Telugu Kiratharjuneeyamu ( Andhra 'Balasudha' Vyakhya Sahithamu ) Vol III, IV - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

స్‌! య. ౫. ఉంటి వ సు పను. స 1 శ కంస న స క న ప. ర టూ. స ళన నం | ల్‌ య... పై య యు / ( గ్‌. స న్‌ 'గ్రన || యు న టు యటిరాయాయ్యల ! . స , ఇ తం ల్లి ౯ ర) కి ల. టల , క " క స క నే తం ఎమి క లల. గ న. సళ బర్న్‌ ఈ -'

. న (1. ఇ కుం యం ఖం టం న ” ఓ ” ఈ న ం - ట్య ॥ చ. ఆంధేనన యం నిట మ 1. ర. . .చాలసుథి. చా వాళి సకం! మ త స హా 7

వ. (ఒం ప తృతీయ బ్రతుర్ధ సర్మములు ను సస ఎ క త న మట టం బు? ట్‌బండ చూధపశర్మ న నం న బైల్‌ “హేరికర్స్‌, ఆంధ్రశాఖనం మ న. 1 టు సుష ఇ శ 4 ప క. స్మాస్‌యో. విశ్వవిద్యాలయము... శల య త కటిట న. . ల టి . గ్‌ ( న. పస టట రంల, , కసత య కం గస యో వ! స ః ॥ | న గ మన ళా ౮. న నుల పాం. , పూల పళ టిలో న. ఎం పతైల్నం న్‌్‌ 9 ః ఇ త్‌ 1 వ ప ( ఫ్‌ | య. చ్రకాశప్రలుక లు న న

స స స్‌ వ. ॥ | , లంగ ” శ. మైన

త స . ( క 1 ” | | , శ్‌ ' ౧: శ పరమేశ్నర పల్లి కేషనునంం | - ల్‌ | ( . ళా య , శీ ॥ . ॥ లబ తః /" నట్లు క. | ౯.

శ్రాశ మహాకవి భారవి (వణీతము కిరాఠతా ర్దు నీయము ఆంధ “బాలసుధా" వ్యాఖ్యా నహిళతము. తృతీయ, చతుర్ధ సర్గములు శ్‌ వ్యాఖ్యా త డాక్టర్‌ పాటిబండ మాధవశర్మ= 2౫నన6 ఈశ పుజదంచిం రీడర్‌, ఆం(ధశాఖ, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయము ఖల లలో స స్‌ నే ఆం వా! ళ్చి స్థా ఖ్‌ న్‌ (ల ్న్ను ఖే వే కాళకులు శ్రీ పరమేశ్వర పబ్లి కేషన్సు వీక్కండపల్లి __హైదిర్తావాదు. = 10

ద్రచారణ. శం, 7 సర్వస్వామ్య సంక రితము మ్యుదణ 1970 వామి 6 ఉ్ధాంగ్ర- ఆరా గే (్త/ ఈ ౧0/0 1016; వెల 'ర త గ్రర0 0 అ. ఫై, కై. శే మచ యాన ఎడల మ స సె .. ఆ భి

న్‌. నా.

ల /1 క / జో ముద్రణ , సమత టో చా. (ఫో(గెసివ్‌ పెన్‌ ప్రెవేట్‌ లిమి'పెడ్‌

అవిడ్స్‌ "సెంటర్‌, హెదర్లావాద్‌ _ 1

గ సేష 9్వ,ర్షేయలత్‌ ర్త శె?/సిం!! రేం, నల్త్య విన్నపము - సంస్కృత భాషా సాహిత్యముల యధ్యయనము యొక్క_ విలువను. ఆవశ్యకమును (పజలు, ,పభుత్వము, విద్యాధి కారులు, విద్యార్థులు ఇప్పుడిప్పుడు గుర్తి ంచుచున్నారు. ఆ భాష యందలి కావ్యములను, నాటకములను చదివి యానం' దింపవలెనని పలువురు ఉత్సాహ పడుచున్నారు. అయినను కావ్య నాటకములు స్వయముగా చదువుకొని యర్థము చేసి కొని యానందించుటకు తగినంత భాషాజ్ఞానమును సంపా దించుటకు ఫలువృురకు అవకాళము లఖింపదు. అట్టివారికి ఉత్తమ సంస్కృత నాటకములను ఆంధధ్రలిపిలో, ఆంధాను వాద, వ్యాఖ్యానములతో అచ్చువేసి అందజేయుట ఉచితము, అవుసరము అని తోచి మేము ఆ కార్యమునకు పూనుకొం టిమి, సంస్కృత కావ్యములందలి కొన్ని సర్గ్షములను గూడ సంస్కృత సాహిళ్యాఖిమానులయిన యాం పాఠకులకు అందుబాటులోనికి దెచ్చుటకును గొంత [ప్రయత్నము చేయు చున్నాము. పదవిభాగ, అన్వయ, (వతిపదార్ధ, తాత్చ ర్యములతో పాటు కొంత వ్యాఖ్యానము కూడ చేర్చి రఘు వంళాది కావ్యములందలి సర్గములమ (శకటింప వలెనని పూనుకొంటిమి,. పంచతంత్రము, దశకుమార చరిత్రము, హర్హచరితక్రము మున్నగు గద్య (గ్రంథములను ఆంధ్రానువాద సపొతముగా (వ్రచురించుటకును పూనుకొని యున్నాము.

క విళ్వవిద్యాలయము నిర్వహించు పరీక్షలకు చదువుకొను విద్యాద్టల (వయోజనములను గూడ దృష్టియం దుంచుకొని ఈ (ప్రచురణములు సిద్ధము చేయబడుచున్నవి. వీనిని అధ్యా. పకులు, సంస్కృత భాషా సాహిత్యాభఖిమాను లైన యాంధ్ర రసజ్ఞులు ఆదరింతురనియు, మా యుద్యమనును 1ఫోత్స హింతురనియు ఆశించుచున్నాము. మా (ప్రయత్నము యొక్క సాఫల్యమునకు ఆంధ రస జుఠే ప్రమాణము, షా [ప్రకాశ కులు శే

పరిచయము భారవి కాలము

సంస్కృత సాహిత్యమున [పౌఢకావ్య నిర్మాతలుగా (వ్రసిద్దులెన మహాకవులలో భారవి యొకడు. ఈతని రచనగా ఒక్క- కిరాతార్దసేయము మ్మాత్రమే లభించుచున్నది. ఈ కాన్యమును బట్టి భారవి వంశకాలాదికము లెవ్వియు తెలియరావు. [క్రీ శ. 684 నాటి ఐహోల్‌ శాసనమునందలి యొక ళశ్లోకమున భారవి పేర్కొనబడియున్నాడు.

“యేనాయోజి నవేఒ. శ్యస్టిరమర్ధవిధా వివేకినా జినవేళ్య

స విజయతాం రవికీర్శి! కవికాశిత కాళిదాస భారవికీ ర్తిః”

ఈ శ్లోకమునుబట్టి భారవి (క్రీ. శ. 884 నకు పూర్వమే జీవించి యుండెనని తెలియుచున్నది. -|కీ.ళ. 580 [ప్రాంతముల పరిపాలించిన దుర్వినీతుడను రాజు భారవి కృత కిరాతార్జునయ మందలి 15వ సర్గమునకు వ్యాఖ్య రచించినట్లు పరిశోధకులు చెప్పుచున్నారు. కనుక భారవి ఆంతకు కొంచెమేని ముందే ఉండి యుండవలెను.

రెండవ ప్పలకేశి కుమారుడై న చందద్రాదిత్యుని భార్య విజ్జి. ఆమె కౌముదీ మహోత్సవము అను నాటకము రచించెను. ఆమె వాక్యముగా నౌక ల్లోకము గలదు,

““సీలోత్సలదళశ్యామాం విజ్జికొాం మా మజానతా

వృథైవ దండినా (ప్రోక్తా సర్వళుక్షా సరస్వతీ”

విజ్జిక కాలము 660 (ప్రాంతముగా నిర్ణయింపబడినది. అసర సరస్వతి మైన కాను నీలోత్సలవర్థ మై యుండు పెటుంగక దండి సరస్వతి సర్వ

ఇగ

శుక్ల యని వ్యర్థముగా పలికెనని యామె చమత్కిరరించెను. ఠనుక, దండి (60 నాటి వాడో, కొంచెము తరువాతివాడో అయి యుండవలెను.

దండి తన అవంతి సుందరీ కథ యందు తాను భారవికి ముమ్మనుమ డై నట్లు చెప్పికొనవి యున్నాడు. దండి కాలము క్రీ. ఈ. 670 అనినిర్ధ యింపబడినది గనుక ఆయన ముత్తాతమైన భారవి ఒక వందయేండ్లు వెనుక - ఆనగా క్రీ. శ. 670 ప్రాంతముల జీవించి యుండెనీని నిర్ణ యింపవచ్చును.

భారవి కౌశిక గోత్రుదై న (దాహ్మణుడు, ఆయన తండ్రియైన నారాయణస్వామి గుజరాతు నందలి అనందపురము నుండి బీరారు నందలి ఆచలపురమునకు నలసపోయెను. భారవి అసలు పేరు దామోదరుడు. సూర్యుని వలె (ప్రకాశించు మేధాశక్తి గలవాడగుటచే ఆయనకు భారవి యను, లకణనామధేయము కలిగెను. సింహవిష్ణువు అను పల్లవ రాజు అఆహ్వానము'పై భారవి అకని రాజధానిమయైన కంచి కేగి ఆతని యాస్థాన కవిగా నుండెను. భారవి కొడుకు మహారధుడు. ఆతని కొడుకు వీర దత్పుడు. వీరదత్తునకు గౌరి యను భార్య యందు జన్మించినవాడే దండి మహాకవి.

ఒక గాథ

భారవినిగూర్చిన యొక్క చిత్రమైన ఐతిహ్యూము కలదు. దాని యాధార్థ్య మెట్లున్నను అది యర్ధవంతము, రమణీయము ననుట నిజము.

భారవి పేదయింట జన్మించినవాడు, తన _దారి_ద్యమును గూర్చి భార్య చేయు అధికషేపములు సహింసజొలక భారవి యొకనాడు ధనార్జనము నేయ తలంపుతో బయలుదేరెను. మార్గ మధ్యమున నొక నర ప్రీరమున విశమించి యస్పుడు న్ఫురించిన యొక ళ్లోకమును ఒక

అవల్‌ ఉం

తామరాకు పై లిఖించెను-

ఆ (ప్రాంతముల వేటాడవచ్చిన రాజు ఆ శ్లోకమును పఠించి థార విని మిగుల ప్రశంసించి వీలుచూచుకొని యొక పర్యాయము తన భవనము నకు రమ్మని చెప్పి వెడలిపోయెను. ఆల్లోక మిది -

" సహసా విదధీత న [కియా మవివేకఃి పర మాపదాం పదం వృణుతే హి విమృశ్యకారిణం గుణలుజ్బాః స్వయమేవ సంపదః"

ఈ శ్లోకమును రాజు సువర్జాకరములతో (వ్రాయించి తన శయన మందిరమునం దుంచుకొనెను, తన యదృష్టము పండినదని సంతసించిన భారవి యొకనాడు రాజమందిరమున కరిగెను. కాని యాతని దర్శిదవేషము చూచి ద్వారపాలకు లాతనిని లోనికి టోనీయరైరి. ఇట్లు కొంత కాలము గడచెను.

మరల నొకనాడు రాజు వేటకు టోయి నిర్హీత సమయము కంఖె ముందే యాకస్మికముగ దిరిగి వచ్చెను. శయన మందిరమును (ప్రవే శించి తన శయ్యపై రాణి యెవ్వనినో ఆలింగనము చేసికొని నిద్రించు చుండుట కాంచెను. (కోధావేశము పొంగివచ్చి రాజా యిరువురును సంహ రింప కత్తి నెత్తెను. దై వికముగా నా క్షణమునం దతని దృష్టి గోడపై స్వర్ణాతరములతో లిథింపబడియున్న శ్లోకము మీద (ప్రసరించెను. వెంటనే ఆతని మనస్సు కుదుటబడెను. శయ్యపై న్నిదించుచున్నవారిని మేల్కొ లిపి, వారి ఘోరాపచారమును వారికి తెలిపి, మరి శిక్షించుట తగునన్న తలంపు రాజునకు కలిగెను నిద్ర లేపి విచారించగా రాణితో ఏకళయ్యపె నున్నవాడు యువరాజని తెలిసినది. శై శవముననే అపహృతుడై న రాజకుమారుడు నాటి సాయంకాలమే తిరిగి లఖించెను. చిరకొలమునకు లభించిన ప్యత్రుని విడువలేక తల్లి యాతనిని తన శయ్యపై బరుండ బెట్టుకొ నెను. తన్ను మహా విపత్తునుండి రక్షించిన యా ల్లోకము రచిం చిన భారవిని రాజు వెదకి తెప్పించి ఘనముగా సత్కరించెను.

న! మహాకాప్యము భారవి రచనగా కిరాతార్డునయము మ్యాకమే కానవచ్చుచున్నది.- ఇది సంస్కృత పంచ కావ్యములలో నొకటి. కాళిదాసుని రఘువంళ కుమారసంభవములు, భారవి కిరాతార్జనయము, మాఘుని శిశుపాల వధ, హర్ష్యని న్రైెషధము సంస్కృతమున పంచ మహా కావ్యములుగా (వథ్యాతములు. మహాకాన్య లక్షణము దండి ఛైప్పినది -

“*సర్ల్షబంధో మహాకావ్య ముచ్యతే తస్య లక్షణం

ఆశీర్నమస్కింియా వస్తు నిర్లేశోవాపి తన్ముఖం

ఇతిహాసకథోద్భ్చూత మితరద్వా సదాాశయం

చతుర్వర్గ ఫలో పేతం చతురోదా త్ర నాయకం

నగరార్డ వై లర్హు చంద్రార్కోదయ వర్ణనం

ఉద్యాన సలిలక్రీడా మధుపానరతోత్సవై

విప్రలంభైై ర్వివాహై శృ కుమారోదయ వర్ష నై ॥

[ఘా యూ రూ

మంత్ర దూత (సయాణాజి నాయకాభ్యుదయైరపి

అలంకృత మసంక్షీప్తం రసభావ నిరంతరం

సర్లె రనతి వి స్తీశ్లో శవ్యవృత్తైః సుసంధిభిః

సర్వత థిన్నవృళ్తాంఠై. రుసేతం లోక రంజకం

కావ్యం కల్పాంత సంస్థాయి జాయతే సదలంకృతి.”

ఈ లక్షణమునుబట్టియే మహాకావ్యము అష్టాదశ వర్ణనాత్మక మై యుండవలయునన్న సంప్రదాయ మేర్చడినది, కాళిదాస భారవ్యాదుల యుండెను.

కాళిదాసుని కావ్యము లందీ వర్ణ నలతో పెక్కు కలవు కొని అవి (ప్రథాన కథ గమనమునకు అడ్డు తగులని తీరున సంక్ని _ప్తముగా సుందర

కసి

ముగా తీర్చబడి యున్నవి. థారవి కిరాతార్డునియము వర్ణనా బహుళము. వర్దనలు కొన్ని పట్ల అతి విస్తీర్ణ్షములు. కథాంశము అతి స్వల్పము* విసృతములు, బహుళములు అయిన వర్ణనలలో పడి కథాంశము మునిగి పోయినదా యనిపించును.

మహాకావ్య లక్షణములను, వాని గుణదోషములను నిర్వచించి నిరూపించు సందర్భమున పలుపు రాలంకౌరికులు భారవి కిరాతార్డునయము ఉదహరించియున్నారు. హేమచందు డను అలంకారికుడు (వక్వ్యేకాభి నివేశముతో మహాకావ్య లకణములకు కిరాతార్జునియమునుండియే ఉదా హరణములు చూపియున్నాడు,

మహాకావ్యము నందలి సర్గ సంఖ్యను, సర్గమునందలి శ్లోక సంఖ్యను గురించి ఈళానసంహిత యిట్లనుచున్నది.

'"అష్టసర్గా న్న తున్యూనం (తింళశత్సర్ణాచ్చ నాధికం

నాత్యంత విస్తరః సర్ష్మ (త్రిళంతో వాన చోనతా

ద్విశత్వా నాధికం కార్య మేతత్పద్యస్య లక్షణం”

మహాకాన్యమునందు సర్గములు ఎనిమిదికి తక్కువ గాని ముప్ప దికి ఎక్కువగాని కాగూడదు. సర్గ్షమునందలి పద్యముల సంఖ్య ముప్పదికి తగ్గరాదు; రెండువందలకు.మించరాదు. కిరాతార్డునియమున పదునెనిమిది సర్షములు కలవు. _సర్గమందలి పద్య సంఖ్యయు నియమానుసారముగనే యున్నది.

కిరాతార్జునీయ కావ్యము నందలి వస్తువు వ్యాసకృత మహాభారతము ఆరణ్య పర్వము నుండి (గ్రహింపబడినది. మహాకాన్యోచితము లయిన చిరుమార్చులు చేయబడినవి. మూడు, నాలుగు సర్గము లందలి మార్చు లలో ముఖ్యమైనవి

శ్‌ మూలమున వేదప్యానుడు మంత్రమును యుధిష్టీరునకు ఉపదే శించెను. అతడు కొంతకాలము తరువాత అర్జునునకు ఉపదేశించెను. వ్యాన ముని తానే అర్జునునకు మంత ముపదేశించినట్లు థారవి మార్చుచేనెను. దీనివలన ఈ కావ్యమున అర్జున కే (పాధాన్యము కలుగుచున్నది. మూలమున అర్జునుడు మంగత్రళ క్తిచేతనే ఇంద్రకీల పర్వతమున 'కేగును. వ్యాసునిచే స్మరింపబడి (ప్రత్యతమైన యకుడు అర్జునుని ఇంద్ర కీలమునకు గొనిపోయినట్లు భారవి మార్చెను. ఇందువల్ల అర్జునుడు, యకుడు అధారముగా మార్గమంటలి (ఫకృతిని వర్షించుటకు అవకాశము లభించినది. ఇం్యదకీల, గంధమాదన, హిమాలయాది వర్ష నములు భారవి మహా కావ్య ధర్మము ననుసరించి కల్పించిను. మూడు, నాలుగు సర్గల యందలి వస్తువు విపులముగా (గంథాంత మున సీయబడి యున్నది. నాయకుడు కిరాతారనయమున నాయకు డెవ్వడు ? “సర్గబంధో మహాకావ్యం తతై 9కో నాయక*సురః ॥ 1. యా సద్వంశ; కతియో వాపి ధీరోధా త్త గుణాన్వితః ఏకవంశభవా భూపాః కులజా ఐహవో౬పివా, అని సొహిత్య దర్పణము చెప్పుచున్నది, దివ్యుడు గాని ధీరోదాత్త లక్షణములు గల క్షత్రియుడు గాని ఒకడు నాయకుడు కావలెను. ఒకే ఉత్తమ వంశమున బుట్టిన పలువురై నను నాయకులు కొనచ్చును. “కిరాతళ్చ అడ్డనళ్చ కిరాతార్జునా? తౌ అధికృత్య కృతం కౌవ్యం కిరాతార్జునీయం '”_ కిరాతార్జునుల నిరువురును అధికించి చేయబడిన

నష

కావ్యము కిరాతార్జునయము. “నామ కార్యం నాటకస్య గర్భితార్థ (వకాళకం” అను సాహిత్య దర్పణో క్రి ననుసరించి నాటక్షమునకు (కావ్యమునకును కావ్యమున గర్భితమైన యర్హమును (ప్రకాశింపజేయు తీరున నామకరణము చేయవలయును. కిరాతార్టునీయము అను నామకరణము చేయుటవల్లి కిరా తార్టునుల యుద్ధము ఈ కావ్యమున (ప్రధాన విషయ మగుచున్నది. కావ్యమున ఫలమున _ కధికారి యగువాడే నాయకుడు, కిరాత వేష మందున్న ఈశ్వరుడు పొందిన ఫల మిం దేమియు లేదు. పాశుపతాస్త్రరూప మైన మహాఫలమును పొందినవాడు అర్జునుడే, కనుక అర్జునుడే నాయ కుడు. _అతని (ప్రతాపషమునకు ఉత్కంర్ష కలిగించుటకు (ప్రతిభట రూపమున ఉపకరించిన వాడు ఈశ్వరుడు.

అర్జునుడు ఉత్తమ క్షత్రియ వంశమున జన్మించి ధీరోదాత్త లక్షణ ములు గల ఉత్తమ నాయకుడు.

“మహా సత్వోఒతి గంభీర! క్షమావా నవికళ్దనః

స్ధిరో నిగూఢాహంకారో ధీరోదాత్తో దృఢ్యవ్రతః.

ఈ ధీరోదాత్త లక్షణములు అర్జునుని యందున్నవి. ధర్మరాజు నందున్నవి. పాండవులలో మధ్యముడై న యర్జునుడు నాయకుడనుటకం ల అ్యగజుడై న ధర్మజుడే నాయకుడనుట యుకృమని కొందరందురు. ఫల మనగా పాండవుల విజయమనియు దానికి అధికారి ధర్మజుడ్మే కనుక అతడే ఈ కావ్యమున నాయకుడనియు, కనుక కావ్యారంభమున మూడు సర్గ్షములందు ధర్మజునికే (ప్రాధాన్యము కలిగించెనని వారి యఖి (ప్రాయము. పాండవ విజయఫలమైన రాజ్యలాభమునకు పొళుపతాస్తు లాభము సాదనము మాత్రమే. కనుక దానికి అధికారియైన అర్జునుడు ఉసపనాయకుడే యగునని వారందురు.

కొని కిరాతార్జునీయ మని నామకరణము చేసిన భారవి ఈ కావ్య

231 మున అర్జునునే నాయకునిగా భావించెనని చెస్పదగును. మల్లి నాధసూరి మహోదయుని వాక్యము సరమ్మపమాణముగా (గ్రహింపదగినది. “నేతా మధ్యమ పాండవో భగవతో నారాయణ స్వ్యాంశజః తస్యో త్కర్ష కృతే త్వవర్ష్య్యతతరాం దివ్యః కిరాతః పునః శృంగారాది రసోఒంగ మంత విజయీ వీరః (ప్రధానో రసః త్రై లాద్యానిచ వర్ణితాని దిహుళో దివ్యాస్త్రలాభః ఫలం”' భగవంతుడైన నారాయణుని యంళమున బుట్టిన మధ్యమపాండవు డైన యడ్జునుడే నాయకుడు మరి అతని యుత్కర్షకొరకే దివ్యుడైన కిరాళుడు అతిశయముగా వర్ష్మింపదిడినాడు. ఈ కావ్యమున శృంగారాది రసములు అంగములు, యుద్ధవీరము (ప్రధానరసము శైలాదు లెన్నో విపులముగా వర్షింపబడినవి. ఫలము పాశుపకాస్త్ర లాభము. ఈశ్వరుడు, నారాయణుడు-ఇరువురును దివ్వులే, కాని ఈశ్వరాంశ మైన కిరాతుడు ఆటపికుడు, నారాయణాంశమైన యడ్జునుడు ఉత్తమ క్ష్మతియుడు. కనుక ఇరుపరిలో అర్హునుడే నాయకుడు కాదగును, మరి కిరాతుని [ప్రతాపము నంతగా వర్ణింపనేల యనగా ఆతనిని ఎదిరించి నిల్చిన యర్జునుని (ప్రతాసమునకు ఉత్క-ర్ష కలిగించుటకు. దండి చెప్పెను గదా- “వంశ వీర్య(ప్రతాపాదీన్‌ వరయిత్వా రిసోరపి , ణ ఓ తజ్జయా న్నాయకోత్క-ర్ష కథనం చ ధినోతిన్మ” శత్రువు యొక్క వంశ వీర్య (ప్రతాపాదులను వర్షించి యాతనిని జయించుట వల్ల నాయకుని యుత్కర్షను తకెలియజేయటయు. మాళు సమ్మతమే అని నాయకవర్జ మున నొక వక్రమార్గమును గూడ దండి సూచించెను. భారవి యవలంబించిన మార్గ మిది. భారతము విష్ణమహిమ పకిపాదకము. అందు శన మహీమయు వర్ణిత మగును. కౌని యా

కం... వర్ణనము విష్ణమహిమ కుత్కంర్ష కౌలిగించుటకే, పాళశుపతాస్ర. లాధము నపే కించి యర్జునుడు తపస్సుచేయ నరుగు సందర్భము వర్షించు ఈ రెండు సర్గము లందును అర్జునుని (ప్రాధాన్యము స్పష్టపడుచునే యున్నది గనుక నాయకుడు అర్జునుడే యని నిష్కూర్ష - కవిత్వము భారవి కవిత్వము అర్ద గౌరవము గలదని ఈ (కింది యాభాణకము తెలుపుచున్నది “ఉపమా కాళిదాసస్య భారవే రర్థ గౌరవం ధండినః పదలాలిత్యం మాఘే సంతి (తయో గుణాః.

ఈ శ్లోకమందలి యితరాభ్యిపాయముల యాథార్ధ్య _మెట్లున్నను భారవిని గూర్చిన యఖభి[పప్రాయమున గొంత సత్యము కలదన వచ్చును. ఆర్హ్‌ గౌరవము భారవి కవిత (ప్రధాన లక్షణము. అయన యఖిరుచి యట్టిది. ద్వితీయ సర్గము నందలి యీ శ్లోకములను చూడుడు-

“*న్ఫుటతో నపదై రపొకృతా న చ న స్వీకృుత మర్ష్గగౌరవం థి రచితా పృథగర్థతా గిరాం న చ సామర్థ్య మపోహితం క్వచిత్‌" “"ఉపపత్తీ రుదాహృతా బలా దనుమానేన న చాగమః కతః ఇద మీదృ గనీదృగాశయః ట్రసభం వక్తు ముప[క్ర మేత కకం

2 పదములు స్పష్టతను వీడలేదు. అర్థగాంభీర్యము స్వీకరింపదిడక యుండలేదు వాక్కులు భిన్నార్థములుగా రచింపబడినవి, అనగా పునరుక్తి లేదు పదముల పరస్పర సాకాంక రూపమైన సామర్థ్యము ఎచ్చటను విడువబడలేదు శక్తి మంతముగా ఉపప్తి చూపబడ్రినది. ఆనుమానముచే శాస్త్రము తిరస్కృతము కాలేదు. నీ వంటివాడు తస్ప ఇట్లు అపప్రయక్నముగా పలుక నెన్వడు సమర్జుడగును? ఫీమ'సేనుని వాక్యములను గూర్చి ధర్మరాజు వెలిబుచ్చిన యీ లక్ష ణములు భారవి కవిత పట్ల కూడ సత్యములే పరోక్షముగా భారవి తన వాకథ లక్షణములనే (ఫకటించుచున్నాడా యనిపించును. వ్యాఖ్యాన సాహా య్యమున భారవి శ్లోకములందలి యర్ధ గౌరవమును పారకులు గుర్తింప గలరు, కాళిదాసుని శై లి సుకుమారము, మధురము నెనది, (శ వణమాత్ర మున ఆహ్లాదము గలిగించునది. భారవి శైలి పరుషము, జటిలము. ఓ జోగుణ మాయన శైలి (ప్రధాన లక్షణము. కాశిదాను కలి బహిరంతః స్ఫుర్మదసమై (ద్రాషసాకమున నుండును. భారవి శైలి గూఢరసమై నారి శశ పాకమున నుండును. కావుననే మల్లినాధసూరి--- నారికేళ ఫలసమ్మితం నచః భారవేః సపది తద్విభజ్యతే స్వాదయంతు రనగర్చ నిర్భరం సారమస్య రసికొః యథేస్పితంొ “భారవి యొక్క వాక్కు. నారికేళ ఫలము వంటిది. దాని నిష్పుడు (బద్దలు కొళ్లైదను. రసగర్భ విర్శరమైన ఆ వాక్యముయొక్క- సార మును రసికులు యధేష్టముగా ఆస్వాదింతురు గాక” యని పలికెను, (ప్రొఢ బంధముల న శ్లోకములన్లు పగులగొట్టినచో లోపల రసనిర్భరమైన

న

యర్థము లభించును. అది చర్వణము చేసినకొలది చవులూరుచుండును. కనుకనే భారవికి కాళిదాను (ప్రక్కన స్థానము అఖించినది. కాళిదాను మార్గముకం కె భిన్నమైన మార్గమును (ొక్కా, ఆ మార్గమున కాళిదాసునంత వాడనిన (ప్రతిష్టను భారవి సంపాదించెను. ““కవితాశిత కాళిదాన భారవి కీర్తిః*" అను వాక్యమున భారవి కవితలో కాళిదాసునంత కీ _ర్తి నార్లించె నని వేయేండ్ర క్రిందటనే వెల్లడింపబడినది గదా,

మాఘుని వంటి మహాకవి నూటికి నూరుపాళ్లు భారవి యడుగు జాడలలో నడిచెనన్నచో భారవి కవితా గౌరవ మెట్టిదో తెల్పమగును. మాఘుని ళశిళుపాల వధ మూడు మూర్తుల భారవి కిరాళార్టనీయమును టోలి యున్నది. మాఘకవి భారవి మార్గమున. నాతనిని మించవలెనన్న సృర్ధతో శిశుపాల వధ రచించెనని పండితుల యభిప్రాయము. కనుకనే యొక యాభాణకము పుట్టినది.

““తావద్భా భారవే ర్భాతి యావన్మాఘసర్ట నోదయః ఉదితే నైషధే కావ్యే క్వ మాఘః క్వ చ భారవిః”

మాఘమాసము ఉదయింప నంతవరకే భారవి తేజస్సు (ప్రకాశిం చును, వై షధకావ్యము ఉదయించినంత మాఘు డెక్కుడ, మరి భారవి యెక్కడ ?

భారవి గొప్ప పండితుడు. పెక్కు. కాస్త్రములందలి యంళములను తన కాన్యమున యథావకాశము చొప్పించెను. వాక్య నిర్మాణమున, పడ (యోగమున తన వ్యాకరణ శాస్త్ర పాండిత్యము (ప్రదర్శించెను. ఉసమో (త్రేకీలను మిక్కిలి చతురముగా (ప్రయోగించెను.

భారవి యందు. భావన కంప ఊహ యెక్కువ ఆయన వర్ష లందు భూమ్యాకౌశములు పట్టనంత ఊహ (సస్ఫుటముగా నగపడును. శై లియందువలెనే ఊహలయందును కొరిత కృథత్రిమత్వము గోచరించును.

నా “వుంగళాదిని, మంగళమధ్యాని, మంగళాంతాని' అను నియమము ననుసరించి భారవి తన కావ్యమును “శ్రియః కురూణాం" అని శ్రీ శబ్ద ముతో నారంభించుకే కాక (ప్రతి సర్గాంత శ్లోకమునందును శశ్రీ, లక్ష్మీ శబ్దములను నికేపించెను. కనుక ఈకావ్యము లక్ష్మీపద లాంఛితము భారవి లోక జ్ఞతను వెల్ల డించు అర్జాంతరన్యాసములు, సూక్తులు కావ్యమున పుష్కలముగా గలవు, ఈ (గ్రంథము చివర అవి సం్యగహింప ఐబడియున్నవి. భారవి వర్ష నానిపుణుడే కొక వర్షన్నాప్రియుడు. కిరాళార్టనయము వర్ణనా బహుళము. కధ అతి స్వల్పము, మూడవ సర్గమున గొంత వృత్తాంతము నడచినది గాని నాల్గవ సర్గము అంతయు కేవల వర్షనమే. 83 క్లోకములలో అర్జునుడు హిమవంతమునకు బోయిన మార్గమునందలి సుందర దృళశ్యములు వర్ణింపబడినవి. 10 శ్లోకములలో అర్జునుడు చూచి యానంద్రించుచున్న (ప్రకృతిదృశ్యములను కవి వాక్య్యరూసమున వర్జించి తృప్పికలుగక భారవి మరి [19 శ్లోకములలో ఆ (ప్రకృతి వర్ష నను యకఖుని ముఖమున చేయించెను. (ప్రకృతి దర్శనమున అర్జునుడు తృప్తి పడలేదని గుర్తించి యకు డావర్ష నము కొనసాగించినట్లు గడుసుగా ఒక ఉపప్తిని చూపించెను, ఈ సుదీర్ష వర్ష నమున నెంత వై విధ్యము చమత్కారము ఉన్నను ఆందందు పునరుక్తి గోచరించి కొంచెము విసుగు పుట్టించునట్లుగా నున్నది. దక్షిణదేశ వాసియైన భారవి ఈ హిమవన్మార్గమును చూచి కాక ఊహించి వర్షించినట్లు తోచును. కనుకనే ఊహకు సై్వైరవిహారము కలిగి వర్మ్మనకు: కృ్మతిమత సంక్రమించినది. కిరాతార్టుసియమున (పధానరసము వీరము _ ధర్మవీరము. యుద్ద వీరము దానికి అనుషంగికము. శంగారాదు లంగములుగా నిజంధింపబడి నవి. భారవి వీరరస పోషణమున (పొఢుడు. ఓజోగుణ దింధురమైన ఆయన లి వీరరసాఖి వ్యక్తికి సర్వథా యోగ్యమైయున్నది, 4 న నూధవశర్మ

థ్రీః మహాకవి భారవి కృతమ్‌ కిరాతార్దునీయమ్‌ ఆంధ' బాలసుధా" వ్యాఖ్యా సహితమ్‌ తృతీయః సర్గః శ్లో తత శృరచ్చందకరాభిరామై రుత్పర్పిళిః (ప్రాంకు మివాంశుజాలై బభాణ మానీలరుచం పిశంగ్‌ ర్జా స్తృటిత్వంత మివాంబువాహహమ్‌. పదవిభాగము. తత శరచ్చం[దక రాభిరా మైః, ఉత్సర్పిభిః పాంశుం ఇవ, అంశుజాలె 8, విభాణం, ఆనీలరుచం, పిశ 0గీ$, జటాక, తిటిత్వంతం, ఇవ, అంబువాహం,. అన్వయము తతః శరచ్చం[ద్రకరాభిరామైః ఉత్సర్చి భిః అంశుజ్నాలెః ప్రాంశుం ఇవ (సిం), ఆనీలరుచం, పిశంగీః జటాః విభ్రాణం తటిత్వంతం ఆఅఆంబువాహం ఇవ (సిం) | అర్హము , తతః = (వ్యాసమహర్షి ఆసీనుడై న) అనంతరము; శరత్‌ - శరత్కాలమందలి, చం(ద -=చం(దువియొక్క, కఠర--కిరణముఅవలె, అభి రామైః == అహ్హాదజనకములయిన, ఉత్పర్పిఖిః = ఊర్జ్వముగా (వనరించుచున్న; అంళు -=కొంతులయొక్క; జాలై ౪ --సమూహములచేత , (ప్రాంశుం = ఇవా ఎత్తయిన వానివలె, సితం==ఉన్నవానిని, ఆసీల == ఇంచుకనల్లనై నః రుచం- నర్షముగలవానిని, పిళంగీః ==గౌరవర్షములై న, జటాః = జడలను, వీభాణం 2 ధరించుచున్నవానిని; (అందువలననే; తటిత్వంత౦ = మెజపులతో గూడిన, అంబువాహం౦ _ ఇవ = మేఘమువలె; స్థితం ఉనువానిని_

లి కిరాతాద్ధనీయ ము తాత్పర్యము వ్యాసమహర్షి యాసీనుడై న యనంతరము ఇరత్కాల మందలి చళ్మిద్రుసి కిర ణములవలె ఆహ్షాదజనక ముటై ఊర్థ్వ్యముగా యంరించు చున్న [ప్రభాసమాహములచేత ఉన్నతుడా యన్నృట్లున్నవాడును. కృష్తున ర్లుడుట్హ్హూ పింగళవర్షిముల్లై న జటిలను ధరించినందువల్ల విద్యుద్యు క్తమైన మేమమువ శ నున్నవాడును (ఐన మునితో నిట్లనెను ఆని నాలబ్లవ శ్లోకముతో అన్వయవు అలంకారము ఉ(త్వేచ్యు ఉనను వ్యాఖ్యానము వ్యాసమహర్షి కృష్ణవద్దుడు ఆయన జటలు పింగళ వఠా ములు ఈ కొరణమున ఆయన విద్యుద్యు _కమైన అంబువాహమువలె నుంచెనోన్నె ఉపమ ఆయస ముఖమునుండి శరచ్చంద్ర కిం ఇముఒలవబి అభిదామములె న కొంత చ్నా పుయిములు ఊర్హ్వముఖముగా వ్యాపించుటచే ఆయన అత్యున్న తుడా యన్నల్షృ జెనని ఉ్యశ్రేకు- ఈ యుపమో్శక్పేకలచే వర్షాంతమృు శరదారంభము సూచి బడినవి మహర్షి శరచారంభమున వచ్చెను ళత్రువిజిగీషా సయత్నరూపవ్నై యుళ్ప్చోహమును ధర్మజునియందు అంకురింస జేయుటకై ఆయన వచ్చిన న యము వీరరసోచిత మైన ఇరదారంభమగుట యుచితముగా నున్నది కింజ సేయము అను కావ్యనామమును బట్టి నాయకుడు అర్జునుడు. ఆతడు పాళువజ్మ ష్ష్‌ లబ్లికై తవస్సుచేయ బయలుదేరు ఈ సర్గమున వీరళసమునకు అంకురము అల నం. గనుక కరచ్చం(ద్రికర వశంస యలంకారరూపవమున జీేయబరనది శరన యు వర్దనము నాల్లవసర్గమున విపులముగా వ్యర్రితము ఈ యుపమో్నత్సేత్షల యంద అందువాహ* శరచ్చం[దకిరణముల [ప్రయోజనము 6, 8 శోకములందు వ! చి గా ఏక్తా న్పష్టమగును. డి నొలుగు వోకము౬ వకాన్యయముగలవి ఇచ్చటిను? | ళ్‌ స్‌ ల ఇట్టి ల్లైకచతుష్టర్య్య మునకు కలాసకమనిజరు నై “ద్వాభ్యాం యుగ్మకమితి (పోక్తం తిలిః శ్లోక ర్విశేషకం త్‌ న్‌ స ఇ కలాపక౦ం చళుర్చీః స్యా దూర్డ్వం కులకం స్మృతం ఈసర్గమున ఇం(దవ జ, ఉ'పేం్యదవజ, తదుభయ మిశ్రణమువల్ల వం డిన ఉపబాతులు ఉసయోగింపబడినవి ఎ ఇందవజ స్యాదింద్రవ(ాయది తా జగో గః తత, జ గగ గణము౬

త్మతీయః సర్గః త్రి ఉ పేంద్రవ(జ ఉ'సేందవ(ా జతజా న్రతోగౌ జృ త, జ, గగ -గణములు (పకృతశ్లోకమున 1,4 పాదిములు ఉపేంద్రవజ, 2,8 పాద ములు ఇంద్రవజ కనుక ఇది ఉపడాతివృ తము ఇం(దవుతుడు, ఉపేం (ద మృితుడునై న యర్దునుని తపశ్చరణోద్యమమును వరించు ఈ వరమున ఈ ము | ల చు ళో నృత్తము వయు కమగుట యొక యౌచిత్యము శో. పసాదలక్షీం దధతం సమగ్రాం గా టి వపుః (ప్రకర్షేణ జనాతిగేన (పవసహ్యూ చేతస్సు సమాసజంత మసం న్తుతానా మపి భావ మార్షము. ల్లి వలల టు వదవిభాగము వసాదలక్ష్మీం, దధతం, సమ(గ్రాం, వప్పుఃపరర్షేణ, జనాతిగేన్న (ప్రసహ్య, చేతస్సు, సమాసజంతం ఆసంస్తుతానాం, అపి, భావం, ఆర్హ్భం, అన్వయము సమగాం ప్రసాదలక్ష్మీం దధతం, జనాతిగేన వపుః (వక 'రేణజ అసంసుతానాం ఆపి చేతను ఆర్షం థావం(ప్రసహ్యూ సమానజంతం,. ణు వావ గవ. ఆర్థము సమ(గ్రాం = సంపూర్ణ మైన =. వసాద -==సొమ్యతయొక్క; లక్ష్మీం = సమృద్ధిని, దధతం = తాల్పుచున్నవానిని, (కనుకన్సే జన ( అతి గేన = లోకాతిళాయియైన; వపుః == ఆకొారముయొక్కం, (పకర్షేణ సొన్లవము 0 చేత, అసంస్తుతానాం _ అపి == అపరిచితుల యొక్క కూడ, చేతస్సు చి తము లందు, ఆర్ద౦ం = స్నేహమయమైన, భావం అభి (పాయమును, ప్రసహ్య నూ బఐబవంతముగా, సమానజంతం 2కోలిగించుచున్నవానిని. తాత్పర్యము సంపూర్ణమైన సౌమ్యతాసంపదను ధరించుచున్న వాడును, ఆందువల్లనే లోకాతిశాయియైన యాకార సొస్టవముచే అపరిచితుల చితము లఅందుగూడ 'స్నేహపూర్తమైన భావమును బలవంతముగా గలిగించుచున్న వాడును (ఐన మునితో నిట్లనెను అని నాల్గవళోకముతో అన్వయము) వ్యాఖ్యానము మహర్షియైన వ్యాసుడు నిత్యప్రసన్నుడు, లతోకాతిశాయి డు యైన ఆయన మూర్తి, ప్రసాద సంపద్భరితమైన ఆయన ముఖము చూచినంత

క్రి కిరాకాడ్డనీయమ్‌ ఆపరిచితులుగూడ ఆయన యందు అర్హత పొందుదురు. శరచ్చంద్ర క రాభిరానమము లైన కాంతుల (ససరించు ఆయన ముఖము ఎట్టివారి చిత్తము లందైనను బల పంతముగా ప్రీతిని గలిగించును ప్రసన్నమూ ర్తులు సర్వుల హృదయములను 'స్నేహపూర్ణములు గావింతురని భావము ఇది శుద్దమైన ఉపేం్యద్రవ(్రా నృత్తము. ల్లో. అనుద్దతాకారతయా వివిక్రాం తన్వంత మంతఃకరణస్య నృ్తిం మాధుర్యవ్మిసంభ విశేషభాజా కృతోపసంభాష మివేకికేన, ఇ ౬ త్రి పదవిభాగము అనుద్ధతాకారతి యా, వివిక్నాం, తన్వంతం, అంతి౩కర ఇస్యృ వృత్తిం, మాధుర్యవిససంభ విశేషభాజా, కృతోపసంభాషం, ఇవ, ఈక్షితేన. అన్వయము : అనుద్ధతాకారతయా అంతఃకరణస్య వృత్తిం వివిక్తాం తన్వంతం, మాధుర్య వి(్రంభవిశేషభాజా ఈక్షితేన కృతోససంభాషం ఇవ (సకం) ఆర్హము అనుద్ధత ==శాంత మైన, ఆకారతయా _= ఆకారము గ౨గ్ష యుండుటచేత, అంతఃకరణస్య చి త్తముయొక్క. వృత్తిం =స్టితిని, వివి క్తాం ==పవి త్రమైన దానినిగా, తన్వంతం == ప్రకటించుచున్న వానిన్మి మాధుర్య = సహజసౌమ్యతయొక్కయు, విససంభ = విశ్వాసము యొక్కయు, విశేష _ భాజాం -- అతిశయమును భబించుచున్న, ఈక తేన == వీక్షణముచేత, కృత --చేయదిడిన, ఉపనంభాషం _ ఇవ పల కరింపుగలవానివలె, న్తితం = ఉన్నవానిని, తాత్సర్యము _ (ప్రశాంతమైన యాకారము గలిగియుండుటచేత తన యంత ఃకరణముయొక్క పవిత్రమైన స్థితిని ప్రకటించుచున్నవాడున్సు సహజ మైన పౌమ్యత యొక్కయ్యు విశ్వాసము యొక్కయు ఆతికఃయమును భజించు చున్న దర్శనము చేతనే మృదుపుగా పలుకరించుచున్నాడా యన్నట్లు ఉన్న వాడును (విన మునితో నిట్రనెను ఆని నాల్గవ శ్లోంముతో ఆన్వయము) అలంకారము * ఉ(ర్వ్పేక

తృతీయః సర్గః న్‌ వ్యాఖ్యానము (ప్రసాదలక్ష్మిని ధరించు వ్యాసుని యాకారము అనుద్ధ తిము ఆకృతివలెనే ఆంతఃకరణమును శాంతమైన ఆయన యాకారము పవి్యత మైన ఆయన యంతఃక రణవృ త్రిని (చకటించుచున్నది “ఆకారైరింగి కెర్షళ్యా జ్ఞాయతే అంతర్గతం మనః” అని మనువు గాంం 15 16 10662 06 901064 అని పాళ్చాత్యుట ఆయన చూపుల యందొక విలక్షణమైన మాధుర్యము, విశ్వాసము కలవు. ఆయన చూచినచో పలఎరించుచున్నాడా యన్నట్లుండును. అని ఉ(క్పేక్‌. ఉపస౦ంభాషయనగా సాంత్వనము అనియు అర్దము కలదు వ్యాస మహర్షి (ప్రసన్న మధురములై న వీక్షణములు ్రసరించినంత మాత్రమున లోకులకు చిత్తసంతాపసము ఉపళమించినదా యన్నట్లుం డును అంబువాహము నకు. శరచ్చం ద్రికకునలె తాపోసళమనము ఆయన నిసర్గిగుణము సల కరింపు కానిది పలురింపుగా ఊహింపబడుటచే వస్తూ(క్సేక సుఖోపవిష్ణుడెన వ్యాస మహర్షి సంభాషణాభిముఖుడగు చుండజెనని వ్యంగ్యము. శ్లో. ధర్మాత్మజో ధర్మనిబంధిసినాం (ప్రసూతి మేనః[ప్రణుదాం శుతీనాం హేతుం తదభ్యాగమనే పరీప్పుః సుక్లోపవిష్టం ముని మాబభాపే ౬ పదవిభాగము * ధర్మాత్మజః, ధర్మనిబంధినీనాం, [పసూతిం, ఏనః (పణుదాం, (శుతీనాం, హేతుం, తదభ్యాగమనే, పరీప్పుః, సుఖోపవిష్టం, మునిం, ఆబభాషే. అన్వయము . ధర్మనిబంధిసీనాం ఏనః ప్రణుదాం శ్రుతీనాం (వనూతిం, సుఖోపవిష్టం, మునిం తదభ్యాగమనే హేతుం పరీప్పుః ధర్మాత్మజః ఆదబభాషే. అర్థము ధర్మ == ధర్మములను; నిబంధినీనాం == (ప్రతిపాదించునటువం టివి, ఏన --పావమును, (వణుదాం నాళ ముచేయునట్టివి ఐన, (కుతీనాం == శాస్త్ర్రములయొక్క_. (ప్రసూతిం == (వభవమైనవానిని, నుఖ సుఖముగా, ఉప విష్టం = ఆసీనుడై నవానిని, మునిం =వ్యాసమహర్షిని, తత్‌ = ఆయనయొక్క-: ఆభ్యాగమనే == చేరవచ్చుటయందలి, 'హేతుం-=కొరణమును, పరీప్పుః === తెలిసికొనగోరినవాడై , ధర్మాత్మజః =ధర్మపు.తుడు; ఆబభాషే == పలికెను, శాత్చర్యము * అగ్నిపో త్రాదులయిన ధర్మములను (ప్రతిపాదించునవి, పాపములను నాశముచేయునవి యైన శాస్త్రములను నిర్మింఛినవాడును, సుఖ

| కిరాతార్డునీయమ్‌ ముగా ఆసీసుడై యున్నవాడును అగు ఆ వ్యాసమహర్షిను ద్దేశించి ఆయన యాగ మనమునందలి హేతువును దెలిసికొన గోరినవాడై ధర్మరాజు ఈ విధముగా పలికెను. వ్యాఖ్యానము “్యుతీనాం (పసూతిం, అనగా శుతులను పసవించిన వాడని యర్హము. వ్యాసుడు వేదములను విభజించెనుగాని నృష్టించలేదు వేద మంత ద్రష్టలువేరు వ్యాసుడు మంథత్యదష్టకాదు ఏకరాళిగానున్న వేదమును బుగ్యజుస్సామాధర్వణములను నాలుగు వేదములుగా విభజించినవా జం వ్యాసుడు. విభజించుటయే సృష్టించుట యని కవిభావముగా (గ్రహింపవలెను ధర్మరాజు ధర్యనిస్టుడు వ్యాసుడు ధర్మ నిర్హేత ఆకస్మికముగా వ్యాసు దేలవచ్చెనో ఎలుగ గోరి ధర్మిరాజు ఆయనతో మాట్లాడదొడగెను. 'ఆగమనస్య హేతుం' అన్నచో వ్యాసాగమనము స్వప్రయోజనార్దమని యర్థమగును *“ఆగమనే హేతుం' అనుట నల్ల ఆయన రా౬ తమ (సయోజనముకొర కే యన్న ధర్మజుని యభిప్రాయము వ్య కృమగుచున్నది ట్లో అనా ప్తపుణ్యోపచయై ర్హురాపా ఫలస్య నిర్టూతరజా స్సవిత్రీ తుల్యా భవద్దర్శనసంప చేషా వృష్టే ర్షివో వీతబలాహకాయా?. ర్‌ పదవిభాగము అనా ప ప్పణ్యోపచయెః, దురాపా, ఫలస్య, నిర్హూతరజాః సవితత్రీ, తుల్యా, భవద్దర్శన సంపత్క్‌ ఏషా, వృషేః, దివః, వీఠ్రబలాహ కయాః చె అన్వయము అన్నాప్ట పుజ్యోపచయెః దురాపా, ఫలస్య సవిత్రీ, నిర్జూత మూ యణ రజాః ఏషా భవద్దర్శన సంపత్‌ వీతబలహకాయా! దివః వృష్టేః తుల్యా అర్థము అన్నాప్ప=పొందబడని, పుణ్య == పుజ్యములయొక్క, ఉపచయైః == సంచయము కలవారిచే, దురాపా = దురభము, ఫలస్య == ఫలము యొక్క, సవ్విత్రీ=జననియు. (ఫలమును. గలిగించునది యని భావము, నిర్దూత =నిరసింపబిడినః రజాః=ఎరజోగుణము లేక ధూ? కలదియునె న, ఏషా:2 ఈ, భవత్‌ త మయొక్క, దర్శన = దర్శనముయొక్క, సంపక్‌ == లాభము, వీత గతించిన, బలాహకాయాః = మేఘముగల, దివః ౨ ఆకొళము యొక్క; వృష్టేఃవర్షమునకు, తుల్యా = సమానమైనది, వ్‌

తుత్రీయః సర్గః 7 తాత్పర్యము పొంద బడని పుణ్య సంచయముగలవారికి దుర్తభమును, ఫలమును (ప్రసవించునదియు, నిరస్తమైన రజోగుణము లేక ధూళికలదియు నెన వేగము దర్శన సంపత్తి మేఘములేని ఆకాశముయొక్క_ వర్షమువలె నున్నది అలంకొౌరము. ఉపమ వ్యాఖ్యాసము . వ్యాసునియొక్కి- దర్శనము వీతబలాహక మైన యాకా శముయొక్క వరముతో తుల్యము అనుటచే ఆర్టీ ఉపమ. అతర్కితోప పన్నమై యేదో గ్రేయస్సును సూచించుచున్నదని భావము, పడినది పిడుగై నచో దుర్నిమి తము. వర్షముగనుక శుభ నిమిత్తమే ఆకాశము వీతబలాహక మైనను ఇచ్చట వర్షము ఉపేసన్నమే . వ్యానుడే. అంబువాహముతో పోల్చబడెనుగదా, వ్యాసదర్శనమునకు వర్గమునకు మూడు సమాన ధర్మములు చెప్పబడినని, పుణ్యము చేసికొన్నవారిక గాని అవి లభింపవు. రండును ఫలము గలగించునవి, వ్యాసదర్శ్గనము (ప్రయోజనము కలిగించును, వర్షము పంట కలిగించును రెండును నిర్దాతరజస్పులు_వ్యాసదర్శనము రజోగుణమును ఆణచును, వర్షము ధూళిని అజచును. సమాన ధర్మములు శ్లిష్ణములు గనుక ఇది శ్లేషానుపాణిత మైన ఉపమ. శో. అద్య |కియాః కామదుఘాః [కతూనాం గ ర్‌ సత్యాశిష స్పంపతి భూమిదేవాః ఆసంసృతే రస్మి జగత్పు జాతః త్వయ్యాగతే యదృహుమానపాత్రం. | పదవిభాగము * అద్య, (క్రియాః, కామదుఘాః, [క్రతూనాం సత్యాశిష్క సంప్రతి, భూమిదేవాక, ఆ సంసృతేక, ఆస్కి, జగత్సు, జాతక త్వయి, ఆగతే, యత్‌, బహుమాన పాతం, అన్వయము : అద్య క్రతూనాం (క్రియాః కామదుఘాః, సంప్రతి భూమి దేవాః సత్యాశిషః, యత్‌ త్వయి ఆగతేః (ఆహరం ఆ సంసృతేఃజగత్సు బహు “మాన పొత్రం జాతః, ళో అరము. అద్య == ఇప్పుడు. క్రతూనాం జా యాగములయొక్క; ఛి క్రియాః == అనుష్టానములు, కామ-దుఘాః -=కో ర్కెలను పిండునవి (ఫలప్రద

కి కిరాజాద్డునీయమ్‌ ముబ్య్రు ఆయిసవి; సం(వతి = ఇప్పుడు, ఘామిదేవాః = (దాొహ్ముణులు, సత్య యథార్థములై న, ఆశిషః == ఆశీర్వచనముఒు గఅవారు ఆలయినారు, యత్‌ ఏబననగా, త్వయి.=సీపు, అగతే. వచ్చినవాడపుకొగా, (ఆహం == నేను సంకృతే!ః = (పసంచము క్నంత కొలము, జగత్సు=జబోకములందు. బహు, మాసంపాతం = గౌరవమునకు యోగ్యుడను, జాతః ఐకిని కాత్పర్యము * ఇప్పుడు [క్రతువుల యనుష్షానములు ఫల్మపదములై నవి టఅూహ్మాణులు యధార్థముబై న యాశీర్వచనము.. గలవారై నారు (బ్రొహ్మాణుల యాశీస్పులు ఫలించినవ్సి ఏలననగా సీవు వచ్చుటవలన నేను ప్రపంచమున్నంత కొలము లోకములందు గౌరవ షాక్రుడనై తి వ్యాఖ్యానము అనాప్త పుజ్యోపచయులకు వ్యాసమహర్షి దర్శనము దురాసమని పై శోకమున జెప్పబిడినది ఇప్పుడదియే. (ప్రపంచింపబడుచున్నది ధర్మరాజు రాజసూయాదులై న పెక్కు కతువులు గావించెను ధెమ్యాడ్నులెన పలువురు [బాహ్మణో త్తముల యాశీర్వచనములను ఫొందెను, ఆ వ్రితువులు, ప్‌ యాశీన్నులు ఇస్పుడు ఫలించినవి ఆ ఫలము వ్యానడర్శనము వ్యానదర్శ నమునకు ఫలముగా ధర్మరాజో సృష్టి యున్నంత కాలము సర్వలోకి ములందు గొరవము పొందును అనగా ధర్మమూర్షియైన వ్యాసుని ప్రసాదమవలన ధర్య అజు ధర్మబద్ధమైన మార్గమున లాజ్యము సంషాదించ్చి పురుషార్థము _. సాధించి లోకమున శాశ్వతమైన (వ్రతిహను అర్జింప టోవుచున్నాడని సూచన. ఇది ఉద్ధమైన ఇంద్రవ డ్రా వృశ్తము ట్లో శ్రియం వికర్ణ త్యపహంత్యఘాని (శేమః పరిస్నొతి తనోతి కీర్తిం సందర్శనం లోకగురో రమోఘం తవాత్మయోనేరివ కింన ధళే. "7 న! పదవిభాగము (శ్రియం, వికర్షత్తి ఆపహాంత్సీ అఘాని, శేయి, పరి స్నాతి తనోత్సి కీర్తి సందర్శనం, లోకగురోళు అమోఘం, తన, ఆత్మ ణూనేః, ఇవు కిం న ధత్తే,

తృతీయః సర్గః త్రి

అన్వయము ఆత్మయోనేః ఇవ లోకగురోః తవ అమోఘం సంద ర్థనం _శియం విర్షతి, అఘాని అసహంతి, (శ్రేయః పరిస్నాతి, కీ ర్తిం తనోతి, కింన ధత్తే?

అర్హము ఆత్మయోనేః (సందర్శనర్శి ఇవ == దిహ్మయొక్క- (దిర్మ నము్రవలె, లోకగురోః లోకమునకు ఉపదేష్టవైన, తవ=నీయొు, అమోఘం _-వ్యర్హముకాని, సందర్శనం దర్శనము, శ్రియం = సంపదను, వికి ర్షతి = తెచ్చియిచ్చును, అఘాని _- దుఃఖములను, ఆసహంతి --తొలగిం చును, (శ్రేయః -- పురుషార్దమును, పరిస్నాతి = వర్షించును, కీర్తిం యళ స్పును, తనోతి = వ్యాపింపజేయును, కించ దేనిని, నంధత్తే == ఈయదు ?

శాత్పర్యము . స్వయంభఖువై న (బహ్మయొక్క. దర్శనమువలె లోక గురువై న నీయొక్క అమోఘ దర్శనము సంపదను ఆకర్షించి యిచ్చును, దుఃఖములను తొలగించును, పురుషార్థమును (సవించును, కీర్తిని వ్యాపింప జేయును ఇంకను ఏమిచేయదు? సర్వము చేయునని భావము

అలంకారము ఉపమ.

వ్యాఖ్యానము లోకగురువయిన వ్యాసుడు లోంపితామహుడైన (బహ్మతో పోల్చబడినాడు వ్యాసుడు ధర్మరాజునకు పితామహుడగుటచే ఈ పోలిక ఉచితము భంగ్యంతరమున ““శ్రుతీనాం (పసూతిం” అని చెప్పదిడిన వ్యాసుని వేదక రయయిన (బహ్మతో పోల్చుట ఉచితము. విధాతమైన (బ్రహ్మ సందర్శనమువలెనే వ్యాసుని సందర్శినముగూడ అమోఘము ఇట్రనుటవలన వ్యాసదర్శనము ధర్మజునకు ఆత డనుభవించుచున్న ద్యూతలౌల్యకృత మైన ఆఘ శేషమును పోగొట్టుననియు, ద్యూత నష్టమైన నంపదిను బలవంతముగా దెచ్చి ఇచ్చుననియు, అవ్యాహత మైన (శేయస్సును, కీ రి ని_5 ల్లింపగలద నియు ధర్మజుని యాకాంక్ష వ్యకమగుచున్నది.

ల్లో. శ్చో గతన్మయూఖేఒపి హిమద్యుతా మే న నిర్వృతం నిర్వృతి మేతి చతుః సముజ్షి తజ్జాతి వియోగఖేదం (దో త్వత్పన్ని ధా వుచ్చ్వసితీన చేతః. 1 (౬ $

10 కిరాకార్డనీయమ్‌

పదవిభాగము ళ్చో్యోతన్మయూఖే, అపి, హిమద్యుతా, మే, నని

స ఆ దం, త్వత్వన్నిధా,*

ర్వ్యృుతం, నిర్వృతిం, ఏతి చక్షుః సముక్ష్మి ఆజ్ఞాతి వియోగభఖేదం, త్వత్సన్ని ఉచ్చ్వసితి. ఇవు చేతః

అన్వయము శ్చో్యోతన్మయూఖే హిమద్యుతౌ అపి ననిర్వృతం మే

ఏలి, స సత్‌ చేత

చతుః త్వత్సన్నిధౌ నిర్వృతిం ఏతి, సముక్ష్మి తజ్ఞాతి వియోగఖేదం (సత్స్‌ చేతః సముచ్చ్వ్వసితి

అర్హము శ్ళ్యోతత్‌ - జాలువారుచున్న, మయూభఖే కిరణముల గల హిమద్యుతౌ _. అపి = చం్యద్రువియందుగూడ, నంనిర్వ్యృతం =సుఖింపనిదై ని, మే నాయొక్క, చతుః న్నేతము, త్వత్‌ నీయొక్క, సన్నిధౌ --సమ తృమందు; నిర్వృృతిం _-నసుఖమును, ఏతి == వొందుచున్నది, సముజ్షిత = విడిచి పెట్టబడిన; జ్ఞాతి == దింధువులయొక్క. వియోగ == ఎడబాటువలని, _ ఖేదం (సత్‌) == దుఃఖముగలదై, చేతః _-నా చిత్తము, సముచ్చ్వ్వనితి _. ఇన == విశ్రాంతి పొందుచున్నదా యన్నట్లున్నది.

తాత్పర్యము * అమృతము సవించు కిరణములుగల చం్యదునియందు గూడ సుఖముపొందని నా న్నేతము నీ సన్నిధియందు సుఖము పొందుచున్నది బంధు వియోగమునలన గలిగిన దుఃఖమును వదలి పెట్టినదై నా హృదయము విశ్రాంతి పొందుచున్నదా యన్నట్లున్నది

అలంకారము విశేషోకి, ఉత్పేక

వ్యాఖ్యానము అమృత బిందువులను స్యందించు చంద్రుని దర్శనము ధర్మజుని కన్నులకు సుఖము కల్లింపలేదు సుఖ హేతువున్నను సుఖము కల్లలేదని చెప్పుటచే. విశేషోక్తి, వ్యాసదర్శనమువలన ధర్మజుని హృదయము బంధు వియోగ దుఃఖము దొలగి, ఊపిరి దీసికొన్నదా ? యన్నట్తున్నది. అనగా సుఖించు చున్నట్లున్నది. నిజముగా సుఖింపకున్నను సుభించుచున్నదని యూహించుటచే వస్తూ (కేక

వ్యాసుని ముఖము శరచ్చం(దకరాభిరామములై న కాంతిపుజములచే వ్యా ప్పమెనదని చెప్పబడినది శరచ్చం[ద దర్శనమున సుఖింవని ధర్మజుని చక్షువు తి త్సృదృళ కాంతిగల వ్యాసదర్శనమున సుథించుచున్నది అనగా బంధు

తృతియః సర్గః [11 వియోగ దుఃభితుడైన ధర్మజునకు శ౭చ్చం్యద దర్శనము ఆహ్ల్హాదకరముగా ₹దు తత్సద్భృకుదై న వ్యాసుని దర్శినము ఆహ్లాదకి రమైనది కారణము ఆయన తర్యజానకు బంధువు ఆయన ఆగమనము బంధుసమాగమమై కొంతవరకు దింధు వియోగ దుఃఖమును పోగొట్టుచున్నది అంత మేరకు సుఖ పెట్టుచున్నది కనుకనే *చేతః ఉచ్చ్వనితీవ” అనిన ఉ్యక్పేకు సంగతమగుచున్నది. జ్ఞాతి వియోగ ఖేదమనగా దుర్యోధనాదులనుండి దూరమగుటవవలన కల్లిన దుఃఖము తన కపకొారముజేసిన దుర్యోధనాదులందు అజాత శటతువైన ధర్మరాజు బంధు భావమును వీడలేదు వారినుండి వేరై నందుకు దుఃథించుచు వ్యాసదర్శనమువలన వారితోడి పునస్సమాగమము సిద్ధించునని యాకాంక్షించుచున్నాడు.. ధర్మజుని బుధు(పీ8ి, ఆజాత శతుత్వము ఇందువల వ్య కమగుచున్నది. మనస్తాపము పొందుచున్నవానికి సుధానిష్యందులై న చం ద్రకిరణముఎ నిర్మితి కల్గించవను రిహస్యమును ఈ శ్లోకము వ్యక్తము జేయుచున్నది

ల్లో నిరాస్పదం _పళ్నకుతూహలిత్వ

మస్మాస్వధీనం కిము నిస్పృహాణాం ? తథాపి కల్యాణకరీం గిరం తే

(గి మాం [శోతు మిచ్చా ముఖరీకరోతి. ర

పదవిభాగము నిరాస్పిదం, (పశ్నకుతూహలిత్వం, అస్మాసు, అధీనం, కిము, నిస్పృహాణాం, తథా, అపి, కల్యాణకరీం, గిరం, తే, మాం, శోతుం, ఇచ్చా, ముఖరీక రోతి,

అన్వయము (వశ్నకుతూహలిత్వం నిరాస్పదం, నిస్పృహాణాం అస్మాసు అధీనం కిము? తథా అపి కల్యాణకిరీం శే గరం శ్రోతుం ఇచ్చా మాం ముఖరీకరోతి

అర్ధము * పశ్న == (నీరాకనుగూర్చిన్స పశ్నయందు, కుతూహ లిత్వం = ఆన క్తి కలిగియుండుట, నిరాస్పదం -తావులేనిది. నిస్పృహాణొం == కోరికలులేనివారికి, అస్మాను=మాయందు, అధీనం = ఆయత మైనది, (కిము == ఏీమికలదు, తథా (. ఆపి అట్లయినను, కిల్యాణక రీం == హితక రమైన, తే నీయొక్క. గిం =వాక్కును, (శ్రోతుం ==వినుటకు; ఇచ్చా == కోరిక; మాం:==నన్ను, ముఖరీకరోతి = మాట్లాడునట్లు చేయుచున్నది.

ల! కిరాతాడ్డసయమ్‌ తాత్పర్యము తమ యాగమన కాంణమును గూర్చి (_పశ్నింపవలెనని కుతూహల పడుటకు హేతువులేదు. ఎట్టి కోరికిలులేని నీవంటివారికి మావంటి వారి వశమం దేమియుండును ? అయినప్పటికిని మారు కల్యాణమును గలిగించు సీ వాక్యమును వినవలెనన్న కోఠి నన్నీవిధముగా పలుకునట్లు చేయుచున్నది వ్యాఖ్యానము . వ్యాసుడు సుఖోపవిష్షుడె “కృతోప సంభాషమిన” పలు కరించుచున్నవాడువలె నుండెను. కాని ఏమియు పలుకలేదు. వచ్చిన కారణము చెప్పలేదు కనుక అడుగవలసిన వాధ్యత ధర్మజునియందు ఉన్నది ఏమని యడగవలెను ? నిస్బృహుడై న వ్యాసుని యాగమనమునకు స్వార్ధమైన హేతు వుండదు కనుక ఏలవచ్చితిరి యన్న (ప్రశ్న నిరాస్స్పదము. ఐనను ధర్మజుడు ఆయన నుద్దేశించి నాలుగు శ్లోములు పల్కెను, ఇది కేవలము మితభాషియైన ధర్మజునిపట్ల వాచాలతయే,. ఆవాచాలతకు కారణము ముని యేదేని పలుకగా విన వలెనను కోరిక సమగ్రమైన (ప్రసాదలక్ష్మీని ధరించి, వీక్షణ మా్యతముచేత సాంత్వన వచనముల పల్కుచున్నట్లున్న మహర్షి ఏది పల్కినను కిల్యాణ కరమే యగును. అమోఘ దర్శనుడైన ఆయన నోట ఓల్యాణకి రమైన వాక్య మును వినవలయునన్న ఇచ్చచే మితభాషియైన ధర్మజు డింతదూరము భాషించెను ట్లో. ఇత్యుక్తవా ను క్తివిశేష రమ్యం మన స్పమాధాయ జయోపపకా ఉదారచేతా గిరమిత్యుదారాం సూ ద్రైష్రపాయనే నాభిదధే నరేంద్ర. [0 పదవిభాగము ఇతి, ఉద్తవాన్‌, ఉక్తివిశేషరమ్యం, మనః, సమా ధాయ, జయోపనతౌ, ఉదారచేతాః, గిరం, ఇతి, ఉదారాం, దె ్వపాయనేన, అభి దఖథే, నరేందః లా అన్వయము ఇత ఉ క్తి నిశేషరమ్యం పే కవాన్‌, ఉదారచేతాః నరేం్యద్రః దెవపాయనేన జయోవసత్తా మనః సమాధాయ ఇతి ఉదారాం గిరం అభిదధే అర్ధము ఇతి ఇట్లని, ఉ క్తి == వాక్యముయొక్క, విశేషజవైచి (త్యముచే; రమ్యం = రమణీయమగునట్లు; ఉ కృవాన్‌ == సలికినవాడ్రై ॥

తృతీయః సర్గః న! ఉదార =గొప్పదైన్వ్న చేతః మనస్సుగల, నరేంద్రః == ధర్మరాజు, దెెపా చి 3 న్‌ యనేన = వ్యాసమహర్షిచే, జయ-= జయముయొక్క. ఉపపత్తౌ -=నిద్ధియందు, -... మనః=చిత్తమును, సమాధాయ -ఏక్యాగముచేసి, ఇతి. ఈవిధముగా, ఉదారాం == అర్థవంతమైన, గిరం== వాక్కును; అభిదోరే - పలుకబడెను, తాత్పర్యము ఉక్తివెచిత్యముచే రమణీయమగు తీరున నిటని పై కిన ఉదారచిత్తుదడెన యాధర్మరాజు వృష దె్వ్వెపాయనునిచే జయసిదియందు నూ. చి కా జై మనన్నును సమాహితము గావించి ఈ విధముగా ఆర్థవంత మైన వాక్కు, పలుక బడెను. వ్యాఖ్యానము ఊక్త్ర్‌ విశేషమనగా నలంకారము. ధర్మజుని వా్య్యాములు అలంకారములచే రమణీయములె యున్నవి (శోతయయిన వ్యాసుని ప్రీతుని వ. గావించుబకు, కల్యాణకరములె న వా్య్యాము లాయనచే పలికించుటకు ధర్మరాజు ఈ. బుద్ధిపూర్వకి ముగా అలంకార సుందరములై న వాక్యములను _ప్రయోగించెను ఆ వాక్యములు ఆయన యుదారచి తమునకు వ్యంజకములుగా నుండెను వానిని విని మహర్షియైన వ్యానుని చి తము సమాహీతనముయ్యెను ఆ సమాధికి ఆ.౦బ నము ధర్మజుని జయోపపత్తి సమాధిగతుడై న ఆయననోట ఉదారములయిన వాక్యములు వెలువడెను “'వ్వైపాయనేన నరేంద్రః ఆభిదధే' అను కర్మణి (ప్రయోగమువల్ల ధర్మజుని జయోపపత్రియందు సమాహితమెన చి తముగల మునినోట కల్యాణకరియెన వాక్కు అ(పహయత్నముగా వెలువడెనని వ్యంగ్యము. సమాధియందాయన దర్శించిన భావిపాండప (శ్రేయస్సు వ్యాగూపమున వెలు వడెను కనుక అది యవశ్యంభావి _ అమోఘము “అభిదధే' యనుటవల ఆ వాక్యములు వాచ్యార్థ (ప్రధానములు.అక్షరళ జరుగనున్నవి అని వ్యంగ్యము ళో చిచీషతాం జన్మవతా మలఘ్వీం యళోఒవతంసా ముభయ్య్మత్ర భూతిం (గవ త్ర్విశేషేణ తపోదనావాం. [6 / పదవిభాగము చిచీషతాం, జన్మవతాం, అలఘ్వీం, యశోఒవతం౦ంసాం, ఉభయ్యత, భూతిం, అభ్యర్షి తా, బంధువు, తుల్యరూపా, వృ త్రి, విశేషేణ, తపోధనానాం

1 కిరాతార్డనీయమ్‌ అన్వయము అలఘ్వీం యశోఒవతంసొం ఉభయ్మత భూతిం చిచీ షళాం జన్మవతాం బంధుషు తుల్యరూపా వృత్తిః అభ్యర్హిరా, తపోధనానాం ఎల్‌ యట్‌ౌ (త) విశేషేణ (అభ్యర్షితా) అరము అలఘ్వుం =గొస్పదె న, యళః=కీ ర్తియే, అవతంసాం == మఖ షు అలదో భూషణముగా గలదై స, ఉభయత్ర = ఇహపరలోక ములందు, భూతిం == (శ్రేయ స్పును, చిచీషతాం == సంపొదింపగోరిన, జన్మవతాం == మౌాసవులకు, దబింధుషు-- బంధువులందు, తుల్య_రూపా = ఒకేవిధమైన, వృత్తిః వ్యాపా రమ్ము అభ్యరి_ కాజ ఉచికము, తపో_ధనానాం_తు = తప స్సే ధనముగా గలవారి కన్ననో, విశేషేణ = ముఖ్యముగా, తప్పనిసరిగా, (అభ్యర్హితా== ఉచితము ్స తాత్చర్యము గొప్పదె నది, కీ రియీ భూషణముగా గలది ఆయిన రు వాలి యహపరలోక ములందలి (శేయస్సును ఎంపాదించుకొనగోరిన మానవులకు బంధువులందు సమానమెన వ్యవహారము ఉచిళిము తపో ధనులై నవారికి అటి సమానభావము తప్పనిసరిగా అవసరము హె వ్యాఖ్యానము ఉభయలో8 ములందును క్రీ రకర మైన విభూతిని సంషా దించుకొన గోరినవారికి బంధువులందు సమభావము ఉండవలెను. ధర్మజుడూోో అటి భావము కలవాడు తపోధనుడైన వ్యానమహర్తి యటివాడని చెప్పనక్కర న! శు చే ళు లేదు ఖీషస్మ్యరోణాదుళును అట్టివ రేయైనను వ్యాసునకు పాండవ పక్షపాతము కొంత యున్నట్లుగా. భీష్మాదులకు కౌరవ పక్షపాతము కొంత యున్నది క పతపాతమున భేదమును ఉన్నది. వ్యాసుని పాండవ పతపాతము ధర్మ పక్ష పాతముగా పరిజమింపగా ఖీష్మాదుల కౌరవ పక్షపాతము అధర్మ పక్షపాతముగా పరిణమించినది. మధ్యస్తుడుగా నుండవలసిన తాను ధర్మజునకే విజయముకోర తదుపాయము నుపదేశ0పవచ్చుటలో కనబడుచున్న పక్షపాతమును సమరి౦ప బోవుచు వ్యానుడీ వాక్యము సలుకుచున్నాడు ధర్మజుడు బంధువులందు సమ భావము కలవాడు గనుక ఆయనకు ఉభయలోక ములను కీర్తి [ప్రదమైన (_శేయస్సు కలగగలదని వ్యంగ్యము. శో. తథాపి నిఘ్నం నృస తావకీనె ౪. ఉరి యు (ప్రహ్వీకృతం మే హృదయం గుణౌ ఘైః రా

తృతీయః సర్హిః త్‌

వీకస్పృహాణా మపి ము క్రిభాజాం

భవతి భవ్వేషు హి పకపాతాః యం 126 [2

పదవిభాగము తథా, అపి, నిఘ్నం, నృప, తావకీ 'హెః, (పహ్వ్యీకృతల మే, హృదయం, గుణౌఘెః, వీత స్పృృహాణాం అపి ము క్తిషాభావాం, భవంతి భవ్యేషమ, హ్‌, పక్షపాతాః

అన్వయము తథా అపి నృపః తావకీనై 8 గుణౌమైః వ్రహ్వీ్‌ ఖతం మే హృదయం నిఘ్నం, వీత స్పృహాణాం ముక్తిభాజాం ఆపి భవ్యేను పక్ష పాతాః భవంతి హి

అర్ధము తథా, అపి అట్లయినను, నృప== ఓ ధర్మరాజా తావ కీనై8==నీ సంబింధములయిన, గుణ =గుజములయొష్క, ఓమైః = సమూ పహములచేత, (ప్రహ్వీస్యాతం నా ఆకర్షింపబడిన; మే _ నాయొక్క, సహృదయం = హృదయము, నిఘ్నం =- (నీకు వళమైనడ్శి వీత = గతించిన. స్పృవాణాం --కోరికలుగల, ముక్రి_భాజాం_అపి ము కిని సేవించువారికి గూడ, భవ్యేషు = సాధువు లయందు, పకేపాతాః - స్నేహములు, భవంతి_ పాకల గునుగదా

తాత్పర్యము అట్లయినను ఓ ధర్మరాజా: నీయొొొిొ గుణసముదా యముచేత ఆకర్షింపబడిన నా హృదయము సీకు వశమై యున్నది వీతరాగులై ముముశువులై న వారికిగూడ సాధు పురుషలయందు పకపొతములు కలుగు చుండును గదా

అలంకారము అస్థాంతర న్యాసము.

వ్యాఖ్యానిము ః “తథాపి” బంధువులందు ఎమభావము తపోధనులకు తప్పనిసరిగా ఉండవలస్‌ యున్నను, నాకు పాండవధార్హరాష్ట్రంలందు అన్తే సమ భావము ఉన్నను నీ సుగుణ సమూహముచే నా హృదయము ఆవర్షిత మైసది గుణశబ్ల్వమును శ్నిష్ట రూపకముగా (గ్రహించి సుగుణములే పాళములు అని యరము. చెప్పికొనవచ్చును సీ గుణములనెడి రజ్జవులచే నా హృదయము (నాకింక సమభావమున్నను) సీ పక్షమునకు అకిగ్షింపబడినది, సీకు వశమైనది. ఇది సమత్చింపదగిన పక్షపాతమే, ఇది బంధు పక్షపాతము కాదు గుణ పక్ష

1శి కిరాతారునీయమ్‌ జె పాఠము, ధర్మ సక్షసాతము. ఇది లోకనహజము అని యర్ధాంతర న్యాసముచే నవదనడు. వక్షపొతము నకామమే కొక నిష్కామము కూడ అగును. బంధువు లలో భవ్యులు, అభవ్యులు నున్నప్పుడు బంథువులగా వారియందు సమలాన మే ల ద యున్నను భవ్యతాభవ్యతా దృష్పిలో భవ్వ్యుల వక్షమునకు కొంత మొగ్గుదం న్‌ షీ నిష్కాములకు అనివార్యముగా గలుగును ముముతనలకో న్‌ భాస క ట్‌ సప ః ఉచి క కంటె. భవ్యత్వ దృష్టియే సహజనొ వబడినది. సొధువులవట్ల మాచనాచ్య్చు. చడుంయులుంంే... మెతేయకువముయం దం సముర్దీం ౬౫ “పను షబచుపఆలామముమూ-.. 'ప్రరన్యించయటు. మహో తుప్రల మాధ్యస్థ మునకు భంగకరము కాదని భానను. లోకసానూన్యమెన యౌచిత్యమును. వెనుకటి శ్లోకమున చెప్పి వ. లోకో త్తరమైన వి శేషాచిత్యఘును ఈ శ్లోకమున వెల్లడించినాడు. భో. సుతాన యూయం కిము తస్య రాజ్ఞః? ౧0 గో సుయోధనం వా నగుజైై రతీఠాః? య స్య కవాన్‌ వః స వృథా; బలొద్వా అదీ “ఎజాఐటి (మోహం విదశ్తే విషయాభిలాషః. 1౬. 13 నాడ నే పదవిభాగము : సుతా, న, యూయం, కిము, తస్య, రాజ్ఞః, సుయో ధనం, వా, న, గుణె ౪, అతీకాక యః, త్య క్తవాన్‌, వః, సక, వృథా, బలాత్తొ వా మోహం, విధత్తే, విషయాఖిలాషః అన్వయము : యూయం తస్య రాజ్ఞః సుతాః న కిము? గుటై। సుమో ధనం న అతీతాః వా? యః వః త్య క్తవాన్‌ సః వృథా; విషయాభిలాష బలాక్ష్‌ వా మోహం విధత్తే. అనాటి అరము : యూయం ==మీరు; తస్య._రాజః = ఆ రాజునకు, స్తుత్రా ఖై దో క కిం కుమారులు: న_కిము కొరంాయేమి; గుణై & = నుగుణముల చేతః సుయోధనం న దుర్యోధనుని; న_అతీతాఃవా = అతిళశయించినవాడ కారాయేమి, యః హవ ధాత రాష్ట్రిడు; వః -=మిమ్ములను; త్యక్తవాన్‌ == విడిచి పెట్టినవాడో; సః అతత, వృథా == వ్యర్హ జన్ముడు; విషయ == భఖోగములందరి; అభిలాషః = వాంఛ బలా్‌ .[. నా = దిలవంతముగానే; మోహం = అవివేకమును; విధతే __ కలిగించును, న్‌

చ్కుతీయః సన్గిః క

తాత్పర్యము : మీరు అఆధృతరాష్ట్ర మహారాజునకు కొడుకులు కారా ? నుగుణము౨చేతసుయోధనుని ఆతిక్రమించినవారు. కొరాయేమి ? ఎవ్వడు మిమ్ము లను వడదలిపెళైనో ఆ ధృతరాష్ట్రిడు వ్యర్థమైన జన్మగలవాడు, భోగతృష్ట బలవంతముగా తప్పక ఆవి వేకమును గభిగించునుగదా.

అభంకారము : ఆర్జాంతరన్యాసము

హ్యాఖ్యోనము ; ధృతరామ్ట్రిడు ఉభయ లోకళములందు (శేయన్సును యళన్సును కోరినవాడె నచో తమ్ముని వ్యతుల్నైన పాండవులను తన ప్యుతు లతో సమానముగా చూడవలసి యున్నది. పాండురాజు సరోక్షమున అట్టి దృష్టి మరియు అవసరమై యున్నది. దుడ్యోధనాదులకం మ పాండవులు గుణోత్తరులై యున్న సందర్భమున ఈ సమభావము ఇంకను అగత్యమగుచున్నది. ఇన్ని 'హేతుపులున్నను ధృతరాష్ట్ర్రినకు సనుబుద్ధి కలుగలేదు. ప్యుత సక్షపాతముచే పాండవులను దనములకంపిన ధృతరాష్ట్రని జన్మము అందుపల్లనే వృధాయగు చున్నది. విషయవాంఛ_భోగకామము మోహము పుట్టించును. మూఢునకు నమ బుద్ది యుండదు. విషయా ఖిలాషము అవివేకము కలిగించును అసు కారణరూప మైన అర్జాంతరన్యాసముచే ధృతరాష్ట్రుడు పొండపులను త్యజించుటయను కార్య మును సమర్షించుదున్నాడు. బంధు వియోగము కరిగినదని నీవు దుఃఖించు చున్నాపు కాని మమ్ము బలవంతముగా దూరముచేసి కౌరపులు సుఖించుచున్నారుం అని వ్యంగ్యము. వ్యాసుడు వీత స్పృ లాడు గనుక ఆయనకు కౌరవ పాండవు అందు సమభావమే. ధృతరామ్ట్రిడు విషయాభిలాషి గనుక వానికి అట్టి భావము లేదు. కనుక వానిక్‌ ఉభయ టోకములందును (శ్రేయస్సులేదు.

ల్లో జహాతు న్హైనం కథ మర్థసిద్ధిః

సంశయ్య కర్ణాదిమ తిష్టతే యః అసాధుయోగా హి జయాంతరూయా?

ఉకో+వమాదధినీనాం ఏపదాం.వదాని. 2-6౬ 1

పదవిభాగము : జహాతు,న, ఏనం, కథం, అర్ద సిద్ధిః, సంశయ కర్ణా దిషు, తిస్పతే, యః, అసాధుయోగాః, హృ జయాంతరాయా?, (వమాధిసీనాం వీపదొం, వదాసి. (0)

18 కిరాతార్డనయమ్‌ అన్వయము ; యః సంళయ్య కర్హాదిషు తిష్టతే ఏనం అర్హనిద్దిః కధం న జహాతు? హి అసాధు యోగాః జయాంతరాయాః (సంతల (పమాథిసీనాం విసదాం సదాని (భవంత్సి, ఆర్థము ; యః-జవఏ్‌ ధృతరాష్ట్రుడు; సంశయ్య-= సందేహము కలిగి కర్ణ -=కర్టుడు; ఆదిషము == మొదలుగా గల వారియందు; తిష్టతే==నిలుచునో : ఏనం == ఈ ధృతరాష్త్రని; అర్హ = సిద్ధిః == ప్రయోజనలాభము; కథం ==ఎట్లు; న _ జహాతు - విడువకుండును; హి =౭ఏలయనస; అసాధు == దుర్దనులయొక్క; యోగాః == సంసర్గములు; జయ --ఎజయమునకు; అంతరాయాః (సంత == విఘ్నము కలిగించునవియై ; (ప్రమాధిసీనాం నూ మూలచ్చేదకము అయిన; విపదాం == ఆపదలకు; పదాని == స్థానములు; (భవంతి == ఆగున్సు. తాత్పర్యము: ఎన్వడు సందేహము గలిగినప్పుడు కర్షుడు మొదలుగా గలవారియందు విశ్వాసముంచునో ఆ ధృతరాష్ట్రుని ప్రయోజన లాభములు ఏల పరిత్యజింపవు? దుర్జన సాంగత్యములు జయములకు విఘ్నములు గలిగించునవై సమూలనాశన హేతువులగు ఆపదలకు స్థానములగును గదా, ఆలంకారము : అర్జాంతరన్యాసము. వ్యాఖ్యానము ; జయనిద్ధి ధృతరాష్ట్రిని విడువవచూనదు. అతడు క్రర్జ శకున్యాదులై న దుర్మం(తులతో కార్యాలోచనము చేయును. దురాలోచనమృత్తో అనుష్టింపబడిన కార్యములకు జయసీద్ది యెన్నడును కలుగదు. కర్త శద్దిమునకు (శో(శ్రేంద్రియ మని యర్థాంతరమును (గహించినచో ఒక చమత్కారమ్స భాసించును. వివేకి యెనవాడు ఇందద్రియవశుడుకాడు. విషయాఖభిలాషి యవివేళ్ల ముచే ఇంద్రియములను నమ్ముకొనును ధృతరాష్ట్రుడు ఆచకువు కనుక శ్రాష్ట్ర చతువు కావలసియున్నది. కాని యాతడు చతువు లేనందున కర్ణాదులయిన యిం[దియముల నా(శ్రయించెను,దుష్తులు చెప్పిన దుర్వాక్యము ఒవి నెను చెప్పుడు మాటలు విని చెడిపోయెను. ఇంద్రియము లెప్పుడును ఆసాధువులే. వాని నా శ్ర యించినవాని కార్యసిద్ధికి విఘ్నముట కలుగుటయేకొక (పౌాణాంతకములై న యాపదలును కలుగును. పూర్వార్హమందలి యర్థము ఉ త్తరార్థమందలి యర్హముచే సమర్థింపదిడినది. కనుక _అర్జాంతరన్యాసము. అసాధువుళై న దుర్యోధనాదుల

తృతీయః నళ్షిః 18 తోడి యోగమువల్ల సాధువులై నను భీష్మాదులు పరాజితులే కాక మృతులును ఆగుదురని ఈ యరాంతరన్యాసముచే న్యంగ్యము. ట్లో, పథశ్చ్యుతాయాం సమితౌ రిపూణాం ధర్మాాం దధానేన ధురం చిరాయ, త్వయా విపత్స్వప్యవిప త్తి రమ్య మావిష్కృళ్బతం మేమ .పరం. గుజేమ. 2. ౬ కేర్‌ పదవిభాగము : పథ$, చ్యుతాయాం, సమితౌ, రిపూణాం, ధర్మ్యాం, దధా నేన ధురం, చిరాయ, త్వయాం విసత్సు, అపి, అవిపత్తిరమ్యం, ఆవిష్క్టు తం (పేమ, పరం, గుణేషు. అన్వయము ఐ రిపూణాం నమితౌ వథః చ్యుతాయాం చిరాయ ధర్మ్యాం ధురం దధానేన త్వయా విపత్పు అపి అవిప తిరమ్యం గుణేవు పరం (పేమ ఆవిష్కృతం. అర్హము వ్‌ రిపూణాం ---శ(తువులయొక్క_; సమితౌొ --సభ; పధః సన్మార్గమునుండి; చ్యుతాయాం == (భష్షమైనది కాగా చిరాయ - చిరకాలము; ధర్మా్యాం == ధర్మమునుండి తొలగని; ధురం భారమును; దధానేన == తాల్చు చున్న; త్వయా == నీచేత; విపత్సు అపి = ఆపదలందుగూడ; అవిప తి నాశనరహితము: రమ్యం == నుందరమునై న; గుణేవు _-- గుణములయందలి; పరం == ఉత్కృష్టమైన; (పేమ -- ప్రీతి; ఆవిష్కృతం == ప్రకటింపబడినది. రాత్పర్యము :నీ శ్యతువులై న కొరవులసభ సన్మార్లమునుండి భషమె షా షం. వా. నిష్పటికిని చిరకాలము ధర్మమునుండి తొలగని భారమును వనహించుచున్న నీ చేత విపత్తులందును నశింపక రమణీయమై యుత్క్బృషమెన _పేమ సుగుణము అఖాథి మా ముర ఇ లందు ప్రదర్శింపదడినది. వ్యాఖ్యానము : దుళ్ళాసనుడు కావించిన (దౌపదీ కేశాకర్షణ వసా్రాప కర్ణణ రూపమైన దు శ్చేష్షితములను అంగీకరించి కొరవసభ ధర్మమునుండి చ్యుత మయ్యెను. ఐనను నీవు ధర్మమునే యవలంబించి, ఆధర్మమునుండి లేశమా[త మును తొలంగక యింతకాలము దుస్సృహ మైన దుఃఖనును సహించఛితివి.

౭0 కిరాతార్జునియమ్‌ సీకెన్ని విపళ్తులు సంబవించినను క్షమాగుణమును వీడవైతివి. ఎట్టిస్టితి యందును కృతిం బొరయని సీ గుణానుర క్తి రమణీయముగా నున్నది. ఇట్లని వ్యాసుడు ధర్మజునియందు సాయిత్వము పొందియున్న క్షమాగుణమును కొని న్‌ యాడుచు అధార్మికులయిన శ(ళశువులు కావించిన యవమానమును ఆయన స్మృతికి దెచ్చెను. ల్లో విధాయ విధ్వంస మనాత్మసీనం శమైకవృ క్తే రృువత శృలేన (పకాశిత త్వన్మతి శీల సారాః ౧రాశ్యతోపకారా ఇవ విద్విష న్నే. (4.6 16 పదవిభాగము : విధాయ, విధ్వంపం, అనాత్ముసీనం, శమైొవృత్తే॥, భవతః. ఛలేన, పకాశితత్వన్మతిశీలసారాః, కృతోపవకారా?ః, ఇవ, విద్విషః,తే. అన్వయము : శమైకవృత్తేః భవతః ఛలేన ఆనాత్మనీనం విధ్వంసం విధాయ ్రకాశితత్వన్మతిశీలసారాః విద్విషః త్తే కృతో పకొరాః ఇవ (భవంత్ర అర్హము : శమ-= సహనమే; ఏక -=(ప్రధానమెన; నృళ్తేః వ్యాపార థి ప్రధాని ఎడు శ్రి ముగా గల; భవతః == సీకు; ఛలేన = కపటముచే ;అనాత్మనీనాం == తమకు మేలు కాని; విధ్వంసం -= నాశనమును; విధాయ=కలిగించి; ప్రకొళిత = వ్రఖ్యాతము చేయబడిన; త్వత్‌ = నీయొక్క; మతి == ప్రజ్ఞయొక్కయు; శీల స(త్పవ రన యొక్కయు; సారాః = ఉత్కంర్షగలవా రై నః విద్విషః==నీ శత్రువులు; తే_ నీకు; కృత --చేయబడిన; ఉపకొరాః _ ఇవా మేలు కలవారా యన్నట్లు; భవంతి = ఆగుచున్నారు, తాత్సర్యము ; సహనమే ప్రధాన చిత్తవృ తిగా గల నీక, కపటముచే తమకు హితము గలిగింపని విధ్వంసమును చేసి ప్రథ్యాతములు గావింపబడిన నీ బుద్ధియొక్కయు, నడవడి యొక్కయు ఉత్కర్షగలవారై న సీ ళ్యతువులు నీకు మేలే చేసినారా యన్నటయినది. ళం అలంకారము : ఉథక్పేత.

తృతీయః సర్గః ల్ల వ్యాఖ్యానము : కౌరవులు పాండవులకు గొప్పయపకారము గావించిరి. కొని ఆ యపకారమువల్ల పాండవులకు దుఃఖమే కాని కౌరవులకు సర్వనాళశనము సంభవించును. ధర్మరాజు శమమే (ప్రధానచితవృత్తిగాగలవా డగుటచేత కౌర వులు ఆయనకు చేసిన యపకారము తమకే వినాశ యూతువు కాటోవుచున్నది. విశే షించి కౌరవులు చేసిన యపకారములను శాంతచి తముతో సహించినందువల్ల ధర్మజుని బుద్దిబలము, శీలసంపద లోకమునకు వెలడియెనవి. ఈవిధముగా కౌర వులు పాండవులకు అపకారము చేయబోయి ఉపకారమే చేసినట్లయినది. ఉపకా రము చేయకున్నను చేసిన టూహించుటచేత ఇది వనూ(శ్రేక. ఆపకారముచేసిన దుర్యోధనుని దౌర్రన్యముతొపాటు ఆ యపకారములను మ్‌ సహించిన ధర్మజుని సౌజన్యము కూడ లోకమునకు వెలడియెనది. దహించిననే తన్స చందనదారు గుణము వ్యక్తము కానట్లు వరాభనము కలిగిననే తన్న సక్కురుషుని సుగుణము ఎ సుష్టుగా న్య కముఎ కావు ధర్మజుడు సహనము వహించుటకు గూడ ఒక హదు కలదని నూచించు వ్‌ ధి టక మహర్షి యీ వాక్యము పలికెను. ధర్మజుని మతశిశీలసారము లోఠులకును ప్యక్తమగు వరకే ఆయన శాంతి వహింపదగ్వును. ఆ హదు దాటినచో అయన మ! శాంతి యసమర్థత యగును. క్‌సుక ధర్మజుడు ఉత్సాహము వహించి శఛ్యతువు అపహరించిన రాజ్యమును సంపాదించుకొన్సుటకు దూరదృష్టితో (ఫయత్నము చేయవలసీయున్నది. వె ఇది కుద్దమెన ఉసపేం (దవ(జావ్యత్తము. భో. అభ్యా ధరిత్రీ తవ వికమేబ జ్యాయాంళ్ళ వీర్యాస్త్రబ్న లై ర్విపకః అతః (ప్రకర్షాయ విధి ర్విధేయః అళకొా(ఫక్నర్షతంత్రా హి్‌రణే జెయణ్రీః. 2/౬ /" 1 స్రబలై 8, విపక్షః, ఆతః, (ప్రకర్షాయ, విధి, విధేయః, ప్రకర్ష తంథశ్రా, పొ, జే, జయ్థ్రీః, వ నని ర జయ(ర్రః డసొగంరయ్యా / తట్టీ ఉంట కీ ఎక 6302

22 కిరాతార్డునియమ్‌ అన్వయము: తవ ధరిత్రీ విక మేణలభ్యా; విపక్షః చ వీర్యాస్రదిలై ః జ్యాయాన్‌; అతః (ప్రకర్షాయ విధి! విధేయః; హి, రణే జయశ్రీ! ప్రకర్షతం్శతా. ఆర్హము 2: తవ నీకు; ధరిథతీ_.భూమి (రాజ్యము; విక మెణ = '(వర్మాక మముచేత; లభ్యా = పొందదగినది; విపక్ష! _ చ ==శకువన్ననో పీర్య==శొర్యముచే; ఆస్త్ర, -=దివ్యాస్త్రములచే; బల్టై == స్రైన్యములచే; జ్యా యాన్‌ = అధికుడు; అతః -- ఆందువలన; (పకర్షాయ == ఆధిర్యముకొ అకు” విధిః == ఉపాయము; విదేయః -=కర్పవ్మము; హి =ఏలయన; రణే యుద్ధము నందు; జయశ్రీ? == జయలక్ష్మి? (పకర్ష==ఆధిక్యము; తంథశ్రా== (ప్రధానముగా గలది, తాత్పర్యము: నీకు రాజ్యము (ప్రరావ్రిమము చేతనే పొందదగినదె యున్నది. శ్యకువన్ననో వీర్యముచేత, అస్త్రములచేత, సైన్యములచేత క్రీ కంజు అధికుడె యున్నాడు. ఇందువల అంతకం౦ను అధిక్యము కొరకు ఉ్తప్రా న. ణి ్నా యము కర్తవ్యమెయున్నది. యుద్ర్దమునందు జయలక్ష్మీ యాధిక్య సరతంతమె తాటి ము ధి న్‌ యుండును గదా. ఆలంకొరము : అర్జాంతరన్యాసము, వ్యాఖ్యానము : శమ దమ త్షమాది సుగుణముల నవలంబించినందువల సివు సుజనుడవన్న వతిష్పు లభింపవచ్చును కాని పోయిన రాజ్యము లభింపదు ఆది విక్రమనుచేత నే లభ్యము. కినుక నీవు సుగుణవంతుడవన్న కీరిరో పాటు విక్రమవంతుడవన్న కీ రినికూడ సంపాదింపవలని యున్నది. నీయందు క్షమ ప్రఠిష్ట పొందినది. ఇక శేజము (ప్రతిప్తు పొందివలసియున్నది. నీ విపతులు వీర్యమున, అస్రములందు, సేనలయందు నీకంబ అధికులు. విపతులనగా భీష్మ (దోజ కర్దాది సహితులై న దుర్యోధనాదులు. ధర్మరాజు వారికంటె ఆధిక్యమును సంపాదింప యత్నింపవలెను. ఆయన ధర్మసిరు డనిపిపించుకొనుటకే యత్నించు ఖై చుండెనుగాని యుధిష్టిరు డనిపించుకొన యత్నించుటలేదు కనుక వ్యాసమహూర్రి ఆయనయం దట్టి యాళయము కలిగింపవలెనని యభిలషించి వచ్చెను. ల (పకర్షకొటకు ఉపాయ మాలోచింపవలెను అనుకార్యము జయలక్ష్మి ప్రకర (ప్రధానమను కారణరూపమైన యర్ధాంతరముచే సమర్రింపబిడినది. య వ

తృతీయః సర్గః వతి ట్లో. (తిస్స ప్తకృత్వో జగతీపతీనాం హంఠా గురుర్యస్య న జామదగ్న సః వీర్యావధూత!ః స్మ తదా వివేద

ఆథకర్ష మాధారవశం గుణానాం. ౬. [8

పదవిభాగము : (తిః స్ప్తకృత్వః, జగతీపతీనాం, హంతా గురుః. యస్య, సః, జామదగ్న్య్యః వీర్యావధూకః, స్మ, తదా, వివేద, (పకర్షం, ఆధారవశం, గుణానాం.

అన్వయము : (తిః సవ్రకృత్వః జగతివతీనాం హంతా సః గురుః జామ దగ్న్య్యః యస్య వీర్యావధూత౭ తదా గుణూనాం (వ్రకర్షం ఆధారవళం వివేద స్యా

అర్థము : తిః స్తకృత్వః == ఇరువదియొక్కా వర్యాయములు; జగతీ పతీనాం రాజుల (యొక్క)ను; హంళా-- సంహరించినవాడు (ఎన్వడోో; సఃశాఆ;. గురుః =ధనుర్వేదాచార్యుడె న; జామదగ్న్య్యః ==పరశురాముడు; యస్య ఎవనియొక్క; వీర్య ఇం వికముచేత; అవధూత? == వరాభూతుడై ; తదా -- అప్పుడు; గుణానాం == శౌర్యాదిగుణములయొక్క_; ప్రకర్షం == ఆతిళ యము; ఆధారవళం == ఆశ్రయాధీనము ఆని; వివేద-స్మ == తెలిసికొన్నవాడ య్యెనో_

తాత్పర్యము : ఇరువదియొక్క పర్యాయములు కతియులను సంహ రించిన ఆ ధనుర్వేదాదార్యుడై న పరశురాముడు ఎవ్వని సరా[క్రమముచే పరా భూతుడై నవ్వుడు శౌర్యాదిగుణముల యతిశయము ఆ్యశయాధీనమై యుండుపని తెలిసికొన్నవా డయ్యెనో (ఆ భీష్ముడు అని తరువాతి ోకముతో అన్వయము)

వ్యాఖ్యానము : నీ వళిపక్షము వీర్యాస్త బలములచే నీకంజ అధిక మైనది అని చెప్పి ఆ యంశమును నిరూపించువాడై వ్యాసమహర్షి రెండు శ్రోకములలో భీష్ముని యాధిక్యమును వివరించుచున్నాడు. ఇరువదియొక్క పర్యాయములు క్షత్రియులను సంహరించిన మహావీరుడు పరశురాముడు, ఆయనవద్ద ధనుర్విద్య నభ్యసించిన శిష్యుడు భీష్ముడు. అఆంబనుగూర్చి యేర్పడిన వివాదము యుద్ధ ముగా పరిణమించి ఆ యుద్ధమున పరశురాముడు ఖీష్మునిచే ఓడిపోయి, తనవద్ద

ల కిరాతార్డునీయమ్‌ విద్యనేర్చిన ఫీష్ముడు తనకంె అధికుడైన వీరుడగుట చూచి శౌర్యాదిగుణ ముల యాధిక్యము ఆ(శ్రయాధీనమని (గహించెను. సర్వక్యత్రియ సంహారము గావించిన పరశురాముని మించిన వీరుడు ఖీమ్మడు. ఆయన ,పతిపక్షమునందు న్నాడు. ఆయనను మించగలవాడు నీ పకమునం దుండవలెను_అని వ్యాసుని యు ద్చోధ. “స్మ” అనునది పాదపూరణము కొలకవైన వాక్యాలంకొరము ల్లో. యస్మి న్ననెశ్వర్య కృతవ్యళీకః పరాభవం ప్రాప్త ఇవాంతకో౬ఒపి ధున్వన్‌ ధనుః కస్య రణీన కుర్యా న్మనో భయైక్మపవణం స భీష్మః. [0 పదవిభాగము : యస్మిన్‌ ,అనై శ్వర్య కృతవ్యశీకకపరాభవం, (పాపః, ఇవ, అంతకః, అపి, ధున్వన్‌, ధనుః, కస్య, రణే, న, కుర్యాత్‌, మనః, భయైక్యప్రవణం, సః, భీష్మః, అన్వయము: యస్మిన్‌ అనై శ్వర్యకృతవ్యళీకః అంతకః అపి పరా భవం ప్రాప్తః ఇవ, సః శ్లీష్మః రణే ధనుః ధున్వన్‌ కన్య మనః భయైక థఫవణంన కుర్యాత్‌ ? అర్థము ; యన్నిన్‌ ఎవ్వని విషయమున; ఆనై శ్వర్య = అసమ తచేః కృత =కలిగించబిడిన; వ్యశీకిః =లజ్జ్ఞగలవాడై: అంతకః_ఆపి__ యముడుకూడ; పరాభవం _- పరాభవమును; ప్రాప్తః-ఇవ == బొందినవాడా యన్నట్లుండెనో; సః_భీష్మః= ఆ భీష్ముడు; రణే== యుద్ధమనః ధనుః __ వింటిని; ధున్వన్‌ = కంపింపజేయుచు; కస్య == ఎవనియొక్కు; మనః వమన స్నును; భయజభయమందుః. వీక == (ప్రధానముగా; (ప్రవణం లగ్నమైన దానినిగా; స_కుర్యాత్‌ _ చేయకుండును. కాత్సర్యము ; ఎవ్వని విషయమున అసమర్థతవల్ల గలిగిన లజ్జగల వాడై యనుడు కూడ సరాభవింపబడినవాడా యన్నట్లయ్యెనో ఆ భీష్ముడు రణరంగమున వింటిని సంధించినవాడై యెన్వని యొక్క మనస్సుసు భయ పూరితము గావింపకుండును ? అలంకారము : ఉశ్ర్రేత

తృతీయః సర్గః లల వ్యాఖ్యానము : తండ్రియైన శంతనునివలన భీష్ముడు స్వచ్భందమరణ త్వము వరముగా పొందియుండెను కనుక ఆయన విషయమున అఆంతకుడు అనీళశ్వరు డు.అళక్సుడు. విద్యాబలముచే గురువును జయించిన ఖీష్ముడు వరబల ముచే మృత్యువునే జయించెను. పరశురాముడువలె అంతకుడును ఖీష్యునిచే పరాభవము పొందెనాయన్నట్లున్నది. ఆంతకుడు భీష్ముని చంపయత్నించి పరాథ వము పొందకున్నను, యత్నించినచో పొందుట తధ్యము గనుక పరాభవము పొందిన ఊహింపబడినందున ఇది యు[క్పేకు, అట్టి భీష్ముడు ధనువు ధరించి యుద్ధమున నిల్చినచో ఎప్వని మనస్సు భయావిష్టము కౌకుండును. పరళురాముని కంట అధికముగా ఆయన శత్రువులను చంపగలడు. యముడే చంపజాలని ఆయనను ఎవ్వరును చంపజాలరు. ఇట్టి ఖీష్ముని మీరుటకు (వ్రయత్నింపవలసి యున్నది. ట్లో సృజంత మాడా విషసంహాతీ ర్వః సహేత కోపజ్వలితం గురుం కః ? పరిస్ఫురల్లోల శిథ్యాగ జిహ్వాం జగ_జ్జిఘత్పంత మివాంత వహ్నిం. 1.౬ లగ పదవిభాగము , సృజంతం, ఆజౌొ, ఇషుసంహతీః, వః, సహేత, కోప జ్వ౭తం, గురుం, కఓ, పరిస్ఫురల్లోల శఖాగ్ర జిహ్వాం, జగత్స్‌ జిఘత్సంతం, ఇవ, అంతవహ్నిం. అన్వయము :; ఆజె ఇషుసంహతీః సృజంతం కోపజ్వలితం పరిస్ఫుర ల్లోల శిఖాగజిహ్వం జగత్‌ జిఘక్సంతం అంతనహ్నిం ఇవ (సైతం) గురుం వః కః సహేత? అర్థము; ఆజౌ == యుద్దమునందు; ఇషు బాణముల; సంహతీః = సమూహములను; నృజంతం == నర్షించుచున్న; కోప-జ్వలితం == (కోధముచే మండుచున్న; (అందువల్ల నే పరిస్క్ఫురత్‌ == మెరయుచున్న; లోల = చలించు చున్న; శిఖా __ అ(గ==జ్వాలల కొనలు అనెడు; జిహ్వూం =నాలుకలుగల వానిని; జగత్‌ -= (ప్రపంచమును; జిఘత్సంతం = [మింగగోరుచున్నవానిని; అంత.వహ్ని౦-= ఇవ: (పళయాగ్నిని బోలి; (స్టైతం== ఉన్న గురుంజ (దోణాచార్యుని; వః==మీలో; కః ==ఎవ్వడు; సహేత = ఓర్వగలడు.

£6 కిరాతార్డునియమ్‌ తాత్సర్యము : యుద్ధమందు బాణ సమూహములను వర్షించుచు, క్రోధ ముచే మండుచు, మెరయుచు చలించుచున్న జ్యాలా[గములనె డు నాలుకలు గల వాడై (ప్రపంచమును (మింగటోవుచున్న (ప్రళయాగ్నివలె నున్న (దోణాచార్యుని మీలో నెవ్వరు ఓర్వగలరు ? అలంకారము ; ఉపమ. వ్యాఖ్యాము వ. భీష్ముని తరువాత (దోణునిగూర్చి చెప్పుచున్నాడు* (చోణుడు ధనురాచార్యుడు, “సృజంతం” అనుటచే ఆయన వింటినుండి వాణ సమూహము పుట్టుకొని వచ్చిన ట్లుండునని భావము. ద్రోణుని ధ్వజమందలి చిహ్నము వేది.ఆగ్నికుండము. ఆయనను ప్రళయాగ్నితో పోల్చుట ఉచిత ముగా నున్నది. (సవంచమును (మింగవలెనని ప్రళయాగ్ని జ్వలించును. పరపక్ష మును మింగవలెనని (కోధముచే (దోణుడు జ్వలించును. మెజియుచు, కదలు చున్న శిఖాాగములు అగ్నికి నాలుకలు. బాణసంహతులు (బోణుని నాలుకలు, అట్టి (దోణుని ఎవ్వడు ఓర్వగలడు? (దోణునకు అరునుడు (పియశిష్యుడు ణి గనుక తనకు దెలిసిన య స్త్రములన్నియు (దో ణుడు అర్జునునకు దెలిపియుండును. అర్దనుడిప్పుడు ఆయనకం అధికముగా అస్త్రములు సంపాదింపవలేను. ఇది శుద్ధమైన ఉపేం(ద వ(జావృ త్తము. శో. విశీక్య సంరంభ నిరస్త ధైర్యం రాధేయ మారాధిత జామదగ్న్యం అసంస్తుకేషు ప్రసభం భయేషు భా అటే జాయేత మృతో రపి పక్షపాతః* ఏ౬, ఇకా పదవిభాగము : నిరీత్య, సంరంభ నిరస్త ధైర్యం, రాధేయం, ఆరాధిత జామదగ్న్య్యం, ఆసంస్తుకేషు ప్రసభం. భయేషు, జాయేత, మృత్యోః* అపి, సపతపాతః. అన్వయము : సంరంభ నిరస్త ధైర్యం ఆరాధిత జామదగ్న కిం రాధేయం నిరీక్ష్య మృత్యోః అవి అసంస్తుకేషు భయేషు (ప్రసభం సకపాతః జాయేత, అర్ధము : సంరంభ ==కోపో, దేకముచేత; నిరస == పోగొట్టుబడిన;

తృతీయః సర్గః ల? ఇెర్యోం == (శ్యకువుల) _భెర్యము గలవాడును; ఆరాధిత --ళుుశూషింపబడిన; జామదగ్న్య్యం - పరకురాముడు గలవాడును అయిన; రాధేయం ==౩ర్హుని; నిరీక్ష్య = చూచి; మృత్యోః 1. అపి == మృత్యువునకుగూడ: అసంస్తుతేషు == అపరిచితములె న; భయేషు =-భయములందు; (ప్రసభం == బలవంతముగా; పక్ష పాతః ఆదరము; జాయేత కలుగును. తాత్పర్యము : ఆటోప మాతముచేత పోగొట్టబడిన శత్రు ధైర్యము గలవాడు, ఆరాధింపబడిన పరశురాముడు గలవాడు, అయిన కిర్లుని గాంచి మృత్యువునకు కూడ ఎన్నడు నెరుగని భయములందు బలవంతముగా ఆస క్తి కలుగగలదు. అలంకారము : అతిశయో క్రి. వ్యాఖ్యానము: రాధేయుడు యుద్ధమున సంరంభము అతిశయముగా (పదర్శించును. ఆ సంరంభము చూచి యొన్నడును భయమన్నది యెజుంగని మృత్యుపునకే భయము పుట్టును. లీమ్మునివల్ల నరాభవము. పొందిన మృత్యువు మి గం . కర్పునివల్ల భీతిపొందును. ఇరువురును పరశురాముని శిష్యులే కనుక. “ఆరాధిత న. జామదగ్న్య్యం” అని కర్తుడు సరళురాముని సేవించెనని మాత్రము చెప్పబడి ణి టే నది. ఇందువల పరకురామునివల పొందిన ఆస్తవిద్య నిస్ఫలమగునని సూచిం పబిడినది. ఐనను అర్హునుడు (దోణుని శిష్యుడు, కర్దుడు పరకురాముని శిష్యుడు. ఇదో ణుడును పవళురోము?ి శిష్యుడే. కనుక ఆర్జునుడు పరళురాముని వఃిష్యుడె కర్తునికంళె తక్కువవాడగుచున్నాడు. ఎక్కువవాడు కావలసిన యవసర మన్నదని సూచన. పరశురాముని గురువైన శివుని మెప్పించి పాఠసతము సాధింపుమని సూచింపటోవుచున్నాడు గదా. కర్దుని వలన మృత్యువునకు భయము కలుగదు. భయసంబంధము లేకు న్నను ఉన్నట్టు చెప్పబడుటచే ఇది ఆసంబింధమున సంబంధ రూపమైన అతిశ యోకి __సంబంధాతిశయో క్త, శ్లో యయా సమాసాదిత సాధనేన సుదుశ్న్చురా మాచరతా తపస్వ్యాం ఏకే దురాపం నమవాప్య వీర్య మున్మీలికారః కపి కేతనేన. ర

౭6 కిరాతార్డునీయమ్‌

పదవిభాగము : యయా. సమాదిత సాధనేన, సుదుళ్చరాం, ఆచరతా, తపస్యాం, ఏక్సే దురాపం, సమవాప్య, వీర్యం ఉన్మూలితారః, కపి కేతనేన.

అన్వయము : యయా సుదుళ్చ్ళరాం తపశ్యాం ఆచరతా సమాసాదిత సాధనేన 5పికేతనేన దురాపం వీర్యం సమవాప్య ఏతే ఉన్మీలితారః.

అర్థము : యయా _=ఏవిద్యచేత, సుదుక్చరాం = మిక్కిలిదుష్కరమైన, తపస్యాం = తపశళ్చర్యను; ఆచరతా == ఆచరించునట్టి; సమాసాదిత ==పొంద బడిన; సాధనేన =పాళుపతా స్త్రరూపమైన పరికరముగల, కపి _ కేతనేన _-కపి ధ్వజుడై న యర్జునుని చేత; దురాపం దుర్లభమైన; వీర్యం = తేజమును; సమ వాప్య ==పొంది,ఏతే = ఈ భీష్మాదులు, ఉన్మూలితారః = ఉన్నూలింపబడగలరో

కాత్సర్యము : ఏవిద్యచేత అతి దుష్కరమైన తపశ్చర్య నాచరించి, సంపాదింపదిడిన పాశువకాస్త్రమనె డు పాధనముగల యర్హునునిచేత దుర్త్లభమైన వీర్యమును పొంది ఈ భీష్మాదులు ఉన్మూలింపబడగలరో _ (ఆవిద్యను అని తరువాతి శ్లోకముతో అన్వయము)

వ్యాఖ్యానము : ఈ విధమున శతుపక్షమందలి మహావీరుల శౌర్యాతిశయ మును వర్షించి వీరందరును అర్జునునిచేత ఉన్మూలితులగుదురని భావ్యర్దమును హాచించుచున్నా డు. అటి కార్యము చేయుటకు అన్యదురాపమైన _ వీర్యమును ఆర్జుమడు సంపాదించును. ఆ వీర్యమునకు ఒకసాధనము హేతువు. ఆ సాధన మును సంపాదించుటకు దుష్కరమైన తవళ్చర్య అనసరము. ఆ తపశ్చర్యకు ఉసకరము ఒకవిద్య, అట్టివిద్యను ఇచ్చుటకే నేను వచ్చితిని అని వ్యాసుడు తన యాగమన హేతువును పరిచయము చే నెను.

ఇచ్చట “*కపికేతన' శబ్దపయోగమునందలి యౌచిత్యము చింత్యము,. అర్జునుడు తపళ్ళ్చర్య శేగిన యనంతరమే హనుమంతుడు ఖీమున కగపడి య ర్జు నుని కేతనమున నుందునని నరమిచ్చును. కురుక్షేత్ర సం(గామమునాడు అర్హు నుడు కపికేతను డగును గనుక ఇదియు వ్యాసమహర్షి భావ్యర్ద దృష్టితో (ప్రయౌ గించిన పదమని సమర్దించుకొన వలయును.

శ్లో. మహత్వయోగాయ మహామహిమ్నా మారాధనీం తాం నృప దేవతానాం

తృతీయ; సర్గః వతి

దాతుం (పదానోచిత భూరిధామ్నీ

ముపాగత స్పిద్ది మివాస్మి విద్యాం. ల్సి

వదవిభాగము : మపాత్వయోగాయ, మహామహిమ్నాాం, ఆరాధసీం. తాం, నృప, దేవతానాం దాతుం, (ప్రదానోచిత, భూరిధామ్నీం. ఉపాగతః, సిద్ధిం, ఇవ, అస్మి, విద్యాం.

అన్వయము: హేనృప!ః మహత్యయోగాయ మహామహిమ్నా౦ దేవతానాం ఆరాధనీం భూరిధామ్నీం తాం విద్యాం సిద్దిం ఇవ (పదానోచిక: దాతుం ఉపాగతిః అస్మి

అర్హము ని హేనృప =ఓరాజా: మహత్వ = ఆధిక్యము యొక్క; యోగాయ -=ప్రాపి కొఅకు; మహా = మహిమ్నా౦ -=గొప్పసామర్యముకల,

అబా ఖై

దేవతానాం =: ఇంటదాదిదేవతల యొక్క, ఆరాధనీం -- ఆరాధన సాధన మెన దియు; భూరి. ధామ్నీం == గొవ్ప(సభావముగలదియునై నః రాం ఆ. విద్యాం ఏం(దమం(తరూపమైన విద్యను, సిద్ధిం_ఇవ =ాకౌర్యుసిద్దినివలె; ప్రదానోచిత = దానము యోగ్యుడై న ధర్మరాజా; దాతుం = ఇచ్చుటకు; ఉపాగతః = చేరవచ్చిన వాడను, అస్మి == అగుచున్నాను

తాత్పర్యము: ఓ ధర్మరాజా; ఆధిక్లాలాభముకొఅకె మహామహిములయిన దేనతలను అరాధించుటకు సాధనమైనది, గొప్ప ప్రభావముగలదియైన ఐంధద్ర మంత రూపమైన విద్యను సాక్షి త్కార్యసిదిని ఇచ్చినటు దానయోగ్యుడవె న

ఖి గా ఫ్రీ రు

నీకు దానము చేయుటకు వచ్చియున్నాను,

అలంకారము : ఉపమ.

వ్యాఖ్యానము : రణమున జయలక్ష్మి (పకర్ష తంత. ఆకర్ష 'దేవతాను (గహాధీనము. దేవతలు మంటశతాధీనులు _ “మంత్రాధీనంతు దె వతం', కనుక దేవతారాధన సాధనమైన మంథ(తమును నీ కీయ వచ్చితిని. సీవు దానయోగ్యు డవు, మంత్రము నిచ్చుటయనగా సిద్ధి నిచ్చుటయే భూరిధామమైన యీ మంత్రము

న.

అంత య మోఘమైనది

వేదవ్యాసునివలన ధర్మజుడు వినగోరిన కల్యాణకరమెన వాక్య మిది,

క్‌0 కిరాకార్డునయిమ్‌ జయసిద్ధియందు నమాహిత చిత్తుడె వ్యాసమహర్షి యిచ్చిన మం్యతము అమోష మగుటకు సందేహములేదు. *ప్రదానోచిత' అన్న సంబోధనవల్ల వ్యాసుడు మంథకదానము చేయుటకు ధర్మజునే ఉదేశించెనని స్పష్టము, ఏలన మం్యత మహిమవల్ల లభించు ప్రకర్ష కారణముగా లభించు జయలక్ష్మిని అనుభవించు (ధాన పురుషుడు ఆయనయే కిరాతార్డునయము అను నామమును బిట్టి ఈ కొవ్యమునకు నాయకుడు అర్జనుడు. పాళుపకాస్త్ర రూపమైన ఫలమునకు భోక్త ఆతడు అయినను పాథు పతాస్త్రలాభమువల్ల గలిగిన సాామాజ్య లాభమునకు భోక్త భారత కధా నాయకు డెస ధర్మరాజే కనుక వ్యాసుడు మం్యతమును ధర్మజునకే ఈయవచ్చెను భర్మ జుడు దానిని అర్హునుని ద్వారమున ప్రతిగ్రహించెను. మూల భారతకధలో ధర్మ జుడే (ప్రతిగ్రహించి యనంతరము అర్జునున కిచ్చినట్లున్నది శ్లో. ఇత్యు క్తవంతం [వజ సాధయేతి న. అట (ప్రమాణయ న్వాక్య మజాత కళతో: (శ్రనేదివాంసం తముపాససాద ణి జ అద వసన్నివాంతే వినయేన బిష్హుః. గ! పదవిభాగము * ఇతి, ఉకృనంతం, చ్రజ, సాధయ, ఇతి, [పమాణ యన్‌, వాక్యం, అజాతళ్థత్రోః (ప్రసేదివాంసం, తం, ఉపాససాద, వసన్‌, ఇవ, అంక్రే వినయేన, బిస్షుః అన్వయము ఇతి ఉక్తవంత౦ం (ప సేదివాంసం తం (మునిం) జిషుః, (వ్రజ సాధయ ఇతి అజాతళ (త్రో? వాక్యం ప్రమాణయన్‌, అంతే వసన్‌ ట్వ వినయేన ఉపొససాద అర్హము ఇతి == ఇట్లవి;ఉ క్రవంతం == పలికినవాడును, ప సేదివాంసం ప్రసన్నుడై యున్నవాడునునై న, తం -- ఆమునిని, జిష్తుః = జయశీలుడై న యర్డు నుడు; (వజ-=పొమ్ము; సాధయ__సాధింపుము, ఇతి. అను, ఆజాత _ శతోః జా ధర్మరాజుయొక్క_, వాక్యం == పలుకును; (ప్రమాణయన్‌ = మన్నిం చుచు; అంతే _ వసన్‌ ఇవ -=శిమ్యుడువలె; వినయేన వినయముతో ; ఉపాస సాద =చేరటోయెను తాత్పర్యము ; స సమహ ఏళ్యము :ః ఇట్లని పలికి ప్రసన్నుడై యన్న ఆ వ్యాసమహర్షిని, జయ

తృతీయః సర్గః శి! శీలుడైన యర్దునుడు 'పొమ్ము, సాధింప్పుము' అను నజాతశ్యతుని పల్కును మన్నించుచు శిష్యుడువలె వినయముతో చేరబోయెను అలంకారము: ఉపమ వ్యాఖ్యానము : మంత బలమున మహాస్త్రములను సంపాదించి యర్డు నుడు క్యతుపకవీరులను ఉన్యూలింపస గలడని తెలిపి. నీవు [పదానోచితుడవు గనుక అట్టి మంత్రము నొసంగవచ్చితిని ఆనిపరిక్‌ వ్యాసుడు (పసన్న గంఖీరుడై యొండెను ధర్మరాజు అజాతశ్యతువు గవుక మంతబ ఐఖమున సాధించిన యస్తు ముచే ఆయన యెవ్వరిని సంహరించును? కనుక ఆయన పార్టుని జూచి “పొమ్ము. సాధింపృుము' అనెను, థీష్మాదులు పార్దనిచే ఉన్మూలితులు కాగలరని మహర్షి పలికెనుగదా బుషి వాక్యమును ప్రమాణీకరించి ధర్మజుడు పలికిన వాక్యమును (ప్రమాణీక రించి యర్దునుడు వినయముతో శిష్యుడువలె మహర్షి చరణ సమీపమును జేర బోయెను శ్లో. నిర్యాయ విద్యాథ దినాదిరమ్యా ద్చింబా దివార్క-స్య ముఖా న్మహర్షేః పార్ణాననం వనహ్నికణానదాతా దీప్తిః స్ఫురత్పద్మ మిదాభిపేదే. త్‌ పదవిభాగము : నిర్యాయి విద్యా, అధ, దినాదిరమ్యాత్‌, బింబాత్‌, ఇవ, ఆర్కస్య, ముఖాత్‌, మహరేః, పార్థాననం, వహ్నకణావదాకా, దీప్తిః, స్ఫృర త్పద్మం, ఇవ, అభిసేదే. అన్వయము . అథ దినాదిరమ్యాత్‌ అర్కస్య వింబాత్‌ ఇవ మహర్షేః ముఖాత్‌ నిర్యాయ వహ్నికణావదాతా దీస్తిః స్ఫురత్పద్మం ఇవ (వహ్నికణా వదాత్సా విద్యా పార్లాననం అఖిపేదే, థి ఆరము : అథ-- అనంతరము; దిన =దినముయొక్క; ఆది-- ప్రారం థి భమున; రమ్యాత్‌ = రమణీయమైన; అర్క_స్య=సూ ర్యునియొక్క; వింవాడ్‌ __ ఇవ ==బింబమును౦డి వలె; మహర్షేః == వ్యాసునియొక్క; ముథొల్‌ == ముఖము నుండి; నిర్యాయ= వెలువడి, వహ్ని_3ణ =నిస్ప్సురవ్వవలె; అవదాతా= స్వచ్చ

81 కిరాతార్డనీయమ్‌ మెన; డీప్తః=కాంతి; స్కురత్‌=వికనించుచున్న; పద్మం_ఇవ =కమలమును వలె; (వహ్ని-కణ _. ఆవదాతా_నిప్పురవ్వవ లె ఉజ్వలమైన; విద్యా= మంగతము; పొర్ష=అర్హునునియొక్క. ఆసనం జ ముఖమును అభిపే దే=,పవే శించెను

తాత్పర్యము అంతట ఉదయ సంధ్యాకాలమున రమ్యమైన సూర్యుని వింబమునుండివలె వ్యాసమహర్షి ముఖమునుండి వెలువడి అగ్నికణమువలె ఉబ్ద్వలమైన దీప్తి వికసించుచున్న పద్మమును (సవేశించినట్లు ఆగ్ని 8ణము వలె ఉజ్జ్వలమైన మంత్రము పార్టుని ముఖమును (సవేశించెను.

అలంకారము. ఉపమ

వ్యాఖ్యానము " వ్యాసమహర్షి ధ్యానస్టిమితు డ్రై మం[తమును స్మరిం చెను. ప్రసన్నమైన ఆయన ముఖము మంళ్రావిర్భానము నలన డీ ప్తిమంత మయ్యెను. ఐనను ప్రభాత భానుబింబిమువలె ప్రసన్నము, రమణీయము అయి యుండెను ఆ ముఖమునుండి మంథతళక్తి తేజోరూపమున వెలువడెను సూర్యునివలన అగ్ని యుత్పన్నమగుట ప్రసిద్దము న్ఫురత్సద్మమనగా వికా సోన్ముఖమైన పద్మము. విద్యా స్వీకారమునకు ఉన్ముఖుడై యున్న అర్జునుని ముఖము అట్టి పద్మమువలె నున్నది ఉదయభాస్కర బింబిమునుండి వెలువడిన ఉజ్వలమైన దీప్పి వికాసోన్ముఖమైన పద్మమును (స్రవేశించినట్లు తేజోనంతమ యిన మహర్షి ముఖమునుండి వెలువడిన ఉజ్వలమైన మంటతశకి విద్యా స్వీకా రోన్ముఖుడై న అర్జునుని ముఖమును (సవేశించెను. “వహ్ని కణావదాతా” యను విశేషముదీ ప్రిక్సి విద్యకును సమానము. సూర్యునివలన అగ్నిపుట్టుట ప్రసిద్దము గనుకను, “మం[తమయీ దేవతా” “తేజోమయీనాక్‌ ” అను (ఇతి వాక్యముల స్వారన్యమువలన ఐం ద్ర దేవతాకమై వాగ్రూసమైన మంత్రము తేజో మయము గనుకను వహ్నికణ సాదృశ్యము ఉభయ్యతత సమంజసమే యగుచు న్నది. మంథతళ క్రి స్పర్శవల్ల పార్దని ముఖము నవవికసిత పద్మమువలఠె దీప్రమంతమై శోఖిల్లైనని భావము జ్ఞానపూర్లుడెన వ్యాసుని ముఖము సూర్య బింబిమువలెను, ఉత్సాహ పూర్షుడైన యర్దునుని ముఖము స్ఫురత్పద్మమువలెను ఉన్నదనుట ఉచితముగా నున్నది. - ల్లో యోగం చ తం యోగ్యతమాయ తన్మె

వాలి తపః(ప్రభావా ద్వితతార సద్యః

తృతీయ; సః త్రి యేనాస్య తక్తేేషు కృతేఒవభా నే సమున్మిమీలేవ చిరాయ చతుః. 28 24౧2 పదవిభాగము : యోగం, చృ తం, యోగ్యతమాయ్య్మ తస్కై , తప్య (వభావాత్సా వితతార, సద్యః యేను అస్య, తత్తే వ్‌షు, కృతే. అవభాస్తే సము న్మిమీల, ఇవ, చిరాయ చతుః. అన్వయము: (సః మునిఖ యోగ్యతమాయ తై తంయోగం చ తపః ప్రభావాత్‌ సద్యః వితతార; యేన తత్తేషు అవభాసే కృతే అస్య చతుః చిరాయ ఉన్మిమీల ఇవ. ఆర్ధము శ్‌ (సః_మునిః=అ వ్యాసమహర్షి: యోగ్యతమాయ = మిక్కిలి యర్హుడెన, తసపై్యైవాఆ యర్షునునకు; తం==ఆ; యోగం-చ=ధ్యానవిధిని; తపః.(పభావాత్‌ =తన తపః శక్రిచేత: సద్యః =తత్‌ కణము; వితతార= ఇచ్చెను; యేనజాఏ యోగముచేత, త త్తేమజామహదాదులై న యిరువదినాలుగు తత్వ్వములయందు; ఆవభా సే=సాక్షొత్కారము: కృతే=చేయబడగా, అస్య == ఆర్జునునియొక్క-. చతుః = నేత్రము; చిరాయ =చిరకాలమునకు ; ఉన్మిమీల ( ఇవజతెజచుకొన్నదా యన్నట్టుండెను. తాత్పర్యము . ఆ వ్యాసమహర్షి అర్హతముడై న యర్జునునకు ఆ యోగ విద్యను తన తపోబలమువలన తక్షణము దానముచేసెను, ఆ విద్యామహిమచేత మహదాదులయిన యిరువదినాలుగు ఠతత్త్వ్వములందును సాక్షెక్కారము కలుగగా ఆ యర్హునుని నేత్రము చిరకాలమునకు విప్పారెనా యన్నట్లయ్యెను. ఆలంకొారము ఉత్పేక. వ్యాఖ్యానము . వ్యానుడు అర్జనునకు మం్యతమునుకాక మం(త్రళ క్తినే ఇచ్చెను. ఇచ్చుటకు వలసిన తపః (ప్రభావము ఆయనకు కలదు. దానిని స్వీ రించుటకు వలసిన యోగ్యత అర్జనునకు గలదు. కనుక మంతదానము వలన చిరకాలమునకుగాని లఖింవని తత్వజ్ఞానము మం (తళ క్తి దానమువలన అర్జును నకు వెంటనే కల్లెను. జ్ఞానోదయమైనంతనే చిరకాలము మూసికొనియున్న కన్ను విప్పారినట్లయ్యెను జ్ఞానోదయమునలన చకతురున్మిలనమను ఫలము కల్లి నట్లు ఉ(క్పేకీంపబడినది. చత్తువు ఎప్పుడును ఉన్మీలితమయియే యున్నది. ఉన్మీలిత మైన చత్తువుయొక్కం ఉస్మిలనము ఫలముగా ను(కేతీంపబడుటచే నిది సిద్ధఫలో (క్పేకుం (0)

8 కిరాతార్థునీయమ్‌ ల్లో, ఆకార మాళంసిత భూరిలాభం దధాన మంతఃకరణానురూపం నియోజయిష్యన్‌ విజయోదయే తం తపస్సమాధా ముని రిత్యువాచ. 2 పదవిభాగము . ఆకారం, ఆశంసిత భూరిలాభం, దధానం. అంతః కరణానురూపం, నియోజయిష్యన్‌, విజయోదయే, తం, తపస్పమాధా,: మునిః, ఇతి, ఉవాచ. అన్వయము; ఆశంసిత భూరిలాభం అంతఃకరణానురూపం ఆకారం దధానం తం మునిః విజయోదయే తపస్పమాధా నియోజయిష్యన్‌ ఇతి ఉవాచ అర్థము: ఆళంసేత= (ప్రకటింపదిడిన, భూరి=గొవు దైన; లాభంగా (శేయస్సులుగలదియు; అంతఃకరణ = ఉత్సాహ రూపమైన చిత్తవృ తికి; అ రూపం= అనుకూలమునునై న; ఆకారం=మూ రిని; దధానంచాధరించుచున్న; సా అవీ తం=అ యర్దునుని, మునిః =వ్యాసమహత్షి, విజయ విజయమే, ఉదయే = ఫలముగాగల; తపః _ సమాధౌ = తపోనియమమునందు; నియోజయిష్యన్‌ = నియోగింపగోరువాదై ; ఇతి = ఈ విధముగా; ఉవాచ = పలిశెను. శాత్సర్యము. సూచింపబడిన మహా(శ్రేయోలాభములు గలదియు, ఉశ్చాహరూపమైన యంత॥8కరణవృ తికి అనుకూలమును నైన మూర్తిని ధరించుచున్న ఆ యర్జుసుని వ్యాసమహర్షి విజయమే ఫలముగాగల తటోనియమ లె మున నియోగింపగోరినవాడై యిటు పలికెను వ్యాఖ్యానము . అర్జునుడు మహావీరుడు. ఉత్సాహము అతని చిత్తమున స్థాయియైన భావము, ఆతని మూరి ఆ భావనమున కనురూపమై శతు విజయ సామర్ధ్యమును సూచించుచున్నది. శతు విజయ సాధనమైన మహాస్త్రలాభము ఫలముగా గల తపస్సమాధియందు అర్జునుని నియోగించునాడై వ్యాసమహర్షి న! శత్రు విజయకాంక్షియైన క్యత్రియపీరుడు అనుష్టింసనలసిన తపళ్చర్యా విధాన మును ఆతనికి టోధింపబూనెను. శ్లో అనేన యోగేన వివృద్ధ తేజా నిజాం పరన్నై్మె పదవీ మయచ్చన్‌ అణాల

తృీతయఃః సర్గ తర్‌ సమాచ రాచార ముపాదత్త శస్తోొ జపోపవాసాభిషవై ర్మునీనాం. ల్లి పదవిభాగము : అనేన యోగేన, వివృద్ధతేజాక్సి నిజాం, పరవై్మై. పదవీం, ఆయచ్చన్స్‌ సమాచర, ఆచారం, ఉపాత్త శస్త్రః, జపోవవాసాభి షవై8, మునీనాం, అన్వయము : అనేన యోగేన వివృద్ధతేజాః నిజాం పదవీం పర్షన్యె అయచ్చన్‌ ఉపాత్త ళస్తః (సన్స్‌ జపోపవాసాథిషవై। మునీనాం ఆచారం సమాచర, అర్థము: అనేనజ ఈ; యోగేన = ధ్యానవిధిచేత; వివృద్ద = మిక్కిలి 'పెంపొందిన; లేజాః = (ప్రళశాపముగలవాడవై ; నిజాం = నీదైన; పదవీం = ఉన్నత _ సితిని; పరస్మై =ఇతరునికి;ి అఆయచ్చ్భన్‌ = ఈయనివాడవె, ర! లు డూ ఉపాత్త = ఉగహింపబడిన; శస్తః జ ఆయుధములుగలవాడ వై ; జస స్వాధ్యా యము; ఉపవాస నిరాహారము; అభిషవైః= స్నానము అనువానిచే; మునీనాం ఇ మునులయొక్క; ఆచారం-(నతమును; సమాచర = ఆచరింపుము, తాత్పర్యము : ఈ ధ్యానవిధిచేత వృదిపొౌందిన [(ప్రతాపసముగలవాడవె థి చూ సీ క్షత్రియ పదవిని అన్యుల కీయక ఆయుధములను ధరించియే స్వాధ్యాయ నిరళను స్నానాది నియమములతో మునీళశ్వురుల (వతమును ఆచరింప్పము, వ్యాఖ్యానము , అర్జునుడు అనుష్టింపవలసిన తపశ్చర్యా విధానము విల తృణమెనది. వీర్య్వవతమును విడువని మునివ్రతమును అతడు అవలంవింప వలెను. ధమర్జారణము, జపోపవాన స్నానాది నియమము విరుద్దములు, అర్జునుని లత్యము అస్తలాభము. దానికి సాధనము జపొదికము ధనువు ధరించి తపస్సు చేయుము అనుట వలన తపోబలముచే దేవతను ఆకర్షించి, ధనుర్విద్యా బల ముచే మెస్పించి, విజయసాధనమైన దివ్యాస్త్రమును సంపాదింప్పము అని సూచించి నజ్లెనది. 4 అట ళో, కరిష్యే యత్ర సుదుళ్చరాణి (ప్రసత్తయే గో(త్రభిది స్తపాంసి

836 కిరాతార్డనీయమ్‌ శిలోచ్చయం చారుశిలోచ్చయం త మేష కణా న్నేష్యతి గుహ్యుక స్త్వాం. తి్రి పదవిభాగము, కరిష్యసే, యత్ర, సుదుశ్చరాణి (పస త్తయే, గోత దభిక, తపాంసి, శిలోచ్చయం, చారుశిలోచ్చయం, తం, ఏషః, కణాత్‌, నేష్యత్హి గుహ్యకః, త్వాం అన్వయము, యత్ర గోతభిదః (పన త్తయే సుదుళ్చరాణి తపాంసి కరి ష్యసే తం చారుశిలోచ్చయం శిలోచ్చయం త్వాం ఏషః గుహ్యుకః కణాత్‌ నేష్యతి ఆర్హము. యత్ర == ఎచట, గో(తభిదః == ఇందునియొక్క-: ప్రసత్తయే == (ప్రసాదముకొరకు, సుదుళ్ళరాణి == అతి దుష్కురములైన. తపాంసి == తప స్పులను; కరిష్యసే == చేయగలవో, తం == ఆ, చారు == అందమైన; శిల = శిఖ రములచేత; ఉచ్చయం == ఉన్నత మైన; శిలోచ్చయం ==పర్వతమును; త్వాం ==నిన్ను, ఏషః = ఈ; గుహ్యకః =-యక్షడు, క్షణాత్‌ _ తణములో; నేష్యతి వ=బొందించగల డు. తాత్పర్యము. ఎచ్చట ఇంథదునియొక్క. (ససాదముకొబకు నీవు ఆతి దుష్కరములై న తవస్సులను చేయుదువో, అట్టిరమణీయ శిఖరము గల ఇంట్ర కీలమను పర్వతమునకు ఈ యకడు నిన్ను క్షణములో గొనిపోగలడు. వ్యాఖ్యానము అర్హునుడు ముందుగా ఇంద్రుని (పసన్నుని చేసికొన వలెను, ఇం(దుడు “గ్లో తభిక్‌ అనుటవల్ల శ్మతుపక్ష ధ్వంసియైన ఇంగద్రుడే మొదట శ్యతువక్ష ధ్వంసారముపాసింపదిగినవాడని సూచింపబడినది. తపళ్చరణమునకు యోగ్యమయిన సలము చెప్పబడలేదు రమణీయ శిఖరములు గల ఒక పర్వతము సూచింవబడినీది. ఒక గుహ్యకుడు అర్జునుని ఆ పర్వ తమునకు గొనిపోవును అనుబవలన అది హిమవత్పర్వతమని సూచింపబడినది. తపళ్చరణమున పార్యంతికమైన ఫలము పాథుపళాస్రలాభము కనుక పళుపతి స్థానమైన హిమవంతమున తపళ్చరణము విధింపబడుట ఉచితముగా నున్నది. గుహ్యకుడు అణిమాది సిద్దు లగలవాడు కనుక కామగమనళ క్రిచే తణకొాలములో అర్జునుని హిమవంతమునకు గొనిపోగలడు,

తృుతీయః సర్గః గ్ర్‌7 ల్లో, ఇతి (బువాణేన మహేం(దసూనుం మహార్షిణా తేన తిరోబభూవే తం రాజరాజానుచరోఒస్య సదశ్ధః (పదేశ మాదేళ ఇవాధితష్టో. 80 పదవిభాగము: ఇతి (బువాణీన, మహేం[దసూనుం, మహ ర్లిణా, తేన, తిరోబ భూ వే తం రాజరాకానుచరః, అక్యృ సద్యః, (ప్రదేశం, ఆదేశః, ఇవ, అధితహ్టై. అన్వయము: ఇతి మహే్మదసూనుం (బువాణేన తేన మహార్షిణా తిరోబ భూవే; రాజరాజానుచరః ఆస్య (మహర్షే ఆదేశః ఇవతం (ప్రదేశం సద్యః అధితష్టి. 1 అర్థము. ఇతి -= ఈవిధముగః మహేం(దసూనుం 2= అర్హునుని ఉధే శించి; (బువాజేన == పల్కుచున్న; తేన ఆ, మహర్షిణా =మహర్షిచేత; తిరోబభూ వే == అంతర్జానము చేయబడెను; రాజరాజ కుబేరుని యొక్క; అనుచరః = సేవకుడై న యక్షడు; అస్య == ఆ మహర్షియొక్క్న; ఆ దేశః ఇవ ప్రత్యక్షమైన ఆజ్ఞవలి; తం ఆయర్జునుడుండిన, (ప్రదేశం == (ప్రదేశమును సద్యః == వెంటనే; అధితహ్షా =అధిష్టించెను. కాత్పర్యము: ఈ విధముగా అర్హునితో పల్కుచు, వ్యాసమహర్షి అంత ర్థానము చేసెను. కుబేరానుచరుడైన ఆ యక్షడు వ్యాసమహర్షియొక్క_ ప్రత్య జ్‌మైన ఆజ్జయాయన్నట్లు అర్జును డున్న యాప్రదేశమును వెంటనే అధిష్టించెను.

• అలంకారము: ఊ్యక్పేత. వ్యాఖ్యానము: ఈ గుహ్యకుడు నిన్ను తీసికొనిపోవును అని చెప్పుచునే మహర్షి ఆంతర్హి తుడయ్యెను, “ఏషగుహ్యక ౭” ఆనిమునిచే నిర్పిషుడెన యక్షడు మునిస్ట్థానమును తక్షణమే అధిష్టించెను. బుషి అంతర్హితుడగుట. యత్షడు ఆయన స్తానమున (ప్రత్యతమగుట వీకకాలముననే జరిగినవి. “*తం(పదేశం” ఆనగా ఆర్జునుడున్న (ప్రదేశము అనియు, “ఆ దేశః ఇవ అధితష్టా” అనగా బుషియొక్క సాక్షదాజ్ఞయా యన్నట్లు చేరెను అనియు మల్లినాధసూరి వ్యాఖ్యానము. “ఆ డేశఃఇన' ఆనుటయందుగల వ్యాకర ణపరిభాషాపదసామర్హ్యము

88 కిరాతాద్డనీయమ్‌ వలన వేరొక చమత్కారము కూడ ఇక్కడ భాసించుచున్నది ఒకవర్షము పోయి దానిస్టానమున వేరొకవర్హము వచ్చుట ఆదేశము, బుషిస్ట్థానమున యక్షడు వచ్చుటచే యక్షడు బుషిక్‌ ఆదేశముగా వచ్చెనని చమత్కారము. “తం(ప దేశం” అనగా _వ్యానుడు అంతర్జితుడైన ప్రదేశమును “అధి తష్టా” అనగా యక్షడు అధిష్టించెను. వ్యాసునకు యక్షుడు ఆదేశమా యన్న ట్లుండెనని ఊ(క్పేక్ష. “స్టానేంతరతమః” అను నియమము ననుసరించి వ్యాసుని స్థానమున ఆయనకు సద్భశుడై న యక్షడే ఆదేశమయ్యెను బుషిగాకున్నను ఆణిమాదిసిద్ధ్దలు గల యక్షడు వ్యాసునకు సదృశుడే జి ట్లో, కృళానతి ర్వ్యాహృతసాంత్వవాదే జాతస్ప్పహః పుణ్యజన స్ప జిష్ట్రీ ఇయాయ సభ్యావిప సంపసాదం ల (ప్రశ్వాసయక్యాకు సతాం హి యోగ,ఎ ౬ తి! పదవిభాగము . కృతానతిః, వ్యాహృత సాంత్వవాదే, జాతస్పృహః, పుణ్యజన$, సః, జిష్టై, ఇయాయి సఖ్యా, ఇవు సంప్రసాదం, విశ్వాసయకి, అకు, సతాం, హీ, యోగః, అన్వయము: సః పుణ్యజనః కృతానతిః వ్యాహృతసాంత్వవా దే జిష్హా జాతస్పృహః (సన్‌ సఖ్య ఇవ సం[ప్రసాదం ఇయాయ; సతాం యోగః ఆశు విశ్వాసయతి హీ. అర్హము: సః --ఆ; పుణ్యజనః _- యతక్తుడు, కృత == చేయబడిన, ఆనతిః (సన్‌ = నమస్కారము గలవాడై ఏ వ్యాహృత ==పలుకబడిన; స్వొంత జ (ప్రియములై న; వాదే__వచనముగల, జిష్టా = అర్హునునియందు, జాత అర్య ణ్‌ పుట్టిన; స్పృహః(సన్స్‌ = ఆనురాగము గలవాడై, సభఖ్యా_ఇవ == స్నేహితుని యందువలె; సం్రసాదం == విశ్వాసమును; ఇయాయ _- పొందెను, సతాం -- సాధువులయొక్క; యోగః == సంపర్కము, అశు = వెంటనే, విశ్వాసయతి_హి == విశ్వాసము గల్లించునుగదా : తాత్పర్యము: ఆ యక్షడు కృత ప్రణాముడై [వియనచనములు పల్కిన మా ఆ యద్దనునియందు జాతానురాగుడై స్నేహితునియందువలె విశ్వాసమును పొందెను, సాధువులయొక్క సాంగత్యము వెంటనే విశ్వాసమును కల్షించును గదాః

తృతీయః సర్గః 80 ఆభలంకారము' ఉపమ, ఆర్భాంతరన్యా సము. వ్యావ్యానము' యక్షునకు అర్జునుడు అపరిచితుడు. ఐనను నాయ కోచితమైన అర్జునుని ధీరమూ ర్తిని మధురో క్తిని జూచ్చి యక్షడు తక్షణమే అతనియందు అనుర క్తుదై మిత్రభావమును పొందెను. ఆతడు ఇం(ద్రపుతుడు, తాను కుబేరానుచరుడు, కనుక యక్షడు అర్జునునకు సమస్కరించెను. అర్హునుని పట్ల యతుని ప్రవర్తన సత్పురుషుల సంయోగము వెంటనే విశ్వాసము కల్గించు గదా యను అర్జాంతరవ్యానముచే సమత్ధింపబడినది, యకుడు అర్జునియందు (వసాదము వహించుట మ్మితునియందు పశాదము వహించుటతో ఉపమింప దిడినదిం శ్లో అథోష్ణభా నేవ సుమేరుకుంజాన్‌ విహియమానా నుదయాయ కేన బృహద్ద్యుతీన్‌ దుఃఖకృతాత్మలాభం తమః శనై: పాండుసుతాన్‌ (పపేదే. త్రి పదవిభాగము : అధ, ఉష్పభాసా, ఇవు సుమేరుకుంజాన్‌, విహీియమా నాన్స్‌ ఉదయాయ, తేన, బృహద్ద్యుతీన్‌, డుఃఖకృతాత్మలాభం తమః, శనై :* పాండుసుతొన్‌, ప్రపేదే. అన్వయము : అథ ఉష్పభాసా, ఉదయాయ విహీయమానాన్‌ బృహద్ద్యు తీన్‌ సుమేరుకుంజాన్‌ తమః ఇవ తేన ఉదయాయ విహీియమానాన్‌ బృహద్ద్యు తీన్‌ పొండుసుతాన్‌ దుఃఖకృళాత్మలాభం తమః శనైః వ్రపేదే. అరము ; అథ -= అనంతరము; ఉప్పభాసా ఇసూర్యునిచేత; ఉద యాయ మరల ఉదయించుటకొరకు; విహయమానాన్‌ == విడిచిపెట్టదిడు చున్న బహత్‌_ద్యుతీన్‌ == గొప్పకాంతిగల; సుమేరు. మేరు. పర్వతము యొక్క; కుంజాన్‌ -=శిఖరములను ; తమః-_ఇవ = చీకటివలె; తేన _ ఆ యర్డు నునిచేత: ఉదయాయ = అభ్యుదయము కొరకు; విహీయమాన్‌ విడిచిపెట్ట బడుచున్న: బృహత్‌_ద్యుతీన్‌ == గొప్ప బుద్ధి పకాశముగల; పాండుసుతాన్‌ == పాండవులను; దుఃఖ ==కష్టముచేత; కృత చేయబడిన; ఆత్మ == స్వరూపము యొక్క; లాభం = ప్రా ప్రిగల; తమః =ళోకము; శనై ॥ = మెల్లగా:(ప్రపేదేజ పొందెను,

ఢ( కిరాతార్డునీయమ్‌

తాత్సర్యము : ఆనంతరము సూర్యునిచేత పునరుద్ధమనార్హము విడిచి 'పెటబడుచున్న గొవ్పకాంతి గల మేరుపర్వత శిఖరములను అంధకారము ఆక మించినట్లు ఆ యర్జునునిచేత ఆభ్యుదయార్దము విడచిపెట్టబడుచున్న అధికబుద్ధి (పకాశముగల పాండవులను అతికష్టముపై స్వరూపలాభము పొందిన శోకము మందముగా నాకమించెను.

అలంకారము : 'శ్లీ షాను(ప్రాణిత మైన ఉపమ

వ్యాఖ్యానము ' మంత్రదాన సమయమున _ వ్యాసుని ముఖము ఉదయ సూర్యదింబము తోడన్సు అర్జునుని ముఖము స్ఫురత్పద్మముతోడను పోల్పబడి సవి. మంత్ర స్వీకారానంతరము మంత సంక్రమణము వలన అర్జునుని ముఖముకూడ సూర్యబింది సదృశమైనదని భావింపవలెను. కనుక ఈ శ్లోక మున మంథక ప్రదీప్టుడైన యర్దునుని సూర్యునితో పోల్చుట బౌచిత్వ భాసురమై యున్నది ఆ యర్హునుని సనముక్షమున మిగిలిన పొండవులు బృహధ్యుతులై న సుమేరుకుంజములవలె ఉండిరి. సువరమయములె న సుమేరుకుంజములు స్వయం (ప్రకశమానములు, అవి సూర్య “సాన్నిధ్యము వలన మరింత (ప్రకాశ మానములగును సూర్యుని పరోక్షమున మందీకృతదీ ప్ప లగును అనగా ఈష దంధకారవ్యా ప్త్రము లగును, పాండవులు స్వయముగా విజ్ఞాన ప్రదీప్తలైన వారు. మందతడీపుదైన అర్జునుని సమక్షమున వారు మరింత దీప్తిమంతు లైరి, ఆతని పరోక్షమున వారు మందీకృతదీ ప్త లగుదురు అనగా ఈపత్‌ శోఏ సమా (క్రాంతులగుదురు. సూర్యుడ స్తమించుట తిరిగి ఉదయించుట కొరకే అర్హును డు వెడలిపోవుట అభ్యుదయ మొందుటకొరకే సూర్యోదయముచే. సుమేరుకుంజ ములు మరల (పకాశమానములగును. అరునుని అభ్యుదయముచే. పాండపులు మరల దీప్రిమంతు లగుదురు. ఆరున విమోగముచే పాండవులను శో మాట్ల మించుట సూర్యవియోగముచే సుమేరుకుంజములను చీకటి ఆ్మక్రమించుటతో పోబ్చబడినది. శోకమ్సు చీకటి అను అర్ధములయందు తిమస్సు అను ళ్నిష్టపదము (ప్రయోగింపబడినది. కనుక ఇది శ్లేషానుప్రాణితమైన ఉవమాలంకొరము, ఈ యలంకారముచే అర్జునుని కేజళ్ళాలిత్వము, పాండవుల _ వివేకశాలిత్వము చక్కగా వ్య క్రము చేయబడినవి.

ఇది శుద్ధమైన ఉపేంద్ర వ(కావృ తము,

తృతీయః సర్గః శ! శ్లో అసంశయాలోచిత కార్య నున్నః 'సేమ్లా సమానీయ విభజ్యమానః తుల్యాద్విభాగా దివ తన్మనోఖి ర్దుఃభాతివారోఒ పిఅఘుస్ప మేనే. త్రి పదవిభాగము * అసంళయాలోచితకార్యనున్నః, (ప్రేమా, సమానీయ, విభజ్యమానః, తుల్యాత్‌, విభాగాత్‌, ఇవు తన్మనోఖిః. దుఃఖాతిభారః, అపీ, లఘు, సక్స మేనే. అన్వయము అసంశయాలోచితకార్యనున్నః (పేమ్తూ సమానీయ నిభజ్యమానః సః దుఃకాతిభారః అపి తన్మనో భిః తుల్యాత్‌ విభాగాత్‌ ఇవ లఘు మేనే. అర్హము . అసంశయ == అసందిగ్ధముగా; ఆలోచిత -=వివేచింపబడిన: కార్య =కొర్యముచేత, నున్నః = నిరసింపబడినది; (పేక్షూ == (గ్రేమచేత; సమా సీయ= మరల ఆకర్షింపదిడిః విభజ్యమానః == సమభాగముల గా చేయబడు చున్నదియైన, సః ఆ; దుఃఖ -=-దుఃఖమనెడు అతిభారః (. అపి =గొప్పభారము కూడ, తర్‌ __ మనోభిః వారి మనస్సులచేత, తుల్యాత్‌; == తుల్యమైన; విఖా గాత్‌ ఇవ _ విభజనమువలననో యన్నట్లు, లఘు॥ = తేలికయైనదిగా? మేనే తలంపబడెను, తాత్పర్యము ఆసంధిగముగా వివేచింపబడినకార్య నిశ్సయముచే తిర థె స్కరింపబడినదయ్యు (ప్రేమచే మరల ఆకర్షింపబడి సమముగా విభజింపబడు చున్న ఆ దుఃఖభారము తుల్యమిన విభాగమువల్లనో యన్నట్లు ధర్మజాదుల మనస్సులచే లఘువుగా తలంపబడెను. అలంకారము, ఉ(క్రేక. వ్యాక్యానము . వ్యాసమహర్షి యుపదేశము ననుసరించి అర్జునుడు ప్రకర్ష లబ్దికై తఈపళ్చర్య కేగవలెనని పాండవులు ఏకచి త్త్వముతో నిశ్చయించిరి. కనుక ఆతని యెడభాటువలన గలుగు దుఃఖమును ఆనిశ్సయము దూరముగా తోచి వై చినది, వారికి ఆతనియందు గల (ప్రేమ ఆ దుఃఖమును మరల ఆకర్షించినది. నలువురయందలి (పేమముచే ఆకర్షింపబడిన ఆ దుఃఖము నాల గు సమభాగములై

య! కరాకార్జనీయమ్‌ వారి హృదయములందు (ప్రవేశించెను స్వతః దుస్సహమైన ఆ దుఃఖము సమ విభక్రమగుటచే కాబోలు ధర్మజాదులకు తేలికగా సహింప శక్యమైనది దుఃఖము లఘువగుటకు వస్తుతః వారి వివేకమే కారణమైనను శుల్యవిభాగము కారణ ముగా ఊహింప ఐడినది. కనుక ఇది సిద్ధ హేతూసక్సేకు. శో థై క్యేణ విశ్వాస్యతయా మహర్షే స్తీవా దరాత్మిపభవాచ్చ మన్యోః వీర్యం చ విద్వత్పు సుతే మఘోన; న తేషు స స్థాన మవాప ళోకః. త్రి పదవిభాగము . ధై ర్యేణణ విశ్వాస్యతయా, మహర్షే! తీనాత్‌, అరాతి (వభవాళ్‌, చ, మన్యోః, వీర్యం, చ, విద్వత్పు, సుతే, మఘోనః, సః, తేషు, న, స్థానం, అవాప్క శోకః, ఆయము : ధ్రైర్యేణ, మహర్షేః విశ్వాస్యతయ్యా. అరాతి (పలవాల్‌ తీవ్రాత్‌ మన్యోః చ, మఘోనః సుతే వీర్యం చ విద్వత్సు తేషు సః శోకః స్తానం న అవాప, క అర్థము : ధై ర్యేజ. ధీరభావముచేతను, మహర్షేః వ్యాసమహర్షి చ ళు తి యొక్క; విశ్వాస్యతయా ==విశ్వాస యోగ్యతచేతను; అరాతి==శ్యతువులు, (వ్రభవాత్‌ --కొరణముగాగల; తీనవాక్‌ == దుస్సహమయిన, మన్యోః = చ= (కోధమవలనను, మఘోనః = ఇంద్రునియొక్క; సుతే కుమారుడై న యర్డు నుని యందలి; వీర్యం_చ == సామర్ధ్యమును; _ విద్వత్సు = తెలిసినవారై న; తేషు పాండవులయందు; సఃఆ; కోకః శోకము; స్థానం జూస్సితిని, ఉని కిని; న. అవాప పొందదయ్యెను, కాత్పర్యము . సహజమైన ధీరభావముచేతను, వ్యాసమహర్షియొక్క విశ్వాసయోగ్యత చేతను క్యకుహేతుకమైన తీవక్రోధము వల్లను, ఇందు సుతుడైన యర్దునుని యందలి సామర్ధ్యమును చక్కగా నెజింగిన ధర్మజాదు అందు ఆ శోకము విలుకడ పొందజాలదయ్యెను. వ్యాఖ్యానము ; చతుర్ధా విభ _క్రమై తేలికపడి పాండవుల హృదయములందు (వవేశించిన దుఃఖము కూడ వెంటనే పటాపంచ లె పోయినరి అందుకు మ్‌

తృతీయః సర్గః శత నాలుగు కారణములు చెప్పబడినవి. మొదటిది. వారు సహజముగ నిర్వికారధీర చిత్తులగుట. రెండవది; అమోఘవచస్కుడు, మహిమాన్వితుడు, తమ గేయ స్కామియైన వ్యాసమహర్షి తమ భావిసొభాగ్యమును గురించి చెప్పిన వ్యాక్యము లందు వారికిగల విశ్వాసము, మూడవది శ్యతువులవట్ల వారికి గల తీీవమైన (కోధము. నాల్గవది ఇంద్రతనయుడై న యర్హునుని వీర్యమును వారు చక్కగా నెశీింగియుండుట. వివేకమువల తొలగిపోయిన శోకము శకేలికపడి యెటో వారి సృదయములందు ప్రవేశించి" తిరిగి వెంటనే తొలగిపోయినది. శోకమునకు (ప్రబలమైన కొారణముండీయు దానికి వశులుకొని పాండవులు ధీరోదా త్తులని భావము. శ్రీ ల్లో తాన్‌ భూరిధామ్న శృతురోఒపి దూరం ల విహాయ యామానివ వాసరస్య వాక్రువ వ ఏకౌఘభూతం త దళర్మ కృష్ణాం విభావరీం ధ్వాంత మివ (ప్రసేదే, ఏ పదవిథాగము . తాన్‌, భూరిధామ్నః, చతురః, అపి, దూరం, విహాయ, యామాన్‌, ఇవ, వాసరన్య, ఏీకౌఘభూతం, తతొ, ఆళశర్మ, కృష్ణాం, విభావరీం, ధ్వాంతం, ఇవ, వప్రసపేదే. అన్వయము భూరిధామ్నః చతురః। వాసరస్య యామాన్‌ దూరం విఘాయ కిష్టాం విభావశీం ఏకౌఘభూతం ధ్వాంతం ఇవ భూరిధామ్నః తాన్‌ చతురః అపి దూరం విహాయ ఏకొఘభూతం తత్‌ అళర్మ కృష్ణాం (పపేదే. అర్హము = భూరి=గొప్పదైన, ధామ్నః .-కొంతిగల; చతురః ._ నాలు ౫ న; వాసరస్య==పగటియొక్క; యామాన్‌ -యామములను; దూరం == మూరముగా, విహాయ _- విడిచి, కృష్ణాం == కృష్ణపక్ష సంబంధినియైన: విభా వరీ౦ = రా(తిని, ఏకౌఘభూతం == ఒకేరాశియెన, ధ్వాంతం_ఇవ = చీకటివలె; భూరి జగొప్పదై న; ధామ్నః == తేజన్సుగల్యతాన్‌ ==వారినిచతురః 1. అపిజ= నలువురనుగూడ; దూరం ==దూరముగా, విహాయ విడిచి, ఏకౌొఘభూతం ఒకేరాశియెన; తతొ ఆ: అశర్య == దుఃఖము; కృష్ణాం = (దౌపదిని; వ్రపేదే== ఫొందెను.

శీథీ కిరాతాద్దనీయమ్‌ శాత్పర్యము గొప్ప కాంతిగల పగటియొక్క_ నాలుగు యామములను విడిచి కృష్ణపక్ష రాతిని ఒకేరాశియైన చీకటి యావరించినట్టు, గొప్ప తేజస్సు గల ఆ నణవురు పాండవులను దూరముగా విడిచి వకరాశియైన ఆ దుఃఖము (బౌపదిని ప్రవేశించెను. ఆలంకొరము : ఉపమ, శ్తేష. వ్యాఖ్యానము * నాలుగు. భాగములై పాండవులు నలువురను (ప్రవే శించిన శోకము మరల వారిని వదలి ఏకరాశియెనది అదియంతయు [దౌపది యందు (ప్రవేశించినది పగటి నాలుగు (ప్రహరములను విడిచి ఆంధకార మంతయు ఏకరాశియై కృష్ణపక్ష విభావరిని ప్రవేశించుట ఉపమానముగా చెప్ప బడినది “కృష్టాం' అన్న పదము కృష్ణపక్ష సంబంధిని యను నర్హమునసు, (దౌపది యనునర్ధమునను వేర్వేరుగా (గహింపదిడవలెను సుమేరు శృంగము లతో టోల్చబడి గౌగవర్జులయిన ధర్మజాదులు నలువురు పగటి నాల్గు యామము లతోడను, నలనిదైన (దౌపది కృష్ణసకు విభావరితోడను పోల్చబడుట రమ్య ముగా నున్నది పాండవులు దుఃఖనిర్ముకులు కాగా (దౌపది దుఃఖనిర్మగ్న యెనది. కా ట్లోం తుషార లేథాకులితోత్పలా భే పర్యళుణీ మంగళభంగఖీరుః అగూఢభావాపి విలోకనే సా న లోచనే మీలయితుం విషేష్లే $(ి రా, బిల్మగ్తు గ్ల పదవిభాగము : తుషార లేఖాకులితో త్పలాభే పర్య(శుణీ, మంగళభంగ థీరుః, ఆగూఢభావా, అపి, విలోకనే, సా, న, లోచనే మీలయితుం, విషేహే. అన్వయము : సా విలోకనే ఆగూఢభావా అపి మంగళభంగఖీరుః పర్య్యకుణీ తుషారలేభాకులితోత్సలాభే తోచనే మీలయితుం న విషేహే, అర్ధము * సా=ఆ (ద్రౌపది; విలోకనే చూపునందు,. అగూఢ = మరుగుపరచబడని; భావా . ఆసి = అభిప్రాయముగలదయ్యు; మంగళ శుభముయొక్క; భంగ --నాశనమువలన ; భీరు == భయముగలదై ; పర్య

తృతీయః సర్గః శీర్‌ (శ్రుణీ-= బాష్ప్బావృతములై ; తుషార=మంచుయొక్క; లేఖా == బిందువులదే; ఆకులిత = నిండిన, , ఉత్పల =కలువలతో, ఆభే వ సమానములయినా వో ఇ ట్న్‌వై లోచనే _ రెండు నేత్రములను, మీలయితుం --మూయుటకు: న_విషేహే = సమర్థురాలు కాదయ్యెను.

తాత్సర్యము : ఆ (ద్రౌసది అర్హునుని చూచుటయందు తన ప్రీతిభావ మును మలజుగుసజచనిదయ్యు, మంగళభంగమువల్ల భయసడినరై కన్నీరు నిండి మంచుబిందువులతో నిండిన కిలువలవలెనున్న తన కన్నులను మూయుటకు శక్తురాలు కాదయ్యెను. కం క్రారళ్నిత

అలంకారము :; ఉపమొ సమ్రఖాజోస్తి

వ్యాఖ్యానము * మత్స్య యం త్రమును పడగొట్టి (బౌపదిని గెల్బు కొన్నవాడు అర్హునుడు స్వయంవరమండపమున ఆమె ఆర్డునుని గళమునందే మంగళకుసుమమాలను ఆలఅంకరించెను. ఆమె యనురాగమునకు తొలియాలంబన మాతడే, కారణాంతరములచే సంచపాండవులకు భార్యయై, ైదుగురిపట్ల సమభావముతో వర్హించుచున్నను (దౌపదికి అర్జునునియందు గూఢమైన యను రాగాతిశయము కలదు తమ సంపదను, మానమును అపహరించిన శళ్యతువుల పతక్షమును అర్జునుడే యున్మీలింపగలడని చెప్పి, మంత్రము నుపదేశించి, వ్యాసు డర్దునునే తపళ్చర్యయందు. నియోగింపగా, ఆ పనిపై ఆతడు బయలుదేరగా (దౌపదియందు గూఢముగా నుండిన యనురాగము పొంగి వియోగ దుఃఖా(శ్రువుల రూవమున కన్నులలో నిండారినది. ఆ వీరసుందరమూ ర్తిని మనసార చూడ వలెనని యామె అభిలషించినది. కొని ఆళుపూర్ణములై న నే్యశ్రములు చూడ నిచ్చుటలేదు. అశ్రువిందువుల జారిపోయినచో తేటగా చూడవచ్చును. కాని దివ్యాత్త లాభముకొణకు తన (ప్రియుడు బయలుదేరుచున్న శుభసమణయమున అ (శ్రువిందువులు రాల్ఫుట అమంగళకఠమని ఆ విషేకవంతురాలు ఆవ్‌ాంచినది. కనుక తన దర్శనాభిలాషకు భంగము కలిగినను సహించి ఆమె కనురెప్పలను వాల్చక అక్షే చూచుచున్నది. కన్నీటి బిందువులతో నిండిన ఆమె కన్నులు హిమవిందువులతో నిండిన కలువ రేకులవలె నున్నవని ఉపమ, కిన్నులు ఉత్పల ములతో పోల్చబడుటచే హిమబిందు స్పర్శవానికి బాధాకరముకాక శోభకర మే యని భావము, అశుక ణములు హిమక జనులతో పోల్చ్సదడుటచే చల్లనైన ఆ య్శక్రువులు దుఃఖ(్రేరితములై నను ఆనందవ్యంజకములే యని భావము

శ[ కిరాతార్జునీయహ్‌ న్న అకృషతిమ_పేమరసాభిరామం గా రామార్చితం దృష్టివిలోభి దృష్టం మనః(ప్రసాదాంజలినా నికామం జగ్రాహ పాథేయ మివేం్యద్రసూనుః. లి పదవిభాగము . అకృత్రిమపేమరసాభిరామం, రామార్చితం, దృష్టి విలోఖిి దృష్టం, మనః (ప్రసాదాంజలినా, నికామం, జ(గ్రాహ. పాథేయం, ఇవ, ఇం(ద్రసూనుః ఆన్వయను : ఇంధద్రసూనుః అకృ(్రిమపేమరసాఖిరామం రామా ర్పితం దృష్టివిలోభి దృష్టం మనఃప్రసాదాంజలినా పాథేయం ఇవ నికామం జ(గాహ,. అర్థము । ఇం[ద్రసూనుః = ఇంద పుత్రుడైన యర్హును డు; అక్క [త్రిమ== సహజమైన; (ప్రేమ-రస = (ప్రేమరసముచే; అభిరామం == రమణీయ మైన, రామా ==ఆ (దౌపదిచే: అర్చితం = ఆర్బింపబడిన; దృష్షి = దృషిని; టబ లబ విలోభి లోభ పెట్టునటువంటి; దృష్తం == చూపును; మనః .=-మనస్సు మి యొక్క; ప్రసాద == (ప్రశన్నత యనెడు; ఆంజలినా దో సిలిచేత, పాథేయం ఇవ == దారిబత్తెమునువలె, నికామం == అతిశయముగా జగ్రాహ == (గహించెను. శాత్సర్యము : ఇంద్రనందనుడై న యర్హునుడు నిష్కపటమైన _పేను రసముచే రమణీయమై (దౌవదిచే అర్పింసబడిన నే(త్రానందకరమెన దృష్షిని కా బ మనః_పసన్నత యనెడు అంజలిచే దారిబతె మనువలె మిక్కిలిగా గ్రహించెను న అలంకారము :; పరిణామము ఉపమ. వ్యాఖ్యానము : (దౌపది దృష్టి అకృతిమ (శేమ రసాభిరామము అను టచే ఆమె కన్నులయందలి అజ్రువులు ఆమె సృదయమందలి (పేమరసము నకు _పఠినిధు లగుచున్నవి. వెనుకటి శ్లోక వ్యాఖ్యానమున చెప్పబడినట్లు అర్జు నునిపట్లి (దొపదికి గల ప్రేమ అకృ త్రిమము_స్వతస్సిద్ధము. తక్కిన పాండ వులందేర్చడిన (పేమ దాంపత్య ధర్మ కల్పితము అట్టి (దౌపదియొక్క- (పేమ

తృతీయః సర్గః 4? రసాభిరామమైన దృష్టిని అర్జునుడు (పేమచేతను, మధురాదిరసములచేతను అథి రామమైన (పాధేయమును (గ్రహీంచినట్లు మనః (పసాదమనెడు అంజలిచేత అతిశయముగా (గ్రహించెను. ఆమె (_ఫేమపూర్లమైన దృష్టిని పార్దుడు మనస్సున నింపుకొని భద్రపజచుకొనెనని భావము, _పయాజ సమయమున (ప్రియురాలు సమర్పించిన పాథేయము మార్గ్షముస కేమకరమగునని శాస్త్రము (దౌవది యర్పించిన యనురాగ పూర్ణమైన దృష్టిని స్మరించుచు అర్జునుడు తన య్యాత సాగించునని సూచన, మనః (వసాదము అంజలి రూపమున పరిణమించి (గహణ [క్రియతో నన్వయించుచున్నది గనుక మనః (ప్రసాదాంజలి యన్నచోట సరిణామాలంకా రము, దృష్టిని పాధేయమునువలే (గ్రహించె నన్నచోట ఉవమాలంకారము. శ్లో రె ర్యావసాదేన హ్బృాత(ప్రసాదా వెడి. వ. వన్యద్విపేనేవ నిదాఘసింధుః నిరుద్ద బాష్పోదయ సన్నకంర మువాచ కృచ్చా దితి రాజప్యుత్రీ. త్రి పదవిభాగము* ధై ర్యావసాదేన, హృత ససాదా, పన్యద్వి పేన, ఇవు నిదాఘసింధుః, నిరుద్ధ బామ్పీదయ సన్నకంరం, ఉవాచ్చ కృళ్భాక్‌, ఇతి, రాజపుత్రీ, అన్వయము వన్యద్విపేన నిదాఘసింధుః ఇవ ధైర్యావసాడేన హృత ప్రసాదా రాజపుత్రీ నిరుద్ధణాష్సోద యసన్నకంరం కృ(చ్చాతా ఇతి ఉవాచ. ఆరము: వన్య ==-వనమందు బుట్టిన: ద్విపేన -=ఏనుగుచేత; నిదాఘ థి = (టీష్మమందలి. సింధుః_ఇవ ==నదివలె, ధైర్య ధీర భావమముయొక్క-; అవసా దేన = నాశనముచేత, హృత == హరింపబడిన; (వ్రసాదా -- నిర్మలత్వము గల; రాజప్వ్యతీ=(దొపదిః నిరుద్ధ నిరోధింపబడిన , బాష్ప == కన్నీళ్ల యొక్క: ఉదయ == పుటుకచే; సన్న==హీనమెన; కంరం ==కంరస్వరము మ! ఏ అగునటు; కృషచ్భాత్‌ == క ష్టముమీడ; ఇకి-- ఈవిధముగా, ఉవాచ = పలికెను ళా య! శాత్సర్యము: ఆడవియేనుగుచేత (గ్రిష్మకాలమందలి నదివలె ధైర్య [భంశముచేత అపహశింపబడిన నిర్మలత్వముగల అఆ(దౌపది నిరోధింపబడిన

శీర కిరాతార్డనియమ్‌ బాష్పములు గలది హీనమెన కంరస్వరము గలది యగున్న్స అతి కష్టము మ్‌ మీద ఈ విధముగా పలికెను. ఆలంకొారము ఉపమ వ్యాఖ్యానము" నిదాఘకాల మగుటచే నదియందు సీరు తక్కువగా ఉన్నది. గీష్మకొాలమున వన్యద్విపము తాపాతిరేకమున అల్బజలమైన నదిలో విళ్ళంఖలముగా విహరించి పసన్నముగా నున్న జలమును కలంచి కలుషితము చేయును బాస్పములను కన్నులందే నిరోధించుబచే (దౌపది దుఃఖము హృదయ ముందే యుండి దానిని క్షోభపెటి అృ్యపసన్నము చేయుచుండెను, బాస్ప సంభ టబ్‌ జాల నమువల్ల కంరస్తంభనము కలిగెను. దుఃఖాకులమైన హృదయముతో, బాష్బా కులమైన చూపుతో ఆమె కొంతవడి యజ్తేనిల్చి ఎట్టకేలకు హీనస్వరమున పలుక దొడగెను రాజప్వతీ యనుటచే అమె క్ష్మతియకాంతకు ఉచితమైన-టే పలుకు నని భావము, వన్యద్విపముచే నిదాఘసింధువువలి ధై ర్యావసాదముచే ద్రౌపది హృళ ప్రసాద యైనది అని ఉపమాలంకారము, ట్లో మగ్నాం ద్విషచ్చద్మని పంకభూతే సంభావనాం భూతి మినోద్దరిషరన్‌ ఆధిద్విషా మా తపసాం (ప్రసిద్దే రస్మద్వినా మా భృళ మున్మనీభూ!ః. త్రి వదవిభాగము: మగ్నా, ధ్విషచ్చద్మని,పంకభూతే, సంభావనాం, భూతిం, ఇవు ఉద్దరిష్యన్స్‌ అధిద్విషాం, ఆ, తససాం. 'ప్రసిద్ధే, అస్మత్‌, విన్నామా, భృశం, ఉన్మనీభూః అన్వయము పంకభూతే ద్విషచ్చద్మని మగ్నాం సంభావనాం భూతిం ఇవ ఉద్ధరిష్యన్‌ ఆధిద్విషాం తపసొం ఆ పసిదేః అస్మశ్‌ వినా భృళంమా జ ఉన్మనీభూః. అర్ధము. పంకభూతే -=పంకమువంటి; ద్విషత్‌ శతు వులయొక్క; ఛద్య్మని -.కపటమునందు; మగ్నాం దిగబడిన; సంభావనాం _- గౌరవమును; భూతిం_ఇవ = సంపదనువలె; ఉద్దరిష్యన్‌ = ఉద్దరింపగలవాడవై 2 ఆధి --దుఃఖ లా. మునకు: ద్విషాం = భంజకములై న, తపసాం = తపస్పులయొక్క; ఆ (పసిద్దేః

తృతీయః సర్గః 9 ౫ సిద్దిపర్యంతము; అస్మత్‌ _[. వినా -- మమ్మువిడిచి; భృళం == ఎక్కువగా; మా-ఉన్మనీభూః = దుఃభితుడవు కావద్దు. తాత్పర్యము: పంకమువంటి ళ్యతుకపటమున దిగబడిన గౌరవమును సంపదనువలె ఉద్దరింవగలవాడవై న నీవు దుఃఖచ్చేదకములయిన ఈపస్సుల యొక్క సిద్ధిపర్యంతము మమ్మువిడిచి అతిశయముగా దుఃథితుడవు కొవద్దు. వ్యాఖ్యానము: దుర్యోధనాదులు పన్నిన కసటద్యూతము ఊవబివం టిది. ధర్య్మజుడుతెలియక దాన్సితోదిగెను. అయనగౌరవము సంపద అందులో దిగబడి పోయెను. ఆ రెండింటిని ఉద్దరింపవ లసినభారము ఆర్జునునిపై నున్నది. అతడు ఉత్సాహముతో ఫలముసిద్ధించు పర్యంతము తసస్సు చేయవలసియున్నది. తన అన్నదమ్ములతో, (_పియరాలితో వియోగము గలిగినదిగదా యని దుఃథింప రాదు. దుఃఖము తపస్సువకువిరోధి. దుఃఖచ్చేదముకొణకు తపస్స్పునకుబూని చుఃభింపబూనినచో అ దుఃఖము తవస్సునే ఛేదించును గనుక పీరపత్నియైన (దౌనది ఉత్సాహపరిసంథియైన నిశ్వేదమునకు తావీయవదని పారుని ఉద్యో “సంభావనాం భూతిం ఇవ ఉద్ధరిష్యన్‌ ' అనుచోట ఇవళబ్ద్యసయోగము నల్ల ఉపమ యేర్చడుచున్నది, కాని ఇచ్చటసంభావన, భూతి_రెండును (పకృ తములే. రెండును ఉద్ధరింపవలసిన దే. కనుక “ఇవ” శబము “చ” అరమున చి ఛి (వ్రయు క్తమైనట్లుతోచును. లేదా-ఇవళబ్దము “సహ' అర్హమునప్రయు క్తమైనట్లును బ్రహింపవచ్చును. అస్పుడు *'సంభావనాం భూత్యాసహ ఉద్ధరిష్యన్‌ అను తీరున వాక్య మేర్చడి సహో క్రి ధ్వేర్ప డును, ట్లో. యళో౬ధిగంతుం సుఖలిస్పయా వా మనుష్యసంఖ్యా మతివ రికుంవా ల అనుళ్చుకౌనా మభియోగహైజ్రాయ్ళంల సముత్వ్నుక వాంక ముపెత్రి పిద్దిః. ౬26 40 పదవిభాగము : యశః, అధిగంళతుం, సుఖలిఫ్సయా, వా, మునుష్య సంఖ్యాం, అతివ ర్షితుం, వా, అనుత్సుకానాం, అభియోగభాజాం, సముళ్చుక్కా ఇవ, అంకం, ఉవైతి, సెద్ధిక (4)

క్‌0 కిరాతాద్డనీయమ్‌

అన్వయము 2: యశః అధిగంతుం, సుఖలిస్సయా వా, మనుష్య సంఖ్యాం అతివ ర్తితుం వా అభియోగభాజాం అనుత్చుకానాం సిద్ధిః సముత్సుకా ఇవ అంకం ఉపైతి.

అర్ధము : యశః కీర్తిని; అధిగంతుం (వొ=బొందుటకు గాని; సుఖ -=సుఖముయొక్క; లిప్పయా _వా-=లాభేచ్చ చేతగాని; మనుష్య == మనుష్యులందు; సంఖ్యాం == గుణనను; అతివరర్హితుం = వొ == అతి[క్రమించుటకు గాని; అభియోగభాజాం = అభిని వేళముగల;: అనుత్సుకానాం -= అనాతురులకు, సిద్ధిః = అర్ధలాభము; _సముత్సుకా _ ఇన = అనురక్తమయిన _ కాంతవలెె ఆంకం _= ఉత్సంగమును; ఉపైతి-=వొందును.

తాత్పర్యము ౩ కీ ర్తివి పొందుటకు గాని, సుఖమును పొందు కోరికచేత గాని, సామాన్యమానవులలో పరిగణింపబడు స్థితిని ఆతిికమించుటకుగాని కోరిక గల్లి తొందరపాటు లేనివారికి అరసిది అనుర కయయిన కాంతవలి అంకము జేరును. లం లా

ఆలంకారము ; ఉపమ.

వాఖ్యానము ; అర్జునుడు తసశ్చర్యకు బూనుట కిచ్చట మూడు కోరికలు కారణముగా చెప్పబడినవి _ ఒకటి యళోలాభేచ్చ , రెండు సుఖలాభేచ్చ, మూడు అతి మానుషత్వ లాఖేచ్ళ, పీనిని సాధించటయందు అభినివేశముతో తపస్సు చేయబోవు అర్జునుడు అనాతురుడు కావలసియున్నది. ఇవి కషసాధ్యములు గనుక్ష తసత్చర్య దీర్హ కాలము పటవచ్చును. విలంబనమును సేహంపవలసి యున్నది. శ్లేళ సహిష్పుకారూపమైన యుత్సాహము కలవానికే సిద్ది లభించును, అనాళురుగై (పయత్నించువానినీ నిది యాతురయెనది వోలె శఘముగా వచ్చి చేరును. తపః శ్లేళమునే కాక మా" వియోగక్షేళమును గూడ నీవు ధీరుడవె సహించి శీఘముగా కార్యసిద్ధిని పొందుమని (ద్రౌపది యుద్చోధ. -

అనుత్సుకులకు సిద్ధి సముత్సుకవలె అంకమును చేరును అన్నప్పుడు ఆనాతురులకు అతురయా యన్నట్లు సిద్ధి ఆంకము చేరును అని యరము చేసినచో ఉ(క్పేకయగును. సముత్సుక యనగా అనుర కయెన శ్రీయని యరము చెప్పిన చో అను రక్త కాంతవలె అని ఉపమ యగును ఉ(శ్చేశివకముస్‌ అంకశబ ఇళము వలనను, సముత్సుకా శబ్దిముయొక్క_ లింగమువలనను నిగ్రహముగర

తృతీయః సర్గ ల్‌1 పురుషునికి న్యిగహము లేని స్రీ సులభముగా నశపడును అన్న యర్ధాంతరను స్ఫు తించి సమాసోక్తియు నేర్చడును. ఇది శుద్దమైన యుంసేద్ర వ(జా వృత్తము. శ్లో లోకం విధాతా విహితస్య గోప్తుం కతస్య ముష్టన్‌ వసు జైత్ర మోజః తేజస్వితాయా విజయెక వృ శే షా అలో ర్నిఘ్నన్‌ (ప్రియం [ప్రాణమివాభిమానం, 1 పదవిభాగము : లోకం, విధాతా, విహితస్య, గోప్తుం, క్ష్మతస్య ఎబి న ముష్టన్‌, వసు, జైత్రం, ఓజః, తేజస్వితాయాః. విజయైకవృ త్తేః, నిఘభ్నన్‌, ప్రియం, ప్రాణం, ఇవు) ఆభిమానం, అన్వయము : విధాత్రాలోకం గోప్ప ౦ విహితస్య త్ష్యత్రస్య కైైతం ఓజః వసు ముష్టన్‌ విజయైకవృ త్తేః తేజస్వితాయాః (సియం ప్రాణం ఇవ అభి మానం నిఘ్నన్‌. అర్థము : విధాతా (దిహ్మాచేత; లోకం -=లోకమును; గోపుం== రక్షించుటకు; విహితస్య == సృష్టింపబడిన; క్షత్రస్య =-తతియజాతి యొక్క; జెతం =దియశీలమైన; ఓజః --బలమనెడు; వసు - ధనమును; ముష్టన్‌ == ఆపహరించుచున్నదియు; విజయ _|. ఏకప్ప శ్తేః=ావిజయమే ప్రధానమైన వృత్తిగాగల; తేజస్వితాయాః == (ప్రతాసముయొక్క; ప్రియం == (ప్రియమైన; (ప్రాణం _ ఇవ == (ప్రాణమునువలె; అభిమానం = అహంకారమును; నిఘ్నన్‌ = ఖండించుచున్నదియు, (14 న శ్రోకములోని నికారః అను పదముతో అన్వయము). తాత్సర్యము : లోకమును రక్షించుటకు బ్రహ్మచే సృష్టింపబడిన క్షత్రియ జాతియొక్క జయశీలమైన బలమనెడు ధనమును అవహరించుచున్నదియు, విజయమే (ప్రధానవృత్తిగా గల ప్రతాషముయొక్క ,పియమైన [ప్రాజమువంటి అహంకారమును ఖండించు చున్నదియు, (4 వ శ్లోకముతో ఆన్వయము). ఆలంకారము : రూపకము: ఉ(క్పేత. వ్యాఖ్యానము : లోకమును రక్షించుటకు విధాతచే సృష్టించబడినది తత్రియజాతి. అ జాతిలో (ప్రసిద్ధమైన కురునంశమున జన్మించినవారు పొండవులు. బలా న కవ. త . య్‌ శ ౮ కరచి. '

62 కిరాతాడ్డనీయమ్‌ లోకరక్షణార్హము సృష్టింపబడిన ఆవీరులు ఆత్మరక్షయేచేసికొన జాలరైరి. కపట ద్యూతము (ప్రవర్తించి కౌరవులు చేసిన వరాభవము చౌర్యమునంటిదిగా నిరూ పింపబడుచున్నది, అది వారి జయశీలమైన వీర్యధనమును అపహరించినది. విజయావహమైన వారి ప్రతాపమునకు (పాణమువంటిదైన యభిమానము ఖండించి నది. ధనాపహరణము, (పాణహననము చోరకృత్యములు గనుక కపటద్యూతము చౌర్య సద్భృశమని వ్యంగ్యము. శ్యతువులచే ఆఅవమానీంపబడినవారికి వీర్యము, అభిమానము లేన్లే యని భావము ఓజస్సునందు వసువు అరోపింపబడుటచే రూపకము “(ప్రియం [ప్రాణం ఇవ అభిమానం నిఘ్నన్‌' అన్నప్పుడు అభిమానము (ప్రాణముగా భావింపబడు టచే ఉత్పేకు, ప్రాణమువంటి అభిమానము అన్నచో ఉపమ యగును. ప్రాణమా యనదగిన యభిమానము అన్నచో ఉ(క్రేకు. ఉక్రేకయే ఉచితముగా తోచు చున్నది. పొండవులకు వీర్యము పోగా ధనము పోయినటున్నది. అభిమానము ఖండింపదిడగా (ప్రాణముబే ఖండింపబడినవా యన్నటున్నది. క్షతియులకు వీర్యనాశముకం పె మాననాశ మే దుస్సహతరమని ధ్వనించుచున్నది వీర్యాపహ రఖము ధనాసహరణా భేదారోసణమునల్ల రాజ్యనష్తమును. అభిమానభంగము ప్రాణభంగముగా ఉక్పేకీతమై వారి శస్త్రాద్వపహరణమును సూచించుచున్నవి. పాండవుల వీర్య మెట్లు జయశీల మో వారి శస్తాిస్తసామ్మ గి యట్లు జయావహము, ఇది శుద్ధమైన ఇంద్ర వడ్రావృ త్తము. ల్లో, (వ్రీడానతై రాప్త జనోపనీత స్పంశయ్య కృథచ్చేణ నృ పై ః (స్రపన్నః వితానభూతం వితతం సృధివ్యాం యశ అధ జ్య స్పమూహన్నివ దిగ్వికీర్ణ మ్‌. 42 పదవిభాగము : (వ్రీడానతైః ఆప్పజనో పనీతః, సంశయ్య, కృచ్చే9ణ, నృపైః, (ప్రపన్నః, వితానభూతం, వితతం. పృథివ్యాం. యశః, సమూహన్‌, ఇవ, దిగ్వికీరమ్‌: న! అన్వయము: అ_ప్పజనోపనీతః, సంళయ్య (వీడాన్నతెః నృపైః కృ0చ్చేణ వ్రపన్నః పృధివ్యాం వితానభూతం దిగ్వికీరం వితతం యశః సమూహన్‌ ఇవ, వ!

తృతీయః సర్గః క్‌ి

ఆర్జము ? ఆ ప్రజన == ఆప్తలై నవారిచేత; ఉససీత। _- కొనిరాబడిన (విని పింపదిడిన దయ్యు; సంశయ్య = సంశయింపబడి; (వ్రీడానతైః == నిగ్గుతో తల వంచుకొన్న;నృ పెః నా రాజులచేత;కృ(చ్చేణ ==కష్టముతో ;ప్రవన్నః =ాఆంగీక రింపబడినదియు; సృధివ్యాం == భూమియందు; వితానభూతం -= వితానమై; దిగ్వి కీర్ణం == దిక్కులందు వ్యాపించిన; వితతం == విస్తార మైన; యళః = క్షీర్షిని; సమూహాన్‌ _ ఇవ==నంకోచింపజేయుచున్నదా యన్న ట్లున్నదియ. (44న శ్లోకములోని “నికారః” అను పదముతో అన్వయము)

శాత్సర్యము : ఆ వ్రజనులడే నివేదింపదిడినదయ్యు నంళంపబడి సిగ్గుచే తలవచ్చుకొన్న రాజుతచేత కష్టముమీద అంగీక రింపబడినదియుు భూమియందు వితానమువలె దిక్కులనరళు వ్యాపించిన విస్తారమైన కీర్తిని సంకోచింపచేయు చున్నదా యన్నట్తున్నదియు (44 వ ల్లోకముతో అన్వయము)

అలంకారము : ఉ(క్పేక.

వ్యాఖ్యానము : వతివ్రతలైన ఉత్తమక్ష్యతియ కాంతను ఏకవస్తయై యున్న స్థితిలో నిండుసభలోనికి రప్పించి ఆమె భర్తల సమక్షముననే కేశాకర్ష అము వస్త్రాపహరణము గావించి పరాభవించుటయను దారుణకృత్యము ఎచ్చ టను, ఎన్నడును, ఎన్వరును కని, విని యెయుంగనిది. అట్టిది కౌరవసభలో (దౌపదికి జరిగినది. అని చూచినవారు పోయి చెప్పగా విని, చెప్పినవా రెంత యాప్పులయినను రాజులు మొదట శంకించియు తరువాత ఆ_ప్పవాక్యము గనుక విశ్వసించి తలలు వంచుకొనిరి, తమ క్షతియకులములో నొకానొకడు ఇట్టి జుగుప్సాకరమైన సీచకృత్యమునకు ఒడిగ కైనుగదాయని లజ్జచే వారు తలలు వంచుకొనిరి, విన్నవారి స్థితియే యిట్లండ, కన్నులార కన్నవారి స్థితి, దానిని అనుభవించినవారిస్తితి యెట్తుండునో చెప్పనక్కరలేదు. పాండవులకు జరిగిన పరాభవము సర్వక్షతియులకు జరిగినళ్లే యని వ్యంగ్యము,

పాండవుల తెల్లనికీల్తి నాల్గు దిక్కులందును వ్యాపించి భూమికి తెల్లని వస్త్రము చాందినీ కట్టినట్లున్నది. ద్యూతపరాజయకృత మైన పరాభవము విస్తార మైన ఆ కీర్తిని సంకోచపరచెను _ ఆ తెల్లని చాందినీవస్త్రమును మడిచి యొక చోట (పోగుపెతైైనా యన్న ట్లుండెను, విస్తారమైన కీర్తిని సంకోచపరచు చున్నదా యన్నట్లున్నది, అనుటవలన ఉక్చేకొలంకారము. “వితాన భూతం యశః? అనుపట్ల ఉపమ. ఈ యువమ ఉ్యక్పేకకు ఉబ్జీవకము.

రక కిరాతార్డసియము ళ్లోం పీర్యావదానేషు కృళావమర్శ న్తన్వ న్నభూతా మివ సంప్రతీతిం కుర్వన్‌ (ప్రయామకయ మాయతీనా మర్క-త్విషా మహ్న ఇవావశేషః. శతి పదవిభాగము : వీర్యావదానేఘ, కృతానమర్శః, తన్వన్‌, అభూతాం, ఇవ, పంపతితిం, కుర్వన్‌, వ్రయామక్షయం. ఆయకీనాం, అర్క-శ్విషాం, అహ్న$ ఇవ, అవశేషః. ఆన్వయము : వీర్యావదానేషము కృతావమర్శః సం (ప్రతితిం అభూతాం ఇవ తన్వన్‌, అహః అవ శేషః అర్మ్క_త్విషాం ఇన ఆయతీనాం (ప్రయా మక్షయం కుర్వన్‌. అర్థము : వీర్య == వీరకృత్యములనె డు; అవదానేమ = పవి(త్రకర్మల యందు; కృత = చేయబడిన; అవమర్శః = తిరస్కారము గలదియు; సంప్ర తీతిం = ప్రవ్యాతిని; ఆభూతాం _ ఇవ == లేనిదాయన్నట్లుః తన్వన్‌ == చేయు చున్నదియు: అహ్నః -=పగటియొక్క; ఆవశేషః చివరి భాగము; అర్క == సూర్యునియొక్క;ః త్విషాం _ ఇవ కాం తులకువలె; ఆయతీనాం == భావికొలము లకు; (సయామ దీ ర్లత్వముయొక్కః క్షయం==నాశమును: కుర్వన్‌ == చేయుచున్నదియు; (44 వ ల్లోకమందలి “సికారః” అను పదముతి అన్వయము) తాత్సర్యము : వీరకృత్యములనెడు పవిత్రకర్మలను పూర్తిగా మబుగు పడునట్లు చేసినదియ్యు అందువల్లనే (ప్రక్యాతిని లేనిదానినిగా నొనరించుచున్న ళం దియు, దినావసానము నూర్యకాంతులకువలె భావికాలములకు దైర్హ్యనాశనము గలిగించుచున్నదియు (44వ శ్లోకములో ఆన్వయము) అలంకారము ; ఉలక్పేక: ఉపమ. వ్యాక్యానము ఏ శ్య్యతుకృత నికారము యళోవితానమును తొలగించు టయే కాక పాండవులు పూర్వము చేసిన ఐక హిడిందాది వధ రూపము, ఖాండవ దహన రాజసూయాది రూసమును నైన పవిత్ర వీరకర్మ సముదాయమును గూడ మలుగువజచిసది _ వానిపై తెరవై చినది. అందువల వారి (పభ్యాతిని మా ళం శేనిదానినిగా చేసినది. అవనూనమనెడు తెర మలుగునబడి పాండవుల ఖ్యాతి

తృతీయః సర్గః ర్‌గ్‌ ఉండియు. లేనిదా యన్నట్లయ్యె ననుటచే ఉ్యక్పేక. భూతకాలీనమైన ఖ్యాతి యిట్లు మరుగుపడినను భావికాలములు ఆశాజనకములుగా నున్నవేమో యనిన ఆదియులేదు. దినావశేషము సూర్యకిరణములను వలె ఈ నికారము పొండవుల భావి జీవితములనుగూడ (హస్వీకరించుచున్నది. ఆవమానదుఃఖము ఆయుఃక్షయ కరమని భావము. అరణ్యవాసము నాటికి పాండవులు నడివయస్సు మీరియున్నా రని వ్యంగ్యము. కౌమార యొవనములందు ఆర్షించిన దంతయు పోయినచోం దానినంతయు వార్టకమున ఆర్షింప శక్యముకాదు గదాః యుద్ధానంతరము ధర్మ జాదులు మువ్చదియాలు సంవత్సరములు మాత్రమే జీవించిరనుట స్య్మరింప నలెను. దినశేషము సూర్యకిరణ ములను (హస్వీకరించుట ఉపమానముగా జెప్ప బడుటచే పాండవులు అపరాహ్ల్హ సూర్యసదృశులని వ్యంగ్యము. అహ్నివ శేషము అర్క_.కిరణముల (సయామక్షయమును చేసినట్లు ఆవమానము పొండవుల ఉత్తర కాలముల (వయామక్షయము చేసినది అనుపట్ల వాక్యగత (శౌతీ పూర్ణోవ మాలంకారము. ఇది శుద్ధమైన ఇం(దవ[శ్రావృ త్తము. శ్లో. (ప్రసహ్య యోఒస్మాసు పర్తైః ప్రయుదక్ష్తః* స్మర్తుం న శక్యః కిముతాధికర్గుం నవీకరిష్య త్యుపళుష్య దార్హ్ర స్ప త్వద్వినా మే హృదయం నికారః శ్రీథీ పదవిభాగము : (ప్రసహ్య, యః, అస్మాసు, పరైః (ప్రయుక్తః, స్మర్తం, న, ళక్య, కిముత, అధికర్తుం, నవీకరిష్యతి, ఉసకుస్యత్‌, వ. త్వద్వినా, మే, హృదయం, నికారః, ఆన్వయము : స్నరెః ఆస్మాను (పనహ్య వయుక్తఃయః స్మర్తుంన శక్యః అధిక ర్తుం కిముత? స నికారః త్వద్వినా ఆర్హ్రః (సన్స్‌ ఉపళువ్యత్‌ మే హృదయం నవీకరిష్యతి. అర్థము: సరై ॥==ళ(కువులచేత, అస్మాసు.= మనయందు; ఫనహ్య == బలవంతముగా; (వయ క్ష్తః== (వ్రయోగింపబడిన; యః ఏది: స్మర్తుం = స్మరిం

ర్‌ఢ్రి కిరాలార్డనీయమ్‌ చుటకే; న_ళక్యః ==ళక్యము కౌదో; అధిక రుం = అనుభవించుటకు; కిముత = చెప్పెడి దేమున్నది?; సః -=ఆ, నికారః -- అవమానము; త్వక్‌ _ వినా == నీవు లేక; ఆర్డ౦ిః (సన్‌) ఉ=పచ్చిదై: ఉపళుష్యత్‌ _- ఇంచు యెండుచున్న; మే == నాయొక్క; హృదయం -= హృదయమును; నవీ8 రిష్యతి == పచ్చిగా చేయగలదు, తాత్పర్యము : శతువులచేత మనయందు బలవంతముగా (పయోగింప బీడిన ఏ యవమానము అనుభవించుట మాట యటుంచి స్మరించుటకే శక్యము కాదో ఆ యవమానము నీ యెడబాటు వలన పచ్చిదె ఇంచుక యెండుచున్న నా హృదయమును మరల పచ్చిదానిని చేయగలదు. ఆలంకారము : అర్భాపత్సి; సమాసో కి. వ్యాఖ్యానము : సుహృద్ద్యూత మనుపేర కపటద్యూతము పవదర్తించి కౌరవులు బలాత్కారముగా పాండవులపై అవమానము ప్రయోగించిరి. దానిని స్మరించుటయే దుస్పహము_అనుభవించుట మాట చెప్పనేల? _ ఇచ్చట కై మత్య న్యాయమున అనుభవించుట ఆత్యంత దుస్పహము అను నరము ఆపతిత మగు చున్నదిగనుక ఆర్హాసత్త్యలంకారము. అట్టి అనమానమును ఇప్పుడు స్మరిం పక తప్పలేదు. పరమార్లమున పరాభవమంతయు (దౌపదిదే. దానివల ఆమె ల ఉం హృదయమున పెదగాయ మేర్పడినది. అవమానము (క్రమముగా మఖజప్పన బడు వ చుండ ఆ గాయము మానుపటి యెొండుచున్నది. ఇప్పుడు ఆ యవమానము ర స్మరింపబడినది. గుండెలో కలక ప్పటినది. దానికి అడ్డున వియోగదుఃఖము న! తోడై నది. గుండెలో మరల పచ్చితనము కలిగినది. ఆ యవమానము అప్పుడే జరిగినదా యన్నంతగా భాధ 'ెట్టుచున్నది. ట్‌ ఆర్జర్ప శోషణాది విశేషణ సామ్యమువల (వణము ఎండుట, మరల పచ్చియగుట గమ్యమగుచుండుటబే ఇది సమాసో కి. బో ప్రాపోఒభిమాన వ్యసనా దసహ్యం దంతీవ దంతవ్యసనా ద్వికారం ద్విషత్పతాపాంతరితోరుతేజా రద్ద పహ శృరద్దృ నా కీర్ణ ఇవాది రహ్నః, కీఫ్‌

తృతీయః సర్గః శ్‌?

పదవిభాగము : ప్రా వః, అభిమానవ్యసనాత్‌, ఆసహ్యాం, దంతీ, ఇవ, దంతవ్యసనాల్‌ , వికారం, ద్విషత్పశాపాంతరితోరుతేజాః, శరద్ననాకీర్త॥,

ఇ వ!

ఇన, అదిః, ఆహ్నః.

అన్వయము : అభిమాన వ్యసనాత్‌ దంతవ్యసనాత్‌ దంతీ ఇవ అసహ్యం వికారం (ప్రాప్తః ద్విషషత్చళాపాంతరిత్తో రు లేడో: శ ంద్హనాకీర్షః అహ్న్మ్య ఆదిః ఇవ.

ఆర్జము 2 అభిమాన = అభిమానముయొక్క_; వ్యసనాత్‌ -=థభంగము వలన; దంత __దంతములయొక్క; వ్యసనాత్‌ -= భంగమువ ౬న; దంఠీ_ఇవ = ఏనుగువలి; అసహ్యం == సహింపరాని; వికారం == వై రూప్యమును:; (పావ్షః = పొందినవాడవై న; ద్విషత్‌ -=ళ (తువులయొక్క-; (పతాప== పరా (క్రమముచేత; అంతరిత = మరుగుపరచబడిన; ఉరు ==గొప్పదై న; 'జేజా! .- తేజముగలవాడ వైన (వీవు: శరత్‌ ==శర త్తునందలి; ఘన = మేఘములచేత; ఆకీర్ణః == కప్పబడిన; అహ్నః == సగటియొక్క-; అది॥._ఇవ == (పారంభమువఠె (స్టిః నా ఉన్నావుఎ

తాత్పర్యము : దంత భంగమునలన దంతివలె ఆభవిమాన భంగమువలన దుస్స్పహమైన వికారమును పొండినవాడ వై శ్యత్రువులయొక్క (ప్రతాసముచే మరుగు పరచబడిన తేజముగల నీవు శరత్కాల మేఘములచేత అవరింపబడిన (ప్రభాత కొలమువలె నున్నావు

అలంకొరము : ఉసమ,

వ్యాఖ్యానము : ఏనుగునకు దంతము లెట్లు విజయసాధనముల , పారుష లక్షణములో కతియునకు ఆఖీమానము, విజయసాధనము, పొరుషలక్షణము. దింతములు భగ్నుములయిన ఏనుగువలె మానభంగము పొందిన త(తియుడు శేజస్సు కోల్పోయి గ్నుర్తింపరానంత మౌర్చు పొందును. ద్యూతసరాభవమునకు పూర్వముండిన అర్జునుడు కోరలుగల ఏనుగువంట్‌వాడు. ఇప్పుదు భగ్నదంత మెన ఏనుగు,

శత్రునరాభవము కారణముగా తేజో విహీనుడైన యర్జునుడు శరన్న్మేఘ ముచే గప్పబడిన (వ్రత్యూష కాలమువలె ఉన్నాడు. వర్షామేఘాచ్చన్నమైన

గ్ర కిరాతార్డునీయమ్‌ (వ్రత్యూషము ఆనలే కనబడదు. ళరన్మేమఘావృత మైనచో చక్కగా గుర్తింప వీలుబడదు గాని కనది డుచునేయుండును. అర్జునుడు ఉరుకేజు డైనను శతు వుల వలని పరాభవము పొంది తేజము మరుగుపడి యున్నాడు, శరత్కాలారం భమున జరుగుచున్న ఈ సంభాషణమున (దౌపది అర్జునుని శర న్మేఘాచ్భన్న మైన (వ్రభాతముతో పోల్చుట ఉచితముగా నున్నది. విశేషించి మంగళప్రదమైన భవిష్య ళ్తును గుఆించి పలికి వ్యాసుడు ఒసంగిన దివ్యమం[(త్రమును (గ్రహించిన తరువాత అర్హుసుని ముఖమున ఇదివజకు పూర్తిగా మరుగుపడిన తేజము కొంత తేబపడినది గనుక ఈ యుపమ ఉచితతరము. ల్లో, స్రీడ మందైరిన న్మిష్కియత్వా న్నాత్యర్థ హ్హ్‌ రవభాసమాన:ః యశఃక్షయాత్‌ తీణజలార్మ్యవాభ స్వ మన్య మాకార మివాథిపన్నః- శకి పదవిభాగము : స్మవీడమందై ఇవ, నిష్కాయక్వాత్‌, న, అత్యర్థం, అ ప్టైః, అవభాసమానః, యళఃక్షయాత్‌, తీణజలార్హవాభః, స్వం అన్యం, ఆకారం, ఇవు అభీవన్నః. అన్వయము : వి(ష్కియశ్వాత్‌ సవ్రీడమందైః ఇవ అ స్తైః అత్యర్థం న ఆవభాసమాసః, యశఃక్షయాత్‌ క్షీణజలార్జవాభః, త్వం ఆన్యం ఆకారం అభి పన్నః ఇవ అర్ధము : ని(ష్క్రయత్వాత్‌ = కియాహన్యత్వమువలన; సవీడ = సిగ్గుతోకూడి; మందై $_ఇవ = అసమర్హములై నవా యన్నట్లున్న; అ సై9ః == ఆస్త ములచేత: అత్యర్థం = ఆతిళయముగా? న_అవభాసమానః జూ వ్రకాశంవనివాడవై ; యకః =కీర్రియొక్క; కీయాత్‌ =౨నాశమువలన; కీణ = తరిగిపోయిన; జల== వీరుగల; ఆర్హవ వాసముద్రముతో; ఆభః== సద్భృకుడవై ; త్వం == నీవు; అన్యం వేరైన; ఆకారం = స్వరూపమును; అఖీసన్నః-ఇవ == పొందినవాడనా యన్నట్లు (స్థిఈ ఎ ఉన్నావు). శాళ్చర్యము ; క్రియాహన్యత్వము వలన సిగ్గుపడి, అళ క్తములై నవా యన్నట్లున్న అస్త్రములచే అతిశయముగా (ప్రకాశింపనివాడవై కీర్తినానము

తృతీయః సర్గః ర్ర్‌్రి సలన, తరగిపోయిన సీరుగల సము(ద్రమును పోలినవాడవై సీవు వేరు స్వరూప మును పొందితివా యన్నట్లున్నావు. అలంకారము : ఉగక్పేకు, ఉపమ. వ్యాఖ్యానము వ్‌ అరణ్యాజ్ఞాతవాసములు ప్పూర్తియగువజికు పాండవులు తమ శత్రువులపై సరాశ్రమింస గూడదు. కనుక అరణ్యవాస మారంభమైనది మొదలు అర్జునుని గాండీవాద్యాయుధములు నిష్కిరియములై యున్నవి. ఆయాయు ధములు ని ష్కైాయత్వమువల్ల సిగ్గిలి పూర్తిగా (పకాళింపజాలకున్నవి. అట్టి వానిని ధరించిన అర్హునుడును లజ్జితుడునలె చక్కగా (వకాశింపజా లరున్నాడు. చిరకాలార్డి మై విపులమైన యశస్సు ద్యూతపరాభవము (వస్తుత ' న్నిష్కిై యత్వము కారణములుగా డీణించియున్నది. క్షీజకీ ర్నియైన యర్షునుడు ఇప్పుడు శీణజలమైన సము[దమువలె గాంఖీర్యను కోల్పోయి యున్నాడు. సిస్ధచే మందములై నవా యన్నట్లున్న ఆస్త్రములచేత_అనుసట్ల మందము లగుటకు (వీడకారణము కాకున్నను కారణముగా భావింపబడుటచే హేకతూ (క్పేష, కీ రికయమువల కీణజలమెన సము[ద్రమువలె ఉన్నావు_అనుపట్ర ఉప వ! న. ర్‌ూ ళం మాలంకారము. శ్లో. దుళ్ళాసనాకర్ష రజోవికీరై మ. లె హీ శీఖి ర్వినాథైరివ భాగ్యనాథైః క్రీశ & కదర్షీకృత వీర్యసార:ః (మ్‌ ఖ న కచ్చి త్సఏవాసి ధనంజయ _స్ట్వమ్‌. శ్ర పదవిభాగము : దుళ్ళాసనాకర్షరజో వికీ రః, ఏఫెః, వినాతై ॥, ఇవ, భాగ్య నాధె 8, కేశె:, కదర్టీకృత వీర్యసారః, కచ్చిక్‌, సః ఏవ అస్తి ధనంజయః, త్వం. | అన్వయము : దుళ్ళాసనాకర్ష రజోవికీరై ౩ వినాతై 1 ఇవ (స్థిత) భాగ్య నాథె;, ఏథిః కేశె 9 కదరీకృతవీర్యసారః త్వం సః ధనంజయః ఏవ అసి యూ న్‌ అ కచ్చిత్‌?

61 కిరాతాద్టనీయమ్‌

అర్ధము : దుళ్ళాసన =దుశ్సాసమనియొక్క; ఆరర్ష== ఆకర్షణమ నెడు (లాగుటయనెడు ;రజః = ధూళి చేత;వికీర్‌ జె ౩ == చెదరిపోయి;విన్నాధెః_ఇవ == దిక్కులేనివా యన్నట్లున్న; భాగ్యనా ధె 1. దైవమే దిక్కుగాగల; ఏఖిః == ఈ; కేశ్లై ౩ వెంట్రుక లబేత; కదర్రీకృత == వ్యర్లముగా చేయబడిన; వీర్య == (ప్రతాప మును; సారః ఐలమునుగల: త్వం -- నీవ, సఃఆ; ధనంజయః _ ఏవ ఆర్జునుడొవే: ఆసి=కచ్చిత్‌ -. అగుదువా?

తాత్పర్యము : దుళ్ళాసనుని ఆకరణమనెడుధూళచేత చెదరి దిక్కులేనివా యన్నట్ల్టు దైవమే దిక్కుగాగలవై యవిన్న ఈ వెర్మటుకల చేత వ్యర్థము చేయబడిన శార్యమృ్యు బలము గల నీవు ఆ ధనంజయుడవే అగుదువా?

అలంకారము : ఉ్యక్పేకు,

వ్యాఖ్యానము : దుళ్ళాసనునిచే ఆకరింపబడి (దౌపది కేశపాశము కొంత తెగిపోగా కొంతమిగిలి యున్నది, పోయిన “వెంట్రుకలు దిక్కు బేనందున పోయి నవి. మిగిలినవి దైవము దిక్కగుట చేత మిగిలినవి. మిగిలినవికూడ దుళ్ళానా కర్షణము అనుధూ?చే మలినములై యున్నవి. ఇవి దెవకు. దిక్కుగా గల వయ్యూ దిక్కు లేనివా యన్నట్లున్నవి. వానికి దిక్కు పొండవులే. వారే. దుళ్ళాస వాదులను సంహరించి చెదరియున్న ఆమె కేశములను ముడువవలసి యున్నది. పాండవులుండియ ఆపని యింతవరకు చేయనందున ఆశేళములు సనాథములయ్యు అనాథములా యన్నట్లున్నది_ ఇట్రనుట వలన ఉక్పేక్షాలంకారము.

(దౌపదికి కేశాకరణ, వస్త్రాపహరాణాద్యవమానములు జరుగుచుండగా పాండవులు చూచుచు నోరకుండిం (ఫ్రీక్సషుడు పరోక్షమందుండి ఆమె మానము రటీంచెను. కనుక ఆమె కేళములు బాగ్యమాత్రనాధములె అనాధములా యన్న టన్నవి ఇచ్చట నాథ పదము సార్దంము. “ఏఖిః' అనుదవల (దౌపది శేషిం చిన కేళములను (వదర్శించుచు పలుకుచున్నది. ఈ కేళములచే నీ వీర్యము బల ములు సరర్ధకములు గావింపబడినవి, దిగ్విజయము గావించి ధర్మజునకు అపార థనరానులను ఆర్టించిపెట్టి ధసంజయనామము నారించినవాడపవు నీవేనా? రాజసూయ యాగము చేయించి నాప్‌ ఆపబృధస్నాన యోగ్యత కిలించితివి. అవబృధస్నాస పవిత్రములై న నా కేళములు ఆకి రింపబడుచుండగా చూచి యూరకుంటివి.. నేటి నీవు ఆనాటి ధనంజయుడ వేనా? _కెటని (ద్రౌపది అర్హునునకు తీవ్రమైన (క్రోధము తెప్పించుచున్నది. న జ రా

ఇది కుర్టమైన ఇ౦(ద్రవ శ్రావృ త్తమ,

వ. న. తృతీయః నర్గిః 61 ల్లో. సక్మ్యత్రియ (స్తాణసహ సతాం య ళం వాజటే _స్తతొగార్ముకం కర్మసు యస్య శ్రి? వహన్‌ ద్వయీమ ప్యఫలేఒర్హణా తే కరో త్యసంస్కారహతా మివోక్తిమ్‌. 48 పదవిభాగము : సః= తృ్యతియః. శాణసహః్కు నితాం, యః, తత్‌, కార్ముకం, కర్యసు, యస్య, శక్సి$. వహన్‌, ద్వయీం, ఆపి, ఆఫలే, అర్హణాతే, కరోతి, అసంస్కారోపహతాం, ఇవ, ఉక్తిం. అన్వయము :; యః సతాం (కాణసహః సః క్యతియః; యస్య ఏర్మసు శక్తిః తత్‌ కార్యుకం; ద్వయీం ఉక్తిం అపి ఆఫలే అర్హడాతే వహాన్‌ (శాం) అంసస్కారహకతాం ఇవ కరోతి, అర్ధము : యః ఎవడు; సతాం -=నత్పురుములయొక్కం; (శౌణ == రకణమునకు; సహః = సమర్దుడో; సః==వొడు; క్షత్రియః == త్‌ త్రియుడు; యస్య == దేనికి; కర్కుసు = కార్యములందు; శక్తిః ==శ క్రిగలదో; తత్‌ = అది; కార్ముకం వాకొర్ముకము (ధనుస్సు; ద్వయీం జాద్వివిధమైన; ఊఉ కి ౦-అపి మాటనుకూడ:; అఫలే ==నిష్ఫృలమైన; అర్హజాతే-=(సయోజన సముదాయమున, వహన్‌ =వర్నింప జేయువాడు; అసంస్కార == వ్వుత్స త్యర్రము. బేమిచే; హళాం_ఇవ _ దోషయు క్ర మెనదానినివలె; కరోతి _= చేయచుస్నాడు తాత్పర్యము : ఎవడు సాధువులను రక్షించుటకు సమర్దుడో వాడే కతి యుడు. దేనికి కర్మములందు శ క్తిగలదో అదియే కార్ముకము. ఈ క్యత్రియ, కార్ముకి శద్దిములను నిష్ఫలములైన కార్యములందు (ప్రవర్తింపజేయువాడు (వానిన్సి వ్యుత్సత్యర్హరాహిత్యముచే దూషితములై న వానినిగా జేయుచున్నాడు. అలంకారము : నిరుక్తి, ఉ(క్రేష. వ్యాఖ్యానము : “కాల్‌ (త్రాయతే ఇతికతం' అని క్ష త్రళబ్దిమునకున్సు “కర్మణే (పభవతి ఇతి కార్ముకం' అని కార్ముక ఛదబ్దిమునకును వ్యుత్స తులు, భంగమునుండి రక్షంపనివాడు క్షతియుడుకాడు. రణకర్మమునకు సమరము ఖె కానిది కార్ముక ముకాదు. (దౌపదిని భంగమునుండి రక్షించుటకు దుర్యోధనాదు

82 కిరాశార్టునీయమ్‌ అను సమరమున సంహరింసవరిసియున్నది. గాండీవము అందుకు సమర్థముగా లేదు గనుక అది కార్ముకశద్దిమునకు దగదు, అట్టి గాండీవమును ధరించి యర్దు నుడు శ్యతువులను చంపి (దౌపది భంగము తీర్పజాబకున్నాడు కనుక ఆతడు క్షత్రియ శబ్దమునకు దగడు. ఐనను గాండీవము కార్ముకమనచిడుదున్నది. అర్జు సుడు కృ్యత్రియు డనబడుచున్నాడు. కాని గాండీవమునందు, అర్జునుని యందు (వయు క్త ముర్లై కార్ముక, కత శబ్దములు వ్యుత్స త్తి రాహిత్య డోషమునకు బాల్చడుచున్నవి.అనగా నిరర్ధకము లగుచున్నవి. క్షత్ర కార్ముక శబ్దములు నిరు క్తములగుటచే నిరు క్షియను నలంకారము, అది వాక్కును అనంస్కా రోపవహాతమా యన్నట్లు చేయుచున్నాడు అను ఉ(క్సేక్షకు ఉజ్జీవకము, సే క్యత్రియత్వము, గాండీనముయొక్క కార్ముకత్వము సార్థకము అగు నట్లు శ్యతువులను సంహరించి మమ్ము అఆసదనుండి రక్షింప్పము అని (బౌపది ప్రబోధము. శ్లో. వీతౌజస స్పన్నిధిమా(త్ర శేషా భవత్క్బృకాం భూతి మపేక్షమాణా?ః సమానదుఃథా ఇవ నస్త్వ్వదీయా స్పరూపతాం పార్ట గుణా భజంతే. 4ీ$ి పదవిభాగము : వీతౌజనక సన్నిధిమా[తశేషాః, భవత్క్యృతాం, భూకిం, అపేక్షమాణా?, సమాసదుఃఖొః, ఇవ, నళ త్వడీయాః*, నరూపతాం, పార్ట, గుణాః, భజంతే, అన్వయము : పార్దః వీకౌజసః సన్నిధిమా[త శీషాః భవత్క్బృతాం భూతిం అపేక్షమాణాః త్వదీయాః గుణాః సమానదుఃఖాః ఇవ నః సరూ సతాం భజంతే అర్ధము : హేపార్ట ఓ అర్దునాః; వీత నశించిన; ఓజిసః == ప్రభా వము గలవియుః సన్నిధి.సా(త్ర ఎన శ్రా (ఉనిక్సి మాత్రమే; శేషాః మిగిలిన నియు; భవత్కృతాం.-=నీచే. చేయబడచోవు; భూతిం == అభ్యుదయమును; అ పేక్షమాణాః = ఆపేకించుచున్నవియు నైన; త్వదీయాః ==నీ సంబంధమైన;

తృతీయః సర్గః 68 గుణాః. గుణములు; సమాన == తుల్యమైన; దుఃఖాః.ఇవ _దుః$ఖముగలవా యన్నట్లు; నః = మాయొక్క; సరూపతాం == సాద్యశ్యమును; భజంతే == పొందు చున్నవి. తాత్పర్యము : ఓ యర్షునా। నళించిన (ప్రభావము గలవి, న త్రామాాతము మిగిలినవియు, నివు చేయటోవు అభ్యుదయమును ఆపేక్షించుచున్నవియు నైన సి గుణములు (మాతో సమానముగా దుఖఃము పంచుకొనుచున్నవా యన్నట్లు మా యొక్క సాదృళ్యమును పొందుచున్నవి, అలంకారము : ఉ్మక్సేకు, ఉపమ. వ్యాఖ్యానము : పరాభవ ఖిన్నుుదెన యర్హునుని శౌర్యాదిగుణములు తేజస్సు కొల్పోయి, నామమా(త్రావ శేషములై యున్నవి. పాండవులును వరా భవఖిన్నులై తేజము కోల్పోయి నామమా్యతులై జీవించుచున్నారు. పాండవులు అర్జును డేదడో అభ్యుదయము సాధించునని ఎదురు చూచుచున్నారు, పార్టుని యందలి శౌర్యాదిగుణములు కూడ అర్హును డేదో మహాకార్యముచే తమ్ము డీపింప జేయునని ఎదురుచూచుచున్నవి, ఈ విధముగా పాండవులకు ఆర్జునునియందలి గుణములకు అత్యంత మైన సాదృశ్యము కలిగినది. ఈ సాదృశ్యము కలుగుటకు హేతువు అర్హ్జునునిగుణములు పాండవులతో సమానముగా దుఃఖము పంచుకొనుట యని యూహింపబడినది కనుక ఇది హేతూ్యత్సేకు,. ఈ యు(క్సేక 'నీ గుణ ములు మాయొక్క. సామ్యమును పొందుచున్నవి' అను ఉసమకు ఉజ్జీవకము కనుక ఈ శ్లోకమున ఉ(క్పేషెనుప్రాణిత మైన అర్జీ ఉసమాలంకారము కలదు, ల్లో ఆకిస్యమాణం రిపుభిః ప్రమాదా న్నాగ్దైె రివాలూనసటం మృగేంద్రం త్వాం ధూరియం యోగ్యతయాధిరూఢా దీపా దినశ్రీ రివ తిగ్మరళ్మిమ్‌. గ్‌ పదవిభాగము : ఆతీస్యమాణం, రిపుఖిః, [ప్రమాదాత్‌, నాగైః. ఇవ, ఆలూ నసటం, మృగేంద్రం, క్వాం, ధూః, ఇయం, యోగ్యతయా, అధిరూఢా, దీప్యా, దినథశ్రీః, ఇవ, తిగ్మరళ్మిం.

. కిరావాద్దనీయమ్‌ అన్వయము ; (ప్రమాదాత్‌ రిపుభిః ఆక్షిస్యమాణం, ((ప్రమాచాక్‌) నాగై ఆలూనసటం, మృగేం(ద్రం ఇవ (స్దం) త్వాం ఇయం ధూః తిగ్య్మరశ్మిం చీప్యా దినశ్రీః ఇవ యోగ్యశయా ఆధిరూఢా అర్ధము ; (పమాణాళ్‌ = ఏమరుపాటువలన; రిపుభిః ==శ్యతువులచేతః ఆకీస్యమాణ == పరాభవింపబడుచు, నాగై 8==ఏనుగులచే?: ఆలూన == పెరుక దిడిన; సట == కేసరములుగల; మృగేం్యద్రం_ఇవ =సింహమువలె. నున్న: త్వాం -= నిన్ను; ఇయం = ఈ; ధూః -=కార్యభారము; తిగ్మరశ్మిం = సూర్యుని; దీప్యా = కొంతిచేత; దిన(శ్రీః_ఇవ = దినలక్షివ లె; యోగ్యతయా == యోగ్యత చేత; అధిరూఢా _- ఆరోహించినది. తాత్పర్యము : ఏమరుపాటు వలన శతువులచే సరాభవింపబడుచు వనుగులచే 'పెరుకబడుచున్న కేసరములులగల సింహమువలె నున్న నిన్ను ఈ కొార్యభారము సూర్యుని దినలక్ష్మీ కాంతిచేత వలె యోగ్యతచేత ఆ(శయించినది, ఆలంకొరము : ఉపను. వ్యాఖ్యానము : పాండవులు దుర్యోధనాదుల సరాభవమునకు గుజియగు. టప గారణము వారి _ప్రమాదమేకాని బలహీనతకాదు. సుహృద్ద్యూతమని చెప్పి పాండవులను నమ్మించి కపటద్యూతము (ప్రవర్తించి దుర్యోధనాదులు పాండవు లను దాసులగా నొడిచికొనిరి. “వమాదాత్‌' అనగా (పమత్తతవల్ల, ఏమరు పాటువల్ల, కపటము జరుగు నని పాండవులు 'గమనింపనందువ ల్ల పమత్త స్దితిలో సింహము కూడ ఏనుగుచే పరాభూతమగును. అర్జునుడు ఆలూనసటమైన సింహమువలె నున్నాడనుటలో (ద్రౌపది ఆలూన శేళ మైన తన స్థితినే అర్జునుని యందు ఆరోపించుచున్నది. విక్షి _ప్రన్ములెన కేసరము లగల సింహముతో పోల్ప బడిన యర్హునుని మరల తీక్షకిరణములు గల సూర్యునితో పోల్చుచున్నది. ఆలూన కేళమైన (దౌపది మనోన్నేతమున పరాభవఖిన్నుడైన యర్జు నునియందు ఒకవై పున ఆలూనసటమైన మృగేంద్రము, వేజొక్యవెపున తిగ్క రళ్ళిల్రైన సూర్యుడు కినబడుచున్నారు, వ్యాసు డొసంగిన మం(త్రమును స్వీక రించినంత అర్హునుడు '“ఉప్తభాస' సదృశుడయ్యెను, కనుక (దౌపది పార్దునకు ఉపయోగించిన ఉసమానములు ఆతని యవస్టా వరిణొమమును సూచించుచు ఉచితములు, రమ్యములు నైయున్నవి.

తృతీయః సర్గః కల్‌ పొండవు లయిదుగురిలో అర్జునుడే మహావీరుడు. 8నుక నా పొండవుల నుద్దరించు భారము ఆతనియందున్నది. సింహసాదృళ్యముచే అర్జునుని పరా(క్ర మమృు సూర్యసాదృళ్యముచే ఆతని (ప్రతాసము నూచింసబడుచున్నవి. ఇది శుద్దమైన ఇం[ద్రవ(జావృ త్సము. నో కరోతి యోఒశేషజనాతిరి ర్తాం సంభావనా మర్ధవతీం క్రియాభిః సంసత్సు జాతే పురుషాధికారే న పూరణీ తం సముపెతి సంఖ్యా. ీ.౬. ర్‌! వదవిభాగము : కరోతి యః, అశేషజనాతిరికొం. సంభావనాం, ఆర్ధ వతీం, [క్రియాలిః? సంసత్సు, జాతే, పురుషాధికారే, న, పూరణీ, తం సము పైతి, సంధ్యా. అన్వయము : యః అశ్రేషజశాతిరి కొం సభావనాం (కియాభిః అర్థవతీం కరోతి, తం సంసత్సు పురుషాధికారే జాతే పూరణీ సంక్యా న సముపెతి. డూ అర్ధము : యః==ఏ్‌ ప్పరుషుడు; అశేష==ఎల్ల; జన -- జనులకంజె; ఆతిరి కాం = అధిక మైన; సంభాననాం == యోగ్యతను; క్రియాభిః ==కర్య్మలచేత; అర్హవతీం == అర్ధవంత మైనదానినిగా; కరోతి. చేయునో; తం--ఆసప్పరుఖని; సంసత్సు == సభలయందు; పురుష = పురుషములయొక్క; అధికారే = యోగ్యతా (ప్రసంగము; జాతేసతి = కల్గినదికాగా; పూరణీ--పూర38 మెన: సంఖ్యా సంఖ్య: పూ. న_సముపై తి == పొందదు. తాత్సర్యము 2 ఏ పురుషుడు ఎల జనులకం టె నధికమైన యోగ్యతను తన ఆచరణములచేత సార్థకము జేయునో, ఆ పురుషుని సభలయందు సత్చురు షుల యోగ్యతా ప్రసంగము కల్లినస్పుడు పూరక మైన అంకె పొందదు, వ్యాక్యానము ; అర్జునుడు ఆనన్య సాధ్యములయిన థాండవదహనాది వీరకర్యు లాచరించి వీర్యాగణియని ఖ్యాతి గడించెను. ఇప్పుడా కీర్తి మాసిపోయి నది. కనుక మరల లోకో త్తరమైన వీరకృత్యము నాచరించి యడ్దునుడు. వీరా ్రణియనిపించు కొనవలేను, ఖీష్మాదులయిన మహావీరు లున్నంతవరకు సభ లలో వీరపురుషుల సరిగణన ప్రసంగమున ఆర్హ్జనునకు ్రధమస్థానము లఖింపదుః (5)

66 కిరాతాద్డనీయమ్‌ కనుక అరునుడు తపమొనరించి దివ్యాస్త్రములు సాధించి ళత్రుపక్ష మహావీరులను ళా నిర్తించి వీరుల వరిగణనమున మొదటిస్తానమును సంపాదింపవలెనని (దౌపది యుద్చోధ. ద్యి(తిచ తురాది సంఖ్యలు పూరణులు. స్‌వు (ఛథమవీరుడవు, అద్వి తీయ వీరుడవు ఆనిపించుకొనుటకు దగిన లోకోత్తర వీరకర్మము నాచరింప వలెనని [దౌపది (ప్రోత్సాహము. శ్లో (పియేషు మయెః పార్ల వినోపపతే వక్‌. షు (౨ బలి ర్విచింత్యమానైః క్షమమేతి చేతః తవ పయాతస్య జయాయ ేషాం క్రియా దఘానాం మఘవా విఘాతమ్‌. గ్‌? పదవిభాగము: (ప్రియేమ, లైః, పార్ట, వినోపపతే?, విచింత్యమానె ౪, క్షమం. ఏత్కి చేతః తవ, (పయాతస్య, జయాయ, తేషాం, (క్రియాత్‌, అఘానాం, మఘవా, విఘాతం. అన్వయము: పార్షః (ప్రియేషు ఉపపత్తేః వినా విచింత్యమానైః యెః (ఆఘై) చేతః క్షమం ఏతి జయాయ (ప్రయాతస్య తవ తేషాం ఆఘానాం విఘాతం మఘఫవా క్రీయాత్‌. అర్ధము: హేపార్ట== అర్జునా ప్రియేషు = ప్రియలమైన మావిషయ మున; ఉసపత్తేః వినా కారణము లేకయే; విచింత్యమానై ౩ =కంకింపబడు చున్న; యైః == ఏదుఃఖములచేత; చేతః-చి తము; క్షమం == భేదమును; ఏతి = పొందుచున్నదో: జయాయ = విజయముకొటకు; ప్రయాతస్య _ వెళ్ళి నటువంటి; తవ = నీయొక్క: తేషాం== ఆ; అఘానాం -=-దుఃఖములయొక్క_; విఘాతం -=నివారణమును; మఘవా== ఇంద్రుడు; (క్రీయాత్‌ == చేయుగాక, తాత్పర్యము: ఓ అర్జునా ః (పేమప్మాకులమైన మావిషయమున నిష్కా రణముగా ళంకింస బడుచున్న ఏ దుఃఖములచేత నీచిత్తము భేదము పొందు చున్నద్కో విజయ(ప్రా పిత యేగిన నీయొక్క ఆ దుఃఖముల నివారణమును దేవేంద్రుడు చేయుగాక. ఆలంకొరము; వృత్త్యను పానము.

తృచీయః సర్గః (67 వ్యాఖ్యానము; అరణ్యవాసముననున్న పాండపులకు మాయావురైన రాకు సులవలన దుర్యోధనాదులవలన ఆవదలే వేయు సంభవింపనచ్చు నని తపశ్చర్య కె పోవుచున్న అర్జునునకు శంకకల్ల్గుట సహజము. తసళ్ళర్యాకాలమున కూడ ఆతడు తనవారికి ఏ ప్రమాదము జరిగెనో యని కంకించుచు, దుఃఖభించు చుండి నచో ఆతని చిత్తమునకు ఏకా([గత కుదరక తవస్ఫిద్ది దుర్గభముగావచ్చును. కనుక _జయారియై తవస్సుచేయటోవు ఆర్జునుని చిత్త మున తమ్ముగూర్చిన అకా మో యె యుద్‌ రణదుఃఖములు కలుగగూడదని (దౌపది యాశయము. పరోశమందుండియు ఇం (దో పేంద్రులు పాండవృలకేవుము నరయుచునేయుండిరి. కావున అర్జునుడు వారి కేమమునుగూర్చి శంకింపనక్కరలేదు. కృష్ణుడు ఉదౌపదీ మానరక్షణము జేసియుండుటయు ఇం[దుడు ఘోషయా[త్రా సందర్భమున చి(త్ర సేనాదిగంధర్వు లను పంపి, దుర్యోధనుని బంధించి పొండవులకొపద కలుగుకుండ జేయుటయు ఇట స్మరింపదగును. ఇప్పుడు అర్జునుడు ఇం(దు నారాధింన బోవుచున్నాడు గనుక ఆయన పాండవుల క్షేమముగూర్చి అరునునకు అభయమీయ గల డనియ్యు పితృసమాగమముచే అర్హునుడు భాతృపీయోగ దుఃఖమును మరువగల న! డనియు. భావింపదగును, చరమ పాదమున. ఘకొరావృ తి వలన నృ తను ప్రాసము, శ్లో మాగా శ్చిరాయైకచరః ప్రమాదం వసన్నసంభాధళశివేఒ పి దేశే మాత్సర్యరాగోపహతాత్మనాం హి స్థలంతి సాధుస్వపి మానసాని. (౬ ఠ్‌8ి పదవిభాగము; నూగాః, చిరాయ, ఏకచర॥, (ప్రమాదం, వసన్‌, అసం బాధశివే. అసి, దేశే, మాత్సర్యరాగోపహకతాత్మనాం, హీ, స్టలంతిం సాధువు, అపి, నమానసాొని. అన్వయము: ఆసంబాధళివే దేశేఆసి చిరాయ ఏకచరః వనసన్‌ (ప్రమాదం మాగాఃః మాత్సర్వ్యరాగోపహతాత్మనాం మానసాని సాధుషు అపి స్థలంతి హి. అర్థము; అసంబాధ = సంకటము లేనిదై: శివే భ[ద్రమైన; దేశే ఆసి== (పదేశమునందు కూడ; చిరాయ చిరకాలము; ఏకచరః = ఒంటిరి వై;

శ్ర కిరాతార్డునియమ్‌ వసన్‌ ==నివసించుచు; (ప్రమాదం == ఏమరుపాటును; మాగాః _ పొందకుము; మాత్సర్య == ద్వేషముచేత; రాగ = స్నేహముచేత; ఉపహత ==దూషిత మైన; ఆత్మనాం == స్వభావముగల వారియొక్క, మానసాని = మనస్సులు; సాధుషు _- అపి == సజ్జనులందుకూ డ్‌; స్థలంతి హి == వికృతము లఅగునుగదా : శాత్పర్యము: సంకటములేని భ్యదమైన (ప్రదేశమందై నను చిరకొలను ఒంటరిగా నివసించుచు ఏమరుపొటును పొందకుము. రాగద్వేషములచే దూషిత మైన స్వభావముగలవారి మనస్సులు సజ్జనుల విషయమునందు కూడ వికృతము లఅగునుగదా: ఆలంకారము, ఆర్థాంతర న్యాసము. వ్యాఖ్యానము: తమ భ్యద్రతవిషయమున అర్జునుడు ళం:వహించుట నిష్కారణమని చెప్పి, ఆతని భద్రతవిషయమున సకారణముగ ళంకను వ్యక్తము చేయుచు ఆత్మరక్షణ విషయమున ఏమరియుండవచ్చని హెచ్చరించు చున్నది, కాము వనమందుండినను అందరును కలనియుండుటయే కాక బహు జన పరివృతులై యుండుటచే తమకు ఆపాయనీతి తక్కువ. అర్జునుడు అపొాయ రహితమైన ఏకాంత (ప్రదేశమున తపస్సు జేయబోవుటయు ఆతడు కవచ ధనుర్చాణాది సహిళుడై యుండుటయు కారణములుగా ఆతనికి ఎట్టియాపదయు సంభవింప జాలదనుట సత్యమేయయినను (ద్రౌపదికి అర్జునుని యందుగల అను రాగాతిశయము వలన అతని భద్రతవట్ల ఆమెకు శంక కల్గుభునేయున్నది. అట్లు కల్లుబకు హేతువునుకూడ ఆమె చెప్పుచున్నది. మాత్సర్య గస్తులై న దుఠ్యోధనాదుల వలన పాండవులు "సెక్కుపర్యాయ ములు ఆపదలకు గురియగుట (దౌపదికి అనుభవసిద్దమైన విషయము. అనుభవ జనిత మైన ఈ జ్ఞానమును ఆమె ఆర్ధాంతరన్యాస రూవమున 'వెల్లడించెను. అర్జునుడు ఒంటరిగా తపశ్చర్యకు పోయినదితెరిసి, కుటిలబుద్దులెన కౌరవులు ఆతనిని హింసింప బూనవచ్చునని (దౌపదిసూచన. తనను గూర్చి తవస్సు చేయుచున్న అర్జునుని డీక్షను పరీక్షింపగోరి పుశ్రాను రాగ్యపేరికుడై ఆస్సరస లను బంప్కి ఇం ద్రుడుతపస్సునకు విఘ్నము కల్షింపటోపును అను భావికథాంశము ఈ అర్భాంతరన్యాసముచే సూచింపదిడు చున్నదనియు భావింపవచ్చును.

తృతీయః సర్గః 69 శ్లో తదాళు కుర్వన్‌ వచనం మహర్షే ర్మనోరథా న్న స్పఫలీకురుష్వ (్రత్యాగతిం త్వాస్మి కస్టతార్హ మేవ _స్తనోపపీడం పరిరబ్బుకామా. 64 పదవిభాగము: తత్‌, ఆక్క కుర్వన్‌,వచనం, మహళ్థేః, మనోరథాన్‌, నః, సషలీకురుష్వ, వ్రళశ్యాగతం, క్వా, ఆఅస్మిం కృతార్హం, ఏన, _స్రనోపపీడం, సరిరబ్బుకామా. అన్వయము; తళ్‌ ఆకు మహర్షేః వచనం కుర్వన్‌ నః మనోరథాన్‌ సఫలీ కురుష్వ; .కృతార్ధం (పత్యాగతం ఏవ త్వా న్తనోప పీడం పరిరబ్దుకామా అస్మి, అర్థము: తత్‌ అందువలన; ఆళు.=త్వరగావ మహర్షేః = మహర్షి యొక్క; వచనం _- ఉపదేశమును; కుర్వన్‌ == అనుష్టించుచు; నః-మౌా యొక్క; మనోరథాన్‌ కోరికలను; సఫలీకురుష్వ జాసఫలముచేయుము; కృతార్థం = కృతకృత్యుడవై : (వ్రత్యాగత౦- ఏవ = మరలివచ్చినంత నే;త్వా = నిన్ను: స్తన = స్రములయొక్కం _ ఉవపీడం === ఓ త్తిడి3 ల్లునట్లు: పరిరబ్దు కామా ఎకౌగలింప గోరినదాననుః; అస్మి == అగుచున్నాను.

. తాత్సార్యము; ఆందువలన నీవు త్వరగా మహర్షియొక్క ఉపదేశమును అనుష్టించ్చి మాకోరికలను సఫలముచేయుము. కృతకృత్యుడవై మరలివచ్చి నంతనే నిన్ను స్తనముల ఒత్తిడి కల్గునట్లు కొగలింప గోరుచున్నాను.

వ్యాఖ్యానము: వ్యాసమహర్షి యాదేశించినవిధమున తపళ్చర్య నిర్వ హించి పరమాస్త్ర లాభమునొంది మాయాశ యములను సఫలయుచేయను. తపో విఘ్న కారకులయిన చింతలను దూరముచేసికొనుము. మాత్సర్యహత చిత్తు లయినవారు కల్పించు విఘ్నములను సరా స్త్వములుగావించి నిశ్చఐబసమాధి విష్ణు డవై యచిరకాలమున తపన్సిద్ధినొంది లద్ధాను9డవె తిరిగిరమ్ము. సీవప్పుడు వత్తువాయని. నేను (ప్రతీ&ించుచుందును. వచ్చినవెంటనే నీకు దృఢమైన యా లింగనము కానుకయిత్తును. ఇట్లని (దౌపది అర్జునుకు (ప్రలోళము కల్పించు చున్నది. దృష్టిలోలియైన యవలోకనము (ప్రశరింపజేయుచు, హృదయ విలోఖి మైన యాలింగనమును ఆశ పెట్టుచున్నధి. అర్జునుడు అకృ(తిమప్రేమ రసాఖి రామమైన (దొవదిమధురావలోకనమును దారిబ తెముగా[గహించి తపశ్చర్యకొట శేగును, ఆమె స్త్రనోపపీడమైన యాలింగమును బహుమానముగాపొందుట కై

70 కిరాతాద్డునీయవ్‌ శఘముగా పరమాస్ర్త్రలాభము నంది తిరిగివచ్చును రాజ్యలాభమ.కం2 (దౌపదీపరాభవ (ప్రతీకారమే ఈమహా[పప్రయత్నమునకు పంమ్శప్రయోజనమని భావము శ్లో ఉదీరితాం తామితి యాజ్ఞ నేన్యా నవీకృతోగ్గాాహీత విప్రకారాం ఆసాద్య వాచం స భృశం దిదీపే కాష్టా ముదీచీ మివ తిగ్మరళ్శిః. గ్‌గ్ర సదవిభాగము; ఉదీరితాం, తాం, ఇతి, యాజ్ఞ సేన్యా, నవీకృతోద్దాాహిత విప్రకారాం, ఆసాద్య వాచం, సః, భృశం, దిడీపే, కాష్టాం, ఉదీచీం ఇవ, తిగ్మరశ్మిః, అన్వయము? సః యాజ్జ'సేన్యా ఇతి ఉదీరితాం సవీకృతోద్ద్రాహితవి(ప్ర కారాం కాం వాచం ఆసాద్య ఉదీచీం కాష్టాం (ఆసాద్య) తిగ్మరళశ్ళిః ఇవ భృశం దిదీపే. అర్హము; సః = అర్జునుడు; యాజ్ఞ సేన్యా == (దౌపదిచేత; ఇతి ౨ ఈవిధ ముగా; ఉదీరితాం పల కబడిన; నవీకృత = (కొ త్తదిగావేయబిడి; ఉద్దాంపాత = పైకిదేబడిన; వి్రకారాం = అవమానముగల; తాం ఆ; వాచం-= మాటను; ఆసాద్య == పొందిః ఉదీచీం_కాష్టాం = ఉత్త రదిక్కును (ఆసాద్య పొంది తిగ్యరశిిః _ ఇవ-=సూర్యుడువలె;,. భృళం = అతిశయముగా:.. దిదీపే-= (ప్రకాశించెను,. చాత్సర్యము; అర్జునుడు (దౌసదిచేత ఈ విధముగా పలుకబడిన, (క్రొత్త దిగా జేయబడి వైకిదేబడిన ఆవమానముగల యా మాటను పొంది, ఉత్తర దిక్కును పొందిన సూర్యుడువలె అతిశయమనుగా (పకాశించెను, అలంకారము: ఉపమ. వ్యాఖ్యానము: దుర్యోధనాదులు తనకు గావించిన యవమానము ఆరణ్య వాసకొలమున [క్రమముగా మానుసట్లుచున్నట్టుండి అప్పుడుమర్తల పచ్చిచేసి నట్లయినదని (దౌపది పలికినదిగదా, “అట్ల నవీకృత మె, యుద్గ్రాహిత మైన ఆ యవమానమే (దౌపరది పలికిన వాళ్యములద్వారమున "అర్జునుని హృదయమున

తృతీయ; సర్గః 71 (వవేశించి, యువళమించినదా యన్నట్లున్న (క్రోధమును ఒక్కసారి మరల రగుల్యొల్పినది. ఆది యగ్నివలె ఆతనిముఖమున (ప్రదీప్తమైనది. వర్షా కాలమున మేఘచ్చ్భన్నమై మందదీ_ప్రియైన సూర్యవింబము శరత్కాలమున మేఘావరణము తొలంగి పునరుద్దీపిళమగును అశళ్లే (దౌవదివాక్యములు విన్న అర్జునునిముఖము ఉ త్రరాయణసం శ్రాంతుడై న సూర్యునిబిందమువలె అత్యంతము దీస్తమయ్యెను. తపళ్చర్యకై యుత్తరదిక్కునకు (పయాణమగుచున్న అర్జునుని ఉత్తరాయణ గతుదై న సూర్యునితో పోల్చుట రమ్యముగానున్నది. శరద నంతరము ఉతరాయణ సంక్రమణము రాబోవుచున్నది గనుక తప నేజః (పదీ ప్తడగు అర్జునుడు ఈ యుపమచే సూ చింపబడుచున్నాడు, శ్లో. అథాభిపళ్య న్నివ విద్విషః ప్పరః పురోధసా రోపిత హేతిసంహతిః బభార రమోళ్చిఒ సి వపున్స వీష్ణణం గతెత వ్రయౌం మంత్ర ఇవాభిచాఎికీమ్‌. 2-౬ 586 పదవిభాగము : అథ అభిపళ్యన్స్‌ ఇవ, విద్విషః, పురః, పురోధసా, ఆరోపిత 'హీతిసంహతి;, బభార, రమ్యః, ఆప్పి వపుః, సః, భీషణం. గతః క్రియాం, మంతః, ఇవు అభిచారికీం. అన్వయము : అథ విద్విషః పురః ఆభిపళ్యన్‌ ఇవ పురోధసా ఆరో పిత హేతిసంహతిః సః రమ్యః అపి అభిచారికీం [కియాం గతః మం(తఈ ఇవ ఖీషణం వపుః బభారు అర్ధము ; ఆథ==అనంతరము: విద్విషః==ళ్యతువులను; ప్పరఃజ= ఎదుట; అభిసళ్యన్‌ -ఇవ == చూచు చున్నవాడా యన్నట్లుండి; పురోధసా = వురో హీతుడై న ధౌమ్యుని చేత; ఆరోపిత మంత యుక్తముగా నుంచదిడిన; “హేతి = ఆయుధములయొక్క: సంహతిః == సమూహముగలవాదై న; సః ఆ అర్జునుడు; రమ్యః.అపి == సొమ్యుడయ్యు; అభిచారికీం -వరపాంసయే (వయోజనముగాగల; క్రియాం == క్రియను; గతః పొందిన; మం్యతః.ఇవ === మంత్రమువలె; ఖీషణం ==భయానకమైనవ; వపుః రూపమును; బభారజ ధరించెను,

72 కిరాతాద్టనీయమ్‌

తాత్సర్యము : అనంతరము శ్మతుపులను ఎదుట చూచుచున్న వాగా యన్నట్లుండి పరోహితుడైన ధౌమ్యునిచేత మం[త్రసహితముగా నుంచబడీిన ఆయుధముల సమూహములు గలవాడై న ఆ యర్జునుడు సహజముగా సౌమ్యుడే యయ్యు పరహింసయే ప్రయోజనముగాగల [క్రియను పొందిన మంథము వలె భయంకరమైన రూపమును ధరించెను.

అలంకారము: ఉపమ,

వ్యాఖ్యానము : (దౌపది వాక్యములు వినుచుండిన యద్దునునకు సభలో ఆమెకు జరిగిన పరాభవము అప్పుదే జరుగుచున్నట్లు అనిపించెను. పరాభవ కారుల్తైన దుర్యోధనాదులు ఆతని కన్నుల యెదుట కనిపించు చున్నట్టుం డిరి. ఆతడు క్రోధముచే జ్వలించుచు ఆభిచార పోమాగ్నియా యన్నట్లుండెను, అర్జనుడు సహజముగా సౌమ్యుడు. దేవతాత్మకమైన మం్యతముకూడ సహజ ముగా సౌమ్యమే. శ్యక్రుకృతావమాన స్మరణమువలన గలిగిన కోధముచే తత్కాలమున అర్జునుడు థిషణ మూదర్తియయ్యెను. సహజ సొమ్యమయ్యు మంటతము పరహింసా వాంఛచే (పయోగింప బడినప్పుడు ఖీషణ మూర్తి ధరిం చును. దేవతను ప్రసన్నమొనర్చు సౌమ్యమైన మంత్రము వ్యాసునిచే అర్జునుని యందు ఆధానము చేయబడెను. దానిని ఆతడు శ్యతుహింసా ఫలమైన (క్రియ యందు (ప్రయోగింపనోవు చున్నాడు కనుక కోధోజ్జ్వలుడై న యర్జునుడు అలి చార్యకియ యందు (సయోగింపబడుచున్న మం్యతము వలె ఖీసణుడయ్యెనని యుపమానము

పురోషితురై న ధౌమ్యుడు సమం్యతకముగా ఆర్దునుని దేహమున ధను ర్చాణ తూణీరాది సాధనములను ఆరోపించెను. అభి మం(త్రితములై జ్వలించు చున్న ఆయుధములు ధరించి యర్గుసుడు జ్వాలాఖీషణమెన ఆభిచారిక హో మాగ్నివలె జ్వలించుచుండెను, ర్‌ -

ఇది వంశస్త వృతము, “*జతొతు వంశన ముదీరితం జరౌ” అని లక్షణము. జ త,'టృర_ గణములు. ళ్‌

ల్లో అవిలంఘ్య వికర్షణం పరైః (పథితజ్యారవ కర్మ కొర్ముక 0

తృతీయః సర్గః 78 ఆగతా వరిదృష్షి గోచరం శితనిస్రింళయుజౌ మహేఘదీ. క్‌?

పదివిభాగము : ఆవిలంఘ్య వికర్షణం, పరైః, ప్రఠితజ్యారవకర్మ్య కారకం, అగత్తొ ఆరిదృష్టిగోచరం, శిలినిస్రింంళయుజొ, మహేషధి.

అన్వయము : పరైః ఆఅవిలంఘ్య వికర్షణం (సథితజ్యారవకర్మ కార్ముకం, ఆరిదృష్టిగోచరం అగతౌా శితనిస్రుంళయుజొ మహేషుధీ-

ఆర్ధము : సరై ః=శ(త్రువులచేః అనిలంఘ్య == అతి(క్రమింవరాని; విక ర్యణం = ఆకర్షణము (లాగుట్స్‌ కలదియు; ప్రఠిళ == (పవ్యాతమైన; జ్యా ఆల్లెశ్రాటియొక్క: రవ==ధ్వనియు; కర్మ == బాణ మోతణ్యకియయు గలదియు వై నః కార్యుకం == ధనువును; అరి==* (తువులయొక్క-; దృష్టి = చొపునకు; గోచరం _ అగపాటును; ఆగతౌ =పొందనివి; $ళ పదునైన; విస్తింళ యుజౌ బాణములతో గూడినవియునై న; మహా . ఇమధీ =గొవృయమ్ముల పొదులను రెండింటిని,

శాత్పర్యము : శ్యతువులచే ఆతి[క్రమింసరాని ఆకర్తణము గలదియు, (పథ్యాతమైన గుణధ్వనియు దాణమోకణము గలదియునైన కార్ముకమును, శ్యక్రువుల దృష్టికి గోచరము కానివి వాడి వాఐముఐతో నిండినవియైన రెండు పెద్ద అమ్ముల పొదులను.. (ఉద్వహన్‌ అని 8 వ శ్లోకముతో అన్వయము)

వ్యాఖ్యానము : అర్జునుని ధనువు అగ్నిద త్తమైన గాండీవము. దివ్య మైన ఆ ధనువును అన్యులు ఎక్కు షెట్టజాలరు. అమోఘమైన దాని ఆకర్షణమును ఆతి క్రమిిపగల ధనువు వేరొండు లేదు. దాని గుణధ్వని (ప్రవ్యాతమైనది. భసువు యొక్క సామర్హ్యమును దాని టంకొర మే చెన్సును. కర్మమున సమర మైనదే కార్ముకముగనుక అర్జునుని కార్ముకము (వథితటంకొర కర్యనమర్ధ మై కార్ముక శబ్దమును అన్వర్థము చేయుచున్నది. అట్టి ధనువును అభిమంత్రించి ధౌమ్యుడు అర్జునుని భుజమునందారో పించెను. అర్జునుని జోడమ్ముల పొదులు ఎన్నడును కతువుల కంటబనియుండలేదు. అనగా ఆతడు ఎన్నడును యుద్ధమున శత్రువువై పు వీపు ట్రిప్పియెరుగడు. ఆ యకయ తూజణీరముల జంటను అభి మం(త80చి ధౌమ్యుడు అర్జునుని మూపుల యందారోసించెను. ముష్పదియంగుళ ములకు మించిన బాణములు నిన్త్రీంళముణు, అర్జునుని బాణములట్టివి,

74 కిరాతాద్డనీయమ్‌ ఇచ్చటినుండి ల$ వజకు వియోగినీ నృత్రము. లక్షణము “విషమే ససజాగురుః, సమే సభరాలోఒధ గుదర్వియోగినీ” 1,8 పాదములందు.స స జ గ; ఓ, 4 పాదములందు_.సభరలగ అనుగణములుండును. వియోగిని పరసానార సమనృ తము. క! ఛి క శో, యళనేవ తిరోదధ న్ముహు ర్మహసా గ్లోత్రభిదాయుధక్షతీః ఈక కనచం చ సరత్న ముద్వహన్‌ జ్వలితజ్యోతి రివాంతరం దివ! ర్‌కి పదవిభాగము, యశస్కా ఇవ, తిరోదధత్‌, ముూూ.8, మహస్కా గో భిదాయుధీక్షతీః, కవచం, చ, నరత్నం, ఉద్వహన్స్‌ జ్వలిఠతజ్యోతిః, ఇవ, అంతరం, దివః. అన్వయము ; గో(త్రభిదాయుధక్షతీః యశసా ఇవ మహసా ముహుః తిరోదధత్‌ సరత్నం జ్వలితజ్యోతిః దినః అంతరం ఇవ కవచం చ ఉద్వాహన్‌, అర్దము . గో(తభిక్‌ = ఇంద్రునియొక్క: ఆయుధ వజ్రాయుధము యొక్క: కృతీః == ప్రహారములవల్ల నై న గాయములను; యళసా-ఇవ ==కీర్తి చేత వలె; మహసా --కాంతిచేత; ముహుః మాటిమాటికి; తిరోదధత్‌ ౬ కప్పివేయుచు; సరత్నం --రత్నసహితమె; జ్వలిత ==దీ_ప్రములై న; జ్యోతి! నక్యత్రములుగల్చ _ దివః = ఆకాళముయొక్క, అంతరం_ఇవ == మధ్యభాగమువలెనున్న; కవచం.చ కవచమును; ఉద్వహన్‌ ధరించిన వాడ్డై.__ తాత్పర్యము : సర్వతములను ఛేదించిన దేవేం (ునియొక్క నజ్రా యధ (వ్రహారములవల్ల నై న గాయములను కీ రి చేతవలె కాంతివేత ఏప్పి వేయుచు రత్నసపాతమై (ప్రదీవములైన నక్ష్యత్రములుగల యాకాళముయొక్క మధ్య భాగమువలెనున్న కవచమును ధరించినవాడె -(సః అని 50వ శ్లోకముతో వూ అన్వయము అలంకారము : ఉక్సేగిక్ష : ఉసమ :

తృతీయః సర్గం శ్‌ వ్యావ్యానము: అర్జునుని కవచము నీలినిగ్గులు తేరు ఉక్కుతో చేయబడి నది. దానిపై రత్నములు పొదుగబడి యున్నవి, ఆది నక్యతములడే దీపించు ఆకాశ మధ్యమువలెనున్నది. తారాగణ మండితమైన కృష్ణ పశ్ష శర(ద్యాత్రివలె నున్నదని భావము, అట్టిదానిని అభిమం(తించి ధౌమ్యుడు అరునుని శరీరము నందారోపించెను, థాండవదహన సందర్భమున అర్హునుడు దేవేం్యదునితో పోరి ఆయన వ(శ్రా యుధమువల్ల "పెక్కు దెబ్బలు తినెను, ఆవి యన్నియు మానినను వాని గుర్తుల అర్జునుని దేహమున కానవచ్చుచునే యుండెను. ఆ యుద్ధమున దేవేం ద్రుని గెల్చి యర్దునుడు గొవ్ప కీర్తి నంపాదించెను ఆ క్షీర్డి కాంతిలోనే ఆ గాయములు మరుగుపడినట్లుండెను. ఇప్పుడు కవచము నానిని పూర్తిగా కప్పివై చెను. కవచముచే కప్పబడిన గాయములు క్రీర్తిగేత కప్పబడినవా యన్నట్లున్నవనుటచే సిద్దహేతూ క్చే9కు రత్నములు పొదిగిన కవచము నక్షతదీ ప్రమైన గగనమువలె నున్నదనుటచే ఉపమాలంకారము. శ్లో. ఆలకాధిభృత్య దర్శితం శివ ముర్విధరవ_ర్హ్మ సర్మపయాన్‌ హృదయాని సమావివేశ స క్షణ ముద్చాసష్పదృశాం తపోభృకామ్‌. ర్‌ పదవిభాగము : అలకాధిపభృత్య దర్శితం శివం ఉర్వీధరవ ర్య సంప్రయాన్‌, హృదయాని, సమౌవివేశు నః, క్షణం, ఉద్చాష్పదృశాం, తపో భృతాం,. ఆన్వయము : సః అలకాధిపభృత్య దర్శితం శివం ఉర్వీధరవ రృశ “సం(ప్రయాన్‌ క్షణం ఉద్బాన్పదృశాం తపోభ్ళృతాం ప్మూద్హయావి సమావివేశ. యుంగేలా టి. అర్హఘు : సః=౭ఆ యర్హునుడు; ఆలీకో,. అధిప కు బేరునియొక్క: ర లక్‌ భృత్య == సేవకుసచే; దర్శితం == చూపదికిన; శివం == మంగళకరమైన: ఉరీ ధర సర్వతముయొక్క; వర్త ==మార్గమును; సం్యప్రయాన్‌ ఆ బియలు దేరు చున్నవా డ్రై; క్షణం = ముహ్తొూర్తకొలము; ఉద్బాస్ప = ఉద్గతబాపష్పములై న; దృశాం ==దృష్లులుగల; తపోభ్ళతాం = తొవసులయొక్కం; పహృదయాని == ట్‌ హృదయములను; సమావి వేళ == శోకాకులములు గావించెను.

76 కిరాతార్డునీయమ్‌

కార్చర్యము : ఆ యర్హునుడు ఆలకాధివతియెన కుబేరునియొక్క కింక రునిచే చూపబడిన మంగళకరమైన హిమవత్పర్వత మార్గమున ఐయలుదేరిన వాడై మహూర్తకాలము బాపష్పపూర్ణ్షలోచనులైన దై్యైతసవవాసులగు తపో

ల అటి వ

ఛనుల హృదయములను ళోకొవిస్టములు గావించెను,

వ్యాఖ్యానము : సర్వసన్నద్దుదె యర్జునుడు యతడు చూపిన మార్గమున దియలుదేరెను, (ప్రస్టానాభిముఖుడైన యర్దునుని జూచుచున్న ద్ర్వైతవన తప స్వుల చూప్పలలో క్షణకొలము అ(శ్రవులు పొంగినచ్చెను. తన వారికే కాక ఆచ్చటి తసన్వులకును అర్జనుడు అంత (ప్రియుడు. సంయములైన తపస్వు లకు గూడ ఆతని వియోగము సంతాపకారణమయ్యెను. *ర్టివం) అనుటవల్ల ఆతని గమ్యము శివస్థానమైన హిమవంతమని సూచింవబడినది. శివప్రసాద మున _ పాళుపతలబ్చినందుటయే అతని (ప్రస్తానమునకు పరమసిద్దియనియు సూచీంపబడిన ది, |

ధర్మజాదులు, (దొవది, ఆ(శమవాసులె న మునులు_ఎలరును తమ చిత్త

చ్‌ ళా

ములను పార్టునియందు. కేంటదీకరించ్కి ఏకచి తముతో ఆతనికి విజయమును అపేకించిరి, న

శో. అనుజగు రథ దివ్యం దుందుబిధ్వాన మాళశా

(పియమివ కథయష్య న్నాలిలింగ సృురంతీం భువ మనిభృతవేలావీచిచదాహ్న పయోధి. 060 80

పదవిభాగము : అనుజగుః, ఆధ దివ్యం, దుందుభిధ్వానం, ఆళా?. సురకుసుమనిపాశై 1, వ్యోమ్ని, లక్ష్మీః, విశేనే, (వియం, ఇవ, కధయిష్యన్‌, ఆలిలింగు స్ఫురంతీం, భువం, అవిభృత వేలావీచి బాహుం పయోధిః.

అన్వయము : అథ ఆశా దివ్యం దుందుభిధ్వానం అనుజగుః; వ్యోమ్ని సురకునుమనిపాతై లక్ష్మీః వితేనే; అవిళృత వేలావీచి బాహుః పయోధిః స్ఫురంతీం భువం ప్రియం కథయిష్యన్‌ ఇవ ఆలిలింగ.

అర్ధము : అథ = అంతట; ఆశాః == దిక్కులు; దివ్యం = దేవతా సంబంధమైన; దుందుఖి...దుందుభుల; ద్వానం =ధ్వవిని; అమ జగుః == పతి

తృతీయః వర్గం 77 ధ్వనించెను; వ్యోమ్ని = ఆకాశమునందు; నుర == దేనతలయొక్క; కుసుమ పూవులయొక్క_; నిపాతై 8 జవర్షముల చేత; లక్మీః =సొందర్యము; విఠేనే వ్యాపించెను; అనిభృత == చంచలములైనవ వేలాజతీరమందలి; వీచి= ఆల అనెడు; బాహుః =బాహువులుగల: సయోధిః==సము(దుడు; స్ఫురంతీం = ఉల్లాసము పొందుచున్న; భువం ==భూమిని; ప్రియం == (ప్రియవ్నార్తను; కథ యిష్యన్‌ 1 ఇవ చెప్పుచున్న వాడో యన్నట్లు; ఆలిలింగ కౌగిలించు కొనెను

తాత్సర్యఘు : ఆంతట దిక్కులు దేవతా సందింధమైన దుందుభుల ధ్వనిని (ప్రతి ధ్వనించెను; ఆకాశమున దిన్యకుసుము వర్షములచేత సౌందర్య సమృద్ధి వ్యాపించెను; చంచలములయిన తీరమందలి యలలనెడు బాహువులు గలవాడై సముద్రుడు ఉల్లానము వొందుచున్న భూదేవిని (ప్రియన్నార్హ చెన్ను చున్నాడా యన్నట్లు కౌగిలించెను.

అలంకారము : ఉత్స్పే)క్షు; రూపకము; సమాసోక్తీ.

వ్యావ్యానము . అర్జునుని (వ్రస్థానము ధర్మజవిజయమున కే కాక ధర్మా విజయమునకే [పభమ సోపానము. కనుక ఆది దేవతలకు, సర్వభూతములకు ఆనందకరమయ్యెను. ఆయానంద మీ శ్లోకమున వర్లింపదిడినది. స్వర్గమున దేవతలు విజయ దుందుభులు. (మోయించిరి. దేవకాత్తీలు విజయగీక ములు పాడిరి. దిక్కులన్నియు ఆ గీతాతోద్యములను అనుగానము చే నెను. “ఆశాః అనుజగుః*”* అనుటచే దుందుభిధ్వానములతోపాటు అఆవ్సరోగీత ముల ను దిక్కు లందు (ప్రతిధ్వనించెనని యథిపప్రాయము, న్వర్గమందేకాక సర్వదిక్పాలన॥రము లందును గీతాతోద్యములు ధ్వనించెనని వ్యంగ్యము. దేవతలు పారిజాత కునువు వర్షము గురియించిరి, అకునుమముల. కాంళులు వ్యాపించి యాకొాళమున అపూర్వ సౌందర్యము వ్యాపించెను. దుష్టసంహారము. జరుగనున్నది. తనకు భారము తగ్గును_అని భూదేవి యుల్లానము పొందసాగెసు. భారానతరణరూప మైన (ప్రియన్నార్లను రహస్యముగా చెవ్పుటకోయన్నట్లు సాగరుడు తరంగ హస్తములతో తీరమును కౌగిలించుకొ నెను, అరనుని విజయ వ్రస్థానము సర్వ భూతానుమోదము సంపాదించెనని బావము.

“స్ఫురంతీం* ఆను విశేషణము యొక్కయు. 'అళిలింగ' ఆను (క్రియ

7% కిరాశార్టునీయహ్‌ యొక్కయు సామ్యమువల్ల ఉల్లాసము పొందుచున్న నాయికను నాయకుడు కౌగిలించుకొని [ప్రియము పలుకుటయను అర్జాంతరము న్ఫురించుచున్నది గనుక సమాసోక్షి. భూమి నముదములకును, (ప్రతీయమానులగు నాయికా నాయకుల కును భేదమున్నను అభేదాతిశయోకక్తి వళమున ఆలింగనము ఉక్త మైనందువల్ల ఈ సమాసో క్తి అతిశయోదక్ష్యను ప్రాణితము, సము[దము తీరమును తాకుటకు [పియకథనము కారణముగా ఊహింపబడుటచే హేతూత్పే)క్ష. ఈ యుత్చ్రే కకు సమాసో క్తి అంగము. వీచివాహుః అన్నచోట రూపకము. ఇది సమా సోక్షికి ఆంగము. ఇట్లు అతిళయోక్షి రూసకౌను (ప్రాణితమైన సమాసో క్షికిని, ఉ త్చే9ిక్షకును ఆంగాంగి భావముచే సంకరాలంకారము. కిరాతార్డునీయ కావ్యము లక్ష్మీ పదలాంఛనము. (సతి సర్గాంత ల్లోకమును లక్ష్మీ పదాంకిత మై యుండును, ఈక శ్లోకమున ద్వితీయ చరణమున లత్మీపదము కలదు. ఇది మాలినీ వృత్తము. “ననమ యయయుతేయం మాలినీ భోగిలో కై 1%) అని లక్షణము. ననమయ య _ గణములు, ఎనిమిది యక్షరములకు యతిచ్చేదము. కిరాతార్టనీయమున తృతీయ సరగ్షము ఆంధ “భొాలసుధా” వ్యాఖ్యా సహితిము సమాప్తము

కిరాతార్దునీయమ్‌ చతుర్లః సరః థ "౧6 శ్లో తత స్స కూజత్కలహంస మేఖలాం సపాక సస్యాహీత పాండుళతాగుణాం ఉపాససా దోపజనం జన(ప్రియః (ప్రియా మివాసాదితయౌవనాం భునమ్‌. | పదవిభాగము : తతః, సః, కూజత్కలహంస మేఖలాం, సపాకసస్యా హితపాండుతా గుణాం ఉపాససాద, ఉసజనం, జన(ప్రియః, (ప్రియాం, ఇవ, ఆసొదితయౌొౌవనాం, భువం. అన్వయము : తతః జనపియః సః కూజత్కలహంస మేఖలా సపాక సస్యాహిత పాందుతాగుణాం భువం ఆసాదిత యౌవనాం (సియాం ఇవ ఉప జనం ఉపాససాద. అర్ధము : ఈఠః -- అనంతరము; జన(ప్రియః == (వజానురంజకుడై న, సః = ఆ అర్హనుడు; కూజత్‌ --కూయుచున్న; కలహంస --రాజహంసలనెడు, మేఖలాం == మొల నూలు కలదియు; సపాక == వక్వమైన; నన్య== పై రులచేత; ఆహిత ==కల్లింపదడిన; పాండుళతా == తెలుపు అనెడు; గుణాం-=గుణముగలది ఆయిన; భువం == భూమిని; ఆసాదిత = పొందబడిన; యౌొవనాం =యవన్వనము గల; ప్రియాం_ఇప = (పియురాఎనివలె; ఉపజనం ==జనసమీపమున; ఉపాస సాద జేరెను తాత్పర్యము ; అనంతరము (వ్రజాసురంజకుడై న అర్హునుడు కూయు చున్న కలహంసలనెడు మొలనూలుగలదియు, పరిపక్వములై న సన్యములచేత కల్గింపబడిన తెల్లదనమనెడు గుణముగలదియునై న భూమిని ప్రాష్తయొవన యైన (ప్రియురాలిని వలె జనసమీపమున చేరెను, అలంకారము :; ఉపను.

80 కిరాశార్జునీయమ్‌ వ్యాఖ్యానము : “ఏష క్షణాత్‌ నేష్యతి'”. ఈయతకుడు నిన్ను హిమవంత మునకు రెప్పపాటులో తీసికొనిపోగలడు అని వ్యాసమహర్షిచే చెప్పించియు భారవి శరదృతుశోభావర్డ నాసక్తిచే అర్జునుని (ప్రస్థానమును విలంబముగనే ణా అవి అ నడపుచున్నాడు, పూర్వసర్గ్మమున సూచ్య(ప్రాయముగానున్నశరల్ల కణములనునిస్త రించుచున్నాడు,. దైెాశవనమున కౌరవుల గోగణములున్నవి. వనమునందెల్ల "ఘోషములు వెలసియున్నవి. పచ్చని వీళ్ల, (పపన్న సలిలములైన సరోవర ములు, సక్వములై న కాలిక్షేతములు నున్నవి. అర్దునుడు వానిని దిలకించుచు ఏగుచుండెను, అకృ(త్రిమ, పేమ రసాభిరామమైన ,(దొపది యనురాగవిలోక నము ఆతని హృదయమున నిండకియుండెను. శరత్రకృతి యంతయు ఆతనికి శృంగారమయముగా గానవచ్చు చుండెను. అతడొక జనపదమును సమీపించెను. ఆభూమి కలహంసకూజితములు గలిగి, పరిషక్వ సస్యములచే పాండువర్ణయై. మొలనూలి (మోతలుగలిగి, యౌవ నముచే పాండునర్ణయైన (ప్రియురాలవలె నుండెను_అనుటచే ఉసనూలంకారము, “ఉపజనం' అనగా జనసమీపమున, సఖీసమీపమున అని ఉభయ[త యోజన. ఈసర్గమున తుదినరకు వంళస్థవృ త్తము. జతజర_గణములు ల్లో విన్నమళాలి _పసవాఘళాలినీ ర'పేతపంకా స్స్పసరోరుహాంభనః ననంద పళ్య న్నుపసీమ స స్థలీ రుపాయనీభూత శరద్గుణ శ్రియః ల్లి పదవిబాగము : విన్మమళాలి ప్రసవౌఘకాలినీః, అపేతపంకాః, ససరోరు హోంభనః, ననంద, సళ్యనా, ఉససీమ, సః, న్టలీః, ఉపాయనీఖభూత శరద్దుణ శీయః, అన్వయము : సః (అర్జునఫ వినమళాలిప్రసవౌఘశాలినీః అపేతసం కొః ససరోరుహాంభసః ఉపాయినీభూత శరద్దుణ (శ్రియః స్తలీః ఉపసీమ సళ్యన్‌ ఖి ననంద, అర్ధము : సః=ఆ్‌ అర్జునుడు; విన్యమ వంగిన; శాలి(స్రసవ వరి కంకుల యొక్క: ఓఘశాలినీః = సమూహము కలవి; అపేత తొలగిన;

చతుకః నరః 81 పా లి పంకాః --బురదగలవియు; ససరోరుహ -కమలములతోగూడిన; అంభస8-= జలములుకలవియు: ఉపాయనీభూత == కానుకగా జేయబడిన; శరత్‌ =ళరత్కా లముయొక్క; గుణ ==లక్షణములయొక్కు; (శియః - సమృదిగలవియున న; థొ మా స్థలీః == స్తలములను: ఉపసీమ = (గామసీమలయందు; పళ్యన్‌ చూచుచు; జై ననంద _- ఆనందించెను, తాత్పర్యము : ఆ యర్హునుడు వంగిన వరికంకుల సమూహము కలవియు, తొలగిపోయిన బురదగలవియు, కమలములతో కూడిన సీరుగలవియు, కానుక గాజేయబడిన శళరక్కాలపు గుణసంసదగలవియునై న (ప్రకృతినుందర (ప్రదేశ ములను (గామసీమలయందు చూచుచు నానందించెను. అలంకారము : పరిణామము. వ్యాఖ్యానము : ధర్మసంరక్షణార్జము విజయ్యావస్టానము చేయుచున్న య ర్జు నునకు శరలక్ష్మీ యుపానము లర్బ్చించుచున్నది. వండి దఐంగరు నన్ని తాల్చిన వరి భగ కంకులు, బురదయారిపోయినవి, పద్మములతో గూడిన జలములుగలవి యైన సహజనుందర (ప్రదేోములే ఆ యుపాయనములు. యర్జునుడు వానిని చూచి యానందించెను. సామంతులు తెచ్చిన కానుకలను (ప్రభువులు వీక్షణ మా్యాతము ననే స్వీకరించి యానందింతురు. శరద్దుణములందు ఉపాయనములు ఆరోపితములై ఆయారోపణము చూచి యానందించుట యను[కియతో నన్వయించుటకు ఉపయోగపడుచున్నది, గనుక ఇది పరిణామాలంకారము, శరద్దుణములు ఉపాయన రూపమున పరిణ మించి ప్రకృతమైన నందన [క్రియతో నన్వయించుచున్నవి. (ప్రకృతియే అర్జును నకు ఉపాయనము లర్చించుచుండుటచే ఆతని యాత సఫలము కాగలదని సూచింన బడినది. బో. నిరీక్యమాణా ఇవ విస్మయాక్చులె అగి అధ స్పరోఖి రున్మీలిత పద్మలోచనై_ః జి న, వి, అభ హృత(ప్రియా దృష్టి విలాస విభమా జర జల మనోఒ. స్య జ్మహు ళృఫరీ వివృ త్తయః, త్రి (6

82 కిరాశార్డనీయమ్‌ పదవిభాగము : నిరీక్యమాణాః, ఇవ, విస్మయాకులై?, సరోభిః, ఉన్మీ లిత పద్మలోచనై ః, హృత (పియాదృష్టి విలాస విభమాః,మనః, అస్య, జ(హుః, శఫరీవివృ త్తయః. అన్వయము : విస్మయాకులై ॥ ఉన్మీలితవద్మలోచనై ః సరోభిః నిరీక్ష్య మౌణాః ఇవ (స్థితా హృతప్రియా దృష్టి విలాసవిభమాః శఫరీవినృ త్తయః ఆస్య మనః జ(హుః అర్దము : విస్మయ -= ఆశ్చర్యముతో; ఆకులై ॥== నిండిన; ఉన్మీలిత్‌ = వికసించిన; పద్మ == పచ్య్మములే; లోచనై != లోచనములుగాగల; సరోభిః == సరస్పులచేత; నిరీక్యమాణాః_ ఇవ -చూడబడు చున్నవా యన్నట్లున్న; హృత -- హరించబడిన: (ప్రియా -.= పియురాలియొక్క; దృష్టి =చూప్పల యొక్క: విలాప ఆ విలాసములయొక్క; విభ్రమాః ==శోభగల్లిన; శఫరీ = ఆడు చేసషలయొక్క; వివృ త్తయః =టొరలుటలు; అస్య == ఆర్జునునియొప్క; మనః = మనస్సును; జ్మహుః -_హరించెను. తాత్సర్యము : ఆశ్చర్య చకితములైన వికసించిన పద్యములనెడు కన్నులుగల సరస్సులచేత చూడబడుచున్నవా యన్నట్లున్నవియు, హరింపదిడిన (ప్రియురాలి దృష్టివిలాససౌందర్యము కలవియు ఐన ఆడుచేపల పొౌర౬ టలు అర్ద నుని మనస్సును హరించెను. ఆలంకారము : ఉ(క్పేక రూపము. వ్యాఖ్యానము : విప్పారిన పద్మములనెడు నేతతములతో సరస్సులడే చూడబడుచున్న వనుట వలన సరస్సు లందు స్త్రీ త్వారోసణము గమ్యమగు చున్నది పద్మము లందు నే(శ్రారోసణము సాక్ష్‌ త్తుగానున్నది. కనుక ఇది ఏక దేళ వరి సావయవరూపకము. ఈ రూపకము, “చూడబడుచున్నవా యన్న ట్లున్న' "వను ఉ్యక్పేళకు అంగము, _ సరస్సునందలి కమలములు అసరన్సు యొక్క కన్నులుగా రూపింపబడి, ఆకన్నులు ఆళృర్యముతో తిలకించుచున్న వని యు,క్సేకీంపదిడిన శఫరీ వివర్తనములు అన్యశ్రీ దృష్టి విలాస విభ్రమ ములుగా ఉపమింపబడినవి. ఆ అన్య త్తీ అర్జునుని ప్రియరాబ, అర్జునుడు బయలు దేరునస్పృుడు పాధేయముగా తెచ్చికొన్న అకృ(త్రిమ (_పేమరసాభిరామము లైన (దౌపదీ దేవి యనురాగావలోకనములను అపహరించినవిగాటోలు. ఈ మి

చళుకః నర్గిః 88 చేపలు మనోహరముగా పొరలుచున్నవి, లేనిచో ఇవి యింత మనోహరముగా నుండవు. (దౌపది దృష్టి విలాసము హరించినవి గనుకనే అర్జునుని మనస్సును హరించినవి, పద్మములవంటి కన్నులుగల న్త్రీలుగూడ ఆళ్చర్యచకి తులై దర్శింన దిగినవి, శఫరీవివర్తనములను మించినవి (దౌపది యనురాగ దృక్కుల అని భావము. నీలవర్షములు నిర్మలము౬ నైన సరోవరజలములందు వికచ కమలముల పొంత తళుకుచేపల ఉద్వర్ననముఐను దిలకించినంతనే అర్జునునకు లాపణ్యపూర్త మెన (దౌపది సీలవర్డ సుందరవదనము, విశాల నేత్రములు విలాసదృక్కులు స్మరణకువచ్చి ఆతని హృదయము రతి పూర్హ్ణమయ్యెనని వ్యంగ్యను. ల్లో తుతోష పళ్యన్‌ కలమస్య సోఒధికం సవారిజే వారిణి రామణీయకం సుదుర్ల భే నార్హ్హతి కోఒ భినందితుం (ప్రకర్షలమ్మీ మనురూప సంగమే. (2.౬ శ్రీ పదవిభాగము : తుతోష్ప సళ్యన్‌, కలమస్య, సః, అధికం సవారిజే, వారిణి, రామణీయకంి సుదుర్లభే, నృ అక్హ్హతి, కః, ఆభినందికుం, (ప్రకర్షలక్ష్మీం, అనురూపసంగమే. అన్వయము ; సః సవారిజే వారణి కలమస్య రామణీయకం పళ్యన్‌ అధికం తుతోష: సుదుర్లభే అనురూపసంగమే (పకర్షలక్ష్మీం అభినందితుం కః న అర్షతి? ఆర్హము ; సః=ఆ అర్జునుడు; సవారిజే-=కమలములతో గూడిన; వారిణి == నీటియందు, కలమస్య -=వరిపైరుయొక్క:; రామణీయకం శోభను; పళ్యన్‌ ==చూచుచు; అధికం = మిక్కిలి: తుతోష-=-నంతోషించెను; సుదుర్ల భే-==మిక్కిలి దుర్గభమైన; అనురూపసంగ మే = యోగ్యమైన సంయోగములభిం పగా; (ప్రకర్షలక్మీం = ఉత్కర్షసంసదను; అభినందితుం --కొనియాడుటకు; క8 == ఎవడు; న_అర్షతి == అ ర్రుడుకాడు? తాత్పర్యము : ఆ యర్షునుడు కమలములతో గూడిన సీటియందు వరి 'పెరుయొక్క రామణీయకమును జూచుచు మిక్కిలి సంతోషించెను. మిక్కిలి దుర్లభమైన యోగ్యవస్తుసంయోగము. లభించినప్పుడు దాని ఉత్కర్షసంసదసు కొనియాడుటకు ఎవడు అర్హుడు కొడు? సర్వులును అభినందింతురని భావము.

84 కిరాతార్జునీయమ్‌ ఆలంకారము :; ఆర్భాంతర న్యాసము. వ్యాఖ్యానము : ఫపొలములందలి జలములలో కమలములు, కలమపైరు కిలసి యున్నవి. పచ్చాని వరి మొక్కలనడుమ ఎజ్జిని శామరపూవుల బంగారు నగలో పొదిగిన పుష్యరాగములవలె ఉన్నవి. పక్వమైన కలమమే రమణీయము; దానినడుమ కమలము లుండుటబే అది రమణీయతరమెనది. ఆ కలమ రామణీయ మజా కమును దిలకించి. వాని యనురూప సంగమ ఫలమైన సొందర్యమునకు అర్హునుడు సంతోషించెను. (హర్ష లక్ష్మీని ఎవ్వడు అభినందింపడు అను అర్థాంతరముచే అర్జునుడు సంతో షించుట సఘర్షింపబడినది ట్లో నునోద తస్య స్టలపడ్మినీ గతం వితర్క_ మావిష్కృత ఫేనసంతతి అవాప్త కింజల్క విభేద ముచ్చకై వ! వ. ర్వివృ త పాఠిన పరాహతం పయః. గ్‌ అణ పదవిభాగము . నునోద తస్య, స్టల పద్మినీగతం, వితర్కం, ఆవి ష్కృృృత ఫేన సంతతి, అవా ప్రకిం జల్క_విభేదం, ఉచ్చకై ౪, వివృత పారీనపరా వాణాటో. సూ వానాటో హతం, పయః, అన్వయము : ఆవిష్కృత ఫేనసంతతి ఆవాపకింజల్క. విభేదం ఉద్చకై 8 వివృత్త పారీన పరాహతం పయః తస్య స్పలపర్మినీ గతం వితర్కంం నునోద. అర్ధము : అఆవిష్కృత = (హుటించబడిన; ఫేన -=నురుగుయొక్క; సంతతి == సమూహముగలది; అవా వ పొందబడిన; కింజల్క- == పుప్పొడి యొక్క; విభేదం =తొలగింపుగలవిి ఉచ్చకె !=- అధికముగా; వివృత == పనా. అనాలే పొరలిన; పాఠీన=చేపంచేత; పరాహలం తాడిత మెన; వయః నీరు, ల్‌ య్‌ తస్యా అర్జునునియొక్క; స్థలపద్మినీగతం == మెట్టక్రామరయనెడు; విత ల ర్క-౦ = సంశయమును; నునోద తొలగించెను. తాత్పర్యము : అధికముగా పొరలిన పెద్దచేవలచేత తాడిత మై (సకటించ బడిన ఫేన సంతతిగలదియు, తొలగింపబడిన పృప్పొడిగలదియు నైన జలము చా అర్జునునియొక్క స్టలపద్మినీగత మైన శంకను తొలగించెను.

చతుర్థః న్గః రిల ఆలంకొరము : సందేహము వ్యాఖ్యానము : పద్మముల కింజల్కములు రాలి నీరంతయు కప్పబడి యుండుటచే అర్జునునకు అవి జలకమలమూలా, సల కమలములా యని సందే హము కలిగెను. అనగా పద్మముల విస్తారము, వాని పరాగ పుష్కలత్వము వ్య క్తమగుచున్నవి. జలమునందలి చేపలు తోకలతో కొట్టుటచే జలము కదలి పరాగము చెదరి, నురుగులు కలిగినవి, అప్పుడు అర్జునునకు ఆవి స్థలకములన్న సందేహము తొలగి, జలకమలములన్న నిశ్చయము కలిగినది. కలిగిన సందే హముతొలగి నిశ్చయము ఏర్పగినడిగనుక ఇది నిశృ్చయాంత సందేహాలంకారము, భః కృతోర్మిరేఖం శిధిలత్వ మాయళా శనై శృనై శ్ళాంతరదేణ వారిణా నిరీక్య రేమే స సముద్రయోషితాం తరంగితకొమ విపాండు వైకతమ్‌ న్‌ పవదవిభాగము : కృతోర్మిరేఖం, శిథిలత్వం, ఆయతా, శనైః శనై, కశాంతరయేణ, వారిణ్యా నిరీక్ష్య, రేమే, సః, సము(ద్రయోషితాం, తరంగితక్షొమ విపొండు నైకతం. అన్వయము వ సః, శిధిలత్వం ఆయకతా శనై శనైః శాంతరయేణ వారిణా కృతోర్మిరేఖం తరంగితకొమ విపాండు సము[దదయోషిళాం వైకతం నిరీక్ష్య రేసు. అర్ధము : సః ఆ అర్జునుడు; శిథిలత్వం == కీణత్వమును ; ఆయళా _- పొందుచున్న; శనై ॥_ళనై 1== మెల్లమెల్లగా; శాంత = శాంతించిన; రయేణ వేగముగల: వారిణా = నీటిచేత; కృత - చేయబడిన; ఊర్మి -- అలలయొక్క; రేఖం = రేఖలుగల; తరంగిత = ముడుతలుగల; కౌమ పటు ఐటవలె, విపాండు = తెల్లనై న; సము[దయోషితాం == సము ద్రునిభార్యలై న "నదుల యొక్క; పై కఠం == ఇసుకతిన్నెను; నిరీక్ష్య = చూచి; రేమే సంతసించెను. శాత్సర్యము : ఆ అర్జునుడు కీణత్వమును పొందుచు, మెల్ల మెల్లగా తగ్గుచున్న వేగముగల నీటిచే చేయబడిన ఊర్మిరేఖలు గలదియు, ముడుతలు గల పట్టుబట్టవలె తెల్లనిదియనై న నదులయొక్క ఇసుకతిన్నెను చూచి ఆనందించెను.

88 కిరాతాద్టనీయమ్‌ అలంకారము : ఉపమ. వ్యాఖ్యానము : శరత్కాలమున నదులలో నీరు తగ్గును గనుక ఇసుక తిన్నెలు [క్రమముగా బయటపడును. జలమువేగము లిగ్గును గనుక ఆ యిసుక తిన్నెలపై చిబులరగల గురుతులు పడును. అలల మ్యుడలుగల తెల్లనియిసుక థిన్నెల. ముడతలుగల తెల్లనిపట్టు చీరెల ధరించిన పిరుదులవలె నుందును= అర్జునుడు వానినిచూచి యానందించెను, ఇచ్చుట క్షామ శబ్దదిలమువల్లను, కవి సమయ ప్రనిద్ధి వల్లను సై కతము లందు నిలంది ప్రతీతి కల గుచున్నది. నదులను సము(దయోషిత్‌ శద్దిముచే కవి నిర్దేశించుబవల్ల అర్జునుడు సాగరపత్నుల పిలుదులను దిలకించి రమించెను అను నభిప్రాయము ఏర్పడి బొచిత్యమునకు భంగము గలుగుచున్నది. *'సదు.దయో షితాం? అనక నదీపర్యాయపద మేదియేని వాదనచో స్త్రీ మాత (పతితీ కలుగును గనుక దోషము ఉండదు టో మనోరమం పాపిత మంతరం (భువో రలంకృతం కేసర రేణు నాణునా అలక త్యామాధర పల్లవ్యశియా నమాసయంతీ మివ బంధు జీవకమ్‌. 7 పదవిభాగము : మనోరమం, [ప్రాపితం, ఆంతరం, (భువోః, అలం కృతం, కేసరరేణునా, ఆణునా, అల క్రిత్మామాధరపల్లవ[ియా, సమాన యంతీం, ఇవ, బంధు జీవకం. అన్వయము ;: అణునా కేసర రేణునా అల౨క్చతం మనోరన.౦ (భువోః అంతరం (పాపితం బంధుజీవక౦ ఆల క్రత్యామాధరపల్లవ (శియా సెమాని యంతీం ఇవ. అర్హము : అణునా = సూక్ష్మమైన; 'కేసర ౨ కేసరములందలి; రే ణునా = పరాగముచేత; అలంకృతం _ అలంక రంచబడిన; మనోరమం == నుంవర మైన; (భువోః కను బొమలయొక్క; అంతరం = నడిమి(పదేశమును; (ప్రాపితం = పొందింపబడీన; దబింధుజీవకం _- బంధూక పుష్పమును; అల క్త లాక్షారస ముచే; త్మ్యామ==ఎ జనెన; అధరపలవ ఒచిగురువంటి 'పెదవియొక్కి; టం టా లా

చతుర్ధిః సర్గః 87 (శ్రీయా = సొందర్యముతో ; సమానయంతీం. ఇవ = పోల్చుచున్నదా యన్నటు న్నదియు. గా తాత్సర్యము: సూత్త్యమైన కేసరములందలి పరాగముచేత ఆలంకరించ బడినదియు, మనోహరమును. కనుబొమ్మల నడుము పొందింపబడినదియు ఐన బంధూక పృష్పమును లాషొరసముచే ఎజ్లనైన చిగురువంటి పెదవియొక్క- శోభతో పోల్చుచున్నదాయన్నట్లున్నదియు. (8వ ళ్లోకమందలి "“కలమస్య గోపి కాం” అను శ బ్దముతొ అన్వయము) అలంకారము: ఉ(క్పేక్‌. వ్యాణ్యానము: మూడు శ్లోకములలో శాలిగోపికను వర్చించుచున్నా డు. ఆది కనుబొమల నడుమ నుకుమార కేసరరేణువును దిద్దుకొని దానిపై ఒక బంధు జీవపుస్పము (వేలాడ గట్టికొన్నది. అనగా పాపట చేరునుండి (భూమధ్యమున (వేలాడునట్లు బంధుజీవపుష్పము నఅంకరించుకొన్నది. దాని కింది పెదవి ఎజ్జ౦ చిగురువలె నున్నది తన పెదవి యెజ్జగానున్నద్సా బంధుజీవకుసు మము ఎబ్బగా నున్నదా యని యది పోల్చి చూచుకొనుచున్నది. అనగా 8ను (గుడ్తను వై కెత్తి పుష్పమువంకను, కిందికి దింపి పెదవి వంకను చూచుచు రమణీయమెన నే్యశ్రాభినయము చేయుచున్నది. ఆ యభినయము బంధుజీవ పుస్పమును తన పెదవితో పోల్చి చూచుచున్నదా యన్నట్టున్నదని యుక్చేే కీంపబడినది, ఆరవ శ్లోకమువరకు జానపద (కృతిని వర్షించి యిస్పుడు జానపద యుతీ సౌందర్యము వర్దించుచున్నా డు. జానపదయుతులు గూడ పెదవులకు సౌందర్యముకొఅకును, విశేషించి శరదృతువున "పెదవులు పగులకుండ రక్షిం చుటకును అల క్రకరసము పూసికొను ఆచారము ఇందు సూచింపదిడినది, శో నవాతపాలోహిత మాహితం ముహు ర్మహానివేశా పరితః పయోధరా చకాసయంతీ మరవిందజం రజః పర్మిశమాంథః పులకేన సర్బ్పళా. 8

88 కిరాతార్జునీయమ్‌ పదవిథాగముః నవాత పాలోహితం, ఆపిత౦ ముహుః, మహానివేళా, పరితః, వయోధరొ. చకాసయంతీం, అరవిందజం, రజః, పరిశ్రమాంభః పల కేన, సర్పతా. అన్వయము: మహానివేశా పయోధరౌ పరితః ముహుః ఆహితం నవాత పాలోహితం అరవిందజం రజః సర్బతా పరిశ్రమాంభః పులకేన చకాసయంతీం , అర్ధము: మహాని వేశా = గొప్ప ఆకొరముగల, సయోధరౌ = స్తనముల, పరితః _-అంతట; ముహుః _-మాటిమాటికి; ఆహీతం _. ఉంచబడినదియు; నవ ఆతప== లేత ఎండచే; ఆలోహిత౦ == ఎల్జిగా జేయబడిన, ఆరవింద జం--కమలములందు పుట్టిన; రజః =ధూళిని; సర్పతా==2 _పసరించుచున్న ; పరిశ్రమ = (కమవలన ఐన; ఆంభః == స్వేదమునుండి పుట్టిన; పులకేన _- గగుర్పాటుచేత; చకొసయంతీం = (పకాశింపజేయుచున్నదియు, తాత్సర్యము: బలసిన స్తనము బందంతటను మాటిమాటికి ఉంచబడిన దియ్యు లేత ఎండచే ఎఅగా జేయబడినదియునె న తామరపూవులందలి పరాగ మును ప్రసరించుచు పరిగ్రమ స్వేదమువలన కల్లిన గగుర్పాటుచేత (పకాశింప చేయుచున్నదియు.(0వ ళ్లోకమునందలి “*క్రలమస్య గోపికాం'” అను సదముతో అన్వయము) వ్యాథ్యానము: పికసించిన కమలములందలి పరాగము బాలాతపర్త మై యుండెను. దానిని శాలి గోపిక మాటిమాటికి తన పీన సనములపై ఆఅ౨ందు కొనుచుండెను, [శ్రమవలన గలిగిన 'స్వేదముచే ఆ పరాగము స్తనములనుంచ దిగజారుచుండెను.. పరాగ సర్పణ స్పర్శవల్ల ఆమె వక్షస్థలమున జలంలు కలగుచుండెను. ఆ 'స్వేదపులక నులవల్ల అరవింద పరాగమునకు కొత్త యందము లభించుచుండెను. కమలములందున్నప్పటికం బె ఆమెస్తనములందు వ్యాపించుచున్నస్పుడే ఆపరాగమునకు సౌందర్యము ఎక్కువయ్యెననిభావము, కమల కేసరముల య(గ్రములందున్నప్పటికంచబ స్వనపులకాంకురాగములందు న్నష్పుడే పరాగకణములు రమణీయతరముగా నున్నవని చెప్పుటచే అలంకారా ర్థము ధరింపబడిన పరాగ రేణువులకు ఆమె 'స్వేదపులకముకే అలంకారము గలిగించుచున్నవని న్యంగ్యము.

చతుర్దః సన్గః 8కి ల్లో, కపోల సంశ్లేషి విలోచనత్విషా విభూషయంతీ మవతంసకోత్పలం సుకేన పాండోః కలమస్య గోపికాం నిరీక్ష్య మేనే శరదః। క్చత్రార్థతా. 2.4. రి పదవిభాగము: క పోలసంశ్లేషి, విలోచనత్విషా* ' విభూషయంతీం. ఆవ తంనకోత్పలం, నుతేన, పాండోః, కలమన్య, గోపికాం, నిరీక్ష్య, మేనే, శరదః, కృతార్దతా. అన్వయము: కి పోలసంశ్లేషి ఆవతంసకోత్పలం విలోచనత్విషా విభూష యంతీం కలమస్య గోపికాం నిరీక్ష్య పాందోః సుతేన శరదః కృతార్థతా మేనే అర్ధము: కిపోల == చేక్కిళ్ళతో ;వంశ్లేషి = కూడియున్న; అవతంసక == కర్రాలంకారమైన; ఉత్సలం==కలువ పూవును; విలోచన == విశాలములైన కన్నులయొక్క; త్విషా =కౌొంతిచేత; విభూషయంతీం -- అలంకరించుచున్న దై న; కలమస్య వరి పెరుయొక్క; గోపికాం==రక్షకురాలిని; నిరీక్ష్య == చూచి; పాండోః == పొండురాజుయొక్క; సుతేన కుమారుడై న అర్హునునిచేత ; శరదః ==ళరత్కా లముయొక్క_; కృతార్హకా = కృతార్తత్వము, మేనే _భావింప బడెను, తాత్పర్యము; చెక్కిళ్ళితో కూడియున్న కర్ణాలంకారమైన కలువపూవును విశాలములైన 5న్నుల కాంతితో ఆఅలంకరించుచున్నదై న కొప్పు పడుచును చూ+ అర్జునుడు శరత్కాలము కృతార్థ మైనదని తి లచెను. వ్యావ్యానము: చెవిలో సౌందర్యము కొరకు చెరివికొన్న న కలువ చెక్కింలివై (వేల చుండగా దానిపై ఆమె క్రీగంటిచూప్పలు (వని దానికి మరింతి వన్నె పెళ్లైను. నల్ల కలువలక౦" టె నల్లనై నవి ఆగో” కన్నులు. ఆ కన్నులను ఏటవాలుగా మలచి ఆమె తన చెక్కిలి మీది కలు'సొవుపై నిలు పగా విగనిగలాడు నల్లగగుడు కాంతులు ప్రసరించి నల్ల కల మరింత నల్లనై (వకాళించెననుటచే అలంకొరములయిన కలువలను గూడ ౨కరీంచు చూపులు గలది ఆ శాలి గోపిక అని వ్యంగ్యము.

ఫ్రి(॥ కిరాతార్డనీయమ్‌ ఆ శాలి గోపికను చూచి అర్జునుడు శరదృతువు కృతార్థ మైనదని తలం చెను. గోపిక శరదృతువున శోభిల్లు పుష్పములను అలంకారముగా ధరించి వానికి నూతన శోభాతిళయమును గలిగించుచున్నది గనుక శరత్తు కృతార్థము. ల్లో. ఉపారతాః పశ్చిమరా(్రి గోచరా దపారయంత? పతితుం జవేన గాం త ముత్సుకా శ్చ్య్కు ర వేకజోత్సుకం గవాం గణాః (సన్నుత పీవరోధసః. [0 పదవిభాగము ; ఉపాంశాః, పశ్చిమరాత్రి గోచరాకొ్‌, ఆపార యంతః, పతికుం జవేన, గాం, తం, ముత్సుకౌ*, చకుకు అవేక్షణోత్పుకం, గవాం, గణాః, పస్నుత పీవరోధసః. అన్వయము * పశ్చిమరాథతిగోచరాత్‌ ఉపారతాః జవేన గాం పతితుం అపారయంత। ప్రన్నుత పీవరోధసః ఉత్సుకొః గదాం గణాః తం అవేశజో త్చుకం చక్రుః. అర్హము : పశ్చిమ = ఆసరమైన; రాత్రి =-రా(త్రివేళ; ,గో-చరాత్‌ ౬ గోవులు మేతకై చరించు భూమినుండి; ఉపారతాః == మలివచ్చుచున్న వై ; జవేన == వేగముతో; గాం _ నేలను; వతితుం ప దుముకుటకు, అపారయంతః అసమర్థములై న; (పన్నుత = స్రవించుచున్న; పీవర బలినిన;ు ఊధనః = "ాదుగులు గలగిన;. ఉత్చుకాః == ఉత్కంరితములయి; గవాం==గోవుల య్య గణాః సమూహముల; తంపైఆ యరునుని; అవేక్షణ == చూచుట క్ష జ యర, ఉవ్పకం = ఉత్కంరితునిగా; చక్రుః టే నెను. వ వ్‌లు ఏ అపరర్శాతమున వపళువులుమేయు వీడునుండి మరం వదుద, కముతో నేలపై దుమికి వచ్చుటకు ఆశ క్తములయిన చేప్పువచ్చిన స్త వొదుగ్కలగ్న. వత్పోక్కంరితములగు అవుళమందలు ఆ యడ్దునుని దర్శనలాలసుషీ కిచ్చెను, ఆలంకార / స్వభావో కి. వ్యాఖ్యానము మేసి ఉదయమున నింటికి గ్గనీ రా త్రమున వీడులందు మేసి ఉద నెనిం

చతుర్దః సర్గః రి పెద్దపొదుగుల బరువు కారణముగా భూమిపై వేగముగా దుమికి రాజాలక నుంధర గమనమున సుందిరముగా వచ్చుచున్నవని స్వభావో క్రి, స్వభానరమణీయమైన యా గోవుల గమనము అర్జునునించర్శన లాలసుని గావించుచుండెను. దై్వైతవనము గోవులమేతకు (పళస్తమైనది పాండవులు ద్వైతవనము నందున్నప్పుడు కౌరవుల గోగణము- దైనతివనమునం దే యుండెను. అర్జునుడు ఆ యాలమందలనే దర్శించి యానందించెను. దుర్యోధనాదుల ఘోషయా(త అర్ద నుడు తిరిగివచ్చిన తరువాత జరిగినది. ల్లో పరీక ముకెపజయే జయ్మశ్రియా నదంత ముచ్చెః కత సింధురోధసం క్త దదర్శ పుష్టిం దధతం స శారదీం సవిగ్రహం దర్చ మివాధిపం గవామ్‌. 11 పదవిభాగము : పరీతం, ఉకొపజయ్యే జయ(్రియా, నదంతం, ఉచైైఃి తత సింధురోధసం, దదర్శ పుష్టిం, దధతం. సః, శారదీఏ. సవిగ్రహం, దర్పం, ఇవు ఆధిపం, గవాం అన్వయము : సః (అర్జున ఉతొపజయే (సతి జయ్యశ్రియా పరీతం ఉదక నదంతిం క్షతసింధురోధసం, శారదీం ప్పష్టిం దధతం గవాం అధిపం సవి గ్రహం దర్పం ఇవ దదర్శ. ఆరము ; సః= ఆ పార్వడు; ఉక -=- ఆటోతుయొక్కు; అపజయే == పరాజయముకాగా; జయ[శియా == జయలక్ష్మీచే; పరీతం = పరివేష్షింవబడినది; యట ఉచై్యైః జూబిగ్గరగాః నదంత౦ -= అంకెవేయుచున్నది;, కత = (కుళ్ళ గింపబడిన; మ్‌ భ్‌ల్త సింధు =ానదియొక్క ;రోధసం _ తటముగలది;శారదీం =శరదృతు సంబంధమెన; పుషిం ==ఐ పును; దధతం --- తా. ృచున్నదియైన; గవాం = గోవులయొక్క; లి అధిసం -=-(పభువెన యాటోతును; సవి[గ్రహం౦ం-=-మూ రిమంత మెన;దర్పం_ మూ అలాటి కా ఇవ = మదమా యన్నట్లున్నదానిని; దదర్శ = చూచెను. తాత్చర్యము : ఆ పార్టుడు, వేరొక యాటోతును జయించి విజయలక్షీచే పరివేష్షింపదిడి యున్నదియు. బిగ్గరగా అంకెవేయుచున్నదియు, (కుళ్ల గింపదిడిన ట్‌ నదీతటముగలదియు శరదృతు సంబంధమెన పృషిని దాబ్చుచున్నదియు, నైన యమా చ వూ.

రి కిరావాద్దనీయమ్‌ గోగణాధిపతియైన ఆబోతును మూ రిమంతమెన దర్చమా యన్నట్లున్న దానిని షా అటో చు చూచెను. ఆలంకారము : ఉ్నశ్పేకు, వ్యాఖ్యానము : గోగణమునకు అధిపతియైన మహోశ్షము (ప్రతిపక్షియైన ఉతమును జయించి విజయగర్వమున భీషణముగా గర్జించుచు కొమ్ములతీట తీరక నదీ కూలమును 'కుళ్ల గించి ఎగజిమ్ము చున్నది. శరద్భతు లభ్యమైన పచ్చిక మేసి చిక్కగా దిలిసి మూర్తిమంత మైన దర్పమాయన్నట్లున్నది.ఇట్లనుటచే ఉ్పేతు. శారదీం పుష్టిం అనుటవల శరత్కొాముదీ రాశవలె ఆనృషభము తెల్లగా ఉన్న చ్‌ ణి దని భావింపవచ్చును. పాండవులును ఇళ్లే బలదర్పమున విజృంభించి (ప్రతిపక్ష విజయముసన వీరాజిల్లగలరను ధ్వని యిందు సంభావ్యము. వ వముచ్యమానై రపి తస్య మంధరం ణా 6౬ భ్‌ గవాం హిమానీ విళశదెః కదంబకె; చ ఏ... జ గూ. *రన్నదీనాం పులినె ౪ కుతూహలం గ్‌ యమ లి లో్‌ోలి గళద్దుకూలై ర్షఘనైై రివాదధే. ] వదవిభాగము ; విముచ్యమానై ః, ఆపి, తస్య మంథరం, గవాం, హిమా సీవిశదై శ, కదంబకై క, శరన్నదీనాం, పులినె;, కతూహలం, గళదుకూలె 8, షా చు ౧ ర్లు జఘనై॥, ఇవ ఆదధే. అన్వయము : హిమానీ విశదై ॥ గవాం కదంబతై ౪ మంధరం విముచ్య చూ మానెః ఆపి శరన్నదీనాం వృలినె ౪ గళదుకూలె । జఘస$। ఇవ తస్య (ఆర్హు షం షు ౧ ర రూ ణీ నన్య్ర కుతూహలం ఆదథధే అర్జము 2 హిమానీ _ మంచుగుంపువలె; విశద ౩ ఇ=తెల్లనై నః గవాం = గోవు ఒ యొక్క; కిదంబై 1 మందలచేత; మంధరం == మెల్లగా; విముచ్యమా వై -ఆపి = విడిచి పెట్టబిడుచున్నవై నప్పటికి ని; శరత్‌ ఇ=శర త్తునంద లి; సదీనాం =నదులయొక్క్‌; పలినె 8 == ఇసుకతిన్నెలచేత; గళత్‌ .ఎజొరుచున్న; న. దుకూలై & వట్టుబట్టలుగల; జఘనై ॥_ఇవ =పిరుదులచేతవలె; తస్య == ఆయర్దు నునకు; కుతూహలం ఎకో ఈ కము; ఆదధే క లిగింపదడెను.

ంవచాలో తూడు - భర్పవాదాతషైం నో ర ల్మలా ర్రైతర్షులనా ఫర “యి ంచూరర ౯ ఒసనవా యె కాయతో! చతుర్ణః సర్గః = మైయోాకషకలు వో ఢశేని ౮ డు- తాత్పర్యము : మంచుగుంపువలె తెల్లనివైన యావులమందలచేత విడువ బడుచున్న శ₹రత్కాలమందలి నదుల యిసుక తిన్నెంచేత జారుచున్న పట్లు బటిగల పిలణలమలచేతివలె అద్దనునకు కుతూహలము కలిగింపదిడెను. శి ఆలంకారము : ఉపమ. వ్యాఖ్యానము : మంచుముద్దలవలె తెల్లగానున్న ఆవులమందలు మెల్ల మెలగా ఇసుకతిన్నెలను వదలి వెడలిపోవుచున్నవి. ఆవులమందలు ఆవరించి యున్నస్పుడు తెల్లని పట్టుబట్ట ధరించిన పిరుదులవలె నున్న తిన్నెలు _కమముగా బట్టజారిపోవుచున్న పిరుదుఐవలె కనబిడసాగినవి. ఆ దృళ్యము అర్జుశునకు కుళూహలముకలిగించుచున్నది. (వయాణ సమయమున ఆర్హ్జునుడు తన (ప్రియ రాలినే స్మరించుచున్నాడని వ్యంగ్యము

__ వ్యాసుడు మం్యత్రమునే ఇచ్చినను సిద్ధిని ఇచ్చినట్లే ఇచ్చెను గనుక ఆర్హు నుడు చేయబోవు తపశ్చర్య నామ మా(తము, ఆయుకత్సాహముచే అర్జునువి మనస్సు మధుర భావనలతో నిండియుండి తపళ్చర్యా యాత ఆతనికి విలాస యా(తగా తోచుచున్నదని వ్యంగ్యము.

॥ (వస్తుత ములయినవి ఇచ్చట తిన్నెలు. అ(పస్తుతములు పిరుదులు. కనుక తిన్నెలే పిరుదులతో పోల్పబడినవి. వస్తువులయొక్క. ఉపమానోపమేయ భావము దేళకాలా ద్యౌచిత్య నియత మై యుండునని గుర్తింపవలెను.

ల్లో, గతాన్‌ పశూనాం సహజన్మ బంధుతాం

గృహాశ్రయం సేమ వనేషమ బ్‌భతః దదర్శ గోపా నుపధేను పాండవః కృతానుకారానివ గోఖి రార్షవే. 18 జ సపదవిభాగము : గతాన్‌, పళూనాం, సహజన్మ బంధుతాం, గృహాశ్రయం, పేమ, వనేషు, విభతః, దదర్శ, గోపాన్స్‌ ఉపధేను, పాండవః, కృతానుకా రాన్‌ ఇవ, గోభి9, ఆర్హ వే. అన్వయము : పాండనః పశూనాం సహజన్మబింధుకాం గతాన్‌ గృహా శ్రయం (ప్రేమ వనేషు బిభ్రతః ఆర్డవే గోభిః కృతాను కారాన్‌ ఇవ న్త్‌తాన్‌ న! గోపాన్‌ ఉపథేను దదర్శ.

రిక కిరాతాద్డనీ నమ్‌ అరము : పౌండవః == ఆర్జనుడు; సళూనాం -= పశువులయొక్క; సహ ఖై జన్మ = తోడబుటిన; బంధుతాం -= బంధుత్వమును: గతాన్‌ -= పొందినవారును; ల గృహ == ఇంటిసంబంధ మైన; యేమ (ప్రేమను; వనేషు -- అడవులయందు; విభతః == వహించుచున్నవారును; ఆర్హ వే == వి ధేయత్యమున,, సాధుత్వమున; గోభిః == పళువులచేత ; కృత == చేయబడిన; అనుకొరాన్‌ _|. ఇవ == అనుకరణము గల వారాయన్నట్తున్న వారును ఆయిన; గోపాన్‌ --గోపాలకులను; ఉపదేను -- గోవులసమీపమున; దదర్శ -=చూదచెను. తాత్సర్యము * అర్హునుడు పళువులకు తోబుట్టువులవలె నున్నవారు, గృహ సందింధమైన (_పేమను అఆరణ్యములం దే ప్రదర్శించువారును, సాధుత్వమున పళు వులచే అనుకరింపబడు చున్నారా యన్నట్టున్నవారును ఆయిన గోపాలకులను 'తేనువుల సమీపమున చూచెచు. అలంకారము : ఉ(క్పేజ, వ్యాఖ్యానము పశుపాలనమే వృ తిగాగల గోపాలపలు శళరత్కాలమున తమ పశువుల మందలను పచ్చిక సమృద్దిగా లభించు అరణ్యములకు తరలీంచు కొని పోదురు. సకుటుందిముగా తామును ఆ మందలవద్ద నే నినసింతురు అస్పుడు వారికి ఆడవియేయిల్లు. ఆ పళువులే వారికి తోడబుట్టవులు. వారు కల్ల కపటము ళం శాం లెలుంగని ఆమాయిక వర్తనులు. వారి నిరంతర సాంగర్యము వలన ఫపకువులును సాధువర్తనము నవలంబించును ఇరరుల యెగ ఉద్ధతముగా (పవ రించు పళు వులు వైతమువారి పట్ల పకమ సాధువులుగా నుండుట చూడ ఆ పళువు. సాధు త్వమున ళభమపాలకులను అను5రించుదున్నవా యన్నట్లుం డును. పళువులు తె౨స్సి యనుకరించకున్నను అనుకరించు చున్నవని యూహ్‌ింపబడుటచే నిది ఉక్పేక్ష, శ్లో. పర్మిభమన్మూర్షజ షట్పదాకులై ః స్మితోదయాదర్శిత దంతకేసరై ః మా మ్నుఖె శఎలత్కుండల రశ్శ్మిరంజితె ట్‌. ష్‌ ర్నవాతపామృష్ట సరోజదారుభిః. [4 పదివిభాగము : పరిభమన్మూర్దజషట్సదా కులై ః, స్మితోదయా దర్శిత వూ. దంత కేసరై 8, ముఖైః, చలళ్కుండల రళ్మిరంజిత్తి : నవాత పాొమృష్ట సరోజ చారుఖిః,

చకుర్ధః సర్గః తిర అన్వయము : పరి్విభమన్మూర్హ జషట్పదాకులై ॥ స్మితోదయాదర్శలి దంత కేసరై ; చలత్కు*డల రళ్ళి రంజితై॥ నవాత పామృస్ట సరోజచారుధిః ముఖి; (ఉసలక్షీతాళ) టి వూ. అర్థము 2 పర్నిభమత్‌ -=చలించుచున్న, మూర్చజ-_షట్సద == తుమ్మెదల వంటి వెం్యటుకలచ్వే ఆకులే = ఆవరింపబడినవి; నిత == చిరునవ్వుయొక్క: వి, ఉదయ == పుట్టుకచే; ఆదర్శిత కొంచెము (పకటింపబడిన; దంత_కేసరై? == 'కేసరములవంటి దంతములు గలవి; చలత్‌ =-కదలుచున్న; కుండల -= చెవిపోగు లయొక్క; రళ్మి==కాంతులచే; రంజితై 8 == మెజటయుచున్నవి; నవఎటేథిః నా! అతప .=వండచే; ఆమృష్ష = స్పృశింపబడిన; సరోజ== పద్మములనలేః చారు మి ష్‌ భిః=సుందరములె న; ముఖె ౪ ముఖములతో; ఉపలకీతాః == నొప్పుచున్న. తాత్పర్యము : చలించుచున్న తుమ్మైదలవంటి వెంథటుక లచే ఆవరింప బడినవియు, చిరునవ్వు వలన కొంచెము (ప్రకటింపబిడిన కేసరములవంటి దంత ములు గలవియు, కదలుచున్న కుండలముల కౌంతులచే మెలయుచున్నవై లేళ యెండచే కాకబడిన పద్మములవలె మనోహవములును నై న ముఖములతో నొప్పు చున్న (17 వ త్లోకమందలి “వల్లవీః” అను పదముతో అన్వయమ్ము అలంకొరము : ఉపమ వ్యాఖ్యానము : కదలుచున్న ముంగురులు గలవి, చిరునవ్వుచే ప్రదర్శింస బడిన దంతములు గలవి, చలించుచున్న కుండలముల కొంతిచే మెరయుచున్నవి యెన ముఖములు కదలుచున్న తుమ్మెదలు ముసరినవ్సి (ప్రకటింపదిడిన కేసర చా ములుగలవి, లేత యెండచే సృశింపపడినవి యైన సరోజములతో పోల్చ బడి నవి. సాంగమైన ముఖము సాంగమైన సరోజముతో పోల్చబచనది, మూర్ధజషట్పదములు, దంత కేసరములు అనుపట్ల మూర్టజములనెడు షట్పదములు , దంతములనెడు 'శకేసరములు అని రూవకిములు చెప్పుటకంళకు షట్పదములవంటి మూర్దజములు, కేసరములవంటి దంతములు అ౨ ఉసమిత సమాసములు చెప్పుట ఉచితము. 'సరోజచారుభిః ముఖె £' ఆను ఉపమాలంకార మును బట్టి రూపక సమాసములు చెప్పుట యుక్తము కాదు దధి మధనము చేయుచున్న గోపికలను ఈ క్లోకదుతో కలిపి నాలగు శ్లోకములలో వర్తించుచున్నాడు, కుటీర (ప్రాంగణములందు దధి మధన పరిశ్రమా

$( కిరాశార్జుసీయ మ్‌ సకలెన గోపికల చలచ్నితములు నరకీ సామ్యమున రమ్యముగా వర్తింప బులి మా. .! లె. బడినవి. శో: నిఐద్ర నిశ్వాస వికంపితాధరా లతా ఇవ చస్ఫురితై క పఠలవాః రా ఈం ప్యపోఢపారై్వై రసవర్తితత్రికా షా బధ న గ్‌ వికర్షణైః పాణివిహార హారిభి!. స్‌ పదవిభాగము; నిదిద్ద నిశ్వాస వికంసితా ధరా, లతా ఇవ, (పస్ఫురి తైక పల్లవాః, వ్యపోఢపారై స్వః, అపవ ర్తిత తికాః, వికరణె 9 పాణివిహార య్‌ లా మ్‌ వ! యర హారిభిః అన్వయము; నిబద్ద నిశ్వాస వికంపితాధరాః వ్రన్ఫురి త్రైక సల్లవాః లకాః ఇవ (స్టితా వ్యపోఢపా రై ాః పాణి విహారహారిభిః విర్షణైః ఆస వ రిత తికాః. అర్హము; నిబద్ద =వరుసగా వెలువడుచున్న; నిశ్వాస == ఊర్పుగాలిచే ; వికంపిత - విశేషముగా కదలింపదిడిన। అధరా?== కింది పెదవి గలవారై; (ప్రస్ఫురిత = (పకంపితమగు; ఏక -- ఒకే; పలవాః చిగురుగల; లకాః ఇవ == లతలో యన్నట్లున్నవారును: వ్యపోఢ = విపరీతములే న; పార్వైః == (పక్కలుగల; పాణి చేతుల యొక్క; విహార (ఫతేపషములచే; హారిలిః == మనోహరములెన; వికరణి $ కవ్వపుత్రాటి లాగుటలచేత; అపవ రిత మూ న. న! తికుగుచున్న; (85కొః == పిరుదులు గలవారును. తాత్పర్యము: గాఢము లైన నిట్టూర్చుంచేత విశేషముగా కంపించుచున్న క్రింది పెదవికలవారై. చలించుచున్న ఒకే చిగురుగల అలతలాయన్నట్లున్న వారును, విసరీతములై న పార్స్వములుగల చేతుల సంచాలనముచే మనోహరము లైన కవ్వపు(తాటి యాకర్షణలచేత తిరుగుడుపడుచున్న పిరుదులు గలవారు_ మ్‌ (17వ శోఠకమఎదలి “పల్ల వీః అనుపసదములో అన్వయము అంల౦కొరము; ఉత్చే9ిక్ష. వ్యాఖ్యానము: పెరుగుచిలుకు ఉఛమవల్ల గాఢముగా నిశ్వాసములు వెడలి ఆగాడ్భుల తాకున వారి చిగురులవంటి పెదవులు చలించుచుండుటచేత ఆ గోపి

చతుర్ధః సర్గః 87 కలు చలించుచున్న ఒంటరి చిగురుగల తీగలా యన్నట్లున్నారు.అనుటచే ఉగక్సేకు. ఒకే చిగురు కదలు అతలు కల్పితములగాని సహజములు కావు. ది వికముగా అట్టివి సాధ్యమనుట అంత సంగతము కాదు. కను॥& ఇందలి యుపమానము కవికల్పితమై యలంకారము ఉత్సే్రేేకయే యగును.

ఆ గోపికలు కవ్వపుతాటిని మిక్కిలి బలముగా లాగుచుండుటనలన వారి పార్య్వములు కుడిది ఎడమకు, ఎడమది కుడికి వచ్చుచున్నదా యన్నంత విసరీతముగా కదలుచుండెను.పార్స్వములు కదలుటవల్ల పిరుదులను మిక్కిలిగా కదలుచుండుటచే వారు హన్త, పార్శ్వ, నితంబచాలన పూర్వకముగా నల్రించు చున్నట్లుండిరి.

శో. (వజాజిరే ప్వంబుదనాదళంకినీ

శ్చిఖండినా మున్మదయత్సు యోషితః ముహుః [పణున్నేషు మథాం వివర్తనైః నదత్సు కుంభేషు మృదంగ మంథరమ్‌ 16 పదవిభాగము: (వజాజిరేషు ఆంబుదనాదళంకినీః, శిఖండిసాంి ఉన్మద యత్సు, యోషితః, ముహుః, (పణున్నేషు, మథాం* వివర్తనె ౪, నదత్పు, కుంభేమ, మృదంగమంధరం.

అన్వయము: (శజాజిరేషు అందిదనాదశంకినీః ₹ఖండినాం యోషితః ఉన్మదయత్సు మథాం వివ ర్తనై ౩ ముహుః (ప్రణున్నేషు కుంభేషు మృదంగ మంధరం నదత్చు.

అర్థము: (నజ== గోష్టములయొక్కం; ఆజిరేషు -=ముంగిళ్ళయందు: అంబుద == మేఘముయొక్క-! నాద ==గర్జయని; శంకినీః == ళంకించుచున్న;ః శిఖండినాం == నెమ్మిళ్టయొక్కం; యోషితః _ పెంటులను; ఉన్మదయత్సు -= ఉన్మ త ములను గావించుచు; మథాం-=కన్వములయొక్కం; వివ ర్తనై ః ==పరి(భమణ ములచేత; ముహుః=మాటిమాటికి; (సణున్నేష = తాడింపఐడుచున్న;

కుంభేషు కుండలు, మృదంగ == మద్దెలలవలె, మంథరం మందముగా; నదత్సు జూ ళద్దిము చేయుచుండగా.

శాత్సర్యము: గోష్టముల (ప్రాంగణములందు మేఘగర్హనములని ళంకించు (7)

.! కిరాతార్డునీయమ్‌ చున్న ఆడునెమి ళ్లను ఉన్మ త్రముల గావించుచు, కవ్వములయొక్క పరిభ్రమణ ములచే మాటిమాటికి తాడింసబడుచున్న కుండలు మృదంగములవలె మంచ ముగా ధ్వని చేయుచుండగా.__((కింది శ్లోకముతో ఆన్వయము) అలంకారము : స్వభావోక్తి వ్యాఖ్యానము: భాండములందలి 'పెలుగు కవ్వప్ప కదలికలచే ఘూర్తిల్లి ఘుంఘుం అని ధ్వనించుచుండగా వినిన యాడునెమిళ్లు అది మేఘగర్హన యని (భ్రమించి యున్మత్తములై నర్తింపసాగినవి. మంధన దండము కుండల లోతట్టున మాటిమాటికి తగిలి మృదంగ ధ్వనులవంటి ధ్వనులు పుట్టుచుండెను ఈ సన్ని వేశమంతయు గోపికలను నర్తకీ సామ్యమున వర్షించుటకు ఆనుకూల వడుచున్నది. '“శిఖండినాం యోషితః అనుటచే మేఘ గర్హ్వన్యభమ ముగ్గ లైన ఆడునెమిళ్లకు మాత్రమే కలిగినదని భావము. శ్లో. స మంధరావల్లిత పీవరస్తనీః పర్మిశమ క్షాంత వితలోచనోత్పలా:ః నిరీషితుం నోపరరామ వ శ్తావీ రఖిప్రనృత్తా ఇవ వారయోషితః. [7 పదవిభాగము: సః మంధరావల్లిత సీవరస్తసీః, పరిశ్రమక్షాంత విలోచనో టు లం త్పలాః, నిరీకితుం, న, ఉపరరామ, వల్లవీః, అభిప్రనృళాః, ఇవ, వార యోషితః. అన్వయము: మంధరావల్లితపీవర స్తనీః సరిశ్రమక్షాంతవిలోచనో త్పలాః వాత న్‌. వల్లవీః అభిప్రనృక్తాః వారయోషితః ఇవ సః (ఆర్జన; నిరీక్షీతుం న ఉపర రామ. అర్థము: మంధర == మెల్లగా; ఆవల్షిత == గం తువేయుచున్న్య, సీవర == బలిసిన; స్తసీ!ి == సనముల గలవారును; పరిశమ -=అలసటచే; కాంత న! /ం వాడిపోయిన; విలోచన = నే[తములనెడి; ఉత్పలాః = కలువపూవులుగలవారును అగు: వలవీః = గోపకాంతలను; అభి ప్రనృత్తాః = నృత్యముచేయుచున్న; వార య! జాతి శ యోషితః_ఇవ == వారకాంతలనువలే; సఃజ= ఆ యర్హునుడు; నిరీక్షితుం = చూచుట; న.ఉపరరామ -- మానడయ్యెను,

చతుర్హః సర్గః 80 తాత్చర్యము: మెల్లగా ఎగిరిపడుచున్న బలిసిన నసృ్వనములుగల వారును, అలసటవలన వాడిపోయిన కల వలవంటి కన్నులు గలవారును అయిన గోప కాంతలను నృత్యము చేయుచున్న వారకాంతలనువలె ఆ యర్హనుడు నిరీకించుట మానడయ్యెను. అలంకారము: ఉపమ. వ్యాఖ్యానము: ఆ గోపికల పీవరస్థనములు మెల్లగా ఎగిరిపడుచున్నవి. "పెరుగు చిలికిచిలికి యలసిపోయిన వారి కన్నులు వాడిన కలువలవలె నున్నవి. అర్జునుడు ఆ స్టీతియందున్న గోప భామినులసు ఎంత సేపు చూచియు తృప్తపడ బేదు. అట్లు చూచుటకు కారణము వారు నృత్యప్రనృత్తలైన వారాంగనలవలె కనబడుట పెరుగు చిలుకుచున్న గోపకొంతలు ఉపమేయము. నృత్య(పవు త్త లైన వారకాంతలు ఉపమానము. అర్జునుడు వారిని ఉపమానభావముననే తనివి తీర చూచెను గనుక పరకాంతాదర్శన లౌల్యదోషము లేదు. వలవీ వరనాత్మకములయిన యీ నాలుగు శ్లోకములందు ఉపమోత్నే? ళం ళా ల కలతో పాటు స్వభావో క్తియు కలదు, ట్లో, పపాత పూర్వాం జహతో విజిహ్మాతాం వృషోపభు క్రాంతికసస్య సంపదః రథాంగ సీనమంతిత సాంద్ర కర్షమాన్‌ (పసక్త సంపొత పృథక్క్యృతాన్‌ పథః. 18 సదవిభాగము; పపాత, పూర్వాం, జహళతః, విజిహ్మతాం, వృషోసభుకాం తికసస్యసంపదః, రథాంగసీమంతితసాం (దకర్తమౌన్‌, (పస క్తస౦పాత పృధక్కృ తాన్‌, పథ, అన్వయము: (సళ) పూర్వాం విజిహ్మశాం జహతః వృషోవభుకొంతిక సస్యసంసదః రథాంగసీమంతిత సాంద్రకర్షమాన్‌ (పసక్త సంపాతపృథక్క్బృ తాన్‌ వథః స్పప్తాత. కన 1 అర్ధము: సః == ఆ యర్జునుడు; పూర్వాంజ= వెనుకటి (వర్షా సంబంధి); విజ్తహ్మాళం =వ(క్రతను; జహతః == వదలి పెట్టుచున్నవియు; వృష =వృష భములచే;ఉపభు కృ = తినబడిన;అంతిక == అంచులంద లి;సస్య = వైరుయొక్క;

180 కిరాతార్డనీయమ్‌ సంపదః == సమృద్ధిగలవియు; రథాంగ=చడక్రములచేత; సీమంతిత == పాొపటగలవిగా చేయదఐడిన; సాంద్ర = చిక్కని; కర్ణమాన్‌ == బురదగలవియు; (ప్రసక్త ==ఎడతెగని; సంపాత ==సంచారములచేత; సృథక్కృృతాన్‌ = ఏర్పా టుగా చేయబఎననియునైన; సథః మార్గములను, సపాత =సంచరించెను, పోయెను.

తాత్పర్యము: ఆ యర్హునుడు వర్షర్తు సంబంధియెన వ(కతను వదలి పెట్టు చున్నవియు, వృషభములచే మేయబఐబడన అంచులందలి సస్యసంపదగలవియు , చక్రములచేత పాసటలుగలవిగా చేయబ ఏన చిక్కని బురదగలవియు, నిరంతర సంచారముచే ఏర్పాటు చేయబడినవియునై న మార్గములను బట్టి సంచరింస సాగెను.

ఆలంకారము: స్వభావోక్తి.

వ్యాఖ్యానము: ఇంతవరకు అర్జునుడు గడచినవి బురద నేలలు గనుక (తోవలణ వంకరటింకరగా ఉన్నవి. ఇప్పుడు నేల బురద ఆరి కొంత గట్టిబడి నది గనుక (తోవలు కొంత తిన్నగా ఉన్నవి. (తోవ ప్రక్కనే ఉన్న పైరు లను శత్రోవవెంట బోవు వృషభములు మేసిన జాడలు కనబడుచున్నవి, బురద ఆరిసప్పటికిని ఆ నేలపై బండ్లు పోయినప్పుడు చక్రముల గుర్తులు ఆ నేలకు పాపట తీర్చినట్టుగా ఉన్నవి.

(తోవలు నంకర తీరుటయే కాక నిరంతరముగా (ప్రజలు నడచుచుండు టచే (త్రోవలు చక్కగా రూపకట్టియున్నవి. ఈ వర్తనమంతయు స్వభావోక్తి. అర్జునుడు ఆరణ్య (ప్రదేశములు వదలి (గ్రామీణ [వాంతముల సంచరింపటోపే చున్నాడని సూచన

ల్లో, జన్నై రుషగామ మనింద్యకర్మభిః వివిక్క భావేంగితభూషతై ర్వృతాన్‌ అాటి చా భృశం దదర్శా (శమమండపోపమా స్సప్పష్పహాసా స్ప నివేశపీరుధః, [$ పదవిభాగము : జనై 1 ఉసగ్రామం, అనింద్యకర్యభిక, వివి కభావేంగిత భూషలైః. _వృతాన్స్‌ భృశం, దదర్శ ఆశ్రమ మండ పోపమాః, సప్పష్పు హోసాః, సః, నివేళ వీరుధః.

షి తుర్ధః సర్గః 10] అన్వయము : సః ఉప(గ్రామం అనింద్య కర్యభిః వివిక్త భావేంగిత భూషణె * వృతాః ఆ శ్రమమండపోపమాః సపుష్పహాసాః నివేశ వీరుధః భృశం రూ దదర్శ. ఆరము : సః_=ఆయరునుడు; ఉప(గ్రామం === (గ్రొమస్థమీపమ్వ్యున: జ్ర హాచాం రచ" అనింద్య = నిప్తో ర్త ఏ క స్రారు. నృత్తిగల; వివిక్త==ఏకా ఇరమ్రయిన; భావ -= అభిప్రాయములు; ఇంగిత == చేష్టలు; భూషతైః =-భూషణములుగల వారిచేత; వృతాః==నిండియున్న; ఆశమ ==తపోవనములందలి; మండపాః కటీరములు; ఉపమాః = ఉపమానముగాగల; సప్పష్ప_హోసాః _--పుష్పవికాన ములతో గూడిన; నివేశ --ఇండయందలి; వీరుథః == పొదరిండ్రను; భృశం సాదరముగాః దదర్శ == చూచెను. తాత్పర్యము వ ఆయరునుడు గ్రామముల సమీపమున అనిషిద్ధములయిన ట్‌ వృత్తులు గలిగి (జనులవిషయమున కృషి మున్నగునవి, మునుల విషయమున ఉంఛవృ త్రి మున్నగునవి, ఏకరూపమైన యభిప్రాయము. , చేష్ణలు, అలం కారములుగల వారిచే నిండినవె , తపోవనమునందలి కుటీరముల వలె నున్న వికసిత కుసుమములై న _భవననికుంజములను మిక్కిలి యాదరముతో దిల కించెను. అలంకారము : ఉపమ, వ్యాఖ్యానము : (గ్రామసీమలందలి (_పజలందఖు అఆనింద్యములయిస కృష్యాదిస్వక ర్మముల ననుష్టించుచుండిరి. వారి యఖభిప్రాయములు, చేష్టలు అలం కారములు ఏకరూవములై యుండిను, పృష్పవికాన సహీతములైన నికుంజములు తిగృహమున నుండెను. (గ్రామ్మసజలా నికుంజములందు గూర్పుండినవ్పుడు వారు తాపససజనమువలె అవి ఆశమ మండసములవలెను ఉండెను. ఆముష్మిక సుఖాపేతతో ఇహలోకమున న్వధర్శాము ననుష్టించుచుండిన (గ్రామవాసులు తవ స్వులతో పోల్పబడుట యుచితముగా నున్నది. గృహ నికుంజములు ఆశ్రమ మండవములతో పోల్చబడుటచే ఉపమాలంకారము. దం కణ, ఇదీ, శ్లో. తతస్స సంటపేక్యు శరద్గుణ్యశియం తాత సు శరద్గుణాలోకనలోల చకుషం దం ను. టో | ల ఎలా , త ణ్‌ య. 4 ట్‌. లా.

102 కిరాతార్దనియమ్‌ ఉవాచ యక్ష స్త మచోదితో ఒపి గాం న హీంగితజ్ఞోఒ_వసరే ౬ వసీదతి. ౬. ౬ రి పదవిభాగము : తతః, స్క సంటపేక్యు, శరద్దుణశ్రియం, శరద్దుణా తోకనతోల చతుషం, ఉవాచ యక్షః, తం, ఆచోదితః, ఆపి, గాం, న, హి, ఇంగిత జ్ఞ అవసర్కే అవసీదతి. అన్వయము : తఈః సః యక్షః శరద్దుణశ్రియం సం పేక్యు శరద్దుణా లోకనలోల చతుషం తం (అర్జునం) అచోదికిః అపి గాం ఉవాచః ఇంగిత జః అవసరే న ఆవసీదతి హి. అర్థము : తతః -ఆనంతరము; సః ఆ; యతక్షః -యతుడు; కరత్‌ ==ళరదృతువుయొక్క; గుణ == గుణములయొక్క; (శ్రియం == సంపదను; సంటపేత్యు భావించి, చూచ్చి శరత్‌ 2=శర త్తుయొక్క-; గుణ == గుణముల యొక్క; ఆలోకన = దర్శనమునందు; లోల=ఆ స కములయిన; చతుషం న్నేతములుగల; తం == అర్జునుని (ఉద్దేశించి; అచోదితః_అపి -= అ డుగబడని వాడయ్యు; గా౦ = వాక్యమును, ఉవాచ -- పలికను; ఇంగితజ్జః = పరులభావము నెజ్‌ంగినవాడు; అవసరే==యోగ్యకాలమున; న_అవసీదతి_హి -_ మౌనము వహింసడు గదా. తాత్పర్యము 2 అనంతరము ఆ యక్షుడు శరద్భతు గుణసంపదను పర్ణనీయముగా భావించి శరద్దుణ దర్శనలోలములైన న్నేతములుగల యర్లును న! నుద్దేశించి యడుగదిడని వాడయ్యు మాటలాడ దొడగను. పరుల యభిప్రాయము నెశింగినవాడు యోగ్యకాలమున మౌనము వహింపడుగదా. ఆలంకొరము : అర్జాంతర న్యాసము. వ్యాఖ్యానము ; ఇంతవరకు శరద్వర్హనము కివిముఖమున జరిగినది. శరల్ల క్షణములను దిలకించుచు అర్జునుడు తృప పడలేదని కవి తెలిసియున్నాడు. యకుడు గూడ ఆ రహస్యమును గు రించినాడుం శరత్సొందర్య సంపద దర్శనీ యమే కొక వరనీయము కూడ అని తదత దృష్షియెన యర్షనునకు వరించి ణి గ్‌ ముర జ ణః చెప్పుచున్నాడు.

చతుర్దః సర్గః 108 యక్షుడు దివ్యుడు. సహృదయుడు గనుక అర్డునుని యింగితమును తెలిసి కొన గలిగినాడు. ఆతడు శరద్వర్హనా శవణకుతూహలి యని తెలిసికొని కింళర సహజమైన ధర్మముగా ఆతడు అడుగకుండగనే వ ర్హింస నారంభించి నాడు. యకుడు చేసిన యీపని “ఇంగిత మెరిగినవొడు అవసరమున మౌనము వహింపడు గదా' యను సామాన్య విషయముచే సమర్థింపబడినది గనుక యిది యర్జాంతర వ్యాసము. శరత్సొాందర్య వర్షినలాలను డైన భారవి మహాకవి అప్పటికి పందొమ్మిదిశ్లోక ములలో శరత్తును వర్ణించి ఇం5ను వర్ణింప బూనిన తన వర్షనా లౌల్యమును గూడ ఈ యర్థాంతర న్యాసముచే సమర్థించుకొను చున్నాడనియు భావింపదగును, శ్లో, ఇయం శివాయా నియతే రివాయతిః కృతార్థయంతీ జగతః ఫలైః (క్రియాః జయ్మశ్రియం పార్ధ సృథూకరోతు తే శర(త్రసన్నాంబు రనంబువారిదా. ల] పదవిభాగము :; ఇయం, శివాయాః. నియతేక్క ఇవ, ఆయతేః, కృతార్హ యంత్సీ జగత, ఫలైః, (కియా జయ(శ్రియం, పార్ట, (వథూకరోతు, తే, శరత్‌, (ప్రసన్నాంబుః ఆనంబువారిదా. అన్వయము : పార్ట శివాయాః నియతేః ఆయళతిః,ఇవ జగతః (కియా ఫలైః కృతార్ధయంతీ (వ్రనన్నాంబుః అనంబువారిదా ఇయం శరత్‌ తే జయ శ్రియం పృథూః కరోతు. అర్ధము: పార్ట == అర్జునా; శివాయాః మంగళకర మైన;నియతేః = దై వము యొక్క: ఆయతిః ... ఇవ == ఫలదాన కౌలమునలె; జగతః = లోకముయొక్క; (క్రియాః ఉకృష్యాదికర్మలను;వలై * == లాభములచే; కృతార్ణయంతీ== సఫలము గావించునదై; (వసన్న =నిర్మలములై న; అంబుః =జలములుగలది; అనంబు== నీరులేని; వారివా= మేఘములుగలదియైన; ఇయం=ఈః శరత్‌ =శరదృతువు; శ్రే=సీయొక్క; జయ్యశ్రియం=జయలక్ష్యీని, పృథూకరో తు=వర్ధిల్ల చేయుగాక. తాత్పర్యము : ఓ యర్హునాః కల్యాణక రమైన దెవముయొక్కు ఫల[పద మైన కాలమువలె, లోకము యొక్క కృష్యాది కర్మములను లాభములచే కృళా ర్థములను గావించునదై , (ప్రనన్నములయిన జలములుగలదియ్యు సీరములేని

భానిటై సంలు జంంద * నారు డానియేజండా నీవిడ్వులే అం? శీ0క కిరాతార్దనీయమ్‌ మేఘములుగలదియునై న ఈ శరదృతువు నీయొక్క జయలక్ష్మిని వృద్ధిపొం దించుగావ. అలంకారము :; ఉపమ. వ్యాఖ్యానము : విధి యెంత మంగళకరమైనదై నను తరుణమువచ్చి నప్పుడుగాని ఫలప్రదము కాజాలదు. కర్షకులువర్ష రువు నందెంత కృషి సల్చినను ఆకృషి ళర_త్తునగాని ఫలవంతము కొజాలదు. విధికి ఫలవధాన కాలమువంటిది కృషికి శరత్కాలము _ కనుక ఉపమ. మేఘచ్భన్నమైన వర్ష ర్తువు దఃఖమునకును చంద్రికా విశదమైన శరత్తు సుఖమునపను (ప్రతీకలు, పాండవుల జీవితమున వర్షర్తువు పోయి శరత్తు వచ్చు చున్నది. ఇదివారికి కుటోదర్య్కము. అర్జునుడు మహాస్తలాభము కొరకు బయబు దేరినాడు గనుక యతుడు ఆతనికి విజయోత్కర్ల నాశాసించుచు శరద్వర్హనము ఆరంభించు చున్నాడు. శర తు నిర్మలమెన ఉద6 ములుగలది, నిర్ణల మేఘము౬ అట వ. గలది యనుటచే భూమి, ఆకాళము (ప్రసన్నములై పార్తునకు భవిష్యద్విజయ జ షు 29 నూచకములగు చున్నవని యతని భావము. ల ఉపెతి సస్యం పరిణామరమ్యతా వూ. నదీ రనౌద్ధత్య మపంకతా మహీం నవెరుణె సృంప్రతి సం సవసిరం మి=లోరుా అని (ఏ తిరోహితం (పేమ ఘనాగమ (శ్రియః. 22 సదవిభాగము: ఉపైత్సి నస్యం, పరిణామరమ్మ్యతా, నదీ$ అనొద్ద త్యం, అపంకతా, మహీం, నవై 8, గుణైః, సంప్రతి సం స్తవస్టిరం తిరోపితం, ళా అదొ (యేమ, ఘనాగమ (శ్రియః. అన్వయము: సస్యం పరిణామరమ్యతా, నదీః అనౌద్ధత్యం, మహీం, అసంకళత్కా ఉపై 8; (తథాహి) నంట్రతి నవైః గుటై ॥ సంస్తవస్థిరం ఘనాగమ (శియః (పేమ తిరోపాతం. జ అర్హముః సస్యం = పై రును;సరిణామ = పరిపాకముచేనె న; రమ్యతా == కా రమణీయత్వము:ః నదీః ఎ నదులను; అనొద్దత్యం _ ప్రసన్నత్వము; మహీం భూమిని; అపంకతా =బురదలేనిసితి; ఉవై తి పొందుచున్నది; (తథాపి ==

చతుర్ధః సర్గః 108 అశ్షేకద్రా ; సంప్రతి -= ఇప్పుడు; నవెః==నూత్సనములై నః గుజై $==శరద్దుణ భం లా! రాజు రు ళ్ళి ములచేత;సం సవ == పరిచయమువల్ల: స్థిరం ఆచ్చఢ మైనదయ్యును ఫఘనాగమ = వర్ష రువుయొక్క_; ియః == సొందర్యమునకు సంబంధించిన; ౧యేమ== ద్రీకి;

తిరోహితం == తిరస్కరింపబడినది, కాత్సర్యము: సస్యమును పరిపాకరమణీయక్వము, నదులను (ప్రసన్న త్వము, భూమిని నిష్పంకత్వము చెందియన్నవి. ఇప్పుడు నూతనములైన శరలక్షణములచేత పరిచయమువ ల దృథపడి నదయ్యు నర్షర్తుసాందర్యము నో శాలి ల్‌ నందలి పీతి నిర సమగుచున్నది. అలంకారము: స్వభావోక్తి. వ్యాఖ్యానము: సర్వ బుతువులును రమణీయములే._ దేని రమణీయత దానిది. మానవులు నవ(ప్రియులు. క్రొత్త బుతువు వచ్చినంతనే (ప్రాతదాని రమణీయతను విస్మరింతురు. పె రు ఆకుపచ్చగానున్న యందము వేరు, పండిన ప్పటి బంగరువన్నె యందము వేరు. నదుఎ పొంగి పొరలుచున్న యందృదు వేరు. తేటపడి మందగించినప్పటి యందము వేరు. తడి నేలయందము వెరు. పొడి నేల యందము వేరు. నర్షర్తువు పోయి. శరత్తు రాగానే తత్సంణంధి నూతన గుణములందు రమించుచు (ప్రజలు వర్షాగుణములు విస్మరించిరి. _ వ్‌ గుణపరతం(త్రముగాని పరిచయ వరతం[తము కాదు ఆతివరిచయము ఒకస్పు ఆవజ్ఞతకును గారణమగును. సితికమ కము శర్శ్థలక్షణ స్వభావము, మానవ స్వభావము యకాస్థితిక ములుగా ఉక్త లయినవి గనుక ఇది స్వభావోక్రి, ల్లో, పతంతి నాస్మిన్‌ విశదాః పత(త్రిజో ధృతేం్యదచాపా న వయోదపం క్తయః షు ౦ పరాం న రమ్య మాహార్య మపేకతే గుణహ్‌. లి లాలో సదవిఖాగము: పతంతి, న, అస్మిన్‌, విశదాః పతత్రిణక, ధృతేంద్ర చాపొళి న, పయోదపం కయః, తథా, అపి పుష్టాతి, నభః, (శయం, పరాం, న, రమ్యం, ఆహార్యం, అసేతకే, గుణం.

106 కిరాతార్డునీయమ్‌ అన్వయము: అస్మిన్‌ (నభస్సి విశదాః పత(త్రిణః న పతంతి; ధృతేం[ద చాపాః పయోదసం క్తయ।ః చీన పతంతి; తథా ఆపి నభః పరాం[శ్రియం పుష్టాతి; రమ్యం (వస్తు) ఆహార్యం గుణం న అపేక్షతే. ఆర్హము: ఆస్మిన్‌ -- ఈ గగనమునందు; విశదాః == తెల్లనైన; సతతి ఇ --పథతులు; న_పతంతి _- ఎగురుటలేదు; ధృత -ధరింపబడిన: ఇంద చాపాః = ఇం ద్రధనుస్సుణగల;వయోద = మేఘములయొక్క;పంక్రయః_చ == (శేణులును;న.పతంతి (వసరించుటలేదు;తథా _ అపి = ఆట్లయ్యును;నభః నా ఆకాశము; పరాం = (శేస్ట్రమెన; (శ్రియం = సౌందర్యమును ; పృష్టాతి == ధరించు చున్నది; రమ్యం = రమణీయమైన వస్తువు, ఆహార్యం == కృత్రిమమైన; గుణం == గుణమును న_ఆపేక్షశే _- అ 'పేక్షింపదు. కాత్సర్యము: ఈ యాకాశమునందు తెలని కొంగల ఎగురుటలేదు. ఇం(దభను స్సులను దాల్చిన మేఘములు కూడా (ప్రపసరించుటలేదు, ఐనప్పటి కిని ఆకాశము ఉత్కృష్షమెన శోభను వహించుచున్నది సహజ రమణీయమైన వస్తువు కృ[తిమాలంకారము నపేక్షింపదు గదా. అలంకారము: అర్జాంతరన్యాసము. వ్యాఖ్యానము: నిర్మలనీలరమణీయమైన శరదాకాశము వర్తింపబడినది. ఆకోళశమున కొంగలు ఎగురుటలేదు. అవి యెగురునది వరాకాలమున_ఆంబుద యోగముననవి గర్భము ధరించును గనుక, నీటి మబ్బులందే యింద్రధనుస్సు వ్య క్రమగును గనుక ఇస్పుడు ఆకొశమున ఆదియులేదు. ఐబలాకాపంకులు, ఇంద ధనుస్సులు వర్ష రువున ఆకాశమునకు శోభగలిగించును. ఈ ళరతున ఆవి లేకున్నను ఆకాళషు శోభావంతముగనే యున్నది. స్వభావరమణీయ మైన వన్తువు కృ[త్రిమాలంకార మును అపేకింపదుగదా యని యర్ధాంతర న్యాసము. ల్లో, విపాండుఖి న్లాతనతియా పయోధరై ః చ్యుకాచిరాభాగుణ హేమదామభిః ఇయం కదంబానిలభర్తు రత్యయే న దిగ్యధూనాం కృళతా న్రర్రాజతే. ౯ ./

చతుర్ధః సర్గః 107

పదవిభాగము విపాండుభిః, మవమూనకయా, పయోధరై:, చ్యుతాచిరాభా గుణహేమదామభిః, ఇయం. కదంబానిలభ రుః, అతళ్యయే, న, దిగ్వధూనాం, కృళతా, నృ రాజతే.

అన్వయము: కదంబానిలభర్హుః అత్యయే మ్రానతయా విపాండుభిః చ్యుతాచిరాభా గుణ హేమ దామభిః సయోధ్నరెః (ఉపలక్షీతానాం దిగ్యధూనాం ఇయం కృాశలతా న రాజతే ఇతిన.

అర్హముః కదంబానిల ==వర్ష ర్తువనెడు; భర్తుః==భ_ర్తయొక్క_; అత్యయే = వియోగమునందు; మూనతయా ==వడిలిపోయినందుచేత; (జలము లేమిచేతు; విపాండుఖిః _- మిక్కిలి తెల్లబారినవి; చ్యుత ==జారిపోయిన ; అచి రాభా=== విద్యు ల్రత లనెడి; "హేమ-_దామఖిః = సువర్ల సూత్రములు గలవియునగు; వయోధరై ౩== మేఘములతో ( స్తనములతోో ఒప్పుచున్న; దిక్‌ _వధూనాం == దిక్కులనెడు స్రీలయొక్క:; ఇయం == ఈ: కృశతా =కృశత్వము:న_రాజతే == (వ్రకాశించుటలేదు; ఇతి_న=అనుటలేదు; ((వ్రకాళించుచునే యున్నది అని భావము.

తాత్పర్యము: వర్ష ర్థువనెడు భర్తయొక్క_ వియోగముజే వాడిపోయినం దున (జలము లేనందున) మిక్కిలి తెల్తవార్సి జారిపోయిన మెరుపు తీగెలనెడు సువర్ణ సూ(త్రములుగల మేఘముల (స్తనముల) తో ఒప్పుచున్న దిక్కులనెడు శ్రీల యొక్క ఈ కృళత్వము ళోఖిల్లుట లేదనుటలేదు.ళో భిల్లుచునే యున్నది.

అలంకారము; రూపరము,

వ్యాఖ్యానము: వర్షర్తువునందు భ_ రృత్వము దిక్కా అందు నధూత్వము, విద్యుక్రతిలందు స్వర్హనూ(తత్వము, మేఘములందు స్తనత్వము ఆరోపింపబడి నవి. కనుక ఇది రూపకము. పయోధరములే పయోధరములు అను తీరున మేఘములందు స్తనత్వారోపణమున న్‌, షయా[శ్రయింపబడినది గనుక ఈ రూప కిము శ్లేషానుప్రాజ్‌తము. సొంగమైన ఉపమేయమున సాంగమైన యుప మానము సమ న్నవస్తువులందు ఆరోపింసబడినది గనుక ఇది సమ స్త్వవస్తువిషయ సాంగరూవపకము,

వర్షర్తువ నెడు భర్తయొక్క విరహముననుభవించుచు దిక్కులనెడు వధువులు వాడిపోయిన పయోధరములు గలిగి విద్యుల్లతాస్వర్ష సూ(తములు

ఉరి

108 కిరాతార్డనీయమ్‌ లేనివారి కృళించియు శోభిల్లుచున్నారు. వింహావసలయందు నిరలంకారత్వ, రా ళు యఖ కృళత్వములు ళోభాహేతువులేయని భావము. (ప్రియడు (పోషితుడై నస్పుడు (ప్రియరాణ మలినయు, కృళయునగుట సహజము. “న రాజేన” అని రెండు నిషేధముబ (సయుక్రముల _అలంకారములు లేనిచో రాజీల్లరు గనుక “ని అని ఒక నిషేధము. విరహ వస్థలయందు ఆలంకొారము౬ లేమివల్లనే రాజిల్తుదురు గనుక రాబిల్లకుండుట లేదు అని రెండవ నిషేధము. తప్పక రాజిల్లుచున్నారు అని (దఢీకరించుటకై రెండు నిషేధముదు. లో విహాయ వాంఛా ముదితే మదాత్యయా దరక్ర కంఠస్య రుతే శిఖండినః [తిః (శయత్యున్మదహంస నిస్వనం గుణొః (ప్రియత్వే ౬ ధిక్సతా న సంస్తృవి, గ-౬= ల్‌ వదవిభాగము , విహాయ, వాంఛాం, ఉదితే, మదాత్యయాక్‌, అర క్త ఇంరస్య* రుత్తే శిఖండిన్క శ్రుతి (శ్రయతి, ఉన్మదహంస నిస్వనం, గుణాః, (ప్రియక్వే, అధికృతాశ, న, సంన్తవః. అన్వయము ; మదాత్య యాత్‌ అర కకంరస్య శిఖండినః ఉదితే రుతే వాంఛాం. విహాయ శ్రుతిః ఉన్మదసాంసనిస్వనం శ్రయతి; (ప్రియక్వే గుణాః అధిక్ళతాః, సం నవః న, అర్థము ; మద = మదముయొక్క; ఆత్యయాత్‌ = డీణతవల్ల; అర్ర రంజకముగాని; కంరస్య =-కంరస్వరముగల; శిఖండినః == నెమిలి యొక్క; ఉదిలే == ఉచ్చమైన; రుతే--ధ్వనియందు; వాంఛాం = అభిలాషను; విహాయ విడిచి; (శుతిః == (శవణేందియను:ఉన్మద == మదించిన; హంస == పహాంనలయొక్క; నిన్వనం = స్వరమును; (శ్రయతి == ఆ శ్రయించుచున్నది; (వ్రియక్వే == (పీతికరత్వమునందు; గుణాః గుణములు; అధికృతాః = అధి కారముగలవి; సంన్షవః == పరిచయము; న==కాదు తాత్పర్యము ' మదము _ క్షీణించినందునల్ల రంజకత కోలుపోయిన ళం మయూరముల కంఠస్వరమునందలి యఖిలాషను విడిచి (శవణేంద్రియము ఉన్మత్తములై న హంసల స్వరమును ఆ[ళయించుచున్నది. తిని గలిగించుట యందు గుణములకు అధికారము గలదు గాని సరిచయమునకు లేదు.

చతుర్రః సర్గః 109 అలంకారము :; పర్యాయము ; అర్జాంతరన్యాసము. వ్యాఖ్యానము : వర్షర్తువున మయూరముల (కేంకారముఐఒ మనోహరము లుగా నుండును. అదివానికి మదసదుయము గనుక వాని కంరములందు రక్షిమ యుండును, శరదృతువు హంసలది, అవి మదించి మనోహరముగా కూజించు చున్నవి. మయూరము లెంత గొంతుచించుకొని కేకలువై చినను ద్‌ కానరా నందున లోకుల (శవణేం[దియములు వానిని విడిచి కలహంస కూజితములందే రమించు చున్నవి. మయూర రుతనును వదలి [ళో(తేందియము కలహంస నిస్వనము నా(శ్రయించిన దనుటచే సర్యాయాలంకారము. పరిచిత మైన మయూర్మకేంకారమున విర్నక్తియు. అపరిచితమైన హంస కరూజితమున ర క్తి యుఆ3 స్మికముగా నెట్లు నంభవమగును అనగా నవ ప్రియత్వము లోకసహజముగనుక సమర్థనీయము ఒకవ స్తువున పీతి గలుగుటకు గుణము కారణముగాని పరిచయము కాదుగదా యని యర్ధాంతరన్యాసము. శో అమీ సృథు సంబభృతః పిళశంగతాం ళం నాటి గతా విపాకేన ఫలస్య కశాలయః వికాసి వప్రాంభసి గంధసూచితం నమంతి నిఘాతు మివాసితోత్సలహ్‌. 26 సదవిభాగము :; అమీ. పృథు స్తంబభృతః, పిశంగతాం, గళాః, విపా కేన, ఫలస్య, కాలయః, వికొసి, వ(ప్రాంభసి, గంధసూచితం, నమంతి, నిఘా తుం ఇవ, ఆసితోత్చలం. అన్వయము : అమీ పృథుస్తంబభృతః ఫలస్య విపాకేన పిశంగతాం గతాః కాలయః వష్రాంభపి వికాసి గంధసూచితం అసితోత్సలం నిఘాతుం ఇవ నమంతి, అర్ధము ఏ అమీ == ఈ; పృధు==లావైసన; న్తంభంభృతః == క0కులుగల వియుః ఫలస్య = పంటయొక్క; విపాకేన == పరిపాకముచేత; పిళంగతాం == వసుపురంగును్యు గతాః = బొందినవియునై న; శాలయః -=వరిమొక్క_లు; వ [ప్ర== కేదారములందలి; అంభసి = ఉదకమునందు? వికాసి == వికాసముగలది: గంధ =సుగంధముచేత; సూచితం = తెలియజేయబడినదియునై న; అసిత

114 కిరాతార్జనీయమ్‌ ఉత్పలం = నల్లకలువను; నిఘాతుం ఇవ= వాసన చూచుటకో యన్నట్లు: నమంతి = వంగుచున్నవి. తాత్పర్యము : పెద్ద పెద్ద కంకులుగలవియు, సంటయొక్క పరిపాకము చేత పసుపు వచ్చదనము నందినవియునై న వరిమొక్కలు పొలమందలి నీటి యందు వికసించి, సుగంధముచే సూచింపబడుచున్న నల కలువలను ఆమా ణించుటకో యన్నట్లుగా వంగుచున్నవి శా ఆల౦కారము : ఉ(క్పేక. వ్యాఖ్యానము - శాలిక్షే.త్రము లందలి నీటిలో నల కలువలు వికసించి సుగంధము వెదజల్లుచున్నవి. పండ బారిన ళాం స ంభములు బలిసియున్నను కంకుల ఐరువుచే తలలు వంచుచున్నవి. ఫలభారమున పండిన వరి మొక్కలు వంగుట సహజము. ఐనను సుగంధమచే నూచింపదిడిన నల కలువలను వాసన చూచుటకో యన్నట్లు వంగుచున్నవి అని కవి వాక్యము. వంగుటకు హేతువు ఫలభార మే కాని వాసనచూచు కోరిక కాదు. హేతువు కానిది హేతువుగా భావింప దిడినది గనుక ఇది సిద్ద హేతూ (క్సేక్ష. వంగుటకు ఘాణము ఫలముగా ఉత్స క్షింపబడినది గావున నిది ఫలోక్రేక్షయని మల్లినాథ సూరి యభిప్రాయము. ల్లో, మృణాళనీనా మనురంజితం త్విషా విభిన్న మంభోజపలాళశ ళోభయా పయః స్ఫురచ్చాలి?భాపిళం గితం (ద్రుతం ధనుష్టండ మివాహివిద్విషః. వి? సదవిభాగము : మృణాళినీనాం అనురంజితం, త్విషా, విభిన్నం, ఆంభోజ పలాళశోభయా, సయః న్ఫురచ్భాలిశిభాపిళంగితం, (ద్రుతం. ధనుష్టండం, ఇన, అహివిద్విషః, అన్వయము : మృణాళినీనాం త్విషా అనురంజితం (తఠ్సా అంభోజపలా శశోభయా విభిన్నం (తథ్సా స్ఫురచ్చాలిశికాపిళంగితం, (ద్రుతం, అహ్‌విద్విషః ధనుష్టండం ఇవ (స్థితం) పయః ఆర్థఘు : మృణాళినీనాం = పద్మ లతలయొక్క-; త్విషా ==కాంతిచేత; ఆనురంజితం = పచ్చరంగు కలిగింపబడిన; (5ఠా అస్త్రే; సలాశళ -=కమల

చళుర్జః సర్గః 111 దళములయొక్క; శోభయా ==కొంతివేత ; విథిన్నం ==మి(శ్రితమైనది; (తథా== అప్ల్రే; న్ఫురఠ్‌ == (ప్రకాశించుచున్న; శాలి == వరియొక్క; €ఖా == వెన్నులచేత: పిశంగితి౦ జ్యాప్రస్టుపురంగు గలదిగా చేయబడినదియై; (దుకం 8 రగిజారు చున్న: అ్వహ్తి-విద్విషః = నహుషవై రియైన యిం్యదునియొక్క;: ధనుషండం-

తాత్పర్యము : సద్మలతల కాంతులచేత ఆకుపచ్చరంగు గలదిగా చేయ దిడినదియ్యు కమలదళముల కౌంతిచే ఎల్హరంగు గలదిగా జేయబడినదియు, మజయుచున్న వరి వెన్నులచేత పనుషపచ్చరంగు గలదిగా చేయబడినదియునై కరగి జారిన యిం[దధనుః ఖండమువలెనున్న పౌొంమునందలి సీట్‌ని.._.(అఆవన దిశ్య ధావతాం అని $0వ శ్లోకముతో అన్వయము)

ఆలంకారము : ఉ(కృేక,

అసలు

వ్యాఖ్యానము : క్షేదారములంద ౨ జలమునకు స్వత న్నిద్ధమైన వర్షమే దియులేదు. కాని కముల నాళముల వలన ఆకుపచ్చరంగు, కమలస్యతములవలన ఎజ్జరంగు, పండినపై రువలన పసుపురంగు సంక్రమించి వర్ణ్యత్రయ సమ్మేశనము వల్ల ఆజలము నానావర్హ శబళితమై యున్నది. అట్లున్న ఆజలము కరగిన ఇంద్ర ధనుఃఖండమా యన్నట్లున్నదని కవి యు(క్సేకించినాదు. కరగిన యిం[ద్రధనుః ఖండము కల్పితమైన యుపమానము గనుక ఇది యు(క్పేతు.

ఇది శరదృతువు గనుక ఆకాళమున ఇం(ద్రధినువు ఉండదు, వర్షర్తువున అకాశమందు కానబడుచుండు ఇం(ద్రధనువు కరగి యిప్పుడు కేదారములందు జలరూపమున నున్నదన్న య్యుశ్చేత కడురమ్యముగా నున్నది,

ల్లో. విపాండుసంవ్యాన మివానిలోదతం

బో నిరుంధతీః స్తప్తపహేశజం రజః అనావిలోన్మీలిత బాణచతుష స్సృపుష్పషహాసా వనరాజియోసషిత?. లగి

పదవిభాగము; విపొండు, సంవ్యానం, ఇన, అనిలోద్దతం నిరుంధతీ!,

న వపలాశజం, రజః, అనావిలోన్మీలితబాణచకుషః, సప్పస్పపహాసాః, వనరాజి వాటి

యోషితః,

తు శో ఎదీస్రల్యా అబి ల్తాల్‌ = 112 కిరావార్టనీయమ్‌ అన్వయము: విపాండు ఆనీలోద్ధతం స్ప్తపలాశజం రజః సంవ్యానం ఇవ నిరుంధతీః అనావిలోస్మీలిత భాణచతుషః సప్పసష్పృహాసాః వనరాజి యోషితః. అర్ధము; విపాండు == తెల్లనిది; అనిల వొయువుచే; ఉద్దతం == ఎగుర గొటబడినదియె న; స వపలాశజం -- స పపలాశపుస్పములందు బుటిన; రజః == బి నా న! వాన్‌ ల ధూళిని; నంవ్యానం_ఇవ _-ఉ తరీయమునువలె; నిరుంధతీః --నిరోధించు చున్న; అనావిల= నిర్మలములె ; ఉన్మీలిత = వికదించిన; బాణ_చతుషః = కన్నులవంటి నీలిగోరింట పూలుగలవిసపుస్పహాసాః = హాసములవంటి పుష్ప వికొసములు గలవియైన; వనరాజి_యోష్‌ఈః == స్త్రీలవంటి ననవీధులను. తాత్పర్యము: వాయువుజే నెగురగొట్టదిడిన శుభమైన స్వప్పపలాశపరాగ మును ఉ త్తరీయమునువలె ధరించుచున్నవియు, నిర్మలమ్ములె వికసించిన చూపుల వంటి నీలిగోరింట పూవులు గలవియు, హాసములవంటి పుష్పవికొసములు గల నియునై న స్త్రీలవంటి వనవీధులను(ఆపదిళ్య ధావతాం అని $0వ ల్లోకముతో అన్వయము) అల౦ంకొరము: ఉపమ. వ్యాఖ్యానము: గాలిచే నెగురిగొట్టదిడిన తెల్లని స్వప్పసలాళపరాగము తెరపలె చెట్లపై నిలబ్బట ఉత్తరీయమును ధరించుటతోడను, నీలిగోరింట పూలు పూయట చూప్పలతోడను, పుష్పముల వికాసము హోసముతోడను పోల్పబడి వనవీధులు స్త్రీలతో పోల్చబడినవి. “వాణచతుషః' “సపుస్పసనోసాః” “వన రాజి యోషితః” అఆనుసమానములను “సంవ్యానమివ” అను జొవమ్యస్వారస్య మునుబట్టి ఉసమితసమాసములుగా గహపించి యుపమాలంకారముగా చెన్న వలెను. రూపకసమాసములుగా గవహాంపరాదు, బ్రో. అదీపితం వై ద్యుతజాత వేదసా సితాంబుదచ్చేద తిరోహిళతితపం తతాంతరం సాంతరవారిశీక్నరెః శివం నభోవర్హ సరోజవాయుభిః, లి్రి పదనిభాగముః అదీపీత౦, వై ద్యుళజాత వేదసా, సితాంబుదచ్చేద తిరో హితాతపం, తతాంతరం, సాంతరవారిశీకరెః, శివం నభోవర్శ్మ- సరోజ వాయుళ్ళః.

చకుర్ధః సర్గః కేప్‌

ఆన్వయము: వైద్యుకజాక వేదసా అనీపితం సితాంబుదచ్చేద తిరో హితాతసం సాంతరవారిశీక రై ౩ తకాంతరం సరోజ వాయుఖిః శివం నభోవర్మ.

ఆరము; వె ద్యుత == విద్యుక్సంబంధమైన: జాత వేదసా -= ఆగ్ని చేత; అదీపితం 2= ఆపకాశితము; సిత తెల్లని; ఆంబుద == మేఘములయొక్క_; భేద _=ళకలములచేత; తిరోహిత _-మరుగుపరచబడిన; ఆతపం -- ఎండగలది; సాంతర -=విరళమ్ములెన; వారి =నీటియొక్క: శీకృరెః == తుంపరలచేత; తత వ్యాప్తమైన; అంతరం =మధ్యగలది; సరోజ == తొమరపూవులపై నుండి వచ్చు; వాయుఖిః = గాలులచేత;శివం ==రమణీ య మైసదియైన; నభోవర్హ్మ == ఆకాళశమార్గమును.

తాత్పర్యము: వై ద్యుతాగ్నిచే వెలిగింపదిడనీది. తెల్లని మబ్బు తున్క లచే మరుగు పరచబడిన యెండగలద్హి విరళములయిన నీటి తుంపురులు నడుమ నడుమ పడుచున్నది, పద్మముల మీదినుండి వచ్చిన వాయువులచే రమ్యుమయి నదియునై న యాకొళమార్గమును.(ఆపదిశ్య ధావతాం అని 80వ శోకముతో అన్వయము).

వ్యాఖ్యానము: వై ద్యుతాగ్నిదీప్తిలేనందున దృష్టి పీడలేదు. ఆతపము తిరోహితమగుటచే సుఖముగా చూడవచ్చును. వర్షర్తువు కాదు గనుక విద్యు త్తులు లేవు. శరన్మేఘములు కలవు గనుక ఆతపము వారింసబడినది. ఆకాళ మార్గము నిర్మలమై సుఖ(ప్రయాణయోగ్యముగా నున్నది. ఎడనెడ చినుకులు సడుచుండుటచే సరోజగంధము వహించుచున్న చల్లని గాలి వీచుచున్నది.

కరగిన యింద్రధనువువలె మెరయుచున్న కేదారజలములను, నవ్వు చున్న వధువులవలెనున్న వన వీధులను, నిర్మలముగా సుగంధ యు కముగా నున్న ఆకాళమార్షమును అభధిఐషించి హంసలు ఎగిరిపోవుచున్నవి. (ప్రయాణ మునకు దగిన యాకాళశము, నివాసమునకు దగిన వనవీధులు, భోజనమునకు దగిన కమలనాళములు హంసలను ఆక ర్షించుచున్నవి. ఆ సహాంసల ధావనము లోకులదృష్టి నాక ర్షించుచున్నది.

ల్లో, సితచ్చదానా మపదిళ్య ధావతాం

రుకై రమీషాం (గథికాః పత్మత్రిణాం

(8)

116 కిరాతార్డనీయమ్‌ (సకుర్వతే వారిదరోధ నిర్షతాః పరస్పరాలాప మివావలా దిశః గ.6౬. 80 సదవిభాగము: సితచ్భదానాం, ఆపదిళ్య, ధావతాం, రుతె 9. అమీషాం, (గధికాః, పతిత్రణాం, (వకుర్వతే, వారిదరోధనిరతాః , పరస్పరాలాపం, ఇవ, ఆఅమలాక్క దిశః. ౧ అన్వయము; అపడిళ్య ధావతాం అమీషాం సితచ్చ్భదానాం పత త్రిణాం రుత్రెః (గధితాః వారిదరోధనిర్గతాః అమళా। దిశః పరస్పరాలాపం (ప్రకుర్వతే ఇవ. అర్థము: ఆపదిళ్య = ఉ ద్దేశించి;ధావతాం = పరువిడుచున్న, అమీషాం = ఈ; సిత_ఛదానాం == తెల్లని రెక్కలుగల; పళ్య్థర్షిణ్యాం జ్ఞా పదుల (హంసల) యొక్క; రుతై $.=-కూతలచేత; (గథితాః == కూర్చుబడ్‌నవె; వారిద == మేఘ ళ్‌ ములయొక్క_; రోధ -- అవరోధమునుండి; నిర్షతొః తొలగిన; దిశః దిక్కులు; పరస్పర =పరస్పరమైన; ఆలాపం = సంభాషణమును; (ప్రకర్వశే_ ఇవ -- చేయచున వా యన్నట్టున్నవి. తాత్సర్యము: క్షేత్రములందలి జలము, వనవీధులు, అకాళమార్గము అను వానిని ఉద్దేశించి పరువులిడుచున్న ఈ తెల్లని రెక్కలుగల హంసల కూజితములచేత సంగతములె తెలని మబ్ముల యడంకి తొలగిపోయిన దా జ్‌ యె దిక్కులు పరస్పరము సంభాషణము చేయుచున్నవా యన్నట్టున్నవి. ళా అళ౪ంకారము; ఉ(క్పేత. వ్యాఖ్యానము: వర్షర్తువునందు మేఘము లావరించుటచే దిక్కులన్నియు ముసుగువడియున్నవి. ఇప్పు డాముసుగు తొలగిపోయినది. దిక్కులనెడు స్త్రీలు ఒకరినొతరు చూచుకొనగలుగుచున్నారు. ఉత్సాహముతో గగనమున బరువు లిడుచున్న హంసల కూజితములు దిక్కులందు (పతిధ్వనించి ఆ దిక్కాంతలు ఒకరితో నొరు సంభాషించుకొనుచున్నారా యన్నట్లున్నది. దిక్కులందు శు త్రీశ్వారోవణము గమ్యము. హంసరుతములు. దిక్కాంతల పరస్సరాలాప ములుగా ఉత్చే౨క్షితములు. వర్షము కురియుచున్నంత సేపు ఎవరి యింటితో వారుండీ వర్షము వెలిసినపిదప గృహాంగణమునకు వచ్చి ఇరుగుపొరుగు స్త్రీలు

చళుర్దః సర్గః కేర్‌ “అమ్మయ్య । వాన వెలసినది” అని పరస్పరము ఘాటలాడుకొనుట సహజము. హంసములును వర్షర్తువున కనబడవు. కనుక కలహంసరుతములు దిక్కాంతల సరస్పరాలాసములుగా ఉత్పేంకీంపబడుట స్వభావసుందరముగా నున్నది. లో విహారభూమే రభిఘోష ముత్సుకా శృరీరజేభ్య శళ్చ్యుత యూధపం క్రయః ఆసక్త మూధాంసి పయః క్షరంత్యమూ రుపాయనానీవ నయంతి ధేనవః. 81 సదవిభాగము: విహారభూమేః, అభిఘోషం, ఉత్సుకొః, శరీరజేభ్యః. చ్యుతయూధ పంక్తయః౩ ఆస కం, ఊధాంసి, పయః, తరంతి, అమూ, ఉపా యనాని, ఇవు నయంతి, ధేనవః. అన్వయము: వివారభూమేః అభిఘోషం ఉత్సుకాః చ్యుతయూధ సం క్రయః అమూః ధేననః ఆస క్షం సమః తరంతి ఊధాంసి శరీరజేభ్యః ఉపాయనాని ఇవ నయండి. కువ ల్యాత్హ్నత సా అర్హము; విహారభూమేః == మేత పట్టునుండి; అభిఘ్లైస్తం == ఘోషము నకు; ఉత్సుకొః == ఉత్క-౦ఠలితములై; చ్యుత చెదరిన; యూధ -= మందల యొక్క; పం క్రయః == (శేణు- గలవై; అమూ?ః = ఈ; ధేనవః == అివులు, అస క్తం == ఆ(ప్రతిబంధముగా; వయః-పాలను; కరంతి -=కార్పుచున్న: ఊధాంసి = పొదుగులను; శరీర జేభ్యః = బిడ్డ లకొఅకు; ఉపాయనాని __ ఇవ == కానుకలో యన్నట్లు; నయంతి = ఆర్చించుచున్నవి. కాత్పర్యము: పచ్చిక బయలినుండి "ఘోషమునకు ఉత్కంఠితములై మందల వరుసలను వీడి వచ్చుచున్న ఈ యావులు నిర్నిరోధముగా పాలు కారు చున్న పొదుగు లను తమ వీడ్డలకు కానుకలా యన్నట్లు అచ్చించుచున్నవి. అలంకారము: ఉ (కేక. వ్యాఖ్యానము: రేయెల్ల వచ్చికబయళ్ల్లపై విహరించి కడుపునిండ మేత, వాదుగునిండ పాలు గలగిన యావులు దూడలను స్మరించి, చేపు వచ్చిన పొదు గులనుండి పాలు నిరంతరముగా (సవించుచుండ, ఉత్కంరగలవై ఘోషము

(4 కిరాతాద్డనీయమ్‌ నకు మకలివచ్చుచుండెను పంక్తులు నంక్తుణుగా బయలుదేరినవయ్యు వత్సో త్కంఠచేత దేనికది త్వరపడుటనల్ల పంక్తులు చెదరిపోయెను.. ధేనువులు తాము కొనికెచ్చిన నిండు పౌదుగులను తమ వత్సములకు అందిచ్చెను. ఆ యిచ్చుట స్థలాంతరమున కేగి మరలివచ్చు తల్లులు తమ బిడ్డలకు మోదకాదు లను కానుకలుగా నిచ్చుటగా ఉ(క్పేకింపదిడినది. వెనుకటి శ్లోఃమందలి యు (కేక్షవలె ఇదియు స్వభావరమణీయముగా నున్నది. లో. జగ్మత్రసూతి ర్దగదేకపావనీ (థ్రజోపకంఠం తనమై రుపేయుషీ ద్యుతిం సమగ్రాం సమితి ర్లవా మసా వుపైతి మంతై9) రివ సంహితాహతిః. 82 సదవిభాగము: జగ్మత్చసూతిః, జగదేక పావస్సీ [పజోపకం౦ంరం, తనయమైః, ఉపేయుషీ, ద్యుతిం, సమగ్రాం, సమితిః, గవాం, అసౌ, ఉపైతి, మంతై9ః, ఇవ, సంహీత్సా ఆహుతిః. అన్వయము : జగ(్ర్రసూతిః జగదేకపావసీ _స్రజోపకింరంళ నటైొః ఉపేయుషీ అసౌ గవాం సమితిః మంతై 9 సంహితా ఆహుతిః ఇవ సమ్యగాం ద్యుతిం ఉపైళి. అర్హము : జగత్‌ == (పపంచముయొక్క _ ప్రసూతిః = కారణ మైనది; జగ్‌ లోకములను; ఏక -=ముఖ్యముగా; పావనీ పవిత్రము చేయునధి; (నజ == (వేపల్లెయొక్క; ఉపకంరం == సామీష్యమును; తనటైః ౬= దూడలతో , ఉపేయుషీ = చేరంవచ్చినదిఅయినః అసొ==ఈ: గవాం = గోవులయొక్క; సమితిః = సమూహము; మంతై 98 == మంత్రములతో; సంహితా== సంయోజింస బఉన; ఆహుతిః _. ఇన == హోమ (ద్రవ్యమునఠలె; సమగ్రాం = పూరమెన; ద్యుతిం = తేజమును; ఉపైతి == పొందుచున్నది. ణా శాత్సర్యము : (ప్రపంచమునకు కారణ మైనదియు, జగత్తును పవ్మితము గావించునదియు, దూడలతోకలిసి (వేసల్లై సమీపమును జేరవచ్చినదియునై న యీ యావులమంద బుగ్యజుస్నామాది మంత్రములతో సంయోజింపబడిన వోమ (దవ్యమువలె విండ్రైన తేజమును పహించుచున్నది.

చతుర్థః సర్గః శ? ఆలంకారము :; ఉపమ, వ్యాఫ్యానము ; గోవులు సోమద్రవ్యములతో పోల్చబడినవి, అవి జగ త్కారణములు, జగ దేకపావనములు అం చెప్పబడినవి. “అగ్నా (ప్రాపాహుతిః సమ్యగాదిత్య ముపతిష్టతే, ఆదిక్యాజ్జాయతే వృష్టిః వృష రన్నం తతః (ప్రజాః అనుటవల్ల ఆహాతులు జగత్కారణములు. యాగ కర్మములు జగత్కల్మష హరములు గనుక ఆహుతులు జగదేక పావనములు, వోమద్రవ్యములకు గార ఇములె న గోవులును జగత్కారణములు, జగళ్చావనములును అగును. ష్‌ ధేనువులు ఆహుళులతోడను వత్సములు బుగ్యజుస్సామ మం(తముల తోడను పోల్పబడినవి. మంతయు క్త లై నప్పుడే హోమములు ద్వీన్షములు, ఫల (వదములు నగును. అళ్లే వత్సయోజిళము లైనప్పుడే ధేనువులు వ్రద్నీప్ప్వములు ఫల[వదములు నగును. ఉసమాలంకార సమన్వయము స్పష్టము. ల్లో. కృతావధానం జితబ్బర్షిణ ధ్వనౌ సురక్ష గోపీజన గీతనిస్వనే ఇదం జిఘత్సా మపహియ భూయసీం న సస్య మభ్యేతి మృగీకదంబకమ్‌. త్రి పదవిభాగము : కృతాపధానం, జిత బర్హిణ ధ్వనా. సురక్ష గోపీజన గీఠనిస్వనే, ఇదం, జిఘళ్చాం, అపహాయ, భూయసీం, న, సన్యం, అఖ్యేతి, మృగీకదంబకం. అన్వయము : జితబర్హిణ ధ్వనొ సురక్త గోపీజనగీత నిస్వనే కృతావ ధానం ఇదం మృగీకదంబకం భూయసీం జిఘత్పాం ఆవహాయ నస్యం న అ భ్యేతి. అర్హము ఏ జిత --ఎజయింపబడిన; దిర్హిణ == నెమిళ్ల యొక్క; ధ్వనొ == ధ్వనిగల; సుర క్త =మిక్కిలి రంజక మైన; గోపీ-జన = గోపికొనముదాయము యొక్క; గిత ==గౌనముయొక్క; నిస్వనే - ధ్యనియందు; కృత == చేయదిడిన; ఆవధానం =చితెకాగ్యముగల; ఇదం=ఈ; మృగీ == ఆడులే శ్లయొక్క; ల్‌ ర్యా

118 కిరాతారనయమ్‌ కదంబకం సమూహము; భూయసీం = గొప్పదయిన; జిఘత్సాం = తినుకో3 కను, ఆకలి౨; అపహాయ ==వదరి; సస్యం == పై రున్సు గడ్డిని; న __ అభ్యేతి== చేరకున్నది. తాత్సర్యము : మయూర కంరస్వరములను మించి రంజక మైన గోపికల గీతాస్వనమునందు చిత్తము నేక్యాగము చేసినదై యీ యాడు. లేళ్ళగుంపు మెండయిన యాకలిని వదలి ఘాసమును చేరకున్నది, అలంకొరము : స్వథావో క్రి, వ్యాఖ్యానము : గోపికల కంరస్వరములు మయూర కంఠస్వరములను మించినవి అనుటచే వారు షడ్డ స్వరమున గానము చేయుచున్నారని భావము. “షడ్డం మయూరోవదతి” అను న్యామమున మయూంకేకా స్వరము షడ్డమని (పసిద్ధి. మయూర (క్రేంకారములు వర్షత్తువున ర్నక్తిగలవ్టై యుండును. శర దృుతువున షడ్డస్వరము గోపికా కంరములం దే రంజకతరముగా నున్నది ఇది వరకు గోపికలు దధిమధనము చేయుచు న _ర్తకులవలె నుండిరని వర్తింపబడినది. ఇస్పుడు వారి గానము వర్ణింపబడినది. ఆ గోపికల మధురగానమును ఏకా గ్ర చిత్త మున వినుచు మృగీకదంబము ఆకలిమజచి చెంగటనున్న మేతను ముట్టుట లేదని కురంగ స్వభావో క్రీ. సుపమారములైన (శవణేంద్రియము గల లేళ్ల గానప్రియము లనుమాట కవిలోక (పసిద్ధము. [గోపికల గీతమును ఆడులేశ్లీ సావ ధానముగా వినుచున్నవనుట స్వజాతి పకపాత ద్యోతకము. “భూయసీం జిఘ క్చాం ఆసహియ” అనుటచే మధురమైన గానము ఎంతటి యాకలినై నను మట పించునని భావము. శ్లో అసౌ వనాస్టాపరయా వధీరిత సృరోరుహిణ్యా శిరసా నమన్నపి ఉపైతి భస్యన్‌ కలమస్సహాంభసా మనోభువా త ప్ప ఇవాభిసాండుతామ్‌. శ్రిశ వదవిభాగము : అసొ, అనాస్టాపరయా, అవధీరిలః, సరోరుహిణ్యా, శిరసా, నమన్‌, అసి, ఉపై తి, కుష్యన్‌, కలమః, సహ, అంభసా, మనోభువా, ళప్పః, ఇవ, అభిపొం డుతాం.

చతుర్ధిః సర్గః 110

ఆన్వయము : శిరసా నమన్‌ అపి అనాస్తాపరయా సరోరుహిణ్యా ఆవ ధీరితః అంభసా సహ శుష్యన్‌ అసొ కలనుః మనోభువా తప్తః ఇవ అలి పాండుతాం ఉపైతి.

అర్హము : శిరసా --ళిరస్సుచేత; నమన్‌ _[. అపి == వంగుచున్నవయ్యు; అనాస్థాపరయా == అనాదరపర యైన; సరోరుహిణ్యా ==8మలలత చేత; అవద దితః -తిరస్కరింవబడినదై : అంభసా.సహ = నీటితోపాటు; శుష్యన్‌ == శోషిల్లుచు; అసౌ== ఈ; కలమః=వరిపైరు; మనోభువా == మన్మధుని చేత; తప్తః _. ఇవ = తపింపజేయదిడినదా యన్నట్లు: అభిపాండుతాం మిక్కిలి పాలిపోయిన స్థితిని; ఉపైతి== పొందుచున్నది.

తాత్పర్యము : శిరస్సుచే వంగి నమస్క_రించినదయ్యు అనాదరపరయైన కమలిని .చేత తిరస్కరింపబడినదై నీటితో పాటు శోషిల్లుచు ఈ కలమము మన్మధునిచేత తపింపదేయబడినదా యన్నట్లు పాండువర్ణమును పొందుచున్నది.

అలంకారము ; ఉ(క్పేకు, సమాసోక్షి.

వ్యాఖ్యానము : శరత్తున కేదారములందలి జలము (క్రిమముగా ఇంకి పోవుట, పండిన వరి తెల్లబడిపోవుట స్వాభావికములు. శర త్తునకమలము వికాస వనంతమగుటయు (ప్రకృతి సిద్ధము. సహజమైన యీ సన్నివేశమునుండి కవి యొక సమాసో కిని, ఒక యు(క్పేతను చమకత్కారముగా కల్పించినాడు. పద్మము జక పద్మినీజాతి నాయిక. ఆమె సంపూర్ణ యౌవనవికొనమున పౌందర్యగర్వి తయై యున్నది. కలమము యౌవనము దాటిపోయిన నాయకుడు. గర్వితయైన నాయిక ఆతనిని తిరస్కరించినది. ఆతడు విరహత ప్తుడై కృశించి పాలిపోయి నాడు. కమలినీ నిరాదరణము, కలమ శోషణము అను నంళములందలి లింగ (కియా సామ్యము వల్ల గర్వితయైన _ నాయికచే అనాదృతుదై నాయకుడు కుష్కించి పాలిపోవుటయను నర్ధాంతరము స్ఫురించుటచే సమాసోక్తి. కలమము శుష్కము కృశము నగుటకు మదనతాపము కారణముగా ఊహింసబడుటచే హేతూ(త్పేత, కమరినికి, నాయికకు భేదమున్నను అనాదరణ ([క్రియాసంబంధ మున అభేదము సాధింప బడుటచే అభేదాతిసయోక్సి దీనిచే అనుప్రాణిత మైన 'సమాసోక్తి, ఉ(ర్పేక్షకు అంగమగుచున్నది, కనుక ఇందు సమాసో కుక్కే క్షల సంకరము.

120 కిరాతార్దనీయమ్‌ ల్లో. అమీ సముద్దూత సరోజ రేణునా హృతా హృతాసారకణేన వాయునా ఉపాగమే దుశ్చరితా ఇవాపదాం గతిం న నిశ్చేతు మలం శిలీముఖా;. తన్‌ పదవిభాగము ; అమీ, సముద్దూతసరోజరే ణున్సా హృతాః, హృతా సారకణేన్స్న వాయునా, ఉపాగమే, దుశ్చరికాః, ఇనః, ఆపదాం, గతిం, నృ నిక్చేతుం, అలం, శిలీముఖాః, అన్వయము : సముదూత సరోజరేణునా హృాతాసారకణేన వాయునా హృ్‌తాః అమీ శిలీముథాః ఆపదాం ఉపొగమే దుళ్చరితాః ఇవ గతిం నిశ్చేతుం న అలం. అర్హము : సముద్ధూత == ఎగురగొట్టబడిన; సరోజ == కమలము యొక్క 'దేణునా _-పరాగము గలదియు; హృత = హరింపదిడిన; ఆసార == వర్షము యొక్క: కణేన = బిందువులు గలదియునై న; వాయునా -- గాలిచేత; హృతాః== ఆకర్షింపబడిన; అమీ = ఈ; శిలీముఖాః = తుమ్మెదలు; ఆపదాం -- ఆపదల యొక్క;ఉపాగమే= రాకడయందు;దుళ్చరితాః_ఇవ = దుష్కా ర్యములాచరించిన చోరాదులవలె; గడిం = పోదగినచోటును; నిశ్చేతు౦ == నిశ్చయించుటకు; నఆలం = సమర్ధములు కొకున్నవి. తాత్పర్యము వ ఎగురగొట్టఐడిన పవ్మపరాగము గలదియు, హరింపబడిన వర్షాజల కణములు గలదియు నైన వాయువుచేత ఆక ర్షింపబిడిన వై యీతుమ్మె దలు ఆపదలు సంభవించినప్పుడు చోరాదులవలె ఎటుపోవుటకు నిశ్చయింప సమర్దములు కాకున్నవి, అలంకారము ఏ ఉపమ. వ్యాఖ్యానము ; వాయువులు సముద్దూత సరోజ రేణువులు గనుక సుగంధ యు క్రములు, హృఠతాసార కణములు గావున శీతలము. * సుగంధి శేతలమైన మారుతముచే మధుసములు ఆకరింపబడి కమల మధుపాన కాంక్షచే ఎరిగివచ్చుచున్నవి. వాయువు సర్వవ్యాపి. సుగంధము సర్వదిశలను వ్యాపించి యున్నది. మధుపము లెక్కడికని ఎగిరిపోవలెను? ఎచ్చట (వాలవలెను? వానికి

చళతుర్జః సర్గః 121 తోచలేదు. అవి యటునిటు దిక్కుతోచక పరుప్పలిడుట దుళ్ళరితుల యవస్థతో పోల్చబడినది గను ఉపమాలంకారము. _సుగంధమునుబట్టి మధువు హరింస బోవు తుమ్మెదల పసికట్టి ధనము హరింపబోవు చోరులతో ఉపమింపబిడినవి. వాయువు సర్వవ్యాపిత్వము వల్ల మధుకరములు దిక్కు తెలియక తిరుగుచున్నవి. రాజపురుషులవలని (స్రమాదము క- గగా చోరులు భయాంధులై దిక్కు తోచక తిరుగుదురు, శ్లో. ముఖభ్రై రసౌ విద్రుమభంగలోపొతై శ్శిఖాః పిశంగీః కలమస్య విభ్రతీ శుకావళి ర్వ్యక్త శిరీషకోమలా ధను[(శియం గో(క్రభిదోఒనుగచ్చతి, తి పదవిభాగము : ముఖై *, అసౌ, విద్రుమభంగలోవితై 9 శికొ, పిళం గీః, కిలమన్య, విభతీ, శుకొవళిః, వ్యక్తశిరీషకోమలా, ధనుళ్ళ్రియం, గోళ ధిద$, అనుగచ్చతి. అన్వయము : విద్రుమభంగలోహితై ; ముఠ్లైః పీళంగీః కలమన్య శిథాః బిభ్రతీ, వ్యక్రశరీషకోమలా అసౌ జకావళః గో(ఠలిదః ధనుశ్శ్ర్వియం అనుగచ్చుతి అన్టము . విదుమ = పగడముయొక్క; లంగజామక్క.వల; ల పొ కై == ఎట్టినైన; ముభైః ముక్కులతో; పళంగీ! జ వమషరంగుగలు క మస్య =కలమ పై రుయొక్క:; శథాః = కంకులను; బ్యలతీ ౭౭ మౌళీ మ దియు; వ్యక్త ==వికసించిన; శిరీష దిరి సెనపూవువలె; కోమలాలాసుకో గ మైనదియైన। అసౌ = ఈ: శుక , ఆవళః చి. కలగుంపు; గో(తభిదః 2 నుక దని; ధనుః = వింటియొక్క; శ్రియం = సొదర్యమును; అనుగచ్చతి == ౪ రించుచున్నది. తాత్పర్యము : పగడపు ముక్కలవలె నెజ్జనై న ముక్కు లతో పనువే వన్నె కలమ కంకులను మోసికొని పోవుచు వికసించిన శితీషకుసుమముల లె నున్న ఈ చిలకలగుంపు ఇం(ద్రధనున్సు యొక్క సౌందర్యమును అనుకరిం చున్నది.

122 కిరాతాద్దనీయమ్‌ ఆలంకారము : ఉపమ. వ్యాఖ్యానము వి పగడపు ముక్కలవంటి ముక్కులతో బంగరు గుత్తుల వంటి కంకులను కజచికొని చిలుకలగుంపుఐు ఆకొశమున నెగిరిపోవుచున్నవి. ఆవి వికసించివ శిరీషకుసుమములవె సుకుమారములై ఇంర్రధనుః ఖండముల ననుకరించుచు ఆకాశమునకు శరదృతువు నందును ఇం్యద్రధను శోభను గలి గించుచున్నవి,. ఇంద్రధనుస్సు లేకున్నను దానివలన గలుగు శోభ ఆకొళమునకు గలుగుచున్నదని భావము. 'అనుగచ్భతి' అను సాదృళ్య బోధకమైన శబ్దము (సయోగింపబడుటచే బౌపమ్యము అర్ధగమ్యమై ఇందలి ఉపమాలంకారము అర్హి యగుచున్నది. ల్లో ఇతి కథయతి తత్ర నాతిదూరా దథ దదృశే సిహితోష్టరళ్శిబింబ: విగళిత జలభార శుక్షభాసాం నిచయ ఇవాంబుముచాం నగాధిరాజః. 8 పదవిభాగము : ఇతి, కఠయతి, తత నాతిదూరార్‌, అథ, దదృశే, పిహితోష్టరళ్మివింది, విగళిత జలభారళుక్షభాసాం, నిచయ%, ఇవ, అంబుముచాం: నగాధిరాజః. అన్వయము : అథ తత ఇతి కథయతి (సత్సి నాతిదురాత్‌ పిహితోష్ట రళశివింబిః నగాధిరాజః విగళితజలభారకుకభాసాం అంబుముదాం నిచయః ఇవ దదృశే, గా అర్ధము : అథ -- అనంతరమున: త్యత్ర==ఆ యకుడు; ఇతి-=ఇట్రని; కథయతి (సత్ఫి = చెప్పుచుండగా; న_అతిదూరాతొ = సమీసమునందేః పిహిత = కప్పబడిన; ఉష్టరళ్ళి = సూర్యునియొక్క; బింబిః -=వింబముగల; నగ _ అధి స్‌ రాజః ఉపర్వ్యతరాడైన_ హిమవంతుడు; విగళిత ==జారిపోయిన; జల నీటి యొక్క; థార = భారమువల్ల; శుక్ల ==కెల్లన్లైన; భాసొం == కొంతులుగల; త్స అంబుముచాం -= మేఘములయొక్క; నిచయః _ ఇవ = సముహమువలే; సై దదృశే -కనదిడెను

దతుర్దః సన్గః 128 తాత్చ్సర్యిము . ఆనంలిరమున ఆ యతుడు ఇట్లని చెప్పుచుండగా అనతి దూరమున వొప్పి వేయబదిన సూర్యమండ ౬ముగల హీమవత్పర్వతము జలథారము జారిపోయి ఇందువల్ల తెల్లగా (ప్రకాశించుచున్న మేఘముల గుంపువలె కనం బడెను. అలంకారము : ఉపమ. వ్యాఖ్యానము : త్య శద్దిము “లి స్కిన్‌” ఆర్థమున యతునకు విశేషణ ముగా ప్రయోగింపబడినది. అర్హునుడు శరత్సొంద ర్యమును కొంత సేపు కేవలము దర్శించెను. కొంత సేపు యక్షుడు వరించి చెప్పుచుండగా _ వినుచు దర్శించెను. వ! ఇట్లు ద్ర్వైతవనమునుండి పామవల్పర్వోల మునకు ఆతని (ప్రయాణము వినోద ముగా క్షణములో జరిగినటు జరిగిపోయెను, “ఏష కణాన్నేష్యతి' అని వ్యాస మహర్షి చెప్పినన్లే యతడు శ రద్భృశ్యములను మనో హరముగా వర్తించి చూపుచు అర్జునుని క్షణములో హీమవంత మునకు. గొనిపోయెను సూర్యోమండలమును మరుగుపరచిన పామవంఠిము.. సూర్యమండలము. కంచ. ఉన్నలమని భావము. భంగ్యంకరమున సూర్యా స్త్రమయము_ కొటోవు సమయమని సూచన. అనతి దూరమునుండి చూడగా పొమవంఠము. ళరన్యేఘముల (పోగు పఠె తెల్లగా నగపడెశనుటచే ఉపమాలంకొరము. శరత్క్యాలమున శరన్మేఘోప మానము ఉచితము ఇడి పుష్పితా(గా వృత్తను. 1.) పాదములు _నన ర య గణములు £.4 పాదముజ _నజజర గ గణములు ఇది పరస్తానార్హ నమవృ త్తము. ల్లో త మతనువనరాజిళశ్యామితో పత్యకాంతం నగ ముపరిహిమానీగౌర మాసాద్య జిన్హుః ఉపరత మదరాగ స్యానుసస్మార లక్ష్మీ మసిత మధరవాసో విత స్సీరపాణేః. రికి వదవిభాగముము : తం, ఆతనువనరాజిళ్యామితోవత్యకాంతం, నగం, ఉపరిహిమానీగౌరం, ఆసాద్య, జిమ్టః, ఉపరత మదరాగన్య, అనుసస్యార, లక్ష్మీం, ఆసితం, అధరవాసః, బి(భతః. సీరపాణేః

124 కిరాతా్డనీయమ్‌

అన్వయము : జిష్షుః ఆతినువన రాజిశ్యామితో సర్యకాంతం ఉపరిహిమా నీగౌరం తం నగం ఆసాద్య ఉపరతమదరాగస్య ఆసితం అధరవాసఃబిభ్రత£ సీరపాణేః లత్మీం ఆనుశస్మార,

అర్ధము వి జిష్తుఇ= అర్జునుడు; ఆతను =గొప్పవై న: వనరాజి-=వన వీఢులచే; క్యామిత నల్లగా చేయబపన; ఉపత్యక = సమీప(ప దేశములచే; ఆంత ౦ = సుందరమైనది; ఉపరి = పె భాగమున; పామానీ _ మంచుగుంపు చేత; గౌరం == కెల్లనై నదియైన; తం --అ్యి నగం =పర్వత మును; అసాద్య == చేరి; ఉపరత == నివృత్త మైన; మద --మద్యమందలి; రాగస్య = (టప్రేమగల వాడును; అసితం నల్లని; అధరవానః == క్రిందిబట్టను; బిభతః = ధరించు చున్నవాడును నైనః సీరపాణేః == బిలరామునియొక్క_; లక్ష్మీం =ళోభను; అనుసస్మార _- స్మరించెను.

తాత్పర్యము : జయశీలుదై న పార్టుడు గొప్ప వనవీధులచే నల్లగా జేయ బడిన సమీప(ప్రదేశములచే సుందరమై, పై భాగమున మంచుగుంప్పచే తెల్లనైన ఆ పామవంతమును చేరి మదరాగము వీడి నలని యంతరీయమును ధరించి యున్న బలరాముని శోభను స్మరించెను. న

అలంకారము :; స్మరచము.

వ్యాఖ్యానము : కొంతదూరమునుండి చూడగా హిమవంతిము తెల్లని మబ్బుల ఫోగువలె కనబడినది చేరువకు వచ్చినంత దాని యధోభాగమున గల మహారణ్యములు కనబడినవి. అందువల్ల దాని స్వరూపదర్శనము భేది బ్రినది, అధోభాగము నల్ల రంగుచే ఆవరింసబడి, ఊర్థ్వ్యభాగమంతయు తెల్లగా నున్న ఆ హిమవన్మూరర్హిని చూడగనే అర్జునునకు నీలమైన యంత రీయము ధరించిన తెల్లని బలరామమూర్తి స్మరణకు వచ్చెను, సదృళవ స్తు దర్శనమున సదృశ వ_స్త్వంతరము న్మరింపబడుటచే నిది స్మరణాలంకారము. బలరాముడు మధు పానలోలుడు. పవిత్రుడై న హిమవంతుని దర్శించినప్పుడు అర్జనునకు మధు పొనర క్రి లేని బలరాముడే గు ర్తువచ్చెను, వర్షా మేఘము హీమవంతుని 'పై నిల్చి నప్పుడు బలరాముని భుజముపై నున్న నల్లని యు త్తరీయము వలె నుండునని కౌళిదాను వర్తి ంచినదానినే భారవి యిట్లు చక్కగా, అనుకరించెను.

చతుర్వః సర్షః 123 మంత్రిస్వీకార సమయమున జిస్తు ళబ్దముచే నిర్జిస్తుదెన యర్జునుడు పా! చు ణ్‌ మం ల్రసిద్ధిస్టానమైన హిమవంలమును చేరిన యీ సమయమున మరల జిషు చు శదిముచే నిరిషుడె యాతని జయశీలిత యుదీపితమెనది. యణ నా. స! చు ఇది మాలినీ నృ తము. ల! ననమయయ గణములు. ఎనీమిీది యక్షరములకు యతిచ్చేదము. కిరాతార్డనయమున చతుర సర్షము అం(ధ “భాలసుధా'”” వ్యాఖ్యా సహితము నిమా_ప్తము. ఇతి శివమ్‌.

సారాంశము తృతీయసర్షము వా్యాసాగమనము

అరణ్యావాసము చేయుచు ద్రైతవననమునం దున్న పాండవుల కడకు వచ్చి యుధిష్టిరునిచే యధావిధిగా పూజితుడ్రై వ్యాను డాసనము నలంకరించెను శరచ్చంద్ర కరములవలె మనోహరములయిన కాంతి పుంజములు ఊర్హ్వముగా (ప్రసరించుచు ఆయనను ఎంతో ఎత్తయిన వానినిగా తోపింప జేయుచుండెను. కృష్ణవర్డ శరీరముతో, పిశంగవర్థ జటాభారముతకో ఆయన విద్యుల్లతలతోడి యంబుదమువలె విరాజిల్లు చుండెను. సమ్మగ్రమైన (పసన్నతనుదాల్చి, తోకాతిశాయియైన యాకారసొష్టవముచే ఆయన యపరిచితుల చిత్తములంగూడ బలాత్కాా రముగా న్నేహభావమును గలిగించుచుండెను. (ప్రశాంతమైన ఆయన యాకారమే ఆయన యంతఃకరణ పవిత్రతను జాటుచుండెను. సహజ సౌమ్యతను, విశ్వాసమును (పకటించు చూపులచేతనే ఆయన మృదు వుగా పలుకరించుచున్నాడా యన్నట్లుం డెను.

అగ్నిపో(త్రాదులయిన ధర్మములను (పతిపాదించునవి, పాప ములను నాశనము చేయునవి మైన ధర్మములను (పతిపాదించినవాడును, సుఖముగా ఆసీనుడై యున్నవాడును నగు ఆ మహర్షితో ఆయనయాగ మనమందలి హేతువును దెసిసికొన గోరినవాడై ధర్మజుడు ఇట్లు పలికెను.

““అనాప్పపుణ్య సంచయులకు దుర్లభము, సతృలములను (ప్రస వించునదియైన ఈ తమ దర్శననసంపద జలదరహితమైన యాకాశము నుండి కురిసినవర్షమువలె నున్నది. నేను చేసిన (క్రతువు లిప్పుడు ఫలిం చినవి. (భాహ్మణుల యాశ్వీరచనములు సత్యములయినవి. ఏలయన నీవు వచ్చుటచేత నేను యావత్చపంచమునను కీర్తసీయుడ నైతిని. స్వంయంభువై న బహ్మదర్శనమునలె లోకగురువైన నీ యమోఘదర్శ వము సంపదను ఆకర్షించి యిచ్చును, దుఃఖములను దొలగించును.

“సరు వళ్లు 127 పురుషార్థమును (ప్రసవించును, కీర్తిని వ్యాపింపజేయును ఇంకను నెన్ని యేని _శేయములు గలిగించును.

అమృతము 'స్రవించు చందునియందుగూడ నిర్వృతిపొందనినా న్మేతములు నీసన్నిధియందు సుఖము పొందుచున్నవి. దింధువియోగము ర్హ వల్ల గలిగిన దుఃఖమును మజచి నాహృదయము వి[శాంతి పొంధు చున్నదా యనిపించుచున్నది, తమ యాగమన కారణమును గుజించి (ప్రష్నంపవలెనని కుతూహలపడుటకు హేతువులేదు. ఎట్టీకోరిక లును లెని తమవంటివారికి గావలసినది మూవంటివారి వళశమునం దేమియు డును? అయినప్పటికిని మాకు కళ్యాణము గలిగించు తమవాక్యమును వినవలె నన్న యభిలాష నన్నివిధముగా పలుకునట్లు చేయుచున్నది.”

ఉక్తివై చిత్యముచే రమణీయమైన తీరున ధర్మరాజు ఈ విధ ముగాపలుకగావిని జయసిదియందు తనమనస్పునుసమాహితము గావించి వేదవ్యాస మహర్షి ధర్మషానితో ఈ విధముగా అర్ధవంతమైన వాక్కు- పలుకదొడగెను___

“క్రి రియే భూషణముగా గల యుభయ లోక(శ్రేయస్సును గోరిన మానవులకు బంధువులందు సమభావము ఉచితము. తపోధనులకు అట్టిది మరియు అవసరము. అట్లయినను, ధర్మజా! నాహృదయము నీగుణ సముడాయముచే అకర్షింపదిడి నీకు వళమైయున్నది- వీకరాగులై. ముమువృక్షులై న వారికీగూడ సాధుపురుమలయందు పతపాతము కలుగు చుండునుగదా.

మీరు ఆ ధృతరాష్ట్రంనకు కొడుకులుకారా ? సుగుణసంప శ్రే ఆ సుయోధనుని మించినవారు కౌరా? ఇట్టీ మిమ్ము పరితర్థనించిని ధృతరాష్ట్రుని జన్మ వ్యర్థము. భోగతృష్ట ఎవ్వనికై నను బలవం 7 అవివేకమును గలిగించునుగదా! సందేహముగలిగినప్పుడు క ర్ణాదులయి దుష్టలయందే ఏిశ్వాసము ఉంచు. దృతరాష్ట్రని సర్వ(మయోజనములా త్యజింపకుండునా? దుర్దనసాంగత్యములు జయములకు విఘ్న లక గించుటయే కాక మూలనాశనహేతువులై న యాపదలకును నెలవుల ॥ గదా! సీ శత్రువులై న కౌరవులసభ సన్మార్ల్షమునుండి (భష్టమైనప్పటికిని

126 కిరాతార్డునియమ్‌ సీ వింతకొలము ధర్మమునుండి తొలంగక ననవాసభారము సహించుదుం టివి. విపత్తులందును నశింపక రమణీయముగా (ప్రకాశించు (ప్రేమను సివు సద్గుణములందు (ప్రదర్శించుగున్నావు. సహనమే (పధానచితత్త వృత్తిగా గల నీక నీ కఇ్యతుపులు కపటముచే మహాపకారము చేసినారు. కాని అందువలన వారికి ఆత్మనాశనమే సంభవించును. నీ బుద్ది యొక్కయు, (ప్రవర్తనయొక్కయు ఉత్క్బృష్ట్ణత ప్రకటమగుటకు అవ కాళము కల్పించి నీ శత్రువులు నీకు మేలే చేసినట్ల యినది. మంత _ప్రదాసము ోిన్సిక్ర రాజ్యము పరా[క్రమముచేతనే పొందదగినదై యున్నది శ్మతువన్ననో వీర్యముచేత, అస్తములచేత, నైన్యములచేత నీకంకె నధికుడ్డై యున్నాడు, అందువలన అంతకంకెను అధిక్యము సంపా దించుటకై. యపాయము ఆలోచింపవలసి యున్నది. యుద్దమున విజయము ఆధిక్య పరతంత్రమై యుండునుగదా, ఇరువదియొక్క పర్యాయములు క్షత్రియులను సంహరించిన ఆ ధనుర్విద్యా గురువైన పరళురాముడు ఎవ్వని పరా[కమముచే పరాభూతుడై. శార్యాదిగుణ ముల యుత్కర్ష ఆ్మశయాధీనమై యుండునని తెలిసికొన్నవాడయ్యెనో, ఎవ్వనివిషయమున అసమర్షతవలన గలిగిన లజ్జచే యముడుకూడ పరా భవము పొందినవాడా యసీపేంచునో అట్టి భీమ్మడీ రణరంగమున వింటిని సంధించి నిల్చినచో ఎవ్వనిమనస్సు భీయా(క్రాంతము కాకయుండును ? యుద్ధరంగమున బాణసమూహమును వర్షించుచు, (క్రోధము చేమండుచు, (రోణాచార్యుడు జ్వాలా(గము అనెడునాలుకలు గలిగి (ప్రపంచమును (మింగబోవు ప్రళయాగ్నివలె నుండును. ఆతనిని మీలో నెవ్వనోర్వ గలరు? ఆలోకమా క్రముచేతనే శత్రువుల ధైర్యము చెదరగొట్ట గల వాడు, పరశురాముని ఆరాధించినవాడు ఆయిన కర్షుని గాంచినచో మృత్యువునకు గూడ ఎన్నడు నెలుంగని భయము కలుగగలదు. ఏవిద్యచేత అతిదుష్కరమెన తపస్సు నాచరించి, పాశుపతా స్రము సంపాదించి,మహావీర్యవంతుదై యర్దునుడు ఖీష్మాదులను నిర్మూ లింపగలడో, ఏది మహామహిమాలయిన 'డేవతలను ఆరాధించుటకు

చ తుర్దః సర్గః 129 సాధనము కాగలదో (పకర్షను కలిగించు ఐం్యద్రమం్యత రూసమైనఆ విద్యను సాక్షొత్తుసిద్ధినివలె ప్రదానయోగ్యుడవైన నీకు దానముచేయుట కె వచ్చియున్నాను.”

ఇట్లు పలికి మహర్షి (దనన్నుడై యుండగా “పొమ్ము, సాధిం పుము” అనిన ధర్మజుని వాక్యమును (ప్రమాణీకరించి యర్జునుడు ఆంతే వాసివలె వినయముతో వ్యాసుని జేరటోయెను. అంతట ఉదయసంధ్యాకాల మున రమణీయమైన సూర్యుని బింబమునుండివలె వ్యాసమహర్షి ముఖ మునుండి వెలువడి అగ్నికణమువనలె ఉజ్వలమైన దీప్తి వికసించుచున్న పద్మమునువఠె అగ్నికణమువలె ఉజ్వలమైన మంత్రము పార్ధని ముఖ మును ప్రవేశించెను. వ్యాసమహర్షి యోగ్యతముడైన యద్దునునకు ఆ యోగవిద్యను తన తపోబలముచే తక్షణము దానముచే నెను. ఆ విద్యా మహీమచే అర్దునునకు జగ తత్వము అవగతమై చిరకాలము మూతపడి యున్న కన్ను విప్పారినట్లయ్యేను. మహా (శ్రేయోలాభములను నూచిం చునదియు, ఉత్సాహరూపమైన అంతఃకరణవృత్తికి అనురూపమైనదియు నైన ఆకారమును దాల్చియున్న అర్జునుని విజయమే ఫలముగా గల తపళ్చర్యయందు నియోగింపగోరి వ్యాసమహర్షి యిట్ల నెను---

ద్ర ధ్యానవిధిచేత వృద్దిపొందిన (ప్రతాపము గలవాడవై , నీ క్ష్యత్రియసదవిని అన్యులకీయక. ఆయుధములను ధరించియే స్వాధ్యాయ నిరళనస్నానాది నియమములతో మునీళ్వరుల నతమును ఆచరింపుము. ఇంద్రునియొక్క- (పసాదముకొఅకు నీవు ఎచ్చట అతి దుష్కురములై న తపస్సులను చేయవలసియున్నదో అట్టి రమణీయ శిఖరములు గల ఇంగద్రకీల పర్వతమునకు నిన్ను ఈ యక్షుడు క్షణములో తీసికొని పోగలడు”

ఇట్లని పార్టనితో బలికి మహర్షి యంత్నర్మితుడయ్యెను.. ఆ మహర్షి స్థానమున ఆదేశముగా వచ్చెనాయన్నట్లు కుబేరానుచరుడై న యక్షుడు ఆ (ప్రదేశము నధిష్టించెను. ఆ యకుడు కృత(ప్రణాముడై, తనతో [ప్రియవచనములు పల్కిన యద్దనునియందు జాతానురాగు డై 'న్నేహితుని యందువళె విశ్వాసమునుపొం దెను. సాధువుల సాంగత్యము

(9)

190 కిరాతార్డసీయమ్‌ వెంటనే విశ్వాసము గలిగించునుగదా. అంతట పృనరుద్గమనార్హమై సూర్యునిచే విడచి పెట్టబడుచున్న మేరుపర్వత శిఖములను అంధకారము మెల్లగా నాశ్రి మించినట్లు అభ్యుదయార్హమై యర్హునునిచే విడిచిపెట్టబడు చున్న పాండవులను అతికష్టముపై దుఃఖము మందమందముగా న్యాక మించెను. పొండవులు అసందిగ్ధముగా విచారించియే అర్జునుని ప్రస్థానము నిశ్చయించిరి గనుక అతని వియోగదుఃఖమును వారు తిరస్కరించిరి. కాని అద్దనునియందు వారికిగల (పేమచే ఆకర్షింపబడి, నాలుగు సమభాగ ముల్లై వారియందు (సవేశించిన దుఃఖము తుల్యవిభాగమువలన గాటోలు వారికి తేలికగానే తోచెను. సహజమెన వారి ధీరభావమువలనను, వ్యాస మహర్షియందు. వారికి గల విశ్వాసమువలనను, శ్యతుహేతుకమైన త్యీవ్మకోధమువలనను, అర్జునుని సామర్థ్యము వారికి చక్కగా. దెలిసి యుండుటవలనను అతని వియోగదుఃఖము వారియందు నిలకడపొంద జొాలదయ్యెను. పగటి నాలుగుయామములను వదలి యేకరాళియైన యంధకొరము కృష్ణపక్ష విభావరిని ఆశ యించినట్లు పాండవులను నలు గురును విడిచిన ఆ దుఃఖము ఏకరాశియై (ద్రౌపదిని ప్రవేశించెను.

ఆ (దౌపదీదేవి యర్జునుని చూడవలెనన్న గాఢమైన యభిలాష గలదయ్యు మంగళభంగభఖీతివ కన్నీరునిండి మంచుబిందువులు నిండిన కలువలనలె నున్న తనకన్నులను మూయుటకు శ క్తురాలు కాదయ్యెను. ఇంద్ర నందనుడైన యర్జునుడు అకృత్రిమ్యపేమ రసాభిరామమైన (దౌపదీదేవియొక్క (ప్రీతిపూర్వకదృష్టిని మనః[ప్రసాద మనెడు అంజలిచే దారిబత్తెమునువలె మిక్కిలిగా (గ్రహించెను ఆడవియేనుగుచేత (గీష్మ కాలమందలి నదివలె ధైర్యభంశముచే కలత పెట్టబడినద్లై ఆ (దౌపది నిరుద్ధభాప్పమై హీనమైన కంరమున నెట్టికేల కిట్లని పలికెను.

శౌర్యు సంధుక్షణము

““పంకమువంటి శ్యతుకపటమున దిగబడిన గౌరవమును, సంప దను ఉద్ధరింప సమర్దుడవై న నీవ దుఃఖచ్చేదకము లయిన తపస్సులు ఫలించునంతవజణకు మమ్ము విడిచియుండి అతిళయముగా దుఃభితుడవు కొవలదు, కీర్టి నార్జించుటకు గాని, సుఖమును సంపాదించుటకు గాని,

చతుర్హ్మ సర్గః 181 సామాన్య మానవులలో పరిగణింపబడని యున్నతస్టితిని పొందుటకు గాని అనాతురులై యత్నించువారికి జయసిద్ది అనురక్రయయిన కామినివలె అంకము నధిష్టించుడు.

లోకమును రక్షించుట క్రై విధాతచే సృష్టింపబడినది క్ష్మత్రియజాతి. ఆ జాతిలో (పసిద్ధమైన కురువంళమున జన్మించిన మీ జయశీలమైన బలమనెడు సంపదను అపహరించుచు, విజయైక వృత్తియైన మీ ప్రతాపము యొక్క [పాణమును హరించుచున్నది శ్యతుకృత పరాభవము. ఆప్త జనులచే నివేదింపబడి యెట్లో విశ్వసింపబడిన ఆ పరాభవము రాజులకు తలవంపు గలిగించుచు వితానమువలె దిక్కులందు వ్యాపించియున్న మీ కీర్తిని సంకోచపరచుచున్నది. అది మీ వీరకృత్యములనెడు పవిత్ర కర్మలను మరుగుపరచినది. అందువలనే మీ (ప్రథ్యాతిని లేనిదానినిగా చేసినది. _ దినావసానము సూర్యకిరణములనువలె మీ భావికాలములను గూడ (హస్వీకరించుచున్నది. బలవంతముగా శ్యతువులచే మనయందు (వయోగింపబడిన ఆ యవమానము స్మరించుటకే శక్యముగానిది, ఆనుభ వించుట మాట చెప్పవలసిన దేమున్నది?: [క్రమముగా శుష్కించు ఆ యవమానము నీయెడబాటువలన నిప్పుడు మరల (కొత్తదై నాహృద యమును పచ్చిపుండు చేయుచున్నది.

"““దంతభంగము వలన దంతివలె అభిమానథంగము వలన దుస్పహమైన వికారము పొంది నీవు శ్యకువుల (పకాపముచే మరుగుపరచ బడిన తేజస్సు గలవాడవై శరత్కాల మేఘములచే కప్పబడిన (ప్రభాత కౌలమునలఠె నున్నావు, (క్రియా కూన్యత్వమువలన సిగ్గుపడి ఆశ క్రము వై నవా యన్న్పన్న యస్రములచేత అతిశయముగా (ప్రకాశింసని వాడవై, కీర్తి తరిగి, న్వీ తరిగిపోయిన సము(దమువలె నీవు వేరు రూపముదాల్చితివా యన్న్సృన్నావు- దుళ్ళాసనుని యాకర్షణము అనెడు ధూళిచే కప్పబడి, చెదరి దిక్కులేనివా యన్నట్లు దైవమే దిక్కుగా గలిగియున్న యీ. వెంట్రుకలచేత వ్యర్థము గావింపబడిన శౌర్యము, బలముగల నీవు ఆధనంజయుడవే యగుదువాః

“స్తూధ్రువులను రక్షించుటకు సమర్హుడైనవాదే క్ష్మత్రియుడు. కర్మ ములందు సమర్ధమైనదే కార్ముకము. ఈ క్ష్యతియ కార్ముక శబ్దములను

182 కీరాాడ్డనీయమ్‌ నిష్ఫృలములై న కార్యములందు (సవ ర్హింపదేయువాడు వానిని వ్యుత్పత్య ర్హరాహిత్యముచే దూషితముల నొనర్చినవా డగుచున్నాడు. ఓపార్ద: (ప్రధానము నశించి, నామమాశ్రములై, నీవేదేని అభ్యుదయము గావింతువేమోయనియెదురుచూచుచున్న నీగుణములుమాతోసమానముగ దుఃఖించుచున్నావా యన్నట్లు మావలె ని న్తేజయులై యున్నవి (పమాద వళమున శషతువులచే పరాభవింపబడిన నీవు ఏమరుపాటున ఏనుగులచే పెరకబడిన కేసరములు గల సీింహమువళఠె నున్నావు. ఇట్టి నిన్ను కాంతిచేత దినలక్ష్మి సూర్యుని అ(శ్రయించినట్లు యోగ్యతచేత ఈ కార్య భారము ఆ[యించుచున్నది.

“ఏప్పురుషుడు సర్వాతిశాయినిటైన యోగ్యతను స్వకార్యములచే అర్ధవంతము చేయునో ఆతడు సభలందు యోగ్యపురుషగణనా(ప్రసం గము కలిగినప్పుడు అద్వితీయమైన స్థానము నలంకరింపగలడు. (ప్రేమ పాాతులమైన మమ్ముగుజించి నీవు ఎట్టి దుఃఖములచే మనస్సును [శ్రమ పెట్టుకొందువో ఆదుఃఖములను దే వేందుడు (ప్రతిహతముల నొనర్భుగాక. సంకటములేక భద్రమైన నెలవునం దున్నప్పటికిని ఒంటరిగా సంచ రించి (ప్రమాదములకు గురికావద్దు. మాత్సర్య ద్వేషములుగలవారి చిత్త ములు సాధువుల పట్ల గూడ' వికారము పొందుచుండునుగదా. కనుక వ్యాసమహర్షి యాడదేళమును శీఘ్రముగా ననుష్షించి మా మనోరథ ములను సఫలీకరింపుము. కృతార్తుడవె వచ్చిన నిన్ను నేనునా సన ములతో దృఢముగా కౌగలించుకొస్‌ గోరుచున్నాను.” ఈ విధముగా బలికిన (ద్రౌపదీదేవి వాక్యములచే నవీకృతమై హృదయమున నుంచ బడిన పరాభవముచేత అర్జనుడు ఉత్తరిదిక్కున జేరిన సూర్యుడునలె మిక్కిలి జ్వలించెను, చ

అనంతరము పృరోహితునిచే సమం(త్రకముగా ఆరోపితములై న యాయుధములు ధరించి అభిచారిక పోమ[క్రియారూసము దాల్చిన మం్యక్రమువలె అర్జునుడు దర్శనీయుడయ్యు శత్రువులను కజైదుట చూచుచున్నాడా యన్నట్లు థీషణమైన రూపమును దాల్బెను. ఇతరులకు అత్మిక్ర మింప ళక్యముగాని ఆక క్షణము గలిగి (పసిద్దమైన గుణధ్వని గల కొర్ముకమును, శ్మతువుల దృష్టి కెన్నడును గోచర్‌ములుకాని నిశతబాణ

చళుర్ధః సర్గః 188 సహితములై నగొప్పయమ్ములపొదులను, వజ్రాయుధముచే గలిగిన దెబ్బల గు ర్తులను కీర్తిచేతవలె కాంతిచేత కప్పివేయుచు, రత్నములచే పొదగ బడి, తారకా్యపదీ ప్తమైన నభోమధ్యమునలె నున్న కవచమును ధరించి అర్జనుడు కుబేరానుచరుడు చూపుచున్న మార్గమున బయలుదేరెను. అప్పుడు ద్వైత వనవాసులయిన తాపనులు దుఃథావిష్టులై యొక్క కణము బాష్పాకులలోచను _లెరి,

అప్పుడు దిక్కులందు దివ్యదుందుి ధ్వానములు మారుమో గెను. _దివ్యకుసుమవర్షముచే ఆకాశమున సౌందర్యము అతిశయిం చెను. చంచలములయిన వేలాతరంగ హస్తములతో సము[ద్రుడు ఏదో రహస్యమును చెప్పటోవుచున్నాడా యన్నట్లు ఉల్ల సిల్లుచున్న భూమిని కౌగిలించుకొనెను.

న

చతుర్ల సరము ఖు ౧ శరద్వర్హనము:

అంతట రొదచేయుచున్న కలహంసలనెడు మొలనూలు గల దియు, పరిపక్వములయిన పై రులచేత తెల్లని రంగు గలదియునై న (ప్రదేశమును జనసమీపమున అర్జునుడు సంప్రా ప్తయౌవనయైన (పియు రాలిని సఖీజపమీపమున చేరినట్లు చేరెను. వంగిన వరికంకుల గుత్తులు గలవి, బురద ఆరిపోయినవి, కమలములతో గూడిన సర స్పులు గలవి, కానుకగా నర్చింపబడిన ళరద్దుణసంసదలా యన్నట్లు న్నవి మైన (ప్రదేళములను అర్జునుడు (గ్రామసీమలందు తిలకించి యౌానందించెను.. ఆశ్చర్య చకితములయిన వికసించిన పద్మము లనెడు కన్నులుగల సరస్సులచే చూడబడుచున్ననా యన్నట్లున్నవియు, ('ప్రియరాలి దృష్టి విలాస సౌందర్యమును హరించుచున్నవియు నైన అడు చేపల పొరలుటలు పొర్టుని మనస్సును హరించెను. ఆ యర్హునుడు పద్మములతో గూడియున్న జలములందు వరిపై రుల రామణీయకమును తిలకించుచు మిగుల సంతోషించెను. దుర్లభమైన యోగ్యవస్తుసం యోగము లభించినప్పుడు వాని యుత్యంర్ష సమృద్ధిని ఎవ్వడు కొనియాడ కుండును? అధికముగా పొరలుచున్న పెద్దచేసలచేత తాడితమై (ప్రటింప బడిన ఫేనసంతతి గలదియు, తొలగింపబడిన పుప్పొాడిపొర గలదియు వైన జలమును గుర్తించి యర్జునుడు ఆపద్మములు స్టలక మలములన్న సందేహము వర్ణించెను. క్షీణత్వము పొందుచు, మెల్ల మెల్ల గాతగ్గుచున్న వేగముగల నీటిచే చేయబడిన చిరుతరగల గుర్తులుగలదియు, అందు వల్ల ముడుతలుగల పట్టుబట్టవలె తెల్లగానున్నదియు నై న నదీనైకత మును గాంచి యర్జును డానందించెను.

సూత్మమైన కేసరములందలి పరాగరేణువుచే అలంకరింపబడి మనోహరముగానున్న కనుబొమల నడిమి(ప్రదేశమును పొందింపబడిన బంధూకపుస్పమును లాక్షొరసముచే నెజ్జనైన తన (కిందిపెదవి శోభతో పోల్చి చూచుచున్నదా యన్నట్లునదియు, బలిసిన స్తనములయందంతటను మాటికి మాటికి పూయబడుచున్న అేయెండచే నెజ్జనైన కమలపరాగ

చతుర్హః సర్షః 185 మును పర్నిశమ న్వేదమువలనగలిగిన పులకలవే (ప్రకాశింపజేయుచున్న దియు, కర్ణావతంసముగా ధరించిన కలువపూవు చెక్కిలిపై (వేలాడు చుండ విశాలములై న కన్నులకాంతులచే దానిని (ప్రకాశింప జేయుచున్న దియు నైన కాపుపడుచును గాంచి యర్జునుడు ఛరళ్కాలసంపద చరితార్థ మైనదని తలంచెను.

ఆపరరా(త్రమున వకువులుమేయు వీడునుండి మరలివచ్చుచు, చేపు వచ్చిన పెద్దపొదుగుల బరువుచే వత్సోత్య-ంరితములయ్యు నేలపై వేగ ముగా దుమికివచ్చుటకు అసమర్థములగుచున్న అవులమందలు ఆయర్హు నుని దర్శనలాలసుని గావించుచుండెను. అర్జునుడు వేరొకయాటో తును జయించి విజయలక్ష్మీ పరివేష్టితమై బిగ్గరగా రంకెనేయుచు, నది కూలములను [కుళ్ల గించుచు, శరత్సబంధమైన పుష్టిని వహించి మూద్రి మంతమైన దరృమా యన్నట్లున్న వృషభమును గాంచెను మంచు గుంపులవతె తెలనె న యావులచే విడువఐబడుచున్నవైై శరత్కాల నదీ వైకతములు డోరుచున్న పట్టుబట్టలుగల కాంళొనితంబములవఠె అర్జును నకు కుతూహలము కలిగించెను.

పళువులకు తోబుట్టుపులవలె నున్నవారు, గృహసంబంధమైన (ప్రేమను అరణ్యములందే (వదర్శించుచున్నవారు. సాధుత్వమున చేజువులచే అనుకరింపబడుచున్నవారు _నెన గోపాలకులను అర్జునుడు అ ధేనువుల సమీపమున చూచెను. కుటీరముల ముంగిట దధిమధనము చేయుచున్న గోపికలనుగూడ అర్జునుడు చూచెను. వారు చలించుచున్న తుమ్మెదలనంటి ముంగురులచే ఆవరింపబడినవియు, చిబునవ్వువలన కొంచెము _సకటింపబడిన కేసరములవంటి దంతములు గలవియు, కదలుచున్న కముండలముల కాంతులచే మెరయుచున్నవై లేతయెండచే స్పృశింపడుచున్న పద్మములవలె మనోహరములయిన ముఖములతో నొప్పారుచుండిరి. వారు గాఢములైన యూర్పులచే కంపించుచున్న (క్రిందపెదవులు గలవారై చలించుచున్న యొకేచిగురు గల లతలా యన్నట్లుండిరి. పార్శ్వములు విపరీతములగునట్లు హస్తములను గద లించుచు సుందరముగా కవ్వప్పతాటిని లాగుచుండుటచేత వారి పిరు దులు తిరుగుడు పడుచుండెను. గోస్ట్‌ (ప్రాంగణములందు మేఘగర్జన

186 కిరాతాష్టనీయమ్‌ లని శంకించుచున్న నెమలిపడుచులను ఉనశ్రత్తలను గావించుచు మాటి మాట్‌కి దధిభాండముల లోతట్టులందు కవ్వపుదందము తగిలి మృదంగ మందధ్వనులు చేయుచుండెను ఈ విధముగా. పెరుగు. చిలుకుచు, మెల్లగా కదలుచున్న గొప్పస్త్సనములు గలవారును, పర్మికమచే వాడి పోయిన కలువవంటి కన్నులు గలవారును నైన గోపికలు నర్తన (పవృ శృలయిన వారయువతుల ననుకరించుచుండగా జూచి యడ్దునుడు తృప్తి పడడయ్యును,

అనంతరము వర్ష ర్తువునందలి వ్యక్రత్వమును విడిచినవియు, వృషభములచే మేయబడిన సరిసరసస్యములు గలవియు, బండిచ(క్ర ముల చాళ్ళచే పాపటలు దిద్దబడినవా యన్నట్లున్నవియు, నిరంతరగమ నముచే స్పష్టముగా నేర్చడినవియు నగు మార్గములనుబట్టి యడ్హునుడు ముందుకు సాగుచుండెను. (గ్రామసమీపములందు కృష్యాది కర్మముల నాచరించుచు, నొకేవిధమైన భావములు, చేషలు, అలంకారములు గల జనములచే నాక్రమింపబడి వికసిత పుష్పములు గలిగి యాశమ మండపములను బోలియున్న కుటీరములను దర్శించెను. అప్పుడు ఆ యకుడు శరల్లక్షణములను దిలకించి, తదాలోకనలోలన్నేతుడై న యర్జునునితో నిటు పలుకదొడగెను. సరుల యింగితముల నెజింగినహెరు అవసరమున మౌనము వహింపరుగదా.

ఓ పారా: మంగళ పదమైన విధియొక్క్ల ఫలదానకొాలము వలె జగత్కుయొక్క కృష్యాదిక్రియను సఫలము చేయుచున్న ఈ (ప్రసన్న సలిలమైన శరత్తు సీ జయలక్ష్మీని పర్షిల చేయుగాక :పె రులు పరిపా కముచే రమ్యము అఆయున్నవి. నదు సొ అనుదతములమునవి. భూమి

జక్‌్యుగ్ను లు నిష్పంక మైనది. క్రొత్రవైన కరద్దుణములచేత “ వర రు ళోభయందుం డిన (పేమ తిరోహితమేయ్యెను.. " ల

ఈ కళరదాకాశమున తెల్ల రెక్కలుగల బలాకలు ఎగురుటలేదు. మేఘములందు ఇం(ద్రచాపములును లేవు. ఐనను ఆకాశము అత్యంత శోభాస్పదముగా నున్నది. రమ్యమైన వస్తువు కృతిమమైన గుణమును అపేక్షింపదుగదా ! వాడిపోయినందున శైలి బారిన పయోధరములతో, జారిపోయిన విద్యుల్లతలనెడు సువర్థ సూత్రములతో, వర్ష ర్తువనెడి

చతుర్థః సర్షిః 187 భర్మృయొక్క వియోగమునలన దిక్కులనెడి వధువులు శోభిల్లుటలేదు అనరాదు. మదక్షయమువల్ల రంజకత కొలుపోయిన మయూరముల రుతములందలి యఖభిలాషను వీడి (శవణేంధద్రియము మదించిన హంస ముల కలరుతము న్నాశయించుచున్నది. (పీతి గలిగించుటకు గుణములు సమర్హములుగాని పరిచయము కాదుగదా :

పసుపుపచ్చ రంగుగల బలిసిన యీ వరిమొక్కలు కేదారము లందు పికసించి, గంధముచే సూచింపబడిన న్రికలువలను అఘా ణించుటకో యన్నట్లు తలలు వంచుచున్నవి తమ్మితూడుల పచ్చనిరంగు, తామరపూవు రేకుల యెజ్జనిరంగు, కదులుచున్న వరియొక్క పసుపు రంగు కలిసిన చేనియందలి జలము కరగిన యిం్రధనుః ఖండమా యున్నట్లునది స్తపలాళపరాగము గాలిచే నెగురగొట్టబడగా దానిని ఉత్రరీయమువఠె ధరించుచు, కన్నులవం టి నిర్మలములై వికసించిన బాణ పుష్పములు గల్లి, నవ్వులవంటి పువ్వులుగల వనవీధులు స్త్రీలవఠె నున్నవి వైద్యుతాగ్నిచే ద్వీప్తముకానిది, తెల్ల నిమబ్బు తునకలచే కప్పివేయ బడిన యెండగలది, నడుమనడుమ నీటితుంపులురులు గలదియై ఆకౌ శము పద్మగంధముగల వాయువులచే మనోహరమై యున్నది

ఇట్టి జలమును, వనవీధులను, అకొళమును ఉద్దేశించి పరువిడు | చున్న హంసల కూజితములచేత మబ్బుల ముసుగు తొలగిపోయిన దిక్కులు పరస్పరము సంథాషణ మొనర్చుచున్నవా యన్నట్లువి.

నత్సోత్సుకమున్నలై పచ్చికబయళ్లనుండి మరలివచ్చుచున్న 'ధేనువులు చేపువచ్చి పాలు కారుచున్న బలిసిన పొదుగులను తమ బిడ్డ లకు ఉపాయనములనువలె అందిచ్చుచున్నవి. జగత్తునకు కారణము, జగత్తును పావనము చేయునది, వత్సములతో ఘోషమును జేరవచ్చు చున్నదియు నైన యీ ధేనుసమితి మంతయు క్తమైన యాహతి యొక్క సమ్మగద్యుతిని వహించుచున్నదీ. మయూర క్రేంకారములను మించిన రంజకతగల గోపికల సంగితమునందు ఏక్యాగచిత్తమై యీ మృగీకదంబము ఆకలిగొన్నదయ్యు మేతను ముట్టకున్నది. అనాదరము చేయుచున్న కమలినిచేత తిరస్కరింపబడిన దై నీటితోకూడ శుష్కించు

188 కిరాతాద్దనీయమ్‌ చున్న యీ కలమము మదనత ప్తమైనదా యన్నట్లు పాండువర్ణము వహించుచున్నది. ఎగురగొట్టబడిన సరోజ పరాగము గలదియు. హరింపబడిన జలకణములు గలదియు వైన వాయువుచే ఆక క్షింపబడి నవైై యీ మధుకరములు ఆపద యొదురై న చోరులవలె దిక్కు, తెలియ కున్నపి. పగడపు మొక్కలవంటి ముక్కులతో పసుపురంగు వరికంకు లను గొనిపోవుచు వికసించిన శిరీషకుసుమములవఠె మృదువుగా నున్న యీ చిలుకలగుంపు ఇందదధనుస్సౌందర్యము ననుకరించుచున్నది.” ఇట్టిని యా యకుడు చెప్పుచుండగానే సూర్యబింబమును మరుగుపరచుచు తెల్లమబ్బుల గుంపోయన్నట్లున్న హిమవత్పర్వతము అనతి దూరమున గాననయ్యెను, గొప్ప యరణ్యములచేత నల్లగా చేయబడిన (పత్యంత భూములు గలిగి, పెన మంచుగుంపులచే తెల్లగా నుండిన యా హిమవన్నగమును సమీపించ్‌ యర్జునుడు మద్యమదము ఉపళమించి, నల్లని యంతరీయము ధరించియున్న బలరాముని శోభను స్మరించెను. చతురో కులు చావ తృతీయ సర్షము : గ! ళి ల 1. సము క్షితజ్ఞాతి వియోగ ఖేదం త్వత్సన్నిధా వుచ్చ్వసితీవ చేత ః 6; 2. తధాపి కల్యాణకరీం గిరం తే మాం (_శోతు మిచ్చా ముఖరీకరోతి. 3. అభ్యర్హిలా బంధుషు తుల్యరూపా పృ్తి ర్విశేషేణ తపోధనానాం 1 4. వీతస్పృహాణా మపి ము కి భాజాం భవంతి భవ్యేషు హి పక్షపాఠా 1. ఇ, 6 అసాధుయోగా ? జయాంతరాయా : (ఫ్రమాధినీనాం విపాదాం పదాని

చళుర్ణః సర్గః 188 రి (ప్రకొళిత త్వన్మతిశీల సారా 8 కృతోపకారా ఇవ విద్విష స్తే 1౧ 8. (పకర్ష తంశ్రాహి రణే జయ/శ్రీః 4 0 ప్రకర్ష మాధారవళం గుణానాం 31 10. విశ్వాసయత్యాశు సతాం హీ యోగ 8. 11. అనుళ్చుకౌనా మభియోగఖాజాం 10 సముత్సుకే వాంక ముప్రైతి సిది 8. లి 12. మాత్సర్య రాగోపహతాత్మనాం హి స్టలంతి సాధుష్వపి మానసాని. 56618. బభార రమోఒపి వపుస్ప భీషణం గతః (కియాం మంత ఇవాఖభిచారికీం . ర్రరి14* (పియమివ కథయిష్ర న్నాలిలింగ స్ఫురంతీం భువ మనిభృత వేలావీచిబాహు 8 పయోధి 8. చతుర్ణ సర్గము : గ |. సుదుర్ష భే నార్హతి కోఒభఖినందితుం (ప్రకర్ష లక్ష్మీ మనురూపసంగ మే లల £- న హీంగితజ్ఞోఒవసరే ఒవసీదతి ద్ద 8. న రమ్య మాహార్య మసేక్షతే గుణం ర 4. న దిగ్వధూనాం కృశళతాన రాజతే న్‌ స. గుణా & [సియత్వేఒధికృతా నసంస్తవ 8 శం 6. (శ్రకుర్వతే వారిదరోధనిర్గతా 8 పరస్పరాలాప మివామలా దిశ 86 యుక్త ట్రా

మూసోబ్‌ డిస్ట్రిబ్యూషన్‌ గరథములు

= పాజ్న్వన్నయ యుగము 750 దాక్షర్‌ దివారర్ల వేంకటావధాని

గి. నన్నయ భారతము ంం 10-00

3. అంధనాటక పితామహుడు ం శ_50

4. ఆంధ్ర వాజ్క్యయ చరిత్రము ంం 850

క. ఆంధ్ర (ప్రతాపర్ముద యళోభూషణము _ 15-00 శిరోమణి చలదుచర్ల రంగాచార్యులు

&ఓ అహోబల పండితీయము 10-00 (శ్రీ చలమచర్థ రంగాచార్యులు, అమరేళం రాజేశ్యరశర్మ

తెలుదు జానసదగేయ సాహిత్యము 15-00 డొక్టర్‌ వి. రామరాజు

ఈ. నాట్యశాస్తము జ-00 డాక్టర్‌ ప్‌ యస్‌ ఆర్‌. అప్పారావు

5. తెలుగునాటక వికాసము .. 20.600

6. భారతోపన్యాసములు ర_00

7. భారతము _ చందః _ శిల్పము శి6_00 డాక్టర్‌ పాట్‌బండ మాధనళర్మ

"ఓ వీర రసము 1000 థ్రీ జి. వి. సుబ్రహ్మాజ్యాము

. ఆంధ్రదేశ చరిత్ర సంగ్రహము (మళ్ఞింపల్లి సోమశేఖరశర్ము)? ఇిం00 ( 2 (. విక మోర్వశ్రీయము: (“కరదీపికా” వ్యాఖ్యాసహితముు ౨. __: కం00. 1; _] పం. .... (కాక్టర్‌ పాటిబండ మాధవశర్మ) . ం హర్షచరిత్రము 1.8, ఉచ్చ్వాసములు (ఆంధ్ర టీక) . “ర్‌ం | | |. థ్రీ శలాక రఘునాథశర్ము ఎం.ఏ, ఖ్‌ శ / ల -ల్తమర్థశ్రీ ం థు కొమరవోలు చేంకట సుబ్బారావు 200. స యట నం “కిరాళ్తార్డునీయము-4సర్గములు (ఆరద్రవ్యోఖ్య) ఎ. ని00 సట

1. / నేం. ను ఎక్‌ (లో నస్‌ _ పంచతం్యత్రము-మిత్రలాభము ((ఆంధధ్రటీకు . తింల్‌0, () టల వలి ॥ మ [ డాక్టర్‌" పొాటిబండ మాధవళఠ్మ, - స్‌ ళం ల తపతీ సంవరణజోపొఖ్యానము-అద్దంకి గంగాధర కవి _ * ప్ర_00. ర ల లర. "పరిష్కర్త: దాక్టర్‌ పాటిబండ మాధవళర్మ. షన స్త ష్లే . , _ “మాళవికాగ్నిమ్మితకము : “కరదీపికా" వ్యాఖ్యాసహితము = 6-51 1 ౧... _ “ధశళకువూర చరిత్రము-పూర్వపీఠిక వ ఆల టిం, జీ మ న + . . +" _ఆంధ్ర. “బాలస్తుధా టీకొసహితము ॥ .. స ఖు. చంద్రాలోకము : పంచమమయూఖము ౨ కలి బట గ్‌ 9 వ్యాఖ్యాత : డాక్టర్‌. పాటిబండ మాధవళ్వర్మ. [:. గ స్‌“. “ శుమారసంభవము 1-5 సర్గములు (ఆ౦ధ్ర'బాలసుధా వ్యాఖ్యాసహితము) . స . -.... చాక్టర్‌ పాటిబండ మాధవళర్మ . న. (న టం ఉస్మోనియా యూనివర్శిటీ పరీక్షలకు నిర్ణయింపబడిన పాఠ్య (గ్రంఠములన్న్మ్యయ్మ. స్మ గగ . , . మా వద్ద లభించును. *:. న. న్న

• / ః (| క క. స ను . శ్రీ. పరమేశ్వర పబ్లి కేషన్సు వ! [. . ॥ ల? ణి నా _ / నం. ఆ . ( ం" ॥ . ఇ . శ స | . = వ్‌ శ శ క్‌ , / లకే సగ త పి +] సే . న. | సంలు వ. న. న ముర నం యు తం. 5 టు సయ మ ల