్వపాంచింది. అక్షరాలు రాయించడం, వాటిని చదివించడమేగాక, ఆనాటి వర్తమాన రాజకీయ విషయాలు, స్వాతంత్ర్యోద్యమం, మైలవరం కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు | ౬

జమీందారీస్వామ్యం, వారి దోపిడీ గురించి వివరించేవారు. ఆనాడు జరుగుతున్న రెండో ప్రపంచ యుద్ధం గురించీ, ఫాసిజానికి వ్యతిరేకంగా కమ్యూనిస్పల నేతృత్వంలో ప్రజలు నిర్వహిస్తున్న వీరోచిన పాత్ర గురించి కూడా వివరించేవారు. బాల సంఘాలనూ ఏర్పాటు చేశారు. కోడూరులో, తాళం నాగులు అనే ఓ వ్యవసాయ కార్మికుడు శేవలం నాలుగో తరగతి మాత్రమే చదువుకున్నాడు. కమ్యూనిస్టుగా మారి తాను ప్రతిరోజూ పేపర్లో వచ్చిన వార్తలను ప్రజలు గుమికూడి ఉన్న ప్రాంతంలో నిలబడి ఒక డబ్బా ఫోనుతో ప్రజలకు వివరిస్తుండేవాడు. ఆకాలంలో జరగుతున్న రెండో ప్రంపంచ యుద్ధం జరుగుతున్న తీరునూ, రెడార్మీ ముందుకు కదులుతున్న వైనాన్నీ నాజీ శత్రు మూకలు ఎలా మట్టికరుస్తున్నదీ ఒళు _ గగుర్చొడిచేలా వివరించేవాడు. నాగులు చెప్పే వార్తలు వినడానికి జనం తండోపతండాలుగా సెంటరుకు చేరుకునేవారు. నాగులుకు ప్రతిరోజూ ఇది దినచర్యగా ఉండేది. ఆనాడు కరుడుగట్టిన కాంగ్రెస్‌వాదులు సైతం చెడు సావాసాలకు పోయే తమ బిడ్డలను మంచివారిగా తీర్చిదిద్దండని కమ్యూనిస్టులకు అప్పగించేవారు. ఆవిధంగా కోడూరులో కమ్యూనిస్టులు తీసుకువచ్చిన చైతన్యం జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటానికి ఊపిరులూదింది. ముందు జమీందారు పీడ విరగడవ్వాలని 50 ఎకరాల రైతులు సైతం ఈ ఉద్యమంలో కలిసి వచ్చారంటే ఆ పోరాటం ప్రజలను ఎంతగా ప్రభావితం చేసిందీ అర్ధం చేసుకోవచ్చు. మైలవరం జమీందారు ప్రజలపై సాగించే దుర్మార్గాలకు అంతూ పంతూ లేకుండా | ఉండేది. ప్రజలపై మోయలేని పన్నులు మోపేవాడు. వాటిని కట్టలేకపోయిన ప్రజలపై రాజూ తన గూండాలతో దౌర్జన్యం చేయించేవాడు. మైలవరం రాజా ఈ ప్రాంత ప్రజల నుంచి వసూలు చేసిన పన్నుల్లో 60 శాతం బ్రిటీషువారికి కట్టాలి. మిగతా 40 శాతం పన్నులు తాను ఉపయోగించుకునేటట్లు బ్రిటీషువారి నుంచి 'సనదు” పొందాడు. ఆ ప్రకారంగా రాజా ప్రజల నుంచి ఏటా ఐదు వేల రూపాయలు మాత్రమే వసూలు చేయాల్సి ఉంది. అయితే అతడు రూ.15 వేల వరకూ ప్రజల నుంచి అక్రమంగా వసూలు చేసేవాడు. పన్నులను వసూలు చేయడానికి తన గూండాలను ఉపయోగించుకునేవాడు. పన్ను కట్టని ప్రజలకు మూదినట్లే. పంట పండకపోయినా రాజుగారి గూండాలు శిస్తు గోళ్లూడగొట్టి వసూలు చేసేవారు. అంతేకాదు జమీందారు భూములకు కూడా ప్రజల నుంచే శిస్తు కట్టించుకునేవాళ్లు. ప్రజలకు చెందిన గొర్రెలు, మేకలు, పశువులతో జమీందారు భూముల్లో ఉచితంగా పెంట కట్టించుకునేవారు. దీన్ని వ్యతిరేకించిన ప్రజలను చితకబాదేవారు. అంతేకాదు జమీందారింట పెళ్లిళ్లయినా, ఇతర శుభకార్యాలు జరిగినా వంటవారు వచ్చి ఉచితంగా పంటలు బేసి పోవాలి. జమీందారు కోటలో ప్రజలు కట్టె పుల్లులు వేసి రావాలి. అంతేకాదు పండె కూరగాయలు సైతం ఇచ్చి రావాలి, ఇంకా జమీందారు పొలాల్లో ఉ చితంగా వ్యవసాయ పనులు కూడా చేసి రావాలి. మైలవరం జమీందారీ విధానానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన పోరాటంలో కోడూరు. న య య నన వన కం గక యు. రామకృష్ణ

గణపవరం, వెల్వడం, వెల్లటూరు తదితర అనేక (గ్రామాల ప్రజలు విశేషంగా పాల్గొన్నారు. ఆ పోరాటం నుంచి వచ్చిన అనేక మంది కమ్యూనిస్టులుగా మారారు. అటు జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటం చేస్తూనే వారు కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యకలాపాల్లో పాలుపంచుకుంటూ ఉ ౦డేవారు. కోడూరు (గ్రామానికి చెందిన కామ్రేడ్‌ అనుమర్లపూడి సీతారామారావు ఆనాటికి రైతు సంఘం కృష్ణాజిల్లా అధ్యక్షుడుగా ఉండేవాడు. 1944లో విజయవాడలో రైతు మహాసభ జరిగింది. ఆ సందర్భంగా చారిత్రాత్మకమైన బహిరంగసభ జరిగింది. ఆ సభకు మైలవరం జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటం చేస్తున్న గ్రామాలన్నిటి నుంచీ ప్రజలు, రైతులు వేలాదిగా తరలివెళ్లారు. ఈ (గ్రామాలన్నిటి నుంచీ కదిలివచ్చే ప్రతి ఎడ్లబండి మీదా కనీసం నలుగురిని ఎక్కించుకొని సభకు తరలిరావాలని ఆనాడు నాయకులు పిలుపు ఇచ్చారు. ఆవిధంగా ఈ ప్రాంతం నుంచి వేలాదిగా ఎడ్లబండ్లు బెజవాడ రైతు మహాసభకు కదిలివెళ్తాయి.

బందరు కాల్వ పూడుకుపోయి నీటి పారుదల జరగని స్టితిలో మహానాయకుడు పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య నేతృత్వంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ కాల్వ పూడిక పని చేపట్టింది. ఈ జలయజ్ఞంలో ఆనాడు వేల మంది రైతులు, రైతు మహిళలు, ప్రజలు వచ్చి శ్రమదానం చేశారు. ఈ పనికి మైలవరం ప్రాంతం నుంచి కూడా అనుమర్లపూడి సీతారామారావు నాయకత్వంలో పెద్దఎత్తున రైతులు సమీకరించబడ్డారు. కోడూరు నుంచి సూరానేని వెంకట్రామయ్య నేతృత్వంలో పెద్దఎత్తున ఎడ్లబండ్లపై రైతులు తరలివెళ్లారు. ఒక్కో ఎడ్లబండి ద్వారా అయిదుగురుకు కనీసం 20 రోజులకు సరిపడా భోజనం వండుకోవడానికి అవసరమైన సరకులతోనూ, చివరికి బండెద్దులకు అవసరమైన గాసంతోనూ బయలుదేరి వెళ్లాయి. ఈ విధంగా ఎడ్లబండ్లపై బెజవాడకు చేరుకున్నాక అక్కడి నాయకులు పలానా దగ్గర్నుంచి పలానాచోటు వరకూ పనిచేయాలని పురమాయించేవారు. ఆ విధంగా నెలల తరబడి ఆ కార్యక్రమంలో ఈప్రాంత రైతులు పాలుపంచుకున్నారు. ఎంతో ఉత్సాహంగా ఉత్తేజభరితంగా, ఆటాపాటలతో రైతులు ఆ కార్యక్రమాన్ని జయప్రదంగా నిర్వహించారు. (నాటి బందరు కాల్వ తవ్వకం స్ఫూర్తితోనే 1985లో మైలవరం ్రాంతంలో చెవుటూరు కాలువ తవ్వకం పనిని సిపిఎం ఆధ్వర్యంలో నిర్వహించాము. నెలరోజులపాటు (శ్రమదానం చేసి సుమారు 15 వేల ఎకరాల ఆరుతడి పంటలకు చెవుటూరు కాల్వ ద్వారా నీరు పారించాము. ఆవిధంగా మైలవరం (ప్రాంత కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ చరిత్రలో ఓ ముఖ్యఘట్టాన్ని ఆవిష్మరించాము. నాటి సిపిఎం రాష్ట్ర కార్యదర్శి లావు బాలగంగాధరరావు లాంఛనంగా కాలువకు నీరు విడుదల చేయడంతో ఆప్రాంత రైతాంగం హర్షాత్రిరేకంతో పులకించిపోయింది. ఈ కార్యక్రమం సందర్భంగా ప్రభుత్వపరంగా ఎన్నో నిర్బంధాలనూ, అరెస్టులనూ తట్టుకోవాల్సి వచ్చింది).

భూమి, భుక్తి కోసం, బానిసత్వ విముక్తికోసం నైజాం నవాబుకు వ్యతిరేకంగా సాగుతున్న తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ పోరాటానికి తెలంగాణా గడ్డకు సరిహద్దునున్న మైలవరం ప్రాంతం అక్కడి నాయకులకు ఆశ్రయ ప్రాంతంగా ఉండేది. కమ్యూనిస్టులు కనిపిస్తే కాల్చివేస్తున్న రోజులవి. ఆనాటి భయంకర పరిస్థితుల్లో కూడా ఆ పోరాట నేతలకు సంఘీభావంగా ఇక్కడి కమ్యూనిస్టులు అశేష త్యాగాలు చేశారు. అక్కడి నేతలకు తుపాకులు కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 75

సేకరించి అందజేసేవారు. ఆరోజుల్లో మైలవరం ప్రాంతంలో ప్రతి భూస్వామి వద్దా లైసెన్స్‌డ్‌ తుపాకీ ఉండేది. ప్రతి గ్రామంలోనూ భూస్వాముల వద్ద ఉన్న తుపాకులను కొల్లగొట్టాలని పార్టీ నిర్ణయించింది. ఇందుకు ఒకేరోజు, ఒకే సమయం ఖరారు చేసింది.

పార్టీ పిలుపిచ్చిందే తడవుగా మైలవరం ప్రాంత గ్రామాల్లో ఒకేసారి ఒకే సమయంలో పార్టీ కార్యకర్తలు భూస్వాముల ఇళ్లకు వెళ్లి తుపాకులను గుంజుకొని వచ్చారు. ఈ విధంగా తెచ్చిన తుపాకులను తెలంగాణా పోరాట యోధులకు అందజేశారు. అంతేకాదు ఈ ప్రాంతంలో కూడా పలువురు కామ్రేడ్స్‌ తుపాకుల తయారీ కూడా చేపట్టారు. అందులో కామ్రేడ్‌ కాపా విశ్వనాధానిది అందెవేసిన చెయ్యి. అంతేకాదు తెలంగాణా సాయుధ పోరాటంలో పాల్గొనేందుకు ఇద్దరు దళ సభ్యులను కూడా ఇక్కడి పార్టీ అప్పగించింది. కోడూరుకు చెందిన మన్నె రత్తయ్య. గుంటక బొగ్రారెడ్డి సాయుధ పోరాట దళ సభ్యులుగా ఉండేవారు. అనేక మందిని సాయుధ దళ సభ్యులుగా తీసుకునేందుకు కోడూరులోనే రహస్య స్తావరం ఏర్పాటు చేసి శిక్షణ ఇవ్వడం ను ల్‌ రా న్‌ ”్‌

మైలవరం జమీందారీ వ్యతిలేక పోరాటం కారణంగా జమీందారు వదిలిపెట్టిన (పడావు భూములు) దాదాపు ఆరువందల ఎకరాలు కోడూరు మున్సబు చేజిక్కించుకునేందుకు చేసిన ప్రయత్నాన్ని కూడా కమ్యూనిస్టు షార్టీ తిప్పికొట్టింది. కోడూరు మున్సబు తొలుత జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటంలో కలిసివచ్చినా చివరిలో జమీందారీ భూములను తానే కాజేసేందుకు తీవ్రంగా ప్రయత్నించాడు. ఆ ఆరువందల ఎకరాలు జమీందారు తనకు రాసిచ్చాడని అడ్డం తిరిగాడు. ఆ పడావు భూముల్లో ప్రజలు గెదెలను మేపుకునేవారు. అయితే పశువులను మున్సబు వెనక్కి కొట్టించేవాడు.

ఇక ఆ భూములను స్వాధీనం చేసుకోవడమే మార్గమనీ, పేదలు మేడికట్టి అరక దున్నడం చేయాలని పార్టీ నిర్ణయించింది. మైలవరం జమీందారు తనకు రాసిచ్చాడని చెప్పబడే 600 ఎకరాల పడావు భూములకు ఆధారాలు చూపాల్సిందిగా కోడూరు మున్సమికు కమ్యూనిస్టు పార్టీ సవాల్‌ విసిరింది. దీనికి సిద్ధపడని మున్సబు ఆ భూములు దున్నిన పేదలపై కేసులు పెట్టి వేధించడం మొదలు పెట్టాడు. అయినా పేదలు ఈ కేసులను అధిగమించి సూరానేని వెంకట్రామయ్య, కళ్లేపల్లి శేషంరాజుల నేతృత్వంలో పోరాటం జరిపి భూములను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. పార్టీ ఆధ్వర్యంలో కోడూరులోని (ప్రతి ఇంటికి ఎకరానికి తగ్గకుండా భూమి పంపిణీ జరిగింది. నేడా భూములు అందమెన మామిడితోటలుగా రూపుదిద్దుకున్నాయి. ఊరి ప్రజలకు ప్రధాన ఆర్థిక పరిపుష్టి కలిగిస్తున్నాయి. ముంది ల రో నక న. ఫీల్డ్‌ లేబర్‌ సొసైటీలను ఏర్పరిచింది. వందలాది భూమి వంపిటీ జరిగేటట్లు చమన వందా సరం పొలానికి తగ్గకుందా ఎదలు ఎకరాలు, కోడూపల సతో వా వె. ఆవిధంగా గణపవరంలో 25 కం ల + వెల్ల 500 ఎకరాలు, వెల్చడంలో 400 ఎకరాలు, జంగాలపల్లిలో 400 ఎకరాలు, తోలుకోడులో 350 ఎకరాలు సాసెటీల పేర న న న న 76 యు. రామకృష్ణ

పేదలకు పంపిణీ అయ్యాయి. భూములు పంపిణీ చేయించడమేకాదు. వాటిసాగుకు ఆయా (గ్రామాల్లో చెరువులను సైతం పార్టీ ఆధ్వర్యంలో అభివృద్ధి చేయడం జరిగింది.

మైలవరం [ప్రాంతంలో భూమికోసం, భుక్తి కోసం సాధారణ జనాన్ని మేల్మొలిపి, వారిలో చైతన్యాన్ని నింపి మేడిపట్టించి జమీందారీ భూములను దున్నించి, వాటిని పంపిణీ చేయించిన ఘనత కమ్యూనిస్టు పార్టీదే. ఈనాటికీ మైలవరం ప్రాంతంలో ఏ పేదకైనా ఒక్క ఎకరం భూమి వచ్చిందంటే అది కమ్యూనిస్టు పార్టీ ద్వారానే వచ్చింది.

ఈ మహత్తర పోరాటాల్లో పనిచేస్తూనే కమ్యూనిస్టు పార్టీ నిర్మాణంలో కీలకపాత్ర పోషించిన అనేకమంది యువ కమ్యూనిస్సులను నాటి కసాయికాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం పొట్టనబెట్టుకుంది. మరెందరినో చిత్రపొంసలు పాళల్టేసింది. ప్రధానంగా ఒక్క కోడూరు గ్రామానికి చెందిన ఆరుగురు కామేడ్స్‌ను కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం పొట్టనబెట్టుకుంది. కోడూరుకు చెందిన అనేకమందిని కమ్యూనిస్టులను మలబారు పోలీసులు పట్టుకొని తీసుకుపోయి తెలంగాణా సరిహద్దునగల మెర్సుమల్లి సమీప నరసింహాపురం గుట్టవద్ద కాల్చి చంపేసింది.

కోడూరుకు చెందిన కామేడ్స్‌ పైడయ్య, మన్నె పిచ్చియ్య, మన్నె కిష్టయ్య, అడ్సుమిల్లి నారాయణరావు, గణపవరం వాసి గోగులమూడి వెంకటసుబ్బారెడ్డి, వెల్వడం వాసి గురజాల కోటేశ్వరరావు, అదే ఊరుకు చెందిన సందెపాము పెదనాగయ్యలను ఒకేసారి నరసింహాపురం గుట్టవద్ద కాల్చి చంపారు.

ఈ ఘటనలో పోలీసులు కాల్పులు జరపడానికి సిదపడుతుందగా కామ్రేడ్స్‌ అడ్సుమిల్లి నారాయణరావు కాల్చుకోండని చొక్కా గుండీలు విప్పి ఎదురురొమ్ము చూపించాడని అదే ఘటనలో మృత్యుముఖం నుంచి బయటపడిన సూరానేని వెంకట్రామయ్య తెలిపారు. ఈ విధంగా మైలవరం ప్రాంతంలో పైఐదురుగురితోపాటు పార్టీ జిల్లా నాయకుడు అనుమర్లపూడి సీతారామారావు (ఆయన గురించి ఇదే పుస్తకంలో ప్రత్యేక కథనం ఉంది), కోడూరు నివాసి మన్నై రత్తయ్య, కొటికలపూడికి చెందిన దున్నాడ ఎల్లమందయ్య, పాతపాడుకు చెందిన గుంటక బొర్రారెడ్డి, పొందుగుల గ్రామానికి చెందిన గొల్లపూడి పురుషోత్తం, ముష్టిగుంటకు చెందిన తాళ్లూరి నారాయణలు కూడా ఆత్మబలిదానం చేశారు.

గన్నవరం తాలూకాలోని తేలప్రోలులో టీచరు ఉద్యోగం చేస్తున్న కోడూరుకు చెందిన ఇరుగు నోబుల్‌ను గన్నవరానికి సమీపంలోని గొల్లనపల్లి కురమల వద్ద కాల్చిచంపారు. వారి ఆత్మబలిదానమే నాడు రెండున్నర వేల ఎకరాల భూ పంపిణీకి సాధ్యమయ్యిందంటే ఏ మాత్రం అతిశయోక్తిలేదు. ఆ తర్వాతా కొనసాగిన భూ పోరాటాలు శాసనసభను అట్టుడికించిన పాటూరు ఆరెస్టు

ఆ తర్వాత కూడా ఈ తాలూకాలో అనేక భూ పోరాటాలు జరిగాయి. ఎమెర్జెన్సీ చీకటి రోజుల్లో చీమలపాడులో సిపిఎం నాయకత్వాన సాహసోపేతంగా జరిగింది. ఎమెర్జెన్సీ కారణంగా ప్రాథమిక హక్కులు లేవు. పార్టీ ముఖ్య కార్యకర్తలు కనిపిస్తే డిటెయిన్‌ చేసే కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 77

పరిస్థితి. ఈ స్థితిలో ఆ పోరాటం జరిగింది. మామిడితోటలు, మాగాణి భూములుగా ఉన్న 100 ఎకరాల సీలింగు భూమిని తమకు పంపిణీ చేయాలని చీమలపాడు ప్రజలు కలెక్టరుకు ఎన్నిసార్లు మహజర్లు పెట్టినా భూములు పంపిణీ చేయలేదు. ఈ పోరాటంలో ప్రతిరోజూ 50 నుంచి 200 మంది వరకూ పాల్గొనేవారు. పార్టీ పిలుపుపై పేదలే పాఠరలు పట్టుకొని పొలాలను తిరగవేస్తుంటే మహిళలే దమ్ములు చేసి ఊడ్పులు వేశారు. సిపిఎం అండదండలతో ఆభూములను సాగు చేయగలిగారు. 1986 కాలంలో జరిగిన కృష్ణారావుపాలెం భూ పోరాటం కూడా ప్రముఖమైనదే. సుమారు 39 ఎకరాల సీలింగు భూమి (మామిడితోట) పంపిణీ కోరుతూ ఈ ఉద్యమం ఆనాడు నెల రోజులు సాగింది. ఈ భూ పోరాటానికి వ్యవసాయ కార్మిక సంఘం రాష్ట్ర నాయకులు, సిపిఎం శాసనసభా పక్ష నాయకులు అయిన పాటూరు రామయ్య నేతృత్వం వహించారు. పోరాటకాలంలో ప్రతిరోజూ సుమారు 60 నుంచి 70 మంది పేదలు భూ ఆక్రమణోద్యమంలో పాల్గొన్నారు. భూ పంపిణీ చేయలేకపోయిన ప్రభుత్వం పాటూరు రామయ్యను జైల్లో పెట్టింది. ఆయనతోపాటు మరో 22 మందిని అరెస్టు చేసి జైల్లో ఉంచారు. ఈ కాలంలో శాసనసభలో కొందరు గౌరవ సభ్యులు “సిపిఎం శాసనసభా పక్ష నాయకుడు పాటూరు రామయ్య ఎక్కడ ఉన్నారు?” అని ప్రశ్నించి కృష్ణారావుపాలెం భూ పోరాటాన్ని సభలో ప్రస్తావనకు వచ్చేలా చేశారు. దీనిపై స్పందించిన ముఖ్యమంత్రి ఎన్‌.టి.రామారావు తక్షణ పాటూరు రామయ్యగారిని విడుదల చేయాల్సిందిగా అధికారులకు ఆదేశాలు ఇచ్చారు. ముఖ్యమంత్రి నుంచి వచ్చిన ఆదేశాలకు అనుగుణంగా పాటూరు రామయ్య, తదితర సిపిఎం నాయకులు, కార్యకర్తలను జైలు నుంచి విడుదల చేయదలచి బెయిల్‌ పిటిషన్‌ పెట్టుకోవాలని అధికారులు సూచించారు. అయితే పాటూరు, ఇతర నాయకులు... తాము ఏ తప్పూ చేయలేదనీ. సీలింగు చట్టానికి అనుగుణంగా మిగులు తేలిన భూమిని పేదలకు పంపిణీ చేయనందువల్ల గత్యంతరం లేక ఈ భూముల్లోకి వెళ్లాల్సి వచ్చిందనీ, తమపై అక్రమంగా పెట్సిన కేసులు ఎత్తివేసి. పేదలకు భూములు పంపిణీ చేస్తేనే జైలు నుంచి బయటకు వెళ్తామని అధికారులకు స్పష్టం చేసి బెయిల్‌ను నిరాకరించారు. దీంతో ప్రభుత్వం దిగివచ్చి నాయకులపై కేసులను ఉపసంహరించుకొని భూములు పంపిణీ చేసింది. సుమారు 38 మంది పేదలకు 20 ఎకరాల భూమిని పంపిణీ చేశారు ఆ పోరాట కాలంలో పాటూరు రామయ్యతోపాటు వెలగా లక్ష్మణరావు, జల్చి ఏసుపాదం, ఎండి జానీ తదితర 20 మంది 20 రోజులపాటు జైలులో ఉన్నారు. (వ్యాస రచయిత సిపిఎం జిల్లా కమిటీ సభ్యుడు) న. 78 యు. రామకృష్ణ

నిజాం నియంతృత్వానికి జ ఎదురు నిలిచిన పరిటాల రాజ్యం న మ స త న క క హా ర. సంతు అ ల " న్‌ జ... కే మ. ల 1 జ / గ వాటు లేత ల మ తు షే. ప్రజల్లో చైతన్యం పెల్లుబికినప్పుడు ఎంతటి కసాయి శాసనమైనా, మరెంతటి నియంతృత్వమైనా, ఆ ప్రవాహంలో నామరూపాలు లేకుందా తుడిచి పెట్టుకుపోగలదన్న చారిత్రక సత్యం “పరిటాల స్వతంత్ర్య రాజ్యం” ఆవిర్భావ పరిణామాల వెనుక స్పష్టంగా కన్పిస్తుంది. “బయటినుంచి వచ్చే అవాంతరాలనూ, ప్రమాదాలనూ హిందూ, ముస్లిం, క్రిస్టియన్‌ అనే భేదం లేకుండా అందరం కలిసి ఎదుర్కొందాం. ఎవరెవరి మతధర్మాల (ప్రకారం వారావిధంగా నడుచుకొందాం. ఇతర మతాల వారికి కష్టాలు కలుగజేయం” అంటూ పేర్కొన్న “గ్రామ క్షేమ ప్రమాణ పత్రిక ఆధారంగా సొంత విధానాలు, కొద్దిపాటి ఆదాయ వనరులతో ఏడాదిపాటు స్వతంత్రంగా పరిపాలన సాగించిన “పరిటాల రాజ్యం” కృష్ణాజిల్లాలో ఉంది. 11,750 మంది జనాభాతో 32,248 ఎకరాల 16 కుంటల విస్తీర్ణంతో సంవత్సరానికి కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 79

రూ.87,905.08 రాబడి వచ్చే ఆదాయ వనరులు కలిగిన ఏడు (గ్రామాలతో ఏర్పడిన “పరిటాల స్వతంత్ర్య రాజ్యం' నిజాం ప్రభుత్వానికి ఎదురొడ్డి నిలవడమేగాకుందా, ప్రజలకు మంచి పరిపాలన అందించింది. అప్పటి నైజాం నవాబ్‌ మీర్‌ ఉస్మాన్‌ అలీఖాన్‌ ఆధ్వర్యంలో నిజాం రాజ్యం అనేక జాగీరులుగా ఉండేది. ఒక్కో జాగీరు ఒక్కొక్క జాగీర్జారు ఆధీనంలో ఉండేది. నవాబు కమాలియార్‌ జంగ్‌ బహుదూర్‌ ఆధీనంలో ఉన్న జాగీరుకు చెందిన మూడు తాలూకాల్లో “కనాత్‌ తాలూకా" ఒకటి. ఈ తాలూకాలో పరిటాల, గనిఆత్మూర్‌, బత్తినపాడు, మోగులూరు, ఉస్తేపల్లి, కొడవటికల్లు, మల్లవల్లి అనే ఏడు గ్రామాలు ఉండేవి. కనాత్‌ తాలూకా కేంద్రమైన పరిటాలలో తాలూకా కార్యాలయం, సబ్‌ ట్రెజరీ, ఫస్ట్‌క్లాస్‌ మున్సిఫ్‌ మేజిస్టేట్‌ కోర్టు. పోలీస్‌స్టేషన్‌, జైలు ఉండేవి. సివిల్‌, క్రిమినల్‌ సబ్‌ రిజిస్ట్రార్‌ అధికారాలు గల తాహసిల్టారు తాలూకా కేంద్రమైన పరిటాలలో పరిపాలన సాగించేవారు. ఆయా శాఖల అధికారులు కూడా అక్కడే ఉండేవారు. తాలూకా కేంద్రంలో ఒక పోలీస్‌ సబ్‌ ఇన్‌స్పెక్టర్‌, ఎనిమిదిమంది పోలీసులు ఉండేవారు. ఇవిగాక శాంతిభద్రల పరిరక్షణ నిమిత్తం గనిఆత్మూరు, కొడవటికల్లు, మల్లవల్లిలో 'పోలీస్‌ నాకాలు ఉండేవి. ప్రతి నాకాలోనూ ఒక జమీందారు, ఇద్దరు పోలీసులు ఉండేవారు. . భౌగోళికంగా ఈ ఏడు గ్రామాల చుట్టూ ఇండియన్‌ యూనియన్‌ (భారతదేశం) గగ్రామాలుండేవి. ఈ (గ్రామాల వారికి ఇరుగుపొరుగునున్న (గ్రొమాలవారితో ఆర్టికంగా. సాంఘికంగా బంధుత్వపరంగా మంచి సంబంధాలు ఉండేవి. రాజకీయంగా ప్రభుత్వాలు వేరైనా దాదాపు అందరూ కలిసిమెలిసి ఉండేవారు. నిజాం పాలనలో వెట్టిచాకిరీ, వేధింపులు. ఉద్యోగస్తులలో లంచగొండితనం, జాగీర్జారుల, దేశ్‌ముఖ్‌ల దౌర్జన్యాలకు పట్టపగ్గాలు లేని రోజులవి. అధికార మదాందుల కసాయి చేష్టలను భరించి ఓర్పు నశించగా సమయం కోనం ప్రజలు వేచిచూస్తున్న రోజులవి. ఈ పరిన్ఫితులలో వీరు నిజాం పాలనలో ఇమడలేకపోయారు. స్వాతంత్ర్యం కోసం 1942వ సంవత్సరం ఆగస్టులో దేశమంతటా ్రజ్వరిల్లిన విప్లవం సెగలు కనాత్‌ తాలూకాను కూడా సోకాయి. ఈ తాలూకా ప్రజలు నైజాం ప్రభుత్వాన్ని ధిక్కరించి పోరాడడంతో నైజాం పాలకుల కళ్లెర్రబడ్డాయి. ఫలితంగా కనాత్‌ తాలూకాలో భద్రతా వృర్చాట్లు మరింత కట్టుదిట్టం చేశారు. 1947 ఆగస్టు 15వ తేదీన భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం లభించింది. హైదరాబాద్‌ సంస్థానం ఇండియన్‌ యూనియన్‌లో విలీనం కాకుందా స్వతంత్రంగా ఉండడం. రజాకార్ల దౌర్దన్యాలకు అంతులేకుండా పోవడంతో కనాత్‌ తాలూకొ ప్రజలు స్వేచ్చగా బతకాలని నిర్ణయించుకున్నారు. 80 యావ

పరిటాల రిపబ్లిక్‌ సాధనకు ప్రాణాలు పణంగా పెట్టిన షేక్‌ మౌలా హా ను | పరిటాల రిపబ్లిక్‌ సాధన కోసం ప్రాణాలు నీ సైతం పణంగా పెట్టి ఉద్యమానికి ఊపిరిగా నిలిచిన ల వ్యక్తి షేక్‌ మౌలా. పరిటాల కోటపై భారత జెండాను సగ. ఎగురవేసి మత మౌధ్యాన్ని కాలదన్ని ఉద్యమంలో శ బో స దూకినందుకు నిజూం సంస్థానం నుంచి వచ్చిన (|; భ్‌ ల న కొందరు మత పెద్దలు మౌలాను కఠినంగా శిక్షించారు. |. ౨౩౨ తో తలపై చెప్పులు పెట్టి అవమానపరిచినా మొక్కవోని షేక్‌ మౌలా ధైర్యంతో మౌలా ప్రజల స్వేచ్చ కోసమే పోరాడాడు. అదే సమయంలో బయటి నుంచి వచ్చిన కొన్ని అరాచక శక్తులు పరిటాల రిపబ్లిక్‌లో మత మౌధ్యానికి ఊపిరి పోయాలని ప్రయత్నించాయి. ఈ ప్రాంతంలో మత కలహాలు సృష్టించేందుకు పన్నాగాలు పన్నాయి. అయితే రిపబ్లిక్‌ నాయకులు ముస్లిం అయిన “మౌలా' ద్వారా ఆ మతస్ఫుల్లో గొప్ప చైతన్యం తీసుకువచ్చి విజయం సాధించారు. మౌలా తన తలకు జాతీయ జెండా కట్టుకు తిరిగేవాడు. ఒక ముస్లిం అయి ఉండి నిజాం ప్రభుత్వంపై తిరుగుబాటు చేసిన ఘటన పరిటాలలోని ముస్తిములనూ, ఇతర ప్రజలను ఆలోచింపచేసింది. అదే ముస్తిములు, ఇతరుల మధ్య సమైక్యతకు నాంది పలికింది. ఆ సమైక్యతే బలమైన నిజాం అధికారాన్ని తిప్పి కొట్టగలిగింది. దాని ద్వారా సమైక్య పరిటాల రిపబ్లిక్‌కు పురికొల్పగలిగింది. అంతేకాక నాడు నిజాం గులాంగిరి అయిన రజాకార్ల దురాగతాల నుంచి వరిటాల [గ్రామ జనాభాను ,కాపాడుకోగలిగింది. ఆగస్టు 15వ తేదీ తరువాత కనాత్‌ తాలూకా చుట్టూగల ఇండియన్‌ యూనియన్‌ (గ్రామాల ప్రజలు ప్రథమ స్వాతంత్ర్య వేడుకలలో ఉత్సాహంగా పాల్గొనడం, జాతీయ పతాకాలు ధరించి “నిజాం గోబ్యాక్‌' అన్న నినాదాలతో పరిటాలలో లారీలపై ఊరేగింపు నిర్వహించడం కనాత్‌ పౌరులను కదిలించాయి. వారిలో ఉత్సాహం కట్టలు తెంచుకోగా, మరికొందరు ఏకంగా తమ ఇళ్లమీద జాతీయ పతాకాలు ఎగురవేయడాన్ని చూసిన నిజాం ఉద్యోగులు కంపరమెత్తి శివాలు తొక్కడం ప్రారంభించారు. స్వాతంగ్రేచ్చ ప్రజల్లో ప్రబలిన కొద్దీ నైజాం పాలకులు గుండెల్లో రైళ్లు పరుగెత్తనారంభించాయి. జాతీయ భావాన్ని నిర్ధాక్షిణ్యంగా అణచి వేయడానికి నిజాం అధికారులు నడుం బిగించారు. నిజాం పాలకుల కసాయి శాసనాలు, అధికారుల దౌర్జన్యాలను భరించలేని ప్రజల్లో 'దెబ్బకు దెబ్బ, “హింసకు హింస” అనే

సిద్ధాంతం బలపడింది. ఆయుధ శిక్షణ శిబిరాలు రహస్యంగా పని చేయనారంభించాయి. దౌర్జన్యాలను ధైర్యంగా ప్రతిఘటిస్తూ ప్రజలు అధికారులపై తిరుగుబాటు చేసి ప్రతీకారం తీర్చుకున్న సంఘటనలు జరిగాయి. తాలూకా సబ్‌ ఇన్‌స్పెక్టర్‌ కొడవటికల్లు గ్రామం వెళ్ళి కొందరిని అసభ్య పదజాలంతో దుర్భాషలాడటంతో ఆవేశపూరితులైన ప్రజలు, ఆయన కాలు, చెయ్యి విరగొట్టి పంపించారు. ఈ సంఘటనతో నిజాం అధికారులు ఆత్మస్థయిర్యం పూర్తిగా దెబ్బతింది. దీంతో బెదిరిపోయిన అధికారులందరూ సామూహిక సెలవులు పెట్టిన జమాబండి గుమస్తా గొళ్ళమూడి కృష్ణారావుకు బాధ్యతలు అప్పగించి, అదనపు పోలీసు బలగాలకై హైదరాబాద్‌ నిజాం వద్దకు తరలివెళ్ళారు.

ఆ పరిస్టితిలో పెల్లుబికిన విప్లవావేశంలో ప్రజలు 1947 నవంబర్‌ 15వ తేదీన మాదిరాజు దేవరాజ్‌, మాదిరాజు నాగభూషణరావు, వారణాసి శ్రీరామమూర్తి, అవ్వా సత్యనారాయణ, చింత అచ్చయ్య, మాదిరాజు మాధవరావు, షేక్‌ మౌలానా తదితరుల నాయకత్వంలో కనాత్‌ తాలూకాను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ప్రభుత్వ ఖజానా, ఆయుధాగారంపై దాడిచేసి, వాటిని బద్దలుకొట్టి తుపాకులు, ఇతర ఆయుధ సామాగ్రితోపాటు 8.430 రూపాయల మూడు అణాల, ముక్కాణి నగదును కూడా వారు స్వాధీనం చేసుకున్నారు. స్వాధీనమైన సొమ్మును చింతల అచ్చయ్య పేరుమీద విజయవాడలో ఒక బ్యాంకులో దాచిపెట్టారు. ప్రభుత్వ కార్యాలయాలను హస్తగతం చేసుకొని స్వతంత్ర్యం ప్రకటించుకొన్నారు.

నాయకత్వం హస్తగతం చేసుకున్న తర్వాత వారు ప్రజల్లో ఆత్మవిశ్వాసాన్ని కల్గించదానికి కనాత్‌ తాలూకాలోని మిగతా (గ్రామాలలో పర్యటించి గ్రామ పంచాయతీలు ఏర్పాటుచేశారు. ప్రతి గ్రామంలోనూ ఐదుగురి సభ్యులతో కమిటీలు నియమించి, “గ్రామ క్షేమ ప్రమాణ పత్రిక ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. 1947 నవంబరు 25వ తేదీన గ్రామానికి ముగ్గురు చొప్పున మొత్తం 21 మందితో 'కేంద్ర పంచాయతీ కమిటీని ఏర్పాటుచేసి, స్వతంత్ర రిపబ్లిక్‌ రాజ్యానికి నాంది పలికారు. ఈ కమిటీకి అధ్యక్షుడిగా మాదిరాజు దేవరాజ్‌, ఉపాధ్యక్షులుగా మాగంజీ రామకోటయ్య, కార్యదర్శిగా చింతల అచ్చయ్య, కోశాధికారిగా చింతలపాటి విశ్వనాథంలను ఏకగ్రీవంగా ఎన్నుకున్నారు. ఈ పంచాయతీ కమిటీకి పూర్తి అధికారులు ఇవ్వబడాయి. కనాత్‌ తాలూకా పేరును “పరిటాల తాలూకాగా మార్చింది. కేంద్ర పంచాయతీ కమికీ పరిటాల తాలూకా పరిపాలనను స్వతంత్రంగా, ప్రజాస్వామికంగా నిర్వహించింది. అవ్నా సత్యనారాయణ పంచాయతీ కమిటీకి రాజ్యాంగ రచనలో సహాయపడటమే కాకుండా, 'న్యాడు సలహాదారుడుగా కూడా పనిచేశారు. తాలూకా శాంతిభద్రతలు పర్యవేక్షించడానికి ప్రత్యేకంగ మలు యను సలహాదారుగా కూడా పనిచేశారు ఎంట్రన్‌ వలంటీర్లకు శిక్షణ ఇవ్వదమేగాకుందా [

. పరిటాల రిపబ్లిక్‌ అవతరణ గురించి అప్పటి దినపత్రికల వ రాముకు

ప్రముఖంగా వార్తలను ప్రచురించాయి. రేడియోలో కూడా ప్రత్యేక వార్తగా దీనిని ప్రసారం చేశారు.

కొంతకాలం తరువాత తిరుగుబాటుదారుల్ని దేశద్రోహులుగా, రాజద్రోహులుగా పేర్కొంటూ, "హైదరాబాద్‌ నిజాం ప్రభుత్వం కేంద్ర పంచాయతీ కమిటీ సభ్యులపై అరెస్టు వారెంట్లు జారీచేసింది. పరిటాల తాలూకాలో ఏడు (గ్రామాల్లో శాంతిభద్రతలను పరిరక్షించడానికి తమ సైన్యాలు పరిటాల వెళ్ళేందుకు ఇండియన్‌ యూనియన్‌ గ్రామాల గూండా పయనించేందుకు అనుమతి ఇవ్వవలసిందిగా నైజాం ప్రభుత్వం, అప్పటి మద్రాసు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాన్ని కోరింది. ఇక్కడి పరిస్థితి గురించి తెలియని మద్రాసు ప్రభుత్వం ఇండియన్‌ యూనియన్‌ గ్రామాల గుండూ పరిటాల చేరడానికి నిజాం సైన్యాలకు అనుమతి ఇస్తూ ఆ విషయాన్ని కృష్ణాజిల్లా కలెక్టర్‌ మలయప్పన్‌కు కూడా తెలియజేసింది. మలయప్పన్‌ వెంటనే కేంద్ర పంచాయతీ కమిటీ సభ్యులకు నిజాం సైన్యాల రాకడ గురించి చెప్పారు. నిజాం సైన్యాలను యూనియన్‌ గ్రామాలలో అదుగుపెట్టనీయరాదని శిక్షణ పొందిన వలంటీల్లే కాకుండా ప్రజలు కూడా గట్టిగా ప్రటిఘటిస్తారని కమిటీ సభ్యులు కలెక్టర్‌కు చెప్పారు.

వెంటనే కలెక్టర్‌ మలయప్పన్‌ ప్రభుత్వానికి ప్రత్యేక సందేశం పంపిస్తూ, నిజాంకు ఇచ్చిన అనుమతిని రద్దు చేయాలని సూచించారు. ఈ విషయమై కేంద్ర పంచాయతీ కమిటీ సమావేశమై తీసుకున్న నిర్ణయం మేరకు చింతలపాడు విశ్వనాథం, మాదిరాజు మాధవరావు, బండి వెంకయ్య, అవ్వా సత్యనారాయణలను మద్రాసు ప్రభుత్వం వద్దకూ, మాదిరాజు సీతారామారావు, మన్నెం కోటయ్యలను కేంద్ర ప్రభుత్వం వద్దకూ రాయబారాలు పంపారు.

ఈలోగా నిజాం ప్రభుత్వంలో జరుగుతున్న అమానుష ఘాతుక కృత్యాలను వివరిస్తూ కృష్ణాజిల్లాలో నిజాం సైన్యాలు ప్రవేశిస్తే ప్రజలు ్రతిఘటిస్తారని పేర్కొంటూ అప్పటి పశ్చిమ కృష్ణా కాం(గైస్‌ అధ్యక్షులు కాకాని వెంకటరత్నం మద్రాను రాష్టం హోంమంత్రి సుబ్బరాయన్‌కూ, కేంద్ర ప్రభుత్వానికీ టెలిగ్రామ్‌లు పంపారు. మద్రాసు వెళ్ళిన ప్రతినిధివర్గం టంగుటూరి ప్రకాశం, అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు, బులుసు సాంబమూర్తులను కలిసి పరిస్థితి వివరించగా, వారు హోమంత్రిని సంప్రదించి నిజాంకు ఇచ్చిన అనుమతి ఉత్తర్వులను రద్దు చేయించారు. ఢిల్లీ వెళ్లిన ప్రతినిధివర్గం మహత్మాగాంధీ, సర్దార్‌ వల్లభాయ్‌ పటేల్‌ను కలిసి తమ తాలూకాకు గల ప్రత్యేకమైన భౌగోళిక, సామాజిక పరిస్థితులను తెలిపి, స్వతంత్ర భారతావనిలో కలుపుకోవాల్సిందిగా కోరారు. నిజాం ప్రభుత్వం నుంచి రాబోయే ప్రమాదాల గురించి వివరించారు. హోమంత్రి వల్లభాయ్‌ పటేల్‌ వీరి జాతీయ భావాలనూ, ధైర్య. సాహసాలనూ కొనియాడి, నిజాం ప్రభుత్వం నుంచి ఏ ఆపదా రాకుండా పరిటాల తాలూకాను కాపాడగలవని హామీ ఇవ్వడంతో రాయబారులు వెనుతిరిగి వచ్చారు. దాదావుగా

సంవత్సరంపాటు పరిటాల తాలూకాలో ప్రజాభిమానానికి అనుగుణంగా చక్కని పరిపాలన అందించారు. వెట్టిచాకిరీ నిర్మూలనకు తీర్మానించి గట్టిగా అమలు జరిపారు. మత్తు పానీయాలు నిషేధించారు. నల్లబజారు వ్యాపారంపై నిఘాపెట్టి, పట్టుబడిన బ్లాక్‌ మార్కెటీర్లకు జరిమానాలు విధించారు. పాఠశాలలు నడిపించారు. పరిటాల, మల్లవల్లి చెవువులను మరమ్మతులు చేసి, రైతులకు సాగునీరు అందించారు. తాలూకాలో శాంతిభద్రతలు నెలకొల్పి ప్రజల్లో విశ్వాసం కల్గించారు. నియమ నిబంధనలను అతిక్రమించిన ప్రజలకు పంచాయతీ కమిజీ జరిమానాలు విధించేది. సంవత్సరం పరిపాలనలో వీరికి జరిమానాల ద్వారానే మూడువేల రూపాయలకు పైగా ఆదాయం వచ్చింది. అడవిపాట, భూమి శిస్తు, ఇతర వాణిజ్య పన్నుల ద్వారా వచ్చిన ఆదాయంతో ప్రజోపయోగ కార్యక్రమాలను చేపట్టారు. తెలంగాణా కాంగ్రెస్‌ నాయకులు రామానంద తీర్ధ, మాడపాటి రామచంద్రయ్య, జాతీయ నాయకులు జయప్రకాష్‌ నారాయణ్‌ తదితరులు ఇక్కడకు వచ్చి వీరి ఉద్యమానికి మద్ధతు ఇవ్వగా, మాజీ మంత్రి టీ. హయగ్రీవాచారి నెలల తరబడి పరిటాలలోనే కాపురం ఉన్నారు. సెప్టెంబర్‌ 13వ తేదీన హైదరాబాద్‌ సంస్థానంపై సైనిక చర్య జరపగా, నిజాం లొంగిపోవడంతో సంస్థానం కేంద్ర ప్రభుత్వం హస్తగతమయ్యింది. అనంతరం 1949లో ఏడు గ్రామాలతో ఉన్న పరిటాల రాజ్యం భారతదేశంలో విలీనమైంది. తిరుగుబాటు ప్రభుత్వం రద్ధయ్యింది. కేంద్ర పంచాయతీ కమిటీ తన ఏడాది పాలనాకాలంలో చేపట్టిన అన్ని పనులు. అన్ని వ్యయాలను ఆ తరువాత భారత ప్రభుత్వం ఆమోదించింది. తరువాత ఏడాదిపాటు ఈ తాలూకాకు ప్రభుత్వం ప్రత్యేక తహశీల్దారును నియమించింది. తదుపరి ఈ ఏదు (గ్రామాలలో పకృనే వున్న యూనియన్‌ తాలూకాలలో విలీనం చేశారు. పరిటాల తాలూకా కృష్ణాజిల్లాలో విలినం కావడంతో 1950 జనవరి 26వ తేదీన ప్రథమ రిపబ్లిక్‌ దినోత్సవాన్ని స్వేచ్చా వాయువులు పీలుస్తూ ప్రజలు ఘనంగా జరుపుకున్నారు. పరిటాల తిరుగుబాటు ప్రభుత్వం ఏర్పాటుకు నైజాం ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడిన 40 మంది ఉద్యమకారులకు స్వాతంత్ర్య సమరయోధుల కింద 6-4-1986 నుండి నెలకు ఒక్కొక్కరికి రూ.500 పింఛను కేంద్ర ప్రభుత్వం ఇస్తోంది. మరికొందరికి చాలాకాలంవరకూ పింఛను రాలేదు. న

నేనెలా పార్లీలోకొచ్లాను? [యో ర్ట

• మానికొండ బుల్లెమ్మ

(78 సంవత్సరాలనాటి వ్యానమిది. సలేసే టం. 1900వ సంవత్సరంలో జన్మించిన మానికొండ తం! న. బుల్లెమ్మగారు.. తాను కమ్యూనిన్మ పార్టీలోకి | [శే ఎలా వచ్చిందీ వివరిస్తూ 1943లో “ప్రజాశక్తి” ర వార ప్రికకు చెప్పిన అంశాలివి. బల్లెమ్మగారి నా ఇజై +] న్వగ్రామం కృష్ణాజిల్లా గన్నవరం తాలూకా . ౭ ౨౫ . నందమూరు. ఆమె కుమారుడు కామేడ్‌ ఇప . , మానికొండ సుబ్బారావు. ఆనాటికి కృష్ణాజిల్లా ల. గ. . కమ్యూనిస్టు కమిటీలో సభ్యుడు. కోడలుకామేడ్‌ | ....”” టం నూర్యావతి రాష్ట్ర మపాళా ఉద్యమ గో న లో ఆర్గనైజరుగా వనిచేస్తోంది. కృష్ణాజిల్లాలో 1._...2....... టే కీ కమ్యూనిన్స పార్టీ వ్రజాపార్టీగా వృద్ది చెందుళూన్న ఆ రోజుల్లో బుల్లెమ్మగారిని పార్టీ ఎలా ఆకర్షించిందో ఆ వివరాలు పాఠకులను ఉత్తేజపరచగలవనే భావనతో అనాటి ప్రజాశక్తిలో ప్రచురితమైన అంశాలను యథాతథంగా దిగువ ఇస్తున్నాము)

పార్టీ రహస్యంగా పనిచేసే దినాల్లోనే నాకు అసలు పార్టీ అంటే మిక్కుటమైన అభిమానవేర్చడింది. అంతకుముందు 1930 నుంచే కాంగ్రాన్‌ యెడల మంచి అభిమానముండేది. తరువాత కాంగ్రెస్‌ అసెంబ్లీ ఎన్నికలు నన్నుత్సాహపరిచాయి. ఒక సంవత్సరం కాంగ్రెస్‌ సభ్యులుగా స్త్రీలను 80 మందిని మా గ్రామంలో చేర్చించాను.

పార్టీతో నా బిడ్డలకు (కొడుకు, కోడలు) సంబంధం వచ్చేటంత వరకూ నాలో కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 85

ఎక్కువగా ఆధ్యాత్మికతత్వముందేది. అయినా అంతకుముందే 'అమ్మ', 'మాలపల్లి' అనే పుస్తకాలు నన్ను కూడా ఆకర్షించాయి. పార్టీ అంటే మొట్టమొదట ఒక విధమైన సదభిప్రాయం కలగదానికి కారణం ఈ పుస్తకాలే. యుద్ధం ప్రారంభమైన తరువాత కొడుకు, కోడలు పూర్తిగా పార్టీ పని చేయడంలో తిరుగుతూంటే నాకు గర్వంగా ఉండేది. ఇద్దరు కూడా మంచి పనే చేస్తున్నారు కదా అని, రహస్యపు దినాల్లో మా ఇంటికి వచ్చే పార్టీ వర్మర్గందరినీ చూస్తుంటే అందరిలోనూ ఎంతో మంచితనం కనపడేది. ఒకరికంటే ఒకరు గుణవంతులుగా కనపడుతుండేవారు. వాళ్లందరికీ వంట చేసి పెట్టడమంటే ఎంతో సంతోషంగా ఉండేది. దేశం కొరకు వాళ్లు పడుతున్న కష్టాలు చూస్తే 'అమ్మ' పుస్తకం కళ్లకు కట్టినట్లు కన్చడేది. సోషలిస్టు సిద్దాంతాలు నాకర్థం కాకపోయినా నా బిడ్డలు, ఇతర కామ్రేడ్స్‌ చెప్తన్న విషయాలనుబట్టి దేశానికి ఎప్పటికైనా స్వతంత్రం వీళ్లే తీసుకురాగలుగుతారనే విశ్వాసం కలిగింది. దీనికితోడు పార్టీ కార్యక్రమంలో స్రీలకు సంఘాలు పెట్టడం, ్రీల కష్టాలు పోగొట్టుటకు ప్రయత్నాలు జరగడం, సోషలిజం వస్తేనే చివరకు స్రీలకు ముక్తి ఉంటుందనే విశ్వాసం కలగడం జరిగింది. పైగా నాకోడలు మహిళా సంఘంలో బాధ్యతగా పనిచేయడం చూస్తే నాకు సంతోషంగా ఉండేది. నేను కూడా మా గ్రామంలో సభ్యులను చేర్చించడంలో పాల్గొనేదాన్ని మానవసేవ ఈ విధంగానే చేయవచ్చునన్న నమ్మకం కలిగింది. నాబిడ్డలు “ఆస్తినంతా పార్టీకి ఇచ్చివేస్తాము' అని అన్నప్పుడు మొదట్లో భూమిని కోల్పోవడమంటే కొంచెం కష్టం కలిగింది. 'కానీ వాళ్ల త్యాగం చూసి క్రమంగా ఉత్సాహం కలిగింది. అంతచిన్న వయస్సులోనే వాళ్లు దేశం కొరకు త్యాగం చేస్తున్నారు. ధన్యులు.” అనే అభిప్రాయానికి వచ్చాను. వాళ్లిరువురితోపాటు నేను కూడా నా శక్తివంచన లేకుండా పార్టీకి సేవ చేయలేనా? అనే భావం నాలో బలీయంగా ఏర్పడింది. రహస్యపు దినాల్లో 'స్వతంత్ర భారత్‌, తరువాత “ప్రజాశక్తి చదువుటలో (శ్రద్ధ వహించాను. ఈ పత్రిక నాకెన్నో విషయాలు నేర్చుతోంది. మూడు మాసాల నాడు నన్ను కూడా పార్టీలోకి తీసుకున్నారు. మహిళా సంఘాలలో పని చేయాలనే దీక్ష నాలో ద్విగుణీకృతమయింది. మొన్న బెజవాడలో జరిగిన రాష్ట్ర పార్టీ కాన్ఫరెన్సు నన్ను మరింత ఉత్తేజపరిచింది. నేను కూడా నా పూర్తి కాలాన్ని పార్టీ పనిచేయడానికై ప్రతిజ్ఞ తీసుకున్నాను. మహిళా రంగంలో పనిచేస్తూ నా బాధ్యతను నేను నిర్వహిస్తాను. మేము ముగ్గురము (ఆమె, కుమారుడు, కోడలు) పార్టీ మెంబర్లమైనందుకు, ఒకే ఆశయంతో పనిచేస్తున్నందుకు నేనెంతో గర్వపడుతున్నాము. న... 86 యు. రామకృష్ణ

మేము పార్లీలోకి ఎలా వచ్నాము? జో లు

• గుత్తికొండ అచ్చయ్య (స్వాతంథత్య నమరయోధుడైన లా నా? స క ల ఆ గుత్తికొండ అచ్చయ్యగారు కమ్యూనిస్టు పార్టీవెపు (న న మా ఎలా ఆకర్షితుద్దైనదీ వివరినల్హా 1943లో. [సహ ప్రజాశక్తి వారపత్రికలో ప్రచురితమైన అంశాలను. | క ర. దిగువ ఇస్తున్నాము) ర! టి | ర

మొదట గాంధీగారి 1920 | (జ్ఞ ఇ. మ పోరాటం నాలో జాతీయ భావాలు స ల ఫ్‌ మ జో జనింపచేసింది. అప్పట్నించి కాంగ్రెస్‌తో నాకు న | న నళ. సంబంధం కలిగింది. కాం(గైస్‌ వలంటీరుగా స్‌ ల ంన ట్‌ వ: కాంగ్రెస్‌ యిచ్చిన కార్యక్రమాన్ని కొనసాగిస్తూ. || డు స్‌ల్యే వు! వచ్చాను. మ తే ళు.

“1930లో మరలా గాందీగారి. శామమా పాడే సత్యాగ్రహం వచ్చింది. నేను, నా భార్య, కొడుకు, ॥ గ్‌ కోడలు దానిలో పాల్గొని జైలుకువెళ్ళాం. తర్వాత ___గుతికొండ అచ్చయ్య, సితమ్మ నాలో వేదాంతం అన్నా ఆశమాలన్నా, వ్యామోహం కలిగింది. కొన్నాళ్ళు వినయాశ్రమంలో ఉన్నాను. కాని క్రమేపీ నాకు ఆశ్రమ జీవితంమీద, వేదాంతంమీద విముఖత కలిగింది.

“1940 నుండి పార్టీని గూర్చి నాకు తెలుసు. ఆ రహస్య దినాల్లో పార్టీ నాయకులతో నాకు సంబంధం ఏర్పడింది. వారేవిధంగా చిత్తశుద్ధిగల దేశసేవకులో నేను తెలుసుకున్నాను. పార్టీ అంటే నాలో అభిమానం కలిగింది. వ్యక్తి సత్యాగ్రహం దేశ స్వాతంత్ర్యానికి మార్గం కాదని తెలుసుకొన్నాను. కాని 1942 ఆగస్టులో మరలా నాలో ఊగిసలాట బయలుదేరింది. నాయకుల అరెస్టువల్ల దేశంలో బయలుదేరిన ఆవేశ ప్రవాహంలో బడి నేను కూడా కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 87

కొట్టుకుపోయాను. శాసనధిక్కారంచేసి జైలుకు వెళ్ళాలని నిర్ణయించుకొన్నాను. తమ పదవికి రాజీనామా నివ్వవలసిందంటూ కలెక్టర్‌కు ఉత్తరం వ్రాశాను. నన్ను అరెస్టు చేశారు.

“శిక్ష పూర్తి అయి బైటికి వచ్చిన పిమ్మట నాలో నేను ఆలోచించుకోసాగాను. కాంగ్రెస్‌ నాయకత్వం ఏవిధంగా పంచీమాంగదళం చేతుల్లోకి పోతోందో, విధ్వంసకచర్యలు దేశ స్వాతంత్ర్యాన్ని తీసుకురాకపోగా ఫాసిస్టు బానిసలకు ఏవిధంగా తోడద్బడేదీ నేను తెలుసుకొన్నాను. యీ పరిస్థితుల్లో గాంధీ-వైస్రాయి లేఖలు వచ్చి నా కళ్ళు తెరిచాయి. విధ్వంసక చర్యలు కాంగ్రెస్‌ కార్యక్రమం గాదని స్పష్టంగా తెలుసుకొన్నాను.

అప్పటినుండి పార్టీ అంటే అభిమానం. పార్టీ పాలసీలో విశ్వాసం ఎక్కువైనాయి. బెజవాడలో జరిగిన రాష్ట్ర పార్టీ కాన్ఫరెన్స్‌కు హాజరయ్యాను. నాలో పార్టీమీద అభిమానం మరింత బలపడింది. పార్టీఏవిధంగా అభివృద్ధి చెందుతోందో తెలుసుకున్నాను. కొందరు బైటనున్న కాంగ్రెస్‌వాదులు పార్టీకి వ్యతిరేకంగా గావించే ప్రచారంలోని అసత్యాన్ని నేను తెలుసుకొన్నాను.

ముఖ్యంగా పార్టీకి వ్యతిరేకంగా ములుకోల పత్రిక నుపయోగించేవారిపై నాకు అసహ్యం కలిగింది. పార్టీ వ్యతిరేక కరపత్రాలు కూడా చూచాను. కానీ అవన్నీ పార్టీపై నాకు లోగడ గల అభిమానాన్ని మరింత అధికం చేయటం జరిగింది. పార్టీలో చేరాలనే అభిలాష నాకు కలిగింది., అయినా నాకు అందుకు తగిన అర్హతలున్నాయోమో తెల్సుకోవాలని స్టానిక పార్టీ ఆర్గనైజర్‌ని అడిగాను. పార్టీ అంగీకరించినట్లుగా ఆయన తెలియజేశారు.

సెప్టెంబర్‌లో నేను పార్టీలో చేరాను. నా భార్యకూడా నాతోపాటు పార్టీలో చేరుటకు అంగీకరించింది. నేను వృద్ధుడను. ఇతర గ్రామాలకు వెళ్ళే దేహదార్ధ్యం నాకు లేదు. స్టానికంగాశే ఉండి పార్టీ శిక్షణకు లోబడి పార్టీ ఇచ్చిన కార్యక్రమాన్ని ఆచరణలో పెడుతున్నాను. నా భార్య మహిళా సంఘాలలో పనిచేస్తోంది”. (వీరిది కృష్ణాజిల్లాలోని చిన్నకళ్లేపల్లి గ్రామం] న.

తెలంగాణా సాయుధ పోరాట యోధుల రక్షణ కేంద్రంగా బెజవాడ 'ప్రజాశక్తి నగర్‌ చా సస చర వి

నిరంకుశ నైజాం పాలన విముక్తి కోసం సాగిన తెలంగాణా సాయుధ పోరాటానికి బాసటగా నిలిచిన ఘనత విజయవాడలోని 'ప్రజాశక్తి నగర్‌కు ఉంది. అప్పటివరకూ వారపత్రికగా ఉన్న ప్రజాశక్తిని 1945లో దినపత్రికగా తీసుకురావాలని కమ్యూనిస్టు పార్టీ నిర్ణయించింది. మొఘల్‌రాజపురంలో దేశభక్తిగల కాంగ్రెస్‌ కుటుంబానికి చెందిన కాట్రగడ్డ సోదరుల సహాయంతో వారి పొగాకు బ్యారన్లలో ప్రజాశక్తి కార్యాలయం ప్రారంభమైంది. అక్కడే ప్రజలిచ్చిన విరాళాలతో భూమిని కొని పార్టీ (ప్రజాశక్తి నగర్‌ను నిర్మించింది. ప్రజాశక్తి నగర్‌లో ఏర్పాటు చేసిన పూరిపాకల్లోనే పత్రికలోనూ, కమ్యూనిస్టు పార్టీ రాష్ట్ర కేంద్రంలోనూ పనిచేసే వారు కాపురాలుండేవారు. ఆనాడు “ప్రజాశక్తి నగర్‌' కమ్యూనిస్టులకూ, కమ్యూనిస్టు అభిమానులకూ యాత్రాస్థలంగా ఉండేది.

తెలంగాణా ప్రాంతంలో తీవ్ర నిర్బంధాలకు లోనైన కమ్యూనిస్టులు “ప్రజాశక్తి నగర్‌'లో తలదాచుకొనేవారు. అలా తలదాచుకునే నేతలకు మానికొండ బుల్లెమ్మగారు “కమ్యూన్‌” నిర్వహించారు. అంతకుపూర్వం ఈమె జాతీయాభిమాని. నలుగురినీ కూర్చోబెట్టి రాట్నాలు వడకడం వగైరా కార్యక్రమాలు చేసేవారు. ఆమె కొడుకూ, కోడలు (సుబ్బారావు, సూర్యావతి దంపతులు) కారణంగా ఆమె కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలోకి వచ్చారు. ప్రజాశక్తి పత్రికలోనూ, పార్టీ ఆఫీసులోనూ పనిచేసేవారందరూ ఆ “కమ్యూన్‌”లోనే భోజనం చేసేవారు. (గ్రామాల నుంచి పార్టీ పనులపై వచ్చే కామ్రేడ్స్‌ కూడా అక్కడే భోజనం చేసేవారు. 'కమ్యూన్‌'లో భోజనం (పూటకు) అర్ధ రూపాయి. నెలకు 13 రూపాయలు తీసుకునేవారు. సాధారణంగా తల్లులు తమ బిడ్డలను పెద్దపెద్ద ఉద్యోగాలు సంపాదించి ఆర్జనాపరులై ప్రయోజకులు కావాలని ఆశిస్తారు. కానీ మానికొండ బుల్లెమ్మగారు తన ఒక్కగానొక్క కుమారుడు కష్టభూయిష్టమైన కమ్యూనిస్టు కార్యకర్త జీవితాన్ని ఎంచుకున్నందుకు చింతించలేదు. మాక్సింగోర్కీ “అమ్మ” నవల్లో 'నివోల్నాను ఆమె తలపింపచేసింది. “మన బిడ్డలు ప్రపంచంలో ముందడుగు వేస్తున్నారు. ప్రపంచం నలుమూలల్నించీ ఒకే లక్ష్యం దగ్గరకు పిల్లలు చేరుకుంటున్నారు. పవిత్రమైన హృదయం, నిష్మళంకమైన మనసులు కలవాళ్లు అసత్యాన్ని పాదాల కింద తొక్కేస్తూ దుర్మార్గాన్ని ఎదుర్కొంటూ ముందుకు వెళ్తున్నారు. మానవాళి దు:ఖాన్ని అంతం చేయడాని. భూమి మీద దురదృష్టమనేది లేకుండా చేయడానికి నడంకుట్టి ముందుకు సాగుతున్నారు. వాళ్లు తప్పకుండా విజయం సాధిస్తారు. ఒక కొత్త నూర్యుణ్జి కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 89

వెలయిద్ధామనుకున్నారు. తప్పక వెలయిస్తారు” అని 'నివోల్నా' యువకుల గురించి తలపోసినట్లే బుల్లెమ్మగారు ఆనాడు తలపోసిందనిపించింది. కమ్యూన్‌కు వచ్చేవారందరినీ ఆమె తన సొంత బిడ్డల్లా చూసుకున్నారు.

ఆ కమ్యూన్‌లో చంథడ్ర రాజేశ్వరరావు-సావిత్రి దంపతులు, మానికొండ సుబ్బారావు-సూర్యావతి దంపతులు, తాపీ రాజమ్మ అక్కడ ఉండేవారు. 'కమ్యూన్‌'లో కామర్స్‌ అందరూ క్రమశిక్షణ పాటించి ఎవరి పళ్లెం వారు పెట్టుకోవడం, తీసి కడిగి బోర్లించడం పరిపాటిగా ఉండేది. కమ్యూన్‌లో క్రమశిక్షణ ఎలా ఉండేదో ఈ ఉదాహరణ చాలు. నైజాం వ్యతిరేక పోరాటం గురించి ఆంధ్రలో ప్రచారం చేయడానికి వచ్చిన మల్లు స్వరాజ్యం... బుల్లెమ్మగారు నిర్వహించిన కమ్యూన్‌లో ఉండాల్సిన పరిస్థితి తటస్థించింది. తెల్లవారుజామున నాలుగు గంటలకే లేచి అంట్లు తోమడంతోసహా కమ్యూన్‌లోని అన్ని పనుల్లో బుల్లెమ్మగారికి సూర్యావతి, సుబ్బారావు దంపతులు కూడా సాయపడుతుండేవారు.

అంతకుముందు మహిళా క్లాసుల్లో సూర్యావతిగారి ఉపన్యాసం విని, ఇప్పుడు కమ్యూన్‌లో వారి పని చూసిన తరువాత తానెంతగానో ప్రభావితురాలినైనట్లు మల్లు స్వరాజ్యం ఓ సందర్భంలో అన్నారు. కమ్యూన్‌లో ఉన్న తాను కూడా ఓ రోజు అంట్లు తోమానవీ, వాటిని పరిశీలించిన సూర్యావతి “నీ పని బాగాలేదు. పైపైన చేశావు. ఈ పని విధానం ఇంతవరకే పరిమితం కాదు. నీకు సంఘ కార్యక్రమాలు కూడా ఇలాగే పైపైన చేసే అలవాటు వస్తుంది జాగ్రత్త” అంటూ హెచ్చరించి మళ్లీ పాత్రలు తోమించారనీ మల్లు స్వరాజ్యం ఓ

| పుస్తకంలో రాశారు. మానికొండ బుల్లెమ్మగారు ఆ “కమ్యూన్‌'ను ఎంత సమర్థవంతంగా నడిపిందో ఆ తరంలో బతికి ఉన్నవాళ్లు ఈనాటికీ స్మరించుకుంటూనే ఉంటారు.

మద్రాసు ప్రభుత్వం ఆంధ్రలో కమ్యూనిస్టు పార్టీని నిషేధించిన రోజునే (1948. జనవరి 31న) ప్రజాశక్తి కార్యాలయంపై కూడా పోలీసులు దాడి చేశారు. పార్లీ రాష్ట కార్యాలయం, కృష్ణాజిల్లా కమిటీ కార్యాలయం, సిటీ కమిటీ కార్యాలయాలపై కూడా దాడులు చేశారు. అనేకమంది ప్రముఖ కమ్యూనిస్టులు, వారి సానుభూతిపరుల ఇళ్లపై కూడా దాడి చేశారు. పెద్ద ఎత్తున అరెస్టులు చేశారు. పార్టీ రాష్ట్ర మహాసభ అనంతరం రాష్ట్ర కమిటీ విసృత సమావేశం అప్పుడు విజయవాడలోనే జరుగుతోంది. అంధ్ర కమ్యూనిస్టు నాయకత్వం మొత్తాన్ని నిర్బంధంలోకి తీసుకోవచ్చని ప్రభుత్వం ఆశించింది. ఆకస్మికంగా దాడి జరిపినప్పట్‌కీ ఆ లక్ష్యం నెరవేరలేదు. నాయకులంతా అజ్ఞాతవాసానికి వెళ్లిపోయారు. అయితే ప్రజాశక్తి పత్రిక ప్రచురణ మాత్రం నిలిచిపోయింది. న న్‌

బుల్నెమ్మగారు కూడా నిర్బంధానికి గురయ్యారు. 1948 ఏప్రిల్‌ నెలలో విజయవాడలో ఆంధ్రరాష్ట్ర మహిళా మహాసభ జరుపుకోవడానికి మహిళా నంుం నిర్ణయించింది. అన్ని ఏర్పాట్లూ పూర్తయ్యాక మహాసభను కాంగ్రెస్‌ మంత్రివర్గం నిషేధించింది. అయినా ప్రభుత్వ నిరంకుశ చర్యకు వ్యతిరేకంగా విజయవాడలో పెద అసమతి ప్రదర్వనను సంఘం ఆర్గనైజ్‌ చేసింది. వేల మంది స్తు, అరెస్టులకూ, లారీఛార్టీలకూ అన్నిటికీ సిద్లపడి శరీరం కాలి స్పృహతప్పి పడిపోయ ద కనకదద నే జ్‌ ర్థమైగించారు. వ స ఆమె. ఏ మాత్రం భయపరలి లూ అనెకసార్లు జైలు పాలయినప్పటి నన న 90 యు. రామకృష్ణ

వ జ్‌ అమానుషానికి పెట్టింది పెరు

అలి అష ఆల బలి పళినియప్పన్‌ బెజవాడ పోలీసు క్యాంపు

తెలంగాణా సాయుధ పోరాటానికి తోడ్పడుతున్నారనే నెపంతో కమ్యూనిస్టులను అణచివేయడానికి ఆనాటి యూనియన్‌ కాంగైస్‌ ప్రభుత్వం కృష్ణా జిల్లాలో దించిన మలబారు పోలీసులు రాక్షసత్వానికీ, పైశాచికానికీ, దారుణ అమానుషాలకు పేరుగాంచారు. పళనియప్పన్‌ మలబారు పోలీసు డిఎస్‌పి. ఇతని కింద వేలాదిమంది పోలీసులుండేవారు. జిల్లాలో ఐదారు చిత్రహింసల క్యాంపులు ఏర్పాటు చేశాడు.

బెజవాడ నడిబొద్దునగల లబ్బీపేట చింతలతోపు ప్రాంతం (ప్రస్తుతం ఉన్న స్వరాజ్య మైదానం, రేడియో స్టేషన్‌ ప్రాంతం)లో ఒకటి, తిరువూరు తాలూకా గంపలగూడెంలో మరొకటి, దివిసీమలోని వెలువోలు ప్రాంతంలో ఇంకొకటి, మరో రెండు మూడుచోట్ల చిత్రహింసల క్యాంపులను ఏర్పాటు చేశారు. భూస్వాములు, కాంగైస్‌ నాయకులు ఇచ్చిన సమాచారం మేరకు, వారు పట్టిఇచ్చిన వారినీ, వివిధ పద్ధతుల్లో అజ్ఞాత కమ్యూనిస్టుల ఆచూకీ తీసి అరెస్టు చేసినవారినీ మలబారు పోలీసులు చిత్రహింసలు పాల్టేసి కాల్చి చంపేవారు.

ఈ చిత్రపొంసలు పెట్టడంలో డిఎస్‌పి పళనియప్పన్‌ మరింత (క్రూరంగా వ్యవహరించేవాడు. కాల్చి చంపని కమ్యూనిస్టు నేతలను ఈ క్యాంపులకు తీసుకువచ్చి చిత్రహింసలు పాల్టేసేవాడు. జిల్లా నడిబొడ్డునున్న ఈ క్యాంపుకు తీసుకురాబడిన కమ్యూనిస్టు నాయకులను రోజుల తరబడి చిత్రవధలకు గురిచేసేవాడు. స్పృహతప్పి మూలుగులతో పడిపోయేవరకూ రోజూ హంటర్లు (రబ్బరు లాఠీలు)తో విపరీతంగా కొట్టేవారు.

రకరకాలుగా చిత్రహింసల పాళ్టేసి వారి నుంచి అజ్ఞాత కమ్యూనిస్టుల సమాచారం తెలుసుకొని వారు రక్షణ పొందుతున్న సమాచారం తెలుసుకొని అరెస్టు చేసి తీసుకువచ్చేవాడు. న ప న కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు - ॥ ర్న

నానా చిత్రహింసలు పెట్టి కాల్చి చంపేవాడు. అయినా నాయకులు నోటి నుంచి పల్లెత్తు మాట కూడా బయటకు వచ్చేది కాదు. నాయకులను క్యాంపుల్లో ఎక్కువగా చిత్రహింసలు పెట్టేవారు. వారిని కాల్చి చంపడం మాత్రం బయటే చేసేవారు. కొండలు, గుట్టలు, అటవీ ప్రాంతాలు, పొలాల్లో కాల్చి చంపేవారు. లబ్బీపేటలోని చింతలతోపులో ఉన్న మలబారు పోలీసు హట్స్‌ (గుడారాలు)లో వేర్వేరుగా చేతులూ, కాళ్లూ కట్టివేసి ఉంచేవారు. వారిని ముప్పతిప్పలు పెట్టే నాయకులను తల కిందకీ, కాళ్లు పైకి పెట్టి వేలాడదీసేవారు.

అంతేకాదు నూనెలో ముంచిన పేము బెత్తాలతో చర్మం ఊడి వచ్చేలా కొట్టేవారు. ఆ ఊడి వచ్చిన చర్మంపై కారం అద్దేవారు. చేతి వేళ్లకు ఉండే గోళ్ల అడుగు భాగాన గుండు సూదులు గుచ్చి చిత్రహింసలు పాొట్టేసేవారు. నాయకులకు పైజామాలు తొడిగి అందులో తొండలను వదిలి పాదాల వద్ద పైజామాను కాళ్లతో కట్టివేసేవారు. తొండలు దారిలేక అవి పైజామా లోపల తిరుగాడుతుండటం ఆ నేతలకు నరకప్రాయంగా ఉండేది. ఈ చిత్రహింసలన్నీ ఎందుకు? అజ్ఞాత కమ్యూనిస్టు నాయకుల ఆచూకీ తెలుసుకొని వారిని మట్టుబెట్టేందుకు ఇలా చేసేవారు. ఎన్ని చిత్రహింసలైనా భరించేవారుకానీ, తమ తోటి సహచరుల గురించి పల్లెత్తు మాట బయటకు చెప్పేవారు కాదు.

ఈ విధంగా బెజవాడ క్యాంపులో ఆనాడు చిత్రహింసలు పాలయిన నేతలెందరో ఉన్నారు. మహిళా నేతలనూ, వారి పసిబిడ్డలను కూడా ఈ కేంద్రానికి తెచ్చేవారు. మంచికంటి రామకిషన్‌రావు, అట్లూరి శ్రీమన్నారాయణ, కొండ్రగుంట వెంకటేశ్వర్ను వంటి నాయకులనేకమంది ఈ క్యాంపులో చిత్రహింసలకు గురిచేయబిడ్డారు.

దిగంబరులను చేసి.. ఆ అ గాంధీజీ విగ్రహం ముందు ప్రణమిల్లచేసి.. ళ్‌ ప్‌ శి వ హ్‌ పోల్‌ వ. - . నాటిమలబారు పోలీసులు సు నా సి గ ప మ. శ పాల్పడింది న | తగా యలమగర్రులోని |. స హైస్కూలులో ఈ గాంధీ న ల. 8 బా! క ఖల విగ్రహం వద్దనే... నీనా వం సీ క ఓక” క క. ర. న య న. పకక కాయ. 0 రూ వరా ఆం “జాతిపిత మహాత్మాగాంధీ హత్య గావించబిడి అప్పటికి ఏణ్జర్థమైంది. దేశ స్వాతంత్ర్య సముపార్దనకు నేతృత్వం వహించిన 'మహాత్మునిగా స్కృతిపథంలో నింపుకునేందుకు ఆ గ్రామం నడిబొడ్డున ఆయన విగ్రహాన్ని ఏర్పాటు చేసుకున్నారా ఊరి ప్రజలు. ఆ గాంధీ విగ్రహం ముందు జరిగిన ఘోరం... నోటితో చెప్పలేని... పత్రికలు రాయలేని... అనాగరికమో... దారుణమో... కిరాతకమో... అదేదో... పాఠక మహాశయులే నిర్ణయించాలి. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 93

అననా భట. నే ళ్‌ 1 న్‌ మలు వళి శన క | ల్‌ మ్‌

క గ్‌ా న - | ళ్‌ ో గ

“౮ర గి ర్‌ కాటూరులో ప్రజలపై మలబారు పోలీసుల చింత బరికెల ప్రయోగం (ఊహాచిత్రం) అది బట్టి విగ్రహం కాబట్టి సరిపోయింది. ఆ మహాత్ముడే బతికుంటే... ఆ దృశ్యం తాను చూడకపోయినా, కనీసం వినివుంటే చాలు... విచలితుదై... 'హీ రామ్‌” అంటూ... ఆత్మహత్య చేసుకునేవాడని ఇప్పటి స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు చెపుతుంటారు. స్వాతంత్ర్యం రాకపూర్వం బ్రిటీష్‌ సామ్రాజ్యవాదులు భారతీయులను పెట్టిన చిత్రహింసలు, జలియన్‌వాలాబాగ్‌ వంటి దురంతాలు ప్రపంచాన్నే కుదిపివేశాయి. అయితే స్వాతంత్ర్యానంతరం అధికారంలోకి వచ్చిన మన భారత నేతల ఏలుబడిలో జరిగిన ఘోరాల కూడా తక్కువేమీ కాదు. వీరి ఘోరాలు కొన్ని ప్రపంచాన్ని కుదిపివేసినవీ ఉన్నాయి. జుగుష్పాకరమైన.. అత్యంత హేయమైన... కొన్ని సంఘటనలు వెలుగుచూడనివీ ఉన్నాయి. ఈ ఘోర సంఘటన ఈ కోవలోదే...

1949వ సంవత్సరం జులై 15వ తేదీన ఆంధ్రలోని అనేక పత్రికలతోపాటు ముఖ్యంగా “ఆంధ్రప్రభి ఈ ఘోరాన్ని... అత్యంత నీచమైన ఆ కిరాతకాన్ని.. లోకానికి వెల్లడించింది.

ఆ ఘోరం... జరిగింది. ఏ మోసగాళ్ల మీదో... దుర్మార్గుల మీదో కాదు... దేశ ర్రోహులమీద అంతకంటే కాదు... కనీసం దేశమంటే ఏమిటో కూడా తెలియని అమాయకుల మీద... సామాన్య జనం మీద జరిగిన దురంతమది.

• గయ ౫

“యలమ;కరు”

కృష్ణాజిల్లా పూర్వపు గుడివాడ తాలూకా (ప్రస్తుతం పెదపారుపూడి మండలం)లో ఉన్న ఊరది.

1949వ సంవత్సరం జులై 14వ తేదీ...

అప్పుడే తెలతెలవారుతున్న సమయం...

సుమారు 200 మంది మలబార్‌ స్పెషల్‌ పోలీసులు ఊరు బయటే వాహనాల్లోంచి బిలబిలా దిగారు.

ఆ నీరవ నిశ్శబ్దంలో టకటక బూట్ల చప్పుడు...

భుజాలకు తగిలించుకున్న తుపాకులను చేతిలోకి తీసుకొని... ఊరు చుట్టూ వలయాకారంగా నిలబడ్డారు మలబారు పోలీసులు.

వారంతా (గామంకేని వారా తుపాకులు ఎక్కుపెట్టారు. న

మెల్లవెల్లగా చీకటి తెరలు త విడిపోతుందడడంతో (గ్రామస్తులు లేచి | లిక లం ఒక్కక్కరే కాలకృత్యాలు తీర్చుకోవడం మముస్యూ బ్లా (| =. కోసం గ్రామం వెలుపలికి వస్తున్నారు. | న్‌ కో [1 1.

అలా వస్తున్న జనం, అల్లంత | ష్మిషిషకన ౫ కా వ దూరంలో (గ్రామంవైవు తుపాకులు వ. ష్‌ -| నన చసు పం నం ఎక్కుపెట్టి నిల్చున్న పోలీసులను చూశారు. న్‌ ప / వ్‌ వ |

భయంవేని కొంతమంది ల నాల్‌ ఓ టే (గ్రామంలోకి పరుగెత్తారు. క; తడమ ము!” ల్‌

తామేం తప్పు చేయలేదు కదా, న్‌ ననా గ. |

న.

పోలీసులు ఎవరికోసమో వచ్చి ఉంటారని ఇహ. . ణా వ! భావించి నాలుగడుగులు ముందుకు వేసిన కక: భక వారిని... తుపాకుల మడమలతో కొట్టి [ యాల చకక

కొత్తబట్టలు వేసుకొని, పిల్లా ఈ గ న ం పాపలతో పొరుగూరికి బయలుదేరిన | కొటూరులో దుర్మార్గాలకు మౌనసాక్షి కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 05

దంపతుల జంటను కూడా వదిలి పెట్టలేదు. వారికీ తప్పలేదు తుపాకీ మడమ దెబ్బలు. ఆ దంపతులు చెరో బిడ్డను చంకన వేసుకొని ఊళ్లోకి పరుగెత్తారు. మేకలనూ, గొర్రిలను పొలాలకు తోలుకుపోతున్న వాళ్లనూ, కిరాణా సరుకులు కొనుగోలు చేయడానికి గుడివాడ బయలుదేరిన చిన్న వ్యాపారులనూ, (గ్రామం వెలుపలకు ఎవరొస్తే వారినల్లా తుపాకీ మడమలతో పొడిచి మరీ ఊళ్లోకి పరుగెత్తించారు. ఊరికి వెలుపల వలయాకారంగా నిల్చున్న ఆ మలబారు పోలీసు మూక ఇక ఊళ్లోకి బయలుదేరేందుకు కదిలింది. గ్రామ మునసబు వారిని సాదరంగా ఊళ్లోకి తోడ్కొని వెళ్లాడు. స్త్రీ పురుష వయో భేదం లేకుండా అందరూ (గ్రామ హైస్కూలు ఆవరణలోకి చేరుకోవాలని క్షణాలమీద హుకుం వెళ్లింది. అప్పటిదాకా గ్రామంలోకి వచ్చిన పోలీసుల సంగతి తెలియని స్థానికులు... ఎందుకు వారితో తంటా అని భావించి గుంపులు గుంపులుగా హైస్కూలు వైపు వెళ్తున్నారు. అక్కడికి వెళ్లడానికి తటపటాయిస్తున్న మహిళలను మునసబు మనుషులు బండబూతులు తిడుతూ హైస్కూలు వైపు లాక్కెళ్లారు. నాలుగు వందల మంది జనం వరకూ ఆ స్కూలు ఆవరణలో పోగుపద్డారు. సుమారు 200 మంది పోలీసులు తుపాకులను పడవేసి చింత బరికెలు పుచ్చుకున్నారు. ఏ వైపుకీ పారిపోవడానికి వీల్లేకుండా పోగుబడిన జనం చుట్లూ వలయాకారంగా ఆన ట్‌ నిల్చున్నారు పోలీసులు. వలయం లోపలున్న జనంపై చింత బరికెల ప్రయోగం మొదలైంది. చిన్న పిల్లలన్న విచక్షణ... మహిళలన్న మర్యాద కూడా లేదు ఆ మలబారు పోలీసు కిరాతకులకు.. చింతబరికెల దెబ్బలకు తాళలేక - అరుస్తున్న జనంపై రెట్టించిన కౌర్యంతో విరుచుకుపడ్డారు. స్ట చిన్న పిల్లల ఏడుపులు... పెద్దల పెడబొ ్ర

• 'బ్బలు... వృద్దుల హాహాకారాలు, మహిళల రోదనలతో ఆ ప్రదేశం అల్లకల్లోలంగా తయారైంది. లం శయ ని మంది జనంలోనూ చింత బరికె వాతలు తేలని వ్యక్తి లేడంటే నళ ల సి శ వృద్ధులు, మహిళలు సొమ్మసిల్లి పడిపోయారు. ఎవరైనా దెబ్బలకు వారిని విడికి దెబ్బ కొట్టారు అలాగని ర హాధేను వెల్లగక్కకుండా మౌనంగా భరించిన |. లు బాగా తగలలేదని కొట్లేవారు. ఆ క స ఏది తోస్తే అదే అమలు చేసేపారు ట్ట ఆ క్షణంలో పోలీసులకు ఏది తోస్తే న. 86 యు, రామకృష్ణ

పోలీసులు చింత బరికెలను కాసేపు పక్కన పెట్టారు.

పురుషులను వరుసగా నిలబెట్టారు.

ఒక్కొక్కరివీ బట్టలు బలవంతంగా ఊడపీకారు. దానికి అభ్యంతరం తెలిపిన ఒక్కో (గ్రామస్తుడినీ చింత బరికెలతో ఒళ్లంతా హూనం చేశారు.

మహిళల ముందే తమను దిగంబరులను చేయడాన్ని భరించలేక... చేతులతో మొహం కప్పుకొని ఏడ్చినా వారి రోదన అరణ్యరోదనే అయ్యింది.

ఆ సమయంలో గ్రామస్తులు నిస్సహాయులు.

ఆ తరువాత వారిని గ్రామ వీధులలో ఊరేగించారు.

కొందరు తమ చేతులతో సిగ్గు దాచుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తే. వారిని మరలా కొట్లారు.

ట్‌

అలా దిగంబరులందరినీ హైస్కూలు ఆవరణలోని గాంధీ విగ్రహం వద్దకు చేర్చారు.

గాంధీ విగ్రహం ముందు వారిని సాంష్టాంగ (ప్రణమిల్లచేసి) పడవేసి మరోసారి చింత బరికెలతో కొట్టారు. "

ఇది జరిగిన తరువాతైనా వారి బట్టలు వారికివ్వలేదు. దిగంబరంగానే మహిళలకు కనిపించి బట్టలు వేసుకొని రమ్మన్నారు.

దారుణమైన ఈ అవమానానికీ దెబ్బలకూ గురైన వారంతా వయోభేదానికీ... కులమతాలకూ.. పేద, ధనిక తారతమ్యాలకూ అతీతులు.

మళ్లీ వారందరినీ హరిజన కాలనీలోని మైదానంలోకి తీసుకువెళ్లారు. అక్కడ స్త్రీలను వరుసగా నిలబెట్టారు.

పురుషులందరినీ మహిళల వద్దకు వెళ్లి ఎవరి భార్యను వారు తీసుకురమ్మన్నారు.

ఓ 16 సంవత్సరాల వయస్సున్న తన భార్యను వివస్తను చేయవలసిందిగా ఒక యువకుడిని ఆజ్ఞాపించారు.

అందుకా యువకుడు నిరాకరించాడు.

ఇక ఆ యువతినే వివస్త్రను కావలసిందిగా పోలీసులు కోరారు.

అందుకామె నిరాకరించింది.

“మీరు నన్ను చంపితే చంపవచ్చు. నన్ను నేను మాత్రం నీచపరచుకోను” అని ఆమె బదులిచ్చింది. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 97

దీనితో ఒక పోలీసు ఆమెను వివస్త్రను గావించబోయాడు. అది చిక్కులకు దారితీస్తుందని హెచ్చరించి (గ్రామ మునసబు ఆ దుశ్చర్యను నివారించాడు. ఆ తర్వాత స్త్రీలను మరలా చింతబరికెలతో కొట్టి ఇళ్లకు పంపించారు. ఇక చివరిలో కాంగ్రెస్‌కి-జై అనడానికి నిరాకరించిన వృద్ధ వ్యవసాయ కార్మిక నాయకుడోదావీదును చావ మోదారు. ఆయన తాను స్పృహ కోల్పోయేవరకూ *కమ్యూనిస్థ పార్టీకి - జై అని నినదిస్తూనే ఉన్నాడు. లెక్కలేనన్ని లాఠీ దెబ్బలు కొట్టి ఆయనను పడగొట్టారు. ఆయనను అరెస్టుచేసి బెయిల్‌పై విడుదల చేశారు. మరొక్షసారి ఇంకొక దాడిలో ఆయనను పట్టకొని కొట్టి మరణించాడనుకొని వదిలేశారు. అయితే ఆయన ప్రాణాలు కోల్పోలేదు. ఎర్రజెండాను తన దగ్గరకు తెప్పించుకొని ఆ వీరుడు దానికి వందనం చేశాడు. ఇది జరిగిన రెండు రోజుల తరువాత 1949 జులై 16వ తేదీన యలమగర్రుకు కొద్ది మైళ్లదూరంలో ఉన్న పెద్ద (గ్రామమైన కాటూరుపై కూడా పైవిధంగానే దాడి చేశారు. ఇదె విధమైన ఘోరకృత్యానికి పాల్పడ్డారు. సుమారు 200 మంది ప్రజలను ఒకచోట పోగుచేసి చింతబిరికెలతో కొట్టడం ప్రాంరంభించారు. కాసేపయ్యాక ప్తీ, పురుషులందరినీ వివస్తులు క్రావలసిందిగా కోరారు. మహిళల నుంచి తీవ్ర వ్యతిరేకత రావడంతోనూ, అది చిక్కులకు దారితీస్తుందని ఊళ్లో కాంగ్రెస్‌ తొత్తులుగా ఉన్నవాళ్లు పోలీసులకు చెప్పడంతోనూ అక్కడున్న 200 మంది పురుషులనూ వివస్తులను చేశారు. వారందరినీ అలాగే దిశమొలలళో గ్రామంలో ఊరేగించి, చివరికి గ్రామం మలుపువద్దగల గాంధీజీ విగ్రహం చుట్టూ ప్రదక్షిణ చేయించారు. అలా చేయనిరాకరించినవారిని చింతబరికెలతో బాదారు. ఈ దురంతంో యావత్‌ గ్రామం కన్నీరు పెట్టింది. (గ్రామంలో ఆ రోజు పొయ్యి వెలిగించిన కుటుంబం లేదు. గ్రామంలో ఉన్నత వ్యక్తిగా అందరూ గౌరవించబడే నాగళ్ల వెంకటనారాయణను సైతం బట్టలూడదీసిన పైశాచికాన్ని ప్రజలు జీర్ణించుకోలేకపోయారు. అప్పటికే 65 వక వయస్సున్న వెలగా లక్ష్మయ్య తాను బట్టలూడదీసేదిలేదనీ, కాల్చి చంపుకోండనడంతో.. పోలీసులు లక్ష్మయ్యను ఏమీ చేయలేకపోయారు. ఏం తప్పు చేశారని ఆ గ్రామస్తులకీ శిక్ష! భూమికోసం... భుక్తికోసం.. బానిసత్వ విముక్తికోసం.. కమ్యూనిస్టుపార్టీ ఆధ్వర్యంలో అనాడు "నైజాం సంస్థానం'లో తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ గెరిల్లా పోరాటం జరుగుతోందు సె నైజాం రజాకారు మూకలు, వారికి తోడుగా వచ్చిన ఇండియన్‌ యూనియన్‌ సైన్యాలు (గ్రామాలపై బడి దొరికిన కమ్యూనిస్టులను దొరికినట్లు కాల్చి చంపుతున్నారు. తేసూ న యుధ గెరిల్లా దళాలు అజ్ఞాతంలో ఉంటూ మెరుపు దాడులు వా దొరలు, జాగీర్జార్లు, భూస్వాముల నుంచి పేదలను విముక్తి చేస్తున్న రోజులవి. 98 ముక వ

కూడా కమ్యూనిస్టుపార్టీ ప్రభావం అధికంగా ఉండేది.

తెలంగాణా నుంచి ఈ జిల్లాకు వచ్చి అజ్ఞాతవాసంలో ఉంటున్న కమ్యూనిస్టు నాయకులకు ఆశ్రయం ఇస్తున్నారన్న కారణంతోనూ... తెలంగాణా ఉద్యమ ప్రభావంతో అందరూ కమ్యూనిస్టులైపోతున్నారన్న భయంతోనూ... పోలీసులు కృష్ణాజిల్లాలో కూడా కమ్యూనిస్టు నాయకులుగా ఎదిగిన అనేకమందిని పొట్టన పెట్టుకున్నారు.

మరెంతో మంది అజ్ఞాతంలో ఉండి పనిచేస్తున్నారు.

జ జా!

ఆ విధంగా అజ్ఞాతవాసంలో ఉన్న కమ్యూనిస్టు పార్టీ నేతలకు ఆశ్రయమిచ్చి, ఆదరిస్తున్నారన్న కోపంతోనే యలపర్రు, కాటూరు గ్రామాలపై ఆ ఘోర అకృత్యాలకు పాల్పడ్డారు. పోలీసులు ఎన్ని కిరాతకాలకు పాల్పడినా ఆ గ్రామస్తులను ఆనాడు కమ్యూనిస్టుపార్టీ నుంచి. వేరు చేయలేకపోయారు. సిగ్గుమాలిన పోలీసు దురంతాలపై ప్రముఖుల ప్రకటనలు

యలమగ్రు, కాటూరు గ్రామాల్లో జరిపిన పోలీసుల దురంతాలపై 1949 జులై 23వ తేదీనాటి 'ఆంధ్రప్రభి ఆనాటి హరిజనాభివృద్ధి మాజీ మంత్రి, మద్రాసు రాష్ట్ర శాసనసభ్యులు వేముల కూర్మయ్య చేసిన ప్రకటన ఇలా వుంది.

“యలమగర్రు గ్రామంలో సుమారు 400 మంది ప్రజలను దిగంబరులను గావించి గాంధీ మహాత్ముని విగ్రహం ముందు సాష్టాంగపడవేశారు. మహిళలముందే పురుషులను దిగంబరంగా ఊరేగించారు. కొందరు మపొిళలను కూడా వివస్త్రలను చేయడానికి ప్రయత్నించారు. పురుషులతోపాటు మహిళలను కూడా చింతబరికెలతో పదే పదే కొట్టారు. బ్రిటీష్‌ సామ్రాజ్యవాదులు 1919లో పంజాబ్‌లో సాగించిన అత్యాచారాలకంటే ఇవి దారుణంగా ఉన్నాయని అంటున్నారు. పోలీసు దాడులకు గురి చేయబడిన యలమర్రు గ్రామంలో ప్రధానమంత్రి జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ, తెలుగు మంత్రులు పర్యటించి శాంతిని కాపాడతామని, ప్రజల రక్షణకు కృషి చేస్తామని వాగ్ధానం చేయవలసిందిగా కోరుతున్నాను.”

ఆంధ్ర సోషలిస్టు పార్టీ కార్యదర్శి ఎ. చక్రధర్‌ కూడా 1949 జులై 24వ లేదీన ఈ ఘోరకృత్యాన్ని గర్జిస్తూ 'ఆంధ్రప్రభిలో ప్రకటన చేశారు. అనేకమంది శాసనసభ్యులతో సహా ఎంతోమంది కాంగ్రెస్‌ నాయకులు కూడా దురంతాన్ని పత్రికల ద్వారా ఖండించారు.

య. 1949 జులై 25 నాటి ఆంధ్రప్రభ సంపాదకీయం

యలమగ్రు, కాటూరు ఘోర దురంతాలపై ఆనాడు ఆంధ్రలో ప్రముఖ దినపత్రిక “ఆంధ్రప్రభ 1949 జులై 26వ తేదీన సంచికలో రాసిన సంపాదకీయం ఇలా వుంది. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 99

“అనాగరికమైనవి, దారుణమైనవి. నోటితో చెప్పడానికి వీలుకానివి. ఇవి చాలా ఘాటైన పదాలే కావచ్చు. కృష్ణాజిల్లాలో పోలీసుల పాశవిక దాడులను వర్ణించడానికి ఈ మాటలు సైతం చాలవు.

ప్రతి గ్రామం నుండి ఒకే విదమైన విషాదకరమైన, హేయమైన ఉదంతమే. ప్రజలందరినీ ఒక చోటుకు పోగు చేయడం, వారిని విచక్షణారహితంగా కొట్టడం, వారిలో కొంతమందిని వివస్తలను చేయడం, దిగంబరంగానే ప్రజలను ఆ వీధులలో ఊరేగించడం.

ఇలాంటి పనులు కమ్యూనిస్టులను అణచివేయడానికి దోహదపడవు. బిటీష్‌ రాజ్యమే మెరుగని ప్రజలనుకునేటట్లు చేస్తుంది.

కృష్ణాజిల్లాలో కమ్యూనిన్ఫులను అణచడానికి తొము చేసే ప్రయత్నాలలో. పౌరహక్కులను ఉల్లంఘించడమే కాదు, భారత ప్రజలుగా జన్మించినందుకు ప్రజలు సిగ్గుపడవలసిన పరిస్థితి ఏర్పడుతుంది.

ఈ అత్యాచారాలను నిలుపుదల చేయడమేగాక అందుకు బాధ్యులైన అధికారులను శిక్షించాలి.

న్యాయశాఖ మంత్రి మాధవ మీనన్‌ ఈ ఘనటనను కమ్యూనిస్టుల ప్రచారమని తోసిపుచ్చినట్లు మాకు తెలియవచ్చింది. అది సరికాదు. మా కార్యాలయానికీ లేఖలు రాసిన వారంతా కాంగ్రెస్‌ వాదులే, ఆ (గ్రామాలను స్వయంగా సందర్శించి, విచారించి వచ్చిన తరువాతనే వారు రాశారు.

క.

“అదిగదిగో అటు చూడు . ॥ నందాన ॥

కాటూరు, యలమగ్రు ॥ నందాన ॥

ఎంత ఘోరమో చూడ ॥ నందాన ॥

బట్టలిప్పినారు ॥ నందాన ॥

గాంధి బొమ్మ చుట్టూ 1 నందాన ॥

నగ్నంగా తిప్పారు ॥ నందాన 11

ఎంత ఘోరమో చూడు ॥ నందాన ॥ అతా వార ల రు యలమర్రు గ్రామాల్లో జరిగిన అత్యంత హేయమైన.

త్యాచారాల గురించి, ఈనాటికీ చెంచులు పాటలు పాడుతూ యాచకవుతి చేసూ

అప్పుడప్పుడు మనకు తారసపడుతుంటారు. లా న... 100 యు. రామకృష్ణ

కడలూరు జలు కాల్పుల్లో రూ శ నో అనుమర్లపూడి వీరమరణం యు పి శత సాగా ష్‌ శీ ళీలకా 4. / వరుని ట్‌. ముర దశ లా? 0 | చ్‌ | | | ఆ 11 || 5. జ ఖత] యూ అనుమక్తపూడ్‌ కడలూరు జై సుకా హా క డలూరు జైలులో పోలీసు కాల్పులు (ఊహాచిత్రం) సీతారామారావు ఆ ఖైదీలేమీ గూండాలు కాదు... అఘాయిత్యాలు... అత్యాచారాలు చేసినవారు కాదు... దోపిడీలు... దొంగతనాలు చేసి ఎరుగరు... నేరాలకు పాల్పడేవారు అసలే కాదు... ప్రజలను దోచుకునే పాలకులపై కన్నెర్ర చేసినవాళ్లు పాలకులు అనుసరిస్తున్న బానినత్వ... దోపిడీ విధానాలపై సమరశంఖం పూరించిన వారు.... ప్రజలను విముక్తి చేసేందుకు చిత్రహింసలను సైతం భరించేవాళ్లు... లాఠీదెబ్బలు... అరెస్టులు... జైళ్లు. ఉరికంబాలకు కూడా వెరవని వాళ్లు... కానీ అక్కడ బంధితులు... న ంం కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాఢలు క ర కే01 17లా

గాలీ వెలుతురు సోకని గదుల్లో... పదిమంది పట్టేచోట వందమందిని కుక్కిన ఆ గడుల్లో... ప్రత్యక్ష నరకం చవి చూపించే ఆ గదుల్లో... వారు ప్రజల్లో తిరిగితే తమ పునాదులు పెకలించి వేయబడతాయన్న భయం పెట్టకున్న ప్రభుత్వం, వారిని పెడరెక్కలు విరిచికట్టి... నోట్టో గుడ్డలు కుక్కి. బ్లేడ్లతో శరీరంపై గాయాలు చేసి.. వాటిపై కారం అద్ది. మీసాలను పట్టకారుతో లాగిపట్టి. గోళ్ల చిగుళ్లలో గుండుసూదులు గుచ్చినా ఎంతకూ ప్రభుత్వ దారికి రానివాళ్లు. రేపటి ఉజ్వల భవిష్యత్తు కోసం పరితపించే సామాన్యులు... అసమాన్యులై తమ జీవితాలను పోరాటాలకు అంకితం చేసినవాళ్లు... స్వసుఖం ఎరుగనివాళ్లు... సమాజ బాగు తప్ప మరొకటి గుర్తుకురాని వారు... సమసమాజ స్థాపనతోనే తప్ప ప్రజలకు విముక్తి లేదని నమ్మినవాళ్లు... దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా ఎక్కడైనా పోరాటం చేయడానికి ఉన్న అవకాశాలను ఉపయోగించుకొనేవాళ్లు.. ఆఖరికి జైళ్ళలో సైతం పోరాటాలు నడిపినవాళ్లు... య య + 1949 అక్టోబర్‌ 11వ తేదీ... కడలూరు జైలు... సూపరింటెండెంట్‌ థామస్‌ జైల్లో అడుగుపెట్టాడు. వరుసగా నిలబడిన కన్‌విక్టులను (శిక్షపడినవారిని) పరిశీలిస్తూ ముందుకు సాగుతున్నాడు. ఉన్నట్టుండి తన చేతిలో ఉన్న లాఠీతో కన్‌విక్టుల్లో ఒకరి తల పగులగొట్టాడు. ఆ కన్‌విక్ట్‌ తల నుండి రక్తం ధారలై చిమ్మింది. మిగిలిన కన్‌విక్సులంతా జైలు గోడలు ్రతిధ్వనించేలా నినాదాల హోరు... “ఫైర్‌” ఆర్జర్‌ వేశాడు జైలు సూపరింటెండెంట్‌ థామస్‌. ఆ కన్‌విక్టుల్లో కొంతమందిని కాల్చి చంపే పథకంలో భాగంగానే ఒకరి ఈల పగులగొట్టాడు థామస్‌. తల పగులగొట్టడం వల్ల మిగిలిన కన్‌విక్టులందరూ నిరసన వ్యక్తం చేస్తారు. కనుక వారి ఫైరింగ్‌ చేసి ఆ విధంగా తన కక్షను తీర్చుకోవడానికి కొంతమందిని పొట్లన పెట్లుకోవచ్చన్న! ఆ సూపరింటెండెంట్‌ ఎత్తుగడ. బల ౧౬ 102 ారాాాాాాాాాయ రావట

కొద్దినెలల కిందట ఇదే జైలులో ఇలాంటి పద్ధతినే అనుసరిస్తే ఖైదీలు పోలీసులపై తిరగబడ్డారు. వీరోచితంగా పోరాడారు. ఆ కక్ష ఇంకా ఈ సూపరింటెండెంట్‌లో చల్లారలేదు. మరొకసారి వారి పని పట్టాలని నిర్ణయించాడు. దానిలో భాగంగానే ఇప్పటి ఫైరింగ్‌.

ఫైరింగ్‌ ఆర్డర్‌ వేయడంతోనే ఖైదీలంతా నేలపై పడుకున్నారు.

వార్డర్లు విచ్చలవిడిగా ఫైరింగ్‌ చేశారు.

ఇందులో ఒక వార్డర్‌ గురిచూసి తుపాకీ కాల్బగా ఓ యువకుడు నేలకొరిగాడు.

అతడే కృష్ణాజిల్లా రైతుసంఘం నాయకుడు అనుమర్లపూడి సీతారామారావు. కృష్ణాజిల్లా మైలవరం నియోజకవర్గంలోని కోడూరు అతని స్వగ్రామం.

జైల్లో కన్‌విక్సులకు ఇచ్చే రేషన్‌ను వార్దర్లు కాజేయకుండా లెక్కప్రకారం తీసుకునే బాధ్యత అనుమర్లపూడి సీతారామారావు తీసుకోవడం వల్లే ఆయనను కావాలని గురిచూసి కాల్చి చంపారు.

ఇదే ఫైరింగ్‌లో ఖమ్మంజిల్లా మధిర తాలూకాకు చెందిన వేగుంట జోగయ్య కూడా బలయ్యాడు. నేలమీద పడుకున్న ఎం.ఆర్‌. వెంకట్రామన్‌ (తమిళనాడు కమ్యూనిస్టు నాయకులు)ను మెడమీద లాఠీతో కొట్టగా మరునాటికి గాని ఆయనకు స్పృహ రాలేదు.

డాక్టర్‌ చెలికాని రామారావు (1952 తర్వాత తూర్పుగోదావరిజిల్లాలో కమ్యూనిస్టుపార్టీ తరపున ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు) పడిపోయారు.

తప్పుకోవడానికి ప్రయత్నించిన వట్టికొండ నాగేశ్వరరావు, కోగంటి కోటయ్య, యజ్ఞ రామయ్యవంటి అనేకమంది శరీరాల్లోకి తుపాకీ రవ్వలు దూసుకుపోయాయి.

ఈ ఘోరాన్ని సహించలేని కన్‌విక్ట్‌లు జైలులో 21 రోజులపాటు నిరాహారదీక్షలు నిర్వహించారు.

అంతకుముందు కొన్ని నెలలక్రిందట కూడా ఇదే జైలులో ఒక ఫైరింగ్‌ జరిగింది.

ఆ ఫైరింగ్‌లో ఇద్దరు కన్‌విక్టులు నేలకొరిగారు. చాలామంది అంగవైకల్యం చెందారు. జైళ్ల ఇన్‌స్పెక్టర్‌ జనరల్‌ గిల్‌ నాయకత్వాన వందలకొద్దీ సాయుధ దళాలు జైల్లో ప్రవేశించి వందలాది టియర్‌ గ్యాస్‌ బాంబులు వదిలారు. ఆ విషవాయువు ఆధారంగా లారీలతో దాదాపు వందమందిని గాయపరిచారు. కొలికొండ రాఘవయ్య, మరో కన్‌విక్ట్‌ అమరులయ్యారు. అప్పుడు తమ్మారెడ్డి సత్యనారాయణకు మణికట్టులోంచి తుపాకీ గుండు దూసుకుపోయింది. ఖమ్మంజిల్లాకు చెందిన రాయల వీరయ్య బొటనవ్రేలు తుపాకీ గుండుకు ఎగిరిపోయింది. రామకృష్ణ (అనంతపురం) కన్ను ఎగిరిపోయింది. వెన్నం నరసింహారావు (తిరువూరు) చెయ్యి విరిగింది. ఇంకా చాలామంది అంగవైలక్యం చెందారు. దీనికి నిరసనగా కన్‌విక్టులు 28 రోజులు నిరాహారదీక్షలు కొనసాగించారు.

ఆ విధంగా కడలూరు జైలులో రెండు నెలల్లోనే రెండుసార్లు ఫైరింగ్‌ జరిగింది. ఇదే సమయంలో రాయవెల్లూరు, సేలం, విశాఖపట్నం, రాజమండ్రి జైళ్లలో కన్‌విక్టులు అనేక పోరాటాలు, నిరాహారదీక్షలు చేశారు. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 103

వి చావాలి నులానకా పనా దకనానమాల నాననానాననాం నుం మనకా నాాణనా భవా నానా భారా లిగా రనంగకారమా అ ంాలినాంతాళదా నాదా లవ నాలాాునానలనననననననననననానాననందనాని

సేలం జైలులో 22 మంది కన్‌విక్టులను కాల్చిచంపిన ఘోర కలి కూడా జరిగింది య య య

కడలూరు జైలు సూపరింటెండెంట్‌ హచ్చిన్స్‌ ఆంగ్లో ఇండియన్‌. సైన్యం నుణ ఈ ఉద్యోగంలోకి వచ్చాడు. కన్‌విక్టులు కోరిన కోరికల్లో తాను చేయగలిగేవి ఏమైనా ఉం చేసేవాడు. తన పరిధిలోనివి ఏమైనా ఉంటే (ప్రభుత్వం నిర్ణయించాల్సినవి) రాసుకోమనేవావ 1949 ఆగస్టు 11వ తేదీన ఒకరోజు కన్‌విక్టులు లాకప్‌ (స్టైక్‌ చేస్తున్నామని చెప్పడంతో ౪ విషయాన్ని ప్రభుత్వనికి తెలిపాడు. దీనితో జైళ్లశాఖ ఐజి గిల్‌ ఆ మర్నాటి ఉడయచు 3 సాయుధ దళాలతో దండయాత్రకు వచ్చాడు.

వచ్చీ రావడంతోనే జైళ్ళ ఐజి, సూపరింటెండెంట్‌, పోలీసు పటాలం జైలు౯ టియర్‌ గ్యాస్‌ సెల్స్‌తో పాటు కన్‌విక్టులపై రాళ్లు రువ్వారు.

అయితే కన్‌విక్టులు కూడా వీరోచితంగా పోరాడారు. రాళ్లు తీసుకొని పోలీసుల విసిరారు.

పోలీసులు విసిరిన టియర్‌ గ్యాస్‌ జైలు మారుమూలలకూ పాకింది.

దీనినుంచి బయటపడడానికి కన్‌విక్టులు ఉల్లిపాయల వాసన చూసి కం! ఉపశమనం పొందారు.

| ఫైరింగ్‌ సద్దుమణిగింది.

ఐజి గిల్‌ వెళ్లిపోయాక జైలు సూపరింటెండెంట్‌ హచ్చిన్స్‌ ఒంటరిగా జైలు లోపలికి వచ్చాడు.

కన్‌విక్టులు కసితీరా తిట్టారు.

హచ్చిన్స్‌ తొణకలేదు.... బెణకలేదు... “యుద్ధం ముగిసింది. మీరూ సైనికులవః పోరాడారు. ఇప్పుడు మీకేం కావాలో చెప్పండి. నేను చేయగలిగింది చేస్తాను" అన్నా అమరులైన కామేడ్స్‌ను ఎర్రజెండాలతో తీసుకువెళ్లి తామే అంత్యక్రియలు జరిపేందువ అనుమతించాలని కన్‌విక్టులు కోరారు. సూపరింటెండెంట్‌ కార్యాలయంపై త్రివర్ణ పతాక్న్ని కిందకు దించాలని కోరారు. హచ్చిన్స్‌ అలాగే త్రివర్ణ పతాకాన్ని అవనతం చేయించాడు

తర్వాత కన్‌విక్టులందరూ మృతవీరులను స్మశానవాటికకు తీసుకువెళ్లి అంత్యక్రియల నిర్వహించారు. దీనికి అంగీకరించిన జైల్‌ సూపరింటెండెంట్‌ హచ్చిన్స్‌ను ప్రభుత్వం డీప్రమోః చేసి వెంటనే కడలూరు నుండి మరో చోటుకు మార్చేసింది.

అలాగే కన్‌విక్టులు పదముగ్గురిపై కేసులు కూడా పెట్టింది.

ఈ కేసు కోర్టులో విచారణ జరగ్గా వచ్చిన్స్‌ జరిగింది జరిగినట్లే చెప్పాడు.

ఆ తర్వాత హచ్చిన్స్‌ స్థానంలో మాజీ మంత్రి థామస్‌ కొడుకు జూనియర్‌ ధామస్‌ = ఆనాటి హోమంత్రి మాధవమీనన్‌ పంపాడు. న.

101 యు. కావక్షి;

జ భట్లపెనుమర్రు యోధుల రక్తతర్పణం కీ పవ స్ట అవి ( నక్ట ౮ శభ. గట్టాజ్యై లి శు శ థీ దానరినాగదూషణం చలసాని ఇంచనవరావు కృష్ణాజిల్లా భట్లపెనుమర్రు స్వాతంత్రోద్యమంలోనూ,. ఆ తర్వాత భూమి, భుక్తి, విముక్తి కోసం సాగిన ఉద్యమంలోనూ గొప్ప పాత్ర వహంచిన గ్రామం. ఎందరో వివ్లవ వీరులు రక్త తర్పణం చేసిన గ్రామం. అనాదు స్వాతంత్రోద్యమానికి ఊసురులూదుతున్న గ్రామంలోని గ్రంధాలయాన్నీ దాని నిర్వహిస్తున్న దేశభక్తులైన యువకులనూ బటీషు ప్రభుత్వం నానా చిత్రహింసలు పాల్టేస్తే... స్వాతంత్రానంతరం ఏర్పడిన కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం దోపిడీదారుల పక్షం వహించి. భూమి కోసం, భుక్తికోసం, బానిసత్వ విముక్తి కోసం వీరోచితంగా పోరాడిన గ్రామ యువకుల నిండు జీవిశాలను బలితీసుకుంది. ప్రజల్లో సమానత్వ భావాలను పెంపొదిస్తూ, త్యాగమయ జీవితాన్ని గడుపుతున్నగ్రామానికి చెందిన ఏడుగురు యున కమ్యూనిస్టులను కసాయి కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం పొట్టనబెట్టుకుంది. భట్లపెనుమగక్రుకు చెందిన పింగళి వెంకయ్య 1921లో జాతీయ పతాకాన్ని రూపొందించి విజయవాడలో ఇప్పుడున్న విక్టోరియా మ్యూజియంలో జరిగిన అఖిల భారత కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 105

కాంగ్రెస్‌ కమిటీ సమావేశంలో గాంధీజీకి అందజేశారు. 1923 కాలంలోనే ఈ (గ్రామం తీవ్ర బీభత్సాన్ని ఎదుర్కొంది. బ్రిటీషువారి తీవ్ర నిర్బంగ విధానానికి వ్యతిరేకంగా మొక్కవోని సాహసాన్ని ప్రదర్శించిన గ్రామమది. బ్రిటీషు పోలీసు అధికారి దావూద్‌ఖాన్‌ పదేపదే ఈ ఊరిపై విరుచుకుపడేవాడు. ఎందరో యువకులను దేశభక్తులుగా తీర్చిదిద్దుతున్న గ్రామంలోని (గ్రంథాలయంలోని పుస్తకాలనూ, పటాలనూ ధ్వంసం చేయించాడు. ఖద్దరు దుకాణంలో వ(స్తాలను పారవేయించాడు. రాట్నాలనూ, నూలునూ పాడు చేయించాడు. ఖద్దరు ధరించినవారు కనబడినా, ఖద్దరు టోపీ కనపడినా లాఠీల రు చూపేవాడు. 1932 జనవరి 20న కూడా ఆ గ్రామంలో మరో బీభత్సం జరిగింది. బ్రిటీషు పోలీసులు (గ్రామంలోని (గ్రంథాలయాన్నీ ఖద్దరు దుకాణాన్ని సోదా చేశారు. భట్లపెనుమగ్రు నుంచి ఐదు మైళ్ల విస్తీర్ణంలో 144వ సెక్షన్‌ విధించారు. మరో నాలుగు రోజుల తర్వాత ఊరిమీద పడి వరుసగా లాఠీఛార్జీ చేశారు. దేవినేని బీమయ్య, కామినేని వెంకటప్పయ్య, కామినేని సత్యనారాయణ, కామినేని వెంకటరత్నం, చలసాని ప్రకాశరావు, చలసాని కుటుంబయ్య మొదలైనవారికి బాగా దెబ్బలు తగిలాయి.

ఫిబ్రవరి 3న గ్రామంలోని గ్రంథాలయాన్ని ఆర్టినెన్సు కింద నోటిఫై చేసి మూసివేశారు. కామినేని వెంకటప్పయ్యకు రెందేళ్ల కఠినశిక్ష వెయ్యి రూపాయల జరిమానా విధించారు. ఫిబ్రవరి 12న వెంకటప్పయ్య ఆస్తిని జప్తు చేశారు. అయితే గ్రామంలోని గ్రంధాలయాన్ని అవనిగడ్డ సబ్‌ మేజిస్టేట్‌ స్వాధీన పరుచుకుని సీలు వేసినప్పటికీ ఈ భవనంపై వలంటీర్లు కాంగ్రెస్‌ జెండా ఎగురవేశారు. ఫిబ్రవరి 15న చలసాని జగన్నాథరావు, అట్లూరి శ్రీరాములు, పోలవరపు సత్యనారాయణలు బందరులో విదేశీ వస్త్ర బహిష్మారం గురించి ప్రబోధిస్తూ ఉండగా... పోలీసులు బెత్తాలతో కొట్టి స్టేషన్‌కు తీసుకుపోయి వదిలేశారు. ఆ తర్వాత కొన్ని రోజులకు చలసాని నారాయణమూర్తిని కూడా ఇలాగే కొట్టి వదిలేశారు.

మార్చి 3న భట్లపెనుమగర్రులో వాలంటీరు శిబిరం ఏర్పరిచి కాంగ్రెస్‌ జెండాలతో అలంకరించారు. వలంటీర్లు అక్కణ్ణుంచి వెళ్లి ఇతర (గ్రామాల్లో కల్లు పాకల వద పికెటింగు చేసేవారు. జాతీయ వారోత్సవాల సందర్భంగా ఏప్రిల్‌ 9న భట్లపెనుమగర్రు నుంచి కాంగ్రెస్‌ జెండాలు పుచ్చుకొని బయలుదేరిన చలసాని జగన్నాథరావు, నారాయణమూర్తి, ప్రకాశరావ. సూరపనేని వీరయ్య, కొల్లి సీతారామయ్య తదితరులనేకమంది (గ్రామాల్లో కాంగ్రెస్‌ జెందాలను ఆవిష్టరిస్తూ జాతీయవాద ప్రణాళిక వివరిస్తూ ముందుకుసాగుతుండగా బ్రిటీషు పోలీసులొచ్చి వరస్ట్టపైసి బందరు న. ఆ తర్వాత వదిలేశారు. 1938లో భట్లపెనుమర్రులో హరిజనులను బపొషం ౦ బయడదాన్ని గ్రామ పెద్దలు కొందరు వ్యతిరేకించారు. హరిజనులను బహిష్మ[ 0చిన పెద్దలకు జవాబుగా కాంగ్రెస్‌ వలంటీర్లు దేవాలయాన్న 106 రాయు. రాడుక్షష్ణ

బహిష్కరించారు. గాంధీ విగ్రహమున్న పందిరినే దేవాలయంగా మార్చారు. ఈ విధంగా ఆనాడు ఆ గ్రామానికి చెందిన అనేకమంది జాతీయవాదులు దేశం సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యం పొందాలని ఆకాంక్షించి అనేక ఉద్యమాలు నిర్వహించారు.

స్వాతంత్రోద్యమం నుంచే వ్రభవించిన అనేకమంది అ తర్వాత కాలంలో కమ్యూనిస్టలుగా మారారు. ఏ బ్రిటీషువారినైతే దేశాన్నుంచి తరిమికొట్టి స్వాతంత్ర్యం సంపాదించారో... ఆ తర్వాత దేశంలో శ్రమజీవులను దోచుకుతింటున్న పెట్టుబడిదారుల, భూస్వాముల ప్రయోజనాలను కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం కాపాడటం వారు ఆ పార్టీ నుంచి వైదొలగడానికి కారణమైంది. నూటికి పదిమందిగా ఉన్న ధనవంతుల పాలన పోవాలనీ, 90 మందిగా ఉన్న కష్టజీవులు, రైతులు, కార్మికులు, ఉద్యోగులు, చేతివృత్తిదార్లు తదితర ప్రజల బాధలు ఈడేర్చి పాలన రావాలనీ కమ్యూనిస్టు పార్టీ నేతృత్వంలోనే అలాంటి ప్రభుత్వ స్థాపన సాధ్యమనీ భావించి అనేక మంది యువకులు ఆ బాటనే నడుస్తూ తమ ప్రాణాలను బలిదానం చేశారు.

భట్లపెనుమగర్రు గ్రామానికి చెందిన కామ్రేడ్‌ చలసాని జగన్నాథరావు గుడివాడలో చదువుకొంటుండగా 1932లో జాతీయోద్యమం పట్ల ఆకర్షితులయ్యారు. స్వగ్రామంలో ఆనేక జాతీయవాద కార్యక్రమాల్లో పాల్గొని జైలుకు వెళ్లారు. రాజమండ్రి, బళ్ళారి జైళ్లలో శిక్ష అనుభవించారు. అక్కడే కాంగ్రెస్‌ సోషలిస్టు పార్టీలో చేరారు. యువజనోద్యమానికి కృషి చేశారు. 1937లో దివితాలూకా యువజన సంఘం మహాసభ జరిపారు. 1939లో పార్టీ దివి తాలూకా కమిటీ సభ్యుడయ్యారు. చల్లపల్లి జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటాలను నడిపారు. 1946లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ జిల్లా కార్యదర్శివర్గసభ్యుడయ్యారు. 1950 నవంబర్‌ 16న ఒరిస్సారాష్టంలోని రాయగడలో అరెస్టు చేసి డిసెంబరు 4న పర్చూరు రాజగోపాలరావు, గుమ్మడి సీతారామయ్య, తొట్టెంపూడి నారాయణరావు, భోగాదుల రామారావుతోపాటు నాగాయితిప్పలో పోలీసులు కాల్చి చంపారు.

ఇదే గ్రామానికి చెందిన కామ్రేడ్‌ చలసాని శ్రీనివాసరావు 1943 వరకూ చల్లపల్లి హైస్కూల్లో చదివారు. కమ్యూనిస్టు పార్టీలోనూ, విద్యార్థి సంఘంలోనూ పనిచేస్తున్నాడనే నెపంతో హైస్కూలులో ప్రవేశం ఇవ్వకపోతే మిలటరీలో చేరారు. మిలటరీ నుంచి తిరిగి వచ్చి విద్యార్ధి ఉద్యమ నిర్మాణానికి కృషి చేశారు. 1946లో డిటెన్షన్‌ పద్ధతికి వ్యతిరేకంగా చల్లపల్లి హైస్కూలులో 52 రోజులపాటు సమ్మెను విజయవంతంగా నడిపారు. చల్లపల్లి హైస్కూలులో చదువు పూర్తి చేసుకొని బందరు కళాశాలలో చేరాక జిల్లా, రాష్ట్ర విద్యార్థి ఫెడరేషన్‌ నాయకుడుగా గుర్తింపు పొందారు. ఆంధ్రా విద్యార్ధి ఫ్రాక్షన్‌ కమిటీ సభ్యులుగా కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 107

ఉన్నారు. విద్యార్థి యువజన సంఘాలపై ప్రభుత్వం నిర్బంధం విధించాక పార్టీ నిర్మాణ కార్యకలాపాల్లో నిమగ్నమయ్యారు. 1948లో అరెస్టు చేసి కాల్చి చంపారు.

భట్లపెనుమగర్రులోనే 1922 మే 6న ఓ పేద రైతు కుటుంబంలో జన్మించిన కామ్రేడ్‌ దాసరి నాగభూషణం 1942 నుంచీ కమ్యూనిస్టు పార్టీ అభిమానిగా ఉంటూ 1943ల పార్టీ సభ్యులయ్యారు. తాలూకా యువజన సంఘం కార్యవర్గసభ్యులుగానూ, తాలూక వ్యవసాయ కార్మిక సంఘం కార్యవర్గ సభ్యునిగానూ పనిచేశారు. తనకు ఉన్న కొద్దిపాటి భూమిని అమ్మి పార్టీకి విరాళంగా ఇచ్చారు. 1948లో పార్టీ నాయకులకు ఆశ్రయం ఇచ్చారని కేసులు పెట్టి భార్య సూర్యావతమ్మనూ, ఆయననూ అరెస్టు చేశారు. అయితే నాయకులకు ఆశ్రయం ఇచ్చిందనే విషయం రుజువు కాకపోవడంతో ఆమెను వదిలివేశారు. కా! నాగభూషణాన్ని రాజమండ్రి జైలుకు పంపారు. 1949లో అజ్ఞాత జీవితం గడుపుతుండగా తెనాలి తొలూకా ఎల్లమాడలో అరెస్టు చేసి నెల రోజులపాటు తీవ్ర చిత్రహింసలకు గురిచేశారు. 1950 ఆగస్టు 17న వెలువోలు గ్రామంలో కామ్రేడ్‌ యలమంచిలి వెంకటేశ్వరరావుతోపాట పోలీసులు కాల్చి చంపారు. కామ్రేడ్‌ చలసాని కాంచనరావు చదువుకోసం స్వగ్రాము భట్లపెనుమర్రు నుంచి విజయవాడ వెళ్లారు. అక్కడ విద్యార్థి సంఘాల్లో పనిచేశారు.

1950లో విజయవాడలోని ఎస్‌ఆర్‌ఆర్‌ కళాశాలలో పరీక్ష రాని వస్తున్న కాంచనరావును సిఐడి అధికారి కృష్ణంరాజు అరెస్టు చేశాడు. నిర్జ్ణంధ కాలంలో కమ్యూనిస్థ పార్టీ కార్యకలాపాల్లో కీలకపాత్ర నిర్వహిస్తున్నాడనే ఉద్దేశంతో అరెస్టు చేసి ఆ తర్వా కాన్‌సన్‌ట్రేషన్‌ క్యాంపుకు తీసుకుపోయి తీవ్ర చిత్రహింసలు పెట్టారు. ఎంతగా చిత్రహింసల పెట్టినా పార్టీకి చెందిన రహస్యాలు చెప్పలేదనే కక్షతో క్యాంపులోనే పోలీసులు కాంచనరావుని హత్య చేశారు. 19 ఏళ్ల నూనూగు మీసాల ప్రాయంలోకి వచ్చిన కాంచనరావును పోలీసు ఆ విధంగా బలితీసుకున్నారు.కామేడ్‌ దాసరి నాగేశ్వరరావు యువజన సంఘంలో చే? భట్లపెనుమ(రులో [గ్రంథాలయం స్థాపించడంలో కృషి చేశారు. వయోజన పాఠశాలలన నిర్వహించారు. యువజన, రైతు, ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్నారు. 1948లో రహస్య జీవిత ఆరంభించారు. 1950లో బొంబాయిలో ఉండగా, పోలీసులు పట్టుకొని నైజాం సరిహద్దులపి తీసుకువెళ్లి కాల్చి చంపారు. కామ్రేడ్‌ కీర్తి సుబ్బారావు వ్యవసాయ కూలీ ఉద్యమంలో పనిచేస్తు భూస్వాముల కన్నెరకు గురై రెండుసార్లు అరెస్టు కాబడ్డారు. పోలీసుల చిత్రహింసలవ గురయ్యారు. వారి కిరాతక దెబ్బలకు మరణించారు. 1948లో పోలీసు దాడులు ఆరంభమైన మొదలు కామ్రేడ్‌ చలసాని రత్తయ్య అనేకసార్లు చిత్రహింసలకు గురయ్యారు. చిత్రహింసం కారణంగా ఆరోగ్యం చెడి మరణించారు. ఈ విధంగా భట్ల పెనుమగర్రు గ్రామం అమరవీరుః రక్తతర్చణంతో పునీతమైన (గ్రామంగా చెప్పవచ్చు.

అగ్రనేతల అజ్ఞాత కేంద్రం వీరులపాడు

కూ న్‌ నిజాం సంస్థానంలో 1946 నుంచే రైతాంగ నారావారి పోరాటాలు (ప్రారంభమయ్యాయి. ఆంధ్ర మహాసభ టల =. స. నాయకత్వంలో కొనసాగుతున్న ఆ పోరాటాన్ని స్టేట్‌ జోజో మ నాత్మ కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఉధృతం చేసింది. కాశింరజ్వీ [క్ష్‌ ఎం త్‌ే నాయకత్వంలో రజాకారు మూకలు (ప్రజలను ల్‌. వశీ భ్‌ / కూరంగా అణచివేన్తున్న కాలమది. నైైజాంకు వ. ఇంటో 2 వ్యతిరేకంగా కమ్యూనిస్టు పార్టీ నేతృత్వంలో రైతాంగ [గ గొ. తం పోరాటం ప్రారంభమైంది. ఆ పోరాటం తెలంగాణాలో [శ లు ప్రజాభిమానం పొంది విస్తృతమైంది. ఆ సమయంలో న్యా టు ( తెలంగాణాకు నరివాద్వలో ఉన్న (గ్రామమైన . ప కృష్ణాజిల్లాలోని వీరులపాడు తెలంగాణా కమ్యూనిస్టు " సే నేతలకూ, ముఖ్య కార్యకర్తలకు రక్షణ స్టావరమైంది. . . తెలంగాణాలోని కమ్యూనిన్హ పార్టీ కార్యకర్తల స కుటుంబాలు కొన్ని బంధుత్వం రీత్యా, మిత్రత్వం రీత్యా (ఆనాటి అజ్ఞాత నేతలకు కొరియర్‌గా తెలంగాణా వదిలివచ్చి వీరులపాడుతో మకాం, పనిచేసిన వట్టికొండ భద్రయ్య ఏర్పాటు చేసుకున్నాయి. సాయుధ పోరాట కాలంలో కమ్యూనిస్టు నేతలు తరచూ వీరులపాడులో సమావేశం

జరుపుతుండేవారని పాటిబండ్ల వెంకటపతిరాయలు తాను రాసిన “చరిత్రగతిలో చైతన్య వాహని

• వీరులపాడు' అనే పుస్తకంలో పేర్కొన్నారు. ఈ సమావేశాలకు పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య, చండ్ర రాజేశ్వరరావు, బద్దం ఎల్లారెడ్డి, ముగ్భుం మొహియిద్దీన్‌, రావి నారాయణరెడ్డి, రాజబహదూర్‌ గౌర్‌, దేవులపల్లి వెంకటేశ్వరరావు, చిర్రావూరి లక్ష్మీనరసయ్య, నండూరి ప్రసాదరావు వంటి నేతలు హోజరయ్యేవారు. వారికి రక్షణగా (గ్రామం అహర్నిశలూ నిలిచిఉండేది. ముగ్జుం మొహియిద్దీన్‌ రావి నారాయణరెడ్డి వీరులపాడులోని వట్టికొండ భద్రయ్య ఇంట్లో ఆశ్రయం పొందారు. భద్రయ్య పార్టీ నేతలకు కొరియర్‌గా పనిచేశారు. అంతకుముందే వీరులపాడులో పార్టీ కార్యకర్తలుగా తయారైన పాటిబండ్ల జానకిరామయ్య, పాటిబండ్ల కోదండరామయ్య, బుగ్గినేని భానుప్రసాదు, వాసిరెడ్డి భాస్కరరావు, వాసిరెడ్డి రామారావు, వాసిరెడ్డి సీతారామయ్య మరికొందరు అజ్ఞాతవాసానికి వెళ్లిపోయారు. వీరిలో మొదటి ముగ్గురు ఒక విద్రోహి కారణంగా అరెస్టు కాబడి కడలూరు సెంట్రల్‌ జైలుకు డిటెన్యూలుగా పంపబడ్డారు. పాటిబండ్ల జానకిరామయ్య దాదాపు మూడేళ్లు కడలూరు జైలులో కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 109

ఉన్నారు. అంతకుపూర్వం పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య వీరింట్లో కొంతకాలం ఆజ్ఞాత జీవితం గడిపారు. ఇంకా అనేకమంది పార్టీ నాయకులు ఈ (గ్రామంలో రహస్య జీవితం గడుపుతూ పార్టీ కార్యకలాపాలు నిర్వహించేవారు. వీరులపాడులో ఆశ్రయం పొందిన కమ్యూనిస్టు నాయకులకు కొరియర్‌గా పనిచేసిన వట్టికొండ భద్రయ్య ఇప్పటికీ జీవించి ఉన్నారు. ఆ రోజుల్లో ఆయన ప్రాథమిక విద్య కూడా పూర్తిచేయలేదు. మహాబలాధ్యులు. సాము గరిడీలు చేస్తుండేవారు. ఓ రోజు గ్రామంలో అర్ధరాత్రి వేళ దొంగలను ఎంతో సాహసోపేతంగా ఎదుర్కొన్నారు. ఆయన నిరంతరం కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యక్రమాల్లో పాల్గొంటుండేవారు. ముక్త్యాల జమీందారుకు చెందిన జయంతి చెరువులోతట్టు దున్నే సమయంలో ఆయన ్రశంసనీయమైన పాత్ర నిర్వహించారు. పార్టీపై నిషేధం విధించినప్పుడు అజ్ఞాతంగా పనిచేస్తున్న నాయకులకు కొరియర్‌గా ఉన్నారు. తెలంగాణా సాయుధ పోరాట దళాలకు సన్నిహితంగా ఉన్నారు. దళాల్లో గోపయ్య దళంతో ఎక్కువ సంబంధాలున్నాయి. ఆ కాలమంతా ఆయన కొరియర్‌గానే పనిచేశారు. 1964లో పార్టీలో చీలిక అనంతరం మార్శిస్టు పార్టీలో చేరారు. అనేక గ్రామాల్లో ఆయన పార్టీ పక్షాన యువజనులకు సాము గరిడీలు నేర్పారు. ఇప్పుడాయన 96 సంవత్సరాల వయసులో ఉన్నారు. (ఆయన కుమారుడు వట్టికొండ పార్ధసారథి మార్చిస్టు పార్టీ నేతగా ఉన్నారు) ఇదే గ్రామానికి చెందిన వాసిరెడ్డి భాస్కరరావు హిందీ ఉపాధ్యాయుడుగా పనిచేస్తూ రాజీనామా ఇచ్చి 1942లో కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరారు. సుంకర సత్యనారాయణతో కలిసి అనేక రచనలు చేశారు. సుంకర-వాసిరెడ్డి పేర్లతో వెలువడిన 'మాభూమి” “'ముందడుగు'. అపనింద నాటకాలు జగత్ష్మసిద్ధిగాంచాయి. మాభూమి నాటకాన్ని రాష్ట్రంలోని 200 ప్రజానాట్యమండలి శాఖలు వేల ప్రదర్శనలిచ్చాయి. ఆయన తన యావదాస్తినీ పార్టీకి సమర్పించిన త్యాగధనుడు. కొంతకాలం జైలు జీవితం గడిపారు. చాలాకాలం అజాతవాన జీవితం గడిపారు. మా్ఞాతవాస కాలంలో ఆయన 'జనతి, “ప్రజూశక్తి పత్రికల సంపాదకవర్గంలో పనిచేశారు. సుంకరతో కలిసి సినిమా రంగంలో పనిచేశారు. పుటిల్తు, పలెటూరు వంటి సినిమాలకు వారుభయులూ మాటలూ, పాటలూ రాశారు ఇదే గ్రామానికి చెందిన వట్టికొండ విశాలాక్షి తొలిరోజుల్లో మహిళా సంఘంలో పనిచేశారు. ఆ తర్వాత కాలంలో ఆమె గొప్పరచయిత్రిగా పేరు గడించారు. వాసిరెడ్డి కాశీరత్నం కూడా పార్టీపై నిషేధక్రాలంలో అరెస్టు కాబడి జైలు జీవితం అనుభవించారు. ఈమె కూడా గొప్ప రచయిత్రిగా పేరుగాంచారు. జాతీయోద్యమంలో పనిచేసిన వాసిరెడ్డి రంగయ్యను వెళారు. వలం లకయ్‌ కూ రస పార్టీలో చేరారు. ఆ తర్వాత ఆయన నక్సలిజంలోకి కుల సంఘ్‌ న. కూదా జాతయోద్యమంలో పనిచేశారు. 1937లో గ్రామంలోకి ఆకరంచాయ కా చ్చి 'ఓ. ఆ ఉద్యమం వెనుకనున్న అతివాద రాజకీయాలు ఆయనను ్‌ మ మ్యూనిస్టుగా సుదీర్హకాలం పనిచేశారు. 1964లో చీలిక తర్వాత మార్కిస్టు రాగాలు భ్‌ న కలు తొలినాళ్లలో కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరి ఎన్నో అనేతలకు అశ కంగా వది రు “వరంగా ఈ టా 110 ప యు. రామకృళ్ణ

జ్‌ ఆయుధ సేకరణకు మంచికంటి నేతృత్వంలో అలి రో కృష్ణా సరిహద్దు గ్రామాల్లో దాడులు యట్‌ త్‌ మంచికంటి రాంకిషన్‌రావు రాత్రి 11 గంటలైంది. ఓ 45 మంది సభ్యులున్న దళం ఆ అర్థరాత్రి వేళ... కటిక చీకటిలో బయలుదేరింది. 'సన్నపాటి యువకుడొకరు' ఆ దళానికి సూచనలిస్తూ ముందుకు కదిలిస్తున్నాడు.. ప్రతి అడుగూ పథకం ప్రకారం పడుతోంది. దళం పోలీసు స్టేషన్‌ సమీపించింది. 'సన్నటి యువకుడు" తన వెనుక వస్తున్న దళాన్ని నిలువరించి నలువైపులా పరికించాడు. పోలీస్‌స్టేషన్‌ పరిసరాల్లో ఎక్కడా ఏ విధమైన కదలికలూ కనిపించలేదు. పోలీసు స్టేసన్‌ వరండాలో ఒక కొయ్య మొకరానికి ఆనుకొని సెంట్రీ కానిస్టేబుల్‌ ఎంతోకాలం నుంచి నిదురలేనివాడులా గురక పెడుతున్నాడు. దీన్ని గమనించిన 'సన్నటి యువకుడు” దళానికి సైగ చేశాడు. దళంలో కొందరు అడుగులో అడుగు వేసుకుంటూ ముందుకు కదిలి రెప్పపాటు కాలంలో సెంట్రీపై పడి అదిమి పెట్టేశారు. అతను తెప్పరిల్లి కేకపెట్టే కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు క్ష్ష్ష1

అవకాశం లేకుండా చేశారు. దళంలోని మిగిలినవారు స్టేషన్‌లోకి వెళ్లి ఆయుధాలు మొత్తంగా కట్టకట్టీ బయటకు తెచ్చారు. అయితే అవన్నీ బర్మార్లే. ఈ దాడి జరుగుతుండగానే లోపల నుంచి మరో కానిస్టేబుల్‌ 'సన్నటి యువకుడు" చేసిన హెచ్చరికతో గభాలున తలుపేసుకున్నాడు. అదే సమయంలో దళంలోని మరికొందరు ఆ పక్కనే ఉన్న తహశీలుదారు కార్యాలయంపైన కూడా దాడి చేశారు. లభించిన రికార్డులను బయటకు తెచ్చారు. ఇనుపపెట్టెను పగులగొట్టి అందులో ఉన్న రూ.240 తీసుకొని బయటకు వచ్చారు. ఈ విధంగా ఆ 'సన్నటి యువకుడు' నేతృత్వంలో కృష్ణాజిల్లా పరిటాల పోలీసు స్టేషన్‌, తహశీలుదారు కార్యాలయాలపై దాడులు జయప్రదంగా చేశారు.

ఇండియన్‌ యూనియన్‌లోని కృష్ణాజిల్లాలో విసిరివేయబడినట్లుండే కొడవటికల్లు, కొండపేట, ఉస్తేపల్లి మొదలైన ఏడు గ్రామాలు నైజాం సంస్థానపు అంతర్భాగాలుగా ఉన్నాయి. ఈ ఏడు (గగ్రామాలకూ విజయవాడ-హైదరాబాద్‌ జాతీయ రహదారి మీదున్న 'పరిటాల' తాలూకా కేంద్రంగా ఉంది. సర్కారు జిల్లాలను బ్రిటీషు వారికి ధారాదత్తం చేసే సందర్భంలో ప్రపంచ ప్రఖ్యాత వజ్రాల గనుల నిలయాలైన కొడవటికల్లు మొదలైన ఏడు (గ్రామాలను దానం చేయబడిని 'జాగీరు' అనే పేర బ్రిటీష్‌వారిని దగాచేసి నిజాం నవాబు దక్కించుకున్నాడు.

ఆయుధ సేకరణకుగాను తొలిదెబ్బను ఈ గ్రామాల తాలూకా కేంద్రమైన పరిటాల పోలీసు స్టేషన్‌పై దాడి చేయడం ద్వారానే ప్రారంభించాలని కమ్యూనిస్టు పార్టీ రహస్య దళాన్ని కోరింది. అనుకున్నదే తడువుగా ఆ 'సన్నటి యువకుడు నేళ్ళృత్వం వహించి సహచర దళ సభ్యుల తోడ్పాటుతో జయప్రదంగా పరిటాల పోలీసు స్టేషన్‌లోని ఆయుధాలను కొల్లగొట్టాడు. ఆయుధ సేకరణలో భాగంగా (ప్రారంభించిన ఈ దండయాత్రల పరంపర చాలాకోలం కొనసాగింది. ఆ తరువాత ఈ దళానికి నేతృత్వం వహించిన ఆ 'సన్నటి యువకుడు” కృష్ణాజిల్లా నందిగామ తాలూకా మాచినేనిపాలెం గ్రామానికి దగ్గరలోని మధిర తాలూకా అల్లీనగరాన్ని కేంద్రంగా చేసుకొని మోటమర్రి రైల్వే గేటు కాపలా కాస్తున్న మిలటరీపై దాడి చేశాడు. మోటమర్రిి రైల్వే గేటు కాపలాగా ఉన్న నిజాం పోలీసు బలగాలు, కాపలా విషయం ఎలాగున్నా గేటుగుందా అనేక గ్రామాల నుంచి కృష్ణాజిల్లా నందిగామ తాలూకాలోని గ్రామాల్లోకి వస్తు, వాహనాలతో తరలి వెళ్తున్న ప్రజలను దోచుకోవడం, బాధించడం ఈ పోలీసుల బలగాలకు నిత్యకృత్యమై పోయింది. అందువల్ల ఆయుధ సేకరణతోపాటు, ఆ బలగాల ఆటకటించడానికి ఆ “సన్నటి యువకుడు నేతృత్వం వహించాలని పార్టీ బాధ్యత అప్పగించింది. “ఆ దాడిని కూడా జయప్రదంగా నిర్వహించాడు. ఈ దాడిలో రైఫిళ్తు, మందుగుండు పెట్టెను తీసుకువచ్చారు. నవ స

ఈ విధంగా పరిటాల పోలీసు స్టేషన్‌పై దాడి జరిపి ఆయుధాలు లూజీ

ల (నే

యువకుడే" కామైేడ్‌ గా లద నాయకళ్వం వహించిన ఆ సన ఉండి అన్నివిధాలా తోడ్పడిన క జః సు వొనే. ఆ ఘటనల్లో ఆయనకు సహచరులుగా 112 'యు. రామక్షృష్ణ

ప్రసాద్‌) నీరుకొండ అప్పారావు, గంగవరపు శ్రీనివాసరావు, నల్లమల గిరిప్రసాద్‌, వట్టికొండ నాగేశ్వరరావులు. అయితే పరిటాల పోలీసు స్టేషన్‌పై దాడి ఘటనలో దొడ్డపనేని రామారావు, మల్లినేని నరసయ్య, పి. శ్రీరామమూర్తి, ములసా వీరయ్య, కుర్రా వెంకట నరసయ్య, రామిశెట్టి (వీరందరిదీ కంచికచర్ల) ఉన్నారు. వీరిలో దొడ్డపనేని రామారావు మాత్రమే ప్రస్తుతం జీవించి ఉన్నారు.

కృష్ణాజిల్లా నందిగామ తాలూకా పెనుగంచిప్రోలులో మంచికంటి రాంకిషన్‌రావు జన్మించారు. తండ్రి పర్సా రామానుజరావు, తల్లి సీతమ్మ. ఐదో పదో ఎకరాలు ఆస్తి ఉన్నా అప్పులు బాగా పెరిగిపోవడంతో ఆ కుటుంబానికి తిప్పలు ప్రారంభమయ్యాయి. రాంకిషన్‌రావుకు ఐదారేళ్ల వయస్సున్నప్పుడే చారి నాన్నగారు చనిపోయారు. రాంకిషన్‌రావుకు ఓ అక్క అన్న కూడా ఉన్నారు. వారి పోషణభారం వారి అమ్ముదే అయ్యింది. పిల్లలు పెద్దవాళ్లయ్యే వరకూ వ్యవసాయం చేసుకొని ఫలసాయం అప్పుల కింద జమ చేసుకునేలా అప్పులవాళ్లకు అప్పగించి ఆ కుటుంబం ఖమ్మం వెళ్లిపోయింది. రాంకిషన్‌రావు తల్లిగారు హ్రాహ్మణులు, వైశ్యులకు మునేటి నుంచి, ఖిల్లా బావి నుంచి రోజుకు 10 బిందెల వరకూ మంచినీళ్లు మోసి.. వారిచ్చే 10 కాసులతో ఆ కుటుంబాన్ని పోషిస్తూ ఉండేది.

ఆకాలంలో వీరి కుటుంబ విషయం విని కాచిరాజుగూదెం భూస్వామీ పట్వారీ అయిన మంచికంటి తిరుమలరావు... రాంకిషన్‌రావును దత్తత తీసుకున్నారు. దత్తత తండ్రి సహృదయత, దత్తత తల్లి వాత్సల్యం... రాంకిషన్‌రావు అసలు తల్లి, సోదరి, సోదరుడిని వారికి మరింత చేరువ చేశాయి. రాంకిషన్‌రావుకు ఇంటివద్దనే మూడో తరగతివరకూ చదువు చెప్పించారు. ఆరో తరగతి చదువుతండగానే మంచికంటికి వివాహం చేశారు. ఖమ్మంలో ఎనిమిదో తరగతి చదువుతుండగా ఆంధ్రమహాసభలోనూ, కమ్యూనిస్టుపార్టీలోనూ ప్రముఖ పాత్ర వహించిన దేవులపల్లి వెంకటేశ్వరరావు సహాధ్యాయిగా ఉండేవారు. హైదరాబాద్‌వెళ్లి వకాలత్‌ చదువుకోవాలనే మంచికంటి అభిలాష దత్తత తల్లిదండ్రులకు ఇష్టం ఉందేది కాదు. అందువల్ల ఇంటివద్దనే దత్తత తండ్రికి చేదోడువాదోడుగా ఉంటూ 'పట్వారీగిరి' చేపట్టాడు. పట్వారీ బాధ్యత తికమక, అవకతవక లెక్కలతో నిండి ఉండటం గమనించాడు. ఇలాంటి విషయాల్లో మంచికంటి-దత్తత తండ్రి తత్వాలు భిన్నధృవాలుగా ఉండేవి. వీటిని సర్దుబాటు చేసుకోలేని మంచికంటి హైదరాబాద్‌ వెళ్లి లాండ్‌ రెవెన్యూ కార్యాలయంలో చిన్న ఉద్యోగంలో చేరారు. అక్కడిచ్చే జీతం రూ.30 సరిపోయేదికాదు.

అవి రెండో ప్రపంచ యుద్ధం జరుగుతున్న రోజులవి. భార్యను హైదరాబాద్‌లోనే చదిలేసి షోలాపూర్‌వెళ్లి సైన్యంలో అంబులెన్సు దళంలో చేరాడు. ఆ సమయంలో జాతీయవాది కొమరగిరి నారాయణరావు మంచికంటి అడ్రసు తెలుసుకొని పూనా వచ్చి ఆయనను కలిశారు. బార్య, పెంపుడు తండ్రి పడుతున్న ఆందోళన, ఆవేదన వివరించి సైన్యం నుంచి తిరిగివచ్చేయాల్సిందిగా మంచికంటిని కోరాడు. దీన్ని అర్ధం చేసుకున్న మంచికంటి దొడ్డిదారిన పైనిక శిబిరం నుంచి హైదరాబాద్‌కు పారిపోయి వచ్చాడు. అలా పారిపోయి వచ్చిన చుంచికంటి ఆరోజుల్లో పోలీసుల కంటబడకుండా అజ్ఞాతవాసం చేయాల్సి వచ్చింది.

అజ్ఞాతవాసంలో ఉయన నందిగామ తాలూకా కొణతమాత్యకూరులో ఉన్నప్పుడు ప్రముఖ కమ్యూనిస్టు నాయకులు కామ్రేడ్స్‌ పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య, మాకినేని బసవపున్నయ్య, చండ్ర రాజేశ్వరరావులను చూశారు. వారు అప్పుడప్పుడు రాత్రిపూట సుంకర సత్యనారాయణ గారింటికి వచ్చి వెళ్తుందేవారు. మొదట్లో వారెవరో, ఎందుకు సుంకర ఇంటికి వచ్చేదారో మంచికంటికి అర్ధమయ్యేదికాదు. సుంకర ఇంటి పక్కనున్న ఇల్లే మంచికంటి నివాసం. ఆ తరువాత వారెందుకు అక్కడికి వస్తున్నారో ఆయనకు తెలిసింది.

మంచికంటి కొణతమాత్యకూరులోనే కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యుడయ్యారు. ఇదే ఆయన రాజకీయ జీవితానికి ఆరంభమనవచ్చు. తెలంగాణాలో ముఖ్యంగా నల్గొండ, వరంగల్‌ జిల్లాల్లో ఆంధ్రమహాసభ, కమ్యూనిస్టు పార్టీల ఆధ్వర్యంలో సమీకృతమౌతున్న పీడిత ప్రజానీకం. వెట్టిచాకిరికీ.. ఫ్యూడల్‌ భూస్వామ్య శక్తులకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటును ఉధ్భతం చేసింది. కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యుడైన మంచికంటి నిజాం నవాబుకు చెందిన రజాకార్లు, భూస్వామ్య శక్తులు ప్రజలపై చేస్తున్న దాడులను తిప్పికొట్టేందుకు కృష్ణాజిల్లా కమ్మవారిపాలెంలో ఏర్పాటు చేసిన గెరిల్లా పోరాట యుద్ధ పద్దతుల్లో శిక్షణ పొందారు. శిక్షణ పొందిన తరువాత పరిటాల పోలీసు స్టేషన్‌, మోటమర్రి రైల్వేగేటు వద్ద నైజాం మిలటరీ క్యాంపుపై దాడులు చేశారు. అలాగే నైజాంలో అనేక పోలీసు స్టేషన్లపై మంచికంటి దళం జయప్రదంగా దాడులు నిర్వహించింది. సంకీస, నెల్లికుదురు పోలీసు స్టేషన్లపై జరిపిన దాడుల్లో ఐదుగురు సైనికులు మృతి చెందారు. ఇలా కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆధ్వర్యంలో మంచికంటి ఎన్నో సాహస కార్యాల్లో పాల్గొన్నారు.

మంచికంటి తాను మరణించేవరకూ సివిఎంలోకే కొనసాగారు. అవిభక్త కమ్యూనిస్టుపార్టీలో ఖమ్మం జిల్లా కార్యదర్శిగా పనిచేశారు. 1964లో పార్టీలో చీలిక ఏర్పడినప్పుడు సిపిఎం వైపుకు వచ్చారు. 1964 నుంచి సిపిఎం ఖమ్మం జిల్లా కార్యదర్శివర్గ సభ్యుడుగా 1972 నుంచి రాష్ట్ర కమిటీ సభ్యుడిగా పనిచేశారు. వ్యవసాయ కార్మికసంఘం జిల్లా ప్రధానకార్యదర్శిగా, సిఐటియు జిల్లా అధ్యక్షులుగా పనిచేశారు. కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ ప్రస్థానంలో అనేకసార్లు జైలు శిక్ష అనుభవించారు. చిత్రహింసలకు గురిచేయబడద్దారు.

జలగం వెంగళరావు ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నకాలంలో మరో తెలంగానా యోఢుడైన చిర్రావూరి లక్షీనరసయ్యతో కలిపి బేడీలు వేసి ఖమ్మం పురవీధుల్లో ఊరేగించబడ్డారు. 1982. 1985ల్లో రెండు దఫాలు ఖమ్మం శాసనసభా స్టానం నుంచి గెలుపొందారు. శాసనసథలో ప్రజల వాజీిని వినిపించారు. జమీందారుల దత్తపుత్రుడై సుఖసంతోషాలతో ఓలలాడదగిన అవకాశాలున్నా వాటిని త్రోసిరాజని, పీడిత ప్రజల విమక్తికై వీరతెలంగాణా సమరాంగణంలో కొదమసింహంలా విజృంభించి, చివరికంటా ప్రజా ఉద్యమ నిర్మాణంలో ఆణిముత్యమై భాసిల్లారు. ఆ యోధుడు 1995 ఫిబ్రవరి 8న కన్నుమూశారు.

క్రూర భూస్వాములూ, వారితాబేదార్లపై ప్రజా ప్రతిఘటనా చర్యలు

కోస్తా జిల్లాల్లోనూ, ప్రత్యేకించి కృష్ణాజిల్లాలోనూ కమ్యూనిస్టు పార్టీ పైన, ప్రజా ఉద్యమంపైనా పెద్ద దెబ్బకొట్టడానికి మద్రాసు రాష్ట్ర కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం సన్నద్ధమైంది. పోలీసు క్యాంపులు అధికం చేసి చిక్కిన ఏ కమ్యూనిస్టు నాయకుడినైనా, గెరిల్లాన్తైనా కాల్చి చంపాల్సిందిగా ఉత్తర్వు ఇచ్చింది. దీనికి వ్యతిరేకంగా 1950వ సంవత్సరంలో కృష్ణాజిల్లాలో కమ్యూనిస్టులు వీరోచిత పోరాటాలు సాగించారు. క్రూర భూస్వాములకూ, వారి తాబేదార్లకూ వ్యతిరేకంగా ప్రజలు ప్రతిఘటనా చర్యలు చేపట్టారు.

కృష్ణాజిల్లాలోని దివి తాలూకా వెలువోలు గ్రామంలో గూండా నాయకుడు బసవయ్య రూ.50 చేల విలువగల ప్రజల ఆస్తిని ధ్వంసం చేశాడు. పైగా ప్రజల నుంచే పాతికవేల రూపాయల జరిమానా వసూలు చేశాడు. కోడిపెట్టలనూ, బాతులనూ కాజేశాడు. సాధారణంగా రోజు కూలి రూపాయన్నర ఉన్నప్పుడు అతడు అర్జరూపాయి కూలి మాత్రమే ఇచ్చేదాడు. అతని గూండా క్యాంపుపై ప్రజలు దాడి చేశారు. అతనిని కొట్టి శాశ్వతంగా అంగవైకల్యం కలిగించారు. అతని కుడి భుజాలైన ఇద్దరిని చంపివేశారు.

గన్నవరం తాలూకా కాటూరు గ్రామంలో రామలింగయ్య అనేవాడు హోంగార్జుగా, గూండాగా, భూస్వామలు ఏజెంటుగా, వార్తలందజేసేదాడుగా ఉండేవాడు. 1948-49 సంవత్సరాల్లో జరిగిన లూటీలు, గృహ దహనాలు, ప్రీలను చెరిచే ప్రయత్నాలు, తదితర అత్యాచారాలన్నింటిలోనూ అతని ప్రమేయం ఉంది. అతని నాయకత్వాన పదులకొలడీ గ్రామాలపై దాడులు జరిగాయి. కాటూరు (గ్రామంలో స్పెషల్‌ పోలీసు క్యాంపు ఏర్పాటు చేశారు. ఆ దారినపోయే వారందరినీ పట్టుకుని కొట్టడం జరుగుతుండేది. స్రీలు స్నానాలు చేస్తుండగా, ప్రహరీగోడలు దూకి పెరటిదొద్లోకి వెళ్లడం ఈ దుష్పుడికి అలదాటు. ప్రభుత్వం కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉదృదు గాధలు |. 115

అతనికొక రివాల్వరు బహూకరించింది. అయితే పక్శనే పోలీసు సాయుధ క్యాంపు ఉండగానే... (గ్రామంలో రామలింగయ్యను చంపేశారు. బస్సుల్లో, కాఫీ హోటళ్లలో, రైళ్లలో రామలింగయ్య చావు గురించి చెప్పుకోవడం జరిగినా ఆయన పట్ల ఒక్క సానుభూతి వాక్యమైనా వినిపించలేదు. శవపరీక్ష కోసం మచిలీపట్నం ఆసుపత్రికి తీసుకుపోతుండగా.. మార్గమధ్యంలో ఉయ్యూరు బస్టాండులో ఉండగా శవాన్ని చూసినవాళ్లు, “అతడంతటి దుర్మార్గపు పనులు చేశాడు. అందుకు తగిన ఫలితం అనుభవించాడు” అని చెప్పుకున్నారు.

గన్నవరం తాలూకా చిన ఓగిరాల (విజయవాడ - మచిలీపట్నం రోడ్డుమీదున్న గ్రామం)లో పోలీసు క్యాంపు ఎదుటనే ఇద్దరు దుష్ట భూస్వాములను చంపివేసి వాళ్ల తుపాకులు స్వాధీనం చేసుకున్నారు. అక్కడికి పదిమైళ్ల దూరంలోనే ఉన్న కంకిపాడు పోలీసు స్టేషన్‌లో పోలీసులు లోపల కూర్చొని తలుపులు బిడాయించుకున్నారు. బయటకొచ్చి తమకు రక్షణ ఇవ్వవలసిందిగా కోరుతూ స్థానిక భూస్వాములు తలుపులు కొట్టి పిలిచినా పోలీసులు మాత్రం బయటకు రాలేదు. “మాకూ కుటుంబాలున్నాయి. పిల్లలున్నారు. మా ప్రాణాలంటే మాకూ తీపే” అని తమ స్టేషను కాపాడుకోవడమే తమకు సరిపోతోందని పోలీసులు సమాధానం చెప్పారు.

తిరువూరు తాలూకాలో 1949 డిసెంబరులోనూ, తిరిగి 1950 మార్చిలోనూ ప్రజలు తెలంగాణా గెరిల్లాల సాయంతో పది గ్రామాలపై దాడులు చేశారు. భూస్వాముల నుంచి బంగారమూ, తుపాకులూ స్వాధీనం చేసుకున్నారు. వారిలో కొద్ది మందిని చంపివేశారు. తిరువూరు తాలూకా కూనపరాజుపర్వలో జమీందారు తరపున ప్రజలను హింసిస్తున్న ఇద్దరు 'ప్రజాకంటకులు నిఘామానుగా ఉన్న చంద్రయ్యనూ, మల్లుగా పనిచేస్తుందే లుక్కచేతుల మల్లయ్యలనూ హతం చేశారు. మాధవరంలో వెలగలేటి మాధవరావు, అట్లప్రగడలో తుమ్మూరి చిన వీరారెడ్డి, కోడూరులో దాడి సుబ్బయ్య, గొల్లమందలలో గొల్వేపల్లి అప్పలరాజు, కంభంపాడులో నరెడ్డి వీరారెడ్డిలను కూడా ఆ సందర్భంగానే వేర్వేరు దళాలు మట్టుబెట్టాయి. 16 నాయ రమప

గర్షిణీ సీలనీ కనికరం చూపలేదు కక మాతోనే వారినీ జెల్లో ఉంచారు రాై॥జ లొ

• చావా త్రిపురాంబ, వీరులపాడు

అరవై మూడేళ్ల నాటి ఘటన ఇది. 1948 భు న మే 31వ తేదీ అది. ఈనాటికీ ఆ సంఘటన మాకు క శ గుర్తుంది. ఆరోజు రాత్రి మా ఊరు వీరులపాడులో శా .] పార్టీ మీటింగు జరిగింది. ఇక్కడి నాయకులతోపాటు హుమ్‌, తెలంగాణా నుంచి వచ్చిన పార్టీ నాయకులు కూడా “౧ ₹ ] మాట్లాడారు. నభ ముగిసే నరికి రాత్రి 12 ళో ] గంటలైంది. ఇంటికొచ్చి ఓ కునుకు తీశామో లేదో / ప! ఊళ్లో ఏదో అలజడి ఏర్పడిన భావన కలిగింది. న పోలీసులొచ్చారనే కేకలు అస్పష్టంగా వినిస్తున్నాయి. యో! నం. అలజడి అంతకంతకూ పెరుగుతోంది. గ్రామమంతటా టట / న. పోలీసు పటాలం దిగిపోయింది. వందలమంది య (స /1. రిజర్వు పోలీసులొచ్చి బజార్లను ఆక్రమించేశారు. రోడ్ల లో గోడ (స. మీద కనిపించినవారందర్నీ.. ఇళ్లలో ఉన్నవారినీ బయటకు లాగి ఇప్పుడు పంచాయతీ కార్యాలయం ఉన్నచోట కూలబెట్టారు.

ఆ తర్వాత వారందరినీ కొట్టుకుంటూ కామ్రేడ్‌ పాటిబండ్ల జానకిరామయ్యగారింటి వద్దకు తీసుకువెళ్లారు. కాం(గ్రెస్‌వాళ్లను కూడా పిలిపించారు. ఎందుకంటే అక్కడ పోగు చేసిన జనాల్లో కమ్యూనిస్టులెవరో తెలుసుకోవడానికి. కాం(గైస్‌ వాళ్లు పలానా వాళ్లు కమ్యూనిస్టులంటూ చూపించారు. కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తలనే గాకుండా ఆ పార్టీ పట్ల సానుభూతి చూపేవారిని కూడా చూపించారు. ఆ విధంగా అక్కడున్న వారిలో పురుషులొక 22 మందినీ, మహిళలొక 19 మందినీ వీరే కమ్యూనిస్టులంటూ పోలీసులకు చెప్పారు. అంతకుముందు రోజు సుందరయ్యగారు మాఊరొచ్చి వెళ్లారు. ఆయనతో మరికొందరు కలిసి వెళ్లారు. లేకుంటే ఇంకా ఎక్కువ మందినే కాంగ్రెస్‌ వాళ్లు చూపించేవాళ్లు. అక్కడున్నవాళ్లలో వాసిరెడ్డి వెంకటేశ్వరరావు, వాసిరెడ్డి కోటేశ్వరరావులను పోలీసులు దారుణంగా కొట్టి హింసించడం నాకు గుర్తుంది. మిగిలిన వారందర్నీ అంటే జానకిరామయ్యగారింటి వద్దకు తీసుకువచ్చిన వారిలో కమ్యూనిస్టులుగా గుర్తించిన 41 మందినీ పోలీసు వాహనం ఎక్కించారు. పోలీసులు కృష్ణాజిల్లాకమ్యూనిస్టు ఉద్యమగాధలు క్ష?

ఎంత దుర్మార్గంగా వ్యవహరించారంటే మమ్మల్ని ఒకొక్కరినే ఒక మూటను చూదిరిగా ఎల్లి వాహనంలోకి విసిరేశారు. మహిళలని ఏ మాత్రం కనికరం చూపలేదు.

ఈ 41 మందినీ నందిగామ సబ్‌జైల్లో పడేశారు. మా 19 ముంది మహిళల్లో ముగ్గురు గర్భిబీ స్ర్రీలున్నారు. వారిలో కూడా ఇద్దరు నెలలు నిండినవారున్నారు. ముగ్గురు మహిళలు ఏడాది అంతకులోపు బిడ్డలతో సహా జైలుకొచ్చారు. వీరి బాధ చెప్పనలవి గాకుండా ఉంది. తల్లులతో వచ్చిన శిశువులు బైల్లో నరకమే చవి చూశారు. అది చేసవి కాలం. దాంతో ఉక్కపోతకు తట్టుకోలేక ఏడుస్తుండేవారు. వారిని సముదాయించిడం తల్లులకు అదో పెద్ద పరీక్షే అయ్యేది. మా మహిళల్లో వట్టికొండ తులిశమ్మ గారి పరిస్టితి మరీ ఘోరంగా తయారైంది. ఆమె మాతో జైల్లో ఉంది. వారి భర్త భద్రయ్యగారు అజ్ఞాతవాసంలో ఉన్నారు. ఈ పరిస్థితుల్లో వారి ఐదేళ్ల బిడ్డ ఆలనా పాలనా చూసేవారు లేకపోతే ఆ బిడ్డను పెద్దయ్య వచ్చి తీసుకుపోయింది. ఈ పరిస్థితుల్లో తులశమ్మగారు పడిన వ్యథ అంతాఇంతా కాదు. ఇక జైల్లో మాకు పెట్టే భోజనం ఏమాత్రం సయించడం లేదు. ఆ భోజనం తినడం కన్నా పస్తులుండటమే మేలనిపించేది. కొద్ది రోజుల తరువాత మీరు మాకు భోజనం పెట్టనకృరలేదు. మా కిచ్చే రేషన్‌ ఏదో మాకివ్వంది. మేమే వండుకుంటాం అని గొడవ చేశాం. రెండు రోజుల తరువాత ఒప్పుకున్నారు. మా భోజనం మేమే వందుకున్నాం. మాతో అరెస్టయిన పురుషులకూ మేమే వండిపెట్టాం. వారు పురుషుల విభాగంలో ఉన్నా చంట చూత్రం మేడే చేసి పెట్టేవాళ్లం. జైల్లో మేం 15 రోజులున్నాక మిమ్మల్ని విడుదల చేయాలంటే వందేసి రూపాయలు కడితే వదిలేస్తాం అన్నారు. వంద రూపాయలు కట్టడమంటే వారికి జరిదూనా చెల్లించడమన్నమాట. నలుగురైదుగురు ఇలా జరిమానా చెల్లించి వెళ్లిపోయారు. చాలా మంది జరిమానా కట్టలేదు. దీంతో కొద్ది రోజులు తరువాత జైలు నుంచి అందర్నీ దడిలేశారు.

జైల్లో మా అత్త చావా కనకమ్మగారు కూడా మాతోనే ఉన్నారు. ఆమె పుట్టినిల్లు వీరులపాడు అయినప్పటికీ మెట్టినిల్లు మోగులూరు. 1930 నాటికి మళ్లీ ఆమె తన ధర్తసహా వీరులపాడు వచ్చి స్టిరపడ్డారు. అప్పటికే గ్రామం జాతీయోద్యమ పోరాటాలతో నూతన భావ ్రేరితమై ఉంది. స్వాత్రంత్రోద్యమ కార్యక్రమాల్లో పాల్గొంటుందేవారు. 1937 కల్లా (గ్రామంలో కూలి సంఘం ఏర్పడింది. ఎర్రజెండా ఆమెనెంతో ఆకర్షించింది. ఆనాటి నుంచి ఎ(ర్రజెండానూ, కూలి సంఘం ఉద్యమాన్నీ అభిమానిస్తూ మహిళాసంఘంలో పనిచేయడం ప్రారంభించారు. జైలు జీవితం ఆశయపథం నుంచి ఆమెను వెనక్కి మళ్లించలేదు. పాట్ట చీలిక తర్వాత మార్కిస్టు పార్టీలో చురుగ్గా పనిచేసింది. ఆమె అనారోగ్యంతో 1985లో మరణించేవరకూ పార్టీ కార్యక్రమాల్లో శక్తి మేరకు వనిచేశారు. ఆనాడు జైలుకు వెళ్నొచ్చిన వారిలో కొందరు ఇప్పటికీ బతికే ఉన్నారు. ముగ్ధుం, రావి నారాయణరెడ్డి ఉన్నది భద్రయ్యగారింట్లోనే!

ఆ కాలంలో ఊళ్లో ఎంత అలజడిగా ఉన్నా కమ్యూనిస్టు పెద్ద నాయకులంతా మా ఊళ్లోనే రహస్యంగా ఉండేవారు. ఊళ్లో పోలీసు స్టేషన్‌ పెట్టినా, పోలీసులు ఇల్లిల్లూ తనిఓ చేసినా నాయకులు మాత్రం వారికి దొరికేవారు కాదు. మా గ్రామం తెలంగాణాకు సరిహడ్డు.

తెలంగాణాకు కొన్ని కిలోమీటర్ల దూరంలోనే ఉంది. కనుక తెలంగాణా పోరాట యోధుల మకామంరా మా ఊళ్లోనే. సుందరయ్య, రాజేశ్వరరావు, రావి నారాయణరెడ్డి, ముగ్గుం మొహియిద్దీన్‌, నండూరు ప్రసాదరావు వంటి వాళ్లంతా మా ఊళ్లోనే ఉండేవారు. ఇంకా ఎంతో మంది నాయకులు వచ్చేవారో.. వారెవరో... మాకు తెలిసేది కాదు. మా వియ్యంకులు వట్టికొండ భద్రయ్యగారింట్లో ముగ్దుం మొహియిద్దీస్‌, రావి నారాయణరెడ్డి చాలాకాలం రహ:పుంగా ఉన్నారు. వియ్యంకులు భద్రయ్యగారే వారికి కొరియర్‌గా ఉన్నారు. గోపయ్య దళంచే పనిచేశారు. మా ఊరికి రెడ్‌ విలేజ్‌ అని పేరుండేది. బ్రిటీష్‌ కమ్యూనిస్టు పార్ట నాయకుడు రజనీపామీదత్‌ వంటివారు మా గ్రామాన్ని సందర్శించారు. ఇది ఎంతో గొప్ప విషయం. ఆనాటి స్ఫూర్తిని నింపుకొని ఇంకా పార్టీలోనే ఉన్నాం. మా అల్లుడు వట్టికొండ పార్తసారథి మార్మిస్టు పార్టీ నాయకుడుగా పనిచేస్తున్నారు. కుటుంబీకులు పార్టీలోనే ఏడాది బిడతో జెలుకు వెళ్లా! ఊఉ” అ గ

• కిలారు హైమావతి, వీరులపాడు

వీరులపాడులో ఆ రోజు (1948 మే 31) మమ్మల్ని పాటిబండ్ల జానకి రామయ్య

గారింటి వద్దకు తీసుకుపోయారు. అప్పటికే ఆ ఇల్లు జనంతో కిటకిటలాడుతోంది. వాసిరెడ్డి కోటేశ్వరరావు, వాసిరెడ్డి వెంకటేశ్వరరావుగారిని పోలీసులు చావబాదుతున్నారు. కాంగ్రెస్‌ చాళ్లు మమ్మల్నందర్నీ కమ్యూనిస్టులని చూపించిన మేరకు మొత్తం 19 మంది మహిళలను జైల్లో పెట్టారు. పురుషులను కూడా 20 మందిని డైలుకు తెచ్చారు. నేను ఏడాది బిడ్డతో జైలుకు వచ్చా. అక్కడేమో అశుధ్రంగా ఉంది. పైగా వేసవి ఉక్కపోత. బీడ్డడు చంకలో ఉండలేక పోతున్నాడు. ఒకటే ఏడుపు. ఎంత సముదాయించినా ఏడుపు ఆపడం లేదు. మధ్య మధ్యలో జైలాఫీసరు వచ్చి మా చిడ్దణ్ణి ఎత్తుకునేవాడు. ఉక్కపోత భరించలేపోతుండటం గమనించి చమూ బిడ్డను పంకాలున్నచోట ఎత్తుకొని తిప్పుతూ ఏడుపు మాన్నించే ప్రయత్నం చేసేవాడు. ఆనాడు అక్కడక్కడా పోలీసులు కూడా కమ్యూనిస్టులంటే అభిమానించేవారున్నారు. వారు ప్రభుత్వం దగ్గర కొలువు చేస్తుండటం వల్ల అది చెప్పినట్లు చేసేవారు. బిడ్డ ఏడుపు ఆపాక మళ్లీ నాదగ్గరకు తెచ్చి ఇచ్చేదారు. మళ్లీ ఉక్కపోతకు ఏడుపు మొదలు. ఇలా ఉండేవి జైల్లో మా బాధలు. మేము ఏ నేరం చేయకపోయినా జైలుకు దెళ్లడమేమిటా అని అనుకునేదాన్ని మేం చేయకూడని తప్పేంచేశామో చూకు తెలియదు. చంటి పిల్లలను చూసి కూడా మమ్మళల్ని

జైలు నుంచి విడుదల చేయలేదు.

కృష్ణాజల్తాకమ్యూనిస్టుటదృడుగాధలు 119

1948 మే 31న జైలుకెళ్లిన 41 మంది వీరులపాడు వాసుల పేర్లు

పురుషులు : వాసిరెడ్డి కోటేశ్వరరావు, వాసిరెడ్డి వెంకటేశ్వరరావు, వాసిరెడ్డి సూర్యనారాయణ, చావా రామలింగయ్య, చావా వీరభద్రయ్య, సూర్యదేవర ( సోమవరపు) వెంకయ్య, వాసిరెడ్డి (చెట్టుకింద) మల్లయ్య, పాటిబండ్ల బ్రహ్మయ్య, వాసిరెడ్డి హనుమయ్య. వాసిరెడ్డి శ్రీమంళు, వాసిరెడ్డి బసవయ్యగారి) శ్రీమంతు, పాటిబండ్ల (రాజయ్యగారి) లక్ష్మీపత్‌, వట్టికొండ రాధాకృష్ణయ్య, వాసిరెడ్డి గంగాధరం, వాసిరెడ్డి పాపయ్య, వాసిరెడ్డి ప్రకాశరావు, వాసిరెడ్డి వెంకటసుబ్బయ్య, సూర్యదేవర శ్రీమంతు, చావా రామకృష్ణయ్య, వట్టికొండ రామనాథం, అద్దంకి (వెట్టి ) వెంకయ్య; సూర్యదేవర సీతారామయ్య,

మహిళలు : చావా కనకమ్మ, వాసిరెడ్డి వెంకట లక్ష్మమ్మ, వాసిరెడ్డి రూన్సీ, వాసిరెడ్డి అన్నపూర్ణమ్మ, పాటిబండ్ల నాగరత్నమ్మ, పాటిబండ్ల హనుమాయమ్మ, కిలారు హైమావత్‌, పాటిబండ్ల రాజ్యలక్ష్మి, వాసిరెడ్డి కాశీరత్నం, వట్టికొండ తులశమ్మ, చావా త్రిపురాంద. వాసిరెడ్డి లక్షీనరసమ్మ, వాసిరెడ్డి కమల, వాసిరెడ్డి జయప్రద, వాసిరెడ్డి లక్షీనరసమ్మ. వాసిరెడ్డి వరలక్ష్మమ్మ, చావా తులశమ్మ, గోళ్లమూడి వెంకట సుబ్బమ్మ, వట్టికొండ చెంకట లక్ష్మమ్మ. 120 . చానా “యు. రామకృష్ణ

తెలంగాణా యోధులకు తిరువూరు ప్రాంత కావ్రుడ్స్‌ బాసట ల్‌

• దుగ్గి చెన్నారెడ్డి

“ఆనాడు తిరువూరు తాలూకాలో చాలా డాని గ్రామాల్లో స్థానికంగా జమీందారులు, మొఖాసా 1. _ | ఏీడించేవారు. ప్రజలపై దాడులూ చేసేవారు. ప్రకాశం . / న. [| ఆర్దినెన్పు ద్వారా కమ్యూనిన్సు పార్టీపై నిషేధం |. యా . విధించడంతో వారి ఆగడాలకు అడ్డూ అదుపూ లేకుండా టు ॥. . గో . పోయింది. అయినప్పటికీ పార్టీపై ఆ నిషేధ గా [ వో సమయంలోనూ... కమ్యూనిస్టులు వారి అరాచకాలకు ." అద్దుకట్ట వేసే ప్రయత్నం చేశారు. అజ్జాతంగానే పనిచేస్తూ వారికి తగు రీతిలో బుద్ధి చెప్పారు. ఆ క్రమంలో పార్టీ నాయకత్వం, కార్యకర్తలు, ప్రజల సహకారంతో వారి అరాచకాలకు అడ్డుకట్ట వేయగలిగారు. *దున్నేవాడికే భూమి' ఇవ్వాలన్నది ఆనాడు కమ్యూనిస్టుల నినాదంగా ఉండేది, ఆ నినాదమే ఆనాడు ఎంతోమంది మట్టిలో మాణిక్యాలు కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలోకి రావడానికి తోడ్పడింది. వారు వీరులై పోరాటాలు చేయడానికి తోడ్పడింది” అంటారు తిరువూరు తాలూకా ముచ్చనపల్లి గ్రామ వయోవ్ఫద్ధ ప్రముఖుడు దుగ్గి చెన్నారెడ్డి. పార్టీ నిషేధ కాలంలో ఆయన ముచ్చనపల్లి కేంద్రంగా సాగిన రహస్య పార్టీకి ముఖ్య కొరియర్‌గా ఉండేవారు. ఆనాడు జమీందారులు, మొఖాసాదారులు, భూస్వాముల పెత్తనం కింద ప్రజలు ఎలా నలిగిపోయిందీ.. దీన్ని కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఎలా ప్రతిఘటించిందీ.. ఎంతగా నిర్ణంధాలెదుర్భున్నదీ సవివరంగా వివరించారు చెన్నారెడ్డి. కృష్ణాజిల్లాకమ్యూనిస్టు ఉద్యమగాధలు 121

జిల్లాకు, తిరువూరు ప్రాంతానికి చెందిన చెందిన అనేకమంది యువ కమ్యూనిస్టులు కూడా అజ్ఞాతవాసంలోకి రావాల్సి వచ్చింది. వీరంతా తిరువూరు ప్రాంతంలో దళాల్లో పనిచేశారు. ఈ (ప్రాంతంలో అనేక (గ్రామాల్లో జమీందారులు, మొఖొాసాదారులు ఉన్నారు. వారంతా పేద ప్రజలను దోచుకోవడమేకాదు. పీడనకు గురిచేసేవారు. జమీందార్ల కింద పనిచేసే నిఘామాన్లు, తాబాదార్లు వారాడింది ఆటగా పాడింది పాటగా సాగేది. పేద ప్రజలు అడకత్తెరలో పోకచెక్కలా వారి మధ్య నలిగిపోయేవారు. ఇలాంటి ప్రజలను విమక్తి చేయడానికి ప్రజాకంటకులకు బుద్ధి చెప్పడానికి పార్టీ నిర్ణయించింది. ఆ మేరకు మిలిటెంట్‌ చర్యలు చేపట్టింది. చిట్యాలకు చెందిన భూస్వామి కొల్లి బుచ్చయ్యపై చర్య తీసుకోవడానికి దళం వెళ్లగా ఆయన తన ఇంటిలో దాచి ఉంచిన తుపాకులతో దళంపైకి కాల్పులతో సిద్ధమయ్యాడు. దీనితో దళం కూడా ప్రతిదాడికి సిద్ధమైంది. కొల్లి బుచ్చియ్య ముందుగానే అప్రమత్తమవడంతో దళం నుంచి దాడిలో అత్మరక్షణ చేసుకుంటూ ఎదురుదాడి చేయడంతో త్వరగా చర్య జరగలేదు. రాత్రంతా ఇరుపక్షాల మధ్య కాల్పులు జరుగుతూనే ఉన్నాయి. చివరికి తెల్లవారుతూండటంతో దళం తప్పించుకుంది. ఆ విధంగా బుచ్చియ్యపై చర్య జరగలేదు. అదే సందర్భంలో తుపాకులు కలిగివున్న భూస్వాములపై దాడులు నిర్వహించి వారినుంచి ఆయుధాలను కూడా దళాలు గుంజుకొచ్చాయి.

ఈ స్థితిలో దళాల్లోని సభ్యులు జాగ్రత్తగా వ్యవహరించాల్సి ఉంటుంది. రక్షణ తీసుకునే ప్రదేశాలు ఎవ్వరికీ తెలియకూడదు. దళ సభ్యులు ఎలా ఉండేదీ ప్రజలకూ. పోలీసులకూ తెలియకపోయినప్పటికీ.. కొత్త మనుషులనుకొని పట్టుకునే అవకాశం ఉంటుంది. కనుక కొరియర్హుగా పనిచేసే స్థానికులు చాలా జాగరూకతతో, సమయన్నూర్తిగా వ్యవహరించాలి. ఒక్కోసారి కొరియర్‌కు తెలియకుండా కూడా దళాలు తప్పిపోయే అవకాశం ఉంటుంది. ఇలాంటి సందర్భాల్లో స్థానిక కొరియర్లు వారితో సంబంధాలు పెట్టుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తారు. నేను స్టానికుణ్జి కావడంతో నాకు తిరువూరు తాలూకాలోని గ్రామాలన్నీ కొట్టినపిండి. ఏఊరిలో ఎవరు ఎటువంటివారో అన్న విషయాలు నాకు తెలుసు. అలాగే రహదారులు, దగ్గర దారులు, కొండలు, గుట్టలు అన్నీ నాకు తెలుసు. కనుక నేను ఒక దళానికి మరో దళానికీ మధ్య సంబంధాలు నెరిపేవాణ్ణి. ఇలాంటి బాధలు మనదళాలు ఎంతగా అనుభవించాయో చెప్పలేము. ఏమీ తెలియని ప్రాంతంలో దళం కార్యక్రమాలు నిర్వహించాలంటే ఎంత కష్టసాధ్యమో అర్ధం చేసుకోవాలి.

ఒకరోజు నేను మల్లవల్లిలో ఉన్న నల్లమల గిరిప్రసాద్‌ నుంచి అన్నవరంలో ఉన్న బొంబై ప్రసాద్‌కు ఉత్తరం తీసుకువెళ్లాల్సి వచ్చింది. చేతి సంచి పట్టుకొని తెల్లబిట్టలు కట్టుకొని 121 యు. రామకృష్ణ

ధాన్యం వ్యాపారిలాగా బస్కెక్కి ప్రయాణిస్తున్నాను. దిగవల్లి రోడ్డు దగ్గర పోలీసులు బస్సు ఆపారు. నావద్ద చేతి సంచి తనిఖీ చేశారు. ఈ ఉత్తరం వారికి చిక్కితే ఇంకేమన్నా ఉందా? దాన్ని పోలీసులు బస్మెక్కకముందే పంచెవెనుక గోచీలో దాచా. ఎస్‌ఐ నన్ను బస్సు (దైవరుతో సంచిని తనిఖీ చేయించాడు. ఏవో లెక్కలుగల కాగితాలు తీసి ఎస్‌కి ఇచ్చాడు. వాటిని అటూ ఇటూ తిప్పి ఎక్కణ్ణుంచి వస్తున్నావు ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు అని అడిగాడు. నేను ఏమాత్రం తడు ముకోకుండా ధాన్యం వ్యాపారిననీ, ధాన్యం అమ్ముతారేమోనని తెలుసుకుందామనివెళ్తున్నాననీ కొందరు షావుకార్ల పేర్లు చెప్పా. దీంతో అతడు నన్ను సందేహిస్తూనే వదిలివేశాడు. మళ్లీ వచ్చేటప్పుడు కూడా బస్సును ఆపి తనిఖీ చేశారు. అప్పుడూ నా సంచిలో ఉన్న కాగితాలను పరిశీలించారు. వారికి కావలసినవేవీ దొరకలేదు. ప్రమాదం ముందుకొచ్చినప్పుడు ఇలా సమయస్స్పూర్తిగా తప్పించుకేవాళ్లం.

ఓ దళాన్ని కలుసుకోవడానికి కొర్లమండ - వేమిరెడ్డిపల్లి దారిలో ప్రయాణిస్తున్నాము. వేమిరెడ్డిపల్లి దళితవాడ సమీపానికొచ్చేసరికి వర్షం ప్రారంభమైంది. వర్షంలో ప్రయాణం సాధ్యం కాదు. అక్కడే ఉన్న ఓ పొదలో జొరబడ్డాము. తెల్లవార్లూ వాన కురుస్తూనే ఉంది. రెండోరోజు గాలివాన (ఇప్పుడు తుపాను అంటున్నాము)గా మారింది. రెండురోజులుగా పొదలో తిండీ తిప్పలు లేవు. ఆకలి దహించుకుపోతోంది. మేము దళాన్ని కలుసుకోలేకపోవడం వల్ల అక్కడి దళం మకాం మార్చేయాల్సిందే. అలాగే ఆ దళం మకాం మార్చేసింది. తరువాత పార్టీతో సబంధాలు పెట్టుకున్నాము.

ఓ రోజు కంభంపాడు వద్ద (అట్లప్రగడ నుంచి కోడూరు వెళ్లే వాగుకు ఆవల) రాత్రివేళ సమావేశం పెట్టాం. ఈ క్రమంలో గ్రామంలో ఉన్న గ్రామరక్షక దళం మా శనికి గుర్తించింది. గ్రామరక్షణ దళం వాళ్లు పోలీసులను వెంటేసుకొచ్చారు. అంతకుముందే భోజనాలు పంపాల్సిందిగా ఊళ్లోకి కామ్రేర్స్‌కు సమాచారం అందించాం. ఇది గ్రామ రక్షక దళం వారు పసికట్టి అక్కడికి పోలీసులను తీసుకువచ్చారు. మేమయితే ' వారిని శుత్రువలని గాక భోజనాలు తెస్తున్న కామ్రేడ్స్‌ అని అనుకున్నాం. కొద్ది గజాల దూరంలో పోలీసులను పసిగట్టి మేము తలోదిక్కుకూ తప్పుకున్నాం. కంభంపాడుకు చెందిన రాజు అనే కామ్రేడ్‌ను పట్టుకున్నారు. నేను వాగులోకి దూకేశాను. ఆ చీకట్లో ఆవల ఒడ్డుకు చేరుకొని మళ్లీ దళంతో కలిసిపోయాము.

మన దళాల్లోని సభ్యులు కూదా కొత్త ప్రాంతంలో ఉంటున్నప్పటికీ చాలా జాగ్రత్తగా, అప్రమత్తతతో వ్యవహరిస్తున్నారు. కొత్తవారు అని తెలియకుండా ఉండేందుకు ఆ ప్రాంత

ప్రజల్లో కలిసిపోయేలా వారి వస్త్రధారణ, మాట ఉందేది. తెలంగాణా నుంచి నుంచి వచ్చిన దళనాయకులు, సభ్యులు సీరుకావి బట్టులు ధరించి సామాన్య జనంలో కలిసిపోయెదారు. మాట కూదా స్తాసబుల తరహాలోనే మాట్లాడేవారు. ఈ కారణంగా చారు కొత్తవారని ప్రజలు అనుకునేవారు రాదు. పక్యగ్రామం వ్యక్తి కామోసు అనుకునేవారు. ఈ విధంగా ఆనాడు మేము దళాల్లో పనిచేస్తూ ఎన్నీ అవస్థలు పద్దాం. ఒక మంచి వృవస్టకోసం, ఒకర్మావరు దోచుకునే వృవస్థ అంతం కోసం మేము పనిచేశాం. ఆనాటి ఉదృ్భమాల చల్ల జమీందారీ విధానం రద్దయింది. బ్యాంకులు జాతీయం చేయబడ్డాయి. రక్షిత కౌలుదారీ చట్టం వచ్చింది. కుల వివక్ష పోవడానికి చట్టాలు తేబడ్దాయి. ఉద్యోగాలు మొదలు అనేక విషయాల్లో రిజర్వేషన్లు తేబడినాయి. కనీస కూలి రేట్లు, వేతన చట్టాలు వచ్చాయి. కనుక ఆనాటి కమ్యూనిస్టుల నినాదాలు వాస్తవాలకు ప్రతిబింబాలుగా చెప్పుకోవచ్చు. నేడు సరికొత్త సమస్యలు వచ్చాయి. మన రాజ్యాంగం కల్పించిన హక్కులు, స్వాతంత్ర్యాలు ఇంకా పేదల దరికి చేరలేదు. కొద్దిమందే అనుభవిస్తున్నారు. ఇవి అందరికీ చేరిననాదే నజమైన స్నాతంత్ర్యం.

126 . యు. రాడుకృష్ట

పోలీసులకు చిక్కకుండా నేతలకు సమాచారం ఇచ్చేవాళ్లం = రావి హనుమంతరావు ఖమ్మం జిల్లా గ్రామాల నుంచి వచ్చిన, మ. . . | | రహస్య కమ్యూనిస్టు నాయకులు, కారృకర్తలకు మా యన ఊరు వేమిరెడ్డిపల్లి గుంపు తాళ్ల స్థావరం మంచి 1:17 కష లామా టైం రక్షణగా ఉండేది. కమ్యూనిస్టు ఉద్దండులైన చండ్ర 1“ యల రాజేశ్వరరావు, దాసరి నాగభూషణరావులు వచ్చి '. ఫ + ః ] రహస్య జీవితం గడుపుతున్న వారితో సమావేశం | న 1 / నాయకులకు నేరుగా చెప్పేస్తే పోలీసుల దృష్టిలో . ' వడుతుంది. అదే జరిగితే ఊళ్ళో (వజలను_ . . చిత్రహింసలు పెడరారు. అందుకని సమాచారాన్ని మళ్లేల, చనుబండ, పుట్రేల వరకూ సుమారు పది కిలో మీటర్ల పొడవున గ్రామస్తులంగా పశువుల కాస్తున్నట్ట్లూ, గడ్డి కోస్తున్నట్లూ, పొలంలో పని చేస్తున్నట్లూ ఇలా ఎవరికి వచ్చిన పనిని వారు చేస్తుండేవారు. ఈ మాటున సమాచారాన్ని ఒకొక్కరి చెవులో చెప్పుకుంటూ నాయకులకు తెలియజేసేవారు. దీంతో నాయకులు పోలీసులకు చిక్కకుండా తప్పించుకునేదారు. ఒకానొక సందర్భంలో గ్రామానికి చెందిన కమ్యూనిస్టు నాయకులు రాయల నర్సయ్య, పిచ్చయ్య, మోరంపూడి అప్పయ్య, పోట్రు శేషయ్య, రావి నర్సయ్యలు పోలీసులకు పట్టుబడ్డారు. వారిని అరెస్టు చేసి జైళ్లలో పెట్టారు. నాకప్పుడు 14 ఏళ్లు. దారిలో రావి నర్పయ్య నాతండ్రి గారు. కుంచపర్తి నుంచి వచ్చిన అఆరేపు వెంకయ్య, పుల్లయ్యలను వరిగడ్డి దాములో పెట్టి పోలీసు నుంచి కాపాడారు. రహస్య జీవితం గడుపుతున్న 30 మందికి నేను భోజనం తీసికెళ్తేవాడిని. నాగభూషణరావు, రాజేశ్వరరావులు తెచ్చిన కూరగాయల విత్తనాలను ఎకరం పొలంలో నాటి పండించిన దోస, బీర, బెండ, సొారకాయలను రక్షణ పొందుతున్న 30 మందికి ఆహారంగా అందించేవాళ్లం. వారికి పెట్టిన తరువాతే గ్రామస్తులు భోజనం చేసేదారు.

తినడానికి జొన్నలు లేకపోతే అప్పుకు బస్తా తీసుకొచ్చేవాళ్లం. అప్పిచ్చినవారికి సంవత్సరం తరువాత రెండు బస్తాలు ఇచ్చేవాళ్లం.

(గ్రామంలో రక్షణ పొందుతున్న 30 మంది ఎక్కడనున్నారో చెప్పడంటూ చాలా మందిని దేవాలయం సెంటర్లో రోడ్‌పై వరసగా నిలిబెట్టి రాత్రి 7.30 గంటల నుంచి 10.30 గంటల వరకూ పోలీసులు అటూఇటూ తిప్పుతూ కర్రలతో కొట్టినా సమాచారం చేప్పేవారు కాదు. భోజనం కూడా పెట్టొద్దని బాదేవారు. అయినా పస్తులుండైనా సరే వారికి అన్నం పంపేవారు. ఒక్కోసారి జొన్న గుగ్గిళ్లే అన్నంగా తీసుకునేవారు. పరిస్టితి ఆవిధంగా వయస నలు న 2 వ. ఉండేది. చనుబండ నుంచి వచ్చిన సన లోనా. ను నా సహ ల. (పార్టీకి ఇచ్చి పార్టీ నుంచి కొంత సమా మ సా ఇతమోలేరనపేటలో పట్టకాని కొల చా దం. టపయణాలల... గిసజైలుకు పంపారు. తర్వాత అయనను న న వారల. (సుంకర వీరభద్రరావు తీసుకొచ్చి

“సగం... “ఏలూరులో వైద్యం చేయించారు.

• చ శేషయ్య, నర్సయ్య. పిచ్చయ్య, రావి పోలీసులు ఆనాడు కమ్యూనిస్టులు ఎక్కడున్నారో " నరుయ్య: ఎం-అప్పయ్య, చల్లగక చెప్పమంటూ గ్రామస్తులను కొట్టిన ప్రాంతం. అప్పయ్య, బండారు. వెంకయ్యలను టి రోజూ కొట్టి చితపాంనలకు గురిచేసినా రహస్య స్థావరాన్ని చెప్పేవారు కాదు. అంత చిన్న వయస్సులోనూ నన్ను కూడా పోలీసులు జైలుకు తీసుకెళ్లారు. నేను జ్వరంతో బాగా నీరసంగా ఉండటంతో జాలేసి | పోలీసు అధికారి వదిలేశారు. ముచ్చనపల్లి నుంచి వచ్చిన వెంకటరెడ్డి కాళ్లుకోసి ఉప్పుకారం అద్ది బలుసు ముళ్ల కొమ్మలతో కొట్టుకుంటూ కంకరరాళ్లపై నడిపించేవారు. అయినప్పటికీ రక్షణ పొందుతున్న వారి వివరాలు చెప్పలేదు. ఈ విషయాన్ని తలుచుకున్నాా ఎవ్వరికైనా చెప్పినా కనీళ్లు వస్తుంటాయి. నాతండ్రి నర్సయ్య నాచిన్న వయస్సులో చనిపోయాడు. అప్పుడు మానాయనమ్మ ఉన్న ఒక్క కొడుకును నీకు అప్ప చెబుతున్నానంటూ నన్ను ఆంకుశం నాగయ్య వెంటపార్టీ కార్యక్రమాలకు పంపేది. బెజవాడ వెళ్లి మోటూరు హనుమంతరావు ఇంటిలో ఉన్న ఆయుధాలను నాగయ్య నేను కలిసి తీసుకొచ్చాము. ఆయన నన్ను జాగ్రత్తగా కాపాడుకుంటూ గ్రామానికి తీసుకొచ్చారు. సుందరయ్య మాగ్రామం ఒకసారి వచ్చిచారు. పార్టీని కంటికి రెప్పలా కాపాడుతూ గ్రామస్తులు తమ బాధ్యతను నిర్వహించారు. 128 యు. రామకృష్ణ

మా ఇల్లే దళాలకు రహస్య స్లావరం కళ యు

• కాట్రగద్ద గూండారాయుడు 1948లో పార్టీని నిషేధించిన తరువాత న

పార్టీ నాయకత్వం రహస్య జీవితం ప్రారంభించింది. జే స్త మా గ్రామం అట్లప్రగడ, అందులోనూ మా ఇల్లు ప పార్టీ నాయకత్వానికీ, తెలంగాణా సాయుధ పోరాట టం. దళాలకు రహస్య స్థావరంగా మారింది. 1949లో [. న. నా అరెస్టుకు ముందు అట్లప్రగడ 'జమలయ్య దుర్గం'పై మో ప. వది రోజులు దళాలకు సైనిక శిక్షణ శిబిరం (,_ రో | నిర్వహించారు. ఈ శిబిరంలో 50 మంది శిక్షణ మ ళ్‌ పాందారు. వీరంతా తెలంగాణా సాయుగ . గ ఖే పోరాటంలో పాల్గొనేందుకు ఈ శిక్షణ ఇచ్చారు. | _.. .| | వీరిలో చింతవల్ని పాపారావు, కాట్రగడ్డ ల్‌ ' చినవెంకటరాయుడు, పామర్తి సుబ్బారావు, తుమ్మల గోపయ్య, పొన్నగంటి నాగేశ్వరరావు, దుగ్గి చెన్నారెడ్డి, మట్టా వెంకట నారాయణ, ఏరువ వెంకటరామిరెడ్డి, పూల వెంకయ్య, రామిశెట్టి కృష్ణయ్య, సంగీతం రాఘవయ్య తదితరులున్నారు. ఈ శిక్షణ శిబిరం నిర్వహణకు అవసరమైన వసతులు, ఆహార పదార్థాలు అన్నీమా కుటుంబమే సమకూర్చింది. పొట్లూరి సుందరం, తెలంగాణా కామ్రేడ్స్‌ పారుపల్లి పుల్లయ్య, గంగసాని వీరయ్య, మేదరమెట్ట మట్టయ్య, మేదరమెట్ట సీతారామయ్య తదితర నేతలు అట్లప్రగడలోనే రహన్య జీవితం గడిపారు. వీరికి అవసరమైన సదుపాయాలు కల్పించడానికి పార్టీ నాయకత్వానికి కొరియర్‌గా పనిచేశాను. 12 బోరు తుపాకులు, పిస్టళ్లు, రైఫిల్స్‌, గ్రేనెడ్‌, బైనాక్యులర్లు మా ఇంటిలో డంపు చేయబడ్డాయి. పోలీసులు మా ఇంటిపై దాడిచేసి ఇంట్లో వస్తువులన్నీ పగులగొట్టి, ఆహారపదార్థాలు, బియ్యం, పప్పులు, పచ్చడి జాడీలు అన్నీ కుప్ప కృష్ణాజిల్లాకమ్యూనిస్టఉద్యమగాధలు 12కి

పోసి నాశనం చేశారు. మానాన్న రంగయ్యగారిని అరెస్టు చేసి పళనియప్పన్‌ క్యాంపులో పెట్టి కొట్టి హింసించారు. సుంకర వీరభద్రరావు, దాసరి పెరుమాళ్లు, దాడి నరసింహారావులను కూడా అరెస్టు చేసి పళనియప్పన్‌ క్యాంపులో హింసించారు. నన్ను అరెస్టు చేసి విస్సన్నపేట క్యాంపు జైలులో పెట్టి 23 రోజులు ఉంచి తీవ్రంగా కొట్టారు. ఆ తరువాత నా వద్ద రహస్య రికార్డులు దొరికాయని కేసు పెట్టి ఆరు మాసాలు శిక్ష విధించి బళ్లారి జైలుకు పంపారు. నాతోపాటు కంభంపాడుకు చెందిన కండ్రాతి శివకోటి, కండ్రాతి మాన్‌దాదా, నర్రా వెంకటేశ్వరరావులు కూడా జైల్లో ఉన్నారు. .

మేము జైలులో ఉండగానే మా అమ్మ అన్నపూర్ణమ్మనూ, మా చెల్లి జయప్రదను అరెస్టు చేసి గంపలగూడెం క్యాంపు జైలులో 40 రోజులు హింసించారు. వారితో పాటునా మరో సోదరి పద్మ కుమార్తె నాలుగేళ్ల కల్పన కూడా ఆ క్యాంపుకు వెళ్లింది. మా తమ్ముడు కాట్రగడ్డ బలరామకృష్ణయ్యకు అప్పుడు ఎనిమిదేళ్లుంటాయి. మా అన్నయ్య కాట్రగడ్డ 'పెద వెంకటరాయుడు జైలులో ఉన్నాడు. ఆ స్థితిలో తమ్ముడు బలరామకృష్ణయ్యను గ్రామంలోని రజక కుటుంబం కాపాడింది. ఇల్లు, కోతకొచ్చిన 10 ఎకరాల జొన్నచేలు గాలికి వదిలేయాల్సి వచ్చింది. పోలీసు కాన్‌సన్‌ట్రేషన్‌ కాంపులో మా సోదరి జయప్రదను ఇద్దరు సబ్‌ ఇన్‌స్పెక్టర్లు చింతబరికెలు, గన్నేరు బరికెలతో కొట్టేవారు. రోజుల తరబడి భోజనం పెట్టకుండా మాడ్చారు. నాలుగేళ్ల కల్పన ప్రాణాపాయ స్థితికి నెట్టబడింది.

మరో సోదరి పద్మ (కల్పన తల్లి) కూడా దళాల్లోకి వెళ్లింది. మా కుటుంబానికి సన్నిహితులైన పొట్లూరి సుందరం, సుంకర వీరభద్రరావులు ఆలోచించి పద్మను గుంటూరు జిల్లా నరసరావుపేటలోని రహస్య స్థావరానికి పంపించారు. ఆ స్థావరంలో తెలంగాణా సాయుధ పోరాట యోధులు డొడ్డా నరసయ్య, అరిబండి లక్ష్మీనారాయణ ఉండేవారు. ఆమె వివాహం 1949 డిసెంబరు 8న గుంటూరు జిల్లా సత్తెనపల్లి సమీపంలో పోరాట దళాల సమక్షంలో దొడ్డా నర్సయ్యతో జరిగింది. ఆమె గుంతకల్లు, బళ్లారి ప్రాంతాల్లో కొంతకాలం రహస్య జీవితం గడిపింది. తర్వాత మహారాష్ట్రలోని షోలాపూర్‌ వెళ్లి బీడీలు చుట్టే పనిలో రోజుకు పావలా కూలితో పొట్టుపోసుకుంది. ఆ తర్వాత రెండేళ్లకు నల్లమల అడవుల్లో కొండలపై ఉన్న భర్తను కలిసింది. ఆ అడవుల్లోనే పార్టీ సర్యులర్లు, కరపత్రాలు రాయడం పని చేసేది.

ఇక మా అన్నయ్య కాట్రగడ్డ పెదవెంకట్రాయుడు గన్నవరం ప్రాంతంలోనే ఉండేవాడు. 1948లో పార్టీ నేతలు చలసాని వాసుదేవరావు, చండ్ర రాజేశ్వరరావులు తెన్నేరులో రహస్య జీవితం గడుపుతుండగా వారికి కొరియర్‌గా పనిచేశాడు. పార్టీపై నిర్బంధానికి పూర్వమే 180 ల నాడా య. రామకృష్ణ

గన్నవరం ప్రాంతంలో జరిగిన అనేక ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్నాడు. 1940 కాలంలో గన్నవరంలో ముగ్గురుతో ఏర్పడిన పార్టీ తొలిశాఖలో అన్నయ్య సభ్యుడు. తెలంగాణా సాయుధ పోరాట కాలంలో కామేడ్స్‌ రావి నారాయణరెడ్డి, బద్దం ఎల్లారెడ్డి, రాజబహదూర్‌గౌర్‌, దేవులపల్లి వెంకటేశ్వరరావు వగైరాలు బుద్ధవరంలో (ఒకనాటి మాఊళ్లో) రహస్య జీవితం గడిపారు.

చండ్ర రాజేశ్వరరావు, చలసాని వాసుదేవరావు, కొందేపూడి లక్ష్మీనారాయణ తదితరులు కూడా తరచూ బుద్ధవరం వచ్చేవారు. పార్టీ ఆదేశానుసారం బుద్ధవరంలో 1948 ఆగస్టు 15న పలుచోట్ల ఎ(ర్రజెండాలు ఆవిష్కరించారు. [గ్రామ భూస్వామి గూడవల్లి లక్ష్మారాయుడు ఫిర్యాదు మేరకు అన్నయ్యనూ, మరో ఐదుగురినీ గన్నవరం సబ్‌జైలులో నిర్బంధించారు. ఈ కేసులో బెయిల్‌ మీద విడుదల కాగానే అన్నయ్యను బందరులోని మాచవరం దెన్‌కు పంపారు. ఇదే పట్టణంలోని ఈడేపల్లిలోనూ, గొడుగుపేటలోనూ డెను ఉండేవి. ఈడేపల్లి డెన్‌లో కడియాల గోపాలరావు, మానికొండ సుబ్బారావు, సూర్యావతిగార్లు ఉండేవారు. ఓ రోజు ఈ దెన్‌పై దాడి జరిపి ఈ ముగ్గురినీ అరెస్టు చేశారు. దీంతో మిగిలిన దెన్గ్లలో ఉన్నవాళ్లు అప్రమత్తమయ్యారు. అన్నయ్యనూ, అట్లూరి శ్రీమన్నారాయణనూ మరో దెన్‌కు పంపారు. అది అంతగా (శ్రేయస్కరం కాకపోవడంతో వారిద్దరూ పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా భీమవరానికి మకాం మార్చారు. కొంతకాలానికి కాకినాడ మారారు.

ఈ కాలంలో మా వదిన, బిడ్డల పరిన్థితి దారుణంగా ఉంది. ఎక్కదెక్కడో ఉంటున్నారు. ఆ తర్వాత అన్నయ్య తదితరులను బరంపురం పంపించాలని పార్టీ నిర్ణయించింది. ఈలోగా అన్నయ్యతోపాటు భీమవరం దెన్‌లో ఉన్న పొట్లూరి సుందరం పోలీసులకు లొంగిపోయాడు. దీంతో అన్నయ్య, అట్లూరు శ్రీమన్నారాయణ కాకినాడలో ఉన్న విషయం పోలీసులకు తెలిసి పోయింది. ఓ రోజు పళనియప్పన్‌ కాకినాడలోని డెన్‌పై దాడి చేసి అన్నయ్యనూ, అట్లూరు శ్రీమన్నారాయణనూ అరెస్టు చేసి బెజవాడలోని పళనియప్పన్‌ క్యాంపుకు తీసుకువచ్చారు. వారనేక రోజులు అక్కడ చిత్రహింసలు అనుభవించారు.

ఇక నేను 1950 మార్చి 14న బళ్లారి జైలు నుంచి విడుదలై వచ్చాను. ఆ తరువాత కూడా పలుదఫాలు పోలీసు క్యాంపుల్లో నిర్బంధించడం, ఆచూకీ చెప్పమని కొట్టడం, రోజూ స్టేషన్‌కు వచ్చి పడుకోవాలంటూ నిర్భంధాలకు గురిచేసేవారు. ఈ విధంగా నిర్చ్భంధకాలంలో మొత్తంగా మా కటుంబం నాన్న, అమ్మ, నేను, అన్నయ్య, తమ్ముడు, సోదరీమణులిద్దరూ పోలీసుల చిత్రహింసలకు గురికాబడ్డాము. ఆమ్మానాన్నలు గతించగా బతికున్న ఈ నలుగురమూ ఇప్పటికీ కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలోనే కొనసాగుతున్నాము.

బాలుడిగా అజ్ఞ్జాత వీరులకు అన్నం మూటలందించా వ - కాట్రగద్ద బలరామ్‌ స్క శం నా ఊహ తెలిసే సరికి అట్లప్రగడలో మా . 7 సు స కుటుంబమంతా కమ్యూనిస్టులుగా ఉన్నారు. పదేళ్ల ] నే య ష్య శ ప్రాయంలో కమ్యూనిస్పపార్టీపై నిషేధం విధించారని [క్త ్మస ట్ర వినవాణ్ణి, పార్టీ నాయకులు రహస్య బీవితం గడపేవారు. శ 1] జ పి | పా తెలంగాణా సాయుధ పోరాట దళాలు, నాయకులు మా ఇ స్టన్‌. | ఇంటి వద్ద తోటల్లో రహస్యంగా ఉండేవారు. మా అమ్మ /గీ నా తి అన్నం మూట కట్టిఇచ్చి మా ఇంటి పక్కనే ఉన్న వాగులో న భా గుండా వెళ్లి, మన తోట వక్కన చింత కింద ఫి స న. అన్నయ్యలుంటారు వెళ్లి ఇచ్చిరమ్మనేది. నేను అన్నం మూట న టో ..| పట్ళకొని వెళ్లేనరికి వెల్లంకి రాజారావు, సుంకర వీరభద్రరావు, పేట రామారావన్నయ్యలుగానీ వచ్చి తీసుకునేవారు. పక్కన ఏటి కాలువలోకి వెళ్లి చలమ తీసుకుని అక్కడ మూటవిప్పి రెండు చేతులతో కూరా అన్నం కలిపి ఎంతమంది ఉంటే అన్ని అన్నం పోగులు పెట్టేవారు. ఆ అన్నం తిని చలమలో నీరు తాగేవారు. నన్ను తిరిగి మా ఇంటి సమీపం వరకూ పంపించి వెళ్లేవాళ్లు. అన్న, అక్క, చిన్నక్క, నాన్న అమ్మ అందరూ జైల్లోనో, పోలీసు చిత్రహింసల క్యాంపులోనే ఉంటే నేను మా చాకలి వెంకయ్య వద్ద ఉండేవాడిని. 15 రోజుల తర్వాత మా అమ్మకు, మా చిన్నక్క కల్పనలకు బట్టలు తీసుకురమ్మని కబురు అందితే వెంకయ్యతో కలిసి బట్టలు తీసుకుని గంపలగూడెం క్యాంపుకు వెళ్ళాను. నేను వెళ్ళిన సమయానికి పోలీసువారు రెండు వరుసలలో నిల్చుని లాఠీలతో మధ్యలో వున్న మా చిన్నక్కను నడవమని తలా ఒక దెబ్బ కొట్టడం, కొరడాతో 40 దెబ్బలు కొట్టడం కళ్ళారా చూశాను. దుఃఖం ఆగలేదు. తిరువూరు పోలీస్‌స్టేషన్‌లో నన్నుకూడా ఒకరోజు అంతా ఎండలో నుంచోబెట్టారు. మా పెద్దనాన్న కుమారుడు కాట్రగడ్డ సత్యనారాయణగారిని డిటెన్యూగా రాజమండ్రి, కడలూరు జైళ్లలో నిర్బంధించారు. సత్యనారాయణగారి కుమారుడు చిన వెంకట్రాయుడును విజయవాడ ముత్యాలంపాడులో కాల్చిచంపారు. ఆ ఘటనలన్నీ నన్ను కమ్యూనిస్టుగా తీర్చిదిద్దాయి. 132 || యు రామకృష్ణ

చిట్యాలలో మలబారు పోలీసుల పైశాచికం ఒక్కొక్కరికి వందేసి దెబ్బలు బు = బి.ఆర్‌.తులసీరావు

(నాకప్పుడు వదేళ్లుందొచ్చు. మా ఊల్లో జరిగిన ఘటనలు కొన్ని లీలగా గుర్తున్నాయి. చిట్యాలలో ఆనాటి ఘటనలకు సంబంధించి... ఆ తరువాత యువకుడుగా ఉన్నప్పుడు అవ్పటి ఘటనల్లో (వత్యక్షంగా పాల్గొన్నవారు చెవ్చుగా విన్నవీ.. వారి నుంచీ తొలునుకున్నవీ.. సందర్భానుసారంగా ఆనాటి 'వుస్తకాల్లో పేర్పొన్నవీ జ్ఞావకమున్నంత వరకూ ఈ వ్యానంలో రాయడానికి ప్రయత్నించాను,

చిట్టేల గ్రామం తిరువూరుకు మూడు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. గంపలగూడెం జమిోందారు పొట్టెయ్య ముఖ్య గ్రామమది. జమీందారుకు సొంత కమతం 400 ఎకరాలు, జమిందారీ ఫారెస్టు 1100 ఎకరాలుండేది. మా ఇంటి పక్కనే జమిందారు దివాణం, అమ్మ మేనమామ కొల్లి బుచ్చయ్య వందల ఎకరాల భూస్వామి. కొల్లి రామయ్య మా గ్రామం మునసబు. కొల్లి బుచ్చయ్య చిట్టేల పక్క గ్రామం ఆంజనేయపురం [గ్రామ మునసబు. (గ్రామంలో కొల్లివారూ, మా తాత గారూ తప్ప మిగతా వారంతా చిన్న రైతులే. రైతులుగానీ, వారి పశువులుగానీ, వృత్తిదారులుగానీ ఎటుపోవాలన్నా జమిందారు, బుచ్చయ్య గారి భూముల నుంచే పోవాలి. గ్రామంలో జమిందారు పొట్టెయ్య, భూస్వామి బుచ్చయ్యగారి పెత్తనంతో ప్రజలు ఇబ్బందుల పాలయ్యేవారు. జమీందారుకూ.. బుచ్చయ్యకూ భూముల విషయంలో ఘర్షణలుండేవి.

ఆ నేపథ్యంలో... జమిందారీ దురంతాలకు వ్యతిరేకంగానూ, జమిందారీ విధానం రద్దు కోసమూ కమ్యూనిస్టులు రైతు సంఘాలను ఏర్పరచి ఆందోళనలూ, ఉద్యమాలూ చేస్తున్నారు. చిట్టేల, తిరువూరు ప్రాంతాల్లో యలమగ్రుకు చెందిన కామ్రేడ్‌ గరికపాటి రాజారావు ఆర్గనైజర్‌గా పనిచేస్తూ యువకులను కమ్యూనిస్టులుగా తయారు చేస్తున్నారు. జమిందారీ విధానం రద్దు కావాలని చిట్టేలలో ప్రదర్శనలు, సభలు జరిపి ప్రజలలో జమిందారీ వ్యతిరేక భావాలు ప్రచారం చేసేవారు. ప్రజల మీద జమిందారీ గుండాల కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమగాథలు 133

దౌర్జన్యం నిత్యకృత్యంగా సాగేది. బుచ్చయ్యకు చెందిన పశువులు, మనుషులు నైజాం బీడులోకి పోవాలంటే, జమిందారు ఫారెస్టు నుంచి పోవాలి. ఫారెస్టు మీద నుంచి వెళ్లేవారిని పోనివ్వకుండా జమిందారు గుండాలు అడ్డుకునేవారు. ఒక రోజు బుచ్చయ్య మీద జమిందారు గుండాలు దాడిచేశారు. ఆయన రెండు అరుగుల మధ్య పడిపోవడంతో బతికారు. దీనిపై బుచ్చయ్య... రైతు సంఘం నాయకుడు కామ్రేడ్‌ నండూరి ప్రసాదరావు సలహాతో జమిందారు మీద కేసు వేసి అరెస్టు చేయించారు. ఆనాడు మద్రాసు కౌన్సిల్‌ సభ్యుడుగా ఉన్న గద్దె రంగయ్య నాయుడు చిట్టేలలో రావిచెట్టు సెంటరులో జమిందారీ వ్యతిరేక సభ జరిపారు.

జమిందారీ విధానం రద్దయ్యాక చిట్టేల కమతం మొత్తం బుచ్యయ్య కొన్నారు. జమీందారు పెత్తనం పోయి, భూస్వామి పెత్తనం వచ్చింది. భూ స్వభావంలో మార్పులేదు. తెలంగాణలో నైజాం వ్యతిరేక రైతాంగ సాయుధ పోరాటం జరుగుతోంది. తెలంగాణా సరిహద్దుకు రెండు కిలోమీటర్ల దూరంలో తిరువూరు ఉంది. కామ్రేడ్‌ గరికపాటి కృష్ణారావు ఆధ్వర్యాన చిట్టేలలో పార్టీ శాఖ ఏర్పడింది. చిట్టేల మునసబు కొల్లి రామయ్య పెద్ద కుమారుడు సత్యం ఇంజనీరింగ్‌ మూడో సంవత్సరం చుదువు మానేసి చిట్టేలలో పార్టీ శాఖ ఏర్పాటు చేశారు. పార్టీ కార్యకలాపాలు కొనసాగిస్తున్నారు. అప్పటి తొలూకా కమిటిలో ఉన్నారు. పార్టీపై నిషేధం విధించారు. 1948 ఆగస్టులో కొల్లి బుచ్చిరామయ్య అటకపై గుమ్మిలో ఆశ్రయం పొందుతున్న సత్యాన్నీ ఆయన తమ్ముడు పార్ధసారధినీ అరెస్టు చేసి రాజమండ్రి జైలుకు పంపారు. తరువాత కడలూరు జైలుకి పంపారు. ఆ రోజుల్లో కడలూరు జైలును “కమ్యూనిస్టు జైలు” అనేవారు. ఎందుకంటే జైలంతా డిటెయిన్‌ చేసిన కమ్యూనిస్టులతో నిండిపోయి ఉండేది. అక్కడ కన్‌విక్ట్‌గా ఉన్న రైతు నాయకుడు అనుమర్లపూడి సీతారామారావును కాల్చి చంపారు. అదే జైలులో ఉన్న సత్యాన్నీ పారసారధినీ మద్రాసు జైలుకు మార్చారు. నిషేధం ఎత్తివేసిన తరువాత వీరు విడుదలయ్యారు.

దళాలకు చిట్టేల నుంచి ఆహారం పంపేవారు. విజయవాడ నుంచి యూనిఫారాలు, బ్యాటరీలు తెచ్చి లక్ష్మీపురంలోని బల్లినేని సూరయ్య తోటలో దాచి దళాలకు అందించేవారు. తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ పోరాటం విస్తరించాలని పార్టీ నిర్ణయంచిన తరువాత.. అందుకవసరమైన తుపాకులను సేకరించడానికి భూస్వాముల దగ్గరున్న ఆయుధాలు లాక్కునేందుకు ఎక్కడెక్కడ దాడులు చేయాలీ, ఎలా చేయాలీ అనే అంశంపై లక్ష్మీపురం అడవిలో 80 మంది కార్యకర్తలతో విసృత సమావేశం జరిగింది. నల్లగొండ నుంచి థ్రీధర్‌ అనే దళ నాయకుడు ఆ సమావేశంలో పార్గన్నారు. కార్యకర్తలంతా దళాలుగా విభజించబడ్డారు ఒకేరోజు 14 ప్రాంతాల్లో దాడులు చేయాలని నిర్ణయించారు. కొల్లి బుచ్చయ్య దగ్గర డబుల్‌ బేరల్‌ గన్‌ ఉంది. స్టేట్‌ కాంగ్రెస్‌ నాయకుడుగా జలగం వెంగళరావు ఉండేవారు. ఆయన బుచ్చయ్య ఇంటిని షెల్టరుగా (క్యాంపుగా) చేసుకుని ఉండేవారు. స్టేట్‌ కాంగ్రెసు క్యాంపు ఆయుధాలనూ, _ బుచ్చయ్య తుపాకినీ స్వాధీనం చేసుకోవాలని 1949 డిసెంబరు 21న శ్రీధర్‌ నాయకత్వాన కొల్లి క్రిష్ణమూర్తి దళం బుచ్చయ్య ఇంటి మీద దాడి చేసింది. యానాది పుల్లయ్య దగ్గర తుపాకీ లాక్ళొన్నారు. దళంపై బుచ్చయ్య కాల్పులు జరిపి పారిపోయారు.

యా ీధర్‌కు తుపాకీ గుండు తగిలి గాయమైంది.

క్‌ు దాడిలో పాల్గొన్న కొల్లి రామయ్యగారి

తలు మూడో కుమారుడు కృష్ణమూర్తి దళంతో కలిసి

సా అజ్ఞాతవాసానికి వెళ్ళారు. కొల్లి క్రిష్ణమూర్తి తలపై

జో ప్రభుత్వం 30 వేల రివార్డు ప్రకటించింది.

॥ 1949 డిసెంబరు 21 తెల్లవారు జామున

మలబార్‌ పోలీసులు ఊరంతా చుట్టుముట్టారు.

పశువులను కూడా బయటకు పోనీయలేదు.

పిల్లలనూ, మహిళలనూ వదలి పురుషులందరినీ

జ భానో బుచ్చయ్య ఇంట్లో పోగేశారు. ముల్లగర్ర కట్టలు

న్‌ గ్‌ తెప్పించారు. పోలీసులు లైనుగా నిలబడ్డారు.

జహా గ్రామ ప్రజలను వరుసగా నడవమన్నారు.

కొల్లి కృష్ణమూర్తి పోలీసులు తెప్పించిన ముల్లుగర్రలను తీసుకొని

జనాన్ని బాదడం మొదలు పెట్టారు. ఒక్కొక్కరికీ

వందేసి దెబ్బలు కొడుతున్నారు. దీంతో ఆ ప్రాంతమంతా ఏడుపు, కేకలతో దద్దరిల్లింది.

పోలీసులు కొట్టే దెబ్బలకు తాళలేక క్రైస్తవ మతస్ఫుడైన సులేమాను ఏసుప్రభుకు డై... అని

బిగ్గరగా ప్రార్టిస్తుంటే.. 'అది అర్ధంకాని మలబారు పోలీసులు, అతడు “కమ్యూనిస్టులకు జై

అంటున్నాడని ఇంకా గట్టిగా కొట్టారు. అనేక మందికి ఎముకలు చిట్లాయి. మా నాన్నకు

మణికట్టుపైన చిట్లింది. మా పెదనాన్న సుబ్బయ్యకు కాలర్‌ బోన్‌ చిట్లింది. ఆ దెబ్బలకు

ఆయన సంవత్సరంలోపే చనిపోయారు. ఆ ప్రాంతంలో రెండురోజులపాటు పోలీసులు

బీభత్సం సృష్టించారు. నీలపాల ఎక్కలు అనే రజకుడు కూడా దెబ్బలకు తట్టుకోలేక తరువాత చనిపోయాడు.

కొల్లి రామయ్య ఇల్లంతా లూటీ చేశారు. పచ్చడి జాడీలు పగులగొట్టి కిరసనాయిల్‌

పోశారు. బట్టలు, చీరలను ముక్కలు ముక్కలుగా కోశారు. తలుపులూ, కిటికీలూ

పగులగొట్టారు, కొల్లి రామయ్య, కొల్లి మధుసూధనరావు, బంతు గురవయ్య, బంతు

సీతారామయ్య, బంతు రాజేశ్వరరావు, బభంతు రాజయ్య, బోయపాటి రాఘవయ్య, గంగుల

ముత్యాలు, శిరసాని ముంగయ్య (మోతాదు), జక్కుల కిష్టయ్య . వేము ఏలియా మొదలైన

18 మందిని గంపలగూడెం జమిందారు దివాణంలోని కాన్‌నన్‌(ట్రేషన్‌ క్యాంపుకు

తీసుకువెళ్లారు. ఈ క్యాంపుకు తేబడినవారిని రోజూ ఉదయమూ, సాయంత్రమూ చింత

బరికెలతో వీపులు చిట్ల గొట్టేవారు. దెబ్బలకు తట్టుకోలేక కేకేలు వేస్తుంటే అవి వినపడకుండా

డప్పులు కొట్టించేవారు. మధుసూధనరావునూ, రామయ్యనూ చిత్రహింసలు పెట్టేవారు. వెల్లికలా

పడుకోబెట్టి , అరచేతులపై కుర్చీ పెట్టి తొక్కేవారు. గోళ్లలో గుండు సూదులు గుచ్చేవారు.

అగ్గిపుల్ల గీసి ముక్కులో పెట్టేవారు. వారి కుటుంబ సభ్యులు రోజూ చిట్టేల నుంచి అన్నం

తీసుకెళ్లి వారికిచ్చేవారు. వచ్చేటప్పుడు విడిచిన బట్టలు తెచ్చేవారు. ఆ బట్టలకున్న రక్తపు

కృష్ణాజిల్లాకమ్యూనిస్టఉద్యమగాధలు 135

మరకలు చూసి కుటుంబ సభ్యులు ఆ రోజల్లా ఏద్బేవారు. పదిహేను రోజుల తరువాత 11 మందిని వదిలిపెట్టారు. రామయ్యను రెండు మాసాలు, మధుసూధనరావును నాలుగు మాసాలు కాంపులో ఉంచారు. దాడి అనంతరం (గ్రామంలో నాలుగువైపులా రోజూ ప్రజలతో కాపలా కాయించేవారు. రోజల్లా పనిచేసి, రాశత్రల్లా కాపలా కాయాలి. నిద్రపోతే మిలటరీ వారొచ్చి వారిని కొట్టేవారు.. మేము అప్పుడు చిన్న పిల్లలం, ఒంటరిగా భయం వేసేది. ఇలా ఒకటిన్నర సంవత్సరం సాగింది. 1952లో క్రిష్ణమూర్తి అజ్ఞాతం నుంచి బయటకు వచ్చారు. రోజూ స్టేషనుకు వెళ్లి సంతకం పెట్టేవారు. దళంలో ఉన్నప్పుడు తూటా మెడ పక్కగా పోయింది. దళంలో నుంచి వచ్చిన తరువాత సిపిఎంలో ఉన్నారు. 1980లో అఖిల పక్ష రైతు ఉద్యమంలో చురుకుగా పార్ళన్నారు. ప్రస్తుతం ఆయన అనారోగ్యంతో ఉన్నారు. చాలా మందికి పింఛను వచ్చినా ఆయనకు రాలేదు. డబ్బు కోసం కాదు, తనకు గుర్తింపు లేకుండా పోయిందనే బాధ ఆయనను వెన్నాడుతుందేది. మూ తమ్మడి దగ్గరకు చిట్టేల వెళ్లినప్పుడల్లా మా ఇంటికి దక్షిణాన ఉన్న జమాందారు దివాణం, ఉత్తరాన ఉన్న భూస్వామి బుచ్చియ్య శిథిల గృహాలు దర్శమిస్తాయి. ఇప్పుడు చిట్టేల గ్రామం జమిందారు, భూస్వామి లేని చిన్న మధ్య తరగతి రైతు గ్రామంగా ఉంది. (వ్యాస రచయిత సిపిఎం రాష్ట్ర కమిటీ సభ్యులు) మ టం చ రట న న ఇ గర రతయ్యూరుపట షాని మందతయపూడురాయాలామ్యూయ్యయిదీ నులు. , ఎడమ నుంచి మొదలు గరికపాటి కృష్ణారావు, ఎబోధాయన, కొల్లి సత్యనారాయణ, వేట రామారావు, సుంకర భరోతాల. సయ్యద్‌ సాలార్‌ వెల్లంకి రాబారావు, కాశీ సోమమరాచార్యులు, కోడూరు పూర్ణచంద్రూవు. 186 డదు రామకృష్ణ

ఊటుకూరులో మీర్జాపురం జమీందారు దౌష్టాలకు ప్రతిఘటన

మం క్‌. తిరువూరు తాలూకా ఊటుకూరు (ప్రాంతం [. నే న మీర్జాపురం జమీందారు కింద ఉందేది. ఆయన ర టు క్రూరత్వం గురించి చెప్పుకోవాలంటే... చెరువుల్లో న లట... మొలిచే. తుంగను కూడా పేదలను రమా... కోసుకువెళ్లనిచ్చేవాడు కాదు. దాన్ని జమీందారే

మాం | ళ్లనిచ్చేవాదు కాదు. దాన్ని జమీం టు. త అమ్ముకునేవాడు. ఇంటికప్పుకోసం తుంగ కొనుక్కోలేక ల్‌ జ్ర పేదలు అవన్ఫలు వడేవారు. ఈ వరిన్వితిని ఇగో. మార్చేందుకు 1947 మార్చి, ఏపిల్‌ నెలల్లో (| కమ్యూనిన్స పార్టీ ఆద్వర్యంలో రామిశెట్టి వేణుగోపాలరావు, అనంతోజు బోధనాచార్యులు, చెరుకూరి జయరామయ్య, యొర్నేని రాఘవయ్య, సింగంశెట్టి రత్తయ్య మరికొందరు నాయకత్వాన రైతు కూలీలను సమీకరించి చెరువుల్లో తుంగను కోయించారు. ఈ సందర్భంగా 70 మంది రైతు కూలీలపై జమీందారు కేసులు పెట్టించాడు. పేదలు కోసుకున్న తుంగను పోలీసుల సహకారంతో తహశీలుదారు జమీందారుకు అప్పగించాడు. పోలీసులు తుంగను జమీందారుకు అప్పగించడాన్ని కొల్లి నాగమ్మ, కడియాల నాగమ్మలు ప్రతిఘటించారు. ఈ సందర్భంగా మొత్తం 70 మందిపై కేసులు పెట్టగా వారిలో 20 మంది మహిళలున్నారు. వీరిని పోలీసు స్టేషన్లలో పెట్టి చిత్రహింసలు పెట్టారు. వీరిని తిరువూరు, విజయవాడ. నూజివీడు, కైకలూరు జైళ్లలో ఒక్కొక్కదానిలో మూడేసి నెలలు ఉంచారు. సరిగ్గా ఆ సమయంలోనే హైదరాబాద్‌ స్టేట్‌లో నిజాం నిరంకుశ పాలనకు వ్యతిరేకంగా భూమి, భుక్తి, విముక్తి కోనం కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆధ్యర్యంలో తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ పోరాటం ప్రారంభమైంది. ఆ స్పూర్తితో రామిశెట్టి కృష్ణయ్య, సంగీతపు రాఘవయ్య, కోటగిరి పార్ధసారథి, షేక్‌ నన్నే మస్తాన్‌, మేదేపల్లి రాఘవులు, పసుపులేటి రమేష్‌ కొమ్మిన లక్ష్మయ్య, ఎక్కిరాల తిరుపతయ్య, కమ్యూనిస్టు గెరిల్లా దళాల్లో చేరి శిక్షణ పొందారు. వీరిలో రామిశెట్టి కృష్ణయ్య, సంగీతం రాఘవయ్య, కోటగిరి పార్థసారథి, షేన్‌ కృష్ణాజల్లాకమ్యూనిస్టఉద్యమగాధలు 107

నన్నే మస్తాన్‌లు నిజాం పక్షాన పనిచేస్తున్న రజాకారులపై అనేక దాడుల్లో పాల్గొన్నారు. దళాల కార్యక్రమాలు ముమ్మరమయ్యాయి. దీంతో ఊటుకూరుపై రిజర్వు పోలీసులు ముట్టడించి ప్రజలను విచక్షణా రహితంగా కొట్టారు. ఆ సందర్భంగా యెర్నేని రాఘవయ్య, కట్టా జీవయ్య, నంబూరు వెంకటప్పయ్య, షేక్‌ బాబూ సాహెబ్‌, గడ్డం సుబ్బయ్య, పి.బూశయ్య, చింతనిప్పు నరసయ్యలను పోలీసులు అరెస్టు చేసి రాజమండ్రి కేంద్ర కారాగారానికి

తరలించారు. రామిశెట్టి వేణుగోపాలరావు, అనంతోజు బోధానాచార్యులు, చెరుకూరి జయరామయ్యలను డిటెన్యూలుగా కడలూరు జైలుకు పంపారు. వారు పార్టీపై నిషేధం

ఎత్తివేసిన తరువాతనే జైళ్ల నుంచి విడుదలయ్యారు. కమ్యూనిస్టుల కార్యకలాపాలను

నిరోధించేందుకు ఆనాడు సరిహద్దు గ్రామాల్లో స్టేట్‌ కాంగ్రెస్‌ కూడా క్యాంపులను నడిపింది.

తిరువూరు తాలూకా నెమలి గ్రామంలో స్టేట్‌ కాంగ్రెస్‌ క్యాంపు నడిచింది. ఈ క్యాంపు

కేంద్రంగా ప్రజల నుంచి బలవంతంగా చందాలు వసూలు చేసేవారు. చందా ఇవ్వలేదని ఊటుకూరులో తలదాచుకున్న తెలంగాణా (ప్రాంత కోరుకొండ వాని ఆమంచి

వెంకటేశ్వరరావును స్టేట్‌ కాంగ్రెస్‌ క్యాంపువారు బలవంతంగా తీసుకుపోతుందడగా.. యెర్నేని

పమిడియ్య, సాదినేని వరదయ్య, గద్దల గోపయ్య, మరికొంతమంది యువకులు దీన్ని

అడ్డగించి ఆయనకు రక్షణగా నిలిచారు. ఇది మనసులో పెట్టుకున్న స్టేట్‌ కాంగ్రెస్‌వారు

పోలీసులను రప్పించి గ్రామంలోని మహిళలపై విచక్షణా రహితంగా దాడి చేయించారు.

ఈ నందర్భగా రామిశెట్టి కృష్ణయ్యను గంపలగూడెంలో ఉన్న మలబారు పోలీసుల

కాన్‌సన్‌ట్రేషన్‌ క్యాంపుకు తీసుకువెళ్లి బాగా కొట్టారు. ఆ కాలంలో అజ్ఞాతంలో ఉన్న కార్యకర్తలకు

చావా వెంకయ్య, ముత్యాల రామచంద్రయ్య, పసుపులేటి తిరుపతయ్యలు అన్ని విధాలా

సహకరించారు. వారు దళాలకు భోజనాలు అందించే పని నిర్వహించేవారు.

ఊటుకూరు పరిసర గ్రామాల్లోకూడా కమ్యూనిస్టులు రహస్య కార్యకలాపాలు

| నిర్వహించారు. దేవబత్తిన సత్యనారాయణ అనే కాంగ్రెస్‌వాదిని కమ్యూనిస్టులు చంపారని బెల్లం క్థష్టయ్యు, దేవవరపు సంగయ్య, నంబూరు నారాయణలపై హత్యా కేసు బనాయించారు.

వీరందరికి జీవిత ఖైదు పడింది. అయితే పై కోర్టులో ఈ కేసు కొట్టివేయబడి వారంతా

విడుదల చేయబడ్డారు. కొణిజర్లలో పగడాల రామకృష్ణయ్య తెలంగాణా సాయుధ పోరాట

యోధులకు ఆశ్రయం కల్పించారు. నంబూరు జానయ్య, నల్లమల చిన లక్ష్మయ్య, నంబూరు

అప్పయ్య దళాలకు అండగా నిలిచారు. దేవబత్తిన సత్యనారాయణ దళాలకు అన్నం

అందిస్తున్నాడని పట్టుకొని ఎర్లబండికి కట్టేసి కొట్టారు. కంభంపాటి బ్రహ్మయ్య, కంభంపాటి

పురుషోత్తం, దోసపాటి కృష్ణమూర్తి మొదలైన వారు పార్టీ కార్యకలాపాలు ముమ్మరంగా

నిర్వహించారు. నెమలిలో నాగిరెడ్డి మరికొందరు దళాలకు సహకరించి తెలంగాణా ఉద్యమానికి

తోడ్పాటు నిచ్చారు. అదే గ్రామంలో పగడాల నారాయణ, చెన్నయ్యలు కామ్రేడ్‌ పుచ్చలపల్లి

సుందరయ్యకు తమ ఇళ్లలో ఆశయం కల్పించారు. విద్యార్థులుగా ఉన్న నంబూరు

శేషగిరిరావు, దేవబత్తిన కృష్ణమూర్తి, మైలవరపు రామకోటయ్య, బొల్లా కృష్ణమూర్తి, ఊటుకూరు

వాసి చెరుకూరి రాధాకృష్ణమూర్తి అజ్ఞాత దళ సభ్యులకు తోడ్పాటు ఇవ్వడమేగాక, నాయకులకు

కొరియర్లుగా పనిచేశారు. మల్లెంపాడులో నందిగామ నాగాచారి తెలంగాణా యోధులకు

ఆశయం కల్పించారు. 138 యు. రామకృష్ణ

గంపలగూడెం కేంద్రంగా ఎన్నో వీరోచిత ఘట్టాలు

• సువారపు రామచంద్రరావు గంపలగూడెం (గ్రామానికి అతి దగ్గరల్లో తెలంగాణా గ్రామాలున్నాయి. కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఇచ్చిన పిలుపు మేరకు గంపలగూడెం (గ్రామ శాఖలో క్రియాశీలక సభ్యులుగా ఉన్న కార్యకర్తలు, నాయకులు నిజాం సరిహద్దు గ్రామాల్లోని పోరాట కార్యక్రమాల్లో పాల్గన్నారు. సువారపు కృష్ణమూర్తి, చెరుకూరి శ్రీనివాసరావు, డాక్టరు షేక్‌ బాబూ సాహెబ్‌, గూడూరి (శ్రీమన్నారాయణ, జాస్తి శేషగిరిరావు, వెనిగళ్ల అప్పలాచారి, బొమ్మనేని వెంకటప్పయ్య తదితరులు ఆ కార్యక్రమాల్లో పాల్గన్నారు. సువారపు కృష్ణమూర్తి సమీప తెలంగాణా గ్రామాలైన భీమవరం, గోసవీడుల్లో ఆనాటి నిజాం కస్టమ్స్‌ చెక్‌పోస్ట్‌ను ధ్వంసం చేసి, అక్కడ పోలీసులను తరిమివేసిన ఘటనల్లో పార్గన్నారు. తిరువూరుకూ, గంపలగూదేనికీ దగ్గర్లో ఉన్న నిజాం పోలీసు చెక్‌ పోస్టును స్వాధీనం చేసుకోవడానికి జరిగిన పోరాటాల్లో సువారపు కృష్ణమూర్తి, మర్లపాడు గ్రామానికి చెందిన గుర్రాల వెంకటరెడ్డి ప్రధాన పాత్ర వహించారు. స్థానిక కార్యకర్తలు వనం కృష్ణమూర్తి, పొట్టేటి సుబ్బారెడ్డి, తిరువూరు, పోలిశెట్టి (గ్రామాల నుంచి వచ్చిన కాంగ్రెస్‌ కార్యకర్తలతోపాటు కార్యాచరణకు దిగి అక్కడి నిజాం పోలీసులను తరిమివేసి చెక్‌పోస్టునూ, రికార్డులనూ స్వాధీనం చేసుకొన్నారు. నిజాం పోలీనులు, రజాకార్లు తునికిపాడు సరిహద్దు నిజాం అధీనంలోని గ్రామమైన భగవానులపురం గ్రామ సరిహద్దు నుంచి కాల్పులు జరిపారు. ఆ దాడిని ఎదుర్కోవడంలో అక్కడి స్థానిక కార్యకర్తలతో పాటు సువారపు కృష్ణమూర్తి కూడా పాల్షన్నారు. సువారపు కృష్ణమూర్తి భీమవరం, అగ్రహారం, మీనవోలు, దెందుకూరు, మర్లపాడు తదితర తెలంగాణా గ్రామాల్లో అక్కడి కార్యకర్తలతోపాటు కలిసి పటేల్‌, పట్వారీలకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన పోరాటాల్లో పాల్గన్నారు. అప్పటి మధిర తాలూకా కమ్యూనిస్టు ప్రముఖులైన వాసిరెడ్డి వెంకటపతి, వట్టికొండ నాగేశ్వరరావు, సూరావరుుల జానకిరామయ్య, పగిడిపల్లి హనుమయ్య, నల్లమల గిరిప్రసాద్‌, రామిశెట్టి పుల్లయ్యలతో కలిసి తెలంగాణా గ్రామాల్లో పనిచేశారు. ఆయనపై నిజాం ప్రభుత్వం అరెస్టు వారంటు జారీ చేసింది. ఓసారి నైజాం రైలుబండిలో వెళ్తుండగా... సువారపు కృష్ణమూర్తి ఎక్కిన పెట్టెలోనే నిజాం పోలీసులున్నారు. పోలీసులు తనను గుర్తిస్తే ప్రమాదమని తలచి దెందుకూరు దగ్గర ఆయన చాకచక్యంగా రైలు నుంచి

ట్ట

శీ.శే సువారపు కృష్ణమూర్తి దిగి తప్పించుకున్నారు. గంపలగూడెం పోలీసు క్యాంపు నడుస్తున్న సమయంలో ఓ రోజు సువారపు కృష్ణమూర్తి, బమ్మకాని వెంకటప్పయ్య, వెనిగళ్ల అప్పలాచారిని అరెస్టు చేసి డిటెన్యూలుగా రాజమండ్రి సెంట్రల్‌ జైలుకు పంపారు. ఆ తర్వాత కడలూరు, మద్రాసు వైళ్లకు మార్పిడి చేశారు. కామ్రేడ్స్‌ వెంకటప్పయ్య, వెనిగళ్ల అప్పలాచారి తెలంగాణా (గ్రామాల్లో తాడి, ఈత చెట్లు నరికే కార్యక్రమాల్లోనూ, కల్లు సారా దుకాణాలను నడపకుండా నిరోధించే కార్యక్రమాల్లోనూ చురుగ్గా పాల్గన్నారు. కామ్రేడ్‌ చెరుకూరు శ్రీనివాసరావు అంతకుముందే తనకున్న 'షికారీ వేటి అనుభవంతో నారికంపాడు, సమీప తెలంగాణా ప్రాంత అడవుల్లో తుపాకీ తూటాలు, నాటు బాంబులు తయారు చేయించి, అవసరమైన ఆయుధాలను సేకరించి తెలంగాణా ప్రాంత నాయకులతో సంబంధాలు పెట్టుకొని వారికి రహస్యంగా సరఫరా చేసేవారు.

1948 జనవరి 13న అప్పటి మధిర తాలూకా మీనవోలుపై రజాకారు మూకలు దాడిచేయగా గ్రామస్తులు, పార్టీ కార్యకర్తలు ఆ దాడిని ఎదిరించి వారిని తరిమికొట్టారు. ఈ దాడిలో ఎనిమిది మంది చనిపోగా కొందరు కాల్పుల్లో గాయపడ్డారు. ఆ పోరాటాల్లో ప్రజలు రజాకార్ల కమాండరును పట్టుకొని చంపి, అతని దగ్గర ఉన్న రైఫిల్‌ను స్వాధీనం చేసుకొని గెరిల్లా దళాలకు అప్పగించారు. ఆమర్శాడు... ప్రతికారేచ్చతో 200 మంది పోలీసులు మినవోలుపై దాడిచేసి గ్రామంలోని ఇళ్లను కొన్నింటిని తగులబెట్టారు. ముగ్గురు వృద్ధులను కాల్చి చంపారు. మరికొంతమంది తుపాకీ కాల్పులకు గాయపడ్డారు. ఈ రెండు సందర్భాలలోనూ తుపాకీ కాల్పులకు గాయపడిన వారిని ఎడ్లబళ్లలో గంపలగూదేనికి తీసుకురాగా వీరందరికీ శస్త్ర చికిత్సలు నిర్వహించి తుపాకీ గుళ్లను శరీర భాగాల నుంచి

తొలగించారు. కాల్పుల్లో గాయపడినవారికి అవసరమైన చికిత్సలను కామ్రేడ్‌ షేక్‌ బాబూ సాహెబ్‌ మహత్తర సేవలందించారు.

గంపలగూడెంకు చెందిన కమ్యూనిస్టు కార్యకర్త జాస్తి శేషగిరిరావు(చిన్ని) తెలంగాణ సాయుధ రైతాంగ పోరాట దళంలో చేరి నల్లమల గిరిప్రసాద్‌, తెల్దారుపల్లి సీతారామయ్య, వీరమాచనేని ప్రసాదరావు (దంబాయి ప్రసాద్‌)లతో కలిసి గెరిల్లా పోరాటంలో పాల్గన్నారు. అజ్ఞాతవాసంలో ఉన్న శేషగిరిరావు ఓ హత్యకేసులో ముద్దాయిగా ఉన్నారని రహస్య సమాచారం అందుకున్న నిజాం పోలీసులు ఆయనను అరెస్టు చేసి ఖమ్మం జైలులో నిర్బంధించారు. శేషగిరిరావు జైలు నుంచి తప్పించుకుని విజయవాడ చేరి రహన్యంగా ఉండటం ప్రారంభించారు. శేషగిరిరావు పేరును మధుసూధనరావుగా మార్చుకొని మెట్రిక్‌ నుంచి లయోలా కళాశాలలో డిగ్రీ వరకూ విద్యనభ్యసించారు. పోరాట విరమణానంతరం ప్రభుత్వం కేసులు రద్దు చేసి విడుదల చేసింది.

ఇక గంపలగూడెంలో మొదటసారి ధనలక్ష్మీ రైస్‌ అండ్‌ గ్రౌండ్‌నట్‌ ఆయిల్‌ మిల్లులో, రెండోసారి శ్రీ సీతారామస్వామి ఆలయంలో, చివర్లో గంపలగూడెంలోని తూర్పు జమీందారు దివాణంలో మిలటరీ క్యాంపులను మద్రాసు ప్రభుత్వం నిర్వహించింది. ఈ క్యాంపుల్లో కర్కోటకులైన పోలీసు అధికారులు, మలబారు పోలీసులు ఉండేవారు. గంపలగూడెంలో ప్రముఖ కార్యకర్త, త్యాగశీలి గూడూరు శ్రీమన్నారాయణను ఈ క్యాంపులో హింసించారు. ఊటుకూరుకు చెందిన చెరుకూరి బలరామయ్య, చెరుకూరి పట్టయ్యలను కొట్టుకుంటూ గంపలగూడెం పోలీసు క్యాంపుకు తీసుకొచ్చి నిర్బంధంలో ఉంచి చిత్రహింసలకు గురి చేశారు. ఇదే (గ్రామానికి చెందిన కొంగల వీరయ్య, కోట గోపయ్యలు కొరియర్లుగా, దళసభ్యులుగా పనిచేస్తున్నారని అరెస్టు చేసి తీసుకొచ్చి తాళ్లపెంట, వెన్నవల్లిగట్టు వద్ద కాల్చి చంపారు. కొంగల అబ్రహాం, సంగసాని పిచ్చయ్యలను కల్తూరిగట్ట దగ్గర కాల్చి చంపారు. కూనపరాజుపర్వ (గ్రామానికి చెందిన కమ్యూనిస్టు కార్యకర్త ఏరువ వెంకటరామిరెడ్డిని రహస్యాలు చెప్పాలంటూ గుండు సూదులు గుచ్చి, గోలీలను శరీర బాగాలపై పెట్టి బూటుకాళ్లతో తొక్కి చిత్రహింసలకు గురి చేసి స్పహలేని మనిషిని వ్యానులో తీసుకెళ్లి కాల్చి చంపారు.

చిట్టేల గ్రామానికి చెందిన కమ్యూనిస్టు అభిమాని కొల్లి రామయ్యనూ, ఆయన కనిష్ట కుమారుడు మధుసూధనరావునూ గంపలగూడెం పాలీసు క్యాంపులో నిర్బంధంలో హింసించారు. కమ్యూనిస్టులకు ఆశ్రయమిస్తున్నారనే నెపంతో గంపలగూడేనికి చెందిన కిలారు వెంకయ్య, కిలారు రాధాకృష్ణమూర్తిలను పోలీసు కాంపులో నిర్బంధించి చిత్రహింసలకు గురి చేశారు. రాజుగూడెం గ్రామానికి చెందిన కొమ్మినేని తిరుపతయ్య, ముక్కంటి ఆచారిని పోలీసు కాంపుక్సు తీసుకొచ్చి హింసలకు గురిచేశారు. అట్లప్రగడ గ్రామానికి చెందిన కాట్రగడ్డ జయప్రద (చుక్కమ్మ)ను కొరియర్‌గా పనిచేస్తోందంటూ కొందరు పోలీసు ఏజెంట్లు ఇచ్చిన సమాచారం మేరకు ఆమెను పట్టుకొని గంపలగూడెం పోలీసు క్యాంపుకు తీసుకొచ్చారు. అక్కడామెను విపరీతంగా కొట్టారు. అంతేకాదు ఆమెను అవమానించాలని యత్నిస్తుండగా

అప్పటి గంపలగూడెం గ్రామ పంచాయతీ అధ్యక్షుడు కటారు నరసింహారావు జోక్యంతో ఆవిడ రక్షింపబడింది. ఊటుకూరు (గ్రామంలో దళ సభ్యుడుగా ఉన్న కామేడ్‌ రామిశెట్టి కృష్ణయ్యను కూడా క్యాంపుకు తీసుకొచ్చి రహస్యాలు చెప్పాలని పలు రకాలుగా హింసించారు. కమ్యూనిస్టులు ఎక్కడున్నారో చెప్పాలంటూ (గ్రామంలోని పుర ప్రముఖులందరినీ గంపలగూడెం (గ్రామ గాంధీ సెంటరుకు తీసుకొచ్చి కొట్టారు. అందరినీ నడిపించుకుంటూ కమ్యూనిస్టులను చూపందని నారికంపాడు అడవిలో తిప్పారు.

దీర్హకాలికంగా పోలీసు హింసలు, మూకుమ్మడి హత్యాకాండపై కామ్రేడ్‌ గూడూరి శీమన్నారాయణ మేనమామ ప్రముఖ కాంగ్రెస్‌వాది నాగభూషణం ద్వారా తెలుసుకున్న అవిభక్త మద్రాసు రాష్ట్రం అసెంబ్లీ ఎమ్మెలే పుసులూరి కోదండరామయ్య తన ఎడ్ల బండిమీద కూనవరం నుంచి గంపగూడెం వచ్చారు. పోలీసు అధికారులను కలిసి బాధితులను పరామర్శించారు. పోలీసు చర్యలను ఖండించి, బాధితులను విడుదల చేయని పక్షంలో అసెంబ్లీలో ప్రస్తావన చేసి తగిన చర్యలు తీసుకునేలా చేస్తానని హెచ్చరించడంతో అందరినీ క్యాంపు నుంచి విడుదల చేశారు.

సువారపు కృష్ణమూర్తి కుటుంబ సభ్యులందరూ ఆ రోజుల్లో తెలంగాణా సాయుధ పోరాటంలో పాల్గనే కార్యకర్తలకూ.. నాయకులకూ... తగిన ఆశ్రయం కల్పించడమే కాకుండా కావలసిన సహాయ సహాయ సహకారాలందించేవారు. తెలంగాణా సరిహద్దు [గ్రామం కొణిజర్లలో బహిరంగ సభ ఏర్పాటుచేసి “మా భూమి నాటక ప్రదర్శనను ఏర్పాటు చేసిన సందర్భంగా తెలంగాణా పోరాట నాయకులు కామ్రేడ్‌ మగ్జుం మొహియిద్దీన్‌, రాజబహుదూర్‌ గౌర్‌, రావి నారాయణరెడ్డి, బద్దం ఎల్లారెడ్డి, సుంకర సత్యనారాయణ తదితర ప్రముఖులు మా ఇంటికి వచ్చి ఆతిథ్యం స్వీకరించారు. కామ్రేడ్‌ నల్లమలగిరి ప్రసాద్‌ మా ఇంట్లో వారంరోజుల పాటు అజ్ఞాతంలో ఉన్నారు. 142 యు. రామకృష్ణ

“ఆ వరుణ్షి పసుపు బట్లలతోనే లం లు పోలీసు క్యాంపుకు పట్టుకెళ్లారు” న. జని

కృష్ణా, పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాల సరిహద్దులోని తమ్మిలేరు నదికి ఆనుకుని ఉన్న కుగ్రామం కోటపాడు. ఇది చాట్రాయి మండలంలో ఉంది. 1948కి పూర్వం ఇక్కడ జమీందారీ పాలన నడిచేది. నూజివీడు జమీందారీ ఎస్టేట్‌ పరిధిలో భాగంగా ఈ కోటపాడు ఉంది. జమీందారీ విధానానికి వ్యతిరేకంగానూ, అదే సమయంలో తెలంగాణాలో సాగుతున్న రైతాంగ సాయుధ పోరాటానికి వెన్నుతట్టుగానూ ఇక్కడ కమ్యూనిస్టు పార్టీ రహస్యంగా కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తుండేది. కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆదేశానుసారం దివి తాలూకా మోపిదేవికి చెందిన కామేద్‌ కేమిశెట్టి కోటయ్య కోటపాడును కేంద్రంగా అనేక ఉద్యమాలకు నా.మకత్వం వహించారు. 'సంఘం కోటయ్య'గా ఆయన అందరిచేతా మన్ననలందుకున్నారు.

అదేకాలంలో పొట్లూరి సుందరం, ఆరె నర్సయ్య, పుల్లయ్య నాయకత్వంలో ఓ అజ్ఞాత దళం పనిచేస్తుందేది. కమ్యూనిస్టు పార్టీని నిషేధించినప్పటికీ కోటపాడు, దాని పరిసరాల్లో వారి రహస్య కార్యకలాపాలకు ప్రజల నుంఛి విశేషాదరణ వ్యక్తమైంది. కమ్యూనిస్టుల ప్రభావం అంతకంతకూ పెరుగుతుండటంతో వారిని అణచిపెట్టాల్సిందిగా పోలీసులకు జమీందారులు ఫిర్యాదు చేశారు. ఈ ప్రాంతంలో చాలా కాలం నిర్బంధం కొనసాగింది. ప్రజలను అనేక రకాలుగా చిత్రహింసలకు గురి చేశారు. పక్కనే ఉన్న చిన్నంపేటలో మలబారు పోలీసులతో ప్రత్యేక క్యాంపు ఏర్పాటు చేశారు.

ఆనాటి క్యాంపులో పెట్టిన చిత్రహింసలు గురించి అప్పటి ప్రత్యక్ష సాక్షి నేటికీ బతికి ఉన్న కోటపాడు (గ్రామస్థుడు దేవరపల్లి రామచంద్రం ఇలా తెలిపారు. “అప్పుడు నాకు ఎనిమిదేళ్లుంటాయి. అందరూ మలబారు డిఎస్‌పి పళనియప్పన్‌ క్రూరుడని చెప్పుకోవడం నేను ప్రతిరోజూ వినేవాణ్ణి. గొడ్లను కూడా అంతగా కొట్టరేమో. అతడు క్యాంపులో కమ్యూనిస్టులను అంతఘోరంగా చిత్రహింసలు పెట్టేవాడు. మా నాన్న గురు(బ్రమ్మాన్ని కమ్యూనిస్టుల జాడ చెప్పాలని చిత్రహింసలు పెట్టారు. మా ఇల్లంతా సర్వనాశనం చేశారు.

మంచిని కృష్ణయ్య మాట్లాడుతూ గ్రామంలో పెద్దలందరూ పొలాలు వెంట ఊరు బయట దాక్కుంటే చిన్న పిల్లలమైన మేము వారికి అన్నం తీసుకువెళ్లేవాళ్లమని తెలిపారు. పెళ్లి అయి అప్పుడే ఇంటికి వచ్చిన మోరంపూడి సీతారామయ్యను పసుపు బట్టలతోనే కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 143

చిన్నంపేట పోలీసు క్యాంపుకు తీసుకువెళ్లారనీ, 'వాడిని (కొత్త పెళ్లికొడుకు సీతారామయ్యను) చంపేస్తున్నాం వచ్చి చూసుకోండి" అంటే ఆ నవ వధువు, అతడి తల్లిదండ్రులు వెళ్లి చూసి వచ్చారనీ, అనేక చిత్రహింసలు పెట్టిన తరువాత వదిలి పెట్టారనీ తెలిపారు.

పేరమ్మ అనే వృద్ధురాలు మాట్లాడుతూ... తన పెళ్లయిన కొత్తలో గ్రామంలోకి ఎవరైనా కొత్తవారు వస్తే ఊరుకునేవారు కాదనీ ఏడాది వరకూ తాను కాపురానికి రాలేదనీ చుట్టాలుగానీ మరెవరైనా గానీ వచ్చే అవకాశం లేదనీ తన భర్త వెంకటరామయ్యను కొట్టిన దెబ్బలు ఆయన చనిపోయే వరకూ బాధ పెట్టాయనీ చెప్పారు. ఎన్ని నిర్బంధాలు ఉన్నా తమ్మిలేరు మధ్యలో రెండు పాయలుగా విడిపోయి యార్లగడ్డ పై సమావేశాలు జరిపేవారని వింత అరుపులు.. ఈలలు.. సైగలతో అందరూ ఒకచోటికి చేరేవారని తెలిపారు. పక్కనే ఉన్న పశ్చిమగోదావరి జిల్లా చింతలపూడి మండలం శివాపురం, పోతునూరు, గ్రామాలకు చెందిన చీకటి పుల్లయ్య, బి. సోమయ్య వంటి నాయకులతో సమావేశాలు జరిపేవారని తెలిపారు.

రామచంద్రం, కృష్ణయ్య, పేరమ్మ ఇంకా అనేక విషయాలు తెలిపారు. 'కోటపాడులో ఆదిమూలం లింగయ్య, చవ్వా రామయ్య, కంభంపాటి లక్ష్మయ్య, పొబ్బు ఆదియ్య, మోరంపూడి సీతయ్య, మోరంపూడి సీతారామయ్య, బొంతు అంజయ్య, పామర్తి చెన్నకేశవులు, బొంతు పిచ్చియ్య, జింజిలూరి ముత్తయ్య, పేటేటి నాగలింగం, మద్దినేని గోపయ్య, చీపు పుల్లయ్య, సత్యనారాయణ వంటి కామ్రేడ్స్‌ ప్రముఖంగా పార్టీ కార్యకలాపాల్లో పాల్గొనేవారు. ఆదిమూలం లింగయ్య, చవ్వా రామయ్యలపై లింగపాలెంలో జరిగిన దోపిడి కేసును మోపి ఆరు నెలలు రాజమండ్రి వైలులో నిర్బంధించారు. ఒక రోజు ఉదయం గ్రామస్తులందరినీ వరుసగా క్యూలో పెట్టి రెండు వైపులా పోలీసులు నిలబడి ప్రతి ఒక్కరినీ రెండు వైపులా కొట్టారు' అని వారు తెలిపారు. ఆ రోజుల్లో జీపు మోత వినబడితే ప్రజలంతా భయంతో పరుగులు తీసేవారన్నారు. గంట కొడితే గ్రామస్తులంతా ఒకే చోటికి రావాలనీ రాత్రి వేళ నిద్ర పోకుండా బరిసెలు పట్టుకుని కాపలాలు కాసే వారమనీ తెలిపారు. ఒక రోజు అజ్ఞాత దళం ఒకటి చిన్నంపేటలో కరణం అరాచక విధానాలకు నిరసనగా ఇల్లు తగలపెట్టారనీ, దాంతో చుట్టు వక్కల (గ్రామాల్లో ముఖ్యంగా కోటపాడు, శివావురం (గ్రామాలకు చెందిన పార్టీ అభిమానులందరినీ చిన్నంపేట క్యాంపులో పెట్టి డిఎస్పీ పళనియప్పన్‌ నాదాలు ఉన్న బూటు కాళ్లతో తొక్కుతూ. కాళ్లు చేతులు రక్తం కారుతున్నా. నోటి వెంట రక్తం పడుతున్నా. పశువులా ప్రవర్తిస్తూ చితకబాదేవాడనీ తెలిపారు.

తిరువూరు మండలం తెలికగూడెంకు చెందిన గొల్ల పిచ్చయ్య, ముష్టిగుంట ఇంజం సత్యం, నర్సయ్యలను చిన్నంపేట క్యాంపులో చిత్రహింసలు పెట్టారని తెలిపారు. చిత్తపూరులో కొండా ఆశీర్వాదం ఆధ్వర్యంలో ఉద్యమాలు నిర్వహించారనీ అతణ్జి ఎన్ని చిత్రహింసలు పెట్టినా నోటి నుంచీ, చివరికి మర్మావయాల ద్వారా రక్తం పడేలా కొట్టినా ఉద్యమాన్ని వీడలేదన్నారు. కోటపాడు సరిహద్దులో ఉన్న పోతునూరి దివాణానికి చెందిన వందలాది ఎకరాల్లోని పంటను కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆధ్వర్యంలో పేదలు కోసుకున్నారు. భూమి దక్కేవరకూ పోరాడారు. క్షేత్షశ యు. రామకృష్ణ

మల్లెల నరసయ్యగారిల్లే మమ మమ్‌. సుందరయ్య ఆశ్రయ కేంద్రం ప్‌ న్‌

• దొడ్డపనేని రామారావు తెలంగాణా సాయుధ పోరాట కాలంలో పార్టీ నా అగ్రనాయకుడు పుచ్చలపల్లి సుందరయ్యగారు న తెలంగాణా - ఆంధ్ర నరిహద్భు (గ్రామాల్లోనే | ల ఎక్కువగా ఆశ్రయం పొందారు. కృష్ణాజిల్లాలోని (ఎ శా కంచికచర్ల, వీరులపాడు, కమ్మవారిపాలెం, / న. కొణతమాత్మకూరు తదితర గ్రామాల్లో కూడా ఆయన (. ఇ ౯ | ఎ రహస్య జీవితం గడిపారు. సుందరయ్యగారు |: కంచికచర్లలో రహస్య జీవితం గడిపినప్పుడు చండ్ర | ఇత రాజేశ్వరరావుగారు చెవిటికల్లులో అజ్ఞాతంలో ఉం ఉన్నారు. సుందరయ్యగారికి ఈ ప్రాంతంలోని స్‌ వందలాది గ్రామాలూ, రహదారులూ కరమలామ - తలకం. ఎక్కడేమున్నదీ ఇట్టే చెప్పేసేవారు. కంచికచర్లలో మల్లెల సరసయ్యగారింట్లో సుందరయ్యగారు చాలా కాలం అజ్ఞాత జీవితం గడిపారు. నరసయ్యగారు భ్యూస్వామి. పెద్ద పేరున్న వ్యక్తి. అన్ని పార్టీలూ ఆయనను గౌరవిస్తాయి. ఆయన పార్టీ అభిమాని అయినప్పటికీ ఎవరికీ ఆ విషయం తెలియదు. కనుక ఆయన ఇంట్లో సుందరయ్యగారు ఉన్నారంటే ఎవరి ఊహకూ అందని విషయమే కదా! పైగా ఆనాడు కంచికచర్లలో కాంగ్రెస్‌ పార్టీ పెద్దగా లేదు. ఏదైనా సమాచారం పోలీసులకు చేరవేయగలిగే వ్యక్తులూ లేరు. అంత అజ్ఞాతంలోనూ సుందరయ్యగారు రాత్రిళ్లు కంచికచర్ల చుట్టుపక్కల 40 గ్రామాలు పర్యటించివచ్చేవారు. ఎవరిని ఎక్కడ కలిసివచ్చిందీ మాకు తెలిసేది కాదు. ఆయన కంచికచర్ల నుంచే కాలినడకనే తెలంగాణాకు వెళ్ళాచ్చేవారు. ఆయన కృష్ణాజల్లాకమ్యూనిస్టఉద్యమగాధలు 145

ఏ గ్రామం మీదుగా, ఎటుగా వెళ్ళొచ్చేవాళ్లే మాకు తెలిసేది కాదు.

మల్లెల సరసయ్యగారింట్లో సుందరయ్యగారికి ఇద్దరు కొరియర్లు ఉండేవారు. ఒకరు కూటం నాగయ్య. [గ్రామంలో సోడాలు అమ్మేవాడు. మరొకరు సిద్ధిరాములు. ఈయన గాజులమ్మేవాడు. ఈ పనులు చేసుకుంటూనే వీరు సుందరయ్యగారికి కొరియర్లుగా వ్యవహరించేవారు. ఈనాటిలా ఆనాడు టెలిఫోన్లు, సెల్‌ఫోన్లు లేవు కనుక ఏ విషయమూ క్షణాల్లో తెలియదని భావిస్తాం. కానీ అంత పోరాటం జరుగుతున్నప్పుడు నాయకత్వం నుంచి నిర్ణయాలు, ఎత్తుగడలు, చర్యలకు సంబంధించిన సమాచారం ఎప్పటికప్పుడు అజ్ఞాత దళాలకు చేరవేయాల్సి ఉంటుంది. అయితే అత్యంత గోప్యంగా చేరాల్సిన వారికి సమాచారం ఇట్లే చేరిపోయేది. సుందరయ్యగారు వీటన్నిటితోపాటు ఆయుధ సేకరణకు కూడా ఎంతో ప్రాధానృత ఇచ్చారు. ఎక్కణ్ణుంచో ఆయుధాలు విజయవాడకు చేరేవి. విజయవాడ నుంచి మాత్రం మళ్లెల సరసయ్యగారి లారీలోనే కంచికచర్లకు చేరేవి. నరసయ్యగారి చొప్ప వామిలో వాటిని డంప్‌ చేసేవారు. రైఫిల్స్‌, స్టైన్‌గన్లు, పిస్టళ్లు, తుపాకులు, మందుగుండు ఉండేది. మల్లెల నరసయ్యగారి లారీని ఎవరూ అనుమానించేవారు కాదు. లారీలో దిగువ భాగాన ఆయుఢాలు ఉంచి పైన వ్యవసాయ సంబంధ ఉత్పత్తులు వేసి తెచ్చేవారు. అక్కడనుంచి తెలంగాణాకు అదే లారీలో తీసుకువెళ్లి ఆయుధాలను క్షేమంగా దళాలకు అందించి వచ్చేవారు. లేదా పాన్ట్‌ చెప్పిన చోట డంప్‌ చేసి వచ్చేవారు. సుందరయ్యగారు కంచికచర్ల ఎన్నిసార్హాచ్చినా మల్లెల నరసయ్యగారి ఇంట్లోనే ఉందేవారు.

కొంతకాలం తర్వాత సుందరయ్యగారి కొరియర్లు కూటం నాగయ్య, సిద్దిరాములు పోలీసులకు పట్టుబడ్డారు. అయితే వీరు సుందరయ్యగారి కొరియర్లుగా పోలీసులకు తెలియడు. వారు రహస్య కమ్యూనిస్పులని మాత్రం తెలుసుకున్నారు. ముందు సిద్దిరాములును పట్టుకున్నారు. రాత్రి పూట ఊళ్లో తనింట్లో ఉన్న ఆయనను తీసుకువెళ్లారు. ఎన్ని చిత్రహింసలు పెట్టినా రహస్య నేతల గురించి సమాచారం చెప్పలేదు. తీవ్ర చిత్రహింసలు పెళ్ళి చనిపోయాడనుకొని రోడ్డుపై పారేశారు. ఎవరో తీసుకువెళ్లి ఆసుపత్రిలో చేర్చడంతో ఆయన బతికాడు. 1967లో ఎన్నికల సందర్భంగా కంచికచర్లలో సభలో పాల్గొనేందుకు వచ్చిన సుందరయ్యగారు జనంలో కూర్చున్న సిద్ధిరాములను గుర్తించారు. అప్పటికప్పుడే చేడిక దిగి జనంలో కూర్చున్న సిద్ధిరాములను లేపి ఆలింగనం చేసుకున్నారు. ఈ సంఘటనతో ప్రజలు ఎంతో ఆశ్చర్యపోయారు. ఆనాటి సభను నేను అధ్యక్షత వహించాను. ఈ ఘటన ఇప్పటికి నా మనోఫలకంపై ముద్రితమై ఉంది. కూటం నాగయ్యను కూడా పోలీసులు పట్టుకొని విపరీతంగా కొట్టారు. ఈయనను ఎంతగా కొట్టారంటే ప్రతి లారీ రెండు ముక్కలయ్యేవరకూ కొట్టారు. అయినా ఆయన నోటి వెంట వారికవసరమైన సమాచారం ఒక్కముక్క కూడా బయటకు రాలేదు. అయినప్పటికీ ముందు జాగ్రత్త చర్యగా ఈ ఘటనతో సుందరయ్యగారు కంచికచర్లలోని నరసయ్యగారింటిని వదిలివేయాల్సి వచ్చింది. ఆయన వీరులపాడు ప్రాంతాల్లో అజ్ఞాతం గడిపారు. ఓసారి ఆయన పోలీసుల నుంచి తప్పించుకునేందుకు పాటిబండ్ల జానకిరామయ్యగారింటి ఇంటిలో ఉండగా పోలీసు దాడి జరిగింది. ఆ సమయంలో 146 నా యు. రామకృష్ణ

సుందరయ్యగారు ఎటూ తప్పించుకుపోవదానికి మార్గం లేకపోయింది. జానకిరామయ్యగారి అర్జాంగి నిండు నెలల గర్భవతి. ఆమె కుర్చీలో కూర్చొని ఆపసోపాలు పడుతూ కూదా సమయస్ఫూర్తితో సుందరయ్యగారిని కాపాడారు.

ఒకసారి చండ్ర రాజేశ్వరరావుగారిని ఏటిఒద్దునగల చెవిటికల్లు నుంచి కంచికచర్ల తీసుకువచ్చే పని నాకు అప్పగించారు. అప్పుడు పార్టీ నిర్మాణ బాధ్యతలు చూస్తున్న వీరమాచినేని వెంకటేశ్వరరావు ఈ బాధ్యత నాకు అప్పగించారు. కొరియర్‌గా అవతల దళాన్ని కలవాలంటే వారి పేర్లు మనకు ఏమాత్రం తెలియవు. అలాగే మా పేర్లు కూడా ఆ దళంలోని వారికి తెలియవు. వెళ్లవలసి ప్రదేశం చేరాక మన చేతిలోఉన్న ఎర్రలైటు చూపిస్తే. వాళ్లు పచ్చలైటు చూపిస్తారు. అలా చేస్తేనే ఇరు దళాలు కలుసుకోవడానికి సిగ్నల్‌ అన్నమాట. మనం ఎగర్రలైటు చూపించినప్పుడు అటువైపు నుంచి ఎలాంటి స్పందనా లేకుంటే మనం అప్రమత్తం కావలసిందే. కానీ నాకు ఎలాంటి ఇబ్బందీ కలగలేదు. ఆ పనిని పరిపూర్తి చేశాను. రాజేశ్వరరావుగారు కూడా కంచికచర్లలో కొద్దికాలం రహస్య జీవితం గడిపారు. అయితే చాలా మంది నాయకులు కంచికచర్లలో అజ్ఞాత జీవితం గడిపిన విషయం ఆనాడు మాకు తెలియదు. కొద్ది మందికే తెలుసు. నండూరు ప్రసాదరావుగారు కూడా మరోచోట అజ్ఞాతంలో ఉన్న సంగతి ఆ తర్వాత తెలిసింది. ఇలా ఇంకా చాలా మంది వచ్చి అజ్ఞాత జీవితం గడిపి ఉండొచ్చు. వారందరూ అక్కడున్నారని తెలియకూడదు కనుక వారి పేర్లు ఎవరికీ తెలిసేవి కావు. అఖరికి పార్టీ ముఖ్యులకు కూడా. చాలా ముఖ్యమైన నేతలకే ఆ విషయం తెలిసేది.

నేతలెవరొచ్చి పోతున్నా మా కార్యక్రమాలు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి. ఈసారి పరిటాల పక్కనగల కొత్తపేటలో గెరిల్లాలకు శిక్షణ ఇచ్చే శిబిరం ఏర్పాటు చేశారు. పరిటాల ఆరోజు ప్రత్యేక దేశంగా ఉందేది. అటు తెలంగాణాలోనూ లేదు. ఇటు ఆంధ్రాలోనూ లేదు. ఈ పరిటాల దేశం కింద ఏడు (గ్రామాలుందేవి. కనుక కొత్తపేటలో ఈ శిక్షణా శిబిరం నిర్వహించారు. అదే సమయంలో నందిగామ, కమ్మవారిపాలెంల్లో కూడా శిక్షణా శిబిరాలు జరిగాయి. తెలంగాణాకు సరిహద్దునే నందిగామ తాలూకా ఉంది కనుక ఇలాంటి కార్యక్రమాలను అదుపు చేసేందుకు ప్రత్యేకంగా ఈ ప్రాంతానికి ఒక డిఎస్‌పిని నియమించారు. ఆయనకు పెద్ద పోలీసు పటాలాన్నే అప్పగించారు. అయినా ఎవరు కమ్యూనిస్టులో కాదో, ఎవరెక్కడికి వచ్చిపోతున్నారో పసిగట్టడం వారి వల్ల అయ్యేది కాదు. ఓసారి తెలంగాణా ప్రాంతం నుంచి వచ్చిన దళనేతలు పరిటాల పోలీసు స్టేషన్‌పై దాడి చేసి ఆయుధాలు సేకరించింది. ఆ దళంలో కంచికచర్ల నుంచీ నేనూ, కామ్రేడ్స్‌ వీరపనేని కృష్ణమూర్తి (కంచికచర్లలో మందుల దుకాణం నడిపేవాడు), గుళ్లపల్లి శ్రీరాములు (హిందీ పండిట్‌), కుర్రా వెంకట నరసయ్య (లారీ ఓనరు) ములసా వీరయ్య (లారీ దైవర్‌), సిద్దిరాములు, కూటం నాగయ్య (వీరిద్దరూ సుందరయ్యగారి కొరియర్లు), మల్లెల నరసయ్య కలిసి ఆ దళం నిర్వహించిన దాడిలో పాల్గ్లొన్నాము. ఆయితే తెలంగాణా నుంచి ఆ దాడిలో పాల్గొన్న దళ సభ్యుల పేర్లు మాకప్పుడు తెలియవు. దాడి అనంతరమే మాకు తెలిశాయి. ఆ దాడికి నేతృత్వం వహించినవారు కామ్రేడ్స్‌ మంచికంటి రామకిషన్‌రావు, బొంబాయి ప్రసాద్‌ (వీరమూచినేని కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు క47

ప్రసాద్‌) అని తర్వాత మాకు తెలిసింది. అది చాలా పెద్ద దాడి. పోలీసు స్టేషస్‌లో ఆయుధాలు లూబీ చేయడంతోపాటు సమీపంలోని తాలూకాపీసుకు కూడా వెళ్లి నగదు పట్టుకొచ్చాం. ఈ దాడిలో ములసా వీరయ్య అనన్య సాహసం చూపాడు.

1949లో చిట్యాల క్యాంపుకు కంచికచర్ల నుంచి ఆరుగురు కమ్యూనిస్టులను తీసుకువెళ్లారు. వారే మలినేని నరసయ్య, కుర్రా వెంకటనరసయ్య, కృష్ణమూర్తి, కొల్లిపర శ్రీరాములు, ములసా వీరయ్య, కోవూరి రాజయ్యలు. పళనియప్పన్‌ ఏడు రోజులు చిత్రహింసలు పెట్టాడు. మీకు పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య ఎక్కడున్నదీ తెలుసు, ఎక్కుడున్నాడో చెప్పాలంటూ వారిని అలా చిత్రహింసలు పెట్టాడు. వీరంతా సుందరయ్యను దాచారని చెప్పడానికి సరైన ఆధారాలు లేవనీ, వారిని వదిలివేయాలనీ అప్పట్లో కాంగ్రెస్‌ నేతగా ఉన్న కాకాని వెంకటరత్నం పోలీసులను ఆదేశించడంతో వారిని వదిలివేశారు. ఇక పోలీసులు వేట పెరిగింది. నన్ను గుర్తించడకుందా ఉండేందుకు ఇంట్లో ఉన్న కమ్యూనిస్టు సాహిత్యాన్ని ఒక బానలో పెట్టి గొయ్యితవ్వి పాతిపెట్టాను. మామూలు పరిస్థితులు ఏర్పడ్డాక తవ్వి చూస్తే బానలో ఉన్న పుస్తకాలన్నీ చెదలు పట్టి ఉన్నాయి. అవి ఎందుకూ పనికి రాకుండా పోయాయి. ఒకసారి నేను కర్నూలు వెళ్లి ఆయుధాలు తీసుకురావాల్సి వచ్చింది. పిస్టళ్లు, తూటాలు తీసు కొచ్చే పని అప్పగించారు. విజయవాడలో ఓ ఆయుధ వ్యాపారి ఇచ్చిన సమాచారం మేరకు విజయవాడ పోలీసులు కర్నూలు వచ్చి నన్ను పట్టుకున్నారు. విజయవాడ సబ్‌ జైలులో మూడు నెలలు ఉన్నాను. నాతోపాటు పట్టుకున్న ఇద్దరు తెలంగాణా కామైేడ్స్‌ రావూరి వెంకట్రా మయ్య (మానుకోట తాలూకా బలపాల), గుర్రం రామారావు (మధిర)లను కూడా అడే జైలు పెట్టారు. ఈ కేసుకు సంబంధించి శిక్ష పడింది. ఆరు నెలలు బళ్లారి వైలుకు పంపారు.

1950లో ఒకసారి కంచికచర్ల పోలీసుస్టేషన్‌లో ఒక తుపాకీ పోయింది. డిఎస్‌పి పర్యవేక్షణున్న పోలీసుస్టేషన్‌లో తుపాకీ పోవడాన్ని ఆయన జీర్ణించుకోలేకపోయారు. 60, 70 మందిని పోగేశారు. ఇందులో పార్టీ సభ్యులుకానివారు కూడా ఉన్నారు. అందరినీ విపరీతంగా కొట్టి మమ్మల్ని బస్తాలు విసిరేసినట్లుగా లారీలోకి విసిరి పారేశారు. ఆ తర్వాత నందిగామ సబ్‌ జైలుకు తీసుకువెళ్ళారు. మేం ఆ జైల్లో పదిహేను రోజులున్నాక ఆ తుపాకీ పోలీసువారికి దొరికింది. అదే స్టేషన్‌లో పనిచేసే మరో కానిస్టేబుల్‌ దాన్ని తస్మరించాడు. తన వ్యతిరేకి అయిన కానిస్టేబుల్‌ను సాధించేందుకు ఆ కానిస్టేబుల్‌ ఈ తుపాకీని తస్మరించాడు. అయితే. ఆ విషయమెలాగే బయటపడింది. మామూలు పరిస్థితులు ఏర్పడ్డాక ఈ (గ్రామాలు సుందరయ్యగారు పర్యటించిన సందర్భంలో ఆకాలంనాటి రహస్య కార్యకర్తలను, నేతలనూ. తెలిసిన వారిని ప్రతివారినీ పేరుపేరునా పలుకరించేవారు. నాకష్ట సుఖాల్లో నాతో కలిసి నడిచిన నా భార్యకు పెద్ద జబ్బు వచ్చిన సంగతి తెలుసుకొన్న సుందరయ్యగారు నెల్లూరులోని శేషారెడ్డి గారి ఆసుపత్రిలో చేర్చించారు. ఆమెను ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ బతికించాలని డాక్టర్లకు చెప్పారు. ఆయన బెంగాల్లో ఉన్నా మరెక్కడున్నా అప్పుడప్పుడూ ఆమె ఆరోగ్యం గురించి దాక్టర్లనూ, నన్నూ వాకబు చేసేవారు. 118 న యు. రామకృష్ణ

అష మొఖాసాదారు దివాణానికి తీసుకళ్లి ం్తి య య చిత్రహింసలు పెట్టారు జ్‌ లు

• కోలవెంటి వెంకటేశ్వరరావు

కృష్ణాదిల్లా గన్నవరం తాలూకా గొల్లనపల్లి గ్రామానికి తాల్లో? వా న న్‌్‌ స చెందిన కామ్రేడ్‌ కోలవెంటి వెంకటేశ్వరరావుకు దాదాపు 90 ఏళ్ల. | స్ట రత్త వయస్సుంది. 1944 నుంచి నేటి వరకూ అంటే దాదాపు 67 1 ఖే సంవత్సరాలుగా పార్టీ నభ్యులుగా ఉన్నారు. వయోభారం ఫస. మ వం. కారణంగా గ్రామంలో పార్టీ సమావేశాలకు మాత్రమే హాజరవు [త్న న తున్నారు. తన స్వగ్రామంలో 1949లో సాగిన మొఖాసాదారీ మో 7 . ఉద వ్యతిరేక ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్నారు. ఆనాటి పళనియప్పన్‌ చేతిలో స్‌ న | కా సిద్ధాంత వత్రిక “సందేశం” (1961-ఏప్రిల్‌ నంచిక)లో లీ “కృష్ణాజిల్లాలో ఓ మెట్ట గ్రామం సర్వే” పేరిట గొల్లనపల్లి గ్రామస్థుల | జీవన స్థితిగతులపై వ్యాసం రాశారు. ఆ వ్యాసానికి కామ్రేడ్‌ మోటూరు హనుమంతరావు గారు పరిచయ వాక్యాలు రాశారు. 1981 నుంచి 1988 వరకూ గ్రామానికి ఉప సర్పంచ్‌గా కూడా పనిచేశారు. నిర్ణంధకాలంనాటి కొన్ని ఘటనలను ఆయన వివరించారు. ఆయన మాటల్లోనే...

మాది మొఖాసాదారీ (గ్రామం. మొభాసాదారులు జస్టిస్‌ పార్టీ (బ్రిటీష్‌వాళ్ల పార్టీలో ఉండేవారు. అయితే 1948లో గాంధీ గారి హత్య దరిమిలా వాళ్లంతా కాంగ్రెస్‌లో చేరిపోయారు. అప్పటికే మొభాసాదారీ వ్యతిరేక విధానాలపై పోరాటం చేస్తున్న కమ్యూనిస్టులను అదుపుచేయడానికి వారు ఎంతో ప్రయత్నిస్తున్నారు. సరిగ్గా అదే సందర్భంలో కమ్యూనిస్టులపై నిషేధం విధించారు. ఆనాటికి మా గ్రామం కమ్యూనిస్టు కంచుకోటగా రూపుదిద్దుకుంది. కృష్ణాజిల్లాకమ్యూనిస్త్థఉద్యమగాధలు 149

సుమారు 40 మంది పార్టీ సభ్యులుండేవారు. 1949 అక్టోబరులో ఓరోజు మా గ్రామంపై పళనియప్పన్‌ మలబారు పోలీసు పటాలం దిగింది. యావత్‌ (గ్రామాన్నీ పోలీసులు ఊరు వెలుపల నాలుగు వరసల్లో వలయాలుగా చుట్టేశారు. ఆ తరువాత పోలీసు పటాలం ఊళ్లోకి వచ్చింది. మా ఇంటికి సమీపంలోని ఇళ్లవారిని నా పేరు, మా ఇల్లు అడుగుతుండటం నేను చెవులారా విన్నాను. తప్పించుకుపోయే ప్రయత్నం చేశా. కొద్ది దూరం వెళ్లాక జొన్న చేలోకి వెళ్లే క్రమంలో పోలీసుల కంట్లో పద్దా. ఇక తప్పించుకుపోవడానికి వీల్లేకపోయింది. నన్ను (గ్రామ మొఖాసాదారు దివాణానికి తీసుకువెళ్లారు. అక్కడ మొఖాసాదారులంతా ఉన్నారు. మలబారు పోలీసులు నన్ను చిత్రహింసలు పెట్టడం ప్రారంభించారు. కమ్యూనిస్టు పార్టీకి రాజీనామా చేయాలనీ, నీ ఇంటికి వచ్చిపోతున్న వారెవరనీ పదేపదే ప్రశ్నిస్తూ నన్ను కొట్టారు. చిత్రహింసల కారణంగా స్పృహ కోల్పోయిన నేను చనిపోయానని వదిలి పెట్టారని అ తరుదాత అందరూ చెప్పారు. ఇదే ఘటనలో కామ్రేడ్‌ ఆళ్ల రామకోటయ్యను కూదా బాగా కొట్టారు.కొట్టిన తరువాత అచేత స్థితిలో ఉన్న మమ్మల్ని అక్కడే వదిలేశారు. ఐదు వాహనాల్లో తరలివచ్చిన పోలీసులకు గ్రామ మొఖాసాదారు రెండు వేటపోతులు కోసి కమ్మటి విందు ఏర్పాటు చేసి పంపించాడట. ఆ తర్వాత నన్ను మా కుటుంబీకులు, బంధువులు ఓ మంచంపై పడుకోబెట్టి ఇంటికి తీసుకువచ్చారు. డాక్టర్‌ సిఎల్‌ రాయుడు (బెనారస్‌ హిందూ విశ్వవిద్యాలయంలో మార్చిస్టు స్టడీ సర్కిల్స్‌లో పాల్గొన్న ఆనాటి కమ్యూనిస్టు) నాకు వైద్యం చేసి కొన్ని రోజుల తరువాత మళ్లీ మనిషిని చేశాడు. నన్ను చిత్రహింసలు పెట్టడానికి ముందు మలబారు పోలీసులు మా ఇంటిపై దాడిచేసి తలుపులు, కిటికీలు పగులగొట్టారు. ఇంట్లో ఆహార పదార్థాలు, పచ్చళ్లు అన్నీ కలవేసి కిరోసిన్‌ పోశారు. జాడీలు పగులగొట్టారు. ఈ ఘటనకు కొద్ది రోజుల ముందు మా ఊరిపై పోలీసులు దాడిచేసి అంకెం రాములు, పల్లగాని రాములు, దద్దనాల వెంకట్రామయ్య తదితరులను కూడా కొట్టారు. ఆరుగురు కమ్యూనిస్టులను ఎక్కడో చంపి ఇక్కడ పడుకోబెట్టారు 1949లో ఎక్కడో కాల్చి చంపి తీసుకువచ్చిన ఆరుగురు కమ్యూనిస్టులను మా ఊరికి సమీపానగల కొండల మధ్య (కురమల వద్ద) పడుకోపెట్టి పోలీసులు గాలిలోకి కాల్పులు జరిపారు. కమ్యూనిస్టులు అక్కడికి ఐదు మైళ్ల దూరంలో ఉన్న ఆగిరిపల్లి వ్యాపారుల ఇళ్లపై దాడిచేసి దోపిడీ చేయడానికి కురమలలో సమావేశం ఏర్పాటు చేశారనీ, వేగుల ద్వారా తెలుసుకొన్న పోలీసులు సమావేశ స్థలాన్ని చుట్టుముట్టి కాల్పులు జరపగా ఆరుగురు కమ్యూనిస్టులు చనిపోయారనీ మిగతావారు పారిపోయారనీ, ఎదురుకాల్పుల్లో పోలీసుల కేమీ కాలేదనీ ఆనాటి 'ఆంధ్రప్రభ నిస్సిగ్గుగా వార్త ప్రచురించింది. వాస్తవంగా జరిగిందేమంటే ఈ ఆరుగురు కమ్యూనిస్టులను ఎక్కడో కాల్చి చంపి ఇక్కడకు తీసుకువచ్చి పడుకోబెట్టారు. 150 న చానా యు. రామకృష్ణ

వారిలో ఒక్క కమ్యూనిస్టును మాత్రం గుర్తించగలిగారు. ఆ మృతవీరుడు కృష్ణాజిల్లా మైలవరం తాలూకా కోడూరుకు చెందిన కామ్రేడ్‌ ఇరుగు నోబుల్‌. నోబులూ, ఆయన భార్య భాగ్యమ్మ ఇద్దరూ హయ్యర్‌ గ్రేడ్‌ ఉపాధ్యాయులు. అందువల్ల వృత్తిరీత్యా గన్నవరం తాలూకా తేలప్రోలు వచ్చారు. అప్పటికే పేద (ప్రజల హక్కులకోసం పోరాడుతున్న కమ్యూనిస్టు రాజకీయాలకు ఆకర్షించబడి పార్టీ సభ్యత్వం తీసుకున్నారు. వ్యవసాయ కార్మిక సంఘంలో పనిచేస్తూ, వ్యవసాయ కార్మికులను సంఘటిత పరచడంలో తీవ్రంగా కృషి చేశారు. కామ్రేడ్‌ నోబుల్‌ను 1950 ఏప్రిల్‌ 7న తేలప్రోలు గ్రామంలో అరెస్టు చేసి ఎక్కడో కాల్చి చంపి మా గొల్లనపల్లి కురమల వద్ద పడుకోపెట్టి వాస్తవానికి సమాధి కట్టే కథ అల్లారు. ఆగిరిపల్లి వ్యాపారులను దోచుకోవడానికి సమావేశం పెడితే ఎదురు కాల్పులో చనిపోయాడని 'ఆంధ్రప్రభిలో రాశారు. ఆనాడు “ఆంధ్రప్రభ కమ్యూనిస్టులపై అంత అబద్ధాలను ప్రచారం చేస్తుండేది. ఈ విధమైన అబద్ధాలు, ఇతర రాజకీయ విషయాలపై పార్టీ కార్యకర్తల్లో గందరగోళం నెలకుండా ఉండేందుకు ప్రత్యర్థుల అవాకులూ చెవాకులకూ సమాధానంగా ఆనాటి (ప్రజాశక్తి దినప(త్రికలో “కంచు కాగడా” అనే శీర్షికతో వచ్చే వార్తలు వ్యతిరేకులకు సింహస్వప్నంగా ఉండేవి. సమాజంలో అవినీతి మీద అంకుశంతో పొడిచినట్లు వార్తలొచ్చేవి. జమీందారీ విధానంమీద, వెట్టిచాకిరీకి వ్యతిరేకంగా వచ్చే వార్తలు సమ్మెట దెబ్బలు కొట్టినట్లు, బల్లెంతో గుచ్చినట్లుగా ఉండేవి. శీర్షికకు తగినట్లుగా 'కంచుకాగడా” అవినీతిని కాగడా వేసి పట్టుకొని చీల్చి చెండాడినట్లుగా ఉందేది. ఆనాడు కాంగైసోళ్లు సైతం 'కంచుకాగడా'ను చదవకుండా ఉండలేకపోయేవాళ్లు. ప్రజాశక్తిని పార్టీ సభ్యులకు రహస్యంగా అందించేవాళ్లం

నిర్చ్వంధకాలంలో ప్రజాశక్తి రాత పత్రికగా వచ్చేది. మా ఊరికి పొద్దుపోయాక వచ్చేది. అది కూడా కమ్యూనిస్టు పార్టీ సమావేశాల్లోనే. ఈ సమావేశాలు ఇళ్లలో కుదిరేవి కావు. పొలాల్లో, కొండల్లో జరిగేవి. ఎడారి నుంచి ఎవరైనా వస్తున్నారేమోనని కనిపెట్టడానికి వీలుగా చెట్లచాటున కాపలాగా ఉండేవారు. ఆ సమావేశంలో “ప్రజాశక్తిని క్షణ్ణంగా చదివేవాళ్లం. చదువురాని పార్టీ సభ్యులకు చదివి చెప్పేవాళ్లం. తరువాత వార్తలపై చర్చించుకునేవాళ్లం. అజ్ఞాతంలో ఉండి ప్రజాశక్తిని చేరవేసే పనిలో నా తమ్ముడు కామ్రేడ్‌ కోలవెంటి భావనారుషి ఉండేవాడు. అతడోరోజు పత్రికను రహస్యంగా పంపిణీ చేస్తుండగా నూజివీడు తాలూకా సూరారం వద్ద పోలీసుల కంటబడ్దాడు. ఇది గమనించిన భావనారుషి సైకిలెక్కి తప్పించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు. లాభం లేకపోయింది. ఆ తొందరలో నరికి పడేసిన ఈతాకుల గుట్టల్లో పడ్డాడు. అక్కడికి చేరుకున్న పోలీసులకు సైకిల్‌ మాత్రమే కనిపించింది. భావనారుషి కనిపించలేదు. ఆ పరిసరాల్లో వెదికివెదికి లాభం లేక పోలీసులు కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 151

వెనుదిరిగిపోయారు. పోలీసులు వెళ్లిపోయారని నిశ్చయించుకున్న తరువాత భావనారుషి ఈతాకులు గుట్టల్లోంచి లేచాడు. కాలిలో దిగబడిన ఈతముల్లుతోనే ఆ రాత్రి గొల్లనపల్లిలోని ఇంటికి చేరుకున్నాడు. తెల్లారేసరికల్లా భావనారుషి కదలలేని పరిస్థితి ఏర్పడింది. భావనారుషిని కామ్రేడ్‌ పసుపులేటి కృష్ణదాసు వీపు మీద ఎక్కించుకొని మా ఊరికి పది కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న సూరంపల్లిలోని కామ్రేడ్‌ మల్లికార్జునరావు (సూరంపల్లి డాక్టర్‌గారు) దగ్గరకు తీసుకువెళ్లాడు. భావనారుషి కాలుకు డాక్టర్‌ మల్లిఖార్జునరావు ఆపరేషన్‌ చేసి నాలుగున్నర అంగుళాల ఈతముల్లును పైకితీశారు. రహస్య కాలంలో ప్రజాశక్తి పంపిణీ చేసే సందర్భంగా జరిగిన ఓ ఘటన ఇది. ఆయితే ఆ తర్వాత కొంతకాలానికి భావనారుషికి జ్వరం వచ్చింది. మోఖాసాదార్ల కుటుంబాల్లో వైద్యం చేస్తుండే ఓ గ్రామీణ వైద్యుడు... భావనారుషికి చేసిన ఇంజక్షన్‌ వికటించింది. చెయ్యి భయంకరంగా వాచిపోయి మృత్యువాత పడ్డాడు. ఆ విధంగా యువకుడైన భావనారుషి పెళ్లి కాకుండానే మరణించాడు. ఈ మరణంపై గ్రామస్టులు పలు అనుమానాలు వ్యక్తం చేస్తుండేవారు. ఏమైనా కామ్రేడ్‌ భావననారుషి పార్టీ ఏ పన్‌ అప్పగించినా దీక్షతో చేపట్టి విజయవంతం చేసేవాడు. ప్రజాశక్తి రాత పత్రికను కూడా అంతే దీక్షగా రహస్యకాలంలో పార్టీ శాఖలకు, పార్టీ సభ్యులకు అందించాడు.

పశువుల కాపరి నుంచి సాయుధ పోరాట యోధుడుగా...

• వేమిరెడ్డి సత్యనారాయణరెడ్డి

ఆయన పేద రైతు కుటుంబంలో పుట్టారు. పశువుల కాపరి కుర్రాడిగా జీవితాన్ని ప్రారంభించాడు. వీధి బడిలో అక్షరాలు వ. బిడ్డలు నిరక్షరాన్యులుగానే ఉండిపోయారు). చదువులేని న. అనేకమంది మట్టిలో మాణిక్యాల వలేనే అతడు కూడా నిజాం ( రా స నిరంకుశ పాలనకు వ్యతిరేకంగా సాగిన సాయుధ గెరిల్లా నా ఎ న పోరాటంలో పాల్గొన్నాడు. చిత్రహింసలకు గురయ్యాడు. చివరికి | ప. ఉరిశిక్షసైతం విధించబడి జైలు పాలయ్యాడు. అక్షరాలుమాత్రమే | (కమ | హచ్చిన ఆయన జైలునే పాఠశాలగా మార్చుకొని ఆంద్రాసారస్వత ప వ వం. . పరిషత్తు ప్రాధమిక, మాధ్యమిక, మెట్రిక్‌ పరీక్షల్లో ఉత్తీర్ణుడయ్యాడు. (మ. ట్రీ వాదించేందుకు ప్రపంచ న్యాయవాదుల సంఘం అధ్యక్షుడు డిఎన్‌ ప్రిట్‌ న్యూఢిల్లీ వచ్చారు. ఇది తెలంగాణా సాయుధ పోరాట చరిత్రలో ఒక మరపురాని ఘట్టం. చివరికి అనేక మంది వీరులతోపాటు ఆయన కూడా ఉరిశిక్ష నుంచి తప్పించుకున్నారు. ఆయనే వేమిరెడ్డి సత్యనారాయణరెడ్డి. ప్రస్తుతం అయన వామపక్ష అభిమానిగా ఉంటూ విజయవాడలో స్టీలు దుకాణం నిర్వహిస్తున్నారు.

మాది ఖమ్మం జిల్లా మధిర మండలం మాటూరు పేట. (కృష్ణాజిల్లా సరిహద్దు (గ్రామం). మాది పేద రైతు కుటుంబం. ఆరుగురి సంతానంలోని ముగ్గురు మగవారిలో నేను చిన్నవాడిని. ఎప్పుడు పుట్టానో నాకు తెలియదు. మాకున్న మెట్టభూమిపై పండే ధాన్యం మా జీవనానికి చాలనందున.. దగ్గరలో ఏవైనా కూలి పనులు, బండి బాడుగులు దొరికితే వెళ్లేవారం. బాల్యంలోనే నాన్న చనిపోయారు. కుటుంబ జరుగుబాటు దుర్లభంగా ఉండేది. మా ఊళ్లో ప్రభుత్వ పాఠశాల లేకపోవడంతో ప్రయివేటు టీచరు వద్ద నెలకు మానెడు జొన్నలు జీతంగా ఇచ్చి తెలుగు వాచకం మూడు వరకూ చదివించారు. అటు తర్వాత కృష్ణాజిల్లాకమ్యూనిస్తుఉద్యమగాధలు 153

చదువు మాన్పించి గొర్ల కాపరిగా పంపారు.

ఓ రోజు మిట్ట మధ్యాహ్నం రజాకార్లు వచ్చి మా గ్రామాన్ని తగులబెట్టారు. ఆ సమయంలో మేము పొలం పనులకు వెళ్లి వచ్చేటప్పటికీ మా ఇళ్లన్నీ బూడిదై ఉన్నాయి. కట్టుగుడ్డలే మిగిలాయి. రజకార్లు వరుసగా వారు పెట్టే బాధలు భరించలేక మా ఊరికి దాపులో.. యూనియన్‌ సరిహద్దు గ్రామమైన రాజవరం వెళ్లి కాందిశీకులుగా ఉండిపోయాము. ఆ సమయంలో మా గ్రామ కరణంగారి అల్లుడైన మంచికంటి రామకిషన్‌రావు, కరణంగారి కుమారుడు మాటూరు నాగభూషణరావు, వట్టికొండ నాగేశ్వరరావు, లగడపాటి గోపయ్యలు వచ్చి అన్నీ కోల్పోయి కాందిశీకులుగా ఉన్న మా గ్రామ యువకులను సమావేశపరిచి ఆంధ్ర మహాసభ మీకు అండగా ఉంటుందని ధైర్యం చెప్పి సంఘ సభ్యులుగా చేర్చుకున్నారు. ఆ రోజు నుంచి నేను మా కుటుంబాన్ని వదిలేసి ఏకంగా వారితోనే ఉండేవాడిని. వారు నేర్పిన పాటలు 'చెయ్యెత్తి జై కొట్టు తెలుగోడా", 'ఏ బండ్ల వస్తవు కొడకో నైజాము సర్మరోడ... వంటి పాటలు మీటింగుల్లో వేదికెక్కి పాడేవాడిని. రజాకారు దాడులెక్కువవడంతో చాలా గగ్రామాలవారు యూనియన్‌ గ్రామాలకు వలస వెళ్లారు. మధిర తాలూకా మీనవోలులో రజాకార్హు, పోలీసులు హెడ్డుగా ఉన్న సార్టెంట్‌ (ఓ తెల్ల సైనికుడు) కలిసి గ్రామంలో జొరబడి. వృద్ధులనూ, స్ర్రీలనూ నానా విధాలుగా హింసించి... నగలనూ, డబ్బునూ దోచుకొని పోతున్న సమయంలో ఈ వార్త దాపునే ఉన్న పొలాల్లో పనిచేస్తున్న రైతులకు తెలిసింది. వారంతా పోగయ్యారు. బలవంతంగా ధనధాన్యాలను దోచుకుపోతున్న పోలీసు రజూకార్షను అడ్డగించారు. ఆ సందర్భంగా పోలీసు రజాకార్లు రైతులపై కొట్టారు. పోలీసు తూటాలు తగిలి నలుగురు పడిపోయారు. అయినా రైతులు వెనుకాడలేదు. పోలీసు రజాకారుల వడ్త తూటాలు అయిపోయాక రైతులు వారిని తరిమి తరిమి కాల్పులు జరిపారు. తెల్లవాడైన సార్టెంట్‌ను కొట్టి చంపారు. శవాన్ని ఊరి మధ్యకు ఈడ్చుకువెళ్లి కిరోసిన్‌ పోసి తగులబెట్టారు. దీంతో పోలీసు రజాకారులు మధిరలో ఉన్న పెద్ద సైనిక పటాలంతో గ్రామానికి వచ్చి కనపడినవారినల్లా పట్టుకొని హింసించి జైల్లో పెట్టారు.

అదేరోజు నేనూ, లగడపాటి గోవయ్యా కలిని మీనవోలు దగ్గరలోగల తొండలగోపవరంలో ఉన్న నల్లమల గిరిప్రసాద్‌ను కలుసుకొనేందుకు వెళ్ళాము. ఆయన మద్రాసులో చదువుతూ మానేసి కమ్యూనిస్టు పార్టీలో పనిచేయడానికి వచ్చాడని తెలిసి చూద్దానికి వెళ్తాము. మేము మీనవోలులో జరిగిన సంఘటన తెలుసుకొని పంట చేలకు అడ్తంపడి గ్రామానికి చేరుకున్నాం. తెల్లదార సార్టెంట్‌ను తగులబెట్టిన స్థలాన్ని చూశాము. మేము పొలాల్లో ఉన్న రైతులను కలుసుకొని వారికి ధైర్యం చెప్పడంతోపాటు వారందరికీ ఆ రాత్రీ సరిహద్దులోని యూనియన్‌ గ్రామమైన దొడ్డదేవరపాడులో భోజనం ఏర్పాటు చేయగలిగాం. ఆ సమయంలో వారినుద్దేశించి లగడపాటి గోపయ్య, గిరిప్రసాద్‌ ఉపన్యసించారు. నైజాం నిరంకుశ ప్రభుత్వం రద్దయి హైదరాబాద్‌ సంస్థానం ఇండియన్‌ యూనియన్‌లో చేరాలంటే అందుకు మనమంతా పోరాడాలని పిలుపునిచ్చారు. కొంతకాలం తర్వాత సంఘంలో చేరిన

సభ్యులకు కర్ర ఫైటింగు. తుపాకీ పేల్చడం వగైరా ఆత్మరక్షణ శిక్షణా శిబిరాలు ఏర్పరచాలని పార్టీ ఇచ్చిన పిలుపుననుసరించి గిరిప్రసాద్‌ నాయకత్వంలో గట్ట భీమవరంలో క్యాంపు ఏర్పాటు చేశారు. అక్కడ నేను ట్రైనింగు పొందాను. తర్వాత దళాలు ఎక్కడికక్కడ ఏర్పడి జైత్రయాత్రలా అన్ని గ్రామాలకూ వెళ్లి మీటింగులు పెట్టి లెవీలు, శిస్తులు కట్టకుండా చేయడంతోపాటు (గ్రామ పటేలు, పట్వారీల దస్తాలను స్వాధీనం చేసుకున్నాం. మాటూరులో ఉన్న ప్రభుత్వ రికార్డులను, నాటు తుపాకులను స్వాధీనం చేసుకున్నాం. యూనియన్‌ సరిహద్దులోని గోసవీడు నాకాలో ఉన్న రికార్డులను స్వాధీనం చేసుకోవడంతోపాటు నాకాను కూల్చివేశాము. దమ్మపేట నాకానూ అలాగే కూల్చేశాం. మా క్యాంపుకు రెండు ఆమడల దూరంలో ఉన్న సరిహద్దు ప్రాంతమైన నెమలి, కొణిజర్లలో 'మాభూమి' నాటక ప్రదర్శన ఏర్పాటు చేసిన సందర్భంలో సభ జరుగుతున్న ప్రదేశానికి ఇరువైపులా ఆయుధాలతో రక్షణ వలయంగా ఉండే నిమిత్తం మా దళంతోపాటు ఇతర ప్రాంత దళాలను కూడా రప్పించారు. వేలాది మంది ప్రజలు రావడంతోపాటు సభను దిగ్విజయంగా నిర్వహించి ప్రజలను చైతన్య పరచగలిగాము. పార్టీ ఆదేశం ప్రకారం గిరిప్రసాద్‌ నాయకత్వంలో పాల్వంచ కోయ ప్రాంతానికి వెళ్లి ఆక్కడి యువకులను దళాల్లో చేర్చుకుని శిక్షణ ఇచ్చాము. ఆ సందర్భంలో తమ్మారెడ్డి సత్యనారాయణ వచ్చి అక్కడే కొంతకాలం ఉండి ఆయుధ శిక్షణ, రాజకీయ తరగతులు నిర్వహించారు. మాదళం నైజాము పోలీసు రజాకార్ల క్యాంపులపై దాడిచేసి చాలా ఆయుధాలను సమకూర్చింది. తెలంగాణాలో అనేకచోట్ల జమీందార్లు, జాగీర్జార్లు, దొరలను (గ్రామాల్లో అడుగు పెట్టకుండా దళాలు చేయగలిగాయి. అన్నపరెడ్డి దొర ఆస్తులను ఆచటి పేద ప్రజలకు పంచిపెట్టాము. యూనియన్‌ పోలీసు యాక్షన్‌ మరికొంతకాలం జరగకుండా ఉండిఉంటే గ్రామాల్లో నివసిస్తున్న అన్నివర్గాల ప్రజల సహకారంతో దళాలు తాలూకా, జిల్లా కేంద్రాల్లో ఉన్న ప్రభుత్వ అధికారులను కూడా పారదోలి ఎర్రజెండాలను ఎగురవేసేవి. యూనియన్‌ పోలీసు యాక్షన్‌ తరువాత పరిస్థితులు విషమంగా మారిపోయాయి. దెంతుకూరు వద్ద పార్టీ జిల్లా నాయకుడు లగడపాటి గోపయ్య,. ఎర్రజెండా చేబూని హైదరాబాద్‌ను విముక్తి చేసే నిమిత్తం వస్తున్న మిలటరీకి స్వాగతం చెప్పడానికి వెళ్తే ఆయనను కాల్చి చంపారు. రజాకార్లతోపాటు కమ్యూనిస్టులను కూడా కాల్చి చంపండని కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆదేశించిన ఫలితంగానే ఇలా జరిగిందని పార్టీ నాయకత్వం తెలుసుకొని మైదాన ప్రాంతాల్లో ఉన్న పార్టీ దళాలన్నిటినీ వెంటనే మన్య ప్రాంతాలకు వెళ్లి ఆత్మరక్షణ చేసుకోవాలనీ, ఎదురుదాడులకు ఉప[క్రమించొద్దనీ తెలిపింది. తమ్మారెడ్డి సత్యనారాయణ్లా రాష్ట్ర పార్టీ సమావేశం కోసం మానుంచి సెలవు తీసుకొని వెళ్తున్న సందర్భంలో మార్గమధ్యంలో అరెస్టు అయ్యారని తెలిసింది. మంచికంటి రాంకిషన్‌రావు కూడా పట్టుబడినారని సమాచారం వచ్చింది. మన్య ప్రాంతంలో కూడా మిలటరీ దాడులు అధికమయ్యాయి. కమ్యూనిస్టుల ఆచూకీ చెప్పాలని కోయగూడెంలోని ప్రజలను నానారకాల చిత్రహింసలకు గురిచేస్తున్నారు. ఆడా మగా బేధం కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు . కర్‌క్‌

లేకుండా అందరినీ బలవంతంగా తీసుకువచ్చి పశువుల దొడ్డి వలె ఉన్న దాంట్లో బంధించి చిత్రహింసలు పెట్టారు. వారిలో కొంతమందిని ఖమ్మం, జాల్నా, గుల్బర్గా మిలటరీ క్యాంపు జైళ్లలో (చుట్టూ తీగెలు చుట్టి ఏర్పాటు చేసిన జైలు) పెట్టారు. ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో దళాలు 12 మంది సభ్యులు కలిగిఉంటే ప్రమాదమని ఇద్దరు చొప్పున విడివిడిగా... కొంతకాలం అంటే మళ్లీ పార్టీ తెలియపరిచే వరకూ అలాగే ఉండాలని విభజించి... పార్టీ నాయకత్నాన్ని కలుసుకొని వస్తానని గిరిప్రసాద్‌ చెప్పి వెళ్లిపోయారు.

నాకు తోడుగా సురై పోతయ్య అనే కోయ కామేడ్‌ను అప్పగించి వెళ్లారు. ఆది మండు వేసవికాలం. గతంలో మాదిరిగా (గ్రామాల్లోకి వెళ్లడం దుర్లభమైంది. మాకు అడవిలో లభించే ఇప్పపూత, వెలగకాయలు, కొందమామిడికాయలు, జీడికాయ తొక్కలు. వెదురుగుమ్మంలో పండ్లను ఏరుకుని దొరికిన మేరకు తిని ఎక్కడో గట్లలొద్దుల్లో ఇంకిపోయి అడుగున ఉన్న పసరనీళ్లను తాగి జీవించాల్సిన గడ్డు స్థితి ఏర్పడింది. నా ఒంటిపై చిరిగిన బనీను, లుంగీ మాత్రమే ఉన్నాయి. స్నానం లేక ఎన్నిరోజులయిందో?. లొద్దుగుంటలో పనరనీళ్లు తాగినందుకు చర్మ వ్యాధి (తామర) సోకి నా శరీరమంతా వికృతంగా మారిపోయింది. పగలంతా మేమిద్దరం దట్టమైన పొదలచాటున దాగి ఉన్న సమయంలో చుట్టుపక్కల ఎక్కడో ఒక చోట కాల్పుల శబ్దం వినిపిస్తూ ఉండేది. కొద్ది రోజుల తర్వాత మా స్వగ్రామం మాటూరుపేటలో శాస్త్రి అనే వ్యక్తి కాంగ్రెస్‌ ఆఫీసుపెట్టి కొద్దిమంది కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేకుల అండతో వారిచ్చిన జాబితా ప్రకారం (గ్రామంలో దాదాపు 50 మందికి కమ్యూనిస్టులలో సంబంధాలున్నాయనీ మిలటరీవారిని పిలిపించి వారందరినీ పట్టించి విపరీతంగా కొట్టించి ఖమ్మం మిలటరీ క్యాంపు జైలులో పెట్టించాడు. ఆ సందర్భంలో మా అమ్మ, పెద్దమ్మ, పెద్ద ఆన్నలను కూడా జైలులో పెట్టారు. మా ఇంటిలో బాంబులున్నాయని పలుగులతో తవ్వి నానా బీభత్సం చేశారని తెలిసింది. స్థానిక కాంగ్రెస్‌ మిలటరీవారు పెట్టే బాధలు భరించలేక మిగతా మా కుటుంబ సభ్యులందరూ ఇల్లు వదిలి వెళ్లిపోవడంతో పశు వులను చూసేవారులేక, పంట పొలాలూ చేసేవారులేక ఏమైపోయాయో తెలియదు. మా అమ్మ, పెద్దమ్మలు దాదాపు రెండేళ్లపాటు వరంగల్‌ జైలులో ఉన్నారు. ఆరుట్ల కమలాదేవి కూడా ఆక్కడే ఉంది. మా ఊరికి చెందిన పార్టీ సభ్యుడు రావూరి రంగయ్య గుల్బర్గా క్యాంపు జైలులో అధికారులు పెట్టే బాధలు భరించలేక చనిపోయాడు.

దళంలో నాపేరు రాములు. నా అసలు పేరు ఒక్క గిరిప్రసాద్‌కు తప్ప అక్కడ కోయవారెవరికీ, ఇతర దళసభ్యులకూ తెలియదు. ఒక కోయ (గ్రామం (కేరు గుర్తులేదు)లోని కోయ పెద్ద జోగప్ప గతంలో పార్టీకి చాలా సహాయపడ్డాడు. ఆ రోజు రాత్రి అతనేమైనా తినడానికి ఇస్తాడేమో తెలుసుకొని రమ్మని నాతోఉన్న పోతయ్యను పంపాను. ఆ కోయదొర రాత్రి 11 గంటల తర్వాత రమ్మని చెప్పి పోతయ్యను పంపాడు. మిలటరీ దాడుల వల్ల భయపడి పార్టీ మారిపోయాడని మేము తెలుసుకోలేకపోయాము. మేము అచటికి వెళ్లేముందే పకృనే ఉన్న వేరే గూడెం కోయ పెద్ద ద్వారా దమ్మపేట మిలటరీ క్యాంపుకు తెలియజేసి

మమ్మల్ని పట్టించే ఏర్పాటు చేసిన విషయం మేము తెలుసుకోలేక పోయాం. అతడు చెప్పిన ప్రకారం ఆ సమయానికి వెళ్తాం. ముందుగా గోపయ్యను తిని రమ్మని నేను సెంట్రీగా ఉన్నాను. గోపయ్య తిని వచ్చిన తరువాత అతను సెంట్రీగా ఉండి నన్ను పంపాడు. నేను సోడె అంబలి తాగుతున్న సమయంలో మిలటరీ దాపుకు రావడం చూసి పోతయ్య నాకు చెప్పే సమయం లేక కంచె దూకి తప్పించుకోగలిగాడు. నేను పట్టుబడిపోయాను. నేను బట్టలుతికే వాణ్ణనీ, నాపేరు రాములనీ మిలిటరీకి చెప్పాను.

నన్ను అక్కణ్లుంచి దమ్మపేట క్యాంపుకు తీసుకువెళ్లారు. భయంకరమైన చిత్రహింసలకు గురిచేశారు. కానీ నా అసలు పేరు మాత్రం చెప్పలేదు. (ఇక్కడో విషయం చెప్పాలి. మేము పట్టుబడక పూర్వం మాటూరుపేటలో కాంగ్రెస్‌ వాది శాస్తి, ఆయన ఆనుయాయులు ఇంటి వద్ద మగవారు లేకపోవడంతో మహిళలపై అఘాయిత్యాలకు పాల్చడటం (ప్రారంభించారు. ఈ విషయం ఆ ఏరియా దళానికి తెలిసింది. ఒకరోజు శాస్తినీ, అతడి అనుచరులనూ బంధించి దేహశుద్ధి చేసింది. శాస్త్రిని దళం కాల్చి చంపింది. ఆ హత్య కేసు నాపై మోపి ప్రభుత్వం అరెస్టు వారెంటు జారీ చేసినందున నా అసలు పేరు బయటపెడితే ఎలాగూ కాల్చేస్తారు. ఎలాగూ నన్ను గుర్తించనంతకాలం అలాగే చెబుతూ వచ్చాను.) ఇక నన్ను దమ్మపేట నుంచి అశ్వారావుపేటకు తీసుకువెళ్తున్న సందర్భంలో మధ్యలో జీపు ఆపి చెట్లలోకి తీసుకువెళ్లి నా ఛాతీపై రైఫిల్‌ గురిపెట్టి నిజం చెప్పకపోతే కాల్చి చంపుతామని బెదిరించారు. అంతకు కొద్ది రోజుల ముందు సోయం గంగులును కాల్చి వేసిన విషయం నాకు తెలుసు. నన్ను ఎలాగూ కాల్చి వేస్తారు. అలాంటప్పుడు వీళ్లకు రహస్యాలు చెప్పి ఎక్కువ కాలం చిత్రహింసలకు గురయ్యేకంటే ఒకేసారి చావడమే మంచిదనే దృథచిత్తంతో అసలు పేరు చెప్పకుండా రాములనే చెప్పాను. ఆశ్వారావుపేట క్యాంపులో నన్ను ఓ గుంజకు కట్టేసి అందరినీ తీసుకువచ్చి నన్ను గుర్తించమని కోరారు. నన్నెవరూ గుర్తించలేదు. కాసేపు కర్రతో, తర్వాత తుపాకీ మడమతో కొట్టి హింసించారు. ఓ మిలటరీవాడు బూటుకాలితో నా వృషణాలపై కొట్టాడు. నాకదే గుర్తు. తరువాత ఏమి జరిగిందో నాకు తెలియదు. స్పృహ వచ్చేసరికి ఖమ్మం క్యాంపు జైలు టెంటు ఆసుపత్రిలో ఉన్నాను. ఆ సందర్భంగా నేను పలానా అని ఎవరో గుర్తించి జైలరుకు రిపోర్టు చేశారు. వెంటనే పోలీసు లారీలు నా తలపై నాట్యం చేశాయి. నన్ను దగ్గరలోని మామిళ్లగూడెంకు తీసుకువెళ్లి కమ్మరివారి వద్దకు పంపి నా కాళ్లకు నిలువు అడ్డదండాలు (బేడీలు) వేయించారు. ఇక జైలు రికార్డులో నాపేరును రాములుగా తొలగించి సత్యనారాయణరెడ్డిగా నమోదు చేశారు. తర్వాత వరంగల్‌ సెంట్రల్‌ జైలుకు మార్చారు. శాస్త్రి హత్యకేసును గిరిప్రసాద్‌, గురవయ్య, కేమా ముత్యాలు, చుక్కయ్య, నాపైన మోపారు. ఆ జైల్లోనే స్పెషల్‌ కోర్టులో విచారణ జరిపారు.

కోర్టులోని అసిసెర్లు (జూరీలు) అందరూ మమ్ము నిర్జోషులనే అభిప్రాయం వెలిబుచ్చినా సెషన్స్‌ జడ్జి మాకు ఉరిశిక్ష విధించారు. మళ్లీ మూకు బేడీలు వేసి హైదరాబాద్‌ చంచల్‌గూడ సెంట్రల్‌ జైలుకు పంపారు. అక్కడ మమ్మల్ని డబుల్‌ గంజిలో బంధించారు. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉదృమ గాథలు . 157

రజాకార్‌ నాయకుడైన భాసింరజ్వీని మా పక్క గదుల్లోనే ఉంచారు. మా కేసు హైకోర్టు నుంచి సుప్రీంకోర్టుకు వెళ్లింది. తెలంగాణా పోరాటంలో వేర్వేరు కేసుల్లో ఉరిశిక్ష పడినవారందరి తరఫున వాదించడానికి ప్రపంచ న్యాయవాదుల సంఘ అధ్యక్షుడు డిఎన్‌ ప్రిట్‌ లండన్‌ నుంచి వచ్చారు. సుప్రీంకోర్టులో ఆయన వాదించిన కారణంగా మా ఉరిశిక్షలు రద్దయి యావజ్జీవ శిక్షలుగా మార్చారు. జైలులో కూడా చదువుకోవడానికి అవకాశం కల్పించడంతో హిందీ ప్రచారక పరీక్ష కేంద్రాన్ని కూడా ఏర్పరిచారు. (ప్రాథమిక. మాథ్యమిక (ప్రవేశిక పరీక్షలు రాసి పాసయ్యాను. జైలులో సత్యనారాయణరెడ్డి అనే ఖైదీ మొడటి ర్యాంకులో పాసయినట్టు పేపరులో ప్రకటించారు. ఆ తరువాత మెట్రిక్‌ కట్టి ఉత్తీర్ణుడయ్యాను. ఈ నేపథ్యంలో పార్టీపై నిషేధం తొలిగింది. ముఖ్యనాయకులంతా బయటే ఉన్నారు. సుందరయ్య గారి కృషి వల్ల మేము 1959 (ప్రారంభంలో విడుదలయ్యాము. 1961లో విజయవాడ చేరి అక్కడే స్థిర నివాసం ఏర్పరుచుకొని దగ్గరి బంధువుల అమ్మాయి సుశీలను వివాహం చేసుకున్నాను. కొద్దికాలం విజయవాడలోని ప్రజాశక్తి దినపత్రికలో క్యాషియర్‌గా పనిచేశాను.

158 నాన నూ నారా నానా యు. రాము

బ్రిటీషువారి నెదిరించినందుకు మా అన్ననూ, నన్నూ చితకబాదారు

• మద్దుకూరి సత్యనారాయణ . కని పార్టీ నిరయాళ్మక శక్తిగా చూడాలనే కాంక్షతోనే బతకాలని తం నీ కోరుకుంటున్నాను అంటున్నారు ప్రముఖ స్వాతంత్ర్య న. సమరయోధులు, తొలితరం కమ్యూనిస్టు నేత మద్దుకూరి న ఖ నత్యనారాయణ (నత్యం). వదమూడేళ్ల వయన్వులో న. తనకన్నా ఐదేళ్ల పెద్దవాడైన సోదరుడు మద్దుకూరి లో .| చంద్రశేఖరరావు (చంద్రం)తో కలిసి స్వాతంత్రోద్యమంలోకి (య్‌ ॥ దుమికారు. ఆపై కమ్యూనిస్పుగా మారి గన్నవరం ._ ప్రాంతంలో అనేక పోరాటాల్లో పొల్గొన్నారు. కమ్యూనిస్తు పార్టీ నిర్ణంధకాలంలో అజ్ఞాతజీవితం గడిపారు. సేలం జైలులో మూడేళ్లు శిక్ష అనుభవించారు. సూరంపల్లి గబ్జిలాలకుంట భూ పోరాటంలో పోలీసు కాల్పుల్లో గాయపడిన ఆయన... ఆ తర్వాత ఉద్యమాల్లో పాల్గొనలేకపోయినప్పటికీ వామపక్షాలకు సహకారం అందజేస్తూనే ఉన్నారు. స్వాతంత్రోద్యమంలోనూ, తొలినాటి కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలోనూ పంచుకున్న జ్ఞాపకాలూ, అనుభవాలూ ఇవీ...

మాస్వగ్రామమైన వెంట్రప్రగడలో 1925లో ఆనాటి ఆనాటి బ్రిటీషు ప్రభుత్వ చర్యలను సమర్థిస్తూ రాజభక్తుల మీటింగు జరిగింది. బ్రిటీషు ప్రభుత్వం లేకపోతే మనకు మనుగడే లేదంటూ వారిని కీర్తిస్తూ. భారతీయులను చిన్నబుచ్చుతూ ఆ మీటింగు జరిగింది. కృష్ణల్లకమ్మూనిస్టదద్యమగాధలు 59

“బ్రిటీషు ప్రభుత్వం చిరస్థాయి అగుగాక అంటూ నిర్వాహకులు ఆశీర్వదించారు. ఆ మాటలకు కోపం వచ్చి జనంలోంచి ఓ వ్యక్తి పైకి లేచి “గాంధీ మహాత్కుడికీ జై' అన్నాడు. జనం అంతా అలాగే నినదించారు. అంతే.. రెండు వ్యానుల్లో వచ్చిన మిలటరీ దళాలు గాంధీ మాటలు పలుకుతున్న జనంపై పడి ఇష్టం వచ్చినట్లు బాదారు. అప్పుడు నేనూ, మా అన్నయ్య చంద్రం (మద్దుకూరి చంద్రశేఖరరావు) అక్కడ ఉన్నాం. చంద్రం ఎదురు తిరిగి “గాంధీజీ పేరు చెబితే తప్పేంటి? నేను మళ్లీ అంటాను. గాంధీ మహాత్ముడికి జై..' అన్నాడు. అంతే మిలటరీ చంద్రాన్నీ పక్కనే ఉన్న నన్నూ చితకబాదారు. అప్పుడు చంద్రం వయస్సు 18 సంవత్సరాలు. నా వయన్సు 13 సంవత్సరాలు. దీంతో చంద్రాన్ని అరెస్టు చేసి పామర్రు కోర్టులో హాజరుపరిచారు. రాజమండ్రి జైలుకు పంపారు. అలా మేము (చంద్రం, సత్యం! స్వాతం(త్రోద్యమంలోకి ప్రవేశించాం. 1937 తరువాత కాంగ్రెస్‌ పార్టీ బాధ్యతల్లో కొనసాగాము. గాంధీ వాదాన్ని ప్రచారం చేశాము. ప్రజల నుంచి పెద్ద స్పందన వచ్చింది. అయితే ఖద్దరు ధరించేవారే కాంగ్రెస్‌ పార్టీ పదవుల్లో ఉండాలనే చర్చకు వ్యతిరేకంగా పార్టీ పదవికి రాజీనామా చేశాం. అయితే స్వాతంత్ర్యం కోసం గాంధీజీ వాదాన్ని జనంలోకి తీసుకెళ్లడం కోసం అహర్నిశలూ శ్రమించాం. క్రమేపీ రష్యన్‌ విప్లవ ప్రభావంతో కాంగ్రెస్‌లో అతివాదులుగా ఉన్నవారితో కాంగ్రెస్‌ సోషలిస్టు పార్టీ ఏర్పడింది. ఆ సందర్భంగా జయప్రకాశ్‌ నారాయణ , మా స్వగ్రామైన వెంట్రప్రగడ వచ్చారు. మా ఇంట్లో సమావేశం జరిగింది. అప్పుడు నన్ని కార్యదర్శిగా నియమించారు. ఆ ఏదాదిలో జరిగిన పరిణామాల్లో ఆంధ్రాలోని కాంగ్రెస్‌ సోషలిస్టులంతా కమ్యూనిస్టులుగా మారారు. కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం క్రమేణా బలపడింది. పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య, చండ్ర రాజేశ్వరరావు ఆ ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించారు. ఎన్నో ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్నారు. 1946లో నా అత్తగారి ఊరయిన గన్నవరం తాలూకా సావారిగూడెం వచ్చేశాను. అప్పుడు మా అబ్బాయి విజయకుమార్‌కు రెండేళ్ల వయసు. ఇంటిని ధ్వంసం చేసి చిత్రహింసలు పెట్టారు ఆ తర్వాత కమ్యూనిస్టు పార్టీ నిర్మాణంలో చురుగ్గా పనిచేశాం. ముస్తాబాద పరిసర ప్రాంతాల్లో పార్టీ నిర్మాణం, కార్యకలాపాలకు మా ఇల్లు కేంద్రంగా ఉంది. తెలంగొణు సాయుధ పోరాటం జరుగుతున్న సందర్భంగా.. కమ్యూనిస్టు పార్టీని నిషేధించారు. మేమంతా అజ్ఞ్జాతవాసంలోకి వెళ్లాం. నేషధకాలంలో మా ఇంటిని మలబారు పోలీసు డిఎస్‌పి పళనియప్పన్‌

నేతృత్వంలో పోలీసులు ధ్వంసం చేశారు. పుస్తకాలు తగులబెట్టారు. నా భార్య చంద్రావతి, మావు వెంకటామయ్యలను చిత్రపాంనలు పెట్టారు. అదేరోజు (గ్రామంలో కమ్యూనిస్టులైనవారిని పట్టుకొని బాధలు పెట్టారు. 1949లో నన్ను అరెస్టు చేశారు. నన్ను విజయవాడలోని విచారణా కోర్టుకు తీసుకువెళ్లారు. నాతోపాటు సూరంపల్లి దాక్టరు మల్లిభార్జునరావుకూడా ఉన్నారు. మా ఇద్దరికీ ఏడాది కఠిన కారాగార శిక్ష విధించారు. బళ్లారి జైలుకు తరలించారు. మేం జైలుకు వెళ్లకుముందే ముస్తాబాదకు చెందిన జంగం ఆంద్రియను కాల్చి చంపారు. గన్న రం తాలూకాలో ప్రజా పోరాటాలకు నాయకత్వం వహిస్తూన్న చింతపల్లి పాపారావును అదే ఏడాది దీపావళి రోజున కాల్చి చంపారు. రేడియో వార్తలు వినడానికి అవకాశం ఇవ్వాలని అడినందుకు సేలం సెంట్రల్‌జైలుకు మార్చారు. అప్పటికే సేలం జైలులో సౌకర్యాల మెరుగుదలకు పోరాడుతున్న 23 మందిని కాల్చి చంపారు. మేము అక్కడ మూడేళ్లు జైలు జీవితం గడిపాము. 1952లో విడుదలైనాము. ముస్తాబాద ప్రాంతంలో రైతులను సమాయత్త పరిచి కాలువ నిర్మాణం, ఎత్తిపోతల ఏర్పాటు చేయించాం. అందుకు లక్ష రూపాయలు పోగేసి ఖర్చుచేశాం. 690 ఎకరాలకు సాగునీరు అందింది. కాలువ నిర్మాణంతో కమ్యూనిస్టు పార్టీ బలపడింది. 1955లో పుచ్చలపల్లి సుందరయ్యను గన్నవరం నుంచి శాసనసభ్యుడిగా గెలిపించుకున్నాం. గజ్బిలాలకుంట భూపోరాటంలో కాల్పులు : ముగ్గురి వీరమరణం

సూరంపల్లిలో 'గబ్బిలాలకుంట' అనే నిరుపయోగమైన చెరువు లోతట్టు భ=మిని పేద ప్రజలు చాలా కాలంగా సాగుచేసుకుంటున్నారు. వారిని ఆ భూమి నుంచి వెళ్లగొట్టి తాము స్వాధీనం చేసుకోవాలనే దుర్చుద్ధి ఆ (గ్రామ మొభాసాదారులకు కలిగింది. పేదలు నాటిన పైరును ముంచివేసి నష్ట పరచడానికి స్థానిక మొఖాసాదార్లు పూనుకోగా ఆ నిరుపేదలు తాలూకా పార్టీ కమిటీకి చెప్పుకున్నారు. ఆ పోరాటానికి నాతోపాటు అన్నే రామారావు కూడా నాయకత్వం వహించాడు. ప్రజలు సంఘటితమై ప్రదర్శనగా వెళ్లీ ఆ ముంప్త నీటిని తొలిగించ పూనుకున్నారు. క్రూరులైన మొభాసాదాళ్లు చాటునుంచి తుపాకీ కాల్పులు జరిపారు. ఆ కాల్పులకు అన్నేరామారావుతోపాటు బోడపాటి చిన అంజయ్య, బొడ్డపాటి లక్ష్యయ్యలు వీరమరణం చెందారు. ఆ కాల్పుల్లో నా ముక్కు నుంచి తుపాకీ గుండు రవ్వలు భవయానతవనం 161

దూసుకుపోయాయి. ఈ సంఘటన 1961 సెప్టెంబర్‌ 10వ తేదీ పట్టపగలు 10 గంటలకు జరిగింది. కమ్యూనిస్టు పార్టీలో పాల్గొన్న చివరి పోరాటం అదే. 1912లో పుట్టిన నేను 1925 నుంచి 1961 వరకూ పోరాటాల్లో గడిపాను. ఆంధ్రా రాజకీయాలను శాసించిన కమ్యూనిస్పలు తర్వాత బలహీనపడటం నాకు బాధ కలిగించింది. మరలా నిర్ణయాత్మః శక్తిగా మారాలనీ, దానిని చూడటానికే బతికి ఉండాలనేది నాకోరిక. ఇంటర్వ్యూ : నెక్కలపు శ్రీనిడాస్‌ గన్నవరం విమానాశ్రయ నిర్మాణంలో ర; అక జై నిర్ల్ణంధ పనిపె బిటీష్‌ కాంట్రాక్షరుపె పోరాటం ప రి "ఆల్‌ యా క “యయ 1945లో యుద్ధ అవనరాల నిమిత్తం బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం గన్నవరంలో విమానాశ్రయ నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించింది. చుట్టుపక్కల 68 గ్రామాల్లో ఉన్న రైతులు తమ ఎర్ల బండ్లను తెచ్చి విమానాశ్రయ నిర్మాణంలో పనిచేయాలని “భారత రక్షణ చట్టం కింద నిర్బంధంగా ఆదేశించింది. ఆ పనికి కాంట్రాక్టర్లుగా ఉన్న గ్యానన్‌ డంకళ్లీ కింద పనిచేయాలనీ, వారిచ్చిన కూలి తీసుకోవాలనీ అధికారులు నిర్దేశించారు. ఆనాడు నైళు సంఘం నాయకత్వాన కామర్స్‌ చింతపల్లి పాపారావు, అట్లూరి శ్రీమన్నారాయణ, ముక్నామల నాగభూషణం, తుమ్మల వెంకట సుబ్బయ్య, కాట్రగడ్డ పెద వెంకట్రాయుడు.. పెండ్యాల వెంకటేశ్వరరావు తదితర నేతల నేతృత్వంలో తాలూకాలోని 68 గ్రామాల రైతాంగాన్ని ఎడ్గబండ్లతోనవో పార్టీ నమీకరించింది. కేనరపల్లి నుంచి ఆత్యూరు వరకూ.. బాహుబలేంద్రుని గూడెం (బిబిగూడెం) నుంచి బుద్ధవరం వరకూ... రోడ్లపై ఎడ్తబంచు నిలబెట్టి రైతులంతా విమానాశ్రయం వద్ద ఉన్న జిల్లా కలెక్టరు వద్దకెళ్లి వినతిపత్రాన్న్‌ సమర్పించారు. దీంతో ఆయన రైతుల సంఘీభావం చూసి ముగ్గుడై రైతులకు న్యాయమైన కూలిరేటును ఇవ్వవలసిందిగా బ్రిటీషు కాంట్రాక్టర్‌ను ఆదేశించారు. ఆ విధంగా రైతుల పోరాటం విజయవంతమైంది.

బెజవాడలో రౌడీల అరాచకాలకు ప్రతిఘటన

• పెండ్యాల శ్రీరాములు కమ్యూనిస్టు పార్టీపై ఇంకా నిర్చ్వంధం (.: విధించకముందే బెజవాడలో రౌడీల వావా భం ము. కొనసాగుతుందేది. సీతారామ భక్త సమాజం పేరిట గె మ్‌ బ్ర నో స్ట క ఈ రౌడీలు చేయని ఘోరాలు లేవు. ముఖ్యంగా వీరు మ క్ట... సం టు. ష్‌ వ్యాపారులు, కమ్యూనిస్టులను లక్ష్యంగా చేసుకొని న. మ. అరాచకాలకు దిగుతుండేవారు. వీరిని పార్టీ | శక శన. స! నాయకులు, కార్యకర్తలు వీరోచితంగా ఎదుర్శొనేవారు. స న 7/ వారు తోక ముడిచి పారిపోక తప్పేది కాదు. | గుంటూరు. జిల్లాలోని చిలకలూరిపేట - య టో | నరసరావుపేట మధ్య ప్రాంతంలో ఉన్న అప్పాపురం నో మాఊరు. మేం 1944కి విజయవాడ వచ్చేశాం. నేను వం కమ్యూనిస్టు పార్టీ పట్ల ఆకర్షితుడదనయ్యాను. ఇప్పుడు ఇందిరాగాంధీ మున్సిపల్‌ స్టేడియం ఉన్న ప్రాంతంలో అప్పుడు మామిడి తోటలుండేవి. అక్కడ అభిల భారత రైతు మహాసభ జరిగింది. బ్రహ్మాండమైన సభ జరగడంతో బెజవాడలో రౌడీలు హడలిపోయారు. బెజవాడలో ఆనాడు పార్టీపై ఏ రూపంలో దౌర్జన్యం జరిగినా వెంటనే పార్టీ కార్యకర్తలు ఎదుర్శొనేవాళ్లు. చండ్ర రాజేశ్వరరావుగారు కార్యకర్తలకు దాడులను ఎదుర్శొనే పద్ధతులను నేర్పారు. డ్రిల్లు చేయించేవారు. సీతారామ భక్త సమాజం రౌడీలు ఏలూరు రోడ్దు మొదలు రాఘవయ్య పార్కు వరకూ ఉండేవారు. వీరు ప్రజలనూ, వ్యాపారులనూ కొట్టుకు తినేవారు. ముఖ్యంగా వ్యాపారులను మరీ పిండేసేవారు. ఉమాకాంతం భాగవతార్‌తో హరికథలను ఏర్పాటు చేసేవారు. వారం పదిరోజులు ఆయనతో హరికథలు చెప్పించి ఆయనకు డబ్బులివ్వాలనే పేరిట వసూళ్లు చేసేవాళ్లు. డబ్బులివ్వని వ్యాపారులను ఒక చూపు చేసేవారు. ఇక కృష్ణాజల్లాకమ్యూనిస్టటద్భ్యమగాధలు 163

కమ్యూనిస్టులు ప్రజలను చైతన్యవంతం చేయడం ఈ రౌడీలకు ఇష్టం ఉండేదికాదు. ఎందుకంటే వాళ్లు జనాన్ని కొట్టి బతికే అవకాశం పోతుందని వారి భయం. అందుకని వారు కమ్యూనిస్టు పార్టీ అభిమానులనూ, కార్యకర్తలనూ భయపెట్టడం ద్వారానో, దాడులు చేగో లొంగదీసుకోవాలనుకునేవారు. ఇలాంటి సందర్భాల్లో పార్టీ కార్యకర్తలు ప్రతిదాడులు చేసేవాకు

వారి అరాచకాలను అడుగడుగునా ఎదుర్శొనేవాళ్లు. మొగల్‌రాజపురంలో పొగాకు బ్యారన్లలో పార్టీ ఆఫీసు, ప్రజాశక్తి పెట్టారు. ఎక్కడెక్కణ్ణుంచో నాయకులు అక్కడికి వచ్చేవారు. నేనప్పుడు ప్రజాశక్తి పేపరు కట్టలు రైల్వే స్టేషనుకు తీసుకువెళ్లి నరసరావుపేట, సత్తెనపల్లి, మద్రాసు. హైదరాబాద్‌ రైళ్లకు పంపించడానికి పష్లాట్‌ఫారాలపై అప్పగించివచ్చే పని చేస్తుందేవాళ్డి. మేం పేపర్లు తీసుకువెళ్లే కారుపై ప్రజాశక్తి అని రాసి ఉండటంతో సీతారామ సమాజం వాట

మా కారాపి వెంటపడేవాళ్లు. సమయస్ఫూర్తిగా అక్కణ్డుంచి తప్పించుకొని వెళ్లి పార్టీ నాయకులు. కార్యకర్తలకు చెప్పేవాళ్లం. వారు కర్రలతో వారినెదుర్కొని పారదోలేవారు. ఇలాంటి లు ఘటనల్లో నేనుకూడా పార్టీ కార్యకర్తల్లో ఒకడిగా ఉన్నాను.

ఓ రోజున ఇప్పుడు అలంకార్‌ థియేటర్‌ ఉన్న ప్రాంతంలో మహిళా సంఘం నేతలు మానికొండ సూర్యావతి, మోటూరు ఉదయం, చండ్ర సావిత్రీ దేవి వెళ్తుండగా సీతారామ సమాజం రౌడీలు చాలా హేయంగా మాట్లాడారు. పార్టీ నాయకులకు సమాచారం అందడంతోనే క్షణాల్లో వారక్కడ వాలి రౌడీల పనిపట్టారు. ఇందులో కూడా నేనున్నాను. కొన్నాళ్లకు ఆలిండియా రైల్వే (ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ ఎన్నికలు జరిగాయి. యూనియన్‌కు కమ్యూనిస్టు పార్టీ తరపున పిల్లలమర్రి వెంకటేశ్వర్లు, ఆయనకు ప్రత్యర్థిగా కాంగ్రెస్‌ నాయకుడు మరుపిళ్లి చిట్టి పోటీచేశాద మరుపిళ్లి చిట్టి గూండాలు వీసెంటు రోడ్డులోని కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫీసుపైన, అక్నడే ఉన్ని వ్యానుపైనా కర్రలు, లారీలు, రాళ్లతో దాడిచేశారు. వెంటనే నక్కా సూర్యనారాయణ నేతృత్వంలో పదిమంది ఎదురుదాడిచేసి ఆ గూండాలను తిప్పికొట్టారు. ఆ ఎన్నికల్లో మరుపిళ్సీ చిలి ఓడిపోయి పిల్లలమర్రి వెంకటేశ్వర్లు గెలిచారు.

గాంధీజీని హత్య చేసిన రోజున బెజవాడలో ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌ వాళ్లు ప్రదర్శన తీశారు దేశమంతా గాంధీజీ హత్యతో విచారంలో మునిగి ఉండగా ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌వాళ్లు సంతోషంగా కేరింతలు కొడుతూ తీపి పంచుతూ ఊరేగింపు తీశారు. ఖాకీ నిక్కర్లు, తెల్లచొక్కాలు చేసుక్‌. డ్రిల్లు చేస్తున్న మాదిరిగా ఊరేగింపుగా వస్తున్నారు. పార్టీ కార్యకర్తలు కర్రలు ఈపకొ- నిలబడ్డారు. అంతే వారు పిక్కబలం చూపి పారిపోయారు. వారు పారిపోయారు కదా ౪౫ కార్యకర్తలు అక్కణ్జుంచి వెళ్లిపోయారు. ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌వాళ్లు మళ్లీ బీసెంట్‌ రోడ్డు ప్రాంతంలో ఊరేగింపు చేస్తున్నట్లు తెలిసి క్షణాల్లో చండ్ర రాజేశ్వరరావు, కొండపల్లి సీతారామయ్య. తచ్యూరెడ్డ్‌ సత్యనారాయణ, మోటూరు హనుమంతరావు వంటి నేతలు అక్కడకు వెళ్లారు. ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌వాళనై మన పార్టీ కార్యకర్తలు ఎదురెదురు తలపడ్డారు. పెద్ద ఘర్షణ జరిగింది. మన కార్వక్వ

ఒకరు వారి బృందంలోకి చొరబడటంతో వారతబణ్లి హత్య చేశారు. పార్టీ కార్యకర్తలు తీవ్రమైన ప్రతిఘటన ఇచ్చి వారిని పారదోలారు. ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌వారు మన కార్యకర్తను హత్య చేసిందిగాక అది మనమే చేశామని ఎదురు కేసు పెట్టారు. ఈ కేసులో కాట్రగడ్డ మధుసూదనరావు, బెల్లపు శోభనాద్రిలను అరెస్టు చేసి బందరు కోర్టులో పెట్టారు. 75 మందిపై కేసు పెట్టారు. చివరికా కేసు కొట్టివేశారు.

మొగల్‌రాజపురం పొగాకు బ్యారన్లలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫీసు... ప్రజాశక్తితోపాటు... అక్కడి పాకల్లోనే విడిగా ప్రజానాట్యమండలి కళాకారుల దళాలు ఉండేవి. అక్కడ రిహార్సల్స్‌ కూడా జరిగేవి. సుంకర సత్యనారాయణ, డాక్టరు రాజారావు, కోడూరు అచ్చయ్యలు కూడా అక్కడే ఉందేవాళ్లు. నేను అక్కడ కళాకారులకు గడ్డాలు తీయడం, క్షవరాలు చేయడం చేస్తుందేవాడిని. ఎక్కడ ఏ నాటకం, లేదా బుర్రకథలు ప్రదర్శిస్తున్నా అక్కడికి వెళ్లేవాడిని. ఓ రోజు తిరువూరు ప్రాంతంలోని కొణిజర్ల వద్ద (తెలంగాణాకు సరిహద్దున) మాభూమి నాటకం వేశారు. పాతిక ముప్పై వేల మంది వచ్చారు. ఈ నాటకం చెడగొట్టడానికి రజాకార్లు వస్తున్నారని ప్రచారం జరగడంతో... వారిని నిలువరించి నాటక ప్రదర్శన కొనసాగించాలని పార్టీ నిర్ణయించింది. మన వాలంటీర్లు ప్రదర్శన చుట్టూ లాఠీలతో నిలబడి కాపలాగా ఉండటం జరిగింది. ఆ బాధ్యతలో నేనూ ఉన్నాను. కమ్యూనిస్టు పార్టీ బుర్రకథ దళాలు, నాటక సమాజాలకు చెందిన కళాకారులకు గడ్డాలు గీసేవాడిని. ఈ పని నేను వృత్తిదారుగా కాకుండా ఓ కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్భకర్తగా మాత్రమే నిర్వర్తించేవాడిని.

ఓ రోజు మన జిల్లాలోని తెలంగాణా సరిహద్దు ప్రాంతం నుంచి కొందరు పార్టీ కార్యకర్తలు విజయవాడ వచ్చిన సమాచారం పోలీసులకు చేరినట్లుంది. అలా వచ్చినవారు మొగల్‌రాజపురం పొగాకు బ్యారన్న వద్దగల పాకల వైపు వెళ్లే అవకాశం ఉంటుందని పోలీసువారి అంచనా. దీంతో ఆ ప్రాంతాల్లో మష్టీలో పోలీసులను ఏర్పాటు చేస్తుండేవారు. ఎవరికోసమో వచ్చి అక్కడ పాకల్లో ఉన్న 'మాభూమి' నాటక రచయిత సుంకర సత్యనారాయణ, తమ్మారెడ్డి సత్యనారాయణ సోదరుడు రఘునాధరావు, కుమారస్వామిలనూ, నన్నూ పోలీసులు అరెస్టు చేశారు. మా అందరినీ జీపులో విసిరికొట్టి పోలీసు క్యాంపుకు తీసుకుపోయారు. ఉదయం ఆరు గంటలకు ప్రారంభించి తొమ్మిది గంటల వరకూ మమ్మల్ని చిత్రహింసలు పెట్టారు. ఆ తర్వాత మమ్మల్ని జైల్లో పెట్టారు. 15 రోజులు జైల్లో, ఉంచి తర్వాత మమ్మల్ని వదిలేశారు. ఆనాటి నుంచి ఈనాటి వరకూ నేను కమ్యూనిస్టు పార్టీలోనే కొనసాగుతున్నాను. కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చీలిక వచ్చినప్పుడు నేనెంతో బాధపడ్డాను. నేను ఈనాటికీ కమ్యూనిస్టు పార్టీ వారసత్వాన్ని కొనసాగిస్తూ మార్చిస్టు పార్టీ అభిమానిగా మొగల్‌రాజపురంలో పనిచేస్తున్నాను. 92 సంవత్సరాల వృద్దాప్యం వల్ల నేను అన్ని కార్యక్రచూల్లో పాల్గొనే పరిస్థితి ఇప్పుడు లేదు. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాఢలు వం న. నయ నం!

పెనుగంచిప్రోలు పోలీసు స్టేషన్‌పై దాది నాటి నందిగామ తాలూకా మల్కాపురం (గ్రామానికి ఎంతో విశిష్టత ఉంది. తెలంగాణా సాయుధ రైతాంగ పోరాటం నిర్వహిస్తున్న యోధులు తెలంగాణా సరిహడ్డు గ్రామమైన మల్కాపురంలో ఆశ్రయం పొందేవారు. అలా ఆశ్రయం పొందినవారిలో తెలంగాణా నేతలైన రావెళ్ల సత్యం, మచ్చా వీరయ్య, ఎర్రమనేని వెంకట నరసయ్య, వంకాయలబాళ కృష్ణయ్య, మండవ వైకుంఠరావులు ఉన్నారు. గ్రామస్తులు భోజనాలు పెట్టి వారిశంల ఆదరించారు. ఇదే గ్రామానికి గుత్తా పిచ్చయ్య కృషితో అనేక మంది యువకులు కమ్మ్యూనిస్పు పార్టీ అభిమానులుగా మారారు. తెలంగాణా దళ నేతలు గ్రామంలో యువకులకు కమ్యూనిస్టు ఉద్యమపథం గురంచ వివరించి ఉద్యమ తర్భీదు కూడా ఇచ్చారు. తర్వాత గుత్తా పిచ్చియ్య ఆధ్వర్యాన 15 దులా యువకులు పెనుగంచిప్రోలు పోలీసు స్టేషన్‌పై దాడి చేసి తుపాకులు లూటీ చేసి తెలంగాణా సాయుధ పోరాటానికి అందజేశారు. పోలీసు స్టేషనుపై దాడి అనంతరం పోలీసులు మల్మాపుర- వచ్చారు. భూస్వాములు, ఉద్యమ వ్యతిరేకులు ఇచ్చిన సమాచారంతో గ్రామానికి చెందిన రావెళ్ల గణపతిరావు, రావెళ్ల సత్యం, రాధాకృష్ణమూర్తి, కళ్యాణం భద్రయ్య, కళ్యాణం అచ్చిల్యా మరికొంత మందిని పట్టుకొని పోలీసులు చిత్ర హింసలకు గురిచేశారు. అప్పుడు గుత్తా పిచ్చయ్య కలుగజేసుకుని.. వారిని హింసించవలదనీ, దాడికి తా ప్రధాన బాధ్యుణ్ఞని చెప్పడంతో పోలీసులు ఆ యువకులను వదిలి పిచ్చయ్యను అదుపుల = తీసుకుని జగ్గయ్యపేటకి తరలించారు. నెల రోజులపాటు ఆయనను హింసించిన తరుదాతి బూదబాద గ్రామ సమీపంలోని అటవీ ప్రాంతానికి తీసుకువచ్చి తుపాకీతో కాల్చి చంపాది అనంతరం శవాన్ని వేదాద్రి సమీపంలోని అడవిలో చేతుల కనపడే విధంగా పూడ్చి పెట్టాం ఈ విషయం ఆప్రాంత గిరిజనులు చూసి చెప్పారు. పోలీసుల కాల్పుల్లో అమరుడైన గుత్తా పిచ్చియ్యకు ముగ్గురు కుమారులు, నలుగువ కుమార్తెలు, ప్రస్తుతం మల్మాపురం గ్రామంలోనే నివసిస్తున్నారు. 166 యు. రామష్మం

అష కమ్యూనిస్సు అభిమానినైనందుకు చఉఅతకబాదారు

హా నో - మొగపర్తి రామ, కం. కమ్యూనిస్టులనూ, వారిని అభిమానించేవారినీ అ టు నీ పోలీసులు [క్రూరంగా హింసిస్తున్న రోజులవి. కర్ల క 7 న్‌ లం.

! వ్‌ మ. నరసింహయ్య మాస్తారు రహస్తంగా తెప్పించుకునే

స్‌ు న్నా "| పత్రికనూ నేనూ చదివేవాడిని. ఓరోజు లక్ష్మీపురం క జస త నుంచి వరారైన మల్లెల వెంకటేశ్వర్ను అనే త లక్‌ క, ౪ | ఉద్యమకారుడు వత్సవాయిలో ఉన్నాడన్న సమాచారాన్ని

స నం స! ! పలీన స ... న పోలీనుల బారి నుంచి వెంకటేశ్వర్లును య యషపయుేమకట. కాపాడటానికి విశ్చబహ్మం అనే వ్యక్తి ఆయనను మా డాబాపై పడుకో బెట్టాడు. వెంకటేశ్వర్లు జాడ తెలియని పోలీసులు ఏం చెయ్యాలో అర్ధంకాక ఆ ప్రాంత ప్రజల్ని గొంధీ సెంటరుకు పిలిపించి కమ్యూనిస్టుల జూడ చెప్పాల్సిందిగా చింత బరికలతో తీవ్రంగా కొట్టారు. డాబాపై పడుకున్న వెంకటేశ్వర్లుకు చింతబరికెల దెబ్బలు తింటున్న ప్రజల హాహాకారాలు వినిపించాయి. తన చేతిలోని తుపాకీతో పోలీసులను కాల్చి చంపుతానని ఉద్రేకంతో ఊగిపోతుండగా

ఆ ఇంటి మహిళలు అతడిని వాటేసుకుని కదలనీయకుండా అడ్డగించారు. వెంకటేశ్వర్లును దాచి ఉంచామని తెలిస్తే అకారణంగా పోలీసులు చాలామంది ప్రాణాల్ని తీస్తారని మహిళలు అలా చేశారు. ఆ ఘటనలో పాటల దళంలో చురుగ్గా పాల్గంటూ కమ్యూనిస్టు అభిమానిగా ఉన్న నన్ను కూడా పోలీసులు చితకబాదారు. శరీరమంతా వాచిపోయింది. నా అర్జాంగి ఏడుస్తూ సపర్యలు చేసింది. కృష్ణాజిల్లాకమ్యూనిస్టు టద్యమయగాధలు 167

అప్పట్లో నేనుపాడే గీతాలు ప్రజల్లో దైతన్యం నింపేవి. “విను వీధుల్లో విజయ పతాకం ఎగుర వేయరా యువకుడా, "స్వేచ్చా గీతము పాడరా..బానిస బతుకు బాధకాదా!. “వేడి రక్తమే నీలో ఉంటే..వీరుల సృృతులు - ధీరుల స్మృతులు బాస చేసుకొని ఉద్వమించరా యువకుడా' అంటూ విప్లవ గీతాలు పాడేవాడిని. 'ఇదా ప్రపంచం' అనే నాటకం చేశాము అప్పట్లో జిల్లా సత్యం, వడ్డి వీరయ్య, డాక్టర్‌ బందా హనుమంతరావు, బిగుమళ్ల వెంకటేశ్వప్లు క్యాంపుల్లో పార్గనేవారు.

అప్పట్లో డన్న చేలల్లో ఉన్న పోరాట దళాలకు నా అత్త గారు చిట్టూరి సంజేవచ్యు నంబూరి భూషమ్మ, చిట్టూరి జానకమ్మ, చిట్టూరి ముత్తమ్మ, నరమనేని నర్సమ్మ భోజనాలు పట్టుకెళ్లేవాళ్లు. 1944లో బెజవాడలో రైతు మహాసభకు వెళ్లి నాలుగు రోజులు అక్కడే కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన్నాను.

ల ౨.

అప్పయ్య ఉసురు పోసుకుని

ఆ పోలీసులు చచ్చారని జనం తిట్టిపోశారు

• కిలారు అంజమ్మ లగ... (ఇందుగపల్లిలో కరణం వెంకటరాముడు రైతులు, టూ పేదల వట్ల అహంకార వూరితంగా వ్యవహారిన్తూ న టే పోలీనుల తొత్తుగా మారి కమ్యూనిన్దులూ, వారి క స అభిమానుల వట్ల దుర్శార్ధంగా వ్యవహారించేవాదు. ॥ టమ కరణం (వజా వ్యతిరేక విధానాలకు వృతలేకంగా 1 న కిలారు అప్పయ్య చిన్న వయన్సులోనే తెలంగాణా |. రైతాంగ సాయుధ పోరాట దళంలో వనిచేశాదు. ప స. అవ్చయ్యను దళంలో తిరువతయ్య అనే పేరుతో తర స్యా! విలిచూరు. ఆనాటి దళాలకు భోజనాలు తీసుకెళ్లి డా సా. అందించిన అప్పయ్య మేనకోదలు, ఆయన తమ్మడు

నరసయ్య భార్య అయిన అంజద్ము నాటి సంగతులను వివరించారు, అప్పయ్య ఇందుగుపల్లిలో కరణం దుర్యార్గాలకు వ్యతిరేకంగా పేదలను ఐక్యం చేసి పోరాదేవాడు. ఏటిగట్లు ప్రభుత్వ లంక భూముల్ని పేదలపరం చేసేందుకు ఆరాటపడి వారితో కలిసి భూమి బాగుచేసి దారికి దక్కేవిధంగా అప్పయ్య కృషి చేశారు. దీంతో (గ్రామస్తులందరికీ అప్పయ్య మూటే వేదం. (గ్రామస్తులు కొందరు తుమ్మ చెట్లు నరికితే వారిని పోలీసులు నిర్భంధించారు. ఆ సమయంలో తుమ్మ చెట్లు నరికింది లానేనని కేసును తనపై నమోదు చేయించుకొని మిగిలిన వారిపై కేసు లేకుండా చేసిన వ్యక్తాయిన. ఓ సంఘటనలో ఆయనకు పోలీసు కాల్పుల్లో కాలికి తూటా తగిలింది. దబ్బాకుపల్లి వెళ్లి బుల్లెట్‌ తొలగింపడేసుకొని కట్టు కట్టించుకున్నారు. అయన అజ్ఞాతవాసంలో ఉండగా ఆయన భార్య సీతారావమ్మను భర్త ఆచూకీ చెప్పాలని కరణం చెంకటరాయుడు ఇంటికి పిలిపించి కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్భడు గాథలు 69

ఆమెను పోలీసులు తీవ్రంగా కొట్టారు. ఆయనను కొట్టడంలో తంబళ్ల పూజారి అంబయ్యు కూడా పోలీసులకు సాయపడ్డాడు. ఈ విషయం అప్పయ్య (తిరుపతయ్య]కు తెలిడు. వార్‌ దళం పాల్వంచ దగ్గర ఉందట. అప్పయ్య భార్యను పోలీసులతో కొట్టించారన్న వార్త తెలుసుకున్న గోకినేపల్లి దళం తెల్లవారేసరికి ఇందుగపల్లి గ్రామ కరణం వెంకటరాయుడిగ్‌, పూజారి అంబయ్యనూ పట్టుకెళ్లి చంపేశారు.

ఈ నేపథ్యంలో రహస్యంగా ఉంటున్న అప్పయ్యకూ, ఆయన కొరియర్‌కూ ఎప్పటిలాగే భోజనం పంపే చిల్లకల్లుకు చెందిన మత్తినేని నాగయ్యకు భోజనాన్ని అందించాల్సిందిగా కబురు పెట్టారు. చిల్లకల్లు సమీపంలోని పొలాల్లో పాడుపడ్డ బావి వర్త అప్పటికే వారం రోజులుగా భోజనం లేక నీరసించిపోయారు అప్పయ్య ఆయన కొరియరు. ఈ విషయం ఎలా తెలిసిందో ఏమోగానీ ఇదే అదునుగా భావించిన కాంగ్రెస్‌వారు దానికి భోజనం అందించారు. అప్పయ్య, ఆయన కొరియర్‌ భోజనం చేస్తుండగా అధాటుగా చారిని పోలీసులు చుట్టు ముట్టారు. ఆ సమయంలో పోలీసులతోపాటు ముత్తినేని నాగయ్య కూడా వచ్చాడు. అప్పయ్యను పట్టుకున్న పోలీసులు ఆయుధంతో తలపై కొట్టారు. తలషగిలి రక్తం కారుతుండగా కట్టుకట్టి ఇందుగపల్లి గ్రామంలోని కరణం ఇంటికి తరలించారు.

అప్పటికే అరెస్టు చేసిన (గ్రామానికి చెందిన వాసిరెడ్డి వెంకయ్య, కొంగర నారాయణ. వాసిరెడ్డి కోటయ్యలను కరణం ఇంటిలో పోలీసులు విచారిస్తున్నారు. దళ సభ్యులు ఎక్కడ ఉన్నారో చెప్పాలని అప్పయ్యను పోలీసులు ప్రశ్నించారు. అప్పయ్య నోరు విప్పలేదు. అప్పటికే అరెస్టయిన వాసిరెడ్డి వెంకయ్య, కొంగర నారాయణ, వాసిరెడ్డి కోటయ్యలను ఖమ్మం జైలుకు తరలించారు.

అప్పయ్యను పోలీసులు జీపు ఎక్కించుకుని జగ్గయ్యపేటకు తరలించారు. రాత్రంతా జగ్గయ్యపేటలో ఉంచి తెల్లారాక పాలేరు ప్రాంతానికి తీసుకెళ్లి కాల్చి చంపేశారు. పోలీసులు తిరిగి వస్తుండగా వారి జీపు ప్రమాదానికి గురై ముగ్గురు పోలీసులు చనిపోయారు. ప్రచూడాం గురించి తెలుసుకున్న గ్రామస్తులు అప్పయ్య ఉసురు పోసుకుని పోలీసులు చచ్చారన్‌ అనుకోవడం జరిగింది. న న ౨ రామకృష్ణ

వత్సవాయి - బోనకల్లు మధ్య గ ద ళ్‌ ఆ ఆ

పోలీసు నాకాను పడగొట్టాం ఇం = సుగ్గల కృష్ణమూర్తి జి . (తెలంగాణా సాయుధ రైతాంగ పోరాటంలో బవ | వత్సవాయికి చెందిన నుగ్గల కృష్ణమూర్తి చురుకైన ౯ ప్న | పాత్ర వపొంచారు. 885 పళ్ల వయస్సులో వ్రస్తుతం న నడవలేని స్థితిలో ఉన్నారు. నాటి పోరాట కాలంలో . . యైన దళ నభ్యుడుగా అనేక చర్చల్లో ఆయన పాల్లన్నారు) ్‌ో మాది నల్గొండ జిల్లా బ్రాహ్మణపల్లి. స్మ... అమ్మా నాన్నలు రామకోటయ్య, పుల్లయ్య. నాలుగో 1 7 తరగతి చదువుకునే వయస్సులో బాల సంఘం లే 1 అధ్యక్షుడిగా పనిచేశా. యువకుడిగా ఉన్నకాలంలో వ కమ్యూనిస్టు పార్టీ పట్ల ఆకర్షితుడనయ్యాను. ఆనాడు తెలంగాణా సాయుధ రైతాంగ పోరాటం జరిగేటప్పుడు నేను దళాల్లోకి వెళ్లాను. రావెళ్ల జానకిరామయ్య ఆధ్వర్యంలో వత్సవాయిలో నడిచిన సాయుధ శిక్షణా శిబిరంలోనూ, రావి నారాయణకెడ్డి నాయకత్వంలో విజయవాడలో నిర్వహించిన సాయుధ శిక్షణా శిబిరంలోనూ తర్వాత పాల్వంచ, కల్లూరు, కొత్తగూడెం దళాల్లో పనిచేస్తున్న గాదె మాధవరెడ్డి, పైడిపల్లి జోగయ్యలను పోలీసులు పట్టుకొని కాల్చి చంపాక నన్ను మా అమ్మానాన్నలు అమ్మమ్మగారి ఊరైన వత్సవాయికి పంపారు. అక్కడ నేను వత్సవాయి దళంలో ఉండే పారేపల్లి పుల్లయ్య, పట్టాభి రామయ్య, చిన కోటయ్య తదితరులతో కలిసి పనిచేశాను. గుంపెన పోరాటంలో (పాల్వంచ) పాల్టన్నాను. 1948లో జరిగిన ఆ పోరాటంలో ఉదయం తొమ్మిది గంటల నుంచి సాయంత్రం నాలుగు గంటల వరకూ పోలీసులకూ కమ్యూనిస్టులకూ కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 171

మధ్య కాల్పులు జరిగాయి. వత్సవాయి-బోనకల్లు, గ్రామాల మధ్య ఉన్న “పోలీసు నాకాను పడగొట్టే చర్యలో పాల్గొన్నాను. నాకు స్టైన్‌గన్‌, రైఫిల్‌, టామిగన్‌లను వాడటం తెలుసు. మధిరలో నాపై వారెంటు ఉంది. భోజనం వండి పోలీసుల కంటబడకుందా దళ సభ్యులకు చేరవేసే విషయంలో దళ కమాండర్‌ పారేపల్లి పుల్లయ్య సతీమణి గొప్ప పాత్ర నిర్వహించింది. రాజమండ్రి క్యాంపులో ఉన్న పారేపల్లి పుల్లయ్య వద్ధకు ఆయన సతీమణిని తీసుకెళ్లటానికి భద్రాచలం, కూనవరం మీదుగా పడవలో రాజమండ్రి వెళ్ళం. అదే పడవలో పోలీసులు ఉన్నప్పటికీ మమ్మల్ని గుర్తించే వీలులేకుండా వేషాలు మార్చి మేము రాజమండ్రి రైల్నేస్టేషనుకు చేరిన విషయం నాకిప్పటికీ గుర్తుంది. ప్రస్తుతం రూ.200లు వృద్ధాప్య పింఛనుతో జీవితాసి గడుపుతున్నాను.

మా అయ్యలను నిలువునా కాల్చి చంపారు

• కరిశె వెంకటరత్నం

= మార్కపూది వందనం

• మాతంగి ఆనందం

• | న ల గటి

కృష్ణాజిల్లాకు చెందిన బూదవాడ (గ్రామ అటవీప్రాంతం తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ

పోరాటం నిర్వహిస్తున్న దళాలకూ, నాయకులకూ ఆశ్రయ ప్రాంతంగా ఉండేది. ఆ గ్రామంలో

పార్టీ కార్యక్రమాలు రహస్యంగా నిర్వహిస్తుండేవారు. కమ్యూనిస్టులుగా పనిచేస్తున్న దళితులు

మార్కపూడి కోటయ్య, మాతంగి రామస్వామిలను పోలీసులు పట్టుకున్నారు. కమ్యూనిస్టు

నేతల సమాచారం చెప్పాలని వారిని తీవ్రంగా చిత్రహింసల పాల్టేశారు. ఎంతకూ వారి

నుంచి పోలీసులు సమాచారం రాబట్టలేకపోయారు. దీంతో ఆగ్రహించిన పోలీసులు వారిని

సమీప అడవిలోకి తీసుకెళ్లి కాల్చి చంపారు. అప్పటి పోలీసుల పాశవిక చర్యను నేటి దళితవాడ

పెద్దగా వ్యవహరిస్తున్న కరిశె వెంకటరత్నం, అమరవీరుల కుమారులు మార్శపూడి వందనం, మాతంగి ఆనందంలు ఇలా వివరించారు.

కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 73

“బూదవాడకు చెందిన మార్కపూడి కోటయ్య చెప్పులు కుట్టి కుటుంబాన్ని పోషిస్తుండేవాడు. మాతంగి రామస్వామి అదే ఊళ్లో పాలేరుగా పనిచేస్తుండేవాడు. ఎవర్‌ వృత్తి వారు చేసుకుంటూనే రహస్య కమ్యూనిస్టులుగా కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తున్నారు. వీరిద్దరూ రహస్యంగా కమ్యూనిస్టు కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తున్నారని సమాచారం తెలుసుకున్న పోలీసు కోవర్చు శీలం రాములు (దొండపాడు) పోలీసులకు ఉప్పందించటంతో పోలీసులు కోటయ్య ఇంటిని చుట్టుముట్టారు. ఆ సమయంలో కోటయ్య ఎవరిదో పెళ్లికి ఆగ్రహారం వెళైదని పోలీసులు తెలుసుకున్నారు. చంటిబిడ్ణతో ఉన్న కోటయ్య భార్య తిరుపతమ్మను మల్లారెడ్డిగూడెం క్యాంపుకు తీసుకెళ్తారు. కోటయ్యను అప్పగిస్తే ఎటువంటి ప్రాణహాని ఉండదనీ ఆమెను నమ్మించారు. పోలీసు క్యాంపు నుంచి తిరిగి వచ్చిన భార్య చెప్పిన మాటలని ఒ- పెద్దమనుషులను వెంటబెట్టుకుని కోటయ్య పోలీసు క్యాంపుకు వెళ్లాడు. క్యాంపులో కోటయ్యన ఉంచి పెద్దలుగా వచ్చిన వారికి తలా రూపాయి ఇచ్చి పోలీసులు పంపించిచేశారు తర్వాతకోటయ్యను కమ్యూనిస్టుల జాడ చెప్పాలని తీవ్ర చిత్రహింసలు పెట్టారు. చివరికి రెండు కాళ్లు విరగొట్టి మాతంగి రామస్వామి సమాచారం కోటయ్య నుండి రాబట్టారు. విరిగిన కాళ్లతో విలవిల్లాడిపోతున్న కోటయ్యను జీవులో వేనుకొని బూదవాదలో తెల్లవారుజామున రామస్వామి ఇంటిని చుట్టుముట్టారు. రామస్వామిని కట్టేసి భరించక చిత్రహింసలు పెట్టారు. తర్వాత కోటయ్యనూ, రామస్వామినీ సమీప అడవిలోకి బలవంతంగా తీసుకెళ్తారు. వెల్లటూరు ప్రాంత అడవికి తీసుకువెళ్లి వారిద్దరినీ చెట్లకు కట్టి తుపాకులు వెళ్ళి కాల్చి చంపారు. శవాలను హుజూర్‌నగర్‌ పోలీసు స్టేషన్‌కు తరలించి తర్షాత దహనం చేయించారు. శవాలను గుర్తుపట్టిన హుజూర్‌నగర్‌ వాసి దాసరి తిరుపతయ్య బూదచాడకు అల్లుడైనందున అత్తగారింటికి వచ్చిన సమయంలో మృతుల విషయం చెప్పడంతో కాల్పుల వ్యవహారం వెలుగు చూసింది”.

నిజాం దౌర్జన్యాలను సొగనివ్వబోమంటూ గానుగపాడు రిపబ్లిక్‌ను ఏర్పాటు చేసుకున్న ప్రజలు

• కొత్తపల్లి అమృతం, గానుగపాడు

స్వాతంత్ర్యం వచ్చినా కృష్ణాజిల్లా తిరువూరు

మండలంలోని గానుగపాడు, దాని శివారు ఆరు న.

(గ్రామాల్ని భారత యూనియన్‌లో విలీనం చేయడానికి | +

నిజాం నవాబు నిరాకరించడంతో (ప్రజాచైతన్యం (౧౧

పెల్లుబికింది. గానుగపాడు, పల్లెర్లమూడి, చౌటపల్లి, (హ్‌ మ.

టేకులపల్లి, కొత్తూరు, చిక్కుళ్లగూదెం (గ్రామాల స.

ప్రజలంతా కలిసి గానుగపాడు రిపబ్లిక్‌ిను ఏర్పాటు మ

చేనుకున్నారు. దీంతో నిజాం (వభుత్వం క్లూ

గానుగపాడులో పోలీసుప్టేషన్‌ను ఏర్పాటు చేసింది. న

ప్రజలు దాన్ని నిరసిస్తూ జాతీయ జెండా ఎగరవేసి న

“నిజాం గోబ్యాక్‌”, “ఇండియన్‌ యూనియన్‌ శా

జిందాబాద్‌” అంటూ నినాదాలు చేస్తూ ఊరేగింపు

నిర్వహించారు. నిజాం ప్రభుత్వోద్యోగులు (ప్రజల్ని

నిర్ధాక్షిణ్యంగా అణచివేయడానికి ప్రయత్నించారు. ప్రజలు తిరుగుబాటు బావుటా ఎగరేశారు. ఆయుధాలు తయారు చేయడంలో నిష్టాతులైన తిరువూరుకు చెందిన లక్ష్మీనారాయణ,

వీరయ్యల ఆధ్వర్యంలో పల్లెర్లమూడిలో రహస్య శిబిరాలను ఏర్పాటు చేశారు. సికింద్రాబాద్‌

నుంచి ఆయుధాల తయారీలో అనుభవజ్ఞుడైన నరసింహసింగ్‌ను పిలిపించారు. కూడగట్టుకున్న

ఆయుధాలతో పోలీసు స్టేషన్‌పై దాడి జరిపారు. పోలీసులు పలాయనం చిత్తగించడంతో

స్టేషన్‌లో ఉన్న భూముల రికార్డులనూ ఆయుధాలనూ, నగదునూ పోరాట కమిటీ సభ్యులు

స్వాధీనం చేసుకున్నారు. అప్పట్లో తిరువూరుకు సమీపంలోని బయ్యన్నగూడెంలో జలగం

వెంగళరావు, కాంగ్రెస్‌ నాయకులు బమ్మకంటి సత్యనారాయణరావు, టి.హయగ్రీవాచారిలు

గానుగపాడులో ఏర్పడిన స్వతంత్ర ప్రభుత్వానికి సలహాదారులుగా ఉండేచారు. 1947

సెప్టెంబరు నుంచి తమను తాము ప్రజా స్వామికంగా పాలించుకుంటున్న గానుగపాడు

కృష్ణాజిల్లాకమ్యూనిస్టటద్యమగాధలు 175

మ లా. నాటి రెవెన్యూ. .||||||[ సూ ఖా. తయో కార్యాలయం 111 స. | నవు గ్‌ . త రిపబ్లిక్‌ గురించి న్యూఢిల్లీ నుంచి ప్రసారమయ్యే రేడియో వార్తల్లో ప్రముఖంగా చెప్పారు. అప్పటి హోంమంత్రి వల్లభాయ్‌ పటేల్‌ ఈ గ్రామాల ప్రజల ధైర్యాన్ని అభినందిస్తూ సందేశం పంపడమే కాకుండా నిజాం నుంచి ఏ ఆపదా రాకుండా చేస్తాననీ గానుగపాడు రిపన్లిక్‌ను ఇండియన్‌ యూనియన్‌లో విలీనం చేసేందుకు చర్యలు తీసుకుంటాననీ హోమీ ఇచ్చారు. గానుగపాడు రిపబ్లిక్‌ ముఖ్యమంత్రిగా టా న సా వాం టాణ ఎకరాలు రా న స గా! చితిరాల సీతారామయ్యను ఎన్నుకున్నారు. న్‌ ల సాం గంవలగూడేనికి చెందిన నువారవు నూ సన, త్తని చందమౌళీశ్వరశర్య నేతృత్వంలో న మ క. షన! కార్యవర్నాన్ని ఎన్నుకున్నారు. ళా లంతా ప కా. కార్యవర్గం దాదాపు సంవత్సరంవ షు నజ హు. నంట! నతో చ ఆక ఎం రాడా, ఇదే నాటి పోలీస్‌ నాకా పాలనలో నిరంకుశంగా. సాగిన వెట్టిచాకిరీని నిర్యూలించింది. నిత్యావసర వస్తువుల ధరలను సామాన్యులకు అందుబాటులో ఉంచింది. అల్లర్లు సృష్టించే కీఠాయి మూకలు గ్రామాలవైపు కన్నెత్తి చూడకుండా కట్టుదిట్టం చేసింది. మద్య నిషేధాన్ని కఠినంగా అమలు చేసింది. చెరువులు, కాలువలు తవ్వించింది. గానుగపాడు రిపబ్లిక్‌ కాలంలో అనేకమంది జాతీయ నాయకులు ఈ (గ్రామాన్ని సందర్శించారు. ఇంటర్వ్యూ ; యడవల్లి శ్రీనివాస్‌, వెంకట నారాయణ 176 నాలా యు. రామకృష్ణ

అమరుల ఆశయ పథం... అదే సమ సమాజానికి గమ్యం

• నాగళ్ల రాజేశ్వరమ్మ (కాటూరు) నా గ సస “నాటి కమ్యూనిన్సు ఉద్యమం ప్రజల్లో చైతన్యాన్ని న! న నో స్ట న వ రగిలించింది. స్వాతంత్ర్యాచ్చని వురికొల్పింది. ఇంటి [స ష/ ॥ న గదవదాటని మహిళలతో పొలం వని చేయించి నలక. బతుకుదెరువుకు కొత్త అర్ధాన్ని చెప్పింది. స్త్రీ వురుష సూ త, న చేయించింది. ఆనాటి సాంఘిక దురాచారాలపై పోరాటం పాం లర. మా శ చేయించింది. ఎర్రజెండా పట్టించింది. సౌంఘిక, అర్థిక న సన్‌ ప్‌ " వ! సమన్యలపై పోరుబాట పట్టించింది. ఈ క్రమంలో ఎన్నో స ల లా. స్‌ , "| అవరోధాలు, మరెన్నీ అడ్డంకులు, అడ్డాతవాస జీవితాలు, జైకు టీ వజగాత్సల్తు. శక. _. కనిపిస్తే కాల్చివేతలు, ఆఖరికి ప్రజలను బట్టలూడదీయించి తమా. ...2| గాంధీజీ విగ్రహం చుట్టూ ప్రదక్షిణం చేయించడం వంటి అమానవీయ, హేయమైన సంఘటలనూ ఎదుర్కోవాల్సి రావడం... ఎందుకు? మనిషిని మరో మనిషి దోపిడీ చేసే విధానం అంతం కావాలనే ఆశయపధాన పయనించడం వల్లనే వారికా కష్టాలు... ప్రజలందరూ సుఖశాంతులతో ధనిక పేద తారతమ్యంలేని సమానత్వ వ్యవస్థ స్థాపన కోసం చేసిన మహత్తర పోరాటాలవి” అంటారు వయోవృద్ధ విప్లవ నారీమణి కామ్రేడ్‌ నాగళ్ల రాజేశ్వరమ్మ. ఆ కాలంనాటి సామాజిక పరిస్థితులు. కమ్యూనిస్టుపార్టీ, మహిళాసంఘం తదితర ప్రజాసంఘాల నిర్మాణం, ప్రకాశం ఆర్జినెను పేర కమ్యూనిస్టుపార్టీపై నిషేధం, భూస్వాముల వత్తాసుతో... కాంగ్రెస్‌పార్టీ సేవాదళ్‌, పోలీసులు అనుసరించిన క్రూర నిర్ణంధ విధానం, కమ్యూనిస్టుల రహస్య జీవితం, పోలీసుల కాల్పులు జరిపి అనేకమంది కమ్యూనిస్టులను పొట్టనబెట్టుకోవడం వంటి అనేక అంశాలు ఆమె వివరించారు. ఆమె మాటల్లోనే... నాకప్పుడు 18 ఏళ్లుంటాయి. 1934 కాలం. ఆ సంవత్సరమే నాకు కాటూరుకు చెందిన జానకిరామయ్యగారితో వివాహమైంది. గరికపర్రులో మాది దేశభక్త హిండూ ధార్మిక జీవన విధానంగల మధ్యతరగతి రైతు కుటుంబం. పెళ్లికి పూర్వమే పుట్టినింట నేను పూజలు, కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 77

నాగళ్ల రాజేశ్వరమ్మ అనర్గళ వక్త. తన ప్రసంగంతో జనాన్ని ఉర్రూతలూగించేవారు.. అందుకే అనాటి కాంగ్రెస్‌ ప్రముఖుడు అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు శాసనసభలో మాట్లాడుతూ “అసెంబ్లీలో కమ్యూనిస్టులను ఎదుర్కోవడం గొప్పకాదు. కృష్ణాజిల్లా కాటూరులో ఉన్న మహిళ నాగళ్ల రాజేశ్వరమ్మను ఎదుర్కోవడం కష్టమయ్యా” అని వ్యాభ్యానించారట. ప్రస్తుతం 94 ఏళ్ల వయస్సులో ఉన్న రాజేశ్వరమ్మగారిది ఇప్పటికీ అదే వాగ్ధాటి. జీవించి ఉన్నవారిలో: భారతదేశ కమ్యూనిస్టుల్లో అత్యంత హెచ్చు వయస్సుగల మహిళలు ఒకరిద్దరిలో ఒకరు రాజేశ్వరమ్మగారు కావచ్చు. రాజేశ్వరమ్మగారు మహిళా సంఘం నిర్మాతల్లో ఒకరు. 1942లో పార్టీ సభ్యత్వం తీసుకున్నారు. 70 సంవత్సరాలుగా ఆమె పార్టీ సభ్యురాలు. 1956 నుంచి 58 వరకూ కాటూరు గ్రామానికి తొలి సర్పంచ్‌గా పనిచేశారు. నేటికీ ఆమె ఇంటికి వెళ్లే ఎవరికైనా గేటు వద్దనే ఎర్రజెండా సమున్నతంగా ఎగురుతూ స్వాగతం పలుకుతూ ఉంటుంది. నోములు, వ్రతాలు చేయడం, బొమ్మల కొలువులు పెట్టడం వంటివి చేసేదాన్ని మా అమ్మానాన్నలు నెక్కలపూడి వెంకయ్య, పార్వతమ్మలు. అమ్మ మూడో ఏటనే చనిపోవడంతో నాన్న కుందేరులోని చిన్నమ్మ యలమంచిలి రత్తమ్మగారింట నన్ను ఉంచి ఆరో తరగతీ వరకూ చదివించారు. అక్కడ అన్నయ్య చొరవతో ఇంగ్లీషు, హిందీ కూడా కొంతమేరకు నేర్చుకున్నాను. ఇంట్లో నాన్న ఖద్దరు వడికేవారు. నేనూ అదే పనిచేసేదాన్ని. ఆనాడు “కల్లుమానండోయి బాబూ.. కళ్లుతెరవండోయి బాబు” అని గొంతెత్తి పాడుతుంటే నేనూ గొంతు కలిపేదాన్ని నేను ఇంట్లో భగవద్గీత పారాయణం చేస్తుండేదాన్ని. మొదట్లో మెట్టినింట కూడా ఇలాగే పూజలు, వ్రతాలూ, నోములూ చేస్తుండేదాన్ని. మహిళ ఇంటి గడపదాటి బయట కాలుపెట్టని కాలమది. గడపదాటి వస్తే అదో పెద్ద మహాపరాధమే అయిపోయేది. అనాడు మధ్యతరగతి, ఉన్నత వర్ణాల స్త్రీలు బయటకు రావడానికి వీలులేదు. ఘోషా పద్ధతి ఉంది. గ్రామీణ స్రీలు బయటకు వెళ్తే ఎడ్లబండ్లకు తెరలు కట్టుకుని ప్రయాణించేవారు. సనాతనాచారాలుండే కుటుంబాలు సరేసరి. బాల్య వివాహాలు సర్వసాధారణం. కన్యాశుల్కం ఆశతో పసిపిల్లలను ముసలివారికి కట్టబెట్టేవారు. యుక్తవయస్సు రాకుండానే వితంతువులుగా మారిన బాలికలెందరో స్రీ పునర్వివాహం చేసుకోవడం నేరమనీ, వంటింటికే పరిమితం కావాలనీ, ఆడవారు చదువుకోకూడదనీ మొదలగు మూఢాచారాలు, ఛాందస భావాలతో ఉండేవారు. బ్రాహ్మణ స్రీలయితే భర్తీ చనిపోతే తలనీలాలు తీయించే సంప్రదాయం ఉంది. కందుకూరి వీరేశలింగం వంటి మవోనుభావులు బాల్య వివావోలను వ్యతిరేకించడం, వితంతు వివాహాలను ప్రోత్సహించడం వంటి ఉద్యమాల ప్రభావం ప్రజల్లో ఉండేది. ఆ కాలంలోనే చండ్ర రాజేశ్వరరావుగారు కాటూరులో సావిత్రిని కట్నం లేకుండ 178 రారారా న్యు. రామక్షస్ట

వివాహం చేసుకోవడం పెద్ద సంచలనం రేపింది. ఏనోట విన్నా సావిత్రిని కట్నం లేకుండా వివాహం చేసుకున్న సంగతే పెద్ద చర్చగా సాగింది. అంటే ఆనాడు వరకట్న దురాచారం ఎంత బలంగా ఉందో దీన్నిబట్టి అర్దం చేసుకోవచ్చు. భూస్వాములు, పెద్ద రైతుల ఇళ్లలోని మహిళలు బయటకు రాకున్నా వారికి ఎలాంటి ఇబ్బందీ ఉండేదికాదు. అయితే మధ్య తరగతి ప్రీ ఇంట్లో పస్తులతోనైనా ఉండేదికానీ పొలంలో భర్తకు తోడుగా పనిచేయడానికి సమాజం అనుమతించేది కాదు. కూలినాలి చేసుకొని బతికే కుటుంబాల్లో నానా అవస్థలుండేవి. కూలి కుటుంబాల్లో కూడా పురుషుడు కష్టపడి పనిచేసొచ్చి తెచ్చిన కూలి ఇంటిల్లపాదీ బతికేందుకు చాలేదికాదు. ఈ పరిస్థితుల్లో 'మహిళలు కూడా పురుషులతోపాటు పనిపాటలకు వెళ్లి ఆ వచ్చే కూలితో బతకొచ్చుకదా, ఈ బాధలెందుకు పడాలీ' అనే ఆలోచన అయితే వారిలో ఉందేది. అంతకుమించి స్త్రీలు బయటకు వెళ్లే పరిస్థితులు మాత్రం లేవు.

ఆ రోజుల్లో మా కాటూరులో మూడు రకాల ప్రభావాలు ఉండేవి. సమాజంలో పాతుకుపోయిన మూధనమ్మకాలనూ, బాల్య వివాహాలనూ వ్యతిరేకించడం, వితంతు వివాహాలను ప్రోత్సహించడం వంటి కందుకూరి వీరేశలింగం ప్రారంభించిన సంస్కరణలు స్ఫూర్తి ఒకటైతే.. రెండోది స్వాతంత్ర్య భావాలు వ్యాప్తి కావించడం. కాటూరి నారాయణస్వామి, పింగళి లక్ష్మీకాంతం వంటి కవులూ, మరికొందరు స్వాతంత్ర్య ఉద్యమాలకు (ప్రేరణ ఇవ్వడం... మూడోది సోవియట్‌ రష్యాలో ఏర్పడిన తరహా సమాజం దేశంలో కూడా రావాలని కాంక్షించిన అనేకమంది కమ్యూనిస్టులు కాంగ్రెస్‌లోనే అంతర్భాగంగా పనిచేయడం వంటి ప్రభావాలు కాటూరుపై బలంగా ఉండేవి. అదే సమయంలో మా ఊళ్లో (కాటూరులో) గోపరాజు రామచంద్రరావు (గోరా)గారు అవిద్య, అజ్ఞానం, మూఢనమ్మకాలు వంటి వాటిపై ప్రజల్లో చైతన్యం కలిగించేందుకు అనేక కార్యక్రమాలు చేపడుతుండేవారు. సహజంగా ఈ ప్రభావాలకు నేను ఆకర్షితురాలినయ్యాను. మాక్సింగోర్కీ 'అమ్మ' నవల ప్రభావం కూడా నామీద ఉంది. అప్పటివరకూ “గడపదాటని స్త్రీ అయిన నేను.. బయటకు వచ్చాను.

అదే సందర్భంలో ఇందుపల్లి గ్రామానికి చెందిన మానికొండ సూర్యావతి బాల్యంలో కాటూరులో తన బాబాయి కడియాల గోపాలరావుగారింట పెరిగింది. సూర్యావతి బాల్యంలో దాదాపు పదేళ్లపాటు కాటూరులోనే ఉంది. ఆకాలంలో తరచూ మా ఇంటికి వస్తుండేది. ఊళ్లో ధనిక రైతులు, పేద రైతులు మధ్య విభజన స్పష్టంగా ఉండేది. భూస్వాములు, ధనిక రైతులు ఫ్యూడల్‌ పద్ధతులు ఆచరిస్తూండేవారు. వీటిని కొందరు వ్యతిరేకిస్తుండేవారు. ఇలా వ్యతిరేకిస్తూండే వారి పక్షాన ఉండేవారు సూర్యావతి బాబాయి కడియాల గోపాలరావుగారు. ప్యూడల్‌ పద్ధతులను ఆయన బంధువులు కూడా అలాగే వ్యతిరేకించేవారు. మరోవైపు గోరా గారి విజ్ఞానదాయక కార్యక్రమాలు నిరంతరం జరుగుతుండేవి. సోషలిస్టు భావాలు కలిగిన కడియాల గోపాలరావుగారు యువజన సంఘాలు స్టాపించి.. పుస్తకాలు చదివిస్తూ కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యచు గాధలు . 79

యువతీయువకులకు రాజకీయాలు బోధించేవారు. సూర్యావతిగారి వివాహం అయ్యాక కాటూరులో స్త్రీల మీటింగు ఏర్పాటు చేసి ఈడ్పుగంటి రత్నమాంబగారిని తీసుకువచ్చి మహిళల సమస్యలపై మాట్లాడించారు. ఆ మీటింగు విన్నాక స్త్రీల సమస్యలపై పనిచేయాలన్న అభిప్రాయం కలిగింది. సోషలిస్టు భావాలు, అభ్యుదయ భావాలకు ఆకర్షితులైన మానికొండ సుబ్బారావుగారు సూర్యావతికీ, నాకూ మంచి ప్రోత్సాహాన్ని అందించారు. 1937, 36 సంవత్సరాల్లో తూర్పు కృష్ణా జిల్లా మహిళా సంఘాన్ని వల్లభనేని సీతామహలక్షమ్మ ఏర్పాటు చేశారు. జిల్లావ్యాప్త సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని సూర్యావతీ, నేనూ భావించి దానికోసం విసృతంగా కార్యక్రమాలు చేపట్టాం. ఈ సందర్భంగా బయట తిరగాల్సిరావడంతో చూపై రకరకాల నిందలు మోపేవారు. ఇంట్లో కుటుంబ సభ్యుల నుంచి కూడా నాకు తీవ్ర వృతిరేకత వచ్చింది. పనీపాట లేకుండా తిరుగుతున్నానని మొదట్లో వారు భావించినా... మేము మంచి పనులు చేయడం వల్ల క్రమేపీ నన్ను అర్ధం చేసుకున్నారు. అయితే పెరిగిన వాతావరణ (ప్రభావంతో ప్రతిదానికీ బిడియవడేవాళ్లం. సమావేశాలకు వెళ్లడానికి వెనుకాడుతున్న మమ్మల్ని. “ప్రజల్లో సోషలిస్టు భావాలు ప్రచారం చేయడానికి మీరు కూడా మాట్లాడటం నేర్చుకుని సమావేశాల్లో పాల్లోవాలి' అని కడియాల గోపాలరావుగారూ, మానికొండ సుబ్బారావుగారూ మమ్మల్ని ప్రోత్సహించేవారు. ఆ స్ఫూర్తితో మేము జిల్లా మహిళా సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి గన్నవరం తాలూకా ఆత్సూరు వెళం. సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేసి బాల్య వివాహాలకు వ్యతిరేకంగానూ, స్రీ విద్య ఆవశ్యకత గురించీ వివరించాము. స్వాతంత్రోద్యమంలో స్రీలు కూడా పాల్గొనాలని చెప్పాము. అయితే అక్నడీ సమావేశానికి వచ్చిన ఆడవాళ్లే మమ్మల్ని తిట్టిపోశారు. “మీకు మొగుళ్లున్నారా..? ఆదవాళు ._. మీటింగు పెట్టడమేమిటీ..? సంచులు పుచ్చుకుని తిరగడమేమిటీ..?' అంటూ ఎగబడ్డారు. మరో సందర్భంలో తాడంకి గ్రామంలో ఒకరు వీరేశలింగం గారి స్ఫూర్తితో తన కుమార్తెకు వితంతు వివాహం జరిపించి మమ్ములను ఆహ్వానించగా... కాటూరు (గ్రామం నుంచి సూర్యావతిసహా 14 మంది మహిళలము వెళ్లాము. సమావేశం జరుగుతుండగా ఛాందసులు కర్రలతో దాడి చేయడానికి వచ్చారు. మాతో వచ్చిన నాగళ్ల సరస్వతమ్మ, ఘంటా నాంచారమ్మ, కడియాల బుల్లెమ్మ గారలు కర్రలు తీసుకుని ఛాందసుల దాడిని తిప్పికొట్టారు.

ఆ ఘటన మాకు ఉత్తేజాన్నివ్వడమేగాకుండా ఆ ప్రాంతంలో సంచలనం కలిగించింది. కాటూరులో మా ప్రగతిశీల కార్యక్రమాలు గమనించిన ఓ బ్రాహ్మణ వితంతువు (పూజారి భద్రయ్య గారి చెల్లెలు) తనకో మార్గం చూపమని మమ్ములను కోరింది. ఆమె చదువుకున్న యువతి. దీంతో ఆనాటికే మహిళాసంఘం సంబంధాల్లోకొచ్చిన 40, 50 మందిమి రాత్రికి రాత్రే పోలుకొండ వెళ్లి (ముందే ఖాయపరిచిన వరుడితో) ఆమెకు వర్ణాంతర వివాహం చేస్‌ హైదరాబాద్‌ పంపించేశాము. ఈ వివాహానికి కామైడ్‌ ముక్కామల నాగభూషణంగారు తారు. రామ

ఆచార్యత్వం వహించారు. ఈ వివాహం చేశామనే అనుమానం రాకుండా ఉండేందుకు రాత్రికి రాత్రే మళ్లీ కాటూరులో ఇళ్లకు చేరుకున్నాం. ఏమీ తెలియనివారిలా వ్యవహరించాం. ఆ మరునాడు ఆమె కనబడక పోయేసరికి వారి బంధువులు ఆరా తీయడానికి మా ఇంటికి వచ్చారు. (ఎందుకొచ్చారంటే ఆనాటి సమాజానికి విరుద్ధంగా ఒక మహిళగా గడపదాటి వచ్చి సంస్కరణలను ఆమోదిస్తూ పనిచేస్తున్నందుకు) ఆమె సమాచారం ఏమైనా తెలుసా అని అడిగి వెళ్లిపోయారు. అంతకుమించి అడగడానికి ఎలాంటి సావానమూ చేయలేకపోయారు.

ఆ పునాదుల మీద నుంచి మహిళా సంఘం క్రమంగా అభివృద్ధి చెందడం ప్రారంభించింది. అటు యువజన, విద్యార్థి, రైతు సంఘాలను ఏర్పాటు చేసి రాజకీయాలు చెబుతుండటంతో క్రమంగా కాంగ్రెస్‌లో అంతర్లీనంగా పనిచేస్తున్న కమ్యూనిస్టుల సంఖ్య పెరగనారంభించింది. సోవియట్‌ రష్యాలో ఏర్పడిన దోపిడీ రహిత ప్రభుత్వం ఎందరికో న్ఫూర్తి నిచ్చి కమ్యూనిన్సులు అయ్యేందుకు దోహదవడింది. ఇందుకు కడియాల గోపాలరావుగారు ముఖ్య నాయకుడుగా సాగుతున్న కార్యకలాపాలవల్లనే అని చెప్పక తప్పదు. (గ్రామంలో దాదాపు 35 మంది వరకూ కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యులయ్యారు. ఎస్‌ఎస్‌ఎల్‌సి వరకూ చదువుకున్న వేములపల్లి దాసు అనే కామ్రేడ్‌... ఉపాధ్యాయుడుగా పనిచేస్తూనే పార్టీ కార్యక్రమాల్లో పాల్గొంటుండేవాడు. వాటితోపాటు యువజన సంఘం బాధ్యతలు నిర్వహించడం మొదలుపెట్టాడు. చెడుగుడు పోటీలు, ఎండ్లపందాలు వంటివి నిర్వహిస్తూ యువజనులను పెద్ద ఎత్తున సంఘంలోకి అకర్షించేవాడు. దాసు యువజన సంఘం కృష్ణాజిల్లా కార్యదర్శి స్థాయికి వెళ్లాడు. కమ్యూనిస్టు పార్టీ గన్నవరం తాలూకా కార్యదర్శివర్గ సభ్యుడిగానూ పనిచేన్తుందేవాడు. కాటూరు కేంద్రంగా కామ్రేడ్‌ కడియాల నారాయణరావు పార్టీ కార్యకలాపాలకు సమన్వయ కర్తగా ఉండేవారు. అలాగే ఎస్‌ఎస్‌ఎల్‌సి చదివిన కామేడ్‌ ఈడ్పుగంటి సుబ్బారావు, కామ్రేడ్‌ చీలిరత్నం, కామ్రేడ్‌ నార్ల తాతారావు వంటి అనేకమంది కమ్యూనిస్టు సభ్యులై సమరశీల కార్యకర్తలుగా ఎదిగారు. ఇక్కడ తీర్చిదిద్దబడిన మరెంతో మంది కమ్యూనిస్టులు జిల్లాలోని అనేక ప్రాంతాలకు ఉద్యమ వ్యాప్తికి పంపబడ్డారు.

1942లో కాటూరులో రాజకీయ తరగతులు నిర్వహించగా కామేడ్స్‌ చండ్ర రాజేశ్వరరావు, మాకినేని బనవపున్నయ్య, ముక్కామల నాగభూషణం వంటివారు ఉపాధ్యాయులుగా హాజరయ్యారు. కమ్యూనిస్టు కార్యకలాపాలు ఉధృతం కాసాగాయి. అదే సంవత్సరం గరికపర్రులో కృష్ణాజిల్లా మహిళా మహాసభ జరిగింది. సూర్యావతి జిల్లా కార్యదర్శిగా ఎన్నికైంది. నేనూ, సూర్యావతి అదే ఏడు కమ్యూనిస్టు పార్టీలో సభ్యులుగా చేరాము. పేద, మధ్య తరగతి రైతాంగ స్త్రీలు బయటకు వెళ్లి వ్యవసాయ పనులు చేయడానికి వీలులేని భౌతిక పరిస్థితులు ఆనాడుండేవి. దానికి వ్యతిరేకంగా మహిళల్లో ప్రచారం చేసి భవచయ్యాచంతండ (81

స్రీలు కూడా పనిచేసుకోవచ్చని ఆచరణలో నిరూపించేందుకు నాట్లు వేయడం జరిగింది. మమ్మల్ని పొలాలకు వెళ్లడానికి వీల్లేదని పెత్తందార్లు హెచ్చరికలు చేశారు. వేమూరి కుటుంబయ్య-శివాణమ్మ దంపతులు మమ్మల్ని ప్రోత్సహించి వారి పొలంలో నాట్లు వేయడానికి అవకాశం కల్పించారు. మాతో కలిసివచ్చి పనిచేసిన కార్యకర్తలకు కుటుంబ సభ్యులు అనేక ఇబ్బందులు కలిగించారు.

1944లో సూర్యావతితో కలిసి గన్నవరం దగ్గర దావాజిగూదెం, అల్లాపురం (గ్రామాల్లో స్త్రీల సమావేశం వేశాం. వ్యవసాయ కూలీ స్త్రీలకు సమాన కూలీ ఇవ్వాలనీ, మూధనమ్మకాలకు గురికావద్దనీ, ప్రసూతి సౌకర్యాలు కల్పించాలనీ తదితర విషయాలు చెబుతున్నాం. కూలిరేట్లు గురించి మాట్లాడగానే... వ్యవసాయ కూలీ మహిళలు లేచి, అక్కడ కూర్చున్న కొందరు రైతు మహిళలను వేలెత్తి చూపిస్తూ “ఈ అమ్మగార్లు కూడా మహిళా సంఘంలో ఉన్నారా? కూలి డబ్బులు అడిగితే రేపురా, మాపురా అని తిప్పుతారు. పిచ్చి కొలతలు కొలుస్తారు. అడ్డ రూపాయన్నరకు బియ్యం అమ్ముతారు. మా కష్టాలు వీరికి తెలుసా? అని కోపంగా అడిగేశారు. ఆ సమావేశంలో కూర్చున్న రైతు మహిళలు ఈ మీటింగుకు కూలి మహిళలు వచ్చారేమిటీ అని ప్రశ్నించారు. కొంతసేపు అంతా గందరగోళం. తరువాత వ్యవసాయ కూలి ప్రీల సమస్యల గురించీ, వారికి కూలీ తక్కువగా ఇస్తే వచ్చే ఇబ్బంది గురించీ రైతు స్రీలకు వివరించాము. చివరికి అక్కడ మహిళా సంఘం కమిటీని ఏర్పాటు చేశాము. రైతు మహిళలు నలుగురు, కూలి మహిళలు ముగ్గురితో ఒక కమిటీని ఏర్పాటు చేశాము. ఇలా గన్నవరం తాలూకాలో మహిళా సంఘ నిర్మాణాన్ని విస్తృతం చేస్తూ ముందుకుపోతున్నాం. అదే సమయంలో కాటూరులో వ్యూడలిస్సులు, భూస్వాములు కొందరు కమ్యూనిస్టులకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించేవారు. 1944 కాలానికి కమ్యూనిస్టులు మరింతగా బలపడటం, ప్రభావవంతమైన పార్టీగా రూవుదిద్దుకోవడం జరిగాయి. 1944లో విజయవాడలో చారిత్రాత్మక రైతు మహాసభలో పాల్గొనే ప్రతినిధులు, కార్యకర్తలు, వలంటీర్ల కోసం మౌ (గ్రామ మహిళా సంఘం తరపున పచ్చళ్లు పట్టి 65 బానలకు ఎత్తి పంపించాము. అలాగే ఎంతోమంది రైతులు కంద, పెండలం, ఇతర కూరగాయలు బళ్లకు ఎత్తి పంపించాము. ఆ మహాసభ సందర్భంగా జరిగిన బహిరంగసభకు మా గ్రామం నుంచి వందలాదిగా రైతులు, రైతు మహిళలు తరలివెళ్ళాం. అంతకుముందు బందరు కాలువ తవ్వకం పనుల్లో కూడా మా ఊరి మహిళలు పెద్దఎత్తున పాల్గొన్నారు. మహిళలు , తట్టలు మోశారు.

ఆ మరుసటి సంవత్సరం కాటూరులోనే మహిళా రాష్ట్ర మహాసభ జరిగింది.

హజరాబేగం, దాక్టరు బండారు అచ్చమాంబ వంటి నేతలు హాజరయ్యారు. ఆ మహాసభ స్ఫూర్తితో మహిళాసంఘాన్ని మరింత విసృృతిలోకి తీసుకువచ్చేందుకు మేం కకంణం కట్టుకున్నాం. మేము చేస్తున్న మహిళా కృషిని గమనించి ఆనాడు విశాఖపట్నంలోని ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం నుంచి విద్యార్థునుల ద్వారా నాకు అహ్వానం అందింది. ఓ ఇన్‌కంటాక్స్‌ అధికారి సతీమణి ఆ కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించారు. అక్కడికి వెళ్లిన నేను, “ఆంధ్ర మహిళా ఉద్యమ పాత్ర - భవిష్యత్తు కర్తవ్యాలు” అనే అంశంపైన (ప్రసంగించాను. విద్యార్థునులు చాలా మంది హాజరైన మీటింగు అది. నాటి సామాజిక పరిన్ఫితులు, సమాజంలో పాతుకుపోయిన మూఢనమ్మకాలు, ఆడపిల్లలను చదివించడం వల్ల వచ్చే మార్పులు వంటి విషయాలను నేను సోదాహరణంగా ఒక గంటసేపు మాట్లాడాను. వారి నుంచి మంచి స్పందన వచ్చింది. కేవలం ఆరో తరగతి చదివినదాన్ని ఓ విశ్వవిద్యాలయంలో మాట్లాడే అవకాశం రావడం అది మహిళాసంఘం గొప్పదనమే. మహిళా సంఘంలో చురుగ్గా పనిచేస్తున్న నాపై పోలీసులు అనేక కేసులు పెట్టారు. 1945లో నన్ను గన్నవరం, బందరు జైళ్లలో పెట్టారు. జైల్లో మహిళలకు తగిన సౌకర్యాలు కల్పించాలని పోరాడాను. రాజకీయ ఖైదునైన నేను నేరస్టులున్న మహిళల సెల్‌లో పెట్టారు. దీనిపై నేను జైలు అధికారులతో పోరాడి రాజకీయ ఖైదు పొందే సదుపాయాలు పొందాను. ఇంక జైల్లో ఉన్న చాలా మంది మహిళలు అభం శుభం తెలియనివారే. కొద్దిమంది చిన్న చిన్న నేరాలు చేసిన వారూ ఉన్నారు. వారికి జైల్లో జరిగే అన్యాయాలకు వ్యతిరేకంగా నేను వారి పక్షాన నిలిచేదాన్ని కాటూరు కమ్యూనిస్టు కంచుకోటగా రూపుదిద్దుకోవడంతో ఇది (గ్రామంలోని భూస్వామ్య శక్తులకూ, ప్రభుత్వానికీ కంటగింపుగా మారింది. 1948లో 'ప్రకాశం ఆర్డినెన్సు" రావడం కమ్యూనిస్టులకు కష్టకాలం వచ్చింది. పార్టీపై నిషేధం విధించడంతో నాయకులు, కార్యకర్తలు, ఆఖరికి అభిమానులు సైతం చెట్టుకొకరు, పుట్టకొకరు అయ్యే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఈ గ్రామానికి చెందిన అనేక మంది కమ్యూనిస్టు యోధులు అజ్ఞాతంలోకి వెళ్లాల్సి వచ్చింది. కమ్యూనిస్టులపై దాడులు ప్రారంభమయ్యాయి. కమ్యూనిస్టు అంటే చాలు కాల్ఫి వేస్తున్నారు. ఎక్కడ చూసినా రోజూ ఇవే వార్తలు వినాల్సి వస్తోంది. జిల్లాలోనే కమ్యూనిస్టులకు కంచుకోటగా ఉన్న కాటూరుకు 1949లో కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వ పోలీసుల పటాలం దిగింది. గ్రామంలోని ప్రజలందరినీ ఒకచోట పోగుచేసి చింతబరికెలతో కొట్టడం 'ప్రాంరంభించారు. కాసేపథ్యూక స్త్రీ పురుషులందరినీ వివస్తులు కావలసిందిగా కోరారు. మహిళలనుంచి తీవ్ర వ్యతిరేకత రావడంతోనూ, అది చిక్కులకు దారితీస్తుందని ఊళ్లో కాంగ్రెస్‌ తొత్తులుగా ఉన్నవాళ్ళు పోలీసులకు చెప్పడంతోనూ వారు పురుషులకు మాత్రమే దుస్తులు ఊడదీయించారు. సుమారు 150 మంది పురుషులను వివస్తులను చేశారు. వారందరినీ అలాగే దిశమొలలతో గ్రామంలో ఊరేగించి, చివరికి గ్రామం మలుపువద్దగల గాంధీజీ విగ్రహం చుట్టూ ప్రదక్షిణ చేయించారు. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు . 183

అలా చేయనిరాకరించినవారిని చింతబరికెలతో బాదారు. ఈ దురంతంతో యావత్‌ గ్రామం కన్నీరు పెట్టింది. గ్రామంలో ఆ రోజు పొయ్యి వెలిగించిన కుటుంబం లేదు. గ్రామంలో ఉన్నత వ్యక్తిగా అందరూ గౌరవించబడే నాగళ్ల వెంకటనారాయణగారిని సైతం బట్టలూడదీసిన పైశాచికాన్ని ప్రజలు జీర్ణించుకోలేకపోయారు. అప్పటికే 65 ఏళ్ల వయస్సున్న వెలగా లక్ష్మయ్యగారు తాను బట్టలూడదీసేదిలేదనీ, కాల్చి చంపుకోండనడంతో.. పోలీసులు లక్ష్మ్యయ్యగారిని ఏమీ చేయలేకపోయారు.

ఈ ఘటన రాష్ట్రమ్మొత్తం సంచలనం అయ్యింది. పెద్దపెద్ద నాయకులు ఖండనలు చేశారు. ఈ ఘోరాతిఘోరం, ఈ దారుణ హేయంపై పత్రికలు సంపాదకీయాలు రాశాయి. అప్పటివరకూ కమ్యూనిస్టుపార్టీలో మిలిటెంట్‌గా పనిచేస్తున్న నాయకులు. కాద్రేర్స్‌ అజ్ఞాతవాసంలోకి వెళ్లాల్సి వచ్చింది. ఆజ్ఞాతవాస జీవితంలో ఈ (గ్రామానికి చెందిన కమ్యూనిస్టు నాయకులు కామ్రేడ్‌ కడియాల నారాయణరావును విజయవాడలోని ముత్యాలంపాడులో ఒక ఇంటిలో రక్షణ పొందుతుండగా తెలుసుకొని కిటికీలోంచి పోలీసులు కాల్పులు జరిపి చంపారు. అలాగే ప్రముఖ నాయకుడుగా ఎదిగిన కామ్రేడ్‌ ఈడ్పుగంటి సుబ్బారావును భీమవరంలో అరెస్టు చేసి కాల్చి పొట్టనబెట్టుకున్నారు. కాటూరు గ్రామానికే చెందిన నార్ల తాతారావు నిర్భంధకాలంలో పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా పెదవేగికి పదిమైళ్ల దూరంలోని ఒక (గ్రామంలో ఎయిడెడ్‌ స్కూల్లో పనిచేస్తున్న ఆచూకీని పోలీసులు కనిపెట్టారు. ఒక రాత్రీ తాతారావునూ, ఆయనతోపాటు రహస్య జీవితం గడుపుతున్న మరో ముగ్గురిని కూడా దారుణ చిత్రహింసల పాల్టేసి చివరికి కాల్చి చంపారు. అలాగే కామేడ్‌ చీలి రత్నంను కాటూరులో ఇంటిలో ఉండగా అరెస్టు చేసి కలిదిండిలో కాల్చి చంపారు. ఆ కాలంలో కాటూరు క్‌ విలేజొగా పేరుగాంచింది. ప్రఖ్యాత కవి రాహుల్‌ సాంకృత్యాయన్‌ కూడా కాటూరును సందర్శించారు. ఆయన ఈ (గ్రామాన్ని “ఆంధ్ర మాస్యోగా అభివర్ణించారు.

181 నా న యు. రామక్షష్త

మాంగల్యం, చేతిగాజులు పార్టీకి సమర్పించాను లట | జై || - దండమూడి భిక్షావతి / తై. / లీ! న్‌ . వ. ట్‌ / మాది కృష్ణాజిల్లా ఉయ్యూరు మండలం (పూర్వపు లలా గ గన్నవరం తాలూకా) గండిగుంట. అమ్మానాన్నలు . తే | వల్లభనేని సుభద్రమ్మ - అంజయ్యలు. మాది భూస్వా 1/ మె! మ్య కుటుంబం. కమ్యూనిస్టు పార్టీకి సానుభూతిగా | యం... | ఉండేది. మా పెదనాన్న కుమారుడు వల్లభనేని వెంకటే క్‌ గ్లో లో శ్వరరావు బాల సంఘాలు నిర్వహించేవారు. డివి మ ల. సుబ్బారావు (డివిఎస్‌)గారు నాకు స్వయానా మేన శ . గ్‌ లీ మామ. నేను తొమ్మిదో ఏట నుంచి బాల సంఘంలో శ్‌నో ॥ ర్‌ ” పనిచేసేదాన్ని బాల సంభుం నభ్యులంతా ఖాళీ

• • దొరికితే గ్రామంలోని గ్రంధాలయంలో పుస్తకాల కోసం పరిగెత్తేవారు. కొంతకాలం తరువాత నేను యువజన సంఘం సభ్యురాలినయ్యాను. ఆ సంఘానికి డివిఎస్‌ అధ్యక్షుడుగా ఉండేవారు. దేశంలో జరుగుతున్న విషయాలు తెలుసుకోవడానికి రేడియో వినడం, నవశక్తి దినపత్రిక క్రమ తప్పకుండా చదవడం అలవాటు చేసుకున్నాను. పార్టీ పట్ల ఆరాధనా భావంతో ప్రముఖుల జీవిత చరిత్రలు, పార్టీ పుస్తకాలు చదివే క్రమంలో డివిఎస్‌గారు ఇచ్చిన 'జెన్నీ మార్క్‌” పుస్తకం పూర్తిగా జీవితాన్ని ఏ దిశగా మలుచుకోవాలో నాకు ఖచ్చితమైన దిశానిర్దేశం చేసింది. అతి పెద్ద ధనవంతుల కుటుంబంలో పుట్టిన జెన్నీ నిరుపేద అయిన తన బాల్య స్నేహితుడు మార్క్‌ను ఇష్టపడి వివాహం చేసుకోవడం... ఆయన ఆదర్శాలకు తన సహకారం పూర్తిగా అందించి తిండిలేని రోజులు గడిపి... కనీసం బిడ్డకు పాలు కూడా ఇవ్వలేని దైన్య స్థితిలో కూడా ఏ మాత్రం చలించక... ఎంతో గుండె నిబ్బరంతో వ్యవహరించిన తీరు... తండ్రి వద్దకు వెళ్లి ఉండగలిగే అవకాశం ఉండి కూడా పరిస్థితులకు తలవొగ్గక మొండిగా ఎదురు తిరిగిన జెన్నీ వ్యక్తిత్వం నన్ను పూర్తిగా కదిలించి వేసింది. అందుకేనేమో ప్రజలు... వారి

సమస్యల గురించిన అవగాహన ఆ వయసులో నాలో కొద్దిగా ఉండేది. అప్పుడు చదివిన చిన్నచిన్న పుస్తకాలూ కారణం కావచ్చు. అప్పుడు 'నవశక్తి, “ప్రజాశక్తి పత్రికలు చదువుతుండదేదాన్ని నేను ఎనిమిదో తరగతి వరకూ చదువుకున్నాను. అంతకన్నా ఎక్కువ తరగతులు లేకపోవడంతో స్కూలు మాన్పించి హిందీ నేర్పంచారు. డివిఎస్‌గారు బివ వరకూ చదువుకున్నారు. నేను 18వ ఏట కాటూరులో జరిగిన రెండవ ఆలిండియా మహిళా మహాసభకు వాలంటీరుగా వెళ్ళాను. కాటూరుకు సూర్యావతిగారు తరచూ వస్తుండేవారు. ఆమెతో పరిచయం ఏర్పడ్డాక మహిళా ఉద్యమం గురించి అనేక విషయాలు తెలుసుకున్నాను. ఇంట్లో ఆ గ్రామంలో జరిగే కార్యక్రమాల వరకే పంపేవారు. ఇతర గ్రామాలకు పంపేవారు కాదు. 1948 మే నెలలో నా పదిహేడో ఏట డివిఎస్‌గారితో వివాహం జరిగింది. అప్పుడు డివిఎస్‌ గారికి 21 ఏళ్లు. డివిఎస్‌గారికి మొదటి నుంచీ కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యకలాపాలతో. కమ్యూనిస్టులతో చాలా దగ్గర సంబంధం ఉండేది. ఆయన పూర్తిగా పార్టీ వ్యవహారాల్లో నిమగ్నమై ఉండేవారు. దానితో ఎక్కువ సమయం నాకు పుస్తకాలతో గడిపే అవకాశం దొరికింది. 1949లో పార్టీపై నిషేధం విధించారు. పార్టీ కార్యక్రమాలు రహస్యంగా నిర్వహించాల్సివచ్చింది. మచిలీపట్నంలో కాపురం పెట్టారు. డివిఎస్‌గారు బివ చదువుతూ అక్కడ రహస్యంగా ఉన్న జిల్లా కమిటీకి కొరియర్‌గా ఉన్నారు. మేము ఉండే ఇంట్లో సైక్లోస్టయిల్‌ మిషన్‌ ఉండేది. నేను పార్టీకి అవసరమైన కరపత్రాలు రాయడం, కాపీలు తీయడం చేన్తుండేదాన్ని. ఆ నందర్భంలోనే రహన్యం జీవితం గుడుపవుతున్నవారితో నాకు |సరిచయాలేర్పర్డాయి. వారికి ఇంట్లో వంట చేసి పెట్టేదాన్ని మా పక్క గదిలో ఉండే కామేడ్‌ బోగాదుల రామారావు (ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ సభ్యుడు), కామ్రేడ్‌ చలసాని వాసు (స్తూడెంట్‌ నాయకుడు) ఎప్పటికప్పుడు పార్టీ వివరాలు చెబుతూ నాకు స్పూర్తి నిచ్చేవారు. ఇంతలో డివిఎస్‌గారు కొరియర్‌గా పట్టుబడ్డారు. దివి తాలూకాలో భోగాదుల రామారావు. విజయవాడలో చలసాని వాసులను కిరాతకంగా కాల్చి చంపారు. అదే సమయంలో నేను గర్భవతిగా ఉన్నా. ఇన్నాళ్లూ పుస్తకాల ద్వారా పొందిన స్ఫూర్తితో ఒక్కసారిగా ఎదురైన ఈ గడ్డు అనుభవాన్ని ఎదుర్కొని నిబ్బరంగా నిలబడ్డా. ఆనాడు పార్టీ జిల్లా కమిటీలో ఉన్న కడియాల గోపాలరావు, మానికొండ సుబ్బారావు, సూర్యావతి ఆచూకీ తెలపాల్సిందిగా పోలీసులు డివిఎస్‌గారిని జైలులో ఎన్నో రకాలుగా చిత్రహింసలు పెట్టారు. కానీ వేటినీ లెక్కచేయకుండా ఏ చిన్న సమాచారం కూడా ఆయన అందించలేదు. ల 1951 మే నెలలో పార్టీపై నిషేధం ఎత్తివేశాక డివిఎస్‌గారు బయటకు వచ్చారు. దాదాపు ఏడాదిన్నర జైలులో ఉన్నారు. కృష్ణాజిల్లా కమిటీ ఆఫీసు విజయవాడలో ఉండటంతో మళ్లీ మా కాపురం అక్కడికి మార్చాము. అదే సంవత్సరం నేను మహిళా సంఘంలో సభ్యురాలిగా చేరాను. విశాలాంధ్ర బుక్‌హౌస్‌ బాధ్యతలు డివిఎస్‌గారికి అప్పగించారు. 186 ఆ ారారారాాాారారాాయు. రామకృష్ణ

1951లో పార్టీపై నిషేధం సడలించినప్పుడు పుచ్చలపల్లి సుందరయ్యగారు జైలు నుంచి విడుదలయ్యారు. ఆ సందర్భంగా నేను ఆయనను కలిశాను. అప్పుడు ఆయనతో కేవలం పరిచయం మాత్రమే ఉండేది. చైనా యుద్ధ సమయంలో కూడా సుందరయ్యగారు అరెస్టయి విడుదల అయినప్పుడు కూడా మా ఇంటికి వచ్చారు. ఆ తర్వాత ఆయన అనేకసార్లు విజయవాడ వచ్చినప్పుడు మా ఇంట్లోనే ఉండేవారు. 1952లో పార్టీ సభ్యత్వం పొందాను. 1960లో విజయవాడ మున్సిపల్‌ కౌన్సిల్‌కు జరిగిన ఎన్నికల్లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ అభ్యర్థిగా పోటీచేసి కేవలం ఐదు ఓట్ల తేడాతో ఓటమి చెందాను.

1959 నుంచి డివిఎస్‌గారికి తరచూ జ్వరం వస్తుండేది. అప్పుడే ఆయన విశాలాంధ్ర భవన నిర్మాణ పనుల్లో ఉన్నారు. విశ్రాంతి లేక, పని ఒత్తిడి, గతంలో జైలులో లారీ దెబ్బలకు నొప్పులు వస్తుండేవి. డివిఎస్‌గారు విశాలాంధ్ర బుక్‌హౌస్‌ కూడా నిర్వహించేవారు. తర్వాత ప్రెస్‌ మేనేజర్‌గా పనిచేశారు. ఆయన ఆరోగ్యం మరింత క్షీణించ సాగింది. మందులు తీసుకుంటూనే విశాలాంధ్ర భవనం పూర్తి చేశారు. నాన్న తాత డబ్బు, ధాన్యం పంపితే పిల్లల్ని చదివిస్తూ కుటుంబ బాధ్యత చూసేదాన్ని డివిఎస్‌గారు పార్టీ కార్యక్రమాల్లోనే ఉండేవారు. విశాలాంధ్రలో మితవాదులది పైచేయి కావడంతో అది వారి పరమైంది. ఆ సందర్బంగా ఆయన అందులో పనిచేయడం సాధ్యంకాక బయటకు వచ్చేశారు. వారు డివిఎస్‌గారి పార్టీ సభ్యత్వాన్ని కూడా తొలగించారు. ఆ సమయంలో ఆస్తులమ్ముకొని వేరే ఊరు వెళ్లడానికి నిర్ణయించుకున్నాము. అప్పుడు సుందరయ్యగారి దగ్గర్నుంచి ఉత్తరం వచ్చింది. జనశక్తికి డిక్లరేషన్‌ నాపేర (భిక్షావతి) తీసుకోవాలని రాశారు. డివిఎస్‌గారు పొలం అమ్మిన తాలూకా డబ్బు తెచ్చి నాపేర గాకుండా ఎబీకె ప్రసాద్‌గారి పేర డిక్లరేషన్‌ తీసుకుని పత్రిక ప్రారంభించారు. నా మెడలో ఉన్న రెండు వరసల గొలుసు (రెండు నవర్సులు), సూత్రాలతోసహా ఇచ్చేశాను.

దాదాపు ఇల్లీ జనశక్తి ఆఫీసుగా ఉండేది. 1964లో కలకత్తాలో భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ (మార్చిస్ట్ర) ఆవిర్భావ మహాసభకు జ్వరం, కాలునొప్పితో హాజరయ్యారు. సిపిఎం చైనాకు మద్దతిస్తోందని ప్రభుత్వం మహాసభ నుంచి తిరిగివచ్చిన కొద్ది కాలానికే అతివాద నాయకులందరినీ అరెస్టు చేసింది. అప్పటికి డివిఎస్‌గారు జ్వరంతో ఉన్నారు. ఆయనను అరెస్టు చేసి జైలులో పెట్టారు. అక్కడ బాగా సుస్తీ పడ్డారు. ఉస్మానియాలో చూపిస్తే కాలుకు శస్త్ర చికిత్స చేయాలనీ, బోను టీబీ వచ్చిందనీ చెప్పారు. పెరోలుపై గుంటూరు తీసుకువచ్చి చిగురుపాటి నాగేశ్వరరావుగారి ఆసుపత్రిలో ఉంచి వైద్యం (ప్రారంభించారు. 1965 అక్టోబరులో ఆయన మన స్పృహలో లేరు. అలా నెలరోజులపాటున్నారు. తర్షాత కొంత కోలుకున్నారు. ఏడు నెలలపాటు ఆయనతోపాటు నేనూ ఆసుపత్రిలోనే ఉన్నాను. డిసెంబరు 31 రాత్రి డివిఎస్‌గారు రక్త వాంతి చేసుకున్నారు. బేసిన్‌ పట్టిన నావంక చూసి అలాగే పడుకున్నారు. రక్తం ఎక్కిస్తుంటే ఆయన డాక్టర్‌తో... 'జనవరి ఫస్ట్‌ నా బర్త్‌డే, అడి గాదెత్‌ డే కాకుండా చూడండి" అన్న మాటలు నా గుండెలను పిండేశాయి. నేను ఏడుస్తుంటే 'నీకు చేతనైంది నీవు చేశావు. బాధపడొద్దు. నేనెలా పార్టీ పనిచేశానో...నీవూ అలాగే చేయి' ఆన్బారు. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్భదు గాధలు 187

ప్రతి ఆదివారం పిల్లలు ఆయనను చూడటానికి వస్తే బాధను అణచిపెట్టి సంతోషంగా మాట్లాడేవారు. ఎందుకలా అని అడిగితే పిల్లలు బాధపడతారనేవారు. జనవరి రెండు నుంచి ఆయన స్పృహలోలేరు. 1966 జనవరి 8న ఆయన కన్నుమూశారు. డివిఎస్‌గారు చనిపోయిన రెండో రోజు విజయవాడలో మీటింగుకు కామ్రేడ్‌ ఇఎంఎస్‌ నంబూద్రిపాద్‌గారొచ్చారు. మా కుటుంబాన్ని పరామర్శించడానికి మా ఇంటికి వచ్చారు. ఆప్పుడు ఆయనతో నాశక్తి మేరకు డివిఎస్‌గారు మిగిల్చిన కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చేందుకు కృషి చేస్తానని నా చేతి గాజులు తీసి ఆయన ద్వారా పార్టీకి ఇచ్చాను. నాటి నుంచి 1999 వరకూ విజయవాడ మహిళా సంఘంలో ఏదో ఒక బాధ్యత నిర్వహిస్తూ వచ్చాను. పార్టీ పక్షాన నిర్వహించిన అన్ని కార్యక్రమాల్లోనూ పాల్గొన్నాను. 1970లో కిలో బియ్యం రూపాయికే అమ్మించే ఉద్యమం సందర్భంగా ప్రభుత్న గోదాముల వద్ద ధర్నాలు చేయడం, బైఠాయించడం వంటి ఆందోళనల్లో మహిళలతో కలిసి పాల్గొనేదాన్ని అరెస్టులు చేయడం సాయంత్రానికి విడుదల చేయడం నిత్యకృత్యంగా ఉండేది. నా బిడ్డలు నారాయణ ప్రసాద్‌, భానుప్రసాద్‌ పార్టీ సంస్థలైన ప్రజాశక్తిలో చాలాకాలంనుంచీ పనిచేస్తున్నారు. మా కుమార్తె శారద కళాశాలలో చదివే రోజుల నుంచీ ఎస్‌ఎఫ్‌ఐలో పనిచేస్తూ విశాఖలో పార్టీ పూర్తికాలం కార్యకర్తగా పనిచేసింది. కొద్ది సంవత్సరాల కింద విశాఖలో రోడ్డు ప్రమాదంలో చనిపోయింది. ఎప్పటికైనా కష్టజీవుల రాజ్యం సమసమాజం తప్పకుండా వస్తుందనే ఆశతో నేనూ, మా కుటుంబ సభ్యులు పార్టీలో కొనసాగుతున్నాం. 188 చానా యు. రామకృష్ణ

ద్ద ను నిర్ణంధకాలంలో స్త్రీల అనుపమ త్యాగాలు (. న న్నే నా చిన్ననాటి జ్ఞాపకాలివి.. ఇవి మా అమ్మా, గ భే సు నాన్న పెద్దమ్మ చెప్పగా విన్నవీ.. నాకు ఊహ (గుర్తు) త ఉండి చూసినవి కూడానూ. మా గ్రామం దివిసీమ వ లల. లోని చినకళ్లేపల్లి. అక్కడ జరిగిన కొన్ని ఘటనలు మీ చ డాం ముందుంచుతాను. ఆ కాలంలో దివి తాలుకా లోని శ్‌. పలు లై పోరాటాలు జరిగేవి. లంక భూములు, (గ్రామాల్లోని న ల. చెరువులూ.. వనం తోటలు అన్నీ జమీం దారు అధీనంలోనే ఉందేవి. వాటిని కాపాడటానికి జమీందారుకు నిఘామాన్లు ఉండేవాళ్లు. (ప్రజలకు వ్యతిరేకంగా జమీందారు కొనసాగించిన విధానాలు, నిర్భంధాలు దారుణంగా ఉందేవి. ఆ రోజుల్లో మా గ్రామంలో యువతీ యువకులూ ప్రధానంగా దళితులూ కమ్యూనిస్టు పార్టీకి అండగా ఉండేవారు. వర్షాకాలం కలరా, మశూచి వంటి భయంకర రోగాలు చుట్టబెట్టి ప్రజలు చనిపోతూ ఉండేవారు. పార్టీ కార్యకర్తలు స్వచ్చందంగా ఇంటింటికీ తిరిగి మండులు పంపిణీ చేసేవారు. పారిశుధ్యం మెరుగుపర్చి ప్రజల ప్రాణాలు కాపాడేవారు. మా గ్రామ శివారులో ఉన్న పెద్ద వనం తోటలో చింత, తాటి చెట్లుండేవి. ఈ ప్రాంతం డళతులకూ. గ్రామస్తులకూ బహిర్భూమిగా ఉపయోగపడేది. గ్రామ చెరువులోని చేపలు జమీండారువని ఆయన మనుషులు చెబుతుండేవారు. కానీ కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యకర్తలు చెరువులోని చేపలు ప్రజలందరికీ చెందాలని వాదించేవారు. రాత్రికిరాత్రి చెరువులో చేపలన్నింటినీ పట్టి గ్రామంలో కృష్ణాజల్లాకమ్యూనిస్టచద్యడుగాధద 189

ప్రజలందరికీ కార్యకర్తలు పంపిణీ చేసేవారు. యువకులు మిలటరీ బ్యాండునూ, మహిళలు కోలాటాన్నీ నేర్చుకుని ప్రదర్శించేవారు. మా ఊరి కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫీసులో మైక్రో ఫోన్‌ ద్వారా వార్తలు చదివి ప్రజలందరికీ వినిపించేవారు. రాత్రి పాఠశాలలు నడిపేవారు. వెలివోలు-గోగినేనిపాలెం-కళ్లేపల్లి మధ్య చింతలతోపుందేది. దానిలో కొంతమంది కోడిపందాలు వేసేవారు. యువజన సంఘం వారు ఈ వ్యసనాన్ని మాన్పించటం కోసం పలు సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు నిర్వహించారు.

ఈ నేపషథ్యంలో కమ్యూనిస్పృ పార్టీపైనా, ప్రజా సంఘాలపైనా నిర్వంధాలు పెరిగాయి. ముఖ్యమైన కార్యకర్తలందరూ అజ్ఞాతవాసంలోకి వెళ్లిపోయారు. మాపెద తలారి ఇల్లు ఊరికి పక్కగా ఉండేది. కమ్యూనిస్టు నాయకులు కామ్రేడ్స్‌ చలసాని వాసుదేవరావు. చండ్ర రాజేశ్వరరావు, చల్లపల్లి నారాయణరావులకు అది రహస్య స్థావరంగా ఉండేది. చూ పెద తల్లి 1930లో జైలుకు వెళ్లారు. మా పెద తండ్రి గుత్తికొండ అచ్చియ్య కాంగ్రెస్‌ వాది ఆయన ప్రజాతంత్ర ఉద్యమానికి సహాయకారిగా ఉండేవారు. ఆయనకు ఉన్న ఒక్క కుమారుడు జమీందారుకు మద్ధతుగా ఉండేవారు. ఓరోజు మా గ్రామంపై పోలీసు దాడి జరుగబోతోండని తెలిసింది. అప్పుడే పమిడిగుంట్లపాలెం వెళ్లిన మన మిలటరీ బ్యాండ్‌ దళం గ్రామానికి వస్తున్నారని తెలిసింది. పోలీసు దాడి జరగబోతోందని వార్త తెలవడంతో మన బ్యాండు దళం వాళ్లు తప్పుకున్నారు. కానీ మా మేనమామ పిన్నమనేని వెంకయ్య తప్పుకోలేకపోయారు.

(స్త్రీలంతా ఒకే దగ్గర ఉండాలనే పార్టీ ఆదేశం మేరకు... ప్రీలంతా మా అమ్మమ్మ వాళ్ల ఇంటీ దగ్గర ఉన్నారు. గ్రామం చుట్టూ మిలటరీ పహారా ఉంది. ఆ సమయంలో మా మేనమామ

వెంకయ్య తాను బహిర్భూమికి వెళ్తున్నట్లుగా నటించి [గ్రామ పొలిమేర దాటిపోయారు. తర్వాత నెలలో ఆయనను ఆరెస్టు చేశారు. టైపాయిడ్‌ జ్వరం వచ్చినా ఆయనను సంకెళ్షలో బందరు జనరల్‌ ఆస్పత్రిలో 20 రోజులు ఉంచారు. తర్వాత కడలూరు జైలుకు తరలించారు. ఆయన పోరాట స్ఫూర్తి నన్ను ప్రభావితం చేసింది. అలా నాయకులను తప్పించిన

తర్వాత పోలీసులు మా అమ్మమ్మ ఇంటిమీద దాడిచేశారు. మహిళలను రాత్రికి కాలే వెళ్లిపోవాలని ఆదేశించారు. ఆ ఇంట్లో మా అమ్మమ్మ సరస్వతి, మా పెదతల్లులు సీతమ్మ రోశమ్మ, మా పిన్ని సీతామహలక్ష్మి, మా మేనమామ భార్య ధనలక్ష్మి (నిండు గర్చిణి) ఉనమై' మా బాబాయి భార్య అన్నప్రూర్ణమ్మను విడిచిపెట్టారు. మిగిలినవారందరినీ పోలీసులు తీసుకువెక్‌ రెండు రోజులుపాటు అన్నం, మంచినీరు లేకుండా క్యాంపులోనే ఉంచారు. షార్డీ. నాయకుల రహస్యాలు చెప్పాలని మమ్మల్ని దుర్భాషలాదారు. రెండు రోజుల తర్వాత చల్లపల్లి పోలీసు స్టేషన్‌కు తీసుకువచ్చారు. అప్పుడు దాకా నేను వారితోనే ఉన్నాను. నాకు ఒక పోలిసు 190 యు. రామకృష్ణ

రహస్యంగా ఆహారం అందించాడు. 'మీకు పిల్లలు కావాలంటే నాయకుల రహస్యం చెప్పండి లేదా పిల్లలు మీతో ఉంచటానికి వీలు లేదు" అన్నారట. అప్పుడు నా వయస్సు ఎనిమిది సంవత్సరాలు. వారందరినీ అవనిగడ్డ సబ్‌ జైలుకు పంపారు. ఆరు నెలలు జైలు శిక్ష వేశారు. అక్కడ మానికొండ సూర్యావతి, బందారు అచ్చమాంబ, జాని అబ్బులు డిటెన్యూలుగా ఉండేవారు. తర్వాత ఏలూరు పంపారు. నేను కూడా వెళ్లి మా పిన తల్లి వద్ద ఉన్నాను. వారు భయపడి మళ్లీ నన్ను మా అమ్మమ్మ వద్దకు పంపారు. మా గ్రామంలో కాంగ్రెస్‌ సేవా దళం ఉండేది. వాళ్లూ పోలీసులూ కలిసి ఇళ్లల్లో జొరబడి సామాన్లు విరగొట్టారు. పచ్చళ్లు, పప్పల్లో కిరోసిన్‌ పోశారు. (గ్రామంలో చాలామందిని పొలాల్లో నాట్లు వేసుకోనివ్వలేదు. ఎన్నో నిర్భంధాలను ఎదుర్కొన్నారు. అయినా వారు కమ్యూనిస్టు పార్టీని మాత్రం వదలుకో బోమన్నారు. శ్రమదానం చేసి పార్టీ పేపరు తీసుకునే వారు. సాహిత్యం చదివే వారు.

ఒక చిన్న ఘటన. మా పెద్ద తల్లి ఎన్నో నిర్బంధాలను ఎదుర్కొని ఐదారు మైళ్ల దూరం వెళ్లి మహిళా శాఖలకు హాజరయ్యేవారు. ఇక్కడ మా గ్రామ మహిళా చైతన్యం గురించి కొంత చెప్పాల్సివుంది. ఓరోజు కొల్లి దుర్గారావు తన ఇంట్లో ఉన్నట్లుగా పోలీసులకు సమాచారం వచ్చింది. ఆయన తప్పుకునే క్రమంలో పైపంచె కింద పడింది. పోలీసులు దానిని గమనించి... పైపంచె ధరించిన వ్యక్తి ఎక్కడ ఉన్నారని అడగ్గా... అప్పుడు ఆమె తాటి పళ్ళు తీసుకుని (పైపంచలో వేసుకొని) వెళ్లటానికి పిల్లలు వచ్చారు. వారి వెంట పడగా ఆ పంచె వదిలి వెళ్తారు అని సమయ స్ఫూర్తితో చెప్పారు. మాబాబాయి భార్య అన్నపూర్ణమ్మ తిప్పనగుంట వెళ్లి తండ్రి ఇంటి వద్ద ఉంటూ పార్టీ కార్యక్రమాల్లో పాల్గొంటూ ఉండేది. ఓ రోజు ఆమెను ఆరెస్టు చేసి రహస్యాలు చెప్పమని ఇసుకలో నిలబెట్టి రక్తం వచ్చేటట్లు లారీలతో బాదారు. ఆమె రహస్యాలు బయట పెట్టలేదు. ఆమె చివరికంటా కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యురాలుగానే కొనసాగారు. ఓ రోజు కొరియర్‌ కొన్ని కరపత్రాలు తెచ్చాడు. ఎవరు పంపించారని కొరియర్‌ను ప్రశ్నించగా మా పెదతల్లి సీతమ్మ అని చెప్పాడు. వెంటనే సేదా దళం వారు పోలీసులను పిలిపించారు. మహిళలు ఉన్న ఇంటిని చుట్టుముట్టారు. అందరూ మహిళలే కావటంతో ఏమి చేయాలో వారికి పాలుపోలేదు. మా అమ్మకు కొంచెం ఆరోగ్యం తక్కువ. ఆమెను పడుకోబెట్టి అందరూ ఆమె చుట్టూ చేరి కరపత్రాలు నమిలి మింగేశారట. పోలీసులు వచ్చి ఇక్కడ ఏం చేస్తున్నారని అడిగితే మా అమ్మకు ఆరోగ్యం బాగాలేదని చెప్పి సమయస్ఫూర్తితో వ్యవహరించి బయటపడ్డాం.

1951 జైలు నుంచి మా వాళ్లు వచ్చే వరకూ నా పెద తల్లి, అమ్మమ్మ తదితరులు ఎన్నో నిర్చంధాలకోర్చి ఇళ్లు కనిపెట్టుకుని కమ్యూనిస్టు పార్టీకి అండగా ఉన్నారు. చూ పెడ కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు . 191

నాన్న కూతురు, తండ్రిని కూడా జైలులో పెట్టించారు. మా కుటుంబంలోని మా నాన్న, మా మేనమామ, మేనమామ కొదుకు, మా బాబాయి, మా పెద నాన్న డిటెన్యూలుగా కడలూరి జైలులో పెట్టారు. ఒక బాబాయికి వెలువోలు లంక భూముల పోరాట సందర్భంగా జరిగిన హత్య కేసులో 22 సంవత్సరాల శిక్ష పడింది. మిగతా వారు రాజమండ్రి జైలులో ఉన్నారు. గ్రామంలోని మా శత్రువులు కామ్రేడ్‌ గుత్తికొండ కృష్ణయ్యను నిర్భంధించారు. నాయకుల ఆచూకీ తెలపాలంటూ చేతివేళ్ల గోళ్ల కింద గుండుసూదులు పొడిచినా, కాళ్ళూ. చేతులపై రోకళ్లు పెట్టి తొక్కినా రహస్యాలు బయట పెట్టలేదు. ఆయన నందిగామ. కోనాయపాలెం వచ్చి స్థిరపడ్డారు. ఎప్పుడన్నా పార్టీ ప్రచారం కోసం తమ గ్రామానికి వెళ్ళినప్పుడు వృద్ధాప్యంలో కూడా ఉప్పొంగిపోయే వారు. ఇప్పటికీ మాగ్రామం చినకళ్లేపల్లికి చెందిన అనేకమంది ఎక్కడ ఉన్నా పార్టీ అభిమానులుగానే ఉన్నారు. ఇలాంటి చరిత్ర డివి తాలుకాలోని అనేక గ్రామాల్లో ఉంది. అమర వీరుల భార్యలు కూడా అనేకమంది తర్వాత కాలంలో ప్రజాతంత్ర ఉద్యమాల్లో చరుగ్గా పనిచేశారు. ఆనాడు జరిగిన స్వాతంత్రోద్యమ పోరాట చరిత్ర ఒక ఎత్తు అయితే తర్వాత కాలంలో జరిగిన జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటం మరోఎత్తు. ఆ పోరాటం నేటి తరానికి ఎంతో స్ఫూర్తిదాయకం అనటంలో అతిశయోక్తి లేదు.

పోరాట యోధులు అవిశ్రాంత పోరాట యోధుడు చండ్ర రాజేశ్వరరావు లు. (|

తెలుగునాట పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య, చండ్ర రాజేశ్వరరావు లేకుండా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమాన్ని ఊహించలేము. ఈ ద్వయంలో ఒకరైన చండ్ర రాజేశ్వరరావు పీడిత, తాడిత ప్రజల విముక్తి కోసం, తన జీవితాంతం అవిశ్రాంతంగా పోరాడిన భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ అగ్ర నేత. ఆయన 1914 జూన్‌ 6న కృష్ణాజిల్లా చల్లపల్లి పక్కన మంగళాపురం గ్రామంలో ఒక సంపన్న భూస్వామ్య కుటుంబంలో జన్మించారు. ప్రాథమిక విద్య స్వగ్రామంలో, సెకండరీ విద్య మచిలీపట్నంలో తరువాత కళాశాల విద్య కోసం కాశీ (బెనారస్‌) హిందూ విశ్వవిద్యాలయానికి వెళ్లారు. అక్కడే ఆయన మార్చిస్తు భావాలవైపు ఆకర్షించబడ్డారు. 1931లో అక్కడ 'యంగ్‌ కమ్యూనిస్టు లీగొలో చేరారు. సాటి విద్యార్థులను కమ్యూనిజంవైపు మరల్చడానికి ఎనలేని కృషిచేశారు. తుమ్మల వెంకట్రామయ్య, కాట్రగడ్డ నారాయణరావు, కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు న

కాట్రగడ్డ శ్రీనివాసరావు, పులుపుల శివయ్య, నండూరి ప్రసాదరావు, యాళ్లబండి పోలిశెళ్టి పోలేపెద్ది నరసింహమూర్తి, సోమూరి వెంకట్రామయ్య, చండ్ర రామలింగయ్య, సిఎల్‌ రాయవ మొదలైనవారు మొత్తం 58 మంది కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంవైపు వచ్చారు.

కాశీ విశ్వవిద్యాలయంలోని ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌ విద్యార్థులు, కమ్యూనిస్టు భావాలున్న విద్యార్థులతో ఘర్షణ పడుతుండేవారు. ప్రత్యర్థులను ఎదుర్కోవడంలో రాజేశ్వరరావ ప్రధానపాత్ర వహించేవారు. దానితో విశ్వవిద్యాలయ అధికారులు 1936లో రాజేశ్వరరావువి బదిలీపత్రము (టిసి) ఇచ్చి విశ్వవిద్యాలయం నుంచి పంపించివేశారు. అప్పటికి ఆయన సైన్స్‌ డిగ్రీ కోర్సులో ఉన్నారు. ఆ విశ్వవిద్యాలయంలో ఉండగానే 1936లో లక్నోలో జరిగిన కాంగ్రెస్‌కు హాజరయ్యారు.

విశ్వవిద్యాలయం నుంచి టిసి తీసుకున్న రాజేశ్వరరావు ఆ సంవత్సరమే విశాఖపట్నం వచ్చి వైద్య కళాశాలలో చేరారు. విశాఖపట్నంలో చురుకుగా విద్యార్థి ఉద్యమ నిర్మాణానికీ... అదే సమయంలో కమ్యూనిస్టుపార్టీ కార్మిక సంఘాల నిర్మాణానికీ కృషిచేశారు మార్చిస్టు అధ్యయన కేంద్రం ఏర్పరచి పోర్టు కార్మికులకూ, విశ్వవిద్యాలయ విద్యార్తులకూ మార్చిస్టు సిద్ధాంతాలు నేర్పారు.

1936లో నాటి మద్రాసు గవర్నర్‌ సర్‌ ఆర్టర్‌ హోప్‌, విశాఖపట్నంలో వైద్య కళాశాల స్నాతకోత్సవానికి వచ్చినప్పుడు “ఆర్ధర్‌ హోప్‌-నో-హోప్‌, ఆర్ధర్‌ హోప్‌గో బ్యాక్‌” అన్న నినాదాలతో జరిగిన విద్యార్థుల నిరసన ప్రదర్శనకు రాజేశ్వరరావు నాయకత్వం వహించారు. ఈ సందర్భంలో జస్టిస్‌ పార్టీ గూండాలు వీరిపై దాడి చేయగా వారిక రాజేశ్వరరావు గట్టిగా బుద్ధి చెప్పి పారదోలారు.

వైద్యశాస్త్రం అభ్యసించడం కంటే కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ నిర్మాణమే ప్రధాన కర్తవ్యంగా భావించిన రాజేశ్వరరావు.. కృష్ణాజిల్లా వచ్చి పార్టీశాఖలు, వలంటీరు దళాల నిర్మాణం కోసం నడుం బిగించారు. జిల్లా కమ్యూనిస్టు కమిటీ తొలి కార్యదర్శిగా పనిచేశారు. ఉమ్మడీ కుటుంబం నుంచి వేరుపడి తన వంతు వచ్చిన ఆస్తి నంతటినీ పార్టీ నిర్మాణానికీ, కమ్యూనిస్టు పత్రికలు ప్రజాశక్తి మొదలైన వాటికి ఇచ్చివేసిన త్యాగధనుడాయన.

1937లో కొత్తపట్నం రాజకీయ పాఠశాల, 1938లో మంతెనవారిపాలెం రాజకీయ పాఠశాలల నిర్వహణలో మిలిటరీ డ్రిల్లు, వాలంటీర్ల సేవా నిర్వహణ, క్రమశిక్షణ నేర్చడంలో ముఖ్యపాత్ర వహించారు.

1938 జూన్‌లో రాష్ట్ర కమ్యూనిస్ట్రపార్టీ రెండవ మహాసభ విజయవాడలో కాట్రగక్స

ల షా చ వారి మేడలో నవశక్తి కార్యాలయంలో జరిగింది. పాఠ ప్రధాన కార్యదర్శి పి.సి.జోషీ చై ల

హాజరయ్యారు. నూతన కమిటీకి పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య ప్రధాన కార్యదర్శిగా, మద్దుకూరి కే91 యు. రామ్యాళ్ట

చంద్రశేఖరరావు, అల్లూరి సత్యనారాయణరాజు, పోలేపెద్ది నరసింహమూర్తి, పులుపుల శివయ్య, చండ్ర రాజేశ్వరరావులు కమిటీ సభ్యులుగా ఎన్నుకోబడ్డారు.

1939లో జిల్లా కాంగ్రెస్‌ సోషలిస్టు పార్టీ మవోసభ గుడివాడ తాలూకా జమీగొల్వేపల్లిలో జరిగింది. రాజేశ్వరరావు ప్రధాన కార్యదర్శిగా ఎన్నుకోబడ్దార్తు. ఆనాడు కమ్యూనిస్టుపార్టీ నిషేధంలో ఉండడంవల్ల కాంగ్రెస్‌ సోషలిస్టు పార్టీ బహిరంగ వేదికగా ఉందేది. కమ్యూనిస్టుపార్టీ అప్పడు అవలంబించిన సామ్రాజ్యవాద వ్యతిరేక జాతీయ ఐక్య సంఘటన విధానంలో కమ్యూనిస్టులు, జాతీయ కాంగ్రెస్‌లోనూ, కాంగ్రెస్‌ సోషలిస్టు పార్టీలోనూ సభ్యులుగా ఉండేవారు.

1939లో రెండో ప్రపంచ యుద్ధం రావడంతో బ్రిటీషు ప్రభుత్వం కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం మీద దారుణ నిర్బ్వంధకాండకు పూనుకుంది. అలాంటి పరిస్థితుల్లో రాజేశ్వరరావు రహస్య జీవితం గుడుపుతూనే ఆంధ్ర, తెలంగాణా ప్రాంతాల్లో బలమైన కమ్యూనిస్టు ఉద్యమాన్నీ ప్రజాసంఘాలనూ నిర్మించడంలో కీలకపాత్ర వహించారు. 1942లో పార్టీపై నిషేధం తొలగించిన అనంతరమే ఆయన అజ్ఞాతవాసం నుంచి బయటకు వచ్చారు.

1943 జూన్‌ 8-16 తేదీలలో రాష్ట్ర కమ్యూనిస్టుపార్టీ ద్వితీయ మహాసభ విజయవాడలో జరిగింది. రాజేశ్వరరావు రాష్ట్ర కమిటీ ప్రధాన కార్యదర్శిగా ఎన్నుకోబడ్దారు. 1940లో రాజేశ్వరరావు పార్టీ నిర్మాణంపై ఓ చక్కని (గ్రంథం రాశారు. ఆ గ్రంథం ఎంతో ప్రామాణిక [గ్రంథంగా పార్టీ నిర్మాణానికి పాఠ్య పుస్తకంగా ప్రసిద్ధిపాందింది.

రాజేశ్వరరావు 1948 నుండి 1950 వరకూ రాష్ట్ర పార్టీ కార్యదర్శిగా ఉన్నారు. 1948లో కేంద్ర కమిటీ సభ్యులుగా, తరువాత పొలిట్‌బ్యూరో సభ్యులుగా బాధ్యతలు నిర్వహించారు. 1950-51లో కేంద్ర పార్టీ బాధ్యతలు వహించారు. నైజాం సంస్థానానికి వ్యతిరేకంగా తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ పోరాటానికి నేతృత్వం వహించిన అగ్రగణ్యులలో ఆయనా ఒకరు. అంతకుముందే చల్లపల్లి, మునగాల మొదలైన జమిందారీ వ్యతిరేక పోరాటాలలో ప్రముఖపాత్ర వహించారు. కమ్యూనిస్టు పార్టీ నేతృత్వంలో 1942 నాటికి చల్లవల్లి రైతాంగ ఉద్యమం జమీందారీ వ్యతిరేక నమ్చైక్య (వజా ఉద్యమంగా రూపొందించడానికి మంగళాపురం కూలీల పోరాటమే నిదర్శనం. సక్రమంగా శిస్తు చెల్లిస్తూ భూములను సాగు చేసుకుంటున్న ముదిరాజు కూలీలను భూముల నుంచి చెళ్లగొట్టడానికి జమీందారు చేసిన ప్రయత్నాన్ని రాజేశ్వరరావు, చల్లపల్లి నారాయణరావు, గుంటూరు బాపనయ్యల నేతృత్వంలో రైతులు వ్యవసాయ కూలీలు వీరోచితంగా ఎదిరించారు. 1942 జూలైలో అరెస్టులు జరిగాయి. 144వ సెక్షన్‌ విధించారు. వీటిని ఎదిరించి ఉద్యమానికి నేతృత్వం వహించిన రాజేశ్వరరావు, నారాయణరావు. బాపనయ్యలను గుర్రాలతో తొక్కించారు. వందలాదిగా వచ్చిన జమీందారు గూండాలు ఎదుర్కోవడంలో రాజేశ్వరరావు వీరోచిత పాత్ర నిర్వహించారు. ఆ పోరాట సందర్భంగా రాజేశ్వరరావు, నారాయణరావు, బాపనయ్యలకు కృష్ణిల్లాకమ్యూనస్థదద్భదుగాథద 195

ఆరు మాసాల జైలు శిక్ష పడింది ఇది జమీందారుకు తాత్కాలికంగా సంతోషం కలిగించినా. తరువాత జరిగిన మహోన్నత జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటానికి నాంది పలికింది.

1940లో నైజాం సంస్థానం సరిహద్దులలోని కృష్ణాజిల్లా గ్రామం తునికపాడులో రాజకీయ పాఠశాల నిర్వహణలో ప్రధానపాత్ర నిర్వహించారు. పాఠశాలకు వచ్చిన వారిలో అనేక మందిని కమ్యూనిస్టుపార్టీలోకి తీసుకువచ్చారు. సుబ్బారెడ్డి అనే మారుపేరులో తెలంగాణా కమ్యూనిస్టుపార్టీ నిర్మాణంలో ప్రముఖపాత్ర వహించారు. 19410 ఎప్రిలలే మల్మాపురంలో జరిగిన సప్త్రమ ఆంధ్ర మహాసభలకు హాజరయ్యారు. 1941లో తెంలగాడా ప్రాంతీయ కమ్యూనిస్టు కమిటీ ఏర్పరిచారు. హైదరాబాద్‌ రెడ్డి హాస్టల్‌లో రహస్యంగా రాజకీయ తరగతులు నిర్వహించి అనేకమందిని కమ్యూనిస్టుపార్టీలోకి తీసుకువచ్చారు.

తరువాత ప్రపంచ ఖ్యాతి వహించిన తెలంగాణా సాయుధ పోరాటంలో రాజేశ్వరరూవ ప్రముఖపాత్ర వహించారు. తెలంగాణా సాయుధ పోరాట విరమణ సమస్యపై రహస్యంగా సోవియట్‌ వెళ్ళి స్టాలిన్‌తో చర్చలు జరిపిన వారిలో రాజేశ్వరరావు కూడా ఒకరు. మిగిలినదాప డాంగే, అజయ్‌కుమార్‌ ఘోష్‌ బసవపున్నయ్యలు.

సిద్ధాంత విభేదాలతో పార్టీలో చీలిక ఏర్పడిన అనంతరం బొంబాయిలో సిపిఐ 7వ మహాసభ జరిగినప్పుడు రాజేశ్వరరావు ప్రధాన కార్యదర్శిగా ఎన్నుకోబడ్డారు. 1910ల కలకత్తాలో 14వ సిపిఐ మహాసభ వరకూ ఆ బాధ్యతలు నిర్వహించారు. 25 సంవత్సరాలవాటు పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శిగా అనేక జాతీయ స్థాయిలో ఉద్యమాలు నిర్వహించారు. 19664. 1973 ఢిల్లీ మహా ప్రదర్శనలు 1973-74 భూ ఆక్రమణోద్యమాలు ఇందులో చెప్పుకోదగినవి. వీరు అఖిల భారత ఖేత్‌ మజ్యుర్‌ సంఘం వ్యవస్థాపకులు కూదా. ఉమ్మడి చుద్రాసు రాష్ట

య నా

శాసనమండలి సభ్యులుగా కొద్దికాలం పనిచేశారు. 1978లో జరిగిన భటిందా కాంగైస్‌లో.. అప్పటివరకూ పార్టీ అనుసరించిన వైఖరిని సరిదిద్దుకోవడానికి ఆయనే చొరవ తీసుకున్నారు. అనంతరం సిపిఐ-సిపిఐ(ఎం) ల మధ్య సహకారం పెరిగింది. అది నేటికీ కొనసాగుతున్నది. సమైకాంధ్ర రాష్ట్ర విచ్చిన్నానికి రెండు వేర్పాటు ఉద్యమాలు వచ్చినప్పుడు వాటికి వ్యతిరేకంగా గొప్ప ఉద్యమాలు నిర్వహించారు. అనేక సోషలిస్టు దేశాల్లో పర్యటించారు. సోషలిస్టు దేశాలకు వెళ్లిన అనేక ఉన్నతస్థాయి ప్రతినిధి వర్గాలకు నాయకత్వం వహించారు. అనేక దేశాల కమ్యూనిస్ప పార్టీల మహాసభల్లో ప్రసంగించారు. ప్రపంచ కమ్యూనిస్తు నాయకులు లెనిన్‌. డిమిట్రోవ్‌ తదిశర పురస్కారాలను పొందారు. క్ట

రాజేశ్వరరావు నిరాడంబర జీవితం, కార్యకర్తల పట్ల ఆయన (ప్రేమాభిమానాలు అవరినైనా ముగ్గులను చేస్తాయి. భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ చరిత్రలో ఆయన చిరస్మరణీయుడు. 1994 ఏప్రిల్‌ 9వ తేదీన ఆ విప్లవయోధ కన్నుమూశారు. ఆయన సతీమణి సావిత్రీదేవి కూడా పార్గీకీ, మహిళా ఉద్యమానికీ జీవితాన్ని అంకింతం చేసి, సర్వకాల సర్వావస్టల్ల్‌ భర్తకు చేదోడువాదోడుగా నిలిచిన ధన్యజీవి.

(భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆవిర్భావం = ఉద్యమ నిర్మాతలు” పుస్తకం నుండీ)

ఆ అలి బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి ప్రసాదరావు నండూరి ప్రసాద

త్రీ వ

ల + ఒ లో

హా. ంం

వ. న న డాల్‌ క రాష్ట్రంలో ఏర్పడిన తొలి కమ్యూ నిస్సు బృందంలో ఆయన సభ్యుడు. అంట ఆయన తొలితరం కమ్యూనిస్టు. ఏడు దశాబ్దా లకుపైగా రాష్ట్ర దేశ కమ్యూనిస్టు ఉద్యమానికి రైతాంగ, కార్మిక ఉద్యమాలకూ ఎనలేని సేవ లందించిన ధన్యజీవి. విష్తవ జీవితంలో తని అధ్యయనం, ఆచరణలతో ఆదర్శం చూపారు. పార్టీలో జరిగిన అంతరంగిక సైడ్దాంత్‌క పోరా టంలో చురుకుగా పాల్గొన్నారు. తొలినాళ్లలో కమ్యూనిస్టుపార్టీపై నిషేధం ఉన్యప్పృడూ. తెలం గాణా రైతాంగ పోరాటంలోనూ, ఆ తర్వాత అత్యవసర పరిస్థితి సమయంలోనూ తనదైన శైలిలో రహస్య జీవితం గడుపుతూ పార్టీ బాధ్య తలను ఎంతో చాకచకృంగా నిర్వహించారు. ఎంతటి నిషేధాలు, నిర్బంధాలు, ఆంక్షలనైనా ఆయన ఎంతో సాహసంగా కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 197

ఎదుర్కొని ముందు కు సాగిపోయేవారు. చివరివరకూ నిరాడంబర జీవితాన్ని గడిపారు. వయస్సు పైబడ్డాక ఐచ్చి కంగా తనే బాధ్యతల నుంచి విరమించు కున్నారు. తన బాధ్యతలను యువతరం నేతలకు కట్టబెట్టారు. పదిహేడేళ్ల ప్రాయంలో జాతీయో ద్యమంతో ప్రారంధపైన ఆయన రాజకీయ జీవితం కన్నుమూసే వరకూ నిరంతరాయంగా కొనసాగింది. ఆయనే కామ్రేడ్‌ నండూరి ప్రసాదరావు.

నండూరి కృష్ణాజిల్లా గన్నవరం తాలూకా ఆరుగొలనులో 1912 సెప్టెంబర్‌ 21న జన్మించారు. వారిది సనాతన బ్రాహ్మణ భూస్వామ్య కుటంబం. వారి కుటుంబానికి 6 ఎకరాల మాగాణి, 90 ఎకరాల మెట్ట పొలం ఉంది. నండూరి ప్రాథమిక విద్య ఆరుగొలన లో, ఎస్‌ఎస్‌ఎల్‌సి గుడివాడలో, ఇంటర్‌ బంద రులో సాగింది. డిగ్రీ బెనారస్‌లో చదివారు. కాంగ్రెస్‌లో పేరుమోసిన నాయకుడు అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు నండూరి పినతండ్రి బావమరిది. అయ్యదేవర 1923వ సంవత్సరంలో మహాత్మా గాంధీని ఆరుగొలను తీసుకువచ్చారు. అప్పటికి నండూరికి పదకొండేళ్లుంటాయి. ఆనాటి నుంచి నండూరిపై జాతీయోద్యమం ప్రభావం ఉంది. బందరులో ఇంటర్‌ చదివే రోజుల్లో కాస్త చురు గ్గానే జాతీయ కార్యకలాపాల్లో పాల్గొనేవారు. 1928లో బందరులో జరిగిన సైమన్‌ కమిషన్‌ వ్యతిరేక ప్రదర్శనలో పాల్గొన్నారు. అప్పట్లో బలుసు సాంబమూర్తిని అరెస్టు చేసి బందరు కోర్టుకు తీసుకువచ్చారు. సంచలనం కోసం రోడ్డుపై కార్లు, వాహనాలు వెళ్లకుందా బయట కొన్ని చెట్లు నరికి రోడ్డుకు అడ్డంగా వేసి పారిపోయినవారిలో నండూరి కూడా ఉన్నారు. ఇంటర్‌లో నండూరి 'టూ హిస్టరీస్‌' (ఇండియా చరిత్ర - బ్రిటన్‌ చరిత్ర) సబ్జెక్టులు తీసుకున్నారు. పరీక్షల్లో బ్రిటన్‌ చరిత్ర గురించి రాసేందుకు నండుూరికి జాతీయావేశం అద్జొచ్చి రాయడం మానేశారు. దీంతో పరీక్ష తప్పారు. బందరు నుంచి స్వగ్రామానికి తిరిగొచ్చారు.

చివరికి శాస నోల్లంఘనం ఆగిపోయిన తరువాత ఇంటర్‌ సప్లిమెంటరీ పరీక్షలు రాసి ఉత్తీర్ణుడై బివి చదవ డానికి బెనారస్‌ వెళ్లారు. 1931లో భగత్‌సింగ్‌, తదితర విప్లవకారుల ఉరితీత గురించీ, ఆ తర్వాత జరిగిన కరాచీ కాంగ్రెస్‌ సభల గురించీ పత్రికల ద్వారా తెలుసుకుంటూ ఉండేవారు. భగత్‌సింగ్‌ను ఉరితీయడంపై తీవ్ర వ్యాకులత చెందారు. టెర్రరిస్టులతో సంబంధాలు పెట్టుకునే యోచనతో ఉత్తర హిందూస్తాన్‌ వెళ్లారు. వార జానికీ వెళ్లి అక్కడ బెనారస్‌ హిందూ విశ్వవిద్యా లయంలో బిఏ కోర్సులో చేరారు. విష్లవకారు లతో సంబంధాలు పెట్టుకునే ఉద్దేశంతో హాస్టల్లో ఉండకుండా వేరుగా ఓ పెద్ద ఇల్లు తీసుకున్నారు. అక్కడ చండ్ర రాజేశ్వరరావు, ఆయన అన్న రామలింగయ్య, వి.వి.గిరి (తర్వా త కాలంలో భారత రాష్ట్రపతి) తమ్ముడు రామ్మోహనరావు, పేర్రాజు, వెంకటరత్నం తదితరులు

కలిసి వంట మనిషిని పెట్టుకొని కామన్‌ మెస్‌ నడపడం ప్రారంభించారు. అలా వారందరితో కలిసి నండూరి బెనారస్‌లో ఏదాది ఉన్నారు. వారు బెనారస్‌ యూనివర్సిటీ లో చదివేటప్పుడు వి.డి-చితాలే అనే మరాఠీ కమ్యూనిస్టు నాయకుడు ఈ మిత్రద్వయం వడ్డకు తరచూ వస్తూ కమ్యూనిజం గురించి విడమర్చి చెబుతూ వారిని ఉత్తేజపరిచేవారు. ఆయన బోధనలు, 'శ్రద్దాసక్తులు కారణంగా నండూరి, చండ్ర రాజేశ్వరరావు, పొన్నం వీరరాఘవయ్య, పోలేపెద్ది నరసింహమూర్తి, కాట్రగడ్డ వెంకట నారాయణ తదితరులు కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆగ్జలరీ సభ్యులుగా చేరారు. అప్పట్లో నండూరి కొంతకాలం 'వాణి' అనే రాతపతశ్రిక నడిపారు. ఆ పత్రికను తన విద్యార్థి మిత్రులకు సర్యులేట్‌ చేసేవారు. రాజకీయ తరగతులకు కూడా వెళ్లేవారు. అయితే నండూరికి ఆ యూనివర్సిటీలో బోధించే చదువుపై విరక్తి కలిగింది. చదువు మధ్యలోనే మానేసి స్వగ్రామం తిరిగొచ్చారు.

కొన్ని నెలల తరువాత గుంటూరు బ్రాడీపేటలో ఓ ఇల్లు అద్దెకు తీసుకుని (ఫెండ్స్‌ హోం' పేరుతో హోటల్‌ పెట్టారు. దానికి ప్రొప్రయిటర్‌గా నండూరి, మేనేజర్‌గా కంధంపాటి జూనియర్‌ ఉండేవారు. సుమారు 30 మంది విద్యార్థులు ఆ హోటల్‌లో భోజనాలు చేసేవారు. వంటకు ఒక మనిషిని పెట్టుకొన్నారు. సర్వీసింగ్‌ వగైరా పనులన్నీ నండూరి చేసేవారు. ఈ హోటల్‌ గుంటూరులో కమ్యూనిస్టులందరికీ కేంద్రంగా ఉండేది. అప్పట్లో ఎస్‌విఘాటే ఈ హోటల్‌కు రహస్యంగా వచ్చి వారిని కలిసి వెళ్తుందేదారు. రోజూ సాయంత్రం జ్యూట్‌ ఫ్యాక్టరీకి వెళ్లి అక్కడ అధ్యయన తరగతులు నడిపేవాళ్లు. ఆ కాలం లో గుంటూరులో ఎఐసిస్‌ అధ్యక్షుడు బాబూ రాజేంద్రప్రసాద్‌ (స్వాతంత్రానంతరం తొలి రాష్ట్రపతి) సభలో నల్పజెందాలు ప్రదర్శించాలని విద్యార్దులు పూనుకున్నారు. నండూరి రాత్రికి రాత్రే కూర్చొని వావవైస్‌ బూర్జువా సంస్థ అనే చిన్న బుక్‌లెట్‌ను రాశారు. ఈ సంగతి పోలీసు లకు తెలిసి నంమూవి.. మిగిలినవారినీ ముందు గానే అరెస్టు చేసి లాకప్‌లో వేశారు. రాజేంద్ర ప్రనాడ్‌ నంటూడు నుంచి వెళ్లిపోయాక వారిని వదిలేశారు. గింది. ఆకస్మికంగా పోలీసులు దాడిచేస్తే తీర్మా నాల కాపీలు. పత్రాల వంటివి దొరక్కుండా కాల్చివేసేందుకు నండూరి రెండు స్పిరిట్‌ సీసాలు తెచ్చి ఉంచాకు. జంటే ఆ సమావేశం అంత పకడ్బందీగా జరిగింది. డానికి మొత్తం (ప్రతి నిధులు పదిమందిలోపే. వాకిలో సుందరయ్య, పోలేపెద్ది నరసింహమూర్తి, పలుప్తల శిచయ్య. జొన్నల గన్ష కామలింగచ్చు. అల్లూరి సత్యనారా యణరాజు, నండూరి ప్రసాద రావ తడితకులు న్నారు. ౪ సమాచశంలో నలుగురితో రాష్ట్ర కమిజీ ఎన్నికయింది. సుండరయ్య కాష్ట్ర కాక్య వక్ష ఉన్పిరయ్యాకు

పోలేపెద్ది, అల్లూరు, మరొకరు రాష్ట్ర కమిటీ సభ్యులుగా ఎన్నికయ్యారు. ఆ తరువాళ గుంటూరులో “ఫెండ్స్‌ హోం” హోటల్‌ నష్టాలబాట పట్టడంతో ఎత్తేశారు. 1936 ఏప్రిల్‌లో ఇది జరిగింది. దీంతో నండూరి స్వగ్రామం తిరిగి వచ్చేశారు. కొంత కాలం తరువాత ఓ రోజు సుందరయ్య ఆరుగొల ను వచ్చి నండూరిని కలిశారు. తూర్పు గోదావరి జిల్లాల పార్టీని ఆర్గనైజ్‌ చేయడానికి అక్కడకు వెళ్లి బాధ్యతలు నిర్వహించాలని నండూరిని కోరాడు. నండూరి రాజమండ్రిలో ఓ సత్రంలో ఉంటూ హోటల్‌లో భోజనం చేస్తూ పార్టీ నిర్మా జం జరుపుతుండేవారు. హోల్‌టైమర్‌ వేతనం కింద సుందరయ్య నెలనెలా 14 రూపాయట నండూరికి పంపించేవారు. ఇదంతా పార్టీ రహస్య నిర్మాణమే.

1934 నుంచి నండూరి కాంగ్రెస్‌ సోషలిస్టు పార్టీలో ఉన్నారు. 1936 చివర నుంచి 1937 (పారంభం వరకూ కొమ్మారెడ్డి సత్యనారాయణమూర్తి నాయకత్వంలో రైతు రక్షణయాత్ర జరిగింది. ఇచ్భాపురం నుంచి మద్రాసు వరకూ 1300 మైళ్లు దూరం కొన సాగిన ఈ యాత్రకు తూర్పు గోదావరి జిల్లాలొ రూట్‌ "నిర్ణయంచడమేగాక యాత్ర జిల్ల దాటే వరకూ నండూరి ఎంతగానో కృషి చేశారు. రైతు-రక్షణ యాత్ర సందర్భంగా రైతుల నుంచి వచ్చిన వేలాది విజ్ఞాపనలన్నీ క్రోడీకరించి సమగ్ర రిపోర్టు తయారు చేసి మర్రాస ప్రధాన మంత్రి రాజాజీకి వినతిపత్రంగా అందజేశారు. 1937 మధ్య భాగంలో నండూరి విజయవాడ లోని రాష్ట్ర రైతు సంఘ కార్యాలయానికి వచ్చే శారు. అప్పట్లో రాష్ట్ర రైతు సంఘానికి కొమ్మారెడ్డి సత్యనారాయణమూర్తి అధ్యక్షులుగానూ, చలసాని వాసుదేవరావు ప్రధాన కార్యదర్శి గానూ ఉందేవారు. నండూరి సహాయ కార్యదర్శి గా ఉండేవారు. మునగాల వరగణాలో జమీం దారీ విధానం, అత్యాచారాలు, రైతుల ఈతి బాధల గురించి విచారించడానికి రాష్ట్ర కాంగ్రెస్‌ కమిటీ ఒక కాంగైస్‌ విచారణా సంఘాన్ని నియమించింది. అందులో నండూరీ కూడా ఉన్నాడు. విచారణా నివేదిక తయారీ నండూరి పైనే పెట్టారు ఆయన అందజేసిన నివేదికను రాష్ట్ర కాంగ్రెస్‌ కమిటీ సమావేశంలో పెట్టి ఆమోదించారు. తరువాత 1938లో మునగాల పరగణాలో జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాట నిర్మా జానకీ రైతు సంఘం ఏర్పాటుకూ నండూరిని కమ్యూనిస్టు పార్టీ అక్కడికి పంపింది. తనకు తోడుగా వచ్చిన జోశ్యభట్ల సత్యనారాయణ, మోటారి పరంధామయ్యలను కలుపుకొని అక్కడి రైతాంగాన్ని కూడగట్టి రైతు సంఘాన్ని ఆర్గనైజ్‌ చేశారు. మునగాల పరగణాలోని 4] (గ్రామా ల్లోనూ లైతు సంఘ గ్రామ కమిటీలను ఏర్పాటు చేశారు. ప్రతి (గ్రామంలోనూ కూలి పోరాటాలు నిర్వహించారు. పరగణా జమీందారు కోట ముట్టడించి మరీ రైతులు తమ సమస్యలను పరిష్కరించుకున్నారు.

1944లో రాయలసీమ, ఉత్తరాంధ్రలో పెద్ద కరువులు వచ్చాయి. రైతు సంఘం తరఫున ఆయన ముమ్మరంగా సహాయ కార్యక్రమాలు చేపట్టారు. అదే ఏడాది బెజవాడ లో చారిత్రాత్మక రైతు మహాసభల సమయంలో నండూరి రైతు సంఘ ప్రధాన కార్యదర్శిగా బాధ్యతల్లో ఉన్నారు. ఆయన బెజవాడలోనే ఉంటూ దెప్యుటేషన్లు, నెగోషియేషన్లు, ఇతర ఆఫీసు పనుల్లో నిమగ్నమై ఉండేవారు. 1946 లో ప్రకాశం ప్రభుత్వం ఆంధ్ర కమ్యూనిస్టులపై తీవ్ర నిర్జ్ణంధం అమలు జరిపింది. నండూరినీ ఇతర నాయకులనేకమందిని జైల్లో పెట్టారు. ఆ సందర్భంగా ఆయన 10 నెలలపాటు జైలు లో ఉన్నారు. స్వాతంత్ర్య దినానికి ఒక రోజు ముందు ఆయన విడుదలయ్యారు. రైతు సంఘం తరపున జాతీయ జెండాలు ఎగురవేసి సంతో షం వ్యక్తం చేశారు. ఆర్థిక స్వాతంత్ర్యం రాలే దనే భావన ఆయనలో ఉండేది. 1947 డిసెం బర్‌లో మరలా నండూరిని అరెస్టు చేసి కైక లూరు జైలులో పెట్టారు. 1948 ఏప్రిల్‌లో ఆయన మరో ఆరుగురుతో కలిసి ఆ జైలు నుంచి పరారయ్యారు. అదే ఏడాది సెప్టెంబర్‌లో హైద రాబాద్‌పై పోలీసు యాక్షన్‌ జరిగింది. తెలంగా ణా సాయుధ పోరాట కాలంలో ఆయన ప్రధా నంగా అడవుల్లో రహస్య స్థావరాల్లో ఉంటూ దళాల సభ్యులకు తరగతులు నిర్వహించేవారు.

1952లో అజ్ఞాతవానం నుంచి బయటకు వచ్చారు. నుందరయ్య, బసవపున్నయ్యలాంటి నాయకులతో కలిసి రాష్ట్ర కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ నిర్మాణంలో పాలు పంచుకున్నారు. 1953లో ఉమ్మడి కమ్యూనిస్టుపార్టీ జాతీయ కౌన్సిల్‌ సభ్యు నిగా, పార్టీ చీలిన తర్వాత మార్చిస్టు పార్టీ కేంద్ర కమిటీ సభ్యునిగా సుదీర్హకాలం ఆయన పార్టీ నాయకత్వ బాధ్యతల్లో ఉన్నారు. అఖిల భారత కిసాన్‌సభ ప్రధాన కార్యదర్శిగా కూడా పనిఐశారు. పార్టీలో సైద్ధాంతిక విభేదాలు తలెత్తినప్పుడు ఆయన నికరమైన చూర్విస్తు సిద్దాంత పరిరక్షణకోసం గణనీయమైన కృషి చేశారు. తన యావదాస్తినీ పార్టీకి అప్పగించి జీవితాంతం పీడిత ప్రజా ఉద్యమానికి అంకి తమై పనిచేశారు. ఒడిదుడుకులు, కష్టనష్టాలు ఎన్ని ఎదురైనా మొక్కవోని దీక్షతో మును ముందుకే సాగిపోయారు. అంతర్జాతీయ కమ్యూ సప్ట ఉద్యమంలో ఆటుపోట్లు, ముఖ్యంగా సోవి యట్‌ యూనియన్‌ కుప్పకూలిన తర్నాత సైతం కమ్యూనిజం పట్ల అచంచల విశ్వాసంతో విప్ల వోద్యమాన్ని ముందుకు తీసుకుపోవడంలో ఆయన కృషి ఎనలేనిది. కార్మికోద్యమ నాయకత్వ బాధ్యతలను నండూరి మూడు దశాబ్దాల కాలం నిర్వహించా రు. ఆంధ్ర రాష్ట్ర కార్మికోద్యమ నిర్మాణంలో, ముఖ్యంగా సిఐటియు నిర్మాణంలో కృష్ణాజల్లాకమ్యూనస్థఉద్యమగాథలు 201

నండూరి పాత్ర అద్వితీయమైనది. ప్రపంచ ట్రేడయూని యన్ల సమాఖ్య ఉపాధ్యక్షునిగా కొంతకాలం పనిచేశారు. కమ్యూనిస్టు, కార్మికోద్యమాలకే కాకుండా ప్రపంచ శాంత ఉద్యమాలకు సైతం నాయకత్వ పాత్ర నిర్వహించారు. నండూరి. బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి. ప్రాచీన, ఆధునిక సాహిత్యాలను బెపోసన పట్టారు. రామాయణ, భారత, భాగవతాది పురాణాలు మొదలు కారల్‌ మార్క్‌ క్యాపిటల వరకూ ఆయనకు కరతలామలకాలు. ఆయన ఎంతో వైవిధ్యం కలిగిన రచయిత. సాహిత్యం. కళలు, తత్వశాస్త్రం, చరిత్ర, రాజకీయ, ఆర్థిక విషయాలు, సిద్ధాంతాలు ఇలా అనేక విషయా లపై ఆయన వందల సంఖ్యలో వ్యాసాలు రాశారు. చివరికి భారత క్రికెట్‌ జట్టు ఆటతీరుపై కూడా ఆయన వ్యాసాలు రాశారు. పదుల సంఖ్యలో పుస్తకాలు (ప్రచురించారు. ప్రజా ప్రతినిధిగా సైతం సమర్ధవంతంగా బాధ్యతలు నిర్వహించారు. శాసనమండలి సభ్యున్‌గొ. రాజ్య సభ సభ్యునిగా ఎన్నికయ్యారు. రైతు ఉద్యమంలో విశేష అనుభవం కల్టిన నండూరి ద్వితీయ, తృతీయ పంచవర్ష ప్రణాళికల్లో భూ సంస్కరణల ఉపసంఘంలో సభ్యునిగొ పనిచేసి విశేషమైన (ప్రతిభ కనపరిచారు. కార్యకర్తలపట్ల ఎనలేని ఆప్యాయతానురాగాలను ప్రదర్శించేవారు. కార్య కర్తల కుటుంబాలలో ఒక సభ్యునిగా ఆయన కలగలిసిపోయేవారు. ఆ కుటుంబాలకు ఆయన ఒక పెద్దగా వ్యవహరించేవారు. తొమ్మిది పదుల నిండు జీవితాన్ని గడిపిన కామ్రేడ్‌ నండూరి 2001 నవంబర్‌ 29న కన్నుమూశారు. తన యావజ్జీవితాన్నీ విష్లవోద్యమానికే అంకితం చేసిన ధన్యజీవి నండూరి.

రే నిబద్దతకూ, నిజాయితీకి మారుపేరు జి గుంటూరు బాపనయ్య న న జ్జ (| అందరిలా అతని బాల్యం గడవలేదు. తీపిగుర్తులు లేవు. అన్ని చైపులా ఎదురవుతున్న వివక్షకు కారణమేమిటో తెలీని వయసు. చదువు కోసం కృష్ణానది దాటి వెళ్లాలి. పడవ ప్రయాణంలోనూ తప్పించుకోలేని అగ్రవర్ణ పీడన. ఏం చేయలని నిస్సహాయతను మనసులోనే దిగమింగి బతుకు సమరాన్ని ఆయన అప్పుడే మొదలెట్టారు. అలా మొదలైన సమరమే ఆయనను తరువాత ఓ ఉద్యమ నేతగా తీర్చిదిద్దింది. పోరుబాటకు అక్కడ నుంచే ఓనమాలు దిద్దారు. అన్ని రకాల వివక్షనూ అధిగమించి సామ్యచాడ సాధన కోసం జీవితాన్ని అంకితం చేశారు. బాల్యం నేర్సిన పాఠరాలనూ. అనుభవం ఇచ్చిన గుణపాఠాలనూ నిరంతరం అధ్యయనం చేసుకుంటూ ఉద్యమబాటల్‌ ౫ జీవించారు. ప్రజల కోసం కష్టాలు పడ్డారు. లారీలతో కుళ్లబొడిచినా, గుర్రాలతో తొక్కించినా. జైలు శిక్షలు అనుభవించినా ఏనాడూ తానెంచుకున్న పోరాట బాటను వీడలేదు. కష్టజీవుల రాజ్యస్థాపన కన న సనన వు వక కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 203

జరగాలనీ, అందుకు సోషలిజమే ఏకైక మార్గమనీ గుర్తించారు. మార్చిస్టు- లెనినిస్టు సిద్ధాంతమే ఆ గమ్యం చేర్చగలదని (గ్రహించి కమ్యూనిస్టుగా మారారు. మూడుసార్లు ఎంఎల్‌ఏగా, ఓసారి ఎంఎల్‌సిగా పనిచేసినా ఆయన జీవితం నిరుపేదగానే సాగింది. చాలామందికి పదవి అలంకారమైతే, పదవికే ఆయన అలంకారం తెచ్చినవారు. తన యావజ్జీవితమూ పీడిత ప్రజా ఉద్ధరణకూ, విప్లవ సాధనకూ అంకితం చేశారు. నీతికీ. నిజాయితీకీ, రుజువర్తనకూ, ్రజాసేవకూ మారుపేరుగా మారారు... ఆయనే గుంటూరు బాపనయ్య. బాపనయ్య కృష్ణాజిల్లా మోపిదేవి మండలం నాగాయతిప్పలో ఓ నిరుపేద దశ్‌త వ్యవసాయ కార్మిక కుటుంబంలో 1919లో జన్మించారు. తల్లిదండ్రులు సోమమ్మ, రామస్వామ్‌. ఆ రోజుల్లో నాగాయతిప్ప నుంచి అవనిగడ్డ వెళ్లి చదువుకోవాల్సి వచ్చేది. ఈ రెండూక్ష మధ్య కృష్ణానదీ పాయ. పడవ ప్రయాణమే మార్గం. అవనిగడ్డలో చదువుకునేందుకు బాపనయ్య పడవ మీద వెళ్తుండేవాడు. దీనిని అగ్రవర్ణ యువకులు సహించలేకపోయారు. ఓ దళితుడు మాతో కూర్చొని ప్రయాణించడమా, పడవెక్కడానికి వీల్లేదంటూ ఓ రోజున బాపనయ్యను అడ్డగించారు. తన అమ్మమ్మ గారింటికి వచ్చి అదే పడవపై తిరిగి వెళ్తున్న కమ్యూనిస్టు చెతె మాకినేని బసవపున్నయ్య దీన్ని గమనించారు. అప్పటికే కమ్యూనిస్టుపార్టీలో చేరి పనిచెస్తున్న స్థానికులు కంఠంనేని పెద అచ్యుతరామయ్య, కంఠంనేని చిన అచ్యుతరామయ్య,. గరికిపాటి మల్లయ్య తదితర యువకులను పోగుచేసి బసవపున్నయ్య ఆ అగ్రవర్ణ దురహంకారాన్ని ఎదిరించి పోరాడారు. ఫలితంగా బాపనయ్యతోపాటు దళితులందరికీ రేపులో పడవ దాట హక్కు ఏర్పడింది. ఈ ఘటన బాపనయ్యను ఎంతగానో ఆలోచింపచేసింది. కమ్యూనిస్టు పార్టీవైపు ఆకర్షింపచేసింది. కుల పీడనకు వ్యతిరేకంగానూ, సామాజిక న్యాయం సాధనకూ పోరాడుతున్న ఎర్రజెండాను బాపనయ్య దళితవాడలన్నింటా ఎగురవేశారు. దళితుల సామాజిక, ఆర్థిక, సమానత్వం మార్చిస్టు-లెనినిస్టు సిద్ధాంతం ద్వారానే సాధ్యమని ఆచరణలో ఆర్ష చేసుకున్నారు. - కాకినాడ పిఆర్‌ కళాశాలలో ఇంటర్మీడియట్‌ చదువుతూ 1938 నుంచి విద్యా? | ఉద్యమంలో పనిచేశారు. తరువాత 1940లో చదువు పూర్తయ్యాక స్వగ్రామం చేరి కమ్యూనిస్తు పార్టీ సభ్యత్వం స్వీకరించారు. దివి తాలూకాలో చల్లపల్లి నారాయణరావుతో కలిసి వ్యవసాయ కార్మికసంఘాన్నేర్పరిచారు. 1941 జూన్‌లో వెంట్రప్రగడలో జరిగిన వ్యవసాయ కార్మిక సంఘం కృష్ణాజిల్లా ప్రథమ మహాసభలో కార్యదర్శిగా ఎన్నికయ్యారు. 1942 నుంచి చలపళ్‌ జమీందారుకు వ్యతిరేకంగా మంగళాపురంలో ముదిరాజులకే బంజరు చెందేటట్లు సాగిన పోరాటానికి చండ్ర రాజేశ్వరరావు, చల్లపల్లి నారాయణ రావుతోపాటు నాయకత్వం వహించారు. ఆ పోరాటంలో లాఠీ దెబ్బలు తిన్నారు. గుర్రాలతో తొక్కించబడద్దారు. 1946ల 17 వేల ఎకరాల చల్లపల్లి జమీందారీ భూముల్లో “గట్ల ఉద్యమానికి" కృషి చేశారు. తేలిన లంక కోటపాలు మునిగిన లంక ఏటిపాలు' అన్నచందంగా కృష్ణానదీ తీరంలో వేలాది ఎకరాల రైతుల స్వాధీనంలోని సాగు భూములను చల్లపల్లి జమీందారు తన పేర దఖలు పరుచుకొనే కుట్రలను చల్లపల్లి నారాయణరావు, మాలెంపాటి బాలభాస్తురరావు. బావరెడ్తి వియ్యమ్మ తదితరులతో కలిసి బాపనయ్య తిప్పికొట్టారు. ఆ పోరాటంలో సుమారు ఆరువేల

ఎకరాల లంక భూములు సాగుదార్ల చేతిలోకొచ్చాయి. 1947లో రాష్ట్రవ్యాప్తంగా పాలేర్ల జీతాల పెంపుదలకూ, పని గంటల తగ్గింపు కోసం జరిగిన పోరాటానికి నాయకత్వం వహించారు. 1948లో జమీందారీ విధానం రద్దు, దున్నేవాడికే భూమి కోసం ఉవ్వెత్తుగా సాగిన పోరాటాల తరువాతనే భూ సంస్కరణల చట్టాలు, బంజరు భూములను పేదలకు పంచే ఎసైన్‌మెంట్‌ చట్టాలు, పేదలకు నివేశనా స్టలాలు పంచే భూ సేకరణ చట్టాలు వచ్చాయి. ఆ సందర్భంగా ప్రభుత్వం బాపనయ్యను అరెస్టు చేసి రాజమండ్రి, కడలూరు జైళ్లలో 1951 వరకూ నిర్చంధించింది.

1962లో చైనా-భారత్‌ యుద్ధ సమయంలో అరెస్టు చేయబడి ఏడాదిపాటు డిటెయిన్‌ చేయబద్దారు. 1964లో కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలో చీలిక సందర్భంగా మితవాదాన్ని ఎదిరించి సిపిఎం వైపుకు వచ్చిన 32 మంది జాతీయ కౌన్సిల్‌ సభ్యుల్లో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ నుంచి సుందరయ్య, బసవపున్నయ్య, మోటూరు హనుమంతరావు, నండూరి ప్రసాదరావు, బాపనయ్య ఉన్నారు. సిపిఎం ఆవిర్భావాన్ని అడ్డుకునేందుకు ప్రభుత్వం వాళ్లను 1964 నుంచి 1966 వరకూ హైదరాబాద్‌ సెంట్రల్‌ జైలులో ఉంచింది. 1967లో పార్టీలో నక్సలైట్‌ విచ్చినాన్ని ఎదురించారు. కష్టజీవులను సిపిఎం వెనుక నిలిపారు. ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌లో భూస్వామ్య విధానానికి, వెట్టి చాకిరికీ వ్యతిరేకంగా ఉద్యమానికి పునాది వేసింది సుందరయ్య అయితే ఆ పిలుపునందుకొని ముందడుగు వేసింది బాపనయ్య. ఆయనకు ప్రజాసేవ తప్ప ఇతర వ్యాపకాలుండేవి కావు. వ్యవసాయ కార్మికుల అభ్యున్నతికోసం కృషి చేశారు. తన శత్రువుక్తు సయితం సాయం చేసే సహృదయుడైనప్పటికీ సిద్ధాంతం విషయంలో ఆయనేనాడక్షీ రాజీపడలేదు.

అత్యవసర పరిస్థితి కాలంలో ముఖ్యమంత్రి జలగం వెంగళరావు ప్రజాఉద్యమాలపై జరిపిన దమనకాండనూ, నగ్దలైట్ల పేరుతో వందలాది మంది యువకుల కాల్చివేతనూ, ఆ తరువాత జరిగిన హత్యాకాండనూ ప్రజల దృష్టికి తీసుకురావడానికి, భార్గవ కమిషన్‌ను వేయించడానికి సుందరయ్యతో కలిసి బాపనయ్య ఎంతగానో కృషి చేశారు. పార్టీ సాగిస్తున్న ప్రజాఉద్యమాలపై అప్పట్లో ప్రభుత్వాలు సాగించిన నిర్బంధాన్ని తిప్పికొట్టి పార్టీనీ, కార్యకర్తలను కాపాడేందుకు ఒక దౌత్య యోధుడిలా కృషి చేశారు. రాష్ట్రంలో దళిత, గిరిజన, బలహీనవర్థాల సంక్షేమ వసతి గృహాల్లో సదుపాయాల మెరుగుదలకూ, వారికిచ్చే మెస్‌ ఛార్జీల పెంపుదలకూ, ఆ సామాజిక తరగతుల విద్యార్థుల అభివృద్ధికీ అవిశ్రాంతంగా (శమించారు. ఆ కాలంలో పేద ప్రజల న్యాయసమ్మతమైన కోర్కెలను ప్రతిబింబించే బాపనయ్య గారి రిప్రజెంటేషన్తను పలువురు ఐఎఎస్‌ అధికారులు స్పందించి పరిష్కరించేవారు. అధికారులతో మాట్లాడాలనీ, పేదలు తమకు ఆసుపత్రుల్లో వైద్యం చేయించాలని ఎవరొచ్చి అడిగినా చప్పున తుండు భుజాన వేసుకొని బయలుదేరేవారు. వారి సమస్యలను తృటిలో పరిష్కరించే ఆయన పని శైలి నేటి యువ నాయకత్వానికి ఆదర్భం. 1977 నవంబర్‌ 19న వచ్చిన ఉప్పెనలో దివిసీమలో 10 వేల మంది చనిపోయినప్పుడు సుందరయ్య, బసవపున్నయ్య, జ్యోతిబసుల సహకారంతో పార్టీ ఆధ్వర్యంలో కోడూరు, నాగాయలంక, బందరు శారదానగర్‌లలో రెండు నెలలపాటు అవిశ్రాంతంగా సహాయ పునరావాస కార్యక్రమాలను నిర్వహించారు. కృష్ణాజిల్లాకమ్యూనస్టటద్భదుగాథలు 205

పార్టీలో ఆయన పలు బాధ్యతలు నిర్వహించారు. 1943 నుంచి 1915 వరకూ పార్టీ జిల్లా కమిటీ సభ్యుడుగా, 1945 నుంచి 1962 వరకూ రాష్ట్ర కమిటీ సభ్యుడిగా. 1958 నుంచి 1964 వరకూ జాతీయ కౌన్సిల్‌ సభ్యుడిగా ఉన్నారు. 1964 నుంచి సిపిఎం రాష్ట్ర కార్యదర్శివర్గ సభ్యులుగా పనిచేశారు. వ్యవసాయ కార్మిక సంఘం రాష్ట్ర అధ్యక్షులుగొనూ. కార్యదర్శిగానూ చివరివరకూ పనిచేశారు. 1952, 1962, 1978లలో శాసనసభ్యులుగా ఎన్నికయ్యారు. 1968-1972 వరకూ శాసనమండలి నభ్యులుగా పనిచేశారు. శాసనసభ్యుడిగా, శాసనమండలి సభ్యుడిగా వచ్చిన జీతాలను పార్టీకి ఇచ్చివేశారు. పాళ్టీ ఇచ్చే కొద్దిపాటి అలవెన్సుతోనే జీవితాన్ని గడిపారు. అవిశ్రాంత పోరాట యోధుడు బాపనయ్య తన 58వ ఏట 1978 మార్చి 2 రాత్రి హైదరాబాద్‌లో వైద్య చికిత్స పొందుతూ కన్నుమూశారు. నెల్లూరులో జరుగుతున్న సిపిఎం 13వ రాష్ట్ర మహానభలకు ఈ నమాచారం చేరడంతో వ్రతినిధులంతా విషణ్డులయ్యారు. ఆ మరునాడు ఉదయం 10 గంటలకు హైదరాబాద్‌ నుంచి డివిసమకు ప్రారంభమైన ఆయన అంతిమయాత్ర నార్కెట్‌పల్లి, నకిరేకల్లు, నందిగామ, కంచికచర్ల విజయవాడ, కంకిపాడు, ఉయ్యూరు, పామర్రు, నిడుమోలు, కూచిపూడి. మొవ్న మీదుగా చల్లపల్లి అమర్‌నగర్‌కు రాత్రి 11.30 గంటలకు చేరుకుంది. మార్గమధ్యంలో ఎక్కడికక్నడ వేలాది మంది వేచిఉండి తమ ప్రియనేతకు నివాళులర్పించారు. అర్ధరాత్రి కూడా ఆయన అంత్యక్రియలకు 15 వేల మంది హాజరవడం ఆయన పట్ల ప్రజలకున్న అపార అభిమానాన్న్‌ తెలియజేస్తోంది. ఆయన ఆరోగ్య పరిస్థితి ప్రమాదకరంగా మారడంతో నెల్లూరు నుండి 25వ తేదీ మధ్యాహ్నానికే హైదరాబాద్‌ చేరుకున్న సుందరయ్య ఆయన అంతిమయాతై పొడవునా ఉన్నారు. ఆ మహానాయకుడికి ఈ 'ప్రజానాయకుడిపై ఉన్న (ప్రేమకూ, నమ్మకానికి అది దర్చణం పట్టింది. తన కుమారుణ్ణి పార్టీకి ఇచ్చానని బాపనయ్య మాతృమూర్తి అంటుండేదనీ, ఆమె ఆయనను ప్రజలకు ఇచ్చిందనీ, ఎన్ని ప్రలోభాలు ఎదురైనా లొంగక 1938 'నుంచి 1978 వరకూ ్రజాశ్రేయస్సుకే నిలబడ్డారని సుందరయ్య అన్నారు. తన కన్నా చిన్నవాడయిన బాపనయ్య ఆరోగ్య పరిస్టితి గురించి ఆందోళన చెందుతూ 'నీ ఆరోగ్యం బాగా చూసుకో బాపనయ్యా” అంటే, 'ఇంట్లో కూర్చొని చావడం కంటే జనం మధ్య చావడం మంచిదనేవాడ'ని సంతాపసభలో మాకినేని బసవపున్నయ్య గద్దద స్వరంతో అన్నారు. ఆనాజీ వ్యవసాయ కార్మిక సంఘం రాష్ట్ర ప్రధాన కార్యదర్శి లావు బాల గంగాధరరావు మాట్లాడుళూ బాపనయ్య చాకచక్యం, ప్రజలతో నిత్య సంబంధం, నిరంతర ప్రజాసేవ. ఆయనను ఉత్తడు 'ప్రజానాయకుడిగా తీర్చిదిద్దాయని నివాళులర్పించారు. నేడు దివి తాలూకాలో ఏ (గ్రామానికీ వెళ్లినా అనేకమంది తమకు బాపనయ్యగారు. ఉపాధి కల్పించారనీ, భూమి ఇప్పించారనీ. వైద్యం చేయించి బతికించారనీ ఈ నాటికీ గుర్తు చేసుకుంటుంటారు. ఆ విధంగా బాపనయ్య ప్రజల హృదయాల్లో సజీవంగా నిలిచిపోయారు. 206 చా యు. రామకృష్ణ

ఆదర్శ కమ్యూనిస్టు లు మానికొండ సుబ్బారావు వ్‌ . క సం పా " | సాధారణ విజ్ఞానం కలిగి, సాధారణ సానాల్లోనే ఉండి బాధ్యత వహించి పన్ని ము ర డా! లీ చేసి వీషవకా: హై సలా వండ. కం నం చెసిన విష్లచకారుడాయన. ఉత్తమ పని పడతులు, స్వార్టరహిత దృష్టీ ఉదాత్తమైన మనన్ము. శ్ర నె షే తన. చకా త్యాగం, సాహసం, ప్రజల కష్టసుఖాలే తన కష్టసుఖాలు అనుకున్న ఆయన చైతిన్నం. ఆయననొక అసాధారణ మానవుడిగా, విష్తవకారుడిగా రూపొందించాయి. తన ఆస్తివాస్తలు, స మై గ చ యనం = న్‌ తన సర్శస్తాం పీడిత ప్రజల సేవకు అర్షించిన ఆడర్వ్నప్రాయుడాయను. తన మాత్యమార్తని జ నె విషవ మా ర్ట న విష్ణ మాతగా, నతీమణిని విష్లవకారిజిగా తీర్చిడిడ్డి వివ్షవకారులకు మాదదర్నెః ళా లిచా చాడాయన. ఆయనే చూనికొండ సుబ్బారావు. మానికొండ సుబ్తారావ 1918లో కషాజిల్లా గన్నవరం తాలూకా వందచూచులి? చు లద గ చు నన వ మెక, టా

జన్మించారు. బాల్యంలోనే తండ్రిని కోల్పోయారు. తల్లి బుల్లెమ్మ కొద్దిపాటి చదువు సంధ్యకి ఉన్నా పెద్ద సంస్కారంగల ఇల్లాలు. మానికొండ చదువులో ఆలస్యంగా ్రచేశిం చాడు. తాను ఇంగ్లీషు చదువుకుంటానని ఎని మిదో ఏటనే మారాం చేసి మాట నెగ్గించు కున్నాడు. బందరు సెకండరీ పాఠశాలలో చేరిన మానికొండ (శ్రద్ధగా చదవడమేగాకుందా. 'క్రమశిక్షణూయుతంగా అందరికీ ఆదర్శంగా ఉండేవాడు. బందరు హిందూ కళాశాలల ఇంటర్మీడియట్‌లో ఉత్తీర్ణుడయ్యాక బివిఎస్‌సి కోర్సులో ప్రవేశించాడు. ఒకటి రెండేళ్లు చదివి అక్కడ జరిగే అన్యాయాలకు, అక్రమాలకు వ్యతిరే కంగా చదువుకు స్వస్తిచెప్పి స్పగ్రామం చేరాడు. మానికొండకు 19వ ఏట వివాహం అయ్యింది. వివాహ సందర్భంగా ఠంకి చిన్న వయసులోనూ మానికొండ నూతన (ప్రమాణాలు నెలకొల్పారు. కట్నం మీడ పెద్తట మక్కువ చూపగా, 'నేను చేసుకునేది పిల్లనా, డబ్బునా” అంటూ తన ఇష్టప్రకారమె క్‌ి కానుకలు లేకుండా సూర్యావతిని వివాహం చేసుకున్నారు. 1938-39లో ఆనాడు కమ్యూనిస్థ ప్రముఖుడుగా ఉన్న అన్నాప్రగడ కామేశ్వరరావు గుం టూరు జిల్లా మంతెనవారిపాళంళ “విద్యా వనం" అనే ఆదర్శ పాఠశాల ప్రారంభించారు. బాలబాలికల్లో నూతన ఆదర్శాలు పేరేపించి నూతన విద్యావిధానంతో తీర్చిదిద్దాలనే ఆశ యంతో ఆ పాఠశాలను (ప్రారంభించారు. తుమ్మల వెంకట సుబ్బయ్య మొదలైన మిత్రలతో కలిసి సేవార్యష్టిత్‌ మానికొండ ఆ పాఠశాలలో ఉపాధ్యాయుడుగా ప్రవేశించారు. అక్కడ పని చేసినన్నాకవ పిల్లల మనస్థత్వాన్ని చక్కగా గమనించి (గ్రహించి వ్యవహరించారు. పిల్లల్లో సత్ర్రవర్తన అభ్యుదయ భావాలు కలిగించ డానికి ప్రత్యేక తరగతులు నడిపేవారు. ఎక్కడా చెల్లని పిల్లలను ' కొందరిని మంచి మార్గంలో తీర్చిదిద్దారు. ఆ పాఠశాలలో ఆయన ఉపాధ్యా యురుగొ చూపిన సామర్థ్యాన్ని తరువాత రాజకీయ జీవితంలో మరోమారు నిరూపించు కున్నారు. రాష్ట్ర జిల్లా కమిటీలు నడిపిన రాజకీయ పాఠశాలల్లో సిద్దాంత రాజకీయ నిర్మాణ సమస్యలను సమర్ధంగా బోధించి ఉపాధ్యాయుడుగా చాలా రాణించారు.

'విద్యావనం'లో పనిచేస్తున్న రోజుల్లోనే కమ్యూనిస్టు సాహిత్యం అధ్యయనం చేస్తుండేవారు. స్థానిక కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తలతో సంబంధాలు పెట్టుకున్నారు. ఆయనలో ఉన్న స్వచ్చమైన దేశభక్తి, ప్రజలందరికీ శాంతి పౌఖ్యా లతో కూడిన జీవితం అందుబాటు కావాలనే మానవతా దృష్టి కమ్యూనిస్టు సాహిత్య అధ్య యనం ద్వారా ఏర్పడిన దృక్పథం. దాని వల్ల కలిగిన చైతన్యం, కొంతమంది కమ్యూ నిస్పుల ఆచరణను ప్రత్యక్షంగా చూడగలగటం, ఇవన్నీ పెనవేసుకొనే ఆయన కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరడానికీ, కార్యాచరణకూ (ప్రేరేపించామి.

నిండు చైతన్యం, పరిపూర్ణ బాధ్యత, విప్లవ కార్యాచరణ ఆయనలో పెనవేసుకు పోయాయి.

పార్టీకి అతి క్షిష్ణ్ట సమయం అది. నందమూరులో మానికొండ ఇల్లు పార్టీ కార్య కర్తల రహస్య సమావేశాలకు స్థావరంగా, రక్షణ దుర్గంగా తయారయింది. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూ నిస కమిటీ ఆ రహస్య కాలంలో జయప్రదంగా నడవడానికి మానికొండ ప్రధాన పాత్ర వహించారు. ఒక ఏడాదిపాటు మానికొండ విప్లవ కార్యాచరణను ప్రత్యక్షంగా చూసిన జిల్లా రాష్ట్ర నాయకత్వం ఆయనను పార్టీ గన్నవరం తాలూకా ఆర్గనైజర్‌గా నియమించింది. అది 1941వ సంవత్సరం. చిత్తశుద్దితో, అవిరా మంగా పనిచేసి గన్నవరం తాలూకాలో ఆయన బలమైన కమ్యూనిస్టు పార్టీని నిర్మించారు. ప్రజల పట్ల, పార్టీ కార్యకర్తల పట్ల, ఆయన తీసుకునే వైఖరి, వారితో చర్చించే పద్దతి, దారిని ఒప్పించి తలకొకపని అప్పగించి ప్రోత్సహించి పంపించే విధానం ఆదర్శప్రాయంగా, ప్రయోజ నాత్మకంగా ఉండేవి. పార్టీ శాఖలు, కమిటీలు అవి ఎదుర్కొనే రాజకీయ నిర్మాణ ప్రజా నమన్యలను ఎలా పరిష్మరించుకోవాలో ఆయన నేర్చేదారు. ప్రతి సమస్యనూ రాజకీయ దృక్ప థంతో విశ్లేషించి పరిష్కారం చూపేవారు. తీవ్ర విభేదాలు తలెత్తిన సందర్భాల్లో కూడా సహనం కోల్పోకుండా ఇతరులు చెప్పింది ఓపిగ్గా విని విప్లవ పరిజ్ఞానంతో వివరించడం ఆయన ప్రత్యేకత. ముఖంలో చిరునవ్వు, వైఖరిలో నమత ఆయనను వీడేవికావు. కార్మికుల నుంచి మేధావుల వరకూ అందరితో ఆయన సామ రస్యంగా వ్యవహరించేవారు. ముఖ్యంగా కార్య కర్తలను రాజకీయంగా చైతన్యవంతులను చేయడంలోనూ, వాళ్లు తమ కాళ్లమీద తాము , నిలబిడగలిగేపాటి దక్షత సమకూర్చడంలోనూ పార్టీ ఆర్గనైజర్‌గా ఆయన ప్రతిభ వెల్లడయింది. రెండేళ్లలో పార్టీ నిర్మాణానికీ ప్రజా ఉద్యమానికీ ఆయన చేసిన కృషికి గుర్తింపుగా ఆయనను కృష్ణాజిల్లా నాయకత్వానికి ప్రమోట్‌ చేసింది.

పార్టీ కృష్ణాజిల్లా నాయకత్వం స్వీకరించిన తరువాత అనేక వ్యతిరేక శక్తులను ఎదుర్కొంటూ పార్టీ విధానాలను ప్రజలకు ఓపి కతో, సమర్ధతతో వివరిస్తూ ప్రజల నిత్య జీవిత సమస్యలపై నిర్మాణాత్మకంగా పనిచేస్తూ పార్టీ పట్ల ప్రజల్లో అనుకూల ధోరణి, మార్పు తీసుకు రావడంలో ఆయన ప్రధాన పాత్ర నిర్వహిం చారు. పార్టీపై అంత వ్యతిరేకత ఉన్న ఆ రోజు ల్లో సయితం పార్టీ కొత్త ప్రాంతాలకూ, కొత్త వర్గాలకూ విస్తరించింది. పా ర్ట సభ్యత్వం పెరుగు దల, పార్టీ పనిచేసే తీరుతెన్నులు, పార్టీ పత్రికల అనన్య ప్రచారం. ప్రజాసంఘాల సభ్యత్వం, పార్టీ విరా కాల సేకరణ, వీటన్నింటి రాశిలోనూ వాసి లోనూ పార్టీ గణనీయమైన అభివృద్ధి సాధించింది. కృష్ణాజిలాకమ్యానిస్టఉద్యమగాథలు 209

1945-46 నాటికే మానికొండ కుటుంబం ఆదర్శ విప్లవ కుటుంబం అనే ఖ్యాతి గాంచింది. మానికొండ తాను కమ్యూనిస్టుగా ఉద్యమంలో దిగడంతో ఆగిపోకుండా తన తల్లి బుల్లెమ్మ గారిని విప్లవ మాతగా తీర్చిదిద్దారు. భార్య సూర్యావతిని విప్లవ నారిగా తయారు చేశారు. సాధారణంగా తల్లులు తమ బిడ్డలు పెద్ద ఉద్యోగాలు సంపాదించి ఆర్జనాపరులై ప్రయోజకులు కావాలని ఆశిస్తారు. కానీ బుల్లెమ్మగారు తన ఒక్కగానొక్క కుమారుడు కష్టభూయిష్టమైన కమ్యూనిస్టు కార్యకర్త జీవితాన్ని ఎంచుకున్నందుకు చింతించలేదు. గోర్కీ నవల 'అమ్మ'లోని నిలోవ్నాను ఆమె తలపింపచేసింది. పార్టీ రహస్య జీవితంలో మానికొండ ఇంటికెంద రెందరో వచ్చి పోతుండేవారు. బుల్లెమ్మగారు వారినందరినీ తన బిడ్దల్హాగా ఆదరించింది. తరువాత 1945 నుంచి ఆంధ్ర కమ్యూనిస్టు కమిటీ. ప్రజాశక్తి కార్యాలయాల్లో ఆమె 'కమ్యూన్‌' నిర్వహించారు. పార్టీ కోసం సభ్యులు, కార్యకర్తలు తమ ఆస్తిపాస్తులను సమర్పించాలని పిలుపు ఇచ్చినప్పుడు మానికొండ దంపతులు తమ ఆస్తి యావత్తూ పార్టీకి సమర్పించారు. తన కొడుకూ కోడలూ వాళ్ల వంతు ఆస్తిని పార్టీ కోసం త్యాగం చేసినప్పుడు బుల్లెమ్మగారు హృదయపూర్వకంగా వారిని ఆశీర్వదించింది. పైపెచ్చు తన డబ్బు నుంచి వెయ్యిన్నూట పదహార్లు పార్టీకి సమర్పించింది. 1948లో ఆరధ్రరాష్ట్ర మహిళా మహాసభ జరుపుకోవదాన్ని ప్రభుత్వం నిషేధించిన సందర్భంగా విజయ వాడలో జరిగిన నిరసన ప్రదర్శనలో బుల్లెమ్మ గారు జెండా పుచ్చుకొని అగ్రభాగాన నడిచారు. ఊరేగింపును చెదరగొట్టడానికి పోలీసులు ప్రయోగించిన బాష్పవాయువుకు ఆమె శరీరం కాలి స్పృహ తప్పి పడిపోయింది.

మానికొండ సాధారణ స్థానాల్లో ఉంటూ కూడా తన భార్య సూర్యావతి పైస్థానా లకు వెళ్లడానికి తగిన ్రోత్సాహాన్నిచ్చారు. ప్రాథమిక పాఠశాల చదువుకే పరిమితమైన ఆమెను ఆయన తన కృషి ద్వారా విద్యా విజ్ఞానం, చైతన్య వికాసం కల్పించి ఆమె ఆంధ్రప్రదేశ్‌ మహిళా ఉద్యమానికే నాయకత్వం వహించే స్థాయికి తీసుకురాగలిగారు. ఎంతో ఆదర్శమైన కమ్యూనిస్టు మహిళగా ఆమెను తీర్చిదిద్దారు. ఆమె సర్పంచ్‌గా, ఎంపిపిగా, శాసనమండలి సభ్యురాలుగా పనిచేశారు. ఈ దంపతుల గురించి ఆనాటి భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శి పిసి జోషి మానికొండను ప్రజాస్వామిక భర్త అనీ, ఆదర్శ కమ్యూనిస్టు రివల్యూషనరీ భర్త అనీ అభివర్ణించారు. ఉద్యమపథంలో సూర్యావతిని రాయవెల్లూరు జైలులో ఏడాదిపాటు నిర్బంధించారు. ఇంచుమించు అదే సమయంలో మానికొండను కూడా అరెస్టు చేసి జైలులో పెట్టారు. జైలులో ఉన్న రెండున్నరేళ్లు ఆయన ఆదర్శప్రాయమైన జీవితం గడిపారు. అక్కడ అధ్యయనం, అధ్యాపనం నిర్వహించారు. ఎక్కువ సమయాన్ని అధ్యయనానికి ఉపయోగించి 220 న స యు. రామక్యష్ణ

తన రాజకీయ సైద్ధాంతిక పునాదిని గట్టిపరుచుకున్నారు. జైల్లో ఉన్న సాధారణ కార్యకర్తలకు రాజకీయ తరగతులు నిర్వహించారు. ఆరు నెలలు తరువాత జామీ నుపై విడుదల చేయగా, పార్టీ కార్యక్రమాలు కొనసాగించడానికి ఆయన రహస్య జీవితం గడిపారు. 1955లో పార్టీ ఆర్థిక సంక్షోభంలో పడినప్పుడు బుల్లెమ్మగారు మానికొండ దంప తులను ఆదుకొని తన దగ్గర మిగిలిఉన్న కొద్దిపాటి డబ్బుతో సంసారాన్ని నడుపు కొచ్చింది.

1955లో జరిగిన శాసనసభ మధ్యంతర ఎన్నికల్లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఓటమి పాలయింది. దీంతో పార్టీ రాజకీయంగా, ఆర్థికంగా గట్టి దెబ్బతింది. పార్టీ అప్పులు తీర్చడం మాట అలా ఉంచి కార్యకర్తలను పోషించడమే కష్టమైపోయింది. మరోవైపు ఎన్నికల్లో గెలిచిన కాంగ్రైస్‌ విజయగర్వంతో పార్టీ కార్యకర్తలపైనా, ఓటు వేసిన ప్రజలపైనా దౌర్జన్యకాండ ప్రారంభి ంచింది. ఈ పరిస్థితుల్లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ తన శిబిరాన్ని నిలబెట్టుకోవడం, ఆర్థిక స్థితి నుంచి బయటపడి పార్టీ నిర్మాణాన్ని కాపాడుకోవడం ప్రధాన కర్తవ్యాలయ్యాయి. మానికొండ ఈ పరిస్థితిని ఎదుర్కోవడానికి ధైర్యంగా, చైతన్యంతో ప్రజలపై సంపూర్ణ విశ్వాసంగల విప్లవకారుడి గా నిలబడ్డారు. కానీ రాష్ట్ర జిల్లా కమిటీల్లో ఓటమి తత్వపు ప్రాబల్యం పైచేయి అయింది. పార్టీ కోసం సర్వస్వం అంకితం చేసిన ప్రాఫెష నల్‌ రివల్యూషనరీలను పెద్ద సంఖ్యలో పార్టీ నుంచి (నిర్మాణ రంగంలో) తప్పించి ఎవరికివారు వారివారి బతుకుదెరువు చూసుకో వాలనే ధోరణి మెజారిటీ ధోరణిగా తయార యింది. జిల్లా కార్యదర్శిగా ఉన్న మానికొండ ఈ ధోరణిని ప్రతిఘటించారు. చివరికి ఆ ధోరణే నెగ్గి పార్టీ నిర్ణయం జరిగాక ఆయన సుశిక్షిత సైనికుడివలె తాను పార్టీ పూర్తికాలం కార్యకర్తగా తప్పుకున్నా రు. మానికొండ వంటి కమ్యూనిస్టు విప్లవ కారుడు జీవనోపాధిని వెతుక్కుంటూ ఎక్కడుం డగలరు? ఆయన తల్లి బుల్లెమ్మగారు తన దగ్గరున్న కొద్దిపాటి సాధన సంఫత్తితో ఆ దంపతు లకు ధథైర్యానిస్తూ అండగా నిలబడ్డారు. పార్టీని బలపరిచే ఎందరో పెద్దలు చాలా బాధపడ్డారు. వారాయనను కలుసుకొని పార్టీ పనిని మానుకో వాల్సిన అవసరం లేదనీ తాము ఆర్టిక తోడ్పాటు ఇస్తామని ఆయనను ప్రోత్సహించారు. కానీ మానికొండ వ్యక్తిగత సహాయాన్ని నిరాకరిస్తూ వారు ఆర్థిక సాయం చేద్దామనుకున్న మొత్తాన్ని పార్టీకి జమ కడితే పార్టీయే సముచిత నిర్ణయం తీసుకోగలదని నచ్చజెప్పారు. ఆయన ఎంతో కష్టదశలో ఉన్నా ఉన్నత కమ్యూనిస్టు నైతిక ప్రమాణాలను వీడలేదు. తన అవసరాలను కుదించుకొని, భార్య తోడురాగా వారిరువురూ మానవులుగా బతకడానికి అవసరమైన కనీస అన్న వస్త్రాలు మించి వాడుకోలేదు. ఒకే ఒక జత చొక్కా ధోవతుల్లో ఆయన గడిపేవారు. కృష్ణాజిల్లాకమ్యూనిస్థఉద్యమగాధలు 2

ప్రజల వద్ద నుంచి వసూలు చేసిన నిధుల నుంచి ముందు పార్టీ కార్యకర్తల అవసరాలు గడిపే వారు.

1964లో కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చీలిక అనివార్యమైంది. దీనికి ముందు జరిగిన రాజకీయ సిద్ధాంత నిర్మాణ పోరాటంలో మార్చి స్టులుగా మానికొండ దంపతులు రివిజనిజాన్ని ప్రతిఘటించి నిలిచారు. కృష్ణాజిల్లా కమిటీ కార్యదర్శిగా మానికొండ పార్టీ పునర్మిర్మాణ బాధ్యతలను చేపట్టారు. 1964 డిసెంబర్‌ 29 రాత్రి అనేకమంది నాయకులతోపాటు మాని కొండ దంపతులను అరెస్టు చేసి ప్రభుత్వం హైదరాబాద్‌ సెంట్రల్‌ జైలులో డిటెన్యూలుగా ఉంచింది. జైల్లో మానికొండ ప్రపంచ కమ్యూ నిస్టు ఉద్యమ చరిత్ర రాశారు. జైల్లో ఓసారి ఆయనకు తేలికపాటి గుండె జబ్బు కూడా వచ్చింది. జైలు నుంచి బయటకు వచ్చింది మొదలు కృష్ణాజిల్లా పార్టీ పునర్నిర్మాణంపై కేంద్రీకరించారు. 1961 నుంచి ఆయన జిల్లా కార్యదర్శిగా, రాష్ట్ర కమిటీ సభ్యులుగా, 1968 నుంచి 1975లో ఆయన చనిపోయేవరకూ రాష్ట్ర కార్యదర్శివర్గ సభ్యులుగా పనిచేశారు. 1975 జనవరి 27వ తేదీన కృష్ణాజిల్లా కాటూరులో పార్టీ నిధి వసూళ్ల కార్యక్రమంలో ఉండగా ఆయన గుండెపోటుకు గురయ్యారు. ఆ మరునాడు ఆయన హృదయం ఆగిపోయింది. వాణి మూగబోయింది. సొంత లాభం సాంతం మానుకొని ప్రజలకోసం అహర్నిశలూ పనిచేసిన ఆదర్శమూర్తి మానికొండ.

ను ను ఆ పార్టీకోసం, పత్రిక కోసం త 2 జీ కితం చేసిన డివి స వితాన్ని అంకతం చసిన ఎవి సుబ్బారావు

ఆయన మృదువుగా కన్పిస్తాడు. కానీ ఉక్కుమనిషి బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి. వెయ్యి పనుల్లో మునిగి ఉన్నా. కష్టాలు కడగంద్లు అనేకం వేధిస్తున్నా విచారంలో ముంచుతున్నా నిండుకుండలా ఉంటాడు. అందమైన మోముపై ఎప్పుడూ చిరునవ్వు చిందులాడుతూ ఉంటుంది. ఎంతో ప్రతిభాశాలి. అయినా ఆడంబరం ఎరుగడు. బాగా రాయగలడు. కానీ పత్రికల్లో పేరు పడాలన్న కోరికే కనిపించదు. చక్కగా మాట్లాడగలడు. కానీ వేదికపై కనపడాలన్న తలపే ఎరుగడు. ఒక ఆర్గనైజర్‌గా ప్రశాంతంగా, ఉద్యమాలనూ, సంస్థలనూ, పార్టీనీ నిర్మించుకుంటూ పోవడమే ఆయనకు తెలుసు. కమ్యూనిజంపై ఉన్న అచంచల విశ్వాసం, విప్లవ దీక్ష కార్యాచరణలో ఆయన ప్రదర్శించిన మొక్కవోని ధైర్య సాహసాలు, ఆయనలోగల నిర్మాణ శక్తి, త్యాగశీలత, క్రమశిక్షణ పార్టీ కామ్రేర్స్‌ అందరికీ ఆదర్శప్రాయం. కేవలం 39 కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 213

ఏళ్ల ప్రాయంలోనే ప్రభుత్వ క్రూర దమననీతి వల్ల ఆయనకు నూరేళ్లు నిండాయి. ఆయనే డి.వి.సుబ్బారావు. అందరూ ఆప్యాయంగా పిలుచుకునే. డీవిఎస్‌.

డీవిఎస్‌ స్వగ్రామం కృష్ణాజిల్లా గన్నవరం తాలూకా గండిగుంట. 1949లో బిఏ చదువుతుండగా బందరులో విద్యార్థి ఉద్యమంలో ప్రవేశించారు. అప్పుడు ప్రభుత్వం కమ్యూనిస్టులపై దారుణ నిర్బంధ విధానం అమలు జరుపుతున్నది. కమ్యూనిస్టు పార్టీకి సహాయపడుతున్నాడన్న కారణంతో పోలీసులు డివిఎస్‌ను పట్టుకొని పార్టీ రహస్యాలు చెప్పాలని కీలు కీలూ విరగొట్టారు. పచ్చని శరీరం కమిలిపోయేదాకా విరగబొడిచారు. ఎంతగా చిత్రహింసలు పెట్టినా ఆయన నుంచి పల్లెత్తు మాట రాబట్టలేకపోయారు. ప్రభుత్వం కసితో డిటెయిన్‌ చేసి డీవిఎస్‌ని కడలూరు జైలులో నిర్బంధించింది. ఆ జైలులో ప్రభుత్వం డిటెన్యూలపై రెండుసార్లు కాల్పులు జరిపించింది. లారీఛార్జీ చేయించింది. రెండుసార్లు దీర్హకాల నిరాహారదీక్షలు సాగాయి. అన్నింటినీ తట్టుకొని నిలిచాడు నిండు యవ్వనంలో ఉన్న డీవిఎస్‌. 1951లో జైలు నుంచి విడుదలయిన తరువాత కొద్దికాలంపాటు విజయవాడలోని కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యాలయంలో ఉండి వివిధ తాలూకాల్లోని పార్టీ పనిని సమన్వయ పరిచే బాధ్యత నిర్వహించారు. ఆ తరువాత ఆయనకు పార్టీ నిర్మాణంలో ఉన్న నైపుణ్యం రాష్ట్రం మొత్తానికి వినియోగించడం అవసరమని తలచి రాష్ట్ర కమిటీ రాష్ట్ర బాధ్యతలు అప్పగించింది.

నాటి ఉమ్మడి కమ్యూనిస్టు పార్టీ పత్రిక విశాలాంధ్ర సంస్థలను నిర్మించడంలో అనేకమంది అనేక విధాలుగా తోడ్పడ్డారు. అందులో ప్రప్రథములు డీవిఎస్‌. ముందు విశాలాంద్ర వబ్లిషింగ్‌ హౌన్‌కు ఆనలువేని అభివృద్ధి చేశారు. తర్వాత వనికి అందుకోలేకపోతున్నదని స్వతంత్ర ఆర్జు ప్రింటర్స్‌ ప్రెస్‌ ఏర్పాటు చేశారు. దాన్ని అభివృద్తి చేసి టర్నోవర్‌ పెంచారు. 'దినపటత్రికకు ఈ ప్రెస్‌ చాలదు. రోటరీ మెషీన్‌ తెచ్చుకోవాలి. కొత్త ప్రెస్‌ను అద్దె భవనంలో కాదు, స్వంత భవనం నిర్మించి అందులో ఏర్పాటు చేయించాలి' అని తపన పడేవారు. ఎట్టకేలకు పార్టీ నిర్ణయం తీసుకుంది. విశాలాంధ్ర విజ్ఞాన సమిత్‌ భవన నిర్మాణ బాధ్యత డీవిఎస్‌ భుజస్మంధాలపైనే పడింది. ఆ భవనానికి ప్రతి రాయినీ పేర్చడంలో, ప్రతి మలుపూ దిద్దడంలో అక్షరాలా ఆయన చేయి పడింది. భవన నిర్మాణానికి అవసరమైన డబ్బును చేబదులు తేవడం, తీర్చడం, సర్దుకోవడం, అన్నింటా చొరవా కృషీ బాధ్యతా ఆయనదే. విశాలాంధ్ర భవన పరిపూర్తికి ఆహోరాత్రులూ ఆయన (శ్రమించారు. ఒక్క భవన నిర్మాణమే కాదు, అందులో అమర్చిన కొత్త రోటరీ యంత్రానికి బెడ్డు వేయడం మొదలు పూర్తిగా నడిపించేవరకూ జర్మన్‌ ఇంజనీర్లతోపాటు ఆయనా పాల్గొన్నారు. ఆ యంత్రాన్ని సునాయాసంగా తానూ నడపగల నేర్పును సాధించారు. కేవలం మేనేజ్‌ చేయడమె కాదు, తానే టైప్‌ చేసేవారు. తానే పార్టీ వ్యాన్‌నూ, జీపునూ నడిపేవారు. తన తండ్రి చనిపోయినా అయిదు రోజులు మాత్రమే సెలవుపెట్టి ఈ మహత్తర కృషిని దీక్షతో మరీ కొనసాగించారు.

1962లో కాంగ్రెస్‌ పాలకుల పుణ్యమా అని అనేకమంది పార్టీ నాయకులు జైళ్ల పాలయ్యారు. ఆ సమయంలో తాను నిర్మించిన సంస్థల నుంచే తానే తప్పుకునే విధంగా రివిజనిస్టులు వ్యవహరించారు. డీవిఎస్‌ పార్టీ ప్రచురణ సంస్థలను నిర్మించడంలోనేకాదు. 214 “యు. రామకృష్ణ

సరయిన మార్చిస్టు సిద్ధాంత అవగాహన కోసం రివిజనిస్టులకు ఎదురు తిరిగి పోరాడిన పార్టీ నాయకుడు. 1962 నవంబర్‌లో పార్టీలోని మార్చిస్టులను ప్రభుత్వం జైల్లో పెట్టగా, వెలుపల డీవిఎస్‌ వంటి యువకులు సిద్ధాంత పోరాటం సాగించారు. పార్టీ నాయకులపై రివిజనిన్సులు సాగించే నిందా (ప్రచారాన్నీ (వ్రభుత్వం ముందు చూపే రాజకీయ లొంగుబాటుతనాన్నీ, రివిజనిస్టు రాజకీయాల కోసం పార్టీ పత్రికను దుర్వినియోగం చేసిన పన్నాగాలనూ, పార్టీ విచ్చిన్నాన్నీ ముందుండి ప్రతిఘటించారు డీవిఎస్‌. అందుకే పార్టీ నాయకులు అనేక మంది చైళ్లలో ఉన్నప్పుడు డీవిఎస్‌ను పార్టీ నుంచి తొలగించినట్లు రివిజనిస్టులు ప్రకటించారు. ఈ పరిస్థితుల్లో ఆయన తన మాదిరిగానే రివిజనిస్పులతో పోరాడుతూ వచ్చిన యువ రచయితలనూ, ప్రెస్‌ వర్మర్లనూ, అకౌంటెంట్లనూ తోడు చేసుకొని 1963 జూన్‌లో “జనశక్తి” వార పత్రికను ప్రారంభించారు. దానిని త్వరలోనే ద్వైవార పత్రికగా అభివృద్ధి చేశారు. ఈసారి తానే రచయితగా రాణింపుకు వచ్చారు. మార్చిస్టుపార్టీ అవగాహనతో కూడిన కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఏర్పడటానికి ప్రోత్సాహంగా, ప్రాతిపదికగా, “జనశక్తి కృషి తోద్బడింది. ఆ విధమైన విప్లవదీక్షగల డీవిఎస్‌ 25 మందితో నూతనంగా ఏర్పడిన ప్రదేశ్‌ కమ్యూనిస్టు కమిటీకి సభ్యుడిగా ఎన్నికయ్యారు. కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం 1964 డిసెంబర్‌ 30న డీవిఎస్‌ను డిటెయినీగా నిర్బంధించింది. అప్పటికే ఆయన అంతుబట్టని అనారోగ్యానికి గురయి ఉన్నారు. మూడు నాలుగు మాసాలు తొడ నొప్పితో, జ్వరంతో బాధపడ్డారు. ఎముకల క్షయ అని తేల్చి ఆ ఏడాది ఏప్రిల్‌లో ఆపరేషన్‌ చేశారు. బాధ తాత్కాలికంగా తగ్గిందేకానీ అసలు పోలేదు. అయినా క్షణమైనా విశ్రాంతి తీసుకునేవాడు కాదు. ఇంటి వద్ద నుంచి కారియర్‌ తెప్పించుకుంటూ 'జనశక్తి' బాధ్యతలు చూసేవారు. పరిస్థితి మళ్లీ క్షీణించింది. ఇంతలో ప్రభుత్వం ఆయనను హైదరాబాద్‌ సెంట్రల్‌ జైలులో నిర్బంధించింది. జైలుకు వెళ్లిన వారం తరువాత నుంచి బాధా, జ్వరమూ హెచ్చాయి. పోలీసుల చిత్రహింసల కారణంగా కమిలిపోయిన కండరాల్లో ఎప్పుడో క్యాన్సర్‌ వేరూని ఉండాలి. సకాలంలో దానిని కనుక్కొని చికిత్స చేయించుకునేందుకు కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం అనుమతి ఇవ్వలేదు. బెడ్‌ రెస్టు అవసరమని ఉస్మానియా ఆసుపత్రి డాక్టర్లు సలహా ఇచ్చారు. తన ఆరోగ్యం దారుణంగా క్షీణించినా పెరోలుపై విడుదల చేయాలని ప్రభుత్వాన్ని అడగటానికి డీవిఎస్‌ అంగీకరించలేదు. జైలులో ఇంతమంది కామేడ్స్‌ను వదిలి నా ఒక్కడి కోసం పెరోలు కోరడం సరికాదని తన గురించి అడిగేవారికి చెప్పేవారు. జైలు నుంచే తన సతీమణి భిక్షావతికి రాసిన ఉత్తరాల్లో కుటుంబ ఖర్చులు తగ్గించుకోవాలనీ, “కమ్యూనిస్టు పార్టీకీ, 'జనశక్తి' పత్రిక అభివృద్ధికీ తోడ్పడాలనీ రాసేవారు. కానీ ముక్కుపచ్చలారని తన పిల్లలు నారాయణ ప్రసాద్‌, శారద, భాను ప్రసాద్‌, విజయ ప్రసాద్‌ బాగోగులూ, కుటుంబ వ్యవహారాల గురించీ ప్రస్తావించేవారు కాదు. ఎంతో తీవ్రమైన బాధతో ఉన్నా ఎదుటివారికి తన బాధను వ్యక్తపరిచేవారు కాదు. ఆ బాధనంతా దిగమింగి నవ్వుతూ ఎదుటివారి బాధలను ఓపికగా వినేవారు. వారి సమస్యల పరిష్కారానికి సలహాలిచ్చేవారు. . 1965 ఏప్రిల్‌ నాటికి ఆయన ఆరోగ్యం మరింత క్షీణించింది. ఉస్మానియా ఆసుపత్రిలో చేరినా ఆరోగ్యం కుదుట పడలేదు. ఈ స్థితిలో ఆయనను ప్రభుత్వం విడుదల కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు . 215

చేయకుందా గుంటూరు వెళ్లేందుకు పెరోల్‌ ఇచ్చింది. గుంటూరులో డాక్టర్‌ చిగురుపాటి నాగేశ్వరరావుగారి ప్రయివేటు ఆసుపత్రిలో చేరారు. అక్కడ ఎప్పుడూ సిఐడి కాపలా. పరిస్తితి అంతకంతకూ క్షీణిస్తున్నా ఇతర చోట్లకు పోయి కనుక్కునేందుకు కూడా స్వేచ్చ లేకుండా చేశారు. ఆయనను విడుదల చేయాలని ప్రజల నుంచి ప్రభుత్వానికి అసంఖ్యాకంగా వినతులు వెళ్లాయి. అయినా ప్రభుత్వం గుడ్దిదీ చెవిటిదీ మూగదయ్యింది. దాదాపు పది నెలలపాటు ఆయన బెడ్‌ దిగలేదు. జైలు దాక్టర్లకూ ఈ విషయం తెలుసు. ఆసుపత్రి వెలుపల ఉన్న సిఐడిలకూ కనపడుతున్నదే. అయినా ప్రభుత్వం కంటికి మాత్రం కనిపించలేదు. పరిస్తితి ప్రమాదకరంగా పరిణమిస్తోందని డీవిఎస్‌ స్వయంగా ఏప్రిల్‌ 16న ముఖ్యమంత్రికి లేఖ రాశారు. అదే జైలులో ఉన్న మోటూరు హనుమంతరావు జైలు డిటెన్యూలందరి తరపునా ముఖ్యమంత్రికి లేఖ రాశారు. డీవిఎస్‌ జీవితం ప్రమాదంలో పడిందనీ, స్పేచ్చగా చికిత్స పొందటానికి వీలుగా విడుదల చేయాలనీ కోరారు. మళ్లీ ఏప్రిల్‌ 20న జైళ్ల ఇన్‌స్పెక్టర్‌ జనరల్‌కు లేఖ రాశారు. తీవ్రమైన వ్యాధులతో బాధపడుతున్న డీవిఎస్‌నూ, పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య, మాదాల నారాయణస్వామి, అంకిరెడ్డిలనూ వెంటనే విడుదల చేయాలని ఆగస్టు 80న జైల్లో డిటెన్యూులందరూ మూడు రోజులపాటు నిరాహారదీక్ష చేశారు. మళ్లీ అదే విజ్ఞప్తితో సెప్టెంబర్‌ 30న ప్రభుత్వ ప్రధాన కార్యదర్శికి లేఖ రాశారు. అక్టోబర్‌ 13న మళ్లీ డిటెన్యూలు ముఖ్యమంత్రికి లేఖ రాశారు. డీవిఎస్‌ మృత్యువుతో పోరాడుతున్నారు. స్వేచ్చగా ఎక్కడికి అవసరమయితే అక్కడికి ఆయనను తీసుకుపోయి కడసారి ప్రయత్నమయినా చేసుకునేందుకు విడుదల చేయాల్సిందిగా 'జనశక్తి' పత్రిక కూడా పదే పదే ప్రభుత్వ దృష్టికి తీసుకువెళ్లింది. ఆయనను విడుదల చేయాలని రాష్ట్రమంతటా ప్రదర్శనలూ జరిగాయి. పౌర హక్కుల సంఘాలు. శాసనసభ్యులు, శాసనమండలి సభ్యులు ప్రభుత్వాన్ని ఎంతగా కోరినా వారి వినతులన్నే చెవిటి వాని ముందు శంఖం ఊదిన చందమే అయ్యింది. 1966 జనవరి 8వ తేదీ తెల్లవారుజామున 1.30 గంటలకు డీవిఎస్‌ అమరజీవి అయ్యారు. తీవ్ర అస్నస్టతతో బాధపడుతున్నా, స్వేచ్చగా తనకిష్టమైన చోట వైద్యం చేయించుకోవడానికి కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం అనుమతి నిరాకరించింది. అమానుషత్వాన్నీ కసాయితనాన్నీ ప్రదర్శించి ఆ విషవ యువ కిశోరం నిండు ప్రాణాలను బలిగొన్నది. కృష్ణా నదీతీరాన జరిగిన డీవిఎస్‌ అంతృక్రియలకు వేలాది మంది ప్రజలు హాజరై అ(తుతర్చణ చేశారు. కమ్యూనిజం అనే మహోన్నతమైన వివ్లవ ఆశయానికి డీవిఎస్‌ తన జీవితాన్ని అంకితం చేశారు. తన వారందరినీ పార్టీకి అండదండగా చేర్చారు. కమ్యూనిస్టులందరికీ ఆదర్శప్రాయుడుగా నిలిచారు.

త్యాగశీలీ, అమరజీవి అయిన డీవిఎస్‌ సతీమణి భిక్షావతి తన భర్త అకాల మరణంతో తనకు ఎడమైన పవిత్ర మాంగల్యాన్ని పీడిత తాడిత ప్రజావాణి 'జనశక్తికి కానుకగా ఇచ్చి పతికి అన్ని విధాలా ధీటైన సతిగా రుజువు చేసుకున్నారు. భిక్షావతి పార్టీ ఎడల గౌరవం. కష్టనష్టాల్లో ఓర్పు, ఉద్యమాల్లో ముఖ్యంగా మహిళా ఉద్యమంలో ఆసక్తి కలిగిన కార్యకర్తగా డీవిఎస్‌కు అన్ని విధాలా తోడూనీడై నిలిచింది. ఎనిమిది నెలలుగా భర్త మంచం దిగని పరిస్థితిలో ఉన్నా ఆమెలో ధైర్యం సడలలేదు. కమ్యూనిస్టు పార్టీపై విశ్వాసం పెరిగిందేకాన్‌ తరగలేదు. భర్త అమరజీవియై 46 ఏళ్లయినా ఆయన ఆశయసిద్ది కోసం నేటికీ కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలో కొనసాగుతున్నారు. గ 216 యు. రామకృష్ణ

మహిళాలోకపు మణిపూస అ మానికొండ సూర్యావతి లో ను “'ఛాల. య శ జ. ప గాం మహిళాలోకం గర్వించదగ్గ మణిపూస కామ్రేడ్‌ మానికొండ సూర్యావతి. ఆశయ సాధనకోసం మొక్కవోని విశ్వాసంతో నిలిచిన ఆదర్శనారి. అట్టడుగు వర్గాలకు కొండంత అండగా నిలబడ్డ త్యాగశీలి. రాష్ట్ర మహిళా ఉద్యమ నిర్మాతల్లో ఒకరు. సూర్యావతి జన్మస్థానం గన్నవరం తాలూకా ఇందుపల్లి. చిన్న వయస్సులోనే 1937లో నందమూరు (గ్రామస్తులు మానికొండ బల్లెమ్మగారి కొడుకు సుబ్బారావుతో వివాహం జరిగింది.సోషలిస్టు భావాలకూ, అభ్యుదయ భావాలకూ ఆకర్షితులైన సుబ్బారావు.. సూర్యావతికి మంచి ప్రోత్సాహం ఇచ్చారు. పెళ్ళయిన కొత్తలోనే రాజకీయ విజ్ఞానం బోధించారు. ప్రజాసేవకు అంకితం కావాలనే చైతన్యం కలిగించారు. మహిళా ఉద్యమం ప్రారంభం రోజుల్లో సూర్యావతి అనేక ఇబ్బందులు ఎదుర్కొన్నారు. పెత్తందార్ల దాడులకూ, అవమానాలకూ జంకకుండా ఉద్యమం నిర్మించారు. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు ౨217

ఆ రోజుల్లో స్త్రీల పరిస్థితులు చాలా దారుణంగా ఉండేవి. స్త్రీలు ఇళ్లలో నుంచి బయటకు రారాదు. చదువుకుంటే చెడిపోతారనే భావన ఉండేది. అతి బాల్య వివాహాలు జరిపేవారు. వితంతువుల వివాహం పేరెత్తడానికే వీలులేదు. భర్తపోయిన స్త్రీల జీవితం దుర్భరంగా ఉండేది. [గ్రామాలలో ప్రసూతి సౌకర్యాలు లేవు. మూఢాచారాలతో అచ్చివచ్చిన కత్తి అని, గాలి, ధూళి రాకూడదని తలుపుల్ని మూసి వుంచడం నాటు మంత్రసానితో పురుళ్లు పోయించడం చేసేవాళ్లు. దీనివల్ల తల్లీ, పిల్ల మృత్యువాత పడే పరిస్థితి ఎక్కువగా ఉండేది. ఇటువంటి సమాజంలో స్త్రీని ఒక వ్యక్తిత్వంగల మహిళగా రూపొందించాలనీ, సమాజంలో ఉన్న మూఢ విశ్వాసాలను పోగొట్టి స్రీలకు స్వేచ్చా స్వాతంత్ర్యాలు కల్పించాలనే పట్టుదలతో మహిళా ఉద్యమం ప్రారంభం అయ్యింది. ఈ ఉద్యమ నిర్మాతల్లో సూర్యావతి ఒకరు.

ఆ రోజుల్లో మహిళా సంఘం గ్రామాల్లో మీటింగులు జరపడం చాలా కష్టంతో కూడుకున్నపని. ఆడవాళ్లకు సంఘాలేంటి? మొగుళ్ళకు అన్నం వండిపెట్టరా? వెధవ ముండలకు పెళ్లిళ్లు చేస్తారా? అని ్రశ్నించేవాళ్లు. తాడంకి (గ్రామంలో ఒకరు వీరేశలింగం గారి ఉద్యమం స్ఫూర్తితో వారి కుమార్తెకు వితంతు వివాహం జరిపించిన సందర్భంలో అక్కడికి హాజరైన మహిళాసంఘం నాయకురాళ్లపై కర్రలతో దాడిచేశారు. మహిళా కార్యకర్త ఒక ఊరినుండి మరొక ఊరికి సంచి చేతపట్టి కాలినడకన నడిచి వెళ్లడమే ఒక విప్లవం. అలా వెళుతుంటే అసభ్య పదజాలంతో యువకులు అరుగులు మీద, చెట్టకింద కూచుని మాట్లాడేవారు. ఒకసారి శనగపాడు గ్రామంలో మహిళల సమావేశం ఏర్పాటు చేస్తే విషయం తెలిసి ఊరంతా ఏకమై ఆమెతో పాటున్న మహిళాసంఘం నాయకురాళ్లపై దాడిచేశారు. యువజన సంఘం కార్యకర్తల సహకారంతో వారు సురక్షితంగా బయటపడ్డారు. అయినా వీటన్నింటినీ తట్టుకొని గ్రామాల్లో విసృతంగా తిరిగి సభ్యత్వం చేర్పించి 1941 జనవరిలో విజయవాడ తాలూకా గరికపర్రులో కృష్ణాజిల్లా ప్రథమ మహాసభ జరిపారు.

ప్రతి పది గ్రామాలకు ఒక ఆసుపత్రి కట్టించాలనీ, స్రీలకు విద్య నేర్పాలళఈ, పురుషులతో పాటు సమాన కూలీ ఇవ్వాలనీ, గ్రామాలలో స్రీలకు మరుగుదొడ్లు కట్టించాలనీ ఆ మహాసభలో తీర్మానాలు చేసి ఆనాటి బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వానికి పంపారు. ఆనాటి నుంచి పోరాడుతున్నా ఈనాటికి మరుగుదొడ్ల సమస్య తీరలేదని బాధపదేవారు. పేద, మధ్యతరగతి రైతాంగ స్త్రీలు బయటకు వెళ్లి వ్యవసాయ పనులు చేయటానికి వీలులేని భౌతిక పరిస్థితుల్లో దానికి వ్యతిరేకంగా మహిళల్లో ప్రచారం చేసి స్ర్తీలు కూడా పని చేసుకోవచ్చని ఆచరణలో నిరూపించేందుకు మహిళా కార్యకర్తలు నాట్లు వేశారు. మహిళల్ని ప్రోత్సహించేందుకు ఆనాటి “(వ్రజాశక్తి'లో ఆమె వ్యాసాలు కూడా రాశారు. పెత్తందార్ల హెచ్చరికలు లెక్కచేయనందున అనేక ఇబ్బందులు ఎదుర్శొన్నారు. ఉద్యమ నిర్మాణంకోసం ఆమె చేసిన కృషి ఫలితంగానే 1947లో జరిగిన మొట్టమొదటి రాష్ట్ర మహాసభలో కార్యదర్శిగా ఎన్నికయ్యారు. ంం 218 యు. రామకృష్ణ

తెలంగాణా పోరాట సందర్భంగా 1948-50 మధ్య కృష్ణా, గుంటూరు, గోదావరి జిల్లాల్లో భీకర నిర్బంధకాండ సాగింది. ముఖ్యంగా జిల్లాలో గన్నవరం ప్రాంతం కాంగ్రెస్‌ సైన్యాల పైశాచిక చర్యలతో దద్దరిల్లిపోయింది. సూర్యావతి ఆ నిర్బంధానికి జంకకుండా నిలబడ్డారు. ఆ సమయంలోనే ఆమెను అరెస్టుచేసి కడలూరు జైలుకు పంపారు. ఆ జైలులోనే తమిళనాడు మహిళ ఉద్యమ నిర్మాత జానకీ అమ్మాళ్‌, రాష్ట్ర మహిళాసంఘం నాయకులు అన్నే అనసూయ కూడా నిర్బంధించబడ్డారు. వారితో కలిసి జైలులో కూడా అధికారుల నిరంకుశత్వానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడదానికి సిద్ధమైనారు. ఖైదీల కొచ్చే కొద్దిపాటి సొమ్ములో కొంత మిగిలి బయట పోరాటంలో ఉన్న కార్యకర్తలకు సహాయనిధి పంపించారు. కార్యకర్తలను ఎలా నిలబెట్టుకోవాలి? ఎలా ఆదుకోవాలి? అన్న తపన ఆమె వజ సంకల్పాన్ని తెలియజేస్తాయి. 1948 ప్రాంతంలో కమ్యూనిస్టుపార్టీనీ, పార్టీ సాహిత్యాన్నీ ప్రజాశక్తి వారపత్రికనూ ప్రభుత్వం నిషేధించింది. ఆంధ్ర వనిత మాసపత్రికను కూడా నిషేధించింది. పత్రిక నిషేధాన్ని వ్యతిరేకిస్తూ మహిళలు ఆందోళనకు పూనుకున్నప్పుడు భాష్పవాయువు ప్రయోగించి లాఠీఛార్జి చేసి సూర్యావతితోపాటు 70 మంది మహిళలను నందిగామ జైలులో నిర్బంధించారు. 1964లో మరలా చైనా యుద్ధం సందర్భంగా చంటిపిల్ల తల్లిగా ఉన్న సూర్యావతిని భర్తతోపాటు 16నెలలు జైలులో పెట్టారు. ప్రజల కోసం ఆమె చేసిన కృషి ఫలితంగానే నందమూరు (గ్రామప్రజలు పంచాయతీ ఎన్నికల్లో ఆమెను మూడు సార్లు ఏకగ్రీవంగా ఎన్నుకున్నారు. ఆమె హయాంలో ఐదు ఫర్లాంగులు మెటల్‌ రోడ్డు వేయించారు. ఆ పనిలో రూ.ఆరు వేలు మిగిల్చి చెరువుకు రేవు కట్టించి రివిట్‌మెంట్‌ వేయించారు. ఆదాయం పెంచేందుకు మామిడి, కొబ్బరి చెట్లు నాటించారు. ఆ రోజుల్లో ఎవ్వరూ చేయని విధంగా ప్రభుత్వం మీద ఒత్తిడి తెచ్చి దళితవాడకు నాలుగెకరాల స్థలం వచ్చేలా చేశారు. దానికి కావలసిన సదుపాయాలు కల్పించారు. అత్తగారైన బుల్లెమ్మగారి ఆమోదంతో స్వంత భూమి 25 సెంట్లు మహిళలకు మరుగుదొడ్డి కోసం ఉచితంగా ఇచ్చారు. ఆమె కృషివల్ల తక్కిన ఊళ్లకన్నా ముందే విద్యుత్తు వచ్చింది. అలాగే గ్రంథాలయాన్ని కూడా ఏర్పాటుచేశారు.

1958లో ఎం.ఎల్‌.సిగా ఆరు సంవత్సరాలపాటు శాసనమండలిలో ప్రజల సమస్యలను ప్రస్తావించి వాటి పరిష్కారం కోసం పనిచేశారు. 1987లో ఉంగుటూరు మండలాధ్యక్షురాలిగా ఎన్నికై ఆదర్శవంతమైన కృషి చేశారు. మండలంలో ఇతర పార్టీల సర్పంచ్‌లు ఎక్కువమంది ఉన్నా ఒక్కసారి కూడా ఏ తీర్మానం తిరస్మరించబడలేదు. బుడమేరు వరదల్లో కొన్ని గ్రామాల్లో మునిగిపోయి, మిగతా ప్రాంతాలో సంబంధాలు కోల్పోయేవి. అప్పుడు కూడా డబ్ఫై ఏళ్ళ వయస్సు పైబద్దా, నడుములోతు నీళ్లలో నడుస్తూ, వీలుగానిచోట్ల దోనెలమీద వెళ్లి అవసరమైన బియ్యం, వగైరా అందుతున్నాయో లేదోనని స్వంతంగా పర్యవేక్షించే వారు. ఉంగుటూరు మండలంలో సూర్యావతి అమలు జరిపిన మరుగుదొడ్ల పథకం రాష్ట్రానికే ఆదర్శంగా నిలిచింది. సామాన్య స్త్రీవలె బస్సులోనూ, కాలినడకనే ప్రయాణం చేసేవారు. పదవీకాలంలో కూడా ప్రభుత్వమిచ్చే గౌరవ వేతనం వెయ్యి రూపాయల్లో నెలకు రూ.200 ఖర్చులుంచుకొని రూ.800 పార్టీకి జమచేసేవారు. నూర్యావతి విలక్షణ కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు ౨219

వ్యక్తిత్వం, శత్రువు కూడా ఆమెను గౌరవించే విధంగా ఉండేది. ఆమె నిరాడంబర జీవితం సాధారణ ్రజలతోనూ, కార్యకర్తలతోనూ వారి కష్టసుఖాలనర్థంజేసుకొని వారిని ప్రోత్సహించే తీరు అందరినీ ఆకట్టుకునేది. నాయకులు తాము నాయకులమనిగాక ప్రజలకు సేవకులుగా, మిత్రులుగా తమను తాము పరిగణించుకోవాలి. అలా నమ్రతతో పనిచేసేవారిని ప్రజలు కూడా అభిమానిస్తారు. సూర్యావతి పట్ల ప్రజలకు గల గౌరవాభిమానాలకు అదే కారణం. ప్రముఖ కమ్యూనిస్టయోధులు పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య ఆదర్శంతో ఉత్తేజితులై తమ యావదాస్తిని అమ్మి పార్టీకి విరాళంగా ఇచ్చారు. చనిపోయేముందు కూడా తన కుమార్తెలను ఒక కోర్కె కోరారు. అదేమంటే సుందరయ్య విజ్ఞానకేంద్రానికి, బసవపున్నయ్య భవన్‌కు రూ.60 వేలు రూపాయల విరాళం అందించమని (ఆ మేరకు, ఆమె కుమార్తెలు ఆ మొత్తాన్ని అందజేశారు? 1987లో ప్రజాసేవను ప్రారంభించి తుదిశ్వాస విడిచేవరకూ కొనసాగించారు. 1947లో జరిగిన మొదటి రాష్ట్ర మహిళా మహాసభలో కార్యదర్శిగా ఎన్నికయ్యారు. రాష్ట్ర రాజకీయాల్లో వచ్చిన ఆటుపోట్లు కారణంగా మహిళా ఉద్యమం కూడా తాత్కాలికంగా కుంటుపడింది. తిరిగి పునర్నిర్మాణం కోసం 1967లో మోటూరు ఉదయం, మల్లు స్వరాజ్యంతో కలిసి కాజలో రాష్ట్రస్థాయి శిక్షణా శిబిరం నిర్వహించారు. ఆ తరువాత 1974లో ఖమ్మంలో జరిగిన రాష్ట్ర మహాసభలో సూర్యావతి అధ్యక్షురాలిగా, మోటూరు ఉదయం కార్యదర్శిగా ఎన్నికయ్యారు. 1981లో అఖిలభారత ప్రజాతంత్ర మహిళా సంఘం మొదటి మహాసభ మద్రాసులో జరిగినప్పుడు ఆమె కేంద్ర కార్యవర్గానికి ఎన్నికయ్యారు. చనిపోయేనాటికి ఆమె రాష్ట్ర ఉపాధ్యక్షురాలిగా ఉన్నారు. 1937లో కొద్దిమంది సభ్యులతో ప్రారంభమయిన సంఘం 1998లో స్వర్ణోత్సవాలు జరుపుకునే నాటికి 1,65,000 సభ్యత్వంతో 17 జిల్లాలకు విస్తరించింది. స్వర్ణోత్సవ సభలలో ఆహ్వానసంఘ కార్యదర్శిగా కూడా ఆమె ఉన్నారు. దురదృష్టవశాత్తూ సభలు జరిగిన నాలుగు మాసాలకే ఆమె గుండెపోటుతో అకస్మాత్తుగా చనిపోయారు. చనిపోయేరోజు కూడా హైదరాబాద్‌లో 41 ప్రజాసంఘాల రాష్ట్ర సదస్సులో ఎంతో ఉద్వేగంతో మాట్లాడారు. అదే ఆమె చివరి ప్రసంగం. “పరాయి దేశం మన దేశ సంపదను కొల్లగొట్టకుండా స్వాతంత్ర్యం కోసం పోరాడాం. ఆ స్వాతంత్ర్యం పేరుతో అధికారంలోకి వచ్చిన కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం మనదేశ సంపదను పరాయి ప్రభుత్వాలకు తాకట్టుపెట్టడానికి సిద్ధమవుతున్నది. బ్రిటీష్‌ పాలకులు విభజించి పాలించే విధానాన్ని అనుసరించారు. ఆనాటి కాంగైస్‌ మత సామరస్యం కోసం కృషి చేసింది. అలాగే ఈనాడు ప్రజలను చీల్చే విధానాలను ఎదుర్కొని, ఐక్యతను కాపాడుకోవాలి. స్వాతంత్ర్య్రంకోసం పోరాడిన మేము మళ్లీ రంగంలోకి దిగి ప్రజలను సమీకరించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. మహిళలతోసహా మొత్తం ప్రజలంతా పోరాటం దిశకే పరిస్థితిని మార్చటం నేడెంతో అవసరం.”

• ఎన్‌.ఎస్‌. లక్ష్మీదేవమ్మ. 220 | లా యు. రామకృష్ణ

ళా ఉరిశిక్షను తప్పించుకున్న కామ్రేడ్‌ అట్లూరి ఈ లు ద ర ల. క న ము... సాలా స. - ళ్‌ వ తీ 1949 సంవత్సరం మార్చి 29వ తేదీ.. ఉదయం 9 గంటలు... విజయవాడ-పూరి పాసింజర్‌ రైలు అది. తుపాకులు ధరించిన ఇద్దరు పోలీసులు ఓ పాతికేళ్ళ కుర్రాడిని తీసుకొని రాజమండ్రి వెళ్లేందుకు కంపార్ట్‌మెంట్‌ ఎక్కారు. రైలు మెల్లమెల్లగా కదులుతోంది. “వర్ధిల్లాలి కమ్యూనిస్టుపార్టీ....”, “జైలు శిక్షలూ... ఉరిశిక్షలూ ఆపలేవు... ఉద్యమాన్నీ” అంటూ దిక్కులు పిక్కటిల్లేలా... ష్లాట్‌ిఫారం దద్దరిల్లేలా నినదిస్తూ... అప్పుడే వేగం పుంజుకుంటున్న రైలు వెంట పరుగులు తీస్తూ... తమ సహచరుడైన ఆ పాతికేళ్ల కార్యకర్తకు | అశ్రునయనాలతో వీడ్కోలు పలుకుతున్నారు వందలాదిమంది కమ్యూనిస్టుపార్టీ కార్యకర్తలు. కొద్దిక్షణాల్లో రైలు విజయవాడ విడిచిపెట్టింది. తుపాకీ ట్రిగ్గర్‌ మీద వేలు పెట్టి అప్రమత్తంగా ఉన్న ఆ ఇద్దరు పోలీసుల నడుమ నిశ్చలంగా... నిర్భీతిగా...ధీరోదాత్తంగా కూర్చున్నాడా కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు క

యువకుడు రైలు పెట్టలో... వారు కూర్చున్న సీట్లకు ఎదురుగా మరో ఇద్దరు రైతులు కూర్చున్నారు. వారిని రైతులు అనడం కన్నా రైతు వేషాల్లో కూర్చున్న వారంటే బావుంటుంది. పోలీసులు మాత్రం వారిని నిజంగా రైతులే అనుకుంటున్నారు. పోలీసులు మధ్య కూర్చున్న యువకుడికి మాత్రమే తెలుసు. వారు రైతు వేషాల్లో కూర్చున్న తన విప్లవ సహచరులనీ, రాజమండ్రి సెంట్రల్‌ జైలులో ఉరిశిక్ష అమలు చేయదానికి తీసుకెళ్తున్న తనను తప్పించడానికి అనుసరిస్తున్న సాహసోపేతులని..

ఇంతలో ఒక్క కుదుపులో ముస్తాబాద స్టేషన్‌లో రైలాగింది. ఏడెనిమిది వందలమంది జనం... ఎర్రజెండాలు చేతపట్టి ప్లాట్‌ఫారం మీద నిలబడి ఉరితీతకై తీసుకెళ్తున్న ఆ యువకుడిని చూసేందుకు కంపార్ట్‌మెంట్‌ను వెదుకుతున్నారు. పోలీసుల నడుమ కూర్చున్న ఆ యువకుడు కిటికీలో నుండి చేయి బయటపెట్టి ఊపాడు. అంతే జయజయధ్వానాలు మిన్నుముట్టాయి. పోలీసుల్లో కలవరం మొదలైంది. జనమేమో వందల్లో ఉన్నారు. తామేమో ఇద్దరు. ఏదో జరగబోతోందన్న భయం పోలీసులకు పట్టుకుంది. అయితే వాటిని పటాపంచలు చేస్తూ ఆ యువకుడు కమ్యూనిస్టుపార్టీ కార్యకర్తలనుద్దేశించి మాట్లాడాడు. “పోలీసుల విధి నిర్వహణకు ఆటంకం కలిగించకండి. కమ్యూనిస్టులకు ఉద్యమాలు, లారీదెబ్బలు, జైళ్లు, ఉరితీతలు మామూలే. మన విప్లవ కర్తవ్యం పూర్తి చేయండి. వెళ్లండి...” అంటూ ఆ యువకుడు వారితో ఓ రెండు నిమిషాలు మాట్లాడాడు. రైలు బయల్దేరింది. ఇప్పుడా యువకుడి మీద పోలీసులకు సదభిప్రాయం, గురి ఏర్పడింది. ఇద్దరు పోలీసులలో రిజర్వు హెడ్‌ కానిస్టేబుల్‌గా ఉన్న వ్యక్తి ఆ యువకుడిపట్ల కాస్త సౌమ్యంగా వ్యవహరించసాగాడు. రెండో పోలీసు ఈ యువకుడిని అనుమానించసాగాడు.

ఈలోగా మధ్యమధ్యలో వీరి ఎదురుగా కూర్చున్న రైతులు అప్పుడప్పుడు యువకుడితోనూ, పోలీసులతోనూ మాట్లాడుతున్నారు. ఇంతలో ఆత్మూరు స్టేషన్‌లో రైలాగింది. ముస్తాబాద స్టేషన్‌కు వచ్చినవారి కన్నా రెట్టింవుసంఖ్యలో జనం ఉన్నారు. అందరూ ఎ(ర్రజెండాలు పట్టుకొని ఉన్నారు. ఆత్మూరు తన స్వగ్రామం కావడం వల్ల ఆ యువకుడు కంపార్ట్‌మెంట్‌ డోర్‌వద్ద నిలబడ్డాడు. వచ్చిన జనమంతా తనవారు. దుఃఖం పెగులుకొచ్చింది. తన సహచరిని చూడగానే గుండె బరువెక్కిపోయింది. ఆమె వెక్కివెక్కి ఏడుస్తోంది. ప్రేమగా తల నిమురుతూ “నీకూ నాకూ రుణం తీరిపోయింది. బాధపడి ఏమాత్రం ప్రయోజనం లేదు. వెళ్లు మన విప్లవ పథాన్ని వీడకు” అని అనునయించాడు. పోలీసులకు కూడా దుఃఖం ఆగలేదు. ఇక అక్కడి మజిలీ ముగిసింది. రైలు బయలుదేరింది.

ఏలూరు వెళ్ళేటప్పటికి 11 గంటలైంది. భోజనం కోసం పోలీసులు, యువకుడు రైలు దిగారు. వారితోపాటు అప్పటివరకూ వారిని అనుసరిస్తూ వస్తున్న రైతులు కూడా రైలు దిగారు. వీరితో మరో వ్యక్తి జతకలిశాడు. భోజనం కోసం వీరంతా ఏలూరు తాజ్‌మహల్‌ హోటల్‌లో పై అంతస్తు బుక్‌ చేసుకున్నారు. భోజనం చేసి మళ్లీ మూడు గంటల రైలుకు రాజమండ్రికి బయల్దేరదామనుకున్నారు. “నేను మరో రోజులో ఎలాగూ ఈ భూమి మీద సజీవంగా ఉండను. నావద్ద ఐదువేలున్నాయి. వీటిని నేనేం చేసుకోగలను. వీటితో మీ ఇష్టం 222 యు. రామకృష్ణ

వచ్చినట్టు తినండి” అంటూ యువకుడు కొంత డన్చిచ్చాడు. ఆ ఇద్దరు పోలీసులు మాంసం, చేపలు, పిట్టమాంసం వగైరా మాంసాలతో తనివితీరా భోజనం చేశారు. మాంసం తిన్న భుక్తాయాసంతో రెండో పోలీసు మేను వాల్చాడు. నిద్రపట్టింది. రిజర్వ్‌ హెడ్‌ కానిస్టేబుల్‌ మాత్రం యువకుడికి కాపలాగా ఉన్నాడు. అప్పుడు రిజర్వ్‌ కానిస్టేబుల్‌ ఆ యువకుడిని అడిగాడు. “నువ్వేమైనా పారిపోదలిచావా?' అని. అబ్బే లేదన్నాడా యువకుడు. ఇది తనను పరీక్షించే పన్నాగమే అనుకున్నాడా యువకుడు. అయితే రాజమండ్రి వెళ్లేందుకు మాత్రం రిజర్వ్‌ హెడ్‌ కానిస్టేబుల్‌ తొందర పడటం లేదు.

రెండో కానిస్టేబుల్‌కు నిద్ర మెలకువ వచ్చేటప్పటికి సాయంత్రం నాలుగు గంటలైంది. లేస్తూనే టైమ్‌ చూస్తూ కంగారుపడసాగాడు. “మూడు గంటల రైలుకు వెళ్లాలి. ఇప్పుడెలా, మళ్లీ రైలు రాత్రి ఏడు గంటలకు గాని లేదు” అంటూ లబలబలాదుతున్నాడ్రా కానిస్టేబుల్‌. “నా దగ్గర డబ్బులున్నాయి కదా.. సరే ఏదైనా కారు మాట్లాడండి. వెళ్ళాం” అన్నాడు యువకుడు. “సరే మేమూ రాజమండ్రే కదా వెళ్లాలి. మేము కారు మాట్లాడుకొస్తాం” అని వీరిని అనుసరిస్తూ రైలులో వస్తున్న రైతులు, ఏలూరులో కలిసిన మరో వ్యక్తి పోలీసులను అడిగారు. పోలీసులు దానికి ఓకే అన్నారు. ముగ్గురూ ఊళ్లోకి వెళ్ళారు. ఇప్పుడా ముగ్గురి మొహాల్లో ప్రపంచాన్ని జయించినంత సంతోషం. సరిగ్గా ఆ కారు ప్రయాణంలోనే మనవాణ్ణి తప్పించాలి. చకచకా పథకాన్ని రచించారు ఆ రైతులు. ఆ ఊళ్ళో తమకు స్నేహితుడైన ఓ కాంట్రాక్టర్‌ కారును మాట్లాడారు. అలాగే డ్రైవర్‌కు కూడా తగు సూచనలు ఇచ్చారు. అంతే కారును తీసుకొచ్చి తాజ్‌మహల్‌ హోటల్‌ముందు రెడీగా పెట్టారు.

వీరంతా బయళల్టేరేటప్పటికి సాయం[త్రం ఏడు గంటలైంది. ముందు నీట్లో దైవర్‌తోపాటు రైతులు కూర్చోగా, వెనుకసీట్లో ఇద్దరు పోలీసులు, వారి మధ్య యువకుడు కూర్చున్నారు. కారు ఏలూరు పెద్ద రైల్వేస్టేషన్‌ గేటుదాటింది. ఇంజన్‌ హీటెక్కిందని దైవర్‌ కారాపాడు. అదీ ఇదీ పరీక్షించి హీట్‌ చల్లారాలంటే ఓ అరగంట కారు ఆపాలన్నాడు. సన్నగా వెన్నెల కాస్తోంది. పోలీసులు తుపాకులు కారులోనే పెట్టి యువకుడిని తీసుకొని కిందికి దిగారు. అల్లంత దూరానికి తీసుకువెళ్లి యువకుడిని తమ మధ్య కూర్చోపెట్టుకున్నారు పోలీసులు. సరిగ్గా అదే సమయంలో రైతువేషాల్లో ఉన్న ఇద్దరూ మధ్యలో కలిసిన వ్యక్తి కారులోని తుపాకులను దొరకపుచ్చుకొని పోలీసులవైపు చూపుతూ... వారి కళ్ళలో కారం కొట్టారు. వారు లబోదిబో అంటున్న సమయంలో క్షణాల్లో యువకుడు, రైతులు, మూడో వ్యక్తి చిరుచీకట్లో కలిసిపోయారు. ఉరిశిక్ష పద్ద ఆ యువకుడెవరు?

రాజమండ్రి సెంట్రల్‌ జైలులో ఉరిశిక్షను అమలు చేసేందుకు అక్కడి జైలు సూపరింటెండెంట్‌కు అప్పగించడానికి తీసుకువెళ్తుండగా మార్గమధ్యంలో పోలీసుల నుండి తప్పించుకున్న ఆ యువకుడే కీర్తిశేషులు కామ్రేడ్‌ అట్లూరి శ్రీమన్నారాయణ. (1939 కాలం నుంచే విప్లవ జీవితంలో పనిచేసి 90 ఏట మృతి చెందిన కృష్ణాజిల్లాకు చెందిన తొలితరం కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 223

కమ్యూనిస్టు యోధుడాయన). అట్లూరిని ఉరిశిక్షకు తీసుకువెళ్లేటప్పుడు రైలులో రైతుల్లా తారసపడి ఆయనను తప్పించదానికి తోడద్చడిన వ్యక్తులే కామేడ్‌ జాస్తి బసవరావు, ఓగిరాల మోషే వీరితో ఏలూరులో వచ్చి కలిసిన మరో వ్యక్తి పేరు కామ్రేడ్‌ కాట్రగడ్డ చినవెంకట్రాయుడు. వీరిలో కామ్రేడ్స్‌ జాస్తి బసవరావు, కాట్రగడ్డ చినవెంకటరాయుడిని 1949లో రహస్య జీవితం గడుపుతున్న సందర్భంలో పోలీసులు కాల్చిచంపారు. ఇక కామ్రేడ్‌ అట్లూరిని రాజమండ్రి సెంట్రల్‌ జైలుకు తీసుకెళ్తున్న కానిస్టేబుళ్ల పేర్లు రోశయ్య, హనుమంతరావు. విధి నిర్వహణలో అలసత్వంగా ఉండి ఉరిశిక్ష విధింపబడిన కామ్రేడ్‌ అట్లూరి తప్పించుకొని పోవడానికి కారణమయ్యారనే అభియోగంపై వారిరువురూ ఆ తర్వాత ఉద్యోగాల నుండి తొలగించబడ్దారు. అట్లూరికి ఉరిశిక్ష ఎందుకు పడింది?

1944 సంవత్సరంలో కృష్ణాజిల్లాలోని పట్టణ, [గ్రామ ప్రాంతాల్లో కొన్ని రౌడీ గ్యాంగులు ఉందేవి. ఇవి ప్రజల ధన, మాన, ప్రాణాలతో చెలగాటమాడుతుండేవి. ఆ రోజుల్లో సంఘ వ్యతిరేక శక్తులకు వ్యతిరేకంగా కమ్యూనిస్టు పోరాడేది. ఆ మేరకు పార్టీ శాఖలు రౌడీ గ్యాంగులకు వ్యతిరేకంగా ప్రజలను సమీకరిస్తుండేవి. అలాగే గన్నవరం తాలూకా ఆత్చూరులో కూడా ఒక పెద్ద రౌడీ గ్యాంగ్‌ ఉండేది. అది చెయ్యని దుష్టకార్యం అంటూ ఏదీ ఉండేది కాదు. రామకోటిరెడ్డి, నిమ్మగడ్డ చలపతి, వల్లభనేని వెంకటేశ్వరరావు అనే వారు ఆ గ్యాంగుకు దళ నాయకులుగా ఉందేవారు.ఆ గ్యాంగ్‌లో 30 మంది దాకా సంఘ విద్రోహులుందేవారు. అదే సమయంలో తాలూకా కేంద్రంలో ఉండి పనిచేస్తున్న కామ్రేడ్‌ అట్లూరి శ్రీమన్నారాయణకు ఆ గ్యాంగ్‌ చరిత్రను తెలుసుకునే పనిని కమ్యూనిస్టుపార్టీ అప్పగించింది. కామ్రేడ్‌ అట్లూరి స్వగ్రామం కూడా ఆత్మూరే. ఆయన ఆ ఊరెళ్లి అన్నే సీతారామయ్యగారింటి వద్ర పంచాయత్‌ పెట్టారు. ఆ పంచాయతీకి రామకోటిరెడ్డి అదే రౌడీ మినహా గ్యాంగ్‌లో ఉన్నవారంతా వచ్చారు. అతని కోసం 15 మంది ఇంటికి వెళ్లారు. ఆ రౌడీ నాయకుడు ఇంటిలో బరిసె పుచ్చుకొన్‌ కూర్చున్నాడు. వీరిని చూగడానే అడుగు ముందుకు వేస్తే చంపేస్తానని బెదిరించాడు. దీనితో వారు తిరిగి వచ్చారు. తిరిగి వచ్చిన వారితో కలిసి మళ్లీ ఈసారి 30 మంది దాకా రౌడీ నాయకుడి ఇంటికి వెళ్లారు. దీంతో రౌడీ దొడ్డిదారిగుండా పారిపోయాడు. ఇది తెలిసి ఆ మరునాడు మిగిలినవారంతా పారిపోయారు.

కొంతకాలం తరువాత ఊడ్పుల సమయంలో కాల్వకింద ఆకుమడికి నీళ్ల్తుపెడుతున్న కమ్యూనిస్టుపార్టీ అభిమాని అట్లూరి వెంకటరత్నంను గ్యాంగ్‌కు చెందిన వ్యక్తి కొట్టాడు. దీంతో ఊళ్లో కమ్యూనిస్టుపార్టీ కార్యకర్తలు, రైతులు కలిసి 20 మంది వరకూ పోగయ్యారు. రౌడీగ్యాంగ్‌ వాళ్లు కూడా 50 మంది దాకా కర్రలు, బరిసెలు చేతబట్టి సెంటర్‌కు వచ్చారు. రెండు [గ్రూపుల మధ్య 250 గజాల దూరం ఉంది. ఈలోగా సుంకర వెంకట్రామచ్యు. సత్యనారాయణ అనే రైతులు రోడ్డు వెంట వస్తుండగా గ్యాంగ్‌ వాళ్లు కొట్టారు. దీంతో కామర్స్‌ అట్లూరి, ఓగిరాల మోషే బరిసెలు పుచ్చుకొని 100 గజాల దూరం వరకు వెళ్లి ఆగిపోయారు. దీంతో వారిని రౌడీగ్యాంగ్‌ రమ్మంటే రమ్మని సవాళ్లు విసరడంతో కామ్రేడ్‌ అట్లూరి తన

జేబులో ఉన్న 'అలారమ్‌ పిస్టల్‌ బయటకు తీయక తప్పలేదు. గతంలో గన్నవరం విమానాశ్రయాన్ని నిర్మించే రోజుల్లో రన్‌వే కోసం రైతులు తన ఎర్లబండ్లతో మట్టి తోలారు. విమానాశ్రయ పనిని కాంట్రాక్టు కుదుర్చుకున్న గ్యానస్‌ డంకర్లీ కంపెనీవారు కూలి చాలా తక్కువగా ఇవ్వడంతో రైతులు పెద్దఎత్తున ఆందోళన చేశారు. ఆ ఆందోళనకు నాయకత్వం వహించిన కామ్రేడ్‌ అట్లూరి గ్యాసన్‌ డంకర్లీ కంపెనీ వద్దకు రైతు ప్రతినిధిగా వెళ్లిన సందర్భంలో ఆ కంపెనీకి చెందిన ఒక వ్యక్తి ఈ పిస్టల్‌ను ఆయనకు బహూకరించారు. అది తుప్పు పట్టకుండా గ్రీజ్‌ రాసి గడ్డివామి కింద పెట్టారు. ఊళ్లో రౌడీగ్యాంగుల విజ్బంభణ, చీటికి మాటికి రైతులను కొడుతుండడంతో ఆయన దానిని బయటకు తీశారు. ఇప్పుడు దానిని ఆయన పక్క జేబులో నుంచి బయటకు తీశారు.

“రెండు నిమిషాలు టబైమిస్తున్నాను. ఇక్కడ్నుంచి వెళ్లిపోతే సరేసరి. లేకుంటే కాల్చివేస్తాన”ని రౌడీగ్యాంగ్‌ను కామ్రేడ్‌ అట్లూరి హెచ్చరించారు. అయితే రౌడీగ్యాంగ్‌ లీడర్‌గా ఉన్న రామకోటిరెడ్డి “అది బొమ్మ పిస్తోలు. ఎవ్వరూ భయపడొద్దు” అంటూ తన గ్యాంగ్‌ వాళ్లకి నూరిపోస్తూ ఘర్షణకు ప్రేరేపిస్తున్నాడు. ఇది గమనించిన అట్లూరి దానిని గాల్లోకి పేల్చారు. అంతే క్షణాల్లో రౌడీగ్యాంగ్‌ మొత్తం కంగారుపడిపోయి తత్తరపాటుతో ఒకరిమీద ఒకరు పడిపోయి తొక్కిసలాడుకొని ఎట్టకేలకు క్షణాల్లో పరారైపోయారు. వారు ఊరును వదిలేసి ఏకంగా విజయవాడకు పారిపోయారు. ఈలోగా రౌడీగ్యాంగ్‌కు అన్నివిధాలా అండదండలిచ్చే భూస్వాములు ఆత్మూరులో అట్లూరి శ్రీమన్నారాయణ లైసెన్స్‌లేని పిస్టల్‌ పేల్చాడని గన్నవరం పోలీస్‌స్టేషన్‌లో కేసు పెట్టించారు. అయిటే పిస్టల్‌ పేల్చిన సమయంలో విజయవాడ పటమటలో ఉండి సైకిల్‌పై డబుల్స్‌ వస్తూ పోలీసులకు పట్టుబడినట్లు ఎలిబీ సృష్టించుకొని ఆ తరువాత కామ్రేడ్‌ అట్లూరి ఆ కేసునుండి బయపడ్డారు. (ఆ రోజుల్లో సైకిల్‌మీద ఇద్దరు ఎక్కడం నేరం) రౌడీగ్యాంగ్‌లో ఉన్న కొంతమంది ఇళ్లకు వచ్చేసినా గ్యాంగ్‌ లీడర్లు విజయవాడలోనే మకాం వేశారు.

ఆ రోజుల్లో విజయవాడలో కూడా సంఘ విద్రోహశక్తులు అరాచకాలు చేస్తుండేవారు. అక్కడ కూడా కమ్యూనిస్టుపార్టీ కార్యకర్తలు వాటికి వ్యతిరేకంగా పోరాడుతుండేవారు. అయితే గ్యాంగ్‌ లీడర్లను మినహా, గ్యాంగుల్లో ఉండేవారిని విజయవాడ వంటిచోట్ల గుర్తించడం కష్టంగా ఉండేది. కమ్యూనిస్టుపార్టీ కార్యకర్తలు అలాంటివారి కదలికలను డేగకన్నుతో సునిశితంగా కనిపెడుతుండేవారు. సరిగ్గా అలాంటి సమయంలోనే ఆత్ఫూరు నుండి విజయవాడకు పారిపోయిన గ్యాంగ్‌లీడర్లు కర్రల కట్టలు, బరిసెలను ఒక రిక్షాలో వేసుకొని వెళ్లడం, తరచూ అనుమానాస్పదంగా తిరగడం కమ్యూనిస్టుపార్టీ కార్యకర్తల దృష్టిలో పడింది. అయితే గ్యాంగ్‌లీడర్లు తరచూ కమ్యూనిస్టుపార్టీ కార్యకర్తల ఎదురుపడటం, వారిని కమ్యూనిస్టుపార్టీ కార్యకర్తలు కూడా అనుమానిస్తుండటం రెండు గ్రూపులకూ ఒకరిపై మరొకరిని ఏదో జరగబోతుందన్న శంక ఏర్పడింది. రెండు (గ్రూపుల వాళ్లూ పరస్పరం ఎవరో తెలియకపోయినా, ఒకరి (గ్రూపును మరో (గ్రూపు వెంటాడుతోందని రెండు (గ్రూపుల వారూ నిర్ణయానికి వచ్చారు. రెండు గగ్రూపులూ ఆత్మరక్షణ చర్యలు తీసుకుంటూనే, ఎదురుదాడి కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 2285

చేయడానికి సిద్ధమయ్యే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఇప్పుడు విజయవాడ పాతబస్తీ సామారంగం చౌక్‌ ఉన్నచోట ఆనాడు కామైడ్స్‌ హోటల్‌ ఉండేది. ఆ హోటల్‌కు భోజనానికి వచ్చిన కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తలపై ఆత్మూరు రౌడీగ్యాంగ్‌ లీడర్లు దాడికి ప్రయత్నించిన సందర్భంలో ఒక కార్యకర్త ఆత్మరక్షణ కోసం తనవద్ద ఉన్న కత్తితో ఇద్దరిని పొడిచాడు. ఒక వ్యక్తి అక్కడికక్కడే చనిపోగా, రెండో వ్యక్తి తర్వాత చనిపోయాడు. చనిపోయిన వ్యక్తుల పేర్లు గుమ్మడి గోపయ్య, దిమ్మిటి వెంకటరత్నం.

దీంతో ఆత్మూరులోని భూస్వాములు గతంలో లైసెన్స్‌లేని పిస్టల్‌ను గాలిలోకి కాల్చిన అట్లూరి శ్రీమన్నారాయణే తలశిల కృష్ణారావు, వడ్డే రామశేషయ్య, యలమంచిలి వెంకటేశ్వరరావుతో కలిసి హత్య చేశాడని బలంగా కేసు మోపారు. అసలు ఈ హత్యలకూ, కామ్రేడ్‌ అట్లూరి తదితర వ్యక్తులకూ ఎలాంటి సంబంధం లేకపోయినా ఈ హత్యానేరం వా౫పై మోపబడింది. ఆ రాత్రికి రాత్రే పోలీసులు వలపన్ని ఆయన్ను అరెస్టు చేశారు. బందరు సెషన్స్‌ కోర్టులో హాజరు పరచగా మేజిస్టేట్‌ రిమాండ్‌కు పంపారు. ఆ విధంగా విచారణ కొనసాగకుందానే దాదాపు మూడేళ్ళపాటు రిమాండ్‌లో (అండర్‌ ట్రయల్‌ ఖైదీగా) ఉన్నారు. అనంతరం ఆయనకు ఉరిశిక్ష విధించారు.

బందరు సెషన్స్‌ కోర్టులో ఉరిశిక్ష విధిస్తూ తీర్పు వెలువడిన అనంతరం రాజమండ్రి సెంట్రల్‌ జైలుకు తీసుకువెళ్తున్న సందర్భంలో పోలీసులనుండి తప్పించుకున్న కామ్రేడ్‌ అట్లూరి ఆ తర్వాత కఠోరమైన అజ్ఞాతవాసం చేశారు. ఏలూరు వద్ద రైల్వేస్టేషన్‌ వద్ద పోలీసుల నుండి తప్పించుకున్న అట్లూరి చీకట్లో పొలాలమీదుగా అడ్డంపడి వెళ్తూ తెల్లవారుజాముకు కృష్ణాజిల్లా వీరవల్లి సమీపానగల రంగన్నగూడెం గ్రామం చేరుకున్నారు. ఆ గ్రామ కమ్యూనిస్టుపార్టీ శాఖ కార్యదర్శిగా పనిచేస్తున్న పుల్లయ్య ఇంటికి వెళ్లి తలుపుతట్టాడు. అప్పటికే అట్లూరికి జ్వరం మండిపోతోంది. ఆయన అక్కడుండటం (వ్రేయస్మరం కాదనీ, అక్కడికి 15 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న రావిచర్ల గ్రామానికి ఎడ్లబండిలో తీసుకెళ్లారు. అక్కడ ఒక మిత్రుడికి చెందిన మామిడితోటలో గడిపారు. ఆ మరురోజు రావిచర్లనుండి వడ్గ్లమానుకూ, అక్కడనుంచి గణపవరం అడవులకూ మారారు. ఆ అడవుల్లో ఆయన నెలరోజులు గడిపారు. ఆనెల రోజులూ మామిడి తోటలకు కావలిదారుగా ఉన్న ఓ కమ్యూనిస్టు పార్టీ అభిమాని కామేడ్‌ అట్లూరికి భోజనం తెస్తుందేవాడు. మామిడితోటలకు కావలిదారులుగా ఉండేవారు భోజనం తీసుకువెళ్లడం సహజం కావడంతో అట్లూరి ఉనికి పోలీసులు తెలుసుకోలేకపోయారు. ఆ తరువాత అక్కడ నుంచి గొల్లనపల్లి గ్రామంలో కామ్రేడ్‌ దొండపాటి లక్ష్మీనారాయణ ఇంటిలో ఒక రాత్రి గడిపి మర్లపాలెం చేరుకున్నారు. ఆ (గ్రామానికి తన స్వగ్రామం దగ్గరగా ఉండడంతో మళ్లీ అట్లూరి మకాం మార్చి ఎలుకపాడుకూ, అక్కడనుండి గుడివాడ ప్రాంతంలోని దోసపాడు. అంగలూరు గ్రామాల్లో బస చేసుకుంటూ బందరు చేరారు. బందరులో కామ్రేడ్‌ అట్లూరిని పార్టీ దెన్‌లో పెట్టారు. అక్కడ ఆయన ఆరు నెలలు ఉన్నారు. ఆ తర్వాత ఆయన కైకలూరు మీదుగా భీమవరం వెళ్లారు. 226 యు. రామకృష్ణ

కైకలూరు-భీమవరం మధ్య ఉప్పుటేరు ఉంది. ఉప్పుటేరు దాటందే భీమవరం వెళ్లడం కష్టం. ఆ కాలంలో ఉప్పుటేరులో పెద్దగా నీరు లేకపోయినా ఊబి ఎక్కువగా ఉండేది. అడుగువేస్తే నీళ్లకింద నేల ఉందో, ఊబి ఉందో తెలియదు. కానీ ఉప్పుటేరు దాటక తప్పదు. బట్టలు తలకు చుట్టుకొని ఉప్పుటేరులోకి దిగితే అంతా ఊబే. అయితే మనిషి మొత్తం దిగిపోయేంత ఊబి కాదు. ఒకచోట మోకాళ్లలోతు, మరోచోట నడుంలోతు. ఇంకోచోట ఛాతీ వరకూ లోతు ఉండేది. ప్రతిసారీ ఊబిలో నుండి బయబటపడడానికి గంటల సమయం పట్టేది. రెండు వందల గజాల వెడల్పు ఉన్న ఉప్పుటేరును దాటడానికి ఆయనకు నాలుగు గంటలు పట్టింది. భీమవరం చేరుకున్నాక, అక్కడాయన విజయవాడ నుండి వచ్చే ప్రజాశక్తి దినపత్రికను సైక్షోస్టయిల్‌ కాపీలు తీసి పార్టీ బాధ్యులకు అప్పగించే పనిని నిర్వహించేవారు. అలా ఐదు నెలలు గడిచాయి. ఆ తర్వాత పార్టీ ఆయనను కాకినాడ పంపించింది. అక్కడా అట్లూరి ప్రజాశక్తి పత్రిక సైక్షోస్టయిల్‌ కాపీలు తీసే పనే చేపట్టారు. ఆ బాధ్యత కొన్నాళ్లు నిర్వహించిన తర్వాత కమ్యూనిస్టుపార్టీ రాష్ట కొరియర్‌గా ఉన్న కామ్రేడ్‌ మూల్చూరి కోటేశ్వరరావు ఓ రోజున కామ్రేడ్‌ అట్లూరిని కలిసి పార్టీ ఆదేశాన్ని ఆయనకు చెప్పారు. పార్టీ ఆదేశం ప్రకారం ఆయన తెలంగాణా వెళ్లి అక్కడ జరుగుతున్న సాయుధ పోరాటంలో పాల్గొనాలి. ఈ విషయాన్ని కొరియర్‌ 1950 ఆగస్టు 25వ తేదీన అట్టూరికి చెప్పారు. 27వ తేదీన అట్లూరి తెలంగాణాకు బయలుదేరాలి.

అయితే 26వ తేదీనే ఆయన ఉంటున్న భవనాన్ని 150 మంది పోలీసులు చుట్టుముట్టారు. ఏ వైపునుంచీ తప్పించుకునే పరిస్థితి లేదు. పోలీసులకు దొరికిపోయారు. చేతులు, కాళ్లు కట్టివేసి వ్యానులో పడేశారు. ఆనాడు రహస్య జీవితంలో ఉన్న కమ్యూనిస్టులు పట్టుపడితే పోలీసులు కాల్చి చంపేవారు. పోలీసులు తనను తీసుకుపోతున్న విషయం ప్రజలకు తెలిసేలాగా ఒక జనసమ్మర్థం గల కూడలిలో “కమ్యూనిస్టుపార్టీ జిందాబాద్‌ అని గట్టిగా అరిచారు. ఆయన ఇలా అరవడం వల్ల పబ్లిక్‌ద్వారా ఆ సమాచారం పార్టీకి తెలిసింది. అట్లూరి అరిచిన వెంటనే ఆయన నోటిలో గుడ్డలు కుక్కారు. అలాగే కళ్లకు గంతలు కూడా. దారి పొడవునా లారీలతో పొడుస్తూ, బూటు కాళ్లతో తన్నుతూ చిత్రహింసలపాలు చేశారు. కొన్నిగంటల ప్రయాణం చేశాక ఒక పషెద్దు ముందు కారాపి కళ్లకు గంతలు విప్పారు. అప్పుడు తెలిసిందాయనకు అది విజయవాడ అని. ఆయనను అక్కడ ఉన్న మలబార్‌ స్పెషల్‌ క్యాంపులో పెట్టి మరోసారి చిత్రహింసలకు గురిచేశారు. ఆ పగలల్లా క్యాంపులో ఉంచి రాత్రికి మరలా ఆయనను వ్యాను ఎక్కించారు. మళ్లీ నోటికి, కళ్లకు గుడ్డలు కట్టారు. అర్థరాత్రి దాటాక ఒకచోట ఆపి కళ్లకు గంతలు విప్పారు. అదో మసీదు. అక్కడ ఎంతోమంది కాళ్లు, చేతులు కట్టివేయబడి ఉన్నారు. అది నల్గొండ జిల్లా మునగాలకు సమీపంలోని మసీదని తెలిసింది. అందులో ఉన్నవాళ్ళను అక్కడ ఉన్న పోలీసులు రకరకాలుగా చిత్రహింసలు పెడుతున్నారు. మలబారు స్పెషల్‌ పోలీస్‌ డిఎస్‌పి పళనియప్పన్‌ పరమక్రూరుడు. రోజుకు ఐదుగురు కమ్యూనిస్టులనైనా చంపనిదే వాడు నిద్రపోయేవాడు కాదు. కామ్రేడ్‌ అట్లూరిని కూడా చేతులు, కాళ్లు కట్టివేశారు. కాళ్లు పైకి, తలకిందకు పెట్టి కట్టివేశారు. మీసాలను పట్టకారుతో లాగారు. గోళ్లలో గుండు సూదులు గుచ్చారు. అరికాళ్లపై లారీలతో మోదారు. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 227

ఆయన దేహం రక్తసిక్తమైంది. అయినా పోలీసుల కసితీరలేదేమో, స్వయంగా డిఎస్‌పి పళనియప్పన్‌ లారీతో కొడుతూ “ఏరా పోలీసులవద్ద తుపాకులే లాక్కొని పారిపోతావా? అంత మొనగాడివా” అంటూ బండబూతులు తిట్టాడు. అయితే అట్లూరి కూడా తనకు ఎలాగూ చావు తప్పదని “చంపుకోరా' అంటూ పళనియప్పన్‌ను కూడా బండబూతులు తిట్టాడు. దీంతో పళనియప్పన్‌ 'రేపు రాత్రికి వీడ్ని కాల్చివేయదానికి ఏర్పాట్లు చేయండ'ని పోలీసులకు ఆదేశాలిచ్చి వెళ్లిపోయాడు. ఆయన అలా వెళ్లిపోయిన అనంతరం ఎస్‌పి పెంటో వచ్చాడు. క్యాంపులో ఉన్న ఒక్కొక్కరి గురించి అడిగి వివరాలు తెలుసుకుంటున్నారు. అట్లూరి చేసిన నేరం, కోర్టు ఉరిశిక్ష విధిస్తూ చెప్పిన తీర్పు, శిక్ష నుండి ఆయన తప్పించుకున్న విధానం, శిక్షను సవాలు చేస్తూ అట్లూరి తరఫున హైకోర్టులో అప్పీలు వంటి విషయాలన్నీ చెప్పారు. పళనియప్పగ్‌ తమకిచ్చిన ఆదేశం గురించి కూడా ఎస్‌పికి చెప్పారు. దీనికి ఎస్‌పి తీవ్రంగా స్పందిస్తూ కేసు హైకోర్టు అప్పీలులో ఉండగా ఎలా కాల్చిచంపుతారని ప్రశ్నించారు. కేసు హైకోర్టు విచారణలో ఉండగా కాల్చి చంపితే మన పని ఖాళీ అవుతుందని ఆయన పోలీసులకు హెచ్చరిస్తూ అట్లూరిని కోర్టుకు హాజరుపరిచే సన్నాహాలు చేయమని ఆదేశించారు. కొద్దిరోజుల అనంతరం కోర్టులో హాజరుపరచగా ఉరిశిక్షకు బదులుగా 10 సంవత్సరాల కరిన కారాగారశిక్ష విధించారు. మొదట్లో ఉరిశిక్ష తీర్పు చెప్పకముందే ఈ కేసులో ఆయనను మూడేళ్ళ రిమాండులో ఉంచారు. తీర్పు అనంతరం తప్పించుకున్నాక ఆయన అజ్ఞాతవాసంలో ఉన్న సమయాన్ని, జైలు జీవితకాలంలో ఇచ్చే సెలవులు వగైరా అన్నీ లెక్కించి మిగిలిన మూదేళ్లకాలం శిక్ష అనుభవించాలని న్యాయమూర్తి తీర్పు చెప్పారు. ఆ మూడు సంవత్సరాల శిక్ష అనుభవించిన తరువాత ఆయన విడుదలయ్యారు. పాతికేళ్ల వయసులో కమ్యూనిస్థుపార్టీలోకి వచ్చిన తొలినాళ్లలోనే పార్టీ ఆదేశం మేరకు అరాచక శక్తులను ఎదుర్శొనే క్రమంలో భూస్వాముల దాడులు, పోలీసుల లారీదెబ్బలు, చిత్రహింసలు, ఆఖరుకు ఉరితీతను సైతం ఆహ్వానించిన కా(మ్రేడ్‌ అట్లూరి తన 90వ ఏట కన్నుమూశారు. కన్నుమూసే వరకూ ఆయన మార్చిజం-లెనినిజం పట్ల అత్యంత విశ్వాసంతో గడిపారు.

కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చీలిక అనంతరం ఆయన మార్చిస్టు పార్టీ గన్నవరం తాలూకా కార్యదర్భిగానూ, కృష్ణాజిల్లా కమిటీ కార్యదర్శిగానూ పనిచేశారు. పార్టీ రాష్ట్ర కమిటీ సభ్యునిగా. రాష్ట్ర కార్యదర్శివర్గ సభ్యునిగా పనిచేశారు. పార్టీ రాష్ట్ర కంట్రోల్‌ కమిషన్‌ సభ్యుడిగానూ పనిచేశారు. రైతు సంఘం జిల్లా రాష్ట్ర బాధ్యుడిగా కూడా పనిచేశారు. స్వగ్రామమైన ఆత్వూము (గ్రామానికి సర్పంచ్‌గా విశేష కృషి చేశారు. గన్నవరం సమితి అధ్యక్షుడిగా కూడా పనిచేశారు 1968లో కాంగ్రెస్‌ ప్రముఖుడు కాకాని వెంకటరత్నంపై పార్టీ అభ్యర్థిగా పోటీ చేశారు 1972లో గన్నవరం శాసనసభా స్థానానికి పోటీచేసి కేవలం 172 ఓట్ల తేడాతో ఓటచి చెందారు. గన్నవరం తాలూకాలో ఆయన అనేక కూలి పోరాటాలకు నాయకత్వం వహించారు భూస్వాములు అయనపై ఆనేక దాడులు చేయడానికి ప్రయత్నించారు. అన్ని సందర్భాళునా ఆయన చాకచక్యంగా తప్పుకున్నారు. గన్నవరం ప్రాంతంలో పార్టీ ఆధ్వర్యంలో ౩5 గ్రామాలు చౌక డిపోలు పెట్టి కిలో బియ్యం రూపాయికే అమ్మించేందుకు చేసిన కృషిలో ఆయన ప్రధాన పాత్ర నిర్వహించారు. 228 న | యు. రొామవ్వలు

నకు ల్తి ఆంధ్ర జాతీయ పునరుజ్జీవనోద్యమంలో కృషిచేసిన మద్దుకూరి చంద్రశేఖరరావు / వ. ఆంధ్రదేశంలో కమ్యూనిన్ఫు పార్టీకి పునాది వేనిన వారిలో మదృకూరి చంద్రశేఖరరావు (చంద్రం) కూడా ఒకరు. ఆయన 1909లో కృష్ణాజిల్లా గుడివాడ తాలూకా వెంట్రప్రగడలో ఒక సామాన్య రైతు కుటుంబంలో జన్మించారు. వెంట్రప్రగడలో స్కూలు ఫైనలు, బందరు జాతీయ కళాశాలలో మెకానికల్‌ ఇంజనీరింగు కోర్సు చదివారు. 1929లో గాంధీజీ ఆంధ్రప్రదేశ్‌ పర్యటనకు వచ్చినప్పడు ఆయన ప్రసంగాలతో జఉత్తేజితుడై 1930లో ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో పాల్గొన్నారు. మూడు నెలల జైలు శిక్ష అనుభవించి వచ్చి విదేశీ వస్త్ర బహిష్మరణలో పాల్గొన్నారు. 1932లో వ్యష్టి సత్యాగ్రహంలో పాల్గొని మూడేళ్లు జైలు శిక్ష అనుభవించారు. 'రెడీ' అనే రహస్య కాంగ్రెస్‌ పత్రికను నడిపారు. 1935-86లో కృష్ణాజిల్లా కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 229

కాంగ్రెస్‌ కార్యదర్శిగా పనిచేశారు. జైలులో ఉండగానే విప్లవకారులతో సంబంధాలు ఏర్పడి సోషలిస్టు భావాలవైపు మొగ్గారు. మార్చిస్టు సాహిత్యాన్ని చదివారు. 1936లో జిల్లా కాంగ్రెస్‌ సోషలిస్టు పార్టీలో, కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరారు. 1937లో ప్రారంభమైన “నవశక్తి” పత్రిక సంపాదకులుగా పనిచేశారు. 1939-42 మధ్య అజ్ఞాతవాసం గడిపారు. రహస్య పత్రిక “స్వతంత్ర భారత్‌” పత్రిక సంపాదకులుగా పనిచేశారు. 1942లో “ప్రజాశక్తి” వారపత్రిక, 1946లో “ప్రజాశక్తి” దినపత్రిక సంపాదకులుగా పనిచేశారు. 1948-68 సంవత్సరాల్లో “విశాలాంధ్ర” దినపత్రిక సంపాదకులుగా పనిచేశారు. 1948-51 సంవత్సరాల్లో భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ పొలిట్‌బ్యూరో సభ్యులుగా పనిచేశారు. 1951-56 సంవత్సరాల్లో ఆంధ్ర కమ్యూనిస్టు కమిటీ కార్యదర్శిగా ఎన్నికయ్యారు. 1964 నుంచి 76 వరకూ కమ్యూనిస్తు పార్టీ రాష్ట్ర సమితి సభ్యులుగా... రాష్ట్ర కంట్రోల్‌ కమిషన్‌ సభ్యులుగా ఉన్నారు. 1968లో మంగోలియా, రష్యా దేశాల్లో పర్యటించారు.

స్వాతంత్ర్యం, ప్రజాస్వామ్యం, సోషలిజం స్థాపన లక్ష్యంగా జాతీయోద్యమ కార్యక్రమాలతోపాటు ఆంధ్ర జాతీయ పునరుజ్జీవనోద్యమానికి కమ్యూనిస్టు పార్టీ 1940వ దశకంలో బహుముఖ కృషి చేసింది. ఆంధ్ర జాతీయ పునర్వికాసానికి యుగపురుషులైన కందుకూరి, గురజాడ, గిడుగు రామ్మూర్తి, కొమర్రాజు లక్ష్మణరావులు సాంఘిక, సాహిత్య, సాంస్కృతిక రంగాల్లో నడిపిన మహోద్యమాలను కమ్యూనిస్టు పార్టీ కూడా కొనసాగించింది. 1940 దశకం నాటికి ఆంధ్రదేశంలో ఈ నవయుగాంధ్ర నిర్మాతలను ఇంచుమించు మరిచిపోయే పరిస్థితులు వచ్చాయి. 1944 వే 2?వ తేదీన కందుకూరి వీరేశలింగం 25వ వర్చంతిని ఆంధ్రదేశమంతటా జరిపించడానికి పెద్దఎత్తున కమ్యూనిస్టు పార్టీ సన్నాహాలు .జరిపింది. హితకారిణీ సమాజం, నవ్య సాహిత్య పరిషత్తు, అభ్యదయ రచయితల సంఘం, విద్యార్థి ఫెడరేషన్‌, యువజన, మహిళా సంఘాల ఆధ్వర్యాన 1944 మే 3న వీరేశలింగం వరంతికి సంయుక్త విజ్ఞాపన చేశాయి. ఈ సందర్భంలోనే మద్దుకూరి చంద్రశేఖరరావు "ఆంధ్ర అభ్యుదయానికి యుగ పురుషుడు వీరేశలింగం” అన్న శీర్షికతో వ్యాసం రాశారు.

ఈ కాలంలోనే చంద్రం రచయితలతో విసృత సంబంధాలు కొనసాగించారు. వీరేశలింగం బాల్యం, విద్యార్థి దశ, విద్యార్థి నాయకుడుగా సమ్మె చేయించడం. ఉపాధ్యాయ దశ, సంఘ సంస్కర్తగా, నవ్యాంధ్ర సారస్వతానికి యుగ పురుషుడుగా, శతాధిక గ్రంథకర్తగా, పత్రికా సంపాదకునిగా, వివిధ సంఘ సంస్కరణ సంస్థల నిర్మాతగా ఆయన కృషిని వివరిస్తూ చంద్రం ఆ వ్యాసం రాశారు. వీరేశలింగం మరణానంతరం ఆంధ్ర సాహితీ రంగంలో ఆయనపై ఇంత సమగ్రమైన వ్యాసం వెలువడలేదని చెప్పవచ్చు. వ్యాసం చివరిలో చంద్రం ఇలా రాశారు. “జమీందారీ యుగపు సంప్రదాయాలనే సంకెళ్లలో కునారిల్లుతున్న ఆంధ్ర సంస్కృతికి వీరేశలింగంగారు పునరుజ్జీవం పోశారు. ఒక నూతన శకాన్ని నిర్మించారు. రాయసం వెంకట శివుడుగారన్నట్లు వీరేశలింగం గారు నవీనాంధ్ర దేశమునకూ, ఆంధ్ర వాజ్యయానికీ యుగపురుషుడు”. సుమారు వందచోట్ల ఆనాడు ఆంధ్రదేశంలో వీరేశలింగం వర్ధంతి సభలు 230 యు. రామకృష్ణ

జరిగాయి. చంద్రం వ్యాసం అందుకు ఎంతగానో దోహదపడింది. అలాగే గురజాడ, గిడుగు రామ్మూర్తి, కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు, కాశీనాధుని నాగేశ్వరరావుగార్ల వర్థంతి, జయంతి సభలు ఆ రోజుల్లో ఆంధ్ర దేశమంతటా జరిగాయి. కమ్యూనిస్టులు వీరేశలింగం గారిని “కామేడ్‌ వీరేశలింగం"గా చేశారనీ, జాతీయవాది దిగువల్లి శివరావు ఆంధ్ర సచిత్ర పత్రికలో రాయడం, దేశభక్తి గేయాన్ని గురజాడ రాయలేదు. కమ్యూనిస్టులే రాసి ఆయన నోట బెట్టారనీ అప ప్రచారం చేయడం ఆనాటి వింతలు, విశేషాల్లో చెప్పుకోదగినవి.

మద్దుకూరి చంద్రం నవయుగాంధ్ర నిర్మాతల సాంఘిక, సాహిత్య, సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవనోద్యమాన్ని వెలుగులోకి తీసుకురావడంలో ప్రముఖ పాత్ర వహించారు. మార్చిస్టు శాస్త్రీయ అవగాహనతో, హేతువాద దృష్టితో గతితార్కిక దృష్టితో ఆంధ్ర సాహిత్య పరిశీలనకు నాందీ ప్రస్తావన చేశారు. 1944 మార్చిలో “నవ్యాంధ్ర సాహిత్య వీధులు-గ్రంథ సమీక్ష” అన్న వ్యాసంతో ఆయనీ పరిశీలన (ప్రారంభించారు. మార్చిస్టు దృక్పథంలో ఆయన రాసిన మరొక ముఖ్యమైన సాహిత్య విమర్శనా వ్యాసం “సాహిత్యము - రాయిస్టులు”. 1948 అక్టోబరులో “అభ్యుదయ” పత్రికలో ఆయన “ఆంధ్ర సాహిత్యంలో కొత్త పోకడలు” అనే అతిముఖ్యమైన సాహిత్య విమర్శనా వ్యాసం రాశారు. 1946లో కమ్యూనిస్టుపార్టీపై తీవ నిర్చంధకాలంలో అజ్ఞాతవాసంలో ఉంటూనే “తెలుగుతల్లి హృదయవేదనలు” శీర్షికతో ఆ దశలో వెలువడిన ప్రజా సాహిత్యాన్ని సమీక్షించడానికి ఎంతో 'కష్టం మీద ప్రయత్నించి ముద్రించడానికి సాధ్యంకాక “సందేశం” జనవరి సంచికలో ప్రకటించారు. ఆనాటి అభ్యదయ రచయితల ఉద్యమానికి, ప్రజానాట్యమండలి పురోగమనానికి, ఆనాటి కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం గావించిన ఆంధ్ర జాతీయ పునరుజ్జీవనోద్యమానికి ఆయన అద్వితీయ కృషి చేశారు. చంద్రం చేసిన అద్వితీయ కృషి గురించి 1974 ఆగస్టు 22న విశాలాంధ్ర కార్యాలయంలో జరిగిన చంద్రం సంస్మరణ సభ జరిగింది. ఆ సందర్భంగా నాటి భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకుడు చండ్ర రాజేశ్వరరావు చేసిన ప్రసంగం భాగంలో చంద్రం గురించి ఇలా వ్యక్తీకరించారు. మన ఆంధ్రదేశంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీకి పునాదిరాయి వేసిన చంద్రగారొకరు. కామ్రేడ్స్‌ పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య, కంభంపాటి సత్యనారాయణ, చలసాని వాసుదేవరావు మొదలగు వారితోపాటు చంద్రంగారు కూడా మన ఆంధ్రదేశంలో కమ్యూనిస్టు ఉద్యమానికి పునాది వేశారు. జాతీయోద్యమం యొక్క సత్సంప్రదాయాలను ఆంధ్ర కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలోకి తీసుకొని వచ్చినవారిలో చంద్రంగారొకరు. ఆంధ్రదేశంలో నూతన యుగానికి వైతాళికులైన వీరేశలింగం, గురజాడ, చిలకమర్తి, గిడుగు మొదలైనవారి సుసాంప్రదాయాలను కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలోకి తీసుకురావడంలో చంద్రం చాలా పెద్ద పాత్ర నిర్వహించారు. జాతీయ, అంతర్జాతీయ కర్తవ్యాలు సమన్వయం చేసుకోవడంలో కూడా చంద్రంగారు మాకు ఆదర్శంగా నిలబడ్డారు. లెనిన్‌ జీవితం గురించి ఏ గొప్ప గుణగణాలు ఉన్నాయని మనం చదువుకున్నామో చంద్రంగారిలో అటువంటి గుణగణాలను మేం చూడగలిగాం. వారితో నాకుగల 44 ఏళ్ల సాహచర్య జీవితంలో ఆయనలో ఎటువంటి స్వార్ధంగానీ, పదవీ ఆపేక్ష కృష్ణాజిల్లాకమ్యూనిస్టఉద్యమగాధలు 231

చంటివిగానీ వకోశానా నాకు కనపడలేదు. రాజ్యసభ నభ్యత్నం తీనుకోవలసిందిగా చండ్రంగారినడిగాం. నాకు వద్దు. కెఎల్‌ నరసింహంగారిని పంపండి. రైల్వే పనిచారికి ఉపయోగపడుతుంది అని చంద్రంగారు పదవి తీసుకోవడానికి నిరాకరించారు. అలా మొదటి నుంచీ పార్లమెంటరీ పదవీ వ్యామోహానికి చంద్రంగారు దూరంగా ఉన్నారు. అలా మొదటి నుంచీ పార్లమెంటరీ పదవీ వ్యామోహానికి చం్రద్రంగారు దూరంగా ఉన్నారు. కమ్యూనిస్టు అనేవాడు ఎలా ఉండాలనే విషయమై మార్మ్‌. ఎంగెల్స్‌. లెనిన్‌ మొదలైనవారి జీవితాలు చూస్తే మంచి కమ్యూనిస్టు అనేదాడు ఎలా ఉండాలో అర్ధమవుతుంది. చండ్రంగారి జీవితం చూసుకున్నప్పటికీ ఈ విషయమే అర్ధమవుతుంది. క్రమశిక్షణలో ఆయనకు ఆయనే సాటి. నాయకుడన్నవ్రాడు సామాన్య పార్టీ సభ్యుడిగా ఉడంటం మాత్రం చాలా కష్టసాధ్యమైన విషయం. కానీ చంద్రంగారు మాత్రం అది సాధ్యమని ఆచరణలో రుజువు చేశారు. ప్రతి కమ్యూనిస్టు కూడా చంద్రంగారి గుణగణాలను దృష్టిలో పెట్టుకున్నట్లయితే మనకు ఈ బూర్జువా ప్రజాస్వామ్యుంలో ఉన్న పంకిలం అంటకుండా మనల్ని మనం కాపాడుకోగలుగుతాం". (“అభ్యుదయ సాహిత్యంలో తొలితరం కమ్యూనిస్టులు” పుస్తకం నుండి సంక్షిప్తీకరణ) 2 నాడా యు రామక్ట

లు తెలంగాణా పోరాట యోధుల సైనిక శిక్షకుడు ఆ తమ్మారెడ్డి సత్యనారాయణ లట న్‌ హి ష్టం. వళ శ.

1920 జూలై 9న కృష్ణాజిల్లా గుడివాడ తాలూకా చినపాలపర్రులోని ఓ మధ్య తరగతి కుటుంబంలో తమ్మారెడ్డి వెంకట్రాది-సౌభాగ్యమ్మ రైతు దంపతులకు రెండో సంతానంగా సత్యనారాయణ జన్మించారు. ముదినేపల్లిలో మాథ్యమిక విద్య, గుడివాడలో హైస్కూలు విద్య పూర్తి చేశారు. గుడివాడకు చెందిన జిడి ప్రసాదరావు బెనారస్‌లో చదువుకొని కమ్యూనిస్టు సిద్ధాంతాలతో ప్రభావితమై స్వగ్రామానికి తిరిగి వచ్చారు. జిడి ప్రసాదరావు బెనారస్‌లో చండ్ర రాజేశ్వరరావుకు జూనియర్‌. ఆయన గుడివాడలో విద్యార్థులను చైతన్యపరిచి “విద్యార్థి సమాఖ్య" నిర్మాణానికి ప్రోత్సహించారు. అప్పుడు (1937) గుడివాడ కృష్ణాజల్లాకమ్యూనిస్ట ఉద్యమగాధలు 2౩

హైస్కూల్లో పదో తరగతి చదువుతున్న తమ్మారెడ్డికి ప్రసాదరావుతోనూ, ఇతర కమ్యూనిస్టు నాయకులతోనూ సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి. ఆయన కమ్యూనిస్టు సాహిత్యాన్నీ రహస్య పత్రికలనూ అధ్యయనం చేయడం ప్రారంభించారు. అదే సంవత్సరం హైస్కూల్లో అఖీల భారత విద్యార్ధి సమాఖ్య (ఎఐఎస్‌ఎఫ్‌) శాఖను ప్రారంభించారు. వ్యవస్థాపక కార్యదర్శిగా బాధ్యతలు నిర్వహించారు. అదే ఏడు డిటెన్షన్‌ విధానానికి వ్యతిరేకంగా చారిత్రాత్మకమైన పోరాటాన్ని నిర్వహించారు. 1939 బందరు హిందూ కళాశాలలో ఇంటర్మీడియట్‌లో చేరి అక్కడి విద్యార్థుల న్యాయమైన హక్కుల సాధన కోసం, విద్యారంగంలో సంస్క్మరరణల కోసం సమ్మెలూ పోరాటాలూ నిర్వహించారు. 1940లో తమ్మారెడ్డికి జోస్యభట్ల సత్యనారాయణతో సాన్నిహిత్యం ఏర్పడింది. జోస్యభట్ల ద్వారానే ఆయన కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యత్వం స్వీకరించారు. అనాడు ప్రభుత్వ నిషేధానికి గురయిన 'స్వతంత్ర భారత్‌" అనే పత్రిక కలిగి ఉన్న తమ్మారెడ్డిని పోలీసులు అరెస్టు చేసి గుడివాడ సబ్‌జైల్లో పెట్టారు. రెండున్నర నెలల తరువాత ఆ కేసు కొట్టివేయడంతో ఆయన విడుదలయ్యారు. 1941 నుంచి ఆయన పార్టీకి పూర్తి కాలం పనిచేసే కార్యకర్తగా వచ్చారు. 1942లో జపాన్‌ దాడులు ప్రారంభమైన రోజుల్లో జపాన్‌-జర్మనీ-ఇటలీల ఫాసిస్టు దురాక్రమణలను తిప్పి కొట్టేందుకు యువకులకు 'పూనా' అడవుల్లో సైనిక శిక్షణ ఇచ్చారు. ఆంధ్రప్రాంతం నుంచి తమ్మారెడ్డి, కొండేపూడి లక్ష్మీనారాయణ పూనా అడవులకు వెళ్లి ఆధునిక యంత్రాలను ప్రయోగించడం, రహస్య పత్రాలను చేరవేయడం, శ్రువుపై గెరిల్లా దాడులు చేయడం మొదలైన సైనిక విన్యాసాల్లో శిక్షణ పొంది వచ్చారు. 1944లో “ప్రజాశక్తి ప్రచురణాలయం మేనేజర్‌గా రెండేళ్లపాటు పనిచేశారు. తెలంగాణా పోరాట యోధుల సైనిక శిక్షకుడు 1946లో “ప్రకాశం ఆర్డినెన్సు రావడంతో కమ్యూనిస్టులపైన తీవ్ర నిర్బంధ. అణిచివేత చర్యలు ప్రారంభమయ్యాయి. దీంతో తమ్మారెడ్డి రహస్య జీవితం ప్రారంభించారు. తెలంగాణా ప్రాంతంలో నిజాం రాజరికానికి వ్యతిరేకంగా, భూస్వాముల దౌర్జన్యాలపై తిరుగుబాటుగా, వెట్టిచాకిరీకి నిరసనగా ప్రజా ఉద్యమం ఊపందుకుంది. మరోవైపు నిజాం మిలటరీ, పోలీసులూ, రజాకార్లు తెలంగాణా (గ్రామాలపై దాడులు చేయడం అధికమైంది. ఈ దశలో 1946 డిసెంబరులో తెలంగాణాలోని ముఖ్యమైన నాయకులు 10 మందిని కృష్ణాజిల్లాలోని కొండపల్లి వద్ద సైనిక శిక్షణ పొందటానికి 'ఆంధ్ర మహాసభ" పంపింది. పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య, చండ్ర రాజేశ్వరరావుల నేతృత్వంలో తమ్మారెడ్డి, కొండేపూడి సైనిక శిక్షకులుగా ఉన్నారు. వీరి వద్ద ఆరుట్ల రామచంద్రారెడ్డి, భీమిరెడ్డి నరసింహారెడ్డి, కుర్రారం రామిరెడ్డి, కోదండ రామిరెడ్డి మొదలైనవారు శిక్షణ పొందారు. 1948 జనవరిలో తమ్మారెడ్డిన్‌ తెలంగాణా సాయుధ పోరాట పర్యవేక్షకులుగా, ఆయుధ శిక్షకులుగా, గెరిల్లా పోరాట జ రాడా నా నా యు. రామకృష్ణ

శిక్షకులుగా నియమించి పార్టీ ఆయనను తెలంగాణా పంపింది. కేశవరావుగా పేరు మార్చుకున్నారు. ఖాజీపేట నుంచి వరంగల్‌ జిల్లాలోని అనేక ప్రాంతాలను ఆయన కాలినడకన పర్యటించాడు. అక్కడి దళాలకు కావలసిన సూచనలూ, సలహాలూ ఇచ్చారు. శిక్షణలో ఆరితేరిన దళాలకు పోరాట వ్యూహాలు తెలుపుతూ ముందుకుసాగాడు. మోతుకూరు వద్ద కామ్రేడ్‌ కె.కృష్ణమూర్తి దళం ఉంది. ఆ దళం పని విధానాన్ని పరిశీలించి కొలనుపాక వెళ్లాడు. అక్కడి దళ నాయకుడు కట్ట్ళూరి రామచంద్రారెడ్డిని కలిసి అనేక (గ్రామాల్లో తిరిగాడు. అనేకచోట్ల పెద్ద దళాలను చిన్నవిగా పనర్నిర్మించాడు. తమ్మారెడ్డి చేతిలో రైఫిల్‌ పేలి కామ్రేడ్‌ ఆరుట్లకు పెద్ద గాయం

సాయుధ పోరాటానికి గన్స్‌, స్టైన్‌గన్స్‌, హాండ్‌ గ్రేనేడ్స్‌ ఆయుధాలు అవసరం. మధ్యప్రదేశ్‌లో ఆయుధాలు కొనుగోలు చేయడం కా(మ్రేడ్‌ మాకినేని బసవపున్నయ్య బాధ్యతకాగా, వాటిని తెలంగాణా ప్రాంతానికి చేరవేయడం తమ్మారెడ్డి పనిగా పార్టీ నిర్దేశించింది. బసవపున్నయ్య మధ్యప్రదేశ్‌లో అనేక ఆయుధాలు కొని ఓ ట్రంకు పెట్టెలో ప్యాక్‌ చేయించారు. వాటిని తమ్మారెడ్డి ఎంతో ధైర్యంగా, సాహసోపేతంగా కొంతదూరం బస్సులోనూ, మరికొంత దూరం రైలులోనూ ప్రయాణం చేస్తూ విజయవాడకూ, అక్కణ్ణుంచి ఖాజీపేటకుచేర్చి తెలంగాణా కామేడ్స్‌కు అందించేవారు. అలాగే తెలంగాణా సాయుధ పోరాట యోధులపై ఎక్కు పెట్టడానికి శత్రువులు తయారు చేస్తున్న రజ్వీ రైఫిల్స్‌ను రజాకార్లకు ధనాళ చూపి వారి నుంచే చాకచక్యంగా కొనుగోలు చేసేవారు. వాటిని హైదరాబాద్‌ నుంచి నల్లగొండ అడవులకు చేరవేసే బాధ్యతను తమ్మారెడ్డి స్వీకరించారు. ఆ రోజుల్లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ సానుభూతి పరుడైన ఓ అటవీ అధికారి సహకారంతో ఆయుధాల చేరవేత జయప్రదంగా నిర్వహించేవాడు. ఓ రోజు రజాకార్ల వద్ద కొనుగోలు చేసిన రజ్వీ రైఫిళ్లలో ఒకదాన్ని నల్గొండ జిల్లా జలాల్‌పురంలో మాచిరెడ్డి ఇంట్లో తమ్మారెడ్డి పరీక్షిస్తుండగా పొరబాటున ఆయన వేలు ట్రిగర్‌పై పడి రైఫిల్‌ పేలింది. గుండు ఆరుట్ల రామచంద్రారెడ్డికి తగిలి కుడికాలి మడమ, ఎడమకాలి వేలూ లేచిపోయింది. ఆ నేతకు గాయం కావడంతో తమ్మారెడ్డి ఎంతో వ్యథ చెందారు. వెంటనే డాక్టరును రహస్యంగా రప్పించి 15 రోజులపాటు చికిత్స చేయించారు. అయినా తగ్గకుపోవడంతో తమ్మారెడ్డే స్వయంగా రైతు వేషం ధరించి కొంతమంది వ్యవసాయ కూలీలను వెంటబెట్టుకొని ఎండ్లబండిలో ఆరుట్లను ఎక్కించుకొని హైదరాబాద్‌ తీసుకువచ్చాడు. అక్కడ ఆరుట్ల స్వస్థత పొందారు. స్వయంగా తుపాకీ పట్టి మిటలరీపై కాల్పులు

నల్గొండ జిల్లా చల్లూరు గుట్టల్లో తమ్మారెడ్డి, దళనాయకుడు నర్సిరెడ్డి కలిసి

జరిపిన పోరాటం చిరస్మరణీయమైనది. చల్లూరు గుట్టలపై గెరిల్లాదళం ఉంది. అప్పుడు తమ్మారెడ్డి ఏదో పనిపై దగ్గర్లో ఊరికెళ్లాడు. ఓ కొరియర్‌ ద్వారా నిజాం మిలటరీ చల్లూరు గుట్టలను చుట్టుముడుతున్నట్లు అక్కడ తెలుసుకున్నారు. నర్సిరెడ్డితో కలిసి గుర్రాలపై బయల్దేరి చల్లూరు గుట్టల వద్దకు బయలుదేరారు. గుట్టల మీదకు వెళ్లాక దళంతో కలిసి నాలుగువైపులా కిందున్న శత్రువుపైకి కాల్పులు జరిపారు. పలువురు సైనికులు నేలకూలారు. అయితే గుట్టపై గెరిల్లాలు అసంఖ్యాకంగా ఉన్నారనే అనుమానం సైనికుల్లో కలిగేలా తమ్మారెడ్డి వ్యవహరించారు. దీంతో నిజాం మిలటరీ కాళ్లకు బుద్ధి చెప్పి పలాయనం చిత్తగించింది.

1948 సెప్టెంబరులో అప్పటి వరంగల్‌ జిల్లా మధిర -కృష్ణాజిల్లాలోని తిరువూరు తాలూకాల సరిహద్దులో తమ్మారెడ్డిని పోలీసులు అరెస్టుచేసి ఎన్నో చిత్రహింసలు పెట్టారు. తిరువూరు, రాజమండ్రి జైళ్లలో పెట్టారు. చివరికి కడలూరు జైలుకు పంపారు. 1951 వరకూ ఆయన డిటెన్యూగా మూడేళ్లపాటు జైల్లో గడిపారు. జైల్లోనూ అనేక పోరాటాలు నిర్వహించారు. 1951 డిసెంబరులో జరిగిన కమ్యూనిస్టు పార్టీ ప్రత్యేక రాష్ట్ర మహాసభలో మద్దకూరి చంద్రశేఖరరావు కార్యదర్శిగా, తమ్మారెడ్డి సహాయ కార్యదర్శిగా ఎన్నికయ్యారు. 1952 సాధారణ ఎన్నికలకు ముందు ప్రజాశక్తి ద్వై వారపత్రికకు పర్యవేక్షకుడిగా పనిచేశారు. 1958లో అమృత్‌సర్‌లో జరిగిన పార్టీ మహాసభలో జాతీయ సమితి సభ్యుడిగా ఎన్నికయ్యారు. 1968లో జరిగిన సిపిఐ మహాసభలో రాష్ట్ర సహాయ కార్యదర్శిగా, 1971, 74 సంవత్సరాల్లో జరిగిన సిపిఐ మహాసభలలో రాష్ట్ర కార్యదర్శిగా ఎన్నికయ్యారు. రాష్ట్రంలో జై ఆంధ్రా ఆందోళన ఉధృతంగా సాగుతున్న రోజుల్లో వేలాదిగా ప్రజలను సమీకరించి సమైకాంధ్ర ప్రదర్శనలను నిర్వహించారు. విజయవాడలో పేట్రేగిపోయిన రౌడీలు, సంఘవిద్రోహులను చండ్ర రాజేశ్వరరావు, కొండపల్లి సీతారామయ్యలతో కలిసి తమ్మారెడ్డి తరిమికొట్టారు. 1975 ఫిబ్రవరిలో విజయవాడలో జరిగిన 'సిపిఐ జాతీయ మహాసభల్లో జాతీయ సమితి కేంద్ర కార్యనిర్వాహక వర్షానికి ఎన్నికయ్యారు. విశాలాంధ్ర విజ్ఞాన సమితికి 1980 నుంచి 86 వరకూ అధ్యక్షుడుగా పనిచేశారు. ఆయన సోవియట్‌ , జెకోస్లవేకియా, పోలెండ్‌, బల్గేరియా దేశాల్లో పర్యటించారు. ఆయన 1953లో మాదిరెడ్డి లక్ష్మిని కులాంతర వివాహం చేసుకున్నారు. తన కుమారులు, తమ్ముళ్లు, మరదళ్లందరికీ కులాంతర వివాహాలే జరిపించారు. 7 సంవత్సరాల జీవితాన్ని గడిపిన తమ్మారెడ్డి అస్వస్థతకుగురై 1991 నవంబరు 22న హైదరాబాదులోని నిజాం ఆసుపత్రిలో తుది శ్వాస విడిచారు.

(“అవిశ్రాంత పోరాటయోధుడు తమ్మారెడ్డి” పుస్తకం నుంచి సంక్షిప్తీకరణ)

విద్యార్థి ఉద్యమాలకు నేతృత్వం వహించిన ఆల ఆ దాసరి నాగభూషణరావు ? సట య. వ. రా ట్‌ క కామ్రేడ్‌ దాసరి నాగభూషణరావు 1926, ఆగస్టు 10న నూజివీడు తాలూకా దిగవల్లిలో ధనిక రైతు కుటుంబంలో దాసరి వీరరాఘవయ్య-సరస్వతమ్మ దంపతులకు ప్రథమ సంతానంగా జన్మించారు. బాల్యంలో దిగవల్లిలోని దళితవాడలోగల సిఎస్‌ఐ స్కూలులో ప్రాథమిక విద్య పూర్తి చేశారు. తరువాత నూజివీడు ఎస్‌ఆర్‌ఆర్‌ హైస్కూలులో చదివారు. ఇక్కడ చదువుతుండగానే జాతీయ భావాలకు ప్రభావితుడయ్యారు. ఆ దశలో తమ్మారెడ్డి సత్యనారాయణ ప్రోత్సాహంతో విద్యార్థి ఫెడరేషన్‌లో చేరారు. 1942 ఆగస్టు ఉద్యమం సందర్భంగా జరిగిన సమ్మెకు నాయకత్వం వహించారు. జాతీయోద్యమ స్ఫూర్తితో కమ్యూనిస్టు పార్టీలో ప్రవేశించారు. ఆ దశలో గ్రామ కమ్యూనిస్టు పార్టీ శాఖలో సభ్యుడిగా చేరి కార్యదర్శిగా కొంతకాలం పనిచేశారు. కృష్ణాజల్హాకమ్యూనిస్తు ఉద్యమగాధలు ౨౨౨౩7

రాష్ట్ర కాంగ్రెస్‌ నాయకులుగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఆచార్య ఎన్‌జి రంగా, కాకాని వెంకటరత్నం తదితరులను ఆనాటి దిగవల్లి సర్పంచ్‌ కాంగ్రెస్‌ (ప్రచారానికి తమ గ్రామానికి ఆహ్వానించారు. కానీ కమ్యూనిస్టులపై నిర్బంధాలకు నిరసనగా నల్లజెండాలను చూపించాలనీ, ఎట్టిపరిస్థితుల్లోనూ వారిని గ్రామంలోకి అడుగు పెట్టనీయకుండా పొలిమేర్లలోనే తరిమి కొట్టాలని పట్టుదలతో దాసరి నాయకత్వాన యలమంచిలి రామచంద్రరావు (సర్పంచ్‌ కుమారుడు) తదితరులు ఎన్‌జి రంగా, కాకాని వెంకటరత్నం వచ్చిన రోజున వారికి ఎదురై “గో బ్యాక్‌ అంటూ నల్లజెండాలతో పెద్ద ప్రదర్శన జరిపారు. వారితో వచ్చిన పోలీసు ఎస్మార్టు దాసరిని పట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించగా ప్రజలు తప్పించారు. నాటి జమీందారీ పాలనలో రైతాంగ హక్కుల కోసం కృషి చేస్తున్న కొమ్మారెడ్డి సత్యనారాయణమూర్తి పాదయాత్ర సందర్భంగా దిగవల్లి వచ్చినప్పుడు దాసరి ఇంట్లోనే బస చేశారు.

దాసరి 1944లో బందరు హిందూ కళాశాలలో ఇంటర్‌లో చేరారు. కళాశాలలో విద్యార్థి యూనియన్‌ ఏర్పాటు చేసుకోవడాన్ని వ్యతిరేకించిన ప్రిన్సిపాల్‌ నిరంకుశత్వానికీ, డిటెన్షన్‌ విధాన అమలుకు నిరసనగా జరిగిన విద్యార్థుల సమ్మెకు నాయకత్వం వహించారు. దీంతో ప్రిన్సిపల్‌ దాసరిని కళాశాల నుంచి సస్పెండ్‌ చేశారు. తరువాత ఇంటర్‌ విజయవాడలో పూర్తి చేశారు. ఆ దశలోనే కృష్ణాజిల్లా విద్యార్థి ఫెడరేషన్‌ అధ్యక్షుడుగా విద్యార్థి ఉద్యమ నిర్మాణానికి కృషి చేశారు. తరువాత గుంటూరు ఏసి కళశాలలో బిఏలో చేరారు. ప్రిన్సిపాల్‌ నిరంకుశ చర్యలకు, డిటెన్షన్‌ విధానం అమలుకు వ్యతిరేకంగా దాసరి నాయకత్వంలో 43 రోజుల చారిత్రాత్మక సమ్మె జరిగింది. కక్షగట్టిన ప్రిన్సిపాల్‌ దాసరి, మరికొంతమంది విద్యార్థుల పేర్లను హాజరుపట్టీ నుంచి తొలగించాడు. కళాశాల నుంచి దాసరిని సస్పెండ్‌చేసి ఆయనపై చర్య తీసుకోవాలని తీవ్ర అభియోగాలతో ఆంధ్రా యూనివర్సిటీకి ఫిర్యాదు చేశాడు. ప్రిన్సిపాల్‌ అభియోగాల మేరకు యూనివర్సిటీ సిండికేటు ఛార్జిషీటు తయారుచేసి దాసరిని యూనివర్సిటీ కోర్టుకు రప్పించింది. విచారణలో దానరిపై ఏ ఒక్క అభియోగమూ రుజువు చేయలేకపోయారు. అయినప్పటికీ ఆంధ్రా యూనివర్సిటీ పరిధిలో ఏ పరీక్షలు రాయకుండా నిషేధిస్తూ గుంటూరు కాలేజీ నుంచి దాసరిని డిబార్‌ చేశారు. ఈ దశలో దాసరి గుంటూరు నుంచి ఆంధ్రరాష్ట్ర సాధన ఉద్యమాన్ని నిర్వహిస్తూ రాష్ట్ర విద్యార్థి ఫెడరేషన్‌ కార్యదర్శిగా ఎన్నికయ్యారు. పార్టీ నిర్భంధ కాలంలో 1948 నుంచి 1951 ఆగస్టు వరకూ దాసరి అజ్ఞాతవాసంలో ఉంటూనే విద్యార్థి ఉద్యమాలను నడిపారు. 1951లో అజ్ఞాతవాసం వీడి బయటకు వచ్చి నూజివీడు తాలూకా పోతురెడ్డిపల్లిలో జరిగిన బపిరంగ' సభలో ప్రసంగించారు. అనంతరం కలకత్తా వెళ్లి బంగ్‌బాసే కాలేజీలో బిఏ పూర్తి చేశారు. రాష్ట సాధనకై గాంధేయవాది పొట్టి శ్రీరాములు 19-10-1952న మద్రాసులో బలుసు సాంబమూర్తి ఇంట్లో ఆమరణ నిరాహారదీక్ష చేపట్టగా ఆయన దీక్షకు సానుభూతిగా నవంబరు. డిసెంబరు నెలల్లో దాసరి నాయకత్వాన “రాష్ట దీక్షాదినం” పేరిట ప్రదర్శనలు, సభలు నిర్వహించారు. తెలంగాణా సాయుధ పోరాట కాలంలో విజయవాడ కేంద్రంగా కమ్యూనిస్టు యోధుడు రావి నారాయణరెడ్డి ఇన్‌ఛార్జిగా నిర్వహించిన సాయుధ శిక్షణా శిబిరంలో దాసరి 298 నానా యు. రామకృష్ణ

పాల్గొన్నారు. ఆ తరువాత కాలంలో తెలంగాణా అమర వీరుల ట్రస్టు సభ్యుడుగా పనిచేశారు.

1952 ఎన్నికల్లో నూజివీడు శాసనసభా నియోజకవర్గం నుంచి పోటీచేసిన పొన్నం వీరరాఘవయ్య గెలుపుకు కృషి చేశారు. దాసరి గంభీరోపన్యాసాలు యువకులను ఎంతగానో ఆకట్టుకున్నాయి. 1955లో ఈదులగూదెంలో జరిగిన కమ్యూనిస్టు పార్టీ తాలూకా నాలుగవ మహాసభలో దాసరి తాలూకా కార్యదర్శిగా ఎన్నికయ్యారు. 1964వరకూ ఆ బాధ్యత నిర్వహించారు. ఆ కాలంలో నూజివీడు తాలూకాలో ప్రభుత్వ జంబరు భూములు, ఈనాంభూములు, అటవీ బంజర్లు, భూ పరిమితి చట్టం ద్వారా లభించిన మిగులు భూముల పంపిణీ కోసం జరిగిన నిరంతర పోరాటాలకు దాసరి నేతృత్వం వహించారు. ఈ పోరాటాల వల్ల తాలూకాలోని 33 (గ్రామాల్లో 15 వేల ఎకరాలపై పేదలకు యాజమాన్య హక్కు ఏర్పడింది. వ్యూడల్‌ వ్యవస్థకు గట్టిపునాదులుగల నూజివీడు తాలూకాలో పెత్తందార్లు, మొభాసాదార్లు, జమీందార్లదే రాజ్యంగా ఉండేది. గ్రామాల్లో వారు శాసించేదే చట్టంగా ఉండేది. వీటన్నిటికి వ్యతిరేకంగా దాసరి గ్రామగ్రామాన ప్రజలను కదిలించి పోరాటాలు నిర్వహించారు. 1957 ఎన్నికల్లో నూజివీడు స్థానం నుంచి అసెంబ్లీకి పోటీచేశారు.

1964 నవంబర్‌ 12న గన్నవరంలో జరిగిన సిపిఐ జిల్లా 8వ మహాసభలో దాసరి కార్యదర్శిగా ఎన్నికయ్యారు. నాటి నుంచి 1995 వరకూ ఆయన ఆ బాధ్యతలు నిర్వహించారు. ఈ కాలంలో జిల్లాలో జరిగిన అనేక భూ పోరాటాలను నిర్వహించి వేల ఎకరాలు పేదలకు దక్కేటట్లు కృషి చేశారు. ముఖ్యంగా చల్లపల్లి మిగుల భూముల అంతిమ పోరాటం బాధ్యతను కామ్రేడ్‌ చండ్ర రాజేశ్వరరావు సిపిఐ పక్షాన దాసరికి అప్పగించారు. 1966లో జరిగిన “విశాఖ ఉక్కు - ఆంద్రుల హక్కు పోరాటంలో పాల్గొని జైలుకు వెళ్లాడు. 1971లో విజయవాడ పార్టమెంటరీ నియోజకవర్గ స్థానానికి సిపిఐ అభ్యర్థిగా పోటీచేశారు. 1972లో కాంగ్రెస్‌లోని ఒక వర్గం నాయకులు బివి సుబ్బారెడ్డి, కాకాని వెంకటరత్నం 'జై ఆంధ్రా" ఉద్యమం నడిపినప్పుడు పార్టీ నిర్ణయం మేరకు ఆయన సమైకాంధ్ర గురించి ప్రచారం = నిర్వహించారు. ఈ సందర్భంగా కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యకర్తలపై దాడులు జరిగినప్పుడు వాటిని తిప్పికొట్టేందుకు కృషి చేశారు. 1975 జనవరి 27 నుంచి ఫిబ్రవరి 25వ లేదీ వరకూ విజయవాడలో జరిగిన సిపిఐ జాతీయ మహాసభకు ఆహ్వాన సంఘం కార్యదర్శిగా మహాసభ నిర్వహణ, ప్రజా సమీకరణకు దాసరి విశేష కృషిచేసి కృతకృత్యులయ్యారు. 1977 మార్చిలో జరిగిన పార్లమెంట్‌ ఎన్నికల్లో విజయవాడ స్థానం నుంచి పోటీచేశారు. అదే ఏడు నవంబరులో దివిసీమలో ఉప్పెన సమయంలో వందల సంఖ్యలో వాలంటీర్లను సమీకరించి తుఫాను షెల్టర్లు, గంజి కేంద్రాలు, ఆహార సరఫరా వంటి అనేక సేవా కార్యక్రమాలను నిర్వహించారు. దాసరి విశాలాంధ్ర దినపత్రిక విజ్ఞాన సమితి అధ్యక్షులుగా, కార్యదర్శిగా చాలాకాలంపాటు పనిచేశారు.

1980లో విజయవాడ పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గం నుంచి పోటీచేశారు. 1980లో విజయవాడలో అఖిల భారత వ్యవసాయ కార్మిక సంఘ మహాసభలకు ఆహ్వానసంఘాధ్యక్షులుగా కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు ౨ 239

పనిచేశారు. 1983 మే నెల 11వ తేదీ నుంచి వారం రోజులపాటు మండు వేసవిలో ఉభయ కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకులు మిగులు భూములు ఉన్న 13 గ్రామాల్లో దాసరి నాగభూషణరావు, పాటూరు రామయ్య, దత్తు, దేవసుందరరావు నాయకత్వాన 125 కిలోమీటర్ల పాదయాత్ర జరిపి ఈ భూములపై మద్రాసు హైకోర్టు తీర్పు విషయాలను ప్రజలకు తెలియజేస్తూ చైతన్యవంతులను చేశారు. షుగురు ఫ్యాక్టరీవారు సృష్టించిన బినామీ కౌలుదారులు భూములలో ప్రవేశించకుండా ఫ్యాక్టరీ సాగు చేయకుండా నిరోధించి పోరాటం ఉధృతంగా సాగించారు. ఈ ఉధృత పోరాటానికి సంఘీభావంగా ఉభయ కమ్యూనిస్టు పార్టీల ఆధ్వర్యాన రాష్ట్రవ్యాప్తంగా నిరాహారదీక్షలు జరిగాయి. అయినప్పటికీ ప్రభుత్వం భూమి పంపిణీకి పూనుకోకపోవడంతో ఉభయ కమ్యూనిస్టు పార్టీల ఆధ్వర్యంలో (ప్రజలే మిగులు భూమలు ఆక్రమించి సాగు చేయడం ప్రారంభించారు. ఈ ఉద్యమ ప్రభావంతో ప్రభుత్వం 1885లో 2,650 ఎకరాలను మిగులు భూములుగా ప్రకటించింది. అదే ఏడు మే 11న చల్లపల్లిలో తెలుగు మాగాణ సమారాధన పేరుతో అప్పటి ముఖ్యమంత్రి ఎన్‌టి రామారావు మిగుల భూములను పింపిజీ చేశారు. దాసరి శ్రీకాకుళం జిల్లా కంబిరిగాం, కౌకుంట్ల భూ పోరాటాలకు కూడా నాయకత్వం వహించారు. 1992 జనవరి 21 నుంచి 1997 నవంబర్‌ 12 వరకూ సిపిఐ రాష్ట కార్యదర్శిగా పనిచేశారు. 1998 నుంచి 2005 వరకూ (19వ జాతీయ మహాసభల వరకూ) సిపిఐ జాతీయ కార్యదర్శిగా ఉన్నారు. దాసరి నేతృత్వంలో చండ్ర రాజేశ్వరరావు స్మారకార్థం సిఆర్‌ ఫౌండేషన్‌ను ఏర్పాటు చేసి హైదరాబాద్‌ నగర సమీపంలోని కొండాపూర్‌లో ఐదెకరాల ప్రభుత్వ స్థలాన్ని సేకరించి రెండు కోట్ల రూపాయల నిధిని సేకరించి వృద్దుల ఆశ్రమాన్నీ, నీలం రాజశేఖరరెడ్డి రీసెర్చి సెంటర్‌నూ, ఆసుపత్రి భవనాన్నీ నిర్మాణానికి విశేష కృషి చేశారు. ఇది రాష్ట్రంలోనే ప్రతిష్టాత్మక వృద్ధాశ్రమంగా ఉంది. 1998 నుంచి 2001 వరకూ దాసరి రాజ్యసభ సభ్యులుగా పనిచేశారు. ఆరేళ్లలో రాష్ట్రవ్యాప్తంగా అనేకచోట్ల దళితవాడల్లో కమ్యూనిటీహాళ్లు, చిన్న కళ్యాణమంటపాలు, కాలనీలకు రహదారులు పాఠశాలలకు ప్రహరీలు వంటివాటికి నిధిలిచ్చి తోద్బడ్డారు. నూజివీడు నియోజకవర్లంళలా రూ.12 కోట్ల విలువైన అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు చేపట్టారు. ఆయన తన పేరిట ఉన్న యావదాస్త్‌- పార్టీకి ఇచ్చివేశారు. ఆ మేరకు ఆయన 1997లో పార్టీకి విల్లు రాశారు. నూజివీడు తాలూకాలోని దిగవల్లిలో గల రెండెకరాల కొబ్బరితోట, లక్ష రూపాయల ఫిక్సెడ్‌ డిపాజిట్లు పార్టీకీ, సిఆర్‌ ఫౌండేషన్‌కూ, తెలంగాణా మృతవీరుల ట్రస్టుకూ, నూజివీడులోని సిపిఐ కార్యాలయానికీ ఇచ్చివేశారు. దాసరి తన జీవిత చివరి క్షణాల్లో తన సతీమణి లక్ష్మి పేర “శ్రీమతి దాసరి లక్ష్మి మహిళా సదన్‌” భవన నిర్మాణానికి రూ.25 లక్షల భూరి విరాళాన్ని ప్రకటించారు. తాను నడవలేని స్థితిలో కూడా శంకుస్థాపనకు హాజరయ్యారు. ఆ భవనం 2008 ఆగస్టు 18న ప్రారంభోత్సవం చేసుకుంది. 2008, మార్చి 23 నుంచి 27 వరకూ

హైదరాబాద్‌లో జరిగిన సిపిఐ 20వ జూతీయ మహాసభల్లో పాల్గొన్నారు. కొద్దికాలంగా అనారోగ్యంతో బాధపడుతున్న కామ్రేడ్‌ దాసరి తన ఇష్ట నిలయమైన చండ్ర రాజేశ్వరరావు

పౌండేషన్‌లో 2008 ఏప్రిల్‌ 27న కన్నుమూశారు. (కామ్రేడ్‌ ఎన్‌.ఆర్‌ దాసరి జీవిత ప్రస్థానం” సావనీర్‌ నుంచి సంక్తిప్తీకరణ) 210 యు. రామక్షష్ణ

అవిశ్రాంత కమ్యూనిస్టు కలం యోధుడు వి.ఆర్‌. బొమ్మారెడ్డి టు చా న న్న న. టి. శ |. అందరూ ఆప్యాయంగా పిలిచే కామ్రేడ్‌ బొమ్మారెడ్డి అవిశ్రాంత కమ్యూనిస్టు కలం యోధుడు. 90 వసంతాల జీవితంలో సుమారు 60 ఏళ్లపాటు 'సమ సమాజ న్థాపని లక్ష్యంగా రాజీలేని కలం పోరాటం జరిపిన ఆ యోధుడు నేటి పాత్రికేయులకూ, యువతరానికీ ఆదర్శపప్రాయులూ, మార్గదర్శకులు. స్వాతంత్రోద్యమ దీప్తి, మహానాయకుడు పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య స్ఫూర్తి. కమ్యూనిస్టు పార్టీ ప్రేరణ... బొమ్మారెడ్డిని కలం యోధుడిగా తీర్చిదిద్దాయి. చివరి శ్వాస విడ్‌చేవరకూ అలుపెరుగని కర్తవ్యదీక్ష ఆయనది. అకుంఠిత దీక్షతో “ప్రజాశక్తికి దీర్హాల సేవలందించి ఆయన ప్రజాశక్తిమంతులయ్యారు. ఆ పాత్రికేయ మేరునగధీరుని జీవిత విశేషాలివీ.. బొమ్మారెడ్డి 1917లో కృష్ణాజిల్లా గన్నవరం తాలూకా తేల్రోలులో బొమ్మారెడ్డి సీతారెడ్డి-బాపమ్మ దంపతులకు జన్మించారు. స్వగ్రామంలో ప్రాథమిక విద్య, గన్నవరం హైస్కూల్లో సెకండరీ విద్య, బందరులో ఇంటర్‌, మద్రాసులో బిఏ చదివారు. ఆంధ్రపత్రికను కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 241

క ల వనన య్యా. శ అ అ నా కు ల యల బు దా వలల త జస స ౩ ౨ మా ర. న! ల టం. నవ న శ నామం వాదాల వు లాడు డాలి హజు చదువుతున్నన్నుడు డా ల ర అన్నా నం. జంటలు తపం తాలం ల బా. వారా కమూాంనిన ఉఅద్దుదుం చెప డురలారు. 1క8శ5ల వహజొచన ఎంపటకిలి” వాం గే బాస ౮ చ్‌ చ టా ఆ చలా కాజ కాన ఆం నన్‌ టన ఆపి నచట దక నానా పజాశకిపై సిపదం వినంచడంతోి “జనత పలకల పసిాచాము. చ టా వా న త నట చాయా రం మి చందం కాయం న్యం తాయి మెం టే చే ఆవ” కమం హె72పబై వాళ్చునాం2 ఈం కావదంటి వెను హదుడెవి పము టు యయా 9 ళ్‌ య మలక ల్‌ 3 నలం లతా నలో వయం ముడాగు చెక్స్‌ తాపీ ధర్మారావ సంవాదకత్వంలో చెలువడుతున్న 'జనదాడి' పత్రికల పరిచెచై శా కే ల్‌ ౮ వ్‌ సు నన న న న న స = కవనం ఉడదుడు వారల పచనణంకు దదాతు. కచమాుంననం మాల టు అడివి ఈక సం అ క 7] పెష లాడ హా "| క నయం ను మ ల న న న ప న నం వహౌత్తూ చారణ టక వారంంపాం ాబదంం? వెంటి ఒనారు. తరువాత వాగిడానంలి జ న్‌ చలం ల నాలం ల్‌ అయ లాల య ెంలా నవక నాం న్నామని పదు మెంది జ కిం పారంలించిత “విశాలాంక'లా 19 సంవతరాలకుపూ పి2శాకు చూరాంస జాన్‌ అన్నం చై చై ఇం వ అ 2 చ ళ్‌ అన చటుకనేిి నట్‌ ఇంకా నారు నామది ఉన్వుమం చనం మొద పనా నం మాటా రానికి తరువాత "జనశక్తి. పవకల పనివెశారు. తరిచి చూర్వాన్సు వాని ఆదశానునానుం "ప్రజొశ్నె దాం నచ వంకన క్‌ మ లా నవ జకం 160 జబ వన వచహైలటు వాళరపన్రీకకు సంవాడక జాకుత యప వూ. 1015 నుంచి 189. కవకూ నం ఎళ్సవాటు ఆ ట్‌ ర్‌! వ అదలా న్‌ తాంయ్యు అది నజలోన ఆదలాంచేనాలారు కంబాలా నా మెన్‌ పాలా చం టైం స్టాత కిచవ్దాలాల న కచైనలచ్లు షకల మిచచారు. మువింోా బాన నెయెకతెి వం భై హా లొ యు ట్‌ త్‌ హ్‌ కే న న య న ర న స న. న లం. వ్‌రుంకంలో ఉండి అజాతవాసంలా ఉన్నప్పుడు మూడు పర్తాయాలు "జనత. జనక. పై స హి. పి య అంపింట్తాచ నే ఆర వొ ఆ క ర్వా, న న వాదా. పదౌాశ్వు పత్రికల రవాణా ౯ అభచను జయపదరూ నిరాహించాను. కమ్తూిను పత్‌కల లే గా మూ స్ట్‌ లే ఫా క క న! అావాలాడ కలం పెన అకిలింర. రుంరుయాంమ వం నే రాల తంంలంలనం. రవ వూ. జా కం జానాకుం జంట ముడుకెం చంవ్రశవిరరావు, చాటాయి హాసు మరచిన దంతం మలి యాడావాయయంాంా టాంకు ల పెం నయకు మంటల జలు లాయ లవడాను చాహుహవబ మా సత్త న్‌ా యజగెనియల్స్‌ తుచ్యుల చెంకటరాముయా. నం ల అ స వ గ అలరి క ౯ అనా. న! జం చనా లా. ళ్‌ ఆ చ వందలు. కాతోావం వా. అం వర్షం. జడి ఈశ్వరరావు. అనిశెకి. లాఐ తిన్నారా ప్లు. ఎముక. మపి లాల చూడి పరకాల పటాళిరాడకూరాన చండి ము నన కనక అనితా బటట పడేశాను అనం అంతా వటైూలరా బాన క్త ఉచ ముఖాలతా కలసి పలకా వరెంలి పంచెలు భూ క జా ల ఉకపడ హపానికేయ సంకు పెలంయకులే్‌ బొాంయంైడి ఓ కజు ఆం వలో ఇఆవలళిను ఆపూ జబూతకయు అంఫఘు నావకుల్తైా మ యాలచ్తు ఒకరు. ఆరాక పల్ట.ంై యవానియ్‌ ౫ దేన్‌ యయ మాయల మాలా న్‌ ఉయమయయాంనా ఇట్‌ చైకి ఆవ్‌ల యుమౌచనిపంల. క్రై యూానియడగ్‌ పడనులల్‌ యడ ప. = ర టం కర క చాజన చెల నిచేయాలా కాం బాలి రాయ వలల రాం హా శ పా న్‌ శత జా గై వ హరా సచూఖ్గాకు ఆంద అంటా ఇయాలన్న తిన్యానం న అ = క క బి" డ్‌ క . గా న న న గ్‌ షి వ జూ. స చర్తులు తనుకునండుకు జొచూడెడిని కసానర్‌గా చెన్తూకునాడు. ఆంద వైదెక వలం క్ష్‌ ఇ ఈ = "బు మా వా చా ౮ జడా శాంతా రారా చ చం చెట పలా మెట్తాల. త న న న న ల ఇర్షలోప్టల యూనియన్‌కు రం నారు ఉవార్య కుట సాివ2శాడు. అయే మదణా న రటైారలి నట లు న్‌ పై జవం చె న! జ్‌ ఆన్‌ మ బల మం. వనమ్‌ చసవివటా సం నల న న లన న వ న పత్‌ఐటా సుందరయ్య న్యాకకొపన్యానాన్న్‌ వర్చాటు చెసేండుకు అక్షన్నర మాపాదుల సబై నా త వ్‌ వాలు | వావ్‌ నలో పో నందరడ్యూ విజ్ఞానతందడ్రానికి అందజేశారు. తన 60వ వట 1997లో ప్రజాశక్తిలా ఇద్యా ( ౯ చౌ చౌ క్ష హి యం చషిద నాలి ని ల కలా రం అద నాలా చు నకం నా చా వమన. పళణి లే టంంం చుంంంంంచారికూి ఆయున మ్యలవాహు న్య చవ ను నే చచార న్‌ కగు న. =. అద్య ఆద ్‌ క వాం జనా వా! ల కాకా న వలు ననాద వాల క వెల దా ఉన్నారు. జెచ్వూారడి 50కి పైగా పసకాలు కాయడమో. ఆనుచాదం చెయనచూ చెశాము న ఈ = చా బండ జ న న నా నం. ౬ నవ జా _-౭-హ్వాాట్‌ దో వ స్య కా. ఇ జూ నక్త షా న జా ల. యూ శ నే ఖా నో న వాను పై అకుణతార పుస్తకాలను కాశాడచు. వనాచిమివను కెటి పాంకతాయగ్‌ కట్‌ మంచిగ సకం వేలా నావాడు యనా యం కుటు ఎంచ్చిత్యాయిాలంం రాటం వౌముడం. సక్తఆవాలా జివిత చరిత్రలను రచించారు. మహెనాయాాకూ మ వి టం తార వదలం న వ యంగా లెవ్‌ ళ్‌ాళా టి శా వ లద యోన్ట్‌ాల్టతండా చా పషచ్చలపల్ల నుందరయ్య ఆంగ్లంలో రచించింన "వీఠ తెలంగాణా విష్తవవేవాటం ల న కా అడ్‌ న నా వలలను వాకు గందిపానాలు ందాన్ని వాసితెడ్రి సత్యనారాయణ, పీ విరలతో కలిసి అనువదించారు. నే న్‌ [౮ నలా దపైద్‌. జాల్‌ం2రు ఆతకలాయు చం కింక? క దందక ఆంకియ అం కాం గు -ందాంైచాచ. ఉ్యాత్‌ఐసు ఆత్యకథలను, హరికిషన్‌సింగ్‌ సూక్టిత్‌ రాసిన దారత కచ్య్యూనాంల్డ అంకల్‌ కై పం నంద ఆర ఇ లు న్‌ వ శ వ ఆజం న్‌ న టా న న్‌ వు నావం లు అనై కూ యమ వాచవా తయన ఇద్యుచాంంల అందం రండు చ₹ైంరాలనూ. విడి కజదిచె కచనలనూ అనువదించాడు. ఆద చలా పలనిచమయ ఆపదా ఇంతా మెలల టెం 5 మ ళు కంల నలు వచారు బహు వాతల ఆవార్డులు కూడా బాండారు. జొచ్చూరెడ్డి తన కుచూర్తకు కులాంళర ఒవలం కేజాకు. కలానే పవ్‌కా పిటాండి కశత మంది లంక న శాం ఆకా ఆకా అచ్చం. కమ్యూనిస్టు వాళ నాయకులు. కార్వకక్తలంతె. లలన జవినిన త్రడగా పాలకు హాల కకం లలు చవంటో్‌ కచూానిము పాన్ల జలజా ఆదర్యచాివావాలకు ఆచార్యత్నం వహించారు. ఆంగ్రదెశంలో కమ్యూనినస్టై వజ జం తిరంలన ఆలా వవ బిచటోా అలం ఇదిలా నాలు అవా జక కా. పవ నన. త ల లే. కక న స న. హన 2శ2 యా కామేక్షత్త

పినవయస్సులోనే జాతీయ జెండా ఎగురవేసి జైలుకెళ్లిన ఆలి కాట్రగడ్డ శ్రీనివాసరావు

తొలినాళ్లలో విజయవాడ మొఘల్‌రాజపురంలోని తమ పొగాకు బ్యారన్త్ల వద్ద

(ఇప్పుడు ప్రజాశక్తి నగర్‌గా పిలిచే ప్రదేశంలో) కమ్యూనిస్టు పార్టీ రాష్ట్ర కేంద్రాన్నీ ప్రజాశక్తి పత్రికనూ ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి ఎంతగానో తోడ్బడిన కాట్రగడ్డ కుటుంబీకులు అనేక దశాబ్దాల తరువాత కూడా వామపక్ష సంస్థలకు సహకరిస్తూనే ఉన్నారు. ఇలాంటి వారిలో కాట్రగడ్డ శ్రీనివాసరావుగారు కూడా ఒకరు. ఆయనకు దక్షిణ భారత కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ వ్యవస్థాపకులు పుచ్చలపల్లి సుందరయ్యగారంటే అమితాభిమానం. 1981లో పార్టీ ఆధ్వర్యంలో ప్రారంభమైన ప్రజాశక్తి దినపత్రికకు భవనం నిర్మించడానికి విజయచాడ గవర్నర్‌ పేటలోని అన్సారీ పార్కు వద్ద విలువైన స్థలాన్ని భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ (మూర్మిస్టుకు రాసి ఇచ్చారు. అలాగే హైదరాబాద్‌ బాగ్‌లింగంపల్లిలోని సుందరయ్య విజ్ఞానకేంద్రంలోని పైఅంతస్తులో విశాలమైన సమావేశ హాలు నిర్మాణానికి ఆయన లక్షలాది రూపాయల భూరి విరాళం ఇచ్చారు. చిరకాలం వామపక్ష అభిమానిగా... ప్రత్యేకించి వివిధ సందర్భాల్లో మూర్చిస్టు కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 243

విజయవాడలో జన్మించారు. ఆక్కడే ప్రాథమిక చూధ్యమ్‌క విద్యనభ్యసించారు. చిన్నతనంలో శ్రీనిదాసరావు ఇప్పుడు చుధు పంక్షన్‌ హాలు ఉన్న ప్రాంతంలో జూతీయ జెండా ఎగువదేస్‌ పోలీసుల ఆగ్రహానికి గురయ్యాడు. ఆయనను అరెస్టు చేసి ఒక రోజు విజయవాడ సడీజైలులో ఉంచారు. ఆ తర్షాత ఆయన... బెనారస్‌ విశ్వవిద్యాలయంలో మెట్రిక్యులేషన్‌, బికాం చదెడారు ఆయన బెనారస్‌ విశ్వవిద్యాలయంలో చేరడానికి కొంతకాలం ముందు చండ్ర రాజేశ్వరరావు చండ్ర రాములింగయ్యు, నండూరి ప్రసాడరావు, వలుపుల శిదయ్యు. సిచల్‌ రాయుదు తదితరులగేక మంద్‌ అడే యూనివర్సిజీలో చడిదారు. వీరంతా అక్కడ సోషలిస్టు సాహిత్యాస్ప్‌ జాతీయచాదులు, వామపక్షదాడులే. శ్రీనిదానరావ్స మిగతా సోదరులు కాట్రనవ మధుశూడనరావ్ల, నారాయణరావు, భవానీ శంకరరావు, చూధవరావ్వలు. చివరిదారు శ్రీనిదాసరావ్స. పెద్దన్న కాట్రగడ్డ మధుసూదనరావు స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు. కొచ్యూరెడి సత్యనారాయణమూర్తి చేపట్టిన రైతు రక్షణ యాత్ర సందర్భంగా... తన కుటుంబానికి హరిజనుల నుంచి రాడలసిన రూ.70 చేల విలువగల '్రోనోట్లను రద్దు చేసి దారికి ఇచ్చివేశారు గాంధీని హత్య నేపధ్యంలో... ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌వారు విజయవాడలో ర్యాలీ జరుప్తతుండదగా నిరసన చ్యక్తం చేసినందుకు పోలీసులు ఆయనను అరెస్టు చేసి బందరు జైల్లో పెట్టారు. నెల రోజులు జైలు శిక్ష అనుభవించారు. రుణవిమోచన చట్టం కోసం 1937లో జరిగిన ఉద్యమూళు పాల్గొన్నారు. ఆ సందర్భంగానే జరిగిన రైతు రక్షణ యాత్రకు కృష్ణాజిల్లాలో స్వాగతం పలికినచాకిలో ఆయనొకరు. రెండో అన్న కాట్రగడ నారాయణరావు 1937లో ముద్రా రాష్ట్ర శాసనసభకు జరిగిన ఎన్నికల్లో పశ్చిమ కృష్ణాజిల్లా నుంచి కాంగ్రెస్‌ పక్షాన శాసననధ్యుడా గెలుపొందారు. ఆనాడు కృష్ణాజిల్లా కాంగ్రెస్‌లో కమ్యూనిస్టులు అంతర్భాగంగా ఉన్నారు దాంతో వామపక్ష అభిమాని అయిన నారాయణరావగారిని కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్షిగా పెట్టాల్సి వచ్చింది. నారాయణరావుకూడా రుణ విమోచన చట్లం కోసం 1937లో గన్నడరంలో జరిగిన రాష్ట్ర సదస్సుకు హాజరయ్యారు. శ్రీనివాసరావుగారి కుటుంబీకులు కచ్యూనిస్థులతోనూ (ప్రత్యేకించి పుచ్చలపల్లి సుందరయ్యగారితోనూ సాన్నిహిత్యంగా ఉండేవారు. ఈ సాన్నిపాత్ళిళ 2 సుండరయ్యకు శ్రీనివాసరావు అభిమానిగా మారారు. సుందరయ్యగారు కూడా విజయదావి వచ్చినప్పుడు శ్రీనిచాసరావుగారింట్లోనే ఉండేవారు. 1982 జనవరిలో జరిగిన సిపివం అఖీల భారత 11వ మహాసభల సందర్భంగా సుందరయ్య, ఇఎంఎస్‌.నంబజూడ్రిషాడ్‌. చూకినెని బసవపున్నయ్య తదితరులు శ్రీనివాసరావుగారింట్లోనే ఉన్నారు. సుందరయ్య. నంబూ వార్‌. దసచపున్నయ్యలు 'ెస్‌మీట్లుకూడా ఆయన ఇంటి నుంచే నిర్వహించారు. శ్రీనిడాసరాజ సినిమూ రంగంలో చిత్ర పంపిజీ సంస్థను కూడా నిర్వహించారు. ఆ పంపిణీ సంస్తకు పేరును సూచించాల్సిందిగా ఆయన సుందరయ్యను కోరగా 'నవయుగ' పేరు సూచించారట అలాగే శ్రీనివాసరావు హైదరాబాద్‌లో సారథీ స్టూడియో, సరోవర్‌ హోటల్‌కు ఆఅధిపతో ఉన్నారు. ఆయన కమ్యూనిస్టు శాసనసభ్యుల తోడ్పాటుతో రాజ్యసభ సభ్యుడిగా ఎన్నికయ్యారు శ్రినిడాసరావుగారి భార్య వెంకటలక్ష్మికి కూడా వామపక్షాలన్నా, ప్రత్యేకించి పుచ్చల౭౬ సుండరయ్యగారన్నా ఎంతో అభిమానం.

మ! వ. యు. రాదుక్యెళ్త

టమ...

వ సస.

టే.

క ఆం. న్న కామ్రేడ్‌ పేట రామారావు ప్రఖ్యాత స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు, నాటి కృష్ణాజిల్లా కాంగ్రెస్‌ నాయకుడు పేట బాపయ్య పెద్ద కుమారుడు. విజయవాడ హిందూ హైస్కూల్‌లో చదువుతూ విద్యార్థి నాయకుడుగా పనిచేశారు. 1941 జనవరి 26న యడపల్లి శివరామయ్య (శివాజీ), తోటమర్తి వెంకటేశ్వరరావు తదితరులతో పేట రామారావు విజయవాడలో సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్య ప్రకటన దినోత్సవం పేరిట సభ జరిపి ఆనాటి బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వ అధికారుల ఆగ్రహానికి గురయ్యారు. పాలకులు వారిని అరెస్టు చేసే ప్రయత్నంలో ఉండగా అజ్ఞాతవాసంలోకి వెళ్లి స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ వ్యాప్తికి కృషిచేశారు. 1942లో క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమ సందర్భంగా విజయవాడలో హైస్కూల్‌ విద్యార్ధి సమ్మెకు నాయకత్వం వహించారు. తదుపరి ఆయన కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం వైపు ఆకర్షితులయ్యారు. విజయవాడలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యక్రమాల్లో చురుకుగా పాల్గంటుండేవారు. ఆ సమయంలో తిరువూరు ప్రాంతంలో పార్టీ నిర్మాణానికి కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 245

టే త [ మా ర ప కా ళ్‌ వ్‌ గచ యూ. చౌ మ య మా శ్‌ ఆ ను. రోజ. వ్‌ మే వానే న. ఊటుకూరు జమీందారుల ఆగడాలను అరికట్టవానికి ప్రజలను వైతన్నపరిచి అనేక పోరాటాలు చిత్రహింసలకు గురిచేయడం, దొరికిన వారిని కాల్చి చంపడం చేస్తున్నారు. ఆనామ అజ్ఞానవాసంలో ఉన్న నాయకుత్ని పట్టుకోవడానికి పోలిసులు వాక సహచరులను బిందువులను కూడా పట్టుకొని హింసించారు. ఆజ్జాతవానంలో ఉన్న పేట రామారావు. తమ్మారెడ్డి జైళ్లలో నిర్బంధించారు. జైళ్లలో కూడా అధికారుల వేధింపులకు నిరననగా. జరినిన్‌ కనంతరం 1952లో జరిగిన సార్వత్రిక ఎన్నికల్లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ అభ్యర్దిగా పేట రామూరావ ఆయనకు జన్మనిచ్చిన తండ్రే. ప్రముభ స్పాతంత్ర్ర సమరయోధులైన. పేట బాపడ్యు మీద్‌ పోజీ చేసి సంచలన విజయం సాధించారు. ఆ వెన్నెంటనే నియోజకవరం అభివృడికి బాటలు ము | యా

వేశారు. తిరువూరులో శేష జీవితం గడుపుతూ 1991లో కన్నుమూశాకు. 246 న యు. రామక్షష్ణ

తెలంగాణా సాయుధ పోరాటంలో స క్రీ సుంకర వీరభద్రరావు కెలక పొత్ర ఫ్‌ ష్య ళ్ళ వయ || 1 మద్రాసు అసెంబ్లీకి 1936-37లో జరిగిన ఎన్నికల్లో పశ్చిమ కృష్ణా నియోజకవర్గం నుంచి కాంగ్రెస్‌ పార్టీ విజయానికి తోడ్బ్చడేందుకు సుంకర వీరభద్రరావు ఈడ్పుగల్లు నుండి తిరువూరు ప్రాంతానికి పంపించబడ్డారు. అప్పటికి ఆయన ఈడ్పుగల్లు ఏరియాలో జరిగే జాతీయోద్యమాల్లో పాల్గంటున్నారు. అప్పటి నుంచి 1990 సంవత్సరంలో ఆయన చనిపోయేవరకూ అలుపెరుగని చైతన్యంతో జాతీయోద్యమంలోనూ, 1943 నుంచి కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలోనూ పనిచేశారు. సుంకర 1952 నుండి 1978 వరకు కమ్యూనిస్టు పార్టీ తిరువూరు తాలూకా కమిటీ కార్యదర్శిగా బాధ్యతలను నిర్వర్తించారు. తెలంగాణా సాయుధ పోరాట కాలంలో ఆయన తిరువూరు ప్రాంతంలో కీలకపాత్ర పోషించారు. ప్రజలను డైతన్యవంతం చేసేందుకు బుర్రకథలు చెప్పారు. రాజకీయ పాఠశాలల నిర్వహణలో ప్రధాన పాత్ర వహించారు. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు . 247

అజ్ఞాత జీవితం గడుపుతూ రహస్య కార్యకలాపాలను నిర్వహించారు. పోలీసులకు పట్టుబడి అనేక చిత్రహింసలకు గురయ్యారు. విశాలమైన తిరువూరు తాలూకాలో ఆ చివర నుంచి ఈ చివరి వరకూ గ్రామాలు తిరిగి కమ్యూనిస్టు పార్టీ, రైతు సంఘాలను నిర్మించారు. ఆరు దశాబ్దాలు నిండుగా మొక్కవోని దీక్షతో రాజకీయ జీవితం గడిపి అన్ని వర్గాల ప్రజల ఆదరాభిమానాలను చూరగొన్నారు. 1980లో నెలరోజులపాటు సోవియట్‌ రష్యాలో పర్యటించారు. చివరి రోజుల్లో తన యావదాస్తినీ అమ్మి కమ్యూనిస్టు పార్టీకి ఇచ్చిన త్యాగశీలి ఆయన. నిరాడంబరత, నిస్వార్థం, రాజకీయ నిబద్ధత, క్రమశిక్షణకు పెట్టింది పేరుగా సుంకర తిరువూరు తాలూకాలో చెరగని ముద్ర వేశారు.

218 | నూ నా యు. రామకృష్ణ

తెలంగాణా పోరాట వెన్నుతట్టు ఉద్యమానికి బలి బాసటగా నిలిచిన కావ్రేడ్‌ గుండాబత్తుల వ్‌ శై సా ఎల . కామ్రేడ్‌ గుండాబత్తుల ఆంజనేయులు భూస్వామ్య రైతు కుటుంబంలో బ్రహ్మయ్య,శాంతమ్మ దంపతులకు 1916లో కృష్ణాజిల్లా బంటుమిల్లి మండలం పెందుర్రుల్‌ జన్మించారు. ఎనిమిదో తరగతి వరకూ చదువుకున్నారు. తనకు 30 సంవత్సరాల వయస్సు వచ్చేవరకూ అంటే 1946వ నంవత్సరం వరకూ కాంగ్రెస్‌ పార్టీలో వనిచెశాము. స్వాతంత్రోద్యమంలో చురుకుగా పాల్గొన్నారు. ఆ విధంగా ఆయన స్వాతంత్ర సమరయోధులు. 1946లో ఆయన మార్చిజం పట్ల ఆకర్షితులై కమ్యూనిస్టుపార్టీలో చేరారు. భూమి కోసం, భుక్తి కోసం, బానిసత్వ విముక్తికోసం సాగిన తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ పోరాటానికి బాసటగా కృష్ణాజిల్లాలో జరిగిన రహస్య కార్యకలాపాల్లో పాల్గొన్నారు. ఆ కాలమంతా ఆయన అజ్ఞాతవాసంలోనే ఉన్నారు. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 29

స్వాతంత్రానంతరం మొట్టమొదటిసారిగా ఆంధ్రరాష్ట్ర శాసనసభకు జరిగిన ఎన్నికల్లో బందరు నియోజకవర్గం నుంచి కమ్యూనిస్టు పార్టీ అభ్యర్థిగా పోటీచేసి కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థిపై విజయం సాధించారు. ఆ విధంగా ఆయన బందరు మొదటి శాసనసభ్యునిగా ఎన్నికయ్యారు. ప్రస్తుత మచిలీపట్నం, మల్లేశ్వరం నియోజకవర్గాలు అప్పుడు ఒకటిగానే 'బందరు' నియోజకవర్గంగా ఉండేది. ఈ నియోజకవర్గానికే ఆయన ప్రాతినిధ్యం వహించారు. ఆంజనేయులు రైతాంగ సమస్యలు ముఖ్యంగా కౌలు రైతుల సమస్యల పరిష్కారానికి కృషి చేశారు. 1964లో భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చీలిక ఏర్పడినప్పుడు సిపిఎం పక్షం వహించారు. 1977 దివసీమలో తుఫాను సందర్భంగా వరద బాధితుల సహాయార్ధం పార్టీ నిర్వహించిన కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన్నారు. ఆ సందర్భంగా సిపిఎం కార్యదర్శి పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య. జ్యోతిబసు, నండూరి, ఎల్‌బిజి, మోటూరు తదితరులు కూడా దివిసీమలో పర్యటించి. బాధితులను పరామర్శించారు. బాధితులకు అవసరమైన సహకారాన్ని అందించడంలో పాల విశేష కృషి చేసింది. పంటలు తీవ్రంగా దెబ్బతిన్న గ్రామాల్లోని కౌలు రైతులను కూడా సమీకరించి, కౌలు తగ్గింపుకోసం ఆయన పోరాడారు. అనంతరం కౌలు రైతులకు వారు సాగు చేస్తున్న భూములను అప్పు ప్రాతిపదికన భూస్వాముల నుంచి ఇప్పించడంలో విశేష కృషి చేశారు. దీంతో కౌలు రైతులు భూములు పొంది రైతులయ్యారు. కాలువ చివర్‌ భూముల రైతుల సమస్యలపైనా ప్రత్యక్ష పోరాటాలు నిర్వహించారు. రైతుసంఘం కృష్ణాజిలై అధ్యక్షులుగానూ, ఆ సంఘం రాష్ట్రకమిటీ సభ్యులుగానూ పనిచేశారు. పార్టీ నిర్వహించిన దళిత ఉద్యమాల్లో కూడా ఆయన అకుంఠిత దీక్షతో పనిచేశారు. బందరు ఓడరేవు నిర్మాణం కోసం, పట్టణ సమస్యలపైన, అసంఘటితరంగ కార్మికుల సమస్యలపైన ప్రధానంగా 9క్షా కార్మికుల సమస్యల పరిష్కారానికి ఆయన అనేక పోరాటాలు చేశారు.

బంటుమిల్లి, పరిసర ప్రాంతాల్లోని వ్యవసాయ కార్మికుల, మత్స్యకార్మకుల సమస్యలపై విశేష కృషి సల్పారు. బంటుమిల్లి, కృత్తివెన్ను మండలాల రైతులు రిజిస్టేషు కోసం ఇబ్బంది పడుతుంటే బంటుమిల్లిలో సబ్‌ రిజిస్ట్రార్‌ కార్యాలయం ఏర్పాటు చేయించాడు. అంతేగాక హైస్కూలు, జూనియర్‌ కళాశాల అభివృద్ధిలోనూ, ఈ ప్రాంతానికి విద్యుత్తు తీసుకురావడంలోనూ, మల్లేశ్వరంలో [ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రం ఏర్పాటు చేయించడంలోనూ ఆయన ప్రశంసనీయమైన కృషి చేశారు. బందరు, బంటుమిల్లి డివిజన్‌లో సిపిఎం నిర్మాణానికి విశిష్ట కృషి చేశారు. స్వగ్రామమైన పెందుగ్రుకు రెండుసార్లు సర్పంచ్‌గా ఏకగీవంగా ఎన్నికయ్యారు. అప్పట్లో పార్టీకి సంబంధించిన ఉద్యమ సమాచారాన్ని కార్డుల ద్వారా చార్తట్సి రాసి ఎప్పటికప్పుడు '(ప్రజాశక్తికి పంపేవారు. (ప్రజల సమస్యలపై అంకితభావంతో పనిచేసేవారు. వారి నమన్యలపై అధికారులకు వినతిపత్రాలు ఇవ్వడమేకాకుండా. ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలు నడిపేవారు. ఆ సమస్య పరిష్కారమయ్యే వరకూ విశ్రాంతి తీసుకునేవారు కాదు. ఆయన నిరాడంబరమైన జీవితం గడపడమే కాకుండా కుటుంబసభ్యుల్ని కూడా పాక్టీలో పనిచేసేలా తీర్చిదిద్దారు. రెండో తరానికి కూడా పార్టీపై అనురక్తిని కలిగించారు. ఆ విధంగా ఆయన నేటి తరాలకూ ఆదర్శప్రాయులు. 250 న నా నా యు. రామకృష్ణ

; జ్‌, జ పార్తీపె నిషేధం విధించబోతున్న విషయాని లలు శం 9 యె ద ముందే చేరవేసిన ఎ౩ఆర్‌బి కోటేశ్వరరావు తాం కామ్రేడ్‌ ఎకెఆర్‌బి కోటేశ్వరరావు (అన్నే కోదండ బాల కోటేశ్వరరావు) కృష్ణాజిల్లా ఉప్పులూరు గ్రామంలో ఓ భూస్వామ్య కుటుంబంలో వెంకటసుబ్బయ్య, అన్నపూర్ణమ్మ దంపతులకు 1924లో జన్మించారు. కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆదేశం మేరకు మద్రాసు వెళ్లి అక్కడ పార్టీ కార్యకలాపాలు నిర్వహించారు. ఆ కాలంలో ఆయన మద్రాసు ప్రభుత్వం ఆంధ్రలో కమ్యూనిస్టు పార్టీపై నిషేధం విధించబోతున్నట్లు తెలుసుకొని ఆ విషయాన్ని ముందే పార్టీకి తెలియజేశారు. పార్టీపై నిషేధ కాలంలో ఆయన మద్రాసులో రహస్యంగా కార్యకలాపాలు నిర్వహించారు. పార్టీపై నిషేధం ఎత్తివేశాక ఉమ్మడి మద్రాసు రాష్ట్ర అసెంబ్లీలో “విశాలాంధ్ర కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 251

విలేకరి'గా వనిచేశారు. విద్యార్థిగా ఉన్నమ్బదే ఆయన (వజా నమన్యలపై పనిచేయనారంభించారు. క్రమంగా ఆయన కమ్యూనిస్టు పార్టీ పట్ల ఆకర్షితులయ్యారు. తరువాత ఆయన రైతాంగ సమస్యలపై జరిగిన ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్నారు. రెండో ప్రపంచ యుద్ధకాలంలో యుద్ధ అవసరాల నిమిత్తం గన్నవరంలో విమానాశ్రయ నిర్మాణం (ప్రారంభించినప్పుడు దాని కాంట్రాక్టరు గ్యానన్‌ డంకర్లీ కొనసాగిస్తున్న దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా రైతాంగం మెరుపు సమ్మె చేసింది. విమానాశ్రయానికి మట్టి తోలకం పనిని నిలిపివేసి తమ ఎడ్ల బళ్లను ఎక్కడికక్కడ స్తంభింపచేశారు. ఈ మహత్తర ఆందోళనలో ఎకెఆర్‌బి కూడా పాల్గొన్నారు.

1944లో విజయవాడలో జరిగిన అఖిల భారత కిసాన్‌ సభ ఎనిమిదో మహాసధలు. 1947లో జరిగిన కమ్యూనిస్టు పార్టీ రాష్ట్ర మహాసభల్లో వలంటీరుగా పాల్గొన్నారు. కిసాన్‌ సభ మహాసభల సందర్భంగా జరిగిన సభ సందర్భంగా స్వగ్రామం నుంచి విజయవాడకు ఎడ్లబండ్ల ప్రభలు, ఊరేగింపుతో తీసుకువచ్చారు. కమ్యూనిస్టు నేత నీలం రాజశేఖరరెడ్డి - ప్రజాశక్తి పాత్రికేయులు విఆర్‌ బొమ్మారెడ్డి మధ్య ఆయన కొంతకాలం కొరియర్‌గా పనిచేశారు. స్వగ్రామం ఉప్పులూరుకు ఆయన రెండుసార్లు సర్పంచ్‌గా పనిచేశారు. ఆ కాలంలో ఆయన (గ్రామంలో మౌలిక అభివృద్ధి పనులు చేపట్టారు.

గ్రామంలో దళితులకు ఇళ్ల స్థూల కోసం కృషి చేసి ఇప్పించారు. ముడమేరు పోరంబోకు డ్రైనేజీ భూమి 40 ఎకరాలు 100 మంది దళితులకు ఇప్పించారు. గ్రామంలో పాఠశాల భవనం, పంచాయతీ కార్యాలయం, పాలశీతల కేంద్రం, పశువుల ఆసుపత్రి మంజూరు చేయించి నిర్మింపచేశారు. అంతర్గత రోడ్డు, విద్యుత్తు లైన్లు వేయించారు. దళితులకు బంజరు భూములు ఇప్పించడానికి విశేషంగా కృషి చేశారు. ఆ కాలంలో వ్యాపారులు బ్లాక్‌ సగ చేయడంపై ఉద్యమాలు నిర్వహించారు. 1964లో కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చీలిక

ర్పడినప్పుడు సిపిఎం పక్షం వహించారు. తాను ఏ రంగంలోకి వెళ్లినా తుది శ్వాస విడిచే

వరకూ సిపిఎంలోనే కొనసాగారు.

ఎకెబిఆర్‌ కోటేశ్వరరావు ప్రజల పక్షం వహించే వామపక్ష పత్రికల్లో ప్రధానంగా పనిచేశారు. విశాలాంధ్ర దినపత్రిక కరస్పాందెంటుగా, ప్రజాశక్తి దినపత్రిక న్యూస్‌ ఎడిటర్‌గా పనిచేవారు. ఆయన జర్నలిస్టు ఉద్యమాల నిర్మాణంలోనూ పాలుపంచుకున్నారు. విజయవాడ ప్రెస్‌ క్లబ్‌ అధ్యక్షుడుగానూ పనిచేశారు.

త్‌ ఆ కి జ స్వతంత్ర భారత్‌' పత్రిక కలిగి ఉన్నందుకు ఆ గుంటక పుల్లాంెడ్షికి జెలుశిక్ష ౧ య' ఈ న స టం ప నేతాజీ సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ అఖిల భారత కాంగ్రెస్‌ కమిటీ (ఎఐసిసి) అధ్యక్షులుగా ఉన్న సమయంలో 1938లో గుజరాత్‌లోని హరిపుర కాంగ్రెస్‌ జాతీయ మహాసభకు పిసిసి ప్రతినిధి హోదాలో గన్నవరం తాలూకా నుంచి గుంటక పుల్లారెడ్డి వెళ్లారు. 1915 అక్టోబర్‌ 26వ తేదీన తేలప్రోలులో జన్మించిన పుల్లారెడ్డి దేశ స్వాతంత్ర్య సముపార్జనకు గొంధీజీ ఇచ్చిన పిలుపు మేరకు గ్రామంలోని శనగల విశ్వనాథరెడితో కలిసి జాతీయోద్యమంలో పాల్గొన్నారు. 1935 నాటికే పిసిసి సభ్యులైన పుల్లారెడ్డి, పిసిసి అధ్యక్ష కార్యదర్శులు: పోటీ చేసిన ఎన్‌జి. రంగా, పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య గెలుపును కాంక్షిస్తూ ప్రచా నిర్వహించారు. అయితే ఆ ఎన్నికల్లో మితవాద భావాలుగల డాక్టర్‌ భోగరాజు సీతారామయ్య గొట్టిపాటి బ్రహ్మయ్య పిసిసి అధ్యక్ష కార్యదర్శులుగా ఎన్నికయ్యారు. 1938లో “హరిపు( ఎఐసిసి మహాసభకు వెళ్లినపుడు ఆ సమావేశానికి హాజరైన పుచ్చలపల్లి సుందరయ్యను కలిశారు కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమగాధలు | 2క్‌

సుందరయ్య వ్యక్తిత్వం, మాటతీరు, ప్రవర్తన, ఆచరణ పుల్లారెడ్డిని ఎంతగానో ఆకర్షించాయి. ఈ నేపథ్యంలోనే వి.ఆర్‌. బొమ్మారెడ్డి, వింత అప్పిరెడ్డి బోధనలతో పుల్లారెడ్డి కమ్యూనిస్ట్రగా మారారు. 1941లో ఆయన కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరారు. 1942లో బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్యం నిషేధించిన “స్వతంత్ర భారత్‌” పత్రిక కలిగివున్నాడనే అభియోగంతో ఆయనను అరెస్టు చేసి ఆరు నెలల పొటు బళ్లారి జైలులో ఉంచారు. జైలు నుంచి విడుదలైన ఆయన గన్నవరం ప్రాంతంలో సుందరయ్యతో కలిసి కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలో పనిచేశారు. సుమారు 21 ఏళ్లపాటు తేలప్రోలు సర్పంచ్‌గా పనిచేశారు. ఆ రోజుల్లో పంచాయతీలకు ఇప్పటిలా ప్రభుత్వ నిధులు పెద్దగా వచ్చేవికావు. పుల్లారెడ్డి పాలనా కాలంలో మొత్తం ఒక కోటీ పదహారు లక్షల రూపాయల అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు జరిగాయి. తేలప్రోలు సెంటర్‌ నుంచి (గ్రామంలోకి వెళ్లే దారిలో ఉన్న ఏలూరు కాల్వపై వంతెన నిర్మాణం చేయించారు. గ్రామంలోని అనే పేటల్లో కమ్యూనిటీ హాళ్లు, స్కూల్‌ భవనాలు, కాలసీల నిర్మాణం చేపట్టారు. విద్యుత్‌ ప్రాంతీయ కార్యాలయం ఏర్పాటు చేయించారు. సర్పంచ్‌గానేకాక ఆయన గన్నవరం, వీరవల్లి సమితిల్లో సభ్యులుగా పనిచేశారు. ఆయన వేమన (గ్రంథాలయాన్ని స్థాపించడానికి చేసిన కృషి మరువలేనిది. ఆయన 2001 డిసెంబర్‌ 27 తేదీన తేలప్రోలులో కన్నుమూశారు. తొలుత జాతీయోద్యమానికీ, ఆ తర్వాత సమానత్వ సాధనకూ ఎంతగానో పరిశ్రమించిన పుల్లారెడ్డి. సుందరయ్య పిలుపుపై తన ఆస్తిని కమ్యూనిస్టు ఉద్యమానికి ఇచ్చారు. మొత్తంగా ఆయన తన జీవిత కాలంలో కమ్యూనిస్టు ఉద్యమానికి తన పది ఎకరాల పొలాన్ని ధారపోసిన ధన్యజీవి. గన్నవరం తాలూకాలో తొలి స్వాతంత్ర్య సమర యోధుడుకూడా ఆయనే కావడం విశేషం.

ల్సి వు కా గాంధీజీ పిలుపుతో కాంగ్రెస్‌ కార్యకర్తగా... వాత అష ఆ సామ్యవాద సంకల్పంతో కమ్యూనిస్తుగా.. లు స స నం. సా శనగల విశ్వనాధరెడ్డి చిన్నతనంలోనే జాతీయోద్యమ స్ఫూర్తితో గాంధీజీ పిలుపునందుకుని ఇంగ్లీషు చదువులకు స్వస్తి చెప్పి, హిందీ వ్యాప్తి, ఖద్దరు వాడకం, వయోజన విద్యాభివృద్ధికి పాటుపడుతూ కాంగ్రెస్‌ కార్యకర్తగానూ, ఒక మనిషిని మరొక మనిషి దోచుకోవడాన్ని అంతం చేసేది సోషలిజమేనని తలచి కమ్యూనిస్టుగానూ మారి జీవితాంతం దానికే కట్టుబడి పనిచేసిన నేత కామ్రేడ్‌ శనగల విశ్వనాథరెడ్డి. 1915లో గన్నవరం తాలూకా తేలప్రోలులో జన్మించిన విశ్వనాథరెడ్డి కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తగా పనిచేస్తూ ఆ (ప్రాంతంలో ప్రజా సంఘాల నిర్మాణం గావించి పనిచేశారు. సంవత్సరాల తరబడి ఆజ్ఞాతవాసాన్నీ జైలు జీవితాన్నీ గడిపారు. తన స్వగ్రామంలో స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు గుంటక పుల్లారెడ్డితో కలిసి వేమన గ్రంథాలయాన్ని కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 255

స్థాపించి గ్రామాభివృద్ధికి కృషి చేశారు. పెదతల్లి కుమారుడైన విఆర్‌ బొమ్మారెడ్డిగా పిలవబడే బొమ్మారెడ్డి వెంకటేశ్వరరావు (1968-1980 మధ్య ప్రజాశక్తి వార పత్రిక ఎడిటర్‌) ప్రోత్సాహంతో కమ్యూనిస్టు అభిమాని అయ్యారు. అప్పట్నించీ తన స్వగ్రామంలోనే గాక పరిసర గ్రామాల్లో కూడా కమ్యూనిస్టు పార్టీ నిర్మాణంతోపాటు రైతు సంఘాలను నెలకొల్పారు. కమ్యూనిస్టు పార్టీ గన్నవరం తాలూకా కార్యదర్శిగానూ పనిచేశారు. ప్రభుత్వం కమ్యూనిస్టు పార్టీపై విధించిన నిర్బంధ విధానం కారణంగా ఆయన ఆజ్ఞాత జీవితాన్ని గడిపారు. తర్వాత పోలీసులకు పట్టుబడ్డారు. రాజమండ్రి జైలుకు తీసుకుపోతుండగా రైలు ప్రయాణంలో పోలీసుల కళ్లుగప్పి తప్పించుకుపోయారు. పోలీసులకు పట్టుబడిన ఒకరు... వారి చిత్రహింసలు తట్టుకోలేక చెప్పిన అచూకీతో విశ్వనాథరెడ్డిని అరెస్టు చేశారు. కమ్యూనిస్టు నాయకుల ఆచూకీ తెలపాలని ఆయనను ఎన్ని చిత్రపింనలు పెట్టినా ఒక్క మాట కూడా చెప్పించలేకపోయారు. దీంతో ఆయనను కడలూరు జైలులో పెట్టారు. 1952లో జనరల్‌ ఎన్నికల సందర్భంగా ఆయనను విడుదల చేశారు. తరువాత ఆయన గన్నవరం నియోజకవర్గంలో కమ్యూనిస్టు ఉద్యమాభివృద్ధికి తన ఓపిక సన్నగిల్లేవరకూ కృషి చేశారు. కొద్ది సంవత్సరాల కిందట ఆయన కన్నుమూశారు.

న న

సమరశీల పోరాటాలకు నేతృత్వం వహించిన హో ఆ మండేపూడి నాగభూషణరెడ్డి ప న టో. జగ యాను. భూస్వామ్య కుటుంబంలో జన్మించినప్పటికీ మార్చిజం వైపు నడచి తుదిశ్వాశ విడిచే వరకూ తాను నమ్మిన కష్టజీవుల పార్టీ నిర్మాణం కోసం పనిచేసిన ఆదర్శ కమ్యూనిస్టు కామ్రేడ్‌ మండేపూడి నాగభూషణరెడ్డి. కృష్ణాజిల్లా తోట్లవల్లూరు మండలం బద్రిరాజుపాలెంలో మండేపూడి పిచ్చిరెడ్డి - అన్నపూర్ణ దంపతులకు 1921 జూన్‌ 22న నాగభూషణరెడ్డి జన్నించారు. పుట్టిన ఆరు నెలలకే తల్లి చనిపోవటంతో కంకిపాడు మండలం ప్రొద్దుటూరులో ఉన్న మేనత్తలు,పెద్దమ్మ, పిన్నమ్మల వద్ద ఉంటూ అక్కడే విద్యాభ్యాసం చేసి మేనత్త కుమార్తెను వివాహమాడారు. 1943వ సంవత్సరం మే 24న ప్రొద్దుటూరులో బాల సంఘం ఏర్పాటు చేశారు. దీని ద్వారా అనేక కార్యక్రమాలను నిర్వహించేవారు. ఆ తర్వాత కమ్యూనిస్టు పార్టీ పట్ల ఆకర్షితులయ్యారు. 1949లో పార్టీపై నిషేధకాలంలో ఆయన అజ్ఞ్జాతవాసంలోకి వెళ్లారు. ఆ కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 257

సమయంలో అనంతపురంలో ఆరు నెలలు, ఒంగోలులో ఏడాదిన్నర కాలం రహస్య జీవితం గడిపారు. 1951 డిసెంబరులో అజ్ఞాతవాసం నుంచి బయటకు వచ్చి స్వగామానికి చేరుకున్నారు. అక్కణ్ణుంచి గ్రామగ్రామం తిరుగుతూ పార్టీని నిర్మించారు. ఈ క్రమంలో తొలి గ్రామ పంచాయతీ ఎన్నికల్లో ప్రెసిడెంట్‌గా విజయం సాధించారు. తన పదవీ కాలంలో గ్రామంలో దళితవాడల అభివృద్ధికి ఎంతగానో పాటుపడ్డారు. తన ఆస్తులమ్మి గ్రామంలోని దళితుల అప్పులు తీర్చారు. ఆయన అనేక సమరశీల ఉద్యమాలు నిర్వహించారు. గతంలో తోట్లవల్లూరు మండలం వల్లూరుపాలెంలో 13 ఎకరాల ఎసైన్ట్‌ భూమిని ౩0 మంది పేదలకు పట్టాలిచ్చారు. పట్టాలు పొందిన పేదలను భూస్వాములు ఆ భూముల్లోకి వెళ్లనివ్వడంలేడు. దీనికి వ్యతిరేకంగా గొడవర్రు, వల్లూరుపాలెం, ప్రొద్దుటూరు, బొడ్డపాడు పేదలను సమీకరించి భూ పోరాటం సాగించారు. భూస్వాముల మనుషులు కర్రలు, కత్తులు, గొడ్డళ్లు వేసుకొనివచ్చి దాడికి ప్రయత్నించారు. అయినప్పటికీ వాటినెదురించి మండేపూడి నాయకత్వంలో పేదలు ఆ భూములను సాగు చేశారు. పంట కోసుకొచ్చి బొడ్డపాడులో నూర్చి పేదలకు ధాన్యం పంపిణీ చేశారు. తర్వాత పేదలు ఆ భూములను క్రమం తప్పకుండా సాగుచేసుకునేందుకు పార్టీ ఆధ్వర్యంలో అండదండలిచ్చారు. కంకిపాడు సమితి ఏరియాలో రైతుల నుంచి ధాన్యం సేకరించి కిలో వీియ్యం రూపాయికే అమ్మించడానికి కృషి చేశారు. మిల్లులకు అమ్మడానికి తరలిస్తున్న ధాన్యం లారీలను ప్రొద్దుటూరులో రెండు రోజులపాటు నిలువరించి ధాన్యాన్ని ప్రభుత్వ మద్దతు ధరకు తమకు విక్రయించాలని కోరారు. దీనిపై ధాన్యం అమ్మకందారులు చేసిన ఫిర్యాదు మేరకు పోలీసులు ఆందోళనకారులను అరెన్స చేశారు. అరెన్సలను లెక్కచేయకుండా లారీలను కదలనివ్వకపోవడంతో రైతులు దిగివచ్చి ధాన్యాన్ని కొంతభాగం పార్టీకి అమ్మక తప్పలడు ఆ విధంగా ధాన్యాన్ని ప్రొక్యూర్‌ చేసి కిలో బియ్యం రూపాయికే పార్టీ ఆధ్వర్యంలొ ఆమ్మించేందుకు మండేపూడి కృషి చేశారు. ఎరువులు బ్లాక్‌లో అమ్ముతున్న విజయచాద పరిసర ప్రాంతాల గోదాములపై దాడిచేసి ఎరువులను కంట్రోలు ధరకు అమ్మించేందుకు కృషి చేశారు. కంకిపాడు మండలం కోలవెన్నులో రెండెకరాల ఎసైన్డ్‌ భూమిని యజమాని నుంచి విడగొట్టించి నలుగురు పేదలకు పట్టాలిప్పించారు. చెవుటూరు మేజర్‌ కాలువ తవ్వకం శ్రమదాన కార్యక్రమంలోనూ, కృష్ణారావుపాలెం భూ పోరాటంలోనూ పాల్గొన్నారు. మండేపూడి ప్రజా పోరాటాలను నిర్వహించెందుకు స్వంత అస్తిని సైతం అమ్మి ఖర్చుపెట్టేవారు. మందేపూడి చేతిలో ప్రజాశక్తి పత్రిక లేకుండా ఉండని రోజు ఉండేది కాదు. తన రోజువారి కార్యక్రమంలో భాగంగా కంకిపాడు మండలం ఉప్పులూరు (గ్రామంలో పార్టీ కార్యక్రమానికి వెళ్లి అస్వస్థతకు గురయ్యారు. వెంటనే విజయవాడలోని ఓ ఆసుపత్రిలో చేర్చించగా 1993 అక్టోబరు 23న తుదిశ్వాస విడిచారు. మండేపూడికి ఇద్దరు కుమారులు, ఒక కుమూర్త ఉండగా వారందరికీ ఆదర్శ వివాహాలు చేశారు. అలాగే అనేక మంది కార్యకర్తలు, వార్త కుటుంబీకుల ఆదర్శ వివాహాలకు ఆచార్యత్వం వహించారు. తన జీవితాంతం నిబద్దతతో నిజాయితీతో కష్టజీవుల సమస్యల పరిషారానికి అంకితమై పనిచేసిన మందేషూడి నాగభూషణరెడ్డి పేర కంకిపాడులోని మార్చిస్టు పార్టీ డివిజన్‌ కమిటీ కార్యాలయానికి నామకరణం చేశారు. _ ఎం. హరిబాబు 258 నా యు. రామకృష్త

తెలంగాణా సాయుధపోరాట స్పూర్తితో పార్టీవైపు ఆకర్షితులైన అయితా రాములు

ఉట

న న

( లీ

క. క. బె కామ్రేడ్‌ అయితా రాములు పళ్చిమ గోదావరి జిల్లాలో ఓ రైతు కుటుంబంలో జన్మించారు. బాల్యంలోనే వారి కుటుంబం విజయవాడకు తరలివచ్చింది. అయితా రాములు జీవనోపాధి నిమిత్తం టింకరింగ్‌ పనిచేస్తుండేవారు. 1946-1951 మధ్య జరిగిన తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ పోరాట స్ఫూర్తితో కమ్యూనిస్టు పార్టీ పట్ల ఆకర్షితులయ్యారు. అప్పటి కమ్యూనిస్టృ పార్టీ నాయకులు తమ్మిన పోతరాజు సహకారంతో ఆయన పార్టీ సభ్యత్వం స్వీకరించారు. సిద్దెం కృష్ణారెడ్డి, చలసాని వెంకటరత్నం, చెన్ను తిరుమలరావులతో కలిసి పనిచేశారు. 1964లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ చీలిక సందర్భంగా సిపిఎం పక్షం వహించారు. ఆయనపై అనేక కేసులు నమోదయ్యాయి. ఓ కేసులో ఆయనకు యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష ం కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 259

పడింది. 1972లో ఆయన విజయవాడ పశ్చిమ నియోజకవర్గం నుంచి సిపిఎం అభ్యర్థిగా పోటీచేశారు. పార్టీ విజయవాడ నగర కమిటీ కార్యదర్శిగానూ, రాష్ట్ర కమిటీ సభ్యులుగానూ పనిచేశారు. విజయవాడలో ప్రజాసమస్యలపై ఆయన అనేక ఉద్యమాలు నిర్వహించాడు. కార్మిక సమస్యలపైనా పోరాడారు. 1981-85 మధ్య ఆయన విజయవాడ నగర పాలక సంస్థ డిప్యూటీ మేయర్‌గా పనిచేశారు. అలాగే 1985-86 వరకూ నగర మేయర్‌గా పనిచేసి సమర్ధవంతంగా సేవలందించారు. ఆయనకు పార్టీ అగ్రనాయకులు పుచ్చలపల్లి సుందరచ్చు. జ్యోతిబసు, నృపేన్‌చక్రవర్తి తదితరులతోనూ, రాష్ట్ర జిల్లా నాయకులతోనూ పరిచయాలున్నాము జలగం వెంగళరావు క్యాంపుపై దాది యా తెలంగాణా సాయుధ పోరాట సమయంలో దాని సరిహద్దునే గల కృష్ణాజలాల కూడా ఆయుధాలు చేపట్టాలనే నిర్ణయం తీసుకున్న తరువాత... సరిహద్దు గ్రామాల్లో గెరిలాబ అనేక దాడులు జరిపారు. తిరువూరు తాలూకాలోని తునికిపాడు వద్ద జలగం వెంగళరావు నాయకత్వాన కాంగ్రెస్‌ పార్టీ తన స్వంత క్యాంపును నిర్వహించింది. ఈ శిబిరంలోని ఒకి విభాగాన్ని కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఒకవైపుకు రాబట్టుకోగలిగింది. ఆ తర్వాత ౪ క్భాంష ఎత్తివేయబడింది. అయితే గెరిల్లాలకు వారి నుంచి 12 రైఫిళ్లు లభ్యమయ్యాయి. ₹ వెంగళరావు 1969-71 కాలంలో రాష్ట్ర హోంమంత్రిగా, ఎమెర్జెన్సీ కాలంలో రాష్ట ముఖ్యమంత్రి, 1980 తరువాత కేంద్ర పరిశ్రమల మంత్రిగా పనిచేశారు. అంతర్జాతీయ లింగయ్యగారి 'ప్ర బైతీయ గేయం వచ్చింది గద్దె ప్రభలోనే ఆంధ్రలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ 1934 చివరిలో ప్రారంభించబడింది 1935లో స్వా లింగయ్యగారు ప్రచురించిన మాసపత్రిక “ప్రభలో అంతర్జాతీయ కమ్యూనిస్టు గేయం అనుచాద “ఆకలి మంటలచే మలమలమాడే అనాధలందరు లేవండోయ్‌” అనే గేయం అచ్చయింది అల “ఎగరాలి ఎగరాలి మన ఎర్రజెండా” అనే గేయం కూడా ఈ పత్రికే ప్రకటించింది. మాక్షిగో ష్‌ రాసిన “అమ్మ నవల కూడా గద్దె లింగయ్యగారే తన 'ఆదర్శ మండలి' ద్వారా అనువాదం చేయిం ప్రకటించారు. 260 వ. యు. కామ్య

వీర తెలంగాణా వెన్నుతట్టు ఉద్యమంలో తొలి అమరుడు జి చింతపల్లి పాపారావు జ్‌

_ “సయ బాణసంచా వెలుగులతో అమావాస్య చిమ్మ చీకట్లను పారదోలి పండు వెన్నెలను సాక్షాత్కరింప చేసే దీపావళి పండుగ ఆ గ్రామస్తులకు కాళరాగ్రే అయ్యింది. ఆనందంగా గడపాల్సిన ఆ రోజున... వండుకున్న పిండి వంటలను... కనీసం భోజనాన్ని కూడా ముట్టలేదా (గ్రామస్తులు. కారణం తమకు ప్రియతముడూ, తమకోసం, తమ జీవితాల్లో వెలుగుల తేవడం కోసం పచిచేసిన కమ్యూనిస్టు యోధుడు చింతపల్లి పాపారావు ఆ రోజునే పోలీసుల కసాయి తూటాలకు బలైనాడు. ధనిక రైతు కుటుంబంలో జన్మించినా, పేద, ధనిక తారతమ్యాలు రూపుచూసిపోయి, ప్రజలందరూ సుఖసంతోషాలతో, ఆనందమయ జీవితం గడపాలనే సమాజం రావాలని కాంక్షించి, అందుకోసం ఆతి చిన్న వయస్సులోనే

పోరాటంలోకి దిగి ఆత్మ బలిదానం చేసిన వ్యక్తి చింతపల్లి పాపారావు.

కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యడు గాధలు 261

“సూరంపల్లి”...కృష్ణాజిల్లా గన్నవరం తాలూకాలో ఉంది. 1949 అక్టోబర్‌ 21వ తేదీ... ఆ రోజు దీపావళి పండుగ... సూర్యుడు వడివడిగా నదినెత్తికెక్కుతున్నాడు. హడావుడిగా ఊళ్లోకి ఓ పోలీసు వ్యాను వచ్చి ఓ భూస్వామి ఇంటి ముంగిట ఆగింది. అప్పటికి పోలీసు వ్యాను కోసం ఎదురుచూస్తూ అక్కడ పోగైన భూస్వాములు, పోలీసులు వెళ్లాల్సిన దిక్కు చూపించి వారి కేవేవో చెప్పారు. వచ్చినంత వేగంగా మళ్లీ కదిలిందా పోలీసు వ్యాను. సరాసరి అది ఆ ఊరి డాక్టరుగారి ఇంటిముందు ఆగింది. పోలీసులు వ్యాను నుంచి బిలాఓలా దిగుతున్నారు. ఆ ఇంట్లో రక్షణ పొందుతున్న కామ్రేడ్‌ చింతపల్లి పాపారావు వారిని గమనించి. క్షణంలో తప్పించుకున్నాడు. ఆ మెరుపు వేగానికి పోలీసులు బిత్తరపోయారు. క్షణంలో తేరుకుని వెంటపడ్డారు. అయితే పాపారావు తప్పించుకుపోవడానికి సాధ్యం కాని రీతిలో అది నిర్దన ప్రదేశం అయ్యింది. పోలీసుల తుపాకులకు దూరదర్శిని గేజ్‌ అమర్చబడి ఉన్నాయి. వాటి గుండా సుదూరంలో చిన్న వస్తువులనైనా స్పష్టంగా చూడొచ్చు. దానిద్వారా చూస్తే పోలీసులకు కొంతదూరంలో ఓ పొద దాపున పాపారావు కనిపించాడు.

అక్కడికి చేరుకొన్న పోలీసులు ఆయన చుట్టూ తుపాకులు ఎక్కుపెట్టి వలయాకారంగా నిలబడ్డారు. మలబారు పోలీసు క్యాంప్‌ స్పెషల్‌ డిఎస్‌పి పళనియప్పన్‌ పాపారావును అరెస్ట చేశాడు. పాపారావును కమ్యూనిస్టు పార్టీకి రాజీనామా చేయాల్సిందిగా పళనియప్పన్‌ హెచ్చరించాడు. దీనికి ప్రతిగా పాపారావు పళనియప్పన్‌పై ఉమ్మి “కమ్యూనిస్టు పాళ్టీ జిందాబాద్‌” అని సింహనాదం చేశాడు. పోలీసులు పాపారావు చేతులను వెనక్సి విరిచి కట్టేశారు. పళనియప్పన్‌ ముందుగా ఆయన చేతులపై కాల్పులు జరిపాడు. “ఇప్పటికైనా పార్టీకి రాజీనామా చేస్తావా” అని పళనియప్పన్‌ పాపారావును మళ్లీ అడిగాడు 'తుచ్చుడా నీ దాడి గురించి నాకు ఒక్క అరగంట ముందుగా తెలిసినా నేను నీ రక్తం కళ్లజూసేవాడిని' అని పాపారావు గర్జించాడు. దీంతో పళనియప్పన్‌.. పాపారావు తుంటిలోకి కాల్పులు జరిపాడు. ఆ ధీరుడు కిందపడిపోయాడు. అయినా పార్టీని వదులుకోవడానికి మూడోసారి కూడా నిరాకరించాడు. మూడో తూటా తన గుండెల్లో దూసుకుపోతుండగా.. “కమ్యూనిస్టు ప్యా జిందాబాద్‌” అనే విజయ నినాదం పెదవులపై ఉండగా ఆ వీరుడు అమరుడయ్యాడు. వీరతెలంగాణా రైతాంగ విప్లవ పోరాటానికి వెన్నుదన్నుగా కోస్తా జిల్లాల్లో కమ్యూనిస్టులు సాగించిన ప్రజాపోరాటంపై కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వ పోలీసులు ఎక్కుపెట్టిన తూటాలకు అమరవీరుడైన ప్రప్రథమ నేత కామ్రేడ్‌ చింతపల్లి పాపారావు.

ఓ + ,౬ వ

కామ్రేడ్‌ చింతపల్లి పాపారావు 1922వ సంవత్సరంలో గన్నవరం తాలూక బుద్ధవరంలో ధనిక రైతు కుటుంబానికి చెందిన భూషయ్య, సుబ్బమ్య్మగార్లకు జన్మించాడు. ఆ దంపతులకు పాపారావు మూడవ కుమారుడు. ఐదవ తరగతి మాత్రమే చదువుకున్న పాపారావు రాజకీయాల్లో ప్రవేశించి, స్వయంకృషితో భాషాజ్ఞానాన్ని పెంపాందించుకొని ఈ

262 యు. రామక్యస్త

సిద్ధాంత గ్రంథాలను అధ్యయనం చేసి మంచి వక్తగా రూపొందాడు. స్వాతంత్రోద్యమం సాగుతున్నకాలంలో 1939వ సంవత్సరం జనవరి 23వ తేదీన గన్నవరం కోనాయి చెరువువద్దగల రామమందిరంపై జాతీయ జెండాను ఎగుర వేశాడు.

బూతిమిల్లిపాడు మునసబుగా పనిచేస్తూ కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలో ఆయన నిర్విరామంగా పాల్గొంటుందేవాడు. ఆ రోజుల్లో మునసబుగిరీ చేసే వారంతా సహజంగా భూస్వాములకూ, ప్రభుత్వానికీ తొత్తులుగా ఉండి, పేదల పట్ల కనికరం లేకుండా వ్యవహరించే తీరు ఎక్కువగా ఉండేది. కానీ పాపారావు వ్యవహారశైలి దానికి భిన్నంగా ఉండేది. తాను మునసబుగిరీ చేసినంత కాలం పేదల పక్షపాతిగానే ఉన్నాడు. ప్రభుత్వ జిఓలకు వ్యతిరేకంగా ప్రజలను చైతన్యవంతం చేస్తుండేవాడు. తమ రికార్డుల ప్రకారం తేలిన బంజరు భూములను ఆక్రమించి అనుభవించాలని పేదలను 'ప్రోత్సహించేవాడు. పాపారావు పరోపకారం, నిస్వార్ధత అధికారులను ముగ్భులను చేస్తుండేది. పాపారావును మునసబుగిరీ నుంచి తొలగించాలని భూస్వాములు ఎంత జత్తిడి తెచ్చినా కలెక్టర్‌, ఆర్జీఓ వాటిని ఖాతరు చేసేవారు కాదు. ఎంతైనా వారు ప్రభుత్వ అధికారులు. పైవారి ఆదేశాలను అమలు చేయటం వారి విధి. పదే పదే వచ్చిన ఆదేశాల మేరకు వారు పాపారావు మునసబుగిరీని రద్దు చేయక తప్పలేదు.

రెండో ప్రపంచ యుద్ధకాలంలో బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం కమ్యూనిస్టు పార్టీని నిషేధించింది. నాయకుల అరెస్టు కోసం వారంట్లు జారీచేసింది. దాంతో నాయకులు రహస్య జీవితం గడుపుతూ ఉద్యమాలు నిర్వహించాల్సి వచ్చింది. ఆ సమయంలో 18 సంవత్సరాల వయసున్న పాపారావు నాయకులకు అన్నివిధాలా సాయపడుతూ వారి మధ్య కొరియర్‌గానూ, ప్రజల మధ్య కార్యకర్తగానూ పనిచేశాడు. 1942లో కమ్యూనిస్టుపార్టీపై నిషేధం తొలగించారు. అప్పుడు పాపారావు గన్నవరం తాలూకాలో విరామం లేకుండా నలుమూలలా తిరిగి బలమైన యువజనోద్యమాలు నిర్మించాడు. ఆటల పోటీలు, వైజ్ఞానిక కార్యక్రమాలు, వయోజన విద్యా కేంద్రాల ద్వారా గ్రామీణ యువతరాన్ని ఆకర్షించి వారు చెడు మార్గాల వైపు వెళ్లకుండా వారిలో నూతన చైతన్యం కల్గించడానికి ఎనలేని కృషి చేశాడు.

1947లో ప్రకాశం ఆర్టినెన్స్‌వల్ల ఎందరో కమ్యూనిస్టులను నిర్బంధించారు. మరెందరో అజ్ఞాతంలోకి వెళ్లిపోయారు. ఆ సమయంలో ప్రపంచ యువజన సమాఖ్య ప్రతినిధివర్గం గన్నవరం తాలూకా చిన ఓగిరాల వచ్చినప్పుడు పాపారావు అహోరాత్రులు కృషిచేసి 50 వేల మంది ప్రజలను సమీకరించాడు. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం మూలంగా బండి పట్టాలు, పలుగులు, పారలు, ఎరువులు మొదలైన వ్యవసాయావసరమైనవి దొరక్క రైతులు అనేక ఇబ్బందులకు గురయ్యారు. వాటిని నల్లబజారులో కొనుక్కోవాల్సి వచ్చేది. మరోవైపు తాము పడించిన పంటలను తక్కువ రేట్లకు ప్రభుత్వానికి లెవీ రూపంలో చెల్లించాలి. అందువల్ల ఆనాడు బ్లాక్‌ మార్కెట్‌కూ, లెవీ విధానానికీ వ్యతిరేకంగా పోరాడాడు.

ఆ కాలంలోనే గన్నవరంలో నిర్మించిన విమానాశయం కోసం బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం శీసుకున్న భూములకు నష్టపరిహారం ఇప్పించడానికి కృషిచేశాడు పాపారావు. రైతులు తమ కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాఢలు . 263

ఎర్లబళ్లన్నిటినీ తెచ్చి విమానాశ్రయ నిర్మాణంలో పని చేయాలని ప్రభుత్వం 'భారత రక్షణ చట్టం” కింద నిర్బంధంగా ఆదేశించింది. ఆ పనికి గుత్తేదారుగా ఉన్న గ్యానన్‌ డంకర్లీ తము కింద పనిచేయాలనీ, తామిచ్చిన కూలీనే తీసుకోవాలనీ రైతులను నిర్దేశించాడు. దీనిపై ఆప్రాంత కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ నాయకులు అట్లూరి శ్రీమన్నారాయణ, ముక్యామల నాగభూషణం, కాట్రగడ్డ వెంకటనారాయణలతో కలిసి పాపారావు గన్నవరం తాలూకాలోని 64 గ్రామాల రైతాంగాన్ని ఎర్లబళ్లతోసహా సమీకరించాడు. కేసరపల్లి నుంచి ఆత్మూరు వరకూ. బుద్ధవరం నుంచి బాహుబలేంద్రునిగూడెం (బిబిగూదెం) వరకూ రోడ్లపై బళ్లు నిలబెట్టి విమానాశ్రయం వద్ద ఉన్న జిల్లా కలెక్టర్‌ వద్దకు రైతులతో ప్రదర్శన నిర్వహించాడు. రైతుల ప్రదర్శన, సంఘీభావం చూసిన కలెక్టర్‌ వారి కోర్కెలను ఆమోదించాడు. వాటిని అమలు చేయడానికి ఒక తహసీల్దారును నియమించి గుత్తేదారు, రైతుసంఘ ప్రతినిధులతో ముగ్గురితో కూడిన కమిటీని ఏర్పాటు చేశాడు.

ప్రజాసేవ కోసం ముందుకు వచ్చిన కార్యకర్తలు తమ ఆస్తులను త్యాగం చేయాలని తేలప్రోలులో జరిగిన ఒక సమావేశంలో కామ్రేడ్‌ పుచ్చలపల్లి సుందరయ్యగారు కోరినప్పుడు పాపారావు తన వాటాకు వచ్చిన ఆస్తి మొత్తాన్నీ అంటే ఏదెకరాల మాగాణిని కమ్యూనిస్టుపార్టీకి ఇచ్చివేశాడు. అంతేకాదు తన జీవిత సర్వస్వాన్నే ప్రజలకోసం త్యాగం చేశాడు. ఎంత ప్రచారం లోనైనా పార్టీ పిలుపుకు వెనుకడుగు వేయని, నిర్భంధాలకు చెక్కుచెదరని మనో నిబ్బరం పాపారావుది. క్రమశిక్షణను తాను ముందుగా అమలు జరిపి ఇతరులతో అమలు జరిపించే ఆదర్భం పాపారావులోని ప్రత్యేకత.

స్వసుఖం కోసం ఒక నిమిషం కూడా ఆలోచించి ఎరుగడు. ప్రజాసేవ ద్వారా పీడిత ప్రజల హృదయాలను చూరగొన్నాడు. 1948 నుంచి నైజాం సంస్థానంలో (ఇప్పటి తెలంగాణా జిల్లాల్లో) రైతాంగ సాయుధ విప్లవ పోరాటం ఉధృతరూపు దాల్చింది. ఆదే సమయంలో ఇండియన్‌ యూనియన్‌లో ఉన్న కోస్తా జిల్లాలు. ముఖ్యంగా కృష్ణాజిల్లాలో కమ్యూనిస్టుపార్టీపై తీవ్ర నిర్భంధం కొనసాగుతున్నది. ప్రభుత్వం దొరికిన కమ్యూనిస్టులను కాల్చి చంపి వేయిస్తోంది. దీంతో పాపారావు 1948 మార్చి నుంచి రహస్య జీవితం ప్రారంభించాడు. సూరంపల్లిలో కమ్యూనిస్టు డాక్టర్‌ మల్లిఖార్జునరావు ఇంట్లో రక్షణ పొందుతున్న పాపారావును భూస్వాములు పసిగట్టి 1949 అక్టోబర్‌ 21వ తేదీన (ఆరోజు దీపావళి) పోలీనులకు సమాచారం అందించారు. తనకు కొారియర్‌గా ఉన్న అర్దా రంగారావు (సావారిగూడెం) పార్టీకి చెందిన వేరే కార్యక్రమంలో ఉండగా, పోలీసులు వస్తున్న సమాచారం ముందుగా తెలుసుకోలేక పోయాడు పాపారావు. పోలీసులకు పట్టుబడి అమరుడయ్యాడు. 28 సంవత్సరాల వయస్సులోనే అమరత్వం పొందిన పాపారావుకు అశేష జన సామాన్యం అ(శ్రుతర్ప్చణ చేసింది. తనను పొడిచేయబోతుండగా పోలీసు అధికారి (పళనియప్పన్‌) పాపారావును కాల్చి చంపాడని కాంగ్రెస్‌ విడుదల చేసిన ప్రకటనను ఎవ్వరూ నమ్మలేదు.

గన్నవరం తాలూకా అమరబీరులు 6---------.. అమరజీవి జాస్తి బసవరావు

కామేడ్‌ జాస్తి బసవరావు గన్నవరం [[్రాాాాాాాాాాాాానా తా తాలూకా కేసరపల్లిలో 1928లో మధ్యతరగతి [ న్‌ా | రైతు కుటుంబంలో నాగభూషణం, వెంకాయమ్మ 1 టక ప | దంపతులకు ప్రధమ సంతానంగా జన్మించారు. | [లా “త | ] 1948 జూన్‌లో బసవరావు, శంకుతలాదేవి | [+ షన? వివాహం జరిగింది. ఆయనకు ముగ్గరు (, ఇకా నహా క | కుమారుడు ఉన్నారు. - ళు వ్‌ || (| ]

కామ్రేడ్‌ బసవరావు కేసరపల్లి గ్రామ ఇ మ కమ్యూనిస్టు నిర్మాతల్లో ఒకరు. కమ్యూనిస్టు [| _. “జజ పార్టీ పిలుపుననుసరించి కేసరపల్లి చుట్టుపక్కల | గ్య బ్‌ | | (గ్రామాల వ్యవసాయ కార్మికులను సమీకరించి 1] 1. టు మీర్జావురం జమీందారుకు చెందిన | (౧ న. ల - | “గోవ రాజుకోడు”” భూములను 02820222 అగక్రమించడంతో బసవరావుపై (ప్రథమ ముద్దాయిగా కేసు బనాయించారు.

కామ్రేడ్‌ బసవరావు ఎప్పుడూ నవ్వుతూ, నవ్విస్తూ హుషారుగా ఉంటూ ఇతరులను హుషారుపరిచేవారు. కామ్రేడ్‌ అట్లూరి శ్రీమన్నారాయణను ఉరిశిక్ష అమలు చేయడానికి రాజమండ్రి సెంట్రల్‌ జైలుకు తీసుకువెళ్తుండగా ఆయనను విడిపించడానికి ప్రాణానికి తెగించి సాహసకృత్యంతో పాల్గన్న ధైర్యశాలి. ఏలూరు వద్ద పోలీసులను ఏమార్చి శ్రీమన్నారాయణను విడిపించడంలో తెగువ చూపారు. రహస్య కాలంలో ఆయన ఇంటిపై పోలీసులు దాడిచేసి కుటుంబ సభ్యులందరినీ కొట్టి ఇంట్లోని వస్తువులను బయటవేసి తగుల బెట్టినా, కుటుంబం యావత్తూ నానా చిత్రహింసలకు గురవుతున్నా పార్టీ క్రమశిక్షణకు కట్టుబడి పనిచేసిన మహాత్యాగి. తీవ్ర నిర్జంధం అమలు జరుగుతున్న రహస్య కాలంలో పార్టీ కొరియర్‌గా పనిచేశారు. 1950 జనవరి 2న తన దళ నభ్యులతో విజయవాడ సమీపానగల రామవరప్పాడు వద్ద జన్న చేలో ఉండగా ఆ ప్రాంతాన్ని 400 మంది పోలీసులు చుట్టుముట్టారు. కామడ్‌ బసవరావు, ఆయనతోపాటున్న కామేద్‌ పామర్తి సుబ్బారావును పట్టుకొని దారుణంగా హింసించి కాల్చి చంపారు. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 265

అమరజీవి పామర్తి సుబ్బారావు కామ్రేడ్‌ పామర్తి సుబ్బారావు గన్నవరం తాలూకా అల్లాపురం గ్రామంలో పామర్తి అమ్మయ్య, గంగమ్మగార్నకు 1925లో నా నాడా జన్మించారు. 1943లో అన్నవూర్ణమ్మతో 1 “ ఆల్‌. వ | వివాహం జరిగింది. వీరికొక కుమార్తె. ప్రధాన ల ర్ట స | . వృత్తి కల్లగీత. వ్యవసాయ కార్మికుడు కూదా. లు న. . గ్రామంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ, యువజన | న | సంఘాల కార్యకలాపాలకు ఉత్తేజితుడై 1945లో . స య లో | పార్టీ సభ్యత్వం పొందారు. వ్యవసాయ కూలీల /. ట్టు ల్‌ శ్రీం. ౧|| కూలి పెంపుకోసం, పాలేళ్ల జీతాల పెంపుకోసం స్‌ స గాన్న పొందారు. కళకళలాడుతూ చిరునవ్వు చిందే . | ముఖం సుబ్బారావుది. ఆటల్లో ఉత్సాహంగా

• ల - - ,| _పార్గనేవారు. అన్ని సందర్భాల్లోనూ హాస్యంతో | గ్‌ : కూడిన తన వాక్చాతుర్యంతో తనతోటి కార్యకర్తల టం... _... అలనటను మరివించేవాడు. పార్టీ వట్ల దినదినాభివృద్ధి చెందిన విశ్వాసంతో తన పూర్తి కాలాన్ని ప్రజాసేవకే వినియోగించేవాడు. పార్టీ వలంటీరు దళ నాయకుడు. క్రమశిక్షణను తు.చుతప్పేవాడు కాదు.

(గ్రామ పార్టీ నాయకుడు కామ్రేడ్‌ చదలవాడ శోభయ్యను పోలీసులు అరెస్టు చేసి తీసుకుపోతుండగా తన ఐదుగురు సభ్యుల దళంతో వెళ్లి పోలీసులను ముట్టడించి శోభయ్యను విడిపించిన సాహసి. కామ్రేడ్‌ అట్లూరి శ్రీమన్నారాయణను ఉరిశిక్ష నుంచి తప్పించే కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించిన సాహసులలో సుబ్బారావు ఒకరు. ఎదుటి బలాలను ఏ మాత్రమూ లెక్కచేయక శత్రువుమీద అమాంతంగా దాడిచేసి హడలగొట్టేవాడు. మెరుపుదాడులలో దిట్ట. శత్రువులకు సింహస్వప్నం. 1950 జనవరి 2న తన దళ సభ్యులతో రామవరప్పాడు జన్న చేలో ఉండగా ఆ ప్రాంతాన్ని 400 మంది పోలీసు బలగాలతో చుట్టుముట్టి కామైడ్స్‌ పామర్తి సుబ్బారావు, జాస్తి బసవరావులను బంధించి దారుణ చిత్రహింసలకు గురిచేసి కాల్చి చంపారు.

పేద ప్రజల కోసం తృణప్రాయంగా అసువులు అర్చించిన ధీరుడు, కార్యదక్షుడు కామేడ్‌ పామర్తి సుబ్బారావు.

అమరజీవి ద్రోణవల్లి సత్యప్రసాద్‌ 1920లో దివి తాలూకా పెదమూడిలో వ. లు ] మతం య. జన్మించారు. అనతికాలంలోనే తల్లిని న (టో. కోల్పోయారు. మామిళ్లపల్లి వాస్తవ్యులు, గ్రామ | టం... మునసబు అయిన వారి పెదతల్లి భర్త ద్రోణవల్లి టు శ ళా కా ] రామయ్య, పెదతల్లి సౌభాగ్యమ్మగార్లకు పిల్లలు వష లేనందువల్ల కామ్రేడ్‌ సత్యప్రసాద్‌ను దత్తత | [చౌ తీనుకున్నారు. (గ్రామాధికారిగా కామ్రేడ్‌ |; - ” న న నత్య్యవసాద్‌ అనతికాలంలోనే వజల షీ |) | 1 స బు కే ఆదరాభిమానాలు పొందారు. గ ఫ్‌ న .

1939-40 ప్రపంచ యుద్ధకాలంలో | . | . ఆ గ్రామంలో ఉపాధ్యాయులుగా పనిచేస్తున్న నే మటు వ వే కిలారు రావువేంద్రరావు ప్రభావం వల్ల మార్శిస్టు సిద్ధాంతంవైపు ఆకర్షించబడి పార్టీ రహస్య కార్యకలాపాల్లో చురుగ్గా పాల్గనేవారు.

1941లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యత్వం పొందిన సత్యప్రసాద్‌ అదే ఏడాది పమిడిముక్కలలో జరిగిన కృష్ణాజిల్లా రైతు మహాసభను జయప్రదంగా నిర్వహించారు. మేడూరు ఫిర్యాలోని గ్రామాలన్నీ తిరిగి ప్రజాసమస్యలు తీసుకుని పనిచేస్తూ కొద్దికాలంలోనే ఆ ప్రాంత ప్రజలందరి ఆదరాభిమానాలు పొందారు.

ధనికరైతు కుటుంబానికి చెందిన వారైనా కామ్రేడ్‌ సత్యప్రసాద్‌ అతి నిరాడంబరంగా జీవించేవారు. కుటుంబాలలోనే స్రీ, పురుషులందరినీ వరుసలతో పిలుస్తూ... చొరవతో పరిచయం పెంచుకుంటూ ప్రజలందరిలో నీటిలో చేపవలె కలిసిపోయేచారు.

1942-45 మధ్యకాలంలో యుద్ధం వల్ల నిత్య జీవితావసర వస్తువులు కరువై సామాన్య ప్రజలకు అందుబాటులో లేకుండా పోయాయి. ఇతర ప్రజాతంత్రవాదులను కలుపుకుని కామ్రేడ్‌ సత్యప్రసాద్‌ వీరంకిలాకు వద్ద కో-ఆపరేటివ్‌ స్టోర్సు ఏర్పరిచి, తానే కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు . 267

కార్యదర్శిగా ఉండి నిర్విరామంగా కృషి చేసి ఆ ప్రాంత ప్రజల మన్ననలు పొందారు. 1947లో గండిగుంటలో జరిగిన గన్నవరం తాలూకా పార్టీ మహాసభలో తాలూకా కమిటీ సభ్యులుగా ఎన్నుకోబడి, 20 (గ్రామాలకు పార్టీ కార్యకలాపాలను వ్యాప్తి చేయడంతోనూ, బలమైన ఉద్యమ నిర్మాణంతోనూ, ప్రశంసనీయమైన కషి చేశారు. ధనిక రైతు కుటుంబంలో పెరిగినా వ్యవసాయ కార్మికులతో నిత్య సంబంధాలు పెట్టుకుంటూ వారి హక్కుల సాధనకోసం పట్టదలతో కృషిచేసేవారు. 1948లో నిర్బంధ ధాన్య సేకరణకు వ్యతిరేకంగా కృష్ణాపురంలో జరిగిన రైతు పోరాటానికి ప్రత్యక్ష నాయకత్వం వహించగా ప్రభుత్వం ఆయనపై కేసులు మోపి, జైలులో ఉంచింది. 1949లో బెయిల్‌మీద విడుదలయ్యారు. పార్టీ ఆదేశం మేరకు రహస్య జీవితంలోకి వెళ్లిపోయారు. 1950వ సంవత్సరంలో ప్రభుత్వ నిర్బంధ విధానం తీవ్రమై తాలూకాలో ఉండటానికి తగు రక్షణ లేక కర్నూలు జిల్లా పాణ్యంలో పరిచయమైన కుటుంబం వద్దకు వెళ్లగా అక్కడ పోలీసులకు చిక్కాడు. పాణ్యం జైలు నుంచి తప్పించుకోవడానికి ప్రయత్నించి విఫలమయ్యారు. తదుపరి విజయవాడలో పళనియప్పన్‌ క్యాంపుకు తీసుకురాబడి అనేక చిత్రహింసలకు గురిచేయబడినారు. అయినా పార్టీ రహస్యం ఒక్కటికూడా బయట పెట్టకపోవడంతో 1950 ఆగస్టు 5వ తేదీన కామ్రేడ్‌ గుంటక అప్పిరెడ్డి, మేకా నాగేశ్వరరావు, మేకా సుబ్బారావుగార్లతోపాటు కామ్రేడ్‌ సత్యప్రసాద్‌ను కైడా పమిడిముక్కల (గ్రామ శివార్తలో కాల్సి చంపింది. ఆనాడు ఆ చుట్టుపక్కల గ్రామాలలోని వేల కుటుంబాలు వంటలు కూడా చేసుకోకుండా పస్తులుండి తమ ప్రియతమ నాయకుల అంతిమ దర్శనం చేసుకుని శ్రద్ధాంజలి ఘటించారు.

] (తల

ః స సి

1

గ తాల

కాట్రగడ్డ చినవెంకట్రాయుడు

కామేడ్‌ కాట్రగడ్డ చినవెంకట్రాయుడు . గ్రాాజాానాానువానాననానణ 1928వ సంవత్సరం మధ్యతరగతి కుటుంబం |: రక క . | లో సత్యనారాయణ -బసవమ్మగార్లకు జన్మిం |; [సి ం చారు. చినవెంకట్రాయుడు వారికి వకైకకుమా (|... మ , రుడు. 1946లో ఆయనకు దమయంతి గారితో |. ౨౯ అహం. వివాహం జరిగింది. వీరికి ఒక కుమార్తె ఒక (౨౨ (మవ టం 1 కుమారుడు ఉన్నారు. స్‌ ( హ్‌, శే

ప్రాథమిక విద్య అభ్యనించిన (౧ లం

సవం భై అలనానస్తు మనవి

రాయుడు వ్యవసాయంలో తండ్రికి చేదోడుగా [౨ లాం మ, ఉండేవాడు. గన్నవరం విమానాశ్రయం నిఆర్మణ |" " న్లో మ్మ సంస్థలో గుమాస్తాగా చేరిన చినవెంకట్రాయుడు . అక్కడ జరిగే అన్యాయాలను సహించలేక వాటిని వ. ఎదుర్కోవాలని నిశ్చయించి, గుమాస్తాగిరికి స్వస్తి చెప్పారు. కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యకర్తలతో కలిసి ప్రజాసేవ కార్యక్రమాల్లోకి జనాన్ని సమీకరించి వారికి సక్రమమైన బంర్లబాడుగ, కూలిరేటు సాధించుకోవడానికి గణనీయమైన కృషి చేశారు. గన్నవరం ప్రాంతంలో అనేక గ్రామాల్లో యువజన సంఘం నిర్మాణానికి కృషి చేశారు. తాలూకాలో ఆటలపోటీలు నిర్వహించడమేగాక, స్వయంగా క్రీడల్లో పాల్గని యువకులను ఆకర్షించేవారు. విజయవాడలో 1944లో జరిగిన అఖిల భారత రైతు మహాసభలో వాలంటీరు బాధ్యతలు నిర్వహించారు. ఆయేడే కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యత్వం పొందారు. ఆ రోజుల్లో అల్లాపురం, దావాజిగూడెం (గ్రామాల్లో 100 మంది పార్టీ సభ్యులున్న శాఖకు కార్యదర్శిగా పనిచేశారు. పార్టీ వలంటీరు శిక్షణపొంది తోటి కామ్రేద్స్‌కు కూడా శిక్షణ ఇచ్చేవారు. నిర్మాణ పటిమగలిగిన కార్యదక్షుడు. పార్టీలో క్రమశిక్షణను తాను అమలు జరిపి ఇతరులతో అమలు జరిపించేవాడు. 1948నాటికి ప్రభుత్వం పార్టీమీద నిర్బంధకాండను అధికం చేసింది. గ్రామాల్లో భూస్వామ్య ఏజెంట్లతో దళాలనేర్పరిచి, ఆ దళాలకు పార్టీ కార్యకర్తలను పట్టి ఇచ్చే పని అప్పగించింది. ఈ అదును చూసుకొని గ్రామ పెత్తందార్లు, భూస్వాములు, పేదలమీదా, పార్టీ సభ్యులూ, సానుభూతిపరులమీడా దౌర్జన్యాలు ప్రారంభించారు. అలా పెట్టబడిన అన్ని కేసుల్లోనూ కామ్రేడ్‌ చినవెంకట్రాయుడు ముద్దాయిగా కృష్ణాజిల్లాకమ్యూనిస్టథిద్యముగాధటు 260

ఉన్నారు. రహస్య కాలంలో మోహన్‌గా పిలవబడుతూ ఈ ప్రాంత దళానికి నాయకుడుగానూ, రాజకీయ కార్యదర్శ్భిగానూ ఉంటూ భూస్వాములపై నిర్ణయాలను అమలు జరిపిన కార్యకర్త. ఆయుధ ప్రయోగంలో నేర్చరి.

కామ్రేడ్‌ రాయుడును కొంతకాలం ఈ ప్రాంత బాధ్యతల నుంచి మార్చి తెలంగాణా పోరాటకమిటీకి విశాఖపట్టణ ప్రాంతం నుంచి ఆయుధ సరఫరా కార్యక్రమం అప్పగించబడింది. ఆపనిని ఆయన అతిచాకచక్యంతో నెరవేర్చినందుకుగాను నైజాం పోరాట కమిటీ ఆయనకు (గ్రేడర్‌ను బహూకరించింది. 1949 చివరిలో రామవరప్పాడు జన్నచేలో తన దళానికి బస ఏర్పరిచి, మరో పనిమీద వేరేచోటుకు వెళ్లాడు. జనవరి ఒకటో తేదీకి తిరిగి వచ్చేలా నిర్ణయించుకుని వెళ్లినా, ఆ రోజు రాలేక రెండో తేదీ రాత్రికి వస్తున్నట్లు దళానికి కబురు పంపుతూ, చీటీలో మూడో తేదీన వస్తున్నట్లు ఎత్తుగడగా రాశాదు. 1950 జనవరి ఒకటోలేదీ రాత్రి సావరగూడెం-రామవరప్పాడుల మధ్య రెండు కాల్వల మధ్య ప్రాంతాన్ని 400 మంది పోలీసులు కామ్రేడ్‌ చినవెంకట్రాయుడు దళం కోసం వలపన్ని గాలించి కామ్రేడ్స్‌ పామర్తి సుబ్బారావు, జాస్తి బసవరావులను పట్టుకుని చిత్రహింసలకు గురిచేసినా పార్టీ రహస్యం అక్షరం కూడా చెప్పనందున అక్కడే తుపాకులతో కాల్చివేశారు.

కామ్రేడ్‌ బసవరావు జేబులో మోహన్‌ పేరుతో చినవెంకట్రాయుడు రాసిన చీటీ చదివి మోహన్‌ దొరికినట్లుగా కేరింతలు కొట్టిన మలబారు పోలీసు డిఎస్‌పి పళనియప్పన్‌ మూడో తేదీ రాత్రంతా కాపలాకాసి భంగపాటు చెందాడు. కానీ చినవెంకట్రాయుడు రెండో తేదీ రాత్రే తన బసకు సమీపంగా వచ్చి పోలీసు కాపలాను గమనించి, జరిగిన ఘోరాన్ని (గ్రహించి, పోలీసుల కళ్లు గప్పి అమరవీరులకు అంజలి ఘటించి, శపథం తీనుకుని వెళ్లిపోయాడు. 1950 నవంబరు ఆఖరులో పోలీసుల కళ్లలో కారంజల్లి తప్పించుకునేవరకూ కామ్రేడ్స్‌ చినవెంకట్రాయుడు, కడియాల నారాయణరావుల ఆచూకీ తెలుసుకోలేకపోయింది పోలీసుల బలగం. ఆ ఘటన తరువాత పార్టీ ఆదేశానుసారం మరొక ప్రాంతానికి వెళ్లే ప్రయత్నంలో ముత్యాలంపాదులో ఒక బసలో ఉండి పైకం కోసం మనిషిని పంపారు. ఆ వ్యక్తి పోలీసులకు పట్టుబడ్డాడు. పిరిక్రివాడయి వారి బసను పోలీసులకు చూపాడు. దీంతో పోలీసు ముష్కరులు డాబాను ముట్టడించి గాలిలోకి కాల్పులు సాగిస్తూ గదిలో ఉన్న కామైడ్స్‌కు బతుకులపై భ్రాంతి కలిగేలా ఆలోచనలు, ఆశలూ చూపించారు. ఆయుధం చేతిలో ఉన్నంతవరకూ దళసభ్యుడు ప్రాణంతో శత్రువుకు చిక్కరాదనే పార్టీ ఆదేశాన్ని పాటించి ఎదురుకాల్పులు ప్రారంభించారు. కామర్స్‌ వద్ద మందుగుండు అయిపోయింది. కాల్పులు ఆగిపోయాయి. మిలటరీ డాబాను సమీపించి కిటీలగుందా కామ్రేడ్స్‌ చినవెంకట్రాయుడు, కడియాల నారాయణరావులను కాల్చి చంపారు. చివరి శ్వాస ఉన్నంతవరకూ ఆయుధాలతో ఉన్న ఈ వీరులు శత్రువులకు చిక్కలేదు. ఇది 1952 డిసెంబరు రెండో తేదీ నాటికి ఆమేడ్‌ వయస్సు కేవలం 22 సంవత్సరాలు మాత్రమే, ఇం రారారా

అమరజీవి పర్వతనేని తిరుమలరావు

న ఆము... కామ్రేడ్‌ పర్వతనేని తిరుమలరావు ట్ర న సాం. గన్నవరం తాలూకా మర్రివాడ గ్రామంలో టై సహన! పేదరైతు కుటుంబంలో 1925వ సంవత్సరం పం రన? అమో స... లో కోటయ్య-పున్నమ్మగార్లకు జన్మించారు. స 1 చదువుకునే రోజుల్లోనే ప్రగతిశీల భావాలకు 1 బ్‌ సం పాత్ర పోషించారు. 1943లో కామ్రేడ్‌ న్‌ ఇ ను గామి! తిరుమలరావు-సీతారావమ్మగార్ల వివాహం . న “ఇ జరిగింది. ఆనాడే పెళ్లి కొనుకగా అర ఎకరం భ్‌ పాలం అమ్మి పార్టీ నిధికి నమర్పించిన త్యాగశీలి తిరుమలరావు. ఆయనకు ఒక కుమారుడు, ఒక కుమార్తె ఉన్నారు. తన స్వగ్రామైన మరర్రివాడలో దళితులలో ఉన్న గ్రామ కక్షలకు అతీతంగా హరిజన యువకులనూ, వ్యవసాయ కార్మికులనూ సమీకరించి వారి హక్కుల సాధన కోసం తీవ్రంగా కృషి చేశారు. దళితవాడలో రాత్రి పాఠశాలల ద్వారా విద్య, రాజకీయాలు బోధించడం ఆయన నిత్య కార్యక్రమంగా ఉండేది. సాంఘిక దురాచారాలకు వ్యతిరేకంగా, కులమత వివక్షకు వ్యతిరేకంగానూ, సాంఘిక సమానత్వం కోసం యువకులు నిర్వహించవలసిన పాత్రను వివరిస్తూ వారిని యువజన సంఘాల్తోకి ఆకర్షించేవారు. కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం ఆంధ్రదేశంలో విచ్చలవిడిగా పోలీసు నిర్బంధకాండను కొనసాగిస్తున్న రోజుల్లో మర్రివాడ లాకులవద్ద జరుగుతున్న రహస్య సమావేశంపై పోలీసులు దాడి చేశారు. ఆ నందర్భంలో గన్నవరం తాలూకా పార్టీ కార్యదర్శి జాలాది వెంకటేశ్వరరావును పోలీసులు పట్టుకోగా ఆయనను రక్షించబోయి తానూ పట్టుపడ్డారు. మూడు మాసాలు గన్నవరం జైలులో చిత్రహింసలకు గురిచేయబద్దారు. మొక్కవోని ధైర్యంతో కామ్రేడ్‌ తిరుమలరావు, అతని భార్యాబిర్ణలతో రహస్య జీవితం గడుపుతూ పార్టీకి ఎనలేని సేవ చేశారు. 1950 జూన్‌ 4వ తేదీన చాటపర్రు గ్రామంలో అరెస్టు చేసి వారం రోజులు ఏలూరులోనూ, రెండు వారాలు విజయవాడలోనూ చిత్రహింసలకు గురిచేసి... పిదప కైకలూరులో రెండు రోజులు క్రూరంగా హింసించి తుదకు కలిదిండిలో 1950 జూలై 1న కాల్చి చంపారు. తన రక్తంతో తడిసిన ఎర్రపంచెను పైకెగరేస్తూ ఉద్యమం ఆపడం ఎవరివల్లా

కాదనీ ఎలుగెత్తి చాటుతూ అశువులు బాసిన అమరజీవి కామ్రేడ్‌ తిరుమలరావు. కృష్ణాజల్లాకమ్యూనస్టటద్యమగాథలు 271

కామ్రేడ్‌ గుంటక చిన అప్పిరెడ్డి స వనన ననన కామ్రేడ్‌ గుంటక చినఅప్పిరెడ్డి గన్నవరం వ |) తాలూకా పెద ఓగిరాల గ్రామంలో 1926లో ట్రా... | ఒక మధ్యతరగతి కుటుంబంలో గుంటక , ఎట్ట క్ట... | సుబ్బారెడ్డి-గిరిమ్మ దంపతులకు జన్మింధారు తా | పునాదిపొడు ప్ఞైస్యూ్లో చదువుకునే రజళ నన సై నగలు, కమ్యూనిన కార్యకర్త జాలాది వెంకటేశ్వర సంపన్న. శు ల లం! రావుతో వరిచయం ఏర్పడి కమ్యూనిన్మ సము న మాం! ఉద్యమం వైపు అకర్షింపబడ్డారు. పెద ఓ/రాల యుత గా[ గ్రామంలో యువజన సంఘాన్ని న్మావ్‌. సా టీ: స! యువజనుల శారీరక, మానసిక అభివృద్ది కోసం స స ] ఆటల పోటీలు, పఠన మందిరం ఏర్పాటు వ. లు | చేశారు. వయోజనులకు రాత్రి పాఠశాలల మముుయుయాఎచమజజను.. ద్వారా చదువు నేర్పించారు. గ్రామంలో ఉన్న ఊరచెరువుపై వచ్చే ఆదాయాన్ని గ్రామ సమష్టి కార్యక్రమాలకు వినియోగించకుండా గ్రామ పెత్తందార్లు తేలప్రోలు జమీందారు దిగమింగుతుంటే (గ్రామస్థులను సమీకరించి చెరువులో చేపలు పట్టించి జమీందారుకు దక్కకుండా చేశారు. జమీందారు అప్పిరెడ్డిపై కేసులు మోపి కోర్టులు చుట్టూ తిప్పినా చలించకుండా 1943లో పెద ఓగిరాలలో పార్టీ శాఖ ఏర్పరిచారు. రైతాంగం పండించిన చెరుకునంతా తీసుకోకుండా రైతులను ఇబ్బందులపాలు చేస్తున్న స్రయ్యూరు కెసిపి చెరకు ఫ్యాక్టరీ ముందు రైతుల ప్రదర్శనలు జరిపి అధికారులను లంగదీసి సీజను కాలాన్ని పెంచిన ఆందోళనలో ప్రముఖ పాత్ర వహించారు. 1946లో కమ్యూనిస్టు పార్టీని నిషేధించిన కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం కామ్రేడ్‌ అప్పిరెడ్డిన, ఆయన కుటుంబ సభ్యులనుకాకుందా ఆయన బంధువర్గాన్నంతా అనేక నిర్భంధాలకు గురిచేశారు. అయినా వారంతా పార్టీకీ అండదండలుగా ఉంటూ రహస్యంగా ఉన్న నాయకులను అనేక విధాలా సహాయపడుతూ వచ్చారు. 1950 జూన్‌లో తెనాలిలో పోలీసులు నిర్బంధించి విజయవాడ పళనియప్పన్‌ క్యాంపులో అనేకరోజులు చిత్రహింసలు పెట్టినా... తన ప్రాణానికే ముప్పు వస్తోందని తెలిసినా. ఆ కామ్రేడ్‌ పార్టీ రహస్యాలు ఒక్కటి కూడా బయటపెట్టలేదు. 1950 ఆగస్టు 5న పమిడిముక్కల వద్ద కామ్రేడ్‌ సత్యప్రసాద్‌, కామేడ్‌ మేకా సుబ్బారావు, నాగేశ్వరరావుగార్లతోపాటు చిన్న అప్పిరెడ్డిని కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం కాల్చిచంపింది. తాను నమ్మిన ఆశయం కోసం రక్తాన్ని చిందించిన అమరజీవి కామ్రేడ్‌ చిన అప్పిరెడ్డి చిరస్మరణీయుడు.

కాన్రేద్‌ యలమంచి వెంకటకృష్ణయ్య

కామ్రేడ్‌ యలమంచి వెంకట కృష్ణయ్య వ గన్నవరం తాలూకా మేడూరులో అంకయ్య- . | వం పున్నమ్మ దంపతులకు 1907లో జన్మించారు. ఈ |! జ వక. దంపతులకు కృష్ణయ్య నాలుగో బిడ్డ. కామేడ్‌, .- (గ శ. వెంకట కృష్ణయ్య 1930 నుంచి 1942 వరకూ ౩ జజ, కాంగ్రెస్‌లో ఉండి భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో | ౪.” స జస. పాల్గన్న వలితంగా అనేకమార్లు శైలు శిక్ష మం మ అప్‌ టట అనుభవించిన స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు. 1942 | ప రకాలకు గై న నో క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమంలో బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వము వూ స న్య! ఆయనపై అనేక కేసులు మోపినందున, వాటిని [క ( వో న; ప్రభుత్వం ఉపసంహరించుకునేవరకూ రహస్య . (౨. | జీవితం గడిపారు. యుద్ధకాలంలో రైతుల _ ] ప్రయోజనాల కోసం కృషి చేస్తున్న రైతు సంఘ | - “ | కార్యకలాపా లకు అకర్షితులై రైతుసంఘంలో చేరి[2 వచచడ పనిచేయనారంభించారు. ఆ సమయంలోనే “విషవ యుగం”, “సిఫాయిల తిరుగుబాటు” వంటి విప్లవ రచనలు, మార్చిస్టు సాహిత్యం చదివి కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యులయ్యారు. కామ్రేడ్‌ వెంకట కృష్ణయ్య 1946లో మేడూరులో జరిగిన (ప్రముఖ జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటంలో ప్రముఖ పాత్ర వహించారు. జమీందారు ఏజెంట్లు వీరిపై అనేక కేసులు బినాయించి కోర్టుల చుట్టూ తిప్పారు. విసిగి వేసారిన వెంకట కృష్ణయ్య కోర్టుకు హాజరుకాకపోవడంతో ప్రభుత్వం ఆయన ఆస్తిని వేలం వేసింది. ప్రజానాయకులపై విశ్వాసంగల ఆ ప్రాంత ప్రజలు ఒక్కరుకూడా వేలం పాటలో పాల్గననందుకు గత్యంతరం లేక ప్రభుత్వం ఆయనపై పెట్టిన కేసులన్నిటినీ ఉపసంహరించుకుంది. 1948 నుంచీ కమ్యూనిస్టులపై కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం తీవ్ర నిర్బంధ విధానాలను అమలు పరుస్తుండటంతో వెంకటకృష్ణయ్య ఎక్కువకాలం తెనాలిలో రహస్య జీవితం గడుపుతూ కార్యక్రమాలు నిర్వహించేవారు. 1950 మార్చి 30న అత్యవసర పనిమీద రహస్యంగా స్వగృహానికి వచ్చిన సందర్భంగా ఆచూకీ తెలుసుకున్న పోలీసులు వెంకటకృష్ణయ్య ఇంటిని చుట్టుముట్టి తలుపులు పగులగొట్టి ఇంటిలోనికి ప్రవేశించి ఆయనను పట్టుకొని తాళ్లతో కట్టి నానాపింసలు పెట్టి రక్తపు బట్టలతోనే రోడ్డు వెంట నడిపించుకుంటూ వెళ్లారు. 1950 జూన్‌ 28న దివితాలూకా ఆముదాల్లంకలో పోలీసులు వెంకటకృష్ణయ్యను తుపాకులతో కాల్చి చంపారు. భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటంలోనూ, ఆ పిమ్మట కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలోనూ, శాయశక్తులా కృషి చేసి, పీడిత ప్రజాసేవకు జీవితం అంకితం చేసిన మహనీయ వ్యక్తి కామ్రేడ్‌ వెంకట కృష్ణయ్య, కృష్ణాజల్లా కమ్యూనిస్టు దద్యమ గాథల -.: 273

అల కామ్రేడ్‌ ఈడ్పుగంటి సుబ్బారావు

స వ +] కా(వ్రేడ్‌ ఈడ్పుగంటి నుబ్బారొవు . భ్‌ ' గన్నవరం తాలూకా కాటూరు [గ్రామంలో నం ల గ మై | మధ్యతరగతి రైతు కుటుంబంలో రత్తయ్య - పు | బుల్లెమ్మ దంపతులకు 1928వ సంవత్సరంలో య వు. న టీ 1 జన్మించారు. బందరులో కళాళాల ను ల నల్‌ ఎ! విద్యనభ్యసించే రోజుల్లో విద్యార్థి ఉద్యమంలో స క్‌ ల తూష్తు . |. చురుగ్గా పాల్గన్నారు. విద్యార్థి నాయకుడిగా వ. న. .. ఖు న పనిచేశారు. పార్టీ ఆదేశానుసారం చదువుమాని మ వ సల పూర్తి కాలం పనిచేసే కార్యకర్తగా బందరులో న టా సె! ప్రజాఉద్యమ నిర్మాణానికి పూనుకున్నారు. . పవన్‌ "బందరు ఆంధ్ర సైంటిఫిక్‌ కంపెనీ కార్మికుల | ల జాంగ్‌ 2 సమ్మె పోరాటాన్ని 1944వ సంవత్సరంలో మము మ యయియియి!.. దీర్హకాలం నడిపి నిటీ ట్రేడ్‌ యూనియన్‌

ఉద్యమాన్ని నిర్మించడానికి పునాదులు వేశారు. బలమైన కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంగల కాటూరు గ్రామంలో ఉద్యమాలను సమన్వయ పరిచి నడప గలిగిన నాయకత్వం లోపించింది. అందువల్ల జిల్లా కమిటీ నిర్ణయం మేరకు కామ్రేడ్‌ సుబ్బారావు బందరు నుంచి కాటూరు వచ్చి పార్టీ ఏరియా నిర్మాణ బాధ్యతలు స్వీకరించారు. తనకు అప్పగించిన బాధ్యతలను ఆయన చాలా పట్టుదలతో, జయప్రదంగా నిర్వహించి, కొద్దికాలంలోనే క్యాడరు విశ్వాసాన్ని చూరగొని కాటూరు ఏరియాలో సజీవమైన ఉద్యమాన్ని నిర్మించారు. 1947 అక్టోబరులో గండిగుంటలో జరిగిన గన్నవరం తాలూకా రెండో మహాసభలో తాలూకా కమిటీకి ఎన్నుకోబద్దారు. వెంటనే భట్లపెనుమర్రులో జరిగిన జిల్లె మహాసభలో జిల్లా కమిటీకి కూడా ఎన్నుకోబడ్డారు. 1948 నిర్బంధకాలంలో పార్టీ ఆయనకు అప్పగించిన నూజివీడు తాలూకా నిర్మాణ బాధ్యతలను జయప్రదంగా నిర్వహించారు. భీమవరంలో రహస్య జీవితం గడుపుతుండగా 1950 జూలై 1న కామ్రేడ్స్‌ పొటురి నరసింహారావు (పెదమద్దాలి), కోనేరు మల్లిఖార్దునరావులతోపాటు పోలీసులకు పట్టుబడ్డారు వీరు ముగ్గురినీ ఎలాంటి విచారణ లేకుండా రాత్రికి రాత్రే కాల్చి చంపి పోలీసులపై తిరుగుబాటు చేస్తే కాల్చి చంపినట్లు (ప్రకటించారు. త్వరత్వరగా అభివృద్ధి అవుతూ జిల్ల స్థాయిలో ప్రముఖ నాయకునిగా రూపొందిన కామ్రేడ్‌ ఈడుపుగంటి మరణం జిల్లా ఉద్యమానికి తీరనినష్టం కలిగించింది. శ వ 274 యు. రావక్యస్త

అమరజీవి యలమంచిలి వెంకటేశ్వరరావు తుడ్‌ యలమంచిలి ెంకటేశర [మా

కామెడ్‌ యలమంచిలి వెంకటిశ్వ! 1 యన య న్‌ వ రావు 1920వ సంవత్సరంలో కృష్ణాపురం ,, గ్ర యనసిజ్ఞా మ గామంలో పేదరైతు కుటుంబంలో ,: ః త్త మ నాగయ్య-వీరమ్మ దంపతులకు జన్మించారు. [సాత్‌ పేద రైతు కుటుంబంలో జన్మించినందున |. లం వృత్తివిద్యగా కుట్టు పనికూడా చేస్తూ ఉండేదారు.. || న కతా ప్రజానాట్యమండలి ద్వారా పార్టీలోకి వచ్చారు. [ప . 1942వ సంవత్సరంలో పార్టీ సభ్యులయ్యారు. స స్త దివి తాలూకా వెలువోలు వెళ్లి పార్టీ సెంటర్‌ [ల ; ఆర్గనైజర్‌గా పనిచేశారు. 1947వ సంవత్స 1 + రంలో దివి తాలూకా కమిటీకి ఎన్నుకోబడ్డారు. |! చల్లపల్లి జమీందారుకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన (1 , లంక భూముల పోరాటంలో (ప్రముఖ పాత్ర వహించారు. ప్రకాశం ఆర్టినెన్సు వల్ల 1947లో డిటెన్యూగా కడలూరు జైలుకు పంపదబద్దారు. ఆ సంవత్సరం చివరిలో విడుదలై రహస్య జీవితం గడుపుతూ దివి తాలూకాలో ఉంటూ శ్రీకాకుళం సెంటర్‌ పార్టీ ఆర్గనైజర్‌గా పనిచేశారు. 1950 ఆగస్టులో మద్రాసులో అరెస్ట చేసి వెలువోలు గ్రామం తీసుకువచ్చి అదే ఏడు ఆగస్టు 15న కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వ పోలీసులు కాల్చివేశారు. చనిపోయేనాటికి ఆయన వయస్సు 30 సంవత్సరాలు చూత్రమే.

4 ల్లో. లా

లన చనతననే ఆ వ కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యచు గాధలు 275

కామ్రేడ్‌ కడియాల నారాయణరావు = నాడా క అమరజీవి కడియాల నారాయణరావు

• గన్నవరం తాలూకా కాటూరు (గ్రామంలో త క 1925వ నంవత్సరంలో.. చెంకట గా లా క. నుబ్బయ్య -అన్నమవార్శమ్మ దడంవతులకు సై - . న జన్మించారు. . షన వ్‌ ; ప్రపుల్లతో ఆయన వివాహం జరిగింది ఫ్‌ సల వ | కామ్రేడ్‌ నారాయణరావుకు తెలుగులో ప్రాథమిక ఆ. | విజ్ఞానమే ఉన్నా. సంస్కృతం, హిందీ భాషా ] నఖ. జే పరిచయం బాగా ఉంది. ' లీ ఆనాడు కాటూరు గ్రామం ప్రగతిశీల |. ఉద్యమాలకు వుట్టినిల్లు. కమ్యూనిన్ము పా్ట 1! సో ల" కార్యక్రమాలతో ఆకర్షించబడిన క్రేజ్‌ లా నారాయణరావు 1942వ నంవత్సరంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యత్వం స్వీకరించారు.

1943వ సంవత్సరంలో కరువుకు గురైన ప్రజలకు సేవ చేయడానికి రాయలసీవ వెళ్లిన తనకు పార్టీ అప్పగించిన బాధ్యతలను సమర్ధవంతంగా నిర్వహించి తిరిగి వచ్చిన పిదప స్వగ్రామంలో ప్రగతిశీల ఉద్యమాలను నిర్మించడంలో నిమగ్నమయ్యారు.

ఆ సందర్భంలో భూస్వాములు కామ్రేడ్‌ కడియాలపై తప్పుడు కేసులు బనాయిం! నందున కొంతకాలం జైలు శిక్ష కూడా అనుభవించారు. విడుదలైన అనంతరం రహ జీవితం ప్రారంభించారు. కామ్రేడ్‌ నారాయణరావు, కామ్రేడ్‌ కాట్రగడ చినవెంకట్రాయుపి విజయవాడలోని ముత్యాలంపాఢడులో ఒక ఇంటిలో ఉండగా... పోలీసులు ఆచూకీ తెలుసుకొని (ఆరోజు 1950 డిసెంబరు 2వ తేదీ) ఆ వీరుల దాపుకు వెళ్లే సాహసం చేయలేక 3 ఇంటిని చుట్టుముట్టి కిటికీల గుండా కాల్పులు సాగించి తుపాకీ గుళ్లతో బలిగొన్నారు.

మరణించేనాటికి నారాయణరావుకు 25 సంవత్సరాల వయస్సు మాత్రమే. ఆయనవి ఒక కుమారుడు, కుమార్తె ఉన్నారు.

కాన్రేడ్‌ నాగులపల్లి కోటేశ్వరరావు

కామ్రేడ్‌ నాగులపల్లి కోటేశ్వరరావు. [మో ! గన్నవరం తాలూకా ముదునూరు [గ్రామంలో . - త్‌ మీ ల . వీరయ్య-రాయమ్మ దంపతులకు మధ్యతరగతి | ల్లీ మా మ. కుటుంబంలో 1920లో జన్మించారు. ఆయన | (లా ఒ ం | వివాహం సరస్వతమృ్మతో జరిగింది. చిన్నతనం |. అ నుంచే పేదలంటే ఆదరాభిమానాలు కలిగి [౯ లిం... ఉండేవారు. 1938 ప్రాంతంలో యువజన | వ. 6. సంఘ కార్యకలాపాలతో ఉత్తేజితులై యువస. |. ల! సంఘంలో సభ్యులుగా చేరారు. సోషలిజం. [నాల య. చేయగలమని నమ్మిన కామ్రేడ్‌ కోటేశ్వరరావు |”. నో. ౫; కాటూరు, యలమగ్రు గ్రామాల్లో యువజన . వ. సంఘాలు న్థాపించి సామ్యవాద సిద్ధాంత (2 క న వన | ప్రచారం ముమ్మరంగా సాగించారు. సాంఘిక పు య దురాచారాలకు వ్యతిరేకంగా యువకులను సమీకరించారు. (గ్రామంలోని భూస్వాములు... యువజన సంఘం సభలపై రాళ్లురువ్వించినా ధైర్యంతో వారిని ఎదురించి సభలు జరిపేవారు. 1938లోనే కామ్రేడ్‌ నాగులపల్లి కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యులుగా చేరారు. పార్టీ జిల్లా రాష్ట కమిటీలు ఈ కామేడ్‌లోని కార్యదక్షత, నిర్మాణ పటిమ, పత్రికా రచనలోగల నేర్పు వగైరా గుణాలను తగిన అంచనా వేసి పార్టీ పత్రిక “ప్రజాశక్తి” పత్రిక మేనేజరుగా నియమించారు. పత్రికను సకాలంలో ప్రజలకు అందించడానికి అవిరళ కృషి చేశారు. అవసరమైతే ఆయనే స్వయంగా కంపోజింగ్‌ చేసేవారు. ఈ కామ్రేడ్‌ ఆధ్వర్యంలో పత్రిక సర్వాంగ సుందరంగా తయారయ్యేది. ప్రభుత్వం 1948లో ప్రజావాణి అయిన ప్రజాశక్తి కార్యాలయాన్ని మూసివేయగా కామ్రేడ్‌ నాగులపల్లి రహస్య జీవితం గడపాల్సివచ్చింది. అయినా రహస్యంగానే చేతి యంత్రాల ద్వారా సకాలంలో పత్రికను అచ్చువేసి ప్రజలకు అందించేవారు. ఈ కార్యక్రమంలో కూడా కోటేశ్వరరావు ముఖ్య బాధ్యతలు నెరవేర్చారు. 1950 మేనెల 24వ తేదీన కామ్రేడ్‌ నాగులపల్లి కోటేశ్వరరావును వశ్చిమగోదావరి జిల్లా (వ్రముఖ నాయకులు కాధేడ్‌ నరా ఆంజనేయులతోపాటు తూర్పుగోదావరి జిల్లా ధవళేశ్వరం వద్ద ప్రభుత్వ ముష్కరులు కాల్చి చంపారు. ఈ కామ్రేడ్‌ పత్రికా నిర్వహణలో పెట్టిన ఒరవడి కమ్యూనిస్టు పత్రికలకు మార్గదర్శిగా నిలిచింది. ప్రజాశక్తి మాదిరిగానే కామ్రేడ్‌ నాగులపల్లి ప్రజల మనిషి కృష్ణల్లామ్యానసష్టఉద్యమగాథట 277

అమరజీవి గుళ్లపల్లి పెదబసవయ్య కా కా(్వేడ్‌ గుళ్లవల్లి పెదబనవయ్య ను... 1926లో కృష్ణావురంలో దనికరైతు న లు. 1 వివాహమాడారు. మా ల స. కామ్రేడ్‌ పెద బసవయ్య గ్రామంలో పెత్తందార్ల టా టల |... యువజన సంఘాలలో కృషిచేన్తూ న యం ల. 1944లో పార్టీ నభ్యులయ్యారు. న్వంక యును |. కుటుంబీకులను సైతం ప్రతిఘటించి పేదల హక్కుల కోసం పోరాదేవారు.

తాలూకా కమిటీ సభ్యునిగానూ, తాలూకా యువజన సంఘ బాధ్యులుగానూ ఉందేవారు.

1948వ సంవత్సరంలో జరిగిన నిర్బంధ ధాన్య సేకరణ విధానానికి వ్యతిరేకంగా రైతాంగాన్ని సమీకరించి పోరాడారు. ప్రభుత్వం అక్రమ కేసులను బనాయించి. నెల రోజులపాటు శిక్ష విధించారు.

జైలు నుంచి విడుదలైన అనంతరం వెంటనే రహస్య జీవితంలోకి వెళ్లి మరలా పార్టీ కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తున్నందుకు ప్రభుత్వం ఈయన వరికుప్పలను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించగా, ప్రభుత్వానికి దక్కకుండా (ప్రజలకు పంచిన త్యాగి.

1950 ఏప్రిల్‌ 24న గుంటూరు జిల్లాలో అరెస్టు చేసి కర్కశ కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వ పోలీసులు అరెస్టు చేశారు.

ఆనాటికి పెద బసవయ్య వయస్సు 24 సంవత్సరాలు మాత్రమే. ఆయన చనిపోయేనాటికి ఇద్దరు బిడ్డలు (కుమారుడు, కుమార్తె) ఉన్నారు. ం 278 యు. రామకృష్ణ

కావ్రేద్‌ జాస్తి రాఘవయ్య

న మమా కామ్రేడ్‌ జాస్తి రాఘవయ్య గన్నవరం ల్‌ టా. కె. ..__గగామస్తులు. పేరయ్య-రత్నమ్మ దంపతులకు టం క్ట (1918లో జన్మించారు. 1937-38 ఇటీ (షి. మధ్యకాలంలో గన్నవరం హైస్కూలులో విద్యార్థి సే శ్‌ ఏ. రంగంలో వ్రముఖ పాత్ర వపాంచారు. నై క జీ. నరనమ్మను వివాహమాడారు. 1941లో సు లా స్‌ కమ్యూనిన్స పార్టీ నభ్యత్వం పొందారు. న ఆ గన్నవరం తాలూకా కార్యాలయ కార్యదర్శిగా టాస్‌. బాధ్యతలు నిర్వహించారు. వివిధ (గ్రామాల వ మ సకం శ్‌ నుంచి వచ్చిన రైతుల నమన్యలను జీ . అధికారులకు వివరించి వాటి పరిష్కారానికి రైతు గ్‌ ; నంధు బాధ్యులతో కలిని కృషి చేశారు. . 1... | విమానాశ్రయ నిర్మాణ సందర్భంలో రైతులకు బండ్ల కిరాయి సక్రమంగా రాబట్టడానికి, బండి పట్టాలు మొదలకు '్రజోపయోగమైన వస్తువులు కంట్రోలు ధరలకు లభింప చేయడంలో కామర్స్‌ తుమ్మల వెంకట సుబ్బయ్య, చింతపల్లి పాపారావు, అట్లూరి శ్రీమన్నారాయణ, కాట్రగడ్డ పెద వెంకట్రాయుడుగార్లతో కలిసి కృషి చేశారు. 1948లో వెల్దిపాడలో తాలూకా రైతు మహాసభ జరిగిన సందర్భంగా నాటి కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం 144 సెక్షన్‌ విధించింది. అయినప్పటికీ రైతులను పెద్ద ఎత్తున సమీకరించి మహాసభలను జయప్రదం చేయడంలో కామ్రేడ్‌ రాఘవయ్య ్రశంసనీయమైన పాత్ర నిర్వహించారు. ఈ సమయంలో 144వ సెక్షన్‌ను ధిక్కరించినందుకు కామ్రేడ్‌ రాఘవయ్యపై ప్రభుత్వం కేసు పెట్టి అరెస్టు చేసింది. జామీనుపై విడుదలైన కామ్రేడ్‌ రాఘవయ్యను స్వస్థలమైన గన్నవరంలో ఉండగా అర్ధరాత్రి అరెస్టు చేసి తీసుకువెళ్లి అనేక చిత్రహింసలకు గురిచేశారు. కామ్రేడ్‌ రాఘవయ్యను 1950 మార్చి 30వ తేదీన తుపాకులతో కాల్చివేసి కపిళేశ్వరపురం పాపయ్య చెరువువద్ద పడచేసి ఘర్షణలో మరణించినట్లు ప్రభుత్వం ప్రకటించింది. పోలీసుల కట్టుకథ అవాస్తవంగా ఉండనీ, శవాలను తనిఖీ చేసిన ఆనాటి కృష్ణాజిల్లా కలెక్టరు క్రోంబే తన రిపోర్టును ప్రభుత్వానికి తెలియజేస్తూ ఈ విధమైన పోలీసు పైశాచిక చర్యలకు నిరసన తెలియజేస్తూ తన పడవికి

రాజీనామా ఇచ్చారని ప్రజలు చెప్పుకున్నారు. కషాలయ్యాళ్యందడుగాద 279

ఇరుగు నోబుల్‌

న గ నిరుపేద స దళిత కుటుంబంలో తనమ వౌగీన్‌ గుమామృతమ్మ దంవతులకు లీ. | జన్మించారు. 1940లో భాగ్యమ్మను వివాహం 1 వ య. " చేసుకున్నారు. వారికి ఇద్దరు కుమారులు, | | స న్‌ || పెదనాన్న ఇంట ఉంటూ విద్యార్థి దశ నుంచి టన మయా భోజ (| నూజివీడు ఏరియాలో పనిచేశారు. తానూ, |. ఈ వ్‌ |

సో యు. ఉపాధ్యాయులు. అందువల్ల వృత్తిరీత్యా క్‌ | జల్‌ ల్‌ పా, గన్నవరం తాలూకా తేలప్రోలు వచ్చారు. | న జ్‌ కటి... అవృటికే పేద (వజల వాక్కులకోనం పదం ననయ యము యిలు! అకర్షించబడి పార్టీ సభ్యత్వం తీసుకున్నారు. వ్యవసాయ కార్మిక సంఘంలో పనిచేస్తూ, వ్యవసాయ కార్మికులను సంఘటిత పరచడంలో తీవ్రంగా కృషి చేశారు. పార్టీపై నిషేధం విధించబడటంతో తన రహస్య జీవితంలో అనేక కష్టనవ్టాలకు గురయ్యారు. కామేడ్‌ నోబుల్‌ను తేలప్రోలు గ్రామంలో అరెస్టు చేసి 1950 ఏప్రిల్‌ 7న గొల్లనపల్లి కురమల వద్ద తుపాకులతో కాల్చి చంపారు. అమరవీరుడు నోబుల్‌ అట్టడుగున్న ఉన్న పేద ప్రజల అరుణతార.

ఇ హై షి చ ఫీ + “మె, జే శ / జ కలీ 0 సై స రా క న మ మమ లను 280 యు. రామకృష్ణ

యలమంచిలి రామకృష్ణయ్య కామ్రేడ్‌ యలమంచిలి రామకృష్ణయ్య [బో గన్నవరం తాలూకా ముదునూరు గ్రామంలో (మతాం 1920వ సంవత్సరంలో రత్తయ్య-చిలకమ్మ | శ స దంపతులకు జన్మించారు. శళిగేఖను వీరు | (యయ నం వివాహమాడారు. వీరికి ముగ్గురు కుమారులు, | ్ళ్ల . ఒక కుమార్తె కలిగారు. కామ్రేడ్‌ యలమంచిలి (. ఎఖ టు లకా... రామకృష్ణయ్య 1948 వరకూ ముదునూరు స శే. హహ. (గ్రామ కాం(గ్రైస్‌ అధ్యక్షులుగా పనిచేశారు. |. హ్‌ సా దేాస్తో పక్కనున్న కాటూరు గ్రామంలో కమ్యూనిస్టు |. నో కార్యకర్తల కార్యకలాపాల వల్లా, మార్చిస్త 1 ప య సాహిత్యం వల్లా ప్రభావితుడై కమ్యూనిస్టు పార్టీలో ( _ చేరారు. తదువరి పార్టీ ఇచ్చిన అన్ని మో . కార్యక్రమాల్లోనూ పాల్గానెవారు. కామేడ్‌ | రామకృష్ణయ్య రహస్య జీవితం గడుపుతూ పాత స్ట గుంటూరులో ఒక ఇంటిలో ఉండగా 1950 టో ఏప్రిల్‌ 26న పోలీసులు ఆచూకీ తెలుసుకొని, ఆ ఇంటిని చుట్టుముట్టి కిటికీల గుండా కాల్పులు జరిపారు. శరీరంలో తూటాలు దూసుకుపోయినా ప్రాణాలతో ఉండటం గమనించిన పోలీసులు తలుపులు పగులకొట్టి లోనికి వెళ్లి ఆయనను తీవ్ర చిత్రహింసల పాల్టేశారు. అయినప్పటికీ పార్టీ రహస్యాన్ని ఏమాత్రం బయట పెట్టలేదు. మరణించేనాటికి ఆయన వయస్సు 30 సంవత్సరాలు మాత్రమే. జంగం ఆంద్రియ కామ్రేడ్‌ జంగం ఆంద్రియ గన్నవరం తాలూకా ముస్తాబాద్‌ గ్రామంలో నిరుపేద దళిత కుటుంబంలో 1920వ సంవత్సరంలో జంగం కొండయ్య దంపతులకు జన్మించారు. భార్య అమృతమ్మ, వీరికి కుమారుడు, కుమార్తె ఉన్నారు. కామ్రేడ్‌ ఆంద్రియ ముస్తాబాద రైసు మిల్లులో (డైవరుగా పనిచేస్తూ కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యక్రమాలకు ఆకర్షింపబడ్దారు. తనకు అవకాశం ఉన్నంతవరకూ వ్యవసాయ కార్మిక సంఘంలో పనిచేస్తుందేచారు. గ్రామ భూస్వాములు వ్యవసాయ కూలీలపై జరిపే అన్ని దౌర్జన్యాలనూ ఎడుర్శొనేచారు. ఒకసారి అలాంటి దాడిని ఒంటరిగా ఎదుర్కొని భూస్వాముల గుండాలను తరిమివేసిన ధీశాలి. ఆయనను 1950లో పోలీసులు కాల్చి చంపారు. కామ్రేడ్‌ ఆంద్రియ విద్యావంతుడు కాకపోయినా కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యక్రమాల వల్ల ప్రజల కోర్కెలు ఈడేరగలవని నమ్మి, ఆ ఆశయసాధనలోనే తన ప్రాణాలను త్యజించారు. _" శళయునాధనలొన తన ప్రాణాలను త్యజింంటి కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 281

యలమంచిలి బసవయ్య నాలా కామ్రేడ్‌ యలమంచిలి బనవయ్య న ఈ న! 1928లో గన్నవరం తాలూకా కృష్ణాపురం న. త్త కమ... టగామంలో ఓ లైతు కుటుంబంలో న ప ౮ న. నాగయ్య-సరస్వతమ్మ దంపతులకు జన్మించారు. ష్‌ ( శాఇళా ళ్‌. వ బాల సంఘాలు, యువజన సంఘాల్లో పనిచేస్తూ న న న! (గామ పెత్తందార్లకు వ్యతిరేకంగా నిలబడీ మ. త ట్ర. కార్మిక వర్గ హక్కుల సాధన కోసం కృషి చేశారు. [ టా గె. 1946లో పార్టీ సభ్యులై వ్యవసాయ కార్మిక న. శ రంగంలో పనిచేశారు. పార్టీ క్రమశిక్షణకు

• ం ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారు. 1948లో జరిగిన " నిర్బంధ ధాన్య సేకరణ విధానానికి వ్యతిరేకంగా 4 పోరాడిన సందర్భంగా ప్రభుత్వం కామేడ్‌ ఎ = ౨ బసవయ్యపై అన్యాయంగా కేసు పెట్టి జైలు శిక్ష విధించారు. కానీ పైకోర్టుకు చేసిన అప్పీలులో కేసు కొట్టివేయబడింది. కామ్రేడ్‌ బసవయ్యను రహస్య కాలంలో పోలీసులు నిర్బంధించి నానాహింసలు పెట్టి 1950 నవంబర్‌ 23న కాల్చి చంపి కన్నికలమూడి వంతెన వద్ద శవాన్ని పారవేశారు. చనిపోయేనాటికి కామేడ్‌ బసవయ్యకు 22 సంవత్సరాలు మాత్రమే. ఆయనకు వివాహం కాలేదు. రైతు కుటుంబంలో పుట్టి వ్యవసాయ కార్మిక వర్గం తరఫున నిలబడి, వారి హక్కుల సాధనకై అతి చిన్న వయస్సులో కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వ తుపాకీ గుండ్లకు బలైన త్యాగశీలి అమరజీవి కామ్రేడ్‌ యలమంచిలి బసవయ్య. లా అమరవీరులకు జాతి యోధులకు జోహారులర్చించి సంతాప మొందుచును పూలతో పూజింపరా

నార్ల తాతారావు కామ్రేడ్‌ నార్ల తాతారావు గన్నవరం ముల - తాలూకా కాటూరు (గ్రామంలో పేద రైతు నా. కుటుంబంలో సుబ్రహ్మణ్యం-వెంకటసుబ్బమ్మ | గ ్మ గార్లకు 1926లో జన్మించారు. ఆయనకు ఒక టా సోదరుడు, ముగ్గురు సోదరీమణులున్నారు. ట్ర హయ్యర్‌ గ్రేడ్‌ టీచర్‌ ట్రైనింగు పూర్తి చేశారు. ,: . | - 1943లో సంపూర్ణాదేవిని వివాహమాడారు. | త వీరికి ఒక కుమార్తె, ఒక కుమారుడు ఉన్నారు. ,, సులీ కామ్రేడ్‌ హయ్యర్‌ (్రేడ్‌ టీచరు ట్రైనింగు [న , పూర్తిచేసినా ఉద్యోగంలో ప్రవేశించకుండా రైతు [౧ . | సంఘం పిలుపు ననుసరించి, రైతు సంఘం - జ్ర ఆర్గనైజరుగా 1942-43 మధ్యకాలంలో రాయలనీమ కరువు నివారణ కృషిలో ం పనిచేశారు. 1942వ సంవత్సరంలో పార్టీ న సభ్యత్వం న్వీకరించిన కా(మేడ్‌ తాతారావు ం హోల్గ్‌టైమర్‌గా 1944 నుంచి 1948 వరకూ బందరు తాలూకా రైతు సంఘం బాధ్యతలు నిర్వహించారు. నిర్బంధకాలంలో పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా పెదవేగికి పదిమైళ్ల దూరంలోని ఒక గ్రామంలో ఎయిడెడ్‌ స్కూల్లో పనిచేస్తున్న తాతారావు ఆచూకీ తెలిసిన పోలీసు కిరాతకులు 1949వ సంవత్సరంలో ఒక రాత్రి ఆయననూ, ఆయనతోపాటు రహస్య జీవితం గడుపుతున్న మరో ముగ్గురిని కూడా దారుణ చిత్రహింసల పాళ్టేసి చివరికి కాల్చి చంపారు. డా

కాటూరును కాల్చిన తూటాల్‌

ఎలమగ్రున చెడిన మానములు

నిన్నటివలె ఇవాళ కూడా

ఎన్నెన్నో లెక్కలు తేలవు

సూర్యుడెపుడూ గ్రుంకబోడు

కడలెన్నడూ ఇంకబోదు

ప్రభవించిన చైతన్యం

ప్రజ్వలించి తీరుతుంది కృష్ణాజల్లాకమ్యూసస్థదద్యమగాధణ 283

అమరజీవి చీలి రత్నం యు... కామ్రేడ్‌ చీలి రత్నం గన్నవరం తాలూకా నబ. కాటూరు (గ్రామంలో ఓ నిరుపేద దళిత

• శా జా . కుటుంబంలో 1920వ నంవత్సరంలో
• ల వ - | మైకేల్‌-శాంతమ్మ దంపతులకు జన్మించారు. ; మనే 1948లో నుగుణమ్మను వివావాం ా. చేనుకున్నారు. వారికి ఒక కుమారుడు

• ల య కలిగారు. కామ్రేడ్‌ చీలి రత్నం హయ్యర్‌ గ్రేడ్‌ య టీచరుగా పనిచేస్తూ 1940లో మిలటరీలో క చేరారు. 1946లో మిలటరీ నుంచి తిరిగివచ్చి , షమ 1948 వరకూ విజయవాడ రైల్వేలో ల్లో హ్‌ ఎలక్ర్రీషియన్‌గా వనిచేశారు. మిలటరీలో ఒం |. పనిచేసినందుకుగాను ప్రభుత్వం ఆయనకు కలిదిండిలో ఐదు ఎకరాల బంజరు భూమి ఇచ్చినందున వ్యవసాయం నిమిత్తం అక్కడ స్థిరపడ్డారు. అక్కడే కామేడ్‌ రత్నం కమ్యూనిస్టు కార్యక్రమాలవైపు ఆకర్షించబడి సిద్ధాంతాన్ని అధ్యయనం చేశారు. ఆయన వ్యవసాయ కార్మిక సంఘంలో పనిచేసేవారు. రహస్యకాలంలో అత్యవసర పనిమీద స్వగ్రామం కాటూరు వచ్చిన సందర్భంలో పోలీసులు అరెస్టు చేసి తీసుకొని వెళ్లి చిత్రహింసలు పెట్టారు. 1950 జూన్‌లో కలిదిండి తీసుకువెళ్లి ఆయనను తుపాకీ గుళ్లకు బలిచేశారు. మూర్చలు హింసించితే బొందికే ఆ బాధలు బందూకులు పేలిస్తే బొందికగా వాలుతుంది బొందికన్నా వేరొక్కటి ఉండది సుమా గట్టిగా దాన్నెవరూ ఆపలేరు మంచోళ్లలో అది ఉంది మంచికొరకు బలిఅయ్యే కలకాలం బతుకుతుంది చలియించదు ఆ నమ్మిక

చిగురుపాటి కుటుంబరావు

కామ్రేడ్‌ చిగురుపాటి కుటుంబరావు మామిళ్లపల్లి గ్రామంలో 1915లో పేద రైతు కుటుంబంలో జన్మించారు. కామ్రేడ్‌ కుటుంబరావు జానకమ్మను వివాహమాడారు. వారికి ఇద్దరు కుమారులు, ఒక కుమార్తె.

కామ్రేడ్‌ ద్రోణవల్లి సత్య ప్రసాద్‌ వగైరా కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తలు సాగిస్తున్న కార్యక్రమాలతో ప్రభావితుడై 1944లో పార్టీ సభ్యత్వం స్వీకరించారు. వ్యవసాయ కార్మికుల హక్కుల సాధనకై నిరంతరం కృషి చేసేవారు. కొరియర్‌గా పనిచేసేవారు.

1948లో కృష్ణాపురంలో జరిగిన నిర్బంధ ధాన్య సేకరణకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన! పోరాటంలో ప్రముఖ పాత్ర వహించారు. 1950 మార్చి 28న మామిళ్లపల్లి గ్రామంపై! దాడిచేసిన పోలీసులు పసుపు కల్లంలో పడుకుని ఉన్న కామ్రేడ్‌ కుటుంబరావును అరెస్టు చేసి తీసుకువెళ్లి అనేక చిత్రహింసల పాల్టేసి కామ్రేడ్స్‌ జాస్తి రాఘవయ్య, చినముత్తయ్యతోపాటు 1950 మార్చి 30న కాల్చి చంపి మృతదేహాన్ని కపిళేశ్వరపురం పాపయ్య చెరువు వద్ద పారవేశారు.

ఈ మృతదేహాలను తనిఖీ చేసిన ఆనాటి కలెక్టరు క్రోంబే పోలీసుల కట్టుకథలు నమ్మలేమనీ, పోలీసులు అక్రమంగా కాల్చివేశారనీ అభిప్రాయం వెలిబుచ్చి... ఆ యథార్థాన్ని ప్రభుత్వానికి రిపోర్టు ఇచ్చి... హత్యలకు అసమ్మతిగా తాను రాజీనామా ఇచ్చి వెళ్లిపోయినట్లు ప్రజలు చెప్పుకున్నారు.

వీర మరణం పొందిన నాటికి కుటుంబరావు వయస్సు 35 సంవత్సరాలు. లా

మన గమ్యం చేరుదాకా మన లక్ష్యం తీరుదాకా మీరు నడిచిన బాటలోనే నిరంతరం పయనిస్తామయ్యా నా .... కేష్ణాజిల్లాకమ్యానిస్టు ఉద్యమ గాథలు 285

; మల వ లు వల న్‌ శ. స్టో న న త స. మ హం కం చ. ల శ ర నం ననా న శ న న వం శరస న న న డే లన సవన తు! జా వతి ] శే మ. న న న. త న. వ. రస వే . నే క నీ. త నశ క. సు ళు కం / క సాయ నా టో గన్నవ లం కేసరపల్లిలోని న. న్‌ ము స్మారక స్తూపం న. వక 286 . ామకృష్ణ . యు. రామకృష్ణ

నాం ళారాడాడాల నాం లాం హంత రాల లాడాలి కాం 1 వనం మం న జ క ను ఖః ని పై లి ల్లీ ట్ల పంట ప మ. నో . లా! ట్‌ వాలం స జస క్ర నంగ న శమన శ లను తే య స సం మం తక్‌ న ా వ 2 (మ. క స్త తు | మల గల చాగంటి టాటు 6ఐవిదునిల | గరాదీ[వోలి బులమీ గ్‌ య కుం... ర్వ; (మారీషుని సుబ్రమీళ్యం ఇ్య్చిదిమీ, ఇట్లు ప్రే నుమన్నితయుల్త, టూర్‌ చాసుమ్‌ంంక నానన నా యాతు ౫ ఒల్లా డీ యళ ల ల న కు చో యయా. మ ల ఇ కానా సారికా యను క సన * క [త న న ౩ గ న నం మ | లే వన [టా క ఆ ల ల కలో నా పం టం టి న న పా “్న వ త అటక శత ప య మ ల వ 4 వ. త అ రు గన్నవరంలోని 24 మంది అమరవీరుల స్తూపం కృషాజి స గల కదూందాచ. జిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 287

బందరు తాలూకా అమరవీరుడు అ------------ కావ్రేద్‌ బోగాదుల రామారావు రామనామం నుా కామ్రేడ్‌ బోగాదుల రామారావు బందరు న. న [2 | రాజుపేట వాస్తవ్యులు. బందరు కోట యువతితో

| నన న న? వివాహం జరిగింది. న్‌ (9 కార్యదర్శిగా పనిచేశారు. , మ. స. సైఖసో 1948 ఆఖరులో అరెస్టు చేసి కడలూరు జైలులో ర న. ఉందారు. స స్‌ సతత స. ఆయన అరెస్టుకు నిరసనగా వందలాది . న మంది మున్సిపల్‌ వర్మర్లు ఇనుకు దురుపేట ర పోలీసు స్టేషన్‌ను ముట్టడించారు. కాడ్‌ బోగాదుల రామారావు

కడలూరు జైలులో జరిగిన అన్ని ఆందోళనల్లోనూ పాల్గొన్నారు.

జై గ్గ గొ

పెరోల్‌ మీద బయటకు వచ్చి పురిటిగడ్డ రైతులకు ఒరిస్సా సరిహద్దులోని రాయగడలో పొలాలు ఉంటే వారి దగ్గరకు రక్షణగా వెళ్లాడు.

ఒక ద్రోపొ ఆచూకీ ఇవ్వగా 1950 డిసెంబర్‌ 2న బెజవాడ కాన్‌సన్‌ట్రేషన్‌ క్యాంపులో చిత్రహింసలు పెట్టి నాగాయతిప్ప వెదురుచెట్ల దగ్గర శవాన్ని పడవేశారు.

తం

క నం నానో 288 యు. రామకృష్ణ

దివి తాలూకా అమరబీరులు అ------------------- జి అమరయోధుడు చల్లపల్లి నారాయణరావు

• వేమూరి నాగేశ్వరరావు న కామ్రేడ్‌ చల్లపల్లి నారాయణరావు 1912లో దేవరకోట ఎస్టేట్‌ గ్రామం చల్లపల్లి అగ్రహారంలో ఓ సనాతన (బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో చల్లపల్లి గోపాలకృష్ణయ్య -రుక్కిణమ్య దంపతులకు జన్మించారు. ముగ్గురు సోదరుల్లో ఒకరైన చల్లపల్లి వెంకట రామదాసు తండ్రి మరణానంతరం చల్లపల్లి గ్రామ కరణంగా పనిచేశారు. నారాయణరావు ప్రాథమిక ఉన్నత పాఠశాల విద్యను చల్లపల్లిలో చదివారు. 1928లో ఇంటర్మీడియట్‌ చదవడానికి గుంటూరువెళ్లి ఆంధ్రా క్రిస్టియన్‌ కళాశాలలో చేరారు. అప్ఫటికే ఆయనకు వివాహమైంది. అయినప్పటికీ చదువు కొనసాగించారు. 1980-32లో ఆంధ్రలో కూడా ఉప్పు సత్యాగ్రహోద్యమం ముమ్మరంగా ప్రారంభమైంది. దేశభక్తి కొండా వెంకటప్పయ్య ల. హోద్యమం ముమ్మరంగా ప్రారంభమైంది. దెశభ్తై కందా ౦ ల కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు క్ర 289

పంతులు, ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ పంతులు నాయకత్వాన గుంటూరు జిల్లాలో ఉప్పు సత్యాగ్రహం జరిగింది. ఆ ఉద్యమం సహజంగానే విద్యార్ధుల్లో దేశభక్తినీ, జాతీయ చ్రైతన్యాన్నీ రగుల్కొల్పింది. ఆ సమయంలో నారాయణరావు చదువుకు స్వస్తిచెప్పి సత్యాగ్రహోద్యమాల్లోకి దూకాడు. చల్లపల్లిలో ఉన్న తన అన్న రామదాసును కూడా స్వాతంత్ర్య సమరంలో పాల్గొనవలసిందిగా ఉత్సాహపరిచారు.

రామదాసు కరజీకానికి స్వస్తిచెప్పి గుంటూరువచ్చి ఉప్పు సత్యాగ్రహోద్యమంలో పాల్గొని అరెస్టయ్యారు. నారాయణరావు నరసరావుపేట వెళ్లి అక్కడ ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో పాల్గొని అరెస్టయినారు. నరసరావుపేట సబ్‌ డివిజనల్‌ మేజి(స్ట్రేట్‌ 16-6-1930న నారాయణరావుకు ఏడాది కఠిన కారాగార శిక్ష విధించి తిరుచునాపల్లి జైలుకు పంపించారు. తరువాత ఆలీపురం (బళ్ళారి) క్యాంపు జైలుకు తరలించారు. అన్న రామదాసును 8-7-1930న గుంటూరులో అరెస్టుచేసి ఒక సంవత్సరం కఠిన కారాగార శిక్ష విధించి రాజమండ్రి జైలుకు పంపించారు. 1931 మార్చిలో గాంధీ - ఇర్విన్‌ ఒడంబడిక జరిగింది. ఫలితంగా సత్యాగ్రహులందరూ విడుదల చేయబడ్డారు. అదే సమయంలో 23న భగత్‌సింగ్‌, రాజగురు, సుఖదేవ్‌లను బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం నిర్దాక్షిణ్యంగా ఉరితీసింది. దేశమంతటా యువకుల్లో తీవ్ర ఆగ్రహావేశాలు పెల్లుబికాయి. జైలులో ఉండగానూ. విడుదలైనతారువాత యువ కాంగ్రైస్‌వాదులలో విప్లవభావాలు వ్యాప్తిచెందాయి. కమ్యూనిస్టు నాయకులు పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య, పోలేపెద్ది నరసింహమూర్తి, పులుపుల శివయ్య మున్నగు వారితో చల్లపల్లి నారాయణరావుకు పరిచయం ఏర్పడింది. ఆ విధంగా నారాయణరావు సోషలిస్టు భావాలవైపూ.. కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం వైపూ ఆకర్షించబడ్దారు. మొదట కాంగ్రెస్‌ పార్టీలోనూ, అటుపిమ్మట కాంగైస్‌ సోషలిస్టు పార్టీలోనూ సభ్యుడిగా చేరారు. 1939లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యత్వం పొందారు. 1937లో జరిగిన ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్‌కూ, జస్టిస్‌ పార్టీకీ మధ్య ప్రధాన పోటీ జరిగింది. సోషలిస్పులు-కమ్యూనిస్టులు, కాంగ్రెస్‌వాదులు సమైక్యంగా కృషి చేయగా ఆ ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్‌ గెలిచింది. మద్రాసు రాష్ట్రంలో రాజగోపాలాచారి మంత్రివర్గం అధికారంలోకి వచ్చింది. అయితే స్థానిక బలంతో చల్లపల్లి జమీందారు జిల్లా బోర్డు ఎన్నికల్లో గెలుపొందారు.

ఆ సమయంలోనే రాష్ట్రమంతటా జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటాలు ఉవ్వెత్తున సాగాయి. సోషలిస్టులు, కమ్యూనిస్టులు జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటాలకు రైతాంగాన్ని సమీకరించారు. ఇచ్చాపురం నుండి మద్రాసు వరకూ కాలినడకన రైతు రక్షణ యాత్ర జరిగింది. జమీందారీ విధానం రద్దు కోసం జరిగిన బ్రహ్మాండమైన ఆందోళనకూ,

ఇ యనే

పోరాటాలకూ ఈ రైతు రక్షణ యాత్ర నాంది పలికింది. కృష్ణాజిల్లాలో మునగాల, చల్లపల్లి మున్నగుచోట్ల జమీందారీ వ్యతిరేక రైతాంగ పోరాటాలు విజృంభించాయి. కామినేని వెంకటప్పయ్య, గొర్రెపాటి వెంకట సుబ్బయ్య (కిసాన్‌), చలసాని వాసుదేవరావు, వల్లభనేని కాశీవిశ్వనాథం, కాకర్ల వెంకటేశ్వరరావు, (పెద కామ్రేడ్‌) చండ్ర రాజేశ్వరరావు, కావూరి కుటుంబరావు మున్నగువారితో కలిసి చల్లపల్లి నారాయణరావు కూడా జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటానికి రైతాంగాన్ని సమీకరించడంలో తన శక్తిమేరకు కృషి చేశారు. జమీందారు అనుయాయులకు భయపడి అప్పుడు చల్లపల్లిలో రైతు సంఘం కార్యాలయం పెట్టుకోవడానికి ఎవ్వరూ ఇల్లు ఇవ్వలేదు. ఆ సమయంలో చల్లపల్లి నారాయణరావు, రామదాసులు తమ ఇల్లు రైతు సంఘం కార్యాలయం ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి ఇచ్చారు. తాను విద్యనభ్యసించిన చల్లపల్లి జమీందారు హైస్కూల్‌లోనే నారాయణరావు విద్యార్థి సంఘాన్ని నెలకొల్పారు. పూర్వ విద్యార్థి సంఘాన్ని కూడా నెలకొల్పి ఏటా పెద్ద ఎత్తున ఆటల పోటీలు, వైజ్ఞానిక కార్యక్రమాలు జరిపించి విద్యార్థుల్లో రాజకీయ చైతన్యం కల్గించారు. 1942లో చల్లపల్లి జమీందారుకు వ్యతిరేకంగా మంగళావురంలో భూ పోరాటం (ప్రారంభమైంది. మంగళాపురంలో ముదిరాజు సన్నకారు రైతాంగాన్ని భూముల నుంచి వెళ్లగొట్టి వాటిని అమ్ముకోవడానికి చల్లపల్లి జమీందారు ప్రయత్నించాడు. కామ్రేడ్స్‌ చండ్ర రాజేశ్వరరావు, గుంటూరు బాపనయ్య, చల్లపల్లి నారాయణరావులు రైతాంగానికి అండగా నిలబడి జమీందారుకు వ్యతిరేకంగా తీవ్ర పోరాటం జరిపారు. ఆ పోరాటంలోనే ఆ ముగ్గురు నాయకులనూ, సుమారు 300 మంది సన్నకారు రైతాంగాన్నీ జమీందారు అరెస్టు చేయించాడు. ప్రభుత్వం వీరందరిని ఆరు నెలలు రాజమండ్రి జైలుకు పంపింది. దివి శాలూకాలో వ్యవసాయ కార్మిక సంఘాలను నెలకొల్పి, కనీస కూలి, తదితర సమస్యలపై జరిగిన అనేక పోరాటాలకు చల్లపల్లి నారాయణరావు, ఇతర కామ్రేడ్స్‌తోపాటు నాయకత్వం వహించారు. వ్యవసాయ కార్మికుల ఆదరాభిమానాలను ఆయన ఎంతగానో చూరగొన్నారు.

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధకాలంలో ఫాసిజానికి వ్యతిరేకంగా ప్రపంచ ప్రజానీకం పోరాడింది. భారతదేశాన్ని కూడా కబళించడానికి వేసుకున్న ప్లానులో భాగంగా భారతదేశం మీద జపాన్‌ విమాన దాడులు ప్రారంభించింది. ఫాసిజానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన ఈ పోరాటంలో భారత కమ్యూనిన్ఫపార్టీ, రైతు, యువజన నంవాలు వ్రజలను సమీకరించాయి. అధికాహారోత్పత్తి కార్యక్రమంలో భాగంగా వ్యవసాయ కూలీలను బంజరు భూముల పంపిణీ తదితర కార్యక్రమాలతోపాటు, కాలువలు తవ్వి నీటిపారుదల సౌకర్యాన్ని పెంపొందించే కార్యక్రమం తీసుకున్నారు. విజయవాడలో 1944 మార్చిలో బ్రహ్మాండంగా ఇాబయ్యాత్థష్యమగాళల 291

జరిగిన అఖిల భారత రైతు మహాసభ అధికారోత్పత్తికి ఇచ్చిన పిలుపునందుకొని అడే సంవత్సరం మే నెలలో బందరు కాలువ తవ్వకం చేపట్టింది. రైతు ఉద్యమ చరిత్రలో ఒక ఉజ్వలమైన అధ్యాయాన్ని నెలకొల్పింది. ఆ కాలువ తవ్వకం పనులకు చల్లపల్లి నారాయణరావు వందలాది రైతు, వ్యవసాయ కార్మిక కార్యకర్తలను సమీకరించాడు. అలాగే ఆహార ధాన్యాలను చౌకగా అందించాలని కోరుతూ దివి తాలూకాలో జరిగిన ఆకలి యాత్రలకు నాయకత్వం వహించాడు. జిల్లా వ్యవసాయ కార్మిక సంఘ కార్యదర్శిగా (గ్రామసీమల్లో రైతు, వ్యవసాయ కార్మికుల మధ్య సామరస్యాన్ని పెంపొందించడానికి నారాయణరావు ఆదర్శవంతమైన కృషి చేశాడు.

జమీందారీ రద్దు చట్టం రాగానే చల్లపల్లి జమీందారు దీపం ఉండగానే ఇల్లు చక్కబెట్టుకోవాలనే దృష్టితో తన జమీలోని భూములు అమ్ముకోవడం, అన్యాక్రాంతం చేయడం మొదలుపెట్టాడు. ఈ అన్యాక్రాంతానికీ, అక్రమ అమ్మకాలకూ వ్యతిరేకంగా తాము దున్ని సాగు చేస్తున్న భూములను దక్కించుకోవడానికి రైతాంగం పెద్దఎత్తున పోరాటాలు సాగించింది. పోరాటాలకు కమ్యూనిస్టుపార్టీ, రైతు, వ్యవసాయ కార్మిక సంఘాలు నాయకత్వం వహించాయి. కృష్ణానది లంక గ్రామాలైన గాజుల్లంక, తడికలపూది, చింతల్లంక ఆముదాల్లంక, జువ్వలపాలెం మొదలగు గ్రామాల్లో కేంద్రీకృతంగా (1946 ప్రాంతాల్లో) జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటాలు జరిగాయి.

1947 ఏప్రిల్‌ 10, 11 తేదీల్లో గాజుల్లంకలో జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటం తీవ్ర దశకు చేరుకుంది. జమీందారు పోలీసులను రంగంలోకి దింపాడు. సాయుధ పోలీసులు రైతాంగం మీద నిర్ధాక్షిణ్యంగా కాల్పులు జరిపారు. వీరనారి బావిరెడ్డి వియ్యమ్మతో సహా నలుగురు రైతులు పోలీసు కాల్పుల్లో నేలకొరిగారు. చల్లపల్లి నారాయణరావు, ఇంకా అనేకమంది రైతు, కూలీ నాయకులపై తీవ్ర నిర్బంధకాండ 'ప్రాంరభమైంది. చల్లపల్లి నారాయణరావు ఇంకా పలువురు నాయకులు అజ్జాతవాసంలోకీ వెళ్లి పోరాటాన్ని కొనసాగించారు. జమీందారు ఎత్తులకు పైఎత్తులు వేస్తూ రైతు కూలీ ప్రజానీకాన్ని సమీకరిస్తూ వారిలో ఎటువంటి చీలికలు రాకుండా సమైక్యంగా పోరాటాలను నడపడంలో చల్లపల్లి నారాయణరావు అసమాన ధైర్యసాహసాలు, దీక్షాదక్షతలు ప్రదర్శించి ప్రజలకు విశ్వాసం కల్పించాడు. 1947 జనవరి 22న మద్రాసు కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వం ప్రజా రక్షణ ఆర్డినెన్స్‌ పేరుతో (ప్రకాశం ఆర్డినెన్స్‌) జారీచేసి కమ్యూనిస్టు నాయకులనూ, రైతు, వ్యవసాయ కార్మిక నాయకులనూ పెద్దఎత్తున అరెస్టు చేయ (ప్రారంభించింది. రహస్య జీవితం గడుపుతున్న చల్లపల్లి నారాయణరావును అరెస్టు చేయడానికి పోలీసులు తీవ్రంగా

గాలించారు. వారి కుటుంబంపై తీవ్రమైన ఒత్తిడి ప్రారంభించారు. నారాయణరావు భార్య సరస్వతమ్మను అనేక నిర్బంధాలకూ, అవమానాలకూ గురిచేశారు. అయినప్పటికీ ఆమె మొక్కవోని ధైర్యంతో నిలబడింది. దివిసీమలోని తలగడదీవి, కొత్తపాలెం గ్రామాల్లో రహస్యంగా ఉన్న చల్లపల్లి నారాయణరావునూ, గోగినేని తాతయ్యనూ ఎట్టకేలకు పోలీసులు పసిగట్టి అరెస్టు చేశారు. 1950 మే 12వ తేదీ తెల్లవారుజాము వరకూ రోజంతా చిత్రహింసలకు గురిచేశారు. అయినా ఒక్క వారి నుంచి ఒక్క రహస్యం కూడా చెప్పించలేకపోయారు. వీరోచిత మరణం

అదేరోజు సాయం సమయాన పొద్దుగుంకే వేళ ఈ ఇద్దరినీ పాలాల్లోకి తీసుకువెళ్లారు. ఒక చెట్టుకు కట్టేశారు. నిరాయుధులైన వారిని తుపాకులతో కాల్చారు. తుపాకీ గుండు నారాయణరావు తొడలో దిగింది. ఉగ్రుడైన వీరుడు నారాయణరావు “సిరికి పందల్లారా.. మనిషికి ప్రాణం ఉండేది తొడలో కాదు, గుండెలో ఉంటుంది. దమ్ములుంటే గుండెకు గురిపెట్టి కాల్చుకోరా!” అని పోలీసు ఇన్‌స్పెక్టర్‌ను హెచ్చరించి... ఆ కాల్పుల్లో వీరమరణం పొందాడు కామ్రేడ్‌ చల్లపల్లి నారాయణరావు. అలాగే పెళ్లికూడా కాని యువకుడైన గోగినేని తాతయ్యను కూడా నారాయణరావుతోపాటే పోలీసులు కాల్చి చంపారు. ఈ ఇరువురు యోధుల వీరమరణం గురించి విన్న దివిసీమ ప్రజలు కన్నీరు మున్నీరుగా విలపించారు. వారి వీరోచిత మరణం గురించి గాథలుగా చెప్పుకున్నారు. ఈ అమరవీరులు నేలకొరిగిన చోట నారాయణరావు, తాతయ్య పేరిట స్తూపాన్ని నిర్మించి తమ శ్రద్ధాంజలి సమర్పించుకొన్నారు. ఆయన రక్తం చిందించిన దళితవాడ ప్రాంతానికి నారాయణపురం” పేరు పెట్టుకొని నేటికి వ్యవసాయ కార్మికులు స్మరించుకొంటున్నారు. చల్లపల్లి హైస్కూల్‌ వూర్వ విద్యార్థి సంభ వార్షికోత్సవ సందర్భంలో విద్యార్థల, అధ్యాపకులు అందరూ నారాయణరావుకు జోహార్లు అర్చిస్తూ తీర్మానాలు చేశారు.

1956వ సంవత్సరంలో చల్లపల్లి నారాయణరావు విగ్రహాన్ని తయారు చేయించి దివి తాలూకాలో (గ్రామ గ్రామాన ఊరేగించి ఆయనకు నివాళులు అర్చించేందుకు తలపెట్టిన కార్యక్రమాన్ని. కాం(్రైన్‌ (వ్రభుత్వం నిషేధించింది. విగ్రవోన్ని ఊరేగించనీయకుండా 1144వ సెక్షన్‌ జారీ చేసింది. ఆ విధంగా చల్లపల్లి నారాయణరావు తన 38 ఏళ్ల జీవితాన్ని. భారత స్వాతంత్ర్య సమరంలోనూ, ప్యూడల్‌ జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటంలోనూ, శ్రామిక ప్రజల విముక్తికీ, సమ సమాజ స్టాపనకూ జరిగిన పోరాటంలో ఆహుతిచ్చి అమరుడయ్యాడు. కృష్ణాజిల్లా మ్యానిస్థఉద్యడుగాధలు 293

చలసాని జగన్నాథరావు

న్‌ మను. కామ్రేడ్‌ చలసాని జగన్నాథరావుది దివి టా. | తాలూకా భట్లపెనుమగ్రు గ్రామం. గుడివాడలో క్‌ ననన... | చదువుకొంటుండగా 1982లో జాతీయోద్య స. మ '....| మంలో పాల్గొని జైలుకు వెళ్లారు. రాజమండ్రి, ఆయు! ౧50 35లో శిక్ష అనుభవించారు. అరరే సళ్ల. | కాంైన్‌ సోవలిన్స పార్టీలో చేరారు. టు న య. యువజనోద్యమానికి కృషి చేశారు. 1937లో టం ల. దివితాలూకా యువజన సంఘం మహాసభ సహ ఫనై న్‌. జరిపారు. 1939లో పార్టీ దివి తాలూకా కమిటీ నా నో హ్‌ న్‌ సృష్ట? సభ్యుడయ్యారు. చల్లపల్లి జమీందారీ వ్యతిరేక పంట నల పోరాటాలను నడిపారు. 1946లో పార్టీ జిల్లా తల కార్యదర్శివర్గసభ్యుడయ్యారు. 1950 నవంబర్‌ 16న ఒరిస్సారాష్ట్రంలోని రాయగడలో అరెస్టు

చేసి డిసెంబరు 4న పర్చూరు రాజగోపాలరావు, గుమ్మడి సీతారామయ్య, తొట్టెంపూడి నారాయణరావు, భోగాదుల రామారావుతోపాటు నాగాయితిప్పలో పోలీసులు కాల్చి చంపారు.

లా బావిరెడ్డి వియ్యమ్మ --------- చల్లపల్లి జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటంలో బావిరెడ్డి వియ్యమ్మ పోలీసులు కాల్లుల్లో వీరమరణం చెందారు. గాజుల్లంకలో రెల్లు గడ్డి కోసుకుంటున్న నిరాయుధురాలైన వియ్యమ్మను మరో ముగ్గురు రైతులనూ 1946 ఏప్రిల్‌ 10వ తేదీన పోలీసులు కిరాతకంగా కాల్చి చంపారు. చల్లపల్లి ఎస్టేట్‌ వ్యతిరేక రైతాంగ పోరాటంలో ప్రప్రథమంగా అశువులు అర్చించిన వీరనారి బావిరెడ్డి వియ్యమ్మ.

నా 291 యు. రామకృష్ణ

చలసాని శ్రీనివాసరావు కొమ్రేడ్‌. చలసాని శ్రీనివాసరావు స్వగ్రామం దివి తాలూకా భట్లపెనుమర్రు. | న? పార్టీలోనూ, విద్యార్థి నంఛుంలోనూ ప! శేతే = న వనిచేన్తున్నాడనే నెపంతో హైైన్మూలులో న టి ( ప్రవేశం ఇవ్వకపోతే మిలటరీలో చేరారు. |. వాతా. మిలటరీ నుంచి తిరిగి వచ్చి విద్యార్థి ఉద్యమ న మ నిర్మాణానికి కృషి చేశారు. 1946లో డిటెన్షన్‌ నా బ. న పద్ధతికి వ్యతిరేకంగా చల్లపల్లి హైస్కూలులో | స 52 రోజులపాటు సమ్మెను విజయవంతంగా ళ్‌. టై న. చ స. నడిపారు. చల్లపల్లి హైస్కూలులో చదువు పూర్తి | .. నక. చేసకొని బందరు కళాశాలలో చేరాక జిల్లా. ౧ న లం... కాష్ట విద్యార్థి ఫెడరేషన్‌ నాయకుడుగా గుర్తింపు. |. మయలు పొందారు. ఆంధ్రా విద్యార్థి ఫ్రాక్షన్‌ కమిటీ సభ్యులుగా ఉన్నారు. విద్యార్థి, యువజన సంఘాలపై (ప్రభుత్వం నిర్బంధం విధించాక పార్టీ నిర్మాణ కార్యకలాపాల్లో నిమగ్నమయ్యారు. 1948లో అరెస్టు చేసి కాల్చి చంపారు. లా. మత్తిసుబ్బారవుాాోా మత్తి నుబ్బారావు గాజుల్లంక భూ పోరాటంలో పాల్గొన్నారు. ప్రతి సందర్భంలోనూ చల్లపల్లి ఎస్టేటు గూండాల దౌర్జన్యాలకు గురయ్యారు. చివరికి గూండాలను ఎదురిస్తూ గాజల్లంకలో రెల్లిగడ్డి కోస్తుండగా వియ్యమ్మ, సనకా సుబ్బారావు, తడిశెట్టి వెంకటేశ్వర్లుతోపాటు పోలీసులు 3946 ఏప్రిల్‌ 10న పోలీసులు కాల్చి చంపారు. భళయ్యామ్యఉద్యమగాధద ద. 295

దాసరి నాగభూషణం నానా కామ్రేడ్‌ దాసరి నాగభూషణం 1929 స యం మే 6న దివి తాలూకా భట్లపెనుమగ్రులో పేర , సే ఖ్‌. న రైతు కుటుంబంలో జన్మించారు. 1942 నుంచీ అయ. సారు రబా దువ ను న నాయ కార్యవర్గసభ్యులుగానూ, తాలూకా వ్యవసాయ న వ న పనిచేశారు. తనకు ఉన్న కొద్దిపాటి భూమిని (య న సగ. అమ్మి పార్టీకి విరాళంగా ఇచ్చారు. 1948లో నా జ, పార్టీ నాయకులకు ఆశ్రయం ఇచ్చారని కేసులు . | య్‌. ఒం గ్‌ పెట్టి భార్య సూర్యావతమ్మనూ, ఆయననూ వ | త్త అరెస్టు చేశారు. అయితే నాయకులకు ఆశయం .. వ ఇచ్చిందనే విషయం రుజువు కాకపోవడంలో ఆమెను వదిలివేశారు. కానీ నాగభూషణాన్ని | రాజమండ్రి జైలుకు పంపారు. 1949లో అజ్ఞాత జీవితం గడుపుతుండగా తెనాలి తాలూకా ఎల్లమాడలో అరెస్టు చేసి నెల రోజులపాటు తీవ్ర చిత్రహింసలకు గురిచేశారు. 1950 ఆగస్టు 17న వెలువోలు గ్రామంలో కామ్రేడ్‌ యలమంచిలి వెంకటేశ్వరరావుతోపాటు పోలీసులు కాల్చి చంపారు. తాడిశెట్టి వెంకటేశ్వర్లు చలపల్లి ఎస్టేట్‌ వ్యతిరేక రైతాంగ పోరాటాల్లో పాల్గొన్నారు. జమీందారు మనుషులు, పోలీసులు ఎన్ని దౌర్జన్యాలు చేసినా లొంగలేదు. దీనికి పరాకాష్టగా గాజల్లంకలో రెల్లుగడ్డి కోస్తుండగా నిరాయుధుడిగా ఉన్న వెంకటేశ్వర్లుపై కాల్పులు జరిపి చంపారు. 1946 ఏప్రిల్‌ 10న ఈసంఘటన జరిగింది. ఇదే కాల్పుల్లో బావిరెడ్డి వియ్యమ్మ, సనకా సుబ్బారావు, మత్తి సుబ్బారావు వీరమరణం పొందారు. 296 నూ ాాాాాాాారారాాాాాారాయు.రామకస్ణ

చలసాని కాంచనరావు

కా(మేడ్‌ చలసాని కాంచనరావు గ్రామం. విజయవాడలో చదువుతుండగా వా న... విద్యార్థి సంఘాల్లో పనిచేశారు. 1950లో టీ నను... విజయవాడలోని ఎస్‌ఆర్‌ఆర్‌ కళాశాలలో పరీక్ష || - య. రాసి వస్తున్న కాంచనరావును సిఐడి అధికారి ఓ. ీతట్ల భూ య. కృష్ణంరాజు అరెస్టు చేశాడు. నిర్బంధ కాలంలో (| వ . పార్టీ కార్యకలాపాల్లో కీలకపాత (స. అజ భ్‌. నిర్వహిస్తున్నాడనే ఉద్దేశంతో అరెస్టు చేసి ఆ మ 1 స్‌ | తర్వాత కాన్‌సన్‌ట్రేషన్‌ క్యాంపుకు తీసుకుపోయి న న చస 1 తీవ్ర చితపాంనలు పెట్టారు. ఎంతగా న. వ. చిత్రహింసలు పెట్టినా రహస్యాలు చెప్పలేదనే య య. వ. 1 కక్షతో క్యాంపులోనే పోలీసులు కాంచనరావును | |. . ప్రాయంలోకి వచ్చిన కాంచనరావును | శ ' / పోలీసులు ఆ విధంగా బలితీసుకున్నారు. ల

లా పరుచూరు రాజగోపాలరావు -------

కామ్రేడ్‌ పరుచూరు రాజగోపాలరావు జన్మస్థలం దివి తాలూకా మోపిదేవి. 1949లో రహస్యంగా పనిచేస్తూ పార్టీలో ముఖ్యబాధ్యతలు నిర్వహించారు. 19850 డిసెంబరు 4న నాగాయతిప్ప దగ్గర పోలీసులు కాల్చిచంపారు.

(0

--. కర్షపకాంబరేశ్వరశర్మ లా

కామ్రేడ్‌ కర్న ఏకాంబరేశ్వర శర్మ 1940 నుంచీ సోషలిస్తు భావాలు గలవారు. రహస్య పత్రికలు పంచుతూ ఉండేవాడు. 1947లో ఈ కామ్రేద్‌పై బంజరు భూముల కేసు పెట్టబడి విచారణ తర్వాత కొట్టివేయబడింది. 1948లో రైల్వే పనివారి సమ్మె సందర్భంగా గుండెనొప్పితో మరణించారు. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 297

దాసరి నాగేశ్వరరావు సత్త న ట్రీ స... దివి తాలూకా భట్టపెనుమరులో టట సుష స్‌ శ లం. య జన్మించారు. యువజన సంఘంలో చేరి లె | మే ల ను. య. గ్రంథాలయం స్థావించడంలో కృషి ల ( జ్తెజ్ఞ తాత. | చేశారు. వయోజన పాఠశాలలను న ౯ న. నిర్వపొంచారు. యువజన, రైతు, న. వే రడ. ఇ ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్నారు. 1948లో [మనా న్‌! రవాన్య జీవితం ఆరంభించారు. అ న 1950లో బొంబాయిలో ఉండగా, నకు (టా... పోలీనులు. వట్టుకొని నైజాం మునే న... సరిహద్దులకు తీసుకువెళ్లి కాల్చి చంపారు. ---౮ సనకా సుబ్బారావు ------- సనకా సుబ్బారావు చల్లపల్లి ఎస్టేట్‌ వ్యతిరేక రైతాంగంలో పాల్గొన్నారు. చల్లపల్లి జమీందారు గూండాలను ఎదురించి గాజుల్లంకలో రెల్లి గడ్డి కోస్తుండగా పోలీసులు తుపాకులతో కాల్చి పొట్టనబెట్టుకున్నారు. వియ్యమ్మతోపాటే 1946 ఏప్రిల్‌ 10న పోలీసులు కాల్చి చంపారు. -ాా గరికిపాటి శివరామయ్య ------ కామ్రేడ్‌ గరికిపాటి శివరామయ్య స్వగ్రామం దివిసీమలోని నాగాయితిప్ప. వ్యవసాయ కూలీ సమ్మె నడిపారు. 1950 ఏప్రిల్‌లో అరెస్టయి తమ సోదరులిద్దరితోపాటు ఆముదాల్లంక వద్ద మే 11న కాల్చివేయబడ్దారు. నన 208 యు. రామకృష్ణ

నాదెళ్ల వెంకటకృష్ణయ్య మేద్‌ నా ష న -

కామైడ్‌ నాదెళ్ల వెంకట కృష్ణయ్య. | గా న్వగ్రామం నాదెళ్లవారిపాలెం. పేదరైతు. | రాసి... కుటుంబంలో జన్మించారు. విద్యార్థి య్‌ న నంధుంలో వనిచేనినందుకు 1940లో. | శస ట్‌ చల్లపల్లి హైస్కూలు నుంచి తొలగించారు. బై మ లు న! దివితాలూకా (ప్రజారక్షణ దళ ఆర్గనైజరుగా టు సవ ప పం. వనిచేశారు. యువజన కార్మికోద్యమంలో. | (2 న టు వనిచేశారు. 1948లో జిల్లా యువజన. | కక ల నన సంఘం కార్యవర్గసభ్యులుగా ఉన్నారు. కృష్ణా నన స్‌ స్త న మో సెంట్రల్‌ డివిజన్‌ మెయిన్‌ కెనాల్‌ బెల్బ క మసం వరియాలో రైతులపై మోపిన పెనాల్టీరద్దుకు | “౨ చ కృషి చేశారు. 1947లో పార్టీ తాలూకా (కో. స జ కమిటీ, 1948లో జిల్లా కమిటీ .___ తేడ నభ్యులయ్యారు. చల్లపల్లి జమీండారుకు వ్యతిరేకంగా సాగిన లంక భూముల పోరాటాల్లో ప్రముఖ పాత్ర నిర్వహించారు.

అజ్ఞాతవాసంలో ఉన్న వెంకటకృష్ణయ్యను

న నా న 1950 జూలై 9న ఏలూరులో అరెస్టు చేసి క్‌ క శే వు కాల్చి చంపారు. నా శ న వర్త్‌ ల మ త్‌ ఈ కాడ్‌ న్వగ్రామం కూడా రా... దివితాలూకా నాదెళ్లవారిపాలెమే.. 1950లో న స

ఎన్‌.వి. కృష్ణయ్య కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు దిద్యమ గొధలు 299

మండవ వెంకటేశ్వరరావు న గం వ ల ల్‌ వెంకటేశ్వరరావు న్వ(గ్రామం న. 1 భి దివితాలూకాలోని మొవ్వ (గ్రామం. త్‌ శనై. రహస్య జీవితం గడుపుతుండగా గ్రామ త. ముననబు ఏజెంట్లు దారి కాచి న “ను. పట్టకాని పోలీసులకు అప్పగించారు. మంటు 1 గో. చిత్రహింసలకు గురై 1949 అక్టోబరు [ 30న అమరులయ్యారు. -- శీర్తి సుబ్బారావు ---- కామేద్‌ కీర్తి సుబ్బారావు స్వగ్రామం దివి తాలూకా భట్లపెనుమర్రు. వ్యవసాయ కూలీ ఉద్యమంలో పనిచేస్తూ భూస్వాముల కన్నెర్రకు గురై రెండుసార్లు అరెస్టు చేశారు. పోలీసుల చిత్రహింసలకు గురయ్యారు. వారి కిరాతక దెబ్బలకు మరణించారు. ---౮౮ చలసాని రత్తయ్య ________ కామ్రేడ్‌ చలసాని రత్తయ్య దివి తాలూకా భట్లపెనుమర్రు నివాసి. 1948లో పోలీసు దాడులు ఆరంభమైనది మొదలు అనేకసార్లు చిత్రహింసలకు గురయ్యారు. ఆ చిత్రహింసల కారణంగా ఆరోగ్యం చెడి మరణించారు. శం యా డాయ. రామకృష్ణ

తాతినేని చెన్నయ్య కామ్రేడ్‌ తాతినేని చెన్నయ్యది ఉం. స స్‌ శ దివి తాలూకాలోని మొవ్వ గ్రామం. ఓ | [| ఆ ప. పేద రైతు కుటుంబంలో జన్మించారు. ర స న యం, గా సట గట్‌. 1947లో పార్టీలో చేరారు. 1949 న శ్యాం! ఓ. నవంబరులో అరెస్తు చేసి కొంతకాలానికి [హం క చం ం యం. విడుదల చేశారు. 1950 ఏప్రిల్‌లో రం. జ? ర. అర్ధరాత్రి చెన్నయ్య ఇంటీపై పోలీసులు టే. హో. తే దాడి చేసి ఆయనను పట్టుకుపోయిహత్య |" స్లో --ా.. కొడాలి శరభయ్య ---- కామ్రేడ్‌ కొడాలి శరభయ్య స్వగ్రామం దివి తాలూకా వేములపల్లి. వ్యవసాయ కూలీ కుటుంబంలో జన్మించారు. 1950 మే 11న ఆముదాల్లంక దగ్గర కాల్చి చంపేశారు. లా. కొడాలి బాలయ్య -------- కామ్రేడ్‌ కొడాలి బాలయ్యదీ దివితాలూకా వేములపల్లి గ్రామమే. చ్యృవసాయ కూలీ కుటుంబంలో జన్మించారు. పోలీసులు చినకళ్లేపల్లిలో అరెస్టు చేశారు. 1950 మే 11న ఆముదాల్లంక వద్ద కాల్చి చంపారు. యాం అ వాన? కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 801

వాసిరెడ్డి విశ్వనాథం మ గ్‌ మనకే 7! స్వగ్రామం దివి తాలూకా వేములపల్లి. గ్‌ శతమ్‌ ర్ల... ఆయన ఓ రైతు కుటుంబంలో ను. జో చ 4 జన్మించారు. పాగాకు వ్యాపార వని యాలు సళ. నిమిత్తం చల్లపల్లిలో ఉండగా అరెస్టు న ల్‌ శ్రా శో మ. ఫ్‌ ఆముదాల్లంక దగ్గర తుపాకీతో కాల్చి స చత్రం... చంపారు. -ా మండవ వెంకటరంగయ్య ------- కామ్రేడ్‌ వెంకట రంగయ్య స్వగ్రామం దివితాలూకాలోని మొవ్వ. 1947లో డిటెన్యూగా అరెస్టు చేశారు. విడుదలై వచ్చి అనారోగ్యంతో బాధపడుతూ మంచంలో ఉండి ఆస్తి అంతా పార్టీకి ఇస్తానని పట్టుపట్టారు. వెలువోలు కేసు అనంతరం డిటెన్యూగొ తిరిగి కడలూరు జైలులో ఉంచారు. తరువాత విడుదలై అకాల మరణం చెందారు. -ా దాసరిలక్షయ్య ------- కామ్రేడ్‌ దాసరి లక్ష్మయ్య దివి తాలూకా చినముత్తేవిలో జన్మించారు. పెదముక్తేవి (గ్రామ భూస్వాముల మద్దతుతో అరెస్టు చేసి చిత్రహింసలు పెట్టారు. తిరిగి 1950లో అరెస్టు చేసి హింసించి కపిశేశ్వరపురం వద్ద కాల్చి చంపారు. లా 302 యు. రామకృష్ణ

రావి భీమారావు దివినీమలోని పాగోలులో పేద రైతు [౧ హైస్కూలులో డిటెన్షన్‌కు వ్యతిరేకంగా సాగిన / వ శీ మ స సమ్మెలో పాల్గొన్నారు. చల్లపల్లి హైస్కూలులో. | ౫ కరాళ. 0 విప్లవవీరులు ఫుట్‌బాల్‌ టీమును ఏర్పాటు చేసి | న ర. శెస్టెన్‌గా పోటీల్లో పాల్గొన్నారు. (|| క్కు న సిర్బంధకాలంలో కమ్యూనిన్మ ఉద్యమానికి | దోహదవడుతున్నాడని హైస్కూలు నుంచి | బహిష్కరించారు. గుంటూరు కళాశాలలో టీ | న చదువుకొంటున్న కామ్రేడ్‌ భీమారావును | న సఫలం వసన నా నుం 1950లో అరెన్ను చేశారు. రవాస్యాలు త. వెల్లడించక ధైర్యంగా చిత్రహింసలన్నీ సహించారు. ఆ తర్వాత నిమ్మగడ్డ కట్టమీద కాల్చి చంపారు. ----౮౮ దోవారి నారయ్య ---- కామ్రేడ్‌ దోవారి నారయ్య దివితాలూకా గురిజేపల్లిలో జన్మించారు. వృద్ధాప్యం వల్ల (ప్రభుత్వ హింసాకాండకు గురై అనారోగ్యంతో 1952లో మరణించారు. ---౮ గడ్డం వెంకటేశ్వరరావు ---- కామ్రేడ్‌ గడ్డం వెంకటేశ్వరరావుది దివితాలూకా ఆకుమర్రు గ్రామం. కామేడ్‌

చల్లపల్లి నారాయణరావుకు ఆశ్రయమిచ్చారని పోలీనులు (గ్రామస్థులపై జరిపిన

హింసాకాండలో మరణించారు. వా కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 303 '

నడకుదుటి లక్ష్మీపతి స కామ్రేడ్‌ నదకుదుటి లక్ష్మీపతిది మే మం. ప. | దివితాలూకా చిరువోలులంక. ఆ చట! షీ... బాలకేసరి అనే రాతపత్రిక నడిపారు. న | బందరు కళాశాలలో చదువుతుండగా వనన 1048లో అరిన్మ. చేశారు. య! విడుదలయ్యాక అజ్ఞాతవాసం చేస్తుందగా స టన సత. పట్టుకొని కాల్చి చంపారు. లా మేకా సుబ్బారావు ------- కామ్రేడ్‌ మేకా సుబ్బారావు దివితాలూకా మేకావారిపాలెంలో జన్మించారు. 1946లో పార్టీలో చేరారు. యువజనోద్యమాల్లో పనిచేశారు. 1949లో రహస్యకాలంలో అజ్ఞాతంగా పనిచేస్తూ పార్టీ నిర్మాణానికి కృషి చేశారు. 1947లో అక్రమ కేసు బనాయించి మూడు నెలలు బళ్లారి జైలులో ఉంచారు. 1949లో కాల్చి చంపారు. ఆ గరికిపాటి శ్రీరాములు ------- కామ్రేడ్‌ గరికపాటి శ్రీరాములు స్వగ్రామం దివిసీమలోని నాగాయితిప్ప గ్రామం. అమరవీరులు కామ్రేడ్‌ గరికపాటి శివరామమ్య, అంజయ్యల సోదరుడు. 1950 మే 11న పోలీసులు క్రూరంగా కాల్చి చంపారు. ఈ ముగ్గురు సోదరులూ ఒకేరోజు ఒకేచోట కాల్చివేయబడ్డారు. న. 301 యు. రామక్షష్ణ

గోగినేతి తాతయ్య గుంటూరు జిల్లా తెనాలి తాలూకా క్రాప (లీకై. నా నట గామం. 1942లో దివి తాలూకా |. స్ట + | +. సం తేల స శే స్వతంత్రపురంలో స్థిరపడ్డారు. 1947లో "ఎ. శ స్థానిక కేసుల్లో ఇరికించి జైలుకు పంపారు. |". [ధార కం. ౧. ఆ తరువాత విడుదలై వచ్చి అజ్ఞాతవాసం. | వ్య నే చేస్తుండగా 1950 మే 12న కామ్రేడ్‌ చల్లపల్లి... సనో కం స య నారాయణ రావుతోపాటు తలగడదీవి న స. కొత్తపాలెంలో కాల్చి చంపారు. నం. ---౮కోగంటి వెంకటేశ్వరరావు------- కామ్రేడ్‌ కోగంటి వెంకటేశ్వరరావుది దివి తాలూకాలోని వెలువోలు గ్రామం. ఆ గ్రామలో లంక భూముల పోరాటంలో పాల్గొన్నారు. 1950లో చల్లపల్లి రాజా గూండాల బరిసెపోట్లకు గురై మరణించారు. తా ఆ దివ్వె నవ్వుతుంది ఆ దివ్వె నడుస్తుంది నీతికి గోరీ కడితే నిప్పులు కక్కుతుంది మహోజ్వల చైతన్యమూర్తి మనిషే... ఆ దీపం న య కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 305

మేరుగు శ్రీరాములు

స స... పిక రం ల... కే ు క్‌. నేం “| జన్మస్థలం కొండవరం. 1949లో అరెస్టు తట?! చేసి చిత్రింసలు పెట్టి పోలీసులు హత్య న . స. నంట. చేశారు.

క మ. ట్ర | (| శ పం న

--- గరికిపాటి అంజయ్య ------- కామ్రేడ్‌ గరికపాటి అంజయ్య దివిసీమలోని నాగాయితిప్ప (గ్రామంలో

జన్మించారు. అమరవీరులు కామ్రేడ్‌ గరికపాటి శివరామమ్య, శ్రీరాములు సోదరుడు.

1950 మే 11న పోలీసులు క్రూరంగా కాల్చి చంపారు. ఈ ముగ్గురు సోదరులూ

ఒకేరోజు ఒకేచోట కాల్చివేయబడ్దారు.

----౮౮ కూరపాటి బైరాగి _..... కామ్రేడ్‌ కూరపాటి బైరాగి దివితాలూకాలోని చినముక్తేవిలో జన్మించారు.

1949లో కామ్రేడ్‌ దాసరి లక్ష్యయ్యతోపాటు చిత్రహింసలపాలయ్యారు. మొవ్వలో ఉండగా

1950 ఏప్రిల్‌లో కాల్చి చంపారు. టా 306 యు. రామక్మస్త

మేకా నాగేశ్వరరావు స ల్‌ స్ట దివితాలూకా మేకావారిపాలెంలో పేద రైతు టు భన... శ కుటుంబంలో జన్మించారు. 1944 నుంచీ న ల మ్‌ ॥. పార్టీ అభిమానిగా ఉంటూ 1946లో పార్టీ వు ముదా ట్ర స నభ్యుడయ్యారు. 1949లో పోలీనులు. [ల మాంంటట? అరెస్టు చేసి కాల్చి చంపేశారు. అప్పటికి. || తన. కామ్రేడ్‌ నాగేశ్వరరావు వయస్సు 28 స్‌ ఇచా సంవత్సరాలు మాత్రమే. " యప్‌ లై ॥ ॥ వే ---౮౮౮ దోవారి నారయ్య లా కామ్రేడ్‌ దోవారి నారయ్య గురిజేపల్లిలో జన్మించారు. వృద్దాప్యంలో ప్రధుత్వ హింసాకాండకు గురైన నారయ్య అనారోగ్యంపాలై 1952లో మృతి చెందారు. ల ఇస త తా రర ర పాం కై. ను న న న ఆ అ నా డా కృష్ణాకల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 307

కాకర్ల చంద్రశేఖరరావు శ సస కామ్రేడ్‌ కాకర్ల చంద్రశేఖర స యయా క్‌ రావు న్వ(గ్రావుం దివితాలూకా సలం. స్‌... పెదముక్షేవి. చల్లపల్లి జమీందారీ నవా. . వ్యతిరేక పోరాటంలో ప్రముఖ పాత్ర న్యా కంచన శ. (|. వహించారు. 1949లో కడలూరు | పు సనన. స|.. జైలులో తీవ్ర అనారోగ్యంతో బాధపడి ము సలల సలి)... 1950లో విడుదలై మరణించారు. -ాాా రావి సుబ్బారావు _- కామ్రేడ్‌ రావి సుబ్బారావు జన్మస్థలం దివితాలూకాలోని దాలిపర్రు. 1950 మేలో అరెస్టు చేసి ఆముదాల్లంక వద్ద కాల్చి చంపేశారు. --౮ మండవ శ్రీనివాసరావు -------- కామ్రేడ్‌ మండవ శ్రీనివాసరావు స్వగ్రామం దివి తాలూకా పెద'్రోలు. 1950 మేలో అరెస్టు చేసి ఆ నెల 11వ తేదీన ఆముదాల్లంక దగ్గర కాల్చి చంపారు. ాా 808 యు. రామకృష్ణ

తొట్టెంపూది నారాయణరావు నారాయణరావు స్వగ్రామం దివి వ తాలూకా పెయ్యేరు. విద్యార్థి కని జై మ యా న ఉద్యమంలోనూ, చిట్టూర్చు గ్రామ న. పార్టీ నిర్మాణంలోనూ కృషి చేశారు. న నస ప కు ష్‌ లలన 1950 డిసెంబరు 4న ను గో శో . నాగాయతిప్ప దగ్గర కాల్చి చంపారు. రం త హహ హా ---- చేబ్రోలు ఆదాం ------- కామ్రేడ్‌ చేబ్రోలు ఆదాం దివి తాలూకా మొవ్వలో వ్యవసాయ కార్మిక కుటుంబంలో జన్మించారు. 1946లో కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరారు. పెదముత్తేవి కామ్రేడ్స్‌ ఆస్తుల ధ్వంసం జరిగే సమయంలో పోలీసులను ఎదురించారు. 1950లో కామ్రేడ్‌ ఆదాంను అరెస్టు చేసి కపిలేశ్వరపురం వద్ద కాల్చి చంపారు. వాను కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 309

మండవ కోటేశ్వరరావు / నం. కామ్రేడ్‌ మండవ కోటేశ్వరరావు దివి .. మా. తాలూకా ఆముదాల్లంకలో జన్మించారు. [| జీ న స జువ్వలపాలెం జమీందారీ వ్యతిరేక న పోరాటాల్లో కూలీలకు నాయకత్వం పట “రని త్త +సగ వపొంచినందుకు అనేక తప్పుడు కేసుల్లో సు ఓ. క భో... ఇరికించారు. 1948లో అరెస్టు చేసి బందరు న. న్‌ భు ట్ల. జైల్లో ఉంచారు. 1949లో బెయిల్‌పై , వ. య... విడుదలయ్యారు. అదే కేసుకు సంబంధించి మ న ల) షన ను “సస. వాయిదాకు కోర్టుకు వెళ్తుండగా 1950 . న. సనక. డిసెంబరు 4న నాగాయతిప్ప వద్ద దగ్గర లా పీతా అంకినీడు న. [“. న. ీ స న కామ్రేడ్‌ పీతా అంకినీడు | న స్వగ్రామం దివి తాలూకా చిరువోలు లా వ టే న్‌ లంక. రహస్య జీవితం గడుపుతుండగా న ఇంజ... 1960లో అరెస్లు చేసి పోలీసులు ఈ (శ. అ లేం పసివాజి కిరాతక న. టం! పసివాణ్ణి కిరాతకంగా కాల్చి చంపారు... [సం క! ( న అ. ల ] ల ననిన గ 310 యు. రామక్షక్ణే

నం కే ప క న! చ ప త న త క ఆ ప న వ ల నా న ప స క. నట ల డా సం నయ్‌ రన్‌ న నం! మ న్‌ తు మా హా ఆ రాం. ప ల సా మ ర ర న సే ట్ర. న స వు ప త లం. 2 శ్‌ బప అభ్వనంంం రం ల్లో స, 6మర (టా స్ట న చీరులకు మ స్పిప్తివల యం. స బోవార్‌ ల " తా క్‌ వ దవన న. కుమతి లా కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు

న సన . న హం. స ర న గ్‌ా న్‌ వ రుయా హీ. న . యా టు ల టా! నా కల న. ప క ల టం. గోగినేని ల్లి నారాయణరావు, వ నాను ల లన్‌ స స్మారక స్తూపం ర మో దా, | కం గ శీ వ వ ల య నే €? స. గ్‌ నరు వ న్‌ / ఖీ టంలో యీ ను న్న కోలం వా త ల్లీ పా న! శ్‌ రారు వ + కలే వో న్‌్‌ న తో, న 2 / త్త. గరు డీ జ స రం సా టినా. సున్న న ర యు. బళ న గ్గ మ. ల్‌ టు ర స. క టా ల మ శ మన్నా న న ప ము... న మ్‌ యయ నాయకు. సం మన. లే ప కాటు జ్యా మ హన త్ర. స అమరవీరుల [తడతాడు 312 ౯ =

మైలవరం తాలూకా అమరవీరులుత------------ అమరజీవి అనుమర్లపూడి సీతారారారావు కావ్రేడ్‌ అనుమర్హమూడి న న నీతారామారావు న్వగ్రామం మైలవరం న , తొలూకా కోడూరు. అస్పృశ్యతా నివారణకు, స ప (6! స! నే. సంఘ సంస్కరణకు అవిరళ కృషి చేశారు. (మం కోన పనలు నంఘం లార్యధర్థిగా అద్యక్తుదుగా న న వ వనిచేశారు. 1937 రైతు రక్షణయాత.. | షరా షమ సందర్భంగానూ, 1944. రత రైతు. | టో న ౦దర్భంగానూ, 1944 అభిలభారత రై, మ. మహాసభ సందర్భంగా విశేష కృషిచేశారు. లా 10 స. రం ర య నం 1949 అక్టోబరు 11న కడలూరు జైల్లో వ. హ్‌ పోలీసులు జరిపిన అమానుష కాల్పులకు ప స సు వీరమరణం చెందారు. న ర. ----౮౮- మన్నె పిచ్చయ్య ------ కామ్రేడ్‌ మన్నె పిచ్చయ్య స్వగ్రామం మైలవరం తాలూకా కోడూరు స్వగ్రామం. నాలుగు రోజులపాటు కాన్‌సన్‌ట్రేషన్‌ క్యాంపులో పెట్టి తీవ్ర చిత్రహింసలు పాల్టేశారు. చివరికి 1950 మార్చి 16న మొర్సుమిల్లి సమీపంలోని నరసింహారావు గుట్టవద్దకు తీసుకువెళ్లి మిగతా కామ్రేద్‌తో కలిపి పోలీసులు కాల్పులు జరిపి హత్య చేశారు. అకమనాకనుననవానుడానుడానానావానానా. దు నాతనాననానానానుతనాడినాన. మన్నెకిష్టయ్య కామ్రేడ మన్నె కిష్టయ్యదీ మైలవరం తాలూకా కోడూరు గ్రామమే. మన్నె పీచ్చయ్య తమ్ముడు. నిండా పదహారేళ్లు లేవు. అన్నతోపాటే అరెస్టు చేసి నరసింహాపురం గుట్ట దగ్గర పోలీసులు కిరాతకంగా కాల్చి చంపారు. లే నోసులు కిరాతకంగా కాల్చి కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 313

సీదా పైడయ్య మ తాలూకా కోడూరు నివాసి. రైతు నాయకుడు సథ మాం _ అనుమర్లపూడి సీతారామారావు అనుచరుడు. నం - 1950లో నిర్భందించి అమానుషంగా న ం మ. |. చిత్రహింసలు పెట్టి హింసించారు. స్పృహలేని న. , న?! స్థితిలో మొర్సుమల్లి వద్దగల నరసింహారావు ర్ట పంట ల్‌ న సట నని కొండల దగ్గర 1950 మార్చి 16న కాల్చి న ము నం! చంపారు. న. ------- అడుసుమిల్లి నారాయణరావు --------- కామ్రేడ్‌ అడుసుమిల్లి నారాయణరావు మైలవరం తాలూకా కోడూరు (గ్రామస్థుడు. పోలీసులు అరెస్టు చేసి మొర్సుమల్లి గుట్టలవద్దకు తీసుకువెళ్లి పోలీసులు తుపాకీతో కాల్చడానికి ఉద్యుక్తులవుతుండగా చొక్కా విప్పి గుండె చూపి కాల్చుకోమన్న ధీరోదాత్తుడు. ఆయనను 1950 మార్చి 16న పలుపురు కామ్రేడ్స్‌తోపాటు కలిపి పోలీసులు పొట్టనబెట్టుకున్నారు. ----౮ తాళ్లూరి నారాయణ -----ా- కామ్రేడ్‌ తాళ్లూరి నారాయణ స్వగ్రామం ముష్టిగుంట్ల. 1950లో పోలీసులు అరెస్టు చేసి గంపలగూడెం కాన్‌సన్‌ట్రేషన్‌ క్యాంపులో నెలరోజులపాటు హింసించి అదే సంవత్సరం ఫిబ్రవరి 28న వినగడప గట్ల వద్ద ఏరువ వెంకటరామిరెడ్డితోపాటు కాల్చి చంపారు. ; నా త్‌క్షేశ యు. రామక్షష్ణ

మన్నె రత్తయ్య కామ్రేద్‌ మన్నె రత్తయ్య కూదా. [ల ౧0 మైలవరం తాలూకా కోడూరు నివాసే... | [మం తవానంలో ఉండగా ఒక ద్రోహి త న స. అబ్బ వాంంల ఉంద ఓ సత స 4 కొన్నిరోజులపాటు చిత్రపాంనలకు వ య టన. లల నా రి | గురిచేసి తరువాత కొండపల్లి గట్ల వద్దకు వే న నం! తీసుకుపోయి కాల్చి చంపారు. గ. [| ----- గురజాల కోటేశ్వరరావు ------- కామ్రేడ్‌ గురజాల కోటేశ్వరరావు మైలవరం తాలూకా వెల్వడం (గ్రామస్టుడు. 1950 మార్చి 14న తన 'పొలంలో పనిచేసుకుంటూ ఉండగా అరెస్టు చేశారు. రెండు రోజుల తర్వాత మార్చి 16న మర్సుమల్లి సమీపానగల నరసింహారావు గుట్టల వద్ద పోలీసులు అమానుషంగా కాల్చిచంపారు. ----- సందెపొము పెదనాగయ్య ---- కామ్రేడ్‌ సందెపాము పెదనాగయ్యది కూడా మైలవరం తాలూకా వెల్వడం గ్రామమే. వ్యవసాయ కార్మికుడుగా పనిచేస్తుండేవాడు. కామ్రేడ్‌ గురజాల కోటేశ్వరరావు సహచరుడు. 1945 నుంచీ పార్టీ సభ్యుడు. 1950 మార్చి 14న ఇంట్లో నిద్రపోతున్నవాణ్ణి చావమోది తీసుకుపోయారు. కామ్రేడ్‌ కోటేశ్వరరావుతోపాటే నరసింహారావు గుట్టల వద్ద మార్చి 16న పోలీసులు కాల్చి చంపేశారు. ఫవాాచానవవడాాాాా్‌్‌ా 315 కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు .

దున్నాదడ ఎల్లమందయ్య న టం రూ త్య నో కో హస పస... కాట్రేడ్‌ దున్నాడ న. యల్లమందయ్య మైలవరం తాలూకా స్ట 0 మ న్లో! ల మం కొటికలమూడి. నిర్భంద కాలంలో జ 2 టు సర్‌ కొరియర్‌గా పనిచేశారు. ఏలూరు దగ్గర యాం లేల వట్సబడగా. 1950 జూన్‌లో జ మం టి ల ం (1 ంసభటుసు. | పశ్చిమగోదావరి జిల్లా చాటపర్రు గ్రామం ్ట శ సన హ్‌ వ. దగ్గర పోలీనులు కిరాతకంగా టను నన. కాల్చిచంపారు. అలి ౮౮౮౮౮ గోగులమూడి వెంకట సుబ్బారెడ్డి --------- కామ్రేడ్‌ గోగులమూడి వెంకట సుబ్బారెడ్డి మైలవరం తాలూకా గణపవరం నివాసి. కాన్‌సన్‌ట్రేషన్‌ క్యాంపులో రెండు రోజులపాటు చిత్రహింసలు పెట్టి 1950 మార్చి 16న మర్సుమల్లి సమీపానగల నరసింహారావు గుట్టల వద్ద పోలీసులు తుపాకీతో కాల్చి పొట్టనబెట్టుకున్నారు. అనాటికాయన వయస్సు పద్దెనిమిదేళ్లు మాత్రమే. ౮౮ గొల్లపూడి పురుషోత్తం -------- కామ్రేడ్‌ గొల్లపూడి పురుషోత్తం మైలవరం తాలూకా పొందుగుల నివాసి. 1941 నుంచీ కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యుడు. 1950 మార్చి 14న మైలవరం బజారులో పోలీసు కానిస్టేబుల్‌ ఎదురై పోలీసు స్టేషన్‌కు తీసుకువెళ్లి కాల్చి చంపాడు. ----౮౮ గుంటక బొర్రారెడ్డి _____... కామ్రేడ్‌ గుంటక బొగ్రారెడ్డి మైలవరం తాలూకా పాతపాడు గ్రామస్టుడు. చాలా చిన్న వయస్కుడు. ఈ కామ్రేడ్‌ మన్నె రత్తయ్య అనుచరుడు. రత్తయ్య తదితరులతోపాటే ఆయననూ నరసింహాపురం గుట్ట వద్ద 1950 మార్చి 16న కాల్చి చంపారు. నం 316 యు. రామక్షష్ణ

నహమంం అ. కోదూరులోని ర మననం కన వౌ అనుమర్లపూడి య ణన స సారక సూపం య... టు. శ స లం ను క్త హని గ్‌ ల న నం శ్‌ త న | / భట ట్‌ న ల ల బల వ రం క డా కలో. ల హా ర త. న మైలవరం పట్టణంలో హ్‌. నం త త వ ఎన ల స. ట్య గి యం. న నా చ 1. కృష్ణాజి స 317 ఇన్జాజీల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు

నూజబవఖీదు తాలూకా అమరవఖీరులు అ----------- చలసాని రాజగోపాలరావు

కామ్రేడ్‌ చలసాని రాజగోపాలరావు

[ల నాన నూజివీడు తాలూకా అన్నవరం (గ్రామంలో

య. న్‌ 1918లో ఒక మధ్యతరగతి రైతు కుటుంబంలో

వా మ జన్మించారు. 1930లో లూథర్‌ కమిషన్‌ రాక

న్య న సందర్భంగా విజయవాడ రైల్వే స్టేషన్‌లో

[ ళా భష నల్లజెండాలతో నిరసన ప్రదర్శన చేశారు. ఆ

ఖా! గయా? లి సందర్భంగా తీవ్ర లాఠీ దెబ్బలు తిన్నారు.

(౮ య ఆనంతరం ఆయనను జైలులో పెట్టారు. ఆ

స. 2 తర్వాత కాంగ్రెస్‌లో చేరి నూజివీడు, తిరువూరు

| మ అజో మ తాలూకాల్లో స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో ప్రముఖ

స్‌ ప. ల పాత నిర్వపాంచారు. శాననోల్లంవున

॥ టా ఉద్యమం లో గన్నవరం నమీపానగల

టై న త --..... .| ఆవుటపల్లి వద్ద రైళ్లు నిలివివేసినందుకు

న .. ఆరుమాసాలు కఠిన కారాగారళశిక్ష

అనుభవించారు. 1942లో విప్లవ భావాలపట్ల

ఆకర్షితులయ్యారు. 1943లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యత్వం న్వీకరించారు. 1943లో

పోతురెడ్డిపల్లిలో జరిగిన పార్టీ మహాసభలో తాలూకా కమిటీ సభ్యుడిగా ఎన్నికయ్యారు.

తాలూకా రైతు సంఘం కార్యదర్శిగా పనిచేశారు. (ప్రాక్యూర్‌మెంట్‌ విధానానికి యుద్ధబాండ్లను

బలవంతంగా రైతులపై రుద్దటానికి వ్యతిరేకంగా పోరాటం నడిపారు. నూజివీడు, తిరువూరు

తాలూకాల్లో జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాటాలకు నాయకత్వం వహించారు. రాజగోపాలరావును

1948లో డిటెన్యూగా అరెస్టు చేసి 1949 వరకూ రాజమండ్రి, నూజివీడు, కడలూరు

జైళ్లలో నిర్బంధించారు. జైలు నుంచి వచ్చాక రహస్య జీవితం గడుపుతూ రమణక్కపేట

ఫిర్మాలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ నిర్మాణానికి అవిరణ కృషి చేశారు. ఇది చూసి సహించలేని

భూస్వామ్య గూండాలు పోలీసులతో కుమ్మక్కై అన్నవరం సమీపంలోని అటవీప్రాంతంలో ఉండగా రాజగోపాలరావును 1950 మార్చి 19న ఉగాదినాడు కాల్చి చంపారు.

-- కలగర గోపాళం -.______ కామ్రేడ్‌ కలగర గోపాళం నూజివీడు తాలూకా దిగవల్లి గ్రామంలో జన్మించారు. 1950లో జరిగిన ఆయుధ సేకరణ దాడిలో పాల్గొన్నారు. వీరిని కూడా పోలీసులు కాల్చి చంపారు.

బొందలపాటి పురుషోత్తం కామ్రేడ్‌ బొందలపాొటి పురుషోత్తం. 25 ర స దివి తాలూకా పురిటిగడ్డలో జన్మించారు. న విద్యార్థి దశలోనే కమ్యూనిస్టు సిద్ధాంతాలకు ర్‌ పా ఆకర్షితులైనారు. బుర్రకథ దళ సభ్యునిగా హీ ॥ శే లి న పనిచేస్తూ నూజివీడు తాలూకాలో స్థిరపడ్డారు. (క ఆ! అ పార్టీపై నిర్భంధ విధానం అమల్లో ఉన్న క్ట న శ్‌ 7 నమయంలో అరెన్స్టయి విడుదలైనారు. ర య అనంతరం రహస్య జీవితంలోకి వెళ్లారు ఆ జే అక్షర కై సో నమయంలోనే విజయవాడ లే బం | మొగల్రాజవురానికి చెందిన భారతితో ( స్యార్డ వివాహం జరిగింది. 1950 సంవత్సరం శ జూన్‌-జూలై మాసాల్లో గన్నవరం రైల్వేస్టేషన్‌ నుండి వెళ్తున్న సమయంలో (గ్రామ కాపలా . దళాలకు చిక్కి పోలీసులకు అప్పగించ బడ్డారు. అనంతరం పోలీసులు కాల్చి చంపారు. ఆ సమయంలో భారతి నిండు గర్భవతి. -- జలసూత్రం రామస్వామి ---- నూజివీడు తాలూకా వడ్లమాను గ్రామంలో వెనుకబడిన తరగతుల రైతు కుటుంబంలో జన్మించారు. తోటమాలిగా ఉంటూ పార్టీ కార్యకర్తగా పనిచేశారు. 1950 సంవత్సరంలో దళం చేసిన దాడుల్లో సేకరించిన ఆయుధాలను దాయడంలో ఆయన పాత్ర ఉందని పోలీసులు క్యాంపుకు తీసుకెళ్ళి చిత్రహింసలు పెట్టి కాల్చి చంపారు. __---- సింహాద్రి శోభనాచలం ---౮ కామ్రేడ్‌ సింవోద్రి శోభనాచలం నూజివీడు తాలూకా వడ్లమాను గ్రామంలో వెనుకబడిన పేద రైతు కుటుంబంలో జన్మించారు. 1950లో మార్చిలో మైలవరం సమీపానగల కోడూరులో జరిగిన దాడిలో దళం సేకరించిన ఆయుధాలు, తూటాలు కామ్రేడ్‌ శోభనాచలం ఆధీనంలో దొరకడంతో పోలీసులు క్యాంపుకు తీసుకెళ్లి కాల్చి చంపారు. అప్పటికి భార్య గర్భవతి. న నం కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 319

ఈదర నారాయణరాజు న. న మ! కామ్రేడ్‌ ఈదర నారాయణరాజు ట్ర ర. లో నూజివీడు తాలూకా టా. | చిన్నతనం ము వ చింతలవల్లి వచ్చి స్థిరపడ్డారు. టైలర్‌ వృత్తి వ ఫట జ్య 5 వ. చేస్తూనే 1943 నుండి పార్టీ కార్యకలాపాల్లో | ఇట చురుకైన పాత్ర నిర్వహించారు. 1950 ప .. ఫ్‌ న లు సంవత్సరంలో రహస్యంగా కార్యకలాపాలు పూ వ | టో ... నిర్వపాన్తూ ఏలూరు పోలీనులకు య. పట్టుబడ్డారు. చాటపర్రు సమీపంలో కాల్చి . చంపారు. బొబ్బా వెంకటేశ్వరరావు కామ్రేడ్‌ బొబ్బా వెంకటేశ్వరరావు నూజివీడు తాలూకా అన్నవరం శివారు వెంకటాద్రిపురంలో జన్మించారు. 14వ ఏటనే పార్టీలో చేరతాననగా 16 ఏళ్ళు నిండనిదే పార్టీ సభ్యత్వం ఇవ్వననడంతో నిరాశ చెందారు. పదహారేళ్ల ప్రాయంలో పార్టీ దళాల్లో చేరి పలు కష్టాలను దైర్యంగా ఎదుర్కొన్నారు. రాజమండ్రి సమీపంలోని ఒక ఆశ్రమంలో వుండగా 1950 జూన్‌-జూలై మాసాల్లో పోలీసులు కాల్చిచంపారు. అప్పుడే బాల్యం వీడుతున్న సమయంలో ప్రజలకోసం ప్రాణాలు అర్పించిన యువ కిషోరం కామ్రేడ్‌ బొబ్బా వెంకటేశ్వరరావు. సాతునూని ఇస్తయ్య కామ్రేడ్‌ సాతుమాని ఇస్తయ్య నూజివీడు తాలూకా దిగవల్లి గ్రామంలోని దళిత వ్యవసాయ కుటుంబంలో జన్మించారు. 1950 సంవత్సరం దళంలో పాల్గొన్నందుకు ఆశీర్వాదంతోపాటు వీరిని కూడా పోలీసులు కాల్చి చంపారు, 320 యు. రామకృష్ణ

అక్కినేని రంగారావు కా(మైేడ్‌ అక్కినేని రంగారావు చ్‌ వ న్యా ల (గ్రామంలో జన్మించారు. యువకునిగా (1 న వు వుండగా (గామంలో కమ్యూనిన్టపార్టీ ర న నో నిర్మాణంలో ప్రముఖపాత్ర వహించారు. గ్‌ సౌ సో 1950 నూజివీడు తాలూకాలో పార్టీ గ న ళ్‌? ఏర్పాటు చేసిన సాయుధ దళ సభ్యునిగా జ స చేరారు. కొండపల్లి అటవీప్రాంతంలో దళం స్య యమ్వాలల నంచరిన్తుండగా మల్చారు స్పెల్‌ |. కల. పోలీసులు ఈ దాడిలో తుపాకి గుండుకు లే. చిలైనారు. అప్పటికి 24 సం॥ల వయస్కుడు. మం టీ. | లా తగరం పుల్లయ్య ------- కామ్రేడ్‌ తగరం పుల్లయ్య పోతురెడ్డిపల్లి గ్రామంలో వ్యవసాయ కార్మిక కుటుంబంలో జన్మించారు. కామ్రేడ్‌ అక్కినేని గోపాలకృష్ణయ్య నాయకత్వంలో జరిగిన అగ్రహారం పోరాటంలో ప్రజలను సమీకరించడంలో ప్రముఖపాత్ర వహించారు. పార్టీకోసం నిరంతరం పోరాడిన యోధుడు. 1950లో గ్రామంలో ఉండగా పోలీసులు పట్టుకెళ్ళి గంపలగూడెం క్యాంఐల హింసించి ఖమ్మంజిల్లా మల్లవోలు వద్ద కాల్చి చంపారు. భార్యా, ఒక కుమారుడు ఉన్నారు. ---- పొడపాటి ఆశీర్వాదం ------ కామ్రేడ్‌ పొడపాటి ఆశీర్వాదం నూజివీడు తాలూకా దిగవల్లి గ్రామంలో హరిజన కుటుంబంలో జన్మించారు. వ్యవసాయ కార్మికునిగా పనిచేస్తూ కమ్యూనిస్పషార్టీ రాజకీయాల పట్ల ఆకర్షిత్రులైనారు. తెలంగాణా సాయుధ పోరాట నిర్వహణకు అవసరమైన అదరాల కకంట్‌ ల్‌ సేకకణ కోసం 1950 సంవత్సరంలో నూజివీడు ఏరియాలో పార్టీ దళం జరిపిన దాడల పాల్గొన్నారు. అనంతరం 15 రోజులకు ఇంటివద్ద ఉన్న ఆయనను పోలీసులు పట్టుకుని నూజివీడు కాన్‌సన్‌ట్రేషన్‌ క్యాంపులో చిత్రహింసలకు గురిచేసి కాల్చిచంపారు. న య కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమగాథలు

పొట్లూరి మాధవరావు కా. మ్‌ కా(వేండ్‌ పొట్లూరి మాదధవరావ వ. స్ట పెదపాడు ప్రాంతం నుంచి వచ్చి 1940ల న (|. నూజివీడు తాలూకా కొత్తపల్లిలో స్థిరపడ్డారు. వ లా వ్‌ | వ. / 1948-50 కాలంలో మాధవరావు కుటుంబం వ కన | శ కమ్యూనిన్న నాయకులకు ఆ్యళయం వ మిష 0 కల్పిస్తున్నారని వలు ధపాలు వీరి ఇళ్లపై మా! సైనా పోలీసులు దాడులు జరిపారు. మాధవరావు టా త్‌. సోదరులను తీవ్రంగా కొట్టారు. 1950మే లా మ “నై నెలలో మాదవరావును తీనుకుపోయి చమ. “న | గంవలగూడెం క్యాంవులో నిర్చ్బందించి క్ష " సు గ ఉప 1 హింసించారు. ఖమ్మం జిల్లా మల్లవోలు వద్ద | శ. 1 తుపాకులతో కాల్చి చంపారు. ౮ ఆలపాటి పులయ్య ______ కామేడ్‌ ఆలపాటి వుల్లయ్య నూజివీడు తొలూకా రామన్నగూడెంలో జన్మించారు. వివాహం అనంతరం తన 60 ఎకరాల పొలాన్ని సేద్యం చేయించుకుంటూ కమ్యూనిస్టుపార్టీ రాజకీయ కార్యకలాపాలకు ఆకర్షితుడై 1940-50 సంవత్సరాల మధ్య సాయుధ తెలంగాణా పోరాటంలో పాల్గొన్నారు. పుల్లయ్య కామేద్లకు రక్షణ కల్పిస్తున్నారని స్థానిక భూస్వాములు ఆచూకీ ఇచ్చారు. దీంతో పాలం వద్ద పడుకున్న ఆయనను పోలీసులు తీసుకుపోయి గంపలగూడెం క్యాంపులో వుంచి అక్కడనుంచి తెలంగాణా సరిహద్దు గ్రామం వద్ద పోలీసులు కాల్చిచంపారు. లా అన్నే వెంకట కృష్ణయ్య --___ కామ్రేడ్‌ అన్నే వెంకటకృష్ణయ్య నూజివీడు తాలూకా కృష్ణవరంలో జన్మించారు. ఫ్యూడల్‌ వ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా పోరాటం జరిపారు. 1948-50 మధ్య కాలంలో పార్టీపై ప్రభుత్వం నిర్బంధ విధానం అమల్లో ఉన్నప్పుడు నాయకులకు రక్షణ కల్పించారు. 1950లో ధవళేశ్వరంలో పోలీసులు కాల్చి చంపారు. న య 822 యు. రామకృష్ణ

కణ నా (ఎ క్యా?! (ర త్త నల స్‌ గ్‌ న | కాల వ! ర. న. న్‌ ||: | టీ. . న ఖీ నీ యో య ర. భతి మ]! టే శ య ప న్‌ గ సా టం టీ. హార్‌ ల్‌ న కత న్‌, థ్‌ న... లం. ఖీ ప! ప్‌ వం! టు శ టం నల య టి 4 / రధం పా తప న లం. వ [నం తగగ య. నటం య క జ. గా జీ క్‌ యం! యం నోర న. 1 ( యడర [ర మ ఫం దట క న కట స్ట న వంకదిక్వసట ౫ మ. (యర టు. ఆగిరిపల్లిలోని బొందలపాటి రా స్త పురుషోత్తం, జలస మస్వామి, సింహాద్రి త్తం, జలసూత్రం ద్రి శోభనాచలం, అన్నే వెంకట కృష్ణయ న్‌ స్మారక స్తూపం సృనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 323

విజయవాద తాలూకా అమరబీరులు 9----- బెల్లపు శోభనాద్రి

| గ్రామంలో ఓ వ్యవసాయాదారిక న న దంవతులకు 1918లో జన్మించారు. కై జ మా | ఆయనకు నలుగురు తమ్ముళ్లు, ఒక చెల్లెల నై స న న ఉన్నారు. వారి కుటుంబం 1935లో టీ క జక శ (౧. బెజవాడకు వచ్చింది. శోభనాద్రి కార్పెంటర్‌ | ల మం న, వివావామ్రైంది. విజయవాడ వట్టణ త్తం ననన... కమ్యూనిన్స నాయకుల్లో ఒకరు. వట్ట సు న ని యువజన సంఘ అధ్యక్షులుగా పనిచేశారు. తలా మాచమలు.. 1045లో కస్తూరిబాయిపేట ప్రథమ నిర్మాణ త సందర్భంగా ఆయనపై పోలీసులు లారీభార్డీ జరిపారు. ఐరన్‌ (వ్యవసాయ పరికరాల) బ్లాక్‌ మార్కెటింగ్‌కు వ్యతిరేకంగా ఉద్యమించారు. ఆ సందర్భంగా ఆయనను మూడు నెలలపాటు జైలులో నిర్బంధించారు. 1946లో కస్తూరిబాయి పేట రెండోసారి నిర్మాణాన్ని పూర్తి చేశారు. చుట్టుగుంట వద్ద పేదలకు ఇళ్లు వేయించారు. బెజవాడ పట్టణంలో పార్టీ నిర్మాణానికి ఇతోధికంగా భ్రమించారు. ఆయనపై పోలీసులు ఎన్నో కేసులు పెట్టారు. 1948లో ప్రకాశం ఆర్డినెన్సు పేర కమ్యూనిస్టు పార్టీపై నిషేధం విధించడంతో ఆయన ఆజ్ఞాతవాసం చేశారు. 1950లో ఆయన బందరు వెళ్లేందుకు సత్యనారాయణపురం రైల్వే స్టేషనుకు వెళ్తుండగా అరెస్టు చేశారు. ఆ తర్వాత ఆయనను ఖమ్మం జిల్లా నేలకొండపల్లి వద్ద కాల్చి చంపారు. ' 'టి మద్రాసు రాష్ట శాసనసభలో ఈ దారుణంపై ప్రస్తావించగా ప్రభుత్వం మౌనం వహించింది. బెల్లపు శోభనాద్రి సృృత్యర్థం పార్టీ ఆధ్వర్యంలో కస్తూరిబాయిపేటలో రెడ్‌ సర్కిల్‌ నిర్మించారు. అక్కడే ఆయన కంచు విగ్రహాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఆయన పేరిట ఓ గ్రంథాలయాన్ని నిర్మించారు. పార్టీ ఆధ్వర్యంలో అక్కడ బస్సు షెల్డరు నిర్మించినా దానికి ప్రభుత్వం శోభనాద్రి పేరు పెట్టలేదు.

౧ లి ఇలుపిళ్ల అప్పారావు - దుర్గాసి కనకయ్య వయనాయరా ను... యు షమ టు మ లా న్‌ క. న వంత క పాం. న్‌ా వ 2. పం ణల క త్‌ో న మ త టు ల స ట్ర [ ల స నం మ టే |. - స ] లో స ప్‌ ల వ న 1 (న న్‌్‌ | పే | ఇ మ *లువిళ్ల అప్పారావు | | ____._రుర్గని కనకయ్య కామ్రేడ్స్‌ ఇలుపిళ్ల అప్పారావు, దుర్గాసి కనకయ్యలు ఇద్దరూ కమ్యూనిస్టు పార్టీలో సామాన్య కార్యకర్తలు. అప్పారావు తాపీ కార్మికుడుకాగా, కనకయ్య కార్చెంటర్‌. వీరిని కాంగ్రెస్‌ నాయకుడు వరుపిలి చిట్టి గుండాలు 1948 జూన్‌ 18న కిరాతకంగా హత్య చేశారు. చిట్టి గుండాలు కొత్తమ్మవారి గుడివద్ద సెంటరులో కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యకర్తలపై దాడికి రాగా కార్యకర్తలు ఐక్యంగా గూండాల రొడిని తిప్పికొట్టారు. అయితే కాసేపటి తరువాత చిట్టి గూండాలు ఈసారి కొత్తమృవారి గుడి ముందుగా గాక వెనుకగా వచ్చి కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫీసుపై దాడి చేశారు. ఈ దాడిలో పలువురికి డలు తగిలాయి. వీరిలో ఇలుపిళ్ల అప్పారావును పట్టుకొని ఇప్పుడున్న కొత్తమ్మవారు కళ్యాణమండపం మలుగ అలి తి, ్‌ంటతం మలుపులో పట్టుకొని హత్య చేశారు. ఆ తర్వాత కొంతసేపటికి దుర్గాసి కనకయ్యను కూడా హత్య చేశారు. తొలి దాడి అనంతరం చిట్టి గూండాలు తోక ముడిచి వెళ్లిపోయిన తరువాత... అత్తవారింట గిజీతో ఉన్న భార్య ప్రసవవేదన పడుతోందని కబురు రావడంతో కనకయ్య ఊరెగాన్‌కీ రైల్వే స్టేషన్‌కు వెళ్లాడు. అయితే మరుపిళ్లి చిట్టి గూండాల స్వభావం తెలిసిన కనకయ్య మనీ రైల్వేస్టేషన్‌ నుంచే తిరిగి వచ్చేశాడు. చిట్టి గూండాలు మళ్లీ కార్యకర్తలపై దాడి చేసే అవకాశం ఉంటుందని భావించే కనకయ్య ఆ విధంగా తిరిగివచ్చాడు. కనకయ్య ఊహించినట్లే జరిగింది. చిట్టి గుండాలు అప్పటికే ఇల్సపిళ్ల అప్పారావును హత్య చేశారు. రైలు స్టేషను నుంచి తిరిగొచ్చిన కనకయ్య కూడా గూండాల కంట బడ్డాడు. కొత్తమ్మవారి గుడి ముందు కనకయ్యను హత్య చేశారు. తనము కయనయననననత న సా కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 325

బి.వీరయ్య ట్రీ కామ్రేడ్‌ బి. వీరయ్య విజయవాడ ల... లైల్వే యూనియన్‌లో పనిచేసేవారు. వ. క్త... అజ్జాతవానంలో ఉండగా 1951లో సు సల | వీరిని పోలీనులు నిర్బంధించి, అ | నం త చిత్రహింసలకు గురిచేసి చంపేశారు. య. అప్పుడు ఈ కామ్రేడ్‌ వయస్సు కేవలం నన . స టం . 25 సంవత్సరాలు మాత్రమే. | పు గై న. ఓల |. చాపరాల వెంకటేశ్వరరావు కామ్రేడ్‌ చాపరాల వెంకటేశ్వరరావు య. ల ము...

విజయవాడలో ప్రెస్‌ వర్కర్స్‌ యూనియన్‌ లీ. ప. స్థాపించి పనిచేశారు. 1939లో కమ్యూనిస్టు య. య న. పార్టీని నిషేధించినప్పుడు రహస్యంగా ఉంటూ మ కం మ.

పత్రిక స్తు య న ర... పార్టీ పత్రిక కమ్యూనిస్టు అచ్చు నిర్వహణ 1 టం. య. బాధ్యత నిర్వహించారు. ఆ కాలంలోనే క్షయ వ... . య వ్యాధికి గురై మరణించారు. అత్యంత కిష్ట .. (. మ న... పరిన్ఫితుల్లో పార్టీ కోనం యావచ్చక్తినీ వ వ. వినియోగించిన ఆదర్శమూర్తి. మ పం న... 26 ాాారాాడ౭డ౭డ౭డ౭డడడలోాడు రామకస్ణ

యలమంచిలి వెంకటేశ్వరరావు కామ్రేడ్‌ యలమంచిలి వెంకటేశ్వర ము య

రావు విజయవాడ తాలూకా ఉప్పు లూరు. |[[ీ స నివాసి. 1948లో దళ సభ్యుడుగా చేరారు. మ

ల మ ను గాయపడిన కామ్రేడ్‌ వెంకటేశ్వరరావును ప శిబిరానికి తీసుకు వస్తూండగా దళంపై న వ కాల్పులు సాగించారు. ఎదురు కాల్పులు న నస చేస్తూ తప్పుకొనే స్థితిలో దళం ఈ కామ్రేడ్‌ను నము మ వదలవలసి వచ్చింది. ఆ విధంగా తమకు .. స్‌ ప. నం చంపారు. క

లింగం అంజయ్య -

క ు. కం వం కాధ్రేడ్‌ లింగం అంజయ్యది ఆ జిన సా! టం 1! విజయవాడ తాలూకా కుందేరు స్వగ్రామం. ఇ మ (. 1949లో అరెన్స చేని విజయవాడలోని | క | ము క ము. వి కాన్‌సన్‌ట్రేషన్‌ క్యాంపులో చిత్రహింసలు పా ల్జ్‌సి నో క పటన స్ట కాల్చి చంపారు. వ ట్‌ వై.వెంకటేశ్వరరావు శే ఇడా. ధ్ళై కామ్రేడ్‌ వెంకటేశ్వరరావు స్వగ్రామం దావు న క. నీ .. హు తక బిచంపారు న నా! ల లు సులు గా కాత్లాచంవారు. ః లింగం, లింజియ్య [1 లూరు. పోలీసులు కిరాతకం సెచ ణం కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 327

కోనేరు మల్లిఖార్జునుడు కామ్రేడ్‌ కోనేరు మల్లిఖార్జునుడు విజయవాడ పటమటకు చెందినవారు. భీమవరంలో రహస్య జీవితం గడుపుతుండగా 1950 జూలై 10న కాటూరుకు చెందిన ఈడ్పుగంటి సుబ్బారావు, పెదమద్దాలికి చెందిన పొట్లూరి నరసింహారావులను పట్టుకొని ఎలాంటి విచారణా లేకుండా రాత్రికి రాత్రే కాల్చి చంపారు. ఎదురు కాల్పుల్లో చనిపోయారని పోలీసులు కట్టుకథలు అల్లారు. పర్వతనేని సత్యనారాయణ కామ్రేడ్‌ పర్వతనేని సత్యనారాయణ విజయవాడ మెగల్‌రాజపురం వాసి. 1948-50 రహస్య కాలంలో పార్టీ కొరియర్‌గా పనిచేస్తున్నాడని పోలీసులు కాల్చి చంపారు. లా షట తో రా ॥ వప ు మా విం హయం టం బలే “" చే గిషపకంరుడు ్న చు నే విజయవాడ కస్తూరిభాయిపేటలోని రెడ్‌ సర్కిల్‌లో ఉన్న అమరజీవి బెల్లపు శోభనాద్రి స్మారక స్తూపం లైలా 328 _ యు. రామకృష్ణ

గుదివాద తాలూకా అమరఖీరులు 6---------- వేమూరి వెంకట కృష్ణారావు కా(్రేడ్‌ వేమూరి వెంకట (క్రి = స వ్‌ కృష్ణారావు స్వగ్రామం గుడివాడ తాలూకా . రా శ తమిరిశ (గ్రామం. సైన్యంలో ఉండగా పే మ సోషలిజం పట్ల ఆకర్షితులయ్యారు. రహస్య తీ స్‌ు సనం 1 వార్తా? జీవితం గడుపుతుండగా గుడివాడలో నీ రం యంగ అరెస్టు చేసి చిత్రహింసలు పెట్టి కాల్చి ల మ మ షే షో ము ల లే 7 న . వలో నం నేనే హ్‌ మ. య టి. లా ఖ్‌ వేర. శకి హ్‌. ను ను యలమంచిలి వెంకట కృష్ణారావు కీ ఎ వటట కామ్రేడ్‌ యలమంచిలి వెంకట స్మ మ న కృష్ణారావు గుడివాడ తాలూకా కనుమూరులో న. త్త న జన్మించారు. పార్టీ సెంటర్‌ ఆర్గనైజర్‌గా లం మం డం ర. హస్త జీవితంలో ఉండగా త న స్‌. పనిచేసేవారు. రహస్య జీవితం ప యం. ని దారుణంగా స నం క వ న స... కాల్చిచంపారు. టే న చ్‌ సా భవిచదటననవవోాా్‌్‌ాొొ్‌్‌్‌ 329 కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు

చలసాని వెంకటరత్నం సవమ వు ముం కామ్రేడ్‌ చలసాని వెంకట మ. వై ॥ " స క ఇ | “ ం య. / న ర. రత్నం గుడివాడ తాలూకా నూజెళ్ల స | స్వగ్రామం. 1948లో రహస్య జీవితం వక గడుపుతూ 1949లో టైఫాయిడ్‌కు సర సల. | గురై నిర్బంధ విధానం ఫలితంగా వైద్య న్‌. గక ట్‌ న్‌ు చ సౌకర్యాలు లభించక మరణించారు. వ్‌ లు భి క క న అట్లూరి వెంకట చలపతిరావు కామ్రేడ్‌ అట్లూరి వెకట క |, న. చలపతిరావు న్వగ్రామం గుడివాడ త న్య? ల తాలూకా వానపాముల. రవాన్య టు. కోన శ |] జీవితంలో ఉండగా అరెస్తు చేసి కాల్చి ప 5 | జ్‌ హం చంపారు. న ర క శ శ నా. 330 యు. రామకృష్ణ

అడ్బుమిల్లి నారాయణరావు న్‌ా నారాయణరావు గుడివాడ తాలూకా ,, స కోడూరు నివాని. ఆజ్ఞాతవానంలో న వ స ర నిసా వం 0

చిత్రహింసలకు గురిచేశారు. చివరికి షప? న కైకలూరు తాలూకా కలిదిండిలో కాల్చి మ ్‌ ను న్‌ లే చంపారు. పెళ్లి కూడా కాని లేత వయస్సు న మా డే నారాయణరావుది. మం న వ ఫట్‌ ప

----ా-. పంతగాని సత్యకీర్తి ----

కామ్రేడ్‌ పంతగాని సత్యకీర్తి గుడివాడ తాలూకా పెనుమర్లలో దళిత కుటుంబంలో వుట్టారు. 1950 ఏప్రిల్‌లో అరెస్టు చేసి కలిదిండి (గ్రామంలో మూడు రోజులు హింసించి కైకలూరు, బందరు క్యాంపుల్లో ఉంచి, పారిపోయాడనే కథ అల్లి చివరికి వడాలి (గ్రామంలో 1950 ఏప్రిల్‌ 20న మరో ముగ్గురితోపాటు కాల్చి చంపారు.

----- మన్నేనరసయ్య -.------

కామ్రేడ్‌ మన్నే నరసయ్య గుడివాడ తాలూకా వెన్ననపూడి వాస్తవ్యులు.

పోలీసులు పట్టికెళ్లి కొండల్లో కాల్చి చంపారు. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 331

అట్లూరి వెంకట సుబ్బారావు సీ ము కా(్రేడ్‌ అట్లూరి వెంకట ష్ద 2 ల చవుటవల్లి న్వగ్రామం. 1948లో స ము. _ ఒకసారి పోలీసులు గ్రామంపై దాడిచేసి స ల. నుబ్బారావును మరికొందరితోపాటు న. మా ముదినేవల్లి పోలీను శ్చేవన్‌కు నం యింతే తీసుకుపోయి చిత్రహింసలు పెట్టారు. టల న. తిరిగి కొద్ది రోజుల్లోనే అరెస్టు చేసి గుట్టల టి హన త. జ ల స నిన. .| వద్దకు తీసుకుపోయి కాల్చి చంపారు. ౮ పరసా వీరయ్య --__- కామ్రేడ్‌ పరసా వీరయ్య రామవరప్పాడు (గ్రామవాసి. గీత వృత్తి చేసేవారు. కూలీల, పాలేర్ల పోరాటాన్ని నడిపారు. 1950లో అరెస్టు చేసి కైకలూరు క్యాంపులో హింసించి కాల్చి చంపారు. -- పాము నల్లయ్య ------ కామ్రేడ్‌ పాము నల్లయ్య గుడివాడ తాలూకా కొచ్చెర్ల నివాసి. 1950 ఏప్రిల్‌లో అరెస్టు చేసి చిత్రహింసలపాల్టేశారు. సత్యకీర్తితోపాటు కాల్చి చంపారు. -- మలిరెడ్డి సత్యనారాయణ -------. కామ్రేడ్‌ మలిరెడ్డి సత్యనారాయణ గుడివాడ తాలూకా లింగవరం (గ్రామ వాసి. రహస్య జీవితంలో ఉండగా 1949లో కలిదిండి దగ్గర పోలీసులు కాల్చి చంపారు. నం 332 యు. రామకృష్ణ

పొట్లూరి వెంకట నరసింహారావు కావ్రేడ్‌. పొట్లూరి వెంకట |... నరనింవోరావుది గుడివాడ తాలూకా ఇ “తొ. పెదమద్దాలి. సెకండరీ గ్రేడ్‌ టీచర్‌ టైనింగ్‌ న ర్‌ (7 సైగ... . పొందుతుండగా పార్టీ కొరియర్‌గా చేరాడు. పు నటీ 1951 జూలై 9న పశ్చిమగోదావరి జిల్లా ము లకు న... గురయ్యారు. న స్‌సప న --ంా పోతుల ఆదినారాయణ ---- కామ్రేడ్‌ పోతుల ఆదినారాయణది గుడివాడ తాలూకా నందివాడ (గ్రామం. 1950లో అరెస్టు చేసి కామ్రేడ్‌ చీలి రత్నంతోపాటు హింసించి కాల్చి చంపారు. _--ా పరసా తాతయ్య -ాా కామ్రేడ్‌ పరసా తాతయ్య కామ్రేడ్‌ పరసా వీరయ్య (రామవరప్పాడు) పిన తండ్రి కొడుకు. ఉద్యమాల్లో ఆమరణాంతం ఆయనకు తోడుగా ఉన్నారు. తాతయ్యను కూడా వడాలిలో పోలీసులు కాల్చి చంపారు. ఎ గాలం వీరయ్య ---- కామ్రేడ్‌ గాలం వీరయ్యది బంటుమిల్లి ఏరియా తుమ్మిడి గ్రామం. 1949లో కాల్చి చంపారు. వమా ౫ కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు

తిెరువ్వంరు తాలుక అవమురబ్‌రులు అ------------ ఏరువ వెంకట్రామిరెడ్డి

కామ్రేడ్‌ ఏరువ వెంకట్రామిరెడ్డి టు. న్వ(గ్రామం తిరువూరు తాలూకా |”. న ల కూనపరాజుపర్వ గ్రామం. జమీందారీ వ్యతిరేక మ వ పోరాటంలో రైతులు, సామాన్య ప్రజల పక్షాన (న్‌ నాయకత్వం వహించారు. తెలంగాణా ు. ల న. పోరాటానికి ఆంధ్ర (ప్రాంత ప్రజలు బాసటగా మ్‌ ఇ - శకస్తా్య్చా ట్‌. నిలిచిన కాలంలో 1948- 49 ప్రాంతంలో జ స. సాయుధ యోధుడుగా దళాల్లో చేరి పనిచేశారు. | జై కక 0. ఆనాటి ప్రభుత్వ, పోలీసుల బీభత్సకాండను |; జీ జై భరించలేని వెంకట్రామిరెడ్డి భార్య ఆత్మహత్య (' అ చేసుకుంది. అజ్ఞాతంలో ఉన్న వెంకటరామిరెడ్డి | జా | .. | తన భార్య అంత్యక్రియలకు రహస్యంగా వచ్చి టం ఖార్యకు అంతిమ స్నానం చేయించే కానా హై సమయంలో (గ్రామంలోని జమీందారుల గూండాలు ఆయన వెంట పడ్డారు. భార్య అంత్యక్రియలయ్యే వరకూ గూండాలను నిలువరించి ఆ తరువాత తప్పుకున్నారు. వెంకట్రామిరెడ్డి అజ్ఞాతంలో జ్వరంతో కదలలేని స్థితిలో పోలీసులు అరెస్టు చేశారు. గంపలగూడెం కాన్‌సన్‌ట్రేషన్‌ క్యాంపులో తీవ్ర చిత్రహింసల పాల్టేశారు. ఆ సందర్భంగా వెంకట్రామిరెడ్డి పోలీసుల నుద్దేశించి “పిరికి వెధవల్లారా... సాయుధులైన మీరు నిరాయుధుణ్ణయిన నాపై ప్రతాపం చూపడం గొప్పకాదు. నాకు కూడా ఓ ఆయుధం ఇచ్చి చూడండి. అప్పుడు మీరేమయిపోయేవారో చూసేవారు. థూ..” అంటూ వారిపై ఉమ్మి వీరుడిలా నిలుచున్నాడు. చిత్రహింసల్లో మాంసం ముద్దగా మారిన వెంకట్రామిరెడ్డిని గంగినేని అడవులకు తీసుకువెళ్లి 1950 ఫిబ్రవరి 23న కాల్చి చంపారు.

వెంకట్రామిరెడ్డి భార్య కామేడ్‌ ఏరువ వెంకట్రామిరెడ్డి భార్య..... కమ్యూనిస్టులపై ఆనాటి పోలీసుల దురంతాలు, కిరాతకాలు, హత్యాకాండను భరించలేక... ఆత్మహత్య చేసుకున్నది.

334 డాం

--౮౮ తుమ్మల గోపయ్య ------- కామ్రేడ్‌ తుమ్మల గోపయ్య తిరువూరు తాలూకా కూనపరాజుపర్వ (గ్రామస్టుడు. 1949లో అజ్ఞాతవాసంలో ఉన్న కామ్రేడ్‌ గోపయ్యను రాజమండ్రి వద్ద గల ధవళేశ్వరం వద్ద అరెస్టు చేసి 1950 జూన్‌ 14న పోలీసులు కాల్చి దారుణంగా చంపారు. --౮౮ పొన్నగంటి నాగేశ్వరరావు ---- కామ్రేడ్‌ పొన్నగంటి నాగేశ్వరరావుదీ తిరువూరు తాలూకా కూనపరాజుపర్వ గ్రామమే. అజ్ఞాతజీవితంలో ఉండగా 1950లో విజయనగరంలో పట్టుబడ్డారు. జూన్‌ 18న కొండపల్లి దగ్గర కాల్చి పొట్టనబెట్టుకున్నారు. _---- కోట గోపయ్య ------- కామ్రేడ్‌ కోట గోపయ్య తిరువూరు తాలూకా ఎరుకోపాడు గ్రామస్టుడు. దళిత యువకుడు. తెలంగాణా గెరిల్లా దళాల్లో పనిచేస్తూ ఖమ్మం జిల్లా తాళ్లపెంట దగ్గర పోలీసు కాల్పుల్లో అమరుడయ్యాడు. --౮౮౮ కొంగల అబ్రహాం ------ కామ్రేడ్‌ కొంగల అ(బ్రవాం తిరువూరు తాలూకా ఎరుకోపాడు నివాసి. దశ్‌త యువకుడు. దళ 'సెంట్రీగా ఉండగా ఖమ్మం జిల్లా కల్లూరు. గట్ల వద్ద పోలీసులు రైఫిళ్లతో కాల్చి చంపారు. నాసా కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 335

కిలారు అప్పయ్య

కామేేడ్‌ కిలారు అప్పయ్యది ఇందుగుపల్లి (గ్రామం. పేద రైతు కుటుంబంలో జన్మించారు. 1946లో పార్టీలో చేరారు. పార్టీపై నిర్బంధం ప్రారంభం కాగానే అప్పయ్యను పట్టుకోవడానికి పోలీసులు చుట్టుముట్టారు. అప్పయ్య తప్పుకోగా పోలీసులు వెనుకనుండి తుపాకీతో కాల్చారు. తొడ చీరుకుపోయి రక్తం మడుగు కడుతున్నా ఆ కామేడ్‌ పోలీసులకు చిక్కకుండా తప్పించుకున్నాడు. ఏడు నెలల తరువాత అజ్ఞాతవాసంలో ఉండి పనిచేస్తుండగా పోలీసులు పట్టుకున్నారు. 1949 మేలో షేరుమహమ్మదుపేట దగ్గర ఆయనను కాల్చి పొట్టనబెట్టుకున్నారు.

సంగసాని పిచ్చయ్య

కామ్రేడ్‌ నంగసాని పిచ్చయ్య న్వగ్రామం తిరువూరు తాలూకా ఎరుకోపాడు గ్రామం. దళిత యువకుడు. గెరిల్లా దళంలో ఉండగా మధిర తాలూకా శంభుడిగూడెం వద్ద నైజాం సైన్యానికి చిక్కి చిత్రహింసలకు గురయి, కాల్చి చంపబడ్డారు.

కొంగల వీరయ్య

కామ్రేడ్‌ కొంగల వీరయ్యదీ ఎరుకోపాడు (గ్రామమే. 1950లో గంపలగూడెం (గ్రామంలో పళనియప్పన్‌ క్యాంపులో నెల రోజుల పాటు చిత్రపాంనలకు గురయ్యారు. తర్వాత ఏరువ వెంకట్రామిరెడ్డి తోపాటు కాల్చిచంపారు.

త 336 యు. రామకృష్ణ

నందిగామ తాలూకా అమరవీరులు అ----------- వాసిరెడ్డి నాగేశ్వరరావు రావుది నందిగామ తాలూకా కొడవటిగల్లు సో ఉథ ల సి వ. న్వగ్రామం. పోలీనుల చిత్రపాంనల త్య చల డట వ. కారణంగా క్షయవ్యాధికి గురయ్యారు. కోన మ నన. 1959 జూలై 24న ఆసుపత్రిలో శస్ర న త లే. చికిత్స అనంతరం కన్నుమూశారు. న న తిరుపతయ్య తే కం టం న యంత స ప్ర పా?! కామ్రేడ్‌ తిరుపతయ్యది నందిగామ . వాస్సివేడీ చారేశ్వర్లర్యా వాన్ని శౌలూకా ఇందుగపల్లి గ్రామం. పోలీసులు కొళకంగా కాల్చి చంపారు. కిలారు వెంకయ్య కామ్రేడ్‌ కిలారు వెంకయ్యది నందిగామ తాలూకా కమ్మవారిపాలెం. మధిర కొలాకా గోవిందాపురంలో పోలీసులు కాల్చి చంపారు. గుత్తా పిచ్చయ్య కామ్రేడ్‌ గుత్తా పిచ్చయ్య జగ్గయ్యపేట తాలూకా మల్యాపురం గ్రామవాసి. థి వర్యతరగతి రైత్రు, తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ పోరాట కాలంలో కామ్రేడ్‌ మచ్చా వీరయ్య వ్‌ న శియపడేవా వి, దళ శిబిరం ఆ (గ్రామంలో ఉండగా అందుకు కావలసిన ఏర్పాట్లు చెసి సవా రు. 1919 మేలో పోలీసులు అరెస్లు చేసి తుపాకీ కాల్చి చంపారు. న క రా!

అమరజీవులు మార్కపూడి కోటయ్య, మాతంగి రామస్వామి

ఈ కా(మేడ్స్‌ది బూదవాడ. మారృ్కపూడి కోటయ్య చెప్పులు కుట్టి కుటుంబాన్ని పోషిస్తుండేవాడు. మాతంగి రామస్వామి అదే ఊళ్లో పాలేరుగా పనిచేస్తుండేవాడు. ఎవరి వృత్తి వారు చేసుకుంటూనే రహస్య కమ్యూనిస్టులుగా కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తున్నారు. వీరిద్దరూ రహస్యంగా కమ్యూనిస్టు కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తున్నారని సమాచారం తెలుసుకున్న పోలీసు కోవర్టు శీలం రాములు (దొండపాడు) పోలీసులకు ఉప్పందించటంతో పోలీసులు కోటయ్య ఇంటిని చుట్టుముట్టారు.

ఆ సమయంలో కోటయ్య ఎవరిదో పెళ్లికి ఆగ్రహారం వెళ్లాడని పోలీసుల తెలుసుకున్నారు. చంటిబిడ్డతో ఉన్న కోటయ్య భార్య తిరుపతమ్మను మల్లారెడ్డిగూడెం క్యాంపుకు తీసుకెళ్లారు. కోటయ్యను అప్పగిస్తే ఎటువంటి ప్రాణహాని ఉండదనీ ఆమెను నమ్మించారు. పోలీసు క్యాంపు నుంచి తిరిగి వచ్చిన భార్య చెప్పిన మాటలని విని పెద్దమనుషులను వెంటబెట్టుకుని కోటయ్య పోలీసు క్యాంపుకు వెళ్లాడు. క్యాంపులో కోటయ్యను ఉంచి పెద్దలుగా వచ్చిన వారికి తలా రూపాయి ఇచ్చి పోలీసులు పంపించివేశారు.

తర్వాతకోటయ్యను కమ్యూనిస్టుల జాడ చెప్పాలని తీవ్ర చిత్రహింసలు పెట్టారు. చివరికి రెండు కాళ్లు విరగొట్టి మాతంగి రామస్వామి సమాచారం కోటయ్య నుండి రాబట్టారు. విరిగిన కాళ్లతో విలవిల్లాడిపోతున్న కోటయ్యను జీపులో వేసుకొని బూదవాడల్‌ తెల్లవారుజామున రామస్వామి ఇంటిని చుట్టుముట్టారు.

రామస్వామిని కట్టేసి భరించలేని చిత్రహింసలు పెట్టారు. తర్వాత కోటయ్యనూ. రామస్వామినీ సమీప అడవిలోకి బలవంతంగా తీసుకెళ్లారు. వెల్లటూరు ప్రాంత అడవికి తీసుకువెళ్లి వారిద్దరినీ చెట్లకు కట్టి తుపాకులు పేల్చి కాల్చి చంపారు.

శవాలను హుజూర్‌నగర్‌ పోలీసు స్టేషన్‌కు తరలించి తర్వాత దహనం చేయించాడు శవాలను గుర్తుపట్టిన హుజూర్‌నగర్‌ వాసి దాసరి తిరుపతయ్య బూదవాదకు అల్లుడైనండున అత్తగారింటికి వచ్చిన సమయంలో మృతుల విషయం చెప్పడంతో కాల్పుల వ్యవహార వెలుగు చూసింది”.

మునగాల పరగణా అమరవీరులు

1 ఉప్పల రామయ్య -ా మునగాల

ఓ ఘట్టు గోపాలకృష్ణయ్య ఆ కరివిరాల

38 కొల్లు నందయ్య ఆ జగన్నాథపురం

4 యంగలి పాపయ్య - నేలమరి

శ. తాడూరి జనార్ధనాచారి - సిరిపురం

6 గుండు రాములు - విజయరాఘవపురం 7. ముదిగొండ వీరయ్య ఆ... కలుకోవ

8. వజ్రపు రాములు = కొక్కిరేణి

9. పోటు రామనాథం = కొక్కిరేణి

10. వంగాల మీనయ్య -...... విజయరాఘవపురం

11. కొల్లు భద్రయ్య ఆ... జగన్నాథపురం

12. సీమగురవయ్య -..... జగన్నాథపురం

13. సుంకర వెంకయ్య -...... విజయరాఘవపురం

14. సుంకర వెంకటప్పయ్య - విజయరాఘవపురం

15. సోమిరెడ్డి జగ్గయ్య _ా నరసింహులగూదడెం

16. కేశబోయిన పెదముత్తయ్య - +

17. గింజలూరి నరసయ్య ఆ జగన్నాథపురం

18. బండారు వెంకయ్య ఆ నరసింహులగూడెం

19. గద్దల పుల్లయ్య -.... జగన్నార్రపురం

20. కేశబోయిన ముత్తయ్య -.... జగన్నాథపురం

21. పూసపాటి రాములు - కరివిరాల

22. పోటు గోపయ్య _ రంగాపురం

23. కాగితాల బుచ్చయ్య = జగన్నాథపురం

24. గింజలూరి పిచ్చయ్య -.... జగన్నాథపురం

25. వెంపటి వీరమల్లు - తుమ్మలపల్లి

26. కొల్లు ముత్తయ్య - జగన్నాథపురం

27. తూము రామయ్య య సర్వారం

28. గడ్డం ముత్యాలు -..... నల్లదిండగూడెం

29. గడ్డాల నరసయ్య -

30. గుల్ల అమరయ్య -.... జెర్రిపోతులగూడెం

31. పందిరి నర్సయ్య =

32. మాతంగి మట్టయ్య బా

33. తోట రాములు -

34 ఎస్‌. పున్నయ్య _ అంజలిపురం

8ర్‌, జగన్నాథాచారి లా ర్‌ జగన్నారాచారి కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 339

అష ఆలి 1952 శాసనసభ ఎన్నికల్లో గ్‌ ర. ఆ విజేతలైన కమ్యూనిస్తు యోధులు యా లు ః శాసనసభ్యులు గుంటూరు చండ్ర పిల్లలమర్రి వెల్లంకి బాపనయ్య రామలింగయ్య వెంకటేశ్యర్లు విశ్వేశ్వరరావు దివి ద్విసభ్య నియోజకవర్గం జగ్గయ్యపెట మైలవరం గ్‌ గ ర్వా టన సలాం త గుండాబత్తుల పేట వాసిరెడ్డి తమ్మిన ఆంజనేయులు రామారావు రామారావు పోతరాజు బందరు తిరువూరు నందిగామ విజయవాడ ల మా మం మైనేని గంజి కాట్రగడ్డ లక్ష్మణస్వామి రామారావు రాజగోపాలరావు కంకిపాడు గుడివాడ ద్విసభ్య నియోజకవర్గం లా 340 యు. రామకృష్ణ

లా లి గా హా మానాలాంగు గట్‌ ల. శ్ర. జజ, (య న తమన నాక “తే వాయ్‌ ౮ వన న యర. ణా టం కా చర ఊర్రూతలూగించిన “మా భూమి" నాటకంలో ఉత్తేజకరమైన “ఆంధ్రడా లేవరా” పాట: కుడి నుంచి డా,మికిలినేని, కోసూరు పున్నయ్య, కోగంటి, ఉమామహేశ్వరూను అలసి ఆనాటి ప్రజానాట్యమండలి ఉధృత కార్యకలావొలు మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం ముంచుకొచ్చింది. ఫాసిస్టు ప్రమాదాన్ని గురించిన ప్రచారాన్ని తీవ్రతరం చేయాలనే ఉద్దేశ్యంతో 1943 మార్చిలో కృష్ణాజిల్లా కొడాలిలో, కృష్ణాజిల్లా యువజన సంఘం ఆధ్వర్యంలో ఫాసిస్టు వ్యతిరేక శిక్షణా శిబరాన్ని ప్రారంభించారు. అప్పటికే యువజన సంఘం ఉద్యమంగా పనిచేస్తూ ఎంతోమంది యువకుల్ని ఉర్తేజితుల్ని చేస్తూ వుంది. నాటి జిల్లా యువజన సంఘ కార్యదర్శి తాతినేని ప్రకాశరావు, ప్రెసిడెంట్‌ వేములపల్లి దాసు, కొండపల్లి సీతారామయ్య, విద్యార్థి నాయకుడు తమ్మారెడ్డి సత్యనారాయణ, బి.వి.రావు మొదలైనవారంతా ఆనాటి శిక్షణా శిబిరానికి నేతృత్వం వహించారు. పదిహేను రోజులు నడిచిన ఆ శిక్షణా శిబిరానికి అన్ని తాలూకాల నుండి ప్రతినిధులు వచ్చారు. కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 341

ఆ శిబిరంలో కోసూరు పున్నయ్య, కోగంటి గోపాలకృష్ణయ్య, మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి, పెరుమాళ్ళు, చదలవాడ కుటుంబరావు, దావులూరు నారాయణ, మాచినేని వెంకటేశ్వరరావు, తుమ్మల కేశవరావు, సిరివిశెట్టి సుబ్బారావు, అమృతయ్య, ఏసుదాసు, పురుషోత్తం, మండవ వెంకటేశ్వరరావు మొదలైన కళాకారులంతా శిక్షణా పొందారు.

ఈ క్యాంపులో కోగంటి గోపాలకృష్ణయ్య చిత్ర విచిత్ర వేషాలకు, పున్నయ్య, సిరివిశెట్టి బుర్రకథకు, అమృతయ్య డప్పు వాయిద్యానికి శిక్షణ యిచ్చి, డప్పుల కోలాటదళాన్ని తయారు చేశారు.

యువజన, విద్యార్థి కార్యకర్తలు ఆయా రాజకీయాలను గురించి, యుద్ధ ప్రమాదాన్ని గురించి, ఫొసిస్టుల ఎత్తుగడలను గురించి, ప్రజా యుద్ధ స్వరూపాన్ని గురించి, ప్రజా యుద్దాన్ని సాగిస్తున్న నాటీ సోవియట్‌ ఎర్రసైనికుల వీరోచిత కృత్యాలను గురించి అనంతమైన త్యాగాలను గురించి క్లాసులు నడిపేవారు. ఆనాటి అర్జంటు కవి కోగంటి

ఆ శిబిరంలోనే కోగంటి గోపాలకృష్ణయ్య కొన్ని సమస్యలను తీసుకుని కొన్ని కళారూపాలను సృష్టించారు. అవి కోయవేషం, ఫకీరు వేషం, చెంచులు, సైసై భారత వీరా, ఖడ్గనృత్యం, గొల్లసుద్దులు, వోయ్‌ హోయ్‌ జపాన్‌ హోయ్‌ అనే గెరిల్లా పాట మొదలైనవి ఐదు నిమిషాల్లో ఏదో ఒక సమస్యను తీసుకుని పాట రాసేవారు.

ఆయనకు మంచి లయజ్ఞానం వుంది. ప్రతి పాటకు ఏదో ఒక జానపద గేయానికి సంబంధించిన నడకతో చిటికలు వేస్తూ కొత్తపాటను వినిపించి ముగ్గుల్ని చేసేవారు. ఆయన రాసిన కళారూపాలలో, పాటలలో అందరూ శిక్షణ పొందేవారు. అమృతయ్య అద్భుత డప్ప వాయిద్యం

పేరు పొందిన డప్పు వాయిద్యకారుడైన అమృతయ్య డప్పుమీద జతులు చెపుతూ, శాస్ర్తీయ వరుసలన్నిటినీ వాయించేవారు. అందరికీ (ప్రాథమిక వరుసలన్నిటినీ ఈ శిబిరంలోనే నేర్పారు. అమృతయ్య శిష్యుడు ఏసుదాసు కూడా మంచి దప్పు వాయిద్యకారుడు. వీరిద్దరూ దప్పు వాయిద్యాన్ని శాస్త్రీయ వరుసలతో వాయిస్తూ వుంటే అందరూ నివ్వెరపోయేవారు. ఆనాటికి డప్పు వాయిద్యాన్ని ఇంత శాప్ర్తీయంగా వాయించేవారు వుండేవారు కాదు. ప్రశంసలందుకున్న బుర్రకథ దళాలు

ఈ శిబిరంలోనే కోగంటి గోపాలకృష్ణయ్య, కోసూరి పున్నయ్య, సిరివిశెట్టి సుబ్బారావ న క కసత ననన మానము కస కన త్‌శ2 యు, రామక్తష్త

ఒక దళంగానూ, మిక్కిలినేని, మాచినేని, దావులూరు నారాయణ ఒక బుర్రకథ దళంగాను, పెరుమాళ్ళు, చదలవాడ కుటుంబరావు, తుమ్మల కేశవరావు మరో బుర్రకథ దళంగానూ, పురుషోత్తం, మండవ వెంకటేశ్వరరావు బాలుర దళంగానూ ఏర్పడి, కొడాలి శిక్షణా శిబిరంలో తర్చీదు పొంది పాములపాడులో జరిగిన జిల్లా రైతు మహాసభలో కొడాలి నుంచి కాలినడకన వెళ్ళి ప్రదర్శనలనిచ్చి ప్రశంసలందుకున్నారు. ఆనాడు యువజన నాయకుడైన తాతినేని ప్రకాశరావు, పీసా లక్ష్మణరావు, మన్నే వెంకటేశ్వరరావు మొదలైనవారు ఎంతో ఉత్సాహంగా పాటలు పాడి ప్రజలను ఉత్తేజపరిచేవారు. కొడాలి శిక్షణా శిబిరంలో తయారైన దళాలు, పెరుమాళ్ళు దళం, గన్నవరం తాలూకాలోనూ, మిక్కిలినేని దళం విజయవాడ తాలూకాలోనూ, కోసూరి పున్నయ్య దళం దివి తాలూకాలోనూ, ఆయా గ్రామాలలో ్రదర్శనలిస్తూ వుండేవారు. కరువు రోజుల్లో కరువు నిధి వసూళ్ళు ఆనాడు అటు ఉత్తర విశాఖ జిల్లాలోనూ, రాయలసీమ జిల్లాలోనూ, కరువు రాక్షసి కరాళ నృత్యం చేన్లూ వుంది. తిండి కరువుతో (వవ్రజలందరూ (గ్రామాలు వదలి వలసలుపోయారు. తినడానికి తిండిలేక ఆకు అలములు తిన్నారు. చింతగింజలను అంబలిగా కాచుకుని శ్రాగారు. పశువులకు త్రాగటానికి నీరులేక, మేతలేక వేలాది పశువులు చనిపోయాయి. కరువు నివారణకు పూనుకున్న కమ్యూనిస్టు పార్టీ లాంటి ప్రజా సంస్థలకు అండగా దెర్రకథ దళాలు కూడా కరువు తీవ్రతను గురించి పాటల ద్వారా, బుర్రకథల ద్వారా ప్రచారం చేశాయి. రాత్రిపూట కథలు చెప్పి, పగటిపూట ఇంటింటికి తిరిగి కరువు పరిస్థితులను వివరిస్తూ డబ్బును, తిండి గింజలను, బట్టలను వనూలు చేసి కరువు కేంద్రాలకు పంపించేవారు. ఇలా కొడాలి శిక్షణా శిబిరంలో తయారైన బుర్రకథ దళాలు ప్రప్రథమంగా చేపట్టిన కార్యక్రమం ఇది. ఆయా తాలూకాల్లో తీవ్రంగా పనిచేసిన ఈ దళాలన్నీ 1943 జూన్‌లో కృష్ణాజిల్లా వైజ్ఞానిక దళంగా ఏర్పడ్డాయి. మేమూ పాటలు పాడుతాం, నృత్యం చేస్తాం, నాటకాలు అడతామంటూ ముందుకొచ్చిన వీరనారీమణులు రెండవ (ప్రపంచ యుద్ధకాలంలో కృష్ణాజిల్లా యువజన సభలలో వైజ్ఞానిక కార్యక్రమాలు జరుగుతూ వుండేవి. అలాగే మహిళా సంఘాలలో పనిచేసే కార్యకర్తల సాంస్క తిక సంఘం, కూడా ఏర్పడింది. ముక్కామల నాగభూషణం, డాక్టర్‌ రాజారావుల వ యననననన సన పా కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 318

అధ్వర్యంలో విజయవాడలో దాక్టర్‌ కొమట్టాజు అచ్చమాంబ గారింట్లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ ప్రచార విభాగంలో మహిళా కల్చరల్‌ స్వ్వాడ్‌ను ఏర్పాటు చేశారు. ఆ స్ప్వాడ్‌లో తాపీరాజమ్మ కొమట్టాజు పద్మ, వేములపల్లి చిట్టెమ్మ, మిక్కిలినేని సీతారత్నం, మోటూరు ఉదయం, వీరమాచనేని సరోజిని, వెల్లంకి అన్నపూర్ణమ్మ మొదలైనవారు వుండేవారు. దాః అచ్చమాంబగారి ఇంట్లోనే శిక్షణ _ ఈ దళం అచ్చమాంబ గారింట్లోనే 'కోలాటం?, బుర్రకథ “పాటలు “నాటకం

రివార్సల్స్‌ జరుపుతూ వుండేది. గురజాడ దేశభక్తి గేయం, “దేశమును (ప్రేమించుమన్నా మంచి అన్నది పెంచుమన్నా అనే పాటతో పాటు 'మా తెలుగుతల్లికీ మల్లెపూదండా?, 'భారకీ భారతీ ఉయ్యాలో" అంటూ తెలంగాణాలో బహుళ ప్రచారంలో వున్న బతకమ్మ పాటనూ, బెంగాల్‌ కరువును ముక్కామల వ్రాసిన పాటనూ మాచినేని వెంకటేశ్వరరావు ట్యూను చేసి పాడిస్తూ వుండేవారు.. ఆనాడు ఆపాటలను పాడి ప్రజలను ఉత్తేజపర్చటమేకాక వారి నుంచి విరివిరిగా చందాలు వసూలు చేసేవారు. అలాగే *నాటు మంత్రసాని” నాటకం వేసి 'తుష్పు పట్టిన కత్తులతో ప్రసవ సమయంలో బద్దుకొస్తే సెప్టిక్‌ అవుతుందని ఆరోగ్య రక్షణకు శు్ధి అవసరమని మహిళలను చైతన్యవంతుల్ని చేసేవారు. అన్ని విషయాల్లోనూ డాః అచ్చమాంబగారి ఆదరణ

ఆనాడు దా అచ్చమాంబ కమ్యూనిస్టు పార్టీకీ మహిళా సంఘాలకూ, ప్రజా నాట్యమండలికి పెట్టనికోటగా, రోగులపాలిటి కల్పవల్లిగా, కన్నతల్లిగా, కొండంత అండగొ నిలిచారు. ఒక ప్రక్క వైద్యసేవ, మరో ప్రక్క మహిళా ఉద్యమ నిర్మాణం, మరో ప్రక్క కమ్యూనిస్టు పార్టీ తరపున విజయవాడ పట్టణ సమస్యలు. అచ్చమాంబ గారిల్లు కళాకేంద్రంగా కళకళలాడుతూ వుండేది. నాట్యమండలి కళాకారులతో, కళారూపాల రిహార్సల్స్‌లో కళానిలయంగా వుండేది. అచ్చమాంబగారికి పాటలన్నా కళారూపాల ప్రదర్శనలన్నా ప్రాణం ఎంతో అభిమానం. అటూ, ఇటూ వచ్చిపోతూ, కాఫీ ఫలహారాలను, ఆమె స్వయంగా అందిస్తా ప్రజానాట్యమండలి కళాకారులకు ఉత్సాహాన్నిచ్చి ఉత్తేజపర్చేవారు. కళాకారులకు కావలసిన వైద్యసేవలను అందించేవారు. అలా అచ్చమాంబగారు కళాకారులను ఆదరించారు. ప్రజానాట్యమందలికి ముందే ఏర్పడిన ప్రథమ వైజ్ఞానిక దళం

కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు పార్టీ సమావేశమై ఈ ఉద్యమానికి ఒక నిర్మాణ రూపమివ్వాలని ముఖ్యులను సమావేశపర్చి మూడు బుర్రకథ దళాలను ఏర్పాటు చేశారు. న క 344 య రావకస్ణ

ముఖ్యమైన మూడు బుర్రకథ దళాలు

సూరపనేని లక్ష్మీ పెరుమాళ్ళు, చదలవాడ కుటుంబరావు, తుమ్మల కేశవరావు ఒక దళం. మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి, దావులూరు నారాయణ, మాచినేని వెంకటేశ్వరరావు మరొక దళం. కోసూరు పున్నయ్య, కోగంటి గోపాలకృష్ణయ్య, సిరివిశెట్టి సుబ్బారావు కొంతకాలం తరువాత పట్టంశెట్టి ఉమామహేశ్వరరావు ఒక దళం ఏర్పాటు చేశారు.

అంతకు ముందు కోసూరు పున్నయ్య, సిరివిశెట్టి సుబ్బారావు, గోవర్ధన మొదలైనవారు కొంతకాలం బుర్రకథలు చెప్పారు. అలాగే పున్నయ్య దళంలో కొంతకాలం కోగంటి రాజకీయాలు చెప్పారు. ఇలాగే మిక్కిలినేని కధకుడుగా మాచినేని రాఘవాపురపు అప్పారావు కొద్దికాలం వంతలుగా పనిచేశారు. ముందుకొచ్చిన మరికొన్ని దళాలు

తరువాత గుడివాడ తాలూకాలోని కారే రాఘవులు దళం ప్రముఖంగా పనిచేసింది. ఆయన తన భార్య సుమిత్రను కథకురాలిగా తయారుచేసి ఎన్నో కథలు చెప్పారు. ఒక్క గుడివాడ తాలూకాకే పరిమితం కాకుండా కృష్ణాజిల్లాలోనూ, ఇతర జిల్లాలలో కూడా కథలు చెప్పారు. అలాగే కృష్ణాజిల్లా కాజ బుర్రకథ దళం చుట్టు ప్రక్కల దీర్హకాలం పనిచేసింది. ఆ దళాన్ని కృష్ణదళమని పిలిచేవారు. ప్రధాన కథకుడు కృష్ణ అవటం వలన అలా పిలిచేవారు.

ఇవి కాక తాలూకాల్లో ఎక్కడికక్కడ దళాలు తయారయ్యాయి. కైకలూరు తాలూకాలో సూదాబత్తుల వెంకటేశ్వరరావు మొ॥వారు ఒక దళంగా ఏర్పడ్డారు. కంచికచర్ల, పెడన, పోలవరం, కప్పలదొడ్డి, నూజివీడు ప్రాంతాల్లోనూ ఇలాంటి దళాలు పనిచేశాయి.

జిల్లాలో మిక్కిలినేని దళం, కోసూరు పున్నయ్య దళం ముఖ్యమైనవిగా పేరు కృష్ణాజిల్లా ప్రథమ ప్రజానాట్యమండలి

ప్రజానాట్యమండలి పరిపూర్ణ రూపం దాల్చడానికి ముందు కృష్ణాజిల్లాలో... పెరుమాళ్ళు దళం, మిక్కిలినేని దళం, కోసూరి పున్నయ్య దళం, జిల్లా యువజన సంఘ ఆధ్వర్యంలో వైజ్ఞానిక దళాలుగా గ్రామాలలో కార్యక్రమాలిస్తూన్న తరుణంలో మొట్టమొదటిసారిగా జానపద కళారూపాల స్థాయి నుంచి నాటకదళం కూడా తాలూకాకు ఒకటి వుండాలనే కోరిక గుడివాడ తాలూకా కళాకారులకు వచ్చింది. ప్రజలను చైతన్యవంతుల్ని చేయడానికి నాటకం . కూడా మంచి పదునైన ఆయుధమని తీర్మానించుకున్నారు. . శత న మన వనన కక కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 94ీర్‌

గుడివాడ తాలూకాలో కొండపల్లి సీతారామయ్య, కొండపల్లి దశరథరామయ్య, కొండపల్లి రాఘవరావు, తమ్మారెడ్డి సత్యనారాయణ, తమ్మారెడ్డి కృష్ణమూర్తి మొదలైన వారు ఒక్క ప్రక్క కమ్యూనిస్టు పార్టీ నిర్మాణ కార్యక్రమాన్ని మరో ప్రక్క యువజనోద్యమాన్ని నిర్వహిస్తూ వుండేవారు. జానపద కళారూపాలతో పాటు జనం మధ్య నాటకాలూ ఆడాలి

నాటకానికి సంబంధించిన కార్యక్రమమంతా చూడటానికి పొట్లూరి సుబ్బారావును, కొండపల్లి దశరథరామయ్యను కార్యకర్తలుగా నిర్ణయించారు. ఈ విషయాన్ని కూలంకషంగా చర్చించడానికి ఒక కార్యక్రమాన్ని రూపొందించటానికి గుడివాడ తాలూకా “వానపాముల (గ్రామం”లో రెండు మూడు మీటింగులు జరిగాయి.

ఈ సమావేశాలకు సుప్రసిద్ధ రంగస్థల దర్శకుడు ముదినేపల్లి వాస్తవ్యుడు కోడూరు అచ్చయ్యగారిని కూడా ఆహ్వానించటం జరిగింది. నాట్యమండలి నాటకదళాన్ని నిర్మించటానికి అందుకు కావలసిన నటవర్షాన్ని ఎవరెవరి తీసుకోవాలనే నిర్ణయాలు జరిగాయి. నాటకానికి అచ్చయ్యగారిని దర్శకుడుగా, పొట్లూరు సుబ్బారావును కార్యదర్శిగా నిర్ణయించారు. నాటకదళంతో పాటు అప్పటికే పనిచేస్తున్న బుర్రకథ దళాల కార్యక్రమాన్ని కొనసాగించాలని నిర్ణయించారు. ఇద్దరు విప్లవ కవులు సుంకర - వాసిరెద్ది

అదే సమయంలో తిరువూరు తాలూకా కొణతమాత్మకూరులో వున్న సుంకర సత్యనారాయణ, నందిగామ కమ్యూనిస్టు పార్టీ బాధ్యతలు వహిస్తున్న ప్రముఖులు వాసిరెడ్డి భాస్కరరావుగార్లు ఆనాటికే జమీందారుల దురాగతాలనూ, బానిసత్వ విధానాలనూ, జమీందారీ, రైతు కూలీల కష్టాలను వివరిస్తూ 'ముందడుగు నాటకాన్ని రాని, మద్దుకూరు చంద్రశేఖరరావుగారితో చర్చించి ప్రదర్శనకు అనుకూలంగా తీర్చిదిద్దారు. ఆ నాటకాన్ని ప్రదర్శించాలనుకుని బుర్రకథ దళంలో పనిచేస్తున్న సూరపనేని లక్ష్మీ పెరుమాళ్ళు, చదలవాడ కుటుంబరావు, తుమ్మల కేశవరావు, పి.వి సుబ్బారావు, మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి, మాచినేని వెంకటేశ్వరరావు, ఉమామహేశ్వరరావు, వల్లం నరిసింహారావు, సుంకర కృష్ణమూర్తి, రాఘవాపురపు అప్పారావు, ప్రసాద్‌, మహమ్మద్‌ సాలార్‌, తాపీ రాజమ్మ, కొండేపూడి రాధ మొదలైనవారిని నటవర్గంగా నిర్ణయించారు. నాటకానికి దర్శకుడు అచ్చయ్యగారు, సంగీత దర్శకుడుగా ప్రథమంలో ్రేమానందం వున్నా తర్వాత తాతినేని చలపతిరావు కొనసాగారు. తబలా సజ్జల హనుమంతరావు, ప్రేమానందం, కార్లియోనెట్‌ సూర్యనారాయణ మొ॥ వారు తథ రారారా రాడు రామకృష్ణ

ఆర్మెస్టాలో పనిచేశారు. తరువాత ప్రదర్శించిన 'ఆపనింద' నాటకంలో తాతినేని అనపూర్ణ, వీరమాచినేని సరోజిని స్తీ పాత్రలు ధరించారు. ముందడుగు వేసిన మొదటి నాటకం

(ముందడుగు నాటకం బాగా రిహార్సల్స్‌ జరిగిన తరువాత ప్రథమ ప్రదర్శన సడివాడ సమీప గ్రామమైన లింగవరంలో ప్రజాభిప్రాయం కోసం ప్రదర్శించారు. ఈ ప్రదర్శనను చూచిన ప్రేక్షులందరూ నాటకాన్ని ఎంతగానో మెచ్చుకున్నారు. ప్రజల మెప్పును పొందిన నటీనటవర్గం మరింత ఉత్సాహంతో గుంటూరు జిల్లా “కఠెవరం'లో జరిగిన ఆంధ్ర రాష్ట్ర రైతు మహాసభలో ఏఖైవేల మంది ప్రజల సమక్షంలో “ముందడుగు” నాటకాన్ని ప్రదర్శించి 'సెహభాష్‌ అనిపించుకున్నారు.

అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన ఈ నాటకాన్ని జిల్లా స్థాయిలో నిర్వహించాలనుకుని విజయవాడలోనే ఆవీను పెట్టి, జిల్లా చ్రజానాట్యమండలి అని పేరు పెట్టారు. మొగల్‌రాజపురంలో కాట్రగడ్డ వెంకటనారాయణరావు గారి ఇంట్లో తిరిగి రిహార్సల్స్‌ ప్రారంభించారు. అప్పటివరకు జిల్లా దళంగా ఏర్పడి బుర్రకథలను చెపుతున్న మిక్కిలినేని, మాచినేనిలను కూడా చేర్చుకున్నారు.

కృష్ణాజిల్లా ప్రజానాట్యమండలిలో ఎక్కువ పేరు తెచ్చుకుని, ప్రభుత్వ దమనకాండకు సరిమై ప్రజానాట్యమండలి కార్యకలాపాలన్నీ కుంటుపడిపోయిన సమయంలో, చివరకు మద్రాను వెళ్ళి నినిమా రంగంలో పెరుమాళ్ళు, చదలవాడ కుటుంబరావు, వల్లం నరిసింహారావు, సాలారు, వి.మధుసూదనరావు, టి-చలపతిరావు, పి.వి.సుబ్బారావు, కోడూరు అచ్చయ్య మొదలైనవారు స్థిరపడ్డారు.

ప్రజా నాట్యమండలి కేవలం ఒక నాటక సమాజం కాదు. ప్రజల జీవన్మరణ సమస్యలను పరిష్కరించటానికి ఉద్భవించిన ఉద్యమమది. అలాంటి రాష్ట్ర వ్యాపిత ఉద్యమంలో కృష్ణాజిల్లా ప్రజానాట్యమండలి ఆదర్శపప్రాయమైన కృషి చేసింది. ప్రజల్లో పరివర్తన కలిగించే 'పరివర్తన' నాటకం

కృష్ణాజిల్లా ప్రజానాట్యమండలి 'ముందడుగు' నాటకాన్ని ఉధృతంగా ప్రదర్శిస్తున్న తరుణంలో రాష్ట్ర దళం ఇతర ప్రాంతాల కళాకారులకు శిక్షణా శిబిరాలను నిర్వహించటం జరుగుతూ వుండేది. రాష్ట్ర దళం కూడా నాటకాన్ని ప్రదర్శించాలనే నిర్ణయానికి వచ్చింది. 1946 జనవరిలో మద్రానులో అభ్యుదయ రచయితల మహానభకు నన్నాహాలు తనక నన న ల... కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్ట ఉద్యమ గాథలు 347

(ప్రారంభమయ్యాయి. ఆ సభల్లో రాష్ట్ర దళం మంచి నాటకాన్ని తయారు చేసి ప్రదర్శించాలని చదలవాడ పిచ్చయ్య కోరారు. అప్పుడు పరివర్తని నాటకం చేపట్టారు. ఆత్రేయను తీసుకువచ్చిన ప్రజాకవి కోగంటి గోపాలకృష్ణయ్య

ఆ కోరికననుసరించి నాటకం కొరకు అన్వేషిస్తున్న సమయంలో గుడివాడలో ఆంధ్ర నాటక కళాపరిషత్తు కార్యాలయంలో రు.50ల జీతం మీద పనిచేస్తున్న ఆచార్య ఆత్రేయ వద్ద అసంపూర్ణంగా వున్న “పరవర్తన' నాటకాన్ని గురించి తెలిసింది. కోగంటి గోపాలకృష్ణయ్య ఆశ్రేయను తీసుకువచ్చారు. వారం రోజుల పాటు ప్రజానాట్యమండలి కార్యాలయంలో ఒక ప్రక్క ఆశ్రేయ అటూ ఇటూ పచార్లు చేస్తూ సంభాషణలు చెపుతూ వుంటే మిక్కిలినేని గ్రంధస్తం చేయటం, ఒక్కో రంగం పూర్తి అవుతూ వుంటే డాక్టర్‌ రాజారావు ఆ రంగాన్ని నటీనటులతో రిహార్సల్స్‌ చేయించటం జరిగింది. మరో ప్రక్క సి.మోహన్‌దాస్‌ ఆ నాటకానికి, పాటలకు సంగీతాన్ని కూర్చటం జరిగింది. ఇలా వారం రోజుల్లో 'పరివర్తని నాటకం సిద్ధమైంది. పార్టీ ఆదేశంతో పరవళ్ళుతొక్కిన శిక్షణాలయాలు

అలా ఉత్సాహం వున్న యువకులందరికీ శిక్షణ యివ్వాలని కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆదేశించింది. ఆ ఆదేశం ప్రజానాట్యమండలి ఆయా జిల్లాల్లో అనేక శిక్షణాలయాలు నిర్వహించింది. ఆ బాధ్యతను ప్రజానాట్యమండలి రాష్ట్ర దళం చేపట్టింది.

అలా పది శిక్షణాలయాలను విజయవాడ ప్రజాశక్తినగర్‌లో ప్రజానాట్యమండలి కార్యాలయాలలో నిర్వహించాయి. నెల్లూరు, ఏలూరు మొదలైన పట్టణాలలోనూ శిక్షణాలయాట నడిచాయి.

ఈ శిక్షణాలయాలన్నీ డాక్టర్‌ రాజారావు పర్యవేక్షణలో, మిక్కిలినేని ఆధ్వర్యంలోనే జరిగాయి. ప్రతి శిక్షజణాలయమూ 15 రోజులకు తక్కువ కాకుండా నిర్వహింపబడింది.

శిక్షణాలయానికి విద్యార్థులుగా ఆయా జిల్లాల నుండి ముఖ్యంగా తెలంగాణా నుంచీ వచ్చేవారు, వారికయ్యే ఖర్చులన్నీ ఆయా కమ్యూనిస్టు పార్టీ శాఖలే భరించేవి. అధ్యాపకులందరూ ఆరితేరినవారే

శిక్షణాలయంలో అధ్యాపకులుగా వివిధ కళారూపాలకు, కోగంటి గోపాలకృష్ణయ్య కోసూరు పున్నయ్య, సిరివిశెట్టి సుబ్బారావు, పట్టంశెట్టి ఉమామహేశ్వరరావు, మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి, మాచినేని వెంకటేశ్వరరావు మొదలైన కళాకారులు శిక్షణనిచ్చేవారు. కార్యకర్తలందరూ శిక్షణాలయంలోనే విశ్రాంతి తీసుకునేవారు. లాం ఇగాలయుంం ఎ ఎత్రాంతి తసుకునవారు. 348 యు. రామకృష్ణ

ఉద్యమానికి ఊపునిచ్చిన బుర్రకథలు

కమ్యూనిస్టులన్నా, కమ్యూనిజమన్నా ప్రజల్లో అపోహలుండేవి. ముఖ్యంగా ధనిక భూస్వామ్య వర్గాలలోనూ, మధ్యతరగతి మేధావుల్లోనూ, ఈ వ్యతిరేకత ఎక్కువగా వుండేది. ఈ వర్గాలు పేద రైతు వర్గాలల్లోనూ, కూలీలలోనూ, పార్టీ వ్యతిరేకతను నూరిపోసేవారు. కనువిపష్ప కలిగించిన బుర్రకథలు

అయితే బుర్రకథల ద్వారా, కళారూపాల ద్వారా, బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వపు గుట్టు మట్టులను బట్టబయలు చేస్తూ జాతీయ భావాలనూ బోధిస్తూ, జమీందారీ, భూస్వామ్యవర్గాలు ప్రజలను ఎలా దోపిడీ చేస్తూ ఉంది. (గ్రామాలలో ధనిక భూస్వాములూ, పెత్తందారులూ, ప్రజలను ఎలా పీడిస్తున్నదీ వివరిస్తూ, కుక్కక్రాటుకు చెప్పుదెబ్బ అన్నట్టు కమ్యూనిజం మీదా, కమ్యూనిస్టుల మీడా దుష్ప్రచారం చేస్తున్న బూర్జువా వర్గాలను అనుసరించే వారిలో వున్న అపోహలను శొలగించటానికి బుర్రకథను వజ్రాయుధంగా ఉపయోగించారు.

అపోహలకు బుర్రకథలో వంతదారులైన హస్యగాని ప్రశ్నల ద్వారా, రాజకీయ వ్యాఖ్యాత సమాధానాల ద్వారా ప్రజలలో గాఢంగా పాతుకుపోయిన అపోహాలన్నీ క్రమక్రమంగా తొలగిపోయి, కమ్యూనిస్టు పార్టీ మీదా అభిమానం ఏర్పడి బుర్రకథలకు తండోపతండాలుగా ప్రజలు రావడంతో పార్టీ ప్రతిష్ట పెరిగింది. ప్రజల్లో పార్టీ చొచ్చుకుపోవదానికి ప్రధాన ప్రచార సాధనంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న వైజ్ఞానిక వుద్యమానికి ఒక నిర్మాణ స్వరూపం ఇవ్వడానికి కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకత్వం నిర్ణయించింది. బుర్రకథల్లో స్థానిక సమస్యలు

ఈనాటి బుర్రకథల్లో హాస్యానికీ, రాజకీయాలకు ప్రాతిపదిక ఆనాటి ప్రజా నాట్యమండలి ప్రవేశపెట్టిన విధానాలే. ఆ రోజుల్లో ప్రజానాట్యమండలి బుర్రకథ దళాలు గ్రామాలలో విరివిగా బుర్రకథలు చెపుతూ వుండేవి. బుర్రకథల్లో కథా సంవిధానంతో పాటు, సహజమైన హాస్యాన్ని కలిపి ఆ హాస్యంలో రాజకీయమైన ప్రశ్నలు వేసి చ్యాఖ్యాత ద్వారా సమాధానాలు చెప్పించటం జరిగేది. ముందుగానే గ్రామ సమస్యల అధ్యయనం

బుర్రకథ దళం ఒక (గ్రామం వెళ్ళగానే, ముందుగా ఆ వూరి సమస్యలు, మంచిచెడ్డలూ చక్కగా అవగాహన చేసుకుని రాత్రికి చెప్పబోయే కథల్లో సందర్భానుసారంగా ఆ వూరి సమస్యలనే ప్రశ్నలలో చొప్పించి (ప్రేక్షకులను ఆశ్చర్య చకిళుల్ని చేసేవారు. ప్రజలకు, అ య తడ సుత ల గ! కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాథలు 34

కనువిప్పు కలిగించి వారి వూరి సమస్యల పట్ల ఆసక్తిని కలిగించేవారు. ఇలా ప్రతి బుర్రకథ దళము వారూ ఎన్నో సమస్యలను సామెతలతో, పిట్టకథలతో (ప్రజలను వినోదపర్చి వారిని చైతన్యవంతులను చేసేవారు. సుంకర తొలి బుర్రకథ స్టాలిన్‌ గ్రాడ్‌ యుద్ధం సుంకర తిరువూరు తాలూకా కొణతమాత్మకూరులో వ్యవసాయం చేసుకుంటూ జీవిస్తున్న సమయంలో రెండవ ప్రపంచయుద్ధం ప్రారంభమైంది. ఆంధ్రలో కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం దినదిన ప్రవర్ధమానమవుతూ వుంది. సుంకర, తమ్ముడు వీరభద్రరావు ప్రొద్బలంలో బుర్రకథా రచనకు పూనుకున్నారు. హిట్లరు రష్యాపై దండెత్తి ఘోరంగా దాడులు జరుపుతూన్న సమయంలో 1912 లో సోవియట్‌ వీరుల త్యాగాలు సుంకరను ఉత్తేజపర్చాయి. “స్టాలిన్‌గ్రాడ్‌” అనే బుర్రకథను రాశాడు. ఆ బుర్రకథను ఆంధ్ర - తెలంగాణా సరిహద్దు గ్రామమైన మాచినేనిపాలెంలో ప్రాక్టీసు చేశారు. ఒక వంతగా తమ్ముడు వీరభద్రరరావు, రెండవ వంతగా ఖమ్మంకు చెందిన బుర్రపంతులు. ప్రప్రథమంగా నందిగామ తాలూకా మున్నలూరులో స్టాలిన్‌గ్రాడ్‌ యుద్దాన్ని బుర్రకథగా చెప్పారు. ఆనాటికే కోగంటి గోపాలకృష్ణయ్య “స్వతంత్ర భారత్‌” చిన్న బుర్రకథ రాసినా సుంకర రాసిన స్టాలిన్‌గ్రాడ్‌ యుద్ధమే ప్రజానాట్యమండలి తొలి బుర్రకథ అయింది. కష్టాల కడగంద్లలో కష్టజీవి బుర్రకథ “స్టాలిన్‌ గ్రార్‌ యుద్ధం” ప్రజాదరణ పొందిన అనంతరం ఆ అనుభవంతో తొను తిరువూరు తాలూకాలో కళ్ళారా చూసిన జమీందారీ దురంతాలను చిత్రిస్తూ “కష్టటీవి బుర్రకథను రాసి చుట్టు ప్రక్కల (గ్రామాలలో చెప్పటం జరిగింది. ఏ గ్రామంలో కష్టజీవి బుర్రకథ చెప్పినా ప్రతివారూ తమ ఊరిగాధగానే భావించేవారు. ప్రజలిచ్చిన ఉత్సాహం సుంకరను మరింత ముందుకు నడిపింది. ఫాసిస్టు హిట్లరుకు వ్యతిరేకంగా “ఓ మిట్టీపడే హిట్లరయ్యా ఏటికీ ఎదురీదుచుంటివా” స్టాలినోగ్రాడుదాక సాగిరానిచ్చి నిన్ను ఎర్రసేన చుట్టుముట్టి గొట్జెకోత కోయుచుండ హిట్లరూ అబ్బ నా కళ్ళు చల్లబడ్డవోయి హిటరూ" “శాల్యూట్‌ శాల్యూట్‌ ఎర్రసైనికుడా” అనే మూడు ఫాసిస్టు వ్యతిరేక గేయాలను ఆనాడు కృష్ణాజిల్లా పాములపాడులో జరిగిన జిల్లా రైతు మహాసభలో పాడగా అబాలగోపాలం హర్షామోదాలను తెలియజేశారు. ఆ గేయాలను మద్దుకూరి చంద్రంగారు వెంటనే ప్రజాశక్తిలో ప్రచురించారు. ఆ సభ సందర్భంలో వచ్చిన సుంకర, తమ్ముడు వీరభద్రరావు కలిసి మద్దుకూరి చంద్రం, తుమ్మల వెంకట్రామయ్యల ఎదుట ప్రజాశక్తి ఆఫీసులో స్టాలిన్‌ గ్రాడ్‌ యుద్ధం బుర్రకథను వినిపించారు.

సుంకరను ఆహ్వానించిన మద్దుకూరి చంద్రం

మద్దుకూరి చంద్రశేఖరరావు, తుమ్మల వెంకటరామయ్య, సుంకర బుర్రకథనూ, పాటలను విన్న తరువాత సుంకరను కమ్యూనిస్టు పార్టీ విజయవాడకు ఆహ్వానించింది. ఆ తరువాత సుంకర కృష్ణాజిల్లా ప్రజానాట్యమండలిలోనూ, రాష్ట్రదళంలోనూ, ప్రముఖ పాత్ర వహించి ఎన్నో బుర్రకథలను, పాటలను, నాటకాలను, నాటికలను రాశారు.

రాష్ట్ర కమ్యూనిస్టు ప్రతినిధుల సభ పూర్తిగా అయిన తరువాత విజయవాడ గాంధీనగరం జింఖానాగ్రాండ్స్‌లో బహిరంగ సభ జరిగింది. ఆ సభకు దాదాపు ముప్పుయి వేలమంది ప్రజలు హాజరయ్యారు. ఆ మహాసభలో కృష్ణా, గుంటూరు జిల్లాల వైజ్ఞానిక దళాలు కళారూపాలను ప్రదర్శించాయి. కోసూరు పున్నయ్య దళం “బుర్రకథ”, చదలవాడ కుటుంబరావు “సోదెవేషం”, కోగంటి కోయవేషం, నాజరు, రామకోటి చెంచులు, ఫకీర్లు, దేవరపెట్టె, సైసై. భారతవీర, “ఓయ్‌ హోయ్‌ హోయ్‌” అనే జపాన్‌ యుద్దోన్మాదులకు వ్యతిరేకంగా రాయబడిన గెరిల్లా గేయం, “జేగంట” కళారూపం. సమిష్టిగానాలు, గురజాడ దేశభక్తిగేయం, చివరగా హిట్లరు వీధి భాగవతం ్రదర్శింపబడ్డాయి.

నాజరు కోలాటం, కోగంటి కోయవేషం, మిక్కిలినేని హిట్లరు వేషం ప్రత్యేక ప్రశంసలందుకున్నాయి. ప్రజా కవులు సుంకర - వాసిరెడ్డి

నర్వనమాన నమానత్వంతో, సౌభాగ్యాలతో జీవించే నవ నమాజాన్ని' నిర్మించుకోవాలని కలలుకంటూ ఆ లక్ష్యసిద్ధికి మహదావేశంతో కలం పట్టిన అభ్యుదయ రచయితలు సుంకర, వాసిరెడ్డి. వీరిద్దరూ రైతు ఉద్యమంలో ఆరితేరిన ప్రజా సేవకులు. జాతీయ కాంగ్రెస్‌ ఉద్యమంలో పాల్గని బాధలు అనుభవించిన వారు కావటం విశేషం.

1946 లో రచించిన వీరి 'ముందడుగు నాటకం, 1947లో రాసిన “మా భూమి" నాటకాలు సుదీర్హ చరిత్రను సంతరించుకున్నాయి. కథా సంవిధానంలో, సస్టావేశ కల్పనలో, పాత్రోచిత సంభాషణలు నడపడంలో, పాత్ర చిత్రణలో, రస పోషణలో, జాను తెనుగు ప్రయోగంలో విశిష్టత, విప్లవతత్వం, వీరి నాటకాల్లో గోచరిస్తాయి.

వీరిరువురూ ప్రజా కళారూపాలను, గేయాలను, నాటకాలనూ, నాటికలనూన రచించి జీవిత సర్వస్వమూ ప్రజా శ్రేయస్సుకే అంకితం చేసి కీర్తి శేషులయ్యారు. రారా కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్థ ఉద్యమ గాథలు తక్‌]

“ముందడుగు' రచయితలు రైతు బిడ్డలు, రైతు ఉద్యమంలో కాకలుతీరిన ప్రజాసేవకులు కావటం వల్ల ఆనాటి దురాచారాలను, జమీందార్ల, భూస్వాముల కుటిల పన్నాగాలను ధైర్యంగా ఎదుర్కొన్న రైతుబిరఓ౬ల మనస్తత్వాలను యథాతధంగా చిత్రించారు. అదే ముందడుగు విజయానికి కారణం.

'ముందడుగు నాటక విశిష్టత

రచనలోనూ, ్రదర్శనలలోనూ, నవ చైతన్యం కలిగించిన ముందడుగు వేయించిన నాటకం “ముందడుగు”. వేళ్ళూనుకున్న జమీందారీ వ్యవస్థలో నలిగిపోయే రైతుల సముద్ధరణకు సాగిన జమీన్‌ రైతుల పోరాటానికి దోహదమిచ్చిన నాటకం “ముందడుగు”. అనేక దళాలు వందల ప్రదర్శనతో రాష్ట్ర వ్యాప్తంగా, లక్షలాది ప్రజలను తరింపచేసిన నాటకం ముందడుగు.

ఆంధ్ర నాటక రంగంలో నూతన విప్లవాన్ని తీసుకువచ్చిన నాటకం 'ముందడుగు" అభ్యుదయ నాటక కర్తలనూ, నటులనూ, మరింత ముందుకు నడిపించిన నాటకం 'ముందడుగు”

“ముందడుగు” నాటకం కృష్ణాజిల్లాలోనూ, వ్రముఖుల నమక్షంలోనూ | ప్రదర్శింపబడింది. ఖాసా సుబ్బారావు, విశ్వనాథ సత్యనారాయణ, ఉప్పుల లక్ష్మణరావు, గిడుగు సీతాపతి, గూడవల్లి రామబ్రహ్మం, కొడవటిగంటి, పి.వి. రాజమన్నార్‌, నార్ల వెంకటేశ్వరరావు, కొమ్మూరు పద్మావతి మొదలైన వారందరి ప్రశంసలందుకుని జయప్రదంగా ప్రదర్శింపబడింది. నిందలతో కూడిన 'అపనింద' నాటకం

కృష్ణాజిల్లా దళం రెండవ నాటకంగా ప్రదర్శించిన నాటకం “అపనింద. సంఘ సంస్క్మరణే ప్రధానంగా ఎంచుకుని మధ్యతరగతి ప్రజలకోసం రాసిన సాంఘిక నాటకం ఇది. తొను వలచిన యువతి తనను తిరిగి ప్రేమించలేదనే కక్షతో ఆమె మీద నీలాపనిందలు వేసే నీచప్రవృత్తిని దీనిలో ఈ నాటక రచయితలైన సుంకర - వాసిరెడ్డి చక్కగా చిత్రించారు.

ఈ నాటకం కూడా అచ్చయ్య దర్శకత్వంలోనే రూపొందింది. అయితే “ముందడుగు నాటకంలా ప్రజాదరణను పొందలేకపోయింది. నాటక ప్రదర్శనం ఉత్తమంగా వున్నప్పటికీ ఇతి వృత్తం మధ్యతరగతి కుటుంబాలకు పరిమితం కావడం వల్ల 'అపనింది నాటకం సాంఘిక నాటకంగానే మిగిలిపోయింది. ॥ లా 852 యు. రామకృష్ణ

అందువల్ల ప్రజలను ఎక్కువ ఉత్తేజపర్భలేకపోయింది. ఈ నాటకంలో కూడా ముందడుగు”

సాంకేతిక నిపుణులూ, అదే నటవర్గమూ పనిచేసింది. ఈ నాటకం కృష్ణాజిల్లాలో కొన్ని ప్రదర్శనలు, మద్రాసులోనూ మాత్రమే ప్రదర్శించింది. చరిత్రాత్మక నాటకం 'మా భూమి'

కృష్ణాజిల్లా ప్రజానాట్యమండలి ప్రదర్శించిన చరత్రాత్మక, విప్లవాత్మక నాటకం “మా భూమి నైజాం నిరంకుశత్వాని ఎదరించి నల్లగొండ జిల్లాలో జరిగిన ప్రజా పోరాటమే “మా భూమి ఇతివృత్తం. ఈపోరాటంలో 240 గ్రామాలపై పోలీసుల దాడులు జరిగాయి. 8,500 మంది అరెస్టు అయ్యారు. 12 లక్షల ఆస్తి లూటీ చేయబడింది. 52 మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు. నిజాం కిరాతకుల చేతుల్లో 64 మంది స్త్రీలు మానభంగానికి గురయ్యారు. వీరిలో ఇద్దరు మరణించారు. ఈ మహోజ్వల పోరాటమే మమ్ముల్ని ఈ నాటకం రాయటానికి ప్రోత్సహించిందని రచయితలే “మా భూమి” నాటకం పీఠికలో రాసుకున్నారు. ప్రజానాట్యమండలి నాటక శిక్షణ ఎలా వుండేది? "

ప్రజానాట్యమండలి కళారూపాల స్థాయి నుంచి నాటకాలు ప్రదర్శించాలనే నిర్ణయం తీసుకుంది. నాటక ప్రదర్శనకు ముందుగా కృష్ణాజిల్లా నాట్యమండలి ఉపక్రమించింది.

కృష్ణాజిల్లా దళం ప్రప్రథమంగా “ముందడుగు తరువాత 'అపనింద', 'మా భూమి" మెదలైన నాటకాలను ప్రదర్శించింది. ఈ నాటకాలకు కోడూరు అచ్చయ్యచౌదరి దర్శకత్వం వహించారు.

తరువాత రాష్ట్ర దళం “పరివర్తన, 'మాభూమి' మొదలైన నాటకాలను దాక్టర్‌ రాజారావు దర్శకత్వంలో ప్రదర్శించింది. ఈ రెండు దళాలకు ఆమాటకొస్తే మొత్తం ప్రజానాట్యమండలి దళాలకు చరిత్రాత్మకమైన నాటకాలను, నాటికలను రాసినవారు సుంకర సత్యనారాయణ, వాసిరెడ్డి భాస్మరరావు, ఆచార్య ఆత్రేయ మొదలైనవారు. శీముదానం చేసిన రైతుబిద్దలు

ఆ సమయంలో ఆంధ్ర రాష్ట్ర రైతు సంఘం ఒక నిర్ణయానికొచ్చింది. ఏది ఏమైనాసరే, విజయవాడ నుండి యనమలకుదురు వరకూ పూడిక తీయాలని రైతాంగానికీ, కూలీలకూ,. యవకులకూ, మహిళలకూ పిలుపు నిచ్చింది. అందరూ కదలి వచ్చారు. కాలువ పొడవునా వ న నయ శషికర్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 353

పందిళ్ళు వేశారు. వంటశాలలు ఏర్పాటు చేశారు. రైతు కూలీ జండాలను నాటారు. అది ఏప్రిల్‌ నెల ఎండలు మండిపోతున్నాయి. వచ్చిన విద్యార్థి యువజనులు అంతకు ముందు ఎండలో పనిచేసినవారు కారు. అయినా పలుగూ, పారా పట్టి మట్టిని తవ్వటం మొదలుపెట్టారు. కమ్యూనిస్టు నాయకులు, రైతుకూలీ నాయకులు అందరూ రంగంలో దిగారు. నాలుగు ప్రక్కల నుంచి గ్రూపులు (గ్రూపులుగా వచ్చి రెండు రోజులు పనిచేసి వారెళ్ళిపోతే, ఆ స్థానంలో మరో గ్రూపు వచ్చి పని 'ప్రారంభించేది. ఒక ప్రక్క పనిచేసేవారికి మంచినీళ్ళూ, మజ్జిగా మహిళా వాలంటీర్లు అందిస్తూ వుందేవారు. వంటశాలలో మహిళలు వంట చేసేవారు. జయ జయధ్వానాల మధ్య కాలువ లోతు నుంచి కట్టమీదకు అంచలంచెలుగా తట్టలు అందిస్తూ వుండేవారు. మట్టితట్టలు మోసిన మహా నాయకులు

ఈ సందర్భంగా మహానాయకులు మట్టితట్టలు మోసి ఆదర్శంగా నిలిచారు. మద్దకూరు చంద్రంగారు తట్టలోకి మట్టితోడితే యువజన సంఘం నాయకుడు కడియాల గోపాలరావు, సుందరయ్యగారి నెత్తిమీదకు తట్టనెత్తడం, ఎత్తిన తట్టను సుందరయ్యగారు మరొకరికి అందించడం, అలాగే రైతు నాయకులు చలసాని వాసుదేవరావు గారు మట్టి తవ్వి మక్కామల నాగభూషణం గారికి తట్టనందించడం, మరో ప్రక్క నాలుగు ప్రక్కల నుంచీ వచ్చిన కూలీలు కేరింతలతో తట్టలు మోయడం రైతు పెద్ద కాట్రగడ్డ రఘరామయ్యగారు పర్యవేక్షించడం జరిగాయి. ఇవి జీవితంలో మరువలేని దృశ్యాలుగా మిగిలాయి. ఆ త్రవ్వకంలో రేపల్లె తాలూకా, వెంట్రప్రగడ, సత్తెనపల్లి, నరసరావుపేట, చిత్తూరు దళాలు ఎంతో కృషీ చేశాయి.

ఆనాడు డాక్టర్‌ అచ్చమాంబ, పారిశ్రామికవేత్త చుండూరు వెంకటరెడ్డి లాంటీవారు ఈ కార్యక్రమంలో పాళ్గని తట్టలు మోశారంటే అది ఎంతటి మహత్తర కార్యక్రమమో వర్ణించలేనిది. అదొక (ప్రజా సంరంభం. నలభై అడుగులలోతు నుంచి బారులు తీరి పైవరకూ అకుంఠిత ఉత్సాహంతో పనిచేస్తూ వుంటే, వారినందరినీ ఉత్సాహపర్చటానికి ప్రజానాట్యమండలి పూనుకుంది. గళాలెత్తిన కళాకారులు

(శమజీవుల సేదతీర్చటానికి ప్రజానాట్యమండలి రంగంలోకి దిగింది. మైకులు అమర్చి, లౌడ్‌ స్పీకర్సును ఏర్పాటు చేసి “బుర్రకథలనూ, ప్రబోధగీతాలనూ, రైతుకూలీ గీతాలనూ. కరువు పాటలనూ ఉత్తేజంగా పాడుతూ వుంటే కాలువ తవ్వే కార్యకర్తలందరూ వారి వారీ

శ్రమను మర్చిపోయి మరింత ఉత్సాహంతో పనిచేసేవారు. కాలువ పనిని గురించి కామ్రేడ్‌ సుంకర రాసిన బుర్రకథలో రైతు సంఘానికి సీలుపు నిచ్చే గీతాలు వుండేవి. ప్రజల శక్తంటే ఏమిటో సై - బీదోళ్ళ శక్తంటే ఏమిటో సై చూపేటి అవసరం నేడేరా సై - చొరవతో ముందుకు రావయ్య !!భళా!! నీ పలుగు శక్తి చూపరా సై - నీ పారా శక్తి చూపరా సై నీ నేర్పు నీ కార్యదీక్షను సై - నేడె చూపెట్టాలి రావయ్య !! భళా వోయి భాయి సై! “నారు పోయు పని మానివేసి యొక వీరవరేణ్యుండు పారా పలుగు తట్ట పట్టుకుని ప్రయాణమయ్యాడు ఇంతకు మించిన పనియే ముందని ఎంతో మోదమున కొంత బలగమును తీసుకు కదిలిరి కూలియువకులండి కన్నకుమారిత జబ్బుగ నుండగ కదలివచ్చెనొకడు తవ్వరా తవ్వరా కూలన్నా తవ్వరా తవ్వరా కూలన్నా తవ్వి తట్టతలకెత్తు రైతన్నా తవ్వినా మట్టంత దరికి జేరబోసి పంటనెక్కువజేసె ప్రజ్ఞనాదేనంటు ఈ. మేటి మేటివాళ్ళు మాటకారులంత న్‌ ప్రజ్ఞగని నేడు నిర్విణ్ణులవ్వాలి 1త॥ నీ చెమటతో కాల్వ నిండి ప్రవహించంగ ఉయ్యాళ్యండముంధట తర్‌

తెగ పండి ధాన్యాలు తీరాలి కరువంత ॥త॥

నీ రైతు సంఘమే నీ కూలి సంఘమే

నడుము గట్టి నేడు పనికి పూనుకుంది 1॥1త॥ రాత్రి వేళలో రమ్యమైన ప్రదర్శనలు

ఆ మహత్తర కార్యక్రమంలో ప్రజానాట్యమండలి చైతన్యవంతంగా పనిచేసింది. ఎండలో, వడగాల్పుల్లో పనిచేసిన వారికి రాత్రిపూట పెట్రోమాక్సులైట్ల సహాయంతో వైజ్ఞానిక కార్యక్రమాన్ని సాగించింది. (ప్రజా వుద్యమాల కోసం విరామమెరుగని ఒక నూతన అధ్యాయయాన్ని ప్రవేశపెట్టింది.

ఈ కార్యక్రమంలో పెరుమాళ్ళు, కోగంటి, మిక్కిలినేని, చదలవాడ, కేశవరావు. పున్నయ్య, సిరివిసెట్టి, మాచినేని మొదలైన కళాకారులు తమ వంతు కార్యక్రమాన్ని నిర్వహిస్తూ ప్రజా సమస్యల్లో పాలుపంచుకున్నారు.

ఇలా నెల రోజులు అవో రాత్రులు కూలి - రైతుబిడ్డలు కృషి చేసి నాలుగుమైళ్ళ కాలువలో వున్న పూడికనంతా తీసివేశారు. ప్రభుత్వం నివ్వెరపోయింది. అధికారులు సిగ్గుతో తలవంచుకున్నారు. ప్రజలు రైతు సంఘాన్ని, కష్టించి పనిచేసిన కార్యకర్తల్ని వేనోళ్ళ పొగిడారు. నెలరోజులు సాగిన ఈ కార్యక్రమంలో ప్రతిరోజూ వెయ్యిమంది పార్గన్నారు.

ఆనాడు కమ్యూనిస్టు పార్టీ, ప్రజా సంఘాలు, దేశం కోసం, ప్రజలకోసం ఎంతటీ త్యాగభావాన్స్నీ ఆదర్శాన్నీ ఆశయాన్నీ క్రమశిక్షణనూ చూపించారన్నది ఈనాటి పార్టీ కార్యకర్తలూ గుర్తుపెట్టుకోవాల్సిన విషయం.

ఈనాడు ప్రభుత్వం సాగిస్తున్న శ్రమదాన కార్యక్రమాన్నీ జన్మభూమి కార్యక్రమాస్నీ 50 సంవత్సరాల క్రితమే కమ్యూనిస్టు పార్టీ సాగించింది. యువజన, వైజ్ఞానికోద్యమ నిర్మాత తాతినేని ప్రకాశరావు

కృష్ణాజిల్లా కపిలేశ్వరంలో మధ్యతరగతి కుటుంబంలో జన్మించిన టి. ప్రకాశూశ కృష్ణాజిల్లా యువజనోద్యమాన్ని, వైజ్ఞానికోద్యమాన్ని నిర్మించారు. ప్రజానాట్యమండలి ప్రాధమిక దశలో ఉత్సాహానిచ్చారు. తరువాత ఎల్‌వి. ప్రసాద్‌కు శిష్యుడై సహకార దర్శకత్నంగ ఆరితేరి తొలిసారి “పల్లెటూరి” చిత్రానికి దర్శకత్వం వహించారు. ఆ తరువాత తెలుగు. తమక హిందీ భాషలలో నిర్మింపబడిన అసంఖ్యాక చిత్రాలకు దర్శకత్వం వహించారు. ఎన్నీ అవార్డులను అందుకున్నారు. కేంద్ర ఫిలిం సెలక్షన్‌ కమిటీలో వున్నారు. ఫిలిమ్‌ డెలిగేషన్‌లో రష్యా, ఉచ్బెకిస్థాన్‌లకు రెండు పర్యాయాలు వెళ్ళచ్చాడు.

విలక్షణ కళాకారిణి, విజ్ఞారాలు. వీరమాచనేని సరోజిని

సరోజిని కృష్ణాజిల్లా ఆతుకూరులో జనించి. 13 నంచత్సరాల వయనులో విభాగంగా వున్న కల్చరల్‌ స్నాడ్‌లో చేరారు. సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలలో పాల్లన్న సోజిని వి. మడుసూదనరావును వివాహమాడారు. కృష్ణాజిల్లా దళం అపనింద నాటకంలో ముఖ్యపాశ్ర ధరించింది. ప్రీల బుర్రకథ దళంలో కొండేపూడి రాధ. తాపీ రాజమ్మ సరసన వంతగా హాస్యపాత్రను పోషించారు. ప్రతిభావంతంగా పాటలు పాడటమే కాక పాటలను రాసి (శ్రావ్యంగా పాడారు. సినిమారంగంలో ప్రవేశించి చిన్న పాత్రలు ధరించి. డన్చింగులు చెప్పాను. ఎన్నో బాధలు పడి ప్రీలందరినీ, సావిత్రి ఆధ్వర్భంలో సమీకరించి అన్ని బాధ్యతలూ స్రీలే నిర్వహించే చిన్నారి పాపలు చిత్ర నిర్మాణంలో ప్రముఖ బాధ్యతలు వహించి స్రీ నిర్శాతూ గిన్నీసుబుక్‌ రికార్డు నందుకున్నారు. జిల్లా ప్రజానాట్యమందడలికి ప్రాణం పోసిన కళామూర్తి సూరపనేని లక్ష్మీ పెరుమాళ్ళు

పెరుమాళ్ళు కృష్ణాజిల్లా ఉంగుటూరులో జన్మించాడు. (ప్రాధమిక విద్యాభ్యాసం తరువాత హిందీ చదువుకున్నారు. ఆనాటి యువజన, వైజ్ఞానిక ఉద్యమం ద్వారా కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరాడు. ప్రథమంగా కొడాలి ఫాసిస్టు వ్యతిరేక శిక్షణా శిబిరంలో బుర్రకథలో శిక్షణ పొందారు. కృష్ణాజిల్లా ప్రజానాట్యమండలికి రథసారథిగా పనిచేశారు. ముందడుగు నాటకంలో ముసలమ్మ, స్రీ పాత్రలో కథానాయకుని తల్లిగా నటించి పేరు తెచ్చుకున్నాడు. మా భూమి నాటకంలో డాదాపాత్ర ధరించాడు. అజ్ఞాతవాసంలో పట్టుబడి దారుణ చిత్రహింసలకు గురయ్యాడు. జిల్లా దళాన్ని సమర్ధవంతంగా నడిపాడు. మద్రాసు సినిమారంగంలో చేరి ఎన్నో పాత్రలు ధరించాడు. క్యారెక్టరు యాక్టరు అనిపించుకున్నాడు. నాటక కళాపరిషత్తులో స్త్రీ పాత్రకు ప్రథమ బహుమతినందుకున్నారు. నిరాడంబరంగా, నిస్వార్ధ కళాసేవకుడుగా పనిచేశాడు. 1972 డిసెంబరు 28వ తేదీన ప్రకృతి ఒడిలో కలిసిపోయాడు. ప్రసిద్ధ రైతు నాయకుడు ముక్కామల నాగభూషణం

ప్రముఖ స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, రైతు ఉద్యమ నిర్మాతలలో ఒకరు, రచయిత, ప్రజానాట్యమండలి తొలిరోజుల్లో ప్రజానాట్యమండలి సభ్యులకు సూచనలిస్తూ, పాటలు రచనలు చేస్తూ, ఆపప్రాటలకు ఆకర్షణీయమైన బాణీలను ఏర్పరచి కళాకారులను ఉత్సాహపరిచాడు. ఆయన కృష్ణాజిల్లా బుద్ధవరంలో జన్మించారు. హిందీ, సంస్కృతం, జ్యోతిష్యశాస్త్రం, వాాచ్యాచతనందోాాా 357

ఖగోళశాస్త్రం అధ్యయనం చేశారు. స్వాతంత్రోద్యమంలో పాల్గన్నారు. కాంగ్రైసులోనూ, సోషలిస్థ పార్టీలోనూ, కమ్యూనిస్టు పార్టీలోనూ పనిచేశారు. ఆయన హేతువాది. మంచివక్త, భారత, భగవత రామాయణాల్ని క్షుణ్ణంగా తెలుసుకున్నారు. పలుసార్లు ఆజ్ఞాతవాసంలోకి వెళ్ళారు. దుర్భర జైలు జీవితాన్ని అనుభవించారు.

19438 మే 23 నుండి జూన్‌ 1 వరకు బంబాయిలో జరిగిన సి.పి.ఐ. ప్రథమ మహాసభలో సాంస్కృతిక దళానికి నాయకత్వం వహించి అన్ని రాష్ట్ర దళాల పోటీల్లో ఆంధ్ర ప్రజానాట్యమండలికి ప్రథమ బహుమతి సంపాదించారు. అలా ప్రజానాట్యమండలి స్థాపనకు దోహదం చేశారు.

1944 మార్చిలో విజయవాడలో జరిగిన అఖిల భారత రైతు మహాసభలో సొంస్క లతిక బాధ్యతలు నిర్వహించారు. అచ్చమాంబగారింట్లో మహిళా కార్యకర్తలకు క్యాంపు పెట్టి, పాటలను నేర్పేవారు. నాగభూషణం గారు బహుముఖాలుగా కృషిచేశారు. ఎన్నో రంగాలలో పనిచేసిన నాగభూషణం గారు 80 సంవత్సరాలకు పైగా జీవించారు. ఎక్కడో పుట్టి, ఎక్కడో పెరిగి... ఇక్కడ పేరు తెచ్చుకున్న తాపీరాజమ్మ

కర్నూలు జిల్లాకు చెందిన రాజమ్మ ప్రప్రథమంగా కృష్ణాజిల్లా వైజ్ఞానిక దళంలో బందరు అనసూయ, పరుచూరి సూర్యాంబలతో కళా రూపాలలో, పాటలలో శిక్షణ పొందారు. ప్రజానాట్యమండలి బుర్రకథ దళంలో అల్లూరి సీతారామరాజు కథకు కొండేపూడి రాధ. వి. సరోజినితో పాటు వంతదారుగా రాజకీయ వ్యాఖ్యాతగా పనిచేశారు. సీతారామరాజు బుర్రకథ మద్రాసులో మంత్రుల సమక్షంలో ప్రదర్శింపబడి ప్రశంసలందుకున్న విషయం తెలిసిందే. తాపీ మోహనరావుతో వివాహం జరిగింది. కృష్ణాజిల్లా దళం ప్రదర్శించిన మా భూమి నాటకంలో సీతమ్మ పాత్రను, అయ్యప వెంకట కృష్ణయ్య రాసిన “మనది భారతదేశమమ్మా, మనది భారతజాతి తల్లీ” అనే పాటను ఉద్వేగంగా పాడేవారు. తెలంగాణా ప్రజల ఆరాధ్యదైవం బతకమ్మ పాటలో పాల్గన్నారు. తన జీవిత కాలాన్నంతా కమ్యూనిస్టు పార్టీ, మహిళా సంఘాల కార్యకర్తగొ అవిశ్రాంతంగా పనిచేశారు. కళామూర్తి, ప్రజానాట్య మండలి ఉద్యమ వెలుగు రేఖ దాక్టర్‌ గరికపాటి రాజారావు

రాజారావు 1915లో రాజమండ్రిలో జన్మించాడు. తండ్రి ఉద్యోగంతో పాటు సికింద్రాబాదులో వుండి చదువుకున్నాడు. స్కూలు నాటకం హరిశ్చంద్రలో మాతంగకన్య స్రీ పాత్రను ధరించాడు. విజయనగరంలో ఎస్‌.ఎల్‌.సి. చదివి మద్రాసు వెళ్ళి మెడికల్‌ కాలేజీల న ఖశనిననినన నన న 358 యు. రామకృష్ణ

ఎల్‌.ఇఎం. డిగ్రీ పాసైనారు. ఆ తరుణంలో షాజహాను నాటకంలో బెరంగజేబు పాత్రను ధరించారు. తరువాత విజయవాడ వద్ద పెనమలూరులో ప్రజా వైద్యశాలను నిర్వహించారు. బాల సంఘాలు స్థాపించారు. తరువాత విజయవాడ రాష్ట్ర దళంలో పనిచేశారు. 1948లో బంబాయి పీపుల్స్‌ థియేటరు కాన్ఫరెన్స్‌లో ఆంధ్రదళానికి నాయకత్వం వహించి ప్రథమ బహుమతి సాధించాడు. కేంద్ర పీపుల్స్‌ థియేటరు కార్యవర్గ సభ్యుడుగా వున్నారు. రాష్ట ప్రజానాట్యమండలి ఆర్గనైజరుగా మా భూమి పరివర్తన నాటకాల దర్శకుడుగొ, వీధి నాటకాలలో, కళారూపాలలో ప్రధాన పాత్రలలో నృత్యకారుడుగా పేరు తెచ్చుకున్నారు. ఆనాటి పోలీసుదాడుల్లో చిత్రవధలు అనుభవించారు. కొంతకాలం రాజమండ్రిలో ప్రాక్టీసు చేశారు. అభ్యుదయ కళాసమితి స్థాపించారు. చలనచిత్ర రంగంలో ప్రవేశించి “పుట్టిల్లు చిత్రం తీశారు. “వీరనారి, “పశ్చాత్తాపం నాటకాలను రచించారు. డాక్టరుగా పార్టీకి, ప్రజలకూ గణనీయమైన సేవలందించారు. కళ కళ కోసం కాదని, నమ్మిన కమ్యూనిస్టు సిద్ధాంతం కోసం కాలాన్నీ జీవితాన్నీ కర్పూరంలా కరిగించిన కళామూర్తి, ప్రజానాట్యమండలి ఉద్యమానికి వెలుగురేఖ. రాజకీయ బుర్రకథలో హాస్య వాఖ్యాత చదలవాడ కుటుంబరావు

చదలవాడ కుటుంబరావు కృష్ణాజిల్లా, గన్నవరం తాలూకా వెల్టిపొడు గ్రామంలో జన్మించాడు. కొంతకాలం అధ్యాపకుడుగా పనిచేశారు. 1943లో ఉపాధ్యాయవృత్తికి స్వస్తి చెప్పారు. కృష్ణాజిల్లా ప్రజానాట్యమండలిలో చేరాడు. కళారూపాలలో కొడాలి ఫాసిస్టు వ్యతిరేక శిక్షణా శిబిరంలో శిక్షణ పొందాడు. పెరుమాళ్ళు, కేశవరావులతో కలిని బుర్రకథలో హాస్యపాత్రధారిగా వంతపలికాడు. కష్టజీవి, రైతు విజయం బుర్రకథల్లో పాళ్గన్నారు. ఆయన ప్రతి మాటలోనూ హాస్యం ఉట్టేపడేది. (ప్రేక్షకులు కడుపుబ్బ నవ్వేవారు. ముందడుగు, మా భూమి, అపనింద నాటకాల్లో పాత్రలు ధరించాడు. ముఖ్యంగా మా భూమిలో ఆయన యల్లమంద పాత్ర ప్రజా మన్ననలందుకుంది. ఆయన హాస్యమే ఆయన సొత్తు. ఇతర నాటకాలైన ప్రెసిడెంట్‌ పట్టయ్య, ఛైర్మన్‌, చింతామణి, బాలనాగమ్మ, తులాభారం మొదలైన నాటకాల్లో హాస్యపాత్రలు ధరించాడు. 1948లో పోలీసులచే నిర్బంధింపబడి విడుదలై చలన చిత్ర రంగంలో ప్రవేశించి ఎన్నో చిత్రాలలో ముఖ్య హాస్యపాత్రలు ధరించి, తన హాస్యానికి ఒక ప్రత్యేకతను సంతరించుకుని 1967 ఆగస్టులో అకస్మాత్తు గుండెపోటుతో చనిపోయారు. జిల్లా ప్రజానాట్యమండలిలో ఆయనదొక ప్రత్యేక స్థానం. తన గానంతో ముగ్దుల్ని చేసిన బి. గోపాలం

బి. గోపాలం స్వగ్రామం గుంటూరు జిల్లా తుళ్లూరు. వారణాసి బ్రహ్మయ్య గారివద్ద కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 359

కార్యక్రమాలతో (ప్రభావితులయ్యారు. తానే పాటలు రాసి ఫిడేల్‌పై వాయిస్తూ, పాడి ప్రజలను ఉర్రూతలూగించారు. శ్రీ కృష్ణ రాసిన “చేయెత్తి జైకొట్టు తెలుగోడా”, పులుపుల శివయ్య రాసిన 'పలనాడు వెలలేని మాగాణి" రా అనే పాటలనూ, శ్రీశ్రీ, సుంకర గేయాలను అద్భుతంగా పాడేవారు. చిన్నతనంలో భక్త కుచేల, రాయబారం, తెలుగుతల్లి నాటకాలలో పాత్రలు ధరించారు. రాష్ట్ర ప్రజానాట్యమండలిలో విశిష్ట గాయకుడుగా వెలుగొందారు. చలనచిత్ర రంగంలో ప్రవేశించి ఘంటసాల, టి.వి.రాజులవద్ద సహాయదర్శకుడుగా పనిచేశారు. 50 చిత్రాలకు దర్శకత్వం వహించారు. అనేక డబ్బింగ్‌ చిత్రాలకు సంగీత దర్శకత్వం నిర్వహించారు. రేడియో సంగీత నాటకాలకు సంగీతాన్ని కూర్చారు. వెంపటి చినసత్యం కూచిపూడీ నృత్యబ్బందంతో అమెరికా పర్యటించారు. పాటలు రికార్డులుగా ఇచ్చాడు. ప్రజానాట్యమండలికి పేరు తెచ్చిన సినీ దర్శకుడు వి. మధుసూదనరావు

ప్రజానాట్యమండలి కళాకారుడుగా, విద్యార్థి ఉద్యమ నాయకుడుగా పనిచేసిన వీరమాచినేని మధుసూదనరావు కృష్ణాజిల్లా ఈడుపుగల్లులో జన్మించారు. బాల్యమంతా కష్టాలతో గడిచిపోయింది. గుంటూరు కాలేజీలో చదివే రోజుల్లో విద్యార్థి ఉద్యమంలో. వైజ్ఞానిక ఉద్యమంలో పనిచేశారు. అరెస్టు అయ్యారు. జైలు జీవితం అనుభవించారు. తొలి రోజుల్లో ప్రజానాట్యమండలిలో పనిచేశారు. ప్రజానాట్యమండలి కళాకారిణి సరోజినిని వివాహం చేసుకున్నారు.

• చలనచిత్ర రంగంలో ప్రవేశించారు. ఎల్‌.వి.ప్రసాద్‌, టి.ప్రకాశరావు, ఆదుర్తి. కె.ఎస్‌. ప్రకాశరావుల వద్ద పనిచేశారు. ప్రథమంగా 'సతీతులసి” చిత్రానికి దర్శకత్వం వహించారు. జగ్గయ్య నిర్మించిన 'పదండి ముందుకు” చిత్రంతో రష్యా పర్యటించి వచ్చారు. ఇటీవల రఘుపతి వెంకయ్య అవార్డు నందుకున్నారు. 75 చిత్రాలకు దర్శకత్వం వహించారు నాజరు దళంలో హాస్యానికి ప్రాణం ఏపూరు రామకోటి

రామకోటి గుంటూరుజిల్లా సత్తెనవల్లి తాలూకా అచ్చంపేటలో 1921లో జన్మించాడు. చిన్నతనం నుంచీ, సంగీతం, నాటకాలు, బుర్రకథలంటే ఇష్టం. 1942వ సంవత్సరంలో ప్రజానాట్యమండలి నాజరు దళంలో వంతదారుగా వుండి హాస్యాన్ని అద్భుతంగా నిర్వహించారు. రామకోటి హాస్యం అర్ధవంతంగా వుండేది. ముఖ్యంగా సమాజంలో వున్న రుగృతల్నీ, దుష్టశక్తుల్నీ సున్నితమైన హాస్యంతో కథకు అలంకారంగా నిలిచేవాడు. రాష్ట దళంలో మా భూమి నాటకంలో మంగలిరాముడు పాత్రను ధరించారు. వీధి నాటకంలో

సూత్రధారునిగా, పాత్రధారిగా బెంగాల్‌ కరువును వర్ణిస్తూ, అన్నాచెల్లెలు సంవాదంలో “ఎంత తిరిగిన ఏమి దొరకదు. ఖర్మమేమిర అన్నయా' పాటతో ప్రేక్షకులను ఏడ్చించేవాడు. వివిధ కళారూపాల్లో పాల్గన్నారు. 1950లో రాజారావు పుట్టిల్లు ద్వారా సినీరంగంలో ప్రవేశించారు. సినిమా బుర్రకథల్లో పాల్గన్నారు. 40 చిత్రాలలో వివిధ వాస్యపాత్రలు పోషించారు. యల్లమంద పాత్రలో మూర్తీభవించిన కోసూరి పున్నయ్య పున్నయ్య 1916లో కృష్ణాజిల్లా కొత్తపాలెంలో జన్మించారు. తండ్రి అప్పయ్య, తల్లి నాగమాంబ. (గ్రామ నాటక సమాజంలో నాటకాల్లో స్త్రీ పురుష పాత్రలు ధరించారు. జాతీయ, కమ్యూనిస్టు ఉద్యమాలు ఆయనను ఉత్తేజపర్చాయి. యువజన సంఘాల్లో చేరి బుర్రకథలు చెప్పారు. హాస్యనటుడుగా తన హాస్య ప్రసంగాలతో ప్రజలను ఆకర్షించారు. ప్రజలను ఉత్తేజవంతుల్ని చేశారు. ప్రజానాట్యమండలి రాష్ట్ర దళంలో చేరారు. బుర్రకథలు చెప్పారు. హిట్లరు భాగవతం, క్రిప్సు రాయబారం, తెలంగాణా వీధి నాటకాలలో సూత్రధారి పాత్రను పోషించారు. మా భూమి నాటకంలో యల్లమంద పాత్రను పోషించి బలరాజ్‌ సహానీ లాంటి ప్రముఖుల ప్రశంసలందుకున్నారు. రచయితగా, బాలచంద్రుడు, మగువమాంచాల, జవహరు బుర్రకథ, ఆకలిమంటలు, పిచ్చిగుంటల కథ, మాధవయ్య హరికథ, స్పుత్నిక్‌ వీధి నాటకం మొదలైన (గ్రంథాలను రాశారు. రేడియోలో బుర్రకథలు చెప్పారు. ప్రజానాట్యమండలి పాటల దర్శకుడు తాతినేని చలపతిరావు చలపతిరావు స్వగ్రామం కృష్ణాజిల్లా కపిలేశ్వరపురం హైస్కూలు విద్య పూర్తి చేశారు. సంగీతం మీద ఆసక్తి, హర్మోనియం వాయించడంలో సిద్ధహస్తుడు. ప్రజానాట్యమండలి కృష్ణాజిల్లా దళంలో సంగీతదర్భకుడుగా పనిచేశారు. ముందడుగు, మా భూమి, అపనింద నాటక్షాలకూ, (ప్రజానాట్యమండలి పాటలకూ, నృత్యాలకూ, కళారూపాలకూ అద్భుతంగా సంగీతాన్ని సమకూర్చారు. కాంగ్రెసు కమ్యూనిస్టు పార్టీ, ప్రజానాట్యమందలిలో బహుముఖ కృషి చేశారు. కాం(గగైసు ప్రభుత్వ నిర్బంధకాలంలో రెండు సంవత్సరాలు జైలుశిక్ష అనుభవించారు. తరువాత సినిమారంగంలో చేరారు. మోహన్‌దాసుతో కలిసి పలు చిత్రాలకు సంగీత దర్శకులుగా పనిచేశారు. స్వయంగా తెలుగు, తమిళ, కన్నడ మొదలైన 50 చిత్రాలకు సంగీత దర్శకత్వ వహించారు. ఎన్నికలలో రెండు పర్యాయాలు (ప్రజానాట్యమండలి కార్యక్రమాలలో పాల్గన్నారు. సంగీత దర్శకత్వంలో పాటు కళారూపాలలో నటించారు. కృష్ణెల్లామ్యాన్థతద్యమగాఢట 361

రాజకీయాల్లోకి మహమ్మదీయుల్ని ఆకర్షించిన మహమ్మద్‌ సాలార్‌ నైజుం ప్రభుత్వంలో పోలీసు ఉద్యోగిగా వున్న సాలార్‌ ఆంధ్ర మహాసభ, కమ్యూనిస్టు పార్టీ వైపు ఆకర్షితుదై ఆంధ్ర ప్రజానాట్యమండలి ఆవిర్భావంతో బుర్రకథ దళాలలో చేరి వంతగా పనిచేసి, తరువాత కృష్ణాజిల్లా ప్రజానాట్యమందలి ప్రదర్శించిన ముందడుగు నాటకంలో పాత్రను ధరించాడు. అలాగే మా భూమి నాటకంలో, ఇతర కళారూపాలలో పాల్గన్నాడు. అరెస్టు చేసి, జైలో పెడితే తప్పించుకుని అజ్ఞాతంగా తిరిగాడు. మళ్ళీ పట్టుబడి పోలీసుల హింసలకు గురయ్యాడు. తరువాత సాలార్‌ మీద ఖూనీకేసు బనాయించారు. దానిని తప్పించుకుని మద్రాసు చేరి కొన్ని సినిమాలలో చిన్న చిన్న పాత్రలు ధరించాడు.

• “అలనాటి ప్రజానాట్యమండలి' నుండి 1952 పార్లమెంట్‌ ఎన్నికల్లో _ విజేతలైన కమ్యూనిస్టు యోధులు హరీంద్రనాథ్‌ సనకా కడియాల ఛటోపాధ్యాయ బుచ్చికోటయ్య గోపాలరావు విజయవాడ బందరు గుడివాడ

ఎలమర్రూ..కాటూరు! రచన :హరీంద్రనాథ్‌ చటోపాధ్యాయ రా. ఎలమగ్రూ..ఎలమ(గర్రూ! ఓ తెలుగు గ్రామం! | చ మ ఇదేమిటి నీ పేరు గుండెల్లో బాణం, 1! ల్లోీ నే ల మా కళ్లలో కారం! పేగుల్లో గాలం! క్ష గు ఇదేమిటి ఎలమగ్రూ నీ పేరా ద్రోహం? | మె సె ప్రమాదం, అపాయం, పేరులోని ఘోరం? యన ఎలమగ్రూ, ఎలమగ్రూ! ఈనాటికి దేశం శ్‌! | ఈ భారతదేశం, ఏ దూరావేశం చా ఏ దురాచారం, మరే క్రూరపాశం ఏ శాపం పీడిస్తే తాల్చిందీ రూపం! ఎలమగ్రూ! ఇన్నాళ్లకి ఏమైనావ్‌ పాపం! విన్నానమ్మా! ఓ నా చిన్నారి గ్రామం! నీకు జరిగిన నిష్కారణ దారుణావమానం మూడు వందల జనాన్ని ఏ నేరం ఎరుగని ప్రజల్ని పసివాళ్లని, కుర్రాళ్లని, ముసలాళ్లని పట్టి అయ్యయ్యో, ఆరుబయట ఊరుమధ్య నిలిపి ఒంటి బట్టలూడదీసి ఊరేగింపు సొంపు ఎవరి మోదం కోసం? ఎవరి వినోదం కోసం? ఏమిటా కక్ష? ఎందుకింత శిక్ష? ఎవరా? మరెవరు మన మం.రా.శ్రీ ప్రభుత్వం ప్రభుత్వం తాలూకు పోలీసుల మహత్యం ఎలమగర్రు ప్రజల మీద ఎంత పరాక్రమం! త సయ కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 36

మూదు వందల పిచ్చుకల మీద ఒకే ఒక వజ్రాయుధం

పైశాచిక తాండవం! నైశాచర నాటకం?

శాంతిభద్రతలను రక్షించడానికి!

అదీ గమనించదగ్గ విషయం-

దేశద్రోవాన్ని శిక్షించడానికి:

కాని ఒక్క సంగతుంది జ్ఞాపకం తెస్తున్నా

చాలాసార్లు రాసిందే మళ్లామళ్లా రాస్తున్నా

అదిమిపట్టి బెదరగొట్టి అందర్నీ పాలించలేరు!

నోరునొక్కి కాలుతొక్కి జనాన్ని శాసించలేరు!

పెద్దపెద్దవాళ్లంతా, గద్దెమీద వాళ్లంతా

(థద్ధబూని వినడానికి చేస్తున్న హెచ్చరిక!

హింసవల్ల, పీడనవల్ల హీన హేయ మాయవల్ల

ఖైదువల్ల, కత్తివల్ల, హత్యాసత్యాల వల్ల

(గ్రామాలకు గ్రామాలను గాయం చేయడం వల్ల అనువాదం : శ్రీశ్రీ

నిరంశుశ పరిపాలన నేలరాలడం తథ్యం కాడు

నరాంతకుల దురాగతం పరాస్తమవడం సత్యం! క

తిరుగులేని ఈ సత్యం చరిత్ర చెప్పే పాఠం! త్‌.

మరీమరీ మీరంతా మననం చెయ్యండంటా! ర్‌ స.

అణగారిన ప్రజల గుండెలాగవులే ముమ్మాటికీ ప |

అణచేసిన తిరుగుబాటు తిరిగిలేచు నొకనాటికి ల (

చెలరేగిన ప్రజల యెదల జ్వల దుగ్ర మహాగ్రహార్చి మ.

చండశాసనుల గాల్చును శలభములనుగా నొనర్చి క య

జ్ఞాపకముందా నేస్తం? చరిత్ర చెప్పు సత్యం? మం (దేశభక్తి గేయాలు నుంచి)

364 యు. రామకృష్ణ

మన వీర పాపయ్య (చెంచుల కథ) -_ ముక్కామల ప్రసాద్‌ రైతు బాబుల్లార నందాన రాజకీయాలను పేద ప్రజలలోన అక్కవచెల్లెళ్లార నందాన పరిచయము చేసుకొని తిరుగాడుచున్నాడు అడవి చెంచులమండి నందాన కమ్యూనిస్టు పార్టీలో పోలీసువారైన తిరిగితిరిగి వచ్చాము ” చేరాడు బాబయ్య (గ్రామగ్రామాలన్ని బాధలే పడ్డాము. ” భారత ప్రజలకు తిరుగాడుచున్నారు కాంగైస్‌ పాలనలో ” సేవ చేయాలంటూ ' పాపయ్య జాడలు మన వీరపాపయ్య చెప్పమని అయితేను ఈ చెంచులకైనా ” కమ్యూనిస్టు పార్టీలో రైతు బాబుల్లాను తిండి' దొరకలేదు ” చేరాడు బాబయ్య కూలి అన్నల్లాను గుట్టలో ఉన్నాము ” కూలీల సంఘాలు చింతబరికెలతోటి పుట్టల్లో దిగాము రైతులా సంఘాలు వీపులన్ని వాయ నక్కల్ని తిన్నాము మహిళా సంఘాలు కొట్టారు బాబయ్య పీతల్ని తిన్నాము ఆటలా పోటీలు ఎంతకొట్టినగాని కాం(గైస్‌ పాలనలో నడిపించినాడయ్య పాపయ్య జాడాలు చెంచువేషాలతో క్రూలేట్లయిన వెంచి ఇచ్చాడ్య్యు. మన పేద ప్రజలైతె గ్రామగ్రామాలన్ని పాలేళ్ల జీతాలు చెప్పలేదూ బాబు తిరిగాము బాబయ్య పెంచి ఇచ్చాడయ్య అప్పుడూ అయితేను ఎంత తిరిగినగ్గాని.. సంవత్సరానికి పోలిసు వారైన ఈ చెంచులకైనా పాలేళ్లకైతేను ఇళ్లలో ఉన్నట్టి తిండిదొరకలేదు ముప్పై బస్తాల ధాన్యంబు బియ్యందు, పచ్చళ్లలో .కూలి అన్నల్లార ఇప్పించినాడయ్య కిరసనాయలు పోసి రైతు బాబుల్లార పాపయ్య ఉంటేను పనికిరాకుండాను పాపయ్య చరితంబు మన ఆటలైతేను బూటుకాళ్లతోటి గన్నవరం తాలూక సాగవని భూస్వాములు మట్టించినారయ్య బుద్ధవరం గ్రామంబు అందరూ ఏకమై అప్పటికి అయినాను ఆ గ్రామములోన పాపయ్యను పట్టుటకు మన పేద ప్రజలు చింతపల్లి వంశమున ఆర్డర్లు తెప్పించి -.. పాపయ్య జాడలు సుబ్బమ్మ గర్భమున ప్రభుత్వ పన్నాగం చెప్పలేదు బాబు మన వీరపాపయ్య వినగానె, మన వీరపాపయ్య పోలీసు వారైతె జనన మొందాడండి పోలీసువారికి కాటూరు, ఎలమరు చదువు సందెలు నేర్చి కనపడకుండా గ్రామాలలోకెళ్లి జన కృష్ణాజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ గాధలు 3ెకర్‌

పురుషులనూ, స్త్రీలనూ అప్పుడు అయితేను ఖాండ్రించి ఉమ్మేసె ఒకచోట పిలిపించి మన వీరపాపయ్య అప్పుడు అయితే నడిబజారులోన పరుగుపరుగూన పళనియప్పనుగాడు ఒకరి ఎదుటఒకర్ని ఊరిబైటకెళ్లి తుపాకి గురిపెట్టి నిలబెట్టినారయ్య గుబురుగా ఉన్నట్టి మన వీరపాపయ్యను బట్టలూడదీసి పొదలో కూర్చుందె కాల్చాడు బాబయ్య గాంధి బొమ్మ చుట్టు పొదలలోన ఉన్నట్టి గుండు దెబ్బతిన్న తిప్పారు బాబయ్య జాడలు తెలుసుకొన్న మన వీరపాపయ్య చేయరాని పనులు కసాయి రాక్షసుడు పేదల పార్టీకి పోలీసు వారైన వెలమదొర చూశాడు కమ్యూనిస్టు పార్టీకి చేశారు బాబయ్య వెలమదొర అయితేను జై అనుచు ఒరిగాడు అప్పటికి అయినాను (గ్రామంబులోకొచ్చి పేదలా పాపయ్యను పాపయ్య జాడలు పోలీసువారికి రైతు బాబుల్లార చెప్పలేదు బాబు చెప్పాడు బాబయ్య కూలి అన్నల్లార మన పేద ప్రజలు పోలీసువారైతె అకృచెల్లెల్లార

మన వీరపాపయ్య పరుగుపరుగున వచ్చి మరువబోకండయ్య పేద ప్రజలలోనను పొద చుట్టుముట్టారు పాపయ్య ఆశయం తిరుగాడుచున్నాడు రాళ్లతో కొట్టారు ఈడేర్చ మనమంత మన వీరపాపయ్య బండలే వేశారు పిడికిలి బిగియించి సూరంపల్లి గ్రామములొ రాళ్ల దెబ్బలు తిన్న శపథము చేస్తాము డాక్టరింటి వద్ద బండదెబ్బలు తిన్న. _ ఈ చెంచులకైనాను పోలీసువారికి మన వీరపాపయ్య పొద్దుపోయిందండి కనపదకుండాను బెబ్బులై లేచాడు ఏడాది కొకసారి ఉన్నాడు బాబయ్య నా జీవితంబంత పాపయ్య చరితంబు డాక్టరు భార్య అయితె నా ఆస్తిపాస్తంత చెప్పటానికైతేను మహలక్ష్మి దేవమ్మ పేదల పార్టీకి మీ వద్దకొస్తాము కనురెప్పపాటులొ కమ్యూనిస్టు పార్టీకి పోయి వస్తము బాబు కాపాడుచున్నది అంకితం చేశాను సెలవండి బాబయ్య మన వీరపాపయ్యని ప్రాణమంటె నాకు వ ళంచం కయ కొంతకాలానికి భయమేమి లేదంటు 50 వళ్ళ పాటు ప్రదర్శనలు ఇచ్చిన పాపయ్య జాడలు రామని నిలిచాడు అల్లాపురానికిచెందిన పరాన్‌ మస్తాన్‌ తెలుసుకున్నారు బాబు మన వరపాపయ్య | | పోలీసువారైన అప్పుడూ అయితేను జప సూరపల్లి గ్రామాన్ని పోలీసు వారైన న. చుట్టముట్టారండి తుపాకి గురిపెట్టి 7, జ్‌ పోలీసు జాడాలు బెదిరించి చూశారు కాం. పనిగొన్న మహలక్ష్మి మీదు బెదిరింపులకు నా పాపయ్య కైతేను జడిసె వాడనుకాను కస్త! వివరంబుగ కుడిమీసం ఎగరేసి క చెప్పింది బాబయ్య పండ్లు పటపట కొరికి

కృష్ణాజిల్లాలో పార్టీ ఆద్యులైన నేతలు 2! కమ్యూనిస్టులు కాంగ్రెస్‌ ప్రభుత్వ తీవ్ర నిర్భంధకాందకు చ. ఈ విధంగా దాదాపు 129 నుంది కమ్యూనిస్టులను పొట్టన బెట్టుకున్నారు. అనాటి ఉద్యమ ప్రస్థావాన్నీ. ఘటనఅనూ సూలంగా వివరించేది ఈ గ్రంథం. (