Telugu Kinnera Metlu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

/

.. (జానపదపరిశోధకవ్యాసాలుు:: ' -.,

| క న శే

పజ | . డా॥ 3. రుక్నుద్దీస్‌

కెనెర యట యీ 1 హా (జానపద పరిశోధక వ్యాసాలు) జ్ఞానపీఠ అవార్డు గ్రహీత ఆ! మీ. వారాయట రెడి గారి బహూకరణ డా 5. రుక్సుద్దీన్‌ హైఫఫెనర్‌ , తెలుగ విలాగర్య ఉస్మానియా యూనిపర్సిటీ, 'హ్ఞైదరాబాదు.,

ళా. కక 0౫ 07 గ గాంలుంంంికః

రిరచయిత

2000

ప్రతులు 1000

దూ రెం న శ హూ

౧౪8/4 నిగ౧గ౧౩ ఇ + ౪ 581941 ౧౧౦౦౬౯58 ఛే

గరా +

క69/౧1026 29 సల

ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం యుజిసి విభాగం

వారి ఆర్థిక సహాయంతో ముద్రితం

౮ ల2లొడ హ్‌ ౧ ఏఐ. ళా గ ట్‌ మ! వ

ప్ర (4 6ఈంరరెక ని పతులకు ప లో త్తే 1-20 0౮5124 041166 ప్ర లాడ్‌ ్ట్ర00 04 000 01 180464, ౧6 7

౧౧0౧6 7017902

నవోదయ బుక్‌ హౌస్‌

ఆర్యసమాజ్‌ ఎదురుగా కాచిగూడ, హైదరాబాదు - 27

ఆబార్య తంగీదాల టెంకట సుబ్బాదావు బెంగుళూరు విశ్రాంత ఆంధ్ర ఆధ్యయనశాఖ అధ్యక్షులు, 24-7-2000 బెంగుళూరు విశ్వవిద్యాలయము, బెంగుళూరు తిన్నెర గుంలేతం

సుప్రసిద్ధ జానపద విజ్ఞానవేత్త దాః కె రుక్ళుద్దీన్‌గారు డొక్కశుద్ధిగల పండితుడు ప్రాచ్యపద్ధతిలో సంస్కృతాంధ్రాలు క్షుణ్ణంగా చదువుకున్నవాడు ఇటువంటి వారు జూనపద విజ్ఞాన రంగంలో ప్రవేశించడం ఆరంగానికి చాలా బలాన్ని చేకూరుస్తుంది చా! రుక్సుద్దీన్‌గారు అలంకార శాస్త్ర నేపధ్యంలో జునపద కవిత్వాన్ని అధ్యయనం చేసిన దిట్ట ఇప్పుడు “కిన్నెరమెట్లు” అనే పేరుతో వివిధ సందర్భాలలో ఆయన వ్రాసిన జానపద పరిశోధక వ్యాసాలను ఒక పుస్తకంగా ప్రచురించడం మా బోంట్లకు మిక్కిలి ఆనందదాయకమైన విషయం ఇందులో ఉన్న 16 వ్యాసాలూ వైవిధ్య భరితములై జానపదకవిత్వ చంద్రుని షోడశ కళలుగా భాసిల్లు తున్నాయి భవిష్యత్మాలంలో ఇటువంటి గ్రంధాలు మరిన్ని వెలువరిస్తారని ఆశిస్తూ, మిత్రులు రుక్సుర్దీన్‌గారిని ఆశీర్వడిస్తున్నాను

= తంగిరాల వెంకట సుబ్బారావు.

ఆర్పియస్‌ి, సుందరం తలుగు ఆచార్యుడు, మైసూరు విశ్వవిద్యాలయము, మానసగంగోత్రి, మైసూరు - 570 006 శుభాశంస జానపద విజ్ఞానం పరిధి చాలా విస్తృతమైంది ఒక దేశం, ఒక ఖాష్క, ఒక జన సమూహం ఎలా జీవిస్తుందో, ఎలా విశ్వసిస్తుందో, ఎలా అభివ్యక్తీకరిస్తుందో తెలుసుకోవాలంటే జొనపద విజ్ఞానపు పొరల్లోకి చొచ్చుకొని పోయి అధ్యయనం చెయ్యాల్సిందే సాంస్కృతిక మహావృక్షం మూలాల్లోకి వెతుక్కుంటూ పోతేగాని వేర్లు ఎక్కడెక్కడికి విస్తరించి ఉన్నాయో తెలీదు ఆంధ్రుల జానపద విజ్ఞానంలో అపరిమితమైన ఆసక్తి కలిగి వినూత్న దృక్పధంతో పరిశీలించాలనే ఆకాంక్ష కలిగిన పరిశోధకుల్లో డా కె రుక్సుద్దీన్‌గారొకరు “కిన్నెరమెట్లు” ఈ పరిశోధక ప్రవృత్తికి నిదర్శనంగా నిలిచే వ్యాస సంకలనం దీనిలోని వ్యాసాల్లో కొత్తదనం ఉంది, జొనపద విజ్ఞానాన్ని కొత్త కోణాల్లో పరిశీలించాలనే తపన ఉంది ధ్వని సిద్ధాంతం నుంచి చలన చిత్ర క్షేతంవరకు ఎన్నో విషయాలను జానపద సాహిత్యానికి అన్వయింప జేయవచ్చుననే విషయాన్ని ఈ వ్యాసాల ద్వారా డా కె రుక్సుడ్డీన్‌ నిరూపించారు జానపద విజ్ఞాన క్షేత్రం విస్తరించడానికి మిత్రులు రుక్నుద్దీన్‌గారు మరెంతో కృషి చేస్తారనే నమ్మకం నాకుంది 15-12-2000 ఆర్వీయస్‌. సుందరం

ఆత్మీయతా వత్రం

మేమిద్దరం ఒక్కటిగా బ్రతికిన కాలమొకటుంది ఆకాలంలో మేం “జిగ్రీదోస్తులం” ఎన్‌సిసి పరేడ్‌లో ముందున్న “జోడా” మాది కాలం కలిసి రాక ఇకతాను చదువలేని పరిస్థితులు వచ్చాయేమో అన్న పరిస్థితిలో కొన్నాళ్లు కళాశాలకు ఎన్‌సిసి పరేడ్‌కు రాలేదు మిత్రుడు, అప్పుడు డోంగర్‌ సింగ్‌ అనే ఇన్‌స్ట్రక్టర్‌ “ఆప్‌కా జోడీ కిధర్‌ గయా” అని నన్నడిగాడు ఆమాటే మిత్రుణ్ణి కలిసి నేనంటే ఈసారి అడిగితే “జోడికో బిగడ్‌ జానా పదా” అని సమాధానం చెప్పండి అన్నారు శ్రీరుక్షుద్దీన్‌గారు

ఇవీపాలెంలో మేం చదువుకున్న రోజులు ఇరువురికి జరుగుబాటు “దినబత్తెం” కూడా లేని రోజులు

ఆగిపోతుందనుకొన్న చదువు క్రిందామీదాపడి అంటే అప్పోసప్పో చేసి మళ్లీ కొనసాగించారు మి(త్రులు శ్రీరుక్నుద్దీన్‌గారు వెనుక అండదండగా అన్న గారున్నా, తల్లిగారి అమృతాశీస్సులున్నా కాయకష్టం చేసి చదువుకొన్న రోజులవి అందుకే ఆచదువు అంతగా ఒంట బట్టింది ఇంకేం పాలెం ప్రాచ్యకశాళాల నుండి బి ఓ ఎల్‌ పరీక్షకు వెళ్లి ఉస్మానియా విశ్వ విద్యాలయంలోనే ఫస్ట్‌ర్యాంక్‌ సాధించారు శ్రీరుక్షుద్దీన్‌గారు అది మా అందరికీ గర్వకారణం

పాలెం శ్రీవేంకటేశ్వరస్వామి సన్నిధిలో, ఆ సాయం కాల ప్రాచ్యకళాశాల పాఠాలలో ఈనాజోడీ నామిక్రుడు ఎన్ని కావ్యాలు చదివారో, ఎన్ని సాహిత్య శాస్త్ర గ్రంథాల్ని జీర్ణం చేసుకొన్నారో, ఏ అనుమానం వచ్చినా అలవోకగా తీర్చే నైపుణ్యం ఎంతగా అలవరచు కొన్నారో మాటల్లో వ్రాయలేం ! మాగురువుల ప్రశంసలే మా కన్నుల్లో కాంతులు నింపేవి అలా ఆయనతో కలిసి ఉండడమే మామిత్రబృ్బందానికి గర్వకారణం , గిరి, వెంకట్‌ (నేను), బుక్కు, బి వెంకట్‌, అనంత్‌ మేం పంచములం సింహాల్లా గర్జించడం తెలిసినవాళ్లం, సెలయేళ్లలా పారడం కెలిసిన వాళ్లం, పంచమస్వరం ఆలాపించడం తెలిసిన వాళ్లం ఇందులో మా అందరికి అగ్రజులు గిరే (జి యాదగిరి; చెప్పాలంటే అప్పటి ఆయన మాట మాకు గుర్వాజ్ఞ

నేనూ రుక్స్షుద్దీన్‌గారు ఒక్కగదిలో ఉన్నాం ఒక్క కంచంలో తిన్నాం చేయీ చేయీ కలుపుకొని మనసూ మనసూ పెనవేసుకొని ఉన్నరోజు తిన్నాం, లేని రోజు పస్తున్నాం, కన్నీళ్ల పర్యంతమై కదలిపోయాం కాని ఆ చదువుల దేవత కదలి పోలేదు, ఆ తల్లే మమ్మల్ని కలిపి నిలిపింది అలా అలా ఎదుగుతూ వచ్చి ఈ ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో పడ్డాం

ఇవన్నీ మెట్లే | ఎన్నో రచనలు' చేసి, ఎన్నో పత్రికల్లో ప్రచురించి, ఇది వరకే కొన్ని గ్రంధాలు వెల్వరించి ఇప్పుడీ “కిన్నెర మెట్లు” మీటుతున్నారు. ఇవి జనపదంలోని మెట్టు జనపదంలో పుట్టి జనపదంలో పెరిగి ప్రస్తుతం జ్ఞానపధంలో ఉన్న ఆత్మీయ మిత్రుని కలం నుండి జాల్వారిన జునపదుల గుండె చప్పుళ్లకీ పరిశోధన వ్యాసాలు కొలమానాలు దా! రుక్నుద్దీన్‌ గారి జానపదానుభవం అపారమైైంది తెల్లవారు జూుమున మిత్రబ్బందంతో కలిసి ఊరిలో వీధివీధి తిరుగుతూ 'గీతార్థసారము కనుమా" అంటూ పొడిన అనుభవం వారిది, భజనల్లో, కోలాటాల్లో ఆడిన అనుభవం వారిది కాబట్టి ఆమెట్లు తెలుసు, ఆపాటల ఆయువుపట్లు తెలుసు వాటిని ఆనందవర్దనునితో అభినవగుప్తనితో ఎలా అన్వయించుకోవాలో తెలిసిన జూనపద సాహిత్య క్షేమేంద్రులువారు అందుకే ఈ వ్యాసాల్లో ఎక్కువగా తమ 'సేకరణలోనివే ఉదాహరిస్తూ వచ్చారు

ఈ పదహారు వ్యాసాల్లో కొన్ని జాతీయ సదస్సుల్లో చదివినవే అయినా సామాజిక ప్రయోజన దృష్టి మానవీయద్భక్చధం వీటి అన్నిటిలో అంతస్సూత్రంగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది అది ఆయన జీవలక్షణం 'సత్యం (బ్రూయాక్‌' - ప్రియం బ్రూయాత్‌ అన్న సంగతి జీర్ణించుకొన్న వారైనందువల్ల, వీరంగాలు వేసే చోట్లలో కూడా జునపదుల కిన్నైర మెట్లే మీటారు

గేయకవి నుండి, పద్యకవిగాా వచనకవిగా, పరిశోధకునిగా, ఉపన్యాసకునిగా, ఉత్తమ దేశికునిగా ప్రస్థానం కొనసాగించిన ఈ ఆత్మయమిత్రుని మాటలలో-నడకలో వాటిని మించిన వాత్సల్యానురాగాలే కనిపిస్తాయి. అది వారికి వల్లె కుటుంబజీవనం నేర్చింది, కల్వకుర్తి హాస్టల్‌ చదువులు నేర్పాయి, పాలెం బడీ - గుడీ నేర్పింది, ఇంత సమున్నతస్థానానికి అంటే ఉస్మానియా ఆస్మాన్‌ వరకు ఎదిగినా రక్తగతమై కణంకణంలో స్థిరపడ్డవారి ఆత్మీయతానురాగం మిత్రుల మెవరమూ మరచిపోం ! మరిచిపోలేం ! సైద్ధాంతిక భావజాలాల వైరుధ్యాలు మామధ్య వాసనకైనా పొడగట్టని ఆ ఆత్మీయతే నాచేత ఈ నాలుగు ముక్కలు రాయించింది' నాకున్న యోగ్యత ఇంతే !

అందుకే ఇది మా హృదయ చిత్రమైంది నా ఆల్మీయతా పత్రమైంది భాగ్యనగర్‌ డా; కసిరెడ్డి, ఉపాధ్యక్షులు

జానపద సాహిత్యపరిషత్‌, ఆంధ్రప్రదేశ్‌

ఈపుస్తకంలోని వ్యాసాలు చాలవరకు ఆయా పత్రికల్లో వచ్చినవే కొన్ని మాత్రం జాతీయ సెమినార్లలో సమర్పించబడినవి, ప్రస్తుతం పుస్తకరూపంలో వస్తున్నవి వ్యాసాలను (ప్రచురించిన ఆయా వత్రికాధివతులకూ, సమర్పణావకాశం కలిగించిన సెమినార్‌ నిర్వాహకులకు, పుస్తకప్రచురణకు ఆర్థిక సహాయం చేసిన డీన్‌, యుజిసి, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం గారికి, సందేశరూపంలో ఆశీస్సులు, అభినందనలు పంపిన ఆచార్య తంగిరాల వేంకట సుబ్బారావు, ఆచార్య అర్వీయన్‌ సుందరంగార్లకు, ఆత్మీయతా పత్రముద్రతో అమృతాక్షరాలు కురిపించిన చిరకాల ఆత్మీయ మిత్రుడు దా॥ కసిరెడ్డి వెంకటరెడ్డిగారికి, హృదయపూర్వక కృతజ్ఞతలు

అందంగా, అనుకూలంగా పుస్తడ ముద్రణ గావించిన శ్రీసాయిప్రాసెస్‌ అధినేత రాజశేఖర్‌ దెడ్దిగారికి, ధన్యవాదములు

నిరంతర నా వ్యాసంగంలో నన్ను ప్రోత్సహించే గౌరవనీయ సోదరోపాధ్యాయులకు నమస్కారములు

నా సాహిత్య వ్యవసాయంలో పాలు పంచుకునే విద్యార్థినీ విద్యార్థులకు అభినందలు

అన్ని విధాలానా అభ్యున్నతికి కారణమైన ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయానికి కృతజ్ఞతాపూర్వక ధన్యవాదములు

ఈవ్యాసాల విలువలకు సహృదయ పారకుల హృదయాలే నికషలు

• రుక్చుద్దీన్‌

విషయ సూచిక 1 జానపద కవిత్వం జనాభ్యుదయం పధం క్ష 2 జానపద కవిత్వం సామాజిక చైతన్యం 7 8 జానపద హృదయం ఉత్తమ ధ్వని కావ్యం 16 4& పరిసర ప్రకృతి జానపదుల కల్పనా కౌశలం 24 5 జొనపద కవిత్వం అలంకార ప్రీతి 29 6 జానపద కవిత్వం వ్యాబస్తుతి 34 7 జానపద గేయాలలో మధుర స్మృతులు శ్త0 8 జానపదుల హాస్యవల్లరి శ 9 జానపదుల పండగలు 50 10 పసిడి పలుకులు బాలగేయాలు 60 11 కులాల పేర కూర్చిన సామెతలు 69 12 జానపద పౌరాణిక గేయాలు 77 18 జానపద సాహిత్యం కృష్ణ తత్వం రే 14 జానపద విజ్ఞాన పరిశోధన పాశ్చాత్యుల కృషి 100 15 సినీగీతాలు జానపద (ప్రభావం 15 16 బుజ్జకథ 136

1. జానపద కణత్వం 2ఎంత్వుదంు థం

““అపారే కావ్య సంసారే

కవిరేకా (ప్రజాపతి

యధా - ప్కై రోచతే విశ్చం

తధేదం పరివర్తతే

(ధ్వన్యాలోకము

సువిశాలమైన కావ్య ప్రపంచమంతటికీ కవే బ్రహ్మ (బ్రహ్మ కోరినట్లెల్ల స్యప్టి మారుతుందంటారు అట్లే కవి బ్రహ్మ వాంఛించినట్లుగా కావ్యస్వప్టి జరుగుతూ మారుతూ ఉంటుంది కవ తాను సరసుడయితే కావ్యం సరసంగా ఉంటుంది నీరసుడైతే నీరసంగా ఉంటుంది “కడుపులో చల్ల కదల కుండా''వున్న కవి వ్రాతలు కలవాల కలిమికో, బలిమికో కళ్యాణ గీతాలైశే కావచ్చు గాని, నిరుపేద ముంగిట నిలిచి వానిని మేల్కొల్పే వైతాళిక గీతాలు మాత్రం కావు వాని కడగంక్లకవి ప్రాతినిధ్యం వహించవు

నిజమైన కవితఉద్దేశం ఏమిటి? అది ఏమిచేయాలి? ఏమి చేస్తుంది? అని కాస్త ఆలోచిస్తే మనకు సమాధానం దొరుకుతుంది రాజుల తేజుల వర్ణనలకో, రాణుల, రంగసానుల అంగాంగవర్జ్దనలకో అంకితమైనది కాదు కవిత అజ్ఞాన తిమిరస్థులకు విజ్ఞాన జ్యోతులు వెలిగించి వారిని కర్తవ్యోన్నుఖు లను, ప్రగతి పధగాములను గావించేదే కవిత

“కావ్యం యశనే, అర్థకృతే

వ్యవవోర విదే, శివేతరక్షతయే

సద్యః పర నిర్వతయే

కాంతా సమ్మితతయోపదేశయుజే'

(మమ్మటుడు

కిన్నెర మెట్లు 1

_ అను లాక్షణికుల అభిప్రాయం ప్రకారం కావ్యంతత్కర్తకు పఠితలకు శ్రోతలకు, యశస్సు అర్థం వ్యవహార వేదిత్వం శుభం, కాంతా సమ్మితత్వమైన ఉపదేశం మొదలగు లాభాలు కలిగిస్తుందని భావం కాని, నేటి కాలంలో కేవలం కీర్తి కొరకై కావ్యరచన చేసేవారు కానరారు దనం కోసం రచన చేస్తే అది వ్యాపారమవుతుంది ఏ తెలుగు కవ్‌ అలాచేయడు 'అమ్మనుజేశ్వరాధ ములకమ్మను ” అని కంకణం కట్టుకొని కవితలల్లిన పోతనామాత్యునికి మనం వారసులం అందుకే వెతెలుగు కవీ కేవలం దనం కోసం కవితలల్లడు ఇక కావ్యాలు రచించడం, చదవడం, శుభప్రదమనడం ఏనాటి మాట! మంగళదాయకమనడం యే మారుమూలనో పడింది ఈనాడద్లి నమ్మకం, కాగా, మిగిలింది కాంతా సమ్మితత్వవెైన ఉపదేశంతో (పజలను కార్య్వోన్యుఖులుగా చేయడమనే బక్క విషయం మాత్రం నేడు (ప్రజలలో ప్రబలంగా వ్యాపించి ఉంది

స్రీతనకు కావలసిన వస్తువులను గాని, వస్తాలను గాని, తన నాయకుని మనస్సు నొప్పించక తనకా వస్తువులు గావలెననే కోరికను (ప్రత్యక్షంగా వెల్లడించకనే తన అవసరాలన్నింటినీ తీర్చుకుంటుంది పక్కింటి నీరజ పట్టుచీర పసందుగా వుందనో, కమల చేతి గాజులు కనుల పండువు చేస్తున్నాయనో, మరింకేవేవో అవసరమైన విషయాలను ఆమె అతనికి నెయ్యి వడ్డిస్తూనో, పులుసు వడ్డిస్తూనో ప్రసక్తికి తెస్తుంది అతను వింటాడు అర్ధం చేసుకుంటాడు అవి తేకుంటే అంతటా అసమ్మతి ప్రకటిస్తారని లోపలే మననం చేసుకుంటాడు తల తాకట్టు పెట్టయినా ఆమె కోర్కెలు తీరుస్తాడు అటి కాంతా సమ్మితమైన కావ్యాల అసలు ప్రభావం

ఆ కావ్యం తానుపదేశించే విషయవేమిటో సూత్రపాయంగా

సూచించి, దాని వ్రాధాన్యమెట్టిదో తెలిపి, అది ఆచరణలోనికి రానట్లయితే యెంతటి అనర్ధదాయకమో తెలిపి, మొత్తం పైన తన ఉద్దేశ్యాలన్నీ తాను నెరవేర్చుకుంటుంది అట్టి మార్గంలో ప్రజలను చైతన్యవంతుల జేసి, కర్తవ్య పధగాములను గావించి ప్రగతిపథంలో నడిపించే కవితలనే నేటి లోకం ఆదరిస్తుందనడం అసమంజసం కాదు 2 కిన్నెర మెట్లు

వ్యవసాయక ప్రదానమైన పల్లెటూశ్చే ప్రాణంగా గల మన భారతదేశంలో నిరక్షరాస్తత నిండా ఖిండి వుంది పట్టుమని పధిశాతం కూడా కావ్యాలు చదివి ఘనంగా చర్చలు చేయగలిగే విద్యావిదులు లేరు ఊరిలో ఒకరో ఇద్దరో ఉత్తరాలు చటవి వ్రాయగలిగిన వారుంటే వారా గామానికి కోవిదులు, ఐశారదులు వడ్డీల బఐవరాలు వ్రాసే పుస్తకాలే వేదాలు ఏకాదశీ రోజున ఎచటి నుండో వచ్చిన పౌరాణికుడు వ్యాకరణసూత్రాల వల్లించినా కమ్మగా విని, గుమ్ముగా తలూపి, పప్ప బెల్లాలు సమర్పించుకొని, పరమ పునీతులమ్రైనట్లుగా భావించే అమాయక (ప్రజలు కోకొల్లలు

ఈ (పమూణంతో వున్న ప్రజలను జాగ్యతపరచడానికి ఎట్టి కవితలు

కావలె సంధుల సంధులు వడటిసి, సమాసాల సమస్యలను పరిష్కరించి, కారకాల కారణాలరసిన తల నెరసిన, పండిత పపకాండులే పురాణాల, కావ్యాల పరనంలో తర్జన భర్జనలు చేసి తల క్రిందులై ఒక్కోసారి అర్ధం రాబట్టలేక వోతుంటారు అటువంటప్పుడు ఏమీ తెలియని వున(గావు [(ప్రజను చైతన్యవంతులను గావించ వలెనంటే ఈ (గాంబభికభాష, అందలి కావ్యాలు యెంతవలఅకు కృత కృత్యాలవుతాయో ఆలోచించవలసి ఉంది “మానవాథిశ్వర మయనుగు నాలికె వాడు *. “ఇనుము ఇదర్శదేశమున ఈరుడు ”' మొదలుగా ఉదాహృ్యతమయిశన పరిశోధకుల వాక్యాలందలి కథలు మన ప్రజల స్థాయి, వారి కుతూహలాన్న చెప్పక చెబుతాయి కనుకవారిని వజ్ఞానవంతులను చేయడానికి వారికందని న్థాయిలోని గ్రంధాలతో వారి వద్దకు వెళ్ళడం తగదు వారికందుబాటులో ఉండి, అర్జవంయ్యే ఖాషతో, భావంతో, కవులు, కళాకారులు, చదువుకున్నవారు వెజ్టి తగురీతిగా సహకరదించవలసివున్నది ఆ పల్లె ప్రజల కనువైన భాష పల్లె భాష అదే జానపదుల భాష

క్రాండంత రాగం తీసి పెచ్చకుంట్ల పాటి” పాడుతున్నాను ఇంతగా మీ దృష్టిని మళ్ళించి తీసుకువచ్చి జానపద వాజయం మీద పసరింపజేయ మంటున్నాను అమాయకులూ, నిష్కల్మషులూ, అయిన పల్లె ప్రజలు వారి భాష వారి అభ్యుదయం గురించి ఆలోచించమంటున్నాను దేశం కోసం కష్టించి ఫలితాలను సృష్టించి, ప్రతిఫలాపేక్షలేని యా అమాయకులే దేశంలో ఎనభైశాతం వరకూ ఉన్నారు వారి ఎదలో అనంతమైన దయ వుంది కాని కిన్నెర మెట్లు 3

అక్షరం లేదు కరుణ ఉందిగాని కపటం లేదు ముద్దబంతిని ముద్దుగా ఆరాధించే సంస్కారం వుందిగాని, అత్తరుల గత్తును సొంతం చేసుకోవాలన్న ఆప్యాయతలేదు తన మరదలు నడుస్తూంటే “గంగెడ్డోల నడుస్తూందని వర్ణించే శక్తి, ఆమె సౌందర్యారాదనానురక్తి వున్నాయిగాని, దానినే యెవరైనా తెలియని కనరాని వుపమానాలతో “'హంసనడక అంటే యెగిరిపడే ఆ పిచ్చి ఏరికి లేదు తన మరదలివి ''ముంతెడంత' కండ్లని ముద్దుగా చెప్పకునే ఆవ్వాయత, అనురాగం అతనికున్నాయిగాని, విశాలాక్షి, మీనాక్షి మొదలయిన అతిశయోక్తులపై జానపదునికి రక్తి లేదు తన చెలి “చిటికెడంతి' నడుము వానికెరుకగాని, “అస్తి నాస్తి విదికిత్సా హేతు శాతోదరి"”' యెలా వుంటుందో వాడెరుగడు మరదలికి బావ భుజాలు ఏనుగు తొండం లాగ కనబడతాయి గాని ' అర్లళ సద్యశా''లంటే అర్ధం కావు అసలు అలా కనబడవు అంతేకాదు “= క్రుండెడన్నంల ఏ మెతుకు వట్టిచూచినటుల'”' సమస్యలను పరిష్కరించుకొనే చాకచక్యం వారికుందిగాని, అదే “స్థాలీపులాక న్యాయంగా” వారి చెవిని బడితే అదేమిటో తెలిసికొనే శక్తి జానపదులకు లేదు కావున వారి స్థాయి యేమిటో అభిరువి ఏమిటో విద్యావంళులు, ప్రగతి కాముకులు తెభిసికోవాలి వారి స్థాయికి, అభిరుచికి సరిపడే విధానంలో, సరిపడే భాషలో వారి వద్దకు వచ్చిన ప్రగతి విధానాలను జానపదుడు సులభంగా (గ్రహించగలడు (గ్రహించిన దానిని అమలులో పెట్టగలడు అప్పడు తగిన అభివృద్ధి కలుగగలదు ప్రగతి కాముకుల యత్షం అపుడు “కీలెరిగిన వాత” అవుతుంటి తల్లిపాలు లేని పిల్ల వానికి ఆరోగ్యం లోపించినట్లు, జనపదంలో చైతన్యం లేకపోవడం దేశప్రగతికే తీరని లోపం మశదేశ మవోవ్యక్షానికి మూలం (గామాలు ఆ మూలం దృఢమైనపుడే వృక్షం సుదృఢ మౌతుంది [గగామం తనకు రాని, అర్థం - కాని స్థాయిలో నున్న భాషను అందలి ఖవాలను అర్ధం చేసుకోదు అదేదో, యెవలికోసమా 'ప్రత్మేకించిందని దూరంగా వుంచేందుకు యత్నిస్తుందికాని తనదని నేర్చుకునేందుకుగాదు దానివల్ల ప్రగతి మాటు శూశ్యం విఫ్లవమైనా, ఏ అభ్యుదయమైనా జానపద ప్రక్రియల ద్వారానే సులభసాధ్యమతవు తుందనే అనుభవజ్ఞుల వాక్యాన్ని ఇచట గుర్తుంచుకోవాలి విషయం మనిషి మనసు కెక్కనినాడు అసలు ఆచరణ జరుగదు ఆచరించని త కిన్నెర మెట్లు

నాడు అభ్యూుదయంలేదు అభ్యుదయం లేకుంటే, గొంగడి వేసినచోటే ఉఆంటుంది చెదలు పడుతుంది గగామాలు, గగామణభాష యూలంగా వున్న దేశం, గగామాలను, (గగామ్మభాషను నిర్లక్ష్యం చేసిననాడు అభ్యుదయమనే మాట ఉచ్చరించడానికి అర్హతను కోల్పోతుంది అభ్యుదయ కాముకులు ఏప్లవ సాధకులు యెచటో వుహవానగరాల్లో వుండి, ఏదో భాషలో (పగతిని తోరుతున్నామని (ప్రకటిస్తే అది సాధ్య యమయేది కాదు వారు పల్లెలకు దిగి రావాలి తమ 'పాళొలకు పట్లె భాషను నేర్వాలి వల్లె ప్రజల మనస్సుల కెక్కేటట్లు వారి భాషలో వారికి నచ్చవెప్పాలి అప్పుడే కోరిన వృద్ధిని సాధించడం సులభ సాధ్యమౌతుంది

ఈ పరిస్థితిని కేవలం మనదేశం, మన భాషలే యెదుర్కొనడం లేదు ఐబదేశాలలో సైతం ఇదే పరిఫ్థితి నెలకొని వుంది ప్రజలలో గ్రాంథిక భాష పట్ల అభిమానం, అభిరుచి, క్రమేణానశిస్తూ రావడం కనిపిస్తుంది సామాన్య పల్లే (పజలకు అందుబాటులో వుండే జానపదభాషపై మోజు ఆదరణ వారిలో వెరుగుతున్నాయి పేరెన్నిక గన్న ఫ్రెంచి కవులు తమ కవితా ప్రతులను ఒక వెయ్య అయ్ముకొనగల్లడం దున్నాధ్యంగా వున్నది ఆదేశంలోని (ప్రముఖ కవులెందరో (ప్రభుత్వపు కనీస సహాయం చేత జీవనోపాధి పొందుతున్నారు వారి పరిస్థితి యెందుకలా మారింది? వారు శుద్ధ గ్రాంధికంలో తమ రచనలు నాగిస్తు న్నారు రాని వ్యవహార సామాన్యమయిన భాషలను వాని వాడుకను ఆ దేశీయులు కోరుతున్నారు గాంధికంలో వ్రాసే తమ కవుల పట్ల నిరాదరణను (ప్రకటించి, [గగాంధిక భాషపై తమ అసమ్మతిని ప్రదర్శించారు అందువలన *“గాంధిక కవులకు యిబ్బందులెదురవు తున్నాయి బక ఫ్రెంచి ఖాషకే కాదు ఇంచుమించు ప్రపంచంలోని అన్ని భాషలకు అదే స్థితి కలుగుతున్నది

కనుక మనమూ మన అభ్యుదయానికి, మన పల్లె సోదరుని బాగు కోసం ఏదిగా జానపదవాఖజ్మయాన్ని పోత్సహించి, స్యష్టించవలసి వున్నది (పభుత్వం కూడా జానపద కళలు, జానపద సాహిత్యాభివృద్ధికి (పశ్యేకమైన (శద్ధను చూపవలసి వుంది దేశమంతా యీ భావం వ్యాపిస్తూ వుంది ఇంకా వ్యాపింపజేయడానికి టీక్షగా మనమంతా కృషి చేద్దాం కిన్నెర మెట్లు క్‌

తేనె లొలికించే తెలుగు కవుల కలాలు పట్టణ నుందరీ పట్టు విడిచి పల్లె పడుచు సౌందర్యాన్ని వల్లిస్తున్నాయి. గాయకుల గళాలు (శశుతి మార్చి గటి చూద్చి. గామలక్ష్మి అందాన్నీ గానం చేస్తున్నాయి పట్టణం పల్లేకు మళ్బంది సరస్వతి సంపెంగల విడిచి కొండ మళల్లిల ముడిచింది రామచిలుక రాగం తానం వదలి, బతుకమ్మ పాట బలేగా పాడుతున్నది మేలుకున్న జానపద సుందరి మెల్లగా తన కాలి గజ్జెలు సవరించు కుంటున్నది ఆంధభూమి దినప(తిక ఉ-5- 1977 65 తిన్నెర మెట్లు

'=తీవ్వ 2. జంనవద కణుత్వం =ంచుం౭లక చైతన్యం అమి... “'ఖావాశన చేత నానాపి చేతన వచ్చేత నానప్య చేతనవత్‌ వ్యవహార యతి యధేష్టం సుకవి కావ్యే స్వతంత్రయా ఇది ఆనందవర్థనాచార్యుల శ్లోకం సమర్థుడైన కవి తాను స్వతంత్రుడై చేతనవులన చేతనములు గాను, అచేతనముల చేతనములుగాను వ్యవహరించుటకు సమర్భుడని దిని భావం చేతనత్వము లేక జడప్రాయములై యున్న వాని యందు సైతం చైతన్యము గలిగించు కవితను సుకవి సృష్టించ గలడు కారు చీకటి కళ్ళకు కాంతిరేఖల నివ్వగలడు ముళ్ళబాట నుండి తప్పించి, పథికుని పూలబాటలో వడిపించగలడు పతితుల నుద్ధరంచగలడు తన దేశీయులందరి బాగోగుల నాతడే విచారించుకొనగలడు అందుకే “కవులు యెన్నుకొనబడని పాలకులొని ఒక కవి యన్నాడు చేతనత్వమనగా కదలిక కాని యే విధమైన కదలికనైనను చైతన్యమని యనరు పిరికిపందయై పరుగెత్తిన వాడూ కదలినవాడే కావున, పదం అభ్యుదయ భావాలతో గమ్యాన్ని గుజించి ముందుకు సాగుటకే రూఢియైంది ఆ చేతనత్వ భావమే చైతన్యం కవి తాను కూడా సామాజికుడే కావున సమాజంలోని దురలవాట్లను, బూజు భావాలను, వాని ద్వార నిర్వీర్భయయే తన జాతిని చూచి, బాధపడి తన సోదర ప్రజకు జ్ఞానము గల్లించు తన కవిత్వాస్తాన్ని పయోగించి, వారిని సన్మార్గగాముల గావించుటకు యత్షిస్తాడు సమాజం అభివ్యద్ధి చెందకపోవుటకు అందలి కొన్ని బలహీనతలు దురలవాట్లు వ్యసనాలు జాతి భేదాలు, వముత కలహాలు, సోమరితనం కన్యాశుల్మ వరకట్టాదులు, బాల్య వివాహాదులు మొదలగునవి కారణాలు కిన్నెర మెట్లు 7

జాతి బాధ్యతనంతటిని తనపై వేసుకొని మవా కవి పై దురలవాట్ల తొలగించు సందేశాన్ని తన ప్రజలకిళ్చ్ళు వారిని జాగ్యతుల జేసి - జాతిని చైతన్యవంతం గావిస్తాడు జానపదకవి కూడా యీ విషయంలో యే మాత్రం తీసిపోడు తన పరిశిలనలోనికి వచ్చిన దురాచారాల నన్నింటిని గమనించి వాని వలన గలుగు ననర్థముల దెలిపి, వాని నివారణోపాయాల సూచిన్తొాడు తద్వారా సామాజిక చైతన్య రధానికి వాడు సారథి యౌతాడు మిగతా కవులకన్నా జానపద ఆవియే. సవూజంలో కలిసిపోంి సన్నిహితంగా వుండి అశనర్థదాయకాలన్నింటినీ గమనిస్తూ వుంటాడు కావున యీ జానపద కవి సంస్కరజోద్యమయం సర్వోత్కష్టమని భావించవచ్చు జానపదుని వుత్తమ భావన యొట్టిదో గమనింతాము “మహ పెద్దలమని మళ్ళ గట్టుకొని తాతా పడవసు తపసు జేసినా లేనే లేదురా! మోక్షం లేనే లేదురా! పర్షటి మొకమై పటాని తుర్కలు అల్లా కృతమని మొల్లలు జటివిన లేనే లేదురా ! మోక్షం లేనే లేదురా! 8 కిన్నెర మెట్లు

కవమ్యురి తలమున

కుమ్మరి పురుగై

సంనారములను

ఎల్ల యీదినా వాని వద్దనే యమయోక్షం ఉండది ఎుండది వుండది ”'

“గాలికి దీపం బెట్టి - దేవుడా నీవేదిక్కు'' అనే తత్వం వొకటి మనలో ప్రబలి వుంది మన జానపదకవి దానిని ఖండిస్తున్నాడు కేవలం మతాను యాయుడగుట చాలదు సంపూర్ణవ్యక్తి యగుటకు కండలు కరిగించి, చెవుంటలకార్చి, కష్టించి పనిచేయుగల్లుటయే సుఖదాయుకం, మోక్షదాయకంగాని, మతమశణను పేర మనుజులు తమ జీవన విధానంలో అడ్డుగోడలు నిర్మించుకొని వేరు పడిపోవడం కాదని వాని భావన ఈ భావన కనుకూలంగా పల్లె ప్రజలు తమ జీవన విధానాన్ని గడుపుతారు జాతి మత భేదాలు, ఉచ్చనీచ తారతమ్యూలు వారి వద్దకు రానేరావు అన్నాదమ్ముల వరసలతో, అక్కాచెళల్లెండ భావంతో, పువ్వులాంటి నవ్వులతో, గలగల నవ్వుతూ, కలకలలాడుతూ వుంటారు అదేవారి త్రికరణ శుద్ధికి తార్కాణం

“కమ్మరి తలమున - కుమ్మరి పురుగై” యను వాక్యము, యెంతటి వ్రత్తమ భావనా యుక్తమో తెలియవలె, తన కండరాల నన్నింటినీ కరిగించు మంట వద్ద కూర్చొని కమ్మరీడు వ్యవసాయ దారుడుపయోడదించు పనిముట్లు చేసుంటాడు వాడు ఆ విదంగా శమించనిచో మనమంతా వుపవాసం చేయవలసిందే వానితో బాటుగా వానివలె మనమూ కష్టించ నేర్చుకోవాలి చెమటల బారించి చేలు పండించాలి అపుడే ప్రగతి అంతేగాక, “కుమ్మరి పురుగై” అన్నాడు కుమ్మరి పురుగు బురదలోనే వుంటుంది అదే దాని నివాసం కాధి దాని శరీరానికి యే మాత్రం బురద అంటదు అట్లే“ తామరాకు

పై నీటిబొట్టు” మానవుడు కూడా శరీరం దాచుకొనకుండా కప్టించాలి కాని దానిలోనే కాదు వాడు మునిగి పోవాల్సింది బయట సమాజం వుంథఠి 'మంచి వుంది 'మానవతి' వుంది వానిని వుపాంగాలుగా గౌరవిస్తూ, కిన్నెర మెట్లు 9

పరిశ్రమిస్తూ జీవించడం వుత్తమ మానవ జీవనానికి నిదర్శనమని జానపదుని భావన మత ప్రాముఖ్యత నంగీకరించని, సెక్యులరిజం గల భారత దేశంలో జానపదుని యీ భావన అవశ్యాచరణీయం అంటరాని తనమనే మహామారి మనదేశంలో యింకా వుండనే వుంది గాంధీ మహాత్ముని ప్రబోధం అక్షరాలా అమలు జరుగలేదు అది పెదవుల పబోధంగానే వుండి పోయింది అంటరానితనం జానపదుని భావనలో అంటరానిది సర్వసమాన సమానత్వం వాని చిర వాంఛ రక్తమాంనాలున్న మనుజులందరూ సమానులే వాని దృష్టిలో భేదాలు లేవు రక్తమాంసాలు సమానంగా వున్నమానవులంతా సమానులే జాతి మత భేదాలు లేవు అందరూ స్పృశ్యులే “పారే వుతుకం వొకాటెగానీ పరమాత్తుని కృప యెరుంగరా | ఈదుకు, యిప్పకు మరి గంజాయికి “నినా'వోసి నీరు వోసి తిరా ! మేడికి, మగరికి, మరి జిల్లేడికి పాలు వోసి నీరు వోసితిరా ! ఆరికు, తుమ్మకు, మరి తంగేడికి వొగరు వోసి నీరు వోసితిరా ! శంకుకు, గవ్వకు, సిరి ముత్తెమునకు తెలుపు గలిపి నీరు వోసితిరా ! మనిషికి మనిషికి నెత్తురు మాంసం మమత తోడనే నిస్తినిరా ! పారే వుతుకం వొకాటె గానీ పరమాత్ముని కృప యెరుంగరా !”' పై గేయంలోని అంతర్గతమైన సమానత్వం మానవులు పాటించే జాతి 10 కిన్నెర మెట్లు

మత భేదాలను నిందించింది అంతస్తూత మొకటేయైనపుడు బయటి దానిని జూచి వడివడుట అవివేకమని భావం జానపదుని “సమి భావన 'సుమి భావన యైంది అట్టిదే మరొకటి

“ ఆవుకు వొన్నేలున్నయి గానీ

పాలకు వొన్నేలున్నాయా ?

మనిషికి వాన్నేలున్నయిగానీ

మంచికి వొన్నేలున్నాయా ?

మనిషికి వొన్నేలున్నయి గానీ

మనసుకు వొన్నేలున్నాయా 7?”

ఈ గేయం జాతి మత భేదం లేని వుత్తమతను బోధిస్తూంది జానపదుని భావం ప్రకారం మానవులందరూ రెండే జాతులు మంభీ చెడూ మంచియన్న దెక్కడున్ననూ గ్రాహ్య్మమే చెడు యెక్కడున్ననూ త్యాజ్యమే అదే వాని దివ్య సందేశం

నాగరకత నశనలు చాస్తూ పెరుగుతున్న యీ రోజుల్లో నాగరకతా చిహ్నాలుగా కొన్ని దురలవాట్లు ప్రబలి మానవుని ఆరోగ్యాన్నే పాడుచేసి జీవన పరిమాణాన్ని తగ్గిస్తున్నాయి అట్టి యలవాట్లన్నమూ జానపదునికి చిన్న చూపు వొగత్రాగడం, మద్యసీవనం మొదలగునవి వాని విమర్శకు గురియౌతాయి

“గణా యంత మొనగాడు

జగతిలో లేడాని

బీడీలు, సిగరేటు

లంజ గిరి పోగాకు,

గాటుగా దాగీతివయ్యా

ని,

గాటు గీటూ వొయ్యి

గంగ పాలైనంక

కర్ము బీడీ దాగితివయ్యా !”' కిన్నెర మెట్లు శ

• ఫేషన్‌ - కని పాగత్రాగి ఆరోగ్యం పాడు చేసికొని, చేతగాని వారై, అలవాట్లను మానుకోలేని బలహీనులై, తమ బలహీనతకు లోనైన బలమైన వాంఛలను “కర్ము' జిడీలతో బీర్చుకొందురని హేయంగా చిత్రించినాడు జూానపదకవి ఈ విమర్శకు గురియైన వాడెవడూ మళ్లా పొగ జోలికి పోడని చెప్పవచ్చు

““కల్లుముంతా కనకమ్మ

నిన్నుమరువ జాలనే ॥

ఇప్ప సీసా యీరమ్మ

నిన్ను మరువ జాలనే ॥

కల్గు కొయ్యేటపుడు మనం

కలిసి పోతిమీ

కల్గు దాగి వొచ్చెటపుడు

కయ్యెమాయెనూ ॥ కల్గు ॥

మద్యపానం - ఆరోగ్యాన్ని చెడగొట్టి - యిల్లు గుల్ల చేయడమే కాదు మంచి మిత్రుల మధ్య మనస్పర్థల రేకెత్తించి, తగవులాటలు వెట్టి కష్ట పెడుతుంది కావున మద్య సేవ చేయరాదని వ్యంగ్య సందేశం

పొగ, మద్యం శరీరాన్నీ డబ్బునూ నష్టపెడితే శరీరాన్ని డబ్బును, కీర్తిని, ఆస్తిపాస్తులూ, సర్వస్వాన్నీ సర్వనాశనం జేసి చివరికి చిప్ప చేతికిచ్చేది వ్యభిచారవ్యసనమని యీ క్రింది గేయం తెలుపుతుంది

“మల్లరెడ్డి, మల్లరెడ్డి

అంటుండీ !

మల్లిగాడు మల్లిగాడు

అనవట్రీ

నీ లాకనే నేనుంటిరో

నాలాకనే నీవైతవురో 1”

12 కిన్నెర మెట్లు

• వేశ్యా గహంగణంలో వున్నవొకడు, ఆ గృహ (ప్రవేశం చేద్దామని వ్బిన మరొకడికి యిస్తున్న సందేశమిది

“నాయనా! నేనూ వొకప్పడు పరిస్థితి గలవాడినే అపుడందరూ మల్లరెడ్డి యని పిలిచేవారు ఈ వ్యసనానికి లోబడ్డాను వేశ్య జలగై నన్ను పీల్చి, పిప్పిచేసి తిరస్కరించి బయటికి దొబ్బంది డబ్బూ, సర్వస్వం కోలుపోయిన శన్నుయీ లోకం “మల్లిగాడొని పిలుస్తుంది నా మాట వినకుండా నీవీ యింటిలోనికి వెళితే - నీగతీ నాలాగనే అవుతుంది ని చెప్పినాడు పాపం !

సమాజంలో వున్న వరకట్నం, కన్యాశుల్కం బాల్య వివాహం, స్త్రీ పునర్వివాహ నిషేధం మొదలగునవన్నీ యెదుగుతున్న సమాజ వ్యక్షానికి చీడ పురుగులు వనిని సమూలంగా నిర్మూలించినపుడే సమాజంలో వివాహ సమస్య, స్త్రీపురుష సమానత మొదలగు అభ్యుదయ భావాలు కలుగుతాయి ఈ విషయమై జానపదు డేమంటాడో మనం గమనించవలసి వుంది

“ఇందూదేశము లింత పాపమూ |!

బుద్ధిమంతూలు యోీామాూాట

వొద్దంటె కోపమూ ॥ ఇందూ ॥

బాల ప్రాయమ్మనా భార్యలైతే

ఈర్యమూతో వైరమై తరలిపోతే,

(మ్మ రాసినట్టయ్యింది

కర్మానునారమూ ॥ ఇందూ ॥

వెర్త యిస్పేటు జూదంబులాడీ,

తాతల నాటి ఛేత్రంబులోడీ

చిచ్చు యింటికీ దెస్తివి

బిచ్చపవతారమూ ॥ ఇందూ ॥

పసిడి కన్యాల ప్రమంగ వెంచీ,

ముసలి తొత్తూకు మున్నారు కిచ్చీ,

మందమతియైన పాపిష్టి

కిదె మంచి బ్యారమూ ॥ ఇందూ ॥ కిన్నెర మెట్లు 13

ముండాలయ్యి రొండో మనుము లేక

పండలీలో పిండము పడదొక్క

దండి పాపము వలన వనికె

దరనీ ఆకాశమూ ॥ ఇందూ ॥

• ఈ గేయంలో బాల్య వివాహాల వలని యనర్థమూ, నిర్వీర్యతా, పేకాట వెచందలగువాని వలని నష్టవమూ బంగారంలాగ పెంచిన బిడ్డలను డబ్బుకమ్ముకునే వాని పాపిష్టి బేరపు కసాయితనమూ యౌవనంలో వైధవ్యం వొప్తించిన వారికి పునర్వివాహం జరుగకుంటే, సావూశన్యంగా యెదుర్కొనవలసి వచ్చు విషమ పరిస్థితులు, జరుగు అక్రమాలూ కనులకు గట్టినట్లుగా వర్ణింపబడినవి వీనిని వివరించి చెప్పటలోని భావం - సమాజం నుండి వానిని తొలగించుటకు చేసేయత్షంలో వొక భాగమే ఆ కార్మమునకే జూనపదుడు పూను కున్నా! డు

““జపతపంబుల కన్న

చదువు సాముల కన్న

ఉపకారమే మిన్న

ట్‌ కూనలమ్మా 1”

అని జానపద కవి గానం చేసిన యర్ధాన్ని గమనించినపుడు “పరోపకారార్థమిదం శరీరా" మనెడు వాక్యాన్ని యాతడెంతగా అమలు పరుపయత్నిస్తున్నాడో తెలుస్తుంది ఆ యత్నం సఫలీక్యతమైననాడు సర్వత్రా సహకార సద్వావనలు వెల్లివిరుస్తాయి

రచయిత ఒక మనో వైద్యుడన్నారు - *“జంగో మహాశయుడు అనగా సమాజంలోని ప్రతి వ్యక్తి మనస్సుపై తన ప్రభావం వేసి అక్రమ మార్గంలో నున్నవానిని మార్చి సక్రమ పధగామిని జేసి వాని మనో జాడ్యమును గుటిర్చి కర్తవ్యోన్నుఖునిగా జేయుశక్తి వానికున్నది అందుకే జానపదుడు సమాజంలో తనకు కానవస్తున్న దొసగుల నీ విధంగా తొలగింప యత్నిస్తున్నాడు

44 కిన్నెర మెట్లు

శమూ, సాహిత్యమూ యీ రెండూ జానపదుని కనులు ఏవొకటి లేకున్ననూ తాను సంపూర్ణ వ్యక్తిని కాలేనని వాని భావం మతమూ భక్తీ, ఆచార వ్యవహారములూ సాంఘిక జీవనమూ మొదలగు వాని కన్నిటికీ ముందు (శమించు శక్తి గుణముగా కలిగి వుండాలన్‌, కృషిసలుపాలనీ జూానపదుని నియమం ఈ నియమం పపబలంగావున్న పాశ్చాత్యాదేశాలు సుసంపన్నములై, స్వయం సమ్య్మద్ధములై యున్నవి శక్తివంచన లేకుండా (పతి పౌరుడూ (శ్రమించిన నాడు మనమూతదను గుణ్యమైన వృద్ధి నందవచ్చును అజ్ఞానం, మూఢాచారాలనే సుహ్హావస్థ నుండి జాతి జాగృతి నందాలి జడత్వాన్ని వదలుకొని చేతనత్వము నాపాదించుకోవాలి దానికి కొంత కృషి, వురికొంత త్యాగం అవసరం ఆ వూర్శంలో జానపదుడు తన హృదయగతమైన సంస్కరణాభిలాషను ఆచరణ యుక్తంగా సమాజం మయముందుంబినాడు చైతన్యవంతము కావాలను కున్న సమాజానికి కాంతిని కళ్చజూడాలనుకున్న సమాజానికి, అతడు చూపించిన మార్గం అవశ్య్వ్యాను సరణీయం (వంతి డిసెంబర్‌ - 1977 కిన్నెర మెట్లు 15

బట్‌ అత్వ ౭. జానటతటద మళ్హైోదయు౧ ఉత్తము ధ్వణి కంవ్వం నాల!

“యత్రార్థశ్చట్లోవా

తమర్థ ముపసర్దనీ కృత స్వార్గా

వ్వ్నక్త కావ్య విశేష

స ధ్వనిరితి సూరిభి కథిత ॥'

• శబ్దం, అర్ధం తమ అర్ధం అప్రధానంగజేసి వేరొక అర్థం బోధించుటయే ధ్వని అని పండితుల అభిప్రాయం అర్థాంతరంగా జెప్పబడేది 'ధ్వని' ఇది సాహిత్య ధ్వని భౌతిక శాస్త్రం (ఫిజిక్షులో ధ్వని వేరు

ధ్వని కావ్యం ఉత్తమ కావ్యమని లాక్షణికులందరూ అంగీకరించారు మయమమ్మటుడు, విశ్చ్సనాధుడూ యీ ధ్వని కావ్యాన్ని ఉత్తమ కావ్యంగా గుర్తించి నారు కాని జగన్నాధుడు బీనినే ఉత్తమోత్తమ కావ్యంగా పప్రకటించినాడు

(పతి వాక్యానికీ, శబ్బానికీ వాచ్యార్ధముంటుంది అందులో కొన్నింటికి మాత్రమే వ్యంగ్యార్థమయుంటుంది ఈ వ్యంగ్యార్థం ఇచ్చే పదాలకు వాచ్యార్థ ముండదనికాదు వాచ్యార్థ-మచట అప్రధానమై వ్యంగ్యార్ధమునకు ప్రాధాన్యం కలుగజేస్తుంది వ్యృంగ్యమే ప్రధానమైన కావ్యం ధ్వని కావ్యం, ఉత్తమ కావ్యంగా పరిగణిత మవుతుంది వాచ్యం ప్రధానమైన కావ్యం సామాన్య మానవులందరికీ అందుబాటులో వుంటుంది కనిపించినది, వినిపించినదంతా యదార్ధమను కొనే వారికిది ఉపకరిస్తుంది కాని ఒక వాక్యాన్ని విని, దానిని గురించి ఆలోచించే వారికి 'మెదడుకు మేత బెట్టి, 'ఆయిటి మెరుపులాగొ మరో చక్కని భావాన్ని స్ఫురింపజేసేది వ్యంగ్య ప్రధానమైన ధ్వని కావ్యం

“ఇప్పటి ప్రధానమంత్రి చాలా మంచివాడు"'- అనే వాక్యం వినగానే

నామాన్యుడు వాచ్యార్ధం మాత్రమే తెలుసుకొని *' అలాగా' అంటాడు కానియి 46 కిన్నెర మెట్లు

వాక్కం లోనివ్యంగ్యాద్ధం “పూర్వపు ప్రధానమంతి చెడ్డి వాడనేది విమర్శకునికి మాత్రమే తెలుస్తుంది పూర్వీకుని మంచిచెడ్డలన్నింటిని బేరీజువేసి, యిప్పటి వాని మంచి గుణాలతో వానిని పోల్చుకుందాడు తన మనసులో ధ్వని కావ్యం గావంచే మహోపకారం ఇథి

ధ్వని కావ్యానికి ఆలంకారికులు “ ఇక దిరుగవచ్చూి, * ఇచట మయమాయత్తబండు *” “కటిక రాలు దక్క *, మొదలగు పద్యాల నుదహ రించి, అందలి వాచ్యార్థాల, వ్యంగ్యార్థాల వివరించి, వ్యంగ్యార్థాల రామణీయ కాన్ని అందలి ద్వనిని నిరూపించినారు

ధ్వనితో గూడిన గీతాలు జానపద సాహిత్సంలో '' ఉసిల్ల పుట్టలు”. దోసిల్ల కొలది" యెత్తుకొనవచ్చును జానపదుని భావన వ్యృంగృ్క్యము నవగాహన జేసికొనునంత లోతుండదనే కు విమర్శకు ఈ క్రింది గీతం సమాధానం కాగలదు

• డెరమమ్హ్మ జెరమే

పైనా పుల్కరమె

యింట్లా యెవ్వరు లేరు

యిగరావె జెరమా!

మామా మత్తడి వాయె

అత్త అంగడి వాయె

మొగడూ మోటకు వాయె

యింట్లా యెవ్వరు లేరు

యిగ రావి జరమా,

ఇందలి వాచ్యార్ధం గురించిన వివరణ అనవసరం జెరానికి

(జ్వరమునకు) ఏకాంతమవసరం లేదు వచ్చే జ్వరం మామ వున్నా అత్తవున్నా మొగుడున్నావస్తూనే వుంటుంది ఇంటిలో యెవరూ లేరు యిక నీవు రావచ్చని జెరానికి అనుమతి ఇవ్వవలసిన అవసరం లేదు ఆవ్వోనించవలసిన పనిలేదు కాని ఆమె అనుమతిళ్ళు ఆహ్వానిస్తూంది అంతేగాదు తన స్థితిని దెలుపు కుంటుంది తన'పెయి జెరంగావుంది జ్వరం తాపం అదియేతాపం? మదన తిన్నెర మెట్లు 17

తాపం! నేను మదన తాపంతో'యేగు' తున్నాను పైన పుల్కరం! ఈ పుల్క్మరమే పులకింత పులకరింతలన రోమాంచ రూపంలో వ్వ్నక్తమౌ సాత్విక భావం నాయకుని తన మనస్సున ప్రతిప్పించుకొని పొందు తవృ్యయత్వానికది సూచన వాచ్యార్థం గమనించే వారికి ఆమె జ్వర పీడిత అయి పులకరింతతో వుందని తోస్తుంది (పుల్కరవును పదాన్ని జానపదులు 'అరుచి" అను నర్థంలో వాడతారు జ్వరవీడితులైన వారికి నోరు*చేదు' గానో తియ్యగానో వుంటుంది ఇది అరుచి (పుల్మరవటము కాని సహృదయుడూ, భావుకుడూ వైన జానపదుడు ఆమెకు వచ్చిన జెరమూ, కలిగిన పులకరింతలూ వూహించుకొన గలడు ఆమె ఆవ్వానాన్ని అర్థం చేసికోగలడు ఆనందపడగలడు ఈ గేయంలోని వ్యంగ్యం ఉత్తమోత్తమమైనదని చెప్పకుండా సహ్యద యులెవరూ వుండలేరు కావ్య అలంకారరస చర్చలలో లక్ష్యాలుగా ఉదహరించే కొన్ని పద్యాలకు, గేయాలకు వ్యాఖ్యాతలు కొంత ఉపొద్ధ్దాతాన్ని యిస్తుంబారు ఆ ఉపోద్దాతం లేకుంటే ఆ ఉదాహరణకు అర్థం సరిగా పడదు అట్టి కొలది ఉపొోద్ధాతాలతో తెలిసికోదగిన వుత్తమమైన వ్యంగ్యంతో కూడిన వుదాహరణలను- “మాసరి గా రుచిచూద్దాం అ దూడమ్మ్హా నాయిదూడా శా శిన్నీ కనూల దూడా ఎవరింట్లా దాసుకుని రొ నాశిన్నీకనూల దూడా దూడాకు దుక్కము లేదూ నాకూ శిన నోకము లేదూ ఎవరింట్లా దాసుకునిరో! ॥ నాశిన్న॥ సద్దారొట్టేలు జేసి సకలాకూరాలు వొండీ సందులకే పిలిసీ యిత్తూ నా శిన్నీ కనూల దూడా! 18 కిన్నెర మెట్లు

దస్తూ రూమాలు దూడా దండే గడియాల దూడా ఎవరింటా దాసుకునిరొ నా శిన్నీ నాయి దూడా! మెత్తంగా నారజీల దట్టంగా తలాకువేని శడియింటా గట్టీ యెతూ ॥ నాశిన్న ॥ మెత్తనీ 'సొవ్వా' యేసీ మేలైనా 'నీల్లూ దాపీ నడియింటా గట్టియేతూ నా శిన్నీ నాయి దూడా! పల్లె పడుచు వోలపొస్తుంది (విలపిస్తుంది ఆమె 'కోడె దూడి' తప్పిపోయిందట అందుకే తలచుకొని తలచుకొని వొలపోస్తుంది తనదూడ నెవరింటిలో దాచుకున్నారోనని బాధ పడుతూంది ఈ యేడుపంతా నిజంగా దూడ కొరకే అయితే అది మన చర్చకు వచ్చేదేకాదు దూడ కొఅకై యేడ్చే యేడుపు చాటున ఆమె అసలు యేడుపు ఆలోచిస్తే తెలుస్తుంది సద్ద రొట్టెలు, సకల కూరలు ఎవ్వరూ సందుల దూడకివ్వరు దస్తు రుమాలు, దండె కడియాలు దూడ ధరించదు ఇవన్నీ కోడెదూడనుకాదు కోడెకాడిని తలిపిన్తాయి అతనికై మనసులో దు ఖిస్తుంది ఆవిడ బయటికి ఏడిస్తే ఇంటివారూ, వూరివారూ అశుమానిన్తారు "వాడెవడో చస్తే నీ వెందుకే యేడువడం'"'లని అంటారు కాని వొచ్చే దుఖం ఆగేటట్టు లేదు అందుకని అప్పడే యింటినుండి బయటకు ఉరికిన తమ దూడను సంబోధిస్తూ 'భోరు' మని ఏడ్చింది వినేవారికి ఆమెకు దూడపై నున్న ప్రేమాదిక్కం గోచరిస్తుంది విని ఆలోచించేవారికి ఆమెకు తన ప్రియుని మీదెంతటి మక్కువ వున్నది తెలుస్తుంది ఆమె పడ్చివాచ్యంగా లోకాన్నివ్యంగ్యంగా ప్రియుడిని సాంత్వన పరచింది అది ద్వని కావ్య ప్రభావం కిన్నెర మెట్లు 19

ఇట్టివే మరికొన్ని ఉదాహరణలు పరిశీలింతాము “* అవుతలి గడ్డా మ్యాకల వాడోయ్‌! ఇవుతలి గడ్డాకూ కొటుకా రారా! కట్టూమర్కా' రా! కాడూవాడే, అయ్యో పిలగా ! “యపే' లెక్కీరా యెల్లా విలువూ |” మేకలనూ, గొర్లను మేపడం, గొల్ల కుర్వల కులవృత్తి వారిలో ఆడవారు కూడా వానిని మేపేందుకు పోతుంటారు యువతీ యువకులు కలిసి గానీ, వేర్వేరుగా గానీ, గుంపులను మేపుతూ, అడవులూ, బీళ్ళూ తిరుగుతుంటారు ప్రస్తుత గేయం అట్టి సందర్భానికి అన్వ్నయించేటి గొల్లభామ యొకతె తన “గుంపును మేపుతూ అడవిలోనికి పోయింది, వొంటరిగా “జీవాలను కొంతసేపు మేపింది అపుడు తన వొంటరితనానికి “జంట కావాలనిపించిందేమో, ఆ యడవఏిలోనే యెక్కడో తనవాడు “జీవా'లను మేపుతూ వుంటాడు వాన్నపిలవాలి కేకేసి పిలవాలి - నేనొంటరిగా వుండలేనని కేకేసి పిలిస్తే, వినేవారి దృష్టికి బాగుండదు అందుకని వొక “సొకూతో కట్టు మర్క' కాడువడింది యేపెమాకు లెక్కి 'మర్మ్శ'ను పిలువు లేదా నీ మందను తోలుకొని నా మంద వద్దకైనా రారా !'* అని సంకేతమిచ్చింది అడవిలో నున్న వారివరైనా విన్నా ఆమె పిలుపు అర్ధము సరిగానే వినబడుతుంది కాని ఆమె పెలుపులోని 'వలపు సహ్యృదయులే గ్రహించగలరు కాడువడ్డది, *కట్టుమర్మ్శ'కాదు తానే “మర్శ' అంటే సరిపోయే దానికి, “కట్టు' అను విశేషణాన్ని వుద్దేశపూర్వకంగా వాడడం తన మనసులో చెలరేగిన భావాల దెలియుజేయుటకూ, తొందఅగా నాతనిని తన వద్పఠకు రప్పించుకొనుటకే ఇంకో గేయం చూతాము నేనే వొత్తామానూకుంటే తానే వొచ్చేరా కోడేకాడా ! 20 కిన్నెర మెట్లు

లొడుగూ బిగ్గేరా వట్టూకోన్‌ న్నా వాడా ! మళ్లీ నూడాకా అట్లే వురుకూ 1!

• తన భార్యపై నమ్మకంలేని వాడొకడు, ఆమెను తనతో తాను మోటగొట్టే బావివద్దకు తోలుకొని పోయినాడు అతడు మోట తోలుతున్నపుడు, పసులేమైన చేలవడితే ఆమె ' అల్లించి' మొగనికి సాయ పడేది అదే వరుసలో సంకేతముతో వచ్చే రహస్య ప్రియుని గూడ ఆమె కలిసి వచ్చేది ఆ చీకటిలో చీకటి ప్రియుడు తన నడుము కొక గంట కట్టుకొని చప్పడు చేస్తూ వొచ్చేవాడు చీకటిలో మెడకు గంటవున్న తోడె యెవ్వరిదో చేను వేయవచ్చింది అదిలించి రమ్మని మోటవాడు భార్య నంపేవాడు ఆమె వెళ్ళి తన ప్రియునితో గలిసి వచ్చి, “మువ్వ తోడె నదిలించి వచ్చినాననేది

ప్రతిరోజూ యిలా జరుగుతుండడం, మోట వానికి అనుమానాన్ని కలిగించింది ఒకనాడు తానే పోయి ఆ కోడె'తంతు' తేల్చుకోవాలని మనసులో అనుకున్నాడు ఆ తెల్లవారు జామున గంట చప్పుడు వినగానే, భార్భను మోట పట్టమని చెప్పి, తానాకోడె నదిలిస్తానని బయలుదేరినాడు పరిస్థితి తారుమారై, తమ రహస్యము బట్ట బయలగునని, ఆలోచించి, మోట గొడుతూనే గొంతెత్తి

పై పాట పాడింది వాని భార్య నేనే వొత్తామనుకున్నాను కాని, నా మొగుడే వొచ్చాడు అందుకని మొలగంట బిగ్గరగా పట్టుకొని పరుగెత్తమని సందేశ మిచ్చింది పాట ద్వారా ఇది ఆమె చాతుర్యమయుునకూ వ్యంగ్య భావనతకూ నిదర్శనము

సంభాషణా రూపంగా వుండి, కుతూహలాన్ని గలిగించే మరో గేయాన్ని గమనింతాము

“ఇంత బలుపా ళంరగ కద రాంయ అ

నీకింత బలుహా ! శాం ఆతం ట్‌ 1

శ

ఇంత మదమా ( జా

నీకింత మదమా ! ు లో

అమ్మ తోడూ ఎద ఫోక్‌ సి రీ కిన్నెర మెట్లు 21

ఆన్నే సూడూ ! నిన్నామొన్నా నీదీ వొంతూ యీ పొద్దూ నాట్‌ వొంతూ 1 ఇది ఒక నేత పనింటి వారిలో జరుగుతూన్న సంభాషణ భర్త 'మయగ్గం' నేస్తున్నాడు భార్య 'ఆసు' వోస్తున్నది ఇంతలో యాచకుని రూపంలో ఇంటి ముందొకడు నిలిచి కోపంగా, గదేయంలోని మొదటి నాలుగు చరణాలన్నాడు బిచ్చగాని దరువులోనే వాని పాట విన్న యింటిలోని యిల్లాలు, వానిపాటకు జవాబుగా తర్వాత నాలుగు చరణాలు పాడింది తన పని తాను జేస్తూ పాట పాడిన నేతగాడు, ఏరిద్దరికీ జవాబు లభించేట్టుగా, గేయంలోని చివరి నాలుగు చరణాలు, తన పనిలో తాను నిమగ్భుడైనట్టుగానే పాడేసినాడు దానితో వారికే మర్థమయిందోగాని అందరూ అవాక్కైనారు ఇంతకూ విషయ మేమిటో కనుక్కొందాం | యాచకునివలె, వచ్చిన వాడితో యిల్లాలి కేదో సంబంధం వుంది (ప్రతిరోజూ వండిన పదార్థంలో కొంతభాగం సంకేతన్థానంలో దాచివచ్చేది అది గుర్తున్నవాడు కావున దాన్ని తిని హాయిగా వుండేవాడు యీ ఆగంతకుడు, ఈ తతంగమంతా తెలిసికొన్న భర్త వొకనాడు సంకేతన్థానంలో దాచిన పదార్డాన్ని తాను తెచ్చితిన్నాడు వచ్చిన వాడికి అది దొరకక పోవడం వాడింటికి వచ్చి పాడడం, ఆ తర్వాతి విషయమంతా మనం మొదటేతెలిసి కొన్నాము గేయంలో గర్భితమైన వ్యంగ్యభావం ఇది “అంతే నాకు జాలూ తమ్మ్మల పాకు తొడిమే'పబివేలూ | అందరిలా అడిగేదాని గాను కొందల్సీలా కొసరేదాని గాను 22 కిన్నెర మెట్లు

నడుము కూ వొడ్డాలం లేక

నడుము శిన్నావోయెనేమొ

నాగటీ రొండెడ్ల నమ్మ

నడుముకూ వొడ్డాలందేరా! అంతే

మొదలుగా గల పై పాట కాంతా సమ్మ్మతత్వమున కుదాహరణము

తన నిరాడంబరత, అల్ప సంతోషత్వమూ, త్యాగగుణాన్ని వొొదట చాటి చెప్పినట్లే చెప్పి మెల్లగా తన కోరికను నాయకునకు దెల్చి ఎలాగైనా సాధించు కునే యత్నం చేస్తుంది నాయిక

గాధల బోలిన వ్యంగ్య ప్రధానమైన యిట్టి గేయాలు పల్లె సోదరుల హృదయాల్లో శత సహననాలున్నాంయి వారు గేయాలు పాడుతూ వివరిస్తున్నపుడు తన్మయత్వము నొందని వారుండరని చెప్పాలి లోకాన్నే తలూపింపజేనే ఉత్స్వమత జానపదుని హృదయంలో నిండివుంది అందుకే ఆతని ప్యాదయం ఉత్తమోత్తమ కావృ్యయయింటది అట్టి మవాకావృ్యపరనం మనమంతా చేసి, అందలి యౌన్నత్యాన్ని గుర్తించాలి

(స్రవంతి నెప్టెంబరు- 1౨78 ఆంధ్రభూమి దిన పథత్రిక 30-4-1976 కిన్నెర మెట్లు 23

అన్య న్‌్‌ 4. పరిసర (ఫక్సతి ఖ్‌ జనపదుల కల్పనా కఠచలం “ఉపమా కాళదాసస్య'' అనినారు పెద్దలు ఉపమాలంకారం చెప్పాలంటే కాళదాసే చెప్పాలి రసజ్ఞులైన కవులంతా ఉపమాలంకారాన్ని చెప్పినవారే అయినా కాళిదాసు కలం నుండి వెలువడిన ఉపమాలం కారాన్ని అలంకార రాజంగా సమస్త సాహితీ జగత్తు సమాదరిస్తున్నది ఉపమా అంటే ఖచ్చితమైన పోలిక జానపద గేయాలలోని ఉపమూలంకారం చూస్తుంటే ఆశ్చర్యం కలుగుతుంటి “ఎదిరీ చూచి యెదలూ నొచ్చె, తలుసూ కుంటె తలలూ నొచ్చె, విత్తనాల వొంటీ కనులకూ నాసామి రంగ! సొమ్మా సిల్ల నిదురాలొచ్చెరా 1” తన చెలి సంకేత స్థానానికి రానందున, వేచి వేచి కనులు కాయలు కాచినట్టి, జక నాయకుడు పాడుకున్న విరహ గీతం యిది సంకేత స్థానంలో కాచుకు కూచున్నాడు చెలి చెప్పిన సమయానికి రాలేదు వేచి యుండడంలో క్షణం యుగంగా తోస్తుందాతనికి అక్షణాలట్టివే కదా ! ఎదురు చూచీ, చూచీ, యెదలో నొప్పి పుట్టిందంట! అంతేకాదు ఆమె చేసిన యీ పనిని తలుచుకుంటే తలనొప్పి పుట్టిందట! అంతేకాదు వాని కనులు విత్తనాల వంటివట! ఆ కనులు సొమ్మసిలి నిదుర ముంచుకు వచ్చిందట ! పాపం! కశులను విత్తనాలతో బోల్బడం (గాంధిక భాషా సాహిత్యంలో కని పించదు గగాంధిక కవి తాను చదివి, నేర్చుకున్నవానిని ఊహాలోకంలో వున్న వానిని ఉపమానాలుగా తెచ్చుకుంటాడు మన జూనపదకవి అలా కాక తన 24 కిన్నెర మెట్లు

నిత్య జీవితంలో కానిపించు వస్తువులనే, తనకు సుపరిచితాలైన వానినే యొన్నుకొని గానం చేస్తాడు అటి వాని స్వచ్చతకు ఉదాహరణం

చెప్పినచోట నాయకుడు వేచి కాచుకు కూచున్నాడు బాధపడు తున్నాడు మరినాయిక యెందుకు రాలేదో! అధిగో! ఆమె కూడా బాధపడు తూనే యేమేమో వాపోతున్నట్టుంది -

“ శ్రిల్ల్‌ మీద టిపం బెట్టి

రిడ్డీ గుంట వొత్తామంటె

వాపాకారి బావాగారురా

నానామరంగా

పామూలోలె పంటజీనారు రా 1

తన వానికిళచ్చాన మాట (ప్రకారం తానూ రావడాలఖికీ యత్నం చేసింది - నాయిక కాని పరిస్థితులనుకూలించలేదట పాపం! ఇంటిలో బిపం వెలిగించి “దడ్డి' దారి వెంట బయలు దేరి వెళ్లామని సిద్ధమ యింది కాని ఆమె బావగారు బడ్డి దారి కడ్డంగా అప్పటికే పడుకొని నిదురవోతున్నారు పాముల్లా పొడవుగా పడుకున్నారు. వారిని దాటడమెలా ? దాటకుండా దాగలగడం యెలా! అంటూ నేను పోలేకపోతినే, అచట తానేమనుకుంటున్నాడోనని యిచట యీమె బాధ పడుతూంది

''జావగారు పాములోలె'”' పడుకున్నారట - పొడవుగా పామును దాటేటప్పుడు దానికి కాలు తగలకున్నా అది మెలకువగా ఉంటే బుస్కుమని లేచి కస్సుమని కాటేస్తుంది తొక్కినామా సరేసరి కనుక బావగారు పాములా పడుకున్నారంది వారిని దాట సాహసించడం ప్రమాదకరం తాను వరుసగా పడుకున్లవారిని దాటి రాదలచడం సత్కార్య నిమిత్తం కాదు బావగారిని దాటనే కూడదు దాటేటపుడు వారు లేస్తే! చూస్తే! అమ్మో! అనుకుంది తాను దొడ్డదారి గుండా వెళ్ళవలసిన పని కాదాయె అందువలన యిచట నాయిక కుమిలి పోతుంబ మాట తప్పవలసి వస్తున్నందుకు కిన్నెర మెట్లు 25

ఇది 'ఉపమాలంకార' వుని పారకులకు వేరే చెప్పవలసిన పని లేదనుకుందబాను “అరటీ యాకూ వోలే మేం బెంచీనామూ అత్తాగారి చేతుల్లా వెట్టే యాల్లాయే” అబలా, అరిటాకూ సమానం అరటాకు ముల్లుపై బడినా, ముల్లు అరటాకు మీద పడినా, అరటియాకుకే ప్రమాదం అంటే అరటాకు అంతటి సున్నితమైనది సుకుమవూరమైనటి, నునుపైనది అబలా అటువంటిదే అందుకని ఆమె తల్లిదండ్రులు అరటాకు వలె సుకుమారంగా బెంచిన బిడ్డను అత్తగారి కప్పదిస్తూ జాగ్రత్తగా, ప్రేమగా చూచుకొమ్మని చెబుతున్నారు అరటాకు నునుపు వంటి తనూ సౌందర్శమూ, దాని సుకుమార త్వము వంటి మన స్పాందర్భం గలదని చెప్పడం ఎంత మంచి పోలిక

అస్థివత్‌ బకవత్‌ చైవ

చల్లవత్‌, తెల్ల కుక్కవత్‌,

“రాజతే భోజ! తే కీర్తి

పున సన్యాసి దంతవత్‌”'

“ఓ మహారాజా నీ కీర్తి ఎముకవలె కొంగవలె చల్లవలె, తెల్లకుక్కవలె, సన్యాసిదంతాలలాగా వున్నది'' అని కలగా పులగం భాషా కవిత్వాన్ని చెప్పి యిదెవరో కవి సమయాలు లక్షణాలు తెలియని కవి చెప్పినాడని, టినిని న్యూనోపమగా లెక్కిస్తున్నారు మనవారు భోజుని కీర్తిని వర్షించదలిచినాడా కవి కీర్తి తెల్లగా వుంటుందని విన్నాడు తెల్లని ఉపమానాలేమున్నాయని ఆలోచించాడు అతనికి తోచినవి ఎముక, కొంగ, చల్ల, తెల్ల కుక్క సన్యాసి దంతాలు అంతే! రాజు కీర్తి వాని వలె వుందని ఉపమానం కుదిర్చినాడు ఉప్పు, కారం తినని నాటి సన్యాసుల దంతాలు తెల్లగా వుండేవనే పరిజ్ఞానం గలిగి 26 కిన్నెర మెట్లు

వున్నందుకైనా ఆ కవిని మనం మెచ్చుకోవలసిందే కాని మన (గాంధిక కవులు రాజుగారి కీర్తికి తగిన ఉపమానాలు కావు, కావున ఇది న్యూనోపమ అన్నారు కాని మన జానపదునికి తన చుట్టూ వున్న పకృతి దైవత్వంతో ఉన్నట్లు కనబడు తుంది ప్రతి వస్తువునూ గౌరవిస్తాడు అదే తనకు జీవనాధారమని తలచి చెట్టునూ, గుట్టనూ పూజిస్తాడు అందుకే

“ జెండకాయేలాగ

గుండె పలిగింటబి'”

అంటాడు ముదిరిన బెండ యెలా పగిలి పోతుందో రోజూ గమనించిన అనుభవశాలి మాత్రమే ఈ ఉపమానం చెప్పగలడు తన గేయాల్లో తన యిరుగుపొరుగు ప్రకృతిని కలబోసి, వానినే ఉపమానాలుగా తీసికొని గానం చేస్తుంటాడు జానపదకవి

“యుద్ద జొన్నకంకోలె

మూతి ముడిసింటి ”

అనే చోట తన చెలి అలిగిన ముద్దు మూతిని ముద్ద జొన్న కంకిలా తర్ణించుకొనడం అతని కుండే నిరంతర ధ్యాసను తెలుపుతుంది అంతటి టిక్షాపరుడు కావుననే దేశానికి పట్టెడన్నం పెట్టి బతికిస్తున్నాడు

“పృుత్య్వోలె మొకమెత్తి

ఛవ్వి సనూసింటది”

అన్నప్పడూ అంతే కిలాకిలా నిష్కల్మషంగా నవ్వే చెలి నవ్వు విచ్చిన పువ్వలా వుందట ! ఇంతకన్నా మరే ఉపమానం మనోహరంగా వుంటుంది !

సర్వలక్షణ సంయుతమైనది సంపూర్ణోపమ దానిలో ఏదైనా జక అంగం లోపించినప్పటికిని అర్ధభంగం గాకుండా వుండే దానిని ''లుప్తోపమా అంటారు ఆయా భాగాలు లోపించినపుడు, ఆయా భాగాల పేరున లుప్తోసమగా అది పిలువబడుతుంది కిన్నెర మెట్లు 27

“గురిగింజా బొట్టు వెట్టుకో గుండూ సాటూకూనేనేవోతి' మొదలుగా నున్న గేయంలో “గురిగింజ బొట్టు' అన్నచోట “గురిగింజ వంటి బొట్టు' గదా కావాలి ఈ వంటి అను పదం వాచకం ఈ వాచకం లోపించినది కావున యిది “వాచక లుప్తోపమ ” ఇదే విధంగా ఉపమా తద్బేదాల కన్నింటికిని పరిశమిస్తే ఉదాహరణలు లభిస్తాయి న్యూనత్వ అధికత్వ విషయాలలో మాత్రం జానపదుల యెడ సడలింపు అవసరం కనుక ఉపమా కాళదాసస్క అనుట కన్న ' ఉపమాజానపదస్య' అనుట సర్వత్ర సమంజసమూ, సహజమూ ఆం(ధభూమి దినపత్రిక 22-56-1 ల77 28 కిన్నెర మెట్లు

5. జానకపద కళుత్వం ఇంలంక౯ంర శ్రుణ

అలంకారశాన్తాలు చదివి, లక్ష్య లక్షణ సమన్వయాల'*లగువు బిగువు'ల నెరిందిన కవులు పారకులు పైకొన్ని నియమాల పాటించడం సహజం విచిత్రమేమంటే యెదలో అక్షర సంస్కారం లేక, లక్షణ గ్రంధాలంటే యేమిటో తెలియని జానపదులు పరవశించి పాడుకొనే సందర్భాల్లో వారికి తెలియ కుండానే వారి నోటి నుండి అలంకార యుతమైన దేయాలు వెలువడు తుంటాయి తాను అలంకారయుతమైన గేయాలు గానం చేస్తున్నానని జానపదునికి తెలియదు సంతోషం లోనో, దు ఖంలోనో తల్లీనత చెందిన వారి హ్వృదయపుటరల నుండి సహజమైన భావ పరంపర శబ్బ్దార్థ్ధాల రూపంలోన వెలువడుతుంది లయబద్ధమై వినబడుతుంది సహృదయులైన శ్రోతలు మాత్రమే దానిని గుర్తించగలరు గాని అన్యులు కాదు “తదల్పమపినోపేక్షం కావ్యే దుష్టం కధంచని' ఏ కొట్టి దోషమయినా కావ్యంలో వుండరాదు అనే నియమం జానపదుని సహజమయిన కవితకు వర్తించదు ఆ నియమం పండిత పప్రకాండుల రచనలకే పరిమితం మవాకవి కావ్యంలో దొసగులుండ డం నిజంగా ఆ కావ్య సంపూర్ణతకు లోపమే మన జానపదుడు లక్షణాలేవీ తెలియనివాడు అసలు లక్షణమంటూ వుంటుందో లేదో కూడా ఎరుగనివాడు కట్ట తెంచుకొని పారే వెల్లువలా తనలోన భావోదేకం పొంగుతుండగా, పరవ శించి అమాయకంగా గానం చేస్తాడు చిరుగాలికి కొమ్మా కొమ్మా, రెవృు రెమ్మా నాట్యం చేస్తుంది కాని లయబద్ధంగా కాదు వాయువు నిండగా వేణువులు గానం చేస్తాయి సప్తస్వరాల సంగతి వానికి తెలియదు అట్లే జానపదుడూ గాలితో, ప్రకృతి యంతటితో, కలిసి ఆడుతూ, పాడుతూ వుంటాడు అతని పరవశత్వానికి అంతూ, హద్దూ వుండవు అలా హద్దుల నిర్ణయించదల్చడం, గాలి లయబద్ధంగా వీచాలి, వెదుర్లు స్వరయుక్తంగా పాడాలి అని ఆంక్షలు విథధించడమే అవుతుంది కిన్నెర మెట్లు 29

గేయం ఐనంగానే చెవులకు ఇంపు గలిగించేఐ, లయ శబ్దాలంకారాలు, ఆలోచించిన కొలది అర్ధమై మనస్సుకు ఆపాత మదురమైతోచి తల్లీనతతో తన్మయత్వము నొందించేఐ అర్జాలంకారాలు రసమూను, కనుక జానపదుడు తాను పాడుకొనే గేయాల్లో అలంకారాలను ఎలా వాడుకుంటాడో మనం గమనించవలసి వుంది గట్టూ మీనా కాలు వెట్టీ గట్టీగా యేతామూ కట్టేవట్టీ యెొక్కీ యెక్కీరా యేతామెయ్యా జరా పిలగా! పట్టూ రైకేరా కుట్టూ వికిలే” ఇది 'మోటి పాట మోటార్ల కాలంలో 'మోట' మోటే, అయినా అది జానపదుని యెదలో పదిలంగా నిత్మం కాపురం చేస్తూనే ఉంటుంది “ఏతాం తొక్కే బావకు అంబలి తీసుకవాచ్చింది మరదలు అంబలి చాగుతున్నాడు బావ ఊరకే వుండడమెందుకని మరదలు బావ అంబలి తాగేంత వరకు యేతాం యేసి నీరు తోడి బావకు సహకరిద్దామని తలచింది ఎడమ కాలు గట్టుమీద గట్టిగా పూన్చి 'యేతాం' కట్టెను గట్టిగా పట్టి క్రిందికి వొత్తి “యేతా' మెయ్యబోయింది దానితో పాపం! భమసి కుట్టించుకున్న పట్టురైకె పికిలిపోయింది ఒళ్ళు బయట పడింది అంబలి తాగుతున్న బావ మరదలిని, ఆమె సౌందర్యాన్ని కూడా అంబలిలో కలుపుకొని తాగుతూ స్వకీయ సౌందర్యాన్ని వర్ణించి పాట పాడినాడు - హృదయంలో పొంగిన ఆనందంతో తన చెలి సౌందర్యా రాధనలో పరవశుడైన అతనినోట వచ్చిన పాట లయబద్ధంగా సాగింది అలంకారాలను అలముకొన్నది బావకు కలిగిన పరవశంలో తాను సిగ్గుల మొగ్గయి తన రైక సంగతే మరచిపోయింది మరదలు ఈ పాట ఆలంకారికుల దృష్టిలో పడితే దీనిని కొలిచి, తూచి యిది అనుప్రాస యని తేల్చేస్తారు కాని మన జానపదునికి తెలియదు - తాను పాడుకున్న పాటలో అలంకారమనేదేదో వుందని అతనికి తెలిసిందొకటే, తన మరదలు అలంకారం, అందం 3౩0 కిన్నెర మెట్లు

““ముఖ్లీయా పువ్వోలే మేం బెంచీ నాయమూ మయూమాగారి చేతుల్లా పెట్టే యాల్లాయే ఇది అప్పగింతల పాట అమ్మాయి వివాహమైన పిదప ఆమెను అత్తగారికి అప్పగిస్తున్నారు అమ్మాయి పక్షం వారు వారు అమ్మాయిని మల్లెపూవులా ఎంచినారట అంటే అంత సుకుమారంగా ముడితే మాసిపోయేలా తాకితే కందిపోయేలా పెంచినారట ఇపుడేవమొ మూవుగారి చేతిలో పెట్టవలసి వచ్చింది అనగా అంతటి సుకుమారిని ఇతరులకు అప్పజెప్పవలసి వచ్చింది తాకితే కందిపోయేలా పెంచినామ నడంలో తాకవద్దని కాదు తాత్పర్యం! ఆమె నెంత గారాబంగా, సుకుమారంగా పెంచినారో తెలిపేందుకు వాడిన పదాలవి కనుక ఆమెను కొట్టక, తిట్టక కంటితో నోటితో బెదిరించి మంచిగా మసలు కొనేటట్లు చూచుకోవలసిందని మనవి చేస్తున్నారు - అమ్మాయి వారు, అబ్బాయి వారితో ! ఇచట '“మల్లియి ఉపమానం అమ్మాయి ఉపమేయం సౌకుమార్యం లావణ్యం, సౌరభం యిత్యాదులు సమాన ధర్మాలు “పువ్వోలె అనేది వాచకం అది పువ్వు వలె కనుక ఉపమాలంకారం, తము బిడ్డను ముద్దుగా చూచుకోమని చెబుతూ తమ హృదయ గతమైన ఆప్కాయత వెల్లువయై వెలువడినపుడు తమ (ప్రేమ బాదల మేళవింపు తప్ప అలంకారం మూట ఆ జనమెజలుగదు అది సహజ (ప్రవాహం “వాపాయె బలెమంబి వాడూ రెండు పాలపిట్టల దెచ్బినాడూ పొయిలేసి పొర్లిచ్చినాడూ తల్మ్కాయ తాను ధిన్నాడూ పేగులూ పండ్లానికిచ్చినాడూ పిల్లలకు పింగు జూపిచ్చినాడూ పాపాయె బలె మంచివాడు” కిన్నెర మెట్లు 31

పాపాయె రెండు పాలపిట్టలు దెచ్చి చంపి కాల్చినాడు తలలుతాను దిని మిగిలింది భార్యకిచ్చాడు పాపం పిల్లల కేమీ మిగల్బలేదు సరే సహృదయుడైన! జానపదుడీ విషయాన్ని గ్రహించి హృదయం దవించి పాట పాడుతున్నాడు బాగానే వుంది కాని పాపయ్య వంటి తండ్రిని మనమెచటా చూడలేదే ఎంతటి 'కూరులైనా తాము దెచ్చిన పదార్థాలను మొదట పిల్లల కిచ్చి తినిపించి, పిదప గాని తాము తినరు తల్లి దండి కాని, ప్రస్తుతం మన పాపయ్య అలాగాక, తెళ్చిన దానిలో కొంత తాను దిని, మిగతాది భార్య కిళ్ళు తినిపించాడు పిల్లల కేమ్‌ ఇవ్వలేదు అటువంటి కఠినుడిని మన జానపదకవి 'బలే మంచివాడూ' అంటు కీర్తిస్తున్నాడు ఇది ఆశ్చర్యంగా ఉంది కాని, కొంత చింతిస్తే నిజం తెలుస్తుంది మన జానపదకవికి పాపయ్యపై ఎనలేని కోపం పుట్టుకు వవ్వింటది దాంతో నీవు భలే వాడివయ్యా! పిల్లల కీయ కుండా తిన్నవాడు మంచివాడేనా? కాడని లోకం విజ్ఞత - వెంటనే జవాబు చెబుతుంది పాపయ్య మంచివాడని మొదటి వాక్యంలో చెప్పి అతని చర్యల నుట్టంకించడం వల్ల అవి దుర్మార్గుని, లక్షణాలు కావడం వల్ల అతడూ చెడ్డవాడుగానే తెలిసిన వారి చేత పరిగణితు డవ్రతాడు ఇది వ్యంగ్య ధోరణి “విద్య నెరుగని వాడు మర్తుడే!”' అను దానికి “కాడిని యెవరైనా ఇట్టే సమాధానం చెప్పగలరు కావున యిచట కవియైన మన జానపదుడు కాకువుగా పాపాయెను నిందించాడు ఇది కాకుస్వర వ్యంగ్యం, స్తుతినిందా ““స్థాలీపులాక న్యాయంగా” కొన్ని జానపద గేయాలను వారిలోని అలంకారాది విషయాలను వివరించాను ఈ గేయాలలోని అలంకారాలను వివరించడంలోని భావం - ప్రతి జానపదగేయం లోనూ యేదో ఒక అలంకారం వుంటుందనీ వుండాలనీ కాదు (గగాంథిక కవులు అలంకార శాస్త్రాలు కరతలామలకంగా పఠించి, సందర్భాలకు ఘట్టాలకు, అనువయిన అలంకారాలను సృష్టించి, రసాలను పోషించి, శయ్య నేర్పరచి, పాకాన్ని పండించి సర్వాంగ సుందరంగా కావ్యస్యష్టి జేస్తారు కాని మన జానపదకవి నాగలి మేడి ధరించి సేద్యం చేస్తూనే మౌఖికంగా గానం చేస్తాడు అతనికీ అలంకారాది నియవూలు గానీ, లక్షణాలు గానీ పట్టవు సహజానం 32 కిన్నెర మెట్లు

దో[దేకముల వెలువరిస్తూ వుంటాడు కాకతాళీయంగా అక్కడక్కడ కొన్ని అలంకారాలు దొర్లుతూ జానపదుని హృదయగతమైన అలంకార ప్రీతిని చాటుతూ వుంటాయి గ్రాందిక కవి వుద్దేశ పూర్వకంగా అలంకార విధానం అమలు పరుస్తాడు జానపదకవి అనుకోకుండానే అతని హృదయంలోని అలంకార (ప్రేమ నేను నేనంటూ అక్కడక్కడ వెలువడుతుంది ప్రయత్నం లేకుండానే బయల్పడిన ఈ జానపదుని అలంకారాలు వాని హృదయం వలెనే నిజంగా మళల్లెపూవుల్లా వుంటాయి మేలుజాతి మణుల్లా వుంటాయి

ఆంధభూమి

దినపత్రిక

1 ర్‌-5-=|[977

కిన్నెర మెట్లు 33

6. జానపద కఐణత్వం లఆల్చెజనైుట డా పూలదండలు గుచ్చువాడు మంచి మంచి పూవులనేర్చి కూర్చునపుడు తన నేరుపునంతా ప్రదర్శించి మాలికలల్లుతాడు ఆ మాలలో అందమైన వొక పూబంతిని వొకచోట కూరిస్తే వొక అందం వస్తూంది దానినే అదే మాలలో మరొకచోట వుంచితే మొదటికంటే అందంగా వుండడమో అందం చెడడమో గల్గుతుంది అందమధిక మగుట గాని, అందహీనముగానగుటగాని యెపుడు కల్గింది? అతడు వరుసలో అందమైన పూవులను మార్చుట గాని కూర్చుటగాని చేసి నపుడు ఆదిగా వున్న పుష్పాలనే ఒక క్రమంలో గూర్చితే మరో అందం గోచరించింది కావున అతని నేర్పు ప్రకారం మాలికల అందం, ఆకారం మారుతూ వుంటాయని చెప్పాలి అదే ఐదంగా మాటాడు విదానంలో కూడా అందం, ఆకర్షణ, ఆదరణ, నిరాదరణ మొదలగునవి కలుగు తుంటాయి అప్పడప్పుడు అవన్నీ మాటాడు వ్యక్తి సామర్థ్యమును బట్టి వుంటాయి ఒక వ్యక్తీ కొన్ని పదాల నొక 6రమంలో పలికినాడు అవి వినసొంపుగా వున్నాయి అందంగా, అలంకారంగా వున్నట్లు తోచింది మరోవ్నక్తి అవే పదాలను క్రమం మార్చి ధోరణి మార్చి పలికినాడు ఆ మాటలు కర్ణ కరోరంగా వున్నాయి వినుటకు మనస్కరించలేదు ఒకే పదములు జకరిచే పలుకబడినపుడందంగా వొన్నాయి మరొకరిచే పలుక బడినపుడంద హీనత నొందినాయి, పదముల బలుకుటలో, వానినొక క్రమంగా చేర్చుటలో నొకనికి నేర్పున్నది మరొకనికి లేదు అంతేతేడా కావున వొకే మాట వొకేవాక్యం పలికే క్రమము, పద్ధతిని బట్టి, అర్థ విధానాన్ని మార్చుకొని, అలంకారాన్ని మార్చుకుంటుంది (ప్రతి అలంకారంలోనూ కొన్నియంగాలుంటాయి ఆయంగాల క్రమం మారితే అలంకార రూపమూ మారుతూంది అ మారిన రూపాలే యెన్నో అలంకార రూపములు దాల్చినవి అందు “వ్యాజస్తుతి” యొకటి 34 కిన్నెర మెట్లు

“ఉక్తిర్వాజస్తుతి ర్చిన్దాస్తుతి నిన్హ్మయో ' అనేది లక్షణము ప్రకాశముగా నున్న నింద చేత స్తుతి గాని స్తుతి చేతి నింద గాని అంతర్షతముగా భాసించినచో నది “వ్యాజస్తుతి యలంకారము

ఒక కార్యాన్ని జక సంఘటనను గమనించిన సామాన్య మానవుడు దానిని తిరిగి సామాన్య ధోరణిలోనే వెలువరించగలుగుతాడు అదే విషయాన్ని గమనించిన కవి యా విషయాన్ని యెలా చెబితీ అందంగా వుంటుందని ఆలోచించి, అందంగా దానిని వులచుకొని సంఘం ముందు దానిని (పతిబింబింపజేస్తాడు సామాన్యుడు చెప్పిన అర్జాన్నే చెబుతాడు కాని కొంత వక్రధోరణిలో, ఎదుటి వస్తువును, వ్నక్తిని పొగడినట్లు పొగడుతాడు కవి దాని వెంటనే తదంతర్గతమైన న్యూనతను కొంత పారకులకు దెలియునట్లు జేస్తాడు దాని చేత విచక్షణా దక్షులైన పారకులు, శ్రోతలు దానిలోని వుత్తమత, న్యూన తల బోల్చిచూచి న్యూనత యెక్కువగా వున్న నిందగా, జెన్నత్య మధికముగా నున్న 'స్తుతి' గా (గహిన్తారు గాంధథిక సాహిత్యంలో పూర్తిగా న్‌ “'వ్యాజస్తుతి' అలంకారముతో నిండిన శతకములే వెలసినవి కాసుల పురుషొత్తమ కవి రచితమైన 'ఆందనాయక (ఆందదేవ)ు శతకము బినికి వుదాహరణము

జానపద సాహిత్యంలో సైతమిట్టి యలంకారములు నిండిన దేయములు

వెక్కులున్నాయి '““భళఆ భత మా బావ బల్హాలు గలవాడు ఉల్చ్యాకుకూ తూటు వొడిచినాడు, బండి కిందా కప్ప గండ్రుక్కు మంటే గజ్జలా కాటారు టిసినాడు, పుట్టమీదా రెండు బట్ట పేగులు జూసి నాగుబామూలనీ నరికినాడూ, గుట్ట మీదా రెండు గుడ్డి కొంగల జూసి గజదొంగలని గంతులేసినాడూ కిన్నెర మెట్లు 35

నరసాయ పల్లెలో నక్క తరుముక వస్తె తిరయుమలాపురం బోయి తిరిగి వచ్చు, నేతిలో బడ్డ ఈగను టిసి నాలుగూ కాళ్ళ వట్టీ బండ కుతికినాడూ, భళి భజే మా బావ బల్ఫ్బాలు గలవాడు” బావ పీరుడట] వఏరుడన బడేందుకు బల్లెములు, కటారులు మొదలగు ఆయుదములు పరోచితములైనవి గలిగియున్నాడు అవి ప్రభువుల చేత పదానములైనవో, స్వార్దితములో తెలియదు కాని వీర లాంఛనములైన ఖడ్లాది యాయుధములవైతే కలిగియున్నాడు, బావ ఇది మన జానపదుడికి సంతోష దాయకము కాగా 'భళి భళీ చెప్పి బావను స్తుతించినాడు బాగానే వుంది కాని, దాని వెంటనే బావ చేసిన కార్యము నుట్టంకించినాడు బావ 'వుల్చాకుకు తూటు వొడిసి నాడట! ఆశ్చర్యదాయకము! ఖడ్గ ధారియైన పరుని లక్షణమేమిటి ? దేశరక్షణ ఆర్తత్రాణ పరాయణత కరవాలమును దూసి, శత్రువుల జీల్చి చెండాడుట ధర్మరక్షణకై బోరాడుట శాంతి న్థాపనకై యత్నించుట ఇట్టి మహోన్నత కార్భ్యసాధన యందుపకరించుట, ధైర్యోపేతమైన సంఘటనల సాధించుట మొదలగునవి వీరుని లక్షణాలు ఆతని ఖథఢ్గమున కవి సముచిత కార్యములు కాని మన జానపదుని బావ ఖడ్గమును యుళిపించి, వరోచితముగా పైకెత్తి వుల్లి యాకునకు - “'దూటు' వౌడిసినాడు ఏమి చెప్పవలె బావ వీరోచిత కృత్యము పైని సూచించిన యుదాహరణమున మొదట బావ ' భక భళి యంటూ పొగడ్త లందుకున్నాడు తరువాత వుల్ఫ్యాకుకు తూటు వొడిసిన వీరోచిత కృత్యము బయట పెట్టబడింది దానితో నాతని వీర లక్షణమను పుట్టెడు తేనెలో వుల్లి యాకుకు తూటు వొడుచుట యను నొక నీటి చుక్క కలిపినట్టయింది శౌర్యమను పాత్ర పగిలి పాడై నీరు గారింది “ఛీ! బల్లైములు గలిగి యున్నం దుల కిదియా లక్షణము! పిరికివాడా!” యను నింద యంతర్గతముగా స్ఫురించింది స్తుతిలోనే నింద ద్వనించింది కావున నిది స్తుతి నిందా రూపమున నున్న వ్యాజస్తుతి గేయములోని కప్పు గండ్రుక్కు మంటే కటారు దూయడం, పుట్టమ్‌ద బట్టపేగుల నాగుబాములని నరకడం గుడ్డి కొంగల 36 కిన్నెర మెట్లు

జూసి గజదొంగలని గంతు లేయడం, నక్క తరుముకు వస్తీ కాలికి బుద్ధి చెప్పడం యీగను నాలుగు కాళ్ళు వట్టి బండ కుతకడం వంటి పిరికి పంద లక్షణాలన్నీ యీతడు భీరువని నిరూపించుటకు నిదర్శనములు కాని “భజ భళి యంటూ స్తుతినందినాడతడు మొదట ఆవాక్యము బావను స్తుతించినట్లే స్తుతించి భీరువుగా నాతని జుతించి, స్తుతి రూపకమైన నిందను ద్వనింపజేసింది అది స్తుతి నిందాలంకారమైంది ''పాపాయె బలె మంచివాడూ రెండు పాల పిట్టల దెచ్చినాడూ వపాయిలేసి పార్లిచ్చినాడూ తల్మ్కాయ తాను దిన్నాడూ పేగులు పెండ్డ్లానికిచ్చి నాడూ పిల్లలకు పింగు జూపిచ్చినాడూ పాపాయె బలె మంచి వాడూ ఈ గేయంలో కూడా వ్యాజస్తుతే ధ్వనిస్తూంది పాపాయె మంచి వాడని పొగడి పిల్లల కియ్యకుండా తిన్న వాని దౌష్టమును వర్ణించుట వలన నాతని నీచత్వవము స్సురించి, పాపాయె వుంచివాడు కాడని ధ్వనించింది ఇటువంటివే మరింకెన్నో యుదాహరణలు గలవు “నవాయెబయ్య గుజ్లం మీదా సవారి యయ్యిండు రగుజ్జుం నడువక నాయెబయ్య గుశుస్తు వున్నాడూ, దెబ్బ మీద దెబ్బెయ్యగానే తెయ్యిమన్నాది, గుల్లం విడిచ సాయిబయ్య గుండు నెక్కాడు '' కిన్నెర మెట్లు 37

ఈ గేయంలో సాయెబయ్య వర్లించబడ్డాడు అతను గుళల్టుపు రౌతు కాబోలు గుజ్జం నడువకుంటే గట్టిగా రెండు పట్టించినాడు గుల్దిం చెంగున యొగిరింది నాయెబయ్య జారి పక్కనున్న గుండు మీద పడ్డాడు “వామ పాదమున తొలగందోచె లతాంగి” యను తిమ్మన వాక్యము వలె నిచటి నాయెబయ్య గుబ్దమునుండి వేరై గుండు నెక్కినాడు అనుట వల్ల గుజ్జము నుండి పడినాడనే తెలిసింది గుల్దపు రౌతుగా నాతనికి లేని నేర్పు గోచరమై యాతని యసమర్థత తెలుస్తుంది 'సాహెబ్‌ ఘోడేసే అలగ్‌ హోగయేా” యను సాంప్రదాయకమైన వాక్యము యీగేయానికి మూలము కావచ్చు గౌరవ హోదాలో నున్న వారు చేసిన యల్ప కార్యములకు నాధిక్యత గూర్చి చెప్పట కొందరి యలవాటు కాగా, వారి బలహీనతను పరోక్షముగా ధ్వనింపజేయుట మురి కొందరు కవులనేర్పు ల

““మన్నూ దిన్నావంట కృష్ణ!

మాట వినా వేలారా!

నిన్ను గొడ్డూ నిన్ను దిడ్డూ

నీతిగాదూ నీకురా

సాముదాలు నోటిలోన

సల్లాజేయా వట్టేరా

బూలోకాలు నోటిలోన

బొంగరములా టిరిగేరా!”'

కృష్ణుడు మన్నుదిన్నాడని తల్లి కోపించింది నీతి గాదని కొడ్తానని,

తిడ్తానని బెదిరించింది సముదాలన్నీ మదించినట్లుగా అల్లకల్లోలంగా నోటిలో చెలరేగుతున్నాయి భువనములన్నీ తమ విధి నిర్వహణలో వుద్దేశమును గురించి పరువులు పెడుతున్నాయి ఈ ద్యశ్చ్శమంతా బాలకృష్ణుని ముఖముననే జూడగలిగింది యశోద, తన ముద్దుపాప కేమౌతుందోనని భయపడి యాతడు చేసిన యాపని తగదని వారింపనెంచింది నిందించినది ఆతల్లి చేసిన నిందతో కృష్ణుని ' విశ్చ్శంభరత్వము' వెలువడిందే గాని యాతని దోషముగాదు 3౩8 కిన్నెర మెట్లు

తల్లి యాప్యాయతతో చేసిన నిందలో ఎంతటి మహోన్నత స్తుతి! కావున నిది నిందాపూర్వకమైన స్తుతి వ్యాజస్తుతి జానపదుని హృదయమెంతటి రమ్య భావనా నిలయము ఎంతటి పవిత్ర చరిత్రము త్రవ్వగలిగిన వారుండాలి గాని వాని యెదలో యిట్టి రమజీయ భావనలు, అలంకారములు యిసుక వాతరలు ఆం[దభూమి దినపత్రిక 12-6-| 977 కిన్నెర మెట్లు 39

రుక్‌ 7. జానపద గయాలలుకే ఎత్తి మధుర స్పృతులు కఏ తన కల్పనా చాతురి చేత, భావనా బలం వల్ల, ఒక రమణీయ చిత్రణ గావంచి సంఘం వముందుంచాుతాడు గతంలోని సంఘటనను తవ్వ వర్తమానంలో రాసులు పోస్తాడు తాను వర్తమానంలో వుంటూ భూతంలోనికి వెళ్ళి పరిశీలించి, వర్ణించి, వర్తమాన జీవులైన సాంఘికులకు గతంలోని సంఘటనను, వైభవాలను, ఫ్వతి పధానికి తెప్పిస్తాడు ఆ సంఘటనల వల్ల పారకులలో, శోతలలో కలిగేది 'సృరణ' ఇటీ ఒక అలంకారవేఎ ఇది “ఫృరజాలంకారం' బీనిని 'ఫ్వుతృ్మలంకారా మనీ అంటారు “జక వస్తువును అనుభవించడం వలన దానికి సమానవముయిన పూర్వానుభవంలోని వస్తువు ఫృ్యరణకు రావడం' యీ ప్యరణాలంకా రానికి లక్షణమని విద్యానాథుడభిప్రాయపడినాడు అంతే గాక పూర్వమొక విషయం అనుభవంలో వుండి, ప్రస్తుతం అది లోపించడం వలన పూర్వ విషయాలు, పూర్వానుభవాలు ఫ్యరణకు రావడం కూడా స్తరణాలంకారమే అవుతుందని ఈర్వాతి లాక్షణికులు సెలవిచ్చినారు అందువలన వర్తమాన వస్తు సాక్షాత్కారం వలనగాని, తల్లోపం వల్ల గాని, పూర్వానుభవ గతమయిన ఫృరణ కలగడం స్యృరణాలంకార మవుతుందని నియమమేర్చడింది (గాంధిక కవే గాక జానపదకవి కూడా తన హృదయం లోతులలోనికి దిగ, విషయం వుథించి ఓపిక కొలది విషయ చిత్రణ గావించడానికి యత్నిన్తాడు ఓ గేయాన్ని గమనిద్దాం 40 కిన్నెర మెట్లు

“శీ! పో! దశక్కలో

నా

ముసలోడున్నంగ యిట్టుంటినా ?

కాళ్ళకు గెంటీలెట్లుండెనే !

నడుముకు తీగేలెట్లుండెనే 1

చెవులకు కడియాలెట్టుండెనే !

ముక్కుకు వొడ్యాల మెట్టుండెనే !

శీ! పో! దశక్కలో

గా

ముసలోడున్నంగ యిట్టుంటినా 1

జానపదవ్యద్దురాలు పాడుకునే పాట యిది

ఈపాట వినగానే పాపం ఆమె 'ముతి మతి దప్పిన ముసలి వగ్గని వువనకు తెలుస్తుంది ఏ అవయవానికి ఏ ఆభరణవుంటుందో కూడా జ్ఞాపకంలేని స్థితిలో వుంది ఆ అవ్వ అయినా పూర్వం తనకున్న ఆభరణాలు తన ముసలోడు 6€భర్తు వుండగా, తాను అనుభవించిన వైభవాలు ప్వుతి పధంలో వెదలుతున్నాయి ఇపుడామె నిళకృష్ణజీవనం గడుపుతుంది పూర్వానుభవాలను నెమరువేసుకొని, స్మరించుకొన యత్నిస్తుంది పూర్వా నశుభవాలు ప్రస్తుతం లోపించడం వలన వచ్చిన స్మరణ ఇది

జానపద ఆభరణాల్లో కాళ్ళకు కడియాలు, నడిముకు వొడ్డాణం చెవులకు గెంటీలు, ముక్కుకు ముక్కెర మొదలయినవి ముఖ్య మయినవి ఆయా అవయవాలకు ఆభరణాలుండేవని (తన వయస్సులో మసకగా జ్ఞాపకం వుంది కాని యే అవయవానికి ఏ ఆభరణం వుండేదో గుర్తుకులేని స్థైతికి వచ్చింది ముసలమ్మ ఇందుకు వయసాక కారణం సిరిలోపించి చాలా రోజులు కావడం మరొకకారణం అందువలన ఆమె స్మరణ అంతా అస్తవ్యస్తమై చెవుల ఆభరణాలు కాళ్టవిగా కాళ్ట్ళవి చెవులవిగా నడుమున కుండేఆనగ ముక్కుదిగా ముక్కు భూషణం మరో అంగానిటిగా ఫ్మరించు కొంటుంది కిన్నెర మెట్లు 41

కొద్దిగా అస్తవ్యస్తమైనా అది పూర్వవైభవ పృరణమే కనుక ఇది పృరణాలంకార మని చెప్పవచ్చును ఇటువంటిదే మరొక గేయం - ““పన్నెండైలు వోసీనావు ప్రెమోటార దెచ్చనావు, పందెం గెల్చి రావయ్యో రాజేగారి బొబ్బలి దోర! పట్నామూ యీడీకీ పన్నెండామె డున్నాటీ పావూగంట రావయ్యో రాజేగారి బొజ్బలిదోర! పచ్చాగట్టు పర్మాటా ఎఅ్టాగట్టుయెడ్డానా నీమోటార దింపయ్య్మో రాజేగారి బొబ్బలి దోర! నీతోటీ నల్లూరూ నీవ్వెంచీన నల్లాకుక్క కాలంటీరి పోతీరె రాజేగారి బొబ్బలి దోర! ఇది చారిత్రకమైన జానపద గేయం పరిశోధకులకు అనుకూలించేది బొబ్బలి వంశం రాజెవరో జకరు ఈ దేయ నాయకుడు అతడు (ప్రమాదంలో పాణాలు వదిలినాడు అతని అనంతరం అంతటి ప్రభువు ప్రజలకు లభ్యం కాలేదు అతని హృదయ విదారకమైన (ప్రమాద మరణాన్ని అతని అలవాట్లను జానపదుడు స్మరణకు దెచ్చుకొని జాలిగా గానం చేస్తున్నాడు పన్నెండు వేల పైకం (డబ్బుతో పైమోటారు (విమానం తెచ్చుకున్నాడు బొబ్బలి రాజు పట్నం నుంచి పన్నెండామెడల (66 మైళ్ళు దూరంలో వున్న 42 కిన్నెర మెట్లు

సొంత వూరికి పదైదు నిమిషాలలో వచ్చేవాడు పచ్చగట్టు పడమటి దిశలో ఎజ్జగట్టు ఎడమవైపున ఆయన విమానం బిదేది విమానంతో పందేలలో గెలిచి వచ్చేవాడు ప్రమాదంలో దానిలోని నలుగురూ ఆతని పెంపుడు కుక్క నల్లది చనిపోయారు ఇటి ఈ గేయంలో వర్గితమైన విషయం

ఈ గేయంలో విమానం వెల, విమానం వేగం సరిగా లేకపోవచ్చును అలాగని జానపదుని భావానికి మనం గిరి గీయలేము జానపదుడు వర్తమాన జీవి అయినా, వృత్తముడైన ప్రభువు లేనందువల్ల, అత్నుత్తముడైన పూర్వ ప్రభువు అలవాట్లు, అభిరుచులు, సాహసక్యత్యాలు మొదలయిన వానిని ప్య్మరించి, వర్ణించి పారకులకు, శోతలకందరికినీ తతీప్మరణ గలిగిస్తున్నాడు

అతడు ఏ బొబ్బలి రాజు ఎప్పటివాడు, ప్రమాదమెలా జరిదింది అతని జనరంజకమైన పాలన ఎట్టిది, ప్రమాదంలో చచ్చిన వారెవరెవరు మొదలయిన విషయాలనన్నింటిని త్రవ్వి వెలికి బియవలసిన బాధ్యత విమర్శకులపై వున్నది

మయహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లా కొల్లాపూర్‌ సంస్థానం రాజాగారికి హెలికాఫ్టర్‌ వుండేదట! పచ్చగట్టు యెడ్మగట్టు, యిపుడున్నాయి పక్కనే తాటితోపులున్నాయి తాటిచెట్లకు తడిలి విమానం కూలిందని అక్కడి వయో వృద్ధులంటున్నారు

చరిత్ర విషయం అటుంచి, అలంకార విషయం చర్చించినపుడు, తమ పూర్వ ప్రభుథు వైభవాన్ని ఫ్యరించుకొని ఆవేదన పొందుతున్నారు కనుక నిది పృరణాలంకారం

సర్వాంగ సుందరాలై, చారిత్రక సంఘటన గర్బితాలై పెక్కు గేయాలు జానపదుల హృ్యృదయాళ్లో పదిలంగా వున్నాయి వాటిని బయటకు రప్పించే నేర్పరులు కావాలి వాని రామణీయతను ఆస్వాదించి ప్రక్రియలను ఆదరించి, ఆచరించే భావంతో విద్యావంతులు కంకణ ధారులు కావాలి

ఆం(ధభూమి దిన పథతిక 3-7-|[977

కిన్నెర మెట్లు శప

ట్‌ 8. జానపదుల ట్‌ తని సామాన్య వాక్యాల్లో సాహిత్యాన్ని నిర్వచించాలంటే సమాజానికి మేలు కలిగించేదే సాహిత్యమని చెప్పాలి అదియే ప్రక్రియ ద్వారా నైనా కావచ్చును “నహి రసాద్యతే కశ్చిదర్ధ. (ప్రవర్తత ఇతి” - అన్నాడు భరతముని తన నాట్యశాస్త్రంలో రసమును వీడి ఏదీ ఉండదని దీని భావం ఆస్వాదించబడి ఆనందాన్ని కలిగించడమే రస లక్షణం అది శోకమైనా, స్థాయీ భావంగా ఉన్న కరుణ రసమైనా పాఠకుల్లో, ప్రేక్షకునిలో గల్లించునది ఆనందవేు అంతరింటదియమైన వునసుకు కలిగే ఆనందవెుకసారి హాస్యరూపంలో ప్రదర్శితవువుతుంది హాసము న్ధ్థాయిభావంగా గలది హాస్యము స్వభావ విరుద్ధమైన ఆకారం, మాటలతో హాస్యరసంపుడుతుంది వె రసమైనను ఆస్వాదించువారి న్థాయిని బట్టి ఆనందాన్ని కలిగిస్తుంది మనో ప్రసన్నతను కల్లించుటయే “వోస్యం) ముఖ్య ఉద్దేశ్యం గ్రాంధిక భాషా సాహిత్యాల్లో ఈ హాస్య రసం నర్మ గర్బితంగా ఉంటుంది లోతుకు దిగితే కాని తెలియదు ఆదే మన జానపదుల రచనల్లో “ఒలిచిన అరటిపండు" లాగ సులభ గాహ్యమైనదిగా వుంటుంటి జానపదుల హాస్యాన్ని గమనిద్దాం “నేను వోతన్న పెండ్లికీ, శివాయ రంగ, నేను వోతన్న పెండ్లికీ, సంక పిల్ల లేదాని, కుక్కపిల్ల నెత్తుకోని నేము తత కిన్నెర మెట్లు

కాటీకె' లేదాని “కందేన' పెట్టుకోని నేను “నెత్తిబిల్ల' లేదాని “'మోటబిల్ల' పెట్టుకోని నేను “ముక్కుపుల్ల' లేదాని “ముల్లు గట్టి పెట్టుకొని నేను *“గెంటీలు' లేవాని “గుంట్కబలలు' పెట్టుకోని నేను

• బడ్డాలం' లేదాని “వారెంటు' జుట్టుకోని నేను వోతన్న పెండ్లికీ! శివాయ రంగ!” అన్న పెండ్లికి పోవాలని ఆడబడుచు సంబరం, కాని బీదతనంలో వుంది పిల్లలు లేనట్టుంది యింకా సంక పిల్ల లేకుండా పది మంది గుమిగూడే చోటుకు వెళితే, ఈమెను గొడ్రాలుగా చిన్న చూపు చూస్తారని ఆమె భయం ఇది ఆనాటి మాట నేటి పరిస్థితి ఇందుకు భిన్నంగా వుంది అందుకని ఆమె కుక్కపిల్లనయినా సరే చంకలో యేసుకునే పెళ్ళికి పోవాలని నిశ్చయించు కుంది సహజంగా ఆడవారికి, ఆభరణాలకు అవినాభావ సంబంధం పుట్టుకతోనే కలుగుతుందేవో సొమ్ములు లేకుండా పెండ్లికి వెళ్ళడం బావుండదు అవేమో లేవాయె ఏమి చేయాలి ? వాని న్ధానంలో తన కందుబాటులో ఉండే తవు వ్యవసాయ పరికరాలైనా ఉపయోగించు కుందామనుకుంది కాటుకకు బదులుగా కందెన, నెత్తి బిల్లగా మోట బిల్ల ముక్కుపుల్లగా ముల్లు గట్టె, గెంటీలుగా గుంటుకబలలు బడ్డాలంగా జరెంటు అలంకరించుకొని అన్న పెండ్లికి పోవడానికి తయారయింది పల్లె పడుచు కందెన మోటబిల్ల ముల్గుగట్టి గుంటుక బలలు జరెంటు మొదలగు కిన్నెర మెట్లు జ్‌5

వానితో నున్న రూపం కర్షక లక్ష్మిగా ఉంటుంది ఈ ఆభరణాలు ధరించినప్పుడు ఆవెా యఎలా ఉంటుందో వూహించుకొని పారకుడు (శశోత పాట్ట చెక్కలయ్యేలాగున నవ్వుకుంటాడు మరో జానపదవనితకు మహాకష్టం కలిగిందట మనమంతా ఆమె కష్టం విని అందులో భాగం పంచుకుందాం “ఏమి నేతూ ఏమి సేతరో, నేనేమి సేతూ, అట్లనన్నా సావు రాదర్రో నేనేమి సేతూ, కోమటోల్లా యింటికోదునా నేనేమిసేతూ కొబ్బెరా బెల్లమూ దెత్తునా నే రొట్లేసి దంచుకుందూనా నే మయూడు ముద్దలు గట్టుకుందునా నే వీష మాని మింగి పందునా నే అట్లనన్నా సావురాద[రో నే కుమ్మరొల్లా యింటికోదూనా నే గుంత పల్లెం దెచ్చు కుందూనా నే దాన్నిండా న్‌ల్లు వోతూనా నే కండ్లు బిగ్గర మూసుకుందూనా నే బాయాని దుంకి సూతూనా నే అట్ల నన్నా సావు రాదగర్రో నేనేమి సేతూ అదెంతటి బాధనో గాని, ఆమె వోర్చుకోలేక ఆత్మ హత్శ చేసుకుందామను కున్నది గుట్టుచప్పుడు కాకుండా యింట్లోనే చత్తామని విషం మింగుదామని తలబింది కొబ్బిర, బెల్లం దంచి ముద్దలు గట్టి కళ్ళు మూసుకుని కష్టపడి యెలాగో మింగేసింది చావుకై నిరీక్షిస్తూ కూర్చున్నది కానీ చావు రాలేదట పాపం! దానితో విరమించక, గుంతగా ఉన్న బక “చిప్ప' దెచ్చి దాన్నిండా నీరు శ6 కిన్నెర మెట్లు

పోసి దానిని బాఐగా భావంచి అందులో దూకిందట |! అట్లనన్నా సొవు రాలేదట!

ఆమె చావు కోరినానన్నది కాని చావును తెచ్చే యత్నం కాదు ఆమె చేసింది స్వభావ విరుద్ధములైన పనులు ఆమె చేసింది కష్టాలను విన్న సామాజికుడు “మా తల్లి గదనే! నీకెంతటి కష్టం సావొచ్చిందే! నీ కష్టాన్నెవ్వరూ తీర్చలేరంటూ పొట్ట నిండా నవ్వు కుంటాడు

పక్కింటి సుక్కమ్మ పారుగింటి పోశమ్మతో యేదో జోలి చెబుతూంది మనమూ విందాం

“తానలిగినాడే, మొగడూ

తానలిగినాడే

తమల పాకుతో తానిట్ల్టంటీ

తలుపు చెక్కతో నేనిట్లంటి

తానలిగినాడే మొగడూ తా

ఇసనక(రతో తానిట్లంటే

ఇసురాయితో నేనిట్టంటి తానలిగినాడే

పంచె కొంగుతో తానిట్లంటే

పట్టిమంచముతో నేనిట్లంటి తానలిగినాడే

• “* ఏమి సుక్కమ్మక్కా ! శిలుకా గోరెంకల్లాగ వుండే మీరు ఎడ ముఖం
• వెడముఖం' గా వున్నారేందని"” అడిగింది పొరుగింటి పోశవ్వు దానితో సుక్కమ్మ ఒక యేడు పేడిసి చిర్రున చీది, “యేమీ లేదొదినా ! నా తప్పంటే నన్నేతన్ను” అని సహజ ధోరణిలో మాట్లాడుతూ - భార్యాభర్తల మధ్య జరిగిన సంఘటనను వివరించింది

ఏకాంతంలో ఉన్నారు భార్యాభర్తలు వీడెం తింటున్నారేమో ! పక్కన ఉన్న తమలపాకును బీసికొని ప్రేమకు భార్య చెంపపై అలా తగిలించాడు భర్త అంతే భర్తకు జవాబు చెప్పాలిగా మరి! తలుపు చెక్క దభఖీలుమని పైన వేసేసింది కిన్నెర మెట్లు త

వోర్చుకున్నాడు భర్త (వోర్చుకోక యేమి చేస్తాడు గనుకు ఆమె తలుపు చెక్కను ప్రయాసపడుతూ తెచ్చినట్ట్లుంది - ఆ కష్టంలో పాపం ! ఆమెకు చెమటలు పట్టినట్లున్నాయి అందుకని విసనకర్ర అందుకుని” అలిగితివా సఖీప్రియా

• అలుక మానవా! ' అన్న ధోరణిలో వీవడం ప్రారంభించాడు ఆ వచడంలో కావాలని చేశాడో అనుకోకుండా జరిదిందో కాని అమె మరో చెంపకు విసనకర తగలనే తగిలింది దాంతో ఆమె విసవిసాపోయి యిసురాయి (తిరుగలి దెచ్చి మీద పడేసింది దానికీ వోర్చుకున్నాడు మగడు - సహనం సర్వగ్రేష్టమని తలంచి కాబోలు విసనకరను విసిరివేసి పంచె చెంగుతో వ్‌ీచడం ప్రారంభించాడు ఖర్మకాలి అటి తగిలిందేమో ఆ తల్లికి పట్టిమంచం లేపనే లేపింది పైన వేయనే వేసింది దాంతో యిక లాభం లేదని అలిగి కూర్చున్నాడు భర్త యేమీ చేయలేక ఈ విషయాన్ని చెప్పి “యిక చెప్ప పోశమ్మొదినా ! నాదేం తప్పంద''ని అడిగింది, సుక్కమ్మ “అవున్లే ఇంతటి సొత్వికురాలవూ అను కూలవతివైన నిన్ను యెంతగా ఆరడి పెడుతున్నాడు మీ ఆయన ! మొగాళ్ళు ఎంతకైనా తగుదురు వారితో వేగడం ఎంతో కష్టమ' ని మూతీ, చేత్‌ తిప్పింది పోశమ్మ సుక్కమ్మ గయ్యాళతనం, భర్త సొత్వికత్వం యెవరినైనా సరే, పొట్టి చెక్కలయ్యేలా నవ్విస్తాయి “బండీ కందెన వెట్టి బాలన్నాదువ్వరాదా-”' అని ఒక మరదలు బావనథిక్షేపించింది తలకు చమురైనా పెట్టుకోలేని నీ బతుకుకు ఆ బాలెందుకు? బండి కందెన వెట్టి దువ్వవైనా దువ్వు లేదా గుండు కొట్టించు కొమ్మని హాస్తపూరితమైన సందేశమిచ్చింది భార్య యేదో పారపాటు చేసింది భర్త కొట్టబోయినాడు అప్పడామి సవాలు చూడండి ! 48 కిన్నెర మెట్లు

“పటేలు పట్వారి నా పట్టయితే ఎట్లెట్లా కొడతావ్‌ కొట్టర మొగడా ! కర్షం కావలి నా పట్టయిళే ఎట్లెట్లా కొడతావ్‌ కొట్టర మొగడా ! జానెడు యింట్ల మూరెడు కట్టే లఎట్లెట్లా కొడ తావ్‌ కొట్టర మొగడా ! సంకల పిల్లా - ఈపున పుండూ ఎట్లెట్టా కొడతావ్‌ కొట్టర మొగడా |! ఆమె లేవనెత్తిన పాయింటు అందరినీ ఆశ్చర్యపరబి నవ్వులతో ముంచు తుందనడంలో సందేహం లేదు భిత్య జీవితంలో యిట్టి వోస్య సంఘటనల నిరంతరమూ ఎదుర్కొంటూ, గలగలా నవ్వుతూ, కల్మషం లేకుండా సాగిపో తుంటారు, పల్లె ప్రజలు వారి జీవితాలు స్వచ్చ దర్హణాలకు తార్కాణాలు అట్టి జానపదుల జీవితాల్లోని ఆయా సందర్భాల్లో గోచరించే సున్నితమైన రసాలు అందరినీ అలరిస్తూ వుంటాయి జానపదులు తాము నవ్వుతూ యితరులను నవ్విస్తూ వుంటారు అందుకే వారు తెలుగు ఉద్యానవనంలో విరిసిన “నవ్వుల పువ్వులు” అనవచ్చును ఆందప్రభ దినపత్రిక కిన్నెర మెట్లు 49

9. జంనథతదుల తుందగణు కవికుల గురువైన కాళిదాసు అభిజ్ఞానశాకుంతలంలో “ఉత్సవ ప్రియా: నరా”' అని సాధారణీకరించాడు నరులు ఉత్సవ ప్రియులని భావం ఉత్సవాలూ, పండగలు స్థాయినీ సందర్భాన్ని బట్టి వుంటాయి తమ సాధారణ స్థాయిని మించి జరుపుకొనడమే పండగ ఉన్నవాడికి రోజూ పండగే లేనివాడికి ఎపుడో ఒకప్పుడు పండగ వాని పండగే అసలైన పండగ రోజూ తినే దానికంటే రాశిలో రమృ్మతలో అధికంగా ఆ రోజుండాలి స్థాయిలో వ్యయంలో తమకు మించిందే ఆరోజుండాలి ధలంచాలరలి, విశమించాలి, ఆడాలి, పాడాలి, అందరి తో కలవాలి అప్ప చేసైనా సరే పండగనాడు పిల్లాజెల్లా, ఇంటి వారంతా కడుపు నిండా తిని సంతోషంగా వుండాలి ఇదీ మన గామాలలోని సగటు మనుషుల మనస్తత్వం ! సమాజంలోని మానవులందరి పండగలూ ఒకే రకంగా వుండవు తాను యునిగిందే గంగ అనే సామెత వుండనే వుంది తన కిష్టమయింది చేసుకుంటేనే పండగ మానవ జీవన స్రవంతిలోకి పండగ యెపుడు వచ్చింది? ఎందుకు వచ్చింది? అని ప్రశ్షించుకుంటే, చరిత్ర పూర్వపుటలలోనికి వెళ్ళవలసి వస్తుంది అక్కడా అస్పృష్టంగానే ఆధారాలు లభిస్తాయి శాగరక ఛాయలు మానవునిపై ప్రసరించింతర్వాతే ఈ పండగల ప్రాదుర్యావం కలిగిందని చెప్పాచ్చు పాతరాతి యుగంలో పశువులతో సమానంగా, జీవిస్తున్న వునిషికి పండగలు తెలియవు ఆవోారం సంపాదించుకోవాలి తినాలి, కొండ గుహల్లో విశ్రమించాలి అంతే తప్పు వేరే భావనే వానికి లేదు అందువల్ల ఆనాడు పండగలు లేనేలేవని చెప్పాలి రాగద్వేషాలు, విలానాలు, సుఖదుఃఖాలు, రుచులు మొదలగు వానివైపు ఆదిమానవుడు మొగ్గడమే, పండగల ప్రాదుర్శావానికి నాంది 50 కిన్నెర మెట్లు

పండగలు ఆధ్ధికపరమైనవి కొన్నైతే పారమార్థికమైనవి మరికొన్ని పగలనకా, రేయనకా ఏెడాదిపొడుగునా పడిన (శమకు ఫలితం ధాన్య రూపంలో యింటికి వచ్చినపుడు సంతసించిన రైతు, కనీసం ఆ రోజైనా విశ్రాంతిగా తలంటుకొని తానమాడి, పిల్లాపాపలతో కలిసి ఇష్టమైన చేతనైన వంటకాలు తినడం తన వ్యవసాయానికి మూలమైన ఎద్దులను, వ్యవసాయ పనిముట్లను అలంకరించడం మొదలైనవి ప్రారంభదశలో పండగలకు (ప్రరకాలు కావచ్చు నాటి సమాజంలో రైతు మూలస్తంభం కావడం వల్ల, మిగతా వృత్తుల వారు సైతం రైతు ననుకరించి పండగ జరుపుకొనడం సహజం ““యద్యదాచరతినేష్ట: - తత్తదేవేతరోజనా '' అనే సామెత మనకు వుంటి ఆవిధంగా ప్రారంభమైన పండగలు ధాన్యం పేరా, ధనం పేరా, గుట్టపేరా, పుట్టపేరా, చెట్టు పేరా, పుట్టిన పేరా, చచ్చిన పేరా మొదలగు విధాలుగా వ్యాపించి కావలసినన్ని పండగలు పుట్టుకు వచ్చినవి మంచివాడను కున్నవాడు పుట్టిన రోజూ, చెడ్డవాడనుకున్నవాడు చచ్చిన రోజూ పండగే అవుతుంది కృష్ణుడు పుట్టిన రోజు జన్మాష్టమి జరుపుకుంటే, నరకాసురుడు చంపబడిన రోజు దీపావళినీ ఘనంగా జరుపుకుంటున్నాము ఇట్లా నేటి ప్రపంచం ప్రతి రోజూ ఏదో ఒక మూల ఏదో ఒక పండగ జరుపుకొంటూనే వుంటి సంఘంలోని మనుషులందరినీ ఒకచోట చేర్చగలిదే బలమైన సాధనం పండగ నలుగురు కలిసినపుడే ఆనందం సాధకబాధకాలు పంచుకుశ్నపుడే పండగ సంప్రదాయాలు లేకుండా పండగలుండవు తరతరాలుగా జన సమూహంలో నిలిబియున్న నమ్మకాలు సంప్రదాయాలు క్రియారూపాొన్ని దాల్చి పండగలేర్ప్హడినాయి. (పపకృ్యత్యారాధనగా ప్రారంభమై వ్యవసాయ సంస్కృతికాలంలో స్పష్టరూపాన్ని పొందింది పండగ సాంఘిక సంక్షేమం కోసం విశేష సందర్భాలలో జానపద విశేషాలు సంప్రదాయాల కలబోతగా ఆచరించు అంశమే పండగగా భావించవచ్చు పండగలను వల్గికరించడం అంత సులభమైన పనికాదు కొన్ని రాష్ట్రన్ధాయిలో, కొన్ని జాతీయ స్థాయిలో, మరికొన్ని ప్రాంతీయంగా జరుపుకొనే కిన్నెర మెట్లు ళా 5

పండగలుంచాయి ఐతే - ఈ పండగలన్నింటిలో ఏవి జానపదుల పండగలు ఏఏ కావు అనేది సున్నితమైన (పశ్న టీనికి గిలగీసె సవూధానం చెప్పలేకపోయినా - కొన్ని ప్రత్యేకించి జానపదుల పండగలున్నాయి ఉగాదిలాంటి జానపదుల ప్రమేయం తక్కువగా వుండే పండగలలో సైతం వారులేనిదే పండగ కళకళలాడదనే చెప్పాలి పండగల ప్రసక్తి పూర్వ ప్రబందాల్లో అక్కడక్కడా కనబడుతుంది “చలి ప్రవేశించు నాగుల చవితినాడు మెరయు వేసవి రధ సప్తమీ దినమున అచ్చ సీతు ప్రవేశించు పెచ్చు పెరిగి మార్గశిర పౌష్య మానాల మధ్యవేళ- ఇండ్ల మొదలను నీరెండ నీడికలను అనుగుదమ్ముడు అన్నయు నాటలాడు అత్తయును కోడలును గుమ్ములాడు కుమ్ము గాచు చోటికి మకర సంక్రాంతి వేళ-”' అని శ్రీనాధుడు వర్ణించినాడు ఏ పండగనాడు ప్రకృతిలో యే మార్పు వస్తుందో తెలిపినాడు ఆంధ్రదేశంలో పెద్ద పండగలుగా జరుపుకునేవ ఉగాది, దసరా, సంక్రాంతి మొదలైనవి ఉగాది తెలుగువారికి నూతన సంవత్సరాది పిండి వంటలు - నాయంకాలం పంచాంగణశవణం ఈ సంవత్సరం వర్షాలెలా వుంబాయి పంటలెలా వుంటాయి పశువులెలా వుంటాయి ఎవరెవరు రక్షకులుగా వుంటారు మొదలైన సూచనలు, గ్రహచారాలు పురోహితుడు పంచాగాన్ని బట్టి చెబుతాడీరోజు చైత్రశుద్ధ పాడ్యమనాడు ఆం[ద(పదేశమంతా ఉగాది జరుపుకుంటారు పాండవుల - అరణ్యవాసం ముగింపు - అజ్ఞాత వాసం ఆయుదాలు శమీ వృక్షంపై దాచడం, అజ్ఞాతవాసం పూర్తి - అర్జునుని విజృంభణ, విజయం మొదలగు విషయాలతో ముడివడింది - దసరా అదే వజయదశమి 52 కిన్నెర మెట్లు

ఆశ్వయుజ మాసంలో పాడ్యమి నుండి నవమి వరకు నవరాత్రులు - పూజలు నిర్వహించి దశమి రోజున విజయదశమని జరుపుతారు మవాోవైభవో పేతంగా దసరా ఉత్సవాలు శ్రీకృష్ణ దేవరాయల కాలంలో జరిగేవని అబ్బుల్‌ రజాక్‌ మొదలైన చరిత్ర కారుల రాతల వల్ల తెలుస్తుంది మైసూరులో ఇప్పటికీ దసరా ఉత్సవాలు ఘనంగా జరుగుతాయి

దసరా పూర్తిగా జానపదుల పండగగా భావించవచ్చు యువ కులంతా కోలాటాలు యువతులంతా బతు కమ్మలు ఆడుతుంటారు దుష్ట సంహారం చేసిన దుర్గ పూజలు సైతం దేవ్‌ నవరాత్రులుగా విజయదశమి సందర్భంగా నిర్వహిస్తారు

వ్యవసాయ ప్రధానమైన పండగలలో సంక్రాంతి అతి ముఖ్య మైనది వ్యవసాయమే ముఖ్యవృత్తిగా జీవించే రైతుకు దాన్యలక్ష్మి ఇంటికి వచ్చిన రోజే పండగో ఇది నిజమైన జానపదుల పండగ సంక్రాంతిని కొన్ని ప్రాంతాల్లో మూడు రోజులు కొన్ని ప్రాంతాల్లో రెండు రోజులు జరుపుకుంటారు నూగులు, బియ్యం, బెల్లం పాలు మొదలగు వానితో వండిన పాయసం ఈనాటి ప్రత్యేకత ఈ పదార్థాన్నే 'పులగం' అంటారు

ఈ పండగ సందర్భంలో ఎన్నో జానపద కళలు ప్రదర్శితమవు తుంటాయి

“హారిలొరంగహల |! హరిలొ రంగహరి!

ఇక్ష్వాకు కుల తిలకా ఇగవైన (బోవారా రామచంద్రా !

సీతాకు వజేయిస్తీ చింతాకు పతకాము ॥ రామ ॥

ఎవనబ్బా సామ్మానీ కులుకుతూ మురిసేవు ॥రామ॥

అబ్బా తిట్టితినానీ ఆయాస పడబోకు ॥ రామ ॥

హరిలొ రంగహలీి ! హరిలొరంగ హరి!” - అంటూ వీదుల్లో హరిదాసు తలపై భిక్షాపాత్ర, చేతిలో చిరుతలతో గానం చేస్తూ కనబడతారు కిన్నెర మెట్లు 53

“డూడూ డూడూ బసవన్నా - దొడ్డ దొరండీ బసవన్నా - అయ్యగారికీ దండం పెట్టు - అమ్మగారికీ దండం పెట్టు - డూడూ డూడూ బసవన్నా - ” అంటూ వచ్చే గంగిరెద్దుల వారూ కనబడతారు ఇక తమ మంత్రతంత్రాలతో, కనికట్టు విద్యలతో - జనాన్ని ఆకట్టుకునే బుడుబుడుకలవారూ సంక్రాంతి సందర్భంగా ఆంధ్రదేశంలో కనబడతారు పంటలు ఇంటికి రావడం బీనికి ముఖ్యకారణం రైతుల సంతోష పరచి గింజలు సంపాదించడమూ జరుగుతుంది తెలంగాణా జిల్లాలలో పిచ్చుకుంట్లు సంక్రాంతి సందర్భంగా ఇల్లిల్లూ తిరిగి - బుర్రకాయ, తాంబభూర, అందెలతో పాడుతూ - ఇంటి పెద్దను కలిసి ఆయన పూర్వీకులను పేరు పేరా పొగడి - ధాన్యం వసూలు చేసికుంటారు “అంగరంగములాయెనా! ॥ ఎల్లమ్మ ॥ అంతమై నీవు బోతివా | ॥ ఎవరుండి బొగిడింతురూ | ॥ నీపేరు (పఖ్యాతులూ | ॥ ని కొడ్కు జంగయ్యరా | ॥ నీ పేరు బొగడించునూ | ॥ అని ఇల్లిల్లూ తిలగి సున్నితంగా ఇంటివారి మనసు (డవించేలా చేసి ధాన్యం పెట్టించుకొని పోతారు బవనీలు పైతం ““జముజడీకె'' వాయిస్తూ కనబడతారు చుకర సంక్రవుణం, ఉత్తరాయణం, దక్షిణాయణం వెఎదలగు విశ్వాసాలు మనకున్నాయి క్‌ట్‌ కిన్నెర మెట్లు

““యూయబడెన్‌ యమాలయపు ముఖ్య కవాటము, పాణికోటికిన తీయబడెన్‌ సురాలయపు దివ్య కవాటము దక్షిణాయనా

ధ్యాయ సమాప్తనంతర మిహాయసచారి సూర్యనా

రాయణుడుత్తరాయణ పరాయణుడైన శుభాహమందునన్‌” అనే కవుల వర్ణనలున్నాయి

సంక్రాంతి కాలంలో వచ్చే ధాన్యాల గురించి -

“క్రాచెనుసిరికలు, తరచుగ

పూచెన చేమంతి విరులు, భూమికి బరువై

తోచె చణకాటది సస్యము

లేచెన్‌ బలుమంచు చదల హేమంతమునన్‌”'

“అహయములు సన్నములయ్యెను

దహనము హితమయ్యె దీర్హ దశలయ్యా నిశల్‌

బహుశీతో పతంబై

ఉహుహూయని వణకె లోకముర్వీనాథా 1!"

అని సంక్రాంతిని కవులు వర్లించిన సందర్భాలున్నాయి సంక్రాంతి సకల సమ్మ్యట్ధికి సంకేతం

జానపదుల, పశ్మేకించి శ్రామకుల పండగలలో నాగుల చవితి ఒకటి పుట్టకు పసుపు కుంకుమలతో పూజ చేసి, పుట్టలో పాలు పోయడం ఈ పండగనాటి ముఖ్య కార్యక్రమం ఏరు పోసిన పాలు పుట్టలోని నాగన్న తాగుతాడనీ, తమకూ, తమవారికీ ఎటువంటి కీడు తలపెట్టడనీ జానపదుల విశ్వాసం కిన్సెర మెట్లు క్‌5్‌

“పుట్టాల వున్నట్టి భోగి నాగన్నా కోపుల్ల వున్నట్టి కోడె నాగన్నా చీకటి మాపటనక తిరుగుతుంటారు కానక తొక్కేరు కస్పుమానేవు పూనక తొక్కేరు బుస్సుమాూనేవు అని తమవారిని క్షమించి రక్షించమని జానపద స్త్రీలు పుట్టలో పాలు పోసి నాగన్నను వేడుకుంటారు ఇది ప్రత్యేకించి స్త్రీల పండగ నాగర తీరవాసులు జరుపుకొనే సముదపూజ కూడా యిట్టిదే జాలరులు, బెస్తవారు మాత్రమే ఈ పూజలు చేస్తుంటారు చేపలు పట్టడానికి సముద్రం మీదికి వెళ్ళే తమవారిని చల్లగా చూడమని, వోరకులిచ్చి సముద్రుని ప్రార్ధిస్తారు ఇటీ ప్రత్యేకించి శ్రామిక వర్గానికి చెంబన పండగయే అన్నివ్యవసాయ కుటుంబాల వారు తమ బాభి వద్ద, కల్లం దగ్గర, పంటల నూర్చిడి పూర్తై ధాన్స్మం కొలవడానికి ముందు 'పొలి' అనే పండగ చేస్తారు వారి వారి పరిస్థితిని బట్టి “పాలి జరుపబడుతుంది బావి దగ్గర చేసిన వంటకాన్ని కొంత తట్టలో తీసికొని - “పెద్దమేతలు పాలిగోలిగా ! పొలి గోలిగా! అంటూ వంటకాన్ని పాలం చుట్టూ కల్లం చుట్టూ చల్లుతూ తిరిగివస్తాడు అట్లా చేయడం వల్ల ఆ పొలాన్ని చేనునూ దుష్టగ్రహాలేవ్‌ ఆశించవర్‌, కట్లంలో ధాన్కం “బర్మత్‌'గా వుంటుందనీ వారి విశ్వాసం వ్యవసాయదారులు 'ఆయటిసాగడం' అనే పండగను తెలంగాణాలో జరుపుకుంటారు వేసవికాలంలో కొంత విశ్రాంతి తర్వాత, మళ్చి పాలం శుద్ది చేయడం లొట్ట కొట్టడం వెంుదలగు పనులను వుంచి తిథిని చూచి ప్రారంభిస్తారు అదే ఆయటిసాగడం ఆంధ ప్రాంతంలో టీనిని ఏరువాక నాగడం అంటారు ఇంట్లో పాత బియ్యం నిండుకుంటున్నప్పడు, కొత్త వడ్లు దంచి వాడాల్సి వచ్చినపుడు సైతం జానపదులు *“కొత్త' పెడతారు అంటే రోకల్‌ , రోలూ అలంకరించి కొత్త వడ్లు దంచి, వండి నలుగురికీ ఆ రోజు భోజనం పెడతారు 56 కిన్సెర మెట్లు

జనిపదులు ఆబాలగోపాలం జరుపుకునే పండగ 'హొోళి' దీనినే కామునిపున్నమ అంటారు పాల్లుణశుద్ధ పూర్ణిమనాడు కాముని పున్నమ జరుపబడుతుంది శివ పార్వతులను ఏకం చేయడానికి నాహసించి కృతకృత్యుడైనా శివుని మూడవ కంటి కార్చిచ్చు రేది కాయజుడు మాడి బూడిద కట్టెయైనాడు ఆ తర్వాత మళ్టీ బతికినాడు, అటి వేరే విషయం మన్మధుడు లోకం కొరకు ప్రాణాలు త్యాగం చేసిన సందర్శాన్ని కృతజ్ఞతగా జ్ఞాపకం చేసికొంటూ కామునిపున్నవు జరుపుకుంటారు జానపదులు కుమూర సంభవం కధలోని ఆయా ఘట్టాలను జాన పదులు (పతికలుగా జేసి వాడుకుంటుంటారు “బసుమంత దెచ్చినాడె. ఓలీ

• నెమ్మకేలీల ఉల్‌ నీల్లుల్లేసి కల్పినాడె టల్‌ = శెమ్మ కేలీల ఓల్‌ తల్లి కేసి గుప్పినాడె టల్‌ శెమ్మ కేలీల ఉల్‌ తండ్రికేసి గుప్పినాడె ఓలి
• శెమ్మ కేలీల ఓల వొర్భలేదు వోయిలేదు.. ఏల్‌ శనెమ్మకేలీల టల్‌ 1” అని ఆడపిల్లలు గుంపుగా వచ్చి వాడుతుంటారు వున్యథుడు శివపార్వతుల పైకి పుష్పబాణాలు వేసి, వారు పరస్పరం ఆకర్షితు లయ్యేలా చేసినాడు పార్వతీశివులు లోక జననీజనకులు అందుకే జాన పదుడు వర్శలేదు, వాయిలేదు, తల్లికేసి గుష్పినాడు, తండికేసి గుప్పినాడు - అన్నాడు “జొన్నాగింజా బంగారమాయె జోగుల్‌ జొంపుల్‌ జొటాకులాయె ముర్శుకుంటరావోయి కామన్నా! నా ముత్యాల పందిరి కింటికీ -” కిన్నెర మెట్లు 57

అని ఈ సందర్భంగా బాలికలు పాడుతూ మత్మధుని అవ్వానిస్తూూ ఇల్లిల్లూ తిరిగి జోగు ఎత్తుతుంటారు మగపిల్లలు జట్లుగా చేరి - చేతిలోని కరలను నేలకు తాటిస్తూ “ కళై రడ్ర్రుగావోతె జొనదింజ దొరికే జొనగింజపేరేం మెంటేపి రాజు మెంటేపిరాజూన్‌ దింటీమిరన్నా అప్పారెడ్డి పల్లె కోతీంరన్నా ఐననెడ్డాన్‌ దెస్తేమిరన్నా ఆర్చికొడ్డే అరవై పుట్లూ ఈడ్చికొడ్తే ఇరవై పుట్లూ అన్ని గూడ వోస్కునే గుద్గిల శెన్న్మయ్య గాసమియ్యామంటె మ్‌నాల్‌ దువ్లడు-”” ఆవులన్నా గోవులన్నా ఆవు లెక్కడ వాయెరన్నా- అనీ, జోజెర జోజెర గాజుల పాపా గాజూల్‌ గీజూల్‌ సన్నాయి సాపా - అనీ ఎన్నోరకాల పాటలు పాడుతూ బాలురు ఉత్సాహంగా గడుపుతారు కాముని పున్నమ నాటి రాత్రి గ్రామంలోని ఇంటింటికీ వెళ్ళి ఓ పిడకనో, కట్టెనో తీసికొని వచ్చి ఊరి బయట పెద్ద మంట పెడతారు అది కాముడిని దహనం చేసినట్లు అట్లా దహనం చేయగా మిగిలిన బూడిదమ (గ్రామంలోని పతి యింటివారూ కొంత కొంత తీసి దాచుకుంటారు తమ యింటిలోని వారికి యెపుడైనా 'గాదొ అనే చర్మవ్యాధి వస్తే ఈ బూడిదపూస్తే తగ్గుతుందని విశ్వాసం బినినే ఈ రోజుల్లో “స్కెన్‌ ఎలర్జీ" అని అంటున్నాము 58 కిన్నెర మెట్లు

జానపదులకు లెక్కకు మించిన పండగలున్నాయి నోములు, వ్రతాలు, వీరుల సంస్మరించుకునే పండగలు చారిత్రక ఘట్టాలను జ్ఞాపకం చేసికునే పండగలు మొదలైనవెన్నో వున్నాయి సమయాన్ని సందర్బాన్నీ గమనించి న్ధాలీపులాక న్యాయంగా కొన్నిటిని మాత్రమే స్ప్రశించడం జరిగింది రికార్డు డాన్సులు, (బేకు డాన్సులతో కలుషితమైన పట్టణ వాసుల పండగలకు స్వచ్చమైన కళారూపాలతోడి జానపదుల పండగలు మార్గదర్శకం కావాలి

• అకాశవాణి ఐఇప-0౦ధ-౨2 కిన్నెర మెట్లు 59

ను! అక 10. పనిటె పలుకుల బాంలణేయుంలు సామాజిక స్పృహ కలిగి వుండడమే సాహిత్య ముఖ్య లక్షణమని, ఇంచుమించుగా నేడన్ని రకాల సాహిత్యాభిమానులూ బఒప్పుకుంటు న్నారు బకనాడు సాహితీ లక్షణాలలో ఒకటిగా వున్న 'నామాజిక స్వృహ'”' నేడు సాహిత్యానికి ముఖ్య యేకైక అక్షణమగుట హర్షదాయ కము పలు విధాలుగా వెలసి ఐస్తరిస్తున్న నేటి నాహితీ శాఖలన్నిటికీ మయూలమొకటే యన్నది నగ్న సత్యం గమ్యమొకటేయైనా మార్గాలనేకంగా వుందాయి “'లోకోభిన్న రుది' అను నీతితో యీ వివిధత్వానికి ఆలంబనం అభిస్తుంది పారకులు, శ్రోతలు, రచయితలు వయో పరిమితిని బట్టి సాహిత్యాన్ని కొన్ని భాగాలుగా విభజింపవచ్చును అందు “బాల సాహిత్య'' మొకటి కవి సమాట్‌ విశ్వనాథ వారు, సాహితీ విమర్శనము చేస్తూ - “బాల సాహిత్యమని పేరేగాని, దానిని స్యష్టించేవారు పెద్దలే కేవలం పిల్లల కొఅకు పెద్దలు సృష్టిస్తున్న యీ సాహిత్యాన్ని బాల నాహితృ్యమనడం, సమంజసం కాదు-'”' అన్నారు వారు చెప్పింది కొంత వణకు సమంజసమే యని తోచినా అంతటా యీ విషయం వర్తింపకపోవచ్చును గ్రాంథికసాహిత్యంలోని బాల గేయాల వఅకు పై నిర్దేశము వర్తింపవచ్చునుగాని, కొన్ని జానపదగేయముల కిది వర్తింపదు (గాంథిక సాహిత్యంలోని బాలగేయాలు నూటికి తొంబది ఆపైగా పెద్దలు (వాసినవే అందులో కొన్ని చరంజీవుల భావి జీవితానికి యెంతగా వుప కరిస్తాయో వర్ణించనలవిగాదు శ్రీయుతులు కృష్ణశాస్త్రిగారి - 60 కిన్మెర మెట్లు

*'“మూ అమ్మంటే మా కిష్టం మా నాన్నంటే మహయిష్టం మా దేశం ప్రజలంటే మర్‌ మరీ యిష్టం మా యిల్లంటే మాకిష్టం మా వూరంటే మహయిసష్టం మా దేశం అంటేనూ మరీ మరీ యిష్టం

• ఈ దేయంలో చిరంజీవులకు బోధిస్తున్న మాతా, పిత్య భక్తి, ఉత్తరోత్తరా దేశభక్తి ప్రజాభిమానం పిల్లవాని సంపూర్ణమూర్తి మత్వాభివృథ్ధికి దోహదకారు లౌతున్నాయి రేపటి తరానికి దివ్ళ పరీమళాల వెదజల్లనున్న మొగ్గకు నీరువెట్టి, అనుకూల వాతావరణాన్ని కల్పించి స్వక్రవుంగా పెంచాలన్న ఆవ్యాయత యిందులో వుంది ఇంతకన్న మంచి సందేశం యెలా వుంటుంది సోవియట్‌ రష్కాలో అదిక ప్రచారంలో వున్న కొన్ని గేయాల్లో నుండి జక గేయాన్ని గమనింతాం ఆ గేయాల్లో పరిసరాల వర్ణన, సునిశిత ప్రకృతి పరిశీలన మున్నగువానితో పాటు సందేశాత్మకతా కొట్టవచ్చినట్టు కనిపిస్తాయి

• "టినిపేరు చిలకా అందాల గిలకా చలుక లాగ పలుకళకూ గుడ్డి చదువు చదువకూ”'” ఈ గేయం పరిమాణంలో అల్పంగా వున్నా సందేశం అనల్పం సామాన్యం గా చిలుకను చూచి ముచ్చటపడని వారుండరు న 4గేయరచన-ఎన్‌ మారక అశువాదం రాచముల్లు రాయచందారెడ్డి పగతి (నచురణాలయం - మాస్కో కిన్నెర మెట్లు 61

చిలుక చక్కగా పలుకులను అనుకరించి అప్పుగించగలదు మనం దానితో నన్న మాటనది మరల మనకు వొప్పజెప్పగలదు అంతేగాని మనం చెప్పిన మాటనర్థం చేసికొని, ఆలోచించి, జవాబు చెప్పగల సొంత బుట్లి దానికి లేదు అది అందాల గిలక కావచ్చు, కానీ ఆలోచనాశక్తి లేదు అది చూపరుల కళ్ళకు ముచ్చట గొలుపగలదే కాని, చెవుల క్రుప్ప దులిపే శక్తి దానికి లేదు కాబట్టి అది అంతటా మాననీయమేమీకాదు అట్లే చిరంజీవులు ముద్దు ముద్దుగా వున్నంత మాత్రాన సరిపడదు బాహ్మసాౌందర్యమే సంపూర్ణమైన వ్యద్ధికాదు విద్య, విద్యతో బాటు విమర్శనా జ్ఞానం, వఏిచికిత్సా కుశలత కలిగి వుండాలి పారశ్శాలల్లో చిన్ననాడు నేర్సే 'మష్ము డాడీ'లు చిలుక పలుకులు పిల్లలూ, వారి తల్లిదండ్రులూ దానితోనే సంతృప్తి పడిపోతే, అంతే!! చిరంజీవుల ఉజ్వల భవితవ్యానికి విరామ చిహ్నం పెట్టినట్లీ అందువల్ల ఈ చిలుక పలుకుల విద్యలకే పరిత్యప్తి జెందక, సొంతబుద్ధిని వుపయోగించే విమర్శనాత్మకమైన పరిశిలనతోడి విద్య బాలబాలికలు నేర్వవలె ననే దివ్య సందేశం యీ గేయంలో వుంది కొన్ని జానపద గేయాలను పరిశీలిస్తే, అవి పెద్దలు వ్రాసినవి కావనీ, సమయానుకూలంగా పిల్లలే గానం చేసినవని తెలుస్తుంది అవి నిరంతరం బాలబాలికల నోళ్ళలో నానుతూ వుంటాయి పాడనైతే పాడతారు గాని, వాని అర్ధాన్ని వారాలోచిస్తారనునవి అనుమానమే “చుక్‌ చుక్‌ రైలూ వస్తుంటీి పక్కకు పక్కకు జరగండీ ఆగినంకా యెక్కండీ అనే ఈ గేయం ప్రత్యేకంగా రైలు ప్రమాదాల చూచినపుడో, వాని గుతించి వినినపుడో పాడింది సామాన్యంగా కదులుతున్న బండిలోకి యెక్కడమో, బండి నుండి దిగడమో జరిగినపుడు, 'లైను' మీద నుండి పక్కకు జరుగు నప్పుడు - (ప్రమాదాలు జరుగుతుంటాయి ఈ ప్రమాదాల వారించుటకై - పెద్దవారు పిన్నల కిచ్చిన సందేశమే యీ గేయంలో పొందుపరుపబడింది 62 కిన్నెర మెట్లు

కట్టమీద పాయెటొల్లెవరమ్మా రెడ్డీ బిడ్డా సుబ్బమ్మా ఈఊనే గాజులు పెట్టింటీ టెంకాయ కొప్పూ కట్టింటి, తడ్కా సాటుకు పొయ్యింటీి పార్కా దెబ్బలు తిన్నటి బాయి సుట్టూ తిరిగింటీ బాయికి దండం బెట్టింట బాయిల దుంకీ సచ్చింటి''

ఈ గేయంలో '*'అడుసు దొక్కనేల - కాలుగడుగనేలొ అను భావం ఐవరించబడింటది సుబ్బమ్మ అలంకరించుకొని వెళ్ళి యేదో తప్పుడుపని చేసినట్టుంది అది పెద్దవారి దృష్టికి రాగా పెద్దలామెను శిక్షించారు ఆ యవమానాన్ని భరించలేక ఆమె బావిలో దూకి ఆత్మహత్య చేసికున్నది అట్లాంటి అవకాశం పిల్లలు గాని, పెద్దలు గానీ యెవరికీ రానీయకూడదని నీతి

ఈ గదేయంలో 'తేనె గాజులు', “టెంకాయ కొప్పు” అనేచోట అలంకార స్పర్మ కూడా కలదు

తెలుగుదేశంలోని పలు ప్రాంతాల్లో పలువురు బాల బాలికలు పాడుతూ వుండే మరో దేయం

** త్రాకీ కాకీ కవ్వర కాకీ

కాకీ నోట్ల దీపం బెడితే

థపం గొంట వొయి అమ్మాకిస్తే

అమ్మా నాకు అటుకులు వెట్టే

అటుకులు గొంటవొయి పంతులు కిస్తే

పంతులు నాకూ పద్యం జెప్పే

పద్యం గొంటవొయి మామాకిస్తే

మామానాకూ పిల్లా నిచ్చే

పిల్లా పేరూ మళ్లే మొగ్గ

నా పేరు జమ్‌ందార్‌ొ' కిన్నెర మెట్లు 63

యుక్త పద(గస్తాలంకారంతో నాగిన యీ గేయం యెంత విమర్శిస్తే, అంత మదురంగా వుంటుంది ఇందులో ప్రసక్తికి వచ్చిన వ్యక్తుల్లో మొదటి వారు 'అమ్మ' ఈ ప్రపంచంలో చిన్నారి పాపలకు “అమ్మ ను మించిన ప్రియమైన, వలువైన వ్యక్తిగానీ, వస్తువు గానీ మరొకటి లేదు ఆ తర్వాతి వ్యక్తి పంతులు అనగా గురువు, ఆచార్భుడు గురువుగారిని 'సేవి చే తృప్తి పరచి, విజ్ఞానార్దన చేయాలని యిందలి సారాంశం అల్పమైన వస్తువు గురువుగారి కర్పించి యనల్చమైన విజ్ఞానాన్ని (పద్యాన్ని పొందినాడు విద్యార్ది '“మాత్య దేవోభవ! ఆచార్యదేవోభవ 1!” అనువేద సూక్తి యిందిమిడి యున్నదని చెప్పవచ్చు

గురుటుగారి వలన నేర్చిన విజ్ఞానాన్ని మామగారి ముందు ప్రదర్శించి “మళల్లెమొగ్గ లాంటి వదువును సంపాదించాలని పిల్లవాని వాంఛ ఆనాటి వధువు తండ్రి తనకు కాబోయే అల్లుడు విద్యావంతుడు, సంస్కారి కావాలని కోరుకునేవాడు అందుకనే పిల్లవాడు నేను విద్యనేరిస్తే ఎలారైనా మంచి అమ్మాయి లభిస్తుందనీ నమ్ముతున్నాడు అంతేకాదు తానొక జమీందార్‌ గా వెలిగిపోవాలనీ ఆ పసివానికాంక్ష దీనివల్ల ఈ గేయరచనా కాలాన్ని వూహించి నిర్ణయించవచ్చు జమీందారులు దేశంలో ఒక్క వెలుగు వెలిగి, సకల భోగాలతో తమ సంన్థానాల పరిపాలిస్తూ, కళాపషోషణచేస్తూ (పజలను కన్న బిడ్డల వలె, కంటికి రెప్పలుగా రక్షిస్తున్న రోజులవి అందుకే తానంతటి వాడు కావాలని ఆతని కోరిక జమీందారుల వైభవాలకు నూకలు చెల్లిపోయినవి నేడు ఒక వేళనేటి కాలంలో యీ గేయం రాబింపబడినట్లయితే నా పేరు 'జమీందార్‌ో కు బదులుగా నాపేరు *“మినిష్టరోొ అని పాడుకునేవాడు

బాల జానపద గేయాల్లో అక్కడక్కడ వైద్య విశేషాలు వర్ణించబడినాయని పరిశోదకులు చెబుతున్నారు అట్టి విశేషాలతో ఒక బాల గేయం

“సూది వాయెసూది వాయె

దేవు కో! దేవుకో!

కాలు వాయె కాలు వాయె

64. కిన్నెర మెట్లు

కలమంద గట్టుకో! ఖలువాయె వెలువాయె ఎభ్లిపాయె గట్టుకో! ఎట్టి గొట్టెం దింటా ఎవనబ్బ సొమ్ము"? అని సాగుతుంది యా గేయం కొందరు పిల్లలు ఒకని నాయకత్వం తిందవుంటారు ఆతడు వారినందరినీ రక్షించాలి వారు గొట్టిలు, మరొకడు పులిగానో,తోడేలుగానో, నటిస్తూ యీ గొర్రెలను తినడానికి వచ్చినపుడు యీ గేయం పాడుతూ, వారి రక్షకుడు వారిని రక్షించడానికి తోడేలు గాడు వాటిని తినడానికి (తాకుటకుు యత్నిస్తూంటారు ఈ గేయంలో సూదివాయె, కాలువాయె, పలువాయె అనుచోట “మాయె' అను శబ్దం మూడుసార్లు వాడబడింది మూడుసార్లు వాడబడ్డ యీ శబ్దానికి మొదట పోగొట్టుకు పోయిందన్‌, తర్వాతి 'పాయె' శబ్దానికి నొప్పితో, బాధతో లాగుతుందని భావం! కాబట్టి యిచట యమకాలంకారం వుందని చెప్పవచ్చును కాళ్ళు వాపులతో నీరెక్కి లాగినపుడు కలమందగట్టడం, వేళ్ళకు 'జెట్ట అయి, బాధపడుతున్నపుడు- ' ఎల్లిపాయ' దంచి కట్టడం (గగామీణ వైద్య సంప్రదాయం ఆ బాధ తగ్గుతుంది కూడా ఇటీ ఈ గేయంలోని విలువ కొందలు దేశంలోని నాటు మోటు వైద్యులను చూచిన చిన్నవాడు మనసు వికలమై పాడిన- మరో గేయం

• దిక,దో,తీన్‌,చార్‌ పాంచ్‌ బజానా, నిన్న పుట్ని పిల్లకే తేలు గుట్టింట్‌ దావఖాన కెత్కపోతె కిన్నెర మెట్లు 65

దగ్గు దలిగింటి బాజె పల్లి కెత్క పోతె పానం బొయింటి ॥9

• పసిపాపకు తేలు కుట్టిందని వైద్యుని వద్దకు తీసుకొనిపోతే, ఆయన చేసిన చికిత్స యేమిటో గానీ, నొప్పి తగ్గకపోగా, అధికంగా దగ్గు కూడా (పారంభమయిందట ఆ పాపకు ఆయన కంటె పెద్ద వైద్యుని వద్దకు తీసుకొని పోతే ఆయనా చికిత్స చేశాడు ఆ చికిత్సకు పాపాయి ప్రాణాలే పోయాయి అసంపూర్ణ వైద్య విజ్ఞానం గల వైద్యులు దనాశతో చేసే చికిత్సలు యెలా పరిణమిస్తాయో తెలిపేది యీ గేయం సంభాషణరూపంలో వున్న మరో కమ్మని దేయం “జక్‌ రుం జకరుం ఎవ్వరొళ్చాండూ ? మామొచ్చిండ్రూ ? ఏమి తెచ్చిండ్రూ రేడియ తెచ్చిండ్రూ, లుట్ల తిష్పాలే ? గిట్ల తిప్పాలే,””
• అని అడిగే వారి చెవి మెలివేసి తిప్పతారు అపుడు వాని నోటి నుండి 'అబ్బా' అనో, లేకుంటే మరో రాగంలో యేడుపు వస్తుంది అటి రేడియో (మోగినట్లు ఆ నోటి రేడియోకు అన్‌, ఆఫ్‌ చెవి మెలపడమే నన్న భావం గమ్మత్తయిన పిల్లల ఊహకు మెరుగులు పెడుతుంది పిల్లలు దైవ సమానులు వారిలో రాగద్వేషాది ద్వంద్వాలేవ్‌ స్టిరంగా వుండవని మన వారంటారు కాని యీ పరిమితి కొన్ని నెలల వయస్సుగల పాపల వఅకే, సుమారు ఒక సంవత్సరం నిండిన పాప మనస్సులో రాగద్వేషాలు నిండుకొని పోతాయని చెప్పవచ్చును అపుడా పాపకు తన, మన భేదం కాదు, 66 కిన్నెర మెట్లు:

తన నెత్తుకొని లాలించి ఆడించిన వారెవరైనా సరే వారు తనకు మంచివారు తనను సంతోషపరచని వారు సన్నిహితులైనా పాపాయికి పరాయి వారే అందుకే కొన్ని పెద్ద కుటుంబాలలో తల్లిదండ్రులూ రక్త సంబంథీకుల కంటే - ఆయాలను దాయాలనే యెక్కువగా ప్రీమిస్తుంటారు పిల్లలు ఈ భావం సుమారు 'పటి' సంవత్సరాలు దాటేంత వణఐకూ కనబడుతుంది చిరంజీవుల్లో

“దొబ్బల్‌ సేర్‌

నారాయన్‌ పేట్‌

గాడిక నంబర్‌

కొంటీ యైట్‌ !

ఇదో చిన్న దేయం ! ఈ గేయంలో పిల్లవాని తిభాషా ప్రభావం కానవస్తుంది తమ వాళ్ళలో పారశాలలు లేనివారు దగ్గరలో వున్న పారశాలలకు వెళ్ళి చదువుకొని వస్తుంటారు రోఢ్లపైన అడ్డమైన మోటారు వాహనాలకు “నమస్తే చేసి “లిప్ట్‌ అడుగుతుంటారు అనుకూల తను బట్టి కొందరు డైవర్లు పిల్లల నెక్కించుకొని వెళతారు కూడా పిల్లల దృష్టిలో ఆ డైవరు చాల మంచివాడు

దురుసుగా ప్రవర్తించి వెజ్చిపోయిన వారిపై ఆశువుగా మన పిల్లలు కవిత్వాన్నీ అల్లేసి, వాన్ని వికృ్యతంగా వర్ణించి వాహనం నంబరూ, ఊరు వెందలగు వానిని నిందిన్తారు ఎవరికైనా ఆ వయసులో అది సహజ (పవృత్తియే

ఈ విధంగా వునకు లభించే బాలగేయాలన్నిటిలోనూ బాలుర కర్తవ్యమో బాద్యతో, నీతియో, నియమమో, సంఘ దురాచార వర్ణనో, వైద్యమో. మరొక మంచి బాధ్యతో భావమో వర్ణింపబడుతుంటాయి ఇపుడు ఉదహరించిన గేయాల్లో కొన్ని పెద్దవారు పిల్లల కొఅకు వ్రాసినవి కాగా, కొన్ని చిన్నవారు చెప్పి పాడుకుంటున్న గేయాలు ఎందుకనగా పాపలు ఆ గేయాలను కిన్నెర మెట్లు 67

చెప్పవలసి వచ్చిన సందర్చాలు, ఉద్వేగాలు కొన్ని పెద్దలకు వచ్చేవి కావు అవి కేవలం చిన్నవారికి వచ్చేవే అందువలన అన్ని గేయాలు పెద్దవారే కాదు పిల్లలు చెప్పినఏ కూడా వుంటాయని చెప్పవలసి వస్తుంది జానపద బాల బాలికలైతేనేమి, చిన్న చిన్న పారశాలల్లో చదువుకునే వారైతేనేమి, వారాయా సందర్భాల్లో, ఆటల్లో పాడుకొనే గేయాల్లో కొంతకు కొంతైనా నావూజిక స్వుహ వుంటుందని పారకులనా భాఐంపజేస్తే, వ్యాసరచనోద్దేశం వెరవేరినట్లే అవుతుంది (స్రవంతి జనవరి నా 68 కిన్నెర మెట్లు

గే శే1. కులాల లత కుంఠర్పిన ఎతంమెతలు

సామ్యత నుండే సామెత వచ్చిందని సాహిత్య లక్షణ విమర్శకులందరూ అంగీకరిస్తున్నారు సామ్యతను చెప్పడం సామెత ముఖ్యలక్షణాలలో ఒకటి ““ అల్పాక్షరముల అనల్పార్థరచన కల్పించుట” - అనే నిర్వచనం అక్షరాలా సామెతకు సరిపోతుంది పది వాక్యాల వివరణము ఒక బంతిసామెతలో ఇమిడి వోతుంది

పహ్యదయ కుహరంనిండా అనుభవపారాలు నిండిన తర్వాత నోటినుండి వెలువడే మాటలే సామెతలు సూక్తులని చెప్పవచ్చు ఈ అనుభవాలు తనవి కావచ్చు, సునిశిత పరిశీలనలోకి వచ్చిన తనతోటి లోకానివి కావచ్చు ఏవైనా ప్యాదయంలో మధనం జరిగింతర్వాతే, పరిపక్వత చెందిం తర్వాతే బయట పడిన బాపతు సామెత

(ప్రపంచంలోని అన్నిభాషల్లో సామెతలకు సముచిత న్ధానం వుంది లిపిరహిత భాషల్లో మరీ యెక్కువ, సామెతకు ఆంగ్లంలో ప్రోవెర్చ్‌ (0౯0౪0) అనీ, అరజ్పీలో మళతల్‌ (44141) అనీ, సంస్కృతంలో సూక్తి, సుభాషితమని కన్నడంలో గాదె లేక నాణ్లుడి అని పేర్లున్నాయి

వేదాలు, ఉపనిషత్తుల్లోనూ, బైబిల్లోనూ ఖురానులోనూ, గురుగంధ సాహెబ్‌ లోనూ, నీతిబోధకాలు మెదలైన వాటిలో నామెతలు కనబడు తున్నాయి

చిలుకూరి నారాయణరావుగారు తెలుగులో బక లక్షనామెతలను సేకలంచారట! ఛాంపియన్‌ సంకలశనంచేసిన [20124] 2072103 అనే పుస్తకం ఈ (ప్రక్రియలో వలువయింది (గీకు నొవెతల్ని సేకరించిన అరిస్టాటిల్‌ (ప్రపంచంలోనే మొదటి శాస్ర్రీయ సంకలన కారుడని చెప్పవచ్చు కర్షల్‌ బ్యాక్‌(నె్టువ్‌ సువూరు 200౦౦౦ స్వీడిష్‌ సావెతల్ని సేకరించాడట, కిన్నెర మెట్లు 69

ఎస్క్టోరియన్‌ జానపద భాండాగారంలో లక్షకు పైగా ఎన్క్టరియన్‌ నామెతలున్నాయని చెబుతున్నారు జానపద సాహిత్యంలోని మిగతా సాహిత్స్య పక్రియలలాగానే, సామెతలను సేకరించడం, మొదలైన విషయాలలో సైతం పాశ్చాత్యులదే ముందంజ 5 30283 సువిశాలమైన జానపదవిజ్ఞానాన్నంతటిని తన 5(206బడే 104100జ0/ ౦€క014.016 లో కొన్నిభఖాగాలుగా విభజించి అక్షర సంకేతాలతో వానిని సూచించాడా, దానిలో సావెత '* *' అనే ఆంగ్లాక్షరంతో సూచించబడింది ప్రపంచంలోని అన్నిభాషల నావెతలను ఈ అక్షర విభాగంలో మనం చూడవచ్చు జానపద వచన రచనా వధానమైన సామెతను గురించి ఈ పాటికి చాలవుంది పరిశోధన చేసినారు ఒక్కొక్కరిద్యప్టి ఒక్కోకోణంలో ప్రసరించింది అకారాది క్రమంలో కొందరు సామెతలను విభజస్తే, విషయ పాధాన్యతనివ్చి కొందరు విభజంచారు *% 5 308839 నామెతలను ఆరు విభాగాలుగా సూచించినాడు ₹4061 [00656 నావెతల విభజనలో దశమాంక పద్ధతిని ఉపయోగించాడు నొవెతలలో కొన్ని వ్యత్తి (ప్రధానమైనవి కొన్నికాల పాధాన్యత కలిగినవిగా చెప్పబడినవి కాగా నేను చేసిన చిన్న ప్రయత్నంలో క్రేలం కులాలను సూచిస్తూ కొన్ని నావెతలు నాకుల జించినవి తెలంగాణాస్రాంతంలో, ప్రత్యీకంగా మహబూబ్‌ నగరం జిల్లాలో ఈ సామెతలు బాగా ప్రచారంలో వున్నాయి వాటిని వివరించాలనే తపనతో, క్ర చిన (యత్నం చేస్తున్నాను ఖై కులవ్యవస్థగామాలలో ఇంకా పకడ్చంట్‌గా కనబడుతుంది ఆయా కులాల వారు కొన్ని వృత్తులకు పరిమితమై ఇంకా జీవిస్తున్నారు వృత్తిని, (పవ్యత్తినీ ద్యష్టిలోకి తీసికొని కొందరిని మంచివారనీ, వురి కొందరిని చెడ్డవారని, కొందరిని బలవంతులనీ మరికొందరిని బలహీనులనీ, కొందరిని 70 కిన్నెర మెట్లు

జ్ఞానవంతులనీ మరికొందరిని మూర్చులూ, అజ్ఞానులనీ, వివిధరకాలుగా సావెంతల్లో సూచిస్తూ వూట్లాడుం కోవడం జరుగుతుంది ఇవి దురవగాహనకుగానీ, మరే రకమైన సామాజిక అప(శుతికి గానీ తావీయవు, ఈజయకూడదు ఊళ్లోవ్యవసాయదారుడు కాపు వానిబావిదగ్గరకు వడ్ల వాడు (వడంగుి వచ్చాడు ఇద్దరూ బావమర్దుల వరసతో మాట్లాడు కుంటారు సాధారణంగా ఒకరినొకరు నర్మగర్భంగా నిందించుకుంటారు ఆవరుసలో

• వడ్రంగివాడు వరిచేనువైపు చూస్తూ- “కాపేంగాసిందిరా! నీ కాపుకునా '*' అంటాడు శ్లేషను అద్ధంచేసికున్న రైతు, అదే కాపు - అవునురా వడ్లేంగాసినవిరా! నీ వడ్లకు నా అని అదే ఊపులో సమాధానమిస్తాడు బావా దెబ్బకు దెబ్బకొడ్తివిగదా! అని వారిద్దరూ నవ్వుకుంటారు కాపు వడ్ల, శబ్బాలలోని శ్లేష యీ చమత్కారాన్ని సాధిస్తుంది ఇక్కడ యీరెండు కులాల వారూ నాకులాన్ని నిందించినావనే అభిప్రాయ భీదానికి రారు కులాల పేరకూర్చిన కొన్ని సామెతలకు వెనక కొన్ని కధలుంటాయి కొన్ని వివరణలుంటాయి ఆకథలు, వివరణలు తెలిస్తేనేగాని సామెతపూర్తి అద్ధం తెలియదు సామెత పిండితార్జాన్ని జనం సందర్వానుసారంగా వాడుకుంటారు సామెతల్లో ఒక కులాన్ని గురించో, ఒక తెగను గురించో, మతాన్ని గురించో, నిందాస్తుతులుందాయి సహృదయంతో వానినంగీకరించాలే తప్ప తర్కవితర్మాలకు దిగరాదనీ, అట్లా దిగేవారు తాత్పర్యం (గ్రహించలేని ఆవేశహ్యదయులని విశ్వవనాధవారభిప్రాయ పడినారు కిన్నెర మెట్లు 71

“ తురుకోన్ని అడిఐల గొట్టాలె లంబడోన్ని వూల్ల గొట్టాలె' అనే యీ సామెత - ఈ కులాల వారిని తప్పనిసరిగా కొట్టమని చెబుతుందని కాదు, వారిని కొట్టాల్సిన అవసరమే వస్తే - తురకవాడిని అడవిలోనూ, లంబాడివాడిని వూర్ణోనూ సాధించాలట! ఎందుకో! వేమన చెప్పాడు - నీటిలోన మొసలి నిదిడి యేనుగు బట్టు బయట కుక్క చేత భంగ పడును స్థాన బలిమి కాని తనబలిమి కాదయా! అని - అడవిలో వుండే వాడికి అడవిలోనే స్థానబలం వూరిలో వుండేవాడికి వూరిలోనే వారిని సాధించాలంటే, వారు నస్థానబలాన్ని కోల్పోయేలా చూడాలి; కార్యాన్ని సాధించాలనే భావనే యీ సామెతలో వుంట కరణం పగ కాట్లకువోయినా తీరదంట! అనేది ఓసామెత దీనికి వివరణ అవసరం గామజీవనంలో వర్షవైషమ్యాలు, ఆవేశకావేశాలు సహజమే ఆ వూల్లో రెడ్డికి, కరణానికీ మధ్య పచ్చిగడ్డి భగ్గుమంటుంది చివరకు రెడ్డి కరణాన్ని చంపించాడు పృ్యశానంలో దహన సంస్కారాలుజరిగినవి మరుసటిరోజు ఒంటరిగా రెడ్డి అక్కడకు వెళ్లాడు పృశానంలో ఎముకలున్నాయి ఓిగుండును పైకెత్తి ఎముకపై వేశాడు! గుండు ఎంతవేగంగా క్రిందికి వెళ్లిందో ప్రతిక్రియగా ఎముక ముక్కవిరిగి అంతకంటే వేగంగా వచ్చిరెడ్డి కంటిలో బలంగా గుచ్చుకుంది అపుడన్నాడు రెడ్డి, కరణం పగ ఠాటిలో కూడా సాధించాుకున్నాడని అట్లా వచ్చింటిీ నావెత (వినిపించింది కీశే మిరియాల బాలయ్య రాచూరు వృత్తి వ్యాపారం వయసు సుమారు 60) 72 కిన్నెర మెట్లు

ఈ సామెతకు

కాపుపగ కాట్ల కొయినా తీరదు - అని,

ఎలుమ పగ విట్ల కొయినా తీరదు - అని

పొరాంతరాలున్నాయి

“తల్లేడుబర్గ్లు వోయినాసరే

నీసుమీద నాసుగప్పసి *” అనేది - ఏ కులవృత్తి మీద ఆధారపడి, వివరణ అవసరమైన సామెత

ఊరిముందర మడుగు మడుగులో నీరుగుప్పి, చేపలు పునుకువట్టి, మడుగు పక్కనే తవ్వివుంచిన ఓ చిన్నగుంతలో చేపలు వేస్తున్నాడో బెస్త అంతలో అక్కడికి ఆవారి పటేల్‌ వస్తున్నాడు అతన్ని చూసిన బెస్త తన అనుచరులతో అన్నమాట యిది ఆ పటేల్‌ ఈబెస్తకు కొంత కాలం క్రితం ఓ బగ్ర దూడను (గేదె యిచ్చాడు దానికి యిపుడు ఏడు దూడలై వృద్ది పొందింటి పటీలుకు తానిపుడు “నీచు' (చేపలు) పెట్టకపోతే తన యేడు బర్లను కొట్టుకుపోతాడు పోయినా పరవాలేదు కాని నీచు మూత్రం పెట్టడానికి వీలు లేదనే - తీర్మానంతోడిది ఈ నామెత బెస్త వాడికి నీచుమీది ప్రేమ, వృత్తిమీబిగౌరవం తెలిపేందుకే కాక, వాని తెలివి తక్కువ తనాన్ని తెలిపందుకుసైతం ఈ సామెత వాడబడుతుంది ఆ (గగావాుం పటేల్‌ వీనికి ఉచితంగా ఇచ్చిన గేదె - ఏడుగేదెలుగా మారింది, వాని విలువా, పటేల్‌కు పెట్టవలసివచ్చే చేపలవిలువ లెక్క గట్టి ఏది లాభసాటి అనే విచికిళ్స లేనివాడు బెస్త అట్లాంటి సందర్భాలలోనే ఇట్లాంటి(అయిలు బలరామ్‌ రాచూరు 48సం గీతకార్శికుడు సామెతలు వాడుతుంటారు “గొల్ల మెండిల్లు వట్టుదంట”

నాధారణంగా గొల్ల వారు అమాయకంగా వుంటారు వారిని గురించి చాల సామెతలు ప్రచారంలో వున్నాయి గొర్ల దగ్గరనుండి యింటికి వచ్చే గొల్ల తన నిడువాటి చేతి కర్రను మడచిన తన రెండు చేతుల మడతల గుండా అడ్డంగా పెట్టుకొని యింటికి వచ్చాడు ఇంటి దరువాజుబిన్నదికదా! అందులో ఈ అడ్డం కరతో వచ్చేగొల్ల పట్టలేదు ఇంటిలోకి వెళ్లేమార్గం పాపం అమాయకుడికి కిన్నెర మెట్లు 73

తోచలేదు దరువాజ విరగ కొట్టిగాని లోపలికి వెళ్లలేక పోయాడు సులభంగా! జరిగే పనిని మూర్ణతవల్ల, దున్సాధ్యంగా మార్చుకున్నపుడు ఈ నామెతను ప్రయోగిస్తారు

గొల్టోన్ని కూసునవెట్టి,

నాలోన్ని నడిపించి, సూడాలె - అనే సామెత సైతం యిట్టిదే, ఇది వారిజీవన విధానం, వృత్తి ప్రాధాన్యతను తెలిపే సామెత గొల్ల వారెపుడూ అడవుల్లో గొర్లవెంట తిరుగుతూ వుంటారు అపుడో ఎపుడో కూర్చోవాల్సివస్తే కాళ్లు చాచుకుని కూర్చుంటారే తప్పు సకులం వలుకులం పెట్టుకోవడం వారికి రాదు (పద్మాసనం) గొల్లవాడిని పరీక్షించాలంటే అట్లాచూడాలని అట్లేసాలెవాడు అంటే కేవలం మగ్గం నేతపై ఆధారపడి బతికేవాడని మగ్గం గుంతలోకి కాళ్లుదించి ఎప్పుడూనేసే వ్యక్తి నిజంగా బలహీనంగా తయారై సరిగానడువనూలేడు వాని ఆరోగ్యాన్ని పరీక్షించాలంటే వానినడకే [ప్రవూణవుాునడం ఆయావ్యక్తులను పరీక్షించాలంటే వారి బలహీనతలను బట్టి చూడాలనేది తాత్పర్భం ఇట్లాంటిదే మరో సామెత

“బెడిసెనయ్య బాపనయ్య"'

ఈ నావెతలో వాచ్యవుంయింది బాపనయ్య బకళడే వురొక పాతయిందులో వుంటి న్థానిక కథనంలో - వివరణలో ఆవిషయం తెలుస్తుంది యు

గొల్ల పిల్లవాడికి పెళ్లవుతుంది పురోహితుడు పెండ్లి పిల్లవాడు ఎదురెదురుగా కూర్చున్నారు అయ్యగారు మంత్రాలు చదువుతున్నాడు పిల్లవాడిని సకులం ముకులం పెట్టించి కూర్చోబెట్టించి (పద్మాసనం వేయించి పిల్లవానికి అట్లా కూర్చోవడం అలవాటు లేదు కాలునొప్పిలేస్తుందథి కాలు టెణుకుతుంది - బెడుస్తుంది అని చెబుతూనేవున్నాడు మంత్రాల రొదలో పడిన అయ్యాగారు ఇది పట్టించుకోలేదు పిల్లవాని కాలు జూరనే జారింది - ఎదురుగావున్న అయ్యగారి ముఖం మీద వానికాలిదెబ్బ పడనే పడింది వెధవ యుండా కొడకా! ఏమిటిటీ! అని అయ్యగారడిగితే అప్పటినుండి చెబుతూనే

74 కిన్నెర మెట్లు

వున్నాను మరు వింటేగా, మీధోరణిమదే మరినేనేంచేసేది అని తనను తాను సమర్దించుకున్నాడు గొల్లపిబ్లవాడు ఏలుగాని పనిని చేయడానికి యత్షిస్తే, అది యెదురు తిరిగితే, ఫలితం వ్యతిరేకంగావుంటే యీ సామెతను వాడుతుంటారు “ మళ్ల రెడ్డితో పాలు గడితే మల్ల మల్ల రమ్మంటడు, నాయెబయ్యతో కాపిరంగడితే నాపుసీదా! లాగులవొడ్డు, నెత్తినగడ్డి, ముందల ఎడ్లు ఈ నామెత కాస్త పెద్దగావుంది ““భఖాలవైద్యం - బాపన సేద్యం” కూడదంట అట్లే వ్యవసాయానికి రెడ్లే సమర్హులుగాని, సాయెబులు కారు, అనేది యీ నామెత వివరణ అవసరం వ్యవసాయంలో మల్లరెడ్డితో పాలుగడితే - ఒకటికి పదిరెట్లు ఉత్పత్తి ఒకసారివచ్చి ధాన్యం తీసుకుపోవాలి మరోసారి మేత, కాని సాయెబుతో కలసి వ్యవసాయంచేస్తే - లాగులో పట్టేటన్ని మాత్రవేం వడ్డు, నెత్తివోంతకు సరిపోయేటంత మాత్రమే గడ్డి ముందు ఎడ్లు - అని గేలిచేయడం అనుభవంతో పాటు వంగిపని చేయగలిగిన వానిదే వృవసాయం కష్టం చేయకుండా వ్యవసాయం వల్ల లాభం కావాలనుకుంటే అటి సాధ్యంకాదు ఈ నిజాన్ని నిరూపించాలి వచ్చినపుడు యిట్లాంటి సామెతలు వాడుతారు ఇట్లాంటివే మరికొన్ని నామెతలు | _ కోమటి పిరికి కొడితె వురికి ఎలుగుదాటవోయి యసెరగొద్దె, 2 ఐతే మాలోడన్న గావాలె, కాకుంటె మావోడన్నగావాలె కిన్నెర మెట్లు 75

3 ముద్ద పప్ప బాపనయ్య, & _సాలోన్ని కోమటోన్ని బాపనోన్ని కొట్నోడురండనే, వానితోడి దెబ్బలు దిన్నోడు రండనే 5 మాలోన్ని మల్లి సూడకుండగొట్టాలె 6 సాకలోంతోటి సావసం జేస్తే గాడ్డొడ్చు- ఏమొ చేసిందంట! 7 _ సాకలిదాని సండ్లకు సన్నాసులు గొట్ట్లాడిండంట! 8 బోగమోల్లిండ్లు లూటివోతున్నయంటె సన్నాసులు గోసులు వీక్కోని వురికిండ్రంట! ౨ కులం జెడ్డాసుఖందక్కాలె మొదలైన కొన్ని సామెతల్లో కొన్ని కులాల దొష్టాన్నీ, కాఅన్యాన్నీ మరికొన్ని కులాల శారీరక బలహీనతలను, కొందరి తీరని పగలను, మరికొందరి అజ్ఞానాన్ని అమాయకత్వాన్ని ఇంకొందరి నైపుణ్యహీనతను వస్తువుగా చేసికొని సామెతలు కూర్చడం జరిగింది వస్తువును ప్రస్తుతాంశంగా చేసికొని సామెతను కూర్చినా, సందర్యానికి అది అప్రస్తుతవే సారాంశమే (పస్తుతాంశానికి అన్వయిస్తుంది సామెతల్లో చాలవరకు బింబప్రతిబింబ భావమే యెక్కువ సమయానికీ, సందర్శానికీ ఉపకరించే విధంగా, కులాల పేరున కూర్చిన సామెతలు అనే, ఈ చిన్న వ్యాసంలో కొన్ని సామెతలను స్థాల్‌ పులాక న్యాయుంగా స్పృశించినాను, సహ్యదయిు వివుర్శకులకు ఇంకా విషయంద్య్వోతకం కాకపొదు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ఫాజిల్‌ - జాతీయ సెమినార్‌ 76 కిన్నెర మెట్లు

12. జానమద తజెంంంితక గేయంలు

“జనపదమంటే పల్లెటూరు ఆ జనపదాళ్లోనివారే జానపదులు వారికి సంబంటబించిన సాహిత్యం జానపదసాహిళత్యం వారి జీవన విధానంలోని వస్తు వివేచన జానపద వస్తు సంస్క్వృతి'' - అనేది ఒకనాటిమూట కేవలం పల్లెటూళ్లలో నాగరకతాసుగందం లేని వారికి చెందింది యీ విజ్ఞానం, అనే నమ్మకం కాలక్రమంలో మారిపోయింది యజ్ఞము చేసినవారితోనూ, పండితులతోనూ జానపదులు సమానులని “కృత యజ్ఞశ్చమేధావ్‌ బుధో జానపద శ్శుచి.” అనే వ్యాసభారత వాక్యం చెబుతున్నపుడు జానపదులంటే అజ్ఞానులు, అనాగరకులనే వారినేమనాలి!

సుమారు నలఖై ఐదు సంవత్సరాలక్రితం, విశ్వవిద్యాలయన్థాయిలో పరిశోధన కళ్ణ్లమయిందా? అని చిన్న చూపు చూడబడిన జానపద విజ్ఞానం శాఖోపశాఖలై, విస్తరిల్లి, శతసహ(స పత్రాలతో వికసించి, ఎంతమంది పరిశోధించినా తరగని గనిలా మూల పదార్డాన్ని అందిస్తున్నది విశ్వవ్యాప్తంగా పరిశోధనావకాశాలు కలిగిస్తున్నది, జానపద విజ్ఞానం

జానపద విజ్ఞాన పరిశోధనామార్గం పాశ్చాక్కుల దయవల్లనే మనకు కలిగిందని ఆచార్య్శ బిరుదురాజు రావురాజుగారు వ్యాఖ్యానించినా, ఆంధులకు మాత్రం ఆ అవకాశం కలిగించింది ఆచార్య రామరాజు గారే ఆయన తెలుగు జానపద బ్రహ్మ ఆయన తెలుగు జానపద భగీరథుడు జాతి సంస్కృతీ పరిరక్షకాలైన జానపదగేయ రసథునులను ఎగుడుదిగుడు వాంతాల నుండి దించి తెలుగు మాగాణం మీద పారించింది ఆచార్య రామరాజుగారే రామరాజు గారి పరిశోధనలోని ఒక్కొక్క వాక్ళం తరువాతి నాలాంటి వారి ఒక్కొక్క సిద్ధాంత వ్యాసానికి మార్గదర్శక చుయిందంటే అతిశయోక్తి కాదు కిన్నెర మెట్లు 77

జానపద విజ్ఞానాన్ని (4ఉగ౧(0 ౧౦010బ౧ నృశాస్త్ర విజ్ఞానం మీటరుతో కొలిస్తే, అది జానపద విజ్ఞానం విలువలను పెంచుతుందని, ఆ దృష్టితో పరిశోధన చేసి, తెలుగు జానపద క్షేత్రాలను, తమ పరిశోధన నారంతో తడిపి సస్యశ్యావులం చేసింది. తెలుగు జానపద గంగమ్మ ఆచార్య్మనాయని కృష్ణకుమారి, తెలుగు జానపద గంగ + అమ్మా-నాయని కృష్ణకుమూరి ప్రాచ్య పాశ్చాత్య సాహిత్య విమర్శనా సిద్ధాంతాల కొలతలతో కొందరు జానపద సాహిత్య ఆవిర్భావాన్ని పరిశీలిస్తున్నారు మాణవునిలోనిచేతన సుప్త చేతన, అచేతనా వస్థలు వాని సాహిత్యస్యష్టికి కారణాలౌతాయనే సిర్మండ్‌ (థాయిడ్‌ మనో విశ్లేషణ సిద్ధాంతాని కనుకూలంగా జానపద సాహిత్యం సామూహిక సుప్తచేతన స్థితిలో ఉద్బవిస్తున్నదని అభిప్రాయ పడుతున్నారు ఆవిధంగా జరిగిన జానపద సాహిత్య స్యష్టిలో వస్తు రస ప్రాధాన్యతను బట్టి, ఇతి వ్యత్తం ప్రాముఖ్యతను బట్టి సాహిత్యం ఆయా ఐభాగాలుగా విడిపోతుంది అట్లా విడి పోయిందే పౌరాణిక గేయ విభాగం జానపద పురాణాలు, పండుగలు మొదలైన వానిని బాగా పరిశీలిస్తే, పురాతన కాలంనాటి ఏదో ఒక కర్మకాండను వానిలోంచి పునర్నిర్మించుకో వచ్చుననే (11640 600) ఆ చరణాత్మక సిద్ధాంతమే ఈ గేయాలకు మూలమని, ధౌచ్మిక కర్తకాండలే జానపద విజ్ఞానానికి మూలమని జానపద విజ్ఞాన సిద్ధాంత పరిశోధకులు అభిప్రాయ పడుతున్నారు పురాతన కాలంలో జరిగినవిగా భావించేవే పురాణాలని ఒక నిర్వచనం ఇతే, అది చరిత్ర అవుతుంది కానీ, జరిగిన విషయాలను ఉన్నవి ఉన్నట్లుగా వివరిస్తే, అదిచరిత్ర, వానికి మాహాత్మ్యాలు, వర్ణనలను జోడిస్తే అది పురాణమనే వివరణలూ వున్నాయి ఒక సమాజంలోని నమ్మకాలకు సంబంధించిన శాస్త్ర విషయంగా [గహిస్తే, భారతీయ పురాణాలు, గ్రీకు పురాణాలు, మొదలైన విధంగా విభజించుకోవచ్చు ప్రాచీన కాలంలో ఎపుడో జరిగినవని ఒక సమాజంలోని ప్రజలు ప్రగాఢంగా విశ్వసించేవే పురాణాలనేది నిర్వచన నారాంశం 78 కిన్నెర మెట్లు

జానపద గేయాలలో పౌరాణిక దేయాలకు (పముఖన్థానం వుంది ఆం(దులకు ఆరాధ్యగంధాలైన భారత భాగవత రామాయణాలు వారికి ప్రముఖ పురాణాలు భారత భాగవతరామాయణాల్లోని కధలు, ఉపకథలు జానపదులకు ప్రముఖ పౌరాణిక గేయాలౌతాయి ఆయాసందర్వాలలో స్త్రీలూ, పురుషులూ వేర్వేరుగా, ఇరువురూ సంభాషణాత్మకంగా పాడుకునే గేయాలు కనబడతాయి భారత భాగవత రామాయణాలకు చెందిన పౌరాణిక గేయాల్లో రామాయణాలకు చెందిన గేయాలే యెక్కువగా వుండడం గమనించదగింది భారతభా గవతాల్లోని కృష్ణుని కంటే రామాయణంలోని రాముడినే జానపదులు ఎక్కువగా ఆరాధిన్తారంం చుహివాులు, యెత్తులు జిత్తులు (పదర్శ్మించడంకాకుండా, సామాన్య మూనవునిగా, ఆదర్శ ప్రాయుడుగా రాముడు జీవించడమే అందుకు కారణం కావచ్చు అందాలరాముడు ఎందువలన దేవుడు - అని ప్రశ్నించుకొని, తండ్రి మాటకై పదవుల త్యాగమే చేసెను అనుభవంచదడదిన వయసు అడవ పాలు చేసెను - అడుగు మోపినంతనేల ఆర్భభూమి చేసెను - తన తమ్ముని బాగుకై తాను బాధ నొందెనూ - అందాల రాముడు అందువలన దేవుడూ - అని సమాధానం చెప్పిన జానపదుడు రామునిలో ఆదర్శ జీవితాన్ని గుర్తించాడు అందుకే ఆయనను అంతగా ఆరాధించాడు కిన్నెర మెట్లు 79

రామాయణ సంబంధి పౌరాణిక దేయాలలో కుశలవ కుచ్చల చరిత్ర లంక యాగము, శాంతపెండ్లి, పుత్రకామేష్టి, పాతా౪హోమము, లక్ష్యణమూర్చ ఊర్మిళాదేవి నిద్ర, లక్షణ దేవర నవ్వు, సీతాదేవి ఆనవాలు, సీతమ్మ అర్ని ప్రవేశము, మాయలేడిపాట, మొదలైనవి ప్రముఖమైనవి రామాయణ పౌరాణిక గేయాల్లో అవాల్శ్నీకీయ సంఘటనలె యెక్కువ ఇవి అనుశ్రుత రామాయణాన్నే యెక్కువగా అనుసరిస్తాయి ఇందులో సీతమ్మ పేరు సీతాంగన ఆమె చిన్ననాటి ఆటల్లోనే శివుని విల్లును అటూ యిటూ జరుపుతుంది శ్రిరాముడా విల్లును జూచి “చీకు ఐల్లూ దీనినీ పమాని పొగిడెదరూ!”' అని అతిశయంగా పలికి, “చూచిరా లక్ష్మణా సుదతి జానకినీ'' అంటాడు పెళ్లి తర్వాత సీతారాములు పదకొండేళ్లు అయోధ్యలో గడుపుతారు రావణుడు సీతను ఆమె కూర్చున్న గడ్డతో పెల్లగించి రథముమ్‌ద పెట్టుకొని తీసుకుపోతాడు రాముడు ఎక్కివచ్చిన పుష్పకము వెంట బ్రహ్మహత్య రూపము బయలుదేరుతుంది చెప్పిన నాటికి సరిగా శ్రీరాముడు తిరిగి రాలేదని గంహుడూ, భిరతుడూ అగ్నిపవేశానికి సిద్ధమైతే, హనువాుంతుడు రామాదులక్షేమ సమాచారం చెప్పి వారిని వారించి రక్షిస్తాడు నిండు సభలో నిద్రాదేవి తననావేశిస్తే లక్షణుడు కిలకిలా నవ్వుతాడు మాయలేడి వ్యత్తాంతానికి వస్తే - వాల్మీకి రామాయణంలో - సీత లేడిని జూచి -_ ““ ఆర్య పుత్రాభిరామో అసౌమ్యగోహరతి మేమన: అంటుంది ఏ రాముడా! అరణ్యంలో మనం ఒంటరిగా వు్రున్నాముగదా! ఆజింకను తెస్తే అది మనకు క్రీడా వస్తువుగా పనికి వస్తుంది అందుకని 60 కిన్నెర మెట్లు

సజీవంగా దాన్ని బంధించి తెమ్మని రాముని కోరింది ఇక్కడి సీత రాజ కుటుంబములోని విలాసవంతమైన జీవితం గడిపిన మహిళగా కనబడుతుంది ఈ సందర్భంలోని జానపదగేయాన్ని గమనిస్తే - రామయ్య సీతమ్మా జూదమాడంగా ఆడుతాడుత వచ్చే అది మాయలేడి మాయలేజీకైనా మడిమెలందమ్మూ అటు జూడు రామయ్య అటుజూడవయ్య పిల్లలేడీకైనా పిక్కలందమ్మూూ చేరాడు చేటాడు చెవ్వులుండంగా మంచిలేడిగాదు మాయలేడి సీత మాయలేడీగాదు మంచిలేడయ్యా ఆలేడి నెయ్య్మంటి రాముడుండేమి ఆలేడి చర్శంబు రైకెగావలెనాకూ ముత్యాలు దాపిన్నా రదైక8లుండంగాను పగుడాలు దాపిన్నా రైకలుండంగాను వట్టి తోలుకునీవు వలసినవ సీత పచ్చి తోలుకు నువ్వూ బమసినవసీతా నీ ముఖం చూచేనా ఓ నీతి పరుడా! అని సీతారాముల సంభాషణ కొనసాగుతుంది ఈ గేయంలో సీత మాయలేడిని చంపి తెమ్మనీ, దాని చర్త్మం తాను రవికగా కుట్టించుకుంటానని, ఓ సామాన్యమైన స్త్రీగా కోరుకుంది సామాన్య జనజీవితంలో కనబడే జానపద స్రీయే యిక్కడ సీత గొప్పు కుటుంబంలో పుట్టిన సీత ఇటువంటి కోరిక కోరుతుందా అనే జొచిత్య చర్చకు ఈ గేయంలో తావేలేదు కిన్నెర మెట్లు 81

“* ఊర్మిళాదేవినిద్ర'' గేయంలో, లక్ష్మణుడు పధ్నాలుగు సంవత్సరాల తర్వాత తనమందిరానికి వెళతాడు. అక్కడ నిద్రిస్తున్న ఊర్మిళ కనబడుతుంది; ఆమె పాన్నుపై కూర్చాని

““ అమ్యృతధారలు కురియగా పలుకవే ఆత్మచల్లన చేయవే'”' అంటాడు. అవుడు ఊర్మిళ -

“ అయ్య మీరెవ్వరయ్యా మీరింత ఆగడంబులకొస్తిర్‌

సందుగొందుల వెదకుచు మీరింత తప్ప సేయగవస్తిరీ మాతండ్రి జనకరాజు వంటెమిము ఆజ్ఞసేయకమానరూ -మాఅక్కసీత విన్నా మిమ్మివుడు (బతకనివ్వరు జగతిలో కీర్తిగల యింట బుట్టీ అపకీర్తి వచ్చె నేనేమిజేతూ! బకడాలిగోరిగాదా ఇందునికి ఒడలెల్ల హీనమాయె .. పరసతిని గోరిగాదా రావణుడు మూలముతొ హతమాయెను ఆడతోడాబుట్టరా మావంటి తల్లి లేదా మీకునూ....” అని పలికింది. ఇక్కడ ఊర్మిళ సంభాషణాచాతుర్భం, నైపుజ్బం, విధానం అచ్చంగా జానపద జీవనంలోని ఒక స్త్రీమాట్లాడేవిధంగావుంది.

““పరసతిని కోరిగాదా రావణుడు

యూలముతో హతమాయెనుూ' - అనే హెచ్చరిక చేసింది. సేత ఆనవాళ్లు -లో

రావణాసురుడు సీత నెత్తుకు పోతున్నపుడు, ఆమె తన కొన్ని ఆనవాళ్లను ఓబట్టి కట్టి కిందికి జారవిడుస్తుంది. ఆమూట రుష్కమూక పర్వతంపై కపులకు దొరుకుతుంది. వారు వారి నాయకుడైన సుగీవునికి దాన్ని అందిస్తారు. తర్వాత రామలక్ష్మణులు సీతను వెదుకుతూ అక్కడికి వచ్చినపుడు, వారామూటను

82 కిన్నెర మెట్లు

రామలక్ష్మణులకు యిన్తారు బాధతో వున్న రాముడు ఆమూట విప్పిచూడమని లక్ష్మణునితో చెబుతాడు మూట విప్పిన లక్ష్మణునికి స్త్రీలు మెడలో ధరించే దండ, కాలి గొలుసులూ కనబడతాయి లక్ష్మణుడు - ఈ కాలిగొలుసులు మాత్రం సీతమ్మవే, ఈ దండ యెవరిదో నాకు తెలియదంటాడు అదేమంటే, నేనెవుడూ సీతమ్మతల్లి పాదాలేదర్శించేవాడిని, అందుకని ఆ గొలుసులను బాగా గుర్తు పడతానం ఆవెం తల,వెడ, నేనెపుడూ చూడలేదు అందుకని ఆ దండసంగతినాకు తెలియదంటాడు ఇక్కడ విచిత్రమైన జానపద జీవితానుభూతి వదినా మరదుల పవిత్ర బంధం, పులకింపజేస్తుంది ఈ విధంగా వాల్మీకి రావమాయణంలోలేని ఎన్నో అంశాలు జానపద

రామాయణ గేయాల్లో కనిపిన్తాయి “వాల్మీకి కంటే ముందే రామాయణ కథాస్రవంతి భారతదేశంలో ప్రవహిస్తూవుండి వుండవచ్చు వాల్మీకి తన కాలంనాటి జనప్రియ రామాయణగాథలనే ఆధారంగా చేసుకుని రామాయణ వుహాకావ్యాన్ని వ్రాసి వుండవచ్చు "అని పై మూర్చుల గురించి మనం ఊహించడానికి అవకాశం కలుగుతుంది నేడు వునదేశంలో జానపదరామాయణాల రూపంలో కనిపించే కథారూపం కొన్ని విదేశాలకు కూడా వ్యాపించింది ఈ కారణాలవల్ల తెలుగులోను, ఇతర భాషలలోను జానపదుల జీవనంలో ఒకటై వుండే కధలోని అనేక మయూలాంశాలు (0408250 చాల ప్రాచీన కాలం నుండి జనజీవనంలో వేళ్ళ్లూని స్థెైరపడి వుండవచ్చునని పిస్తుంది

భారతానికి సంబంధించిన పౌరాణిక జానపద గేయాల్లో నలచరిత్ర, దేవయాని చరిత్ర, సుభదాకళ్యాణము, గయోపాఖ్యానము, ధర్మరాజు జూదము, పండుపాట, శశిరేఖా పరిణయము, సావిత్రి కధ, విరాట పర్వం జంగం కధ, కీచకవధ భగవథ్గిత మొదలైనవి కదాగేయాలలో సుప్రసిద్ధాలు భారతకధాగదేయాలలోనూ, అక్కడక్కడ మూలాన్ని మించిన కథలు, వర్ణనలు జానపదగేయాలలో కనబడతాయి పాండవులను తమ సవమాజంలోథవుండే, ఉదాత్త నాయకులుగా చూన్తారు జానపదులు కిన్నెర మెట్లు 83

భారత కథ ఎన్నో మలుపులు తిరగడానికి ధర్మరాజు జాదమాడడమే కారణం. ధర్మరాజు జూదం గేయాన్ని జానపదులు సమాజంలో జూదమాడిన వ్యసన పరుడికి (ప్రతీకగా వములచినారు. జూదమూడిన వ్యక్తి తానొకడు నష్టపోవడమే కాదు, తన ననుసరించే, తనపై ఆధారపడే వారికందరకూ నష్టం కలిగిస్తాడని వివరించారు. దుర్యోధనుడు ధర్మరాజును జూదానికి ఆహ్వానిన్న్తాడు. ధర్మరాజు బయలుదేరుతు న్నపుడు సహదేవుడు అన్నతో జూదమాడడానికి వెళ్లవద్దని కోరుతాడు. కానినొటివారు రమ్మని పిలిచినపుడు వెళ్లకపోవడం ధర్మం కాదనీ, తప్పుక వెళ్ళాలనీ చెప్పివెళతాడు. ఇది మూలంలోలేదు. మూలంలో దుర్యోధనుని పక్షాన శకుని పాచికలాడతాడు ధర్మరాజుతో, కాని జానపదంలో మొదట ధర్మరాజుతో దుర్కోధనుడే ఆడతాడు. పడిపోతాడు. అపుడు- “ధర్మరాజుకు చిక్కె కనకమ్మ నేడు రాజు చేతికి చిక్కె బలపమ్మునేడు”. .. మొదటిసారి పడిపోయిన దుర్యోధనుడు వాచికలు శకుని చేతికిచ్చి తాను వెళ్లిపోయాడు. లోపలికివెళ్లి శనిదేవతను ప్రార్ధిస్తాడు. ఆ శని దేవతే జానపదులకు పెద్దక్క. వాని నెత్తిన పెద్దక్క కూచున్నదనే నానుడి జానపదుల నోళ్లలో నానుతూ వుంటుంది. దుర్యోధనుని ప్రార్ధన విన్న పెద్దక్క తన చెల్లెలు లక్ష్మివద్దకు వచ్చి, నీవు ధర్మరాజును వదలి దుర్యోధనుని ఆవహించమనీ, తాను ధర్మరాజును చేరతానని అంటుంది. ధరృజుడు ధర్త్మమార్గగామియని, ఈతనిని విడువవలెనని లక్ష్మీఅన్నపుడు, ఎక్కడో పంక్తిభోజనంలో భీముడు తన నవమాన పరిచాడనీ, అపుడు భీముడిని, వాండవులని తాను శపించాననీ, - అంతేకాదు - “చేటలోపలవడ్లు నేరిపిన్ననాడు నాడు నిను గొలుతునని పలికితిని నేను 84 కిన్నెర మెట్లు

అరికాలు ఇంచుక తడువన్నినాడు నాడు మిము గొలుతునని పలికితినినేను”'” మేరు ““చేటలో వడ్లు నేర్పడం, కాళ్లు సరిగా తడవకుండా కడగడం, అరిష్టదాయకమని, మీరట్లా చేసినపుడు మీకు నేను నష్టం కలిగిస్తానని' శపించాననీ అందుకని పాండవులను వదలిపెట్టమని లక్షిని కోరుతుంది అక్కవూాటలను గౌరవించి లక్ష్మి ధర్మరాజుని వదలివెళుతుంది పెద్దక్క ధర్మరాజుని ఆవహిస్తుంది అపుడు - “ రాజు చేతికి జిక్కె కనకమ్మ నేడు ధర్మరాజుకు జిక్కె బలపమ్మునేడు”' దదర్శరాజు సహజంగా జూదం ఆడి ఓడడం జానపదునికిష్టంలేదు అందుకే పెద్దక్క మోసం వల్ల ఏడి పోయినట్టు వర్ణించుకున్నాడు ధర్మరాజు జూదంలో సర్వస్వమూ పడిపోయిం తర్వాత, దొపటి దుర్యోధనునితో పాచికలాడి రాజ్యాన్నంతా గెల్వడం, అయినా స్త్రీ సంపదలను పురుషులనుభవించరాదని భర్తలతో అడవికే వెళ్లడం, జానపదుల ఉదాత్త కల్పన “తానోడి నన్నోడెనా! నన్నోడి తానోడెనా!” అనే తర్మసహిత చర్చ చేసిన జానపద దౌపది థీశాలిని యైన వాఢ శ్రీకృష్ణుని గీతాచార్యునిగా జేసింది భగవథ్గిత తత్వాన్నీ కర్తవ్యాన్నీ రంగరించి బోదించేనేత ఆయన తెలుగు భారతంలో ఈ భగవథ్లీతలేదు ఈలోటును జానపదుడు గీతార్థసారమనే పేరుతో పూరించాడు ఇరవై ఖండికల నిడివితోవుంది కమ్మగా పాడుకోవడానికి అనుకూలంగా వుంటి గేయం గీతార్థ సొరాము వినుమూ - నవ నీతాము చేకోను విధమూ భూతాదయా సపరహేతురతిచే కపి కేతానునకు ఖగ కేతానుడెరిగించు ॥దీ॥ కిన్నెర మెట్లు 85

తాత తండ్రులు మేనమామలూ / గురు భాత్య మిత్రులు పుత్ర పౌత్రులూ ఈరీితి వారీ నిర్దాతాముచే నరక పాతా మౌకుల జత్మ ఖఘౌతామంతి యె గానీ - జ్ఞాతి వధచే పాతకము - సం జాత మౌనే నేవిధంబున జేతునని యుద్ధమొల్లక పురు హూత సుతు డీలరీతి బల్కెను ॥గీ॥ తెలంగాణాలోని పల్లెల్లో ఇప్పటికీ తెల్లవారు జామున కొందరు భక్తులు గీతార్థసార గానం చేస్తూ గ్రామంలో తిరగడం కనబడుతుంటి. అధి ఈ గేయ ప్రాచుర్యానికి ప్రతీక. భాగవత సంబంధమైన పౌరాణిక జానపద గేయాలలో ప్రహ్లాదచరిత్ర, వామన విజయము, అంబరీషోపాఖ్యానం, గజేంద మోక్షము, శ్రీకృష్ణజననము, రాళింగమడుగుపాట, శ్రీకృష్ణుని చల్డులు, బాలకృష్ణుని లీలలు, గోపికాస్త్రీల జలక్రీడలు, రుక్షిణీ కళ్ళాణము, చిలుక రాయబారము, సత్యభామ సరసము, ఉషాస్వప్నవుఎ, [భవారగీతాలు, కుచేలోపా ఖ్యానవుఎ, వెందలైనవి (పముఖగేయాలు. “చల్లలమ్మ బోయేటిగొల్లభామా! నీవు మల్లి చూసిమాటలాడు గొల్లభామా! మల్లి చూడ యాల్లగాదు కృష్ణమూల్తీ! నేను చల్లలమ్మా బోవాలి కృష్ణమూర్తీ! పాలుపెరుగు బోసిపోవె గొల్లభామా! నీకు పైకమిచ్చె దానురావె గొల్లభామా! 86 కిన్నెర మెట్లు.

పైకమిస్తనాని నీవు కృష్ణమూర్తి! నా పైటకొంగు పట్టెదావు కృష్ణమూర్తీ! పట్టిత యేమాయె నె ఓ గొల్ల భామా! నీ పైన మనసు నాది గలదు గొల్లభామా! కొత్తా కోడలినయ్య కృష్ణమూర్తీ్‌! మా అత్తనన్ను గొట్టునయ్య కృష్ణమూర్తీ! తొత్తా కోడలివైతె గొల్ల భామా! మీ అత్త కొడుకు నేను గదనె గొల్ల భామా!” అంటూ సాగే యాగేయం కృష్ణునికీ - గోపికకూ ముధ్య జరిగే సంభాషణాత్మకమైన కోలాటం పాట దసరా పండగ రోజుల వెన్నెల రాత్రుల్లో పల్లె టూళ్ల యువకులు ఉత్సాహంతో వేసే కోలాటాల్లో ఈ గేయం మారు మోగుతుంది అమాయకురాలైన గోపిక, చతురుడూ రసికుడైన కృష్ణుడూ, ఈ గేయంలొోని పాత్రలు వారు సాక్షాత్తు జానపదులే అమ్మా! నాకు తలదువ్వు! అమ్మా! నాకు అన్నంపెట్టు అని అడిగే శిశువులు తల్లి కి సాక్షాత్తు కృష్ణుడు గానో, లేక మరేదేని దశావతారపురుషుడుగానో కనపడతారు సాక్షాత్తు కృష్ణుడే తనతల్లి యశోద నడుగుతున్నట్లుగా గానం చేసే జానపదులు - కుప్పి కుచుల జడలు వేయవే! ఓయమ్మ నన్ను కూర్మావాతారుడానవే కుప్పికుచ్చుల జడలు వేసీదా! గోపాలకృష్ణ! కూర్మావాతారుడానెదా! పాలుబోసి బువ్వ బెట్టవే' ఓయమ్మ నన్ను పరశురామావతారుడానవే! పాలుబోసి బువ్వ బెట్టెదా! గోపాలకృష్ణ పరశురామావతారుడానెదా! తిన్నెర మెట్లు 87

అంటూ, దశావతారాలను తమకువర్తింపజేసి కొంటూ గానం చేస్తారు. ఈ గానంలో కాలక్రమంగాన్‌, అవతారక్రమంగాన్‌ పాటించబడదు. రాముడు కౌసల్య నడుగుతూ తనను కృష్ణునిలా అలంకరించమంటాడు. కృష్ణుడు యశోద నడుగుతూ కృష్ణావతారం తర్వాతి అవతారాలతో తనను పోల్చు కుంటాడు. జెచిత్య చర్చకు వీలుండ దిక్కడ. అవతారాలున్నాయని మాత్రం తెలుసు జానపదుడికి, ఏది వెనుకా, ఏది ముందూ అని ఆలోచించే విచికిళ్స్ళ వాని కుండదు. తమ శిశువులను అవతార పురుషులతో పోల్చుకోవడమే వారికి భారత భాగవత రామాయణాలకు సంబంధించిన పౌరాణిక దేయాలే గాక, వైవానికి సంబంధించిన రసవత్తరమైన గదేయాలెన్నో జానపదంలో వున్నాయి. దక్షయజ్ఞం వేనకా పార్వతీ సంవాదం, పార్వతీ కళ్యాణం, గంగావివాహం, సవతులకయ్యం, గంగా గౌరి సంవాదం, భల్లాణరాజుకథ, మొదలైనవి శైవసంబంధి గేయాల్లో ప్రముఖమైనవి. గంగా గౌరుసంవాదం తెలుగు ప్రజలకు భాగా నచ్చిన దేయం. తాను ముడువగా మిగిలిన పూలను గౌరి గంగకు పంపింది. అదితన కవమాన మనుకొని గంగ తగవుకు వచ్చింది. నా సరిదానవా! అంటే నా నాసరిదానవా! అని యిద్దరూ తగవులాడు కున్నారు. గంగ అలిగి వెళ్లింది. (గంగ అంటే ఇక్కడ జానపదుడు నీటిని (గహించాడు. గంగ వెళ్లింది అంటే అక్కడ నీటిబొట్టు లేకుండా అయిందని గంగ వెళ్లిన తెల్లారే గౌరికి చెంగు మాసింది. న్నాన పానాదులకు నీరు లేకపోగా గౌరి విరభ[దుడిని పుర మాయించింది. అక్కడా యిక్కడా వెదకి, నీరు లేకపోతే పాలూ, నేయీ కావళ్లనిండా తెచ్చాడు. వాటితో స్నానం చేసిన గౌరికి చీమల దోమల బాధ యెక్కువ యింది. అవమానాన్ని దిగమిండి గంగమ్మ దగ్గరకు వెళ్లింది. గంగ

• తన సవతి యైన గౌరుకు స్వాగతం పలకడానికి -

88. కిన్నెర మెట్లు

** పచ్చి చేపలు దెచ్చి పంటిర్లు వేసి యెండు చేపలుదెచ్చి తోరణాల్‌ గట్టె పెద్ద చేపల పంచ టరుగు లూ కట్టె కప్ప జచ్చిన నీళ్లు కళ్లాపు జల్లి. "' గంగ గౌరిని సవతిగా జూచింది తప్పు తోటి స్త్రీగా కాదు గంగ గౌరి ఇద్దరూ అచ్చమైన జూనపద స్త్రీలుగా దర్శనమిస్తారే గాని పరమేశ్వరుని సతీమణులుగా సాక్షాత్కరించరు శైవ వైష్ణవాలు మతాలే కావచ్చుగాని, శైవ వైష్ణవ సంబంధ గేయాలు మాత్రం ఆయా పాత్రలను సామాన్మజనులకు సాధ్యమైనంత దగ్గరగా తెచ్చి వుంచాయి భారత భాగవత రావూయణ శైవ సంబంధి గేయాలేగాక, ఇతరసంబంధిగేయాలూ జానపదంలో వున్నాయి సత్యహరిశ్చం(ద, చంద్రమతీదేవి, అనసూయాదేవి, దత్తాత్రేయ జననం, గోవుపాట, పారిజాత పల్లవి, మొదలైనవి ఇతరసంబంధగేయాలు ఈ పౌరాణిక దేయాలను పరిశీలించినపుడు వీనిమద తెలుగు సంస్కృత కావ్యాల ముద కనబడుతుంది పోలికలు, ప్రతీకలు, వర్ణనలు మొదలైన ఫ్గలాల్లో శిష్ట సాహిత్య సంబంధం కనబడుతుంది ఐనా జానపదుల కల్పనలు కడురమ్యాలు భారతదేశం, ఆంగధదేశంతో సాంస్కృతిక సంబంధాలున్న చాలా దేశాల్లో మన పౌరాణిక దేయాల ఛాయలున్నాయి పురాణసంబంధమైన సుకర్ణో శివసాగర్‌ రాంగులాం, ఆత్మ, నారాయణ, మొదలైనపేర్లు భారత పురాణ సంస్కృతికి ఉదాహరజలైనట్లుగానే భారత భాగవత రామాయణాల్లో ఈజిప్టు, మారిషస్‌ లాంటి దేశాల్లో వున్నాయి జానపదులటది సజీవ భాష అది ఉచ్చారణ ఏదేయుత కలది జీవనదిలాంటి భాషలో పదాలు, ద్యశులు, వాక్య నిర్మాణాలలో మార్పులు కలగడం సహజం పదాది అచ్చులకు బదులుగా యడాగమాలు జ పలకు బదులు వా వోలు, మాండలికాలు జానపద నిరుక్తులు అలంకారాలు కిన్నెర మెట్లు 89

శిష్టాచ్చారణాభాసాలు సామెతలు జాతీయాలు, కనబడుతుంటాయి దుతం, ఎరూర్థన్యనకారం పరస్పరం వమూరడం, సున్న వుండాల్సినచోట వర్ణ పంచమాక్షరంతో తర్వాతి అక్షరం సంయుక్తాక్షరంగా రావడం, హస్వటిర్దాలు తారుమారు కావడంశు ష్క స, లు స్థానం మారడం మొదలైన భాషా విశేషాలను ఈ గేయాలలో మనం గమనించవచ్చు పురాణ లక్షణంలోనే చెప్పినట్లుగా, మిగతా రసాలన్నీ వున్నా అద్భుతానికి, మాహాత్త్వానికి జానపదులు అధిక ప్రాధాన్యత నిస్తారు వారు అమాయకులు కావడమే దానికి కారణం పురాణాలు ఒక జాతి జీవన సంస్కృతిలోని భాగాలు జానపదగేయాలు, జానపద విజ్ఞానం, ఒక జాతి సంస్కృతిని సంరక్షించి, భద్రపరచి, తర్వాతి తరాల వారికి అందించే భాండాగారాలు ఆభాండాగారాలు విక్యృతిపాలు గాకుండా, మన తరం కొరకు, భావితరాల కొరకు భదంగా దాచుకోవలసిన కాపాడుకో వలసిన బాధృత పౌరులందరి పైనా వుంది (కేందటీయ విశ్వవిద్యాలయం జాతీయ సెమినార్‌లో చదివిన వ్యాసం 6 109౨6 90 కిన్నెర మెట్లు

శా +! శే3. జానవద ఎంకుంత్తం అననే కృష్ణతత్వేం

*““'యదాయదాహి ధర్మ స్య

గ్లానిర్చ్హవతి భారత!

అభ్యుత్ధాన మధర్మ స్య

తదాత్మానం స్యజామ్యహమ'”

పరిత్రాణాయ సాధూనాం

వినాశాయచ దుష్క్యృతాం

ధర్మ సంన్ధాపనార్ధాయ

సంభవామి యుగేయుగే”

అని గీతాచార్యుడు సెలవిచ్చాడు గీతాచార్యుడు కృష్ణుడే సూక్ష్మంగా ఇదే అతని అవతార తత్వం, క్యృష్ణతత్వం

జానపదులు శ్రీకృష్ణుని తమలో ఒకనిగా భావిస్తారు శమ ఇంటిలో జథధ్మించిన శిశువుగా, ముంగిట ఆడుకునే పసిపాపగా, అన్నం తినిపించమని మారాం చేసే చిన్న వాడిగా, పశువుల వెంట పరుగెత్తే గోపాలకుడిగా, నసొదరుడిగా, శేయోభిలాషిగా చూస్తారు కాకపోతే మూహాత్మృవరూ, దైవత్వమూ సంతరించుకున్న పవిత్రునిగా గుర్తిస్తారు

సురవరం ప్రతాపరెడ్డిగారు తమ ఆంధుల సౌంఘిక చరిత్ర అనే పుస్తకంలో శ్రీకృష్ణుని చిత్రం గీయించి ముద్రించారు కృష్ణుని చిత్రాలు రెండు రకాలుగా గీయించడం ఇక్కడ గమనించదగినది అందులో ఒక చిత్రం చవయువకునిగా, తలలో నెమలి పింఛం తోడి కిరీటంతో, చేతిలో పిల్లన [గోవితో పైలా పచ్చిసు యువకుడిగా గీయబడింది ఆ చిత్రానికి భాగవత కృష్ణుడని పేరు పెట్టారు ఇక రెండవ చిత్రం తల నెరసిన, తల పండిన కాకలు కిన్నెర మెట్లు 91

తీరిన మీనాల యోధుడిగా చిత్రించబడింది దానికి భారత కృష్ణుడని పేరు పెట్టారు ఇదేమిటండీ! అని చిత్రకారులు మార్చాల రంగాచారిగారి నడిగితే “అయ్యా ! ప్రతాపరెడ్డిగారు చిత్రాలను అట్లా వేయమన్నారు వారి దృష్టిలో భాగవత కృష్ణుడు టింగురంగా అంటూ గోపికల వెంట తిరిగే విలాసవంతుడూ, అందగాడైన యువకుడు భారత కృష్ణుడో! రాజకీయవేత్త ఎదుటివారి జత్తులకు ఎత్తులు వేసి చిత్తు చేయగలదిట్ట కాకలు తీరిన యోధుడు గంభిరమైన తలకట్టు జానెడు మసాలతో ఉన్న వయోవ్యద్ధుడు"”' అన్నారు జానపదులు సాధారణంగా ఈ భాగవత కృష్ణుడినే అంగీకరిన్తారు ఆరాధిస్తారు తమ చిరంజీవులను కృష్ణునితో పొల్పుకుని కృష్ణ జననం సందర్భంగా పాడిన పాటలనే తమ యింటిలో శిశువులు కలిగినపుడూ గానం చేస్తారు “కస్తూరి రంగ రంగా! నాయన్న కావేటి రంగరంగా శ్రీరంగ రంగ రంగా నాయన్న చిన్నారి రంగ రంగా |! కంసుణ్జి సంహరింపా సద్గురుడు అవతారమెత్తెనపుడూ దేవకీ గర్భంబునా కృష్ణావ తారమై జల్మించెనూ 1” అని పాడుతూ పుత్రవాత్సల్యంతో పొంగిపోతూ తన్మయత్వంతో ఊగిపోవడం గమనిస్తాం చిన్ని కృష్ణుడే తమ శిశువు అతని మహిమలన్నీ తమ దానికి రావాలని ఆశ అంతేకాదు - ““వసుదేవ పుత్రుడమ్మా ఈ బిడ్డ వైకుంర వాసుడమ్మా ! నవనీత చోరుడమ్మా ఈ బిడ్డ నంద గోపాలుడమ్మా | 92 శిన్నెర మెట్లు

సీతా కళతుడవమ్శ్హూ ఈ బిడ్డ శ్రీరామచందుడమ్మా ! శిరమునా చింతామణీ - నాతండి నాలుకను నక్షత్రమూ పండ్లనూ పరుస వేదే - భుజమందు శంఖ చక్రములు రలవూ ఏపునా వింజామరా - నాతండి బొడ్డునా పారిజాతం అరికాళ్ళ తామరములు - అన్నియు ఉన్నవిక నాదు తండ్రీ నీ రూపు నీ చక్కనా - ఆ (బ్రహ్మ యొన్నాళ్ళు రాసె తండ్రీ 1” అనీ వర్లించుకుంటారు తమకు తెలిసిన, తామెరిగిన, పరిసరాల పోలికలు, ఉపమానాలతోనే జానపదుల కల్పనలుంటాయి కృష్ణుడిని సైతం బహ్మయే తీర్చిదిద్దినాడనేది వారి అమాయక కల్పన తమ ఇంటి వాకిట గున గునమంటూ ఉరుకులు పరుగులు పెడుతూ

• అమ్మ కుచ్చిళ్టను అల్టుకుని, కప్పకుని దాగి, గారాబంగా “అమ్మా ! అన్నం పెట్టవే 1” అని అడిగే తమ బాబు శ్రీకృష్ణుడే - అతనే అడుగుతున్నాడు - కుప్పి కుచ్చుల జడలు వేయవే |! ఓయమ్మా నన్ను కృష్ణావాతారుడానవే 1!” అని - అందుకు తల్లి - ““కుప్పి కుచ్చుల జడలు వేసేదా ! నా చిన్ననిన్ను కృష్ణావతారుడానెదా !” అని బుజ్జగించింది - అంతేకాదు - కిన్నెర మెట్లు 93

“వాలుబోసి బువ్వ బెట్టవే ! కజియమ్మ నన్ను బలధామా సోదరుడనవే |” అనీ అడిగినాడు - అందుకు తల్లి - “మాలు బోసి బువ్వ బెట్టెదా నా చిన్న నిన్ను బలరామా సోదరుడనెదా !”' అన్నది అల్లారు ముద్దుగా యశోదమ్మ గోటి ముద్దలు తిన్న బాలకృష్ణుడే - వీడనీ, తానే యశోదమ్మననీ తన్మయత్వం పొందుతారు, జానపధ మాత్యమూర్తులు పతి చిరంజీవిలోనూ బాల కృష్ణుడుంటాడనేది వారి భావన చిన్నపిల్లలు బక్కోసారి మారాం చేస్తా రు మంకుపట్టు పడతారు అన్నం తినరు నిదపొోరు, ఏనుగును తెచ్చి బుట్టలో పెట్టమన్నట్టుగా మొండి కోరికలు కోరుతుంటారు. బాలక్యష్ణుడూ అట్లే చేశాడట ! యశోదమ్మ కృష్ణుడిని సుతిమెత్తగా భయపెట్టింది ఆ భయపెట్టడంలో జానపదుల మాతృమూర్తి దర్శనమిస్తుంది “ అల్లదుగొ జోదివాడూ నా తండి వస్తాడు పవళించరా అల్లదుగొ పాము వచ్చే నా తండి గోపాల పవళించరా 1!” అని యశోద భయపెట్టి - నిదపుచ్చ జూస్తే - కిలకిల నవ్వి మాటలు నేర్చిన కృష్ణుడు - “జోగి మందుల సంచులు యేవేళ నా చంక నుండగానూ జోగేమి చేసునమ్మా నా తల్లి జోగి నన్నెరుగునమ్మా ! 94 కిన్నెర మెట్లు

పాయులకు రాజయైన శేషుండు పానుపై యుండగాచూ పామేమి జేసునమ్యూ నా తల్లి భయము నాకేల నమ్మా ! అని బాలకృష్ణుడు తన సర్వకాల సర్వవ్యాపకమగు అవతార తత్వమును ఐవరించాడు ఆ మాట విన్న తల్లి ఆమె అతనికి రక్షకురాలిగా గాక, అతడే తనకు రక్షకుడని భావించి ఉప్పాంగి పోతుంది తనంతటి అదృష్టవంతురాలు మరొకరు లేరని ఆనందపడు తుంది కృష్ణుడు గోపాలకృష్టుడు సార్ధక నావుధేయుడు గోపాలుడంటే గోవులను కాచేవాడనీ అంటే వాటికి గడ్డి మేపి, నీరు తాపి, కూర మృగాల బారిన వాటిని పడకుండా రక్షించేవాడని అర్ధం కానీ- మనకృష్ణుడు - వేణువు నూదుతూ చెట్టు నీడలో కూర్చుంటాడు తిండి తిప్పలూ మరచి నాదలోలలై గోవులన్న 'మోరాలెత్తి అతని గానం వఏంటూ తవ్యయలైపోతాయి కృష్ణుని సమ్మోహన, సంరక్షక తత్వానికి తవృ్యయులయ్యే లోక వాసులకు ఇది ప్రతీక కావచ్చు జానపద గోపాలుడు - జీళ్ళలో తన గోవులను పేరు పేరున పిలిచి, అదలించే పసుల కాపరి రూపంలో దర్శనమిన్తాడు, గోపాలక్యష్ణుడు తన ఆవులను - “పెద్ద కాలపు ఆవులారా - పేరు పడ్డా మందలారా కపిల యావు దూడలారా - కరియావు దూడరావే - బొన్లియావు దూడరావే కామధేనువ కల్పతరువా ! తెల్లమచ్చా గోవు రావే! నల్లమచ్చా గోవురావే ! చిన్న్మయావూ దూడరావే ! అని ఆవుల రంగులూ ఆకారాలూ, కొమ్మలను బట్టి ముద్దు ముద్దు పేర్లతో పిలుచుకోడం - మానవుల మీద కృష్ణుని కుండే వాత్సల్యానికి ప్రతీక కిన్నెర మెట్లు రిక

గోపికలు పదవోరువేలు, కృష్ణుడొకరు కానీ ప్రతి గోసికా కృష్ణుడు తనతోనే ఉండాలని కోరుకుంటుంది విశేషమేమంటే, పతి గోపికా కృష్ణుడు తనతోనే ఉన్నట్టు అనుభూతి పాందుతుంది అదే గోపాల కృష్ణుని' నాఠీ నారీ శడుమ మురారి” తత్వం కృష్ణుడు గొల్లవాడకు వెళతాడు గోపికలు చల్లలమ్మడానికి వెళు తుంటారు ఎలాగైనా వారితో మాట కలపాలి వ్యాజోక్తితో వారిని పలకరిస్తాడు వారూ సమాధానం చెబుతారు సమాధానం ముద్ధమోహనంగా నశాగుతుంటి ఆతడు చల్లలమ్మ బోయేటి గొల్లభామా ! నీవు మల్లి చూసి మాటలాడు గొల్లభామా ! ఆమె మళ్లి చూడ వేళకాదు కృష్ణమూర్తి! నేను చల్లలమ్మ బోవాలి కృష్ణమూర్తి! అ పాలు పెరుగు పోసి పోవె గొల్లభామా ! నీకు వైకమిచ్చెదాను రావె గొల్లభామా | ఆ వైకమిస్తనాని నీవు కృష్ణమూర్తి! నా పైట చెంగు పట్టెడావు కృష్ణమూర్తి ! అ పట్టితే పమాయెనే ఓ గొల్లభామా ! నీ వైన మనసు నాది గలదు గొల్లభామా ! ఆ కొత్తా కోడాలి నయ్య కృష్ణమూర్తి! మా అత్త నన్ను కొట్టునయ్య కృష్ణమూర్తి ! అ కొత్తా కోడాలివైతే గొల్లభామా! మీ అత్త కొడుకు నేను గదనె గొల్లభామా !”” అంటూ వరస గలుపుతాడు గోపిక సిగ్గుతో తలవంచుకొని తరలి పోతుంది 96 కిన్నెర మెట్లు

కృష్ణతత్వాన్ని కోమలంగానూ మదురంగానూ వివరించే మరోఘట్టం

• గోపికా వస్త్రాపహరణం - గోపికా వస్త్రాపహరణం చేసిన కృష్ణుడిని కొందరు శృంగారిగా రసికుడిగా చితికరిస్తారు త్యాగరాజు 'నాకాభంగంిలో దీనికి సరైన సమదానం లభిస్తుంది తాము సొందర్యవతులమని గర్విత మతులైన గోపికలకు వారు స్వయంగా కట్టు పుట్టాలు విడిచి ఇచ్చు ప్రాణరక్షణ గావించు కునే సందర్భాన్ని కలిగించి వారి గర్వభంగం చేశాడు ఎక్కడైనా పెరుగుతున్న గర్వాన్నీ అహంకారాన్నీ నశింపజేయడం 'వినాశాయచ దుష్క్యృతాం-” అనే పూనికకు వివరణ అవుతుంది

గోపికల వన్తాలు హరించి చెట్టుపై కూర్చున్న కృష్ణుని దీనంగా ప్రార్థిస్తున్న గోపిక వేదనను గమనిస్తే పాపం! అనిపించక మానదు -

““కంటెలిస్తా కాసూలిస్తా

పంటనొక్కి పాటా పాడుత ।!

అందమిస్తా హాయినిస్తారా !

చల్‌ మోహన కృష్ణా !

వాదమేలా వలువా లీయుమురా |!

నీలాది రేవులోన

నీటు గానూ జలకామాడి

నీలోన లీనమౌదూరా !

చల్‌ మోహన కృష్ణా !

చేలమిచ్చి ముందు బంపుమురా 1”

అని గోపిక దీనంగా వేడుకుంటుంది తన సర్వస్వాన్నీ సమర్విస్తా నంటుంది ఈ సర్వస్వంలో 'అహం' కూడా వుంది గర్వాన్ని విడనాడ జేసీదే దైవత్వం

కృష్ణుడం వుధురలో ఉన్నాడు గొల్లపల్లెలోని గోపికలు ఆతని యెడబాటును సహించలేక తల్లడిల్లిపోతున్నారు ఇది గమనించిన కృష్ణుడు తన క్షేమ సమాచారాలు, తాను తొందరగా వేపల్లెకు వస్తాననే సందేశం కిన్నెర మెట్లు 97

శారీరకంగా నేనక్కడున్నాను గానీ, నా మనసంతా ఇక్కడే వుందనే రహస్యాన్ని ఉద్ధవుని' ద్వారా గోపికలకు పంపుతాడు ఉద్ధవుడు గోపికలను కలిసి, వారినోదార్చి కృష్ణుని యెడ వారికున్న అనురాగాన్ని చూసి అయ్యో! నేనిక్కడైనా పుట్టకపోతినే ! అనుకుంటాడు అతడు గోపికలకు తెలిపిన కృష్ణతత్వం - “అరయ కాప్టమందు ఎపుడు అగ్నియుండు రీతి హరీ వరుస జగమునందు జ్యోతి వలెనె వెలుగునూ !” అని వివరించాడు ఆ భావం వారిని అమృత హస్తాలతో స్పృశించింది గోపికలు పరవశలైనారు అటి కృష్ణుని సర్వాంతర్యామిత్వము కృష్ణతత్వంలో మైత్రీబంధాన్ని చాటి చెప్పేది కుచేలుని కధ గంపెడు దారిద్రంతో కొండంత ఆశతో పిడికెడటుకులతో బాల్య మిత్రుడు కృష్ణుని దగరకు వచ్చాడు కుచేలుడు పిడికెడటుకులు ఆరగించి చిరునవ్వుతో సాగనంపినాడు కృష్ణుడాతనిని అడగలేదు కానీ ఆశపడ్డాడు కుచేలుడు నిరాశతో మరలిపోతూ మధనపడుతూ - “ఏమయ్య ! శౌరి నీకేమిచ్చెననిన మా ఇంతితో నేమందునూ | తెచ్చెదను ఇంకేమో యని చూచునూ | త్రీ కృష్ణు డయ్యయో వ్యధచేసెనూ ! = అని బాధపడుతూ - తన ఇంటి ముందుకు వెళ్ళాడు అక్కడ పెద్ద భవనం ఉంది ఇదేమిటని ఆశ్చర్య్మపడుతూ లోపలికెళతే సర్వాలంకార భూషిత తన ధర్మపత్ని దర్శనమిచ్చింది కళ్ళు జిగేలు మనిపించే మందిరం అంతర్చాగం 98 కిన్నెర మెట్లు

ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది దారిద్యపీడనుంచి తనను కాపాడిన కృష్ణుని “పరిత్రాణాయ సాధూనాం' = భావం మెల్లగా అర్థం కాజొచ్చింది కుచేలునికి

జానపద సాహిత్యంలోని కృష్ణ తత్వానికి, కృష్ణుని ఆర్హ(తాణ పరాయణత్వానికీ మైత్రీ బందోద్ధరణకూ - పవిత్ర ప్రేమ తత్వ నిరూపణకూ

• ఇది దిగ్దర్మ్శనం మాత్రమే

తెలుగు - వైజ్ఞానిక మాసపత్రిక ఫిబ్రవరి- | ౨౨4

కిన్నెర మెట్లు 99

14. జానపద ఐజ్ఞాన పఠిచొికేధన వెశర్చాత్సుల కృష్ని “లలియే ముహురక్షరయే జువ ఈ జణ వల్ల పాన శృంగారే సంతపాయి య కవ్వే కో నక్కయి, నక్కయం వడివుం?”' లలితంగానూ, మధురమైన అక్షరాలతోనూ, శృంగారంగానూ, యువతీ వల్లభంగానూ, వుండే ప్రాకృతం మానేసి, సంస్కృతం ఎవడు చదువుతాడు ) పాకృతం అధిక జనాదరణ పొందుతున్న రోజుల్లో, ఒక కవి అభిప్రాయం అది పై వాక్యాల్లో ప్రాకృతం అనే చోట జానపదం అనీ, సంస్కృతం అనేచోట (గాంథికం అనీ మార్చుకుంటే, సరిగా నేడు ప్రపంచమంతా జానపదం పొందుతున్న జనాదరణకు సరిపోతుంది “లలితంగానూ, మధురమైన అక్షరాలతోనూ శృంగారంగానూ, యువతీ వల్లభంగానూ, వుండే జానపదం మానేసి, (గాంథికం ఎవడు చదువుతాడు -?” అనేది నేటి మాట (బపంచమంతటా వేల లక్షలమైళ్లు నదులు ప్రవహిస్తుంటాయి వానితో జనం వెళుతుంటారు వాని పరిసరాల్లో స్థిరపడుతుంటారు ప్రపంచ ప్రాచీన నాగరికతను పరిశీలిస్తే తెలిసే సత్యమిది నటి పరీవాహక ప్రాంతాల్లో జనపదాలేర్చడుతుంటాయి వానికి సంబంధించిన వారు జానపదులు వారి సర్వస్వం జానపదం, తిండీ తిప్పులు, కట్టూ బొట్టూ చావు [బతుకు, ఇల్లు వాకిలీ, ఆటాపాటా, మంటీచెడ్డా ఇదంతా జానపదమే జానపదులు అడవుల్లోవున్నా అక్షరగంధం౦ లేకపోయినా, అజ్ఞానులు వూతం కారు జ్ఞానాన్ని సంపాదించుకోవడానికి అక్షరాస్యత ఒక అవకాశం మాత్రమే జానపదులు అనుభవజ్ఞులు అనుభవం మనిషికి జ్ఞానాన్ని (పనాదిస్తుంది పండితులు సృజంచుకున్న పరిజ్ఞానంతో పరిచయంలేకపోయినా (ప్రక్యతి ఒడిలో పెరిగిన 100 కిన్నెర మెట్లు

జానపదులు తమ అనుభూతులను పాటల్లో, ఆటల్లో, రకరకాల కళల్లో వ్నక్తం చేసుకుందారు తమ అనుభవాలవల్ల తమకు అందిన సంస్కారంతో ఎన్నో శారీరక మానసిక, సాంఘిక సమస్యలకు పరిష్కారాలు కనుగొని తరతరాలుగా తమకు ఎదురౌతున్న యిక్కట్లను అధిగమిస్తున్నారు వాళ్ల వాజయం, వారికళాజీవితం నిన్నటి దాకా అనాద్యతాలుగా వుండి పోయినవి జానపద వాఖ్యయానికి అనాద్యత వాబఖఖయమని ఒక పేరుండడం బీనికి ఉదాహరణ వ్‌రూ మనుషులేనా, ఇటీ వాజఖయమేనా, ఇవీ కళలేనా, అనేస్తితి, థిదే మనుషులు, ఇదే వాజయము, ఇవే కళలు అనిపించుకునేస్థితిగా ఎదగడం సహజం ప్రపంచంలోని చాల విషయాల లాగే, జానపదంలోనూ పాశ్చాత్సులే వచయిందాన్నారు వారి సాహిత్యాన్ని గుర్తించి , సేకరించి, భదపరచి, (హవురించడంలోనూ, వారికళలను ఆదరించి, (ప్రాచుర్యం కఠిగించడంలోనూ, వస్తు సంస్కృతిని తెలిపి వివరించడంలోనూ పాశ్చాత్యులెంతో ముందున్నారు “పాశ్చాత్యుల దయవలననే మనవారి దృష్టి అటువైపు మరలింది”' ప్రస్తుతం మనదేశంలోనూ జానపదాన్ని గురించి పరిశోధనలు జరుగుతున్నాయి ఇది సంతోషదాయకం ఏడున్నర లక్షలకంటే ఎక్కువగామాలున్నాయి మనదేశంలో తింటీ బట్టా వుదలైన ప్రాధమికావసరాలన్నిటికీ పల్లెలే ఆధారం వేళ్లమీద లెక్కించదగిన సంఖ్యలోనే పట్టణాలున్నాయి ఐనా, పట్టణ సంస్కృతి పల్లెలకు పాకుతున్నది పల్లె సంస్కృతి నశించిపోతున్నది జానపద సాహిత్యం, కళలు, వస్తు సంస్కృతి మొదలైన వానిని పార్యాంశాల్లో చేర్చి బోధించాల్సివస్తుంది వృవసాయ ప్రధానమైన మనదేశంలో విద్యార్థులకు కర్రు, కొండి, నాగలి, కళ్లం, కాడిమాకు, చాకిరేవు, పాలగోకు దాలిగుంత, బంతి, పాలి,శిబ్బ మసిబట్టి, కఠి, చేను ఈనింది మొదలైన పదాలను వివరించి చెప్పాల్సిన అవసరం వస్తుంది విద్యార్థులు అంటే ఏమిటి అని అడుగుతున్నారు అదే పల్లెటూరివాడైతే, నాహిత్యం, వస్తు సంస్కృతిన్సిఘులభరిగా అర్భం చేసుకుంటున్నాడు పట్టణాల్లోని వారిగ్యర్తత్త ర కాన్‌ కొర వానర యాయ శీ రల 0053 సఖ కిన్నెర మెట్లు [1 ర్‌ గ్‌ య డా న ఇల బాద్‌ సి 0||

ప్రాంతాలకు తీసుకురావడం, (గామాలు మనవే అనే భావం కలిగించడం, తప్పనిసరి ఈ విషయాళ్లోనూ పాశ్వాత్యులే ముందున్నారు

భారతదేశంలో జానపద విజ్ఞాన పరిశోదన సాగుతున్నది సాహిత్యాన్ని

సేకరించి కుప్పవోనే వారు కొందరైతే, తాము వోపినంత ఒక (ప్రత్రియను గురించి పరిశ్రమ చేసేవారు మరి కొందరు జానపద విజ్ఞాన పరిశోధనలో మనవారు శాస్త్రీయ వదానాలను అంతగా అనుసరించలేదనవచ్చు శాస్త్రీయ విదానాలననుసరించి ఈ విషయంలో పరిశోదన చేసిన చేస్తున్న వారూ పాశ్చాత్యులే

2846లో [05 ఓ0%28 అన్నపదాన్ని ౪/1 240345 00౪412౯ ఉ౧06౮1168 అన్న పదానికి బదులుగా ప్రయోగించిన తర్వాత జానపద విజ్ఞానం శాస్త్రీయంగా అధ్యయనం చేయడానికుపకరించింది అప్పటినుండి ఇప్పటి దాకా జానపద విజ్ఞానాన్ని తమ అధ్యయన, పరిశోదన క్షేత్రంగా చేసుకొని పరిశమించిన పాశ్చాత్య ఏద్వాంసులెందరో (పపంచానికి ఈదర్శప్రాయులైనారు న్థాల్‌ పులాక న్యాయంగా వారిలో కొందరిని సృరించుకోవడం, వారి కృషిని తరువాతి తరాలకు తెలపడం ఈ వ్యాసం ఉద్దేశం కాలాను గుణంగానైతే -

(గీమ్‌ సొదరులను మొదట స్మరించాలి వారు । 785-। 859 మధ్యవారు కాని, అరణ్యంలాగా అడ్డాదిడ్డంగా వున్న జానపద విజ్ఞానరాసులను కుప్పవోసి, జల్లెడ పట్టి చెరిగి, తాలును తేలవేసి ఐభజంచి ఇది ఈ కుప్ప ఇది ఈ రాశి అని వఏభజంచు తర్వాతి తరాల వారికి సులభమయ్యే కృషి చేసింది -

(1) అర్‌ ఎస్‌. బాగ్స్‌

రాల్ఫ్‌ స్టీల్‌ బా ర్స్‌ జననం 19౦| జానపద విజ్ఞాన వర్గీకరణ క్షేత్రంలో [౨37 నుంచీ వినిపిస్తున్నపరు బార్స్‌ ఈయన న్వానిష్‌ జానపద విజ్ఞాని సంగార 6120004 విశ్వవిద్యాలయంలో స్నానిష మరియు జానపద విజ్ఞాన ఈచార్యులుగా పని చేశారు సాంటోడమింగో ఐశ్వవిద్యాలయంలోనూ,

మెక్సికో విశ్వవిద్యాలయంలోనూ పనీ చేశారు 162 కిన్నెర మెట్లు

అమెరికాలో జానపద విజ్ఞాన అధ్యయనాన్ని కళాశాల, విశ్వవిద్యాలయ స్థాయికి తీసుకువెళ్లిన కీర్తి బార్స్‌కూ, డార్సన్‌ కూ దక్కుతుంది వీరిద్దరి [ప్రయత్న ఫలితంగానే ఇండియానా కాలి ఫోర్షియా దిశ్వవిద్యాలయాలు ఈనాడు (పత్యీకంగా జానపద విజ్ఞాన శాఖలను ఏర్పాటు చేసి ఎం ఏ తరగతులను శడుపుతున్నాయి. పరిశోదనలు కొనసాగిస్తున్నాయి పుస్తక(పప్రచురణలు గావిస్తున్నాయి . జానపద విజ్ఞాన విషయాలపై ఉత్తమ వ్యాసాలెన్నిటినో ప్రచురించారు బాగ్స్‌ బాగ్స్‌ జానపద విజ్ఞాన వర్గీకరణ అంతర్జాతీయ ఖ్యాతిన్‌, ప్రామాణికతను పొందింది ఆయన కూర్చిన 44న 01610౫45 0౯ 0% 02 - లో జానపద విజ్ఞానాన్ని నాలుగు ప్రముఖ భాగాలుగా విభజించాడు అవి ఈ కింది విదంగా వున్నాయి | సాహిత్యసంబంధి (1౪1% ౧0ల 2 భాషా సంబంధి (1108805640 6) 3 వైజ్ఞానిక సంబంధి (30161650 0/06 4 (క్రియా సంబంది (40401 0/0 ఈ నాలుగు విభాగాలను వివరంగా (| ౨) గుంపు (6800) (2) వర్గం (0146800 (3౩) నమూనా (౧౫౧6) (4) ప్రక్రియ (%0ము) (6 విభాగం (0౨143100) (6) ఉపవిభాగం (5౬0 0౧113101) అని వంగడించి చూపాడు స్టాండర్డ్‌ డిక్షనరీలో బార్స్‌ క్రమ పద్ధతిని పాటించకుండా గీ నుండి 2 దాకా 6౧౦౪ లను సూచించాడు కిన్నెర మెట్లు 103

& నామాన్య జానపద విజ్ఞానం ౨3 గద్య కథనం 6 కధా గేయం గేయం, నృత్యం క్రీడ, సంగీతం, వచనం ౨ నాటకం 2 ఆచరణ (045000) పండగ (54౪210 ౮ భూగోళం క్‌ భాష 24 కళ చేతి పనులు, వాస్తు ఆవారం, పానీయం ప నమ్మకం 5 హక్కు 7 సామెత ₹' పాడుపుకధ మొ॥ ఇది వర్గీ కరజణలో వెందటిదళశ ఈ (గూపులు వుళ్లీ చిన్న చిన్న గుంపులుగా విడిపోతాయి ఈ విజ్ఞాన విభజన చేసి బార్స్‌ జానపద పిపాసులందరకూ ఆరాధ్యుడై నాడు 2. దేకొబ్‌ లుడ్విగ్‌ కార్ల్‌ గమ్‌ (1785 - 1868) విల్‌ హెల్క్‌కార్ల్‌[గ్రిమ్‌ (1786 - 1859) - లు (గిమ్‌ సోదరులుగా పిలువబడతారు. జానపద కధా మూలాన్ని అన్వేషించడానికి మొదట ప్రయత్నం చేసింది ఏరే |! 8|౨ లో*“]110ల0064 31275 14100060 ' అనే పుస్తకాన్ని వీరు ప్రచురించి నపుడు కధల ఆంతరిక సమస్యల గురించి ఎంతో చర్చ జరిగింది ప్రపంచ 104 కిన్నెర మెట్లు

మంతటా ఆతర్వాత ఎన్నో కధాసంకలనాలు వచ్చాయి వచ్చిన సంకలనాలలోని కధల్లో ఎన్నో నామ్యాలు కనపడడం, ఏరిలో కుతూహలాన్ని పెంచింది వీరు జానపద విద్వాంసులేగాక, భాషావేత్తలు కూడా పీరు ఇండోయూరోపియన్‌ భాషా కుటుంబాలమీద క్యషి చేయడంవల్ల, లభించిన ఆధారాలు, పోలికల వల్ల, జానపద కధ వెదేని ఒక స్థలంలో, ఒక కాలంలో మౌఖిక రూపంలో థుండి, విశ్వవ్యాప్తి చెందు తుందని నిర్ధారించారు ప్రపంచంలోని అన్ని జానపద కధలూ ఇండోయూరోపియన్‌ భాషల్ని వూట్లాడే ప్రజలనుండే వచ్చి వుండవచ్చుననే నిర్ణయానికి వచ్చారు సమాన దర్హాలున్న జానపద కథా చశక్రాలు ఇండోయూరోపియన్‌ భాషాకుటుంబానికి చెందినవ ఇవి ఆభాషల ప్రాచీన రూపాల నుండి విస్తరించబడినవి ఇదే!౧60 10060 111600/ అన్నారు (|) పురాణాలు విడగొట్టబడి ముక్కలై కధలకు మూలమైనాయనేది వీరి సిద్ధాంతం టిన్నే 1310102 60౪0 గ 1ం00/ అన్నారు (2)

ఖాష, ప్రాంతం, (పజలు, పోలికలు, వెొందలైనవాని ఆధారంగా, గిమ్‌సోదరులు చేసిన యీ ప్రతిపాదనలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా, ఎంతో మంటి పరిశోధకులను ఆకర్షించినవి మ్యాక్స్‌ ముల్లర్‌ లాంటి పఠరిశోధకులూ ఈ (ప్రతిపాదనల పట్ల ప్రభావితులైనారంటే, ఆ ప్రతిపాదనల ప్రయోజనము విలువ తెలుస్తున్నాయి ఐతే -

ఆండ్రు ల్యాంగ్‌ లాంటి వారు ఈ (పతిపాదనలను తిరస్కరించారు

జానపద విజ్ఞానానికి £01% ౬016 అని పేరిడి,£011% 0% శబ్ద బ్రహ్మగా పసిద్ధి చెందిన వ్యక్తి - తి విలియం జాన్‌ థామ్స్‌ (1808 - 1885)

చిన్నప్పటినుండి సాహిత్యంమీద అసక్తి కనబరచే ధామ్స్‌ గ్రంధసూచి అధ్యయనంమీద పత్యేక అభిమానాన్ని చూపించేవాడు 4గ్వే/ 91056 10002006 అనే జనప్రియకధా సంకలనం థామ్స్‌ మొట్ట మొదటి ఏశిష్ట సంకలనం ధామ్మ్‌(।) ఓ 25 206 ష68్రం1649 0122806, 50210,

(2) 1గ2౧/ 206 1406 కిన్నెర మెట్లు 105

అనేరెండు సంపుటాల్లో ఆయాదేశాల జానపద గేయాలు, ఐతిహ్యాలు । 834 లో లండన్‌ నుండి ప్రకటించాడు (3) [2/5 206 6260643 0౯6౪గ౫౫౫) అనే సంకలనాన్ని వెలువరించాడు 1832 లో 16 0౧౪1021 అనే పటత్రికను వెలువరించాడు | 838లో పాచ్‌నాన్వేషకుల సంఘం, 506160/ 0£4ఉ0606జ1ల సభ్యుడయ్యాడు 0జ౫660 506160/కి కార్యదర్శి అయ్యాడు | 8638లో ౧౧6 900% 01 116 ౮౦4 ప్రచురించాడు | 845 లో కంష560/10/63లో గుమస్తాగా నియమించబడిన ధామ్స్‌ గొప్పు ప్రాటీనాన్వేషకుడిగా గుర్తింపు పొందాడు ప్రాబీన మానవుల శడవడి, పధ్ధతులు, కట్టుబాట్లు, ఆచారాలు జీవన విధానాలు వాని అధ్యయనం ఒక శాన్తంగా అభివ్యద్ధిచెంది, ఆ శాస్త్రానికి ౯016 1.016 అనే పేరు స్థిరమై, శాస్త్రీయమైన జానపద అధ్యయనం నెలకొనడం, విలియం థామ్స్‌ పుణ్యమే |! 846 లో థామ్స్‌'ది అథినియం' అనే పత్రికకు కంం412 4041 (01663 అనే పేరుకు బదులుగా 01% 1016 అనే పదాన్ని సూచిస్తూ లేఖ వ్రాశాడు ఆవుత్తరం అథినియం ౨౭2 సంచికలో ప్రచురించబడి, (ప్రపంచవ్యాప్తంగా మన్ననలు పొంది స్థిరపడిపోయింది 10165 2౧6 (4౭16 అనే పథతికకు వ్యవస్థాపక సంపాదకుడుగావున్నాడు [610/6 500660 కి నిద్రేశకుడయ్యాడు | 688 లో ప్రారంభమైన &గంగంజు ౯0101016 50000 థామ్స్‌ ఉద్దేశాలను ఈు చ తప్పుకుండా అనుసరించింది కంక ౬086 పద బబహ్మగానే గాక, యూరోప్‌, అమెరికా ఖండాల పాబీనాన్వేషకులకు ఆసక్తిని కలిగించి, ప్రపంచ జానపద విజ్ఞానులందరకూ గురుప్రాయుడైనాడు విలియం జాన్‌ థామ్స్‌ “' మనుషులంతా పుట్టుకతో మేధాశక్తిలో సరి సమానులు - అని అభిప్రాయపడిన - ఉఓ లెవిస్తాస్‌ (పాశ్స్‌ దేశపు (పసిద్ధ సాంఘిక మూనవ శాస్త్రవేత్త వృత్తి రీత్యా అధ్యాపకుడూ, సైనికుడూనూ అంరిన లెవినస్వాసు ఎన్నో పథతికలకు 106 కిన్నెర మెట్లు

సంపాదకుడుగా పని చేశాడు [1560 నుండి సాంఘిక వూనవ శాస్తాచార్యుడుగాను, నిరక్షరాస్యప్రజల మతాల తులనాత్మక పరిశీలనకు ఆచార్య్యడుగాను. (ఫెంచి కళాశాలలోని నాంఘుక వూనవశాస్త్ర (పయోగశాలకు దర్శకుడుగా పనిచేశాడు ప్రాచీన అమెరికాలోని నాలుగు తెగలను గూర్చి త 40116 00 06 ₹/206, (| ౨8 |) అనే పుస్తకంలో వివరించాడు “ గ06 54౪286 14114" లో మానవులంతా పుట్టుకతో మేధాపరంగా సమానులు, అనే సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించాడు పాచీన మానవుని మేధా నిర్మాణాన్నిగూర్చి పరిశోధించిన లెవిస్టాస్‌, నాగరిక మానవుని మేధకంటీ ఇది కొంచెం భిన్నమైనా, తక్కిన అన్ని విషయాళ్లో దానితో సమానమే ప్రాచీన మేధ ఆధునిక మేధ అనే ఖేదాలు లేవ. ఉన్నమెదడు జకటే అజ్జానంనుండి బయటపడి మానవుడు తన సాంఘిక అవసరాలను తీర్చుకోవడం కోసం అది ఉపయోగపడుతుందంటాడు (గిమ్‌ సోదరుల తర్వాత సరిగా ఒక వందసంవళ్షరాల తర్వాత నివసించి, అమెరికాలో 40016006 గా పిలువబడిన - చి, 5) స్టిక్‌ థాన్సన్‌ (1885 - 1976) జానపద కళాక్షేత్రంలో, ముఖ్యంగా కథల వర్గీకరణ విషయంలో థినేషక్యషి సల్పారు 1౨46లో వెలువడిన స్టిత్‌ధావ్చున్‌ (గంథం ౫16 011 116 జానపద కధాధృ్యయనానికొక అపూర్వ కానుక జానపద కథ, దానిస్వరూపం, వర్గీకరణ, జానపద కధోత్పత్తి సిద్ధాంతాలు, మొదలైన వాని చర్చ జానపద కథా ప్రియులకు మార్గదర్శనం చేస్తుంది (1౨) సంకీర్ణ కధలు (00%91ట మ౫1ట) (2) వాస్తవిక కథలు (16211340 ౧2163) (౩) సరళ కధలు (5101016 2221ల) కిన్నెర మెట్లు 107

అని కధలను మూడు భాగాలుగా విభజించారు ధావన్‌ ౯గ్జార 0౯16 సంగం తగలంంటు 1861285 అనే కధా సంకలనాన్ని | 9|౨లో ప్రచురించారు | ౨29 లో వెలువడ్డ[16/063 0646018021 ఆరు సంపుటాల్లో వెలువడిన కక01114ల 0[7011 ౬1620116, వీరి కీర్తి కిరీటంలోని ఉజ్వల రత్నాలు తం6గం20 01) 016 500160 కి అధ్యక్షులుగా నున్న ధాంసన్‌ కెంగుంళగ1క్రం 2064 02211619 1 సంగ ఉగంం040 106120 12165 అన్న వషయంమ్‌ద 1 ౧ చేశారు | అ72 లో "౯౦116 10% ఖర 201 ఒ16' అనే సంకలన (గంధాన్ని వెలయించి, జానపద విజ్ఞానం, జానపద జీవనం, అనే పదాల విషయంలో తలెత్తిన యెన్నో సందేహాలకు సమాధానాలు సమకూర్చిన జానపద విజ్ఞాని - 6) రిచర్డ్‌ ఎమ్‌. డార్సన్‌. డార్బన్‌కి చరిత్ర, జానపద విజ్ఞానాంశాలలో తలపండిన అమెరికా నివాసి ములగం28 50101016 5001ల" ఆయన ప్రస్తుతం అధ్యక్షులు జానపద విజ్ఞానం, జానపద జీవనం, అనే పదాల మధ్యనున్న కొద్దిపాటి భేదాన్ని చర్చించి, “జానపద జీవనం' అనడమే సమంజసమని తేల్చి చెప్పినాడు డార్బన్‌ డార్గన్‌ (గంథం మొదటి భాగంలో (|) మౌఖిక జానపద విజ్ఞానం, (2) నాంఘిక జానపద ఆచారం, (3) వస్తు సంస్కృతి, (4) జానపద కళ, అనే నాలుగు భాగాలు కలవు రెండవ భాగంలో (1) క్షేత్రకార్యం, అవలంభించదదగిన పద్ధతులు చర్చించబడినాయి జపాన్‌ బతిహ్యాలు, అవెంరికా చరిత, జానపదాల గురించి నిరంతరాధ్యయనం చేస్తున్న డార్యన్‌ ప్రఖ్యాత జానపద ఐజ్ఞాని 0400000108) అనే వ్యక్షశాస్త్ర సంబంధి పదాన్ని జానపద కధా విశ్లేషణకు అన్వయించి, అమూల్యమైన కథా చర్చా సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించినవాడు- 108 కిన్నెర మెట్లు

7. వి.వె. పాప్‌: ప్రాప్‌ సుప్రసిద్ధ రష్యన్‌ విజ్ఞానశాస్త్ర వేత్త రష్యాలో సేకరించిన వంద కధల్ని ఐశ్లేషించి. "!410గ[0102)/ 01 ౦11 ౧416” అనే గ్రంథాన్ని |! ౨28లో రష్యాఖాషలో ప్రచురించారు అది తర్వాత ఆంగ్లంలోకి అనువదించబడి ప్రపంచప్రాచుర్యం పొందింది గ్రిమనోదరులు, స్టిత్‌థామ్మన్‌ ప్రతిపాదనలను పరిశీలించి, తదనంతర విషయాలను జోడించి చేసిన (ప్రతిపాదన పాప్‌ సిద్ధాంతంగా నిలబడింది భిన్న ప్రాంతాల కధలలోని పాత్రలు మారినా ్రవ్యత్తుల్లో వ్యత్యాసం ఉండవు కధానిర్మాణజంలో నామ్యంకనిపించడమే ప్రాప్‌ సిద్ధాంతనారాంశం ప్రాప్‌ తన అధ్యయనంలో కధను గురించిన ఎలాంటి తాత్విక నిర్ణయాన్ని పారకుల కందించడు కథ ఎందుకు పుట్టిందని ఆలోచించడు ఆయనది వస్తు దృష్టి సార్వత్రికంగా అన్న్వయమయ్య్యే సూత్రాలను రూపించి వల్లీకరణ కార్యం మరింత సుస్పష్టం, నిల్దిష్టం చేసిన ఘనత ప్రాప్‌కు దక్కుతుంది ““కనీసం ఏదైనా ఒక్క విషయంలో భావ నావ్యుం ఉన్నజనుల సమావారం జానపదులు”' అనే సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించిన వారు
8. ఆలన్‌ డండెస్‌ ఆలన్‌ డండెస్‌ సువ్రసిద్ధ అమెరికా జానపద విజ్ఞానవేత్త మానవశాశ్రు జానపద విజ్ఞానాల ఆచార్యులు (అరం లో 6; ౧163౧6) ౦011 019, 1౨75 లో6€1|) ఉ౧20/10 25320 1 010 1010 (2) అజం! సం 500% 16 - 02069 ౪010 500106 | ౨83౩ లో (6) 0%646112- 4 0256 0001 అనే వఐివరణాత్మక[గంథాలను డఉండెస్‌ ప్రచురించాడు సాంస్కృతిక వూనవశాన్తానికీ, జానపద విజ్ఞానశాస్తానికీ వున్న సంబంధాన్ని వివరించాడు డండెన్‌ 01% అనిపించుకో కిన్నెర మెట్లు 109

వాలంటే కనీసం ఇద్దరైనా వుండాలంటాడీయన (ప్రత్యేకమైన నామూహికమైన గుర్తింపు పొందే లక్షణాలున్న పట్టణవాసులు కూడా జానపదులే అవుతారని విస్తుత నిర్వచనాన్నిచ్చాడు డండెస్‌ పలు దృష్టాంతాలతో టీంతో పల్లెటూరి వారు మూత్రమే జానపదులు పట్టణ వాసులు కారనే (భమ తాలగివోయింటి రగు? ₹ం116 016 ఆవిర్భవించింది పందొమ్మదో శతాబ్దం మధ్యభాగంలో అరోపాఖండంలో మ్యాక్షముల్లర్‌ ప్రతిపాదించిన పురాణమూల సిద్ధాంతం (కు01810గ00000 చేత పభావితుడైనవాడు- 9) థియోడర్‌ బెన్బె: (1809 - 1881) థియోడర్‌ బెన్సె వలస సిద్ధాంతాన్ని (ప్రతిపాదించాడు € గేగ180100121 600/00344ు) బెన్సె జర్మన్‌ దేశస్థుడు ప్రముఖ సంస్కృత పండితుడు భాషా విజ్ఞాని తులనాత్మక జానపద విజ్ఞానాధ్యయనం చేశాడు । 83౩8 లో ఎల్‌ డి చాంప్స్‌ ఐరోపాదేశపు జానపదకథల మూలాలను భారతదేశంలో చూడొచ్చని ఊహించాడు ఈ ఊహ ఆధారంగా బెన్సె ఆదానవాదం (6 10600/ 01 3000౪108) లేవటిశాడు | 858లో మన పంచతంత్ర కథలను జర్మన్‌ భాషలోకి అనువదించాడు ప్రాణికధలన్నీ పాశ్చాత్యదేశాల్లోనే పుద్చాయనీ, మిగతా అన్ని కధలకూ భారతదేశమే పుట్టిల్లనీ, అవి ప్రపంచవ్యాప్తిచెందడానికి అనుకూలించిన భౌగోళికాది పరిస్తితులను ఆయన నిరూపించయత్నించాడు ఈయన వాదాల్లో కొన్నిటిని అంగీకరించినా భారతదేశమే పుట్టిబ్లనే వాదాన్ని అందరూ అంగీకరించలేదు ఇంకా - అమెరికాలోని జానపద విజ్ఞాన సం[గహ కార్యాన్ని వపారంభించిన ఆచార్యుడు 10), [్‌ 0) 'ఫాన్నిస్‌ జె, చైల్డ్‌ సుమారు ౩౦5 వీరగాదల్ని అధ్యయనం చేసి ప్రచురించాడు జర్మన్‌ జానపద విజ్ఞానాచార్యుడు 110 కిన్నెర మెట్లు

11. ఆర్చర్‌ టేలర్‌

కాలిఫోర్నియా విశ్వవిద్యాలయంలో మానవశాస్తజ్ఞ్జడూ, జానపద విజ్ఞాని 1శ) విలియమ్‌ ఆర్‌బాస్కమ్‌

ఫిన్‌లాండ్‌ దేశపు జానపద విజ్ఞానవేత్త 18) ఆంటి ఆర్నె

కొలంబియా విశ్వవిద్యాలయాచార్యుడు, అంతర్జాతీయ విద్వాంసుడు 14) అలెగ్జాండర్‌ హేగ్గర్జి క్రాఫె

మొదలైన పాశ్చాత్య జానపద విజ్ఞాన వేత్తలు ఆయా రంగాలలో విశేషమైన కృషి చేసి జానపద (పపంచ విజ్ఞానా భివూనులందరకూ విలువైన సేవలందించినారు వృత్తీ ప్రవ్యత్తీ రెండూ తోడై, పాశ్చాత్య దేశాల్టోవుంటూ, (పపంచ జానపద విజ్ఞానాభివృద్ధికి కృషిచేసినవారొక యొత్తెతే, -

వృత్తిరీత్యా ఈస్టిండియా కంపెనీ ఉద్యోగులై వచ్చి, దేశంగాని దేశంలో వుంటూ భాషగాని భాషను ఉద్యోగధర్మం కొరకు నేర్చుకొని, ఉంటున్న ఖారతదేశ భాషల, ఆప్రాంత జానపద విజ్ఞాన సేకరణ సముధద్ధ్గరణకై శడుంబిగించి, కృతకృత్యులైన పాశ్చాత్యుల సాహిత్యసేవలు మరొక యెత్తు

ఆం(ధదేశంలో అనాద్యత వాజయంగానున్న జానపద వాజ్మయం,

ఆంగ్లేయులరాకతో ఆదరణకునోచుకొని, యెన్నోనూతన (పత్రియలకు తావిచ్చింది తెలుగు జానపద సాహిత్యం ఆంగ్లేయులకు అభిమాన పాత్రమైంది తెలుగు జానపద గీతాల సొగసుకు, శ్రావ్యతకు మయుగ్గులై గేయాలను సేకరించారు అంతదాకా ఈసడించుకున్న పండితులే, ఆదరించడం పారంభించారు అలా తెలుగువారికి (తెలుగు వారి జానపద సాహిత్యం పట్ల (ప్రేమను కలిగించడానికి కారకులైన సి పి బౌన్‌ చార్లెస్‌, ఇ గోవర్‌, జె ఎ బోయల్‌ గౌరవనీయులు అభినందనీయులు కిన్నెర మెట్లు 111

15. సి. పి ౌను (1798 - 18684) ఈస్టిండియా కంపెనీలో ఉద్యోగంచేస్తూ తెలుగు సాహిత్యం పట్ల అభిరుదినీ ఆసక్షినీ పెంచుకొని, తెలుగు సాహిత్యానికి చాల్లెస్‌ ఫిలిప్‌ బౌను చేసిన సేవ అమోఘం, అపారం, అనిర్వచనీయం ।; 842 ప్రాంతంలో బక జంగమయ్యను ఆశ్రయించి, ఆశ్రయమిచ్చి ఒక నెలరోజులపాటు అతని చేతే కుమార రాముని కధ, బొబ్బలికధ కామమ్మకథ, మొదలైన గేయగాధల్సి పాడించుకున్నాడు పెక్కు జానపద గేయాలను యక్షగానాలను సేకరించి, ఆం(ధులకు అందించాడు పల్నాటి వీరగాధలు కాటవురాజు కధలకు సంబంధించిన తాళ పత్రగ్రంధాలను సేకరించాడు (బౌను సేకరించి భదపరచిన పల్నాటి వీర కధాచ(డకం పింగ* లక్ష్మీకాంతం, అవసరాల సూర్యారావుల సంపాదకత్వంలో పరిష్కరింపబడీ 196। లో ప్రచురింపబడింది తెలుగు జానపద సాహిత్యం గొప్పదనాన్ని గురించి గ31206౮0గ౧2| లో వ్యాసాలు ప్రచురించాడు వేమన పద్యాలకు వ్యాఖ్యలు స్వయంగా వ్రాసి, వెలుగులోకి తెళచ్చిండ్‌ బౌనే తెలుగుదేశంలో తెలుగు జానపద నొహిత్యం గొప్పదనాన్ని మొదటిసారిగా గుర్తించి, ఆదేయ సాహిత్యాన్ని సేకరించి, భ్యదపరచిగ మహనీయుడు బౌను కొం[ 5009 00502460 10612 అన్న గ్రంధాన్ని రచించి పసిద్దిగాంచి॥ ఆంగ్లేయుడు, ఈస్టిండియా కంపెనీ ఉద్యోగి -
16. చార్జోస్‌, ఇ. గోవర్‌ తమిళం, మలయాళం, బడగ కన్నడం కొడగు భాషలలోని జానప6 గేయాలను సేకరించి, పైగ్రంథాన్ని ప్రచురించారు గోవర్‌ ఆయనకు తెలుగ రాకపోవడం వల్ల, తెలుగు జానపద గేయాలకు బదులుగా, కొన్ని వేమ॥ 112 కిన్నెర మెట్ల

పద్యాలను తన (గంధంలో గేయాలుగా ఉదహరించాడు గోవట్‌ కు దక్షిణదేశభాషల పట్ల సంస్కృతి పట్ల ఎంతో ఆదరణ గౌరవం వుండేదని, ఆతని పుస్తకం వల్ల తెలుస్తుంది (బౌన్‌ మార్గంలోనే నడచి, తెలుగు జానపద గీతాల వైశిష్టాన్ని గుర్తించి. లోకానికి వెల్లడించిన మహనీయుడు 17) జ. ఏ బోయల్‌ 1 874 లో రాయలసీమలో రాజకీయోద్యోగిగా నాయమితుడైన బోయల్‌, ఉద్యోగరీత్యా గ్రామాలకు వెళ్లినపుడు, రాత్రులు అక్కడవున్నపుడు గేయాలు పాడించుకొని, విని మాధుర్యానికి ముగ్గుడయ్యేవాడు గేయాలను సేకరించేవాడు బోయల్‌ సేకరించిన ఆరుగేయాల్లో ఒకటి చారిత్రకం, మిగతావి శృంగారాలు సర్వాయిపాపనికథ బోయల్‌ సేకరణే తెలుగు వాడు కాకున్నా అభిమానంతో తెలుగు జానపదగేయాలను సేకరించి, జానపద విజ్ఞానాభివృద్ధికి తోడ్పడిన బోయెల్‌ ప్రాతష్మరణీయుడు 18) కెప్టెన్‌ ఎం. డబ్యూ్యూ. కార్‌. ళు ఛం! కొన్ని తెలుగు సామెతలను సేకరించి, “* ఆంధ్రలోకోక్తి చంద్రిక అనే పేరుతో | 868 లో ప్రచురించాడు సామెతలను ప్రచురించిన ఘనళ ఆతనిదేననీ, అదే మొదటిగంథమనీ, విమర్శకులంటున్నారు (19) 1850 -60 ప్రాంతంలో సర్‌రిచర్డ్‌' 'డెమ్మల్‌ పంజాజీభాషలో 1.686263 0£₹₹గ్బ40 పేర పురాగాదలను మొదటి సారిగా సేకరించి ప్రచురించాడు (20) రాజస్థానీ భాషలో ౮. )12040జ4లా | 898లో 5060106025 ౪141 2 ౨1౦60౧2౧” 2౧4 64౧00021 0 116 161606 920160 11 16 566 ౦బజై016 అనే గ్రంథాన్నీతయారు చేశాడు టిన్ని అలహాబాదు మిషన్‌పైస్‌ ప్రచురించింది జయాపూర్‌ వ్రొాంతంలోని పదిహేను మాండలికాలు, భాషావైవిధ్యాలు, ఉపచూండలికాలు, [1పదర్శించాడు ఇందులో ఇది రాజన్థానీ జానపద అధ్యయనానికి, నిఘంటు రచనకు తోడ్పడింది కిన్నెర మెట్లు 113

(21) ౨ ₹లయి20 6196లఆ6 జర్మనీ దేశస్థుడు | 8629లో మతప్రచారం కొరకు భారత దేశానికి వచ్చాడు తెలుగు తమిళ కన్నడ మలయాళ మొదలైన దవిడభాషలతో సన్నిహిత సంబంధం యేర్పరచుకొని మలయాళ వ్యాకరణ, విఘంటువులు వ్రాశాడు మలయాళీయుల అనుభవ పరిపాకాన్ని నమ్మకాలను వఐిశదంచేసే సామెతలను సేకరించి, పళంచోల్‌మాల పేర ప్రకటించాడు (శశి జార్జి మాధెన్‌ (181౨ - 1870) క్రైస్తవ వుత సాహిత్యాన్ని వలయాళంలో సృష్టించడమే గాకుండా, వులయాళీయుల పునర్జతథ్మ, వైవాహిక జీవితాలకు సంబంధించిన విశ్వాసాలు, ఆచారాలు తెలిపే వ్యాసాలెన్నో వాశాడు

విశాల విశ్వంలో విజ్ఞానానికి అవధులు లేవు తూర్పు పడమరలు అవరోధాలుకావు భేదాలు అడ్డురావు విజ్ఞానం శాశ్వత వుయింది ప్రపంచమానవి్రల జీవన విధానంతో, విధానంలో అఐనాభావంగా వుంటున్న జానపద విజ్ఞాన పరిశోధనలో పాశ్చాత్యుల కృషిగురించి న్థాలీపులాకంగా, ఇక్కడ స్పృశించడం జరిగింది

ఇంకా - ఎందరో మవాను భావులు అందరికీ వందనాలు (తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం జాతీయసెమినార్‌లో సమర్చించబడింది సెప్టెంబర్‌ | 9ల€ు శత కిన్నెర మెట్లు

15. సిన్‌ గీతాలు వబంనతుద (తుఖంవతం ఆదిమానవునికి ఆనందం, ఆవేదన కలిగినపుడు వేసిన చిందు తీసిన కూని రాగం ఆటగా వొటగా రూపొంది వుంటాయి ఆతర్వాత అవి రకరకాలుగా రూపాంతరం పొంది వుంటాయి ఈనాటి మన నాటకానికి మూలమని, ఎంతో పురాతన మయిందనీ మనం భావిస్తున్న యక్షగానానికి పూర్వం చరిత్రకెక్కని యెన్నో వినోద పకియలు జనసావూన్యానికి అందుబాటులో వుండేవని భావించవచ్చు సజీవ కళ యెప్పుడూ బకచోట ఆగిపోదు కాలానుగుణంగా, పోషించేవారూ, ఆదరించి అనుసరించే వారిని బట్టి అదివములుపులు తఆరుగుతుంంది బకనాడు బాగా ఆదరించబడిన కళ వురొకనాటికి వురుగునపడి పోవచ్చు వురుగున పడివున్న కళ వురొక నాటికి అత్యంతాదరణకు నోచుకోవచ్చు కాలానుగుణంగా ఆకళశాఖోపశాఖలుగా విస్తరించవచ్చు సమకాలీన సమాజంలోని స్థితిగతులు, ఆర్థిక సాంఘిక కారణాలు పని నిమ్నోన్నతాలకు ప్రత్యక్షంగానో పరోక్షంగానో కారజాలౌతాయి ఈనాడు నాటకాన్ని సంగీత సాహిత్య సమాహార కళారూపంగా గుర్తిస్తున్నాం ఈనాటకానికి యక్షగానమే మూలం కావచ్చని మన ఆలోచనకు అందినంత వెనకకు వెళ్లి నిర్ధాలస్తున్నాం నిన్నటినాటకం యెంతో మంది సమిప్టి కృషివల్ల నేటి సినిమాగా రూపు దాల్చింది “మూకీ నుండి 'టాకీ' వరకు జరిగిన పరిణామాల్లో సినిమా ఎన్నెన్నో మలుపులు తిరిగి నేటి విశిష్ట వ్యాపార కళా (ప్రక్రియా రూపాన్ని పొందింది నేటి సమాజంలో అత్యధిక జనాభాను ప్రభావితం చేస్తున్న కళారూపం సినిమా ఒకసినిమా జనాదరణ పొందడానికి తెరవెనక యెంతో క్యషి వుంటుంది అది అజ్జాతక్యషి కమ్మగా కనబడే తెరమీది బోమ్మే కనబడుతుంది గాని, ఆ బొమ్మ కమ్మగా కావడానికుపకరించిన కారణాలన్నీ తరుమురుగుననే వుండిపోతాయి సినిమా విజయ వంతం కిన్నెర మెట్లు 115

కావడానికి, కధ నటులు, అలంకరణ, పాటలు, చిత్రికరణ మొదలైన వన్నీ కారణాలొతాయి ఒకేరకమైన సినిమా అన్ని దేశాల్లోనూ ఆదరించబడదు ఆదేశ ప్రజల జీవనవిధానం, ఆచార వ్యవహారాల మీద దాని ఆదరణ ఆధారపడివుంటుంది మనదేశంలో 20% పట్టణప్రజలు, 80% (గామణ జానపదజనం అధిక సంఖ్యాకులు గామీణులు వారి భావాల కనుగుణమైనవి, వారి మనసులను ప్రతిబింబించుకుంటాయి ఎన్నిరకాల కధా వస్తువులతో, సాహిత్య ప్రత్రియలతో సినిమాలు వచ్చినా మనదేశంలో జానపద సాహిత్యపప్రక్రియలకు సంబందించిన సినిమాలే విజయవంతమౌతాయంటే అతిశయోక్తి కాదేమో! పాటకు పల్లవి ప్రాణం జానపదుల పల్లవితో సాగే గీతాలు అత్యంత ఆదరణకునోచుకొని, ప్రేక్షకుల, శోతల హృదయాలను పులకింపజేస్తాయి. బళ్లు రుల్లు మనేలా చేస్తాయి మనదేశంలో జానపదాలకు సినీపదాలకు ప్రధానమైన పోలిక, ఆరెండూ అత్యధికమైన సంఖ్యగల ప్రజలపాటలు కావడమే జూనపదంలో పాటకు 'పదం' అనే పర్యాయపదం వుంది జానపదాలు అమూల్యవుయినవి, కాగా సినీపదాలు ఖరీదైనవి ఎంతోకాలంగా అనాదృతంగా వుండిపోయిన జానపద విజ్ఞానం కల్నల్‌ మెకంజీ, సిపి బౌన్‌, జె ఏ బోయల్‌, వంటి ఆంగ్లేయులు 'సారంభించిన ప్రాటిన సంస్కృత పరిశోధనల వల్ల వెలుగులోకి వచ్చింది (గముంగా సాహిత్యవిమర్శకులు, పరిశోధకుల ద్యష్టినాకర్షించిన జానపద సాహిత్యం । 552 లోగాని విశ్వవిద్యాలయాల మెట్లెక్కలేకపోయింది ఆచార్య బిరుదురాజు రామరాజుగారు ప్రప్రధమంగా విశ్వవిద్యాలయ న్థాయిలో జానపదసాహిత్మానికి పరిశోధన పట్టం కట్టినారు అంతకంటేనుందే జానపద బాణీలు సినిమా కెక్కినవి | ౨౩అలోనే - “చల్‌ మోప వరంగా” సినిమాలో వినబడింది (పపంచవ్యాప్తంగా జానపద సాహిత్య నాంస్క్యృతిక సంపదనా సినిమాలలో వాడుకోవడం ప్రారంభమయింది ఈ వరుసలో న్కాండినేవియా వారుముందున్నారు 1౨7 - | ౨24 మధ్యనే వీరు జానపద పల్లవి, వస్తు శశే6 కిన్నెర మెట్లు

సంస్కృతి వివరణలను తవు సినివూలలో వాడుకొని, సినివూలను బహుళజనాదరణ గలవిగా రూపొందించారు జానపద నాహిత్యప్రక్రియలన్నింటి ప్రభావం ఇంచుమించుగా తెలుగు సినిమా గీతాలపై కనబడుతుంది ఐతే జానపదగేయ ప్రభావం వున్నంతగా వచన(ప్రక్రియలైన పొడుపుకథ, సామెత, మొదలైనవాటికి వుండదు వచన శాఖలోని వొడుపుకథ, సామెత ద్యశ్యశాఖలోని యక్షగానం, వథినాటకం, హరికథ, బు(రకధ, జముకుల కధ తోలాటం, బతుకమ్మ గేయశాఖలోని మేలుకొలుపులు, తత్వాలు, సంవాదాలు, సరదాలు - సరనాలు, నవ్వులపువ్వులు, పనిపాటలు, పిల్లలపాటలు, స్త్రీ పాటలు, వలపు పాటలు, పెళ్లి పాటలు, ఏప్టవగీతాలు, - మొదలైన అన్నిరకాల జానపద శాఖల, వైవిధ్యాల ప్రభావం తెలుగు సెనిమా గీతాలపై యెంతోవుంది ఆ(స్రభావాన్ని స్ఫూలంగా ఈ కింది విధంగా విభజించవచ్చు (1) వస్తువును యధాతథంగా (గ్రహించడం, (2) బాణీలను, పల్లవులను మాత్రమే గ్రహించడం, 6౧౩) భావ(ప్రభావం (4౨ భాషా ప్రభావం (6) విషయ ప్రభావం (6) జానపద వస్తు సంస్కృతిని గ్రహించడం సినిమా పాటల మీద జానపద గేయాల కున్నంత బలమైన ముద మరే యితర (ప్రక్రియకూ లేదనే చెప్పాలి యథాతధంగానో, పాక్షికంగానో సినిమాల్లో జానపదాలంత ఏరివిగా ఉపయోగించిన ఇతర ప్రక్రియలు లేవు కీర్తి కోసం ఆశించని జానపద కవుల గీతాలు కొన్ని సినిమాల్లో కవుల సొంత కిన్నెర మెట్లు 117

మయితే కొన్నిటిలో మూత్రం నిజాయితీగా “పాత జానపద గీతాలు”' అని స్పష్టంగా పేర్కొన్నారు నాటకాలలో పాటలు పద్యాలలాగా జానపద గీతాలకు ఎవరినుంచీ హక్కులు పొందాల్సిన అవసరంలేదు కనుక, కధనుబట్టి చేర్పులూ మార్చులూ చేయాల్సిన అవసరం లేకపోతే జానపద గదేయాలను తెలిసిన నిర్మాతలు యధాతధంగానే ఉపయోగించు కున్నారు ఎక్కువ జానపద గీతాలను వినియోగించుకున్న చిత్రం చిల్లర దేవుళ్లు తెలంగాణా మాండలికానికి చెందిన సుప్రసిద్ధ గీతాలను ఇందులో వాడుకున్నారు జానపద గేయాలలోని కొన్ని పాదాలు, దేయంలోని కొన్ని భాగాలు, బాజీలు గ్రహించి సినిమాకవులు దేయరచన చేశారు అందులో “' పల్లెనాకు పాటనేర్పింది- పట్నంనాకు మాట నేర్పింది” ' అని, చనుబాలు తాపి, పెంచిన పల్లెతల్లికి వినయంగా క్యతజ్ఞతలు తెలుపుకున్నవారు కొందరే వచన శాఖ - పొడుపుకథ. (1౨ కిట కిట తలుపులు కిటారితలుపులు వేసిన తీసిన చప్పుడు కావు ఏమిటి? ఏమిటి? (జమందార్‌ ఆరుద్ర (2) అడగాలని వుంటి - ఒక టడగాలని వుంది ఎదురుగా నిలుచుంటే ఎంతో ముద్దుగ మెరిసే దేది అంది అందకుంటే ఇంకెంతో అందం చిందేదేది? అమె చేప, చూపు, సిగ్గు మొగ్గు అతడు మొగ్గకాదు కన్నెపిల్ల బుగ్గ (చిన్న నాటి స్నేహితులు సినారె 1 దడా॥సి నారాయణ రెడ్డి 118 తిన్నెర మెట్లు

వచనం - సామెత: వ్యవహారంలో వున్న సామెతలను గేయాల్లో పాటిగి వ్రాసిన కవులూ వున్నారు చెప్పుర దేవా సాంబశివా కను విప్పర దేవా నాంబశివా! కొమ్ములు తిరిగిన గొోరై పొటేల్లు గుఖభఖీలు మంటూ కొండను కుమ్మితె కొండకు చేటా గొరైెకు లోటా చెప్పరదేవా సాంబశివా వచన శాఖలో సంభాషణాత్మకాలున్నాయి దృశ్చశాఖలో యక్షగానం, వథధినాటకం, వీథి భాగవతాలు, హరి కథలు, బు[(ర కధలు, జముకుల కధలు, మొదలైన ప్రక్రియల నెన్నిటినో ఆయా సినిమాల్లో వాడుకున్నారు గేయ ప్రక్రియలో యథా తథాలు. జనంలో ప్రచారంలో వున్న గేయాలను యథాతథంగా స్వీకరించి సినిమాలో పొందుపరచడం జరుగుతుంది 61) గుడిసెనుక గుడిసెదానా గుండీలరైకెదానా నీ గునం నాకు తెలుసునే జారుగోసి లచ్చిమి (చిల్లర దేవుళ్లు (2) పటికేతం బెట్టి ఎయిపుట్ట్లు వండించి ఎన్నడూ మెతుకెరుగనన్నా నేను గంజిలో మెతుకెరుగనన్నా నాదేమి బతుకాయెరన్నా నేను నాడె చావక పోతిరన్నా చిల్లర దేవుళ్లు కిన్నెర మెట్లు 119

(3) అత్తలేని కోడలుత్తమురాలు ఓీలమ్మా కోడలు లేని అత్త గుణవంతురాలు. (మనదేశం) ఇది రోకటిపాట జనవ్యవవారం లోని లయకు, సినిమాల లోని బని లయకు తేడావుంది జానపద సహజలయను కాపాడుకోవలసిన అవసరం జానపదులందరిబి (4) మొక్క జొన్న తోటలో ముసిరిన చీకట్లలో మంచెకాడ కలుసుకో మరువకు మావయ్య (అదృష్టవంతులు పొకికాలు; జానపద గీతాల్లో కొంత భాగాన్ని గాని, పల్లవి వరకుగాని (గ్రహించి రాసిన సినిమా పాటలే యెక్కువ ఈవిధంగా రాయడానికి ముఖ్యకారణం, జనానికి సుపరిచితమైన బాజీలో పాట వుంటే దాన్ని ప్రజలు ఆదరించడమే ఒజక్కొక్కపుడు నిర్మాత అట్లాంటి పల్లవితో పాటరాయమని కవిని కోరుతాడు దర్శకుని ప్రభావం, సంప్రదాయం ముద కొంత ఒకోసారి యాదృచ్చికంగా సామ్యాలు పడుతుంటాయి - జానపద గేయాల (ప్రభావం సినిమాగేయంమీద ఎట్లా వుందో తెలుపడానికి, జానపద గేయ మాత్యకనిచ్చి, ఆయా సినిమాలో, ఆయా పక్రియక్రింద వచ్చిన పాటనుదహరించడం జరుగుతుంది దానివల్ల పారకుడు (శోత, జానపద గదేయ(ప్రభావం సినిమా దేయంమీద యెంతగావుందో పోల్నుకోగలురగుతాడు మేలు కొలుపులు జానపద మాత్యక తెల్లవారెనమ్మ చెల్లనేమందు నల్లని నాసామి లేరా! మరల పడుకునేవు మసలుచున్నావు 120 కిన్మెర మెట్లు

మర్యాదగాదిక పోరా! తెల్లవారవచ్చె తెలియక నాసామి మళ్లి పరుండేవు లేరా! మళ్లి పరుండేవు మసలుచు నుండేవు మయారాము చాలింక లేరా! 6౧చిరంజీవులు - మల్లాది రామకృష్ణ శాస్త్రి తత్వాలు ఇల్లు ఇల్లనియేవు ఇల్లునాదనియేవు నీయిల్లు యెక్కడే చిలుకా! (మాత్యకు ఇల్లు ఇల్ల నియేవు ఇల్లాలు అని యేవు ఇల్లేబరా వెరి నరుడా నీపాలి యిల్లాలు ముల్దాయెొగదరా! (కృష్ణపేమ ఆరుదు సంవాదాలు ; అంతా మంచిదే కాని అంతా సారే కాని కొప్పనిండా పూలు యెక్కడివె భామా ఎక్కడివె లేమా! చెంపమీదగాటు ఎక్కడిదే భామా ఎక్కడిదే లేమా! కోమటోల్లింటికి కొబ్బేర కనిపోతె తక్కెట్ల బాటొచ్చు తగిలింది మొగడా! తగిలింది మొగడా! (జానపద మాత్యకు కిన్మెర మెట్లు 121

ఈ జానపద గేయానికి మానవుడు దానవుడులో ఉషశ్రీ, మాయారంభలో బలిజేపల్లి లక్షీకాంతకవి, హరిశ్చంద్రలో కొసరాజు - రాసిన గేయాల్లో పోలికలు యెన్నో వున్నాయి - 6౧1) ఆ- ఆహా! బుగ్గమ్‌ద గాటెక్కడిదే నీబుగ్గమ్‌ద గాటెక్కడిదే కోమటింటికెళితే నే బెల్లం తూయమంటే తక్కెట్ల రాయొచ్చు తగిలింది మావా తగిలింది మావా! (మానవుడు దానవుడు ఉషశ్రీ (2) ఆమె- ఏం చెప్పేది నేనేం చెప్పేది అతను - ఏదో చెప్పేసయ్‌ నీవేదో చెప్పసెయ్‌ కొబ్బరి తోటకాడ కోతిపిల్ల బెదిరి 'ిదిమి చిదిమి పెట్టిందని ఐదో చెప్పెయ్‌ నీవేదో చెప్పేసయ్‌! (చిల్లర కొట్టు చిట్టెము సంవాదాల కోవలోనికే చెందిన మరో పాట - (౩) ఆమె- పోతుంటిరా చల్‌ పొతుంటిరా చాల్‌ మాల్‌ కట్టమీన పోతుంటిరా! ఓిగన్ని గట్టేసి ఓ గన్ని యిడ్సేసి ఉంకోని కోరకయి పోతుంటిరా! 122 కిన్నెర మెట్లు

అతను - ఎవన్ని గట్టేసి యేవన్ని యిడ్సేసి ఏవని కొరకు నీవు పోతుంటివే? ఆమె - బర్రెను గట్టేసి బరైదూన్నిడ్సేసి పాల ముంతకు నేను పోతుంటిరా! ఆమె - ఒకరికి చేతులిచ్చి బకరికి కాళ్ళు బజకరిని చేతబట్టి కూకున్నానోయ్‌ బావా కూకున్నానోయ్‌! అతను - ఎవరికి చేతులిచ్చి ఎవరికి కాళ్లిచ్చు ఎవరిని చేతబట్టి కూకున్నావేనీవు = ఆమె - గాజులకు చేశులిచ్చి, కడియాలకు కాల్లిళ్చు డబ్బుల్ని చేతబట్టి కూకున్నానోయ్‌ మావా, (జానపద మాత్యకు అతను - సంతకెళ్లి వచ్చేతలికి ఇంత మారి పోతివి మల్లా ఏంపిల్లా ? కత ఏందే మల్లా? ఆమె - ఇంతలోనె యింట్లోనె ఎంతపని జరిగిందో ఈ మామా - చెప్పేదెట్టా మామా! ఒకరిమీద కన్నేస్తిని బఒకలిమీద చెయ్యేస్తిని శకరికి చెంపలానిస్తిని ఒకరికి పెదవులందిస్తిని అతను - ఎవరిమీద కన్నేస్తివే ఎవరిమీద చెయ్యేస్తివే, ఎవరికీ చెంపలానిస్తివే ఎవరికి పెదవులంటిస్తివే ఏందే పిల్లా! కతయేందే మల్లా! ఆమె - అద్దం మీద కన్నేస్తిరా కొప్పమ్‌ద చెయ్యేస్తిరా దిండుకూ చెంపలానిస్తిరా! పండుకూ వెదవులందిస్తిరా (మాబంగారక్క సినారి సరసాల సరదాలు. పల్లె టూళ్లలో అన్నికులాల మతాలవారు తమ తరతమభేదాలు మరచి ఆడుతూ పాడుతూ వుంటారు వరసలు కలుపుకొని సరసాలాడుతుంటారు కిన్నెర మెట్లు 123

యువతీ యువకులు పనిపాటల్లో ఆట పాటలు జోడించి సరదాగా గడుపుతుంటారు హృదయం నిగ్గుటద్దంలా నిర్మలంగా ఛవుంటుంది చాకిరేవు దగ్గర బట్టలుతుకుతున్న పడుచును చూచిన సోగ్గాడి సరదా- 610 మంగమ్మా! సాకిరేవు బల్లకాడ సంగతీ నీ సక్కదనము కాలిపో సుక్కలాంటి మంగమ్మో (జానపద మాత్యకు చాకిరేవు కాడా నీ నొకు చూడగానె జల్లంది నాకు రాసి పెట్టి వున్నది మనకు మంగమ్మా! నువ్వు ఉతుకుతుంటె అందం అబ్బ వేశావె బంధం (జమిందారుగారి అమ్మాయి - కొసరాజు ఈ సినీగీతం బాణి ఆంధ్రదేశాన్ని దాటి హింటీ తెరకెక్కింది “బాజ్‌ లో “హమ్‌ తుమ్‌ ఏక్‌ కమ్‌రేమె బంద్‌హో జెర్‌చాబఐ ఖభోజాయ్‌! "' అనేపాట ఆనాటి యువతరాన్ని ఉరూతలూగించింది (2) ఓరోరి బండోడో బరిగడ్డి బండోడా! నిలవెట్టు బండోడో బండిమీన నేనొస్తా! నీయెద్దు కొమ్యూలు నా పక్క పిన్నీలు నీ యెద్దు పగ్గాలు నానెత్తి సారాలు నిలవెట్టు బండోడో బండిమీన నేనొస్తా! (జానపద మాత్యకు పరిసర (ప్రకృతిలోని వస్తువులనే తఈన అలంకరణకు (పపతీకలుగా (గ్రహించిన యీ జానపదసుందరి మనోగతాన్ని సినీ కవియెట్లా వాడుకున్నాడో, పరిశీలిస్తే తెలుస్తుంది 124 కిన్నెర మెట్లు

శెరా నెరా నెరబండి నెరనెర నెర బండీ నెరానెరా నెర బండీ నిలుపర బండోడో థిలుపర బండోడో బండిమద నేనొన్తా ఆపర బండోడో బండిమీద నేనొస్తా! (కీలు గుర్రం - మంచి కుటుంబలు హాస్యగీతాలు: నిష్కల్మషంగా కడుపునిండా నవ్వగలగడం జానపదుల అద్వష్టం వునసులో ఒకటి వూటలో ఒకటిగా జానపదులుండరు నాగరకత పెరుగుతుందనుకుంటున్న యీ రోజుల్లో యీ నిష్కల్మషత్వం కొంతలోపించి కపటం కానవస్తుందనే చెప్పాలి అతను- కాశీకి పోయాను రామాహరీ కాశితీర్ధాము తెచ్చాను రామాహరీ అమె - కాశీకి పోలేదు రామా హరే - వూరి కాలువలొనీల్లండి రామా హరే! (జానపద మాత్యకు ఇది కాశీ కావడి ప్రదర్శకులపాట సినిమాలో వోస్కం అందించడానికి తగిన జంటను సృష్టించి, వారి కనుకూలంగా గేయాన్ని మలచిన తీరు గమనిద్దాం అతను -] కాశీకి పోయాను రామాహరే రేలంగి ] గంగ తీర్థంబు దెచ్చాను రామాహరే ఆమె - ] కాశికి పోలేదు రామాహరే గిరిజ | ఊరి కాల్వలో నీళ్లండి రామాహరే మురుగు కాల్వలో నీళ్లండి రామాహరే! కిన్నెర మెట్లు 125

అతను - శ్రీకైలం వెళ్లాను రామాహరే శివుని వీభూతి తెచ్చాను రామాహరే ఆమె - శీవైలం పోలేదు రామాహరే శివుని వీభూతి తేలేదు రామాహరే ఇది కాష్టంలో బూడిద రామాహరే! అతను- అన్న మక్కరలేదు రామాహరే నేను గాలి భోంచేస్తాను రామాహరే ఉత్తగాలి భోంచేస్తాను రామాహరే ఆమె - గాలితో పాటుగా రామాహరే వీరు గారెలే తింటారు రామాహరే నేతి గారెలే తింటారు రామాహరే (అప్పచేసి పప్పకూడు. పింగళి పనిపాటలు పని చేస్తున్నపుడు శమను మరచిపోవడానికి పాట, పల్లవి, లయ, సాధనమవుతుంది దుక్కిదున్నేటపుడు, నాట్లు వేసేటపుడు, కలుపుతీసేటపుడు, యీ పాటలు అవసరం తుమ్మెద, చందమామ, వెన్నెల, బలియా, జాజిరి, కోలుకొలో, ఉయ్యాలా, మొదలైన పదాలు, చెమట పరిమళంనుండి పుట్టినవే అట్లే జంబయిలే జోరులంగరు, హైలెస్సా మొదలైనవి లాగుతున్న బరువును మరచిపోవడానికి పాడే పాటలు సినిమాల్లో (గహించబడినవి (1) వలియొ వలియొ వలియొ రాగాల వలియొ రావేలు గలవాడా రారా వొలిగాడా! (జానపద మాత్యకు 126 కిన్నెర మెట్లు

జబలియో ఒలియో జఒలియో రావేలు గలవాడ రార పొలిగాడా బఒలియో బల్‌ వొలియో పొలీ తెయివేలు గలవాడా రార పాలిగాడా వేగు చుక్క పొడిచి వినువీధి కెక్కెరా కొక్కొరోయని కోడిపుంజు కూసెరా 6రోజులు మారాయి కొసరాజు పిల్లల పాటలు. (1) కాళ్ల గజ్జి కంకాళమ్మా వేగుచుక్క వెలగ మొగ్గ 6€ ఆదర్శకుటుంబం - ఆత్రేయ (2) దాగుడు మూతా దండాకోర్‌ పిళ్ల్‌ వచ్చే ఎలుకా కోర్‌ (బండరాముడు - ఆత్రేయ (3) ఆకేసి పప్పేసి నెయ్యేసి బువ్వేసి నీకో ముద్ద నాకోముద్ద (అభిమన్యుడు - ఆత్రేయ) (4) తప్పెట్టోయ్‌ తాళాలోయ్‌ దేవుని గుళ్లో బాజాలోయ్‌! చప్పుట్లోయ్‌ సరదాలోయ్‌ పెల్లలె బళ్లో రాజాలోయ్‌! (వాగ్దానం - నార్ల చిరంజీవి ఇట్లాంటి పల్లవులెన్నో జానపదుల బాల గేయాలకు సంబంధించినవి సినిమాల్లో వాడు కోబడినవి వీని మూలాలను చెప్పాల్సిన పనిలేదు అవి అందరినోళ్లలో నానేవే ఐతే - ఈ బాలగేయాల పల్లవులు తర్వాత పణయగేయాల పల్లవులుగా మారిన సందర్భాలూ లేకపోలేదు కిన్నెర మెట్లు 127

శ్రీల పాటలు : సినిమాలలో అత్యధిక ప్రాచుర్శం పొందిన స్త్రీల పాటలలో ఎక్కువకాతం జానపద సాహిత్మంనుండి జాలువారినవే ఒక జానపదగీతం రెండుమూడు సినిమా పాటలకు (ప్రేరణ అయినట్లే, ఒకే సినిమా పాటకు రెండు మూడు జానపదాలు కూడా ప్రేరణ కలిగించిన సందర్భాలున్నాయి ముత్యమంతా పసుపు ముఖమెంతా చాయ ముత్తైదు నినుజూడ ముచ్చటా అగును ఆరనయిదో తనము ఎవరొద్దనుండు అరుగులలికే వారి అరచేతనుండు (జానపద మాత్యకు ఈ గేయాన్ని అనుసరిస్తూ రాసిన ఒక సినిమా గేయం 70వ దశకంలో సూపర్‌ హిట్‌ కావడం శోతలకు తెలుసు ముత్యమంతా పసుపు ముఖమంత చాయ ముత్తయిదుకుంకుమూా బతుకంత చాయ ముద్దు మురిపాలొలుకు ముంగిళ్లలోన మూడు పువ్వులు ఆరు కాయల్లు కాయ ఆరనయిదో తనము ఏ చోటనుండు అరుగులలికే వారి అరచేతనుండు తీరైన సంపద ఎవరింట నుండు దినదినము ముగ్గున్న లోగిళ్లనుండు (ముత్యాలముగ్గు - ఆరుద్ర అంతే ఆదరణ పొందిన మరో గేయం గోపాల కృష్ణమ్మ పెళ్లయ్యెనాడు గోరింట పూచింటి కొమ్మలేకుండా మాయింట అబ్బాయి వెళ్లయ్యేనాడు మల్లెల్లు పూచాయి మొగ్గ లేకుండా (జానపద మాత్యక ) 128 కిన్నెర మెట్లు

గోరింట పూచింది కొవ్యలేకుండా మురిపాల అరచేత మొగ్గతొడిగింది ఎంచక్కా పండిన ఎరరని చుక్క చట్టి పరంటాలకి శ్రీరామ రక్ష కన్నెపేరంటాలకి కలకాలం రక్ష (గోరింటాకు దేవులపల్లి కుంకా (1) గోరులు పూసే గోగులుకానే చ రచ్చ గుమ్మాడీ గోగులు తెంపా యెవారులేరు ఓిరచ్చ గుమ్మాడీ (2) అల్లో నేరెడల్లో అల్లో నేరెడల్లో అల్లల్ల నేరెడి అల్లొ నేరేడి అల్లో నేరెడల్లో మొదలైన జానపద మాత్యకల పోలికల గేయాలు సినిమాల్లో విరివిగా మనకు కనిపిస్తున్నాయి (సేమ గీతాలు: రస రాజమైన శృంగారానికి జాన పదులెంత ప్రాముఖ్యతనిచ్చారో, సినిమా రంగం అంతకంటె యెక్కువ ప్రాధాన్యత నిచ్చి శృంగారానికి పెద్ద వీట వేసింది అందువల్ల నే జానపదంలోని శృంగార గేయాలన్నీ సినిమాలోకి వలసపోయినవి దానివల్లే తెలుగు సినిమాలు జానపదుల హృదయాలకు గిలిగింతలు పెట్టి విజయాన్ని సాధిస్తున్నాయి లాభాలను ఆర్జిస్తున్నాయి (1౨ చింత చెట్టు చిగురుచూడు చిన్నదాని పొగరు చూడు చింత చిగురు పుల్ల గున్నాదోయ్‌ చిన్నదేమో తియ్యగున్నాదోయ్‌ (అదృష్ట వంతులు - ఆత్రీయు కిన్నెర మెట్లు 1209

(20) రాతిరి రాతిరి వస్తావని చందామామయ్య్మో రాతిగంధం తీసివుంచా (జడ్డిగారి కోడలు - ఆత్రేయు ( ఇదెక్కడి న్యాయం - కొసరాజు (3) వలచి నానమ్మా! వలవీ నానమ్మా! వలచి నావని తెలిసినంతనే పలుకు రాకనే నిలిచానమ్మా (భార్యా బిడ్డలు - ఆత్రేయ 64) నీకూ నీ వారు లేరు నాకూ నావారు లేరు ఏకంగా ఎగిరి పోదాము ఏటి వొడ్డున యిల్లే కడదాము (బంటోతుభార్భ సినారు మొదలైన పాటలు అచ్చంగా జానపదాలే కొన్ని గేయాలు ఎన్నో సినిమాల్లోకి, వైవిధ్యంతో (పవేశించినవి ఎన్ని సినిమాల్లో వున్నా వాని మూలరూపాన్ని కోలుపోని, ఆగేయాల ప్రామాణికతను గమనించాలి (1) రార! నాయింటికీ జంటిగనిదుర రాదు నా కంటికీ జస్తై నేమొ వొస్తనాను లేకుంటే లేదాను కల్లనిజమూ రెండు జెప్పితె నిమ్మలంగా నిద్రవోతా! 130 కిన్నెర మెట్లు

వొట్టి పొట్టి గుండనాని వొందదేమోనీది మనసు పొట్టిదాని గట్టి తనమూ పట్టె మంచా మెక్కి సూడు రార నల్ల నల్లా గుండనాని బల్ల దేమోనీది మనసు నల్ల ర్యాగడి దున్ని సూడు తెల్ల జొన్నలు వండవేమొ రార (జానపద మాత్యకు 61) రారనా యింటికి బంటిగ నిదుర రాదు నా కంటికి శల్లదాన్నని బల్లవేమొ నాణెమెంతని నమ్మవేమొ నల్ల రేగడి దున్నిచూడు తెల్ల జొన్నలు వండవేమొ (6 అఆశాజీవులు సముదాల (జూ) (2 రార పడకింటికి నిదుర రాదు నాకంటికి తగిన మందివ్వరా రగిలేనా బంటికి (దొరబాబు సినారి' (౩) ఉదొరా! లే దొరా! రా దొరా! నల్లగున్నానని నన్ను బల్ల కున్నావేమొరా నల్ల రేగడి దున్ని చూడు తెల్ల జొన్నలు పండుతాయి (పజానాయకుడు - ఆత్రేయు మొదలైనవి అట్టాంటి గేయాలు అచ్చంగా తెలంగాణాయాసతో తెలంగాణా మాండలికాలతో యెన్నో గేయాలు ఆణిముత్యాల్లాంటివి వెండితెర కెక్కి ఆదరణనందినవి అవి జానపద గేయాలకే తలమానికాలనిపించుకున్నవి కిన్నెర మెట్లు 131

61౨) శిన్ని ఓ శిన్ని! ఓ సన్న గాజుల శిన్నీ ఓ వన్నె గాజుల శిన్నీ అని సాగిన యీ దేయం తెలంగాణా మాండలికం పట్టుగలది (2) లాలూ దర్వాజ లష్కర్‌ బోనాల పండగ కొస్తనాని రాక పోతివ్‌! లకిడీకాపూలు పోరికి లబ్బరి గాజులు తెస్తనాని తేక పోతివ్‌ (మొండిమొగుడు - పెంకిపెళ్ళాం ౫ అన్న గేయం వినబడితే అడుగేయని తెలుగు వాడుండడు పులకించని రసహ్యదయం వుండదు (3) చీటికి మాటికి చిట్టెమ్మంటవ్‌ చిన బావుంటడు పెదబావుంటడు, కాపూలుంటరు కరజణజాలుంటరు చిట్టిమ్మాని పిలువకురోరయ్యో కొయ్యోడా! నీవు చీపురు దెబ్బలు తింటవురో రయ్య్మో కొయ్యోడ! కొయ్యోడ కొయ్యోడంటె నీవు కొరడాదెబ్బలు తింటావే లమ్మీ చిట్టెమ్మి! అనే గేయం కొద్ది భేదంతో సినిమా తెరకెక్కి యువహ్యదయాల ను[రూత లూగించింది వ్యవసాయ వస్తు సంస్కృతి సంబంధి గేయాలో టి 12 ఏరువాకా సాగారో రన్నో చిన్నన్నా! నీ 132 కిన్నెర మెట్లు

కష్టమంతా తీరునురో రన్నో చిన్నన్నా (23 ఏటికేతం బెట్టి యైపుట్లు పండిస్తే ఎన్నడొగ మెతుకెరుగరన్నా! నేను గంజలొగ మొతుకెరుగరన్నా! (చిల్లర దేవుళ్లు ౫ (3) ఓ రంగయో పూలరంగయో! మొద్దు నడక చాలించి సాగిపోవయో! మొదలైనవి వ్యవసాయ వస్తు సంబంధి జానపద గేయాలు సినిమాల్లో కనబడతాయి అభ్యుదయ - విప్లవగీయాలు: ళా అభ్యుదయ, విప్లవ సిద్ధాంతాలతో తీస్తున్న చిత్రాలలో యెక్కువగా జానపద, గిరిజన గేయాల బాజీలలో గీతాలు వస్తున్నాయి సమాజంలోని వారు ఎక్కువ శాతం వారే అయినపుడు, వారునచ్చే వారి హృదయాలను ఆకర్షించే బాణీలనే (గహించడం సమంజసం ఎన్నికల ప్రచారాల్లోను, ప్రభుత్వ సంక్షేమ పథకాల (పచారాల్లోను జానపద సాహిత్య కళారూపాలను విరివిగా వాడుకోవడం జరుగుతున్నది వారూ వీరనుకోకుండా. యెవరైనా ఈ రూపాలను వాడుకోవచ్చు. గమ్యం, ధ్యేయం సామాజిక సంక్షేమం కావాలి న్‌ జజ్జనకఠి జనారే జనకుజనా జనారే (2) రేలా రేలా రేలారే రేలా రేలారే - కిన్నెర మెట్లు 133

అన్న బాణీలతో అభ్యుదయభావాలను గానం చేసిన గేయాలు సినిమాల్లో వున్నాయి నైజాం వ్యతిరేక సాయుధ పోరాటాన్ని స్పురింపజేస్తూ బండెనక బండిగట్టి పదహారుబండ్డు గట్టి ఏ బండ్ల వుండవు కొడుకో వైజాము సర్మరోడా! (భూమి కోసం - యాదగిలు అనే గేయం చిత్రించబడింది దీన్ని ఆసరాగా చేసుకొని ఈ మధ్య “ యమ్‌ యల్‌ ఎసర్కరోడా! అనే మార్పుతో అదే బాణీలో గేయం వచ్చింది ఈ రెండింటి కి మూలం “బండొల్లకురుమన్లు' అనే జానపదగేయమే మయూలమనేది చోలా మందికి తెలియదు ఆగేయం బండెనక బండి గట్టి పదహారు బండ్లు గట్టి ఏబండ్ల వుండవు కొడుకో బండొల్ల కురూమన్నా! గొడ్డండ్లు నూరుకోని గొంగట్ల వెట్టకోని గీతాల నరికిరి కొడుకో బండొల్ల కురూమన్నా! కారీన నెత్తూరంతా కడువల్ల నింపుకొని కచ్చీర్లు దిరిగిరి కొడుకో ! బండోల్ల పేరిన నెత్తూరంత పెరుపుల్లనింపుకోని పేటీలు దిరిగిరి కొడుకో | బండోల్ల (పస్తుతం ప్రచారంలో వున్న గేయానికి టినికీ యెంతటి పొలిక లున్నాయో గమనించవచ్చు 134 కిన్నెర మెట్లు

యమ్‌ యల్‌ ఎ- అనేసినిమాలో ఓ ఫ్యతి గీతివుంది ఆరీతం అంతకు ముందే జానపదంలో వున్నది రామదాసనే లంబాడి హత్యకు గురైనపుడు ఆతని మిత్రులు దు ఖిస్తూ గానం చేసింది ప్రతీకారానికి మిగతా బంధువులను మిత్ర్రులనుష్రోత్స హింబింటి దేయం నీ యాశా అడియాశా నీ బతుకూ మణి పూసా బచుకంతా అమవానా లఅంబాడోల్ల రామదాసా నీవు గట్టిన బట్టలు రా నెత్తురతోటి నిండినవ నేనెట్లాను గడుదూరో లంబాడోల్ల రామదానా! (అని ఇటి తెలుగు సినిమా కవిత్వంమ్‌ద జానపద సాహిత్య ప్రభావాన్ని తెలివ్‌ చిన్న యత్నం జానపద సాహిత్యం శిష్టమా, శిష్టేతరమా అని సందేహం సదస్సుల్లో కలుగుతుంది అది శిషమయూ కాదు, శిష్టకరమూకాదు, అది విశిష్ట సాహిత్యం కల్యషవముంటని జీవనటిలాంటి జూనపద సాహిత్యం సినిమా సాహిత్యానికెంత దోహదం చేసిందో, అంత కాకపోయినా జానపద గేయాల, బాణీల వ్యాప్తికి సినిమా పాటలు కొంత ఉపకరించాయి కొందరు సినీ రచయితలు జానపద గేయాలను తమవిగా ప్రకటించుకున్నారు మరికొందరు వాని ప్రచారం కొరకు దోహదంచేశారు సినిమా పరిశ్రమకు అత్యధికంగా ఉపకరించేది జానపదసాహిత్మమే అంటే అతిశయం కాదేమో! (నేషనల్‌ సెమినార్‌ ఆంధ సారస్వత పరిషత్‌ ఆగస్టు - | ౨9౨8) కిన్నెర మెట్లు 135

16. బుజ్హు కథ పేరులోనే వుంది పెన్నిథి అన్నట్లు, బుజ్జకధ అశే పేరులోనే వుంది, అది యేయే వాద్యాల సహాయంతో నిర్వహింప బడేది అది బుఖ్జకథ బురల సహాయంతో చెప్పబడేది కావడంవల్ల అది బు(రకథధైంది ప్రదాన కథకుడు వాడేట - తాంబూర తంతి + బుర్ర, (తంతి + పూరు - తంపూర -* తంబూర తాంబు(ర్ర తాంబూర -+* బుర్ర థంతలిరువురూ వాడే గుమ్మెటలను తెలంగాణాలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో బుర్ర, బుర్రకాయె, డిక్కీ, అనీ అంబారు వీని సాయంతో నడిచే క్షథకోవడం వళ్ల బుర్ర కథైందనీ చెబుతారు మొత్తం మీద బుర్ర శబ్దం నుండే బుర్రకథ అనే పేరు వచ్చింది వీథి భాగవతం, యక్షగానాలు బు[రరకధకు జశ్యన్థానాలని కొందరంటూంటే, వీరగాధలను మార్గదర్శకంగా తీసికొని పుట్టినవే బు రకథలఅని మరికొందరంటున్నారు వీరగాధలే వీనికి మూలమనడం సమంజసం (స్తుతం బురకధ అనే పేరుతో వ్యవహరింపబడుతున్న (ప్రక్రియ తాంబూర కథ, శారదకాండ్ర కథ, తందానకధ, గుమ్మెట్ల కధ, డింకీల కథ, మొదలగు పేర్లతో ఆయా ప్రాంతాల్లో పిలువబడేది కొన్నిచేర్పులూ మార్పులతో నేటి బుర్రకథ ఆవిర్చవించింది శక్తి కథల నుండి బుర్రకధ రూవుదిద్దుకున్నదను అభిప్రాయమూ ప్రచారంలో వుంది యక్షగానం తల్లెతే, జంగంకథ, బుర్రకథ కవల పిల్లలుగా భావించేవారూ వున్నారు వీర గాధాను కరణములైన బుర్ర కథలు విషయాధారంగా - పబోధాత్మకాలు, 2 చారిత్రకాలు, ౩ పౌరాణికాలు, 136 కిన్నెర మెట్లు

& వీరగాధా జన్యాలని నాల్గు విధాలుగా విభజింపబడతాయి (పబోదాత్మక బు(రకధలు మళ్లా । రాజకీయ ప్రబోధకాలు, 2 జాతీయ ప్రబోధకాలు ౩ సాంఘిక ప్రబోధకాలు, 4 ప్రభుత్వ ప్రచారకాలు, అని నాల్గు విధాలుగా విభజంపబడతాయి తెలుగులో జంగం కథలను అనుకరిస్తూ బుర్రకధను స్యఫ్టించిన కీర్తి సామ్యవాదులదే ఉద్యమ స్ఫూర్తితో వారు బురకధను రూపాందించారు | ౨42 [ప్రాంతంలో గుంటూరు జిల్లా బాపట్ల (ప్రాంతంలోని కాకుమాని సుబ్బారావుగారు జంగం కధలను, బొజ్బలి వరుస కధలను అనుకలస్తూ “బాబురావు బురకధి రచించారు విరు దీనిని స్వయంగా గానం చేశారు బహుశా ఇదే మొదటి బుర్ర కధ కావచ్చు రెండవ (ప్రపంచ యుద్ధంలో తమ దేశరక్షణకై పోరాడిన రప్మన్‌ బాలిక*టాన్యా' పేర బుర్రకథరాసి, సుబ్బారావు గారే గానం చేశారు సుబ్బారావు గారికి వంతలుగా చింతలవాటి సూర్యనారాయణ, కంరంనేని వేంకట సుబ్బయ్యలు వ్యవహరించేవారు ఆం(ధ(పదేశంలో మొదటి బు(రకధా దళం యిదే | ౨46లో తెిలంగాణంలో వరంగల్లు నగరంలో పైదరాబాదు సంన్ధాన రాజ్యాంగ సంస్కరణలు” అనే బుర్ర కధను ప్రచురించారు ఇది అడ్లూరి అయోధ్యరామయ్యగారి రచన, తెలంగాణాలో ఇది మొదటి బుర్రకథ | అ43వ సంవత్సరం మన బు(రకధకు ముంచి కాలం ఆంధుల ఏరవైతా౪కుడు, ఖండాంతరాల్లో తెలుగువారి కీర్తి ఢంకా బజాయించిన వాడు, బురకధా పితామహుడు షేక్‌ నాజర్‌ ఈ సంవత్సరమే రంగ ప్రవేశం చేశాడు అంతటి బు(రకధా కళాకారుడు నభూతో నభవిష్యతి అనిపించాడు టాన్యా కధ చెప్పినా, కష్టజీవికధ గానం చేసినా, శోతలూ, ప్రేక్షకులూ, అతనితో కలిసి ఆడాల్సిందే, పాడాల్సిందే బుర్రకధలో ఇటువంటి రసానుభూతి కలుగుతుందని నిరూపించిన వారు నాజర్‌ బృందంవారే అల్లూరి సీతారామారాజు కథ యీ బృందం చెబుతున్నప్పడు అందరూ ఆంగ్లేయుల కుతంత్రాలకు కుత కుత ఉడికిపోయినవారే కిన్నెర మెట్లు 4137

రామరాజుకు ఆంగ్లేయులు లంచం యెరవేసినపుడు, ఆ మాటలు విన్న రాజు “అట్టి మాటలు విన్న రాజ ట్ల డ్తి పిడురై భగ్గుముంటూ పట్టి మీసం పట్టి దువ్వాడా - నారాయణా లంచమును చేపట్ట నన్నాడా అని మండి పడినాడు ఈ బాణీశోతల నురూతలూరగిస్తుంది ఈ బాణీలో వంతలు - నారాయణా, వవ్వోరి వవ్వో, నాసామిరంగా, భళ్చిన్నభాయి. మొదలగు విధంగా వంత పలుకుతూ కథకుడిని ప్రోత్సాహపరుస్తారు జోతలనుత్సాహ పరుస్తారు 1944లో జంపన చందశేఖర్‌ రావు గారు నేతాజీ జీవిత చరిత్ర రచించారు బద్దిరెడ్డి కోటేశ్వరరావు “నైజాం రజాకార్ల దురంతాలు"" అనే బు[రకధ రాశారు తిరునగరి రామాంజనేయులుగారు కమ్యూనిస్టులు నడిపిన వైజాం వ్యతిరేక పోరాటాన్ని “తెలంగాణా ఏరులు'' అనే పేర రచించారు న్వాతంత్రోద్యమము తర్వాత ఆంధ రాషహ్ర్రాోదృముము (పత్యేక తెలంగాజోద్యవువము వెుదలగు సందర్భాలలో సైతం బు(రకథలు ఆవిర్భవించాయి అరుణా అసఫాఖీ, ఆంధకేసరి ప్రకాశం అజాద్‌ హింద్‌ ఫౌజ్‌, కాం(గైసు విజయం, గాంధీ నిర్మాణం, జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ, జైపకాశ్‌ నారాయణ, డాక్టర్‌ పట్టాభి, నైజాం మీద పోలీసు చర్యలు, మాయాబజారు, €బ్లాకు మార్కెట్‌ రాజ గోపాలాచారి రౌడీ రజాకార్లు సర్దార్‌ పటేల్‌, సుబాస్‌ చందబోసి స్టేట్‌ కాంగెస్‌ సాహస చర్యలు హైదరాబాదా తుఫాను, హైదరాబాదు పప్రజావిప్లవం, మున్నగు బుర్రకధలను । ౨48౭లోనే రాజమండి లోని కొండపల్లి వీర వెంకయ్యగారు ప్రచురించారు అదే సంవత్సరం కాళహస్తి 138 కిన్నెర మెట్లు

తమ్మారావుగారు దేశ సమస్యలు, నాయకుల జీవితాలపై రచింపబడిన ఆంధ రాష్ట్రం కాంగ్రెసు విజయం కొల్లేటిరైతు గాంధీజీ హత్య, డాక్టర్‌ కోట్టీస్‌ అమర్‌ కవోనీ జమీన్‌ రైతు చీకటి మార్కెట్‌ జయప్రకాశ్‌, జయహింద్‌ నేతాజీ, నిజాంపై పోలీసు చర్య, నిజాం స్టేట్‌ కాంగ్రెస్‌, పండిత్‌ నెహూ, బాపూజీ రజాకార్ల దుండగాలు సర్దార్‌ పటేల్‌, హిందుస్థాన్‌ స్కాట్‌, రాందాసు సర్వాయి పాపడు, మొదలగు బు[రకధలను (ప్రచురించారు

భువనగిరి సత్యనారాయణాచారి, మెరపల సూర్యనారాయణ, పతివాడ సూర్యనారాయణ, గూడపాటి పోతరాజు, యాస్‌ యం హొతా, దంటుకృష్ణమూర్తి, ద్వారం పూడి పుత్రారెడ్డి, కరి రామారావు రెడ్డి, సుంకర సత్యనారాయుణ, వారణాసి సత్యనారాయణ శాస్త్రి తిరునగరి రామాంజనేయులు, జంపన చందశేఖర రావు, బద్ది రెడ్డి కోటేశ్వరరావు, కరి రామారావు, షేక్‌ నాజర్‌, మూర్తిశ్రీ, ఏగేటి శివరామ కృష్ణశాస్త్రి నేదునూరి గంగాధరం. దుగ్గిరాల గౌరీ మనోహర్‌రావు, లక్ష్మీకాంత మోహన్‌, (ప్రయాగ నరసింహణశాప్రి చనటిరా నీలా జంగయ్య మొదలగువారు జాతీయ, సాంఘిక, రాజకీయ ఇతివృత్తాలను (గ్రహించి బురకథలు రాసిన వారిలో కొందరు “నటిరా' భారత, భాగవత, రామాయణ కథలను బురకథల్లో నిక్షిప్తం చేశారు

బు(ర్రకధా దళాలు అనంగానే మొదట పేర్కొనదగింది నాజర్‌ బృందం ణాజర్‌ బృందం కథ చూచి, విని రసానుభూతి పొందాలేకాని, చదివితే, వర్ణిస్తే తలిసేది కాదంటే అతి శయంకాదు నాజర్‌ను కనకాభిషేకాలు, గండ పెండేరాలతో అభిమానులు అందుకే సన్మానిం చారు నాజర్‌కు వంతలుగా మొదట రామకోటి, పురుషోత్తం వుండేవారు తరువాత వెల్లంకి కోటేశ్చరరావు, చిన్నబ్బాయి. వంతలుగా వున్నారు నాజర్‌ కథకు వంతలుగా వుండడం ఖభార్యంగా భాఖంచే వారు

మిక్కిలినేని రాధ కృష్ణమూర్తి దళం,

నిడుదవోలు అచ్యుతరామయ్యగారి దళం,

కువ్యురి మూన్దొరు దళం బెనర్జీ దళం, కమ్ముసోదరుల దళం, హనుమంత రాజు దళం, చక్రపాణి బ్యందం, వరస్వామి బృందం, కనోజు కిన్నెర మెట్లు 139

బృందం సుద్దాల హనుమంతు బ్యందం, లక్ష్మీనారాయణ బృందం మొదలగు నవి పేర్కొనదగిన బ్యందాలు గద్దర్‌ సుమారు బక దశకం కాలంగా తెలంగాణా ఆంద మొత్తం భారతదేశంలోనూ ఐప్లవ గాయకునిగా గద్దర్‌ గళం వినపడు తుంది పూర్తిగా బుర్రకథ కాకున్నా వికృతి చెందిన బురకధా విధానంగా వంతలతో గద్దర్‌ గానం చేస్తున్నారు వేలాది జనం విరగబడి వింటున్నారు కంటున్నారు జానపద కళారూపాలకు గల ప్రజాదరణ టినివల్ల తెలుస్తుంది నల్లగొండ జిల్లా వు(రిగూడెం బివి రాంమూర్తి అనే కధకుడు “ఉత్రకధల తిలకం” అనే పుస్తకాన్ని కూర్చారు ఈయన అపూర్వము లైన సుమారు నలుబది జానపద బాజీలను సమకూర్చారు సాధారణంగా ప్రధాన కధకునికి సహాయులుగా వుండే యిరువురు వంతలు ఒకహాస్యవంతగా మరొకరు రాజకీయవంతగా పిలువబడి సంబంధ విషయాలనే చర్చిస్తుంటారు ప్రధాన కథకుడు మాత్రం ముఖ్యమైన కథనే చెబుతుంటాడు ఇది సాధారణ విషయం ప్రత్యేక ఐషయమేమంటే, మన బివి రామమూర్తి, అనగా ప్రధాన కధకుడు కధమధ్యలో పిట్టకధ, హాస్యకథ చెప్పడం, ఈయన (ప్రత్యేకత సిబ్బలేనింటికీ నాబిడ్డనిస్తీ దమ్మ దానియ్యలో సిబ్బలే నెంకయ్య నాయల్లుడమ్మా దమ్మ దానియ్యలో ! అప్పడి తేలిస్తే గుప్పన్నెతందూ దమ్మ దానియ్య్మలో ! - అని, పిట్టకథను ఆధారంగా చేసి ప్రధాన కథకుడు గానం చేస్తుంటే, డింకీలు అంటే బు[రలు థింతక్క, థింతక్క, ధింతక్కలతో రసజ్ఞుల హృదయాలను వాయిస్తుంటాయి కథ మధ్యలో గొల్ల సుద్దులను చొప్పించడం సైతం ఏరి ప్రత్యేకతే పూనకం వచ్చినట్లు వూగుతూ - 140 కిన్నెర మెట్లు

గొల్లొల్ల గోత్రాలు గొర్రెల కెరుకా

గొ(రెల కెరుకా

గొరెల గోత్రాలు

గొల్లొాల్ల కరుకా ! గొల్లొల్ల కెరుకా |!

వారి ఏరి గోత్రాలు రాత్రిపూట వొచ్చే తోడేలుమామకెరుకో ఎరుకా

అని వ్యంగ్య పూర్వక సందేశాలు యిస్తారు అది రాజకీయ సంబంధమైతే

ఉఓటిర్ల గోత్రాలు ఎమ్మెల్యేకెరుకా

ఎమ్మెల్యే గోత్రాలు ఓటర్ల కెరుకా !

వారి వీరి గోత్రాలు ముఖ్యమంతికెరుకో ! అని -

అది విద్యార్థి సంబంధమైతే -

పిల్లల గోత్రాలు పంతుల్లు కెరుకా

పంతుళ్ల గోత్రాలు పెల్లలకెరుకా

వారివ్‌రి గోత్రాలు శాదర్‌సావు కెరుకో | అని నానా విధాలుగా సమయోచితంగా సందర్చాన్ని మలచుకొని సభను రంజింప చేయడం రాంమూర్తి గారి ప్రత్యేకత

హైదరాబాదు వాస్తవ్యుడు, జానపధవీరుడు గా కీర్తించబడుతున్న బల్రోజు కొండయ్యను గురించిన బుర్ర కథ ప్రచారంలో వంది చార్మినార్‌ కొమ్మలకు, అంటే మినార్‌ లకు తాళ్లుకట్టి ఊయల లూడదిన సాహసికుడట ఈయన పాత పట్టం, రంగారెడ్డి జిల్లా లోని పరిసర ప్రాంతాల్లో ఈ బుర్ర కథ యిపుడూ చెప్పికాని ఉత్తేజితు లౌతుంటారు

ముషీరాబాదు వాస్తవ్యుడు, యెన్నో యక్షగానాలు రాసిన మహనీయుడు చెర్విరాల భాగయ్యవిగా షోయబుల్లాఖాన్‌ జుల్మేఖాసిం రజ్వీ, అనే బుర కథలు న్నట్టుగా తెలుస్తున్నది కిన్నెర మెట్లు 141

ప్రైాదరాబాదుకు సంబంధించి కిషన్‌ ప్రసాద్‌ దాత్యత్వం, రాజాబహద్దర్‌ వెంకటరామారెడ్డి గారి ఏరగుజణం బాగామతి ప్రేమకథ, కులీకుతుబ్‌షా నిర్మాణ కాచూహలం, మూసీనది కీలకనామ సంవత్సరం నగరాన్ని ముంచిన వైనం మొదలగు ఇతివ్యత్తాలతో నగర పరిసర జానపదగాయకులు బు(ర కధల బాణీలతో పాడుకొనడం విన వస్తున్నది “కృణ్వంతో విశ్చమార్యం' అనే నినాదంతో మానవులందరినీ మహనీయుల కేయదలంచిన మహర్షిదయానందుని చరిత్రా బుర్ర కథల్లోకి ప్రవేశించడం, మనబు(ర కథ పూర్వసుక్కతం లోకోద్ధరణకై శిలువ నెక్కిన జీసెస్‌ క్రిస్ట్‌ చరిత్రా బుర్ర కధాగానానికి నెలవైనది వరుసలు అన్ని బురకధలకు ఒకేరకమైన వరుసలుండవు వఏషయానుగుణంగా, రసానుగుణంగా పాదాల్లో మాత్రలు దొర్గుతుంటాయి బక్కోపాదంలో 8+8+5 ఈశ8+।10 మాత్రలుండడం యెక్కువగా కనబడుతుంటబి బొబ్బలి కోటా + యేలేవాడూ + దొరారంగారావు 8 ఈ 9 + 5 విజయనగరమూ + యేలేవాడూ + విజయరామరాజూ 8 శ వ ఈ 10 మాలకన్నమను + బ్రహ్మనాయుడే + ప్రేమతో పెంచాడు 8 ఈ 8 శ 3| మొదలగు విధంగా ఛవున్నాయి శ42 కిన్నెర మెట్లు

మరికొన్ని వరుసళ్లో వెొదటి చరణంలో [12 నుండి 1565 మాత్రలు వేసి చివరి చరణంలో 14 నుండి | 6 మాత్రలు వేయడం కనబడుతుంది భళానంటి భాయి తమ్ముడా - సై 1కు డఉేవ భళానోయి దాదానా 1565 యున్నగు ఐవధంగా వుంటాయి మరికొన్ని వరుసల్లో, ఇంకొన్ని మార్పులు గమనించవచ్చు వీటైన బ్రహ్మయ డేగరా - సై ర + త + 5 అరవడీ పరవడి జేసెరా - సై న జా త్త శ ఠి తాటించి తన్నానాగరా - సై ర్‌ శా త్త న గజ నాగమ్మ కోడీ సోదరా - సై ర్‌ జా చా షా అ వెందలగు వరుసల్లో 5+4+5, 4+4+5, 5+4+5, అ+4+5, మాత్రలు మనకు కనబడతాయి ఇంకా కొన్ని వరుసలు తకిట తక తక + తకిట తక తక - అనే ఏడేసి మాత్రల ఆవ్యతితో నాగుతుందాయి కిన్నెర మెట్లు 143

ఊరు కొడితే యేమి ఫలము (తకిట తక తక + తకిట తక తకు 74+ 7 పల్లె కొడిత యేమి ఫలమూ కొడితే గోల్కొండ కొట్టాలె 4 + ఈ + క నెల్లూర్‌ మాహల్లు కొట్టాలె 4 + ఈ + 5 పై వరుసలో - మొదటి రెండు పాదాల్లో 7 మాత్రల విరుపులు, తర్వాతి రెండు పాదాల్లో 4+5+6, మాత్రల విరుపులు కనబడతాయి మాత్రల మొత్తం । 4 మరొక వరుసలో 1౦ మాత్రల ఆవ్యతి మొదటిపాదంలో, 56+ 3౩+ 5, మాత్రల విరుపు రెండవ పాదంలో తర్వాత 5+5+4, మాత్రల విరుపు తర్వాతి పాదాల్లో కానవస్తున్నది ఓ వీర యోధుడా + ఓ ఆంధ్ర యోధుడా లేవయ్య లేచి రావయ్యా ॥లేవయ్యా॥ బంగారు నీ తెలుగుతల్లీ భాంభిళి పాడి పంటల పాలవెళల్లీ భ౭భకి వీరాధి వీరులను గన్నా భళిభకీ వీర మాతయెరుంగుమున్నా భళభిి మొదలగు వరుసలింకెన్నో బురకథల్లో మనకు వినపడుతుంటాయి బుర కధాగానంలో ప్రదర్శనలో వేర్వేరు ప్రాంతాల్లో వైవిధ్యం వున్నా ఖిన్న పరికరాలు వాడినా, తాంబూర బు[రలు అందెలు, ఉబదిత వేషధారణ, ఇవే ముఖ్యమైన వస్తువులు శే4గ కిన్నెర మెట్లు

తాంబూరకు ముఖ్యంగా కొయ్య తంత్రులు అవసరవస్తువులు, బురలు ఇత్తడి తో గాని, మట్టితో గాని చేయబడతాయి శు(భపరబిన మేక చర్మంతో బు[రలను ముడుస్తారు అందెలకు కంచు రాతిలేక ఇనుప ముక్కలు వాడుతారు 1 ౨50 ప్రాంతాల్లో బుర్రకథా దళాల్లో స్త్రీలు ప్రధాన కధకులుగా, వంతలుగా పని చేసినా, నేడు స్రీలు బురకధాదళాల్లో లేరనే చెప్పాలి వృత్తి గాయకులైన శారద కాండ్రలో మాత్రం నేటికీ వంతలుగా స్రీలు కనబడు తున్నారు రాగాలు శాస్త్రీయ రాగాలతో బుర్రకధారాగాలు ముడి వడకున్నా నాజర్‌ గానం చేసే ఆయావరుసల్లో ఆయా శాస్త్రీయ రాగాలు వినబడుతున్నాయని సంగీత విమర్శకులభిప్రాయ పడుతున్నారు ॥ విషయ పపధాన ఫఘట్టాల్లో దేవగాంధారి రాగం 2 విచార సూచక ఘట్టాల్లో తోడీరాగం 3 పూర్తిశోక ఘట్బాల్లో ఫేీలు రాగం త రౌద్ర రస ప్రదర్శనా ఘట్టాళ్లో శ్రీరాగం 5 _ భీభత్స భయానక వర్ణనల్లో మోహనరాగం 6 సంతోషం, జోలపాటలు, లాలిపాటల్లో శంకరాభరణం, ఆనందఖైరవి మొదలగు రాగాలు ఆయా సందర్భాలకు అనుకూలంగా వుంటాయనది చెబుతున్నారు కొన్ని వంతలు (ధాన కధకుడు కధకు జీవంపోస్తూ, పాడుతుంటాడు వంతలు సవరింతలు చేస్తూ మెరుగులు దిద్దుతుందారు ప్రతిచరణానికి వంత పలుకుతుంచారు అందులో కొన్ని [ తందానే తాన తందనా వి తందాని తం దాని తందనా 3 భళానంటి భాయి తమ్ముడా! సై దేవ భళానోయి దాదానా! కిన్నెర మెట్లు 145

త్తు వినరా భారత వర కుమారా విజయం మనదేరా! 5 వినరా ఆంధ ఏర కుమారా థీరా విజయం మనదేరా 6 ఉఓ భారతీయుడా! ఓ వర యోధుడా లేవయ్య లేభి రావయ్యా లేవయ్య లేచి రావయ్యా మయొదలగు యింకెన్నో వంతలు వాడబడుతుంటాయి ముక్తాయింపులు కధావేగాన్ని ఆపి, వివరణలిచ్చి, కథను రసవత్తరంచేసి రంజకత్వం కలిగించడానికి వంతలు ముక్తాయింపులిస్తుంటారు ముక్తాయింపు అంటే కథను తాత్కాలికంగా ఆపడం | తరికిట యుంతరిత 2 తకిట తకిట తక దరికిట దరికిటత న్‌ తక తక రుంత తకతకరుుంత ధింత ఉ _ తధిమితకిటతక రముంతరికిటతకత ర్‌ తధిమితకిటతక తథిమ తకిటతక త మొదలగు ముక్తాయింపులతో కధను తాత్కాలికంగా ఆపి, రాజకీయాన్నో వాస్యాన్నో చొప్పించి, సభికులను రంజింప జేస్తుంటారు మచ్చుకు ఓరుగల్లు మహారాణి కాకతిరుదమదేఐ అధిరోహించిన అశ్వ్చం- ప్లాదరాబాదు బెనర్జీ దళం గానంలో కదం తొక్కడం గమనిద్దాం దూకిన గు[రం మింటలేచెరా ధూళి ఆకసం దాకలేచెరా కన్నుమూసి కట్టెరువ లేదురా కంటికి గురం కానరాదురా 146 కిన్నెర మెట్లు

గుట్టలు మిట్టలు దాటిందా పిట్టవోలె అది పొతుందా 1- 2 _ జమిందారుల దౌొర్దన్యాన్ని యెఐవిర్సి ఏరగత పొందిన - జనగాము బందగీ కథలో జనగాం తాలూకాలో పుట్టిన దనుజుం డితడండీ - తందాన తాన మనుజ రక్తమును దాగు పిశాచము మహాకిరాతుండూ - గతి మారింది వీరుడు బందగి వెరువలేదురా తందానా తందాన తందనా ఫఘనుడారైతుల కదిలించాడు వేగం పెరిగింది రాగం మారింది ధూర్త దేశముఖు మండెను సై తుక తుకఠ చుక తుకఠక ఉడికెయ విషాదం పెరిగింది వేగంతగ్గింది జరిగిన బందగి నదిమి పట్టి ఆపరము కిరాతకులు పరపర పరపర కుత్తుక గోసీ పాఠరిపోయినారూ మొదలగు విధంగా ఒకే కధలో రసానుగుణంగా పాదాల మాత్రలూ, వానితో వాని నడకలూ, వంతలూ, ముక్తాయింపులూ మారుతుంటాయి ఆధ్యాత్మికత తందాన తాన అనే వంత పద్హాన్ని కొందరు ఆధ్యాత్మికవాదులు తన్‌-తాన-తాన అని విడటిసి ఆత్మ పరమాత్మ, జీవుడూ దేవుడూ మొదలగు వాదాలకు సంబంధించిన ఆధ్యాత్మక విషయాలను బోధించడం సైతం బు ( (రకధా ద్యేయమంటున్నారు ఎ | ॥ పులో - 147 కిన్నెర మెట్లు వవ్పత్షన్న ల నలో

సాంఘిక సంక్షేమకాలు బు[రకధ ఉద్యమ స్ఫూర్తితో పుట్టినా, నేడది అన్ని రంగాల్లో, అన్ని రసాలను పోషిస్తున్నది మన (ప్రభుత్వం వారు కుటుంబ నియంత్రణ, పర్యావరణ పరిరక్షణ, నిరక్షరాస్యతా నిర్మూలన, వనమహోత్సవాలు, మొదలగు సాంఘిక సంక్షేమ కార్యక్రమాల్లో బురకధను (పపచార సాదకంగా వాడుకోవడమే చెబుతుంది, బుర్రకథా ప్రక్రియకు సామాన్య జనంలో వున్న ఆదరణ బక్కరుయిద్దరుముద్దురా సై అంతకు మించివద్దురా సై అని కుటుంబనియంత్రణ పరకంగాను వ్యక్షాలుంటేక్షేమమూ సై అవి లేకుంటేక్షాముమూ సై అని వనమహోత్షవాలు, పర్యావరణపరంగాను, యింకా రకరకాలుగా బుర్ర కధలు వాడబడుతున్నాయి అక్షరజ్యోతి యాత్రల్లో బురకథలు (ప్రధాన స్థానాన్ని వహిస్తున్నాయి ముక్తాయింపు సుమారు యాభై సంవత్సరాల వయస్సు గలది యీ బుర్ర కధ అనే జానపద నాట్యకళ, ప్రచారానికి, సందేశానికి ఇది శక్తి వంతమైన ప్రక్రియ మనరాష్ట్రం లోని ఆంధ్ర తెలంగాణ రాయలసీమ పపాంతాలన్నింటిలోచనూ ఈ పక్రియ ప్రచారంలో వుంది దానిపై పరి శోధనలు జరిగినవి, జరుగుతున్నవి ఇంకా జరగాలి సమయాన్నీ , స్థలాన్ని దృష్టియందిడుకొని చెప్పింది కొంతే, చెప్పవలసింది యింకెంచో!! “తరికిట రయుంతరిత!”” ఉయ్‌! ఖ్‌ం ధాల్య ప్లాదరాబాదు ల్‌ లి "క ళొ స నుండి(। ల౨అ9|) ల! 0%, వప్పి వ. ప న లో గు పునర్హ్ముదితం వో లో లో స 148 సు భాడ్‌_రిగిగ్ట 04 కిన్నెర మెట్లు

న మం ల య మ త. టి ననతానైాదర మంటకస్తోలకు జ్వఖమా అ టట యట్‌ న నస క కస న. న?! శ... భరో పరు “కాకురుక్నట్లీన్‌, ' విద్యార్థులను... స్తు . నవయవోోత. నిత్మాతలుగా తీల్పటథిట్సే | ఎ హా ' .శొార్మికుడు,. జీఏస్తున్న సమాజంలోని కే | ' _ . అుంణుపట్ల విబద్ధతకలిరినకృతజ్ఞుడుు [ ._అందరూతన మత్రులేనని భాథించే ' వ్‌ అమాయకుడు... తోటివారి అభ్యున్నతిని సాగా. + హర్షించే ఆత్మీయుడు. కులమతభాషా ఛాందస భేషజులులేని నిర్వికల్చుడు.: నిరంతర అధ్యయన అథ్యాపనలతో అంచెలంచెలురా యొభిగిన ఉత్తమఉపాధ్యాయుడు; ' . .కదీగా, వ్యాసకర్తగా, విమర్శకుడిగా, పరిశోధకుడుగా సామాజిక :.. .స్వుహనుపడని చైతన్యశీలి. నాంప్రదాయ, ఆధునిక, జానపద సాహిత్యాల మర్మమెరిగిన ల 'కర్శజ్ఞుడు. వ్వవహారదక్షతతో పదవికి న్యాయం చేకూర్చి పశంసలందుకున్న పరమసాత్వికుడు. జీవిత మైత్రీవనంలో 'సహరును, క్‌ న + బ్నపాకుసుమ సౌరభాలను నింపే నిత్యసాహతీ కర్షకుడు డా॥ రుక్నుద్దీన్‌. ॥ లు శవము... ఉ-...ఎయా... . టా వ